1. Aatharvanopanishadah - Jibananda Vidyasagara 1892

प्राथर्व्योपनिषद:

श्रीनारायणभट्टकृतदीपिकाटीकासहिता:

पश्चितकुलपतिना

वि, ए, उपाधिधारिणा

श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येण

संस्कृता: प्रकाशिता:

द्वितीय संस्करणम्

कलिकातानगर्याम्

नारायणयन्‍ने

मुद्रिता:

सं १८४२

सूचोपनम्

विषय:

१ शिर उपनिशत् — — ९

२ गर्भोपनिशत् — — २९

३ नादविन्दूपनिशत् — — ८९

४ ब्रह्मविन्दूपनिशत् — — ८६

५ ऋततविन्दूपनिशत् — — ५२

६ ध्यानविन्दूपनिशत् — — ९९

७ तेजोविन्दूपनिशत् — — ९८

८ योगशिखोपनिशत् — — ५६

९ योगतत्त्वोपनिशत् — — ६३

१० सत्यासोपनिशत् — — ८८

११ आत्मबोधोपनिशत् — — १३३

१२ ब्रह्मविद्योपनिशत् — — ९८४

१३ कुण्डिकोपनिशत् — — १४९

१४ चूलिकोपनिशत् — — १९८

१५ अथर्वशिखोपनिशत् — — १०१

१६ ब्रह्मोपनिशत् — — १५०

१७ प्राणाग्निहोत्रोपनिशत् — — १९०

१८ नीलरुद्रोपनिशत् — — २०६

१९ कठश्रुत्युपनिशत् — — २१३

२० पिण्डोपनिशत् — — २२४

२१ आत्मोपनिशत् — — २२५

पृष्ठाः

२२ रामपूर्वतापन्युपनिषत्

२३ रामोत्तरतापन्युपनिषत्

२४ हनुमदुत्तरामोपनिषत्

२५ सर्वोপনिषत्सार:

२६ हंसोपनिषत्

२७ परमसंsoपनिषत्

२८ जाबालोपनिषत्

२९ कैवल्योपनिषत्

श्रों देवा ह वै स्वर्गलोकमार्यन्ते रुद्रमपृष्ठनं को भवानिति । सोऽब्रवीदहंमेक: प्रथममासौ-

रुद्राध्यायोऽथर्वशिर: समखण्डो ह्यथर्वशिर: । शिरो भित्त्वा यतो जातं ततोऽथर्वशिर: कृतम् ॥ योगमारूदस्य महत्पदमारुह्योमुनेदेवादिक्षतविभसभावनागम्यार्थोपदेशापेचा च स्यात्; प्रातो विप्रनिहित्तये उपदेशाय च रुद्रस्तुतिरभ्यते । किश्च योगोऽपि तत्प्रसादं विना न सिध्यति । तथा च स्मृति: ।

"न सिध्यति मदचायोगो मदौयाराधनं विना । मत्प्रसाद-विहीनानां मन्त्रिन्द्रापरचेतसाम् । पशूनां पाग्रबद्रानां योग: क्षोभाय जायते । सम्ब्ज्यानां श्रिवेनोक्रां पूजां सङ्ख्यच्य मामिकाम" ॥ इति ।

तत्प्रसादे च निविंन्नसिद्धिहेत्का ।

"युज्चीत: सततं देहि ! सर्वलोकभय शिवम् । मदग्रानासक्चितस्य तुथन्ते सर्वदेवता: ॥ तं्पां सम्पूज्य युज्चीत मत्प्रसादेन खेचरौ । अन्यथा क्रिश्चलेद्ययं न सिद्धिजन्मकोटिभि:" ॥ इति ।

"रुद्राराधनतत्पपरस्य" इति । तत्मात् रुद्राराधनस्य योगसिद्धयैकलवेनोक्कलातं सिदिविमिच्छता रुद्रोप्यवशं सेव्या इति रुद्रस्तुतिरारभ्यते, श्रों देवा इति । प्राख्याविद्याविदास्कलार्थ: 'देवा:' इन्द्रियाणि इन्द्रियादयो वा 'स्वर्ग'

वत्तोऽमि च भविष्यामि च नान्यः कश्चिन्मतो व्यतिरिक्त इति। सोऽन्तरादन्तरं प्राविशत्, दिशोऽन्तरं प्राविशत्, सोऽहं नित्यानित्यो व्यक्ताव्यक्तो ब्रह्माब्रह्माहं प्राप्नः प्रत्यक्षोऽहं दधियाश्व उदञ्चोऽहमृध्वसोऽप्स्वाहं दिशश्व प्रतिदिशश्वाहं पुमानपुमान् खियस्वाहं सावित्र्यहं गायगायंपत्यो दधियाग्निराहवनीयोऽहं गौरहं गौर्थ्यहस्तनाहं यजुरहं सामाहमश्विभ्यामिरमोऽहं क्षत्रोऽहं श्रेष्ठोऽहं वरिष्ठोऽहमपोऽहं तेजोऽहं गुह्योऽहमररथोऽहमन्नरमहं चरमहं पुष्करमहं पवित्रमहं यच्च बलिश्व पुरस्ताज्ज्योतिरित्यहमेव, सर्वेभ्यो मामेव

मच्चन्द्रविं कैलासं वा ऋषिभिरिदं तुं 'रुद्रं' आत्मानम् उमापतिं वा। 'आशौत्' वत्येन प्रथमपुरुषः। 'वत्तोऽमि' वत्येन परसैपदं । 'मः' रुद्रो मच्चन्द्रः 'अन्तरादन्तरं' गुह्यादगुह्यं प्रविष्टः 'दिगो व्यन्तरं' जातावेकवचनं, दिगां विविधम् अन्तरम् 'प्राविशत्' प्राविश्यम्, सर्वोऽपि सर्वव्यापी च बहुविधैरर्थः। 'पुमान्' नपुंसकं । 'पुष्करं' पद्मं, पुष्करं पङ्कजे ज्योतिर पयः-कारिकाराग्योः। ऋषीणां द्वैप-विधक्-तौर्थ-रोगोगान्तरेः इति विग्रहः। ऋषामेव 'सर्वे' भावाः व्योममेव, स इति सोऽहमेव सर्वात्मकौडपि व्योममेव व्योमात्मकां शुद्धामतां न जहिामात्यर्थः। व्योममब्दौकार-

स सर्वी: समा यो मां वेद स देवान् वेद सर्वांश्च वेदान् साझ्ञानपि ब्रह्म ब्राह्मणायैव गौ गोभित्रोन्न-मान् ब्राह्मणायैव हविर्हविष्पा आयतुरायुषा सदनं सत्यं धर्मेषा धर्में तपंयामि खेन तेजसा। ततो ह वै ते देवा रुद्रमपृच्छन्, ते देवा रुद्रमपश्यन्, ते देवा रुद्रमध्यायन्, ते देवा जप्यँवाइवो रुद्रं स्तुवन्ित ॥ १ ॥

तोड्यम्। तर्हि त्वमुक्तृष्ट:, ऋन्ये ऽपकृष्टा इति ब्रह्मर्षिवैषम्यं स्वात्? ननु ज्ञां सतें समा हि। 'समा:' वल्ग्या: मतो भेदकैर्विग्रहै: रहिता:, तेन मत्तोडन्यवाव्लोति कथमुत्कर्षोपकर्षसंभव इति भाव:। एकज्ञानफलमाल्म, यो मां जानाति वेदेत्यनुषज्यते; ब्रह्म ब्राह्मणऐश्वर्य-मौत्यग्रतनेन सक्स्थ भवन्ति, तदुक्तं, "विद्यासभ्यसनेनेव प्रसादयितुमर्हंसि" इति । 'गां' किलयं 'गोभि:' पुंभि:, गोशब्देन लिख्यमेव विशिष्टं न सुरभिल्मनुगतश्च जाति:। 'ब्राह्मणायेन' ब्रह्मतेजसा, 'हवि:' होमादि, 'हविषा' संस्कारकेष्ट संस्कारादिना, पितृाघायुः पुष्टाघायुणा, सत्येन 'सत्यं' सत्यवादौ, सत्यवादि-धर्मनेन वसो भवति। एवं धार्मिको धार्मिकस्य, खेनैनात यत्नेभिहेतुस्तन्या मैव तेज:। तदुक्तम्। "या या प्रकतिरद्वारा यो योग्यानन्दसुन्दरो भाव:। यद्रूप च किश्चित्प्रायं वस्तु शिवसत्तदाकार:" इति । "यदिदभूति मक्ष्यम्" इत्यादि च ॥

यो वै रुद्रः स भगवान् यश्च ब्रह्मा तस्मै वै नमोनमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यश्च विष्णुस्तस्मै वै नमोनमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यश्च स्कन्दस्तस्मै वै नमोनमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यश्चन्द्रस्तस्मै वै नमोनमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यश्चाग्निस्तस्मै वै नमोनमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यश्च वायुस्सस्मै वै नमोनमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यश्च सूर्यस्तस्मै वै नमोनमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यश्च सोमस्तस्मै वै नमोनमः

यो वै रुद्रः स भगवान् ये चाष्टौ ग्रहास्तस्मै वै नमोनमः

यो वै रुद्रः स भगवान् ये चाष्टौ प्रतिग्रहास्तस्मै वै नमो॰

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्च भूस्सस्मै वै नमोनमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्च भुवस्तस्मै वै नमोनमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्च स्वस्तस्मै वै नमोनमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्च महस्तस्मै वै नमोनमः

यो वै रुद्रः स भगवान् या च पृथिवी तस्मै वै नमोनमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्चान्तरिक्षं तस्मै वै नमोनमः

यो वै रुद्रः स भगवान् या च द्यौस्तस्मै वै नमोनमः

यो वै रुद्रः स भगवान् याश्चापस्तस्मै वै नमोनमः

'अपपश्वन्' यद्याभूतं ज्ञातवन्तः, ततो ध्यातवन्तः, तत उचैः स्तुवन्नि स्म ॥ १ ॥

ततो ब्रह्म-विष्णु-स्कन्देन्द्राग्नि-वायु-सूर्य-सोमाष्टाष्ट-प्रतिग्रह-भूर्भुवःस्वरो महः पृथिव्यन्तरिक्ष- द्यौः आपश्च ततः ज्ञाताः, ततो ध्याताः, तत उच्चैः स्तुताः

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्च तेजस्तस्मै वै नमो नमः

प्रतिग्रहं-भूर्भुवः-स्वः-पृथिव्यन्तरिच-दिवपु--तेज--आकाशं-काल-यम-मृत्युरमृत--विश्व--स्थूलं-सूक्ष्मं-शुक्लं-कृष्णं-कृत्स्नं-सत्य--सर्व-रूपैः-रेक-दिंशतरुपथैः

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्च कालस्तस्मै वै नमो नमः

प्रस्तुवन् ब्रान्त यमपथैयायानन्तरमन्तक-पथैयायोऽपि पठनीयः;

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्च यमस्तस्मै वै नमो नमः

तैर्न त्रिभक-मन्त्राच्चर-सङ्ख्यया द्वातिं-शत् पर्याया भवन्ति ॥ २ ॥

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्च मृत्युस् तस्मै वै नमो नमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्चामृतं तस्मै वै नमो नमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्चाकाशं तस्मै वै नमो नमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्च विश्वं तस्मै वै नमो नमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्च स्थूलं तस्मै वै नमो नमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्च सूक्ष्मं तस्मै वै नमो नमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्च शुक्लं तस्मै वै नमो नमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्च कृष्णां तस्मै वै नमो नमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्च कृत्स्नं तस्मै वै नमो नमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्च सत्यं तस्मै वै नमो नमः

यो वै रुद्रः स भगवान् यच्च सर्वं तस्मै वै नमोनमः ॥२॥

भूस्ते आदिमेभ्यो भवस्ते मध्येभ्यः शीर्षे विश्वरूप-पोडसि ब्रह्मैकस्थं विद्धा त्रिधा बुद्धस्वं शान्ति-

प्रतिग्रहं-भूर्भुवः-स्वः-पृथिव्यन्तरिच-दिवपु--तेज--आकाशं-काल-यम-मृत्युरमृत--विश्व--स्थूलं-सूक्ष्मं-शुक्लं-कृष्णं-कृत्स्नं-सत्य--सर्व-रूपैः-रेक-दिंशतरुपथैः

प्रस्तुवन् ब्रान्त यमपथैयायानन्तरमन्तक-पथैयायोऽपि पठनीयः;

तैर्न त्रिभक-मन्त्राच्चर-सङ्ख्यया द्वातिं-शत् पर्याया भवन्ति ॥ २ ॥

ऋतं पुष्टिस्वं हृतमहुतं त्समदत्तं सर्वैसर्वं विश्र्वमविश्र्वं ज्ञातमज्ञातं परमपरं परायास्त्वं त्वम् । ऋपामसोमममृता ऋभुमागन्ने ज्योतिरविदामदेवान् । किं नूनमस्मान् ऋषावदराति: । किमुधूतिरमृतं मर्त्यैष सोमसूर्यैपुरस्तात् सूक्ष्म: पुरुष: । सर्वं जगदितं वा एतद्वरं प्राजापत्यं सौस्यं सूक्ष्मं पुरुषं ग्राह्यमध्यायेगा भावं भावेन

ब्रह्मरूपेैषैकस्वं ; विराड्रूपेैषा स्तुतिमाह, भूरिति । 'ऋष्टि:' पादौ 'मध्यम' उदरम्, ब्रह्मरूपेैषैकस्वं 'विधा बुद्ध:' सदसदू-पैषा, 'विधा बुद्ध:' गुणवयभेदेन । 'परायास्त्वं' परमस्यनं स्थानम् । 'ऋपामसोमम' इति त्वयि हृटे सर्वं सिदृमिल्यर्थ: । 'कृषावदराति:' 'कृशवत् कृश्नन् 'अ्रराति:' ग्रनु:, ऋस्मान् प्रति न किश्चिदिल्यर्थ: । 'ध्यात्त:' हिंसायक्ष्माकं किं त्वद्भिराचितानां त्वद्रूपमापन्नानां हिंसा द्र.तदोषाभावात् ; यद्यौतासु, "हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते" इति ; ऋथवा श्रातृत्कता हिंसा त्वच्क्र-यानस्मान् न स्रशतोैत्यर्थ: । 'ग्रसृतम' श्रादेयं; 'मर्त्य' हेयश्च त्वद्राथा कतार्यैनं नो नाशौत्यर्थ: । 'सोमसूर्ये:' तेनोभयात्मक एक इत्यर्थ: । सोमसूर्ये इत्युपलच्तयां पश्चभूतानि सोमसूर्यौं यजमानश्चैत्यष्टमूर्त्तिरोष्वर: 'पुरस्तात्' पूर्वस्मां दिग्रि उदेतोैति श्रेष्ठ । सूक्ष्मो य: पुरुष: स एव 'सर्व' स्थूलं संपन्नम् ।

ननु सर्वभावापच््या किमर्थं हृष्टिं तनोतौत्यत स्वाद्, जन्मदिति । जगतां हितं 'जगदितं' 'एतद्वरं' ब्रह्म, जोवभोगापवर्गार्थं रुपया हृष्टिरिति भाव: । 'प्राजापत्यं' प्रजापतिरूपेष

सौम्य* सौम्ये न सूक्ष्मं* सूक्ष्मे या वायव्यं वायव्येन ग्रस्सात, तस्मै महाग्रासाय वै नमोनमः । हृदिस्था देवता: सर्वा हृदि प्राणा: प्रतिष्ठिता: । हृदि त्वमसि यो नित्यं तिस्रो माता: परम् सः ।। तस्योत्तरत: शिरो दचिगात: पादौ, य उत्तरत: स ञोडार:, य ञोडार: स प्राणः, य: प्राणः स

ग्रस्सात, तथा भावादिकं तेनैव रूपेण पालितं 'सौम्यं' सामो-ऽनं यद्विपेष्टाप्यायितं 'सूक्ष्मं' पुरुपं' जीवं 'ग्राह्यं' दृेहभावा-पन्नं 'अग्राह्येण' कालरूपेण ग्रस्साति स्थूलस्य मूक्ष्मेऽन्तर्भावात् । 'वायव्यं' प्राणाख्यं 'वायव्येन' वाय्वायुरूपेण 'महाग्रासाय' उत्तप्रकारेण सर्वभक्षकाय मृत्युमृत्यवे । 'हृदिस्था:' ग्रह्नःकरणवत्तिन्य; 'देवता:' इन्द्रियाधि-षातार: 'प्राणा:' वागादय: त्वं ग्रह्नतर्ग्यामिरूपेण यो हृदि त्वरमसि नमो नम इत्यन्वय:, अतणक स्वप्रे ग्रह्नःकरसै-नैव सर्वेन्द्रियव्यवहार इत्युक्ता ध्यानेन देवा उपरताः । इदानों श्वेतराख्यायिकामुपसंहृत्य स्वन रूपेणाह, तिस्रो इति । 'तिस्रो माता:' प्रकारोकार-मकारा: सर्वदेवमया: 'परस्तु' श्रह्नभावा-त्सक: 'स:' शिव: । तस्योति मातातयातो तो हृदि त्वमसौ-त्सकं, तत् सन्दृश:, कस्यां डटग्रि तस्य शिर:? कस्यां वा पादौ ? इत्यत उत्तं, 'तस्य' परस्य हृदिस्थस्य उत्तरत: शिरो भवत्ते, तेन उत्तरमार्गेण गतानां यातायातेन भवतो रुद्रमुख-दुपदेष्टलाभात्; 'दचिगात: पादौ' तेन दचिगास्मार्गगामिनां नतागते भवतः;, पादयोगेन मध्योच्लात्; य उत्तरत: स

सर्वव्यापी य: सर्वव्यापी सोऽनन्त:, योऽनन्तस्तत्तारं, यत्तारं तच्छुक्रं, यच्छुक्रं तत्सूक्ष्मं, यत् सूक्ष्मं तहैद्युतं, तहैद्युत तत् परं ब्रह्म, यत् परं ब्रह्म स एक:, य: एक: स रुद्र:, यो रुद्र: स ईशान:, य ईशान: स भगवान् महेश्वर: ॥ ३ ॥

यस्मादुच्यते श्रोत्रार:, यस्मादुच्यायैषामग्रा एव प्राणं जहीमुल्कामयति तस्मादुच्यते श्रोत्रार:। यथ कस्यादुच्यते प्राणव:, यस्मादुच्यते ज्यो:सोमाथर्वाङ्गिरसं ब्रह्म ज्योभ्य: प्राणमयति नामयति च तस्मादुच्यते ज्योति:सोमाथर्वाङ्गिरसं ब्रह्म श्रोत्रार:, स प्राण इति तथा प्रसिद्धे:; 'सर्वव्यापी' सर्वव्यापकोऽपि ब्रह्मवाचकत्वात् सोऽनन्त:, अन्यथा सर्वव्यासक्तं कथम् तर्हि नजज्ञानम् ? अत उत्तमं 'तहैद्युतं' स्वप्रकाशं 'परं ब्रह्म' सर्वोत्तमं ब्रह्म्येषामामलाभस्य तदधीनत्वात्; अत एव: अन्यात्मनस्तदपेक्षत्वेन तदनतिरेकात्। 'स:' रुद्र: 'एको रुद्र' इति मन्त्रवर्णात्, 'ईशान:' स्वतन्त्र:, अत एव 'भगवान्' पद्मैश्वर्यैश्वर्य सम्पन्न: एष 'महेश्वर:' अन्यवराधीश्वर्य्य: सर्वेऽप्येते पदे ऽत्तन्निमित्तभेदेऽप्येकार्था: समानाधिकरण्यवत् ॥३॥

प्रणावः । अथ कस्मादुच्यते सर्वव्यापी, यस्मादुच्चार्यमाणा एव यथा स्रेहेन पललपिण्डमिव शान्तकाधोतप्रतिमनुप्राप्तो व्याप्तिमत्कृत्स्नं तस्मादुच्यते सर्वव्यापी । अथ कस्मादुच्यतेऽन्नः यस्मादुच्चार्यमाणा एव तीयगूडमधस्ताच्छास्यान्तो नोपलभते तस्मादुच्यतेऽन्नः । अथ कस्मादुच्यते तारं, यस्मादुच्चार्यमाणा एव गर्भ-जन्म-व्याधि-जरामरण-संसार-महार्णावात् तारयति नयति च तस्मादुच्यते तारम् । अथ कस्मादुच्यते प्रणवं यस्मादुच्चार्यमाणा एव आनन्दते कामयति च

प्रध्येढभ्यः 'प्रणासमयति' प्रष्ठतं नम्रं करोति 'नामयति' प्रकरोति तत्न्नमिव करोति स प्रणवः, 'पललं' तिलापिष्टतस् 'पिण्डं' गुडिका, इव ग्रष्ठो वाक्यालङारे; यथा तिलपिष्टपिण्ड सर्वतः 'स्रेहेन' तैलेन व्याप्मम्, एवं पढे तन्तुमिव कार्यमत्वे 'भूतष प्रविष्ठ' तानवितानभावमापन्नं 'ग्रान्तरूपं' ब्रह्म 'उद्वार्येमाष:' वाचा प्रयुक्तः प्रतीतः एवं सर्वत्र, 'प्रणु' मनुध्य 'प्राप्त' भेदमापन्नः प्रतिमेव देहेऽन, तथा वाचकभावेन 'व्यतिषक्त' शब्दः सर्वात्मकं ब्रह्म तद्रूपेण व्याप्रोति वाचकतया वा सम्बन्धाति सर्वव्यापीत्वर्थः । एवं प्रणवस्व सर्वव्यापित्वादिकं श्रथोभेदविवक्षया दृष्टव्यम् । उद्वार्येमाषेढष्षिन 'तस' पोद्वारस्य धन्तो ब्रह्मैक्यान्नोपलभ्यते तेनानन्तः । पाध्य 'कामयते' कान्ते कान्ते ध्वनिः

तस्मादुच्यते ब्रह्म । अथ कस्मादुच्यते सूक्ष्मं, यस्मादुच्यायीमगा एव सूक्ष्मो भूत्वा शरीरार्याधितिष्ठति, सर्वाणि चाङ्गानि चाङ्गोभिरनुप्रविशति, तस्मादुच्यते सूक्ष्मम् । अथ कस्मादुच्यते वैद्युतं, यस्मादुच्यायीमाग एव व्यक्तो मरति तमसि खोतयति तस्मादुच्यते वैद्युतम् । अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म, यस्मात् परमपरं परायणास्न हृदहृद्यान्तर्ह्यति तस्मादुच्यते परं ब्रह्म । अथ कस्मादुच्यते एकं, यः सर्वान् प्राणिनं सम्भच्य सम्भच्याविजः

रूपेण व्यज्यते 'क्लामयति च' उदात्ततया उद्जारणे प्रयबाधिक्यात् शरीरं कमयुक् करोति तत् यक्नम् ; पूर्वोत्तरपदयो-रावन्तलोपः । सूक्ष्मो भूत्वा प्राजुरावस्थायामेवापि 'शरीराषि' देहावयवान् स्वहेतुप्राणाभेदेन प्रयबामेदेन ब्रह्मामेदेन वा 'अथितिष्ठति' प्रारोहति 'अभिनिर्गाति' सम्बन्धाति व्याप्नोति च सूक्ष्मम् ; तस्मात् च व्यक्तो मरति 'तमसि' भाविद्यायां 'खोतयति' तन्विरासेन ब्रह्मप्रकाशां करोति तत् वैद्युतम् 'परमपरं' सगुणं निर्गुणस्य 'परायणं' परमगति, तस्मात् परमित्यन्वयः । ब्रह्माशब्दनिमित्तमाह, हृदहृदिति । यस्मात् 'वृहत्' महत्, तस्मात् ब्रह्मेत्यन्वयः । निमित्तान्तरमाह, हृद्यतीति । 'वृहत्या' माथया 'हृंहयति' वर्षर्यति कायं, तेन 'परं ब्रह्म' पोच्यारः । यः सर्वान् प्राणान् प्राणाभिव्यत्नान् वेदान, अथंक्ने वागादीन् 'मध्यक्ष' मंञ्चकाले प्राणनि जगमञ्जल

संसरजति विसृजति तौर्थमेके ब्रजन्ति तौर्थमेके ददिश्या: प्रत्यङ् उदङ् प्राङ् ऊर्ध्वमभिव्रजन्त्येके तेषां सर्वेषामिह सङ्गति: । साकं स एको मृतेष्वजात प्रजासु तस्मादुच्यते एक: । अथ कास्मादुच्यते रुद्र:, यस्मादृषिभिरन्नायैर्भक्तैर्द्रुतमस्य रूपमुपलभ्यते तस्मादुच्यते रुद्र: । अथ कास्मादुच्यते ईशान:, य: सर्वान् देवानौशते ईशानौभिजनौभिष्व

मध्यतोऽनन्त कलया 'संसरजति' वैरोक्यभवति, सवन्तु मज्ज: वाचा विरूपनित्ययेऽति लिख्यात्, नित्यं विद्यमानमिति स्मृतेऽपि, पुन: सृष्ट्यनायां विरज्यति चेति कार्यकारणयोरमेदात्। स्रदा-दिवदेक:, ऋत एव "कते तु प्रथवो वेद:" इत्यादुपनिषदम्। कारणत्वेनैक्यम् उद्दा फलत्वेनापि ऐक्यं मन्त्रेऽपि, तौर्थ-मृति। 'तौर्थम्' उपाय: तद्ज्ञानानुष्ठानम्; दिक्चतुष्कग्रहणं तद्वानात्लोपलचणार्थं नानाभर्गे: शस्प्युपायै: सर्वेषां 'हृद्' ईंक्ष्वरे 'सङ्गति:' फलत्वेन प्राप्ति: । 'साकं स हैव स: 'एको भूत:' सिद्ध: 'चरति' रक्श्या प्रवर्तंतेऽपचर्यति वा प्रजानाम-प्रभवकं-विपाकम्; तदुक्तं कविभि:, "बहुधाप्यागमैर्भिन्ना: पन्यान: सिसृक्षेतव: । त्वयेव निपतत्योगा ज्ञाझवीया द्वार्णवेऽपि" ॥ इति । वाच्यधर्मेषु गचको व्यवक्रियते । 'ऋषिभि:' प्राणिभि: दृश्यते ऋति रुद्र: । 'द्रुतम्' द्रेक्षे हृदित ईश्यान:, ईक्षते एभिरिति द्रेक्षिन्य: ताभि:, देवान् स्वेच्छया नियुनक्ति प्रजा-तां विनियोगासभवात, जननौभिष्व युक्तिभि:' जरद्यन्ति

शक्तिभिः। चाभिच्चा घूर ! इन्द्र ! तुमः चदुग्धा दूव घेनवः। ईशानमस्य जगतः स्वर्दृशमौशानमिन्द्रतस्युष इति तस्मादुच्यते ईशानः। ऋथ कसमादुच्यते भगवान् महेश्वरः, यस्माज्ज्ञानेन भजत्यनुग्राह्हाति च वाचं संसृजति विस्तृजति च सर्वान् भावान् परित्यज्यात्मज्ञानेन योगैश्वर्येण महति महीयते तस्मादुच्यते भगवान् महेश्वरः, तदेतदुद्रदुचरितम् ॥ ४ ॥

ईशते । ईशानत्वे मन्त्रसङ्ङतिमाह, प्रभवति । हे 'घूर !' इन्द्र ! परमेश्वर ! 'त्वा' लावम् 'शभि' शभितो तुमः' शाभिमुख्येन स्तुतिशयेन स्तुमः, 'चदुग्धा:' दुग्धराहिता: पयोधयिनो वत्सा: 'दूव घेनव:' दोह्रौ: गा दव स्तुवन्ति, दितीयार्थे प्राथमा ; 'चदुग्धा:' प्रसूता: 'धेनव:' गावो वत्सानिवेति न व्याख्यातम्, स्तेहसाम्येड्युपासकस्य माहता, उपास्यस्य वत्सतेति झोनोपमादोष-प्रसङ्ङात् । 'जगत:' जड्मस्य 'तस्युष:' स्वावरस्य ईशानम्, स्वादरार्थं पुनः प्रयोगः, 'स्व ईशं' दिव्यदृष्टिम् । 'भक्ता' भजनकर्त्तारं, तसैवार्थो ज्ञानेनेति; यत्ना 'भक्ता:' भक्तान् ज्ञानेन 'भजति' सेवते अनुगृह्णाति चेति भग, शब्दार्थ:, 'वाचं' वेदाख्यां संसृजति बह्नादिमुखे विस्तृजति स्वमुखादिति वान् शब्दार्थ: । महेश्वरशब्दार्थमाह, यद्रति । 'भावान्' विषयान् 'परित्यज्य' त्याजयिला वेदमुपदिश्य तदर्थबोधनद्वारा विषय-वैराग्यसुत्पाद्य शभ्रिकारीणं कृत्वा दत्तेन आत्मज्ञानेऽनुसङ्कल्पयैव साक्षाद्योग-निष्ठौभयैक्यक्ष्ष्षणां तानू

एको ह देवः प्रदिशोनुसर्वाः पूर्वो ह जातः स उ गर्भे ऽन्तः । स एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति सर्वतोमुखः ॥

'मुख्ति' पूजयति ; तेन परानुगृदृशे च 'मत्कोयते' मडिमानं याति जगदिख्यातयथा भवति ; तेन भगवान् मच्छेश्वरः, 'ब्रच्चरसायेन निब्रूयात्' इति न्यायेनैव निर्वचनम् । नतु परब्रह्मपर्यायादारभ्य उच्चावचेयमाषा एवेति कस्मादुक्तम् ? व्रत श्राह, तदेवबुद्ध्रुद्रचरितमिति। नाम-नामिनोरैक्यबोधनायोऽडारोपक्रमष्ष श्रादित श्रारभ्य रुद्रस्यैवेतद्विन्तमित्यर्थः ॥ ८ ॥

देवस्य प्रतिज्ञातमैक्यमुपपादयितुं साधनानि च वस्तुमवयवशः प्रपञ्चस्योपासना: पृथक् फलानि प्रतिपाद्य देवभक्तिप्रधानेन ज्ञानेनैव परमपुरुषार्थ-सिद्धिरिति प्रतिपादयितुं श्रोतृखड श्राभ्यते, एको ह देव इति । एक एव देवः सर्वा दिशः 'प्रदिश:' सर्वैदिक रूपो भवः ; दिग्दशांशां च तत्स्वस्तूनामभ्युपलच्यतेम् । नतु कथमेकस्यानेकत्वसम्भवः ? इत्याशङ्क्य सर्वेष्ष्यं भगवतः किं किं रूपं न सम्भवति ? इत्याशयेन परिहरति, पूर्वों हेतु । पूर्वः 'स उ' स एव 'गर्भे' जगतो मध्यावकाशां, त्युपाधिना कालविरोधं परिहरति, स एव 'अन्तोडपि' सर्वान्ते वर्तमानोडपि । स एव उत्पत्त्युपाधिना कालविरोधं परिहरति, स एवेति । नतु कथमध्यानुभवः ? दत्याग्याह, प्रत्यङ्ङ्डिति । हे 'जना:' !

एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्मै य इमाँल्लोकानीशत ईशानौभिः । प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति सञ्चुकोचान्तकाले संसृज्य विश्वा भुवनानि गोपा ।।

ग्रादात्-स्त्री-गोपाला: ! सर्वजनौनमनुभवं पश्यर्तेति श्रुतेवचः ; किं तत् ? 'सर्वतोमुख:' ग्रादित्यवत् सर्वेषां समुखः, 'प्रत्यङ्' ऋवस्थाच्चयाद्युभूयमानाहमप्रत्ययवेद्यात्मकरुपेण, तर्ह्यति यः, स ईशः । हितोयगस्यमपि निषेधति, एक इति । स द्वितीयमैच्छदिति श्रुते: प्राप्तां सहायापेचां निषेधति, न द्वितीयाय तस्थाविति । तत्रु लोभामात्र', हितोय-चेतनाभावादेको दृश्यते श्रुते: ; 'सञ्चुकोच' इति 'ग्रन्तकाले' प्रयायकाले सङ्कुच्य ऋतवान्, 'संसृज्य' व्याप । नतु बहवः परोक्ष्वेतना दृश्यन्ते; एकलवतु इश्वरेपेच्चमेवेयत ग्राह, यो योनि योनिसिमिति । सर्वे जोवा व्यवहरन्तोति श्रुते:, विश्वकृतिद्ध इव ततः भिन्न एव इति भावः । ज्ञानप्रतियवत् क्रियायक्तिररप्येकवैवावस्थोत्याद, सर्वमिति । सर्वे 'सच्चराति' प्रविशति 'विचरति' नान। गच्छ्ति च, 'येन' आकिंता तयर्थे:। सर्वगणै: समप्तः स एक सेव

यो योनिं योनिमधितिष्ठत्येको येनेदं सर्व विचरति सर्वम् । तमौशानं वरदं देवमीड्यं निचाय्येमां शान्तिमलयन्तमेति ।।

चमां हिल्वा हेतुजालस्य मूलं बुद्धया सस्दितं स्थापयित्वा तु रुद्रे । रुद्रमेकत्वेनाहुः ॥

इत्याह, तत्रिति । 'वरदं' सकामानामप्युपाश्यं 'देवं' स्वतो दृशारम् 'दृंढं' स्तुल्यं वेदानां 'निचाय्य' नितरां सर्वभावेन पूजयित्वा 'इमाम्' इहिरावस्थामेव 'प्रत्नन्तग्रान्ति' कैवल्याख्याम् एति ।

शाश्वतं वै पुराणामिषमूर्जेया पशवोडनुनामयन्तं मत्युपाशान् । तदतेनात्मनत्रेतेनार्धंचतुर्थेन

तत्प्राप्यनत्तरझोपायानाह, चरमामिति । 'हेतुजालस्य' हेतुवाद-कल्पना-समूहमस्य 'मूलं' कारणमभूतां 'चमां' भूमिम्, अग्रिविवेकडष्टिलचयां 'हिल्वा' त्यक्त्वा 'बुद्धया' निपुणाधिया 'सचितं' स्वीकृतं वस्तु रुद्रे 'स्थापयित्वा' समर्प्ये "तत् कुरुष्व मदपेंषम्" इत्युक्त्वात्, रुद्रमेव 'एकत्वम्' एकभावमेकारसमेति इत्यनुषण्कः; 'आहुः' इति शाङ्कुराचार्याण इत्यर्थः। कौद्रं कद्रं ? 'शाश्वतं' सर्वकालव्यापिनं, 'पुराणं' पुराणि नवं न कदाचिल्लीनम्, 'इषम्' शनम्, 'ऊर्जे' बलेच सह 'पशवः' हितौष्यायें प्रथमा, पशून् 'अनुनामयन्तम्' श्राधीनीकुर्वन्तं भक्तेभ्योऽर्पयन्तमिति यावत्; मृख्युपाशान् नामयन्तं न्यक्कुर्वन्तं तेम्यो मोचयन्तर्माति यावत, भक्तिमुक्तिप्रदमिल्यर्थः ।

ददानों प्रणववस्य मात्राभेदेन ध्यानमेदस्य फलाच्च वच्तुं प्रथमं प्राथान्यात् चतुर्थमावस्य तथा फलमाह, तदतेनात्म-

ददानों प्रणववस्य मात्राभेदेन ध्यानमेदस्य फलाच्च वच्तुं प्रथमं प्राथान्यात् चतुर्थमावस्य तथा फलमाह, तदतेनात्म-

नत्रिति । 'तत्' तन्मातृ पूर्वोक्तप्रकारात् 'एतेन' प्रणवेन 'आत्मन्' आत्मनि 'एतेन' प्राणतेन भागतेन शास्मप्रतिपाद्-

नत्रिति । 'तत्' तन्मातृ पूर्वोक्तप्रकारात् 'एतेन' प्रणवेन 'आत्मन्' आत्मनि 'एतेन' प्राणतेन भागतेन शास्मप्रतिपाद्-

मात्रेषा शान्तिं संसृजति पशुपाशविमोचनायां या सा प्रथमा माता ब्रह्मदेवत्या रक्ता वर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेद्ब्रह्मापदम्। या सा द्वितौया माता विष्णुदेवत्या कृष्णा वर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेद्विष्णोः पदम्। या सा तृतीयां माता ईशानदेवत्या कपिला वर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेदैशानं पदम्। या सार्धचतुर्थी माता सर्वदेवत्याsव्यक्तत्नोभूता खं विचरति शुद्धस्फाटिकसदृशा वर्णेन यस्तां ध्यायते नित्यं स गच्छेत्परमानन्दमयम्। तदेतदुपासौत मुनयो

कैन, ऋषिभिः चतुर्थी माता यस्य तेन प्रोड़ारेण शान्तिं संसृजति ईश्वरः ; तथा, पशुपाश-विमोचन-ग्रामिताहारा कर्मपाग्रहाणिन् करोति। प्रत्येकमातृषु फलमाह, या सन्ति। ‘प्रथमा’ प्रकाररूपा श्रद्वेचतुर्थी माता, चतुर्थी श्रद्वेरूपा मातेल्यर्थे; ‘सर्वदेवत्या’ ब्रह्म-विष्णु-रुद्र-देवत्या ‘अव्यक्तत्नोभूता’ अव्यक्तलक्ष्मीकान्तं अव्यक्तत्नोमूता वर्णैरुपेक्षान्तर्व्या ‘खं’ सूर्यादीनं प्रविचरति। ‘शुद्धा’ इति विशुद्धस्फटिकात्मकत्वात् पद्मनाभकं सहसदलं पद्ममिति प्रसिद्धम्। तदुक्तं, “मूर्ध्नि प्रतिष्ठितं पद्मं सहसदलसंयुतम्” इति; प्रोड़ग्रदलं वा। तदिति। ‘तत्’ तस्मात् कारणात् ‘एतत्’ पद्मनाभकं पदं चतुर्थमातृदाहार उपास्ये। तथ्य पद्मानतरवैभवं माह,

वाङ्वदन्ति न तस्य ग्रहणायं पन्या विहित उत्तरेया येन देवा यान्ति येन पितरो येन ऋषय: परमपरं परायणञ्चेति ॥ बालाग्रमात्रं हृदयस्य मध्ये विश्वं देवं जातरूपं वरीयम् ।

मुनयो वाङ्वदन्तोति । 'वाक्' श्राधोमुखं, यच्च ति: 'श्रवाड्मुखवशमसुज्झु व्रह्मस्तस्मिन् यथो निहितं विश्चरूपम्' इति । याज्ञवल्क्योऽपि । 'श्रोत्राद्धृदयसंघातं शिर:' पद्माद्धोमुखात् । निगेल्यासृतधाराभिः' इति । विशेषान्तरमाह, न तस्य ग्रहणामिति । ऋज्वाते श्रने- नेति 'ग्रहणां' नालं, तत् यस नास्ति, श्राधोमुखस्य तस्य मूर्धोपरि नालवदर्शनात् । पतत् भित्त्वा ये यान्ति, तेषां गतिमाह, श्रयमिति । 'अयं पन्या:' श्रोज्झारोपासन-लचणया:, ज्ञानरहित-कर्मोपासनैन गच्छन्ति । ये न पितर इति पाठे, ये पितर:, ते उत्तरेया पद्या न गच्छन्तोत्यर्थः । नेष्टापूर्तेमातृकारिषां ज्ञानरहितानामुत्तरेया पद्या गतिरस्ति । श्रथवा 'पितर:' पितृमार्गाधिपा: कव्यबालादय:, तेषां हि ज्ञानविलुतरमागे एव; तद्र्वापि विशेषः, केचित् परमेव यान्ति; यथुचम् । "ब्रह्मणा सह ते सर्वे सुच्यन्ते" इति । केचित् 'परं' ब्रह्मलोकादि, येभामसति ज्ञानप- रिपाके कल्पान्तरे पुनर्जन्म भवति । केचित् 'परायणं'

तमात्मसं ये तु पश्यन्ति धीराः तेषां शान्तिर्भवति नेतरेषाम् । यस्मिन् क्रोधं याच्च हृष्यां चमाच्- छमं हित्वा हेतुजालस्य मूलम् । बुद्धा सन्तिंं स्थापयित्वा तु रुद्रे रुद्रमेकत्वमादधुः ॥

वैकुंठ-कैलासादि । तत्र के परमेव यान्ति ? इत्यपेच्छायामाह, बालाग्रमात्राविमति । दुलंच्च्यतेन सूक्ष्मतयोक्किः, हृदयस्य मध्ये गद्यते 'विश्वं' जातद्रव्याभिमानिनं 'देवं' द्योतनात्मकं 'जातरूपं' सुवर्णरूप्यं, जातरूपं जगद् यस्यादिति, 'वरेभ्यं' वरगौयम् 'आत्मसं' बुद्धिप्रकाशकं 'शान्तिः' मुक्तिः, इतरेषां तदनभिज्ञानात् । इतरेपामप्राप्ते हेतुं त्याजयितुमाह, यस्मिन्निति । यस्मिन्न् विपयनिर्देशः, क्रोधविषयं क्रोधस्य 'चित्त्वा' विक्षेप्य- त्स्थैः, या च हृष्याविषया ताच्च हृष्यां चित्त्वा, चमाग्रहणं सर्वसाधनोपलञ्चनं, लब्ये तत्वे साधनान्यपि चेत्तव्यर्थः, “येन त्यजति सन्न्यजौ” इत्युक्तेः । 'हेतुजालस्य' विकलपराशेः मूलभूतां 'चमां' भूमिम् श्रविवेकटस्थच चित्त्वा 'बुद्धा' ब्रह्मार्पणधिया मग्निलं विवेकदृशा रुद्रे स्थापयित्वा समप्यं “यज्जुहोति यदश्रासि” इत्यादि स्मृतेः । ननु विष्णो ब्रह्मणा चेति वक्तव्ये रुद्रे इति किमर्थ- मुच्यते ? इत्याग्रह्याद, रुद्रमिति । रुद्रम् एकत्वमापनं ग्राहुराचार्याः इत्यपेच्छितम् । श्रायं भावः । भगवच्छब्दवाच्यो

रुद्रो हि शाश्वतेन वै पुराणेनेषमूर्जंया तपसा नियन्तानिरिति भस्म वायुरिति भस्म जलमिति भस्म स्थलमिति भस्म व्योममिति भस्म सर्वं ह वा इदं भस्म मन एतानि चक्षूंषि यस्माद् व्रतमिदं पाशुपतं यत्स्म नाझानि संप्ष- श्चित् तस्माद् ब्रह्म तदेतत् पाशुपतं पशुपाशवि- मोचनाय ॥ ५॥

महेश्वर एव शुद्धं ब्रह्म, स एव स्वमहिमा चित्तैष्यंगा- नीभान रूपाणि चापत्र ददौ । रुद्रो हीन्ते । 'शाश्वतनं' श्रनर्वाच्छदेन 'पुराणेन' श्रपरिणामिना 'ऊर्ज्जेन' ऐश्वर्येण तपसा च रुद्ररूपम् 'इदम्' श्रदनं भूतजातं नियन्ता, “तन् न लोकैति” पञ्चैनिपेधः । सर्वभूतजातं नियच्यदति ऐश्वर्ये- तपसोः शाश्वतं रुद्रस्य दम्यावयत्वात्, तथा हि । “ज्ञानं विरागतैश्वर्यं तपः शौचं जपमा धृतिः । सृष्टृत्वमात्मसाक्ष्यो ह्याधिष्ठाहलत्वमेव वा । श्रव्ययानि दर्शेतानि नित्यं तिष्ठन्ति श्रद्धरः” इति ॥ इति ॥ भस्माधारण्यमोश्वरस्य प्रसिद्धम् । तदयथा, भस्म लीलया धृतं नायासकारि, तथा जगदपौति वक्तुमग्न्यादीनां भस्मोप- ममाह, श्रग्निरित्यादि । विश्वं भस्मविप्रेपेण धृत- मिल्यर्थः । 'स्थलं' प्रथिवी 'सर्वं' श्राकाशादिकमपि 'इदं' जगत् 'चक्षूंषि' इन्द्रियांपि । ननु किमर्थममझलं भस्म दधाति ? व्रत ग्राह पशुपतेः रुद्रश्वेदं व्रतम्; यस्मादिति । यदपि पुर्णकामस्य न च

योऽन्नौ रुद्रो योडप्सुन्नतयेऽोषधीर्वीरुध आाविवेश । य इमा विश्‍वा भुवनानि चकृपे तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु यवे । यो रुद्रोऽन्नौ यो रुद्रोऽप्सुन्नतयेरो रुद्र ओषधीर्वीरुध आाविवेश । यो रुद्र इमा विश्‍वा भुवनानि चकृपे तस्मै रुद्राय नमो नमः । यो रुद्रोऽप्सु, यो रुद्र ओषधीषु यो रुद्रो वनस्पतिषु । येन रुद्रेण जगडूण्ं धारितं पृथिव्यै

व्रतेनापि, प्रयोजनं तथापि भक्तानुग्रहायैव, न तु मया कृते भक्ता ग्रपि तथा कुध्यति ; 'यत्' यस्मात् भस्म नाऽऽनु मन्त्रैरदिति, व्रतं पशुपतिना प्रोक्तं पशुपतौंतना ऋषतया भस्म. तस्मात् ब्रह्माद्यैर्यमिति श्रुति: । फलमाह, तदिति । 'पशूनां' व्रतं ; भस्मधारणविधि: फलविशेषस्य कालाग्निरुद्रोपनिषद् दृष्ट्या: ॥ ५ ॥

अग्रन्यादीनां रुद्ररूपतया रुद्रस्य चाग्निरूपतया श्रग्रन्या- धिकरणतया च नमस्कृतं मन्त्रदयमाह्नातं योऽन्नौ रुद्र इत्यादि प्रकृत्यन्तः पादमव्यय इति प्रकृतिभाव:, 'श्रोषधी:' वौद्धाद्या: 'वीरुध:' गुल्मा: ; एकैकग्रहणं प्रदर्शनार्थम् । 'विश्‍टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्' इति स्मृते: । 'या या प्रकृतिहदारा यो योऽप्यानन्दसुन्दरां भाव: । यदपि च किश्चित्रमपोयं वस्तु शिवस्तत्तदाकार:' इति च स्मृते: । 'इमा:' इमानि विश्‍वा'नि 'चकृपे' कार:वान्; पृथिव्यै

विधा विधा धर्ता धारिता नागा येडनरिच्चे तस्मै कद्राय वै नमोनमः ।

विधा विधा धर्ता धारितेति । ऋतता सत्यासत्या धारा मतौ पृथिवो विधा विधा प्रेषरुपेण दिगजरुपेण राजन्यरूपेण च वारिता हृता । प्रेषणाकरुपेण हृता इत्थं पत्नील्येव नागरुपेण तिष्ठतौति यद्धा स्वादत ग्राह, नागा इति ।

मूर्धानमस्य संशृण्वाथर्वा हृदयस्य यत् ।

तदुक्तं । “नमोऽस्तु सर्पेभ्यो ये के च पृथिवोमनु ।

मस्तिष्काटूर्धः प्रियल्यवमानोडधिशीर्षंतः ॥

ये अन्तरिच्चे ये दिवि तेभ्यः सर्वेभ्यो नमः” । इति ।

तथा ऋथर्वणः शिरो देवकोशः समुज्जितः ।

‘नागा:’ दिगजा वा, तेऽप्यन्तरिच्छस्था दन्तैः पृथिवीं बिझति ।

तत् प्रायोडभिरक्षति शिरोडन्त मथो मनः ॥

इददानौमथवंग्रिरसोडस्य ग्रन्थस्योत्तरपात्त् प्रकारमाह, मूर्धा-नमिति । ‘ऋथर्वा’ ऋथर्वणः-गरौराधिष्ठाता ‘पवमानः’ वायु: प्राणः ‘अस्य’ ऋथर्वणो मुनेः मूर्धानं ‘संशृण्व’ संगौथ्ये विदार्ये ‘मस्तिष्कात्’ मस्तकात् जड्ः: सन् यदस्य ‘हृदयं’ हृदिस्थं ग्रन्यरूपं तत् ‘श्रोषंत:’ प्राधिश्रोषि ‘प्रेरयत’ प्रेरित-वान् । तद्वेति ।

‘ऋथर्वोषंतः’, गिर जड्ःयंतः, यस्मात् प्राणेन प्रेरितं, ‘तत्’ तस्मात् ‘वै’ निश्चितं ऋथर्वणः ‘शिर:’ पतत् ग्रन्यरूपं ‘देवकोश:’ देवानामिन्द्रादीनां कोशो निधि:

‘समुज्जित:’ सुरचितः । तद्ग्रन्यरूपमूढूतं सत् केन रक्षितम् ? अथ माछ, तत् प्राण इति ।

‘तत् शिर:’,

न च दिवो देवजनेन गुप्ता न चान्तरिद्राश्च न च भूम इमा: । यस्याम्ब्रिद सर्वमातिप्रातं तम्मादन्यं न परं किश्च नास्ति ॥ न तम्मात्पूर्वं न परं तदस्ति न भूतं नोत भव्यं यदासौत् ।

ऋथर्वेशिर: प्राणोऽभिरच्यत इति प्राणाधौनत्वादध्ययनस्य, प्राणस्य अमृताधौनत्वात्प्रातरध्यामिरच्यत । तर्हि श्रुते: कर्माधौन इत्यत आह, मन इति । ‘मनसा मनस्यभिम्न्वान-धौयेयेयाधौत’ इति श्रुते: मनोड्प्यभिरच्यत । यं देवमेषोपनिषत् स्तौति, तस्योपनिषदुत्पत्तिप्रकार-कथ-नेन महत्त्वमुन्ना प्रकटान् तदेव स्तवनमनुसन्धत्ते न चेति । देवादीनां नवत्वं गुणसङ्ख्येयं दृष्टव्यम्; तथथा, त्रील्लोका: सात्त्विक-राजस-तामस-मेदेन त्रिधा; त्रिविधोऽपि प्रत्येकं सङ्ख्येय नवधा; एवमन्तरिच्चं भूयोऽप्य । यदा जङ्गमोपस्थावरङ्गडल्वात् इतरयोरपि तथा सङ्ख्याडा: कल्प्राडा: । ‘देव-जनैन’ देवजनकेन, प्रथवा, देवा: 'जना:' सेवका यस्य तेन कद्रेपा 'गुप्ता' गोपिता रचिता। भूम इमा इति क्रान्तसो वणेलोप:, भूमय इमा: गुप्ता इति । न च केवलं गुप्ता:, किन्तु व्यासा अपि ह्याद्र, यस्मिन्निति । श्रोतं प्रोतम् तन्तु-ख्विव पट आातत प्रततस्य जडं तन्तुभिरावयवं तिर्येक् तन्तुभि: प्रवयणं 'यद्रात्' देवात् न ह्यन्यत् 'परं' भिद्यमाक्त देवमध्यातत्स्यात् नास्त्यमतुल्यं, 'परम्' उत्कृष्टं वा नाक्षो-

सहस्रपादेकमूर्धा व्यासं स एवेदमग्रौवाच्चि भूतम् ॥

तथ्यः। वच्नैमानव्यासिमूला भूतभविष्यतोरपि व्यासिमाह, न तु व्यादिशति। यत् भूतं भव्यं वा शक्ति तदपि तस्मात् पूर्वं परद्य नासोत् न भविष्यति च इत्यपि बोधयम्।

अच्चरात् सञ्ज्ञायते कालः कालाद् व्यापक उच्यते ॥ व्यापको हि भगवान् रुद्रो भोगायमानो यदा प्रेते रुद्रास्तदा संहार्यते प्रजा:। उच्चकिसते तमो भवति, तमस ग्रापोडम्वडुल्या मथिते

नव्चकेन कथमनेकं व्याप्तम् ? अ्रत श्राह, सहस्रेति । सहस्रपात् कायैरहपेणा 'एकमूर्धा' कारणाहपेणा सहस्रपाद्च्चासावेकमूर्धा च सहस्रपादेकमूर्धा तेन व्यासिमदंम्; कार्गेन कार्यैव्यासिमृदादौ प्रसिद्धा; न केवलं तिलतैल-दधि-मपिंरादिवत् व्यासिमात्रम्; किन्तु स एवातिषयेन श्राह्म-ग्रोति, 'ग्रावरौवत्ति' सर्वांशेन व्याप्रोति; न तु खलु चक्रा-दिवत् ततोडन्यत् किंचिदस्ति । 'अच्चरात्' सूक्ष्मात् 'काल:' नननोमके ईड्शरे मति 'तम:' प्रज्ञानं प्रदृत्तं भवति,

'सदृर्षण' हन्वधिप: वेदादियवहारानिमित्तभूतः सञ्जायते, 'कालादग्रापक उच्यते' मति काले व्याप्य व्यापक मज्ञां लभते ; 'भोगायमान:' सर्पग्रौरामिव सर्वंतः सर्छिष्य यदा 'प्रेते' उपरतक्रियो भवति, तदा 'संहार्यते' संहर्सो भवतौल्यर्थः ।

सम्प्रति स्पष्टिमाह, उच्चकिसते इति । 'उच्चकिसते' कार्ये-नननोमके ईड्शरे मति 'तम:' प्रज्ञानं प्रदृत्तं भवति,

मथितं शिशिरे शिशिरं मध्यमाने फेनं भवति, फेनाद्रडं भवत्याडाट् ब्रह्मा भवति, ब्रह्मणो वायु:, वायोरोङ्कार:, ङ्कारात् सावित्री, सावित्र्या गायत्री, गायत्र्या लोका भवन्ति । ऋच्ययन्ति तप: सत्यं मधु चरन्ति यत् ध्रुवम् ।

तमस: श्राकाशादिकमेग श्राप:; श्राप:, श्रग्रजुल्या 'मथिते' मथने ऋते सति तॄमिव जायते। तत: 'शिशिरे' विलस्खे मति 'शिशिरं' शोतं भवति; शोतार्था: श्रद्रा: विलस्बार्था श्रपि भवन्ति, यथा, शोतकोटय: विलम्बकारिण: मस्यते । श्रथ वा, 'शिशिरे' वायौ वार्ति शिशिरं भवत्यर्थ:। श्रग्रतलं सत् पुनर्मध्यमानं फेनो भवति, फेनात् काबेन श्रडं भवति, 'ब्रह्मा' प्रजापति:; 'वायु:' प्राणाख्य:, 'मारुतसूत्रास चरन् मन्त्रं जनयति स्वरम्' इत्युक्त:। वायोरोङ्कार:, ङ्कारात् 'सावित्री' गायत्रा: पूर्वावस्था व्याक्हलाख्या, 'प्रश्वादच्वरतयाद्रहतिवयम्' इत्युक्त:। 'गायनौ' तत्पदा-दिका, 'गायत्रा:' वैदतयधारा तयो लोका भवन्ति ।ऋच्य-यन्ति लोका: बुधा:, कुत:? यतो लोक: तप: सत्यं यच्च ध्रुवं 'मधु' मोदाख्यं तत् चरन्ति। श्ररौरसाध्यत्वात् यत: सुपुंसिवजादातत्न निवर्त्तते, श्रत एव ईश्वरस्य जीवाज्जीवान्-ग्रह्हाय दृष्टिनिर्मोक्षामति। किं तत् परमं तप:? इत्याह, श्राप इति। तप:साधन-त्वादयं मन्त्रस्सप इत्युक्त:; तस्मात् प्रयत्नेन प्राणायामो-ध्याननिरोधै:, इति भाव:। 'तप:सत्यं' लोकाख्यं ध्रुवं

एतद्‌ वै परमं तपः । ऽऽपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः खरोऽं नम इति ॥ ६ ॥

ये इदं मन्थवाशिरो ब्राह्मणंखोऽधीते, ऽश्रोत्रियो भवति, ऽनुपनीतो उपनीतो भवति, सोऽग्निपूतो भवति, स वायुपूतो भवति, स सूर्य्यपूतो भवति, स सोमपूतो भवति, स सत्यपूतो भवति, स सर्वैर्वेदैर्विज्ञातो भवति, स सर्वैरनुष्ठातो भवति, स सर्वेषु तीर्थेषु स्नातो भवति 'वरान्ने' प्रस्तुतान्त, 'लोकाः' भूरादयः ; तान् तान्वीयन्ति ; एतत् 'चिह्न' यस्यात् परमं 'तपः' तपःफलं गायताम्श्रिरः साध्यस्मिति चार्थः । सम्प्रत्यध्ययनफलमाह, य इदमथर्वशिर इति । 'ब्राह्मणः' इति वचनात् उपनीतस्यापि नतियादेरोंधिकार इति गम्यते, मुख्यत्वावबोधनाय वा ब्राह्मण्यग्रहणम् । श्राधौते इति, ऽर्थबोधपर्यन्तमध्ययनं पाठमात्रस्य निन्दास्पति: । न चाव्यायासेन कथं बहुयत्नसाध्या फलं स्यादिति श्रः न श्राप्यायासेनाऽप्यस्यतादृशमहाह्मि-जनकत्वादिदर्शनात्, वसुंधरा मर्थानुयोगायोगात् ॥ ६ ॥

भर्वति, तेन सर्वैः ऋतुभिरिष्टं भर्वति, गायत्र्या: षष्टिसहस्राणि जप्त्वानि भर्वन्ति, इतिहांस-पुराणां शतसहस्राणि जप्त्वानि भर्वन्ति। प्रकावानामयुक्तं जपं भर्वति। स चक्षुष: पड्क्तिं पुनाति। श्रास्पमातृ पुरुषयुगान् पुनातीयाह भगवानथर्वशिर:, सकृज्जप्त्वैव शुचि: स पूत: कर्मभ्यो भर्वति। द्वितीयं जप्त्वा गयाधिपत्यमवाप्नोति। तृतीयं जप्त्वैवमेवानुप्रविशत्योँ सत्यमों सत्यम् सत्यम्। इत्यथर्ववेदे शिर उपनिषत् समापा॥ १ ॥

चेतनत्वादनुध्यानं सभर्वति। 'पुरुषयुगान' पिडपचतुयान् मातृपचतुयांश्। समास्पमातृ पुरुषादात्मानमभिध्याय पुनातीत्याह 'भगवान्' श्रथर्वां। सकृज्जपादिपाठस्य फलमाह, श्रथर्वशिर इति। 'एवमेव श्रनुप्रविशति' इति विशेषमपश्यन् सामान्यमेव प्रविशति, तत् सामानयरुपं ब्रह्मैव, मोक्षं यातोत्यर्थ:। यदा, 'ए:' विष्णु: 'व:' शिव:, तयो: समाहार: 'एवं' हरि-हर सरूपं, तदेव श्रनुप्रविशतोति; 'एविष्णुरेव महेश्रर' इति चैक-श्वरनिवृंरश:। हरेःपास्या हरिप्राप्ति:, श्रविधैक-मूत्ति-लाव्तयोरिति। किं तत्सामान्यरूपम्? यदनुप्रविशतौत्या पेच्छायामाष, भवत्योमिति। श्राज्ञानवाच्य' सत्योमत्यर्थ:, हरिहररुपसम्पत-

ॐ पञ्चात्मकं पञ्चसु वर्त्तमानं पञ्चप्राणां पड्गुणयोगयुक्तम्‌ । तं सम्प्रधातुं विमलं द्वियोनीं चतुर्विंशाधारमयं शरीरम्‌ ॥

द्वयवाच्यं भवति, एकवाच्यं वा प्रोङ्कारवाच्यं सत्यमेव, साधनान्तरं विनैव ग्रनुप्रविश्रतौति । दिङ्मात्र: समासार्था । नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजौविना । प्रस्यष्टपदवाक्यानां द्वैपिकार्थवमस्तके ॥ इत्यथर्ववंगिर उपनिषद्धैौपिका समाप्ता ॥ १ ॥

ॐ गर्भे संख्या निरुध्यात गर्भौपनिषदिदर्याप । पञ्चखण्डाष्टमान्सुज्यात् पैप्पलादभिधा तथा ॥ गर्भेवासान्मुच्यत इत्युच्तम्‌; तत्‍त्र को गर्भ:? कथञ्च तदास:? इत्यपेचायां संसारवैराग्यार्थेऽष जन्ममरऽपातड्‌खं निकपपौयमिति गर्भौपनिषददारभ्यते । तत्‍त्र गर्भस्ख मातृ-पितृशरीरौपचयेन प्रथमं शरीरखरूपमाप्नोति, पश्चात्तिकामार्त्ति ।

'पञ्चात्मकं' पञ्चभूतात्मकं 'पञ्चसु' धारणादिषु च मानन्दादिषु च वर्त्तमानं ; पञ्चसहित्यैव वौषा दृष्ट्या, प्रमुखतया भास्यतेति भास्यं भोग्यादनमित्यर्थ:। षड्गुणयोगयुक्तं गुणादिकलाकुसलत्वात्; स च 'धातु:' रसादयो यस्य तन्‌; ससधातुकत्वभावो बहुत्रौहौ, शेषे तु कापि ससधातुक- मिति निर्देश: श्रेषाचिभाषेति । 'विमलं' बयो मला नख-

पञ्चात्मकमिति कस्यात्, पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशमित्यन्न् पञ्चात्मके शरीरे का पृथिवी, का आपः, किं तेजः, को वायु;, किमाकाशम्। तत् पञ्चात्मके शरीरे यत्किञ्चित् सा पृथिवी, यदू दृढं ता आपः, यदुष्णां तत्तेजः, यत्सञ्चरति स वायु;, यच्चुषिरं तदाकाशम्। तत् पृथिवी धारणं, आपः परिडीकररं, तेजः प्रकाराने, वायुव्यूहने, आकाशमवकाशप्रदाने। पृथक् श्रोते शाब्दोपलब्धौ, त्वक् स्पर्शे, चक्षुषी लोभ-केशा यत् तत्; मूलादोनान्तु श्राशितपौतनलत्वात् न देहमतत्वम्। श्रथवा, कफादीनां श्रेष्मादिदूपागां मलत्वम्। दियोनीं 'दयो:' मातापित्रोः 'योनि:' उत्पत्तिर्यस्य। चतुर्विंधाझारमयं लेढ़पेय खाद्यचोश्यलेच्याश्चतुर्विंधाझारविकार इत्यर्थः।

गुरुणा प्रतिज्ञाते शिष्यो विशेषम्रानाय शुश्रूषति, पञ्चात्मकं कस्यादिति। श्रत्र पञ्चसु वर्तमानं कथं? इति प्रश्नो दृष्टव्यः, उत्तरानुरोधात्, इतिशब्दान्तमुत्तरे। श्रथिवीप्रस्तुतानां किं लक्षणम्? इति पृच्छति, का पृथिवौति। काठिन्यदृष्टु पृथिव्यादिलिङ्गमित्युत्तरयति, तत् यदिति। शरीरे तेषामुपयोगं दर्शयन् पञ्चसु कथं वर्तमानमित्यसोत्तरमाचष्टे तत्रेति। 'व्यूहनं' मिलनम्। ननु माभूदवकाशप्रदानम्? इत्यत श्राह, पृथुरिति। पृथुः 'एषः' श्चोरं यदर्थः। श्चकागां विना पार्श्विं न स्वादिति भावः। हितीयपक्षक-

रूपे, जिह्वा रसने, नासिका प्राणे, उपस्थ-ज्ञानन्दने, ग्रपानमुत्सर्गे, बुद्ध्या बुद्ध्यति, मनसा सङ्कल्पयति, वाचा वदति। षड्जाद्यभिरिति कम्मात्, मधुराद्य-लवण-तिक्त-कटु-कषाय-रसान् विन्दतीति, षड्ज-ऋषभ-गान्धार-मध्यम-पञ्चम-

माह, श्रोत्रे इति। श्रोत्रे हि श्रद्दोपलब्धौ वत्तंते। तत्कीय-पञ्चकमाह, उपस्थ इति। षड्जाद्यं कम्मादित्वा षड्गुणयोगयुक्तस्य कम्मादिल्यापि दृश्यम्। श्राद्याद्योत्तरमाह, मधुरादिति। ‘विन्दति’ लभते इत्यर्थः। द्वितीयस्योत्तरं षड्जजेऽति। एते गायनेपु प्रसिद्धा: ; एतत् समस्तवरग्रहं षड्जागोपलच्चणायं षड्गुलोत्युक्त-स्वात्। ते च,

माह, श्रोत्रे इति। श्रोत्रे हि श्रद्दोपलब्धौ वत्तंते। तत्कीय-पञ्चकमाह, उपस्थ इति। षड्जाद्यं कम्मादित्वा षड्गुणयोगयुक्तस्य कम्मादिल्यापि दृश्यम्। श्राद्याद्योत्तरमाह, मधुरादिति। ‘विन्दति’ लभते इत्यर्थः। द्वितीयस्योत्तरं षड्जजेऽति। एते गायनेपु प्रसिद्धा: ; एतत् समस्तवरग्रहं षड्जागोपलच्चणायं षड्गुलोत्युक्त-स्वात्। ते च,

‘श्रीरागोऽय वसन्तश्च पञ्चमो भैरवस्तथा । मेघनादश्च वृत्तेया: षड्जो नटनारायणः’ ॥ इति तेषां प्रत्येकं सम स्वरा भवन्ति, षट् च षट् च रागिणो देश्य: क्वियो भवन्तीति पट्टतिङ्ग्रतं श्रेया: ; ता यथा, गौड़ी कौलाहैषा चैलो द्राविड़ा मालव-काहिकाः । पञ्चौ स्वादेव गन्धारो श्रीरागाच्च विनिर्गता ॥ मालवी कौशिकी चैव रामगिरो पुटमज्जरी। गुर्जरी चैव देशाख्या वसन्तश्च प्रियास्वमा: ॥ भैरवो गुर्जरो चैव मेघा वेलावतो तथा । कर्पाटी रक्तसिंहा च पञ्चमात्ता विनिर्गता’ ॥ त्रिगुणा स्तभतौर्था च श्राभीरो ककुभा तथा । विराटी चैव सामेरो भैरवाच्च विनिर्गता ॥

धैवत-निषादाभ्यो दृष्टानिष्ट-शब्दसंज्ञा: प्राधा-नादशविधा भवन्ति ॥ १ ॥

सम्रधान्तिकीमाति कौश्माति, शु्क्की रक्तः कृष्णो धूस्रः पौत: कपिल: पारङुर द्वति । यया वड्झाला मधुरा चैव कामदा चोकमादिका । कम्पौवा च देवाला मेघरागाहिनिगेता ॥ लोटको च——नदा चैव प्रकोर्तिता । गान्धारी शडुस्दारौ जाता नटनरायणात्॥ इति । तेषां सिधनानां योगोऽस्मिन् शरोरेऽपि भवतोति श्रु-ड्गार-शृङ्गारयुक्तमिल्यर्थः ; इति शब्द एतदर्थविवच्तार्थः । न तु पृथिव्यादीनां वतत्यो धारणादयस्त्वय: पञ्चका उत्का:, ते किं सर्वे पुरुषप्रवृत्तिनिवृत्त्यो: उपयुज्यन्ते ? श्राव्होस्वित् कतिपये ? इति संशये निर्णयमाह । दृष्टानिष्टानौति । धारणा-दृष्टु 'दृष्टानिष्टान' प्रहत्तिहेतुभूतानि 'दशविधा' दशविधार्भान् भवन्ति । भूतहत्तानां धारणादोनां पञ्चानाम् दृष्टानिष्टत्व-भावेन् प्रहत्तिनिदृच्यजनकत्वात् शब्दादोन्येव दश दृष्टा-निष्टान भवन्तीति भावः । दृष्टानिष्टस्थ हेतुमुच्यते । शब्द-प्रतिप्रधानं' शब्दप्रयोग-जनकत्वं; सज्यज्ञाप्रतिप्रधानं प्रत्यय-जनकत्वं; व्यवङ्कियामाषा: प्रतौयमानासु दृशैव शब्दादय दृष्टानिष्टेल्वेन् प्रहत्तिनिदृत्तिजनका इत्यर्थः ॥ १ ॥

देवदत्तस्य द्रव्यादिविषया जायन्ते। परम्परं सौम्यगुणात्वात् पृथिवीधो रसः, रसाच्छोणितं, शोणिताद्मांसं, मांसान्मेदः, मेदसः खायुः, स्नायुभ्योऽस्थीनि, ऽस्थिभ्यो मज्जा, मज्जातः शुक्रं, शुक्रशोणितसंयोगादावत्ते गर्भो हृदि व्यवस्थां नयति, हृदयेडन्तरामिनः

एतद्भाव्यम् ; चितवत् सर्ववर्गेषु यथालाभम् । 'देवदत्तस्य' पुंसो 'द्रव्यादि' ममपकाराणां 'विषयाः' भोग्यास्तान् 'जायन्ते' सम्पद्यन्ते । तेषां 'परम्परम्' अन्योन्यं 'सौम्यगुणत्वात्' अन्रकूलगुणत्वात् ; यथा, भ्रोदनादीनां व्यञ्जनाद्योङ्नुकूला: । तेषां परिङ्गामे पृथिवीधी रसः, वर्णतः शुक्लादिरूपः, स्वादतो मधुरादिरूपो भवति । चितरूपस्य च पटख्वेऽन्तर्भावात । 'रस:' धातुर्मूलं, न स्वयं धातुः ; तादर्थ्यान्तु कश्चिद् धातुवेनोकः : रस एव धात्वादिनानु भेदः । स्वायोरेकं दृश्यव्यम् । मज्जा दृश्यते । मज्जनं श्लेष्म पञ्चभ्यः पञ्चभ्यो लोपः । स्तोभुमिष्य भ्रवत्ते इति । 'शुक्रशोणितसंयोगात्' श्राशुक्रशोणितसंयोगमा- रभ्य 'वर्त्तते' रास्थिलं भजते इत्यर्थः । धातूनां खानमाच्च,

हृदि व्यवस्थानौति। दृव्येतान्युक्तानि धातुरूपाणि 'हृदि व्यवस्था येषां' तानि हृदि व्यवस्थानी; सप्तम्या श्रलुक् ; भतएव धातुषु न्यासो हृदय उतः;, 'धातुषु प्राणेषु हृदयले' इति

पित्तं, पित्तस्थाने वायु:, वायुतो हृदयं, प्राजापत्यात् क्रमा्त् ॥ २ ॥

पुनर्हि दये कानि ? इत्यत आह. हृदये इति । हृदये ऽग्निराग्निवर्त्तते, ऽग्नतरस्यामावग्निश्र, 'ऽग्नि:' षष्ठ; तदृकं प्रपद्यसारे। "शुक्रं परिषितं हि स्वादोजो नामाष्टमौ द्रगा" इति । ऽग्निस्थाने पित्तमिति । 'ऽग्नि:' षष्ठ:, म एव 'स्थानम' श्राधार:, तत् पित्तं, ऽग्ननौ तेजोरुपे प्रवर्त्तकं पित्तमित्यर्थ:। पित्तस्थाने वायु: इति । वातशब्दे वायौ विनां प्रहृष्टनुपलम्भ: । हृदयान्तरोज:पित्तवात वर्त्तन्त इत्यर्थ:। पतत् कफस्यापलक्षणं, दोषाणां वातपित्तकफानां समानदेशत्वस्थौचिन्त्यात् । तत: किम् ? इत्याह, वायुत इति । वायुतो 'हृदयं' लिङ्ग' प्राजापत्यात् क्रमा्त् प्रवर्त्तते ; प्राजापत्य: क्रमा यथा, म ऽग्रा्मानं हेधा ऽपातयत्, पतिष्य पत्लौ च भवतोति; प्रजा-पतियेधा एक: मन् विधाभूत:, तथा पिनुर्ह दयोपलञ्जतं लिङ्गमपि हिधा भवति ; वाय्वाघातिन दौपादिव प्रदीप: कुसुमादिव गन्ध इति। न म मूलोत्रक्रम श्राश्रडुनेऽय: ; तेन श्ररोअर' वातपित्तकफात्मकमुख्यते; यदा, प्राजापत्य: क्रम:' धूमादिमार्ग:, "ऽग्ने संवसरो वै प्रजापति:" इत्यादिना प्रजापतिव्रतोक्ती द्रष्टव्य। म च ऽग्रारोऽवरोरधकम:, "तद् य इत्य' विदु:" इत्यादिना छान्दोग्ये उक्त । गौतायाश्र, "धूमो राविस्तथा क्षपा: षड्वासा दचि्षयानम् । तत् चान्द्रमसं ज्योतिर्योगौ प्राप्य निवर्त्तते" ॥ इति ॥२॥ प्राजापत्यात क्रमा्त पञ्चभ्याच्चौ ऋतकाले प्रयोगादित्य

भवति, सप्तरावोषितं वृहद्रम्, ऋऋडमासाभ्यन्तरे पिङ्डं, मासाभ्यन्तरे काठिनं, मासदयेन शिरः, मासदयेन पादप्रदेशः;, चतुर्थे गुल्फ-जङ्घर-कोटि प्रदेशः;, पञ्चमे पृष्ठवंशः, षष्ठे मुख-नासिकाश्रोत्रवाङ्, सप्तमे जीवेन संयुक्तः;, अष्टमे सर्वलचगा समपूर्णः। पितुरेतोऽतिरेकात् पुरुषः, मातुरेतोऽतिरेकात् स्त्री, उभयोरवीजतुल्यत्वान्नपुंसकं व्याकुलितमनसोऽस्था: खज्ञा: कुञा वामनाः स्वयः। एतैव त्रिमलं कम्मात् ? इति प्रश्न उत्तरितः:, कफादीनां शेषादिमलदप्त्वात्। ऋतुकाले योषिद्रातुपोषकं पुंवौजं भवति; तेन पुंस: सम्प्रयोगे स्त्रियास्तेजो द्रश्वते। 'काललम' इदंशनं 'वृहद' वत्तुलम्। यास्केन तु अन्यथोक्कम्; तद्यथा, "एकरात्रोषितं कलिलं भवति, पञ्चरात्रादृहद:, सप्तरात्रात् पेङ्गी, द्विसप्तरात्रादवृद्धः:, पञ्चविशर्तिरात्रात् स्वस्थितो युक्तो भवति, मासमातात् काठिनो भवति, द्विमासाभ्यन्तरे शिरा: सम्पद्यते;, मासतृतीयेऽस्थिवायुदेशः:, मासचतुष्टयेन त्वगादेशः:, पञ्चमे मासि नखरोमवायदेशः:, षष्ठे मुखनासिकाच्छ्रोत्रवङ् भवति, सप्तमे चलनसमर्थो भवति, अष्टमे बुद्धाद्यवस्थाति, नवमे सर्वाङ्गसम्पूर्णो भवति"। 'जीवेन' जीवलिएेन चलनादिना।

पितुरिति। पनैन दियोनि कम्मात्? इति परिन्छितम्: 'व्याकुलितमनस:' अमादिविच्छिर्साचित्तान्विषेक:? 'अन्यो-न्यस्थ, खोपंस्थ वायना परिपौडितं यत् शुक्रं, तस्मै हैव-

भर्वान्ति। श्राग्योङ्न्यवायु-परिपौड़ित-शुक्रहैध्याद्विधा तनू स्वात्मग्मा: प्रजायन्ते। पश्चात्तमक: समरथ: पश्चात्तमकौ चेतसा बुद्धिगम्यरसाद्ज्ञानाच्चाराच्चरमोझारं चिन्तयतीति तदेकाच्चरं ज्ञात्वा्टौ प्रकृतय: षोडश विकारा: श्रौरै तस्खैव देहिन:। श्रथ मादाशित-पौत-नाड़ीसूत्रगतेन प्राण श्राप्यायते। श्रथ नवमे मासि सर्वलच्याज्ञानासम्पूर्हो भवति, पूर्वजन्म स्मरति, शुभाशुभद्न्य कर्म विन्दति॥३॥

घ्यात् 'तनू' शुक्रस्ररूपं द्विधा स्वात्; ततो युग्मा: प्रजायन्ते। 'पश्चात्तमक:' पञ्चभूतात्मक: पिण्ड: 'समरथ:' चिन्तनादिविषया 'चेतसा' ग्रान्त:करण गम्भरमादिविषयं ज्ञानं यथासा गम्भरसादिज्ञाना बुद्धिभर्वति; सा 'चरम' ग्रनित्यम 'श्रच्चर' नित्यं मोचद्न्य चिन्तयति; 'तदेकाच्चरं' बहु्र पश्यवं चिन्तयति, ज्ञात्वा प्रकृतयोष्टौ विकारा: षोडश जायन्ते इति श्रथ:। तदुक्तं; "मूलप्रकतिरविकृतिर्महदाद्या: प्रकृतिविकृतय: सप्त। घोडशकस्तु विकारो न प्रकतिं विक्रति: पुरुष:"॥ इति। तत् मुख्यव्यापारभावेन शिश्रु: कथम् वर्धते? इत्यत स्माह, पर्याति। 'मातु' जनन्या 'ग्रगितपौत' इत्यविभागिको निर्देश:, श्रगितपौतेन इत्यर्थ:, बालकस्तु रतिसमये पुरुष-मनव्मातु: सम्मुखो वर्धते पिङ्रप्रतिघरौरल्वात्; तथा च, या मातु नाभिसम्बद्धा नाड़ी मातृक्ंदयेन सम्बध्यते, सैव सूत्रं;

पूर्वयोनि-सहस्राणि दृष्ट्वा चैव ततः सया । आहाराः विविधा भुक्ताः पौता नानाविधाः स्तना: । जातिस्थैव मृतस्थैव जन्म चैव पुनः पुनः ॥

तद्र्तेन घनरसेन तस्य प्राणा प्राप्यायते; ब्रतएव जातमा-वस्य गिरसि कर्णशष्यमधदेगे माठकदयास्थिचिक्कलेखा दृश्यते, सा मातुः सम्प्रखतं व्यनक्ति । सर्वेति 'सर्वैलंचयज्ञानै:' मनुष्यत्वादिजातिव्यष्ककैः श्रवयैः, श्रथ च सर्वेषां लक्ष्येन ज्ञानकरणानामिन्द्रियाणां 'ज्ञानेन' दर्शंनश्रवणादिना समा-कौशः 'भवति' सम्पद्यते, 'पूर्वंजातो:' प्राक्तनजन्मनि 'विन्दति' लभते जानौते इत्यर्थः॥ ३ ॥

यन्त्रया परिजनसार्थे कृतं कर्म शुभाशुभम् । एकाकी तेन दृश्योऽहं गतास्ते फलभोगिनः ॥ अहो दुःखोदधौ मग्नो न पश्यामि प्रतिक्रियाम्। यदि यो्न्या: प्रमुच्येऽहं तत् प्रपद्यो महेश्वरम् ॥ अशुभ-अशयकर्त्तारां फलमुक्ति-प्रदायकम्। यदि यो्न्या: प्रमुच्येऽहं तत् प्रपद्यो नारायणम् ॥

तस्याभिलाषमाच्छ, आाहारा इति । 'विविधा:' श्वा-शूक-रादिभोग्या ग्रपि ; एतेन श्रौर्यं कम्मात् ? इति प्रश्नस्य, शौर्यतोति व्युत्पच्या, उत्तरं दत्तम् । पौताद्येति नानायो-निषु जातत्वात् । 'जन्म जन्मेति', जन्मानः प्रादुर्भावः एकैकाकृति. जन्मानन्तरं द्वितौयं जन्म । 'परिजनस्य' पुँवकल्लादेः । कर्त्तरेव पापस्खलसो नाजिंतद्रव्य-भोक्करित्य-

ऋशुभ-दायककर्त्तारं फलमुक्ति-प्रदायकम्‌ । यदि योन्या: प्रमुच्येऽहं तत् सांङ्गं योगमस्थसे ॥

वाथ: । इदं लिख्‍नुम्‌ । 'प्राभ्यसेत्‌' श्राभ्यसेयम्‌ । दुःखेन जन्म-मरषानि न स्मरतीत्यप्रतनेन सम्बन्ध: । प्रष्मारणे हेतुन्नर-मा्ह, जातमात्रेति । 'वायुना' मायारुपेषा ; तदुक्तम्‌

ऋशुभ-दायककर्त्तारं फलमुक्ति-प्रदायकम्‌ । यदि योन्या: प्रमुच्यामि ध्याये ब्रह्मासनातनम्‌ ॥ स्रथ योनिचारं सम्प्राप्तो यन्नैषापीडग्रामानो महता दुःखेन जातमात्रु वैष्णावेन वायुना संसृष्टस्तदा न स्मरति जन्ममरषानि, न च कर्म्म शुभाशुभं विन्दति ॥ ४ ॥

"दैवो ह्येषा गुषषयो मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रदद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते" ॥ इति । 'विन्दति' जानाति ॥ स्रियते इतित, स्रियन्ते इतित वक्तव्ये इयट्‌ । 'ज्ञानाम्न:' शरीराम्न: भोक्ता शुभाशुभस्य, 'दर्शनाम्न:' प्राणता, कोष्ठाम्न: ।

शरीरमिति कस्यात्‌, च्रियनयो द्याल श्रियन्ते ज्ञानामिन्दर्शनाम्न: कोष्ठामिनरिति, तत् कोष्ठ-ग्निन्रांमाश्रित-पैत-लेध्य-चोष्यं पचति । दर्श-नाक्नौ रुपागां दर्शनं करोति । ज्ञानाम्न:

शुभाशुभच्च कर्मे विन्द्ति। लौष्मा स्थानानि भर्वन्ति, मुखे श्राहवनीय, उत्तरेऽ गाहंपत्यो, च्हदि ददिशाम्नि:, श्रात्मा यजमानो मनो ब्रह्मा लोभादय: पशवो धृतिद्रैंधा सन्तोषष्व बुद्धीन्द्र- याणि यज्ञपात्रारिण कर्मेन्द्रियारिण हवींषि गिर: कपालं केशा दर्भा: मुखमन्तर्वेदी: चतुष्कपालं

"अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रित:। प्राणापान-समायुक्त: पचास्येन चतुर्विधम्" इत्युक्त: । श्रम्यादिक्रियामय्य तद्याथा तत्रोपनिबन्ध:, तद्वेदित । श्राग्नित्त । शनैन चतुर्विधाहारमयं कथमिति प्राग्रष्योत्तरमुक्तम् भर्वति ; म च गाहंपत्यो भूवा नाम्यां तिष्ठति । दर्श्नाभिनिर्वति । म चतुरस्त्र श्राहवनीय भूवा मुखे तिरष्ठाति । ज्ञानाभिनिर्वति, म चाडेचनाक्षरतिद्विषामिन्भूत्वा हृदये तिष्ठति । 'विन्द्ति' लभते भोक्तेत्यर्थ: । श्रात्माग्नितवे सति श्रौरेऽ यज्ञाद्य्योपासनमाह, तृतीयोति । 'श्राहवनीय:' दर्श्नान्न:, 'गाहंपत्य:' कोष्ठाग्नि:, 'ददिच्छ- याग्नि:' ज्ञानाग्नि: ; प्रग्नितयं स्थानत्रये स्मृत्या श्राहवनीयादिवृदध: कार्य्या । श्रात्मा यजमान: श्रधिपतित्वात् ; मनो ब्रह्मा सोम्यत्वात्; लोभादय: पशवो वन्ध्यत्वात् ; कर्मेन्द्रियारिण हवींषि ज्ञानाग्नौ होमाहैत्वात् ; गिर: कपालं तस्साम्यात्; केशा दर्भा: विच्चिस्ल्वात् ; मुखमन्तर्वेदी: मुख्यस्थानल्वात् । इदानीं श्रौरेऽ श्रवयवविभागमाह, चतुरिति । तदुक्तं याज्ञवल्क्येन ;

"द्वे ग्रहक्को कपालानि चत्वारि शिरससस्थ्या" । इर्दति ।

"द्वे ग्रहक्को कपालानि चत्वारि शिरससस्थ्या" । इर्दति ।

शिरः षोडश पाखण्डन्तपटलानि सप्तोत्तरं मर्म्मश्रतं माश्रौतिकं सप्तश्रतं सनवकं स्नायुश्रतं सप्त शिराशतानि पच्च मज्जाशतानि षट्थौनि च ह वै तौषि श्रतानि पष्टिः सार्द्धचतस्रो रोमावि कोश्यो हृदयं पलान्यष्टे द्वादश पला जिद्बा

"षष्टाकपालं शिरः" हति तु यास्कः। षोडशेति । षोडशपाखण्डैः, षोडशदन्ता षोडशाष्टदन्तखलानि षोडशपटलानि पाखण्डखलानि; एवं द्वितीयभागे चतुःषष्टिदन्ताः खलैः सह; तदुक्तम्। "खलैः सह चतुःषष्टिदन्ता वै विंशतितिनंखाः" इति । "पाखण्डकाः खलकैः सार्धं सर्वादेशे दिसम्मतिः" इति । समेति । सप्तोत्तरं मर्म्मश्रतमिति । माश्रौतिकमिति । हे च मर्म्मश्रते तथेति । श्रवान्तरभेदे न्यूनाधिक्यं मृतावुक्तम्। सनवकमित्यादि । नवमंख्याः परिमार्यस्म्येति, नवकं नवकलेन सह वत्संते सनवकं, सधौरं सानुकूलमिति-वड्ढावप्रधानो निर्द्देशः नवक्नायुश्रतानि इत्यर्थः। तदुक्तम्; "शिरः श्रतानि मभ्येव नवस्नायुश्रतानि च" इति । पञ्च मज्जाशतानिति । 'मज्जा' पेङ्गो; तदुक्तम्; "पश्च पेङ्ग्रीशतानि च" इति । षट्थौनि चेति । तदुक्तम्; "तथास्थ्नाश्च सह षष्ठ्या गतलयम्" इति । सार्द्धचतस्र इति । चतस्रः कोश्यः एका चाद्द्धकोट्येल्यर्थः । इदन्तु सूलकेनाभिप्रायेण, सूलकाभिप्रादेश्य तु यास्न्नवल्क्योक्तम् योजव्यम् । यथा, "रोमशां कोष्यासु पञ्चाशच्चतसस्र तथापराः । समषष्टिस्थाया वक्ष्या सार्धाः खेदायनेनः सह ।

पित्तप्रस्थं कफस्याढकं शुक्रकुडवं मेदः प्रस्थौ द्वावनियतं मूत्रपुरोषमाहारपरिमाणात्। पैप्पलादं शौचशौक्रमिति ॥ इति गर्भोपनिषत् समाप्ता ॥ २ ॥

वायवैयैरविग्रहन्ते विभक्ता: परमाणुभि:" । इति । 'ह्न रसघ्नेन' रसः, जिह्हाग्रघ्नेन च जलमुच्यते; तदुक्तम्; "रसम्य नव विज्ञेया जलस्याच्छलयो द्रव्या" । इति । पित्तप्रस्थमिति । पित्तस्थ 'प्रस्थं' सपादमानौहयं, मानो तु तृण्णाणां सीर । तदुक्तम्; पञ्च पित्तमिति । श्रद्धाल्य इति वर्णन्ते । कफस्याढकमिति । चतुःप्रस्थं तथाढकम् इति । 'शुक्रकुडवम्' इति । शुक्रस्य हे प्रस्थतो इत्यर्थः । याज्ञवल्क्येन तु "ऐषोजसोस्तावदेव रेतस्तावदेव तु" इति कफशुक्रयो: समपरिमाणत्वमुक्तम् । मेदप्रस्थौ द्वाविति । याज्ञवल्क्येन तु याज्ञवल्क्येन तु नियाम उक्तः, "रमसैव तु पुरोषस्य चत्वारो मूत्रमेव च" इति । प्रस्थालय इति वर्णन्ते, तत् तु प्रयोऽभिप्रायेण ; निष्कर्ष क्रियामाण तु नास्ति नियमः ; श्रनियम इति ग्राहारपरिमाणादिति; तच्चिन्माधिके अधिकं, न्यूनें न्यूनमित्यः । पिप्पलादेन प्राप्त' पैप्पलाद'; द्विहकिः समास्यर्था । श्रत प्रसङ्गादपरिभाषोच्यते पलादिग्रनार्घम् । तथाथा ;— न मानेन विना युक्तिद्रव्याशां जायते कचित् । श्रत: प्रयोग-कार्यार्थ मानसद्रोच्यते मया । वसरेपवन्धे: प्रोक्ता शुचिता परमाणुभिः ।

तसरेपुस्तु पथ्यैष नाम्ना वंग्रौ निगद्यते । जालान्तरगतैः सूर्यैकरैवंशौ विलोक्यते ।

घडूवंशौभिमरौचः स्यांतिभिः घडाभिश्रैः राजिकाभिः । तिस्रभौ राजिकाभिश्च सर्षपः प्रोच्यते बुधैः ।

यवोऽष्टसर्षपैः घोटको गुड्या स्यातचतुस्तुष्यम् । पडभिस्तु रत्तिकाभिः स्यांताषको हेमधनकौः ।

माषैषतुभिः शाल्या स्याद्रषः स निगद्यते । टङ्कः स एव कथितस्तद् हयं कोल उच्यते ।

चुद्रो मोरटकक्षैव दृष्णाषा स निगद्यते । कोलडयच्च कर्षः स्यात् स प्रोक्तः पाश्चिमानिका ।

व्रच्; पितुः पाशितलं किश्चित्यापिश्र तिन्दुकम् । विडालपदकक्षैव तथाघोडशिका मता ।

करमध्ये हंसपदं सुवर्णं कवलग्रहः । उद्दुम्बराष्ठ पथ्यैषैः कर्षं एव निगद्यते ।

स्यात् कर्षाभ्यांरपद्यपलं मुक्तिरष्टामका तथाः । मुक्तिभ्याच्च पलोनि्रेयं सु�्टिराम्नं चतुर्थिका ।

प्रकुष्टः पोड़श्रौ विल्वं पलमेवाच कौन्तितम् । वेलायां प्रहरोतिज्ञया प्रहरतश्र निगद्यते ।

प्रस्तुतिभ्यामच्जालिः स्यात् कुडवोऽडङ्गरावकः । षष्टमानद्य विड्रेयं कुडवाभ्याश्च मानिका ।

अनारावोऽष्टपलं तदज्न्रेयमव विचच्यपैः । अ्रारावाभ्यां भवैष्ठ प्रस्थस्तथैस्थाद्धकं ।

भाजनं कंसपात्रन्तु ग्रोनक इति ।

इति गर्भोपनिषद्धीपिका समाप्ता ॥ २ ॥

नादबिन्दूपनिषत् ।

ॐोम् षकारो दचिया: पच्च उकारस्तत्त्तर: स्मृतः । सकारस्तस्य पुचछं वा षधमाचा शिरस्तथा ॥ १ ॥

श्रीं प्रषाव: पच्चधाकारोकार-मैर्विन्दुनादयुक । ग्रन्थो नादस्ततो वक्ष्येsस्खशकुडे नादविन्दुनी ॥

पादौ रजस्तमस्तस्य शरीरं सत्मुच्यते । धर्मेश्व दचियां चतुरधर्मेश्वोत्तरं स्मृतम् ॥ २ ॥

तत्कार्यमातावातवयं सार्घेमातवहंसाभिधानपचिरूपकेषां ताव-द्विनत्ति । 'पच्च:' पततं, येन पच्चौौच्यते, 'पुचछं' ग्रन्थ्यत्वात् । 'वै' प्रसिद्धौ, 'शिर:' उत्तमाॅङ्गम्, ऊर्ध्व-लोकफलत्वात्, रजस्तम: पादौ श्रधस्तस्मान्न्यात् । 'मत्सं शरीरं' सर्वाधारत्वात्, धर्माधर्मौँ चतुष्पौ गतिहेतुत्वात् ।

भूर्लोंक: पाद्योस्तस्य भुवर्लोंकस्तु जानुनो: । स्वलोंक: काँटदेशे तु नाभिदेशे महर्जगत् ॥ ३ ॥

सप्त लोकान् हंसशरौरे विभज्य दर्शंयति, भूर्लोंक इत्यादिना । पौत्तराध्यंसाम्यात् भूरादीनां पादाद्याश्रयत्वम् ।

जनलोकस्तु हृदये कराठदेशे तपस्तत: । भु वोर्लोंकटमध्ये तु सत्यलोको व्यवस्थित: ॥ ४ ॥

भुवश् महाव्याहृतैरिति सकारस्य उद्ध-रेफ-ग्रोर्विधानात् उत्पत्ते उत्वे गुणेँ च रुपम् । 'महर्जगत्' महलोंक: ।

सहस्रार्चामति नाव मन्त एव प्रदर्शित: ।

भुवोर्लोंकाटमध्ये च सत्यलोक:, 'तु:' चाग्र ।

एवमेनं समारूढो हंसं योगविचक्षणः: ॥ ५ ॥ न बध्यते कर्मचारो पापकोटि-शतैरपि । ध्यानयोगी प्रथममा मात्रा वायुव्यषा वशानुगा ॥ ६ ॥ भानुमण्डल-सन्नाशा भवेन्मात्रा तथोत्तरा । परमा चाडैमात्रा च वाक्यां तां विदुरबुंधाः: ॥ ७ ॥

सहस्रार्गामति चाल मन्न एव प्रदर्शितः । सम्भातिरूपेण स यथा, "सहस्रालं वियतावस्य पचौ हरेः हंसस्य पततः: स्वर्ग म देवागुरसुपदध्य साच्ची समपध्यनं याति भुवनानि विश्चा" इति । ऋषोभायां पूर्वकाश्रित् नवल्लातं समारूढो नोदाहृतः; अस्यार्थः; सहस्त्रमचानि किरया: यस्य स "सहस्रालं" सूर्य्यः एक ऋषिर्भूत्वा मूर्ध्नि तिष्ठति" इति; तमर्हति सह- माह्यं 'स्वर्ग' दुलोकं 'पततः' गच्छतः ग्रस्य 'हरे:' विष्णुरूपस्य 'हंसस्य' श्रोणारूपस्य 'वियतो:' पूर्वोपरावकाशभागो ग्रकाररूपो 'पचौ' पतवे ज्ञातव्यौ, 'स' श्रोड़ार: सर्वान् देवान् मातृकान् 'उरसि' हृदये सच्चरूपे 'उपदध्य' निधाय विश्वानि भुवनानि साच्चात् पश्यन् याति श्राश्वतं ब्रह्मलोक- पर्यन्तम्; तदारूढ उपासकोऽपि तयातौति भावः । समा- श्रोड़ारस्य हंसस्येप्योपासनां फलस्योन्ना चतसृष्णां मात्रासु देवता श्राह, श्राग्नेयोति। 'एषा' मध्यमा मध्ये ह्नित्त्वात् उभयो:, 'वशानुगा' वशवर्तिनो 'उत्तरा' मकाराख्या, 'भानु- मण्डलसन्नाशागा' श्रद्वयांत भानदेवत्या 'ब्रीडिमात्रा' चतर्थी।

कलावयानना वापि तासां माता प्रतिष्ठिता । एष घोषोऽत्र शाक्यतो धारण्याभिनिबोधत ॥ ५ ॥

इदानों चतसृणामुदात्तादिमेदेन लज्जगं प्रत्येकं तिस्स-स्तिस्सो मात्रा दर्गयितुमाच्छ, कलावयानना वेति । वा प्रास्त्व-र्थे; ‘तासां' चतसृणां मातृणां मध्ये एकैका मात्रा कलान-चयानना च ‘प्रतिष्ठिता' निष्चिता, ‘कलावयेणा' मात्रातयेगा ‘शाननम’ प्राप्नं यस्ता: सा. मातावयगरोगा इत्यर्थ: । ‘एष:' इत्युपसंहार: ।

योशिग्नो प्रथमा माता विद्युन्माला तथापरा । पतझी च हतौया श्वाच्चतुर्थी वायुवेगिनी ॥ ६ ॥

इदानों द्वादशानां कलानां मध्ये श्वानतो नामतश्चिन्ता-रूपां धारण्यां दर्गयति, धारण्याभिरिरिति । ‘घोष: प्रज्ञा तत् फला घोषिणौ', 'विद्युन्मालौ' यच्चराज:, तम्लोकप्रदा विद्यु-मालौ, 'पतझी' पचिचिपौ, भाकाशर्गगतिप्रदालत्, 'वायुवेगिनौ' श्वोप्रगतिप्रदा, 'नामधेया' पितृलोकप्रदालत्; पितरौ हि नामभिरिज्यन्ते, 'यच्चान्नमा पानयेत् पिश्ड' तं नयेत् नच्त्र श्वाखतम' इत्युक्क: ।

पञ्चमी नामधेया च षष्ठी चैन्र्रो विधौयते । सप्तमी वैष्णवी नाम शाद्दरी च तथाष्टमी ॥ ७ ॥

'चैन्र्रो' इन्द्रसायुज्यप्रदालत्; 'वैष्णवौ' विष्णुलोकप्रदालत्; 'शाद्दरी' शि(लोकप्रदालत्; 'महतौ' महलोकप्रदालत्;

नवमी महतो नाम ध्रुवेति दशमी मता । एकादशी भवेन्तौ ब्राझौति द्वादशो मता॥८॥

'धुवा' ध्रुवलोकप्रदालत्; 'मौनौ' सुनोना (होती:;

प्रथमायान्तु मातायां यदि प्राङ्ङैवियुज्यते । म राजा भारते वर्षे सार्वभौमः प्रजायते॥ १२ ॥

द्वितीयायां समुत्क्रान्तो भवेदाच्चो महात्मवान्। विद्याधरस्तृतीयायां गन्धर्वस्तु चतुर्थिकाम्॥ १३ ॥

पञ्चम्यामथ मातायां यदि प्राङ्ङैवियुज्यते । उषितः सहदेवत्वं सोमलोके महोयते ॥ १४ ॥

षष्ठ्यामिन्द्रस्य सायुज्यं सप्तम्यां वैष्णावं पदम् । अष्टम्यां व्रजते रुद्रं पशूनान्नाथ पारन्तथा ॥ १५ ॥

नवम्याच्च महर्लोकं दशम्याच्च ध्रुवं व्रजेत् । एकादश्यां तपोलोकं द्वादश्यां ब्रह्म शाश्वतम्॥ १६॥२

ततः परतरं शुभं व्यापकं निष्कलं शिवम् । सदोदितं परं ब्रह्म ज्योतिषामुदयो यतः ॥ १९॥

लोकं तपोलोकं प्रददाति ; तेन 'ब्राह्मी' ब्रह्मलोकं गमिष्यति ; तेन ततः परन्तु फलं नाददान्ते न लभ्यतॆ ॥

इदानीं तत्तदारण्यासु स्थितान्तःकरणस्य प्राप्यवियोगे फलप्राप्त्य समुत्क्रान्त इत्यन्वयः । देवत्वं प्राप्य सह देवैः 'श्रोषितः' षा उषितः सन् ब्रह्मलोकं 'शाश्वतं' ब्रह्मायु:परिमितम्॥२॥

पञ्चमाद्वारस्य नादान्तस्य विन्दुनामकस्य फलमाच, तत इति । ततः परतरं परं ब्रह्म इत्यन्वयः, श्रेयस्मिति श्रेषः । पूर्वोक्तं फलं परं, तद्वादिदमुत्क्रष्यते इति परतरं, 'निष्कलं' कलौ दोषरहितं., तादृश्यातिग निष्कलं ; यद्वा 'कलां' कामिनीं.

श्रातौ इन्द्रियं गुरगातौ तं मनो लौनं यदा भवेत् । श्रानौपस्यमभावच्च योगयुक्तं तदादिश्रेत् ॥ १५ ॥ तज्ज्ञास्तत्ममासक्तः श्रानैर्मन्थ्येन् कलीवरम् ।

शोङ्गः वष्टप्रश्नोक्तः; तद्रचितम् ; यतो ‘ज्योतिषां’ मनः-श्रादीनां चतुरादीनां सूर्यादीनां नाश्रा उदयः, “तस्य भाषा सर्वैमिदं विभाति” इति श्रुते: । कथमिदं लभ्यते ? यदा तदेतद्धारणया भवति, किं नाद-धारणया फलं ? मनोलय एव ; तदुक्तम् । “काष्ठे प्रवर्त्तितो वड्रिः काष्ठेन सह शाम्यति । नादे प्रवर्त्तितं चित्तं नादेन सह लौयते” ॥ इति हादशान्ते तदेवाह मनो लौनमिति । ननु मनोलये माघ्यमिकवच्छून्यमेव तत्त्वं फलं श्रादिल्यत श्राह श्रादिग्रेदिति । यदा मनो लौनं भवेत् तदा ‘ग्रादिग्रेत्’ उपदिग्रेत् गुरु:, तदैव हि परमोडधिकारः, न तु मनागपि विषयाभिलाषे सति मुख्योडधिकारः । श्रथवा, “तद्-दिग्रेत्” लभ्यमिति कथमित् मध्यस्थः, मध्ये मनो विश्रिष्यति । उपमैव श्रौपस्यम्, स्वार्थे षणा ; न श्रौपस्यं यस्य मनसः श्रनौ-पस्यम्, न भावयति चिन्त्रयाति इत्यभावम्, जीवपरमात्मनो-रैक्यं योगः, तद्युक्तम् ; श्रथवा ‘योगः’ चित्तहत्तिनिरोधः, तद्युक्तम् । श्रथवा योगयुक्तस्य मनसः किं लचयाम् ? श्रत श्राह, मन इति । यदा मनो लौनं भ-त् तथा श्रानौपस्यमभावं भवेत्, तदा ‘योगयुक्तम्’ प्राप्तयोगमिति ‘ग्रादिग्रेत्’ कथमिद्वर्थः । तस्मिन् भतियेष्य स तज्ज्ञः । “भक्त्या लभ्यस्वन-

मुख्थितो योगचारेया सर्वसङ्ग-विवर्जितः ॥ ३२ ॥

ॐों मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुभाशुभमेव च ।

ततो विलोनपाङ्गोसौ विमलः केवलः प्रभुः ।

शुभं कामसङ्लपं शुभं कामविवर्जितम् ॥ १ ॥

तैनैव ब्रह्मभावेन परमानन्दमश्नुते ।

न्यथा" इत्युक्त्वात् । तस्मिन् मनः यस्य तन्मनाः; 'ऋषिकाः' विषयेषु; कान्तासु सन्निधौ 'तन्मनाः' सत्ता' इति पठनीयम्, 'सत्का' श्रासक्तास्तच्चैव ।

परमानन्दमश्नुते ॥ २० ॥ इति ॥ ३ ॥

'योगचारेया' योगमार्गेण, 'मुख्थितः' मुखोभूतः, 'पाङ्गः' कर्म्माङ्गि, 'केवलः प्रभुः' जीवभावरहितः । हृदिताः समासार्थाः ।

इत्यथर्ववेदे नादविन्दूपनिषत् समाप्ता ॥ ३ ॥

अथ ब्रह्मविद्योपनिषत् ।

नारायणेन रचिता स्मृतिमात्रोपजीविना ।

प्रसृष्टपदवाक्याना दोपिका नादविन्दुके ॥ ३ ॥

इति नादविन्दूपनिषहोपीका सम्पूर्णा ॥

श्रीं ब्रह्मावबोधिका ब्रह्मविन्दूपनिषटुद्यते ।

भ्रष्टादशौ चतुःषष्टा ग्रनकग्रन्थ्यविस्तरें ॥ १ ॥

उक्तो योगः; तत्फलं ब्रह्मसाक्षात्कारः ; तद् ब्रह्म कौथुम्म ?

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्ध-मोक्षयोः ।

कौटिल्यशास्त्राल्लारः ९ कौटिल्यशास्त्र लयरूपः समाधि: ? एत-

बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम् ॥ २ ॥

टग्रेमुत्करो ग्रन्थ भारभते, मनो हि द्विविधमित्यालिना । तयोलच्चनगसादृ, युक्तिमिति। कामात् सक्ल्पयते तत् काम-मडल्कल्पम् ।

यतो निर्विषयस्य मनसः मुक्तिरिष्यते ।

मनसो 'मुक्ति:' लयः, 'हृदि' हृदयमले 'उपमनो-भाव:' निःसड्कल्पता ; तदुक्तम् ।

तस्मान्निर्विषयं नित्यं मनः कायेन्मुमुक्षुगा ॥ ३ ॥

"यो मनःसुख्शिरोभावः सा नावस्था मनोच्यतौ" इति । नैवेतिं । प्रादापादे विधेयोऽयं, द्वितौयपादे ऋमेयोधेयशहृदयम् ।

निरस्त-विषयासङ्गं सन्निरुड्डं मनो हृदि ।

ननु मनः कथं निर्विषयं स्यात् ? तत्त्वस्य चिन्तनौयत्वात्,

यदा यात्यननोभावं तदा तत् परमं पदम् ॥ ४ ॥

प्रतत्त्वस्य च विशरणौयतया, इत्यन भाञ्च, प्रचिन्यतिर्निति । 'प्रचिन्यं' चिन्तयितुमग्रयं यत् तत्त्वं', तदेव चिन्त्यम् प्राप्यते, 'चिन्यमेव' सर्वदा चिन्तयितुं योग्यमेव यत् विषय-

तावदेव निरोद्धव्यं यावदृदृि गतं न जयम् ।

जातें तदचिन्यम् चिन्तयितुमयोग्यं विशरणौयं नास्ति, श्रव-सुल्वात् न ऋतत्त्व्यं नापि विशत्तव्यं किंचिदस्तीत्यर्थः ।

एतज्ज्ञानाच्च मोक्षाच्च प्रतोऽन्यो ग्रन्थविस्तरः ॥ ५॥९॥

नैव चिन्त्यं न चाचिन्त्यमचिन्त्यं चिन्त्यमेव च ।

पञ्चपातविनिर्मुक्तं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ ६ ॥

"पञ्चपातस्यु" तत्त्वचिन्तनम्, ब्रतच्वविश्वरङ्गञ्च, तेन 'विनिर्मुक्तं', रङ्गितं यदा भवति, तदा ब्रह्म सम्पद्यते ।

स्वरेगा सभ्येते योगमखरं भावयेत् परम् ।

प्रथमार्धिकारिणां प्रत्याह, स्वरेषेति । 'स्वरेष' शब्देन गुरूपदेेेन प्रणवेन वा 'योगं' चित्तानिरोधं 'सभ्ययेत्' प्रयासं भेत्, 'अख्वरं' शब्दातौतं 'पर' वस्तु 'भावयेत्' चिन्तयेत् ।

अस्वरेगा हि भावेन भावो नामावि ईष्यते ॥ ७ ॥

'भावेन' भाव्यमानेन चिन्त्यमानेन 'भाव:' वस्तु परं ब्रह्म, 'अभाव:' मूच्यं नेष्टवती, किन्तु प्रसतौति 'ईष्यते' गम्यते ; इष्यते सप्राणः ब्रह्मासाछादयतोत्यर्थः ।

तदेव निष्कालं ब्रह्म निर्विकल्पं निरञ्जनम् ।

यें गत्यर्थास्ते ज्ञानार्थाः । अथवा 'स्वरेष' प्रकारोकारोपलाच्चितेन जाग्रत्स्वपाख्येन योगं कुच्यांत्, स्वदितिशयेन जाग्रत्स्वप्रेडपि तदभ्याससभ्यवात्,

तटं ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा ब्रह्म सम्पद्यते ध्रुवम् ॥८॥

'अख्वरं' मकारोपलाचितमं ज्ञानदखानम् 'परम्' प्राप्येनम् भावयेत् । 'अस्वरेष' मकाराख्येन भावेन मात्रया 'नाभाव:' अभावो न, किन्तु पूर्वो 'भाव:' तुरीयम् 'ईष्यते' गम्यते इति तदुक्तामष्तविन्दौ,

निर्विकल्पमननतत्त्व हेतुदृष्टान्तवर्जितम् ।

"अस्वरेगा मकारेष पदं सूक्ष्मसच्च गच्छति" इति ।

अप्रमेयमनाद्याच्छ ज्ञात्वा च परमं शिवम् ॥ ९ ॥

न निरोधो न चोत्पत्तिर् न बन्धो न च शासनम् ।

तदेवेति यत् साक्षात् भवति, तदेव ब्रह्म, न तु तदेव नैवमिति शक्यते । 'निरोध:' मरषम्, 'शासनम्' उपदेशः : न मुक्तिस् इति ।

न मुमुक्षा न मुक्तिस् इत्येषा परमार्थता ॥१ ०१२॥

'पषा' इति पदच्छेदः । इदमर्थको निपातः, यथा, इत्येषा चेत् चित्, तर्हि 'परमार्थता' सत्यार्थज्ञता सम्प्रत्यर्थः ।

एक एवात्मा मन्तव्यो जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्तिषु ।

'व्यतीतस्य' निष्कान्तस्य अधिकारिषु:, 'नभोपम:' आकाशतुल्य: ; छान्दस: समास: ; नभग्रब्दोकारान्त: ।

स्थानब्याद् व्यतीतस्य पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ११ ॥

'भिद्यमानं' देहजालं, 'नित्यग्र:' नित्यं आत्मानं स जानाति हितोयान्नात् स्वार्थं हेतुप्रत्यय: ।

एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ।

शब्देति । शब्दमात्रं या माया न वास्तविक, 'वाचा रभ्याम्' इति श्रुते ; तथा श्रावतो यावत्, तावत् 'पुष्करे' हृद्-पुष्करौके तिष्ठति ।

एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ १२ ॥

'भिन्ने' ज्ञानेन

घटसम्भृतमाकाशं लीयमाने घटे यथा ।

घटो लीयेत नाकाशं तद्ज्जीवो घटोपमः ॥ १३ ॥

घटवद् विविधाकारं भिद्यमानं पुनः पुनः ।

तज्ज्ञं न च जानाति स जानाति च नित्यशः ॥ १४ ॥

शब्द-मायाहतो यावत्तावत्ति तिष्ठति पुष्करे ।

भिन्ने तमसि चैकत्वमेकमेवानुपश्यति ॥ १५ ॥३॥

शब्दात्तरं परं ब्रह्म यस्मिन् द्वौ न विच्छिन्नौ यद्ब्रह्म ॥१॥

निहिते 'तमसि' प्रज्ञाने एकत्वं भवति, एकमेव च श्रनुपश्यति ;

तद्विद्यान्तरं ध्यायेद्यदृच्छे काऽऽनिमात्मनः ॥१३॥

"पुष्कर' पदजे योनित्र पयः-करिकराग्रयोः । प्रोदधौपौप-विह्ग-तौर्थ-रागोरगान्तरे । पुष्कर' तुर्थ्येकत्रे च कायडे खड्गफलेडपि च" ॥

हं वियी वैदितव्यो तु शब्द-ब्रह्मपरस्तु यत् ।

इति विश्वः । शब्दाचरमिति । 'शब्ददृशं' तद्ब्रह्मणः 'शब्दात्तरं' शब्दब्रह्म इत्यर्थः, तथा 'परं' ब्रह्म चैतन्यच, एतद्र्हयं वर्तमान्ते । 'विधानं' पोक्ष्यते:, एतद्योमध्ये यस्तेन शक्तौ सति यत् 'श्रद्धारं' श्रद्दधौ

शब्दब्रह्मणि निष्ठातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥१४॥

भर्वति, तत् श्रद्धारं यदि 'ध्यायेत' चिन्तयेत्, तथा यदि 'इच्छेत' वाञ्छेत् ; नहि शान्तिं श्राप्नुयात् । नान्यथा, तदेव स्थापयति, हे इति । 'निष्ठातः' कुशलः ; "मिनदोष्यां ज्ञाने: कौतुके"

ग्रन्थमध्यस्य मेधावी ज्ञान-विज्ञान-तत्त्वत: ।

हे इति । 'निष्ठातः' कुशलः ; "मिनदोष्यां ज्ञाने: कौतुके" इति मतम् । विद्यास्थात इत्यर्थः । 'मेधावी' ग्रन्थाध्यासेन कतवुद्धि: 'ज्ञानं' यथार्थं 'विज्ञानं' साच्चात्कार:, ठभयो: 'तत्त्वत:' तत्त्वं ज्ञात्वा, 'स्वर्थ' पश्चमौ । गवामिति । 'गवां'

पलालमित्र धान्यार्थी तजेड्‌ड्ग्रन्थमश्रेषतः: ॥१५॥

सौरभेयौषाम् श्रनेकवर्गानामपि सतोनां यत् छौरं, तस्यैक

गवामनेकवर्गानां छौरस्याप्येकवर्गता ।

चौरवत्पश्यते ज्ञानं लिङिनस्तु गवां यथा ॥ २५॥

वर्णंता भवति, विधानु यत्नेषु चौरवजज्ञानं 'पश्यते' परोच्च्य गृह्हाति ; यथा 'लिङिन:' वेदधारिणा ग्राभौरा: गवां चोरं गृह्हन्ति, तदत् ।

द्वर्तामिव पर्यासि निगूढं भूते भूते च वसति विज्ञानम्

सदृशान्तस् ग्रेयस्य ग्रहणोपायमाह, द्वर्तमिवेति ज्ञाननेत्र-

सततं मन्थायतेन मनसा मन्थानमूतेन ॥ २६ ॥

मिति । 'ज्ञानं' ग्राह्यं, तदेव 'नेतं' दृष्ट:, नतु 'समादाय' ग्राह्यतस्त गुरुतय गृह्यतेवा ततः पर 'वक्ङिं' वैश्वानरम् ग्रन्थ-

ज्ञाननेत्रं समादाय चरेञ्ज्ञिमतःपरम् ।

भवरूप 'चरते' सोपयेत् । सोप्ति कोऽस्य वक्ङिता शिष्येति शिष्ये

निष्कलं निर्मलं शान्तं तद्ब्रह्माहर्मिति स्मृतम्‌२१

प्रसिद्धा ; यथा, 'ज्ञानान्न: सर्वकर्माऽपि भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन' इति ।

सर्वभूताधिवासच्च यदूतेषु वसत्यधि ।

यथा 'वक्ङिं' प्राणं 'चरते' उचरेत्; वच्यति च, ग्रग्निं शब्दमेवानुचिन्तयेत् । श्रोमिल्येकादशं ब्राध्यति। शब्दस्या-

सर्वानुगाहकत्वेन तदस्यहं वामुदेव

निता मुखजलात् "मुखादग्निरजायत" इति सूते:, प्रक-

तदस्यहं वामुदेव ॥ २२ ॥ इति ॥ ४ ॥

अकलास्त ।

इत्यथर्ववेद ब्रह्मविद्योपनिषत् समाप्ता ॥ ४ ॥

मनुभवस्थ विषयमाह निष्कलमिति । मनुभवस्थ स्वर-

ॐ शाखाख्यौौत्य मेधावी ऽभ्यस्य च पुनः पुनः । परमं ब्रह्मविद्याया उल्कावान्नान्यथोन्मृजेत् ॥ १ ॥

पमभिनौौय दृश्यंयाति, तद्दिति । ‘तत्’ ज्ञानं ब्रह्माइत्येवमाकारं स्मृतम् । सर्वेऽपि भूतानामधिवासौडस्मिन् सर्वभूता-धिवासं यत् भूतेऽविधवस्ति, यम्मादधिकार्मिति तस्मै, सर्व-नुष्टकटंऽतेन वासुदेव इति प्रसिद्धं तदहमस्मि, स एवं वासु-देव इति प्रसिद्धं तदहमस्मि, स एवं वासुदेव ईश्वरौडपि, जौवे-श्वरयोब्रह्माखैकेक्यमिल्यर्थः । द्रित्तिः समास्यर्था । नारायणेन रचिता श्लोकिमात्रोपजीविना । शस्पष्टपद-वाक्यानां दीपिका ब्रह्मविन्दुके । इति ब्रह्मविन्दूपनिषद्धौपिका सम्पूर्णा ॥ ४ ॥

अ्रमृतस्य यथा विन्दुंस्त्यं हरति देहिनाम् । अ्रत्प्रग्रह्योऽप्यश्रखङोडस्मतविन्दुस्तथा ह्ययम् ॥ ९ ॥

योगसाधनस्य प्रमुखां पौठिकामाह, शाखाख्यौति । मेधा-वौति । अध्ययनेन तर्काभ्यासेन मेधापि कत्तंथ्या इत्यर्थः यत्कुत्रंतः । “परिडतो मेधावौति, वाङ्यस्य पारिखिल्यस्य निविच्येति च” । स्मृतिरैप । “यस्तर्केणानुससते स धर्मं वेद नेतः” इति । ब्रह्मविद्याया: परमं कारणं जौवितमिति श्रेषः । ‘उल्का-वत’ चञ्चलं विद्युद्विक्रित-तुल्यं जौवितम, ‘अ्रन्यथा’ प्रकारान्त-रेण कामव्यसनादिना ‘नोत्मृजेत’ न त्रिपेत्, शाखाख्याधौत्ये-

शोद्धारं रथमारुह्य विष्णुं कृत्वा तु सारथिम्। ब्रह्मलोक-पदान्वेषी रुद्राराधन-तत्पर:॥३॥

त्ये तदर्थसाधनालकाराय प्रयत्नेत; प्रयत्नश वच्यमाणो योगाभ्यास:। यथा, ब्रह्मप्रविद्या: 'परमं' कारणं श्रद्धेयनम् 'अनन्यया' ज्ञानमप्राप्य नोत्सृजेत, 'उल्कावत' दौपिकावत: यथा दौपिका तमसि मार्गं गच्छोता रथमप्राप्य नोत्सृज्यते, तद्वत् 'ग्रामस्थ' साच्चात्कार-पथ्येनतं नोत्सृजेदित्यर्थ। प्रोढारं रथं गतिहेतुलात, रथ: श्रोङ्कार:; 'विष्णुम्' उकारदेवतां साकार-देवता यो ब्रह्मा, तस्य य: 'लोक:' ब्रह्मलोक:, तस्य 'पदं' मार्गे:, तदन्वेषणशोल:, मकारदेवता यो रुद्र:, तदाराधने 'तत्पर:' परायण:।

तावदर्थेन गन्तव्यं यावदर्थ-पथि स्थित:। किञ्चा रथपथ-स्थानं रथमुत्सृज्य गच्छति॥३॥

'शिन' प्रोढारेण तावदर्थं, यावत 'रथपथि' गन्तव्यं तन्मार्गे स्थित:; समासान्तर्विशेषनियतादप्रययो न कृत:। स्थित्वेति। यदा तदेतध्यानार:; यदा रथस्य पन्या: रथपथ:; समासान्तोडकार:; तस्य 'स्थानं' निहत्तिभवति; शन तिष्ठतिनिहत्तौ वर्त्तते; तदा 'स्थित्वा' कियकालं विलम्ब्य रथम 'उत्सृज्य' त्यक्त्वा 'गच्छति' साध्यसाधनभाव-रहितं स्थानं प्रविशतोत्यर्थ:; साकारोपासना-परिवासित-चेतसो यतयो ब्रह्मपदवीमनुप्राप्य प्रव्रजन्तोति

माता लिखिपदं यक्ना श्रद्धयाज्ञानवर्जिता। अस्वरेगा मकारेगा पदं सूक्ष्मज्ञ गच्छति॥४॥

शब्दादिविषया: पश्न मनश्चैवातिचञ्चलम् ।

मातः! ब्रकारादयः तासां 'लिङ्गं' जागरितस्थानो वचिःप्रश्नः समासाद् इत्यादि तस्य 'पदं' स्थानं जागरादि त्यक्त्वा 'शब्देन' स्वरेण 'व्यञ्जनेन च' मकारादि 'वर्जितं' ऋषि-तम् । 'स्वरेण' स्वरातिरिक्तेन मकारादि ग्रन्थरङ्ग-साधनेन 'सूच्यं पदं' तुरीयाश्रयं गच्छति । शब्दादौति ।

चिन्तयेदात्मनो रश्मीन् प्रत्याहार: स उच्यते ॥५॥

शब्दादौनि पश्च 'विषया:' तदुपलब्धत-नौन्द्रियाणि 'प्रतिचञ्चलं' सर्वेन्द्रिय-विषयव्यापि मनश्च 'आत्मन:' सूर्यैकस्थानौस्य, रश्मय इति, 'चिन्तनम्' आत्मैक्य-पादनर्मिति यावत्, स प्रत्याहार: इत्यर्थ:; तदुक्तं याज्ञवल्क्येन । 'यदत् पश्यति तत्सर्वं पश्येदात्मानमात्मनि । प्रत्याहार: स च प्रोक्तो योगवित्तमचक्षुभि:' ॥ इति ।

प्रत्याहारस्तथा ध्यानं प्राणायामोऽथ धारणा ।

प्रत्याहार: इति । यम-नियमासनानि तु वाच्याऽऽलवात् न गृहीतानि । यम-नियमौ त :

तक्श्चैव समाधिश्च षडङ्गो योग उच्यते ॥ ६ ॥

"अहिंसा सत्यमस्तेयमसङ्गो ऽहिरसञ्चय: । आस्तिक्यं ब्रह्मचर्येऽष्य मounं स्थैर्यं ऽजमाभयम् ॥ शौचं जपस्तपो होम: स्वधातिथ्यं सुरार्चनम् । तीर्थाटनं परार्थीङ्गा तुष्टिराचार्य-सेवनम् । एते यमा: सनियमा उभयोद्ङेश्य स्मृताः ॥" इति दृष्ट्यौ । 'तकं:' मननं 'समाधि:' निदिध्यासनं 'कुचिरं' मनोहरं गुरुप्रदिष्टं रूपं 'चिन्तयेत' ध्यायेत् । रचिर इति ।

यथा पर्वतधातूनां दध्नन्ते धमनान्मला: । तथेन्द्रियकृतां दोषा दध्नन्ते प्राणनिग्रहात् ॥९॥

'रेचिरे' चिन्त्यमाने स्वाति रेचकं कुच्यांत् ; चकारात् कुम्भकं ; तथा वायो: 'आकार्षणम्' शनैर्नैयनं कुच्यांत् । प्राणायामतयं कुच्योदित्याच, प्राणायामा इतिं । 'प्राणा-यामा:' निरोधा: 'तय:' त्रिविधा: । प्राणायाम-मत्रमा च, सत्याचहतिरितिं । व्याह्हतिं-शिरसोऽपि सप्रणवत्वं बोंध्यम् ; तदुक्तम् ;

प्राणायामैर्दहेद्दोषान् धारणाभिश्च किल्बिषम् । किल्बिषैण्च नयं नील्वा रचिररच्चैव चिन्तयेत् ॥४॥

"एता एतां सदैतैन तथैभिद्रैश्रभि: मच् । विर्जपेदायत-प्राण: प्राणायाम: स उच्यते ॥" इति । 'एता:' सम व्याहती:, 'एतां' गायत्रीम्, 'एतेन' शिरसा, 'एभि:' प्रणवै: ; प्रकृतौ सत्यां वि: पठेत् । अश्रकौ तु सक्त्यठेत् । प्रत्येकं रेचकादीनां लचणमाच, उत्क्चिप्येति । वायुम् 'उत्क्चिप्य' ऊच्द्धं नील्वा 'आकाशम्' उदरं कृत्वा 'निरात्मकं'

रचिरे रेचकश्चैव वायोराकार्षणान्तथा । प्राणायामास्त्रय: प्रोक्ता रेचक-पूरक-कुम्भका: ॥५॥

सव्याह्हतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह । वि: पठेदायत-प्राण: प्राणायाम: स उच्यते ॥१०॥२

उत्क्चिप्य वायुमाकाशं शून्यं कृत्वा निरात्मकम् ।

प्राणरहितम् ;

शून्यभावेन युञ्जीताद्रेचकाक्षेति लचणाम् ॥ ११ ॥

"आत्मा देह-मनो-ब्रह्म-स्वभाव-श्रुति-बुद्धिषु । प्रयत्ने वार्त्त" इति, ग्रपि-शब्दात्ु प्राणां' चैति विश्रान्तिभिधानात्। 'प्राणानं ग्रनुच्क्षसेदिति । न रुस्यात्; किन्तु निगरण-लचणामनुच्क्षासमेव कुय्यांत्.

न चोच्कूसेन्नानुच्कूसेन्नैव गात्राणि चालयेत् ।

म एव ग्रह्होत इत्युक्त्वात्। वक्रोपेति। उत्पलस्य नालामिव वायुसंचार-हेतुत्वात्, नाडीग्रेन वक्रो गा वायु' 'निराश्रय'ं वन्हिनिर्गतं कत्वा यदवस्थानं स कुम्भकः ; प्रकारान्तरेगॆ कुम्भक: एवंमिति। यथा वर्च्छ: कतक:, तथाहि वक्रो गा 'ग्रह्होतव्य:' भव्त्तनेय:।

वक्रोपोत्पलनालेन वायुं कत्वा निराश्रयम् ।

नौत्वा रोचय द्वांत दिविधं कुम्भकस्य लचणाम् ; तदुक्तम्।

एवं वायुग्रंहोतव्य: पूरकस्येति लचणाम् ॥ १२ ॥

"पूरणादि-रेचनान्त: प्राणायामस्तु वैदिक: । रेचनादि-पूरणान्त: प्राणायामस्तु तान्त्रिक:" ॥ इति । प्रल्याङ्ङार-प्राणायामयोरेंचगणो उक्ता धाररां लचयितुं तद्-धिकरिणां ग्रान्तं लचयति, ग्रसवदिति।

एवं वायुग्रंहोतव्य: कुम्भकस्येति लचणाम् ॥ १३ ॥

'पश्य' हे श्रिष्य ! इति खुतेवेच: ; 'ते' तव स्वकीयं देहं काठवत् पश्य निरभि-

ग्रसवत् पश्य रुपाणि श्रृणु शब्दमकरगावत् ।

काठवत्पश्यते देहं प्रशान्तस्येति लचणाम् ॥१४॥३॥

मनः सङ्कल्पकं ध्यात्वा सङ्चिन्त्यात्मनि बुद्धिमान् ।

मानितया ; प्रशान्तस्याप्नोति । इदं तु लक्षणम् ; भवस्य यथा रूपादिकारो भवति, तदत् यस्य रूपदर्शने ऽपि क्रियं मनः, काष्ठवत् दृढेढ़्याश्चाराच्छितः; स प्रशान्त इत्यर्थः । मन इति । 'मनः' मानस 'सङ्कल्पक' सङ्कल्पकत्व 'ध्यात्वा' विचार्य 'आत्मनि' बुद्धौ प्राप्ते वा सङ्चिन्त्य 'आत्मानं' प्राप्य बुद्धिं वा

धारयित्वा तथात्मानं धारयिता परिकौत्सिता ॥ १५॥

चतुष्पाद लक्षणमुक्त्वा शिष्टयोस्तर्क-समाध्योराह, श्रागमस्वेति । श्रागम-विरोधिन ऊहने वाच्यता-प्रसङ्गात् ; यं 'लभ्या' प्राप्त्यापि दृढ 'श्रवम्नयेत' श्रवजानीयात् यदर्थमपि शब्द-दृष्टमिति लभ्यते, यं प्राप्य सर्व मन्यत न रोचते, स समाधि-रिल्यर्थः 'यं लभ्वा वापं लाभं मन्यते नाधिकं ततः' इति गतोक्तेः ।

ग्रागमस्याविरोधेन ऊहं तर्कं उच्यते ।

यं लब्ध्वापवमन्येत समाधिः परिकौत्सितः ।

भूमिभागे समे सम्ये सर्वदोष-विवर्जिते ।

'मनोमयौ' आत्माचिन्तनरूपां चक्रवन्नादिनो दिग्वन्धादिरूपां वा 'मृदङ्गलं' मृदङ्गलतया ग्राह्यम् प्रादित्यदेवत्यं 'यदेतत् मृडङ्गलं तपति' इत्यादिरूपम् । पद्मकर्मिति । पद्म-

कृत्वा मनोमयं रचां नम्रा चैवाथ मृडङ्गलम् ॥ १ ९॥

पद्मकं स्वस्तिकं वापि भद्रासनमथापि वा ।

कादौ न लक्षणानि योगयान्नवल्लक्षे उत्तानि ।

बद्धा योगासनं सम्यगुत्तरााभिमुखः स्थितः ॥ १८॥

"जवंतपरि विनेम्द्र ! कव्वा पादतले उभे । पद्धामनं भवेदेतत् सर्वेषामपि पूंजितम् ॥ जान्वोरन्तरे सम्यक् कव्वा पादतले उभे । ऋजुकाय: समासीन: स्वस्तिकं तत् प्रचक्षते" ॥ इति ।

तत्रैव प्रकारांतरेणैष स्वस्तिकमुक्ततम् ।

"सौव्न्यामासनं पादौ गुल्फौ निचिप्य पादयो: । मध्ये दृश्या गुल्फन्तु दृशिगे दृशिगेतरम् । एतच्च स्वस्तिकं प्रोक्तं सर्वपाप-प्रणाशनम्" ॥ इति ।

"गुल्फौ तु वृषणाधः: सौव्न्या: पादयो: चिपेत् । पादौ-पादौ च पादाभ्यां हढ' बह्या सुनिश्चलम् । भद्रासनं भवेदेतत् सर्वेष्याधि-विषापहम्" ॥ इति ।

'योगासनं' सिद्धासनम् ; तदुक्तं' हठप्रदीपिकायाम् । योनिस्थानकम्ृदृमूल-घटितं कव्वा हढ' विब्यसेत् । मेढ्रे पादमथैकमेव नियतं कव्वा समं विराजहम् । स्थाषु: संयमितेन्द्रियोऽचलहषा पश्यन् भुवोरन्तरं चैतन्योच-कोट-भेदजनकं सिद्धासनं प्रोच्यते ॥ इति ।

मतान्तरे च । "मेढ्रादुपरि विन्यस्य सद्यं गुल्फं तथोपरि । गुल्फान्तरस्थ निचिप्य सिद्धासनमिदं भवेत् ॥ एतत् सिद्धासनं प्राहुरन्ये वक्षासनं विदुः । सुपासनं वड्लन्चे प्राहुमुत्तासनं परे ॥ यमेषु मिताहारोऽप्यहिंसा नियमेषु च । मुख्य' सर्वासनेषुंकं सिद्धा: सिद्धासनं विदुः ॥ चतुरंगोत-पौठेषु सिद्धमेव सदाभ्यसेत् । दि-सम्ति-सहस्रेषु शुभुन्नामिव नाडीषु" ॥ इति ।

नासिका-पुटमध्यस्था पिधायैकैन मारुतम् ।

योगार्थमासनमिति वा । उत्तरौति । योगस्य उत्तरमार्गप्रद-

आकृष्य धारयेद्गिनं शब्दमेवाभिचिन्तयेत् ॥१८॥

स्वात् । नासिकेति । एकैन नासिकापुटम् आाढ़च्या पिधाय 'एकैन' पार्श्वैन 'मारुतं' वायुम् आाकृष्य 'धारयेत्' प्राणः स्तम्भयेत्, 'शब्दम्' तेजोमयम्, श्रुतिप्रकाशकक्ष श्रब्दमेव स्रभिचिन्तयेत् ।

श्रोमित्येकाचरं श्रोमित्येकां रेचयेत् ।

कं श्रब्दम् ? इत्यपेचायामाह, श्रोमित्येकाचरमिति । श्रोमित्येतैनैव मन्त्रैण 'एकैन' पूरण्णातिरित्तैन पार्श्वैन रेचयेत् वायुः ; तदुक्तम् ।

दिव्यमन्त्रेण बहुशः कुयादात्म मल-च्युतिम् ॥२०॥

"बहुपद्मासनो योगी प्राणां चन्द्रे्ण पूरयेत् । धारयित्वा यथाशक्ति पुनः सूयेंण रेचयेत्" ॥ इति । 'दिव्यमन्त्रैण' प्राण्चैन 'आत्ममल-च्युति' शरैरमल-नाशं नाड़ौर्ग्रन्धिं, प्राण्णायामैनाड़ौमला: ऋष्यन्ति तत्स्थासु वायु-

पश्चाद्रायेत पूर्वींतं कमान्मन्त्रं विनिदिशेत् ।

प्रचारा भवति । 'श्रात्ममलः' पापं, तस्य 'च्युति' नाशभूतिं वा ; तदुक्तम् । "नित्यमेवं प्रकर्वीत प्राण्णायामांस्तु घोडश ।

अपि भूयाहनं मासात पुननव्यहरदः कता:" ॥ इति । 'पश्चात्' प्राण्णायामैः पापं दग्ध्वा 'ध्यायेत' चिन्तयेत 'पूर्वींतं' श्रब्दमेवाभिचिन्तयेदित्युक्तं, 'क्रमशः' श्रनुक्रमैण श्रकारोकार-

मकारादिमातरा: लोक-वैद-देवाग्न्यादि-सहिता घोशिष्यादि-मातरा: कमसहितात्व 'ध्यायेत' चिन्तयेत, 'मन्त्र' मन्त्रं 'निदि-

स्थूलातिस्थूल-मात्रायां नातिमूर्ध्वर्मातिक्रमः ॥ ३२ ॥

श्रेत् उच्यते; श्रुत मन्त्रैर्विभक्तिको निर्देशः । स्थूलमिति । 'स्थूलमात्रा' श्रश्रोति-प्रथयावाहनितपयेन्तं धारणाम् ; तदुक्तम् । "प्रातर्मध्यंदिने सायमचिराल्ले च कुभकान् । मनैरश्रोति-पथेन्तं चतुर्वारं समभ्यसेत" ॥ इति । 'प्रतिस्थूलां' ततोऽप्यधिकाधिकं धारणम् ; एवं स्थूलायां मात्रायां श्रातिस्थूलायाच्च मात्रायां 'ग्रातिम' श्रातिश्रयम् ऊचुं नयेत्, मात्रातिश्रयं न कुुर्यादित्यर्थः । किमात्र न कुुर्यात् ? प्रत्युत श्रातिश्रये श्रोष्ठं सिद्भिर्भवति ? इत्यत श्राह, श्रातिक्रम इति । एवं हि वायोरातिक्रमें दोष उक्तः, "हिका श्वासच कामस्य शिरः-कषायौद्-वेदना । भवन्ति विविधा दोषाः पवनस्य व्यतिक्रमात्" ॥ इति । तियेक श्रपये धावन्तौम् 'जडूम्' श्राकाश-गामिनौम् 'श्राधः' वा चरणान्यस्तां 'हष्टिं' नेत्रकान्तिं 'विनि-धाये' छत्वा 'महामति:' स्थूललचया 'श्रिरः' निचेतन, श्रायामो हृदासनः । हृटेस्त्रियै त्वसुक्तम् ।

तिय्येगूडूमधो दृष्टिं विनिधायं महामति: । स्थिरेस्थियै विनिध्येम्प्रस्तौ योंगं समभ्यसेतु॥३२॥

"ग्रन्थलेच-वडिट्टि-ष्टिनिर्मेषोन्नेष-वर्जिता । एषा हि श्राभवो मुद्रा मर्वंतन्वेषु गोपिता" ॥ इति । जडूम् त्वमयुक्तम् । "भुवोऽन्तर्गतां दृष्टिमुद्रा भर्यात खेचरौ" । इति । श्राधस् त्वमयुक्तम् । "हृ्ट्या निषलतारया वडिरधः पश्यन्" ॥ इति ।

सालमात्रा तथा योगो धारणा योजनन्तथा ।

द्वादशमात्रो योगस्तु कालतो नियत: स्मृत: ।१२३॥

'विनिष्काम्पम्' विशेषेण निष्कम्पम् 'योगम्' उत्तमं योगं तदा धारयेत् । निष्कम्पोऽयुस्समो योगः, सकम्पो मध्यमः, सकम्पेद कानोयान्; तदुतम् ।

"कनीयसि भवेत् क्षेद: कल्पो भवति मध्यमे ।

उत्तिष्ठत्युत्तमे प्राणरोधे पद्मासनं सुध्दः" ॥ इति ।

कम्प्यात् 'निष्काम्पत्' । श्रप्रेभगत्, निष्कम्प: उत्तमः, विश्रेषेण निष्कम्प: अत्युत्तमः, तं समभ्यसेत् ।

श्रयं पदार्थी योगप्रास्ते 'कालतः' कालेन 'नियत:' एकरूप: स्मृतः । कः पदार्थ: ? एकतालौ वायो: कालतो वन्हि: स्थूलस्थ मध्ये प्रवेश:, मध्यस्थस्य च वचिरन्-

गमनं, सा नियतकाला भवति ; यावत्काला पूर्वंदिने, तावत्काला परदिने, इति मात्रा नियतकाला भवति ; श्रन्थया कल्पपथेन्तं भुविवरं भर्वात ।

पोडशं पूर्वं चेतु, चतु:षष्ठि: कुभने, द्वाचिंशत् रेचने इति ; 'योग:' समाधि:, सोऽपि नियतकाल: ; श्रन्थया कल्पपथेन्तं भुविवरं समाधिस्थस्यैव दृढ-कवल्लोकावि-प्रभुः ।

'धारणा' मनःसङ्ल्पकमित्यादि-लचण|, सापि "धारयेत् पञ्च घटिका भवरोगैविमुच्यते" इत्यादौ नियतकालैवोक्ता ; 'योजनं' संयोजनं प्राणापानयो: ; यथा पूर्वंदिने चेतु घोडश प्राणापा-

याम|, तर्हि परदिने तत्तो न्यून| श्रधिक| वा न भवन्ति । द्वादशमात्रो योगो नादविन्दावुक्;, सोऽपि कालतो नियत: स्मृत: ; परस्पर-तुल्यका्ला एव घोषिष्यादयो ध्येया इथ्रयै: ।

श्रथ च तालादि: फलेऽपि कालतो नियत: स्मृत:, नियतकाल-

अ्रघोषमव्यञ्जनमस्वरञ्ज्ञ अ्रककर्ठताल्वोष्ठ मनासिककञ्ञ अ्ररेफजातमुभयोष्ट्राजिंतं यदच्चरं न चरते कदाचित्

मेव फलं ददाति परिाच्छन्नं, न तु कालापरिच्छन्नं फलं ददातोत्यर्थ:।

मेव फलं ददाति परिाच्छन्नं, न तु कालापरिच्छन्नं फलं ददातोत्यर्थ:।

तदहं कालापरिच्छन्नं फलं किम् ? इत्यत अ्राह, अ्रघो- षर्मिति । यदच्चरं तदपार्श्वाच्छन्नफलामित्यर्थ: ; तत् किम्- कारादित्वन्यतरत् ? न इत्याह, 'अ्रघोषं' वर्गाणां प्रथमः:, द्वितौयाः, अ्र-प-साख्याघोषा: ; ततोऽन्ये घोषा: ; तत्र भवति । तदहं फलव्यञ्जनं तद्रूपं नेत्याह । अ्रव्यञ्जननामिति । तदहं अ्रच्च: स्वरास्तद्रूपं नेत्याह, अ्रस्वरमिति । न स्वरत्वं यस्य तदस्वरम् ।

तदहं अ्र-कु-ह-विसर्जनीयानां कराठ:,'इ-चु-य-शानां तालु' उ- पुपथानोौयानामोष्ठौ, तद्रूपं नेत्याह, अ्रककर्ठताल्वोष्ठम् अ्रककर्ठादिवर्जनतत्प्रवादसंज्ञ: ; सन्सौ तु न्यूनाच्चरं कन्द: स्वात् ।

तदहं नासिकानुस्वारस्य तद्रूपं नेत्याह, अ्रना- सिकर्झेति । तदहं ऋ-टु-र-षाणां मूर्धा, तदस्तभूतं नेत्याह, अ्ररेफेति । 'रेफजातं' रेफवर्गो मूर्धेिन्य:, तत्र भवतोत्यर्थ: ।

तदहं लु-तु-ल-मातां दन्ता:, तद्रूपं नेत्याह, उभयोष्ट्रौर्जिंतिमिति । उभौ 'ओष्ठौ' स्रावरकौ यस्य उभयोष्ट्रो दन्तः, तेन तदच्चार्यों वर्णं:, तन्न भवतोत्यर्थ: ।

यदाप्यव्यञ्जनमस्वर्रामिति वर्णीमात्रं प्रतिषिद्यस्, एतावता हि वर्णा:, यदरञ्जनानि स्वराश्च, तथापि सामान्यतो विशिष्टतस्र प्रतिषेधार्थमघोषायु- पादानम् ।

तदहं किं तदच्चरं ? यस्य स्वचरणं वकव्यम्, इत्यत अ्राह, न चरते कदाचिदिति । नादान्तस्रं परं शान्तमित्यर्थ:

यत्प्रतिपादनादसृतविन्दुरिति ग्रन्यााभिधा । शतचेयं योगप्रक्रिया। यमनियमाभ्यां चापित-वाच्यादोषः, निर्वांते तौर्थ्यदिग्देशे सिद्धचैते व सिद्ध-स्वस्तिक-पद्म-भद्र-सिंहासन्यतमदासनमालम्बते नियतभुक्, धौतिरवस्थस्थित नैतस्य वाटकं नौलिका तथा । कपालभातिचेष्टानि घटकर्माणि प्रचचते ॥

इत्युक्तैः कर्मभिः प्राणसंयमैरैव वा शुद्धनाड़ौगुषः, प्राणायामाभ्यासेन सिद्धकवल-कुंभकः, शङ्खष्ठादि-मूर्धान्त-मर्मप्रदेशेषु प्राणमनो-धारणाभिः प्रत्याहनेन्द्रियगणः, पृथिव्यादिपञ्चधारणाभिः शुद्धभूत-भौतिक-तत्त्वः, सगुण-निर्गुण-ध्याने चापिततमोभलः, उन्मनौभाव-लक्षणं समाधिमारकुचः; घटचक्रभेदन द्वादशान्तं ब्रह्मरन्ध्रमातिष्ठते। तत्प्रकारस्तु मूलबन्धो-डिडयानवलस्जालनश्रवयैः महाबन्ध-महावेेध-यत्तिचालनैश्चापानस्खलपानवायुमूर्छेमाकृञ्चरा, तेन मूलाधारगतं त्रिकोणास्थमगिं प्रज्वाल्य, तेन कन्दोोयां कुण्डलीं सर्पाकारां पधिम-दे-भागेन पूर्वदेहभागमष्ठाधारवेध्य, मुखेन पुछं गरहौला, मुखच्च सुषुम्णा मुखे प्रवेश्य, सुष्तां प्रताप्य, तानेन प्रबोध्य, रोधन सुषुम्णा मुखं विरलोकल्य, प्रमाथे, तत्त् साेग्रिग्रिकं वायं मनसा प्रवेश्य, वंघटे्रगम-वेधाकृति-सुषुम्नाग्रा: पर्वसन्धी-यानी चक्राणि श्रोड़ार समुच्छेरन्, मनसा विषयूचिन्तन- सना-घेन वायुना-सहायेन भिन्दानो, मूर्धि महामदलमाक्रामित्, इति। तदुक्तं हंसोपनिषादि। “तं विदित्वा न जामर्मृति ;

गुदमवष्ठभ्य, प्राधाराधायुमुत्याप्य, स्वाधिष्ठानं त्रि: प्रदक्षिणो- कल्य, मणिपूरकस्थ गत्वा, मनोहतमतिक्रम्य, विशुद्धौ पागान् निरुध्य, प्राज्ञामनुध्यानं ब्रह्मरन्ध्रं त्रिमात्रोडहमित्येवं सवेदा ध्यानं इति ।

न च प्राणापानयोःंगपदिरोधे मूल-छिक्काषानादिद दोषप्रसङ्ग इति वाच्यम्, गुरूपदिष्टबोधनयस्य युगपदनुष्ठितस्य महिम्नः, श्रमृत-मुखस्य महिम्नः, श्रमृतमुखस्य जलपूर्णघटस्थैव दोषानवकाशात्। श्रमस्य च योगस्य फलमज्नरावगतिकरूपं स्वरयज्ञान-वर्जितमित्युपक्रम्य शघोषमित्यादिना उपसंहृतम्। घट कम्मॉषि यथा—

चतुरङ्गुल-विस्तारं सिकतं वस्त्रं नैनैःप्सेत्। ततः प्रत्याहरेच्चेतदादाख्यातं धौतिककर्म तत्॥ १॥

नामिदद्म्ने जले पायुनस्त-नालोकटासनः। प्राधाराकुञ्चनं कुुर्यात् प्रक्षालनं वड्निकर्म्मि तत्॥२॥

मूत्रं वितत्य सुस्थिरं' नामानाले प्रवेक्षयेत्। मुखान्निर्गमयेच्चैषा नेति: सिध्यैर्निगद्यते॥३॥

ईदृक्ते निष्फलतया सूक्ष्मलचं समाहितः। शुषु-सम्पात-पर्थ्यन्तमाचार्यैःस्वाटकं मतम्॥४॥

ग्रामन्वावर्त्तवेष्टिन तुन्दं सव्यापसव्यतः। नतांसो भ्रामयेद्देशा नोलो गोलैः प्रशस्यते॥५॥

भस्त्रेव लोऽकारस्य रेच-पूरी ससम्भ्रमौ। कपालभाती विच्याता कफदोष-विशोषिणी"॥६॥इति$

वस्तिकं चौरिकायां व्याख्यातम्। महावन्धो यथा—

पादौ वामस्य पादस्य योनिस्थाने नियोजयेत्। वामोरपरि संक्षिप्य दक्षिणां चरणान्तथा॥१॥

पूर्वयित्वा ततो वायुं हृदये चिबुकं हृदम्। निभृत्य योगिनाकुञ्च मनोमध्य नियोजयेत्॥२॥

भारायत्वा यथाशक्ति रेचयेदनिलं मनेः। सव्याढे च समभ्यस्य दक्षिणाढे पुनरभ्यसेत्॥३॥

मतमतन्न तु काष्ठाचितं कथयबन्धं' विवर्जयेत्।

येनासौ पश्यते मार्गे प्राप्यास्तेन हि गच्छति । ऋत: समभ्यसेद्रत्यं सन्मार्ग-गमनाय वै ॥ ३४ ॥

राजदन्तादयं तत्त्वं जिह्वायोग्तं भवेदिति ॥ ८ ॥ ऋयं खलु महावेधो महासिद्धि-प्रदायकः । कालपाता महावेध-विमोचन-विचक्षणः । ऋयद्ध सर्वनाडीनामूर्द्धगति-प्रबोधकः" ॥ इति । महावेधो यथा । "महावेधस्थितो योगी कत्वा पूरकंमात्रधीः । वायुनां गतिमार्गस्य निभृतं कराठमुद्रया ॥ ९ ॥ निम्नं हस्तयुगो भूमौ निभृतं ताडयेच्छनैः । पुटदयं समाकृत्य वायु: स्फुरति सत्परम् ॥ २ ॥ सोम-सूर्यांगिग-वन्ह्याय जायते वास्तताय वै । ऋतावस्था समुत्पन्ना ततो वायुं विरेचयेत् । महावेधोऽम्यासान्महासिद्धि-प्रदायकः" ॥२३॥ इति । अथ ऋतिचालनं यथा । "पुच्छं प्रगृह्य भुजगों सुप्तामुद्रोधयेद् बुधः । नित्त्रां विद्याममा ऋत्वा कूर्म मतिष्ठन्तं हृटात्"॥२४॥ इति ऋत्प्रतापि । सन्तसो वझिना तत्त्वं वायुना चालितो यदा । प्रसाथे फणामृद्गों प्रवोधं याति तत्तदा" ४२॥ इति॥४॥ ननु प्राप्यास्तत्वं प्रदेये केनोपायेन नेतव्यः ? इत्यादि, येनैति । 'श्रमौ' योगौ 'येन' मनोलचणेन करणेन 'मार्ग' गन्तव्यं 'पश्यते' प्रविश्य गन्तव्यतया निश्रिनोति, प्राप्य; 'tेन' एव मनसा सह तत्त्वं तत्त्वं याति, मनसा तत्तत्स्थान-

छहारं वायुदारच्च जडंधारमतः परम् । मोददाराविलङ्घैव श्रुषिरं मङ्डलं विदुः ॥ २६ ॥

अयं कोधप्रशमनाभ्यासविमुक्तिपराविज्ञागमः ।

षड्याहारमनाचारं नित्यं योगी विवर्जयेत् ॥२७॥

ननु येने मनो याति, तेनैव प्राण इत्यवगत उपायः ; तयोर्मगः काक्षित ? इत्यत ग्राह, हृदित । 'हृत्' मनसः 'वायोः' प्राणस्य 'दारं' प्रवेशमार्गः, सुषुम्णाख्यमूर्ध्वदारं वत्तते, कष्ठादि मूर्धोन्तं पृष्ठवंशगामि सुषुम्णा द्वारमस्थो-लस्यैः । तत् उद्दु 'किमास्ते' ? इत्यत श्राह, व्रत पर-मिति । 'व्रत' श्रद्धात् द्वारात्परं मोददारविलं गिरो भिच्चा निर्गतमस्ति, मोक्ष्य 'दारम' उपायो ब्रह्मलोकः, तस्य कामविवरम् ।

ज्ञानेन विधिना सम्यङ् नित्यमभ्यस्यतः क्रमात् । स्वयमुत्पद्यते ज्ञानं त्रिभिर्मासैर्नै संशयः ॥ २८ ॥

मनु ब्रह्मलोकस्य क्रममोक्षस्थानत्वात सूर्येमङ्गडले व्यव-धायकं सति कथम् तत् गति:? इत्यत श्राह, श्रुषिरं मङ्डल-मिति । सूर्येमङ्गडलस्थ सच्चिदान्नता ; "द्वाभिमे पुरुषौ लोके सूर्येमङ्गडल-नेदिनौ" इत्यादि श्रुतिषावसौयते ।

चतुर्भिः पश्यते देवान् पञ्चभिस्तुल्यविक्रमः ।

ध्यानमेव तत् मूलाधारादौ प्राणप्रवेशे उपाय इत्यर्थः । यतोऽयं प्राणप्रवेशे उपाय उपदिष्टः 'व्रतो नित्य' 'सन्न्रागं गमनाय' सुषुम्नाख्या मार्गप्रवेशाय 'समभ्यसेत' मनोधारणार्थं कुर्यात् ।

दृच्छयाप्नोति कैवल्यं षष्ठे मासि न संशयः । पार्थिवः पञ्चमावापि चतुरमावाप्य वारुणः ॥ २६॥६॥

योगे वर्जनीयाज्ञ भयमिति । 'तुल्यविक्रमः' देवैरंक केवल्यञ्च ऐश्वर्येयुक्तं चरुरिकायां प्रदर्शितम् ॥ ६ ॥ पञ्चभूत-धारणासु तदतद्-धारणासु च कौदृशं प्रपञ्च-स्वरूपं ध्येयम् ? इति प्रच्छन्तं प्रति ऋमेणोत्तरमाह, पार्थिव इत्यादि । 'पार्थिवः' पृथिवौतत्त्व-धारणायामाश्रिततत्त्वे प्रपञ्चो भवति, तदा तस्य पञ्चमावापि रूपापन्न ध्येयान्नि । 'वारुणः' जलतत्त्व-धारणायामुपास्यलेन श्राश्रिततत्त्वेऽदित्यर्थः । गमाद्य-कैकगुण-क्रमानुपाञ्ञासो दृश्यः । श्रद्धेमातान्वति । 'तु' श्र्यालान्वर्थः ; निरपेक्षोभूय श्रद्धेमातन्नु चिन्तयितव्यमिल्यर्थः । तदिह पूर्वेषां चिन्तनानां कोऽभिप्रायः ? इत्यन्त श्रप्राडिमिति । तत्क्षिडिमभिप्रेत्य तत्सलोकजयाय तान् तान् प्राश्निवादि । रूपाग्नि 'मनसा' साधनेन 'आत्मना' स्वयम् 'आत्मनि' बुद्धौ चिन्तयेदित्यर्थः । श्रगैरे पदादिमूर्धन्यन्ते तत्फडू तस्माने तत्फडूतत्स्थानलोकजयो भवति । भूतस्थानादि यथा ।

"भूमिरापस्तथा तेजो वायुराकाश एव च । एतेषु पञ्चदेवानां धारणा पञ्चधेष्यते ॥ पदादि जानुपर्यन्तं पृथिवीजौक्षानमूर्धते । माजानु पायुपर्यन्तमपां स्थानं प्रकोच्यते ॥

विंशत्पर्वाडुल: प्राणो यत् प्राणः प्रतिष्ठितः । एष प्राण इति ख्यातो वाङ्मयप्राणः सगोचरः ॥ २ ॥

श्रोत्रादीनां हृदयेनिष्ठवाङ्मुखेन तदुच्यते । ग्राह्याधाट् भुवोमेंघं यावदायुकुलं स्मृतम् ॥ इति । आ भूमध्यात् मूर्धान्तमाकारामर्मित चोच्यते" इति । प्राणायाम एकः, प्रायम्यत्पन प्राण उक्तः, श्रमिनहोवाद-तुपास्यवेन वैक उक्तः, तयोः का मेदः ? इत्यत ग्राह । विंश-दिति । विंशत्सहस्राणि पर्वाडुलानि मानवस्य विंशत्पर्व-डुलः ; षड्लान्यनेक-प्रकाराणि सन्ति, तदर्थं पर्वदिति विश्र-णाम् ; तिथ्येकचतुर्हुल मितस्य काठस्य चतुर्थोऽङ्गः पर्वा-डुलं, तदेव मुख्याडुलं, तदुक्तम् ।

"विनाङ्कुशेन प्रेषाभिमुखेष्टिमडुलिंभिः कताम् ! चतुर्धा विभजेदेको भागो मुख्याडुलः स्मृतः" ॥ इति । द्वादशाडुलता, पञ्चदशाडुलता चान्यतोऽपि ; मातृ-मध्यमाडुलि-मध्यपर्वतमितादि-स्थूलाडुलाभिप्रायेण, षडास्य स्थूल-सूक्ष्म-तातस्याभिप्रायेण वेष्टिविरोधः । तथा च याज्ञवल्क्यः ।

"मरोरादिदशकः प्राणो द्वादशाडुलसमन्वितः । चतुर्दशाडुलं केचिद् वर्दन्ति सुनिसत्तमाः" ॥ इति । मोरक्नेष तु षडधिकान्युक्तानि ॥ "पर्टाविंशदडुलो डंसः प्रयाणं कुरते वाङ् । वाम-दचिषा-भागेन ततः प्राणोऽभिधौयते" ॥ इति । वामे पश्चाद्र्ध, दक्षियेए च तथेतित मिलित्वा विंशदिति वा न विरोधः, शयमायसव्येनोक्तः प्राणः, एष प्राणो यत् प्रतिष्ठितः, यदाधारत्वेन मधिमानं गतः स प्राण इति

ऋश्रोति-घट्सृतश्चैव सहस्राग्नि तयोदश ।

'ऋ्यात:' उपास्यवेन प्रसिद्ध: परमात्मा। तत्स्थलचेदैषमुन्ना स्वरूपलचणमाह, वाच्चेति। यां वाच्चा: प्राणा: स 'गोचर:' विषय: दृश्य इत्यर्थ:। प्रयोदन्यास्वटदृश्य इति स्वरूपभेद:। मनु वाच्चप्राणौसाय जन्मायुर्षि कियान् व्यापार:? इति पृष्ठे तस्य परिगणनस्य वद्यायास-साध्यत्वादहोरात्र व्यापारपरिगणनमाह, अश्रोति:इति। एका अश्रोति:, घट्सृतश्च, तयोदश च, एको जनस्वैकोडपि ११३६७०। अन्नेन मानेन आयुनिम्शास-प्रमाणं गगनौयम्; स्मृतिविरोधश्चिन्त्य:। तत्र हि 'एकविंशति-सहस्राणि घट्सतानि दिने दिने' इत्युक्तम्। हंसोपनिषदि च घट्महद्रया पक्वविंशति सहस्राग्नि घट्सतान्यधिकान् भवन्नाति। अन्वयेन तु नासिक्ये प्राणोपवेश्या अन्नेन ग्रंथगणना; इह तु रन्मानतराग्नि मुखादैन्यपेच्याधंकस्रोक्कि:, नासिक्ये प्राण्णे वहति रन्मानतरेऽपि किश्चदहनं भवति, तेनोक्सहग्रासिंडिरिल्यविरोधामसह:।

जनस्वैकोडपि निघ्नास: ऋहोरात्र-प्रमाात:॥३२॥

प्राणा श्राथा ह्वोले स्थाने व्यवानस्तु पुनर्गुदे ।

समानो नाभिदेशे तु उद्दान: काठमाश्रित: ॥३४॥

यदि तु घट्सहग्रासिंडिरिल्यविरोधामसह:, किन्तु गुण्णतानौत्सध्याहत्य घट्सड़या गुण्णतान्येकविंश्रति-सहस्राग्नि घट्मनानि चैति व्याख्या। स्याधिकारानोति च कृषिर्द्धिकारानोति। प्रोितरेवेति व्याख्या। अन्र च दशसहस्राग्नि लिखितव्येन

ध्यानः सर्वेषु चाङ्गेषु सदा व्यावल्य तिष्ठति । षष्ठ वर्गान्तु पञ्चानां प्राणादीनामनुक्रमात् ॥ ३५१ ॥ रक्तवर्णो-ऽरुणप्रख्यः प्राणो वायुः प्रकीर्तितः । अपानस्तस्य मध्ये तु इन्द्रगोपक-सन्निभः ॥ ३६ ॥ समानस्तस्य मध्ये तु गोचौर-स्फटिक-प्रभः । आपादोःर उदानस्तु ध्यानोऽध्यचिंसमप्रभः ॥ ३७ ॥ यसैष मण्डलं भित्वा मारुतो याति मूर्धनि ।

वयस्तौषि, तेन त्रिंशत् सहस्राणि इति व्याख्या श्रूयते। तदा शुत्योनसड्गाभेलः । स्यात् । धारणोपयोगितया प्राणादीनां ध्यानानुच, प्राण इति । पञ्च प्राणा वर्तन्ते ; तेषां मध्ये य श्रादः 'प्राणः' प्रथममनन-कर्ता, स हृदि वर्तते इत्यर्थः । नन्वेकः सर्वेष्वङ्गेषु कथं वर्तते ? श्वेत उत्तं व्यावल्येति । विशेषेणैष 'व्यावल्य' श्राव-रश्मि-माच्छादनं कला व्याप्तेयर्थः । अथ ध्यानोपयोगितया वर्गानुच, श्रथेति । ब्रूम इति श्रेषः, पञ्चानामेव मुख्यत्वात् । तत्र नाग कुर्मादि-वेदत्सक्न्ज्जयानां दर्शनानुसार प्रभवः । यान्रवल्क्यान तु दर्शनां स्थानानि कर्माणि चोक्कानि । ९ । रक्तवर्णो यो मषिः 'तत्प्रख्यः' तत्प्रभः । 'तस्य मध्ये' गुडस्य मध्ये, 'इन्द्रगोपः' कौटविशेषः रक्तवर्णो वर्षासु प्रथमं दृश्यते । समानः 'तस्य मध्ये' नाभिदेशस्य मध्ये 'म्रचि'ः वड्निशिखा । योगसाधनस्य प्रयोजनमाच, यस्र्यति । 'मण्डलं' सहस्रदलम् एक ऋषिस्थानं 'यस्य' साधकस्य एष मारुतो मण्डलं भित्वा मूर्धनि याति मूर्धोःटेन

यत् यत् स्रियेद्वापि न स भूयोडभिजायते । न म भूयोडभिजायते ॥ ३५ ॥

इत्यथर्ववेदे शृङ्गतविन्दूपनिषत् समाप्ता ॥ ५ ॥

ध्यानविन्दूपनिषत् ।

श्रों योगतत्त्वं प्रवक्ष्यामि योगिनां हितकाम्यया । तज्ज्ञात्वा च पठित्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १ ॥

ऋषीणां महायोगी महामायो महातपाः । तत्त्वमार्गे यथा दीपो हृश्यते पुरुषोत्तमः ॥ २ ॥

यदृृशैलसं पापं विस्तारो योजनान् बद्ध्वा ।

स यत्न कुर्यादपि हतो मोक्षं यातोत्यर्थः । द्विरुक्तिनिर्णयार्था इति शाङ्ख्यः समास्यर्थः ।

नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजीविना । वसिष्ठ-पद-वाक्यैस्तु दोपिकां शृङ्गतविन्दूक ॥ इति ॥

शृङ्गतविन्दूपनिषद्दीपिका समाप्ता ॥ ५ ॥

श्रीं ध्यानविन्दुर्दिंखण्डेयं वेद्यज्ञान प्रधानिका । ध्यानस्य धारणादिभ्यो यदृते्याह विशिष्टताम् ॥ ३ ॥

ध्यानस्य धारणादिभ्यो विशेषं वच्ुमिदमारभ्यते । यदृतेति । विशिष्टींमिति स्वकार्योपलब्ध्या विस्तारो गम्यते; अन्यो

भिद्यते ध्यानयोगेन नान्यो भेदः कदाचन ॥ ३ ॥

'भेद:' भेदक: नाशक: नास्ति । ग्रन्थ यदौल्यतः प्राक् श्लोकद्वयं कैश्चित् पठ्यते, तदयथा,

वौजाच्चरात्परं विन्दुं नादं विन्दो: परे स्थितम् । सुगमद्वारो चोयोगे निःशब्दं परमं पदम् ॥ ४ ॥

"योगतत्त्वं" प्रवच्यामि योगिनां हितकाम्यया । यच्चूल्ला च पठिल्ला च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ९ ॥ विष्णुनाम महायोगी महाकायो महातपा: । तत्त्वमागं यथा दोपो डश्यतां पुरुषोत्तम:" ॥ २ ॥ इति ।

ततः "यदि श्रेयसं पापम्" इत्यादि । तत्तु योगतत्त्वोपनिषदादिभूतम्, ग्रन्थ प्रादादतः पठितम् । 'वैजेतित । 'वौजा- स्तरं' स्पष्टाच्चरं मकारादि तद्यं पञ्चाग्निहवौजाद्यर्मित पौठाजकार्षिकायां वर्णनां वौजल्वात् तस्मात्परं 'विन्दु:' विन्दुचरं वसन्ते ; विन्दो: 'परे' भावे 'नादं' नादाच्चरं स्थितम् । तदुक्तं सारदातिलके ।

"सच्चिदानन्दविभवात् सकलात् परमेश्वरात् । ब्रह्मादिस्थावरान्तानां तादृशो नाद उच्यते" ॥ इति । ग्रन्थार्थ स्पष्टिहारा प्रथंवसृष्टिरुच्यते ।

सनातनं नित्यं ब्रह्म निर्गुणं सगुणश्च ; तत्तु निर्गुणं यथा । नित्य: सर्वगतः सच्च: सदानन्दो निरामय: । विकार-रहितः साच्ची जीवो श्रेय: सनातन: ॥ तथा । निष्क्रूयं निर्गुणं शान्तंमानन्दमजमव्ययम् । ब्रजरामरमध्येयं सकलं भुवनम् ॥ ज्ञानाकं परं नह्म स्वयं वेदं द्विदि स्थितम् ।

सत्यं बुद्धे: परं नित्यं निरालं निष्कलं स्मृतम्

सगुणान्तु प्रकृति: ; यदुक्तम्-

"तच्चितिभूत: सर्वज्ञो भिन्नो बध्यादिमूर्तिभि: ।

कर्त्ता भोक्ता च मन्त्रतां नकल: म जगद्गय:" ॥ इति ।

तत् स्पष्टिक्रम: । आदौ मधिष्ठानन्दात्मक: प्रकृति: उच्चै:

नरूपतयााभिव्यक्ता प्रथक्‌स्त्वेन जगद्गया । तदुक्तम् ।

"नस्मादिर्निर्गता नित्या सर्वगा दिग्वमस्रवा" । इति ।

तथा "शिववेच्छया परा प्रकृति: शिवतत्त्वैक सदृशता ।

ततः परिस्फुरथादि मगं तेनं तिलकादि:" ॥ इति ।

तस्या: प्रकृतेः-। तस्या: पञ्चोत्तरावस्थारूप: पुंकारादि-

ग्रप्रदेशादौ । तदुक्तम् ।

"नादात्मना प्रवृढा मा निरामय-पदोर्मुखी ।

यदा प्रकति: स्पन्दरूपा पुंरूपया मा तदा स्मृता" ॥ इति ।

नादादिह्नु, तस्या मव चनोभव क्रियाप्रधानं वीजम् ।

तदुक्तम् ।

"मा तत्त्वमजृता चिन्मात्र-ज्योतिप: सन्रिधेस्तदा ।

विचिकोर्षोर्वनोभूता काञ्चदश्र्येात विन्दुताम्" ॥ इति ।

तथा । "श्राभिव्यक्ता परामर्शाविनभावनलङ्गया ।

श्रखण्डा परोच्चचिक्का-योगिनी चित्रदृशा विमू:" ॥

समस्त-तत्त्वभावेन विवर्त्तच्शा-सम्न्विता ;

प्रयार्ति विन्दुभावेन क्रिया प्राधान्च्य-जृन्गमम्" ॥ इति ।

म च विन्दु: शिव क्रतुभयात्मक:, चै,श्रय तौंक एक समन्व-

रूपे्र्यात तिविध: । शिवात्मकतया विन्दुमजृम्भ:, जृम्भयात्मकया

वौजसंश्र:, सम्भनश्रुपेण नादसंश्र:, पतं नादौबिन्दुस्यामच्यो

तत्त्वार्थरूपौ; एभ्यस्त्र्यास्त्रिस्थ: मत्तयो जाता: ; विन्दो रौद्रौ,

नादाजग्रश्रा, वौजाग्रामा । तदुक्तम् ।

"विन्दुः शिवात्मकस्तत्वं वीजं शक्त्यात्मकं स्मृतम् । तयोर्योऽग्निर्भवेदस्तोभयो जाता त्रिशक्तयः" ॥ इति ।

तस्भ्यः क्रमेण शक्ति-कद्रु-ब्रह्म-रमाधिपा जाता: ; ते च क्रमेण इच्छाशक्ति-क्रियाशक्ति-ज्ञानशक्ति-स्वरूपाः, वझोन्दस्वरह-पिङ्गो निरोधिकार्डिन्दु-विन्दु-रूपा: प्रकृतिरेवावस्थाविशेषा: ; एषा-मिच्छा-क्रिया-ज्ञानात्मकत्वं शक्तौ तदुत्पन्नत्वात्; शाद्ध-विन्दोरखण्डो नादमात्रं शबब्दब्रह्मात्मा स्वत उत्पन्नोऽमिति ।

"क्रियाया: शक्तिप्रधानााया: शब्दशब्दार्थ-कारणाम् । प्रजते विन्दुरूपिण्या: शब्दब्रह्माभवत्परम्" ॥ इति ।

स शब्दब्रह्म, न तु शब्दार्थरूपम, शान्तर: स्फोट: शब्द-रूपं वा वाङ्म्फोट: शब्दब्रह्म तयोर्जोडलवात् बहुशब्दानिः-वात्, किन्तु चैतन्यमेव शब्दब्रह्म, तदुत्पन्नम् ।

"ज्ञानादि-निधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदच्यरम् । विवर्त्ततैडर्यभवेन प्रक्रिय जगतो यतः" ॥ इति ।

तदिन्दुरूप एकाश्चैव सर्वशरोरेपु शब्दत्वेनाविर्भाव: । तदुत्पन्नम् ।

"सोडनतरात्मा तदा टेवो नादात्मा यतते स्वयम् । यथा संस्थान-भेदेन स भूयो वर्षतां गतः" ॥

वायुन प्रथितेमाग्रोडसौ पिण्डाद्रार्णो प्रयाति हि" ॥ इति । शब्दब्रह्मैव परानाम शब्दावस्था, सैव चैतन्यरूपा कुष्णशक्तिनो गति: ; ततः पश्यत्यादिरूपेण वेदराशिराविभंवति ।

इयं शब्दसृष्टिः, शब्धो: शक्तिभावसमापनावादरूप-काल-सहायान्न-मायाघनविन्दुरूपमापन्नात् सृष्टि: स्यितिब्वंस-निग्रहानुग्रह-कार्य-पशक-कर्ता, शक्तैव जगद्विमोश-वोज-रहगो जगत् साच्चौ सदाश्रिवो जातः ; ततः क्रमेणैग्र-सुद्र-विष्णु-ब्राझ्झण उत्पन्ना: ; सर्वश्रष्टिमूल-रूपादिव्यक्तात् सुष्ट्यनुष्टा-

विन्दोर्महान्; ततोज्जङ्कारः, स विविधः; ततौ वैकारिका देवा: तैजसादिन्द्रियाणि, भूतादेस्न्नावदाराः पञ्चभूतानि; ततौ विराडित्यर्थस्थष्टि:; तत्न ग्रब्द्क्रमः शक्तिः, ततौऽवनः. तस्यावाद:, तस्यांविरोधिका, ततोऽनन्दुः, ततो विन्दुः, तथादासौत्परा; ततः पश्यन्ती मध्यमा वाची वैखरी सर्वजन्तुभूर्त्ति; तत्न सत्वप्रतिष्ठा चित्न शक्तिग्रब्दवाच्या परमाक्षा-रावस्था, मैव सत्वप्रतिष्ठा रजोऽनुविद्या नादग्रब्दवाच्यान्त्य-वस्था, मैव तमःप्राचुर्याविरोधिकाग्रब्दवाच्या, सैव सत्वप्राचुर्यादनुगदवाच्या, तदुभयसमभाहिन्दुगब्दवाच्या, ग्रासावेव विन्दुर्मूलाधारेऽभियक्ता: परानाम स्वाधिष्ठाने पश्यन्ती, हृदि मध्यमा, जिह्वायां वैखरीति, तदुक्तम्।

"सूय्गा कुडलिनौ मध्ये ज्योतिर्मातास्वरुपिणौ । ब्रस्योतरविषया तस्यादुद्र्च्छलन्यूडग्गामिनौ ॥ १॥ स्वयं प्रकारशा पश्यन्ती सुषुम्णामार्ग्रसंरिता भवेत। सैव हृत्पद्मजं पाय मध्यमा नादरुपिणौ ॥ २ ॥ ततः सडल्पमातवा स्वाडवभक्तोरोधग्गामिनौ । सैवोरः-कण्ठ-तालुस्था जिहो-ग्रोष्ठ-निश्वास-रुपवर्णा-परियचा ॥ ३ ॥ शब्दप्रपच्यजननं श्रोत्रिग्राह्या तु वैखरी" ॥ इति ॥ ४ ॥ पराशक्तिरुपत्वात् परात्कत्वात् पश्यन्ती मध्यमा वृद्ध-यस्या सा मध्यमा हिरण्यगर्भस्थानौया, विविधेषु खरतैलैःखरो विराट्स्थानौया, निरोधिकार्ग्न-शिवरुपा, श्रद्बिन्दुः मोम्रग्रान्ति-स्वाकारोकार-मकाराः कमेङष ह्रद-ब्रह्म-रमाधिपाः । इच्छा-ज्ञानशक्तिरात्मनो वड्नेन्त्क-शरकरुपिणौ रौद्रौ ज्येष्ठा वामार्थ्या-न्नित-रुपा गौरी ब्राह्मौ वैष्णवोकरुपा, विन्दुनादवोजरुपा निरोधि-

अनाहतस्य यच्च शब्दं तस्य शब्दस्य यत्परम् ।

कारिकान्तु विन्दुसंज्ञा:, प्रकृतिरेवावस्थाविशेषा द्रष्टव्या । अर्थ-

तत्परं चिन्तयेद्यस्तु स योगी निःसंशयः ॥ ४ ॥

सृष्टौ तु नाद-विष्णु-रुद्रा: सूर्येन्दु पावका: इत्येवं क्रमाति विशेष:। सकारात्परायां चौष्णि प्रकृतिरवस्थाविशेषा:, सप्तमो

बालायप्रगल्माच्छं तस्य भागस्य भागभाः ।

ग्रान्तावस्था; तथा वर्णदेवता ब्रह्म-विष्णु-रुद्रेश्वर-शिव-सर्वेश्वर: प्रकृतिप्रकाशावस्थायुक्तोऽस्ति। पञ्चभूतात्मकं तु,

तस्य भागस्य भागाढ्यं तज्ज्ञेयच्च निरञ्जनम् ॥ ५ ॥

"ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वर: शिव एव च । पञ्चधा पञ्चदेवत्य: प्राणव: परिकोर्तित:" इत्यथर्वशिखोक्ता पञ्चदेवता द्रष्ट्या:। कश्चिदाल्यासेन देवताकथनं सर्गभेदादेवेति द्रष्टव्यम् ।

प्रकटमनुसराम:। सुष्ठु 'शब्द:' नादो यस्मात् तत् 'शुभब्द' प्रत्यक्षरूपं, तदपि परमेश्वितमर्यादानादेवाकाराद् वपुज्यते, तस्मादनन्तरे चौपे सति नि:'शब्द' परमं पदं वन्ते प्रान्तस्य परं ब्रह्म । उक्तमेव स्फुट्यति ।

अनाहतध्वनिति । सर्वत्र स्वरूपापेक्षं नपुंमकत्वं, 'तस्य' शब्दस्य यत् 'परं' कारणं शक्तिः 'तत्परं' तथापि परं ज्ञा- दानन्दरूपं, यो विन्दते सः 'निःसंशय:' नष्टसन्देहः भवति, क्रियान्ते सर्वश्रुतिर्मया इत्यादि, मुक्तस्तेषा ।

तस्यातन्तुसूत्रतामाह । बालाययेत । अतसहस्राद् 'भागग्रा:' भागे सति भागस्य 'भागाढ्य' भागस्तस्माद् तत् 'निर- ज्ञानं' शुद्धं ब्रह्म जेयं, सर्वपरिमाणानाश्रयलेपि तु निश्चल-

पुष्पमध्ये यथा गर्भं पयोमध्ये यथा हृतम् ।

पुष्पे ति । पुष्पमध्ये यथा 'गर्भं' सकलं वत्तते । एवं सद्गर्भज्ञानयोः दृष्टान्तु वत्तते ।

तिलमध्ये यथा तैलं पाषाणेषु काग्न्नम् ।१९।

ननु तर्हि दृष्टान्तः कः वत्तन्ते ? इत्यत आह । एवर्मिति 'एवम्' भनेन प्रकारेण यथा सर्वेषु भूतेष्वात्मा वत्तंते, एवं सर्वाणि भूतानि वत्तंते । आत्मापि हृ्टान्तमाह, मणिसूत्रमिति । समाहारद्वन्द्वः : यथा सूत्रे मणयो वर्तन्ते, तदृट्-

एवं सर्वाणि भूतानि मणिसूत्रवसिर्वाति ।

त्ये: । तदृक्तम् । 'सर्वभूतेषु यः पश्येद् भगवद्वामात्मनः । भूतानि भगवत्यन्येष भागवतोत्तमः' इति ।

स्थिरबुद्धिरसमूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ।१२०।

सधा । 'मयि सर्वमिदं प्रोतम् सूत्रे मणिगणा इव' । इति ।

तिलानान्तु यथा तैलं पुष्पे गर्भमिवापिंतम् ।

ध्यानाभ्यास-प्रदर्शनायोरक्ष्यापि पुनरभिधानम् । तिलानान्तु मध्ये यथा तैलम् 'ऽर्पितं' व्याप्तं

पुरुषस्य शरीरेऽसु वाङ्मनन्तरे स्थितः । ६ ।

स्थितरमिति । तथा ब्रह्मविद्वन्तः इति शेषः ।।

वचन्तु सकलं विद्याच्चकाया तस्यैव निष्कला ।

ननु कथं सत्यदस्त्योक्तवः ? इत्याशङ्क्यं दृष्टान्तेन वात-यति, वच्मिति । 'सकलं' पुगें यथार्थ 'निष्कला' प्राकृति-

सकले निष्कले भावे सर्वात्मा व्यवस्थितः ॥१०॥ व्रतसौष्ठव-सङ्काशं नाभिस्थाने प्रतिष्ठितम् । चतुर्भुजं महावीर्यं पूरकेण विचिन्तयेत् ॥ ११ ॥ कुम्भकेन हृदि स्थाने चिन्तयेत् कमलासनम् । ब्रह्माणं रक्तगौराङ्गं चतुर्वक्त्रं पितामहम् ॥ १२ ॥ रेचकेन तु विद्या च ललाटस्थं विलोचनम् ।

मार्चं न पारमार्थिकौ । ननु छाया यथा हच्यातिरिक्ता भवत्येवं जगत् ब्रह्मातिरिक्तं चेदृशैतापत्तिरित्याशङ्क्याह । सकल इति । यथार्थं सारथिर्य च । इदानों गुरुरूपेणाज्ञानतिमिरापहं साकार-स्वरूपं ध्येयमित्याह, व्रतसौष्ठवेति । पूरकेणोपलक्षितं पूरणकाल इति यावत्, घोडशाभिः प्रणवैः पूरणानुकारमूर्तिं विष्णुं नाभौ स्मरेदिति श्रेयम् ॥ पितामहं 'रक्तगौराङ्गं' कपिलवर्णं हृदि स्थाने कुम्भकेन विचिन्तयेदित्यन्वयः । अन्रापि चतुःषष्टिभिः कूर्मगत्नक्रकारात्मकं चिन्तयेदिति श्रेयम्॥ रेचकेनोपलक्षितं 'त्रिलोचनं चिन्तयेत्' मकारमूर्तिं ध्यायेत् । द्वाचिंशद्गौरै-चयेदिति श्रेयम् । तदुक्तं याज्ञवल्क्येन । "वर्णत्रयात्मकं होते रेचक-पूरक-कुम्भकाः । म एघ प्रणवः प्रोक्तः प्राणायामेषु तन्मयः" ॥ इति ॥ तत् पूरक-कुम्भक-रेचकाः प्रकारोकार-मकारौ ब्रह्म-विष्णु-रुद्रात्मकाः ध्येयलेनोक्ताः । अत्र तु ब्रह्म विष्णु-रुद्रा इति ब्रह्मणो हृदि ध्यानमुक्तं, प्रणवं तु स्वाधिष्ठान उत्कं, न वच-नश्र पर्येतदयोग्योऽस्ति । 'विद्यात्स्था' विद्या स्थानं, व्यत्थयेन पञ्चमा, अश्वत्था कृत्वा विशेषेण विद्वान् साधक इत्यर्थे ॥

गुडस्फटिक-सङ्काशं निष्कलं पापनाशनम् ॥ १ ॥

नामौ हृदि ललाटे च ब्रह्म-विष्णु-रुद्राणां ध्यानमुक्तं : तत्र स्थानतयपज्ञां सुषुम्णारूपैकनाललवाटेकमेवाभिप्रत्यवान्तरभेदं दर्शयति, शतपत्नवमिति । 'बृह:' पुष्पमध्ये, ग्रव-स्थितं नार्भिदेशे वत्तमानं पुष्पम् । हत्पद्ममार्ग, उड्डीयते : सर्वदेवमयमम्बजम् । सर्वदेवमयात्मकमिति कृचित् पाठः ॥

षट्पत्नवमधः पुष्पमूर्ध्वनालमध्योमुखम् ।

मण्डूकायावरङ्गाः तदेवात्मकम् । 'शतात्जं' शतपत्राणि यत् म्राताजं, मृत्युञ्जयमाधिकोपालचङ्गं ; तेन मूलरादि मूर्धान्त बहुपद्मं सुषुम्णानालं, तत् केचित् द्वादशपद्ममाध्रुः, अग्रयं पोङ्गपङ्गम्, अग्रयं बहुत्रपङ्गमार्गः; तथैव ।

कटस्नुष्प-रूङ्गाशं सर्वदेवमयात्मकम् ॥ १४ ॥

"तत्स्तु ब्रह्मके काले ध्यायेच्चक्रक्रमं सुधोः । आाधारचक्रं प्रथमं कुलदैवमनन्तरम् ॥ यज्ञचक्रं ततः प्रोक्तं स्वाधिष्ठानात्मकं परम् । रौद्रं करालवक्त्रञ्च गहरात्मकमेव च ॥ विद्यापद्मं त्रिमुखं त्रिपदं कालटङ्ककम् । उकारचक्रञ्च ततः कालदारं करङ्ककम् ॥ दीपकं लोभजनकमानन्दलिलितात्मकम् । मङ्गलपुरक मङ्गलञ्च नाकुलं कालभेदनम् ॥ महोक्षाहव्य परमं पादकं पद्ममुख्यते । कल्पजालं तद्विन्यं पोषकं लोभमं ततः ॥ नादावर्त्त पदं प्रोक्तं त्रिपुटस्थ तदुत्त्तरम् ।

शतात्जं शतपत्राद्यं विप्रकौर्ग्यान्न-कार्णिकम् ।

तवार्क-चन्द्र-वह्नीनामुपर्युपरि चिन्तयेत् ॥१४॥

पद्मासोत्यापनं कृत्वा बोधं चन्द्रादिसूर्ययोः । कङ्कालकमठस्करं विष्यातं पुष्टभेदनम् ॥ महाग्रन्थि विराकाच बन्धे ज्वलन-सृज्निकम् । घनाहतं यत् पुटं व्योमचकं तथैव भवेत् ॥ बोधनं भुवसृज्नच कलाकान्दलकं ततः । कौष्यभेकडविभवं डामरं कुलपौठकम् ॥ कुलकोलाहलं ज्ञानवतं चैव महिड्यम् । घोराभैरव-सृज्नच विशुद्धिः काराठमुक्तमम् ॥ पूष्णः पद्मार्कशोभाढः काकपुटं तथा । मृद्राटं कामरूपाख्यं पूर्णगिर्यात्मकं परम् ॥ महाव्योमात्मकं चक्रं शक्तिरूपमनुस्मरेत् ॥

तस्याहवीं जमाच्च्र्य श्रात्मा सच्चरते ध्रुवम् ॥ १८॥ विस्यानच्च्र विमाच्च्र वित्रत्नच्च्र च विरच्तरम् । विमावच्राईं सावच्त्र यस्तं वेद न वेदवित् ॥ १९ ॥

किमर्थंसूत्यापनमु? ग्रत श्राह, वेढं चन्द्राग्नि-सूर्ययो-रिति । कमेँपि पठ्ठी, सूर्यचन्द्राग्नौंत वेढुमिलर्यः;, चन्द्रस्य मध्ये सूर्येपावकयोेधान्तयो: ऋमार्थ प्रयोेगे कर्त्तव्ये ष्पां तिल्वाइडवचनप्रयोगे च कर्त्तव्ये तथानु तिरग्नि-सूर्ययोरे कत्व-सूचनार्थां, ग्रग्निसूच्याे पुरुख्वरुपं; चन्द्रश्व शोकुरुपं प्रकृति-रुपं; तेन प्रकारतिपुरखे वेढुमिलर्यः । प्रकृतेश्चन्द्रस्य मध्ये ध्यैनन्तु तस्या: पुरुषेषा व्यासिं दर्गेयित; प्रकृतितिंहि पुरुप्रेपा व्याप्ता पुरुषायतना च वर्त्तते । पुंस: सप्तमौ वा, चन्द्रादिपु देवतां वेढा मिलर्यः । नस्येति । 'तस्य' पद्नस्य 'वौजं' तटटर्जितं कम्मे ज्ञानच्च्र 'ग्राह्ल्य' गृृह्हैवला 'ग्रात्मा' जौव: 'सच्चरते' लोकाल्लोकान्तरं गच्छतोत्यार्घ: । 'ध्रुवं' निश्चितम; ऋतय:, 'पुरुखो वै षु प्रखेन कम्मे'गा भर्वति. पाप: पापेर्निति, तमेतं विद्याकम्मँगो मम-न्बारमेते पूर्वप्रज्ञा चैंति, साधुकारौ साधुभरेवति, परपकारौ पापां भर्वति" इत्यादि:। ग्रथवा 'तस्य' पद्नस्य 'व्रतच्त्र' पततां पतनन्तरं गच्छंति, तस्याष्टधा वृत्तिर्भेवति । पूर्वंदले पुख्खे मर्तति:, श्राग्नेयां निद्रालस्यादयो भर्वान्ति, यास्ये कुणे माति:, नैर्ऋं ल्ये पापे मनौषा, वारुख्यां क्रौडा, वायव्ये गमनाद्दै बुरुद्दि: । मोस्य रतौ प्रोतिः, इष्याने द्रव्यादानं, मध्ये वैराग्यं, केशरे जाप्रट वस्था, कर्णिकायां स्वप्र:, लिडे सुपुसम् । पञ्चत्र्याग तु रौय-मिति हं सौपनिषदि पतभेदेशकुते । ग्रथवा 'तस्य' पद्नस्य 'वौजं' पञ्ञाग्रइस्पर्शरुपम 'ग्राह्ल्य' उच्चाथ्ये ग्रात्मा 'सच्चरते'

लोकाल्लोकान्तरं गच्छति, तस्याश्रधा वृत्तिर्भेवति । पूर्वंदले पुख्खे मर्तति:, श्राग्नेयां निद्रालस्यादयो भर्र्वान्ति, यास्ये कुणे माति:, नैर्ऋं ल्ये रतौ प्रोतिः, इष्याने द्रव्यादानं, मध्ये वैराग्यं, केशरे जाप्रट वस्था, कर्णिकायां स्वप्र:, लिडे सुपुसम् । पञ्चत्र्याग तु रौय-मिति हं सौपनिषदि पतभेदेशकुते ।

तैलधारामिवाच्छिन्नं दौर्घंघटाट-निनादवत् ।

व्यवहृगात शब्दव्यहारस्य माठकाधौनल्वात पश्वाग्रहणो-वोजाक्ष्यार्मात काक्पकाविग्रेपणोक्ते: । तत्पदं 'निस्थानं' नाराभ्रहृदयं मूर्धा चेति द्वौणि स्थानान्यस्य, 'त्रिमार्गस्थ' स्थानभेदनोपमनगतिभेदवत्, 'त्रिनाडी' नाभौ विष्णो:, हृदि ब्रह्मा, मूर्धनि तिलोचन इति केषां ब्रह्मादिस्थ, 'वितर्क' वितर्क-मन्त्रराक्ष करादौन्यस्थ, 'विमातृ' ता रव मानतः ग्रस्य, आकारादिषु मानाव्यवहारात। तटेकाग्र' तदुपरि डिमावच, 'य:' पुमान आकारादिग्रान्वयेऽमाचक्षं पुरुपं वेद, स 'वेद-वित्' श्रेतदक्ष वेदिति ।

श्रवाग्जं प्राणवस्यायं यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १५ ॥

इद्दानौर्मदेमावारूपादिन्दो: परस्य नादस्य स्वरूपं दर्शयन्स्टडाने फलमाह, तैलवैति । तैलस्य धारा तैलधारं, कान्त्स्नं क्रोवत्वं, यथा तैलधारासु अविच्छिन्ना सततं प्रविन्छेदेनानुभूयते, तथा विशदा दौर्घीचानुभूयते, तहि । ननु तर्हि धारावतेवाये सूक्ष्मो न स्यात ? नत उपमान्तरम् । दोर्घेति । 'श्रवागजं' ब्रह्मणोद्वाकू रष: तदनुभवात्, प्रागृवत्तेमानम्; श्रयथवा न वाचो जातमवागजं वाचो विराम उपलभ्यवात । तथा 'प्राणवस्य श्रायं' प्राणवाटूर्ध्वं प्रतौयमान' तं' नादं 'वेद' उपास्ते 'वेदवित्' वक्ति यान्ते धपि प्राणवरूपे जानातौत्यर्थ: ॥

अप्रमत्तेन वेऽव्यं श्रववत्तन्मयो भवेत् ॥ १५ ॥

इद्दानीं श्रवणं युक्त एव चिप्रकारित्वमुपदिशन् प्रणवाभ्यासे मुख्यमाह । प्रषक इति । प्रयं मुखो मुण्डकेऽप्युक्ति ।

स्वदेहेमरागिं कृत्वा प्रज्ञावचोत्तराराझिम् ।

'वेधव्यं' मनसा नष्ठ प्रवेष्टव्यं, किंवत् ? शरावत्, यथा श्रंगे विध्यति ; फलं तस्मय इति, ब्रह्ममयो जौव: स्वादिल्यर्थ: । स्वदेहेमरति । प्रातानमरझिमिति ब्रह्मोपनिषाद पाठ: । 'स्वदेह:' लिङ्गम्, 'एवम्' ग्रनेन प्रकारेझा 'निगूढवत्' निलौनवव गुप्तवस्तुतः 'पश्येत्' सूच्यमध्य निरोचयेत्, 'उत्कर्षयेत्' वायुं स्वाधिष्ठानादिक्रमेणोदे नोढेभूमिकां प्रापवयेत् ॥

ध्यान-निर्मंथनाभ्यासादेवं पश्येनिगूढवत् ॥ २० ॥

प्रस्यासप्रकारमाच, श्रंधंति । ऋषिकषया रूपात् रज्वा जलेझोकिष्यति, एवमेझाविषया मच्ह मनो देहल्यवेन कुचिडलें भूमध्यमानयेदिल्यर्थ: ।

यथैवोत्पलनेतॆन तथैमोकिष्यते पुनः ।

'पड्जम्' श्राधाराराद 'नालं' सुपुमझा, तस्मार्गेझा 'लय' तद्मृतसस्थानम् । तस्य लचणमाच, भुवो-रिति । भुवोमंध्ये यो ललाटैकदेश: तद्सत्स्थानं, 'नामी-कायान्तु' लचणौभूतियां 'मूलत:' नासिकामूलादारभ्य ग्रन्थि-तस्यानं बोढव्यं, नासिकामूलस्योपरिभागसमृतस्थानमिल्यर्थ: ।

तथैवोत्कर्षयेहायं योगी योगपदे स्थितः ॥ २१ ॥

तदुत्थानं, 'भ्रमध्ये धाम यत् प्रोतं तत् प्रोतं सोममखडलम्' इति ।

श्रधेमावां रजुं कत्वा कूपभूतन्तु पद्जम् ।

कर्षयेन्तालमार्गेझा भुवोमंध्ये नयेल्लयम् ॥ २२ ॥

भृङोमंध्ये ललाटस्तु नामिकायान्तु मूलतः ।

अ्रमृतस्थानं विजानीयाद्विश्व स्थायतनं महत् ।

तस्यामृतस्य किं स्वरूपम् ? ग्रान्तं ग्राह्यं, विश्वस्यैति । विश्व-स्थायतनमत्यक्षे ग्राह्याग्राह्यं स्वात्, तदर्थमुक्तं महदिति । वृत्तौ च निरवधिमहत्त्वाधिकरणामृतं, तच्च भूमध्ये धारणायां ध्यानं सकृद्भवत् ; येनास्तां भवतोत्यर्थः । द्विरुक्तिः समाध्यर्था । नारायणेन रचितां शृतिमालेऽपजोविना । अस्पष्टपदवाक्यानां दैौिपका ध्यानविन्दुके ॥

विश्व स्थायतनं महर्दिति ॥ २३ ॥

इत्यथर्ववेदे ध्यानविन्दूपनिषत् समाप्ता ॥ ६ ॥

इति ध्यानविन्दूपनिषदौ दैौिपका सम्पूर्णा ॥ ६ ॥

तेजोविन्दूपनिषत् ।

श्रों तेजोविन्दुः परं ध्यानं विश्वातीतं हृदि स्थितम् ।

श्रों तेजोविन्दुः परं ध्यानं विश्वातीतं हृदि स्थितम् । हृदग्रंहन्मकारंविमृज्य तेजोभावफलं हि तत् ॥ १ ॥

ग्रागातं ग्राह्यं शातं मृलं सूक्ष्मं परच्च यत् ॥ १ ॥

प्रकार-मकार-विन्दु-नादानां ध्यानं ध्यानविन्दोरुक्तम् ; पर्यन्तग्रान्त्योध्यान्तं वक्तुं तेजोविन्दूपनिषदारभ्यते । तेजनं तेजः, तृड्नेः चमायां सन्, ग्रान्त निशानेऽभृज् ; तस्य 'विन्दु' कर्तृ एवं विधं परं ध्यानं भवति, विश्चातीतं

दुःसाध्यञ्ञ दुराराध्यं दुष्प्रेक्ष्यञ्ञ दुराश्रयम् । दुर्लेभ्यं दुस्सरं ध्यानं मुनोनाझ्ञ मनोऽषिष्याम् ॥ २ ॥

तदगोचरत्वात्, 'ग्राप्यावम्' अज्ञेयोरिदं सूक्ष्मवस्तुविषयं, 'ग्राभ्यवं' शभूविषयं, 'स्थूलं' तदविषयत्वात्, एवं सूक्ष्मं, 'परं' सर्वोत्कृष्टं दुःसाध्यम् । तद्वाक्यम्, "वञ्चलं हि मनः लङ्खा ! प्रबाधि बलवहृद्म । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्" ॥ इति । व्रत एवं तद्ग्रानं 'दुराराध्य' दुःसाध्यं 'दुष्प्रेक्ष्यं' दुःदर्शं 'दुराश्रय' कष्टसाध्य' निविषयं 'दुर्लेभ्यं' दुर्लभप्राप्यं 'दुस्सरं' दुरन्तं, न केवलसाधकं, मुनोनामपि, 'मनोऽषिष्यां' बुद्धिमताम् ।

जिताहारो जितकोधो जितसङ्घो जितेन्द्रियः । निर्हन्त्रो निरहङ्कारो निराशोऽपरिग्रहः ॥ ३ ॥

तर्हि प्राप्तस्यैतद्ग्रानप्रासौ किंनतरङ्कसाधनम् ? व्रत ग्राहु, जितेति । द्वन्द्ववितानाशौ 'जिताहारः', इदंप्रदर्श्यान् हन्वानि तेभ्यो निष्कृतो 'निर्हन्त्रः' समलोष्ठाश्मकाञ्चन इत्यर्थः । 'निराशः' वाङ्काररहितः, 'प्रागस्यागम्यकर्त्ता' यद्यैरगम्यं स्थलं तदपि प्रयत्नेन गम्यं करोति यः सः, 'गुरुमानार्ध-म्-आनसः' गुरोरर्थः पूजा स एवार्थः प्रयोजनं यस्य तादृशं मानस यस्य सः, गुरोरर्थे चार्थे च मानस साधनाय प्रवृत्तं यस्येति वा, मोक्षकाङ्क्षया तदर्थः ।

वागस्यागम्यकर्त्ता च गुरुमानार्थ-मानसः । मुख्वानि द्वौषि विन्द्ते विधामा हंस उच्यते ॥ ४ ॥

'मुख्वानि' द्वाराणि 'द्वौषि' विसंख्यानि पर्वोक्तानि वैराग्यमुखाद्दो गुरुर्भक्तितद्धो लोष्टि

परं गुच्यामिदं स्थानमव्यक्तं ब्रह्म निराश्रयम् ।

दाराख्येतद्ग्राने 'विन्दन्ति' प्राप्नुवन्ति साधवः ; तेन चैतद्वाक्यश्रवणात्, तौद 'धामानि' प्राप्तः पाया यस्य, जाग्रदादौन वा ।

व्योमरूपं कलासूक्ष्मं विष्णोस्तत् परमं पदम् ॥ ४॥

ध्यानं प्रशस्याधिकारीणां ज्ञात्वा ध्येयस्वरूपमाह, परमिति । 'गुह्यं' गुहासदिति स्थानेऽपु 'मव्यक्तं' सर्वजनाप्रसिद्धं ब्रह्म हृदयात् निराश्रययं सर्वाधारत्वात् कलातमकं विष्णोः सद्वोपाधिः परमं पदं विश्रान्तिभूमिः ।

लोम्बकां त्रिगुणां स्थानं विधातु रुपवर्जितम् ।

हरिरहसाधारगं स्वरूपं ध्येयमुक्त्वा हरस्वरुपमाच्च, 'लोम्बकां' त्रयोग्या वेदनो लोम्बकां वेदा लोम्बकाः, विश्राणो लोकानां गन्ता, श्रवणगतौ श्रवि ह शब्दे इतिघातुर्थ्यां यकुलः ;

निश्वलं निर्विकल्पच्च निराधारं निराश्रयम् ॥ ५ ॥

'त्रिगुणां' सत्क्वादि गुणत्रयोपेतं, 'स्थानं' धाम्नयः, 'विधातुं' त्रयां लोकां धातवो यस्य, अन्यदपि त्रयात्मकं सर्वमस्यैव धातवः, 'विधातुं' त्रयात्मकं सर्वमस्यैव

उपाधिरहितं स्थानं वाड्मनोडतौतगोचरम् ।

यस्य तत्स्था । स्वभावेति क्रतिम संस्कार त्यागेन स्वाभाविक वस्तु भावनया प्राप्त्र्य 'सङ्गातैकपदोज्झितं' सङ्गात शाशिना पदेन त्यक्तं

स्वभाव-भावनागाच्यं सङ्गातैकपदोज्झितम् ॥७॥

सङ्कितं शब्दातो तत्वात्, 'ज्ञानन्दं' स्वयम् आनन्दरूपं, 'नन्दनात्' नन्दनं'

ज्ञानन्दं नन्दनातौतं दुष्प्राप्यमजमव्ययम् ।

चित्तवृत्ति-विनिर्मुक्तं शाश्वतं ध्रुवमच्युतम् ।। ९ ।। तद्ब्रह्म तद्‍ध्यात्मं तत्निष्ठा तत्परायणाम् । श्रचिन्त्याचितमात्रं तद्‍योोम परमं स्थितम् ॥ ९ ॥

श्रन्यकृतानन्दः तदतौतसन्थेनास्यानन्दः कर्तुं न शक्यते। 'चित्तवृत्ति-विनिर्मुक्तं' विकारातोत्त्वात्, तत् 'ब्रह्मायां' लिङ्ग-विभक्तिव्यत्ययः, ब्रह्मैवर्थः। 'तद्‍ध्यात्मं' तदेवाध्यात्ममात्रे-त्यर्थः; 'तन्निष्ठा' तदेव निष्ठा मथ्यादा, तदुक्तम्, 'प्रत: परतरं नान्यत' इति । 'तत्परायणाम्' परमयनं, तदुक्तं, 'सा काष्ठा सा परा गतिः' इति । 'श्रचिन्त्यं' चिन्तारहित' चित' ज्ञानं यस्य तादृशं, 'ग्रात्मानम्' श्रात्मरूपं 'परमं व्योम' परमाकाशं 'स्थितं' सर्वकायैंषु तत्परम नत्वासौनम श्रतसवत् । 'श्रभून्ये' पूर्यों पक्मिन् सति 'शून्यभावं' शून्यलेन भाव्यमानं जडे:, वस्तुतः शून्यातोत्तमवस्थितं पूर्णत्वात् । 'नध्यानं' इति क्रियाकारकभावशून्यम् श्रथ च 'ध्येय एव' ध्यातव्य एक संमा-रिषां मुक्तिद्वात, तद्ब्रह्म 'सर्वैः' सर्वात्मकं श्रथ च 'परमं शून्यं' प्रसझ्त्वात, 'ग्रपरं' न परं यस्मात्तत्, निषेधार्थेन नकारेऽपि बहुबोधिः; 'परमात्' श्रपि श्राकाशादेः परम्, 'प्रत: परतर' नान्यत' इति श्रुते: । 'ग्रप्रबुद्धं' जाडच्य-पाररहितं तत्त्वं न संविदुरिति न श्रपि तु सत्यं 'विद्येव,

न ध्यानं न च वा ध्याता न ध्येयो ध्येय एव च ॥१० सर्वैः परमं शून्यं न परं परमात् परम् । श्रचिन्त्यमप्रबुङ्‌च्य न च सत्यं न संविदुः ॥ ११ ॥

मुनोनां तत्वयुक्तं न देवा न परं विदुः। लोभं मोहं भयं दर्पं कामं क्रोधञ्च किल्बिषम्॥१२ शीतोष्णां क्षुत्पिपासञ्च शोकलज्जञ्च विकल्यकम् । न ब्रह्म कुलदर्पञ्च न मुक्तिग्रन्थयसन्द्रयम् ॥ १३ ॥ न भयं सुख-दुःखञ्च तथा मानापमानयोः । एतज्ज्ञाव-विनिर्मुक्तं तद्ग्राह्यं ब्रह्म तत्परम् । तद्ग्राह्यां ब्रह्म तत्परमिति ॥ १४ ॥ २ ॥ इत्यर्थव्वेदे तेजोविन्दूपनिषत् समाप्ता ॥ ७ ॥

'मुनोनां' ऋषीणां तत्वभावेन 'युक्तं' प्राप्तरसौयं, न देवा अपि न विदुरिति न 'पर' न विदुरिति नापि तु विदुरेव । साधनानि पूर्वमुक्तानि, सम्प्रत्यसाधनान्याह, लोभमिति । लोभं श्विता न विदुरित्यन्वयः । 'शीतोष्णां' श्विता: कातरा:, वयं ब्रह्मकुले जाता इति दर्पं श्विता न विदुः; मुक्तिग्रन्थयानां ग्रहणं लोकलज्जाभयवश्नोडपि न विदुरित्येवमर्थम् । माना-माननयोर्वस्तुनो: न ! विदुः । एतादृशे, एतभाबे: 'विकल्प-'रहितं प्रति तद्ब्रह्म ग्राह्यां, एतद्वावर्सहितं प्रति तत् ब्रह्म न ग्राह्यमित्यर्थः । 'तत्परं' तच्च ब्रह्म परमुत्कृष्टं यस्य तत्परं ब्रह्मनिष्ठम् । तद्ग्राह्यामिति द्वितीय-या हेतिरादरार्था । इति शब्द: समासौ । नारायणेन रचिता सुतिमात्रोपजीविना । भ्रष्टष्टपदवाक्यानां दोषिका तेजोविन्दुके ॥ इति तेजोविन्टूपनिषदो दोषिका सम्पूर्णा ॥ ७ ॥

शोँ योगशिखां प्रवच्यामि सर्वज्ञानेषु चोत्तमाम् । यत्र तु ध्यायते मुक्तं गात्रकम्पोऽभिजायते ॥ १ ॥

योगमूर्धेप्रतिष्ठेमुक्ता। योगशिखा ततः । त्रिखण्डा यथामनूदोहे हार्तिंष्रतितमौ मता ॥ ९ ॥ यथा वड्निशिखा ध्यानयोगाद्योगाशिखा मता । साध्योपायौँ योगयुक्तास्तथा तत् साधनानि च ॥ १० ॥ सम्प्रति दृश्याने योगिनो गमनप्रकारो वक्तव्यः, पततघ्न योगशिखारभ्यत । योगशिखामिति । 'मन्त्रं' प्रणवं 'गात्र-कम्प:' स्वेदादिमय मूर्छक: यदा "कम्पो भवति मध्यम:"

आासनं पद्मकं बड्ढा यच्चान्यद्वापि रोचते । कुर्थान्नासाग-हष्टिश्च हस्तौ पादौ च संयुतौ ॥२॥ मन्. सर्वत्र संयम्य श्रोत्रारं तत् चिन्तयेत् । ध्यायेत सततं प्राज्ञो हृद्कुत्वा परमेष्ठिनम् ॥३॥ एकस्तम्भे नवहाने तिसृण्ङे पञ्चदेवते । ईड्येऽग्रे तु शरीरे वा मतिमानुपलक्षयेत् ॥ ४ ॥

इति वचनाद्दा मध्यमः प्राग्भाविजयो भवति, तदा पङ्गमनं बड्ढा 'अन्यत्' सिद्धान्ते। संयतौ कुय्यात्, सर्वत्र वर्तमानं श्रो-त्तिग्रेः ; 'हृत्' 'हदि' 'परमेष्ठनं' कमलामनं 'परमेष्ठी' पिता-मह" इति कोशात्, एकमूर्तित्वाद्विरहरवत्, परमेष्ठध्यानर्माप्ति मुक्तिहेतु:, श्रगिनर्वी परमेष्ठी: 'एकस्तम्भे:' सुषुम्नागाययौ सुषुम्णाधारदण्ड: क्रोडाक्ष्यो यस्य तत् तस्मिन्, ईड्या-पिङ्गला-सुषुम्णाख्यास्वस् 'ध्यार.' यस्तदनं तिसृण्ङे तिसृषु नाडीषु मध्ये वा;

आदित्यमण्डलं दिव्यं रश्मिज्वालासमाकुलम् । तस्य मध्ये गतो वक्‍त्रि: प्रज्वलेऽग्रौपर्वत्निवत् ॥५१॥

पञ्चेन्द्रियाधिष्ठातरो देवता एव 'दैवतानि' प्राणादयो वा यत् तस्मिन् पञ्चदेवतं, प्राणेरे वेति हृदयापेचो विकल्पः । हृदि ध्यानप्रकारमाह, आदित्येति । दिव्यमादित्यमण्डलं 'रश्मीनां' किरणानां ज्वालाभिः समाकुलम्; प्राणेन वन्द्रोपयुक्तो दृश्‍टव्यः, “तस्मिन् सूर्येऽनुपावाकानं” इत्युक्तत्वात् । वक्‍त्रिमेव ध्येयतया निर्दिश्यते । तस्येति । 'तस्य' आदित्यस्य मध्ये 'गतः' प्रदृश्‍टो वक्‍त्रि: द्वौपवर्तिवत् 'प्रज्वलन्' प्रज्वलति, 'मानो' परिमाणं, सा 'परेष्ठिनो' ब्रह्माणो वज्रेऽपि दृढाधिष्ठातुमानो; इदं वक्‍त्रेऽध्यानं यावद्वल्कप्रग्नोत्कं, तदयथा ।

"हंसारोकहमध्येऽस्मिन् प्रकृत्यात्मककार्षिणके । स्रष्टेऽहं च्यदलोऽपेते विकारमयकेसरें ॥ स्वाननाले वदनकन्दं प्राणायामप्रबोधिते । विश्वाचिंषं मचार्ज्जिं ज्वलतं विश्वतो मुखम् ॥ वैश्वानरं जगदोरानिं शिखा तदौजोमौष्वरम् । तपयन्तं स्वकन्देऽहमपादतलमस्तकम् ॥ निर्गतदौपवर्तास्मिन् द्वौपितं हव्यवाहनम् । हृद्य तस्मिन्मध्ये परमात्मानमच्युतम् ॥ नोलतोयद-मध्यस्थं विद्युलेखेव राजते । नैकतारूकवृक्षं पौतामं सर्वकारणम् ॥ शाल्या वैश्वानरं देवं सोऽहमात्मेति या मति: । सगुणेऽप्यस्तमेऽप्येतद्ग्रानं योगविदो विदुः ॥ तेनैव रत्नं सम्प्राप्य मुक्तिं तेनैव गच्छति" ॥ इति ॥

"In this solar sphere, which is like a blazing mountain peak, I am the creator, distinct from the changing world. My face is like a lotus bud, awakened by the practice of pranayama. The universal form is like a blazing fire, with faces on all sides. The Vaishvanara form is like a flame, with a crest that is the essence of vigor. It is shining in its own center, from the feet to the head. In this form, the fire that is the carrier of oblations is manifest. In the heart of this form, the Supreme Self, the Imperishable, is present. It shines like lightning in the midst of a dark cloud. It is like a tree with many branches, the cause of all. The knowledge that 'I am the Vaishvanara, the deity, the Self' is the understanding of the yogis, even when the sun has set. By this knowledge, one attains liberation."

भिन्दन्ति योगिनः सूर्यं योगाभ्यासेन वै पुनः॥१८॥

इदानीमेतद्गानविश्रुजातमनः सुषुम्णापथिममार्गेण षट्‌चक्रमेददारोदूं गतिमाह भिन्दन्तीति । ‘सूर्ये’ सहस्रदलस्थमधिदेवतामादित्यस्य भिन्दन्ति ‘योगाभ्यासेन’ उपायेन भेदनं उपायमाह, हितोयार्मिति । सुषुम्णायाः ‘हितोय’

हितोयं सुषुम्णापथारं परिश्रुजं विसर्पंति ।

पथिमं ‘परिश्रुङं’ निम्नं ‘विसर्पंत्ति’ प्रवृत्ति, मनःप्रवेशोपायोऽस्त्विन्दावुक्तः । हितोयार्मित वचनात् सुषुम्णाया है मार्गोर्वाति लक्ष्यते ; पूर्वमार्गे: पथिममार्गेश ; तत् पूर्वमार्ग: प्रहातिविषय:, पथिमो निहतिविषय: ; ब्रात एवं परिश्रुङ: उत्कृध्य स्वात्मारामेग। “पूरयेनमारुतं दिव्यं सुषुम्णाप्राथमे मुखे” इति । पथिममुखस्थ योगमार्गेल्वात्, पूर्वसुक्व कम्मार्गे: ; कपाससम्पुटं ‘भित्त्वा’ विदादये श्रध्यातं शिरोद्रुम्य

कपाल-सम्पुटं भित्वा ततः पश्यति तत्परम् ॥१९॥

श्रोधद्वेत ब्रह्मारन्ध्रे शिष्यते तन: तदनन्तरं ‘तत्‌पर’ परामृतमहाभोधौ विषयान्तं तत् कार्येय इति । उत्कययोगास्मर्थं प्राप्त सुगमोपायमाह, अथेति । ‘ग्रथ-ग्राह्द’ पचान्तरे, ‘न ध्यायेत’ न ध्यानं कुय्र्यात, ‘जन्तुः’ देहो

यथ नाध्याययेक्जन्तुरालस्याच्च प्रमादतः ।

‘ग्रालस्यात’ ग्रलसत्वात् प्रमादतो वा यदि न ध्यानं कुय्र्यात तर्हि ‘पतत’ म्रयद्रुप ‘विकालं’ विसल्र्यम् ‘मा वर्त्तंत’

यदि विकालमार्वत्तं स गच्छेत् परमं पदम्॥२०॥

पुख्खमेतत् समासाद्य सङ्ङे पातं कथितं मया । लभ्ययोगेन बोज्जव्यं प्रसन्नं परमेष्ठिनम् ॥ ९ ॥

ग्रावत्त्येतं पठेत्, स परमं पदं गच्छेत् । कथितं मया इति श्रुतावर्थो जातिसूचकः । मिथ्यां प्रति वेदान्ति, पतत् 'पुख्खं' पवित्रं योगतत्त्वं मया 'सङ्ङे पातं' ग्राविस्तरेण कथितं भवडिर्वीटिव्यम् ; कथमृतं मया ? प्रसन्नं 'परमेष्ठिनं' ब्रह्माणं 'ममासाद्य' प्राप्य 'लभ्ययोगेन' ब्रह्मणा मकार्यात् मया योगो लब्धः, इति ऋषीणां कम् ।

जन्मान्तर-सहस्रेषु यदा नास्रान्ति किल्विषम् । तदा पश्यन्ति योगेन संसारच्‍छेदनं परम् ॥ १० ॥ २ ॥

ऋष्य योगस्य दुष्प्राप्तां श्रद्धाजननायाह, जन्मति । जन्मान्तरसहस्रेषु तपांसि चरतः पुंसो यदा किल्विषं 'नास्रान्ति' न भवत्यति न घ्रसति तदा योगेन परं 'संसारच्‍छेदनं' ब्रह्म पश्यन्ति, तदुत्तमं, 'बहूनां जन्मान्तरे' ज्ञानवान् मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ इति । दिक्कतिः समासार्था, इति श्रुत्यर्थः । नारायणेन रचितां श्रुतिमातोपजीविना । व्यक्तस्पष्टपद-वाच्यानां दैौपिका योगशैखरको ।। इति योगशिखोपनिषदो दैौपिका सम्पूर्ता ॥ ५ ॥

श्रों योगतत्त्वं प्रवच्यामि योगिनां हितकाम्यया । यच्छृत्वा च पाठत्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १ ॥

श्रों योगिनां मुक्तिकामानां मुक्तिमार्ग-प्रदर्शिकां । तयोर्विग्या तूपनिषद्योगतत्त्वं निरूप्यते ॥ १ ॥ ग्रन्थस्य तावत् फलमाह, यच्छ्रुत्वेति । मङ्गलार्थं योग-सिद्धये च परमदेवतां स्तौति, विष्णुं स्तौति । 'महाकायः' यदेहेऽसौ ब्रह्माण्डकोटयो वसन्ति । 'तत्त्वमार्गे' परमार्थदृष्टिमार्ग, यथा दीपः प्रकाशकः, तथा विष्णुर्दर्शयत इत्यन्वयः ! 'पुरुषोत्तमः', तदुत्कृष्टम्, "यस्मात् परमत इदंचञ्चरादपि चोत्तमः । अतोडसौ लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः:" इति ।

विष्णुनाम महायोगी महाकायो महातपाः । तत्त्वमार्गे यथा दीपो दृश्यते पुरुषोत्तमः ॥ २ ॥

योगप्रशस्त्यर्थं वैराग्यं तावदाह, यः स्तनयार्मात । 'यः' विवेकी स्तनेषु भवं 'स्तन्यं' दुग्धं, शरोरगवायवात् यत् 'पूर्वं' बाल्यादश्रायां, पौत्र्वापि पयोधरान् निष्पीड्य रमते, बाला हि धयन्तो मातुः पयोर्धरौ मर्दयन्ति । पश्यात्, यक्ष्मान्-वातनां पूर्वं भगो जातः 'तस्मादेव' तज्जातौये एव भगो 'रमते' ; भालापि निष्पीड्य च पयोधरानिति सम्बध्यते; स

यः स्तन्यं पूर्वं पौत्र्वापि निष्पीड्य च पयोधारान् । यक्ष्मान् जाते भगे पूर्वं तस्मिन्नेव भगे रमेत् ॥३॥

या माता सा पुनर्भूय्या या भार्या जननी च सा। यः पिता स पुनः पुत्रो यः पुत्रः स पुनः पिता ॥४॥

कयं परं पश्येदिति श्रेषः। योषिदात्मक-चित्तानां मानव-गामिनां ज्ञानलेयोडपि दुर्लभ इति भावः। सांमारिक-धर्म-व्यवहारोऽपि सिकतासेतुप्राय इत्याह, या इति। जन्माद्तरे इति भावः। एवमिति। 'एवम्' उत्तेन प्रकारेण 'संसररस्य' जन्मनः 'चक्रेष' ह्र्तिलचक्रेण 'कूप-चक्रम्' 'यन्त्रम्' शास्त्रादाख्यं, तस्म 'घटा:' घटा इव, ते यथा उपरिस्था श्राधोयान्त, श्रधश्शाखोपतिरि, तद्त् भ्रमन्तो जीवाः 'यानि जन्मानि' पूर्वोक्तानि, तानि यान्ति इति श्रेषः। तानि शुला 'लोकान्' पितृलोक-देवलोकादीन् पुङ्खोदयेन 'समश्रुते' प्राप्नोति इति शेषः व्यवणफलम्।

एवं संसारचक्रेऽपि कूपचक्र-घटा इव । भ्रमन्तो यानि जन्मानि शुला लोकान् समश्रुते ॥५॥

हृदानौमेतत् संसारतरङ्गोपायं प्रष्णवाचरोरोपासनमाह, वय इति। भकारादीनां क्रमेण श्रधिव्यन्वारिचं वौधेति वयो लोकाः, 'वेदा:' ऋग्यजुः-सामानि, 'वयः सम्या:' तिस्रः सख्या इत्यर्थे, वयः 'सुरा:' ब्रह्मा-विष्णु-रुद्रा ब्रह्म-रुद्र-विष्णवो वा, वयः 'प्रमनयः' गार्हपत्य-दावि षण्म्याहवनीयाः, 'गुषा-स्वौषि' गुणाश्रय दत्यर्थः; सत्व-रजस्तमांसि, 'वयाच्चरे' वया-

वयो लोकाश्रयो वेदाख्यः सम्याख्यः सुरा: । वयोडनयो गुणाश्रयीगा स्थिता: सर्वे वयाच्चरे ॥६॥

वथाग्नामन्तरे प्राणे योगौतेडप्यप्यर्चमचरम् ।

तेन सर्वंमिदं प्राप्तं लब्धं तत्परमं पदम् ॥७॥

कक्रमत्तरम श्रकारादित यत्र प्रशवे । तयायामिति । "तयागाम' श्रत्तरागां मध्ये प्राप्ते 'श्रत्तररे' मकारे श्राधौते सति य: श्रप्रष्टं श्रत्तरम श्राधौतेडपि 'श्रप:' श्रत्यभावे, तेनाधिकारितां सर्वंमिदं प्राप्तव्यं प्राप्तम हृद लोके यच परमं 'पदं' मोक्षाख्यं तदपि 'लब्ध' प्राप्तम् ।

पुष्पमध्ये यथा गर्भं पयोमध्ये डस्ति सर्पिंवत् ।

मनु परमं पदं क वत्तते ? सर्वत्रास्ति चेत, कथं नोपलभ्यते ? सदात्मकाश्चा उपलभ्यत एवानुस्मृतं, को हेतु:? उच्चते, पुष्प इति । 'सर्पिंवत्' क्लाम्तसो वर्णं-लोप:, यथा एते दृष्टान्तोऽनुस्मृतमस्त्यर्थ: ।

तिन्मध्ये यथा तैलं पार्थोज्योतिरकाश्नवत् ॥८॥

इदानीं हेत्प्रं ध्यानस्यानादर्गंयति, हृदौति । पद्मं 'स्थितम' वर्तते, तच पद्मामधोमुखं वर्तते, 'श्राधोविन्दु' श्रधोमुखा विन्दवो यस्य । तदुक्तं, "मततं श्रौकारगाभिष" इति।

हृदि स्थाने स्थितं पद्मं तच्च पद्मामधोमुखम् ।

तस्य मध्ये मनः स्थितं पचौव कुलाये। उद्घाटनोपायमाह, श्रकार इति श्रकारे उच्चारिते सति 'शोचितं' द्वैभूतं चलनोचित' जातम्; उकारेप उच्चारितेनैव 'भिद्यते' विकसति;

जडूज्नालमधोविन्दुं तस्य मध्ये स्थितं मनः॥९॥

मकारे उच्चारिते सति 'नादं' रवम श्रव्यक्ताग्रबं लभते मनाऽऽहृत

अकारे शोचितं पद्मामुकारेरपैव भिद्याते ।

मकारे लभते नादमडंमावा तु निश्चला ॥ १० ॥

शुद्धस्फटिक-सदृशं किंचिद्रूमूर्ध्व-मरोचिवत् । लभते योगयुक्तात्मा पुरुषोत्तम-तत्परः ॥११॥

ग्रहणोचितं भवति, कान्तिसत्त्वादिभक्तिप्रक्रमभङ्गो न दोषः । 'भङ्गमात्ना तु निष्फला' ग्रहणमात्नायाम् उच्चारितायां निष्फला भवतोत्यर्थः । ध्येयसदृपमाच, शुद्धेति 'योगयुक्तात्मा' योगेन शटाइेन युक्तोऽभियुक्तः ग्राह्मा मनो यस्य, 'पुरुषोत्तमः' वासुदेवः तव 'तत्परः' तत्परायाः, उच्चवलं निर्मलं ध्येयं स्वरूपं लभतेत्यन्वयः, सगुणध्यानाद्विगुणरूपं भातोति भावः । इतानों प्रत्याहार-धारयो ग्राह, कूर्मेवदिति । पाशि-पाद-व्यापाराभ्यां सह सर्वेन्द्रियहत्तौ। शिरसि सहस्रदले निहिते 'धारणां' सन्धि-भान्तौ । एवं सोऽन्तरे मनासी शिरसि नोते सर्वेषु द्वारेषु नवसु 'वायु:' वायुः 'पूरत' पूरयत योगिनो यूं पूरत पूरतेति प्रेरणा । ततः वायुपूर्णे उदरे सति नवद्वार-रोधः कर्तव्य इत्याह, नवद्वार इति । नवद्वारे निषिद्धे सति-स्तरेवोच्छ्वसनं निखसंक्लिष्टेन, इमें कुंभकं 'निर्वाणां' मोक्षदं विदुः घटान्निःसृदौपपमम् । प्रायं केवलकुंभकः । तदुक्तं,

कूर्मेवत् पाशि-पाद-व्यापाराभ्यां सह सर्वेन्द्रियहत्तौ।

रेचकं पूरकं सुषा सुखं यदायुधार्णम् । प्राप्तायामोक्षयमित्युचः स वै केवलकुंभकः ॥

पञ्चपर्वमिवाच्छित्रमूढं वायुं विमोचय गो ।

केवले कुभके सिद्घे रेच-पूरक-वर्जनते । न तस्य दुलेंभं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते" ॥ इति । श्रयमष्टविध-कुभकानामन्यो मुख्य: । तदुक्तं,— "सूर्यभेदनमुख्यायो मौल्कारो ग्रोतलो तथा । भस्त्रिका भ्रमरी मूच्च्रां केवलाष्टकुभका:" ॥ इति । गोरक्षोऽपि,

भुवोल्लाटमध्यस्थं तज्ज्ञेयच्च निरञ्जनम् ॥ ८८ ॥

"हारार्ं नवकं निरुढं महतां पौलोन्दरी धानितम, नोल्वाकाशमपान-वङ्क-सहितं ग्रत्नया ममुच्च्रालितम् । श्रात्मध्यानयुतस्वनेन विधिना मूर्छां भ्रुवं विन्यस्यन्त, यावत्तिष्ठति तावत्तेव महतां सद्भिः संस्कृयते" ॥ इति । यथा कूर्मेवदित्युक्तान-कूर्मोशननेन शिरस्यारोपिताभ्यां पादाभ्यांभ्याम् श्रात्मनि मनसि 'धारयेत्' धारणां कुध्यात् । एवं कृत्वा पवनाभ्यासे कर्ते निर्वाणकुभक-सिद्घिरिल्यर्थ: ।

"पञ्चासनं सुसंस्थाप्य जानूर्वोरन्तरे करौ । निवेश्य भूमौ संस्थाप्य व्योमस्थ: कुकुटासनम् ॥ कुकुटासन-जन्यश्वो दोभ्यां सकबध्य कमराम् । श्रेते कूर्मेवदुत्थान एतदुत्थानकूर्म्मकम्" ॥ इति ।

इदानीं ब्रह्मरन्ध्रे गगनोपायमाह, उक्तं'ति । यदाहं वायु-विमोचने सति पञ्चपर्वमिव तनौयो ब्रह्मरन्ध्रोंगेलं छित्वा न भवति, तस्मिन् भुवोरमध्ये कूर्म्माने 'निरञ्जनं' श्रुचं वक्त्रा ध्येयं ज्योति;ष;

निषिडे तु न निर्वाते निर्जने निरुपद्रवे । निश्चिततत्त्वात्मभूतानामरिष्टं योगसेवया ॥ १५ ॥

वायूद्विगमन-प्रकारस्वमृतविन्दावुक्तः ; भूमध्ये देवस्य स्थानमुक्तं गोरक्षैः, "आकाशं यत्परं स्थानं यत्रात्माचक्रमुच्यते । तत्त्वात्मानं शिवं ध्यात्वा योगी मुक्तिंवाप्नुयात्" इति ॥ योगसाधनस्थानं किम् ? इत्यत आह । निषिडे ति । निषिडे खले न कर्तव्यम् । क तर्हि ? निर्वाते-देहे उपविष्य 'आत्मभूतानां' सर्वात्मकभावमापन्नानां 'निश्चितं' निर्भरितं 'योगसेवयेतिं' योगाभ्यासेन, न रिष्टमरिष्टं वस्तु श्रेयमित्यन्वयः ।

इत्यथर्ववेदे योगतत्त्वोपनिषत् समाप्ता ॥ ८ ॥

द्विरुक्तिः समाप्ता । निरुपद्रवखलाननु, "सुराज्यं ध्यायमे देवं सुभद्रे निरुपद्रवं । एकान्ते मठिकामध्ये स्थातव्यं हठयोगिना" इति । इत्यायुर्वेदेऽ्योडन्यालिन् । नारायणेन रचितां सुतिमात्रोपजौविना । अस्पष्टपदकानां योगतत्त्वस्य दोपिका ॥ इति योगतत्त्वोपनिषदो दोपिका समाप्ता ॥ ८ ॥

श्रीसत्यासोपनिषत्।

श्रों श्रथाचिताम्निम्रियते प्रेतस्य मन्त्रैः संस्कारोपतिष्ठते स्वस्थो वाङ्मपारं गच्छेयमिति। एतान् पितृमेधिकानौषधिसम्भारान् सम्भृयारभ्ये गत्या ग्रामावस्यायां प्रातरेवान्नौपस-माधाय पितृभ्यः श्राद्धतर्यगां कत्वा ब्राच्छिष्टिं निर्वपेत्। स सर्वज्ञः सर्वविद्यासु ज्ञानमयं

श्रथाहिताम्निना हूति । 'प्रेतस्य' मृतस्य, संस्कार उपतिष्ठत इति वक्तव्ये क्लान्तः सन् 'स्वस्थः सन्' वाङ्मपारं सर्व-ग्रामाणामन्वं सत्यासं गच्छे यमिति । यदौच्छन्तं तद्राप मन्त्रैः संस्कार उपतिष्ठते चति सवन्तः । 'एतान्' वचनात्प्रान्, पितृमेधोऽस्ति येषां ते 'पितृमेधिका:' श्राद्धौया:, 'श्ररखे' इतत वनने एतान् 'औषधिसम्भारान्' औषधीनां समूहान् 'सम्भृत्य सम्भूयैकत्व ग्रन्थेष्टये 'ग्रभ्ये' ग्राह्वनीयादीन् 'उपस-माधाय' प्रकटोकृत्य श्राद्ध-तर्पणं, श्राद्धस्याल्याचरत्वात् पूर्वनिपातः, तर्पणाद्वा श्राद्धं कत्वेत्यर्थः, 'ब्राच्छिष्टिं' ब्राह्मो देवता ऋत्विजां सा चासावविशिष्टा तां 'निर्वपेत्' उपक्रमेत, 'स सर्वज्ञः' इत्यादि कल्पतामिल्यक्तं मन्त्रं पठन् निर्देशोऽदित्यन्वयः । श्रत

श्रीसत्यासोपनिषत् पञ्चखण्डा तत्वमितानया ! मन्त्रियत्वोपकार्याडS मन्त्र्यसे ज्ञानमूयते ॥

तपस्तस्येषाहुतिर्द्दीयते ऽमृतत्वाय कल्पतामित्यतमत् यत्द्ब्रह्माभ्युदयादिवद्र लोकिमदमज्ज्ञ सर्वं सर्वाभिजन्यु: सर्वश्रियं दधतु सुमनस्यमानाः ब्रह्मजज्ञानामिति ब्रह्मणोड्य-

"ब्रह्माज्ञानं प्रयमं पुरस्तादिमौमतः सुरुचो वैन वादः । स बुद्धया उपमा ग्रासय विष्टा: सतस्य योनिमसतस्य विवः" इति च द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां ब्रह्मणे चतुं हुला अथर्वविदभ्यसतुरात्रतौर्ह्वा यज्ञा यज्ञं गच्छेति मन्त्राभ्याम् 'ग्रनावरपो' अग्रिनमयनकाठे 'हुला' द्विष्णा, "यज्ञयज्ञं गच्छ, ऋष्यां पतिं गच्छ, स्वां योनिं गच्छ स्वाहा" इत्यथाररपिम्, "एष ते यज्ञो यज्ञपते वाकः सर्ववोरस्तं जुहस्व स्वाहा" इत्यत्तरारगिं च विदित्याज्याहुतौर्जुहुयादित्यन्वयः । मन्त्रार्थस्तु, यो ब्रह्मा 'सवेज्ञः' सर्वस्य ज्ञाता 'सर्ववित्' सर्वं विन्दन्ति लभते प्राप्नुयात् 'तपः' तपःफलाय अमृतत्वात् तस्यामृतत्वात् तद्यागेऽप्यमृतत्वं दिशतु इत्यर्थः । यतद्ब्रह्मण्यस्यार्थस्तु, 'यत्' यत् यस्मिन् नचद्ने 'ब्रह्मा' देवः 'अभ्युदय' अभ्युदयेत्, किं ? दिवं लोकिम्, इदं द्रव्यमानम् 'अमुच्य' अभिध्यमानं सर्वसमभिजितवानिति पूर्वार्ङ्गम् अ्रभिजिनास नचतत् ब्राह्मदेवत्वं स्तौति, नचतदद्वारा महे वताया ब्रह्मणोडप स्तुतः ; उत्तरार्ङ्गेन प्रार्थना; 'सर्वसमभिजन्युः' महेर्जलकर्ई अभिजित् 'सुमनस्यमाना' सुमना भवन्तो 'सर्वश्रियं' सर्वां श्रियं 'दधतु' दधातु करोंतु । ब्रह्माजज्ञानामत्यस्यार्थस्तु, 'वैनः' वेष्ट तन्तुसन्ताने इत्यौपादिको नः बाहुलकादेव चालाभावः ; 'जगन्माम्' कर्त्रा

वं्ो प्रजापतयेऽनुमतयेऽग्नये स्विष्टकृत द्राति हुत्वा यज्ञंयज्ञं गच्छेयग्नावरीगो हुतोऽधिक्‍षामिति चतुरिंचनुवाकैरराज्याहुतीर्जुहोति हुतात् ।

ब्रह्मा 'सुरुच:' सुदौमे: 'सौमत:' मध्यादात: 'पुरस्तात्' पूर्वं 'प्रथमं' मुख्यो 'ब्रह्मजज्ञानं' ब्रह्म वेद:, तस्य जज्ञानं, हान्दसं हितवम्‌, 'व्याव:' विस्ततवान् प्रकटौकार:, मुख्यो विदार्य: समर्यादाया: प्रथमं येन प्रज्ञापित इत्यर्थ:। श्राव इति, हवि: वराये लुट् चोरेलिड मन्वे घसेति चोरेल्क, कन्दस्याप हश्यात रत्यडागम:, गुषा:, हलन्जावित तियोलेप:, व्यवहिताश्रयेत वेधवचिन्त्रप्रयोग:, 'व्याव:' व्यवारौत् विस्ततवान्, पदस्य पौषेयत्वादव इति पटकाले?टमेव प्रयुज्यते। किमुपासोऽयम्‌? श्रत श्राह, 'बुध्य' मुख्या उपमा 'ग्रश्य' ब्रह्मगा: 'विष्ठा' विश्वानं प्राप्ता, विरडस्थितयो नात्र प्रचरान्त, श्रनुपासोऽयमित्यर्थ: : विदार्योंडनेन प्रकाशित:। श्रन्यच्च किं कतम्‌? श्रत श्राह, सतश्र श्रमतश्र 'योनिम' उत्पत्ति 'विव:' विवतवत्नु प्रकासितवान् सर्वमुत्पादितवानित्यर्थ:। हवजो लुट् बहुलं कत्स्यमाडियोगेऽपौड्यभाव:, विपच्व । श्रनुवाकैरराज्याहुतीर्जुहोति पत्यृचं होमोऽगन्तव्य: मन्त्रमेदात् । श्रनुवाकानां व्याख्यानन्तु गौरवात् प्रस्तुतानुपयोगाच्च नोच्यते। 'तैरेव' श्रतुवाकै: 'उपनिष्ठतं' स्तोत्रात मन्त्रप्रकाशितदेवता:, तेषु ऋक्सम्हिता यथा, श्राध्य एकर्षाष्टिकृच:; हितोये पष्टि:; हततौये सवनिंश्रतं; चतुर्थे एकोननवति:; एवं मिलिता ऋचो हे ग्रते समचल्वारिंशच्च ॥ २४७ ॥

श्री चित्रं चायं मध्या वधूत्यां तिरः पुरू चित्रंवं जगच्चानं ! पितॄन॒पातमा र॑धौत वेधा ऋ॒भि॒ ऋ॒मि॒ प्रत॑रं द्र॒ध्यान॒: ॥ १ ॥ न तॆ म॒खा म॒ख्यं व॑ध॒पै त॒त्क॒न्या य॒दिष॑रु॒पा भ॑वति ।

म॒हत्पु॒तासो अ॑सु॒रस्॒य व॒ैराऽदिवो॑ ध॒त्त॒र उ॒द्वि॒या परि॑ख्यन् ॥२॥ उ॒ग्रान्ति॒ घा॒ त॒ आ॒स॑त॒स प॑त॒त॒स्य॒ चि॒च्य॒ज॒न् म॒ल्स्॒य॒स॒ ।

न॒ त॒ म॒नो म॒न॒मा॒म॒ भा॒ध्य॒स्मे॒ ज॒न्यु॒: प॒तिस॑त॒न्व॒मा वि॑वि॒श्या॒त॒: ॥३॥ न य॒त्पु॒रा च॒क्र॒मा क॒ध नू॒त॒न॒तं व॑द॒न्तो॒ अ॒सृ॒त॒न् र॒प॒स॒ ।

म॒स॒दों ऋ॒तस्प॒द्या न॒ योषा॒ स॒ न॒ ऊ॒ नाभि॒: प॒र॒मं ज॒न्म॒ त॒नो॒: ॥४॥ ग॒र्भं त॒ न॒ो ज॒ान॒ता द॒म्प॒ती क॒र्त॒व॒स॒ट॒ा म॒वि॒ता वि॒श्व॒रू॒प॒: ।

न॒किर॒स्य॒ प्र॒ मि॒न॒न्ति॒ व्र॒तानि॒ न॒ ट॒न्त न॒स॒त्य॒ पृ॑थि॒वौ उ॒त द्यो॒: ॥५॥ को अ॒स्या वि॒दुः॒ पि॒ता॒ मा॒ क॒त॒स्य॒ शि॒शौ॒तो भ॑वि॒तो॒ दु॒हि॒त॒र॒म॒न् ।

आम॒न्नि॒षून॒ ह॒त्स॒सो॒ म॒यो॒भु॒न्या॒ प॒षां॒ अ॒स्याऽसु॑र॒घ्न॒स्य॒ ज॒ीवात॒न् ॥६॥ कां॒ अ॒स्य व॒ट॒ प॒थ॒स॒म्प॒राः॒ कां॒ इ॒मे द॒त॒र्‌‍ऽक॒ इ॒ह प्र वो॒च॒त॒ ।

ह॒र्हन्‍न॒स॒म्प॒ व ऋ॒त॒स्य॒ धा॒म॒ क॒द॒ ब्र॒वा॒ ऽऽह॒न॒नो वो॒च्या नृ॒न् ॥ ७ ॥ य॒स्य॒ मा॒ य॒स्य॒ जा॒मा आ॒ग॒न॒स॒मा॒न् ये॒नौ॒ स॒ह॒श्रे॒य॒य॒ ।

जा॒य॒ेव॒ प॒ल्य॒ त॒न्व॒ं सि॒रि॒च्याँ॒ वि॒ चि॒द॒हे॒व॒ र॒थ्ये॒व च॒क्रा॒ ॥ ८ ॥ न॒ ति॒ष्ठ॒न्ति न॒ नि मि॒ष॒ख्य॒ते दे॒वानां॒ स॒प॒ग॒ इ॒ह ये च॒र॒न्ति॒ ।

अ॒न्ये॒न॒ स॒ड॒ा॒ह॒नाँ॒ या॒द॒ त॒ त्र॒यं त॒न वि॒ इ॒ह र॒थ्ये॒व च॒क्रा॒ ॥ ८ ॥ रा॒त॒गेभि॒र॒स्मा॒ ऋ॒त॒भि॒ट॒श॒स्ये॒ सृ॒र्य॒स्य॒ चत॒सृ॒भि॒र॒निमि॒मौ॒यात॒ ।

दि॒वा पृ॒थि॒व्या॒ निष॑ुन॒ स॒भू॒ य॒मौ॒र्य॒म॒स्य॒ वि॒श्व॒हा॒द॒जा॒मि॒ ॥९॥ आ॒ घा॒ त॒ा ग॒च्छा॒नु॒त॒रा यु॒गाऽनि॒ य॒त॒ जा॒म॒य॒: क॒ष॒व॒न्‍न॒ जा॒स॒मि॒ ।

उ॒प॒वृ॒ष्ण॒हि॒ ऋ॒ष॒भा॒य॒ बा॒हु॒म॒त्य॒मि॒च्छ॒सु॒भ॒गे प॒र्तिं म॒त॒ ॥१०॥ किं॒ भा॒त॒स॒द॒ना॒यं भ॒वाँ॒ति॒ किमु॒ स्वसा॒ य॒त्नि॒र॒ ऋ॒ति॒नि॒ग॒च्छा॒त॒ ।

काम॒मू॒ता॒ बह॒द॒ त॒द्र॒पा॒स॒ त॒न्वा॒ मे॒ त॒न्व॒ं सं॒ पि॒श॒ङ्ग॒मि॒ ॥ १२ ॥ न॒ त॒ न॒ाघ॒न् य॒स्य॒त॒ ऽह॒म॒स्मि॒ न॒ त॒ त॒नू॒न् त॒न्वा॒ सं॒ ए॒प॒श्य॒ामि॒ ।

अ॒न्यो॒न॒ स॒त॒प॒रु॒: क॒ल्प॒ग्र॒स॒ न॒ त॒ भ्रा॒ता स॒भ॒यो व॒ध्यो॒ त॒ल॒ ॥१३॥

न वा उ ते तनूं तन्वां पपुच्यां पापमादुःये: स्वसारं निगच्छात् ऋमंयदेतन्मनसो हृदो मे भ्राता स्वस्रः प्रयत्ने यच्छयोय ॥ १८ ॥

वतो बतासि यम नैव ते मनो हृदयं चाविदाम ।

अन्या किल त्वां कच्यो व दूतं परि स्वजाते इवोज्जे वृच्यम् ॥१९॥ अन्या ऊ घु यस्यन्य उ त्वां परि स्वजाते निवुजजेव वृक्षम् । तस्य वा त्वं मन इच्छा स वा तवाधा ऋतस्य संविंदं सुभद्राम् ॥ ९ ॥

चौणि कन्दांपि कवयो वि येतते पुकूपं टगितं विश्चचन्गामः आपो वाता श्रोपधयस्ताचेकित्मान् भुवन् श्वापिता न ॥ ९ ० ॥

वषा वृषो टुदुहे दोहमा टिव: पयांपि यद्वा श्वटित्नप्टायं ! विखं स वेद वकणां यश्रा रिधया स यर्जियो यर्जति यर्ज्ञियाः कत्नुनृत इषक्र्यो वारिधा न योषा नमस्य परि पाहि नो मनः ।

इष्टस्य मध्ये श्रदितिनि धातु नो भाता नो ज्येष्ठः प्रयमो वि वौर्चति मो चिनु भद्रा जुमते यशस्वत्युता वाम मनवे स्वर्वतो ! यदौमश्नतमुग्रतमन् कृ तुर्मग्निं होतारं विदथाय जोजनं२०॥२

ऋधल्या द्रप्सं विभ्वं विचच्तनां विराभार्डिपर: धयेनो ऋधद्रे । यदौ विगो वृगते दस्ममाथ्या श्वग्निं होतारमघ धौरजायत॥२ १॥

मदामि रग्वो यवमेव पुष्ट्यतं होताराभिरग्ने मनुपः स्वध्वरः । विप्रस्य वाँयच्छग्रामान उक्थ्यो वाजं समवँउपय्यास भूरिभिः २२

उदौरय पितरा! जार था भगमियर्चात इह्येतो हेत इव्वति ! विरक्त्ति वृज्जः स्वपस्ते मखस्यवि स्थथे शशुरो वेपते मती ॥२३॥

यस्ते अग्नेः सुरमातं मन्ती श्वव्यत्सहः मूनो ऋति म प्र शृणवै । इषं दधानो वहमानो श्वभेररा स युमाँ अश्ववान् भूषति द्यून्॥२८॥

सुधौ नो अग्नेः सदने सधस्थे युक्त्वा रयामृतस्य द्रविणसुम् । आ नो वच् रोदसी देवपुचे मार्किं तंवानामप भूरिरिः स्या: ॥२५॥

यदग्न एषा समितिभेर्र्वाति देवो देवेषु यजता यजत । उक्मा च यदिभूजामि बधावो भागं नो श्वच् वसवतं वौतारः ॥२६॥

ग्रन्नग्निरृषसामग्रामख्यदन्नज्ञानी प्रथमो जातवेदा: ।

ग्रन्न मूर्थ्ये उषसो ग्रन्नु रश्मोननु वायाषधिवो ग्रा विवेधा ॥२७॥

प्रत्यग्निरृषसामग्रामव्यप्रत्यर्हानि प्रथमो जातवेदा: ।

प्रति सूर्येष्य पुरुधा च रश्मोन् प्रति वायाषधिवो ग्रा ततान २८

व्यावा ह नामा प्रथंमे ऋतेनाभिश्रावे भवतः मत्वावाचा ।

देवो यन्मर्त्तान्यजयाय कर्खनूसोददोता प्रत्यड् स्वमसुं यनु॥२९॥

देवो देवात्परिभू ऋतेन वहा नो हव्यं प्रथमस्सधितवानु ।

धूमकेतुः समिधाभाच्चजौकोमन्द्रोहोतानिल्योवाचायजीयान् ३०

प्रच्योमि वां वर्द्धीयाणो छतात्सूयावाभूमो ऋष्पातं रोदसी मे

ग्रन्ना यद्दे वां ग्रसुनौतिमायन्नद्धा नो ग्रन्न पितरा शिशीताम्३१

स्वाहन्दं वषासतं यदो गोभतो जातासो भरयन्ति जर्व्हि: ।

विभ्वे देवां ग्रन्नु तत्े यजुर्गुरुद्हे यदेनेनौ दिव्यं छृतं वाः ॥ ३२ ॥

किं स्विदो राजा जगहे कदस्या व्रतं चक्रम्मा को वि वेद ।

मित्रावरुधि सा जुहुराणो देवां क्रोको न यातामपि वाजो ग्रप्राः३३

दुर्मैन्न्वत्तन्नामृतस्य नाम सलचमा यदिहशुरुपा भवाति ।

यमस्य यो मनवते सुम्न्यम्ने तमृष्व पाज्राप्रयुच्छन् ॥ ३४ ॥

यस्मिन्देवा विदथे मादयन्ते विवस्वतः सदने धारयन्ते ।

मूर्ध्यं ज्योतिरदधुरमर्त्यं कृत्पारि द्योतनिं चरतो रजस्ता ॥३५॥

यस्मिन्देवा मन्यंन मस्वरन्यपौचे न वयमस्य विद्म ।

मित्रो नो ग्रन्नादितिरनागा॑स्विता देवो वरुणाय वोचत॥३६॥

सखाय ग्रा ग्रिष्यामहे बर्हिाद्राय वजिज्यै।

स्तुष ऋ ऋषु नृतमाय धृष्णावे ॥ ३७ ॥

ग्रवसा ह्यार्च स्मितो हुतहव्येन हवनहा ।

मघैर्मंधोना ग्रति सूरो दाश्सि ॥ ३८ ॥

स्वे गो न चामयेषि पृथिवों मह्हो नो वाता इहह वान्तु भूसौ ।

मित्रो नो ग्रन्न वृक्णो मृडयन्ते शश्विन्वने न व्यसस्त गोतम॥३९॥

स्तुष्टि सुतं गर्तेसटं जनानां राजानं भौमसुपच्‍लसुमग्रम् । मृडां जरित्रे कृद्र स्तवानो अन्यमस्मत्ते न वपन्तु सेन्यन्त् ॥ ८० ॥

सरस्वतीं देवयत्तो हवन्ते मरस्वतीमध्वरं तायमानं । सरस्वतीं सुकृतो हवन्ते मरस्वतीं दाशुषो वाय्यटितोति ॥ ८१ ॥

सरस्वतीं पितरो हवते दचि॒ष्णा यज्ञमभिनच्‍नमाणा: । भ्राजद्यामिर्नवंधिषि मादयध्वमनसौवा इषं घे घेष्ये ॥ ८२ ॥

सरस्वति या सरथं यायातोकृक्षे: स्वधाभिर्देवि पितृभिर्मदन्तौ । सहस्रार्ग्ंमिड्रे स्रच् भागं रायस्पोषं यजमानाय धेहि ॥ ८३ ॥

उदौरतामवर उत्परास उन्मध्यमा पितर: सोस्यास: । ग्रामं य ईयुरहका ऋतज्ञासते नोऽवन्तु पितरो हवेषु ॥ ८४ ॥

आहं पितॄन्स्वविदच्‍ञा ऋरिविक्षि नपातं च विक्रमं च विष्णो: । वृहींषदो ये स्वधया सुतस्य भजन्त पितवस्त इहागमिष्ठा: ॥ ८५ ॥

इदं पितृभ्यो नमो अस्त्वद्य ये पूर्वासो ये अपरास इम्यु: । येऽ पार्थिवे रजस्या निषत्ता ये वा नूनं सुवृजनासु दिवि ॥ ८६ ॥

मातलो कव्यैयमो ऋङिरोभिर्हस्पाति॑ कभिर्वाज॑वधन । यांथ देवा वाअदधु॑य च देवांस्ते नोऽवन्तु पितरो हवेषु ॥ ८७ ॥

स्वाडु: किलायं मधु॑णां उतायं तौत्र: किलायं रसवाँ उतायम् । उता॒ न्वस्य पपिवांस॒मिन्द्रं न कश्‍चन हन्‍त ग्राहवेषु ॥ ८८ ॥

परे॒यवांसं प्रवता मच्‍हैरिति बहुभ्य: पन्‍नियमुपस्‍थानम् । वैवस्वतं सङ्गमनं जनानां यमं राजानं हवि॑षा सपयंत ॥ ८९ ॥

यमो नो गातुं प्रथमो विवेद नैषा गव्यूतिरपभर्तवा उ । यत्रा न: पूर्वे पितर: परेइता एमा जज्ञाना: पथ्या अनु स्वा: ॥ ५० ॥

वर्हिंषद: पितर ऊर्ज्ञाममा वो हव्या चकृमा जुषध्वम् । त आ ग॑तावसा ग्रन्थ॒मिनाधा न: शं यो॒ररपो दधात ॥ ५१ ॥

मा हिंसिष्ट पितर: केन चिन्नो यद्व आग: पुरुषता कराम । तस्य वो दच्चि॒षे निष॒चेदं नो हविरभि गृणन्तु वि॒श्‍वे ॥ ५२ ॥

त्वष्टा दुहित्रो वहतुं कषोति तेनेंदं विश्व' भुवनं समेति । यमस्य माता पर्युह्यमाना महो जाया विवस्वतो नानाशा ॥५३॥

प्रेति प्रेति पथिभि: पूर्यैैयैयैनां ते पूर्वे पितर: परेतां: । उभा राजानौ स्वधया मदन्तौ यमं पश्यासि वरुणं च देवम् ॥५४॥

अपंन्त वातो वि च सर्पतातस्मा एतं पितरो लोकमक्रन । ऋहोभिरडिरकुभिर्वचिंक्तं यमो ददात्यवमानमस्मै ॥ ५५ ॥

उशन्तस्त्वेधौमहुशन्तः समीधौमर्हि । उशन्नुशत आ वह पितॄन् हविषे ऽत्तवे ॥ ५६ ॥

दुमन्तस्वेधौमर्हि दुमन्तः समीधौमर्हि । दुमानं दुमन्त आ वह पितॄन् हविषे ऽत्तवे ॥५९॥

ग्राङिरसो न: पितरो नवग्वा अथर्वा॒ङ्गो भृगव: सोम्यास: । तेषां वयं सुमतौ यज्ञियानामापि भद्रे सौमनसे स्याम ॥५८॥

ग्राङिरोभिये॑द्यैरा गह॑ौह यमं वैरूपै॑रडि॒र मादयस्व । विवस्वन्तं हुवे य: पिता त॑स॒न्नादृ॑श्या निष॒धा ॥ ५९ ॥

इमं यम प्रस्तरमा हि रोहा॑डिरो॑भि: पितृ॑भि: संविदान: । आ त्वा मन्त्रा: कविशस्ता वहन्तु नो राजञ्विपो मादयस्व ॥ ६०

इमं एत उदा॑हु॒न्नद्वसृ॑ष्टा॒न्या॑रु॒हन् । प्र भू॑र्णयो यथा पथा व्यामङिरसो ययु: ॥ ६१ ॥ ६

यमाय सोम: पवते यमाय क्रियते हविः । यमं ह यज्ञो गच्छत्यम्नितोतो ऽश्रकृत: ॥ १ ॥

यमाय मधुमत्तमं जुहोतां प्र च तिष्ठत । इदं नम ऋ॒तावभ्य: पूर्वजेभ्य: पूर्व॒भ्य: परिष॑द्र: ॥२॥

यमाय छृतवत्पयो राज्ञे हवि॑र्जुहोतन । म नो जवी॒षा यमे दू॑र्घ॒मायु: प्र जावसे ॥ ३ ॥

मनस॑ने वि द॒दो माभि॒ शुशु॑चो मा॒स्य त॑वं चि॒चिपो मा प्र धौ॑रम् ।

मृतं यदा करसि जातवेदोऽथेमेनं प्र हिणुतात्पितृ॑ हि॒पं ह॒वि॒। यदा मृतं कृणवो जातवेदोऽथेमेनं परि दत्तात्पितॄलभ्यः । यदो गच्छास्युनृतिंमितामथ देवानां वशनीभंवाति ॥ ५॥

त्रिकद्रुकेभिः पवते षडु॒वो॒र॒क॒मि॒द्वृ॒हत् । त्रिष॑ध॒स्थाय॒ क॒न्द्र॑भि॒ः स॒र्वां॒ ता॒ य॒म॒ स॒र्पि॒त॒ा ॥६॥

सूर्य॑ं च॒क्षु॒पा॒ ग॒च्छ॒ वातमा॒त्म॒न॒ा दि॒वं॒ च॒ ग॒च्छ॒ पृ॑थि॒वीं॒ च॒ धर्‌म॒भि॒ः । आपो॒ वा॒ ग॒च्छ॒ य॒दि॒ त॒त्र॒ ते॒ हि॒तमो॒ष॒ध॒षु॒ प्र॒ति॒ ति॒ष्ठा श॒री॒रैः॒ ॥ ७॥

अ॒जो॒ भा॒ग॒स्त॒प॒स्त॒ं ते॒ प्रो॒चि॒स्त॒प॒तु॒ त॒ं ते॒ अ॒र्चिः॒ । य॒स्ते॒ शि॒वास॑त॒नो॒ जा॒तवेद॒स्ता॒भि॒र्व॒हैन॒ं सुकृ॑तामु लो॒कम् ॥८॥

या॒म॒स्ते॒ शु॒च॒यो॒ र॒ङ्ग॒यो॒ जा॒तवेदो॒या॒भि॒रा॒ष्णा॒सि॒ दि॒व॒म॒न्त॒रि॒च॒छम् । मा॒त॒न् म॒नु॒ष॒ता॒न् स॒ह॒स्ता॒म॒थ॒रा॒भिः॒ शि॒व॒त॒मा॒भिः॒ शि॒वं॒ कृ॒धि॒ &

अ॒ग्नि॒न् व॒ह पु॒न॒र॒ग्न॒ने॒ पि॒तृ॒भ्यो॒ य॒स्त॒ आ॒हु॒त॒श्र॒नि॒ स्व॒धा॒वा॒न् । आयु॒र्वे॒सान॒ उप॒ या॒तु॒ प्र॒ेषः॒ स॒ङ्ग॒च्छ॒ता॒न् त॒न्वा॑सु॒व॒र्चा॒ः ॥ ९ ॥

अ॒ति॒ द्र॒व॒ श्वा॒नो॒ सा॒र॒मेयौ॒ चतु॑र॒क्षौ॒ श्व॒बलौ॒ सा॒धु॒ना॒ प॒था । अ॒धा॒ पि॒तॄन्॒ सु॒वि॒द॒न्ना॒ऽअ॒पो॒हि॒ य॒मे॒न ये॒ म॒धु॒मा॒द॒ं म॒र्‌दान्त ॥९?॥

श्र॒यै॒ त॒न् श्वा॒नो॒ य॒म॒ र॒चि॒ता॒रौ॒ चतु॑र॒क्षौ॒ प॒थि॒ष॒दौ॒ नृ॒च॒क्ष॒सा॒ । श्रा॒भ्यां॒ रा॒जन॒प॒रि॒ धे॒षि॒न् स्व॒स्ति॒स्मा॒ अ॒न॒मी॒वं॒ च॒ धे॒षि॒ ॥ १२ ॥

उ॒क्थ॒म॒वा॒सृ॒ज॒पा॒वृ॒दु॒बलौ॒ य॒मस्य॒ दू॒तौ॒ च॒र॒तो॒ ज॒नाँ॒ अ॒नु । अ॒व॒स॒भ्य॒ द॒श॒ये॒ सृ॒र्य॒ाय॒ पुन॒द॒न्ता॒म॒सु॒म॒द॒यो॒ह॒ भ॒द्र॒म ॥ १३ ॥

सोम॒ एके॒भ्यः॒ प॒व॒ते॒ वृ॒त॒मि॒क॒ उपा॑सते । येभ्यो॒ म॒धु॒ प्र॒धा॒व॒धि॒ ताँ॒षि॒टे॒वा॒पि॒ ग॒च्छ॒त॒ात् ॥ १४ ॥

ये॒ चि॒त्पू॒र्वे॒ ऋ॒त॒मा॒ता॒ ऋ॒त॒जा॒ता॒ ऋ॒त॒आ॒वृ॒धः॒ । ऋ॒षी॒न्॒त॒प॒स्व॒तो॒ य॒म॒ त॒पो॒जाँ॒ अ॒ग्नि॒प॒ ग॒च्छ॒त॒ात् ॥ १५ ॥

त॒प॒सा॒ ये॒ म॒ना॒ध्॒या॒स्त॒प॒सा॒ ये॒ स्व॒य॒ङ्गु॒ः । त॒पो॒ ये॒ च॒कृ॒रे॒ म॒ह॒र्षी॒न्॒षि॒दे॒वा॒पि॒ ग॒च्छ॒त॒ात् ॥ १६ ॥

श्र॒ये॒ यु॒ध्या॒न्ते॒ प्र॒ध॒ने॒षु॒ य॒हू॒ रा॒सो॒ ये॒ त॒न॒त्य॒जः॒ ।

ये वा मन्न्रद्रविणासतांश्विदेवापि गच्छतात् । १९ ।

महस्त्रगौथा: कवयो ये गोपायन्ति सूर्य्यम् ।

कपौन्तपस्वतो यम तपोजाँ श्रपि गच्छतात् ॥ १५ ॥

स्योनास्मै भव पृथिव्यनुचरा निवेगनो । यच्छास्मै धम्म सप्रधा: १६

ग्रामबाधे पृथिव्या उरौ लोके नि धौयस्स ।

स्वधा यक्षक्रधे जौवस्तास्हे मन्तु मदुष्युत: ॥ २० ॥

हयामि ते मनसा मन इहेमन् ऋतहा उप जुजुषाण एधि ।

सङ्च्छस्व पितृभि: सं यमेन स्योनास्मा वाता उप वान्तु शम्मा: २१

उच्चा वचन्तु मरुत उद्वावा उदप्रुत: ।

ग्रजे न कावन्त: प्रीतिं वर्षपणोचन्तु वार्जिनित ॥ २२ ॥

उदत्तमायुरायस्ते क्लवे दत्ताय जौवसे ।

स्वानं गच्छतु ते मनोडधा पित्रं रप द्रव ॥ २३ ॥

मा ते मनो मासीरमाज्ञानां मा रसस्थ ते ।

मा ते हस्ता तन्व: किं चनन्ध ॥ २४ ॥

मा त्वा वच्र्र: सं बाधिष्ट मा देवौ पृथिवीवा महौ ।

लोकं पितृषु विद्धस्थ यमराजसु ॥ २५ ॥

यत्ते श्रङ्गर्मातिचितं पराचैर्पान: प्राप्नो य उ वाते परेत: ।

तत्ते सङ्गत्य पितर: सनोडा घासाहासं पुनरा वेधयन्तु ॥ २६ ॥

ग्रपस्मे जौवा श्रद्धधनुं रहस्यस्त निवह्हत पाथ ग्रामादित: ।

मृत्सुध्ये मस्खासौदूत: प्रचेताः ग्रस्मान् पितभ्यो गमयां चकार ॥ २९ ॥

ये दस्मव: पितृषु प्रतिष्ठा ज्ञातिमुखा श्रद्धुतादश्रान्त ।

परापुरो निपुरां ये भरण्स्यग्निष्टानस्मात्प्रधर्माति यज्ञात् ॥ २८ ॥

सं विर्गान्ल्वह पितर: स्वा न: स्योनं कृखन्त: प्रतिरन्त श्रिय: ।

तेभ्य: हविर्षा नचमस्या जोग्जौवन्त: शरद: पुरुची: ॥ २८

यां ते धेनुं निपृण्णामि यसु ते चौर श्रोदनम् ।

तेना जनस्यासो भर्त्ता योङ्नासदजोवन: ॥ ३० ॥

ऋषभावतीं प्र तर या सुशेवर्चाकं वा प्रतरणं नवीयः ।

यस्या जवान वध्यः सो ऋस्तु मा सो अन्यहिदत भागधेयम् ॥ ३१

यमः परोऽवरः विवस्वान्तः परं नाति पश्यामि किञ्चन ।

यमे ऋष्वरो ऋष्धि मे निविष्टो भुङ्को विवस्वान्वान्वितान् ॥ ३२ ॥

प्रपागूहनस्वतां मर्त्यंभियः कत्वा सर्वग्नामदधुर्विवस्वती ।

उताश्विनावभरयस्तदासौदजहादुहा मिथुना सरख्यः ॥ ३३ ॥

ये निखाता ये परोमा ये दग्धा ये चोदिता ।

सर्वांस्तानग्नि ग्रा वह पितृन् हविषे श्रत्तवे ॥ ३४ ॥

ये अग्निदग्धा ये अनग्निदग्धा मध्ये दिवः स्वधया मादयन् ।

त्वं तान्वेश्य यदि ते जातवेदः स्वधया यज्ञं स्वधितिं जुहुन्नाम ॥३५

श्रं तप आति तपे त्वे श्रन्ने मा त्वं तपः ।

वनेषु शुष्मो ऋस्तु ते पृथिव्यामस्तु यद्वरः ॥ ३६ ॥

इटाम्यस्या ऋवसानमेतद्य एष ऋग्नाम चेतभृदिद्द ।

यमश्विकिल्वानं प्रत्येतदाद ममैष राय उप तिष्ठतामिह ॥ ३७ ॥

दमां सातां सिमौमहै यथापरं न मासाते । व्रते घ्ररत्सुनो पुरा ३८

प्रेमां मातां।। ३८ ॥

ग्रपेमां मातां।। ४० ॥ (२०)

वौमां मातां।। ४१ ॥

निरिमां मातां।। ४२ ॥

उदिमां मातां।। ४३ ॥

ससिमां मातां सिमौमहै यथापरं न मासाते ।

व्रते घ्ररत्सु नो पुरा ॥ ४४ ॥

ग्रामासि जातां स्वर्गामायुषान् भूयासम् ।

यथापरं न मासाते व्रते घ्ररत्सु नो पुरा ॥ ४५ ॥

प्राणो श्रपानैै व्यान श्रायुयुचुदंशये सूर्य्याय ।

ग्रपतिधरेषा या रसराज्ञः पितॄन् गच्छ ॥ ४६ ॥

ये ऽग्रयवः सध्यासाना: परेऽयुञ्जल्वा देशांस्नानपत्यवन्तः ।

ते व्यामुदित्याविदन्न शोकं नाकस्य पृष्ठे ऽधि द्विध्याना: ॥४९॥

उदन्ततौ द्वौरवमा पौलुमतौति मध्यमा ।

रतौ या ह प्रथौ रिति यस्यान् पितर आासते ॥ ४५ ॥

ये नः पितुः पितरो ये पितामहा य ञ्ञातियान्ति पृथिवीसमृत द्यां तेभ्यः पितृभ्यो नमसा विधेम ४५

इडामहा उ न आपं द्रविणं पश्यसि सूय्येम् ।

माता पुत्रं यथा सिचास्येनं भूम ऊर्जयत् ॥ ५० ॥

इडामहा उ न आपं जरस्न्यदितोऽपरम् ।

जाया पतिमिव वासमाभ्येनं भूम जर्जय ॥ ५९ ॥

स्रभि त्वोर्गोभि: पृथिव्या मातुर्वत्सं न भद्रया ।

जोषे भद्रं तन्वो३ स्वधा पितृषु मा त्वयि ॥ ५२ ॥

अग्रौषोमापथिकृता स्यानं देवेभ्यो रत्नं दधथुर्वि लोकम् ।

उप प्रष्ठानं पूष्णं वो हव्यजजानेः पर्यणि स्थाल गच्छतात् ॥५३

पृषा त्वतथ्यावयतु प्र विदथानष्टपशुम्भुवनस्य गोपाः ।

म त्वैतभ्यः परि ददतिपभ्यां सग्रिन्देवेभ्यः सुविदत्रियेभ्यः ॥५८

आयुर्विश्वायुः परि पातु त्वा पृषा त्वा पातु प्रपथे पुरस्तात् ।

यत्रासते सुकृतो यत्र त ऊर्जयुस्नात्वा देवः सविता दधातु ॥५५॥

दमौ युनज्मि ते वृञ्जो श्रसुनोताय वोडवे ।

ताभ्यां यमस्य सादनं समितौ षाव गच्छतात् ॥ ५६ ॥

मतच्वा वामः प्रथमं न्वाग्रनपैतदूह यर्दिहाविभः पुरा ।

इष्टापूर्त्नम्नुसदूाम विदथान्वय ते दतं बहुधा विबभूषु ॥ ५७ ॥

अन्नवैर्मं परि गोभिर्येभ्यः सं प्रोष्णुष मेदसा पौवसा च ।

न त्वा दृशुर्हरभा जत्रूष्यो दष्ट्र्गिविधद्रथन्यरौहयातै ॥ ५८ ॥

दक्षं हस्तादाददानो गतासोः सह स्वोलेपष वर्चसा बर्हिण ।

स्ववैव त्वमिह वयं च्वोरा विशा ऋधगो अभिसातौर्जयेम ॥५८

धनुर्हस्तादाददानो मृतस्य सह ऋत्विजं वचसा बलेन । समारभमाय वसु भूরি पुष्टिमर्वाड् त्वमेह प जौव लोकं हृं ओ॥२

द्वितीयोऽनुवाकः।

इयं नारी पितिलोकं हष्णाना नि पद्यत उप त्वा मर्य्यप्रेतम् । धर्मं पुराणमनुपालयन्ती तस्यै प्रजां द्रविणं चेह धेहि ॥ १ ॥

उदौषद् नार्यैभि जौवलोकं गतासुमेतमुप श्रेष्ठ एडि । हस्नग्राभस्य दधिषोस्तवेदं पत्युर्ज्जीतन्वर्मभि सं बभूथ ॥ २ ॥

ग्रप्रथ्यं युवतिं नोयमानां जौवाष्मतेभ्यः परिष्णौयमानाम् । पत्न्येन यत्नमसा प्राप्नुहि प्राप्नो अग्राचैम नयं तदेनाम् ॥ ३ ॥

प्रजानत्यन्नै जौवलोकं देवानां पत्यमनुसद्वरत्नः । श्रयं ते गोपतिस्थं जुहुष्व स्वर्गं लोकमधि गेच्छैनम् ॥ ४ ॥

उप द्वासुप वेतसमक्त्तरो नदौनाम् । अग्नै पित्तमपारमसि ॥ ५ ॥

यं त्वमग्ने समदहस्तु निर्वापया पुनः । क्राम्बूरत रोहतु श्राइंडदूर्वा व्यल्कषा ॥ ६ ॥

इदं त एकं पर ज त एकं धतौौैन ज्योतिषा सं विग्रह । संवेशने तन्ना चाकरेधि प्रियो देवानां परमे सधस्थ ॥ ७ ॥

उत्तिष्ठ प्रेह प्र द्वेहिकः ऋतस्य पन्थामनु सधस्थे । तत्र त्वं पितृभिः संविदानः सं सोमेन मदस सं स्वधाभिः ॥८॥

प्र च्यवस्व तन्वं सं भरख मा ते गातरा वि ध्यायि मो श्रौरम । मनो निविष्टमनुसंविश्र्व यत्व भूूमेजुषसे तत्र गच्छ ॥८॥

क्वेसा मां पितरः सोम्यासो प्रज्ञातु देवा मधुना च्चतेन । चक्षुर्मा प्रतरं तारयत्नो जरसे मा जरदष्टि वंदन्तु ॥१०॥१३

वर्चसा मां समनक्मिन्मेर्धां मे विश्वोर्न्ययनकासन् । रयिं मे विश्वे नि यच्छंतु देवाः स्वोना मापः पवने पुनन्तु ॥१९

मितावरुणा परि मामधीतामादित्या मा स्वरवो वृङ्जयन्तु । वर्चो म इन्द्रो न्यकृणोदहस्तयोजरदृष्टं मा सविता कृष्णोतु ॥१२॥

यो ममार प्रथमो मर्त्यानां यः प्रेयाय प्रथमो लोकमेतम् । वैवस्वतं सङ्गमनं जानानां यमं राजानं हविषा सपय्यत ॥१३॥

परं यात पितरं मा च यातायं वो यक्षो मधुना समक्तः । दत्तो श्राद्धाभ्यां द्विपदेह भद्रं रयिं च नः सर्ववीरं दधातु ॥१४॥

कवि: कवीनां पुरुमेधोऽग्रस्र्य: श्यावाश्व: सोभर्यश्चान्ना: । विश्वामित्रोडयं जमदग्निरवन्तु नः कश्यपो वामदेवः ॥१४॥

विश्वामित्र जमदग्ने वसिष्ठ भगद्वाज गोतम वामदेव । ऋतद्विनो ऋतविरप्रभोभि: सुसङ्ग्रास: पितरो कृडता नः ॥१५॥

कस्य नु श्वानौ श्वितौ श्यामौ शिपिविष्टोभौः प्रेतं नयातै । आप्यायमानाः प्रजया धनैनाभि स्वामि सुरभयोऽत्र हेष्षु ॥ १६ ॥

ब्रज्नते व्युजते सम्ज्ञते ऋतुं रिहन्ति मधुनाभ्यज्ञते । सिम्युचच्छासे पतयन्तमुन्नयं धिरखपावा: पशुमासु गृहन्ति ॥१७॥

यद्बो मृत्यो पितरः सोऽयं च तेनो सचद्धं स्वयग्रामो हि भूतम् । ते अर्वाङ्ना: कवय श्रप्रवीत सविदद्वचा विदथे ह्यमानाः ॥१८॥

ये अर्वयोऽत्रिरसो नवग्वा इष्टावन्तो नातिषाचो दश्नन्ति । दध्नग्रावन्तः सुकृतो य उ स्वासद्यास्तिनं वहिषि मादयष्ठम् ॥१९॥

आशा यथा नः पितरः परासः प्रेतासो अग्न ऋतमाशधानाः । मुचोदयन्दैधित उक्थश्रास: च्छाया मा भिन्न्तो अ्रकणौरपानं ॥२०॥

सुकर्माणः सुरुचो देवान्तो अ्रययो न देवा जनिमा धमन्तः । म्रयन्तो अ्रग्निर्नाहधत्त इन्द्रसुर्वीर्गव्यां परिषदं नो अ्रक्रन् ॥२१॥

मा यूथेव जर्मति पश्वो भद्रंहेवानां जनिमान्त्यग्रे । मर्तास्वष्टदुंवंशोरक्षप्रन्थीधे चित्रध्ये उपरस्यायोः ॥ २२ ॥

आकम्म ते स्वपसो अभ्रूम ऋतमवस्तव्रुषसो विभातोः । विश्वं तदं यद्वनन्ति देवो वृङहद्वेम विदथे स्वौरगाः ॥ २३ ॥

इन्द्रो मा मह्लान् प्राच्या दिशः पातु बाहुच्युतां पृथिवीं दिवोपपत् ।

लोककृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुतभागा इह स्थ ।२४

धातारं मा निष्टत्यों दिग्निणायां दिशः पातु बाहु० ।१।२६।

प्रतीच्यां दिशः पातु बाहु० ।१॥ २७ ॥

सोमो मा विश्वदेइचैदिशः पातु बाहु० ।१।।२८।

धर्त्ता ह त्वा धरुणो धारयाता ऊर्ध्वं भानुं सविता द्यामिवोपपत् । लोककृतः० ।। २९ ।।

प्राच्यां त्वा दिशि पुरा संवृतः स्वधायामि दर्धामि बाहु०।।३०।।१४

दक्षिणायां त्वा दिशि पुरा० ।।३१।

प्रतीच्यां त्वा दिशि पुरा० ।। ३२ ।।

उदीच्यां त्वा दिशि पुरा० ।।३३।।

ध्रुवायां त्वा दिशि पुरा० ।।३४।।

ऊर्ध्वायां त्वा दिशि पुरा संवृतः स्वधायामि दर्धामि बाहुच्युतां पृथिवीं दिवामिवोपपत् ।

लोककृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुतभागा इह स्थ ॥३५

धर्तोसि धरुणोसि वंसगोसि ॥ ३६ ॥

उदपूरसि मधुपूरसि वातपूरसि ॥ ३७ ॥

इत्थे महुत्वाविता येम इव येमनो यदेतमः ।

प्र वां भरन्नानुषा देवयन् भा सौदतं खमु लोकं विदथ् ॥३८।।

स्वासखे भवतमिन्दवे नो युजे वां ब्रह्म पूर्व्यं नमोभिः ।

वि श्लोक एति पथ्येव सूक्तिः श्रुग्वन्नु विश्वे श्रवतामेतत् ॥३९।।

चौषधि पदानी रपो ऋन्वरोहचतुष्पदक्वैतदक्वतैन ।

अत्तरेष प्रति सिमोते श्रकेश्रतस्य नाभाबभि बं पुनाति ।४०।१९६

द्वेवेभ्यः कामध्रणौत ऋतुं प्रजायै किमर्तं नाभाष्योत ।

ऋतस्पतिर्यज्ञमतनुत क्रतुः प्रियां यमस्थानमा रिरेच ॥४०।

त्वमग्न इडितो जातवेदोऽङ्गिर्यानि सुरभौषि कत्थ । प्रादः पितृभ्यः स्वधया ते अर्चन्नदि त्वं देव प्रयता हवींषि ॥४२

आसोना असि गरुणो नामुपस्थे रयिं धत्त दाशुषे मर्त्याय । पुनस्तुभ्यं पितरसः वस्वः प्र यच्छन्त त इहोजं दधात ॥ ४३ ॥

अग्निष्वात्ता: पितर एक गच्छन्त सदःसद सदत सुप्रयौतयः । ऋत्तां हवींषि प्रयतानि वर्हिषि रयिं च नः सर्ववीरं टधात ॥४८

उपहूता नः पितरः सोम्यासो वर्हिष्येषु निधिषु प्रियेषु । त आ गमन्तु त इह श्रुवन्तु बूवन्तु तेडवन्तु त्वामन ॥ ४४ ॥

ये नः पितुः पितरो ये पितामहा अग्नेऽहिरे सोमपौषं वरिष्ठाः । तेभियेमः संसराणो दिवि षदनश्रुः प्रतिकाममत्तु ॥ ४६ ॥

ये तातृषुर्देवताः जेहमानाः हविर्हविदे स्तौमितेषासो अक्रे । अग्नैः यज्ञ सत्सद देववन्तः सत्यैः कविभिः ऋतिभिर्घमसद्रिः ॥ ४७

ये सत्यामां हविरदो हविष्पा इन्द्रेग्रे देवैः सरथं तुराणा । आग्र्न्न यावि सुविदत्रेभिरवाडपरैः पूर्वेभिर्घिभर्गमंसद्रिः ॥४८

उप मपे मातरं भूमिमितामहचयं पृथिवीं सुगेधाम् । ऋण्णमदा: पृथिवी दविच्छनावत एषा त्वा पातु प्रपथे पुरस्तात् ॥४८

उत्कृणामसि पृथिवि मा नो बाधथा: रूपायनास्मै भव सूपसर्पणगा । माता पुत्रं यथा सिचाभ्येनं भूम ऊर्णुहि ॥ ५० ॥ १७ ॥

उत्कृण्णामाना पृथिवी सु तिष्ठतु सहस्रमित उप हि श्रायनान् । तं गच्छामो द्रविणंर्तः स्वना विश्वाहास्मै घरमा सन्ज्वत ॥ ५? ॥

उन्तः स्थभामि पृथ्यंवै त्वपरौमं लोभं निडधनो ग्रहं रिषम् । पतां सूमां पितरो धारयन्त तं तत्न यमः सादना त ऋक्षोतु ५२

इसममन्ने चमस मा कि जिह्रः प्रियो देवानामुत सोम्याना । ग्रयं यशसों देवपानस्तासन्देवा अमृतता मादयन्ताम् ॥५३॥

अथर्वाणः पूषं दमसं यमन्रायाविभर्वाजिजी वते । तस्मिन् ऋषोभिः सुकृतासु म होता विश्वदानीम् पवते विश्वदावैम् ५४

यत्ते कष्या: प्राकुन् भातुोद पिप्पील: सर्पं उत वा खापद: ।

ग्रग्निष्टदिक्ष्वादगदं कृणोतु सोमस्म यो ब्राह्मणाँ आविवेश । १४४

पयस्वतोरोषधय: पयस्वमामकं पय: ।

ग्रपां पयसो यत्पयस्तेन मा सह शुंभतु । १४६ ।

इमा नारौरविधवा: सुपनौराश्वनेन मर्पिषा सं सृश्नताम् ।

ग्रनश्ववो ग्रनमूवा: सुरता ग्रा रोहन्तु जनयो योनिमये ।१५०

में गच्छन्तु पितॄभि: सं यमने�्टापृतॄत्तं परमे व्योमन् ।

हित्वावदं पुनरस्तमेह सं गच्छतां तन्वा सुवर्चा: । १५३ ।

ये न: पितु: पितरोये पितामहा य श्राविविश्रुकर्वे न्तरिच्छम् ।

तंव्य: स्वाड्सुनो॑तीने श्रद्ध यथावश्यं तन्व: कलपयाति ।१५६

शं ते नौशारो भवन्तु शं ते पाथिवं शौचिताम् ।

ग्रौतिके ग्रौतिकार्वति ह्वार्दिके ह्वार्दिकार्वति ।

महृद्क्षयं मं भुव इमं स्वग्निं ग्रामय । ६० ।१९३

विवस्वानो ग्रभयं कृणोतु य: सुतामा जोरदानु: सुदानु: ।

इहैमे वीरगा बहवो भवन्तु गोमददश्ववनम्रयस्तु पुष्ठम् । ६१ ।

विवस्वानो ग्रस्ततले धारतु परैत॒ म॒त्युरम॑तं न पैतु ।

इमादृष्टु पुरुषाणा जरिष्णो मो खेषामसवो यमं गु: । ६२ ।

यो दम्प्रे ग्रन्तरिच्छे॑गा मद्॒‌ज्ञा पितॄ॑ां कविः प्रमतिमन्तौनाम् ।

तमचेत विश्वामित्रो हविर्भि: स नो यमः प्रतरं जावसे धात् । ६७ ।

ग्रा रोहन्तु दिवमुत्तमामुषयो मा बिभौतन ।

सोमपा: सोमपायिनं हवं व: क्रियते हविरग्ना ज्या॑तिकृत॑नममहे ८

प्र केतुना ह॒ज्ञता भात्यभिनरा रोदसी हषभो रोरवीति ।

दिव॒द॑न॒तादुपमा॑मुदा॒नडपा॑मुप॒क्षे म॒हिषो वव॒र्धे । ६५ ।

ना॒के सुप॒र्णमुप य॒त्त॑न॒ तं ह॒दा वेन॒लो ग्रभ॒य॑च॒छत् स्वा ।

हिर॑खप॒त॒ व॒रु॒षा॒स्य॒ दूत॒ं यम॒स्य॒ योनौ प्र॒कुन॒ भूर॑खुम् । ६६ ।

इन्द्र॒ क्रतुं न ग्रा भर पिता पुत्रेभ्यो यथा ।

शिल्पा यो अस्कन्न् पृथ्वित् यामनि जीवां ज्योतिरअग्रिम् ।

अपूपापिच्छितान् कुभान्यान्त्से देवा अस्रधायन् ।

तां ते सन्तु स्वधावन्तो मधुमन्तो ऋतस्युतः ॥ ६५ ॥

यस्ते धाना अनुनिष्कामि तिलपिश्या: स्वधावतो ।

तास्ते सन्तु विभ्वो: प्रजावस्तास्ते यमो राजान् मन्यताम् ॥ ६६ ॥

पुनर्दद्ंहि वनस्पते य एष निहितस्त्वयि ।

यथा यमस्य मदनं ग्रासातै विदथा वदन् ।

मा रभस्व जातवेदस्तेजस्वदारो असस्तु ते ।

प्रारौरमस्य सं दधायैने भेदी सुकृताम् लोके ।

ये ते पूर्वं परागता अपरे पितृगण ये ।

तेभ्यो घृतस्य कुंभ्यैत श्राद्धारा व्यन्त्ततौ ॥ ७२ ॥

अतदा रोहिद् वय उन्मृजन: स्वा इद् वृध्द्रं ददद्यन्ते ।

अभि प्रेहि मध्यतो माप हास्त्या: पितृणां लोकं प्रथ्मो यो अस्व

॥ ७३ ॥ (१५)

हतीरोडनुवाक: ।

तया रोहन्त जनित्रीं जातवेदस: पितृयाणै: मं व आ रोहयामि ।

अवादृश्येपितो ऋष्यवान् ईजानं युक्ता: सुकतां धन्त लोकीं ॥१॥

तेवा यज्ञमुतव: कल्पयन्ति हवि: पुरोडाशां सुचो यज्ञायुधानि ।

तेभ्यांद्धि पाथभिंदैयैनैरिजाना: स्वर्ग यन्ति लोकेम् ॥ २ ॥

ऋतस्य पत्यामनु पश्य साधुजिरस: सुकतो येन यन्ति ।

तेभ्यांद्धि पाथभि: स्वगे यर्गदित्या मधु भचर्यन्ति हतौैे नाके

अधि वि स्रयस्स ॥ ३ ॥

तय: सुपर्णा उपरस्या मायू नाकस्य पृष्ठं अधि विस्त्रपि क्षिता ।

स्वर्गा लोका असृतैना विष्ठा ऋषमूजं यजमानाय दुर्र्काम् ॥ ४ ॥

जुह्ददोधार यासुप्रदन्त्सरिनें ध्रुवा दाधार पृथिवीं प्रतिष्ठाम् ।

प्रतिमां लोका ऋतधधा ऋहँणी कामऋणां यजमानाय दुर्र्काम् पु

अधि वि स्रयस्स ॥

भुव ग्रा रोह पृथिवों विश्वभोजसमन्तोरिच्चसुपप्रृदृक्षा क्रमख । जुहु द्रां गच्छ यजमानेन साकं सुवर्ग वल्सेन दिशः प्रपौना: सर्वा भृच्वाहुतीयमानः ॥ ६ ॥

तासां स्वर्गे न्ति प्रवतां महीरैतियथक्कृतेः: सृक्कते! येन यावते । ऋच्चाहुघुयंजमानाय लो कां दिशो भूतानि यद कलपयन्त ॥ ७ ॥

यानं दच्चिगामनं पूर्वोऽग्रभिरादित्यानमयनं गाईपत्यो दच्चिगा-

महिमानमग्नेविंदितस्य ब्रह्मणा समाधः: सवै उप यज्ँाह भस्मः: । पूर्वोऽग्रभिनिष्ठा तपतु ग्राम पुरस्ताच्चै पद्यात्रपत गाईपत्यः । दच्चिगामिनिष्ठे तपतु ग्रामे वर्मोंत्तरतो मध्यतोऽन्तर्गिच्छाद दिशो दिशोऽग्रने परि पार्च्च घोरात ॥ ८ ॥

यज्ञमग्नै शान्तमा भिस्नू भिरौजानर्मभि लो कां स्वर्गम् । ऋच्चा भूत्या पृथिव्यै व चाथ यच्च देवै: महसादयं मृडान्ति ॥२०॥

यज्ञमग्नै पश्वातपं ग्राम पुरस्ताच्चै मुतर्गाच्चै मध्यगान्त पैनम । एकस्लेधा विचितो जातवेद: सस्यगेनं घेहि सुर्क्ताम लोकं ॥ ९४॥

यज्ञमग्नय: नांड्र्डा ग्रा रभन्तां प्राजापत्यं मेध्यं जातवेदम: । शृतं ऋखन्त इद माव चिचिपन् ॥ १२ ॥

यज्ञ ऋति वितत: कल्पमान ईजानर्मभि लो कां स्वर्गम् । तपस्तभि: सवर्जितं यूपै: प्राजापत्यं मेध्यं जातवेदम: । शृतं ऋखन्त इद माव चिचिपन् ॥ १३ ॥

ईजानस्चित्तमा कुन्तगिन नाकस्य पृष्ठाह वि मुगर्तातिथ्यन् । तस्मै प्र भाति नभसो ज्योतिषौ मानक्नू ग: पश्या: सुर्क्ते टक-यान: ॥ १८ ॥

अग्रभिर्होताध्वर्यु ष्टे वृहम्पतिरिन्द्रो ब्रह्मा दच्चिगातस्ते भम्तु । हुतोऽय संक्षितो यज्ञ एति यत पूर्वमयनं हु तानाम ॥ १४ ॥

अपूपवान चौरवाश्चरौ च सौदतु ।

लोककृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुतभागा इह स्थ १६

ग्रपूपवान् द्रविणांशकरेढ़। ० । ॥ १७ ॥

ग्रपूपवान् द्रविणांशरेढ़। ० । ॥ १८ ॥

ग्रपूपवान् छृतवांशरेढ़। ० । ॥ १९ ॥

ग्रपूपवान् मांमवांशकरेढ़। ० । ॥ २० ॥ २१ ॥

ग्रपूपवन्नवांशकरेढ़। ० । ॥ २१ ॥

ग्रपूपवान्नामधुमांशकरेढ़। ० । ॥ २२ ॥

ग्रपूपवान् रमवांशकरेढ़। ० । ॥ २३ ॥

ग्रपूपवानपवांशरेढ़ सुदतु।

लोककृतः पथिकृतो यजामहे ये देवानां हुतभागा इह स्थ २४॥

ग्रपूपापि हि जिन्तानां कुत्रानांऽस्ते देवा ऽऽधारयन्त ।

ते ते मन्तु स्वधावन्तो मधुमन्तो हृतस्रुतः ॥ २५ ॥

यास्ते धाना ऽऽनुकिरामि तिलामिश्रा: स्वधावतौ ।

तास्ते मन्त्रेढ़ी: प्रभवौस्तास्ते यमो राजानु मन्यताम् ॥२६॥

ऽञ्जितिं भूयसोमं ।

द्रप्सद्यस्कन्द प्रथिवीमनु द्यामिमं च योनिमतु यस्थ पूर्वः ।

ममानं योनिमनु सङ्गतं द्रप्सं जुहोमि यत् सम् होवतः । ॥२७॥

ग्रतधारं वायुंके स्वर्विदं ऋतच्यमस्ते ऽभि चच्चते रयिम् ।

ये पुरा ऽन्ति प्र च यच्चन्ति मर्वेता ते दुष्टते दधिष्णांं सम्समातरम्

कोगं दृशान्ति कलशं चर्त्वविलमिडां घेनुं मधुमतीं स्वस्त्यि ॥

ऊर्जं मटन्तौमदितिं जनेपघ्ने मा हिंसौ: परमे व्योमन्॥३०॥२३

उतत्ने देव: मविता वासो ददाति भर्त्तवे ।

तस्मं यमस्य राज्ये वसे ऽनस्थार्षिं चर ॥ ३१ ॥

धानाद्धेनुरभवद्यो घस्याक्तिलीडभवत् ।

तां वै यमस्य राज्ये ऽञ्जितामुपजौवति ॥ ३२ ॥

उतास्मे पसौ धेनव: कामदुघा भवन्त ।

एनो: ध्येनौ: सृकपा विकृपास्तिलवसा उप तिष्ठन्तु त्वावन्तौऽर्हौ । पनौर्धाना हरिणी: घ्रिनौरस्ख कक्षा धाना रोहिण्योधेनवस्ते ॥ तिलवसा जर्जंमस्मै दुधाना विश्वाहा सन्त्वनुप्सुरन्ती: ॥ ३४॥

वैश्वानरे हविरिदं जुहोमि साहस्रं शतधारमुत्तमम् । सबिभर्ति पितरं पितामहान् प्रपितामहान् विभर्ति पिन्वमान: ॥३५॥

सहस्रधारं शतधारमुत्तमं वृच्यमानं सलिलस्य पृष्ठे । ऊर्जे दुधानमनुप्सुरन्तमुपासते पितर: स्वधाभि: ॥ ३६ ॥

हदं कषामु चयनेन वृचतं नक्षजाता श्रव पश्यतत । मख्याडियसमृतत्वमेति तस्मै गृहान् कृणुत यावत्सवन्यु ॥ ३७ ॥

इहैवेधि धनस्यानिरिच्छत्त इह ऋतु: । इहैवेधि वौध्यवन्तगो वियोधा श्रप्रराधत: ॥ ३८ ॥

पुतं पौत्रमभितर्पयन्तीरापो मधुमतौगिमा: । स्वधां पितृभ्यो ऽमृतं दुधान आपो देवाॅॅउभयाँअस्वर्पयन्तु ॥३९॥

आपो ऽश्रान् प्र हिणुत पितृँ रुपेमं यच्चं पितरो मे जुषन्ताम् । ग्रामोनामूर्जमुप ये सचन्ते नो रायिं सर्ववौर्ं नियच्छान् ४०॥२३ समिस्स्ते श्रमलयं हव्यवाहं छृतप्रियम् । म वेद निर्‌ऋतिं दधौन पितृनू परावतो गतान् ॥ ४१ ॥

यं तें मत्य' यमोदनं यच्‍चांसं निप्रश्नामि ते । ते ते सन्तु स्वधावन्तौ मधुमन्तौ छृतश्रुत: ॥ ४२ ॥

यास्त धाना ऋतनिकिरामि तिलमिश्रा: स्वधावतौ । तास्ते सन्तु विभ्वौ: प्रभवोस्ते यमो राजानु मन्यनाम्॥४३॥

हदं पूर्वमपरं नियानं येन ते पूर्वे पितर: परेताः । पुरोगवा ये श्रभिषाचो श्रस्य त्वा वहन्ति स कतामु॥लोकम् ४४ सरस्वतीं देव्यन्तो वहन्ते सरस्वतीमध्वरे तायमाने । सरस्वतीं सुक्रतो हवन्ते सरस्वती दाशुषे वायं दातृ ॥ ४५ ॥

सरस्वतीं पितरो हवन्ते दचिष्मा यज्ञमभिनवचमाषा: ।

ग्रासद्यामिन्नं वर्हिर्वि मादयध्वमनमोवा रप श्रा धेत्त्वक्के ॥४६॥

मरस्वति या सरघं ययाथोक्थैः स्वधाभिंदेवि पितृभिमदक्तौ ।

मद्दसांघेमिढो श्रात भागं रायस्पोषं यजमानाय धेहि ॥ ४७ ॥

पृथिव्या॑ त्वा पृथिव्यामा वैशयार्म देवो नो धाता प्र तिरात्यायु: ।

परापरंतावा वसुविर्द्धो ग्रसत्वधा मृताः: पितॄषु सं भवन्तु ॥ ४८ ॥

श्रा प्र च्यवेष्टामपत्नृजीयां यदार्माभिः ।

ग्रक्षादंतमग्र्यो तहश्राय दातुः पितॄभ्यश्च भोजनं मम ॥ ४८ ॥

पयमगन्दत्तिग्ना भद्रतो नो घ्रनेन दत्ता सुदुघा क्योधाः ।

यौवनेजोवातुन पप्नुतो जरा पितृभ्य उपसंपराराय्यार्वाद-

मान् ॥ ५० ॥२४॥

इदं पितृभ्यः प्र भरामि व॒र्हिर्जीवि देवेभ्य उत्तरं स्वधामि ।

तदा रात्रि पुरुष मेध्यां भवन् प्रति त्वा जानतु पितरः परेतमप९ ।

पटं व॒र्हिरसदो मेध्योडभूः प्रति त्वा जानतु पितरः परेतम् ।

यथापरु तनं सं भरस्व गात्रागि तें ब्रह्मणा कलपयााम ॥ ५२ ॥

प॒मां राज्ञापधानं चरूण्यानूर्जो बलं सह श्रोओजो न आगन् ।

ग्रायुर्योंवि॒भ्यो वि॒त॒ध॒र्हि॒र्द्या॑यु॒ल्वा॑य घृतग्र॒दाय ॥ ५३ ॥

ऊ॒र्जो॑ भागो य इ॒मं ज॒ज॒ानाग्मादानामाधि॒प॒त्यं जगाम ।

तमच॒न् वि॒श्वा॒म॒ता ध॒र्वि॒भिः स नो य॒मः प्र॒तरं जीवसे धातु ५४॥

यथो य॒माय॒ ह॒व्य॒म॒व॒प॒न् प॒च॒न् म॒ानि॒वोः ।

एवा वपामि ह॒व्यं॒ यथा मे भू॒र॒यो॒ड॒सत ॥ ५५ ॥

इ॒दं ह॒वि॒र्यं बि॒भ्र॒द॒ य॒त्त॒े पि॒ता वि॒भुः पु॒रा ।

स्व॒गं य॒त॒ः पि॒तृ॒ह॒स्तं नि॒र॒मृ॒दि॒ द॒विण॒म् ॥ ५६ ॥

ये च जीवा ये च मृता ये जाता ये च य॒त्‌न॒याः ।

तेभ्यो ह॒वि॒स्त॒स्य कु॒ल्यै॒त॒ु मधु॒धा॒रा व्यु॒न्द॒तौ ॥ ५७ ॥

ह॒षा मतो॒नां प॒व॒ते वि॒च॒र्षणिः सू॒रो ग्र॒क्षा॒न् प्र॒त॒र॒तो॒ा उ॒ष्मा॒ां दि॒वः ।

प्रा॒षाः सि॒न्धू॒नां क॒ल॒षा ऋ॒त॒चि॒द॒द॒दिन्द्र॒स्य ह॒ार्दि॒मा॒वि॒शन् म॒नो-

म॒था॒ ॥ इति ॥

त्वेष्ते भूम चर्षणीतु दिवि यं चुक्र श्वातत:। सूरो न हि युतो लं रपा पावक रोचसे ॥ ५९ ॥

प्र वा एतदुरिन्द्रस्य निष्कृतिं सख्या सख्युर्‍न प्र मिनातिसर्हृत: । मर्त्य इव योषा: संमृशे सोम: कलशं शृतयोस्मै पथ्या ॥ ६०॥

अचच्रलोमदत ह्वाव प्रियां श्रधुषत । प्रस्तोषत स्वभाववो विप्रा यविष्ठा ईंमहे ॥ ६१ ॥

या यात पितर: सोम्यासो गभीरा: पथिभि: पितॄयाणै: । प्रजां च रायस् पोषैरभि न: सच्चध्वं ॥६२॥

परा यात पितर: सोम्यासो गभीरा: पथिभि: पूर्य्याणै: । मायुरकाभ्यं दधत: प्रजां च रायस् पोषैरभि न: सच्चध्वं ॥६३॥

अधा मासि पुनरा यात नो गृहान् हविरतुं सुप्रजस: सुवीरात: ॥ ६३ ॥

यहो भगिन्रजहादेकर्हं पितृलोकं गमय जातवेदा: । तद एतत्पुनरा ग्याययामि साध्रा: स्वर्गे पितरो मादयध्वं ॥६७॥

प्रभूूत: प्रह्रितो जातवेदा: सायं नॄण् उप वन्धो ऋभि: । प्राद: पितृभ्य: स्वधया ते अन्नन्नधि त्वं देव प्रयता हवींषि ॥६५॥

असौ ह वा ऋत्व ते मन: ककुदालमिव जामय: । अध्येनं भूम ज्र्ण्वहि ॥ ६६ ॥

युभन्ता लोकाः पितॄषदना: पितॄषदने त्वा लोक साद-

यामि ॥ ६७ ॥

श्रेक्याकं पितृसद्मेषां बर्हिरसि ॥ ६५ ॥

छदुत्तमं वृण पाथस्मृतद्वाधमं वि मध्यमं स्वस्थाय । आधा वयमादित्य व्रते तवानागसो ऽमदितये स्याम ॥ ६८ ॥

प्राक्त्याग्रान् वृण सुव्रतान्‍चै: समां बध्यते यैर्यामि । आधा जीवेम घरदां घृतानि त्वा राजन् गुपिता रच्नमागा: ॥ ७० ॥ (२६)

पमये कव्यवाहनाय स्वधा नम: ॥ ७१ ॥ सोमाय पितृमतते स्वधा नम: ॥ ७२ ॥

तैरे॑षोपतिष्ठते । अथाग्नेर॒ग्नि॒र्मि॒ति च द्वावन्नो

पितृभ्यः सोमवृध्नः स्वधा नमः ॥ ७३ ॥

यमाय पित॒मते॒ स्वधा नमः ॥ ७४ ॥

एतत्ते॑ प्रत॒ताम॒ह्ह् स्वधा ये च त्वाम॒नु ॥ ७५ ॥

एतत्ते॑ त॒ताम॒ह्ह् स्वधा ये च त्वाम॒नु ॥ ७६ ॥

एतत्ते॑ तत॒ स्वधा॑ ॥ ७७ ॥

स्वधा पितृ॒यः॒ पृथि॒वि॒वौ॒ष॒द्‌ऽः॑ ॥ ७८ ॥

स्वधा पितृ॒यो॒ अन्‍तरि॒ख॒म॒ङ्ग॒ः॑ ॥ ७९ ॥

स्वधा पितृ॒यो॒ दि॒वि॒वि॒ष॒द्‌ऽः॑ ॥ ८० ॥ २९ ॥

नमो॑ वः पित॒र॒ ऊ॒र्ज॒ं नमो॑ वः पित॒रो॒ र॒साय॑ ॥ ८१ ॥

नमो॑ वः पित॒रो॒ भा॒माय॑ नमो॑ वः पित॒रो॒ मन्य॒वे॑ ॥ ८२ ॥

नमो॑ वः पित॒रो॒ य॒ज्ञो॒र॒᳚ त॒स्मै॑ नमो॑ वः पित॒रो॒ य॒त्कू॒र᳝᳚ त॒स्मै॑॥८३॥

नमो॑ वः पित॒रो॒ य॒ज्ञि॒य᳝᳚ त॒स्मै॑ नमो॑ वः पित॒रो॒ य॒ज्ञि॒यो॒न्᳝᳚ त॒स्मै॑॥८४॥

नमो॑ वः पित॒रः॒ स्वधा॑ वः पित॒रः॑ ॥ ८५ ॥

ये च॑न्नः पित॒रः॒ पित॒रो॒द्व॑ यू॒यं स॒स्थ॒ आस्‍ट॒ड्‌ऽनु॑ यू॒यं त॒षा᳝᳚ श॒ष्ठा॒ भू॒यास्‍ट॑ ॥ ८६ ॥

य॒ द॒᳝᳚ पित॒रो॒ जा॒वा॒ य॒ द॒᳝᳚ व॒यं क॒म॒ प॒स्मा॒न्‍स्‍ट॒ड्‌ऽनु॑ व॒यं त॒षा᳝᳚ श॒ष्ठा॒ भू॒यास्‍ट॑

भू॒यास्‍ट॑ ॥ ८७ ॥

मा त्वाम॒ इ॒धौ॒म॒᳝᳚ ह॒व्य॒स॒न्‍त॒ दे॒वा॒ज॒र᳝᳚म्‌ ।

य॒द्द॒᳚ मा ते पनौ॒यसो॒ समि॒हौ॒द॒य॒ति॒ द्वा॒ौष॒᳝᳚ स्तो॒ड्‌भ॒᳝᳚ ग्रा॒ भ॒र᳝᳚॥८८॥

च॒न्‍द्र॒मा अ॒प्र॒प्‍स॒न्‍त॒रा सु॒प॒र्णो॒ धा॒व॒ते॒ दि॒वि॑ ।

न वो॒ हि॒र॒ण्य॒ने॒म॒यः॒ प॒द॒᳝᳚ वि॒न्‍द॒न्‍ति॒ वि॒द्यु॒तो॒ वि॒त्त॒᳝᳚ मे॒ ग्र॒स॒त्‌ ।

रोद॑सी ॥ ८८ ॥ २९ ॥

॥ च॒तुर्‍थो॑ऽनु॒वा॒कः॑ ॥

सत्याग्ने र्ग्निर्मिति च, सत्याग्ने र्ग्निनं गृह्णामि च

समारोपयेत्, व्रतवान् स्वादतन्द्रित इति ॥ ९ ॥

चतुर्थे वर्चसा बलेन मयी प्रजां मध्यायुरर्धार्म स्वाधा इति मन्त्रेण ब्रथो अग्नोनं 'समारोपयेत' श्रामाग्नौ निवेधयेत समारोपणेन व्रतवान् 'स्वात' भवेत, 'तन्द्रा' श्रालस्यं, तद्रहि-मन्त्राभ्यां सम्मतिमाच, तवेतत । प्रथममाश्रमक्रमेणैव ब्रह्म-चारि-गृहस्थ-वाणप्रस्थ-लङ्गणाश्रारा सन्त्रासपौठिकामाच ।

तत्र श्लोका: ।

ब्रद्योति। वेदं वेदै विदानं वेद्येकप्रेष:, श्रधीयोत इक्षत: मन गुरुषा मन्त्र्यात्' सगृ दाराग्नौत परिषिच्च 'ग्रामसो' उत्सृष्ट इत्युच्यते ।

ब्रह्मचर्याश्रमे किन्तो गुरुणा शुश्रूषये रतः । वेदानधीत्यानुज्ञात उच्यते गुरुश्रमे ॥ ९ ॥

प्रकृत इति । श्रामिष्टोमादि-संसकारान् सम्पाद्यैति श्रेष्ठ:। स श्राश्रमो सर्वासाविधये 'ब्राच्ची' पूर्वींक्काम दृष्टि 'यजेत' कुर्यात, 'तासां' देवानां प्रोतये 'प्रहोरातेष निर्पेत' महोरात्रमुपोष ततों निर्पेत; इदं हि इत्थसाध्यं कामं, तत् च जागरणादिकं कुर्यात।

दारमाद्य सत्रभमग्निमादाय शक्तित: । ब्राच्चोमिष्टिं यजेत्तासामहोरात्राय निर्पेत ॥ २ ॥

संविभज्येति 'सुतान' पुवान् श्रेय: 'संविभज्य' विभताधानान् कत्वा 'ग्राम्यकामान्' स्वोश्ना-दोन् विसृज्य चरत, 'वनचर्येंय' वनमार्गंपेतत काचित्याठ:,

संविभज्य सुतान्तैर्याम्यकामान् विसृज्य च । चरत वनचर्येंग शुचौ देशे परिभ्रमण ॥ ३ ॥

वायुभच्च्योडखुभच्च्यो वा विहिता नोत्तरः फलैः। स्वर्गरौरैः समारोपः पृथिव्यां नाशुपातका:॥ ८॥

वनचथ्येया 'चरेत्' चरित् विचरित्। साम्निकक्षेत्र द्वादशरात्रौः पयसा होमभच्चौ वनेऽभिनिवर्च्य ततो ब्राह्मेष्ठिं कृत्वा समारोप्य चरोदिति द्रष्टव्यम्। 'शुचौ' पवित्रे 'देशे' तौर्थादौ, परिभ्रमतोति परिभ्रमः सन् तस्मिन् काले वायुमालाहारोऽबुमालाहारो वा भवेत्। "अभिषार्थ प्रविष्टोऽसौ ग्रामम" इत्यादि पचसु द्विचताविषयत्व चाद्यापि द्विचातामुपेयादिति वच्यमाणेन द्विचताया भक्तत्वात्; 'फलैः' हुतादिभवैः विधितम् 'अनस्य' प्राणस्य उत्तरं येन प्राणेन, उत्तरं किं मे दास्यसौति, तज् फलदानमेवोत्तरं विदभातोति विहितानत्तरः फलैः यत्नितारतम्येन पचवयःपरिप्रहः। विविषानेकतरफलैरिति पाटे 'उत्तरफलैः' स्वर्गादिभिः न 'विभिधा:' विश्रेषेण विधत्ते करोति प्रयत्नं, विविधाः, उत्तरफलोहेत्प्रेन प्रयत्नमकृदन्।

मह तैनैव पुरुषः कथम् सम्रष्ट उच्यते । सनामध्ययस्तु सकिं यस्मान् सग्रस्त उच्चते ॥५॥

श्रान्नमुपसमाप्रवेश्युक्त, तस्मान्नः का प्रतिपत्तिः ? इत्यतेन श्राह, स्वर्गरौरैः समारोप इति । 'स्वर्गरौरै' स्वदेहे कोशाग्नो वाच्याग्नोनां समारोपः, यतः परमडंसद्वैताया मुदराम्नौ लोकाग्नोनां परमंसीपनिघादि समारोपा विहितः । पृथिव्यां नाशुपातका इति । पुवादयो भूषो नाशु पातयन्ति । नन्वजरामरं वा एतत् सत्त्वमिति श्रुते: कयस्मे: परित्यागः ? इत्यत श्राह, स हि तैनैवति। 'तैन' पान्निना वड्ढेव वर्त्मानः पुरुषः कथम् 'सम्रष्ट:' कतसग्र्यास उच्चते नैवोच्यते हत्यर्थः ।

तस्मात् फलविशुद्ध्यर्थी सन्न्यासं सहतेर्डचिंमान् । च्रग्निवर्णी निष्क्रान्ति वानप्रस्थं प्रपद्यते ॥ २५ ॥

ननु तर्हि कथं सन्न्यासे ग्रहद्मेवाभिचिन्तयेदिति ग्रोद्धाराग्नौ ध्येये ग्रपरिल्यक्ने सन्न्यासोऽग्निलाविशेषादत ग्राद, सन्नामधेयस्खाति । 'यक्षिन्' प्राणवाग्नौ सति पुमान् सन्न्यस्त उच्यते म प्राणवाग्नि: किं सन्नामधिय: ? नैव नामधेयवान, यथा ग्रादवनैयादि-ग्रहद्वाच्योऽग्नि:, नैवमसौ ग्रहद्वाच्य: प्राणवाग्नेरिच्छाथेकत्वात् ब्रह्मप्रतौकत्वाद् ब्रह्मातिरिक्तं नामिमित्तं ब्रह्म च न ग्रहद्वाच्यं ; तेन मन्यसे तस्य त्यागो न भवतीत्यर्थ: । ननु स्वरूपेगा तस्य इह्यान्तर्भूतत्वात् कयं न सन्न्यासविरोधित्वम् ? इति ग्रहामुष्मंधार-व्याजेन परिणरति, तस्मादिति । 'फलविशुद्ध्यर्थी' फलेन ब्रह्माख्येन विशुद्ध: संसारतातो येऽज्झेऽसंसारातो-फलप्रदे य: प्रधानग्रादार:, "ग्राचिंमान्' ग्रग्निन:, स सन्न्यासमविरोधी न भवतीत्यर्थ: । ननु तथाऽपि ग्रग्निहीनादि-साधितस्य तज्जोक-प्राप्ति हेतुभूतस्य सुकृताख्यस्य तेजस: क: प्रतिपत्ति: ? न हि तत् सुकृतं मत्वग्रामिनि तिष्ठति, तज्जोकप्राप्ति-लज्जन-फलाभावात् ग्राद, ग्रग्निवर्गमिति । भवनेवर्गे इव वर्गो यस्य तत् 'ग्रग्निवर्ग' सुकृतं तेन ग्रासन: 'निष्क्रान्ति' नियंति ; क याति ? स्वाव्यवहितं वानप्रस्थं प्रपद्यते, सन्न्यासाधिकारिणोऽकृतवानप्रस्थ-सत्य ये लोंकास्ते गन्तव्यामे सति वानप्रस्थस्य भवंतोत्यर्थ: 'सुकृतमप्रत्यस्य स्रजना युज्यतं' उन्ना उपजोवन्ति' इति श्रुत्युक्ते ; ग्रतादि दृश्या: ग्रन्नमदाख्येति बोध्यव्यम् । ननु वानप्रस्थोऽपि सुकृतिफलभाक् कष्यान्न भवति ? इल्यंत

त्यज्ञा कामान् सन्न्यास्यांत भयं किमनुतिष्ठति ॥७॥ किं वा दुःखं समुद्धिश्य भोगांस्त्यजति सुखस्थितान् । गर्भवास-भयान्नीतः शीतोष्णाभ्यां तथैव च ॥ ८ ॥

आह, लोकान्‌र्दित । वानप्रस्थ: प्रकारण्यााल्लभ्यते, वानप्रस्थ: संयतेाडपि 'लोकात्‌' ग्रामादभ्य: भाङ्गेया सङ्ङितेनो वनं गच्छति, भार्गेया सङ्ङित इत्युच्यै: पठनौयम्‌; यतां भार्गेया सङ्ङितस्यान्‌: कतमथयमोऽपि लोकाननेव गच्छति, न तु स्वस्थो भवनौल्यभ्य: । इटान्नौ मध्यस्थ: सन्न्यासफलं जिन्यासु: मुछ्छति, त्यजतेति । 'कामान्‌' दिवियान्‌ त्यक्का सन्न्यास्यति, पुरुष: संसारे किं भयं 'अनुपश्र्वति' आालोच्य्यति, 'वा' ऋथवा किं दुःखं 'समुद्धिश्य' हेतयेन मनसि निशिचल्य 'सुखस्थितान्‌' सम्यक्‌ स्थितान्‌ भोगान्‌ त्यजति स्रुति: । तस्मात्तरत्क्वेन सन्न्यास-प्रयोजनमाह, आर्भौनि । संसारं तद्यपि पुख्खातिथ्यं करौति, तेन नरकं न प्रतिपद्यते : तथार्पि चौग्ने पुख्खे ऽवतरुणामवश्यकमिति गर्भवासभयं परिहतंनुभयकम्‌ : तेन ततो भौत: । तथा शरीरपुख्ख-वतोऽपि शीतोष्णादि-इन्द्न-दुःखमपरिश्राये-मिल्याद, शीतौर्नति । भौत: म्रियन्ते हेतो: सन्न्यास्यति ह्वात किं श्वानामयं यत्परं पदं तदेव 'गुहां' संहतस्थानं ब्रह्मास्थ्यं प्रवेष्टुमिच्छामौति हेतो: सन्न्यासकाले त्यज्नौति मन्त्रो गुरुप्या पठनौय: प्रकृतुपेक्ष गर्भेऽ्यादि शिष्येप्षेति विधिह्ननौय । त्यज्ञौति मन्त्रे सर्वत्र प्रथमपुरुषस्थाने मध्यमो द्रष्टव्य: ।

गुहां प्रवेष्टुमिच्छामि परं पदमनामयम् ॥ ९ ॥ २ ॥

इति सन्न्यासाग्निमपुनरावर्त्तनं मन्युर्ज्जाया सावह्दिति । च्राथाध्यात्ममन्बानं जपनं द्विच्चारुपेयात् । काष्ठायवासा: कच्चोपस्थलोमयुत: स्वाह्दिति । जघ्नंको बाह्रविमुक्तमार्गी भवत्य्

मन्र्राथ पुनरज्जीकारे दोषमाह, इति सन्न्यास्येति । अ्रग्निं सन्न्यास्य 'अपुनरावर्त्तनं' पुन: परिग्रहो न कर्त्तव्य: । कम्मादिति ग्रहणायां स्वीयेऽभावादित्युर्र्त्तरते सार्पि कम्माद्न्र्क्रियते इत्याश्रज्याच, मन्युर्ज्जिति । मन्युना मा कद्रगमो 'जाया' सन्न्यासिपत्नीस् 'अ्रावहन' ग्रहीतवान् इति हेतो: मन्र्राथं भाव्यां मन्योरधिकर इत्यमादेव वाक्यादवसेयते ; अ्रयं सन्न्यासत्यागरूपो न तु द्विच्चारूप:, तस्मान् मति निषिद्ध्वात् पुनरज्जीकारग्रज्ञाभावात् । तर्हि अ्रग्निस्थयूस्थाभावे किं तस्य कायंम् ? व्रत ग्राह. स्राध्यात्ममन्बान्नति । एतावन्तं कालं त्याग ग्रामोत न तु द्विच्चारूप: सन्न्यास: इति ; तामाह, द्विच्चामुपेयात्ति दिव्यं भावं ददाति, च्रौयन्तेऽस्य दोषा इति 'द्विच्चा' व्रतविशेष: ; तद्तु 'ज्ञानं दिव्यं यतो दद्यात् कुथ्य्यात् पापच्चयं लघु । तम्मादौचेलनि सा धोक्षा देहस्कैस्तन्वर्वीदद्मि:" इति । इति ताम् 'उपेयात' गृह्होयात् गृहीतवा पालयेदिति भाव: ताम् काषायेति । कपायेग रत्नं 'काषायं' वासो यस्य तादृश: स्वात्त् । "कषायो रसभेदे स्वार्थरजो विलेपने । निय्यासे च कषायोडपि सुरण्णे लोच्यते डन्यवत्" । इति विश्न: ॥ कच्चोपस्थलोमाद्नि द्व्ज्जयेदिति, मन्यात्रि वापयेदित्यथात् ।

नयैव चेकितानाशनं दध्यात्, पवित्रं धारयेत्संरक्ष्यार्थम् ॥ ३ ॥

जडं को बाहुरिति । जडो बाहुः कर्तव्यः । न मे कश्चित् प्रतिसंयोडस्तीति भावेन तदेव फलाभिधान-धारेण स्मष्ट्यति, विमुञ्चति। अनयैव चेकृत्या तिष्ठति, तदै 'विमुक्तः' अप्रतिबन्धमार्गो यस्य तादृशो भवति, कुतापि तस्य प्रतिबन्धो न भवतत्यर्थः । अनिकेत्यचोदिति पाढे स्पष्टोऽर्थः । परिग्रहविशेषान्त, भिक्षाग्रानं दध्यादिति । भिक्षा प्रध्यते भुज्यते अननेति 'भिक्षाग्रानं' भोजनपात्रं 'दध्यात्' गृहीयात् 'पवित्रं' चामरादिपिच्छं अश्वकादि-निवारणार्थं; वस्त्रखण्डं वा जलजन्तुनिवारणार्थम् । श्लोकोक्तानामुपलत्तन- मेत्तत् । 'कुरिडकां' भिक्षाटन-पात्रं 'चमसः' काष्ठमयः पात्र- विशेषः; 'शिक्यं' रज्जुमयम् अन्रारोहणार्थं मन्त्र 'विविष्टपं' विवृष्टप: अन्योडन्याश्रययं काष्ठमयं 'ग्राममयं' मजजनभाजनं। उपानच्चाविति पाढे 'उपानहौ' पादत्राणे, कौपौ- नाच्छादनमिति, कृपे प्रवेशन्मर्हतीति कौपौनं पुंलिङ्गं, तद्धि गुज्यत्वात् । प्रकार्यितुमयोग्यमिति कृपे प्रवेशनेमर्हति; स्त्रियोर्निवा रूपः, तस्मिन् हि बहवो मग्ना न पुनरुज्जान्ति, तमहंतोति कौपौनं, मालीन-कौपौने श्रहत्याकार्येयोरिति निपातनात् साधुः, तथाच्छादनं वासःखण्डः तच्च दध्यात्,

कुरिडकाज्ञमसं शिख्यं विविष्टपमुपानहौ । श्रोतोषाधीनां कत्यान् कौपोनाच्छादनत्तथा ॥ १ ॥

पवित्रं स्नानशाटीषु उत्तरासङ्गं विद्रग्डकम् ।

'पवित्रं' पूर्यतेऽनेनेति पूर्व: सज्ज्ञायामिति हतव् ; 'पवित्रं घर्षणे कुरेगे । पवित्रं ताम्रपयसोमेंध्ये चापि तदन्यवत्' इति विश्व: ।

षतोऽतिरिक्तं यत्काष्ठितं सर्वं तद्जंयेद् यति: ॥२॥

षह तु जलपात्रं जलशोधनवस्खखण्डं पिच्छिलं वा गच्छते । नदौपलिनादन्यत् चेष्टं व्याघ्रादि-भयात् सुप्यात् गच्छते ।

नदौपलिन-शायी देवागारेऽपु वाञ्छात: ।

नदिहि देवागारेऽपु न पुन्ज्जनकृत् संस्कारके गच्छादौ।

नात्यर्थं सुख-दुःखाभ्यां शरीरमुपतापयेत् ॥ ३ ॥

नात्यर्थंमिति । सुखाभ्यं दु:खपरिरहणार्थस्य नात्यन्तं यत्न: कार्यव्य:, नापि बलाद्दुःखं जनयेत् ।

ज्ञानं दानं तथा श्रौचमद्धि: पूताभिराचरेत् ।

'दानं' तपोऽशादि:, ध्यानार्भात पाढे ध्यांसाधनमार्मनादि ।

स्तूयमानो न तुष्येत निन्दितो न शपेत् परान् ॥४॥

'परान्' निन्दकान्, मिन्नादि प्रवारितं न निषिद्धं यतो न च; तथा 'वैदलं' फलादेःखकार्गादि तद्यवारीतं ; एतां 'वृत्ति' वत्तंनं 'उपासनाः' एतस्या वत्तेराश्रयं कुर्वोःा: ते 'इन्द्रियाथि' वशुरादौनि 'घातयन्ति' हिंसार्था:चुरादय: तान् घ्नन्तौत्यर्थ: ।

भिन्नादि वैदलं पातं ज्ञानद्रव्यमुदाहतम् ।

कार्यकारणयोरैक्यात् ब्रह्मण्यो जातं नद्रद्रवैति जोवस्थापि ब्रह्मसम्पत्तित: उपपद्यते इति दर्शयितुमार, विद्वाया इति ।

एतां वृत्तिमुपासीनां घातयन्तीन्द्रियाथि ते ॥ ४ ॥

विद्याया मत्तसि संयोजो मनसाकाश्यतां-

श्राहायुरुग्रायोज्योतीज्योंतिष ग्रापोड्ना: पृथिव्यौ पृथिव्या इत्येषां भूतानां ब्रह्म प्रपद्यते, ब्रज्नरमस्मच्चस्मभ्यं प्रपद्यते, तद्भासितं प्राणापानौ संयम्य ॥

'विद्यायाः' स्वरूपज्ञानस्य. मनोऽधिकारणं, सबन्धः श्राध्यासिकः ; मनसः सकाग्रादाकाग्यः मभृत इत्यादि योजना ; कान्दसः समिधः ; पृथिव्या: सकाग्रात, 'इति' एवमुक्तराग्णाम् एषां 'भूतानां' घरोरूपां सभव इति ग्रेषः। तेन ज्ञानेन 'ब्रह्म प्रपद्यते' तज्ज्ञवतोत्यर्यः; श्रथवा विद्याया मनसि 'मयोगः' ब्रह्म ज्ञानस्योत्यत्ति: ; तेन मनसि ज्ञानेन लौने तत्कार्यं सवें लौनं भवतोत्यर्थः। तत्स्वरूपमाह, भजरमिति। किं कृत्वा प्रपद्यते ? तस्माद् ब्रह्मणोड्यसिन् 'प्राणापानौ' वायू 'संयम्य' नियम्य निकष्य इति पूर्वोक्तियोगानुसन्धानं कृत्वा प्रच्चरं प्रपद्यते इत्यन्त्रयः।

तव श्लोका: ।

वृषणापानयोर्मध्ये पाणौ श्रास्याय संश्रयेत् । मन्त्रस्य दर्शनैर्जिह्वां यवमात्रे विनिगंताम् ॥ ९ ॥

ग्रविलम्बेन सहितं श्लोकै: प्रयोगविशेषमाह, वृषणापानयोरिति 'प्रपानात्' पायोरूपं वृषणापोरधस्र पाणौ 'ग्रास्याय' स्थापयित्वेत्यर्थः; संश्रयेत प्राणायासमिति ग्रेषः। पुनः किं कृत्वा ? 'दर्शनैः' दन्तैः यवमात्रे विनिगंतां जिह्वां संदंश्य संश्रयेत् प्राणायासमिति सभन्धः।

माषमात्रां तथा दृष्टिं श्रोत्रे स्थाप्य तथा भुवि ।

तथा 'माषमात्रां' सक्षु-

श्रवणो नासिके न गन्धाय न त्वचं स्पृशयेत् ॥ २ ॥

चितां दृष्टिं 'श्रोत्रे' हषणे 'श्राव्य' स्थापयित्वा, श्रुयतांवति मृग्योतेर्गतर्थत्वात् वाच्ये श्रवणारूपगत्या धारत्लेन हष्णोर्डाप श्रोत्रं भवति ; तथा पर्यायेण भुवि स्थाप्य, तदुक्तमृतविन्दैः,

श्राथ श्रैवं पदं यत् तद्ब्रह्म तत् परायणाम् । तदेम्यामेन लभ्येत परं जन्माजितात्मनः ॥ ३ ॥

"तिर्यग्गूडं मधो दृष्टिं विनिधाय्य मधामति:" इति । श्रोत्रे धारणमधः, भुवि धारणमूर्ध्वं, श्रवणे तिर्यगीर्गति । तथा 'नासिके' नासाग्रे दृष्टिं स्थाप्य संश्रयेत् । नाम्रे दृष्टिः किं ? गन्धैकाग्रतया नेत्याळ, न गम्यायेति । गम्यगन्धामुपलच्चयाम् । श्रवणो दृष्टेः न गच्छः योतुम् । एवमधो दृष्टावपि हषण्यादौ स्थिताथां कामोऽवेन स्त्रीस्मरणात् तत्स्पर्धनायाभिलाषे प्राप्ते तं निषेधति, न त्वचं स्पृशयेत् मनसा प्रयोजनः पुनर्नेतिचचनमुक्त्वार्थदार्ढ्याय, न श्रब्ध एवर्थो वा श्रनेकार्थ-त्वाद्विपातनानां नैव स्पृश्येदित्यर्थः ।

"तर्हि कुत्र मनः" स्थाप्यम् ? इत्यतेह प्राह, मथनेति । यद् श्रैवं पदं 'शिवं' ब्रह्म, सदाशिवो वा शिवः, तत्सर्वस्मि 'यत्' स्थले 'पदं' व्यवसितं निश्चयः, तत् मनः स्थापयेदिति श्रेषः । "पदं व्यवसित-वाण-खान-लाङ्गाङ्गि-वस्तुषु" इत्यमरः । तदेवं यच्छैवं पदं तत् ब्रह्म तदेव परमयनंम् । तत् कयं लभ्यते ? तद्यत स्मृत, तद्दिति । श्रभ्यासेन योगस्य ; कस्य ? येन पूर्व-जन्मनि जाता 'भर्जित' साधितः प्रसन्नीकृतः ; तदुक्तं,

"बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यते" इति ।

अथ तैः सम्भूतैर्यः संख्याप्य हृदयं तपः । जडूं प्रपद्यते देहांश्च्वा मूर्धानमव्ययम् ॥ ४ ॥ ८ ॥

पभ्यसे क्रियमाणे यथ्रवति तदाढ, प्रथयति । तैः 'सम्भूतैः' मिलितैः साधनैः श्रासन-प्राणायामादिभिः हृदयं तपः तत् प्राप्य 'हृदयं' मनः 'संख्याप्य' स्थिरोकृत्य 'वायुः' प्राणः 'देहांश्च' शरोरात् जडूं 'पभ्यं' ब्रह्म प्रपद्यते ; किं ज्ञात्वा ? 'मूर्धानं' भित्त्वा' ब्रह्मारन्ध्रे' या । पश्चात् किं स्तात् ? भत भाङ्, पथायमिति । 'प्रथ' भनन्तरम् 'अ्रयम्' वायु: मूर्धानम् 'प्रथय' भसुच्चेपे, दिव्या देह् दिते देह, दिह उपचये, उपचयं गतः ब्रह्माणैकौभूतत्वात् ; दिवे-चने छुद्दसि वा वचनमिति दित्वाभावः । उपसंहरति, एषा गतिगंतिमतामिति । गतिमताम् एषा गति:, भतः परा गति-नोति, गतेः प्रयमवोधिरियथः । पादान्तरं दुइौज्यम् ।

चतुर्थ्यां मूर्धानसंस्मृ डेहैषा गतिरियैषां ये प्राप्य परमां गतिं भूयस्ते न निवर्तंत्ले परात् परम- वस्थात् परात् परमवस्थादिति ॥ ५ ॥ इत्यथर्ववेदे सन्न्यासोपनिषत् समासा ॥ १० ॥

ननु ये मुक्तास्ते पौर्हरेच्छया पुनरह्मज्जेरद्विति साधन- वैयर्थ्येमित्याशङ्क्य परिहरति, य इति । 'ये' पुरुषाः परमास्थिति प्रोप्र्य वर्तंत्ले, 'ते' पुरुषाः भूयो न निवर्तंत्ले ; कच्यात्र ? इत्थत् पाङ्, परात्परमवस्थादिति 'परादपि' हिरण्यगर्भोंदे: यत् 'परं' स्थाने तत् प्राप्य 'भवस्थात्' भवस्थातल् इति, जवस्थातम् भावस्थम्, सुपिश इत्यत्र सुपौति योगविभागात् कः ; नियति- देहा परमेश्ररस्य, यः स्ततो व्यवस्थितः; तं यदा व्यवस्थितं करोति

प्राणयोगोपनिषत् ।

ओं श्राव्यः प्रजापतिरलौकं जगाम, तं गत्वो- वाच, केन भगवन् कर्मोध्यप्रेषतो विररामोति । तं ण्होवाच प्रजापतिस्तव पुलान् भात्तून् बम्वादोन्

प्राणयोगौ पञ्चविंशौ खरवडपञ्चकमप्यषितम् । प्रतिखडं द्विकत्किष खरवडा वसति सूचिका ॥१॥

तदा पुनस्तमेव न व्यवदधातौति सत्यप्रतिज्ञत्वात् दत्तापहाराकारित्वात् मुक्तस्योन्मज्जनं नास्तौति भावः । हिरण्मः समा- मारायपेन रचिता स्मृतिमातोपजौविना । प्रसस्पष्ट-प्रदवानां सन्नग्रासस्य प्रदीपिका ॥ इति सन्नग्रासोपनिषदो दैैिपिका समाप्ता ।

विद्रष्टी सन्नग्रास उत्का : हृदान्तं सर्वपरित्यागकरूपं परम- हंस-सन्नग्रासमुपदेशमकारण्युपनिषदारभ्यते, प्राणण्यिरिति । प्राक- ण्यिका विद्या स्तुल्यर्था । विद्वत्-सन्नग्रासोऽस्या विषयः ; विषयुपपद-दर्शनं प्रयोजनम् ; विद्वान् निर्वहेभ्युरोधको ; यथायोगं सम्बन्ध ङहः । प्राणस्यापत्यमारुषि;, 'प्रजापते'- ब्रह्मणः; 'केन' उपायेन, 'भगवन्'

"ऐश्वर्यैैष्य समग्रय धरैमैष यशसः श्रियः । ज्ञान-वैराग्ययोगैषैव पष्ठां भग इतोरणा" ॥

तदहत् ; एतैष प्रबर्हता उत्का ; 'कर्मोऽषि' सङ्घात-निमि- त्तानि ; 'इति प्रश्न-समासौ ; तं ण्होवाच प्रजापतिरिति श्रुते; वचः प्रजापतेर्वाच', तवैत्यादि । 'तव' त्वत्सम्बन्धिनः त्वदीयान्

शिखां यज्ञोपवीतञ्च यागञ्च सूत्रञ्च स्वाध्यायञ्च भूलोक-भुवर्लोक-स्वर्लोक-महर्लोक-जनलोक-तपो-लोक-सत्यलोकञ्च, ऋतञ्च-प्रातःञ्च-विततञ्च सुततञ्च रसातलञ्च महातल-तलातलञ्च ब्रह्माऽऽडञ्च विमृजेत्, दृङ्माच्छादनञ्च कौपीनञ्च परिगृह्णीत्, श्रेष्ठं विमृजेत् श्रेषं विमृजेदिति ॥ १ ॥

ममत्वालम्बनान् 'बन्धादीन्' बन्धवो बान्धवा ज्ञातयः उपकार्याश्रय:, मार्जनाद्वतेन मार्योदय:, तान् 'सूत्रं' योगप्रतिपादको ग्रन्थः, 'स्वाध्यायः' वेदराशिः, तदन्तः श्रुते हितोयात् ; यज्ञोपवीतयाग-सूत्र-स्वाध्यायेषु प्रत्येकं चरशब्दे: तत्सकाशादि सम्यादि धनादि पुस्तकादि-पठितादौन गृद्यन्ते ; भूलोकादीनां समासारहद्भः, सत्यलोकञ्चेति चकारात् प्रकृत्यादि-समास्य:? । ऊर्ध्वं लोकान् ध्येयत्वेनोल्का ज्योतोलोकानाञ्च, ऋतलादीनां ब्रह्माऽऽडेन सह समाहारहद्भः ; तान् च पा-नि-वि-सु रसा-महा-तला-पूर्वाणि तलानि ; पाताले तल-महद्वेधः : नितलं महातलमध्यादः । पाताल-रसातल-तलातल सुतल-वितलानि पादतल-तदग्र-गुह-जठर-ज्ञानक्-तटूद्रूभागतयोपास्यानि, तथैव ऋमेण उत्तरौत्तराणां न्थापि ह्यंयतया स्वाऽऽश्रय? युक्तिमेगा निर्दिष्टास्तान् । ब्रह्माऽऽडे विराडदेहः ; चकारादमिष्यं मनोरथमपि विमृजेत् । मर्वल्यागे कयं शौर-यात्रा-निर्वाहः ? इत्याशङ्का-शय्याच, दूष्यदूष्मात। गो-सर्प-निवारणार्थ दण्डं, लक्ष्मीप्राप्तप-वृष्टि-बाधा-निवारणार्थमाच्छादनञ्च, चकारात् जलपातश्च

रहस्यो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थो वा लौकिक-कामानुत्तराग्नौ समारोपयेत् । गायत्रीं ख्वा-चारग्नौ समारोपयेत् । उपवीतं शिखां भस्माच्छा-वप् वा विसृजेत् ।

अधिकारिणो निर्देशाति, 'रहस्य' इत्यादिना । 'लौकिकामनोऽ' लोकप्राप्ति-हेतून् श्रौत- स्मार्ताम्नोन' भक्तेष्टिं कृत्वा 'उत्तराम्नौ' कोष्ठाम्नौ सस्यगग्न इत्यादिमन्त्रेण निर्वोऽपसुर:मरं समारोपयेत् । ज्ञानिनोडयं प्राप्तेऽपि त्यागे निहन्तनप्रयोजनव-यार्थां प्रच्येपवत् इयमग्न्यादौनां ग्राह्लोय-प्रतिपत्ति:; 'गायत्रीं'

कुटौचरौ ब्रह्मचारौ कुटुम्बं विसृजेत्, पातं विसृजेत्, पवितं विसृजित्, परिग्रहेत्, व्यत्ययेन श्रेष्ठं परिगृह्णीयात् । देहेऽपयोगि चेत् ग्राह्यं । तद्हि मज्ञकोष्ठोषादीन्यपि प्राप्रुवन्ति इत्यत श्राह्य, श्रेष्ठं विसृजेदिति । मज्ञकोष्ठोषादि प्राणात्ययेहपि न श्राह्योऽर्थोऽभ्यास: ॥ २ ॥

सवितदेवतां, च यत् तदात् अन्यदपि मन्त्रजातं 'स्वाचावार्नौ' स्वौया वाचा वागेवान्त:, तत् 'भूःसावित्रोः प्रविश्रानि' इत्यादि-मन्त्रे: समारोपयेत्; उपवीतं ग्रन्थोदकाले तस्मै शिखादायां, तदाह्मे शुध्दास्पदु वा 'भूःसमुद्रं गच्छ स्वाहा' इति मन्त्रेण विसृ-जेत् । वाग्वादो व्यस्थितविकल्पे । 'कुटौचर:' कुटौचाराख-दर्शौ पुत्र पव भिच्चानरत:'; उपलक्षागमितं वह्नटक-हंयोर-

रपि ; ब्रह्मचारिग्रहणां तस्य विशेषणम्, ग्राह्यमि-ब्रह्मचारिग्य उत्तल्वात्, पालाग्रं केश्वमित्यादिना तद्ङडादित्यागम्य वच्च्य-माषत्वाच् ; कुटुम्बमिति पुत्रभिच्चानिरतस्य कुटुम्बे वाङ्मसम्भ-वात्, 'पातं' भिच्चापात्र 'पवित्नं' जलपावनवस्त्र 'दण्डानं'

रुपि इति । ब्रह्मचारिग्रहणं तस्य विशेषणम् । ग्राह्यमिति ब्रह्मचारिणा उत्तल्वात् । पालाग्रं केश्वमित्यादिना तदङ्गादित्यागम्य वक्ष्यमाणत्वात् । कुटुम्बमिति पुत्रभृत्यादिरतस्य कुटुम्बे वाङ्मसम्भवात् । पात्रमिति भिक्षापात्रम् । पवित्रमिति जलपावनवस्त्रम् । दण्डानमिति

दण्डान् लोकांश्‍व विसृजेत्, लौकिकानोंश्‍व विसृजेदिति छोवाच । ऋत जॄतॊममन्तवद्‌-चरत्, जॄतॊ गमनं विसृजेत्, विसृज्यादौ कामचारेत्, सर्विं समाधावात्मन्यान्चरत्, सर्वेषु वेदे़-ष्वारण्यकमावर्त्तंयेत्, उपनिषदमावर्त्तंयेदुपनिषद्-मावर्त्तंयेदिति ॥ २ ॥

त्रोन् वैष्णवान्, चापूर्ववत्‌ष्वादिकमपि । लौकिकाग्नौनिति त्रिदॄणो वैष्णवदेवाधिकारात् । लोकांश्‍वेति पाठे स्वतपोर्जि-तान् ; तत्तदिष्नादिकमपि प्रत्येकं विसृजेदित्यावश्यकत्वार्थ-मुक्तम् । 'इतिह' किल 'उवाच' उत्तवान् प्रजापतिः प्राक्‌चाम् 'ऋत जॄतॊ' त्यागानन्तरममनत्ववत् स्वाध्यायस्य विशिष्ट्वाट्‌-चरतॆ स्वानाचमनादिकम् । नन्वमनस्ख कथं शूद्रैलोकामिः ? ऋत ब्राह्म, जॄतॊ गमनं विसृजेदिति । भूलोंकादेश्यतत्‌लात् पुनस्तदासनारम्भापि त्यजे-दित्यर्थः । तद्याचमनादिकमपि अप्रयोजनात् त्यज्यतामत्याः-श्रद्धया, विसृज्यादौवाते । तिरश्‍चां सम्यानां 'ब्राद्धौ' प्राकाले 'स्वान्' मौषलम् । सम्यावन्दनकालेँ किं कार्यम् ? ऋत ब्राह्म, समिस्सिमति । 'सर्विं' सम्यानं समाधिमाश्रित्य 'आत्मनि' स्वचिन्तनं पर-मात्मन् सम्भानमभेदम् 'आचरत्' भावयेत् । स्वाध्यायस्य परित्याग उत्कः, तस्य प्रतिप्रसवमात्र, सर्वेष्विति । 'सर्वेष्विति निर्देशे सममौ, 'आवर्त्तंयेत्' पाठतोऽर्थंत्स्वाध्यायंवत् ।

[ERROR page 141 - NVIDIA client error]

दाने दण्डादाने मन्त्रमाह । सखेति । त्वं 'सखा' श्राभषकोऽसि 'मा' मां गोस्पोंदिभ्यो गोपाय, श्रोेजोनाम शुक्षस्य परिषामो धातूनामष्ठमो दमा तत्फलं तेज: श्रौर-प्रकृति:, सख्खेति यत् त्वं सखा हष्टे कर्मेभि 'ग्रसि' भवसि, 'इन्द्रस्य' परमेश्वरस्य 'वच:' श्ररिभयङ्करोऽसि, एतावत् प्रतोकं मन्त्रस्य श्राखान्तरे सम्प्रपञ्चे पठितम् । 'इन्द्रस्य वच्जोडनिनोचभ्रः:'

ग्रहह्य सत्यस्य यत्नेन हे रक्षत, हे रक्षत, हे रक्षत ॥ ३ ॥

अथातः परमहंस-परिव्राजकोपनिषान-श्रवणार्थम् । श्रमे मे भव यत्पापं तन्निवारय 'हन्ति' इति शब्द इन्द्रस्य वज्रो-डग्निरिति मन्त्र-प्रतौकार्यः। वि:क्लुष्टो वैष्णवो दण्डोऽम्यनन मन्त्रेण वैष्णवं दण्डडम् 'आड्यो मुनि' उपरि दशाङ्गुलाकरे निधायोल्यथः, पात एवं सन्नग्रामोपनिषदोऽत्र गोपायुरिति दण्डविशेषाणाम् : कौपीनं लज्जाहेतुत्वात्, कूप प्रवेशनमर्हति कौपीनं पुष्टिद्र्तन्माताच्छादनकृताद्-यतिवासेरडपि : कौपीन शालीनेऽप्यष्टा-काष्थेयोरिति साधु:, तदडपि परिगृह्णीत। शोषधवत् प्राणं विनाऽऽगौरक्षियथ्येम् 'अन्नान्' भोजनमाचरन्तु ; श्रभ्यास्स्वादरार्थः; सर्वेऽथा रसार्थात्क न कुर्थात, त्यागवैष्यध्यादित्या हर: ॥ ३ ॥

हेतदानीं यदभावे महापातकिवत् प्राप्तित्यं, तदानीं पश्चा-वध्यकान्याच, ब्रह्मचर्यामति । युवतौनां स्मरण-कोत्थेन क्रोध-प्रेत्तया-गुद्याभाषया-मद्यपानव्यवसाय-क्रिया-निर्हेतिनिर्जित-ब्रह्म चर्य्येम्; श्रपहिंसा च मनो-वाक्-काय-कर्मभिरिभूताsनिष्टवर्जनम् ; 'अपरिग्रहम्' उत्तमपरिग्रह-व्यतिरिक्तकवर्जनम् ; सत्यं प्रियहितप्रयत्नप्रामाणं दृष्टार्थवचनम् ; है च श्रगस्त्यादुक्त-सुमुच्यार्थो; हतौयेऽनुज्ञास्तोय-समुच्चयार्थ: ; अतदानीं पश्च यत्नेन हे यतथाः रक्षत रक्षत, पुनरेक दयात: मृत; हतौये पय्यायो है रक्षर्त्ताल्पुतिकच्चै: श्रुत्यर्था, सरणानुच्चै: शावय्यांत प्रज्ञार्पात: विकत्कि-रादरार्थो; प्राणात्ययेsयंतान न परित्याज्ञानोति; इतिशब्द उपदेशसमाश्थ: ; हे सान्तु उभय-सिद्धाभिमुखीकारणो, हे मुमुक्षवो ब्रह्मचर्यादौन 'रक्षत' प्रार्त्थनापूर्वकं तस्यामेव रत्यर्थ: ।

नाभ्यां भूमौ। ब्रह्मचारिभिां मृत्यावत् वालावुपावं दारुपावं वा। काम-क्रोध-लोभ-मोह-

उत्कव्यवधारारां पात्राख्यारां मृत्यावचं वालावुपातवं दारुपावं चैति। 'वालाव:' तुच्छौफलम्। श्रश्रनपातवतु वच्यांत, पाणिपातव्चैति : वा श्रभ्दोनास्ख्यायां यथालाभं हैजर्मान पात्राग्नि सृष्टित न तव पुत्रानित्यादिना वाच्यानि त्याज्यानि उत्कान्ति। वैगवं टगडिमत्यादिना वाच्यानि ग्राह्याणि। ऋत्विजं ब्रह्मण्यादिनान्तरं ग्राह्यमुक्तं; सम्पत्त्यान्तराग्नै त्याज्यान्याह, काम-क्रोधेल्यादिना। 'काम:' मैथुनेच्छा विषयमात्राभिलाषो वा; 'क्रोध:' कामावियातेज: कामानुज: प्रज्वलनावक: ; 'लाभ:' उपात्तस्यार्तितिच्छा; 'मोह:' नित्याश्र्चित: खात्मनि

इडानों ब्रह्मचार्योदित पञ्चकक्षैयैराडित परमहंसधर्म्मीं पुनर्विमृग्रेपग्राह, ययातत: परमहंस-परित्र्राजकानामिति। धर्म्मी वच्यन्त इति श्रेष्ठ:। 'स्वथ' प्रेप्सोच्चारण-टगडग्रहणानन्तरं यतो ब्रह्मचर्य्योदिरजग्या विनां न मिडिरतो धर्म्मी वच्यन्ते : केषां ? 'पर' केवलनम् श्राहं म: न ततोऽन्योऽर्हमिति निश्चिता: परम-हंमा:। परित्र्रजति ग्टहबन्धं' परित्यज्य परित्र्राजका:, तै च ते च नेष्टां, ग्यामन-भयनाभ्यां भूमाविति। भूमावैवासननं ट्टिवा, ग्यमननं राहै कालिन्दिति मेघ:। 'ग्रयनं' वाच्यविषय-विस्मृति:, तदुक्तं,

"यस्यां जाग्रति भूतानि मा निशा पश्यतो मुनेः" इति। तेन पश्यद्रादि-परित्यागिडपि स्वरूपविस्मृतौ विषयचिन्तनन चाकूताथे एवेति भाव:। ब्रह्मचारिर्य्यार्म्मात। तेषामेव विग्रेघगम्। उपलच्तगमेतनं, म्रहिंसामत्यास्ते यापरिग्रहवतामित्यापि श्रेयम्।

दम्भ-दर्पौसूया-मत्स्वाहङ्कारानृतादीन् परित्य-

श्रौरेर नित्ययेचि-सुखात्मवुद्धि: ; 'दम्भ:' धर्मोद्धिजलं ; 'दर्प:' गवां परावग्रानेन स्वात्मन्यधिकवुद्धि: ; 'असूया' परोत्कर्षीमद्वि-

जेत, वर्षांसु ध्रुवशीलोऽष्टो मामानेकाकी यतिस्वरत, हावेव वा चरत हावेव वा चरेष्टिति ॥४॥

षुता ; 'मत्स्य' परस्मिन् स्वसम्बन्धित्ववृद्ध: ; 'अहङ्कार:' जाति गुष-कर्म्माभिमान: ; 'अनृतम' पराप्रियाचितामाणा-टष्टार्थवचनम् ; श्रातिग्रष्षेन ऋष-शोकादि-हन्तानि गृह्यन्ते. कामाटीनां नवानां हनन: तत श्रादिग्रष्षेन बहुबुद्धि: ; नानि परित्यजेत न पुन: चरत्।

परित्राजक-मृषया परितो व्रजनकर्त्तव्ये प्राप्ते तटप्वाट-मात्र, वर्षांसु भुवग्रौल इति। श्रग्नेष्टाविन्युक्ते: पञ्च्चचतुःपञ्चे चल्वागे मामा वर्षा:, तासु भुवं श्रौलमध्य, भुव इत्येव मिडे श्रौन्धग्रन्थां कोटाकुलायां भूमौ सर्वघाटननिपेधार्थम् ; श्रिषे-ष्वर्यसिङ्गमटर्नांमल्यनुजानाति, षष्टौ मामानेकाकी यतिष्वर-दिति ।

"वत्सतां कलहो न समात् दयोरर्ज्जो अपेयत:। एक एव चरेधिदानं कुमायंया इव कड्न्याम्" ॥ इत्युक्ते ।

दितौजमनुजानाति, हावेव वा चरे-

दिति। श्रध्यात्म-कथारस-व्यसनं तु हावेव मीलत्वा चरत । चरतारिमित वक्तव्ये चरेष्टित्युक्तिरिक्कचित्ततामावेदयितुम ; वा श्राद्दोडनास्थायाम् । एकाचित्तता दशानामपि जायंतं पार्ढ-वानां सङ्घाटस्मरङ्गातु । एककारो भिन्नग्रोलव्यावृत्त्यर्थ: ।

वाक्राभ्यास श्रादराय: ॥ ८ ॥

खलु वेदार्थी यो विद्वान् सोपनयनाटूर्ध्वमेतान् प्राप्नवा त्यजेत्, पितरं पुत्रमग्न्युपवोतं कमं कलवज्ञान्यडपोर्ह । यतयो हि भिक्षार्थं यामं प्रविशन्युदरपातं पाणिपात्रं वा। श्रीं चि श्रीं हि श्रीं होल्येतदुपनिषदं विन्यसेत्, खल्वेतदुपमत्र्यासी यथा श्राग्यम-कर्मानियमो नास्ति, तथा उपनयनस्पापि नास्त्योऽह, खलु वेदार्थमिल्यादिना। वेदार्थे विद्यमानि न लोकेsत पश्नोनिषेधः ; सोपनयनादिति मन्बराष: ; 'तान्' पूर्वोक्तान्, पतानन्ति पांठे वच्यमाणानि, प्राप्नवा त्यजेर्दिति, यस्तु प्राप्नवौयान्नत्-सुक्कत-व्रताद्‌उपनयनमनन्तरेणापि केनचिद्वाsमित्तेन विद्नातवेदार्थ:, म उपनयनात् पूर्वमपि त्यजेत्, तथा स्मयेन्ते हि भरतैतरेयक-दुर्वासो-व्यास-शौकाटय:, प्राक् त्यागपन्ने यानि बाल्येन दुष्याज्यानि, पितरं त्यजेत्, पुत्रं यर्तापिता त्यजेत्, श्रग्न्याद्युपवोतं विषयं; च यब्देन ममुच्यितं सामान्चेनाह, श्रन्यडपोर्हेति । 'श्रन्यत्' गृहचिन्वादि-यत्नरग्यामवासस्च कत्तंव्य इत्यादि, यतयो होति। विशेषविध: गेषनिपेधफल: श्राज्ञां: प्रवेष्टव्यर्मिति वत्; तेन श्रन्यटयां न प्रविशन्तोत्यर्थ: । जलपात्रवद्विन्छिर्वातं न सड़-याद्यामिल्याद, पाणौंत। पाणिपात्रमुदरपात्रश्चेति कम्मेधारयौ 'पाणि:' शब्द: पाणिप्वा पात्रं, उदरं ग्रासाथें मुखप्रसादरहेन पातो , वा श्रद्धोदनाख्यायाम्; तेन भूर्यादिक-मपि भिदादै।

मत्न्यासी यथा श्राग्यम-कर्मानियमो नास्ति, तथा उपनयन-स्पापि नास्त्योऽह, खलु वेदार्थमिल्यादिना। वेदार्थे विद्यमानि न लोकेsत पश्नोनिषेधः ; सोपनयनादिति मन्बराष: ; 'तान्' पूर्वोक्तान्, पतानन्ति पांठे वच्यमाणानि, प्राप्नवा त्यजेर्दिति, यस्तु प्राप्नवौयान्नत्-सुक्कत-व्रताद्‌उपनयनमनन्तरेणापि केनचिद्वाsमित्तेन विद्नातवेदार्थ:, म उपनयनात् पूर्वमपि त्यजेत्, तथा स्मयेन्ते हि भरतैतरेयक-दुर्वासो-व्यास-शौकाटय:, प्राक् त्यागपन्ने यानि बाल्येन दुष्याज्यानि, पितरं त्यजेत्, पुत्रं यर्तापिता त्यजेत्, श्रग्न्याद्युपवोतं विषयं; च यब्देन ममुच्यितं सामान्चेनाह, श्रन्यडपोर्हेति । 'श्रन्यत्' गृहचिन्वादि-यत्नरग्यामवासस्च कत्तंव्य इत्यादि, यतयो होति। विशेषविध: गेषनिपेधफल: श्राज्ञां: प्रवेष्टव्यर्मिति वत्; तेन श्रन्यटयां न प्रविशन्तोत्यर्थ: । जलपात्रवद्विन्छिर्वातं न सड़-याद्यामिल्याद, पाणौंत। पाणिपात्रमुदरपात्रश्चेति कम्मेधारयौ 'पाणि:' शब्द: पाणिप्वा पात्रं, उदरं ग्रासाथें मुखप्रसादरहेन पातो , वा श्रद्धोदनाख्यायाम्; तेन भूर्यादिक-मपि भिदादै।

जयम् मन्वस्माह श्रीं होति। मन्वार्थस्त 'हि' निषितं

निषदं विद्वान् य एवं वेद, पालाशं वैत्समात्रवत्सं दण्डमजिनं मेखलां यज्ञोपवीतद्वयक्त्या शूरो य एवं वेद । तदूविष्योः परमं पदे सद्म पश्यन्ति ।

सर्वं 'श्रो' परमात्मैव; निराहारतर्जपप्रकार-प्रदर्शनार्थं, ब्राझारस्थैव प्राधान्येऽपि द्विमद्र: सान्निध्यार्थमत्यर्थे । तस्या कल्पोक्तान् न्यासानपि कुत्र्यादिल्यादि, एतदुपनिषद्-ग्रन्थोऽकारान्तो नपुंसकं, यथा, षष्ठा चासावुपनिषच तां, रहस्यज्ञानेनोपनिषत् उपचारान् मन्त्रोऽपि । न्यासप्रकारस्तु प्रपञ्चकल्पादवसेयः ।

उपामनफलसाह, विद्वान् य एवमिति । ब्रह्मचार्योर्भियः 'एवं' एवड्नशकमोझारं प्रक्षतोऽर्थतसः 'वेद' विवादित्वा चाभ्यस्यात्, म 'विद्वान्' भवति, यथोक्तं ब्रह्म साचात्करोतेत्यर्थः ।

ददानीं ब्रह्मचारिषु सङ्यासी कर्तव्ये पूर्वदर्शनेनैव दण्डत्निरामार्थमाद, पालाशनिस्यादि । नच टडसस पलार्गादिप्रकृतत्वं द्वेवर्णिकाभिप्रायं, द्वयोरनधिकारेपि ब्राह्मण-खैव पूर्वलाभे उत्तरग्रहण-सूचनार्थं ।

"सङ्यासी ब्रह्मणस्यक्तो नान्यत्रेह कस्यचित्" इति स्मृतेः । प्राजिन-मेखलयोः पूर्वमनुक्रत्वादुपादानम् । उपवीतस्य दण्डबन्धनग्रझा-निरासार्थे यज्ञोपवीतद्वयेत्युक्तं, चकारात् लौकिक-कारिन्-समिदोमादौ तद् समुचयार्थे; 'त्यक्ना' परित्यक्य शूरो मनोदरिजये स्वात्, तदुक्तं,

"न हि सत्यनादेव सिद्धिं समधिगच्छति" इति । को शूरः ? इत्यत आह, य 'एवं' वेदेति, 'यः' विदितकः शूरः ?

सूर्य: दिवीव चचुराततम्। तदिग्रासो विपन्यो जागृवांस: समिम्दते विष्णोयंन्तपंरम् पदर्मिति, एवं निवांषामनुशासनमिति, वेदानुशासनमिति, वेदानुशासनमिति ॥ ५ ॥

वेदार्थ: सन्न्यासं सत्यधिकारे कर्त्तव्यत्वेन 'वैद' जानाति, स: 'गुर:' साधकश्रेष्ठ: । उत्क्तसन्न्यासफलावेदकसूग्रृहयमुदाहरति, तदिग्रोरित्यादि। सूर्यो दिवाकर: 'तत्' मुक्तोपमयं विष्णो: परं पदं सदा पश्यन्ति। तस्य नित्यत्वात् स्वरूपे ह्रासतमाह दिवौति। निर्मैल माकाशे 'प्राततं' व्यामं चक्षुर्यथा श्रावरकाभावादिततं निर्विकल्पकं ज्ञानं भवति, तथा विकल्पकशून्यं चिह्नं तदित्यर्थे: । ननु कथं तदेवं लभ्यमित्याग्रहाद् गुरुपदेशादिल्याह, तदिग्राम इति। कान्दसेप्सुक:, ब्राह्मणानामेवोपदेश्याधिकार इति विप्रग्रहणं सूचितम्; 'विपन्यव:' विपन्यव: कान्दसो वर्षण्यत्यय:, कामक्रोधादिरहित:, यतस्ततो पत्न्य: स्तुति: तद्रचित:, तुष्टिनिन्दास्तुतय इति वा, 'जागृवांस:' व्यक्ताज्ञानानिद्रा:, तदुत्कम्।

"या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी" इति । 'समिम्दते' मप्यकं दौपर्यन्त पराहिताय प्रकाशयन्ति; किं तत्? यदिहिष्णो: परमं 'पदं' पदनौयं मुक्तोपपद्यं स्थानं स्वधपानकमेव, विप्रोपदेशादेव तत्सभ्य्यमितिभाव: । इति ग्रन्थो मुक्तिदयसमाप्त: ॥

इत्यथर्ववेदे श्राकृत्येयोपनिषत् समाप्ता ॥ १९ ॥

श्रीं ब्रह्मविद्यां प्रवच्यामि सर्वज्ञानमथुत्तमाम्‌ । यजुर्वेदान्तिं लयज्ञैव ब्रह्म-विष्णु-महेश्वरात्‌ ॥ १ ॥

उपसंहरति, एवं निर्वोक्ष्येति वातेभौवे ता:, निर्वोक्षोऽवाते इति निष्ठानत्वं, 'निर्वोक्षम्‌' उपमात्रिमोच्च इति यावत्‌, तस्यानुशासनमेव दृष्टव्यम्‌ । नतु किंचित्‌ प्रजापतिरनुशास- नम्‌ ? श्रोमिति चेत्‌, तथा सति पौरुषेयत्वेनाप्रामाण्यादिल्याग्रह्या वेदानुशासनमिति । श्रार्कार्नप्राजापल्या- ख्यायिका तु विद्या स्तुत्यर्थेव 'वेदस्य' श्रब्दराशेः सर्वज्ञस्य सर्ववेदशास्त्राम्नायदेशवस्थाहेताः राजकल्पश्यानुशासन, तदकारो संसारशूले तस्करादेश्च व विनिच्छेपः स्यात्‌ । श्रभ्यासेऽच्येपामपि वेदानामेतावदर्थे-पथ्येऽसाथित्वमित्येतदर्थः । इति शब्द उपनिषदामाथ्यर्थः । नारायणेन रचिता श्लोक्तिमात्रोपजौविना । श्रस्पष्टपद-वाक्याननारुष्णेय-प्रदीपिका ॥ इत्यारुणेयोपनिषद्रा दीपिका सम्पूर्णा ॥ १९ ॥

श्रीं ब्रह्मविद्योपनिषदिं दिखख्डायां त्रिदेवता: । स्थित्युत्पत्ति-लया: प्रोक्ता: प्रश्नवस्त्वाच्चरत्वयात्‌ ॥ ९ ॥ प्रश्नेऽप्रश्नवस्तिमात्रे देनोपास्ततयोपचछस:, तस्यावयवः शरीर-वर्ण-स्थान-लया नोक्ता इति तदर्थं ब्रह्मविद्योपनिषद्‌- रप्यते । ब्रह्मविद्यां प्रवच्यामोति श्लोकः । किंदेववादौ पठचते । 'ब्रह्म' प्रश्नाव: तस्य 'विद्यां' ज्ञानं, तां किम्भूतां ? सर्वेषां 'ज्ञानम्‌' उपायभूताम. तथा 'यत्‌' विद्यायां देत्वात्‌ उत्पत्ति

प्रसादान्तःसमुत्पस्य विष्णोरकृतकर्मणः। रहस्यं ब्रह्मविद्यायां ध्रुवाग्निः सम्प्रचचते ॥ २ ॥

प्रसादन्ति। विष्णोरब्रह्मविद्यायां रहस्यं 'ध्रुवाग्निः' प्राणवतन्ज इति प्रचचते बुधा इत्यन्वयः। विष्णुनेयं विद्या प्रवर्त्तिते त्वर्थः। कोटग्रस्य ९ 'प्रसादेन' भक्ततृपया 'शान्तः' शान्तरात्स्तभ्रमध्यात 'समुत्पस्य' तृमिंहरूपेण प्रकटौभूतस्य, यद्वा 'प्रसादो देव-भूभुजाम्' इति कोषात् द्वौरोदार्शव-कैकुष्ठ-बलिगृहरदारोः प्रसादस्यान्तरात् जगदृश्यार्थं प्रकटौभूतस्य, यद्ा 'प्रसादः' लिङ्गादपेचया प्रसन्नरूपो जीवः, तस्य शान्तरम् श्रावणमविद्यादि, ततः 'समुत्पस्य' निष्क्रान्तस्य श्रविद्या-वरम्-रहितस्यैल्यर्थः ; यथोक्तं क्षान्तोऽये 'स एष प्रसादेऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरूपं सम्पद्य स्वेन रूपेऽभिसम्पद्यते, म उत्तमः पुरुषः' इति। श्रृङ्कतकर्मणः मद्यादि-कु

श्रोमित्येकाक्षरं ब्रह्म यदत्कं ब्रह्मवादिभिः । शरीरं तस्य वच्यामि स्थानं कालं लयं तथा ॥ ३ ॥

लयं चकारात् पालनाच्च प्रवच्यामौति पूर्वेऽन्वयः। सूते:प्रतिज्ञेयम् ॥ ९ ॥

श्रोङ्कारो वतुलस्वारो विन्दुः मातृकादिदेवता । प्रथवो मन्त्रमग्नेषु पञ्च देवो ध्रुवः शिवः । मन्त्रादः परमं वेङ्कं मूलमायस्य तारकः । शिवादि व्यापको व्यक्तः परं ज्योतिष संवित्" ; इति । स्थानं कालं लयं तथ्थेति । कालग्रबन्धो मेचकवाचको वच

तत् देवास्वय: प्रोक्ता लोका वेदास्वयोऽनय: ।

लक्ष्यति, तेन वच्यामोल्यर्थ: । वर्णमित्येव वक्तव्ये काल-ग्रहणं मात्रारूप-कालस्यापि सङ्क्रान्त्यंमिति द्रष्टव्यम् ॥२॥३॥

तिस्रो मात्रास्त्रमा च वाच्चरस्य शिवस्य च ॥ ८ ॥

शरीरं तावदाह, तत् देवा इति । वाच्चरस्य शरीरस्य चेतिं, ‘शिव:' शरैर्मातार्थ: तिस्रो मात्रास्त्रस्य शरैर्मात्रा वैतिव्यर्थे:, प्राणवस्य देवात्स्थय उत्का: । तिस्रो मात्रा शरैमात्रा नेतिव्यर्थ: शम्भो: 'वच्यते, कालोऽत्र-'

ऋट्वेदो गाहंपत्यश्च पृथिवी बधा गर्त्त न ।

प्रदौपिकायाम् ।

अकारस्य शरोरन्तु व्याख्यातं ब्रह्मवादिभि: ॥ ४ ॥

"अकारष उकारष मकारो विन्दु-संयुक्तः । त्रिधा मात्रा निधता यत्तत्परं ज्योतिरोमिति" ॥ ८ ॥

यजुर्वेदोऽन्तरिक्षं दचि्याग्निस्सथैष च ।

वय इत्युच्ते:, तदेव विभजते, ऋग्वेद इत्यादिना । ब्रह्म एव चेत्यत छान्दसो ह्यष: प्रकृतिभावस्य, वाचा देव इत्यर्थ: ।

विष्णुश्र भगवांन् देव उकार: परिकोच्तित:॥ ६ ॥

॥ ४—७ ॥

सामवेदस्तथा होषाहवनोयस्तथैव च ।

ईश्वर: परमो देवो मकार: परिकोच्तित: ॥ ९ ॥

सूय्येमण्डलमध्यस्थो वान्तकार: प्रकीर्त्तित: । महद्भयम् ।

उकारचन्द्र-सङ्घागस्तस्य मध्ये व्यवस्थितः ॥८॥

मकार-सूर्यांत इति। सूर्य इव डलमिव श्राभाति मकारः, ‘ग्रहा:' ललाटास्थि 'तन्मध्ये' निवेशस्थानं तत् वर्तमानः। योडयं द्विच्छेदपकृष्ट इत ग्रुते:। 'ग्राहो नियन्तरं ककुभि-ललाटास्थि-नखेषु च' इति विश्वः। 'तस्य मध्ये' ग्राहशैव मध्ये श्रयांत वामनेनै स्थितः। मकार ग्रह्नापि तस्य मध्ये इल्यपेच्चते, ग्रह्हस्य मध्ये श्रयांत दतौयनेऽने व्यवस्थितः ; शततपव याज्ञवल्क्येनोक्कम्।

मकारस्वान्तिन-सद्वाशो विधूसो विदुतोपमः ।

इडायां पिङ्गलायाश्च चरतश्चन्द्र-भास्करौ । इडायां चन्द्रमा जेयः पिङ्गलायां रविः स्मृतः" इति श्रुत्यादौ।

तिस्रो मात्रा अथ जेयाः सोम-सूर्याग्नि-तेजसः ॥९॥

जिह्वामूले स्थितो देवि ! सर्वते जोमयोङनलः । तदग्रे भास्करचन्द्रस्तालुमध्ये प्रतिष्ठितः । एवं यो वेत्ति तत्त्वेन तस्य सिद्धिः प्रजायते" इति।

शिखाभा दैौपसद्नाभा यस्यिन्नूपरि वर्त्तते ।

'तिस्रो मात्रा:' आकारादयः, ग्रन्थेन काल उत्का:, सोमसूर्याग्नि-तेजम इत्यनेन वर्णा उत्काः; 'यस्मिन्' ग्रह्हे 'उपरि' दतौयनेऽदुपरि, ग्रन्थेनाद्यस्थानमुक्तम् ॥ ८—१० ॥

श्रडैमात्रा तु सा जेया प्राणवस्योपरि स्थिता ॥ १० ॥

पद्मसूरवेनि। पद्मसूत्रनिभेति तस्या वर्ण उत्कः, 'भिखाभा' पद्मसूरवेति।

पद्मसूत्रनिभा सूक्ष्मा शिखाभा दृश्यते परा ।

मा नाडौ सूय्येसड्आशा मूध्ये भिच्चा तथा परमाइ १९ ह्वासम्प्रति-सहस्राशा मूध्ये भिच्चा तु मूर्धनि । वरद: सर्वभूतानां सर्व व्याप्यं तिष्ठति ॥ १२ �

ज्वालाभा जडं ता-वैष्णवाभ्यां, तथा मूले सूला उपरिस्पति तन्वो च । 'शिखा शिखायां ज्वालायां चूड़ायामप्रमात्के । लाझुल्याच्चापि ग्राहखायां चूड़ायाश्च शिखाग्रिण्डन:' ॥ इति विश्व: । 'मा नाडो' सुषुम्णा, तस्या एव वा पूर्वोक्ता विशेषणानि, 'मूध्ये' चतुरधिष्ठानम्, षथवा, सूर्य्यांत लब्धाश्चतुर्थानो-ड्घिष्ठानसन्द्र: सूर्य्ये:, तं भिच्चा, तथापरं प्राथस्कल्पे ह्वास-मतिसहस्राशि नाडोर्भिच्चा जडं गता, तदुक्तं गोरक्षेष्टे, "जडं मेन्द्रादधो नामे: कन्दयोनि: खगाढडवत् । तन्व नाडा: समुत्पन्ना: सहस्राशि दिसम्मति:" ॥ इति । पुनरधिदैवतं सूर्य्यं भिच्चा 'मूर्धनि' ब्रह्मलोके हादयान्ते च दृश्यते इत्यनुपद्ध: । तदुक्तं याज्ञवल्क्येन, तस्मा मुख्येतमास्स्थास्वेकैकान्तिमोत्तिमां । मुक्तिमार्गंति मा प्रोत्का सुषुम्णा विश्वधारिणी ॥ कन्दस्था मध्यमा गार्गि ! सुषुम्णा सुप्रतिष्ठिता । पृष्ठमध्ये-स्थिता नाडो सा हि मूर्धि व्यवस्थितां ॥ मुक्तिमार्गे सुषुम्णा सा ब्रह्मरन्ध्र-प्रतिष्ठिता । अव्यक्ता सैव विच्छेया सूक्ष्मा सो वैष्णवी स्मृतः" ॥ इति । प्रणवो नादरूपेष सर्वव्याप्योवे लाझह, वरद द्वव्यनेन । भोद्दारोनाहतशब्दो विश्वपुयेक इत्युक्तं भवति ॥ १९-१२ ॥

कांस्यघटा-निनादस्तु यथा लौयति शान्तये । श्रोङ्कारस्तथा योज्यः शान्तये सर्वमिच्छता ॥ १३॥

इदानीं कांस्यघटादिति । यथा 'लौयति' नादेन भवति उपरतत्वापारो भवति । श्रोङ्कारस्तथा शान्तये योज्यः पुततरौ जमघ्य इत्यर्थः । 'सर्वे' सर्वात्मकभावं ब्रह्मभावमिच्छता ॥ १३ ॥

वाङ्मनः संनिधौने शश्वद्वत्परं ब्रह्म गौयते । ध्रुवं हि चिन्तयेद्ब्रह्म सीऽमृततत्वाय कल्पते ॥ सोऽमृततत्वाय कल्पते ॥ १४ ॥

यस्मिन् 'मंलौयते' यत्स्थु श्रतभूयः 'श्रद्धः' विषयः नोपलभ्यते विलौयते, तत्परं ब्रह्म । तदुक्तं हठप्रदीपिकायाम् :- "काष्ठे प्रवर्त्तन्ता वृक्षः काष्ठेन सह शाम्यति । नादे प्रवर्त्तितं चित्तं नादेन सह लौयते ॥ विसृज्य सकलं वाचां नादे दुर्धास्ववत्मनः । एकौभूयास्य मनसा ब्रह्माकार्षि विलौयते" ॥ इति । लयलक्षणन्तु । "लयो लय इति प्राहुः, कौटस्थं लयलक्षणम् ? । अपुनर्वासनोत्यानात् लयो विषय-विस्मृतिः" ॥ इति । यथा यतो वाचो निवर्त्तन्ते इत्यर्थः ॥ १४ ॥

इति ब्रह्मविद्योपनिषत् समाप्ता ॥ १२ ॥

परिसमाप्ति । 'ध्रुवम्' श्रोङ्कारं हि ब्रह्म चिन्तयति । वा एकाग्रतया वा ब्रह्मा चिन्त्येत् ।

श्रों चुरिकां सम्प्रवच्यामि धारणां योग-सिद्धये। यां प्राप्य न पुनर्जन्म योगयुक्तः स जायते ॥ २ ॥ वेद-तत्त्वार्थ-विचितं यथोक्तं हि स्वयम्भुवा ।

श्रीं चुरिका ग्रन्थका प्रोक्ता तत्त्वन्या धारणा यत्! तहाचकस्वखण्डोऽयं चुरिकाग्रन्थ उच्यतं ॥ ९ ॥ गुरुतः प्रापविद्यस्य तत् एव लब्धज्ञान-प्राप्तौ मन्त्रस्य षडङ्गे योगेऽधिकार इति तदर्थमुत्तरो ग्रन्यः. चुरिकामि-त्यादि । 'चुरिकामिव' संमारोच्छित्तये प्रास्तुतिकामिव रूपकं, 'धारणाम्' आत्मनि चित्तावस्थानलक्षणाम, उत्तमो योग-यादृक्‍क्रम, 'ग्रामादि-गुणाग्रुक्तस्य मनसः स्थिरतराकानि धारणेऽस्युचते सङ्क्ष: प्रास्ततात्प्रये वेदितुम्:' इदं । 'म' धारणावान् कुत- विदत्पराधात् यदि योगभ्रष्टो भवति = नतु सततं योग-युक्त एव जायते इत्यर्थ: योगस्थितिहेतु: । 'तत् तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदैहिक --' इति स्मृतः ॥९॥ वेदेति। इदं योगशास्त्रं वेदते 'तत्त्वार्थ' परमार्थेन 'विचितं' विधि-विपयीकृत 'स्वयम्भुवा' ब्रह्मणा 'यथोक्त'

नारायणेन रचिता श्रुतिमाचोपजौवना । ग्रस्सष्टपट-वाक्यानां दौपिका ब्रह्मवेदने ॥ इति ब्रह्मविद्योपनिषदो दौपिका सम्पूर्णा ॥ १२ ॥

निःशब्दं देशमास्थाय तत्वासनमवस्थितः ॥ २ ॥ कूर्मोऽज्ञानीव संहृत्य मनो हृदि निरुध्य च ॥

यथा वत्तंते तथोक्तं न विसंवादोऽत्यर्थः । तथोक्तं योगियाज्ञवल्क्येन, "वक्ष्यामि योगमवसं ब्रह्मणा कीर्तितं पुरा" । इति । "तथोक्तं परमेष्ठिना" । । । इति च । योगस्वरूपं साधयितुं षड्‌ङ्गयोगानुत्त, निःशब्दमिति । यदुक्तं, "कान्तारे विजने देहि फल-मूलोदकान्विते । तपस्विनं वसेद्विव्यम् । । । इति । षड्‌ङ्गलक्षणानुसृतविन्दावुक्तानि । यमादीनां पूर्वकाङ्ग- देव सिद्धत्वादिहानभिधानं, न तु कामालिकवदनङ्गीकरणात् । यथा यथा

"अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्माचर्येँ दयाज्ञवं । चमा धृतिरिमिताहारः शौचच्येँति यमा दय" ॥

नियमा दश यथा,— "तपः सन्तोष श्रात्मत्क्यं दानमौश्वरपूजनम् । सिद्धान्त-श्रवणाश्चैव जपो हुतम" ॥ इति । 'अवस्थितः' भावस्थितः स्माहुः; तदुक्तं गौतामु : "शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिन-कुशोत्तरम" ॥ इति । तथा तत्तेषासनं प्रय्नाद्याखित इत्यपि बोधव्यम् । तदुक्तं 'हटप्रदीपिकायाम् । "हटस्य प्रथमाङ्गलवादासनं पूर्वमुच्यते । तत्कार्योदासनस्थैर्यमारोग्यं चाङ्ग-पाटवम" ॥ इति ॥२॥

मात्रा-दादश योगेन प्रगवेन शने: शने: ॥३॥

इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्वभावतः ।

पूरयेत् सर्वमात्मानं सर्वदाग्रं निबध्य व ।

बलादाहरसां तेषां प्रत्याहार: म उच्यते ।

उरो-मुख-कटि-ग्रोयं कि(कि)चित्‌(च्‍चि)दुदयमुन्रतम् । ४ ।

सान्तर-प्रत्याहार मिदंये मन इति । 'हृदि' हत्पुरषे(ष्ठे)ऽवक्‍क्‍े । मात्रा इति । द्वादश मात्रा नाडविन्दावक्ता: 'घोषिणौ पथमा मात्रा' इत्यादिना, तचैव दृष्टव्या: । प्रगवेन ग्रनेकृशरिर्‌(र्त्तन) वायं पूरयेत् : कोटरे ? 'मात्रा:' प्रकागेकार मकागाड़-मानाख्याषतस्‍स'; तसां प्रत्येकं तिसृष्‍टिस्सो मात्रा घोषिख्या-

दयो भूमिपत्यादिफलात् । द्वादश्र, तासां 'योग:' चिन्तनं यास्‍स्मिन् तन्, यदा द्वादश्रभि: प्रगवै: पूरणं, तदा श्वसचत्‍लांर्गाड्: कुब्जन्, चर्नुबिंद्गातभिष्य रेचनम् ; यदा तु पोड़श्रभ: पूरसं. तदा चतु:र्घ्रष्टांभ: कुब्जनं, द्वादिंर्गाडि: रेचनम् ; श्वस्‍स्थितभियं(यं)ट(स्‍टा) पूरसं, तदा हानिर्निर्गच्‍छति: कुब्जन्, शोशश्रि: रेचनमिति विवेक: ।

सर्वेसात्मानं न तु कलिपयार्जान, रोधेनोपविच्‍छेत, तथा मति वायुवैषम्य' स्यात् । 'सर्वदाग्रं' सर्वधारार्पोत्यथ: । उरो-

मुख-कटि-ग्रोवमुन्रतं धारयेदिति श्रेष: ।

"समं काय-शिरो-ग्रोवं धारयन्नचलं स्‍थिरमं" इति ।

हृदयं किंचिदुनतं धारयेत्, भनेन जालस्ररबन्‍स: सूचित: : स यथा,—

प्राणान् सञ्चारयेद्-योगी नासाभ्यान्तरचारिणी: ।

"कराठमाकुच्य हृदये स्थापयेच्चवकं हृद्म ।

भूत्वा तन्व गत: प्राण: शानैरथ समुत्सृजेत् ॥ ४ ॥

वस्यो जालन्धराख्योऽयं मुखताच्चय-कारक:" इति ॥३-४॥

स्थिरमावहृढ्' कृत्वा च्छेष्ठे तु समाहित: ।

सञ्चारयेत् पूरकमाराभि:, तच्चिन्त् हृदये। नास्सैतत् ।

हे तु गुल्फे तु कुर्वीत जङ्घे चैव वयस्वय: ॥५॥

तेन मुखेन पूरक-रेचकौ निषिद्धौ।

हे जानुनि तथोरुभ्यां गुदे शिश्ने वयस्वय: ।

भूल्वेति। प्राण: 'तन्व' सर्वेङ्गरौैर् 'गत:' प्रविष्ट: भूल्वा

वायोरायतनच्वात नाभिदेशे समाश्रयेत् ॥ ७ ॥

तिष्ठतोति श्रेष: । एतेन कुब्जक उत्तः:, स च पूरक-नानापेच्चया चतुर्गुणाभिमर्शान्तवाराभ: कार्ये: । श्रथ रेचकमााह, शनैरिरति । समुत्सृजनद्य पूरणादेच्चया हिगुणाभिमर्शान्तवाराभि: ॥५॥

स्थिरेंति, 'स्थिराभि:' एकरूपाभिमर्शान्तवाराभि: 'हृढ्' स्थिरं प्राणं कृत्वा, केवलकुब्जक: सिद्ध इत्यर्थ: । ततो धाराभि: प्रत्याहाराभ्यस्योद्देशितं, 'भृकुटी' इत्यादिना। 'भृकुटी' इत्यादि जातावेकवचनम्, श्रेष्ठयो: गुल्फयो: जङ्घयो: इत्यादि बोध्य-व्यम् । षड्जुष्टयोर्ध्वाग्रणे कुर्वीतित्यन्वय:, 'हे तु धारणे कुय्यो-'

डित्यर्थ: । वयस्वय इति । श्राद्यन्त-मध्येषु निरोधा: कर्त्तव्या: इति श्रेष:। जानुनि श्राद्यनतयो: जरुभ्यां साधनाभ्याम् उर्वो-रूूप तथो हे इत्यर्थे:। नाभिदेशे इति । मच नाभिदेशे वायो: 'ग्रायतनं' मुख्यं स्थानमस्ति । तच्च धारणया समाश्रये-

दित्यर्थ: ॥ ६—७ ॥

तद् नाड़ौ सुषुम्णा तु नाड़ीभिर्‌वृंहुंभिर्वृंहुता ।

तर्चेति । 'तद्व' नाभौ 'सुषुम्णा' मध्यनाड़ी 'बृहृभिः' द्वास- मतिसहस्रैः वृता ; मूलन्तु तस्या: कन्दमध्ये । कन्दस्तु- "गुद-ध्वाजान्तरे कन्दमूलतस्सेधाद् द्वादशलं विदुः" । इति । "गुद-मेद्रान्तरे यदै वेष्टकान्दं तदुच्यते" ॥ इति च । 'वेष्ट:' सुषुम्णा, सा च घटचक्रन्वतो मूलाधार-दृडान्त- विवरं गता मूर्धानं भित्वा ब्रह्मलोकान्तं निर्गता । तदुक्तं कान्दोग्ये, "भ्रतद्वैका च हृदयस्य नाडी:, तासां मूर्धानमभि- विस्तत्यैका" इति । नामेरकुहुन्तु चक्रानुक्रमेण धारणा मूर्धान्तं दृष्ट्वा च, उत्तिष्ठ योगियाज्ञवलक्येन, "मनेश्थानानि सिद्धयर्थं शरौरें योग-चेष्टयो: । तानि सर्वाणि वच्यामि यथावच्चकृणु सुव्रते ! ॥ पादाङ्गुष्ठौ च गुल्फौ च जङ्घामध्यो तथैव च । चित्योमूूललक्ष्य जान्वो: मध्ये चोरुहभयस्य च ॥ पायुमूलं तत: पश्चान्मध्येदेशस्य मेढ़कम । नाभिमूूलं हृदयं गर्गि ! कटकूपस्थैव च ॥ तालुमूलस्थ नामाया मूलस्याच्योष मगलले । भुवोर्मध्ये ललाटस्थ प्रज्ञा तैर्न मुनिसत्तम: ॥ मनेश्थानानि चैतानी" इति ।

एतेषु च ततैव धारणोक्ता,—

"स्थानेष्वेतेषु मनसा वायुंमारोप्य धारयेत । स्थानात् स्थानं समाक्ष्य प्रत्याहारं प्रकुर्वत: । सर्वे रोगाश्च नश्यन्ति योग: सिध्यति तस्य च" ॥ इति ।

ग्राह्यष्टादू‌र्ं मारोहेह फलमिदमुक्त्तम्‌ ; मूर्धो‌र्जुष्ठपर्यन्ताव- रोहेडपि धारयेत्स्थानां फलमसुक्त्तम्‌,—

अथगुरुतत्त्वं पौतत्त्वं कृष्णास्तात्-विलोहिता: ॥५॥ अथिसूत्र्माच्च तन्वोष्ट्र शुक्तां नाड़ीं समाश्रयेत् ।

"स्थानात् स्थानं समाश्रित्य यत्नेन धारयेत् सुवौ: । स्थानं सर्वपाप-विशुद्धात्मा जीवेदाचन्द्र-तारकं" ॥ इति । अथगुरुतत्त्वाश्रयेत्यादि नाड़ीनां विशेषणं तदुक्तं कान्दोग्ये, "अथ या एता हृदयस्य नाड्यस्ता: पिङ्गल-स्थानेनासिकेस्थितान्त शुक्तस्य नौलस्य पौतस्य लोहितस्य" इति । अथऽवश्यं ता रक्ताश्रयेत समास: ॥ ५ ॥

एवं केवल-कुभके सिद्धे प्राण-मनस: स्थानविशेषेषु प्रत्य-हारमभ्यास्य धारणा-सिद्धये सुषुम्णायां प्राण-मनसो: प्रवेश: कर्त्तव्य: ; तदोपाय:; म्लोडिडयाग्नि-जालम्वर-वन्है: शक्ती-चालनैरापानमूर्छा'साजुष्या तेन देहमध्येऽपि प्रज्ञात्व-तेज्ज्वालया कुण्डलीं प्रताप्योद्बोध्य झट्कानाड़ीधार-मध्यस्थ-तमुखं प्रमार्षेण तत् वायु-मनो-वह्नीन् प्रवेशयेदिताग्नये-माह, अतिसूत्र्मामिति । तत् जालम्वर-वन्हि उक्त: ; उद्डि-यानो यथा,-

"उदरे पञ्चिमे शानं नाम्बरुच्डु न तु कारयेत् । उद्डियाग्नि प्रिये वन्ध्या कुल्य-मातृ-कशरा" ॥ इति । मूलबन्धो यथा,-

"पार्ष्णिभागेन सम्पीड्य योनिमाजुष्येद् गुदम् । अपानमूर्छा माक्ष्य मूलबन्धा निगद्यते" ॥ इति ।

शक्ति-चालनं यथा,-

"सव्यासनस्थस्य फणीरवतौ सा प्रातख सायं प्रहरार्ईसात्रम् । प्रपूर्ये सूर्य्यात् परिधानयुक्ता प्रदद्या नित्यं परिचालनौ" ॥ इति ।

ततः सन्धारयेत् प्राणानूर्ध्वानाभौ तन्तुना ॥८॥

'प्रतिसन्धान्' 'तन्त्रीं' बालाग्रशत-सहस्रान्त-भागोपमां 'नाड़ी:' सुषुम्णां 'समारयेत्' अन्यां नाडींरतसृज्य तत्रैव मनो रस्यादिलयार्थः। 'ततः' तयेत्यर्थः, हृदतौयार्थे तसिः, तन्तुनेति प्रतियोगिनि हृदतौया-न्वयात्, सुषुम्णया प्राणान् सन्धारयेत्' जडं नयेत्। 'ऊर्ध्वानाभौ' लूताख्या कौटिल्यविशेषः तन्तुना यथा जडं सन्धारयति, तथा सन्धारयेदित्यर्थः ॥ ८ ॥

ततो रक्तोत्पलाभासं पुरुषायतनं महत् ।

'ततः' सन्धारणानन्तरं तद्रिश्वैष्यप्रतनेनान्तम्यः, 'ततः' पुरुष-राशिकं, कौटिल्यं ? रक्तोत्पलवदाभासं रक्तवर्णं नानावर्ण-नाडी-योगात् रक्तता 'पुरुडरोखं सिता्सुजे' इति कोषात् स्थितले-ड्यौपाधिकौ ज्येया । 'पुरुषायतनं' जीवननोडः 'महत्' सर्व-व्यापकत्वात् । 'दहरं' दृशं मन्युस्कृपेण हृत्पद्मं दहराख्य-

दहरं पुरुडरोखेति वेदान्तेषु निगद्यते ॥ १० ॥

माकाझं 'वेदान्तेषु' हान्तेऽप्यादिषु 'निगद्यते' पठ्यते ; तद्वाथ,—*अथ यदिदमक्षन् ब्रह्मपुरे दहरं पुरुडरोखं वेश्म दहरोऽस्म-न्तराकाशस्तस्मिन् यदन्तस्तद्वेष्टव्यं तद् वाव विजिज्ञासित-व्यम्" इति ॥ १० ॥

तत्रिश्वा काठमायाति तां नाडीं पूरयन् यतः ।

'तत्' पुरुडरोखम् हनाहताख्यं कुझडलिनीं मनः-प्राणा-मिनिभिरिंध्वा 'काठं' वेध्रुडसकृद्-स्थानम् सर्गलां भेतुमायाति जीवः; 'तां' सुषुम्नाम् 'पूरयन' व्याप्तवन् 'यतः' प्रयतः सावधानः;

नसस्तु चरं गच्छ सुतीक्ष्णां बुद्धि-निर्मलम् ॥ ११ ॥

पादस्योपरि मर्मृज्य तद्रूपं नाम क्न्नयेत् । मनोद्वारेग तूच्छेन योगमाश्रिल्य नित्यशः ॥ १२॥

'पादस्य' इति । पादे यथा, दिव इति निमित्तसस्मै, बहुभावि च निमित्तं भवति, द्विवः प्रास्यर्थम् उड्डु मारोहैदितव्यंः । मनःप्रकृतिकं चरुं ग्रास्लनिष्य्यातं मन एवैल्यर्थः 'सुतोच्य' तर्कैः श्रष्णगोपालेन निष्ठं षं ज्ञानस्थानौयया बुद्धया निर्म्मेलनं ॥ ११ ॥ पादस्येति । ब्रह्मगा: 'पादस्य' शुध्यन्तरौतस्य पुंम्पाद-स्थानौयस्य उपरि तदुपासनाय 'मर्मृज्य' निर्म्मेलौकतय, मृजे-यंडन्तात् ल्यप् क्लान्तः । ब्रह्मगा: पादा यथा,—तदंतततुष्पाद ब्रह्म, वाक् पादः, प्राणः पादः, चक्षुः पादः, श्रोत्रं पादः, इत्यध्यासम, अध्याधिदैवतं, धाम्नः पादः; वायुः पादः, आदित्यः पादः, दिशः पादः, इत्यभस्मेव आदित्यं भर्वात, श्रध्यात्मैवाधिदैवतद्वयेति" ।

अथवा प्रज्ञानवस्थ चत्वार्यैचवराखेव ज्ञाप्रदादि-रूपाप्षि पादाः। "श्रोमित्येतद्वरस्य पादाश्वतवारः" इत्यर्थवंग्रिहोक्षे : 'तत्' प्रसिढं 'रूपं' भूतादिस्वरूपं 'नाम' तद्वाचकः श्रब्दः, तद्वयं ब्रह्मागो लोहमस्थानौयं स्वरूपाद्-वाच्यं 'क्न्नयेत्' निवर्त्त-येत्, तद्विपयां वृत्तिं भङ्गशङ्ः लाघेतद्र्यः । इदमेव तस्य निष्कन्तनं यदविषयोकरपं मनोमयत्वात् संसारस्य मन-मानुपरतस्य स्वरूपाभावात्, हटपच्चे उत्तरमार्ग-रोधकं सङ्घ-प्रन्यानादचकं छिन्द्यात्, तदुक्तं,—

"चासादचिगं मार्गगाॅडच-पवनः प्राण्यांतिदौर्व्योकत-यान्द्र अः-प'रिपूर्त्ततिः9ततदृः प्राण्-घ्रशिटकायां तदा । द्विॅस्यान् काज-क्विम्रिर्जवाॅडच-वशतो भूरमूणाडैगणां-स्थाल् कार्यं कुते तुननेवतरं 'चिचद्धुमस्स्स्तत" ॥ इति।

इन्द्रवच्च इव प्रोक्तो मर्म-जज्ञानुकोर्तनम् । तथाग्नि-बलयोगेन धारणाभिनिक्कन्तयेत् ॥ १३॥

किं तत्र निक्कन्तयेत् ? प्राण ग्राद्ध, मन इति । मनमा-उपायेन 'निल्यग्र्य:' प्रभौैै्य 'योगां' जीवात्म-परमात्मनोरैक्य-पच्चान्तरे 'योगम्' उदयोगम् प्राप्यिल्य ॥ १ २ ॥ कौतग्र्यं योगम् ? इन्द्रवज इवैति । तथा प्रोक्तं यथा इन्द्रो वज्रेषा भिनत्ति, एवमयं योग: छेद्यं वासना-जालम्, 'इन्द्रवज्र:' इव विद्युत् तत्त्वय्या कुष्डेलिन्या नाड़ी-जालद्य छिनत्ति । पुनः कौतग्र्यं मर्मेषो जज्ञायां ग्रनु-कौर्त्तनं यक्ष्मान् स तत्, जज्ञारूपं मर्मध्यानस्थानं यत् कार्थ-तम् । जज्ञाग्रहणमजुष्टादेरप्युपलचणं तत्त्वन्यायस्‍वात्, ग्राहृ-दृदि-मूर्छान्तानां मर्मेषामनुकोर्तनात् । 'मर्मेजज्ञानुकर्तनम्' इति पठे, यथा नापितेन च्छुरस्‍तैै्याज्ञानाय जज्ञा ग्रनु-कत्त्यते मुखग्रते, तथा ग्राहृषादिमर्मेस्थानानि नाड़ीमलान-कर्तनेभि निर्मेलौकिक्यते इत्यर्थः । तदिति, तच्च छेदन-योग्यता-वग्यात् मर्मजज्ञादि गुषौभृतमपि परामृश्यते, 'तत् सनाड़ौकं मर्मादि धारणाभिमृश्न्यात् । अथवा व्यवहित-मपि रूपं नाम तच्च्छन्देन परामृश्यते, स एवार्थः ॥ १३ ॥

जरोरिति । जठरग्रहणमुत्तरोरत्तर-खानोपलचणं ऊरो-मध्ये समनस्कं प्राप्यं संख्याप्य मर्मेषः प्राणस्य च विमोचनं कर्तव्यम् । 'प्रक्षिपन् मर्मेक्षणं क्षितः' इत्यभिमानं त्यज्‍ञा निरालम्बवस्थितेऽिल्यधीः । एवं खानान्तरेषव्य_ध्याम । यथवा

चतुरभ्यास-योगेन छिन्देदेनभिशङ्कितः ॥ १४ ॥

करोऽत्तरेषु 'चतुरः' गुद-शिश्न-नाभि-हृदय-स्थानेपु अभ्यासयोगेन नाम-रूप-मर्म-प्राणान् छिन्देत् । पञ्चवा 'चतुर्वारं' चतुराध्या प्रातमध्याह्ने सारं निशोथे च सर्वेषु स्थानेष्वभ्यास-योगेन ।

ततः करषान्तरे योगी समूहन् नाडी-सचयं । एकोत्तरं नाडिशतं तासां मध्ये वरा: स्मृता: ॥ १५ ॥

तदनन्तरं योगी 'करषान्तरे' काङ्क्षान्तरे कायमध्ये नाडी-सञ्चयं 'समूहन्' सञ्चयौकुर्वन् छिन्देदित्समनुप्रविशति । कियतां नाडीनां सन्ति ? इत्यपेच्छायां मध्यमसङ्ख्यामाह, एकोत्तरशतं, एकोत्तरे शते 'वरा:' उत्तमाः ॥ १५ ॥

इडां रचतु वामेन पिङ्गलां दक्षिणेन तु । तयोर्मध्ये वरं स्थानं यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १६ ॥

इडां वामेन पिङ्गलां दक्षिणेन इत्येवं वक्तव्ये रचतु शब्द-योगः शिष्याणामात्र्ये विद्यासम्प्रदायोच्छेदो मा भूदिति । 'वरं स्थानं' सुपुम्नाख्यं 'तं' तद्विष्ठातारं पुंलिङ्गनिर्देश-यात् ॥ १६ ॥

सुषुम्णा तु परे लोना विरजा ब्रह्मरुपिषी ।

सुषुम्णा 'तु' परपुरुषे ब्रह्मणि लोना 'विरजा:' निर्म्मलो 'ब्रह्मरुपिषी' जन्मरहितावत् सुषुम्णैव वरं स्थानं पर एवं तत्रधिष्ठातेत्यर्थः ।

वासयति-सहस्रार्षि प्रति नाडीषु तैतिलम् ॥९०॥

कथम्भूता सुषुम्णा ? नाडीषु मध्ये यथा गडुकाधारे उत्तमाद्रिं तिष्ठति, एवं सुषुम्णाख्यां मर्वा नाड्यः स्थिता इत्यर्थः ॥ ९० ॥

क्रिदाते ध्यानयोगेन सुषुम्णोका न क्रिदाते ।

न क्रियंत तस्या: परमसूक्ष्मत्वेन मनो-विषयत्वायोग्यत्वात्, मनोवियषयस्यैव योगेन क्रियतेवात्, ऋजुतया चप्राप्त-

योग-निर्म्मलधारेया सुरेन्द्रानलवर्चसा ॥ १५ ॥

इति विभवः ।

क्रिन्देन्नाडीषतं धौरः प्रभावादिह जन्मनि ।

त्वात्,

जातौपुष्प-समायोगैयैथा वास्यन्ति तैतिलम् ॥ ९६॥

तैतिलेन सुषुम्णाया: साम्यं यान्तरमाह । जातीर्यन्ति । 'जातौ' वासलौ, तस्या: पुष्पाया 'समायोगै:' संयौगै: कत्था यथा प्रसाधका: 'तैतिलं' गडुकं 'वास्यन्ति' वासेन पात्र-

एवं शुभाशुभैर्भावैः सा नाडी तां विभावयेत् ।

मलेन युक्ता कुर्वन्ति, एवं सा नाडी शुभाशुभैभावै: वास्यन्त

तन्नाविता: प्रदद्यत्ते पुनर्जन्म-विवर्जिता: ॥२०॥

तन्नाविता: ।

किं तत् स्थानं ? कथं तदधिष्ठाता? इत्यपेच्छायामाह, सुषुम्णेतित ।

सुषुम्णा 'परे' परपुरषे ब्रह्मणि लोना 'विरजा:' निर्म्मला 'ब्रह्मरुपिषी' जन्मरहितावत् सुषुम्णैव वरं स्थानं पर एवं तत्रधिष्ठातेत्यर्थः ।

वासयति-सहस्रार्षि प्रति नाडीषु तैतिलम् ॥९०॥

ततों विदित-चित्तस्तु नि:शब्दं देशमास्थित: ।

विदितं चित्तं येन म विरदितराचत्तं; 'मावा-धारणं' सततं; हृत्स्थादि-सहारा: प्राणवशवात्।

नि:सङ्गस्त्व-येगज्ञो निरपेक्ष: शानै: शानै: ॥२१॥

ता एव धाम यस्य मन: निरस्य म तथा। 'तन्तु' वासनारुपम् । दुरक्तिनि:स्प्राध्रे:; ममाश्रयं इति शब्द: ।

पाशं कृत। यथा हंमो निर्विग्रह: स्वमतक्रुमित् ।

श्रयमारोह-प्रकर्ष उत्क्रान्तिमध्ये रेचयेत्पटलं उत्कं, यथा

किं रुपाभ्र्तथा जीव: संमारं तरते तदा ॥२२॥

यथा तु योगिज्ञो डडिलाकां दृश्यतिं सं भवेत् ।

यथा निर्द्वंद-वाचले तु दीपो द्रग्द्वा लयं ब्रजेत् ।

रटा स्थावरस्थां भूतां शून्याचक्राक्षि समुज्ज्वलनाम ।

तथा सद्‌चिद्‌ वर्म्माभ्या योगी द्रग्द्वा लयं ब्रजेत् ॥२३

सूर्थकोटी-प्रलेकाग्रां भावयेदीरमाततं: । स्वापादतल-पर्यन्तं प्रकृतं जावमारमन: ।

इति विपर्य्यायम् । पुम्प्रादि-वामाश्रयो: यथा मर्कट: कम् भर्वाति, तध्ययं नरको 'तस्माश्रय इत्यर्थ: ।

संहत्य क योनिं मूलाधाररपटं नयेत् ।

तद्धि किं कायेभ: ? ऋत श्रान्त । ताम्र्माति । चिन्तनफलमाश्र, तटति । 'प्रपद्यन्ते' ममपद्यन्ते ॥ १९—२० ॥

तत्र पुडड्राल्न नो श्यातिं संवर्त्तानल-सन्निभाम् । जीवं नि अंद्रयाग्नि ग्रसक्तों चिन्तये द्दिय़ा: । सम्राप्य कुभकावस्थां तडिद्वल-भासुराम्॥

नत इति ।

प्राणायाम-मुत्कृष्टेन मानाधारेण योगवित् ।

मूलाधाराद यतिरुद्गवि ! स्वाधिष्ठानपदं नयेत् ।

वैराग्योपल-श्रेष्ठेन क्रिच्वा तन्तुं न बध्यते ॥ २४॥

तत्वस्मं जीवर्मकलं प्रणतिं दिन्नुयेद व्रतो ।

भस्त्रतत्त्वं समाध्राति यदा कालाग्नि मृच्यते ।

तडित्कोटि-प्रलोकाग्रां तस्मादुदोय सत्सरम् ।

सर्वेषगा-विनिर्मुक्ताश्चत्वा तन्तं न बध्यते ॥

सज्निपूरपदं प्राप्य तत्त्व पूर्ववदाचरेत् ।

किच्वा तन्तुं न बध्यते ॥ २५ ॥

तत्त्व स्थित्वा चिरं देवि ! पूर्ववद यो गमार्गवित् ।

इति च्छुरिकोपनिषत् समाप्ता ॥ १३ ॥

श्रनादृतं नयेदुयंगो तत्त्व पूर्ववदाचरंत् ।

उदोय तम्मादृ-मध्ये नौरत्तरं यमेत पुनः ।

यस्तं द्वारं महामार्गन्या कोटिसूर्ये-समप्रभा ।

मनसा सह वायोग्रा भित्वा ब्रह्माग्रलं च गात ।

परामृत-महाभोगा विश्वान्तं ततः करीयते ।

तत्वस्य परमं देवं श्रावं परम-ऋषीन् ।

श्रक्त्या सह समायोज्य तयोर्मध्ये' विमृश्ग्रेत्त" ।

इति ज्ञातमुत्क्रान्ति कान्तं वधःयत्वा यद् जिजीविषेत्-

मिच्छेन्तं तदावरोहं जुष्टमोदित्यै प चनःसम ।

"यद् वश्चितुमुच्यक्तः कालः कारण-लभायवित ।

कालम्तु यात्रदू व्रजति तावत्नल चुङ् यर्मत ।

ब्रह्मादारागलसम्बन्धे द्रुङ् कालप्रयोजनदः ।

चूलिकोपनिषत् ।

ॐ ऋष्टपादं शुचिहंसं विसूयं मधुमव्ययम् ।

तस्माद्दू पदं देयं न हि कालप्रयोजनम् ॥

तस्मादिति । स च नुरिकायां प्रकार्शितः ॥ २१-२४ ॥

यदा देयात्मनः कालमतिक्रान्तं प्रपश्यति ।

तदा ब्रह्मांगलं भित्वा शक्ति` मूलपदं नयेत् ॥

शक्तिदेश-प्रसूतन्तु सजोङवेदेशनीयैः मदः ।

तत्तत् कमेङ्गैः संयोज्य स्वस्थदेहः सुखं ब्रजेत् ॥

मननं देहि ! योगेन वध्ययेतं कालमार्गतम्" ॥ इति ।

ग्रारोङ्कारोद्भवां स एव मर्वयोग-शास्त्रेषु मुख्यो योग इति दृष्ट्यम् । स च नुरिकायां प्रकार्शितः ॥ २१-२४ ॥

नारायणेन रचितां शुलिमतामालम्बनां ।

ऋष्टपद-वाक्दानां द्योतिका नुरिकाभिधे ॥

इति नुरिकोपनिषदो द्योतिका सम्पूर्णा ॥ १३ ॥

श्रीं चूलिका चूलिका लोके स्तभार्गं तुच्छामुख्यंत ।

तद्वेदान्त-भागोऽयं चतुःखङ्गा हि पञ्ञमौ ॥ १ ॥

योगफलं मालार्ढंननं, स चात्मा ग्रातिमन्वितोऽपि काठस्थ-चछवतन पराभिप्लुतिना मुखं तिनोति न हृश्यते हृत्ति । तदोभनार्थ-मुक्तरां हृन् । तन्न हारकुपकेयंगाढ, ऋष्टपादर्म्मति । 'ऋष्टौ

प्रज्लितद्रवा । 'पः' म ऋष्यवा ऋष्य तस् ऋष्टपादं, तदुक्तं,-

"भूमीरापः"र्यों = । अ मनों वुङ्ङरोव च ।

महद्धार । । । नङ्गा" ॥ इति ।

अस्याः । नट , मदतः । । । य्यत् । 'शुचिः' उज्ज्वलं ;

सुचि मब्दः सद्गुणः । स्तो ऋऋकम्‌; शुचिमिति वा पाठः ।

हन्ति म्रद्यान्नीतिं 'हंसः' स, तौषि 'चूलाषि' भस्मार्थे-कामा

दिवत्तेमानं तेजसैधं सर्वः पश्यन् न पश्यति ॥ १ ॥

यस्य, मोक्षस्थ स्वरुपानतिरेकात् । तयोः गुणा वा, विशेषो वा । 'विययाम्' एकरूपं, 'ह्योः' स्थूल-सूक्ष्म-देहयोः 'वर्तमानं' वर्तमानं दिवत्तेमानं, 'तेजसा' प्रकाशेन 'हृदं' तन्मैधं कान्तिमौ वहति। अनविधममानं कथंस्थ-धारामिव 'सर्वे: लोकः' पश्यद्र्वाप न पश्यति । द्वारोदपि प्रष्टकः कथंठकावयवः उज्ज्वलः हंसलच्योभेतः दिवह्बूचः मण्णामयः हृदः 'इयोः' दचिगोत्तरभागयोर्वर्तिमानः तेजसा दौस्य भवति, सर्वो लोकः तं पश्यद्र्व्यातिमान्निध्याच्च पश्यति ॥ १ ॥

भूतसम्भोहने काले भिन्ने तर्माम चैश्वरे ।

तर्हि तद्रघ्नं क उपायः ? इत्यत स्माह, भूतेति । भूतसम्भ-जनकं 'काले' ऋष्यवर्ग्यं 'ऐश्वरे' ईश्वराधिष्ठिते 'तर्मसि' अज्ञाने 'भिन्ने' नष्टे सति 'ग्रनतरव' सन्निहितं पश्यति 'सत्वस्थ' बुद्धिस्थ तत्साचिष्णं तत् प्रकाश्यं वा दृश्यते त्वग्रया बुद्धरा ऋत स्वते: । स्वयं निगुर्णमपि 'गुणकोटरे' लिड्रे भासमानं, मेघ-मशडले इव सूयेम् ॥ २ ॥

ग्रनतः पश्यतोऽतिस्थ्य निगुर्णा गुणकोटरे ।

ग्रगकः ऋत । सः 'कुमारकः' जरारचितः 'ग्रन्यया प्रगकः ऋत । सः 'कुमारकः' जरारचितः 'ग्रन्यया दिव्यहष्टिं विना प्रकाशान्तरेण दृष्टुं न शक्यः, सः 'ध्येयमानः' वाङहष्ट्या चिन्त्यमानोऽपि, क्लान्तः एकार । अथवा ग्रद्यापि वाच्यहष्ट्या चिन्त्योऽयं विचिन्त्योऽयं 'सोतुं' प्राणायामेन दुविचेत्यवात्

ध्येयमानः कुमारकः । विकार-जननी मायामष्टरूपामजां धुवाम् ॥ ३ ॥

ध्यायतेऽध्यासिता तेन तन्यते प्रेरिता पुनः । सूयते पुरुषार्थश्च तेनैवार्धिष्ठिता पुरा ॥ ४॥

मायां 'ध्यायतेऽ' चिन्तयति जगत् स्वार्थं सम्भावयति, नारौ-भवत्नः, मा तां तदुत्थम,— "मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् । मभ्रवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत !" इति । तेन 'पध्यासिता' साक्रान्ता साकृढा प्रेरिता च सती 'तन्यते' स्वयमेव कार्यरूपेण ततो भवति, कर्मकर्तृभि कर्मवत् प्रत्ययः । तेनैवार्धिष्ठिता सती पुरा 'पुरुषार्थ' भोग्यं सूयते प्रसूतवतौ कर्म-कत्त्रि पुरि लुड् चास्म इति भूतेः-जनयतने लट् ॥ ४ ॥

गौरनादवती मां तु जनिवी भूतभाविनी । ग्रामिता सित्रक्ता च सर्वकामडुघा विभोः ॥५॥

भोग्यवस्तु-जनकल्वेन मायां धात्रा रूपयति, गौरिति । इयं 'गौः' दोह्मी । दोह्मी चेत् ऋम्यारवं करोति न इत्याङ, 'ग्नादवती' नादरवत्या प्रकृतिन्तवद्गुणसमृद्धा ईश्वराधीनत्वार्थः । यद्वा 'गौरी' शुक्ला सत्त्वप्रधाना सती नादवती वेदपारत्का, पुंवद्भावः पूर्ववत् । "गौरः शुक्लःकण्डेपि च" इति विश्वः । 'ग्रामिता' तामसी; सिता चासौ रज्ता च 'सितरक्ता' सात्विकी राजसी चेत्यर्थः । 'विभोः' ईश्वरस्य 'सर्वकामडुघा' सर्वान् कामान् देहि येष्ट-काथ्येकरी । महानारायपौत्रे श्वे ता-खतरे च मस्याम्बाकागौसाम्यमुखरम्,— "प्रजामेकां लोभित-यक-कष्यां बध्नः प्रजा: खजमानां सरूपा: ।

पिबन्ति नाम-विषयमसद्याता: कुमारका: | एकस्तु पिबते देवं स्वच्छन्देन वशानुग: ॥ ६ ॥

प्रजो ह्येको जुषमाणोऽनुप्रयते जहात्येनां भुक्तभोगामजोडनु्य:" इति ॥ ४ ॥ जीवाना बहुलं, भोक्तृत्वमौश्वरस्यैकत्वाद्, पिबन्तीति । 'नाम' श्राद्ध: 'विषय:' अर्थ:, तयो: समाहार: नाम-विषयं 'पिबन्ति' भुञ्जते 'कुमारका:' जीवा:, 'एक:' देवश्वर: 'पिबते' पाययतोत्यर्थ:, तद्विधम् । "प्रयोजक-व्यापार: कवेभिप्राय: क्रियाफलम" इति कैयट: । छान्दसत्वादकच्‍ंबिम्रायेडपि क्रियाफले पातनेऽपद्म । 'वशा:' स्वविधेया: 'अनुगा:' परत- वारा यस्य स वशानुग: ॥ ६ ॥

ध्यान-क्रियाभ्यां भगवान् भुङ्क्तेऽसौ प्रथमं प्रभु: | सर्वसाधारण्यां देवग्रीमिज्यमानां सुयজ्ञभि: ॥ ७॥

तद् किंमस्य सर्वथा प्रभोक्तृत्वं ? नेत्याह, ध्यान-क्रिया- भ्यामिति । प्रथमं ध्यायति भगवानिंद्रमिति, तत: पश्यति, सैव क्रिया, ताभ्यां स प्रथमं भुङ्क्ते तदुच्छिष्टमन्यो भुङ्क्ते, भुव्देव लोकनेव तस्य भोजनं "न वै देवा अश्नन्ति, न पिबन्ति, एतदेवासृतं हृषा ह्ययन्ति" इति श्रुते: । सर्वेषां 'साधारण्यां' समभोग्याम् ऋव्याक्ततत्‌कुपामित्यर्थ: । "एकमस्य साधारण्यम्" इति श्रुते: । देग्र्री तु स्वभद्रणा-पेच्चते, अन्यथा दोहासम्भवदन श्राद्ध, इज्यमानामिति । 'सुयज्ञभि:' साधु- शाज्ञिकै: 'इज्यमानां' ऋत्विक्-क्रियेत पज्यमानानाम् ॥ ७ ॥

पश्यन्त्यस्यां महात्मानं सुपर्णं पिप्पलाशनम् । उदासीनं ध्रुवं हंसं ज्ञातकाऽध्यैवो हवेत् ॥ ५ ॥ ऋग्भसन्तमनुभंसन्ति बह्वचा: शस्त्र-कोविदा: । रथन्तरे वहत् साम्नि सप्तैवैते च गौयते ॥ ६ ॥ मन्नोऽनिषटं ब्रह्म पदक्रम-समन्वितम् । पठन्ते भागंवा छत्रदशर्वाश्चो भगूत्तमा: ॥ १० ॥

पश्यन्तौति । हृदयस्थानीयरमेकं देहं त्यक्त्वा देहान्तरं गच्छतोति सुपर्णोऽपमम् ; सुपर्णं 'पिप्पलं' कर्मफलमश्नाति, तं पिप्पलाशनं, वस्तुतस्तु उदासीनं, ज्ञातकाऽध्यैव: 'हवेत्' होमात् पश्यन्तौऽन्वय: । वहेर्दिति पा ठे, तानियं 'वहेत्' निर्वहेत् योग-चेमादिने'ति व्याख्येयम् । हवे इति पा ठे, हवनकर्मेऽपि । इयेदिति पा ठे, तानियं वर्जयेत् । हये इति पा ठे, 'हय:' श्वभ्र: तदुपलचि'ते श्वभ्रमेध-कर्मेऽपि ॥ ५ ॥ ऋग्भसन्ति माध्वर्य्येव-फलमुत्रा होवफलमा ह ऋग्भसन्ति मिति । 'शस्त्र-कोविदा:' सप्तादशधो मन्त्र-ऋचक्, तथा केवलया स्तुति: शस्त्रं, गौयमानया तथा स्तुति: स्तोत्रम्, ऋग्भि: शंसन्ति, यजुर्भि: शंसन्ति, सामभि: शंसन्ति इति यास्क-वचनात् । यस्ते 'कोविदा:' कुशला:, फलं पूर्वोक्तमेवानुसन्धेयम् । सर्वत्र सामगानं व्यापा रमा ह, रथन्तरे इति । रथन्तरे गौयते वहत्साम्नि गौयते सामगैर्दीर्घौ ति श्रेष्ठ: । किं बहुना, सप्तैवैते च सामभेदा गौयन्ते इति विपरिषाम: । रथन्तरं वहत्साम्नाम् वेधुप्यं, वेराजं, महानाम्नी, रेवती, वामदेव्यम्, इति सम् सामानि । द्वोग्रौ फलं पूर्वोक्तं दददातोति श्रेयम् ॥ ६ ॥

ब्रह्मचारी च ब्रह्मयज्ञ स्कद्रोपपादितस्तथा । अनड्वान् रोहितोऽचिच्छष्ट: पठातेऽथ भृगुविष्णवे ॥ ११ ॥

मन्त्रोपनिषदं, उपनिपदशब्दश्श्रौतकार्तो नपुंसकममस्त । 'नघ्य' ब्रह्मयज्ञाम् ॥ १० ॥

काल: प्राणाश्व भगवानात्मा पुरुष: पत्व च ! शिवो भवश्च रुद्रश्च ईश्वर: पुरुषस्तथा ॥ १२ ॥

भागव-ग्रन्थानां विपयमात्रः । दृश्याचारौत्यादि-साङ्ख्यादिभ्याम् तद्व्यतिरिक्त-परत्वेन भगवतो निर्गुर्णामव्याग्रद्याह, सृयते इति ।

प्रजापतिरविराट् चैव पार्ष्णा: सल्लिलमेव च । सृयते मन्त्रसंयुक्तौ रयिं-विहितैरिवैभू: ॥ १३ ॥

'अथर्ववाच्छते:' अथर्वप्रतिपाद्यंस्तथः । 'विभू:' ईश्वर: परमात्मा, षड्विंशकं पौर्णामिकं, ससर्विंवंशं तद् दा एव,

तं षड्विंशकर्मिलक्के सप्ताविंशमध्यापरे । पुरुषं निर्गुर्णां साङ्ख्यामथर्वाणां शिरोर् विदु: ॥ १४ ॥

'माझा' भूतानां तत्त्वानि मन्त्रो वेदितुर्हवति । महान् प्रधानं तत्सर्वान षड्विंश: परमेष्टी:' इति ।

चतुर्विंशाति-मध्याक्रमव्यक्तं व्यक्त-दर्शनम ।

चित्तेन साकिल्यं ससर्विंवश्य इति सङ्ग्रायते । अर्थात । 'माझा' ज्ञानं, तत्समस्त्यो राङ्क्षा:, नं ज्ञानगम्यंमित्यर्थ: ॥११-१४॥

कपिला: चतुर्विंशाति-महदाक-मस्त्ववनं, तदुपरितनं पद्य,वर्गकर्मित्यर्थ: । तदुक्तं,— 'मूल-प्रकृतिरांवृतिमहदद्या:' प्रकृति-विकृतय: समाः । षोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः' ॥ इति ॥

ऋद्धैतं हैतंमिथ्येततिविधा तं पञ्चधा तथा ॥ १४ ॥

स्वयम् 'श्रव्यक्त्तम्' 'प्रत्यच्' 'व्यक्त्तद्रग्नम्' व्यक्त्तस्य जगतो भासकम्, ऋद्धैतं वेदान्तिन:, हैतं काणादय:, त्रिधा गुणभेदेन, पञ्चधा तु भूतभेदेन, 'म एकधा भर्वाति, त्रिधा भवति, पञ्चधा भर्वाति, स्र्ष्टधा, नवधा, पुनश्चैकादश द्वातिंशद्युत्तन्तरात् ॥ १ ४॥

ब्रह्माद्यं स्थावरान्तच्च पश्यन्तो ज्ञानचक्षुष: । तमेकमेव पश्यन्ति परिप्राप्तिं विभुं हिजा: ॥ १५ ॥

'हिजा:' तैर्वाग्भिका वेदविद: । मह्योति ब्रह्मकाय्ये स्थावरादि तस्मिन् प्रोतमं तमेकं ब्रह्मैव पश्यन्तौत्यन्वय: ।

यस्मिन् सर्वमिदं प्रोतम् ब्रह्म स्थावर-जङ्गमम् । तस्मिन्नेव लयं यान्ति वुहुद्रा: सागरे यथा ॥ १ ६॥

लयं यान्ति 'लीनास्या:' लीनिम् प्राप्य सुखं धारयावद्यत्नगं येऽपां ते तथोक्ता: । यस्मिन् प्रोताः सन्तो व्यक्त्ततां व्यातनुगं येऽपां तथोक्ता: ।

यस्मिन् भावाः प्रलीयन्ते लीनास्या व्यक्त्ततां ययु: । नश्यन्त व्यक्त्ततां भूयो जायन्ते वुहुद्रा इव ॥ १७ ॥

यान्ति 'जायन्ते' जनयन्ति सन्तभोर्वितथ्यनुत्वात् सकर्मक:, गच्छन्ति वा । द्वि: कथनं सृष्टिप्रलयोरभ्यास ज्ञानाधम् ॥ १६—१५ ॥

चतुज्ञाधिष्ठितञ्चैव कारणैव्र्यञ्जयेद्बुध: । पत्वं मृद्भशो देवेपु प्रत्यक्षरत्नं पुन: पुन: ॥ १५ ॥

वेतस्मै नो श्रधिष्ठितं श्रौरं, 'कारणै:' श्रनुमितकारणै: हैतुभि: विमतत्वेनाधिष्ठितं क्रियावसाद्द्रव्यादिवदर्द्राभ: ,स्पष्ट्यते' लक्छ्यते, 'बुध:' परिक्छितत् । एवं सहस्रग्र: प्रयक्षन्तं

य एंव श्रावयेच्छू षड् ब्राह्मणो निततव्रतः । ऋञ्जयमन्रपानस्र पितॄनाचारोपतिष्ठते ॥ २० ॥

तं 'देवं' पुनः पुनर्जन्म-मरष्यादि प्रवृङ्समापवमानं जीवम् उत्त-योगेन उद्धरौति शेषः । वैराग्यार्थमिदर्माभहितं लच्चयेत् चेष्टादिना सर्वङ्गरोरष्वनुमायादिलच्यर्थः ॥ २० ॥

ब्रह्म ब्रह्मविधान्तू ये विदब्रह्मण्यादयः । ते लयं यान्ति तवैव नीलास्या ब्रह्मघायिने ॥ २१ ॥

'ब्रह्म' कूटस्थं 'ब्रह्म विधानं' तज्ज्ञानेपायम् ; नो नं 'ब्राह्मं' सुखं प्राप्नोति तस्मात् रागादि येषां ते तज्ञाताः । न कमयं लोनास्त्रा: ? 'ब्रह्मघायिने' ब्रह्महा गते तच्छीलो ब्रह्मघायौ. भावप्रधाने निर्देश. ब्रह्मघायिनं, ब्रह्महा प्राप्यं कर्त्तव्यं एको भवितुमित्यर्थ: ।

इत्यथर्ववेदे चूलिकोपनिषत् समाप्ता ॥ १४ ॥

नारायणेन रचिता श्रुतिमातोपजीविना । अस्पष्टपद-वाक्यानां दैौपिका चूलिकार्मधे ॥ इति चूलिकोपनिषदो दैौपिका सम्पूर्ता ॥ ९४ ॥

ऋथर्वशिखोपनिषत् ।

ग्रों पिप्पलादोड्डिरा: सनत्कुमारर्षायणां भगवान्तं पप्रच्छ ।

एषाथर्वशिखा नाम शिरः कडूञ् शिखोचिता । दिक्षक्षा सप्तमौ सुङ्गातात् प्रश्नवायर्थ निकृपिप्पो ॥ ३ ॥

किमादौ प्रयुक्तं ध्यानं ध्यायितव्यं ? किं तद्वानं ? को वा ध्याता, ? कश्चिद्विधाय: ? इति । ऋषैषोऽयत्ता प्रतिपूज्य, श्रोमित्येतद्वर- मादौ प्रयुक्तं ध्यानं ध्यायितव्यम् ।

सर्वार्थसिद्धिं शिवममाराध्य विधृत विध्नत्रातो भगवान्महे- श्वरपूजनैन विधूताखिलकल्मषा दृश्टिक: चतुरिकोक्तमार्गेण साधित-यमादि-प्रत्याहारान्तं योगाङ्गधारणां-पूर्वकं ध्यानपथ- मारुहन्: सवौजयोगे मन्त्रस्याङ्गत्वात् सर्वमन्त्र-शिरोमणिं प्रपञ्चवमयवग्रं शुद्धिप्रकाश निरीय ध्याने विनियोज्य पुन: प्रकृतं तमेवानुसम्भत्ते, पिप्पलाद डांत । ऋतत प्रश्नगां तत्त्वम् उभ्य इत्यग्रेडनुवादादवसीयते । श्राख्यायिका तु विद्या स्तुत्यर्था ॥ ९ ॥

प्रश्नानाद, किमादाविल्यादि । 'ग्रादौ' सर्वमन्त्रादैः सवैं- वेदादौ मुख्यलेन च प्रयुक्तं, ध्यायत इत्यादिति व्युत्पच्यां 'ध्यानं' ध्येयं 'ध्यायितव्यं' ध्यानीाहंश्य किमिल्यर्थ: । ऋतत क्रान्तमर्थद्वत् इत् । प्रथमप्रयुक्तो ध्येयस मन्त्र: क इति प्रथमप्रश्नार्थ: । किं तद्वान्नस्मति । 'तस्य' ध्यातव्यस्य मन्त्रस्य किं ध्यानामति दितीय: प्रश्न: । को वा 'ध्याता' षधिकारी इतितृतौय: । कष 'ध्येय: ईश्र: इति चतुर्थ: । 'चत्' इतित वितर्कं, को देवो ध्येय:? इति विचार्ये वक्तव्यमित्यर्थ: । द्वांत ग्राब्द: प्रश्नसमाप्तौ ।

श्रादाव्योत्तरमाह, श्रोमित्येतद्वरार्मात । सर्वस्य वक्त- व्यस्य मन्त्रस्य श्रादौप्रादुर्भावादेवता-ध्यानस्य च 'श्रादौ' प्रशमं प्रयुक्ताम् 'श्रादौ' इंखरे वाचकत्वेन प्रतिनिनिधिल्वेन वा प्रयुक्तमिल्यर्थ: ।

ॐमिल्येतद्वरस्य पादाश्वतारो देवाश्वतारो वेदाश्वतारः ।

दितीयस्योत्तरमोमिल्येतद्वरस्येति । पाद-देव-वेदाश्वतु-सद्ग्रका:, यथासङ्गकं ध्येया इत्यर्थ: । 'देवा:' उभयेडपि अधिष्ठातरो गाऽऽदेवताश्च देव-शब्देन गृह्यते:, पृथिव्यादयोलोका:, गायत्रादौन कत्दांसि च रूपाणि त्रिष्वपि सन्ति, न चतुर्थे ह्यति पादादिकं पज्रकृतो नोक्तानि ; अग्नयश्वादीन्ताः, 'पादाश्वतार:' प्रकारादय: ।

चतुष्पादितद्वरं परं ब्रह्म, पूर्वोक्तं मायां पृथिव्याकार:, स ऋग्भक्तंवेदो ब्रह्मा वस्वो गायत्री गाऽऽहपल्य: । दितीयान्तरिनमुकार:, स यजुर्भिर्यर्जुर्वेदो विष्णु रुद्राखिष्टुप् दचिगाामुख: । हततौया हौमंकार: स सामभिः सामवेदो विष्णु-रादित्या जगत्याडवनौय: । यावसानेऽस्य सुघ्य-डेमावी, सा लुप्तमकार:, सौऽयवर्गाऽमन्वन्तरयवदेः संवर्त्तकोडग्नर्मकारतो विराडेकऋषिः ।

पादादीनू वत्कू पुनश्चतुष्पादित्वाच्च' प्रतिजानीते, चतुष्पादितद्वरं परं ब्रह्मेति । ऋग्भिरित्यादि: । ऋग्वेददयोर्-विष्ठातार:, वस्वादयो-गणदेवता:, लुप्तमकार: मकारस्य विरतत्वात् । स: ऋग्भिरुपलक्ष्यते; वाग्देवत्य:, यद्वा, 'संवर्त्तकोऽग्नि:' ब्रह्मादिस्थानौयोरिति । अता:, 'ऋत.' एकाजापद्य-शक्यका:, अग्नादिदेवतास्थानान्येव केनाप्युक्तानि । जलेषु विराडेकत्वं चोक्तम् ।

ऋचिरा भास्वती स्वभा,

पाठेऽपठितत्वात्, 'ऋचिरा' पदाश्रितवार इत्यत्र कनदांषि चत्वारौति च पठंतं, वयांसानलाच्छादरिमाता तुर्या, ऋत्न वच्मे-वध्र्मे-च्छन्दतोऽस्मभवात्। नार्गांमुहे तु क्रियाडिर्यपि पठितं, तत्र श्रौपचारिकं कनदस्ल' बांध्यम् । एककृर्षिरोमाम्नि:। मूत्रेरवस्थितायास्तु मात्राया ध्यानमाह, क्रचिरेति ।

प्रथमा रक्ता ब्राह्मी ब्रह्मदेवत्या । द्वितीया श्यामा रौद्री रुद्रदेवत्या । तृतीया कृष्णा विष्णुमती विष्णुदेवत्या । चतुर्थी विद्युमती सर्वपुरुषदेवत्या । स एष ज्योऽतारस्सतुष्पादस्सतु:-शिरा: ।

'ऋचिरा' रस्या 'भास्वतौ' दौसिमतौ 'स्वभा' चन्यनिरपेक्षप्रकाशा । इंदानीं मात्राश्यां वर्णानांह, प्रथमेति । रक्ता वर्णेन रक्त-हेतुत्वेन राजसत्वात्, 'ब्राह्मी' ब्राह्मवती, ऋग्ये विष्णुमतील्युक्त-त्वात्। ब्रह्मा देवतांप तत्स्थो भविष्यति, न सम्बद्ध इति शद्रानिरासाय ब्राह्मीयुक्ततम् । 'रौद्रे' नित्य-मनिचतरुद्रे, 'पुरुष:' दंष्कर: यद्यपि ब्रह्मविद्यापानिsयद् आकारादौनां कमेण ब्रह्मविष्णु-रुद्रा देवता उक्ता:, तथापि द्वितौया सप्तवा 'मकारसाम्न-सदायो रिध्मा विदतापम:' इत्युक्तम्; ऋव तु ब्रह्म-रुद्रविष्णावो देवतौ उत्तौ:, तथापि द्वितौया मात्रां च ऋष्ष्या उत्तां इति विरोध: । तथापि श्रयवर्गिरास 'या सा दितीया मात्रा

चतुर्थ्यड्संस्था स्थूल-कृस-दौर्घ-मृतः ॥

तथापि वस्तुतो ब्रह्मादीनां वयाणामेकऋपत्वादुपासनाऽऽल्वेन फलभेदाय तत्तदूपापादानम् । एतेन वर्णभेदोऽपि परिहृतः, ध्यानभेदेन फलभेदात् ; पतएव कालाग्निरुद्रोपनिषाद महेश्वर-सदाशिव-शिवा: शिवं प्रति प्रणव-वर्गञ्चये देव उक्ता; जागमेषु काचित् सात्विकादिभेदेन एकस्या एव देव तार्याक्षभा ध्यानसुखं वास्तवार्थतिलकैव वृत्तिः,— “ब्रह्मा विष्णुः रुद्रश्च दैव्वरः: शिव एव च । पञ्चधा पञ्चदेवत्व्यः प्रणवः परिपळाते” ॥ इति ॥

पञ्चधा पञ्चदेवत्व्यः प्रणवः परिपळाते

कल्पभेदेन वा ब्रह्मादीनामुत्पत्तिक्रमे भेदः । चत्वारः 'पादा:' प्रकारोक-मकारादिमाता: विश्व-तैजस-प्राज्ञ-तुरोयलचगा: यस्म, म चतुष्पाद:, चत्वारि 'शिरांसि' उत्तमाङ्गानि मुखस्थानौयात्नि भग्नानि यस्य, म चतुःशिरा । प्रकारादीनं पादत्वं प्राथम्यात्, सर्वेधमाश्रयत्वाच; भग्नौनां मुखत्वं “मुखादग्निरजायत” इति श्रुतेः शाम्ने: सवटेक-मुखत्वादक्य-निर्देष्टत्वाच दृष्टव्यम् ।

स्थूलं रूपं विधा विभततं, सूच्मं पृथक् करोति, चतुर्थीति । 'चतुर्थ्यड्संस्था' नादसंज्ञा लुप्तमकार ।

स्थूलेऽति । य: 'स्थूल:' वर्णकूटतृप्तः: प्रणव:, स ऋ-स्व-दौर्घ-मृत:, उद्द श्य-विधेययोरपि विशेषणविशेष्यत्वमात्र-विवचया समासः । ऋस्वादीनां सधर्मपराभिनौय दर्श्यंयात, ओंमोऽमिति अथवा 'एकमात्र:' द्वितीयोऽत्र भावः । वतौर्यसिमात्र इकारं ह

स एष सर्वान् प्राणान् प्राप्यान् सकृदुचारितमात्रः, स एष छूड्डमूल्क्रामयतीत्योज्जारः ॥ १ ॥

मन्नेवं ऋषो नास्तोति कथं ऋषि भोज्जारः ? नैष दोषः, पाखण्डदूषितरियम्, यथा तत्रभवतां नारायणीयानां सुजात णव शश्वत् सूत्रत श्रधर्यो ऽभोम ऽद्धिः सुरसर्मात व्याकरणात् मिडे प्रयोगे तस्य ऋत्वलं नास्तीत्यर्थः इति विकृत चत्याभिनौय तस्योपमंचारः । चतर्थः पादः ऋ वच्त्ते ? श्वत ग्राह, शतप्रयोग इति । वच्त्ते इति श्रेष्ठः, ततैवार्भक्यतत्वात् ; 'नस्सम' श्रनुपमं रूपम्, 'द्वात' हेतोः श्रात्मज्योतिस्सतत । विरस्मयमाण-चरणानादाव्युपमार्पि न भवति, ततोऽर्थातिसूच्यमत्वात् । 'मकदावर्त्तस्य' सृज्मानाहत-ग्राहक-रूप इत्यर्थः । यदा सकृदिभागः तदा मकृदिभागे भेदकाभावात्, तथा निविशेषत्वात् पूर्वोपराभावत्तो भेदकाभावात् मकादावर्त्तव्यः ग्राह्यग्राहकसमजञ्जः । म एष इतिः । वाक्येन-प्रकृतस्योपमंचारः । ग्राह्हार शब्दस्य प्रकृतिनिर्मित्तमाह, मर्वान् प्राणानिति । 'प्राण' डेकवाच्यः ; तान् समनुस्वान् सान्नौन् घटचक्र-मेटग्नन सुषुम्णादारेय मूडान्मानयतीत्यर्थे । पुनः स एष इत्थनुवाद स्वादरार्थः । श्रनेकार्थत्वाद्विप्रातानाम् । श्रोमित्यृड्भावे ऊर्जोन प्राणन् कारयति उच्चारयितुरित्योज्जार इति योगिभिरवंश्यं ध्येय इति-भावः ।

वै; तस्मात् प्रजावस्थतुर्यावस्थित: दृाति तैर्देवयोभि:, धेयार्हेति समर्यतां सर्वेभ्यो दुःखभयेभ्य: सन्तारयति ।

माह, सर्वान्निति । 'प्रजाम:' नम्रतानुपादन, नामनं नृगर्भावापटनम । चतुर्धा यतोडवस्थित: ततश्वतुर्णा वेदानां देवात्नाद्व योभि: ; श्रनेन क्रमेण पूर्वोक्तैव वेदाख्यैवागो देवास्वार द्राति पाहेन भवितव्यम । साम्प्रदायिकैर्निषयो विधेय: । किं तद्धार्निमित्त यत् पुष्टं, नदुस्तरं निगमयति, ध्येयार्वेति । धा धातां रूपं, धातव्या धारगेया: पादाद्यौ बुद्रान त्यक्कव्या: ध्यातव्या इत्यर्थ: । धारगस्य फलसाक्षात् सम्भर्जन । 'मन्यत्ता' पष्ठ हि पादादैनां धार्गवता तारयति स्वप्रितान, स्वन्य किं वक्तव्यम ।

को ध्याता ? द्राति प्रभुं ध्यात-ब्रह्म विष्य-निदर्शननन्तरयति, तारगातान्नाति । तारगान्न धार्शितानां दुःखभयादिपग्रनेन 'सन्तानि', प्रजचले निष्ठा, क्लान्तानां जमझभाव:, ग्रस्तानि स्रभिभूनान्न दु:खभयाद्निन सर्वांगो 'द्राति' हेतो: विष्णो: सर्वान् 'जयाति' स्राभिभवति डेव्यादैन । स्रथवा 'तारगात्' तारकवाच्चेतो: 'तार्न' पादादैन सर्वांगोति पूर्वोक्तप्रकारेण विष्युध्यातवान्नित श्रेष्ठ: ।

ध्यानफलसाक्षात्, सर्वान् जयर्तोति । स्रथ ब्रह्मादि 'ध्यहचत्' हृदस्वं गतवान, कामात्? 'सर्वकारगान्न' सर्वेन्द्रियास्प

विष्णुमनसि नादान्ते परमात्मनि स्थाथ्य ध्येयमीशानं प्रध्यान्तीशा वा सर्वमिदं प्रयुक्तम्। ब्रह्म-विष्णु-रुद्रेंद्रैः सम्प्रसूयते सर्वाणी चन्द्रियांणि सहभूतानि, कारणं सर्वेश्वऽयै सम्पन्नं शिवमाकाशं मध्य भुवस्यम्।

'सम्प्रतिष्ठाप्य' स्थिरीकृत्य ध्यानात्, विष्णु ब्रह्माद्योध्यानकथनेन तत्फलार्थी ध्यातित्युक्तं भर्वात। काऽऽद्रिय: ? इति चतुर्यंसूत्रयति, विष्णुमनसमौति। नादान्ते शान्तिहारा ध्यान्ते ब्रह्माणि, प्रणवो हि पञ्चाक्षरात्मकः आकारोकार-मकार-विन्दु नादात्मकः; तत् नादान्ते परमात्म-स्थाने 'स्थाथ्य' स्थारप्य 'ध्येयं' ध्यानोऽचतं ईशानं मर्नास विष्णुः 'प्रध्यान्ती' प्रध्यायत इवऽध्यः। वचन व्यत्ययाडन्येषा-मपि ईशस्य ध्येयलूचनार्थः। मनु मन्यान् देवान्पझाय ईशान एव किमीति ध्येयः ? ऋत प्राह, ईशा वेइति। वा श्रद्ध एवार्थः; ईशैव सर्वमिदं प्रयुक्तं नान्येन। नतु भवतु सर्व प्रयुक्तं, न तु ब्रह्मादय इत्यत प्राह, ब्रह्मोति। 'इन्द्रैः' मघवा, अते चत्वारः ईशा 'सम्प्रसूयन्ते' जगत्यते, 'सड्भूतानि, भूतसाङ्ङतानि इन्द्रियांणि ईशा सम्प्रसूयन्ते। पुनः कि किमीशा प्रयुक्तम् ? ऋत प्राह, कारणमिति। 'कारणं' साधकतमम् उपायभूतं, साधकतमं सर्वेश्वऽयै प्रयुक्तमित्यर्थः; स हि प्रथममुपायबोधकः; 'ऐश्वर्यै' प्रभुशक्तिः सम्पद्यते। कार्येस्वाव्-निदर्शनाय सर्वकार्ये-मूर्द्धन्यसाकाऽग्र-शिवमिति। 'शिवं' तुरीयं 'मध्ये' सर्वसाक्षात् 'भुवस' भुवं प्राह, शिवमिति।

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरः शिव एव च । पश्चधा पञ्चदेवत्यः प्रणवः परिपश्यते ॥

तत्राधिदैवं पञ्चात्मकमाख्याय कृतुस्ततस्र्यापि फलमवाप्नोति, कृत्स्नमोक्षारगतत्वं सर्वज्ञानयोगध्यानानां शिव एक एव ध्येयः, शिव श्रोद्धारः, सर्वमन्यत् परित्यज्य एतामधील्य द्विजो गर्भवासान्नुच्यते, गर्भवासान्नुच्यते ॥ २ ॥ इत्यथर्वशिखोपनिषत् समाप्ता ॥ १५ ॥

एकरूपेण तिष्ठति । मध्ये भ्रुवस्यमं भाकायमं दृश्यं प्रयुक्तं, तद्व वाय्वादीनामुपसंह्र्यं यदा सम्पन्नादि चतुष्टयं शिवस्थ विशेष्यं जन्मत्यग्रहृणानिह्हतये ।

मादान्तग्रहृणेन सूचितां प्रणवस्य पश्चकृततामाढ, ब्रह्मोति । 'पश्चधा' प्रकारादिपेक्ष । पश्चात्मकस्य ज्ञाने फलमाढ, तद्वेति । सतताधिदैवं फलाधिकार्मिति न्यायात् । कृत्स्नमोक्षारगतत्वाति । 'कृत्स्नं' मोक्षारापादादि कर्म पोक्षारगतत्वं यात्वा कृतुयतस्र्यापि फलमवाप्नोत्यनुषज्यते । परमोपदेश्माढ, सर्वमन्यत् परित्यज्येति । प्राप्तुनेन सम्बध्यते । दृश्य एव परमो ध्येय इति चतुर्थमुत्तममुपसंहरेत् तदध्ययनफलमाढ एतामिति । 'एताम्' उपनिषदम् प्रथर्वशिखा-सप्तकम् । द्विज इति सूत्रदनिराशः । द्विकृतिः समास्वर्था। श्रुति प्राकृत्य ।

ब्रह्मोपनिषत् ।

श्रों शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं भववन्तं पिप्पलादं पप्रच्छ ।

नारायणेन रचिता श्रुतिमाचोपजीविना । अस्पष्टपदवाक्यानां द्वोपिकाथर्वश्रिखिके ॥ इत्यथर्वशिखोपनिषदो द्वोपिका सम्पूर्णा ॥ १५ ॥

दिव्ये ब्रह्मपुरे रम्य सम्प्रतिष्ठिता-भवन्ति कथम् ? सृजन्ति ? कस्वैष महिमा बभूव ? यो ह्येष महिमा बभूव, क एष: ? ।

ब्रह्मोपनिषदारभ्या ब्रह्मज्ञानप्रदायिनो । चतुष्पदौ तु द्वयमौ यमिनां हृदयङ्गमा ॥ १ ॥

निगूढध्यानसिड्ये स्वकपं सर्वं वक्तव्यर्मिति ब्रह्मोपनिषदारभ्यते, श्री शौनक इति । 'श्रोंम् श्रध्याश्र पुरुषस्य चत्वारि स्थानानि भवन्ति, नाभि हृदयं कण्ठं मूर्धान्ति'। तच चतुष्पादं ब्रह्म विभातोति प्रयो हृदयङ्गमादौ पठितः, स पठा नित्यम्रयोजने:, श्रथसकृदेव भावात् । 'महाशाला:' मठ्ठ्य: ग्राला गृहा यस्य स तथा, 'ऽङ्गिरस' गोत्रत: ग्रपल्यापत्यम् ऋषिभन्तरभेदोपचारात्, पिप्पलादं नामत: 'पप्रच्छ' पृष्टवान् । प्रश्नानाह, दिव्य इति । 'दिव्ये' वागादिदेव-निवासाहे ब्रह्मोपलाङ्क्ष्याने 'ब्रह्मपुर' यरोरे सम्प्रतिष्ठिता भवन्ति वागदय: कथम् ? इति श्रेष: । किमाधारा वागदय: श्ररोरे प्रातिष्ठिता: ? इति प्रश्नम्; प्रश्न: । सृजन्तोति कर्थार्मात सृजन्ति ? इति प्रश्नम् । कस्वैष महिमा बभूव ? इति प्रश्नम्; श्रथसकृदेव भावात् ।

तस्मै स होवाच ब्रह्म-विद्यां वरिष्ठां प्राप्योऽप्येष्ठ आत्मा, आत्मनो महिमा बभूव । देवानामायु:, से देवां निधनमनिधनम् । दिव्ये ब्रह्मपुगे, विरजं निष्कलं शुभ्रमच्चरं यत् ब्रह्म विभाति, स नियचिक्कति ।

सम्बध्यते, किं बलेन स्वस्वविषयेषु व्याप्रियन्ते ? इत्यर्थः ; एष हितोय: प्रभुः । कस्यैष महिमा ? बुद्धयादि-विस्तारो जात इति हतोय: । यो हि एक एष प्रत्यक्ष महिमा बभूव, क एष किन्तत्त्वक् ? महिम-तत्त्व-प्रभृतिहारा महत् एव तत्त्वं पृष्टं वेदितव्यामिति चतुर्थः । उत्तरमाह, तस्मै इति । 'स:' पिप्पलाद्य: 'ह' प्रसिद्धौ 'उवाच' परित: विचार्य बभाषे ब्रह्म-विद्यां, सर्वैरपि प्रश्ने- ब्रेञ्जयण एव पृष्टत्वात् ब्रह्मविद्योयम्, 'वरिष्ठाम्' श्रेष्ठतयवतीं ; प्राप्योऽप्येष्ठ इति । किं भौतिक: ? नेत्याह, आत्मेति । यस्मिन् देवा: प्रतिष्ठिता:, यदलेन च सृज्यन्ते, यस्मैष महिमा, यच्च महिम्नस्तत्त्वं स एष आत्मेर्थ: ; सामान्नेनैवं चतुर्थोऽमष्युन्त- रम्, आत्मन: प्राप्तवं प्राणाश्रयत्वात्, श्रतएव तथा प्राण इति भगवत् सूत्रम् । विशेषेण हतोयस्योत्तरमाह, आत्मन इति । प्रथमस्य विशेषण उत्तरमाह, देवानामिति । 'देवानां' वागादोनाम् 'आयु:' जींवितम्, आत्मा को देवान्यात् को: प्राप्याद्यवोष 'आत्मा भानन्दो न स्वात्' इति श्रुते: । आत्मसत्तयैव तेभां सत्तालाभात्, तदेव विह्नक्वनाद्र, स क्रति । 'निधनं' मरणम्, 'अनिधनं' जीवनम् । स कास्तोत्याश्रय्यह, दिव्ये ब्रह्मपुगे इति । चतुर्थमुत्‍

मधुकर-राजानं माच्छीकवत् । यथा माच्ची-कैकैन तन्तुना जालं विचिपति, तेनापकपिंति । तथैवैष प्राप्य: यद्रा याति संसृष्टमाकृष्य ।

यत्, विरजभित्यादि । यत् 'ब्रह्म' परमात्मा 'विभाति' प्रकाऽशते तत् 'विरजं' निरवयवत्सं, 'निष्फलं' कालाविद्याकार्यैः प्राप्यादि, तद्वद्वितम् । निषेधमुखेनोल्ला विधिमुखेनोपपाद्य, शुभ्रमिति, 'शुभ्रं' उज्ज्वलं प्रकाशात्मकं 'ब्रचरम्' भण्यते व्यामोति, ऋग्यजुरादिस्रोतैरवरारिमिति स्मृते: । कयं सृजतीत्यप्य द्वितोऽस्योत्तरं, सृजति । 'नियच्छति' नियमन करोति । नियमन हेतुद्वारेणैष ब्रक्तथ्यामिब्रह्मण्य:, "य: पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तर:, य: पृथिवीं यमति, यं पृथिवी न वेद, एष त आत्मा अन्तर्योंऽसृत" इत्यादि चतुर्विंशतिभि: पद्यैरैयैर्याऽऽयातम् ।

तत्र प्रत्येकं पृथिव्यादीनां नियन्डृतमुक्तं ; ऋतु तु एकव्या इत्याह, मधुकर-राजानमिति । 'मधुकराः' इन्द्रियाणि तेषां 'राजानं' तदभिमानिनं जीवं नियच्छति तेन सर्वोऽपि नियतान् इत्यकं भर्वाति । समासान्तविधेरनित्यत्वादच न क्रत: । एकस्य सर्वानियन्त्रणो दृष्टान्तमाह, माच्चौकवदिति । मच्ची-कार्मिजींवति 'माच्चीक:' जालेनाभो लूताख्य-कौटविशेष:, तद्वत् । तद्वद्वषोति, यथेति । यथा माच्चौका, छान्दोग्य-मौकारस्य द्वैघेल्वं, टाप् च ; लूता एकेन 'तन्तुना' आख्याकारेण द्वारेण 'जालं' सकृत्कृतायं 'विचिपति' सृमरोरात् वाचि: करोति, 'तेनैव' एकेन तन्तुना 'आपकपिंति' तत्क्षयानादन्त-नर्यति । वच्यति,--

प्राणदेवताया: सर्वा नाड्य: सुषुपे श्वेना-काशवत्, यथा खं श्येनमाश्रित्य याति स्वमाल-यमेवं सुषुप्म: । यथैवैष देवदत्तो यस्यादिना नाड्या-बूते,

"जर्ष्पनाभिर्यथा तन्तून् सृजते संहरत्यपि । जाग्रत् स्वप्ने तथा जीवो गच्छत्यागच्छते पुन:" ॥ इति । लूताख्यानोय भाव्मा, तन्तुख्यानोय: प्राणः, जालरानोयं वागादि। यथायं हष्टान्त:, तथैवैष प्राणो यदा 'याति' गच्छति, तदा संहृतमाख्य गच्छति, वागादि-सह्हातं स्रहौ-ल्वैव याति ; यथोक्तम,-"यथा सुय: शड्कुवींश्य शड्कून् सक्षि-देत, एवमितरान् प्राणान् समखिददिति"। ननु वागादिकार्शि प्राणस्य तै: क: सम्बन्ध: ? इति प्रश्ने, नाडीहारक इत्युत्तरिते, नाडीौभि: प्राणस्य क: सम्बन्ध:? इति यथा स्वात्, तामपनतुमाह, प्राणोति। प्राणो देवता यासां ता: प्राणदेवता: 'ता:' पूर्वोक्ता: सर्वा: 'नाड्य:' सुषुपमषादय: । यातोल्यग्राम्, तत् कदा ? इत्यपेक्षायामाह, सुषुपे इति । सुषुपे ह्घेनाकाशवदिति। विवरगां प्तरे उत्तरमाह, बूते इति । उक्तिथ: वनू सुषुमहहमस्माकर्मिति

मानो न यति, एष्टापूर्तैः शुभाशुभैर्न लिप्यते।

लोकान् वर्धति ; तेन ज्ञानन्दं स्वालयं गतः, ज्ञानन्दाच्चागत इति ज्ञायते, ज्ञानदृश् ब्रह्म ।

यथा कुमारो निष्काम ज्ञानन्दमुपयाति, तथैवैष देवदत्तः स्वप्ने ज्ञानन्दमभियाति ।

ननु शुभाशुभेषु कर्म्मसु सक्लु कथंमानन्दानुभवः सुखमेऽपि स्वात् ? इत्याशङ्का शुभाशुभाभावं प्रतिपादयितुं दृष्टान्तमाह, यथैवैष इति ।

वेदै एव परं ज्योतिर्ज्योतींतिष्कामो ज्योतिरीयानन्दयते ॥

यथादिना काठिनार्क तादृशमानो 'न यति' न याति, क्लान्तसो ह्रसः, न गच्छति न पलायते, सुप्ते तत् कस्य हेतोः ? इतरानुभवाभावादित्येव तदपि, कुतः ?

कारणाधर्म्मोभावादेव एवमनेन निर्देशेन 'इष्टापूर्तैः' इष्टापूर्त्तैयोः कर्त्ता तत्फलैन लिप्यते ।

ननु यथा सुप्ते दुःखहेतुरधर्म्मो नास्ति, तथा सुखहेतुर्धर्म्मोऽपि नास्ति ; तत् कुत ज्ञानदानुभवः ?

इत्याशङ्का, यद्यपि धर्म्मोहेतुक ज्ञानन्दो नास्ति, तथापि नित्यानन्दो वर्ज्जते मोहभङ्गते हेतुत्वात्, किं तत् प्रमाणम् ?

इति प्रश्नं, यथेति ।

ननु तथापि क्रोधनकादिनिमित्त ज्ञानन्दो भविष्यतौऽपि स्वार्थ, निष्काम इति ।

तदुक्तम्—

"दावैव चिन्तयामुत्तौ परमानन्द-सम्भुतौ ।

यो विसुग्धो डरो बालो यो गुणेभ्यः परऽऽत्नः" इति ।

'स्वप्न'े सुप्ते।

न्वानन्दः सुखं, तत् सुपुसौ ज्ञानाभावेन कथं भासते ?

भूयस्तेनैव स्वप्राय गच्छति जलौकावत् । यथा जलौका अन्यमयं नयत्यात्मानं नयति परं सम्नय यत्परं नापरं त्यजति, स जाग्रद्भिधौयते ।

पत श्रात्मा वेद एवेति । वेत्ति'वेति' जानात्येवेतिर्थः; यतः 'परं ज्योतिः' परं साधन-निरपेच्ञं श्रात्मज्योतिः, न च दृष्टेर्विंपरिलोपो विद्यतेविनाश्रितत्वादिति श्रुते: । ननु यद्यापि वेदस्तथापि निष्काम: कथमननदं पश्ये तद्-भावे, न्यायेनिष्काम एव । श्रात्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवति इति श्रुतेरात्मनो नित्यकामत्वात् ज्योतिष्काम: मन् श्रात्म-रति श्रुतेरात्मनो नित्यकामल्वात् ज्योतिष्काम: मन् श्रात्म-

कामभावे परिग्रेष्टुमड्मात्मकामल्वं विमलत: 'सकाम: पुरुषवत्', न च परमात्मनि व्यभिचार: पचतुल्य-त्वात्, श्रासक्ताम श्रात्मकाम इति श्रुते: यथास्यात्मन: सकामत्वम् ।

एदानीं स्वभावस्थामाद, भूय इति । 'तेनैव' येन यथा सुषुमिं गतः तेनैव यथाल्य 'स्वप्राय' स्वप्रं प्राप्तं गच्छति । 'जलौका' द्वयस्थ-कोटिविशेषः । इह शान्तं विहन्योत, यथेत । सा यथा 'अन्य' पादाग्रं 'अन्य' तल्पं पादाप्रदेशं 'नयति' प्रापयति पादाभ्यां गृद्नाति, गृद्नातीव तव 'आत्मानं' देहं नयति, स्वयं गच्छति तवेल्यर्थः । किं कृत्वा ? 'परं सम्नय' परम् श्रये वर्तमानं दृशादिकं सम्नाय श्रभिप्रेत्य-र्थः; क्वादसं धातोरिक्षल्वम् । भयमर्थ:, मा यथा उत्तरं गच्छेलैव पूर्वं त्यजति, परमय श्रद्देश्यागालम्ब्यैव पूर्ववत्स्थां

यथैवैष कपालाष्टकं सन्नर्याति, तमेव स्तन इव लम्बते, वेद-देवयोनिः ।

सुषुप्रादिरूपां त्यजति, जाग्रदाद्यालम्बैरव स्वप्रादि त्यजति, एवं भरणे देहान्तरमालम्बैरव पूर्वं देहं त्यजति । तदुक्तम्,— "यथा तृष्ण-जलौकैवं देहो कम्मानुगो व्रजः" इति । तथा, "यथा तृष्णजलायुकां तृष्णास्यान्तं गत्वा" इत्यादि । स्मृतिषु । इदानीं जाग्रत् स्थानमाह, यत्परामिति । यत् 'परम्' उत्तरम् 'अपर' पूर्वं न त्यजंति, स्ववस्थावितयातुगत यत् पश्यति, स जाग्रदभीयते । जाग्रति हि स्वप्न-सुषुप्रयोः परयन्स्थानं भवति । यथा, 'यत्' यत् 'परं' धामस् 'अपरम्' श्रधमं न त्यजति, शुभाशुभाधिकाग्रै भवति, स जाग्रत् । स्वप्रे तु कतं शुभाशुभं न फल्तति ।

नवेकस्यानिकावस्थास्वस्यत्वं कथम् ? इत्याशङ्का हृ्टान्तमाह, यथैव इति । 'एषः' देवततादिः यथा ऋष्टौ कपालानि 'सन्नर्याति' सम्यकं लयति, तथैकैकस्यात्मा श्रनेकवस्थां वृत्ततौत्ययः ।

ननु सङ्घेच-विकारग्रस्तकमवस्थाच्चयां कथमेकृपे श्रात्मानं ? इत्याशङ्का हृ्टान्तेन साधार्याति, तमेवेति । 'तमेव' श्रात्मानं सुषुप्रादि-तिरोधाव-स्वभावमध्यवस्थातयं 'लम्बते' न्र्यति, स्तन इव सद्घोच विकारग्रस्तकः एकरूपां स्वियं, स जाग्रदेव 'वेददेव योनिः' वेदयोनीदेवयोनिषु ।

कथं ज्ञायते जाग्रदेव वेद-देव-योनिः, न स्वप्रादिरिति, तमाह, यत्रेति । यत्र जाग्रात पदस्थान श्रस्य देवस्य शुभा-

देवस्य, सम्प्रसारोड्न्तर्यामौ, खग: कक्‍कटक: पुष्कर: पुरुष: प्राणो हिंसा परापरं ब्रह्मात्मा देवता वैद्यति।

शुभं ‘निरुतं’ नतरामृतं शुभाशुभफललक्ष्य वेद देवाधीनं ; तेन ते जाघृतदुर्वासा भवति भावः। नितरामुक्तिमत्यक्तत्वात् सुप्रकट- कियानपि फलमश्नीत भवतोति लक्ष्यते ; श्रतणव स्वप्रनिद्रा- तरतस्वलनावडौ प्रायश्वित्त-सरणं शास्त्रे। स देव: ‘सम्प्रभार:' सम्यक् प्रसारोऽस्मात् लोकस्रयीत। 'अन्तर्यामौ' मन्त्र.क्षितो नियच्छतीति वागादौन। श्वयं संयच्छतोत्यस्य उपसंहार: । खगो देहान्तरस्थ-वस्तुगाच्छिल्वात्; 'ककट:' जलचरप्रभेद: ; स एव कामितया वश्रीगतिमच्वात् कक्‍कटक: ; 'पुष्कर:' पुष्ट- कर: ; यद्ा 'पुष्करं' गगनं तहलू स्वच्छ: ; 'पुरुष:' पुरी डसि वसति ; 'प्राण:' प्राणकर्त्ता, तेन प्राण इलक्ष्यते ; 'हिंसा' हिंसको हिंस: 'परापर' परं कारणं, अपरं कार्यं, सगुण- निर्गुण-मेदेन वा स एव ब्रह्मा। तर्हि किं देक्चिनो भिन्न ? नेत्थाद, श्रात्मेति। 'आत्मा' प्रत्यक्ष, तेन ब्रह्मात्मनोरभेद इत्यर्थ। सा देवता वैद्यति सर्वचेतनत्वात् नान्याडSतोऽस्मि- दृष्टेति श्रुति।

य एवं वेद, स परं ब्रह्माधाम चैवज्ञमुपैति, स परं ब्रह्माधाम चैवज्ञमुपैति, ऋथास्य पुरुषस्य चत्वारि स्थानानि भवन्ति, नाभि, हृदयं, कण्ठं, मूर्धेति।

फलमिति, य एवमिति। 'भान' रागंधार प्रकाशात्मकं वा, 'चैवज्ञ' साक्षिप्‍म 'उपैति' हृदि तिप्रतिष्ठते।

तव चतुष्पादं ब्रह्म विभाति, जागरितं, स्वप्नं सुषुप्तं, तुरीयमिति । जागरिते ब्रह्मा, स्वप्ने विष्णुः, सुषुप्ते रुद्रः, तुरीये परमेश्वरम्, स आदित्यस्य विष्णोःशिववरस्य, स पुरुषः स प्राणः स जीवः सोऽग्निः सेश्वरस्य जाय्रत् ; तेषां मध्ये यत् परं ब्रह्म विभाति ।

'पुरुषस्य' उत्तमलक्षणस्य स्थानानि, तत्र ध्याने सति पौष्ठवमभ्येति । 'जाग्रत्' नामापूर्वचक्रं, हृदयस्थं श्रान्तिहेतोः, 'कार्य' करणविषयं, 'मूर्धा' प्राणाचक्रम् । श्राधाराच्चनैक ध्यानस्थाने सति 'एडपि' प्राणस्यर्थं चतुर्थी यथासमु, यदुक्तम्,-- "आधारे प्रयमे चक्रे दृककाच्छ्न्मनिभे । नासाग्रदष्टिराकानं ध्याता योगौ दुःखौ भवेत् ॥ स्वाधिष्ठाने शुभे चक्रे, सत्याभिक्य-शिखोपमे । नासाग्रदष्टिराकानं ध्याता योगौ सुखौ भवेत्" इत्यादि । ननु कि मेतावन्येव स्थानानि निर्दिंश्यन्ते नाधारादौ च । इत्यत आह, तत्रैति । 'तत्र' तेषु स्थानेषु 'विभाति' विशेषेण भाति, मद्यध्यानेन प्रकाग्र्यते ।

स्वयममनस्त्वमश्रोत्रमपाणिपादं ज्योतिर्वीजं-

तस्य स्वरूपमाह, स्वयमिति । ज्योतिर्व्जिंतं, किन्तु इन्द्रि-

तम्‌; न तत् लोका न लोकाः, देवा न देवा:,

यादि-रहितमपि ज्योतिःरूपमेव ; 'ऋषा' पुत्रबन्धू:, शूद्राद्

वेदा न वेदाः, यज्ञा न यज्ञाः, माता न माता,

ब्राह्मण्यां जातस्वारडालः । पौक्‍स इत,ि निषादाच्छूद्रायां

पिता न पिता, ऋषा न ऋषा, चारडालो न

जातः 'पुक्कस:' अभि;ः, स एव पौक्‍सः । श्रमण इति, सिद्धपि-

चारडालः;, पौक्‍सो न पौक्‍सः;, श्रमणो न

नौचजातिभेदः,

श्रमगः;, पशवो न पशवः, तापसो न तापसः,

"श्रमणो जातिभेदे च श्रमणो !न्याजौविन" इति विश्षः ।

इत्येकमेव परं ब्रह्म विभ्राति ।

किंरूपं ब्रह्म ? इत्यत आह, हृदेति ।

हत्याकाशे तहिज्ञानमाकाशं तत् ऋषिरमा-

'विज्ञानं' चिदूपम, आकारं स्वखं 'तत्' ब्रह्म । उभयोराक्-

काशी तद्वैद्यं हेताकाशी, तस्मान्निदेशु विचरति,

ष्योरविशेषमाश्रय्‍या क्रमेण ह्योल्लसणे प्राह, तत् ऋषि-

यस्मान्निदं सर्वमेतं प्रोतम् ।

मिति ।

मन्ने डप्युक्तं--

"हृदयं तहिज्ञानयादिह्यस्यायतनं मृदत" इति ।

सं विभो: प्रजा: संवित्त्यायेरन्।

एतज्ज्ञानस्य फलं सर्वज्ञतामाप्, सं विभोरिति। विभो: प्रजा: सम्यक् ज्ञायेरन्, यक्ष्मन् वित्त्यते सर्वमिदं वित्तं भवतौर्थ: ; यक्ष्मान्त्रोगे, "स यदि पितृलोककामो भवति, मघल्पादेवास्य पितर: समुत्तिष्ठन्ति। तेन पितृलोकेन सम्पन्नो मद्धोयते" इत्यादि।

न तत्र देवा लोकां ऋषय: पितर ईक्षते, प्रतिपुत्र: सर्वपितिदिति।

फलान्तरमाह, न तत्रैति। 'तत्र' ज्ञानेन देवा ऋषय: पितरश्च न ईक्षते, ऋषणव्यातौतो भवतौर्थ:। प्रतिपुत्रो य:, स: 'सर्वपित्' सर्वसम्भलेन बुद्धवान्। न ध्यात्मन एव भयं भवतौति हेतो:।

हृदिस्था देवता: सर्वा हृदि प्राणाः प्रतिष्ठिता: ।

विदित-वेदितव्यस्य सत्यासं विवेचयोरपि देव-पजार्दिस्याग: साहसमिल्यागद्याज्ञानतरेव सर्वसमृद्धि प्रतिपादयति सर्वे:, हृदिस्था इति। 'देवता:' ब्रह्मादय:, इन्द्र्रियाधिष्ठातारश्च, 'प्राणाः' वागादय:, 'प्राणाः' मुख्यप्राण: 'ज्योतिः' विषयप्रकाश:।

हृदि प्राणास्य ज्योतिष्य विहतं सूर्यस्य यन्महत् ॥

गुडं ब्रह्म च सर्वमूलभूतमव्यक्तामपि ज्ञात्वेवास्योत्याद, विदादिति। सत्व-रजस्स्तमसां परस्परसङ्घर्षेण नवप्रकारमव्यक्तं 'विहत' सर्वकर्माश्रयं वाच्यं नवतनुकष्ठ श्वन्', प्रकृतिस्थ तत्ताव:, 'महत्' भव्याक्तं नियतनसुपवोतम्।

हृदि चैतन्ये तिष्ठति ।

हृदि प्राणस्थेति मन्त्र्यं हृदिति पदं व्याचष्टे, हृदि चेतन्ये तिष्ठतितं हृदि प्राणस्थेति मन्त्र्यं हृदिति पदं व्याचष्टे, हृदि चैतन्ये तिष्ठति।

यज्ञोपवीतं परमं पवित्रम् प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात् । आयुष्यमग्र्यं प्रतिमुञ्च शुभं यज्ञोपवीतं बलमस्मू तेजः ॥

स्थूलोपवीतस्य वाचकं परिधानमन्वाह, यज्ञोऽति । यत् हृदि चैतन्ये तिष्ठति यज्ञोपवीतं, तत् प्रतिमुञ्चेति योज्यम् । यस्मादेवं हृदि चैतन्ये तिष्ठति यज्ञोपवीतं, तस्मात् हृदयस्थो-परि वर्चोऽविश्रार्यमाशां वैवर्षिकैरिदं यज्ञोपवीतं यज्ञोपवीत-स्थाने त्वात् चिह्नत् कार्यमादिसूत्रवत् वौध्यवचु कर्मकारषम्, 'मस्तु' भूयात्, 'तेज:' ब्रह्म-वर्चसादि, उभयं भूयादिति पुरोधे। 'यज्ञस्य' विष्णोः परमात्मानं 'उप' सामीप्येन 'वौतं' विविध-भागं तं जीवस्वरूपं 'परम' उत्कृष्टं 'पवित' सर्वपवितभूतं 'प्रजापते:' प्रजानां पालयितुः 'यत्' सृष्टं सर्वव्यवहार-कारषं 'सहजं' स्वाभावभूतम्, ऋषथवा देहान्त्रियादिभिः सृष्टित्पन्न 'पुरस्तात्' पूर्वं शायुष्करम् 'अग्र्य' श्रेष्ठं 'प्रतिमुञ्च' सर्वतो-ऽविद्याविमोचषं ऋणु, 'शुभ्रं' उच्च्चवळं श्वा दिकमुक्त्वमित्यर्थः, 'परिमुञ्च' परिदृंहि ग्रिष्यबलप्रदं 'तेज:' तेजःप्रदच मस्तु तव इति मन्त्रार्थः।

सूत्रं कल्पा वल्कला वाङ्ःसूतं खजेद्रुभः । यदच्यरं परं ब्रह्म तत् सूत्रामिति धारयेत् ॥ सूचनात् सूत्रमित्याहुः सूत्रं नाम परं पदम् । तत् सूत्रं विदितं येन स विप्रो वेदपारगः ॥

घयं मन्त्रोडपि हृदि चैतन्ये तिष्ठतौ-स्थ्थ्यायः । कर्माझभूत-तदुपवीतत्यागेन सथ्यासयोगमाह, सथ्रिष्ष-र्मिति । 'वर्ङ्ःसूत्र' वाङ्ङोपवीतं 'बुध:' विप्रः तैषेवाधि-

तेन सर्वीमिदं प्रोतमं सूत्रे मणिगणा इव ।

कारात् । सूत्रनादिति, 'जूच्यते' वेदान्तैर्निरूप्यते तत् सूत्रम् । नोच्छिष्ट इति एतत्सूत्रनाद्र दोपेण मसकरोति स्मृतिः ।

तत् सूत्रं धारयेद्योगी योगवित्तत्त्व-दर्शिभिः ।

धानाभ्यासं विधातुं वौतरागाणां कर्मेष्यनधिकारात् सरागाणामेव तदिल्यादि, कर्मैष्णौति ।

वहिःसूत्रं त्यजेत्प्राज्ञः योगमुक्तसमास्वितः ।

ये 'ब्राह्मणादयः' वयः कर्मैष्यधिकता:, ते सरागाः, तैरैव वहिःसूत्रं सम्यक् धार्यै न निहत्तैः । 'हि' यथातत् कर्मैष्यं स्मृतम्, प्राज्ञ-निहत्तौ प्रयत्नोपयोगनिवातात् ।

ब्रह्मभावमयं सूत्रं धारयेदः स चैतनः ।

धारयात्तस्य सूत्रस्य नोच्छिष्टो नाशुचिर्भवेत् ।

सूत्रमन्तर्गतं येषां ज्ञानयज्ञोपवीतिनाम् ।

ते वै सूत्रविदो लोकै ते च यज्ञोपवीतिनः ।

ज्ञान-शिखिनो ज्ञाननिष्ठा ज्ञान-यज्ञोपवीतिनः ।

ज्ञानमेव परं तेषां पवित्रं ज्ञानमुक्ततमम् ।

ऋत्नेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा ।

स शिखाव्युच्यते विद्वानितरे केशधारिणः ।

कर्मैष्यधिकृता ये तु वैदिके ब्राह्मणादयः ।

तैः सम्यर्ध्यमिदं सूत्रं क्रियाद्दू तद्वै स्मृतम् ।

शिखा ज्ञानमयी यस्य उपवीतञ्च तन्मयम्‌ ।

निवृत्ततस्य शिखा- सूत्रादित्यागे प्रत्यवायाभावं वकुं तयो-

ब्राह्माऽऽख्यं सकलं तस्य इति ब्रह्माविदो विदुः ॥

रूपकमारच, शिखेऽप्तिन् ! 'ब्राह्मविद्' वेदविद्‌ ।

ऊर्ध्वं यज्ञोपवीतञ्च परमं यत्‌-परायणम्‌ ।

वाच्योपवोतिन्यो ज्ञानोपवीतिनो विशेषमाच, हृदर्भात ।

स विद्वान्‌ यज्ञोपवीती स्वात्म स यज्ञः स च यज्ञवित्‌॥

'हृदं' ज्ञानाख्यं यज्ञोपवीतं 'यज्ञ:' विष्णुः आत्मा, तस्य 'उप-

एको देवः सर्वभूतेषु गूढः

वौतं' वेष्टकं तदाकारमिति यावत्‌, तत्‌ पवित्रं वाच्यापेक्षया,

सर्वव्यापी सर्व-भूतान्तरात्मा ।

तच्च 'यत्‌ परायणं' यस्य परमयनं सः विद्वान्‌ 'स यज्ञ:' स

कर्मीाधयद्‌: सर्व-भूताधिवासः

विष्णुः ।

साक्षी चेता केवलो निर्गुणाश्च ॥ १ ॥

यस्मादेव र्विविधभेदो निवर्तःः यत्परमाराधनं च पुरुषार्थः,

मृत्युमुखाच्च निष्क्रान्तिः; तं प्रेष्ठतं मन्त्राभ्यां स्तौति, एक

इति । एकस्य सतः ज्ञानाभूतेषु स्यितिरलौकिको धर्मः । न च

सत्यादौ दृष्टत्वात्‌ लोकिक इति द्वाच्यम्‌, तत्स्वरुपातिरिक्तस्य

सत्यादेरनभ्युपगमात्‌ । 'सर्वव्यापी' एकस्य सतः सर्वव्यासि-

रत्यडुतम्‌, 'सर्वभूतान्तरात्मा' एकस्य सर्वभूतान्तरले दृष्टान्तो

नास्ति, 'कर्मीाधयच:' तत्फलदाता, 'सर्वभूताधिवास:'

सर्वोवस्थास्वाऽऽयत्वाद्यविचारात्‌, 'साक्षी' साक्षाद्‌ द्रष्टे,

९-८

एको मनौषौ निष्क्रियायां बहूना-मेकं सततं बहुधा य: करोति । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः । तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेपाम् ॥ २ ॥

न त्वान्त्रियादिदृश्यवधानेन । चेतो हि तद्, चितेरपि च, चेतयितेत्यर्थः । अश्रवा । पृथ्व्यादि-मध्ययनकर्त्ता, 'केवल:' सजातीय-भेदशून्यः, 'निग्रह:' व्यापकतोल्वान् ॥ १ ॥ 'एको मनौषौ' भ्रमाधारेण परिछिन्नत:, ग्रननेन ज्ञानशक्ति-कर्त्रा । निष्क्रियायां बहूनां मध्ये 'एक:' क्रियावान् ; निर्धार-णगस्य स्वजातौयापेचल्वात् । ग्रननेन क्रियाशक्तिरुक्ता । 'एकम्' आत्मानं सततं यो बहुधा करोति मायिल्वात्, 'स्वात्मस्थं' बु.द्वस्थं । 'धीराः' धोरण्तः 'शाश्वती शान्ति:' मोक्ष:, न 'इतरेषां' उत्तसाधन-रहितानाम् ॥ २ ॥

आत्मानमरणिं कृत्वा प्रज्ञानघनोत्तरोत्तराभ्याम् । ध्यान-निर्मंथनाभ्यासादेवं पश्येन्निगृढवत् ॥ तिलेषु तैलं दृशनेव सर्पिः आपः श्रोतोःस्वरगोषु चाग्निः । एवंमात्मानं बुध्दितेऽसै मत्पेनैनं तपसा येडनुपश्यन्ति धीराः ॥

'आत्मा' इदम्: 'आत्मनि' बुद्धौ 'सत्येन' वाग्नियमेन 'तपसा' शरीरानियमेन । 'आत्मानं' बुद्धिं, निगृढवत जलूकानिच्चिसेन तुष्यं स्थितं देवं 'पश्ये त' साच्चात कुर्यात् ।

उज्जानाभियाथा तन्नून् सृजते संहरत्यपि ।

'जाग्रत्' जीव: यथा स्वप्रदशां गच्छति, तथा पुन: स्वप्रादशां गच्छते जाग्रदशां गच्छति।

जागृत् स्वप्ने तथा जीवो गच्छत्यागच्छते पुनः ॥

हृदये ध्येयत्वात् हृदयलचणमाह, पद्यते इति। मुखे 'श्रुति:' विलम् श्रस्यास्ति तत् 'प्रधोमुख' कदलौकोषवत् 'हृदयं' मांसमयं पद्मं तज्ज्ञेयं तदेव 'विश्वस्यायतनं' सर्वस्य स्थानम् ।

प्रणकोश-प्रतीकाशं श्वशिरज्वाधियोमुखम् ।

नतु विरोध:, यतःएव केचित् शून्यं तत्त्वं प्रतिपद्यः, तस्मात् ज्ञानशैवान्तरत्वात् साकारं ज्ञानम्, अनिर्वचनौयं विश्व-

हृदयं तदिजानौयादिश्वस्यायतनं महत् ॥

मित्योच्यते; वटवृक्षोयमपरः, वृत्ततश्चलस्य कोऽपि तद्-वृत्त-

नेवस्थं जागृतं विद्यात् करठे स्वप्नं विनिद्रेश्रितम् ।

ज्ञातुमर्हतोति, अनुववस्तु हृदयव वस्तुमावस्यास्ति वाङ्ः:स्थ-

सुषुप्तं हृदयस्थातु तुरीयं मूर्धि संस्थितम् ॥

मध्यंतरैव भाति, यतः शून्यानां न क्रिचिज्ज्ञाति ; अतोन्-

यदात्मा प्रज्ञयात्मानं सब्चत्ते परमात्मनि ।

भवाद् ऋतहोतया शुत्या हृदयस्य महत्त्वं सिद्धम् ।

मनसा सद् वागौघा भिच्चा ब्रह्मागेलं चषणात् ।

सवस्थाविग्रेषे पुंस: स्वानभेदमाह, नेवस्थमिति। हृदयस्थ-

परास्मृत-महार्मोधौ विश्वान्ति तत्त्वं कारयेत्॥ इति ।

मिति । पुरौताति स्थितं तुरीयमिति । यदुक्तं,-

तेन सन्ध्याध्यानमेव, तस्मात् सन्ध्याभिवन्दनम् ॥ निरोचका ध्यानसन्ध्या वाक्कायक्लेशवर्जिता । सन्धिनी सर्वभूतानां मा सन्ध्या हृदयङ्गमाम् ॥ यतो वाचो निवर्तन्ते ऽप्राप्य मनसा सह । ज्ञानन्दमेतज्जीवस्य यं ज्ञात्वा मुच्यते बुधः ॥ सर्वव्यापिनमात्मानं छोरे सर्पपरिवार्पितम् । आत्मविद्या-तपोमूलं तद्ब्रह्मोपनिषत् परम् ॥ सर्वात्मकत्व-सारेण तद्ब्रह्मोपनिषत् परम् । तद्ब्रह्मोपनिषत् परम् ॥

तद्ब्रानमेव सन्ध्येत्याद्र, यतेति । 'निरोधका' निरोधनमात्र- मन्तादुटकं यस्मात् सा, तथा 'सन्धिनी' एकत्वबोधिका, 'ज्ञानन्दम्' ज्ञानिनः । 'यतः' एवः ; 'यं' ज्ञानन्दं ज्ञात्वा मुच्यते । यमित्यस्य विशेषणद्वयं मवैंति । तद्बानमितद् ग्रन्थस्य नाम निर्वक्ति । ब्रात्मैति । ब्रह्मा ब्रात्मा यस्य उपनिषद् विद्या, सैव तपः, 'यस्य ज्ञानमयं तपः' इति श्रुते:, तस्य 'मूलं' परं कारणम्, यं प्रय इत्युपचारात् ग्रन्थो- डपि ब्रह्मोपनिषदित्यर्थः । तदस्माद्विकृत्यनन्तरमाद्र, मवैंति । सर्वं ब्रह्मोपनिषद्रहस्य-ज्ञानं यस्मात् सा ब्रह्मोपनिषदित्यर्थः । हिरण्णि: समास्यर्थः, इतिह प्रब्दय तद्रोतकः ।

हतत्सी: खराड: ॥ ३ ॥ इत्यथर्ववेदे ब्रह्मोपनिषत् समाप्ता ॥ १६ ॥

प्राणाग्निहोत्रोपनिषत् ।

ॐ शान्तः सर्वोपनिषत्सारं संसारज्ञान-मभौत्सनमत्सूत्रं शारीरयज्ञं व्याख्यास्यामः ।

अस्मिन्नेव पुरुषशरीरे विनाश्यमिन्होत्रेण, विनापि साध्ययोगेन संसार-विमुक्तिर्भवतोति क्षेन विधिना चतन्नं भूमौ निचिष्य, या ओषधयः सोमराज्ञीरिति तिसृभिः, ऋन्नपत इति द्वाभ्या-मनुमन्यते ।

नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजोविना ।

प्रसृष्टपद-वाक्यानां ब्रह्मोपनिषदौपिका ।

इति ब्रह्मोपनिषदो द्रौपिका सम्पूर्णा ॥ १६ ॥

प्राणाग्निहोत्रोपनिषत् चतुःषष्ठ-विराजिता ।

एकादशौ ग्रन्थकौये सारभूता हि सर्वतःः ॥ १ ॥

ननु विरक्तस्यापि देहेऽस्तितये भ्रान्तादनमावध्यकं, तत्र मुक्तावनुपयुक्तत्वादनर्थकं स्यादित्यागाज्ञ उपासनया सारैक-त्वाय श्राग्निहोत्रोपनिर्दलरभ्यते, अथ्यात इति । 'संसारज्ञानं' संसरो हेतुतया ज्ञायते डननेति, ऋग्दौनं वेदेषु, ऋन्नमेव 'सूत्र' साधनं यस्याऽस्ति, 'पारौरयज्ञं' यरौनं भवं यज्ञम् ।

प्ररोचनार्थमादौ कथमपि, शारीरयज्ञाऽऽहाऽऽ । 'क्षेन' ऋग्वेदो-क्तं, ऋन्नं भूमान्वित न वन्ति न यदादावचपातमारोप्य-तिल्यर्थः । यदा व्यक्तीरितिभर्वै । तयं भूमौ दत्वे तत्यर्थः ।

या षोषधयः सोमराज्ञीर्वृंह्हीः शतविलचयााः । वृहस्पति-प्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्वंहसः ॥ यााः फलिनौर्यी ंाफला ंापुष्या द्यौः पुष्पिण्योः । वृहस्पति-प्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्वंहसः ॥ जोवला नघारिषां मा ते बंधाम्योषधे ! । यातयापुरुपदराडप रच्चांसि चातयातं ॥ अन्नपतेऽन्नस्य नो घेष्टानसीवसु श्रुष्टिम्या: । प्रप्रदातारं तारिष जर्जं नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे ॥

सोमराज्ञौति । सोमो राजा यासां ताः सोमराज्य इत्यथे:, ताः 'नः' 'ग्रस्मान्' 'श्रंहस:' पापात् मुञ्चतु इत्यन्वयः । 'ग्रातम्' 'ऽनेकजातौया:,' 'विलचया:' रोगाद्यपनयनाः । तयोः कर्मधारयः । वृहस्पतिना 'प्रसूता:' दर्शितवैौद्यौः । 'जोवला' जोर्व लाति ंग्रादने मा विषौषधिद्रित्यथः, तां 'नघारिषां' हृषीणनोem उद्भेग-कारिपीं, यथा तादृशोऽपि निच्चिस्सा कलहं करोति कुर्टक्वनां, तादृशं ; हे 'ऽोषधे' ! हे धनभवे ! 'ते' तव वल्कर्म्मान्नीनां त्वत्स्वारिकां तां 'मा बंधामि' न स्कौयां करोमी । 'उपदराट्' उपद्ररत्, रच्चांसि च ंग्रप 'ग्रातयातं' ंग्रायातं ंग्रागतात्नि कुर्थ्यात्, तां मा बंधामौत्थन्वयः । 'ऽन्नमौवसु' न ंग्रमोवं पापं यस्य, 'श्रुष्टिम्य:' तेजस्विनः । "श्रुषं तेजोडकार्योक्त्तम" इति विश्वः । 'प्रप्रदातारं' "प्रसुपोदः पादपूरणे" इति प्रभ्रष्टस्य द्विर्भावः । 'तारिष:' तारय कर्ं लोका नय, उर्जं बलं वा 'नः' 'ग्रस्मभ्यं' 'धेहि' देहि इति ।

ॐ यदन्नममिनर्बन्ध्धा विराड्‌ रुद्रै: प्रजग्धं यद्‌ वा पिशाचै: । सर्वं तदौशानो अभयं कणोतु शिवमौशानाय स्वाहा ॥

"डुखार्त्तनु धारये पुष्टौ दाने" इति वोपदेव: । 'हिप्ते' मनुष्याय । 'विराड्‌' मिथोविरोधि विराडेवा्ह, रुद्रैरिरिति रुद्र- पिशाचादिभ्यो यजमानेनापिंरतामिल्यर्थ:; सर्वं 'तत्' चान्नम्

अन्नस्वरासि भूतेषु गुदायां विश्रततोमुख: । त्वं यज्ञस्वं ब्रह्मास्वं रुद्रस्वं विष्णुस्वं वषट्कार: ॥

'दीर्घान:' परमाल्बा 'अभयं' भयाजनकं 'कणोतु' करोत्विति तत- थम् ईशानाय स्वाहा, श्रीहोति तदोभयविधये। जठराग्ने: प्रार्थना, अन्तर्रिति । आपो प्रार्थेजा, ग्रापे जोतिर्जित्यादि । यूयं 'आप:' !

आपो ज्योतौरमोदकतं ब्रह्म भूर्भुव: स्वरों नम: । आप: पुनन्तु पृथिवीं पृथ्वी पूता पुनातु माम् । पुनन्तु ब्रह्मणास्पतिर्ब्रह्मपूता पुनातु माम् ॥

'ज्योति:' आदद्रुपा: स्थ, तादृश्या । ओं नम इत्थनद्रुप: । आप: पुनत्विति तासामन्वयादरो मन्त्र: । यथा सतो सां पुनातु । 'ब्रह्मणास्पति:' ब्रह्मणस्पतनग: पृथिवों पुनन्तु, 'ब्रह्म- पूता' ब्रह्मभि: ब्राह्मणै: पवित्रिता पृथिवी ये मां पुनातु। मम

यदुच्छिष्टमभोज्यं यद्‌ वा दुश्चरितं मम । sर्वं पुनन्तु मामापो असतां च प्रतिग्रहम् ॥

उच्छिष्टादि सर्वं तदाप 'पुनन्तु' प्रोक्ष्यनु इत्यन्वय: । उच्छिष्टादि सर्वं तदाप

प्रापोऽसृ‌तमसृ‌मतोपस्तरगामसृ‌ततत्त्व प्राण्ये जुहोमि, श्वमा शिष्यान्तोऽसि प्राणाय प्राधानाय स्वाहा, श्वपानाय स्वाहा, प्राणाय स्वाहा, समा-नाय स्वाहा, उदानाय स्वाहा, इति कनिष्ठया-हुल्या श्रद्धुष्टेन च प्राणे जुहोमि, शनैमित्कया चपाने, मध्यमया व्याने, प्रदेशिन्या समाने, सर्वाभिकुद्दाने, तूष्णी‌मेकामेककृषौ जुहोति । हे आहवनीय एकां दक्षिणामनावेकां गार्हपत्ये एकां सर्वप्रायश्चित्तौये ।

अत्रापोडसृ‌तं, हे प्राण ! प्राण्रो‌तेरसन्, विधेय वचनानुरोधेन वा श्रौतिकवचनम् । श्वमा सह हि शिष्य प्राण ! 'अन्तोऽसि' भ्रमितोऽसि भोजितोऽसि । भ्रमगती भोजनेऽख्टे । शनैमित्कया दृश्यादौ श्रद्धुष्ट: सवितान्वेति । 'एककृषौ' प्रग्नौ तन्वानि सूर्ये, 'आहवनीये' दर्ग्रेनाग्नौ मुखस्थे, 'दक्षिणाग्नौ' घरौराग्नौ हृदयस्थे, 'गार्हपत्ये' कोष्ठाग्नो नाभिस्थे, सर्वप्रायश्चित्तौये नामेरध:स्थते । 'कनिष्ठया', नात्ककादतम् । श्रेष्ठादतम् ।

प्रथमः खराडः ॥ १ ॥

अथापिधानमसृ‌ततत्त्वाय उपटधामौत्युपमृश्य पुनराडाय पुनरपसृ‌ग्रेित् । स ते प्राणा वापो गृहो‌त्वा हृदयमन्वालभ्य जपेत् ।

प्राणो ऽग्निः । प्राणमात्मा पञ्चवायुर्भिरावृतः ।

ततो वामेन उदकं गृद्होवा दक्षिणेन हृदयम् 'ग्रालभ्य' स्पृष्टा प्राणतोडसौ यन्तं जपेत् ।

अभयं सर्वभूतेभ्यो न भवेऽहं कर्ता चन ॥ इति ।

अभयेर्यामिति । सर्वभूतेभ्योडभयं भवेत् । अ्रहं 'कर्ता चन' कर्तार्चिदरपि न भवे ऽ्रहपि तु भवेयमेवेत्यन्वयः ।

विश्वोडसि वैश्वानरो विश्वरूपो

इमे हे प्राथने । विश्वान्विति । विश्वामिव 'त्वा' त्वां मरुत्वितयै ।

विप्रं त्वया धार्यंते जायमानम् ।

'यत्' विश्वामिव ब्रह्मा वत्तते, ब्रह्मादित्सम्भवेन्तं जगत् तव ग्राहृतय इत्यर्थः ।

विश्वन्तु त्वाहुतयः सर्वा

तद्धि त्वमपि कस्यचिदार्त्तः स्या: ? अ्रत अ्राह, विश्वामृत इति । 'विश्वामृतोडसि' विश्वेषु नित्योऽसि ।

यत् ब्रह्मा विश्वामृतोडसि ॥ इति ।

महानिति । 'ग्रवः' अ्रन्नं तपंक इत्यर्थः ; 'ग्रमृताय योनौ' निषेकस्थाने ऽ्रमृतभावाय ; अ्रननेदक्षिणादृष्टाग्रे मेध्यत् ।

महानवोडयं पुरुषो योडहृष्टाग्रे प्रतिष्ठितः ।

'पष' भोग्या ऽऽज्ञुष्ठाग्रे स्थित', स एवात्मा ध्रेयः । ग्रप्रा-

तमेकः परिषिच्यामि सोडखान्ते ऽमृताय योनौ ॥ इति

निहोत्र बुद्धिः कर्तव्येत्याच, ध्यायेरेंऽनिति । 'तत्न:' जनकः

एष एवात्मा ध्यायेताग्निहोत्रं जपोमृतिं ।

सर्वेऽपि सूनुर्भवति ।

अथ यज्ञपरिवत्तयाहुतिहोमेंयति स्वे शरीरें यज्ञं परिवत्तयामौति, चत्वारोडग्नयः ; ते किं नामघेयाः ? । तत्र सूय्योडग्निर्नाम सूय्येम-रडलाकृतिः सदसत्काराशिभिः परिवृत एकर्षि-भूत्वा मूर्ध्नि तिष्ठति । यम्मादुक्तो दर्श्नाग्नि-नाम चतुराकृतिराहवनीयो भूत्वा मुखे तिष्ठति । गार्हपत्याग्निर्नाम जराप्रभुद्रा हविरविस्कन्दति । ऐडचन्द्राकृतिरदिच्याग्निर्भूत्वा हृदये तिष्ठति ।

सोताः, सूत्रं इति व्युत्पच्या, न तु रूढ्या, “सूत्रः पुच्छानुजे रौ” इति विग्रहः । यथा ‘सूनुः’ पुत्रः यथा पितुः स्वार्पकः, एवं सर्वेषां तपंको भवतौव्यथः । यज्ञपरिवृत्ते इति । यज्ञपरिवर्त्तनाय, सम्पदादिल्वात् कृिपे । ‘अथ’ अग्निहोत्रबुद्रानन्तरम्, अधिकारप्राप्तौ श्राधुतयो यास्ता यज्ञवृत्तिः । ‘होमेंयति’ मुखे चिपति यज्ञं परिवर्त्तयामौति बुद्रा । चत्वार इति । पञ्चमस्य प्रायश्चित्तीयस्याग्नावेंत्कल्वात् । उपमानार्थे नामानि पृच्छति, तें इति । यम्मादुक्तं इति पूंवंगम् समबध्यते, यम्मात् सूय्यः सहरादलाभिष्ठान्तति वेदेषु उक्तः । तद्वस्तान्मन्विनमाद, दर्श्नाग्निरिरिति । ‘चतुराकृतिः’ मुखे इति । तदुक्त्वान्— “जिह्वामूले स्थितो देवि ! सर्वतेजोमयोऽनलः । तदग्रे भास्करश्नद्र्राल्पमूले प्रतिष्ठितः” ॥ इति । तदौाग्निनिमित्तं, प्रकारौति । ‘गार्हपत्यः’ तनुरिति ।

तव कोषाग्निररिति, कोषाग्निरन्नीमार्शित-पौत-लौढ-खादितानि सम्यक् स्वपयित्वा गाहं-पत्यो भुत्वा नाम्यां तिष्ठति। प्रायश्चित्तौयस्त्वध-स्तात् क्षियंस्तिस्रो हिमांशुप्रभाभिः प्रजननकर्म।। द्वितीयः खराडः ॥ २ ॥

ज्ञानाग्निः शुभाषड्भोक्ता, 'जराम्रगुदा' जरां प्रगुदति, कनित्-प्रत्ययः । ऋजरौ न जीवो स्म्रियत इति श्रुते । हृदये इतिं । तदन्वयम्, 'हृदयेरिहेमध्ये हि सीदन्' इत्युपक्रम्य, 'विश्वाचिंपं महावार्जं ज्वलन्तं विश्वतो मुखम्' इत्यादि । 'हविः' शुक्रम् 'श्रविष्कन्दति' श्रवसकन्दति घोषयति तद्रसं परष्हातोत्यर्थः । तव कोषाग्निरिति य उत्कः, स निरुप्यत इति श्रेषः । प्रतिज्ञान्तमयं दर्शयति, कोषाग्निरन्नीमिति । 'स्वश्रितं' चोषं 'लौढ' लेष्ट्यम् । नाम्यामिति । तदुक्तम्,— 'नाभिसंध्ये भवल्येष भास्करो देहनायकः' । इति । प्रायश्चित्तोयस्तु श्रधस्तादिति श्रेषः । तदुक्तम्,— 'त्रिकोग्रस्य पुरीं वृणेधो मेद्रादवस्खितम्' इति । स्वियंस्तिस्रो यस्य वक्त्रत्त इति श्रप । नाडीनां बाहुल्येऽपि मुख्यां नाडीमस्ति एव, डडा-पिङ्गला-सुषुम्णा: ; ताभिः किं करोति ? इत्यत श्राह, हिमांशुभिति । 'हिमांशोः' ललाटक्ष-चन्द्रमण्डलात् नाडीौदारा चृताभिः 'प्रभाभिः' शुक्रक्-प्राभिः 'प्रजननं' प्रजोत्पत्तिः कर्म यस्य सः, तथा पुंल्लिङ्गमूलं ज्योतिरेव नोने डास्ते ; तनोति कुसुमं पतितं शुक्रं प्राप्यन

अस्य श्रारोरयज्ञस्य यूप रशना-शोभितस्य को यजमान:? का पत्नी? के ऋत्विज:? कोऽध्वर्यु:? को होता ? का ब्रह्माऽऽशिषो ? कं प्रतिप्रस्थाता ? क: प्रस्तोता ? को मैत्रावरुण:? क उद्दाता ? के सदस्या:? कानि यज्ञपात्राणि ? कानि हवींषि ? का वेदि:? का उत्तरवेदि:? केडा ? को द्रोणाकलश:? को रथ:? क: पशु:? क: धारापोता ? के दर्भा:? क: स्रुव:? का स्रुच:? का आज्यस्थाली ? को वाघारा ? को वाज्यभिगा ? के प्रयाजा:? के ऽनुयाजा:? क: सूक्तवाक:? क: षण्योर्वाक:? का ऽग्रहिंसा ? के पत्नी-संयाजा:? को यूप:? का रशना ? का इष्टय:? का द्रविणा किसवभ्र्यर्थमिति ।

अस्य श्रारोरयज्ञस्य यूप-रशना-शोभितस्य आत्मा कृतं लिखितामग्रेषु गर्भांशयम् प्रत्नविषयं प्रजा भर्वात ; तेनाग्नीसोमात्मकं श्ररोमुच्यंत । श्रारोरयज्ञस्य यूपेनोऽडारेण रशनयाश्रया शोभितस्य उप-करणानि पृच्छप्रन्त, पृथ्या चोत्तरार्धं काचित् क्रमेषा, काच-हुतक्रमेऽयाश्राख्या दृष्टि सम्पादन एव तात्पर्य्यांत । 'केडा' का इडा, ।

धृतौय: खराड: ॥ ३ ॥

यजमानः, बुद्धिरूपलौ, वेदा मरुत्विजः, प्राणो ब्राह्मणाच्छंसी, ऋपानः प्रतिप्रस्थाता, वैनः प्रश्राता, समाने वैश्वानरः, उदान उद्गाता, श्रहद्वारौड्वय्यः, होता चित्तं, शरीरं वेदिः, नासिकोत्तरवेदिः, मूर्धा द्रोणाकलशः, दक्षिण-हस्तः सुवः, सव्यहस्त आज्यस्थाली, श्रोत्रे श्राघारौ, चक्षुषी आज्यभागौ, ग्रीवा धारापोता, तन्वार्वाग्नि सदस्या:, महाभूतानि प्रयाजा:, भूतानामयाजाः, जिह्वेडा तलोष्टौ स्रुतपवकः, तालुः संयौर्वीकः, स्मृतिद्वियाद्यान्तरिहिंसा पत्नीसंयाजा:, ब्रोढ़ारो यूपः, आशा रथना, मनो रथः, कामः पशुः, केशा दर्भाः, बुद्धीन्द्र-याग्रि यज्ञपात्राणि, कर्मेन्द्रियाग्रि हवींषि, अहिंसा दृष्ट्यः, त्यागो दक्षिणा, सर्वभृदयं मर-भात्।

वेदा: 'मरुत्विज:' ऋत्विजामपि ऋत्विज: सर्वेषामुपदेष्टृत्वात्। सामान्य-प्रकृत्सु विशेष-पथ्येवसायिल्तात् विशेषेषो-त्तरं प्राण इत्यादिना। शाकादीनां यजमानादीनां स्वातन्व्रादिना यथासंभवंमृहनौयम, 'ग्रीवा' कम्मरा 'धारापोतं' धारापोता पावमानाध्वेता, 'जिह्वेडा' शृङ्गा डडा पाचविशेषः; ऋृतिः, दया, 'चान्तिः, श्रान्तिः।

सर्वां छ्यस्मिन् देवता: शरीरेऽधिसमाहिताः । वारागास्यां मृताे वापि इदं वा ब्रह्म यः पठेत्। एकेन जन्मना जन्ममोक्षज्ञ प्राप्नुयादिति । मोक्षज्ञ प्राप्नुयादिति ।

चत्वारः पथोसंयाजा: 'मनो रथ:' मन एव रथः, 'मरणात्' देहाद् मलापनयनात्, 'ऋभृथ:' यजमानस्य यज्ञान्तरात्मनम् । नतु भवन्तु यज्ञोपकरणानि, तथापि देवताडभावे कथम् यज्ञः स्यात् ? इत्यत आह, सर्वां हि ति । यावद् इधिदैवतं तावद् अध्यात्मं वर्त्तते, चतुरादीनां सूर्याद्यधिष्ठितत्वादिति भावः । नतु ज्ञानाभावे कथम् मोचः ? इत्याशङ्क वारागणसौभाग्यं दृष्ट्वान्तः । चिक्किः समाधि: । नारायणेन रचिता श्रुतिमातरोपजीविना । प्रसङ्गपदवाक्यानाम्निहोचस्य दैैिपका ।

चतुर्थः खण्डः ॥ ८ ॥ इत्यथर्ववेदे प्राणाग्निहोत्रोपनिषत् समाप्ता ॥१७॥ नीलरुद्रोपनिषत् ।

श्रोम् च्यपश्यं त्वावरोहन्तं दिवितः पृथिवीमवः ।

श्रीं नीलरुद्रोपनिषादि घोडश्यां खण्डककतयम् । श्रुतिरुपेऽयं तं देवं स्तौत्यपश्यमिति क्रमात् ॥ ९ ॥ प्रसङ्गयोगमुब्जा तत्सम्प्रदायप्रवर्त्तकं परमगुरु योगसिद्धिप्रसङ्गयं

इति प्राणाग्निहोत्रोपनिषदो दैैिपका सम्पूर्णा ॥१७॥

अपश्यमस्नन्तं रुद्रं नीलग्रीवं शिखिडनम् ॥ १ ॥

प्रथमं नीलरुद्रं स्तौति, 'अपश्यमिति' । 'दिवितः' दिवः 'पृथिव्याः' भूमिम् 'ग्रवः' ऋधस्वातः अवरोहनं 'वा' लाम श्रहमपश्य-मिति मन्त्रद्रष्टुवंचः । 'अपश्यन्तम्' अपश्यत्पेपणे, चिपन्तं दुष्टान्, 'शिखिडिनम्' "शिखंडी बहु-चूडयोः" इति विश्वः । तयोरन्य-तरद्व्यावृत्तिः शिखिडिनो, तम् ।

दिव उग्रो ऽवसृजत् प्रत्यष्ठादूम्यामधि ।

दिवः सकाश्यात् 'उग्रः' रुद्रः 'अवासृजत्' अवतौर्षवान्, 'प्रत्यष्ठात्' प्रतिष्ठां स्थिरतिं कतवान्, 'भूम्यामधि' आधिरोच्बरे इति, अधि: कर्मप्रवचनोयः, यस्यादधिकं यस्य चेष्टच्-वचन-मिति तन् सप्तमौ, भूमिरौष्ठरः इत्यर्थः ।

जनासः पश्यते महे नीलग्रीवौ विलोहितम् ॥ २ ॥

'जनासः' आज्जनसिरसुक्, सम्बोधने चेति प्रथमा । 'एति' प्रागच्छति, न वार्हत् 'एवारहा' सौम्यः , यथा 'एवारहा' पापानि हन्तौत्यवारहा, जले 'ग्रासः' चेपो यासां ताः जलासाः, तासु ता मेधासु, ता एतौत्यनद्यः, जलधिमान-मोषधोनामचेम-निर्णिजकत्वं रुद्रसनिधानादेव ।

एष एवौरहा रुद्रो जलास-भेषजः ।

यत् 'ते' तव च्चेममनौनग्रत् ; अनेन चेमकारित्वमुक्तम् ।

यत्तेज्चेममनौनश्रद्-वातौकारोडप्येतु ते ॥ ३ ॥

'अलभ्यलाभो' योगः; तत्कारित्वमप्याच, वातौकार इति । 'वातिं' प्राप्तिं, अप्राप्तं प्राप्तं करोतीति वातौकारः, मोडपि ते तव अपूर्वलाभकरः 'एत्' प्रागच्छतु, योग-च्चेमकारोडभि-

नमस्ते भवभावाय नमस्ते भाममन्यवे । नमस्ते ऽस्तु वाछुम्यामुतो त इषवे नमः ॥ ८ ॥

ऽएकजले सन्निहितो भवत्वित्यर्थः । मन्त्र लिख्नादाभिषेके विनियोगः । 'भामः' क्रोधः, 'मन्यु:' तत्पूर्वावस्था, 'उतः' उ ते 'इषवे' वाष्करूपाय । 'अस्तवे' ऽस्त्रपत्तेपणे तवेतृप्रत्ययस्तुमर्थः, ऽस्त्रं' तेनुमिल्यर्थः । कं धेसूं ? 'गिरिशन्तं' श्वति श्वनं, गिरे: श्वनं गिरिश्यन्, समस्तस्सामान्ये पष्ठीसमासः । तं गिरिश्यन्', छान्दसो यलोपः । हे 'गिरिल!' गिरिरक्षक ! तां 'शिवां' कल्याणीं 'कृणु' कुरु ।

शिवां गिरिल ! तां कृणु मा हिंसीत् पुरुषान्नमं । शिवेन वचसा त्वा गिरिशाच्छावदामसि ॥ ६ ॥

'श्रचछावदामसि' 'श्रच्छं' निर्मीलं वदाम, श्रच्छशब्दस्य निगातस्थेति द्वेधः । इदन्तो मसी इदमर्थको निगातस्थ । 'सुमना:' सुमनस्कं 'भसत्' भवेत् लिड्य लेट् तिप्, इतस्य लोपः परक्मे पदेष्टोडादाविव्यट् ।

यथा नः सर्वमिज्जगदयच् सुमना ऽसत् ॥ ६ ॥

या ते दृषुः शिवतमा शिवं बभूव ते धनुः । शिवा शरव्या या तव तथा नो रृड जयर्ते ॥ ७ ॥

'शरव्या' शरसम्बन्धिनौ क्या, 'शरो द्रव्य-वाणयोः' इति

या ते रुद्र ! शिवा तनूरघोरा पापकाशिनो ।

यहां 'शरु:' वतादृशा सिदृढ 'शरूरायुघ-कोपयो:' इति विश्वः । उग-वादिभ्यो यतु ; 'जौवसे' जौवितुं 'ऋृड्' मोदय ; यथा हे 'ऋृड्' ! 'तया' तन्वा 'न:' ऋत्मान् जौवयसि ।

तया नस्तन्वा शन्तमया गिरिशं त्वाभिचाकशत्॥५॥

'शन्तमया' ऋतिशयेन शं शन्तमा तया, 'श्रभिचाकशत्' कम्प्रेयंडलुगन्नाम्रोप्तिपु, भ्रट्, ऋतिशयेन प्रकाशयत्वाति प्रार्थना ।

अस्तौ यशामो हृकण उत तुभ्यं तिलोचिितः ।

'वभ्रु:' पिङ्गलः; वा एषां ह 'ईड'े स्तुतये 'ईंमहे' कामया-महे ॥

ये चेमे ऋाभितो रुद्रा दिक्शु श्रिता: सहस्रशो

'गोपा' गोपालाः 'ऋृधशन्' ऋपमश्नन् 'उदहाय्ये:' पानौय-हारिक्शः ! 'विश्वा:' विश्वानि भूतानि ऋधश्रन, योगिनामध्य-हृश्यं त्वां कपया श्राविर्भवतत्म श्रादित्यवत् प्रकाशमानं पामरा श्रपि ददश्रुरित्यर्थः ।

वैषां हेड़ ईंमहे ॥ ५ ॥

'वाजिने' नेतवते वाष्ररूपाय वा, सौद-न्तैति 'सहस्राण'े मागा' ।

प्रथमः खण्डः॥ १ ॥

ऋृधशनं त्वावरोहनं नीलग्रीवं विलोहितम् ।

उत त्वा गोपा ऋृधशन्नुत त्वोदहाय्य: ।

उत त्वा विश्वा भूतानि तस्मै हस्ताय ते नमः॥१०॥

नमोऽस्तु नीलशिखरङ्गाय सहस्राक्षाय वाजिने । ऋथयो ये ऋषयः सल्वानस्तेभ्योऽड्ङ्गमकरं नमः॥११॥

'नमांसि' नमस्काराः, 'न ऋथातताय' ऋनातताय, 'धृषावे' प्रगल्भाय, बाहुभ्यां कत्वा धन्वने नमोऽङ्करर्वामित्यर्थः।

नमांसि त ऋथुगधायानातताय धृषावे । उभाभ्यामकरं नमो बाहुभ्यां तव धन्वने ॥१२॥

'उभयो:' ऋरि-प्रत्यरि-भूतयो: राज्ञोर्धन्वनो ज्यां 'प्रमुञ्च' ऋनाततां कुरु, राज्ञोर्वीयहे लोकानां ऋते भवति ; ततस्तं समय इति भावः। हे भगवः यास्ते हस्ते 'ऋषव:' वाणाः,

प्रमुञ्च धन्वनस्त्वमुभयो रात्र्योज्यां । यास्ते हस्ते इषवः परस्ता भगवो वप ॥१३॥

ता: 'परावप' पराक्खुम् सुच्, त्वमपि कांपं लोकेषु माख्या इति भावः।

ऋवतत्य धनुस्त्वं सहस्राक्ष ! शतेषुधे ! । निशीर्य शल्यानां मुखा शिवो नः शम्भुराभरः १४

इन्द्ररूपेण जगद्रक्षा इति प्रार्यथ्यतं। ऋवनल्येति। धनु: त्वमधिज्य ऋत्वा 'सहसाक्ष !' शत्ररूप ! ऋतं 'ऋषुधय:' तृष्णारूप यस्य तत्संबोधनं, 'निशीर्ये' तौच्योक्षित्य 'मुखा' मुखार्न् 'न:' ऋस्मान्, 'शिव:' कल्याणारूप: 'शम्भु:' सुखहेतु: सन् 'शाभर' धारय पोषय वा ।

विजयं धनुः पिनाकङ्गतो विशल्यो वागवानतु । ऋनेशन्न्रखेषवः शिवो ऋस्य निषङ्ग्ङति: ॥१५॥

'वागवान्' तनौ: विशाख्योऽस्तु तोमरगत्तो भवतु। वैरिष्ट

परि ते धन्वनो हेतिरस्मान् वृयात्कु विश्वतः ।

हतेपु तत्-प्रयोजनाभावात् । 'अन्नेशानं' ऋऋषटश्या ऋऋभवन्- नग्रिष्णुमो वलिख्येलवर्मिति वार्त्तिकेन लुडि पुष्पार्वाड एतन्म् ।

ऋथो य इषुधिस्तवारे ! अस्मिन्निधेहि तम् ।

'निषज्जातः' निषङ्कः ।

या ते हेतिमौष्ट्टम । हन्ते बभुव ते धनः ।

'विश्वतः' सर्वतः, ऋस्मान् 'परिरक्षण्तु' परिरक्षतु, ऋर्‌सक्बोधने, 'ऋथो' पश्चात् रक्षाणान्तरं यः तव इषुधि:, ऋस्मिन् तं हेतिं वाणं निधेहि स्थापय ।

तथा त्वं विश्वतो ऽस्मानपच्मया परिभुज ।

हे मौदुष्टम ! सेवक्तमं 'ऋग्‌ञ्जया' ऋसज्जया ! 'तया' हेत्या 'परिभुज' परिपालय ।

नमोऽस्तु सर्पेभ्यो ये के च पृथिवीमनु ।

ये ऽन्तरिक्षे ये दिवि तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः ।

ये चामी रोचते दिवि ये च सूर्यस्य रश्मिषु ।

येषामप्सु सदस्कृतं तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः ।

'सदस्कृतं' ऋतुचं 'यातुधानानां' रक्षसां, वनस्पतौनां ये सर्पों:, ते हि जनान् दंशयन्ति ।

या इषुधो यातुधानानां ये वा वनस्पतौचारम ।

ये वातटेषु श्रेरते तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः ।

'श्रवटेषु' गतेषु ।

द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

यः स्वजनात्रीलग्रौषो यः स्वजनान् हरिफत ।

केदाराभौषं मधुश्चकां स्तौति यः इति । 'यः' शिवः

कल्पाष-पुच्छमोषधे ! जम्भयाश्वक्रम्पति ॥ २१ ॥

'स्वजनान्' भक्तान् प्रति 'हरि:' हरितवर्णा भक्तवातसव्येन भवति । मधुश्चषस्य हि सात्त्विकरूपं सम्भवति । हे मोषधे ! 'भ्रक्रम्पति' रोदनाञ्चिते तं 'कल्पाषपुच्छं' कषापाङ्कडरपुच्छम् 'प्रोष्ठं' प्रोष्ठं 'जम्भय' स्वकीयैव वौध्र्यवत्त* शुरु, श्रोषधीनां पशूनां बलप्रदत्वात् ।

वभ्रुश्व वभ्रुंकार्श्व नौलग्रलमालः शिवः पश्र्य ।

"कल्पाषो रक्तसे कष्णे कल्पापः ऋषा-पार्ङ्कुरे" इति किञ्च । केदारेश्वरस्य मधिश्वरपल्वात् पुच्छवत्ता सम्भवति ।

शर्वेगा नौलशिराडेन भवेन महतां पिता ॥२२॥

'वभ्रु:' ऋज्चिदवये पिङ्गलवर्णः ; ऋत: पिङ्गलवर्णकर्ष:, नौला गले माला यथ सः, शिव इत्यवत् नौलग्रौवेष यः शिव इति पाठो युक्तः ।

विरुपाच्चेगा वभ्रूणां वाचं वदिष्यतो हतः ।

पितॄति हतौकार्यैः प्रथमा, पिता इत्यर्थः । अश्वथ वदिष्यत: पिता देख्मावस्थ जनको ब्रह्मा येन

सर्वनौल-शिखराडेन वौर ! कर्मेागा कर्म्मर्गा ॥२३॥

इंश्वरग्गा हतः, तं तं पश्येत्यन्वयः । 'हे वौर ! 'कर्म्मोणा कर्म्मख़ि' विविधित-प्रतिषिडरूपे

इमामस्य प्राश्रं जहि येनेटं विभजामहे ।

इमाम् 'प्रस्य' जतस्य 'प्राग्रं' पुछ्चरौति प्राट, तं प्राग्रं मधिक्षकां वाचं 'जहि' येन विच्छित-प्रतिषिड-कर्मविषयां संशय

नमो भवाय नन्नः सर्वांय नमः कुमाराय शर्ववे २४ नमो नीलशिखरडाय नमः सभाप्रपादिने । यस्य हरौ शर्वतरौ गर्दंभावभितः सरौ ॥ २५ ॥ तस्मै नीलशिखरडाय नमः सभाप्रपादिने । नमः सभाप्रपादिने ॥ २६ ॥ हतौयः खरडः ॥ ३ ॥ इति नीलरुद्रोपनिषत् समाप्ता ॥ १५ ॥

श्रों योङ्कृतमेया सत्र्यसति, स सत्र्यस्ता निराकृत इत्यर्थः। 'शेन' कर्मेऽा 'इदं' जगत् 'विभजामहे' कर्मंभूमि-भोगभूमि-उपेष विभक्तं कुर्महे। 'कुमाराय' काला-नाभिभूताय, 'शर्ववे' संज्ञ्वे । 'सभाप्रपादिने' सभां प्रपदाते तच्च्चौलः सभाप्रपादौ तस्मै सभ्याय इत्यर्थः। 'शर्वतरौ' इर्षदनमश्वलं ययोः तौ शर्वतरौ, गर्दंभादृश्वां जातौ दिशरौ, आभितः सरत इति आभितः सरौ गर्दंभौ वर्त्तते । द्विरुक्तिः समास्यर्था । नारायणेन रचिता श्रुतिमातृपौर्जोविना । प्रसष्टपद-वाक्यानां नीलरुद्रस्य दैौपिका ॥ इति नीलरुद्रोपनिषदो दैौपिका सम्पू्र्णा ॥ १५ ॥

काठकसृत्युपनिषत् । यजुर्वेंदे तु चरकाः हादशैषा कठाठाययः । सत्र्यासोपनिषतुख्याः हतुःखरडा कतसृतिः ॥ ९ ॥

य श्राशमानुक्रमेऽपि सत्र्यासः; स एव सुख्युपयोगौ, न तु सत्र्यासोपनिषतुख्याः हतुःखरडा कतसृतिः ॥ ९ ॥

भवति। कोऽयं मन्त्रास उच्चते? कथम् सक्रयस्तो भवति?

सति रागे श्राश्रमव्युत्क्रमेण, इत्यादि, योडनुक्रमेणैवाति । ब्रह्माग्नौ देवान् प्रत्यक्तिरूपा श्राख्यायिका विद्या मम्प्रदाय-प्रदर्शनार्था । 'ब्रह्मक्रम:' 'ब्रह्मचारो वेदमधीयत' इत्यादिवच्यमाणः । कोऽयमिति प्रकारप्रश्नः । 'क्रियाभि:' ब्रह्मचार्यादारभ्य नित्य-नैमित्तिकाभिः 'सुगुप्तं' रचितं पापास्पृष्टम् । 'पूर्ववत्' यथा श्राम्निष्टोमादौ हविर्भान्, तथा हविर्भौवा मन्त्रासकालेऽपि 'वैश्वानरी' विश्वानर-देवत्यां, 'सर्वस्वं' यथायोथ्यं मालादिभिः । यथा ऋत्विग्भ्यः सर्वस्वं दद्याद् दयाद्, ऋत्विजः हविर्भौवा कार्यात, 'ज्ञान' ज्ञानिन इस्त मुख-नासिकादौनि, ऋत्विजः प्रयोज्यकर्त्त नु सर्वे: 'पातै:' स्वार्थार्दिभिः अधिकारभूतैः; करणैः, यथा स्वार्थ्या पचतेति, 'समारोप्य' समारोपं कारियित्वा, श्रभिमृशु प्रणामन् समारोपयेत् इतिवद्य । श्रयमर्थः । प्रेते यजमाने चितायां यत्रिनद्धे यत् पात्र' स्थापयते, तस्याद्रस तस्मिन् पात्रे ऋत्विभिः समारोप: कार्यितव्यः । यथा स्वार्थ्यां तस्मिन् पात्रे ऋत्विभिः समारोप: कार्यितव्यः

यत्राहवनौये गाईंपत्ये ऋन्नाहाव्य-पचने सभ्याक्सध्ययोष प्राणापान-व्यानोदान-समा-नान्, सर्वान् सर्वेषु समारोपयेत्, सर्वान् सर्वेषु समारोपयेत्।

प्रथमः खण्डः: यत्राहवनीयेऽग्नौ गाईंपत्याख्ये च ऋतून् आहुतींश्च पचन् सभ्याख्येऽग्नौ प्राणादीन् सर्वान् उदानादिषु सर्वेषु समारोपयेत्, सर्वान् उदानादीन् प्राणादिषु सर्वेषु समारोपयेत्।

प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

सशिखान् केशान् निष्कृत्य, विसृज्य यज्ञोपवीतं, निष्क्रास्य, पुत्रं दृष्ट्वा, त्वं ब्रह्मा त्वं यज्ञस्वं सर्वमित्यनुन्न्र्रयेत्। यदपुत्रो भवति, आत्मानमेव ध्यात्वाडनपञ्चभिः प्राचीनमुदीचीं वा दिशं प्रव्रजेत्, चतुर्षु वर्णेषु भैक्षचर्यं चरेत्,

सशिखान् न तु शिखावर्जं 'निष्कृत्य' मुखडकृत्य, विसृज्य वापम् 'निष्क्रास्य' निःसृत्य ततो वा गत्वा पुत्रं दृष्ट्वा त्वं ब्रह्मा त्वं यज्ञादिकं सर्वमित्यनुन्न्र्रयेत्। यदपुत्रो भवति, आत्मानमेव ध्यात्वा प्राचीनमुदीचीं वा दिशं प्रव्रजेत्, चतुर्षु वर्णेषु भैक्षचर्यं चरेत्,

दक्षिणाहस्तस्य, सुवर्णमासिकाया:, इत्येवं तत्तत्पात्रेषु तत्तद्रानां समारोप: । एवं कामिनामौ कस्य प्राणादेः समारोप:? इत्यत आह, यद्राहवनौये इति। 'ग्राहवनीयेऽग्नौ' पूर्वदिशि भागस्थे प्राणं 'गाईंपत्येऽग्नौ' पश्चिम-दिग्भागस्थे अपानम्, 'ऋन्नाहाव्य-पचने' दक्षिण-दिग्भागस्थे व्यानम्, 'सभ्यावसध्ययोष' उत्तरदिग्भागस्थयो: ऋमेण उदान-समाने समारोपयेत्, 'सर्वान्' प्राणादीन् 'सर्वेषु' प्राणादिषु वा।

दक्षिणाहस्तस्य सुवर्णमासिकायां दत्त्वेति शेषः। एवं कामिनां प्राणादीनां समारोपः कथमिति चेत्, उच्यते - 'ग्राहवनीयेऽग्नौ' पूर्वदिशि भागस्थे प्राणं 'गाईंपत्येऽग्नौ' पश्चिमदिग्भागस्थेऽपानम्, 'ऋत्नाहाव्य-पचने' दक्षिणदिग्भागस्थे व्यानं, 'सभ्यावसध्ययोरग्न्यो:' उत्तरदिग्भागस्थयोः क्रमेण उदान-समाने समारोपयेत्।

'सर्वेषु' श्रामग्निषु वा। श्रयमझानां प्राणानाद्यैः समारोपो यतो नां विदेहत्व-सिद्धये, श्रह्नादिशु हि पात्रादिशु समारोपितेषु भ्रद्रोऽवतिष्ठते ॥ १ ॥

सशिखान् न तु शिखावर्जं 'निष्कृत्य' मुखडकृत्य, विसृज्य वापम् 'निष्क्रास्य' निःसृत्य ततो वा गत्वा पुत्रं दृष्ट्वा त्वं ब्रह्मा त्वं यज्ञादिकं सर्वमित्यनुन्न्र्रयेत्। यदपुत्रो भवति, आत्मानमेव ध्यात्वा वा गन्तुमारभ्य अनुन्र्र्रयेत

पाणिपादेऽश्रनं कुय्यात्, श्रोषधवत् प्राणसौषात्, यथालाभमश्रीयात् प्राणसम्भारणार्थं, यथा मेधोऽहिन जायते ।

पाणिपादेऽश्रनं कुय्यात् इत्यादि । 'एवम्' एवं ह्यालवा ब्रहं ब्रह्म यज्ञः ब्रहं सर्वमिति । 'मैचचर्यै' अभिच्चैव मैचं, प्रज्ञादिभ्यो ए:, भिच्चाया: समूशो वा मैचं, भिच्चादिभ्योडपि इत्यर्थः । तस्म चर्यं चरणं, गद-चर-यम-यानुपसर्ग इति यत् । 'चरत' आचरत ।

कृशौभूत्वा ग्रामे एकरात्रं, नगरे पञ्चरात्रं, चतुरो मासान् वार्षिकान् ग्रामे वा नगरे वापि वसेत्, विशोभि वृक्षं वल्कलं वा प्रतिगृह्णीयात् । यदाशक्तो भवति, यो न क्लेशः, स तप्यते तप इति ।

'कृशौभूत्वा' कृशौभूयः कामादि-विकार-निरासार्थम् । 'विशोभि' जोषीं यतो यतोनां दृढहृदृ स्वौकाराचारस्तु नित्यनिरुचः । 'अन्यत' नूतनम् निधिकं वा । यद्यशक्तो भवति, तहिं न यत्नोयादित्यनुषज्जः । 'यो न क्लेशः' अतपसि शोण-क्लेशादि-सहने न क्लेशः क्लेशाचितः समरथः; स तप्यते तपः, तत् सहते इवेल्यर्थः ।

यो वा एवं क्रमेगा सन्न्यासति, यो वा व्युष्टि-षति, किमस्य यज्ञोपवीतं ? का वास्य शिखा ? कथं वास्योपस्पर्शनमिति ।

'एवं' मात्रं पित्रादि-मलादि-प्रकाश 'क्रमेष' क्रतचर्यार्थ-युक्तया क्रमेण ।

तान् होवाच, इडमेवास्य तथाग्नोपवौतं यदात्मध्यानं, विद्या सा शिखा, नौरैः सर्वावस्थितैः कायैर्निर्वर्त्यंन दमावे जनतौरे निकै-तनं हि ब्रह्मवादिनो वदन्ति ।

वनुक्रमेषा । 'वा' ग्रथवा यः 'युक्तितष्ठति' व्युत्क्रमेणष सत्यान्विति, यदि चेतरथेत्याद्युक्तलवातं यददहरेव विरजेन्द्रियेवकारेण विलम्बोन्नेष । किमर्थेति । यज्ञोपवौताच्यभावे कायं नाद्य-क्षमं ? इति प्रश्नः । कायं वेति । परमर्हंस्य यानानभावात् 'उपस्पर्शनमं' ग्राहचमानादि । 'दिवा' ज्ञानम् । कथम् वच्यते । परमर्हंसस्य यानानभावात्

पस्तुमिते आदित्ये कयं वाय्वोपस्पर्शेनमिति । तान् होवाच, यथाहनि तथा रात्रौ नास्य नत्नं नवा दिवा । तद्येतर्हषिषोक्तं सक्कदिवाहैवास्मै भर्वाति । य एवं विदान् नैतेनात्मानं समधत्ते, समभते ।

'निकै-तनं हि ब्रह्मवादिनो वदन्ति' इति । 'उदपौच परकौये । पस्तुमिते इति । मत एव लिखाद्रात्रौ तडाकाद्युलकं न स्पष्टव्यमिति गम्यते । यथाह्नौति, सरागविषयः प्रतिषेध इति भावः । 'हषिशा' वेदेन, 'सक्कादिवा' एकं दिनमेव नित्यं ब्रह्मादर्शिंतल्वात् । 'एतेन' सत्यासोपायेन, इयं श्राखान्तर-ज्ञानोग्न्यसृति;

हितीय: खरड: ॥ २ ॥

"न हि सग्रसनादेव विरिं समभिगच्छति" इति स्मृति: ।

देवा ह वै समेध्य प्रजापतिमब्रुवन्, न विदामो न विदाम इति। सोऽब्रवीत् ब्रह्मिष्ठेभ्यो, मे तद्घेतो ज्ञास्यथेति ।

सम्यामेनाकृतवतां मन्त्राणामूर्ध्वमाणां ऊचु:, 'देवा:' पशिडता: 'प्रजापतिम्' गुरुं 'अब्रवीत्' 'ब्रह्मिष्ठेभ्य:' तस्मतिश्रयेन ब्रुवत्तो ये ते ब्रह्मिष्ठा:, वेदानिष्ठान् देवान् प्रत्युचिवानित्यर्थ:।

ततो वै ते ब्रह्मिष्ठा न वदन्तो न वदन्त इत्येतत् सर्वम् ।

ईंप्सिततमस्यापि ज्ञानप्राप्तिनान्नीयथेति दर्शयितुं देवानां ब्रह्मिष्ठत्व-विग्रेषणम् ।

देवानां साद्धितां सालोक्यतां सायुज्यतां गच्क्ति । य एवं वेद, सशिखान् केशान् निष्कृत्य, विमृज्य यज्ञोपवीतं, निष्क्रम्य, पुत्रं हद्र्रा, त्वं

किमुक्तवान्? इत्याह, मे तदिति । 'मे' मम 'वदत:' ब्रुवतः सख्वन्सेन 'तत्' ब्रह्म 'ज्ञास्यथेति' ज्ञानं प्राप्स्यथेति सोऽब्रवीत् । 'ततः' अनन्तरं गुरुप्रसादेन ज्ञानप्राप्त्यनन्तरं 'वै' निश्चितं 'ते' देवा ब्रह्मिष्ठा वेदवित्तमा: 'न वदन्तो न वदन्त:' प्रत्येकं मौनिन: स्थिता:, यैैजैनां न प्रामे, ते तेनोचुः छतार्थत्वादित्यर्थ:। वाक्यब्रह्मवाच्छान्दसि 'इति' उपदेशसमासौ ।

पूर्वेक्त्यमुपसंहरति पतत् सर्वमिति । तत् 'एतत् सर्व' परंहंससत्र्यास-ज्ञानं कियतामित्यर्थ: ।

उक्तं सत्र्यास-पूर्वेक्त्यमुपसंहरति पतत् सर्वमिति । तत् 'एतत् सर्व' परंहंससत्र्यास-ज्ञानं कियतामित्यर्थ: ।

ज्ञातस्य फलमाह, देवानास्सति ।

ज्ञातस्य फलमाह, देवानास्सति । 'सार्ष्टितां' समहर्द्धिनां

ब्रह्मा त्वं यज्ञस्वं वषट्कारस्त्वमोजारस्त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं धाता त्वं विधाता त्वं त्वष्टा त्वं प्रतिष्ठासि । सृथ पुत्रो वंदाति, सृथ ब्रह्माडहं यज्ञोडहं वषट्कारोडह्मोज्जारोडहं स्वाहा ग्राहं स्वधाडहं धाताडहं विधाताडहं त्वष्टाडहं प्रतिष्ठास्मोति तान्येतानि ।

'सालोकतां' सलोकतां 'सायुज्यतां' संयुक्तताम् ऐक्यं, स्वार्थस्य जन्तोर्म्यां भावे तलू । परमहंसविधि: संक्षेपत उक्तः; विस्तारेश्चाह, सश्रिखादिनिति । 'धाता' धारयिता, 'विधाता' कर्ता । प्रतिवचनेऽपि ग्राहं स्वाहा ग्राहं स्वधेति दृष्ट्यम् । 'तान्येतानि' प्रतिवचनानौति श्रेष्ठ: ।

अनुव्रजननामुपासातयेत् । यदश्रुमापातयेत्, प्रजां विद्या किन्न्यात्, प्रदक्षिणामाहल्य एतच्चैतानवेक्षमाणा: प्रत्यायान्ति, स स्वर्गो भवति, स स्वर्गी भवति ।

पितरि ब्रजति नातिदूरमनुव्रजनं कर्तव्यं, शोकस्य न कर्तव्य इत्याह, अनुव्रजननामुपमिति । अश्रुपाते दोषमाह, यदिति । 'यत्' यदित, तत उदकान्तं चेत्स्वधाप्यथैनत् वा गत्वा निवर्त्तेमाना: 'प्रदक्षिणमाहल्य' पितरं प्रदक्षिणीकृत्य 'एतच्चेत्' इति उच्चारम्-तत्कार्त्रादि 'अनवेक्षमाणा:' प्रत्यायान्ति, स स्वर्गो भवति, स स्वर्गी भवति ।

हृतीय: खंड: ॥ ३ ॥

ब्रह्मचारी वेदमधीत्य वेदौ वेदान् वा चरितब्रह्मचर्यो दारानाच्छाद्य पुत्रानुत्पाद्य ताननुप्रापयित्वा शक्तितो यज्ञेषु सन्न्यासो गुरुभिरनुज्ञातस्य वानप्रस्थं सोऽप्येत्य द्वादशरात्रं पयसाऽग्निहोत्रं जुहुयात्, द्वादशरात्रात् पयेो भक्षः स्वात्, द्वादशरात्रान्ते-

ग्रनवलोकयन्तः 'प्रत्यायन्ति' प्रत्यामच्छन्ति, यमुत्तिश्व न शोचन्ति, स पुत्रान् पितॄन्‌ति । स्वर्गः नित्यसुख मोचः तमनुभवति ॥ ३ ॥

ग्रनवलोकयन्तः 'प्रत्यायन्ति' प्रत्यामच्छन्ति, यमुत्तिश्व न शोचन्ति, स पुत्रान् पितॄन्‌ति । स्वर्गः नित्यसुख मोचः तमनुभवति ॥ ३ ॥

क्रमसङ्ग्रह-प्रकारमाह, ब्रह्मचारौति । ब्रह्मचारौ सन् वेदं वेदौ वेदान् वा श्राधौत्येति श्रुत्यपेच्छो विकल्पः । चरितं 'ब्रह्मचर्ये' ब्रह्मचर्य-व्रतानि येन, विद्या-व्रत-श्रान्तो न्याय-गताभिः 'शक्तिभिः' जीविकाभिः 'विततस्य' विस्तृतधनाः कर्त्तव्या इत्युक्त्वात्, यज्ञैः युक्तित इष्टा च यः स्थितः, तस्य सन्न्यासो नान्यस्य, तदुक्तं याज्ञवल्क्येन,— 'ग्रधीतवेदो यपक्वात् पुत्रवान्‌ब्रह्मदोऽनिमान् । शक्त्या तु यज्ञसङ्घोचे मनः कुय्याद्‌नान्नयथा' ॥ इति । तत्रापि विशेषो गुरुभिरिति । 'वानप्रवेश्' पथ्वादिविषाणु-ज्ञातः 'प्राण्यमादास्यं गच्छे' इति वचनात् वानप्रस्थायम्-पूरवकः सन्न्यास इति, तमादावाल्, सोऽप्येत्येति । 'परेत्य' गत्वा । एकं द्वादशरात्रं होम-भोजने पयसा कार्ये इत्याह, द्वादश्रेति । 'यदन्नः पुरुषो लोके तदन्नखस्य देवता' इति स्मृतेः पयसा भोजनेद‌मिहोत्रि हुतः ।

उपनिषत्।

उद्नये वैश्वानराय प्रजापतये च प्राजापत्यं चक्षुर्वैष्यावं चिकपालम्, ऋग्निसंस्कितानि पूर्वाणि द्वारुपास्यायनेऽभ्य जुहुयात्, ऋगमयाय च ऋगु-यात्, तेजसानि गुरवे दद्यात्।

सत्यासविविधिमाचष्टे, हादशरात्रमस्येति । ऋग्नये चाग्नेयं, वैश्वानराय वैश्वानरं, प्रजापतये प्राजापत्यं चक्षु: जुहुयादित्य-कय: । 'चिकपालं' चित्षु कपालेषु संस्कृतं पुरोडाशं विष्णु-देवताकं जुहुयात्, 'ऋग्निसंस्कितानि' ऋग्न्यर्थे स्थापितानि पुरोडाशादौ चि "यज्ञाद् यज्ञं गच्छ" इति मन्त्रेणाग्नौ 'जुहुयात्' प्रक्षिपेत् । 'गुरवे' आचार्याय ऋत्विजे । ऋग्नि्रार्थनमाह, मातरमिति । मातं 'भावहाय' हितां त्वं मा 'पराग:' परागच्छ । ऋहमपि त्वां हित्वा 'न परागां' न परागच्छेयमिति त्वामनूनं प्रार्थयते । ऋषिदेशादिति । यत् ऋषिभिर्देशाङ्गधा, ततो देशात् 'उदृत्य' ऋत्विजोऽत्र मृष्टिमाद्-भक्षा पिपवेदित्येकै ।

'निष्कृत्य' समूलान् निष्काष्य स्थानाइर्हःखत्य, डुक्कृ-कारणं; यदा ऋतौ चोदने, 'निष्कृत्य' नि:श्रेषं 'चिस्वा' 'सशि-खान्' शिखासहितान्, शिखावपि न रचयोत्पेल्यर्थ: । 'विसृज्य'

शानमपां प्रवेशामिनप्रवेशं वौराध्वानं महाप्रस्थानं वृत्ताश्रमं वा गच्छेत्।

कथनादुक्तार्थे। ऋतत् जप्द्नमिति। एतावत् स्वयं कृत्या शन-न्तरमन्थनादि कुर्वीत, इच्छाविकल्पोदयम्। 'वौराध्वानं' हि युक्ते सम्मुखतयाड्कातद्ग्योऽपि मरिष्यम्। तदुक्तम्--

स यः सार्यं प्रात्रीयात्, सोऽस्या: सार्यं होम:, यत् प्रातः सोऽयं प्रातः, यदर्शे तदर्शे, यत् पौर्णमास्ये तत् पौर्णिमास्ये, यदसन्तो केश-रसमु-लोम-नखानि वापयत, सोऽस्याग्निष्टोम:, सोऽस्याग्नि-�्टोमः।

"दावेव पुष्करे लोके सूर्येमडल-मेदिनी । परित्राड्योग-युक्तात्मा रक्षे वाभिमुखो हतः:" इति। यथा वौराध्वान-नामकं तीर्थं; तदुक्तं वायुपुराणे उत्तर-खण्डे तृतीयोऽध्याये,--

चतुर्थः खण्डः ॥ ८ ॥

"ग्राहारं मानसं देवं ज्ञात्वातमथापरम्। वौराध्वानं महापोठं पश्चिमोत्तर-दक्षिणे" इति। 'महाप्रस्थान'ं यावन्मरणमुत्तराशा-गमनम, 'वृत्ता:' ज्ञानिनः, तेषामाश्रमं स्थानं निवासं वा गच्छेत्। मक्किन् पच्छे हृदेभ्यो दौचामुपेयात, दूचोपादाने महावाक्योपदेशो योग-यज्ञादनष्य।

कर्म-परित्याग-प्रयुक्त-प्रत्यवाय-ग्राझां निरस्यति, स यद्रति। सननत् हिरण्यमनुजायते, कादाचित्ककाभिप्रायचेदं, यदर्शे

सन्न्यासिनं न पुनरावर्त्तयेत्‌, यन्मनुजर्जा-यामावहैदिति। सत्याध्यात्म-मन्नान् जपेत्‌, रक्षन् सर्वंजीवेभ्य इत्युक्त्वा द्विजानुपेयात्‌। काषायवासः, कचोपस्थलोमान् वर्जयेत्‌; लघुमुखडोदर-पातं कमादित्यध्यात्ममस्य ध्यात जड्डं गो वाहः।

प्राश्रौयात्‌ तर्हि कर्त्तव्यं, दद्र्शे दृष्टि-लक्षितं कर्म करोतौत्यर्थः। कैरिति, कचोपस्थवर्जनम्‌। ब्र्मादेव लिङ्गादिसन्तं चौर्यादि गम्यते। द्विरुक्तिः खरडममाश्रयार्था॥ ४॥

विमुक्तमार्गे भवेदनिकेतस्वरौत्‌, भिच्छाशी प्राश्रौयात्‌ तर्हि कर्त्तव्यं, दद्र्शे दृष्टि-लक्षितं कर्म करोतौत्यर्थः। कैरिति, कचोपस्थवर्जनम्‌। ब्र्मादेव लिङ्गादिसन्तं चौर्यादि गम्यते। द्विरुक्तिः खरडममाश्रयार्था॥ ४॥

सत्यख्येल्यादि सत्यासोपनिषदि व्याख्यातम्‌। शाखाभेदात्‌ कचित्‌ पाठभेदः। 'इत्युक्त्वा' प्रभयं द्रक्षेतव्यर्थः। 'द्विजान्' सत्यासदौचाम्‌ पतावन्तं कालं चैतन्यमेव स्थितः। कच्चो-पखं स्पितानि 'लोमान्' लोमनि वर्जयेत्‌; ब्रतदेव 'लघु-मुखड:' न गुरुमुखडनक्रियः, लघुमुखडं शिरो यस्य इति च। 'ब्रतस्नः' भयज्ञोपवीतस्नः; छान्दसः सम्भिः। उदरपातं कमादिति प्रम्रस्लयविषयः, प्रस्योदरमेव पातं, ब्रस्नवतं, मुखड-घिरस्वन्ध कमादित्यर्थः। प्रध्यात्ममस्य ध्यात इति भवेदित्यन्तम्‌ उत्तरम्‌। 'प्रशस्य' यते; प्रध्यात्मं ध्यातः सत्‌ जड्डं गो वाहः 'भवेत्‌' वर्णते, प्रसिद्धोऽयमध्यात्मनिष्ठ इति किं वाङ्नोप-वौतादिना इत्यर्थः। जड्डं गोपायु: रक्षकः नाश्नेच लोकेऽप्रयोजनमस्तौत्यर्थः। जड्डो 'गोपायु:' दण्डो ग्रास इति वा।

न दद्यात् लवैकं धारये जन्तु-संरक्षणार्थं वर्षा-वर्जमिति ।

तदपि शोभः । कुषिडकां चमसं शिक्ष्यं विवृष्टपमुपानहौ । शीतोपघातिनीन् कस्यां कौपीनाच्छादनन्तथापि पवितं स्नानशाटीच उत्तरासङ्गमेव च । यज्ञोपवीतं वेदान् च सर्वं तदर्थं येद्यति: ॥ २ ॥ स्नानं दानं तथा शौचमड्‌ड: पूताभिराचरेत् ।

नतु शिक्षादिकं परलोकोपयोग्यपि भवत्येव इत्यत: प्राज्ञ, विमुक्तमार्गे रति । घनेन, दक्षिणोत्तरमार्गो विसुक्ताविहैव समवनौयत इति खुतेरिति भाव: । भिक्षामग्रानौति भिक्षाग्रौ, 'न दद्यात् लवैकम' इत्यमध्ये एकं लवमपि न दद्यात् इति-काराभावात्, 'धारयेत्' एकत्व तिष्ठते । किमर्थम् ? जन्तु-संरक्षणार्थम्, कदा ? 'वर्षावर्ज' विरोधिलक्षणया वर्षोऽस्ति-प्रथवा, मानिकेत: । सन् 'चरित' इष्टतेव, वर्षावर्ज वर्षांसु नाटेत् । तत् कुत: ? जन्तु-संरक्षणार्थमित्यन्वय: ; वर्षास्वटने हि जन्तवो म्रियन्ते । न दद्यात् भिक्षान्नं भिक्षुकान्तराय, लवैकं धारयेदित्येव न इत्येव, भिक्षान्न-लवस्य सदृशं न इत्यो-दित्यर्थ: । इति शब्देन आख्याण-समासौ । कुष्ठकादिकं विदारयन्: प्राणं परमहंसस्य निषिध्यते, कुष्ठकारमत्यादिना । 'यति:' परमहंस: । नतु ज्ञान-शौचा-दिकं पाचायमाने कथम् स्वात् ? इति आह, ज्ञानमिति ।

नदी-पुलिन-शायी स्वादेवागारेषु वा स्वपेत् ॥३२॥

'डानं' जलदानं प्रापवत्पंषम्; ध्यानंमिति पाठे 'ध्यानं' समपंष्षम्। 'पूताभि:' शुद्धनद्यादि-निष्ठाभिः। जनाकुले देशे गयानं निषेध्राति, नद्योति। 'स्वपेत्' सुप्यात्। न मिष्टान्न-काचर्न्नोपि कच्छाटिपरः स्वादिल्याछ, नात्यर्थ्मिति । गमकादि-समर्थं शरोरं धारयेदित्यर्थः। तुभ्यनिन्दाक्तिसंस्तुतिः स्वादित्यादि, स्तूयमान इति। 'घातयन्तौ' प्रभिभवान्ति सक्ले दितिर्दृष्टव्या।

नात्यर्थं सुख-दुःखाभ्यां शरीरमुपतापयेत् । सूयमानो न तुष्येत निन्दितो न स्वपेत् परान्मुखः ॥ एतां हत्तिमुपासन्ते घातयन्तौइन्द्र्रियाथि च ॥ पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

नारायणेन राचिता श्रुतिमालोपजौविना । अस्पष्टपद-वाक्यानां दोपिकेयं कथयुतेः ॥ इति करहस्युपनिषदो दोंपिका समपूर्या ॥ १९ ॥

इति करहस्युपनिषत् समापा ॥ १६ ॥

पिञ्ङडोपनिषत् ।

श्रीं देवता ऋषयः सर्वे ब्रह्माग्रार्ंमिटमब्रुवन् ।

श्रीं खखडमेकं पिञ्ञडहेतुः समवैर्ष्यतिपूर्षषी । पिञ्ञडोपनिषदुर्खड-वैराग्य-जननाय सा ॥ ९ ॥ संसार-विमत्तये परमहंससख्याम् उत्तः; तद्विचितानां विप-

मृतस्य दूयते पिण्डं कायं गृक्छत्यचेतसः ? ।२। भिन्ने पश्चात्तकृत् ददेहे गते पञ्चसु पञ्चधा । इहैक्यं काङ्क्षति ददेहे कामं स्थानं व्यवास्खितः ? ।२। ब्रह्मोवाच,—

ज्ञानां का गतिः ? इति संग्रये वैराग्यजननाय संसारिणां पराधीनां गतिं निरूपयितुं पिण्डोपनिषद्ारभ्यते, देवता इति । श्राख्यायिका विद्या सम्प्रदायाविच्छेद-प्रदर्शनार्थो दूयते पिण्डं लोकैरिति श्रेषः । तच्च शरीरमन्तरेण चेतना-रहिताः मृताः कथं गृक्छन्ति ? इति प्रश्नः । 'पञ्चसु' भूतेषु विषये पञ्चधा ददेहे गतं सति हंसः कामं स्थानं व्यवास्खितः ? इति द्वितीयः प्रश्नः । भोगोचित-शरौरोत्त्तिद्वारा चेतनः सन् पिण्डं गृक्छातोति । श्रावस्योत्तरमाह, प्रथमेन त्विति । 'कालः' घोडभि-प्रसोकैः यथा —

ब्रह्मं वसति तोयेषु ब्रह्मं वसति चाम्निषु । ब्रहमाकाशगो भूत्या दिवमेकन्तु वायुगः ॥ ३ ॥ प्रथमेन तु पिण्डेन कलानां तस्य सम्भवः । द्वितोयेन तु पिण्डेन मां-त्वक्-शोणितोज्ज्वलः ॥ ८ ॥ तृतोयेन तु पिण्डेन मतिसत्स्वाभिजायते । चतुर्थेन तु पिण्डेन स्वस्थि-मज्ञा प्रजायते ॥ ४ ॥ पञ्चमेन तु पिण्डेन हस्ताङ्गुल्यः शिरो मुखम् ।

ब्रह्मं वसति तोयेषु ब्रह्म वसति चाम्निषु । ब्रहमाकाशगो भूत्वा दिवमेकान्तं वायुगः ॥ ३ ॥ प्रथमेन तु पिण्डेन कलानां तस्य सम्भवः । द्वितीयेन तु पिण्डेन मांस-त्वक्-शोणितोज्ज्वलः ॥ ८ ॥ तृतीयेन तु पिण्डेन मतिसत्स्वाभिजायते । चतुर्थेन तु पिण्डेन स्वस्थि-मज्ञा प्रजायते ॥ ४ ॥ पञ्चमेन तु पिण्डेन हस्ताङ्गुल्यः शिरो मुखं ।

षष्ठेन कर्तापीडेन हत-काठ' तालु जायते ॥ ५ ॥

"कला: षोडश भूतानि प्राणोऽचं जन्म कर्म च । श्रद्धा यज्ञस्तपो मेधा मनो मातृ' शरीरकम" ॥ इति । दश्य पिप्डा दयार्षु दिनेशु पुत्रादिभिर्दीयमाना: प्रथमादि-घब्देनोक्ता: । 'भाव:' छृतृषादय:, 'स्वनमं' उद्बोध: । श्रय-मथीं मरुडपुराणे पतच्कु तिमूल एव सोपपत्तिको भगवान् गरुडं प्रत्युपपादित: । देहावयवोत्पत्तौ च मूर्धादिक्रम उत्त: ; तथा हि,—

सप्तमेन तु पिडेन दौर्घमायु: प्रजायते । अष्टमेन तु पिडेन वाचं पुष्टिं च विन्दति ॥ ६॥

"प्रथमेऽहनि य: पिडस्तेन मूढा प्रजायते । प्रौवास्न्यं हितौये च हतौये हृदयं भवेत् ॥ चतुर्थं च भवेलू पृष्ठ: पञ्चमे नाभिरेव च । षट्-समे कटिगुड्यामूलं चाप्यष्टमे तथा ॥ जानु-पादौ तु नवमे दशमेऽडि अङ्ग जुघा भवेत् । देहभूत: जुधाविष्टो गरुडहारे च तिष्ठति ॥ दशमेऽहनि य: पिडस्तं दयादामिषेण तु । यतो देहे सम्पन्ने प्रेतो जीव; जुघान्वित: ॥

नवमेन तु पिडेन सर्वेन्द्रिय-समाहति: । दशमेन तु पिडेन भावानां स्वनं तथा ॥ ७ ॥

पिडे पिडे शरीरस्य पिडदानेन सम्भव: । पिडदानेन सम्भव: ॥ इति ॥ ५ ॥

इत्यथर्ववेदे पिडडोपनिषत् समाप्ता ॥ २० ॥

ॐ आत्मो॑पनिषत् ।

ॐ सथाङ्गिरा-ख्विविधः पुरुषः ; तथाथा,—वाङ्गात्मा, मनसात्मा, परमात्मा चैति ।

त्वगस्थि-मांस-मज्जालोमाडुल्यधुष्ठ-पृष्ठ-वंश-नख--गुल्फोदर--नाभि--मेढ़ृ--कष्यून--कपोल-भू-ललाट-बाहु-पार्श्व्-शिरो-धमनिकाद्यौषि श्रोत्रादि

भर्वान्त, जायते, म्रियते, इत्येष वाङ्गात्मा नाम ।

प्रथमः खडः ॥ १ ॥

ऋतस्स्वामिषि-वाच्छेन बुद्धा तस्य न नमस्ति ।

एकादशं द्वादशस्य प्रेतो भुड्क्ते दिनदयम्" ॥ इति ।

नारायणेन रचिता श्रुतिमातो-पजौविना ।

अस्पष्टपद-वाक्यानां पिङ्गलो-पनिषहौपिका ॥

इति पिङ्गलोपनिषदो दैौपिका सम्पूर्णा ॥ २० ॥

आत्मतत्यौ परात्मो॑पनिषत् खख्खटतयान्विता ।

ऋषत॑पिसो व्र॑मध्य॒े शाखा शौनकव॑र्तिता ॥ २ ॥

पिझ्झो॑ग्र॒हणो विरक्तस्य परमात्मानं बोधयितुं ग्राहाचन्द्र-न्यायेन भात्मदयं निरूप्य निरञ्जनं संसारातौतं परमात्मानं

निरूपयितुमियमारभ्यते, सथाङ्गिरा इति । 'प्राण' इ॒त्यग्रे

दे॒वर्षीण् प्रति पिङ्गलनिरूपणानन्तरं तदिमोक्षार्थी पिङ्गिरा

उवाचेत शिष्यः ! वाङ्गात्मादयो वच्यमाणलचणाः ।

जायते म्रियते द्रित, प्रत्याङ्गारेषु पड्भावविकाराः याक्को॑त्रा

ग॒टद॒मे॒ । ते यथा, “जायते, ज॒सति, व॑र्द्धते, विपरिणमते,

अथान्तरात्मा नाम पृथिव्यप्-तेजो-वाय्वा-काश-मिच्छा-हर्ष-सुख-दुःख-काम-मोह--विकल्प-नादिभिः स्मृतिलिङ्गादिचोदनानुबोध-ऋषि-द्रोह-मृत-खलित-गर्जित--स्फुटित-मुदित-नृत्य-गीत-वादित-प्रलय-बिजृम्भितादिभिः श्रोता प्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः पुराणां न्यायो मीमांसा धर्मेशास्त्राभ्यां प्रवृण्णायाकर्षण-कर्मविशेषाणं करोति, एषोडन्तरात्मा नाम ।

यत् पञ्चाविंशतिसूत्रगादयो भवन्ति, श्रुतेभावविकारोषितः, सा बुद्धिर्या नाम इत्येतद्वयः । पृथिव्यादि-विजृम्भितादि-पर्थेन्तेरुपलक्षितः ‘विज्ञानात्मा’ बुद्धिरयः ‘कर्म’ सामान्यं श्रवणादि-लक्षणं यः करोति, सोऽन्तरात्मा वाड्‌मनस-गोचरातोतललातं कथम् श्रेयः ?

चितोय: खराड: ॥ २ ॥

अथ परमात्मा नाम, यथाच्चरमुपासनौयः । स च प्राणायाम-प्रत्याहार-समाधि-योगानुमाना-ध्यात्म-चिन्तकम् ।

इत्यारभ्याच्च, यथेत् । ‘यथाच्चरम्’ यथोपदेशम् ‘उपासनीयः’ उपास्यो श्रेयः;, तं लोपनिषदं पुरुषं श्रच्छामोति तस्मै वेदै-गम्यत्लात्, मनसैवानुद्रष्टव्यमिति श्रुते; प्रज्ञान्तेन च मनसा

अपच्चोयते नश्यति च” इति ।

रामोत्यन्वयः ॥ २ ॥

वटकार्शिकाश्यामाकतण्दुलो बालाग्रशतसहस्राविकल्पनार्द्राभिनं लभ्यते, नोपलभ्यते, न जायते, न म्रियते, न गृह्यते, न क्रियते, न दृश्यते, न कम्पते, न भिद्यते, न छिद्यते, निर्गुणः साच्ची भूतः शुद्धो निरवयवात्मा केवलः सूक्ष्मो निष्कको निरञ्जनो निरभिमानः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धवर्जितो निर्विकल्पो निराकारः।

प्राग्रहत्वात् संस्कारानाह, प्राणायामेति । प्राणायामादिभिर्योगानुमानेन च श्रध्यात्माचिन्तकं प्रति प्रकाशते इति श्रेष्ठः । नन्वसौ विभूविक्षाधिकः प्रमाणः कथम् प्रत्यक्षः ? इत्यग्राह, वटकार्शिकेति । यथा ‘वटकार्शिका’ वटवौजं सूक्ष्मापि महान्तं वटं सूते, एवमसौ सूक्ष्मोऽपि जगत् सूते । श्यामाकतण्दुलोऽतिसूक्ष्मोऽपि महान्तं स्तम्भं सूते, तहदसावित्यर्थः । ननु वौजवह्ट्नां प्रत्यक्षोऽपि किं न स्वात् ? ऋतं ग्राह, बालाग्रशती बालार्धेति ।

"वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्ताय कल्पते" ॥ इति श्रुतेः । श्रतिसूक्ष्मत्वात् सर्वथा अप्रत्यक्ष इत्यर्थः । न नो.पलभ्यते ज्ञाननेत्र्यैः, जन्ममरणघोष-शब्द-दृष्ट-कामभेदच्छेद-निषेधैः क्रियामात्रं निषिध्यते । 'साच्चौ' साच्चादृष्टा 'भूतः' सिधः 'शुद्धः' सहजागन्तुक-मल-रहितः 'निरवयवात्मा' सावयवत्वाभेदशून्यः 'केवलः' सजातीय-

उपनिषत्‌।

३३१

सर्वव्यापी मोडचिन्योडवध्येश्व, पुनात्यभुजा-

न्यपूतानि, निष्क्रियः संस्कारो नास्ति, इत्येष

परमात्मा पुरुषो नाम, पष्ठ परमात्मा पुरुषो नाम।

ततौयः खराडः ॥ ५ ॥

इत्यथर्ववेदे आत्मोपनिषत् समाप्ता ॥ २१ ॥

तौय-विजातौय-भेदगून्यः 'शुद्धः' डुलंच्यः 'निष्कलः' मोडश्र-

कला-रहितः 'निरञ्जनः' श्रागन्तुक-मलरहितः 'निरञ्जनमानः'

श्रहङ्कार-दोष-रहितः शब्देति वाङ्मनोन्द्रिय-दोष-रहितः 'निवि'-

कल्पः' मनोदोष-रहितः 'निराकाङ्‌क्षः' श्राकाङ्‌क्षादि-बुद्धिदोष-

रहितः ।

मनु सूच्यते कथमाकाङ्‌क्षादीनामात्मप्रदः ? इत्यत श्राह्‌,

सर्वव्यापौति । श्रत एव विकारादिद्भिरितियुक्तं वस्तुतस्तु

श्रतु-महत्‍वादि-परिमाष-रहित एव स्वमद्वित्ता सर्व व्याप्नोति

भगवान्‌; श्रतएव 'स:' ईश्वरः श्राचिन्योडवध्येश्व, 'श्रभूदानि'

चाङ्‌ङालादौनि 'श्रपूतानि' पापादिदुष्टानि सत्त्वानि 'निष्क्रियो-

डपि ध्यानस्थः पुनाति । यद्यपि श्रागमशास्त्रैः ज्ञानात्मा चतुर्थ उत्कः श्ररोरान्तःकरण-जीव-परमात्म-भेदेन, तथापि जीव-

परमात्मनोरभेदमाश्रित्य इह विविध एवोक्तः । तदुक्तं

गौताम्य,—

"द्वाविमौ पुरुषौ लोके चरस्थावर एव च ।

श्वरः सर्वाणि भूतानि, कूटस्थोऽचर उच्चते ।

उत्तमः पुरुषस्‍वन्यः परमात्मेत्युच्याह्नत:' ॥ इति ॥

इदमालोचतस्यं प्रश्नस्याकारोकार-मकारात परं विन्दु-

रामपूर्वतापनीयोपनिषत् ।

श्रों चिन्मयेडऽस्मिन् महाविष्णौ जाते दशरथे हरौ। रघोः कुलेऽखिलं राति राजते यो महौषधिः ॥१॥

नाद-प्रकत्ति-ज्ञानाख्यावस्थाचतुष्टयात्मकं दृश्यवम्‌ 'संसार:' पूर्वप्रज्ञा, स नास्ति स्वतःसझ्झलात । हिरण्यकः समासयर्द । नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजीविना । प्रसृष्ट-पद-वाक्यानामालोंपनिषहैोपिका ॥ इत्यात्मोपनिषदो द्वोपिका सम्पूर्छा ॥ २१ ॥

श्रों श्रोराम-तापनीयेडस्मिन् पश्र्वाद्विंशत्तमे मते । श्राथर्वणे तथा खखड दंश पूर्वोऽभिधे मता: ॥ १ ॥

"यस्याभासि श्रयानस्य योगनिद्रां वितन्वतः । नाम्भिकदम्बुजादासौत् ब्रह्मा विश्वसृजां पतिः ॥ यस्यावयव-संस्थानैः कल्पितो लोक-विस्तरः । तदैष भगवतो रूपं विश्रुद् सत्यमूर्जितम्‌ ॥" एतद्वान्तर्गतानां निदानां वाङ्मयस्याग्रभम"॥

"रामावतारमादौ निरूपयति, चिन्मये इति । श्रोरामश्वरूपान्तु नारासिंहेऽनिर्णीतम्‌ । 'दशरथे' श्राधिकरणे 'रघो:' दिलोपात्‌-जस्य सूर्येऽवशेष्य कुले 'चिन्मये' ज्ञानस्हुपे 'महाविष्णौ' नानावतार-मूलकारणेऽहरौ जाते सति रामाभिधा प्रथच्चेति श्रेषः । श्रनेनास्य पूर्णावतारता सूचिता। तस्मिन्नर्वचनम्‌ श्रखिलं रातोत्यादि ।

स राम इति लोकेपु विद्दद्धिः प्रकटौकृतः । राक्षसा येन म्रथ्यां यान्ति स्वोद्रेकतोऽयवा ॥ २ ॥

'सः' हरिः विद्दद्धिः लोकेषु राम इति प्रकटौकृतः । 'म्रथ्यां' म्रहीक्ष्तितः' भूमौ नित्यं वसन् 'रातिः' ददाति साधुभ्योऽखिलं वांछितम् । 'राक्षसां' शोभते च, इत्थंर्थता-अर्थेन राम इति लोकेपु विद्दद्धिः स्मृतः । रातेः प्रकृति-मात्रश्रेषः, म्रथेःक्षित-ग्रामस्याद्याच्चरश्रेषः । राक्षस-म्रथ्यां-ग्राम्योराद्याच्चर श्रेष इत्याह, राक्षसा इतान् । 'रामो राक्षस-मर्दनः' इति प्रसिद्धेः । अथवा डित्यादि-ग्रब्द-वद् यतः च्छाग्रब्द एवायं न क्रिया-ग्रब्दः, गुप्यातिश्रयात् परिसिद्धं गत इत्याह, खिति । 'स्वोद्रेकतः' स्वमाहिमतो गुप्यातिश्रयादाग्रनलाकांदेरिव ॥ १ ॥ २ ॥

रामनाम भुवि ख्यातामसामेषा वः पुन्नः । राक्षसान् म्रथ्यं हपेया राङ्मनसिजं यथा ॥ ३ ॥

राम इति नाम भुवि 'ख्यातां' प्रासिद्धिमागतम्, नत्वयं क्रियानिमित्त इत्यर्थः । चतुष्यैषु ग्रब्दानां प्रख्यातिरिति पञ्चे गुप्तक्रिया-जाति-ग्रब्दवद्च्छाग्रब्दोऽस्ति स्वरुपनिमित्तः । निमित्तान्तरमाच्छ, अभिरामेपेति । रमयतोति रामः, ज्वरिता-कसनेभ्यो णः । विग्रहान्तरं राक्षसानिति । राक्षसान् म्रथ्यंहपेष रामः, ग्राद्याच्चरश्रेषः । 'मनसिजं चन्द्रं' 'चन्द्रमा मनसो जातः' इति मन्ववर्ग्यांत, यथा प्रभाहौनं करोति,

प्रभाहौनांस्तथा कल्पा राज्यार्हां महौभृताम् । धर्म्मेमार्गें चरितेपा ज्ञानमार्गञ्च नामतः ॥ ४ ॥

तथा राक्षसान प्रभाहौनान कल्पा कल्पयाति यः स राम धर्म्मेमार्गें चरितेपा ज्ञानमार्गञ्च नामतः ।

स्वस्य ध्यानैन वैराज्यमैप्रवद्यं स्वस्य पूजनात् ।

इत्थः । तन्निमित्तान्तरमाह, राज्यादिहीन्यामिति । धर्ममार्गर्मात । स्वस्य चित्तेपा श्रुतेन धर्ममार्गे रति, 'नमतः' उद्धरिताह । ध्यानमात्र रति, स्वस्य ध्यानैन वैराज्यं रति,

तथा रामस्य रामाख्या भुवि स्वादय तत्‍वतः ॥ ४ ॥

स्वस्य पूजनात् ऐश्वर्ये' 'राति' ददाति, राज्यादिहोषां महीभृतां तथं ति सदृचये । ऋतोऽस्य रामस्य रामाख्या भुवि स्व्यात् । व्यग्र 'तत्‍वतः' वस्तुतः स्रयत उत्क्रयते इति श्रेषः ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥

रमन्ते योगिनोऽनन्ते नित्यानन्दे चिदात्मनि ।

रमन्ते इति । 'रमन्ते' देश काल-कत्‌परिच्छेद-शून्ये अनन्ते नियते श्रवयव विकार-शून्ये च, 'ग्रानन्दे' सुखैककरूपे 'चिदात्मनि' चिद्वने श्रग्रतब्रह्मणि 'योगिनः' नित्येन्द्रिय-ग्रामा: 'रमन्ते' ध्यानेन लप्‍यन्ति ; 'इति' हेतोः रामपदैन

इति रामपदेनास्तौ परं ब्रह्माभिधीयते ॥ ६ ॥

'ग्रसावेव' दशरथात्मजः; 'परं' मुख्यं ब्रह्म ग्रभिवौयते, 'ग्राधि-करणे' वज् ।

चिन्मयस्यादितोऽस्य निष्कलस्याशरीरिणः ।

ननु मूर्त्तस्य कथमानन्यादि ? नव्नमूर्त्तस्यापि कथमान-न्यादि ? इति चेत्, समः समाधि:, ग्रपरितष्ठार्थ-स्वोकार-स्तोभयतापि समः ; तम्मात् "द्वावेव ब्रह्मणो रूपे मूर्त्तञ्च

उपासकानां कार्यार्थं ब्रह्मणो रूपकल्पना ॥ ७ ॥

मूर्त्तञ्च" इति श्रुतेरलक्‍वार एव न्याय:, वचनानि त्वपूर्वत्‌वा-दिति न्यायादलौकार्य-वोधनं श्रुतेरलक्‍दार एव ॥ ६ ॥

रामशब्दार्थे निरुच्य ब्रह्मणः कथं महौषधौ

रामशब्दार्थे निरुच्य ब्रह्मणः कथं महौषधौ

रूपस्थां देवतानां पुंसूज्ञास्वादि-कल्पना ।

उत्तरमाह, 'चिन्मयैर्याति । चिन्मयस्य ब्रह्मणः 'रूपकल्पना। मायिकं रूपमिल्यर्थः । स्वरूपानतिरिक्तया मायाशक्त्या नर-शैवैकस्यापि विरुद्ध-नानाधर्माविरोध इति भावः ॥ ७ ॥

हि चत्वारि षडष्टासां दश द्वादश पोड़श ॥ ५ ॥

तदायभादिकमपि कल्प्यतामेवेल्याह, रूपस्थानेति । रूपे तिष्ठन्तौति रूपस्था:, तासां, देवतानां पुंसुव्रतकल्पना यथा राम: पुमान्, स्वौवकल्पना यथा सौता स्त्री, भ्रातृ-कल्पना यथा विनयनचतुर्भुजत्वादि हृद विषयादो नाम, ग्रास्न-कल्पना यथा श्वानं धुनु:, नन्दक: खड्ग: ; आदिशब्दादूषषा-वाहनादि-कल्पना ।

षष्टादशापि कर्थिता हस्तौ: षड्जादिभिर्यत: ।

उक्तमग्रे मुदादशरित, हि चत्वारौति । 'ग्रासां' देवतानां 'हि' द्वौ हस्तौ कश्रितार्वति विपरिणामोडविभक्ताकश्र निर्देशनिमित्तम् । तथा 'चत्वार' चत्वारो हस्ता: कर्थिता:, यथा ह्रें-लिङ्गव्यतयय: । तथा तासां षड्भुजा: कथिता:, यथा मूत्ति-भेदानामशकाया

सहस्रास्तस्था तासां वर्णा-वाहन-कल्पना ॥ ६ ॥

द्वादश षोडशाष्टादश चतुर्दिकामूर्तिभेदानाम् । 'ग्राजादिभ:' ग्रायुधै: । सहसहस्ता विशिष्टरूपस्थ । 'वर्णा:' श्याम-क्षेतादय:, 'वाहनानि' पञ्चोन्द्रादीनि तेषां कल्पना न तु वस्तुतस्ति:॥८॥

शक्ति-सेना-कल्पना च ब्रह्माद्येवं हि पञ्युधा ।

तस्या: पार्थक्यं कल्प्यते । श्ययवत, प्रभु-मन्त्रोत्साह-बलस्थ-तस्या: पार्थक्यं कल्प्यते ।

कल्पितस्य स्मरौरस् तस्य सेनादि-कल्पना ॥ १० ॥

स्त्रियोः स्मृत्योः, तासां कल्पना, 'सेना' सैन्यं, तस्या: कल्पना । एवं ब्रह्मादि पञ्चधा कल्पना, रूपकल्पना, ११। पुंख्यादि-स्वादि-कल्पना ।२। वर्गावारिन-कल्पना ।३। प्रकृति-कल्पना ।४। सेना-कल्पना चेति ।५। श्रुतवा, ब्रह्माख्येव हि पञ्चधेतिं परेषांवैति । ब्रह्माद्यायतनभेदेन कल्पितस्य देवस्य ततः सेनादि-कल्पना ॥१०॥

ब्रह्मादीनां वाचकोडयं मन्त्रोऽन्वर्थांदि-सर्जकः । जप्तव्यो मन्त्रगौ नवे विना देवः प्रसिद्धयति ॥ १ ९ ॥

'ब्रह्मादीनां' ख्वपराज्ञानां वाचकोडयं 'मन्त्र:' रसनात्मको मन्त्रः । वच्यति हि "तथैव रामवौजस्रं जगदेतच्चराचरम" इति । यद्वा "इति रामपदेनासौ परं ब्रह्म" इत्यादीनां पूर्वोक्तानार्थानां 'वाचक:' रसनामात्मको मन्त्रः । आदिशब्द: पूर्वोक्तस्वार्थ कः, सर्ववाचक इत्यर्थः । यद्वा 'ब्रह्म' ब्रह्मैत-परमानन्दात्मा, तदादीनां वच्यमाणा-सम्पचत्वादिंश्रदृशानहानां, "रमन्ते योगिनोऽनन्ते" इत्याद्युक्तस्य मूलच्यूहस्य च वाचकः, 'अन्वर्थ:' सर्वार्थानुगतं ब्रह्म तत्सादि-प्रपञ्चजातं, तस्य 'सर्जक:' स्रष्टा यस्मात् सोऽन्वर्थसर्जकः, स्वार्थ कः, सर्ववाचक इत्यर्थः ।

यद्वा हृद्गर्भो बहुधोऽहि:, ग्रन्वर्थ-सर्जकः, आदिमसृज्न-कल्प, ग्रन्वग्रेता "मननाच्चारणान्मनः" इति, "वाचस्मरगां यान्ति" इत्यादिश् ; आदिमसृज्नक: आदिमन्वलवात् । स च 'मन्वगा' गुरुतो लभ्यमनेगा जमस्य । विपच्ने बाधकम एवं-परमेश्वरः न प्रमुच्यते ॥ १ ९ ॥

क्रिया-कर्मेति-कतृंगामर्थं मन्त्रो वदत्यथ । मननाच्चाथानान्नः सर्ववाच्यस्य वाचकः ॥१२॥

'क्रिया' श्राद्धानिद्रुपा, 'कर्म' रजोमार्गादि, 'इति' हृदयादिकं कतृंगां मंतां देवानाम् अर्थे मन्त्रो वदति । मन्त्रं कमादत श्राङ, श्रथीति । 'मननात' बोधनात 'वाचनात' वाच्चात मन्त्रः, वाच्य कारणं वाच्यनं, मननेन वायते इति विग्रहः । श्राङ: सम्प्रादिल्वात किवन्तः, श्रन्यः सुपिश्त इति कान्तः । सर्वस्य 'वाच्यस्य' वक्तव्यस्य वृद्धचादिल्यस्य वाचकः प्रज्ञाववत् ब्रह्माभिधायकत्वात् ब्रह्मापि च सर्वान्तर्‌यो-वादित्यर्थः ॥ १२ ॥

साभयस्यास्य देवस्य विग्रहो यन्नकल्पना । विना यन्नेगा चेतु पूजा देवता न प्रमीयते ॥१३॥

मेति । 'सा' यन्नकल्पना उभयस्य पुंप्रत्यचातकस्य मूर्त्तंतकस्य मूलस्थूल-व्यूहात्मकस्य वा ग्रस्य देवस्य 'विग्रहः' श्रागैरुं, यन्नस्थ टेवानां सेनारूपत्वात, तस्य सेनादि-कल्पनात्ति हेतोः । श्रन्यथा सर्वदेव-शरीरोगमिल्ये । श्रथवा 'सः' मन्त्रः 'श्रभयस्य' निर्भयस्य 'देवस्य' रामस्य 'विग्रहः' श्रारौरं "मूत्तिं मूलेन कल्पयेत" इति स्मृतेः, ततो यन्नकल्पना कत्तव्या, श्रयं विरोधः । श्रकारणे बाधकं विनेति ॥ १३ ॥

खभूर्ज्योंतिर्योडनलरूपपी खनैव भाऽमते ॥

देवस्वरूपमाह, खभूरिति । 'खयम' श्रनन्यनिरपेच्चः 'भर्वात' विद्यते स्वभूः, 'ज्योतिर्यः' प्रकाशात्मा, 'ग्रनलः' मनन इत्येव वहस्य देवस्य कालतथ परिसमासिरस्सितः ।

जीवत्वेनैदमं यस्य सृष्टि-स्थिति-लयस्य च ॥१८॥

जीवत्वेनैदमं यस्य सृष्टि-स्थिति-लयस्य च ।

कारणत्वेन चिच्छक्त्या रजःसत्त्व तमो-गुणैः ।

कारणत्वेन चिच्छक्त्या रजःसत्त्व तमो-गुणैः ।

यथैव वटबीजस्थः प्रकृतस्थः महेश्वःः ॥ १५ ॥

यथैव वटबीजस्थः प्रकृतस्थः महेश्वःः ॥ १५ ॥

तथैव रामवोजसं जगदेतच्चराचरम् ।

तथैव रामवोजसं जगदेतच्चराचरम् ।

रेफाकुढा मूतंयः स्युः शक्त्यस्तिस्र एव चेति ॥१९६॥

रेफाकुढा मूतंयः स्युः शक्त्यस्तिस्र एव चेति ॥१९६॥

सौता-रामौ तन्मयावत् पूज्यौ

सौता-रामौ तन्मयावत् पूज्यौ

जातान्याभ्यां भुवनानि दिसम्प ।

जातान्याभ्यां भुवनानि दिसम्प ।

कुपौतिपदं रूपवचेऽध्यनन्वितादव्याहृतिसूचनार्थम् ।

कुपौतिपदं रूपवचेऽध्यनन्वितादव्याहृतिसूचनार्थम् ।

खे नैव भासते न त्वेन स्वप्रकाशत्वात् ।

खे नैव भासते न त्वेन स्वप्रकाशत्वात् ।

प्रथच 'शम्भू'विन्दु-'ज्योतिर्मय' रेफस्मिलतः शाकारेण निरुपितो मध्य प्रालि-डितो रामर्मितमन्तः 'खेनैव' स्वात्मनैव भासते, ग्रादर्श चित्सं सं रूपमथ्रों वाच्यक्षेति ।

प्रथच 'शम्भू'विन्दु-'ज्योतिर्मय' रेफस्मिलतः शाकारेण निरुपितो मध्य प्रालि-डितो रामर्मितमन्तः 'खेनैव' स्वात्मनैव भासते, ग्रादर्श चित्सं सं रूपमथ्रों वाच्यक्षेति ।

यदा स्कोटस्य ब्रह्मरूपलात्, तस्य च स्वप्रकाशत्वात् ।

यदा स्कोटस्य ब्रह्मरूपलात्, तस्य च स्वप्रकाशत्वात् ।

जैवल्वेनैति ।

जैवल्वेनैति ।

यस्य जैवल्वेन स्थित्यृत्पत्ति-लयस्य च

यस्य जैवल्वेन स्थित्यृत्पत्ति-लयस्य च

वर्त्तते, यस्य चिच्छक्त्या जैवल्वेन गुणैः कारणत्वेन च 'इदं' शब्दं भात्यर्थः ।

वर्त्तते, यस्य चिच्छक्त्या जैवल्वेन गुणैः कारणत्वेन च 'इदं' शब्दं भात्यर्थः ।

क्यं भात्यर्थः ।

क्यं भात्यर्थः ।

वस्तुगल्या यथैवोड्डारः, तथैव रामवौजसमिति ।

वस्तुगल्या यथैवोड्डारः, तथैव रामवौजसमिति ।

वटवौजं दृशान्तमाच, यथैवैति ।

वटवौजं दृशान्तमाच, यथैवैति ।

प्राकृतः प्रकृतिवेटौजा-डुष्पत्रः ॥ ९८ ॥१५॥

प्राकृतः प्रकृतिवेटौजा-डुष्पत्रः ॥ ९८ ॥१५॥

रेफाकुढा इति ।

रेफाकुढा इति ।

रेफोपरिस्थः 'रः' ऋषःः 'मा' ब्रह्मा

रेफोपरिस्थः 'रः' ऋषःः 'मा' ब्रह्मा

'मः' महेश्वरः तिस्रो मूत्तंयः, तिस्रः 'यत्तयः' ।

'मः' महेश्वरः तिस्रो मूत्तंयः, तिस्रः 'यत्तयः' ।

उत्पत्ति-स्थिति-संचारघक्नायः ॥ ९६ ॥

उत्पत्ति-स्थिति-संचारघक्नायः ॥ ९६ ॥

सौता-रामौ 'तनयौ' प्रकृति-पुरुषमयौ भत्न वौजेन पूज्यौ

सौता-रामौ 'तनयौ' प्रकृति-पुरुषमयौ भत्न वौजेन पूज्यौ

स्थितानि च प्रहृतान्येव तेषु ततो रामो मानवो माययाडधात्॥ १७ ॥

वैजस मृजिलातैः "मृजिं मृजन्ति कल्कयेत्" इत्युक्तेः। 'मायया' सौतारामाभ्यां 'दिसम्ह' 'दिराइहन्तानि' सम्, चतुर्दशेऽर्थे:, 'जातानि' उत्पन्नानि, 'स्थितानि च' तयोरेव स्थितानि प्राप्तानि, 'प्रहृतानि' लौनान्येव, 'तेषु' प्रकारोकारमकारेषु ब्रह्म विष्णुमहेश्वरेषु ; 'ततः' कारणात् रामो 'मायया मानवोऽधात्' कपटेन मानवोऽहमिति दृश्योः ॥ १७ ॥

जगत्प्राणायात्मनडस्मै नमः स्वात् नमस्त्वैक्यं प्रवदेत् प्राग्गुणेन इति॥ १८ ॥ २ ॥

'जगत्प्राणाय' जगतां प्राणाय आत्मने 'अस्मै' रामाय नमनं 'नमः' नमस्कारः स्वात्, कर्तव्य इत्यर्थः। नमस्तु कृत्वैति श्रेष्ठ:, नमस्कर्त्तुं कृत्वा 'प्राग्गुणेन' गुणेभ्यः प्राणुपेष्ट ब्रह्मणा सहैकं नमस्यदेवताया वदेत्। नमस्त्वैक्यर्मिति मन्नपदार्थमाह, जीवावाचौति। 'नमो नाम' नम इति प्रादिपादिकम्, 'जीवावाचि' जीवमावाक्त्रि, तस्य नामलात् नत्वाभिधानम्। रामेति नाम्ना च आत्मा गौयते। 'तदात्मिका' तेन रामेश आत्मना सह ऐक्यमापन्ना एकपदतां गताः या चतुर्थीविभक्तिः प्राप्यते। तथा तथा कथ्यते

जीवावाचि नमो नाम चात्मा रामेति गौयते। तदात्मिका या चतुर्थी तथा चायेत कथ्यते॥१८॥

मन्नोऽयं वाचको रामो वाच्यः स्वाद्योग एतयोः । फलत्स्वैव सर्वेषां साधकानां न संशयः ॥ २० ॥

तथोचते, जीवात्म-परमात्मनोरैक्यमेवोच्यते ; तेन यत्स्वादिवाक्यार्थः, स एवास्य मन्त्रस्यार्थ इत्यर्थः ॥ १९ ॥ वाक्यार्थमाह, मन्नोऽड्योस्मात् । श्रय मन्त्रो वाचको रामस्य ; रामोऽस्य मन्त्रस्य वाच्यः स्वात् ; ‘एतयोः’ वाच्यवाचकयोः ‘योगः’ योजनमात्मना सहैक्यापादनं, सर्वेषां साधकानां फलप्रद इति निश्चितमेव, तत उत्तमं-- “देवता-गुरु-मन्न्राणां भावयेदैक्यमात्मना” इति । इति । २० ॥ यथेति । यथा यः ‘नामौ’ नामवान्, स वाचकेन नाम्ना श्राकारितः मन् श्राभिमुखो भवेत् श्राकारयितुरिति श्रेष्ठः । यथा, ‘श्राययति’ श्राकारयति श्राय, श्रयगतवादपूर्वः क्रिप्, तस्म, श्राकारयितुर्यर्थः । तथा वौजात्मकः नामवज्जीवात्म्यं, येन श्राकारितो देवो मन्न्रयोडभिमुखः श्रौषधफलदो भवेदिति पदार्थ-वाक्यार्थ-ज्ञानफलमुक्तम् ॥ २१ ॥

यथा नामो वाचकेन नाम्ना योडभिमुखो भवेत् । तथा वौजात्मको मन्न्रो मन्न्रयोडभिमुखो भवती॥र ९॥ वीज-शत्ती न्यसेहच-वामयोगनयोरपि । कौलो मध्ये विना भाव्यः स्वावृ्का-विनियोगवान् २२

न्यासमाह, वौजेतिं । ‘वौजम्’ श्राद्यपदं, ‘शक्तिः’ उत्तरपदम्, तदुक्तं श्रौनककल्पे,-- “जानीयात् प्रथमं वर्णे वौजं शक्तिं नतिन्तथा” इति । वौजं दृश्यस्वरुपं, शक्तिं वामस्वरुपने न्यसेत् । कौचन श्राययेतिशकिमाह । कौल इति । कौलो य हति वक्ष्यो ‘मध्ये’ भाव्योः

सर्वेषामेव मन्त्राणामेष सामान्य: क्रम: ।

मध्ये 'विनियोग:', नियमेन न्यसनीयौ। ने द्वन्द्वे हौदि कौलो न्यास्य:, किन्तु स्वस्य 'वाच्चा' श्रभिलाषो विनियोगस्य, तावपि न्यास्यावित्याह, स्वेति । प्रयोजन्तु, श्रौराम-प्रोत्यर्थे लक्ष्मीप्रादि-प्राप्तये वा जपे पूजायां वा विनियोग इति हृदि श्रन्तंयस्मिति । यथा मनु हृदये कौलन्यास्तस्य किं प्रयोजनम् ? श्रत श्राह, खेति । ऋष्य या 'वाच्चा' साधकस्य योडभिलाष:, तस्या: यो 'विनियोग:' विशेषे नियोग: भवेदिति प्रिरण्यं, महान् साधकेच्छापूरक इत्यर्थ: ।

अथ रामोङननतहृपस्तेजसा वड्निना सम: ॥ २३ ॥

वैजं, शक्तिः, कौलकर्मिति चयं रसवाक्का-विनियोगाभ्यां सहितमुक्त्वानेषु न्यसनौयमिति, नञम्नस्य सामान्यो विधिरित्यर्थ: । उदार: शिष्टन्यासा ऋष्यादय: घडङ्गानि च यथा,-- "ग्रनन्तो न्यासत: सेन्दुवौजं रामाय हनम्नु:। घडङ्गरोडयमादिष्टो भजतां कामदो मपि: !! ब्रह्मा प्रोक्को मुनिनिर्णीतं गायतं देवता मनो: । दैविकेन्त्र: शमोक्तानो रामो राक्षस-वदन्: ॥ दौर्घंभाजा स्ववौजन कुर्यादङ्गानि षट् क्रमात् । ब्रह्म-रश्म्रे श्रुवोर्मध्ये हृवाभ्यनुषु पादयो: ॥ घडङ्गराणि विन्यस्येम्नवस्य मनुवित्तम:" ॥ इति ।

माद्यं वौजन्तु रां, तथा ध्यानमाच्छ, श्रवेति । 'राम:' दाघराथि:, 'भनन्तरूप:' ब्रह्मरूप: 'तेजसा' बलैन वड्कितुब्य:, श्रय च राम: 'भनुष्यगुणा' चन्द्रेष सौतया विश्नो शास्त्र: विस्तितक्षेत्, तदा पुंरुपत्यात्मकं जगत् सिषम्, श्रय 'चन्द्रेष'

सत्सनुष्ठानु विप्रवेद्म्नौषोमात्मकं जगत् ।

हृदान्तं ध्यानार्थं देवस्वरूपमाह, प्रकृत्येति । श्यामो वर्णेन

उत्पन्नं शौत्या भाति चन्द्रश्वान्त्रिकया यंथा ॥२४॥

'धौर:' निर्भय: ।

प्रकृत्या सांहितः श्यामः पौतवासा जटाधरः ।

'दृष्टि:' प्रागल्भ्य: सा च 'श्रष्टकम्' श्रषिमाद्यष्टकस्य, तेन

दिभुजो कुण्डलो रत्नमाली धौरो धनुर्धरः ॥२५॥

'विभूषित:' श्रोभित: । श्रथवा, श्रष्ठचावष्टकावरषेन । 'प्रकृत्या'

प्रसन्नवदनो जेताऽऽष्टक-विभूषितः ।

मूलप्रकातिरुपया 'परमेश्वया' परमया ईश्वया जगतां 'योवा'

प्रकृत्या परमेश्वया जगद्योगाङ्किताङ्गभृत् ॥२६॥

उत्पत्तिहेतु-भूतया 'श्रदित:' चिद्दित: य: 'श्रड्र:' उदड्ड:, तं

हेमाभया दिभुजया सर्वालङ्कृतयाचिता ।

बिभर्ति ।। २५ ।। २६ ।।

श्रृष्ट: कमल-धारिण्या पुष्ट: कोशलजातमजः ॥२७॥

'सर्वालङ्कृतयाचिता' सर्वेषां अलङ्कृतेन अलङ्कारेष 'ग्राचि-तया' व्याप्तया । सर्वालङ्कृताचितया इति वक्तव्ये छान्दसो

विष्वविन्दुनाविष्टखेदं, तदाऽऽग्र्णौषोमात्मकं जगत्, तद्वाचक:

विभक्तमण्डले प्रयोग: । यथा, सर्वैरड्गारै:रेलङ्कृतया, तथा

गाम्भति सिद्धम् । उत्पन्नमिति पूर्वेण सम्बध्यते । स राम:

'श्रौता' लाझल-पद्ती:, श्रेते शौता, श्रोषादिकस्तन्त्र प्रत्यय: ।

तज्जत्वात् जनकात्मजापि शौता, तथा भाति ; हृद्यान्तश्रुति

इति ॥ २३ ॥ २४ ॥

दचिषे लक्ष्मणेनाथ सधनुष्पाशिना पुनः ।

'दचिषे' इति । दचिषे भागे लक्ष्मणेन सृष्टः, प्रथितो वामे प्रोतया सृष्टः । तदुक्तम—

हेमाभेनानुजेनैव तदा कोषातवयं भवेत् ॥ २५ ॥

"वामभागे समासीनां प्रोतां काञ्चन-सन्निभाम" इति । 'तदा' देवनावय उपविष्टे सति 'कोषातवयं भवेत्' एकं त्रिकोशं भवेदित्यर्थः । अनुनजेनैवेत्येवकारेण ऋक्षिणं विकोषी देवान्तर-पूजा वाघते ॥ २५ ॥

तथैव तस्य मन्त्रस्य यस्याग्रं खंडितं तया ।

यथा वौजमुक्तम, एवं तथा 'मन्त्रस्य' राम-मन्त्रस्य ग्रहण ग्रह उच्चते इति ग्रहः । तथा कस्य ? यस्य खंड-तथा सह ऋषुः 'ओं' रामस्सरूपं ग्राह्रः, तथा 'डेताः' विभक्तिस्वरूप्यंकवचनं तेन सह 'ऋषुः' सुच्यो भागः नमान्त्रो नमति: नमःशब्द इत्यर्थः । डेतो रामो नमःशब्दः स्वमन्विशेषोऽस्य इत्यर्थः । 'एवं' सति षडधरे मन्ने सिद्धे सति द्वितोयं त्रिकोष-

एवं त्रिकोशरूपं स्वात्तं देवा ये समाययुः ॥ २८ ॥

रूपं स्वात्तं, त्रिकोशादये कोषषटक-षडधकार-समावेशार्थं, तं देवा इति । ये देवाः तं समाययुः ॥ २८ ॥

स्तुतिं चक्रुश्च जगतः पतिं कल्पतरौ स्थितम् ।

दृष्टं लम्बावसाराले तं स्तुतिं स्वायते यः, स स्तुतिः, तं

कामरूपाय रामाय नमो माया-मयाय च ॥ ३० ॥

नमो वेदादिरूपाय भोक्ताराय नमोनमः । रामाधाराय रामाय श्रीरामायात्ममूर्त्तये ॥ ३१ ॥

ज्ञानकोदेह-भूषाय रक्षोघ्नाय शुभाङ्गिने । भद्राय रघुवोराय दशास्यान्तक-रूपिणे ॥ ३२ ॥

रामभद्र ! महेष्वास ! रघुवीर ! नृपोत्तम ! । भो दशास्यान्तकास्माकं रक्ष, देहि श्रियं त्वं तु ॥३३॥

त्वमैश्वर्यं दापयाथ समप्रत्याखरमार्षम् । कुर्वन्ति स्तुत्य देवास्तेन सार्द्धं सुखं स्थिता: ॥३८

'स्तुतिं' स्तुतिविषयं चकुः । 'स्तुतिमाञ्छ, कामयति । 'कामिन' स्वेच्छया रूपं यस्य, तस्यै, 'रामा' स्त्री, तथैः 'धाराय' धर्त्रे, रमाधारायेति युक्तः पाठः । 'शुभाङ्गिने' शुभमङ्गमस्यास्ति शुभाङ्गिनि, तस्यै । कामदलात् कम्मींधारयादपि मतवर्थीयः साधुः, शुभध्यासावज्ञी चेत वा, 'भद्रे' प्रधान-पुरुषः ॥३०॥३१॥३२॥

रामभद्र इत्यादि सम्बोधन-चतुष्टयम् । भो भगवान् 'दशा-' स्वान्तक !' दश स्वान्यानि यस्य सः दशास्यः रावणः, तस्य अन्तकः रसातक ! अस्माकं 'रक्ष' रक्षणं कुरू, 'ते' तव श्रियं प्रसाभ्यं देहि । यथा 'ते प्रसन्न' त्वदयोनस्मान् स्वयं देहौयैन्वयः । त्वम् 'ऐश्वर्य्यम्' ईश्वरभावं 'दापय' राक्षसैर्ग्रहैंतं प्रत्यपंय, 'ऋषि' सम्प्रति इदानीन्तं सदृशे पेषा प्रार्थ्यमस्मे, 'म्राखरमार्षं' खरो नाम राक्षः, तस्य मारण-पथ्येन्तं कुरू, भो दशास्या-न्तक ! अस्माकं रचेलादिना प्राभ्रितन्तु पौरुषं पद्यत् कर-थ्सि । 'द्राति स्तुल्य' पवं स्तुला 'देवाद्या:' मुख्यदेवाः 'तेन' रमेशं मादृशं यथा स्वाज्ञा स्थिता: रावणबन्धे निर्ज-

सुव्न्येवं हि ऋषय-स्तदा रावया ग्रामुरः ।

न केवलं देवायाः;, किन्वन्ये नैत्यादि, सुवन्तोति । यथा च देवा: सुवन्ति, एषषयोडपौत्सर्यः । 'तदा' खरादिषु हृतेषु: रावणानामा 'ग्रासुरः' ग्रसुर एव ग्रासुरः 'यः' प्रसिद्धः, स राम-पत्नीर् वनस्थां 'स्वनिहत्ययै' स्वविनाशायैम् आददे ॥ ३५ ॥

रामपत्नों वनस्थां यः स्वनिहत्यर्थमाददे ॥ ३४ ॥

स रावण इति ख्यातो यथा रावणः रावणः ।

तद्राजेनेचितुं पौतां रामो लक्ष्मगा एत च ॥३५॥

पतद्रुत्पत्तिः । 'यदा' भथवा, 'रावात्' शद्दात्, कैलास-तो्ल-नावसरे देश्वरेषा भारे दत्ते रौति क्म ; तेन रावणः; तत् पूर्वन्तु देशाननननामभूत् । ततोऽतित् 'तत्' तस्यात्, यतः राम-पत्नोमाददे, तम्मात् कारणात् पौतामोचितुं यद्राजं, तेन ।

विचेरतुसदा भूमौ देवों सन्दृश्य चासुरम् ।

विचेरतुर्ताति । न सौतेच्चणसुद्धे श्यम, किन्तु दस्याख् मघ एवोहे श्यः, यदर्थं देवार्थंनया अवतौर्यः । 'भूमौ' उपानदाद्-ननदिंतायां विचेरतु:, 'देवों' राजपत्नों सौतां 'सन्दृष्य' इत-स्ततो बिलोक्य 'प्रसुरं' कबनं हत्वा 'घवसों' तापमों 'गत्वा' प्राप्य तत् तत् स्वाग्रतं गडहैल्वा 'तम्म्' रामस्ये आाज्ञया 'तया'

इत्वा कबनं घवरों गत्वा तस्माज्ञया तया ॥३७॥

श्रोन्ताभं प्रतोचमाषा: ।

क्षिति इत्यन्वय: ॥ ३३ ॥३४ ॥

'श्रान्तिसुतुल्येति पाठे 'श्रान्ति' समौधे

पूजितावीरपुत्रेण भत्तेन च कपौश्वरम् ।

अवथ्या पूजितौ सन्तौ 'ईदृर:' वायुः तस्य पुत्रेण 'भत्तेन' भजन-

ग्राद्ध्य शंसतां सर्वमादान्तं राम-लच्छ्मयौ ॥३५॥

परेषां हनूमता करणेन प्रयोक्तॄकर्त्रा वा 'कपौश्वरं' सुप्रौवम् ग्राद्ध्य 'शंसतां' श्रशंसतां क्थितवत्सौ सर्वं 'ग्रादान्तम्'

स तु रामे गद्धितः सन् प्रलयार्थं च दुन्दुभेः ।

ग्रादिश् ग्रान्तश् ग्राद्यान्तौ तम् ग्रादान्तं, वार्शितान्नग्रादिशु, ग्रादित ग्रारभ्य ग्रान्त' यावत् ॥ ३७ ॥ ३८ ॥

विग्रहं दर्शयामास यो रामस्तमचिच्चिपत् ॥ ३८ ॥

ततो रामेषा सुप्रौवस्य राज्ये प्रतिज्ञाते सति, स तु रामे 'ग्रडित:' वालिबधे रामस्य सामर्थ्यममस्ति न वेति सन्दिधः सन् 'प्रत्ययार्थ' स्वविश्वासार्थं 'तत्त्वयायार्थं' इति पाटे 'तक्वानं'

सम्प्रतालान् विविधाश्रु मोदते राघवस्तदा ।

रामे पौरुषस्य विश्वासार्थं 'दुन्दुभेः' दैत्यस्य वालिहतस्य 'विग्र-

तेन दृष्टः कपीन्द्रोऽसौ सरामस्स्थाय पत्ननम् ॥८०॥

ह्मं' ग्रास्थपुष्टं रामाय दर्शयामास, ग्रयं दैत्यो बालिना हत दांत ।

ततो 'य:' रामो दुन्दुमेद्रेष्टा, स 'तं' दुन्दुभिम् 'ग्राच्च-

चिपत्' ग्रनतिप्रयतनेन चिसवान् । ग्रथवा "यस्तु मातरि-

ख्वनि" इति निर्घण्टः ; 'य:' मातरिखा हव वायुरिव तूलपुष्टं,

श्रोष्णकारौ गमः 'तं' विग्रहं ग्रर्चिच्चिपत् ॥ ३८ ॥

ततो बलनिष्यये सत्यपि धानुष्कता-सन्देह-निरासार्थं सम्प्र-

तालान् एकैन ज्ञापने 'ग्राश्रु' श्रोत्रं 'विभिद्य' निमिष्य मोदते रघोरपत्यं 'राघव:' रामः ।

वत्तंमानकाल-निर्देशकस्य कल्पे कल्पे पूर्वं, भवतीति बोतनार्थम् । तेन श्रश्रो वो दृष्टः सन्

जगामागजंदनुजो बालिनो वेगतो गृहात् । बाली तदा निजेगाम तं बालिनमथाहवे ॥ ४१ ॥

'सराम:' रामसहित: 'तस्य' बालिन: 'पत्तनं' नगरं 'जगाम गतवान् । ततः 'श्रगजंत' सिंहनादं कतवान् 'भ्रनुज:' कनिष्ठ:, बालिन इत्युभाभ्यां सकृध्यते । 'वेगत:' वेगेन गृहात् जगाम, श्रगजेच्चे त्यन्वय: । 'निजेगाम' गृहाद्विगंत ॥ ४०॥४१ ॥

निध्य राघवो राज्ये सुग्रीवं स्थापयत्तत: । हरौनाद्दय मुग्रीवस्त्वाह चाशाविदोऽधुना ॥४२॥

'श्राशाविद:' दिकुशलान् । 'श्रधुना' श्रोतं गच्छत, श्राशु मैथिलीमादाय श्वा ददत, 'श्व' श्राशु स्वकपतो दा सन्देशता वा यु श्रादाय श्राशु, ददत, श्व, शाशु, इति पदच्छेद: ।

श्रादाय मैथिलीमद्य ददतत श्वाशु गच्छत । तत्ततार हनूमानब्धिं' लङ्घां समाययौ ॥ ४३ ॥

'तत:' तदनंतरं 'हनुमान' ईश्वरपुत: 'श्राश्वि' समुद्रं 'लङ्घां' तैर्या लङ्घां समाययौ । कथाविस्तारस्तु वाल्मी-कौयाद्वोष्ठव्य: ॥ ४२॥ ४३ ॥

सौतां दष्ट्रा मुरान् हत्वा पुरं दग्ध्वा तथा स्वयं । श्रागत्य रामाय स्वयं न्यवेदयत तत्चतः ॥ ४४ ॥

श्रशोकवनिकायां सौतां दष्ट्रा 'भ्रसुरान्' रक्ष:कुमारादीन् हत्वा 'पुरं' लङ्घां पुच्छाग्निना दग्ध्वा तथा स्वयं रामं प्रति श्रागत्य रामाय 'स्वयं' समुखेन तत्चतः 'न्यवेदयत' नितरां बोधितवान् । दिक्शल्यप्रमादिरातितथ्ययाथम् ॥४४॥

तदा रामः क्रोधरूपो तानाऽऽह्ययाथ वानरान्‌। तैः सार्धमादायार्कांशैः पुरीं लङ्कां समाययौ॥८४॥

'क्रोधरूपो' क्रोधं रूपयति निरुपर्याप्ति श्राप्तना दशमूयति, तदर्थम्। तैः मारे लङ्कां समाययौ। किं कृत्वा? 'आदाय' एकोनपञ्चाश्रत: प्रयोग-मन्वान्, एकोनपञ्चाश्रत: संहार-मन्वान्‌ विश्वामित्रोपदिष्टान्‌ ऋषाभसुतान्‌ 'ग्रादाय' युयुधौला॥४५॥

तां दृष्ट्वा तदधीनां साद्धं युयुधुकारयत्। घट-श्रोत्र-सहस्राच्चजित्नां युक्तं तमाहवे॥४६॥ हत्वा विभीषणं तत् स्थाप्याथ जनकात्मजाम्‌। आदायादायस्थितां कृत्वा स्वपुरं तेजंगाम सः॥८९॥ ततः सिंहासनस्थः सन्‌ द्विभुजो रघुनन्दनः। धनुर्धरः प्रसन्नात्मा सर्वाभरण-भूषितः॥४७॥ मुक्तां ज्ञानमयीं यास्ये वामे तेजःप्रकाशनम्‌

तामिति। 'ताम्' लङ्कां दृष्ट्वा 'तदक्षौहिणी' रावणेन सार्धं युद्धं 'चकारयत्' कारितवान्‌, वानरैरिति वा। 'घट-श्रोत्र-सहस्राच्चजित्' इन्द्रजित् मेघनाद:। 'तै:' वानरविशेषणादिभि:॥४६॥८८॥ 'यास्ये' ददृगे वाच्छे। ज्ञानमुद्रा, तज्जनप्यान्तु,— 'तेजेन्यृष्टको सत्नातवग्रतो हृदि विन्यसेत्। यामं हस्ताकुजु वामे जानुमूर्धनि विन्यसेत्‌। ज्ञानमुद्रा भवेदिष्टा रामचन्द्रस्य वश्नभा'॥इति॥ वामे 'तेज: प्रकाशनं' धनु: धृत्वा, यथा 'प्रकाशनं तेज:'

धृत्वा व्याख्यान निरतश्चिन्मयः परमेश्वरः ॥ ८५ ॥

पुस्तकाभ्यसुद्रां ध्रुवा वामसृष्टिं स्वाभिमुखौ कव्हा पुस्तकसुद्रिकाव्याख्यान-निरतः स्थितः। व्याख्यानसुद्रा तु,-- "दक्षिणार्कृष्ठ-तर्जन्यावग्रलमे पराङ्मुखी। प्रसार्ये संहृतावस्था पठा व्याख्यानमुद्रिका। रामस्य च सरस्वत्या श्रातयन्त' प्रेयसी मता" ॥ इति ॥

उदग्-दक्षिणयोः स्वस्य शत्रुघ्न भरतौ धृतः । हनूमान्तस्थ श्रातारमग्रतः स्वाच्चिकोषगम् ॥ ५० ॥ भरताग्रस्तु सुग्रीवं शत्रुघ्नाधो विभोषगम् । पश्चिमे लक्ष्मणां धृत्वा धृतचामरम् सचामरम् ॥ ५? ॥

ज्ञान-व्याख्यान-पुस्तकानां युगपत् सम्भवः । धनुमुद्रा तु,-- "वामस्य मध्यमाग्रन्तु तर्जन्यग्रे नियोजयेत् । शनैर्निकाश्य तस्याङ्गुष्ठेन पौडयेत् । दशंयेदामके सक्न्थे धनुमुद्रेयमौरिता" ॥ इति ॥ 'स्वस्य' रामस्य । धृत इत्यत्र धृतचामरौ इति पदलोपो दृश्यते। तदुक्तं,-- "उभौ भरत-शत्रुघ्नौ पार्श्वयोर्धृतचामरौ" ॥ इति ॥ यदा ध्रुड् शय्ये, व्यत्ययेन परस्मैपदम्, क्लान्तः श्रान्तः प्राप्लुक्। 'धृतः' स्थिरौभूय तिष्ठतः। हनूमान्तस्थ श्रोतारं रामे व्याख्यातरि श्रिष्यम् 'श्रग्रतः' गुरोरपे त्रिकोषगं पुजयेदिति प्रकारः स्वात्। अथवा भरत-शत्रुग्नौ धृतवान् रामः स्वात् श्रग्रतो हनूमान्तस्थ ध्रुतः स्वात्, कर्त्तरि कः, न लोकाव्ययेति षष्ठी-निषेधः ॥ ५० ॥ 'भरताग्रः' रामात् भरतस्यैवभावेन भ्रात्रा स्वाधिकिल्ला

तदघस्तौ तालवन्तकरौ वासं पुनर्भवेत् । एवं षट्कोणामादौ स्वदीर्घांङ्कैरेव संयुक्तः ॥ ५२ ॥

रामः कर्त्ता । ‘तदघः’ लत्मणाधः । ‘तौ’ भरत-शत्रुघ्नौ हत्वा व्याख्यान-निरतः स्थित इत्यनुषङ्गः । पुनः स्वग्रामं भवेत् । तेन व्याख्यान-निरत इति स्थित इत्यनुषङ्गः । पुनः स्वग्रामं भवेत् । तेन एवं षट्कसं जातम् । हृदानौमावरणान्याह, षादाविति । ‘एवं’ देवः ‘षट्कोणामादौ’ प्रथमावरणे ‘स्वदीर्घाङ्कैः’ स्वस्य दीर्घाङ्कैः रा० रौ० ऋ० रै० रैः । इत्यैः संयुक्तः स्वात् ॥ ५१।५२॥

हितोयं वामुदेवाद्यैः शौर्यादिभिश्च संयुक्तः । हतौयं वायुसूनुच्च सुग्रीवं भरतन्तथा ॥ ५३ ॥

इदं दलमूले । हतौ यदर्थमिति । वायुपुत्रादैनं प्राप्तो तय्युक्तो देवो यदा भवति, तदा हतौयं भवेदित्यर्थः । पते पूर्वोक्तष- षट्सु कमेषु पूज्याः । ‘ततः’ पञ्चकृतं ‘सुमनैः’ सुमनः-सहितैः अभिरावृतस्ततः, तदा चतुर्थं भवति । दृष्टिक्षाने स्थितिरिति कौचित् पठन्ति । इदं दलसादये ॥ ५३—५५ ॥

विभूषणां लच्मणाच्च छद्दत्स्वारिमदैनम् । जाम्बवन्ततच्च तैर्युक्तः ततों दृष्टिज्जयन्तकः ॥ ५८ ॥

पञ्चममादौ, सहस्रार्गलित । ‘सहस्रार्गलक्’ इन्द्रः ‘धर्म्मः’ यमः, ‘रथोवरुष्ण-वायवः’ रति युक्तः पाठः । ‘इन्द्रु:’ चन्द्रः ‘दृशा:’ इन्द्रियाणि, ‘भूता’ प्रज्ञा, सर्वाङ्गानोर्मध्ये

विजयस्व सुराष्ट्रश्च राष्ट्रवर्धन एव च । श्रकोपो धर्म्मपालच सुमन्वैरेभिरावृतः ॥ ५५ ॥

सहस्रार्गलकैर्धम्मे-रथो-वरुष्णानिलैः । इन्द्रौग्र-भावनताच्च दृष्ट्वाभिस्त्वे भिरावृतः ॥ ५६ ॥

वज्रिस्तदायुधैः पूज्यो नलादिभि-रलंकृतः । वशिष्ठ-वामदेवादि-मुनिभिः समुपासितः ॥५७॥

पूज्यः ; 'श्रान्तः' श्रेष्ठः, स निःश्रितो-वरूपयोरमध्ये ; ततो वज्रिः, 'तदायुधैः' इन्द्रायुधैः श्राहतः पूज्यः ; तदायुधान्य-श्रानि, यथा,— "वज्रं ग्रान्ति द्रढयन्ससि पाशमृञ्ज्योः पदाम् । शूलं चक्रं पदामिषामायुधानि क्रमाादितुः" ॥ इति । 'नलः' नाम वानरः श्रनलावतारः, येन वद्धः सेतुं लसेतु-रच्यते । श्रादिम्रष्टदश्यानं नौलावान् मोद्रश दलावरपे वच्च्यामः । वशिष्ठादिभिः श्रेष्ठ द्वादशभिः सेविचः ; तेऽप्यावरपे पूज्या इति भावः । तानपि वच्च्यामः ; एतद् दशावरप-पचः म्रूचतः ॥ ५६ ॥ ५७॥

एवमुद्देशतः प्रोक्तं, तस्याधुना 'निहेंशस्त्र' प्रोति निहेंशस्य चाछना । विरेखापुटमालिख्य मध्ये तारदयं लिखेत् ॥५८॥

एवम् 'उद्देशतः' सङ्क्षेपतः पूजनं प्रोक्तं, तस्याधुना 'निहेंशं' नि:शेषतो देह उपदेशः क्रियते स्पष्टतरं धारण-यन्त्रमुप-दिश्यते, तदेव चाझादि-देवता-सहितं मन्त्रवर्यसाचितं पूजन-यन्त्रमिलर्यः । विधा रेखा 'विरेखा' विकोशषं, तस्या: 'पुटं' हयं घटकोषम् मालिख्य 'मध्ये' घटकोषमध्ये 'तारदयं' तयोर्मध्ये श्रध्यवौजमालिख्य तस्याधः साध्यं षट्प्राप-यान्यतर-विषयमालिखेत् ।

तन्मध्ये वौजमालिख्य तदधः साध्यमालिखेत् । हितौयान्तश्व तस्योर्डं षट्प्रान्तं साधकं तथा ॥५९॥

कौदयं? हितौया-विभक्त्यन्तं षट्प्रान्तं साधकं तथा

कुरुहृद्यज्ञं तप्तार्घ्रे लिख्खेदौजान्तरे रमाम् ।

'तस्योऽज' वौजस्योऽजभागे षडौविभक्त्यन्तं 'साधकं' वश्यादिकारकं लिख्खेत् । कुरुकुरु इति वर्णयद्य 'तत्पाश्र्व' वौजपाश्र्वं वौजस्य वाम-दक्षिणयो: लिख्खेत् । 'वौजान्तरे' वौजमध्ये 'माध्योऽज' भागे 'रमा' सौवौजं लिख्खेत् । 'तत्सर्व' वौजादि 'प्रणवाभ्यां' पूर्वोक्ताभ्यां यथोक्तं वेष्टितं स्वातु, तथो लिख्खेत् । वुक्षेर्वेष्टि:, तद्वान् लिखिपविच्चयण: ॥ ५९ ॥

तत् सर्वं प्रणवाभ्यां च वेष्टयेद्धि-हृदिमान् ॥ ६० ॥

दौर्घभाजं षडङ्गेषु लिख्खेदौजि हृदादिभि: ।

'षडङ्गेषु' षट्कोषेषु 'हृदादिभि:' सह, हृदयाय नम: इत्यादि-जातिसहितं मूलस्य वौजं लिख्खेत् । 'दौर्घभाज' दौर्घाणां भजति तच्चोऽलं दौर्घभाज-षडङ्गदौर्घयुक्तमित्यर्थ: । कोषपाश्र्वे चिकोष-गाढेऽपि रमावौज-मायावौजे लिख्खेत् । 'तदग्रे' कोषाग्रे 'घनझं' कामवौजं लिख्खेत् ।

कोषापाश्र्वे रमा-माये तदग्रेऽनङ्गमालिखेत् ॥ ६१ ॥

क्रोधं कोषाग्रान्तरेषु लिख्य मन्त्राभितो गिरम् ।

तेषामुद्देश्यो यथा— 'वान्तं वड्नि-समारुढं' वामनेत्रेन्दु-संयुतम् । वौजमेताच्क्ष्य: प्रोक्तं चिन्तारत्नमिवापरम् ॥ नकुलौघोऽनिमारुढो वामनेत्रार्धचन्द्रवान् । वौजं तथ्य: समाख्यातं सेवन्तं सिद्दिकाक्षिभि: ॥ ब्रह्मा भूम्या समासौन: प्रान्तिविन्दु-शरासन्वित: । वौजं मनोभुव: प्रोक्तं जगच्चय-विमोचनम्' ॥ इति ॥

६१ कोधमिति । 'को' इररु: 'हं' कोधवोलं कवच्यम

हृत्तत्त्वयं साष्टपदं सरोजं विलिखेत् स्वरान् ॥६२॥

इति लच्मीकुलार्यंवे तं क्रोधं कोषाग्रेशु कोषान्तरेषु च 'लिख' लिखिला 'ऋभित:' परित: 'गिर' सारस्नं वीजम्ऐमिति लिखेत् । हृत्नत्त्वयं षट्कोषाख्योपरि एकं वत्त', मध्ये चैकं, पद्माग्रे चैकम, षट्पदं-सहितं 'सरोजं' कमलं विलिखेत् । स्वरान् केसरेषु च हि:गो लिखेत् । षट्पदेऽपु स्वरो-परि वर्गाष्टकम क-च-ट-त-प-य-श-लाख्यं लिखेत् । तेषु पञ्चे षु वच्यमाण-मालामन्त्र-वर्षान् षट् संख्यया विलिखेत् ॥६ २॥

कैसरेष्ठष्टपलेपु वर्गाष्टकं तथा लिखेत् ।

तेषु मालामन्त्र-वर्षान विलिखिटर्हि सङ्ख्यया ॥६३॥

बत्ते पञ्चाचरान्ते व पुनरष्टदलं लिखेत् ।

'बत्ते' चतस्रपदी पञ्चाच्चरराज तावत्मिवावशिष्यते । 'एवं' पूर्वोक्त-हृत्नत्त्वयं साष्टपदंवत्यादि-मार्गेण पुलरष्टदलं लिखेत्, 'तेष' दलेषु नारायणस्य षट्चाचरम श्रीं नगे नारायषायेतु प्रत्येक-मेकैकचरं लिखेत् ।

तेषु नारायणाष्टाक्षरं लिखेत तत् केषरे रमाम् ॥६८॥

तहहृद्र्दलं विलिखेट हादशाचरम् ।

'तहहि:' तदुपरि हादशदलं पद्मं विलिखेत् । हादमाश्चर-माछ, श्रीं नम इति ।

तथों नमो भगवते वासुदेवाय इत्ययम् ॥६५॥

श्रयं हादशाक्षरोऽत्रेय: ।

पादिच्चान्तान केसरेषु हत्ताकारेया सं लिखेत् ।

'पादिच्चान्तान्' आकारादि-हकारान्तान् हत्ताकारेया न तु केसरेषु वत्ताकारेया न लिखेत् ।

तदाहिः घोडशदलं विलिखेत् केसरेऽत्र क्रियम्॥६६॥

प्रस्तुतः 'क्रियं' शब्दः 'क्रिया' अस्मिन् अर्थे 'क्रिय' आदेशः 'कृ' धातोः 'इन्' प्रत्यये कृते 'क्रियन्' ततो 'न' लोपे 'क्रिय' इति रूपम्।

वर्म्मास्त-नति-संयुक्तं दलेषु द्वादशाच्चरम्।

अत्र 'वर्म्मास्त-नति' इति समासः। 'वर्म्म' इति शब्दः 'वर्म' अस्मिन् अर्थे। 'अस्त' इति शब्दः 'अस्' धातोः 'क्त' प्रत्यये। 'नति' इति शब्दः 'नम्' धातोः 'क्तिन्' प्रत्यये।

तत्त्वाधिष्ठारिजादीनां मन्त्राणां मन्त्रौ समालिखिता॥६७

अत्र 'तत्त्वाधिष्ठारिजादीनां' इति षष्ठी विभक्तिः। 'मन्त्राणां' इति षष्ठी विभक्तिः। 'मन्त्रौ' इति द्वितीया विभक्तिः।

हूं स्रूं भ्रूं हूं लूं भ्रूं जृदृं लिखंतू सम्यक् ततः वदिषि।

अत्र 'हूं स्रूं भ्रूं हूं लूं भ्रूं जृदृं' इति बीजाक्षराणि। 'लिखंतू' इति क्रियापदम्।

द्वातिंशारं महापद्मं नाद-बिन्दु-समायुतम्॥६८॥

अत्र 'द्वातिंशारं' इति द्वितीया विभक्तिः। 'महापद्मं' इति द्वितीया विभक्तिः।

विलिखेन्-मन्त्र-राजार्थान् तेषु पदेषु यततः।

अत्र 'विलिखेन्' इति क्रियापदम्। 'मन्त्र-राजार्थान्' इति द्वितीया विभक्तिः।

ध्यायेदष्टवसूनेकादश रुद्रांश्व तत् वै ॥ ६९ ॥

अत्र 'ध्यायेद्' इति क्रियापदम्। 'अष्टवसून्' इति द्वितीया विभक्तिः।

वैष्णव्यैः प्रतिकेसरं चतुरश्वतुरो लिखित्वा ग्रन्थिमे समेति

अत्र 'वैष्णव्यैः' इति तृतीया विभक्तिः। 'प्रतिकेसरं' इति द्वितीया विभक्तिः।

मभवः 'क्रियं' मथिति, वर्म्म हु 'श्रृङ्खं' फट् नित्यं नमः

अत्र 'क्रियं' इति शब्दः 'क्रिया' अस्मिन् अर्थे। 'वर्म्म' इति शब्दः 'वर्म' अस्मिन् अर्थे।

प्रस्तदः 'दलेषु' षाडभासु प्रत्येक-मेकैकको वर्णः 'तत् समिषु'

अत्र 'दलेषु' इति सप्तमी विभक्तिः। 'षाडभासु' इति सप्तमी विभक्तिः।

षोडशपत्मरमिषु, श्रीरजादौनामिति। 'ईरः' वायु:, तज्जो

अत्र 'षोडशपत्मरमिषु' इति सप्तमी विभक्तिः। 'श्रीरजादौनामिति' इति द्वितीया विभक्तिः।

हनुमान्, तदादौनाम् श्रावणयोक्तानां घोडशानां स्वादाच्चरा-दौन

अत्र 'हनुमान्' इति प्रथमा विभक्तिः। 'तदादौनाम्' इति षष्ठी विभक्तिः।

दौन ऋकाराविन्दु-साहितानि घोडश-वौजानि, श्रृङदय ल-मिति,

अत्र 'ऋकाराविन्दु-साहितानि' इति द्वितीया विभक्तिः। 'घोडश-वौजानि' इति द्वितीया विभक्तिः।

अक्रोपास्याप्यमिति, छष्टेधर्मंपालय शृङमिति, राष्टद्रृ-नस्य ऋऋमिति, वौजानि, चकारसमुच्चितानि हनुमतो हृमिति,

अत्र 'अक्रोपास्याप्यमिति' इति द्वितीया विभक्तिः। 'छष्टेधर्मंपालय शृङमिति' इति द्वितीया विभक्तिः।

सुप्रोव-सुराष्ट्रयोः शृमिति, भरतस्य शृमिति, विभूोष्या-विज-यौऐंमिति, लक्ष्मणास्य शृमिति, यतुमदनस्य शृमिति, जाम्ब-वजयन्तयोजेऽमिति,

अत्र 'सुप्रोव-सुराष्ट्रयोः' इति षष्ठी विभक्तिः। 'भरतस्य' इति षष्ठी विभक्तिः।

सतैतानि पृथक् घोडश-संस्थानेषु लिखेत्।

अत्र 'सतैतानि' इति द्वितीया विभक्तिः। 'पृथक्' इति अव्ययम्।

नादेतिं। 'नाद' प्ररचन्द्रः 'विन्दुः' चन्द्रः, ताभ्यां प्रान्ते

अत्र 'नाद' इति प्रथमा विभक्तिः। 'विन्दुः' इति प्रथमा विभक्तिः।

पडितम्। यत्र नाद-विन्दु-समायुतं यथा स्वात्तथा 'मन्त्र-राजार्थान्' नारासिंहान् सविन्दुकान् लिखेत्।

अत्र 'पडितम्' इति द्वितीया विभक्तिः। 'नारासिंहान्' इति द्वितीया विभक्तिः।

ध्यायेदष्टवसून्निति। ते यथा, -

अत्र 'ध्यायेद्' इति क्रियापदम्। 'अष्टवसून्' इति द्वितीया विभक्तिः।

प्रवो षट्शर शेष शरपचिह्नोनोलोक्।

अत्र 'प्रवो' इति प्रथमा विभक्तिः। 'षट्शर' इति द्वितीया विभक्तिः।

द्वादशीनांस्व धातारं वषट्कारास्व तद्वहि: ।

भूयर्हं वज्र-शूलाढ्यं रेखावतय-समन्वितम् ॥१९०॥

प्रत्यृषभ प्रभासस् वसवोऽष्टौ प्रकौत्सिंता:" । इति ।

रुद्रानिति। ते यथा,—

"वोरभद्रस् गृभुष गिरीशस् महायशा: ।

प्रजैकपादहिनभ्र: पिनाकी चापराजित: ॥

भुवनाच्छोभ्वरद्ैव कपालौ च विश्राम्पति: ।

स्थानुभंवस् कद्रुस" इत्येकादश ।

महायशा विशेषाम्पतिरिति विशेषेषु ।६६।६७।६८।६९॥

'इनान' सूर्य्यांश ; ते यथा,—

"धाताथेमा च मित्रवस् वरुणोऽद्रि भग्र्था ।

इन्द्रे विवस्वान् पूषा च च पर्थेन्यो दशम: स्मृत: ।

ततस्वष्टा ततौ विश्वुरजधन्यो जघन्यज:" ।

इति द्वादश । धातारामिति, 'धाता' प्रथमादिल्य: : स्मयन्तु

वषट्कारास्य विशेषणम् । पुनरुक्तो वषट्कारो हि दानार्थ:,

दानेन लोका ध्रीयन्ते इति वषट्कारो धाता भवति । भुवादि-

वषट्कारान्तान् धातृव्रतन् पञ्चषु न्यसेत् । ततो वो हभंगो

'भूयर्हं' भूपरं ; तन्नन्वनन्तु, "भूमौ चतुरस्रं" सव्ज्जकं पैतृष्य"

इति । दिन्ं वज्राद्यं, कोषेषु शूलाद्यञ्च । वज्रलच्नान्तु,

"चतुरस्र-सम्पातरेखा: सम्भुद्राग्रष्ट-वज्राणि कुय्यांत" इति

केचित् । सम्र्रदायविलस्तु चतुरसरेखाश्चेवाष्टवज्राणि कार्य्योऽण

इति वदन्ति । श्रदुपन्तु ग्रन्थोऽन्यााभिमुखतामात्रचकं रेखा-

दयं परस्पर-सम्बद्धं परस्परसम्बद्धमधोरेखादय-म्रित केचित् ।

रेखेतित । सालिकराजस-तामस-मेदेन ॥ ७० ॥

द्वारोपेतञ्च राज्यादि-भूषितं फणिसंयुतम् । एवं मण्डलमालिख्य तस्य दिनु विदिचु च ॥ ७९ ॥

'द्वारोपेतं' मण्डपवत्, 'राज्यादि-भूषितं' ज्योतिष्मत्क-विराट्-परितो राज्यादि स्थाप्यमित्यर्थः । भूपुरमेव भूलोकस्य 'सद्राशिचक्र' भवति । 'फणिसंयुतं' फणिना श्रेष्ठा दृश्यतेति लेख्यम् ।

नारसिंहञ्च वाराहं लिखेन्मन्वदयं तथा । क-ष-रेफानुग्रहैन्दु-नाद-शक्त्यादिभियुतः ॥ ७२ ॥

दिनु नारसिंहं, विदिचु वाराहं लिखेत् । नारसिंह-मुख-रतिः, कपेतिः । क-ष-योगे हः, ततः रेफः, ततः 'अनुग्रहः' शोकारः; 'इन्दुः' बिन्दुः; 'नादः' अनुस्वारानन्तरो रवविशेषः कांस्य-चरमध्यानिनिः; ततः 'शक्तिः' मन्त्र-सामर्थ्यम् ; आदिशब्दात् ब्रह्म ग्रान्ताङ्ग्यं, तृौमिति रूपम् ॥ ७१ ॥ ७२ ॥

यो नृसिंहः समाख्यातो ग्रह-मारण-कर्मणि ।

अस्य स्वातन्त्र्यामात्, य इति । 'ग्रह-कर्मणि' भूतादि-विमोचने, 'मारण-कर्मणि'-ग्रह-चयादौ । अस्य ऋष्यादिकं यथा,—

"ऋषिरतिव्र गायत्रो च्छन्दः शौनकहरिः प्रभुः । देवता दैौर्घ्युगौ-वैजैनैवाङ्कं कल्पयेत् सुघौः । ध्यानं सर्वस्य देवस्यैकलचं प्रजपेमनुम् । तद्रग्रं हृते सम्यक् छतताक्षैः पायसे शुभैः । ब्रच्चो-होमादिकं सर्वमस्य पूर्ववदाचरेत् । मन्त्रराजवदेकस्थ प्रयोगानपि साधयेत् । ऋष्यादि-सम्पुटे कोचिदं साधयेत् मन्त्रनिष्ठितं" ॥ इति ।

मन्त्यार्धोश्-युतो विन्दु-नादैर्ज्ज्ञ सौकरम्॥७२॥ हुंकारस्वात् रामस्य मालामन्वोऽधुनैरिता। तारो नतिभ्र निद्राया: स्मृतिमेंदश कामिका ॥७४॥ कंद्रे॑ा संयुक्ता वर्ज्जमेधामर-विभूषिता।

वाराहमन्त्रसुधारति, मन्त्य इति:। 'मन्त्य:' केवलमात्रका-र्यान्यो हकार: 'क्रूर्धोश:' उकार: तेन युत:, 'विन्दु-नाडै:' शक्त्यादिभिरपि युत:। 'मौकारं' सूकरस्थ्येद वज्रौ-तमकम् ॥ ७३ ॥ दशाक्षर-राममन्त्र-वोजमाह, हुंकारस्वात् रामस्येति। रामस्य दशाक्षरस्य 'हुंकारं' हस्वोकार-विन्दुसहितं हकारं वौजं जानौयात्। तच्च्वात् वाराहवौज-समौपे लिखेत्। दशाक्षरो यथा,— "जानकीवल्लभायाथ भवेत् पावक-वल्लभा। हुमादिरेष कथितो राममन्त्रो दशाक्षर:" ॥ इति। मालामन्वोऽधुनैरितेति। रामस्य इत्येव। श्रधुना रामस्य मालामन्व: ईरिता, लुट्, श्रयतने'डपि चान्दस:। इरीष्यते कथयिष्यते। 'तार:' प्रथव: 'नति:' नम: प्रथुः 'निद्राया:' भकारात् परा स्मृतिः सकार:। प्रथव-कलासु प्रायेयपैतनि नाम्नां स्वरानुस्वौ प्रथमत्वादकारो बोद्धव्य:। 'मेदो धातु:' वकार: 'कामिका' तकार:, सा 'कंद्रे'ग एकारेण, एकादशत्वात्, 'संयुक्ता' सहितता; तेन श्रो नमो भगवते इति सिद्धम्। 'वर्ज्ज' रेफ: 'मेधा' चकार:, सा 'अ्रमरविभूषिता' अ्रमर: उकार:, तेन 'विभूषिता' भोस्‌ र्‌षु इति सिद्धम्।

दौर्घा-कूयुता द्वादिन्यथो दौर्घा समनन्दा प०४८ चुथा क्रोधिन्यमेषा च विश्वमप्यथ मेधया । युक्ता रौषीं न्वादिन्तौ च समूक्षा सत्कुरुपिणी प०४९ सप्रतिष्ठा द्वादिनौ त्वकृच्छ्रे लः प्रीतितष्व सामरा । ज्यो॑तिस्सौच्यामिन-सयुक्ता श्वेतानुसार-संयुतT॥७० कामिका-पञ्चमो लान्तस्तान्तान्तो धान्त इत्यथ । स सानन्दो दौर्घयुतो वायुः रक्तयुतो विषः ॥७५॥

'दौर्घा' कला नकारः 'अक्रकूषा' अनुत्साहेण संयुक्ता नं:, 'द्वादिनौ' दकारः, 'अथयो' अनन्तरं 'दौर्घा' नकारः सा यकारः ; तेन नन्दनाय इति सिद्धम् । 'समनन्दा' मानदया कल्या आकारेण सह वर्तमान, 'चुथा' यकारः ; तेन नन्दनाय इति सिद्धम् । 'क्रोधिनौ' रेफः 'अ्रमोष' चकारः । अनन्ता चेतित युक्तः पाठः, प्रषवकलासु अनन्तलाया: चकार कलावात्, कौष्योदि-स्पमोषायास्तत्सर्वाच्चर कालकलात्वाच्च । 'विश्वम्' श्रोकारः, 'अथ' अप् ऋतु, 'मेधया' धकारेण युक्ता 'दौर्घीं' नकारः; 'ज्वालिनौ' वड्ढकला वकारः सा 'समूक्षा' सूक्ष्मेषु श्रोकारादि-चतुर्थ-रूपेण आकारेण सहितता 'मत्युरूपिणी' मृत्युः प्रषवकला आकारः, 'सप्रतिष्ठा' प्रतिष्ठया आकारेण सहितता 'द्वादिनौ' दकारः 'त्वक्' यकारः ; तेन रक्तोष्ठ-विप्रदायेतिं सिषदम् । 'लः' मकारः 'प्रीति:' भकारस्य 'सामरा' सोकारा, 'ज्यो॑ति:' रेफः तृच्वा पकारः 'अग्निन्-सयुक्ता' रेफसयुक्ता । 'श्वेता' सकारः 'अनुसार-संयुता' सानुसार 'कामिका पञ्चम:' नकारः 'लान्त' वकारः 'तान्तान्त:' तथान्तः तकारपच्वम्

कामिका कामिका-रुद्र-युक्ताथोड्य स्थिरा स ए । तापिनौ दौर्घंयुक्ता भूरनिलोङनन्तगोडनलः ॥१५९॥

यकारः, तस्यान्तो दकारः 'धान्त' नकारः, सः 'सान्तः' ग्रनन्तेन आकारेण संयुक्तः 'दौर्घस्वरेप' आकारेप युतः 'वायु' यकारः मूर्ध्न्ये आकारेपा युतः 'विष्णु' मकारः 'कामिका' आकारः, पुनः सैत्र 'रुद्रेपा' एकारेण युक्ता, 'प्रथोऽग्रथ' ग्रनन्तरं 'स्थिरा' जकारः, ततः सः, सकारात् पर एकारः ; तेन मधुरप्रसन्नवदनायामित तेजसे इति सिझम ।

नारायणात्मकः कालः प्राग्योडस्मो विद्याया यतम । पौता रतिस्था लान्तो योऽन्या युक्तोऽनतो नतिः ५० सप्तचत्वारिंशद्रपो गुहान्तः सगुणः स्वयम् । राज्याभिषिक्तस्य तस्य रामस्योत्तक्रमाभिखितः ॥८२॥

ग्रन सम्भिन् कार्ये । 'तापिनौ' बकारः दौर्घयुक्ता 'भूः' आकारः, 'भूनिलः' यकारः ; तेन बलायेलित । 'भूनल्गः' आकारगः 'भनलः' रेफः, 'नारायणः' आकारः, तदात्मकः 'कालः' मकारः, 'प्राग्यः' यकारः ; तेन रामायेइत सिझम । 'प्रभुः' वकारः 'विद्याया' एकारेण युतः सहित 'पौता' षकारः, 'रतिः' आकारः, तेन 'युता' संयुता, 'लान्तः' बकारः 'योऽन्या' एकारेण युक्ता ; तेन विषावे इति सिझम । 'भनततः' ग्रन्ते एवं सप्तचत्वारिंशत् 'श्रपो' वर्णः । 'गुहान्तः' सगुणः स्वयम् अथवा, 'गुणान्तः' वौजनयान्तः 'सगुणः' वौजनव्यादः तदुक्तम,—

"तारकं कामवौजैष सम्पुटं प्रजपेदसुम् । शिरस्यनान्तवक्त्रे च भूमध्ये सिध्येड़पि च ॥ श्रोदयोरग्र्राणयोश्चैव गहडयो रोहयोरपि । दन्तयोरास्विदेशे च दोः-पत्‍त्‌-सम्यग्रकेषु च ॥ कण्ठे हृदि स्तनद्वये पार्श्वयोः पृष्ठदेशगतः । जठरे चाप्यधिष्ठाने गुह्यो वस्मानं प्रविन्यसेत् । मम षट् सददग्र षड रुद्रसदैः षड्‌झकम् ॥ उदिद्रु-नौलकमलामलकान्ति-मज- चापासि-बाण-करमस्खुज-पतनेतवम् । पौताम्बरं स्मितसुधा-मधुरं सुरारिं- मद्‌घ्नतेयामवभिनिराज-सुता-मदायम् ॥ जपेदं द्वादश-लचछ्र्र ध्यातैवं विजितेन्द्रियः । विल्वैः फलैः प्रसूनैश्च पत्‍तैर्‌स्वमधुर-भूतैः ॥ मधुरतय-युक्तेन पयोऽपेन मिताम्बुजैः । होमं दशांशत: कुुर्य्यात् तथा सर्वत्र तपंषषम् ॥ प्राक् मोक्रे पूजयेत् पौठे पूज्याश्च वाच्यादेवताम् । प्रथमाझा रतिः प्रोक्ता समसी मो ज्या समौरिता ॥ लचछ्र्रयो भरतश्रैव शत्रुच्न्र्य च हनूमता । sुग्र्रोवः पञ्चमः प्रोक्तः षष्ठ उक्तो विभौषणः ॥ श्र्रन्दः सत्सः प्रोक्तो नौलोऽष्ठम उदाच्च्रत: । नारदस्य वशिष्ठस्य वामदेवस्तृतीयकः ॥ जाताह्र्रौ गीतमत्याापि भरद्वाजोऽथ कश्यपः । वःश्र्रेःफकषष्ठमः प्रोक्तो लचछ्र्रीषाथ सरस्वतो ॥ रतिः प्रीतिः कौत्तिः कान्ती तुष्टिः पुष्टिरिमा: क्रमाात् । श्रृष्टिजयन्त-विक्रयो सिद्धिदैः कायँ-साधकः ॥ सम्पदकैश्चैव मर्देशां श्र्रैष्ठ्य गदा तथा ।

इदं सर्वात्मकं यत्नं प्रागुक्तामृर्षि-सेवितम् ।

'सर्वात्मकम्' त्रैलोक्यमयं 'प्रागुक्तां' पूर्वोक्तां ऋषिभिः 'सेवितम्' सेवनं कृतम् ।

सेवकानां मोचकरमायुरारोग्य-वर्धनम् ॥ ट२ ॥

'सेवकानां' भक्तानां 'मोचकरम्' मोक्षप्रदम्, आयुषः आरोग्यस्य च वर्धकम् ।

अनुप्रविष्टं बहुधा कि नानेन वै ।

'अनुप्रविष्टं' अनुस्यूतं 'बहुधा' नानाविधं 'किं न' इति शब्दौ निपातार्थे ।

प्राप्नुवन्ति च ण्यातु सम्यगव धर्मादिकारमपि ॥ट३॥

'धर्मादिकारम्' धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यादिकं 'अपि' शब्दोऽत्यन्तायोगे ।

इदं रहस्यं परममौश्वरेयापि दुर्गमम् ।

'परममौश्वरेया' परमेश्वरी 'अपि' दुर्गमं दुर्लभम् ।

एवं यन्त्रं समाख्यातं न देयं प्राकृते जने ॥ इति॥ ८॥

'प्राकृते जने' सामान्यजनेषु 'न देयम्' न प्रदानम् ।

पाश्वजन्य: कौस्तुभाख्यो वनमाला च डाकिण्ये ॥

उत्तरे चक्र-पद्मे च शार्दूं वाणं सखण्डकम् ।

पश्चिमे धर्म-गरुड-धर्मपाल-सुमनस्कान् ॥

इत्युक्तक्रमादेकैकस्मिन् षट् षट् षट् न्यसे पञ्चेति क्रमेण ब्रह्मो-

द्वारोडन्वतापृक्: ।

श्रों नमो भगवते ब्रूयाच्चतुथ्यां रघुनन्तनम् ।

रक्षोघ्र विषटारोति मधुराढि ममौपयेत् ॥

प्रबन्ध-वदनायेभि: पश्वाद्यमित-तेजसे ।

वल्लभाय पश्वाद्राय विष्णवे तदनन्तरम् ॥

प्रणवादि-नमोऽन्तोऽयं मालामनुरुडौकित: ॥ ८९ ॥

'सर्वात्मकम्' त्रैलोक्यमयं 'प्रागुन्नं' पूर्वोक्ताम्, 'ऋषिभिः' सेवितं सेवनं कृतम् ।

'धर्मादिकारम्' धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यादिकम् 'अपि' शब्दोऽत्यन्तायोगे ।

'परममौश्वरेया' परमेश्वरी 'अपि' दुर्गमं दुर्लभम् ।

'प्राकृते जने' सामान्यजनेषु 'न देयम्' न प्रदानम् ।

॥ ट२ ॥ ८३ ॥

'दंश्वररेखा' सर्वप्रकृतिमतापि उपदेशं विना 'दुर्गमम्' प्राग-

स्यम् । इति शब्दो यन्त्राभिधान-समासौ ॥ ८४ ॥

भूतादिकं श्रोध्येयट् द्वारपुजां ऋत्वा पद्माद्यासनस्थ: प्रसन्न: । अर्चाविधावस्थ्य पौठाधिरोढं पाश्वार्च्चनं मध्यपद्मार्च्चनद्ध ॥ ८५ ॥

भूतादिकमिति । 'भूतानि' पृथिव्यादीनि पञ्च ; श्रादि-घ्रष्टाचमहदहङ्कारादित, तत् 'श्रोध्येयत्' आत्मनि विलापयेत् । भूतसूक्ष्म: प्राणप्रतिष्ठाया मातृकान्यामस्य चोपलचणम् ; भूत-सूक्ष्मप्राणप्रतिष्ठे मातृकान्यामस्य कुय्यादित्यर्थ: । तत् करण-प्रकारम् — भूतसूक्ष्मं तत: कुय्यादतत्पकारोऽधुनोच्यते । pादादिजानुपर्यन्तं चतुरसं सव्ज्जकं ॥ लयुतं पौतवर्ण्यञ्च भुव: स्थानं विचिन्तयेत् । जानो जानाभि चन्द्रार्धनिभं रांमेष लाञ्छितम् ॥ शुक्कवर्णं स्ववोजेन युतं ध्यायेदपां खलम् । नामित: कचहुपर्यन्तं त्रिकोणं रक्तवर्णैकम् ॥ स्ववोजेन सुतं ००० वज्रेस्तु मण्डलम् ॥ कचहाद् भूषमध्य-पर्यन्तं क्षोणिं वायोस्तु मण्डलम् ॥ षट्कोणं विप्लुबि: षड्भिर्युतं वोजेन चिन्तयेत् । भूगभ्याद्-बह्म-रश्म्यन्तं वर्तुलं ध्वज-लाञ्छितम् ॥ धर्मवर्णं स्ववोजेन युक्तं ध्यायेद्रभस्तलम् । एवं ध्यात्वा पुन:स्थानि भूतानि प्रविलापयेत् ॥ पृथ्वीस्पम्, च ता वन्ही वन्हिं वायौ समौरसम् । प्रविलाप्य तथाकाशेऽप्याकाशं' प्रकृतौ तत: ॥ उपरं बध्वा रूपां तां मायाशक्तिं' परात्मनि ।

॥ ॐ ॥

उपनिषत्‌ ।

रत्यं समस्तदेवादि-प्रपञ्चं परमात्मनि ।

प्रविलाप्य परं ब्रह्मरुपस्थितं कियत्‌-चषम्‌ ।

पुनरुत्पादयेदेहं पवित्रं परमात्मनः ॥

शब्दब्रह्माऽऽत्मिका जाता प्रकृतिः परमात्मनः ।

प्रजायते जगत्त्रातुराकाशं । । । ।

नभसोडभिन्न । । । ।

समौरणादभूादिर्हवैरेरापस्तः । । ।

खोयमेभ्योडपि भूतेभ्यो जो रूपं कलेवरम्‌ ।

देवताराधने योगमुक्तान्नमिति भावयेत्‌ ।

तस्मिन्‌ देहे परात्मानं सर्वज्ञं सर्वशक्तिमत्‌ ।

समस्त-देवतारुपं सर्वमन्र्मय शुभम्‌ ।

आत्मरुपेण देहेऽस्मै वैजभावेन तिष्ठति ।

दत्येपां भावना मुख्यां भूतशुद्धिरितोरिता ॥

श्रधावान्य-प्रकारेण भूतशुद्धिविधीयते ।

धर्मेकन्द-समुद्भूतं जानता लं सुशोभनम्‌ ।

ऐखव्योऽष्टदलेऽपि परं वैराग्य-कर्षणिकम्‌ ।

खोयच्हत्‌ कमलं ध्यायेत्‌ प्रथवेन विकारग्रतम्‌ ।

कत्वा तत्त्वाङ्कासंख्या प्रदीपकलिकाकृतिम्‌ ।

सुषुम्नेऽग्रे वेधेन तत्त्व परमात्मनि योजयेत्‌ ।

योगयुक्तेन विधिना सोऽहं मन्त्रेण साधकः ।

तत्स्वै सर्वतस्वानि विलीनानि विचिन्तयेत्‌ ।

पुरुषाभं ततः पापमनादि-भव-सच्चितम्‌ ।

ब्रह्महल्या शिरसक्च सर्पणस्कोयं भुजदयम्‌ ।

सुरापानह्दा युक्तो' गुरुस्तप-काटदियाम्‌ ।

तत्संयोग-पदद्ममजः-प्रत्यह्‌-पातकाम्‌ ।

डपपातक-रोमाशं रक्त-श्वसु-विलोचनम्‌ ।

वह्नि-चर्मणि-धरं कृष्णं कुत्तौ दचिष्पतिं स्मरेत् ।

ततः संग्रोधयेद्देहं पूरकादि-क्रमेण वै ।

विधाय प्राणसंरोधं वायुवोजेन वायुना ।

वायुवोजेन तनवौ सन्धृतौ सकलौ तनुम् ।

ब्रह्म तदग्राशमार्गेण निर्गंतं चिन्तयेत सुद्धौः ।

ततो वमिति वोजेन प्रावयेत सकलां तनुम् ।

सन्ध्याते निम्मले देहे देवतोपासन-चमे ।

आत्मजोवादि-तत्वानि स्वस्थानं प्रापयेत तत् ।

आत्मानं हृदयाम्भोजमथनयेत परमात्मन्: ।

हंससन्निध्यै विधिवद देवावस्थां विधौयते ।

भूतशुद्धि-विधोनेन कृतां पूजाभिचारिका ।

विपरीतं फलं दद्यादभक्त्या पूजनं यथा ।

भूतशुद्धि-विधायेयं ततो वै स्थापयेद् बुधः ।

पाशाद्यैर्गेन पुडितां यत्निमादौ समुचरेत् ।

यकारादि-सकारान्तान् विन्दु-मस्तक-लाञ्छितान् ।

तदन्तो च्चरित प्राज्ञा व्योममर्देन्तु-संयुतम् ।

ततो डंंश-पराक्मानौ ततोडसुष्ठ पदं वदेत् ।

प्राथा इति वदेत तु पश्यादिह प्राण्णास्ततः परम् ।

श्रमुष्य जोव इह तु स्थितोsसुष्ठ पदं ततः ।

सर्वेन्द्रियाषमुष्यान्ते वाङ्मनस्चुरन्ततः ।

श्रोच-प्राण-पदे प्राथा इदागत्य सुखं चिरम् ।

तिष्ठन्स्वग्निबधौ पूर्वं प्रत्यमुष्यपदं बुधः ।

पाशाद्यानि प्रयोज्येवं प्राण्णमन्तं समुचरेत् ।

ब्रह्माद्विरस्स्यचन्दस्तु विराट प्राण्णस्तु देवता ।

प्रथवोडनिम्बूर्वीजं यत्नि यत्का मनौविभिः ।

शिरो-वदन-हृदगुद्य-पाद-रक्षादि विन्यसेत् ।

भ्रमुष्येति पदस्थाने साधनानि समुच्चरित् । विरंज्पेत् साध्य-संस्पर्शे कत्वा मन्न्रस्न्नादारधी: । एष प्राणप्रतिष्ठाया: प्रकार: परिकोर्तित: । ह्रीं पां पिं., ह्रीं मायां, क्रीं भ्रुध्न्यै । माहिकान्यासो यथा ऋष्यादिपूर्वं ।

ऋषिभिर्बेद्द्या सहितो गायत्रीच्छन्द ईरितम् । सरस्वती समाख्याता देवता देहिकोत्तमै: । पक्षौव-ऋष-द्विरौनसर्गते: षड्वर्गके: कामात् । षड्ज्ञानि विधेयानि जातिशुक्रानि देखिके: । pश्चांग्न्निपिप्रविभत्त-सुख-दो:-पद्माद्ध्य-वचस्खलां भास्वमौलि-निबर्ह-चन्द्र-शकलामपौन-तुक्रुत्सनोनिम् ।

सुद्रामच्चगुणं सधाय्य-कलगं विद्यादृष्ट ह्स्ताम्बुजे- विंभ्राषां विग्रहप्रभां तिनयनां वाग्देवतां संस्रये । lलाट-मुख-हृत्ताच्चि-श्रृति-प्राणेषु मड्कडयो: शोष-दन्तोत्तमाड्रास्ये दो:-पत्त-सव्यप्रकोषु च । pाश्वं तः पृष्ठतो नामौ जठरे हृदयेऽसके । ककुयांते च हृत्पूर्वं पाश्चौ पादयुगे तत: । जठराननयोर्न्येक्षेनाडिकार्षान्न यथाक्रमात् ॥ इति ॥

हारपूजां कुरेति । सा यथा.— देङ्किको विधिवत् कृत्वा कत्वा पूर्वोक्तिका: क्रिया: । yायादलक्ष्यतो मौनौ यागार्ये यागसन्नुपम् । म्राचम्य विधिवत्तनं सामान्यार्चं विधाय च । हारमन्नार्चुभि: प्रोक्ष्य हारपूजां समाचरेत् ॥ जडौडुम्बरकैर्विंधं महालक्ष्मो: सरस्वती । ततो दचिषा-शाखायां विप्रदेच-समन्वित: । tयो: पाश्वंगते गङ्गा-यमुने पुष्पवारिभि: ।

कत्वा मृतु-शच्‍चा-सतूलीकायां रत्नासने देशिकस्वाच्चीयित्‍वा । शक्तिस्‍नाधारारक्‍षकां कर्म-नागौ पृथिव्यजे स्वासनाध: प्रकल्प्य ॥ ५६ ॥

देच्‍छल्यामच्‍चेयेदक्षं प्रतिहारमिति क्रामात्‌" ॥ इति ॥ पद्मासनेस्‍थ इति । पद्मासनन्तु,— "वामोरुपरि देच्‍छिगन्तु चरणं संस्थाप्य वामं तथा याम्योरुपरि पश्‍चिमेन विधिना शुल्‍वा कराभ्यां हृद्‍म् । श्रृणुष्‍टौ हृदये निधाय चिवुकं नासाग्रमालोकयेत्‌ एतद्‍ग्राधि-विचारत-कारि यमिनां पद्मासनं प्रोच्यते"॥इति आदिशव्‍दात् स्वस्‍तिकादि । पूजाविधौ तु तद्विकारार्थ-श्रृणुष्‍ट वस्‍तुनं हस्ताभ्यां न कर्तव्यम् । आदौ हारपूजां कत्वा पद्मासने उपविश्‍य प्रसन्नचित्तो भूतशुद्ध्यादिकं कुर्वीतादित्‍व-नय: ।

शच्‍चांविधाविति । 'शच्‍छ' रामस्य 'शच्‍चांविधौ' पूजाविधौ, पौठस्‍थ श्रद्धादेशोचनेन, ऊध्‍वं देशिकनेनम्, पश्‍चाददेशोचनेन, मुख-वर्त्तिन: पद्मस्य चाच्चीनं कत्वा पौठस्यादिश्‍पु धर्मादिकानचंये-दिति सङ्‍ख्‍य: ॥ ५७ ॥

रत्नखडे स्वासने 'मृतु:' कोमला, 'शच्‍छा' मनोहरा, 'सतूलीका' रत्नासनतुल्‍या-परिमाणया या तूलिका, तस्यां 'देशिकं' देश: उप-देइो:स्‍याक्ति देशिक: अत इति ठन् । उपदेश्‍टा, तच्‍च 'मच्‍चं-यित्‍वा' सम्‍पूज्य । पौठाधर-भागादिश्‍चोपरमच्‍चीनं विप्रदर्शयति, शक्तिस्‍नाधारारक्‍षकां' प्राधाररक्षतिं 'कूर्म' इति कच्‍छप-

विम्रं दुर्गां चेतपालस्य वायोर्वौजादिकांशाम्न-देशनिदिकांश । पाठ्यादिद्वादशधु धर्मादिकांश नजपूर्वीं-स्तांतस्य दिश्चर्चयेत् ॥ ५७ ॥

"नाग:' श्रेष्ठ: तौ च पृथिवोलचरणे च 'भद्रे' कमले एताः श्वास-नस्य देवता:, स्वामनस्य ऋध: प्रकल्प्यते । तदुक्तं—"ग्राधारगक्तिं प्रजपेत् पद्मजदययधारिषोम् । मूर्धि तस्याः समासौनं कूर्मे' नीलाभमर्चयेत् । कुक्षिं बध्वा शिरोग्रासननतं कृत्वा 'सदिभ्रम् । यजेगकभरणं मूर्धि धारयन्तं वसुम्वराराम् । तमाल-श्यामलां तस्मिन्नौलेन्द्रौवर-धारिषोम् । प्रभ्यर्चयेद्सुमतिं स्फुरक्षाागर-मेखलाम् । तस्यां रत्नमयं द्वीपं तस्मिंश्च मणिमक्डपम" ॥ इति । एवं मक्डपान्तं पूजयित्वा मक्डपं प्रविग्रेत् । हारे विं विग्राय नमः, दुं दुर्गायै नमः, चं चेतपालाय नमः, वां वायवे नमः, इति वौजादिकान् यथास्थानमध्यच्य 'ग्राम्न-देशनिदि-कान्' धर्म्मादौन् ; तदुक्तं,—"यजेत् कल्पतरुं' स्वसिनं साधकाभीष्ट-सिद्धिदान् । ऋधस्तात् पूजयित्वां वैदिकां मक्डलोर्ज्ज्वलाम् । पञ्चादभ्यर्चयेत्स्थां पौठं धर्म्मीदिभिः पुनः । रक्त-श्याम-छविदिन्द्र-नीलाभान् पाद-रुपिषः । हष-के गरि-भूतेम्वरूपान् धर्म्मीदिकान् यजेत् । गात्रेषु पूजयेत्स्थान् नजपूर्वकाननुक्रमात् । शान्तेयादिषु विशेषे दिशु चायाम्र्जं यजेत" ॥ इति ।

मध्ये क्रमात्कं-विध्वग्नि-तेजां-स्तुपश्युपश्यस्तमैरच्चितान्तान् । रजः सत्पं तम पतानि वत्त्र-वयं वौजाद्यं क्रमान्ज्ञावयेच्च ॥ ४८ ॥

'प्रद्रिषु' पादेषु 'नजपपूर्वोन' धर्मादिकान् 'तस्य' पोठस्य 'दित्सु' पूर्वोदिषु ॥ ४६ ॥ ४७ ॥ मध्ये इति । सूर्यैन्दवग्नयः क्रमेशा पूज्याः, यत् 'दत्तवयं' तत् रजः सत्पं तमः पतानि यानि गुणरूपाणि तत्न्नातव्यं 'वौजाद्यं' कलिकारूपं 'क्रमात्' अनुष्क्रमेष 'भावयेत्' पूजयेत् ॥ ४८ ॥

ग्राशा-व्याशास्पयथात्मानमन्तः ग्रात्मानच्च परमात्मानमन्तः । ज्ञानात्मान्वार्च्चयेनसय दित्सु माया-विद्दे ये कला पारतत्वे ॥ ४९ ॥

ग्राश्रेति । 'ग्राशा-व्याशाम्' दित्सु-विदित्सु च पष्टो पञ्च-पत्न्यांगा पूजयेदिति श्रेषः । स ग्रर्थात । 'ग्रात्मानं' लिखितं 'ग्रन्त-रात्मानं' जीवं 'परमात्मानम्' ईश्वरं 'ज्ञानात्मानं' ब्रह्म विन्दु-नाद-शक्तियान्तर्गतकान् एतान् 'ग्रन्तः' मध्ये ग्रर्चयेत । माया, विद्या, कला, पारतत्वं परमं तत्वस्य, एतानि चत्वारि तत्वानि दित्सु पूज्यानि । तदुक्तम,—

"ग्रानन्दकान्दं प्रथमं संविन्मालमननत्तरम् । सर्वतत्त्वात्मकं पद्ममभ्यर्च्य तदनन्तरम् ॥ मन्त्रो प्रकृति-पत्ताश्वि विकारमय-कैङ्करान् ।

पञ्चामृतैर्वौजाल्यां कर्पिंकां पूजयेत ततः ॥

"पौठमन्नो नारायणोये उत्तः । देवमावाहयेच्चेति, मूलमन्नेषा ग्राह्यतो भव इत्यध्यात्म-वाङ्मनादिसूत्रा । प्रदर्शयेत् । तत्र यथा,-

कलाभिः पूजयेत सार्द्धं तस्यां सूर्य्येन्दुपावकान् ।

"ग्रावाह्नादिका मुद्रा नव साधारणी मता: । तथा षडङ्गमुद्राभि: सर्वमन्नेषु योजयेत् ॥

प्रणवस्य विभिर्मन्त्रैरय सच्चादिकान् गुषान् ॥

इस्ताङ्ग्याम्रालिं बड्गानामिका-मूलपरवङ्गोः । ग्राहुष्टौ निचिपेत् सेयं मुद्रा त्वावाहनी स्मृता ॥ १ ॥

ग्रातमानमन्त्रात्मानं परमात्मानमर्चयेत् ।

ग्राधोमुखो त्वयं चेङ्यात् स्थापनी मुद्रिका स्मृता ॥ २ ॥

ज्ञानातमानस्य विधिवत् पौठं मन्त्रावसानिकं" ॥ इति ।

उच्चितार्ज्जुष्ठ मुखोस्तु संयोजात् सन्निधापनी ॥ ३ ॥

तत्त्वपूजायां, मां मयातत्त्वाय नमः, विं विद्यातत्त्वाय नमः,

चतुः प्रवेशितार्ज्जुष्ठा सैव संरोधिनी मता ॥ ४ ॥

कं कालातत्त्वाय नमः, पं परतत्त्वाय नमः इति प्रयोगः ॥ ५५ ॥

विमलादौष्येति । 'विमला' उत्कर्षिणी ज्ञानक्रियाशोगेति यत्तयः,

"प्रज्ञो सत्या यथेशानानुग्रहा नवमौ मता" ।

इत्यासनस्थानमूलम् ।

"पौठमन्नो-केशरेषु मध्ये च सवराभया" ।

श्रद्धयूरूणि जलाद्यैश्च पूज्य भूष्यादिकैर्लोकपालैस्तदैः ॥ ५० ॥

उत्तानमुष्टि-युगला सम्मुखीकरणौ मता ॥ ५ ॥

देवताङ्घे षडङ्गानां न्यासः स्यात् सकलौक्रतिः ॥ ६ ॥

सव्यहस्ताकतता मुष्टिद्वौर्घाङ्घो-मुखतर्जनौ ।

ग्रावगृहनमुद्रेयमभितो भ्रामिता सतौ ॥ ७ ॥

अन्योऽन्याभिमुखावष्टित-कनिष्ठानामिका पुनः ।

तथैव तर्जनौमध्या धेनुमुद्रा समौरिता ।

अवमतोकारणं कुर्यात् तथा साधक-सत्तमः ॥ ५ ॥

अन्योऽन्य-प्रथिताङ्गुष्ठा प्रमारित-पराङ्मुखौ ।

महामुद्रेयमाख्याता परमौकारणे बुद्धैः ।

प्रयोजयेदिमा मुद्रा देवताह्वान-कर्मणि ॥ ८ ॥

इति । 'श्रद्धयूरूणि' हृदयादीनि 'जलाद्यैः' उदकादिभिः सम्पूज्येतव्यर्थः । श्रद्धयूरूणि जलादै- रिति पाढे, 'श्रद्धयूरूणि' 'प्रणिलजादैः' हनुमदादैैष साकं देवं पूज्येत्यन्वयः । 'श्रद्धयूहानलादैैरिति तु युक्तः पाठ । 'जलादैः' नोलाद्यैः पोङ्श्रभिः सहेत्थयः । तेषां स्थानान्न "ग्रामनियादिषु कोणेपु हृदयादौ न पूजयेत् । नैवमये दिशाक्स्तमं" इति ।

ग्रहमुद्रा यथा—

"ग्रहन्यासस्य या मुद्रास्तासां लचणमुच्यते ।

ग्रनङ्गुला ऋजवो हस्तग्राखा भवेच्चुमुद्रा हृदये शिरस्यपि ।

ग्रहोङ्गुला खलु मुक्तः शिखायां करहन्ब्वाडुलयो वर्मणिा स्वुः ॥

नाराचमक्षू,ह्न.ृ.ताक्षुग्मकाङ्गुष्ठ-तर्जन्युदितो धनिस्तु ।

वस्वङ्गनिप्रितः कनितासक्ता यतादिक्षिणो तर्जनिमध्ये सु ॥

वशिष्ठादैर्मुनिभिरौौनमुख्यैः स्वाराध्यैषाग्रवं चन्दनाद्रौः । मुख्योपहारैर्विविधैश्च पूज्य तस्मै जपादींश्र समर्प्य सम्यक्‌ ॥ ५१ ॥

नेववयं तत्‌ भवेदनामा षड्‌ऋषिसुत्रा: कथिता यथावतं" इति । वष्यादिकैरिति । वष्यादौनभ्ये पठन्ति । तथा चि,— पूजयेदैैषावे पौठे मूत्तिं मूलेन कल्पयेत्‌ । श्योँ सौतायै दिगन्तेन सौतां पाश्वं गतां यजेत्‌ ॥ श्यये पाश्वं द्वये षड्‌ऋषीन्‌-श्राननानि तर्हि: । हनून्मन्त्रं सग्रैवं भरतं सविभूषषंम्‌ । लक्ष्मगाव्दन-श्रुतद्वानू जाम्बवन्तं दलेश्विमान्‌ । वाचयन्तं हनून्मन्त्रमग्रतो हृतपुष्ककं । यजेन्नरतं श्रुतन्नो पाश्वयोर्धृतचामरौ । ध्यातातपत्रं हस्ताभ्यां लक्ष्मगां पद्विमे यजेत्‌ ॥ श्ष्टिं जयन्तं विजयं सुराद्रं राष्ट्र वद्धैनम्‌ । श्रकोपं धर्मपलाख्यं सुमन्वच दलायृत: ॥ सर्वाभरण-संपन्नालोकेशानच्चेयतत: । तदस्त्वानि ततो वाह्ये वष्यादीनि च पूजयेत"इति। ८० वशिष्ठादैरिति । वशिष्ठ-वामदेव-जावाल-गोतम-भरद्वाज-कौथ्रिक-वाल्मीकि-नारद-शनक-सनन्दन-सनातन-सनत्कुमारान्‌ द्वादश कमडलुधारान्‌ सर्वान्‌ मन्त्रमुच्चरतो मुनोन्‌ द्वादशाल्ले श्रच्ययेत पूर्वेदिक्‌क्रमेण च तत्परान्‌ । नौलमुख्यैरिति । नील-सुपेषा-मेन्‍द्‌-शरभ-द्विविद्‌-धनद्‌-गवाक्ष-किरौट-कुरङ्गल-श्रोवत्स कौस्तुभ-ग्राड्‌-चक्र-गदा-पद्मानि षोडशग्राले श्रच्ययेत

एवमूतं जगदाधारमूतं रामं वन्दे सच्चिदानन्दरूपम्‌ । गदादि-शस्त्र-जधरं भवानीसहो यो ध्यायेन्मोचमाप्रोति सर्वतः ॥ ५२॥

पूर्वोदिक्क्रमेणैव कथञ्जलौन । 'चन्दनायैः' सुगन्धिभिः । जपादौनिति । श्रादिशब्देन उपचारः । जपसमर्पणेऽपि मन्त्रः— “गुञ्जाति-गुहा-गर्भ लव’ गदाशाङ्कात्कृतं जपम्‌ । सिद्धिर्भवतु मे देव ! त्वत्प्रसादाद्य्वाय स्थितः” इति । 'सर्वतः' सर्वत्रात्‌ बम्भनात्‌ । सर्वः इति तु युक्तः पाठः ॥ ५१॥ ५२ ॥

विश्वव्यापी राघवोऽड्यो तदानीमग्रतदंधे श्राद्ध-चक्रे गदाहो । धृत्वा रमासहितः सादरतस्सपत्नजः सानुजः सर्वलोकौ ॥ ५३ ॥

राघवः, श्रथो, तदादनीम, इति पदच्छेदः । 'ग्रनारंध्रे' लोकान्तर्यों बभूव, न तु देहधर्मी गतः, रामायणेऽपि तेनैव रूपेण ब्रह्मलोके गमनमुक्तम्‌ । 'सादरतः' आवरणैः परिवारैः सहितः, 'ससपत्नजः' सपत्नजेन वैरिसन्ताननेनापि सहितः, समर्दर्शित्वात्‌ 'सर्वलोकौ' सर्वदर्शी ॥ ५३ ॥

तदृत्तो ये लभ्यकोमांश भुक्त्वा तथा पदं परमं यान्ति ते च ।

ये तद्त्ताः, ते कामान् लभन्ते, लब्यांश कामान् भुक्त्वा परमं पदं यान्ति ।

इमां ऋचं सर्वकामार्थदाम्

ये ते पठन्यमला यान्ति मोक्षम् ।

ये ते पठन्यमला यान्ति मोक्षम् ॥इति॥अथर्ववेदीय-प्रश्नोपनिषत् ॥४॥१०

इत्यथर्ववेदी रामपूर्व-तापनीयोपनिषत् समाप्ता ॥२२॥

उपनिषत् पठ्ठे फलमाह, इमाम् इति । हृदिकृतिः समास्यर्थः ।

दशावरण-पूजा गण-संहितायामुक्ता,—

“षट्कोशे पृथमा वृत्तिः स्वादुद्धैराग्नितः क्रमात् ।

द्वितीयाद्यामादिकैः प्रोक्ता देवरष्ट्रऽऽजमूलके” ॥ इति ।

तथा, श्रुति-नाम १ । नित्यत्वात् २ । श्रुति-स्मृति-नाम ३ । प्रतिष्ठा ४ ।

परमात्मा ५ । विद्या ६ । ज्ञानात्मा ७ । श्यान्तिः ८ । इत्यादयः ।

“हतौषा वागुदेवाधैरष्टपदे तथैव च ।

चतुर्थी वायुपुच्छैवः पञ्चमे पूर्वतः क्रमात् ॥

षष्ठमौ हृत्तिद्वितोयाष्टदले तथा ।

सप्तमौ षाड्‌गुणे नारदाख्यैर्महर्षिभिः ॥

षष्ठौ हाट्‌ग्र-पदेशु नारदाख्यैर्महर्षिभिः ।

भुवायैरष्टमो यो या हातिं श्रृङ्‌लपञ्चके ॥

इन्द्रादैर्भूग्टर्हि चाद्यो नवसावरणं भवेत् ।

तदस्त्वे॑ञ्जयत्याद्यौ द॑र्‌ग्यमावरणं शुभम् ।

दशावरण-पूजियं कत्त॑त्या माधकौत्तमैः” ॥ इति ।

पूजायान्ते चेतान्यावरणान्, प्रस्य धारण-यान्नादयं

विशेषः । श्रच्‍च हि षट्कोषादि-भूपुरान्ते देवकूपादिषु भवन्ति ।

धारण-यान्ने तु मन्त्राणां इतति, श्रावरणक्रमोऽप्ययमेव श्युतौ

दृष्टच्‍चः पारकराद्यधिकारे बहुयोग्यमाह ।

रामोत्तरतापनीयोपनिषत् ।

शोँ वृहस्पतिरुवाच याज्ञवल्क्याम् । यदनु कुरूचंव देवानां देवयजनं मूर्त्तीनां ब्रह्म-सदनम् । श्रविमुत्तं वै कुरूच्चेव देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मासदनम् । तस्माद् यत् व्रतं चरति, तदेव मन्यतेति ।

श्री रामोत्तर-तापनीयं स्वरूप-माहिमोक्त्ये । रामचन्द्रस्य घट्टनिष्ठं खरादि-पक्षैक-महिषितमं ॥ १ ॥ पञ्च प्रकारयितुमादौ चेतोत्तमं विविनक्ति, वृहस्पतिरुवाच याज्ञवल्क्यामिति । यत् छेतसाम् 'धनु' होनं कुरूच्चेव कुरूच्चेव-टस्थं यद्वाऽऽह्ना श्राधिकं, कुरूच्चेव 'हि 'कुरो:' ब्रह्माणो वरद-भातृ चेतोत्तमं प्रसिद्धं, तत्तु यतो होनमिलयथे: । होनेथोत्तमे कर्मप्रवचनौयम्, तथ्योगे यदिति दितौया । तथा देवान-मपि देवपूजास्थानं, तथा सर्वेषां प्राणिनां ब्रह्मलोकतुल्यं, तत् वाक्प्रातः याज्ञवल्क्यापतयं प्रति 'डवाच' तन्नामतो निर-तदर्थयेति पृच्छेऽर्यः । १. याज्ञवल्क्यस्तु उत्तररयं तावत्-वांमतो निदिश्यति, प्रविमुक्तं वै इति । 'नविमुक्ताम्' द्वेष्ये-पापरित्यक्तमं भविष्यकतां वाराणसीस्थेऽवं कुरूच्चेवं, कुरु

नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजौविना । अस्पष्ट-पद-वाक्यानां रामपूर्वेष दैौपिका ॥ इति रामपूर्वतापनीयोपनिषदो दैौपिका सम्पूर्णा ॥ २२ ॥

प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

अथ हैनं भरद्वाजः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं, किं तारकं ? किं तरतीति ? । स होवाचं याज्ञवल्क्यः, तारकं विन्दुपूर्वकं दौर्घानिलं पुनर्मोय नमः, चन्द्राय नमः, भद्राय नमः, इति। चों तत् ब्रह्मात्मकाः सच्चिदानन्दाख्या इत्युपासितव्यम् ।

भवदुक्तोऽयं; एवं, नान्यथा, इति याज्ञवल्क्यं श्रोतुं वृहस्पतिराह इत्यर्थः ॥ १ ॥ एवं वृहस्पतिप्रोक्तार्थतत्त्वं याज्ञवल्क्यं प्राश्निकरूपम् आह, किं तारकमिति । ननु तरणक्रिया कर्म्म प्रसिद्धमेव इलाग्रज्ञ प्राश्न्य विशेषतामाचह, किं तरतीति। यत् ‘तरति’ संसारतारयति, तस्य किं स्वरूपमित्यर्थः। तरतिरनुभूतार्थः। यथा कर्म्मप्रश्रोयं, यस्य गर्भेऽत्याद्युत्करं भावि, उत्तरमाह, स हेतित ॥ ‘दौर्घानलं’ दौर्घे आकारे श्रान्तः; ‘अनलः’ रेफः यस्य तत्, तच्च ‘विन्दुपूर्वकं’ विन्दोः पूर्वमेव पूर्वकं रा सिद्धम् । दौर्घानलं रा इति। पुनर्मोय नमः इति स्वरूपम् । चन्द्राय नमः, भद्राय नमः इति हि मन्त्रौ इथकौ । तदुक्तम्— “रामेति रामभद्रेति रामचन्द्रेति वा स्मरन् । नरो न लिप्यते पापैर्मुक्तिं च विन्दति” ॥ इति ।

श्रीं रूपा: तद्रूपाः ब्रह्मरूपाः, तथा सदानन्दाख्या ज्ञानानन्दाख्ये तयेमिता रामाख्या उपासितव्या: । तदुक्तं गौतायम्— “श्रीस्तक्वदिति निर्देङ्गो ब्रह्माख्यस्यैविधः कृतः । प्रजाप्रसन्न वेदाब्धि यर्माच्च विहिता: पुरा” ॥ इति ।

अकारः प्रथमाचरो भवति, उकारो द्वितीयाचरो भवति, मकारस्तृतीयाचरो भवति, बिन्दुः पश्चमाचरो भवति, नादः षष्ठाचरो भवति, तारकत्वाच्चारको भवति ; तदेव तारकं ब्रह्म त्वं विद्धि, तदेवोपास्पर्मिति ज्ञेयम् ; गर्भ-जन्म-जरा-मरण-संसार-महक्यात् सन्तारयतीति ; तस्मादुच्यते तारक-र्मिति ।

तैर रामादैनां तारकल-मुपपादयितु-मोदारस्य तारकलमुपपादयति, अकार इत्यादिना । आकाराद्यस्त्रयो मूर्त्ताः, अर्धमात्राद्यस्यो- मूर्त्ताः; नादात् परे शक्तिमान्लाक्ष्ये प्राप्यवक्ष्ये वेदितव्ये । 'तदेव' तारकं वाराणस्यामेव चेतम्, यतः तत्र स्थितो दारारण्यामेव स्थितो भवति,

य एतत्कारकं ब्राह्मणो नित्यमधीते, स सर्वे पाप्मानं तरति, स मृत्युः तरति, स ब्रह्महत्यां तरति, स भ्रूणहत्यां तरति, स वीरहत्यां तरति, स सर्वहत्यां तरति, स संसारं तरति, स सर्वे तराति, मोडविमुक्तमाश्रितो भवति, स महान् भवति, मोक्षमृतत्वज्ञ गच्छतीति ।

द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

मोदारालिका रामादाख्या इत्युक्तम् : तैर रामादैनां तारकल-मुपपादयितु-मोदारस्य तारकलमुपपादयति, अकार इत्यादिना । आकाराद्यस्त्रयो मूर्त्ताः, अर्धमात्राद्यस्यो- मूर्त्ताः; नादात् परे शक्तिमान्लाक्ष्ये प्राप्यवक्ष्ये वेदितव्ये । 'तदेव' तारकं वाराणस्यामेव चेतम्, यतः तत्र स्थितो दारारण्यामेव स्थितो भवति,

२८-९७

अथैते श्लोका भवन्ति ;

यथा तत्र मृतो वाराशिष्यामेव मृतो भवतोत्यर्थः । भस्मशितो भवतोत्यस्यान्तरं स महान् भवतोति केषित् पठते ; तेन भुक्तिरुक्ता, श्रमृतत्वं चिति मुक्तिरुक्ता ॥ २ ॥

आकाराचार-सम्भूतः सौमित्रिर्विश्वभावनः । उकाराचार-सम्भूतः शत्रुघ्नः सृजमात्मकः ॥ १ ॥

प्रश्नाव-षडधरारां क्रमेप्यार्थोनाह मन्त्रेः, अथैते इत्यादिना । 'विश्वभावन:' विश्वविधानं; जाग्रदभिमानौ सध्दर्शनः: 'तैज-सात्मक:' स्वप्राभिमानौ प्रयुम्नः 'प्रज्ञात्मक:' सुपुष्यभिमानौ अनिरुद्धः रामः ॥ १ ॥ २ ॥

प्रज्ञात्मकस्तु भरतो मकाराचार-सम्भवः । श्रीमावातमको रामो ब्रह्मानन्दैक-विग्रहः ॥ २ ॥

तुर्थावस्थं ब्रह्माख्यं विन्दुर्थमात्र, शौरामेति । ज्ञान-निश्चय ब्रह्मांगलत्वात् केबलया प्रकट्या स दातुमशक्यः;, कार्यं-कर्तृ-विन्द्र'घ्नवाच्या कार्योन्मुखौ नादांगवाच्या सा क्रियाशो । सौताया: शक्त्य-ध्यानतत््ये प्राप्यवस्थे प्राह, प्रश्नवत्वादिति ।

श्रीराम-सान्निध्य-वशाज्जगदानन्द-दायिनो । उत्पत्ति-स्थिति-संहार-कारिषी सर्वदेहिनाम् ॥३॥

वाच्य-वाचकभावं लयज्ञा प्रश्नवेन यदाड्मेदं गता, तदा प्रकटतिरिति वदन्ति 'ब्रह्मावादिन:' ज्ञानेनः । इतिशब्दः श्लोकसमास्यर्थः ॥ ३ ॥

सा सीता भवति जेया मूलप्रकृति-सृज्यत्निता । प्रश्नवत्वात् प्रकृतिरिति वदन्ति ब्रह्मवादिनः ॥ ४

सोमिल्येतद्वरामितं सर्वं तस्योपवाख्यानं, भूतं भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्य-

चिकित्सातीतं, तद्यप्योङ्कार एव । स वै ह्येतद् ब्रह्म, स ऐयमात्मा ब्रह्म, सोऽयमात्मा चतुष्पाज्जागरित-

स्थानो वाङ्:प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः, स्थूलभुग्-वैश्वानरः प्रथमः पादः ।

स्वप्नस्थानेऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोन-विंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तेजसो हितीयः पादः ।

यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते, न कञ्चन स्वप्नं पश्यति, तत् सुषुप्तं, सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक्

चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ।

एष सर्वेश्वरः, एष सर्वज्ञः, एषोडन्तर्यामीष, एष योनिः, सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानां,

नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न घनप्रज्ञं न प्रज्ञानम-

हष्ट-मव्यवहार्ये-मयाध्य-मलचख्या-मलिङ्ग-माचिन्त्य-मव्यवदेश्य-मेकात्म-प्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं

महैतं चतुर्थं मन्यन्ते ।

'विकालातोतं' शात्मस्वरूपम् । नतु कथमेकस्य मूर्तो-

मूर्तक्पता ? विरोधात्; भत म्राह, सर्वं ह्योतद् ब्रह्मेति ।

स आत्मा स विज्ञेयः सदोज्ज्वलोऽविद्या-तत् कार्य्यहीनः स आत्मा वन्हिहरः सर्वदा हेतु-रक्षितः ज्ञानदृक् सर्वाधिष्ठानः मनमावो निरस्ताविद्या-तमोमोहोऽहमेवेति सभाव्योऽह-मित्योँ तत् सत् यत् परं ब्रह्म रामचन्द्रः ।

मायिकत्वात् मृत्तस्य न विरोध इति भावः । ननु तथापि जीवस्य ब्रह्माणो भेदे कथमैक्यसिद्धिरित्यत आह, श्रयमालम्ब्रह्मेति । योडहं 'प्रात्मा' जीवः प्रसिद्धः, सोऽपि वच्जैव, तस्य आत्मनो ब्रह्माणः श्रोज्ज्वार-वाच्यस्य रामस्यैकात्मत्वे कुतो ग्रंथ भेद-व्यवहारः ? इत्याद्योऽपाधि-भेदादित्याह, सोऽहंमिति ।

चिदात्मकः सोऽहं तद्रामभद्रः परं ज्योतिःसोडहंमव्यात्मानमादाय मनसा ब्रह्मैवैकुर्यात्। सदा़ रामोऽहंमित्येतत् तत्त्वतः प्रवदन्ति ; येन ते संसारिणो ननु राम पदे न

चतुर्थं मन्यन्त इत्यन्ते ग्रन्थो माण्डूक्य नारासिंहे च व्याख्यातः । स आत्मेत्यादिः स्पष्टः । 'ब्रहमित्योँ तत्त्वदिति' एतच्च द्वि-चतुर्थयवाच्यं यत् परं ब्रह्म, स रामचन्द्रः ।

कि भूतात्मकः ? न इत्याह, चिदात्मक इति । ज्ञानैक-विंग्रहः, सोऽहंमिति, 'सः' प्रसिद्धः रामुकपुत्रोऽसुकनामाऽस्म-मथ् । स मनुष्यादिरूपो न, किन्तु श्रोज्जाररूपः तद्रूपः परं ज्योतीरूपः; इत्येवमादानं प्रसिद्धमादाय तत्त्वमस्यादि व्याख्यान्त्यायेन 'मनसा' करणेन 'ब्रह्मणः' प्रविकृतनेन सहै-

संशयः, इत्युपविपतत्, य एवं वेद, स मुक्तो भवतीति याज्ञवल्क्यः ।

कौषीतकि-रत्नमाला-फलमाह सद्देतौ । 'उपनिषत्' परमार्थज्ञानं याज्ञवल्क्यः ग्राहं भरद्वाजं प्रतोतिं प्रेप्सः॥ ३ ॥

हतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

अथ हैनं गार्गीः पप्रच्छ, याज्ञवल्क्य ! य एषोडनन्तोडव्यक्तः आत्मा, तं कथमहं जानীয়ामिति । स होवाच याज्ञवल्क्यः । सोऽविमुक्त उपास्यः, य एषोडनन्तरोडनन्तोऽव्यक्तः परिपूर्ण-न्देकरसस्विदात्मा, योऽयमनन्तरोऽव्यक्त आत्मा, सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठित इति। सोऽविमुक्तः कस्मिन् प्रतिष्ठितः ? इति । वरुणायां नाश्याश्व सध्ये प्रतिष्ठित इति । का वै वरुणा ? का च नाशो ? इति । सर्वानिन्द्रियकृतान् दोषान् वारयतीति, तेन वरुणा भवतीति । सर्वानिन्द्रिय-कृतान् पापान् नाशयतीति, तेन नाशो भवतीति ।

अविमुक्ताधिष्ठान-पुरुष-स्वरूपमाह, य एष इति । 'अव्यक्तः' इन्द्रियाग्राह्यः । अविमुक्ते किमत्युपास्यः ? इत्यत उत्तमं अविमुक्ते प्रतिष्ठित इति । नन्वविमुक्तो देहो न जायते; व्रतः पृच्छति, स इति । 'नाश्यां' नाशो-नामिकायां, मध्ये यो देशः 'ऋतिहृदय-प्रासङ्ग; तत्र प्रतिष्ठितोऽविमुक्तः । प्रह्लादि-निमित्तं पृच्छति, का वै

कतमच्चास्य स्थानं भवति ? । भुवोऽग्रस्य च य: समिध:, स एव द्वैलोकस्य परस्य च सम्भावंवति, ऐतद्हि समिध: समिध्याऽऽ ब्रह्माविद् उपासत इति । सोऽविमुक्त उपास्य इति । सोऽविमुक्तं ज्ञानमाचष्टे, यो वै तदेवं वेदेति । अथ तं प्रत्युवाच स्वयंमेव याज्ञवल्क्य: ।

वरया इति । उत्त्रमाह, सर्वोनिति । यत्न स्वाताः पापदोषरहिता भवन्ति । तदुक्तम् । “ग्रसौ-वरगयोरमध्ये पञ्चाक्रोशं महत्तरम् । अमरारामरणमिच्छन्ति का कथा इतरेजना:” इति । स्कान्दे वाय्वास्य प्रसिद्धैव ज्ञाततवादान्तराभिप्रायेण पृच्छति कतमच्चेति । ‘ग्रस्य’ सोऽविमुक्तस्य । भुवोऽग्रस्य च य: समिध: कूपस्थानेत्यर्थ: ; तत् हि डडा-पिञ्जले सङ्गते । समिधब्दस्य निर्मितान्तरमाह, स एव इति । द्वौलोकोरिति प्रसिद्धस्य लोकस्य परस्य दिवो ज्योतिषस्य ‘पतत्’ वस्तुसम्भारूपं ‘ब्रह्मविद्:’ योगिन: सम्यगुपासते, सोऽविमुक्त: सन्निधिया उपास्य इत्यर्थ: । इति ग्रब्दो वाक्यसमाम्नौ । स राम: परमात्मा सोऽविमुक्तचेतो उपास्य इति विधिफलमाह, स इति । ‘ग्राविमुक्तं ज्ञानम्’ सोऽविमुक्तप्रदेशे ध्यानबललेन यत् प्राप्तम् । यथा सोऽविमुक्तम् शत्यतां निलयं ‘ज्ञानं’ ब्रह्माख्यं यत् तत् ‘आचष्टे’ कथर्यति । ‘य:’ पुमान् ‘वै’ निर्देशात् ‘तत्’ सोऽविमुक्तं स्थानम् उत्तप्रकारं ‘वेद’ जानाति । तं शिष्यं प्रति याज्ञवल्क्यरूप: कथान्तरमवाच् शिष्यते ।

श्रीरामस्य मनुं काष्यां जजाप वृषभध्वजः । मन्त्रन्तर-सहसैस्तु जपहोमार्च्चनादिभिः ॥ ६ ॥ ततः प्रसन्नो भगवान श्रीरामः प्राह शृद्धुरम् । वृषीष्व यदभोष्ठं तद्वास्यामि परमेश्वरः ॥७॥ ऋतः सत्यानन्द-चिदात्मा श्रीराममौश्वरः पप्रच्छ । मधीकऱ्यीं वा मतृजने गढ़ायां वा तटे पुनः । म्रियते देखि तज्ज्ञोर्मुक्तिं नातो वरान्तरम् ॥७॥

श्रीरामस्येति । वृषभध्वजः काष्यां श्रीरामस्य 'मनुं' मन्त्रं जजाप । ततः श्रीरामः प्राह, प्राहं परमेश्वरः, यदभौष्टं' तत् दास्यामि । 'इति' वाक्यममामौ । ऋत: परं श्रीराममौश्वरः 'पप्रच्छ' ययाचे इतिं । सत्यानन्द-चिदात्मक श्रीरामम् ददर्श । ऋष्य ऋष्याने सहसोवाचितं कृचित् पाठः । 'मधीकऱ्यीं' अपिकरिणिकायां, 'मतृजने' काष्यां यो म्रिय' ऋजान्तो' इति देखि; ऋतः परं वरान्तरं न प्रार्थनीयम् । जयैकरूप तुभ्यं मया दत्तामिति भावः । क्रमोऽत्रोपपाद्यः 'कृिम:' क्रमचारौ रिपोली

क्रीम-कीटारयोध्याश्रु मुक्ता: सन्तु न चान्यथा ॥८

अविमुक्ते तव चैले सर्वेषां मुक्ति-सिद्धये ।

अग्र हैनं भरहाजो याज्ञवल्क्यामुगाच । अग्रह कैमुत्सुतः श्रो्रामः प्रौढो भवति, स्वात्मानं

अग्रहं सन्निहितस्तत्र पाषाण-प्रतिमादिषु ॥ ९ ॥

कार्तिकौट बन्यवर्गयोः, कौटति बन्धनातौति । 'कौट:' सूत्रादिः । न चान्यथा इति महाकविप्रशंसः । 'अन्नेन' षडधर-

चैलेपिस्थं येधिकृत्य मन्त्रश्रवण मां शिव ! ।

रङ्गा । 'मा शुचः' प्राणिद्रुःखेन शोकं मा कथा । 'मुक्ता:' व्यक्तदेहाः । 'यस्य कस्यापि' पशु-पक्षि-श्वगादेरपि । 'जन्मा-

ब्रह्महत्यादि-पापेभ्यो मोचयिष्यामि मा शुचः ॥१०॥

तरितान्निति' 'मनुजन्मार्जितानपि दोषान्' 'नाशयत्याति' क्रिनत्ति । तेन वरेणाति कचित् पाठः, श्रो्राम-दत्तेन वरेण ।

त्वत्तो वा ब्रह्मणो वापि ये लभन्ते षडधरम् ।

इति श्रुतः षडङ्गसमासो । इदं वाराणस्यो श्रुतस्य व्यत्यय-

जीवन्तो मन्त्रसिद्धाः स्युरुक्ता मां प्राप्नुवन्ति ते॥११॥

त्तरम्, वरेण नाशयति दोषान् वाराणस्योति ॥ ८ ॥

सुमूर्षोर्देहनिष्पे कर्तुं यस्य कस्यापि वा स्वयम् ।

उपदेष्टव्यसि मन्त्रं स मुक्तो भविता शिव! ॥१२॥

इति श्रीरामचन्द्रगीतौ यत्प्रविमुक्तं पश्यति, स जन्मान्तरितान् दोषान् नाशयतौति ।

चतुर्थः खण्डः ॥ ८ ॥

दर्शयति, तन्नो बूर्हि भगवन्न्रिति । स होवाच याज्ञवल्क्का: । श्रीरामेगौं शिंजितो ब्रह्मा पुनरेतया गदया नमस्करोति !

विश्वाधारं महाविष्णुं नारायणमनामयम् । पूर्रानन्दैक-विज्ञानं परं ज्योति: स्वरूपिणम् । मनसा संस्मरन् ब्रह्मा तुष्टाव परमेश्वरम् ॥

ॐ यो वै श्रौराम:, स भगवानहेत-परमा-नन्दात्मा, य: परं ब्रह्म भूर्भुव: स्वस्तसै वै नमो नम: ॥ १ ॥

ब्रह्मापि एव वाराग्र्यो हृद्यान्तं रामेण श्रितवतः मानव्यग्रे: । 'मदया मद्यो न गादया व्यक्तवाचा, गदू व्यक्तायां वाचि । 'य:' प्रसिद्ध: 'वै' निश्चितं स्मयया जुष्टो रामचन्द्र:, स 'भगवान्' षड्विधैर्गैख्र्यै-सम्पन्न: 'हहेत·परमानन्दात्मा' अहैतो य: परमानन्द: तदात्मा य: 'परम्' उत्त्कृष्टं ब्रह्मापि मनू 'भूर्भुव: स्व:' लोकत्रयौरूप: मूल स्वूल व्यूहरूप:, 'तस्मै' एवं रूपाय 'वै' निश्चितं नमो नम: ।

ॐ यो वै श्रौराम: स भगवान् यश्रााव्यग्रै-रमात्मा भूर्भुव: स्वस्तसै वै नमो नम: ॥ २ ॥

ॐ यो वै श्रौराम: स भगवान् यश्र् ब्रह्मा-नन्दामृतं भर्भुव: स्वस्तसै वै नमो नम: ॥ ३ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यस्य तारकं ब्रह्म भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः

॥ ८ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यश्च विष्णुरेश्वरो यः सर्ववेदात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः

॥ ९ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् ये च सर्वे वेदाः साङ्गाः सशाखाः सपुराणाः भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नम.

॥ ६ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यो जीवात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः

॥ ७ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यस्य सर्वभूतान्तरात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः

॥८॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् ये देवासुरमनुष्यादिभावा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः

॥ ९ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यस्य मात्स्यकूर्माद्यावतारः भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः

॥ १० ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यस्य प्राणो भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः

॥ ११ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यस्यन्तकरण-चतुष्ट्यात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः

॥ १२ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः । भगवान् यस्य यमो भूर्ुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यस्यामृतको भूर्ुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यस्य मृत्युः भूर्ुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यस्यामृतं भूर्ुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यानि च पञ्च महाभूतानि भूर्ुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यः खावरजङ्‌गमात्मको भूर्ुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् ये च पश्चान्मयो भूर्ुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यस्य सम्प व्याहृतयो भूर्ुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् या विद्या भूर्ुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् या च सरस्वती भर्भवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् या च लक्ष्मी-भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ २३ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् या च गौरी भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ २४ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् या च जानकी भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ २५ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यच्च वैलोक्यं भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ २६ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यच्च मूर्त्ती भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ २७ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यच्च सोमो भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ २८ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यानि च नक्षत्राणि भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ २९ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् ये च नवग्रहा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ३० ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् ये चाष्टौ वसवो भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ३१ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् ये चाष्टौ लोकपालाः भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ३२ ॥

श्रों यो वै श्रीरामः स भगवान् ये चैकादश रुद्रा भूभुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ३३ ॥

श्रों यो वै श्रीरामः स भगवान् ये च द्वादशादित्या भूभुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ३४ ॥

श्रों यो वै श्रीरामः स भगवान् यच्च भूतं भव्यं भविष्यत् भूभुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ३५ ॥

श्रों यो वै श्रीरामः स भगवान् यश्च ब्रह्माराड्विराट् भूभुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ३६ ॥

श्रों यो वै श्रीरामः स भगवान् यश्च हिरण्यगर्भो भूभुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ३७ ॥

श्रों यो वै श्रीरामः स भगवान् या च प्रकृतिभूभुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ३८ ॥

श्रों यो वै श्रीरामः स भगवान् यष्वोङ्कारो भूभुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ३९ ॥

श्रों यो वै श्रीरामः स भगवान् यश्च चतद्वोङ्कारो भूभुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ४० ॥

श्रों यो वै श्रीरामः स भगवान् यष्ठ परमपुरुषो भूभुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ४१ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यस्य महेश्वरो भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ४२ ॥

एतद् ब्रह्मावितं सप्त-चत्वारिंशन्नित्यं सप्तचत्वारिंशत् पर्यन्तं पूर्वोक्त-रालामन्त्राचर-सद्गुरका नारसिंहयैनुष्टुभादर-सद्गुरका द्रष्टव्या:; मत:प्रतिपर्य्यायं क्रमेण मालामन्त्राचराराध्यकेकय श्रादावुच्चार्य्योषि । ग्रयम् पडक्षर-वाच्य-राममूल-व्यूहस्य मालामन्त्र-वाच्य: सप्त-चत्वारिंशदूर्ध्व: । तदुक्तम्,—

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यस्य महादेवो भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ४३ ॥

"कल्पितस्य श्रारामस्य तस्य सनातन-कल्पना" ।

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यस्योँ नमो भगवते वासुदेवाय महाविष्णुभूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ४४ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यस्य परमात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ४५ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यस्य ज्ञानात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ४६ ॥

ॐ यो वै श्रीरामः स भगवान् यस्य सच्चिदानन्दात्मा भूर्भुवः स्वस्तस्मै वै नमो नमः ॥ ४७ ॥

देवं स्तुषन्; ततो देव: प्रोत: भवति; तस्माद् य एतैर्नैनित्यं देवं स्तौति, स देवं पश्यति, सोऽस्तलपश्च गच्छति सोऽस्तलपश्च गच्छतौति । पञ्चम: खण्ड: ॥ ५॥

'देवं स्तुषन्' मूलत्योहस 'सेनादि-कल्पना' समचलवारिंशदृऋक्संहिता: कल्पना इत्यर्थ: । द्विती शब्द: स्तुतिसमाप्तौ । 'पतांन' पूर्वोक्तान् ब्रह्मैत-परमानन्दात्मकादैन् ब्रह्मवेन 'वितृ' वेत्ता। एतैर्नैनै: 'नित्यं' प्रत्यहं 'देवं' रामं स्तवनं भवेत् । 'तत:' स्तवनात् देव: 'प्रोत:' भनुकूलो भवति । तस्मात्, यत: प्रयं स्तव: प्रौतिकृतां, तस्मात् 'य:' पुनान् एतैर्नैनै: 'नित्यं' त्रिसम्यं देव' स्तौति 'स:' स्तोता 'देवं' विष्णुं 'पश्यति' साध्यात् करोति, भवतलस्य गच्छति । दितिक्क्ष: समाप्तथ्यो । उत्कमेव पुनरुच्यते, उत्तर-ग्रन्थाभावादिति हि दितुत्तया सूच्यते ।

इत्यर्थववेदी रामोत्तर-तापनौयोपनिषत् समाप्ता ॥ २३ ॥

नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजीवना । भ्रष्टपद-वाक्यानां रामोत्तर-प्रदीपिका ॥ इति रामोत्तर-तापनीयोपनिषदो दीपिका समाप्ता ॥ २३ ॥

रामोत्तरतापन्यां बहुधा मूल-पुस्तकेऽपि पच खण्डा:; मति कवित पुस्तके तु सम शाखा हशने । दीपिकायामप्यसातिरिक्त-खण्डयस्य व्याख्या नामि तत्खण्डयम चत्र निवेष्टते । यथा,-

अथैनं भरद्वाजो याज्ञवल्क्यसुपसमेल्योवाच । श्रीरामचन्द्रस्य महात्मनो बूध्दि भगवान् ! इति । s होवाच याज्ञवल्क्यः ॥

स्वप्रकाशः स्वयं ज्योतिः स्वयंभूरे॑क-चिन्मयः । तदेव रामचन्द्रस्य मनुरध्वरः स्मृतः ॥ १ ॥ अखण्डैक-रसानन्द-तारक-ब्रह्म-वाचकः । रामायेति सुविद्नेयः सदानन्द-चिदात्मकः ॥ २ ॥ नमः पदं सुविद्नेयं पूर्णानन्दैक-विग्रहम् । सदा रसयति हृदये सर्ववेदा मुसुचवः ! इति ॥ ३ ॥ य एतं मन्त्रराजं रामचन्द्रस्य षडध्वरं नित्यमधीयते, सोऽग्नि-पूतो भवति, स सोमपूतो भवति, स ब्रह्मपूतो भवति, स वष्णुपूतो भवति, स रुद्रपूतो भवति, स सर्वपूतो भवति, स सर्वयज्ञ-कतुभिरिष्टवान् भवति, स सर्वैवेद्रांतो भवति, इतिहास-पुराणानां ऋषीणां पतिसहस्राणि जप्यानि भवन्ति, गायत्र्या: षष्टिसहस्राणि जप्यानि भवन्ति, प्रणव-वानामयुतानि जप्यानि 'भवन्ति । दश पूर्वान् दशोत्तरान् पुनाति, म पङ्क्ति-पावनो भवति, स मह्य्ञान् भवति, सोऽक्षत-ल्वण्ण गच्छति । खरडः ॥ ४ ॥

अथ पुराणेषु उदाह्रियन्ति,— गाणपत्येषु शैवेषु शाक्त-सौय्यै-मन्न्रेष्वथ । वैष्णावेष्वपि सर्वेषु राममन्न्रः फलाधिकः ॥ १ ॥ गाणपत्यादि-मन्न्रेषु जपः कोटिगुणाधिकः । मन्न्रराजस्वनायास-फलदोज्यं षडध्वरः ॥ २ ॥ षडध्वरोऽयं मन्न्रस्तु सर्वौघ-विनाशनः । मन्न्रराज इति प्रोक्तः सर्वेषामुत्तमोत्तमः ॥ ३ ॥

ॠतं दैवेन दुरितं पन्न-मासतं-वर्षेजम् । स ह्वरेत नि:शेषतु चलाचलमिवाचल: ॥ ८ ॥

ब्रह्महल्या-सहस्राणि ज्ञानाज्ञान-ॠतानि च । स्वर्णस्तेय-सुरापाण-गुरुतल्पायुतानि च ॥ ९ ॥

कोटिकोटि-सहस्राणि उपपातकजान्यपि । सर्वाङ्ङपि प्रधावन्ति राम-मन्वानुकुर्त्तनात् ॥ ६ ॥

भूत-प्रेत-पिशाचाद्या: कुष्माण्ड-ग्रह-राक्षसाः । दूरादेव प्रधावन्ति राममन्त्र-प्रभावतः ॥ ७ ॥

ग्राम्यारक्ष-पशुप्रणले सचित्तं दुरितद्नु यत् । मद्यपान्नन यत् पापं तदप्याशु विनाशयेत् ॥ ५ ॥

ग्रभक्ष-भतृग्नीतकम् मिथ्याज्ञान-महद्ध्वम् । सर्वं विलौयते पापं राममन्त्रानुकुर्त्तनात् ॥ ९ ॥

मोत्रिय: स्वर्णहरता यच्च पापमुपस्थित: । रत्नाढे-वीज हरषाज्जपेन तदिनाशयेत् ॥ १० ॥

गत्वापि मातरं मोहादग्याश्चैव योषितम् । उपासितेन मन्त्रेण रामस्तदपि नाशयेत् ॥ ११ ॥

महापातकया बध्वा सङ्गल्य सचित्तद्नु यत् । जडीभूवेमघ कृत्वा तदप्याशु विनाशयेत् ॥ १२ ॥

अच्छे: सप्त पराकाषैर्र्नानाचान्द्रायणैर्रपि । पापं दुरपनोद्य यत् तदप्याशु विनाशयेत् ॥ १३ ॥

ग्रामतुल्य-सुवर्णादोंर्नैर्बहुविधैर्रपि । पतद्ग्यपरिच्छौषं तदप्याशु विनाशयेत् ॥ १४ ॥

ग्रवस्थास्तु तयथैव मूलबन्धमघद्नु यत् । तन्मन्त्र-शरणादेव न शेषं तत् प्रधाव्यति ॥ १५ ॥

तत्फलं रूपदिष्टेन वत्मनानुष्टितद्नु यत् । रामाभ्या मनुरवाप्तं पापराशि-विनाशकृत् ॥ १६ ॥

श्रों सनकादयो योगीन्द्रा अन्ये च ऋषयस्तथा । प्रह्लादाद्या विष्णुभक्ता इनुमन्त्रसिद्धं भुवनं ॥ १ ॥

श्रा ब्रह्मवौजदोषाच्च नाशयेत् पृथक् तथा ॥ १७ ॥

पितृ-मातृ-बधोत्पन्नं बुद्धिपूर्वंमघदृश्य यत् । नि:श्रेषं नाशयेच्चैव राममन्त्रानुकौर्त्तनात् ॥ १८ ॥ पितृ-मातृ-स्वप्नानां यद्‌या विश्वास-घातिनाम् । यद्‌या बालबोधोत्पन्नं कल्या: शस्त्वासुसायकं'?' ॥१९॥

गुरुपत्नि-कलत्रादि-बधोत्पन्नमघदृश्य यत् । तदनुध्यानमात्रेण सर्वमेतदिलोयते' ॥ २० ॥

य: प्रयागादि-तौर्थेषु सर्वेषु कुरुक्चेतादिषु । सूर्‍ये'नियमादि-क्रमाद् भूय: ० ० ० ॥ २१ ॥ स्तोत्राद्यै: पुरुषार्थानां स्थानम्लेपान दोषत: ॥ २२ ॥

येषु येषु विरोषेषु रामभद्रमुपासते । दौर्वच्‍यादि-भयान्‍येषु न भवन्ति कदाचन ॥ २३ ॥

ग्रान्त: प्रसन्न वदनो भक्त्रोधो भक्तवत्सल: । ग्रन्थेन संगृहीतांस्तु मुक्त्वा जगत्स्वकल्प ने विद्यते ॥ २४ ॥

सम्यगाराधितो राम: प्रसोदलयेव मत्वरम् । तदाल्यायुषमैश्वर्येमन्ते विष्णु-पदं च यत् ॥ २५ ॥

तदेतत्स्वाभ्युक्तं तहिष्णो: परमं पदम् ॥ २६ ॥ म मुक्तो भवति, स मुक्तो भवति ॥ २७ ॥

इत्याथर्वण्या-रहस्ये रामोत्तर-तापनीयोपनिषत् समाप्ता ॥ पूर्त्तापनौये माार्क्स्तारको वर्णिंत: । उत्तरतापनौये प्रपञ्चादि तारकलुप्तान्, रामस्‍म वरप्रदर्शन; प्रपञ्चकौतु-

वायुपुत्र ! महाबाहो ! किं तत्वं? ब्रह्मवादिनाम् । पुराणेषुष्टादशसु स्मृतिषुष्टादशस्वपि ॥ २ ॥

अस्य ग्रन्थानुप्रकटनः । 'ग्रन्थे च' नागददायः, 'बुवनं' ग्रन्थु वनं, बहुलं कन्दसोत्पमादूयोनेःप्यडभावः । ब्रह्मवादिनाम-भितमतमिति श्रेषः । सर्वेषु विष्पोः 'ग्रविभानेषु' नामसु मध्ये किं 'तत्वं' ? । 'विग्रः' गणेश्वरः 'सूर्यः' ग्रादिल्यः 'दंरशः' रुद्रः 'शक्ति:' चष्णो, प्रकृतित्वात् विष्णुष, एतेषु मध्ये किं 'तत्वं' ? परमदैवतं ? ।

चतुर्वेदेषु शास्त्रेषु सर्वाध्यात्म-विद्यासु च । सर्वेषु विष्णूभिधानेषु विद्या-सूर्येषु-शक्तिषु ॥ ३ ॥ एतेषु मध्ये किं तत्वं कयय त्वं महाबल ! ।

भो भो योगीन्द्र ऋषयो विष्णाभक्तासतथैव च ॥ ४॥

ध्यात्रे वाच्यत्वमुक्त्वा । इदमिदानीं मुदिच्छते, किं विधराज-दयः पश्यति तुल्यमारथ्या एव ? ग्राहोस्तदन्यतरस्मिन् विष्णे-पोडस्ति ? किं श्रेष्ठं नाम ? अथ के च रामस्याङ्गस्ना: ? तथा प्रणवे गटदक्ष-ब्राङ्गानामधिकारोडस्ति ? उत यतो नामे-वेति ? । स्वाधिकार-पचे कियांस्प प्रणवो जप्यः ? कियांस्प घडङ्गरः ? इति । विभोषणाक्कता रामस्तुतिषु किः अमल्य-प्रसिद्दा ? कियता च पुरष्वरेण परम-पुरुषार्थसिद्धिः ? के च पुरष्वरेणानुकल्या: ? इति । तदयं रामोपनिषदारभ्यते, ग्रां सनकादय इति ।

स्मृतमामकीं वाचं भवबन्धविनाशिनीम् । एतेषु चैव सर्वेषु तत्त्वच् ब्रह्म तारकम् ॥ ५ ॥ राम एव परं ब्रह्म राम एव परं तपः । राम एव परं तत्त्वं श्रोत्रामो ब्रह्म तारकम् ॥ ६ ॥

भो भो दत्यादरं वौषट् । 'एतेषु' शास्त्रेषु तत्त्वं प्रति पाद्यं, देवेषु तत्त्वं परमदेवतं, नामसु तत्त्वं सर्वाधिकफलं ब्रह्म तारकं, 'राम एव' श्रोत्राम एव तारकं ब्रह्म ।

वायुपुत्रेयोगक्ता योगीन्द्रा ऋषयो विष्णुभक्ता: पुन: प्रपच्छुर्हनुमन्तं, रामस्याज्ञानं नो बृद्धि हनुमन् ! । स होवाच वायुपुत्र:, विष्णं वायोर्दुर्गां छेवपालं सूर्यं चन्द्रं नारायणं वाराहिं वामनं वाराहिं धन्यांश्च कार्तिकेयं सेवान् मन्त्रान् श्रीसीतां लक्ष्मगां हनुमन्तं शतुद्रं विभौ- घ्रगां मुग्धोतम् श्राज्ञं जाम्बवन्तं प्रज्ञावम् एतान् रामस्याज्ञानं जानौयात् । श्रज्ञानं विना रामो विग्घकरो भवति ।

राममन्त्रं जपता किं चाङ्गमन्त्रा जपच्या: ? इति हतौयं मन्त्रेभ्य: प्रच्यनन्ति, वायुपुत्रेयोगक्ता इति । 'अज्ञानं' श्रज्ञानस्थानी- यान् मन्त्रान् देवांश बूद्धि हे हनुमन् ! । 'वागो' सरस्वती, विप्रादयो वाराहान्ता दशावतारदेवता:, अन्यांश कांश्चिद् वशिष्ठ- वामदेवादीन्, श्रनेषामप्राधान्य-सूचनाय सामान्ग्रशब्द- प्रयोग: । श्रीवैजयंपूर्विकां सीतां, सीतासखं चतुर्थन्तं

पुनर्वायुपुत्रिगोक्तास्ते हनुमन्तं पप्रच्छुः। ज्ञानेय ! महाबले ! विप्रागां गृहस्थानां प्राणाव-

धिकारः कथम् स्यात् ? इति ।

पुनरुवाच हनुमान्।

अयोध्यानगरे रम्ये समासीनो रामो मया पृष्ठः, सौतापते ! योगि-मानस-हंस ! विप्रागां गृहस्थानां प्राणावाधिकारः कथम् स्यात् ? इति । स होवाच रामः। येषामेष षड्‌धराधिकारो

वर्त्तते, तेषां प्राणावाधिकारः स्यात्, नान्येषाम् ।

स्वाहान्तः, सौतादयः प्राणवन्तः ऋषयः, पतान् रामस्य 'प्रज्ञान' ऋषिमन्वान् जानौत । एषां प्राणवदि विन्दन्तमादचर्य वेदं चतुष्येन्तं नाम मन्वः । तदुक्तं डासरे ।—

"ग्राझार-विन्दु-मध्यस्थं नामघेयायामनुत्तमम् । देवतानां स्ववेदजं तत्‌ पूजायामष्ट-सिद्धिदम्" । इति । एतमन्वोचुः कामदुघं, ऋषयः ! विनेतित । विप्रका-

रित्थे जप-पूजनादिकमेव न मिथ्याति । चतुर्थं संग्रयं पृच्छन्तः, ग्राह्यनीयेऽति । प्रज्ञानाया ग्रहल्यम् ग्राह्यनीयः, तत्‌ सर्वबोधनम् । महावलेति संशय-निराकरण-

सामर्थ्यं सूचितम् । कथम् स्वार्ध्दति यतोनामेव स्वातन्व्रेगात् तद्‌-पासन-विधानात् ।

सौतापते ! इत्यादि हनुमदुक्तं रामस्य सर्वबोधनम् । येषा-मिति । गृहस्थ-माध्यानां षड्‌धराधिकारः सम्प्रतिपन्नः प्राणव-

शक्तिलात्, तत्समान-योगिभिः। प्राणाविकारः, नान्येषां

प्रणवं कीलकं भकारमंकार मकारमडंभाव-

षणडचरेषादिचितानाम्। प्रणवजपं विना राममन्त्रादिपेधि-

सहितं जपित्वा यो रामचन्द्रमन्त्रं जपते, तस्य

कार एव नास्तिक्याह, प्रणवमिति । भकारादि-चतुरच्चर-

शुभकरोऽं स्तात्; तस्मात् प्रणवस्य चाक्षरस्य

सहितमिति वक्तव्यम् । भकारादिषु प्रथग्विभक्तियुचारणं स्वात-

चोकारस्य च मकारस्य चार्डमात्रस्य च ऋषि-

न्त्रेण ऋष्याद्यभिधान-सूचनार्थम् । तदेवाह, तस्मादिति ।

चन्द्रो-देवता: तदत् वर्णा-चतुःस्थान-स्वर-वेदाम्नि-

एषामर्थादयोऽध्यर्धश्रुतौ, माषडौके, नारसिंहे चोक्ता:। न्यासं

गुणादीन्युचार्य्यां न्यासं कृत्वा प्रणवमल्लान्

कृत्वा प्रणवकालोक्त-मल्लान् षड्चरान्, 'आध्यान्त-प्रणवम्' पादौ

दिगुगां जम्बू पश्वाद्राममन्त्रमध्यान्त-प्रणवं यो जपते,

मन्ते च प्रणवोऽस्तु तं, प्रणव-पुटितमित्यर्थ:; 'जपते' जपति ।

स रामो भवेत्, इति रामेशोक्तम्; तस्मात्

उपसंहारः;, तदादिति । इत्थंस्यतकल्पे उत्ताः । पुनः पश्चमं

रामादि प्रणवः कीर्तित इति वायुपुराणोक्तिः;

संशयं पप्रच्छुरित्यन्वयः ।

पुनर्हनुमन्तं पप्रच्छुः ।

स होवाच हनुमान् रामभक्त-विभूषणाख्त-

रामपरिचर्‌य्यायां सम्प सहस्राग्नि संस्कृतवाक्यान्,

रामस्य भक्त्या यो विभोष्षः, तेन कीर्ता 'रामपरिचर्‌य्या'

सप्त सहर्र्वाणि गद्यानि, पश्चशतान्यान्याय्याः, षष्टै सहस्राणि श्लोका:, चतुर्विंशति-श्रति-सहस्राणि पद्यानि, दश सहर्र्वाणि द्रहडका:। इत्योवमनुसं गीता ऋतकथ्यो भवेदिति। इति हनुमदुपनिषत्। प्रथमः खरडः॥१॥

रामसुतिः, मा विश्वरतः सम्प्रति श्रोतुमशक्या बहुत्वात्, उद्दे- गतस्तु वच्यामौत्याश्रयेनाह, स होवाचेत। 'गद्यानि' संख्यात-प्राकृत-साधारणानि, 'ग्रान्याः' गद्याच्छन्दः, 'श्लोका:' वृत्तानि 'पद्यानि' भनष्टुपप्राया:, 'द्रहडका' शडूविमिश्रतायाद्यचरपादा:। नतु उद्देशमात्रेषु तदर्थान्नानात् फलासक्वन्स:? इत्याश्रय फलसाह, इत्येवमिति। उद्दे श्रेण मतुक्रमो ज्ञात:, तावतापि कतार्थो भवेदित्यर्थ:। इति हनुमदुक्तं रहस्यज्ञानम्। ज्ञात-विस्रृतत्वात् सा न सर्वजनप्रसिद्धेतित भाव:।

हनुमानुवाच। सिंहासने समासीनं रामं पौलस्त्यसूदनम्। प्रगाम्य दण्डवत्-भूमौ पौलस्त्यो वाक्यमब्रवीत्॥३ रघुनाथ! महाबाहो कैवल्यं कथितं मया। ज्ञानान-सुलभदेव कथनौघ्य सौलभम्॥४॥

पष्टं सन्देहं निरस्यति, हनुमानुवाचेत। 'पौलस्त्य:' पुलस्तपलयं रावणः तथ्य 'सूदन' निरसितारम्; सूड निरसने। 'पौलस्त्य:' विभौषणः। कैवल्यामिति। यथा अं कतत्प्रकादिपु द्वैव कथितं निष्कपत, तत् 'कथितानाम्'

श्रीराम उवाच ।

अथ पञ्च दशडका:, पिठङ्क्रो मातङ्ग्रो जारो गुरुहानेककोटि-यतिधोनेक-कतपापो यो मम प्रसारवति-कोटि-नामानि जपते, स तेम्य: पापेभ्य: प्रमुच्यते ; स्वयमेव सच्चिदानन्दस्वरूपो भवेन्त्र किम् ? ।

पुनरुवाच विभोषण:, । तवाप्यशक्तो य:, स किं करोति ? । स होवाच राम: । पञ्चाशदक्षर- मन्त्रमध्ये माध्यान्त-प्रशावं मन्त्रमध्येSहिगुष:, प्रशावो यो जपते, स स्वयमेवाहं भवेन्त्र किम् ? । पुनरुवाच कार्त्स्न्रेय: । तवाप्यशक्ता ये, ते किं कुर्वन्तीति । स होवाच राम: ।

अथ तौषि पद्यानी परस्य- ग्र्रसनतुण्डौनाम् 'ग्रसुलभं' तुष्ट्रापं, च शब्दो हेतौ, तत: 'सौलभं' सुलभस्य ज्ञानस्य इदं कारणं सौलभं सुलभज्ञान-प्राप्तिसाधनं त्वया कथनीयामिति प्रार्थितो राम उवाच ।

'अथ' शब्द: पञ्च्याह्यच्यर्थ: । पञ्च दशडका: पठनौया: विभोषणोक्त-तत्सहत्रिभ्य उद्धृत्य पञ्च पठनीयाः । 'जार:' गुरुत्तल्पग:, चतुर्न्यून-ग्रतकोटिनामानि रामेत्यादौनि । सच्चिदानन्दरूप: स्वयमेव किं न भवेत् ? ग्राप तु भवेतेव । इदं मुख्यं पुरषरषाम ।

ससमं सन्देहं निरस्यन् ग्रनुकल्पान् प्रश्नपूर्वकमाह, पुनरिति । कति । मन्त्रान् यो जपते इत्यन्वय: । मन्त्रमध्येSहिगुष: प्रशावो कति ।

उपनिषत्सारः ।

ऋग्यानि, तवाप्यषत्तो यो मम गौता मन्त्रामसहस्रं महिश्वररुपं मदष्टोत्तर-शताभिधानं नारदोक्तं स्वराजं ऋषुनुक्तं मन्त्रराजात्मक-स्तवच्य स्तोता-स्तवच्य राम! रच्यादिभिः स्तवैरेतैर्यो मां नित्यं स्तौति, स मदृष्टेशो भवेन्र किम् इति ।

द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

इत्याथर्वण्या-रहस्ये रामोपनिषत् समाप्ता ॥ २४ ॥

मत्रोपनिषत्सारः ।

भ्रों कथम् वन्धः कथम् मोचः काङविद्या का विदेति जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्तं तुरौयच्च कथम् शत्रु-जघन्य इति श्रेष्ठः ।

स ख्यमेव 'ग्रहं' रामः किं न भवित्? । पञ्चान्तरं पुनर्रिति ।

कारङ्गया ग्रपत्यं कारङ्गेयः ।

'पद्यानि' श्लोका;, गौतादौ न्यष्ट ।

बौद्ध नारायणेन रचिता अतिमात्रोज्ज्वलिता ।

अतिस्पष्ट-पद-वाक्यानां रामोपनिषद्धौपिका ।

इति श्रीभक्तनारायण-विरचिता श्रैरामोपनिषदो दैौपिका सम्पूर्णा ॥ २४ ॥

श्रों बन्नादिमायापर्यन्तं लचणं तैत्तिरीयके ।

सर्वोपनिषदां सारः सप्तत्रिंशे चतुर्दशे ॥ १ ॥

त्रयोविंशते-रथैनामादौ स्वरुप-लचणप्रसंगे बन्धरूपं

मथः प्राणमयो मनोमय प्रान्तमयः कथम् कर्ता जीवः चेतनः साक्षी कूटस्थोऽन्तर्य्यामौ कथम् प्रत्यगात्मा परमात्मा शात्मा माया चेति कथमात्मेश्वरः। चिदात्मनो देहेन्द्रियात्मत्वेनाभिमन्यते सोऽभिमान आत्मनो बन्धः ; तस्मिन्निर्वत्तिमोक्षः तमभिमानं कारयति या, सा-डविद्या; सोऽभिमानो या निवर्त्तते, सा विद्या; मन श्रादिचतुर्दशकरगैः पुष्कलैरादिव्यान्न-रत्नैः शब्दादीन् विषयान् स्थूलान् यदोपलभते, तदात्मनो जागरगाम् । तदासनाराहितस्वतुभिः करणैः शब्दादिभावै-

तावदाह, श्रात्मेश्वर ध्रति । प्रानात्मनः स्थूलत्वात् देहेन्द्रियादोन्त्र 'ग्रात्मत्वेन' ज्ञायते, स्थूलोऽपि गच्छामोत्याद्यात्मत्वेनाभिमन्यते, सोऽभिमानो बन्धः ; तत्यागो मोक्षः ; तारिका श्रविद्या ; तन्निवृत्तिका विद्या । मन श्रादिति, मनो-बुद्धि-चित्ताहङ्कार-श्रोत्र-त्वक्-चक्षूरसना-प्राण-वाक्-पाणि-पाद्-पायू-पक्त्राख्ये देहजज्ञान-कर्मकरणैः 'पुष्कलैः' वहिराविभूंतैश्वन्द्राच्युत-श्र-चतुर्मुख-दिक्-वातर्क-प्रचेतोदशि-वह्नौन्द्रोपेन्द्र मित्र-ब्रह्म-भिरतुगच्छैते: सङ्कल्पाध्यवसाय-चेतनाभिमान-शब्द-स्स्थ-रूप-रस-गन्ध-वन्नव्यादानगमनविसर्गानन्दान् स्थूलान् वचिभूतान् यदोपलभते, तदा श्रात्मनो जाग्रद् व्यवहारः ! तदासनाराहिते धीते । देवतानामत्त श्रौहशनामत्त चे

उपनिषत्सारः।

यदुपि वासनामयान् श्रद्धादीन् यदुपलभते तन्मनः स्वप्रम्। चतुर्दशकरणोपरमादविषय-विशेष-विज्ञा-नाभावात् तदा आत्मनः सुपुप्तं नाम। सुपुप्तं नाम लक्षण-वयाभावात्-भावसाच्च स्वयं भावरहितं नैरन्तर्य्यं चैतन्यं यदा, तदा तत्तुरोयं चैतन्यमित्युच्यते। मननकार्य्याणां पञ्चानां कोशानां समूहोद्रवमयः कोश इत्युच्यते।

It should be understood as a dream, because the mind is influenced by impressions in the dream state. It is said to be devoid of its own nature or it is called destruction. According to the divine perspective, desires etc. are grasped by the deity's will, and dharma and adharma are explained. The state of the mind is called 'dream'. Then the self is in the state of dream, which is a suitable reading, as it includes both wakefulness and deep sleep. In all fourteen, in dream, only ten are inactive, and the activity of the fourteen inner instruments ceases. The cessation of the functions of the mind is called 'deep sleep'. Some read it as 'the mind is deep sleep', then it is explained as the cessation of the mind. 'Satch' means the witness of existence, the witness of existence, the self is devoid of existence, detached, 'continuous' means the witness of existence, the cause of existence, devoid of intervening objects, 'consciousness' means mere knowledge, when it exists, then it is Turiya.

षट्कोशा यथाऽऽ-‘प्राणि मज्जा मेदो-लोहित-शोणितम्।’

अन्नमये कोशे यदा वर्त्तन्ते, तदा प्राणमयः कोश इत्युच्यते । एतत्कोशद्वयसंयुक्तो मन श्रादिभिर्विषयैः करणैर्ग्राह्यग्राहकमा शब्दादिविषयाग्रहण सद्बुद्धिरधर्मान् यदा करोति, तदा मनोमयः कोश इत्युच्यते । एतत्कोशत्रयसंयुक्तः श्राद्गतविश्रेष-विप्रेषज्ञो यदा भासते, तदा विज्ञानमयः कोश इत्युच्यते । एतत् कोशचतुष्टय स्वकारण-विज्ञाने वटकक्षिकायामिव वृक्षो यदा वर्त्तते, तदा श्रानन्दमयः कोश इत्युच्यते ।

पञ्चकोशिकविदं प्रोतं सर्वदेहेषु देहिनाम" ॥ छर्ति । प्राणादिचतुर्दशेभति । प्राणापान-व्यानोदान-समन-नाग-कूर्म-वकर-देवदत्त-धनञ्जया दश, चलवारोडन्या,-वैरभाषा: स्थानमुख्य: प्रजोतः प्रकृतस्स्था । "वैरभाषादयस्तु सर्ववायु-वयज्ञता:" ॥ इति । एते चतुर्दश वायवो देहे यदा कताश्चदा:, तदा प्राणमयः कोशः । एतददिति, 'एतौ' अन्नमय-प्राणमयौ कोशौ, तयोर्दयें, तेन संयुक्ता श्रात्मा 'शब्दादिविषयान्' शब्दादयः पञ्च विषया येषां ते तान्, सद्बुद्धिपादयो ये धर्मास्तान् । एतददिति, 'एतत्'न पूर्वोक्त-कोशत्रययेषा संयुक्ता: 'तत्तत्-विशेषा-विशेषज्ञः' तत्तत् सद्बल्पादिगतः विशेषः ब्राह्मणत्वादि:, 'श्रविप्रेष:' मनुष्यत्वादि-सामान्यं, तयोर्ज्ञाता, स विकल्य-कृत्यनादिमान्, 'स्वकारण-विज्ञाने' स्वस्य कारणस्योभूतं यदा एतत् कोशचतुष्टयं वृक्षो वटवृक्ष इव यथां तिष्ठन्स:, वटकक्षिकायामिव हृद्यो यदा वर्त्तते । तत्र दृष्टान्तः,

पुण्य-पाप-कर्मानुसारी भूत्या प्राप्त-शरीर-सम्बन्ध-वियोगमप्राप्तशरीर-संयोगमिव कुर्वाणो यदा हृष्यते, तदोपचितत्वाज्जीव इत्युच्यते।

वटो वृत्ते तद्वत्, स्म न तु निर्विषये जायते मम सुखे सुप्तं च भवति। कदं लच्यते, सुखवेति। सुखं मे भवतु, दुःखं मे मा भूदिति प्रवर्त्तः सुख-दुःखयोरनुभविता देहान्तः कर्त्तृलर्यः। यदा तदेतित पूर्वेषां सम्बध्यते ; यदा देहोपाधिस्थदा कर्त्तेलर्यः। सुख-दुःखबुद्धयोल्ल चण्ङ्रितया श्राह, इष्टानिष्ट-विषयानाच्छ श्रब्देति। श्रानुकूलवेद्या: सुखवेदितवः प्रतिकूलवेद्या दुःखवेदितवः।

सुख-दुःख-हेतून् निदर्शयन् जीवतच्छायाह, पुङ्खेति। पुख्य-पापानुसारत्वं ज्ञान-संस्कारयोरप्युपलचणगम्, तमेनं विद्याकर्मणी समन्वारभते पूर्वप्रज्ञा च इति श्रुते। प्राप्तस्य शरीरस्य यः सम्बन्धः, तस्य वियोगमिव अप्राप्तस्य शरीरस्य संयगमिव श्रब्दो वस्तुतोऽसङ्क्वात्। उपचितत्वात् जीव इत्युच्यते। प्राप्त-शरीर-सम्बन्ध-योगसमात् पाठ प्राप्तः शरीर-योग-संश्र्यन् सः।

मन ग्रादिस्व, प्राणादिस्व, सच्च्वादिस्व, इच्छादिस्व, पुरुषादिस्वैते पञ्च वर्गा इति ।

मनो बुद्धिद्वित्तमहज्ज्ञारख; 'प्राणादि:' पञ्च वायव: ; 'सच्च्वादि:' तयो गुणा: ; 'इच्छादि:' काम: संकल्पो विचिकित्सा, श्रद्धासंशया, श्रहितरश्रितिक्रीधीरभीश; 'पुरुषादि:' पुरुषपाप-ज्ञान-संस्कारा: ; पञ्च एते वर्गा:, 'इति' वाक्यसमाप्तौ ।

एतेषां पञ्चवर्गाणां धर्मोभूतात्मज्ञानादते न विनश्यति ।

लिङ्गस्य मन श्रादिस्थिमाच, एतेषामिति । 'धर्मोभूतात्मज्ञानात' भूतसिद्धो य श्रात्मा, तस्य ज्ञानं विना न नश्यति, श्रात्मज्ञानाने तु नश्यति "भियते हृदयग्रन्थि:" इत्यादि श्रुते: ।

ग्रात्मसन्निधौ नित्यत्वेन प्रतौयमान ग्रात्मोपाधियेरतिरिक्तश्ररीरं हृदयग्रन्थिरित्युच्यते ।

एतदानीं लिङ्गलक्षणान्तर्भूतमाकान्तरमाच, श्रात्मसन्निधाविधा-विति । श्रात्मनो नित्यत्वेऽधर्माध्यासात् नित्य एव भासमान इति स्वरूपकथनम, एवंविधो य श्रात्मोपाधि:, तस्य हि सङ्क्र्ने, लिङ्गं हृदयग्रन्थिरिति च ।

तत्र यत् प्रकाशते चैतन्यं, स चेतन्थ इत्युच्यते ।

यदेव लिङ्गलचयिषु:, तच्चैतन्यमाच, तदेव चेतन इति ।

ज्ञान-ज्ञान-ज्ञेयानामाविर्भाव-तिरोभाव-त्यागेन श्रपर-श्रौर-ग्रहणम ।

श्रात्मा

संसर्गयोगमिल्यैव व्याख्यानं प्राप्त-श्रौर-संयोगमिति ।

'चेतन्थ' लचयितुं लिङ्गं लिलचयिषु: पञ्च वर्गानाच, मन श्रादिरिति ।

ज्ञाता स्वयमेव-माविभाव-तिरोभाव-हीनः स्वयं ज्योति;, स साच्ची-ल्यचते। ब्रह्मादि-पीपीलिकापर्यन्तः सर्वप्राणि-बुद्धिष्वविशिष्टतयोपलसमानः सर्वप्राणि-बुद्धिस्थो यदा, तदा कूटस्थ इत्यच्यते। कूटस्थायुपहितभेदानां स्वरूप-लाभहेतुभूत्या मायागासूत्रमिव सर्वच्वेष्टमनुसूत्रत्वेन यदा प्रकाशते आत्मा, तदाऽन्तर्यामित्वच्यते। सर्वोपाधि-विनिर्मुक्त-सुवर्णघनवदित्यादि-चिन्मात्रस्वभाव आत्मा यदावभासते, तदा त्वं पदार्थः प्रत्यगात्मे लुच्यते।

प्रमाता, 'ज्ञान' चित्तहात्तिः, 'ज्ञेया:' विषया; , नेष्टामुत्पादविलयौ जानाति स्वयमेव ज्ञातादिवतं यस्मात् तौ न स्तः, किन्तु निर्विकारः, स्वप्रकाशत्व, स 'साच्चात्' श्यवयधानेन तदृष्टत्वात् साच्चीत्यचते। 'श्रुतिविशिष्टतया' विशेष-रहित चेतनाकारेषु सर्वप्राणि-बुद्धिस्थः ध्यायतौव लेलायतौव शुद्धौर्गतिं सृते, 'कूटे' बुद्ध्यादौ मिथ्याभूते तिष्ठति कूटस्थः, कूटस्थादयो ये उपाधिताः 'भेदा:' उपाधियुक्ता विशेषाः, तेषां स्वरूपलाभं प्रति हेतुः सन् मणिगुच्छस्थसूत्रवत् सर्वशरीरेष्वनुगतत्वेन यदा भात्यात्मा, तदन्तर्यामि-सज्ज्ञो भवति। तदुक्तं-

"अ्रहं सर्वेश जगत्: प्रभावः प्रलयस्थथा । मथि सर्वामिलं प्रोतं मणिगणाशा इव" ॥ इति ॥

सत्यं ज्ञानमनन्तमानन्दं ब्रह्म, सत्यमविनाशि, नाम-देश-काल-वस्तु-निमित्तेषु विनश्यत्सु यन्न विनश्यति, तद्विनाशि ज्ञानामिति उत्पत्ति-विनाश-रहितं चैतन्यं ज्ञानमित्यभिधीयते। ज्ञाननं नाम सृष्टिकारेपु सृष्टिव, सुवर्णविकारेषु सुवर्णमिव, तन्तुकार्येषु तन्तुरिव, श्रवयक्तादि-सृष्टिप्रपञ्चेषु पूर्वं व्यापकं चैतन्यमनन्तमित्य, च्यते। ज्ञानन्दो नाम सुखचैतन्य-स्वरूपपरिमिता-नन्द-समुद्रः। अविशिष्ट-सुख-स्वरूपप्य ज्ञानन्द इत्य, च्यते।

लम्पदार्थ: शोधित इति श्रेष:, न चाऽग्रोधिते लम्पदर्थे सर्वोपाधि-विनिर्मुक्तालदि-विशेषगा-सम्भव:। परमात्मानं तत्पदार्थ वतं ब्रह्माऽऽगो रूप-चतुष्टयसाऽह, सत्य-मिति। चतुष्टयं क्रियते लच्यर्याऽत, सत्यमविनाशोति। आविनाशौत्यस्य कोऽर्थ:? इत्यत आह, नामादिपञ्चसु नष्टेष्वपि यत् तत्त्वं सिथरं, तददिनाश ज्ञातव्यमिति श्रेष:। ज्ञानपदार्थेमाऽह, ज्ञानामितोति। आऽयं ज्ञानपदं प्रत्येकम, उत्तरमथेनिदेश:। एवमन्तानन्दयोरपि द्रष्टव्यम्। 'पूर्वं कार्य्यात् प्राग-वत्तमानं कार्येजातस्य च व्यापकं रूपाच्छादकं शुक्तिकारिव रजत-व्यापका। सुखेऽति, सुखात्मकं यदेततन्य तद्रूप:, न तु ज्ञानाऽज्ञानं सुखमाऽस्ति। तस्य निरवधितामाऽह, अपार्ऽपारमितोति। दृष्टसुखं श्रोतसुखमितिवत्। विशेषाऽद्वै नाऽस्तीत्याऽह। श्राविशिष्टाऽते। लच्यर्याऽमिति।

एतहस्रुचतुष्टयं यस्य लक्षणं देश-काल-निमित्त-वियाभिचारि, स तप्पदार्थः परमात्मा परं ब्रह्मैव च्यते। तं पारमार्थिकं तात्पादार्थिकं तदपार्थिकाद् विलक्षणः आकाशवत् सूक्ष्मः केवलः सत्तामात्रत्पदार्थस्यात्मैव च्यते।

एतच्चतुष्टयं रूपमिल्यर्थः। 'षष्याभिचारि' सद्दोपलक्षणं यद्रूपं, स तत्पदार्थ ईश्वर इत्यच्यते। तस्यैव पुनर्नामधेयमाह, परमित्युभयेनाप्यन्वयम्। तत्त्वं पटलचिदर्थे लब्यते, तमप्यार्थीक्षिति। श्रतत्पदार्थस्य तत्पदार्थौपाधिकादिलक्षणा इत्थर्थः। 'श्रात्मा' शब्दो ब्रह्मेत्यर्थः। मायालक्षणमाह, श्रनादिरिति। 'श्रनादिः' पूर्वोविधुरा, 'श्रनन्ततो' गर्भीकृतौ कार्यौत्पादन समर्थौ। श्रनत्वोरित पाटे कार्ये-रूपेण नश्वरा, चित्रूपेणा कारणेन तु निल्यैव श्यक्तिं शक्तिमतोर्भेदात् चिच्छक्तिलावास्या: कदाचिदपि ब्रह्मणो जन्मनाद्यसामर्थ्योसभवात् सभावहानि-प्रसङ्गात् प्राग्ज्ञानात् सच्वालं सान्नैति सम्प्रदायविदः। प्रमाण्यात। उभयोरतत्त्व-विषयत्वात् ब्रह्माणः स्वप्रकाशत्वेन प्रमाणाविषयत्वात् 'न सतौ' ब्रह्मातिरङ्केण 'नास्तौ' उपलब्धि-विरोधात्, 'न सदसतौ' विराधात्, किन्तु सदसद्विलक्षण-निवचनौया ज्ञानावधा इति साम्प्रदायिका:। वयंतु ब्रूमः: ब्रह्मरूपै न सत्, कार्यरूपेणासत्; तेन सर्वमिन्द्रो सत्, नासत्

दिकारहेतौ निरुप्यमाख्ये ब्रसतौ, अनिरुप्यमाख्ये सतौ, लब्धाखून्या, सा मायेल्यचते । इत्यथर्ववेदे सर्वोपनिषत्सारः समाप्तिः ॥ २५ ॥

हंसोपनिषत् । गौतम उवाच । भगवन् सर्वधर्मज्ञः सर्वशास्त्रार्थपारगः । ब्रह्मविद्या-प्रबोधो हि किनोपायेन जायते ? ॥ १॥

नाप्यसतौ, नापि सदसतौ, सद्रूपेणासद्भावात् असद्रूपेणसद्भावात् सच्चाभावात्, एतदुपपादितमं श्रुतिस्मात् स्वयमधिष्ठानस्य ब्रह्मणोऽविकारात् विकारहेतौ निरुप्यमाख्ये 'ब्रसतौ' ग्राह्मादर्शन्तौ ब्रह्मातिरेकेणानुपलभ्यमान 'अनिरुप्यमाख्ये' स्वविवेक-दर्शायां 'सतौ' स्वकायें दर्शयन्तौ 'लब्धाखून्या' इष्टशो ताहशौति निरुक्तुमशक्या सा माया । मार्गद्रो निषेधे, योगशब्दः प्राप्तौ, प्राप्तावाप सतौ या नास्ति, सा माया । नारायणेन रचिता श्रुतिस्मृतिभ्यांपजौविना । अस्पष्ट-पद-वाक्यानां सर्वोपनिषद्धौजिका ॥ इति सर्वोपनिषत्सारस्य द्वौपिका समाप्ता ॥ २५ ॥

भो हंसोपनिषदं विद्यादृष्ट्विनिर्गत्तमं ततः । प्राथर्वणो चतुःखराड्यां हंसज्ञान-पटीयसीम् ॥ ९ ॥

सनत्सुजात उवाच ।

विचार्य सर्ववेदेषु मतं ज्ञात्वा पिनाकिनः ।

पावैव्या कारितं तच्चं श्रेष्ठं गुरुगतिम् ! तन्मयम् ।२।

ज्ञानाख्येयमिदं गुह्यं योगिनां कोश-सन्निभम् ।

हंससारगति- विस्तारं मुक्ति-मुक्ति-फल-प्रदम् ।३।

अथ हंस-परमहंस-निर्णायं व्याख्यास्यामः,

ब्रह्मचारिणे शान्ताय दान्ताय गुरुडक्ताय हंस हंसेति सदा ब्रवीत् सर्वेषु देहेषु व्याप्नो वर्तते,

यथा काञ्चनः काष्ठेषु, तिलेषु तैलमिव। तं विदित्वा न मत्युमेति ।

गुदमवष्टभ्य नाधारायुमुत्थाप्य स्वाधिष्ठानं तु: प्रदक्षिणीकृत्य मणिपूरक्च गत्वा ज्ञानाहतमतिक्रम्य विशुद्धौ प्राणान् निध्य ज्ञानामनुध्यायन् ब्रह्मरह्रु ध्यानं तिमात्रोऽहमित्येव सर्वदा ध्यान।

प्रादेशान्त-दशाङ्गुल्य्‌योः संहरेत् कमलासन:" इत्यादि कुत्रचित्पठ्यमानेषु वायोरपि शोधं गच्छत: तु: परित्यजति., 'मणिपूरकं' नाभिचक्रं 'गत्वा' प्राप्य 'ज्ञानाहतम्' ज्ञानाहतचक्रं हृदि चक्रम् 'मतिक्रम्य' उत्तीर्णं 'विशुद्धौ' कण्ठदेशे 'प्राणान्' वायून् निध्य 'प्राणानम्' प्राणायामं ज्ञान-चक्रं ब्रह्ममध्येवर्त्ति प्राणायामन् ब्रह्मरन्ध्रे सहसदलेपपीठे

अथो दिश्यते ।

तद्वापि प्रामाण्यदार्ढ्याय शाखायिकारभते, भव-त्रिति ।

ब्रह्मविद्याया: प्रबोध: "प्रादेशान्त-दशाङ्गुल्य्‌सन्‌ संहरेत् कमलासन:" इत्यादि कुत्रचित्पठ्यमानेषु वायोरपि शोधं

नादमाधाराढ्-ब्रह्मार्णव-पर्यन्तं शुद्धस्फटिक-सदृशं स वै ब्रह्म परमात्मेति युच्यते ॥ १ ॥

ऋषिर्हंसकृत्रृषिः पङ्क्तिश्छन्दः परमहंसो देवता-ऽह्मिति वौजं स इति शक्तिः सोऽहर्मिति कौलकं षट्सदृख्यया ब्रहोराव्योऽरेक-विंशति-सहस्राणि षट्शतान्यधिकानि भवन्ति। सूर्याय सोमाय निरञ्जनाय निराभासाय तनु सूक्ष्म ध्यानं 'विमालः' श्रोदारः ऽह्मित्येव 'सर्वदा' नित्यं ध्यानं।

ऋथो नादं ध्यानं, कौलकं ? 'श्राभवात्' प्राभारमभ्य ब्रह्मार्णवपर्यन्तं प्रतौयमानं तथा उज्ज्वलं स वै ब्रह्म आत्मा परमात्मैव ॥ २ ॥

हंसमन्नस्य ऋष्यादिकमाह, ऋथ हंस इति । प्राण्यते तु भवा ऋष्यादय उत्ताः, यथा,— 'ऋषिभिः ब्रह्मा स्मृतो देवैर्गायतनोऽच्यन्द इन्दितम् । देवता जगतामादी सम्र्पोक्को गिरिजार्पातः' ॥ इति । तत् हंसस्य वाच्यापुरसरण-विषयं ज्ञातव्यम्। षट्सदृख्यया ऋष्यादयो ज्ञेया इति श्रेषः। यथा 'षट्शतानि' षट्सदृख्यया आत्मानि भवन्त्येवः, षट्शतोपरि षट् इत्यर्थः । स्मृतविन्दुस्तु—

'ऽग्रशोति षट्शतच्चैव सहस्राणि तयोदश । लच्यैकोडाप निष्क्वासा ब्रहोरात्र-प्रसाधितः' ॥ इति सद्ग्राभेद उत्ततः, स तद्वै समाहितः । घड्ढ़न्यानाह, श्रीं सूर्याय हृदयाय नमः, श्री सोमाय गिरसे स्वाहा, श्रीं निरञ्जनाय निखिलाय वषट्, श्री निराभासाय

प्रचोदयादिति, चग्नौषोमाभ्यां वौषट्, हृदया-

कवचाय हूं, श्रीं तनु शुद्धं नेत्ववद्याय वौषट्, श्रीं प्रचोदयात्

द्यान्यास-कराङ्‌न्यासौ भवत: एवं ऋत्वा हृदये

प्रख्नाय फट् । एभिरेवादौ करन्यासः । हृदयं हसौमिल्यादिना षड्‌ङ्गानौत्यपरे । हृदां सूर्य्यात्मने ह्रौं, हसौं सोमात्मने शिर

श्रष्टदले हूंसात्मानं ध्यायेत् ।

इत्यादिनेल्यान्ये । श्रग्नौषोमाभ्यां वौषडिति पष्ठां श्रेष्ठः । 'हस' पम्नः 'स:' सोमः 'हं' पुमान् प्रकृतितस्तु सः" इति चोक्तम् ।

च्रग्नौषोमौ पञ्चावोडार: शिरो विन्दुस्टु

हृदयादौनि यानि श्रङ्गानि तेषां न्यासः करन्यासस्ख तू भवत:। एवं न्यासं कृत्वा हृदये श्रष्टदलं, तत्र हंसात्मानं धायेत । ध्येयस्वरूपमाह, श्रग्नौषोमाविति । हंसस्य पञ्चत्वात्

नेतवं मुखं रुद्रे रुद्रायौ चरणौ बाहु कालाग्नि-

पञ्चरूपेण ध्यान ताभ्या जगत् प्रहृत् । शिरोऽग्रः उत्तम-

मिन्द्रोभे पार्श्वे भवत: । पञ्चाग्नागारस्थ शिटो-

हृद्वात्, विन्दुस्तु नेत्रं प्रकारकत्वात्, मुखं रुद्रो वक्तृत्वात्, रुद्रायौ चरणौ सर्वधारत्वात्, बाहु कालाग्नि सर्वदाहत्वात्,

भयपार्श्वे भवत: ।

मग्निन्द्रोभे पार्श्वं भवत: पूर्वोपरि दक्षिणोत्तरे वासौ सत्यसामा-

एषोडसौ परमहंसो भानुकोटि-प्रतौकाश:

न्यात्, 'पश्यति' हृश्यातुः लच्षया ज्ञानम्, 'ग्रनागार:' प्रणिकेतः वैराग्यं, ते श्रवभिष्टे उभयपाश्र्ं भवत: पूर्वोपरि दक्षिणोत्तरे वा ।

ध्यानसुपसंहरति, एषोडसाविति । तस्याष्टसु दलेषु श्वेतस्य

येनेंदं व्याप्यमू, तस्याष्टधा हृत्तिभेवति । पूर्वंदले पुख्खे मति:, शयनेय्यां निद्रालस्यादयो भवन्ति, यास्ये क्रोरे मति:, नैऋत्ते पापे मनौषा वारख्यां क्रोड़ा, वायव्ये गमनादौ बुद्धि:, सौस्ये रतिप्रोतिः, ईशाने द्रव्यादान मध्ये वैराग्यं,

अष्टधा हृत्तिमाच, तस्येति । तत्र दिक्पाल-बुद्धयादानुसारेण फलं बोधव्यम् । इदृश दिगाभिप्रायेण सामान्यतः फलमुक्त्वा, तत्‌तत्‌लाभिप्रायेण तु विशेषफलमध्येात्मविवेके उत्तमु, तदाथा—गुदशिक्षान्तरे चक्रमााधारनतु चतुर्दलं । परमः सहजस्तददानन्दो वौरपूर्वेकः ॥ योगानन्दस्य तस्य स्वादौशानादिदले फलम् । स्वाधिष्ठान-बिजमूले षट्पत्रव चक्रमस्य तु ॥ पूर्वांदिश दले स्वाद्रः फलान्येतान्यानुक्रमात् । प्रमेय: क्रतता गर्व नाम्रो मूर्छ्छा ततः परम ॥ भवज्ञा स्वादविश्वासो जोवस्व चरतो भुवम् । नामौ दशदलं पद्मं मणिपूरक-संज्ञकं ॥ पुष्टिरस्र च दृष्ट्या स्वादौर्षा पिपास्यता तथा । लज्जाभय-छृणा-मोह-कुधियोदय विषादिता ॥ हृदये डनाहतं चक्रं दलैर्हैंदशभिर्युतम् । लोल्य-प्रथा(प्रभा) कपटं वितर्कौड्यनुतापिता ॥ पाम्यापकारशिलता च समौहा समता ततः । ऋमेण दष्भो वैकष्यं विवेको डहङ्कृतिस्तथा ॥ फलान्येतानि पूर्वादि-दलखस्यात्मनो विदुः । कर्णे डद्वि मरतौश्रानं विश्रान्ति: वाम्रश्र्च्छदम् ।

केशरे जाग्रदवस्था, कर्णिकायां स्वप्नं, लिङ्गे सुषुप्तिः, पद्मात्यगे तुरीयं, यद्रा हंसो नादे लीनो भवति, तद्रा तुरीयातीततुरीयातत्संन्यासोऽसौहंस-मिथ्याभिधौयते । एवं सर्वं हंसवशात्; तस्मान्मनो हंसो विचार्य्यते ; स एवं जपकोट्या नादमनुभवति; एवं सर्वं हंसवशात् ।

तत्र प्रश्न उच्यते हं फड्‌वपड्‌यथ स्वधा । स्वाहा नमोज्चस्तं समस्तरा: घड्जादयो मता: ॥ इति पूर्वोक्तिप्रखे फलान्यालमनि पोड़शं" ॥ इति ॥३॥ स्थानान्तरेषु नियममाच, मध्य इति । 'लिङ्गे' नाले 'पद्मात्यगे' पद्मादूडे निरालम्ब-प्रदेशे 'नादे' वच्यमाणे 'तु-रौयं-तौतं' तुरीयात्परम्, 'उन्मननम्' मनन रहितमं 'ब्राजपोषसंहार' प्राणध्यापार-रहितम् । त्रय एते पर्याया: । एवं सर्वमित्यादि । 'एवं' तुरीयातौतपर्यन्तमुक्तं सर्व फलं 'हंसवशात्' हंसजप-निवेदनाधीनं वेदितव्यम् । 'तस्मात्' सर्वफलदत्वात् मनो 'हंस:' हन्ति गच्छति हंस: सदग्रकं लिङ्गं मनो विचार्य्यते मनःस्वरूपमेव विचार्य्य निखेतव्यम्, येन त्वमर्योडवभासते, 'स एवं' हंसोपासक: 'जपकोट्या' कोटिसङ्ख्य-कजपनिवेदन-पूर्वकमनो-नियमे सति नादं वच्यमाषं श्रनु-भवति । तसैवैति पठे हंसस्खैव, पुनरेवमित्यादिरूपसंचार: नादेष्टुलसाधिकार्जितोभवति ।

नादो दशविधो जायते। चिन्तीति प्रथमं, चिन्त्यौति द्वितीयं, घण्टानादस्तृतीयः;, भृङ्ग-नादस्तुर्थ:, पञ्चमसुनादः, पञ्चमाल-नादः, सप्तमो वेणुनादः, अष्टमो मृदङ्गनादः;, नवमो भेरौनादः;, दशमो मेघनादः ; नवकं परिखज्य दशममेवाभ्यसेत् ।

सप्रकारां नादोत्पत्तिमाह, नाद इति । चिख्याद्योऽच्-करषप्रब्धाः ; इति घब्दा अनुकर्षालवयोत्काः ; 'घण्टानादः' घण्टाया इव नादः;, एवमग्रेऽपि । नवकं परित्यज्येत, नव-मपर्थन्तानं त्यक्त्वा ब्रह्माभवनफलं दशममेव स्राभ्यसेत् ॥

प्रथमे चिन्त्यौ गात्रं, द्वितीये गात्रभञ्जनम् । तृतीये खेदनं याति, चतुर्थे कम्पते शिरः ॥ पञ्चमे श्रवते तारं पञ्चमोत्कृष्टनिस्वनम् । सप्तमे गूढविज्ञानं परा वाचा तथाष्टमे ॥ अष्टशयं नवमे देहं दिव्यं चक्षुस्तथामलम् । दशमे परमं ब्रह्म भवेद्ब्रह्मात्म-सन्निधौ ॥

दशानां प्रत्येकं लचपानि, फलानि चाह, प्रथमे इति । 'चिन्त्यौ'ग्रब्दाकारं तदिदं भवति । 'गात्र-भञ्जनं' गात्रभङ्ग: इव भवति, 'खेदनं' खिन्न इव भवति, 'श्रुतनिषेवणं' श्रुतत-पानमिव । दशममिति, दशममभ्यस्यति परमं ब्रह्म भवेत् ।

तस्मिन् मनो विलीयते मनसि सङ्कल्प-सपकारां नादोत्पत्तिमाह, नाद इति । चिख्याद्योऽच्-करषप्रब्धाः ; इति घब्दा अनुकर्षालवयोत्काः ; 'घण्टानादः' घण्टाया इव नादः;, एवमग्रेऽपि । नवकं परित्यज्येत, नव-मपर्थन्तानं त्यक्त्वा ब्रह्माभवनफलं दशममेव स्राभ्यसेत् ॥ दशममिति, दशममभ्यस्यति परमं ब्रह्म भवेत् । तस्य फलमाह, बोधात्मेति । तस्मिन् ब्रह्मणि आत्मनः सादृश्यं

विकल्पे दग्धे पुखपापे सदाशिवः शक्त्यात्मा सर्वंवारस्थितः कस्य ज्योतिः शुद्धो बुद्धो नित्यो निर्गुणः प्रकाशते ह्यति ॥ २ ॥

सति मनो 'विलौयते' विलौनं भवति, मनसि सद्यल्प-विकल्प-रूपे गते सति, पुख्खच्च पापच्च तयोः समाहारे दगधे सति, सदाशिवो भवति । शक्त्यात्मा च शिवशक्त्योः रूपो भूत्या सर्वंवारस्थितादिरुपो ब्रह्मरूपः प्रकाशते ब्रह्मैव भवति । इति शब्बो हंसवर्णन-समास्यः ॥ २ ॥ मनस्जातेन गौतमं प्रति पार्वती-परमेश्वर-संवादे हंस-वर्णनमुक्तम् । स संवादो यथा,—

श्रीं ईश्वर उवाच । ब्रजपाराधनं देहि ! कथयामि तवानघे ! । यस्य विज्ञानमात्रेण परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ९ ॥ हंसं परं महेशानि ! प्रत्यहं जपते नरः । मोहाद्बो यो न जानाति मोक्षस्तस्य न विद्यते ॥१२॥ श्रीगुरोः कृपया देहि ! ज्ञायते जप्यते यदा ।

तस्योच्छामैस्तु निष्कासैस्तदा बम्भचयो भवेत् ॥१३॥ उच्चासे चैव निष्कासे हंस इत्यच्चर-हृदयम् । तम्मात् प्राणसुतु हंसाख्यं ब्रह्माकारेण संस्थितः ॥ ८ ॥ नामेदडं स निष्कासो हृदयाग्नि व्यवस्थितः । शष्टिख्वासैर्मै भवेतु प्राणः षट्प्राणषा नाडिका मता ॥४॥ शष्टिनाड्या ह्यहोरात्रं जपसंख्या क्रमा मतः । एकविंशतिः साहस्रं षट्शतानाधिकमौषभति ! ॥६॥ प्रत्यहं जपते प्राज्ञः सोऽन्त्रानन्देन पारम् ।

उत्पत्तिरूपं प्रारंभोऽस्यतिरस्र निवेदनम् । ॐ ॥

विना जपेन द्वेरीषि ! जपो मरति मन्त्रिषा: ।

ब्रजपेयं तत: प्रोक्ता भवपात्र-निष्कन्तनौ । ॥ ९ ॥

एवं जपं महेशानो ! प्रत्येते विनिवेदयेत् ।

गयेश-ब्रह्मा विष्णुभ्यो हराय परमेष्टिने । ॥९०॥

जीवात्मने ऋमेशैव तथा च परमात्मने ।

घटं घटानि सहस्राणि घटेव च तथा पुन: । ॥ १० ॥

घटं सहस्राणि च पुन: सहस्रच्य सहसकाम् ।

पुन: सहस्र' गुरवे ऋमेष विनिवेदयेत् ।॥१९॥

ग्राधारे स्वरंवतं मृल्वा वादि-सान्तानि संस्करेत् ।

इतत्सौवर्ष्य-वर्षिनि दलान्ति परमेष्टरि ! ।

स्वाधिष्ठाने चिह्न हेमामे वादिलान्तानि च स्वरेत् ।

विद्युत्पुञ्ज-प्रभाभानि सुनोलर्मिषिपूरवे ।

उपान्तानि महानौल-प्रभाभि च विचिन्तयेत् ।

पिङ्गलवर्ण-महार्वकि वार्षिकाभानि चिन्तयेत् ।

कार्तिवान्तानि पद्माणि चतुर्यंडनाहते प्रिये ! ।

विशुद्धे भूमवर्णं तु रक्तवर्णान् स्वरान् स्मरेत् ।

ग्राज्ञायां विद्युदाभायां शभौ हृच्चौ विचिन्तयेत् ।

कर्पूर-च्युति-संरक्त-सहसदल-नौरजे ।

नादात्मकं ब्रह्मरन्ध्रं जानौद्धि परमेष्टरि ! ।

एतेषु सप्त चक्रेषु स्थितेश्य: परमेष्टरि ! ।

जपं निवेदयेदेनमहेरात्र-भवं प्रिये ! ।

ब्रजपा नाम गायत्या योगिनां मोचदायिनौ ।

ग्रस्रया: सड्ल्ल्मवानेष नर: पापै: प्रमुच्यते ।

ग्रनया सदृशो विद्या ग्रनया सदृशो जप: ।

ग्रनया सदृशं पुण्यं न मूतं न भाविष्याति ।

वियदादिेन्दु-ललितस्तदादि: सर्गसंयुत: ।

पञपाख्यो मनु: प्रोक्तो डरवरो सुरपादप: ॥ ९ ॥

ऋषिबृन्दै: ऋतौ देवौ गायनौ चन्द्र द्वेरितम् ।

देवता जगतामादि: प्रोत्कोऽत्र गिरिजापतिः ।

हंसा पड्दरीघ्न-युक्तेन कुर्यादङ्क-क्रियां मनो: ॥ २ ॥

उदयज्ञान-स्पुरित-तडिदाकार मूर्तेऽत्रिकेशं

पाश्राभौती वरद-परशु सन्धानं करान्ते: ।

दिव्याकल्पैनवमषिमयै: शोभितं विश्वमूलं

सौवर्णमयं पुररत्नभूषं धिनेतवम् ॥ ३ ॥

भानुलोचं जपेन्मन्त्रं पायसेन ससर्पिषा ।

दशानां जुहुयात् सम्यक् ततः सिद्धो भवेष्टनुः ॥ 8 ॥

दौहृादौसजिते पौठे प्रागुक्ते प्रयजेहिभुम् ।

मूर्ति्ति मूलेन सङ्कल्प्य यजेदीभि: सह ॥५॥

ऋतुं वस्सर रच्यारो दिग्दलेपु विदिध्नु च ।

म्रचंयेत्ततजां मृगाजमक्षका-मद्रिजां पुन: ॥६॥

लोकेश्वरांसतदक्ष्रापि पूजयेदेव मन्वहम् ।

ऋष्येन्द्व विधिविह्यात् प्राक् प्रोक्तैनेव वर्म्मना ॥७॥

मन्न्राल्या माठकापद्ये पूर्वशुक्रं निधाय तम् ।

पिधाय वामहस्तेन ततो मन्न्रेषा संयत: ॥ ५ ॥

प्रष्टोत्तर-शतं मन्त्रं जपेत् "यं" सुदासयम् ।

मूला तेनाभिषिच्येदं स भवेद्दिगतामय: ॥ ८ ॥

आयुरारोग्य-विभवानिमितांआभते नर: ।

प्रणेनैव विधानेन विषात्ती नि:विषो भवेत् ॥ ९० ॥

इन्द्रियैविर्गलित-सुखा: पारिजात मन्त्राख्ववाज तत: ।

ॐ वेदप्रवचनं वेदप्रवचनम् ॥ इत्यथर्ववेदे हंसोपनिषत् समाप्ता ॥ २६ ॥

परमहंसोपनिषत् ।

अथ योगिनां परमहंसानां कोऽर्थः माणः ?

प्रश्नो तत्परमामिताहं-श्राग्रेना संसिक्तमाध्यं स्वरनू । मन्त्रो मन्त्रमिमं जपन् विष्-गदौषादापमृत्यु-ज्वानू जित्ता वर्षशतं समग्र-विभवो जीवेत्त सुखं बसुधा:" इति ॥ १९ ॥

ॐ वेदप्रवचनमिति । इदं हंसनिरूपणं प्रकाराच्छकस्य वेदस्य 'प्रवचनं' निर्वचनहेतुः। तथ्यथा हंसमन्त्रस्यैव पुंष्कृत्यात्मकस्य वर्णविपर्य्यायसे सोऽहं भर्वति ; स च परमात्मनः, तस्य चतुर्थयवह्राज्ञान-परिल्यागे पूर्वोक्ते च श्रोमिति भवति, स च शुद्धब्रह्मावाचो, तत्प्रतीकस्य श्रोङ्कार-चतस्रो व्याक्त्तयः, ताभ्याञ्च पदे, विविधः पदेभ्यस्त्रयो वेदाः, वेदेभ्यो लोकत्रयोमिति । द्विरुक्तिः समाप्त्यर्था । नारायणेन रचितां शुत्तिमात्रैरपजोविना । प्रसृष्टपद-वाच्यां हंसोपनिषद्धोपिका इति हंसोपनिषदौ द्रौपिका समपूरा ॥ २६ ॥

ॐ शुद्धास्मा परमो हंसस्स्योपनिषदुच्यते। लिख्वडाऽथर्ववेदिङ्खरे चत्वारिङ्शततमौ मता ॥ १ ॥

सत्यासोपनिषद् परमहंस-संन्यास उत्तरं, हंसोपनिषाद

तैषां का स्थिति:? इति नारदो भगवान्सुपगम्योवाच । तं भगवानाह ।

च योग उत्तः, ततः प्राप्तयोगस्य ज्ञानिनः कौटस्थ्यो लोकैः स्थिति:? इति सन्दिद्युते। यदुक्तम्,— “स्थितप्रज्ञस्य का भाषा ? समाधिस्थस्य केशव !। स्थितधीः किं प्रभाषते ? किमासीत ? व्रजेत किम्?” इति। तथा च, पामरत्व-श्रद्धया श्रवणया स्वात्, ततः मद्दयान् प्रत्यवाय इत्येतत् स्वरूपज्ञानार्थं परमहंसोपनिषद्तारभ्यते । ‘योगः’ चित्तवृत्तिनिरोधः, तन्निष्ठो योगी: 'परमहंससाक्षात्' उत्पन्नतत्त्वज्ञानात्, तत् निरुद्धचित्तोऽध्यात्मिमादि-सिद्धिषु विर्युक्तादशायां समासक्तः सन् श्रात्मनि संलौनो विपर्ययेस्थः परमपुरुषार्थौद भश्यतेऽपित परमहंसपदं, घरमहंसस्थ विवेकैनैष्ठव्यंव्यसारतां वड्दा विजृम्भति । तदुक्तम्,— “चित्तंन ह्यमा हत्यं प्रस्फुरन्नौह गत्वायः । इत्यस्यायध्य-उलेषु नाभ्युदेति कुतूहलम्” इति । परमहंसो विद्यावलेन विधि-निषेधान् लङ्घयति, ततः शिष्टविज्ञानं स्वात् । तदुक्तम्,— “मवं ब्रह्म विधिशान्ति सम्प्राप्ते तु कालौ युगे । नानुतिष्ठन्ति मैवेय ! शिष्टोद्‌वर परायणाः:” इति ॥ तदधं योगिग्रहम् । श्राधिकारप्राप्त-निष्ठास्व-वर्म्मानुष्ठानमपि योग एव । विशेषषाध्येन स्थितप्रज्ञत्व-गुणाततत्त्वासङ्ग्वादयोरपि विशेषा दर्शिता: । यदुक्तं प्रश्न-प्रतिवच्‍नाभ्यां विशिष्यते,

योऽयं परमहंससामर्गो लोकेपु दुर्लंभतरो न

अपूर्वोऽतिगमय: कोऽसौ भवत्यात्मविदांवर !" ॥ १ ॥

नास्य कश्चिदेवांगेऽपि भवत्यतिशयेन धौः ।

वसिष्ठ उवाच ।

नित्यतृप्तः प्रज्ञानात्मा स आत्मन्येव तिष्ठति ॥ २ ॥

सदसिच्छेस्टपःसिद्धैयोग-सिद्धैश्च भूरिशः ।

सतत्माकाश-यानादि तत्र का स्वादपूर्वता ॥ ३ ॥

एक एव विशेषोऽस्य न समो मूढबुद्धिभिः ।

सर्वताऽऽशा-पतत्यागः सदा निर्वासनं मनः ॥

एतावदेव खलु लिङ्गमधिकं-मूर्त्तेः

सङ्गान्त-सङ्घात-विरहभ्रम-निर्हतस्य ।

तज्ज्ञास्य यन्मादनं कोप-विषाद-मोह-

लोभापदामनुदिनं निपुणं तनुत्समं" ॥ ५ ॥

इति ॥

को मार्ग इति प्रस्थये प्रयमिति वचनमहष्पूर्वं प्रत्यचचतो

दर्शयेय इति प्रश्नार्थम्। प्रकटतांवयेनैव सिधे पुनरस्तेष्टामिति

वचनं गौरवार्थम्। 'नारदः' ब्रह्मपुत्रो देवर्षिः 'भगवन्तः' सनत्-

कुमारं, स हि नारदाय शोकतरसाय भूमानमुपदिशवान्।

यथा "कन्दोगानाम्नातमसदौ हि भगव ! इति हो मामसाद

सनत्कुमार नारदः" इत्यारभ्य "तस्मै सदितकषायाय तमः

पार दर्शयति भगवान् सनत्कुमारः" इत्यन्तेन । स ततः

लक्ष्यसाक्षात्कारो मार्गः-स्थितौ प्रचक्षते विद्वान्दार्क्ष्याय 'उप-

गम्य' न्यायेनोपसन्नः सन् 'उवाच' पप्रच्छ । उत्तरोत्तरमः;

तन्मिति । 'पाह' ब्रवीति ; कालसामान्ये लट् ।

शब्दातिशयैः प्रश्नसामान्यै योऽयमिति । यः पृष्टः सोऽयं

तु बाहुल्योऽपि, यदेकोऽपि भर्वाति, स एव नित्यपूतस्थ इति, स एव वेदपुरुष इति विदुषो मन्यते ॥

मनसि स्कुरन् परमकाष्ठां प्राप्तस्य वैराग्य्यात् हष्टचरत्वात् दुर्लंभतरत्वम् । पतनात्कचमागच्छाच, न त्विति । बाहुल्यमस्या-स्तौति बाहुल्यः श्रौष्ठवाच ॥ "प्रतिक्लं ग्रेन ये द्वार्यो भनर्थास्तो मता मम" । इति व्यायादिल्यागच्छाच, यदौति । "मनुष्याणां माइसे ष कश्चिदार्तति मिड्ये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्न वेन्ति तत्त्वतः" ॥ इति न्यायेन यद्वेकः कश्चिद् भर्वाति पुरूषधौरेयः । यथा जावालोपनिषयु "तत्त्व परमहंस नाम संवर्तंकालुष्य-क्षेत-केतु-दुर्वास-कशुः-निदाघ-जडभरत-दत्तात्रेय-रैवतक-प्रभृतयो-व्यक्तलिडा श्रव्यक्ताचार भनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्त" इति । स एव 'नित्यपूत:' परमात्मा, तत्त्व तिष्ठति नित्यपूतस्थः स एव न केवलो योगी, नापि केवलः परमहंसः. स एव 'वेदपुरुषः' वेदप्रतिपाद्यः पुरुषो ब्रह्मोति 'विदुष:' विद्वांसः ब्रह्मानुभव-चित्तविस्नान्ति-प्रतिपादक-शास्त्रापारग्ज्ञता:, मन्यते, वचनस्य-लयः । तस्म ब्रह्मनिष्ठवन्तु भन्येऽपि मन्यन्ते, विद्वांससत्तु ब्रह्माल्मेव मन्यते । तथा च स्मृति:— "दर्शन-सपर्शने हिर्षा क्रयं केवलकुपत: । यस्यिष्ठति स तु ब्रह्माण! ब्राद्यापो ब्रह्मवित् स्वयम" ॥इति । न तु बाहुल्योऽपि यदेकोऽपि इत्यपि श्रुत्यस्मार्थपाठे हेतुत्वं तत् पदाथिर्प्रुत्यस्माद्वयाप्तिं दूषयति;

महापुरुषो यच्चियं तत् सदा मध्येवार्वति-छते ; तस्मादह्य तस्मिन्नेवावस्थौयते ।

का स्पष्टीकाऽऽरतिं प्रयत्नोत्तरं सूचर्यति, महापुरुष इति । वत्याद्वनि श्रवतिष्ठते, तत् तस्मात् महापुरुष: संसारगोच-राणां मनोऽत्तोर्नाम ग्राह्याद्वैराग्याभ्यां निरुद्धलादात्मन्येव स्थापनात् भगवान् श्रास्सिद्धं परमात्मानं स्वानुभवेन परास्स्थानं सयौति स्पषदिश्राति, यस्मात् योगी मध्येव चित्तं स्वापयति, तस्मात् 'ग्रहद्य' ब्रह्मरपि परमात्म-स्वरूपत्वेन 'तस्मिन्नेव' योगिनि प्राप्तदूभूत: 'व्यवस्थौयते' श्रवतिष्ठे, पुरुष-दिव्यत्वय:, नान्येषु योगयताहौनेषु।

ब्रमौ सुपुप्त-शिव-कलयन् बध्याटोन भिखां नित्यपूतस्थत्वं वेदपुरुषत्वच्च मुखतो विषदयन् पर्थांत्

इददानों पृष्टसार्गमुपदिश्राति, यस्माविति । 'ब्रमौ' जनक-याज्ञवल्क्यादिदिन्यायेन गाह्स्य एवोत्पन्न-ज्ञानोऽयं विहानू चित्तविस्थान्ति-सिद्धये सुपुप्त्वादि सत्रस्य कौपौनादि परिग्रहेत्। यद्यापि विदुषोऽध्यासिद्ध एव सत्र्यास:, तथापि ज्योति-ष्टोमे ऋष्याविपाणया कर्हूयेदिति प्रतिपत्तिवदयं लौकिको वैदिकस्स लाङ्ग: । न च "ज्ञानास्सतेन ह्मस्स सतकतयस्य योगिन: । नैवास्स्ति किष्चित् कर्त्तव्यमस्स्ति चेन स तत्त्ववित्" इत्यादि-स्मृति-विरोध:, सत्यपि ज्ञाने विस्थान्ति-रहितस्यैव भावेन विस्थान्ति-सम्पादन-लचण-कर्त्तव्य-सक्नावेन सत्कत्स्थाभावात् विचिन-विस्थान्ति-प्रतिमन्स-वार्ष्येष इध्दफलस्य

यज्ञोपवीतस्थ यागस्थ स्वाध्यायस्थ सर्वकर्माङ्गस्य सत्क्रस्यायं ब्रह्माराडस्य हित्या कौपीनं ट्राड-माक्षादनस्य स्वशरीरस्योपभोगार्थाय च लोक-स्योपकारार्थाय च परिप्रह्नेत् ।

सम्भवेन श्रवणादि-विधिविध्नानाहष्ट-फलकस्यना ; तस्मात् विविदिशुर्विद्वानपि गृहस्थो नान्दीमुख-श्राद्धोपवास-जाग-रषादि विधिपूर्वंकमेव सत्क्रसेत् ; प्रकृतिवद्दिति न्याये-नात्र विधिदिशा सत्क्रासवत् प्रेप्समनसोऽपि पुर्ववित्तादि त्याग: । वन्धाद्येत्यादिग्रब्देन भृत्य-पशु-नेवादि-लौकिक-परिग्रहादि-विशेषा: संगृह्यन्ते । शिखां यज्ञोपवीतस्थ यागस्थ स्वाध्याय-श्रेति चकारेण तदर्थोपयुक्तानि पद-वाक्य-प्रमाेष-ग्रास्लाग्र्र, वेदौपहंष्यादौन, इतिहाम-पुराषानि च समुचिनोति । श्रौसुक्र्वानिहत्तिमात्र-प्रयोजनानां काव्य-नाटकादौनां त्याग: कैमुतिकन्याय-सिद्ध: । सर्वकर्माङ्गौत सर्वग्रब्देन लौकिक-वैदिक-नित्य-नैमित्तिक-निषिद्ध-काम्यानि संगृह्यन्ते । पुर्वादि-त्यागेनैहिकभोगा: परिहत्ता: । सर्वकर्मेत्यागेन श्रमुष्मिक-भोगानां नित्तविच्छेद-कारित्वो परिहिता: । स्वयमसौ गारिग्रहे-दित्यन्वय:; श्रयमसो ब्रह्ममार्गमसमितवत् ब्रह्माराड्चेति ब्रह्माराड्-त्यागेन तत्प्राप्तिहेतोर्विराडुपासनस्य त्याग: । चका-रेष सूत्राक्याताम-प्राप्तिहेतोर्हिरष्यगर्भोपासनस्य ; तस्स-ज्ञान-हेतूनां श्रवणादीनां समुच्ययस्य । पुत्रादि प्राप्याक्तोपा-सनान्तमैहिकामुष्ठिकाष्ण सर्वं प्रेप्सन्नोऽपारषेन परित्यज्य कौपीनादिकं परिग्रहीयात् । श्राक्षादनश्चेति चकारेष श्रादुकादि-परिग्रह: समुचित: । कृत्रिष,-

तत्‍च न मुख्योऽस्ति, को मुख्यः ? इति चेदयं मुख्यो न दण्डं न कमण्डलुं न शिखां न यज्ञोपवीतं न स्वाध्यायं नाच्छादनं चरति परमहंसः, न च शीतं न चोष्णाम् ।

"कौपीनं युगलं वास: कन्थां शीत-निवारिणीम् । पादुके चापि गृहीतयात् कुय्यादान्नात्‍यस्‍स सद्‌बुध्‍हम्" ॥ इति । पादुके चापि गृहीतौ यत् कुय्‍यादान्नात्‍यस्‍स सद्‌बुध्‍हम्" इति । कौपौनेन लज्जाव्याहत्ति:, दण्डेन गो-सर्पाद्युपद्रव-परिहार:, आच्छादनेन शीतादि-परिहार: । चकारात् पादकाद्यारम्भाच्छछ्रादेश-स्‍नानादि-परिहार समुच्चिनोति । लोकस्योपकारो नाम दण्डादि-लिङ्गेनेतदौयमास्‍त्रमा‌र्थं परिज्ञाय तद्रुचिताभिवन्दन भिक्षा-प्रदानादि-प्रवच्‍या सुचरतसिद्धि: । चकारात् सत्यास-मर्यादाया: शिष्टाचार-प्राप्ताया: पालनं समुचीयते ।

कौपीनादि-परिग्रहस्‍यानुकल्पतमभिप्रेत्‍य मुख्यतं प्रतिप्रेधति, तत्‍च न मुख्योऽस्तीत । यत् कौपीनादि-परिग्रहण-मस्‍त तत्‍क्‍ष योगिन: परमहंसस्‍य मुख्य: कल्पो न भवति ; किन्‍ल्‍यानुकल्‍प एव, विविदिषा सत्यासिनस्‍तु दण्डग्रहणं मुख्यमति, दण्डवियोगस्‍तु निषेध: स्‍वार्‍थ्‍यते,—

"दण्डादानोऽस्‍तु संयog: सर्वदैव विधीयते । न दण्डेन विना गच्छेदिति सुचेपचयाद् बुध:" ॥ इति । प्राप्‍यान्तर्मपि दण्डत्‍यागे प्राप्तव्यायामग्रतं स्‍थीयते,

"दण्डत्‍यागे व्रतं चरन्‍" इति । योगिन: परमहंसस्‍य मुख्यं वास्‍तवं पृच्छति, कोऽयं मुख्य इति चेदिति । उक्तमार्घ, तस्‍यां क: ? इत्यत: आह, न दण्डमिथ्‍यात्‍वाय मुख्य इति ।

न सुखं न दुःखं न मानापमानच्च षडूर्मि-रहितं न शब्दं न स्पर्शीं न रूपं न रसं न गन्धं न च मनोध्येयं निद्रा-गर्व-मद्भर-दर्पेक्षा-द्वेष-सुख--दुःख-काम-क्रोध-रोष-लोभ--मोह-मद्-हर्षोन्मादहंकारादौंश्व हित्वा खं वपुः कुषाप-दिनां ।

ईदिनां । श्रिखम् इति खान्दसो ऋक्सः । न स्वाध्यायमिति पाठः । 'चरति' गच्छति निरुद्धाग्रेष-चित्तवृत्तियर्योगिनः श्रौतादि-वार्षिक तत्प्रतिपाद्याभावात् । यथा बालस्य लोकेसत्तद्वत् श्रौताद्य-भावः तथा परमात्म्यासक्तस्य योगिनः । न चोष्णामिति वर्षा-भावसमुच्चयार्थंशकागः, श्रौतादि-निषेधे तज्जन्यसुखादेर्यभावात् ।

न सुखमित्यादि । 'मानः' पुरुषान्तरेष सम्पादितः स्वारः, 'प्रपमानः' तिरस्कारः, यदा योगिनः स्वाम-व्यतिरिक्तं पुरुषान्तरमेव न प्रतौयते, तदा मानापमानौ दूरापास्तौ । चकारः शब्दु-मित्र-राग-द्वेषादि-हृद्याभावं समुचिनोति । 'षडूर्मियः'--"जूत-पिपासे शोक-मोहौ जरा-मरषमेव च" ।

तेषां वियाणां हृद्यानां प्राणः-मनो-देहे-धर्मैर्वादात्मत्वाभि-मुखस्य योगिनः तदर्जनं युज्यते । न शब्दं न स्पर्शं न रूपं न रसं न गन्धं न च मनोद्येयसमित्यादिग्रन्थः श्रौतेरव्याख्यातः । संसारिणामिवैनं वाधतेतैव दृश्यते नाह, निन्दादि-रोष-मदावनायैः, विरोधिभिः पुरुषैः स्वकीयापादित-दोषो-द्देशेनेदिताश्चिक हिति चित्तवृत्तयः, तिर्यग्-

यतस्सदुपुरपध्वस्तं संशय-विपरीत-मिथ्या-ज्ञानानां यो हेतुस्तेन नियनिवर्त्तः ।

संशयादिभिरस्य सद्भावो मिथ्यैति बुद्धिमत्त्वात् संशयादिपरामर्शो दृश्यः, भरत्सनादिषु बुद्धिदर्पः, धनाद्यभिलाष इच्छा, मृतबुद्धादि-बुद्धिहर्षः, मनुकूल-लामेन बुद्धिस्वास्यं सुखं, तदिप्रथ्ययो दुःखं, योषिदाद्याभिलाषः कामः, कामितार्थ-विघातज्यो बुद्धिविच्छोभः क्रोधः, प्रासस्य धनस्य त्यागासहिष्णुत्वं लोभः, हितेष्वहितबुद्धिरहितेषु चितबुद्धिमोहः, चित्तगत-तृष्णभि-व्याप्ति-मुख-विकारादि हेतुर्वीडवत्ति-दर्पः । परामृशेन दोषारोपणसमुद्भूया तद्देवद्वेषादि-मूलद्वेष-मत्सरमोदर्हकारः । आदिशब्देन भोग्यवस्तुषु ममत्वाकार-समौचीनत्वादि बुद्धयो गृह्यन्ते । चकारो यथोक्त-निन्दादि-विपरीत-स्तुत्यादि-समुच्चयार्थं । पतान् निन्दादीन् "चित्त्वा" पूर्वोक्तवासनाच्च नयाभ्यासेन परित्यज्य भवक्षयौते इति पूर्वोक्त-न्वयः । ननु विध्यमाने देहे किं निन्दादि-परित्यागः ? अतः प्राह, खं वपुः कृष्णपक्ष इव ह्रसते इति । पूर्वं यत् स्वकीयं वपुः तदानीं योगिना चैतन्यभूतेन सत्कामिवालोक्यते घृत्यर्थः । लोकः सर्गंभूया कुष्पं यथा दूरस्थोऽवलोकयति, तथा योगी तदात्मनः सुखुदय-भिया तटस्थो देहं नियमान्तमनो विविकलौति भावः ।

तत्र हेतुमाह, यतस्सदुपुरपध्वस्तमिति । 'यतः' हेतोः, तदुपः प्राचार्योपदेशानुबवैः 'सदुपध्वस्तं' चिदानंदभावाद्विरासतं, 'भत्' चैतन्य-विसुतात्वं देहस्थं प्रवर्त्तयतया इक्ष्यमानत्वात् । नात्र वक्तव्यं देहे निन्दाद्यर्था घटते इत्येः ।

तन्नित्यबोधः, तत् स्वयमेवावस्थिति-रिति ।

ननु उत्पत्ते दिग्देशो यथा सूच्यादि-शिल्पेन विनिर्मितोऽपि कदाचिदनुवर्त्तते, तथा चिदात्मनि संशयाद्यनुरक्तौ निन्दादि-क्षेप्य: पुनः प्रसज्येत इत्याशङ्क, संशययेत । आत्मा कदं त्वादि-शब्दो-पेत-स्तद्रहितो वा इत्यादि संशयज्ञानं, देह-दृशौ आत्मकेति विरौतज्ञानम् । तदेतत्सतुर्विंधः, अनित्या-शुचि-दुःखा नामसु नित्य-शुचि-सुखात्म-ख्यातिरविद्यादिति पत-ज्जलिसूत्रात् । 'अनित्ये' गुरि-नद्यौ-समुद्रादौ नित्यत्व-मिथ्या-भानिरेका अविद्या, 'अशुचे' पुत्र-कलत्रादौ शुचित्वबुद्धि-दिंतौया, 'दुःखे' कृषि-वार्णिज्यादौ सुखत्व-भानिस्तृतीय, 'अनात्मनि' पुत्रादौ आत्मत्व-मयादिके तु मुख्यात्मत्व-भानिस्तुर्थी; एषां संशयादीनां 'हेतु:' मिथितोय-ब्रह्मतत्त्वावरक-ज्ञानं, तदासना च; तच्चाज्ञानं तस्य महावाक्यार्थ-बोधेन निवर्त्तत्; वासना च योगाभ्यासेन निवर्त्ता । दिग्भ्रान्तौ त्वज्ञाने निवर्त्तेsपि तदासनाया: सद्भावात् यथापूर्वं व्यवहा: ; योगिनस्तु भ्रान्तिहेतु-राहि-त्यात् कुतः संशयाद्यनुवर्त्तन । तदयमर्थः, संशयाद्यनां यो हेतुरज्ञानं तदासना च, तेन हेतुद्वयेन योगौ 'नित्यनिवृत्तः', 'अधिकारणे तु:' , ज्ञान-तदासनयोरनिरुद्धत्वात् नित्या, पुनस्त्र्योरनुद्वारादिति; तेन नित्यनिहत्तः प्रज्ञान-रहित इति यावत् ।

सर्वासनाडज्ञान-निवृत्तेरन्वये हेतुमाह, तस्मिन् परमात्मनि नित्यो बोधो यस्स सः ; नित्य-पूतस्य इत्यर्थः । योगौ हि विद्नाय प्रज्ञां कुर्वीत इति मतमनु-रतं चित्तविक्षेपान् यैरेव पादैस्तैरैवामरशरीर-

तं शान्त-चल--महयानन्द--विज्ञानघन एवास्मि; तदेव म परमं धाम, तदेवं म शिखा च, तदेवोपवीतधु, यदा पदे दिलीपपुत्रः। तदे- वावस्थानम्।

विषयामेव प्रध्नां करोति; तेन बोधस्थ नित्यत्वम्, तन्नित्यल्वात्। तदिनाश्रयरयोरज्ञान-तद्गासनयोरपि निर्हत्तिनिर्ल्येल्यर्थः। "तन्नित्य-पूतस्थ:" इति केषाश्चित् पाठः। 'तत्' तस्मिन् 'नित्यपूते' परमात्मनि स्थित इत्यर्थः। बुद्ध्यमानस्य परमात्मनस्ताकिंकेशवरवत् तटस्थल-शब्दां वारयति, तत् स्वयमिति। यत् वेदान्तवेद्यां परं ब्रह्मास्ति, तत् स्वरूपं, न तु कल्पादन्य इत्येवं निश्चित्य योगिनोडव- स्थितिभंवति।

अनुभव-प्रकारमात्र, तं शान्तार्मात। पदयये हितौया प्रथमार्ये दृश्यथा। यः परमात्मा 'शान्त:' क्रोधादि-विच्छेप-रह्हितः, 'अचल:' गमनादि-क्रिया-रहितः, 'महयानन्द' स्वगत-सजातीय-विजातीयभेद-रहितः, स एवास्मि 'तदेव' ब्रह्मतत्त्वं 'मे' मम योगिनः 'परमं धाम' वास्तविक स्वरूपं, मल्वेतत् कल्पैत्व-भोक्तृत्वादि-युक्तं तथ मायिकल्वात्।

प्राचार-त्यागे दोषमाग्रह्य निरस्यति, तदेव शिखा च तदेवोपवीतष्येति। 'तदेव' ज्ञानमेव शिखा चोपवीतष्य चक्राराथ्यां मन्न-द्रव्याद्ये अपि कर्माङ्गे। ज्ञानमेव यदाकामार्थव- शिखब्रह्मोपनिषद्, 'सौशिखं पवन कृत्वा' इत्यादि।

परमात्मात्मनोरेकत्व-ज्ञानेन तयोर्भेद एव विभक्तः, या सा समस्या । सर्वान् कामान् परित्यज्यैवते परमस्थितिः ॥ २ ॥

"यदा पदे नित्यपूतस्तदेवावस्थानम्" इति प्रन्यः प्रश्नोत्तर-हतः । समस्यालोके दोषमाशङ्क्याह, परमात्मात्मनोरेकत्व-ज्ञानेन तयोर्भेद एव विभक्तः;, या सा समस्येति । जीव-ब्रह्मणोरैक्य-ज्ञानेन महावाक्यत्वेन तयोर्यः प्रतौतो भेदः विशेष भन्नः पुनर्भ्रान्त्यनुदयात्, 'या' इयमेकल-बुद्धिः सैवोभयोराकमनोः सम्सौ जातत्वात् समस्या, प्रहोरावयोः सम्सावत् तुष्टौ यमान क्रिया समस्या यथा, तह्त्, तथा च नास्य प्रत्यवायः । कोऽयं मार्ग इत्यस्य भस्मौ स्पुचेल्यादिना उत्तरमुक्तम । का स्थितिरिल्येतस्य महापुरुष इत्यादिना सङ्क्षिप्योत्तरमुक्तम । संस्मय-विपर्ययेत्यादिना तदेव प्रपञ्च्य हृदयौसुपसंहरति, सर्वान् कामान् परित्यज्यैहते परमस्थितिरिति । क्रोध-लोभ-दौनां कामपूर्वकल्वात् काम-परित्यागेन चित्तदोषाः सर्वे त्यज्यन्ते । घ्रतैव वाजसनेयिनाम् "प्रथो खल्वाहुः काममयः स एवायं पुुरुषः" इति ॥ २ ॥

ननु माभूत् कर्ममार्ग-त्यागे दोषः, चतुर्थाश्रम-लिङ्गत्याग- निमित्तो दोषस्तस्य स्वादेव इत्यत ब्राह, ज्ञानदण्ड इत्यादि । वाक्‌दण्डो यथा वाग्दण्डः, मनोदण्डः कायदण्डस्वाति विविधो

स याति नरकान् घोरान् महारौरव-सञ्ज्ञकान् ॥ इदमन्त्रं ज्ञात्वा स परमहंसः ।

दण्डः ; एवमेकदण्डिनो द्विविधः, ज्ञानदण्डः, काष्ठदण्डश्चेति । तेषां स्वरूपस्य दचेषोऽत्रम्, "वाग्दण्डे मौनमातिष्ठेत् कर्मेदण्डे त्वनौकता । मानसं तु दण्डस्य प्राणायायामो विधीयते" ॥ इति ॥ एवं सति मौनादीनां वागादि-दमनहेतुत्वात् यथा दण्डत्वं, तथैव ज्ञान-तत्कार्य्ययोदमन-हेतोर्ज्ञानस्यापि दण्डत्वम् । अयं ज्ञानदण्डो 'येन' परमहंसेन दृष्टः, स एवं मुख्य एकदण्डो-त्यच्यते । मानसस्य ज्ञानदण्डस्य चित्तवृत्तिपेष विशेष विसृतितर्मा-भूर्दाति स्मारकः काष्ठदण्डो भ्रियते । एतदेव ज्ञात्वा वेष-धारेषु पुरुषार्थ-सिद्धिमभिप्रेत्य येन परमहंसेन काष्ठदण्डो दृष्टः, स बहुविध-यतनोपेतत्वात् घोरान् महारौरव-सञ्ज्ञ-कान् नरकान् 'याति' प्राप्नोति । तत्र हेतुः, यतः 'सर्वाङ्ग्रो' व्रज्यावज्जोंमकला संवसम्प्राप्ति । 'हृत्' ज्ञानदण्ड-काष्ठदण्ड-खोयं तु 'मन्त्रम्' उत्तमत्वाद्भुत्व-लक्षणसुक्तं, तज्ज्ञात्वा उत्तमं ज्ञानदण्डं यो धारयति, स एवं परमहंसो मुख्यो भ्रेय इत्यर्थः ।

नाशास्करो नमस्कारो नस्वधाकारो ननिन्दा-स्तुतिनिन्दात्मकारो याहच्छिको भवेद्विधिनु ।

न तु माभूदस्य काष्ठदण्डः, अन्या तु चयां कौदृशो ? इत्यागद्ग्राहः, प्रागुच्चर इत्यादि । आशा एवास्करं यस्य सः दिग्वासाः, न नमस्कारः कर्त्तव्यो यस्मात् स ननमस्कारः । निषेधार्थ-नकारस्य समासत्वादान्तलोपाभावः । तदुक्तं, "निर्नमस्कार-मस्तुतिभिः" इति । आशाश्चादावपि न स्वधाकारोऽस्तु स तथा,

नावाऽऽनं न विसर्जनं न मन्त्रो न ध्यानं नोपासनस्व, न लच्यं, नालच्यं, न पृथक्, नापृथक्, नाऽहं न त्वं न सङ्केत-निकेत-शिखा-रेखा स भिक्षु-हीटकादीनां नैव परिग्रहेत्, न लोकं नावलोकयेत्।

न निन्दास्तुति:। निन्दादिर्गवैत्यादि-वाक्ये परे: क्रतया निन्दया मुखं क्रोधेन निवारित: ; मत्वा तु स्वकृतांके निम्दा-तुतौ निषिद्धेते। ‘यादृच्छका:’ निर्बन्ध-रहित: ‘भवेत्’ स्वात् ‘भिक्षु:’ परम-हंस: । नन्वस्ति निर्बन्ध:, “भिक्षाटनं जप: शौचं ध्यानं सुरार्चनम्। कर्तन्यानि षटेतानि सर्वदा त्रिपदङ्खडवत्” ॥ इति मुख्यस्य भेदादर्शिलात्तन सर्ववात इत्यभिप्रायेणाऽऽष, नावाऽऽनमित्यादि। ‘ध्यानं’ स्वाश्रणम् ‘उपासन्’ परिच्छेदित भेद: । यथा श्रुति-निन्दादि लौकिकं न, यथा देवपूजादि धर्म्मंशास्त्रीयं न, तथैव तत्त्वमस्यादि ज्ञानशास्त्रीयमपि लच्य-वाच्यादि ब्यवहार्य्यं योगिनामित्यादि, न बन्ध-मोक्ष- मिति। साच्चि-चेतन्यं तमपदेन लच्यं, देहादि-विशिष्टं चेतन्यं त्वपदेन वाच्यं, न लच्यं नालच्य’ तदपि तस्य न व्यवहार्य्य-मिल्यर्थ:। चित्पदार्थो जडात् पृथक्, तत् त्वपदयोर्‌वाच्यं पृथक्, लच्य’ पृथक्‌ इत्यपि योजिनो नाऽऽस्ति; स्वदेह-निष्ठो वाच्य-र्योडहं, परदेह-निष्ठं, तदप्यस्य नाऽऽस्ति; सर्वं खल्विदं ब्रह्मेत्यपि न, चकारादसर्वं न किश्चित्‌दपि तस्य नाऽऽस्ति, तदितस्य ब्रह्मापि विनिर्म्मलात्; पतएव प्राकृतै:श्रितितैरिव

अथावलोकानमान्वेय ञवाधक इति चेत्, तदावकोडख्येव । यम्मादृशिचुरहिरख्यं रसेन दृष्ट्रु म बन्धा भवेत् । यम्मादृशिन्द्रियं रसेन स्फुटष्ठ स पौक्खसो भवेत् । यम्मादृशिन्दृहिरख्यं रसेन ग्राह्यष्ठ स आत्महा भवेत् । यम्मादृशिचुरहिरख्यं ये न दृष्ट्रु न स्फुटष्ठ न ग्राह्यष्ठ सर्वे कामा मनोगता व्यावर्तन्ते ।

स भिद्र: यदि नियतवासार्थं काष्ठिमठं सम्पादयेत्, तदा तम्मिन् ममत्वे सति तदौषधानौ हृदौ वा चित्तं विचलपेत् । मठवत् ‘हाटकादीनां’ सुवर्ण-रजतादि-पात्राणां भिचाचमनार्थानामेकर्माप ‘नैव परिग्रहेत्’ नापि रक्षौयात् विकरण-व्यतय: । यदाह यम:;— “डिररमयानि पात्राणि कृष्णायस-मृयानि च । यतेनां तान्यपात्राणि वर्जयेज्ज्ञानी भिचुक:” इति । तथा न ‘लोकं’ जनं शिष्यवर्गं परिग्रहेत् । न केवलं लोकं त्यजेत्, किन्तु नाकलोकनञ्च साधिष्याज्ज्ञलोकस्यैवावलोकनञ्च न कुर्व्यात् ।

योगिनो लौकिक-वैदिक-व्यवहार-गतानं वाधकानां वजेनमभिहितम् । ऋथ प्रश्रोतरााभ्यामत्यान्त-वाधकं प्रदर्श्य तह जैनमाह, ञवाधक इति चेत् तदाधकोडख्येवेति । अथावलोकानमान्वेय इति प्रचिछमं, वाक्योपक्रम ञाकार: । तदापि हिरख्यस्यात्यान्त-वाधकत्वमाह, यम्मादृशिचुरित्यादिना । ‘रसेन’ प्रबोधात्, ब्रह्महा इति, ब्रह्मैव सत्यमन्शतं मिथ्या इत्यनेनै-

दुःखे-नोद्विग्नः, सुखे निम्रुहः, त्यागो रागे, सर्वत्र शुभाशुभयोरनभिस्नेहः; न दृष्टि, न प्रमोदद्व, कार्त ब्रह्म तेन हितामेव भवति, तेन ब्रह्मणा भवत् । यत् स्मृतिः,

"ब्रह्म नास्तीति यो ब्रूयाद् दृष्टि ब्रह्मविदद्विष यः । अथूतब्रह्मवादै च वयस्ते ब्रह्म-घातका: ॥ इति ॥ यथा ब्रह्माऽपि तस्मिन् नरको भवति । पौल्कसम् इति, निषादाच्छूद्रायां जातः पुत्रः, प्रज्ञादित्वात् पौल्कसः, वर्ण-व्यत्ययेन पौल्कसः, तथुल्य द्रति यावत् । यत् स्मृतिः, "पतल्यसौ भ्रुवं भिच्छुर्यस्य भिच्छोऽइयं भवेत् । धौपूर्व रेत उबर्गो द्रव्यसङ्ग्रह एव च" ॥ इति ॥ आत्महा द्रति, ब्रह्मसदृश्याभोक्तुरात्मनो हिरण्यकशिपु-

भोकृत्वाऽऽनोकारात् । यत् स्मृतिः, "अन्यथा सन्तमालोकमनन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चौरेषाऽऽपहारिषा" ॥ इति । शुति-रप तस्याऽऽस्तताऽमसद्-लोकानाह,— "असूर्यो नाम ते लोका अन्धेन तमसा हता: । तांस्ते प्रतरेऽभ्यक्कल्मन् ये के चाऽऽततायिनो जना:" ॥ इति ॥

भोकृत्वाऽऽनोकारात् । यत् स्मृतिः, "अन्यथा सन्तमालोकमनन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चौरेषाऽऽपहारिषा" ॥ इति । शुति-रप तस्याऽऽस्तताऽमसद्-लोकानाह,— "असूर्यो नाम ते लोका अन्धेन तमसा हता: । तांस्ते प्रतरेऽभ्यक्कल्मन् ये के चाऽऽततायिनो जना:" ॥ इति ॥

न दृष्टच न सृष्टच ग्राह्याश्चेति इच्छेर्दिति श्रेषः । चकारैः मूतच काथितच श्यवहतच नेच्छेर्दिति समुचयः । दर्शन-स्पर्शन-ग्राहण-वर्दभिलाष-पूर्र्च हिरख-हन्तान्त-श्ववण-तद्युष्य-कथन-तदोय-क्रियादि-व्यवचारो ऽपि प्रत्यवाय-हेतव इत्यर्थः । हिरष्य-वर्जनस्य फलमाह, सर्वे कामा मनोगता हि ता: । पुत्र-भार्यादीनां हिरष्य-मूर्छाकलावादिति भाषः । कामनिद्धते: स्थितप्रज्ञत्वं फलमाह, दुःखेनोद्विग्न द्रति ।

न दृष्टच न सृष्टच ग्राह्याश्चेति इच्छेर्दिति श्रेषः । चकारैः मूतच काथितच श्यवहतच नेच्छेर्दिति समुचयः । दर्शन-स्पर्शन-ग्राहण-वर्दभिलाष-पूर्र्च हिरख-हन्तान्त-श्ववण-तद्युष्य-कथन-तदोय-क्रियादि-व्यवचारो ऽपि प्रत्यवाय-हेतव इत्यर्थः । हिरष्य-वर्जनस्य फलमाह, सर्वे कामा मनोगता हि ता: । पुत्र-भार्यादीनां हिरष्य-मूर्छाकलावादिति भाषः । कामनिद्धते: स्थितप्रज्ञत्वं फलमाह, दुःखेनोद्विग्न द्रति ।

सर्वेषामिन्द्रियाणां गतिरुपरमते, ज्ञाने स्थिरखः, य आत्मन्येवावशौयते, स एव योगी च, स एव ज्ञानौ च ।

दुःखे सति उद्धेगं न गतः, सुखे प्राभिलाषरहितः स्थिरप्रज्ञ इत्यर्थः । सुख-दुःखयोर्विच्छेपकत्वेन तत्त्वाधनयोरप्यविच्छेपकत्वाच्छ, त्यागो रागी इति । 'रागे' रज्ननहेतौ, ऐहिक-सुखिके वस्तु त्यागो भवति फलानपेक्षत्वात् । रागत्यागं विवक्षोतु, सर्वत्र राभाष्यभयोरिति । मनसि चेदोऽनभिद्वेष इत्योप शयम् । रागत्यागस्य फलमाच्छ, न दृष्टि, न प्रमोदचेष्टि । प्रति- कूलान् न हि दृष्टि, मनुकूलं दृष्टा प्रमोदच न याति । ततः किं स्वादत श्राध, सर्वेषामिन्द्रियाणां गतिरुपरमते इति । सुख- प्राप्तये दुःखपरिहाराय च इन्द्रिय-प्रहात्तः, तहयस्य योगिनो- ननु निर्ंजो योगो दुःसाध्य इत्याश्रद्धा परमप्रेमाषद- भावलम्बत्वात् सुसाध्य एवेल्याश्रयेन आत्मनिष्ठामुपसंहरन्ते, य आत्मन्येवावशौयते इति । भवति श्लोके इति वाचे व्यवस्थया: ।

तदुक्तम्- 'न सुखं देवराजस्य न सुखं चक्रवर्तिनः । यत् सुखं वौतरागस्य ज्ञाननिष्ठस्य योगिनः' ॥ इति । इन्द्रियोपेति च न वादाचिदामनि निवंककचक-समाधे-र्विच्छा भवन्ति, तेषां का स्थितिरिति प्रश्न सक्केप-विस्तार-व्यासुत्तरं पूर्वसुक', तदेवात्र पुनरपि हिरक्ष-निषेध-प्रसङ्गेन स्पष्टोक्ततम् ।

यत् पूर्वानन्दैकरस-बोधः तद् ब्रह्माहम्-

अथ विद्हत्सङ्यास-उपसंहरेति, यत् पूर्वानन्दैक-रमबोधः:

स्मौति ऋतकव्यो भवति, तद् ब्रह्माहमस्मौति ऋतकव्यो भवति।

तद् ब्रह्माहमस्मौति ऋतकव्यो भवति, तद् ब्रह्माहमस्मौति ऋतकव्यो भवतौति।

इत्यथर्ववेदे परमहंसोपनिषत् समाप्ता ॥ २७ ॥

अधीश-प्रचिस्-ग्रन्थ-निरासाय सम्पूर्ण-प्रतीकोपादानम्

अथ जावालोपनिषत्।

'यत्' ब्रह्म वेदान्तेषु 'पूर्वानन्दैकरसबोध:'

श्रीं वहस्पतिरुवाच याज्ञवल्क्यं, यदतनु कुन-

परमात्मेति निष्पितं, तद् ब्रह्माहमस्मौति अनुवचनं योगो

परमहंस: 'ऋतकव्य:' ऋतकथ्यो भवतौत्यर्थ:। यत् स्मृति:

'ज्ञानास्तेन हृद्य ऋतकव्यस्य योगिनः । नैवाक्षि किश्चित् कर्तव्यमस्ति चेत्न स तत्क्षवित्'

इति। नारायणेन रुचिता जावक्युक्ति-विवेकात् । शुल्यर्थापार-परम्-हंसोपार्श्वद्वैपीका ॥ ९ ॥

सच्चिदानन्द-पूर्णोऽहं कूटस्थाहैत-रूपत: । महावाक्य-प्रबोधेन ऋतकव्यो भवेस्सुनि: ॥ २ ॥

इति परमहंसोपनिषदो द्वैपिका सम्पूर्णा ॥ २७ ॥

श्रीं जावालोपनिषत् खण्ड-शट्क-युक्ता हि याजुषी ।

एकचत्वारिंशत्तमौ वक्यां सुनिजन-प्रिया ॥ ९ ॥

२५

चेतं देवानां देवजयं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम् । ऋाविसुतं वै कुरुतचेतं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम्; तस्मात् यत् काचन गच्छति तदेव मन्येत, तदविमुक्तमेव ; हृदं वै कुरुतचेतं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम् ।

अथ हि जज्ञो: प्राणेषूल्क्रममाणेषु रुद्रस्तारकं परमहंसोपनिषदं योगिनां परमहंसानां मार्ग शितौ उक्ते । इदानीन्तु तह्मिन् परमहंसेनात्मा कथं ज्ञेय:? तदुपासनं च कस्मिन् देशे कस्मिंश दंशभागे कुर्त्तव्या? कौषित्थे च वयसि पारमहंस्याधिकार:? तदज्ञौकारे कस्य विधि:? तेषां क आचार:? कस्य फलं? कुतो वायं सम्प्रदाय: प्रवृत्त:? के च सम्प्रदायिका:? कथं वा देशं त्यजेत? इति ज्ञातुं

सत्यकाम-नामक-जावाल-पुत्रोपन्यातोপনिषदारभ्यते, बहु स्पष्ततिर्यादि । भाष्यायिका सम्प्रदायप्रदर्शनार्था, 'उवाच' पप्रच्छ । तिं पप्रच्छेनात्मा ग्राह, यदभ्र्राति। यतो ज्ञानं कुरुते च यत् देवानामपि देवपूजास्थानं सर्वमोचप्रदक्ष, तत् पप्रच्छेतव्यर्थ: । याज्ञवल्क्य उत्तरयति, अाविमुक्तं नामतस्मत् चेतं मुक्तये कुर्वीत मति! देवै: प्रार्थितं शिवेन सौकतमं, अतोडविमुक्तं कुर्वचेतं देवान्-र्माति. देवै: पुष्ट्यर्थमर्धिष्ठितं सर्वप्राणि-ब्रह्मप्राप्ति-स्थानत्वावि-मुक्तमेव विधि इत्युक्त्रमवत तस्मादित्यादि ग्रन्थ: ।

ज्ञानाथ्था मन्त्रेश्योऽतिग्रयमाद, मत्त्र होति । 'तारकं'

ब्रह्मा व्याचष्टे, येनासावमृततेभूत्वा मोक्षीभवति ; तस्मादविमुक्तमेव निषेवेत; स्रविमुक्तं न विमुच्येत ; एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य ! ॥ १ ॥

अथ हैनमति: पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं, य एषोऽन्नोडव्यक्त आत्मा, तं कथमहं विजानीयामिति । स होवाचं याज्ञवल्क्य: सोऽविमुक्त उपास्य:, य एषोडन्नोडव्यक्त आत्मा, सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठित इति ।

षडचतारं रामिति वौजः 'व्याचष्टे' श्रब्दतोऽर्थतश्च उपदिशति । 'अमृतो' अमृतवान् ज्ञानौ 'मोक्षी' मोक्षवान् । फलितमाह, तस्मादिति । पैरमहंस: कर्ता । एवंकारेऽपि देहान्तर-सेवनं न निषिद्धेऽपि तत्सेवा न कष्ठोक्का इत्यत आह, स्रविमुक्तं न विमुच्येदिति । वाकूपरिरज्झै करोति, एवमेवैतद् याज्ञवल्क्येति ॥ ९ ॥

नामतो देशेऽपि लिङ्गतोऽपि ज्ञानार्थं पृथक्ल्यवस्थाङ्, अथ हैनमव्रिति । अथ हि शड्दचारक इव चर्षिषसद्म: प्रष्टा, याज्ञवल्क्य: समाधाता, जनक: सभ्य: ; परन्तु नात्र जप्त:, किन्तु वाद इति श्रेयम् । श्रन्नोडव्यक्त-विशेषणेन दुर्बोधत्व-व्यापनाय ; कथामिति श्रधिकरणप्रश्नः । इतरो विदिताभिप्राय आह, सोऽविमुक्त इति । तत्र हेतुः मोक्षविमुक्ते प्रतिष्ठित इति । 'स:' श्रात्मा परम-श्रिवाख्यः श्रविमुक्तो नित्यं सन्निहित इत्यर्थे: ।

सोऽविमुक्तः कामिनं प्रतिष्ठित इति । वरवायां नाश्याझु मध्ये प्रतिष्ठित इति । का वै वरङ्गा, का च नाशोति । सर्वानिन्द्रिय-कृतान् दोषान् वारयतोति ; तेन वरङ्गा भवतोति । सर्वानिन्द्रिय-कृतान् पापान् नाशयतोति ; तेन नाशो भवतोति । कतमच्चास्य स्थानं भवतोति । भुवोऽग्रणास्य च यः सम्भिः स एष द्वैलोकस्य परस्य च सम्भिभवतोति ।

इदानीं साच्चाक्षिॐ पृच्छति, म इति । उत्तरं वरङ्गायां माझ्याझेति । यत् स्कान्दे, “ग्रश्रौ-वरङ्गायोमध्ये पञ्चक्रोश्रोङ् महत्तरम् । अमराङ् मरङ्गामिच्छन्ति का इतरेऽ जनाः?” इति । वरङ्गा-नाझौ-ग्राब्द्योः प्रवर्त्तस-निमित्तं पृच्छति, का वै इति ! ग्राव्थ-निर्वचनेनोत्तरयति, सर्वोऽनिति । लोक-पुराङ्ग-प्राप्तिर्ग्राभिर्विमुक्तमोक्षं जानामः ; सम्रद्धया-माभिप्रायेऽपि विमुक्त-स्थानं पृच्छति, कतमच्चाङ्येति । ‘च’ पुनः, उत्तान्वटयविमुक्तस्या किं स्थानमिति प्रश्नः, इतरतो द्रार्द्रार्ताभिप्राय आह, भुवोऽग्रणास्य चैति । भुवोऽग्रणास्य च यः ‘स्मिथ्’ कूर्चााझ्यः, तदविमुक्तस्य स्थानमित्यर्थः । तदुक्तं, “हृदा भगवता गङ्गा पिङ्गला यमुना नदौ । तयोर्मध्ये प्रयागस्तु यस्तं वेद स वेदवित्” ॥ इति । वासाझ्यश्र प्रयागः, तेन ततः पूर्वभागे भूमध्ये प्रतिमुक्तः ।

इमिति ज्ञेयम्। भू-भ्राण-सम्बे: सम्मिलने निमित्तान्तरमाह, स एष इति। 'दौर्लोकस्य' युलोकस्य स्वर्गस्य परस्य च यत् परो दिवो ज्योतिदरीयते, तस्य च एष एव सन्नि:। ब्राह्ममूला-देवोक्तं युलोकः, किलाटोदरीभ्यः परः सत्यलोकः। तत्रैवं श्रुतेन घोरैरेऽपि ब्रह्माख्ड-सन्निवेशोदस्तौति सूचितम्। तदुक्तं गरुड-पुराणे,—

"ब्रह्माखडे ये गुणा: सन्ति घोरेऽरे तेऽप्यवस्थिताः। पातालं भूधरा लोकास्ततोऽन्ये द्वौप-सागराः ॥ १ ॥ आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे पिपीलिकमध्ये व्यवस्थिताः। पदोदधस्तु तलं प्रोकं पादोदकं वितलं स्मृतम् ॥ २ ॥ जानुभ्यां सुतलं विद्धि नितलं सर्व-बन्धनम्। तथा तलातलचोऽधस्ताद् गुञ्जदेशे रसातलम् ॥ ३ ॥ पातालं कटिसंस्थन्तु पादाङ्ग लचयेत्तु बुधः। भूल्लोकं नाभिमध्ये तु भुवलोकं तदुङ्गरकम् ॥ ४ ॥ स्वर्लोकं हृदये विद्यात् कण्ठदेशे महस्तथा। जनलोकं वक्षदेेशे तपोलोकं ललाटतः ॥ ५ ॥ सत्यलोकं महारम्यं भुवनानि चतुर्दिशं। त्रिकोणे संस्थितो मेहरधः कोषे च मन्त्रः ॥ ६ ॥ द्वाचिष्णो चैव कैलासो वामे कोषे हिमाचलः। निषधश्रृङ्गोऽधो भागे तु द्वाचिष्णो गम्यमादनः ॥ ७ ॥ रम्यो वामरेखायां समैते कुलपर्वताः। कुरुद्वीपं स्थिरं मांसे क्रौञ्चद्वीपं 'भिराश्थितम् ॥ ८ ॥ प्रश्थ-स्थान-स्थितं जम्बू द्वीपं मज्जासु संस्थितम्। लचायां ग्रास्माद्वीपं म्रचं केशे प्रतिष्ठितम् ॥ ९ ॥ नखस्थं पुष्करद्वीपं गोमेदं रोमसच्यये। चौरोदक्च तथा मूले चौरे चौरोद-सागरः ॥ १० ॥

एतद्धि सन्धिं सम्यां ब्रह्मविद उपासते इति, सोऽविमुक्त उपास्य इति। सोऽविमुक्तां ज्ञानमात्रे यो वैतदेव वेद ॥ २ ॥

रूप सनातनेऽफलमुक्तं, सोऽविमुक्तामिति। 'यो वैतदेव' यथा-

सुरोदधि: शैषमंखो मज्जायां छ्रतसागर: । रसोदधि रसे विद्याच्छ्रोषपिते दधिसागरम् ॥ ११ ॥ खादूदं लब्धकाश्याने गर्भोदं मुक्त-संस्थितम् । नादचक्रे स्थित: सूर्यो विन्दुचक्रे च चन्द्रमाः ॥ १२ ॥ लोचनाभ्यां कुशो ज्रेयो हृदये च बुध: स्मृतः । कण्ठदेशे गुरु: प्रोक्त: विद्यात: शक: व्यवस्थितः ॥ १३ ॥ नाभिस्थाने स्थितो मन्त्रो मुखे राढू: स्थित: स्मृतः । वायुख्याने स्थित: केतु: षरौरे प्रह्ह-मण्डलम् ॥ १४ ॥ विभक्ताश्च समाख्यातमापाद-तल-मस्तकम् । इति ।

उप संहरति, स इति । 'स:' शब्बो 'श्रविसृक्ेे' वाराश्यां स्थित: 'ग्रांवमुके' भूमध्ये 'उपास्य:' ध्येय इत्यादि ख्या योंज्य: । ,इति' उपादेश-समासौ।

तेन धुलोक-परलोकयो: सन्धि: । ननु सम्यादि-कर्ममहौनस्य योगिन: कथं ब्राह्माख्यम् ? शत' श्राछ, एतद्धि सम्य् समीक्ष्यमिति । एतद्विति क्रियाविशेषणम्, सन्धिं सन्धेयमित्येतदुपासनं कुर्वन्ति। तत्त्वत्य-परम-ज्योति-ध्यानमेव ब्रह्मविदां सम्यादि-फलदमित्यर्थे: । सर्वेषां कर्मफल-सुखस्य ब्रह्मसुखेऽन्तर्भावात् । तदुक्तं गीतायाम्—

"यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्भृतोदके । तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः:" ॥ इति ॥

अथ हैनं ब्रह्मचारिणा उचुः, किं जप्येनामृतत्वं ब्रूहीति । स होवाच याज्ञवल्क्यः । शत-

प्रज्ञानानन्तमात्मानं ज्ञातुं चिन्तयितुं शास्त्रज्ञः प्रथमाधिकारिषः सशलोपायं पृच्छति स्मेत्याह, अथ हैनं ब्रह्मचारिणा उचुः 'जपु:' पप्रच्छुः 'किं जप्येन' केन जपनोयेन 'अमृतत्वं' मोक्षं सत्व-शुद्धिद्वारा गच्छतीति तत् जाप्यं वरदेति शिष्यः ।

विद्रियैः संयतैर्योगे है वोऽमृतत्वस्य नामानि, एतद् वा अमृतो भवतीति, एव-मेवैतद् याज्ञवल्क्यः ॥३॥

ब्रह्मणः । यथाधिकारमुत्तरयति, अतकिद्रियैष-तौति । 'एतत्' जपे:, 'इति' वाक्यसमासौ । एव-

'एतत्' आलोपासनम् 'एवम्' प्रविमुक्ताधिकारखाकं 'वेद' मानाति, सः 'प्रविमुक्तः' नित्यसर्वदं ज्ञानम् 'आचष्टे' शिष्येभ्य उपदेष्टुं चमो भवति ॥ २ ॥

"पृथ्वष्टिनील-मृत्तच्च पोड़यच्चैवस्थथैव च । पष ते दे नमस्ते हे नतं विद्ध हृदयेन च ॥ मौदुष्टय-चतुष्कच्च एतच्च गतरागद्रियम"॥

नमस्के इत्यादिरेवाहच्य, ततो हृदयं, ततशतुष्कर्मिति गतरागचो हृदयायं यजुर्विदाम, "हृद्रजापो ददहेत पापम" इति स्मृतेः । ज्ञानं सत्वसुद्धया प्राप्य अमृतता भवन्तो-

त्यर्थः । द्वेषपर्व-पहितं वा स्तोत्रं परम-हंसानान्तु कैवल्योपनिषदाम्नातमेव गतरागदियंमुचितम । तत् हेतुमाच, एतान्येव इ वा इति ।

अथ हैनं जनको वैदेहो याज्ञवल्क्यामुपसमेत्योवाच, भगवान्! सत्यासं ब्रूहोति स होवाच याज्ञवल्क्यः, 'ब्रह्मचर्येण परिष्याधि ऋषीन्मवतू, ऋषोर्भूत्वा वनी भवेत्, वनी भूत्वा प्रव्रजेत् ।

मैवैतत्-याज्ञवल्क्योक्तं ब्रह्मचारिणामझीकृत-वाक्यम् । यज्ञवल्क्यः इति पा ठे याज्ञवल्क्यो यदाह, एवमेवैदिति सूतेवचः ॥ ३ ॥

ननु सत्यासिनामेव प्रविमुक्तोपासन-द्दारा मुक्तिः; तद्यास्तमान्तर-परिग्रहं न कुर्यादित्याश्रया जनकः पृच्छति, सथेतु । पिहितव्याह्यर्थं वैदेह इति विशेषणम् । 'उपसमेत्य' समौपमागम्येति विनय-प्रदर्शननार्थम् । प्रसत्यपि सत्यासे भवतः सिद्धिं पश्यामीति प्रदर्शनार्थं भगवद्विति सम्बोधनम् । 'सत्यासं' सत्यासाधिकारं, तद्विदित्वा । इतरो विदितातिप्रायः कर्मेषूत्पत्त्यनादौ क्रमसत्यासमाह, स होवाचैति । ब्रह्मचर्यें परिष्याधैति, ज्ञानया ज्ञानधैात-वेदस्य कर्मेष्वनधिकारेात् । ऋषीर्भूत्वैति, ज्ञानेच्छा सन्तत्यभावे पिहितव्यापनापकारणात् । वनी भूत्वैति, "तपसा हन्ति क्लैष्यषम्" इति सक्किलषष्या-नधिकारेात् । अतएव स्मृतिः,

"न तस्य यम्पाकृत्य मनो मोचै निवेष्टयेत" ॥ इति । तथा । "श्रधौतवेदैा जपकृत् पुर्ववानवद्याग्निमान् । ऋत्विजा तु यज्ञकृतोऽचे मनः कुुर्याद् नान्यथा" ॥ इति च ।

"न्यायागत-धनस्त्र्व-ज्ञान-निष्टोडतिथि-पियः । न्यादृकृत सत्यवादी च गृहस्थोडपि विमुच्यते" ॥

यदि वैरथ्या ब्रह्मचर्यादेव प्रवजन्त ऋष्याट-वनाद्वा । अथ पुनरद्रती वा व्रती वास्ता-तको वा उषित्वोपनियन्मिको वा यदहरेव विरजेत तदहरेव प्रवजेत् । तदहैक प्राजापत्यामेवेष्टिं कुर्वन्ति ।

इति स्मृतेराऽऽयमन्तरस्याऽपि ज्ञानमाधनत्वात् ज्ञानिनोडपि याज्ञवल्क्यादे: ऋमस्न्यासो न विरुज्य इति भाव: । ननु व्रतोयखण्डे ब्रह्मचारिभिरात्म-ज्ञानोपाय: पुष्ट:; ब्रह्मचारिणाऽऽख्या विरागादि-कर्म-व्यग्राणां कथं तत्र ज्ञानावसर:? इत्याशङ्क्य वैराग्यपाटवेऽपि मातिक्रमेग्रापि सन्नग्राम-सम्भवात् ज्ञान-प्रश्नोपपत्ति-रित्याश्रयणाच, यद्यैति । 'यदितरथा' गृहस्थादि-कोऽलत्य युक्क्रम-पकारेरपि परम-विरक्तस्य कर्मेऽपि प्रवृत्यनुपपत्तेरथात् सन्नग्राम-मिडिरित भाव: । ऋष्याटनादहेति वा श्रुत: प्रत्यक्षमभिसम्वध्यते । 'वनाद्' वतोयास्समात् । पतज्जन्माविच्छिन्नमेव व्रतादि न सन्नग्रामाऽमिल्याह, अथ पुनररति । 'व्रती' स्वचौर्याध्यानाऽऽडव्रत: 'स्तातक:' कृतविद्या व्रतान्त-ज्ञान:, 'उषित्वाग्नि:' स्मृतदार:, 'अनग्निक:' अग्निहोताsग्निक: । यद-हरेवेत्येकारोडविलमार्थ: 'हेतु-हेतुमतोर्लिङ्' इति लिङ् । सन्नग्रासविधिमाच, तदहैक इति । तदुत्थ याज्ञवल्क्येन, 'वनाद् ऋष्याटा कत्वेष्टिं सर्ववेद सदक्षिणाम् । प्राजापत्यां तदन्ते तानग्नौऽनारोप्य चात्वलनि' इति । मोहो मन: कुर्यादिति दृश्यति । तदतथा न कुर्यादिति ।

न कुय्यादान्नेयोमेव कुय्यात्; अग्निह वै प्राणः प्राणामेव तथा करोति । वैधातवौयामेव कुय्यात्; एतयैव धातवो यदुत्तमं रजस्तेन द्रति । अथ ते योनि ऋत्विजो यतो जातः प्राणैः

तर्हि किं कुय्यादिति प्राह । प्राणेयोमेव कुय्यादिति । प्रजापतये इत्युपपत्त्यै प्रजापत्ये लब्धे निवैपामौति प्रयोक्तः । अन्नेनेष्टि-करते हेतुः "अग्निह वै प्राण" इति । प्रजापतौष्टितु मनः प्राण-मनसोः प्राण एव बलौधान् सुष्टुय-ष्टुतान्तेन कान्दोम्ये तथोपपादयागात् । अन्नेनेष्टिः साम्येनाहुः, प्राशनं तथा करोति । यत् प्राणस्त तत् मनः, यत् मनस्त तत् सर्वेन्द्रियागि, तत् विषयाः इत्यार्नेयां सर्वं सिध्यति ।

नतोऽधिक-बौध्यमाच, वैधातवौयामेव कुय्योर्दिति । तैयाश्रां वेदानां धातवः रसगर्भाष्क इव प्रेरतेत्स्यां चैधातवौया इष्टिः, तस्यो हैन्द्रे वैष्णावो हविष्कपालः पुरोडाशो हविः, तच्च तद्धन पिष्ट-वेष्टित यवपिष्टरूपं, सर्वसन्दानात् हव्यः सद्यामाधिकारः । तदुक्तं "भतपथब्राह्मणे, "हे सहसे भूर्यो वा दद्यात्, स पतया यजेत" इति ।

नतोऽधिक-बौध्यमाच, वैधातवौयामेव कुय्योर्दिति । तस्याः साम्येनाहुः, एतयैव तयो धातव इति, वर्धन्ते इति गेषः । के ते इत्यपेक्षायां तान् धातून् निष्कृष्य दर्शयति, यदुत्तमं ' रजस्तम् इति । विविधा अपि वैविधा रसाः प्राणया वर्धने इत्यर्थः । तिसृणामिष्टीनां यथोत्तस्मैधिक-बौध्येन्त दृश्यम् ।

भाप्रायेनानेयात्तन्नि समारोप-लचण-मन्त्र्रसाद, अयं हे यानिरिति । "भुयः" प्राणः 'ते' तव 'योनिः' उत्पत्ति-

द्ररोचथाः। तं प्राणं जामन्नग्ने ! चारोह, चथामो वर्चीय रथिम् इत्यनेन मन्त्रेयामिनमाजिघ्नत् । एष ह वा ऋत्विजां तेजः प्राप्राः प्राप्नोति गच्छ स्वाहैयेवमेवैतदाह । ग्रामादग्निमादत्तव्य पूर्ववत्- निमाद्रापयेत्।

ख्यानेम्, "वायोरग्निः" इति श्रुतेरनुभवाच्च । 'ऋत्विजः' ऋतु- गर्भाधान-समयः प्रमुखस्य इति वचने; समयः "तदस्य प्राप्तम्" इत्यधिकल् ऋतोरपच्छन्दसि घसु । ऋग्मे: प्राण- योनित्वे प्रमाणमाह, यत इति । जातः सन् 'यतः' प्राणात् 'भरोचथाः' ऋचिदौः, द्यौसिमापद्यसे, पितुः संयोजनेऽपि पुतः ; तेन तं प्राणयोनित्वात् गम्यते । तं 'प्राणां' ख्वयोनिं जानन् 'ग्राम्ने !' 'चारोह' मत्प्राणारूढो भव मत्प्राणामाविश्वेत्यर्थः । स्वाथ प्राणामाविष्ट: सन् 'नः' अस्माकं कुलेऽ 'रयिम्' धनम् ऐश्वर्येभि 'वर्चीय' पौषयेत् । पुत्रादि-श्रेयसे प्रार्थनामन्वं व्याचष्टे, एष ह वा इति । इतोऽयं पादं व्याचष्टे, प्राणं गच्छेति । एतदनु- रूपममिं प्रति गच्छ स्वाहैयेवमेव 'ब्राह' प्रतिपादयति ।

यद्यग्निं न विन्देदस्मु जुहुयात्; स्वापो वै

यद्याग्निकः स्वात, तदा इष्टानधिकारात् किं कार्यम् ? यत् स्वाह, ग्रामादिति । 'पूर्ववत्' स्वयं ते इति मन्त्रेषा ; भवापि सत्यासोपनिषयुक्रो होमाविधिद्रष्टव्यः, प्राणापान- त्यादिनापि होमष ।

ननु महानवदने यदि सत्यासेच्छा स्यात्, तदा तद्धौतौ नियम-विभानात् तद्वालिष्य भ्रम्येलाभात् किं

सर्वा देवता: ; सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुहोमि स्वाहेति हुत्वा, उदृत्य प्राश्रीयात् साज्यं हविर्नामयं मोक्षमलः वद्येव वदेत्, एतद् ब्रह्मैतदुपासितव्यम्, एवमेवैतद् भगवन्निति वै याज्ञवल्क्या: ॥ ४ ॥

अथ हैनमति: पप्रच्छ याज्ञवल्क्याम्, पृच्छामि त्वा याज्ञवल्क्या ! ऋयज्ञोपवीतौ कथं ब्राह्मणया कार्येम ? ऋत ऋाहु:, यद्यज्ञिनं न विन्देदिति। श्रापो वा इति । "श्रापो वा इदमग्र आसन्" इति श्रुतेरपां सर्वदेवताकारत्वात् कार्येस्य च कारणानातिरेकादाप एव सर्वा देवता: । तत् मन्त्र: सर्वाभ्य इति । हविःशेषस्य प्रतिपत्तिमाह, हुलेति। 'उदृत्य' पात्राद्ग्रहीत्वा 'प्राश्रीयात्' भुञ्जीत, 'साज्यम्' राज्यसहितं 'हविः' चरुम्। सत्यामस्य फलमाह, श्रनामयं मोचमनल इति। सत्यासो निःश्रेयू-सोच्चोपाय इत्यर्थः। तत् प्रमाणमाह, वद्येव वदेदिति। वेदवयो एव सत्यासिनामनमयं मोचमनल इत्येवं 'वदेत' वदतेरर्थः। वेदति कावन् पाठ। एतद्-ब्रह्मेति। 'एतत्' सत्यासलच्येऽवस्तु ब्रह्म ज्ञातव्यं ब्रह्मप्राप्तिहेतुत्वात्; ऋत एव सत्यासानन्तरं ब्रह्मेति सत्यासिनं व्यवहरन्ति । एतदुपासितव्यमिति । मोक्षार्थिभिः 'एतत्' सत्यास-रूपम् उपास्यम् ऋह्नोकत्व "त्यागेनैके समस्तलवमानस्य" इति सूक्ते:। एवमेवैतदिल्वादि पूर्ववत् ॥ ४ ॥

इति। स होवाच याज्ञवल्क्यः; इदमेवास्य तद् यज्ञोपवीतं य आत्मा प्राप्याचम्यायं विधिः परित्राजकानाम् ।

उक्तं यज्ञोपवीतं किमित्यत ग्राह, य आत्मेति। आत्मध्याने सर्वं कर्मफलममृतभूतमित्यर्थः। तदुक्तं याज्ञवल्क्येन,—

वैराग्याने वा अनाशके वा अपां प्रवेशे वा अग्निप्रवेशे वा महाप्रस्थाने वा ।

"ध्यानमेव हि जन्तूनां कारणं बन्धमोक्षयोः"। इति।

हैनमतिरिचति।

ग्रामां निवच्य प्राश्रौयादिति पूर्वोक्तमनुसरति, प्राश्याचम्येति प्राशनमनूद्यादिमने विधिः, आचम्य अग्निमादायेदिति पूर्वोक्तान्वयः। अग्न्यभावे जलमेवोपसंहरति, अयं विधिः परित्राजकानामिति। एवं परिव्रज्या कर्तव्येत्यर्थः।

इदं विधिं पञ्चत्वतिदिशति, वैराग्याने वेत्यादिना। वाग्ब्रह्म-पञ्चकं समुच्चये। एतेष्वपि पञ्चसु यथाधिककारम् अन्यम् इच्यादिविधिः।

ते चोक्ता आदित्यपुराणे ;—

"समायत्नो भवेद्यस्तु प्रातःकैमंचिदादिभिः ।

दुश्चिकिल्स्यैरमंहारोगैः पौडितो वा भवेतु यः ॥ १ ॥

स्वयं देहविनाशस्य काले प्राप्ते महामतिः ।

अन्नाद्यो वा स्वर्गादि-महारफल-जिगोषया ॥३२॥

प्रविग्रहज्चलनं दोषं करोत्यनग्ननं तथा ।

अगाध-तोयराशिं वा अग्नौः पतनमेव वा ॥ ३ ॥

गच्छेन्महापथं वापि तुषारगिरि-मादरात् ।

प्रयाग-वट-प्रभाखायात् देहत्यागं करोत्य वा ॥ ४ ॥

अथ परित्राड्विवरर्णवासा मुरडोऽपनिग्रहः

शुचिरद्रोही मैत्रेयो ब्रह्मभूयाय भवतीति ।

यदातुरः स्थान्नमसा वाचा मत्यसृजत् ।

उत्तमान् प्राप्यारल्लोकान् नामघातौ भवेत् काचित् ।

महापाप-चयात् सद्यो दिव्यान् भोगान् समश्नुते ॥४॥

एतेषामधिकारस्तु तपसां सर्वजन्तुषु ।

नाराणामथ नारोऽपि सर्ववर्णेषु सर्वदा" ॥ ६ ॥ इति ।

वैराध्वाने श्रग्निपुराणे फलमुक्तम्,—

"यस्तु शास्त्रमनुस्मृत्य वैराग्यवान् वाङ्नि- मुखे ।

सम्पुखे वक्त्तत शूरः स स्वर्गात्र निवर्त्तते ।

वैरप्रस्थ्या च वैराध्वा वैरस्थान-स्थितिः स्थिरा" ॥ इति ।

प्रधान-शब्दोऽधपर्येयः ।

श्रानाग्रके फलमुक्तं भविष्योत्तर,—

"समा: सहस्राणि तु सप्त वै जले दशैकमग्नौ पतने च प्रोद्यम् ।

महाहवे पष्टि-रश्मोति गोयहे श्रानाग्रके भारत ! चाच्चया मतिः" ।

श्रनेनापां प्रवेक्ष्ये श्रग्निप्रवेशे वा फलमुक्तम् ।

महाप्रस्थान ब्रह्मपुराणोक्तं फलमाह,—

"महाप्रस्थान-यात्रा तु कर्त्तव्या निश्चितोपरि ।

प्रारम्भत्य सत्येन ध्येयेयच्च सद्यः सर्गप्रदा च सा" ॥ इति ।

श्रानुप्राणिकमुक्ता प्रकार-परित्राजमाह,

अथ परित्राडिति ।

'दिव्यै' नैरिकादिना त्यक्त्वा-स्वाभाविकावर्ण वासो यस्य सा विव-

ग्नवासा: 'सुखड:' श्रुचितगिरा: । श्रवामतोऽपि काचित् पाठः ।

अपरिग्रह इति, स्वलिया सद्ग्रासिना सह न गन्तव्यमित्यर्थः ।

'शौच:' वाङ्म्यन्तःशौचान् 'भद्रचर्य:' नित्यमागमशास्त्र-

एष पन्था ब्रह्मणा हानुचितः तेनैवैति सन्न्रासौ ब्रह्म विदित्वेवैष भगवन् याज्ञवल्क्यः ॥ ५ ॥

तव परमहंस नाम संवर्त्तकादयो-श्वेतकेतु-दुर्वासा-ऋभु-निदाघ-जड़भरत-दत्तात्रेय-रैवतक-प्रभृतयोडव्यक्ता लिङ्गा अव्यक्ताचाराः अनुनत्ता उन्मत्तवदाचरणः । मिति कामनश्छत्वा युङ्भावः; सांर्थिकोडपि । 'ब्रह्मभूयाय' ब्रह्मभावाय 'भवति' सम्पद्यते । नानेनानग्रनादिना पूर्ववदेहक्षयाज्यः । शातुरसन्न्रास-विधिमाह, यद्योति । वास्प-नस्योरेव सामर्थ्यादेधिक-सामर्थ्योभावात । सन्न्रासमार्गस्य कल्पितत्व-ग्रहणं निराकरोति, एष पन्था इति । 'ब्रह्मणा' विरिञ्चना 'ह' प्रसिद्धौ 'हनुचितः' बोधित-नन्दाख्यं; कथं भूतः ? 'वित्' तत्त्ववेत्ता 'इति' उपदेश-समासौ, एवमेव 'एषः' श्रयः । याज्ञवल्क्येरति श्रवेरड्ङीकार-सुतेऽर्चपाठे एवमेवैषोडर्थ इति याज्ञवल्क्योक्तिरिमित

परमहंस-सन्न्यास एव नास्तिकौति विप्रतिपन्नं प्रति सत्तम्रदायं दर्गंयति, श्वेति । संवर्त्तकादयोऽष्टौ पुरा ऋषिप्रसिद्धाः । भवणस्थापत्यं भ्रेतकेतुः । प्रभृति-ग्रहणात् इतरे पञ्चपशुभदेवादयः । अव्यक्तालिङ्गान् 'लिङ्गानि' उपवीतादौनि येषां तेऽव्यक्तालिङ्गाः 'पन्थानः' प्राश्रमाविष्काः श्राचारो येषां ते

विदग्धं कमण्डलुं शिखां यज्ञोपवीतस्थ, इत्येतत् सर्वं भस्माहैत्यस्म, परित्यज्यात्मानमन्विच्छेत् ।

इत्यादि स्मृतियुक्ते काले 'विमुक्त:' अप्रतिबन्ध:, बन्धवो नावशेषमुक्तः । तथा ज्ञानार्थी, शून्यात् 'चले'

यथा-जातरूपधरो निर्ग्रन्थो निष्परिग्रह:

'यथाजातो निर्वस्त्र:' तथा रूपस्य धरो भर्त्ता 'सम्पन्न:' कुशल: 'यथोक्तकाले' 'निहन्ते धूमसद्वारे मन्दौभूते दिवाकर' इत्यादि

तत्ततू ब्रह्ममार्गे सम्यक् सम्पन्न: शुद्धमानस:

प्राप्तासम्भारार्थी यथोक्तकाले विमुक्तो भैक्षमाचरण् उत्तर-पाविया लाभालाभयो: समो भूत्वा शून्यागार-देवगृह-वृक्ष-कोट-वलीक-वच्यमूल-कुलालभाला-श्महोविटप-नदी-पुलिन-गिरिसंहर-कन्दर-कोटर-निर्जन-स्थगिडलेषु-तेष्वनिकेतवास्य प्रयत्नो निर्मम: शुद्धध्यान-परायणोऽध्यात्मनिष्ठो-प्रवृत्ताचारा: ।

तदेवाह, उन्मत्तवदिति । यथा दत्तान्नेयस्य मदिरा-स्त्री निषेव्यादि ।

विदग्धो यदा परमहंस-पदवीं मर्षितिष्ठति, तदा दण्डादोनां का प्रतिपत्ति:? मत आह । विदग्धोऽर्मिति । वयाणां दण्डानां समाहार: पात्रादि 'जलपवित्रं' जलध्योधितं द्वयम् । चकारात् ऋषिड्का-वमस-त्रिविष्टाध्यकोपानत्-कन्या-कौपैर्नानवस्लाद्युतरासङ्झानां यथष्यम् ।

'यथाजातरूपधर:' यथाजातो निवस्त्र: तथारूपस्य धरो भर्त्ता 'सम्पन्न:' कुशल: 'यथोक्तकाले' 'निहन्ते धूमसद्वारे मन्दौभूते दिवाकर' इत्यादि स्मृतियुक्ते काले 'विमुक्त:' अप्रतिबन्ध:, बन्धवो नावशेषमुक्तः । तथा ज्ञानार्थी, शून्यात् 'चले'

उष्णभकर्म्म-निर्मूलनपरः सन्न्यासेन देहत्यागं करोति, स परमहंसो नाम, परमहंसो नामेति ॥ ६ ॥

इत्यथर्ववेदे जाबालोपनिषत् समाप्ता ॥ २५ ॥

कैवल्योपनिषत् ।

ओं प्राथाश्वलायनो भगवन्तं परमेष्ठिनमुपसमेत्योवाच ।

ब्रह्मा, तच्चिन्तन-परः । पशुभृति, शुभस्याप्युपलच्त्याम् । सन्न्यासेन देहत्यागं करोति न वैराध्यानादिना । स परम-हंसो नाम प्रसिद्धः सेति श्रुतात्, हिर्कन्निः समास्यथाः । नारायणेन रचिता श्रुति-मार्गोपजौविना । अस्पष्ट-पद-वाक्यानां जावालस्य प्रदीपिका ॥

इत्यथर्ववेदे जाबालोपनिषदो दीपिका सम्पू्र्णा ॥ २५ ॥

ओं कैवल्योपनिषद् ब्रह्म यत्काद्रिय-सङ्घचिका । एकचवारिंयत्तमो मध्ये ऽखण्डदयान्विता ॥ १ ॥

साधनोपदेश-प्रकाशत्वात् जावाले ऽपतकद्रियं ब्रह्म ज्ञान-साधनत्वेन विनियुक्रम्; तत् किं स्वरूपम् ? इत्यपेक्षायां श्रुति-ग्रामं तत् कैवल्योपनिषदि प्रदर्श्यते, पथाश्वलायन इति । पथ्वलस्यापप्त्रम् अथल्लायन: नडादिफगन्तः । परमे तिष्ठ-तीति 'परमेष्ठी' ब्रह्मा तम् ।

चाधौचि भगवान् ब्रह्मविद्यां वरिष्ठां सदा सन्निः सेव्यमानां निगूढाम् । यथा चिरात् सर्वपापैः व्यपोच्य परात्परं पुरुषं याति विद्वान् ॥ १ ॥

चाधौचि इत्यादि: विद्वानित्यन्त एको मन्त्रः । एतदादयः सप्त ऋत्मन्त्राः ; ततस्तत्स्रोतुष्टुभः ; पुनख्रीडिषा साधींस्तनु वत्तानि ; एतावच्च्छतकाण्डीयर्मति । तस्य फलावबोधको हितोयः खण्डः । तत् तत्र तस्मृतपदानी स्पष्टोक्रियन्ते । सदा 'सन्निः' साधुभिः । यतिभिरिति क्वचित् पाठः । 'अविच्छिन्न' श्रविलम्बेन 'सर्वपापैः' सर्ववन्धनं 'व्यपोच्य' निराकृत्य 'याति' प्राप्रोति । क्वचिदुपैति पाठः । 'च्रवैधिः' जानौचिः । श्रवै- हौति शुचिः पाठः । 'एकै' मुख्यः । परंगा नाकामियथनया दिलोया इति परेष योगे दिलोया । 'गुहायाम्' गुहानगुहरे ।

तस्मै स होवाच पितामहस्य श्रद्धा-भक्ति-ध्यान-योगादवैहि । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके ऽमृतत्वमानशुः ॥ २ ॥

परेण नाकं निहितं गुहायां विभ्राजते यद्यतयो विशन्ति । वेदान्त-विज्ञान-सुनिश्चितार्थाः सन्न्यासयोगाद्-यतयः शुद्धसत्त्वाः ॥ ३ ॥

ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे । विविक्त-देहे च सुखासनस्थः शुचिः समग्रौव-शिरः-शरीरः ॥ ४ ॥

परान्तकाले कल्याण्तसमये । "ब्रह्मणा सह मुच्यन्ते सम्प्राप्ते युगपद्यये" इति स्मृतेः । सन्न्यासयोगादिलुत्तमं, तत् गुह्यानिहित-प्रकाशनाय योगस्सरूपमाह, विविक्तेति । समान ग्रौवा-शिरः-शरीरौ यस्य स समग्रौव-शिरः-शरीरः । आप इति ग्रोवाब्द्रः क्तः । समा ग्रौवा यस्य तत् समग्रौवं, तादृशं शिरो यस्य तत् समग्रौव-शिरः, तादृशं शरीरं यस्य स तथेति वा ।

छन्न्याश्रमस्थः सकलेन्द्रियाथि निरूध्य भक्त्या स्वगुरुं प्रपद्य । हत्पुराडरौवं विरजं विशुद्धं विचिन्त्य मध्ये विष्णुं विशोकम् ॥ ५ ॥

श्रृण्वि-मत्स्याक्ष-मन्त्रकुरुभि शिवं प्राण्तामृतं ब्रह्मयोनीनिम् । तमादि-मध्यान्त-विहीनमेकं विमुं चिदानन्द-मरूप-मसुतम् ॥ ६ ॥

'श्रृण्वि-मत्याक्ष' चतुर्याश्रमः, 'ब्रह्मयोनीनं' वेदकार्षं,

उमा-सहायं परमेश्वरं प्रभुं त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्तम् ।

ध्यात्वा मुनिर्निर्गच्छति भूतयोनिं समस्त-साक्षिं तमसः परस्तात् ॥ ७ ॥

स ब्रह्मा स शिवः सैन्द्रः सोऽच्युतः परमः स्वराट् । स एव विष्णुः स प्राणः स कालाग्निः स चन्द्रमाः ॥८॥

स एव सर्वं यदूतं यच्च भव्यं सनातनम् । ज्ञात्वा तं मृत्युं मर्त्ये ति नान्यः पन्था विमुक्तये ॥८॥

सर्वभूतस्थ-मात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । सम्पश्यन् ब्रह्म परमं याति नान्येन हेतुना ॥ १०॥

आत्मानमरण्यिं क्लृप्ता प्रज्ञानघनोऽतराव्यपि । ज्ञान-निर्मथनाभ्यासात् पापं दहति पण्डितः ॥११॥

स एव माया-परिमोहितात्मा शरीरमास्थाय करोति सर्वम् । स्वीयेन-पानादि-विचित्रभोगैः स एव जाग्रत् परितःसिमेति ॥ १२ ॥

खप्रे स जीवः सुख-दुःख-भोक्ता स्वमायया कल्पित-जीव-लोके ।

'समस्तसाक्षिं' सर्वसाक्षिणम् । सकारान्तः साचिव्यदन्तोऽत्र मः ।

'समस्तसाक्षिं' सर्वसाक्षिणम् । सकारान्तः साचिव्यदन्तोऽत्र मः ।

'सैन्द्रः' स इन्द्रः, छान्दसः सम्भः । क्षियन्त इति छान्दस र्यड् ।

'सैन्द्रः' स इन्द्रः, छान्दसः सम्भः । क्षियन्त इति छान्दस र्यड् ।

'स्वमायया' स्वामानेन कल्पिते जीवलोके सुख-दुःख-भोक्ता ।

'स्वमायया' स्वामानेन कल्पिते जीवलोके सुख-दुःख-भोक्ता ।

सुषुप्तिकाले सकले विलौने तमोऽभिभूतः सुखरूपमेति ॥ १३ ॥

इत्यन्त्रयः । 'सकले' जगति 'विलौने' कारणभावमापन्ने 'तमो-डभिभूतः' ज्ञानानावृतः स्वपिति, 'प्रबुढः' स्वप्नाद्रुत्यितः 'पुरवये' विश्व-तैजस-प्राज्ञैरभिमते षवस्थातव्ये सकलं 'ततः सुजातं' तस्मात् जौवात् सम्यगुत्पन्नम् ।

पुनश्च जन्मान्तर-कर्म-योगात् स एव जीवः स्वपिति प्रभुढः । पुरवये क्रौडति यस्म जीवः ततः सुजातं सकलं विचित्रम्॥ १४ ॥

ततस्तु जातुर्मिति युक्तः पाठः । तुयौयमाधारमिति, पुरवयस्म यस्मिन् लयं याति ।

ग्राधार-मानन्द-मखराड-बोधं यस्मिन् लयं याति पुरवयस्म । एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ॥१४॥

'एतस्मात्' तुयौयावस्थात् ब्राणः । ब्राणास्स्वदनन्यत्वं बोध्यते ; त्वमेव तदिति,

खं वायुर्योतिरीतिरापः पृथ्वी विश्वस्य धारिणी ॥१४॥

तव ब्राणानुगल्म । प्रपञ्चरमिति क्लान्दसं नपुंसकल्म ।

यत् परं ब्रह्म सर्वात्मा विश्वस्यायतनं महत् । सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरं नित्यं तत्त्वमेव त्वमेव तत् ॥१५॥

जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्तादि प्रपञ्चं यत् प्रकाशते । तद् ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा सर्वबन्धैः प्रमुच्यते ॥१९॥

विष्णु धामसु यज्ञोग्यं भोक्ता भोगस्य यज्ञवेत् । तेभ्यो विलद्या: साची चिन्मावोडहं सदाशिव: ।१५। मध्येऽपि सकलं जातं मयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । मयि सर्वं लयं याति तद् ब्रह्मादिस्थावरान्तम् ॥ १५॥

प्रथम: खराड: ॥ २ ॥

अहंरगोभयानहमेव तत्तत् मद्दानहं विश्वमयं विचित्रम् । पुरातनोडहं पुरुषोऽहमेशो हिरण्ययोऽहं शिवरूपमस्मि ॥ २०

अहंप्राणि-पादोऽहमचिन्य-शक्तिः पश्याम्यचक्षुः स ऋगोमयकार्यः । अहं विजानामि विविक्तरूपो न चाक्षि वेत्ता मम चित्तं सदाहम् ॥ २१ ॥

वेदैरनेकैःहमेव वेद्यो वेदान्तकृत् वेदविदेव चाहम् । न पुण्य-पापे मम नास्ति नाशो न जन्म देहेन्द्रिय-बुद्दिरक्ति ॥ २२ ॥

न चाक्षि वेत्ता ममेति, नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा, नान्योऽतोऽस्ति योऽनेति श्रुत्यनुसारात् । न पुत्र-पापे मम स्र्ता ; नास्ति नाशो ममेल्येव ; न नम्म

न भूमिरापो न च वडिराक्ति न चानिलो मेढसि न चाम्बरस्थ ।

ममेत्येव; देहेन्द्रिययुक्ता बुद्धिमेंस नित्येव । ग्रापो न चैति वाक्यम्; वकिराक्ति न चैति वाक्यम् ; ग्रनिलो नास्तीति वाक्यम् ; श्राम्बरस्थ नास्तीति वाक्यम् । एकं फलमाछ, एवमिति । एवं विदित्ला श्रद्धं परमात्मरूपं प्रयाति तस्माद्विधया:

एवं त्रिदिला परमात्मरुपां गुहाशयं निष्कलमद्वितोयम् ॥ २३ ॥

समस्त-साक्षिं सदसदिहोनं प्रयाति श्रुज्ञं परमात्मरूपम् ।

य: श्रतसद्रियमधीते सोडग्निपूतो भवति, स वायु-पूतो भवति, ग्रात्मपूतो भवति, स सुरापानात् पूतो भवति, स ब्रह्महत्याया: पूतो भवति, स सुवर्णस्तेयात् पूतो भवति, स कृत्या-कृत्यात् पूतो भवति ; तस्मादविमुक्तमाश्रितो भवत्यिव्याश्रमी, सर्वदा सकृदा जपेत् ।

श्रनेज ज्ञानमाप्नोति संसारार्णाव-नाशनम् । तस्मादेवं विदित्वैनं कैवल्यं पद-मश्नुते ॥

कैवल्यं पदमश्नुते ॥ २८ ॥

द्वितीय: खड्ग: ॥ २ ॥

इत्यथर्ववेदे कैवल्योपनिषत् समाप्ता ॥ २९ ॥

वेदने फलसुक्ता पाठफलमाह, य इति। सकृदा इति प्रत्यहमिति श्रेषः। 'कैवल्यं' केवलभावं मोक्षं पदम्, 'प्रामुते' प्राप्नोति। डित्किति समास्यर्थाः। 'इति' रूप-कथने। नारायणेन रचिता श्रुतिमातरोपजौविना। स्पष्टष्ट-पद-वाक्यानां कैवल्यस्य प्रदीपिका। इत्यथर्ववेदे कैवल्योपनिषदो दीपिका सम्पूर्णा॥ ३६॥

कैवल्योपनिषद' कैवल्यार्थावबोधिनीनाम्। व्याख्यासे कैवलस्थेन कैवल्यात्मा प्रसोदतु॥ ९॥ भगवतो श्रुतिमातैव सुखप्रतिपच्यर्थं कष्ठेनाश्वलायनमुररीकृत्य व्याख्यायिकामवतारयति बुद्धिविद्यामास्तिक्यं जनयितुम्। 'ग्रथ' साधन-चतुष्टय-सम्पच्यनन्तरम्, 'आश्वलायन:' ऋग्वेदाचार्यः 'भगवन्तं' पूजावन्तं 'परमेष्ठिनं' सर्वोत्तमस्थान-निवासं 'परिसमेत्य' शास्त्रोयेष विधिना समौपासागत्य 'उवाच' उक्तवान्। 'प्रधौधि' मदनुग्रहायं स्वार, भगवन्! समय-धर्मज्ञान-वैराग्येभ्यथे-यघ्र:-सौमनः! 'ब्रह्मविद्यां' ब्रह्माः देश-काल-वस्तु-परिच्छेद-शून्यस्य विद्यां बुद्धिः सच्चिदानन्दतां, 'वरिष्ठां' श्रेष्ठां, 'सदा' नित्यं 'सद्गि:' देहादि-स्वात्म-बुद्धिमूल्यैः, 'सर्वमनां' हृदये श्रियमाणां 'निगूढां' सर्व-भूतेष्वात्मनां विद्यमानत्वेन विद्यमानामप्यविद्यया नितरां संहृततां, 'यया' ब्रह्मविदया 'प्रचिरात्' श्रदौर्वैषा कालेन 'सर्वपापं' निखिलं दुःखकारणं ज्ञानानं ससंस्कारं 'व्यपोह्य' विविधं परित्यज्य विनाशयेत्यर्थः। 'परात्' सर्वजगत्-कारणात् 'परम' छतुःक्षेष्ठ ज्ञानानाश्रय-विषयत्वाभ्यां

पुरुषं परिपूष्णं यति प्राप्नोति, विद्वान् ब्रह्मैव सोऽस्मैति साक्षात्कारवान् ॥ ९ ॥

एवं पृष्टः 'तथैः' स्वाधिष्ठाय ब्रह्मविद्यार्थिने 'सः' गुरुः सर्वज्ञः 'ह' किं 'उपादTन्' उपादानं, 'पितामहः' जगत्प्रितृद्वादीनां पिता पितामहः कमलासनः, 'चकार' आत्मकारथः ; स पितामहोऽप्युवाच, न तृप्तेबां ऋतवानित्यर्थः । ब्रह्मविद्याया: साक्षात्कतुमशक्यत्वात्, तदर्थस्य च ब्रह्मणो वाड्मनसातोच्तल्वात, व्रतः सोपायां तामाह, 'श्रद्धा-भक्ति-ध्यान-योगात्' श्रद्धा प्राप्तिकबुद्धिः, भक्तिः भजनं तदेक-तात्पर्थ्य-बुद्धिः, ध्यानं विजातीय-प्रत्यय-शून्य-सजातीय-प्रत्यय-प्रवाहः, एतेषां 'योगः' सम्बन्धः एतत्-कारणमिति यावत्, तस्मात्, 'शवैषि' जानौहि । एतदानीं यथा श्रद्धा-भक्ति-ध्यान-योगो ब्रह्मविद्यायां कारणं, तद्वत् सन्न्यासोऽप्यग्राश्र, न 'कर्मषा' श्रुतेन श्रान्तेन वा, नेति पूर्वमुपद्यते ; प्रसक्ततल्वमिति वक्ष्यमाणानुपद्रः: कर्म-प्रजा-धन-पदेशवगतस्य ; 'त्यागेन' निखिल-श्रौत-सात्त्विक-कर्म-परित्यागेन पारम्-हंसाश्रम-रूपेण, 'एक' महान्: सम्रद्वायविदः 'अमृतत्वं' श्रविद्या-मायाशाव-रहितां 'ज्ञानशः' ज्ञानमिते प्राप्ताः ॥ २ ॥

एवं कुर्वे सन्न्यासे 'परेप' परस्मात् 'नाकं' कां सुखं, तदिरोधि दुःखं प्रकाम, न शकं यक्षिणं स नाकः तं, खगंखो-परैरर्थः । प्रय वा, 'परेप' परं, 'नाकां' ज्ञानात्मकानं 'निःहितं' प्रेभिःं धाता 'गुहायां' बुदौ 'विभ्राजते' विश्रेषं खयं प्रकारश्लेन दद्यते, 'यत्' प्रसिद्धं विश्वव्यापकत्वरूपं 'यतयः' यतसक्नाशाः प्रयत्नवन्तो नप्रसाक्षात्कार-सम्पचाः

‘प्रविग्यात्ति’ इदं वयं ऋष इति साच्चाल्कारेण तदेव भवन्तीत्यर्थः। यतोनां विशेषणान्याच, ‘वेदान्त-विज्ञान-सुनिश्चितार्था:’ वेदान्ता: प्रसिद्धाः, तेभ्यो जातं विशिष्टम् ऋषहं ऋष्यामौति ज्ञानं, तस्मात्रेव सुनिश्चितः ष्रर्थः प्रयोजनं येषां ते। ष्रथवा मर्यादिमेवैति सम्यग्वधारितो ब्रह्मालचचषः ष्रर्थो विषयो यैस्ते वेदान्त-विज्ञान-सुनिश्चितार्थाः। ‘सच्चर्यासयोगात’ सम्यकं वान्तवष्टादिवतं लोकहय-भोगस्य न्यासः त्यागः सत्यामः तस्य योगाः ऋषहं सत्यागस्यसौति बोधः, तच्मात्, ‘यतयः’ व्याख्यातम्, पुनरादानं विशेषत्व-कथनार्थम्। ‘शुध्द-सत्वा:’ शुध्द’ रागादिकषाय-रहितं सत्म् ष्रन्तःकरणं येषां ते शुध्दसत्वाः ॥ ३ ॥

एवंभूता ऋषपि ऋृतष्वित् प्रतिबन्धादिमन् घ्ररौरे घ्रनुत्पचमाल्काराख्वेत, तदा ‘ते’ उक्ता यतयः ‘ब्रह्मलोकेषु’ ब्रह्मणः कार्येषैक एव लोकेऽनेक-भूमिका-प्रासादवदघ उपर्यादिभागेनावसिता बध्चव एव तेनाभिधीयन्ते, तेषु ब्रह्मलोकेषु ‘परान्तकाले’ परस्य कार्यस्य ब्रह्मणः घ्रनकालो विनाश्य-कालः द्विपरार्धावसानः परान्तकालः, तस्मिन्, ‘परास्तात्’ उत्कृष्टात् घ्रमरुण-धर्मपीङोडव्याक्ततात् ‘परिमुच्यन्ते’ परिमुच्यते सर्वेऽपि नित्याः ॥ ४ ॥

॥ ५ ॥

'प्रत्याश्रमस्थ:' श्रुति प्रमुख: ब्रह्मचारी-गृहस्थ-वानप्रस्थ-कुटीचक-ब्रह्मचक-हंसेत्य श्राश्रमः पारमहंस्य-लक्षणा: प्रत्याश्रम:, तस्मिन् तिष्ठतौति प्रत्याश्रमस्थः, 'सकलेन्द्रियाथि' निखिलानि समस्तकानि ज्ञान-करणद्रियन्त्रियाथि 'निकामं' स्व-स्व-प्रकारेभ्योदवृध्य 'भक्त्या' देवतं देवादधिक्याद्वा 'स्वगुरुं' स्वस्य तत्त्वमसाद्यर्थस्यावबोधकं 'प्रणम्य' प्रकर्षेण नत्वा, अनन्तरं हृत्पुण्डरीकं हृदयकमलं पञ्च-चिद्रादि-विशेषणं 'विरजं' विरजस्कं प्रपञ्च-रागद्वेषादिकं, 'विशुद्धं' विगत-समस्त-दुःखादिदोषं 'विचिन्त्य' विशेषेण ध्यात्वा, 'मध्ये' हृदयपुण्डरीकान्तः, 'विषदं' निर्मलं शुद्धस्फटिक-सदृग्रामित्यर्थः, 'विषोकं' विगत-शोक-दुःखं विशेषोकमानन्दपूर्णं-हृदयं स्मोऽननङ्ग्रेर्यर्थः

वाड्मनसातौतल्वेन प्रत्यय-मन्तल्य-विषयम्। वाड्मनसातौतल्वे हेतुः 'प्रव्यक्तं' श्रब्दाद्यग्रेश-गून्यत्वादास्पष्टमव्यक्तम्। भ्रसत् परिच्छेद्यत्वं वाच्यते, 'भ्रान्तरूपं' न विद्यते भ्रान्तः यत्तत् कुपाथां यरोराशां यस्य सोऽनन्तरूपः तं, देश-काल-वस्तु-परिच्छेद-शून्यं वा भ्रान्तरूपं, 'भिवं' मङ्गलरूपं 'प्रशान्तं' प्रवियादिदोष-रहितं, 'भ्रमृतं' कालत्रयामंसृष्टं, भ्रमतवहा निरतिविषयानन्द-रूपत्वेन, 'बद्धं' हृद्तं सर्वेषामध्यधिकं, 'योभिं' जगज्जन्मादि-कारणं, 'तथा' यथैतद्विशेषेभ्य जातं, तदत् स्वरूपसदपि, 'ग्रादि-मध्यान्त-विहो-नम्' उत्पत्ति-परिच्छेद-विनाश-वर्जितं, तत् हेतुः; 'एकं' दितोय-वस्तुमात्र-रहितं 'विभुं' समर्यं व्यापिनं वा, 'चिदानन्दं' स्वयं प्रकाशमानं निरतिग्रयानन्दं, 'श्ररूपं' चिदानन्द-व्यति-रिक्त-रूप-रहितं, ततः 'श्रदुतं श्राश्र्यंकारम्'

॥ ६ ॥

'उपासहायं' ब्रह्मविद्या भवानौ, सह्हाय:

मच्चकः पङ्कनारौ-घारौर्लेन वामाक्ष-स्थितानुपम-युवतिकर-लेन वा यस्स स उमासहायः तं, 'परमेष्टरम्' उत्कृष्टनादि-नियन्तारं 'प्रभुं' समधिं 'त्रिलोचनं' औषि सोम-सूर्यौन्याक-कान्ति लोचनानि यस्य स त्रिलोचनः तं, 'नौलकण्ठ' कथा-कपढं 'प्रधान्तं' प्रकृष्टवदनेन्द्रं, 'ध्यात्वा' प्रत्यय-प्रवाहेषु साच्चात्कृत्य 'मुनिं' मननशीलः 'मच्छ्छति' प्राप्नोति 'भूत-योनिम्' आद्य-महाभूत-कारणम् ।

तद्विं किं कारणत्वोपाधिका-मिलिताङ्गाढ्यतया नेत्या ह, 'समस्त-सार्चिं' समस्त-सारिणं सर्वबुद्धि-प्रचार-दृष्टारम् । साचित्व-मपि न केवलस्य इत्थं श्राह, 'तमसः' श्रावरण-शक्ति-विच्छेप-रूपाया श्रविद्याया :, 'परस्तात्' परतः श्रविद्या-सम्बन्ध-शून्य-भित्यर्थः, उमासहायोपासनातः प्राप्यो निरवद्यो विश्याद्यग्र्यं सर्वोत्तमेत्यर्थः ॥ ७ ॥

'सः' उक्तः 'ब्रह्मा' प्रथम-श्रौ-कार्ये-कारण-भूतः, 'सः' उक्तः 'शिवः' उमासहायः :, 'सेन्द्रः' 'सः' उक्तः 'इन्द्रः' विलोक-पति :, 'सः' उक्तः 'ब्रह्मः' विनाश-रहितः, 'परम्' उत्कृष्टः 'स्वराट्' अन्यानपेच्चलेन खेनैव राजते इति स्वराट्, 'म एव' उत्त एव 'विष्णुः' व्यापन-शीलः ग्राहक-चक्र-मदाद-धरः :, 'सः' उत्तः 'प्राणः' प्राणादि-पञ्च-वृत्तिरूपः :, 'मः' उक्तः 'कालचिन्' काल-कल-कपौ वैखानरः :, 'सः' उक्तः 'चन्द्रमाः' श्रग्राद्यः ॥४॥

'स एव' उक्त एव 'सर्व' निखिलं 'यत्' प्रसिद्धं 'भूतम्' भूतौतं, 'यत्' यदपि 'भव्यं' भावि, चक्रारातं वर्तमानमपि, 'सनातनं' चिरन्तनं 'ज्ञात्वा' श्राहं ब्रह्मास्मीति साच्चात्कृत्य, 'तम्' उत्तामानन्दामानं 'मृत्युम्' प्रवियां ससंसकाराम् 'मत्स्योति' मतोत्य गच्छति । 'नान्यः' उक्ताद् ब्रह्मज्ञानाद्-व्यतिरिक्तः 'विमुक्तये' विमुक्तधर्म नास्तीति । ग्रेषः ॥

ओंदं त्रयात्मकं विल्क्ष्ण-तेजस-प्रज्ञानां, विराड हिरण्यगर्भेश्वर-रौप्यां वा स्वयं प्रकाशतेन लोचनं प्रकाश-स्वरूपं त्रिलोचनं मौलं तमोड्नानं कर्ष्ठे काष्ठविदेकंदेशे प्रधिकव्यासत्वेन चैतन्यस्थ वत्तते यस्य सै नोलकरठे; तर्मात् व्याख्यातं, तदा 'विषदं' श्रविद्या-रहितं 'विशोकं' दुःखसंस्कार-रहितं, 'उमासहायं' ब्रह्मविद्यां-सहायं 'प्रज्ञान्तं' पुनर्ज्ञान-संस्कारवर्जितामिति निर्गुंणपरत्वेन समग्रं वाङ्मयवगन्तव्यं, निर्गुंण-स्थाप्युपलभत्वेन हृदयप्रदेशे-मध्यस्थत्वमविरुध्दम्; तथा च ध्यालवा मनन-निदिध्यासनैः कत्वा इत्येतद्रुपपादनमेव ॥ ९ ॥

'सवेभूतस्थं' निखिलेशुं स्थावर-जङ्गमेषु तिष्ठतोनिति सर्व-भूतस्थं, तम् 'आत्मानम्' श्रमृत्-प्रत्यय-व्यवहार-योग्यं, 'सवंभूतानि च' निखिलानि स्थावर-जङ्गमानि च, 'चकारः' श्राधाराधेय-भावव्युत्क्रमार्थः । 'श्रात्मनि' श्रानन्दात्मकानि ब्रह्ममत्यययोग्ये, 'सम्पश्यनं' सम्यकं संश्रय-विपध्येय-मन्तरेषावलोकनं 'ब्रह्म' ऋते हृत् देश-काल-वस्तु-परिच्छेद-शून्यं 'परमं' उत्कृष्टम् अनुष्चरितमिलर्यः ; 'याति' प्राप्त्रोति, न यातोति देहलोप्रद्वैप-न्यायेन सम्बध्यते, 'न याति' न प्राप्त्रोति, 'श्रन्येन' उत्त-वोध-व्यतिरिक्तेन 'हेतुना' कार्ष्षेन ॥ ९० ॥

ध्यालवा गच्छतौत्थस्य व्याख्यानं ज्ञाला तमिल्यादि; नान्यः पन्यां किसुक्ताये इत्यस्थ व्याख्यानन्तु इदं सर्वभूतस्थमिल्यादि । यदा तु एवं ज्ञानं नोपपदते, तदा तदुत्पादनोपायमाच, 'प्राप्तानमं' ग्रनतःकण्ठासं 'श्रररिणं' वृज्जनकं मन्त्र-संस्कृतं काष्ठं 'श्रत्वा' श्राधो निधाय श्रद्धारार्षिन्लेन चिन्मयिलेवर्थः । 'प्रज्ञानवं' भोद्दारम उत्तरारण्यिमपि, 'चकारः' कत्वेतो तदचु-हस्वर्थः । 'ज्ञान-निरमध्यासात्' ज्ञानस्थ सर्वात्मकौडिचमस्सो-तत्त्वं दृप्से; 'निरोधनं' युक्तिभिरवलोकनं, तस्य 'विश्वासः' ।

माहातिरूप:, ज्ञान-निमेषणाभ्यास:, तस्मात्, उत्तन्नेनाहं ब्रह्मारौति साच्चालकारामिनना 'पार्थम' श्रात्मनो बन्धकरूपम् ज्ञानारज्जु-रचितम् ब्रह्मादिग्रानिं 'दर्हति' मक्षौकरोति, 'पचति:' पच्डा श्रच्छ ब्रह्मासौति बुद्धि:, ताम् 'इत:' प्राप्त: परिडत: ॥ १९ ॥

नन्वस्यासङोदासीनस्यादितोऽस्य कृत: संसार-पाशरूप: ? इत्यत श्राह, 'स एव' उत्कोडसङोदासौन एव, न त्वन्य:, 'माया-परिमोचितात्मा' माया त्रविद्या श्रावरण-विच्छेपकरौ कृत्या:, तथा परिमोचित: स्वयमप्रकाश: श्रानन्दात्मा स्वरूप: माया-परिमोचितात्मा, 'शरीरं' स्थूलादि-भेदभिन्नं सतुष्यादिकलेवरं 'ग्राश्राय' श्रयं मनुष्य इत्यादिभिमानं श्रात्मान्तरं स्वीकत्व 'करोति सर्व' निखिलं व्यापराजातं कुरते । 'स्त्रियन्-पानादि-विचित्रभोगै:' 'स्त्रिय:' मनोडनुकूला युवत्य:, 'ग्रादिपान' मनोडनुकूले, श्रादिशब्देन वासनाच्छादनादौनि मनोडनु- कूलानि, तै: स्वियन्-पानादिभि: विचित्रै: भोगै: स्त्रियन्ति कामय-न्ते सम् । 'स एव' माया-परिमूढ एव न त्वन्य:, 'जाग्रत्' जागरयम् इन्द्रियैर्बोंह-विषयोपलब्धिरूपं कुर्वन्, 'परितरमि:' सर्वतो विषय-सुखजा दृष्टि: परितरमि:, ताम् 'पति' गच्छति, सुखं दु:खं च प्राप्तोत्यर्थ: ॥ १२ ॥

इदानीं स्वप्र-सुष्योविच्छेप-तदभाव कथनेन संसार-मोच-योरथान्तं दृष्टान्तमाह, 'स्वप्ने' इन्द्रिय-ग्रामोपरम-रूपायां स्वाप-वस्थायां, स: 'जोव:' प्राप्तानां धारयिता विविध-वासना-वासनत: 'सुख-दु:ख-भोक्ता' सुख-दु:खयो: प्रसिडयो: 'भोक्ता' श्रहं सुखवो, श्रहं दु:खीत्येवंरूप-प्रत्ययवान् सुख-दु:खं भोक्ता ।

तद् संसारस्य दृष्टान्तेन वास्तवत् वारयति, 'खमायया' स्वस्थ तत्कदेहद्भाभान: माया सन्नानं, विपरीत-ज्ञानस्य,

तथा 'कल्पितविश्वलोके' कल्पिते वासनारूपे विश्वक्षणं रथ यथयोगे पथादिके निखिले लोके सुवने जाने च कल्पितविश्वलोके । स्वप्ने यथा, तथजागरणेऽपौत्यर्थः । 'सुषुप्तिकाले' श्रानन्दभोगासरे 'तकाले' निखिले 'विलौने' विशेष-विज्ञाने स्वकारणे लयं गते ; एतावत् सुषुप्तौ मोचेऽ च समम् ; इयांस्व विशेषः, 'तमोऽभिभूतः' श्रज्ञानावृतः 'सुखरूपं' स्वरूपं प्रकाशमानम् श्रानन्दात्मक-स्वरूपम् 'एति' गच्छति ॥ १ ३॥

पुनश्च श्रानन्दात्मक-स्वरूपं प्राप्य भूयोडपि 'जन्मान्तर-कर्मयोगात्' प्राक्-भवोय-कर्मानुसारात् 'स एव' श्रानन्दात्मक-स्वरूपं प्राप्त एव सुषुप्तिं गतः; न त्वन्यः, 'जीवः' प्राणविधारकः 'स्वपिति' स्वभावस्थां गच्छति । स्रथवा, सुषुप्तात् 'प्रबुद्धः' प्रबोधं प्राप्तः भवेत्यादि श्रेष्ठः ॥

इदानीं जीव-ब्रह्मयोः-एक्यमाह, 'पुरतये' स्थूल-सूक्ष्म-ज्ञानाख्ये श्रशोरतये 'क्रोडति' विहरति, यथ्र जीवः 'चकारः' एककारार्थः, प्रसिद्धः परमात्मैव प्राप्तधराकः, 'तत्स्तु' तस्मादेव जोवाभिपन्नः, न त्वन्यः, तस्मात् 'जातम्' उत्पन्नम्, 'सकलं' निखिलं 'विचितं' विविधकर्म-नाम-रूपं विश्वम् ॥ ९ ४॥

'प्राधारं' रज्युतिक् सर्पधारां-बालोर्वादं-मूर्तितत्त्वादेः, सकल-विश्वस्याधारभूतं 'ग्रानन्दं' निरतिशयानन्द-स्वरूपम्, 'स्वरडवबोधं' श्रानन्दरुपत्वेऽपि स्वयं प्रकाशैकस्वभावम् ! 'यस्मिन्' स्वखरूपे विनाशं 'याति' गच्छति, पुरत्रयस्य व्याख्यातम्, च दृश्यादन्यपि ।

'एतस्मात्' पुरत्रयाधिष्ठानात् बुद्धिद्रष्टः, 'जायते' उत्पद्यते, 'प्राणः' क्रियाशक्तिः, 'मनः' शान्तः-करणं ज्ञानशक्तिः, 'सर्वेन्द्रियाणि च' सर्वज्ञान-कर्मेन्द्रियाणि च शब्दादि चादिकमपि, 'बं' नमः, 'वायु:' नमस्कारं, 'ज्योतिः' घातु:, दिकमपि,

'आप:' नीराषि, 'पृथिव्यै' भूमि:, 'विश्वस्य' निखिलस्य स्थावर-जङ्गमात्मकस्य प्राप्यजातस्य 'धारिष्णो' विधारिष्णो: ॥१५॥ इदानीं महावाक्यार्थमाह, 'यत्' प्रसिद्धं 'परम्' उत्कृष्टं 'ब्रह्म' वृहद् देह-काष्ठ-वस्तु-पविच्छ द्र-शून्यै: 'सर्वोत्का' सर्वप्राप्तिहददिश्वित:, सर्वोत्तमस्य, 'विश्वस्य' सर्वस्य कार्य-कारणजातस्य 'भायतनम्' आधारभूतम्, 'महत्' प्रौढं सर्वाधारत्वेन; एवं 'सूक्ष्मात्' श्युपरिमाणात् 'सूक्ष्मतरं' महदव्यतिर्येयन श्रापु, 'नित्यं' विनाशशून्यं 'तत्' उत्तं परं ब्रह्म 'त्वमेव' त्वदनुगतमेव न त्वन्यत्। ननु तत् मत्तोऽन्यत्, श्रुचन्तु तस्मादन्य:, मयि कर्त्तः स्वादिविशेषोपलभ्यत इति श्राह, 'त्वमेव तत्' त्वं कर्त्ता भोक्ता श्रविद्यया, वसुत: परं ब्रह्मैव, न अन्य: ॥ १६ ॥

इदानीमेव ज्ञानं फलमाह, 'जागृत्-स्वप्र-सुषुप्यादि-प्रपञ्चे', जागृत्-स्वप्र-सुषुप्यादिय: उत्तया:, तदादय: विश्व-विराडादय:, त एव प्रपञ्चो जागृत्-स्वप्र-सुषुप्यादि-प्रपञ्च: तं, 'यत्' प्रसिद्धं स्वयं प्रकाशमानं 'प्रकाशते' प्रकाशयति। 'तत्' उत्तं स्वयं प्रकाशं 'ब्रह्म' सत्य-ज्ञानादि-लक्षणम्। 'श्रहं' ब्रह्मावगन्त्रा विदानन्दात्मा, 'इति' मानेन प्रकारेणा 'ज्ञाता' साक्षात् सत्य श्रोंकारै:' निखिलवसु: श्रहं ममाद्य स्थ सकार्षिक: प्रभुञ्चेत् प्रकर्षेण मुक्तो भवताति ॥ १७ ॥ इदानीं सर्वसाक्षात् प्रपञ्च्यहै लच्यतेमाह, 'तिषु' जागरष-संप्र-सुषुप्तेषु 'धामसु' स्थानेषु 'यत्' प्रसिद्धं 'भोग्यं' स्थूलं प्रविविक्तानन्दरूपं 'भोक्ता' विश्व-तैजस-प्राज्ञाख्य:, 'भोग्य' स्थूलप्रविष्टानन्द-भोगोऽपि, चिद्वदादिचिद्देवादि-विभागोऽपि 'यत्' उत्तं चिद्रामं भोग्यादि-प्रपञ्चजातं, 'भवेत्' स्यात्; 'तेभ्य:' तेभ्य: 'विलक्षणा:' विरोतालचणा:, वैलचण्यमाच:,

'साचौ' साध्य: तथा विश्वस्य दृष्टा 'चिमात्र:' चिदेकरस: 'बृहन्' बर्हन्-प्रत्सय-व्यवहार-योग: 'सदाशिव:' कैवल्यात्मक: नित्य-कस्थारूपो महेश्वर: ॥ १५ ॥

प्रणव-वैदुष्यं सुष्ठोक्ता इटानां जगज्जन्मादि-कारणत्व-मपि स्वतन्त्रं, 'महेश्व:' मत्न एव ब्रह्माभिन्नात्, न त्वन्यस्मात्, 'सकलं' निखिलं भूत-भौतिक-प्रपञ्चजातं 'जातम्' उत्पन्नम् ; 'मयि' ब्रह्माभिन्ने 'सर्व' निखिलं विश्वं 'प्रतिष्ठितं' प्राकर्षेण स्थितिमाप्नु; 'मयि सर्व' व्याख्यातम्; 'लयं याति' नागं गच्छति ; 'तत्' तस्मात् सर्वजगज्जन्म-स्थिति-ध्वंस-कारणात् 'ब्रह्म' ह्रतत् देश-काल-वस्तुपरिच्छेद-शून्यं 'ग्रहय' ज्ञातव्यादि-विभाग-शून्यं 'आत्म' भवामि। 'ब्रह्म' ब्रह्माख्योऽवगन्ता ॥ १५ ॥

'बाणौ:' बाणुपरिमाणात् 'बाणीयान्' प्रतिष्ठयेनाऽप: 'बृह्मेव' जगत्कारणं ब्रह्मप्रत्सय-व्यवहारस्य योग्य:, न त्वन्य:; 'तदत्' यथा बाणु:, तथा महान् सर्वस्मादभ्यधिक:; ब्रह्मं व्याख्यातम् ; बाणौयसां महतां कारणानां यथा भेद:, तथा तत्तापि स्वादिव्यत् ब्रह्म, 'विश्वं' साविद्यं भूत-भौतिकं प्रपञ्चजातम्, ब्रह्मं व्याख्यातम्; ब्रस्य तत्त्वाभेद-राघिल्ये स्वतन्त्र-मेद: स्वादिवान् ब्रह्म, 'विश्वतं' विविधं स्वयम्भिन्नेदव-दित्यर्थ:।

तदभिन्नस्य तथा तवाप्याधुनिकालं स्वादिस्यत् ब्रह्म, 'पुरातन:' चिरन्तन: प्राधुनिक-सर्पन्धारा-क्लोवर्-मूलितवाद्य-भिदा चिरन्तनौ रज्जुरिव, ब्रह्मं व्याख्यातम्; 'पुरुष:' परिपूर्णी वस्तु:, ब्रह्मं व्याख्यातम्; प्रविद्यादशायाम् 'ईश:' नियन्ता, नियन्त्रृले सामर्थ्यमापह, 'चिद्रकष:' ज्ञानप्रचुर: तत्प्रधामो वा

प्रादित्यस्थ: सर्वकार्येकारण्यात्मा, श्राहं व्याख्यातम्, भुव:रूपं, मण्णन-स्वरूपं ब्रह्म 'ऋग्भि:' भवामि ॥ २० ॥

इदानीं सर्वकार्य-हेतुत्व सर्वज्ञतां खस्याः, 'ऋगादि-पाद:' पादि-पाद-चरण:, श्राहं व्याख्यातम्; 'ऋचिन्द्रियात्मा:' दुर्वोधशक्तिः, एवंभूतोपि जवेनो गतिरोधवेध इत्यर्थः, 'पश्यामि' भवलोकयामि, स: 'ऋचचतु:' चक्षुषा हेतोः, स: ऋचचन्दुः द्रष्टा, 'ऋगणोमि' स्वरणां करोमि 'प्रकर्ण:' कर्णस्थितः, श्राहं व्याख्यातम्; 'विजानामि' विविधं प्रपञ्चजातम् प्रवगच्छामि, 'विविक्तरूप:' बुद्धरादि-ऋगग्-रूपः, 'न चास्ति' नास्त्येव, 'वेत्ता' कर्म-कर्तृ-भावनावगन्ता, 'मम' श्रानन्दात्मकानो भेदरहितस्य 'चित्' स्वयं प्रकाशविधि-शभावः; 'मटा' सर्वदा, श्राहं व्याख्यातम् ॥ २१ ॥

इदानीं सर्वशब्द-प्रतिपाद्यस्यात्मन: सर्वविकारभातं दर्शयति, 'वेदै:' ऋगादिभि: 'ऋनने:' बहुभि:, श्राहमेव व्याख्यातम्; 'वेद्य:' प्रतिपाद्य: ; 'वेदान्तकृत्' वेदान्त-स्वरुपकृत् वेदव्यासरूप:, 'वेदविदेव च' वेदान्तकृतो विशेषणम् ; वेदानां साङ्गानां साङ्गविद्या-स्थानानां वेत्ता वेदवित् स एव, न त्वन्य:, चशब्दादनेकतप:सम्पद्यते, श्राहं व्याख्यातम्; ग्रानेन विभूति-मतत्त्वं विदार्शयित्वा प्रधानमिल्युक्तम् । 'न पुङ्ख-पाप्म' मम स्पष्टम्; न सति श्रेय:; 'नास्ति नाश:' विनाशो न विद्यते ममेत्यनुपपत्ते:; 'न जन्म' जने: न मम भस्तोत्युपपत्ते: ; 'देहेन्द्रिय-बुद्धि:' देह इन्द्रियाथि च बुद्धयथ देहेंद्रिय-बुद्धि: 'नास्ति' न विद्यते, ममेत्यनुपपत्ते: ॥ २२ ॥

मपि ; 'न चाखवद्यं' प्रकारामपि मम नास्तौलत्यर्थ: ; 'चकारै' प्रकाराकाऽऽद्य-तद्गतिरिति-रिति-ऋतोकतानुत्क्त-भावार्थौ। 'एवं' उत्तमप्रकारेण 'विदित्वा' साक्षात्कृत्य 'परमात्मरूपम्' उत्कृष्टेन धी-सम्बन्धिना रूपं, 'गुहाश्रयम्' बुद्धौ शयाने 'निष्कलं' निर्गत-प्राण-शब्द-खं-वायु-ज्योति-रापः-पृथ्वीन्द्रिय-मनो-उदन्ययोधैः-तपो-मन्त्र-कर्म-लोकनामाव्यकलः तम्, 'ऋषितोयं' सजातीय-विजातीय-वस्तु-भूनं, 'समस्तसाक्षिचं' समस्त-साक्षिषां सर्वद्रष्टारं, गच्छतोत्याच्छ, 'प्रयाति युऽयं परमात्म-रूपं' स्पष्टम् ॥ २३ ॥

एवम्भूतं परमात्मानं प्रतिपत्तुमशक्तस्य शुद्धान्तःकरण-शुद्ध्यर्थमाह, 'यः' प्रसिद्धः सुशुचः शानुत्पन्न-साक्षात्कारः, 'गतरद्रियं' नगमस्ते रुद्र इत्यादि रुद्राध्यायम् 'प्रधौते' पठति 'यथाशक्ति' नियन्, 'सः' गतरद्रियाध्यापकः 'ऋषिनभिः' श्रौतैः शान्तैः पवित्रीकृतः 'पूतो भवति' स्पष्टम् ; 'सुरापानात्' मदिरापानात् महापातक-दोषात् 'पूतो भवति' स्पष्टम् ; 'ब्रह्महत्यात्' ब्रह्महत्यायाः ब्रह्महत्यारूपात् महापातक-दोषात् 'पूतो भवति' स्पष्टम् ; 'कत्याकृत्यात्' कृत्यं करणीयं बुद्धिपूर्वकं पापं, 'ब्राक्षण्यम्' ब्रह्मबुद्धिपूर्वकं पापं, कृत्यम् भस्मीकृत्य सत्यकृत्यं, तत्कृत्, पूतो भवतौति स्पष्टं, तदुक्तं गतरद्रियाध्यापनात् श्राविमुक्तविरुद्धत्वेन मुक्ता: विमुक्ता: पश्यवः, तेभ्यो व्यक्तिकृतः 'श्राविमुक्ता:' पश्यपतिः, तम् 'श्राविमुत्तो' भवति' स्पष्टम् ; 'श्रत्याश्रमो' श्रत्याश्रमः उत्त-परमहंस-लचयाः स यस्यास्तीति, सोऽत्याश्रमौ, 'सर्वदा' निरन्तरं, 'एकदा' कदाचिद्ध दिवसे दिवसै एकवारमित्यर्थः । 'मनेन' बद्ध्वाऽध्यायजपेन 'ज्ञानम्' श्रहं ब्रह्माऽऽस्मौति

साछात्कारकुपम् 'प्रश्नोति' प्राप्नोति 'संसाराष्णेव-नाश्रयन्' संसार-सागर-योग्याम् ।

यस्मात् रुद्राध्यायजप, श्रश्रेष्ठ-पाप निःश्रयध्दारा ब्रह्मज्ञानहेतुः, 'तस्मात्' ततः 'एवम्' उत्तम प्रकारेण विनेनध्यान-रुद्राध्यायाध्ययनेन 'विदिला' साछात्कृत्य 'एनं' परमात्मानं 'कैवल्यं' केवलस्य आत्मनो भावः कैवल्यं, तत् 'फलं' पुरुषाभिलाष-विषयं सर्वपुर्षार्थ-समासिमिः भूतम् 'प्रश्नुते' प्राप्नोति, 'कैवल्यं' फल-ममुते व्याख्यातम् । पदाभ्यासः उपनिषत्समास्यर्थः ।

इति श्र्रोपरमहंस-परित्राजकाचार्य्यैनन्दात-पुज्यपाद-विष्णुस्मौषज्यरोगिन्द्र-भगवतः कृति: कैवल्योपनिषद्धैौपिका समासा ।