Books / Abhidha Vritta Matrika Mukula Bhatta (Hand Written Devanagari Manuscript)

1. Abhidha Vritta Matrika Mukula Bhatta (Hand Written Devanagari Manuscript)

Page 1

3 1761 08144573 6

Mukula Bhatta Abhidhavrttimatrka

PK 840 M85 18742

Page 3

Digitized by the Internet Archive in 2011 with funding from University of Toronto

http://www.archive.org/details/abhidhvttimt00muku

Page 5

No. 63/1873 - 1874.

अभिधा वृत्ति मा तृ का

मुकुत्क:

Shandurkur Ciiaijis

2 ..... NO. 4 (Indio,)

. P

Poomo. 4 (indie)

Page 6

PK 840 M8S 1874a

TIBRARY NOV 2 4 1969 YHERSITY O- TORONTO

Page 7

अभिधावृत्ति मात का

N0.63 M 63 1 1873-74 hi tt Gal-Mss. llrery atlhs 1873-71 ।। श्री हरिः॥ शब्द व्यापार तो यस्य प्रती तिस्तस्य मुख्यता। अर्थावसेयस्य पुनर्लक्ष्य माणत्वमु च्यते।1911 तन मुख्य श्रा तुर्भेदो सेयो जात्यादिभेद तः। शुद्दोप चार मिश्रत्वालुक्षणा द्विविधा मता।।२। उ पादा ना लुक्ष णाच्च शुद्धा सा द्विविधोदिता। स्वसिध्धर्थ तया क्षेपो यन्रन वस्त्वतरस्य तत्।। उपादानं लक्षणं तु तद्विपर्ययतो मलं। आरोपाध्य व साना भ्यां शुद्दगोणो पचारयो:॥४॥ प्रत्येक विद्यमानतवादुपचार श्वतुविधः। तटस्ये लक्षणा शुब्बद्धा स्यादारोपसत्वदूरगे। निर्गार्णे व्यवसानं तु रुदया सन्नतर त्वतः। वकुर्वाक्यस्य वाच्यस्य रूपभेदा व धारणात्। तक्षणा षद्प्रकारेषा विवेत्तव्या मनीषिभि:। आ-य मिहिलानां सा वाच्य त्वादू ध्वमिष्यते॥७। अन्वितानां तु वाच्यत्वे वाच्य त्वस्य पुरस्थिता। दये दूयमखण्ड तु वाक्यार्थे परमार्थतः।८। नासत्य सौ कल्पितेर्थे तु पूर्ववत्प्र विभषते मुख्यार्था संभ वात्सेयं मुख्यार्था सन्ति हे तुका ।।९" रूढे: प्रयोज नाद्धापि व्यव हारे वलो क्यते। Fo.2t सादृश्ये वैपरीत्येच वाच्यस्याति तिरक्तरिया।।६।। विवक्षा चा विवक्षा च संबध्ध समवाययो:। उपादाने विवक्षान लक्षणे त्वविलक्षणम् 11११। तिरस्त्रिया क्रियायोगे कचित्तद्विप री तता। विवर्तमानं वाक्तत्वं दशधैवं विलोकयते 11१२॥ संहतक मभेदेतु तस्मिंस्तेषां कुतो गतिः। इत्यंतदभिद्यावृत्त दशघात निवेचितम् 119311

Shandarkar Oriental Besoarch Institutd, P .. sa No. A (Inaia )

Page 9

1

Fof. 2. पदवाक्य प्रमाणेषु तदेत त्प्रतिबिंबितं।। यो यो जयति साहित्ये तस्य वाणी प्रसीदति।9४। भट्ट क लट पुत्रेण मु कुलेन निरूपिता। सूरिप्रबोधनायेय ममिधा वृत्ति मातृका 1। १ ५॥ इह भोगापवर्गसाधन भूतानां तद्विपर्यय परिवर्जन प्रयोजनानां च पदार्थानां निश्रय मन्तरेण व्यवहारोपरोहि ता नोपयधते। तथा हि सर्वाणि प्रभाणानि प्रनेयावगति निबन्धन भू तानि निश्चय पर्याण सायितया प्रभाणं य भज ने। प्रमाण निबन्धन भोगाप वर्ग साधन भूतानां तद्विपर्यय परिवर्जन प्रयोजना नां च पदार्थाना मनगति अतो निश्चय एव तेषां पदार्थानां व्यवहारो परोहे- नि बन्धन निश्चयश Faf. 3 शब्द संभेदेना यक गोचरी करोति। शब्दस्य च मुख्येन लाक्षणिकेन चाभिधा न्या परेणार्थनगति हे तुत्मिति? मुख्य लाक्षणि कयो रभिद्या व्यायार योरभ विवेक:क्रियते कः पुन मुख्यो लाक्षणि को वाभिधा व्यायार इत्याश डनय विषयो पदर्शन द्वरेण मुख्य लाक्षणिकौ शब्द व्यापारानुपव णयितु माह शब्द व्यायार तो मस्य प्रतीति स्लस्य मुख्यता। अर्थाव सेयस्य पुनर्लक्षमा णत्न मुच्य ते॥ शब्द न्या पारा धस्यानगति स्तस्य मुख्यतवं सहि यथा सवेभ्यो तस्तादिभ्यो वयवेभ्य: पूर्व मुखमव ? लोक्यते तद्वदेव सर्वेभ्यः प्रतीयमाने भ्यो धन्नरेभ्य: पूर्व म व गभ्यते।1 तस्मानमुखभिव मुख्य इति। शारवादि यदा न मुख्य शब्देनाभिधीयते।1 तस्योदा हरण॥गौरनुबने इति" अञ हि गोशब्दव्यापाराधाग साधन भूता गोत्वतव क्षणा जातिरवगम्यसे। अतस्तस्या मुख्य ला। लदेवे शब्द व्यापार गम्यो मुख्योडर्थ:॥ यस्य तु शब्द व्यापारावगम्यार्थ पर्यालोच नया वगति स्वस्य लाक्षणिकत्वं यथा पूर्वनैवोदा-

Page 11

12

Fol. 4 हरणे व्यक्ते: सा हि न शब्दव्यापाराद वसीयते विशेष्यं नाभि गच्छेत क्षीणशक्ति विशेषण"इति न्यायाछ वदस्य जाति मात्रस्य पर्यवसितत्वात्॥जाति स्तु व्यक्तिमन्तरेण योगसाधन भावं न प्रतिपद्ते इति॥ शब्द प्रत्यायित ज्ञाति- सामर्थ्या दन जाते राश्रयभूता व्यक्तिराक्षिप्य ते।।ते नासो लाक्षणि की। एवमयं मुख्य त्ाक्षणिकात्म विषयोपवर्णनद्गरिण शब्दस्याभिधा व्यापारो द्विविध: प्रतिपादितो निरंतरार्थ विषय सांतरार्थनिष घ। संप्रति तु मुख्यस्य चालुविध्यमभि धीयले। तभ मुख्यश् तुर्भेदो झेयो जा त्या दिभेदतः। तयोर्मुख्य ताक्षणि कयो रर्थयोर्भध्यान्मुख्य स्यार्थस्य चत्वारो भेदाः॥ जात्यादि भेदात्। च तुष्टयी हि शब्दानां प्रवृत्ति र्भगवता महाभाष्य कारेणोप वर्णिता आतिशन्दा गुणशब्दा: क्रियाशब्दा यदच्छा शब्दा श्र्चेति॥ तथा हि सर्वेषां शब्दानां स्वार्थाभिधानाय 1ol. 5 प्रवर्तमानाना मुयाधि दर्शिति विषय विवेक त्वा दुपाधि निबन्धना प्रवृत्ति:॥ उपाधिक्य द्विविध: वश्सनिवेशतो वस्तुधर्मध क्श्रि व क्भा तत्मिंस्तस्मिन्वस्तु न्युयाधितया सेन्तिवेश्यते कश्िन्तु वस्तु धर्म गवा तभ यो वका यद छया त्त सं झिविषय शान्य भिव्यक्तिद्वारेण तस्मिस्तम्मि संज्षिनि सन्तिवेश्यते॥स वक्तुस निवेशितो यथा डित्थादीनां शब्दाना मन्त्य बुद्धि निर्ग्नधिं संहतक्रमं स्वरूपं तत्खल तां तामभिधा शक्ति मभिव्य जयता वका यदृच्छया तस्मिस्तस्मिन्संझिनि उपाधितया सन्िवेश्यते॥ अत स्तन्निबन्धना यदच्छा शब्दा डित्थादय: येषामपि च डकारादि वर्णव्यतिरिक्त संहत कम स्वरूपा भावान्न डित्यादि शब्द स्वरूपं संहृत क्रमं सं झ्िष्वध्य वस्यत इति दर्शनम्। तेषा मयि वन्त यदृच्छाभिव्य उयमान शक्ति भेदा नुसारेण का ल्पनिक समुदाय रूपस्य डित्थादे: शब्दस्य तत्तत्संज्ञाउभिधानाय प्रवर्तमान त्वाघदृछा शब्द त्वं डित्थादीना मुपपध्त एव। लदेवं पूर्व मुपदर्शितोयो वैयाकरण-

Page 13

Fol. 5 नय स्त्तदा श्रयेणोपाधि र्व्ल्र सन्ि नेशित स्वरूपार्यो व्याख्यातः? यस्य तु वस्तु धर्म त्वे नो पाधेरवस्थानं तस्या पि द्ैविधं साध्य सिद्ध तो भेदा ते तेभ साध्योपाधिनि बन्धनाः।। क्रिया शब्दा यथा पच तीति सिद्धस्य उपाधि दे विध्यं।। जातिगुण भेदात्। कस्यचित्खतु सिद्धस्योपाधि: पदार्थ्य प्राणप्रदाता यथा जाते: निहि कध्चित्पद्षर्थो जञातिसम्बन्ध मन्तरेण स्वखपं प्रति लभते यदुकं वाक्य पदीये।। गौः स्वरूपेण न गौर्न्वाज्यगो प गोत्वाभि सबधाजु सम्बन्धानु गौरिति॥ कश्ित्पु नरूपाधिलब्ध स्वरूपस्य वस्तुनो विशेषाधान हे तुः। यथा शुकुादिर्गुणः न हि शुकादिगुणस्य Fol.6 प दादिवस्तु स्वरूप प्रति लंभ निबंधनतवं जाति महिभैव तस्य वस्तुनः प्रति (ब्ध स्वरू पत्वात्" अतो सौ लब्ध स्वरूपस्य वस्तुनो विशेषाधान हे तु:॥ ये पि च नित्या: पर माणु त्वादयो गुणास्त्तेषामपि सर्वेषां गुण जा तीय त्वादेवं प्रकारत्व मेव।1 तदेवं प्राण प्रदौपाधि निबन्धनतवं यस्य शब्दस्य स जाति शब्दो यथा गवादि:॥यस्मा सुन्ध स्वरूपस्य वस्तुनो विशेषाधान हे तु रर्थ प्रतीय ते ॥स गुण शब्दो यथा शुकादि: न तु सर्वैषामपि गुण किया यदृच्छा शब्दा भिमतानां जाति निबंधनतवं। तथा हि गुण शब्दानां तावल्॥। शु का दीनां पय: संख बला काधा श्रय सम वाये शुकृादि लक्षणा गुणा विभिन्नास्तत्समवेल सामान्य वाचिता।। एवं क्रिया शब्दा ना मपि गुदलिक लांडु लादि द्रव्यान्विता ये पाकादयो न्योन्य मन्यत्वेना वस्थिताः क्िया विशेषास्तत्स मवेतं सामान्य मेव वाच्य। य दच्छा शब्दानां तु डित्थादीनां शुक साररिका मनुष्या धुदी- रितेषु भिन्नेषु डित्यादिशब्देषु समवेतं डित्थ शब्दत्वादिकं सामान्यमेव यथायोगं संज्ञिष्नव्यस्त मभिवय। यदि वोप- चया पचयाधोगितया डित्यादो संझ्षिनि प्रतिकलं भिधमा ने घभिद्य मानो यन्महि म्ा डित्थो डित्थ इत्येव मादिरूपत्व ना भिन्नाकार: प्रत्ययो वाक्यशुन्यः संजायते" तत्तथाभूतं डित्था दि शब्दा वसेय वस्तु समवेतमेव डित्थत्वादि सामान्यमा नरेषव्यं

Page 15

S

Fol.6 तच्च डित्यादि शब्देरभिधीयते॥ अतश् गुणभिया यदृच्छा Fof. 7 शब्दानामपि जातिशब्दत्वाच्चलुषयी शब्दानां प्रवृत्ति नोपपधले। अभाभिधीयते। गुणे क्रियां शब्दसंझ्षि व्यक्ती नामेव तन्तदुयाधि निबन्धन भेद जुजा मे का कारा वगति निबन्धन त्वं न तु जा तेरिति भगवता म हा भाष्य कारस्या भाभिप्रेतंम्। यथा ोकमेव मुखं तैल को खड्गोद का दर्शादीना प्रतिबिंबा वगति निबंधनाना भेदा न्नानाकार त्वेन प्रत्यव भास ते। तेवै कैव शु कादि व्य्ति देशकाला वाखछना तत्तत्कारण सामग्युय जनित शरवाद्याश्रय विदेष वशेन नाना रूप तया भिव्यक्ति मासादयंती विचिभ्येण स्युरिति॥अत श्र तस्या: शु कृादि व्यक्तर क त्वाजजातेश्व भिन्ा व्ययसभवेत तवा शुक त्वादि जात्य भावान्न शुकादि शब्दाना जाति शब्दत्वं॥ एवं पच ती त्यादो डित्थशब्दादो डित्थादो च संझिनि वाच्यं।। अभा प्ये कस्या एव पाकादिकिया व्यक्ते ्डित्यादि शब्दव्यक्ते डित्यादेक्ष्य संझि ो यथा कम म भि व्यग का नां पाका दीना तथा ध्वनीना शवयो वस्था विशेषाणां च कौमारा दीनां यो भेदस्तद्वशेन नानाविधेन खूपेणाव भास मानत्वात् स्थितमे त च्छन्द प्रवृत्ति निमिन्तानां च तु ष्टवान्मुख्य: शब्दा र्थश्य तुविध इति॥ अधुना लाक्षणिकस्य द्विभेद त्वमुपद शयितुभाई। शुद्धोप चार मिश्र त्वालुक्षणा द्विविधा मता। लक्षणाया द्विप्रकार कत्वं शुद्धत्वा दुपचार मिश्रत्वाल में 1 शुद्धा ताव दुक्षणा गङ्गथा घोष इति। अन् हि घोष प्रति स्त्रोलोविडो षस्याधारता नोपयघत इति। गङ्गा शब्द: स्वाभिधेयस्य श्र्ोतो विशेषस्य य सभीपभूत स्तटस्य तक्षणाया वगभ यति॥उप चार Fol. 8 मिश्रा तु यत्त र वस्त्वन्तरे उपचर्यते।।यथा गौर्वाहीक इति। अत हि गोशब्दो वाही क शब्दे ना नुप धमान साभा ना धिकरण्य त्वादाधित मुख्यारय: सन् गोगता ये जाडयमान्धा दयो गुणा स्तत्स दृश वाहि कगत जाउय मान्धादि गुण लक्षणा द्वारेण गोगत जाउय मान्या दिगुण सदृश जाडय मान्धादि गुणायेते वाहिक उपचरित:

Page 17

तेनेयमुप चार मिश्रा लक्षणा11 एवं शुद्धोपचार मिश्रत्व भेदेन लक्षणायां दैविध्यमुक्तं1इदानीं तु शुद्धाया अपि लक्षणाया दवैविध्यं दर्शयति। उपदान लक्षणाच्च शुद्धा सा द्विविधोदिता।। यांयं लक्षणायां शुद्धा प्रतिपादिता सा द्विविधोक्ता।1 क्कचितख सवर्थान्तरोपादानेन लक्षणा प्रवर्तते। कचितत्वर्थान्तर लक्षणेन किं पुनरर्थन्तरस्योपदानं किवा लस्य लक्षण मित्याशङ्याह17 स्वसिध्यर्थ तया क्षेपो यन्त् वसत्वन्तरस्य लल्। उपादान लक्षणं तु तद्वियर्ययतो मतम्॥ यम स्वसिध्यर्थतया वसत्वनार स्याक्षेयो भवति तितो पादानं। यथा गौरनुबंध इति अन् हि गोत्वस्य यागं प्रति साधनत्वं शाब्दं वक्या क्षेपम न्तरेण नोपपथते इति। तत्सिध्धर्थतया व्यक्तेरा क्षेयः।1 यथा च पीनो देवदत्तो दिवा न भुझ्गे इति। अभ् हि पीनत्वं दिनाधि करणभो जनाभाव विशिष्टतया बगभ्यभा नमेव कार्यत्वात्स्वसिध्धर्थतवेन कारणभूतं राभनिभोजन माक्षेपादभ्य पीनत्व न्तरी करोति न हि, तस्य रसाय नाधुपयोग जन्मना प्रभाणां तरेण तदभावावसाये सत्ये तस्योदा हरण त्वात्। पीन त्वस्य चान दिना धि करण भो जना भाव विशिष्ट त्वेन रसायना ध्रुप योग बाध हेतु त्वात्। Fol. 9 अभ च राभौ भुंक्ते इत्येतच्छद्धाक्षेप पूर्वक तया प्रभाणस्थाप रिपूर्नस्य परिपूरणाच्छृतार्था पत्तित्वं भवत्वथवा कारणस्यैव रात्रिभोज नस्या क्षेप:॥ इति सर्वया स्वसिध्धर्थ त्वेनार्था तरस्या क्षेप पूर्वक तया न्तरभा वि नादु पादान त्व मुपपध ते।यत्र तु पूर्वो- दि तो यादान रूप विपर्यास संश्रयान्न स्वार्थसिध्धर्थलयार्थातर त रस्या क्षेपः॥ अपि तवर्थानर सिध्र्थ तवेन स्वार्थसमर्पणम्। तभ लक्षणं यथा पूर्वमुदाहतं गङ्गायां घोष इति।| अन हि तटस्य घोषाधारतया क्रियान्वि तस्य गंगाशब्दन सपर्पणं क्रियते॥अतोर्थन्तरभूत लट मवगमयता गङ्गाया शब्देन स्ववाच्यभूतः श्रोतो विशेषो ऋ गभ्यते॥इत्यर्थान्तर सिध्धर्थ- ते स्वार्थसमर्पणं॥ एवं चान्र यूर्वोदिलोयादानरूप विपर्यासालक्षण

Page 19

Fof. 9 एवं शुद्दा लक्षणा द्रिविधा प्रविभ्ता।इदानी मुप चार मिश्रां चतुर्भेद तवेन निरूपयितुमाह।। आरोपाध्य वसा नाभ्यां शुद्ध गौणोप चारयोः। प्रत्येकं भिद्यमानत्वादुय चार घच तुर्विधः। द्विविध उपधार चार शुद्दो गोण्य।1 तभ शुद्धो।यत्र मूल भूतस्योपमानोप मेय भा वस्या भा वेनोपमा नगत गुणसदृश गुणयोग लक्षणा संभवात्कार्य कारणभावादि संबंध लक्षणया वस्त्वन्तरे वस्वनारमुप चर्य ते।। यथा आयुः घृतमिति॥ अन हा- युष: कारण घृते तदत कार्यकारणभाव लक्षणा पूर्वक त्वेनाषं कार्यं तचछन्दश्ेत्युभय भाव समुप चरितं ।त स्माच्छुददोयमुप चार: गौणः पुनरूपचारो यत्र मूलभूतोपमानोपमेय भावस- Fof.100 माश्रये उपमान गल र्यते। स हि गुणेभ्य आगतत्वा द्रोण शब्देन भीथिव धीयते।। यथा गौर्वाहीक:॥ अभ हि गोगत जाउय मांधादि गुण सदृश जाउय मान्धादि यो गा द्राही के गोशब्द गोत्व यो रूपचार:।। के चिसूउपचारे शब्दोपचार भेव मन्यन्ते। नार्थो प चार मे तदुनं शब्दोप चारस्यार्थोप चारा विना भावित्वाल्" एवमय मुपचार:। शुद्ध गौण भेदेन द्विविधोभिहित:॥तस्य च प्रत्येकं द्वैविध्यमध्या रोपाध्यव सानाभ्यां। यभाध्यारोज्य विषययोर्भेद मनप हुत्यैव वरत्वन्तरे वसत्वन्तर मुपण चर्यते। तभ नपतुत स्वरूप एाव वस्त्वना रे वस्त्वन्तरस्याधिकस्यारोज्यभाण त्वादध्यारोप:। यथा पूर्वोक्रयो रुदाहरणयो:॥ तथा ह्यायुर्ध तमिति त्यत्न ना यु लक्षण कार्यान्तर्ली नतया कारणभूलस्य घृलस्य प्रतिपत्ति:॥ स्वरूपणैव तस्य प्रति पत्ति:॥ स्वरूपेणेव तु तस्य प्रतीयमानस्यायुष्कारणत्वादायुभ्ं प्रतीय ते।। ते नाभाध्यारोप:1 गवं गौर्वाहिक इत्यनापि च उपभानो पमेय स्वरूयानपद्क वाल्1 तदेवं यभोप चर्य माणेनोप चर्यमाण विषयस्योप चर्यभाणेन्त ल्ीन तथा वि वकिित त्वातस्वरूपापदवः क्रियते। तभ व्यवसानं11 तभ शुद्धोपचारे क्यवसानर्योदाहरणं पंचाला इसि। अतहि पंचातापत्यनि वासा धिकर णात्वाजड नपदे

Page 21

onmorg. जनपदस्य च तक्षणादिति संबन्ध:

5-10 लक्षित लक्षणया पचला शब्द: प्रयुइ्यते। पंचालेनाप त्यानां Fol. 1l कक्षणादयत्यैकष् स्वनिवासाधिकरणस्य जनपदस्य नवाशेपच र्यमाजार्थ विषयस्योप चर्यमा णाद्गेदेन प्रतिपत्ति उपचर्यमाणा र्थ निगीर्ण तयैव तस्य प्रतिप ते। तेनाभोप चारत्व रूढि माहा म्यादभ्रषमिव लक्षते। अतोभाध्यवस्ान गर्भ: शुद्ध उपचार गौणोप चारे (्वं व्यवसान स्योदाहरणं1 राजेति। राजशब्दो घंध्र प्रयोगदर्शनाद क्षत्रिये मुख्यया वृत्या प्रयुक्कः सन् अन्य म शदद्रादो क्षत्रियगत जनपद पुरपालन सदृश जनपद पुरपालन योग तक्षण पूर्वकतया गोणावृत्या प्रजथवते पि तत्वते। लेनान गौणत्वं संगि त्येव प्रतीयमान त्वाद्ग षं सद्धि चारणया समधि- गभ्यते। अतोभाध्य वसान गौणगर्भो गोण उपचार: 11 तदेवमुप- चारश लुर्विध:2 प्रविभक्त: 11एतेन चतुर्विधेनोप चारेण सह पूर्वोदौ लक्षणाभेदो संकलय्य पट्प्रकार लक्षणा वक्त त्या। एाजां च लक्षणा भिस्कधा शुद्धत्वादध्योरोपादध्यवसानाच्च।। तत्र शुद्ध ए्कंधस्य व्विविध्य मुपादान लक्षणाभ्या मुक्तभ्।। अध्यारोपाव्यवसाने स्कंधयो रपि प्रत्येक द्विप्रभेद ता॥ शुद्दे गौणोप चार मिश्रत्वात्।। तभ तेयां भयाणां स्कंधाना विषय विभागं प्रदर्शयितुमाह॥।' तटस्थ लक्षणा शुद्धा स्यादारोपसव दूरगा। निगीर्ण व्य वसानं पु रुढ्या सन्न तर त्व तः। येषा तक्ष शुद्धा उपादान लक्षणात्मक त्वेन द्वि प्रभेदा प्रतिपा दिता। सा लक्ष्कार्या नुपर क त्वात्॥तटस्थतया प्रतीयमाने लक्ष्ये5र्थे दष्ट त्या।।न ि तन् (क्षकार्थापरक्ततया लक्ष्यस्या- Fof. 12 र्थस्यावगतिः॥ तथा हि गंगाया घोष इत्यन् घोषाधिकरणभूत Fot.12

-टोप तक्षणा भिसं नेन गंगायां घोषो न वितस्तायामिति। गंगाशब्दे प्रयुज्यमाने तटस्यास्त्रोतो विशेषणोप लक्षकत्व मात्रो पयुक्तो नोपरागो न प्रतीय ते॥1 तटस्थे नैव तस्य तदस्य प्रत्ययात। पीनत्वरान्िभोज नयो ए व मुपादाने डपि वाच्यं।। यथा पीनो दे बदनो दिना न भुंक्े इति"। यदा तु गंगाशद्दाभि धेय स्य स्त्रोतो विशेषस्याविदूर वर्तितया

Page 23

9

Faf. तट मनप हृत स्वरूपं स्रोतो विशेषो परकतया विवक्षितं भवति।। तका पूर्वस्मि नुदाहरण ध्यारोयो भवति॥ स्त्रोतो विशेषाँपर कस्य तटरन्य प्रतीते स्रोतो विशेषा दूर वर्तित्वात् स्रोतो विशेषरुपे तटे घोष इति। यदा तु त्वत्यन्त मासन्नतां घोषं प्रति स्त्रोतो विशेषस्य प्रतिपाद यितुमेतद्वान्यं स्त्रोतो विशेष निर्गार्ण तथा तटम पहुत्य प्रयुज्यते 11 गंगाया मेव साक्षाबद घोषो न त्वन्यनेति"' तदाधय वसानें। यथा चैतचछुद्धो पचार निष्ठ लया ध्यारोपा ध्यवसान यो रुदाहरण मुनुं। सथा गोणे णयुपचारे वाच्यं "1 गौर्वाहीक इति" तथा गौरेवायं साक्षादिति अभापि हि यवाक्रमं गोगत गुणसदृश गुणयोगद्वारेण गोरविदूरत्वेन वाही कसन्य विवक्षित त्वात् गौत्वाध्यारोप:। गोगतानां तु गुणाना मुत्कट तवे वाहीकस्य गोगोत्वा ध्य बसाना यथा बासन्न तर त्वेनाव्यसान पूर्व प्रविभनं।1 तथा रूदित्वेनापि प्रविभक्व्यभ्॥य था पूर्वोपद- शितयो रुदाहरणयो: पंचाला इति। तथा राजे ति। तदिदभुकं खुद्या सन्न तर त्वत रते 1रूढित्वा दास न्व तर तवाच्च निगीर णार्ये Fof. 13 व्यवसानं स्यादित्यर्थ:ान तु मुख्येर्थे शब्दस्य सम्बन्धाव धार Fol.13

णा परतिपादक त्वयुयपद्यते न लु लाक्षणि के तद्रि पर्ययाल1लथा हि सम्बन्धा वधारणसमये व्यव हर्त्टगलयोस्तावच्छद्ध प्रयोगार्थ प्रतिपत्यो रविभक्तो देशवाक्य वाक्यार्थ निष्ठ तया पूर्वहेतु फल भावावसायो भवति। तदनन्तरं च निबत भिचतुरा दि दर्शनेभ्यो डन्वय व्यतिरे का भ्यां वाक्य वा क्यार्थोद्देश प्रविभाग गते ये प्रयोग प्रतिपत्ति तनिष्ट कार्यकारण भावाव धारणं। तदुत्तर कालं व्यकहष्स व्यवहर्तै गतार्थ प्रति पत््यन्यथा नुपपत्या शब्दार्थसब धावगतिः। सा च मुख्य एवार्थे जाउडत्यादो चतुर्विधे न तु लाक्षणिके पदप्रकारे न हि साक्षण के नार्थैन सह शब्दस्य संबंधो मुख्येनैवार्थेन परिदृश्यते। तथा भावे हि सति तस्य मुख्यत्वभेव स्यान्न वाक्षणिक त्वम्॥ अथ शब्दस्य मुख्यो यो सावर्थस्तेन सह संबंधो लक्ष्यमाण स्यार्थक्य दृष्ट इति तद्गरेण शब्दान्तस्याव गति रित्यभि धीय ते "1 एवं सति यदि निरपेक्ष: स्वार्थप्रतिपादन-

Page 25

10

Fof. 13 द्वारेण (क्ष्यमाण मर्थमवगमय ति। सर्वदा तमर्थम वगभयेत् अथ सापेक्षः1 किं तस्यापे क्षणीयमि त्याइाङ्कयाह।। व त्तुर्वाक्यस्य वाच्यस्य रूपभेदा वधारणात्। लक्षणा षट्प्रकारेषा विवेक्तव्या मनीजिभि:। यः परप्रतिप्रत्तये वाक्य मुच्चाययति स वक्ता सी कांक्षाणां पदाना मे कार्था समूहो वाक्यं। शब्दे न द्विविधं॥ मुख्य ताक्षणिक वाग अभिधा व्यापारमाश्रित्य यद्गोच रीक्रियते। तद्वायं।। एतेषां भयाणां वक्रादी नां व्यस्त समस्तभेद भिन्नानां देशकाला वस्था स्वालक्षण्यगत समस्त व्यस्त भेदाभिष्ान् संयोजितानां R. 14 यः स्वभावभेद प्रपंचस्तत गखा पटप् कारा लक्षणा परामर्श कुशलै विवेचनीया तथा विध वक्का दि सामग्र्य पेक्षयै्व शब्दानां स्वार्थमवगमयतां स्वार्थ द्वारेण लक्षमाणार्थसं- बंधस्य वृद्ध स्य सवहारे गैन धारित्वात्1 एतदुकं भवति। न शब्दा ना मन व धारित लाक्षणिकार्थ संबधानां लाक्षणिक मर्थ प्रति गमक त्वं नायि च तभ् साक्षातसंबंधग्रहणं। कि लर्हि वक्रादि सामय्य पेक्षया स्वार्थव्यवधाने ने ति। यदु क्तमाचार्य शबर स्वामिना। कथं पुनः पर शब्द: परत्र वर्तते स्वार्थाभिधा- नेनेति श्रूम: इति।। अभ हि स्वार्थ द्वारेण लक्ष्यमाणार्थाभि निवेशित शब्दाना मुक्ा पुन श्र्यासा विवाह लक्षणोडपि हि लौकि क्येवेति। अन हि संबंधा वधारण सापेक्षाणां शब्दानां लक्ष्यमाणोडर्थे प्रवृत्ति रुक्ता।10 यव हारो पारुढानि हि प्रत्यक्षा दीनि प्रभाणानि लौकिक शब्देनाभिधीय ते।लो के च विदिता लौकि की व्यवहारा वगम्या परिगहीता॥ संबंधशब्द निष्टेत्यर्थ:। तदुकं भट्ट कुमारिले न ।। निरुडा लक्षणा: काश्चित् सामर्थ्यादभिधानवल्।। क्रियते सांप्रत काश्ि त्काश्ि नै न त्व शक्तित:इति निरूढा लक्षणा राजे त्यादिकाः॥ सांप्रत क्रियन्े। या वृद्ध व्यवहार वक्काध्यपेक्षया तथा विधे न्यभ विषये परिदृष्ट स्वभावा:।

Page 27

यथा।। स्िग्धस्यामतक कांति लिप्रवियतो विलुद्ध ता का घना वाता: शीकरिणः पाया दसुहदा मानंद के का: क लाः॥ कामं संतु दृढ़ं कठोर हृदयो रागोडस्मि सर्व सहे।" वैदेही कथं भविष्यति ह हाहा देनि धीरा भ वगति। Fof.15 अत हि लिप्शब्द कांते: कुंकुमादि व ले पनसाधन त्वाभावाद Fol. 15-

बाधित मुख्यार्थ:।अतान्तर स्वार्थगतो यौ साधीषकीख धीय मानत्वादि धर्म: प्रतिपादित:।। त तसदृशे जत्तिरे धीयमान त्वादि धर्मयोगात् क्राति संवृत्तोर्थो (क्ष्यते+. एव सुहचछद्धेनापि पयोदाना म चेतन लवेन मै भी संबंधा भावान्मुख्य शब्दार्था भा वे सति सुहृद्ता ये ते सान्मुख्यादयो धर्मास्तत्सदृश सान्मुख्यादि धर्म योगिन: पयोदाभिमुस् मयूरा लक्ष्य नो। रामशब्दस्या पि प्रतिपन्तत्वात सं झञिनो मुख्य शब्दार्थबाधः। अतस्तेनापि राज्य भ्रश्य वन वास सी तापनयन पितृ मरणादय: स्वाभिधेयभूतार्थैक गामिनो साधारणदुःख्व हे त किक धर्मा विशिष्ट सामक्र्य नु प्रविष्ठेन * त्क्षिता:।1 तदेवमादीनां लक्षणानां सांप्रतं क्रियमाणता।। यासा तु लक्षणानां वृद्ध व्यवहारे नच तस्मिन् शब्दे राजशब्द वद्दर्शनं नायि चच तडजलीयेणु शब्दान्तरेजु लिप्रादि शब्द व त्तासा मश- क्य त्वाद करि यमाण त्वमे व।। यथा मध्ये समुद्र क कुभ: पिसंगी यां कुर्वली कांचन भूमि भासा। तुरंग कान्सानन हव्यवाह ज्वालेव भित्वा दिवमुद्ह लास।। अब् हि तुरंगकान्तानन हव्यवाह शब्दो वडवामुखाग्तो क्ष यणाधा प्रयुक्त: 1 न चासो बडवामुखाग्नो निरूदो नापि च त ज्जा तीया: विशिष्टा सामय्य नुप्रविष्ठ तथा विधाविवार्थ वगाहित्वेन परिदृष्टा। ने तु द्विरेफादीना शब्दानां रेफ द्वितया नुगत भ्रमरादि शब्द लक्षणा द्वारेण यथा षढ़ पदा दो प्रवृत्तिस्तथा तुरंग का न्ताननहव्य वाह शब्दस्यापि वडवामुखाग्नो वडवादिशब्द लक्षणाद्वूरिण कथं Fol. 16 प्रवृत्तिर्नस्यात् तज्जालीये द्विरेफादौ शब्द लक्षणाया: पविदिष्टला

Page 29

12

Fol 16 . नैतत् यतो वृद्धव्यवहाराभ्य नुज्ञाने ष्वेव शब्देषु तज्जातीय शब्द दर्शना लक्षणात्वमभ्युपगभ्यते। न तु सर्वभा अन्यथा सर्वेषाभेव शब्दाना येन के नचिडजातिलेशेन -- सर्वानर्था न् प्रति त्वक्षणा शब्द त्वस्य वन्ुं शक्य त्वात्11 न कन्चित् छब्द: किं चिदर्थ प्रत्यगमक: स्यात्। वृद्ध व्यव हारा घनु ज्ञायां तु विषयविभागेंगीकृयमाणे तुरंग कां तानन हव्य वाहे त्यादीना असति प्रयोज ने दुषटत्वमेव सति लु गुप्तार्थ प्रति पादनादि प्रयोजन सद्धाव एवं विधानामपि (क्षणा नाम दुष्ट त्वं। तथा विध विषये वृद्ध व्यवहारेण तासामनुज्ञात त्वात्। तदेवं व क दि सामगर्यनु प्रवेशेन शब्दानां स्वार्थमर्णपयता नर्थातर प्रतिवृद्ध व्यवहारे स्वरूप द्वरण सजातीय शब्द द्वारेण वा गम क तयाव- धारिलानां (क्षत्वमिति स्थितं। तत्र व्र निबंधनत्वेन यभ लाक्ष णि कोर्थो नगभ्यते। तथो दाहरणं। दृष्टिं हे प्रतिवेशिमनि क्षिणमिहाप्य न्ग्हे दास्यसि प्रायो नैव शिशो: पि ताथ विरसा: कौपी रपः पास्यति। एका किन्यपि यामि तद्गनमित: स्त्रोतस्तमाला कु लम। नीरेंद्रा: वपु रालिखंतु जरट च्छेदा नल ग्रन्थय इति अत हि परसंभोगानु भवेच्छया संकेत स्थानं सुल तिव्रजंंति स्वप्रवत्ति प्रयोजनं विशिष् संकेतस्थाना चारं पर पुरुष संभोगा रमकं।। तथा संभोगचिद्गानि। नखव दशन क्षता नि"गात संलग्नत

Fo. 17 या शंक्यमान विद्वावानि यथाऋ्मं भर्तृपिपासा निवृत्ति क्षमना देय सरस षानीया नयनेन चिर खिन्न न लग्रंथि पुरुष जर्जर, पिष्यमाणेन च गाभगत विकार विशेषोद्गमेनापहुत्या भिधने। सा चाभाप हुति रसाधा व कतृत्वं पर्यालोच्यावगभ्य ते॥1 अप दवस्य चालीक वस्तव भिधानात्मत्वादलीकस्यासत्यार्थ विपर्या कारि त्वाद लीके नार्थे नात्र सत्योर्थ: 1 स्वसिध्यर्थ त्वेनाक्षिप्यते। तेनाभ वकृ विशेष पर्या लोच नया सत्यार्थ निष्ठया उपादाना त्मि काया (क्षणाया: प्रति पत्ति: नघ प्रवाक्य वाचये: सामर्थ्यो साध््या वकृत्वे

Page 30

Fo1

Page 31

15

Fol.17 सति तयोरेवं विधार्था्धिेया समर्थत्वात्"वाक्यगतरूप विशेष पर्यालोच नया तु यत्र लाक्षणिकार्थपरिग्रह स्तनो दाहरणं।। प्राप्त श्रीरेष कस्यमभीत् पुनरपि मथितं मंथरवेंद विधसे। निद्रामध्यस्य पूर्वामनलसमनसा नैवं संभावयामि। सतुं बध्नाति भूय: किमिति च सकल द्वीप नाथा नुयातः। त्वघास्यते वितर्कानिति दवत े भाति कम्पः पयोधेविकति अनेन हि चाटु शलोकेनोपश्लोक्यते यो नृपति स्तदीय बलभर क्षोभ्यमाण स्वावस्थस्य समुद्रस्य यः कंपोतिशयोतयोप वर्णित स्तस्य समुद्रकर्तकं वितर्क धारणं हेतुत्वे नोत्प्रेक्षित इति विभ्र विभकदवत इति ते च वितर्का प्राप्त श्री रित्यादिना भगव द्वासु देव व्यापार विशेष विषया: यावन्त तस्य नृपतिर्भगवद्धा सुदेव ता नाम्नि तावत्कथं तदीयेणु व्यापार विशेषेषु संडायः समुप जायते अलोभ यदेल दल भरा करान्त त्वेन समुद्रस्याकम्पमा- नस्यापि कम्पमा नार्थ सादृश्या त्कस्यमानत्व मध्यवसितं। तभो ध्य वसान गर्भो गौणोप चार: अकंपमा नस्थापि तस्य कम्पम्बनार्थ म. 18 वे नाध्य वसित त्वांता अत एव यं भेदेप्य भेद इत्येव मात्मिका अतिशासोकि वितर्क वशात्व चे नानां मूर्धकस्पो बाहुल्येन परिद्व शत इति। चेतन गत संशय हेतुक मूर्ध कम्पासादृश्या तद्रासा चोस्य कम्पस्योप चर्यते॥1 एवं चाभाप्यध्य वसान पर्भव सार्ध हमरत गौणो पचार: इयमपि च भिन्तयो रपि कम्पयो रभेदे नाध्य वसाना द्रे देप्यभेद इत्ये वभात्मिका अतिशयोक्ति: तन्निबंधनैवचेयमुत्प्रेक्षा इति वितर्कान द्धत इति वेि। अभ हि कार्यभूलस्य कक्य दर्शना (कारण भूत वितर्कधारणं मिथ्या ज्ञान सरुप यो त्प्रेक्षयो त प्रेक्ष्य ते॥1 अभापि च विलर्कान इव धारयतो पि पयोधे: वितर्क धारणाय निबंधाद भेदेप्यभेद इत्येवात्मिका अतिशयोक्तिर्गर्भीकृता।। यदुक्त मुत्प्रे क्षा लक्षणा साभ्यरूया विवक्षायां वाक्ये वाच्यात्मभिः पदैः अत क्ि द्रुण क्रृया योगा दुतप्रेक्ष्या तिद्ायान्विता।। ते नाभाप्यध्यवसान गर्भो गौण उपचार: ॥ प्राप श्रीरित्यादिषु भिषु विलर्केषु भगवद

Page 33

414

Fd. 18 वासुदेव विषयेणु यथायोगं तन्तश्रय कार्य निरा कारण हे तुगर्भतया प्रवर्तमानेणु नृपति भगवद्धा सुदेवला क्षिप्ता। तेना भोपादाना त्मिका लक्षणा भगव द्ासुदेव रूप तया राम्र नृयतिखव्य वसानाद ध्यवसा नगर्भो गौण उपचार:॥ एातत्चान सर्व वाक्योपात्त पद समन्वयान्य था नुय पत्या गभ्यत इति वाक्यनि बंधनाभ लक्षण वाच्य निबन्धना तु यथा।। दुर्वारा मदनेषवो दिशि व्याज्टंभते माध वो। हधुन्मादकरा: शशांकरूचयो चेतोहरः कोकिल:॥ P.19 उ चुंग स्तनभार दुर्धरमिंदं प्रत्यग्रमन्य दयः। सोढ व्याः सख सांप्रतं कथमिमे पंचाग्रयो दुःसहा।। इति" अन् हि स्मरशरप्रभृतीनां पंचाना मध्यारोपित वादिभावाना मथनाध्यवसित वदधिस्वभावाना मसह्यत्वं वाक्यार्थीभूतं।। अतस्तस्य वाच्यता।। त त्पर्या लोचनासा मर्थ्याच्च विप्रलंभ ए इटं गारस्याक्षेप इत्युप दा नात्मि का लक्षणा वाच्य निबंधना नधल क वन्तस्वभाव परिशीलनस्य शब्दरहि तस्योपयोगः। नापि च वाक्ये पदानां विप्रलंभ इंगारक्षेयम न्तरेणान्व- या नुयपत्ति:। वाच्य स्वरूप विचारेण त्वत विप्र लंभ इढगारस्या क्षेपा दुपादाना त्मिको लक्षणा वाच्य निबधना विप्रलेभ इटङ्गवरस्था वा चालाक्षिप्यमाणस्यापि वाच्या पेक्षया प्राधान्यं। सुहृदय हृदया द्वाद हे तुतया प्राधान्ये नाक्षेपात्1हुयुन्माद करा इत्यत्न सत्ययि शशांक रुचीनां र्नीतवे हेतु ताकिक ल्यानुलोभ्यानाम विवक्षित त्वाद के प्रत्ययाभावेड चप्र त्ययान्त त्वादी काराभावः। पूर्व चान कर्मसंबन्धस्यावि वक्षणादण प्रत्य यस्या भाव इत्य प्रत्ययः॥ शिवशभरिष्ठस्य कर इतिवत् अत एव वा हेत्वादि विवक्षाया मपिट प्रत्ययो भावाद दोषा:॥ एव वक्त वाक्य वाच्या ना मे कैक समाश्रयेण येडभ भयो भेदा भवंति ते तावदुदाहता: अन्येडपि च ये वक्तारं वाक्य वाच्ययो रन्य तरेण संयुज्यते तथा वाक्य वाच्ययोरन्यतरेण संयो ज स्द तथा वाक्य-

Page 35

15

FoP.19 वाच्येन सह समुच्चित्य द्विक भेदा सलयस्त था तृक भेदाश्व वक्त - वा क्यवा च्यानां भयाणामपि परस्पर संयोजनया एक इत्येव चत्वारो भेदा दृश्यन्ते।। ते स्वबुध्या पट्प्रकार लक्षणा विषयत्वेन Fof.20 मनीषभिरु दाहार्या:॥ एतेषां च देश काला वस्था स्वा लक्ष्यण्य गत समस्त व्यस्त भेद प्रपंच संयोजेना लक्षो न्वेषणीया। तदेवं चतु- विधमुख्योर्थो विशित: निर्नीतः॥ृक्षणा तु षटप्रकारोक्ता। इदानी मभिहितात््वयोन्विता भिधानं ।तत्स मुच्चयस्तुदुभयाभावश्ये त्येव ये चत्वारः पक्षास्तेषु लक्षणाया कक्ष्य विभागं दर्शय तुमाह॥ अन्वये भिहिलानां सा वाच्य त्वा दूर्ध्वमिष्य ते अन्वितानां तु वाच्यत्वे वाच्य त्वस्य पुरस्थिता"। दये द्वूयमखवण्डे तु वाक्यार्थे परभार्थतः। नासत्यसौ कल्पितेडर्थे तु पूर्ववत्प्रविभधते।। इह केषांचिद न्वय व्यतिरे का वसेय सामा न्यभू स्वार्मान्र विश्राने घु पदेषु पदार्था कांक्षा सल्िधे योग्यता महिम्ता वाक्यार्थस्यान भिधेय भूतस्य हर्षशो कादिवद वसेयत्वमेव॥ यथा हि ब्राह्मण पुत्र स्ते जातः ब्राह्मण कन्या ते गर्भिणी तीति॥ यथा ऋ्रमं पुत्र जन्म कन्यागर्भिणी त्वनिमिचौ हर्षशोकौ स्वशब्दे नानभिहिता वपि शब्दाभिधेय भूत वस्तु सामर्थ्या दा क्षिप्येते"एा वं वाक्यार्थ स्यानभिधेय भूतस्येव पदार्थाक्षेपत्वं द्रष्टव्यं।1एजा वै वादिना मतेन्वयः॥ अपरे त्वाहु:॥ वृद्धव्यव हाराचछब्दार्थ सम्बन्ध त्वाव साय सच वृद्ध व्यवहारः प्रवृत्ति नि वृतिरूप: ॥प्र वृत्तिनिवृत्ती च विशिष्टार्थनिषे। अतो विशिष्ट एवार्थे पदाना सो की व वृत्ति: ततश््य विशिष्ट एव पदार्था न तु पदार्थानां वेशष्ट्यम्॥ एवं च परस्परान्वितानां वाक्यार्थरूप तापन्तानां तन्त त्साभान्याव त्छा दित त्वेन गृहीत स्ववाचक संबंधानां पदैः प्रत्यायनादन्वि ताभिधान मिति। अन्येषां तु मतं पदानां तत्ततसाभान्य भू तो Fol. 21 वाच्यो डर्थ॥ वा क्य स्य तु परस्परा न्विता: पदार्था इति॥पदापेक्ष या मिहितान्वयः वा एवं चेतयोरभिहिता न्वया न्विलाभिधानमो:

Page 37

/6

Fol. 21 समुच्चितयो: समुच्चय इति। अरवंड वा क्य वाक्यार्थ वादिनस्त्वाह: विशिष्टस्य वस्तुनो वाक्यार्थत्वेभ्युपगभ्य माने विशेषस्या नलु यायित्येन तद्विपरीत सामान्यभूतार्था वच्छा दिततया विशेषाणां॥ स्ववाचक: संबंध ग्रहयभुप पद्यते। अतः परमार्थतो वाक्यार्थयो रखंड त्वा नाभिहिता न्वयो नाप्यन्वि तामिधानं नैव तत्समुच्च यो युज्यते पदार्थाना मविध् मान त्वात् कल्पित पदार्थनिष्ट लवेन भूय मपि व्यस्त समस्त रूप तथा कल्प ते ते।। तभ च यदा तावद भिहितान्वय स्तदा स्व वाच कै रभि हितानां पदार्थाना मभि धोत्तर काल मा कांक्षा योग्य तासन्निधे महात्म्या व्विशेषण विशेष्य भावात्मके परस्परमन्वये सति सा लक्षणा॥ पदार्थानां साभा- न्यभूतानां यद्धाच्यत्वं तस्मादुर्ध्य वाक्यार्थे पदार्थ सामर्थ्या द वगभ्यमाने सतीक्ष्यते॥। अव्विता भिधान पक्षे लु त्वन्वि- लानां विशिष्ठानामेव पदार्थानां वाच्यत्वमेव मभिधेय तवं न तु पदार्थानां सामान्य भू तत्वेनाभिहिलानां विशिष्ण जे। ते च विशिष्ट नां वस्तुनां पदार्थतवं तावन्न घटते। यावत्स क ल वाक्या रथे तु यायितया प्रतिप नस्या व्यभिचारि तस्त दा चक संबंध स्य सामान्य रूप स्य निमित्तभूतस्यार्थस्य संप्रत्यये सति त्त- द्वाक्यार्थथा विषय तथा यथा विषयं षट्प्रकारा लक्षणा नाविर्भवति" अलोन्विताभिधान विशिषानां पदानां वाक्या Fol. 22 र्थ स्वभावाना यद्वा-त्व तस्य पुरस्तस्मा त्ूर्वनिमिन्ताव स्थायां लक्षणा वस्थिता भिहहिता भिधान समुच्चये तु पूर्वोदित न्यायद्वि तय संक लनया पदापेक्षया वाच्यनवे त्तर काल भाषिनी लक्षणा भवति वाक्य वाच्यात्वर्थान्वस्या: पूर्वमवस्थानां। तदिर्द मुक्त दये द्वय मिति। दये अभिहिता न्वयान्विताभिधाया समुच्चयोतमके द्वयं वाच्य त्वादुर्ध्वत्वम्। प्राग्भावश्च लक्षणाया इत्यर्थः॥ अखण्डे लु वाक्यार्थे उसौ लक्षणा परमार्थेन नास्ति भिन्नानां पदार्थाना परमार्थतो भिधेय भावभावस्या नुष पद्य मान त्ला तदा श्रय त्वाच्च लक्षणायाः कल्पित पदार्थ-

Page 39

=x.22 संश्रयेण तु सा लक्षणा यथा रुचि पूर्ववदभि हितान्वयान्विता भिधान तत्स मुच्चय क ल्पनया विभक्त या। भागा भि नि वेशाप स्मारस्या देश काला वच्छेदे नाशोष व्यवह कर्तृनिष् तथा रूढ त्वात्॥। ए वममिहिलान्वयादि चलुषये लक्षणायाः कक्ष्याविभागो निरू पितः॥ इदानीमे तस्या लक्षणाया यभ मुख्यार्थािंभव स्तन मुख्यार्थासन्त वस्तु विषये सति योजने प्रवृत्तिमुपदर्श यितुभा हा मुख्यार्था संभवात्सेयं मुख्यार्था संनि हे तुका रूढे: प्रयो जनाद्वापि व्यवहारे वतो क्यते।" या चेयं षद्प्रकारा लक्षणा पूर्वमुक्ता सा मुख्यस्यार्थस्य प्रभाणांतर वाचित त्वेनासंभवा। तक्ष्य माणस्य चार्थस्य मुख्यार्थ प्रत्यास न्नत्वा त्सान्तरार्थ ग्रह णस्य च सें प्रयोजन त्वादि त्येवं विध कारण वृत्तया त्म सामग्री समाश्रयेण न वृद्ध व्यव हारे परिदृश्यते"यच्च तन्मुख्यार्थास अत्व तत्पंचप्रकार लक्षणा पंचधा मतेति।। केन प्रयोजनस्यापि Fof.23 दैविध्यं। किं चिद्धि स्नान्तरार्थ परिग्रहे प्रयोजनंम नादि वृद्ध व्यवहार प्रसिद्ध नु सारेणात्मक त्वादूदय () नुवृत्तिस्वभावं ॥ यथा द्विरेफादो द्विरेफ शब्देन हछ रेफद्विलय योगि भ्रमरशब्द लक्षणा द्वरिण रूदयनु वृत्तिरेव क्रियतें॥ अपरं तु रुदयनुसरणात्मकं यत्प्रयोजनमुक्तंच व्यलिरिक्तं वस्त्व न्तर गतस्यासंविज्ञान पदस्य रूपविशेषस्य प्रतिपाद नं नाम: यथा पूर्व मुदाहृतम्" रामौ स्मीति। एतच्च प्रयोजनद्वितयं मुख्यार्थसंभवे सति मुख्यार्थप्रत्यासन्त तथा पूर्वोप दर्शितेन संबंध पंच के ना वगभ्यमाने ताक्षणिकैर्थे यथा विषयमनुसर्त व्यमा तभ संबंध लक्षणा गंगायां घोष इति।अन् हि गंगा शब्दाभिधेयस्य श्रोतोविशेषस्य घोषाधिकरणत्वानुपपत्या मुख्य शब्दार्थ बाधे सति यो सौ समीप सभीपि भात्मक: संबंध: तदाक्षरयेण तटं लक्षयति। अञच लक्षणया प्रयोजनं तटस्य गंगा (वैकार्थ समवेता" संविज्ञानपद पुण्य त्वम नो हर त्वादि प्रतिपाद नम्।। न हि त त्पुण्यत्व मनो हर त्वादि स्वशब्दैः स्प्रुं शबयते।।"

Page 41

Fol. 23 अव्याद्य व्यात्ति प्रसंगात्" सादृश्य त्क्षणाया मुदाहरणं।। श्रमर भ्रमता दिगं तराणि क्ृचिदा सादित मीक्षितं श्रुतं वा। वद सत्यमयास्य पक्षपातं यदि जाती कु सुभानु कारी पुष्पभ्॥ अत हि भ्रमरपुष्प शब्दो संबोधनाध नुपत्या बाधित मुख्यार्था वभिधेय सा दृश्या तद्रमत गुणस्य: दृश गुणयुक्त मर्थोन्तरं लक्षण o. 24 या वगमयत:प्रयोजनं चाभ भ्रमर त्वपुष्पत्वै कार्थ समवेत क्रिया गुण सदृशाना मसंविज्ञान पदानां किया गुणाना प्रतिपाद नं समवाय तो तक्षणा तु छत्िणो यान्तीति।। अभ बहु वचनप्रयोगान्मु खव्य इफन्कर्थ पदार्थ बाधः 1 न झेकस्मिन् छत्रिणि बहुवचनस्य प्रयोगा नुष धते॥ अतोन गमनलक्षणायां क्रियायां छन्तिणा सह योडसौ छत्रशुन्यानां सम वाय: साहचर्य तदशा- छन्ीशब्देन छभशून्या अपि लक्षणयावगभ्यते। प्रयोजनं चाभ छन्तशून्या ना सर्वात्मना छत्रोपेतस्यास्य नुल यायिता प्रतिपाद नं 1वैपरी त्यालुक्षणा भ्र भद्र मुखेति॥ अन् हि भद्रमुखाब्दस्याभद्रमु खे प्रयोगाच्चार्थ लाभः" अतो सौ स्व वाच्यभूत भद्रमुखत्व विपरी त त्वाद भद्र मुखत्वं विपरीत निबंधनतया व्वक्षणया प्रत्याययति अभ च लक्षणा प्रयोजनं गुप्ता5 सत्यार्थ प्रति पत्तिः।। गुप्तो हस त्यार्थस्तत्तद भिप्रायवशेन प्रायेण प्रयोक्ृभिः प्रतिपधते।। कि- या योगा लुक्षणाया मुदा हर णं" महति समरे शभुघस्त्वमिति" अभ हृय श नुद शब्द प्रयोगानमुख्य शब्दार्थ बाध:॥श भुप्रशब्द शाश भुझे शमुहनन क्रिया क र्तत्व योगा लक्षण या प्रयुक्ः॥ प्रयोजन चाभ शभुझदब्दाभिधेय नृपत्ति रूपता प्रतिपदानं॥ तथा च ।। परृथुरसि गुणा मूर्त्या रामो नलो भरतो भवान्। महति समरे शभुभरुवं तथा जनक: स्थिते:॥ इत्युप कम्थ इति सुचरितै: ख्यातिं बिभ्रच्चिरं तन भूभृतां कथमिति न मांधाता देव भिलोक विजय्यपि इति। शमुरूपतया

Page 43

F8. 25 नृपतित्व मुपश्लो क्यमानस्य राज्षो वर्णितं।। तदेवं निबन्धनभय समुद्धवता लक्षणा वृत्तस्यो क्ा1 इदानीं पंचविधं संबंध निबंधना- या मासत्ो पूर्वोप वर्णितायां क्रचिद्वास्यति तिरस्कार: 11 क्रृचिद्विव क्षितत्वं कचिच्चाविव क्षित त्वमि त्येवं विधं भयं यत्सुहृदयेरुपद- शितिं॥तस्य विषय विभागमुयदर्शये तुमाह सादृश्ये वैपरी त्ये च वाच्यस्याति तिरक्रिया। 1 विवक्षा वा विवक्षा च संबंध सम वाययो:॥ उपादाने विवक्षात्त लक्षणे त्व निवक्षणं।। तिरस्रिया: क्रिया योगां कचि त्तद्विपरीता।। अभिधेयेत संबन्धादित्यभ यदां सत्वपञ्च कमुक्तं तभ सादृश्ये वैपरीत्येच वाच्यस्यात्यंतं तिरस्कारः।तथा हि सादृश्ये निवं धनायां लक्षणाया मुयमान वाचिन: पदस्थोपमेय परत्वा दुपभा नातम कं वाच्यमत्यन्तं तिराक्ि यते।यथोपदर्शितं नग्धा श्यामल काति लिपेति। पयोद सुहृदामिति' अभ हि लिस सुहचछन्दयो: स्वाथेपि मित वस्तु पर त्वाशचार्थस्या त्यंत कार्या नन्वित (्वं" वैपतीत्य सभा श्रयायामपि तस्यामर्थात रूपा वाघ विपरीत स्योपादाय त्वा वाचम्रख्य त्यन्त तिरस्कारः।। यथा भद्रमुखेति॥अत हि' भद्रमुखत्वभभद्रमुख पर त्वादत्यन्तं ति रस्कृ तं 11वं सादृश्यवैपरीत्य यो रत्यन्तं तिरस्कृत वाधता। सम्बंध समवाययोस्तु वाच्यरय विवक्षितत्वा विवक्षितत्वेन नत्वत्यंत तिरस्कारः। तत (पादाना मिकायां तक्षणा या मुपादाने वाच्य विव क्षायां वाच्यस्य विव Fol. 26 क्षित त्वम्" तथा हि तथ् विवक्षिता नपर वाच्यता सहदार्थे: काव्य वत्मनि निरूपिता। (क्षणे तु वाच्यस्या विवक्षाथंतिर संक्रातत्ात तभ संबंध निबन्धनाया लक्षणायामुयादाने वाच्य विवक्षाया मुदा हरणम्।। पीनो देवदत्तो दिवा न भुंक् इति अत् हि दिनाधिकरण भोजनाभाव विशिष्ट तथा पीनत्व लक्षणं कार्य विवसितमेव सतय सिध्यर्थतवेन संबंध नि बन्धनया लक्षणया रात्रिभोजनात्मकं कारण मा्षिपति।1 सम वा य नि बन्ध नायां तस्या मु पादान वाच्यस्य विवा्षि-

Page 45

20

Fof.26 तत्वं॥ यथा छक्रेण यांतीति। अत हि यदा छभ्ी ब हुत्वोपेतत्वास्व गत बहुत्वान्वय संसिध्धर्थत्वेन छञ शून्यान व्याक्षियति। तदा सभवाय निबंधने छन शून्याना मुयादाने ्रियभाये वाच्ध छत्री विवक्षितः॥1 तदैवं संबंध समवाय निबंधनायो रूपादा नात्मि क्यो लक्षणयो: वाच्यस्य वि वक्षितत्वमुक्ं। लक्षणात्मिकयोस्तु तयोर्थाधस्य विवक्षा न त्त्यंतं तिरस्का र:॥ (क्ष्यमाण द्वूरिण कथंचि,कार्यान्वितत्वात" तत्र संबंध निबंधनायां लक्षणाया मविवेक्षित लेनु दाहरणम्॥रामोस्मीति अभ हि राम शब्दस्य वाच्यस्य दाद्ारथिरूपं व्यग्य धर्मातर परिणतत्वाश्व पर त्वेनानुपातं तस्माद वि वक्षितं॥ तभात्यंकां तिरस्कृ तं॥1 न्यंग्य धम द्वरेण वाक्यार्थे क थंचिद न्वितत्वात्। एवं गंगायां घोष इत्यादावष्यन्ने यभ्॥ समवाय निबंधनायां तु लक्षणाया मवि वक्षित त्वाद्वाच्यता छभिणो यांती त्यभ्ो वोदा हार्था।। तथा हि यदा छन्नित्वं बहु तवान्वया न्यथा नुपप त्या समुदाय पर तयो पादीयते तदा समुदायस्य विवक्षित ता द्ाच्य Fof. 27 स्थावि वक्षा॥गवम विच समुदायां तरर्भू तत्वात्समु दायद्वरेण छत्ेणोडपि क्रियान्वयः सुलभ एव॥ अत एव चान वाच्य स्य ना त्यंत तिर स्कारः॥ समुदाय स्यांतर भूत तवेन क्र्रिया- न्वितत्वात्दैवं सत्वस्य समवाय निबंध नयो ल्क्षणयोर्था यस्य वि वक्षितत्व मनिवक्षितत्वं च न त्वत्वन्त किरस्कार इति स्थितं। क्रियायोगे निबंधनायां तु लक्षणायां शाब्दगता बधव शक्य नुसरणार्थ व शक्ति मूलता लक्ष्यभाणस्थार्थस्य तन्न च वाच्य स्या्थर्र्य तिरकिया। यथा पुरुष: पुरुष इति॥ अन् हेकेन पुरुषशब्देन विशिष्ट जालीय स्थार्थस्योपात त्वादपर: पुरुषशब्द: सवाच्य तिरस्कारे गैव क्रियते।। योग निबंधनया लक्षणया पूरियि तृत्व मुयाद से। यभ नु निमिन्तस द्ावाद्वाच्येर्थे विवक्षित ए व 1 तस्यार्थान्रे शब्दशत्यांतर मूल तथा वास्थि तस्याप्या वाप: क्ियते।। तन तद्धिपरीतता वाच्यर्थ तिरस्तिया वैपरीत्याभ खलु

Page 47

Fo. 27 तभ वाच्य स्थार्थस्य तिशाक्िया।अपि तु विवक्षित त्वमेव"। यथा महति रागरथ मे समरे शभुधसत्वमिति॥अवहितशभुष्ष शब्द: शज्रुहनन क्रियाकर तृत्वं क्रियायो गनि बंधनया (क्षया वगमय न्तपि स्वार्थ दा्कर के दाद्वार थिमुप मान तथा प्रतिपादयति तेन तस्य विवक्षित स्वार्थ तापि यदयि वोपमेय पर लेनोपमान स्योपादाना दे वं विधे विषये अत्यन्त तिरस्कृत वाच्यता सहृदयैरंगी कियते।। तथापि क्रियायोगनिबंधलक्षणे वसरे तावद्धाच्यस्य तस्यो पमान वेनांगी कृत त्वाद तिरस्कृत वाच्य तापि भ वति" तदैव क्रिया योग निबंधनायां लक्षणायां कचिद्वाच्यं तिरस्करियते Fo 28 कचिद्विवक्षित इति स्थितं। एतच्च सर्व बहुवक्तव्यत्वादिह नाति निरूपथते। लक्षणा मार्गाल गाहित्वं तु घने: स हृदयै मुतन तयोप वर्णितस्य विघते इति दश मुन्मी लयितु मिदमभोक्तम्। एातच्च विद्वद्गिः कुशाग्रीय या बुध्या निरूप णीयं।। न तु घगि त्येवास्तयि तव्यं इत्यल मति प्रसंगेन1 तदेवं वाच्यस्य तिरस्कार विवक्षा विवक्षाणां विषयविभागो निरूपितः॥इदानीं सकलशब्द विभागात्म कस्य शब्द तत्वस्य यदा शब्दार्थ संबंध भितयरूप तथा रजजु सर्पव द्विवर्तमानत्वं तदेवेतद भिधा वृत्तं दशबिधं व्यवहारोपारोहितां प्रतिपद्यते॥ न तु संहतकम वाक्तत्व विषये इति दर्शयतु माह । विवर्तमानं वाक्तत्वं दश विधं विलोक्यते। संहृत कमाभावे तस्मे स्तेषां कुतो गतिः" सकल शब्द विभा गात्मनः शब्द त त्वस्य प्रभात प्रभाण प्रमेय प्रमति रूपेण प्रकार चतुष्येन प्रत्येकं वाच वाच्यक तत्सं बंध प्रपंच भाज्ये रजुसर्पव द्विवृतस्या नन्तर निरुष्य तैवं कयि विध दश विधा वृत्त समन्वितत्वं"प्रभ्यस्तमितसकल विकल्पो ले खोपपुव त्वाल्" करमभेद संहारेण तस्मिन वाक लेडविवर्तमाने तेषा मभिधा वृत्षानां दशानां कुतो गति: नैत्र प्रस्तर इत्यर्थ:॥ इदानी प्रकरणार्थ मुपस हरति" इत्येतदभिधा वृत्तं दशधाभ विवेचितम्

Page 48

٢

Page 49

22

Fof.28 मुख्यस्याभिधा वृत्तस्य प्रकारै श् त्वारों लाक्षणि कस्य तु षडित्येवं दशप्रकार मभिधावृत्तं विवेचितभ्॥ अधुना फल मे तस्योपदिश्य ते" Fल. 20 पद वा क्य प्रभाणेणु तदेतहतप्रति बिंबितम्। या याजयति साहित्ये तस्य वाणी प्रसीदति॥। प्रदा वगतिहे तुत्वात्पदं व्याकरणं1 वा क्टसमन्वयाबवसारा हेतुत्वा द्वाक्यं| मीभांसा प्रभाण प्रतिपति कारित्वाप्रभाणं तर्क: एतेषु पद वाक्य प्रभाण शास्त्रेषु च तुर्वर्गेपि योगि सर्वविधा धिगमो पाय भूतेतु भिषुप्रविभ धमानेषु संकरांता नं तर निरूपित स्वरूपं प्रति विंवंश विध मभिधा वृत्त य स्साहित्ये सकललोक व्यव हार दर्पण प्राशब्ध प्रख्ये सं संचारयति" सवाचिकमे प्रसीद त्या वागी स्वरो भवति॥दशविधेनाने ना भिध्ावृत्तेन समग्रस्य वाक्परिस्पंदस्य व्यासत्वाद ने न व्याकरण मीमांसा- तर्क साहि त्यात्म केषु चतुर्षु शास्रेषूपयोगा त्"तद्वरेण च सर्वासु विधयासु सकलव्यव हार मूल भूतासु प्रसारणादस्य दश विधस्याभिधा वृत्तस्य सक लव्यवहारोप कारित्व मारव्या तम्॥ भट्ट क ल्रुट पुश्रेण मुकु लेन निरुपिता।। सूर्वर प्र बोधनायेय मभिधा वृत्त मातृ का ।। ग्रंथाग्रं 11894ा भट क लटातम ज मुकुल विरचिता अभि धा वृतिमातट का समाप्रेति" कीमस्तु1सं. १९३० माध सुदि?४॥1 कि: नवन

Shapdarkur Or onta. Resoarch Institute P .... No. 4 (indin,)

Page 55

PK Mukula Bhatta 840 Abhidhavrttimatrka M85 1874a

PLEASE DO NOT REMOVE

CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY

Page 56

UTL AT DOWNSVIEW D RANGE BAY SHLF POS ITEM C 39 12 09 02 017 9