1. 00 Kala Tattva vivechana Ragunatha Bhatta Ed. Part 2 Nand Kishor Sharma Sampooranand University

THE PRINCESS OF WALES

Sarasvati Bhavana Texts

EDITED BY GOPI NATHA KAVIRAJA

No. 40

( PART II )

THE

KĀLATATTVAVIVECHANA,

PRINTED BY B. C. BANERJEE AT THE Ramkrishna Printing Works, BENARES'CITY.

Baleable at half of the printed price.

सम्राट्स्थपतिश्रीरघुनाथभट्टप्रणीतं

कालतत्त्वविवेचनम्

(द्वितीयो भाग:)

जयपुरराजगुरुकथाभट्टवंशावतंसेन कथाभट्टश्रीजय चन्द्रजनुषा वेदान्तभूषणोपाधिभूषितेन वाराणसेय हिन्दू विश्व विद्यालयीयपाठ्यनिर्धारकस मितिसदस्येन श्रीनन्दकिशोरशर्मणा साहित्याचार्येण टिप्परायादिना समलङ्कत्य सम्पादितम्।

THE

KALATATTVAVIVECHANA BY RAGHUNATHA BHATTA, Edited with Introduction, Notes, etc. By NANDA KISHORE SHARMA,

Sahityacharya, Vedantabhushana. Research Scholar, Government Sanskrit Library, BENARES. 1933.

Note by the editor

In the Foreword prefixed to the first part of the book it was noted that the historical and critical Introduction to the work would find a place in the second part when the text is finished. But as the full text could not be completed in this part it is hereby announced for the information of the readers that the Introduction is reserved for the third part,

NANDA KISHORE SHARMA.

२६५

अथ नानातिथिसाध्यव्रतविवेचनम्। .....

अथ. नानातिथिसाध्यव्रतेषु तन्निर्रायः क्रियते। तेषु च ये सोपपदाः सावित्रीत्रिरात्रगोत्रिरात्र बिल्वत्रिरात्रदुर्गानवरात्रादयः शब्दास्त एव तत्तदवतादिसम्बन्धस्य तत्तत्कालसम्बन्धस्य च प्रमाखान्तरेणावगतत्वेन प्रवृत्तिसन्ावान्नामधेयानि। ये तु निरुपपदाख्त्रिरात्रं पश्चरात्रं नवरात्रमित्यादय: शब्दा उत्पन्ति- विधिष्वन्यत्र वा श्रुतास्तेषामत्यन्तसंयोगवाचिद्वितीयान्तानां समासान्तदर्शनादावश्यकसमाहारसमासत्वानां निरूढप्रायाणां श्रुत्यां गुराविधित्वमेव न तु लक्षराया कर्मनामत्वम्। त्रयोदश्यादि- वाक्मानि चागिमाणि प्राप्ते त्रिरात्रादिसामान्ये विशेषविधया। संदूशादेव व त्रिरात्रादिशब्द्रान्तर्गतस्य रात्रिशम्वस्व तिथिपरलम्। पवं नानातिथिसाध्यत्वेनावगतेषु व्रतेषु विधाद्वयम्। प्रायस्तावद्द्रेदे प्रमाणभावादेक्मप्युपवासपूजाद्यात्मकं प्रधानम्। अन्यथाSसंभव- त्समुख्चयकालवशादागनेयवन्नानातिथिष्वावर्स्नते। तेन सावत्तिथीनां प्रधानकालत्वमेव। केष्रुचिदन्तिमतिथिकृत्यमेव प्रधानम्। पूर्व- तिथिकृत्यं खाङ्गम्। साङ्गपरधानप्रयोगस्य तावत्कालव्यापित्वाञ्च तेषु त्रिरात्रादिव्यवहारः। "षट्त्रिशंदहो वा एष यद्द्वादशाह" इतिवस्। एकादशीवतादावेवंरूपेऽपि न तथा व्यवहार:। अनादेस्तस्यापर्यनु- योज्यत्वास्। तत्र पूर्वविधाक्ान्तेष्वपि येष्वन्तिमतिथेनिर्सायो- पजीव्यत्वरूपप्नाधान्यद्योतकं किश्चिदस्ति। यथा वटसावित्रीव्रतादिषु

"मशका व त्रयोदश्यां नक्त कुर्याज्जितेन्द्रिया। अमाचितं चतुर्दश्यां पौर्णमास्यामुपोषणम्"॥ इति विशेषतः पौर्समास्यां "ज्ानं सर्षपमृखलै" रित्याद्युक्तिरित्येवंजातीयकम्। ३४

कालतत्वंविवेचने

तन्र स्वातन्तर्येसा कालव्याह्या दविनान्तिमतिर्थि निर्शी यैकदेशवंत्तिनी नामपि तद्व्यवहितपूर्वतिथीनामेव यावदपेक्ष ग्रहररा न तु तासां स्वातळयेरा निर्खय: कर्त्तव्यः। यथा पूर्वेद्यरन्वष्टकाश्राद्धयोः सत्यप्य- हमीश्राद्धततुल्यकक्षत्वे पूर्वेद्युरपरेद्युःशब्दयोश्च -सप्तमीनवमीपरत्वेम व्याख्यानात्सत्यपितिथिप्रयु क्तत्वे तयोस्तिथ्योः पूर्वेद्युरपरेदुः-

पस्ते:। कालव्याप्तिप्रयुक्तं स्वातन्येण निर्मायमनादृत्यैकदेशवर्त्तिन्यो र्यष्ट्मी स्वातन्त्रयेण निर्यीय तदव्यवहितयोरेच सप्तमीनवम्यो:

यत्र तु न तादृशं किञ्चिदस्ति। तत्र स्वातन्त्र्येरौव तत्तत्कंर्म- योग्यतावत्तिथिनिर्रायः कर्श्चव्यः। तस्मिश्च क्रियमारो तिथिद्वय- प्रयुक्तस्य कर्मरास्तन्त्रादिनानुष्ठानादावृत्त्या वानुष्ठानान्न्यूनसावनदिनं- व्यपिताऽधिकसावनदिनव्यापिता वा सकलव्रतमयोगस्य भवतु न कापि क्षतिः।अत पवोक्क भविष्योत्तरे- "वती प्रपूजयेदेवीं सप्तम्यादिदिनत्रये। दाम्यां चतुरहोभिर्वा ह्ासवृद्धिवशात्तिथेः"॥ इति ॥ एवं सति यत्केषांचिदीद्ृशेपि विषये यथानियमेन साधन- दिनश्रयांदिव्यापिता भवति। तथोपवासादेरनुष्ठांनं तत्पूर्वव्रत- तुल्यत्वभ्रान्त्या। अन्यथा नवरात्रादिव्रतेष्वपि तथानुष्ठानापत्तेः। न हि तत्रोपवासादिकर्मगता त्रित्वादिसंख्या। येन यथैकदिने क्रियमाशोषु षोडशप्रेतथराद्धेषु ब्राह्मएाभोजनपिएडदानरूपाणं प्रधाना- नामप्येकदेशकालकर्तृकत्वादङ्गवत्प्रसक्तं तन्त्रेणानुष्ठानं बाधित्वा. संख्याबुद्धिसिद्धयर्थ भेदेनानुष्ठानं भवति तथेहाषि निर्सयप्राप्ततिथि- बाधेनोदयास्तमयसत्त्वप्रयुक्तसाकल्याङ्गीकारेस प्रधानसंख्यायुद्धि- सिज्यर्थम्। मुख्यतिथ्यन्तराये तु तिथिशेषोSपि गृह्यतामितिवत्नि-

तिंथितत्त्वविवेचनम्। २६७

अथ दुर्गापूजाख्यव्रतविवेचनम्।

एवं नानातिथिंसाध्यवतानां द्वैविध्ये स्थिते पतदतुसारेशैवा. श्विनशुक्कप्रतिपदमारभ्य तद्गतनवमीपर्यन्त प्रायः सवदेशेषु क्रियमारं यहुर्गापूजनात्मकमुत्तरविधाक्रान्तव्रतं तन्र प्रतिपदा दिनिर्सय: क्रियते तत्र व्रतस्वरूपं तावद्भविष्योस्तरे-

"एवं च विन्ध्यवासिन्यां नवरात्रोंपवासतः। एकभक्तन नकेन स्वशक्त्याऽयाचितेन वा।। पूजनीया जनैदेवी स्थाने स्थाने पुरे पुरे। गृहे गृहे भक्तिपररत्रामे ग्रामे वने वने॥ स्नानै: प्रमुदितैहष्टैर्व्राह्मरौः क्षत्रियैनृ'पैः। वैश्यैः शूद्रैभक्तियुक्तम्लेच्छैरन्यैश मानवैः ॥ स्त्रीमिश्च कुरुशादू ल तद्विधानमिदं शृणु" इति।

विन्धयवासिन्यामधिष्ठाने देवी पूजनीयेति संभवाभिम्रायेय।: न तु नियतम्। स्थाने स्थाने पुरे पुरे गृहे गृह्े तदसंभवाद्।

"कन्यासंस्थे रवौ शुक्कामाश्विने प्राप्य नन्दिकाम्। अयाची हथवकाशी नक्ताशी वाथ वाय्घदः॥ भूमौ शयीत चामन्व्य कुमारीर्भोंजयेन्मुदा। वस्न्नालंकारदानेश्च् संतोष्या: प्रतिवासरम् ॥ बलिं च प्रत्यहं दद्यादोदन मांसमाषवत्। त्रिकार्ल पूजयेदेवीं जपस्तोत्रपरायणः"॥ इति॥

"कन्यासंस्थे रवा"चिति प्रायिका भिग्नायम्। एवं कल्पास्तरपति :-

२६७ कालतत्वविवचन

"इषे मास्यसिते पक्षे कन्याराशिगते रवौ। नवम्यां बोधयेइ वीं क्रीडाकौतुकमङ्गलैः ।। ज्येष्ठा नक्षत्रयुक्तायां षष्टयां विल्वाभिमन्त्रराम्। समम्यां मूलयुक्तायां पत्रिकाया: प्रवेशनम्॥ पूर्वषाढायुताष्टम्यां पूजाहोमाद्युपोषाम्। उत्तरेशा नवस्यां तु बलिभि: पूजयेच्छिवाम्।। भ्रवरोन दशम्यां तु प्रशिपत्य विसर्जयेत्" इति।

इप इति पौर्शामास्थन्तमासामिप्रायेरा। अ्रत्र चोपवासादिदेवी- पूजाकुमारिकापूजादिवहुकर्भाभिधामेऽपि प्रधानं देवीपूजनमेव। भविष्योत्तरे युधिष्ठिरकृष्णप्रश्नोसररूपेतिहासार्थवादे पूजाया एवं प्रशंसनात्। तन्न तत्र पूजाथा एव फलसम्पन्चभ्ुतेश्।

तथा च कालिकापुरारे-

"कृत्ववं परमामापुर्निर्वृति त्रिदिवौकस:। एवमन्यैरवि सदा देव्या: काये प्रपूजनम् ॥। विभूतिमतुलां लब्धु चतुर्घर्गप्रदायकम्" ति R पूजयेदित्यधिकृत्य भषिष्योस्तरेऽपि-

भवानीतुष्टये पार्थ सम्वत्सरसुखाय च। भूतप्रतपिशाचानां नाशार्थे चोत्सवाय व । इति। अ्यत्रापि-

"पूजयित्वारिवने. मासि विशोको जायते नरः" इति। "वर्षे धर्षे विधयातरय्य स्थापन व विसर्जनमू" इति देवीपुलणे वीप्सा- भ्रवणात्।

तिथितस्वविवेचनम्। २६६

"यो मोहादथवालस्याद वीं दुर्गा महोत्सवे। न पूजयति दुष्टात्मा द्वेषाद्ाप्यथ भैरव। क्रुद्धा भगधती तस्य कामानिष्टान्निहन्ति वा ॥

इतिकालिकापुराशेडकरणो प्रत्यचायश्रवणाच्चः पूजाया बव नित्यत्वायगमाच्च। "शरत्काले महापूजा करियते या च वार्षिकी"इति मार्कएडेयपुराऐोऽपि पूजाया एव नित्यत्वमवगम्यते। प्रतिवर्षकर्त्तव्य- स्वार्थमेव हि वर्षे वर्षे भवा वार्षिकीति व्युत्पश्या वार्षिकीपदम्। अन्यथा तद्व्यर्थमेव स्यात्। देवीपुराणे चोपसहारोक्तदेवीपूजनेनैवा- याच्यादिपदान्ममन्वयेनायाचितादीनां कतृ विशेषणाना: क्रतुयुक्त: पुरुषसंस्कारद्वाराङृत्वावगमात्। अ्त एव विर्शयामृते "पूजयेध्पयतो देवीं नखे नियममास्थिता" इति भविष्योत्तरमुपन्यस्य नियमाश्च देवीपुराण पवोक्ता इत्युक्त्वा "कन्यासंस्थे" इत्या दिदेवीपुराएमुपन्यस्तम्। भागवतेऽप्यर्चनस्यैव व्रतत्वमुक्तम्-"चेरुर्हषिष्यं भुआताः: कात्यायन्यर्चनम्रतम्" इति। देवीपुराेऽपि. शारदीपूजामुपक्रम्य, तरवा एव पतत्वमुक्म्। महाव्रतं महापुरयं शङ्कूराधैरनुष्ठितम्। कर्तव्यं सुरराजेन्द्र देषीभक्तिसमन्वितैः॥ इति ॥ तस्या एव व तन्रैवाम्यद्वारापि कर्सव्यत्वाभिधानेनावश्यकता पतीयते-"स्वयं वाण्यन्यतो यापि: पूजसेल्यूजयेत वा." इति.। पूजाया। एव स त्रिविधत्वमुक्त स्कन्दभविष्यपुराएयो :-

"शारदी फडिडकापूजा निविचा परिनीकतों। सात्थिकी जपचश्ायेनवेद्यय् निरामिय: 1 माहालर्य अगवर्मात् पुरामादियु कील्तम् पांक्सास जय: भोक: पडेडेयीमनास्तथा।।

2७०

राजसी बलिदानेन नैवेदयैः सामिषैस्तथाः। सुरामांसादयुपह्दारैर्जपयशैविना तु या॥ विना मन्त्रैस्तामसी स्यान्किरातानां तुसंमता। ब्राह्मै: क्षत्रियैवैश्यैः श.दैरन्यैश्व मातवैः ॥ एवं नाना म्लेच्छगरौ:,पूज्यते सर्वंदस्युभि:" इति।

अत.एव होमादेरपि पूजात्वमेवोक्त लिंङ्गपुराे --

"शारदी या महापूजा चतुःकर्ममयी शुभा.। तां तिथिन्नयमासाय कुर्यान्द्रक्त्या विधानतः"। इसि॥

स्नपनपूजनबलिदानहोमरूपाणि चत्वारि कर्माशि। तिथित्य सप्तम्यादि। अ्रमेन त्रिएत्रकल्प उक्कत:। इद च वतमाश्विनशुककप्रतिपद्मारस्य, तद्ग्रिमतवमीपर्यन्त कार्यमिति मुख्य: कल्प:। "कन्या संस्थे रवौ.शक्र शुक्कामाभ्य.नन्दिकाम्" इत्यारभ्य "महानबस्थां पूजे्यं स्वर्गमोक्षप्रदायिनीइत्यन्ताइबीपुराणात्। "मासि चाश्वयुजे शुक्ले नवराते विशेषतः। संपूज्य नबदुर्गा' च नक्तं कुर्यात्समाहितः*॥। इत्यादिवाकाक्। अंत्र दि नवरात्रशब्दों रात्रिशब्दस्याहोरात्रपरस्य तिथिंविषय- पूर्व धाक्यकवाक्यतया औत्सर्गिकसंपूर्णातिथेरेव पार्यो व्यवहारविषय- त्येन संप्रतिपस्या च तिथिलक्षकत्वात्सप्तम्यन्तः कालरूपगुणविधि:। द्विर्तीयान्तोऽपि कचिच्छ्ुतंः "कालाध्यनोरत्यन्तसंयोगे" इति वचना- सादृश एव। न तु नामधेयम्। तत्रैव ग्रम्थे वाक्यान्तरेख प्रवृत्ति-

सुसविधाने. संभवति. बहुब्रीहौ,समासान्तानुपप्रस्या.समाहारद्विगुरषेन

तिथितत्त्वविवेचनम्। .२७१

राषिसमुदायवचनतया निरूढप्रायस्य लक्षणया नामधेयत्वानौ- चित्यात्। "नवरात्रोपवासतः" इत्यत्र कर्थचिदुपवाससामानाधि कररयसेंभवेऽपि प्रधानेन पूजनेन वैकल्पिकैकभक्तादिनित्यदेवी- पूजनादिघटितसमुद्रायेन वा सामानाधिकररयाभावाञ्च।

यत्त "आश्विने मासि शुक्के तु कर्तव्यं नवरात्रकम्। प्रतिपदादिक मेरौव यावञ्ञ नवमी भवेत्।। त्रिरात्रं वापि कर्त्तव्यं सप्तम्यादि यथाक्रमम्"।।

इति बचने पतिपदादिनवमीपर्यन्त नवरात्राख्यं वतं कर्त्तव्यमिति वाक्यार्थ बुद्ध्वोत्तरार्द्धें प्रतिपदादिनवतिथिविधाना- न्तंत्प्रख्यन्यायेन नवरात्रशब्दस्य नामधेयत्वमुक्त केनचित्। तद्वा क्यार्थापरिजानात्। न ह्ात्र पूर्वोक्तो वाक्यार्थः। किन्तु प्रतिपदादिन- वमीपर्यन्त यन्नवरात्रं नर्वतिथयः। तत्र सपतम्यादि यत्न्रिरात्रम्। तत्न चात्यन्तसंयोगेन प्रकृतं देवीपूजनं कर्त्तव्यमिति। निरूढप्रायस्य श्रुत्या स्वतो निश्धितगुएाविधित्वभ्रिरात्रपद्समभिव्याहारेश च संभ-

त्रमित्यादिवद्द्वितीयान्तत्वाङ्गीकारेण लक्षराया नामधेयत्वानौ- चित्यात्। मीमांसारहस्यानभिक्षतया तु तस्य ताद्वशवाक्यार्थभ्रमेण तथाभिधानम्। नवरात्रसम्बन्धिवत नवरात्रमिति षष्ठीतत्पुरुषरूपे नवरात्रव्रतशब्दे तस्य सामानाधिकररयाभिधानमपि भ्रमेशैव। कर्मधारयत्वे कालबाचिन: पूर्वपदस्य लक्षणाप्रसङ्गत्।

नामधेयत्वं तु यदा कदाचित्प्रवृत्तिनिमित्तसन्रावेनाप्युपपत्रम्। वैश्व देवशब्दस्येवैक देशगत देवतासम्बन्धेनेतिवाच्यम्। रात्रिशब्दस्य तिथिपरत्वेन ह्ासवृद्धयोरपि तद्गुरविधिसंभवेनाविरोधात्।

२७२ कालतस्वविवेचने

हासे तिथिदयप्रयुक्तस्य धूजादेस्तन्त्रानुष्ठानेन वृद्धौ चैकसिथिप्रयुक्तस्य प्रक्रान्तनियमभङ्गभयादावृत्त्यानुष्ठानेन सर्वदा नवतिथिप्रयुक्तकर्म- सत्त्वात्।. यद्यपि- "वृद्धौ समाप्िरष्टम्यां ह्रासेSमाप्रसिपश्निशि। प्रारम्भो नवचराड्यास्तु नवरात्रमतोऽर्थवत्"॥ इति वदद्भिः कैश्विद्वृद्धिह्वासयोरपि नवाहोरात्रसद्भाव पवोप- पादितः। तथाप्यमावास्यारात्रौ प्रतिपत्प्रवेशाभावेऽपि प्रतिपत्प-

नवमीं गृहीत्वा दशरात्रोपजने पूर्वप्रकारस्यावश्यकत्वादत्रार्थे मूलाभावाधोपेक्षितः स प्रकारः। "तिथिवृद्धौ तिथिहासे नवरात्रम- प्रार्थकम"इति तेषामेवोक्तिस्तु "नवरात्रमतोर्थवस्" इत्यमिधानाचछ- झन्तर्गतेति प्रतीयते। तस्माद्गुविधिरेव नवरात्रशब्दो न ना्मधेयम्। यस्तु कचित् "नवरात्राभिधं कर्म नक्तव्रतमिति स्मृतम। प्रारम्भो नवरांत्रस्य' इत्यादी कमगि नवरात्रशब्दप्रयोग: स लक्षपया। "यदि रथन्तरसामा सोम: स्यात्"' "चातुर्मास्यानि पशुः सोमः" इत्यादाविव सोमादिशव्दस्याभिघात्वोक्तिरपि प्रतिपादकत्वमात्रा भि्नाया। "सुरा व वाजिनं सुरा सोम" इत्यत्र नामातिदेशोक्तिवत्।

घिकररयादेरभावस्योकत्वात्। तस्मान्नवरातादिशब्दः प्रतिपदादि- नवतिथिरूपगुरविधयानादन्न वते स मुख्यः काला। ध्रत एव प्रतिपद्मारभ्य नवमीपर्यन्तं वृद्धया पूजाजपकुमारीपूजनाविकं कचिद्विहितम्। "वदाये दिवसे कुवाधरिडकापूजनाविकम्। द्िशुस सद्ंगिवीयेऽहि भियुसं तत्परेऽहनि॥ नयमीतिथिपर्यन्त वृद्धया पूजाजपाविकम्" इत्यादिना पच्ठ्यादि- पक्षोऽप्युक्त: काबिकापुराणे, फल्पानर-

तिथितस्वविवेचनम्। २७३

"कन्यासंस्थे रवौ वत्स शुक्कामारभ्य नन्दिकाम्। अयाची त्वथ नक्ताशी एकाशी त्वथ वाय्वदः॥ प्रातःसायी जितद्न्द्वस्त्रिकालं शिवपूजक:। जपहोमसमायुक्तो भोजयेद्वै कुमारिकाः ॥ बोधयेद्विल्वशाखायां षष्ठ्यां देवी फलेषु च। सप्तम्यां बिल्यशाखां तामाहृत्य प्रतिपूजयेत्॥ पुनः पूजां तथाष्टम्यां विशेषेण समाचरेत्। जागरं च स्वयं कुर्याद्वलिदानं महानिशि॥ . प्रभूतबलिदानं च नवम्यां विधिवश्चरेत्। व्यायेद्दशभुजां देवीं दुर्गातन्त्रे पूजयेत्॥ विसर्जन दशम्यां तु कुर्याद्वै शारदोत्सवैः। धूलिकर्दमनिक्षेपैः क्रीडाकौतुकमद्गलै:॥ भगलिङ्गाभिधानश्च भगप्रगीतकैरपि"इति।

देषीपुराणे तु पूर्वकृष्णनवम्यां देवीबोधनमुक्तम्।

इषे मास्यसिते पक्षे कन्याराशिगते रवौ। नवम्यां बोधयेदेवीं क्रीडाकौतुकमङ्गलै:॥ ज्येष्ठानक्षत्रयुक्तायां पष्ठयां बिल्वाभिमन्त्रणम्।. सप्तम्यां मूलयुक्तायां पत्रिकाया: प्रवेशनम्॥ पूर्याषाढायुताष्टम्यां पूजाहोमाद्युपोषराम्। उत्तरेण नघम्यां तु बलिभि: पूजयेच्छिवाम्॥ श्रवरोन दशम्यां तु प्रणिपत्व विसर्जयेन्। यावन्टूर्षायुराकाशं जलं वह्धिशशिग्रहाः। तावम चरिडकापूजा भविष्यति सदा भुषि" इति। इष इति पौर्समास्यन्तमासाभिप्राये। कन्याराशिगत इति फलातिशयार्थम्। न तु तन्त्रम्। तथात्वे उपसंदारोक्नित्यतवोकि ३५

.२७४

विरोधापचः। अत एव तत्तत्तिथीनां तत्तम्नक्षत्रयोगोSपि ससंभवे फलातिशयार्थ एव । स्पष्टमेतबुक्त लिङ्गपुराणे-

""मूलाभावेडपि सप्तम्यां केवलायां प्रवेशयेत्। : तथा तिथ्यन्तरेष्वेवमृक्षे वृत्ते फलोच्चयः"॥

•देवलेनापि-

#तिथिनक्षत्रयोर्योंगे द्योरेवानुपालनम्। योगाभावे तिथिर्ग्राह्या देव्या: पूजनकर्मखि" ॥इति॥ सतम्यादिपक्षो भविष्यत्पुरारो-

वती प्रपूजयेद्दवीं सप्तम्यादिदिनत्रये" इतति। भविष्योत्तरेऽपि-

"आश्विने मासि शुक्के तु कर्त्तव्यँ नवरात्रिकम्। प्रतिपदादिक्रमेरौव यावञ्च नवमी भवेत्॥ त्रिरात्रं वापि कर्त्तव्यं सप्तम्यादि यथाक्रमम्".इति.। भष्टमीनवम्योरेव वा देवीघूजनं कर्त्तव्यम्।

"अष्टम्यां च नवम्यां च जन्ममोक्षप्रदां शिवाम्। पूजयित्वाश्विने मासि विशोको जायते नरः"॥

इति वचनात्।

प्रावृट् काले विशेषेण आश्विने हाष्टमीपु च महाशब्दो नवम्यां च लोके ख्याति गमिष्यति। इति देवीपुराणाञ्च। केवलाष्टमीकेव लनवमीकल्पावुक्तौ कालिका- पुरारो-"यस्त्वेकस्यामथाष्टम्यां नवस्यां वाथ साधकः। पूजपेद्रदां देवीम्" इसि। ब्रह्मपुरारेSपि केवलाष्टमीपूजोका-

तिथितन्वविवेचनम्। २७५

तंत्राष्टम्यां भद्रकालो दक्षयशविनाशिनी। प्रार्दुर्भूता महाघोरा योगिनी कोटिभि: सह ॥ अतोऽर्थ पूजनीया सा तस्मिन्नहनि मानवैः। उपोषितैधूपदी पचस्त्रर्माल्या नुलेपनैः"॥ अयं चोपवास: पुत्रवतो निषिद्ध :- "उपवासं महाष्टम्यां पुत्रवान्न समाचरेत्। यथा तथैव पूतात्मा व्रती देवीं विसर्ज्जयेस्"।1. इति कालिकापुराणत्। केवलनवमीपूजा भविष्यपुरारोडप्युक्ता।। "लब्घाभिषेका वरक्ष शुक्ले चाश्वयुजस्य च। तस्मात्सा तत्र संपूज्या नवम्यां चसिडका बुधैः"॥ भविष्योत्तरेंडपिं

"नवम्यां तु नवम्यां तु देवदानवराक्षसैः। गन्धर्वैरुरगैर्यक्षैं: पज्यते किनरैर्नेरैै"॥

उपवासोऽप्यस्यामुक्त :- "तस्मादियं महापुरया नवमी पापनाशिंनी। उपोष्या तु प्रयत्नेन सतरतं सर्वपार्थिवैः

बलिदानं चास्यां विशेषतः कर्त्तव्यम्। "प्रभूतबलिंदान च नबस्यां विधिवश्चरेत्त्'' इतिकालिकापुराणात्।

एवं प्रतिपदादिषष्ठया दिसप्तम्याद्यष्टम्या दिनवम्यन्तकेवलाष्टमी: केवलनवमीरूपा: कालविकल्पा: संभवासंभवव्यवस्थिता नवरात्रे सिद्धाः। तत्र सर्वेप्वपि पक्षेषु प्रारम्भतिथेः खराडत्वे पूर्वषिद्धाया

२७६ कालतन्जविवचने

मुत्तरविद्धायां वा देवीपूजनरूपं व्रतं प्रारब्धव्यमिति संशये कालव्यास्या निर्ायार्थ तस्य कालो निर्शेतव्यः। तत्र गौड़निबन्धेषु ताघत्पूर्वाइ्वस्तत्कालत्वेनोक्तस्तद्व्याप्यैव च तिथिनिर्शयः कृतः। तथाहि भविष्योत्तरे-

"प्रातरावाहयेद्देवीं प्रातरेव प्रवेशयेत्। प्रातः प्रातश्च संपूज्य प्रातरेव विसर्ज्जयेत्" ॥I

अत्र प्रातःशब्द: पूर्वाह्धपरः।

पूर्वाह्न नवपत्रिका शुभकरी सर्वार्थसिद्धिप्रदा आरोग्यं धनदा करोति विजयं चराड़ी प्रवेशे शुभा। मध्या हे जनपीडनक्षयकरी संग्रामघोरावहा सायाद्वे वधबन्धनादिकलह सर्वक्षतं सर्बदा.॥ सप्तम्यानस्तगायां यदि विशति गृहं पत्रिका श्रीफलाख्या राजः सप्ताङ्गराज्यं जनसुखमखिलं हन्ति मूलानुरोधात्।। तस्मात्सूर्योदयस्थां नरपतिशुभदां सप्तमी प्राप्य देवीं भूपालो वेशयेत्तां सकलजनहितां राक्षसर्क्षे विहाय"॥

इतिज्यौतिषवचनानुरोधात्। देवीपुराऐेऽपि- "युगाद्या वर्षवृद्धिश्च सप्तमी पार्वतीप्रिया। रवेरुदयमीक्षन्ते न तत्र तिथियुग्मता"॥। इति। "भगवत्या: प्रवेशादिविसर्गान्ताश्च याः क्रियाः। तिथावुद्यगामिन्यां सर्वास्ताः कारयेद्बुघः"।। इति च॥

यद्यप्येतानि वचनानि सप्म्यादिदशम्यम्तकर्स्व्यप्रवेशादि- र्वनान्तपत्रिकापूजाविषयाशि तथापि तैविशेपवचनालियनेन

तितितत्वविवेचहम्। २७७

प्रतिपदादिपूजाया अपि "पूर्वालले दैविकं कर्मेति सामान्यवच नेन पूर्वाह्न एव कर्त्तव्यत्वात्प्रतिपदोऽपि. सप्तमीवदेव निर्णायस्तेषां संमतः। सामान्यविषयायपि- "शरत्काले महापूजा क्रियते या च वार्षिकी। सा कार्योदयगामिन्यां न तत्र तिथियुग्मता"॥ इत्यादीनि नन्दिकेश्वरपुराणादिवचनानिः गौडनिबन्धेषु लिखितानि। "कारयेतू'इति स्वयमशक्तावन्यद्वाराफि कर्त्तव्यतोक्का। अत एव देवीपुराएम्-"हवयं चाप्यव्यतो वापि पूजयेत्पूजयेत वा' इति। उदयकालीनांतथेः सविस्तरपूजाऽपर्याप्त्वे व संक्षेपपूजायां कालिकापुराएं लिखितम्।

"सम्यक्कल्पोदितां पूजां यदि कर्तु" न शक्कुथात्। उपचारांस्तथादातुं पञ्चेतान्वितरेत्तदा । गन्धं पुष्पं च धूपं च दी्प नैवेद्यमेव च। अरभावे, तोयपुष्पाभ्यां तदभावे तु भक्तित: ॥ संक्षेपपूजा कथिता तथा वस्तादिकं पुनः" इति।

या तु षष्टिदरडा भूत्वा वृद्धया परदिने त्रिमुहूर्त्तापि सा पूर्वेक प्राझ्या पूर्णात्वात्।

"आदित्योदयवेलाया आरभ्य षष्ठिनाडिकाः। सिथिस्तु सा हि शुद्धा स्यात्सावतिथ्यो हायं विधि:"॥

इति नारदीयात्। "अकर्मएयं तिथिमलम्" इत्युक्तत्वास्ेति। दाक्षिणात्यपाश्चात्यादिनिबन्धेष्वप्याधुनिकेषु "पूर्वाह्ने दैविकं कर्म? इत्या दिसामांन्यवचनेभ्यः। "आश्विनस्य सिते पक्षे प्रतिपत्सु यथाक्मम्। सुमातस्तिल तैलेन पूर्वाहे पूजयेष्छिवाम्"॥

२७८ कालतत्त्व विघचने

इत्यादिविशेषवचनेभ्यश्च पूजारूपस्य प्रधानस्य पूर्वाहवकालत्व- मङ्गीकृत्य खराडा प्रतिपद् द्वितीयाविद्धैव ग्राह्यत्युक्तम्। "कर्मणो यस्य यः कालः" इत्यादिसामान्यवचनात्। विशेषवचनानि चोतरविद्धा- विधायकानि. पूर्वविद्धानिषेधकानि व स्पष्टानि बहूनि लिखितानि।

"या चाश्वयुजमासे स्यात्पतिपद्भद्रयान्विता। शुद्धा मर्माचन तस्यां शतयज्ञफलप्रदम्॥, देशभङ्गो भवेत्तत्र दुर्भिक्षं चोपजायते। नन्दायां दर्शयुक्तायां यत्र स्यान्मम पूजनम् ।। तस्मान्मक्गान्विता.नन्दा नवरात्रे प्रशस्यते। आश्विने मासि मे भक्तैः कर्त्तव्या शुक्कपक्षगा। प्रतिफत्त्रिमुहर्त्तापि पुत्रपौत्रप्रवर्द्धिनी। धनवृद्धिकरी पुसां सर्वसाख्यकरीं तथा। अतोऽन्यथा न करत्तव्या नवरात्रे व्रते.मम। योऽन्यथा, कुरुतें मोहाद्राजा पूज।विधौ मम॥ तस्य राष्ट्रे प्रजानाशंकरिष्यामि न संशयः। सामया सहिता ग्राह्या न कदाचिद्विचक्षरैः। सर्वक्षय करी यस्मात्तस्मात्तां परिवर्जयेत्। अमावास्यायुतां कुर्याद्यदि कश्वित्कदाचन॥ राज्यनाशमवाप्नोति.पश्चत्वं.चाविगच्छति। पूर्वविद्धा तु या शुक्का भवेत्पतिपदाशविनी॥. नवरात्रवतं तस्यां न कार्ये शुभमिच्छता" इत्यादीनि। यथा द्वादशभिर्मासमासो वृद्धो मलिम्लुचः। तथा तिथिस्त्वहोरात्रादुवृद्धौ प्रोक्ता मलिम्लुचा॥ यथा मलिम्लुचः पूर्वो मासो दैवस्तथोत्तर:। त्याज्या तिथिस्तथा पूर्वा ग्राह्या दैवे तथोत्तरे।।

तिथितत्वविवेचनम्। २७६

माधवहेमाद्रिप्रभृतिभिस्तु प्रामाशिकैर्मदन्धिर्निबन्धृभिनवरात्र- व्रतस्य नक्तवरतत्वमुक्तम्। तञ्व न नकतभोजनरूपत्वात्। तस्य पाक्षिकत्वादद्गत्वा्च। किन्तु रात्रिपर्यायनक्तकालसाध्यत्वात्। तच्च "निशि अ्रमन्ति भूतानि शक्तयः शूलभृत् यतः" इत्यादिसामान्य- वचनैः।

"आश्विने मासि मेघान्ते-महिषासुरमहिंनीस्। निशासु पूजयेन्द्रकया सोपवासादिक: क्रमात्"॥ तथा- "आश्विने मासि मेघान्ते प्रतिपद्या तिथिभवत्ः। तस्यां नक्त प्रकुर्वीत रात्रौ देवीं च पूजयेत्"।। तथा- "मासि वाश्वयुजे शुक्के नवरात्रे विशेषतः । संपूज्य नवदुर्गा च नक्त कुर्यात्समाहितःI नर्क्त नक्तभोजनमिति पाक्षिकनक्तभोजनपरामर्शः। तथा-

"रात्रिव्रतमिदं देवि सर्वपापप्ररमशनम्। सर्वकामभदं नएां सर्वशत्रुनिबर्हणम्"

तथा-"रात्रिव्रतमिदं तथा रात्रौ कर्तव्यतेष्यते"इत्यादिदेवी- पुराणा दिवचनेभ्यश्चावगम्यते।

यद्यपि चैतानि वचनानि न माधवादिभिलिखितानि। तथापि "आश्विनस्ये"त्यादिपूर्वाह्कालवचनस्य तदुपजीविनां च द्वितीयाविद्ध- ग्राह्यत्ववचतानामपि तैरलिखितत्वादेतेषामेव तु तदीयनक्तव्रत स्वोक्तिसंवादित्वादेतानि तैर्द्ृष्टानीति गम्यते। अन्यथा तेषां तदुक्तेनिमूंलत्वापत्ते:। अत्यन्तोपयोगाभावान्तु तेषामलिखनं देवीपूजा- प्रकारविशेषकुमारीपूजाबलिदानादिवचनवत्। रात्रिशव्देन लक्षपाया

२८० कालतत्त्वविवचने

तिथ्युपादानस्यापीद्मेव प्रयोजनं यद्रात्रिकालत्वसिद्धिः। अ्र्रत पवाष्टमोपूजा रात्राचेव विहिता- "निशायां पूजिता देवी वैष्यवी पापनाशिनी। तस्मात्सर्घप्रयत्मेन अष्टम्यां निशि पूजयेत्"॥ इति। "कन्यासस्थे रवाविषे या शुक्का तिथिरष्टमी। तस्यां रात्रौ पूजितव्या महाविभवविस्तरैः ॥ इति च। यत्तु-अतोऽर्थं पूजनीया सा तस्मिन्नहनि मानवै"रिति तत्राह:पदं न सूर्योदयास्तमयान्तर्वर्त्तिकालरूपदिवसपरम्। किन्तु तिथिरूपचान्द्रदिनपरम्। तस्मित्निति प्रकृताष्टमीपरामर्शात्। यद्यपि च देवीपुरारो कालत्रये पूजनमुक्तम्। "त्रिकालं पूजयेद्देवीं जपस्तोत्रपरायणः"॥ इति। तथापि प्रातर्मध्याह्वयोः संक्षेपपूजनमङ्गम्। विस्तरपजन तु प्रधान- भूतं रात्राववेति द्रष्टव्यम्। एवं सति यत् प्रातरेव कलशस्थापनादि- पर्वक देवीस्थापनं शिष्टानाम्, "पूर्वाहने पूजयेच्छिवा"मित्याधु- निकलिखितं चचनं च तत्सर्वे प्रथमकालपजार्सुपपन्ममेव। तिथिनिर्णायस्तु प्रामाणिकोक्तनक्तव्रतत्वबलेन प्रधानपजनस्य प्रदोष- कालत्वमङ्गीकृत्यैव च कर्त्तव्य इति मम मतिः। यद्यपि च सर्वा रात्रि: पूजाकालेत्वेन श्रुता तथापि प्रथमाति-

प्राद्या तिथिर्नक्तवते सदा"इति वचनस्य व भोजनात्मकनक्व्रत इवात्रापि प्रवृत्तश्न प्रदोष एव तत्कालः। तत्र यदा प्रतिपद: खपडत्वं तदा षट्सु कर्मकालसम्बंधपक्षेषु दिनद्ये कृत्सकर्मकालव्यास्ौ द्वितीयदिन एव व्यास्यैकदेशेन वा तत्सम्बन्धे दिनद्वयेऽपि.साम्येन वैषम्येण वा तदकदेशस्पर्शे च संकल्पप्रभृतित्निकालपजाकाल

तिथितत्व्रविवेचनम्। २८१

ववत्वात्पर्वदिन एव कर्मकालसस्बन्धः, दिनद्वयेऽपि तदस्पश इत्यनयोः पक्षयोः कस्यचिद्विशेषस्य वक्तव्यत्वादग्राह्यपतिपन्निर्यः क्रियते

तत्र द्वितीयदिनेSस्तमयात्पूर्व समास्या पूर्वदिन एव व्याह्यैक- देशेन वा कालयोगे पूर्वैव श्राह्या। "कर्मणो यस्य थः कालः" इत्यादिवचनात् "नक्तव्रतेषु सर्वेंषु रात्रियोग: प्रशस्यते" इत्यादिवच्च- नात् "प्रतिपदाप्यमावास्या" इति युग्मवाक्याश्च। एवं च पूर्वदिनेऽपि सत्त्वे सुतरां पूर्वा। पतद्विषयाएयेत्र "अमायुक्तैव कर्तव्या प्रति- पच्चरिडकार्चने" इत्यादीन्याधुनिकनिबन्धलिखितानि वाक्यानि।

न च पूर्षदिनकर्सव्यतायाम्-

"आद्यास्तु नाडिकास्त्याज्या: थोडश द्वादशापि बा। अपराहे च कर्त्तव्यं शुद्धसंततिकाङक्षिभिः'॥

"रात्रिरूया यतो देवी विवारूपो महेश्वरः।अतः संधौ तयोः पूजा" इति प्रदोष एव पूजोपक्रमविधानादिति वाच्यम्। आधुनिक- किंचिद्ग्रन्थलिखितस्यास्य वचनस्य तद्ग्रन्थलिखितेनेव- "आद्या: षोडश नाडीस्तु लब्वा यः कुरुते नरः कलशस्थापन तन्र अरिष्टं जायते ध्रुवम्"॥

इति वचनेनैकवाकतयापराइसमभिव्याहारेण च कुलाचार- प्राप्तापराह्विककलशस्थापनविषयत्यात्। अत एव पूर्वंदिने चित्रा- धैधृतिसत्त्वेपि न दोषः। "आरभ्यं नवरात्रं स्याद्धित्वा चित्रा च वैधृतिम्" इत्यस्यापि कच्तिल्लिखितस्य वचनस्य-

तयोरन्ते विघातय्यं कलशारोपर्णं गुह"॥ ३६

कालतत्त्वविवेचने

इति त्रत्यवाक्यान्तरवशात्पूर्वोक्तविषयत्वात्। तिथिरात्र्योः प्राधान्यात्संभवविषयत्वाद्ा। पर्वदिने प्रदोषादूर्ध्व प्रवृत्त्या द्वितीय- दिने चास्तमयपर्यन्तसत्वन दिनद्वये प्रदोषास्पर्शेऽपिपूर्वैव ग्राह्या। गौणकालव्यापित्वात्। "स्वकालादुत्तरः कालो गौण: पूर्वस्य कर्मरः" इति प्रदोषोस्तरकालस्य गौणत्वाद। "नक्तवरतेषु सर्वेषु रात्रियोग: प्रशस्यते" इति वचनाञ्च। यद्यपि प्रदोषभोजनात्मकनक्तव्रते प्रदोषपर्वभाविनः सायाहस्य तद्गोगकालत्वं तद्वयापिन्याभ्ोत्तरस्या एवैषविधे विषये तत्र ग्राह्यत्वमुक्तम्। तथापि यथा तत्रैतदर्थप्रतिपादकम्- "प्रदोषव्यापिनी न स्याद दिवा नक विधीयते1 आत्मनो द्विसुणा छाया मन्दीभवति भास्करे। तन्नकतं नक्तमित्याहुर्न नक्तं निशि भोजनम्। एवं शात्वा ततो विद्वान् सायाडे तु भूजिक्रियोम्।। कुर्यान्नक्तव्रती नक्तफरल भवति निश्चितम्"। इतिवचनमस्ति। नैवंविधमन्रेति। "रात्रौ देवीं च पूजयेत्" इतिवचनान्मुख्यतयैव नक्ताद्यनुरोधेन वा प्रदोषस्य कर्मकालत्वे गौयातया प्रदोषोत्तरकाल एवात्र कातः। पूजादनुष्ठानोपक्रमस्तु तत्रापि प्रदोष एव तिथे: प्रदोषास्पर्शेऽपि। एकमक्कादेरिव तिथेदिन- द्येऽपि मध्याहाद्यस्पर्शित्वे मध्याहादौ। यद्यपि च तद्वदत सूर्योदयास्तमयवर्तित्वप्रयुक्ततिथिसाकल्या- पादितं तत्काले तिये: स्त्वं नास्ति। उदयवाक्येम तदुत्तरभाव्य- स्तमयपर्यन्तसस्वरूपस्यास्तमयवाक्पेन घ तत्पूर्वभाव्युद्यपर्यन्त- सत्वरूपस्यैव साकल्यस्य बोधनात्। तथापि "तिथ्यादिष्ु भवेद्यावान्" इति वचनबोघितपर्तिथ्यधिकरणकोत्तरतिथिक्षयप्रक्षेप- प्रयुक्त तत्सभवत्येव। कर्मसमापने तु मुख्यतिथिसच्तां प्रतीक्ष्यापि क्रियमारो न दोष:। पाक्षिकनक्तभोजनरूपस्याङ्गस्य प्रधाननुारोधेन

२८३

मौराकालेऽ्यनुष्ठानात्। सर्वदाप्यत्र. तन्मुख्यकालस्य प्रधानेनानुरोधेन तस्य वथवानुष्ठानाञ्त।

एवमनेन न्यायेनोभयेः प्रदोषनस्पर्शितचे पर्षेति यद्पि प्रतिभाति।

भोजनात्मकनक्तवरतसाम्यप्रतीतेर्न वरात्रव्रतेऽप्येतादशी उत्तरैव ग्राह्या। अत्रापि सायाहस्यैव गौणकालत्वात्।

"प्रदोषव्यापिनी यत्र त्रिमुहुर्त्ता दिवा तथा। तदा नकवत कुर्यात्स्वाध्यायस्य निषेधवत्"॥

इत्यस्य यथाक्रमं मुख्यगौरकालावेदकस्य भोजनात्मकनक्तव्रत इवाआपि प्रवृत्तेरुपपत्ते:।

समापनं त्वत्र प्रधानपूजाया: सायाह्टस्यापि तत्कालत्वोकतिबल- तद्वत्तितिथावुपक्रम्य प्रदोष एव कर्त्तव्यम्। तस्या रात्रिसंबन्धस्या- वश्यकर्सतव्यत्वात्। "सायाहे तु भुजिक्कियाम्" .इतिवद्न वचनाभावाज्। तिथ्यभावेऽपि तत्तिथिकृत्यसमापनस्य-

"यो यस्य विदित: कालः कर्मरास्तदुपक्रर्मे.। विद्यमाना भवदङ्ग नोड्कितोपक्रमेणातु ॥.

इत्येतत्मयुक्तनिर्रायविषये दवृष्टत्वात्। उदयवाक्यस्योद्यत्व- सामान्योपस्थितद्वितीयसूर्योदयप्रर्यन्तसाकल्यबोधकल्वेन तत्प्रयुक्त- तत्कालीनतत्तिथिसत्त्वस्यापि वकु शक्यत्वाद्य। संकल्पपूर्वाक्क- मध्याहपूजाकालव्याप्तिलाभाद्यश्च बहवो गुणा उत्तरस्यामिति सव युक्ता।*

एवं प्रामाणिकनियन्धकारोक्तनक्तवतत्वानुरोधेन पूर्वेद्युरेव प्रदोश- व्याप्तौ दिनेऽसत्वेपरपि तत्र, सत्वे सुतरां दर्शयुक्ताया एव प्रतिपदो

२८४ कालतत्व विबधने

नवरात्रव्रतग्राह्यत्वे न्याय्ये यदिदानीन्तनानां केर्षांचिद्दाक्षिणात्यानां नक्तव्रतत्वापह्व बेन- "अमायुक्ता न कर्त्तया प्रतिपत्पूजने मम। मुहूर्त्तमात्रा कर्त्तव्या द्वितीयादिगुणान्विता"॥ इत्यादिक्काष्यदष्टवचनपुरस्कारेण त्रिमुद्र्सदर्शयुक्तामहोरात्रव्या- पिनीमपि प्रतिपदमुल्लङ्ध्य मुहूर्त्तमात्रापि द्वितीयायुक्तव सा ग्राह्येति निर्णयकरणं ताद्टशमेव चानुष्ठानप्रवर्तनं तत्साहसमात्रम्।

अथ दुर्गापूजानुष्ठानपद्दतिः।

एवं निर्णीतायां प्रतिपदि पूर्वाह्न कृतमङ्गलस्नानो यजमानो नित्यक्रियां कृत्वा अद्यप्रभृतिनवमीपर्यन्तमुपवासादन्यतरनियमोपेतो दुर्गापूजनमहममुकफलकाम: करिष्य इति संकल्प्य शुभदारुमये देवीपूजार्थमेव निर्मिते कदलीस्तम्भादिमरिडते गृह उत्तमवस्ादि- भूषिते पूर्वगृह एव वा चतुरस्रचतुर्हस्तवेदिकोपरिसर्वतोभद्रादि- मएडलं विधाय मृरामय्यादिप्रतिमां तन्मध्यस्थापिते आसने तदग्रे च कलशं विधिना स्थापयित्वा सौवर्णादिप्रतिमां तु मएडलमध्य- स्थापितकलशोपर्येव स्थापयित्वा पूजयेत्। "पूज्या मएडलकुम्भस्था" इति देवीपुराणात्। प्रतिमा च हेमादिमयी भवति-

"तस्मिन् देवी प्रकततव्या हैमी वा राजती तथा। मृदार्क्षी लक्षणोपेता खड्गे शूलेऽथ पूजयेत्"॥ तथा-"हेमराजतमृद्धातुशैलचित्रापिंतापि वा। खड् गे शलेऽचिंता देवी सर्वकामफलप्रदा"॥ तथा-"मृरामयीं प्रतिमा कृत्वा बिल्वे या यस्तु पूजयेद। आत्मचित्तानुसारेया स लखेम्मौलिक फलम्" ॥

तिथितत्वविवेचनम्।

इत्यादिदेवीपुराणादिवचनात्। प्रतिमालक्षरं च मत्स्यपुराऐ- "ज टाजूटसमायुक्ता मर्द्धेन्दुकृतलक्षणाम्।

अतसीपुष्पवर्णाभां सुप्रतिष्ठां सुलोचनाम्। नवयौवनसंपन्नां सर्वाभरसभूषिताम्। सुचारुवदनां तद्वत्पीनोन्नतपयोधराम्। त्रिभङ्गस्थानसंस्थानां महिषासुरमदिनीम्। त्रिशूलं दक्षिरो दद्यात् खड्गं चक्र क्रमादघः। तीक्ष्णं बार्स तथा शक्ति वामतोऽपि निबोधत।। खेटकं पूर्णाचापं च पाशमङ्गशमूद्ध जम्। घराटां वा परशु वापि वामतः सन्निवेशयेत्। अधस्तान्महिष तद्वद्विशिरस्कं प्रदर्शयेत्। शिरश्छेदोन्दरवं तद्वद्दानवं खड्गपाशिनाम्। दृदि शूलेन निर्भिन्नं निर्यदन्त्रविभूषितम्। रकरक्तीकृतार्ङ्ग व रक्तविस्फारितेक्षणम्।। वेष्टितं नागपाशेन भुरुटीभीषणाननम्। सपाशेषामहस्तेन धृतकेशं च दुर्गया॥ बमद्रुधिरधकत्रं च देव्याः सिंह प्रदर्शयेत्। देव्यास्तु दक्षिरां पादं समं सिंहोपरिस्थितम्।। किंचिदू्ध्वें तथा वाममङगएठं महिषोपरि। स्तूयमानं व तट्टूपममरैः संनिवेशयेत्"॥ इति ॥ आवाहनपूर्वभावि ध्यानमप्येवमेव कार्यम्। आ्रवाहनमत्त्रभ्- "पहि दुर्गे महाभागे रक्षार्थ मम सर्वदा। आवाहयाम्यहं देवि सर्वकामार्थसिदधये। श्स्यां भूमौ समागच्छ स्थिति मत्कपया कुरु। रक्षां कुर सदा भगे बिश्वेश्वरि नमोडस्सु ते॥ इति ।

२८६ कालतत्त्व विवेचने

एतन्मन्त्रपाठानन्तरं मगवति दुगें इहागच्छ इह तिष्ठ रह संनिधेहि इह स्थिरा भव सुप्रसन्ना भवेत्यपि पठन्ति। पूजाङ्ग- प्रतिमाप्रतिष्ठाप्रकारश्व जन्माष्ठमीप्रकरणोक्तो द्रष्टव्यः। येदिकोरोषु च चत्वार: कलशा विधिना स्थाप्या:।

"चतुरः कलशान्यस्तु दद्यादेषगृहे नरः। चतुःसमुद्रवेलयां स तु भुङ़्के वसुन्धराम्"। इति विष्शुधर्मोत्तरात्। पूजा्म्य् 'जयन्ती" इत्यादि:। कुर्या हव्यास्तु मन्त्रेरोत्यभिधाय

"जयन्ती मङगला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा क्षमा शिवा घात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु तें।। अ्रनेनैव तु. मन्त्रेष जपहोमादि कारयेत्"। इति देवीपुराणात्। दुर्गालिङ्गको वैदिक श्रागमिको वा। "तहि्रै पूजयेन्मत्रैः सवदेवान्समाहित:" इत्यप्निपुराणात्। प्रणावादिचतुर्थ्यन्त नमोऽन्त नाम वा। "नाम्ना सरवे समापयेत्" इति साधाररावाक्ार्द। पूजा च षोडशोपचारैः पञ्चोपचारैर्वान्यैश्च राजोपचारश्छत्र- चामरादिभिः । सा च त्रिकालम्। प्रदोषे विशेषेंरा। पूजोपकरणानि च गन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्यफलादीनि देवीपुराणादिषूक्तानि। पूजा- नन्तरं च मार्कएडेयपुराणादिगतं बेदीमहात्म्यं पठेच्छरुयाद्वा। "माहात्म्यं भगवत्यास्तु पुराणादिषु कीतितम्। पठेश शृणुयाद्वापि सर्वकामसमृद्धये"॥ इति वचनात। पाठादिकं च न सकदेव। किन्तु फक्षभूमाथि- नो .सकदपि। अन्यन्न तथा दर्शनात। "संकल्पिसस्तोत्रपाठे संख्यां

तिथितत्वविवेचनम्। २८७

कृत्वा पठेत्सुधीः" इति वाराहीतन्त्रवचनाथ्। आवृत्तिसंख्याभेदेन फलभेद्श्च तत्रैवोक्त: ।

"घरडीपाठफलं देवि शशुष्ध गदतो मम। एकावृत्तादिपाठानां यथावत्कथयामि ते।। संकल्प्य पूर्व संपूज्य न्यस्याङ्गेषु मनून्सकृत्। पाठा द्वलिप्रदानान्न सिद्धिमाप्नोति मा्नच: । उपसर्गोपशान्त्यर्थ त्रिरावृत्तं पठेन्नर: । अहोपशान्तौ कर्त्तव्यं पश्चाघृष्तं वरानने।। महाभये समुत्पन्ने सावृत्तं समुभ्येत्। नवावृत्तान्द्रवेच्छान्तिर्वाअ्पेयफल लभेत्॥ राजवश्याय भूत्यै व रुद्रावृप्तमुद्दीरयेत्। सौ्यं पश्चदशाद् वृद्धिवैरहानिश्च जायते।।

सौख्यं पञ्चदशावृत्ताच्छ्रियमामोति मानवः॥ कलावृत्त्या पुत्रपौत्रधनधान्यागम विदुः। राज्षां भीतिविमोक्षाय वैरस्योश्वाटनाय च।। कुर्यारसप्तदशावृत्तं तथाष्टादशकं प्रिये। महारणविमोक्षाय विंशावृत्त पठेत्सुधीः।। पञ्चविंशावर्त्तनाक् भवेद्न्धघिमोक्षरम्। संकटे समनुप्राप्ते दुश्िकित्सामये तथा। जातिव्षंसे कुलोच्छेडे आयुषो नाश आगते। बैरिवृद्धौ व्याधिवृद्धौ धननाशे तथा क्षये॥ तथैव िविधोत्पासे तथा चैवातिपातके। कुर्याद्यलाच्छ्तावृत्तं ततः संपद्यते शुभम्। श्रेयोवृद्धि: शतावृत्ताद्राज्यवृद्धिस्तथा पय्। मनसा चिन्तितं देषि सिद्ध्येदष्टोस्तरावृतात्।।

२८८ कालतस्वविवेचने

शताश्यमेधयज्ञानां फलमाप्नोति सुव्रते। सहस्रावर्त्तनाहलक्ष्मीरावृणोति स्वयं स्थिरा।। भुक्त्वा मनोरथान् कामान्नरो मोक्षमवामुयात्। यथाश्वमेध: कतुराड् देवानां च यथा हरि: ॥ स्तवानम्मपि सर्वेवां तथा सप्तशतोस्तवः । अथधा बहुनोक्तेन किमेतेन वरानने। चराड्या: शतावृत्तपाठात्सर्वाः सिद्ध्यन्ति सिद्धयः" इति। श्रवर्णं च ब्राह्मणादेव कर्त्तव्यम्- "ब्राह्मरं वाचकं विद्यानान्यवराजमादरात्।

इतिभविष्यत्पुराणात्। स चैवंगुरायुक्त :- "विस्पष्टमन्द्ुतं शान्तं स्पष्टाक्षरपदं तथा। कलश्वरसमायुक्तं रसभावसमन्वितम्।। बुध्यमान: सदा ह्यर्थ ग्रन्थार्थ कृत्स्नशो नृप। ब्राह्मपादिषु सर्वेषु ग्रन्थार्थे चार्पयेम्नृप।। य एवं वाचयेद् ब्रह्मन् स विम्रो व्यास उच्यते" इति-। पौराएस्तोत्रपाठश्च स्वार्थ परार्थे वा नारायणादीश्रमस्कृत्य कर्सव्य :- "नागयएं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्"।। इतिव चनात्। जयशब्दार्थश्र भविष्यत्पुरार- "भष्टादश पुराणानि रामस्य चरितं तथा। विष्युधर्मादिशास्त्राषि शिवधर्माक्ञ भारत ॥। कार्र्स च पश्चमो शेदी यम्महाभारत स्मृतम्। शैवाश्च धर्मा राजेन्द्र मानवोक्ता महीपते।। जयेति नाम पतेषां प्रवदन्ति मनीषिसः"।

तिथितत्वविवेचनम्। २८६

पाठप्रकारश्च मत्स्यसूक्त-

"प्रसवं चादौ जह्बा व स्तोत्रं वा संहितां पढेदू। अ्रन्ते व प्ररावं दद्यादित्युवाचादिपूरुषः ॥। सर्वत्र पाठे विज्ञेयो ह्वान्यथा विफलं भवेत्। शुद्धेनानन्यचित्तेन पठितव्यं प्रयक्षतः॥ न कार्यासक्तमनसा कार्ये स्तोत्रस्य वाचनम्। आधारे स्थापयित्वा तु पुस्तकं प्रजपेत्सुधीः। हस्तसंस्थापनादेव यस्मादल्पफलं लभेत्। . स्वयं च लिखितं यन्त कृंतिनाऽलिखितं च यत्। अव्राह्मेन लिखितं तञ्चापि विफलं भवेत्। ऋृषिछन्दादिकं (१) न्यस्य पठेत्स्तोत्रं विचक्षः। स्तोत्रे न दृश्यते यत्र प्रणघन्यासमाचरेत्। संकल्पिते स्तोत्रपाठे संख्यां कृत्बा पठेत्सुधीः॥। अध्याय प्राप्य विरमेन्न तु मध्ये कदाचन। कृते विरामे मध्ये तु अध्यायादि पठेत्पुनः"'॥ इति ॥

दुर्गामत्त्रं वा वैदिकमागमिकं या जपेब्ापयेद्वा। "दुर्गाप्रतो अपेन्मन्त्रमेकचित्तः समाहितः इति देवीपुराखात्।

कुमारीपूजनं च प्रत्यहं यथाशक्ति एकद्वयादिक्रमेर कर्त्तव्यम्। तत्प्रकारश्च देवीपुरारो-व्रल्मोपाच-

"न तथा तुष्यते शक्र होमदानजपेन तु। कुमारीभोजनेनात्र यथा देषी प्रसीदति॥ पितरो वंसवो रुद्रा आदित्या गरालोकपा: सर्वे ते पूजितास्तेन कुमार्यो येन पूजिताः ॥

(१) छन्दादिकमित्यार्षः प्रयोगः। ३७

२६० कालतत्त्वविवेचने

शुक्काष्टमीचतुर्दश्योर्नवम्यां च विशेषतः। कृष्णापक्षे विशेषेण भोजयेत्तु कुमारिकाः" ॥ इति। अत्र नवरात्रे। प्रसङ्गा दन्यत्रापि तद्विधानम्- "प्रक्षाल्य पादौ सर्वासां कुमारीणां च वासव। सुलिप्ते भूतले रम्ये तत्र ता आसने स्थिताः॥ पूजयेद्रन्धपुष्पैश्च स्त्रग्मिश्चापि मनोरमैः। पूजयित्वा विधानेन भोजनं तासु दापयेत्।।' खराडलड्डुगुडं सपिर्दधि क्षीरं समाक्षिकम्। तासां देयं कुमारीणां शनैर्भुआ्पयेत्तु ताः। पानीयं याचितं देयमन्न वाड्याचितं शुभम्। तास्तृप्तास्तु यदा सर्वास्तदासां चमनं ददेत्।। आचम्य चाक्षतान् दत्त्वा त्वया क्षन्तव्यमित्युत। दातुः शिरसि दातव्या: कन्यकाभिरथाक्षताः॥। तेनापि प्रणिपातस्तु कर्त्तव्यो भक्तिपूर्वक:। अ्रनेन विधिना शक्र देवी क्षिम् प्रसीदति॥ ददाति विबिधान् कामान मनोऽभीष्टान् सुराधिप। राज्यं रत्वा ततः पश्चाद्देवलोकं च गच्छति"।। इति।* पूजान्ते च प्राम्य देवीं प्रार्थयेदनेन मन्त्रेय- "महिषप्नि महामाये चामुएडे मुएडमालिमि। द्रव्यमारोग्यविजयं देहि देवि नमः सदा ॥ भूतप्रेतपिशाचेभ्यो,रक्षोभ्यश्च महेश्वरि। देवेभ्यो मानुषेभ्यश्च भयेभ्यो रक्ष मां सदा। सर्वमङ्गलमाङ्गल्वे शिवे सर्वार्थसाधिके। शरराये त्रयम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते।। रूपं देहि यशो देहि भगं भगवति देहि मे। पुत्रान्देहि धनं देहि सर्वान्कामान्प्रदेहि मे"॥ इति।

तिथितत्वविवेचचनम्। २६१

देवीगृहे व घृतपूरितास्तिलतैलपूरिता वा दीपा अहोरात्र भ्रउवालनीयाः। वाद्यादिवादनं च कारणीयम्।

"गीतवा दित्रनिर्घोषं देवस्याग्रे च कारयेत्। घरटा भवेदशक्तस्य सर्ववाद्यमयी यतः"॥

इतिमत्स्यपुराणात्। यद्यपि.च-

"कन्यासंस्थे रवौ शक्र शुक्कामारभ्य नन्दिकाम्। अयाची त्वथवैकाशी नक्ताशी वाथ वाय्वद:॥ प्रातःस्नायी जितद्वन्द्वस्त्रिकालं शिवपूजकः। जपहोमसमायुक्त: कन्यका भोजयेत् सदा"

इति देवीपुरायो प्रतिपदाद्युपक्रमात्सदेतिवचनाञ्च पूजाजपादि- वद्धोमोऽपि प्रत्यहं कर्त्तव्यत्वेनोक्तस्तथापि ब्रह्मपुराे "तत्राष्टम्यां अद्रकाली' इत्युपक्रम्य "होमर्वाहयातर्पएः" इत्यष्टमीकृत्यमध्येऽ- भिधानात्,

"नबस्यां बलिदानं च कर्त्तव्यं वै यथाविधि। अपं होमं च बिधिवत्कुर्यात्तत्र विभूतयं"॥

इति कालिकापुरायो च नवमीकृत्यमध्येSभिधानाच्छिष्टसमाचारा- शोभयतिथिसन्वन्धेन नवम्यामेव वा होमः कर्त्तव्यः। शिवश्र शिवा च शिषौ तयो: पूजकः। देवीपूजात्मकत्वाद् व्रतस्य। अत्र च देवीपुराणे नम्दा प्रतिपदेव 1 प्रथमोपस्थितत्वात्। अयाचित्वादीनां नियमामां वाशष्दभवणाद्यथासंस्यासंभवाञ्च सर्वदा विकल्पः । पूर्वलिखितकालिकापुराणे तु पत्रिकापूजाया: षष्ठ्यादित्वात् षष्ठयेव नन्दा। अयाचित्वादीनां च यथासंव्यमन्वयः। अथशन्दभ्रवणात्. संभवाश्च। बलिदानं त्यष्टमीनवम्योरेव।

२६२ कालतस्वविवेचन

"पुनः पूजां तथाष्टम्यां विशेषेख समाचरेत्। जागरं घ स्वयं कुर्याद्वूलिदानं महानिशि। प्रभूतबलिदानं च नवम्यां विधिवच्चरेत्। इति कालिकापुराणात्। यद्यपि चदेवीपूजायां ब्राह्मसानामप्यधिकार:। 'कर्त्तम्यं ब्राह्मणाद्ैस्तु क्षत्रियैलोक्पालकैः। गोधनार्थ तथा वैश्यैः शूद्रैः पुत्रसुखाथिमि:॥ सौभाग्यार्थ, तथा स्त्रीभिरन्यैश्च धनकाङक्षिमि:न महाव्रतं महापुरायं शङ्कराद्यरनुष्ठितम्॥ कर्त्तव्यं सुरराजेन्द्र देवीभक्तिसमन्वितैः" इति देवीपुराणात्। "स्ातैः प्रमुदितेह षटैर्व्रांह्मरौः क्षत्रियै नृपैः। वैश्यैः शूद्रैर्भक्तियुक्तैर्म्लेछ्ैरन्वैश्च मानबैः॥ इति भविष्योत्तराञ्च। तथापि यथा सुरया स्वगात्ररुधिरेए च पूजा ब्राह्मणस्थ न भवति।

"स्वगात्ररुधिरं दत्वा ब्रह्महत्यामवाप्नयात्। मद्यं दत्वा ब्राह्मरास्तु ब्राह्मरयादेव हीयते"॥ इति कालिकापुराणात्। "मद्यमयेयमदेयमनिग्राह्यम्" इत्युशनो- वचनाथ। तथा पशुबलिदानमांसनैवेद्यपूजापि तस्य न भवति। तस्याः "राजसी बलिदानेन नैवेद्यैः सामिषैस्तथा" इति राजसत्वात्। ब्राह्मसस्य च सान्विककर्मस्वेवाधिकारस्य भगवद्द्गीतादिषु प्रसिद्ध- त्वात्। तेन "सात्विकी जपयज्ञाद्यैनैवेद्ैश्च निरामिषा" इतीयमेय भवति। स्पष्टमेव च "कन्यासंस्थे रवौशक" इत्यादिना। "दुर्गाग्रतो जपेन्मन्त्रमेकचित्तः समाहितः" इत्यन्तेन सर्वसा-

२६३

"तदर्द्धयामिनीशेषे विजयार्थ नृपोत्तमः। पश्चाब्दं लक्षणोपतं गन्धधूपस्रगर्चितम्। विधिवत्कालि कालीति जत्वा खड्गेन वातयेत्"॥

इति पशुबलिदानादि राजकृत्यत्वेनैव देवीपुरासेडमिहितम्। एवं च-

"पशुघातः प्रकर्तव्यो (१) गवलाजवघस्तथा। तथा देवीं पूजयित्वा येऽर्द्धरात्रेऽष्टमीषु च॥ घातयन्ति पशन् भकत्या ते भवन्ति महावलाः । धलिं च ये प्रमच्छन्ति सर्वभूतविनाशनम्॥ तेषां तु तुष्यते देवी यावत्कल्पं तु शाङ्करम्"।

इत्यादि। यावत्किश्चिन्नानापशुघाततद्वलिदानविधानं शिष्टपरि- गृहीतकालिका देवीपुराणादिगतं तद्ग्नीषोमीया दिपशुहिंसान्यायेन धर्म्थमपि क्षत्रियादिविषयमेवेसि सत्प्रकारो न लिख्यते। अत एव विस्तरभिया चाश्वादिपूजाविधिरपि न लिख्यते। माषभक्तादिना तु बलिदानं ब्राह्मरास्य भवति। "म.ष (२) कुल्माषमांसादैदैयो दिक्षु बलिर्निशि। कूष्माएडमिक्षुदएडश्च मद्यमासव एव च.। एते बलिसमा शेयास्तृप्तौ छागसमा मताः"।

इतिकालिकापुराणात्। होममन्त्रश्च "जथन्ती" इत्यादि:। "अनेनैत्र तु मन्त्रेण अपहोमादि कारयेत्" इति प्राग्लिखितवेवीपुरा- सात्। होमद्रव्ये वाज्यतिलादि। "पूजयेतिलहोमेश् दधिक्षीरघृता- दिभिः" इतिदेवोपुराणात्।

(२) गवलो महिषः । (२) "कुल्म षं काश्षिके,यावके पुमान्" इति मूर्धन्यान्ते मेदिनी। कुल्माषो माषादिमिश्रमर्धस्वित्रमोदनमिति मुकुदः।

२६४ कालतत्त्वविवेचने

केचित्तु मार्कएडेयपुराणागतसप्तशतीस्तवेन प्रतिश्रोकं स्वाहा- कारान्ते तिलसर्विमिश्रपायसेन होमं कुषन्ति। प्रतिक्षोकं च "जुहुयात्पायसं तिलसर्पिषा" इति रहस्यास्थग्रन्थवचनं च तत्र

एवं नवम्यां होमं समाष्य प्रत्यहवन्नियमयुक्तो देवीपूजाकुमारी- पूजनब्रा हराभोजनादि कृत्वा दक्षिणामाचार्याय दद्यात्।

"नवस्यां पूर्वबत्पूजा कर्त्तव्या भूतिमिच्छता। दक्षिणां वस्त्रयुग्म च आचार्याय निवेदयेत्"॥

इति मत्स्यसूक्तातू।

'आश्विने मासि शुक्ले तु कर्त्तव्यं नवरात्रकम्। प्रतिपदादिक्रमेरौव यावञ्च नवमी भवेत्।। तरिरात्रं वापि कर्त्तव्यं सपम्यादि यथाक्रमम्"। इति भविष्योत्तरवबनात्।

"लन्धाभिषेका वरदा शुक्क चाश्वयुजस्व च। तस्मात्सा तत्र संपूज्या नवम्यां चिडका बुधैः"॥

इति भविष्यवचनाञ्च नवम्यां प्रतिपदादिवत्पूजा आवश्यकी। अर्थाद्दशम्यां देवीविसर्जनं नियमत्यागश्च।

अत एव भविष्यपुरोणोक्ते फ्रतिपदादिविशेषपूजाप्नकारेऽपि -नवमीपर्यन्तं पूजामुक्त्वा दशम्यामेव विसर्जनमुक्तम्। "केशसंहका रद्रव्यादि प्रद्द्यात्प्रतिपडिने। पट्टडोर द्वितीयायां केशसंयमहेतवे। दपएं तृतीयायां सिन्दूरालककं तथा। मधुपर्के चतुर्थ्या तु तिलकं नेत्रमरडनम्।

तिथितत्त्वविवेचनम्। २६५

पञ्चम्यामङ्गरागं च शक्तयालङ्करणानि च। षष्ठयां बिल्वतरौ बोधं सायंसंध्यासु कारयेत्। सप्तम्यां प्रातरानीय गृहमध्ये प्रवेशयेत्। उपोषरामथाष्टस्यामात्मशकतया च पूजनम्॥। नवम्यामुग्रचरडायास्तद्वदेवार्चन दिवा। पूजा च बलिदानं च तत्त्वमात: प्रपूजयेत्। कुमारी पूजनीया च भूषणीया च भूषयौः। संपूज्य प्रेषरं कुर्याद्दशम्यां शावरोत्सवैः। अ्रप्रनेन विधिना थस्तु देवीं पूजयते नरः । स्कम्दवत्पालयेन्तं तु देवी सर्वापदि स्थितम्। पुत्रदारधनर्द्धीणां संख्या तस्य न विद्यते। भुक्त्वेह परमान् भोगान् प्रेत्य देवगणो भवेत्"॥ इति कालिकापुराऽपि कल्पान्तरे रामरावसयोर्जयपरजयार्थ प्रतिपदि देव्याः प्रबोधनं द्वितीयाप्रभृत्यष्टमीपर्यन्तं रामरावरायुद्ध- दर्शनपूर्वकं नवम्यां कृतस्य रावरावधस्य दर्शनं चोक्त्वा- "निहते रावे वीरे नवस्यां सकलेः सुरैः। विशेषपूर्जा दुर्गायाश्चकरे लोकपितामहः"॥ इति नवम्यां देव्या विशेषपूजामुक्त्वा तेनैव च प्रतिपत्प्रभृति- पूजां सूचयित्वा "ततः संप्रेषिता देवी दशम्यां शाबरोत्सवैः" इति दशम्यामेव विसर्जनमुक्तम्। एवं सति यत्केपांचिद् भ्रान्तानां नवमीपारणाचरणं तन्मूल- भूतवचनकल्पनं च तत्सव शिष्टैः कदाचिदष्टमीयुक्तनवम्यां नवमीकृत्ये जाते द्वितीयनधम्यां क्रियमाणां पारणामुपलभ्य। तन्र नवमीप्रयुक्तत्व- भ्रान्त्या प्रवृत्तः शक्तिभ्रान्त्यैवासाघुशन्दप्रयोग इत्युपेक्षणीयम्। प्रतिपदादिदेवीपूजाशक्तौ सप्तम्यादिदिनत्रये यथाक्रमं मूलादि- नक्षत्रत्रयमुकते केवले वा महाष्टम्यादिदिनद्वये नवम्यामेव वा संपूज्य

२६६ कालतत्वविवेचने

श्रवशोपेतायां केवलायां वा दशम्यां देव्या नियमानां च विसर्जनम्। अष्टम्यामेव वा सस्पूज्य नवम्यामित्युक्तम्। षष्टयादिपक्षस्तु पत्रिकापूजायाम्। सा च वक्ष्यते। इयं चाष्टमी नवमीविद्धा ग्राह्या। 'धसुरन्ध्रयोः" इति युग्म- वचनात्। 'अष्टम्यासुदिते सूर्ये दिनान्ते नवमी भवेल्। कुजवारो भवेत्तत्र पूजनीया प्रयत्नतः"॥

इति विशेषवचनाञ्। "नाष्टमी सत्तमीयुक्ता सप्तमी नाष्टमोयुता" इत्यादीनि चाष्टमौ- नयमोणिर्राय प्रकरएलिखितानि वचनान्यत्रोपोद्वलकानि। तेन नघरात्र- व्रतस्य नक्तव्रतत्वेन प्रतिपदादिकमेएं विशेषवचनाच्चाष्टम्यामपि रात्रगवेध पूजेति कर्मकालव्यापित्वात्सप्रमीविद्धैव रात्रियोगिन्यष्टमी तत्र ्राह्येति यद्यपि प्रतिभाति। अत एव दुर्गाभक्तितरङ्गिएयामपि- "रात्रिपूजायामष्टमी रात्रियोगिनी पूर्वैव ग्राह्या। कालव्याप्तिशालात्। युग्मादिवचनं तु दिवापूजाविषयम्"इत्युक्तम्। तथापि-

"अष्टम्या नवमी युक्ता नवम्या चाष्टमी युता। अर्द्धनारीश्वरप्राया तिथि: सर्वत्रतादिषु"॥ सर्वेंधु रात्रिसाध्येष्वपि। *नवमीसंयुता कार्या सदा दुर्गाष्टमी वुधैः। सत्तमीसंयुता हन्ति पूर्वपूरयफलं कृतम्" ॥ सदा रात्यस्पर्शेडि। 'नवमीसहसंयु क्तामष्टमीं कारयेदुधम्। दुर्गा देवी तथा पूज्या पूर्वषिद्धां न कारयेत्"॥

संमतै्विशेषव चनैगौरीतृतीयादिव त्कर्म का लव्या प्निश्ास्त्रं बाधित्या

तिथितत्वविवेचनम्। २६७

नवमीयुतायामेव रात्रावसत्यामप्यष्टम्यां नवमीपूजया सह तन्त्रे- साष्टमीपूजोचिता। अ्त एव कामरूपीयादिनिबन्धेषु वचनम्-

"अष्टम्याः शेषदराडश्च नवम्याः पूर्व एव च। तत्र या क्रियते पूजा विश्ञेया सा महाफला"॥ इति॥ "अष्टमीनवमीसंधौ तृतीया खलु कथ्यते। तत्र पूज्या त्वहं पुत्र योगिनीगएसंयुता। इति कालिकापुरासोक्ता तृतीया सन्धिपूजाप्यष्टमीनवमीपूजाभ्यां तन्त्रेशौव सिद्धयति। "उपोषितो द्वितीयेऽहवि पूजयेत्पुनरेव ताम्" इत्यष्टम्युपवासपरदिनविहिता तु नवमीपूजा प्रातर्वर्त्तमानायां नवम्यां कर्त्तु शक्यैय। "विसर्जनात्पूर्वम्" इति न तदनुरोधेनापि सप्तमीयुता- यामष्टम्यामुपवासादि। उपवासे तु विशेषतोऽपि नवमीसप्तमी- विद्धाविधिनिषेधौ। गर्ग :- "एकादश्यष्टमी षष्ठी पौर्समासी चतुर्दशी। अ्रमावास्या त्रयोदशी ता उपोष्या: परान्विताः ॥" इति।

स्कन्दपुराणे-

"पष्ठयेकादश्यमावास्या पर्वषिद्धा तथाष्टमी। सप्तमी परषिद्धा च नोपोष्यं तिथिपश्चकम्"॥ इति।

अत्र चाष्टमी शुक्का।

"शुक्कपक्षेऽष्टमी चैव शुक्कपक्षे चतुर्दशी। पूर्वविद्धा न कर्त्तव्या कर्त्तव्या परसंयुता। उपवासादिकार्येषु एष धर्म: सनातनः" इति निगमात्।

अत एव दुर्गोत्सवप्करसे नवमीयुताया अष्टम्याः प्रशंसा भीमपराक्रमे। ३८

कालतत्त्वविवेच ने

! "न दिवा न निशापि च विष्टिहता न च सप्तमिशल्यसमोपहता। यदि चाष्टमिशेषभवा नवमी अरमरैरपि पून्यतमा कथिता" ।इति।

यदि तिथिद्वैधे श्रष्टमीशेषभवा नवमी भवेत्रवमीविद्धाष्टमी लभ्यत इति यावत्तदा सा अमररपि पूज्यतमा भवेत्। यतो दिवा निशायामपि विष्टिहता न भवति। विष्टिदूषितस्य तत्पूर्वदलस्य पूर्वाहोरात्रे गतत्वात्। सप्तमीशल्येन शल्यवदतिदुप्टेन सप्तमीशेषे चोपहता न भवतीत्यस्यार्थः। यदा तु नवमीदिने सूर्योदयोत्तर- मष्टपर्यास्त्रिमुहर्त्तव्यापित्वान्नवमीविद्धत्वेऽपि परेद्युः क्षयवशान्नवमी सूर्योदय न र्पृशात तदाष्टमी सप्तमीविद्धैव ग्राह्या।

"यदा सूर्योदये न स्यान्नवमी चापरेऽहनि। वदाष्टमीं प्रकुर्वीत सप्तम्या सहिवां नृप"॥

इति र्तृतिसंग्रहवचनात्। तथाच-

"अहं भद्रा च भद्रा च नावयोरम्तरंक्वचित्। तस्माद्टै सप्तमीविद्धा कार्या दुर्गाष्टमी तिथिः"॥ इत्यादीन्यपि वचनान्येतद्विषयारायेव।

"मूलेनापि हि संयुक्ता सदा त्याज्याष्टमी बुधैः। लेशमात्रेण सप्तस्या अपि स्याद्यदि दूषिता"। इति निषेधश्च पूर्वोक्तविषयः। अत्र यद्यपि "अष्टम्यामुदिते सूये" "अर्ध्वनारीश्वरप्नाया" इत्यादिवचनेभ्यः शुद्धाया अपि पूर्वाष्टम्याः परित्यागेन नवमीयुक्ताया ग्राह्यत्वं प्रतीयते। तथापि यहुषु वचनेषु

वमीयुक्तापि पूर्वेव ग्राह्या। अत एव गौरीतृतीयायाश्चतुर्थीयोग- प्रशंसामा्रेण माधेवनोक्तः शुद्धात्यागो नादूतः। केवलं "वर्जनीया प्रयत्नेन सप्तमीवेधसंयुता"' "पूर्वविद्धां न कारयेत्" इत्यादिवचनेभ्य:

तिथितत्वविवेचनम्। २६६

प्रतीयमान औतसर्गिकस्त्रिमुहर्त्तवेध एवात्र निषेधप्रयोजको न चोत्तर- दिने. त्रिमुहूर्त्तसत्वमेव ग्राह्यताप्रयोजकमू। शिन्तु-

"सप्तमीशल्यसंविद्धा वर्जनीया सदाष्टमी। स्तोकापि सा तिथि: पुराया यस्यां खूर्यादयो भवेत् ॥ लेशमात्रेष सप्तम्या सा कार्योदयगामिनी"।

इत्यादिवचनाद गौरीतृतीयाव देवाल्पेनापि सप्तमीयोगेन त्याज्यत्वं घटिशोऽप्युदयमात्रस्त्वेनापि चोत्तरस्या ग्राह्यत्वं दछठयम्। "व्रतोपवासनियमे घटिकका यदा भवेत्" इत्यादिसामान्यवचनेभ्यः। नवमी तु सदाष्टमीविद्धैव ग्राह्या युम्भवाक्यात्।

"आरावणी दुर्गनवर्मी तथा दूर्वाष्टमी च या। पूर्वविद्धैव कर्सव्या शिवरात्रिर्बलेर्दिनम्" इति वचनात्।

"अश्वयुक शुक पक्षे या अष्टमी मूलसंयुता। स महानवमी प्रोक्ता"इत्यादिवचनाथ्। यदा तु नवम्यषमीविद्धा भूत्वा द्वितीय- दिनेऽपि सूर्येदये कियती भवति तदा नवमीप्रयुक्तस्य पूजादे: कृतत्वेऽपि महाबलिदानमां द्वितीयदिने कर्तव्यम्।

"अष्टम्यामुदिते सूर्ये दिनान्ते मवमी भवेत्। प्रभाते बलिदाने च. कियन्मात्रापि लभ्यते। नवम्यां तत्र संपूज्या दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी"। इति वचनात्। अत्र पूजा बलिदानरूपैव। "सूर्योदये परं रिक्ता पूर्ण स्यादपरा यदि। बलिदानं प्रकर्तव्यं तत्र देव्या: शुभावहम्। बलिदाने कृतेSछ्ठम्यां राष्ट्रभङ्गो भवेन्नृप'।

इति देवीपुराखत्।

३०० कालतत्त्वविवेचने

अत्र बलिदानं नवमीप्रयुक्तम्। अष्टमीप्रयुक्तस्य तत्रैव कस्त- व्यत्वात्। द्वितीयदिने नवम्या अलाभे तु पूर्वद्यरेव नवमीमध्ये कार्यम्। "दशम्यां बलिदानं तु दीयते यत्र मानवैः। तद्राष्ट्र नाशमायाति मरकोपद्रवैः स्फुटम्"॥

इति भविष्ये नवमीप्रयुक्तबलिदानस्य दशम्यां कररो दोषश्रवणात्। या तु-

"आश्विनस्य सिते पक्षे सुमुहर्त्तेन सप्तमी। तस्यां च पत्रिका पूजा कर्त्तव्या नवनायकैः॥ प्रशस्तां सफलां बिल्वशाखामाहृत्य पूजयेत्"।

इति ज्योतिःशास्त्रे विहिता बिल्वशाखायां दूर्गापूजा तदभ्भूर्त बिल्वतरौ देवीबोधनमाश्विनकृष्णनवम्यामार्द्रायुक्तायां केवलायां वी कत्तव्यम्।

"कन्यायां कृष्यापक्षे तु पूजयित्वार्द्रभे दिया। नवम्यां बोधयेद्द वीं महाविभवविस्तरः ॥I इति लिङ्गपुराखात्।

"इषे मास्यसिते पक्षे इति प्रागुदाहतदेवीपुराणान्च। नवम्यां बोधनासामर्थ्यें नवरात्रान्तरगतषष्ठ्यां तत्कर्तव्यम्।

"षष्ठयां बिल्वतरौ बोधं सायं संध्यासु कारयेत्" इति भविष्य- वचनात्। तेन दिवेत्युक्तत्वान्नवमी पूर्वाह्वव्यापिनी बोधने ब्राक्या। उभयत्र तद्वयापावार्रायोगो विनिगमकः। षष्ठी तु सायंसंध्या- व्यापिनी। आमन्त्रर्ण तु षष्ठयामेव। "ज्येष्ठानक्षत्रयुक्तायां षष्ठयां बिल्वाभिमन्त्रसम्" इतिप्राग्लिखितदेवीपुराणत्। बोधनादिपु

तिथितत्वविवेचनम्। ३०१

तन्तत्िथिषु तत्तन्नक्षत्रयोगे फलाधिकाम्। नतु स. छवादरणीयो

"तिथिः शरीरं देवस्य तिथौ नक्षत्रमाश्रितम्। तस्मात्तिथिं प्रशंसन्ति नक्षत्रं न तिथिं विना"॥

इति ज्योतिःशस्त्राञ्च।अत्र च "युगाद्या वर्षवृद्धिश्च सप्तमी पार्वतीप्रिया। सूर्योदयमुदीक्षन्ते न तत्र तिथियुग्मता"॥ इति वचनेन, "प्रांतरावाहयेद्देवीम्" इत्यादिप्राग्लिखितवचनैः ॥ "पत्रीविसर्जनं रात्रौ प्रवेशं वा करोति यः। तस्य राज्यविनाशः स्याद्राजा च विकलो भवत्॥ ऋक्षयोगानुरोधेन रात्रौ पत्रीप्रवेशनम्। विसर्ग वा चरेद्यस्तु सराष्ट्र स विनश्यति"॥ इति निषेधेन च पत्रीप्रवेशनस्याष्टमीविद्धायां सतम्यां प्रात :- कर्त्तव्यत्वान्तदव्यवहितपूर्वदिन एव सायाह्ठे षष्टयभावेऽप्यामन्वर्य कार्यम्। तटुकं ब्राह्माएडपुरारे- "पत्रीप्रवेशात्पूर्वेद्युः सायाह्वे बिल्ववासिनीम्।

मत्स्यसूक्ते च- "ज्येष्ठा वाप्यथवा षष्ठी सायं काले न चेन्भ्वेत्। सायमेव तथापि स्याद्विल्वशाखाभिमन्त्रणम्।। पू्वीं षष्ठीं सनक्षत्रां सायं प्राप्तामपि त्यजेत्। यदा तु पत्रिकापूजा न परेद्युर्भविष्यति॥। संनिकृष्टं तु यत्पूर्व पत्रिकादिवसस्य तु। तहिने वरणं कृत्वा परे शाखां प्रवेशयेत्"। इति।

३०२ कालतत्त्वविवेचने

तेन पत्रिकापूजायां रप्तम्थादितिथित्रयं प्रातःकारलीनमुत्तरोत्तर- तिथिविद्धमेव ग्राह्यम्।

"प्रातराबाह्येत्" इतिवचनेन प्रातरेव तत्प्रवेशादिविधानात्।

"भगवत्याः प्रवेशादिविसर्गान्ताश्च या क्रियाः । तिथावुदयगामिन्यां सर्वास्ता: कारयेद्ुधः"॥

इति नन्दिकेश्वरपुराणाञ्च। एवं सति-

"शरत्काले महापूजा क्रियते या च वार्षिकी।. सा कार्योदयगामिन्या न तत्र तिथियुग्मता"॥

इत्यपि वचनं पत्रिकापूजापरमेव। न तु नवरात्रत्रिरात्रादि- विहितकेवलप्रतिमापूजाविषयमिति न पूर्वोकतद्विषयतिथिनिर्रा- यस्यानेन विरोधः ।

यदा तु तिथिवृद्धया संपूर्रसप्तमी रूपपत्रिकाप्रवेशदिनापेक्षया चतुर्थदिने नवमी तत्प्रयुक्तपूजायोम्या पौर्चाद्विकी लभ्यते। पूर्ववचनै- रष्टमीयुग्मतायास्तन्र तस्या बधयतत्वात्। यदा वा पत्रिकाप्रवेश- दिनोत्तरदिन एव त्रिमुहूर्त्ताष्टम्युत्तरं वर्त्तमाना नवमी क्षयवशा- दुत्तरदिने नास्ति तदा चतुरहव्यापिनी द्वयहव्यापिनी का पत्रिकापूजा भवति। अत एव भविष्ये-

"व्रती प्रपूज्येदेवीं सप्तम्यादिदिनत्रये। द्वाभ्यां चतुरहोभिर्वा ह्वासवृद्धिवशात्तिथे: ॥। इति ।

इदमेव लिङ्ग सर्वपक्षेषुरात्रिशब्दस्य तिथिपरत्वे। "अ्रष्टम्या नवमीयुक्ता" इत्येतदपि वचनमेताद्वशनवर्मीविषयमेंव। पूर्वोक्तपूजा- विषर्य तु वस्तुतः। संधिपजाविषयमिति ।गौडाः। बलिदानं च पत्रिकापूजायामप्यष्टम्यां महानिशायां नवम्यां च दिवैव भवति।

तिथितत्त्वविवेचनम्। ३०३

"चुनः पूजां तथाष्टम्याम्" इत्यादिपागलिखितकालिकापुराणात्। विसर्जनं दशम्यामेवत्युक्तम्।

पत्रिकापूजा च प्रतिपत्प्रतिष्ठापितदेवीप्रतिमासमीप एव। यदा प्रतिमापजायामपि सप्तम्यादिपक्षस्तदा पत्रिकयैव सह प्रतिमाया अपि देव्यर्थकृतगृहे प्रवेशादिविर्जनान्तं कर्त्तव्यमिति दुर्गाभक्ति- तरद्गिरायाम्।

अ्रयमत्र संक्षेपतः पत्रिकापूजाविधिः।

अत्र।श्विनकृष्णनवम्यामार्द्रायुकायां केवलायां वा तच्छुक्कषष्टठयां वा ज्येष्ठायुक्तायां केवलायां सायंकाले शोभनबिल्वतरुसमी्प गत्वा ॐ बिल्ववृक्षाय नम इत्य्ध्यगन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्यपुष्पाञ्लिभि- चिल्क्तरु संपज्य "जयन्ती" इत्यादि दुर्गें इहागच्छेह तिष्ठेति बिल्ववृक्षे दुर्गामावाह्य षोडशभिः पश्चिर्वोपचारैस्तां तत्रैव संपूज्य गीतवाद्यघोषपुरःसरं तत्रैव देवीं विबोधयेदनेन।

"रावसस्य वधार्थाय रामस्यानुग्रहाय च। अकाले ब्रंह्मणा बोधो देव्यास्त्वयि कृतः पुरा॥ इषे मास्यसिते पक्षे नवम्यामार्रयोगतः। ीवृक्षे बोधयामि त्वां यावत्पजां करोम्यहम्"॥ इति।

षष्ठयां बोधने तु "इषे" इत्यादिश्लोकस्थाने "अहमप्याश्विने षष्ठयां सायाहे बोधयाम्यतः" इति। ततो बिल्वतरुमामन्त्रयेत्। "मेरुमन्दरकैलासहिमवच्छ्िखरे गिरौ। जातः श्रीफलवृक्ष त्वमम्बिकायाः सदा प्रिय:॥ श्रीशैलशिखरे जातः श्रीफल श्रीनिफेतन। नेतव्योऽसि मया वृक्ष पूज्यो दूर्गास्वरूपतः" इति।

३०४ कालतत्वविवेचने

तत आश्विनशुककसप्तम्यां मूलयुक्तायां केवलायां वा पूर्वदिना- मन्त्रितबिल्वत रुसमीपं गत्वा पुनस्तं संपूज्य कृताअ्जलि: प्रसादयेत्।

'बिल्ववृक्ष महाभाग सर्वदा शङ्करप्रियः। ग्ृहीत्वा लव शाखां तु दुर्गापूजां करोम्यहम्॥। शाखाछेदोन्द्रवं दुःखं न च कार्ये त्वया प्रभो" इति।

ततः फलद्वययुतां शोभनामपराजितादिग्गतामेकां शाखां छेदयेत् 'वानस्य"इत्येन मन्त्रेरा। क्वचित्तु छ्िंधि फटू स्वाहेति मन्त्रः। ततस्तां शाखामानोय गृहाड्गरो पीठेऽवस्थाप्य शुद्धोदकेन संस्नाप्य बिल्वशाखायै नम इत्य्ध्यादिभि: पूजयित्वा विल्वशाखायां मृरामयप्रतिमायाँ च देबीमावाहनपुरःसरं तथैव पूजयित्वा माष- भक्तादिबलि च दत्वा दोलादिना शाखां प्रतिमां च पूजागृहद्वारदेश- मानीय तन्नैव स्थापयित्वा पूजागृहस्थितानि भूतानि भूतेभ्यो नम इति गन्धादिभि: संपूज्य- "भूताः प्रेताः पिशाचाश्च ये वसन्त्यत्र भूतले। ते गृहन्तु मया दत्तो बलिरेष प्रसाधित: ॥। पूजिता गन्धपुष्पाद्यैर्बलिभिस्तपिंतास्तथा। देशादस्माद्विनिःसृत्य पजां पश्यन्तु मत्कृताम॥ भूतेभ्य एव माषभक्तबलिर्नम इति सपुष्पजलोत्सर्गेण बलिं तेभ्यो दत्वा- "पसर्पन्तु ते भूता ये भूता भूमिपालकाः। भूतानाम विरोधेन पूर्जाकर्म करोम्यहम्" ॥ फडिवि तानपसारयेत्सर्षपादीश्च विकिरेत। तदकरये दोष- स्मरणात्। तथा च कालिकापुराये-

सिथितत्त्वविवेचनम्। ३०५

"स्थितेषु तत्र भूतेषु नैबेद्यं मरडलं तथा। विलुम्पन्ति महालुब्धा न च गृह्धन्ति देवताः॥ तस्माद्यलनेन कर्चतव्यं भूतानामपसारम्"॥ इति।

शारदातिलके-

"चिकिरान्विकिरेत्तत्र सप्त जप्तान् शराणुना। लाजचन्दनसिद्धार्थफलपुष्पकुशाक्षताः।। विकिरा इति, संप्रोक्ताः सर्वविघ्नविनाशनाः" इति।

शरायुः फडित्यस्त्रमन्त्रः। स चाभिमन्त्रेये विकिररो च। ततः पुनः शाखायां प्रतिमायां च देवीं संपूज्य "श्रीशैल" इत्यादि, "नेत- व्योऽसि ममागच्छ पूज्यो दुर्गास्वरूपतः" इति दुर्गारूपतया शाखां ध्यात्वा गीतवाद्यादिघोषेण प्रतिमासहितां तां पूजागृहं प्रवेश्य- "आरोपितासि दुर्गे त्वं मृरमये श्रौफलेऽपि च। स्थिरा नितान्तं भूत्वा मे गृहे त्वं कामदा भव" ॥

इति पूजास्थाने शोभनपीठोपरि स्थिरोकृत्य पूर्वोक्तप्रकारेख पाणप्रतिष्ठां कृत्वा प्रतिष्ठामन्त्रेर प्रतिष्ठाप्य सपुष्पानक्षतानादाय-

"आवाह्याम्यहं देवीं मृएमये श्रीफले तथा। कैलाशशिखरादेवि विंध्याद्रेहिंमपर्वतात्।। आगत्य बिल्वशाखायां चरिडके कुरु संनिधिम्"।

"भगबति दुर्गे इहागच्छ" इत्युभयोरावाह्य- "स्थापितासि मया देवि श्रीफले मृरामयेऽपि च। शयुरारोग्यमैश्वर्ये देहि देवि नमोऽस्तु ते"॥ भगवति दुर्गे हह तिष्ठेति स्यापयित्वा कृताख्जलि :- ३६

३०६ का लतस्वविवेधने

"दुर्गे दुर्गस्वरूपासि सुरतेजोमहाबले। सदानन्दकरे देवि प्रसीद मम सिद्धये।। छहेदि भगवत्यम्ब शत्रुक्षयजयप्रदे। भक्तितः पूजयामि त्वां दुर्गे देषि सुराचिते। पल्लवैश्व फलोपेतैः पुष्पैश्च सुमनोहरैः। पल्लवे संस्थिते देबि पूजये त्वॉ प्रसीद मे।। दुर्गे देवि इहागच्छ सांनिध्यमिह कल्पय। यज्भागान् गृहाण त्वं योगिनीकोटिभि: सहग ॥ इति पठेत्। ततो "जयन्ती"त्यादि। इदं पादं दुर्गायै नम इति गन्धपुष्पादियुतपार्द्य दत्वा, सौवर्णा-

निधाय तेनैव मन्त्रेण इदमर्ध्ये दुर्गायै नम इत्यर्ध्ये दत्वा तेनैव इदमाचमनीयमित्या दिक्रमेणचमनीयपश्चामृतस्त्नानीयपुनराचमनीय- वस्नपुनराधमनीयानुलेपनानि दत्वा पुष्पाञ्जलित्रयें दद्यात् "ों दुर्गायै नमः" इत्यावृतन। ततः-

"अमृतोन्द्रवं श्रीवृक्षं शंकरस्य सदा प्रियम्। बिल्वपत्रं प्रयच्छामि पवित्रं ते सुरेश्वरि" ॥ इतिबिल्वपत्रम, "ब्र ह्मषिष्युशिवादीनां द्रोरापुष्वं सदा प्रियम्। तत्ते दुर्गे प्रयच्छामि सर्वकामार्थसिद्धये" ॥ इति द्रोणापुष्पं च. निवेद्य "जयन्ती" इत्यादिनेमानि पुष्पाणि दुर्गायै नम इति जतिचम्पकादिसुगन्धिपुष्पारयपि दस्वा सथैव वूपदीपनानानैवैद्यपुनराचमनीयताम्बूलानि दसा पूजासादुरयार्थं

तिथितस्वविवचनम्। ३०७

कििद्दक्षिणां च दत्त्वा स्तुतिभि: स्तुत्वा प्रराम्य बद्धाज्जलि: प्रार्थयेत्। "महिषप्ि महामाये चामुरडे मुएडमालिनि। द्रव्यमारोग्यमैश्वर्य देहि देवि नमोऽस्तु ते ॥. कुङ्गुमेन समालब्धे चन्दनेन विलेपिते। बिल्वपत्रकृतापीडे दुर्गेऽहं शरणं गतः"॥ सर्वमङ्गलेति रूपं देहिं इति व श्ोकद्वयं पठेत्। बलिं च दद्यात्। एवमेव महाष्टम्यामपि देवीपूजनम्। अर्द्धराघे विशेषतः। गीतवाद्यनृत्यादिनां जागरएं च कार्यम्। राजा तु विजयकामोऽर्द्धरात्रे विशेषपूजापूर्वकं बलिं दद्यात्। ब्र झपुराणाद्युक्तप्रकारेर शस्मादिपूजां च कुर्यात्। महानम्यामप्येव- मेव पूजयित्वा प्रभूतबलिदानं कार्यम्। होमश्च पूर्वोक्तप्रकारेरा। राश्ञा त्वश्वपीडाशान्त्रके ब्रह्मयुराणोक्तप्रकारेण (१) रेवन्तादिपूजापि कार्या। एवं प्रतिपदादिपक्षेण देवीप्रतिमां सतम्यादि च पत्रिक्रां महानघमीपर्यन्तं पूजयित्वा दशम्या श्रवरायुतायां केवलायां या प्रातदव्या विसर्जनं कार्यम्। तद्यथा पर्ववत्पूजां विश्ाय प्रराम्य- "दुर्मा शिंवां शान्तिकरीं ब्रह्माणी ब्रह्माः प्रियाम्। सर्वलोकप्रशोत्रीं च प्ररमामि सक्षा शिवाम्। मङ्गलां शोभनां शुद्धां निष्कलां परमां कलाम्। विश्वेश्वरीं विश्वमातां चरिडकां प्रणमाम्यहम्॥ सर्वदेवमयीं देवीं सर्वशोगभयापह्दाम्। ब्रह्म शविष्ुनमितां प्रशमामि सदा उमाम्॥

(१) रेवन्तः सूर्यपुत्रषिशेष:। तत्पूजामम्त्रस्तु निर्ायसिन्धौ २ परिच्छेदे विजयादशमीम्रकरणेऽभिहितः। यथा-"सूर्यपुत्र महाबाहों छायाहृदयनन्दन। शान्ति कुरु तुरद्गाां रेवन्ताय नमो नमः" इति॥

३०८ कालतत्त्वविवेचने

विन्व्यस्थां विन्ध्यनिलयां दिव्यस्थाननिवासिनीम्। योगिनीं योगमातां च चशिडकां प्रसामाम्यह्दम्॥ ईशानमातरं देवीमीश्वरीमीश्वरप्रियाम्। प्रपतोऽस्मि सदा दुगां संसारार्णघतारिणीम्॥। य इदं पठति स्तोत्रं शृशुयाद्वापि यो नरः। स मुक्त: सर्वपापेभ्यो दुर्गया सह मोदते"॥ इति, अन्यैर्वा स्तोत्रः स्तुत्वा बद्धाञ्जलि: "महषध्नि" इत्यादि- श्रोकचतुष्टयेन प्रार्थ्य- "विधिहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं यदर्चितम्। पूर्रां भवतु तत्सर्वे त्वत्प्रसादान्महेश्वरि"॥ इति प्रसाद्य क्षमश्वेत्युक्त्वैकं पुष्पं ॐ दुर्गायै नम इत्यैशान्यां निःक्षिपन्विसृज्य- "उसतिष्ठ देवि चएडेशि शुभां पूजां प्रगृद्य च। कुरुष्व मम कल्यारामष्टाभिः शक्तिभिः सह॥ गच्छ गच्छ पर स्थानं स्वस्थानं देवि चरिडके। व्रज स्नोतोजले वृद्धये तिष्ठ गेहे च भूलये"॥ इंत्युस्थाप्य गीतवाद्यब्रह्मघोषपुरःसरं स्रोतोजलसमी्प नीत्वा -. "दुर्गें देवि जगन्मातः स्वस्थानं गच्छपूजिते। सम्वत्सरे व्यतीते तु पुनरागमनाय वै। इमां पूजां मया देवी यथाशक्स्या निवेदिताम्। रक्षणार्थे समादाय व्रज स्वस्थानमुत्तमम्। इति स्रोतसि प्रवाहयेत्। अथ देवीपूजास्थानमागत्य शान्तिकलशोदकेन ब्राह्मगैरभिषिक्तो यजमान: कृतशारद्दुर्गापूजाप्रतिष्ठासिद्धार्थे ब्राह्मरोभ्यः सुधर्णादि- दक्षिणां दत्वा यथाशक्ि ब्राह्मणान् भोजयित्वा स्वबन्धुभिः सार्द्ध भुजीतेति।

तिथिंतस्वविवेचनम्। ३०६

राजा तु तस्यामेवदशग्याम "अथातः प्रस्थानंव्याख्यास्यामः" इत्यादिना गोपथव्राह्मरोन विवाहमुद्दिश्योक्तं प्रास्थानिकविधिं कृत्वा अथापराजितादशम्यां पूर्वोंक्ते विजयमुहर्त उक्तं प्रास्थानिक मित्युपक्रम्थ, तदप्येतें श्रोका :-

"अलंकृतो भूषितभृत्यवर्ग; परिष्कृतोन्तुङ्गतुरङ्गनागः। वादित्रनादप्रतिनादिताशः सुमङ्गलाचारपरम्पसशी:॥ राजा निर्गत्य भवनात्पुरोहितपुरोगम:॥ प्रास्थानिकविधिं कृत्वा प्रतिष्ठेत्पूर्वतो दिशि। गत्वा नगरसीमान्तं वास्तुपूजां समारभेत्॥ संपूज्य चाथ दिक्पालान् पूजयेत्पथि देवताः। मन्त्रैवैदिकपौराौः पूजयेञ्च शमीतरुम्। अमङ्गलानां शमनीं शमनीं दुष्कृतस्य च। दुःस्वप्नशमनीं धन्यां प्रपद्येऽहं शमी शुभाम्॥ ततः कृताशी: पूर्वस्यां दिशि विष्णुक्रमान् क्रमेत्। रिपोश् प्रकृति कृत्वा ध्यात्वा च मनसाथ तम् ।। शरेरा स्वर्रांपुङ्खेन विध्येद् हृदयमर्मणि। दिशाविजयमन्त्राश्च पठितव्याः पुरोधसा.।। एवमेव विधिं कुर्याद्दक्षिणादिदिशास्वपि। पूज्यान् द्विजांश्र संपूज्य साम्वत्सरपुरोहितौ। गजवाजिपदातीनां प्रेक्षाकौतुकमाचरेत्। जयमङ्गलशब्देन ततः स्वभवनं विशेत्॥ नीराज्यमाणा: पुरयाभिगणिकाभिः समङ्गलम् । आयुरारोग्यमैश्वर्ये विजयं च स.गच्छति। नाधयो व्याधयस्तस्य भवन्ति न पराजयः। श्रियं पुरायमवाप्नोति विजरय च सदा भुवि"॥

३१० कालतत्वविवेचने

इति गोपथव्राह्मण एवोकत प्रस्थानादि कुर्यात्। सर्वें च जना स्तस्यामेव "उल्लह्येयुः सीमानं तददिनक्षे ततो नराः" इति कश्यप- वचनादुग्राम सीमानमुल्लङध्याश्विनशुककपक्ष प्रक्रम्य-

"दशम्यां च नैः सम्यक पूजनीयापराजिता। ऐेशानी दिशमाश्रित्य अपराह्ठे प्रयत्नतः"।

पूजां कुर्युः। सा यथा-अद्याश्विनशुककदशम्यां क्षेमसिद्धयर्थ राजा तु यात्रायां विजयसिद्धयर्थमपराजितापूजामइं करिष्य इति संङ्कल्प्य चन्दनादिलिखिताष्टद्लकमलमध्ये अपराजितायै नम इत्यपराजितां तद्दक्षिरातः क्रियाशक्त्य नम इति विजयां प्रतिष्ठाष्य अपराजितायै नमः जयाये नमः विजयायै नम. इत्यावाहनाद्युपचारै; संपूज्य प्रशाम्य-

"इमां पूजां यथा देवि यथाशकत्या निवेदिताम्। रक्षार्थे तु समादाय ्रजस्व स्थानमुत्तकम्"॥ इति विसर्जयेत्। राजा तु प्रणामानन्तर- "चारुसा मुखपदेन विचित्रकनकोज्ज्वला। जया देवी शिवे भक्तां सर्वकामान् ददातु मे ॥। काश्चनेन विचित्रेर केयूरेण विभूषिता। जयप्रदा माहामाया शिवभावितचेतसा।। विजया च महाभागा ददातु विजयं मम। हारेरा सुविचित्रेर भास्वत्कनकमेखला। अपराजिता रुद्ररता करोतु, विजयं मम"। इति प्रार्थ्य हरिद्विारक्तवस्त्रे दूर्बायुक्तसिंद्धार्थकान् प्रदक्षिर

स्तिथितत्वविरेचवम्। ३१२

*सदापराजिते यस्मात्वं लतासूत्तमा स्मृता। सर्वकामार्थसिद्धयर्थे तस्माश्वाँ धारयाम्यहम् । भवापराजिते देवि मम सर्वसमृद्धये। पाजतायाँ त्वयि श्रेयो ममास्तु दुरितं हतम्"।

इति तद्वलयमभिमन्ननय-

"जयदे वरदे देवि दशम्यामपराजिते। धारयामि भुजे दक्षे जयलाभाभिवृद्धये। बलमाधेहि क्लय मयि शत्रौ पराजयम्। त्वद्धारणान्प्रवेयुर्मे धनधान्यसमृद्धयः॥ इति मन्त्रेण दक्षिराबाहौ धारयित्वा पर्ववदपराजितां विसर्जये- दिति। सर्वे त्वाचाराइग्रामसीमातो बहिरीशानदिग्गतां शर्मी धूजयित्वा "अमङ्गलानां शमनीम्" इति तां प्रार्थयेयु। इयं च दशमी खरडत्वे यदोत्तरैव भवरायुक्ता तदेषैकादशीयुक्ता पर्धोक्तविधौ ग्राह्या। "उदये दशमी किंचित्संपूर्णकादशी यदि। अ्रवरार्क्षे यदा कार्या सा तिथिविजयाभिधा॥ श्रवरार्क्षे तु पूर्ायां काकुत्स्थः प्रस्थितो यतः। उल्लङ्कपेयुः सीमानं तदिनर्क्षे ततो नराः॥ इति कश्यपवचमात्। "श्रवरो चापराजिता" इति पूर्वोक्तवचनान्। "संपूर्णकादशी" इति- वचनाथ। तदा कर्मकालव्याप्तिरपि नापेक्षिता। इतरथा सर्वपक्षेषु नवमीयुक्तैव ग्राहया। अपराह्वकाललाभात्। "दशम्यां तु जनैः सम्यक पूजनीयापराजिता। ऐशानीं दिशम(श्रित्य अपराहे प्रयत्नतः"॥

:३१२ कालतखवविवेचने

इत्यपराहस्थ कर्मकालत्वोक्त: ।

"यापूर्णा नवमीयुक्ता तस्यां पूज्यापराजिता क्षेमार्थ विजयार्थें च प्रसिद्धविधिना नरैः ॥ नवमीशेषसंयुक्तदशम्यामपराजिता। ददाति विजयं देवी पूजिता जयवर्द्धनी॥ आश्विने शुक्कपक्षे तु दशम्यों पूजयेभ्वर:। एकादश्यों न कुर्वीत पजनं चापराजितम् ॥। दशमीं यः समुल्ङ्ध्य प्रस्थानं कुरुते नरः। तस्य सम्वत्सरं राज्ये न क्वापि विजयो भवेत् i इत्यादिवचनेभ्यश्चेति संक्षेप:।

तदयं संग्रह: अनेकतिथिसाध्येषु कर्मस्वेकस्य कर्मरः। अभ्यस्तस्य प्रतिदिनं भिन्नभिन्नस्थ वा पुनः॥ यत्र सत्यपि मुख्यत्वे पूर्वापरदिनोक्तित: । उपजीव्यत्वमेकस्या: प्राधान्यं तद्गतस्य घा॥ तां तिथिं तत्र निर्णीय तत्पूर्धादिदिनेषु च। तत्तत्तिथ्यंशसत्त्वेऽपि तत्तत्कर्मेति निर्ययः॥ अ्रत्र त्वशेषप्राधान्यं न चैकत्रोपजीव्यता। स्वातन्त्रयेण विनिर्णोयास्तत्र तास्तिथयोऽखिलाः।। कर्मद्वयादितिथिष्वेवं चतुरादिषु वास्तु तत्। एंकस्या उंपजीव्यत्व उदाहरणमष्टका:॥ सावित्र्यादिप्रधीनत्वे सर्वसांम्ये बहूनि तु। अभ्यस्तदेवीपूजात्मप्रधाने नवरात्रके॥। उपवासादिनियमाङ्गके5प्येषैव च स्थितिः। आद्नन्दादि षष्ठधादि सत्तम्यादि जयादि वा॥

तिथितत्वविवेचनम्। ३१३

नवम्यन्तमथाष्टम्यां नवम्यामेव वेत्यमी। आश्विनश्वेतपक्षसथे पक्षा उक्ता व्रतोत्तमे।। तत्र देवीपूजनस्य मत्वा पूर्वाह्ककालताम्। मुहूर्त्तमात्रापि पगा न तु दर्शेन संयुता॥ ग्राह्या प्रतिपदित्येवं बुधाः केचित्प्रचक्षते। नक्तव्रतत्वमिच्छन्तो माधवाद्या: प्रदोषगाम् । पूजा मुख्यतयेच्छन्ति विहितेऽपि त्रिकालगे। पूजने नक्तभुज्िवत्तेनात्रापि विनिर्णायः॥ 'प्रामाशिकानां महतां तेषामिष्टो मयाप्यतः। नक्तभोजन एवोक्तों निर्णयोऽत्रापि योज्यते॥ पूर्वत्रैव प्रदोषापौ पूर्वान्येषु परैव सा। दिनद्वये प्रदोषास्पृक् सायाह्वव्यापिनी परा ॥ या तु तत्र विशेषोऽयं तिथौ सायाह्ववर्त्तिनि। प्रारभ्य पूजा संस्थाप्या प्रदोषे तिथ्ययोगिनि॥ न तु सायाह एवात्र भुक्तेरिव समापनम्। महाष्टमी तु नवमीविद्धा रात्रावसत्यपि। नवम्यप्यष्टमीविद्धा बलिदानं तु तत्कृतम्। द्वितीयदिनवर्त्तिन्यां कार्य सूर्योदयस्पृशि। तिथिद्वयप्रयुक्तं च तन्त्रेरौवार्चनादिकम्। कार्यें पूर्वेडहि नवमी यदि न स्यात्परेऽहनि।। सप्तमीयुक्तदा ग्राह्या न नवम्या युताष्टमी। नवमीकृतमेवेह कार्य च नवमीदिने। पूजादिबलिदानं च न दशम्यां कथञ्चन। मिलिते केवले वापि अ्ष्टमीनवमीदये। अनुकल्पतया प्रोक्ता पूजैतदुव्रतगोचरा। अष्टम्याश्च नवम्याश्च तत्रापीत्थं विनिर्याय:॥ ४०

कालतत्वविवेचने

केवलाष्टमीभिन्नेषु सर्वपक्षेषु चोदिता। विसर्जनात्मिका पूजा समाप्तिर्दशमीतिथौ। तेनात्रैवोपवासादिनियमानां समापनम्। उंचित तेन नवमीपारणा भ्रान्तिकल्पिता ॥ बिल्वशाखात्मिकायां च पत्रिकायामुमार्चनम्। विहितं यत्पुरारोषु सप्तम्यादितिथित्रये। देव्या बिल्वतरौ बोधस्तदङ्गमिषकृप्रगे। आार्द्रायुक्ते केवले वा पूर्वाह्के नवमीदिने॥ कर्त्तव्यस्तेन सा ग्राह्या तत्र पूर्वाह्वगामिनी। उभयत्र तथात्वे तु ग्राह्यार्द्राऋक्षयोगिनी॥ इषशुकगषष्ठयां तन्नवम्यां तदसंभचे। आमन्त्रं तु तत्रैव सायं चैतद दवयं भवेत्।। तेन तद्वयापिनी तत्र सा ग्राह्या तादृशी द्वयोः। ज्येष्ठायुक्ता यदा पत्रीपूजार्हा सप्तमी भवेत्। प्रातः परे द्यवि तदा कार्य पूर्वेद्युरेव तत्। षष्टयभावेऽपि संध्यायां सप्तम्यादितिथित्रयम्। मूलादिभत्रययुतं केवलं वोत्तरोत्तरम्। प्रातःकालीनमेवेष्टं यस्मिन् पत्रीप्रपूजने।। तदा च ह्रासवृद्धयो: स्याद द्विच तुर्दिनगामिता। बलिप्रदानं तन्नापि त्वष्टमीनवमीकृतम्॥ अर्द्धरात्रे दिवा चैव कर्त्तव्यमिति निर्णयः । अपराजितापूजायां दशम्येकादशीयुता। ग्राह्या तदैव श्रवरां यदा तस्यामतोऽन्यथा। सर्वपक्षेषु पूर्वव तत्कृत्ये ऽखिल एव सा। संग्रहो निर्णायस्येत्थ कर्त्तव्यं पूर्वमीरितम्। इति श्रीमीमांसकमुकुटमाशिक्यश्रीरधुनाथवाजपेययाजिकृतौ सामा- न्यतोऽने कतिथिसाध्यकर्मसु तिथिनिर्रायो नवरात्रनिर्सयश्च संपूर्णः ।

कौमुदीकालविवेचनम्। ३१५

अथ कौमुदीमहोत्सवकालविवेचनम्। श्रीकृष्ण उवाच- "पुरा वामनरूपेण प्रार्थयित्वा धरामिमाम्। ददावतिथिरिंद्राय बलिं पातालवासिनम्॥। कृत्वा दैत्यपतेर्दत्तमहोरात्रत्रयं नृप। सरहस्यं तदेतत्ते कथयामि शशुष्व मे"॥ इत्युपक्रम्य: युधिष्टिरप्रश्नपूर्वकम्- "कार्तिके कृष्णापक्षे तु चतुर्दश्यां दिनोदये। अवश्यमेव कर्तव्यं स्नानं नरकभीरुभि: ॥ अपामार्गस्य पत्राशि भ्रामयेच्छ्रिरसोपरि" इत्यादिना भविष्योत्तरे पूर्णिमान्तकार्तिक कृष्णाच तुर्दस्यमावा- स्यातदुत्तर प्रतिपद्रूपतिथित्रये यो विहितः कौमुद्यत्सवस्तत्रैव चामा- वास्यान्तपक्षेणापि। नारदसहितायां च- "दषासितच तुर्दश्यामिन्दुक्षयतिथावपि। ऊर्जादौ स्वातिसंयुक्ते तदा दीपावली भचेत्। तैले लक्ष्मीर्जले गङ्गा दीपावलितिथौ वसेत्।

इन्दुंक्षयेSपि संक्रान्ता वारे याते दिनक्षये॥ तत्राभ्यङ्गमदोषाय प्रातः पापापनुत्तये" इति। तत्र चतुर्दशी तावदभ्यङ्गस्त्नाने। "ततश्च तर्परां कार्ये धर्मराजस्य नामभिः ।. यमाय धर्मराजाय मृतवे चान्तकाय च। वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षखाय च। श्दुम्बराय दभ्नाय नीलाय परमेष्टिने॥ वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ाय ते नमः"।

३१६ कालतत्त्वविवेचने

इति भविष्योत्तर एव विहिते यमतर्पऐे च "दिनोदयप्रातः- शब्दयोः" समानार्थत्वात्प्रातःकालव्यापिनी पूर्वां परा वा ग्राह्या। गौडनिबन्धेष्वपि दिनोदय इत्येव लैङ्गत्वेन तु पठितम्। "कचिद्दिनोदये" इति पठितं तत्पूर्वसम्वाद्येव 1 कचित्पायोदाक्षिणा- त्याचारसंवादी "विधूदये" इति पाठः। तत्र चन्द्रोदयकालीना स्नाने ग्राह्या। तत्र या पूर्वव प्रातश्चन्द्रोदये वा वर्त्तते सा खरडा सर्वकृत्येषु दीपदानान्तेषु समीचीनैव। या तूत्तरैव प्रातश्चन्द्रोदये वा तावत्येव च समाप्ता तस्यामेव स्नानं यमतर्परं च कार्यम्। "ततश्च तर्पएं कार्यम् इति रू्धनानन्तरं तद्विघानात। तस्य कालविशेषालुक्तश्च। दोपदानमपि यद्यपि "इति स्नात्वा प्रदातव्या दीपा: संपूज्य देवताः" इति स्नानान्तरमेव विहितास्तथापि- "ततः प्रोषसमये दीपान् दद्यान्मनोहरान्। ब्रह्मविष्युशिवादीनां भवनेषु मठेषु च" H इति तस्य स्वतन्त्रकालविधानात्क्रमासुरोधेन च कालबाधस्या- सभवात्। उक्थ्यपरभावस्य तु प्रधानधर्मत्वेन समयाध्युषितसूर्य- रूपाङ्गपोडशिस्तोत्रकालबाधकत्वात्पूर्वद्युरेव प्रदोष ्यापिम्यां तन्मान्रं करत्तव्यम्। क्वचिसु "इति स्नात्वा" इत्यस्य स्थाने "नरकाय प्रदातव्यः" इति पठितं तदा संपूर् चतुर्दश्यामार्थिकमेव दीपदानस्य स्नानानन्तर्य- मिति न तदनुरोधेन खराडायां कालवशायातं भिन्नदिनानुष्ठेयत्वं स्नानदीपदानयोस्त्याज्यम्। नरकायेति नरकासुरोद्देशेनेति बहवः। क्वचित्तु "मशकार्थो धूमः" इतिवन्निवर्त्यप्रयोजनपरत्वेन व्याख्यातम्। या तु दिनद्वयेSपि तादशी तत्र पूर्वस्थामेव सर्वे स्नानादि। संपूर्णत्वात्। भूय:कृत्यक्रमानुग्रहाज्च। यापि दिनद्वयेऽपिन तादशी सापि पूर्वैव।

कौमुदीकालविवेचनम्। ३१७

"स्वकालादुत्तरः कालो गौएा: पूर्वस्य कर्मरः" इत्युक्तगौणकालव्याप्ति लाभात्।

"पूर्वविद्धचतुर्दश्यां कार्तिकस्य सितेतरे। प्रत्यूषसमये स्नानं कुर्यात्तत्र प्रयत्नतः"॥

इति पृथ्वीचन्द्रोदयधृतवचनाच्च। चन्द्रोदयस्नावपक्षे रात्रावेव वर्समानया त्रयोदश्या चतुर्दशी विद्धा भवति। रात्रिकर्मत्वात्। स्नानं त्वसत्यामपि चतुर्दश्यां प्रातरेव चन्द्रोदय एव वा भवति। "तिथ्यादौ च भवेद्यावान्" इत्युत्तरतिथिक्षयप्रक्षेपेण शास्त्रतस्तत्र तिर्थे: सत्त्वात्। प्रातःपक्षे "यां तिथिं समनुप्ाप्य अस्तं याति दिवाकर:" इत्यनेनाफि तथात्वात्। अपामार्गशाखा च तुम्बीचक्रमदकसितालोष्ठयुक्ता रूपनमध्ये शिरस उपरि भ्रामणीया पुनः पुनः।

'अपामार्गमथो तुम्बीं प्रपुन्नाटमथापरम्। भ्रामयेत्स्नानमध्ये तु नरकस्य क्षयाय वै" इति ब्रह्मपुराणात्।' "सिता लोष्ठसमायुक्त सकराटक दलान्वित। हर पापमपामार्ग भ्राम्यमाणः पुनः पुनः"I

यमतर्परं चोपधीतेन प्राचीनावीतेन वा कार्यम्। "यज्ञोपवीतिना कार्य प्राचीनावीतिनाथवा। देवत्वं च पितृत्वं च यमस्यास्ति द्विरूपता" ॥ इतिवचनात्। हेतूक्ति बलाच्छ्ुककृष्णातिलस कृत्न्रिरावृत्यादिरूपदैवपित्र्यधर्मवि- कल्पोऽपि द्रष्टव्यः। अ्त्र च दीपदानानन्तरं यथाशक्तिशवविप्रान् भोजयित्वा माष- पत्रशाकमिश्रं नक्तं भोक्तव्यम्।

३१८ कालतत्वचिवेचने

"ततः प्रेतचतुर्दश्यां भोजयित्वा तपोधनान्। शैवान् विप्रान् धर्मपरान् शिवलोके महीयते॥ माषपत्रस्य शाकेन भुकत्वा तत्र दिने नाः। प्रेतचतुर्दशीकाले सर्वपापैः प्रमुच्यते॥। नक्तं प्रेतचतुर्दश्यां यः कुर्याच्छिवतुष्टये। न तत्क्तुशतेनापि प्राप्यते पुयमीद्ृशम्"॥ इति लिङ्गपुराणवचनेभ्यः। अमावास्यामपि चतुर्दशीवदेव प्रातरभ्यङ्गस्न्नानं कर्त्तव्यम्। भविष्योत्तरे चतुर्दशीखतानमभिघाय- "एंवं प्रभातसमये त्वमावास्यां नराधिप। सनात्वा देवान् पितन् भक्त्या संपूज्याथ प्रणरय च"। इत्येवं, स्नात्वेत्यतिदेशात्। नारदसंहितायामपि तिथित्रयं दीपावलित्वेनाभिधाय "तैले लक्ष्मीः" इत्यादिना तत्राभ्यङ्गस्ान- विधानाञ्च। अमावास्याकर्त्तव्यदीपदानं च यद्यपि "कृत्वा तु पार्वणश्राद्धम्" इत्यभिधाय "ततोऽपराह्वसमये" इत्यादिराजकर्त्तव्याभिधानमध्ये- "दीपमालाकुले रम्ये विध्वस्तध्वान्तसंचये। प्रदोषे दोषरहिते शस्ते दोषागमे शुभे"॥ इत्यभिधानात्सवरपि श्राद्धानन्तरं कर्त्तव्यमिति प्रतीयते। भ्राद्धदिने प्रदोषव्यापिन्यां च तस्यां तत्संभवत्येव। तथापि यदा पूर्वद्युरेव प्रदोषव्यापिन्यमावास्या श्राद्धयोग्या च (१) द्वितीयदिने तदा पूर्वेद्युरेव प्रदोषे लक्ष्मीं यथाविभव पूजयित्वा दीपदानं च कृत्वा ब्राह्मणादिभ्यश्च भोजनं दत्वा स्वयं बान्धवैः सह भोजनं कार्यम- "दिवा तत् न भोक्तव्यमृते बालातुराज्नात्। प्रदोषसमये लक्ष्मीं पूजयित्वा यथाक्रमम्।। (१) तिथिन्रयसाध्यमहोत्सवद्वितीयदिन इति भावः।

कौमुदीकालविवेचनम्। ३१६

दीपवृक्षास्तथा कार्या: शक्त्या देवगृहेषु च"इत्यभिधाय- "ब्राह्मणान् भोजयित्वादौ संभोज्य च बुभुक्षितान्। अलंकृतेन भोक्तव्यं नववस्त्रोपशोभिना। स्त्निग्धैरमुग्धैविदग्धैश्च निवृ तैर्बान्धवैः सह"।

विधेयत्वेऽपि कालविरोधे क्रमस्यानादृत्यत्वात्। वस्तुतस्तु स्वकालप्राप्तश्राद्धानुवादात् क्रमस्यान्राविधानमेव। औत्सर्गिकाखएडतिथेरेव प्रायोव्यघह्ारविषयत्वेन तस्य प्राप्तत्वात्।

उल्कादानमपि प्रदोष एव ज्योतिर्ग्रन्थे विहितं तत्रैव कार्यम्।

"तुलासंस्थे सहस्रांशौ प्रदोषे भूतदर्शयोः। उल्काहस्ता नरा: कुर्युः पितृएं मार्गदर्शनम्"॥ इति। स्पष्टं च पूर्वाग्राह्यत्वमुक्त तत्रैव।

"अमावास्या यदा रात्रौ दिवाभागे चतुर्दशी। पूजनीथा तदा लक्ष्मीरविज्ञेया सुखरात्रिका" ॥ इति।

प्रतिपद्यपि दीपावलीत्वात्मातरभ्यङ्गस्नानं कृत्वा द्यूतादि कर्त्तव्यम्। "तस्माद् द्यूतं प्रकर्त्तव्यं प्रभाते तत्र मानवैः। तस्मिन् द्यूते जयो यस्य तस्य सम्वत्सरं शुभम्। पराजये विरुद्ध तु लब्घनाशस्ततो भवेत्॥ श्रोतव्यं गीतवाद्यादि स्वनुलिपैः स्वलङ्कृतैः। विशेषवञ्च भोक्तव्यं प्रशस्तैर्वान्धवैः सह॥ तस्यां निशायां कर्त्तव्यं शय्यास्थानं सुशोभनम्।

३२० कालतत्व विवेचन

दीयमालापरिक्षिप्तं तथा धूपेन धूपितम्। दयिताभिश्च सहितैर्नैया सा च भवेन्निशा॥ नवैर्वस्त्रैश्च संपूज्या द्विजसम्बन्धिबान्धवाः"इत्यादित्यपुराणात्। तथास्यां सर्व दिनं संतोषेणावस्थानं प्रदोषे च बलिगाजं संपूज्य सदुदेशेन दीपानामन्येषां च वस्तूनां यथाविभवं दानं सर्वे कुर्युः। "यो याद्वशेन भावेन तिष्ठत्यस्यां युधिष्ठिर। हर्षदैन्यादिरूपेण तस्य वर्ष प्रयाति हि॥ रुदितो रोदते वर्ष हष्टो वर्षे प्रहृष्यति। भुक्तो भोक्ता भवेद्र्ष स्वस्थ: स्वस्थो भविष्यति॥ तस्मात्प्रहृष्टैस्तुष्टैश्र कर्ततव्या कौमुदी नरै। वैष्यवो दानवीयेयं तिथि: पैत्री युविष्ठिर"॥ इति। "लोकश्चापि गृहस्यान्तःशय्यायां शुक्कतएडुलैः। संस्थाप्य बलिराजानं फलैंः पुष्पैश्च पूजयेत्॥ बलिसुद्दिश्य दीयन्ते दानानि कुरुनन्दन। यानि तान्यक्षयाएयाडुमयैतत्संप्रदर्शितम्"॥ इति भविष्योत्तरात्। अ्त्र वचने यद्यपि बलिपूजायां कालविशेषो नोक्तस्तथाप्येतत्पूर्व- वचनोक्तराजकर्त्तव्यंतत्पूजायां- "कृत्वतत्सर्वमेवेह रात्रौ दैत्यपतेबलेः। पूजां कुर्यान्नृपः साक्षाूमौ मएडलके कृते।। बलिमालिख्य दैत्येन्द्रं वर्णाकेः पञ्चरङ्गकः। सर्वाभरणासंपूर् विन्ध्यावल्या समन्वितम्॥ कूष्माएडबाराजम्भोरुमुरुदानवसंवृतम्। संपूर्राहृष्टवदनं किरोटोत्कटकुरडलम्॥

कौमुदीकालविचेचनम्। ३२१

द्विसुजं दैत्यराजानं कारयित्वा नृपः स्वयम्। गृहस्य मध्ये शालायां विशालायां ततोऽचंयेत्"।

इति रात्रेः कालत्वाभिधानात्सर्वेषामपि तत्र स एव कालः। शुककतएडुलनिर्मिता प्रतिमापि ताद्वश्येव।

बल्युद्देशेन दीपदानमुक्तं वामनपुरारो वामनकत्त कबलिवरदान- व्याजेन कार्तिकशुक्कपक्षमधिकृत्य-

"वीर प्रतिपदं प्राप्य तव भावी महोत्सवः। .तन्र त्वां नरशार्दल हष्टाः पुष्टाः स्वलंकृताः॥ अरर्ध्यदीपप्रदानेन अर्चयिष्यन्ति मानवाः। बालिराज नमस्तुभ्यं विरोचनसुत प्रभो।। भविष्येन्द्र सुराराते पूजेयं प्रतिगृह्यताम्" इति।

इयं च प्रतिपद्वलिपूजने पूर्वविद्धा ग्राह्या कालव्याप्तिलाभात्। "प्रतिपदाप्यमावास्या" इति युग्मवाक्यात्।

"भ्राषणी दुर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशनी।. पूर्वविद्धैव कर्त्तव्या शिवरात्रिर्वलेर्दिनम्"॥ इति बृहद्यमवचनाञ्च।

यदयपि गवां पूजन क्रीडनं चात्रैव प्रतिपदि "नन्दोदये तु तत्रैव पूजयेत्सुरभीस्तथा" इति "स्त्रियः क्रीडन्त्यमावास्यां गावो नन्दासु कार्तिके" इति च विहितं तत्रापि सा पूर्वविद्धैव ग्राह्या।

"प्रतिपद्दर्शसंयोगे क्रीडनं तु गवां मतम्। परविद्धेषु यः कुर्यात्पुत्रदारधनक्षयः॥ या कुहूः प्रतिपन्मिश्रा तत्र गाः पूजयेनृप। पूजने त्रीणि वर्द्धन्ते प्रजा गावो महीपतिः"। इति देवलवचनात्।'

नन्दा प्रतिपत्तत्सम्बन्धिन्युदये सूर्योदयोपलक्षिते प्रांतःकाले। ४१

३२२ कालतत्त्वविवेचने

यद्यप्येतद्वचनात् "पूर्वाह्ने कीडनं गवाम्" इति वचनाञ्च तत्कालव्या- पिन्युत्तरा प्रतिपद्गोक्रोडनादौ प्रतिभाति। तथापि - "गवां क्रीडादिने यत्र रात्रौ दृश्येत चन्द्रमा:। सोसो राजा पशून् हन्ति सुरभीपूजकं तथा"॥

इति देवलेन निषिद्धत्वात्सा तत्र न ग्राह्या। अरत एवं चन्द्र- दर्शवाभावे कचिदुत्तरापि तत्र ग्राह्यत्वेनोक्ता। "त्रियामगा दर्शतिथिर्भवेञ्चेतसार्द्धत्रियामा प्रतिपद्विवृद्धौ। दवीपोत्सवे ते मुनिभि: प्रदिष्टे अलोऽन्यथा पूर्वयुते विधेये"॥ इति।

"वर्द्धमानतिथौ नन्दा यदा सार्द्धत्रियामिका। द्वितोया वृद्धिगामी स्यादुत्तरा तत्र चोच्यते"॥ इति। उत्तरा नन्दा। तत्र गोक्रीडनादौ। पूर्ववचनेऽपि दीपोत्सव- पढ़ेनेदमेव गृद्यते। तत्र कालानुग्रहलाभात्। न तु बलिपूजादिकाल-

"कारतिके शुककपक्षे तु विधानद्वितयं भवेत्। नवरीनीराजनं प्रातः सायं मङ्गलमालिका"H

इति ब्रह्मपुराणोक्तं तु कर्मद्वयं स्वल्पायामपि द्वितीयायुक्तायामेव प्रतिपदि कर्त्तव्यम्।

"लम्येत यदि वा प्रातः प्रतिपद्घटिकाद्वयम्। तस्यां नीराजनं कार्ये सायं मङ्गलमालिकाम्। आश्विनान्ते यदादर्शे नारीनीराजनं भवेत्। नारीणां तत्र वैधव्यं देशे दुर्मिक्षमेव च।

कोमुदीकाल विवेचनम्। ३२३

देशभङ्गभयान्नैव कुर्यान्मङ्गलमालिकाम्" ॥ इति देवींपुरागतान्वयव्यतिरेकवचनाञ्चेति। क्वचित्कौमुद्ो- तिथित्रय पूर्वभावित्रयोदश्यामपि यमाय दीपदानमुक्तम्।

"अश्वयुकक्कृष्णापक्षे तु त्रयोदश्यां निशामुखेः। यमदीपं बहिर्दद्यादपमृत्युर्विनश्यति?'। इति।

लभ मन्त्रोऽप्युक्त :- • "मृत्युना पाशदएडाभ्मां कालेनामलया सह। त्रयोदश्यां दीपदानात्सूर्यजः प्रीयतां नमः"॥ इतिं।

अ्रत्र मन्त्रादिर्विशेष: प्राच्यनिबन्धे। तत्रोक्काग्रहरोमन्न् :-

"शस्त्राशस्त्रहतानां च भूतानां भूतदर्शयोः । उज्ज्वलज्योतिषा देहूँदहेयं व्योमवहनिना"॥ इति।

तद्दाने "अग्निदग्घाश्च ये जीवा येऽप्यदग्धाः कुले मम"। उज्जवलज्योतिषा दग्धास्ते यान्तु परमां गतिम्'॥ इति॥

तद्विसर्जने-

"यमलोकं परित्यज्य आरगता ये महालये।" उज्जवलज्योतिषा वर्त्मं प्रपश्यन्तो व्रजन्तु ते॥ इतिः।

लक्ष्मीपूजानन्तरं प्रार्थना-

"नमस्ते सर्वंदेवानां वरदासि हरिप्रिया।' या. गतिस्त्वत्प्रप्न्नानां सा मे भूयात्वदर्चनात्" ॥.इति।

३२४ कालतत्त्वविवेचने

"सुखरात्यां प्रदोषे तु कुबेरं पूजयन्ति ै। धनदाय नमस्तुभ्यं निधिपस्माधिपाय च।। भवन्तु त्वत्प्रसादान्मे धनधान्यादिसम्पदः"इति। दीपदाने- "अग्निर्ज्योती रविर्ज्योतिश्चन्द्री ज्योतिस्तथैव च। उत्तम: सर्वज्योतीनां दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम्"॥ इति। भविष्ये- "सुखरात्रेहषः काले प्रदीपोज्जवलितालये। सर्वान् बन्धूनबन्धूश्च वाचा कुशलयार्चयेत्॥। प्रदीपवन्दनं कार्य लक्ष्मीमङ्गलहेतवे। गोरोचनाक्षतं चैव दद्यादङ्गेषु सर्वतः ॥। विश्वरूपस्य भार्यासि पझमे पझ्मालये शुभे। महालक्ष्मि नमस्तुभ्यं सुखरात्रिं कुरुष्व मे। वर्षाकाले महाघोरे यन्मया दुष्कृतं कृतम्। सुखरात्रिप्रभातेऽद्य तन्मे लक्ष्मीर्व्यपोह्तु॥ या रात्रिः सर्वभूतानां या च देवेष्ववस्थिता। सम्वत्सरप्रिया या च सा ममास्तु सुमङ्गला ।। माता त्वं सर्वभूतानां देवानां सृष्टिसंभवा। आख्याता भूतले देवि सुखरात्रि नमोऽस्तु ते"॥ इति।

"कार्तिके तु द्वितीयायां शुक्कायां भ्रातृपूजनम्। या न कुर्याद्विनश्यन्ति भ्रातरः सप्तजन्मसु"॥ तस्या इति शेष: । भविष्योत्तरे तु- "प्रथमा ्रावरो मासि तथा भाद्रपदे परा। तृतीयाश्वयुजे मासि चतुर्थी कार्त्तिके भवेत्॥

कौमुदीकाल विवेचनम्। ३२५

श्रावरे कलुषा नाम तथा भाद्रे च गीर्मला। आश्विने प्रेतसंचारा कार्ततिके याम्यका मता"॥

इति चतस्रो द्वितीया उपक्रम्य प्रथमायां किचित्प्रायश्चित्तं द्वितीयायां सरस्वतीपूजां तृतीयायां श्राद्धं कर्त्तव्यत्वेन सूचयित्वा चतुर्थ्यामस्यां कर्त्तव्यमुक्तम्।

"कार्ततिके शुक्कपक्षे तु द्वितीयायां युधिष्ठर: यमो यमुनया पूर्व भोजितः स्वगृहे स्वयम्॥ अतो यमद्विसीया सा प्रोक्ता लोके युधिष्ठिर। अस्यां निजगृहे पार्थ न भोक्तव्यमतो बुघैः॥ यत्नेन भगिनीहस्तान्द्रोक्तव्यं पुष्टिवर्द्धनम्। दानानि च प्रदेयानि भगिनीभ्यो विशेषतः।। स्वर्णालङ्कारवस्त्राणि पूजासत्कारभाजनैः। सर्वा भगिन्यः संपूज्या अभावे प्रतिपन्नकाः ॥ पितृव्यभगिनीहस्तात्प्रथमायां युधिष्ठिर। मातुलस्य सुताहस्ताद् द्वितीयायां तथा नृप।। पितुर्मातु: स्वसुः कन्ये तृतीयायां तयो: करात्। भोक्तव्यं सहजायाश्च भगिन्या हस्ततः परम्॥ सर्वासु भगिनीहस्तान्रोक्तव्यं बलवर्द्धनम् यस्यां तिथौ यमुनया यमराजदेव: संभोजितः प्रतिजगत्स्वसृसौहदेन॥ तस्यां स्वस्करतलादिह यो भुनक्त प्राप्तोति रत्नशुभगं धनमुत्तमं सः" ॥ इति।

अन्यत्रापि-

"यमं च चित्रगुपं च यमदूतांश्च पूजयेत्। अर्धध्चात्र प्रदातव्यो यमाय सहजद्येः॥

३२६ कालतत्त्वविवेचने:

एहेडि मार्तडज पाशहस्त यमान्तकालोकधरामरेश। भ्रातृद्वितीयाकृतदेक्पूजां गरृहाणा चाध्ये भगवन्नमस्ते॥ धर्मराज नमस्तुभ्यं नमस्ते यमुनाग्रज। पाहि मां किङ्करैः सार्द्ध सूर्यपुत्र नमोऽस्तु ते।। यमस्त्रसर्नमस्तेऽस्तु यमुने लोकपूजिते। वरदा भव मे नित्यं सूर्यपुत्रि नमोऽस्तु ते" ॥:

इति यमुनापूजानन्तरं तत्प्रणाम:। प्रतिपन्नका मित्रभगिन्य इति हेमाद्रिः। पितृव्यभगनी पितृळ्य सम्बन्धेक भगिनी पितृव्यकन्येत्यर्थः । सहजद्वयैर्भ्रातृभगिनीभिः

प्रातश्न्द्रोदये वास्ते यैषा कृष्णचतुर्दशो। सैवाभ्यङ्गापुवे ग्राह्या पूर्वा वा यदि वोत्तरा ॥.

यमस्य तर्पएं तश्च कार्य तत्रैव यत्पुनः ॥ दीपदानं तथैवेह विहित रजनीमुखे। पूर्वतत्कर्मयोग्यायां संभवक्रममप्यद:ः। प्रातरेव समाप्तायां त्यक्त्वा कालबलात्क्रमम्। प्रदोषे वर्त्तमानायां पूर्वंस्यामेव संमतम्॥ प्रातश्चन्द्रोदये वापि यदा न स्याहिनद्वये। तदाद्दिनगा ग्राह्या गौएकाले यतोऽस्ति सा ॥ दिनदये तत्र सती पूर्णात्वात्परथमा मता।

श्राद्धैतत्कर्मयोग्यायां संभवक्रममप्यदः। प्रदोषगायां पूर्वेद्युः पूर्वस्यामेव पूर्ववत्।। बलिपूजा प्रदोषे या शुक्कोर्जप्रतिपद्गता। कर्त्तव्या पूर्वविद्धायां सा कालव्याप्तितो नरैः॥

होलिकाकालविवेचनम्। ३२७

गोक्रीडनादि तत्रैध न्यदुक्तं तञ्च पूर्वतः। क.ये पौर्वाह्निकमप्रि निषेधाञ्चन्द्रदर्शने॥

पूर्वत्र च त्रियासामा परत्रैव तुतत्तदा। नारीनीराजनं प्रातः सायं मङ्गलमालिका । तत्रैवोक्त द्वयं यत्तद्द्वितीयायुजि तत्तिथौ। कार्य मुहर्च्मात्रायामदप स्यादिति निर्राय: 1

अथ्रहोलिकाकाल विवेचनम्। यश्चफाल्गुनपौर्यमास्यां प्रदोषे शुष्ककाष्ठकरीषसंचयस्य राक्षोघ्नैमन्त्रैरगनिना दीप्रनं किलिकिलातालशब्दपूर्वकं तस्याग्नेखितरिः- परिभ्रमणं निःशङ्कनानाविधभगलिङ्गनामकीर्तनमिश्रं हास्यगानादि बालानां परस्परं दाहखड्गयुद्धादीत्येवंरूपस्तदुत्तरप्रतिपदि च- "वन्दितासि सुरेन्द्रेणा ब्रह्म णा शङकगरेए च। अ्तस्त्वं पादि नो देवि विभूते भूतिदा भव"॥ इति मन्त्रेख प्रातःकृश्यानन्तरं होलिकाविभूतिवन्दनमित्येवं- रूपस्तिथिद्वयसाध्यो होलिकोत्सवो भववष्योत्तरेऽभिहितस्तत्र पौर्ण- मासीपूर्वविद्धैव प्राह्या युग्मवाक्ात्। "श्रावसी दुर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशनी। पूर्व विद्धेव कर्त्तव्या शिवरात्रिर्बलेर्दिनम्"॥ इति बृहद्यमवचनाञ्च। हुताशनी होतिकापू्षिंमा। "पूर्वविद्धा प्रकर्त्तव्या फाल्गुनी पूर्णिमा सदा" इति शिवरहस्यसम्वादास्। होलिकादीपनं च प्रदोषे कार्यम्। तथा च पृथ्वीचन्द्रोदये दुर्वासो वचनम्-"निशागमे तु पूज्येत होलिका सर्वतो मुखैः" इति। तत्र भद्रायां सत्यां तुन कर्त्तव्यम्।

३२८ कालतत्व विवेचने

"भद्रायां दीपिता होला राष्ट्रभङ्ग करोति वै। नगरस्य च नैवेष्ठा तस्मात्तां परिवर्जयत्"॥

इति पुराणसमुञ्चयवचनात्। "भद्रायां द्वे न कर्त्तव्ये श्रावणी फालगुनी तथा। श्रावणी नृपति हन्ति ग्रामं दहति फल्गुनी"॥ इति स्मृत्यन्तराञ्च। एवं सति भद्रायां विहितं कार्य होलिकायाः प्रपूजनमित्यादि- निबन्धाभासवचनं हेयम्। तथा व सति यैत्र प्रदोषे वर्त्तते पूर्वा परा वा सैव ग्राह्या। तत्र पूर्वस्यां प्रदोषे भद्राया असत्वे सम्यगेत। यदा तु तत्र भद्रा भवति तदा "शेषः सूर्योदयः रमृतः" इति परिभाषित- सूर्योदयात्पूर्व भद्रान्तं प्रतीक्ष्य होलिकादीपनाय यदि कश्िदपि काको लभ्यते तदा प्रदोषातिक्रमेSपि तत्रैव तत्कर्त्तव्यम्।

"राकायामदवयादूर्ध्व चतुर्दश्यां यदा भषेत्। होलां भद्रावसाने च होलिकां तत्र दीपयेत्"॥ इति पुराणसमुच्चयवचनाच्च। निशीयान्ते निशीथोत्तरम्। एवं सति- ""मध्यरात्रम तिक्रम्य विष्टेः पुच्छं यदा भवेत्। प्रदोषे ज्यालयेद्वहनिं सुखसौभग्पदायकम्॥ प्रदोषान्मध्यरात्रान्तं हालिकापूजनं शुभम्'। इत्यादिनिबन्धाभासवचनं हेयम्। यदा तु पूर्वत्र भद्रारहितः कालो न लभ्यते। उत्तरदिने च सूर्यास्तात्पूर्वमेव पूर्णिमा समाप्ता। तदा भद्रापुच्छे ज्यौतिषिक- प्रसिद्धे पूर्वदिन एव तत्कार्यम्। "पृथिव्यां यानि कार्यासि शुभानि त्वशुभानि च। तानि सर्वाणि सिद्धयन्ति विष्टिपुच्छे न संशयः॥ इति लल्लवचनात्।

होलिकाकालविवेचनम्। ३२६

यदा स्वस्सिष्नेव विषये उसरा पौर्णमासी सार्द्धयामत्रयमिता ततोऽधिका वा प्रतिपञ्चोत्तरदिने वृद्धिगामिनी तदा प्रतिपत्प्रदोष एव न पौर्णमास्युत्तरभाविनी होलिका दीपनीया न तु पूर्वराम विष्टिपुच्छे। तथा च भविष्योत्तरे-

"सार्द्धयामन्रयं पूर्णा द्वितीये दिवसे यदा। प्रतिपद्वर्धमाना तु तदा सा होलिका समृता"॥ इति।

तथा च या पूर्वप्रदोषे सत्यप्युत्तरप्रदोषेऽपि तत्रैव वा कृत्से तदेकदेशे वा वर्ततते सा सुतरामुत्तरा ग्राह्या। पूर्वरात्रेर्मद्राव्याप्तत्वा- दुत्तरत्र प्रदोषे लाभाघ्। पूर्वोक्त च पूर्वविद्धाग्राह्यत्वमुत्तरत्र प्रदोषा- स्पर्शे वृद्धयभावे च। न चैवं कालव्याप्तिशास्त्रादेव तत्सिद्धर्व्यर्थ विशेषवचनमिति वाच्यम्। पर्वदिनेऽपि प्रदोषास्पश प्रतिपद्धद्धयभावे च सार्थक्ात्। तत्र पूर्वरात्रौ भद्रारहितदीपनकालालाभात्प्रदोषकृत्येषु च नक्त- भोजनादितत्पूर्वभाविनः सायाह्वस्य गौरकालत्वदर्शनात्प्रतिपत्क्षये- उद्युत्तरदिने तत्प्रसक्ते सत्वात्। तत्र पूर्वरात्रावेव भद्रापुच्छे तदलाभेऽपि वा तत्कर्त्तव्यत्वार्थ पूर्वविद्धाग्राह्यत्ववचनम्। एतादृश- विषयमेव च-

"दिवा भद्रा यदा रात्रौ रात्रिमद्रा यदा दिवा। सा भद्रा भद्रदा यसमादवद्रा कल्याणकारिखी"॥

इति ज्यौतिषिकवचनमिति।

न च यदा पूर्वा रात्रिः सर्वा भद्राव्याप्ता, उत्तरदिनप्रदोषश्च

चन्द्रग्रासाद्ग्रहसाक्रान्तस्तदा "सर्वेषामेव वर्णानां सूतकं राहुदर्शने" इत्यशुचित्वात्कथं तत्र तदनुष्ठानमिति वाच्यम्। तदुत्तरमेव "स्रात्वा ४२

३३० कालतत्वविवेचने

कर्माणि कुर्वीत शृतमन्नं विवर्जजयेद्' इत्यभिधानात्स्नानोत्तरं नित्य- नैमित्तिकेष्वधिकाराविघातात्। न च तत्र ग्रहरानिमित्तकानामेव कर्मं ग्रहराम्। "स्मार्तकर्मपरित्यागो राहोरन्यत्र सूतके" इति तत्र सर्वस्मार्तावश्यककर्मणां प्रसवात्। राहो: सूतकादिति हेमाद्रिः। अतो ग्रहरो वेधप्रभृतिभोजनं ग्रहणान्तरितपक्कोपयोगश्च निषिद्धो नान्यत्किश्चित्। काम्यानि तु महावेधप्रभृत्येव निषिद्धानीति।

प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या परा पूर्वोक्तफाल्गुनी। होलिका दीपने पूर्वा प्रदोषो यदि भद्रया ॥। व्यापस्तदा पुरा सूर्योदयतः परिभाषितात्। तन्मुक्तो यदि लभ्येत कालस्तत्रापि दीपनम्॥ अलाभे विष्टिपुच्छे तत्पूर्णिमा यदि तूत्तरा। सार्ध्धयामत्रयमिता प्रतिपद्वृद्धिगामिनी॥ तदोत्तरा प्रदोषे तत्प्रतिपद्येव चान्यथा। पूर्यस्थामेव भद्रान्तरपि स्यादिति निर्रायः ॥

इति श्रीसम्राट्स्थपतिरघुनाथवाजपेययाजिकृतौ नानातिथि- साध्यकौमुदीहोलिकोत्सव निर्रायः।

प्रथ श्राद्धकालविवेचनम्।

अथ श्राद्धतिथिनिर्रायः। तन्निर्णायश्च वेलारूपश्राद्धकर्मकाल- ज्ञानाधीनः । वेला च तत्तच्छ्वाद्धभेदेन व्यवस्थितेति श्राद्धभेदा निरूपसीयाः। तत्र पार्वणैकोदिष्टरूपेण द्विविधे श्राद्धे। पार्वपभेदा- स्तावत्। तत्र याज्ञवल्क :-

"अमावास्याष्टका वृद्धि: कृष्णपक्षोऽयनद्वयम्।

श्राद्धकालविवेचनम्। ३३१

व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहरं चन्द्रसूर्ययोः। श्राद्धं प्रति रुचिश्वैव श्राद्धकाला: प्रकीरततिता:" ॥ इति ॥

श्रष्टकाशब्दः कर्मनामधेयमप्यत्र तदधिकरखकालपर: पूर्वोत्तर- तिथ्योरुपलक्षरा च। तेनामावास्याष्टकाकृष्णपक्षव्यतीपातगजच्छा- यानां मुख्यमेव कालत्वम्। वृद्धिसंक्रमद्रव्यादिसपद्ग्रहरारुचीना तु सक्षान्निमित्तभूतानां तदुपलक्षणत्वेन। अत्र च वचनेन क्वचिद्विहितस्य श्राद्धकर्मः कालमात्रसम्बन्धः क्रियते। "य इष्टया* इत्यादिवचनेनेवेष्टयादीनाम्। अस्यां स्मृतौ कालानालिङ्गितस्य श्राद्धकर्मर इष्टयादेरिव क्वविदविधानात्। तथात्वे च सायं च

भ्यासमात्रापत्तेः। स्मृत्यन्तरगतांस्तत्तच्छ्ाद्धविधीनपेक्ष्य तत्कररास्य च तत्ततकालविशिष्टानामेव तेषां तत्र विधानेनासंभवात्। अु- वादमान्नस्य च संभवति विधावन्याय्यत्वात्तदभावे चेति कर्त्तव्य- तानाकाङ्क्षरोनोत्तरतद्विधानानुपपत्ते:। तेनानया वाचोयुक्त्या विशिष्टविधिरेवायम्। एते श्राद्धकाला पतेषु कालेषु श्राद्धं कुर्यादित्यर्थः । तत्र च विध्येकत्वेऽपि एककर्मा- संभवन्निवेशानेककालवशेन संख्यान्यायेन न्यायसुधाकरमते सिद्धये- दपि यावत्कालं श्राद्धभेदो "यदाग्रेयः" इत्यत्रागयभेदवत्। मुख्यमते तु न सिध्यतीति वस्तुतोऽत्र वाक्यतन्त्रतामात्रम्। पर्यवसानगत्या तु विधिभेद एत्र यावत्कालम्। कालानां व्रिधेयत्वेन गुराभावेन चैकविध्यनुप्वेशसंभवेऽपि निमित्तानामतथात्वेन तदसंभवात्तदंशे विधिभेदस्यावश्यकत्वात्तन्मिश्रत्वाञ्च कालानां तत्रापि तदौचित्यात्। तज्जेदे च विहितस्य विधानायोगातप्रति विधिभेद एव श्राद्धानाम्। स्मृत्यन्तरेषु च भिन्नभिन्नप्रकररगतैः कालादियुक्तविधिभि: स्पष्ट एव भेद इत्यत्राषि तदेकवाक्तालाभाय तथव युक्तम्। एवमेवं- जातीयकेष्वन्येप्वपि वचमेषु द्रष्ट्व्यम्।

३३२ कालतत्व विवेचने

गौतमीयेऽपि-"अमावास्यायाँ पितृभ्यो दद्यात्, पश्चमीप्रभृति वापरपक्षस्य, यथाश्रद्धं सर्वस्मिन्वा, द्रव्यदेशव्राह्मरासंनिधाने वा कालनियमः इति त्रिभिः सूत्रैविधास्यमानानां त्रयाणां श्राद्धानां तदुपलक्षितानां चान्येषामपि सहोषक्रममात्रम्। "अथ श्राद्धम्"इति, "साहस्रा: साद्यस्कराः, 'अथेष्ययनानि"इत्यादिवत्। अतपव हरदत्तेन तदयाख्यावसर एव पश्चविधं श्राद्वं प्रपश्चेन दर्शितम्। न तु विधि:। आत एव नैकफलत्वं नाप्येकप्रयोगत्वं वक्ष्यमाराश्राद्धानाम्। सदोप- क्रमप्रयोजनम् च। "अथैतन्मनुः श्राद्धशब्दं कर्म प्रोवाच प्रजानि :- श्रेयसाय"' इत्यापस्तम्बीयवन्नार्थवादत्वं स्तुत्यप्रतीतेः । किन्तु "शक्तितः प्रकर्षेद् गुएसंस्कारविधीनन्नस्य" इत्यादिवक्ष्यमाराधर्माणा सोधाररयम्। न च गौतमोक्तानां ब्राह्मणविशेषविधिमतिषेयादिद्वित्धर्मारां साधारययेऽपि काचित् क्षतिः। ऊबाधविषयभूतानामसंभवत्सा- मानविध्यानां होमपिराडदानां तेनानुक्तरेव। यद्ा (१) निकायित्वसिद्धया साद्यस्कादिवच्छ्राद्धशब्दघत्वाद्वा पूर्व- दर्शश्राद्धविध्यन्तस्योत्तरेऽप्यपर पक्षश्राद्धादिष्व्तिदेशसिद्धिरेव प्यो- जनमस्तु। इष्यते हि मनुयाज्ञवल्क्ादिस्मृतिषु मत्स्यमार्कएडेयादि- पुराशेषु च बहुतु धर्मनिबन्धनेषु श्राद्धशन्दवत्वरूपात्क्वचिदेवतादि- सामान्यरूपादृपि चोदनासामान्यात्सर्वश्राद्धेषु दर्शश्राद्धविध्यन्ता- तिदेश:।

(१)-"साहस्रा: साद्यस्काः" इत्येवमेकसंज्ञायोगिनो यागास्ते संघात- रूपनिकाययोगान्निकायिन उच्यन्ते। तेषां य एवैको धर्मवान् तस्याध्मकेषु प्रवृत्ति:। एकसंज्ञायोगित्वसादृश्यात्" इति भाट्ट- दीपिकायां खरडदेवेनोक्तम्। शाबरभाष्ये च निकायिनामतिदेशस्य तिवरसं विशिष्य विहितन्। यथा-"निकाय इति संघ त शोतराधर्येसावस्थित, उच्यते

श्राद्धकालविवेचनम्। ३३३

तिदेशोऽभिमतः। तेषु नत्रेत्र धर्मोपदेशात्।

यत्तु मेधातिथिता "श्राद्धशब्द्ोऽमावास्यायां विहित एव पिएडदा नब्राह्मएभो जनादिरूये कर्मणि मुष्योऽन्यत्र तु नित्यश्राद्धादौ मास ग्रिहोत्रे तच्छब्दनद्रोण धर्मातिदेशः सर्वश्राद्धेषु"इत्युक्तम्। तच्छ्राद्धं द्विविधं पञ्चविघमष्टविधं द्वादशविधमित्यादिमुख्यतयैव

स एषां ते निकायिन:। यथा 'साहस्राः साद्यस्काः" तेषां पूर्वस्य केचिदुधर्मा आम्ताताः। उत्तरे त्वधर्मकाः। तत्र चिन्त्यते। कि ज्योंतिष्टोमस्य विध्यन्त उत प्रथमस्य निकायिन इति। श्रध्यक्त- चोदनाज्ज्योतिष्टोमस्य इति प्राप्ते उच्यते। निकायिनां च पूर्वस्योत्तरेषु प्रवृत्ति: स्यात्। कुतः निकायित्वसामान्यत्। साहस्त्राणां साहस्र सामान्यात्। साद्यस्क्राणां साद्यस्क्रसामान्यात्। एवं सर्वत्र पूर्वस्मिन् च साहस्रे सहस्रं दक्षिणामान्नायोत्तरस्मिन् दर्शयति "यावदस्य साहस्रस्य उत्तरा गौः समाहिता भवति। तावदस्माल्लोकात् असौ लोकः" इति, तथा पूर्वस्मिन् सादयस्के 'साएडस्त्रिवत्सरः सोमक्रयणः स्पर्धमानाम्' इत्याम्नाय उत्तरस्मिन्नपि तमेव दर्शयति। 'स्त्री गौः सोमक्रयरी व्यावृत्ता हि एषां स्पर्धिता' इति। तस्मात्पूर्वस्योत्तरेषु धर्म:"। इति । तत्र साहस्रा यागाश्चत्वारो:ज्योतिः-विश्वज्योतिः-सर्वज्योति :- त्रिरात्रसम्मित-नामभिरभिधीयमाना: एकाहः सहस्रगोदक्षिरा:त्ेन साहस्रा इत्युच्यन्ते। अतर तृतीयः साहस्र उक्थ्यसंस्थः, इतरेऽग्रि- प्टोमसंस्थाः । साद्यस्कास्तु सदो दीक्षादिवस एव क्रयप्रभृति अभिषवान्तं कर्म भवति येषु ते तन्नाम्तोच्यन्ते। ते च षडेव। तत्र प्रथमद्वितीययोर्न विशेषसंज्ञा, इतरे चत्वारः क्रमेरा अनुक्री-विश्व जिच्छित्प-श्येन-एकत्रिकसंज्ञकाः इति स्पष्टं कात्यायनश्ौतसूत्रे (२२ अ्ध्यये २-३ कणिडके)।

३३४ कालतत्व विवेचने

सर्वत्र श्राद्धशब्दप्रयोगदर्शनान्निबन्धभिश्च सर्वानुतृत्तथाद्गशब्दवाच्यो श्राद्धशब्द्स्त्वेकेनापाः धिना प्रवर्त्तमान: सर्वत्रेष्टिशब्दवन्मुख्य एव। स चोपाधि: श्राद्धतत्त्व- विवेचने निष्कक्ष्यते।

गोभिलीयान्यपि-"अथ श्राद्धममावास्यायां पितृभ्यो दद्यात्। पञ्चमीप्रभृति वापरपक्षस्य, यदहरूपपद्येत" इति सूत्राखि गौतमीयवदेवच्छेदेन व्याख्येयानि। "पश्चमीप्रभृति वा" इति विकल्पाभिधानं तु शास्त्रान्तरोक्तप्रतिपत्प्रभृतिपक्षाभिप्रायेण न त्वमावास्याभिप्रायेण। तस्यां पृथक श्राद्धविधानात्। अ्तएव तन्द्ाष्यकृता तथैवोकत्वा "प्रतिपत्प्रभृतिष्वेकां वर्जयित्वा चतुर्दशीम्" इतति योगीश्वरवचनमुपन्यस्तम्।

यत्तु तेनैव श्राद्धशब्द श्राद्धमनेन भुक्तमितिवच्छ्वाद्धप्रदेयात्र- परमङ्गीकृत्योत्तरेशौकवाक्यतयैव पूर्वसूत्रं व्याख्यातं न त्वधिकारार्थ- त्वेन पृथक्कृत्य।

यञ्च गौडैः-श्राद्धशब्दमग्निहोत्रवद्यौगिकं द्वितीयान्तं नामधेय- मङ्गीकृत्य तथैव व्याख्यातं तदस्तु नाम। सर्वथा कालविशिष्टकर्म- विधय एवैते।

वस्तुतस्तु पृथगेव "अथ श्राद्धम्" इति सूत्रं विध्येकवाध्यत्वेS- धिकारार्थाप्यशब्द्वानन्वयात्। न च पिएडपितृयज्ञानन्तर्य गार्हस्थ्या- न्तर्य वाथशब्द्ेनोच्यत इति युक्तम्। ग्रृह्यसूत्रापेक्षयास्य ग्रन्थान्तरत्वा- द्विशेषतस्तयोरेवानुपस्थितेश्च। पिएडपितृयज्ञानन्तयस्य चान्वष्टक्य- स्थालीपाकधर्मातिदेशेनामाचास्यायां पिएडपितृयजं विधाय "तच्छ्रा- द्धम्" इत्युक्त्वा "इतरदन्वाहार्यम्' इति गृहोऽभिधानादनुशब्दादेव सिद्धत्वात्। पिएडपितृयज्ञप्रसङ्गन तदानन्तर्यविधातुभेव हि स्वतन्त्रे ग्रम्थे विधास्यमानस्य दर्शश्राद्धस्य तत्र परामर्शः परामृष्टस्प च तस्य

३३५

"पश्चान्मासीनम्" इति सुत्रेणा प्रतिमासिकत्वविधि: पिरडपितृयज्- साहित्येन। अत एव "दक्षिणाय्रौ हविषः संस्करसम्" इत्यादिना पिराडपितृयञ्ञस्यैवाग्रे इतिकर्तव्यताविशेषविधिर्न अ्रसङ्ग इति न्यायेन।

एवं सति गौतमीयादिशतस्य सामान्योपक्रमस्याप्यधिकार- मात्रार्थत्वेन कर्भविधित्वाभावात्कालसमभिव्याहृतानामेव विशिष्ट- विधिरूपेगा तद्विधित्वात्प्रतिकालं श्राद्धकर्ममेदे सत्यमावास्यायाः कृष्णपक्षान्तरगतत्वेऽपि कृष्णपक्षश्राद्धाद्भिम्मेव तच्छ्राद्धम्। अ्रभेदे याजवल्क्यादिवचनेषु पृथगमावास्याग्रहरावयर्थ्यापत्तेः। न चायनविषुवसोरिव प्राशस्त्यातिशयद्योतनार्थ तद्ग्रहराम्। अत एव निगमः "अपरपक्षे यदहः संपद्यते, अमावास्यायां तु विशेषे'' इतीति वाच्यम्। (१) अवयुत्यानुवाद्वशेन तद्द्योतनेSमा- वास्यापदान्वितस्य श्राद्धकालपदस्यानुवादत्वेन, इतरान्वितस्य च विधित्वेन वैरूप्यापत्तेः। पुन्विधानादेव तद्योज्यतामिति चेत्। न। तस्यासंभवादेव। न ह्यप्रवृत्तप्रवर्ततनात्मक विधानमेकगोचर पुनः संभवति। अत एव विधिभेदादेव कर्मभेदः। शब्दान्तरादीनि तु विधे: कर्मस्वरूपपरतामात्रं गमयन्तीति भेदन्यायरहस्यम्।

अयनविषुवतोस्तु श्राद्धस्य विधानमेव गोबलीवर्दन्यायेन। तदितरसंक्रान्तिपरेश सूर्यसंक्रमपदेन तयोस्तस्याविधानात्। स्पष्ट व गोबलीवर्दन्यायेन सस्यायनादिभिन्नपरत्वमुक्त शूलपाणिना।

स्यात्तदा किं स्यादिति परिसंख्यान्यायेनापूर्वश्राद्धविधेरेव लक्षएया समभिव्याहतंसामान्यविधे: स्वविषयेतर विषयत्वक्केशकरस्य प्रयोजन- मात्रम्। भिद्यन्त एव चेतरसंक्रान्तिभाङ्वेभ्योऽयनादिश्राद्धानि।

(१) अचयुत्य पृथक्कृत्यानुवाद इति भावः।

३३६ कालतत्वविवेचने

यदि चात्राप्यमावास्याशब्डसमभिव्याहारातकृप्ण पक्षशब्द तद्भिन्- तिथिसमुदायपरं कृत्वमावास्य,थ्राद्धं तेन न विहितममावास्या- पदेनैत्र विधीयत इत्युच्यते। सिद्धय येव तथा पक्षश्राद्धादमावास्या- श्राद्धस्य भेद्:। न त्वेदत्र संभव दुक्तिकम्।

यदि॥हि कृष्यपक्षशब्द्रेन सर्वासु तत्तिथिषु भिन्नान्येव श्राद्धान्येकस्येवैतावन्तः प्रयोगा वा समुश्चित्य विधीयेरंस्तदा-

अमावास्यायां त्वमावस्याशव्देनेव। आरवश्यकावज्ञापनं च तत्प्रयोजनमित्युक्ति: संभवेत्। न त्वेतदस्ति। श्राद्धभेदे तावत्प्रमाशमेव नास्ति। आवृत्तिरपि "अश्चयुककृष्णपक्षे तु श्राद्धं कुर्याद्दिने दिने" इतिवद्वीप्साश्रवणभावात् पक्षनिमिनकश्राद्धस्य च वसन्त निमित्त ज्योतिष्टोमवत्सकृत्कररोनैव सिद्धेरयुक्ता। यत्तु "सर्वेष्वेवापरपक्षस्याहस्सु क्रियमासे पितन् प्रीणति, कर्सुस्तु कालाभिनियमान्फर्लावशेषः इत्यापस्तर्बवचनं तेनापि न समुचितासु सर्वतिथिषु श्राद्धं विधीयते। किन्तु पितृप्रीतिर्यस्यां कस्यांचिदप्यपरपक्षतिथौ श्राद्धे क्रियमारोSविशिष्टा। प्रतिपद्येत्र द्वितीयायामेधत्यादिकालाभिनियमाद्य: श्राद्धं करोति तस्य कर्भुस्तु तत्तत्कालनियमात्प्रथमेऽहनि क्रियमारो स्त्रीपायमपत्यं जायते द्वितीये स्तेना: पुत्रा जायन्ते इत्यादि: फलविशेषो भवत.त्युच्यते। व्याख्यातं चेत्थमेव तद्धरदत्तेन। यदपि देवलवचनं पार्वराश्ाद्धमभिधाय- "अनेन विधिना श्राद्धं कुर्यात्सम्वत्सरं सकत्। द्विश्चतुर्वा यथाश्रद्धं मासे मासे दिने दिने" इति। तत्रापि 'दिने दिने' इत्यहरहः श्राद्धमुच्यते न तु दिने दिन इति वीप्साश्रत्यापरपक्षश्राद्धमयगम्यत इति शूलपाराुनिर्युक्ता।

श्राद्ध कालविवेचनम्। ३३७

सम्वत्सरप्रक्रमात्तस्यैव मासि मासीत्यत्रेव दिने दिन इत्यत्राष्यन्वय- प्रतीतेः। अत एवापस्तम्बेन नित्यश्राद्धं प्रक्रम्योक्तम्-"एवं सम्वत्सरम्" इति। मासि मासीत्यनेन तु माल/नुमासिकमित्युक्त- त्वादमावास्याश्रद्धं वा "मासि मासि चैवम्" इत्युक्तत्वादपर पक्षश्राद्धं वा गरृह्यते। "यदहः संपद्येत' इति कातीयसूत्रं दु तदहर्ब्राह्मणाना- मन्तयेत्येतंदेकवाक्यतयैव कर्कादिभिर्व्याख्यातम्। एवं गोभिलीयसपि "यदहरुपपद्येत"इति। भिन्नमपि द्रव्यब्राह्मएसम्पच्तिरित्येतत्समान- विषयतया। न तु द्वयमपि कृष्णपक्षे एकदिनपक्षविधायकम्। येन पूर्वसूत्रस्य रुमुचयेन सवतिथिविधायकता गम्येत। तेन सामान्यकृष्णपक्षे प्रतिपत्प्रभृतियस्यां कस्यांचित्ततोऽपि विशेषकामनायां दशम्यादियस्यां कस्यांचित्ततोऽपि विशेषकामनाया- ममावास्यायां सकृदेव श्राद्धं कर्त्तव्यम्। एवं च मार्गादिकृष्णपक्षेऽपि शक्तस्य प्रतिपदादिस्ततो हीनशक्त: पश्चम्यादिस्ततोऽपि होनशकेर्दशम्यादिस्ततोऽपि हौनशकेरमावास्या- मात्रं शाद्धकाल इति वाचस्पत्युक्ते: कृष्णपक्षे प्रत्यहमिति हेमाद्रयुक्तेश्च मूलं चिन्त्यमेव। श्रौष्ठपद्युत्तरापर पक्षविशेषे तु पञ्च पक्षा वक्ष्यन्ते। तेनात्र गोबलीवर्दन्यायानुपपत्ते: प्राप्ते कृष्णपक्षश्राद्धे फर्लावशेषा- थंममावास्यायां तु विशेषेरोतिवदमावास्याविधिरित्येवापतति। तञ्च "श्राद्धकालाः" इति बहुवचनावगतपरम्परानपेक्षतन्त्रान्वयविधातक- वैरुप्यापत्तरयुक्तम्। निगमवचने तु पृथग्विधित्वाद्युक्तोSपर पक्षश्राद्ध एव फलविशेषार्थममावास्याविधिः। यद्यपि च "अमावास्यायामपराहे मासिकमपरपक्षस्य वायुक्ष्वह्ःसु" इति हिररयकेशिसूत्रे- डमावास्याया इतरायुग्मतिथिभिः सह तुल्यवद्विकल्पः प्रतीयते। तथापि निगमैकवाक्यतया तस्याः प्रशस्तत्वं तत्रापि द्रष्टव्यम्। एवं कैश्चित्पठ्यमाने "मासि श्राङ्धमपरपक्षस्योत्तमेSहनि"इत्यापस्त- म्वीयेऽपि। ४३

कालतत्त्वविवेचने

यद्यपि तथा "पक्षस्य जघन्यान्यहानि" इत्युत्तरसूत्रेएैव तथाशब्देन "अपरपक्षस्यापराह्ः श्रयान्" इत्युक्तश्रेयस्त्यनुकर्षणात्प्रति- पदपेक्षया द्वितीयादीनि द्वितीयापेक्षया तृतीयादोनीत्यनेन क्रमेणा- मावास्यायाः श्रेयस्तरत्वं हरदत्तव्याख्यया सिध्यत्येव। तथापि वस्तुतः "कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम्" इति मनुवच- नैकवाक्यतया जघन्याहःपदेन दशम्यादीनामेवोपादानेन तेषामेव तत्र श्रेयस्त्वाभिधानात्तन्मध्येऽपि श्रेयस्तरत्वप्रतिपादनार्थ पूर्वसूत्रम्। "न दर्शेन विना श्राद्धमाहिताग्रर्द्विजन्मनः'' इति मनुवचनैक- वाक्यतयाहिताग्निविषयं वास्तु। कृष्णपक्षश्राद्धविषयतया हीदं मनुवचनं पार्थसारथिमिश्रैः प्राच्येश्च व्याख्यातम्। तस्मद्भिन्रमेव कृष्णपक्षश्राद्धादमावास्याश्राद्धम्। तस्य फलविशेषलोभेन तत्रैव क्रियमाऐोन कृष्यापक्षश्राद्धेनाविरुद्धाङ्गकत्वे त्वावृत्तिरस्तु। मनुना तु स्पष्टमेव- "पितृयशं तु निर्वर्त्त्य विप्रश्चन्द्रक्षयेSग्निमान्। पिएडान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम्"। इंति चन्द्रक्षयसंशिकायाममावास्यायां श्राद्धं सविधिकं विधाय- "कृष्रापक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम्। श्राद्धे प्रशस्तास्तिथयो यथैता न तथेतराः"॥। इति पश्चात्कृष्णपक्षश्राद्धविधानात्तयोभदो द्शितः। आ्रराश्व- लायनेनापि "मासि मासि चैवं पितृभ्यः" इत्यनेन पूर्वसूत्रगता- परपक्षपदानुषङ्ग सान्वष्टक्यधर्मातिदेशेन प्रतिमासमपरपक्षश्राद्ध विधाय "अथातः पार्वरे श्राद्धे"इत्यादिना चतुर्थेऽ्ध्याये पृथगेवा- मावास्याश्राद्धं पार्वएशब्देन प्रस्तावपूर्वकं पिएडपितृयज्ञव्यतिषङ्गेण कुत्स् विधानतया विहितम्। यद्यपि व तत्र सप्तम्या निर्दिष्टानां पार्वणादीनां करिष्यमाण- धर्मविधानावधित्वसंकीर्त्तनरूपोदेश एव प्रतीयते न तु विधानम्।

श्राद्धकालविवेचनम्। ३३६

तदुपपत्त्यर्थमेव चैकोदिष्टस्य "श्राद्धमस्मैः दद्युः"इति स्वशास्त्रगत काम्याभ्युद्यिकयोश्च शास्त्रान्तरगतं विधानं व्याख्यातृमिदशितम्। तथापि पर्वि भवं पार्वएं तथाप्येकस्मिश्नेव पर्वसि भवत्यमावास्यार्या नोभयो: पर्वणोः पिएडपितृयश्ञेन सह व्यतिषङ्गदर्शनादिति वृत्तिग्रन्था- त्पार्वणशब्दस्य कालविशिष्टकर्मविधायित्वप्रतीतिः। तस्य काल विधायित्वाभावे तद्विशेषविचारानुपयोगात्। न च कर्मनामधेय- त्वोक्तिविरोधः। कर्मनामधेययोरपि पार्वणोपांशुयाजशब्दयोरन्व- र्थंतासिद्धयर्थे देवतोपांशुत्वविधित्वस्येष्टत्वात्। तद्वदेतस्यापि कालविशिष्टकर्मविधायित्वसंभवात्। . कर्मविध्यभावे तदीयकृत्स्नविध्यन्तोपदेशानुपपत्तेश्च कर्मविधि: पार्वणाशब्दः। अत एव च. पार्वराश्राद्धस्यैवात्र विधानं पिएडपितृ-

अत एवैकैकमेकैकस्य द्वौ द्वौ त्रींस्त्रीन्वेति ब्राह्मासंख्या विधे: पार्वए मात्रविषयत्वं वृत्तिकारेणोक्तं पार्वसे तु वक्ष्यतीति।

देशप्राप्तपार्वणाविध्यन्तसम्बन्धानुवादश्च सप्तम्या। कर्त्तव्यताविभ्यर्थे चेति वृत्तिग्रन्थोSपि पार्वराविषय एव। सर्वेषामत्र विधानाभ्युपगमे सर्वान् प्रकृत्य विहितस्य विध्यन्तस्यातिथ्यादिबहिर्धर्मविशेषचदुप- देशत एव साधारएयापत्तेः। तत्र च बहुग्रन्थविरोधप्रसङ्गात्,

च्चानुपपत्रः काम्यविधि:। मासि श्राद्धेन समं. विकल्पाभिधानादपि षार्वरास्य ततो भेद आश्वलायनसूत्रव्याख्यातृणां संमतः। न चैकस्मिन्नेवापरपक्षश्राद्धे प्रकारविक्कल्पाभिप्रायं तत्। अत एव हेमाद्रिया दर्शश्राद्धस्यापरपक्षश्राद्धान्व्वेदप्रसाधनेनैव तयो- विकल्पमतं निरस्तम्। एककर्मतवे हि पितृयज्ञे श्राद्धबलिदानप्रकार

३२० कालतत्वचिवेचने

चिकल्सवन्मासि श्राद्धपार्वएप्रकारयोविकल्पो युज्यते न तु तदस्तीति वाच्यम्। "अन्वष्टक्यं च पूर्वेद्युर्मासि मासि च पार्वराम्। काम्यमभ्युदयेऽष्ट म्यामेकोदिष्टमथाष्टमम्"॥ आरचार्येणाष्टौ भेदव्यवहारेख तदसंभवात्। प्रकारविकल्पे समानकालत्वस्य हेतुत्वानुपपत्तेश्च। कर्ममेदेद्वष्टार्थयोः श्राद्धयोः समानकार्यत्वे प्रमाणभावात् कर्थ तेन हेतुना विकल्प उच्यत इति चेत्। श्रूयतामत्रोपपत्तिः। तत्तदर्थ- वादवशात्पितृतृप्तिविशेषार्थ मुत्पन्ना दिमास विशेषा दिरूपतत्तद्द्रव्यमघा- त्रयोदश्या दिरूपकाल विशेषपुष्करादिरूपदेशविशेषपङक्तिपावनादिरूप- पात्रविशेषोपदेशाञ्च मुख्यत्वेन प्रजानिःश्रेयसायेत्युक्तत्वाच्छ्ाद्ध- कर्तृगामिन्यपि फले द्वारत्वेन पितृतृप्तेः श्राद्धकर्मफलत्वेन सर्वैरपि निबन्धकारैरभ्युपगतत्वात् कृष्णापक्षे पितृतृप्तिः कर्त्तव्येत्येतावन्मात्रे- च्दोरन्यतरकररोनापि तत्सिद्धयुंक्त एव पार्वणमासिश्राद्धयोविंकल्पः । द्वयोरपि च नैमित्तिकत्वेऽपि मासिश्राद्धाकरराहेतुकप्रत्यवायपरि- हारस्य च "अनेन विधिना श्राद्धम्'इति पूर्वोदाहतदेवलवयनात्स- स्वत्सरमध्ये सकृद्द्विरादिकर ऐोनापि सिद्धः। मनुनाष्युक्तम्-

"अ्रनेन विधिना श्राद्धं त्रिरब्दस्येह निर्वपेत्। हेमन्तग्रीष्मवर्षासु पाञ्जचयश्िकमन्वहम्" ॥ इति। अ्त्र हेमन्तप्रयुक्तं कुम्भस्थेऽर्केडमावास्यायां शष्मप्रयुक्तं वृषस्थे वर्षाप्रयुक्त कन्यास्थे इति द्रष्टव्यम्। ऋतवश्च त्यृतुसम्वत्सराभिप्रायेय मासचतुष्टयात्मकाः।

'अनेन विधिना श्राद्धं त्रिरब्दस्येद निर्वपेत्। कम्याकुम्भवृषस्थेऽकें कृष्णापक्षे च सर्वदा"।।

श्राद्धकालाविवेचनम्। ३४१:

इति मत्स्यपुराणैकवाक्यत्वात्। अत एव केषुचिहचनेपु

पुराणवचनादृपि स्पषटोऽमावास्याश्राद्धस्य कृष्णापक्षश्राद्धान्भ्ेदः। दर्शश्राद्धस्य सम्वत्सरे त्रिराद्यनुष्टानरूपानुकल्पविधानात्। कृष्णपक्ष- श्राद्धस्य च सर्वदैव कर्त्तव्यत्वविधानात्।

अभ्योऽप्यनुकल्प: साग्निकस्य पिरडपितृयज्ञपिएडदानेनैव सिद्धिनिरग्निकस्य ब्राह्मएभोजनमात्रमित्येवंरूपः पार्वएसंभवे उक्तो निगम :- "शहितायेः पिन्नर्वनपिएडैरेव निरझे: पूर्णामन्नदानम्" इति। तत्राप्यशक्तनिर झिविषये विष्णुपुरार :-

"अन्नेन वा यथाशक्ति कालेऽस्मिन् भक्तिनम्रधीः। भोजयिष्यति विप्ाग्रयांस्तन्मात्रविभवो नरः ॥ असमर्थोऽन्नदानस्य धान्यमाशस्वशक्तित:। प्रदास्यति द्विज्स्येभ्यः स्वल्पाल्यामपि दक्षिशाम्। अत्राप्यसामर्थ्ययुक्त: कराग्रावस्थितांस्तिलान्। प्रणिपत्य द्विजाग्राय कस्मैचिद्दप दास्यति।। तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि समवेतांस्तिलाअ्लीन्। भक्तिनम्र: समुददिश्य भुव्यस्माकं प्रदास्यति॥ यत: कुतश्चित्संप्राप्य गोभ्यो वापि गवांह्निकम्। अभावे प्रीरायन्नस्मान्ळद्धायुक्त: प्रदास्यति.।I सर्वाभावे वर्क गत्वा कक्षामूलप्रदशकः । सूर्यादिलोकपालानामिदमुञ्चै: पठिष्यति.।t.", न मेडस्ति वित्तं न धनं न वाव्य- च्छ्राद्धोपयोज्यं स्वपितृन्नतोऽस्मि। तृध्यन्तु भक्त्या पितरो समैतौ कृतौ भुजौ वर्त्मनि मासतस्य"॥ इति ।

३४२ कालततत्व विवेचने

भोजयिष्यतीत्यादिप्रार्थना पितृशाम्। तस्मात्सत्यप्यमावा- स्याया: कृष्णपक्षाविनाभावे कृष्णापक्षश्राद्धाद्भिन्रमेव तच्छ्राद्म्। एवमष्टकाश्रदमप।

(१) अ्रष्टकाशब्दश्च यद्यपि सूत्रस्मृतिपुराणेषु कर्मणि कालविशेषे च प्रयुक्तो दृश्यते तथापि "अ्रष्टकाः पितृदेवत्यः"इति व्याकरणादष्टमी- उ्वष्टका इत्याद्युत्पन्तिविध्यालोचनया च कर्मरयेव शक्तः। काले तु तत्सम्बन्धाल्लाक्षसिक एव तत्रापि सत्यपि प्रचुरप्रयोगे। अरत एवैकवचनं समुच्चितकालानुरोधेनावृत्तावप्याग्नेयवत्कर्मरा एकत्वात्।

(१)-अष्टकाकर्म वैदिकेषु प्रसिद्धम्। अत्राष्टकाशब्दः कर्मवचनोऽपि कालोपलक्षकः। बथा वात्रम्ी पौर्णामासी वृधन्वती अरमावास्येत्यत्र कर्माभिधायकौ पौर्णामास्यामावास्याशब्दौ कालस्याप्युपलक्षकौ। अम्यथा आग्रहायरया ऊध्वं सिस्ोSष्टका इत्यनेन प्रतिपद्येवाष्टकाकर्म- प्राप्ति: स्यात्। तस्मादष्टकाशन्देन अष्टम्युपलक्ष्यते। तथा च श्रृतिः- "द्वादश पौर्णमास्यो द्वादशाष्टका द्वादशामावास्या" इति। आश्वलायनस्मृतिश्च - "हेमन्तशिशिर योश्चतुर्णामपर पक्षाणामप्मी- व्यष्टकाः" इति। तत्राग्रहायराया ऊर्ध्वसिन्द्रदैवत्या प्रथम्राष्टकापूप- चरुभि: कर्तव्या। पौष्या ऊव वैश्वदेवी मांसै: कर्तव्या। लोकविद्वि- षटत्वान्मांसं हेयमिति धर्मनिबन्धकाराः। प्राजापत्या तृतीयाष्टरका माध्या ऊर्ध्च कालशाकेन वास्तूकेन वा निवर्त्तनीया। प्रोष्ठपद्या ऊ्ध्वे चतुर्थी पितृदैवत्या शाक,षटका.। नीलकराठेन श्राद्धमयूखे पञ्चाष्टका उक्ताः। ता यथा "हेमन्त- इत्याश्वलायनोक्ता- ध्वतस्त्रः। भाद्रकृष्णाष्टमी च पञ्चम्यष्टका। तथा च पाये "वसुनामा पिता स्वकन्यां शशापानुजग्राह च साष्टकात्वेनोत्पन्ना'' इत्युक्ते:।

श्राद्धकालविवेचनम्। ३४३

तञ्चाष्टका नामधेयमाश्व लायनादीनां होमश्राद्धरूपकर्मद्वयस्य कात्याय- नादीनां होममात्रस्यैव। योगीश्वरवचने तु "श्राद्धकालाः"इत्युक्त: कालपर एव। स च कालोऽमावास्यान्तमार्गशीर्षादिमास- चतुष्टयभाद्रपद्कृष्साष्टमीरूपः। भाद्रपदाष्टमीकर्मरायप्याश्वलायन- व्यतिरिक्तेरष्टकाशव्दुप्रयोगात्। "औ्ष्ठपद्मष्टका भूयः वितृलोके भविष्यसि" इति पुरासाच्च। आश्वलायनीयानामपि प्रौष्ठपद्यां कर्म

"प्रौष्ठपद्यष्टका भूयः पितृलोके भविष्यति। आयुरारोग्यदा नित्यं सर्वकामफलमदन"॥ इति। श्राद्धक्रियाकौमुदां गोचिन्दानन्देन तु तिस्रोषका एव नित्या चतुर्थी तु काम्येति प्रतिपादितम् (पृ० २५४)। यथा-"तिस्रा- उष्टका:" इत्यष्टकान्तरस्य नित्यत्वव्युदासार्थम्। संख्याया न्यूनत्वाधि- कत्वव्यवच्छेदात्। तथा च वायुपुरारो- "पित्रयदानाय मूले स्युरष्टकास्तिस्र एव च। कृष्णपक्षे वरिष्ठा हि पूर्वा चैन्द्री विभाध्यते॥ प्राजापत्या द्वितीया स्यान्तृतीया वैरवदेविकी। आय्यापूपैः सदा कार्या मांसैः कार्या सदा पग। शाकस्तृतीया कर्तव्या एष द्रव्यगतो विधि:। अन्वष्ट का पितृणां तु नित्यमेव विधीयते॥ या चाप्यन्या चतुर्थी स्यात्तां च कुर्याद्विशेषतः। असु श्राद्ध द्विज: कुर्यात्सर्वस्वेनापि नित्यशः"॥ अत्रापि तिस्र पवेत्येवकारात्तिसणामेव नित्यत्वम्। अत एवासु गद्धमित्यर्धेन तिसणां नित्यत्वं प्रतिपाद्य क्षिप्रं प्राप्नोतीत्यर्धेन चतुर्थ्याः काम्यत्वं क्रमेरा प्रतिपादितम्। सा च वर्षासु कर्तव्या। "वर्षास्वमेध्यशाकेश्च चतुर्थ्यामेव सर्वदा" इति वचनात्" इति। अन्वष्टका अष्टम्या उत्तरेद्युर्भवन्ति। अ्त्वष्टका अष्टका अनु पश्चाद् भवन्तीत्यन्वष्टकाः ।

३४४ कालतत्त्वविवेचने

तादृशमेव1 एतेन माध्या वर्षे प्रौष्ठपद्या अपरपक्षे कृतस्नातिदेशा- दष्टकाशब्दः परं तत्र नास्ति माध्या वर्षशब्देन व्यवहारात्। अनुष्ठानं परं शाखाभेदेन व्यवस्थितम्। यथाश्वलायनानां "हेमन्तशिशिरयोश्च- तुर्णामपरपक्षाणामष्टमीष्वष्टका:" इति। एनेन "माव्या वर्षम्" इति च सूत्रकारवचनाच्छक्तस्य पश्चसु। एकस्यां वेति पक्षाश्रयणे द्वयोः। प्रौष्ठपदीव्यतिरिक्ताश्चतस्त्रोऽष्टका गोभिलोऽप्याह-"चतुरष्टको हेमन्तस्ता: सर्वाः समांसाश्चिकिर्षेदिति कौत्स:" इति। हेमन्त इति 5यर्तुसम्वत्सराभिप्रायेस शिशिरस्यापि संग्रहः। केषांचिद्दर्शान्त- फाल्गुनाष्टमीत्यागेन ताद्शभाद्रपदाष्टमीसंग्रहेख चतस्रः । तथा च ब्रह्मपुराे-

"पेन्द्रयां तु प्रथमायों व शाकेः सँतर्पयेत्पितन्। प्राज्जापत्यां द्वितीयायां मांसै: शुद्धैश्च तर्पयेत्।। वैश्वदेव्यां तृतीयायामपूपैश्च यथाक्रमम्। वर्षासु मेध्यशाकश्च चतुर्थ्यामेव सर्वदा"॥ इति। अत्र वदपि मांसविशेषोपादानं नास्ति। तथा वायुपुरासSपि- "पित्र्यदानाय मूले स्युरष्टकास्तिस्र एव च। कृष्ापक्षे बरिष्ठा हि पूर्वा चैन्द्री विभाव्यते॥ प्राजापत्या द्वितीया स्याततृतीया वैश्वदेविकी। आद्यापूपैः सदा कार्या मांसैरन्या भवेत्तथा॥ शाकैः कार्या तृतीया स्थादेष द्रव्यगतो विधि:। या चाप्यन्या चतुर्थी स्यान्तां च कुर्याद्विशेषतः"॥ इति। तथापि "पौषे कृष्णाष्टकायां तु शाकैः संतर्पयेत्पितन्" इति ब्रह्मपुराण एव शाकाष्टकात्वेनोक्ताया: प्रथमायाः पौषमासीथत्वे- नाभिधानात्-

.. .

श्राद्धकालविवेचनम्। ३४५ "शाकं तु फाल्गुनाष्टम्यां स्वयं पत्न्यपि वा पचेत्। वास्तुशाकादिहोमश्च कार्योऽपूपाष्टकावृता"॥ इति छन्दोगपरिशिष्टे च वायुपुराखे शाकाष्टकात्वेनोक्ताया- स्तृतीयाया: फाल्गुनमासीयत्वेनाभिधानात्,

"अमावास्याष्टकास्तिस्रः पौषमासादिषु त्रिषु। तिस्श्चान्वष्टकाः पुया माघी पञ्चदशी तथा"।

इति कूर्मपुराणाञ्च पौषमाघफाल्गुनगता एव तिसु्रः : चतुर्थी तु वर्षर्तुगतत्वेनाभिधानान्भाद्रपदगतैव। पौषादित्रयं च पौर्णमास्यन्त- पक्षेण। "आग्रहारायामतीतायां कृष्णास्तिस्रोऽष्टकास्तथा"इति, "शरग्र- हायराया ऊ्ध्वं तिस्रोऽष्टकाः" इति च विष्ुधर्मोत्तरादिवचनात्।

यन्तु हेमाद्रिणा वायुपुराणे मासविशेषानुपादानात्तिस्रस्ता यदि "अग्रहायराया ऊर्ध्वम्" इति वचनादर्शान्तमार्गशीर्षादिमासत्रयगता एव तदा "या चाप्यन्या चतुर्थी स्यात्"'इति फाल्गुनकृष्णाष्टस्या आश्वलायनटचनात् "पौषमासादिषु त्रिषु"इत्युक्तत्वात्, पौषादित्य- मपि दर्शान्तमेवाभ्युपगतं प्रतीयते।

मदनरत्नेऽपि "अग्रहायराया ऊर्ध्वे तिस्रः" इति पक्षे फाल्गुनीवर्जनं "पौषमासादिषु त्रिषुइति पक्षे मार्गशीर्षीवर्जनम्। चतुर्थी तु व्यवहिता प्रौष्ठपद्येवेत्यव्यवहितत्र्यष्टकापक्षे प्रतीयते।

तदाग्रहायएयूर्ध्ववचनस्य पौषादित्रयवचनस्य च कृष्णादि- मानग्रहोनैक पक्षप्रतिपाद्कत्वसंभवे विकल्पसूलभेदकल्पनापादक- भिन्नार्थत्वस्यासंभवादयुक्तम्। मार्गशीर्षादि त्रिकगतत्र्यष्टकापक्षे फाल्गुनकृष्णाष्टमी चतुर्थीत्युक्तिस्तु हेमाद्रेरत्यन्तायुक्तव। तथा सति ४४

३३४६ कालतत्त्वघिवेचने

वेव चतस्र इत्युच्येत किमिति तिस्नश्चतुर्थी च पृथक्पृथगुच्येरन्। अष्टकापक्षेऽपि हि प्रौष्ठपदी गृहीत्वा सम्वत्सरञ्चतुरष्टक एव। चतुरष्टकयष्टक्रपक्षभेदस्तु गोभिलोक्तो हेमन्ताभिप्रायः। "त्रयष्टकः" इत्युत्तरसूत्रेऽपि हेमन्तपदानुषङ्गात्। भाद्रपदीग्रहणो तु व्यवधाना- द्वेमन्तानन्तर्गतत्वाच्च पृथकचतुर्थ्युक्तिः संगच्छते। चतुर्थीशब्दाञ्च ब्रह्मपुराणे चतुर्थीशब्देनैवोक्तायाः प्रौष्ठपद्या एव प्रत्यभिज्ञा। तस्मा- द्वायुपुराोऽपि चतुर्थी भाद्रपदगतैव। सापि चावश्यक्येच त्रयष्टका- पक्षेऽपि। हेमन्तः परं वयष्टकः। अत एव भाद्रपदाष्टकाया अप्यावश्यकत्वे गोभिलस्य स्वमतत्वेन त्यष्टकापक्षोक्तिविरुव्येतेति शूलपारो: शङ्का श्राद्धयागविषयत्वेन तयोरविरोधाभिधानं च सर्वमेवायुक्तम्। आश्वलायनादिभिस्तत्र होमस्याप्यभिधानाञ्न। शाकादिद्रव्यभेद इन्द्रादिदेवताभेदश्चाश्वलायनव्यतिरिक्तविषयः। तेषां तु पश्चस्वपि देवतानां द्रव्यासां चाभेद एव। शाकादिद्रव्यव्यव- स्था च प्राधान्याभिप्राया। तीर्थयात्राङश्राद्धे घृतवत्। "मुन्यन्नं ब्राह्मरास्योक्तम्" इत्यादिवच्च। न तु निरपेक्षत्वाभिप्राया। शाकादीनां केवलानां भोज्यत्वाप्रसिद्धः।ननु देवतावद्धोमविषय नैरपेक्ष्यमेव शाकादीनां भवतु। न। "पितृन् संतर्पयेत्"इति विरोधात्। अष्टकाग्रहसां च योगीश्वरवचने तत्पूर्वसप्तमीनां तद्ुत्तरनव- :मीनां चोपलक्षणम्। "पूर्वेद्युः पितृभ्यो दद्यादपरेद्युरन्वष्टकम्" इति चाश्वलायनवचनात्। अन्वष्टका अरन्यत्राप्युक्ता:। "श्रमावास्या तिस्रोऽष्टकास्ति- स्रोन्वष्टकाः" इति विष्युस्मृतौ। अरमावास्येत्यादि कूर्मपुरारे च। एवं च शुक्कादिमार्गशीर्षादिचतुष्टयभाद्रपदकृष्णाष्टमीनां तत्पूर्वोत्तर- सप्तमीनवमीनां च श्राद्धकालत्वे सत्यपि यत्सर्वेषां तत्र तदकरये यथाश्वलायनव्यतिरिक्तानां फाल्गुनाष्ट्रम्यां सर्वासु च सपमीषु, -वव्-

श्राद्धकालविवेचनम्।

"स्वशाखाश्रयमुत्सृज्य परशाखाश्रयं तुयः। कर्त्तुमिच्छति दुर्मेधा मोघं तत्तस्य- चेष्टितम्"॥

इत्यादिवचन निबद्धयाजिकसंमतप्रमाणपरिग्रहव्यवस्था। व्यवा

वृद्धिश्राद्धविवेचनम्।

वृद्धि: पुत्रजन्म। श्रग्न्याधानसोमयागादीनि श्रौतानि महादान- तड़ागाद्युत्सर्गदेवप्रतिष्ठादीनि पौरासानि स्त्रोसंस्कारापत्यसंस्कारा दीनि सौत्राणि ग्रहशान्तिविनायकस्नपनादीनि: स्मार्तानि कर्माणि च। तथा च ब्रह्माराडपुरारो-

"कर्म रयथाभ्युदयिके माङगुल्ये चातिशोभने। जन्मन्यथोपनयने विवाहे पुत्रकस्य च।। पितन्नान्दीमुखान्नाम तर्पयेद्विधिपूर्वकम्"' इति।

आभ्युद्यिकं स्वाभ्युदयार्थ कर्म राज्यभिषेकनवग्रहमखमहा दानादि। माङ्गल्यं गर्भाधानसोमन्तोन्नयनादि। अतिशोभन इति- तद्विशेषरोन ब्राह्मरयश्च वृद्धा जीवत्पत्यो जीवत्प्रजा यद्यदुपदिशे युस्तत्तत्कुर्यु: "अथ खलच्चावचा जनपदधर्मा ग्रामधर्माश्च तान्वि-

कुक्षिभरणादेविवाहाद्यङ्गहरि द्रावन्दनादेश्वव व्यावृत्तिः।

अत एवोक्तं मत्स्यपुरासे-"नानिष्टा तु पितृञ्छाद्धें कर्म वैदिक- माचरेत्' इति। कर्मप्रदोपेऽपि-

"अनिष्ट्रा तु पितृञ्छ्ाद्धे न कुर्यात्कर्म वैदिकम्। तत्रापि मातर: पूर्व पूजनीया: प्रयत्नतः।।

३४८ काल तत्व विवेच ने

आयुष्याणि च शान्त्यर्थ जत्वा तत्र समाहितः। षड्भ्यः पितृभ्यस्तदनु श्राद्धदानमुपक्रमेत्"॥ इति।

"कन्यापुत्रविवाहेषु प्रवेशे चैव वेश्मनः। नामकर्मणि बालानां चूड़ाकर्मादिके तथा॥ सीमन्तोभ्जयने चैव पुत्रादिमुखदर्शने। नान्दीमुखं पितृगएं पूजयेत्प्रयतो गृही"॥ इति।

पुत्रादिमुखदर्शने इत्यनेन तद्योग्यतासंपादकं पुत्रजन्ममात्रं गरह्यते न तु जातकर्म । पूर्ववचनेन वैदिककर्ममात्रे प्राप्तस्य नान्दीमुख- श्राद्धस्य केषुचित्कर्मसु पर्युदासार्थे-

"नाष्टकासु भवेच्छ्राद्ध न श्राद्ध श्राद्धमिष्यते। न सोष्यन्तीजातकर्मप्रोषितागतकर्मसु"॥

इति परिशिष्टवचने जातकर्मणि तन्निषेधात्। अतश्च ग्रहण- वन्नैमित्तिकश्राद्धं पुत्रजन्मन्यपि भवत्येध न तु कर्माङ्गम्। श्रत एव-

"निषेककाले मोमे च सीमन्तोन्नयने तथा। जेयं पुंसवने श्राद्ध कर्माङ्ग' वृद्धिवत्कृतम्"॥ इति पारस्करवचने कर्माङ्गश्राद्धविषयत्वेन जातकर्म नोपात्तम्। किन्तु वृद्धाविवेति पुत्रजन्मनिमित्तं श्राद्ध द्ृष्टान्तत्वेन पृथगेवोपात्तम् । अत एव च -

"यज्ञोद्वाहप्रतिष्ठासु मेखलाबन्धमोक्षयोः। पुत्रजन्मवृषोत्सर्गे नान्दीश्राद्ध समाचरेत्"।

श्राद्धकालविवेचनम्। ३४६

इति जाबालिवचनेऽपि पुत्रजन्मैव गृहीतम्। तेन जातकर्मण्ि श्राद्धपर्युदासश्छ-दोगविषयः। तत्परिशिष्टगतत्वात्। इतरेषां तु तत्रापि तद्भवत्येव। जन्मनीत्यादि: केषांचिदुक्तिनिरस्ता वेदितव्या। वृषोत्सर्गश्च काम्यः। प्रेतत्वनिवृत्त्यर्थे "न श्राद्ध"इति तन्निषेधात्। श्राद्धशब्देन प्रमीतगतफलार्थकर्ममात्रग्रहणात्। अ्रन्यथा पिएङ- पितृयज्ञे तत्प्रसङ्गात्। अष्टकाशव्देन च गोभिलादिसूत्रोक्तहोम- रूपाष्टकाकर्मग्रहणात्तत्र पृथक्तन्निषेध:

अत्र च "नानिष्ट।"इति सामान्यवचनादेव विवाहादिष्वपि श्राद्धसिद्धौ तेषु पुनर्वचनमुपसंहारार्थम्। तेन विशेषवचनोपात्तेष्वेव. कर्मसु वृद्धिश्राद्ध भवति नान्यत्रेति केचित्।

तद्युक्तं सामान्यवचनानर्थक्यापत्तः। यत्र हि शाखान्तरगत- त्वेन वा द्वारविशेषसम्बन्धप्रमारोन वा सामान्यशास्त्रमप्यर्थवन्भ्वति तत्रैवोपसंहारो भवति "पुरोडाशं चतुर्द्धा करोति" "अग्रयं चतुर्द्धा- करोति"इत्यादौ प्रकरणानारभ्याधीतसाप्तदश्यवाक्यादौ च। न. चेह तथा संभवति। स्मृतिपुराणादीनां सर्वेषां सर्वान् प्रति प्रमाणत्वन शाखान्तरन्यायाभावात्सक्षात्कर्माङ्गत्वेन तस्य चोभयत्रापि वाक्यीयत्वेन साप्तदश्यन्यायाभावाच्च। तेन केषुचित्पुनर्वचन सामान्यचचनस्य प्रपश्चमात्रं तत्रावश्यकत्वार्थे वा। अत एवाग्िहोत्र- होमवैश्वदेव।दिषु केषांचिद्वृद्धिश्राद्धाननुष्ठानं केषांचिच्चानुष्ठानम्। येषामनुष्ठानं तद्विषयमेवेदं-

"असकृद्यानि कर्माखि क्रियन्ते कर्मकारिभिः। प्रतिप्रयोगं नैता: स्युर्मातर: श्राद्धमेव च"॥ इत्युक्त्वा तादूशकर्मपरिगएनार्थे परिशिष्टवचनम्- .

"आधाने होमयोश्वैव वैश्वदेवे तथैव च। बलिकमणि दर्शे च पौर्णमासे तथैव च॥

३५० कालतत्त्वविवेचने

नवयज्ञे च यज्षज्ञा वदन्त्येवं मनीषिर: । एकमेव भवेष्छ्राद्धमेतेषु न पृथक् पृथक्" ॥। इति।

उपसंहारे तत्र श्राद्धस्यैवाप्रसक्त:।

कृष्मपक्षीयश्राद्धविवेचनम्।

कृष्णापक्ष: सर्वोऽपि। कात्यायनोऽपि-"अपरपक्षे श्राद्धं कुर्वी- तोदध्वो वा चतुर्थ्या इति। तञ्च सकृदेव न तु प्रतितिथ्यावर्तते "सकृत्कृतेः कृतः शास्त्रार्थः" इति न्यायात्। वसन्ते ज्योतिष्टोमवत्। "अश्वयुक्कृष्णापक्षे तु. श्राद्धं कुर्याहिने दिने" इतिवञ्व वीप्साया अश्रवणात्।

यञ्च "पश्चमीप्रभृति वापरपक्षश्य यथाश्रद्धं सर्वस्मिन्वा" इति गौतमसूत्रम्। तन्रापि न सर्वस्मिन्नित्यनेन समुच्चितासु सर्वतिथिषु श्राद्धं विधीयते येनावृत्तिः स्यात्। किन्तु पश्चम्याः पूर्वतिथीनामपि श्राद्धकालत्वम्। तेन कातीयसमानार्थमेव तद्पि। प्रपश्चित चैतत्परसङ्गात्माक्। "यदहः संपद्येत" इति तु "तदहर्बराह्मणानामन्त्रय" इत्येतदेकवाक्मतया भाष्यकारैर्व्याख्यातं सकृत्करणस्यैव द्योतकम्।

केचित्तु "यदहः संपद्येत" इत्येतावतो विच्छिन्नस्यकाहपक्षवि- धायकत्वमङ्गीकृत्य पूर्वसूत्रयोः प्रतिपत्पश्चमीप्रभृतिसमुश्चितसर्व- तिथिविधायकत्वेनावृत्तिपक्षमपि शक्तविषयं मन्यन्ते।

सदपि यत्तच्छदयो: परस्परसापेक्षत्वेनैकवाक्यताया एव स्पर्ष्ट प्रतीतेवां शब्दाध्याह्यराप च्ेश्वायुक्तम्। अत एव "स्योनं ते" मन्त्रे यदि पूर्वार्ध्धचें यच्छन्दः स्यादेवचाक्यतैव स्यादित्युक्त तनत्रे।

श्राद्धकालविवेचनम्॥।

नयदपि (१) चतुर्दशकामाननुक्रम्य- *...: सर्वकामानाप्नोति श्राद्धदः सदा। प्रतिपत्प्रभृतिष्वेकां वर्जयित्वा चतुर्दशीम्"॥

इति योगीश्वरवचनं तद्यदि कृष्णपक्षनिमित्तकश्राद्वाश्रिततत्त- न्िथिरूपगुणानां फलसम्बन्धविधायकं तदा कामनयाप्येकस्मिन् कृष्णपक्षे एकतिथावेव श्राद्धम। गुएाफलानुरोधेनाश्रयानावृत्तेः। श्रयं च पक्ष :प्रक्रम्य तत्तत्तिथितत्तत्कामानां श्रवखात्। • याजवल्कीये तु कृष्णपक्षश्राद्धानुपक्रमात्तस्याश्रयत्वेनालाभात्त- त्तत्फलार्थतया तत्तत्तिथिषु श्राद्धान्येव विशिष्टविधिरूपेशण विधीयन्ते। तानि च परस्परं कृष्णपक्षनिमित्तान्नित्यश्राद्धाच्च भिद्यन्त इत्येक- स्मित्नपि कृष्णपक्षे यावत्कामं तेषामनुष्ठानं भवतु। येन केनापि च नित्यस्य प्रसङ्गात्सिद्धि: समानप्रकारकत्वे। न तु कृष्णपक्षसामान्ये तन्निमित्तस्य नित्यस्य श्राद्धस्यावृत्तौ किश्चिदपि प्रमाणमिति प्रतिपदादिषु पञ्चम्यादिषु वामावास्यां तासु चतुर्दशीवर्जितासु तिथिषु मध्ये यस्यां कस्यांचित्तिथावमावास्यायामेव वा सकदेव कृष्णपक्षसामान्यप्रयुक्त श्राद्धम्। यद्यपि याज्ञवल्कीयं चतुर्दशीवर्जनं काम्यशाद्धविष्यं तथापि-

"नभस्यस्यापरे पक्षे श्राद्ध कार्य दिने दिने। नैव. नन्दा दिवर्ज्यं स्यान्नैव वर्ज्या चतुर्दशी"॥

(१) "कन्यां कन्यावेदिनश्च पशूम्वै सत्सुतानपि। द्यूतं कृषि वशिज्यां च द्विशफैकशफांस्तथा॥ २६२।। ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रान्स्वर्रारूप्ये सकुप्यके।. ज्ञातिश्रैष्ठयं सर्वकामानाप्नोति श्राद्धद: सदा"। २६३ । इति याज्षवल्क्यस्वृत्याचाराध्याये चतुर्दशकामा: प्रतिपादिता:।

३५२ कालतत्व्विवेचमे

इति कार्ष्णाजिनिवचने भाद्रपदापरपक्षे वतुर्दशीवर्जननिषेघात्। अन्यत्र तद्वर्जनावगमात्।

"कृष्णापक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम्। श्राद्धे प्रशस्तास्तिथयो यथैता न तथेतराः"॥ इति मनुतचने च नित्य एव कृष्णापक्षश्राद्धे दशम्यादिपक्षे चतुर्दशीवर्जनोक्ते: प्रतिपदादिपश्चम्यादिपक्षयोरपि कृष्णपक्षसामान्ये तद्वर्जनम्।

अत एव च तत्र नन्दादिकमपि वर्ज्यम्। तथा च नारदसंहितायाम्- "न नन्दा सुभृगोर्वारे रोहिरायां च त्रिजन्मसु। रेवत्यां च मघायां च कुर्यादापरपक्षिकम्"॥ इति। नन्दा: प्रतिपत्षष्ठ्यकादश्यः। त्रिजन्मानि। श्रद्यदशमैकोन- विशानि नक्षत्राणि। गार्ग्योऽपि-

"नन्दायां भार्गवदिने त्रयोदश्यां त्रिजन्मसु। पषु श्राद्धं न कुर्वात गृही पुत्रधनक्षय।त्"॥ इति। वृद्धगांरग्योऽपि-

"प्राजापत्ये च पौष्णे च पित्र्क्षे भार्गवे तथा। यस्तु श्राद्धं प्रकुर्वीत तस्य पुत्रो विनश्यति"॥ इति। एवमन्येऽपि तद्विषया निषेधा प्रयोगपारिजातादिषु द्रष्टव्या: । "भानौ भौमे त्रयोदश्यां नन्दाभृगुमधासु च। पिरडदानं मृदा ख्नार्न न कुर्यात्तिलतर्पम्॥ इति स्मृत्यन्तरेऽपि पिएडदानग्रहरां श्राद्धोपलक्षणामेवकमूलत्वाय। ये त्वन्ये पिरडदानगोचरा: कालविशेषनिषेधास्ते प्रेतकृत्यविषया वक्ष्यन्ते। इदं च चतुर्दशीनन्दादिवर्जनं भाद्रपदकृष्णपक्षेऽपि-

श्राद्धंकालविवेचनम्"। ३५३

"आषाढ्याः पञ्चमे पक्षे कन्यासंस्थे दिवाकरे। यो वै श्राद्धं नरः कुर्यादेकस्मिन्नपि वासरे॥ तस्य सम्वत्सर यावत्तृप्ता: स्यु: पितरो ध्रुवम्"।

इति नागरखएडोके एकदिनपक्षे भवत्येव। तन्र तदप्रवृत्तौ कारणाभावास्। पक्षान्तरेषु तु नन्दादिवर्जनं न भवति। प्रतिपदादि- पक्षयोः चतुर्दशीवर्जनमपि। तिथियोगनक्षत्रविशेषे निषेधप्रयोजका- न्तरसत्वेऽपि सकृत्पक्षे महालयश्राद्धं भवत्येवेत्युक्तं प्रयोगपारिजातो- दाहते संग्र हवचने-

"अमापाते भररायां च द्वादश्यां पक्षमध्यके। तिथिं वारं च नक्षत्रं योगं च न विचारयेत्ं"॥ इति।

मृततिथिसामानजातीयायामेव चतुर्दशीभिन्नायां तत्पक्षान्तर्गत- तिथौ निषेधप्रयोजकयुक्तायामपि सकृत्पक्षे यावत्संभवं प्रायः सकल- देशीया: शिष्टा महालयश्राद्धं कुर्वन्ति।

एकदिनपक्षातिरिक्ताश्च पश्च तत्र पक्षाः कृष्णप्रतिपदादिशुक्- प्रतिपदन्तमिति षोडशतिथिपक्ष एक:, प्रतिपदादिदर्शान्तमिति पञ्चदशतिथिपक्षोऽन्यः, दर्शान्तमित्यपरे दश सप् पञ्च तिथिपक्षा:।

तत्र प्रथम: पक्षः शास्यायनिना दर्शित :-

"नभस्यस्यापरे पक्षे तिथिषोडशकस्तु यः। कन्यागतान्वितश्चेत्स्यात्स काल: श्राद्धकर्मशि"॥ इति।

चेदित्यसंदिग्धे संदिग्धवचनं "शास्त्रागि चेत्प्रमाणं स्युः"इतिवत्। न ह्यत्र सकलस्य पक्षस्य कन्यागतान्वितता विवक्षिता। वाक्यभेद- प्रसङ्गात्। पक्षविशेषगते तिथिषोडशके श्राद्धं कुर्यात्तञ्च तदा यदि ४५

कालतत्वविवचने

स सकल: कन्याग़तां न्वितो भवतीति। न व तादूश एव तिथिषोडशक श्राद्धं विधीयत इनि वाच्यम्। प्रतिसाम्वत्सरिकत्वव्याघातापत्तः अ्रतएवं शारदनवरात्रान्तरसप्तम्यादितिथिषु मूलाद्वियोगे प्राशस्त्यमात्र न तुस एवादरणीय इत्युक्तम्:।

""मध्ये वा यदि वाप्यन्ते यत्र कन्यीं रविर्व्जेत्। स पक्ष: सकल: पूज्य: श्राद्धं तत्र विधीयते"॥ इंति।

तेन यदा कदाचित्कन्यागतान्वयस्तस्यापेक्षितः स चनित्यप्राप्त पव। कन्यागते सूर्ये समासतिं विना तस्य भाद्रपदत्वाभावात्।

"मेषादिस्थे सवितरि यो यो मासः प्रपूर्यते चान्द्र:। चैत्रादः स ज्ञेय: पूर्तिद्वित्वेऽधिमासोऽन्त्यः।

इति चैत्रादिमासविशेषाणां लक्षरास्य ज्योतिःशास्त्रेऽभिधानात्।

यत्त्वादित्यपुरारो- "आषाढोमवधिं कृत्वा यः स्यात्पक्षस्तु पञ्चमः। श्राद्धं तन्न प्रकुर्वीत कन्यां गच्छतु वा न वा" इति। एवं व्याख्येयम्। सकलस्य्र पक्षस्य कन्यायोगो नापेक्षित इत्यभिप्रायः। पञ्चमत्वं चान्तरामलमासानायात इति मलमासनिर्राये वक्ष्यते। तिथिषोडशकश्चामावास्योत्तरां प्रतिपद्मादायेवि देवले- नैवोक्तम्। "अहःपोडशकं यन्तु शुक्कप्रतिपदा सह । चन्द्रक्षयाविशेषेए सापि दर्शात्मिका समृता" ॥ इति।

श्रुतिसूत्रेषु च पौर्यामास्युत्तरा प्रतिपदुत्तरपौर्मासीत्वेनामावास्यो- तरा बोचरामावास्यात्वेन बहुषूक्ता। तथा स तैः-"अमावास्यायां

श्रद्धकालविवेच्नम्।

या यजेत* इत्याश्वलायनसूत्रे पौर्णाम।स्यम/वास्याशब्दाम्यां प्रतिपद्पि गरह्यते इतिः सिद्धान्तिना व्याख्यातम्। "स पक्षः सकलः पूज्यः श्राद्धषोडशकं प्रति" इति वचनान्तरेऽपिः प्रतिपदोऽप्यमावास्यात्वे- नैकीकारमभिप्रेत्यैव पक्षपदोपादानम्। अ्मावास्यामात्रग्रहरो षोडश श्राद्धासंभवात्। तेनात्र षोडशतिथिपक्षाश्रयसे एकेनाधिकारिण कृष्णप्रतित्प्रभृतिशुक्कपतिपत्पर्यन्तमेकरूपं. श्राद्धं, कर्त्तव्यम्। अ्मा- वास्योत्तरप्रतिपत्संग्रहपक्षेर तिथीनां षोडशत्वमुपपादयतो हेमाद्रे: स्वीदमेवाभिमतम्। एतद्वचनोपज्ञमेव संख्यया कर्मभेदमभ्युपगच्छता तेनैतस्योत्पत्तिविधित्वाङ्गीकारान्तत्र चाधिकारिभेददेवताभेदानुपादाने तदैक्यस्यव प्रतीतेः।

तेन जीवत्पितृकदौहित्राधिकारिया क्रियमां मातामहदेवत्य श्राद्ध मभिप्रेत्यैतत्पक्षाभिधानं हेमाद्रेरिति पामराणां भ्रम एव। तथात्वे च दौहित्र प्रतिपच्छ्ाद्धमूलप्रमासान्वेषणक्कशस्तस्य नोप्रपद्येत।

यन्तु हेमाद्रिया तिथिषोडशत्वोपपत्तयेऽन्यत्प्रकारद्वयंमुक्त तिथिवृद्धिमभिप्नेत्य पूर्व पौर्णमासीं गृहीत्वा वेति। तत्र नादयो नित्य वच्छ्रवराविरोधात्। न द्वितीयोऽपरपक्षश्रुतिविरोधात्, तिथिपदेना-

संज्ञकपित्रा दिदेवत्यस्य वार्षिकश्राद्धस्य माध्यादिश्राङ्धवदत्राविपरि- वृत्तेश्च। तेन वचनस्वरसादुत्तर प्रतिपत्परिग्रहेण पञ्चदशदिनपक्षात् पक्षान्तरमेवेदं महालयापरपक्षश्राद्धें। एवं च सति यदेतस्यामेव प्रतिपदि जीवत्पितृकः क्रियते पार्वणविधानेन मातामहश्राद्धं तदपि कन्यासंक्रानत्युपलक्षितैतदपर पक्षनिमित्तकमेव। अतः एव जीवत्पितृ- कैरेव क्रियते। मृतपितृकैर्येन केनापि पक्षेए क्रियमाऐोन पितृपार्वरो- नैव सहैतस्यापि करणात्।

नतु जीवत्पितृकस्यापरपक्षनिमित्तकं पित्रादिश्राद्धम्-

३५६ कालतत्त्वविवे ने

"दर्शश्राद्धं गयाश्राद्धं श्राद्धं चापरपक्षिकम्। न जीवत्पितृक: कुर्यात्तिलै: कृष्णैश्च तर्पसम्"॥

इति वचनेन निषिध्यते यथा तथा मातामहश्राद्धमपि। वस्तुतस्तु पितृश्राद्धनिषेधे सति प्राप्तिरेव मातामहश्राद्धस्य नास्ति "पितरो यत्र पूज्यन्ते" इति पितृश्राद्धोपजीवनेन तस्य विधानात्। न च पितृश्नाद्धस्यापि तहिं कथं निषेधः प्रमीतदेवत्यस्य तस्यः जीवति पितरि प्राप्त्यभावादिति वाच्यम्। यतः सत्यं जनकदेवत्यं न प्राप्नोति किन्तु मन्वादिभि: स्मृतिकारैशश्वलायनापस्तम्बादिभिश्व गरृह्यकारर्यदर्शश्राद्धमपर प्रक्षश्राद्धं वा प्रकृत्य श्राद्धधर्मा श्राम्नातास्तंस्य पूर्वनिर्वापादिप्रकारेण करणपक्षो जीवत्पितृकं प्रति सवेरुक्तः। कैश्िदकर एपक्षोऽपि। अतिदेशाच्चेतरश्राद्वष्वपि - तत्पक्षद्वर्य प्राप्ोति। तथा च प्रमीतपितामहादिदेवत्यं जीवत्पितृकस्यापि, दर्शश्राद्धं करणपक्षे प्राप्पोत्येव.।

तत्र यथा-

"उद्वाहे पुत्रजनने पित्र्येष्टयां सौमिके मखें। तीर्थे ब्राह्मणा आयाते षडेते जीवतः पितु:॥ वृद्धौ तीर्थे च संन्यस्ते ताते च पतिते सति। येभ्य एव पिता दद्यान्तस्यो दद्यात्स्वयं सुतः" ॥ इत्यादिवचनैः केषुचिच्छ्राद्धेषु करणापक्षस्तत्र. च.प्रकारो विशेषो नियम्यते। तथा "दर्शश्राद्धम्"इत्यनेन केषुचित्कथंचिदप्यकरणपक्षः।. तेन पित्रादीना दर्शादौं श्राद्धनिषेधे सति तदुपजीविप्राप्तिकस्य मातामहादिश्राद्धस्याप्राप्तिरेव निषेधो वेति कथं जीवत्पितृकस्य. तत्प्राप्तिमहालयापरपक्षे। उच्यते। प्राप्तिस्तावद्दर्शादिषु जीवत्पितृश्राद्धाभावेऽपि पिता- महादिश्राद्सतत्वान्तदुपजीवनेनैव मातामहश्राद्धस्य वर्क्तु शक्तते।

श्राद्धकालविवेचनम् ३५७

पितर इति बहुवचनात्। पितुरित्यादिसम्बन्धिपद्मात्रप्रक्षेपेर पित्रा- दिशब्दैरेव पितामहादीनां देवतात्वाच्च। अरत एव विष्सुस्मृतौः जीवत्पित्रादिकस्य पितृपार्वरो, पूर्वेषां देवतात्वं विधाय तत्सहप्रयोगे: मातामहपार्वणेऽपि जीवन्मातामहस्यः तत्पित्रादीनां देवतात्वं पूर्वातिदेशेन विहितं मातामहानां चैवमिति। गयायांतु स्वातन्त्रये- खापि सर्वेषां श्राद्धस्य प्राप्तिरस्ति "यन्नास्ना पातयेत्पिराडं तंः नयेद् ब्रह्म शाश्वतम्" इति। अथ प्राप्तावपि निषेधात्कन्योपलक्षिते ज्यपरपक्षे तन्निमितं मातामहश्राद्धं न प्राप्नोतीत्युच्यते। तदपिन सामान्यतो ह्यापस्पक्षिकस्य निषेधः। विशेषतश्च

"कन्यागते सवितरि पितरो यान्ति वै सुतान्। शून्या प्रेतपुरी राजन्यावद्वृश्चिकदर्शनम्"॥

इत्याद्यर्थवादोन्नीतो येषां श्राद्धें येऽधिकारिणस्तैस्तेष कन्यागतोपलक्षितेSपरपक्षे श्राद्धं कर्त्तव्यमिति विधि:। अन्र. हि पितृसुतग्रहणं श्राद्धदवेवतातदधिकारिमात्रोपलक्षरम्।

नागरखरडे-

"न ददाति नरः श्राद्धं पितृणां चन्द्रसंक्षये।: क्षपिताशापरीताङ्गा: पितरस्तस्य दूषिताः॥

प्रेतपक्षं प्रतीक्षन्ते" इत्युपक्रम्य-

"ततस्तुलागतेऽप्येके सूर्ये वाञ्छन्ति पार्थिव।

इति सामान्येनाभिधानात्। अत एवैतङ्चनबलादेव जीवत्पितृकस्य मातृश्राद्धमपिः कन्यागतापरपक्षनिमित्तं पतावांस्तु

३५८ कालतत्वविवेचने

विशेष:। तत्र दर्शोत्तरप्रतिपद्येव मातामइश्राद्धवत्तदुक्तम्'। इदानीं तु तस्य नवम्यामनुष्ठानाचार इति। अ्रत एव मृतपितृके: पितृश्राद्धदिन एव पृथगपृथग्वा मातृतृप्तेरपि संपादितत्वाज्जीव- स्पितृकरेव तत्तृप्त्यर्थ नवम्यां तल्कियता इति तस्या अविधवा-

मपि श्राद्धस्य तत्तमृततिथौ जीवत्पितृकेः शिष्टैः कैश्चित्करणं महालयापरपक्षे। तेन समान्यापरपक्षनिमित्तस्यैव श्राद्धस्य जीवत्पितृकान्प्रति प्रतिषेधात्कल्पोपलक्षितातिप्रशस्तापरपक्षनिमित्तं मातामहादिश्।द्वं तेषामपि प्राप्नोत्येथ। ताद्वशस्य क तस्य दर्शमनति- क्रम्यापि करे बाधकाभावेऽपि यत्तदुत्तरप्रतिपदि कररां तत्केवलं सदाचारात्। नन्वेवं पितामहादीनामप्येतदपरपक्षनिमित्तं श्राद्ध कर्त्तव्यं स्यात्। न स्यात्। "नः जीवन्तमतिदद्यात्"इति निषेधात्। वृद्धयादिवञ्च प्रतिप्रसवाभावात्। एवं च प्रतिपद्यर्पि क्रियमारास्य च भाद्वस्याधिकमासापाते उत्कर्षस्य वक्ष्यमाणत्यादर्शोपजातकन्या- संक्रान्तावधिमसापाते दौहित्रप्रतिपच्छ्राद्धस्या तद्तिलङ्गनेनापर- पक्षश्राद्धव्यवधानेनैव करयमुचितमितिः वक्ष्यते मलमासनिर्ये। यान्यपि सूर्यसिद्धान्ते-

"षडविशे धनुषो भागे द्वाविशे निमिषस्य च। मिथुना षादशे भागे कन्यायाश् चतुर्दशे"॥

इत्युकत्वा- "आत ऊरध्व तु कन्याया यान्यहानि तु षोडश।' ऋ्तुभिस्तानि तुल्यानि पितृभ्यो दत्तमक्षयम्"॥

इति पोडश दिनानि भ्राद्कालत्वेनोकानि तानि भवन्तु नाम तथा। "नमस्यस्यापरे पक्षे" इति बचने तुः तानि न म्रही्तु शक्पा्ते।

आद्का लविवेचमस् । ३५१

अपरपक्षश्रुतिविरोधादेव। न हि तानि कन्यायाः शेषदिनान्यपर पक्ष यव भवन्ति। तिथिश्रुतिविरोघाञ्च। तिथिशब्दस्य चान्द्रदिनमात्र वाचित्वेन सौरेऽप्रवृत्तेः। काम्यत्वाञ्च तच्छ्राद्धस्य। "पितृभ्यो दसमक्षयम्" इति फलश्रवणात्। "कन्यागते सवितरि यान्यहानि तु षोडश" इत्यत्र भवतु तेषां ग्रदराम्। तत्र तिथिविशेषोपलक्षखे कार- साभावात्। ज्योतिषसंवादाश्न। अ्त्र च वचनान्तरे "भाद्धषोडशकम्" इत्युक्तावषि न संख्यया श्ाद्धानां भेद:। अनुत्पत्तिवाक्यगतत्वात्। वचनस्यैकदेशकन्यासम्बन्धमात्रेरा सकलपक्षपूज्यत्वमात्रप्रतिपादन- परत्वात्। "मध्ये. वा यदि वाप्यन्तः" इति वृद्धमनुवचनवत्। "श्रांद्धषोडशकम्" इति द्वितीयानिमित्तभूतलक्षणार्थकर्मप्रवचनीयप्रति- योगेन श्राद्धानामुद्देश्यत्वप्रतीतेश्च। संभवति च कालविधौ तत्स-

च। व च यदि "ब्राह्मणो यजेत"इत्यादिव त्तत्यागकारएं किंचित्। न चानेकगुणोपादानं हेमाद्रयुक्त तद्युक्तम्। "आदौ मध्येऽथवाप्यन्ते" इत्येतेषां द्वितीये द्विगुएं तृतीये त्रिगुणामित्यादिवत्स्वरूपेणविवक्षि- तत्वात्। एकदेशमात्रविवक्षणात्।

तेन "नभस्यस्यापरे पक्षे"इति श्राद्धोत्पत्तिविधौ संख्यायुक्ततिथि- संख्या श्राद्धषोडशकमिति।

न चैवं पक्षस्य पश्चदशतिथ्यात्मकत्वादनैनैव न्यायेन हेमाद्रयुक्ता सामान्यकृष्रपक्षेऽपि प्रतितिथिश्राद्धावृत्तिरेव स्यान्न तु पूर्वोक्तं सकृदेवानुष्ठानमिति वाच्यम्। पक्षस्य वस्तुतः पञ्जदशतिथि- रूपत्वेऽपि तिथीनां स्वरूपेराङ्गत्वाभावात्। अन्यथा तिथेरपि नानाक्षससमुदायात्मकत्वेन क्षणानामङ्गत्वापत्तेः। किन्त्वयनर्तुमासा- दििशेष वन्महासमुदायरपस्य

३६० काल तत्त्व विवेच ने

खम्। अत एव सकृत्करोSपि तत्र इदं कर्मास्मिन्नयनेSस्मिन्नृताव- स्मिन्मासेऽुष्टितमिति बुद्धि:।

महालयापूर्पक्षे तु पूर्ववाक्ये संख्यावशात् क्वचिददिने दिन इति वीप्सावशात्पक्षमित्यादिष्वत्यन्तसंयोगद्वितीयावशात् क्वचित्स- कला दिशब्दवशाद्यावत्तिथ्यभ्यासप्रतीतिः। अभ्यासपक्षेऽन्त्यदिने दक्षिणादानमिति यद्धमाद्रिणोक्तं तेन च यत्सूचितं यावत्समाप्ति- पात्रैक्यं तदप्ययुक्तमेव।निमन्त्रणादिविसर्जनान्तस्य श्राद्ध प्रयोगस्यैव सायं प्रातर्होमवदावृत्तेः। कालस्य प्रयोगातुबन्धत्वेन तत्समुख्चय- बलात्प्रयोग।वृत्तरेवोचितत्वात्। कोमयागे तु प्रधानस्वरूपानुबन्धभूतदेवतासमुच्चयवशात्प्रधान- स्यैवावृत्तिः। अप्रत एव च यत्र देवतादिसमुच्चयकृता प्रधानमात्रावृत्ति: सोमयागग्रहयज्ञादिषु यत्र चोत्पन्नगतसंख्या कृता सैकादशप्रयाजल- क्षहोमकोटिहोमादिषु। तत्र तावदभ्याससमुदायव त्तिर्विधिप्रमेया जातिः यत्र तु कालवशात्प्रयोगावृत्ति: सायं प्रातरग्निहोत्रदर्श- पौर्णामासिकाग्रेयादिषु तत्र प्रत्येकसमवेता सा। प्रतिनिमित्तावृत्ति- श्चास्या आवृत्तेरिदमेव वैलक्षरयं यदत्रावृत्तिविशिष्टात्फलमिति। केन च विशेषेण दक्षिादानमात्रस्यैव सकृत्कररामुच्यते। प्रधान- मात्रभ्यासाभ्युपगमे हि आरादुपकारिणां सर्वेषामपि प्रधानपूर्वो- त्तरभाविनां तदुचितं प्रात्रानत्यर्थानां च। एवं निमन्त्रणादिविसर्जनान्तश्राद्धप्रयोगभेदे सत्यपि ब्राह्मणा- लाभे किश्चित्प्रयोगलोपभयेन चिकीर्षितसकलप्रयोगार्थमभिन्नैरेव पात्रब्राह्मरौः सह सकृदेवोपसंवादमात्रकरणाद्राजसूय इवार्त्विजां तेषामधिष्ठानैक्ये भवति चेन्रवतु।

"कुशादर्व्यादयो मन्त्रा ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः। न ते निर्माल्यतां यान्ति विभियोज्या: पुनः पुनः"॥ इति ब्राह्मखानां विनियुक्तविनियोगाविरोधात्। वरणभरणरूपे

श्राद्धकालविवेचनम्। ३६१

तु निमन्त्रशादक्षिणादाने प्रतिश्राद्धप्रयोगं भिनने पवोचिते राजसूयवदेव।

अत एव च पक्षश्राद्धार्थ ब्राह्मणौः सह सकृदेवोपसम्वादेऽपि तेषामाशौचेऽभ्यासान्तरे त्यागोऽन्येषां चोपादानम्।

"निमन्त्रितस्य विप्रस्य स्वाध्यायाद्विरतस्य च। देहे पितृषु तिष्ठत्सु नाशौचं विद्यते कचित्"॥

इत्यस्य वचनस्य शास्त्रीयनिमन्त्रणाभावेनाप्रवृत्तेः। तथा सत्यपि प्रयोंगसंघस्य संभूयैकफलजनकत्वे सायं प्रातरग्निहोत्रवत्प्ति- तिथिसंकल्पभेदात्प्रतिपदि महालयापरपक्षश्राद्धं करिष्ये द्वितीयायां महलायापरपक्षश्राद्ध करिष्ये तृतीयायां महालयापरपक्षश्राद्धं करिष्य इत्यादि। पाकभेदाञ्चान्तराप्रतिबन्धानिश्चयेन केनचिदभ्यासेयत्ता-

"श्राद्धे पाकपरिक्रिया" इत्युक्तमुख्यप्रारम्भाभावात्संकल्पाभावाञ्च "प्रारब्धे सूतकं नास्ति" इत्यस्याप्रवृत्तरनधिकारात्तत्र प्राप्तानां प्रयोगा- णामननुष्टानमेव। तस्मिंश्च सति कृतानामपि प्रयोगाएां सह कार्यान्तराभावादफलत्वम्। तथा चाशौचापगमोत्तरं सकृदादिपक्षेय यावद्दोपावलि पुनर्महालयश्राद्ध कर्त्तव्यम्।

प्रतिबन्धान्तरे तु प्रतिनिधिना तद्दशायां कर्त्तव्यम्। साय- मग्निहोत्रपौर्णामासानन्तरमाशौचोपनिपाते तु प्रातरग्निहोत्रदर्शयोः "वैतानौपासना: कार्याः क्रियाश्च श्रुतिचोदनात्" इत्यधिकारप्रति- प्रसवादाशौ चमध्येऽप्यनुष्ठानम्।

यत्तु कृष्णपक्षे यजमानमरणसंभावनायां दर्शेष्टिपर्यम्ताम्निदोत्र होमकरापूर्वकं तदानीमेव दर्शस्यानुष्ठानं तद्वाचनिकं शुक्कपक्षे पुनराधाने सति गौणकाले दर्शानुष्ठानवत्। ४६

३६२ कालतत्वविवेचने

न तु तेषामपि संकल्पितत्वातपूर्वकृतानां निष्फलत्वप्रसङ्गभयाद्वा। कालाभावेन सायंकृतहोमसहकारिणः प्रातर्होमस्याप्यसंकल्पितत्वेन सायंप्रातर्होमान्तराणां सुतरामसंकल्पितत्वात्। अनधिकारप्रति- बद्धसहकार्यन्तराभावे निष्फलत्वस्यौचित्यापातत्वाञ्च। अग्नीषोमी- यादिवद्वाचनिकाननुष्ठानाभावेनैकंदेशादेव फलसंपत्तेः कल्पयितु- सशक्यत्वादित्यलमतिदूर गत्वा।

पश्चदश-दश-सप्त-पश्च-तिथिपक्षा ब्रह्मपुराणे दर्शिता :-

"अश्वयुक्कृष्णपक्षे तु श्राद्धं कुर्याहदिने दिने। त्रिभागहीनं पक्षं वा त्रिभागं त्वर्द्धमेव वा॥ न सन्ति पितरश्चेति कृत्वा मनसि यो नरः। श्राद्धं न कुरुते तत्र तस्य रक्तं पिबन्ति ते॥ यावञ्च कन्यातुलयो: क्रमादास्ते'दिवाकरः। तावच्छ्राद्धस्य काल: स्याच्छून्यं प्रेतपुरं ततः"॥ इति।

दिने दिन इति वीप्सया पश्चदरातिथिलाभः। स्पष्टश्च वचनान्तरे-

"कन्यागते सवितरि,दिनानि दश पञ्च च। पार्वरोनेह,विधिना श्राद्धं तत्र विधीयते"॥ इति।

अग्रऽत्यन्तसंयोगद्वितीयाबलाद्दर्शादिति लाभः। दिनशब्दस्य पक्षप्रक्रमाश्चान्द्रदिनपरतया तिथिपरत्वम्।

"तिथिनैकेन दिवसश्चान्द्रे माने प्रकीर्तिते"।

इति विष्युधर्मोत्तरात्। अतश्च पक्षस्य "अहोरात्रेण चैकेन सावनो दिवसः स्मृतः" इति लक्षितचतुर्दशसावनदिनात्मकत्वे तादृशषोडशद्रिनात्मकत्वेऽपि वा न कापि क्षतिः। ह्रासे तिथिद्वय- प्रयुक्तप्रयोगद्ययस्य तन्त्रेणानुष्ठानातू। वृद्धौ च यद्यपि गुणनुरोधेन

श्राद्धकालविवेचनम्॥ ३६३

प्रधानावृत्तरन्याय्यत्वपश्चदशप्रयोगाणं च सकृत्करणादेव सिद्धेरेक दिनच्छेद एवोचित। न च नवरात्रवतवदाहत्यावृत्तिवचनम्। तथाप्याचारादेकतिथिप्रयुक्तस्य श्राद्धस्यावृत्त्या प्रयोगेशाविच्छेदे- नैवानुष्ठानम्। किं तिथिप्रयुक्तं श्राद्धमावर्तनीयमिति तु श्राद्धकाल- व्यास्याधिक्येन विवेक्तव्यम्। एवमग्रिमपक्षेष्वपि। तृतीयो भागस्त्रिभाग: पक्षस्य पश्चतिथयस्तद्वीनता चाद्यानां चतसृणां चतुर्दश्याश्च वर्जनात्। एवमर्द्धत्रिभागपक्षयोरपि चतुर्दशीवर्जनम्। "नभस्यस्यापरे पक्षे श्राद्धं कुर्यादिने दिने। नैव नन्दादि वर्ज्ये स्थान्नैव वर्ज्या चतुर्दशी॥ इति प्रतिपदादिपक्ष एव चतुर्दशीवर्जनवर्जनादितरपक्षेषु तद्वर्जनप्रतीतेः । "कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम्" इति. सामान्यकृष्णपक्षे दशम्यादिपक्षे मनुना तद्र्जनोक्तेश्। न चेदमा श्विनापरपक्षधाद्धं ततो भिन्नं तस्यैव त्वत्र विशेषतः पुनरभिधानंः प्रशंसनं च. फलातिशयार्थमावश्यकत्वातिशयार्थे वा। नन्दादिवर्जनं. तु न भर्वात संख्याहानिप्रसङ्गात्। अर्द्ध च पक्षस्यैव। उक्तपक्षयोः पक्षस्यैव भागितयान्वयादन्नापि तथौचित्यात्। न तु संनिधाना- त्त्रिभागस्यार्द्धमिति कल्पतर्वादिसकलग्रन्थविरुद्धं शूलपारायुक्त युक्तम्। पाठसंनिधेर किंचित्करत्वात्। शनन्तर्यमचोदनेति न्यायात्। बुद्धिसंनिधिस्तु त्रिभागान्वितस्य पक्षस्योत्तरत्राप्यसत्येव। अनन्तदेश संबद्ध: स्यात्परस्याप्यनन्तर इति न्यायात्। अन्यथा त्रिभागोऽपि त्रिभागहीनपक्षस्यैव स्यात्। उत्तरोत्तरहीनपक्षाभिधानौचित्यमात्र- त्यागस्तु छन्दोऽनुरोधात्। यदपि शूलपाशिनैवान्यदप्यत्रोक्तं "त्रिभागहीनम्" इति षष्ठयादितिथिषु, त्रिभागमित्येकादश्यादिषु। पञ्चपश्चतिथीनामेव पक्षत्रिभागत्वात्। "उत्तरादयनाच्छ्राद्धे श्रेष्ठ स्याद्दक्षिणायनम्। चातुर्मास्यं च तत्रापि प्रसुप्ते केशवे हितम्।

३६४ कालतत्त्वविवेचने

प्रौष्ठपद्याः परः पक्षस्तत्रापि च विशेषतः। पञ्चम्यूर्ध्व च तत्रापि दशम्यूर्ध्वमतोऽप्यति॥ मघायुक्ताथ तत्रापि शस्ता राजंस्त्रयोदशी। तत्राक्षयं भवेच्छ्राद्धं मधुना पायसेन च। सर्वस्वेनापि कर्तव्यं श्राद्धमत्र नराधिप। परान्नभोजी त्वपचः श्राद्धमेव तु कारयेत्"।

इति विष्युधर्मोत्तरसम्वादाच्।

यत्तु "ऊर्ध्वे वा चतुर्थ्याः" इति कृष्णपक्षे दशम्यादावितिं च तत्सामान्यकृष्णपक्षे। तेनाश्विनापरपक्षे कस्मिन्नपि पक्षे चतुर्दशीवर्जनं नास्त्येवेति। तदप्ययुक्तम्। "श्राद्धं शस्त्रहतस्यैव चतुर्दश्यां महालये" इति कालादर्शाद्युदाहतवचनविरोधात्। समान्यकृष्णपक्ष- श्राद्धादस्याभेदाच्च। पश्चमीपव्ृत्तदशमीप्रवृत्तरू्ध्वमिति व्य।ख्यानेन विष्युधर्मोत्तर। विरोधादतरापि तद्धर्मप्रवृत्तौ बाधकाभावात्। एतदुव्याख्यासंवादि स्पष्टमाश्विनापरपक्षाधिकारे देवीपुराणम्-

"कन्यास्थे तु रवावंशे पूजा कार्या यथाविधि। भौजङ्गीं तिथिमासाद्य यावच्चन्द्रार्कसंगमम्। तत्रापि महती पूजा कर्त्तव्या पितृदैवते। ऋक्षे पिएडप्रदाने तु ज्येष्ठपुत्री विवर्जयेत्" ॥ इति।

भौजङ्गी पश्चमी। चन्द्राकंसंगमो दर्शः ।

पतेन-

चतुर्दश्यां क्रिया कार्या अन्येषां तु विगर्हिंता"॥। इति।

श्राद्धकालविवेचनम्। ३६५

मरीचिवचने या चतुर्दश्यामशस्त्रहतादिश्राद्धनिन्दा सा सामान्यकृष्णपक्षश्राद्धविषया न तु महालयापरपक्षश्राद्धविषया। प्रकरणाभेदेन सामान्यविशेषकृष्णपक्षश्राद्धयोमेंदातू। इतरथा संकान्त्यादिप्रयुक्तस्याप्यशस्त्रहतश्राद्धस्य चतुर्दश्यां निषेधापत्तेरित्यपि शलपारयुक्तिनिरस्ता वेदित्या। न ह्यसंनिधिमात्रं प्रकरणन्तर किन्त्वपूर्वानुपादेयसम्बन्धसहकृतः सः। अप्रत्यभिज्ञानार्थ तस्या- वश्यापेक्षितत्वात्। इह तुः कृष्णपक्षरूपानुपादेयसम्बन्धः प्रत्यभिश्ञा- हेतुरेवेति विपरीतम्। प्राप्तस्यैव तु कृष्एपक्षसामान्यश्राद्धस्य विशेषेर तत्र स्मृतिपुराणादौ पुनरभिधानफलातिशयाभिधानार्थमकररो प्रत्यवायातिशयाभिधानार्थ चेत्युक्तम्।

अत्र च क्वचित् "अश्वयुक्कृष्णापक्षे"इति, कचित् "नभस्यास्यापरे पक्षेइति यदभिधानं तदेकस्यैव पक्षस्य कृष्णादिशुक्कादिभेदभिन्नमा- सद्वयेन। तस्यैवोपलक्षणात्। अत एव विष्युधर्मोत्तरे "प्रौष्ठपद्याः पर: पक्ष:" इत्येवोक्तम्।

"आषाढीमवधिं कृत्वा यः स्यात्पक्षस्तु पञ्चमः। तत्र श्राद्धं प्रकुर्वीत कन्यां गच्छतु वा न वा ॥ अगतेऽपि रवौ कन्यां श्राद्धं कुर्वीत यतत:। आषाढ्या: पञ्चम: पक्षः प्रशस्तः पितृकर्मसु॥ शक्रध्वजनिपाताङ्को यः स्यात्पक्षस्तु पश्चमः। स विजेयोऽपर: पक्षः श्राद्धं तत्र विधीयते"॥

इत्येवमादीनि जातूकरार्यजाबालकाष्णाजिनिप्रभृतीनां बहनि बचनानि स्पष्टं चान्द्रमासग्रहएाद्योतकान्यप्रमाणीकृत्य-

कन्यागते सवितरि पितृराजानुशासनात्। भवेत्प्रेतपूरी शूत्या यावदुश्विकदर्शनम्॥

३६६ कालतत्त्व विवेचने

ततो वृश्चिक आयाते निराशाःपितरो नृप।' पुनः स्वभवनं यान्ति शापं दत्त्वा सुदारुरम्। सूर्यें कन्यास्थिते श्राद्धे यो न कुर्याद्गहाश्रमी। कुतस्तस्य धनं पुत्र: पितृनिःश्वासपोडिताः"॥

इत्येवमादिषु वचनेषु कन्यासम्बन्धेनैव श्राद्धविधानादुब्रह्मपुरा सादिगतमाश्विनपदमपि जीमूतवाह्नमतेन शक्त्यैव तात्पर्यग्राहक- वशाद्वा लक्षायापि सौराश्विनपरमेव। नभस्यपदमपि "तुलामकर- मेषेषु प्रातः सायी भवेनरः" इत्यादिकार्तिकमाघवैशाखस्नानादि- विधायिबहुवचनदर्शनान्मीनादिष्वेव। चैत्रादित्वस्यौत्सर्गिकत्वेऽपि "मीनमेषयोर्मेषवृषभयोर्वा वसन्तः" इति वचनात्सर्वर्तुमासानां वैकल्पिकत्वेन कन्याया भाद्रपद्त्वस्यापि संभवात्तत्परमेव प्रमादादिना मलमासत्वाद्वा- "मासि कन्यागतो भानुरसंक्रान्तो भवेद्यदि।' दैव पित्र्यं तदा कर्म तुलास्थे कर्त्तुरक्षयम्" ॥ इति वचनात्, कन्यायामकररो.Sनुकल्पत्वेन तुलाप्रात्त्यर्थ वेति यर्केचिन्मन्यन्ते तदप्यनेन विष्युधर्मोत्तरवचनेनापहस्तितं द्रष्टव्यम्। ब्रह्मपुराये पौर्णामास्यन्तमासक्रमेरौव सकलकृत्याभिधानाञ्। यद्यपि च-

"इन्द्राओी यत्र हुयेते मासादि: स प्रकीर्तितः। अग्निषोमौ स्मृतौ मध्ये समाप्तौ पितृसोमकौ"॥ इति मासलक्षरावशान्मासशब्दस्तद्विशेषवचनाश्च चैत्रादिशब्दा दर्शान्ते मुख्यास्तथापि क्लप्ततात्पर्यवशात् लक्षायापि पौर्ामास्यन्त- परत्वमेव न्याय्यम्।

सकृत्पक्षस्तु "आषाढ्या: पश्चमे पक्षे" इति नागरखएडवचन- मूलक: पूर्वमेव दर्शित इति षट् पक्षा महालयापरपक्षे।

३६७

केचिदत्र सर्वान् पिएडदाननिषेधान्महालयश्राद्धविष्यत्वहेतु- प्रमारगन्धशून्यानपि तद्विषया््ाद्निषेधावपि व स्वमत्येव पिराडदानमात्रविषयान् परिकल्प्य प्रतिपदादिपक्षेऽपि पिएडदानरहित सांकल्पिकविधानेवैव श्राद्धं कर्त्तव्यमिति वदन्ति। तभ्रिमूखम्।

अत्र च- कन्यागतरवियुक्तानि दिनान्यतिप्शस्तानि । "पक्षान्तरेऽपि कन्यास्थे रवौ श्राद्धं प्रशस्यते। कन्यागते पञ्चमे तु विशेषेरैव कारयेत्"। इति हेमाद्र युदाहतादिपुरासात्।

नित्यं चात्र श्राद्धम्।

"प्रावृषोऽन्ते यमः प्रेतान् पितृ'श्चाथ यमालयाल्। विसर्जयति मानुष्ये शून्यं कृत्वा स्वकं पुरम्॥ क्षुधार्त्ताः कीर्त्तयन्तस्ते दुष्कृतं यत्स्वयं कृतम्। काङुक्षन्ति पुत्रपौत्रेभ्यः पायसं मधुसंयुतम्॥ तस्मात्तांस्तत्र विधिना तर्पयेत्पायसेन तु। मध्वाज्यतिलमिश्रेण तथा शीतेन चाम्भसा।। ग्रासमात्रं परं त्वन्यैर्दत्ते यः प्राप्नुयान्नरः। भिक्षामात्रेरा यः प्राखान् संधारयति वा स्वयम् । यो वा संधारयेद्देहं प्रत्यहं स्वात्मविक्रयात्। श्राद्ध तेनापि कर्तव्यं तैस्तैर्द्रव्यैः सुसंचितैः"॥ इत्यादित्यपुराणात्। "शाकेनापि नापर पक्षमतिक्रामेत्"इति कात्यायनवचनाथ। "आषाढ्याः पश्चमे पक्षे यः श्राद्ध' न करिष्यति। शाकेनापि दरिद्रोऽपि सोऽन्त्यजत्वमुपेष्यति।

कालतत्त्वविवेचने

आसनें शयन भोज्यं स्पर्शनं भाषं तथा। तेन सार्द्ध करिष्यन्ति ये ते पापतमा नराः॥

इंति नागरखरडे प्रत्यचायश्रवणाञ्च।

काम्यं च-

"पुत्रानायुस्तथारोग्यमैश्वर्यमतुल तथा। प्राप्ोति पश्चमे दत्त्वा श्राद्धं कामांश्च पुष्कलान्"।

इति कार्ष्णाजिनिवचनात्। यदि च केनचित्प्रतिबन्धेनैतत्पक्षमध्ये सकृत्पक्षेणापि श्राद्धं न जातम्। तदेतदनन्तरशुक्कपश्चमी यावत्कंस्मि- व्विदुदिने कार्यम्। "हंसे वर्षासु कन्यास्थे शाकेनापि गृहे वसन्। पश्चम्योरन्तरे कुंर्यादुभयोरपि पक्षयोः" ॥ इति यमवचनात्। उभयो: कृष्णशुक्कयोः पक्षयोस्तत्सम्बन्धिन्योः पञ्चम्योरन्तरे कृष्णपश्चम्युपक्रमप्रभृतिशुक्कपचम्यन्तं यावत्कस्मिश्चिहिने श्राद्धं कुर्यादिति त्रिभायहीनपक्षेण कृष्णपश्चम्यादि। तस्य चोपलक्षणत्वात्। अन्यपक्षेणाप्यमावास्यापर्यन्तासु तिथिष्ठु श्राद्धस्य बहुभिर्वचनैः प्राप्तत्वादुत्तरपश्चमीपर्यन्ततिथीनां प्रथमानुकल्पत्वेन विधानार्थमेवेदं वचनम्। तत्राप्यसंभवे तुलासंक्रान्ति यावत्कस्मिंश्चिद्दिने। तत्राप्य- संभवे वृश्चिकसंक्रान्ति यावद्। "यावञ्च कन्यातुलयो: क्रमादास्ते दिवाकरः। तावच्छ्राद्धस्य काल: स्याच्छून्यं प्रेतपुर ततः"॥ इति ब्रह्मपुराखात्। कन्यातुलयो: क्रमावस्थानस्य प्राप्तत्वादेव क्रमादित्युत्तरत्रान्वेति। कमाच्छ्राद्धस्य काल: स्यादिति। तारतम्येनेत्यर्थः। तथा च नागरखराडेऽपि कन्यापेक्षया तुलाया अनुकल्पत्वं दर्शितम्।

श्राद्धकालविवेचनम्। ३६६

"न ददाति नरः श्राद्धं पितृां चन्द्रसंक्षये। क्षपिताशापरीताङ्गा: पितरस्तस्य दूषिताः॥ प्रेतपक्षं प्रतीक्षन्ते गुरुवाञ्छासमन्विताः । कर्षका जलदं यद्वद्दिवानक्तमतन्द्रिताः ॥ प्रेतपक्षेऽप्यतिक्रान्ते यावत् कन्यागतो रविः । तावच्छ्ाद्धं प्रवाञ्छन्ति दत्तं वै पितर: सुतैः॥ ततस्तुलागतेऽप्येके सूर्ये वाञ्छन्ति पार्थिव। श्राद्धं स्ववर्शजेदत्तं क्षुत्पिपासासमाकुला: ॥ तस्मिन्नपि व्यतिक्रान्ते काले वृश्चिकगे रवौ। निराशा: पितरो दीनास्ततो यान्ति निजालयम्॥ मासद्रयं प्रतीक्षन्ते गृहद्वारं समाश्रिता:। वायुभूताः पिपासार्त्ता: क्षुत्क्षामाः पितरो नृणाम् ॥ यावत्कन्यागतः सूर्यस्तुलास्थश्च महीपते" इति।

तत्रापि कार्ततिकामावास्यायां विशेषतः कार्यम्-

"येय- दीपान्विता राजन् ख्याता पञ्चदशी भुवि। तस्यां दद्यान्नचेद्दत्तं पितृयां वै महालये"॥I

इति भविष्यवचनात्। "पश्चदश्यमावास्याख्याता"इत्युक्तत्वात्। तस्यामेव च-

"दीपमालाश्च कर्त्तव्याः शक्त्या देवगृहेषु च।

इत्यादिना ब्रह्मपुरार बहुदीपदानविधानात्।

यद्यपि क्वचित्कारत्तिकपौर्णमास्यामपि दीपदानं विहितं स्यात्तथाप्यमावास्यैव ग्राह्या। कष्यापक्षस्य पित्र्ये प्रशस्तत्वात्,

३७० कालंतत्त्व विवेच ने

दीपावलीत्वेन तस्या एव ख्यातत्वाञ्च। अमावास्यायां च तत्प्रयुक्त- श्राद्धप्राप्तावपि महालयप्रयुक्तमप्राप्तं शक्यत एव विधातुम्। श्राद्ध- मात्रप्राप्तिश्च कार्त्तिक्यामप्यविशिष्टा।

"आषाढ्यामथ कार्त्तिक्यां माध्यां त्रीन्पश्च वा द्विजान्। तर्पयेत्पितृपूर्व तु तदस्याक्षयमुच्यते" इति यमवचनात्।

यञ्च महालयदर्शानन्तरप्रतिपदि जीवत्पितृकैः क्रियते माता- महश्राद्धम्, यञ्च स्मृतिरत्नावल्यादिनिबन्धनिर्मारकाले प्रतिपद्येव तस्यामिदानीं तु महालयान्तर्गतनवम्यां जीवत्पितुकैरेव क्रियते मातृश्राद्धम्, अपुत्रपितृव्यज्येष्ठभ्रात्रादिश्राद्ध च तत्तन्मृतितिथौ तत्तदधिकारिभिः क्रियते, तदपि तत्तत्कालेषु कर्थचिन्न जातमेतेप्वेव शुक्कपश्चमीपर्यन्तादिषु गौगौरतरदिकालेषु कर्त्तव्यम्। तस्यापि कन्योपलक्षितापर पक्षनिमित्तत्वात्। तञ्च व्यवस्थापितं प्राक्।

अत्र च यथा कृष्णापक्षसमान्यप्रयुक्त श्राद्धमाहिताग्ररमा वास्यायामेव भवंति न स्वितरेषामिवान्यस्यामपि तिथौ। अ्रमा- वास्यायां तु फलातिशयमात्रम्। "न दर्शेन विना श्राद्धमाहिताग्रे- रद्विजन्मनः" इति मनुवचनात्। इदं हि वचनं नाहितायेर्दर्शश्राद्धा- तिरिकतश्राद्धनिषेधार्थे प्रतिसाम्वत्सरिकादिश्राद्धाभावप्रसङ्गात्। दर्शपदे श्राद्धलक्षणाप्रसङ्गात्। नियममात्रे संभवत्यपूर्वनिषेधपरत्वे गौरवाञ्च। एतेन दर्शश्राद्धसद्वशानां साधार एकालकानामेव श्राद्धानामयं प्रतिषेधो नासाधारएकालकानामाव्दिकादीनामित्यप्य- पास्तम् ।

किंन्तु "कृष्णपक्षप्रयुक्त श्राद्धे सकृदेव यस्यां कस्यांचित्तिथौ कर्त्तव्ये दर्शकालनियमार्थम्" इति पार्थसारथिमिश्रप्रसृतिभिर्व्या- ख्यातम्। तथा महालयापरपक्षश्राद्धमपि सकृत्पक्षे दर्श एवाहिताग्रे- भंवति। प्राप्ते सकृत्त्वसामान्ये तत्र कालविशेषनियममात्रकरे लाघवेन

श्राद्धकालविवेचनम्। ३७१

तत्रैव पक्षे पूर्ववचनप्रवृत्तेः "पुरावाचः प्रवदितोनिर्वपेत्" इत्यस्येव प्रातःकालीनप्रधानाङ्गनिर्वापे। पक्षान्तराणि त्वाहितागेरपि भव- न्त्येव। अनेनैव न्यायेन-

"सन्यासिनोऽप्याब्दिकादि पुत्रः कुर्याद्यथातिथि। महालये तु यच्छाद्धं द्वादश्यामेव तन्भ्वेत्"॥

इत्यपि वचन सकत्पक्षविषयमेव।

यत्तु-आहिताग्ेः पित्रादिवार्षिकश्राद्धं दर्शकर्त्तव्यश्राद्धप्रकारे त्रिपु रुंषोद्देशेन विना "प्रतिसम्वत्सर चैवम्" इत्याद्युक्तप्रकारेसैकोद्देशेन न भवतीत्याहिताग्निकर्त्तुकाब्दिके पार्वणप्रकारनियमार्थत्वेन केषां- चिन्मनुवचनस्य व्याख्यानं तद्वार्षिकश्राद्धस्य मनुस्मृतौ विशेषतोऽ- संनिधानादर्शपदे लक्षितलक्षणापत्तेश्रायुक्तम्। अहितायेर्दर्शश्राद्धमेव नियतं तेन विनान्यच्छ्राद्वं तुतस्य न नियतमिति नियतपदाध्या- हारेण मेधातिथिव्याख्यानं कथंचिद्ुज्यतां नाम।

कैश्चित् "न दर्शेन विना" इत्यस्य कृष्णपक्षश्राद्धविषयत्वमभ्यु- पेत्यैव "न पैतृयज्ञियो होमो लौकिकेऽगौ विधीयते" इत्यस्य पूर्वार्द्धस्य तत्र हेतुत्वेनेत्थं व्याख्यानं कृतम्। आहिताग्निना सर्वाधानिना श्राद्ध- रूपपितृयज्ञाङ्गभूतो होम: "स्मार्न्त कर्म विवाहानौ" इति विहिते औपासने तावत्कर्तु न शक्यते। लौकिके तु सन विधीयते। अ्रग्रे: प्रतिनिध्यभावात्। प्रत्युत-

"साग्निरग्नावनग्निस्तु द्विजपाणावथापसु वा। कुर्यादग्नौ क्रियां नित्यं लौकिकेंनेति निश्चितम्"॥

इति हेमाद्रयुदाहतस्मृतिवचनेन निषिध्यते। साग्नित्वाच्चा- नाग्निकस्य विहिते पाएयादौ न भवति। परिशेषात्त्रेताग्नावेव.

३७२ कालतत्त्वविवेचने

कर्त्तव्यः। तत्रापि दक्षिणाग्नावेव। पित्यकर्माधिकररात्वेन तस्य दृष्टत्वात्। "अयं पितृणामग्निः"इत्यादिमन्त्रवर्णाच्च। सच दर्शान्य- दिने न लभ्यते। यदि हि श्राद्धीयहोमोऽपिं स्वार्थतया तस्य विहरणामाहरणं वा प्रयुख्जीत ततस्तत्रापि स लभ्येत स च तदा तत्प्रयुञ्जीत, यदि क्वापि तत्प्रयुक्तिं विना तं न लभेत। शक्कोति तु दर्शे तां विनापि दर्शयागार्थविहरणादेरेव तं लब्धुम्। अत एव विज्ञानयोंगि- नाप्युक्तम्-"पिएडपितृयज्ञानन्तरभाविनि दर्शश्राद्धे विहृतदक्षिणाग्नेः संनिधानत्"इति। तस्मादेतस्माद्धेतोराहिताग्निना सर्वाधानिना दर्श एव कृष्णा पक्षश्राद्ध कार्य नान्यदिन इति।

तदिदमयुक्तम्।"साक्षाद्वचनं विना श्राद्धीयहोमस्य श्रौतेडग्नौ कर्तुमशक्यत्वात्। तथाहि। न तावदग्नीनां प्रयोजनाकाङक्षया स्मार्ते कर्मण विनियोगः। असंयुक्तोत्पन्नानामपि तेषां वाचनि- कैर्होमादिभिरेव प्रयोजनाकाङ्क्षाशान्तः। वचनमपि "हुत्वाग्नौ पितृयज्ञवत्"'इत्यादि यद्यपि सामान्यविषयं तथापि न श्रौताग्निपरम्। विषये लौकिक स्यादिति न्यायात्। किमुत "गरृह्याणि वक्ष्यामः" इति प्रतिज्ञानाद् "ग्रह्यगतं कर्म स्मान्त विवाहाग्नौ" इत्युक्तत्वाच्च। स्मृतिगतमप्यौपासनाग्निपरमेव तदा तत्। न च "पितृयज्ञवत्"इत्यति. देशाद्दक्षिणाग्निप्रापिरिति,शम्भुशङ्गधराद्युक्तं युक्तम्। अरग्नेरुपदेश- सिद्धत्वेनातिदेशस्य तद्भ्िन्नधर्मविषयत्वात्। अन्यथाग्नावित्यस्य वैयर्थ्यापातात्। अत एवं च न तस्य दक्षिणाग्निपरत्वमपि। तदुपादाने हि कदाचिदतिदेशाददक्षिणाग्निरेव प्राप्नुयादिति तन्निवृ्त्त्यर्थमौपासनाग्निपरमेव तत्। एकस्यवाग्तिशब्दस्य ग्रृह्या- ग्निमन्तं प्रति तत्परत्वं सर्वाधानिनं च प्रति दक्षिसाग्निपरत्वं चान्याय्यम्। तेन,गरह्येषु समृतिषु चाग्निपदेन ग्रह्याग्नेरव ग्रहणा- तंदभावे /सर्वथा2रनिरग्नेरिव-"अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोप- पादयेत्" इति मनुवचनातपाणवेव श्राद्धीयो होमो युक्त:। अन०

श्राद्धकालविवेचनम्। ३७३-

उन्यादिपदैरपि गृह्याग्निरहित रवोच्यते। अत एव होमस्याधिकरणं- काङ्क्षया दक्षिणाग्निप्राप्तिरित्यपि न युक्तम्। सत्यामप्याकाङ्क्षायां वाचनिकेन पाणिनैव तव्निवृत्तेः। वस्तुतस्तु न होमस्याधिकरणा- काङ्क्षा। देवतोद्देशत्यागपूर्वकप्रक्षेपमात्र रूपत्वात्। अत एव "यदा हवनीये जुहोाति" इत्यपूर्वविधिरेव न नियमविधिरित्युक्त "न देवताग्निशब्दक्रियम्" इत्यत्राधिकरऐो (१)। संनिधानमान्रं त्वकिशि त्करमाहवनीयाद्यतिप्रसक्तं च । अथैतदप शितोषादेव मिताक्षरायामुदाहतम्-

"आहिताग्निस्तु जुहुयाद् दक्षिणान्नौ समाहितः-। अरनाहिताश्िस्त्वौपसदे श्रग्न्यभावे द्विजेऽप्सु वा"॥

(१)-देवताग्निमन्त्रक्रियाणं प्रतिनिध्यभाव इति सिद्धान्त:। यथोक्तं जैमिनीयन्यायमालायाम्- ..

"देवताग्निमन्त्रोक्ष णादावस्ति प्रतिनिधिर्न घा। पुरेवास्तीह यन्मुख्ये कारये तन्नेति नास्त्यसौ।। "आग्नेयोऽष्टाकपालः" "सौये चरुम्"i इत्याद।वुक्ता अग्नि- सूर्यादयो देवाः, आहवनादयोऽग्नयः, "बहिदेवसदनं दामि" इत्यादयो मन्त्रा:, मोक्षणादयः क्रियाः, पतेषां देवादीनामपचारे द्रव्यवत्प्रति- निधिरस्ति इति चेत्। मैवम्-कार्यसिद्धयमावात्। पुरोडाशनिष्पादन कार्य व्रीह्यपचारेऽपि नीवारेण सिद्धयति। देवादिकार्ये तु नान्येन सिध्यति। न ह्याग्नेययागो विष्णुना निष्वद्यते। नाप्याहवनीयकार्यो होमोऽसंस्कृतेन वहिना सिध्यति। नापि 'बर्हिर्देवसदनं दामि" इत्येतन्मन्त्रसाध्यमर्थप्रकाशनमन्येन मन्त्रेण: सिध्यति। नापि प्रोक्षरा कार्यमद्ृष्टमचिहितनान्यार्थे विहितेन वा क्रियान्तरेखापि सिध्यति। तस्मात्-नास्ति देवादीनां प्रतिनिधिः। [६ अ० ३ पा० ५. अधिकरे]

३७४ कालतत्वविवेचने

इति वचनमेव सर्वाधानिनः श्राद्धीयहोमें दक्षिणाग्निप्राप कत्वेनाभिमतम्। तर्हिं श्रौतेष्टयादिभिरिवाप्रयोजकलक्षणाभावाच्छ्रा- द्वीयहोमेनापि तस्य विहरणादिप्रयुक्तिसंभवाद्दर्शान्यदिनेऽपि दक्षि- शाग्निः सुलभ एव। अत एवोक्त वायुपुरारो-

"आहृत्य दाक्षिशाग्निं तु होमार्थ वै प्रयत्नतः। अग्न्यर्थ लौकिकं वापि जुहुयात्कर्मसिद्धये"॥ इति।

अग्न्यर्थ "स्मार्ते कर्म विवाहागौ"इति स्मार्नतकर्माधिकृतौपासना- न्न्यर्थें तत्कार्यमिति यावदिति। 'न पैतृयज्ञिये, इत्यस्य "न दर्शेन" इत्यत्रार्थे हेतुत्वन व्याख्यानं यत्किञ्चिदेव। वाचनिक एव त्वयंमर्थो "न दर्शेन विना श्राद्धमाहिताग्नेर्द्विंजन्मनः" इति द्वयोरप्याहिताग्न्योः। "न वैतृयज्ञिये" इति तु वायुपुराशोक्तलौकिकनिषेधार्थ पृथगेव वाक्यम्। निषिध्यते च ऋष्यन्तरोक्तमृष्यन्तरेरा "यदुच्यते द्विजाती- नाम्" इतिवत्।

न च वायुपुराएगतं लौकिकपदं ग्रह्याग्निपरम्। अग्न्यर्थमित्य अ्रपदं च स्ववाक्यप्रकृतदक्षिणाग्निपरम्। तेनायौ करणह्दोमे दक्षिणा- ग्निरेव मुख्यस्तदभावे ग्रृह्याग्निरनेन विधीयत इति वाच्यम्। स्ववा- क्यप्रकृतपरामर्शस्य सर्वनाम्ना तत्तद्विशेषशब्देनैव वा दृष्टत्वात्सामान्य- वाचिनाग्निशब्देन दक्षिणाग्निपरामर्शानुपपत्तः। अ्रविधिकृतविशेष- परत्वं तु सामान्यशब्दस्य "व्रीहीन् प्रोक्षति"इत्यादिषु बहुशो दृष्टम्। किंच ग्रह्यस्मृत्युक्तकर्मसु न्यायाद्वाक्याश्चोत्सर्गतो ग्रृह्याग्निरेव मुख्यस्तदसंभवेSपवादत्वेन वा पाएयादिवद्दक्षिणाग्निविधीयत इत्ये- वोचितम्। अत एव मिताक्षरायां "कर्म. स्मार्न्ते विवाहाग्नौ"इत्यस्या- पवाददर्शनादित्युक्त्वा "शरहिताग्निस्तु"इत्यादिवाक्यं लिखितम्। सर्वाधानिविषयत्वं च तस्योक्तमित्यलं प्रसङ्गागतेन। महालया्पर पक्षान्तरगतभररायां च. तन्निमित्तं श्राद्धं महाफलम्।

श्राद्धकालविवेचनम्। ३७५

"भरणी पितृपक्षे तु महती परिकीतिता। अस्यां भ्राद्ध' कृत येन स गयाश्राद्धकृद्रवेत्।। इति मत्स्यपुराणात्।

कृष्णपक्षे त्रयोदशीश्राद्धविवेचनम्।

अथात्रैव त्रयोदश्यां श्राद्ध किञ्ञिद्विचार्यते। त् यदपि "मघायुक्ताथ तन्नापि शस्ता राजंस्त्रयोदशी"इति पूर्वोदाहताद्विष्णु- धर्मोत्तरवचनात्, "आषाढ्याः पश्चमे पक्षे गयामध्याष्टमी स्मृता। त्रयोदशी गजच्छाया गयातुल्ये तु पैतृको"॥ इति ब्रह्माएडपुराणाञ्चापरपक्षनिमित्तमेव येन केनापि सकृत्पक्ष- भिन्नेन पक्षेण त्रयोदश्यां क्रियमाएं श्राद्ध त्रयोदशीश्राद्धमिति प्रतीयते। तथापि भिन्नमेवेदं तस्मात्। "यत्किश्चिन्मधुना मिश्रं प्रदद्यान्तु त्रयोदशीम्। तदप्यक्षयमेव स्याद्वर्षासु च मघासु च ॥ यददाति गयास्थश्च सर्वमानन्त्यमश्रुते। तथा वर्षात्रयोदश्यां मघासु च विशेषतः। श्रष्ठपद्यामतीतायां मधयुक्तां त्रयोदशीम्। प्राप्य श्राद्ध प्रकर्त्तव्यं मधुना पायसेन वा॥ श्राद्धकालममावास्या नित्यं पार्थिवसत्तम। पौगाँमासी तथा माघी श्रावणी च नृपोत्तम ॥। प्रौष्ठपद्यामतीतायां तथा कृष्रत्रयोदशी अ्रष्टक्विष्टकास्तिस्त्रस्तथैव च नृपोत्तम।। एतानि श्राद्धकालानि नित्यान्याह्यप्रजापतिः। श्राद्धमेतेष्वकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते॥

कालतत्वविवेचने

अ्रमावास्या तिस्रोSषटकास्तिस्रोऽन्घष्टका माघी प्रौष्ठपद्यध्व कृष्णा- त्रयोदशीत्यादिषु -मनुयाज्वल्क विषयुधर्मोत्तरविष्शुस्मृत्यादिगतस्पष्ट-

वापरप्रक्षनिमित्तस्य श्राद्धस्य अत्यभिज्ञानात्। यर्द्याप चायं त्रयोदशीविशेष: कृष्णपक्षाविनाभूतस्तथापि न तच्छ्राद्धाविनाभूतः सकृत्पक्षे तत्र तदभावात्। येन तदुपस्थापयेत्। कृष्णपक्षविशेषस्तु कृष्पक्षसामान्य निमित्तश्राद्धाविनाभूतस्तदुपस्थापयत्येवेति ततो महालयापरपक्षश्राद्धस्याभेदो युक्त:। धूर्वोक्तवचनैश्च नित्यत्वावगमात्प्रकरणान्तराज्य्र कृष्णपक्षसामा- न्यविितात् काम्यश्राद्धादपि भिन्नम्। न ह्यत्राग्रिहोत्रदर्शपूर्ण- मासादिवत्कार्मनिमित्त संयोगभेदात्प्रयोगमात्रभेदो न कर्मस्वरूपभेद इति संभवति। एक्ोत्प्रत्तिबिधिसंनिध्यभावेन कर्मस्वरुपभेदा पवा द् - कस्य संनिधौ त्वविभागादिति न्यायस्य तद्वदत्राभावात्। तेनात्र कर्मभेद एव। युगादिश्राद्धात्तु त्रयोदशीश्राद्धं न भिद्यते। त्रयोदशी- विशेषस्य युगादित्वाविनाभावात्। तस्य च पुनर्विधिर्मन्वादिस्मृत्या- दिषु तावद्युगादिसामान्यश्राद्धविधेरभावाद्युक्त एव। यदि क्वचित्तद्वि- धायाप्येतस्य विधि: स्यात्। सोऽयनविषुवमहालयादिवदावश्यक- त्वार्थ: फलातिशयार्थश्च भविष्यति। अत एवोक्तं ब्रह्मपुराण- "यो नाम वर्द्धयेद् देहं प्रत्यहं स्वात्मविक्रयात्। श्राद्धं तेनापि कर्त्तव्यं तैस्तैर्दव्यैः सुसंचितैः ॥ प्रयोदश्यां विशेषेश वर्षासु च मघासु च। नास्मात्परतर: काल: श्राद्धेष्वन्यस्तु विद्यवे। यदत्र साक्षात्पितरो गृह्ृन्त्यमृतमक्षयम्" इवि। अ्रत्र च यद्यपि बहुषु वचनेषु मघायुक्तैव त्रयोदशी श्राद्ध- कालत्वेन श्रयते तथापि केवलापि प्रौष्ठपद्यपरितनी सा तथा

श्राद्धकालविवेचनम्। ३७७

अवत्येव। "श्रौष्ठपद्यामतीतायां तथा कृष्णा त्रयोदशी", "प्रौष्ठपद्य्ध्वे कृष्य त्रयोदशी" इत्यादिवचनेभ्यः।

"अपि जायेत सोऽस्माकं कुले कश्चिनरोत्तमः। प्रावृट्कालेऽसिते पक्षे त्रयोदश्यां समाहितः॥ मधुप्ुतेन यः श्राद्धं पायसेन समाचरेत्। कार्त्तिकं सकलं वापि प्राकुछाये कुञ्जरस्य च"॥ इति। "अपि नः स कुले जायाद्यो नो दद्यात्त्रयोदशीम्। पायसं मधुसर्पिभ्यां प्राकछाये कुश्रस्य च"॥

इति च विष्खुनन्वादिस्मृतिगतासु पितृगाथासु च त्रयोदशी- मात्रप्रशंसनात्। "कार्ततिकं सकलं वापि"इति च पृथगेव प्रशंसोन्नेयः सकलकारततिकव्यापिनो मधुप्लुतपायसद्रव्यकस्य श्राद्धस्य विधि:।

कस्य। अत एव महाभारते-

"अपि नः स कुले जायाद्यो नो दद्यात्त्नयोदशीम्। मघासु सर्पिषा युक्त पायसं दक्षिणायने। अजेन सर्वलोहेन मघासु च यतव्रतः। हस्तिच्छायासु च तथा कर्राव्यजनवीजितम्"॥

वर्षास्विति च त्यृतुस्तम्वत्सराभिप्रायेर मासचतुष्टयात्मकं वर्षर्तुममिप्रेत्य। तथा च महाभारते-

"चतुरो वार्षिकान्मासान् यो मांस परिवर्जयेत्। चत्वारि भद्राएायाप्नोति कीर्त्तिमायुर्यशो बलम्" इति।

यतीनधिकृत्य वशिष्ठेनाप्युक्तम्-"न चिरमेकत्र वसेदन्यत्र वर्षाकालात्, श्रावणादयश्चत्वारो मासा वर्षाकालः" इति।

कालतत्त्वविवन्तन

पृथङ्मघ्राग्रहएं भारतवचने महालयपक्षगयाताः केवलमघाया अपि त्रयोदशीवच्छ्राद्धकालत्वार्थम्। तथा च वशिष्ठनापि केवलमघासु श्राद्धमुक्त प्रशंसामुखेन-

"पिता पितामहश्चैव तथव प्रपितामहः। उपासते सुतं जातं पिप्पलं शकुना इव I मधुमांस् शाकेश पयसा पायसेन च। एष नो दास्यति श्राद्धं वर्षासु च मघासु च"इति।

उभययोगे तु फलातिशयार्थत्वलक्षणं प्राशस्त्यम्।

योगो माघात्रयोदश्योः कुअ्जरच्छायसंज्ञितः (१)। भवेन्मघायां सिंहे च शाशिन्यकें करे स्थिते"॥

इति ब्रह्मपुरासोक्तकुश्तरच्छाययोगे प्राशस्त्यातिशयवत्। प्राशस्त्यार्थमेत्र च भारतवचने पूर्व मघाग्रहएं वाक्यान्तरेषु च मघा- युक्तादिग्रहरम्। स्पष्ट चैतद्योगीश्वरवचने-"तथा वर्षात्रयोदश्यां मधासुच विशेषतः" इति। एवं संति त्रयोदशीसमभिव्याहृतेषु वचनेषु "यो मधासु च"इति चकारः स यद्यपि तिथ्या सहेतरेतरया- गार्थस्तथापि प्राशस्त्यार्थ एव मघायुक्तादिवचनवत्।

वस्तुतस्तु सपग्स्परनिरपेक्षैकक्रियान्वयलक्षणममुच्चयार्थ एव। "प्राकछाये कुस्रस्य च" इतिवत्। केवलमघाया अपि श्राद्धकाल- लोके:। वर्षास्तु त्रयोदश्या विशेषरमेव। "प्रावृट्कालेऽसिते पक्षे ्रयोदश्याम्" "वर्षात्रयोदश्याम्" इत्यादिवचनाव्।

यत्तु शूलपासिना "वर्षावन्मधापि त्रयोदशी विशेषणमेव। मघा- युक्तवाक्यकवाक्यत्वाव्। तथा च मघायुक्तैव त्रयोदशी श्राद्धकालो न

(i)-गजच्छायसंज्ञको योगञ्चतुर्धा भवति। ते च भेदा अस्माभि: १३१ पृष्ठटिप्परयां विवृतास्तत्रैव चिलोकनीयाः।

३७E

तु केवला त्रयोदशी मघा वा। यत्तु क्वाचित्कं केवलतच्छ्रवरसं तदितरोपलक्षराम्। पूर्वोक्तादेव हेतोः। मन्वाद्युकपितृगाथारूपार्थवादेषु तु सुतराम्। अर्थवादानां विधिशेषत्वेन तदनुरोधेन नेतव्यत्वात्। विधौ च "वर्षासु च मधासु च" इति मघायोगस्य श्रचणात्। केषु- चित्वर्थवादेष्वपि मघायोगोऽपि श्रयत एव। तभ् च विधि: कल्य- मानो विशिष्टतिथिगोचर एव कल्पयितुं न्याप्यो न तु त्रयोदशोमात्र- शद्धगोचर एक:, फलातिशयार्थमधायोगगोचरश्चान्यः। गौरवप्रस- झगात्। गजच्छायाकुन्जरप्राकछाययोगौ तु त्योदशीशाद्ध एव फला- तिशयार्थावल्पमुन्युक्तत्वात्" इत्युक्तम्। तदयुक्तम्। न हि ऋषिवचनानां मंवादात्यरामारयं येन चाल्पत्व- बहुत्चकतो विशेष: स्यात्। तेन यद्येकविधिकल्पनालाघवमात्रेस

त्रयोदश्यां कुञ्जरप्राकुछाय एव्र च श्राद्धं स्यान्नान्यत्र।

अ्थ-

"रूपतो हि निराकाङक्षाभिन्नरवेनावधारिताः। अन्योन्यानादरेशौय प्रार्थयन्ते प्रयोजनम्"॥

इति न्यायेन तत्तदृ षिव चनातुरू पनानाश्रुतिकल्पनमपि प्रामाखि- कमेव। तले मदुकमेव कल्पतर्वादिसंमतं युक्तम्।

अत एव केवलमघात्रयोदशीप्रशंसारूपार्थवादेभ्यः प्रत्यक्षतो वा केवलतत्तद्वोचरविध्योः कपत्वादुभयप्रशंसार्थवादेभ्य: फलाति- शयार्थनक्षत्रविशिष्टतिथिगोचर स्यैव विधे: कल्पनान्न विधिद्धयकल्पना- गौरवमपि।

एवं च सामान्यकृष्णपक्षत्रयोदश्यां ज्ञातिश्रयैष्ठयबहुप्जादि- फलकं काम्यमेव श्राद्धम्। महालयापरपक्षत्रयोदश्यां तु पक्षश्रा्वा-

३८० कालतत्त्वविवेचने

त्यावश्यकमक्षयतप्यादिपितृगतप्रजापुष्ट्यादि कर्नगतमहाफ नजनकं च श्राद्धमिति स्थिते ये तावत् कृष्णत्रयोदशीसामान्यश्राद्धविषया: स्पष्टा निषेधा :-

"कृष्णापक्षे त्रयोदश्यां यः श्राद्धं कुरुते नरः। पश्चत्वं तस्य जानीयाज्ज्येष्ठपुत्रस्य निश्चितम्।। गृही त्रयोदशीश्राद्धंन कुर्यात्पुत्रवानपि। उपवासं च संक्रान्तौ ग्रहरो चन्द्रसूर्ययाः। त्रयोदश्यां तु वै श्राद्धं न कुर्यात्पुत्रवान्गृही। नेष्यते सोपवासश्च कैश्चिदप्ययनद्ये" i

ये च तादृशा एव "युवमारिशास्तु भवन्ति" "युवानस्तत्र म्रियन्ते" इत्यापस्तम्बकात्यायनाद्युक्तनिन्दोन्नेया निषेधास्ते पुत्रवदगृहिगोऽन्य- बहुपुत्रलाभार्थतच्छ्राद्धनिषेधपराः। तेष्वेव तस्याांधिकारिणः श्रत- गात्। युवानः समनन्तरजनिष्यमाणापेक्षया पूर्वोत्पन्ना इति यावत्। ते म्रियन्त इति दोषश्रवणज्च। ज्येष्ठपुत्रस्येति ज्येष्ठ शब्दोऽपि तत्पर एव। भवतु वा "ऋक्षे पिएडप्रदानं तु ज्येष्टपुत्री विवर्जयेत्" इतिवत्सर्वज्येष्ठपरस्तथापि तद्वत एव निषेधः। तेन सवंथा संतानरहितस्य तद्वतोऽपि वा तदरिक्तमोक्षादिफलाथिनो न त्रयोदशीश्राद्धनिषेधः। अतएव स्कान्दे नागरखएडे-

"यो वाञ्छति नरो मुक्तिं पितृभिः सह चात्मनः। असन्तानश्च यस्तस्य श्राद्धे प्रोक्ता त्रयोदशी ॥ सन्तानयुक्तो थः कुर्यात्तस्य वंशक्षयो भवेत्"इति।

श्राद्धकालविवेचनम्। ३८१

एतन्सामान्यतोद्वष्टमूलिकैव चैकमात्रं पुत्रवतां बहुपुत्रकामनया पुत्रार्थविहितह रिवंशश्रवण।दिकर्मानाचरराप्र.सद्धिः शिष्टानाम्। आ- नर्त्तभर्तृयज्ञसम्वा दरूपनागर खरडेंतिहासार्थवादात्त महालयापरपक्ष- प्रयोदश्यां केवलायां मघादियुक्तायां वा यदत्यावश्यकं महाफलं च श्राद्धं. विहितं तस्य निषेध उन्नीयते। तत्राहि यद्यपि-

"त्रयोदश्यां कृते श्राद्ध कस्मादंश क्षयो भवेत्। स हि श्राद्ध त्रयोदश्यां कुरुते पायसेन च"॥I इत्युपक्रमे त्रयोदशीमात्रं प्रतीयते तथापि- "ऋक्षे पैत्रे यदा चन्द्रो हंसश्चैव करे स्थितः।' त्रयोदश्या तु सा छाया विज्ञेया कुख्राहया॥' श्रद्वेष्व तिप्रशस्ता सा पिंतृणां तृप्तिकारिशी। अतो मघात्रयोदश्यामेतैरैव हि साधनैः॥ करोमि श्रद्धया श्राद्ध तत्प्रभावमनुस्मरन्। तस्य तद्वचनं श्रृत्वा ये चान्येऽपि जना भुवि॥ नभस्यस्य त्रयोदश्यां श्राद्धं चक्रुर्मुदान्विताः। अद्यप्रभृति यः श्राद्धं त्रयोदश्यां करिष्यति॥ कन्यासंस्थे सहस्रांशौ तस्य स्याद्वंशसंक्षयः"।

इति मध्ये मध्ये महालयत्रयोदशीपरामर्शादुयक्रमस्याप्यविरोधेन तत्परत्वात्तच्छ्ाद्धस्यैव तत्र निषेधः। तत्र स्पष्टैविधिभिर्बहुफलार्थ तया विहिंतस्यात्यन्तं निषेधासंभवात् क्रत्वर्थत्वाभावाच्च। षोडशि- ग्रहसाग्रहराव द्विधिप्रतिषेधयोर्विकल्पा संभवान्निषेधस्य कस्मिंश्चिद्विषय- भेदेऽवश्यं वक्तव्ये पिएडदानोपेतत्व रूपविस्तरसाहित्यरूपस्तावदेक- स्तद्विषयो नागरखड एवोक्त:।

"अतः श्राद्धं विना देयं तहिने मधुपायसम्। खङ्गमांसं कालशाकं मांसं वाधरीएासस्य च।।

३८२ कालतत्त्वविवेचने

तस्याभावेऽपि दातव्यं क्षीरोदनमनुत्तमम्। तस्मिभ्हनि विप्रेम्यः पितृणां तुष्टये नृप॥ तस्याभावेऽपि दातव्यं जलं तिलविमिश्रितम्"॥ इति ।

अत्र श्राद्धशब्द: पिरडदानपरस्तस्यापि पितृदेवत्यत्वे श्राद्धशब्द- वाच्यत्वात्।अग्रे ब्राह्मराभोजनस्योक्तत्वेन तान्निषेधासंभगत्। पितृतुष्टेस्तदुद्देशं व्रिनाऽसंभवेन तत्र पितृ गामवश्यमुद्देशनीयत्वात्। तत्सद्भावे व तदङ्गानां निमन्त्रसादीनां ब्राह्मणोप चाराणामव्श्य भावित्वेऽपि पिएडदानस्य तदङ्गानां चाभावेन तत्प्रयुक्तेन च वाचनि- केनार्ध्यदानाशौ करसाद्यभाचेन विस्तरपर्युंदासोपपत्तेः। 'अद्यप्रभृति यः श्राद्धम्" इति पूर्वतनोऽपि श्राद्धशब्दः पिरडदानपर एव। निन्दायाः "अतः श्राद्धं विना" इतिपर्युंदासशेषत्वात्। युक्तश्च तच्छ्राद्धे पिएडदाननिषेधस्तस्य युगादिप्रयुक्तत्वात्। तत्र च- "अयनद्वितये श्राद्ध विषुवद्द्वितये तथा। युगादिषु च सर्वासु पिएडनिर्वपसाद्टते" ॥I इत्यगस्त्येन पिएडदाननिषेधात्। न चैवं सामान्यनिषेधेनैव सिद्धेविशेषनिषेधो व्यर्थः प्राप्त्य- भावादसङ्गतश्चेति वाच्यम्। पूर्वोक्त नानाव चनैरेतत्त्रयोदशीथ्राद्धस्यात्यावश्यकत्वाक्षय पितृतृप्ि हेतुत्वयोरवगमात्पिरडदानस्य च तीर्थश्राद्धादिषु ब्राह्मणभोजना- संभवे केवलपिराडदानविधानेन ब्राह्मणभोजनापेक्षयातिशयेन पितृतृप्ति- हेतुत्वावगमादष्टकान्वष्टकादिसमभिव्याहाराञ्च सत्यपि युगादि- भराद्धत्वे सामान्यनिषेधबाधेनात्र पिएडदानं भवत्येवेति शङ्कानिवृत्त्तय- र्थत्वात्। अत एव कर्कोपाध्यायेन-"अपि नः स कुले भूयात्" इत्यादि- मंघात्रयोदशीश्र।द्धविषया पितृप्रार्थना पिएडदानविषयैवोक्ता। येषु

३८३

दाननिषेधयोर नुक्तत्वाच्च।

अन्योऽप्येकवर्गोद्देश्यकरूपो निषेधविषयः कार्ष्णाजिनिनोकत:।

"श्राद्धं-नैवैक्वर्गस्य त्रयोदश्यासुपक्रमेत्। न तृप्ास्तत्र पेयस्य प्रजा हिंसन्ति तस्य ते" इति।

तेऽग्रजामिति कवचित्पाठः। एकवर्गस्य पितृपितामहप्रपितामह- मात्रवर्गस्य। किन्तु मातामहादिवर्गस्यापीति विधेर्विषयः। न तु तत्तत्कारुविहितेषु तत्तच्छ्वाद्धेष्विति कर्त्तव्यताकाङ्क्षायां समीपे धर्मानुपदेशादुदिश्रधर्मकस्य पार्वणाख्यस्य दर्शश्राद्धस्य धर्मा

पार्वसो च यद्यपि "पितृस्यो दद्यात्'इति लिङ्गसमवायगौएापितृ- शब्दोपेतविधिविहितेन पितृपितामहपरपितामहदेवत्याभ्यासत्रयसमुदा- यात्मकेन प्रकरालब्घधर्मेरौकेन श्राद्धसमुदायिना सहैकप्रयोग- वचनातिदेशप्राप्तधर्मविशिष्टं मातामहादिदेवत्याभ्याससमुदायात्मर्क समुदाय्यन्तरमपि श्राद्धं "मातामहानामप्येवम्" इत्यादिना विहितम्। तथापि तस्यातिदेशतो धर्मग्राहित्वेन भिक्षुकत्वान्न हि भिक्षुको भिक्षुकान्तराद्याचितुमहति सत्यन्यस्मिन्नभिक्षुक इतिन्यायेन तदीयधर्मातिदेशानौचित्य।त्पित्रा दिश्राद्धरूपस्यैव समुदायिनो धर्माणण- मतिदेश:। एकसमुदायिविकारे च समुदाय्यन्तरं नैवातिदिश्यते कर्मणास्त्वप्रवृत्तित्वादिति न्यायात्। तेन यद्यपि श्राद्धान्तरेषु मतामहादीनासतिदेशतो म प्राप्तिः सार्यादिष्विवाग्नीषोमादीनाम्। तथापि-

"पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा ध्रुवम्। अविशेषेए कर्त्तव्यं विशेषान्नरकं व्रजेत्॥

३८४ कालतत्त्वविवेचने

(१) कर्बूसमन्वितं मुक्त्वा तथाद्यं श्राद्धषोडशम्। प्रत्याब्डिकं च शेषेषु पिरडाः स्यु: षडिति स्थितिः"॥ (१) क्षूर्गत्तंस्तत्समन्वितं श्राद्धमष्टकान्वष्टकाश्राद्धम्। तद्विहाये- स्यर्थः। मंलिनमध्यमोत्तमभेदैः षोडशश्राद्धानि त्रिविधानि। तत्र।दस्य मलिनषोडशश्राद्धस्य स्वरूपं यथा गरुडपुररो (सारोद्धारे)- 'स्थाने द्वारेडर्घमार्गे च चितायां शवहस्तके। अस्थिसंचयने षष्ठा दशपिएडा दशाहनिकाः ॥ (१२ अ० ५८ श्रो०) मलिनं षोडशं चैतन्मया ले परिकिीर्तितम्"॥ इति। मध्यमाख्यस्य षोडशश्र,द्धस्यापि स्वरूपं तत्रैवेदं वर्णितम्- "प्रथमं विष्सवे दद्याद द्वितीयं श्रीशिवाय च। ..: याम्याय परिवाराय तृतीयं पिएडमुसृजेत्॥ ६० ।। चतुर्थ सोमराजाय हव्यवाहाय पञ्चमम्। कध्यवाहाय षष्ठं च दद्यात्कालाय सप्तमम् ॥६?॥ रुद्राय चाष्टमं दद्यान्नवमं पुरुषाय च। प्रेताय दशमं चैवैकादशं विप्यावे नमः ॥ ६२ ॥ द्वादशं ब्रह्मरो दद्याद्विष्णवे च त्रयोदशम्। चतुर्दशं शिवयैव यमाय दशपश्चकम् ॥ ६३॥ दद्यात्तत्पुरुषायेव पिरड षोडशकं खग। मध्यं षोडशकं प्राहुरेतत्तत्वविदो जना:"॥६४ ॥ इति। पते सर्वेऽपि पिडा एकादशाहे विप्ुपूजोपक्रमे प्रदीयन्त इति प्रत्येतव्यम्। अन्त्यस्योतमाख्यषोडशश्राद्धस्य तु वर्णनमित्थं लिखित तत्रैव। तदु यथा- "द्वादश प्रतिमासेषु पाक्षिकं च त्रिपाक्षिकम्। न्यूनषाएमासिकं पिरडं दद्यान्न्यूनद्वादशिकं तथा ॥ ६५॥ उत्तमं षोडशं चैतन्मया ते परिकीर्तितम्"॥ इति। इदं षोडशश्राद्धत्रयं सपिएडीकरणादर्वाग् भवति। द्वादशाह- दिन एव सपिएडीकरापक्षे तु मध्यमोत्तमे षाडशश्राद्धे पकादशाह- दिन एव तन्त्रेण परिसमाप्येते।

श्राद्धकालविवेचनम्। ३८५

इत्यादिवचनैरेव यथाश्राद्धान्तरेषु मातामहादिश्राद्धस्यापि प्राप्तिस्तथा त्रयोदश्यामपि तत एव तस्यापि प्राप्तेः कथमेकवर्ग- यजनस्य प्रसक्तिर्यस्यायं प्रतिषेधः ।

केचित्तु प्रत्यान्दिकाद्यतिरिक्तेषु सर्वेषु त्रिपुरुषश्राद्धेषु दर्श- श्राद्धातिदेशादेव मातामहादिप्राप्तिं वदन्ति। तथाहि भवेत्पूर्वोक्तो न्यायो यद्यभ्यासत्रयसमुदायात्मकात्पित्रादिश्राद्धादन्यत्तादशं माता- महादिश्राद्ध नाम कर्म स्यात्तञ्चतदा स्यादयदि"अमावास्यायां पितृभ्यो दद्यात्" इति पितृशब्दो जनकपुरुषवचनो बहुवचनान्वयार्थे च पिता- महप्रपितामहाचेव लक्षयेत्। तदा हि मातामहादिशाद्धस्य तत्राविहि- तत्वादगत्या मातामहानामप्येवमिति विशिष्टविधिरेव कर्मभेदापादक आपदयते।

न त्वेवमस्ति नायं पितृशब्दो जनकपुरुषपरो लक्षणापत्तेः। नापि वसुरुद्रादित्याग्निष्वात्तादिदिव्यपितृपरः "स्वधा पितृभ्यः इतिवत्। नामगोत्राद्यन्वयविधानात्। किन्तु सपिएडीकरणान्त- श्राद्धजन्यावस्थाविशेषवचनो मन्त्रगतपितृ शब्दवत्। ते च सर्व एव देवताभूता: पितृशब्देनैव चोहेष्टव्या इति। यद्यप्येतावन्मात्रालोचनया प्रसक्तं तथापि "पितरिदं तेऽर्घ्यम्,

पित्रादीनां त्रयाणां मातामहादीनां च त्रयाणां देवतात्वं पित्रादिशब्दै- शोहेश इत्यवगम्यते। तेन "पितृभ्यो दद्यात्"इत्युपदेशेनैवावस्थाविशेष- रूपसामान्यवचनेनापि पित्रादिमातामहादित्रिकत्रिकपरेण षराणां देवतानां विधानात्तावद्भ्याससमुदायात्मकमिदमेकमेव श्राग्म। मातामहानामप्येवमिति तु न धर्मातिदेशः। एककर्मणि पेन्द्रानैन्द्र- प्रदानवत्प्रकृतिविकृतिभावासंभवात्। किन्तु तद्वदेवसर्वाभ्यासेषु समानविधानानामेव धर्माणां केषुचिद्भ्यासेषूक्तस्य प्रयोगप्रकार- ४६

३८६ कालतत्त्वविवेचने

स्येतरेषु लाघवार्थ संक्षेपेौव प्रदर्शनमेवम्। "इतरे अपि सवने"इत्या- दिवत्। अत एव याजवल्कीयादिषु द्विरेवमभिधानम्। धर्मातिदे- शार्थत्वे एकनैव सकलेत्थभावातिदेशसिद्धेस्तद्वैयर्थ्यात्। पितृनीति सामान्याभिधानेपि वृद्धौ श्राद्धत्रयं द्रष्टव्यमिति "वृद्धौ नान्दीमुखान् पितन् यजेत" इति योगीश्वरवचनगतमिताक्षरापर्यालोचनयापि पितृ- शब्दोऽवस्थाविशेषवचन एव गम्यते। पितृमातृमातामहाद्यनुस्यूतस्य तदतिरिकस्य सामान्यस्यासंभवादिति। सदेतदपेशलम्। "वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतम्" "तन्त्रं वा वैश्व- देविकम्" इत्यादिवचनेभ्यः श्राद्धभेदप्रतीतेः। तस्य च पित्रादित्रय- यागवन्मातामहादित्रययागस्यापि तेनैव विधिना विधानेऽनुपपत्तेः। कर्मभेदस्य विधिभेदाधीनत्वात्। विध्यैक्येऽपि संख्यान्यायेन न्यायसुधाकारमतेनैतादशगुराभेदेनापि कर्मभेदाभ्युपगमे पित्रादि- त्रयेऽपि प्रत्येकं कर्मभेदापत्तिः। रषापत्तौ श्राद्धैक्यव्यवहारस्य राजसू- यादिवत्समुदायनामतवेनोपपत्तावपि सर्वत्राविवक्षितसाहित्यानां समु- दायिनामेवेति कर्त्तव्यतान्वयात्पित्रादित्रयेऽपि प्रयोगकाले वैश्व- देवादीनामारादुपकारिणां तन्त्रत्वापत्तेः स्मृतिशिष्टव्यवहारविरोधः। तुल्यत्वे हि सति किमिति वर्गद्वय एव तन्त्रत्वम्। स्मृतिषु "तन्त्रेष करिष्ये" इत्यादिरूपेण शिष्टैश्व व्यवहियते नैकवर्गेऽपि। तेनैकवर्गे कमक्यमेवाभ्यासभेदमान्रं वर्गद्वये तु कर्मभेद एवेति गम्यते। अत एव मिताक्षरायां दर्शभाद्धप्रकरणो यदि द्वावेव ब्राह्मणौ लब्धौ तदा दैवे पात्रं प्रकल्प्य पितृवर्गे मातामहवर्गे चैकैकं नियुज्यादित्यु- कत्वा तत्र प्रमाशत्वेन-

"यदक भोजयेच्छ्राद्धे दैवं तत्र कथ भवेत्। अभ्नं पात्रे समुद्धृत्य सर्वस्य प्रकृतस्य च॥। देवतायतने कृत्वा ततः श्राद्धं प्रवर्त्तयेस्। प्रास्येदन्नं तदननौ तु दद्याद्वा ब्रह्मचारियः"॥

श्राद्धकालविवेचनम्। ३८७

इति वचनमुदाहतम्। एवं हि वदन् श्राद्धत्वं वर्गदये प्रत्येक- पर्याप्तमेकवर्गे च व्यासक्तमिति दर्शयति। किं च मातामहश्राद्धे शुन्धनमन्त्रस्य पिएडपितृयज्ञप्रकृतिकत्वादूहोपपत्तावपि शरद्धद्वय- स्यैकविधिविधेयत्वेनैककर्मत्वेऽर्ध्यमन्त्रादिषूहोः न स्यात्। कर्मणि प्रकृतिविकृतिभावासंभवात्। तेनैधमादिव्यवहारोपपत्तये त्रयः पित्र्य इतिवत् जनकपुरुषवचनलिङ्गसमवायगौणपितृशन्दोपेतेन "पितृभ्यो द्द्यात्" इत्येंतेन पित्रादित्रिकदेवत्यश्राद्धमान्रविधिः, मातामहादि- श्राद्धस्य त्वातिदेशिकधर्मविशिष्टस्य मातामहानामप्येवमिति पृथगेव विधिरित्येव वक्तव्यम् ।

आश्वलायनादिसूत्रेषु तु पित्रादित्रयमात्रदेवत्याध्यदानस्य च भोज्यब्राह्मणान्वयित्वात्पित्रादिभ्य एव त्रिम्यो भोजनदानपिएडपितृ- यज्ञकल्पेन तेभ्य एव पिएडदानं च स्पष्टमुक्तम्। न तु मातामहा- दिभ्यः।

वायुपुराणेऽपि पिएडदानरूपप्रधानं पित्रादिभ्य एवोक्तम्। "मधुसर्पिस्तिलयुतांस्त्रीन् पिएडान्निर्वपेद् बुधः"इति।

जातूकरार्येनापि "कृत्वावनेजनं दद्यात्त्रीन् पिएडांस्तु 'यथा- विधिशति। "दर्शवत्स्यात्त्रयोद्देशः सपिएडीकररो कृते" इति व्यास- वचनादप्याब्दिके दर्शश्राद्धप्रकारातिदेशकात्तत्र त्रिपुरुषोद्देश्यकमेक श्राद्धं प्रतीयते। द्विरुक्तिस्तु याज्ञवल्कीयादिषु स्वस्वेतिकर्त्तव्यता- विशिष्टब्राह्मणभोजनपिएडदानरूपप्नधानद्वयस्य प्रत्येकं विध्यर्था। यद्यपि प्रथमोक्त: पूर्वपितृवर्गेऽपि ब्राह्मराभोजनं नोपदिष्टं तथापि ब्रा ह्मणोपवेशा नादेस्तन्रोजनाङ्गत्वात्तद्विधिनैवोपक्रान्तविधिकस्य तस्थ संभवति मातामहादिसम्बन्धित्वेन विधि:। श्राद्धं कुर्यादित्यनुषङ्गा- ध्याहारान्यतराभिधानं तु हेमाद्रयत्रिकैव मातामहानामेघमित्युक्ति स्तद्भिप्रायम्।

३८८ कालतत्त्वविवचने

अत एव पुलस्त्यवचनम्- "मातुः पितरमारभ्य त्रयो मातामहाः स्मृताः। तेषां तु पितृवच्छ्ाद्धं कुर्युर्दुहितृसूनवः"॥ इति। कात्यायनसूत्रे तु पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यो माता- महेभ्यः प्रमातामहेभ्यो वृद्धप्रमातामहेभ्य इति तुल्यवन्मन्नाम्नानात् त्रीस्त्रोन्पिएडान् दद्यादिति वीप्सायुक्तकषटपिएडदानविधेश्च तद्वशा देव चाविशेषादुभयेषां पित्रादीनां मातामहादीनां चेत्येवं कर्कोपा- ध्यायेन व्याख्य:तात् "अपरपक्षे श्राद्धं कुर्वीत"इत्युत्पत्तिविधेश्च वर्गः द्वयस्याप्येक एव श्राद्धविधिरिति प्रतीयते। बृहस्पतिस्मृतावपि-

पितृमातामहादीनां दद्यादुगृह्यविधानतः* ॥ इति। व्यासस्मृतावपि-"पितृन्मातामहांश्चैव द्विजः श्राद्धेन तर्पये- तू"इति। देवलस्मृतावपि- "ए केनापि हि विप्रेश षटपिरडं श्राद्धमाचरेत्। षडर्ध्यान्दापयेत्तत्र षड्भ्यो दद्यात्तथाशनम्॥। पिता भुङक्ते द्विजकरे मुखे भुडके पितामहः। प्रपितामहृश्च तालुस्थः कराठे मातामहः स्मृतः॥ प्रमातामहस्तु हृदये वुद्धो नाभौ तु संस्थितः। एवमप्याचरेच्द्राद्ध षड्देवत्यं महामुने॥ विभक्तं कारयेद्यस्तु पितृहा स प्रजायते" इति। मत्स्यपुराणेऽपि पिएडान्वाहार्यकं श्राद्धं प्रकृत्य- "प्राचीनावीतिना कार्यमतः सर्व विजानता। षटकं तस्माद्धविःशेषात्पिएडान् दद्यात्तथोदकम् । दद्यादुदकपात्रेषु सतिलं सव्यपाणिना"इति।

३८E

अंत्र च पक्षे मातामहानां चैवमित्युक्ते: प्रकारप्रदर्शनार्थत्वेन पूर्ववदुपपत्तावप्यूद्विषयागां च मन्त्राणं केषांचित्कातीयसूत्रेS दर्शनेऽपि वर्गधयश्राद्धस्यैक्कोत्पत्तिविधिविषयत्वे एकवर्गे इव वर्ग- द्वयेऽपि तुल्यरूपकर्मापत्तेरेकवर्गेभेदव्यवहारस्य, वगदये च भेदव्यवहारस्य, कथंचिदप्युपपादयितुमशक्यत्वात्तदुपपत्तये एकेनापि विधिना वचनान्तरवशादेकैकवर्गेऽभ्याससमुदायात्मकं वर्गदये च परस्परं भिन्नं विलक्षणमेव कर्मोत्पाद्यत इत्यवश्यमङ्गीकर्सतध्यम्।

दृष्टं च न्यायवचनस्वर सपाप्तस्याप्यर्थस्यान्यथाकरणमनन्य- गतिकप्रमाणान्तरवशाद्वेदेऽपि "स्रुवेश पार्वणौ जुहोति" 'श्रग्नीषोमा- भ्यामाज्यभागौ यज्ञति, "आज्येन शेषं संस्थापर्यत'इत्यादिषु.। किमुत संक्षेपलाघवादिप्रधानकपुरुषप्रणीतेषु स्मृतिसूत्रवचनेषु।

तेन केषुचित्तद्ग्रन्थेधु पित्रादित्रययागाभ्याससमुदायात्मकमेकं श्राद्धं पृथगुत्पात्तपूर्वकं धर्मोपदेशयुक्त विधाय पश्चाद्वाचनिकधर्माति- देशयुक्तं ताद्ृशमेव मातामहादिश्राद्धं पृथगेव विधीयते। सहप्रयो- गता च तस्य पितृश्राद्धेन सद्द वैश्वदेविकतन्त्रपक्षाक्त्या तत्प्रयोग- मध्यविधानेन च क्षाप्यते।

केषुचित्तु तादरशमेव कर्मद्यं सहैवोत्पाद्य पश्चादुभयसम्बन्धेन धर्मा उपदिश्यन्ते। तत्र सह प्रयोगत्वं स्पष्टमेव । तत्रापि पितृश्राद्ध- प्रकारस्य सविस्तरं मातामहश्राद्धप्रकारस्य च मातामहानां चैवमिति संक्षेपेणभिधानेन मातामहशाद्धस्य पितृश्राद्धान्न्यगभावसूचना- द्युरपीति न्यायेन विकृतिश्राद्धेषु पितृश्राद्धधर्माामेवातिदेशः।

केषुचित्वतिसंक्षेप प्रधानेषु पितृश्राद्धमेव सप्रकारमुपदिश्य अ्रन्थातरोक्तमुपजीव्य वा "पितरो यत्र पूज्यन्ते"त्यादि प्रकारेण तत्सहप्रयोगस्य मातामहश्राद्धस्य तदुपजीवनेन विधानम्। :

३६० कालतत्त्वविवेचने

केषुचित्त् तदपि न, केवलं पितृश्राद्धस्यैव विधानमित्येवं सत्यपि ग्रन्थानां प्रस्थानभेदे पूर्वोक्तस्य वर्गद्वयगतस्य भेदाभेदव्यव- हारस्य सर्वप्रन्थानुष्ठातृसिद्धस्य संग्क्षणार्थे कर्म पूर्वोकतरीत्यैकरूप- मेवाङ्गीकर्त्तव्यम्। "वृद्धौ नान्दीमुखान्पितृन्"'इति तु पितृशब्दस्य मातृमातामहश्राङ्धयोर्प्रं्थन्तरादेव प्राप्रिमङ्गीकृत्य जनकादित्रिक- मात्रपरतया "आमावास्यायाँ पितृभ्यो दद्यात्" इतिवत्संभवद्व्या- ख्यानस्यापि यन्मिताक्षरायां सामान्यपरतया व्याख्यानं तत् "षड्भ्यः पितृभ्यः" इत्यादिषु तस्य तत्परतादर्शनाच्छ्वाद्धत्रयस्यापि योगी- श्वरवचनारूढत्वप्रदर्शनार्थम्। तथा पितुर्वर्गत्रये प्रत्येक भिन्नमभ्या- ससमुदायात्मकं कर्मत्रयमेवोपदिश्यते श्राद्जत्रयमिति व्यवहारात्।

कस्य पितृभाव्दस्यैव धर्माणामतिदेशस्योचितत्वान्मातामहानामति- देशतस्तन्नाप्राप्तर्यच्छ्राद्धान्तरेषु पार्वगातिदेशेन मातामहप्राप्तिमभिधाय "पितरो यत्र पूज्यन्ते" इत्यादिवचनतस्तत्प्राध्यभिधानं हेमाद्रयादीनां पितृव्यार्ण व तत्पूर्वापरितोषादेवेति भाद्वान्तरेष्विव त्रयोदशी- भाद्धेऽपि वधनादेव मातामद्दानामपि प्राप्तेरप्रसकस्यैकवर्गयजनस्य कथं तत्र प्रतिषेध:।

अत्र. हेमाद्विरित्थं समादधे। इतरश्राद्धेष्विव त्रयोदशीश्राद्धेडपि "पितरो यत्र पूज्यन्ते" इत्यनेनैधकवर्गयअननिषेधसिद्धावपि तत्र पुनस्तस्य निषेधो दोषविशेषार्थः । सच "न तृप्तास्तत्र ये यस्य" इति वाक्यशेषे दशितः। यदा श्राद्धे कुराडगोलकादिनिषेधवद्द्मप्रसक्तकष्य तस्यायमत्र प्रतिषेधः। यथा चा तत्र ब्राह्मणादुबाह्मरायामुत्पन्नो ब्राह्मण एव, यथा गोगधि गौरश्वाइडवायामश्व इति न्यायाभासमूलको !भ्रमस्तथात्रा्यङ्गविषयस्याशक्थत्यागन्यायस्य प्रधानेकदेशेऽपि प्रवृ- तिरिति अममूलक इति ।

३६१

मया तूच्यते-मिताक्षरायां गृह्यभाष्यादिषु च मातामहश्राद्धस्या- नावश्यकत्वं तावदमावास्वादिषूक्तम्। तत्र ग्रह्यभाष्याद्युक्तर्मूलं-

"बडल्पं वा स्वगृह्योक्तं यस्य कर्म प्रकीत्तिंतम्। तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्व: कृतो भवेश"। इति तत्रैव लिखितं वचनं लभ्यते। मिताक्षरोक्तिस्तु याजवल्क्या- दिस्मृतिषु गोभिलकात्यायनादिसूत्रेषु च नित्यवच्छ वणात्सर्वप्रामा- णिकनिबन्धकाराद्ृतेभ्यः "कर्षूसमन्वितम्" इत्यादिपरिशिष्टादि- वचनेभ्यश्च प्रत्यक्षेभ्यो मातामहश्राद्धस्यापि पितृश्राद्धवदमावास्यादि- ग्वावश्यकत्वावगतेनिर्मूलेय प्रतिभाति। तत्र त्रयोदश्यामेकवर्गश्राद्ध- निषेधोऽयं "वृद्धयादिषु च षड्भ्यः पितृभ्यस्तदनु श्राद्धदानमुपक्रमेत्" इत्यादिमातामहश्राद्धपुनर्वचनमेव मूलम्। क्रचिद्धि निषेधात्पुनर्वच- नाश्ान्यत्रानावश्यकत्वं स्फुर्ट गम्यत एव। अविशेषेरोति तु वचनं येन मातामहेन सह मातु: सपिरडी- करएं कृतं तद्विषयम्। पुत्रेश हि साधाररेषु श्राद्धकालेषु पितुरिव आातुरपि तृप्तिरवश्यं कर्सव्या। न च मातामहेन सह सापिएडये तस्मै दाबं विना मातुस्तृप्तिहेतुभागलाभ: संभवति। "एकमूर्त्तित्वमायाति सपिएडीकररे कृते। पत्नी पतिपितृणां तु तस्मादशेषु भागिनी"॥ इति वचनादाहत्य वचनं विना तस्यै पृथगन्नदानासंभवात्। पतिपित्रंशभागित्वस्य च सपिरडनव्यवस्थया व्यवस्थितत्वात्। पितामह्यादिभि:सापिएडये तु पत्यंशभागित्वमेव। "एकत्वं सा गता भर्सुः पिएडे गोत्े च सूतके। न योषिद्दप: पृथग्द्द्यादवसानदिनाद्गते।। स्वभत्तृपिरडमात्राभ्यस्तृप्तिरासां यतः स्मृता"

३६२ कालतत्त्वविवेचने

इति च सामान्यवचनात्। स्त्रियास्तत्पित्रा सह सपिएडीकररो एतदपवादक पित्रशभागित्वोक्तिवत्पितामह्यादिभि: सह तस्मिन्नेतद-

अपुत्र संतानमातामहविषयं च। ताद्गशमातामहश्राद्धस्य दौहित्रे- शावश्यं कर्त्तव्यत्वात्। "पौत्रदौहित्रयोलोंके विशेषो नैव विद्यते" इंति वचनात्। तस्माद्यन केवलपितृवर्गनिषेधरूपेण विधिरूपेण वा मातामहपुनर्वचन तत्रैव मातामहश्राद्धं नित्यमम्यत्रानित्यमिति तन्नित्यत्वार्थस्त्रयोदश्य।मेकवर्गनिषेधः। "श्राद्धं नैवैकवर्गस्य" इत्ये- त्समानार्थे हेमाद्रयुदाहतं वचनान्तरमपि- "नेच्छेत्त्रयोदशीश्राद्धं पुत्रवान् यः सुतायुषे। एकस्यैध न कुर्यात्स पार्वएं तु समाचरेत्'॥ इति।

एकस्यैव वर्गस्य। पार्वर्ण पर्वषि दर्शें क्रियमारोनामावास्या- भ्राद्धेन सद्दर्शं षड्देवत्यमित्यर्थः। तत्रव मातामहानामप्येवमिति पित्रादिश्राद्धसहप्रयोगस्य मातामहश्राद्धस्योत्पत्ते:। केचितु पदन्ति "न तृप्तास्तत्र ये यस्य"इतीज्यमात्रातृप्तिप्रयुक- दोषश्रवणाहर्गाणामिज्यानां पित्रादीनां मात्रादीनां मातामहादीनां पितृव्याणां म्रातृणां मातुलानां श्वशुराणां गुरूणां दुहितृणां भगिनीनां भार्थाणं पितृष्वसणं मातृष्वसणां सख्यादीनां मध्ये एकस्य कतिपयस्य वर्गस्य भाद्धं त्रयोदश्यां न कुर्यादिति निषेध- व्याजेन सर्वेषां तत्र आद्धे "श्राद्धं नैबैकवर्गस्य" इत्यनेन विहित- तत्पार्वैकोद्िष्ट मध्ये केन प्रकारेश कर्त्तव्यमित्यपेक्षायाम्- "सपिराडीक रणदूध्वे पित्रोरेध हि पार्वगम्।

सपिएडीकरणादूर्ध्वमेकोदिष्टं विधीयते। अपुआाणं च सर्वेषामपत्ीनां तथैव च।।

श्राद्धकालविवेचनम्। ३६३

भ्रात्रे भगिन्यै पुत्राय स्वामिने मातुलाय च। पितृव्यगुरवे श्राद्धमेकोदिष्टं नापार्वणम् ।I अपुत्रा ये मृता: केचित् स्त्रियो वा पुरुषास्तथा। तेषामपि च देयं स्यादेकोदिष्ट न पार्वरम्"। इत्यादिभिर्जातूकरार्य प्रचेतआ्रपस्तम्बादिवचनैः पितृमातृमाता- महातिरिक्तानां "एकस्यैव न कुर्यात्स पार्वरां तु विधीयते" इत्यनेन "न गिरा गिरति- ब्रयात्" इतिबन्निषेधानुवादपुरःसरं पार्वणप्रतारो विधीयते। तेन त्रयोदश्यामस्यां पितृतयादीनामप्यपुत्राणां पित्रादिवत्त्रैपुरुषमेव श्रा्धं कर्त्तव्यम्।

पुत्रवतां तु श्राद्धमेव तेषां न भवति। एवं तीर्थे महालये च। "पुत्रेषु विद्यमानेषु नान्यं वै कारयेत्स्वधाम्"इतिवचनात्। गयायां तु स्वपित्राद्युद्दशेन गतस्य पुत्रवतामपि पितृव्यादीनां भवत "यन्नाम्ना पायेत्पिराडं तन्नयेद् ब्रह्म शाश्वतम्"इति पुनर्वचनस्यैवमर्थत्वादिति। अत्रैतावद्वक्तव्यं त्रयोदश्यां केन प्रमारोन पितृव्यादिश्राद्धप्राप्तिरिति। यदुक्त "श्राद्ध' न चैकवर्गस्य"इत्यनेनैव निषेधव्याजेनेति।

तदयुक्तम्-श्रुतेनिन्दासमभिव्याहाराज्च् निषेधस्यैवात्र वाक्या- र्थत्वात्। न च वाच्यम्-"पश्चपञ्चनखा भक्ष्याः" इत्यादिविधिसु यथालक्षणायेतरनिवृत्तिर्वाक्यार्थस्तथात्र विधिरकररानिन्दापि करण- स्तुत्यथैवेति। पितृमातामहवर्गयोर्मध्ये आवश्यकत्वादिना पितृवर्ग- मात्रस्येव पार्वणौकोद्दिष्टदेवतानां मध्ये पितृव्यादिसाधारयेनैकदेवता- मात्रयजनप्राप्यभावेन निषेधस्यैवात्मलाभासंभवात्। पितृवर्गमात्रय- जनप्रतिषेधेन च सामान्यवचनादिना तत्साहित्येनावगतस्य मातामह- वर्गयजनस्यैव लक्षयितु शक्यत्वात्। किन्तु मातामहादीनामपीति। एकवर्गस्य न कुर्यात्किन्तु वर्गान्तरस्थापि कुर्यादिति प्रतीतेश्च ५०

३६४ कालतत्वविवचने

पितृव्यादिसाधाररायेन कतिपयप्रतिषेधस्य तथैव प्रापणस्य चानुप- पत्तिः। न हि पितृव्यादीनां वर्गरूपत्वम्। तद्धि अग्निषोमादिवत्स- सुञ्चितदेवतात्वे स्यात्। पित्रादिवद्वा प्रत्येकदेवतात्वेऽप्यभ्यासमात्र- भेदेन कमैक्ये। न च पितृव्यमातुलादिषु द्वयमप्येतदस्ति। यद्यपि च गयामहालयादिषु श्रद्धे विहिते तस्य च भेदप्रमाणाभावाद- भेदेतिदेशसामामान्यवचनाभ्यां पितृमातामहवर्गयोरेव देवतात्वे प्राप्यमाे- "स्वेन भत्रा सह श्राद्धं माता भुङ्के सदैव हि। क्षयाहं वर्जयित्वैकं स्त्रीणां नास्ति पृथग्विधिः॥ केचिदिच्छन्ति नारीणां पृथक् श्राद्ध द्विजोत्तमाः । आचार्यगुरुशिष्येभ्यः सखिज्ञातिभ्य एव च।। सर्वेभ्यश्च पितृभ्यश्च तत्पत्नीभ्यस्तथैव च। पिरडानेभ्यो गयायां तु दद्यान्व्ाद्रपदे द्विज:।। तीर्थेषु चैव सर्वेषु माघमासे मघासु च। एकस्मिन् ब्राह्मरो सर्वानाचार्यादीन् प्रपूजयेत्॥ दौहिंत्रपुत्रदाराश्च ये कनिष्ठाः सहोदराः। निःसन्तानमृता ये च तेभ्योऽप्यन्नं प्रदीयते"॥

इत्यादिचतुर्विशतिमतभविष्यादिव चनैर्मात्रादिपितृव्यादीनामपि देवतात्वेन विधानात्।

"सपिएडीकरणादूध्वे पित्रोरेव हि पार्वगम्। पितृव्यभ्रातृमातृशामेकोद्दिष्टं सदैव हि॥

इति च जातूकरार्यवचनेन तन्र व्यवस्थया पार्वणौकोद्दिष्ठप्रकार- विधानान्तत्तत्प्रकारवद्भ्यासप्रचयात्मकमेकमेव श्राद्धमिति द्वितीय- प्रकारेण वर्गरूपत्वं पितृव्यादीनामपि तत्र वक्तुं शक्यते तथा त्रयोदशी- श्राद्धेऽपि कर्थचित्तेषां देवतात्वप्राप्तौ। तथापि "अपरपक्षे श्राद्धं

श्राद्धकालषिवेचनम्। ३६५

कुवींत* "षड्भ्यः पितृभ्यस्तदनु श्राद्धदानमुपक्रमेत"इत्यादिवद्भेदाभे- दव्यवहारोपपत्तये पूर्वोक्तेन न्यायेन प्रतिवर्गमभ्याससमुदायात्मकानि परस्परं च मिन्नानि तरीणि पार्वणानि, प्रतिदेवतं भिन्नान्येकोद्दिष्टानि च गयामहालयादिषु श्राद्धोत्पत्तिविधिना देवताविध्येकवाक्यतापन्नेन विधीयन्त इत्येव युक्तमिति न क्वापि पितृव्यादिनां वर्गरूपत्वम्। तेन नैकस्य पित्रादिवर्गस्यैव कुर्यात्किन्तु मातामहादिवर्गस्या- पीत्ययमेव "श्राद्ध न चैकवर्गस्य" इतिवच्नस्यार्थो न तु पितृव्यादी- नामपीति। "न तृप्ताः" इति निन्दापि मातामहश्राद्धाकरणस्यैव तत्करणाप्रशंसापरेति। तथा चानेन: वचनेना न ताव्षत्त्रयोदश्यां पितृंव्यादिश्राद्धप्राप्तिः। चतुर्विशतिमतादिवच्नैस्त्वत्र तत्पाप्तिरना शङ्क्यैव। महालयश्राद्धात्न्नयोदशीश्राद्धस्य भेदाव्॥

एवं त्रयोदश्यां पितृव्यादीनां श्राद्धस्यैव प्राश्यभावे "एकस्यत्र न कुर्यात्स पार्वसं तु समाचरेत्" इत्यस्य तत्रैकोदिष्टप्रकार निषेधेन पार्वरप्रकार विधायकत्वासंभवात्पितृमातामहश्राद्मयोरपि कृतसपि-

भावेन तदर्थकत्वायोगात्पूर्वकृतव्याख्यया "श्राद्धं न चैकवर्गस्य" इत्येतत्समानार्थत्वमेव युक्तम्। पार्वणशव्दस्य चा गौरत्वमनुवा- दत्वाद्युक्तमेव।

न च "न गिरा गिरेति ब्रूयादैरं कृत्वोद्गेयम्" इतिवदत्रापि निषेधभागोऽनुवाद:, अयं तु विधिरेवेति वाच्यम्। "नेच्छेत्रयोदशी- श्राद्धं पुत्रवान् यः सुतायुषे" इति त्रयोदशीश्राद्धनिषेधानुवादेन तद्विषयसमर्पणार्थत्वादस्य समानार्थत्वं च विना तदनुपपत्तर्निषेध- भागस्यैवात्र विधित्वस्य वाच्यत्वात्। अत एव दाक्षिणात्यैरपि सवेनिबन्धृभिस्त्रयोदशीश्राद्धं षड्देवत्यमेवोच्यते न तु तीर्थमहालया- दिवद्वदुदेवत्यम्। हेमाद्रिसापि त्रयोदशीश्राद्धप्रयोगप्रकारप्रदर्शना- वसरे तथैवोक्तम्।

३६६ कालतत्वविवेचने

तेन कृष्ात्रयोदशीमात्रे विद्यमानपुत्रेश गृहिणा "एष्टव्या बहवः पुत्रा" इति "त्रयोदश्यां बहुप्रजाः" इति च वचनवशद्वहुपुत्रलाभेच्छया श्राद्धं न कर्तव्यम्। भाद्रकृष्पत्रयोदर्श्यां तु दर्शादौ पितृवर्गश्राद्ध- मात्रेणापि नित्यशास्त्रार्थसिद्धावपि न तावन्माननं कर्तव्यं किन्तु मातामहवर्गस्याप्यवश्यम्। तत्रापि पिरडदानरूपं प्रधानं न कर्त्तव्यं किन्तु ब्राह्मराभोजनमात्रं मधुघृतप्लुतपायसादिना विशिष्टेनाश्नेन पुत्रवद्गृहिभिरिति सामान्यविशेषरूपविधिनिषेधवचनानां व्यवस्था सिद्धा।

कृष्णपक्षे चतुर्दशीश्राद्धविवेचनम्।

अथ कृष्णचतुर्दश्यां किञ्चिन्निरूप्यते। तत्र कृष्णापक्षसामान्य- निसित्तके श्राद्धे चतुर्दशीवर्जनस्य पूर्वमुक्तत्वाद्येन केनापि पक्षेण यस्थां कस्यांचिञ्चतुर्दशीवर्जितायां तिथौ। तस्मिन् पित्रादीनां श्राद्धे कृतेऽपि चतुर्दश्यां शस्त्रादिहेतुकमररानिमित्तकं तेषां पुनः श्राद्धं कर्त्तव्यमेव। तथा च मरीचि :-

"विषसर्पश्वापदाहितिर्यग्ब्राह्मणघातिनाम्। चतुर्दश्यां क्रिया कार्या अन्येषां तु विगर्हिता"॥ इति।

विषादिभिर्ब्राह्मणान्तैर्घातो येषां तेषामित्यर्थः। न तु तान्ये प्नन्तीति। विषेऽसंभवात्। "तेषां ये ब्राह्मौर्हताः" इति ब्रह्मपुराणदर्श- नाञ्च। विषादिग्रहरां शस्त्रादीनामप्युपलक्षरम।

"अपमृत्युभवेद्येषां शस्त्रमृत्युरथापि वा। उपसर्गमृतानां च विषमृत्युमुपेयुषाम्।। वहिना च विदग्धानां जलमृत्युमुपेयुषाम्। सर्पव्याघ्रहतानां च शृङ्गरुद्वन्धनैरपि। श्राद्धं तेषां प्रकर्त्तव्यं चतुर्दश्यां नराधिप"॥

श्राद्धकालविवेचनभ्।

इति हेमाद्रयुदाहतनागरखएडवचनात्। अपमृत्युरकालमृत्यु- रप्राप्तजरसामेव मृत्युः । अ्रत एव मार्कराडेयपुरागम्-

"युवानः पितरो यस्य मृताः शस्त्रेण वा हताः। तेन कार्य चतुर्दश्यां तेषां तृप्तिमभीप्सता"॥। इति।

पिंतर इति न जनकादय एव किन्त्ववस्था विशेषरूपपितृत्वा- पन्ना: सर्वेऽपि। "युवानस्तु, गृहे यस्य मृतास्तेषाँ प्रदापयेत्"इति वायुपुरारो सामान्याभिधानात्। तेन पुत्रभरात्रादीनामपि तादूशानां भवति। उपसर्गो ग्रहभूताद्यावेशः ।शृङ्गः शृङ्गिमिः।

नखिदंष्टिविपन्ना ये तेषां शस्ता चतुर्दशी"॥

इति प्रचेतोवचने नखादिमतां अहणात्। अत्रादिशब्देन विद्यु- द्विषादिसाहचर्यात्प्रमादमृत्युहेतवो विधिं विना बुद्धिपूर्वमरणाप्रवृत्त- मृत्युहेतवश्चान्येऽपि ग्रह्यन्ते। तेनाग्निजलादयोऽपि. वचनान्तरोपा- चास्तादृशा एव ग्राह्याः।अत एव नागरखएडेप्युक्तम्-"दुर्मृत्युना मृता ये च संग्रामेषु हताश्च ये इति।

ततश्च भर्तृमरणनिमित्तं वह्निप्रवेशेन मृतानां स्त्रीणामसाध्यव्या- ध्याद्यभिभूतानां चाग्निजलप्रवेशादिभिमृंतानामिह श्राद्धं न भवति। प्रायोऽनशनाभ्यां तु विधितोSपि.मृतानां भवति.।.

"प्रायोऽनशनशस्त्राग्निविषोद्वन्धनिना तथा। चतुर्दश्यां भवेच्छ्राद्धं तृप्यर्थमिति निश्चयः" ॥ इति ब्रह्मपुराणात्। युद्धमृतानां च। "युद्धहतानां श्राद्धकर्मणि चतुर्दशी प्रशस्ता" इति विष्णुस्मरणात्। "प्रीयन्ते पितरस्तस्य ये च शस्त्रहता रसे" इति वृद्धमनुस्मरणाञ्च।

३६८ कालतत्वविवेचने

एतञ्च पित्रादीनामप्येकोद्िष्टरूपमेव भवति। न तु पार्वसारूपम्। तथा छ गार्ग्य :-

"चतुर्दश्यां तु यच्छाद्धं सपिएडीकरसात्परम्। एकोद्दिष्टविधानेन तत्काये: शस्त्रघातिनः'॥ इति।

सपिएडोकरणात्परमित्यनेनेदं ज्ञाप्यते। येषामौर्ध्वदेहिकमेव निषिद्धं पतितात्मत्यागिप्रभृतीनां येषां वा सपिसडीकरणमात्रं प्रतिषिद्धं व्युत्क्ममृतादीनां तेषां यथायोगं नारायणबल्यादिपूर्वकं: यावदौर्ध्वदेहिकं सपिएडीकरएं च न क्रियते तावञ्रतुर्दशीश्राद्धमपि न भवति सत्यप्येकोद्दिष्टरूपत्व इति। अ्रपरं च-

"सपिएडीकरणादूर्ध्व यत्र यत्र प्रदीयते। तत्र त्रैपुरुषं कुर्याद्वर्जयित्वा मृताहिकम्"॥

इति शङ्गवचनात्प्राप्तस्य पार्वस्यायमपवाद इतिः। शंते एंव वृद्धमतु :-

"एकपिरडीकृतानां तु पृथक्त्वं नोपपद्यतें। सपिएडीकरखादूर्ध्वमृतें: कृष्णचतुर्दशीम्"॥ इतिः।

"समत्वमागतस्यापि पितुः शस्त्रहतस्य वै। एकोदिष्टं सुतैः कार्य चतुर्दश्यां महालये"॥ इति॥

समत्वं पूर्वैः सह प्रेतत्वपरित्यागेन पितृत्वरूप सपिएडनेन प्राप्तस्य। महालय इति तत्रावश्यकत्वार्थे न तु तत्रैवेदम्। "शस्त्रेग तु तु हता ये वै तेभ्यस्तत्र प्रदीयते'' इति याजवल्कवचनेन पूर्वळि- खितैश्च बहुभिर्वचनैः कृष्णपक्षमात्रे तद्विघानासु।

श्राद्धकालविवेचनभ्। ३६E

अत एव च नागरखरडे- "कस्माच्छ्सत्रहतानां च श्राद्धे प्रोक्ता चतुर्दशी। एकोहिष्टं कुतश्चात्र कारणं प्रव्रवीहि मे"॥ इत्यानर्त्तेन पृष्टो भर्तृयज्ञो बह्महिररायाक्षसम्वादरूपेतिहासमुखेन- "यञ्च शस्त्रहतानां च तस्मिन्नहनि दीयते। एकोहिष्टं नरैः श्राद्धं तत्ते वक्ष्यामि कारगम्॥ संख्ये शस्त्रहता ये च निर्विंकल्पेव चेतसा। युध्यमाना न ते म्त्ये जायन्ते मनुज: पुनः ॥ पराङ्मुखा ये हन्यन्ते पलायनपरायण:। ते भवन्ति नराः प्रेता एतदाह पितामहः॥ संमुखा अपि ये दैन्यं हन्यमाना चदन्ति च। पश्चात्तापं च वा क्रुयुः प्रहारे्जर्जरीकृताः॥ तेडपि प्रेता भवन्तीह मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्। कदाचिच्चित्तचलनं शुरासामपि जायते॥। तेषामपि दिने तत्र देयं प्रेतत्वशङ्कया। अपमृत्युमृतानां च सर्वेषामेव देहिनाम्॥ प्रेतत्वं जायते यस्मात्तस्मान्तेषां हि तदिनम्। श्राद्धारह पार्थिवश्रेष्ट विशेषेण प्रकीततितम्। एकोदिष्टं च कर्त्तव्यं यस्मात्तत्र दिने नरैः। सपिएडीकरणादूर्ध्व तत्ते वक्ष्यामि कारगम्॥। यदि प्रेतत्वमापन्न: कदाचिस्तत्पिता भवेव्। तप्यर्थ तस्य कर्त्तव्यं श्राद्धं तन्र दिने नृप॥ पितामहाद्यास्तत्रा हि।श्राद्धं नार्हन्ति कहिंचित्"। इत्यनेन ग्रन्थेन संशयितं निश्चितं वा शस्त्रहतादीनां प्रेतत्वं चतुर्दशीश्राद्धस्वरूपे तदेकोद्दिष्टत्वे च कारणं यदभिहितवान्, तदपि सत्यपि-

कालतत्वविवेचने

"यः कश्चिन्मानवः श्राद्धं स्व्रापतृभ्यः प्रदास्यति। प्रेतपक्षे चतुर्दश्यां नभस्ये मासि संस्थितः' ॥ इति।

तेनैकोदिष्टमेवात्र कर्त्तव्यं न तु पार्वगम्। "पितृपक्षे चतुर्दश्यां कन्यासंस्थे दिवाकरे" इति चोपक्र मोपसंहारयोविशेषसंस्पर्शे सामान्य- कृष्सचतुर्दशीपरमेव। अर्थवादमात्रं चैतत्। पतच्छ्राद्धस्य आरहृत्य सपिएडीकरणोत्तरत्वाभिधानात्सपिराडीकरणान्तैश्च श्राद्धः प्रेतत्व-

अतुर्दशीश्राद्धात्तन्निवृत्तौ पुनः पुनस्तत्करराविरोधः। पितुरिति सुतैरिति च यो यस्य श्राद्धेऽधिकारी तस्य तस्योपलक्षणम्। पितृमात्रादित्रिकमध्ये द्वयोः शस्त्रादिभिर्मरण एकोद्दिष्टद्वयं तन्त्रेण भवति। त्रयाणामपि तथात्वे तत्त्रयम्। आहत्य पार्वसविध्यभावेन तत्रापि चतुर्दशीनिमित्तकस्यैकोद्दिष्टस्यैव पाप्तेः। तन्त्रेण च बहूनामपि स्वकालेऽलुष्ठानसंभवान्न कालासंभवः।

अपरार्कस्तु-त्रिष्वपि शस्त्रादिद्ृतेषु पार्वणायोग्येषु पार्वणामेव मन्यते। तस्यायमभिप्रायः। नैते एकोद्दिष्टविधयः पार्वणवाधेनैको- हिष्टं विद्धति। किन्तु पार्वणासंभवात्प्राप्तमेव तदतुवदन्ति। पार्वणासंभवश्च शस्त्रहतादिभिन्नानां तत्र श्राद्धनिषैधात्। "अन्येषां तु विगर्हिता"इति "पितामहाद्यास्तत्राहि श्राद्ध नार्हन्ति कहिंचि- तू"इति च।

तन्रेदं वक्तव्यम्। सपिएडीकरणोत्तरभावित्वेनात्राप्यभ्यासत्रय- समुदायात्मके वैश्वदेविकादिप्रकारविशेषविशिष्टे पार्वणरूपे श्राद्धे प्राप्ते वचनात्प्रधानभूतकिंचिद्भ्यासनिवृत्तावपि तदीयप्रकारविशेष- निवृत्तौ कारसाभावेनैकोदिष्टप्रकाराप्राप्तेः। "तस्योक्तः पार्वरो विधिः" इत्यत्र प्राच्यव्याख्यान इव। "एकस्मिन् द्वयोवकोहिष्टविधिः, इति तु कस्यचिदपरार्कमतानुसारिणो मिबन्धुर्वचः। तेनैकोदिष्ट-

श्राद्धकालविवेचनम्। ४०१

विधानाभावे एकपुरुषं द्विपुरुषं वा पार्वशाविधिनैव श्राद्धं स्यादिति विधय एवैत एकोद्दिष्टप्रकारस्येति त्रिष्वपि शस्त्रादिहतेष्वेकोद्दिष्टा- न्येव तावन्त्युचितानि।

यञ्च शूलपाणिता-"कृष्णचतुर्दशीश्राद्धविधायिनां विष्यवादि- वचनानां पार्वकालप्रकरणगतत्वादिदं श्राद्धं पार्वणविधिनैध कर्त्तव्यम्। तञ्च त्रयाणामपि शस्त्रादिहतत्वे त्रिपुरुषमेकस्य द्वयोर्वा तथात्वे एकपुरुषँ वा। न त्वेकोद्दिष्टविधिना। तद्वचनानि तु निमू- लान्येव पार्त्रणाशक्ततिषयाणि वा"इत्युक्तम्।

तत्र सर्वनित्रन्धृलिखितानां निमू लत्वाभिधानं प्रायपाठमात्रेण च विशेषवचनवाधनं महत्साहसमित्युपेक्षणीयम्।

यदप्यपरं तेनैवोक्त "कष्राचतुर्दशीमात्रे पित्रादीनामेव श्राद्धम्। पार्वसरूपत्वात्। महालयान्त्गतायां तु तस्यां पितृव्यभ्रात्रादीना- मपि। ब्रह्मचुराणे 'प्रायोनशने"त्यादिना सामान्यचतुर्दशीश्र,द्धमभि- धाय "आश्विने तर्पशीयाश्च लुप्तपिएडोदकक्रियाः" इति पुनरभि- धानस्य तत्प्रापणार्थत्वात्। तञ्चैकोद्दिष्टविधिना-

"अपुत्रा ये मृता: केचित् स्त्रियो वा पुरुषस्तथा। तेषामपि च देयं स्यादेकोदिष्ं न पार्वराम्"॥

तदपि पूर्वलिखितैः "प्रायोनशनम्'' इत्यादि, "मे च शस्त्रहता रणे" "युवानस्तु गृहे यस्य" इत्यादिभिश्चतुर्दशीमात्रे ताद्शानां सर्वेषामेव देवतात्वोपदेशादतिदेशानुरोधेन चोपदेशसंकोचस्यायु- कत्वाद्युक्तम्। यत्तु "आश्विने" इत्यादिव्रह्मपुराणवचनं तन्महालयापर- पक्षश्राद्धऽपुत्रपितृव्यादोनां देवतात्वप्रापकं सच्तदन्तर्गतचतुर्दशी- ५१

४०२ कालतत्व विवेच ने

भ्राद्धेऽपि तत्प्रापक न तु तननैव विशेषतः। न ह्येतञ्नतुर्दशीथ्राद्धं त्रयोदशीश्रास्वदपरपक्षश्राद्धाद्भिन्नं किन्तु तस्यैवाभ्यासः। वचना चछस्त्रहतादिमात्रदेवत्यः। "शस्त्रेरा तु हता ये वा" इति तुशब्दात्। तेन कृष्णचतुर्दशीमात्रे शस्त्रादिहतयुवसृतादीनां पित्रादीनां मात्रा- दीनां मातामहादीनामपुत्राणां पितव्यभ्रान्रादीनां चैकोद्दिष्टविधिना श्राद्धं कर्त्तव्यमेव। इदानीं तु तदनाचरणम्। कृष्णपक्षसामान्यश्राद्धस्यैवानाचर- शात्। महालयच्तुईश्यां त्वावश्यकमिति तत्रैव प्रचुरः समाचारः। ये तु चतुर्दशीमात्रे महालयचतुर्दश्यामेव वा शस्त्रादिभिरपि मृतास्तेषां मृताहनिमित्तं यच्छ्राद्धं तद्यथाकुलाचारँ पार्वरामेकोदिष्टं वा भवति न त्वेकोदिष्टरूपमेव। कृष्णचतुर्दशीनिमित्तत्वाभावात्। तन्निमिन्तं चैकोदिष्टं तदा पृथङ् न भवति। पार्वणापेक्षयेकोहिष्टरूपमेव। कृष्ण- चतुर्दशीनिमित्तत्वाभावात्। तन्निमित्तं चैकोहिष्ट तदा पृथङ् न भवति। पार्वणापेक्षयैकोद्दिष्टस्य न्यूनधर्मत्वेऽपि समानेषु धर्मेष्वग्ृह्य- माणाविशेषतया तन्त्रत्वोपपत्तेः। संक्रान्तिव्यतीपातादिनिमित्तकं च चतुर्दश्यामपि पार्वरामेव भवति। चतुर्दशीनिमित्तकं च तदा पृथग् भवति। सपिएडकापिराड- कत्वप्रयुक्तविरुद्धधर्म कत्वादिति दिकू। शस्त्रघातादिनिमित्तकं च चतुरदश्यां यद्यपि त्रयाणामपि श्राद्धं कृतं भवति तथाप्यपरपक्षनिमित्तकं मात्रादितृत्त्यर्थे च दिनान्तरे श्राद्धं कर्त्तव्यमेव। अपरपक्षनिमित्तस्य चतुर्दश्यां वर्जनात्। एवं महालयेऽपि सकृत्पक्षे पितृत्यादितृत्त्यर्थे च । येषु तु पक्षेषु चतुर्दशी- वर्जनं नास्त्येवेत्युक्तम्। तेषु च महालयापरपक्षश्राद्धेन सह शस्त्र- घातादिनिमित्तं श्राद्धं मृताहन्यायेन तन्त्रमेव भवति न तु पृथक्। न चैवं मृताहश्राज्धेऽप्येकोदिष्टविधिना क्रियमाणे पितुर्मृताहश्राद्धे तत्सिद्धये पितामहादिप्राप्तिः।

श्राद्धकालविवेचनम्। ४०३

यन्तु हेमाद्रिणा केनचित्रित्काररेन महालयच्तुर्दश्यां शस्त्राघाता- दिनिमित्तेको िटश्राद्वासंभवे तत्पक्षे पृथक्तन्निमित्तमपि श्राद्धं कस्मिश्चिहिने कार्ये तञ् पार्वणविधिनेत्येतावत्पर्यन्तमुक्तम्। तत्र मूलं मृग्य म्। इति निर्गात: कृष्णपक्ष:।

सूर्य संक्रमादियोगेषु नित्यश्राद्धम।

सूर्यसंक्रमो गोबलीवर्दन्यायेनायनविषुवद्भिन्नः। तेषां पृथगुपा- दानात्। तथोपादानप्रयोजनं चावश्यकत्वस्य फलातिशयस्य वा ज्ञापनं सप्रकारकं पूर्वमेवोक्तम्। अत एव विष्युधर्मोत्तरे-

"श्राद्धे संक्रमणं भानौः प्रशस्तं पृथिवीपते। विषुतदुद्वितयं तत्र अयने द्वे विशेषतः" ॥ इति।

व्यतीपातो विष्कम्भादिषु योगविशेषः ।

यद्यमा रचिवारेण व्यतीपातः स उच्यते"॥

इति वृद्धमनक्तो वा। नागदैवतमाश्तषा। मस्तकं प्रथम: पादः। प्रत्येकं चेदं सम्बध्यते। "सूर्याचन्द्रमसोः क्रान्तिसाम्यं ज्योतिःशास्त्र गम्यं व्यतीपातः" इति कल्पतर।

गजच्छ्राया-

"यदेन्दुः पितृदैवत्ये हंसश्चैव करे स्थितः। तिथिवेश्रवसीया च गजच्छाया प्रकीर्तिता"॥

इति स्कन्दपुराणोक्ता। पितृदैवत्ये मघायाम्। हंस: सूर्यः।

४०४ कालतत्वविवेचने

करे हस्ते। वैश्रवणीया तिथिस्त्रयोदशी। कुश्जरच्छायपदेनाप्ययमेव: योग उच्यते।

"योगो मघात्रयोदश्याः कुश्जरच्छायसंज्ञकः। भवेन्मघायां संस्थे च शशिन्य्कें करे स्थिते"॥ इति ब्रह्मपुराणात्।

इयं च भाद्रकृष्सात्रयोदश्येव भवति नान्या। वर्द्याप, प्रौष्ठ- पद्यर्ध्वे कृष्णत्रयोदशी। "प्रौष्ठषद्यामतीतायां तथा कृष्णत्रयोदशी"

नित्यश्राद्धकालेषु पाठात्तावन्मात्रमेव तथापि यस्यामेताद्वशयोगेन प्राशस्त्यातिशयः स त्रयोदशीविशेष एव शुद्धोऽनेनोपलक्ष्यते। न त्वेताद्वशयोगवत्येव सा श्राद्धकाल इत्येतस्याभिप्रायः।

"प्राकछाये कुञ्जरस्य च, हस्तिच्छ्ायासु च तथा कर्राव्यजन- वीजितम्" इत्यादयुक्ता श्राद्धदेशरूपा गजच्छायेह न गृह्यते 'श्राद्ध- काला:" इत्युक्तः। प्राप्तिकाललक्षराायां सैव दोषः। संज्ञाकरणवैयर्थ्ये च तदर्थानुपादाने। संज्ञायां तु देवदत्तादिशब्दवन्मुख्यतैव। इदं चान्येषामपि युगादिमन्वादिव्रीहियव पाकमृताहादीनां नित्यश्राद्ध- कालानामुपलक्षणम्। पतेषु च नित्यं श्राद्धम्।

तथा च विष्णु :- "अमावास्या तिस्रोष्टकास्तिस्रोन्वट्टका माधी प्रौष्ठपद्य्ध्वे कृष्त्रयोदशी व्राहियवपाकौ च'इति।

"एतांस्तु श्राद्धकालान्वै।नित्यानाह प्रजापतिः । भ्राद्धमेतेष्वकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते"॥ इति।

माघी पौर्णामासी।

"व्रीहिपाके च कर्त्तव्यं यवपाके च पार्थिंव। नैतावाद्यौ महाराज विना श्राद्धं कथंचन॥

श्राद्धकालविवेचनम्। ४०५

पौर्णम, सी तथा माघी भावणी च नरोत्तम। प्रोष्ठपद्यामतीतार्यां तथा कृष्णा त्रयोदशी। एतांस्तु भ्राद्धकाल्तान्वे नित्यानाह प्रजापतिः"। इति विष्युघर्मोत्तरास्। व्रीहयः शरत्पवधं धा्यम्, सायपि "धान्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः" इति व्रीहिशब्दस्य धान्यपर्यायत्वे न शालय: । "यथोक्तवस्त्वसंपत्तौ ग्राह्यं तदनुकारि यत्। यवानामिव गोधूमा वीहीणामिव शालयः"॥

इति ब्रीह्यभावे तेषां तत्प्रतिनिधित्वोके:।

"व्रीहयः शालयो मुद्धा गोधूमाः सर्षपास्तिला। यवाश्चौषधयः सप्त विपदो घन्ति धारिताः ॥

इति पृथगुपादानाञ्च।

तेन शरदि वसन्ते चेत्युक्तं भवति। अत एव तसुल्यकालो जचयज्ञाय, छन्दोगपरिशिष्टे "शध्द्सन्तपोः केचित्नवयज्ञं प्रचक्षते" इत्युक्तः। यत्तु तत्रैव पक्षान्तरमुक्तम्-"धान्यपाकवशादन्ये" इवि। तदवृष्टया तदुत्कषें। अत एव धनुःस्धरवावपि तत्करणप्रसङ्गे तनिन्दा, मेषमारभ्य चैत्रादिगरनायां वृश्चिकस्य: शरद्न्तर्भावात्तत्र तत्कररो प्रशंसा च ज्योतिःशास्त्रे। "वृश्चिके शुक्कपक्षे तु नवाननं शस्यते बुधैः। अपरे क्रियमाएं तु धनुष्येव कृतं भवेत्। धनुषि यत्कृतं श्राद्धं मृगनेत्रासु राशिषु। पितरस्तन गृहन्ति नवाननामिषकाङक्षियः"॥ इति। यश् नवाने श्रद्धमुक्तम्-

४०६ कालतत्त्वविवेचने

"न वोदके नवानने चा गृहप्रच्छादने तथा। पितर: स्पृहयन्त्यन्रमष्टकासु मघासु च ॥ तस्माद्दद्यात्सदा युक्तो विद्वत्सु ब्रह्मरोषु च"इति। तदपीदमेव। गृहप्रच्छादने नवाहसंपादने। मघासु भाद्रकृष्ण- पक्षगलासु केवलास्वपि। ब्राह्मरोषु प्राप्तेष्विति शेषः। उपलक्षं चैसद्द्ृव्यसंपत्तरपि। अन्र सदाशब्दान्नित्यत्वम्। वृद्धिश्राद्धस्य नमित्तिकत्वान्नित्यसंस्काराद्यड्त्वाञ्च नित्यत्वम्। कृष्णपक्षश्राद्धस्य "शाकेनापि नापरपक्षमतिक्रममेत्" इत्यादिवचनेभ्यः, संक्रान्ति- प्रहणायनादावषि श्राद्धं नित्यम्। आरदित्यक्षंक्रमरं विषुवद्द्वयं विशेषेायनञ्यं व्यतीपातो जन्मर्क्षमभ्युदयश्च। "तांस्तु श्राद्धकालान्वे नित्यानाह प्रजापतिः। श्राद्धमेतेषु यद्दत्तं तदानन्त्याय कल्पते"॥ इति विष्युस्मरणात्। "उपप्ुवे चन्द्रमसो रवेश्र विष्वध्टकास्वप्ययनद्वये स। पानीयमप्यत्र तिलविमिश्रं दद्यात्पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः ॥ श्राद्धं कृतं तेन समासहसत्रं रहस्यमेतत्पितरो वदन्ति"।

इति विष्युपुराखाञ्च। अ्त्र पानीयमपीति वचनाच्छ्राद्धस्यावश्यकत्वं गम्यतेः। पहरो शातातपवचनादपि। "सर्वस्वेनापि कर्त्तव्यं श्राद्धं वै राहुदर्शने। अरकुर्वाणस्तु तच्छ्राद्धं पङ्के गौरिव सीदति"॥ इति। यदि संक्षेपेणापि श्राद्धसामग्रीसंपादने दरिद्रस्य सर्वस्वव्ययो भवति तेनापीत्पर्थः। "सर्वेषां स्वमुपजीव्यमुदकं तेनापि"इति हेमाद्रि:।

श्राद्धकालविवेचनम्।

द्रव्यब्राह्मरासंपत्तौ हारीतवचनादपि। "तीर्थद्रव्योपपत्तौ च न कालमवधारयेत्। पात्रं च ब्राह्मरं प्राप्य सद्य: श्राद्धं विधीयते" इति॥ निषिद्धरात्यादिवर्जे प्राशस्त्यावहमपराह्वादिकाले न प्रतीक्षे- तेत्यर्थः। अत एव देवीपुररो- "अकालेऽप्यथवा काले तीर्थश्राडे सदा नरः। प्राप्तैरेव सदा कार्ये कर्त्तव्यं पितृतर्पराम्।। पिरडदानं तु तच्छस्तं पितृणां चातिदुर्लभम्। विलम्बो नैव कर्त्तव्यो नैव विघ्नं समाचरेत्"॥ इति। पिराडदानग्रहएं सकलश्राद्धासंभवे तन्मात्रमपि तावत्कर्त्तव्य- मित्येवमथम्। व्यतीपातेऽपि पितामहवचनात्।

विद्वान् श्राद्धमकुर्वाणः प्रायश्चित्तीयते तु सः"॥ इति। माध्यादिषु पुनर्वचनं फलातिशयार्थमावश्यकत्वातिशयार्थ वा। नित्यसम मिव्याहाराज्ज संक्रमश्राद्धरच्यादावपि नित्यं श्राद्धम्। समभिव्याहारश्च मार्कराडेयपुरारोऽपि-

विषुधे रविसंक्रान्तौ व्यतीपाते च पुत्रक॥ श्राद्धार्हद्रव्यसंपत्तौ तथा दुःस्वम्रदर्शने। जन्मर्क्षग्रहपीडासु श्राद्धं कुर्वीत चेच्छया*# इति। चकारो भिन्नक्रमः। ग्रहणादिकालेषु श्राद्धं प्रतीच्छया व यदा कदाचिच्छ्राद्धमवश्यं कुर्वीतेत्यर्थः। न तु फलस्येच्छयेति। पूर्ववाक्यै- रावश्यकत्वावगमात्।

४०८ कालतत्त्वविवेचने

युगादिष्वपि नित्यम्।

"वैशाखमासस्य सिता तृतीया नवम्यसौ कार्तितिकशुक्कपक्षे। नभस्यमासस्य तमिस्ररक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे। एता युगाद्याः कथिता: पुराैरनन्तपुरायास्तिथयश्चतस्त्रः ॥ पानीयमपि"इत्यादिविष्युपुराणात्।पञ्चदशी पौर्णमास्यमावास्या च कल्पभेदेन। "पौर्णमासी तु माघस्य" इति भविष्यत्पुराणात्, "माधे च पौर्णामास्यां तु घोर कलियुगं तथा" इति ब्रह्मवैवर्त्तवचनात्, "अमावास्या च तपसे' इति, "माधे चन्द्रक्षयेऽहनि" इति, 'दर्शे तु मा्घमासस्य" इति च नागरखरडब्रह्मपुराणा दिवचनेभ्यश्च। मन्वन्तरादिष्वपि नित्यम्। तथा च मत्स्यपुरारो- "अश्वयुकशुक्कनवमी द्वादशी कार्तिके तथा। तृतीया चैव माघस्य सथा भाद्रपदस्य च।। फाल्गुनस्याप्यमावास्या पौषस्यैकादशी तथा। आषाढस्यापि दशमी तथा माघस्य सप्तमी॥ श्रावरो चाष्टमी कृष्णा तथाषाढे च पूर्णिमा। कार्त्िकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पश्चदशी सिता। मन्वन्तराद्यस्त्वेता दत्तस्याक्षयकारकाः"। अ्रस्य शेषो हेमाद्रो- "आासु तोथमपि स्नात्वा तिलदर्भविमिश्रितम्। पितृनुद्दिश्य यो दद्यात्स गति परमां लभेत्"॥ इति। अत्र तोयमपीत्युक्त्या नित्यत्वम्। शूलपाणिना तु-अस्य शेषस्यालिखनात्काम्यत्वमेवासामुक्तम्। एवं यत्रैतादृशं किंचिश्नित्यत्वद्योतकं साक्षान्नित्यत्वोक्तिरकरणप्रत्य- चायश्रवसं वा तन्नित्यं श्राद्धमितरत्काम्यं श्रुतफलं वा तिथिवार- नक्षत्रादिष्वर्थवादादिकल्प्यफलं व्रा गुगान्तकल्प्याद्यादिषु। अति- विस्तरापसेस्तानि न लिख्यन्ते।

श्राद्धकालविवेचनम्।

अथ मृततिथिश्राद्धम। पित्रादिमृततिथौ त्वत्यावश्यक श्राद्धम्- "प्रतिसम्वत्सरं कार्य मातापित्रोरमृताहनि। पिनव्यस्याप्यपुत्रस्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य चैव हिग॥

इति ब्रह्मपुरारे वीप्साश्रवणात्।

"सर्वेषामेव श्राद्धानां श्रेष्ठं साम्वत्सरं मतम्। क्रियते यत्खगश्रेष्ठ पूजां गृह्लामि नो हरिः॥ न ब्रह्मा न च वै रुद्रो न चान्ये देवतागरा:। तस्माद्यत्नेन कर्त्तव्यं वर्षे वर्षे मृताहनि॥ न ण खगशार्दूल भोजकेन विशेषतः''।

इति भविष्यत्पुराणेडकररो दोषश्रवणाच्च। "भ्रातुज्यष्ठस्य" इति विशेषणादपुत्रस्यापि कनिष्ठस्य नावश्यकम्। अत एवोक्तम्-

"न पुत्रस्य पिता कुर्यान्नानुजस्य तथाग्रजः। अपि स्नेहेन कुर्यातां सपिएडीकरएं विना"॥ इति।

अत्र पित्रग्र जाभ्यां सपिएडीकरं पुत्रानुजयोर्न कर्त्तव्यमिति प्रतीयते न तु सर्वस्येति। तेन प्रेताभ्युदयकामनायामन्येन तयोस्तदपि कारयित्वा साम्वत्सरिकादि पित्रग्रजाभ्यां स्वयमपि तयोः कर्त्तव्यं न तु नित्यं स्नेहेनेत्युक्तत्वात्। मृताहनीति च मरणाधिकरणतिथि- सजातीयायां तिथावित्यर्थः। वत्सरान्ततिथेर्मृतिसम्बन्धाभावादह :- पदस्य च तिथिरूपचान्द्राहःपरत्वात्। सजातीयत्वं च तन्मास- तत्पक्षगतत्वेन प्रतिपन्नत्वादिना च।

"मासपक्षतिथिस्पृष्टे यो यस्मिन् प्रियतेऽइनि। प्रत्य्दं तु तथाभूतं क्षयाहं तस्य तं विदुः'॥ इति व्यासवचनात्। ५२

कालतत्त्वचिवचने

अत्राह:पदमहोरात्रपरम्। मरणाधिकरणाहोरात्रस्य तिथिस्पशश् तत्सम्बन्धरूपो मरणकाले विवक्षितो न तूदयास्तमयत्रिमुहर्त्तादि- सहवेन। "पारंगे मरणो नणां तिथिस्तात्कालिकी स्मृता" इतिवसिष्ठ- वचनात्। साम्वत्सरिकश्राद्धाधिकरणाहोरात्रस्य च तत्तिथ्या स्पर्शः शास्त्रतः श्राद्धयोग्यत्वेन निर्णीतया। वत्सरश्च चान्द्रश्चैत्रादिमासविशे- षरूपमासपक्षतिथिसम्बन्धलिङ्गात्। व्रैत्रादीनां चान्द्राणामेव मुख्य- त्वात्। "आब्दिके पितृकार्यें च मासश्चान्द्रमसः स्मृतः" इतिविशेष- वचनाञ्च। मासशब्दस्य चैत्रादिविशेषपरत्वं च सामान्यपरत्वे आनर्थक्यापत्तेः।

"चक्रवत्परिवर्त्तेत सूर्यः कालवशाद्यतः। अतः साम्वत्सरं श्राद्धं कर्त्तव्यं मासच्िह्नितम्॥। मासचिन्हं तु कर्त्तव्यं पौषं माघाद्यमेव हि। यतस्तत्र विधानेन स मास: परिकीतितः"॥

इति लघुहारीतवचनाच्चावगम्यते। सर्वे चैतन्मासनत्वविचेचने निष्क्रक्ष्यते। वत्सरान्तग्रहणाञ्च। यद्यपि सजातीयत्वनिरुपिकाया- माद्यमरणातिथिव्यक्तावपि "मासपक्षतिथिस्पृष्टे" इतिवचनादाद्यं साम्वत्सरिकश्राद्धं प्राप्नोति मासिकवत्। अत एव "आद्यमेकादशेऽ- हनि" इतिसाम्वत्सरिकपरत्वेनापि कैश्चिदृव्याख्यातं तथापि सा तिथिः सजातीयत्वनिरूपकतया श्राद्धाधिकरणतिथेरुपलक्षणमेव न तु तद्धिकरणमिति दर्शयति। वार्षिकसमाख्या च विध्यनुसारित्वा- द्वर्षान्ते भवं वार्षिकमिति व्याख्येया न तु वर्षे भवमिति। मासिके तु वक्ष्यते। वत्सरान्ते जाते मृताहनीति चार्थः। चान्द्रवत्सरस्य पूर्वतिथ्यन्तसमासत्वेन द्वितीयवत्सरादिभूतायास्तत्तिथे: पूर्ववत्सरा- न्त्यत्वाभावात्। अत एव सपिएडीकरएं विधाय गोभिलेनाप्युक्तम्- "अत उध्व सम्वत्सरे सम्वत्सरे प्रेतायान्नं द्द्यादस्मिन्रहनिःप्रेतः स्पात" इति।

श्राद्धकालववेचनम्।" ४११:

तेन साम्वत्सरिकश्रद्वस्य द्वितीयादिसम्वत्सराद्यमृततिथिस-

प्राप्तिरेत्र नास्नीति न तस्याद्यपदेन ग्रहणाम्। युक्त चैतत्। अन्यथै- कमेवा्दिकश्राद्धं प्रथममृततिथौ प्राप्तवचनादेकादशाहे क्रियमारां प्रेतदेवत्यं द्वितोयादि तत्तिथौ पितृत्वप्राप्तदेवत्यमिति विरूपं स्यात्।"

एतेनैतदपि निरस्तं वेदितव्यं यच्छलपाणिनोक्तम्। न च प्रथम- मासि कवार्षिका दिसमाख्याप्रकृतिभूता मासवर्षादिशब्दा अ्रजहत्स्वार्थ- लक्षणयकदिनाधिकमासादिपरा इति वाच्यम्। द्वितीयादिमासवर्षेषु तदनुंपपत्तेः। तस्मान्मृततिथेर्मृततिथिं यावत्त्रिंशत्तिथ्यात्मको मास- श्रान्द्रस्तादृश एव पष्ठयधिकशतत्रयतिथ्यात्मकः सम्वत्सरोSत्र मास: वर्षशब्दभ्यां विवक्षितः। एवं त्रिपक्षशब्दोऽपि ताद्वशपश्चचत्वारिंश- त्तिथ्यात्मकसार्द्धमासवचनः। मृततिथेरिति च दर्शादर्शश्रान्द्र इतिवद्वधौ पञ्चमी। तथाचान्त्यमृततिथेरेव पूर्वमासशब्दार्थत्वं न तु पूर्व तृततिथेरिति द्वितीयादिमृततिथिष्वेव प्रथमवर्षान्तर्गतासु प्रथमादिमासिकानि द्वितीय चैत्रशुक्कादिम्ृततिथिष्वेव प्रथमादिवार्षि काणीति। वार्षिकश्राद्धस्य वत्तरान्तमृततिथावेवोत्पन्नत्वेन वर्षे जाते भवंमित्येव समाख्याव्युत्पत्तेरौचित्येन प्रथमवार्षिकादे: प्रथम-

प्रथमादिम।सादिभूततिथिष्ववेतति वक्ष्यते।

सकललोकव्यवहारविरुद्धं चेदमभिधानम्। द्वितीयादिमृत- तिथिषु जातस्येव मृतस्याप्यद्य द्वितीयस्तृतीयो मासी लग्नस्तयोदश- मृततिथौ चाद्य द्वितीयं वर्षे लग्नमित्येवमाबालं व्यवहारात्। मासवर्षाद्यमृततिथेश्चावधिमात्रत्वे पूर्वदर्शवदुत्तरमासवर्षान्तगति- व्यवहाराभावप्रसङ्गात्। सवथा प्रथमवत्सरान्त्यमृततिथावाद्या- न्दिकम्। द्वितोयवत्सरान्त्यमृततिथौ द्वितीयमित्यादि।

४१२ कालतत्त्वचिवेचने

मृततिथिश्राद्धमामान्नेनापि कार्यम्।

इदं चाब्दिकश्राद्धं ग्रहराकाले तत्पूर्व प्रहरचतुष्टयत्रयरूपवेध काले वा प्राप्तं भोक्तृव्राह्मरालाभेSन्नेनैव तदलाभे आमान्नादिनापि तहिन एव कर्त्तव्यम्।

तथा च गोभिल :-

"दर्शे रविग्रहे पित्रोः प्रत्याब्दिकमुपस्थितम्। अ्रन्नेनासंभवे हेस्ना कुर्यादामेन वा सुतः"॥ इति।

दर्शे पित्रोः सुतो रवीति च सर्वमविवक्षितमुपलक्षणम्। आमपदेन च वितुषं तणडुलादि ग्ृह्यते न तु सतुषम्।

"सस्यं क्षेत्रगतं प्राहुः सतुषं धान्यमुच्यते। आमं वितुषमित्युक्त स्वित्नमन्नमुदाहतम्"॥

इति वशिष्ठवचनात्। प्रत्याब्द्रिकग्रहरं च "अन्नेनैवाब्डिकं कुर्या- द्वेस्ना वामेन न कचित्" इति वार्षिके सर्वथा साधनत्वन निविद्धस्या- मादे: प्रतिप्रसवार्थम्। अत एव तन्मासिकस्याप्युपलक्षणम्। अ्रमा- वास्यादिश्राद्धं तु तत्रामेन भवत्येव।

"श्राद्धविघ्ने द्विजातानामामश्राद्धं प्रकीतितम्। अमावास्यादिनियतं माससम्वत्सरादृते" ॥ इति हारीतवचनात्

श्रद्धस्य पाकश्राद्धस्य विध्नेऽसंभवे। माससम्वत्सरशब्दाभ्यां मासिकसाम्वत्सरिकोपादानम्। यत्तु "ग्रहणात्तु द्वितीयेऽहवि रजो- दोषात्त पञ्चमः" इत्यज्ञाः साम्वत्सरिकविषयं वचनं पठन्ति तदनुरूपं चानुतिष्ठन्ति तन्निमूलम्। पाकश्रद्वासंभवरूपश्राद्धविघ्नस्यैव प्रपश्चः कात्यायनेन दर्शित :-

श्राद्धकालविवेचनम्।

"आपद्यनग्नौ तीर्थे च प्रवासे पुत्रजन्मनि। हेमश्राद्धं प्रकुर्वीत भार्यारजसि संक्रमे" ॥ इति।

बौधायनेनापि-

"संक्रमेऽन्नद्विजाभावे प्रवासे पुत्रजन्मनि। हेमश्राद्धं सग्रहे च द्विजः शूदः सदाचरेत्" ॥ इति।

सग्रहवचनात्तत्कालापतितं ग्रहणनिमित्तकश्राद्वातिरिक्तमपि दर्शादिश्राद्धमामान्नादिनैव कर्त्तव्यम्। तत्र ग्रहणापुत्रजन्मनो: पक्वान् भोकत्रसंभवकृत: पाकश्राद्धासभवो द्विजाभावे च। पत्न्यभावतद्रजो- दोषैकाकिप्रवासतीर्थप्राप्त्यादिषु पक्त्रभावकृतः । आपदन्नाभावादिषु पाक्याभावकृत:। हेमश्राङ्धविधौ चान्नाभाव इत्यामान्नस्याफि ग्रहणम्। श्रत ए-

"आत्मनो देशकालानां विप्लवे समुपस्थिते। आमश्राद्धं द्विजै. कार्य शूद्राणां तु सदैव हि"॥

इत्युशनो वचनम्, सुमन्तुवचनं च-

"पाकाभावेऽधिक/रः स्याद्विप्रादीनां नराधिप। अपत्नीनां महाबाहो विदेशगमनादिभिः ॥ सदा चैव तु शूद्राणामामश्राद्ध विदुर्बुंधाः" इति।

विदेशगमनादिभि: पाकाभाव इत्यन्वयः। अपत्ीनामित्यषि हेतुगर्भविशेष रोनापत्नीकत्व प्रयुक्त: पाकाभाव एव विवक्षितः। तस्मा- देवंजातीयकानां पाकश्राद्धासंभवद्वारकमेव द्विजान्प्रत्यामहेमश्राद्ध- निमित्तत्वम्। संक्रमाध्न्यभावयोस्तु तदसंभवात्स्वतन्त्रयोरेव। अ्रग्न्य- भावे च यद्यप्यग्न्यधिकरणाकमग्नौ कररां न संभवति तथापि "अ्रग्न्य- भावे तु विप्रस्य, पाणावेवोपपादयेत्"इति पाशिहोमेन पाकश्राज्धमपि

४१४ कालतत्त्व विवेचने

संभवत्येव। अन्यथाधिकाराभावेन श्राद्धस्यैवाप्रापेस्तत्रामादिरूप साधनविधिरपि दुःस्थितः स्यात्। अत एव च-

*यावत्स्यान्नाग्निसंयुक्त उत्सन्नाग्निरथापि वा। आमश्राद्धं तदा कुर्याद्धस्तेऽम्नौ करणं भवेत्"॥

इति जमदश्निवचने पासिहोमश्रवामनुवाद एव।

स्मृतिरत्नावल्यां तु-

"आमश्राद्धं यदा कुर्याद्विधिज्ञः श्राद्धदस्तदा। हस्तेऽग्नौ कररं कुर्याद्ब्राह्मणस्य विधानतः"॥

इति वचना दामश्राद्धे साग्नेरपि पाशिहोम इत्युक्तम्। तत्रैव च पत्न्यभावे तद्रजोदोषे ग्रहातीर्थसंक्रमादिषु च पत्न्यग्निसंनिधानेऽपि पाकासंभवेप्यामश्राद्धमेव मुख्यमित्युक्तम्।

बोधायनादिवचनेषु[चामश्रद्धमविधाय हेमश्राद्धस्यैव विधानम्। पुत्रजन्मसमभिव्याहार,त्। तत्र तस्यैव मुख्यत्वात्। तथा च संवर्त्त :-

"पुत्रजन्मनि कुर्वीत श्राद्धं हेम्नैव बुद्धिमान्। न पक्केन न. चामेन कल्याणान्यभिकामयन्"॥ इति।

पुत्राजन्मातिरिक्तेषु तु यथा पक्कान्नासंभवे आमं तथा तदसंभवे हेम द्रष्टव्यम्। अन्नप्रकृतित्वेनामस्यान्तरङ्गत्वात्।

"आमान्नस्याप्यभावे तु श्राद्धं कुर्चीत बुद्धिमान्। धान्याञ्चतुर्गुऐोनैव हिररायेन सुरोचिषा"।

इति मरीचिवचनाञ्च। धान्यादेकैकब्राह्मणतृप्तिपर्याप्तान्नसिद्धि- समर्थात्।

श्राद्धकालवविवेचनम्।

"आमं तु द्विगुरं प्रोक्त हेम तद्वच्चतुर्गुणम्। अन्नाभावे द्विजातीनां ब्राह्मसस्य विशेषतः"।

इति हेमाद्रिधृतधर्मवचनैकवाक्यत्वात्। हेमाद्रिस्तु-श्राम।दिति व्याचख्यौ। हेम्श्चतुर्गुएत्वंच तावद्धान्यलाभपर्याप्तत्वम् 1 पूर्व- व्याख्याने हेम्न्र अमद्दगुएयं वित्रक्षितम्। तेन तस्य त्रैगुरायादौ तद्द्विगुणत्वं हेम्नो द्रष्टव्यम्। अमन्नैगुएयादिकं चोक्त व्यासेव-

"आमं ददद्धि कौन्तेय तद्दानं दविगुणं भवेत्। विशुएं चतुर्गुरां वापि न त्वेकगुणमपयेत्"॥ इति।

तस्यैव वचनान्तरम्-

"आमं ददत्तु कौन्तेय दद्यादन्नान्चतुर्गुराम्। सिद्धान्ने तु विधिर्यः स्यादामश्राद्धेऽप्यसौ विधिः॥ आवाहनादि सर्व स्यात्पिएडदानं च भारत । दद्याद्यञ्च द्विजातिभ्यः शृतं वाश्तमेव वा।। तेनाग्रौ कररं कुर्योत्पिएडांस्तेनैव निर्वपेत्"। इति।

पक्कद्विगुरास्थापि धान्यस्य दानेऽशक्तेन तत्पर्याप्तमपि देयम्।

"असमर्थोऽन्दनस्य धान्यमाशं स्वशक्तितः । प्रददयात्तु द्विजातिभ्यः स्वल्पाल्पामपि दक्षिणाम्"॥

इति वाराहपुरासत्। अत्र स्वशक्तित इत्यस्य पक्षान्तरविधाय- कत्वात्। अथोक्तद्वैगुरयादिपक्षाणां शक्तिकृतव्यवस्थानुवादकत्वमात्रे वैयर्थ्यापत्तेः। अश्यत इत्याशमिति विशेषणाञ्च ब्राह्मरौस्तद्धान्यं स्वगृहे पकत्वा भोक्तव्यं न तु कार्यान्तरे विनियोक्तव्यमिति सूच्यते। तञ्च ब्राह्मणाल्लब्धमेव। क्षत्रियादिलब्धं तु सुखेन यथेष्टं विनियोज्यम् तथा च व्यास :-

४१६ कालतत्त्वचिवेचने

"हिररायमामं श्राद्धीयं लब्धं यत्क्षत्रियादितः। यथेष्टं विनियोज्यं स्यान्दुक्षीयादुब्राह्मणात्स्वयम्" ॥ इति।

कत्नियादविव इत्यादिशब्देन वैश्य एव ग्रृह्यते। शुद्राल्ल्घस्य तु भोजन एव स्वोये परकीये वा विनियोगो न यथेष्टं नापि ब्राह्मण- लब्धवत्स्वभोजन एव।

"आमं शूदरस्य यकिंचिच्छ्राद्धिक प्रतिगृह्यते। तत्सवं भोजनायालं नित्यनैमित्तिके न तु"॥ इति षट्त्रिशन्मतात्। हिरसयं तु ततो लब्धमपि नित्यादावपि विनियोज्यमित्युक्त तत्रव- "हिररायं तत्पुनः श्राद्धे गृहीते नैव दुष्यति। तेन नित्यक्किया: कार्या हिरएयं नान्नमुच्यते"॥ इति। पिएडदाने आमात्साधानान्तरमप्युक्त षद्त्रिशन्मते- "आमश्राद्धं यदा कुर्यात्पिएडदानं कथं भवेत्। गृहपाकात्समुद्धृत्य सक्तुभिः पायसेन वा। पिएडान् दद्याद्यथालाभं तिलैः सह विमत्सरः" इति। "गृहपाकात्समुद्धृत्य पिएडान् दद्यात्"इति प्रधानभूताद्गृह- पक्वादोदनादुद्धृतेन तदेकदेशेनेति साधनान्तरविधिः। हेमश्राद्धे- ऽप्येवमेव।

"गृहपा कात्समुद्धृत्य सक्तु भिः पायसेन वा। पिएडप्रदानं कुर्वीत हेमश्राद्धे कृते सति"॥ इति भविष्योत्तरात्। शूद्रकर्तृकेऽप्यामादिश्राद्धे पिएडदानमोदनादिना भवति। 'शूद स्तु गृहपाकेन तत्पिएडान्निर्वपेत्तथा। शक्तमूलं फलं तस्य पायसं वा भवेत्स्मृतम्"॥

श्राद्धकालविवेचनम्। इति हेमाद्रिलिखितान्भ्रविष्योत्तरात्। पिएडनिर्वपणार्थमिति शेष:। 'स्त्रीश द्राश्च सधर्माणः" इतिवचनात्। "अन्नाभावे द्विजाभावे प्रवासे पुत्रजन्मनि। हेमश्राद्ध सग्रहे च सदा स्त्रोशू द्रयोरपि"॥ इति भविष्योत्तरवचनाञ्च स्त्रीकर्तृकमपि सर्व श्राद्धमामादि- साधनकं पायसादिसाधनकपिएडकं च भवति। पूर्ववचनेषु पिएड- दानग्रहसाञ्च तन्रैवामातिरिक्तमप्योदनादिसाधनं भवति विकिरादौ त्वाममेव। "आमश्राद्धप्रदः पिराडांस्तथाग्नौ करणं च यत्। तद्दद्यात्त्र तेनैवयत्किचिच्छाद्धिकं भवेत्"॥ इति प्रचेतोवचनात्। आमादिश्राद्धे च प्राणाहुत्यादिकं लुप्यते। मन्त्रेषु तु केषुचिदूहो (१) मरीचिनोक्त :- "आवाहने स्वधाकारे मन्त्रा ऊह्या विसर्ज्जने। अन्य कर्मएयनूह्याः स्युरामश्राद्धविधि: स्मृतः" ॥ इति। (१) ऊहस्वरूपं व्याकरणाध्ययनप्रयोजनप्रसङ्गेन पातञ्ञलमहा- भाष्ये प्रतिपादितम्। तद थथा- ऊहः खल्वपि, न सर्वैलिङैरन च सर्वाभिर्विभक्तिभिर्वेदे मन्त्रा निगदितास्ते चावश्यं यज्ञगतेन पुरुषेण यथासमयं विपरिणमयि- तव्यास्तान्नावैयाकरणः शक्कोति विपरिणामयितु' तस्मादध्येयं व्या- करणम्" इति महाभाष्ये। कैय्यटप्रदीपे-"ऊहः खल्वपीति-इह- यस्मिन्यागे इति कर्तव्यतोपदिष्टा यागान्तरेणोपजीव्यते सा प्रकृतिः। येन चोपजीव्यते सा विकृतिः। प्रकृतिवद्धिकृतिः कर्तव्येति मीमांस- कर्व्यवस्थापिते न्याये प्रकृतिप्रत्ययादीनामूहं वैयाकरणः सम्यग्वि- जानाति। तत्राग्नेर्मन्त्रोऽस्ति-"अग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामि" इति। तत्र 'सौर्ये चरुं निर्वपेदबरह्मवर्चसकामः" इति सौर्यें चरौ मन्त्र ऊह्यते "सूर्याय त्वा जुषटं निर्वपामि" इति। गाङ्गतापादनं मुख्य ऊहः। अत्र श्राद्धे त्वसी गौण इति। ५३

कालतस्वविवेचने

आवाहने तत्तन्मन्त्रे "पितृन् हविषे अत्तव" इत्यत्र स्वीकर्त्तव इत्यूहः। विसर्जने तन्मन्त्रे "तृप्ता, यात"इत्यत्र त्प्स्यतेति। "नमो वः पितरः" इति मन्त्रः स्वधाकारः। तत्र "इष" इति पदस्य स्थाने आमायेत्यूह इति हेमाद्रिः। तदयुक्तम्-रसशुष्मादिपदवदिष इति पदस्याशास्यान्नप्रतिपादकत्वेन प्रदेयान्नप्रतिपादकत्वाभावात्।

तेन पूर्वेषां तु स्वधाकार इतिवत्स्वधा पित्र्यहविर्दानं तत्करणं स्वधाकारस्तदङ्गमन्त्र इदमन्नमित्यादिस्तत्रकब्राह्मणभोजन-

कार्य इति स्वधाकार इत्यस्यार्थः। इदं च प्रसङ्गादुक्तम्।

आमश्राद्धाधिकारिनिरूपणम्।

सप्रकारकमामा दिश्राद्धं ग्रहणादन्यत्र मृताहे द्विजानां न भवति। "माससम्वत्सरादूते" इति पूर्वलिखितवचनात्।

"अनग्निकः प्रवासी च यस्य भार्या रजस्वला। आमश्राद्धं द्विज: कुर्यान्न तत्कुर्योन्मृताहनि" ॥ इति। "पुष्पवत्स्वपि दारेषु विदेशस्थोऽप्यनग्निकः। अन्रेनैवाब्दिकं कुर्याद्धेस्ना वामेन न क्वचित्"॥

इति मरीचिलौगाक्षिवचनाभ्यां च। अ्न्नेनैवाव्दिकं कुर्यान्त- दहरेव। तेन पत्न्यां रजस्वलायामपि तदहरेवान्नेनैवात्मादिपक्केन सर्वस्यापि साम्वत्सरिकमासिकश्राद्धानुष्ठानमुचितम्।

यत्तु-'मृताहनि तु संप्राप्ते यस्य भार्या रजस्वला। श्राद्धं तदा न कर्त्तव्यं कर्त्तव्यं पश्चमेऽहनि"॥

इति हेमाद्रिमाधवादिलिखितं वचनं तदस्य मृतस्य श्राद्धकर्त्री भार्या रजस्वलेति व्याख्येयम्। न तु यस्य धाद्धकर्तुर्मर्या रजस्वलेति।

श्राद्धकालविवेचनम्। ४१E

हेमाद्रिस्तु "पाशिग्रहणाद्धि सहत्वं कर्मसु" इति वचनेन गृह- स्थस्य श्राद्धऽपि भार्यया सहैवाधिकारात्तस्याश्च रजस्व्रलादशायाम- शुचित्वेनानधिकारे व्यासज्यवृत्तर्भर्तृगतस्याप्यधिकारस्य विघाता- त्स्यास्तदृशापगम एव श्राद्धमुचितमिति यस्य श्राद्धकर्नुरित्यादि- रेव मृताहनीति वचनार्थः। पुष्पवत्स्वपीति वचनं सहाधिकृत- भार्यान्तरसन्भ्ावविषयमित्याह।

ननु दम्पत्योः सहाधिकारप्रतिपादकं "पासिग्रहणाद्दि" इति वचनं हिशब्दस्वरसादनुवादरूपं न्यायमूलकं श्रौतस्मार्त्ताग्निसाध्य- कर्मविषयम्। तेष्वेवोभयसंयोगेनोत्पन्नानाम ग्नीनामधिकारि विशेषण

धिकारस्य न्याय्यत्वात्। पूर्त्तव्रतादिषु तु पृथगेवाधिकार इति तावन्मिताक्षराकारादिभिरुक्तं युक्तं च। श्राद्धे च निरग्नीनामप्यधि- कारात्पत्नीसाध्यकर्माघटितत्वाञ्च निरग्निकर्तृ के श्राद्धे कथं पत्न्याः सहाधिकार:।

न च श्राद्धाङ्गपाकस्य मध्यमपिएडप्राशनस्य च पत्नीस,ध्य- त्वात्कथं श्राद्धकर्मरास्तत्साध्यकर्माघटितत्वं पत्नीशब्दश्च यज्ञस्वा- मिवचनोऽधिकाराभावे कथमिति वाच्यम्। पाके आत्मादेः कर्त्रन्तरस्यापि विधानात्पिएडप्राशनस्य च काम्यत्वेन पाक्षिकत्वात्। पितृपितामहादिगततृप्युद्धारादिरूपफलार्थें मृतपित्रादिकस्यामावा- स्याद्यवच्छ्िन्नजीवनवतोऽकरणप्रत्यवायपरिहारार्थे वा श्राद्धे पितृ- त्वाद्यनिरूपिकायास्तस्या: फलभागित्वाभावेन तदूपयज्ञस्वामित्वा- संभवात्तत्र पत्नीशव्दस्य भार्यामात्रवचनत्वाच्च।

अत्रोच्यते-पत्न्यां रजस्वलायां पश्चमेऽहनि श्राद्धानुष्ठाने तया सह तत्राधिकारं हेतुमधिकृतभार्यान्तरसन्भावे चक्यांचिद्जस्व लायामपि तहिन एव तदनुष्ठानं वदतो हेमाद्रे: साग्निककर्तृक

४२० कालतत्त्वविवेचने

श्राद्धविषयमेवेदं सर्वमभिमतम्। "मृतेऽदनि"इत्यादि वचनमूलकमेवेदं हेमाद्ररेमिधानम्।

"अपुत्रा तु यदा भार्या संप्राप्ते भर्तुराब्दिके। रजस्वला भवेत्सा तु कुर्यात्तत्पञ्चमेऽहनि"॥

इति श्रोके गौतमघचनसमानार्थतयैतस्यापि वचनस्येतरसकल- निबन्धकारवद्व्याख्यानेऽधिकारिरयाः स्त्रिया अशुद्धौ तदन्ते श्राद्धानुष्ठानस्य जननमरणाशौचवत्यायात्, "देये पितृगां श्राद्धे तु आशौचं जायते यदि। तदाशौचे व्यतीते तु तेवां थ्राद्धं प्रदीयते॥ शुचोभूतेन दातव्यं था तिथि: प्रतिपद्यते। सा तिथिस्तस्य कर्त्तव्या न त्वन्या वै कदाचन" ॥

अत एव निरसिकविषयमपीति तु हेमाद्रयुक्तार्थसंग्रहग्रन्थमात्र- दर्शिनामल्यज्ञानां भ्रम एव। फलभागित्वरूपो ह्यधिकार: श्राद्धे पतन्या सह न संभवत्येवेत्यधिकारिविशेषएरूपे एवाधिकारे तत्सहत्वम्। तदपि मिमित्तरूपे न संभवतीत्यग्निरूप एव तत्।

नन्वेवमात्रास्यादिश्राद्धमप्यग्निसाध्यं साग्निकस्य पत्यां रज- स्वलायां न स्यात्। सहाधिकारात। मैतम्। भवत्येव तत्तदा। आमादिश्राद्धविधानात्। श्राद्धस्यैवा- भावे साधनविधेरसंभवात्। न चागनिविषयं तत्। तस्य पृथग्ग्रहणात्। "अनग्निकः प्रवासी च यस्य भार्या रजस्वला" इत्यादि। स्मृतिरत्नावल्युदाहतेन 'आमश्राद्धं यदा कुर्यात्" इति वाक्ये- नामश्राद्धे पासिहोमविधानादशनिसाध्यतापि तस्य नास्तीति संभव-

श्राद्धकालविवेचनम्।

त्येव पत्न्यनधिकारेऽपि तत्। आव्दिकमेव तु "न तत् कुर्यान्मृता- हनि" इत्यामप्रतिषेधादन्नेनैव कर्त्तव्यम्। अग्रिहोकाङ्गकं पत्न्या अशुद्धौ न संभवति। किं च मृताहनीति वचनस्य पत्न्यां रजस्वलारया सहाधि- कारिएयास्तस्या अशुचतित्वाद्यच्छ्राद्वं न कर्त्तव्यं तन्मृताहन्येवेति परिसंख्यार्थत्वेन व्याख्नातु शक्यत्वादमावास्यादिश्राद्धं पत्न्यां रजस्त्रलायामपि कर्त्तव्यमेंव। न च परिसंख्यार्थत्वे "पश्चमेSहनि"इत्यपि विधानाद्वाक्यभेदः प्रसज्येत। पञ्चमेऽहनीत्येव तु विधौ तदा न कर्त्तव्यमिति निषेधो. "न गिरा गिरेति ब्रयात्" इतिवदनुवाद: संभवतोति वाच्यम्। परिसंख्याया एव केवलाया विधानात्। पञ्चमेऽहनीत्यस्य "देये पितृशां श्राद्धे तु"इत्यंतद्वचनादेव प्राप्तत्वात्। अत एव तस्य रजोनिवृत्तिका लोपलक्षणातापि। तेन श्राद्धकतुर्भार्यायां रजस्वलाया-

शुद्धौ भव्त्येव हेमाद्रे: संमतम्। परमार्थतर्त्विदमयुक्तम्। तथाहि-अग्निंसाध्येऽपि श्राद्धे न पत्न्या अधिकार: संभवति। फलभागित्वं ह्यधिकाए। स्वाम्यपर्यायो परिभावार्थकाधिशब्दयोगात्तत्सिद्धयर्थ षष्ठादे. सर्वकर्मणां फलव-

प्रयोगः। न च नित्यनैमित्तिकश्राद्वषु पतन्या: फलभागित्वं संभवति। पूर्वोक्तान्न्यायात। पाशिग्रहणद्धीति वचन तु न्यायपाप्तसहत्वा- नुवादः। तेन पुत्रकामश्राद्धादौ. भवतु पत्या अप्यधिकारो न तु सर्वत्राग्निस्ाध्येऽपि। न चैवमाधानगतात्मनेपदादिविरोधः। अ्रग्निस्वामिगतस्यैव फलस्य जननात्। पुरुषस्यापि तत्स्वामित्वात्। अभन्यस्वामित्वाद् (१) (१) द्वि० पु० इदं नास्ति।

४२२ कालतत्त्व विवेचने

अग्न्यस्वामिगतं फलं न जनयन्त्यग्निसाध्यानि कर्माणि किन्तु तत्स्वामिगतमेवेत्येतावदात्मनेपदादिनावगम्यते, न तु सर्वस्वामि- गतफलजनकता। यत्र दम्पत्योरन्यतर एव रक्षोरोगपापादिगृहीतस्तत्र तत्परिहारार्थराक्षोघ्नीपवित्रेष्टयादौ तदसंभवात्। यज्ञस्वामियजमान- भार्याकर्तृकत्वेन चावगतानां पदार्थानामाज्यावेक्षणादीनां यजमान- सार्याकर्तृकत्वमात्रं तत्र संभवतस्त्याग।योगादगृह्यते। सत्रे कस्मिश्चि- द्यजम ने नष्टं प्रतिनध्युपादानेन सप्तदशकर्तृकत्वमात्रवत्। फलि- संस्कारास्तत्र स्त्रिया भवन्ति न वेत्येवमादिविस्तरभिया न विच्ार्यते।

तेन यथान्यतरफलार्थान्यप्येवंजातीयकान्यविरोधादुभयस्वा- मिकेष्वप्यग्निषु भवन्ति तथा श्राद्धमपि भविष्यति। अशुचिभूतया तु पत्न्या स्वसाध्यपदार्थानां कर्तुमशक्यत्वात्तद्वटितप्रयोगाणि तानि तस्यां रजस्वलायां माभूचन्। श्राद्धं तु स्वयंपाकादिनां कत्तुं शक्यमेवेति सहाधिकारवशात्पत्न्यां रजस्वलायां श्राद्धं न भवतीति यत्किंचिदेव।

ननु भवतु हेमाद्रीर्य सह्ाधिकारन्यायोपन्यसनमयुक्तम्। वचनादेव तु मृताहनीत्यादिकात्सर्वेषामप्ययमर्थोऽस्तु, मृतभार्याविष- यत्वे तस्य न्याय।देव तदर्थप्राप्तेरानर्थक्यापत्तेः कर्तृ भार्याविषयत्वा दिति चेन्न ।

"अपुत्रा तु यदा भार्या" इत्यादिवन्न्याय्राप्तस्यैवार्थस्योप- निबन्धनात्। पवंजातीयकाना भूयसां वचनानां स्मृतिषूपलब्धेः। वाचनिकत्वे चास्यार्थस्यानृतुमदधिकृतभार्यान्तरसत्वेऽपि कस्यां चिदपि तादृश्यां पश्चमेऽहन्येवानुष्ानं स्यात्। वचनाविशेषात्। इदं च दूषरां,सहाधिकारन्यायमूलकत्वेऽपि द्रष्टव्यम्। कस्यांचि- दप्यशुचिभूतायां तावद्व्यासक्ताधिकारविदघतावश्यंभावात्। ऋत्वि-

श्राद्धकाल विवेचनम्। ४२३

ग्वद्गुणभाव एव पत्या: परं कारणतावच्छेदकावच्छ्न्नयत्किञ्चि- त्सत्वे कार्योपधानाद्यस्यां कस्याश्चिदपि भूतायां स्यादनुष्ठानम्। तदा च सहाधिकारोक्तिरनुपपन्ना। मृताहनीति वचनेन तदाननुष्ठानमुक्तम्। पुष्पवत्स्वपीति वचनेन चानुष्ठानम। तयोरेवं व्यवस्था क्रियते न तु न्यायः कश्विदुपन्यस्यत इति चेत्। न। भार्यान्तरस्याधिकृतत्वोक्ति- वैयर्थ्यात्। एकभार्येंगा तस्यां रजस्वलायां तदा श्राद्धं न कर्त्तव्यम्। अनेकभायेण तु तदापि कस्यांचिदरजस्वलायां तिष्ठन्त्यां कर्त्तव्यम्। ज्येष्ठायां वा रजस्वलायां न कर्त्तव्यम्। तस्यां शुचिभूतायां कनिष्ठायां तादृश्यामपि कर्त्तव्यमित्येवंरूपाया एव व्यवस्थाया: सुवचत्वात्। वस्तुतस्तु पूर्वव्याख्याप्रकारेण तयोभिन्नविषयत्वान्नैव व्यवस्था पेक्षास्तीति यत्किश्चिदेवैतत्। तस्मादेकमार्यः सान्निकोऽपि तस्यां रजस्वलायामन्नेनैव मृताह एवा्दिकमासिकश्राद्धं कुर्यात्। तद्भिन्नं त्वमावास्यादिश्राद्वमामेनैव। पाकसंभवे पाकेनापि वां। श्राद्धकर्त्री स्त्री रजस्वला चेन्मासिकमाब्दिकं च रजोनिवृत्तौ कुर्यादामावास्यादि निमित्तं तु तस्या लुप्यत एवेति। आशौचे न तु क्षयाहश्राद्धप्रतिबन्धे आशौचान्त्यदिनोत्तरदिने तत्कर्त्तव्यम्। "देये पितृणां श्राद्धे तु"इति पूर्वोक्तादृष्यश्ङ्गवचनात्। देयवि- शेषरं मृताहातिरिक्तश्राद्धव्यावृत्त्यर्थम्। तेषाम्- "दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्यायः पितृकर्म च। प्रेतपिएडं क्रियावर्जमाशौचे विनिवर्त्तते"॥ इतिशङ्गचचनाददेयत्वात्। मृताहश्राद्धस्य तु विघ्नमात्रे देयता। "श्राद्धविघ्ने समुत्पन्ने मृताहेऽविदिते तथा। एकादश्यां प्रकुर्वीत कृष्णपक्षे विशेषतः"॥

इति लघुहारीतवचनात्। मृताहे इति श्राद्धविन्ने समुत्पन्न इत्यस्यापि विशेषं मध्यगतत्वेन विशेषाग्रहसात्साकाङ्क्षत्वाच्च

४२४ कालतत्वविवेचने

अत एव तत्रैव कालान्तरानुष्ठानाचारः। यध्पि चात्र कालविशेषा- बच्छ्िन्नादेयतोक्ता न तु देयतासामान्यम्। तथापि त्वर्थादपि ताव- त्सिद्धं तदुपजीव्यदेयतोक्त्यात्र विशेषलाभो घटत एव। यथा "अग्नेय्य ग्नीध्रमुपतिष्ठते"इत्यत्र स्तोत्रादिद्वारविशेषविनियोगेन सिद्ध- स्य क्रतुसम्बन्धसामान्यस्य लाधवायोपजीवनात्प्रकृताग्नेय्यीविशेष- लाभः। तत्रत्यकालविशेषस्य तु "न त्वन्या वे कदाचन"इत्यत्र निषे- धान्मुताहप्रत्यासन्नमुख्याशौचानन्तरदिनापेक्षया गौएत्वम्। निषेधा- र्थमपुजीव्यस्य तस्य सर्वथा प्रतिषेद्धुमशक्यत्वेन प्रतिषेधस्य संभवविषयत्वात्। तेनाशौचानन्तरदिनेऽपि प्रमादादिनाऽकररे तदुत्तरायामावास्यायां तत्रापि कथश्चिदसंभवे कृष्णैकादश्यां तत्रापि तथात्वे शुक्लायां तस्याम्। "मासिकाब्दे तु संप्राप्ते अन्तरा मृतसूतके। वदन्ति शुद्धौ तत्कार्य दर्शे वापि विचक्षणः"॥

इति षट्त्रिंशन्मते, "श्राद्ध विध्ने समुत्पन्ने त्वन्तरा मृतसूतके। अमावास्यां प्रकुर्वीत शुद्धावेके मनीषिणः"॥ इति व्यासवचने चामावास्याया अप्याशौचविघ्ने विधानात्। "कृष्यौकादशी तत्र विशेषतः" इत्युक्त्या सूचिता चानुकल्पभूता शुक्लैकादशी विघ्नसामान्ये विदितपि विशेषचिहितकालासंभवे अत्राप्याकाङ्क्षया ग्राह्या। पाकासंभवादिनाव्दिकविघ्ने तु तदुत्त- रामावास्यायां कृष्णैकादश्यां वा तत्कर्त्तव्यम्। "व्यापन्नोऽप्याब्दिकं नैव कुर्यादामेन कर्हिचित्। अन्नेनेदममायां, तु कष्णो वा हरिवासरे"॥ इति कार्ष्णाजिनिवचनात्। "कृष्णपक्षे विशेषतः'' इति वचना- क्लेकादश्यामपि। व्याध्यादिनाऽशक्तेन तु पुत्रादिना तददिन

श्राद्धकाल विवेचनम्। ४२५

एवान्मेन कारणीयम्। अनुपादेयकालानुरोधेनोपादेयकर्तृ प्रतिनिधे- न्याय्यत्वात्। "व्यापन्नोऽपि" इति वचनं तु न व्याध्याद्यापद्विषयम्। तदामेनापि कर्त्तुमशक्यत्वादामनिषेधसाहचर्यात्तस्य पाकासंभव- रूपापद्विषयत्वात्। प्रतिनिधिनाप्यसंभवे सामान्यवचनादमावा- स्यादिषु। यत्तु-

"एकोदिष्टं तु कर्त्तव्यं पाकेनैव सदा स्वयम्। अभावे पाकपात्राणां तदहः समुपोषयेत्"॥

इति श्राद्धचिन्तामरयादिषु लिखितं स्वकालाकररानिमित्तोप- वासरूपप्रायश्चित्तविधायक सदुत्तरकालकर्त्तव्यतासूचकं स्वयमिति वचनात्प्रतिनिधिनिषेधकं च वचनं तन्मासिकैकोद्दिष्टविषयम्।

मासेऽन्यस्मिस्तिथौ तस्मिच्छ्राद्धं कुर्यात्प्रयत्नतः"॥

इति देवलवचनेन-

"मासिकं चोदकुम्भं च यद्यदन्तरितं भवेत्। तत्तदुत्तरसातन्त्र्यादनुष्ठेयं प्रचक्षते॥

इति वचनैकवाक्यतया मासिकविषयेरौकचाक्यत्वात्। अ्रत एतद्हरुपवासेनैव श्राद्धस्थानीयेन तद्करणाप्रायश्चित्तेन वा कृतार्थ- त्वादकोदिष्टं पुनर्न कर्त्तव्यमेकादश्यादिषु"इति श्राद्धचिन्तामरायुक्ति :-

"यस्यैतानि न दत्तानि प्रेतश्राद्धानि षोडश। पिशाचत्वं स्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि"॥

इति वचनोक्तदोषापादनेन तिथितत्त्वकृता दूषिता। एवं हि चदन् षोडशश्राद्धरूपकोद्दिष्टविषयमिदं वचनमिति मन्यते। ५४

४२६ •कालतत्त्वचिवेचने

"तदहश्चेतप्रदुष्येत केनचित्सूतकादिना। सुतकानन्तरं कुर्यात्पुनस्तदहरेव वा"।।

इत्युत्तरमासगतवत्िथिरूपकालविधायकम त्रिवचनमपि मासिक- विषयमेव। पूर्ववचनैकवाक्यत्वात्। यस्य तु मररातिथिरेव न ज्ञायते तन्मासस्तु ज्ञायते तस्य साम्वत्सरिकं तन्मासगतायाममाचास्यायां कर्त्तव्यम्।

"न ज्ञायते मृताह्श्चेत्प्रमीते प्रोषिते-सति। मासश्चेत्पतिविज्ञातस्वददर्शे स्यान्मृताहनि"॥

इति बुहस्पतिवचनात्। मृताहनि यत्कर्त्तव्यं तदिति शेषः प्रोषित इति मृततिथ्यज्ञानकारणोपलक्षराम्। अत एव सामान्यती

"मृताहं यो न जानाति मानवो विनतात्मजः। .तेन कार्यममावास्यां श्रद्धं साम्वत्सरं नृप"।। इति।

श्राद्धविघ्न इति मरीचिवचनास्तन्मासकृष्णशुक्लैकादश्योर्वा। यद्यपि चात्र कृष्णपक्षे विशेषत इत्युक्त्या शुक्कैकादश्यनुकल्पस्तथापि शुक्कपक्षे मृत इति ज्ञाने सैव ग्राह्या। पक्षस्याप्यज्ञाने तु सानुकल्प इति द्रष्टव्यम्। यदा तु मरणतिथिरेव ज्ञायते न तन्मासस्तदा मार्गमाघभाद्रमासानामन्यतमे मासि तत्तिथौ कार्यम्।

·"दिनमेव विजानांति मासं नैव तु यो नरः। मार्गशीर्षेऽथवा भाद्े माघे वाथ समाचरेत्"॥ इंति भविष्यत्पु- :राखात्।

अत्रापि शुक्कपक्षज्ञाने तद्गता तत्तिथिः। नो चेत्कृष्णपक्षगतैव। तस्य पित्रये प्रशस्तत्वातू। तिथिमासयोरुभयोरपि मरणासम्बन्धिनो-

श्राद्धकालविवचनम्। ४२७

रज्ञाने प्रस्थानोत्तरमेव यस्य जीवनवार्त्ता न ज्ञाता तन्मृताहश्राद्धे. प्रस्थान दिनमासौ ग्राह्यौ।

"दिनमासौ न विज्ञातौ मरणास्य यदा पुनः। प्रस्थानदिनमासौ तु ग्राह्यौ पूर्वोक्तया दिशा"॥

इति बृहस्पतिवचनात्। पूर्वोक्तया दिशेत्ययमर्थः-प्रस्थानस्यापि मासज्ञाने दिनाज्ञाने तत्मासामावास्यादिषु, मासाज्ञाने दिनज्ञाने च मार्गशीर्षादिषु प्रस्थानतिथाविति, शुक्कपक्षतदज्ञानयो: पूर्ववत्।

यदा प्रस्थानस्यापि दिनमासयोरज्षानं यस्य वा प्रस्थानोत्तर बहुकालं जीवनवार्त्ता श्रुतैव पश्चान्तन्मरणं ज्ञातं न तु. तहिनमासौ

तौ पूर्वोक्तक्रमेण तुइति भविष्योत्तरात्। पूर्वोक्त क्रमेणत्वित्ययमर्थ :- मरणवार्त्ताश्रवरसम्बन्धिमासमात्रस्मररो तदमावास्यादिषु.। तद्दिन- मात्रस्मरणे मार्गशीर्षादिसम्बन्धिनि तहिने। शुक्कपक्षतदज्ञानयोःः पूर्ववत्। यस्य तु मररातच्छ वराप्रस्थानानां सर्वेषामपि दिनमासयो रज्ञा नं तदाब्दिकविषये प्रभासखरडम्-

"मृतस्याहर्न. जानाति मासं वापि कथंचन। तेन कार्यममावास्यां श्रद्धं माघेऽथ मार्गके" ॥इति।

कथंचनेति मरणादिरूपेश केनापि चिहेनेत्यर्थः।

यस्य त्वक्षातदेशगतस्य जीवनमरणान्यतरानिर्धारणात्पञ्चदश वर्षाणि प्रतीक्ष्य पश्चात्प्रतिकृतिदाहाद्योध्वेहिकं क्रियते तस्य दाह कालीनतिथावेवाब्दिकं मासिकं च कार्यम्। तथा च जातूकरार्यः-

"पितरि प्रोषिते यस्य न वार्त्ता नैव चागतिः। ऊध्वं पश्चद्शाद्वर्षात्कृत्वा तत्प्रतिरूपकम्॥

४२८ कालतत्वविवचने

कुर्यान्तस्य च संस्कारं यथोक्तविधिना ततः। तदानीमिव सर्वाशि प्रेतकर्माणि संचरेत्"॥ इति।

तदानीमिव तदानीं मृतस्येव। अनेन सर्वत्र दाहदिनस्यावधित्व- मुक्तम्। भविष्योत्तरे तु तदादीन्येवेति पाठः। इयं च पश्चदशवर्ष- प्रतीक्षा पितृविषया पितरीतिवचनात्।

यत्तु- "यस्य न श्रूयते वार्त्ता यावद्द्वादशवत्सरम्। कुश पुत्रकदाहेन तस्य स्यादवधारगम्। इति बृहस्पतिवचनम्-

"प्रोषितस्य यदा कालो गतश्चेद्द्वादशब्दिकः। प्राप्त त्रयोदशे वर्षे प्रेतकार्याशि कारयेत् ॥ जीवन् यदि स आगच्छेद्घृतकुम्भे नियोजयेद। उद्धृत्य स्नपयित्वास्य जातकर्मादि कारयेत् ॥ द्वादशाहं व्रतचर्या त्रिरात्रमथवास्य तु। स्नात्वोद्वहेत तां भार्यामन्यां वा तदभावतः॥ अग्नीन घाय विधिवद्गव्रात्यस्तोमेन वा यजेत्। अथेन्द्राग्नेन पशुना गिरिं गत्वा च तत्र तु। इष्टिमायुष्मतीं कुर्यादीप्सितांश्चकतू'स्ततः"।

इति वृद्धमनुवचनं च तत्पित्रतिरिक्तविषयम्। जीवन्नित्यादि तु पितर्यप भवत्येव। व्रतचर्या ब्रह्मचर्यारूपा। पश्चाशद्वर्षन्यूनवयस्कस्य पञ्चदशवर्षप्रतीक्षा तद्धिकवयस्कस्य द्वादशवर्षाणीति केचित्। "तस्य स्यादवधारणम्" इतिवचनाञ्च भतृ मरणरूपनिमित्तावधारण- प्रयुक्त तन्भार्याया एकचित्यारोहरोन पृथक्चित्यारोहरोन वा मररमपि- भवत्येव। न च वस्तुतो मरणाभावेऽपि तस्याः प्रत्यवायः। शास्त्रीय- व्वात्तदवधारसस्येति दिक।

४२ह

अथ पार्वणश्राद्धकालाः ।

एते चामावास्यादयः क्षयाहातिरिक्ता नियमेन पार्वणश्राद्धकालाः। एतेषु यानि श्राद्धानि विहितानि तानि पार्वसविधिना त्रिपुरुषोद्देशे- नैव कार्याणीत्यर्थः। अत एवोक्तं करावेन-

"एकमुददिश्य यच्छ्राद्धमेकोद्दिष्टमुदीरितम्। त्रीनुद्दिश्य तुयत्तद्धि पार्वएं समुदोरितम्"॥ इति।

यद्यपि पार्वणशब्द: पर्वणि भवमिति व्युत्पत्या दर्शश्राद्ध एव मुख्यः, तद्धर्मकत्वात्, इतरत्र गौरास्तथाप्येकोदिष्टेऽपि तद्धर्मातिदेशे सत्यपि तन्रापरयोगात्तद्व्यावृत्त: केषुचिदेव श्राद्धेषु प्रयोगे निमिन्त- भूतोऽभिधेयदर्शश्राद्धगुए एवानेन वचनेन प्रदश्यते। ते च त्रयः पुरुषाः पितृपिंतामहप्रपितामहा एव। सत्यपि दशें श्राद्धद्वये मातामहश्राद्धस्य ततो.भिन्नस्य: पितृ्राद्धविक्कतित्वादितर- श्राद्धेषु पितृश्राद्धधर्मातिदेशस्यैव युक्तत्वादिति पूर्वमुक्तम्।: मातामह- श्राद्धप्राप्तिश्च यर्थतेषु तदपि पूर्वमेवोक्तम्। पार्वसविकृतित्वं च सर्वश्राद्धानां श्राद्धशब्दवतत्वाख्य चोदना सामान्याङचनाञ्च। तथा न मत्स्यपुरारो-

*एतदग्निमतः प्रोक्तमन्वाहाये तु पार्वरम्। यथेन्दुसंक्षये तद्वदन्यत्रापि निमद्यते"॥

यर्द्यापि द्वितीयं मत्स्यपुराणवचनम्-

"ततः प्रभृत्तिसंक्रान्तावुपरागादिपर्वसु। त्रिपिएडमाचरेच्छ्राद्धमेकोिष्टं मृताहनि"। इति ।

कालतत्वविवेचने

तत्रापि: पिएडग्रहण स्योपलक्ष सत्वात्पार्वराधर्मकत्व मेवाभिप्नेतम्(१)। एवं. सति संक्रान्तिग्रहरामप्युपपद्यते। "अयनद्वितये श्राद्धं विषुवद्वितये तथा। संक्रान्तिषु च सर्वासु पिएडनिर्वपसादटते"॥ झत पझपुरासें तच्छ्राद्धें पिरडदाननिषेधाद्यथाश्रुतेऽनुपपत्तेः। पुनर्वचनं च "एकोदिष्टं मृताहनि"त्येतद्विधानार्थम्। ततः प्रभृति- समिसडीकरणोत्तरम्। एतदभिधानं च तत्पूर्वभाविष्वेकोदिष्टश्राद्धेषु पार्वणातिदेशो नास्तीत्येवमर्थम्। तेष्वपि तद्धर्मातिदेशस्यावश्यं वक्तव्यत्वात्। अन्यथा केषांचित्तद्धर्माणां पर्युंदासानुपपत्तेः।

बथा याज्ञवल्क्य :-

"एकोदिष्टं दैवहीनमेकार्ध्येकपवित्रकम्। आवाहनाग्नौ करसरहितं ह्यपसव्यवत्।। उपतिष्ठतामक्षय्यस्थाने विप्रविसर्जने। अभिस्म्यतामिति वदेदब्रू युस्तेऽभिरताः स्म.ह॥ इति॥

तथाश्वलायनग्ृह्यपरिशिष्टम्- "प्रेतश्राद्धेषु सर्वेषु न स्वधा नाभिरम्यताम्। स्वस्त्यस्तु विसृजेदेवं सकृत्प्रणववर्जितम्। एकोद्दिष्टस्य पिराडे तुःअनुशब्दो न युज्यते। पितृशब्दं न कुर्वीत पितृहा चोपजायते" ॥ इति। अ्त्र. दैवाग्नौ करणावाहनादीनां वाचनिक: पर्युदास:। पितृपदों पेतमन्त्रनिवृत्त्येका घ्यपिराडत्वादी नामर्थप्राप्तानामनुवादः। उपतिष्ठता- मित्यादीनां प्राकृतप्रत्याम्नानेन विधि:। किन्तु तेषु कृत्स्नानां पार्वण- धर्माएामनुष्ठानं नास्तीत्येतावन्मात्रेण। (१) अभिप्रयमिति द्वि० पु० पाठ:।

श्राद्धकालविवेचवम्ः। ४३१

"प्रदानं यत्र यत्रैषां सप्रिएडोकरणात्परम्। तत्र पार्वणवज्जेयं श्राद्धमभ्युदयाद्रते"

इतिशातातपवचनेऽभयुदयश्राद्धपर्युंदासवत्। तत्रापि प्राचीना- वी तादिब हुपार्वराधर्माणामनुद्ठानाभावात्। अत व मिताक्षरायं "ब्रुयुस्तेऽभिरता: स्मह"इति हशन्दः प्रसिद्धिवाची प्रसिद्धपार्व- सम्बन्धिशेषधर्मप्ापकत्वेन व्याख्यातः । एवम्-

"सपिएडीकरणादूध्वं यत्र यत्र प्रदीयते। तन्र तत्र त्रयं कुर्याद्वर्जयित्वा मृताइनि"॥ इत्यादिशङ्कादिवचनेष्वपि सपिएडीकरणोर्ध्वकालग्र हरामेव- मभिशयकमेव। मृताहनि यत्कर्तव्यं तद्वर्जयित्वेत्यर्थः। मृताइशब्दश्च निरुपपदो मासपक्षतिथिस्पष्ट इति परिभाषितक्षयाहपरः। माससम्ब- न्धितिथिपरस्तूपपदात्प्रतिमासमित्यादि। एवं विधानि च वचनानि न श्राद्धान्तरेषु पार्वाधर्मातिदेशविधायकानि किन्तु वचनान्तरसिद्ध- तदनुवादेन तन्र क्षयाहपर्युदासार्थानि। तेनैवंविधैर्वचनैः-

"एकोदिष्टं परित्यज्य, पार्वएं कुरुते यदि। अकृतं तद्विजानीयात्स मातृपितृघातक:॥ प्रतिसंवत्सरं तस्मादेकोदिष्टं समाचरेत्। एकोद्िष्टं परित्यज्य पार्वं यः समाचरेत्। सदैव पितृहा स स्यान्मातृभ्रातृविनाशकः। मृताहे पार्वएं कुर्वन्नधोऽधो याति मानव: । संपृक्तष्वाकुलीभाष: प्रेतेषु तु यतो भवेत्"।

मुक्तम्।

कालतः वचिवेचने

"ये सपिएडीकृताः प्रेता न तेषां तु पृथकक्रिया। यस्तु कुर्यात्पृथक्पिएडं पितृहा सोडभिजायते।। पार्वरोन विधानेन साम्वत्सरिकमिष्यते। प्रतिसम्वत्सरं क्रार्ये विधिरेष सनातनः ॥ इति। "सपिएडी करणं कृत्वा कुर्यात्पार्वणवत्सदा। प्रतिसम्वत्सर विद्वाञ्छगलेयोदितो विधि: ॥

इत्यादिभिश्च कूर्मपुराणशातातपादिवचनर्वदुभि: पार्वसविधानेन

तदुक्तम्। अत्र च-

"राजन् सम्वत्सरपूर्णों सपिरडीकररो कृते। निराशा: पितरो यान्ति एकस्यावाहने कृते। एकोदिष्टं तु कर्त्तव्यं यावत्पित्रोः संपिएडनम्। राजन् सपिएडनादूर्ध्वमेकोदिष्टं निवर्त्तते॥ न पृथक् पिएडदानं तु तस्मादूर्ध्वे विधीयते। प्रेतानामिह सर्वेषां यो मन्त्रैस्तु नियोजितः॥ प्रेतत्वं चैव निस्तीर्ण: प्राप्तः पितृगएं तु सः। च्यवते पितृलोकान्तु पृथक्पिएडनियोजने॥। परिणीता यथा योषिन्न गच्छेत्पैतृकं कुलम्। प्रेतोऽप्येवं महाराज संयुक्त: पितृभि: सह।। सम्वत्सरं भवेद्यावदेकोहिष्टं कथंचन। सम्वत्सरे व्यतीते तु त्रिभि: सामान्यमुच्यते।। कृतार्थास्त्विह निर्वृत्ता: सपिरडीकररो कृते। ते गताः पितृलोकं तु यथाह भगवाञ्छिवः। सपिएडीकररं कृत्वा कुर्यात्पार्वरावत्सदा। प्रतिसम्वत्सरं विद्वानित्येवं मनुरव्रवीत्"॥ इत्यादिभविष्यत्पुराणादिषु पार्वणविधानस्य भूयःप्रशंसादर्शनात

श्राद्धकालविवेचनम्।

"कर्त्तव्यं पार्वरं राजन्नैकोदिष्टं कदाचन। सुबहून्यत्र वाक्ानि मुनिगीतानि चक्षते।। अल्पानि चैव राजेन्द्र एकोहिष्टं प्रचक्षते। तस्माद्वचनसामर्थ्यात्पार्वरं स्यान्मृताहनि"॥

इति सुमन्तुवचनाञ्च, विप्रतिषिद्धधर्मसमवाये भूयसां स्यात्स्व- धर्मत्वमिति न्यायेन पार्वराप्रकारानुष्ठानस्यैवोचितत्वान्न केवलं मातापितुविषयाणामेव पितृव्यादिविषयाणामपि क्षयाहैकोदिष्ट- विधीनामननुष्ठानलक्षणमप्रामारायमेव केचिन्मन्यन्ते। प्रत्यक्षश्रुति- विरोधाञ्च।

तथा च हेमाद्रयु दाहतं श्रुतिद्वयम्- "देवा वा असुरान् हत्वा पितृत्वं समाविदन्तः सन्तोऽनवष्टब्धाः सहैवेत्य ब्रुवन्। ये नः समानास्ते वः परस्यानु स्वं भागं प्रतिगृहन्त्येवमेवाभूत्" इति।

"मासि मास्यृतावृतौ प्रतिहेमन्तग्रीष्मवर्षासु। प्रतिसम्वत्सरे च, देवाश्च पितरश्च सहास्ताम्" इति च। ये पितरो नोऽस्माकं समाना: सदृशाः सपिएडीकृता इति यावत्। ते वयं देवास्ते पितरश्च वो युष्माकं पार्श्वात्परस्य पितृभागस्य देवभागस्य चानु सहैवेति यावत्स्वं स्वं भागं प्रतिगृह्ृन्ति इति हेतोरेव- मेव देवयागसाहित्येनैव सदैव पार्वणविधानेनैव पितृयागानुष्ठानमभू- दित्याद्यश्रुतेरर्थः । देवाश्च पितरश्च श्राद्धं भोक्तु सह तिष्ठन्तीति द्वितीयायाः।

"आसपिएडक्रियाकर्म द्विजातेः संस्थितस्य च। अदैवं भोजयेच्छ्राद्धं पिएडमेकं च निर्वपेत्। ५५

कालतत्त्वविवेचने

सहपिराडक्रियायां तु कृतायामस्य धर्मतः। अनयेवावृत्ता कार्य पिएडनिर्वपणं सुतैः॥

इति मनुवचनविरोधाञ्च। मनोहि धर्मप्रवकतृत्वस्य "यद्वै किंचन

अत एवाहुः-"मन्वर्थविपरीता तु या समृतिः सान शस्यते" इति।

तद्युक्तम्। न तार्वाद्वप्रतिषिद्धेतिन्यायस्यायं विषयः। न हि धर्मप्रवक्तुमुनिवचसां सम्वादात्प्रामारायं येनैवं स्यात्। विशेष्तो याजवल्क्ादिमहर्षिव चसाम्। याज्ञवल्क्येन चैकोद्दिष्टमुक्तम्-"प्रति- सम्वत्सरंचैवम्" इति। न च सुनिवचसां परस्परविरोधेऽन्यतरस्स् भ्रान्तिमूलत्वम्। येन बहूनां भ्रान्त्यसंभवादल्पवचसामेव तत्स्यात्। प्रत्यक्षश्रुतिविरोधेऽपि तदभावात्। सुमन्तुवचनं तवनेन केनचित्प्रकार- विंशेषेख पार्वणाम्रशंसापरमेव। यञ्च श्रुतिद्वय पार्वणापरमुदाहृतं न तत्तस्य विधायकं किन्त्वन्यस्य कस्यच्विधे: शेषोद्योतकमा्रम् ।

मतु लिङ्गदर्शनपार्याय द्योतकमात्ररूपवैदिकवाक्यविरोधेऽपि स्मृते-

विरोधे तत्र कथम्" इत्यादिना।

उच्यते। अनन्यथा सिद्धलिङ्गविषियं तत्। अन्यथा सिद्धं चेदं श्रुतिद्वयं दर्शश्राद्धे प्रतिमासापरपक्षश्राद्धे वा। तस्यैव श्रुत्यन्तरे "मासि मासि वोऽशनम्" इति विधानात् सर्वश्राद्धप्रकृतित्वाञ्च। अशक्त एकसम्वत्सर एव. मासि मासि ऋृतषावृतौ हेमन्तग्रीष्मवर्षाख्ये ऋतुत्रय एव वाऽशक्तितारतम्यन, शक्तस्तु शक्तितारतम्येन तैरेव त्रिभिः पक्षैः प्रतिसम्वत्सर दर्शनिमित्तमपरपक्षनिमित्तं वा सदैवं श्राद्धं करोतीति द्वितीयश्रुतेरपि तद्विषयतया व्याख्यानसंभवाद। तथा च पूर्वमुदाहतं देवलवचनम्-

श्राद्धकालविवेचनम्। ४३५

"अनेन विधिना श्राङ्धं कुयर्मत्संवत्सरं सकत्। द्विश्चतुर्वा यथाश्रद्धं मासे मासे दिने दिने" इति।

सम्व्सरपर्यन्तमेव मासे मासे द्वादशवारमिति यावत्। चतुर्वारं द्विवारं सकृद्वा यथाश्रद्धमनेन पूर्वोक्तपार्वाविधिना श्राद्धं कुर्यात्। यदा सकृत्तदा कन्यायाम्। तस्याः पित्रयेऽतिप्रशम्तत्वात्। दिने दिने अहरहःश्राद्धमपि सम्वत्सरमेवानेनैव विधिना कुर्यादिति हि तस्यार्थः।

अत एव्रापस्तम्बेनापि नित्यश्राङ्ं प्रक्रम्योक्तम्- सम्वत्सरम्" इति। मनुना च दर्शश्राद्धं प्रक्रम्य-

"अ्नेन विधिना श्राद्धं त्रिरब्दस्येह निर्वपेत्। हेमन्तरत्रीष्मवर्षासु पाञ्चयशियमन्वहमू । इति।

तेन श्रुतेः क्षयाहविषयत्वाभावात्स्मार्त्तानामेव तद्विषयारणा पार्वरोंकोद्दिष्टविधीनां विरोधे, स्मृतिद्वैधे तु विषय: कल्पनीय: पृथक पृथगिति विषयव्यवस्थाकल्पनमेवोचितम्।

तत्र शूलपाणिप्रभृतयस्तावदेवं मन्यन्ते-

"मृताहनि तुः कर्त्तव्यं प्रतिमासं तुवत्सरम्।: प्रतिसम्वत्सरं चैवमाद्यमेकादशेऽह नि "' ॥ इ.त, "प्रतिसम्वत्सरं चैवमेकोदिष्टं मृता(हनि" इति, 'ततः प्रभृतिसंकान्तावुपरागादिपर्वसु। त्रिपिएडमाचरेच्छ्राङ्गमेकोिष्टं मृताहनि" ॥ इति. "सपिएडीकरणदूध्व यत्र यत्र प्रदीयते.। तत्र तन्र: त्रयं कु्य्ाद्वर्जयत्वा मृताइनि"॥

इत्यादियाज्वल्क्यव्य घमत्स्यपुराणशङ्गादिवचनैस्तावन्मृताह- शब्दोपेतैस्तस्य मासपक्षतिथिस्पष्ट इतिपरिभाषितक्षयाहपरत्वात्,

कालतत्वविवेचने

कचिञ्च प्रतिसम्वत्सरशब्देनव तस्य विशेषसात् क्षयाहश्राद्ध एवैकोदिष्टं विधीयते।

"प्रदानं यत्र यत्रैषां सपिएडीकरणात्परम्। तत्र पार्वणावच्छ्राद्धं ज्ञेयमभ्युदयाद्टते। अर्वाक्सम्वत्सराद् वृद्धौ पूर्णे सम्वत्सरेऽपि वा। ये सपिएडीकृताः प्रेता न तेषां तु पृथकक्रिया॥ न पृथक्पिएडदानं तु तस्मादूर्ध्व विधीयते। प्रेतानामिह सर्वेषां ये मन्त्रैस्तु नियोजिता:॥ कृतार्थास्ते तु संवृत्ता: सपिरडीकररो कृते। प्रेतत्वाश्चेह निस्तीर्णाः प्राप्ताः पितृगरं नु ते॥ यः सपिएडीकृतं प्रेतं पृथकपिएडेन योजयेत्। विधिन्नस्तेन भवति पितृद्दा चोपजायते" ॥ इति, "सपिएडी कररो वृत्ते पृथकत्वं नोपपद्यते। पृथकत्वे तु कते पश्चात्पुनः कार्या सपिएडता"॥। इति, "असपिडीकृतं प्रेतमेकोद्दिष्टेन तर्पयेत्। सपिएडी करणादूध्व त्रिभिः सामान्यमिष्यते"॥ इत्यादिशातातपलघुहारीतजाबाला दिवचनैस्तु सपिएडीकृतानां सामान्यतः पार्वरं विधीयते। मृताहशब्दाभावात्।

तेन सामान्यविशेषन्यायेन तेषां मृताहेतरविषयत्वान्मृता हे सर्वेषामेकोद्िष्टस्यैव पूर्ववचनैः प्राप्तौ-

"औरसक्षेत्रजौ पुत्रौ विधिना पार्वरोन तु। प्रत्यव्दमितरे कुर्युरेकोद्दिष्ट सुता दश"॥

इति जाबालवचनादौरसक्षेत्रजाभ्यां स्वपित्रोः क्षयाहश्राद्धं पार्घ- विधिनैव कर्त्तव्यम् ताभ्यामपि साग्निकाभ्यामेव।

श्राद्वकालविवेचनस्।

"यत्र यत्र प्रदातव्यं सपिएडीकरणात्परम्। पार्वरोन विधानेन देयमग्निमता सदा"॥

इति मत्स्यपुररो विशेषणात्। ततश्चः निरग्निकयोरौरसक्षेत्र :- जयोरपि। अन्येषां तु पुत्राणां साग्नीनां निसम्नीनां च विशेषविहित- मेकोदिष्टमेव क्षयाहे भवति।

न च सदेत्युक्तत्वात्साग्निकयोनित्यं निरग्निकयोस्त्वौरसक्षेत्रजयो :- पाक्षिकपार्वरामपि न त्वेकोद्िष्टनियम इति वाच्यम्।

तयोः पार्वणाविधौ वैषम्यापत्तं। एक एव हिस विधि :- सान्निकयोस्तयोनित्यवत्पार्वं विदधाति निरग्निकयोस्तु पाक्षिक- मिति। सामान्यरूपाणां पार्वासाविधोनां मृताहविषयैरेकौद्विष्टवि- धिमिः स्वविषयादुत्कालितानां तदितरविषयत्वेन मृताहे पार्वणविधे- रन्यस्याभावात्। येन तद्वाशादेवं विकल्प: स्यात्, बिरग्निकस्य साग्नि -: कस्य च पार्वणनियममात्रार्थोऽयं विधि: स्यात्। अत एव "देयमगिः- मता सदा" इति न सर्वपुत्राणां विशेषरर्थम्। औरसक्षेत्रजभिन्नानां पार्वणप्रातत्यभावेन यद्दत्तकादिभि: पार्वसंकर्त्तव्यं तदग्निमद्भ्रिरेवेति विशेषासंभवात्। संभवति तु यत् क्षेत्रजौरसाभ्यां पित्रोमृताहे पार्वसं कार्य तदग्निमन्द्रयामेवेति। एवं सति

"आपाद्य सह पिस्डत्वमौरसो विधिवत्सुतः। कुर्वीत दर्शवच्छ्ाद्धं मातापित्रोर्मृताइनि॥ पुत्राणामौरस: पुत्रः पुत्रमात्रास्तथापरे। पितुः पितृगरास्थस्य नित्यं कुर्यात्स पार्वसम्" ॥

इतिजमदग्निवाक्ये औरसग्रहरां क्षेत्रजस्याप्युपलक्षरम।

४३6 कालतत्त्व विवेचने

औरसक्षेत्रजयोः साध्निकयोरेव पार्वसानियमो हेमाद्रेरपि संमतः। स्पष्टं चात्रारथे भविष्यत्पुराणमुद्ाहतम्-

प्रत्यव्दं पार्वणं साग्नेरन्येषां न तु पार्वशाम्"॥ इति।

औरसग्रहरां वाक्यान्तरे सहोक्तस्य क्षेत्रजस्याप्युपलक्षणम् "तत्सम: पुत्रिक्षासुतः" इत्यरससमत्वात्पुत्रिकापुत्रस्यापीत्यधिकमुक्तं लेन।

"अग्निप्रधानं सर्वेषामनुष्ठानंगृहाश्रमें। तद्योगात्कृतसामर्थ्याः संवत्राहन्ति पार्वगाम्॥ वर्षे वर्षे तु कुर्याद्वै पार्वएं योऽसिमान् द्विज:। कुर्यादनग्निमान् धीर एकोहिषटंसृताहनि" ॥

लिखितानि।

अन्येषामिकोद्दिष्टनियमं तु शूलपारयादिवद्धेमाद्रि्न मन्यते। किन्तु-

"परं संनयनात्पित्रोमृ ताहन्यपि पार्वराम्। सपिएडी करसादूध्वे वर्षे वर्षे मृताहान ॥ कर्तव्यं पार्वसं राजन्नैकोहिष्टंकदाचन"।

इत्यादिबहुभिम ताहशब्द्रोप तेविशेषघचनैस्त दुपोद्वलितैश्च सामा- न्यवचनैरूपि पूर्वोदाहतैः पार्वसास्यापि प्राप्तेविकल्पमेव-

"येनास्य पितरो याता येन याता: पितामहा :- । तेन यायात्सतां मार्ग तेम गच्छन्न दुष्यति"॥

इति वचनाद्वंशपरपरायातसमाचारव्यवस्थितं मन्यते.।

श्राद्धकालविषेचनम्। ४३६

यन्तु तद्ग्रन्थान्निरग्नीनासौरसादीनामेव विकल्प:, दत्तकादीनां तु साग्नीनां निरग्नीनां चकोदिष्टमेवति अतोयते तन्निरुपपत्तिकम्। यदि हि साग्निस्तु पार्वएं प्रत्यव्दं पार्वरोनैव विधिना, क्षेत्रजौरसै, इत्यादीनां सामान्यतः पाक्षिकप्राप्तपार्वरानियमार्थत्ववत् "प्रत्यब्द- मेतदेकस्य कुर्युः श्राद्धं सुता दश" इत्यादोनामाप सादशकोद्दिद्टनिय- मार्थत्वमभिप्रेत्यैतदभिधानम्। ततः-"अनग्निमानौरसश्च" इत्येवमा-

मयुक्तमेव। .अथ साग्ीनां पार्वरानियमार्थमेव तद्वचन न तु निरग्नीनामे- कोद्दिष्टनियमार्थमपि वाक्यभेदप्रसङ्गात, किन्तु सामान्यतः प्राप्तस्यै- कोदिष्टस्यानुवाद एवेत्यभिप्रेत्य निरग्नीनां विकल्पाभिधानं तुल्य- मौरसादीनां पार्वरानियमार्थे वचने, इतरेषामेकोद्दिष्टाभिधानस्यापि तदिति तेषामप्ि विकल्प एव युक्त इति। केचिन-अग्निमत्त्वस्यौर सक्षेत्रजविशेषरात्वानभ्युपगमेन तद्वा. कयद्वयस्यापि स्वातन्त्रयमेवाङ्गीकृत्यौरसक्षेत्रजाभ्यां पुत्राभ्यां क्षयाहे पार्वरां कार्यमितरैरेकोदिष्टमिति साग्निकैः पार्वरं कार्य निरग्निकैर- कोदिष्टमिति वा वैकल्पिकीं व्यवस्थाम्, साग्निभ्यां निरग्निभ्यां वौरस- क्षेत्रजाभ्यां साग्निकैश्च दत्तकादिभिरपि पार्वशमेव कार्यम्, इतरैरे- कोदिधमेवेति समुच्चित्य वा व्यवस्थां मन्यन्ते। मिताक्षराकारकस्तु पार्वौकोद्दिष्टयोर्विकल्पमेवाचारस्थितं मन्यते न तु वाचनिकीं व्यवस्थाम्। तथा हि-वानिक्व्यवस्थाभ्युपगमे ह्ेतैरेव पार्वगं कार्यमतैरेव चेकोदिष्टमिति तत्तद्वचनव्यक्तिर्वक्तव्या। तथा च सामान्यरूपाणां पार्वरोकादिष्टविधीनां विषयविशेषे उप- संहार एवापद्यते। स च सामान्यवाक्यानर्थक्ापत्तरयुक्तः। ताट्र- शस्य हि सामान्यवचनस्य विशेषवचनेनोपसंहारो भ्वत यस्योप- संहाराद्विशेषव चनसमानविषयस्यापि केनचित्पयोजनेनार्थवत्ता।

४४० कालतत्त्व चिवेचने

यथानाइभ्याधीतस्य सामिधेनीसाप्तदश्यविधे: प्रकृतेः प्रकरण- धीतपाश्चदश्यावरद्धत्वाद्विकृतिविषयस्य साक्षात्सामिधेनीलक्षणद्वार- सम्बन्धमात्रबोधकस्य तावतैव चार्थवतस्तन्मात्रसम्बन्धे आ्रनर्थक्या-

सम्बन्धकल्पनोन्मुखस्य पशुमित्रचिन्दादिप्रकररपठितेन तत्तत्करत्व- पूर्व सम्बन्धबोधकेन साप्तदश्यविधिनोपसंहारः। यथा वा शाखान्तर- गतस्य तच्छाखाध्येत्न् प्रत्यर्थवतः "पुरोडाशं चतुर्द्धा करोति"इत्यस्थ सर्वविशेषाक्षेपोन्मुखस्य शाखान्तरगतन "आग्नेयं चतुर्द्धा करोति" इत्यनेन।

न च प्रकृते मृताहमात्रविषयाखां पार्वरौकोद्दिष्टवाक्यानां कथश्चिदर्थवत्ता संभवति। ग्रन्थान्तरगतत्वेऽपि स्मृतिग्रन्थानां :शाखान्तरवद् व्यवस्थितप्रमाणत्माभावात्। तेन-

"अमावास्यां क्षयो यस्य प्रेतपक्षेऽथवा पुनः। सपिएडीकरणादूर्ध्व तस्योक्त: पार्वणो विधिः"॥

लिङ्गितपार्वकोद्दिष्टवचनानां व्यवस्थितरूपत्वेऽप्येतेषां पार्वणमेव, प्रतेषा मेकोद्िष्टमेवेति वचनव्यक्त्या नियमार्थतापरं स्यात्।

चस्तुतस्तु तेषामव्यवस्थितरूपत्वात्सापि न।

"एकोदिष्टं तु कर्त्तव्यमौरसेन मृताहनि। सपिएडी करएदूध्व मातापित्रोर्न पार्वराम्"॥ इति पैठीनसिनौरसास्याप्येकोद्िष्टविधानात्। "बहय्यस्तु ये विप्रा ये चैकाग्नय एव च। तेषां सपिएडनादूर्ध्वमेकोददिष्टं न पार्वणम्॥

श्राद्धकालविवेचनम्। ४४१

इति च भृगुणा साग्रीनामपि तद्विधानात्। बृहन्नारदीये "विप्र: क्षयाहपूर्वेद्युः" इत्यादिग्रन्थेन क्षयाहे पार्वणमभिघाय, "अन्यभावे तु विप्रस्य प्राणौ होमो विधीयते" इति निरग्निकस्य पासिहोममात्ररूप- विशेषविधानेन तस्यापि तत्र पार्वणाभ्यनुज्ञाप्रतीतेश्च।

एतेन तेषामेकोदिष्टं न किन्तु पार्वणमिति किन्तुशब्द्ा- ध्याहारैण स्वरसभङ्गनापि हेमाद्रे: पूर्ववचनव्याख्यानमभ्युपगम्य तदविरोधसंपादनेन "वर्षे वर्षें तु कुर्याद्वै पार्वं योऽननिमान्द्विजः" इत्यादिभिः साग्रेः पार्वरानियमकरणाभ्युपगमेऽपि "पित्रोरनग्निमान् धीर एकोहिष्टं मृताहनि" इत्यादिना निगसेरेकोद्विष्टनियमः कर्तु न शक्यत इति द्रष्टव्यम। वाक्यभेदप्रसङ्गाच्च। इदंच निरग्नेरेकोहिश्र- नियमाकरएं वस्य पार्वरौंकोदिष्टविकल्पाभिधायिनो हेमाद्ररपि संमतमेव।

पतेन चौरसस्य साग्नीनां चैक्ोद्िष्टविधानेन निश्गीनामपि च पार्वराविधानेन मिताक्षराहेमाट्रीयमदनरतादिग्रन्थालखितेन साग्यो- रौरसक्षेत्रजयोरेव पार्वणम्, अन्येषां त्वेकोद्दिष्टमेवेति शूलपासयादि- मतमप्यपहस्तिवं वेदितव्यम्।

"यः सपिएडीकृतम्" इत्यादिसामान्यवचनैरेव मृताहेऽपि पार्वएं प्राप्यमारां मृताहविषयैरेकोद्दिष्टवचनैर्बाध्यते प्रतिप्रसवस्तु साग्निकयोरौरसक्षेत्रजयोस्तस्येति तदुक्िस्तु मृताहविषयेष्वेव पूर्वलिखितेषु भूय:सु वचनेषु सत्सु न हवायं स्थाणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यतीति न्यायेनोपेक्षरपियैव।

किश्च सामान्यवचनान्यपि प्रयोजनलिप्सया मृताहविषयाएयेव। अन्यविषयत्वे निःप्रयोजनत्वात्। तथा हि किमेतैः श्राद्धेषु पार्वण- प्रकारो विधीयते तस्य सपिंडीकरणोत्तरकालिकत्वं वा। नाद्य:। तस्य पार्वणातिदेशादेव सिद्धेः1 एकोददिष्टविधानेन क्वचित्परं तस्य ५६

कालतत्त्वविवेचने

बांथः न द्वितीय:। ततः पूर्वमेकोद्दिष्टतिधानेन पितृत्वप्रास्यभावादेव

र्थात्तदतिदेशस्य तदनुष्ठानस्य च सिद्धत्वात्। कत्स्न्याभिप्रायैव च पार्वराषन्द्रावस्य संपिएडीकर णोत्तरकालिकत्वोक्क्तिर्न तु तत्पूर्वभाचिषु

तु कते पश्चात्पुनः कार्या सपिएडता। यः सपिरडीकृतं प्रेतम्" इत्यादिका पार्वणाविधिशेषभूतैकोद्दिष्ठनिन्दापि तस्य क्षयाहविषयत्वं दयोतयति। अप्रसक्तस्य तस्य निन्दानुपपत्तेरमृताह एव च सपराड- नोत्तरं स्य असक्त। यत्र चापौरुषेयवेदगतापि किश्चित्पक्षविधिशेष- भूता किश्चित्पक्षनिन्दा तत्प्रसक्त्यपेक्षा भवति। येन तद्वलेन तस्यापि विधिमुन्नीय वमपि पक्षं कल्पसूत्रकारा: पाक्षिकक र्त्तव्यत्वेन निबन्धन्ति तत्र किमु वक्तव्यं पौरुषेयस्मृतिगता तत्प्रसक्त्यपेक्षेति। तेनैकोद्दिष्टनिन्दोपोद्वलित: पार्वराविधिरपि परस्परनिन्दोपोद्सि तोदितानुदित होमवन्निन्दितसमानविष्यत्वौचित्या्निन्दितस्य चैको- द्विष्टस्य क्षयाहिषयत्वात्सोऽपि तात्पर्यतः क्षयाह्ृविषय व। क्षयाहकटाक्षेौव प्रवृत्तेषु तु तेषु यः संक्रान्त्यादिपरामर्शी यत्र यत्रेति वीप्सावाद्श्च स प्रासङ्गिकः। तेनामावास्याप्रेतपक्षक्षयाहयोरेव फार्वरानियम: । इतरत्र तु साग्नीनां निरब्नीनां चौरसक्षेत्र जयोर्दत्त- कादीनां च सर्वेषां पार्वरौकोदिष्टयोेर्विकल्प एव। स च वंशपरम्परा- यातसमाचारव्यवस्थित इत्येव मिताक्षरोक्तं युक्तम्। यदि च सागिकौरसविषये कोद्िष्टविध्योरनाश्वासस्तदा तस्यापि पार्वरानियिमो भवत्वितरेषां तु विकल्पोऽप्रतिहत पवेति। अस्मिश्व पके -- "पितुमतस्य देवत्वमौरसस्य त्रिपूरुषम्। सर्वत्रानेकगोत्राणामेकस्यैव मृताहनि"॥ इति पराशरवचनमप्यौरसदच्त कादिविषयमेव व्याख्येयम्।

एवं हि तदा तस्यार्थ:। औरससयौरसेन देवत्वं गतस्य सपिराडी कृतस्य पितुः सर्वत्र दर्शादौ मृताहनि च श्राद्धं त्रिपूरुषं पार्वरा- विधानेन कर्त्तव्यम्। दृष्टान्तार्थे च सर्वग्रहराम्। मृताह एव तु

ष्टैर्दत्तकादिभिरिति यावत्। पिंतुर्मृताहस्येवैकस्येव कर्त्तव्यं दर्शादौ तु यथाप्राप्तं वार्वणमिति। अत्राप्यौस्सस्य पार्वसनियम एव विधेय:॥ दत्तकादिष्वेकोद्दिष्टाशे त्वनुवाद एक ।

मिताक्षराकारमते त्वनेकगोत्ाणा कत्रा सह भिन्नगोत्राणां मातुलादीनां मृताहनि श्राद्धमधिकार्यन्तराभावे भागिनेया दिभिरेक- स्यैक कार्यमित्यर्थः । अयमपि च. विधिरेत्।

अत्र पितृग्रहरां मातुरण्युपलक्षरम्। पूर्वलिखितवचनमध्ये केषुचित्पित्रोर्मालापित्रोरिति स्पष्टं मातुरप्युपादानात्। केषुचिश्वी: रसादिपुत्रोपादानादेव तत्पतिसम्बन्धितया पितुस्वि मातुरपि श्रद्ध देवतात्वेनोपस्थितिसिद्धेः।

"प्रत्यव्दयोर्यथा कुर्यात्पुत्रः पित्रे सदा द्विज:। तथेव मातु: कर्त्तव्यं पावेरी वान्यदेव वाः ॥.

इति कात्यायनवचनाथ्। "पितुर्गतस्थ देवत्वम्" इतिः वचनस्या स्वमतेन व्याख्यानार्थे. मिताक्षसग्रन्थे, यन्मातामहपरित्यामेन मातु-

म्का रक्कल्पेन कर्त्तव्यं न ल्वेकोहिष्प्रकार गौत्रेति गम्यतें।

"पितृव्य भ्रातृमातृणामपुत्रासां तथव चः। मातामहस्यापुत्रस्य श्राद्धादि: पितृवद्धवंत्"।

इति हेमाद्रिधृतजातूकरार्यवचनात्, "अविशेषेए कर्त्तव्यम्". इति. पचनाज। अत पवात्र मातामह्यपि मृहाते। दौहित्त्वाविशेषाष्।

888 कालतत्त्वविवेचने

मातृशब्देनात्र मातृंसपत्नीस्वौरसपुत्ररहिता गृह्यते। इतरथा मातु: श्राद्धं कुर्यादित्युक्ते प्रतिसम्बन्धिनः पुत्रस्यैव श्राद्धकर्तु- रुपस्थितेस्तस्या अपुत्र विशेषणव्याघातात्। उपदेशादेव जननीश्राद्धे पार्वसादिसिद्धेर तिदेशानपेक्षसाञ्च।

यत्तु- "सपिएडीकरणादूर्ध्वे पित्रोरेव हि पार्वराम्। पितृध्यभ्रातृमातृणामेकोदिष्टं सदैव हि"।

इति कात्यायनवचनं तत्कत्रपेक्षया कनीयःपितृ:््यादिविषयम्।

"पितृध्यभ्रातृमातृणं ज्येष्ठानां पार्वसं भवेत्। एकोहिष्टं कनिष्ठानां दम्पत्यो: पार्वएं मिथः"॥

"ज्येष्ठो भ्राता पितुः समः" इति वचनाच्च।

अत्रापि सर्वत्र मातृपदं मातृसपलीपरमेव। पूर्वत्रैव जनन्याः

य्ु पितृव्याद्येकोद्दिष्टवचनानां तीर्थमहालयश्राद्धविषयत्वम्- "उपाध्यायगुरुश्वश्रू पितृव्याचार्यमातुलाः। श्वशुरभ्रातृनत्पुत्रपुत्रत्विक्याज्यपोषकाः॥ भगिनीस्वामिदुहितृजामातृभगिनीसुताः । पितरौ पितृपतीनां पितुर्मातुश्च या स्वसा ॥ सखिद्रव्यदशिष्याद्यास्तीर्थे चैव महालये। एकोद्दिष्टविधानेन पूजनीया: प्रयत्नतः"॥

इति हेमाद्रिधृतवचनसंवादात्प्रयोगपारिजातादावुक्तम्, तत्सा- स्वत्सरिकप्रकरणपठितस्य कात्यायनवचनस्य सदाशब्दयोगान्म-

हालयादिविषयत्वस्यापि संभवेऽपि प्रकरणाबाधाय साम्वत्सरिक- विषयत्वस्याप्यवश्यं वाच्यत्वादयुक्तम्। पितृपत्रीनां मातृसपतीनां मातापितरौ। "अपुत्रा ये सृताः केचित्सियो वा पुरुषास्तथा। तेषामपि च देयं स्यानेकोदिष्ट न पार्वणम् । इति सपिएडीकरणादूध्व यत्र यत्र प्रदीयते। भ्रात्रे भगिभ्यै पुत्राय स्वामिने मातुलाय क। मित्राय गुरुके श्राद्धमेकाहिष्टं न पार्वराम्"। इति गर्गसुमन्तु वनस प्वादिकात्यायनवचना विरोधाय जातू- करार्यवचने पितृवन्द्ववचनमावश्यकत्वार्थम्। न तु पार्वणधर्माति- देशार्थमिति। यद्धमाद्रिणोक्तं तदपि वाचनिकव्यवस्थयैव पितृव्यादि-

महपितृव्यभ्रातृमातृसपत्ीश्राद्धावश्यकत्वस्य "पुत्राद्यैरेव चोत्तराश इत्यनेनैव सद्धेश्च। तथाहि विष्युपुसऐे "पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चैवोत्तरा: क्रियाः। त्रिप्रकारा: करिया ह्येतास्तासां भेद शृराष्व मे। आदाहादु द्वादशाहाच् मध्ये या: स्युः क्रिया मताः। ताः पूर्वा मध्यमा मासि मास्येकोहिष्टसंजिता:।। प्रेते पितृत्वमापन्ने सपियडीकरणादनु। क्रियन्ते याः क्रियाः पित्र्याः प्रोच्यन्ते ता नृपोत्तराः"॥ इति पितृकर्मरास्त्रैविध्यमभिधाय- "पितृमातृसपिएडैस्तु समानसलिलैस्तथा। :तत्संघातगतश्चैव राज्षा वा धनहारिणा ।

४४६ कालतस्वविवेचने.

पूर्वाः क्रियाश्च कर्त्तव्याः" इति राजान्तैः पूर्वक्रिया अ्रवर्श्यं कर्त्तव्या इत्यभिधाय "पुत्राद्यैरेत्र चोत्तरा:। "दौहित्रैवा नरश्रेष्ठ कार्या- स्तत्तनयैर्यथा"इत्यनेन "पुत्रः पौत्र प्रपौत्रो वा भ्राता वा भ्रातृसन्ततिः" इति विष्युपुराण एव पूर्व निर्दिष्टानां पुत्रादीनां भ्रातृसन्तत्यन्ताना दौहित्राणां च कर्तएं स्वप्रतिसम्बन्धिनाम्, उत्तराश्चशब्दात्पूर्वा मध्यमाश्चावश्यकर्तव्यत्वेनोक्ताः। अ्रत्र ह्येवकार: कार्या इत्यनेन सम्बध्यते यद्यप्यन्यदेवत्यः पशुः "आमयेय्येव मनोता कार्या" इत्यत्रेव। यथाश्रुलनियमे स्वामिमातुलमित्रादिश्रा।द्धप्रकारोपदेशा- नुपपात्तिपसङ्गत्। पुत्रादीनामशवश्यकत्वोक्तो :- तु. करुणयान्येषामपि सम्बन्धिश्राद्धप्रसक्तौ तत्प्रकारविधानमुपपद्यते। अत.एवोक्तं. संग्रहे-

'का रुरयाक्क्रियते भाऊ्धं यल्य दाता न विद्यते। एकोहिष्टं भवत्येषां सर्वदा न तु पार्वगम्" ॥ इति।

सर्वदा क्षयाहे तीर्थमहालयादौ चेत्यर्थः।अत एव च राजान्ताना पूर्व क्रियामात्रावश्यकत्वोक्तर्मध्यमास्वनियम झत निबन्धकारा:। प्रेतसम्बन्घिप्रभूतधनहारिणो यस्या कस्यापि. तदुत्तरक्रियाणामप्यवश्य कर्त्तव्यतोक्ता स्कन्दपुरासे-

"मल्मेतन्मनुष्याणं द्रविरं यत्प्रकींत्तितम्।' तदू गृह्नन्मलमादत्े दुरविधाजानिनामपि। ऋषिभिस्तस्य निर्दिश्ट निष्फति: पावनी परा। आादेहपतनात्तस्य कुर्यात्पिरडोदफक्रियामू'॥ इति।'

दुषिंधा दरिद्वाः दरिदाणमशानिनां मूर्खाणामयि तद्गृह्ध- चित्यन्वयः। तेनामावास्यामह्यलयक्षयाहयोर्यतिक्षयाहे च स्रस्य कस्यापि येन केनापि केषांचिन्मते औरसक्षेत्रजभ्यां साभिकाम्या मातापितृक्षया हे च पार्वरामेव कार्येम्। इतरत्रःक्षयाहे साग्निकौरसाद्- सिरिकैश माता पित्रोरपि पार्वसमेकोहिएं वा सिकलफेन ।. मातामइयो.

४४७

ज्येष्ठानों चापुत्राणां मातृसपत्नीपितृव्यभ्रातृणां दम्प्त्योश्व परस्परं तथैव। ज्येष्ठानामपि पितृच्यादवौनां फत्याश्च तीर्थमहालयोरेकोद्दिष्टमेव। अज्येष्ठानां पितृध्यादीनामाचार्यादीनां चापुनाणां क्षयाहे तीर्थादौ चैंकोदिष्ट मेव। मातामहानां मातृसपत््याश्च तीर्थादौ पार्वणमेव मर्वत्र यत्र मातृश्राद्धं पृथक। मातृशब्दस्य पितृपत्नीवाचित्वेन जननी- संपतन्यामपि प्रवृत्तेः । तदभावेऽपिया "पितृपत््यः सर्वा मातरः" इत्यस्मादचनाल्। न हीदं वचनं केवलं सापिरड्यार्थमेव किन्तु मातृत्वप्रयुक्तकार्यप्राश्यर्थे च मातृशब्देनेव तस्या निर्देशार्थे च। विनिगमनाविरहात्। एवं सति सूत्रकारेणान्वष्टकास्वेव पृथङ्मातृश्राद्धस्योक्तत्वा- द्वृत्तिकारादिभि: सर्वैस्तत्रोक्त पतन्न्यायमूलको जनन्या सहैव तत्सपत्या अपि श्राद्धप्रकारो न्यायतुल्यत्वात्तीर्थमहालयादावपि प्राप्तोऽविरुद्धो भविष्यति। यत्र पत्नी भर्तृ चित्यामन्वारूह्व मृता तत्र, भर्त्तुस्तस्याश्च तिथिभेदेन मरसे तत्तत्तथौ तस्य तस्याध्च पृथगेव सांवत्सरिकम्। यदा तत्र तिथ्यैक्यं तदा यद्यप्येकदेशकालकर्तृ कत्वेना गृहयमाण- विशेषत्वादेवताभेदेन पृथकक्रियमारायोरपि प्रधानयोरङ्गानां तन्त्र प्राभ्नोति। न च भिन्नप्रयोगविधिपरिगृहीतानां प्रधानानां कर्थ तन्त्रं तत्तत्प्रयोगविधिपरिगृहीतपदार्थानां प्रयोगविध्यन्तरोपसंगृहीपदार्थ- व्यवधानेन प्रयोगप्राशुभावभङ्गापत्तेरिति वाच्यम्। एककालानां भिन्नप्रयोगविधिविहितानामपि प्रधानानां भेदेन प्रयोगे मुख्यकाल-

चितत्वात्। तथापि- "एककाले गतासूनां बहूनामथवा इयोः। तन्त्रेर भपणं कृत्वा श्राद्धं कुर्यात्पृथक पृथक्।

कालतत्त्वविनेधने

पूर्वकस्य मृतस्यादौ द्वितीयस्य ततः पुनः। तृतीयस्य ततः कुर्यात्संनिपाततेष्वयं क्रमः"॥

इति भृगुवचने साम्वत्सरिकाणणं क्रमस्य प्रयोगभेदाख्यस्य पृथक्त्वस्यैव चाहत्य विधानात्पाकमात्रत्वे तन्त्रत्वोक्तेश्च पृथगेव दम्पत्यो: श्राद्ध परप्नोति दैवादेकतिथौ मृतानामितरेषामिव। तन्न नद्वाधेन प्रकारविशेषो विहितो लौगाक्षिणा-

"मृताहनि समासेन पिएडनिर्धपरं पृथक्। नवश्राद्ध' च दम्पत्योरन्वारोहणा एव तु"॥ इति।

समासेन सक्षेपेण यथा द्विपितृकः फितिृद्वयोद्देशेनैकं पिएडं ददाति "एक स्मन्पिरडे द्वौ द्वावुपलक्षयेत्" इति वचनात्। तथात्रापि दम्पत्योः स्त्रिया अन्वारोहरो। अत एव च ब्राह्मणोऽप्येक एव द्योः। प्रकरणादेव श्राद्धरूपविशेष्यलाभेन पिएडनिर्वपरास्योपलक्षणत्वात्। अत एव न मृताहविशिष्टश्राद्धानुवादनिबन्धनवाक्यभेदोऽपि। दम्प- त्योरिति तु विशेषएं विधेयस्य समासस्यानेकापेक्षस्यैकश्राद्धे विधातुमशक्यत्वान्मृष्यामह इति न्यायेन.विवक्षितमेव।

अन्वारोहसं तु विधेयसमासविशेषणं हविषो द्विरितिवत्। पृथङ्नवश्राद्धं चेत्यन्वयः । चस्त्वर्थे। नवश्राद्धं त्वन्वारोहसे दम्पत्योः पृथगेव कुर्यात्। पृथक्त्वं च पूर्वोक्तसमासविपर्यय एव 1 तेन प्रधान- मात्रभेद:, अङ्गतन्त्नता भवत्येव। अत एव वचनान्तरं "नवश्राडं युगपत्त समापयेत्" इति। समाप्निग्रहरमुपक्रमस्याप्युपलक्षएं तद्यौग- पद्येन विना समापियोगपद्यासंभवात्।

ननु च मृताहश्राद्धमात्रे समासे चिहिते नवश्राद्धे कथं तत्प्राप्तिर्येन वद्विपर्ययरूपं पृथकत्वं विधीयते।

श्राद्धकालविवेचनम्।

नैव तत्रापि तत्प्राप्तिरिति वाच्यम्। संनिधिनैव भाद्धलाभान्मृताह- स्यैवोद्देश्यत्वात्। अन्यथा वृद्धयन्वष्टक्ादावपि समासविध्यापत्तेः। सत्यमनुवाद एवायं पूर्वविहितसमासविपर्ययस्य।अत एव नवश्राद्ध- प्रहणसुपलक्षणमवयवपिएडबोडशश्राद्धानाम्। एकवाक्यताप्येवं सति लभ्यते। साङ्गप्रधानतन्त्रत्वरूपसमासविपर्ययो वाङ्मात्रतन्त्रतवरूपों वाक्यभेदेन विधीयताम्।

पक्षान्तरमपि गार्ग्येणोक्तम्-

"एकचित्यां समारूढौ दम्पती निधन गतौ। पृथक् श्राद्धं तयो: कुर्यादोदनं च पृथक् पृथक्"॥ इति।

ओदनमदनपिएडम्। पाकतन्त्रत्वस्य न्यायात "एककाले गतासु- नाम्" इति वचनात्-

"एकचित्यां समारूढ़ौ प्रियेते दम्पती यदि। तन्त्रेरा श्रपरं कुर्यात्पृथकूपिएडं समापयेत्'॥

इति विशेषवचनाथ प्राप्तेः । श्राद्धशब्देन च ब्राह्मराभोजनमुच्यते। तेन ब्राह्मरापिराडदानात्मकं प्रधानमात्रं भेदेन कर्सव्यम्, अङ्गानि तु न्त्रम्। पितृमातामहपार्वणद्वयवदित्यर्थः ।

न चेदं वचनं नवश्राद्धविषय तेन साम्वत्सरिके पूर्ववचनोकत एक एव पक्ष इति वाच्यम्।

"या समारोहणं कुर्यान्द्रसुंश्वित्यां पतिव्रता। तां मृताहनि संप्राप्त पृथक् पिएडे नियोजयेत्। प्रत्यन्दं च नवश्राद्धं युगपत्तु समापयेत्"।

४५० कालतत्त्वविवेचने

इति भृगुणा मृताहश्राद्ध एव पृथकूपिरडदानस्योक्तत्वात्। पिएडग्रहरां ब्राह्मराभोजनस्याप्युपलक्षराम्। चकारो नवश्राद्धं चेति योजनीयः। तुशब्दः समापयेदिति। पृथकूपिएडदाने उक्ते प्रयोग- भेदशङ्का स्यान्तन्तिवृत्तये इदमुच्यते प्रत्यब्दश्राद्धं नवश्राद्धं च समापयेत्तु युगपदिति। या त्वस्य वचनस्य साम्घत्सरिकैकोहिष्ट- प्रक्षविषय्रता हेमाद्रिणोक्ता सानिर्बीजा। न च पिएड इत्येकवचनादेवमिति वाच्यम्। तस्यानुवाद्य विशेषएत्वेनाविवक्षितत्वात्। यत्पिराडे नियोजयेत्तत्पृथगित्येव ह्यत्र विधीयते न तु पिएडोऽपि। तेन प्रधानेऽपि तन्त्रमङ्गेप्वेव वा तन्त्रमिति पक्षद्वयमन्वारोहरो मृताहैक्ये। तभ्व शक्तयशक्तिव्यवस्थितम्। अत एव प्रयोगपारिजाते वचनम्- "एकचित्यां समारुह्य मृतयोरेकबहिंषि। पित्रोः पिएडान् पृथग्दद्यात्पिएडं वापत्सु तत्सुतः" इति।

बहिंर्ग्रहरां सकलाङ्गोपलक्षएम्।

यन्तु तिथिभेदेनाप्यन्वारोहरो भर्तृ तिथावेव पत्न्या अपि श्राद्धस्यानुष्ठानं केषांचिद्दाक्षिणात्यानां तदतिभ्रान्त्येति। इत्थं पार्वराश्राद्धकाला दशिता: ।

अथैकोद्दिष्टकाला: प्रदर्श्यन्ते। कर्त्तव्यानि तानि प्रदर्श्यन्त इत्यर्थः। तानि च त्रिविधानि नवानि नवमिश्रासि पुराणानि च। तथा चाश्वलायन :-

"नवश्राद्धं दशाहानि नवमिश्रं तु षड्तून्। अतः परं पुराएं वै त्रिविधं श्राद्धमुच्यते"। इति श्राद्धमेकोदिष्टम्।

श्राद्धकालविवेचनम्। ४५१

एकोदिष्टश्राद्धे नवश्राद्धविवेचनम्।

तत्र नवानि तावत्। ताम्यनेकविधान्युक्तानि।

तत्र हेमाद्रयुदाहते नागरखरडे-

"त्रीणि संचयनस्यार्थें तानि वै शृणु साम्प्रतम्। यत्र स्थाने भवेन्मृत्युस्तत्र श्राद्धं तु.कारयेत्।। एकोहिष्टं ततो मार्गे विश्रामो यत्र कारितः । तंतः संचयनस्थाने तृतीयं श्राद्धमिष्यते॥ पञ्चमे सप्तमे तद्वदष्टमे नवमे तथा। दशमैकादशे चैव नवश्राद्धानि तानि वैः'॥ इति।

कात्यायनोऽपि-

"चतुर्थे पश्चमे चैव नवमैकादशैऽहनि।' यत्तु वै दोयते जन्तोस्तनवश्राद्धमुच्यते"॥ इति।

संज्ञाकरणं च चान्द्रायरं नवश्राद्ध इति प्रायश्चित्तविशेष- विधानार्थम्। एवमन्यत्रापि। यदयप्यने कविधानि तान्युक्तानि तथापी- दानीं शिष्टाचाऐे-

"प्रथमेSह्नि तृतीये चः सप्तमे.नवमे तथा। एकादशे पश्चमे स्युर्नवश्राद्धानि षट् तथा"॥

इति वृद्धवसिष्ठोक्तामि प्रचरन्ति।

बौधायनेन तु पश्चवोक्तानि। नवमदिवसकर्त्तव्यस्य च तत्रा संभवे एकादशदिनकर्त्तव्यतोक्ता । मरणाद्विषमेषु दिनेष्वेकैकं नवश्राद्धं:

४५२ कालसत्वविवेचने

कुर्यादानवमात्, यत्र नवमं विच्छिद्त एकादशेऽहि तत्कुर्यादिति। अनर्योपक्षयोर्व्यवस्थाप्युक्ता शिवस्वामिना-

"नवश्राद्धानि पञ्चाहुराश्वलायनशाखिनः। आपस्तम्बाः षडित्याहुर्किभाषामैतरेयिणः॥ इति।

अत्रिणा त्वेकमेवोक्तम्-"नवश्राद्धनिमित्तं तु एकमेकादशेऽहनि" इति। "आद्य श्राद्धमशुद्धोऽपि कुर्यादेकादशेऽहनि" इति यच्छङ्गोक्त- माद्यं तदपि नवमिति हेमाद्रिणा कालकारडे (खएडे) व्याख्यातम्।

कात्यायनगृह्ये इदं नावमित्युक्तम्। तदपि नवमेव। स्वार्थेडर- करणात्।

एवं सति यदि गरृह्येषु नवश्राद्धान्युक्तानि भवन्ति तदा यथा- गृह्यं कर्त्तव्यानि। नो चेत्सर्वाणि पुरासाद्यक्तानि कर्त्तव्यानि। तेषां प्रेतत्वनिवर्त्तकत्वात्। यथाह!वृद्धवसिष्ठ :-

'अलब्ध्वा च नवश्राद्धं प्रेतत्वान्न विसुच्यते। अर्वाक्त द्ादशाहस्य लब्ध्वा तरति दुष्कृतम्" ॥ इति।

वाचनिकस्तु केषांचिद्विकल्पो यथा शिवस्वामिवचनात्।

पतेषां च सर्वेषां यद्यपि- "नवश्राद्धानि कुर्वीत प्रेतोद्देशेन यत्नतः। एकोदिष्टविधानेन नान्यथा तु कदाचन"॥

श्राह्मणा युग्मसंख्या भवन्ति।

"पश्चमे नवमे चैव तथैवैकादशेऽहनि। युग्मांस्तु भोजवेद् विरभास्तन्नवश्राद्धं तुतद्विदुः"॥ इत्ि कूर्मपुराफाठ्।

४५३

"नब शाद्धं तु तद्विदुः"इत्युक्तत्वादेतद्वचनानुपात्तव्वपि युग्म- दविआ एव। शूलवाणौ तु "अयुग्मान् मोजयेद्विप्रांस्तन्वश्राद्धमुच्यते" इति पाठ:। एकादशाहिके त्वेकोऽपि ॥अरत्रिवचनात्।

कात्यायनोत्तचतुर्थाइनवश्राद्धे तवन्यदपि देयमुक्त बृहस्पतिना-

"चतुर्थेऽहनि विप्रभ्यो देयमन्नं हि बान्धवैः। गावः सुवर्से वित्तं च प्रेतमुदिश्य शक्तितः॥ यदिष्टं जीवतश्चासीद्दद्यात्तस्य प्रयत्नतः"॥ इति।

क्षत्रियादिभिस्तु यञ्चमादिषु। तथा च ब्रह्मपुरासो-

"चतुर्थे ब्राह्मणानां च पश्चमहनि भूभृताम्। नवमे वैश्यजातीनां शूद्राएां दशमात्परः"। इति।

शय्यादिकं त्वेकादशाहिके। तथा च बृह्दस्पति :-

"एकोद्िष्टविधानेन यदेकस्य प्रदीयते। आवाइनाऔ कररारहितं दैववर्जितम्। वस्त्नालङ्कारशय्याद्यं पितुर्यद्वाइनायुधम्। गन्धमाल्यैः समभ्यचर्य श्राद्धभोक्ते तदपयेक॥ भोजनं वानेकविधं कारयेद व्यखनानि च.। यथाशक्तया प्रद्दयाञ्च गोभूहेमादिकं तथा"॥ इति।

नवशय्यापि तदा दया-

"सुतकान्तद्वितीयेSहनि शय्यां दद्यात्सुलक्षणाम्। काश्चन पुरुषं तद्वत्फलवस्त्रसमन्वितम्। सम्पूज्य द्विजदाम्पत्यं नानाभरणभूषरैः । वृषोत्स्गे च कुर्वीत देया च कपिला शुभा"॥ इनि मत्स्यपुराणात्।

४५४ कालतत्व विवेचतर मे

यद्यपि चैकादशेऽह्वि नवश्राद्धमपि विहितं "ृतेऽहनि तु कर्तव्य प्रतिमासं तु वत्सरम्" इत्यभिधाय "आध्यमेकादशेऽहनि" इति याज्ञ- वल्क्येनाभिध्ानान्मासिकानां च तत्तन्माससम्बन्धिमृताहाधिकरण- कानां तत्तन्मासाद्यदिनेप्वेव कर्त्तव्यत्वेन मरसदिने ब्ाप्तस्याद्यमासिक- स्यैधैकादशेऽहन्युत्कर्षस्योचितत्व्रादाद्यमासिकमपि तत्र प्राप्तं तथापि श्राद्धभोक्त्रे प्रेतवस्त्रालङ्कारादिदानं यत्र विहितं तदेकादशाहश्राद्धंताभ्यां मिन्नमेव। कूर्मपुराो-"एकादशेऽह्वि कुर्तीत प्रेतमुद्दिश्य भावतः' इत्यादिना सधर्मकमेकादशश्राद्वं विधाय "एवं मृताह्निः कर्त्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम्' इत्यमेन. तद्धर्मातिदेशेन मासिकनामु त्पादनात्।

"ततस्त्वेकादशाहे तु द्विजानेकादशैव्र तु। क्षत्रादि: सूतकान्ते तुभोजयेदयुजो. द्विजान्"॥

इत्यादिना सधर्मकं तद्विघाय "अनेन विधिना सर्वमनुमार्स समचरेत्" इति तथैव तेषामुत्पादनात्। तथा-

"एकादशाहे यच्छ्राद्धं तत्सामान्यमुदाहतम्। एकादशभ्यो विप्रेभ्यो दद्यादेकादशेऽह.नि"॥ इति भविष्योत्तरे।

"एकादशाहे कर्त्तव्यं श्राद्धं प्रेताय यत्नतः। श्र्वः करिष्य इति ज्ञात्वा ब्राह्मणामन्त्रएक्रिया"॥

इति वराहपुरारों चात्यन्ताबुद्धिस्थे मासिकश्राद्धे विधीयमान- मेकादशाहश्राद् ततो भिन्नमेव भवति। तस्मिश्चैकस्यैव प्रेतस्य स्थाने एकादश ब्राह्मणा इति मुख्यः कल्पो मत्स्यपुराणादिवचनात्। प्रात- रुत्थाय प्रेतव्राह्मणानेकादशामन्त्र्यापराहे नानाभक्ष्याबरसविन्यासै- रित्यादि सत्यव्रतवचनाञ्र।

श्राद्धकालववचनम् ४५५

विष्णुना तु यथाशक्ति बहब उक्ता:। "अ्रथा (६) शौचव्यपगमे प्रातः सुपक्षालिनपाशिपाद: रवाव्ान्त एवं विधानेव ब्राह्मणान् यथा- शुकत्युद्ङ् शुखान् गन्माल्यवस्त्रालड्ुारादिभि: पूजितान् भोजयेत" इति। वराहपुरारे तु- "गतोऽसि दिव्यलोकें त्वं कृतान्तविहितात्पथ: । मनसा वायुभूतेन विप्रे त्वाहं नियोजये॥ पूजयिष्यामि भोगेन एवं विप्रं निमन्त्रयेत्"। इति।

"सनापनाभ्यख्ञनं दद्याद्विप्राय विधिपूर्वकम्" इति ब्राह्मरं शीघ्रमानयेत्। "आगतं व द्विजं द्वृष्टा कर्त्तव्या स्वागतक्रिया" इति।

"आवरसार्थ छत्रं तद्ब्राह्मणाय प्रदीयते। पश्चादुपानहौ दद्यात्पादस्पर्शकरे शुभे।। संतप्तवालुकाभूमिं महीं करटकितां तथा। संतारयति दुर्गाणि प्रेतं दददुपानह्दौ । तिलोपचारं कृत्वा तु विपस्य नियतात्मवान्"। इति चैकस्यैव ब्राह्मरास्य तत्र तत्र परामर्शादेकोऽप्युक्तः। बहु- पक्षेऽपि प्रेतोपभुक्तवस्त्रादिकं नवशय्या च तन्मध्ये एकस्मा एव गुवते देयमितरेभ्यो यथाशक्ति दक्षिणामात्रम्। तथा च भवि- ष्योत्तरे"-एकादशेऽहनि" इत्यनन्तरम्- "भोजनं तत्र चैकस्मै ब्राह्मणाय महात्मने। वस्त्रालङ्कारशय्याद्यं पितुर्यद्वाहनादिकम्॥ गोगृहाशनदासीस्तु दद्यात्संपूज्य भक्तितः" इति। बृहस्पतिवचनेऽपि "श्राद्धभोक्त्ने तदर्पयेत्' इत्येकस्मा एव वस्त्रादिदानमुक्त्वा "प्रदद्यादक्षिणां तेषां सर्वेषामनुरूपतः" इत्युक्तम्।

(१) आाशौच० इति द्वि० पु० पाठः।

४५६ कालतत्त्वांचवचने

सत्यव्रतेनाप्युक्तम्-'तेषामेकस्मै गुणवते शय्या देया" इति। इदमेव च "सर्वेकोद्दिष्टप्रकृतिभूतत्वादाद्यम्" इति मिताक्षरादिग्रन्थेषु ष्यवहृतं हेमाद्रिापि भ्राद्धखरडे।

यद्यपि कात्यायनयाजवल्क्यादिभि: सामान्येनैकोद्दिष्टधर्मा उप्रदिष्टास्तथापि आ्राध्धमेव प्रस्तुत्यातिदेशभ्रापेषु पार्वषधर्मेषु "विशेषरूपानपूर्वाश्चानेक- विधान् धर्मानुपदिश्य पश्चान्मासिकसाम्वत्सरिकाद्यकोद्दिष्टेषु तेऽति- दिष्टाः । अत्र च बहुषु वाक्येष्वेकादशाह्र्हरं ब्राह्मणाभिप्रायकमाशौ चोत्तरदिनोपलक्षणम्। "अथाशौचव्यपगमे" इति विष्युवचनात्। "क्षत्रादिः सूतकान्ते तु भोजयेदयुजो द्विजान्" इति मत्स्यपुराणञ्च।

्ेन क्षत्रिया दिभि: स्वस्वाशौचान्ते त्र्यहैकाहाशौचिभिश्च तन्मध्य एव दशाहकृत्यानुष्ठाने तदन्त एवैकादशाहश्राद्धं कर्त्तव्यमिति शूल- पाणिप्रभृतयः । एवं सपिएडीकरएामपि ोडशभ्राद्धेष्वेकाहे द्वादशा- थवेति पक्षाश्रयये अवद्यश्राद्धोत्तरदिने सर्वेषामिति।

विज्ञानेश्वरहेमाद्विप्रभृतयस्तु सर्व-

"एकादशेSहि यच्छ्रार्द्धं तत्त्सामान्यमुदाहतम्। सर्वेषामेव वर्णानां सूतकं तु पृथक् पृथक्"

इति पैठीनसिवचनात्,

"आर्दं श्राद्धमशुद्धोऽपि कुर्यादेकादशेऽहनि। कर्सुस्तात्कालिकी शुद्धिरशुद्ध: पुनरेव सः"॥

इति शेषवचनाञ्च क्षत्रियादिभिरपि वचनादाशौचै सत्यपि मरणादेकादशाह पवाद्यशराद्धं कर्तव्यमिति बदन्ति। तथा त्रयहैकाहा-

श्राद्धकालविवेचनम्। ४५७

शौचयोरपि तत्रैव सवैः। (१) सद्यःशौचग्रहरां स्वारसिकाशौच- संकोचोपलक्षराम्। अत्रैतस्मिन् पक्षे विष्णुवचनविरोधस्तावन्नास्ति। तस्य ब्राह्मणाभिप्रायेणाप्युपपत्तेः। संकोचमात्रं हि तदा न तु कस्य चिल्लक्षणा। उपलक्षणत्वे त्वेकादशाहशब्दे विधौ सा स्यात्। नापि मात्स्यविरोधः। ब्राह्मण एकादशाहे आद्यश्राद्धे एकादश द्विजान् भोजयेदेव क्षत्रियादिस्तु तन्नैव तत्कुर्वभ्नपि न पक्केनान्नेन ब्राह्मणान तदा भोजयेत्। किन्तु तदा त्यक्तेन तावदुब्राह्मणभोजनपार्यापेनामेन सूतकान्ते पकत्वा भोजयेदित्येवमर्थकेन तेनास्यैव पक्षस्य प्रसाधनात्। एवं सत्येकादशाहसूतकान्तरूपका लद्वयोपेतं ब्राह्मराक्षत्रियादि विषयं विधिद्वयमर्थवद्भ्वति। अन्यथा विष्णुवचनवत्सूतकान्तरूप- कालोपेतेनैकेनैव विधिना सर्ववर्णासाधारणाद्याश्राद्धविधिसिद्धौ तदनर्थकं स्यात्। अयुगग्रहरां च "श्रोत्रिया भोजनीयास्तु नव सप्त त्रयोदश" इति बृहस्पत्युक्त्या युग्मसंख्यान्तरस्याप्युपसंग्रहविषयम्। अत्रैतावच्चिन्त्यम्। गात्रपूरकाणं पिएडानामसमातौ क्षत्रियादी- नामेकादशाहे कथमाद्यं श्राद्धमिति। यदा हि "यावदाशौचं प्रेतस्योदकं पिएडमेकं च दद्युः" इति विष्णुवचनेन- "ब्राह्मरो दश पिएडाः स्युः क्षत्रिये द्वादश स्मृताः। वैश्ये पञ्चदश प्रोक्ताः शद्रे त्रिंशत्प्रकीर्तिताः॥ इति पारस्करवचनेन चोक्तः पक्षः समाश्रीयते तदा पिएडा- समाप्ति: स्पष्टैव। यदापि "सर्वेभ्यः प्रेतवर्शोभ्यः पिएडान् दद्यादुदशैव तु इति पारस्करेशौवोक्तो द्वितीयः पक्ष आश्रीयते तदापि-

(१)-"सद्यनशौचेऽपि दातव्यं प्रेतस्यैकादशेऽहनि। स एवं दिवसस्तस्य श्राद्धशय्यासनादिषु" इति शङ्गवचनात्। इति द्वि० पु० पाठोऽधिक:। ५6

४५८ कालतत्त्व विवेचने

"राजस्तु दशम: पिरडो द्वादशेऽहनि दीयते। वैश्यस्य पश्चदशमे ज्ञेयस्तु दशमस्तथा। शद्रस्थ दशमः पिरडो मासे पूर्णोऽहनि,दीयते"॥ इत्यादिपुराणत्,

"पिराडः शूद्राय दातव्यो दिनान्यष्टौ नवाथवा। सपूर्रें तुलतो माले पिएडशेषं समापयेत्"॥ इति प्रचेतोवचनाच्च स्वस्वाशौचान्त्यदिने दशमपिएडदानस्य सर्वेषां विधानात्सास्त्येवेति। एतावांश्चात्र परिहारो नास्ति वचन- स्यातिभार इति। यदा हि याज्ञवल्क्ोक्त: पिएडत्रयदानपक्ष: समाश्रीयते।

"सर्वेषामेव वर्णानां सूतके मृतकेऽथवा। दशा हाच्छुद्धिरेतेषामिति शातातपोऽब्रवीत्"॥

इत्यङ्गिरसोक्त क्षत्रियादीनाभपि दशरात्राशौचं वा, इदानीन्तन- भूय: शिष्टक्षत्रियशद्राचारसम्वादि सदा तावत्सम्यगेव। यदापि द्वादशाहाद्याशौचपक्षस्य पूर्वोक्तयोश्च पिएडदानपक्षयोः समाश्रयणं तदापि वचनवशादेकादशाहश्राद्वं कृत्वापि पिएडसमातौ न काचित् क्षतिः। मिताक्षराकारादिमत एव शुद्रस्य मृताहावधिक- द्वादशाहे पोडशश्राद्धपूर्वकं सपिएडीकरएं कृत्वेव। यन्तु- "शिरस्त्व।देन पिएडेन प्रेतस्य क्रियते सदा। द्वितीयेन तु कर्णाक्षिनासिकास्तु समासतः॥ अन्त्रांसभुजवक्षांसि तृतीयेन तु सर्वदा। चतुर्थेन तु पिएडेन नाभिलिङ्गगुदानि च।

श्राद्धकालविवेचनम्। ४५६

ऊरू जङ्गें तथा पादौ पश्चमेन विधीयते। षष्ठेन सर्वमर्माणि सप्तमेन च नाडयः॥ दन्तलोमाद्यध्टर्मेन वीये तु नवमेन च। दशमेन तु पूर्णात्वं तृप्तत्वं तृड्विपर्यय:॥

इति ब्रह्मपुराणादिषु दशपिएडदानस्यावयवनिष्पादकत्वश्रवर्ां तदर्थवादमात्रम्। अत एव मिताक्षरायामिदं किमपि नोटटङ्कितम्। किञ्च यद्यतेषां पिरडानां "प्रेतलोके तु वसतिन एं वर्षे प्रकी- चिंता" इत्येतदर्थवादप्रमाणकप्रेतशरीरावयवनिष्पादकत्वं स्यात्तत उत्तरश्राद्धसहकारेण तद्विनाशफलकस्याद्यश्राद्धस्य तत्पूर्वकपितृत्व- प्राप्तिफलकानां सपिएडीकरणन्तारनां वा दशमपिएडात्पूर्वंकरणं विरुध्येत। न तु तत्संभवति। प्रेतशरीरस्य "क्षुत्तृष्रों प्रत्यहं तत्र भवेतां भृगुनन्दन" इति वचनाद् दुःखकभोगहेतुत्वेन त्निष्पत्तेवैधकर्म- फलत्वासंभवात्। अवशिष्टकर्मफलाय भोगार्थजरायुजादिशरीसवय्र- वारम्भकत्वे तु सत्यपि न कोऽपि.विरोध:।

वस्तुतस्तु तदपि न संभवति। शुक्रशोखिताहारपरिणामविशेषा- दिभिर्द्धष्टैरेतच्छरीरपातावशिष्टकर्मभिश्च तदारम्भोपपत्तेरेत त्पिरडदा नानपेक्षणात्। अत्यथा चरडालतिर्यगादिशरीरपातानन्तरं शरीरा- न्तरारम्भो न स्यात्। तत्र पिएडदानाभावात्। तेनार्थवादिकमषि नावयवनिष्पत्ति: पिराडदानस्य फलं किन्तु. तदकरण जिमित्तप्रेत- नरकप्राप्तिपरिहारः I तथा च ब्रह्मपुराये- "ग्रामाद्वहिश्च कर्त्तव्यं जलाशयसमीपतः। पिएडदानं दशाहानि प्रेतायाररयमाश्रितैः॥ अरराये पिराडदानं तु मोहान्न क्रियते यदि। तदा रौरवमायाति प्रमीतः प्रथमेऽहनि॥.

४६० कालतत्वविवेचने

पुंन्नामसंज्ञं त्वपरे महारावं तृतीयके। तामिस्र ख्यं चतुर्थे तु प्रयात्यथ सुदारुरम्। पञ्चमे चान्धतामिस्त्रं षष्ठे घोरं च सुप्रभम्। श्रमेध्यभूमिसंपूर्ण सप्मेऽहनि घातकम्॥ अप्िपत्रवर्न घोरमष्टमेऽहनि सर्वथा। महारौरवसंज्ञं तु नवमे याति मानवः ॥ अवीचिरिति विख्यातं दशमेहनि भीषगाम्" इति।

प्रथमेऽहनि पिएडदानं यदि न क्रियते इत्यनुषङ्ग:। एवम्रेऽपि। इयं चाकररो निन्दा नाररायरूपदेशसम्बन्धस्य किन्तु पिएडदानस्यैव। तस्यैव पूर्वनानाविशेषविशिष्टस्य विहितत्वात्। अत एव तस्यैव करणो हेतुत्वेनेदं परामृश्यते।

"तन्दुलैः सक्तु भिः शाकैः फलैर्वा श्रद्धया ततः। देशकालानुसारेण कुर्यात्प्रेतस्य तर्पराम्" ॥ इति।

तेन पिएडदानस्याकरणनिमित्तनर कप्राप्तिरुपप्रेतानिष्टपरिहारा- चावश्यक- त्वावगमाद्वाराएसोमरणादिनिमित्तकमुक्तभावेन नरकादर्शनफलक- प्रबलकर्मणा वा प्रेतगतानिष्ठासंभवेऽपि कक्ुरेवाकररो प्रत्यवाय- कल्पनया तत्परिह्ारार्थत्वाद्दशमपिएडदानात् पूर्वमपि प्रेतत्वनिवर्त्त- कस्यैकादशाहश्राद्वस्य सर्वेः शूद्रेरा वा द्वादशाहे सपिडीकररापर्यन्ता- नामपि कररो न कश्विद्विरोध इति। यद्वा पिएडदानस्यापि-

"स्वगोत्रान्य (१) गोत्रा वा स्त्रियो वा पुरुषास्तथा। प्र तास्तु पिरडसम्बन्धाम्मुच्यन्ते तेन कर्मणा॥ (१) "स्वगोत्रा वान्यगोत्रा वा" इति द्वि० पु० पाठः।

श्राद्धकालविवेचनम्। ४६१

वायुभूतास्तु तिष्ठन्तः कालक्षेपेर सर्वदा"। इत्यादित्यपुराणात्प्रेतत्वावस्थानिवृत्तिरेव फलम्। अत एव फलप्रतिपादकत्वेनेदमेव वाक्यमवतारितं हेमाद्रिया। तथात्वे तदकररो नरकप्राप्तिः करणाच्चानरकप्राप्तिरपि पूर्ववचनोक्ता संगच्छते। अध- र्मारब्धं हि प्रेतशरीर दुःखैकभोगहेतुस्तन्निवर्त्तकाभावे दुःखभोगार्थ तांस्तांन्नरकान् गच्छलि। पिरडदानेन च तदारम्भकाधर्मनाशद्वारा तच्छरीरनिवृत्तौ तदप्राप्तिरिति। तथात्वेऽपि च नोत्तरश्राद्धैः सह विकल्पः किन्तु समुच्चय एव। अदृष्टार्थत्वात् क्रमविद्यानाश्। भाष्य- कारमते आधानपवमानहविवत्। एवं च कृतेऽपि पूर्वमेवाद्यश्राद्धे सपिएडनपर्यन्ते च प्रेतत्वनिवृत्तिर्दशमपिरडोत्तरमेव भविष्यति। पौर्वापर्यमात्रे वैपरीस्यम्। प्रतशरीरावयनपूरकत्वाभिधानं त्वर्थवाद- मात्रमप्यस्मिन्नेव पक्षे सालम्बनम्। पूर्णस्य ज्ञानवतो विनाशने धुन्कर्षातिशय इति पूर्णा ज्ञानवञ्च कृत्वा विनाश्यत इति। तथा च "शिरसत्वाद्येन पिराडेन प्रेतस्य क्रियते तद' इत्युपक्रम्य "दशमेन तुः पूर्णात्वं तृप्तत्वं क्षुद्विपर्ययः" इत्युक्तम्। "दशाहप्रेतपिराडेन ज्ञानं प्रेतेषु .. जायते" इति च। एवं च यथा- "अर्वाक संवत्साराद्यस्य सपिएडीकररं भवेत्। प्रेतत्वमिह तस्यापि ज्ञेयं संवल्सरं नृप" इत्यग्निपुराणत् "कृते सपिएडीकररो नरः सम्वत्सरात्परम्। प्रेतदेहं परित्यज्य भोगदेहं प्रपद्यते"॥ इति विष्युधर्मोत्तराश्च्ाशक्त्यादिना वृद्धयतिरिक्तेन निमित्तेन: ोडशश्राद्धसपिराडनापकर्षेऽपि वत्सरान्तोऽपि प्रेतदेहनिवृत्ताव-

मारादशमपिराडदानमपीति तदन्त एव समस्तनिवर्तकसंपत्त्या प्रेत- देहनिवृत्तिरुपपन्नेति। मम तु प्रतिभाति। दुःखैकभोगहेतुनोत्सर्गतो यावदेकसम्वत्सर- स्थायिना वायवीयेन प्रेतदेहेन भोग्यं यद्दुःखं तन्भागैकनाश्यो नियमेन

४६२ कालतत्वविवेचने

तहह्ारम्भको मनुष्यशरीरारम्भकाधर्मशेषः पितृत्वप्राप्तिप्रतिबन्धक: सवमनुष्याणमस्ति यैश्चतुर्थाश्रम :-

"शुक्लाङ्गारकयुक्ता च चतुर्थी जायतें यदा। श्रद्धया श्रद्धकृद्विप्रोःन प्रेतो जायते मृतः"॥

इति पद्मपुरादिविहितं कर्म वा न कृतम्। ततश्च प्रेतशरीरा- रम्भं विना तदेकसाध्यदुःखभोगासंभवात्तं च विना तदेकनाश्या- धर्मनाशासंभवात्तदारम्भोपेक्षित एवाधर्मनाशोपकारहेतुत्वादिति वैध- स्यापि पिराडदानस्य दुःखैकभोगहेतोरपि प्रेतदेहस्यावयवद्वारारम्भः फलं संभवत्येव। अत एव दुःखहेतोरप्युपवासादिरूपस्य तपसः फल- नाश्यकर्मफललाभ प्रतिबन्धका धर्मनाशोपकारेण कर्माङ्गत्वमुक्तं "तपश्च फलसिद्धित्वाल्लोकवत्"इत्यत्र। अत एव चैकादशाहादिश्राद्धानामेवः पूर्रा प्रेतशरीर निवृत्ति: फलत्वेनावगम्यते।

"यस्यैतानि न दत्तानि प्रेतश्राद्धानि षोडश। पिशाचत्वं.स्थिरं तस्य दतैः श्राद्धशतैरपि"॥ इति यमवचनात्, "एका दशा दिमि: भ्राद्धर्मृतस्याप्यायनं भवेत्। सम्यक् सम्वत्सरे पूर्रो. प्रितृां स्थानमृच्छति॥

इति देवलवचनाञ्च, आप्यायनं तुष्टिः प्रेतत्वपरिहार इति शूलपाणिना व्याख्यातम्।

यत्तु "स्वगोत्रा वान्यगोत्रा वा" इति वचनं तञ्चिरकालमृता- कृतौर्ध्वदेहिककेवलदुरितप्राप्तप्रेतदेहविषयम्। अत एव "कालक्षेपेश तिष्ठन्त:" इति तत्रोक्तम्। यत्तु त्रिरात्रं दशरात्रं वा प्रेतोद्देशेनोदर्क क्षीर व स्नानपानार्थ दीयते तन्नासौ तदानीमेव रनाने पाने का

४६

चिनियुङक्ते तस्य प्रत्यक्षतो नाशदर्शनात। किन्तु तद्दानजनिततपूर्वेष तस्य स्नानपानयोग्यदेहलाभोत्तरं तत्सजातीय नीरक्षीरान्तरमुपिष्ठ- तीति न कोऽपि विरोधः ।

यद्यप्यन्यज्ञातीनां सहभोजमादि प्रेताप्यायकत्वेन दशाहमध्य- गत श्रयते तस्याप्येषैव गतिः। यथा वा गर्भिरायोपयुक्क दोहदा/न्न- पानाद्यपूर्णास्यैव गर्भस्याप्यायकें तथेदमपि क्षीरोदकदानाद्यपूर्व- द्वारेण प्रेतदेहपुष्टिकर भविष्यति। तेन गात्रपूरकसमाख्य।तैरेतैरधि- कारिभिर्मरणानन्तरमेव दत्तैः पिराडै: क्षिप्रमक्लेशेन प्रेतकावयोग्यानां प्रेतशरीर जायते। तदभावे तु विलम्बेन क्लेशेन च गर्भशरीरवदेव। की कटा दिदेश विशेषसूतिकाद्यवस्थ।विशेषमररोन दुर्मरसावैधबुद्धिपूर्व- मरणादिना वा क्षिप्रमप्यतिमूढं जडवृक्षादिवत्पिराडद्दानदेवत।त्वेऽप्य- नधिकृतम्। तत्र प्रायश्चित्तविशेषादिना तदधिकारे संपादिते मोहा- पनयनेन तत्तद्धयवगतज्ञानविशेषसंपादनेन ज्ञानवद्दुखानुभवयोग्यं तच्छरीरमाशौच पिएडदानेन क्रियत इत्याद्यलमतिदूरं गत्वा।

तेन प्रेत शरीरसंपादकत्व न काप्यनुपपत्तिरिति तदेव प्रयोजनं यावत्संभवमाशौचपिएडानाम्। अत एव पितृच्याणां तत्तद्वयच- निष्पत्त्यर्थत्वोल्लेखेनैव प्रथमादिदशमान्तपिएडदानप्रयोगलिखनम्। तेन दशमपिराडदानात्पूर्व प्रेतदेहस्यैवानिष्पन्नत्वात्तन्तिवृत्त्यर्थावामे- कादशाहादिश्राद्धानां तत्र कररमनुचितमेवेत्येकादशाहग्रहरामाशौ- चान्त्यदिनोत्तर दिनोपलक्षएमेव युक्त विष्शुवचनैकवाक्यतया।

पैठीनसिवचनं त्वाशौचोत्तरदिनभूते एकादशेऽहि बहुषु वचनेषूत्पन्नं यच्छ्राद्धं तत्तस्मादेव हेतोर्न ब्राह्मरामात्रविषयं मन्तव्यम्, किन्तु सर्ववर्राविषयम्, श्राद्धस्वरूपवत्कालोऽपि. किं तथा नेत्याह "सूतकं तु पृथक पृथक्" इति हेतोस्तत्तदुत्तरदिने कर्त्तव्मिति व्या ख्येयम्। शङ्गवचनं तु शूलपाएयदिभिरेवं लिखितम्-

४६४ कालतत्त्व विवेचने

"ततः श्राद्धमशुद्धौ तु कुर्यादेकादशे तथा। कर्त्तुस्नात्कालिकी शुद्धिरशुद्ध: पुनरेव सः" इति॥ अशुद्द्धौ प्रथमादिनेष्येकादशे चैक्ोदिष्टथाद्धं कुर्यात्। नन्वशुद्धौ कथ श्राद्धं कर्त्तव्यमत आह-'श्राद्धकर्तुस्तात्कालिकी शुद्धि: कर्मान्तरे पुनः सोऽशुद्ध एव"इति च व्याख्यातम्। अरशुद्धावित्ये- वोक्ते ब्राह्मसास्यैकादशे न प्राप्नोतीति पृथगेकादशग्रहराम्। तस्मा- त्सर्वैंकोदिष्टप्रकृ तिभूतमाद्यसंक् मेका शा इश्रद्धन्य पि चैाशाह कृत्यं स्वस्वाशौचोत्तरदिन एव सर्वैराशौचान्त्य दिने दशमपिएडदाना- नन्तरं कर्तव्यमित्युचितम्। एकादशाहग्रहरां च तस्यैवोपलक्षणम्। तदपि सम्पूर्णापर्यायद्वादशाहादिरूपजात्याशौचोत्तर दिनस्यैव। तेषा- मेवावान्तरसाजात्येन द्राग्बुद्धिस्थत्वात्। अत एवोद्गातृप्रातिपदिकेन बहुवचनान्वयार्थे लक्ष्यमाा अन्ये न सर्वर्त्विजो नापि सर्वें सामगा: किं त्वपसुब्रह्मरायास्त्रय एव स्तोत्रकारिण इत्युक्त तृतीये (१)। "दशमे- Sह्नि पतेदयस्याहर्द्वयात्स विशुद्धयति"इत्यत्र च संपूर्णाशौचान्त्यिनोप- लक्षणमेवोक्तमाशौचग्रन्थेषु। तेन तर्यहकाहाशौचयोस्तन्मध्ये दश- पिएडदानानुष्टानेऽप्येकादशाहकृत्यमेकादशाह एव भवति। तथा च "सद्य:शौचेऽपि"इति शङ्गवचनं पूर्वमुदाहतम्। अ्रत एव च क्वचित्तद्वा- धार्थ "तृतीये तूदकं कृत्वा चतुर्थे श्राद्धमाचरेत्"इत्युक्तम्। (१) अपसुब्रह्मराया: सुब्रह्मरायरहिता अवशिष्टाः प्रस्तोतृ-उद्गातृ- प्रतिहर्तृसामगास्त्रय एव स्तोत्रकारिशश्चमसं भक्षयेयुरिति तन्त्रवा- तिककृतः कुमारिलाभट्टस्य मतमत्रोदाहतं ग्रन्थकर्त्रा। त्थाहि-ज्योतिष्टोमे श्रूयते-"प्रैतु होतुश्चमसः, प्र ब्रह्मराः, प्रोद्गातृाम्"। अत्रायं संदेह :- किमेक एव एनं सोमचमसमुद्गाता भक्षयेत्, उत सर्वे भक्षयेयुः। श्रथ सुब्रह्मरयवर्जिताश्छन्दोगा भक्षयेयु, अथ वा सह सुब्रह्मयेनेति। अत्र त्रयः पक्षा: प्रस्फुरन्ति। उद्गातैक एव "चमलेन प्रोद्गातणाम्" इति भ्रुत्या संयुज्यत इति स

श्राद्धकालविवेचनम्। ४६५

द्वादशाहाशौचकारिणां क्षत्रियाणां मासाशौचकारिणां शूद्राणां चाचारोऽप्येवमेव। यदाशौचान्त्यदिनोत्तरदिने, आद्यश्राद्धादि तदु त्तरदिने च सपिरडीकरणमिति। प्रायसत्विदानी क्षत्रियैः शूद्रैश्च दशाहाशौचपक्ष एवानुष्ठीयत इति तेषामेकादशाहद्वादशाहयोराद्यादि- श्राद्धानुष्ठानमस्मिन्नपि पक्षे न विरुध्यते। शूद्राणां द्वादशाह एव सपिरडीकरणविधायकं विष्युवचनं तुन मरणावधिकद्वादशाहपर- मित्यनुपदमेव वक्ष्यते। एवं नवश्राद्धरूपारायेकोद्दिष्टानि दर्शितानि।

एकोद्दिष्टश्राद्धे नवमिश्रश्राद्धकालविवेचनम्। इदानीं नवमिश्राशि प्रदर्श्यन्ते। यानि षोडशश्राद्धानीत्येवं प्रसिद्धानि। तान्यप्यनेकविधानि स्मर्यन्ते। तत्र ब्रह्मपुरारो तावत्- "नखां तु त्यक्तदेहानां श्राद्धा: षोडश संख्यया। चतुर्थे पञ्चमे चैव नवमैकादशे तथा॥ तथा द्वादशभिर्मासैः श्राद्धा द्वादश संख्यया।

एव भक्षयेत् सोमचमसमित्येकः पक्षः। एकस्मिन्नुद्गातरि भक्षयति सति बहुवचनमनर्थकं स्यादिति हेतोः षोडशर्त्विजः सर्वे वा भक्षये- युरिति द्वितीयः। उत्करषेण गायन्तीत्युद्गातार इति क्रियायोगेन प्रस्तोता-उद्गाता-प्रतिहर्ता चैते त्रयो भक्षयेयुरिति तृतीयः पक्ष:। अत्रेदं समाधानम्-"रूढिर्योगमपहरति" इति न्यायादेक एवोहगातात्र गरृह्यते। बहुवचनोपपत्तये च प्रत्यासन्ना उपलक्ष्यन्ते। प्रत्यासत्तिश्च प्रस्तोतृ-प्रतहर्वरोरिव सुब्रह्रायस्याप्यस्ति। सामवेदाध्यायित्वेन सुब्र- ह्मरायाह्वानरूपे तदीयकर्मरायप्यौद्गातृसमाख्यायाः सत्त्वात्। तस्मात् सुब्रह्मरयेन सहिताश्चत्वार: सामगाश्चमसं भक्षयेयुरिति शाबर- भाष्याशयः । वार्त्तिक राणामाशयस्तु-चमसभक्षणस्थाने सदसि सुब्रह्मराय- स्याप्रवेशात्तेन विरहिता अर्वशिष्टाः प्रस्तोतृ-उदगातृ-प्रतिहर्तृसाम- गाश्चमसं भक्षयन्तीति। ५६

४६्६ :का लतत्त्वविवेचने

कत्तव्याः शुचिभिस्तेषरां तत्र विप्रांस्तु भोजयेत्"॥ इति। भविष्यत्युरासेऽपि-

"अस्थिसंचयने श्राद्धं त्रिपक्षे मासिकांनि च1 स्क्रियोश्च तथा तिथ्योः प्रतश्राद्धानि षोडश''॥ इति।

रिक्तयो :- (१)तिथ्या न्यूने पष्ठे द्वादशे च मासे।। छन्दोगपरिशिष्ट- "द्वादश प्रतिमास्यानि आद्यं षारामासिके तथा। सपिरडीकररं चैव इत्येतच्छ्राद्धषोडशम्"॥ इति।

आद्यमकादशाहिकम्। 'बासमासिके ऊनषारामांसिके। एकें पूर्वषट्कान्तर्गते षष्ठमासे, अपरमुत्तरषट्कान्तरगते तत्र। कियत्तिथि- न्यूनयोस्तयोस्ते इत्यपेक्षायां तत्रैव-

"एकाहेन तु षरमासा यदा स्युरपि वा त्रिभि:। न्यूना: सम्वत्सरश्चैव स्यातां प्रारामासिके तदा"॥। इति।

अत्रैकाहन्यूनपक्षे पञ्चम्यां मृतस्य तृतीयायां व्यहन्यूनपक्षे प्रतिपद्यूनं षारमासिकद्वयमिति केचित्। मासो ह्यत्राद्यमृताहं गृहीत्वो-

प्रसिद्ध:। तस्य चैकाहन्यूनतोपान्त्यतिथाचेव। अन्त्यायां पूतेः। एवं त्रयहन्यूनताप्यन्त्यपूर्वचतुर्थ इति। तद्युक्तम्। "षारमासिकाब्दिके आाद्धे स्यातां पूर्वेद्युरेव ते" इति हेमाद्रिमाधवाद्युदाहतपैठीनसिवचन- विरोधात्। अत्र हि षाएमासिकाब्दिकशब्दावूनतत्परौ पूर्वेधुशब्दश् मृताहपूर्वतिथिपरः। "मासिकानि स्वकीये तु दिवसे द्वादशेऽपि या" इत्युत्तरत्राभिधानात्। एतत्संरक्षसार्थमेव द्वितीयादिमृताहेषु (१) रिक्तयोस्तिथ्योरेकया तिथ्येति द्वि० पु० अ्धिक: पाठः।

श्राद्धकालनिवेचनस्।

क्रियमाणानां प्रथमादिमासिकत्वं चः तत्तम्मासाधिकरणकत्वाबाधेनः सिध्यत्वित्येतदर्थ शूलपारायादयः पूर्वमृत तिथ्यवधिकोत्तरमृततथि पर्यन्तविंशत्तिथिसमुद्रायात्मकं मासमत्र वदन्ति। तत्तु: तेषामेवाभि- प्रेतम। एता द्रशमेंव षष्ठयधिकशतत्रयतिथ्यात्मक सम्वत्सरं दूषयद्दि रस्मामिरुत्तर मासवर्षादित्वस्यैव सकललोकप्रसिद्धिविषयत्वात्तद्वि- सेधेन साम्वत्सस्कप्रकरण एव दूषितम्।।

तेनाद्यमृततिथि गृहीत्वैव तनिंशत्तिथ्यात्मको मासः प्रथमादि:। तत्र प्रथमादिमासिकानि मासे भवं मासिकमिति व्युतपत्त्या प्रथमादिमासाद्यमृततिथिषु वा भवन्तु मासेऽतीते भवं मासिकमिति व्युत्पत्या वा द्वितीयादिमासाद्यमृततिथिषु। तेश्रां मृताहाधिकरर कत्वात्।

ऊनानि तु' तत्तन्मासान्त्यतिथावेवोत्तरमासाद्यमृताहातपूर्वेद्यु- रेंकाहन्यूनतापक्षे। तदानीमेव तथात्वात्। अन्त्यतिथ्यन्त्यक्षरो हि मासपूर्तिः। निमन्त्रणरूपश्राद्धारम्भकाले तत्प्रयोगकाले चैकाहन्यून- तैव। उपान्त्यतिथौ तु तत्काले द्वयहन्यूनता। तेन यदेकतिथ्यभाव- प्रयुक्ता मासस्येकाहन्यूनता तस्यां तिथावित्येकाहन्यून इत्यस्यार्थः। यत्तिथित्रयाभावप्रयुक्ता त्यहन्यूनता तन्मध्ये प्रथमतिथाविनि त्रिभि न्यून इत्यस्य। हेमाद्रौ परिशिष्टवचनदयं जातू करर्यवचनत्वेन पठितम्। काला दर्शमदनरलादिषु जातूकएर्यवच्नमेवं. पठितम्।

"द्वादश प्रतिमास्यानि शधषासमासिकेतथा। त्रैपक्षिकान्दिके चेति श्राद्धान्येतानि षोडश®।I

इत्येतावदेव। अन्राद्यषाएमासिकाब्दिकशब्दा ऊनमासिकोन- बारामासिकोनाब्दिकपराः। द्वादशानामपि मासिकानां पृथग्ग्रहण- दिति च व्याख्यातम्। तत्र ऋपक्षिक्रम्-

४६८ कालतत्वविवेचने

"सूतकान्ते गरृहे श्राद्धमेकोहदिष्टं प्रचक्षते। द्वादशेऽहनि मासे च त्रिपक्षे च ततः परम्"॥

इति ब्रह्मपुराणात्, "त्रैपक्षिकं भवेद वृत्ते त्रिपक्षे तदनन्तरम्" इति भविष्यत्पुराणाच्चावगम्यते। त्रिपक्ष इत्यधिकरणासप्न्यनुरोधाद्वृत्ते प्रवृत्ते इति कैश्चिद्वयाख्यातम्। कैश्चिदेतदनुरोधेन तत्रैवातीत इति शेषः कृतः । तन्भोजने प्रायश्चित्तविधानादपि त्रैपक्षिक श्राद्धं गम्यते।

तथा च शङ्ग :-

"चान्द्रायणं नवश्राद्धे पराको मासिके स्मृतः। पक्षत्रयेऽतिकृच्छः स्यात् षरामासे कृच्छ एव हि॥ आब्दिके पादकृच्छ्ः स्यादेकाहः पुनराब्दिकः" इति।

आन्दिके न्यूनाब्दिके। ऊनाद्यमासिकं द्यहत्रिभागोनपक्षौ च त्रिष्वपि मासेषु श्रोकगौतमगालववचनयोः कालादर्शाद्युदाहतयो- रवगम्यते.।

"एकद्वित्रिदि नैरुनैस्त्रिभागेनोन एव वा। श्राद्धान्यूनाब्द्रिकादीनि कुर्यादित्याह गौतमः" ॥ इति। "त्रिभिर्वा दिवसैरूने द्वाभ्यामेकेन वा तथा। आद्यादिषु च मासेषु कुर्यादूनान्दिकादिकम्॥ इति च। ऊने ऊनत्वे। आदिशब्दाभ्यां षष्ठद्वादशमासयोरूनषाएमासिको- नाद्यमासिकयोश्च ग्रहणम्। ऊनाद्यमासिकस्य द्वादशाहोऽपि काल उक्तो गोभिलेन-"मरणाद्द्वादशाहे स्यान्मास्यूने वोनमासिकम्" इति। इदमेव चोनमासिकं द्वादशाहपक्षमेवाश्रित्य द्वादशेऽहनि मासे न्नेति ब्रह्मपुरारावचने एकादशाहश्राद्धमभिधाय "द्वितीयेऽह्वि पुनस्तद्वदेकोद्दिष्टं समाचरेत्" इति मत्स्यपुराएवचने च विहितं द्रष्टव्यम्। द्वादशमासिकानां च 'मृतेऽदनि तु कर्त्तव्यं प्रतिमासरं तु

श्राजकालविवेघनम्।

वत्सरम्" इति वचनान्मृततिथ्यधिकरणकाना मासेऽनीते अवमिति वा

सर्वाद्यमृततिथौ मासिकं प्राप्तोत्येव न यथा "वत्सरान्ते मृताहनि"इत्यु- त्पन्नं वार्षिकश्राद्धम्। किन्त्वाद्यमासिकं द्वितीयमृततिथौ द्वितीयं सृतीयमृतितिथावित्यादिक्रमेरा द्वादशमासिकं प्रथमाब्दिकतिथौ। आद्यश्राद्धं त्वेकाशे्रंासिा ्भ ेत ्रा्यग्रथेषु स्पष्टमेवोक्तम्। मिताक्षरादिष्वपि विशेषानभिधानान्मासिकेष्वाद्य शब्दस्य चान्यथा व्याख्यानादेवमेव प्रतीयते। परमार्थतस्तु लोकप्रसिद्धयनुगुरा अद्यमृततिथि गृहीत्वैंव त्रिंशत्तिथ्यात्मकश्चान्द्रो मासो न तु तस्या अवधित्वमात्रमुत्तरमृत- तिथिर्मासघटिकेति। मासे भर्व मासिकमित्येव च मासिकाद्यमासि- कादिशब्दव्युत्पत्तिः। समुदायान्तर्गतयत्किश्चित्तिथ्यधिकरणाकत्वेऽपि. च मासिकत्वं भवत्येव ज्योतिष्टोमस्येव वसन्तकालत्वं श्राद्धस्येवा- परपक्षिकत्वम्। तत्र प्रथमातिक्रमकारणाभावात्, "मृताहनि तु कर्त्तव्यम्" इत्यादिवचनाञ्च तन्मासाद्यभूतायां मृततिथावेवाद्यादि- मासिकानि कर्त्तव्यानि।

तेन सर्वाद्यमृततिथावेवाद्यनवश्राद्धवत्कर्त्तव्यत्वेन प्राप्त प्रथम- मासिकमेकादशे, आशौचोत्तरदिने वोत्कृष्यते याजवल्कवचने- "आद्मेकादशेहनि"इति। युक्तं चैतव।मासिकानां पूर्वविहितत्वाद्। यद्यपि च साम्वत्सरिकमप्येतत्पूर्व विहितम-"प्रतिसम्वत्सर चैवम्" इति। सम्वत्सरोऽपि च मासवत्पूर्वमृततिथिमेव गरहीत्वा। तथापि तस्य वचनान्तरेषु सम्वत्सरान्त एवोत्पन्नस्य सर्वाद्यमृततिथौ प्राप्तिरेव नास्तीति तदुत्कर्षपरत्वेनापि "शद्यमेकादशेऽहनि" इत्यस्य व्याख्यान- मयुक्तमित्युक्त साम्वत्सरिकप्रकररो। एवं च "प्रथममासिकोनमा- सिकद्वितीयमासिकत्रैपक्षिकतृतीयमासिक चतुर्थपश्चमषाएमासिकोन-

कालसत्व विघेचने:

डशश्राद्धानि क्रमेणा दद्यात्ःइति हेमाद्रयुदाहतसूत्रबोधितः श्राद्धक्रमो 5प्युपपद्यते। अन्यथोनानां तत्तमासिकोत्तरत्वं त्रैपक्षिकस्यच द्विती योक्तरत्वं न स्यात्।

यक्ु "ततो द्वादशभिर्मासैः श्राद्ा द्वादश संख्यया इतिवचना न्मासान्तभवत्वं मासिकानां: प्रतीयते। प्रथमस्याप्येकादशाहिकोत्तर- परतीते:।

तदप्यापाततः। मदनरत्नादिषु तावत्-"तथा द्वादशभिर्मासैः"इत्येवं- पाठो लिखितः । पूर्वपाठेऽप्येकादशाहानां तदुत्तरत्वान्भम्ना तदुपंपत्तिः। विश्वादर्शेऽप्याद्यमृत तिथिकालीनत्वमेव "मासिकानामाद्यं चैकादशे इतिः स्पष्ट्मुक्तम्।

"मासेषूक्त यदेकादशसु मृतदिनेष्वाद्यमे का दशाहे। न्यूनाब्द्रे यत्तदर्द्धें यदपि तदपरं द्वादशाहे त्रिपक्षे"इति ॥

कालादर्शस्मृत्यर्थसारादिष्वप्येवमेव। अत एव च बोडशश्राद्पक्षेषु

श्वायम्। तथाहि परिशिष्टोक्त: सपिराडीकरणान्तर्भावेन बोडशश्राद्ध- पक्षः "श्राद्धानि षोडशापाद विदधीत सपिएडताम" इति वचनेन शूलपा्यादिभिरपि लिखितेन विरुद्धः। ब्रह्मपुराएभविष्यत्पुराणोक्त पक्षावधि- "नवश्राद्धादिश्राद्धानि न कृतानि तु यस्य वै.। नाधिकारी भवेत्तत्र मासपारमासिकाब्दिके"।

इति वचनात् षोडशभाद्ाघिकारसिद्धयर्थानां नवश्राद्धानाम --

मखसौ

श्राद्धकालविवेचनम्।

यत्तु-"अलब्ध्वा तु नवश्राद्धं प्रेतत्वान्न विसुच्यते" इति प्रेतत्व- निर्वत्तकवं वृद्धवसिष्ठेन नवश्राद्धानमुक्त तर्दाप साक्षात्मेतत्वनिव-

अत एव व्याघ्रपात्- "देयानि वेश्मशुद्धयर्थे नवश्राद्धांनि यत्नतः। न्तवः: पेतंविशुद्धयर्थे मृताहनि तु वत्सरम्॥। इति। मृताहनीति मासिकग्रहरं षोडशानामप्युपलक्षणम् 'वेश्म- शुद्धयर्थता च नागरखरडोक्तनवसंख्यश्राद्धपक्षे लिङ्गसमवायेन। तत्र मृत्युस्थाने श्राद्धविधानात्। एवं सत्येकादशाहे श्राद्धत्रयं नवश्राद्ध- माद्यमासिक महैकोदिष्टं चेति। तत्र महैकोदिष्टं ब्राह्मणालाभेडग्नौ कर्त्तव्यम्। न्तत्करणप्रकाश्श्च तथकैकरुद्ररूपप्रेतोददश्यकान्येकादश, मिलितैकादशरुद्ररूपप्रेतोदेश्यकमेकं वा, तथकैकवसुरुपप्रेतद्देश्यका- न्यष्टौ मिलिताष्टवसुरूपप्रेतोद्देश्यकमेकं वकोद्दिष्टमित्याद्यधुनातन- अन्थेषु दृश्यमानमपि प्रामाणिकमूलादर्शनादुपेक्षितम्। इत्युक्तानि नवमिशरार्वण षोडशश्राद्धापनि। नवनवमिश्रश्राद्धयोः प्रासङ्गिकविवेचनम्।

भवन्ति। अनाहिताग्नेसतवेकाम्नेनिरग्नेर्वा मरणादिनादारभ्य। तदु- धर्वानि तूभयोरपि मरणदिनादेव। तथा इन्दोगपरिशिष्टे- "श्राद्धमग्निमतः कार्य दाहादेकादशेऽहनि। ध्रुवाणि तु प्रकुर्वीत प्रमीताहनि सर्वदा" ॥। इति। अग्निमत इति बह्नग्निक एव गृहयते। "मरणादेव कर्तव्यं संयोगो यस्य नाग्निभिः। दाहादूर्ध्वमशौचं स्याद्यस्य वैतानिको विधि:

४७२ कालतत्व्रविवेचने

इति शङ्गवचनैकवाक्यत्वात्। अत एवैकादशग्रहरं नवश्राद्धादी- नामप्युपलक्षराम्। ध्रुवपदेन च त्रैपक्षिकादूर्ध्वानि गरृह्यन्ते।

"ऊर्ध्वं त्रिपक्षादच्छ्वाव्धंसृताइन्येव त्भ्वेत्।

इति जातूकरार्यवचनात्। एतानि च षोडशश्राद्धानि स्वस्वकाले कर्त्तव्यानीति मुख्यः कल्पः। अनुकल्पमाह मरीचि :-

"मुख्यश्राद्धं मासि मासि अपर्याप्तावृतु प्रति। द्वादशाहेन वा कुर्यादेकाहे द्वादशाथवा"॥ इति।

अपर्यात्तौ प्रतिमासं श्राद्धकरणासामर्थ्ये ऋतुमुख्यस्य चान्द्रस्य सौरस्य वा ऋतोरत्रासंभवात्पूर्वमृततिथिमारभ्योत्तरमृततिथ्यवधिक- ्रिशत्तिथिसमुदायात्मकमासद्वयं प्रत्येकैकं मृताहमतिक्रम्य तदुत्तर- मृताहेपतिक्रान्ते प्राप्नकालं च श्राद्धद्वयं कर्त्तव्यम्। क्वचित्त्रयपि। तत्रैकादशाहे आद्यं निर्वर्त्योनमासिकं च स्वकाले द्वितीयमासिक श्रैपक्षिकं च सह तृतीयमासिकेन, चतुर्थ सह पञ्चमेन, षष्टमूनषा- एमासिकं च सप्तमेन, अष्टमं नवमेन, दशममेकादशेन, द्वादशं चोना- ब्दिकेन सह, तत्तत्काल इति क्रमः। पूर्वमप्युक्तम्-"नवमिश्रं तु षड्तून्" इति। आशौचोत्तर दिनमारभ्यानवच्छेदेन द्वादशभिर्दिनैरप- वृक्तानि वा षोडशकर्त्तव्यानि। "अपवर्गे तृतीया" इति स्मरणात्। तन्राप्येकादशाहे आद्यम्, तदुत्तरदिने ऊनादं द्वितीयं च, तदुत्तरदिने- श्रैपक्षिकं तृतीयं च, तंदुत्तरदिनेषु चतुर्थपञ्चमषष्ठानि, तदुत्तरदिने ऊनषाएमासिक सप्तमं च, तत्तदुत्तरदिनेष्वष्टमनवमदशमैकादशानि, तदुत्तरदिने द्वादशमूनाब्दिकं चेति द्वादशभिदिने: षोडशश्राद्धानि निर्वरत्य तदुत्तरदिने सपिएडीकरणं कार्यम्। अथवैकास्मिन्नेवाहि द्वादशे एकादशे एव वा द्वादशापि। मध्यवर्त्तीन्यूनमासिकादीन्यपि द्वादशम्रह्रोनैव गृह्यन्ते। द्वादशग्रहरां चैकादशाहरूपैकाहाभिप्रायेय।

श्राद्धकालविवेचनम्। ४७३

द्वादशाहरूपे तस्मिन्राद्यन्यूनान्येकादशैव। तस्यैकादशाहे कृतत्वात्। एवं वृद्धिपूर्वदिनादौ यदा सपिएडीकरणार्थ क्रियन्ते तदा यावन्ति स्वकालकृतावशिश्टानि तावन्त्येव द्रष्टव्यानि। इदं पक्षद्वयं सपिएडी- करणापकर्षनिमित्तं तञ्चाग्रे विवेक्यते। तदभावे तु प्रतिमासं प्रत्यृतु वा। तथैकादशाहादारभ्य सम्वत्सरपर्यन्तं प्रतिदि नमेकस्मै ब्राह्मणाय भोजनपर्याप्तान्सहित उदकुम्भो देयः। तथा च पद्मपुरारे-

"उदकुम्भश्च दातव्यो भक्ष्यभोज्यसमन्वितः। यावद्वर्षे नरश्रेष्ठ सतिलोदकपूर्वकम्"॥ इति।

"एकादशाहात्प्रभृति घटस्तोयान्नसंयुतः। दिने दिने प्रदातव्यो यावत्स्याद्वत्सर: सुतैः ॥ इति।

अत्र पिएडदानमपि पाक्षिकमुक्त पारस्करेण "अहरहरन्नमस्मै ब्राह्मणायोदकुम्भं च द्द्यात्पिएडमप्येके निपृरान्ति" इति। अ्स्मै प्रेताय प्रेतोद्दशेनेत्यर्थः ।

हारीतेनापि-

"मृते पितरि वै पुत्रः पिएडं मेर्ध्यं समावपेद्। अन्नं कुम्भं च विप्राय प्रेतनिर्देशधर्मतः" ॥ इति।

प्रेतनिर्देशधर्मत इति प्रेतशब्देन प्रेतोदेशरूपेण धर्मेरोत्यर्थः। एतञ्च वर्षान्तसपिएडीकरणापक्षे। अत एव वचनम्- "प्रेतलोके तु वसतिन एां वर्ष प्रकीततिंता। क्षुत्तृष्रो प्रत्यहं तत्र यतो हि भृगुनन्दन। तदर्थमिह,दातव्यं,जलान्नमभिवत्सरम्"॥ इति। ६०

कालततत्व विवेचने

यदा तु द्वादशाहादौ सपिएडीकरएं कृतं तदा "अस्मै' इत्येकवचनस्य विवक्षितत्वाद्देकस्यैवोद्देशेऽपि नात्र प्रेतशब्देनोद्देशः। अनुमासिकवत्। सपिरडीकरणापकर्षेडपि च षोडशश्राद्धापकर्षः। "श्राद्धानि षोडशादत्वा न तु कुर्यात्सपिएडताम्" इतिवद्वचना- भावात्। प्रत्युतानपकर्षमेवाह याज्ञवल्कय :-

"अर्वाकूसपिरडीकरणं यस्य सम्वत्सरान्भ्रवेत्। तस्याप्यन्नं सोदकुम्मं दद्यात्संवत्सर द्विजः" ॥ इतिः।

एतद्वशादेव सपिएडनोत्तरं पूर्वप्रयोजनासंभवेऽपि प्रयोजनानन्तरं कल्प्यम्। गोभिलीयश्राद्धकल्पभाष्ये त्वपकर्षकं स्कन्दपुरासवचनं लिखितम्-

"अन्न चैव स्वशक्तया तु संख्यां कृत्वाब्दिकस्य तु। दातव्यं ब्राह्मरोभ्यस्तु यद्वा तन्निष्क्रयं च यत् । अपि श्राद्धशतैदत्तैरुदकुम्भं बिना नराः। दरिद्रा दुःखिनस्तात भ्रमन्ति च भवार्रावे । ततोऽपक्वष्य दातव्यं प्रेतस्याप्युदकुम्भकम्" ॥ इति।

तद्यदयपि समूलं तथापि न सापराडीकरएनिमित्तापकर्षविधा- यकम्। याज्ञवल्क्यवचन विरोधात्। किन्तु यदा कदापि सपिराडीकररे प्रत्यहं सोदकुम्भान्नदानाशक्तेनैकस्मिन्नेव दिने आमेन निष्क्रयेशापि वापकृष्यापि तावत्तत्कर्त्तव्यमित्येवं व्याख्येयम्। अत्र व क्वचिदुद- कुम्भस्यान्नसाहित्यं यद्यपि श्रुतं तथापि गुराप्रधानभावाविवक्षयान्नं चोदकुम्भश्च देय इत्येताचन्मात्रं विवक्षितमित्येष उदकुम्भ इदमन्न- मिति पृथगेव त्याग: कर्त्तव्य:।

अयं च सोदकुम्भान्न्त्यागः श्राद्धरूप एव प्रेतोहशेनान्नस्य तत्स्थानीयस्य वा द्रव्यस्य श्रद्धया त्यागः श्राद्धमिति मिताक्षरोक्कस्य,

श्राद्धकालविवेचनम्।

ब्राह्मणास्वीकारपर्यन्तः पितृनुद्दिश्य द्रव्यत्यागः श्राद्धमिति कल्पत- रूक्तस्य, संबोधनपदोपनीतान् पित्रादींश्चतुर्थ्यन्तपदेनोद्दिश्य हवि- स््याग: श्राद्धमिति शूलपासयुक्तस्य वा, श्राद्धलक्षरास्यात्रापि सर्वात्। यदाप्याद्यन्त्ययोः पिएडपितृयज्ञपित्रयेष्टिसोमयागगतपिएड- दानेषु पूर्वयोश्च पित्राद्युद्दश्यकभारतादिप्रसिद्धहिरएयादिदानेषु

यान्यत्र प्रपश्चितं मन्त्रत्ववदभियुक्तश्राद्वप्रसिद्धिविषयत्वं श्राद्धलक्षर- मङ्गीक्रियते तदापि हारीतपारस्करादिभिः श्राद्धप्रकरणपाठेन तत्प्रसि- द्वयवगमाच्छ्राद्धत्वमस्यापि भवत्येव। सत्यपि च श्राद्धत्वे पिएड- दानस्य वचनादेव पाक्षिकत्वेऽप्यन्येऽध्र्यदानादयः श्राद्धधर्मा श्त्र न भवन्ति। अस्यापि सम्वत्सरं यावदहरहै: क्रियमारात्वेन नित्यत्वात्। "अहन्यहनि यच्छाद्धं तन्नित्यमभिधीयते" इति भविष्यत्पुराणात्, नित्यश्राद्धे च "नित्यश्राद्धमदैवं स्यादर्घ्यपिरडविवर्जितम्" इति बृह- स्पतिवचनात्, "नित्यं तावत्प्रवक्ष्यामि अर्ध्यावाह्नवर्जितम्" इति मत्स्यपुराणाञ्च श्राद्धधर्मनिषेधावगतेरिति शूलपाखि:।

तंदयुक्तम्। अहन्यहनि यच्चोदितं तन्नित्यमित्यभिंधाने "कुर्या- दहरह: श्राद्धम्'इति तादृशचोदनाचोदितस्यैवावधिविशेषानुपा- दानाच्च। जीवतो नियोज्यत्वासंभवेन जीवनावधिक सकलाहर्व्यापिन एव प्रतीतेः। अरस्य च ताद्शत्वाभावात्। अन्यथा-

"अश्वयुककृष्णपक्षे तु श्राद्धं,कुर्याहिने दिने।

कार्ततिक सकलं वापि"इत्यादिविहितश्राद्धानामपि नित्यश्राद्ध- त्वप्रसङ्गात्।

निर्सायामृते तु-

४७६ कालतत्त्व विवेचने

"अदैवं पार्वराश्राद्धं सोदकुम्भमधर्मकम्।

इति गौतमव चनमर्ध्यावाहनादिश्राद्धीयधर्मनिवत्तकमुदाहतम्। सपिराडीकरसात्पूर्व चैतत्कियमाणमेकोद्िष्टविधिना तदूर्ध्वं पार्व- विधिनेति चोक्तम्। पितृव्यैरप्येवमेव। अधर्मकं कर्तृ भोक्तृनियम- रहितम्। आप्रत्यान्दिकाठ। यदा पवणं तदाऽदैवमित्यर्थः। संकल्प- विधिश्च-

"सांकल्पं तु यदा कुर्यान्न कुर्यात्पात्रपूरराम्। नावाहनाऔ कररोन पिएडान्विकिरन्न च" इत्यादि:।

श्राद्धधर्मानतिदेशः। या हि क्रिया विधीयते सा क्रिया यैविना न निष्पद्यते तत्साधनसामस्त्यं कृत्स्विधानत्वम्। अत्र च पात्रस्वीकार- पर्यन्तो यागविशेषो ददातिना विधीयते। तत्र च त्याज्य, देवताविशेष: पात्रविशेषश्चापेक्षितः। तच्च सर्वमत्रोक्तमेव। "नामगोतरे पितृणां तु प्रापके हव्यकव्ययोः" इत्यादिभिः सामान्यतः पित्र्यकर्माङ्गचेनोक्तानि नामगोत्रविशिष्टोद्देशप्राचीनावीतित्वदक्षिणामुखत्वानि। दानरूपत्वाच्च दानसामान्याङ्ग्भूता गन्धमाल्यादिभिः पात्रपूजेत्येतावत्परं भवति। एक एव च समनन्तरमृत उद्देश्य: सपिएडीकरणादूर्ध्वमपि। "तस्या- प्यन्न सोदकुम्भं दद्याद्वष द्विजन्मनः" इति तस्यापीत्येकवचनात्, "पिराडमप्येके निपृणन्ति"इत्येकपिएडोपदेशाञ्च् "यः सपिएडीकृतम्' इत्यस्यापवादात्। वचनं त्वनाश्वसनीयम्। अ्रनन्वितार्थत्वात्प्रसिद्ध- गौतमीये श्लोकरूपत्वेनासंभावितत्वात्। श्रोकगौतमस्यापि कैश्चि-

एवं नवानि नवमिश्राषि चैकोदिष्टानि दर्शितानि

श्राद्धकालाववेंचनम्।

एकोदिष्टश्राद्धे पुराणश्राद्धकालविवेचनम्।

पुराणानि तु पाक्षिकान्द्िकतीर्थमहालयादिश्राद्धगतानि। एषु

त्पार्वराधर्मपर्युदासदर्शनाश्च पार्वराधर्मातिदेशे सति तत्र विशेषा विहिताः।

यथा याज्ञवल्क :- "एकोहिएटं दैवहीनमेकाध्यैकपवित्रकम्। आवहनागौ करणरहितं ह्यपसव्यवत्। उपतिष्ठतामक्षय्यस्थाने विप्रविसर्जने। अ्रभिरम्यतामिति वदेद्ब्रयुस्तेऽभिरताः स्म ह"॥ इति।

कात्यायनोऽपि-"एकोऽर्घ एक पवित्रमेकः पिएडो नावाहनी नाग्रौ कररं नात्र विश्वेदेवा: स्वदितमिति तृप्तिमश्रः सुस्वदितमित्य- नुज्ञावचनमुपतिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने अभिरम्यतामिति विसरगें अ्रभि- रता: स्म इत्यपरे" इति। अत्र चार्ध्यपिएडैकत्वश्रवरां न्यायप्राप्तानुवाद एव देवतैक्यादेव सिद्धेः। यद्यपि त्वेकत्वश्रवणमपि तथेति केचित्। तथा हि "पवरित्रा- न्तहितेष्वप आ्सिच्य"इत्युक्तत्वात्पात्रद्वारा अर्ध्योदकसंस्कारकं पवि- त्रम्। तञ्ञ "अस्त्री कुशं कुशो दर्भः पवित्रम्" इति कुशसामान्यपर्या- यत्वे सत्यपि नात्र तन्मात्रम्। किन्तु- "अनन्तगभिरां साग्रं कौशं द्विदलमेव च। प्रादेशमात्रं विज्ञेयं पवित्रं यत्र कुत्रचित्"॥ इति स्वरूपविशेषेण पवित्रसंशब्दनवत्कर्माङ्गत्वेन च परिभाषितं कुंशद्लविशेषद्वयात्मकम्ं। वाक्येन होमप्रकरणापाठबाधात्। तथ

४७ट कालतत्त्वविवेचने

दलद्वयात्मकमेव न तुदलद्वयोपेतकुशद्वयात्मकमिति साधितं मयाश्व- लायनसूत्रविवरणे। तत्र प्रकृतौ पितृपार्वरो पात्रत्रये पवित्रत्रयसन्भ्ा- वेऽप्यत्रार्ध्यपा त्रैक्यादेकमेव पवित्रं भवति। इयोरर्थलोपेन बाधात्। यत्तु शूलपाशिना-"एककररासाध्ये एकोदिष्टापूर्वे प्राकृतैककर्म- धर्माराम्मेवापेक्षणात्पित्यागाङ्गस्यैकस्यैव पवित्रस्यात्रातिदेशः पिता महप्रपितामह्यागाङ्गयोस्तु पवित्रयोरतिदेश एव न" इत्युक्तम्। तदभ्यासरूफत्वाज्ञानात्पितृपितामहप्रपितामहयागानां शास्त्रीयभेद- भ्रान्त्या। पवित्रषट्कस्यौत्सर्गिकातिदेशाभिधानं ना तदीयं मातामहा- दियागानां पितामहयागतुल्यत्वभ्रान्त्या। तेनाभ्यस्तैककरसभूतपित- पार्वसाधर्मान्तर्गतानां त्रयाणं पवित्राणां संभावितातिदेशानां मध्ये द्वयोद्वारिलोपाद्वाध इत्येव वक्तव्यम्। तेनैकं पवित्रमित्यप्यनुवाद एवेति।

तदयुक्तम्। दलैक्यस्याप्राप्ेस्तद्विधायकत्वात्। पवित्रशब्दो हि "अथ पवित्रे करोति"इति वाजसनेयिब्राह्मरो अर्थवदासाद्यपवित्रे कृत्वा अ्त एव "बर्हिषः प्रादेशमात्रे पवित्रे कुरुते, पवित्राभ्यामाज्यस्योत्प- वनम्" इत्यादिषु पारस्करगोभिलाश्वलायनादिसूत्रेषु "पुवित्रेस्थौ वैष्यव्यौ" इति मन्त्रे च द्विवचनान्तः प्रयुज्यमान एकैकदलवचन एव गम्यते। तेन परिशिष्टगतमेकवचनं समुदायाभिप्रायं राजसूयवत्। न तु तद्वशाद्दलद्वयसमुदाय एव तस्य वाच्य:। श्रुत्यादिषु वहुषु लक्षणाप्रसङ्गात्। एतेन परिशिष्ट्वचनाद्दलन्यव्यासक्तमेव पवित्रत्वं द्विवचनान्त एव तु विधिंगते मन्त्रगते च. पवित्रशन्देऽवयवभूतद्ल लक्षरोति शूलपारायुक्तिनिरस्ता। न च होमाङ्गप वित्रादेकैकदलरूपाद्भि म्मेवेद सांकेतिकं दलद्वय- रूप पवित्रं तस्यैव प्रसङ्गनान्यत्रापि विनियोगसंभवेन भेदे प्रमाण- भावात्। ततश्च यद्यपि द्वित्वविशिष्टस्यैव दलरूपस्य पवित्रस्योत्पन्न- त्वात्परिभाषारूपपरिशिष्टवचनाथ् पार्वसेऽपि पात्रशन्दात्प्रतिपात्रं

श्राद्ध कालविचेचनम् ।

दलद्वयरूपॅ पवित्रं ग्रृह्यते। तथाप्येकोदिष् एकस्मिन् पात्रे द्वे दले प्राप्नुयातां न त्वेकं तद्विधानार्थमेकं पवित्रमिति।

वस्तुतस्तु सामान्यतः पित्रेऽयुग्मसंख्याविधानात्, "तिस्रस्तिस्त्रः शलाकास्तु पितृपाश्रेषु पार्वरो" इति चतुविशतिमताञ्च पार्वरे प्रतिपात्रमेकैकदलात्मकानि त्रीणि त्रीणि पवित्राषि। मन्त्रस्तु तत्रापि द्विवचनान्त एव भवति। प्रकृतावेव "अथापि त्रीणि स्युः इति त्रयाणां पवित्राणां श्रुतौ विधानात्। तत्रापि च 'कुशौ छिनत्ति पवित्रेस्थौ" इति "त्रीन्वा" इति कात्यायनेन मन्त्रस्य विनियोगात्। गुणभूतवचनानुरोधेन समवेतार्थप्रातिपदिके संकोचादे: पाशमन्त्रव- दन्याय्यत्वाञ्च। प्रकृतौ चोहाभावात्। तद्देव पार्वोऽप्युपपत्तेः।

तथा च चतुर्विशतिमतम्-"एकोदिष्टे शलाकका निधायोदक- माहरेत्" इति। हेमाद्रिापि"एकं पवित्रमेकशिखं पवित्रम्इति व्याख्यातम्। विष्युरपि-"अथाशौचव्यपगमे सुस्नातः सुप्रक्षालितपाणिपाद आचान्तस्त्वेवंविधान् ब्राह्मणान्यथाशक्त्युद्ङ्मुखान् गन्धमाल्यवस्त्रा- लङ्कारादिभि: पूजितान् भोजयेदेकवन्मन्त्रान हेतैकोद्दिष्ट उच्छिष्टसंनि- धावेकमेव तन्नामगोत्राभ्यां पिएडं निर्वपेत्, भुक्तवत्सु ब्राह्मरोषु दक्षिायाभिपूजितेषु प्रेतनामगोत्राभ्यां दत्ताक्षय्योदकेषु चतुरङ्गुल- पृथ्वीस्तावदन्तरास्तावद्घःखाता वितस्त्यायतास्तिस्त्रः कर्षूः कुर्यात्। कर्बूणां समीपे चाग्नित्रयमुपसमाधाय परिस्तीर्य तत्रकैकस्मिन्ना- हुतित्रयं जुह्ुयात्सोमाय पितृमते स्वधा नमः, अग्नये कव्यवाहनाय़ स्वधा नमः, यमायाद्गिरस्वते स्वधा नमः, स्थानत्रये च प्राग्वत्पिएड- निर्वपणं च कुर्यात्। ततो दधिघृतमांसैः कषूत्रयं पूरयित्वा पतत्त' इति जपेत्। एवं मृताहे प्रतिमासे कुर्यात्" इति।

४८० कालतत्वविवेचने

श्त्र च "एकवन्मत्रानूहेत' इति बहुवचनान्तपितृपदोपेतेषु मन्त्रेष्वेकवचनो होम उक्तः स न प्रकृतैकादशाहिकैकोहिष्ठाभिप्रायः। नाप्येवं मृताह इत्युक्तसपिरडीकरणपूर्व भाविमासिकैकोद्िष्टाभि- प्रायः। तदानीभवस्थाविशेषरूपपितृत्वालाभेन तद्वाचिपितृपदोपेतानां मन्त्राणां तेष्वप्रवृत्तेः। अत एव प्रेतश्राद्धेषु पितृशन्दनिषेधद्वारा तद्युक्तमन्त्रनिषेधो वक्ष्यमाणो न्यायप्राप्तानुवाद एव।

न च जनकपुरुषवचन एव मन्त्रगतः पितशन्दोऽस्तीति वाच्यम्। तथा सति बहुवचनान्वयार्थे पितामहप्रपितामहलक्षणापत्तेः। तस्याश्चैकेनैव पितृत्वेन सर्वेषु मुख्यत्वोपपत्तावन्याय्यत्वात्। अरत एव मातृश्राद्धे पितृप्रातिपदिकस्यानूह उक्तोऽन्वष्टक्ये वृत्तिकारा- दिभिः। यत्र तु जनकपुरुषवाचिबहुवचनान्तपितृशब्दोपेते शुन्धनमन्त्रे अन्यत्र चैवंजातीयके ऊहप्रसङ्गस्तस्यापि प्रेतश्राद्धेष्ववनेजनादिनिषे- धात्प्रतशब्देनैवोद्दशविधानाञ्च वेष्वप्रवृत्ति:। तथा चाश्वलायन गरह्यपरिशिष्ट-

"प्रेतश्राद्धेषु सर्वेषु न स्वधा नाभिरम्यताम्। स्वस्त्यस्तु विसृजेदेवं सकृत्प्ररववर्जितम्।। एकोद्दिष्टस्य पिएडे तु अनुशब्दो न घुज्यते। पितृशब्दं न युञ्जीत पितृहा चोपजायते"॥ इति। "अनुदकमधू्प च गन्धमाल्यविवर्जितम्। नवश्राद्धममन्त्रं च पिएडोदकविवर्जितम्* ॥ इति।

अनुदकमनर्ध्यम, पिराडोदकमवनेजनप्रत्यवनेजनरूपं तेन विचर्जि- तमिति हेमाद्रिणा व्याख्यातम्। हेमाद्रयुदाहृतस्मृत्यन्तरेऽपि-

"आशिषो द्विगुणा दर्भा जपाशीः स्वस्तिवाचनम्। पितृशब्दश्च सम्बन्धः शर्मशब्दस्तथैव च।

श्राद्धकालविवेचनम्। ४८१

पात्रालम्भोऽवगाहश्च उल्मुल्कोल्लेखनादिकम्। तृप्तिप्रश्नश्च विकिर: शेषप्रश्नस्तथैव च॥ प्रदक्षिणा विसर्गश्च सीमान्तगमनं तथा। अष्टादश पदार्थास्तु प्रेतश्राद्धे विवर्जयेत"॥ इति। यद्यपि पवित्रद्वारा प्राप्तः पवित्रच्छेदनमन्त्रो द्विवचनान्तपवित्र- शब्दोपेत एकदलविधानादेकोदिष्टे एकवचनोहविषयः कथञ्चिल्लभ्येत तथापि बहुवचनानुपपत्तिः। तस्मात्प्रसङ्गात्पुराणैकोद्िष्टाभिप्रायोऽय- मूददविधि:। अत एव सत्यप्येकोद्दिष्टप्रक्रमे पुनरत्रैकोद्दिष्टग्रहणम्-"एकवन्मन्त्ना- नूहेतैकोदिष्टे" इति। सोऽपि च तेष्वेव मन्त्रेषु येषु समुदितपित्राद्यभि- प्रायेश प्रयोगाद्वहुवचनं समवेतार्थ "नमो वः पितरः"इत्यादिषु। न तु येषु प्रत्येकं प्रयोगादसमवेतार्थे तेष्वष्वसमवेतार्थत्वादेव। यथार्ध्यपात्रेषु तिलावापमन्त्रे। यथा वा "एतद्वः पितरो वासः" इति जल्पन् पृथक्पृथगिति ब्रह्मपुरासाद्युक्तपक्षाश्रयरो "एतद्वः" इति मन्त्रे। यद्यपि चैकोद्िष्टसामान्ये "अभिरम्यताम्"इति विसर्जनमन्त्रो याज्ञवल्क्य कात्यानादिभिर्विहितः । गोभिलेन तु "अभिरम्यतामिति विसर्जनम्" इत्यभिधाय "एतत्प्रेतश्राद्धम्" इत्यभिधानात्, प्रेतश्राद्धे- पि विशेषतस्तथाप्याश्वलायनानां प्रेतश्राद्मेषु स न भवति विशेष- तस्तत्र तं निषिध्य तत्परिशिष्टे मन्त्रान्तरविधानात्। इत्याद्यस्तु कालनिर्राये प्रासङ्गिकम्।

अथ सपिण्डीकरणकाला विविच्यन्ते। तत्र साग्निकेन पिएडपितृयज्ञाधिकारिणा तावत्संभवे आशो चोत्तरदिनमारभ्य द्वादशसु दिनेषु बोडशश्राद्धानि पूर्वोक्तविधया विधाय तदुत्तरत्रयोदशदिने पितृपितामहप्रपितामहान्यतरस्य मात्रा- दीनां च तत्कार्यम्। तदुत्तरापतितायाममावास्यायां पिएडपितृयज्ञ:। ६१

४८२ कालतत्त्वविवेचने

दर्शात्पूर्व तावत्कालासंभवे "एकाहे द्वादशाथवा'इति पक्षेणाशौचोत्तर- दिने तन्त्रेण षोडशश्राद्धानि विधाय तदुत्तरदिने दर्शादर्वाग्यत्र क्वापि वा दिने सपिएडीकरणं कृत्वा दर्शे पिएडपितृयज्ञः। द्वादशदिन एव दर्शापाते तत्रैव सपिएडनं पितृयज्ञश्च। आशौचान्त्य दिनोत्तरदिने एव दर्शापाते तु तन्रैव षोडशश्राद्धसहितं सपिएडीकरएं कृत्वा पितृयज्ञ: कार्यः। सपिएडीकरणमकृत्वा पितृयज्ञस्य कत्तुमशक्यत्वान्मृतपितृ- कस्य चतदकररो प्रत्यवायात्। तथा च जाबाल :-

"नास पिराड्या ग्निमान्पुत्र: पितुयज्ञं समाचरेत्। पापी भवत्यकुर्वन् हि पितृहा चोपजायते" ॥ इति। "एकादशाहं निर्वर्त्य अर्वाग्दर्शाद्यथाविधि। प्रकुर्वीताग्निमान् विप्रो मातापित्रोः सपिएडनम्"॥

इति छन्दोगपरिशिष्टमप्येतदभिप्रायकमेव। "अग्निमानर्वागदर्शात्" इति चोकैः। तथा च दर्शात्पूर्व सपिएडीकरणस्यावश्यकत्वे-

"सपिएड़ीकरं कुर्यात्पूर्वे दर्शेऽशिमान् सुतः। परतो दशरात्रस्य पूर्णें त्वन्दे तथेतरे"॥ इति। "या तु पूर्वममावस्या मृताह्ाद्शमी भवेद्। सपिसड़ीकररां तस्यां कुर्यादेव सुतोऽग्निमान्"।

इति च जाबालहारितोक्ततत्कालस्य च दर्शरूपस्य दशरात्रस्य परतः पूर्वे दर्शेत्यन्वयेन मृताहावधिकदशमीत्वोक्तथा त्वाशौचान्त्यदि- नानन्तरभा विदर्शविषियत्वाद्व्यवधानेSप्रवृत्तेस्तत्कालापेक्षायां "सपि- राडीकरणं मासिकार्थवद्द्वादशाहं श्राद्धं कृत्वा त्रयोदशेSह्वि कुर्यात्"इति विष्सक्तस्य षोडशश्राद्धव्याप्तद्वादशदिनोत्तरदिनस्य "द्वादशाहे त्रिपक्षे वाइत्यादिवचनविहितस्य मृतिदिनावधिकद्वादशदिनस्य वा सामा- न्यबिहितस्यैवात्रापि प्रवृत्तः वाधकाभावात्। "अर्वागदर्शात्" इति सामान्योक्तरेतत्कालोपसंग्रहेऽप्यविरोधात्। "यथाविधि" इत्युक्त्या

श्राद्धकांलविवेचनम्। ४८३

प्रत्युत तस्यैव प्रतीतेश्च। अत एवाशौचदिनान्तरदिन एवं दर्शरूपे तत्रैव तत्कर्त्तव्यतार्थे पृथग्जाबलवचनं हारीतवचनं च।

हेमाद्रिस्तु-"अर्वाग्दर्शात्" इत्यस्य स्वतन्त्रकालविधायित्वं मत्वा "दशाहोत्तरं दर्शादर्वाग्यत्किश्चिदप्यहःसाग्निकस्य कर्तुः सपि- रडीकरशाकाल:" इत्याह।

स्यानर्थकाम्! औत्सर्गिकवर्षान्तकालबाधेनापकर्षार्थत्वात्। नासपि- राड्येति वचनमपि किन्तु सपिरडनं कृत्वाSनन्तरागते काले आचरे- देवेति व्यक्त्यापकर्षार्थमेव। सपिएडीकरएं विना पितृत्वव्यात्यभावा- देव श्रौतार्थस्य प्राप्तत्वात्। तत्र निन्दानन्वयाञ्।

पुत्रग्रहणाच्च मातुरपि सपिएडनस्यापकर्षः। अरतः एव स्पंष्टः मुक्तम्-"मातापित्रो: सपिएडनम्" इति। मातुरपि चं पितृत्वप्राप्तिः शाद्धार्थमिव पिएडपितृयज्ञार्थमप्यपेक्षितैव। तत्पिरडेष्वपि तस्या अंशभागित्वात्। "एकत्वं सा गता भर्तुः पिरडे गोत्रे च सूतके" इति सामान्यवचनात्।

न चैवं श्राद्ध इव पिराडपितृयज्ञेऽपि सपलीकत्वेन पित्रादीनां निर्देशापत्तिः। तं. विनाप्यंशभागित्वोपपत्तर्मातुर्मातामहेन सपिएडने तत्पिरड इव। "एकमूर्त्तित्वम्ः इत्यादिवचनात्। अन्यथा माता- महांशभागित्वार्थे तस्यापि सदुहितृकेति निद्ध शापत्तेः। प्रपञ्चयिष्यते चैतदन्यत्र। अर्वागदर्शादिति सामान्योक्त्या च मृतपितृकसाग्निकस्य दर्शश्राद्धमप्यावश्यकमिति तदर्थमपि पित्रादिसपिसडनापकर्ष इति गम्यते। अत एव-

*नासपिराड्याग्निमान् पुत्रः पितृयज्ञं समाचरेन्। न पार्वरं नाभ्युदयं कुर्वन्र लभते फलमू॥

४८४ कालतत्त्वविवेचने

इति हेमाद्रय दाहते प्रजापतिवचनेऽवश्यकर्त्तव्याभ्युदयसाह- चर्येणा पार्वसमप्युपात्तम्। अत एव च पुत्रमातापितृग्रहणास्याप्युप- लक्षणत्वात् पौत्रादीनापि पितामहादेरपि सपिएडनमभ्युदयार्थमिव दर्शश्राद्धपिएडपितृयज्ञार्थ कर्त्तव्यमपकर्षेण। पितामहादिपितृत्वप्रास्ते- रपि तदर्थमपेक्षितत्वात्। एतेन "मन्त्रवर्जे शद्राणं द्वादशेऽहि" इति विष्ुवचनेन मृति- दिनावधिकद्वादशाहे शूद्राणां सपिरडनापकर्षविधानस्यापि दर्शश्रा- द्वार्थत्वात्सच्छूद्रस्यापि द्वादशाहोत्तरं दर्शापाते दर्शश्राद्धावश्यकत्वं द्योतितं वेदितव्यम्। अत एव दर्शश्राद्धकारिशूद्रविषयमेतदिति वृद्धैरपि कैश्चिदुक्तम्। तद्द्वारा च सच्छूद्रस्य पञ्चदशाहवदतिस चछद्रस्य दशाहरूपाशौचकालसंकोचस्यापि विधानमेतद् द्रष्टव्यम्। तेन दशपिरडदानस्य जातत्वात्कथं शूद्रस्य द्वादशेऽह्नि सपिएडीकरण- विधानमित्यनौचित्यमपि मृतिदिनावधिकद्वादशाहग्रहरोऽपि परिहतं वेदितव्यम्। वस्तुतस्तु "द्वादशेऽहि" इत्यनेन न मृताहाद्द्वादशेह्वीत्युच्यते किन्तु सम्वत्सरान्ते सपिएडीकरणं सर्वेषां मुख्यपक्षेण विधाय द्विजातीनां मासिकानामर्थः प्रयोजनं प्रेतभावनिवृत्तिस्तद्वच्छ्वाद्धम्। गणाभि- प्रायमेकवचनम्। षोडशश्राद्धानीति यावत्। आशौचापगमोत्तरं द्वादशस्वहर्सु पूर्वोक्तविधया कृत्वानन्तरे त्रयोदशेऽह्वि कुर्यादित्यप- कर्षपक्षं विधाय शुद्राणां तु न तस्मिस्त्रयोदशे किन्तु तत्पूर्वद्वादशदिन एव तत्र कर्त्तव्यं मासिक कृत्वेत्युच्यते। मासिकार्थवादित्यादिपूर्व- वचनकवाक्यत्वात। अत एवाग्रेऽपि मृतिसम्वत्सरेऽधिकमासापाते तेष्वव द्वाददिनेष्वधिकमेकं दिनमधिक्रमासकर्त्तव्यमासिकाभ्यासार्थ वर्द्धयित्वा चतुर्दशे दिने सपिएडीकरणानुष्ठानं द्विजानाम्, शूद्राणं तु प्रयोदश इत्युक्तम्। सम्वत्सराभ्यन्तरे यद्यधिकमासो भवेत्तदा मासिकार्थे दिनमेकं वर्द्धयेदिति।

तेन साग्निकेन पिरडपितृयज्ञार्थ दर्शश्राद्धार्थ वाशौचापगमोत्तर- द्वाददिनानन्तरत्रयोदशदिने मृताहाद्द्वादशाहे दर्शरूपे मृताहावधिकै- कादशाहे वा द्विजातिना सपिएडनं कार्यम्। यद्यस्य प्रतिबन्धक= वशादेषु कालेषु तन्न जातं तदा त्रिपक्षादिषु वक्ष्यमारोषूत्तरकालेषु. तत्कर्त्तव्यम्। तदाह साग्निकं प्रकृत्य गोभिल :-

"द्वादशाहादिकालेषु प्रमादादननुष्ठितम्। सपिएडीकरणं कुर्यात्कालेषू त्तरभाविषु"॥ इति।

इदं च वचनं प्रकरणात्सामर्थ्याञ्च साग्निककर्तृ विषयमेव। तस्यैव दर्शकर्त्तव्यानुरोधेन द्वादशाहादयो मुख्या: काला इत्यनुकल्प- त्वेनोत्तरे विधातुं युज्यन्ते न तु निरन्निकस्य। तस्य हि वर्षान्त एव मुख्य:, पूर्वे एव त्वशक्तिवृद्धयाद्यनुरोधोपाधिका अनुकल्पा इति। निरग्निकेन त्वाहितायेः प्रेतस्य सपिरडीकररं मृतितिथ्यवधिक- तृतीयपक्षे कर्त्तव्यम्। तथा च सुमन्तु :-

"प्रेतश्चेदाहिताग्निः स्यात्कर्त्तानग्निर्यदा भवेत्। सपिएडीकररां तस्य कुर्यात्पक्षे तृतीयके" ॥ इति। लघुहारीतोऽपि- "अनग्निस्तु यदा वीर भवत्कुर्यात्तदा गृही। प्रेतश्चेदग्निमांस्तु स्यात्न्रिपक्षे वै सपिएडनम्"॥ इति।

अत्र चाधिकरणसप्मी वशातृतीय: पक्षःसःपिी करण कालो न तु तत्पूर्त्यनन्तरामृततिथिसजातीया तिथि:। तस्यास्तद्वाह्य त्वात्। एवं त्रिमासषरमासादिष्वपि। प्रेतश्राद्धनिषिद्धतिथिनक्षत्रा- दिकं तु परिहत्य तत्र तत्कार्यम्। अमुमाहिताग्निप्रेतविषयं कालं प्राच्या न लिखन्ति। एतस्य च कालस्य यथा साझिककर्त्तृ निमिन्तेन कालेनान्तरङ्गनिमित्तकत्वाद्वाध इति कर्त्तुरनग्निकत्वं न्यायप्राप्त

४८६ कालतत्त्वविवेचने

विशेषएाँ तथा वक्ष्यमाशेन वृद्ध्युपस्थितिनिमित्तकेंनापि कालेन बाधो द्रष्टव्यः। उभयोनिरगरिकत्वे सम्वत्सरपूर्त्यननतरमृततिथिर्मुख्य: काल:1

तदुक्त भविष्यत्पुरारो-

सपिएडीकरणं कुर्याद्यजमानस्त्वनग्निमान्। अनाहितायेः प्रेतस्य पूर्णोडब्दे भरतर्षभ" ॥इति।

अत्र च पूर्णं इति पूर्तिक्षण विशिष्टस्याधिकरणत्वपतीतेःक्षस्य चाधिकररंत्वसंभवास्का रकविभत्तबलीय सत्वेन चः 'सस्य च भावेन भावलक्षराम्" इत्यनुशासनलभ्यस्य पूर्णें सतीत्यर्थस्यानुचितत्वात्म्र- त्ययार्थप्रधानभूताधिकररत्वानुरोधेन प्रातिपदिके पूर्ततिस्तिथिलक्षणा यदयरापि न्यायात्माप्नोति तथाप्यत्र वचनवशात्पूर्णे सत्यनन्तरदिन इत्येवार्थः। तथा चोशना :-

"पितुः सपिएडीकरएं वार्षिके मृतिवासरे।' आधानाद्युपसंप्राप्तावेततप्रागपि वत्सरात्"॥ इति॥

नागरखर डेडपिं- "पितुः सपिरडीकरणं वत्सरादूर्ध्वतःस्थितम्।' वृद्धिरागामिनी केस्या तदार्वगिषि कारयेत्"॥ इति। शूलपाशिप्रभृतयोऽपिं सम्वत्सरोन्त्यमृताहे सपिराडीकररं मन्यन्त एव। किन्तु "सम्त्सरे तु विशेयम्, ततः सम्वत्सरे पूर्णें, समाप्ते सम्वत्सरे" इत्यादिष्वधिकरएत्व एव सपतमी। पूर्णसमात्- शब्दाभ्यां च न सम्थकसमाप्तिक्विक्षिता। अनत्यकलाऊपायां तस्यां शद्धासंभवाल् । किन्तु 'सम्पूर्णे तु ततो मासे पिसंडशेष समॉपथेत्। शूदस्य दशम: पिरडों मासे पूर्ेडहि दीयते।

भादू कालविवेचनम्।

इत्यादिवदीषत्समाप्तिस्तेन पूर्तिदिनलाभः। अन्त्यमृताहोऽपि च सम्वत्सरान्तर्गत एव न तद्वाहः। आद्यमृताहस्य ध्तिमा त्र त् वेन तस्यैव षष्ठयधिकशतत्रयदिनात्मकसम्वत्सरपूरकत्वात्। अरजहत्स्वा- :र्थलक्षएया सम्वत्सरपदस्यैव दिनाधिकसम्वत्सरपरत्वाद्वा। 'सम्व- तसरान्ते प्रेताय" इति विष्युवचनेऽपि "दशाहान्ते पुनः क्रिया" इति- वदन्तःशब्दो न समीपवचनः, किन्तु दशान्तः पट इतिवदन्तिमावयव- वचनोऽन्त्यमृताहपर पवेति मन्यन्ते। तत्त वार्षिकप्रकररो श्रद्य मृताहं गृहीत्वैव सम्वत्सरव्यवस्थापनाद "वत्सरादूर्ध्वतः" इति वचनविरोधाच्चायुक्तम्।

स्मृत्यर्थसारे तु -* द्वितीयसम्वत्सराद्यमृताहपूर्चभाविनि प्रथम- वत्सरान्त्यदिने सपिडीकररं प्रतीयते । एवं हि तन्र श्राद्धक्रम उक्तः। एकादशाहमारभ्य द्वादशमासाधमृताहं यावद द्वादशमासि- कान्तानि श्राद्धानि कृत्वा द्वादशमासोपान्त्यदिने ऊनाब्दिकं तदन्त्य- दिने सपिसडीकरसं तढुचरमृताहे प्रथमाब्दिकम्" इति।

तद्पि-

"पासमासिकाब्द्रिके श्राच्धे स्यातां पूर्वेद्युरेव ते। पितु: सपिरडीकरणं वरार्षिके सृतिवासरे"

इत्यादिवचनविरुद्धम्।

तेन सम्वत्सर इत्यादि: सति सप्तम्येव मृताह एव सपिएडी करगाम्। प्रथमसाम्वत्सरिकस्य तु तदा का गति :- किंकर्त्तव्यः सुत नेति।

पृथ्वीचन्द्रोदयादिषु तावन्न क्त व्यमित्युक्तम्। मुख्यकालस्य

कर राप्रयोगस्यासमातर्गौभकालेऽपरि तदसंभचाल्। "मलभालेऽपि

४८८ कालतत्वविवेचन

कर्तव्यमाब्दिकं प्रथमं द्विजैः" इत्यादि तु तदनुष्ठानद्योतकं द्वादशा- हादिसपिराडीकरणपक्ष इति। यद्यपि च- *एकोद्दिष्टस्य शेषं तु ब्राह्मरोभ्यः समुत्सजेत्। ततः स्वयं तुभुन्ीत पुनर्मङ्गलभोजनम्"'। इति बृहस्पतिवचनेन प्रेतैकोद्दिष्टशेषभोजनं निषिद्धं तथापि पार्वणांशशेषभोजनमावश्यकम्। अत एव सपिएडीकरर पार्वशैको- द्विष्टांशयो: पाकभेदाचार: शिष्टानाम्। वृद्धिदिनसपिएडने त्वगत्या शेषभोजनं विनापि तत्समाप्तिः। श्रीदत्तवाचस्पत्यादयो मथिला अप्येवम्। तदिदमयुक्तम्। विसर्जनेन समास्ते श्राद्धप्रयोगे पश्चाद्रागतोऽ- वियमेन प्राप्तस्य भोजनस्य नियमः श्राद्धशेषप्रतिपत्यर्थो वा कार्या- पेक्षतत्साधनको वा तदिनरात्रिगतब्रह्मचर्यादिनियमचत्प्रयोगबर्हिभूत एव शाद्धाङ्गम्। व्यवधानकारणाभावात्त्वव्यवधानमात्रं श्राद्धप्रधानेन सह तस्य तत्र प्रतिसम्वत्सरकर्त्तव्यतया विहितेन सपिएडनवत्यां द्वितीयसम्वत्सराद्यमृततिथावप्यवश्यं प्राप्तेन वार्षिकश्राड्ेनोत्कृष्ट शेषभोजनं यदि तद्डुत्तरं श्राद्धद्वयाङ्गतया तन्त्रेरा क्रियते न कापि क्षतिः। "पूर्वकस्य मृतस्यादौ द्वितीयस्य ततः पुनः"' इति वचना- देकस्मिन् दिने क्रमेण क्रियमारोषु वार्षिकश्राद्धेष्विव नित्यत्वाञ्च गौणकालेप्यनुष्ठानमदोषः। वस्तुतस्तु पार्वसविधिना साम्वत्सरिकानुष्ठानेन गौएकाल- प्राप्तिरपि। तस्यापराह्मकालत्वात्सपिएडीकरणस्य च मध्याह्नकाल- त्वात् तत्र ह्येकोद्िष्टांशेन मध्याह्ने पार्वणांशेन चापराहने प्राप्ते मुख्यत्वाद्दकोद्दिष्टस्य तद्धर्मस्य मध्याह्नस्यैवानुग्रहो युक्तः। मुख्यत्वं

शस्य तु तदभावे संयोजनस्य कर्तुमशक्यत्वात्तदुपकारितयानुष्ठा- नातू। प्रथमानुष्ठयत्वाञ्च। प्रथमानुष्ठानं च "अथ सपिएडीकरणम्,

४८8

समाप्ते वत्सरे चत्वार्युंदपात्रागि प्रयुनक्ति तत्रैकं प्रेताय त्रीणि पितृभ्य एवं पिएडान्" इति बैजवापगृह्यात्। "प्रेंतविप्रस्य हस्ते तु चतुर्भागं जलं क्षिपेत्। ततः पितामहादिभ्यस्तन्मन्त्रैश्च पृथक् पृथक्"॥ इति ब्रह्मपुराणात्, "संवत्सरान्ते प्रेताय तत्पित्रे तत्पितामहाय तत्प्रपितामहाय ब्राह्मणान् देवपूर्वान् भोजयेत्" इति विष्युवचनात्, अन्येभ्यश्च बह्ुभ्यो वचनेभ्यः स्पष्टमेव गम्यते। "त्रीणि पितृणामेकं प्रतस्य" इति गोभिलसूत्रं तु बहुविरोधान्न क्रमकल्पकम्। भवद्वा छन्दोगविषयम्। तथाप्युपजीव्यत्वादेकोद्दिष्टकाल एवानुग्राह्यः। न चैकाधिकररयस्यैकीयम तत्वेनोपन्यासेन स्वसंमतत्वान्मुख्य- स्वधर्मत्वस्याधिकारभेदेन समसंख्यविषयत्वादत्र च पार्वरो यागत्रय- सत्वाज्जघन्यस्थापि तस्यैव कालानुग्रहो युक्त इति वाच्यम्। तत्रापि कर्मण एकत्वादेव। समुच्चितदेवतानुरोधेन सोमयागवद्भ्यासमात्र- भेदात्, तेषां च कालादिधर्मानन्वयात्। न च कालो देवता, येन यथा पूष्ण एकमात्रेतरसाहित्ये नेमपि- ष्टत्वमभिप्रत्य बह्नितरसाहित्ये "विप्रतिषिद्धधर्मसमवाये भूयसां स्यात्स्वधर्मत्वम्" इति न्यायेन पेषसरूपपूषधर्मबाधेन भूयोऽन्यदेवता- तुरोधेन तरडुला एव ग्राह्या इति पेषणस्य देवतास्वरूपधर्मत्वं (१) तृतीयाधिकरणपूर्वपक्षमभिप्रेत्य छन्दोगपरिशिष्टे उक्तम्- (२) "यद्यप्यदन्तकः पूषा पैष्टमत्ति सदा चरुम्। अग्नीन्द्रेश्वरसामान्यात्तराडुलोऽत्र विधीयते"॥ इति। तथात्रापि स्यात्। तेन सपिएडीकरणस्यैकोद्िष्टकाले कुतुप-

(१) ३ अध्याये ३ पादे ३० अधिकरणं जैमिनीयन्यायमालायाः। (२) "तस्मात्पूषा प्रविष्टमागोऽदन्तको हि" इति दर्शपूर्णमास- प्रकररो वचनम्। ६२

कालतत्वविवेचने

प्रमृंतिमध्याह्वैकदेश एवानुष्ठानात्पावराविधिनानुष्ठीयमानस्य सांव- त्सरिकस्य सपिएडीकररं समाप्यापराह्वमध्य एवोपक्रमितु शक्य- त्वान्न गौणकालतापीति पारमार्थिकसुक्तम्। गौसकालेऽपि तु तदनुष्टाने न कश्विद्दोषो नित्यत्वादेकोद्दिष्ट- विधिनानुष्ठाने तस्यावश्यकत्वादित्युक्तम्। तेन सपिएडनदिने सांवत्सरिकश्राद्धाननुष्ठाने यन्न्यायोपन्यसनें वाचस्पत्यादीनां तत्तावदयुक्तम्। यदपि केनचिद् गौडेनोक्तम्- "गोभिलेन पूर्णे संवत्सरे सपिएडीकरएमभिधाय "अतऊर्ध्वे संवत्सरे संवत्सरे प्रतायान्नं दद्याद्यस्मिन्नइनि प्रतः स्यात्"इति सूत्रेसाद्या वदादूध्व सांवत्सरिकविधानात्प्रथमाब्दे वार्षिकश्राद्धं न भवत्येव" इति। तदत्यन्तायुक्तम्। न ह्यत ऊध्वमिति संवत्सरः परामृश्यते। पूर्णों संवत्सरे बरांमासे त्रिपक्षे वा यदहर्वा वृद्धिरापद्यत इत्यनेकेषाँ कालानां पूर्वमुक्तत्वात्। किन्तु सपिएडीकरणं तदूर्ध्वता च प्रथम- संवत्सरेऽपि संभवत्येवेति वीप्सावलात्तत्रापि प्राप्यमारं किमिति न क्रियते। किचैवं सति मलमासप्रकररो प्रथमसांवत्सरिकविषयो निर्ाायस्तन्द्रोअने प्रायश्चित्तविधानं च सर्वमभित्तिचित्रमेव स्यात्। "पूर्णे संवत्सरे श्राद्धं षोडशं परिकीर्तिंतम्। तेनैव च सपिएडत्वं तेनैवाब्दिकमिष्यते"॥ रति वचनमुपन्यस्य संवत्सरान्तक्रियमाणसपिराडीकररोनीभय- निर्वाहाभिधानं व तदीयं तत्राब्दिकाप्राप्तौ न घटते। न चैतद्वचनबलादेव, त्हि तहिने आव्दिकाननुष्ठानं भवत्विति वध्यम्। एतस्थानाकरत्वादनन्वितार्थत्वाच्च। तथाहि तन्मतेन पयोदश्या मृतति भावनुष्ठीयमानं बोडशश्राद्धान्तर्गत यद्द्वादशमासिकं बैन तारवत्सपिए डीकरणान्दिककार्यनिर्वाहो न संभवत्येव। अरथ छन्दोग-

श्राद्धकालविवेचतम्।

परिशिष्टे षोडशसख्यापूरकत्वेनोक्तं सपिएडीकरणमेवेह षोडशपदेन ग्रह्यते तेन च स्वकार्यमाब्दिककार्येच क्रियत इति वचनार्थः। सोऽप्य- नुपपन्नः । पितृत्वापन्नतृप्तिरूपस्याब्दिककार्यस्य तेनासंभवात्। गौड- निबन्धलिखितैरेव वचनैः सत्प्रतिपक्षं चेदम्। तथाहि धवलसंग्रहे जाबालि :- "पूर्णों संवत्सरे कुर्यात्स पिएडीकरएं सुतः। एकोदिष्टं च तत्रैव मृताहनि समापयेत"॥ तन्नैव गालवोऽपि- "पूर्रों संवत्सरे वृत्ते मृताहे पुनराब्दिकम्। सपिएडीकरणं कृत्वा कुर्यात्पुत्रस्तु नेतर:"॥ संवत्सरे पूर्णें वृत्ते सपिएडीकररं कृत्वा पुनसव्दिक कुर्या- दित्यन्वयः। पुत्रग्रहरामुत्तरक्रिया येषामाश्यकास्तदधिकार्युपलक्ष- सम्। इतरग्रहएं तद्भित्रपरम्। स्वल्पमात्स्ये- "पुत्रः सपिएडनं कृत्वा कुर्यात्स्नानं सचेलकम्। एकोद्िष्ट ततः कुर्यात्कुतपं न विचारयेत्"॥ इत्येकोदिष्टग्रहां पाक्षिकेरा तेन प्रकारेर सांवत्सरिकिमुपलक्षः यति। तेनैतद्वचनाविरोधाय साकरमपि तत्तन्मतेनैवं व्याख्येयम् संवत्सरे मृताहे द्वादशमासिकरुपं षॉडशं शराव्ं कर्चव्यम्। ततस्तेनैव दिनेनापवृक्तं सपिएडीकरणमाब्दिकं च कर्तव्यमिति। दाक्षिणात्यनिबन्धेषु त्विदं नोफ्लभ्यत एव। एकेन हेमाद्रिणापि "पूर्णो संवत्सरे पिरड: षोडश: परिकीरतित।" इति पाठेन मुनिविशेषा- तुल्लेखेनैव पठितमनन्वितार्थे च तन्मते। तेन सपिएडीकररास्य: षोडशश्राद्धान्तर्भावस्यानभ्युपगमात्तद्ि- जानामेव तेषां सूत्रोपन्यासेन परिगरानात, अत एव मतान्तरोपन्यासा-

४६२ कालतत्त्वविवेचने

वसरे लिखितमिति सपिरडीकरणं कृत्वा तहिन एवाब्दिकानुष्ठान- मुचितमेवेति मम मति:ः। शिष्टाचारस्त्विदानीं पूर्णांसंवत्सर सपिरडीकरणानुष्ठानपक्षस्या- दर्शनात् तदाब्दिककरणाकरणान्यतरगोचरो न दृश्यत एवेति। केनचिन्निमित्त न संवत्सरान्तसपिएडीकरराशक्तावेकादशो मास:, तन्राप्यशक्तौ नवमो मासः, तत्राप्यशक्तौ षष्टः, तत्राप्यशक्तौ तृतीय:, तत्राप्यशक्तौ तृतीय: पक्षः, तत्राप्यशक्तावाशौचान्त्यदिनोत्तरदिनमारभ्य द्वादशस्वहस्सु षोडशश्राद्धानि कृत्वा त्रयोदशेऽह्नि, तत्राप्यशक्तावेकाद- शाहे द्वादशाह एव वा तानि कृत्वा मृतिदिनादु द्वादशाह इति। तथा च भविष्यत्पुराणे-

"द्वादशेऽहनि षष्ठे वा त्रिपक्षे वा त्रिमासि वा। एकादशेऽपि वा मासि मङगल्यस्याप्युपस्थितौ"॥ इति। षष्ठे वेत्यत्र मासीति सम्बन्धनीयम्। त्रिपक्षे त्रिमासीत्यादौ पूर एाप्रत्ययार्थविवक्षया तृतीये पक्षे तृतीये मास इत्यादिरर्थः। वाक्या न्तरेषु स्पष्टं तथोपादानात्। तेषां च तृतीयमासादीनामधिकररत्वा- त्समस्तानामेवाङ्गत्वं न तु.तदुत्तरमृततिथेः । पूर्ण इत्यश्रवणत्। क्वचि- तसंवत्सरान्वयित्वन श्रुतस्य चानुषङ्गे प्रमाणाभावात्, "मासं दर्शपूर्ण- मासाभ्यां यजेत" इत्यादिषु "उपसद्भ्िश्चरित्वा" इत्यस्येव (१)। तेनः यत्क्वचिन्मासि षष्ठे गत इत्युक्त तत्र मूलं न विदः। न च तन्र तयोरयमेव कालो नान्य इतीदूशो नियमो नान्यादश इति वाच्यम्। "वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निमादधीत"इत्यादिषु यथैकवाक्यो- पादानाद ब्राह्मणादयो वसन्तादिष्वेव वसन्तादिषु ब्राह्मणादय पवेति "द्वयोरपि कर्त्तकालयोमिथो नियमस्तथात्रापि नियमद्यस्यापि संभ- वात्।

• (१) जैमिनीयन्यायमाला-२ अध्या० ३ पा० ११ अधिकररम्।

श्राद्धकालविवेचनम्। ४६३:

पैठीनसिरपि-"संवत्सरान्ते विसर्जनं नवममास्यमित्येकें" इति। विप्युरपि-"मासिकार्थवद् द्वादशाह श्राद्ध कृत्वा त्रयोदशेऽहवि वा कुर्यान्मन्त्रवर्ज शूद्रां द्वादशेऽह्ि" इति। ननु- "साग्निकस्तु यदा कर्त्ता. प्रतश्चानग्निमान् भव्त्। द्वादशाहे तदा कार्य सपिएडीकररं सुतैः"॥ इति गोभिलेनाहिताग्नेरेव कर्तुर्द्वादशाहविधानात् "प्रेतश्चेदाहि- ताग्नि: स्यात्"इत्यादिवचनेन चाहिताग्निप्रेतविषय एव तृतीयपक्ष- विधानात्कथमनयोः कालयोः कर्तरि प्रेते चः निरम्निके प्राप्तिः। विषम उपन्यासः। तत्र हि कर्तु कालविशेषविशिष्टाधानविधिषु विधेयथोः कर्त्तु कालविशेषयोरककर्म्यादरुरौकहायनीवदयुको मिथो नियम: । हह तु सपिएडीकरणस्य वचनान्तरविहितत्वेनाविधेयत्वात् क्रियानुवादे च गुराद्वयविधेर संभवात्स्पष्टं चयदाचेत्यादिशब्दैः । कर्तृ- प्रेतसाग्निकत्वस्य निमित्तत्वेनोपादानात्कालनियम एव वाक्यार्थः । तेन तथो: स एव कालो नान्य: काल: पुनरन्येषामपि युक्त एव। अरतः एव साधाररायेनैव द्वादशाहविधायकव्याघ्रवचनम्- "आानन्त्यात्कुलघर्माणां पुसां चैवायुषः क्षयात्। अ्रस्थितेश्च शरीरस्य द्वादशाहः प्रशस्यते"॥ इति। कुलधर्मा्णां सपिएडीकरणाभावेऽनुष्ठातुमशक्यानां तृतीय पञ्चमवर्षाद्यनुष्ठेयचूडाकरणादीनामन्येषां च प्रतिकुलव्यवस्थितानां मङगल्यानाम्। अ्रनेन सपिएडीकरणाधिकारिणा यावत्तदनुष्ठानं वृद्धि- श्राद्धानङ्गकमपि कुलाचारादिप्राप्तमङ्गल्यं कर्म न कर्तव्यमिति सूच्यते। शरीरस्यास्थितिः सपिएडीकरणसामग्रीसंपत्तिमद्देशावस्था- नाभावः परचक्राक्रमरानिमित्तपलायनादिना। रोगादिना कर्मकरण- सामर्थ्यरूपस्थैर्यापरपर्यायस्थित्यभावो वा । प्रशस्तत्वं च द्वाद- शाहस्य प्रकृतसपिरडीकरणविषयम्। ईद्टशनियतकालमासिकोत्तर-

कालतत्त्वविवेचने

कर्तव्यतयोत्सर्गतः संवत्सरान्त एवानुष्ठेयस्य सपिरडीकरसास्य यदर्वाक षएमासत्रिमासादिष्वनुष्ठानम्, तदेतत्त्रयान्यतमसंभावनया तथा चेदनन्तरद्वादशाह एव तन्भ्रवत्विति। द्वादशं च तदहश्च द्वादशाहः। स च मृतिदिनावधिक एव। द्वादशानामह्नां संघातो द्वादशाहः षोडश- श्राद्धापकर्षकाल इति शुलपाषिः। क्वचिन्मृति दिनावधिकमेकादश- मपि दिनं द्वयोरनिरग्निकयो: सपिएडीकरणकालत्वेनोक्तम्। तथा च चतुविशतिमते- "सपिएडीकरएं चाब्दे सम्पूर्रोऽभ्युदयेऽपि वा। द्वादशाहे तु केषांचिन्मतं चैकादशे तथा"॥ इति। शक्यते तु वक्तुम्-"या तु पूर्वममावास्या"इत्यादिवचनैकवाक्य- तयायमेकादशाहो,दर्शात्मकः पिएडपितृयज्ञाधिकारिसाग्निककत विषय इति। "यजमानोऽग्निमान्" इत्यादिवचनैकवाक्यतया द्वादशाहोऽपि तद्विषयः किं न स्यादिति चेन्न। आनन्त्यादिति वचनात्तस्य सर्वविषयत्वात्। इद हि वचन- मायु:क्षया दिसंभावनानिमित्तं सपिरडनापकर्षे विदधन्निरग्निकविषय- मेव। साग्निककर्त्तृ कसपिराडनापकर्षस्य पितृयज्ञादिनिमित्तत्वात्। अत्रैकादशाहद्वादशाहशन्दाशौचान्त्यदिनोत्तरदिनत दुत्तरदिनोपलक्षका- विति प्राङ निर्शीतम्। यथा चाय संभावितमुख्यकालाशक्तिनिमित्त: सपिएडीकरणापकर्षो द्वादशाहादिषु तथाS5वश्यकवृद्धिनिमित्तोऽप्यप- कर्ष: सर्वेषां गोभिलादिभिरुक्त :- "यदहर्वा वृद्धिरापद्येत" इति। यद्यपि चात्र वृद्धिदिने सपिएडीकररं प्रतीयते तथापि वृद्धिरापद्येत संनिधीयेतेति व्याख्यानाद वृद्धिसंनिहिते दिने द्रष्टव्यम्। वृद्धिश्राद्धस्य प्रातःकालिकत्वात्। सपिएडी करएास्य च कुतपप्रभृतिकालत्वात्।अ्तः एव नागरखराडे- "पितुः सपिएडीकररं वत्सरादूर्ध्वतः स्थितम्। वृद्धिर्वागामिनी चेत्स्यान्तदार्वागपि कारयेत्"॥ इति।

शद्धकालविवेचनम्।

उशनसापि- "पितुः सपिएडीकरं वार्षिके मृतिवासरे। आधानाद्युपसप्राप्तावेतत्प्रागपि वत्सरात्"॥ इत्येवोक्तम्। अयं चं वृद्धिनिमित्तक: सपिएडनापकर्षो वृद्धिश्राद्धार्थ:। सपिरडीकररां विना पितृत्वप्राप्त्यभावेन श्राद्धस्यैव कतुमशक्यत्वात। अत एवं शाट्यायनि :- "प्रेतश्राद्धानि सर्वाि संपिरडीकरं तथा। अपकृष्यापि कुर्वीत कर्ता नान्दीमुखं ततः ॥। इति। नान्दीमुखशब्देन हि ताद्शपितृदेवत्यं श्राद्धमेवोच्यते। अपकृष्ये- त्यनुवृत्त वुशना अपि- "वृद्धिश्राद्ध विहीनस्तु प्रेतश्राद्धानि यश्चरेत्। श्राद्धी स नरके घोरे पितुभि: सह मज्जति" ॥ इति। वृद्धिश्राद्धोपस्थितिविहीनो यः प्रेतश्राद्धान्यपकृष्य चरेदि- त्यर्थः। अतएव च न पित्रादिसपिएडनस्य वापकर्षस्तदर्थ किन्तु मातृ- मातामहादीनामपि। तथा च- "निरग्निकः सपिरडत्वं पितुर्मातुश्ध धर्मतः। पूर्णे संवत्सरे कुर्याद्वृद्धिर्वा यद्ददर्भंवेत्*।I इति पुलस्त्यवचने मातुरप्युपादानम्। उपलक्षं चैतत्। अ च पित्रादिशब्दानां सम्बन्धिशब्दत्वात्पतिसम्बन्ध्याकाङ्क्षायां बुद्धि- स्थः सपिएडीकरणकत्तेव प्रतीयते। यथा "सप्तमं पदमध्वर्युरअ्जलिना गृह्लाति (१)। उत्तरार्द्धात्स्विष्टकृते (२) समवद्यति" इत्यादिषु पदिन एकदेशिनश्चाकाङ्क्षायामेकहायनी पदित्वेन पुरोडाशादिश्चैकदेशि- त्वेन। तथापि न्यायतुल्यत्वात्संस्कार्यपित्रादीनामपि ग्रहराम्। ध्रातृ-

(१) जैमिनीयन्यायमाला-४ अध्या० १ पा० १० अधि०। (२)-तश्नैष-४ अध्या० १ पा० १३ अधि०।

कालतत्वविवेचने 388.

पुत्रादीनां पितृव्यादिभि: क्रियमाो संस्कारे तदङ्गश्राद्धे तेषामपि देवतात्वात्। तथा च कात्यायन :- "स्वपितृभ्यः पिता दद्यात्सुतसंस्कारकर्मसु। पिसडानोद्वाहना ्ेषां तस्याभावे तु तत्क्रमात्"। इति। अत्र च जातकर्मादिष्वाद्योद्वाहान्तेषु सुतस्य सुताया वा संस्कार- कर्मसु पिता पिएडान् दद्यात्। स च स्वपितृभ्य इत्ययं तावदर्थः प्राप्त एव। तथा हि- संस्कारकर्मसुपिएडदानोपलक्षितं नान्दीमुखश्राद्धं तावत् "अमावास्याष्टकावृद्धिः "नानिष्टरा तु पितृञ्छ्ाद्धे कर्म वैदिकमाचरेत्" इत्यादिभिः सामान्यवचनैरवृद्िश्राद्धप्रकरणलिखितैश्च विशेषवचनैः प्राप्तमेव तन् च पिता क्त्रेत्यपि। "पितैवोपनयेत्पुत्रं तदभावे पितुः पिता। पितापितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा"॥ इत्यादिभि: क्रमिकाधिकारिविधायकैः प्राप्तमेव। न च ग्रन्थान्तरत्वादत्रापि तस्य पुनर्विधिर्भवतु "कुलदेवता- सम्बद्धं पिता नाम कुर्यात्" इत्यादिवदिति वाच्यम्। "तस्याभावे तु तत्क्रमात्" इत्येतदर्थमेतस्य वचनस्य तद्वचनोपजीवित्वात्ं। सच स्वपितृभ्य इत्यपि प्राप्तमेव। तथा हि "सर्पिर्मधुनी प्राशयेन्नाम दद्या- दननं प्राशयेत्केशवेषान् कारयेदुपनयेत्संवत्सरमादिशेत्कन्यां दद्यात" इत्यादिप्रयोजकव्यापाररूपसंस्कारविधिषु तावत् पितुरेव प्रयोजकस्य नियोज्यता न तु प्रयोज्यस्य संस्कार्यस्य। यश्च प्रधानेषु संस्कारकर्मसु नियोज्यः स एव तदङ्गे श्राद्धेपीति तद्विधिगतेषु पित्रादिषु प्रति- सम्बन्ध्याकाङक्षायां तस्यैवान्वयो युक्त:। नतु च संस्कारकर्मसु संस्कार्य एवाधिकारी।

बैजिकं गार्भिकं चैनो द्विजानामपमृज्यते"॥

श्राद्धकालविवेचनम्। ४६७

इत्येतद्वाक्यप्रमितस्य तदकरणाप्रयुक्तदौर्बाह्मरयाद्यनर्थपरिहारस्य च फलस्य तद्गामित्वात्। विशेषतश्चोपनयने तस्यानुष्ठानार्थार्थज्ञानो- पकारेण मारावकार्थाध्ययनार्थत्वात्। संस्कर्त्ता तु पित्रादिस्तत्रत्विक्- स्थानीयः । अत एव यजमानवत्संस्कार्यस्य संस्कर्तृप्रयोजकत्वमप्यु- पनयने श्रूयते हेमाद्रिस्मृतिमहार्णवाद्युदाहतायां बुधस्मृतौ-'गर्भाष्टमे वर्षे ब्राह्मरा आत्मानमुपनाययीत, एकादशे क्षत्रियो ग्रीष्मे, द्वादशे वैश्यो वर्षासु" इति।

छान्दोग्योपनिषदि च सत्यकामस्य जाबालस्यात्मानमुपनाय- यितु गौतमं प्रति गमनम्। कन्यानामपि च स्वगतानर्थपरिहारार्थे स्वविवाह प्रति कारयितृत्वमितिहासेषु,दातुरभावे तं प्रति स्वयंकर्तृत्वं च 'गम्यं त्वभावे दातणां कन्या कुर्यात्स्वयं वरम्" इत्यादिषु स्मर्यते। यश्चाधिकारी स एव नियोज्य इति संस्कार्यस्यैव संभवतः पितृमातृ- मातामहादयो नान्दीश्राद्धे देवतात्वेन प्राप्तुयुर्न तु संस्कतुः पितुरिति स्वपितृभ्य इति विधातव्यमेव।

अत्रोच्यते। सत्यमस्ति संस्कारेषु संस्कार्यस्य फलभागित्व- रपोऽधिकार:। न तु स कर्तत्वपूर्वकः। कर्मभावविरोधात्। अत एव न मुख्यः। यो हि कर्त्ता सन् फलभाक् स एव मुख्योऽधिकारी। न च साक्षात्कर्त्त् त्वे कर्मभावेन विरोधः प्रयोजककर्तृत्वे तु कर्मभूतस्यापि पावनादाविव संभवत्येवेति वाच्यम्। अखिलव्यापारघटिते हि 5यंशभावनात्मके प्रयागे कामिनः कर्त्तुत्वेन नियोगे सति केषु- चिदर्थादेव परिक्रयान्नानबलाच्चान्यप्रवेशे सति कामिनस्तद्द्वारकं केषुचित्प्रयोजककत्तु त्वमाश्रितम्। न त्विह तथाध्ययनविधिनोपनयन- विशिष्टेऽध्ययनेऽध्येतुर्नियोगो येनोपनयने तस्य साक्षात्कर्तृ त्वासंभवा- त्प्रयुक्त्या तदाश्रीयेत। आधानाधिकररो उपनयनस्याप्याधानवत्स्वः विधिप्रयुक्तत्वव्यवस्थापनात्। पर्यवसिते तूपनयनविधौ तस्य क्त्वाश्रु- ६३

कालतत्त्वविवेचने

त्या प्रकरणाद्वाध्ययनाङगत्वमपीत्येतावानाधानाद्विशेष: । नियम- विधित्वमप्युपनयनविधेरध्ययनाधानविधिवत्फलत एव न तु वाक्या र्थतः। अध्ययनविनियुक्तव्राह्मणद्युद्देशेन यागविनियु क्तब्रीह्यादयुद्द शेने- वावधातादेरविधानात्। उपनयन विधिपूर्वकत्वादध्ययने ब्राह्मणादि- विनियोगस्य। यत्तु क्वचिदुपनेयस्य प्रयोजकव्यापारश्रवरं तदपि न तत्परमेव। अर्थप्राप्तत्वात्। पित्रादयो हि पुत्रादिसंस्काराकरणस्योपपातकत्वात्त- त्प्रयुक्तानर्थपरिहराय पुत्रादिसंस्कारेषु स्वत एव प्रवर्त्तन्ते। तदलाभे- ऽन्यस्य कस्यचित्प्रवर्त्तनं संस्कार्येण प्रबुद्धेन। तद्धितकारिणा वा स्व- तोऽयोग्येन केनचिदर्थप्राप्तमेव। किन्तु प्रयोज्यव्यापाररूपोपनयनपर- मेव याजयेदितिवद्। अत एव यास्यमपि-"गर्भाष्टमेऽब्दरे ब्राह्मरामुपनाययेत"इत्याद्युपने- यातिरिक्तस्यापि प्रवर्तकत्वस्मररां तथैव। इदमेवाभिप्रेत्य मिताक्षरायां याजवल्क्यवचनगतमुपनायनपदं स्वार्थारान्ततया व्याख्यातं न तु खिजन्ततया। यदपि क्वचिदुपनेयेनोपनेत्रे दक्षिणादानश्रवरां तदपि दृष्टे संभवत्यद्ृष्टकल्पनानवकाशात्तदानत्यर्थ भवति श्राद्धिभ्यो दक्षि णादानवत्। न तु परिक्रयवदुपनयनने कर्तृ त्वनिर्वाहकं माणावकस्य। तस्यैवाश्रवणादित्युक्तम्। तस्मादध्यनाङ्गत्वात्संभवद्पि नियोज्यत्व- सुपनयनेऽपि तावत्संस्कार्यस्य नास्ति। संस्कारान्तरेषु त्वसं- भावितमेवेति संस्कतव सर्वत्र नियोज्यः कर्तृ त्वेन। सोऽपि च नात्यन्तमनधिकारी। "स्वाध्यायागनिसुतत्यागः, अप्रयच्छन् समाप्नो- ति भ्रूराहत्यामृतावृतौ" इत्यादिषु पुत्रदुहित्रादिसंस्काराकररो दोष- स्मरणत्। तेन तदङ्गनान्दीश्राद्धविधावपिःस एव कर्त्ता । कर्तुश्च प्रा- धान्य वाक्ार्थें कर्मकारकादपि। शाब्दिकानां प्रत्ययार्थत्वात्। नैयायिकानामाक्षेप्यस्यापि विशेष्यत्वात। मीमांसकैरपि भा प्रमाया:

आध्कालविवेचनम्।

कारकाणि प्रति (१) क्रियात्वाद्विशेष्यत्वरूपे साध्यस्य च कर्मकारक- स्योदेश्यत्वरूपे प्राधान्ये सत्यप्यौत्सर्गिका ख्यातोपात्तसम्बन्धसिद्ध्यर्थ- माख्यातोक्त प्रधानव्यापारसमवायित्वेन प्राधान्यस्यावश्यवाच्यत्वात्। अतश्च यथाऽवाच्योऽपि कर्तृव्यापाररूपया प्रधानभूतया भावनयाS- व्यभिचाराद्विशेषरूपेण कारकान्तरवलक्षरायेनोपस्थापितः क्तैव संख्यया सम्बध्यते न कारकान्तराणि तथा पित्रादिशब्दार्थप्रतिस- म्बन्धित्वेनापि तस्यैव सम्बन्धो युक्तो नान्दीश्राद्धविधौ न तु संस्कार्यस्येति प्राप्ता एव पितु: पित्रादयस्तत्कर्त के श्राद्ध।

यदां तस्यासंनिधानं तदाप्यवश्यकर्त्तव्यं तदपत्यसंस्कारं तत्प्नति- निधितया यः करोति सोऽपि प्रतिनिधित्वादेव तदीयेभ्य एव पित्रादिभ्यो ददाति। यदा पिंतु: स्वरूपेरौवासत्वं तदा यः पिता- महभ्रात्रादि: क्रमलब्धाधिकारस्तदपत्यसंस्कारकर्त्ता तस्य तदङ्गश्राद्धे पूर्वन्यायेन स्वपित्रादीनां देवतात्वप्रसक्तौ तेषां "तस्याभावे तु तत्कमात. इति संस्कार्यपित्रादयस्तत्र तथा विधीयन्ते। तत्क्रमा- दिति तच्छव्देन संस्कार्यपिता परामृश्यते तस्येतिवत्। संस्कार्य- पितृक्रममांत्रमारभ्य तेषां पित्रादीनां दद्यादित्यर्थः। उपलक्षणं चचैत- न्मातृमातामहगरास्याप्रि.।

न च "तस्याभावें तु" इत्यत्रापि स्वपितृभ्य इत्यस्यैवानुषङ्ग:।तेषा- मित्यनेन नैराकाङक्ष्यात् तुशव्दानाअ्स्याञ्च। अपिना हि तदा

(१) अयमत्रामिसन्धि :- "सर्वाषि कारकाणि क्रियायामान्व यन्ति"इति मीमांसकानां समयः। तथा च भावनायाः क्रियात्वा- त्कारकाणि प्रति विशेष्यत्वरूपं प्राधान्यं कर्मकारकस्य चोद्देश्यत्वरूपं प्राधान्यमिति कर्तुः प्राधान्यं यद्यपि नास्ति। तथाप्यख्यातेनावाच्ये- 5पि कर्त्तरि आख्यातार्थसंख्याया यथान्वयस्तथैव नान्दीश्राद्ध- विधावपि संब कर्तृ पदानुपस्थितोऽपि.स.एव कर्ता भवितुं युक्त: 1:

५०० कालतत्त्वविवेचने

भाव्यम्। तेषामित्यनेन च केवलाः पितरः परामृश्यन्ते न तु स्वपदार्थविशिष्टाः। तत्क्रमादित्येतद्विरोधात्। न च तत्क्रमादित्यस्य संस्कार्यपितृप्रत्यासत्तिक्रमादित्यर्थः। तत्पदे लक्षणापत्तेवैयर्थ्य- प्रसङ्गाच्च। अधिकारिक्रमस्य वचनान्तरैरेव सिद्धत्वात्। किंच यदा सर्वोऽपि संस्कर्त्ता स्वपितृभ्य एव दद्यात्तदा पिता स्वपितृभ्य इत्यविशेषकमेव प्रसज्येतेति। तेन संस्कार्यपित्रादीनामपि सपिएडी- करएं तत्संस्कारोपस्थितौ तदङ्गश्राद्धार्थमपकृष्य कर्त्तव्यं तत्संस्का- राधिकारिणा। अत एव- "भ्राता वा भ्रातृपुत्रो/वा सपिएडः शिष्य एव वा। सहपिएडक्रियां कृत्वा कुर्यादभ्युदयं ततःथ'॥ इति लघुहारीतवचनमपि मृतस्य भ्रात्रादयस्तत्सपिएडनं कृत्वैव तद्पत्यसंस्काररूपमावश्यकमभ्युदयं कुर्युरिति व्याख्येयम्। व्या- ख्यातं च तथा शूलपाएयादिभिः। न तु स्वापत्यसंस्कारादिरूपम- भ्युदयमिति। "महागुरौ प्रेतभूते वृद्धिकर्म कथं भवेत्" इत्याकाड्क्षा- यामनेनापकर्षविधानात्।

न च भ्रात्रादीनां भ्रात्रादिर्महागुरु:। भवति तु स्वापत्यस्य। दृष्टार्थता चैवं वचनस्य भवति। भ्रात्राद्यश्च तादृशा एव ये संनि- हिताधिकार्यन्तराभावान्मृतस्य सपिएडनाधिकारिणस्तदपत्यसंस्का- राधिकारिणश्च क्त्वाप्रत्ययात्। पुत्रस्तु भ्रातृभगिनीसंस्कारं स्वापत्य- संस्कारं वा पित्रादीनां सपिएडं कृत्वैव कुर्यादिति वचनान्तरसिद्ध- मेवेत्यत्र तदग्रहराम्। न च "पितरौ तु मृतौ यस्य देहस्तस्याशुनिर्भवेत्। न दैवं नापि वा पित्र्यं यावत्पूर्णों न वत्सर:"॥ इति देवीपुराणवचनान्मातापितृमृतिसंवत्सरे तदपत्यानं ततपुत्र- स वा स्वापत्यानां कथं संस्कारा भवन्त्विति वाच्यम्। अरशु- चित्वाभिधान स्थानावश्यककर्मचिषयत्वात्। अपकर्षस्य वातश्यक-

श्राद्धकालविवेचनम्। ५ू०१

वृद्धिविषयत्वात्। अ्रत एव 'आधानाद्युपसंप्राप्तौ" इत्युक्तम्। अत एव च लघुहारीतवचनशेषोऽपि। 'तथैव काम्यं यत्कर्म वत्स- रात्प्रथमादूते" इति काम्यमनावश्यकमपि कर्म वत्सरात्प्रथम्रादटते तदु- त्तरं सपिएडनं कृत्वैव कर्वीत न तु प्रथमवर्षे सपिएडीकरराम- पकृष्य: अपकर्षनिमित्तत्वं काम्यस्य नास्तीत्यर्थः। कृते त्वा- वश्यकवृद्धयर्थमपकर्षे पश्चात्तद्पि भवतु इति शूलपाशिः। अन्ये तु काम्यमनावश्यकं कर्मापि सपिराडीकरणं कृत्वैव कुर्वीत, प्रथमवत्सरे तु कृतेऽपि केनचिन्निमित्तनार्वक् सपिराडने न कुर्वीत किन्तु तदुत्तरमेवेति व्याचक्षते। तेषामप्यभ्युदये काम्ये च श्राद्धाङ्ग- कत्वरूपविशेषणदानाच्छाद्धनिमित्त एवायमपकर्षः । तथा च प्रमीतभ्रा- त्रादिदेवत्यं श्राद्धं यत्राङ्ग तादृश पवाभ्युदय: काम्यंचेति संमतमेव। यस्य कस्यापि सपिएडस्य सपिएडनाभावे येन केनापि तत्सपिरडेन तदसम्बद्धश्राद्धाङ्गकमपि स्वपुत्रोत्सवादि न क्रियते तदुपस्थितौ व्ानधिकारिणापि तदाकृृष्य क्रियत इति यत्केषांचिदाचरणं दृश्यते तत्र मूलं न विद्ः। अधिकारिणा तु प्रमीतदेवत्यश्राद्धाङ्गका- वश्यकाभ्युदयोपस्थितौ तत्पूर्वादिदिनेष्ववशिष्टषोड़शश्राद्धपूर्वक स- पिएडीकररामपकृष्य कर्त्तव्यमेवेति ज्येष्ठासंनिधौ कनिष्ठेनापि कर्त्त- वयम्। सपिएडीकरणान्तेषु हि श्राद्धेषु कर्त्तृता वद्यपि ज्येष्ठस्यैव। फलस्वामित्वरूपस्त्वधिकार: सर्वेषामेवास्ति।

"सवरनुमति कृत्वा ज्येष्ठेनैव तु यत्कृतम्। द्रव्येणा चाविभक्तेन सवैरेव कृतं भवेत्"॥ इति वचनात् कर्त्तृ त्वांशे च गुराभूते प्रतिनिधेर्न्याय्यत्वात्। एवं सति यद्वाचस्पत्यादिभिरुक्तम्-"ज्येष्टे5संनिहिते कनिष्ठेन र्वपुत्रादिसंस्कारोपस्थितौ पितरि मृतेऽपि पितामहादिसेवत्यं श्राद्धं कर्त्तव्यम्।

५०२. कालतत्वविवेचने

"ब्राह्मणादिहते ताते पतिते।सङ्गवजिंते। व्युत्क्रमाध्च मृते देयं येभ्य एव दढात्यसौ॥ इत्यस्य सपिएडनोत्तर क्रियानर्हपितृपरत्वात्। "स्वपितृभ्यः पिता दद्यात्" इत्यस्यापि तद्योग्यतत्परत्वादिति। तद्धयम्। इदं च सपिएडीकरं यदा थेन केनापि निमित्तेन वत्सरान्तादर्वाक् क्रियते तदा सर्वाशि षोडशश्राद्वानि तन्मध्यगतानि स्वकालकृतावशिष्टानि वा ततः पूर्वमपकृष्य कर्त्तव्यम्। तदन्ता- पकर्षन्यायात्। यद्यपि च षोड़शश्राद्धानां सपिएडीकररास्य च नैकफ- लल्वम्। पूर्वेषां प्रेतत्वनिवर्त्त कत्वात्। सपिएडनस्य चः पितृ: त्वप्राप्त्यर्थत्वात्। तथा च देवल :-

"एकादशादिभिः श्राद्धैमृतस्याप्यायनं भवेत्। सम्यक संवत्सरे पूर्णो पितृणां स्थानमृच्छति" ॥ इति। आप्यायनं तुष्टिः प्रेतत्वपरिहारः। संवत्सरे पूर्रे क्रियमारोन सपिएडीकररोनेति शेष:। यमोऽपि-

"सस्यैतानि न दीयन्ते प्रेतश्राद्धानि षोड़श। पिशाचत्वं ध्रुवं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि"॥ इति। सपिएडीकरणानन्तरं हारीत :- "ततः प्रभृति वै प्रेतः पितृसामान्यमाप्नुयात्। विदन्ते पितृलोकं च ततः श्राद्धं प्रवर्त्तते" ॥ इति । विष्णुपुराशेऽपि-"प्रेते पितृत्वमापन्ने सपिएडीकरणादनु" इति। अतएव न प्रयोगविधिरप्येको येन क्रम: कल्प्येत,तथापि "दर्शपूर्णमासा- भ्यामिष्ट्रा सोमेन यजेत" इतिवद्धाचनिक एव षोडशानां सपिएडनस्य चक्रम:। तथा च गोभिल :- "श्राद्धानि षोडशादत्वा नैव कुर्यात्सपिएड- नम्"इति। वृद्धवशिष्ठोऽपि- "शाद्धानि षोडशादत्वा नैव कुर्यात्सपिएडनम् तद्धानौ तु कृते प्रेतः पितृत्वं न प्रपद्यते" ॥ इति।

श्राद्धकालतिवेचनम्। ५०३

तद्ानौटषोडशश्राद्धानि/परित्यज्याकृतेऽपि सपिराडीकरणो इति शेषः। शातातपोऽपि-"सपिएडीकरणान्ता तु जेया प्रेतक्रिया बुघैः" इति। एवं क्लुप्ते क्रमे तदन्तन्यायादपकर्षः ।

वस्तुतस्त्वेतानि धचनान्येवापकर्षार्थानि। औ्रौत्सर्गिकवर्षान्त- सपिएडीकरणानुष्टाने तस्य षोडशश्राद्धोत्तरत्वस्य कालक्रमादेव सिद्धत्वात्। तेषां चापकृष्यानुष्ठानं संभवे आशौचोत्तरं द्वादशस्वहर्सु। प्रागुदाहतविष्युवचनात्। आशौचान्त्यदिनोत्तरदिने वा "एकाहे द्वादशाथवा" इति वचनात्। द्वादशानामपि मासिकानॉ हेकाहे- Sनुष्ठानमेकादशाहरूप एव तस्मिन् संभवति, उत्तरत्राद्यस्यैकादशे कृतत्वात्तन्न्यूनानामेवानुष्ठावं स्यात्। तदुत्तरदिने वा "मासिकानि स्वकीये तु दिवसे द्वादशेऽपि वा" इति वचनात्। यदा तु तदुत्तरं वृद्ध्यादिवशादपकर्षप्रसक्तिस्तदा यदि मृताहो लभ्यते तदा तत्रैवाव- शिष्टान्यनुष्ठातव्यानि। एकस्यापि तावत्स्वकालानुग्रहलाभादितरेषामपि मृताहसामान्यकालत्वस्यानुग्रहात् । संभवत इति न्यायात् । मृताहालाभे तु सपिएडनदिन एव। तन्निमित्तस्यापकर्षस्य तददिन एव क्तुमुचितत्वात्। अशक्त्यादिनिमित्तसपिराडनापकर्षार्थमप- छृष्टष्वेषु कृते सपिएडीकररो यावन्त्यपकष्य कृतानि तानि स्वकाले आगते आगते पुनः कर्तव्या।

"दीर्घकालापद मत्वा पक्षहोमे हुतेसति। तन्रान्तराले यद्यापत्कदाचिदपगच्छति। काले काले पुर्नहोमान् जुहुयात्प्राग्घुतानपि" इति वचनात्पक्षहोमादाविव। तथा चाद्िरा :- "यस्य संवत्सरादर्वाक् सपिएडीकररंकृतम्। मासिकं चोदकुम्भं च देयं तस्यापि वत्सरम्"॥ इति।

५०४ कालतत्त्वविवेचने

श्त्र मासिकग्रह रामूनत्रयत्रैपक्षिक योरुप लक्षराम्। "अर्वाक् संवत्तराद्यस्य सपिसडीकरं कृतम्। षांडशानां द्विरावृत्ति कुर्यादित्याह गौतमः"॥

इति गालववचनात्। अत्र षोडशग्रहरोऽपि प्राप्ताकालानामेव पुनरावृत्तिन स्वकालकृतानाम्। "अर्वार्गव्दाद्यन्र यत्र सपिएडीकररं कृतम्। तदूध्य मासिकानां स्थाद्यथाकालमनुष्ठितिः"॥ इति कार्ष्णाजिनिवचनात्।

यद्यपीदं वचनमङ्गिरोवचनं च केवलं सपिएडीकरणं द्वादशाहादौ कृत्वा मासिकानि स्वकाल एव कर्तव्यानि न त्वपकृष्येत्येतदर्थक- तया भासते। अत एव लघुहारीतोऽपि-

प्रेतसंस्कार कर्माशी प्रेतश्राद्धानि पोड़श। यथाकालं तु कार्याणि नान्यथा सुच्यते ततः" ॥ इति।

तथापि कालविधानसारथ्यािवैतस्यार्थस्य सिद्धत्वादपकर्षनिरा- सार्थमेवेदं वचनम्। मिताक्षराकारोऽप्यमुमेव पक्षं मुख्यं मन्यते, तद्1कर्षपक्ष तु प्राग्वचनीक्तमनुकल्प न तु द्विरावृत्तिम्।

"सपिरडीकरणादर्वाक् कुर्वञ्छ्राद्धानि षोडश। एकोदिष्टविधानेन कुर्यात्सर्वा तानि तु। सपिरडीकरणादूध्वे यदा कुर्यात्तदा पुनः। प्रत्यब्दं यो यथा कुर्यात्तथा कुर्यात्स तान्यपि"॥

इति वचने यदातदाशब्दश्रवणादपि तथाचगम्यते। स्वकालकरणपक्षे व प्रेतत्व निवृत्तिपूर्व कपितृत्वप्राप्तिः सर्वान्त एव न तु सपिएडनानन्तर- सेव। शूद्रेरा क्रनेऽपि द्वादशाहे सपिएडने त्रिशत्तमदिनकर्त्तव्यदशम पिएडदानानन्तरमिव। स्पष्टश्चायमर्थ उक्त आग्ेयपुराये-

श्राद्धकालविवेचनम्। ५०५

"अर्वाक्संवत्सरादस्य सपिएडीकरर्ण भवेद्। प्रेतत्वमिह तस्यपि ज्ञेयं संवत्सरं नृः। इति। तरथोपि येन सभाव्यमानेनाशक्त्यादिना निमिस्सेन सपिएडन- स्यापकर्षस्तेनैव निमिन्तेन षोडशश्राद्धानामप्यपकर्षस्तावत्युरुषस्य प्रसक्त: । प्रसक्तेऽपि तस्मि्छास्त्रीयकालं विना कृतस्य शास्त्रीयकर्मणः फलाजनकत्वात्सपिराडनस्य तुयत्किश्चिच्छ्ास्त्रीय काललाभादनुष्ठानेऽपि तेषां कालाभावादननुष्ठाने प्राप्ते-

"श्राद्धानि षोडशादत्वा नैव कुर्यात्सपिएडताम्। श्राद्धानि षोडशापाद्य विदधीत सपिएडताम्,।

इति वचनेनापकर्षविधिद्वारा कालेऽपि विहिते किमिति तेषामननुष्ठा नम्। एवं सत्यपकर्षविधानस्य पाक्षिकता क्रियेत यद्याहत्यानपकर्ष- विधानं स्थात्। प्रत्युत निषेध एव तस्य। कार्ष्णाजिनिवचनमद्गिरो वचनं च गालववचनैकवाक्यतया पुनरनुष्टानविधायकतयोपपन्न तद्वदेवैतस्योपोद्वलकमेव। लघुहारीतवचनं त्वशकत्यारोपेणानावश्यक- बृदध्यर्थ वापकर्षो न कार्य इत्येवंपरं सद्वत्सरान्तातिरिक्तानां सपिरडीकरणकालानामनुकल्पत्वं द्योतयति। आग्रेयवचनमप्येवं- विधापकर्षविषयमेत। अशक्तिनिमित्तापकर्षविषयमिदं वृद्धिनिमित्ते त्वपकर्षेऽनन्तरमेव प्रेतत्वपरिह्वारस्तदर्थ तत्करणादिति तु शलपासिः। अत एवापकृष्य कृतानां स्वकाले पुनरनुष्टीयमानानामप्यपकर्षो वृद्षध्यु- पस्थितौ स्मर्यते शास्यायनिना- "सविरडीकरणादर्वागयकृष्य कृतान्यपि। पुनरप्यपकृष्यन्ते वृद्दध्युत्तरनिषेधनात्., ।। इति। निषेधश्च कात्यायनेन स्मर्यते- "निर्वर्त्य वृद्धितन्त्रं तु मासिकानि न तन्त्रंयेत्। अयातयामं मरणं न भवेत्पुनरस्य तु" इति ॥ ६४

५०६ कालतत्त्व्र विवेचने

वृद्धिश्राद्ोस्तरं यदि मासिकानि न कुर्यात्तदास्य मृतस्य मरणं पुनरयातयामं नूतनं न भवेत्। अन्यथा स्यादिति निन्दा। यदातदाशब्दावपि कालवचनौ न यदितर्ह्यर्थकौ। येन सपिरडनात्पूर्व परस्ताद्वा सक्ृदेवानुष्ठानद्योतकौ स्थाताम्। यद्ि "सपिराडीकरणादू्व्व' न दद्यात्प्रतिमासिकम्" इति परमत- मुपन्यस्य "एकोद्दिष्टविधानेन दद्यादित्याह शौनकः" इति छन्दोगप- रिशिष्टं तदपि पुनरनुष्ठानविधायकमेव। एकोद्दिष्टपदं च वार्षि- कलक्षणार्थमिति व्याख्येयम्। परमतेनोक्तश्च पुनरनुप्ठाननिषेधो येषा- मधिकारिणामुत्तरक्रिया नावश्यकर्तव्यास्तद्विषयः। तस्मादृवृद्धिभि न्ननिमित्तके सपिए डनापकर्षे पोडशश्राद्धानि तदर्थमपकृष्य कृतान्यपि पुनः स्वस्वकाले कर्त्तध्यान्येव। सादकुम्भान्नदनं तु सपिएड- नोत्तरमपि स्वकाल एव कर्त्तव्यम्। अपकर्षवचनाभावात्। "अर्वारक् सपिरडोकरएं यस्य संवत्सराद्रवेत्। तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्यात्संवन्सरं द्विजः"।I इति याज्ञवल्कवचनाज्। प्रेतशब्दस्तु न भवति तदर्थाभावात्। वृद्धिनिमित्ते तु सपिएडनापकर्षे तदर्थमपकृष्य कृतानि स्वस्वकाले पुन्न कर्त्तव्यानि। निषेधात्। यदा पितामहे प्रपितामहे वाSकृत- सपिरडीकरणो पिता म्रियते तदा तयोः सपिएडनेन पितृभावे तत्पुत्रादिना संपादिते तदभावे स्वयं वा तं संपाद् पितु: सपिएडी- करसं कर्त्तव्यम्। यदि तथा क्रियम रो वर्षान्तपर्यन्तकाला तिक्रमो न भवति। संभाव्यमानेऽपि कालातिक्रमेSप्रपतपितृभावस्य पिता महदेः पार्वसदेवतात्वायोग्यत्वेन प्रधानरयैव कत्त मशक्त्वात्। श्रतिक्रन्तेऽवि,काले "प्रोपितावसिते पुत्रः कालादपि चिरादपि' न्वततिवत्तथैव कर्त्तव्यमिति यद्यपि न्यायेन प्राप्नोति तथापि चवनादकुत- सपिराडनाभ्यामपि ताम्यां पितुः सपिएडनमन्तिमकाले कार्यम्। तथा च कात्यायन :-

श्राद्धकालविवेचनम्। ५०७

"अ्रसंस्कार्यों न संस्कार्यो पू्वां पौत्रप्रपौत्रकैः। पितरं तत्र संस्कुर्यादिति कात्यायनोऽब्रवीत्॥ पापिष्ठमपि शुद्धेन शुद्धं पापकृतापि वा । पितामहेन पितरं संस्कुर्यादिति निश्चयः।" इति ॥

अ्संस्कृतावकृतसपिएडनी । पूर्वौं पितामहप्रपितामहौ - पापिष्ठमकृतसपिएडीकरणं पितरं शुद्धेन कृतसपिरडीकररोन पापकृता अकृतसपिएडनेन वा पितामहेन सह शुद्धं सम्यक् कुर्यादिति शास्त्रीयो निश्चय इत्यर्थः ।

एवंकृते दर्शश्राद्धमपि तादृशाभ्यामपि ताभ्यां सह कर्त्तव्यं न तु तदर्थमपि तथोः सपिराडनं प्रतीक्षणीयभित्यपि तेनैवोक्तम् "-पितुः सपिरडतां कृत्वा कुर्यान्मासानुमासिकम्" इति। एवं च सपिराडी- कृताभ्यां पितामहप्रपितामहाभ्यां पितुः सपिरडने सुतरां तदुत्तर पार्वसकर्त्तव्यता सिद्धा निरग्निकस्यापि। साग्निकस्य तु सपिराडी- कररामपि तदर्थ दर्शादर्वाग्भवतीत्युक्तम्। तत्सन्भ्ावे चान्यान्यप्या- परपक्षिकादीनि भवन्त्येव। वाघकाभावात् ! "दर्शश्राद्धं गयाश्राद्धं श्राद्धं चापरपक्षिकम् प्रथमेऽबदे न कुर्चीत कृतेऽपि तु सपिएडने"॥ "दर्शश्राद्धं गयाश्राद्धं श्राद् चापरपक्षिकम्। प्रथमेऽव्द्रेऽपि कुर्वीत यदि स्यान्क्तिमान् सुतः"॥ इति वचनद्वय च केचित्पठन्ति। यत्र सहगमनेनान्यथा वा स्त्रियाः पत्या सह सपिएडीकररं तत्र भर्त्तर्यकृतसपिएडनेऽपि प्रेती- भूतेनैव तेन सह तस्याः सपिगडनं "पापिष्ठमपि शुद्धेन" इत्यनेन तुल्यन्यायत्वात्सिद्धमिति शूलपासिः । अत एव केचिदाक्षिसात्यशिष्टाः सहगमने पत्युः सपिएडनदिने तेन सहैकप्रयोगं तत्पत्या अपि सपिएडीकरएमखरडं पत्नीपिराडं

. ५०८ कालतत्व यिवेच ने

प्रेतीभूतस्यैव भर्तुः पिएडे संर्वाज्य ताशं भर्तृ पिएडं त्रेवा कृत्वा तत्पित्रादिपिएडत्रये तस्य संयोजनमिति प्रकारेण कुर्वन्ति, एकोदिष्ट द्वयवैश्वदेवपार्वणार्थपात्रब्राह्मणोपादानेन।

परमार्थतस्तु पत्युः सपिराडनं तावन्मात्रोपयोगियात्रोपादानेन कृत्वा तहिन एव कालान्तरे वा भिन्नप्रयोगं स्त्रियाः सपिराडनं कर्त्तव्य- मित्युचितम्। आहत्यैकप्रयोगत्वस्य प्रेतीभूतभर्तृपिएडसंयोजनस्य च विध्यदर्शनात्। तत्रापि पत्नीपिरडसंयोजनं परमेकेनैव भर्तृ पिएडेन भवतु "पत्या चैकेन कर्त्तव्यं सपिएडीकरएं स्त्रिया" इति वचनात्। सर्वत्र च पिएडसंयोजनं पिएडदानप्रयोगं पिरडोत्थापनपर्यन्तं कृत्वा कर्त्तव्यम्। "निरूप्य चतुरः पिएडानू, दत्त्वा पिरडान्" इति पिराड- दानभावनोत्तरत्वेन विधानात्।

विष्युना तु विसर्जनोत्तरमुक्तम्-"उचिछ्िष्टसंनिधौ पिरड- तयं कुर्यात्। देवपूर्धान् ब्राह्मणनाचान्तान् दसदक्षिणांश्चानुव्रज्य विसर्जयेत्। ततः प्रेतपिएडमर्घपात्रोदकवत्पिएडत्रये, निद्ध्यात्" इति। इत्याद्यस्तु प्रासङ्गिकम्।

शरथ प्रेतक्रियानिषिद्धकालाः।

दकाला उच्यन्ते। तत्र गार्ग्य :- "प्रत्यक्षशवसस्कारे दिनं नैव विशोधयेत्। आशौचमध्ये क्रियते पुनः संस्कारकर्म चेत्। शोधनीयं दिनं तत्र यथासंभवमेव तु। श्रशौचविनिवृत्तौ च पुनः संस्क्रियते मृताः॥

५०६

संशोध्यैव दिनं ग्राह्यमू्ध्ये संवश्तर घदि। प्रेतकार्याणि कुर्वीत श्रेष्ठ तत्रोत्तरायगम्॥ कृष्णापक्षश्व तत्रापि वर्जयेश्व दिनक्षयम्" इति। प्रेतश्राद्धं प्रकृत्य गार्गि :- "नन्दायां भार्गवदिने चतुदश्यां त्रिपुष्करे। तंत्र श्राद्धं न कुर्वीत गृही पुत्रधनक्षयात् ॥' इति। त्रिपुष्करयोगो रत्नमालायाम्- "विषमचरणं धिष्रयं भद्रातिथिर्यदि जायते सुरगुरुशनिक्ष्मापुत्राणां कथंचन वासरे। मुनिभिरुदितः सोऽयं योगस्त्रिपुष्करसंज्ञित- स्त्रिगुाफलदो वृद्धौ नष्टे हने च,मृतेऽथता"॥ इति। प्रेतक्रियामेव प्रकृत्य भारतेऽपि- 'नक्षत्रे तु न कुर्वीत यस्मिन् जातो भवेन्नरः । न प्रौष्ठपद्यो:कार्य तथाग्नेये च भारत॥ दारुरोषु च सर्वेषु प्रत्यरौ च विवर्जयेत्। ज्यौतिषे यानि चोकानि तानि यत्नेन वर्जपेत् ॥" इति।

उक्तानि वर्ज्यत्वेनेति शेषः। प्रौष्ठपदे पूर्वाभाद्रपदोत्तराभाद्रपढ़े। आग्रेयं कृत्तिका। दारुणानि "दारूणं चौरंगं।रौद्रमैन्द्रं नैऋ'तमेव च" इत्युक्तान्याश्लेषार्द्राज्येष्ठामूलानि । प्रत्यरिरयंजमानपञ्चमतारा । ज्योति: पराशर :-

"साधारसे ध्रुवोग्ने मैत्रे नो शस्यते मनुष्यागाम्। प्रेंतक्रिया कथश्चित्त्रिपुष्कर,यमलधिष्ये:च',इति।

साधारणे कृत्तिकाविशाखे धरवाणि उत्तरात्रयं रोहिणी चं उग्राणि पूर्वात्रयं भरणी मघा च। मैत्रासि मृगचित्रानुराधारेवत्य:। यमलधिषयं धनिष्ठा।

५१० कालतत्वववेचने

कश्यप :- "भरएयार्द्रा तथाश्लेषा सूलं त्रिवरणानि त्र। प्रेतकृत्येतिदुष्टानि धनिष्ठाद्यं च पञ्चकम" इति। वराहपुरारो- "चतुर्थाष्टमगे चन्द्रे द्वादरो च विवर्जयेत् । प्रेतकृत्यं व्यतीपाते वैधृतौ परिधे तथा॥ करये विष्टिसंशे च शनैक्चरदिनेऽपि च। त्रयोदश्यां विशेषेश जन्मतारात्रये तथा" ॥ इति ॥ जन्मतारात्रयमाद्यं दशममेकोनविंशं च । तथा- "नन्दायां भार्गवडिने त्रयोदश्यां त्रिजन्मनि। अत्र श्रद्धं न कुर्धीत पुत्रद्वारधनक्षपात्" इत्याद्यश्च सावकाशश्राद्धमात्रविषया निषेधाः प्रेतश्राद्धेष्वपि तादूशेषु प्रवर्त्तन्ते। त्रिजन्मनीति जन्मतिथिनक्षत्रतारासु। "त्रयोदशीं जन्मदिन च नन्दां जन्मर्षतारां सितवासरं च। त्यक्त्वा हरिज्येन्दुकरान्त्यमैत्रध्रुवेषु त् श्राद्धविधानमिषम"॥ इति दीपिकावचनैकवाक्यत्वान्। स्वकालेऽनुष्ठीयमानेषु निरवका- शेषु तु निषेधानामप्रवृत्तिर्गोभिलेन स्पष्टीकृता। " नन्दायां शुक्रवारे च चतुर्दश्यां त्रिजन्मसु। एकादशाहप्रभृति नैकोहिष्टं निषिध्यते, इति । युगाद्यादिषु प्रेतकर्मणि सर्वनिषेधापवादः स्मृत्यन्तरे- "युगमन्वादिसँकान्तिदर्शे प्रेतक्रिया यदि। दैवादापतिता तत्र न नक्षत्रादिशोधनम्" ॥ इति। इति प्रदर्शिता: श्राद्धकालाः।

अथ श्राद्धवेलानिणयः।

एवं प्रदर्शितषु श्राद्धकालेषु तिथिप्रयुक्तश्राद्देषु खएडा तत्तिथिनिखे-

श्राद्धकालविवेचनम्। ५११ तव्या। तननिर्यायश्च वेलापरपर्यायापराह्वाद्यहर्भागव्याप्त्यादिभि: कर्त्तव्यः । तदर्थ विधिनिषेधमुखेन श्राद्धवेला निरूप्यते। तत्र निषेधमुखेन तावन्मनु :- "रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीत राक्षसी कीर्चिता हि सा। सन्ध्ययोरुभयोश्चैव सूर्ये चैवाचिरोदिते" ॥ इति, "नातिसन्ध्यासमीपतः" इति च। अत्र सन्ध्याशब्देन- "उद्यात् प्राक्तनी सन्ध्या घटिकात्रयमिष्यते। सायंसन्ध्या त्रिघटिका ह्यस्तादुपरि भास्वतः”॥ इति परिभाषिता सन्ध्या न ग्रह्यते। किन्तु मुख्यैव खरडरवि- मरडलोपलम्भयोग्यकालरूपा। परिभाषिताया रात्यतर्गन्ततया तन्नि- षेधेनैव निषेधसिद्धेः। स्कन्दपुरारो- "उपसन्ध्यं न कुर्वीत पितृपूजां कथञ्चन । स काल आसुरः प्रोक्तः श्राद्धं तत्र विवर्जयेत्॥" इति। मत्स्यपुराणे- "सायाह्नस्त्रिमुहर्त्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत्। शाक्षसी नाम सा वेला म्हिता सर्वकर्मसु॥" इति। बौधायन :-- "चतुर्थे प्रहरे प्राप्ते श्रद्धं यः कुरुते नरः । आसुरं तद्भ्रवेच्छाद्धं दाता च नरकं व्रजेत् ॥" इति।

हारीत :- "दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभूते दिवाकरे। आसुरं तद्रवेच्छाद्वं पितुणां नोपतिष्ठते "इति॥ एते च न निषेधाः। तथात्वे शास्त्रीयप्राप्त्यपेक्षत्वेन तस्याश्चा- त्यन्तबाधासंभवेन त्रिकल्पापत्तः।" नार्षेयं वृीते, नानुयांजेषु" इत्यादीनामिव।

५१२ काल तत्व विवेच ने

न च यथा 'दीक्षितो न ददाति न जुहोति न पचति " इति-

कल्पते किन्तु विशेषविषयत्वेन बलवत्त्वात्सात्मान्यविषयांस्तान् दीक्षिता तिरिक्तपरान् करोति तथैतेऽपि मिषेधा एव सन्तः "अमावा- स्यायां श्राद्धं कुर्वीत" इत्यदिविधीन् रात्रयाद्यतिरिक्तपरान् कुर्च- न्तिति वाच्यम्। वैषम्यात्। दानहोमादिनिषेधो हि पुरुषार्थतह्गीचरत्वात्कर्श्रधिक- ररोन्यायेन पुरुषार्थतया प्राप्तोऽपि प्रकरणात् क्रत्वव्यभिचारिदीक्षितस- स्बन्धाच्च स्त्रयुपायमांसभक्षादिपुरुषार्थमपि श्रितः ।" प्रतिषेधः क्रतोरङ्गमिष्टः प्रकरणाश्रयात्" इति न्यायेन क्रत्वर्थः । पुरुषार्थे-

निधानाञ् तच्छेषपर्युदासत्वानर्हो युक्त यन्निषेध एत सन्

इह तु वाक्यात्प्रकरणाच्च इयेऽवि श्राद्धार्था विकल्पार्हा पवेति। "रात्रौ श्राद्वं न कुर्वीत" इत्यादीनां निषेधत्वे सामान्यविषयेरपि

एव विकल्पः । अत्यन्तबाधे हि तेषां परमार्थतो निषेधविषयभिन्न- विषया एव तेऽभ्युपगन्तव्याः। तथा च प्राप्त्यभावात्निषेधानां विधित्वं न स्यान्न चानन्यशेषभूतानां संभवद्विधित्वानां "च नान्तरिक्षे न दिवि" इतिवदनुवादत्वं युक्तमिति पर्युदासा एने "नानुपाजेषु" इत्यादिवत्। यत्तु पर्युदासविचारावसरे "नानुयाजेषु" इत्यत्र सामान्य- विध्येकवाक्यत्वार्थ पयु दासलक्षगा न विकल्पभिरयात सामान्यविशे -- षशास्त्रयोविकल्पों न दृश्यत इत्यतिदेशे पर्युदासासंभव इति च शूल-

तत्सर्वमाकराज्ञानप्रयुक्तम्। विकल्पभयादेव हि "नानुयाजेषु" इत्यत्र, अतिदिष्टविषये च 'नार्षेयं वृणीते" इत्यादौ पर्युदासलक्षणा

श्रद्धकालविवेचनम्। ५१३

व्युत्पादिना तन्त्रे। सामान्यविषयेर व पशुचोदकेनाज्यभागप्रापकेष "न तौ पशो करोति" इत्यस्य पर्युदापासंभवादावश्यकनिषेधत्वस्प विकल्पोडगत्याङ्गीकृत:। "दीक्षितों न ददाति" इत्यादेश्च ज्योतिष्टोंम-

गुणविधिविधया तटुरकारिणः पर्युदासत्वं भाष्पकारेश, "उपात्र

तस्य "न वैश्वदेव उत्तरतदिमुपकिरन्ति न शुनासीरीये" इत्यस्य सघस्तैरपि चाभ्युपगनम्।

पतेषां च पर्युदासत्वं षष्ठिन.ड्यवच्छिन्नामावास्यादिविधि- शेत्रतया रातयादीतरामावास्यायामििति शूनपाणिप्रभृतय:।

तदयुक्तम्। पर्युदासो हि नञतम्बद्वनदितरसपस्तसमुदायिघटि- तसमुदायवषयस्य सामान्यविधेरनदितरसमुदायिमात्र संकोचनेन शेषो भवति। न च सत्रिसन्ध्याइ्यह्तिथिरूपसमुद यंघ :काः । (१) क्षणानामेवेक चन्द्र कला प्रवेशनिरगमरूपैकफलो गाध्यवच्छिन्नानामतन्त्री कृतावान्तरसमुदायभावानां तद्धटकत्वात्। भवन्ति तु तेऽहोरात्र- रूपसावनदिवसात्मकसमुदायघटकाः। तथैव व्यवहारात। यथा हि यावता क्षरासमुद येन रवेरेकमुदया वलमारभ्यापरोदयाच लसंयोगो भवति तावान् समुदायः सावनदिवसत्वेन व्यवह्नियते, तथव रवेरुद- याचलसंयोगमारभ्यास्ता वलसंयोगो यावता क्षएसमुदायेन भवति स समुदायः समुदायभूगहस्त्वन, अस्ताचलसंयो मारभ्योदयाचल- संयोगा यावता समुदायन एतदवान्तरसमुदायस्ताद्वशरात्रित्वेन व्यवहियते। एवं सन्ध्याप्रातःसङ्गवादयाऽप्यहोरात्रसमुदा यित्वेनैव व्यवह्नियन्ते। न तु तिथिसमुदायित्वेन। मध्याह्न/पराह्वादिशब्द्दानां

(१) क्षणानामिति पद्मादाय घटका इति पदं यावत्पाठो द्वि०पु० नास्ते।

६५

५१४ कालतत्त्वविवेचने

तु योगवशात्स्पष्टमेव सावनदिनभागवचनत्वम् । अ्रत्रत्याह:शब्दस्य तद्वचनत्वान्मुहूर्तघटिनतवाञ्च। मुहर्त्ता हि सावनदिनस्यैव भागा: । "अहो मुहर्त्ता विख्याता दश पञन त सर्वदा" इत्यादिनियमम्यान्य प्रानुपपत्तेः । तेन रात्रिसंध्या दिभिन्नेSमावास्यादिभाग इनिपर्युदासा- संभवाद्रात्रिसंध्यादिभिन्ने दिनभाग इति सावनदिनसंकोचेन नैषों पयुंदासत्वम्। ननु सावनदिनस्य विधरेदर्शनात्तत्संकोचने कस्य विधेःशेषा एते पर्युंदासाः। अमावास्यादिकालविधय एव तद्विघय इत्यनोष: 1 यथा हि केवलस्यापि वसन्तादेरनिमित्तत्वश्रवणमजीवतोऽनुष्ठाना- संभवाद्वसन्ताद्यर्व्छननजीवनपरं भवति तथा केवलस्यामावास्यादे रद्त्वश्रवरामप्यहोरात्रं विहाय कर्मकरणशक्तेस्तद्वदहोरात्रपरमेव भवति। "अमावास्यावत्यहोरात्रे श्ाद्धं कुर्यात्" इत्यादि। अत एव सर्वकर्मसु अद्येत्येवं सावनदिनस्याधिकररात्वेन संकल्पवाक्ये उल्लखः शिष्टानाम्। अ्रद्यसोमार्कग्रहणसंक्रान्त्यादौ सुनीर्थक इति दानसंकल्पवाक्यम्। अरद्य कृष्णाष्ट्मीं प्राप्येति च जन्माष्टमीव्रत- संकल्पवाक्यं पुराशोष्वपि। स्पष्टश्च ·"विधिक्नः श्रद्धयोपेतः सम्यकपात्रनियोजकः । रात्रेरन्यत्र कुर्वाणाः श्रेयः प्राप्नोत्यनुत्तमम्" ॥ इति व्याघ्रपादवचने तिथिविशेषानुपादानात्सावनदिनशेषतयैव रात्रिपर्युदासः । इदं च पर्युदासत्वमभ्युपगम्योक्तम्। वस्तुतस्तु "रात्रौ श्राद्धं न कुर्बीत" इत्यादयो निषेधा एव मुख्यवृत्त्या न तु लक्षरायापर्युदासा:। निषेधत्वऽपि विकल्पप्रसकत्यभावात्। वार्त्तिककन्मते "दीक्षितो न दक्षति,, इत्यादिवत् । ननक्तं भिन्नविषयत्वात्तत्र न प्रसज्यत विकल्प:, इह तु समान- विषयत्वात्प्रसज्येतैवेति। अब वदामि । तत्रापि विकल्पाप्रसक्ता- विद्नेव बीजं यधावज्जीवोपबद्धदानादिविधिप्रयुक्तामेव दीक्षिताव-

५१५ स्थायामपि दानादिप्रसक्तिमपेक्ष्य संभवदात्मलाभो निषेधो न तद्वस्थायां विशेषतस्तत्प्राप्तिमपेक्षते येन तदथे तत्रापि सामान्यविधे: प्रवृत्तिम नुमन्यमानरनदितरावस्था विषयत्वकरण लक्षराबाधासंभवात्तेन सह विकल्पतेतति दानादिकं पुरुषार्थ निषेधश्च क्रत्वर्थ इति निषेध्यनि

यदि हि दानादयोऽपि करत्वर्था एव निषेध्या: स्युः "नानुयाजेषु, नार्षेयं वृणीते" इत्यादिनामिवानुयाजादयः। ततस्तेषां तत्कत्वर्थता परमार्थतस्ताद्वषयविधि घिना न संभवतीति तादशो विधिस्ता- दृशस्य निषेधस्यापेक्षित पवेति। उत्सर्गश्चायं यत् क्रत्वर्थो निषेधः कत्वव्याभिचारिएं संभवत्क्तूपयोगं वा पदार्थमवलम्बत इति। विकल्पप्रसङ्गादेवासंभवत्कत्वर्थदानादिविषयत्वस्य तु दानादिनिषे- धस्य स्त्रयुपगमनमांसभक्षादिनिषेस्येवाविरुद्धं कत्वर्थम्। एवं च सति यद्यावजीवं दानहोमादीनि कुर्यात्तद्दाक्षितो नेतिवद्यदमा- वास्यादिमत्य होरात्र श्राद्धं कुर्यात्तद्रा5पादौ नेत्यमावास्यादिमदह्दो- सत्रगोचरसामान्यविधिनैवापपन्नो रातयादिनिषेंधो न विशेषतस्तत्र तत्प्राश्तिकरं विधिमपेक्षत इति निषेधत्वेऽपि नात्र,विकल्पसड्ग। एतेन "रात्रौ स्नानं न कुर्तीत तथा दानं च रात्रिषु। पञ्चयज्ञविधानं तुन कुर्यान्मृत्युजन्मनोः"॥. इत्यादयोऽपि निषेधा व्याख्याताः। ननु भवन्त्येते पर्युदासा निषेधा वोभयथापि प्राश्त्यपेक्षा:। प्रापनिश्चसत्यपि सामान्यविधौ श्राद्धे मातर्यादिवेलानां नास्ति 1. "पूर्वाहे दैषिकी श्राद्धमपस हेतु पार्बराम्। एकोदिष्टं तु मध्याहे, प्रातर्वृ द्धिनिमित्तम्।I: आमश्राद्धं तु पूर्वाह्ने एकोहिष्टं तु मध्यतः॥ पार्वएं चापराह्ने तु प्रातर्वृद्धिनिामच्तक्रमूं ॥

५१६ कालतत्वविवेचने

शुक्कपक्षस्य पूर्वाह्ने श्राद्धं कुर्याद्विचक्षरः । कृष्यापक्षापराह्व तु गैहिएं तुन ल्ङ्वयेत्॥ ऊध्व मुहर्त्तात्कुतपाद्यम्मुह्त्तचतुषयम्! मुहर्त्तपश्चकं ह्येतत्स्वधाभवनमष्यते॥

सादिवचनैस्तत्तच्छाद्धभेदेषु तत्तद्वेलाया, निर्यामततवात्। mi

अत्ोच्यते। प्रातःसन्ध्यातत्समीपनिषेधस्तावत् "प्रातर्वृद्धि निमित्तकम्" इत्येतद्वचनप्राप्तपुत्रजन्मातिरिक्त विवाहा दिनिमित्तकवृद्धि- श्राद्धविषयः । प्रातःसन्ध्यासमीपे च प्रथमो मृहर्तः । अंचरोदितपदे- नापि स पवोच्यते। "सूर्योदयमुहर्ते च' इति शातातपवचनात् ॥ सायं सन्ध्यातत्समोपसायाह्वादिनिषेधश्च पार्वरविषयः। तस्यापरा- हकालवात्। अपराह्मस्य क द्वेधाविभागे प्रधाभागे च रात्रि- पर्यन्तत्व.त्ः। "यथा चैवापरः पक्षः पूर्वपक्षाद्विशिष्यते। तथा श्राद्धस्य पूर्वाह्वादपराह्णो विशिष्यते"॥ "वासरस्य तृतीयेंशे" इति मनुवचनाभ्यामपराहत्वाविशेषाश् तादृशस्यापि तस्यपार्वणाङ्गत्वप्रतीतेः। चतुर्थप्रहरसायाहदिवसाष्ट- मभागान्त्यमुहर्तानां च तारतम्येन वर्ज्यत्वं। द्रष्टव्यम्। यद्वा चतुर्थ- प्रहरनिषेधोऽल्पान्तरत्त्रात्सायांह्वविषय!एव। सत्रिनिषेधस्य तु ग्रहण पुत्रजन्मारिनिमित्तश्राद्धविषयत्वम् । तथा च तस्य. पक्षेऽ्रननुष्टान मपीति केचित्। तस्यैव- "राहुदर्शन संक्रान्तिविवाहात्ययवुद्धिषु। स्नानदानादिक कु्युर्निशि काम्यव्रते षुच"॥ इत्यादिदेवलादिवचनैरात्रौ प्राप्तत्वात्म्रापतिसापेक्षस्य निषेध- स्यापि परिशेषात्तदिष्यत्वेन समानवषयत्वात्ः। विवाहे च.दान

श्राद्ध कालचिवे चनम्।'

स्यैवावयोन वदिए दोपसम्य श्राङ्स्य। तविमित्तस्य श्राद्धर्य प्रातवृ द्धिनिमित्तकमिनिषातःकरणात्तत्र रात्रिविधानानुपपने: गत्रौ विवाहे यदा प्रानर्व द्विश्रादं न कतं तठा रत्रावपि कार्यमिति तुः शरूपाषि:

च नवनक्त श्राद्धं कुर्वात। इत्यापस्तम्बोद्यम तदेकत्रक्यतया नांरभ्याधीतन्यायन व नद्विण्याणगामेवन्येगमपि ग्रहणादिनिमित्त- श्राद्धविषयत्वासंभवात्। इद केषाजितन्मतमयुक्तम् । प्रकरणवाधेऽपि

विषयोऽयं रात्रिनिषेध इत्यपरे।

ननु तत्रापि प्रकरणब्राधप्रसङ्गस्तुल्य:।न। लिङ्गेनेव प्रकरणबाधात्। तथा हि यद्ययं निषेधः प्रकरणात्पावगमात्रवषयस्तदा ग्रहणदिश्राद्धे ष्वतिदेशात्तस्य प्राप्तिर्वक्तव्या। सा चौपदेशिकनिमित्तस्वभावावगत- निमित्तानन्तर्यविरोधाज्जातेष्टावित्र कालशौचयोंन संमवति। न च सथा तत शेषिविरोधेनानन्तर्ये बाधितें तदुपसंग्रहस्तथात्र किञि्चिा त्तस्य बाधकर्मास्ति येनातिवेशिकस्यापि निषेधस्योपसंग्रहः स्यात् । तत्र रात्रिप्रतिप्रसववधिस्तेष्वनर्थकः स्यात्। तेन यथा "ना वैश्वदेवा उत्तरवेदिमुपकिरि शुनासीरीये' इति निषेधे दयोरेव पार्वणयोरुत्कीर्त्तनसामर्थ्यात् "उपात्र वपन्ति" इत्यष वरुणप्रधासावान्तर प्रकरराबधस्तथात्रापि। क्राचित्कपतिप्रसवसा- मर्थ्यात्, नियतापराह्वकालायां प्रकृतौ रात्रेरसमापेश्च। तेन दर्श- प्रकरणा दुत्कृष्टस्यास्य रात्रिनषेघस्य निमित्तस्वरसावगतनिमित्तानन्त- यंवशादनियतकालानि नैमित्तिकश्राद्धान्येव विषयः। तन्ापि ग्रहण- दिषु प्रतिप्रसवेनापोदितस्य तीर्थश्राद्धमेव स्थिरो विषयः। बनु तन्रापि प्रतिप्रसववाक्यानिपितृव्यैलिखितानि। महाँभांस्ते

५१८ कालतत्वविवेचने

"भुक्तो वाप्यथवाऽभुक्तो गत्रावर्हन खेचर। न कार्लानयमो ह्यस्ति गङ्गां प्राप्य सरिद्विराम्"॥ इ.तः॥

देवोपुरारो- "काले वाप्यथवाऽकाले तीर्थे श्राद्धं सदा नरैः। प्राहतैरेव च कर्त्तव्यं पितृणं चैव तर्पसम्॥ पिएडदानं क तच्छस्तं पितृणां चाातवल्लभम्। विलम्बा न च कर्तव्यीं न च विघ्नं समाचरेत"। इति॥

काशी खराडे-

"अकाले ऽप्यथवाSकाले तीर्थे श्राद्धं च तर्पणम्। श्रविलरबेन कर्सव्यं जैव विघ्नं समाचरेत्"॥ इति॥ सर्वेषामेतेषां वाश्दापिशब्दभवसात् 'गुरु' का बालवृद्धौ वा" इत्य।दिवत्स्वार्थतात्पर्यरदितानां वचनान्तर निषिद्धरात्रेरन्यत्रेति वाक्य-

तीर्थे प्राहैन कुतपापराहरूपप्रारम्भप्रधानकालप्रतीक्षा कर्त्तव्या। अवि- लम्बेनैव श्राद्धं कर्त्तव्यम् । सायाहप्रापैश्च न मुख्यकालोपगत इति तीर्थश्राद्धं न कर्त्तव्य किन्तु येन केनागि प्रकारेण रात्रे: प्राकू कार्यमेव। अत एव केर्ऽप शिष्टा रात्रिभोजनोत्तरकालादों तीर्थे प्राप्ता अरपि तच्छ्राद्ध न कुर्वन्ति। एवं मुख्यकालं यावदस्थायिद्रव्यपात्रसंपत्तावपि द्रष्टव्यम्। तत्रापि तीर्थद्रव्योपपत्तौ च न कालमवधारयेत्" इतिमुख्य- काल प्रतीक्षा निषेध मुखेन प्रानःकालसाया हादरेव प्रतिपरस्वात्। इदमपि प्रकृतिप्रकररपठितस्य प्रकृतावेव कथचत्कार्यसंभवेऽयुक्तमेव । तेन प्रारब्धे श्राद्धे दैवमानुषभ्रतिबन्धादसमारन यदि रविरस्तमियान्तदा. प्रारब्यत्वाद्रात्रावपि तत्समापने प्रसक्तें न च "नक्त श्राद्धं न कुर्वीते" इति निषेधः । तथा च सामिकृतमेव स्थापयित्या परेद्युः कृतान्ता- स्सामापनोयम् । यजमानेनाप तदुत्तरमेव भोतव्य न. तु पूर्वदिन

श्राद्धकाल विवेचनम् ५१६

इत्युत्तरसूत्रं "प्रारब्धे चाभोजनमापरिसमापनादिति" इति हरदत्त। प्रारम्भश्च पूर्वेद्युनिचेदनम्। यत्त माधवेन "आरब्धे त् भोजनसमापनम्., इन्यध्येतृभाष्याननुग- तमापस्तम्बीयपाठ लिखित्वा भोजनग्रहराम्य पिएडद:नोपलक्षणत्वं समापनग्रहरास्य चारम्भोपलक्षणत्वमङ्गीकृत्य रात्रावप्यारम्भसमापति- सांवत्सरिकस्याभ्यनुज्ञाते। तदाब्दिकाकर णाप्रत्यवायस्य। भराद्धविघ्न- समृतकालेष्वनुष्ठानेन परिहारसंभवात्निरुपपत्तिकं स्वाच्छन्द्यमात्रम । अत्र पारमार्थिक: पव्हिारोऽभिधीयते। अपराह्मविधिर्न तन्नियमार्थ एकभक्ताविषु मध्याहादिविधिवत् किन्तु फलानिशय- हेतुन्वलक्षणाप्राशसत्यार्थः । तथा च मनुः" यथा चैव"इत्यादि । शातातप :- "दर्शश्राद्धं तु यत्प्रोक्तं पार्वणं तत्प्रकोत्तितम्। अपराह पितृणां तु तत्र दानं प्रशस्यते , इति॥ शपस्तम्बोऽपि-"मासि मास्यपर पक्षस्यापराठ्गः श्रेयान्" इति। आपाद्श्राद्धविषयदृष्टानतप्रसिद्ध्यर्थः पूर्ववादश्च प्राशस्त्यार्थ एव "श्रेष्ठं तत्रोत्तरायरम्, कृष्णपक्षश्र तत्रापि" इति। एवं सति- "अपराह्: पितृखाम्,अपराङ्क तु पैतृकम्,अपराहे पितृक्रिय।" इ त्यादि- श्रुतिस्मृतिषु यदपराह्वस्य प्राशस्यानालिङ्गितं भवरं नियमार्थमिध प्रतिभाति तदपि पूर्ववचनैकवाक्यतया प्राशस्त्यपरमेव।

ननु- "उडविते दैवतं भानौ पित्यं चास्तमिते रवौ द्विमुहूर्त्त त्रिरहश्ष "इति। "दिनान्ते पञ्चनाड्यस्तु पुराया: प्रोक्ता मनीषिभिः । उदये च तथा पिडये दैवे चैव च कर्माए"म इति च सायाहस्यापि पित्रयकालत्वोक्तिस्तथा सति किमनर्था। न च प्रतिषिद्धस्य प्रतिप्रसवार्था प्रा निषेधो ह्यस्य तदा न

५२० कालततंव विवेचन

स्वरूपचिषयः, किन्तु द्वेध त्रेधाषिभागपक्षयोरपराह्वान्तर्गतस्य तस्य

रन्त्यस्य तस्य तन्निषेधेन तदपराह्वात्मकतत्पूर्व भग एव तत्सं कोचाथः। साया हः श्रद्धSपराह्ववत्प्रशस्तों न । किन्तु राक्षसी वेला रात्रिस्तत्तु- ल्यः। अपर/ह्व एव तु तत्पूर्वभागः प्रशस्त इति। सत्यम्। पूर्वाह्न+यापि प्रातर्मिन्नम्य तदा श्राद्धकालत्वात्तपेक्षया प्राशस्त्यार्था तस्य पुनः पित्र्पकालत्वोक्तिः। अत एच शिष्टा अपराहे श्राद्धसंभचे सायाह पत्र तत्कुर्तन्ति व तु सङ्गव इति यद्दा प्रातरादिवच्छाद्धाङ्गत्वेनैव निषिद्धस्य सायाहस्य गौर कालतया प्रतिप्रसवार्था सा भविष्यतीति न कोऽपि दोष इति। एवं सत्येकोद्िष्टादिगोचरा मध्यहादिविधयोऽपि पार्वसविषया- पराह्समभिव्याहारात्प्राशस्त्यविषया एव। तथा कुतपस्यापि श्ाद्धपारम्भकालत्वं न नियतम्। येन तन्मुखेनापि वेलानियमस्तन्र स्यात्। किन्तु तदपि प्रांशस्त्यार्थमेव। तथा च मत्स्यपुराएम्- "अह्रो मुहूर्त्ता विख्याता दश पश्च च सर्वदा। तत्राष्टमो मुहर्त्तो यः स काल: कुतपः स्मृतः ।। मध्याहे सर्वदा यस्मान्मन्दीभवति भास्करः । तस्मादनन्तफलदस्तत्रारम्भो विशिष्यते ॥ इति । स्कन्दवायुपुराएयो :- "कुं यत्र गांपतिर्गोभि: कात्स्येन तपनि क्षयो। स काल: कुतपो शेयस्तत्र दत्तं महाफलम्, ॥ इति। अन्यत्रापि-

स काल: कुतपो ज्ञेयः पितृएां दत्तमक्षयम्,, ॥ इति। खङ्गपात्र दिसाहित्येन प्रशंसनादृपि तद्वदेव प्राशस्त्यमात्रहेतुता

श्राद्धकालविवेचठनम्। ५२१

गम्यते प्रभासखराडे - "मध्याह्नः खट्गपात्रं च तथा नेपालकम्बलः । •रूप्यं दर्भास्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः । पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य संतांपकारिर:। अष्टावेते यतस्तस्मात्कुतपा इति विश्रुताः" ॥ इति । तथा च कुतपापराह्लादीनां श्राद्धोपक्रमप्रयोगयोः प्रशस्तकाल- मात्रत्वेन नित्यवच्छ्ाद्धार्थतया केनचिद्विधिनाऽनियमितत्वात्तत्र सर्ववेलानां मसक्तौ युक्ता रात्रिसम्ध्यादोनामनैमित्ति कसर्व श्राद्धेषु "प्रातःकौले तु न श्ार्द्ध प्रकुर्वीत द्विजोत्तमः । नैमित्ति केषु श्राद्धेषु न कालनियमे: स्मृतः॥ इति माधवाचार्योदाहताच्छिवर/घव संवादवोक्याज्च प्रातःकालवि- हितवृद्धिश्राद्धाततिरिक्तेषु तेषु प्रातःकालस्य निषेध:।

वर्तिमुहुर्त्तनवकमपि श्राद्धानामनैमित्तिकानां कालः । तन्मध्ये कुतपा दिमुहर्तकपश्चक पार्वरोऽतिप्रशस्तम्। "ऊर्ध्व मुहूर्त्तात्" इत्यादि- वचनात्। द्वेधाविभक्तदिनापराह्वाप्राशस्त्यप्रतिपादकस्यापि मनुवच- नश्य सायाह् निषेधवशेन तत्रैव पर्यवसानाञ्च। अत एव कराठागतं मधु को नाम नास्वादयतीति न्यायेन शिष्टानां प्रायस्तथैव श्राद्धानुष्ठानम्। एकोदिष्टे च मध्याहः। स चात्र गान्धर्वे हित्वा कुतपरौहिणात्मकं मुहुर्तद्वयमेव। "प्रारभ्य कुतपे श्राद्धं कुर्यादागैहिं बुध:। विधिज्ञो विधिमास्थाय रौहिरं तुन लङ्गयेत्"॥ इति श्लोकगौतमवचनात्। इदं हि वचनं न पार्वणविषयम्। पूर्ववचनविरोधात्। नापि- "शुक्कपक्षस्य पूर्वाह्न श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः । कृष्सपक्षापराहे तु रौहिएं तु न लङ्गयेत्"॥ ६६

५२२ "कालतश्व विवेचने

इति वायुपुराएवत्तदुपकरसविषयम्। "प्रारभ्य श्राद्धं कुर्यात्" इति प्रारम्भात्पृथक् श्राद्धकरसस्योपदानात्। परिशेषादेकाहदिष्टविषयमेव। सायाह्ृस्य च निषिद्धस्यापि पुतविधानान्गीणकालत्वमित्युक्तम् । तत्र।दद्वितीयतृतीयमुहर्त्तानां गौएगौरतरगौरातमता। दिनष्टम- भागान्त्यमुहूर्त्तयोः पुनर्निषेधात्। न तु सर्वथाऽकालता रात्रिप्रातर्वत्। "स्वकालातिक्रमे कुर्याद्रात्रेः पूर्वतयाऽवधिः" इतिव्यासवचनात्, "रात्रेरन्यत्न" इतिवचनाञ। प्रातःकालस्तु पार्वरौकोद्दिष्टयोनिषिद्ध एव। सायाह्रवत्पुनविधानाभावात्।

न चाद्यमुहर्त्तस्य पुनर्निषेधात्तच्छेषभागस्य गौणतयाभ्यनुक्षा ग- म्यत इति वाच्यम्। तस्य सामर्थ्याद्वृद्धिश्राद्धविषयत्वस्योक्तत्वात् । सङ्गतस्तु न निषिद्धो नापि प्रशस्त इति भवतु चैकोद्िए्वृद्धयादिषु मध्याह्वप्नातरादिश्रवरां नियमार्थमेव। पार्वणे तु प्रकृतिभूते कुतपा- पराह्मयोरुपक्रमप्रयोगकालत्वश्रवएं स्पष्टर्वचनैः प्राशस्त्यार्थमेवेति युक्तस्तत्प्रकरोSनारभ्य वाश्रुतो रात्र्यादिप्रतिषेधः । कुतपस्य च नाडीदयात्मकस्य यच्छ्राद्धोपक्रमे प्राशसत्यम्। तस्य विकृतिभूते पार्वणे व्यवस्था स्मर्यते मार्कएडेयेन "शुक्कपक्षस्य" इत्यादि। शलपारायादि- भिर्वायुपुराएत्वेनेदं लिखितम्। इदं हि वचनं शुक्कपक्षसम्बन्धिनां युगमन्वादिसांवत्सरिकादीनां सर्वेषां शुक्कपक्षपुरस्कारेरैव श्रुतानां वा माघपौणंमास्य।दिवीहियवपाकादिश्राद्धानां सर्वस्य प्रयोगस्य पूर्वाह्वकालत्वं कृप्णपक्षसम्बन्धिनां चापराह्णकालत्वं विद्धाति। एकत्रापराह्वादेवधिप्रसङ्गादपरत्र च प्राप्तत्वात्।

न च कृप्णपक्षांशेऽनुवाद एव। शुक्कपक्षांश एव तु सामान्यप्राप्ता- पराह्वादिबाधेनैव पूर्वाह्वविधिरिति वाच्यम्। अबाधेनोपपत्तौ तस्याप्यन्याय्यत्वात् । द्वेधाविभक्तपूर्वाह्वान्तर्ग- वस्य कुतपपूर्वभागस्य ताद्ृशापराह्वान्तर्गतस्थ च तदुत्तरभागस्य

श्राद्धकालविवेचनम्। ५२३

पक्षेमेदेनोपक्रम कालत्वव्यवस्थापने तु न कस्यचिद्वाधोपेक्षितविधानं च लभ्यते। "रौहिंरं तु न लङ्गयेत्" इत्यप्युपक्रमकालविधान एव संगच्छते। उपक्रमे रौहिरां न लङ्गयेत् तत्र वा कृष्ण-

विष्णुरप्युपक्रममेव पूर्वापराह्नयोः पक्षमेदेन। दर्शयत-"शुक्कप क्षस्य पूर्वाह्न, कृष्णपक्षस्यापराह्े विप्रान्स्ातानाचान्तातुपवेशयेत्"इति। यत्तु हेमाद्रिणास्य ववनस्य पूर्वोक्तमेवर्थमङ्गोकरत्यैकोद्विष्टविषय- त्वमप्युक्तम्। एकोद्दिष्टमपि पक्षभेदेन कुतपपूर्वो त्तरभागयोरुपक्रमणीय- भिति तद्विचार्यम्। तस्य तत्प्रथमभाग एवोपक्रमणीयत्वात्तत्राव्यव- स्थाया अप्राप्तेः। तथा च व्यास :- "कुत पप्थमे भागे एकोद्िष्टमुपक्रमेत्। आवर्त्तनसमीपे वा तत्रैव नियतात्मवान्,, ।। इति॥ तत्रैवेति कुतपप्रथमभाग एव परामृश्यते न तु कुतपः। विशे- षरत्वात्। तत्रैव प्रथमकलायामेवार्त्तनसमीपे वेति विकल्पः। कुतप- परामर्शेन तदुत्तरभागविधावपि वाशवात्तस्यानुकल्पत्वम् 1 तथात्वे कुतपोपक्रमविधानादेवैनस्यार्थस्य सिद्धावस्यानर्थक्यात्। कदाचि- दवौरात्वेन गान्धर्वेऽपि तस्योपक्रमः । तथा च शिवराघवसंवादे- "ग्रहादिव्यतिरिक्तस्य प्रक्रमे कुतपः स्मृतः। कुतपादथवाप्यर्वागासनं कुतपे भवेत्"।। इति ॥

इदं वचनमेकोदिष्ट विषयमेव । मध्याह्नङके तत्रैवावैगुएयात्तदन्त- र्गतगान्धव्रविधानस्योचितत्वात्] एतेन वचनदयस्यापि पार्वशौको-

यदपि माधव्रस्यैव दैविकपित्र्यश्राद्धविषयतया "पूर्वाह्न दैविक भ्राद्धमंपराह्क तु:पैतृक्रम् इत्येतत्समानार्थतया 'शुक्कपक्षस्य" इत्यादि-

५२४ कालतत्त्वविवेचने

यदपि शून्षपाणिना"शुक्कपक्षसम्बन्धि-युगाद्या दिश्राद्धं पूर्वाहे,कृष्णापक्ष- सम्बन्ध्यपराह्ल कर्त्तव्यम्। पूर्वाह्वस्योत्तरावधिर पराहस्य च पूर्वा- वधिरुक्तो "रौहिणं तु" इति। तेन शुककपक्षे नवममुहर्त्तोपरिश्राङ्ग न कर्तव्यं किं त्वर्वागेवं कृष्णपक्षे च तस्मात्व्ाङ् न कर्त्तव्यम्। तेन कृष्णपक्षपुरस्कारविहितश्राद्धेषु रौहिणाख्यो नवममुह्त्तों मुहर्त- त्रयात्मकोऽपराह्वश्चेति मुहर्त्तचतुष्टयश्राद्धकालः। तत्राप्यपराह्म प्रशस्तः। शुक्कपक्षपुरस्कारविहितश्राद्धेषु तु सङ्गवो मध्याह्वश्चेति मुहर्त्तषट्कम्, तत्रापि द्वेधाविभक्तपूर्वाह्वान्तर्गतो भागः प्रशस्तः।

"अपराह्व तु संप्राप्त अभिजिद्रोहिणोदये। यदत्र दीयते किञ्चित्तदक्षय मुदाहतम्"। इति मत्स्यपुराणोक्तम भिजिदाख्याष्टम मुहू र्त्तरौ हिणोपक्रमापराह्णा- त्मकं मुहर्त्तपञ्चकं तु मुहर्त्तचतुष्टयापेक्षयापकष्टम्। अ्रत एव "ऊ'्ध्वें मुहूर्त्तात्कुतपाद्यन्मुह्र्त्तवतुष्टयम् मुहूर्त्तपश्चकं वापि स्वधाभवनमिष्यते" इति मत्स्यपुराणीयमेव वचनान्तरम्। प्रातःसायाहववधिपरि- च्छिश्रं मुहर्त्तनवकं त्वपकृष्टतरम्" इत्युक्तम् । तदपि पक्षद्वयसाधाररायेनैव प्रारम्भप्रयोगकालत्वेन प्राप्तयोः कुनपापराह्हयोरबाघेनैव पूर्वोक्तविधया शुक्ककृष्णवाक्यव्यख्यानसंभवे संपूर्णप्रयोगकालविधायकत्वेन विष्युवचनविरुद्धस्य व्याख्यानस्या युक्तत्वादयुक्तम्। रौहिणस्य पूर्वाह्यावधित्वं चात्यन्तायुक्तम्। पूर्वाह्ृान्तर्गतस्यैव हि कस्यचित्किश्चित्तद्भागव्यवच्छेदेन तं प्रत्यवधित्वं स्याद्यथा तस्यैव स्वपूर्वभाविकुतपोत्तरार्धव्यवच्छेदेनापराह प्रति। न त्वपराद्वान्तर्गतस्य पूर्वाह्न प्रति। तस्माच्छुल्लकृष्णवाक्यस्य पूर्वोक्तमेव व्यख्यानं साधीयः शिष्टाचारानुगतं च। न हि केपि शिष्टाः शुक्करक्षगतं पौर्णमासी व्रीहियवपाकादिश्राद्धं पूर्वाक्न

श्राद्धकालविवेचनम्। १२५

समाचरन्ति। पतेनैव तद्वचनसिद्धमेवार्थ युगादिषु प्रतिपादयत- "दे शुके द्वे तथा कृष्णे युगादीन् कवयो विदुः । शुक्के पौर्वाहिके ग्राह्े कृष्णे चैवापराहके"॥ इत्येतद्पि स्मृत्यन्तरवचनं व्याख्यातम्। तदेवं निषेधमुखेना श्राद्धवेलषा प्रदर्शिता, निषिद्धरात्रिसंध्यादिव्यतिरिक्ताऽहर्भागः सेति। तत्प्रसंदनव. विधिमुखेनापि सा दर्शिता- "पूर्वाह दैविक श्राद्धम्" इत्यादिवचनैः । तेषां स प्रयोजनमुक्तम्-"प्राशस्त्यार्थानि नियमार्था- न्येव क'इति। तत्र दैविक श्राद्धम्-"देवानुद्दिश्य क्रियते तत्तु दैविक मुच्यते" इति विश्वामित्रोक्तम्। तस्यापि च श्राद्धत्वमभियुक्तश्रा- द्वप्रसिद्धिविषयत्वरूपश्राद्ध लक्षरो वान्यऋ प्रपश्चयिष्यतेः।

शूलपारायादिभिस्तु मातृकमिति पठितम्- "पित्रादित्रयपत्नीस्तु भोज्या मातृः प्रति द्विजाः। स्त्रीणमेव तु तब स्थान्मातृश्राद्धमिहोच्यते"॥

मातृकत्वेन व्यख्यातम्। तन्मेधातिथिकल्पतरुकारप्रभृ तिप्रामणिक- निबन्धृलिखितपार्ठेन: शिष्टाचारेर च विरुद्धमित्युपेक्षणीयम्। पूर्वाह्वशब्देन चात्र मध्याह्वपूर्वभावी सङ्गवो, ग्राह्यः। प्रातव्यपदेशा- द्वापि प्रातःकालनिषेधपरवृत्तौ बाधकामावाच्च ।आमश्रद्वंतु पूर्वाह " इन्यत्रापि स एव। "कालात्प्रातस्तनादृर्ध्व त्रिमुहर्त्ता तु या तिथिः आमश्राद्धं तत्र कुर्याद्द्विमुहर्त्तापि वा भवेत्,,॥।

अयं चामश्राद्धे पूर्वाह्नविधिरद्विजातिकर्तृकामश्राद्धे एव व तु शद्रकर्तृकामश्राद्धेऽपीति हेमाद्रि: ।

५२६. कालतत्त्व विवेचने

तथा हि. अस्योभयविषयत्वे नित्यानित्यत्वेन वैषम्यं स्यात्। द्विजांशे आर्रतिदेशिकापराह्वस्य: नित्य वाधेन नित्यत्वाच्छू द्रांशे शपदेशिकस्य तस्थ पाक्षिकबाधेनानित्यतवात्। कथं पुनर्द्विजकर्तृ के आमश्राद्धे अपराह्स्यातिदेशिकत्वं शद्रक- तृके चौपदेशिकत्वम्। इत्थं द्विजानां तावदन्नश्राद्धमेव नित्यवच्छु तं नित्यमामश्राद्धं तु पाकासंभवाद्युपाधौ श्रुतमनित्यम्। शूद्राणां तु "शू द्रः कुर्यात्सदैव हि,,इति,निश्यव्च्छ्ुतं तदपि नित्यम्। तथा च प्रकृ- तावपराहनतिधिर्द्विजकर्तृ कान्शाद्धे शूद्रक्त्तृ कामश्राध्धे चोपदेशत एव भवति साधारणः प्रोक्षणावघातादिविधिरिव व्रीहियवयागयोः । द्विजकर्त्तु कामश्राद्धे त्वनित्ये उपदेशतस्तथा भवितुमशक्कुवन्नतिदेशतः एव भवति। क्रयाभिषवादिविधिरिवः फलचमसयागे। ततश्चायं पू- र्वाह्नविधिनित्यानित्यत्ववैषम्यप्रसङ्गादुभयविषयो भवितुं शक्कुवन्विक- ल्पापत्त रेव शद्रामश्राद्धं परिहत्यः द्विजामश्राद्धविष्रयो भवति। एवं सति-

"मध्याह्वात्परतो यस्तु कुतपः समुदाहतः । आममात्रेरा तत्रैव पितृणां दस्तमक्षयम् । इति शातातपवचनर यापि मध्याह्वोत्तरकालविधायकस्य सविषमकताः भवति। पूर्वाह्नस्यामश्राद्धमात्रविषयत्वे त्दं निर्विषयं स्यादिति। तदिदमापातरमणीयम्। तथाहि अझनिष्टोमतदितरसंस्थज्योति

करणाद्वयव्युप्पादितस्यापि न्यायस्यायं विषयस्तस्याभिमतः। तत्र न तावत्संस्थाधिकररान्यायोऽत्र संभवति। तथाहि। किमग्निष्टोम- संस्थस्योक्थ्यादिसंस्थस्थ च ज्योतिष्टोमस्य समान दीक्षणीयादि धर्मविधानम्,उताग्निष्टोमसंस्थस्यैध तत्, इतरसंस्थस्य त्वतिदेशादितिः भाष्यकायोप्यस्तविचारस्यायं तात्पर्यार्थो कार्तिकेदशित: । कि

शाद्धकालविवेचनम्। ५२७

"यथा पौरोडाशिककरडाधीता अग्न्यन्वाधानादयो धर्माः षरसामप्याग्ने- यादिभावनानां प्रकरणाख्योपदेशादेवाङ्गम्। तथा दीक्षणीयादयो ज्यो-

मभावनाया एव ते। तथोकथ्यादिभावनानां त्वनिर्देशादिति। तन्रोभया- र्थत्वे यदा यदा ज्योततिष्टामेन स्वापूर्व कुर्यात्तदेश्थम्, यदा च तत्रैव कदाचिदुक्थ्यादिभिः स्वफलापूर्व कुर्यान्तदेत्थमति नित्या नित्यशेष्यन्व-

यस्य पूर्वमवश्यं वाच्यत्वेनान्वययौगपद्यासंभवादाश्रयेणसम्ब-

आश्रयभूतस्य ज्योतिष्टोमस्यैवोपदेशतो धर्मा उक्थ्यादिसंस्थानां त्वतिदेशत इति च तत्र निर्रायः।

न चार्य न्यायः प्रकृते संभवति। तदा ह्ययं न्यायः प्रकृते स्याद्- द्यन्नश्राद्धाद्भ्िन्मामश्राद्धं नाम कर्म स्यात्तदपि च द्विजशूद्रकर्तृ- भेदेन। तदा ह्येवं वक्तु शक्यते-द्विजान् शूद्रं च प्रति नित्यत्वेन समानयोरत्नश्र।द्धशूदकतृ कामश्राद्धयोरेवापराह्वादयो धर्मा उपदेशतः- समाना: द्विजान्प्रत्येवानित्यस्य तत्कर्तृ कामश्राद्धस्य तु वैधम्यान्न तथा किन्त्वातिदेशिका इति। न च श्राद्धभेदोऽत्रास्ति। एकमेव दर्शश्राद्धम्। तत्रान्न नित्यवच्छतं साधनं सोमवत। आमं तु शृद्र- कर्तृ कत्वेन निमित्तेन श्रुतमपि फलचमसवदनित्यमेव। पाका- संभवादिनिमित्तेनापि श्रुतमनित्यमेव। तत्रोत्तरं परिशेषाद द्विजाति- विषयमेव भवति। न चापराह्वादयो धर्मा द्रव्यान्वयिनः किन्तु कर्मा- न्वायनः। तञ् कमैकमेवेति ।

एतेन फलचमसन्यायोऽपीह प्रत्युक्त । द्रव्यधर्मगोचरो हि स न्यायः अभिषवादयो द्रव्यधर्मा नित्यवच्छ्रता नित्यवदेव ज्योतिष्ोः मापूर्वान्विता यावत्तदपूर्वभाविना नित्येन सोमद्रव्येशैव द्वारेणान्वेतुं-

कालतत्त्वविवेचने

मर्हन्ति नानित्येन फलचमसेन। प्रोक्षणवघातादीनां त्वास्नानत प्रयोगतश्च व्रीहियवयोः समानत्वेन विशेषाग्रद्ृणाद्युक्तस्तदुभयद्वारा कर्मान्वय इति। न चापराह्वादयो द्रव्यद्वारा कर्मान्वयिनो येन तन्न्याय- गोचरा: स्युः। ये तु द्रव्यधर्मा अभिमर्शनादयस्तत्रेष्यत एवार्य न्यायः उपदेश, दन्ने आमे तु द्विजसम्बन्धिनि शुद्रसम्बन्धिनि वातिदेशादिति। यञ्च शातातपवचनं तत्प्रत्युत द्विजार्पतविषयमेव प्रतीयते। मात्र- शब्दादामस्यानुकल्पत्वप्रतीतेः । द्विजान्प्रत्येव च तस्य तथात्वात्। किं च यदि पूर्वाह्नविधिर्न्यायादेव द्विजकर्तृ कामश्राद्धविषयस्तदा

पराहकालत्वसिद्धया तद्विषयत्वे वैयर्थ्यापचेः सार्थक्याय द्विजाम- श्राद्धमेव विषयाकुर्यादिदम्। अगत्या व पूर्वाह्वविधिना विकल्पतेति द्विजातिविषयत्वेऽपि पूर्वाह्नविधेर्विकल्पप्रसङ्गस्तुल्यः । यदा च मात्रशब्दस्वरसाच्छातातपवाक्यं द्विजातिविषयमेवापद्यते तदा पूर्वा- हत्िधे: प्रस्तुततद्विषयत्व एव विकल्पः प्रसज्यते न तु शूद्रविषयत्वे। तदाश्रमद्धे उपदेशादपि सामान्यविषयात्सावकाशाञ् प्राप्तस्या- पराह्वस्य निरवकाशविशेषशास्त्रविहितेन पूर्वाह्न न।नित्यबाधसंभवा- दामश्राद्धत्वप्रयुक्तैरन्यधमेरितरधर्माणामिव। तेन हेमाद्रि मात्रोपज्ञमिदं यदि साकरं तहिं सर्वत्रामश्राद्धे पूर्वाछ्क विकल्पितं कुतपोत्तरार्धादि- कालं विधत्ताम्। द्विजामश्राद्ध एव वा पूर्वाह्न विधिस्तु शूद्रामश्राद्ध- विषय एवास्त्वित्यलमनेन । प्रातर्वृद्विनिमित्तकमिति पुत्रजन्मातिरिक्तवृद्धिपरम्। पुत्रजन्म- रूपवृद्धिनिमित्तकं तु तदनन्तरमेव कर्त्तव्यम्। निमित्तस्त्रभावनिब न्धनतदानन्तर्योपदेशकेन नैमित्तिकविधिनैव विशेषरूपेण सामान्य- शास्त्रबाधात् । न्यायप्राप्तार्थप्रपञ्चकान्येव- "पूर्वाहे वै भवेद्वद्धिर्विना जन्मनिमित्तकम् ।

५२६

पुत्रजन्मनि कुर्वीत श्राद्धं तात्कालिकं बुधः"॥ इत्यादीनि प्रजापत्यादिवचनानि। वृद्धिवृ द्धिश्राद्धम्। अत एव रात्या- दिनिषेधोऽपि सामान्यरूपोऽन् न प्रवर्त्तते। उपोद्वलकं च राहुदर्शने- त्यादि देवलवचनं पूर्वे दर्शितम्। न्यायप्राप्तानुवादत्वाच्चैवंजातीय- कानां वचनानाम्।

"सन्ध्यारात्रयोर्न कर्त्तव्यं श्राद्वं खलु विचक्षरैः। तयोरपि च कर्त्तव्यं यदि स्याद्राहुदर्शनम्"॥ स्नानं दानं तपः श्राद्धमनन्तं राहुदर्शने। आसुरी रात्रिरन्यत्र तस्मात्तां परिवर्जयेत्"।

इत्यादिवचनेषु कस्यचिदेकस्य निमित्तस्योपादानमुपलक्षरामेव सर्वेषाम्। अत एवाशौचसंनिपातेऽपि न पूर्वप्रवृत्तनिमित्तकमुत्तर- प्रवृत्तेनोत्तरप्वृत्तनिभित्तकं वा पूर्वप्रवृत्तेन श्राद्धजातकर्मौर्ध्वदेहिका दधिकारिण: प्रति बध्यते। वचनमपि-

"सूतके तु समुत्पन्न पुत्रजन्म यदा भवेत्। 'कर्तुस्तात्कालिकी शुद्धि: पूर्वाशौचेन शुध्यति" ॥ इति।

सूतकादिग्रहरां चोपलक्षणं पूर्वोंक्तादेव हेतोः। तेन पूर्वप्रवृत्ताशौच- मध्ये,भर्तृ मरणे आशौचवतीनामपि पत्नी ाम मरयापि भवति। तस्यापि भर्त्तरि प्रेते ब्रह्मचर्य तदन्वारोहरं वेति "यस्य च भावेन भावलक्षणम्" इत्यनु शिष्टसतिसप्तम्या नैमित्तिकत्वावगमाद्भत संस्कार- प्रयुक्ततञ्चित्युपजीवित्वेन निरवकाशत्वाञ्च। फलश्रवरां तु न नैमित्तिकत्वविरोधि। निमित्तन भाव्यांशापूरणान्न मित्तिकस्यापि फलाकाङ्क्षत्वात्। अत एव आतेष्टावार्थवादिकफलकल्पनया संवलि- ताधिकारत्वम्। तत्र यदि विधावर्थवादे वा फलं न श्रूयेत तदा पाप-, क्षयः फलं कल्प्येत। ६७

५३० कालतत्व विवेच ने

सति तु तस्मिस्तदेवाम्वीयते। अकरणाप्रत्यवायाभावस्तु पांक्षिकत्वेन श्रवणात्सत्यपि नैमित्तिकत्वे, तदेव च प्रयोजकमङ्ग संकोचे तञ्चेहाप्यस्त्येव। सति हि निमित्तसम्बन्धे तदानन्तर्योपदेश- केन तद्विधिनैव विशेषरूपेण सामान्यशास्त्रविहितानामुपादेयानामनु- पादेयानां वा तद्विरोधिनामङ्गानां भवति बाधः।

रजस्वलायास्तु न भवति। अशुचित्वादेव मर्वनित्यकाम्थकर्मनि- 'षेधे सिद्धे "न च किंचिदाचरेत्" इति पुनर्निषेधस्य किंचिच्छब्दसम- भिव्याहृतस्य नैमित्तिकानामपि निषेधफलत्वात्। सूतिकायाश्च •"उदक्या सूतिका वापि" इत्यादिव्यवहारादुदक्यासमानधर्मत्वावगमा- त्। किश्च सूतिकोदक्यामररो नैमित्तिकप्रायश्चित्तादिविधानदना पाद्मपि तदवस्थामररमनथहेतुतयावगम्यते किमुतापाद्यमिति सा-

नन्वाशौंचे न्यायतः प्राप्तानामपि नैमित्तिकानां "नित्यांनि 'निव- सेरन्" इति वचनादेव निवृत्तिर्भवतु। तेषामपि निमित्तसम्बन्धा- दावश्यकत्वपर्यायनित्यत्वावगतेः। नित्यानामपि च नैमिसिकत्वात्। अन्यथा नित्यत्वस्यैवासिद्धः। न चाकररो प्रत्यवायश्रवणन्तत्सिद्धि:। नित्यानां सतामकररो प्रत्यवायस्य स्मृत्याऽबोधनात्। यत्तु केषांचि- सैमित्तिकानां तत्रानुश्ठनं तत्प्तिप्रसव रूपवचननिबन्धनमेव याव द्वचनमस्तु।

उच्यते-"नित्यं नैमितिकं कार्म्य त्रिविधं कर्म वैदिकम्" इति- परिभाषितानां नियतनिमिच्तोपाधौ भ्रुतानां पञ्चमहायज्ञादीनामेव नित्यपदेन ग्रहयाम्। "कार्यकालं संज्ञापरिभाषयोरुपस्थानम्" इति न्यायात्। अत एव नित्यानीति संक्षेपप्रपञ्जवचनेषु-

"पञ्चयश्ञविधानं च न कुर्यान्मृत्युजन्मनोः । सूतके कर्मणां त्याग: सन्ध्यादीनां विधीयते"॥

५३१.

इत्यादिषु तादृशानामेवोपादानं दृश्यते। यानि तु नैमितिकानां केंषांचित्प्रतिप्रसत्रवचनानि तानि मन्दमतीनां न्यायप्राप्तार्थस्पष्टी करणार्थान्येव। अत एत्र "सूतके तु समुत्पन्न" इति वचनमुपन्यस्यः तुल्यन्यायत्वात्ः "उदकपिएडदानाद्यपिः इत्यादि विश्वानेश्वरप्रभृति भिरुच्यत इति।

पुवजन्मनिमिनं च श्राद्धदानादि नालच्छेंदात्पूर्वमेव कर्त्तव्यं न तदुतरम्। तथा च मनु :- 'प्राङ्नाभिवर्द्धनात्पु' सो जातकर्म विधी-

र्वन्ति, नाडयां तु द्विन्नायामाशौचम्" इति। संस्कारे जातकर्मशि पुरायार्थेषु च हिररायवस्त्रादिदानेष्वधिकार इत्यर्थः। आ्रशौचस्यातिश- यविशेषरूपस्येतरकर्मानधिकारस्य च नालच्छेदात्पूर्वमपि सत्वात्ः।

विष्युघर्मोत्तरेऽपि-"अच्छिन्नायां तु नालायां श्राद्धंवै पुत्र- जम्मनि" इति। यदि तन्र कयाचिदसंपत्या न जातं तदा सूतको- सर जातेष्टिवत्कतव्यम्। तथा च बैजवाप :-

"जम्मनोऽनन्तरं काये जातकर्म यथाविधि। दैवादतीतकालं चेदतीते सूतके भवेत्? ॥l इति।

"आशौचोंघरमें. कार्यमथवा नियतात्मभिः' इति विष्युधर्मोत्तर: मप्येत्तद्विषयमेव। अन्न च प्रातःकालस्तावत्पश्चधाचिभागेनैव दिना धमुहूत्त त्रयात्मकः । पक्षान्तरेषु प्रातर्विभोगाभावात्। यस्तु पेघा- चतुर्धाविभक्तदिनाद्यमागयोरषि कचितप्रतशब्दप्रयोग: स गौएा इत्यु :- कं पर्वनिर्रये। पूर्वाहृश्च द्वेधात्रेधाचतुर्धाविभामेष्वहः प्रथमोः भागोY यौगिक:। अपराह्कोऽपि द्वेघात्रेधाविभागयोरावत्त नमध्याहापेक्ष या तथा। मध्याहश्र त्रेधाविभागे पूर्वापराह्वापेक्षया वथैव। चतु-

५३२ कालतत्त्व विवेचने

र्धापञ्चधाविभागसम्बन्धिनोस्तु मध्याह्वापराह्नयो: परिभाषिकत्वाद्र- ढय शोऽपि स्वीकार्यः। मध्यत्वापरत्वयोरापेक्षिकत्वन योगस्यान्यत्राषि संभवात्। तत्र सज्ञापरिभाषयोः कार्यविनियागार्थत्वत्परिभाष- यैव च तद्विनये रूढेरात्मलाभात्पारिभाषिकस्यैव मध्याह्वादेः सर्व. विनियोगेवु ग्रहणां स्थान्न तु यौगिकस्येति तस्यापि तत्र ग्रहणसिद्ध्यर्थ द्वेधात्रेधाविभागयोर्योगसिद्धोऽप्यपराह्वादिः पुनः परिभाषितोऽपि "आवर्त्तनात्तु पूर्वाह्नो ह्यपराह्वस्ततः परः" इति, "पूर्वाह्को वै देवानां मध्यन्दिनो मनुष्याणामपराह्: पितृणाम्" इति च.। यद- पीयं श्रुति: पूर्वाह्लादीनां दैवादिषु विनियोगफला, तथाप्यह्वस्त्रेधा- विभागं तेषां च भागानां पूर्वाह्लादिसंज्ञकत्वमपि द्योनरयत। श्राद्धे च सर्वपक्षत्म्बन्धिनोऽपराह्वस्य ग्रहणाद्योतकानि दृश्यन्ते। "यथा चैवा परः पक्ष" इति द्वेधाविभागसम्बन्धिनः, "वासरस्य तृतीयेऽशे" इति- त्रेधाविभागसस्बन्धिन, "चतुर्थे ग्रहरे प्राप्ते" इतिवतुर्धाविभाग सम्बन्धिनश्चतुर्थप्रहरात्मकस्य सायाह्वस्य श्राद्धे निषेधस्तादृशस्यैवा- पराह्वस्य तदद्गत्वद्योतकः। पश्चधाविभागस्तु श्राद्धप्रकरण एवाह स्योक्तो मत्स्यपुरारे-

मध्याह स्त्रिमुहर्तः स्यादपराहस्ततः परम्॥

सायाह्वस्त्रिमुहर्त्तः स्यात्" इत्यादि। यद्यपि चैतानि द्योत. कानि स्मार्त्ताननि, श्रुतौ तु "पूर्वाह्नो देवानाम्" इत्याद्यभिधाय "तस्मा दपराहे ददाति" इति साक्षात्त्रेयाविभागसम्बन्धिनो विनियोगस्तथा-

तादूशापराङ्कनियमो न सर्वत्रेति।

श्राद्धकालविवेचनंम्।

अथ तिथियुक्तश्राद्धे खएडातिथिविवेचनम् । एवं तत्तच्छ्राद्धगोचरततदेलानिरुपरो कृते तिथिप्रयुक्तश्राद्धेषु खरडा तन्तिथिनिर्णीयते। तिथिप्रयुक्तानि च श्राद्धानि प्रकारभेदेन द्विविधानि। कानिचिदेकोदिष्टानि कानिचित्पार्वणानि। तत्र यद्य- पि.योगात् "दर्शश्राद्धं तु यत्प्रोक्तं पार्वरां तत्प्रकीत्तिंतम्" इति परि- भाषया,च मुख्यं पार्वरां दर्शश्राद्धमेव तदन्यस्यां तिथौ नैव प्राप्नोति, तथापि त्रिपुरुषदेवत्यत्वे तत्सदृशप्रचुर प्रयोगविषयत्वात्तनैव सादू- श्येन निमित्तेन "त्रीनुद्दिश्य तु यत्तद्धि पार्वरं मुनयो विदुः" इत्यादि- वचनै; परिभाषितं च.यदौरां पार्वरां तत्र तावदेकोहिष्टसाहित्येन सर्वा तिथिनिर्गीयते। मुख्यपार्वरमात्रे त्वमावास्या पश्चात् निर्रोष्यते।

तत्र सर्वतिथिषु सपिराडीकरणपूर्वभाविमासिकमे कोद्िष्टरूपं तदु- त्तरभावितदाब्दिक चैकोद्दिष्टरूपं पार्वशारूपं वा काम्यं चः 'प्रतिपद्धन- लाभाय' इत्यादिवाक्यैविहितं पार्वशारूप प्राप्नोति। तत्रैकोदिष्टरूपे कुतपरौहिएरूपमध्याह्वैकदेशव्यापिनी: पार्वणारुपे च कुतपादिमुहर्त- पञ्चकव्यापिनी शुक्कपक्षपुरस्कारविहिते तदुत्तरार्धादिसार्धमुहर्त्त- चतुष्टयव्यापिनी च तद्तिरिक्त तिथिर्ग्राह्या। "आरभ्य कुतपे भाव कुर्यादारौहिशाद्व धः" इत्येकोदिष्टस्य तत्कालत्वाद्। "ऊध्व मुहर्तात्कुत पाद्यन्मुहूर्त्तचतुष्टयम्। मुहूत्तपञ्चकं ह्ोतत्स्वधाभवनमिष्यते॥

इति च पार्वणस्य तत्कालत्वात्।. 'कर्मणो यस्य यः कालःग इत्यादि वचनात्।: "मध्याह्वव्यापिनी या स्यात्सैकोदिष्टे तिथिर्भवेव। अपराहन्यापिनी या पार्वरो सा तिथिर्भवेत्"

इति विशेषवचनाच्च।

कालतत्त्वविवेचने

यद्यपि: चैतें पराह्वृदयस्तत्र तत्र प्रशस्ता :: काला न तु नियता इत्युक्त तथापि विशेषवचनात्तिथिनिर्णयस्तद्व्यात्यैव कर्तव्यः। अ्रतु: ष्ठानार्थत्वाञ्च निर्णयस्य, अनुष्ठानस्य च करठागतमध्वास्वादन्यायेन तत्रैवोचितत्वात्। अपराह्वग्रहोन च यद्यपि मुहर्त्तपश्चकं सार्धमुद्धर्तच -- तुष्टयं वा संपूर्ण प्राव्रेण प्रग्रोगकालः। यदि च तावस्कालव्यापिनी लभ्यते तदोदार :: कल्पस्तथापि यदा तादूशो न लभ्यते तदा प्रधानप्रयोग :- काल त्रेमुहूर्त्तात्मकापराह्वम/त्रव्यापिन्यपि ग्राह्या, निर्णयश्च तद्व्यात्यैवः कर्त्त व्यस्तत्रैव कालव्याप्तिषद्प्रक्षसंभवात्. इति द्यातितम् तत्र -. यैकस्मिन्न व दिने कार्त्स्नेनैकदेशेन वोक्तयोरेकोदिष्टपार्वणकाल- योवर्ते सैव तय्रोर्भ्राह्या। दिनद्वयेऽपि वैषम्येश तद्रेकदेशव्यातौ. तदाधिक्यवती। अपसाहांशे वचतमपि मर्रचे :-

"दयपराह्मव्यापिनी चेदाब्दिकस्य यदा तिथि:। महती यत्र तद्विद्वां प्रशंसन्ति महर्षयक॥ इति।।

दिनद्धयेऽपि साम्येन तदेकदेशव्याप्तिस्तस्या एव तिथे: क्षयेणः सपम्येन वृद्ष्या च भवति। तत्र

"सर्वो दर्पस्तथा हिंसा त्रिविधं तिथिलक्षरम्1 सर्बदररपौ परौ पूज्यौ हिंसा स्यात्पूर्वक्रालिकी" ॥1 इति वचनाभिराय:ः॥

खर्वः साम्यवांस्तिथि:। दर्पो वृद्धिमाम्। हिंसाक्षयस्तद्वानित्य- गु. पूवचतस्यापि साम्प्रतिकलक्षणया प्रयोगः। अत पव लिङ्गात्यागोः गड़ सशब्दवद्। तिथिश्ञक्षएं, तिथिस्वरूपम्। भावप्ररत्वेन खर्वादि- श० दानां व्याख्यानं. परौ पूर्वकालिकीत्यनेनानन्वयादुपेक्षितम्। अत्र घः खर्वादीनां परपूर्वविभागेन ब्राह्यत्वाभिधानात्स्पष्टमेव खर्क दवादीनां ग्राह्यतिथिगतत्वम्। यदा वृदष्यादिदिनद्वयेऽप्येकोहिष- काह। पार्वणकालं वा प्रामोति तदा क्षयाहश्राद्धे ताब्दाइ बौधावन :-

शाद्धकालविवेचनम्।

"अपराहद्दयव्यापिन्यतीतस्य यदा तिथिः। झये पूर्चा तु कर्त्तव्या वृद्धौ कार्या तथोत्तस"॥। इति।

अपराह्गग्रहणामेकोहिष्टकालस्य मध्याह् स्याध्युपलक्षणम् । कालद्वयव्यापिनीत्येव विवक्षितम्। अत एव सामान्यत एव परिशेषात्साम्थंविषयमिदं सुमन्तुवचनम्-

"द्वयहे तु व्यापिनी चेत्स्यान्मृताहस्य तु या तिथिः' पूर्वस्यां निर्वपेत्पिएडमित्याद्गिरसभाषितम्" # इति'।

अत्र क्षयवृद्धिसाम्यानि द्विनदवये सम्पूर्राकालव्याप्रेवृ द् ध्येकनिय तत्वात्तत्र तिथावसंभवेन ग्राह्यतिथ्युत्तरतिथिंगतानि ग्राह्याणिं।

"दर्शे च पौर्णामासंच पितुः सांधत्सरं दिनम्। पूर्व विद्धमककुर्वाणो नरकं प्रतिपधते"

इति नारदीयपुराणं च। उक्त हातत्तन्न तत्र यद् कालव्यापत्य निर्येयपक्षेषु पूर्वोत्तरविद्धाग्राह्यत्ववचनानि प्रवर्त्तन्त इति ।

"पैत्रं मूलं तिथेः प्रोक्तं शास्रहैः कालकोविकैः। यश्यामस्तं रविर्याति पितरस्तामुपासते। आयाहव्यापिनी या तु पार्वसे सा उदाहता"।

इत्यादीनि वचनान्यत्रोपोट्वल कांनि।

यत्तूत्तर तिथे: साम्ये पूर्वतिथौ बहुगुरासंत्वेSपि देवस्वामिचचना दुपक्रममारभ्य कृत्स्नकालव्यापित्युच्तरैव प्रह्यत्युक्त माधवेन तदप्यार्षवचनैरेध पूर्वाग्राह्यत्वनिर्रायेनापास्त वेदितव्यम्। .यदपि मदनरत्ने "उत्तरतिथिगत वृद्धिक्षयाम्यां निर्यायकं यद्वौघायन- वचनं तत्साम्येन कर्मकालैकदेशव्यान्तिविषयम्। तत्रैव चोरारतिथि-

५३६ कालतत्त्वविवेचने

साम्ये पूर्वाखर्वादिवचनं तु क्ष्याहश्राद्धव्यतिरिक्तविषयम् । दिनद्वये सम्पूर्णकर्मकालव्यात्तौ तु सुमन्तुवचनात् सर्वदा पूर्वेव"इत्युक्तम्। तदप्ययुक्तम्। वचनद्वयेऽपि हि सम्पूर्णकर्मकालव्याप्तावेव रपष्टं प्रतीयमानायों केन विशेषेण बौधायनवचनमेकदेशव्याप्तिविषयं क्रियते। एकदेशव्याप्तिविषयत्वे चैतस्य तद्गतयोः क्षयवृद्धयोरुत्तर- तिथिगतत्वं निःप्रमाणकंतदा तत्तिथिगतयोरेंव तयोः संभवात् । न च खर्वादिवाक्यवदत्रापि तत्तिथिगतावेव तौन तूत्तरतिथि- गताविति वाच्यम्। तथा हि "एकोद्िष्टादिवृद्धयादौ ह्वासवृद्धयादि- चोदनाइति वचनात्सर्वपित्रयविषयेण तेनैव वाक्येन सिद्धौ क्षयाहे पुनर्वचनमनर्थकम्। उपाचयोः क्षयवृद्धयोस्तत्समानार्थत्वात्, साम्यस्य त्वनुपादानादेव। वृद्धिगोचरपरपुनर्वचनस्य साम्यगोचर- परनिवृ्त्त्यर्थत्वे तु परिसंख्यापन्ेः । तस्मान्मदुक्तमेव साधीयः। मासिकेष्वप्याब्दिकवदेव निर्रायः। तेषामपि मृताहकालकत्वात्। मृताहव्यतिरिक्तेषु तु काम्यादिषु दिनद्वये कालव्यात्तौ सर्वदा पूर्वैव। मूलादिवचनेभ्यः । प्रथमातिक्रमकारणभावाञ्च। कुतपस्य चोपक्रमे प्रशस्तकालमात्रत्वेन मुख्यगौणसकलप्राधानकोलव्याप्ते: पूर्वदिन एव लाभात्। कुतपकालिकतिथिग्राह्यत्ववचनानां च निरक्षिकदर्श- श्राद्धविषयत्वात्। क्षयाहादिश्राद्धस्य च दर्शश्राद्धविकारत्वेऽपि तचतिथिनिर्रायस्योपदेशादेव संभवेनातिदेशानधीनत्वात् । कालादर्शे तु क्षयाहश्राद्धव्यतिरिक्तविकृतिश्राद्धेषु दर्शश्राद्धवदेव तिथिनिर्णय इत्युक्तम्। एवं मन्वन्तरादीनां युगादीनां विनिर्णय:। "महालयस्य पक्षस्य त्र्यष्टकानामपि स्मृतः'' इति।

निबन्धकारै: कृतस्य विषयश्चिन्त्यः। दिनदये कर्मकालास्पर्शनी उक्त- न्यायवचनैः सर्वत्र पूवैव।

५३७

"न द्ूय हव्यापिनी चेत्स्यान्मृताहस्य यदा तिथिः। •पूर्व विद्धैव कर्त्तव्या त्रिमुहुर्त्तापि या भवेत्"॥

इति मनुघवनाज्च यद्यपि व्याध्यभाव एकदेशसत्त्रेपि संभवति तथापि "त्रिमुह र्तापि या भवेत्" इति वाक्यशेषात्म्पर्शाभात्र पवाश्र सः। माधवेन तु सुमन्तुवचनमपि "न दयहत्यापिनी चेत्" इत्येव पठित

तत्र तिथ्यभावेऽपि कर्न्व्यम् 'तिथ्यादौ च भवद्यावान्'इति वचनात्त- निथिक्षयस्य पूर्वतिथौ प्रक्षेपेण "यां तिथिं समनुप्राप्य अ्स्तं याति' इति साकल्यवचनेन च शास्त्रतस्तत्र तिथे: सत्त्रात्। कृष्णपक्षतिथि- पौगं मासी विशेषव्रीहियवपाकथाद्धतिथियुगा दिमन्वन्तराद्यष्टकानक्षत्र- योगादीनामप्ययमेव पित्रये निर्रायः।

यत्त "शुक्कपक्षस्य पूर्वाह्न"६त्यादिपक्षभेदेन कुतपपूर्वापर- भागोपक्रम विधायकतचनं तदनुष्ठानार्थे न तु निर्णायकम्। कुतपो- पक्रमविधायकवाक्यवत्। निर्णायस्तु पक्षद्वयेऽप्यपराहव्यात्त्यैव। यदपि "द्वे शुक"" इत्यादिनिर्णायकमिव प्रतिभाति तदप्ये- तत्सामान्यवचनसिद्धस्यैवार्थस्य विशेषे योजनमात्रार्थमिति "श्राद्धो- पक्रमे ग्राह्या" इत्येवमनुष्टानार्थतयैव व्याख्ययम्। अथवा शुक्कपक्षगतयुगादिश्राद्धतिथिर्यदा पूर्विने कुतपो- त्तरार्द्धमेवारभ्य प्रवृत्तोत्तरदिने त्रिमुहत्त किश्चिदूनं वा वर्द्धते तदा पूर्वोक्तनिर्णयेन प्रथमदिनगता ग्राह्यत्वेन प्राप्नोति तदपवादत्वेन कुतप- पूर्वार्द्ध रूपपूर्वाह्न व्यापिन्युत्तरा ग्राह्येति विधत्ताम्। न च तदाऽपराह्वशास्त्रस्याप्यत्यन्तं बाधः। अपराह्ेपि किश्चित्तस्या विद्यमानंत्वात्पिएडनिर्वापरहितस्य च साकल्ययुगादि-

६८

५३८ कालतत्वविवेचने

श्राद्धस्य कुतपपूर्वार्द्धोपक्रान्तस्य तावति काले सुखेनानुष्ठातु' शक्यत्वात्। कृष्णे चैवापराह्निक इति त्वनुवाद:। युगादि- मात्रविषयश्चायं शुक्कपक्षे ईदृशे विधये पौर्वाह्िकग्राह्यत्वविधि: वाचनिकत्वात्।

हेमाद्रेस्तु मन्वन्तरादिष्वपि शुक्कपक्षगतास्वयं निर्यायः संमतः।

शूलपारायादिमतं तु पूर्वमुक्तमेवेति। सङ्गवकालिकयोराम दैविकश्राद्धयोरप्ययमेव तदुव्याप्यादौ तिथिनिर्णयः। सामान्यतिथि- निर्रायप्रस्तावव्याख्यानवृद्दध्यादिवशाह वश्राद्धेऽि खर्वादिवाक्य- प्रवृत्त दर्शिततवात्। दिनद्वये तु कृत्स्नकर्मकालव्याततौ तदस्पर्शे च दैविके उत्तरा। "देवकार्ये तिथिर्जेया यस्यामभ्युदितो रविः। उदिते दैवतं भानौ" इत्यादिवचनात्। न तु पूर्वोक्तनिर्णयेन पूर्वा। पित्यत्वाभावेन तिथिमूलास्तमयादिवचनानामप्रवृत्तेरिति.।

अथामावास्या निर्णीयते।

तत्र येषां तावत्साग्निकानाम्-

"प्क्षान्तं कर्म निर्वर्त्त्य वैश्वदेवं च साग्निकः॥ पिएडयज्ञं ततः कुर्यात्ततोऽन्वाहार्यकं बुधः"॥

इत्या दिव चनवलादन्वाधानपिएड पितृयज्ञश्राद्धान्येकदिनकसतव्य- त्वेन नियतानि तैस्त्रेधाविभक्तदिनतृतीयभागरूपापराह्यापिन्या ममावास्थायां श्राद्धं कर्त्तव्यम्।

"पिएडान्वाहार्यकं श्राद्धं क्षीरो राजनि शस्यते। वासरस्य तृतीयेंऽशे नातिसन््यासमीपतः"॥

श्राद्धकालविवेचनम्।

इति छन्दोग पारशिष्टात्:। पिरडान्वाहार्यकमिति च पिरडपितृयज्ञादनुक्रियमाणत्वा सत्प्रख्यन्यायेन नामधेयम्। तत्प्राप्तिश्च-

"पितृयज्ञं तु निर्व्त्य विप्रश्चन्द्रक्षयेSग्निमाम्। पिएडान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्याम्मासानुमासिक्रम्"॥ इति मंनुवचनात्। चन्द्रक्षयेSमावास्यायाम्। परिशिष्टे तु राशश्रनद्रस्य क्षयोऽ- ष्टर्मेऽश इति तदुक एव गरृह्यते। शस्यत इति समभिव्याहारात्। मासानुमासशब्दश्र वीप्सापर्यायस्तेन मासे मासे भवमित्यर्थः।

पिंतृयश्ञशब्देन च यद्यपि "पितृयज्ञस्तु तर्पराम्" इति वचना तिपतृ तर्परमप्युच्यतें। "पितृयजं तु निर्वर्त्य तर्पराख्य द्विजोऽगिमान्। पिरडान्वाहार्यकं कुर्याच्छ्राद्धमिन्दुक्षये सदाग॥

इतिमत्स्यपुसारो च तद्ुत्तरकालत्वं दर्शश्राद्धस्योक्त तथापि

यज्ञं ततः कुर्यात्" इत्याधयेकवाक्यतया च पिएडपितृयज्ञपर एव सः॥ अरनेकार्थो हिसः। तत्र तर्पणब लिदाननित्यश।द्धरूपत कल्पिकप्रकार -- त्रययुक्त, पञ्चमहायज्ञान्तर्गते प्रयोग/त्। तादशस्य चैकरस्मिन् प्रयोगे एकार्थप्स्त्वावश्यंभावेऽत्यतो निर्रायसंभवात्। पिसडान्वाहार्यक- नामनिर्वचनेन प्रशंसार्थ मानवं वचनान्तरमपीदमेव घोत्यतिः "पिएडानां मासिक श्राद्धमन्वाहार्ये.विदुर्बुधः"इति। पिरडानां पितृ -- यज्ञ पिएडानामन्वाहार्य तत्सम्बद्ध तद्वदवश्यकर्तव्यमिति प्रशुंसार्थमुच्यते। अवश्यकर्त्तव्यत्वस्थापिं मासानुमासिकमित्यनेनैवसिद्धत्वात्। नाप्य हत्वार्थम्। कृतार्थत्वात्। पितृण मिति पाठे तु स्पष्टैव्र प्रशंसा-

५४० कालतत्त्व विघेचने

"यथान्वाहार्यमोदनं दर्शपूर्णामासयोऋत्विर्जा तृप्यर्थ तथेदं श्राद्ध पितृ ग मे कमासतृप्यर्थम्"इति। तेन पिएडपितृयज्ञात्तरानुष्ठेयत्वनि- मिन्तकमेव पिाडान्व हार्यकसमाख्यानम्।

मत्स्यपुररो तु तर्पणास्यपितयज्ञोत्तरकालत्वमेंत्र दर्शश्राद्ध स्योच्पते। तर्पएं च यद्यपि "पितृयज्ञस्तु तर्पराम्" इति मनुषचने मेघातिथिना "एकमप्याशयेद्विपं: पित्रर्थ पाश्चयजञिये" इति मनुनै- वोक्तो यो ब्राह्मणभोजनात्मकः पितृयज्ञस्तद्र पत्वेन व्याख्यातम्,। तथापि दर्शे श्राद्धरूपस्य पञ्चमहायज्ञान्तर्गतपितृयश्षस्य दर्शश्राद्धादेव प्रसङ्गसिद्धत्वेन पृथगभावाददर्शश्राद्धस्य तत्पश्ाज्म्ाकविधानांनुपपसेः श्राद्धबलिदानरूपपितृपक्षप्रकारद्वयासमर्थस्य योऽनुकल्पभूतो जल- तर्पणरूप: पितृयज्ञप्रकार :-

"यदेव तर्पयत्यद्िः पितृन् स्नात्वा द्विजोत्तमः। तेनैव सर्वमाप्ाति पितृयक्षक्रियाफलम्"॥

इति मनुबचने परिशिष्टादो चोक्त स एवात्र ग्रह्ाते नर्षणपदेन। तत्पश्चाद्दावश्च यद्यपि स्नातस्य श्राद्धविधानादेव प्राप्तः। स्रानस्य तर्पणान्तत्वात्। सर्वान्ते कात्यायनेनै "स्नानविधिः" इत्युपसंहा- रात्। तथाप्यग्निमतः श्राद्धदिने तर्वणरूप एत्र पितृयज्ञो भवति यक्षो भवति न तु वियबलिनित्यश्राद्धरूपोऽपीत्येवमर्थे तर्पणपुनवंचनम्। छन्दोगपरिशिष्टे हि त्रिप्रकार: पितृयज्ञ उक्त :- "पितृयक्षस्तु तर्पणम्, श्राद्धं वा पितृयज्ञः स्यात्पित्रया बलिरथापि वा,,इति। वाशबदौ चत्वर्थो। अत एव-

'निर्वरस्य प्रणिपत्याथ पर्युक्ष्याम्निं समन्त्रवत् । वैश्वदेवं प्रकुर्तीत नत्यकं बलिमेव च'॥ इति मत्स्यपुररो, "वश्वदेवं ततः कुर्याभ्रिवृत्ते पितृकर्मगि,, इति-

थाध्कालनिवेचनम्। ५४१

घचनान्तरे च नित्यश्राळ्ं नोक्तम्। बलिरपि न पित्र्य: किन्तुगृहबलिः। श्रेत एव किल मनुनापि साग्निककतृ कश्राङ्मोत्तरमुक्तम्।

"उच्छेपरं तु तत्तिष्ठेद्यावद्विप्रान् विसर्जयेत्। तत्ो गृहबतिं कुर्षादिति धर्मो व्यवस्थितः" ॥ इति।

तेन सग्निकस्य श्राद्धद्विनातिरिक्तदने. निरग्रेस्तु श्राद्वविनेऽपि त्रिप्रकारोऽपि पितृयज्ञो भवति। श्राद्धदिने तु साग्निकस्य-तर्पारूप परवेतति स्व्रच्छन्दव्यवहारिण: परिशिष्टप्रकाशकृच्छलपाणिप्रभृतयो मन्यन्ते।तत्र यत्तावदुक्तं तर्पएापश्राद्भ्ावः स्नानपश्रान्धावादेव श्राद्धस्य प्राप्तइति।

तद्युक्तम्। कातीयानुसारिणां हि कथन्चित्तरप स्नानप्रयोगा- म्तर्गतं स्यान्न तु सर्वेषाम् । आश्वलायनेन तावत्"अप आप्ुत्य"इति स्न नोत्तरं ब्रह्मषज्ञं विघाय तत्संदंशेन तर्पएं विहितम्। रमृति- व्वपिं "स्नात्वा वेतान् पितृ'क्षैत्र तर्पयेदर्चयेत्तथा" इति स्नानप्रयोगा- द्वदिरेव तद्विहितम्। वस्तुतस्तु कातीयसूत्रेऽपि मुख्यत्वादुपसहारे स्नानसंकीरततनं प्रदर्शनार्थे स्नानं तु वासःपरिधानान्तमेव, उपस्थान- व्रह्मयंशतर्पणादिकं पृथगेव प्रधानम्। स्वृत्येक वाक्यत्वादेकस्मिन्दिने नानातीर्थादिस्नानप्राप्ती सकलानुष्टानस्य तावसकृत्व:प्रसङ्गाथ्।

तेन स्नानपश्चान्भ्ावोक्त्या तर्पणापश्रान्भ्ावस्य नियर्मेनाप्राप्त-

तदङगीकररोऽपि तर्पएरूप एव पितृयक्षः श्राद्धात्पूर्व कर्त्तव्यो न कु श्राद्धबलिदानरूप इत्येवं पूर्वकालमात्रे सा स्यान्न तुतद्दिन पव नेति। त्रिरूपोउपि पितृयक्ष: समुचयेन कर्त्तव्य इत्येतदप्य युक्तम्।

तथाहि। त्रिरूपः पितृयज्ञ इत्यस्य कोऽर्थ: । कि तर्पएबलिदा- नश्राद्धरूपाशि भिन्नानि त्रशि कर्मारायदृष्टार्थत्वसमुच्चयार्हाि,

कालतर्त्वाववेचने

तश्येव पितृयज्ञसंजञकानि न तु पितृयज्ञो नाम ततो भिन्नं किंध्चि- तकर्मेति। अथवरा परितृयज्ञा एवैक कर्म। तस्य प्रकाराकाड़क्षायां समुञ्चितमिदं प्रकारत्रयम्। तस्समुच्चयासद्धये च.सोऽभयस्यत इति।

द्वेधाप्ययुक्त: समुच्चयः। तत्राद्यपक्षे तावत्संज्ञासंजञिसम्बन्ध- मात्रकराणि "पितृयज्ञस्तु तर्पराम्, श्रद्धं च'इत्यादिवाकानि। प्रयाणामेकसंज्ञाकरणस्य च न चातुर्मास्यादिवत्सौकर्येण युगपत्सं- कल्पादिसिद्धि: प्रयोजनम् ।. एकप्रयोगविधिपरिग्रहैकफलत्वयोर भावात्ः। नापि वैश्वदेवादिवद्र णोपबन्धसिद्धिस्तदभावात्। तत्रावश्यं सवनीयसमाख्ययेव सवनीय पशनामाग्रेयैन्द्राझादीनां पितृयश्ञसमा- ख्ययैकया त्रयाशामेककार्यत्वं वक्तव्यम्। प्रयाजादिसमाख्यया तु नैकप्रयोजनता। गुएपबन्धादिप्रयोजनान्तरसंभवात्तस्याः। ततश्चैप्रां त्रयाएां समाख्यकत्वेनैककार्यत्वादसत्यपि वचने विकल्पः स्यात् किमुत वाशब्दयुक्ते आहृत्य विकल्पवचनेः। तद्वशादपि चैककार्यता। तदभावे विकल्पासंभवात्। सवनीयानां तु वचनात्सिद्धान्ते समुञ्चयः। तदाह जैमिनि :- 'वचनान्त समुश्यः" इति।

द्वितीये तु पक्षे पितृयक्षभावनाया यत्किश्चिदेकप्रकारापेक्षायां वचनेन पित्रयर्बालदानश्राद्धरूपौ मुख्यौ द्वौ प्रकारौ तर्परारुपश्चानु- फल्पप्रकारो विकल्पितो विधीयन्त इति स्पष्ट एवालमुच्चयः। एकेन प्रकारे नैराकाङक्ष्यात्प्रधानावृत्त रन्याय्यत्व।द्चनाञ्च। वाशब्द -. आार्थ. इति तुःनिःप्रमाणकमभिधानं महन्न्यायकौशलमाविष्करोति। मनुना तु श्राद्धरूपएव पितृयक्षप्रकारोऽभिहितः। "वद्यादहरहः भाज्म" इति नामधेयेन चोदनासामान्येन वा प्राप्तदर्शश्राद्धप्रकार- विशिष्टं: कर्मोत्पाद्यः तदन्तगतव्राहमणासंख्यावैश्वदेविकपूजा निवृत्यर्थे-

: "एकमप्याशयेद्विपं पित्रर्थपाश्चयशिये। न चैवात्राशयेत्कश्चिद्वैश्वदेवं. प्रति द्विजम्"।

श्राद्ध्चल तिवेचनम्।

इत्युत्तरवचने पाश्चयश्ञिय इत्यभिधानात्।

"(ितृपक्ञस्तु तर्पसम्' इत्यनेन चैतस्यैव ब्राह्मरातर्पगास्य पितृ यज्ञसंज्ञाकरणात्। "यदेव तर्पयत्यन्भिः" इति त्वनुकल्प इत्युक्तमेव। विकल्पमभिप्रेत्यैव चाश्तलायनसूत्रवृत्तिकृता सूत्रे पित्रयबलिदानस्यै- धाम्नानात्तस्यैव च देवसूतयज्षपरायपाठात् "यत्पितृभ्यो ददाति स पितृयक्षः" इति सूत्राञ्च पितृयज्ञरूपत्वात् "दद्यादहरह: श्राद्धम्" इति मन्का ब्राह्म एभोजनपरयंव सन्नः भाद्वरूप: पितृ यक्षस्तत्सूत्रानुस्ता- रिभिन कार्यउत्युक्तम्।।

यत्र तु सूतरेषु समृतिषु वा द्यमध्याम्न्ातं तत्रापि पितृयक्ष- रूपतान्यतरस्यैव। यथागमकं वचनबंलात्वन्यदृपि क्रियते।

प्रसङ्गन्यायाज्ञानमूलकम्। अत एव मत्स्यपुरासादी शाद्धोत्तरकर्त्त व्य- मध्ये तदनभिधानम्। पित्रयबलिदानं तु प्रृथक्ककत्तव्यमेव तत्र। "स्वधा पितृभ्यः" इति बहुवचनान्तपितृशब्दबलेन तक्य "देवा मनुष्याः पितरः" इति आयपठितसाधारसपितृदेवत्यत्वात् श्राद्धन प्रसङ्गादसिद्धः। तस्य पितृशवदस्य जनकपरत्वे बहुवचनान्वयाथे पितामहादिलक्षणापतेः। तत च प्रमाणाभावात्। तञ्व श्राद्धान्त एव प्रागुदाहतमार्करडेयात्। यक्षत्रयात्मक ह्याश्वलायनादीनां वैश्व- देवम्। थेषामपि देवयक्ष एव वैश्वदेवं तेषामपि तदुत्तरभावित्वास- छछाद्धान्त एव। अत एव मनुवचनगर्त गृहबलिग्हएं सकलोप- लक्षणात्वेन मेधातिथिना व्याख्यातम्। एतच् वैश्वदेवस्य श्राद्धान्ते- नुष्ठानं केवलौपासनिकस्य। आहिताअ स्तु श्राद्धात्पूर्वमेव। येषां यावद्वैश्वदेवं तावत् "पक्षानतं कर्म निर्वर्त्य" इति वचनात्।

रवि मनुवचनस्य तद्विषयत्वमप्यङ्गीकृत्य, भाद्धान्ते वैश्वदेवाभिधानं

कालतत्वविवेचने।

परिशिष्टप्रकाशादौ तदयुक्तमेत्र। तेन स्नानपश्राङ्भ्ावविधानावप्राप्तः प्रधानभूतपश्चान्भाव एत मत्स्यपुराणवाक्ये विधीयतां नाम। मनुवचने तु पिएडपितृयज्ञपश्चाद्भाव एव विधीयत इति तन्निमित्तकमेर्वेंदं दर्श- श्राद्धस्य पिराहन्वाहार्यकसमःख्यानम्। ताद्गशं च तत् पिएडपितृ- यज्ञाधिकारिणः सांग्निकस्यैव संभवतीति तद्विषयमेवैवसुपक्रसं सर्वदर्शनिर्णायार्थ छन्दोगपरिशिष्टं मनुवचनं च। न तु सर्व- विषयम्। इतरान्प्रति तत्समाख्याSसंभवात्। यदप्यम्यथाम्घर्थ- श्वमस्या: समाख्याया मत्स्यपुराण उक्तम्- "यस्मादन्वाहता मात्रा भक्षयन्ति द्विजातयः। अन्वाहार्यकमित्युक्त तस्मात्तच्चन्द्रसंक्षये" । इति।

तदपि न सर्वविषयं संभवत। प्रायः सर्वगृह्यम्मृतिषु ब्राह्मय- भोजनोस्तरमेव पिडदानविधानदर्शनात्। ब्राह्मणानां पियडैकदेश- भक्षणविधानादर्शनाञ्च। किन्तु- "पिराडेभ्यस्त्वल्पिकां मात्रा समादायानुपूर्वशः । तानेव विप्रानासीनान्विधिवत्पूर्वमाशयेत्"* इंति मनूक्तश्राज्जे प्रकारनुष्ठातृविषयमेव। दपि 'ततः प्रभृति पितरः पिएडसंज्षां तु लेभिरे" इति मात्स्यात् पितृणामपि पिएडशब्दवाच्यत्वात्, "पिएडानां मासिकं श्राङ्धमन्वाहारय विदु्बुंधाः" इति मनुवचनोपदर्शितपूर्वव्याख्यातयोन- निमित्ता सा सर्वान्प्रति संभवतीति कैश्चिदुक्तम। तदपि क्वाचित्कबृह- द्रथन्तरादिगाचर पृष्ठशन्द्प्रयोग निमित्तप्रदर्शनार्थस्पर्शनप्रभवत्वार्थवा- दवत्, "ततः प्रभृति' इत्यस्यापि क्वाचित्कपितृगोचरपिएड- शब्दप्रयोगनिमित्तप्रतिपादकार्थवादमात्रत्वात्पिएडेषु संक्षामुद्देशं लेभिर इत्यर्थकत्वाद्वा न युक्तम्। क्वचिच्च पिएडशब्दस्य लक्षणया पितिृषु प्रयोगेऽपि समाख्यान्तर्गस्य संभवन्मुख्यत्वस्य तथात्वे प्रमाणाभावात्। तेन परिशिष्टोक्तो वासरवतीयांशस्त्रधा-

५४५

विभामपक्षापराहुरूर आहितागेरेव दर्शश्राद्धकालः। तं प्रत्येव पिएड पितृयश्श्राद्धोमयानुष्ठावार्थे दीर्घापराह्वापेक्षणात्। अत पवाति तन्ध्यासमीारपो दिनान्त्यमुद्त एव तं प्रति निषिष्यले न तु "सायाह्वस्त्रिमुहूतः स्याच्छ्ाद्धं तन्न न कारयेत्" इति सकलसायाह्वनिषेधस्तं प्रति। तथात्वे पश्चमुह्दर्त्तात्मकदिन

नासंमतात्। पिएडपितृयक्षोऽपि हि "पूर्वाह्लो वै देवानाम्" इत्याष्रितह्प्रकरएपठितश्रुत्या तत्रैव विहितः । तेन वासरतृतीयांशो- पपि पञ्चधाविभागापराह्पर्यवसन्न एव "नातिसंध्यासमीपतः" इति सकलसायाह्वनिषेघादिति माधवोक्तिनिरस्ता वेदितव्या। अतीत्वस्य वैयर्थ्याञ्च।एतेनैव "अमावास्यामपराह पिएडपितृयज्ञेन चरन्ति" इूंति पिएडपितृथज्ञ, "अपराह्व च पार्वणम्" इति च भाद्धे संब्ञाषि-

भ्रहयम्। एवं सति यदेकादशादिमुह्कर्तपश्चकस्य परिशिष्टवचने श्राद्धे विधानं तदेव पिएडान्वाहार्यकसमाख्यायाः पिराडपितृयज्ञानन्तरभावा- भावेऽप्यन्यथाप्यन्वर्थत्वसंभवेऽपि दशममुहर्ते पञ्चधाविभागपक्षा- पराद्वान्तर्गते पिडपितृयज्ञानुष्ठानं सूवयति। "नातिसन्ध्यासमीपतः" इत्यन्तिममुहूर्तमिषेधश्च समस्तसाया ह्वनिषेधेऽपि तदन्तर्गतयोस्योदश चतुर्देशमुहर्शयोरापद्यम्यनुज्ञार्थ इति यत्परिशिष्टप्रकाश उक्त तदपह- स्तितं वेदितकम्। न च विषयविशेषे पारिभाषिकापराह्वाग्रहरोऽपि तस्यानर्थ क्यम्। विषयान्तरे तस्यैव ग्रहणात्। उचिता च श्रुत्यषिषये विशेषाविषये च सामान्यतः परिभाषितस्य पौराशिकस्यापराह्वस्य प्रवृत्ति:। यत्वाश्चलायनसूत्रवत्तिकृता चतुर्थभागपदेन पञ्वधाविभागेनै वाऽपराह्ो व्याख्यातः। चतुर्धाविभागे चतुर्थभागस्यापराहशब्दावा च्यत्वात्। तद्पि प्रेधाविभागपक्षापराह पश्चधाविभागपक्षापराह्स्य

५४६ कालतत्व विवेचन

मुहर्तद्धयेनान्तर्गतत्वादविरोधि। यथा च तत्रैव मुहर्त्तद्ये "अपराठ पितसां तु तभ दानं प्रशस्यते" इति वचनाच्छ्राद्धस्याप्युपक्रमों भवति। तथा पिएडपितृयश्ञः कर्त्तव्यस्तीव्रण प्रयत्नेन, शिथिलप्रयत्न- प्रकृतेस्तत्रैवोपक्रम्य तत्समापनाशकौ तत्पूर्वभाविनि दशम्मुहत्तडपि तदुपक्रम: कर्तव्य इत्येघमर्थमिति।

ष्टावणां त्रेधाविभागपक्षापराह् एव श्राद्धकालस्तेषामेव च सः। पिए्डा- न्वाहार्यकसमाख्यापि तत्कर्तृ कदर्शश्राद्धविषयैवात छन्दोगपरिशिष्टो को दर्शनिर्रास्तु तद्विषय एव। तत्रापि यैः पश्चाञ्चन्द्रदर्शनवति प्रतिः पददिने दर्शेष्टिनिषेध भाद्रियते तेषामेव। "सन्ध्यां पौर्णमासीमुपवसेव्" "पक्षान्ता उपवस्तव्याः" इत्येवसुपक्रमकाणगम्-"यद्हस्त्वेव चन्द्रमा न दृश्यते ताममावास्यां कुर्वीत, दृश्यमानेप्येवदा(१, गता्चा (१) द्वितीयपुस्तके त्वत्राय' पाठोऽधिको धर्कते- "दृश्यामानेप्येकदा गता" कलावशिष्ट इत्यग्रे परमसूक्ष्मताया अभिधानात्। अ्रमावास्यासप्तमांशे च कृत्स्नक्षयः। तेन परमसूक्ष्मता कत्स्नक्षयश्च इयं क्षयशब्दवाच्यम्। यदपि च पुनःशदवशाद्यादशी परमा सूक्ष्मता चर्तुदश्यष्टमभागे ताद्ृश्येवामावास्याष्टमभामेडपि। न तद्गता सा चन्द्रक्षयशब्दवाच्या। तथा सत्यमाषास्याया- अ्न्मृक्षवाव्यभिचाराचेन विशेषएं व्यर्थ स्यात्। अत पत चतुर्दश्यष्टम- भागकत्स्नामाघा स्थात्मकरूपं चन्द्रक्षयकालस्य कैश्चित्परिशिष्टभाष्य- कारैदकमयुक्तम्। तथापि कृत्स्नक्षययोगिनी परमसूक्ष्मता विव्रक्षिता। न च तदुसरभाषि" इति। अत्रायं पाठस्तावदसम्बद्ध: किन्तु ५४८ पृष्टे,१६ पङ्कौ संगच्छते।- शुद्रणाधारपुस्तकेऽपि च तत्रैवोपात्तः। द्वितीयपुस्तके तु स्थलद्व येऽप्युपाच:।

श्राद्धकालविवेचनम्।

भवति" इति सूत्राणां मध्ये शद्यस्य दर्शाङ्गभूतोपवासविषयत्वात्। उत्तुरपो: श्रा द्विषययोरु स्वासाधिकारिकर्त कश्राद्धविषयत्वस्य स्पष्टं प्रंतीतेः। परिशिष्टस्य तत्तात्पर्यव्याख्यानेन तदनुसा- रित्वात्।

किश् । गताध्वसूत्रे-

"संमिश्रा या चतुर्दश्या अमावास्या भवेत् कचित्। खर्विकां तां विदु: केचिद् गताध्वामिति चापरे"॥

इति व परिशिष्टे, सायाह्वर्त्त्यमावास्यायुक्ताया आ्रपराह्विका- ष्ट्मांशावच्छ्िनायाश्चतुर्दश्या एव "अष्टमेंऽशे चतुर्दश्याः क्षीणो भवति चन्द्रमा:" इत्युक्तचन्द्रक्षययोगेनामावास्यात्वसंपत्त्युक्त्या ताद्ृश-

तदमावास्याल्पत्वेनाक्षिप्य समादधता तन्भ्राष्यकारेण पूर्वस्यां सोमक्षययुक्तापराह्कसम्पत्तिम्, उत्तरस्यां च "अमावास्याष्टमाशे च पुनः किल भवेदरुः" इति वचनात्तदसम्पत्तिमेकं हेनुमुकत्वोत्तरस्यां तद्नुष्ठःने तदुत्तरद्वितीयाभिश्रप्रतिपहिने पश्चाच्चन्द्रदर्शनवति यागानुष्ठानप्रसङ्गस्तन्र च प्रायश्चित्तापत्तिरिति द्वितीयो हेतुरुक्तः।

यदि च चतुर्दशीमिश्रामावास्यापेक्यामावास्याया: प्रतिपदश्च विवृदुध्या प्रतिपत्मिश्रामावास्यायामप्यपराह किञ्चिञ्चन्द्रक्षयैकदेश- स्तदुत्तरयाग दिने च पश्चाच्चन्द्रादर्शनं लभ्यते तदा तयोरेव यथाक्रम- मुपवासयागयोरनुष्ठानमिति च-

यामांस्त्रीनधिकान्वापि पितृयज्ञस्ततो भवेत्"।

इति परिशिष्टवचनोपन्यासेन तत्रैव दर्शितम्।

५४८ काल तत्वविवेचन

तदेवं

तदुपजीवनात्त्रयाणामप्युपवासादीनामेकदिनेSनुष्ठानम्। येषा चानुष्ठा- तूएां तत्तद्विषयमेव दर्शश्राद्धकालविवेचनार्थ परिशिष्टमिति स्पर्ष्ट तदुग्रन्थालोचया प्रतीतौ यत्पिएडान्वाहार्यकसमाख्याया यथाकथञ्चि- त्साग्निनिरग्निसाधारणन्वर्थतासम्पादनेन परिशिष्टोक्तव्यवस्थाया अपि तत्साधाररयाभिधानं गौडानां तत्तमात्रालोचनमूलक- मनाद्वृत्यम्।

तेन ताद्रशानुष्ठानकर्त न्साग्निकान्प्रति यागकालानुरोधेन पक्िि शिष्टानुसारेणामावास्या निर्णायते।

तंत्र तृतीयभागरूपोऽपराह्वस्तावत्तन्प्रति श्राद्धकाल इत्युक्तम्ः। तन्ापि चन्द्रक्षयकाल: प्रशस्तः। 'क्षीरो राजनि शस्यते" इति घचनात्। स च काल: परिशिष्ट एवोक्त: ।

"अष्टर्मेंडशे चतुर्दश्याः क्षीणो भवति चन्द्रमाः।' अ्रमावास्याष्टरमाशे च पुनः किल भवेदुः"॥ इति।

क्षोणश्चतुर्थभागोनकलावशिष्टः। चतुर्थभागोनकलावशिष्ट इत्यप्रे परमसूक्ष्मताया अभिधानात्। श्रमावास्यासप्मांशे च फत्स्न- क्षयः। तेन परमसूश्ष्मता कृत्स्नक्षय्च द्वयं क्षयशब्दवाच्यम्।

यद्यपि च पुनःशब्दवशादाहशी परमसूक्ष्मता चतुदश्यष्टमभागे तादृश्येवामावास्याष्टमभागेऽपि। न च तद्गता सा चन्द्रृक्षय- शब्दवाच्या। तथा सत्यमावास्यायाश्चन्द्ृक्षयाव्यभिचारासेन विशेषणं व्यथे स्यात्। अत एक चर्तु दश्यष्टमभागकृत्स्नामावास्यात्मकप्र- हरनवकरूपत्वं चन्द्रक्षयकालस्य कैश्चित्परिशिष्टभाष्यकारैरुक्तमयु- कम्। तथापि कृत्स्मक्षयोपयोगिनी परमसूक्ष्मता विवक्षिता। नच

भ्राद्धकाल विवेचनम् ।:

तदुत्तरभाचिन्यमावास्याष्टमभागगता सा तादृशी भवति ।मार्गशीर्ष- ज्वेष्ठामावास्ययोस्त्वितरविलक्षणा अध्रयामव्यापिता क्षयस्येत्युक्त तत्रैव।

"आग्रहायरायमावास्या तथा ज्यैष्ठस्य या भवेत्। वविषेशमाभ्यां ब्रवते चन्द्रचारविदो जनाः"।

"अत्रेन्दुरादे प्रहरेऽवतिष्ठते चतुर्थभागोनकलावशिष्टः । तदन्त एक क्षयमेति कृत्स्न एवं उ्योतिश्चक्रविदो वदन्ति"॥

आभ्यां अनयोः। तदन्त एवामावास्यान्त एव। मलमासयुताब्डे रवनयोरपीतरतुल्य एव क्षय इत्युक्तम्। यस्मिन्रव्दे द्वादशकश्च यव्यस्तस्मिस्तृतीयापरिद्ृश्यो नोपजायेत। यव्यो मासः। तृतीयया

रव्यमावास्ययोराद्ययामे न जायते नार्वतष्टते। किन्तु इतरमा-

नकलावशिष्टत्वाच्चन्द्रस्य तदधिकभागोनत्वात्निभागमध्येऽपि किड्वि- न्न्यूनकलावशिष्टतयावतिष्ठत इत्यर्थः।

अत्र च पौर्णमास्यन्तौ ज्यैष्वमार्गशीर्षावरिति परिशिष्टप्रकाशकार।

हेमाद्रिरषि "वृषस्थे चन्द्रे ज्यैष्वस्यामावास्या वृश्चिकस्थेच मार्गशीर्षस्य" द्वति वदस्तथैव मन्यते। श्रत्र च मूल ज्योतिःशास्त्रमेव। ज्योतिश्चक्रविदो वदन्तीत्यभिघानात्। 'ते च चन्द्रस्य परमोच्चनीच- स्थाने" इत्यादि ज्योतिशास्त्रमम्बन्धिवासवाया एव हेमाद्रिणा- भिधानाख।

यन्तु तिथितत्वकृता "पयोमूलफलैः शाकैः कृष्रपक्षे च सर्चवा"

५५० कालतत्वचिवचने

त्प्रकरणादाचमावास्याश्राद्धस्य कृष्णपक्षश्राद्धान् दव्यवस्थापनाद. युक्तम्। एवं चन्द्रक्षयकालमुक्त्वा तस्य प्रयोजनं "क्षीरो राजनि" इति पूर्वोपक्षिप्तमेवोपसंहृतं तत्रैव। एवं चारं चन्द्रमसो विदित्वा क्ष.र तस्मिन्नपराह च दद्यादिति।

एवं सति तृतीयभागरूपापराह्व्यात्तौ कालव्याप्तिविषियपक्ष- षट्कमध्ये त्रिमुहर्त्ताधिकवृद्धिक्षयाभावेन दिनद्वये समस्त्त द् व ्याप्तित - द स्पर्शपक्षयोरसंभव्राच्चत्वार एत पक्ष: संभवन्ति। पूर्वेद्युरेव परेद्युरेव या कात्हन्ये नेकदेशेन वा तद्पाप्तिः। दिनद्वयेऽपि साम्येन वैश्रम्येण वा तह्ेक देश स्यैव व्यातिरिति। तत्रैकस्मिन्न व दिने कृत्स्नकालव्याप्तिरितरदिने तदस्पर्शेनकदे- शव्यास्या वा भवति । तत्र तदस्पर्शश्चतुर्दश्यपेक्षयामावास्यायाः साम्येनाधिक्लेन क्षयेश वा। यथा दशमुहूर्त्ता चतुर्दशी दश- मुइर्त्तामावास्या, नवाय्सप्नुदर्त्ता चतुर्दशी दशमुहूर्त्ता परा, दश- मुहर्त्ता चतुर्दशी नवाष्टादिमुहूर्त्ता परेति। पश्चदशमुहूर्त्ता पूर्वा तावत्येव परा, तावत्येव पूर्वा बोडशादिमुहूरता परा, ताद्ृशी पूर्वा पश्चदशमुहर्त्ता परेति वा। एकदेशव्याप्ति राधरिक्येनैव। यथा पूर्वत्रका- दशमुइर्त्तमारभ्य प्रतृत्तोत्तर त्रैकादशद्रादशा दिमुद्व त्तपर्यन्तामावास्या, उत्तरत्र पञबद्शमुद्दर्त्तर्यन्ता पूर्वत्र त्रयोदशादिमुद्ूर्द्तमारभ्य प्रवृत्ता चेति। एकस्मिन्न व दिने कालैकदेशव्याप्ति: क्षयेएैव। यथा पूर्वत्र द्वादशादिमुहर्त्त्मारभ्य प्रवृत्तोत्तरत्र नवमद्शममुहर्त्तपर्यन्ता, उत्तरत्र द्वादशत्रयोदशादिमुद्वर्तपर्यन्ता पूर्वत्र षोडशादिमुद्दर्त्तमारभ्य प्रवृत्ता चेति। दिनद्वयेऽ्रपि साम्येनैकद्ेशव्याप्तिरपि वृद्धया साम्येन क्षयेण वा। यथा द्वादशत्रयोदशमुहर्त्तमारभ्य प्रवृत्ता द्वादशैकादशपर्यन्तेति। एवं वैषम्येणकदेशव्याप्तिरपिं। यथा द्वादशमुंहूर्तमारभ्य प्रवृस

शाद्धकालविवेचनम्। ५५१

त्रयोदशमारभ्य प्रवृत्तैकादशपर्यन्ता च। चतुर्दशपर्यन्ता चतुर्दशमारभ्य प्रवृत्ता, चतुर्दशत्रयोदशपर्यन्ता पञ्चदशं चतुर्दशं वारभ्य प्रवृत्ता, त्रयोदशपर्यन्ता पञ्चदशमारम्य प्रवृत्ता चेति। तत्र या पूर्वेद्युरेव कृत्स् कालव्यापिनी, उत्तरत्र तद्देकदेशमपि न स्पृशति सा तावतपूर्वव भवति। तत्र कदाचिश्चतुर्दश्यपेक्षयामावास्याया दशमुहूर्तमध्ये वृद्धा- वपि वर्धमानावाक्यवित्रयभूनायास्तस्या अभावात। यापि तदशी, उत्तरत्र च तद्ेकदेशव्यापिनी सापि पूर्वैव। यदि यजनीयदिने चन्द्र- दर्शनाडेकदेशव्याप्ति दने एव यागः । कृत्स्कर्मकालव्याप्तिलाभात्तत्र चन्द्रक्षप लाभादुत्तरत्र तदलाभाद्यागेनावरोधाञ्च।

न च वर्धमानावाक्यविरोधः। तत्रापि यागदिनगतवन्द्रादर्शन- प्रयोजिकाया: प्रतिपद्धद्धिसहिताया अमावास्यावृद्धेविवक्षितत्वात्। अत एव यदि वृद्धया चन्द्रादर्शनात्प्रतिपद्येव यागस्तदा तदनन्तरपूर्वदि- नकर्त्तव्यान्वाधानानुरोधेन त्रयाणामैककाल्यनियमाच्छ्राद्धमप्येकदेश- व्याप्तिदिन एव भवति। कृत्स्नकालव्यापिनीं तद्गतचन्द्रक्षयवतीमपि पूर्वा परित्यज्य। अ्रत एव गोभिलगृह्यभाष्ये क्षीयमाणावाक्यात्पूर्वस्या वर्धमानांवाक्याज्चोत्तरस्या यद्ग्राह्यत्वं तद्याग दिनगतपश्चाब्चन्द्रदर्शना- दर्शनप्रयुक्तमेव निष्कष्ट प्रतीयते। तेनैतत्प्रयुक्तनिर्रयविरुद्धश्चन्द्रक्षया -- पराद्वशास्त्रपक्षपातोऽपि त्याज्यः। अत एवोभयत्रापि शस्यत इत्युक्तम्

या न्वेकदेशमपि पुर्वेद्युरेव व्याप्नोति सा सुतरां, पूर्वा। तथा च परिशिष्टम्- "यदा चतुर्दशी यामं तुरीयमनुपूरयेत्। अमावास्या क्षीयमाणा तदैव श्राद्धमिष्यते॥ इति।

प्तुर्दश्या भूयश्चतुर्दशीयुक्तस्य दिनस्य "आधिक्येन हि व्यपदेशाः" भवन्ति। याममित्यर्थ। तदनुपुररं च समतस्तद्व्यापनेनापि भवतिः।

कालतत्त्व्र विवेचव

तदेकदेशप्रवेशेन च ।श्रत एव "त्रेमुद्ृर्त्तापि कर्व्या"इति वचनानन्तः रम्। तृतीयभ गैकदेशव्याप्तिमात्रं तु विवक्षितम् 1 क्षीयमाणण चतुर्दश्यपेक्षया। यागदिनगतचन्द्रदर्शनप्रयोजकक्षयवती। नतु वासस्तृतीयांशे क्षीयमाण तदस्पर्शिनीति व्याख्या युक्ता। तत्र कर्म कालव्य सिवशादेव पुर्वाग्रहणा्सद्धेरेतस्य वयथ्योपसेः।

उपोद्बलकमान्रत्वेन तत्रैतस्योपन्यासात्। पूर्वदिने किञिंचदून- विवक्षितत्वेऽप्युत्तरदिने

व्याप्त: संभवात्। तत्रापि चैतद्वचनप्रवृत्तेरुपपचेश्च । 'प्ृद्धेश्व ऋतुर्दश्यपेक्षत्वात्। क्षयस्यापि तादृशस्यैव ग्रहणौचित्यास्। अ्रत एव दिनद्वयेऽपि क्षयेी कदेशसमव्याप्ताचेत द्वयनवशादेव पूर्वा, भविष्यति। तत्रैव चैतस्य चचनपरभागः। अन्यत्र कालव्याप्तिलाभाधिक्यादिनापि निर्रायसंभवात्।

नन्वेवं पूर्वस्यां श्राद्धानुष्ठाने उपवासपितृयज्ञाभ्यामपि तत्रव भवितव्यम् । तत्र च "यद हरेष न पुरस्तान्न पश्चाद्दददशे" इति, "यदह- स्त्वेवं चन्द्रमा न दृश्येत ताममावास्यां कुर्वीत"इति च श्रुतिसूत्राभ्या- मुपवासकालविधायकाभ्यां विरोधः। पूर्वस्यां सिनीवाल्यां पुरस्तान्त न्ददर्शनस्यावश्यंभावात्। इत्यतः परिशिष्टान्तर-

"यदुक्तं यदहस्त्वेव दर्शनं नैति चन्द्रमाः। तरक्षयापेक्षया ज्यं क्षीरो राजनि चेत्यपि"॥ इति।

अर्थानुभाषरणं चैतच्छ्वुतेः सूत्रस्य च।क्षीरो राजनीति तु स्ववाक्यस्यैव। नन्वदर्शनविषयायाः श्रुतेः क्षयपरत्वेन पौरुषेये व्याख्याने कि मूलम्। सूत्रस्य तु तथा-व्याख्याने ,अथ यद्हश्न्द्रमा न. दवश्यते

THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS.

Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. No. 1-The Kiranavrli Bhaskara a Commentary on Uday ana's Kiranavali, Dravya Section, by Padmanabha Misra. Ed. With Introductian and Index by Gopinath Kaviraj, M. A, Rs. 1-12 No 2-The Adveita Chintamani, by Rangoji Bhatta. Ed. with Introduction etc. by Narayan Sastri Khiste Sahityacharya. Rs. 1-12 No 3-The Vedanta Kalpalatika, Madhusudana Sarasvati. Edited with Introduction etc.by Ramajna Pandeya Vyakaranacharya.' Rs. 1-12 No 4-The Kusumanjali Bodhani, a Commentary on Uday- ana's Theistic Tract, Nyaya Kusumonjali,by Varad- araja. Ed. with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 2-0 No 5-The Rasasara, a Commentray on Udayana's Kiran- avali, Guna Section, by Bhatt Vadindra, Ed. with a Introduction etc. by Gopinath Kaviraj M. A. Rs. 1-2 No. 6-(Part I)-Thd Bhavana Viveka by Madana Misra, with a Commentary by Bhatta Umbeka. Ed. With Introduction etc. by M. M. Ganganatha Jha, M. A,, D. Litt, 0-12 No. 6-(Part IT)-Ditto Ditto Bs. 0-12 No. 7-(Part I)-The Yoginihrdaya dipika, by Amrtananda Natha, being a Commentary on Yoginihr- day, a part of Vamakesvara Tantra. Ed. with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs.1-8 No. 7- (Part II) Ditto" Ditto Rs. 1-4

62

No. 8-Rhe Kavyadakini, by Gangananda Kavindra. Ed. with Introduction etc, by Jagannatha Sastri Hoshing Sahityopadhyaya. . Rs. 0-10 No. 9-(Part I)-The Bhakti Chondrika, a Commentary on S'andilya's Bhaktisutras, by Narayana Tirtha. Ed. with a Prefactory Note by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 0-15 Oo. 10-(Part I)-The Siddhantaratna, by Baladeva Vidya- bhusana. Ed. with a Prefactory Note by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 1-2 No. 10 .- (Part II)-Do. Do. Rs. 2-12 No. 11-The Sri Vidya Ratna Sutras, by Gaudapada, with a Commentary by Sankararanya. Ed. with Introduction etc. by Narayana Sastri Khiste Sahityacharya. Rs. 0-9 No. 12-The Rasapradipa, by Prabhakara Bhatta. Ed. with Introduction eto. by Narayana Sastai Khiste Sahityacharya. Rs. 0-9 No. 13 -The Siddhasidhanta Sangraha, by Balabhadra. Ed. with Introduction by Gopinath Kaviraj, M. A. · Rs. 0-14 No. 14-The Trivenika, by Asadhara Bhatta. Ed. with Introduction by Batukanatha Sarma Sahityopadhyaya, M. A. and Jagannatha Sastri Hoshing Sahityopadhyaya. Rs. 0-14 No. 15-(Part I)The Tripurarahasya. ( Jnana Khanda ) Ed. with a Prefactory Note by Gopinath Kaviraj M. A. Rs. 0-14 No. 15-(Part II )-Do. Do. Rs. 2-4 No. 15-(Part III )-Do. Do. Rs. 1-2 No. 15-(Part IV )-Do. with Introduction, eto. by Gopi- nath Kaviraj, M. A. No. 16-The Kavya Vilasa, by Chiranjiva Bhattacharya. Ed. with Introbuction etc. by Batukanatha Sarma Sahityopadhyaya. Rs. 1-2

[ 3 ]

No. 17-The Nyara Kalika, by Bhatta Jayanta. Ed. with Introduction by M. M. Ganganatha Jha, ,M. A., D, Litt. Rs. 0-14 No. 18-(Part I)-The Goraksa Sidhanta Sangrha. Ed. with a Prefactory Note by Gopinath Kaviraj. M. A. Rs. 0-14 No. 19-(Part I)-The Prakrita Prakasa by Vararuchi with the Prakrita Sanjivani by Vasantaraja and the Subodhini by Sadanada. Ed. with Prefactory Note etc. by Batuk Nath Sarma, M. A. and Baladeva Upadhy- aya, M. A. Rs. 2-4 No. 19-(Part II) Dito Dito Rs. 2-12

No. 19-(Part III) Introduction etc. (In preparation) No. 20-The Mansa Tattva Viveka by Visvanatha Nyaya- panchanana Bhattacharya. Edited' with Introduction etc. by Jagannatha Sastri Hoshing Sahityopadhyaya, with a Foreword by Pandit Gopi Nath Kaviraja, M. Av Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 0-12 No. 21-(Part I-The Nyaya Sidhanta Mala by Jayarama Nyaya Panchanana Bhattacharya. Edited with Introduction etc: by Mangal Deva Sastri M. A., D. Phil. ( Oxon ) Librarian, Govt .. Sanskrit Library, Sara- svati Bhavana Benares. Rs. 1-0 No. 21-(Part II) Ditto Ditto Rs. 2-0 No. 22-The Dharmanubandhi Slokachaturdasi by Sri Sesa Krsna with a Commentary by Rama Pandit. Edited with Introduction etc. by Narayana Sastri Khiste Sahityacharya, Assistant Librarian, Government Sanskrit Library, Saraswati Bhavana, Benares. Rs. 1-0 No. 23-Navaratrapradipa by Nanda Pandit Dharma- dhįkari. Ed. with Introduction etc. by Vaijnatha Sastri

[ 4 ]

Varakale. Dharmasastra-Sastri, Sadholal Research Scholar, Sanskrit College, Benares wiih a Fore- word by P. Gopinath Kaviraj, M. A., Principal, Government Sanskrit College Benares. Rs. 2-0 No. 24-The Sri Ramatapiniyopanisad with the commen- . tary Called Rama Kasika in Purvatapini and Anandanidhi in Uttaratapini by Anand Vana. and Ed. with Introduction et . by Anantarama Sastri Vetala Sahityopadhyaya, Post-acharya Scholar, Govt. Ssnskrit College, Benares. with a Foreword by Pandit Gopi Nath Kaviraja, M. A. Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 3-12. No. 25-The Sapindyakalpalatika by Sadasivadeva. alias Apadeva with a Commentary by Narayana Deva. Edited with Introduction ete. by Jagannatha Sastri Hoshinga, Sahityopadhya Sadholal Research Scholar, Govt. Saaskrit College, Benares. Rs. 1-4 No. 26-The Mrigankalekha Natika by Visvanatha Deva Kavi. Edited with Introduction etc by Narayana Sastri K iste Sahityacharya. Asst. Librarian Govern- ment Sanskrit Library, Benares. Rs. 1.0 No. 27-The Vidvacharita, Panchakam by Narayana Sastri Khiste Sahityacharya, Assistant Librarian, Govt. Sanskrit College Librarv, Sarasvati Bhavana, Benares. With an Introduction by Gopinath Kavi- raja, M. A., Principal, Govt. Sanskrit College, Benares. RP. 2-0 No. 28-The Vrata Kosa by Jagannatha Sastri Hosinga Sahityopadhyaya, late Sadholal Research Scholar, Sanskrit College, Benares. With a Foreword by Principal Gopinath Kaviraja M. A., Principal, Govt. Sanskrit College Benares. Rs. 4-0 No. 29-The Vritti dipika by Mauni Sri Krsna Bhatta. Edited with Introduction etc. by Pt. Gangadhara Sastri Bharadvaja. Professor, Govt. Sanskrit College Benares. Rs. 1-2

[ 5 ]

No. 30-The Padartha Mandanam By Sri Venidatta. Edited with Introduction etc. by Pndit Gopals , Sastri Nene, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs, 0-14 No. 31-( Part I )-The Tantraratna. by Partha Sarathi Misra. Edited by M. M. Dr: Ganganatha Jha, M. A, D. Litt. Vice-Chancellor. bad University, Allahabad. Rs. 1-14 No. 32-The Tattvasara by Rakhaldasa Nyayaratna. Edited with Introduction etc. by Harihara Sastri, , Benares Hindu Universiiy, Benares Rs. 1-0 NO. 33-( Part I ) The Nyaya Kaustubha by Mahadeva Puntamkar. Edited with Introddetion etc. .bx Umesa Misra, M., A., Allahabad University, Allaha bad. Rs. 3-4. No. 34-( Part I ,The Advaita Vidyatilakam by Sri Samara. pungava Diksita. With a Commentary' by Sri Dharmayya Diksita. Rs. 1-4 Edited with Introduction, etc. by Ganapati Lal Jha, M. A .. Sadholal Research .Scholar, Govt. Sanskrit Library, Benares .. No. 35-The Dharma Vijaya Nataka by Bhudeva Sukla. Edited with Iutroduction ete: by Pandit Narayana Sastri Khiste, Asstt. Librarian, Got. Sanskri, Library, Benares. No. 36-The Ananda Kanda Champu by Mitra Misra Edited with a Foreword by Gopinath Kavinagj M. A. by Nanda Kishore. Sahtyacharya, Research Scholar. Sanskrit College, Benares .. Rs. 3-8 No. 37-The Upanidana Sutra Edited with Introduction by Dr. Mangal Deva Sastri M. A. D. Phil, Lib- rarian Govt. Sanskrit Library, Benares. Rs. 1-0 No 38-The' Kiranavali prakasa didhiti, ( Guna section ) by Raghu natha Siromanii Edited with Introduction by Pandit Badri. nath

[ 6 ]

Sastri, M. A., Lecturer in Sanskret, Lucknow University. Lucknow, Rs. 1-12: No. 39-The Rama Vijaya Maha Kavya. by Rupa Natha. Edited with Introduction by Pandit Ganapatilal Jha, M. A., Sadholal Research Scholar, Govt. Sanskrit Libraiy, Benares. Rs: 2-0 No. 4(~ Part I)-The Kalatattva Vivechan, by Raghu- natha Bhatta. With a Foreword by Principal Gopinath Kaviraj Edited with Introduction by Pandit Nanda Kianhore Sarma Sahityachrya, Research Scholar, Govt. Sanskrit Library, Benares. Rs. 4-0 No. 40-( Part II ) Disto Ditto No. 40-(Part III) Ditto Ditto ( In preparation ) No. 41-( Part I ) The Siddhanta Sarva Bhauma by Sri Munisvara. . Edited with Introduction etc. by Jyautisacharya Pandit Sri Murlidhar Thakker. Late Sadholal Research Scholar Sanskrit College, Benares. Rs. 3-0 No. 42-Bheda Siddhi. by Visvanatha Panchanan Bhatta- charya. Edited with notes etc. by Nyaya Vyakaranacharya Pandit Sri Surya Narayan Shukla, Professor Govt. Sanskrit College, Benares.

THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA STUDIES.

Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. Vol. 1- . (a) Studies in Hindu Law (1): its Evolution, by Gange- natha Jha, (b) The View Of Nyaay Vaisesika Philosophy, by Gopinath Kaviraj. (c) Nirmana Kaya, by Gopinath Kaviraj. Ps. 1.12 Vol. II- (a) Parasurama Misra alias Vani Rasala Raya. by Gopinath Kaviraj. (b) Index to Sabara's Bhasya, by the late Col. G. A. Jacob. (c) Studies in Hindu Law (12) .- its sources, by Ganga natha Jha. (d) A New Bhakti Sutra, by Gopinath Kaviraj. (e) The System of Chakras according to Goraksa . natha, by Gopinath Kaviraj, (f) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (g) Hindu Poetics, by Batuka natha Sarma. (h'A Sevanteanth Century Astrolabe, by Padmakara Dvivedi. (i) Some aspects of vira Saiva Philosophy, by Gopi- nath Kaviraj. (j) Nyaya Kusumanjali (English Translation', by Gopinath Kaviraj. (k) The Definition of Poetry, by Narayana Sastri Khiste. . (1) Sondala Upadhyaya, by Gopinath Kaviraj, Rs. 5

Vol. III -. . (a) Index to Sabara's Bhasya, by the late Col .. G. A. Jacob.

I 21

(b Studies in Hindu Law (3) :- Judical Procedure: by Ganganatha Jha. (c) Theisim in Ancient India, By Gepinath Kaviraj." (d) History and Bibliography of Nyaya Vaisesika Literature by Gopinath Kaviraj. (e Naisadha and Sri Harsa by Nilakamala Bhatta- charya. (f) Indian Dramaturgy, by P. N. Patankar. Rs. 5 Vol, IV .- (a) Studies in Hindu Law (4) :- Judicial Procedure by Ganganatha Jha. (b) History and Bibliography of Nyaya Vaisesika Literature, by Gopinath Kaviraj. (c) Analysis of the Contents of the Rigveda-Pratisa- khya, by Mangala Deva Sastri. (d) Narayana's Ganita Kaumudi, by Padmakara Dvivedi. {e) Food and drink in the Ramayanic Age, by Manmathanath Roy. (f) Satkaryavada :- Causality in Sankhya, by Gopinath Kaviraj. (g) Discinline by Consequences, by G. L. Singha. (h) History of the origin and expansion of the Aryans, by A C. Ganguly. (i) Punishments in ancient Indian Schools, by G. L. Singha. Rs. 5-0 Vol. V- (a) Ancient Home of the Aryans and their migration to India by A. C. Ganguly. (b) A Satrap Coin, by shyamlal Mehr. (c) An Estimate of the civilisation of tbe Vanaras as depicted in the Ramayana, by Manmathanatha Roy. (d) A Comparison of the Contents of the Rigveda, Vajasaneya, Taittiriya and Atharveda Pratisa- khyas, by Mangala Deva Sastri. (e) Formal Training and the Ancient Indian Thought by G. L. Sinha.

[ 3 ]

(f) History and Bibliography of Nyaya Vaisesika Literature by Gopinath Kavira. (g) A Descriptive Index to the names in Ramayana, L by Manmatha Nath Roy. (h) Notes and Quaries, [1] Virgin Worship, b/ Gopi- natha Kaviraj. Rs. 5-0 Vol. VI- (a) Index to Sabara's Bhasya, by the late Col. G. A. - - Jacob. (b) Some Aspects of the History and Doctrines of the Nathas. by Gopinath Kaviraj. (c) An Index etc. to the Ramayana, by Manmatha nath Roy. (d) Studies in Hindu Law, by M. M. Ganganatha Jha. (e) The Mimamsa manuscripts in the Govt. Sanskrit Library (Benares), by Gopinatha Kaviraj. (f) Notes and Queries, by Gopinatha Kaviraj. Rs 5-0 Vol. VII- (a) Bhamaha and his Kavyalankara, by Batuknath Sarma and Baladeva Upadhyaya. (b) Some variants in the readings of the Vaisesika Sutras, by Gopinatha Kaviraj. (c) History and Bibliography of Nyaya Vaisesika Literature,by Gopinath Kaviraj. (d) An attempt to arrive at the correct meaning of Some obscrue Vedic words, by Yitaram Joshi. (e) A com parison of the contents of the RigVeda, Vajasaneya, Taittiriya, and AtharvaVeda ( Cha turadhyayika ) Pratisakhyas, by Mangal Deva Shastri. (f) An Iudex to the Ramayana, by Manmatha Nath Roy. (g) An Index to Sabara's Bhasya, by the late Col. J. A. Jacob. (h) Gleanings from the Tantras, by Gopinath Kaviraj. (i) The date of Madhusudana Sarasvati, by Gopinatha Kaviraj.

[ 4 ]

(j) Descriptive notes on Sanskrit Manuscripts, by Gopinatha Kaviraj. (k) A Note on the meaning of the word Parardha,by Umesa Misra. Rs. 5-0

Vol. VIII- (a) Indian Philosophy, by Taraknath Sanyal, (b' An Index to the Ramayana, by Manmatha Nath Roy. (c' Index to Sabara's Bhasya, by the late Col. J. A. Jacob. (d) Hari Svami, the Commentator of Sataptha Brah- mana and the date of Skanda Svami, the Com- mentator of the Rigveda, by Mangala Deva Sastri. (e) Mysticism in Veda, by Gopinath Kaviraj. (f) The Devadasi : a brief history of the Institution, by Manmathanath Roy.

Vol. IX .- ( In progress ) (a) The Life of a Yogin, by Gopinath Kaviraj. (b) On the Antiquity of the Indian Art canons, by Haridas Mitra. (c) Prachya Vargi Karna Padhati, by Satish Chandra Guha. [d] An Index to the Ramayana, by Manmath Nath Roy.

THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVAN STUDIES ( SANSKRIT ) SARASVATALOKA Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M.A.

Kirana 1-(In progress ): . (a) Mangalam etc., by Narayana Sastri Khisre. (b) Mimansaka mata samgraha, by Haranchandra Bhattacharya. (c) S'rimad Acharya Mandana Mis'ra, by Chinna Swami . Sastri (d) Bhagavato Buddhasya Charitam Upadesas cha: by Gopinath Kaviraj. Kirana I-(Supplement) Sanskrita Kavi Parichaya (Bharavi) by Nanda Kishore Sharma.

Kirana II (In progress : (a) Sarada Prasadanam by Narayan Sastri Khiste. ! b) Chudamani Darsanam by Sasadhara Tarkachuda- mani.