1. Abhidhanaratnamala_Abhidhanaratnamala

Title Page

HALAYUDHA'S

Title Page

ABHIDHANARATNAMALA.

Title Page

SANSKRIT VOCABULARY,

Title Page

EDITED WITH A

Title Page

SANSKRIT-ENGLISH GLOSSARY

Title Page

BY

Title Page

T H. A U F R E C H T.

Title Page

Title Page

3892

Title Page

WILLIAMS & NORGATE

Title Page

11, HENRIETTA STREET, COVENT GARDEN, LONDON, AND

Title Page

20 SOUTH FREDERICK STREET, EDINBURGH

Title Page

BONN A MARCUS PARIS, B DUPRAT

Title Page

1861

Preface

P R E F A C E .

Preface

The present edition of Halāyudha's vocabulary of

Preface

synonyms is based on a collation of the following ma-

Preface

nuscripts

Preface

A E I H 1361, copied about 1780

Preface

B Wilson 415, an incorrect transcript of A

Preface

C E I H 588

Preface

D E I H 1576 These two manuscripts, copied

Preface

about 1806 from the same original, are almost

Preface

useless for any critical purpose

Preface

E A fragment preserved in the Berlin Library (Cham-

Preface

berius 758 Weber's Catalogue N 1 805), contain-

Preface

ing distichs 18 — 367 of book II I am in-

Preface

debted for a transcript of it to Dr Hase of Co-

Preface

burg

Preface

F An old fragment in the Rattrcliffe Library, Oxford,

Preface

containing the second book, as far as sloka 230

PREFACE

IV PREFACE

PREFACE

R A manuscript in the same library, copied in the year 1363 of our era

PREFACE

Notwithstanding all these materials, the editor has found it not always possible to constitute a text free from faults, far less to give a correct and uniform orthography In many cases he has been obliged to have recourse to the Koshas of Amara and Hemacandra and their commentaries, in order to remove palpable blunders The notes, and to some extent the glossary, point out all the passages in which a further collation of new MSs is desirable He has much felt, throughout, the want of a commentary, but though at least one is cited in the marginal notes to the Oxford MS of the commentary on the Abhidhānan cintāmaṇi, yet none appears to be in existence

PREFACE

The precise age of Halāyudha cannot now be determined with any degree of certainty The name itself is by no means uncommon in the literary history of India We have, firstly, Halāyudha, the author of the Kavyānuśāsanā, who has been assigned by Westergaard (Radices p VII) to the sixteenth century Another Halāyudha, the son of Purushottama, compiled the Purana-sarvasva in 1474 (Oxford Catalogue p 84) Halāyudha the lawyer is frequently cited by Vācaspatimiśra (in the Cintāmaṇi and Dyutānīnaya), and, still earlier, by Viśveśvara, the author of the Madanapārijāta and other works A fourth Halāyudha who shares with our author the epithet of Bhatta, composed a commentary on the Piṅgala-

PREFACE

PREFACE V

PREFACE

chandas He may, perhaps, be identified with the writer of the Kosha, chiefly on account of the many artificial meters which he uses, and which no other lexicographer has taken the liberty of employing for such a dry subject as a string of synonyms The editor has, however, discovered no allusion to the Kosha in the only copy of the Mīrmātasamjīī at his command Nor do the four names of Amaradatta, Vararuci, Bhāguṇa, and Vopālita, to whose works the author acknowledges himself indebted in the introductory verses to the Kosha, afford any clue to his own age In the absence of direct evidence, we are, therefore, compelled to be contented with the secondary testimony of other writers The mention of Halāyudha by Ujjvaladatta, Mallīnātha, and the Medhīkara, is sufficient proof that he lived before the thirteenth century Mallīnātha in his various commentaries cites Halāyudha far more frequently than the Abhidhānacintāmaṇ, but from this fact no inference can be drawn as to the greater antiquity of Halāyudha, for the orthodox scholastic might have preferred a colligist to a Jain infidel Halāyudha is quoted besides, by Kāṭavema on the Cākuntala, Jayamaṅala on the Bhuttikāvya, Nārāyaṇa in his Cūḍāmani, Nārāyaṇa on the Uttararāmacacarita, Padmanābhadatta on the Bhuvaneśvarīstotra, Bhāratasena on the Bhatṭtikāvya, Bhānujidīkṣitaita on Amara, Ranganātha on the Vikramorvaci, Rāyamukuta in his commentary on the Amarakosha, Cīvadatta in the Cīvakosha, and a number of other scholars

PREFACE

VI PREFACE

PREFACE

There is, however, an intimate connexion between the Abhidhānaratnamālā and the Abhidhānacintāmaṇ, beyond the mere name. Not only do whole distichs and verses agree with one another, and differ from Amara, but there is also in both an identity of tetrastichs, and this to an extent which cannot be explained by the supposition that both have borrowed from the same source. Again, we find that both attribute to many words the same gender in opposition to the Amarakosha. But if we are called on to determine the relative priority of Halāyudha and Hemacandra, we must be guided in our decision by the following circumstances Halāyudha's vocabulary is not only less copious, but his style is much more simple, and his explanations enter more into detail. To use whole distichs and verses in order to define a single word, is quite unusual with Hemacandra, who, on the contrary, endeavours to cram into one verse as many synonyms as possible. Farther, we find that in technical divisions Hemacandra is acquainted with more developed, and therefore later, systems. For example, the different kinds of feminine actions produced by the sentiment of love, technically called hāva, are limited by Amara to six, and by Halāyudha to nine, while Hemacandra knows ten. In the physiological distinction of elephants, Halāyudha does not exceed the number of three, whilst Hemacandra adds a fourth. The Ratnamālā is divided into five, the Cintāmaṇ into six chapters. Homonyms are treated by Halāyudha very briefly, whereas the Nānārtha of

PREFACE

PREFACE VII

PREFACE

Hemacandra surpasses in bulk the Ekātha All these facts lead to the conclusion that Halāyudha preceded Hemacandra, and we shall hardly go too for back if we place him at the end of the eleventh century

PREFACE

In Mallīnāthas commentary on the Māghakāvya (Calcutta) two passages (I, 19 XVI, 18) are cited from an Abhīdānaratnamālâ which seems to have been different from that of Halāyudha

PREFACE

In compiling the glossary, the editor has constantly consulted the commentaries of Kṣīsvāmins and Rāya-mukuta on Amara, which form the only valuable basis of all later scholasts Of modern writers, he feels himself under great obligation to Colebrooke’s edition of the Amarakosha, and to Molesworth’s Mahābhata and English Dictionary

PREFACE

In conclusion he would express his thanks to the publishers for having most obligingly undertaken to bring out a work which, from its nature, can be of interest only to a limited number of Sanskrit scholars

Title

The abbreviations employed in the glossary are :

Abbreviations

Alt Bi - Aautareyābihāhmana

Abbreviations

Mhlbh - Mahābhārata

Abbreviations

Anandal - Ānandalaharī

Abbreviations

Mit - Mītākshara

Abbreviations

Av - Atharvaveda

Abbreviations

P - Pānini

Abbreviations

Bhk - Bhhattikāvya

Abbreviations

Phetk - Phetkāunīntantra

Abbreviations

Bhv - Bhāmīnvilāsa

Abbreviations

Pk - Pārevanāthakāvya by Padmasundara

Abbreviations

Brahmap - Brahmapurīna

Abbreviations

Rāyam or Rk - Rāyamukuta on Amara

Abbreviations

Brahmav - Brahmavaiartapurīna

Abbreviations

Bṛhadār - Bṛhadrānyakopa-nishad

Abbreviations

Rasamanj - Bhānudatta's Ramasmanjarī

Abbreviations

Cat Br - Cātapathabrāhmana

Abbreviations

Rasatar - Rasataraiṅgini

Abbreviations

Chānd U - Chāndogyopanishad

Abbreviations

Rgh - Raghuvanṣa

Abbreviations

Ciṣup - Māgha's Ciṣūpāla

Abbreviations

Rigvidh - Rigvidhāna

Abbreviations

Cīvap - Cīvapurāna

Abbreviations

Rv - Rigveda

Abbreviations

Dandin - Dandin's Kāvyadarśa

Abbreviations

Sāhityad - Sāhityadararpana

Abbreviations

Devībhāg - Devībhāgavatapu-rāna

Abbreviations

Sarasvatī - Sarasvatīkantha-bharana

Abbreviations

Dhānv Nigh - Dhāvantaranigahantu

Abbreviations

Tait Br - Tittirīabrāhmana

Abbreviations

Gg - Gītagovinda ed Lassen

Abbreviations

U or Urv - Urvacī ed Bollensen

Abbreviations

HC - Hemacandra, and the commentary ascribed to him

Abbreviations

Ujj - Ujjvaladatta

Abbreviations

Kācīkh - Kācīkhanda

Abbreviations

Vāgbh Al - Vāgbhatta Alankāra

Abbreviations

Kir - Kīrtārjunīya

Abbreviations

Ks, or Kum - Kumārasambhava

Abbreviations

Ksh - Kṣīravāmīn on Amara

Abbreviations

Vāmanap - Vamanapurīna

Abbreviations

Māgha - Māgha's Ciṣūpāla

Abbreviations

Vāhāp - Vāhāpurīna

Abbreviations

Mahi - Mahimnah stava

Abbreviations

Vihann - Vihannardīyapamītra

Abbreviations

Manu - Mānavadhararmacāṣtra

Abbreviations

Vs - Vājaseyisamhitā

Abbreviations

Mṛk - Mṛkandeyapurīna

Abbreviations

Yv or Yājn - Yājnavalkya ed Stenzler

Abbreviations

Matsyap - Matsyapurīna

Invocation

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥

Verse 1

शब्दब्रह्म यदेकं यैतन्य च सर्वभूतानां । यत्परिणामामखिभुवनमखिलमिदं जयति सा वाणी १॥

Verse 2

इयममरदत्तवररुचिभागुरिवोपालितादिशास्त्रभ्यः अभिधानरत्नमाला कविकंठविषणार्थमुङ््रियते २॥

Verse 3

स्वः स्वर्गः सुसन्धन् त्रिदशावासस्त्रविष्ट्यं त्रिवयं । यौगैर्मर्थ्यभुवनं नाकः स्याद्धर्धलोकस्य ३॥

Verse 4

आदित्यास्त्रदशा: सुराः सुमनः स्वर्गैकासो देवता गीर्वाणा ऋभभो ऽमरस्य मरुतो वृन्दाारका निर्जराः । अस्वप्रा विबुधास्त्रविष्टसप्तदो लेखा: सुपर्वाण इत्याख्याता अृताशना अनमिशा देवास्तथा దేవतं ४॥

Verse 5

असुरा दानवा दैतव्या दैतेया: सुरशत्रवः । पूर्वदिवा: शुक्रशिष्या: पातालनिलया: स्मृतिः ५॥

Verse 6

ब्रह्मा ष्टा धाता परममेष्टी पद्मभभूः सुरज्येशः । वेधा विधिवर्धिरञ्चो हिरयगर्भः शततानन्दः ६॥

Footer

1

header

५ ५ ॥ हलायुध ॥ १५

verse

शम्भु: स्वयम्भूर्विष्णुशतुर्वकः प्रजाजपति: ।

verse

पितामहो जगत्कर्ता विरञ्चि: कमलासनः॥७॥

verse

वाग्वाणी भारती भाषा गौर्र्वाक््मी सरस्वती ।

verse

ओंकार: प्रणव: प्रोक्तस्त्रयो वेदास्त्रयो स्मृता ॥८॥

verse

वेद:: श्रुतिस्तथानाय: स्वाध्यायस्कन्द: आगम:

verse

वेदान्तश्च रहस्यं च बुधैिरुपनिषद्ममता ॥९॥

verse

उल्लहस्तके ऽनुमानोक्तिर्मिमांसा स्वादिचारणा ।

verse

स्मृता: कृतांताराङ्तासिद्धान्तसमया: समा:॥१०॥

verse

ईशान: शशिशशेखर: पशुपति: शूली शिव: शंकर:

verse

शर्व: शम्भुमापतिद्विश गिरिश: श्रीकण्ठ उयो वहरः

verse

सर्वज्ञस्त्रपुरान््तकस्त्रनयनो कपर्र्: भवो भूतेश:

verse

परमेश्वरो ऽधकारिर्पुर्धरधंसकृत: १११॥

verse

स्थाणो: स्थाक्षा धूर्ठिर्मदेव: कामधन्सी व्योमकेश: कपाली ।

verse

नीलर्यीवोवाक्क्लेता: पिनाकी भीमोभर्ग: कृतिवासा वृषांक:

verse

अग्निर्बुधो विरूपाञ्ज: शिपिविष्टो गणाधिप:

verse

गंगाधरो महदेवो मृड: स्यानीनीलोलोहित: १३॥

verse

पिनाक स्याद्जगव प्रमथस्तु गणा: स्मृता: ।

verse

कपर्दो: स्य जटाबन्धस्तन्दु: स्याननर्न्दिकेशशर: ॥ १४॥

verse

रुद्राणी शरवाणी काली कात्यायनी भवानी च

header

१. ५२. ॥ अभिधानरतमाला ॥ ३

verse

शर्यार्बिका मृदानी हैमवती पार्वती गौरी ॥ १५॥

verse

उमा भगवती दुर्गा चंडी द्वाज्ञायनी शिवा ।

verse

अपर्णा स्यानम्बहोदेवी गिरिजा मेनका्तमजा ॥ १६॥

verse

ब्रह्माण्याद्या: स्मृता:: सप्त देवता मातरो बुधैः ।

verse

चामुण्डा कर्णमोठी च चर्चा स्याघ्रैवी तथा ॥ १७॥

verse

हेरंबो लंबोदर आखुरथो गणपततिस्य गजजवदनः:

verse

परशुधर एकन्तो विनायको विश्रराजश्च ॥ १८॥

verse

गौरीपुत्र: शणमुमुख: शक्तिपाणि:

verse

कौंचाराति: का्तिकेयो विशाखः ।

verse

स्कन्द: स्वामी तारकारि: कुमारः:

verse

सेनानी: स्याघ्रग्रिभर्भल्लय ॥ १९॥

verse

गंगेयो ब्रह्मचारी च गुहो वर्ष्णावाहनः ।

verse

महासेनो महातेजा: शरजन्मा च कथ्यते ॥ २०॥

verse

विष्णु: कृष्ण: केकेशवो मञुकेशी

verse

श्रीवत्सांक: श्रीपति: पीतवास: ।

verse

विश्ववक्सेनो विश्वद्रूपो मुरारिः

verse

शौरि: शार्द्री पद्मनाभो मुकुन्द: ॥ २१॥

verse

गोविन्दो धर्णिधर: सुवर्णकेतुर्कुठो जलशयनशतुर्भुजश्रय ।

verse

दैत्योंर्धुममथनो रथागावाणिर्ार्क: कृतुपुरुष वृषाकपिव:

verse

स्यात् ॥ २२॥

footer

1*

header

४ ॥ हलायुध ॥ १

verse

जननार्धनाोज्जवासुदेव दामोदरं श्रीधरमच्युतं च । उपेन्द्रमिक्रावरजं च वभ्र हरिं कृष्णेशमुढाढन्ति ॥४३॥

verse

आत्मभू: पुण्डरीकाक्ष: श्रीवत्सो विश्वश्रश्रवा । नाराणो जगनाथो वनमाली गदाधर: ॥४॥

verse

सनातनो जिन्: शम्भुविधर्वेधा गदायज्ञ: । कैटभारिरजो जिष्णु: कंसजित्यपुरोत्तम: ॥४५॥

verse

चक्रं सुदर्शनं चापयं शार्ङ्ग कौमोदकी गदा । खड्गो ऽस्य नन्दक: शाख: पंचञ: प्रकीर्तः ॥४६॥

verse

कौस्तुभो वञ्चसि मणि: श्रीवत्सो ऽस्य च लांकखन् । वसुदेवस्तु कथितो बुधैरानकण्डभि ॥४७॥

verse

बलदेवो बलभद्र: मुशषली नीलंम्बर: प्रलम्बब्रह् । सीरीं च सात्वत: स्यात्तालधज एककुण्डलो ऽ नतः ॥४८॥

verse

संkarषणो रौहिणेय: कालिंदीर्कर्षणो बल: । रेतीरमणो राम: कामपालो हलायुध ॥४९॥

verse

विष्णुराजो गरुडो गरुत्मान् तार्क्ष्य: सुपर्णीतनय: सुपर्ण: न्याद्नतेय: वननाश:: सुन्द्रजितकश्चयपननदन्य ॥०॥

verse

लक्ष्मी: श्री: कमलता पद्मा पद्मवासा हरिप्रिया । लक्ष्मीरोद्त्तनया मा च शबद्वैरिदिरा स्मृता ॥३१॥

verse

प्रद्यज्ञो मकरधजो: मनसज्जि: संकल्पजन्न्माङ्गज: पञ्चेष much कुसुमायुधश्च मह्नो मार: स्मरो मन्मयथ:

header

१. ४०. ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ५

verse

कंदर्भो कश्केतनो रतिपत्तिः श्रीनन्दनो हृक्दयः:

verse

कामः शंवरसूदनो मधुसक्: शृंगयोनिः स्मृतः ३३॥

verse

दर्पकः: शूपकारतिरिरनंगो विस्माययुधः ।

verse

आत्मभौमनिसशयः पुष्पधन्वा मनोभवः ॥३४॥

verse

माप्तयमिरङ्गश्चैव कामपनी रति: स्म स्मृता ।

verse

अनिरुद्धस्य तत्सअनुषुपारणं इष्यते ॥३५॥

verse

आदित्यः सविता सहस्रप्रकिरणः प्रयतनो भास्कर-

verse

स्तिग्मामांशुतरिष्टथथा दिनमणिर्भास्वावान्निवस्वान्हरिः ।

verse

मार्तण्डडस्तपनो विकर्तन इन पूषा पतंगो भागः:

verse

सूर्यो गोपतिरर्यमा दिनकर: सूरोंऽ शुमाली रविः ॥३६॥

verse

मिहििरो विरोचनोऽ कस्तिर्मिरपु्स्युमाणिरंशुमनशुः ।

verse

हरिदश्ः सप्तप्ताः प्रभाकरो भानुमान्भानु ॥३७॥

verse

ब्रह्मो हंसस: खगो मित्रच्छित्रभानुरर्पति: ।

verse

कर्मसाञ् जगचल्लर्दाशात्मा त्रयीतनु ॥३८॥

verse

रोचि: शोचिरभीषु प्रयोतगभस्तिरश्मिरघ्णिकिरणः ।

verse

रुचिरगधीतिदीपित्युतिप्रभाविभाभाः ॥३९॥

verse

उद्धधामवसुकेतुमरीचितप्रग्रहहोपधृतिवृष्णाममयूकाः ।

verse

अंशुभानुकरपादविरोका गाय इत्यभिहितास्तु समाना: ॥४०॥

verse

तिग्गं तीक्ष्णं खरं तीक्ष्रं चण्डमुषणं पृ स्मृतं ।

verse

आततः कचयते रौद्रं निदाघो धर्म उच्यति ॥४१॥

header

६ ॥ हलायुध ॥ ५०

verse

परिधि: परिवेश: स्व्यान्मण्डलं चोपसूर्यं।

verse

उद्यते राहुसंस्पर्श उपराग उपप्लवः॥ ४१॥

verse

इण्डुंचंद्रमा म्रोषधीशः सोमोराजा रोहिणीवल्लभोऽ भञ्जः

verse

रङ्गेश: स्वादात्रिनेत्रप्रसतः प्रलययांशु शेतरोचिरः शशांकः॥ ४२॥

verse

द्वित्राजो र्जननिक: पीयूषरूचिनर्शिधनीनाथः।

verse

जैवावात्को मृगांको विधुष्य द्वाचायणिरमणः॥ ४३॥

verse

चन्द्रीका कौमुदी ज्योतिस्छा तथा चंद्रताप स्मतः।

verse

मण्डलं विम्बमाख्यातं हृदये लांकुनं मृग: ४४॥

verse

शृंकशिर्णमभिज्ञानं लंकुनं लद्धम लञ्जनां ।

verse

कल्लंकशत्रोति विशेषया नातिनानानार्थावाचका॥ ४५॥

verse

वक्रमंगारक भौमौं लोहितांगं धरात्तकं।

verse

रौहिण्ये बुधं सौम्यमाहुश्चद्रमसायनं॥ ४६॥

verse

वाचस्पतिरागिरससो बृहस्पति: कथयते गुरर्जीव:।

verse

दिशणास्त्रृशाचार्यशत्रिशिवावण्डप्रसूततः॥ ४७॥

verse

उशना शुक्र: काव्यो दैत्यगुरर्भार्गव: कविर्धर्णाय।

verse

अस्सित: क्रोड: पंगशुकायातन: शनैश्वर: शौररि॥ ४८॥

verse

स्वर्भानु: सैंिकेयश्च तमो राकुर्विधुतुद्र:।

verse

केतव: शिखिन: प्रोक्ता शर्दालुध्यक उच्यते ॥ ४९॥

verse

सप्तर्यस्तु विद्द्धि: स्मृतताश्रिरत्रशिखण्डिन:।

verse

कृत्तिका बछल्ला प्रोक्ता: पञ्चस्तुतु बछल्लो ससित:॥ ५०॥

header

१.५१ ॥ अभिधानत्नमाला ॥ ७

verse_51

भं नक्षत्रं तारकं तारका च ज्योतिस्तारा धषिएममृगं तथौडु । पुष्यस्तियः स्याङ्निष्ठाविष्टा द्राायणः कीर्तिताश्रंकदराः ॥५१॥

verse_52

इन्द्रो इक्षयवनो हरिः सुपुरतिः संक्रदनो वासवो वृत्रारिर्बलसूदनः शतमख्वो वृद्धश्रवाः कौशिकः । जिष्ष्णुर्ग्न्धधरः सहस्रनयनो वास्तोत्यातिर्पोतिः: पर्जन्य्यो मधवा वृषा हरिह्यः प्राचीनबर्द्धिः स्मतः ॥५२॥

verse_53

पुरूकूत पृतनाशाह् पुरर्दरः पूर्वदिक्पतिः स्वाराष्ट् । आखण्डलस्तराहाः सूत्रामा गोत्रभितसुनाससीर ॥५३॥

verse_54

शक्रः स्याङ्ग्यधन्वा च हरिव्वान्याकाशसहनः । दिवस्पतिर्विदौजाज्य मृत्वान्मेघवाह्न ॥५४॥

verse_55

इन्द्राणी पौलोमी शची जयन्तस्य त्सुतो श्रेययः । मररावती च नगरी नन्दनमुद्यानमिन्द्रस्य ॥५५॥

verse_56

पविरशनिः शतधारं व्रज्ञं कुकुलं च भवति दंभलिः । गौभौर्र्ं व्याधामः स्वरुरिन्द्रप्रणं तथा शंब ॥५६॥

verse_57

स्फूर्तर्धुर्वर्ग्निर्धेशो वजञ्वालातिभिः स्मृता । हस्नु रोहितमिच्छञ्च्ति बुधा: शक्रशवासनं ॥५७॥

verse_58

अश्रमबद्धो घनो मेघः स्तनयिलुः पयोधरः । धाराधरो धूमयोनिजिर्मूतस्य बल्ल्लाहः ॥५८॥

verse_59

धारासंपात् आसारो वातास्तं वारि सीकर ।

header

८ ॥ हलायुध ॥ १

verse

रुद्धिनं मेघतिमिरं करक: स्या्यानोपल:

verse

चलनवाभ्रमाला च बुधै: कार्दनबिनी स्मृता ॥ ५९॥

verse

शंपा चपला चणिका शतहृदा क्ष्नादिनी तडिविज्युत् ।

verse

सौदामिन्यचिरांशुः प्राश्वैररावती च वििक्षेया ॥ ६०॥

verse

ऐरावतोऽभ्रमतांग: स चैरावण उच्यते ।

verse

उद्वै:श्ववास्तु देवांशो माटल: शक्रसारथिः ॥ ६१॥

verse

सप्तार्र्चवृत्त: शिखी कृतवहो वैश्वानरो गर्त्वसु

verse

वर्क्ष्वाययुसक्: सितेतरगति: स्वाहाप्रियस: पावक:

verse

अर्चिष्मान् ज्वलन: कृष्णानुरनल्लो धूमघञजो ह्यववाट्

verse

बर्हिनर्द्योहितिरुषधर् दह्हन: स्थचित्रभानु: शुचि: ॥ ६२॥

verse

कृतीययोनिर्द्धमुना: कृष्णवर्मामाशशुच्छद्धि: ।

verse

विभावसुरायं पित्तं जातवेदास्तनूनपार्त् ॥ ६३॥

verse

वीतिहोत्रो वृद्धानुराश्रयाशो धनंजय: ।

verse

हिरैरयेतास्तमोद्रो रोहिताताश्वो कुतताशन: ॥ ६४॥

verse

अर्चि: कीला ज्वाला वर्चस्तेजस्तिवश्वस्थथा ज्योति:: ।

verse

हेतिर्युतिदििशिरच: शिखाप्रभारश्मय: समानार्था: ॥ ६५॥

verse

स्मृत: प्रकाश आलोक उद्योतश्च समस्तय: ।

verse

अग्नायي कथ्यते स्वाहा धूम्या स्वाडूमसंहित: ॥ ६६॥

verse

उष्मा वाष्प: स्फलिङ्गङ्ग कणा जिह्वास्तथार्चष: ।

verse

अब्रातलमुकं क्षयमुल्का ज्वालास्तस्य निर्गता ॥ ६७॥

header

७७. ॥ अभिधान रत्नमाला ॥ १

verse 68

भवति हिरण्याया कनका रक्ता कृष्ण सुप्रभा चान्या । अतिर्क्ता बळूपपेति सप्तप्तम्राचो जिह्वाः ६८॥

verse 69

अर्धस्तर्पणमिन्धनमेध: समद्धिग्धम् इत्यभिनाथः । भूतिर्भसितं भस्म ज्वलं रक्ता च निर्दिष्टा ६९॥

verse 70

वनवृर्द्वो द्रावो मेघवाक्िरिरमदः । औौरवः समुद्रवाक्निः स्यादाडवो वडाममुखः ७०॥

verse 71

शमन: समवर्ती च प्रेतपति: पितृपतिर्न्य कीनाशः । वैवस्वत: कृान्त: कालिंदीसोदर: कालः ७१॥

verse 72

शंतको धर्मराजस्र यमो दण्डधरो हरिः । दक्षिणाशापति सन्ग्नि: श्रादेवश्च कथ्यते ७२॥

verse 73

यात्रूनी यातुधानाः: क्रव्यादा रक्तसाक्ष्य रक्तांसि । नलंचरनैर््तकोणवास्तथाैकशेया:: स्थः ७३॥

verse 74

वरुणं यादत्सं नाथं पाशपाणि प्रचेतसं । जलाधिदैतं प्राक्: प्रत्याशायपतं बुधा: ७४॥

verse 75

पवन: शसनो वायुरुद्निलो मारुतो जगत्राण: । पृृश्द्वश्च: पवनमान: प्रभञजन: स्पर्शनो वातः: ७५॥

verse 76

नभस्वान्मातरिक्षा च समीरस्य समीरण: । सदागतिगर्ध्ववहो हरि: प्रोतोको महाबल: ७६॥

verse 77

शंकावात: सवृष्टि: स्यादात्या वातस्य मंडल ।क्रामोद: स्यात्यापरिमल: सौरभ्यं च सुगभिता ७७॥

footer

2

header

१० ॥ हलायुध ॥

verse

ऐलविल: पौलस्त्यो वैश्रववण: कििनरश्वरो धनः ।

verse

श्रीद: श्रीकण्सभो मनुषधर्मर् धनाधञ्ञः ॥७॥

verse

उत्तराशापत्यर्जनः कुवेरो नरवाहनः ।

verse

गुच्छको राजराजसव्य धनी पुयजननेश्वर ॥७८॥

verse

गुन्नं द्रव्यं द्रविणं रा: सारं स्वातेयमर्थः स्वं ।

verse

रक्तं प्रकृत वितितं धन हिरणयं च वसु विभवः ॥०॥

verse

अकुप्यं रूप्यहेमायं कुष्मम्यदन भवेत् ।

verse

गोमहिष्यादिकं सर्व बुधैर्विधनं स्मृत ॥८१॥

verse

निक्षेप: स््याडपनिधि: कथयते शेवाधिरनिधः ।

verse

किनर: स्यातिकपुरुषो मयुरमुखवस्तथा ॥८२॥

verse

उद्यानं स्वाच्छैत्रथं विमानं चास्य पुष्कं ।

verse

अलतका नगरी श्रेया पुत्रस्तु नलकूवर: ॥८३॥

verse

विश्वकर्माकर्मा च त्वाष्टा स्यादेववर्धिकः ।

verse

नासत्यावशिनौ द्वमौ प्रोक्तौ देवचिकित्सकौ ॥८४॥

verse

शौदोर्निर्दर्शबल्लो बुद्ध: शाक्यस्तथागत: सुगतः ।

verse

मार्जिद्दहयवादी समन्तभद्रो जिनेन्द्रश्च सिद्धार्थ:॥८५॥

verse

जिनेन्द्रो वीतरागो र्हन् केवली च त्रिकालवित् ।

verse

अल्लदमीनिर्श्तिशोर्या नियतिर्विधिरुच्यते ॥८६॥

verse

यत््राक्षसगन्धर्सिद्धकििनरगगुच्छकाः ।

verse

विद्याधरापसरभूतिशाचा देवायोन:॥८७॥

header

१ ६६७ ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ११

verse

घृताची मेनका रंभा उर्वशी च तिललोत्तमा ।

verse

सुकेशी मञजुभाषाः कथ्यते ऽरसो बुधै ॥ ६८॥

verse

हेलाविलासबिब्रोक्लीलाल्लतितविभ्रमः ।

verse

स्त्रीणा शृंगारचेष्टा श्यर्हावपर्यायवाचका ॥ ६९॥

verse

वाच्यार्थालंबनो यस्तु विकारो मानसो भवेत् ।

verse

स भावः कथ्यते सद्धिष्टस्योक्तक्रर्ति र रः स्मतः ॥ ७०॥

verse

रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं चथा ।

verse

जुगुप्सामविस्मयशमा स्थयाभावाः प्रकीर्तः ॥ ७१॥

verse

शृंगारहास्यकरुणौ रौद्रवीरभयानकाः ।

verse

भीभत्सद्भुतशान्ताश्च नव नाभ्ये रसाः स्मृताः ॥ ७२॥

verse

गीतं गानमिति प्रोक्तं वाच्यमातोख्यामष्यते ।

verse

नृत्य तु ताण्डवं लास्यं त्रितयं नात्यमुच्यते ॥ ७३॥

verse

तालः कालिक्रियामानं लयः साम्यमुद्राक्तम् ।

verse

अङ्गहारो ऽविच्छेदः सूच्यो र्भो अभिनयः स्मतः ॥ ७४॥

verse

प्रेक्षार्थ गीतवाच्या तु संगीतभिधीयते ।

verse

आदावेव तु नाटनां पूर्ङ्गः स उच्यते ॥ ७५॥

verse

प्रोक्ता घोषवती वीणा विपञ्ची परिवादििनिनी ।

verse

वल्लीकी चेति तन्जेदास्त्रीभेदोसमुद्रावा ॥ ७६॥

verse

रङ्ग: स्थानर्तनस्थानं मृदंगो मुरजः स्मतः ।

verse

शानकः पठहो श्येरो डण्डिमिमः पणवस्तथा ॥ ७७॥

footer

2 *

header

९२ ॥ हल्लायुध ॥ १.

verse

कोणो वादनदृढः स्याड्रेरी डण्डभिरिष्यते ।

verse

नाभ्ये रानीनी स्मृतिता देवी कुमारो भर्त्दारकः ॥१८॥

verse

भाव इथ्युचते विद्वान् भावको भगिनिनीपतिः ।

verse

आवाुकस्तु पिता श्रेय आर्यार्यो मारिश उच्यते ॥१९॥

verse

आशाः कुकभः काशा हृतस्र्व दिशः समाख्याताः

verse

इन्द्रानलयमनेर्त्तवररुद्धनदरुद्धदिग्पालः ॥२०॥

verse

एंडी पूर्वा प्रााची याम्या दिग्दिक्षिणा तथावाची ।

verse

स्याडारूणी प्रतीची कौवेरी चोत्तरोददीची ॥२१॥

verse

अंतराला दिशाश्यान्या विदििश: प्रति दिशः स्मृतिताः

verse

उपरिष्टार्धपयर्ध्धं तथाधर्स्ताद्वागधः २२॥

verse

प्राचीनं प्राकू स्मृतं प्राश्चौर्दीचीनमुदकू यथा ।

verse

प्रत्यक् चैव प्रतीचीनमपाचीनमप्रागमिति २३॥

verse

ऐरावतः पुण्डरिकः कुमुदांजनवमानाः ।

verse

पुष्पदतः सर्वभौमौः सुप्रतीकश्य दिग्ग्ज्ञाः २४॥

verse

दिष्टः कालस्तस्थानेह्हास्तसज्देदा स्थयुः कल्लाद्रयः

verse

अहहोरात्रं च विद्धिः कथ्यते पश्नादिक ॥ २५॥

verse

दिवससो दिवा दििनं क्षु प्रोक्तमर्हवासरस्तथा घतःः

verse

प्रह्रो यामः संधे रजननीदिनयोः प्रवेशशन्यिकासौ २६॥

verse

तमी तमिसशा कितिता तमस्विनी

verse

विभावरी रक्तमुखा च शर्वरी ।

header

१-१६ ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ १३

verse

क्षपा त्रयामा क्षन्दा निशीथिनि

verse

निशा च दोषा र्नी च याामिनी ॥१०७॥

verse

वसतिर्वासतेये च व्यामा रात्रिश्च कथ्यते ।

verse

गणरात्रो निशा ब्रह्मथिररात्रस्ततः परं ॥१०८॥

verse

सायं दिवावसानं स्यात्यदोोषो र्नीमुखं ।

verse

निशीथ्यो मध्यमा रात्रि प्रोक्ता सा च महानिशा ॥१०९॥

verse

अगतमसमंधतमसं संततमसं धंतामधकारं च ।

verse

तिमिरं तस्तमिमिरां तमिस्मिच्छ्छति भूकायां ॥११०॥

verse

कल्क्युमुष: प्रतुषं प्रगे प्रभातं भवेदिभातं च ।

verse

दिवसमूखं गोसर्गः प्रातर्व्युष्ट च निर्दिदिष्ट ॥११॥

verse

शशिनि सिनीवाली स्यावृष्ट नष्ठे कुकुरमावास्या ।

verse

अनुमततिने राका सम्पूर्णणं पूर्णमासी च ॥११२॥

verse

त्रिशद्घोररात्र: स्वन्नासस्ताभृतावर्सं्ताया ।

verse

ग्रीष्म: प्रावृत् शरदा हेमंत: शिशिर इति ते ऋतु ॥११३॥

verse

चैत्रादिमासा मधुमाधवौ द्वौ ततः परं शुक्रशुची क्रमेण ।

verse

नबनभसयौ कौथविषोर्जौ सहस: सहसयो च तपस्तपसयौ ॥११४॥

verse

मासेन मनुषणां पित्रमहोरात्रेकमिच्छन्ति ।

verse

अब्देन तु देवानां ब्राह्मण देवयुगसहस्यां ॥११५॥

verse

हयानाबद्धशरदर्षंववत्सरसमा: समाः ।

verse

निदाव: कथ्यते ग्रीष्मो वर्षा: प्रावृत् तपात्यय ॥११६॥

header

१८ ॥ हलायुद्ध ॥

verse

संवर्ते: पार्वतः क्षयो युगांतो जगदिनाशश्च ।

verse

कल्पान्त: समसुप्ति: संहार: स्यानमहाप्रलयः ॥११७॥

verse

साङ्ष्टिकं फलं तथ उदय फलमुत्तरं ।

verse

तत्कालं तु तदात्वं स्याडटर: काल यात्रयति ॥११८॥

verse

दितितिरदितितर्दिनुकूठिकशाविनिनताश्च मातर: प्रका: ।

verse

दैत्यसुुरदानोरगपिशिताशनपञ्चित्राञ्ञं ॥११९॥

verse

चन्द्राकारविकक्रायेन पुष्पृतौ प्रकीर्तौ ।

verse

जयापती च विद्धिञ्जिपति तंपती तथा ॥१२०॥

verse

द्यावाभूमी च रोद्रौ रोदसी रोदसीति च ।

verse

कशिशपुभोजनाक्दादौशीरं शयनसाने ॥१२१॥

verse

श्व:श्रेयेयसं स्यात्कल्याण च श्रोवसीर्यं शिवं शुभ

verse

भविक भावुकं श्रेयो भवयं भद्रं च मंगलं ॥१२२॥

verse

प्रमोदप्रमदौ हर्ष: प्रीतिर्त्कर्ष उद्वव ।

verse

समन्दो मुत्थानन्द: शर्मं जोश च शं सुखं ॥१२३॥

verse

कैवल्य निर्वाणं नि:श्रेयसममृतामञलं ब्रह्म ।

verse

अपुनर्भो अपवर्ग मोक्तिमोक्षो महानन्द: ॥१२४॥

verse

सनातनं धवं नित्य शाश्वतं स्यादानन्यं ।

verse

धर्म: पुण्य वृष: श्रेय: सुकृत च समं स्मृत ॥१२५॥

verse

इष्टअनिष्टफल प्रारज्ञै स्मतं दैवयानय ।

verse

भागधेय तथा भाग्य विपाको भवितव्यता ॥१२६॥

header

१-३६ ॥ अभिधानरतमाला ॥ ९५

verse

उपलिङ्गमदिष्ट स्याडपसर्ग उपद्धवस्तथोत्पतः ।

verse

ईतिरजञ्यं च बुधर्मरो डिंबश्य विप्लवः कथितः ॥९७॥

verse

अर्चा पूता सर्पा स्याडप्चचार बलिः स्मतः ।

verse

प्रणिधानं समाधानं समाधिश्व समास्रयः ॥९८॥

verse

वरिवसया परिचर्या शुश्रूपोपासना పరీिष्ठः स्यात् ।

verse

सेवा भक्तिरूपास्ति: प्रसादनााराधनोपचारश्च ॥९९॥

verse

प्रतिबिर्बं प्रतिरूपं प्रतिमानं प्रतिकृतिं प्रतिच्छ्न्द ।

verse

प्रतिकायां च प्रतिनिधिमाह्युः प्रत्यातानां प्रतिच्छायं ॥१३०॥

verse

अर्चा तू प्रतिमा प्रोका हरिणी स्याङ्घ्रयमयी ।

verse

अन्यलोष्टमयी प्राज्ञै: सूर्मी स्थणा च कद्ययते ॥१३१॥

verse

शुचिरमेध्य पवित्रं च पुण्यं पावनमुच्यते ।

verse

विमलं विश्रं विध्रुच्छवलं स्याद्नाविलं ॥१३२॥

verse

भुवन विश्वं लोको जगदेकार्थवाचकाः

verse

अमृतं त्रिदशाशार सुधा पीयूषमुच्यते ॥१३३॥

verse

असवो जीवितितं प्राणो जीव जीवा च कद्ययते ।

verse

क्षेत्रज्ञ पुरुषो क्लात्त्मा संसारी चेतनो मतः ॥१३४॥

verse

मन्दारपारिजातकव्विरचंदनकल्पवृक्षसंतानाना ।

verse

पञ्चैते सुरतरवो मेरु: सुरपर्वतो श्रेय: ॥१३५॥

verse

शक्रकीडाचलो मेरु: सुमेरुद्धमपर्वत: ।

verse

रक्तसानुरिति ख्यातो हेमाद्रिश्रदशलयः ॥१३६॥

header

१६ ॥ हलायुध ॥ १

verse

नभो मरुद्धर्मं विद्धिद्वायास्तारापथः पुष्करमंतरिन्न् । व्योमांबरं विष्णुपदं चक्र योर्विहायासा स्याद्गनम्

line

तथा युः ॥३७॥

verse

ह्र्दो नादः शब्दः स्वानो घानः स्वरो रवो घोषः । अभिधानव्यवहारोदीरकथनाद्यस्तु तद्व्जेदा ॥३८॥

verse

कोल्लाहल्लः कलकलस्तुमलो व्याकुलो रवः । उध्ववमिति प्रोक्तमनिबन्धं तु यद्धच ॥३९॥

verse

उत्ैस्तरो धनिस्तारो मन्दो गंभीर उच्यते । कलतः मधुरो व्यक्तको विकृष्टो निष्ठुर मतः ॥ १४॥

verse

सांत्वं स्यान्धुरं वाक्यं प्रियं सत्यं च सूनातम् । ख्यातं क्ष्टमविस्पष्टबद्धं वियुतार्कं ॥ १४१॥

verse

पूर्णोदितं निरस्तं स्याद्स्तं लुप्तपदं स्मृतम् । संयुक्तं संनिष्ठं ग्राममशीलमुच्यते ॥ १४२॥

verse

भिन्नकंठो धनिर्धीरै काकुरियभिधीयेते । समासप्रयाछातः पद्ज्ञातं च तण्डडकं ॥ १४३॥

verse

ऋतं सत्यं समीचीिनं सम्यक् तध्य यथातथं । अलीकीं वितथं मिथ्या मृषा स्याद्नुृतं तथा ॥ १४४॥

verse

अर्थवादाः प्रशंसा च स्तोत्रमीडा स्तुतिर्तुतिः । विकथ्यं स्तवः स्लाधा वर्णणा च निग्यते ॥ १४५॥

verse

चु चारु प्रिय वाक्यं हृद्यार्थ हृदयंगम् । वात्तोदितः प्रवृत्तश्च वृत्तांतश्च समाः स्मृताः ॥ १४६॥

header

१।५५ ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ १७

verse

अनादिवार्त्ता क्षैच्छितं किंवदती जनश्रुतिः

verse

कौलीनिं जनवाद्ः स्यादिगानं वचननीता ॥ १४७॥

verse

अपवाद उपनकोशो निर्वादावर्णादपरिवार्दाः

verse

एकारथा: कथ्यते गर्हा निंदा जुगुप्ता च ॥ १४८॥

verse

शाप आक्रकोश आल्प: ज्ञारणा स्वाद्वितृक्षणं ।

verse

स्मृता: सोल्लुठसोत्वासोपर्हासाः समास्त्रय ॥ १४९॥

verse

अनुल्लापो मुग्धभिषा प्रलापो ऽर्थकं वचः

verse

काका वर्णनमुल्ललाप: सल्लापो भाषां मिथथ ॥१५०॥

verse

मर्मरः शुक्वर्णणाना विस्फारो धनुष्यां धनिः

verse

वृद्धितं वार्याणां च वेशा श्रेषा च वाजिननां ॥१५१॥

verse

आख्या संज्ञभिद्धामानं नामध्येयं च नाम च ।

verse

आख्यायिका कथाख्यान्य प्रहल्लीका प्रहेल्लिका ॥१५२॥

verse

विडरा्रेडिटं प्राज्ञा द्विस्त्रिवर्याहरणं च यत् ।

verse

कीर्ति: श्लोको यशोभिव्यासमाध्यास्तुल्यलक्षणणा ॥१५३॥

verse

प्रश्न: स्यादानुयोगः पर्यत्नुयोगो भवेपालभः

verse

आकारमाण्मानं कथत्ययभिमंत्रणं प्राज्ञाः ॥१५४॥

verse

तत्रभव भान् भगववानति शब्दो वृदै: प्रयुक्तये पूर्त्यये ।

verse

पादा इति नामांते देवो भट्टारको वापि ॥१५५॥

footer

॥ इति श्रीभृङ्गल्लयाधकृतयामभिधानरत्नमालायां

footer

स्वर्गकाण्ड प्रथम समाप्त ॥

page_number

3

header

१६ ह्लायुध ॥ ५ ७

body

भूर्भूमिरवसुधानिवर्वसमती धात्री धित्री धरा

body

गौगेत्रा जगती रसा क्षितिरिला ज्ञोणी क्षमा द्वचला ।

body

कु: पृथ्वी पृथ्वी स्थरा च धरणी विश्वभरा मेदिनी

body

ज्ञानन्ता विपुला समुद्रवासना सर्वसहोर् मही ॥१॥

body

काशयपी भूधात्री च रत्गर्भा वसुंधरा ।

body

धराधार च विषेया तदिशेषाविबोधत ॥२॥

body

उर्ध्वा सर्वस्या भूर्वेदिरिणमूशर ।

body

खिल्लमप्रवृत्त स्थानं मरुधन्वा स्थल स्थली ॥३॥

body

मृनमृतिका प्रशस्तौ मृत्सा मृस्नेति कथते ।

body

शाडळ हरित प्रोक्तं नड्ड्लं नल्लसमयुतं ॥४॥

body

कृष्णभूम: प्रदेश: यौ यत्र स्यात्कृष्णमृत्तिका ।

body

पाडुभमस्तथा प्रोक्त उद्गृभूम्य पडितै ॥५॥

body

नह्यंबुजीवनो देशो नदीमातृक उच्यते ।

body

वृष्िनिष्ायसस्तु विषेयो देवमातृक ॥६॥

body

मुद्दादीना क्षेत्र मौद्नीं कौद्रवीणामित्यादि ।

body

वल्लैह्य शालये भवति पुनर्बांधिशालययोर्थत् ॥७॥

body

तिल्ल्यं तैलीन सन्यान्माष् माष्णीणमु्यमौमीं ।

body

भंग्य भागिन वा वय पष्ठक्ष्यमेशा च ॥८॥

Header

५. १८. ॥ अभिधानरतमाला ॥ १६

Verse

शाकशाकाठमाख्यायतमथवा शाकाशाकिन ।nशाकस्य क्ष्रेत्रमन्येषवं क्षत्रेषु संवृतिः॥६

Verse

अचलशिलोचयशैलान्तिधारर्गिरिरोत्रपर्वताहर्याः । नगशिखरिसानुमंत धराग्निकुधार्य्यतः॥१०

Verse

नितबः कटको क्षयेः सानु प्रस्थं तठ भृगु । शृङ्गं च शिखरं कुष्ठं निर्र्गः प्रसवो भभसा॥११

Verse

गुन्हा पाषाणसंिधिः स्वात्कन्दतः कदरादरी । निकुंजं गद्ध्रं प्रोटकं पादाः प्रत्यन्तपर्वतातः॥१२

Verse

शिलोपलाष्म्पाषाणाग्रावाणः प्रसरो दष्ट् । गलिताः स्थूलपाषाणा गडशैला इति स्मृततः॥१३

Verse

अयसकातविशेषा: स्थ्युंबकक्रामकादयः । आकारः स्यातःखनिर्गर्जा रूमा च लवणणाकार॥१४

Verse

उच्छते गैरिकं धातुस्तारं शुल्ववमुण्डबरं । आरकूटः स्मृततो रितीः कांस्य सौराष्टकं तथा॥१५

Verse

गिरिसारमश्मसार लोह्ये कालायास तथा शस्त्र । तीक्ष्णमयः पारशव कवयः कथ्यन्तभििनार्थ॥१६

Verse

सीसक सीसपत्नं स्याद्धग च मधुकं ट्रपु । रजत कलधौतं च रुप्य तार च कथ्यते॥१७

Verse

हेम स्वर्ण जातद्रूप सुवर्णं भर्म रुकम हाटक शातककुभ । गागैय स्फॅडेरिक भूरी चन्द्र राः कल्याणं निष्मकष्टपद् च।१८

Footer

3*

Header

५० ॥ हलायुध ॥ २७

Verse

जांबूँदं हिरर्णय कनकमहार्यतकांचनानि स्तःः

Verse

कार्तस्स्वामीकरबुर्तपपनीयामाननि ४९॥

Verse

शश्मगर्भ मरकत हरणिमणििरति स्मृतः

Verse

शोणाश्मा पद्मरागः स्यादैतर्यं बालवायुर्जं ५०॥

Verse

स्फुटिकः सूर्यकातः स्यार्काश्मा दह्हनोपलः

Verse

रत्न वसु मणिः सर्वः सर्वं लौह च तैजस ५१॥

Verse

वृक्षो वंक्षिपः चितिरुद्धः शिखरी च शाखी

Verse

शालो वनस्पतितिरगो विर्पी कुठ्य

Verse

आदिः कुजस्तरुरनोक्ह इत्यभिन्नाः

Verse

शब्दा द्विवष्टनगदुपद्याश्च ५२॥

Verse

अवकेशी स विशेषः फलैबर्ध्यस्तो यो भवेत्

Verse

क्षुपो ह्रस्वशिफाशाखी फलवान् फालिनः फली ५३॥

Verse

वनस्पत्याः स्मृता वृक्षाः ये पुष्ष्यन्ति फलति च ।

Verse

फलति ये विना पुष््यं तान्त्वदन्ति वनस्पस्पतीन् ५४॥

Verse

फलपाकावस‍नास्तु बुधैरोषधयः स्मृतताः

Verse

लता प्रतानिनिनी वल्ली प्रतीतिव्रततिस्थथा ५५॥

Verse

अवागभागो भवेदुद्धिः प्राय तु शिखरं शिरः

Verse

विस्तारो विष्पः प्रोक्त स्तारोहस्तु समुचक्रयः ५६॥

Verse

स्कथाद्धः प्रकाण्डः स्यात् प्राणः स्कन्ध उच्यते

Verse

स्कथशाखा तु शाला स्थानिष्कटः कोठर स्मृततः ५७॥

header

१ ३३ ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ XXI

body

त्वर्गवल्क वल्कलकं प्रक्तं मञ्जा सार उद्ध्तः । कर्रहाट भवेक्तद्ः पादो मूल जठा शिफा ॥७॥

body

आवाल आलवालः स्नादावापः स्थानकं तथा । लतोञ्मो ज्वरोहस्तु प्रवलः पल्लवााुरः ॥ २९॥

body

पल्लव: स्थातिकसलर्यं वल्लरी मंजरी तथा । वर्द्धे पर्ण दल पत् पलाश हृतन हृदः । अंकुरशंकुरः प्रक्तो वृंत प्रसवबंधन ॥ ३०॥

body

पुष्यं प्रसवः कुसुसं प्रसूनकं सुमनसः समाख्याताः । कोर्कनालकलिकाकुष्लमकुक्लानि तुल्यानि ॥ ३१॥

body

उन्मीलितमुन्मिंशित स्मितमुबिंद वििज्रभितं हरित । उडुङ व्याकोशं पुष्षे विकासवाचकः शब्दा॥ ३२॥

body

पौष रजः परागः स्यानमकरन्दौ मधु स्मृतः । स्तवकः गुच्छको गुच्छल्लुकः परिकीर्तः ॥ ३३॥

body

शलाटुः कोमलयं प्रक्तं वानं शुष्कफलं भवेत् । बीजकोशी शमी शिंबा ग्रन्थिः पर्व परुस्थथा ॥ ३४॥

body

उल्लपस्तंवगुल्माश्च वीरूधौ विठपा: स्मृता: । शस्य बालतृण प्रक्तं सर्व च तृणमर्त्युन ॥ ३५॥

body

घासस्तु यवसः प्रक्तो बर्हिर्भः कुतः कुशः । उल्लतपो वल्वजः प्रक्त इषिका काश उच्यते । हहारताली भवेद्र्वा शरो मुन्त्र इति स्मृतः ॥ ३६॥

header

६२ ॥ हलायुध ॥ १६

verse

शंखा कदली मोचा तृणराजः कथ्यते तल्लस्तालः । ककेलिरशोकः स्वादामश्रृत्श्च सहस्कारः ॥३७॥

verse

मृदीका गोस्तनी झाक्का हारकूरा च कथ्यते । प्रियंगु: फलिनी शम्या कुट्जो गिरिमिल्ल्लका ॥३८॥

verse

करवीरो ह्यमारो मालूर: श्रीफलो भवेदल्वः । करुणो जंबीबीर: स्याद्दरी कुवली च कर्कधु ॥३९॥

verse

अर्जुनं ककुभं प्राधु: साललं सर्ज च सूरयः । काबुक: पिचुल प्रोक्त इज्लो นิचल: स्मृत ॥४०॥

verse

अरिष्टः: पिचमन्दः स्यात् न्ययोधो वर उच्यते । श्रीवृक्ष: पिप्पलो ऽ्यत्थो बुधैबोधियश्च कथ्यते ॥४१॥

verse

ब्रह्मवृक्ष: पलाश: स्यातिशुकस्य त्रिपलकः । महावृक्ष: स्द्धि: प्रोक्त: शेलु: क्षष्मातक स्मृत ॥४२॥

verse

शतमाल: करंज: स्याद्शा वासाष्ट्रपकः । आरंगवध: कृतमाल: स्वर्णपुष्पी च कथ्यते ॥४३॥

verse

वृन्दोत्पल: कर्णिकार: पीतसालो ऽसन: स्मृतः । डडोोत्पल: सहदेवा सल्लकी स्याद्जप्रिया ॥४४॥

verse

निर्गुडी सिडवार: स्यानमदार: पारिभ्रक्षक । ताबूली नागवल्ती स्यान्वाक पगू उच्यते ॥४५॥

verse

वानीरो वञ्जुल: शित्व विडललो वेतस: स्मृतः । गोच्छुर: स्थशृंगा: घष्टा स्थत्लकटक ॥४६॥

header

५ ५६ ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ६३

body

पिचव्यो बाह्यः प्रोक्तः कर्पासास्तूलक पिचु ।

body

कोशातकी पठोली स्यानग्निरिकर्णर्यपरराजिता ॥४७॥

body

कथ्यते कृष्णल्ला गुंजा तापिशद्ध्ः काकतुडिका ।

body

कियापाकः स््यानम्हाकाल श्रोष्ठी विंबी च तुडिका ॥४८॥

body

त्वचिसारस्य यो वशः वेणुत्वकसारमस्करः ।

body

स्वनति ये ऽनिलोद्ृता वीणवस्ते तु कीचकाः ॥४९॥

body

नीला किंठी भवेद्याणाः पीता सहचरी भवेत् ।

body

मालती कथ्यते जातिर्मागधी युथिका तथा ॥५०॥

body

हेमपुष्पमिह नागकेसर केसर च वकुलं प्रचल्लते ।

body

कोविद्धारमपि कांचनार्क मल्लिकां विचचकिलं

body

विचत्णाः ॥५१॥

body

वर्णपुष्पमलालानक तथा किकिरातमुदितं कुरटक ।

body

श्रोद्रपुष्पभिधीये स्पा सप्ततला च नवमालिका स्मृता ॥५२॥

body

बधुकं बन्धुजीवंं स्यात्यापुनागः सुरपर्णिका ।

body

अतिमुक्तक्कममिच्छति वसन्ती माधवी लतां ॥५३॥

body

एर्वारुषिर्भूतः प्रोक्तो वाल्लूकी कर्कटी तथा ।

body

कर्कारुरथ कष्माण्डस्तुब्यलावृद्ध दुग्धधका ॥५४॥

body

अरणयमठवी सल्लं कांतरां काननं वनं ।

body

विपिनं गद्धनं चेति नातिभिविनार्थमिष्यते ॥५५॥

body

तथोपपंटे या जाता वनराजनी महीभृताम् ।

header

५४ ॥ हलायुध ॥ ५.६४

body

उपयकां तु तमाकुरूपिष्ठद्धितयकां ॥५६॥

body

नगरानादिद्व्रेण य: सङ्घिरुरोहितितः ।

body

तरुष्ड: स आररामस्तस्थोपववनमुच्यते ॥५७॥

body

विशक्षेयं प्रमदनं नृस्तु यस्मिन् शुद्धार्ता: सहह रमते गृहोपकोठो ।

body

उद्यानं स्वयमैरै: समं च लोकैरण्येषां विभववता च

body

पुपवाटी ॥५८॥

body

मातगधिरद्विपा: करिगजस्तंबेमानाएकपा:

body

कुभी कुञजरवारणभहरदिन: सामोव: सिंघुरः ।

body

तुल्यार्था: कथिता हरिमृगपति: पचनन: केसरी

body

हर्यज्ञो नक्षारायुध मृगहरिपु: सिंह्र कठोरवः॥५९॥

body

भ्रदो मन्दो मृगश्चेति विशेषयास्त्रविधा गजा: ।

body

वनप्रचारसादप्यसत्वभेदोपल्लञ्चिता:॥६०॥

body

मूर्धपिण्डौ स्मृतौ कुम्भौ कुभयोरंतरं विड: ।

body

करठ: स्यात्कटो गडो वमथु: करसीकर॥६१॥

body

दान महो विषाणौ च दृश्ननौ स्कध्व आसनन ।

body

अवांगदेशो निर्याण कर्णमूल तु चूलिका॥६२॥

body

अवग्रहो लल्लाठ स्यादा्रञ्च: कुभयोरध: ।

body

दतयोरुभयोरर्मध्य प्रतिमानं प्रचक्ष्ययते॥६३॥

body

कराय पुष्कर्ं प्रोत्कमङ्गुलि: कर्णिका मता ।

body

पेचक: पुष्क्मूलं तु पद्म स्वाद्विङ्गञालकं॥६४॥

Header

५ ७३ ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ २५

Body

लग्न प्रभिनो मतः स्याड्यापातो मद्वर्जितः ।

Body

तिर्ध्वगन्तप्रहारस्त: गजः परिष्णतो मतः ॥६५॥

Body

सञ्जित: कलिवतो शेयो बद्धूना घटना घटा ।

Body

चूषा कण्डया वत्रा स्याट्टालं संभ उच्यते ॥६६॥

Body

पादकर्म यतं प्रोक्तं यातमंककुशवारणं ।

Body

उभयं वीतमाख्यातं भेद: स्थूलोचयो गते ॥६७॥

Body

कररीरी दंतमूलं स्याद्धाारी च गजबन्धनं ।

Body

निगड: पाद्वन्धस्य हिंगंजीर: शङ्खलोऽ डुुक ॥६८॥

Body

कल्लभ: करिपोतः स्याद्कुतः शृणिरच्यते ।

Body

औपवाच्य: राजवाच्य: सन्नाह: समरोचितः ॥६९॥

Body

व्यालो दुष्टगज: प्रोक्तको हस्तिनी तु वशा स्मृता ।

Body

आधोरणा हस्तिपका हस्त्याारोहा निषादििनः ।

Body

गजाजीवास्तु शास्त्रजैर्मह्हामात्रा इति स्मृता: ॥७०॥

Body

कोल: क्रोड: शूकर: स्याद्ध्राह्:

Body

पोत्री दष्ट्री घृष्टृत: कििरिश्च ।

Body

व्याग्रद्वीपी पुण्डरीकरस्तञ्ञु:

Body

शार्दूल: स्याच्छित्रकायो मृगारि:॥७ ॥

Body

महिष::ैरभ उक्तो रक्तान्: कासरो लुलायश्र्य ।

Body

वाधीणसस्र खडी गण्डक इति कथ्यते सदृ:॥७२॥

Body

रञ्वाक्षभल्लभल्लुकभल्लुकाश्र समा: स्मृता:

Footer

4

header

५६ ॥ हलायुध ॥ ५. ७५.

verse

अरऐययथा बुधैर्जेय: कोक इहहामृगो वृकः॥७३॥

verse

गोमायुर्भर्माय: स्वाच्छूगालो जंबुक: श शिवा ।

verse

फेरण्ड: फेरव: फेरु: क्रष्टा च मृगधर्तः॥७४॥

verse

एण: कुरंग हरिणो मृग: स्यात्सारंग वृषभ: पृतो रुरुध्व ।

verse

न्यकुस्तथा रंकुरिति प्रसिद्धा वातप्रमीशंवरकृष्णतः॥७५॥

verse

बल्लीमुखो मर्कटको वनौका: प्लवंगम: स्यात् प्लवग: प्लवंग: ।

verse

हरै: कवि: कीशमे च शब्दा: शाखामृगो वानर

verse

इत्यभिन:॥७६॥

verse

गोलांगूल इति प्रोक्त: कृष्णवक्रस्तु मर्कट: ।

verse

कवे: क्रीडादिकं किं चित्तकापेयमितिति कश्यते ॥७७॥

verse

शल्लुक: शल्ललक: स्वाबितत्सूची शल्ललं शल्लं ।

verse

व्याब्रादयो वनचरा: पशुश: व्यापर्दा: स्मृता:७८॥

verse

गोधा मुशालिका प्रोक्ता गौधेरास्तत्सुता मता: ।

verse

सरह: कृक्क्लास: स्यात्रत्रितिमूर्यशयनक:७९॥

verse

आकुवृषो मूषक: स्याइण्डर: खनकस्तथा ।

verse

कुक्कुन्दरी च विशेनोया विद्धिर्धधमूषिका ॥८०॥

verse

श्रोतुर्विडालो मार्जारो वृषदशस्य कश्यते ।

verse

जाह्को गात्रसंकोची मंडली च बुधै: स्मतः:८१॥

verse

पतनपतंग: पतग: पतत्री पल्ली शक्ति: शकुनि: शुकतः: ।

verse

वयो विहायो विहगो विहंगो विहंगम: पत्ररथ

verse

गरुतमन् ॥८२॥

header

५१ ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ५३

verse

शुकुन: खगो नगौका: पत्नी विर्विष्करस्तथा विकिरः। अण्डजनीञ्वाजिज්द्या कथितः समानाः॥७३॥

verse

तनुरूद्ध गरुत्पल्लं पत्पत्रं कृणं हृद्ः। पिञ्च्वाजस्तथा पतः पञ्चमूलं तु पच्छति॥७४॥

verse

पेशीकोश: स्मृततो ऽ कुलायो नीड उच्यते । चञ्चश्रंचचूस्तथा त्रोिडयं गगने गति॥७५॥

verse

केकी शिखी शिखखडी प्रचलाकी वर्द्धिणा: कलापी च। सर्पार्शनो मयूर: शिखावल: श्यामकंठ्य॥७६॥

verse

वाणी केका शिखा चूडा चंद्रको मेचक: स्मृतः। प्रचलाक: शिखण्डस्य कलापोर्ह उच्यते ॥७७॥

verse

अन्यभूत: परपुष्ट: कलकंठ: कोकिलकिल: पिक: प्रोक्तः। कलविंकशठक: स्याहृबलिभुक् नीलकठश्य॥७८॥

verse

क्रौंच: क्रुड् स्यात् खजन: खंजरिष्ठ: कोकोश्र्रक्रशक्रवाको रथंग:।

verse

दार्वीधाघट: सारस: पुष्कराख्य:। प्रोक्ता सङ्घि: सारसी लद्धमणा च ॥७९॥

verse

अरिष्ट: करतः: काको बलिपुष्ट: सकृत्प्रज:। एकडगबलिभुक् धानास्थिरंजीवी च वसाय:॥८०॥

verse

उल्लुक: कौशिक: प्रोतोको धांधारातिनिर्णाशन:। काकाकोलो मौकिलदर्ण: कृष्णकाको वननाश्रय॥८१॥

Header

५६ ॥ हलायुध ॥ १०१

Verse

कर्कवाक्कुस्ताग्रमचूडः कुुककुष्ठर्रायुधः

Verse

किकिद्रीविः स्मृतशशावः शुकतो भास उच्यते ॥९९॥

Verse

भङ्ग: कलिङ्गो धूम्र्यातः सारङ्गश्रोतको मतः ।

Verse

व्याघ्रहस्तु भरदाजः शुकः कीर उद्वाहतः ॥१००॥

Verse

आयातिः शरारिरारति स्थ्याट्टकोशः कुरुरो मतः ।

Verse

दात्य्यूहो जलरंकः स्यात्कोयष्टिः शिखरी स्मृतः ॥१०१॥

Verse

वको वकोठो विशेषयो वलाका विसकठिका ।

Verse

आतायायी शुकिनिश्िल्लो मुद्राः स्याञ्जलालवासः ॥१०२॥

Verse

हंसा: श्वेतच्छर्दाः प्रोकाश्चक्रङ्ग मानसौकस ।

Verse

वारला हंसाकाता स्याद्रला वर्ठा तथा ॥१०३॥

Verse

आताम्रे राजहंसास्त्र धार्ताराश्राः स्िततेरौ ।

Verse

मलिनैर्र्मिल्ल्लकाख्याश्र कथ्यते चरणाानैः ॥१०४॥

Verse

पञ्चरैधूसरैर्ह्सताः कलहंसा इति स्मृताः ।

Verse

प्रोच्यते प्राचिकाः श्येनाश्रठिकाः जुलद्धपच्छिकाः ॥१०५॥

Verse

जीवंवजीवकपिंजलचचोरहारितवंजुककपोताः

Verse

कारण्डुवकादंबवन्क्रकराया पञ्चजाततयो क्षया ॥१०६॥

Verse

मधुक्रममधुमधुध्रतशिलीमुखनरभंगपुष्पलिहः

Verse

इदिंिरालिबष्ट्चरञ्चरीकालििनो दिरेफाः स्थः ॥१०७॥

Verse

फिल्लोल्का चीरी स्यात्सरघा मधमञ्चिका भवेत्दुद्रा ।

Verse

लूत�र्णाममर्कट्टालिकक्रमयश्च तुल्यार्था ॥१०८॥

header

५ १११ ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ २५

body

पतंग: शलभ: प्रोक्त: ज्वलन्तो ज्योतिष्टिरङ्गः ।

body

हल्लालूहशशात्रनिका ज्येष्ठा स्याद्ृगगोधिका ॥१०५॥

body

ग्राम: संवसथो येयो ग्रामधानं च खेटक: ।

body

यामीणास्तु निग्ल्यते ग्राम्या ग्रामयका इति ॥१०३॥

body

यामांतिकमुपशल्यं पर्वत: परिसर: कट: प्रोक्त: ।

body

अवधर्मयार्ढा स्यादाधारः: सीमा सीमा च ॥१०४॥

body

अथा पव्या: पद्तिरेकपर्डी वर्त्म वर्तनी सरणि: ।

body

अयं पृथ्वी मार्ग: पथ्या च निग्ल्यते निगम: ॥१०५॥

body

ग्रामयोरंतरं दीर्घं प्राान्तर पारकीर्ते ।

body

घोष आभीरल्लत्ती स्यात्पक्क्षण: शवरलय: ॥१०६॥

body

व्रज: स्याद्योकुलं गोष्ठं गोवूंदं गोधनं धनं ।

body

गोमान् गोमी च गोस्वामी गोविन्दोऽधिकृतो गवा ॥१०७॥

body

उल्लानाडम्बल्लीवर्ध:: कुक्नान्वृषभो वृष: ।

body

कृषभ: सौरभौयो गौर्डवेयो य श शाकर: ॥१०८॥

body

तर्कक: स्मर्यते वत्सो द्म्यो वत्सतर: स्मृत: ।

body

आर्भ्य: स च विशेष: षण्डत्वे यस्य योग्यताता ॥१०९॥

body

महोच्छ: स्याड्ञ्तरो वृद्धोस्तु जरण्डव: ।

body

धुरं वहहति जो धुरर्यो धैर्ये: स च कथ्यते ॥११०॥

body

स्थूरी स्यात्पृष्ठवाङ्ग्यस्तु स्कन्धिक: स्कन्धवाहक: ।

body

हंसकूटस्तु ककुदं सद्ना स्याल्लकंलब: ॥११॥

header

३० ॥ हलायुध ॥ ५. ९०।

verse

नीचकी च शिरोदेशः स्कन्धदेशो वहः स्मृततः ।

verse

नस्य्योतो नस्तितः प्रोक्तः षोडनु बडूषणः स्मृततः ।

verse

भग्रश्रङ्गगस्तु तु कूः स्यादिभाणां श्रङ्गमुच्यते १११२॥

verse

अग्व्या गौर्मधेयी सुरभर्बुकला च सौरभौयी च ।

verse

उत्तर्जुनी च रोहिण्या्युककानडुवी बुधैनक्ढावी १११३॥

verse

वेद्धृष्भोपगता प्रष्टौवी गर्भिणी वशा बंध्या ।

verse

धेनुर्वप्रसूता वक्क्यणी प्राचौवत्सा स्यात् १११४॥

verse

अवतोका स्वर्धा भद्रा गौगोमतलल्लल्का ।

verse

अचण्डी सूता प्रोक्ता वत्सकामा तु वत्सल्ला १११५॥

verse

उधः स्याद्यापीनीं पीनोध्री पीवरस्तनी प्रोक्ता ।

verse

श्रेष्टा च नैचकी स्यात् द्रोणड्ढा प्रचुरगम्धा १११६॥

verse

काल्योपserया प्रज्ञने प्रसिद्ध परिष्टका च प्रचुरप्रसूतिः ।

verse

विजायते या प्रतिवत्सरं गौः समसमीineति निगघृते

footer

५ Sou ॥११७॥

verse

गृष्टिश: सकृत्प्रसूता स्यात्पलिक््ठी बालगगर्भिणी ।

verse

गव्य गोसंभव सर्वं करिशीं गोमये स्मृततः ॥११८॥

verse

उधस्यं क्षमीर स्यादुग्ध स्नन््य पयत्र पीयूषम् ।

verse

दृधिसारे नवनीत भुवते हैयगवीं च ॥११९॥

verse

तक्रमरिष्मुद्धिंशिडााहतकालमयहिततानि ।

verse

द्रपसं दृध्ययदनं स्यात्सर्पिवर्प्तमाज्यमाहारः ॥१९०॥

header

१ ३० ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ३१

verse

शीर्णं स्त्यानं श्रृतं पकं विल्नीं दृतमुच्यते ।

verse

मंथा मथग् मथानो वैशाखः खजकस्थथा ॥९१॥

verse

संदानं दामनी पशुनां बधनं मत्तः ।

verse

अजः प्रोक्तः स्तभौ वस्तच्छागश्गलकश्शकः ॥९२॥

verse

वर्करः कथयते साान्निः सर्वोऽपि तरुणः पशुः ।

verse

त्वुरः शृगहीनस्तु पुमानव्यञजनस्य य ॥९३॥

verse

अविवर्र्णायुरभो कुड्डुरर‍ण वृष्णिमेमेष्टा स्थु ।

verse

अविसोष्मविविरसीं स्याद्विद्धुंस च दुग्धमवेः ॥९४॥

verse

दासेरकः क्रमेलक उष्ट्टो मयवणकरमशक्कलाः ।

verse

बालयेश्क्रवान् क्षरगर्धभासास्त्र तुल्यार्थः ॥९५॥

verse

कौले्यकः सारमेयो भषषणः श्वा च कुकुरः ।

verse

शुनको मृगदंशश्य बुधैः शाललाववृको मतः ॥९६॥

verse

मृगव्य्ये कुशलः श्वा च विश्वकदुरदिति स्मतः ।

verse

अलर्को रोगितो श्रेयः शुनकी सरमोच्यते ॥९७॥

verse

पशूनां पशुसंख्याया पण्ड्वं स्मर्त्य बुधैः ।

verse

दित्वे च गोयगं तेशा नामोचारणपूर्वकं ॥९८॥

verse

नीवृञजनपदो देश उपवर्तनिशष्यते ।

verse

जनो लोकः प्रजा प्रोक्ता विषयो ग्रामसंखयया ॥९९॥

verse

पत्तं स्याद्धिष्ठान निगमः पुष्ठ्भेदन ।

verse

नगरं नगरी द्रङ्गः स्थानीय पूः पुर्री पुरं ॥१००॥

header

३३ ॥ हलायुध ॥ १३६

body

स्कंधावार इति प्राणै राजधानी निगध्य्यते ।

body

शाकाननगरमाख्यातं तथोपपनगरं बुधैः ॥३१॥

body

विदेहा मिथिला प्रोका काशीश्वाराणसी स्मृत। ।

body

अवंतयुज्जिनिनी शोया कन्याकुब्जा महोदर्या ॥३२॥

body

हस्तिनाखः पारिकूटं च कद्य्यते गोपुरं पुर्रदां ।

body

वस्त्रं शालं प्राकारमाुररं कपाटं च ॥३३॥

body

प्रतोली विशाखा रख्या मुखं निःसरणं स्मृत। ।

body

शृंगार्कः पथ्यां क्षेभः संस्थानं तु चतुुपय ॥३४॥

body

गृहभूमिस्तु वास्तुः स्यादाष्ट आवेष्टको वृतिः

body

गृहस्थानं स्मतं राजामुपकारयोपकारिका ॥३५॥

body

आवासावसथ गृहं च भवन स्थानं निशांतं कुलं

body

सत्त्यायो निलयो निकाय्यमुचं गेहं कुष्ठ मंदिरं ।

body

दिशाये धाम निकेतनं च सदनं पस्तयं च वास्तु ज्वयः

body

शाला वेष्म निवेशनोत्वासि प्रोते च सद्रौकसी ॥३६॥

body

शरणमगारं निवसनमाललय एकाार्थवाचकाः शब्दाः ।

body

अपवरुकं गर्भगृहं संजननं स्वच्छातुशालं ॥३७॥

body

गृहमिष्ठकादििरचित प्रासादो దేవतानेंद्र्राणां ।

body

आयतन देवानाम्ययेषां धनवतां हर्म्य ॥३८॥

body

सुधावल्लितं सौर्ध कुत्रिमं बद्धभूमिकं ।

body

इंद्रकोशस्तमंग: स्यादृष्टव्याालको मतः ॥३९॥

header

५. १४। ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ३३

body

पाकस्थानं रसवती कथ्यते तन्मृन्सं ।

body

उशंति शयननस्थानं वासागारं विशारदा: ॥ १४०॥

body

शिल्वेशं शिल्पशाला वाणिज्यिशला तु मण्डरा ।

body

पशविक्रयशाला स्यादापणो विपाणिष्ठथथा ॥ १४१॥

body

कर्मशाला च काणणाम्वासनमुहातं ।

body

प्रपा पानीयाशाला स्यात्सलशाला प्रत्याश्र: ॥ १४२॥

body

उभव आगश्रय: प्रोक्त मुनीनां स्थानमाश्रम: ।

body

मठश्च वृतिनां स्थानं मंडप: स्वाज्ञनाश्रय: ॥ १४३॥

body

वेष्मैकदेश: प्रवण: प्राण: स्याद्दलिंदक:

body

अग्निं प्रांगणं प्रोक्त वेदिका च चितार्दिका ॥ १४४॥

body

द्वारारं बल्लजं श्रेयमर्गला परिध: स्मृत: ।

body

उत्तरतः मतं तिर्क् द्वारस्यपरि दारू यत् ॥ १४५॥

body

बुद्धवर्धनमाला तु तोरणं परकीर्र्ते ।

body

आारोहणं स्यात्सोपानं नि:श्रेणिराधिरोहिणी ॥ १४६॥

body

गृहयाचणी प्रोक्ता देहहली तु मनीषिभि: ।

body

संमार्जनी वर्धनी स्यात्संकरो 'वकर: स्मृत: ॥ १४७॥

body

आच्छादनं स्यात्लबभी गृहाणं गोपानसी दारू च वक्रसंस्थं ।

body

नीत्रं वलीकं पटलांतमाह्:: कपतपाली च

body

विठंकसंशा ॥ १४८॥

body

वातायनो गवाच्छस्य जालकं जालमुच्यते ।

footer

5

header

३४ ॥ हलायुध ॥ १५६

verse

कन्यांतरं प्रकोष्ठं च चंद्रशाला शिरोगृहं ॥४९॥

verse

स्वस्तिको वर्धमानश्च न्यायावर्ताद्वयस्थथा ।

verse

विच्छ्दनकविशेषा स्थुरमी भूपतिवेन्मनं ॥५०॥

verse

परिवारः परिकरः परिस्पन्दः परियद्धः ।

verse

तथोपकरणं प्रक्तं परिवर्द्धः परिच्छद्धः ॥५१॥

verse

पर्यतः शयनं शय्या तल्पयं च तल्लिनं स्मृत ।

verse

अपाश्रयस्तु विद्धि: कथ्यते मत्तवारणः ॥५२॥

verse

प्रवेशयास्तरणं वर्णः पारिस्तोम कुतः कुथा ।

verse

नवतं चेति तुल्यार्थः प्रक्कदशोत्तरचकः ॥५३॥

verse

अपरी काण्डवटः स्याप्रतिसीरा जवनिका तिरस्करिणी ।

verse

उक्कीर्ष्कमपधानं धीरुपवर्द्धमाख्यातं ॥५४॥

verse

चंद्रोदययो विितानं स्याडल्लोचः कद्कस्तथा ।

verse

व्यञनं तल्पावृत्तं च विस्तरः पीठमासनं ॥५५॥

verse

वेत्रासनं तथासंदी कंकतं केशमार्ज्जनं ।

verse

पादकाननुपदीना स्याडवानतपादरच्छणं ॥५६॥

verse

दर्वी तर्द्क्ष्य खङ्गिका कथ्यते दारुहस्ततः ।

verse

पेठं वदन्ति मंजूषां कुशलं धन्यकोठकं ॥५७॥

verse

शम्बरिशो भवेद्राष्टः कण्डः स्वेदनिका स्मृता ।

verse

चल्ल्यमष्मतकमुण्डमानं स्मृताधिग्म्ययणी बुधै ॥५८॥

verse

अङ्गारशकठीं प्राक्द्वीहसतीं च वसन्तिका ।

Header

१ १६६। ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ३५

Body

उखा स्थली चरुः कुंभी पिठर कुण्डमुचते ॥५५॥

Body

कठाहः कर्परो शेयो भृंगारः कनकालूका ।

Body

शाल्लाजिरो वर्धमान: शाराव: सम्यर्ते बुधः ॥१६०॥

Body

कोशिका मल्लिका प्रोतका विधानं स्याडदृञ्चन ।

Body

घटः कररीरः कलशः कुठः कुंभो निपः स्मतः ॥१६१॥

Body

कर्ककरी करकः प्रोक्तो वर्धनी च गलंतika ।

Body

गर्गरी मथनी प्रोक्ता मणिकः स्वाद्दलिञजरः ॥१६२॥

Body

धान्याञ्लमारनालं संधानं कांजीकं च सौवीरं ।

Body

अभिशवमंतिसोमं तुषोकं शुक्रमिच्छन्ति ॥१६३॥

Body

गन्धः कूरं भक्तं दिदीवीविरंवं तथौदनो भस्स्ता ।

Body

अश्बनं स्याद्याहारः पूपापौचौ च पूपालिका ॥१६४॥

Body

यवागूषिष्का श्राणा तर्ला च विलेपिका ।

Body

दैरयी पायसं प्रोक्तं परममां च सूरिभिः ॥१६५॥

Body

मिष्टानं व्यंजनं क्षयं वषवार उपस्करः ।

Body

दृढिमण्डो भवेन्नमस्तु करंभो राधिसक्तव ॥१६६॥

Body

द्राधिकं संस्कृतं धृता सार्पिषं सर्पिषा स्मृतं ।

Body

लवणोदकसिद्धिमुल्ललाववणिकं मतं ॥१६७॥

Body

अङ्गरेषु विपक्कं मांंसं भूतिर्भूठकं मृष्टं ।

Body

उाल्यमुखासंसिंड शूले शूल्य भितित्रं च ॥१६८॥

Body

किललाचः कूर्चिका चेति धरीरस्य विकृति उभे ।

Footer

5*

header

३६ ॥ हलायुध ॥ ५. १७७।

verse

फाणितविकृतितिगौडी मत्स्यन्दी खण्डशर्कराः ॥६९॥

verse

वल्बनमभ्यवहारः प्रत्यावसां च जेमनं जगिधः

verse

खादनमशनां भक्षण्माहारो भोजनं स्वद्यदनं ॥७०॥

verse

पर्याप्तुपसपर्णं तृत्ति: सौौहित्य्यमुचते ।

verse

विषासो भुक्शेषं स्याढुकोच्छष्टं तु फेलिका ॥७१॥

verse

अमत्रं भाजनं पात्रं स्थलं तुल्यार्थमिष्यते ।

verse

गल्लवर्क्यानोत्पर्श्य च चशकः सरकः स्मृतः ॥७२॥

verse

आपानं पानगोष्ठी स्यात्सपीति: सहपानकं ।

verse

उपदेशवादंशौ च चक्ष्ं संप्रचञ्चचते ॥७३॥

verse

मधासव: शीधु सुरा प्रसना परिशुता स्व्यानमदिदिरा मदिष्टा ।

verse

कादंबरी स्वाडरसा च शुण्डा गंधोतमा माधववकथ्य

footer

हलामा ॥७४॥

verse

कल्क्य कस्य तथा मथ्यं मैरेयं कापिशायनम् ।

verse

माधीमासव: प्रोतः: परिशुद्धारणी मधु ॥७५॥

verse

मनुष्यो मानुषो मथर्यो मनुजो मानवो नरः

verse

पुमानपञ्चजनो ना च पुरुष: पूरूष: विहृ ॥७६॥

verse

धीरो धीमान् लब्धवर्र्णि विपशिश्रित्

verse

वृद्धो विद्वान् प्राप्तरूपो ऽभिरूपः ।

verse

सूरि: प्राञ: पण्डित: सन्मनीषी

verse

क्षो दोषतः कोविद�: स्यात्प्रबुद्धः ॥७७॥

header

५.१७७ ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ३७

verse 178

बुधः सुधी: कृती कृष्टि: कविव्यक्तको विशारद: । विचक्षणश्च मेधावी संख्यावान्तिमान्तः ॥ १७८॥

verse 179

प्रेज्ञा प्रतिभा धीर्धिशणा शेमु मनीषा च । बुद्धिर्मतिग्ध मेधा संख्या संवितविरलब्धि: ॥ १७९॥

verse 180

चतुर: स्यात्क्षनेत्रश्च कृतहस्त: कृतमुखस्य कृतर्र्मा । दक्ष: कुशलोऽभिज्ञो निष्णातः: शञ्चित: प्रवीणश्च १८०॥

verse 181

वैधेयो बलिशो बालो जडो जाल्मो यथुद्ध: । मूठो मण्डो विवर्णश्च मूर्वा: स्यान्मातृशासित: ॥ १८१॥

verse 182

अर्वाणमणकमवसदमवमववयं निकृष्टमकृष्टम् । अद्यधं चेत् काण्डे खेटे पापं च रेफसं प्राधुक: १८२॥

verse 183

एकागारिकतस्करसुपतिरोधका: परास्कन्दन्दी । चौरौ मल्लिनुच: स्यात्परमोषी पारिंथिक: स्तेन: १८३॥

verse 184

पश्यतो यो हरत्यथर्थ स चौर: पश्यतोद्धर: । द्रव्यं ह्यकृतं लोप्यं स्स्तेयं चोर्यमिति स्मृतं ॥ १८४॥

verse 185

पादचचर: पटचौरौ बडो नड्डस्व सं्यत: । द्वैमकरो रिष्टताति: शिवताति: शिवंवकर: १८५॥

verse 186

परवांस्तु पराधारणो निग्रह: परवशस्तथा । परतन्त्र: परातः: परचञ्चद्रश्च ग्रह्यक: १८६॥

verse 187

कठोर: कठोरिन: क्रूर: ककवठ: कर्कशो दृष्ट: । उच्यते बकुल: स्थूल: पीन: पीवा च पीवर: १८७॥

header

३८ ॥ हलायुध ॥ ५ १६७।

verse

अर्य: परिवृद्ध: स्वामी प्रभुनुर्ता च नायक: ।

verse

अधिमूर्धिव: प्रोक्ता ऋषिशोऽपतितिस्था ॥१८॥

verse

तपस्वी संयत: शांतो मुनिलिंगी यथिरर्ती ।

verse

रजोवृद्धधारी च शेतवासा: सितांम्बर: ॥१९॥

verse

नग्ननाथ दिग्वासा: जलण श्रमश्च जीवको जैन: ।

verse

आजीवो मलधारी निर्ग्रथ: कथ्यते सान्धि: ॥२०॥

verse

डर्जन: पिशुन: चुद्रो नीच: कर्णीजप खल: ।

verse

दोषयावी पुरोभागी द्विज्न्हो मत्सरी मत: ॥२१॥

verse

कदर्यीहीनकी्राशक्तिपचानमितपचा: ।

verse

कृष्णञुल्लकल्कीवचन्द्रा एकाार्थवाचक: ॥२२॥

verse

क्षुद्रद्रिणाञ्चनर्विध:स्थथ्र इर्गता: प्रोक्ता ।

verse

इतरप्राकृतपामपृथग्जना वर्वरशाश्च तुलार्था ॥२३॥

verse

डांडाजिनिनिक: कुक्कु: कार्पेटिको ज्वालिकथ्य कौसतिक: ।

verse

धूर्तो व्यंसक उक्तो मायावी मायिको मायी ॥२४॥

verse

आयाचून: स्द्यादौैरिको भक्तको घस्मरो ज्वर: ।

verse

तमसेचनकं प्राकुस्त्रत्रियस्य न जायते ॥२५॥ ।

verse

परानव: परिपिंडाह: पारजात: पैरिहित: ।

verse

सर्वाभीन: सर्वभक्तो मांसाद्री शौौल्क: स्मृत: ॥२६॥

verse

उच्यते प्रवण: प्रृहस्तपरश्च प्रचयण: ।

verse

व्युत्पन: प्रहृत: कृष्ण: संस्कृतस्य निग्यते ॥२७॥

header

५. ५०७ ॥ अभिधानरतमाला ॥ ३३

verse

लोलोभ लोलुपं लोलं लालसंस लप्तं विड्ः ॥१६॥

verse

प्रपूर्णस्वरितस्तर्णा उत्सुकः प्रसतः स्मृतः ॥१७॥

verse

शूरो वीर्यश्च विक्रांत भट्टारमठो भवेत् ।

verse

दारितशक्तितो भीतस्त्रस्तो भीर्र्यश्च कातरः ॥१८॥

verse

चुभितः शंकितश्च्रेति नातिनानाार्थवाचकः ।

verse

महोत्साहो महद्ययोगो महच्छ् स्व्यानम्वहामाना ॥५००॥

verse

उदात्तश्च तथोदीर्णा महत्तमोदार उच्यते ।

verse

आश्रयः सम्द्धो धनवानिन ईशो धनीश्वः ॥५०१॥

verse

अभ्यागारिकमिच्छन्ति कुटुंबव्याप्तं जनाः ।

verse

पायंशो ऽधग्गो ऽधनीनः स्याद्धन््यः पथिकस्तथा ॥५०२॥

verse

जंगालो जवनो वेगी पाथ्ययं शबलं स्मृतं ।

verse

आवेशिशकः प्रागुणक आगतुरतिधः स्मृतः ॥५०३॥

verse

आतिथ्येय यथातिथ्यमातित्रेयी च कश्यते ।

verse

अर्थी मार्गणकः प्रक्तो याचचक वनीपकः ॥५०४॥

verse

अधयेष्णैषणा याच्छा याचना प्रार्थना स्मृतता ।

verse

ुद्धान्बुच्छितः पस्सातो जिघत्सुः क्षुधितस्तथा ॥५०५॥

verse

अश्शनाया बुच्छा पसा जिघत्साञ्तुदुधाः समाः ।

verse

कोपनः क्रोधनः क्रोधी रोषणः स्याद्मर्षणः ॥५०६॥

verse

कोपः क्रोधस्तथामर्षो रोषः प्रतिव उच्यते ।

verse

तृषितस्तर्षितः प्रोक्त पिपासुसत्र पिवासित ॥५०७॥

Header

८० ॥ हलायुध ॥ ५१७.

Verses

उद्न्या तर्षत्तृष्णापिवसाश्च समाः स्मतः ।

Verses

तृष्णाको गर्धनो घघुलिरिष्पालुधोऽभिलाशकः ॥५०॥

Verses

तृष्णाभिलाशो लिप्साशा धनाया गर्धनोच्यते ।

Verses

अधरो हीनवादी स्यात्प्रसकः प्रतः स्मृतः ॥५१॥

Verses

दासो दासरेकश््रेष्टो भुज्ञिशः किंकरो मतः ।

Verses

श्लग्णो मधुरवाक् प्रक्तः स्थूललच्छो बद्धव्यययी ॥५२०॥

Verses

प्रियवाग्दानशीलश्च वदान््यः परिककीर्ततः ।

Verses

भवेद्त्तिगतो द्वेषः प्राणायोऽसंमतो मतः ॥५२१॥

Verses

चक्षुष्यः सुभगो श्रेययो वल्लभो दृितः प्रियाः ।

Verses

गेहर्नर्दी गेहवेशूरः पिण्डीशूरर्य कथयते ॥५२॥

Verses

स्थानस्थो यो परान् देष्टि गोठशं तं विडर्बुधा ।

Verses

असौ पञ्चजनीतः स्याध्यागो भांडाडिरतो नरः ॥५२३॥

Verses

वैरंगिको विरागार्हो धनवानस्तिमान्मतः ।

Verses

प्रेष्यः प्रोक्तः परिस्कन्दः कर्मशूरर्य कर्मठः ॥५२४॥

Verses

अलंकर्मीणा इत्युकतः कर्मशीलस्तु यः पुमान् ।

Verses

उत्ालस्वरितो श्रेययो विशश्रद्धः स्थिर उच्यते ॥५२५॥

Verses

तीक्ष्नोपायेन योऽल्विवत्तेत्रायः शूलिको मतः ।

Verses

अरुतुदः स्याध्यथको वियातो धष्ट उच्यते ॥५२६॥

Verses

शारूर्धातको हिंस्रो नृशंशः क्रूरयुक्तत् ।

Verses

साधुः सज्जन आर्यः स्याद्धह्ममेधी गृहाधिपः ॥५२७॥

Header

५. २३७ ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ८७

Body

कुशायीयमति: प्रक्त: सूक्ष्मदर्षी च य: पुमान् ।

Body

चिद्रूप: सयात्सृदयः सहसस्त शञ्च्तायाधः ॥ २१८ ॥

Body

समुख: स खलु प्रक्तो यो वक्ति प्रतिभाभन्वितः ।

Body

नीलीराग: स विशेषेश: स्थिरप्रेमा च य: पुमान् ॥ २१९ ॥

Body

क्षणमात्रानुरगागी च हरिर्दिराग उच्यते ।

Body

शलीय श्रेयानर्धष्टौ च प्रक्तौ शालिनशार्दौ ॥ २२० ॥

Body

दीर्घाार्थसंदर्शी दीर्घदृष्टि: प्रकीर्तितः ।

Body

प्रत्युत्पनामतिर्शेयस्तकालोत्पनधीर्नर ॥ २२१ ॥

Body

यद्धविष्णुो देवपरो यद्धद्: स्यादानुत्तरः ।

Body

अग्न्यो मातृमुख: प्रक्तो दुर्मुखो मुखर: स्मृतः ॥२२ ॥

Body

कद्दो गर्भवादी स्यात्क्त्रर: कुसिततो भवेत् ।

Body

प्रकाण्डदोौ प्रशंसायामाच्छेये हत्क: स्मृतः ॥२३ ॥

Body

अहंयु: स्यादाहंकारी शुभंयु: शुभसंयुक्त: ।

Body

यथाकामी स्वरचि: स्यात्स्वच्छन्दो निर्वग्रह: ॥२४ ॥

Body

अन्वेष्टानुपर्दी प्रक्त: प्रतिभूर्लार्क: स्मृतः ।

Body

रोगान्मुक्त उल्लाध: कल्कयो वात्तो निरामय: ॥२२५ ॥

Body

जैवातृक: स्यादायुष्मान् बलवानंसल्लो मत: ।

Body

जाबाल:: स्याद्जाजीव: कथ: कामी च कामुक: ॥२६ ॥

Body

वेष्यापतिर्भुजंग: स्यादिष्ठ: पल्लववक: स्मृतः ।

Body

विद्धृस्तो व्याकुल: प्रक्त: कुंठो मण्ड: क्रियासु य: ॥२७ ॥

header

४५ हलायुध ॥ ५. १३७।

body

क्रियावान् कर्मसूयुक्तो दीर्घसूत्रो नडक्रियः।

body

निकृतो विप्रलब्ध: स्यात्समुनण्डोऽतिर्वितः॥५८॥

body

प्रतीक्ष्य्य: कथ्यते पूज्यः पूजितो व्यचितो भवेत्।

body

ईर्ालुः कुहनः प्रोक्त जारो ल्नुपपति स्मृतः॥५९॥

body

सरलो दक्षिणो श्रेयो विद्ग्रग्धघण्टेक उच्यते ।

body

उत्पस्प्यमुन्मुखं विद्यात् न्युब्रहं विद्याधोमुखं॥६०॥

body

आसीन उपविष्टः स्याधर्ध्व ऊर्ध्वधरम् स्थियतः।

body

जीवो मतः ज्वमः शतः प्रगल्यः प्रौठ उच्यते।

body

उत्क उत्कंशितः प्रोक्त विक्लाव विक्ल्ल स्मृतः॥६१॥

body

अल्लसः शीतको मन्दो जडो जिह्छस्य मन्थः।

body

योगण्डो विकल्लाङ्गः स्याल्लोक्क्लो व्यक्तवाग्भवेत्॥६२॥

body

कितवः स्यात् धूतकारो धूतमञ्चवती भवेत्।

body

अग्रो दुरोदरं प्रोक्तं सभिको धूतकारकः॥६३॥

body

परिनक्षकः कारणिको ग्रृहः पञ्च उद्दातः।

body

अभिजात: कुल्लीनः स्यात्कुचरः कुठिलाशयः॥६४॥

body

निपादििनो गजारोहा अघधारोहास्तु सादिनिन।

body

रधिनः स्व्यन्दनारोहा नावारोहास्तु नाविकाः॥६५॥

body

ब्राह्मणो वाडवो विप्रो भूमिदेवो द्विजोत्तम।

body

अग्रजन्मा द्विजन्मा च पृर्मा सोमपा द्विज॥६६॥

body

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यत्रयो वर्णणा द्विजतातः।

header

५. १४०। ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ४३

body

शूद्रस्त्रियवर्णा: स्याद्वेदस्वयंज्या: स्मृता ॥१३७॥

body

ब्रह्मचारार्दयो वेदे प्रकाशवार आश्रममा ।

body

शूद्रो गृहस्थ एव स्यात्त्रियो न यतिर्भवेत् ॥१३८॥

body

ब्रह्मचारी भवेर्णी गृहस्थ: स्नातकस्स्थया ।

body

वैखैनससो वानप्रप्र:: कर्मसंन्यासिको यति ॥१३९॥

body

अनुचान: सर्ववेद्: श्रत्रियश्णांदसो मतः ।

body

प्रज्ञतात्पितरुत्पन आगमुचायण इष्यते ॥४०॥

body

अन्वया ऽन्वयो वंशो गोत्रं चाभिनजन: कुलं ।

body

चरित्रं चरितं शीलं चारित्रं च समं स्मृतं ॥४१॥

body

वृत्ताध्यायनसपत्तििरियते ब्रह्मवर्चस: ।

body

ब्रह्मचर्य बुधा: प्राधु: समस्तेन्द्रियसंयमं ॥४२॥

body

संक्षेय उपसंग्राह्यो यो ऽभिवायो यथाविधि ।

body

उपसंग्रहणं चापि प्राधु: संतो ऽभिवादनं ॥४३॥

body

निवृत्तेन्द्रियलौल्यस्तु प्रातः: शान्तश्च कथ्यते ।

body

तप:क्लेशसहो दांतो क्लांतर्वाणिश्य शास्त्रवित् ॥४४॥

body

अध्यापक उपध्याायो व्याख्या विवरणं स्मृतं ।

body

शिष्यंतेवासिनौ वाल्: शौच: प्राधमकल्पक: ॥१४५॥

body

विब्रो ऽउत्तरय: प्रत्ययूहो व्यवहारश्च प्रकीर्तित: ।

body

साकाल्यवचनं प्राधु: पारायणमुदात्त ॥१४६॥

body

आचार: संप्रदाय: स्वात्परंपर्ये गुरुकक्रम:

footer

6*

header

८८ ॥ हलायुध ॥ ५. १५७।

body

प्रयतः: स्यादानुच्छिष्ट: सशितश्च सुनिनिग्धः॥१४७॥

body

सांवत्सरो ज्योतिपिको ज्ञानी मौहूर्तिकस्थथा ।

body

कार्तिकेस्तु देवश्च आग्देशी गणकः स्मतः॥१४८॥

body

ब्राहत:: संस्कारहीन: स्याद्वकीर्णात् तत्प्रततः ।

body

शिशिक्षानो डराचारस्त्यकाग्निवर्द्धहिजः॥१४९॥

body

धर्मध्ज्ञो लिंगवृत्तिरस्वाध्यायो निराकृतिः ।

body

शस्त्राजीव: काण्डस्पृष्ट ब्रह्मबन्धुर्द्धिजोऽधम॥५०॥

body

जातिमात्रोपञ्वी च कथ्यते ब्राह्मणअनुभव: ।

body

अब्रह्मण्यमवध्यं स्यायात् ब्राह्मणयं ब्राह्मणे हितं॥१५१॥

body

उपवीतं ब्रह्मसूत्रं प्रञ्चञ्चितं दार्क्षिणिं करे ।

body

प्राचीननावीतमन्यस्मिनविवीतं कंठलंबीतंं॥१५२॥

body

आचमनमुपस्पर्शनमाप्रवर्तनं ज्ञानमिष्यते सवनं ।

body

निर्णितं प्रज्ञालितमाङ्धौर्तं च तुल्यार्थः१५३॥

body

पाराशरी वृती भिक्जुर्मस्करी पारिञ्जिकं ।

body

परिव्राजसिकस्तपस्वी कर्मर्दी तपसः स्मतः॥१५४॥

body

वैक्कल्पमुत्तरासङ्ग: प्रोक्ता वृह्तिकिका तथा ।

body

पर्यर्स्तिका परिकरः पर्य्यकश्त्रोति कथ्यते॥१५५॥

body

कञ्चपाठ: स्यात्कौपीं कुण्डिका च कमण्डलु: ।

body

आशाछाो व्रतिननां दण्डो व्रतिनासमाने वृषी ॥१५६॥

body

ऋषिस्त्रिकाकालदर्षी स्याननिर्वाचयमो मतः ।

५. ५६७ ॥ अभिधानानरत्नमाला ॥ ४५

प्राचेतसस्तु वाल्मीकिमैत्रैवर्ुण उच्यते ॥५६७॥

उक्तोऽग्स्तिरगस्तयो लोपामुद्रापतिश्च् घटयोनः ।

सत्यवतेतेयः पाराशयोऽ द्वैपयनो व्यातः ॥५६८॥

यागो यज्ञः कृतः स्तोमः सत्वंतर्मखो धधरः ।

वितानं संस्तरो बर्द्धिः सवः सल्लं च कश्यते ॥५६९॥

निर्मथकाष्टमरणि प्रणीतो ऽग्निर्संस्कृतः ।

वेदी परिष्कृता भूमिः पात्रमुतं सुगादिकं ॥५६०॥

हृव्यपाकश्त्रः प्रोक्तः संनाध्यं हविरूच्यते ।

शृते क्षीरे दृद्धि क्षत्रमिमित्रा कश्यते बुधैः ॥५६१॥

उपाकृतस्तु विषेयो मन्त्र्रेण प्र्रोछितः पशुः ।

भूतं वष्टकृतं क्ष्रेयं यज्ञान्तो ऽवभृः स्मृतः ॥५६२॥

वृस्पतितिसवेनेष्ठ येनासौ स्थपतिर्भवेत् ।

सर्ववेदास्तु विषेयो दत्तसर्वस्वदक्षििणः ॥५६३॥

विश्र्राणं विहापितमब्नितिरपवर्जनं वितरणं च ।

निर्वेपणं च स्पर्शनमुत्सर्गः स्यात्रप्रदेशनं दानं ॥५६४॥

यश्च च यजमानानः स्वादादेशा दीक्ष्ितो व्रती ।

इण्डयाशीलो याजुकको यज्ञावा स्वादासुतीवलः ॥५६५॥

राजा राजन्यो राहू प्रजापतिः क्षत्रियो नृपः क्षत्रं ।

मूर्ध्भिंशितभूतिपार्थिवर्देवलोकपालता: स्थः ॥५६६॥

येनेष्ट राजसूयेन स सम्म्राट् परिकीर्तितः

Header

४६ ॥ हलायुध ॥ ५६७।

Verse

चक्रवर्ती सर्वभौमो म्यमो मण्डलेश्वरः ॥६७॥

Verse

आतपत्रं भवेक्क्लं चमारं तु प्रकीर्णकं ।

Verse

हैमं सिंहासननं राजनां स्मृतं भद्रासनं बुधैः ॥६८॥

Verse

द्वार्:स्तो द्वार्वारिकः चत्ता दण्डी वेत्रधरस्तथा ।

Verse

उत्सारको द्वारपालः प्रातीवहारो बुधैः स्मृतः ॥६९॥

Verse

अपसर्पर्श्चारः प्रणिधिधर्गुठपुरुषः ।

Verse

यथार्थवर्णो मन्त्रज्ञः स्वशो हेरक उ उच्यते ॥७०॥

Verse

मन्स्त्री बुद्धिसल्ल्याय स्याध्यामात्यः सचिवस्तथा ।

Verse

सौवस्टिक इति प्रक्तः पुरोधायाश्च पुरोहितः ॥७१॥

Verse

महामात्रः प्रधानं स्याध्यायज्ञो धिकृतः स्मृतः ।

Verse

सौविद्ः सौविद्दल्लहस्य स्थापत्यः कंकुकी मतः ॥७२॥

Verse

मित्रं सखा वयस्यस्य सुहृत्तिनग्धश्च कथ्यते ।

Verse

अनुजजीवी सहायः स्यात्सेवको अनुचरो अनुगगः ॥७३॥

Verse

प्राडिवाको ऽद्दक् स्थेयो न्यायो न्याय इति कथ्यते ।

Verse

अंत:पुरषवधिकृतः स्मृततो ऽतर्र्शिको नः ॥७४॥

Verse

क्लीवो वर्षधरः शंठः पण्डकश्च नपुशकः ।

Verse

उभयञजनं पोठा तृतीतीया प्रकृतिः स्मृता ॥७५॥

Verse

आराालिकः शीघ्रकारः सूदू स्याद्धल्लवस्तथा ।

Verse

पौरोगवस्तु विलेये सूध्यायज्ञो मनीषिभि: ॥७६॥

Verse

वैहहसिकः केलिककिलो बुधैर्वासंतिको मतः

header

५ ५७३ ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ४७

verse

परिहासो द्व्वो नर्म खेलि क्रीडा च खेलेनं ५७७॥

verse

रञ्चिवर्गो श्यनीकस्तः सेनानीवाग्हिनीपति: ।

verse

अर्थथागमो भवेद्ययो भागधेयो बलिः करः ॥५७८॥

verse

उपदा प्राृतं प्रक्तमुपयाच्छामुपयनं ।

verse

लंचोत्कोचमुपादानुपचारस्तथामिशं ॥५७९॥

verse

प्रबोधका माघध्ववंससूता वैतालिका मंगलपाठकाश्र ।

verse

अखण्डठनं स्यानमृगया मृगव्य पापद्विराक्षेठक इत्यभिनयं ॥५८०॥

verse

अर्वा गंधर्वो ऽष: सत्वर्वाजी तुरगमस्तुरगः ।

verse

ताद्र्यो हरिसुरंगो युयुक्तको गोष्टको ह्ययो वातः ॥५८१॥

verse

गुणदेशकृततास्तेषा संज्ञा: स्ुरनेकथा लोके ।

verse

कर्क: श्वेत: शोणो रक्त हेममश्र कृष्णवर्णो ऽष: ५८२॥

verse

मल्लिल्कान्: स्ितैत्रै: कृष्णोरिंगायधो मत: ।

verse

श्रीवृद्धकी स विशेष:: श्रीवृत्तो यस्य लांक्कुनं ॥५८३॥

verse

आज्ञानेया: कुलीना: स्थ: पारसीका वनायुजाः ।

verse

कांबोजा वाल्ल्िका: प्रोक्ता: क्षैंघवा: सिंधुपारजा:५८४॥

verse

शूलको डर्विनीतो ऽष: पोतः प्रोक्त: किशोरक: ।

verse

अर्वती वडवा वामी प्रसता वाजिनिनी स्मृता ॥५८५॥

verse

लूनं पुक्खं तु लांगूलं वाल्हस्तस्य वालधधि:

verse

प्रोथ इत्युचते घोणा मध्य कस्यं खुुर: शफ: ५८६॥

verse

पर्याणां स्त्यापयनं खलीनं काविकं स्मृतं ।

header

४८ ॥ हलायुध ॥ ५.१६

verse

चर्मदण्ड: कशा प्रोक्ता वल्लागारश्मिककुशा: स्मृता: १७७॥

verse

रंहस्तर: स्वद् स्त्वाप्रसरो वेगो रयो जवो वाज्ञ।

verse

पांषु: क्लोदो रेणर्षणं धूलली रथ तुल्यार्थः १७८॥

verse

अन: शताङ्ग: शकट: स््यदन: कथ्यते रथः।

verse

गंत्री कंबलवाढ्यस्तु कूबरी च निनिघ्यते ॥७९॥

verse

योग्यर्थो वैनिको ल्य्धन््य: पारियनक:।

verse

कणार्धय: प्रवृवणं उयनं चेति कथ्यते १८०॥

verse

देवतार्थो देवरयो युद्धार्थ: सांप्रायिक।

verse

क्रीडधरय: पुष्रथो जेता जैत्ररथ: स्मृतः १८१॥

verse

चक्रं रथंगमाख्यातं कूवरं च युगधर्ं ।

verse

चक्रधारा अधिन्र्मिनर्नाअभिश्वक्रस्य पिंगडिका १८२॥

verse

अपस्करो रथंग: स्यादणिरच्छायाकीलिका ।

verse

नियंता प्राजिता चत्ता दक्षिणस्थयश्च्र सारथिन: १८३॥

verse

सव्येष्ट: कथ्यते सूतो वृद्धं रथगोपनं ।

verse

वाहूनं धोरणं युग्मे याानं पल्लमिति स्मृतं १८४॥

verse

शिवविका यापयान स्वादेसरो शश्वतरो मतः।

verse

पदातपत्तिपादातपद्दातिकपदातय।

verse

पद्म्य पद्मगश्च्रेति कथ्यते पादाचारणः १८५॥

verse

दूष्टं स्थलं परकुटी गुणलयनी केणिका च निर्दिष्टष्ट ।

verse

धुवक: शिवक: शंकुक: पुष्पलक: कीलक: प्रोतः १८६॥

Header

३०५ ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ४६

Verse

यात्रा प्रयाणं प्रस्थानं निवेश: शिविरं स्मृतम् । अवस्कतः: प्रभातश्च क्षौत्रिकं च निग्यते ॥१७॥

Verse

संग्राम: समिति: समिश्र समरं संयं संमीकं रणं युद्धं युत्प्रधनं मृधं समुदय: संयक्तलि: संयुं ।

Verse

द्वन्द्वायोधनसंसप्रहारक्ल्हाक्रादाहवाभ्यागगमा: संस्फोठविदारणप्रहरणाणीकाजय: सङ्गरः ॥१८॥

Verse

संवराया: समाहत: प्रभातश्च समाह्यः । जन्म: स्याद्भिसपात: संमर्दौ विग्रहृस्तथा ॥१९॥

Verse

अभियातिररतिरतिरमिषु प्रतिपञ्चविपत्वविरोधरय: । वृद्धितो सवहनश्च जिह्वंसुरति प्रतिष्ठा: परिपार्र्धिपररा सुहद्ध: ॥३००॥

Verse

प्रत्यार्थी पर्ववस्ताता देशी वैरी च शान्त्रव । शत्रु: सप्तलो भ्रातृव्य: प्रत्यानीको दिग्शन्तः ॥३०१॥

Verse

प्रतना सेना ध्वजिननी पताकिनी वाहिनी बलं सैन्यं । चक्रं चमूर्ध्धिननीकििननी स्यार्नीकं च ॥३०२॥

Verse

वैजयन्ती पताका च केतु: स्यातकेतनं ध्वज: । अस्योचूलावचूलाव्यावर्धाधोमुखकुर्चौ ॥३०३॥

Verse

संनाह: कवचं चर्म तनुत्राणुरस्कृद्: । जगर: कंकटो माठीं दशनं जाालिका स्मृति ॥३०४॥

Verse

खेटकं फलकं चर्म प्रक्तमावरणं बुधै: ।

Footer

7

header

५० ॥ हलायुद्ध ॥ १. ३५

body

वर्मित: स््यातत्कचित: संन्दशो दृष्टितस्तथा ॥३०५॥

body

सर्वाभिसारमिञ्च्ति सर्वसंनर्हं बुधाः ।

body

यत्सेनयाअभिनर्याणं स्मृतं तद्भिषेणं ॥३०६॥

body

वेति: शस्त्रं प्रहरणायुधमस्त्र चतुर्विधं तत् च ।

body

मुकामुक्तमुक्तं करमुक्तं यंत्रमुक्तं च ॥३०७॥

body

शक्त्यादि पाणिमुक्तं स्वादमुक्तं क्षुरिकादिकं ।

body

मुक्तामुक्तं तु यथादि यंत्रमुक्तं शारादिकं ॥३०८॥

body

अस्त्रं धनुर्शिवांस कोदंडं धन्व कार्मुकं चापयं ।

body

बाणाससनं दूणा स्न्याममौर्वी ज्या सिंजिननी गुणो जीवा ॥३०९॥

body

तुण्रमुपासंगस्तूणं तुष्णी निषङ्ग इषधिस्त्र ।

body

बाणाश्रय: कल्पप: कार्मुक्कोतिर्भिवेढठिन: ॥३१०॥

body

कंकपलशरमार्गणबाणास्त्रत्रपुखवििशेष्पुक्ल्लंबाः ।

body

सायकप्रदरकाण्डपृष्ठका: पालिण: क्षगशलीमुखरोपाः ॥३११॥

body

सवार्येयस्तु बाण: प्रद्वेडन एषञ्च नाराच: ।

body

तीरीत्तद्दल्लडासनादय: काण्डभेदा: स्थ ॥३१२॥

body

पत्रपाली भवेद्वाज: कर्तरी पंख उच्छते ।

body

वेध्यं लध्यं शर्क्वयं च निर्मित्तं च समं विड् ॥३१३॥

body

अर्धचंद्रचित्रप्रादि धारायं मुखमुचते ।

body

आारायं तु मुखं तेषां पुष्पपल्लादिभेदतः ॥३१४॥

body

बाणमुक्तिर्वचक्केदो तीक्षिववेगस्य तीव्रता ।

Header

५. ३५ ॥ अभधीनरत्नमाला ॥ ,५१

Verse

अभ्यासः कथ्यते योग्या अभमस्थानं खल्लूरिका ॥३५॥

Verse

लघुवृस्त: श्रीग्रवेधी कृतपुण्यस्तु शिञ्चितः । s भवेद्रराडेषुरस्य लन्द्याद्यतः खगः ॥३६॥

Verse

निस्त्रंशः करबालः खड्गः कौशयकः कृपाणः स्यात् । रिस्त्र्रिसचन्द्राहसौ तवारिमण्डलार्यं च ॥३७॥

Verse

कोशः प्रत्यकारः खड्गविधानं तसुरर्भवेन्मुष्टिः । असिपुत्रिकासिधेनु: चुरिका पल्ल्यं च शास्त्रका श्रेया ॥३८॥

Verse

परश्वधः कुठारः स्यात्परशुः स्वधितस्तस्तथा । निशतां निशितं धौतं तेजितं च समं स्मृतं ॥३९॥

Verse

प्रासाो निगदिितः कुंतो मुद्रो दुघणः स्मृतः । क्रकंच करपलं न्यात्यापरिः पारितान ॥४०॥

Verse

यक्षपट्टिसडङ्:स्फोटमुखखंडीशंककुशतकय । बिन्द्रीमालगदाण्डचक्रायाः शस्त्रजाततः ॥४१॥

Verse

मारार्णं निशरणं निर्वर्णं सूदूंं निरसनं निशंभं । धातांं प्रशमनं प्रमापणं वर्जनं विससनं प्रवासनं ॥४२॥

Verse

निर्वापणनिर्वासनकदननव्यापादननानि तुल्यानि । निग्रन्थममालम्भः प्रमया हिंसा च संक्षपनं ॥३३॥

Verse

नष्टो गृहीतदिक्कु प्रोतः कांदिशीको भयदुतः । प्रस्वन: पतितो श्रेयो जितकाशी जिताहवः ॥४४॥

Verse

शुद्धांतमवरोधश्च राञ्ञ उतःपुरमुच्यते ।

Footer

7*

header

५६ ॥ हलायुध ॥ ६. ३३.

verse

कृताभिषेका महिषी भिग्न्य इतरा: स्मृता:॥३५॥

verse

रामा वाना वामनेत्रा पुरंध्री

verse

नारी भीर्भामिनी कामिनी च ।

verse

योपा योपिदासििता वर्णिणी स्त्री

verse

स्यात्तीमन्तिन्यगना सुंदररी च ॥३६॥

verse

अवला महिला लल्लतना प्रमदा रमणी नितंबिनी वहिता ।

verse

द्विता प्रतिदर्शयुक्ता का्ता वधूर्शा युवती:॥३७॥

verse

कुमारी कठ कन्या किञ्चित्रौठा सुभासिनी ।

verse

वर्धा पतिंवरा प्रोक्ता नगा प्रोक्ता च कौठवी ॥३८॥

verse

अष्टरजंस नारीं नामिकांब्रुते बुधा: ।

verse

वधूग्री च चिरन्टी च द्वितीययवसौ स्त्रिययौ ॥३९॥

verse

अर्धवृद्धा तु या नारी सा कात्यायानika स्मृता ।

verse

पुनर्बुद्धिषि: प्रोक्ता वृष्यसंती रतार्धनी ॥३०॥

verse

प्रतिवल्ली जीवपतिजीर्वतोका च जीवसू: ।

verse

रहिता पतिपुत्राभ्यां निर्वीर्त्याभिधीयते ॥३१॥

verse

विश्वस्ता विध्वा प्रोक्ता पुष्हलीना च निष्क्काला ।

verse

अमनणा भिनुककी मुंडा वयस्याली साखी स्मृता ॥३२॥

verse

अवीर्द्धक्या च रस्वला स्वादात्रेयika पुष्पवती च नारी ।

verse

राका भवेजातरजास्तु कन्या नश्यत्रप्रसूति: कामकाजी च

header

५. ३४५। ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ५३

verse

मुख्या नारी वरारोह वरस्त्री मतकाशिनी ।

verse

स्त्री विविरुद्ध च मत्ता च वाणिनीत्यभिधीये ॥३३४॥

verse

रूपाजीवावेश्या गणिका पण्यांगना तथा चन्द्रा ।

verse

राजकुलप्रतिबद्धा वरस्त्री वरमुख्या च ॥३३५॥

verse

गणिकक्यं गणिकानां च समुहः कथ्यते बुधै ।

verse

असिस्क्रान्त:पुरप्रेशा दूती संचारिका स्मृता ॥३३६॥

verse

कुत्रीनी शंभली चुंदी सैरंधी গন্ধकारिका ।

verse

पोटा वोटा तथा चेटी दसासी स्यात्कृृद्धारिका ॥३३७॥

verse

पाञ्चालिका पुत्री much स्यात्काष्टदन्तादिनिर्मिता ।

verse

स्मृता लेप्ययी स्त्री तु बुधैर्जलिकारिका ॥३३८॥

verse

दारा: क्षेतं कलत्रं च भार्या सप्तचरी वधू ।

verse

सधर्मचारिणी पत्नी जाया च गृहिणी गृहाः३३९॥

verse

उपायम: परिणयनं पाणिग्रहणं विवाह उद्दाहः ।

verse

कुलबालिका कुलस्त्री पतिवव्रता सुचरिता सती साधी ॥३४०॥

verse

पांशुला बंधुकी स्वैरयसती पुंशैलीबरी ।

verse

धर्षिणी कुलठा प्रोक्ता तवविनीताभिसारिका ॥३४१॥

verse

कान्त: स्यात्क्मिता पतिवर्यितार्ता च भोक्ता धवो

verse

रुचयाभीकरराभिकाश्च रमण: प्राणवाधिनाथो युगः ।

verse

सूनु: संततित्मजश्च तनुज: पुत्र: प्रसूति: सुत

verse

स्तुकृ तोकं तनयस्य नदन इति प्राजैरपत्यं स्मृतं ॥३४२॥

Header

५४ ॥ हलायुध ॥ ५. ३५।

Verse

आपनवसत्त्वा गुर्वी स्यादांतवर्नी च गर्मिणी ।

Verse

दोहृदं दोहृदं श्रद्धा लालसा च समा: स्मृता: ॥३४॥

Verse

सूतिमासो वैजैननो गर्भो भृण इति स्मृतः ।

Verse

अरिष्टगृहमिच्छ्ति सूतिककाभवनं बुधा: ॥३४॥

Verse

विजाता च प्रज्ञता च प्रसूता स्त्री निगम्यते ।

Verse

गर्भाशयो जरायु: स्याडल्वं च कल्तलं स्मृतं ॥३४५॥

Verse

कन्यापुत्रस्तु कानीनो नाठेर: स्यानवष्ठीसुत: ।

Verse

बन्धको बन्धुकीपुत्रो गोप्यो द्रासीसुतः स्मृत: ॥३६॥

Verse

बाल: पाको ऽभर्को गर्भ: पोतत्रश्च पृथक: शिशु: ।

Verse

शावो डिम्भ्रय विषयो वर्मीणवको मतः ॥३४७॥

Verse

प्रवया: स्थिरो वृद्ध: यातममश्र कथ्यते ।

Verse

जरा तु विसृता प्रोक्ता द्वारकस्तर्णो युवा ॥३८॥

Verse

अंबा सवित्री जननी च माता वन्द्रा च तातो जनक: पिता च ।

Verse

सुपा जननी पुत्रवधर्धू: स्यात्प्रभवती भ्रातृवधू:

Verse

स्मृता च ॥३४९॥

Verse

इढिता तनया पुत्री जामाती इष्टु:पति: ।

Verse

दौहितस्त्रतत्सुतो नप्त स च चौत्रश्च कथ्यते ॥३०॥

Verse

अग्रतः: पूर्वजो ज्येष्ठ:: कनिष्ठो ऽवरजो नुज: ।

Verse

भ्रातृव्यो भ्रातृपुत्र: स्यात् भत्रीयो भ्रातृनस्तथा ॥३५१॥

Verse

धात्री स्याडपममाता भगिनी स्वामि: स्वसा च विक्षेया ।

Header

१ ३५९ ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ पञ्च

Verse

तत्तपुत्र: स्वस्रीय ज्ञमेयो भागिन्येय: स्यात् ॥३५१॥

Verse

समानोर्ध्यसहोर्ध्यसगर्भा:: सोदरा: समाः ।

Verse

भ्रातृवर्गस्य या जाया यातरस्ता: परस्परं ॥३५२॥

Verse

भ्रातमीय: स्वजनो बन्धुरसभो जातितिश्च बान्ध्धव ।

Verse

सनाभय: सर्पिंडाशच सगोत्राश्च समा: स्मृतातः ॥३५३॥

Verse

तनुस्तनू: संहननं शरीरं कलेवरं विग्रहदेट्टकाया ।

Verse

अङ्गं वर्पवर्ष् पुरं च पिण्डे क्षेणं च गात्रं च घनस्य मूर्त्ति ॥३५४॥

Verse

अङ्ग: पार्श्वकरण: पाणिष्: शयपञ्चशाकरहस्ता: ।

Verse

कामांकुशा: करुरुद्धा: पुनर्नर्वा: पाणिजा नखा नखरा: ॥३५५॥

Verse

कांचीपदे कल्टरं जघनं श्रोणी कुकुमवती श्रेया ।

Verse

आरोहह्रव नितंब: कठी कठीरां त्रिकस्थानं ॥३५६॥

Verse

गुद्ध: पायुरूपान स्वात्काठिप्रोथौ स्फजौ पुतौ ।

Verse

कुकुन्दरौ समाचस्ते जनो जघनूपाकौ ॥३५७॥

Verse

भगो योनिरुपपस्थस्य वराङ्गं स्मरमन्दिरं ।

Verse

शिर्र: शेफो इथ मेधष्य तुल्ये मेहननशेफसी ॥३५८॥

Verse

जानु: स्यार्ष्टीवान् प्रससूता जंघा च गुण्डको गुल्फ: ।

Verse

ऊरु: सकित विचण्डं जठरोदरतुन्दकुच्छिनर्भा: स्थयु ॥३५९॥

Verse

अङ्गुल्य: करशशाखा: कर्ण: श्रोत्रं श्रति: श्रव: श्रवणं ।

Verse

ग्रीवा धमननिर्मन्या शिरोधरा कंधरा गल: कंठ: ॥३६०॥

Verse

रोवात्रयांकिता ग्रीवा कंबुग्रीवेति कथ्यते ।

header

५६ ॥ हलायुध ॥ १ ३७५

body

अवलर्गलं विलगं च मध्यमं मध्यममुचते ॥३६२॥

body

मुण्डोत्तमांगस्तकमौलिशिरः शिरमूर्ध्कानि स्।

body

तुंड वदनं चक्रं लपनं मुखमास्यमाननं च समं ॥३६३॥

body

दृष्टिक्षनेत्रलोचनचलननयनबकक्षञञीणि ।

body

अश्रूणि वाष्रोदननयनजलश्रुनाानि ॥३६४॥

body

नयनोपांतमयंगः कनीका नयनमध्यतारा च ।

body

कूर्भी भुवोश्च मध्यं सूक्त स्यादोोषपर्वातः ॥३६५॥

body

सिंघिनरी नासिका नासा प्राणं च कथ्यते ।

body

रस्ज्ञा रसना जिह्न्हा तालु काुकमुचते ॥३६६॥

body

द्रोः प्रवेशो भुक्त बाहर्भुज्ञा च स्मर्युक्तते बुधैः

body

गण्डो गल्लः कपोलश्यन्दुस्तुल्यर्थवाचका ॥३६७॥

body

मुष्को उण्ड वृषणाः कोशः संग्राहो मुष्ठिर्यते ।

body

जतु वञजोसयो: संधिरूसंधिश्व वञचनः ॥३६८॥

body

रोम तनूमुक्तं नयनगगतं पद्म मुखगतंऽमशु ।

body

अधरो दंतक्क्द्ध श्रोहित उच्यते दंतवासस्र ॥३६९॥

body

श्रोष्टयाधिश्रुकं ललाठमललिकं भुजायमंसं च ।

body

कान्ना च बाहूमूलं धातामवरहु कृकाठिकामानु ॥३७०॥

body

उरसिजकुचवञ्चोरुद्धपयोराः स्तनसमानमानानि ।

body

उत्काः कुचमुखमू चक्रवं्तानि शिखा च तुल्यानि ॥३७१॥

body

भुत्मध्यमुरो वन्न हृदयस्थानं च वत्समिच्छ्ति ।

header

१ ३७५ ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ५७

verse

एकर्था: कथ्यते दशनद्विग्रदंतररदना: ॥ ३७९॥

verse

क्रोोधमकस्तोत्तसंग: प्राग्भागो वपुष स्मृतः ।

verse

पृष्टं स्यात्पच्छिमो भाग: कठौ च कटिशर्षकौ ३७०॥

verse

जीवस्थानं भवेन्नर्म पादार्यं प्रवर्द मतं ।

verse

सीमंत: कथ्यते स्त्रीणां केशमध्ये तु पद्ति ॥ ३७१॥

verse

केशा: शिरसिज्मूर्धनकचिकुरशिरोरद्धा: स्मृता वाला: ।

verse

तद्वन्धविशेषा: स्वर्वेणिधर्ममल्लकुन्तलकवर्य: ॥ ३७२॥

verse

हस्त: पञ: पाश: केशेषु बक्कुवाचका: शब्दा: ।

verse

अलकं कुिटला: केशा भ्रमरकमुक्तं ललाटस्थं ॥ ३७३॥

verse

वालानां तु शिखा प्रोक्ता काकपञ्ज: शिखण्डिका ।

verse

पल्लितं पाण्डुरा: केशा व्रतिन्यां तु जटा सटा ॥ ३७४॥

verse

मणिबन्ध: पाणिमूलं कफणि: कूर्पर: स्मृतः ।

verse

तयोर्मध्यं प्रकोश: स्यात्प्रकाण्ड: कूर्परांसयो: ॥ ३७५॥

verse

चेतश््रितं मन: स्वातं हृदयं मानसं समं ।

verse

एकयानं तथ्यकायमेकतानं च तद्तं ॥ ३७६॥

verse

व्याधिसतु मानसी पीड़ा वांक्ितो व्यर्तो मनोरथ: ।

verse

क्षमञमेन्द्रियं श्रतो हृष्कीं करणं स्मृतं ॥ ३७७॥

verse

मध्यांगुल्लीकूर्पयोर्मध्ये प्रामाणिक: कर: ।

verse

बडमुष्टकरो रत्वरनि: सकानिष्ठक: ३७८॥

verse

संपिंडाङ्गलिर्मुष्टि: प्रसति: कुञ्चिताङ्ग:

footer

8

header

५६ ॥ हलायुध ॥ १३९

verse

प्रमारितांगुलि: पाणि: कथ्यते प्रतलस्ततः ॥३६९॥

verse

प्रदेशश: स्यालप्रदेशशिनया तालोध्यमया भवेत् ।

verse

गोकर्र्णो नामया प्रोक्त वितस्ति: स्यात्कनिष्टया ॥३७॥

verse

आकलयो मंडनं वेष: प्रतिकर्म प्रसाधनं ।

verse

भूप्रणं स्याद्लंकारो नेपथ्याभरणे यथा ॥३७॥

verse

समालबनमिच्छ्ति च चार्ति च सूरयः

verse

स्यासकं हस्तविंबं स्यात्वारिष्काश्रभूषणं ॥३५॥

verse

तिलकं तमालपलं चित्रकुमुतं विशेषतः पुं्र। ।

verse

रचिता लल्लाठव्रे लल्लाठिका कथ्यते रेखा ॥३६॥

verse

भृत्शिखर्स्तनमंडलकयोत्कष्ठषु विरिता कुशलौः

verse

अनुलेपनेन रेखा निगत्य पल्लवल्लीति ॥३७॥

verse

कुंकुकं घृणं वर्णं प्रोतं लोहितचन्दनं ।

verse

काश्मीरतं च विद्धि: कालेयं जागगुंड स्मृतं ॥३८॥

verse

चन्दनं स्वानमलयजतं श्रीखंडं रोहण्डुम: ।

verse

मृगनाभिर्ग्गमदः: प्रोक्ता कस्तूरीका बुधै ॥३९॥

verse

कर्पूरो घनसार:: स्यात्काकतुण्डो गङ्रु: स्मतः ।

verse

तांबालं क्रमुकं प्रोक्तमंगरागो विलेपन ॥४०॥

verse

उपसंव्यानं परिधानमंतरीययं च निवसनं तुल्यं ।

verse

प्रावरणं संव्यानं प्रक्ादनमुतरीयं च ॥४१॥

verse

अर्धोरुकं वस्त्रणामं वासस्रंडाटाकं स्मृतं ।

header

५. ४०। ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ५६

verse

परिधानाशुुकग्रन्थि: प्रोक्ता नीवी तथश्चयः ॥ ३६९॥

verse

चेलं चीरं वासः कर्पष्माक्दनं निवसयं च । अम्बरमशुकमुलं वस्त्रं सिचयः पटः पोतः ॥ ३७०॥

verse

चतुर्विधें तु विक्षेयं त्वक्सूत्रक्रोिरोजं । पर्णोर्णा धौतौशेयं डुकूलं जौममिष्यते ॥ ३७१॥

verse

कार्पासां बाधुरं प्रोतं वस्त्रस्यांतो मतो चंचलः । अहतं स््यानवं वासो जीर्णमुक्तं पठ्यं ॥ ३७२॥

verse

धौतमुद्धनीयं च वर्ततिर्स्तिर्देशाः सिचः । एकार्था आविकौर्भरल्लकोर्णायुकंबला ॥ ३७३॥

verse

कंंचुकको वारवानः स्यात्कूर्पासस्र निचोल्कः । सग्माला मालल्याख्यातं केरमध्यये तु गर्भक ॥ ३७४॥

verse

प्रभष्टकं शिखालंबि पुरो न्यस्तं लल्लामकं । तिर्ध्वगञ्चसि विचिन्नं वैक्ञकमृद्धृत । ग्रीवायां लंबितं प्राज्यैः प्रालांबकमिति स्मृतं ॥ ३७५॥

verse

आपीडः शोभरोत्तंसावतसाः शिरसि भ्रजः । कर्णपूरेऽपि दृश्य्यते तथोत्ंसावतकसौ ॥ ३७६॥

verse

जतुयावक्लाच्छालतकाः समाः शिकयककं मधुच्छिक्ष्ट । कङ्जलमञजनमभिहितमार्शेर् दर्पणो मुकरः ॥ ४००॥

verse

ताडाङ्स्ताडपलं स्यात्कुण्डलं कर्णवेष्टनं । कर्णालंकरणं सर्व कर्णिकेतयधीयेते ॥ ४१॥

footer

S*

header

६० ॥ हलायुध ॥ २४१

verse

केयुरमंगलं प्राक्तं वाकुमूलविभूषणं ।

verse

आवावः परिहार्यः: स्यात्कटको वलयं तथा ॥४५॥

verse

कंकणं हस्तसूत्रं च विड्: प्रतिसरं बुधाः ।

verse

ग्रीवाालंकरणं सर्वं वैजैकमितीष्यते ॥४६॥

verse

अंगुल्याभरणं प्राक्तं गुंगलयकमूर््मिका ।

verse

कथ्यते अङ्गुलिमुद्रा च भवेद्या लिखितितञ्ञरा ॥४७॥

verse

कलापः सप्रकी कांची मेखला रस्ना तथा ।

verse

कठिसूत्रं सारसंं किंङ्किणी गुद्ध्रवंथिका ॥४८॥

verse

सिंञ्जनी पादकटस्तुलाकोष्ठस्तु नपुरं ।

verse

मंजीरं हंसकं स्त्रीणां चरणाभरणं स्मृतं ॥४९॥

verse

देवचन्दः शतयशििरर्धः मानवकः स्मतः ।

verse

हारो गुक्कार्धगुक्चौ च गोपुक्कुश्च भवेत्तक्मात् ॥५०॥

verse

एकवलयकेयष्टिः स्यात्कथ्यते सा च कण्ठिका ।

verse

प्राक्ता नत्नत्रमाला च सप्तविंंशतिमौ होत्या ॥५१॥

verse

हाराध्यस्थितं रल्ं नायकं तर्लं विड्: ।

verse

चूडामणिं च विदांसो वदन्ति शिरसि स्थितं ॥५२॥

verse

आहुरु: किरीठमुणीर्ं कोटिरीं मुकुटे समं ।

verse

राजा शोभा विभूषा स्वाद्दर्भिभ्या सुष्मा समाः ॥५३॥

verse

निभालनं निशामनं निध्यानमवलोकानं ।

verse

ईक्षणं दर्शनं दष्टियोर्रतनं च समं स्मृतं ॥५४ ॥

header

५. ४२१। ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ६१

verse

कटाक्षो दृष्टष्टिविषे ईषच्छ हस्ितं स्मितं ।

verse

ह्रील्लञ्ञत्रपा क्रीडा ट्रपा मंदाग्नमुच्यते ॥ ४२१॥

verse

आलिंगनमनूपगूहनमातः परिरंभणं परििव्लगं ।

verse

आश्लेषमकपालिनी क्रोडीकरणं च तुल्यार्थं ॥ ४२२॥

verse

संवेषणं निधुवनं संप्रयोगगो रहो रतिः

verse

सुरतं मोक्हनं प्रोलं मणिहितं रतकूजित ॥ ४२३॥

verse

आर्या भूमस्पृशो वैश्य्या उर्व्याश्च विशः स्मृतः ।

verse

जीवनं वृत्तिराजीवो वार्त्ता चेति निग्लायते ॥ ४२४॥

verse

पण्यायाजीवा वाणिजः प्रापणिका नैग्माश्च वैदेद्याः ।

verse

द्वैगुणिको वार्धिशिको वृद्धाजीवः कुसीद्रिकः प्रोक्तः ॥ ४२५॥

verse

अपमित्यसमुद्मारणं स्त्यापयुर्चननं ।

verse

वृद्धिः कल्ल्यांतं प्रोतं कुसीदं वृद्धीजीवनं ॥ ४२६॥

verse

परिवृत्तिनिमयो वैमेयश्च निग्लायते ।

verse

प्रक्रयः कृष्तिकं प्रोतं भाठको डवक्रयः स्मृतः ॥ ४२७॥

verse

क्षेत्र्राजीवः कृशनिकः कृषवीवलतः कर्षकः कुटुम्बी च ।

verse

सीतीयं सस्यं प्रोतं वर्यं क्षेतं च केदारं ॥ ४२८॥

verse

हल्लं स्याल्लांगलं सीरः फलः कुशिक उच्यते ।

verse

योगलं तु रश्मिरामन्धः शम्या च युगकीलकः ॥ ४२९॥

verse

कथितो लोष्टको लोष्टः कोटीशं लोष्टभेदन ।

verse

शंबाकृतं ह्सीत्यं स्यात्तीसीता लांगलपट्टति ॥ ४३०॥

header

६२ ॥ हलायुध ॥ १ ४३१।

body

गोदवाराणं च कुदालं लवित्रं द्रात्रमु्यते ।

body

प्रतोदः प्राजनं तोल्वं लूनं द्रातमिति स्मृत ॥ ४३२ ॥

body

खलेवगळी भवेन्मेति खलधान्यं खलं स्मृतं ।

body

पुशः कङ्गररः प्रोक्ताः कणः स्त्यान्नुद्रतण्डतः ॥ ४३ ॥

body

धान्यगुकं च किशाराः कवाणिषं धान्यशीर्षकं ।

body

नालं काडं नपुपो गुच्छो श्रीद्धिः स्तंबनकरः स्मृत ॥ ४३४ ॥

body

रक्तशााललिर्महाशालि कलमाश्र्रेति शाललय ।

body

उद्दालः कथितः प्राज्ञैः कोद्रवः कोरडूशकः ॥ ४३५ ॥

body

मंगल्कयको मसूरः स्त्यासिद्ार्थः सर्वपः स्मृत ।

body

आआसुरी राजिका चेति कथ्यते राजसर्षः ॥ ४३६ ॥

body

प्रियंगुः कथ्यते कंगुरतसी स्याडमा क्षुमा ।

body

कलायाः खण्डिको श्रेयः सातीनिनृं मनीषिभि ॥ ४३७ ॥

body

जर्तिलः कथ्यते सन्द्धिररअयप्रभवस्तितल ।

body

तिल्लपिञस्तिलपेजस्तया पञ्चतिलः स्मृत ॥ ४३८ ॥

body

तृणधान्यं तु नीववारः श्यामाकः श्याामको भवेत् ।

body

वल्ला निष्ष्पावकाः प्रोक्ता आछकी तुवरी स्मृता ॥ ४३९ ॥

body

मृष्ट धान्यं लाजाः पृथुकाकाश्रिष्ठिटश्च कृतास्ते स्थः ।

body

भृष्ट यवस्तु धाना दरपका कथ्यते अभ्युषः ॥ ४३० ॥

body

शूण्डो अन्त्यवर्णो वृषलः पतः पञस्य कथ्यते ।

body

लेखकः स्याल्लिपिकलः कायस्तो शञ्रजीवक ॥ ४३१ ॥

Header

५. ४४१ ॥ अभिधानरतमाला ॥ ६३

Verse

आभीः सन्यामहाशूदो गोपालो वल्लवस्थथा ।

Verse

त्वष्टा च काष्ठठट् तन्ना रथकारस्य वर्धकः ॥४३६॥

Verse

नाडिनिधम् कलादाः सुवर्णकारस्य मुष्ट्टिको श्रेयः ।

Verse

वैक्तिकिको मणिकारों धमाकारो लोहकारः स्यात् ॥४३७॥

Verse

चुरमर्दी दिवाकीर्तिशंडिलो नापितः स्मृतः ।

Verse

मालाकारस्तु वििक्षेयो मालालिकः प्राति्वहारिकः ॥४३८॥

Verse

कुंभाकारः कुलालः स्यात्तन्तुवायः कुविन्दकः ।

Verse

संवाह्को ङ्गमर्दी स्यात्तनुवाजश्च सौचिकः ॥४३९॥

Verse

लेपकः पलगण्डः स्याद्यांगगाजीवस्तु चित्रकृत् ।

Verse

कर्म लेप्यादिकं सर्वं पुस्तककर्म स्मृतं बुधै ॥४४०॥

Verse

शैलालल्ली शैल्लूः कुशीलवचाराणः कृशावी च ।

Verse

जायाजीवो भरतो नठस्थथा स्यानवटी चुद्रा ॥४४१॥

Verse

शिल्पिनः कारवः प्रोताःप्रकृतितश्च मनीषभि: ।

Verse

निर्णीजकः स्याद्रजकः कल्पपालस्तु शौण्डिकः ॥४४२॥

Verse

कैैर्तो धीवरो द्रासो मत्स्यबंधी च जालिकः ।

Verse

अनानायः कथ्यते जालं कुवेणी मत्स्यबंधहनी ॥४४३॥

Verse

वैैतंसिकः सैनिकिकः स्यात्कौठिको मांसविक्री ।

Verse

सूत्राा स्यादातननस्थानं कृपाणीली च कर्तरी ॥४४४॥

Verse

चर्मककृटपाइकाकारो नद्ध्री वदू्री च कथ्यते । .

Verse

मृगयुलर्बुधको व्याधो बुधैगुरिकः स्मृतः ॥४४५॥

header

६४ ॥ हलायुध ॥ ४४१

body

शुल्वा रञ्जुर्वाष्टञ्च वष्टस्त्रीगुण: स्मृतः ।

body

पाश: श्यान्धनग्रंथिवागुरा मृगजालिका ॥४४२॥

body

अंतंतावासयी चांडालो निषाद्रव्य जनसंगमः

body

शपच: पक्खशैव मातंग: शवक: स्मृतः ॥४४३॥

body

किराता: शवरा निद्या: पुलिन्दा नाल्हला भटाः

body

माला शच्छाद्रयो बिल्ल्ला: कथ्यते क्षन्तजातय ॥४४४॥

body

रोगो रूक व्याधिराकल्यं गढो मांघ्यमपठवं ।

body

आम आमय आतंक उपतापो रुजा स्मृत: ॥४४५॥

body

नवधु: कथ्यते कासो वेषपु: कल्प उच्यते ।

body

द्वधु: परिताप: स्यात् ग्लानिश्च क्लमथु: स्मृत: ॥४४६॥

body

राजयद्ध्मा क्षय: शोक: शोक: क्षयुर्रियते ।

body

किलिलांस कथ्यते सिध्यम पामा कक्कू: क्षस्त: स्मृत: ॥४४७॥

body

कण्डूति: कण्डया कण्डू: कण्डूयं तथा खर्ण्डू ।

body

जागर्या जागर्षणं प्रजागरो जागरा च विच्छेया ॥४४८॥

body

पीठक: स्फोटको गण्ड: क्षित्रं कुष्ठ च पाण्डुरं ।

body

श्रीपदं पादवल्मीक: पृष्ठस्थिर्ग्दु: स्मृत: ॥४४९॥

body

केशस्रमिण्डलुप्तं स्यादर्शशञ्च गुदक्कीलक: ।

body

मायु: पित्त: कफ: श्लेष्मा प्रत्यायश्च पीनस: ॥४५०॥

body

वातकी वातरोगी स्यात्तातिसारो ज्वतिसारकी ।

body

सिद्धिमश्लेष्ार्शसंयोगासिद्धमल: श्लेमलो ज्वर्षस ॥४५१॥

Header

५ ४६। । ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ६५

Body

दद्रणो दद्रुरोगी स्वानः चूड्रः चद्र्नाससिकः ।

Body

लिङ्गं यस्ताच्छिणी पङ्गश्रिङ्गश्रुश्रश्च स स्मृतः ॥४५॥

Body

पिचण्डिलो वृहत्तकुञ्चस्तितुन्दिलोदरिलौ च स: ।

Body

खलति: शिपिविष्ट: स्योर्दहल्लुस्टिक एव च ॥४६॥

Body

अन्धो स्नेद्मूक: स्योर्डो बाहिर उच्यते ।

Body

जड: कड स्मृतो मूक: कक्षमूकस्वावाक्ृतिः ॥४७॥

Body

खङ्ग: पंगुस्तथा भ्रूण: कुणिर्र्ककल्पानिकः ।

Body

तुण्डिरुतनाभि: स्याद्यगो विगतनासिकः ॥४८॥

Body

गड्डुल: कथ्यते कुब्ज: खर्वशाक्तु वामन ।

Body

पृष्ठि: स्वल्पशरीर: स्यात्तिकरात: स च कथ्यते ॥४९॥

Body

आयुर्वेदी भिषग्वैद्यो दोषन्न: व्याधिक्त्सक ।

Body

उपचर्याश्चित्सा सानिदानं हेतुरुच्यते ॥५०॥

Body

जांगु्लिको विषमिश्रक् व्यालयाङ्घातितुण्डिक ।

Body

भैषज्यं भेषजं आयुुरगदस्तन्त्रमौषध ॥५१॥

Body

सिन्धुर्थ माणिमथ्यं च सौन्ध्व लवणोत्तमम् ।

Body

कृष्णोपकुक्ल्या वैरेभी माग्धी पिप्पली कणा ॥५२॥

Body

शुंठी नागरमुक्ता महौषधं विश्वभेषजं विश्व ।

Body

मधुकं यष्ठिमधु स्याडमृता वत्सदानी गुडूची च ॥५३॥

Body

आर्कं शृङ्गवेरे स्याद्जाजी जीरक: स्मृतः ।

Body

वेक्षञं मरिचं प्रोतकमूषणं च मनीषिभि: ॥५४॥

Footer

9

header

६६ ॥ हलायुध ॥ ३२

verse

सौवर्चलस्तु रचुकः कुस्तुंबुर च धान्यकम् ।

verse

त्रिकृत् नयूषणं व्योष हिंगु रामठ उच्यते ॥४६॥

verse

हरितकथभया पद्यया धात्री चामलकी शिवा ।

verse

कलिरञ्ज विभीतः स्यात् त्रिफला स्मृता ॥४७॥

verse

एडगजः प्रपुनाथो दुग्धश्रक्रर्मदक प्रोक्तः ।

verse

शतममूलिका लभीर्निर्द्विधधिका कंठकारिका व्याग्री ॥४८॥

verse

पुराण्यो महिषाचश्च गुग्गुलः स्थात्पलकंप्रः ।

verse

महाराजजनमिच्छति कुसुभं च सुमेधस ॥४९॥

verse

हिंगुलं हंसपादं च कुरुविंदं निख्यातते ।

verse

सारथं माञ्जिक द्वौर्ध् मधु पुष्परसस्थथा ॥५०॥

verse

उशीरां वीरणीमूलं श्रीवेयं वालकं जलं ।

verse

मुस्तकः कुरुविन्दः स्याद्युण्डा च जलदाह्यः ॥५१॥

footer

॥ इति श्रीभृद्धहलायुधकृतामभिधानरतनामालायां भूमिकांडे द्वितीय समाप्तं ॥

verse

वडवामुखीं पातालं वैरोचननिकेतन ।

verse

तथाधोभुवनं प्रोक्तं नागलोको रसातलं १॥

verse

निन्नमगाध गर्तः यथ शुशिरं वपा बिल्ं विवरं ।

verse

अंतरमवहु किंद्र निर््यथनं रंधरोक्कुहरदराः ५॥

Header

३. १९ ॥ अभिधानरतमाला ॥ ६७

Verse

निरयो दुर्र्गतिश्चैव नर्क: परकीर्िततः।

Verse

नारका जन्तव: प्रेता याश्चैवातिवाल्लिका॥३॥

Verse

यातना कारणात् प्रोक्ता कारा बंधनमुच्यते ।

Verse

आबर्धा वेदना: दुःखमर्ति: पीड़ा व्यथा तथा ॥४॥

Verse

वृत्तिनं डडितं दुष्टतमममन्धः: क्लिनवर्षं तमस: कल्कं ।

Verse

एन: कलमशशुभं पापं स्यात्यातककं पाप्मा॥५॥

Verse

निधनं नाशो मृत्युमुरमरणं पंचवमयय: कालः ।

Verse

संस्था स्याद्याष्टान्तो निमीलनं दीर्घनिद्रा च ॥६॥

Verse

पारासुुरुपसपवन: प्रमीतः: संस्थितो मृततः ।

Verse

प्रेत: परेश्च तथा कुणप: शवमुच्यते ॥७॥

Verse

कबन्ध: कथ्यते रुण्ड:: जतमीर्ममरुर्वाणं ।

Verse

असृघ्राज्िनं चर्म कृत्त्वस्वक् परकीर्तिता ॥८॥

Verse

पल्ललं जांगलं मांंसं फलं पिशतममामाशं ।

Verse

क्रव्यं तरसममेकार्थ विंसं स्यादामगंधिकं ॥९॥

Verse

छत्रं लोहिततमस्र रुधिरममक् शोषितं च रक्तां स्यात् ।

Verse

अस्थिन धातुकीसकुलयानि भवन्ति तुल्यानि ॥१०॥

Verse

शरीररयास्ति कंकालं तथा स्यादास्थिपपर्जरं ।

Verse

सिरसो डस्ति करोष्ठ: स्यातकपालं शकलं च तत् १११॥

Verse

शाखास्ति नलकं प्रोतं पृष्ठयास्ति कशेरू च ।

Verse

कण्डरा स्यानमद्क्षायु: भ्रसा क्षायु: शिररा स्मृतिृता १२॥

Footer

9*

header

६८ ॥ हल्लायुध ॥ ३.५१

body

मस्तिष्णं मस्तककल्शो वया मेदो वसा स्मृता ।

body

अग्रं पुरित्तकितं कालखंडं यकृन्तम् ॥३॥

body

बक्कं स्वाद्ग्रमांसं च तिलकं लोम कथ्यते ।

body

क्रमि: कीटस्तु नीलंगु: पुलकश्त्र सम स्मतः ॥१४॥

body

उच्यते वर्ण उ उच्चारो वर्चस्को ष्स्करः शक्त् ।

body

गूथं कीठं व विमू विषा पुरीषं शमलं मलं ॥२५॥

body

शुक्रं वीर्यं वलं बीजभिन्रियं रेत उच्यते ।

body

श्शानं स्वातित्वृवनं चिता चित्या च कथ्यते ॥१६॥

body

क्रन्दितं रुदितं प्रोक्तं विलाप: पारिवदन ।

body

अपस्नानं मृतस्नानं निचाप: पितृतर्पण ॥ १७॥

body

विषधरदन्दशकुपवनाशनसर्पसरीसपूरोगव्याल-

body

भुजगभुजंगकुंभीनसपगनागभोगिनः

body

अग्निफणभृतृदाकुकाकोदरकंचुकिकचक्रगूछावा-

body

त् धिरसनकाद्वेयद्वर्कीकगढकुस्तुतयो भुजंगममाः ॥१८॥

body

आशीविषो दीर्घवृष्ट: कुण्डली जिह्वाग: स्मतः ।

body

फणतः: फणा फटा प्रोक्ता विषं स्वादार्लं गरः ॥१९।

body

अह्वे: शरीरं भोग: स्वादाशीर्दशाभधीयते ।

body

भवेतिलिटसो गोनासो वाह्हसो ष्जगर: शय:ः २०॥

body

अल्तगढौ जलव्यालो राजिजलो इण्डुभ: स्मतः ।

body

अव्हीरणी स्यात् द्विमुखो राजसर्प्य सर्वभुक् २१॥

header

३ ३० ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ६३

body

निर्र्वयनी निर्मोकः कंकुक उक्का भुजंगमुक्ता वक्री ।

body

वम्रीकूट नाकुर्वलमीको वामलूर्यः ५९॥

body

उपजि्न्होपपदीका च वम्री स्ट्याडपदेष्टिका ।

body

अर्लं वृश्चिककलागूलं दृत भालिज्य वृश्चिकः॥६३॥

body

ब्रह्मपुत्रः शौल्ककेयो दार्द्रध्य प्रदीपनः

body

रसः सौर्राष्टिकः द्वैडष्टीष्णग्य विष्मुच्यते ६४॥

body

शृंगिको वत्सनाभस्य कालकूटो हलाहलः ।

body

काकोलो विस्फुरिंगग्य तद्देदाः सुरनेकथा ॥६५॥

body

आप्ततोर्यं घनसपय पुष्करं मेघपुष्यं

body

कं पानीयं सल्लिल्मुद्रकं वारि वाः शंभरं च ।

body

अर्णाः पथः कुशज्जलवनं क्षीरंभो जंबू नीं

body

प्रोक्त प्राष्ैर्भुवनममृतं जीवनीय दृतकं च ॥६६॥

body

अतलस्पर्शमगांधं गंभीरभीं स्द्याभीरमस्थ्यां ।

body

नावा तार्थ नावथ ध्यागभृतकं तत्त्णोवृत्त तोययं ॥६७॥

body

प्रालययमवश्यास्तुतिहिन्नं शिशिरं हिमं तुष्ारं च ।

body

मिश्रिका स्न्यावीवहारो हिमसन्धातो हिमानी च ॥६८॥

body

रोमांचः पुलकः स्याट्चकमुष्षणमुक्तक्सन च ।

body

रोमोद्धमरोमाविकाररोमल्लर्षाः समानाार्थाः ६९॥ .

body

रनाकरः सरस्वानुधाधिरुद्धद्वान्सरित्यपिरतिकूपारः

body

पारावारस्ततोयनिधिरवाञजलराशिसागरसमुमद्राः ७०॥

header

० ॥ हलायुध ॥ ३. ४०

verse

वीची भंगस्तरङ्गः स्यात्तमनव्हत्वे च कथ्यते ॥

verse

ऊर्मिरुक्लिकोछोलोः कश्लोलो लल्लरी तथा ॥३१॥

verse

मर्यादा कूलदेशो ऽस्य वेगला वृद्धिर् वारिणः

verse

वेलावनं तु विषयमपकठो ऽस्य यहनं ॥३२॥

verse

सांयात्रिकः पोतवाणिक् पोतः प्रवृहणं स्मृत ।

verse

कूपको गुणवृत्त: स््यानिवर्यामः कर्णधारक ॥३३॥

verse

अंतर्जलचरं सत्त्वं क्रूरं यादो ऽभिधीयते ।

verse

अववहारः स्मृततो ग्राहः कुंभीरो नक्र उच्यते ।

verse

कच्छपः कमठः कूर्मस्तद्धार्या च इडली स्मृता ॥३४॥

verse

वैसारिणो विसारः पृथरोमा जलचरो कशो मत्स्यः ।

verse

तमिरानिमिनिशश्रः मीनः शकली शल्ककी च विशेषः ॥३५॥

verse

सहस्रदष्टः पाठीनः प्रोष्टी च शफररी स्मृत ।

verse

नलमीनाश्छलिचิม: कुलीरः कर्ककटो मत ॥३६॥

verse

शालः शुक्लः कूलिशो राजीवो रोहित्रश्च पश्चवकः ।

verse

शृङ्गिममधुरवासगुसंन्यावर्तदायो मत्हामस्याः ॥३७॥

verse

मत्स्यविशेषो मकरः करिमकरो भवति तदिशेषस्तुु ।

verse

चीिरिख्तिमितिर्मिंगलगलिलादायो मत्हामस्याः ॥३८॥

verse

छुद्राण्डो मत्स्यसंघाततः पोताधाधं च कथ्यते ।

verse

गण्डूपदः किंवलतको जलौकाः स्थर्जलौकस ॥३९॥

verse

मण्डूकः प्लवकको भेकः शालूरो दर्डेरो हरिः

header

३. ४८. ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ३१

verse

प्लवगम: प्रवग: स्थार्द्धभूतद्धवः स्मतः ॥ ४०॥

verse

यावंतो दृशन्ते नरकारितुरगादायः स्थले जीवाः । तान्त: सल््लेवापि जलपूर्वास्ते विजेयाः ॥ ४१॥

verse

उक्ता मुका मौलिकं शौतिकिकयम् मुक्कास्फोट: शुकटिराभ्यायाते च । कंकु: शंख: शञ्चकाका: क्षुद्धशंखाः शंबूकास्ते स्यु: कपर्र्दौ वराहः । ४२॥

verse

सिंधु: स्बवंती तटिनिनी तरंगिणी नदी धुनी निर्झर्गरणी च निनन्नगा । कूलकपाशा शैवलिनिनी सरस्वती समुद्रकाकानन्ता हृदिननी तथापगा ॥४३॥

verse

स्रोत: स्रोतस्विनी कर्ष्णे: कुलया द्वीपवती सरित् । रोधोवप्रस्तु विजेयो भित्या उद्गो नः: स्मतः ॥४४॥

verse

तीरं कूलं तटं कक्क्: प्रपात रोध उच्य । अर्वाक्कूलमपारं स्यातवरं पारमिति स्मृतं ॥४५॥

verse

पात्रं तु कूलयोर्मध्यमाववर्त: पयसां भ्रमः । पूर: स्यादाहभसो वृद्धि: फेनो डिनडीर उच्यते ॥४६॥

verse

श्रोघ: प्रवाहो वेणी च धारा स््रोतो रय: स्मतः । संभैद: संगम नद्यो: संवेगश्च निगयते ॥४७॥

verse

सैकतं पुलिनं द्वीपं सिक्तता बालुका स्मृता ।

header

७३ ॥ हलायुध ॥ ५ पष्ठ

verse

मध्ये द्वीपमंतरीयं हृदस्तोयाशय: मतः ॥४८॥

verse

चक्रानी पठभेदा: स्यु: सेतुतुर्वाण उच्यते ।

verse

आतरस्तरपण्यां च तल्पं स्याड्युप: प्लवः ॥४९॥

verse

तरिन्यौर्मगिनी बेडा नौदौंड: ज्वपणी स्मृता ।

verse

अरितं कोटिपात्रं स्यात्पुलिन्दो मंग उच्यते ॥५०॥

verse

भागीिरथी सुरसारिष्ष्णुवदी जाञ्वी तथा गंगा ।

verse

मंदाकिनी त्रिपथगा सरिदिरा त्रिदशदीर्धिका प्रोका ॥५१॥

verse

गोदावरी च गोदा कालिंदी दिनकरत्त्मजा यमुना । ।

verse

श्रोणो हिरणयबाळुकर्मकलकन्या च नर्मदा रेवा ॥५२॥

verse

वेशंत: पल्वलं तल्ह कासार: सरसी सरः

verse

आख्वातो देवखातः स्यात्खाता पुष्करणी भवेत् ॥५३॥

verse

आधारशस्य तदागं स्यादाली पाली च कथ्यते ।

verse

पारिक्षा दीर्घर्धिका प्रोका खाता या परित: पुरं ॥५४॥

verse

परिव्हो जलोच्छास उत्स: प्रसवणं स्मृत ।

verse

विपुशो विन्दव: प्रोका: पृश्शत: पृष्टतास्तथा ॥५५॥

verse

पिच्छिक्लं स्यादिज्जपिलं पंक: शार्दो निष्धरः

verse

जम्बालत: कर्दम: प्रोको बुधैिरचिक्लालस्तथा ॥५६॥

verse

सहस्रपलं शतपत्रमबर्जं कुशोशय तामरसं सरोरुहं ।

verse

विसप्रसून much กมलं महोत्पलं सरोजमञजे नलिनं च पुष्करं ॥५७॥

verse

राजवीमर्विंदं च पद्मं पंकजमिष्यते ।

header

४. ५ ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ७३

verse

रक्तं कोकदनं प्रोतं पुण्डरीकं सिताकं २०॥

verse

सौगंधिक च कङ्हार स्द्यान्दीवरमुत्पल ।

verse

नीलोत्पलं कुवलयं कैरवं कुमुदं विडः २५॥

verse

कर्णिका बीजकोशः स्थातिकञ्जल्कं केसरं स्मृतम् ।

verse

मृणालं स्द्यादिंस कन्दो विसिनी नलिनी भवेत् २६॥

verse

कुमुदती कुमुदिनी बुधैः कैरविणी स्मृत: ।

verse

शेवालं शैवलं प्रोतं जलशुकं च नीलिका २७॥

verse

अर्न्धः कूपः प्राधर्नेमिशुरी गुंठी च चूतकः ।

verse

निपानमुद्रानं च वाष्पाहोवस्त्र कथ्यते २८॥

verse

उद्धातकं घीयत्रं पादावर्तो घर्घटः ।

verse

पानं तु सारणि: प्रोक्ता प्रसणाली जलपद्धति: २९॥

footer

॥ इति श्रीभृगुल्लयाुद्धकृतयामाअभिधानरत्नमालायां पातालकांडे तृतीयं समाप्तं ॥

shloka

निकर निककायनिनव्वविसव्रजपुञ्जसमूहसंचयाया:

shloka

समुदायसार्थयुथनिकुरंबकदंबकपूपुराश:: ।

shloka

चयससमावायवृन्दसन्दोहसमाजवितानानसंहिति-

shloka

प्रकरघनौषसंगसंसंधात्रात्कुक्लोत्करा: स्मृता: ३०॥

shloka

पठलं पेठकं चक्रं चक्रवालां च मंडलं ।

page_number

10

header

७४ ॥ हलयुध ॥ ८. १०.

verse

जालं ज्ञाततं तथा व्यूहवारस्तोमाश्र्य ते स्मृता: ॥१॥

verse

सूक्ष्ममनलेशलवक्षणञुद्ध्रककणव । किञ्चिनमात्रातनुस्तकोञ्हस्वाल्पत्रेय समा: ॥२॥

verse

प्राज्यं प्राचहरं प्रवेकमपरं वर्त्ये वरेयं वरं श्रेष्टं प्रेष्टनुत्ततम च मधुरां मंजुं प्रियं मंजुलं ।

verse

हृयं हारि मनोहरं च रचिचं कातं परम सुंदरं सौम्यं साधु च वल्गु चारु सुष्मं वामं शुभं तरल ॥॥

verse

अथ्य प्रधानं प्रमुखं पुरोगं मुख्यं परार्ध्यं प्रवरं प्रवर्त् । अग्रसरं सतममुत्तं च ग्रामयमगमम् ॥५॥

verse

शंका वितर्क: संदेर्ह: संशयएकविभ्रमा: । विविकित्सा विकल्पस्य भ्रांतिरेकार्थवाच: ॥६॥

verse

समीपयं समीडं समर्यादमारा- तस्देशयं सवेशं ससीमोपंकं । तथाभ्यर्थंमभयममअभ्याषु-

verse

बुधा: संनिधान्तिके संनिकृष्ट ॥७॥

verse

आसंवं सविविधं पार्श्वमुप्तांतमपदांतरं । विप्रकृष्टं पर दूरमाराध्ववाहितं स्मृतं ॥॥

verse

सट्क् समान: सदतः सदसन् प्रक्ष्य: प्रकाश: प्रतिम: प्रकार: / तुल्य: सम संनिभ इथ्यअभिनवा: शब्दा: प्रयोगषु सर्वेषणीया ॥९॥

verse

लोलं चपलं चर्लं प्रचलं तरलं परिष्क्रममधीं ।

Header

४. ५० ॥ अभिधानरत्नमाला ॥

Verse

पारिक्षिप्त च धीराश्लाचलं चंचल च कथ्यन्ति ॥१०॥

Verse

वक्रं वृत्तिं भंगुरमाविं वेक्षितं नतं जिक्ष् । मुखमरालं कुटिलं व्याकुञ्चितमूर्िमत्तथित ॥११॥

Verse

ज्ञाक् चपलं लघु मन्जु स्नाक् तर्णं वरितमाश शीघ्रघ्रमरं । अक्ष्वाय सवरं च चित्रं दूतमन्जसा काठति ॥१२॥

Verse

सततं संतमनिनषं नित्यमंसं च शशद्वप्तां । अभिरतमनवरतं स्वादेकार्थनतमसकं ॥१३॥

Verse

वृद्धर गुरु विस्तीर्णं पुरु पृथ पृ स्थूलं हृदिशालं च । व्युष्टं विपुलं रुद्रं वरिष्ठमेार्थमुदिष्टं ॥१४॥

Verse

युग्मं युगं च युगलं द्वंद्वं द्वितययं यम यमलं । स्त्रीपुंसयोरस्तु युग्मं मिश्रितं परिकथ्यते सन्धिः ॥१५॥

Verse

प्राज्यं भूरि प्रभूतं च चतुरं बहुलं बन्धु । पुरुं पुष्क्लं पुष्टमद्भ्रमभिधीये ॥१६॥

Verse

आचितं निचितं व्याप्तं कृष्ण कीर्णं च संकुलं । आकुलं भरितं पूर्णं नातिनानार्थवाचका ॥१७॥

Verse

प्रत्याख्यातं प्रतिच्छितं प्रत्यादिष्टं निराकृतं । निरस्तमपविं च प्राण्याः परिहितं विड्ः ॥१८॥

Verse

अत्याकाकारः परिभवो निकारश्य पराभवः । अनादर्द्याभिभववस्तिस्कारश्य कथ्यते ॥१९॥

Verse

घोरं प्रतिभयं भीमं दारुणं स्वाञ्यानकं ।

Footer

10 *

Header

७६ ॥ हलायुध ॥ ४. ३०

Verse

अभीीलं भीषणषां भीमं भैरवं च भयावत्तं ॥२०॥

Verse

सख्य सप्तपदीनं सौहार्दं तथा खेहः

Verse

मैत्री प्रीतिर्जये सभानं संगतं प्रोलकं ॥२१॥

Verse

आदिर्यं पुरा पूर्व प्रथमं प्राक् पुरः स्मृतं ।

Verse

उपनोपक्रमारंभौ पञ्चाचरं भवेत् ॥२२॥

Verse

ऋह्ः प्रच्छनवमेकांतं निःश्शालाकमपर्ह ।

Verse

उपांशु विजितनं प्रोलतं रहसयं गुह्यमुच्यते ॥२३॥

Verse

कैतवं कपटं কূট व्याजच्छ्रोपाधिकक्लम ।

Verse

निमियं निर्भं च निर्दिष्ट व्यपदेशस्य सुरिभिः॥ २४॥

Verse

इच्छा वांका स्पृता कांचा कामनेष्टा रुचिचस्तथा ।

Verse

आशांंसा चेति तुल्यार्था निश्च्रितं नियतंं स्मृतं ॥२५॥

Verse

जीर्णं रत्नपुराणं प्रलं पुरातनं पुरातनं प्रोलकं ।

Verse

नद्यं नवं नवीनं स्यातनानवीनं नव्या ॥६॥

Verse

निवृतं वेष्टितमुतं परिवृतं वलयितं परिञ्चितं ।

Verse

आवर्द्धितमुन्नमूलितमुत्वाष्ितमुदितं च समं ॥७॥

Verse

कृतं समग्रं सकलं समस्त सर्वं च विश्वं निखिल्लाखिले च ।

Verse

खंडार्धनेमा: शकलं च भित्तं सामीत्यपूर्णसमामानसंख्या ॥८॥

Verse

अवकीर्णमवधस्तं त्यक्तमुसष्टमुक्तं ।

Verse

अनाकृततमवजातमवहृस्तितमिशष्यते ॥९॥

Verse

आगगूः संगरसंधाप्रतिश्रवा: संश्रवः प्रतिष्ठा च ।

header

४८० ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ७३

body

हेला स्याद्वहेलं रीठावञ्चवलीटा च ॥३०॥

body

मूकर्म प्रोक्त संवननं कारणं वशीकरणं ।

body

विप्रतिसारो क्षनुषय पश्चात्तापो अनुतापः स्यात् ॥३१॥

body

ज्वरं शातं कृष्णं क्षीणं पवं तालिनं तनु ।

body

निरतं घनं सांग्रं वक्कुलं विरलेतरं ॥३२॥

body

निविडं नििवरीशं च दृढं गाठं प्रञ्चते ।

body

कामं प्रकायं पर्यातं नितांं भष्मुच्यते ॥३३॥

body

अथर्थमतिमर्धामततिवेलं च कथ्यते ।

body

व्यवधानं थिरोधानमंतार्पवारणणं ॥३४॥

body

परस्परयं मिथः प्रक्तमन्योन्य्यमितोरेतरं ।

body

कौतूहलं विनोदः स्यात्कौतुक च कुतूहलं ॥३५॥

body

आली श्रेयावली पंंक्तिवीर्थी राजी च कथ्यते ।

body

चौरं च भण्डाकरणं मुण्डनं वपनं स्मृतं ३६॥

body

दर्पो महोऽ ज्वलेपो मानो गर्वो भवेद्हंकारः ।

body

आवेशः संवेगः संर्भः संश्रमस्तथाठोप ॥३७॥

body

प्राणः स्थम बलं क्षुनमोजः शुष्णं तर् सहः ।

body

प्रतापः पौरुष तेजजो विक्रमः स्यात्याप्राक्रम ॥३८॥

body

अनुप्रकोशः कृपा शूकं दया च करुणा घृणा ।

body

प्रतिज्ञाञमभीीडं च भूयः स्वादासकृन्न्मुतः ॥३९॥

body

आतंको भयमाशंका दुर्रस्तास्रद्य साधसं ।

header

७६ ॥ हलायुध ॥ ४०.

verse

मर्ष: ज्वमा तित्तिज्ञा च ज्ञन्तिर्क्ता सविष्णुता ४०॥

verse

वैवण लगुडो रंभो दण्डो यष्ठो कथयते ।

गतििविर्र्खा व्यवहारः स्यात्यापर्सः परक्रमः ४१॥

verse

अणिर्हिस्तथा कोठिरस्य: कोणस्य कथयते ।

verse

कश्मलं मल्िनं ज्ञानं मल्लीसमसमुद्रकृत ४२॥

verse

भतृभृत्या च कर्मणया वेता मूल्य्य च वेतन ।

verse

लिपिरलेखलेखलेखलेख सन्याक्षिपिलेलेखरस्य च ४३॥

verse

कल्पनं कर्तनं प्रलोतं वर्धनं केदन तथा ।

verse

व्यतय: स्वाद्धिपर््यासो सौवैरीत्यं विपर्ययः ४४॥

verse

अपङ्क्भो प्लाप: स्वादज्ञानमानपतयः ।

verse

ग्रन्थं ग्रन्थं गुंफ: संधर्भो रचना स्मृता ४५॥

verse

उत्र्तनमुत्पादनमाकु: सोत्रप्रसहसितुपवहसितं ।

verse

उत्पिञ्गलमाकुलकं स्यादानुपदमनवगन्द्वं ४६॥

verse

गौरौ: श्वेत: स्ित: शुक्र वज्ज धवलो ज्वर्ुनः ।

verse

हरिण: पाण्डुर: पाण्डुरवदात्स्स्य पाण्डरः ४७॥

verse

अरुण: शोणो रक्त माञजिष्ठ: पाठलस्तथा ताम्र ।

verse

लोहित इत्येकार्था: कविभि: शब्दा: प्रयुज्यंते ४८॥

verse

असितं शिति कृष्णं च कालं नीलं च मेचकं ।

verse

श्यामं तु श्यामलं रामं पालालाशं हरितं हरित् ४९॥

verse

हरि: कहु: कडारस्य पिंगल: परिकीर्तितः ।

header

४ ६० ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ७३

body

पीतं ध्वारदिमाल्यातं व्यावयं तु कपिशं स्मृत ॥५०॥

body

पिङ्गः विषङ्गं इत्युको बधुः कपिलः पिंग्लतः ।

body

सारङ्गः शवललो वर्णो कल्माशः कृष्णपाण्डुर ॥५१॥

body

पिञजरः पीतरकः स्याूसरः स्तोकपाण्डुरः ।

body

रक्तस्यामो भवेूम्रौ धूमलः स च कथ्यते ॥५२॥

body

स्येनी कुमुदपत्राभा शुकाभा हरिणी स्मृत। ।

body

जपाकुसुमसंकाशा लोहिनिनी पारकीर्तिता ॥५३॥

body

परिपाद्यानुपूर्वी स्याडपशयो णुपात्त्यय: ।

body

अनुक्रमशच पर्याायो विषयः पारकीर्ितः ॥५४॥

body

ईर्द्या स्यात्कुह्ना दंभो मिडध्याचर्या च कुककुटिः ।

body

कुसत्रिनर्कृतिमीया शंर्री पथकल्कना ॥५५॥

body

चित्राकिमीर्कल्माशशबलोन्मिश्रकरबुराः ।

body

करंबः कवरः शारः संपृतः खचितः समाः ॥५६॥

body

आयाक्षसमुत्कंठा स्याडट्टिकारतिस्थ रणरणकं ।

body

औत्सुखयं विद्धोखो विद्धवियोगौ च तुल्यार्थौ ॥५७॥

body

प्रतिकूल प्रतिलोमं प्रतीपमुक्त प्रसव्यमेकाार्थै ।

body

अपववारितं च पिद्धितं संवृतं स्थ्यगितं ॥५८॥

body

आक्तूः प्रतीकमवयमपपधनमगं तथैकदेशं च ।

body

उल्लवाणमुदमुष्टमुक्तटमिति नातिनाानार्थाः५९॥

body

समाजः संसदास्थानी सभा स्यात्परित्सदः ।

Header

६० ॥ हलायुध ॥ ७०

Verse

चित्रमद्भुतमाश्चर्यं विस्मयशोभमुच्यते ॥६०॥

Verse

प्रैंखोलितं तरलितं प्र्रेंखितं लुललितं स्मृत । युक्त स्व्याड्चितं न्यायं प्राप्तमौपार्िकं तथा ॥६१॥

Verse

आहहितं निहितं न्यस्तारोपितामिति स्मृत । बढं पिण्डमामुक्तपिनदं च कथ्यते ॥६२॥

Verse

वंचनं चातिसंधानं व्यलीकं स्यात्याप्रतारं । विप्रलंभो विसंवादो विप्रलापश्च कीर्तः ॥६३॥

Verse

व्यलीकमपराध: स्वादागो मंतुश्य विप्रियं । प्रणति: स्वद्यानुय: प्रणिपातश्च संंवर्णं ॥६४॥

Verse

उद्धत उक्त: प्रस्ताववो वार्ध्वावसर: ज्व्ण: । वन्दत्युपनं प्राज्ञा उपसनामुपास्थितं ॥६५॥

Verse

प्राशूधमुवतं तुंगमुद्रयं दीर्घायतंं । अयोत्रितं स्व्याडाममुक्कुखवलमनर्गलं ॥६६॥

Verse

विशदं प्रकटं स्वयं प्रकाशं स्फुटमिष्यते । तत्तणैकपदे तुल्ये सर्व: सवदि च स्मृते ॥६७॥

Verse

विशंकंठ विशालं स्यात्करालं विकटं तथा । निस्तलं वर्तुलं वृतं स्थपुष्ट विषमोवतं ॥६८॥

Verse

अवगल्हो जलद्रोणी निर्वेद्व: खेद उच्यते । प्रमादोऽनवधानं स्वदात्याधानमतिक्रम: ॥६९॥

Verse

निर्वेर्श उपभोग: स्वादाभो: परिपूर्णाता ।

header

८० ॥ अभिधानaratमाला ॥ ६१

body

अवगीतं मुजर्दिष्टपलभं च यज्ञवेत् ॥७०॥

body

वामां सव्यं विड्: प्राणाज्ञा अपसव्यं च दक्षिणिं ।

body

प्रतिकूलानुकूलार्थे अपपष्ट वनपष्ट च ॥७१॥

body

विपरित पराचीनमपाचीं पराङ्मुखं ।

body

स्मृतं कौसश्यामालस्युपधा तु परीक्ष्णं ॥७२॥

body

विवधो विवधो भारः पर्द्याहारश्च कथ्यते ।

body

कांचं शिकयमिति प्रोतं भारयिष्ठिवर्विहङ्गिका ॥७३॥

body

सौष्ठवं स्वाद्ववष्टभो वृठः प्रसभमुच्यते ।

body

प्रग्रहो गृहको वन््री पणणोच्छेषु मल्लहः स्मृतः ॥७४॥

body

प्रायः सध्याोजनत्यागः संन्यासो जनशनं स्मृतं ।

body

मोघं मुधाफलं बन्ध्यं नतं नग्रं च बन्धुरं ॥७५॥

body

स्मृतं वणिडज्यं वाणिज्यं वाणिजया च समं त्रयं ।

body

युद्धार्थ्ये दे प्रयुज्यते धौर्म्यं च शरीरकं ॥७६॥

body

आकृतं स्वाभिप्रायो व्याक्तातिर्भिरिच्यते ।

body

स्थाण्डिलं संस्कृता भूमिरयंं स्थानमुच्यते ॥७७॥

body

प्रत्ययमुक्तं सयस्क्मुपायमउपसर्जनं ।

body

दोला प्रेंखोलनं प्रेंक्षा उत्सवः स्थानमह्ः क्ष्ण ॥७८॥

body

गवललं मात्रिषं शृंग तृतिधर्मप्रसेवक् ।

body

समुद्रः संपुष्टो क्षयो वाडिशं मत्स्यबंधनं ॥७९॥

body

कृते प्रतिकृतं प्राणैः प्रतिनिर्यातनं स्मृतं ।

footer

11

header

७५ ॥ हलायुध ॥ ४. ६

verse

सप्लकरणाणं प्रोक्तं यत्त्यास्थपीीडनं ॥७०॥

verse

समासः स्वात्माङ्हारः संक्षेपः संग्रहस्तथा ।

verse

व्यासः प्रचञ्चो विस्तार: स च शब्दस्य विस्तारः ॥७१॥

verse

उक्तं क्लिप्तं स्मतं नुवं क्लिप्तं नुवं च पीडितं ।

verse

पवं तु पातितं प्रोक्तं सर्वं शान्तं च सूूरभि: ॥७२॥

verse

न्यञ्चितं स्याद्धः क्षिपं क्लिप्तमूर्धमुञ्चितं ।

verse

काचितं सञ्जितं प्रोक्तं व्यापितं गुण्डितं स्मृतिं ॥७३॥

verse

विश्ंखभः प्रतिबन्धो विश्रंभः कथ्यते च विश्वासः

verse

संमर्धः स्यात्पारर्मिल उपमर्दो विप्रकारः स्यात् ॥७४॥

verse

उपाधिधर्ममचिता स्याद्यानि: शोध्यमयनवस्करः ।

verse

कुप्रिययं तु तद्वन्य स्याद्यानि:शेषं नञ्जमिभष्यते ॥७५॥

verse

अपप्रकारो भवेद्रदोहो दोष आदीहीनवत् मतः

verse

कपायं तुवरं प्रोक्तं सुसंरगा संधिरूच्यते ॥७६॥

verse

असौम्य यद्वेच्छञुरचन्स्तत्प्रञ्चते ।

verse

अववृित्य च शब्दज्ञा आकारस्य निगूहणं ॥७७॥

verse

संस्तवः स्वात्पारचये प्रसादः प्रणय: स्मतः ।

verse

प्रवारणं महादानं संकल्ल्प: कर्माणानसं ॥७८॥

verse

अनायासार्थकं फंठमंतर्गडु निरर्थकं ।

verse

स्वाच्छंयं निर्निर्मितं च यद्क्लेत्तयभिधीये ॥७९॥

verse

आद्यमादिमंत्य स्यादांततिं चाद्यमाग्रिम ।

header

४.०० ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ६३

body

मध्यं ममीयं च मध्यांदिनमुदायुक्त ॥५०॥

body

नमस्या वन्दना प्रक्ता तपस्या नियममास्थतिः ।

body

परिव्रज्या व्रतादानं व्रज्याख्या च गतिः स्मृता ॥५१॥

body

रितं तुक्कमसारं तु फल्गु व्यष्टिः फलं स्मृतं ।

body

कलिल्लं गह्नं प्रक्तं श्रथं शियिलमुच्यते ॥५२॥

body

स्वतंत्रवृत्तिव्युथानभ्युथानं च गौरवं ।

body

संस्थानं संनिवेशः सद्यास्थानं नृतेः सभा ॥५३॥

body

संक्खान्योन्यासंगीतिः प्रतिपत्तिः प्रगलभता ।

body

उच्चत ऊर्ध्व उत्साहो भक्तिर्भुकुष्टस्थया ॥५४॥

body

उपजायो भवेद्ृः साम सांवममिति स्मृतं ।

body

तथेति प्रत्ययः श्रद्धा संस्कारो वास्ना स्मृताता ॥५५॥

body

स्मृतमास्तिथमाक्रंतां प्रतिष्ठा पत्तदाहृतं ।

body

प्रच्छाार्दितं स्यात्संसवीतं प्रशस्तं संस्कृतं स्मृतं ॥५६॥

body

उन्माथः कृट्यत्रं स्याद्वपतो ऽढः स्मतः ।

body

धर्मः स्वभाव आत्मत्मा स्याद्वेज्ञा प्रतिज्ञागार्रः ॥५७॥

body

स्मृतं पुरुषमसिन्ग्धमाचारतिक्रमः क्रिया ।

body

उच्चंण्डप्रप्ललंं स्न्यामाटिः पलाशशिरा स्मृता ॥५८॥

body

ब्रह्महमيكا तु सा स्याद्यात्रिकयते स्वर्ध्याधिकं किंचित् ।

body

यत्र वृधाभिनवेशस्तमाना्होपुरुषिकां विदुः प्राज्ञाः ॥५९॥

body

सिंहनाडो भवेत् द्वेड गण्डशो मुखपूरणं ।

footer

11 *

header

६४ ॥ हलायुध ॥ ५.७

verse

प्रभातां वर्द्यत्यार्यार्: प्रभुतां प्रभविष्णुताम् ॥००॥

verse

परभागो गुणोत्कर्षः स्पर्धा संर्र्ष उच्यते ।

verse

आयामः स्मृतं आननाः परिणामाहो विशालता ॥१०१॥

conclusion

॥ इति अभिमृद्धहलायुधकृतयामाभिधानरत्नमायां

conclusion

सामान्यकाण्डं चतुर्थं समाप्तं ॥

verse

एको स्पर्धा बहुभि: शब्दै: कथितः कथ्यते धुना ।१॥

verse

एकैयव तु शब्दस्य बहुस्वर्थषु वर्तनं ॥२॥

verse

रुत्रेऽपि खंडपरशुर्वैर्श्रवणे एककुण्डल: प्रोक्तः ।

verse

द्वारेऽपि प्रतिहारः प्राकारारायेऽपि कवििशर्शीः ॥३॥

verse

पर्त्याक्षेऽपि कृतं स्यादाहवनीयादिषु त्रिषु त्रेता ।

verse

संदेहेऽपि द्वारपरमाणु: कलयहेऽपि कलिशशब्द: ॥४॥

verse

सेनायामपि कटकं प्राणायुतं वर्धन्ति युदेऽपि ।

verse

रक्तस्यऽपि पु्यजननं मृण्डाण्डेऽप्युष्टिकामर्ये: ॥५॥

verse

श्वेतं रजेतेऽयुक्तं रजतं हारे शरेऽपि किंशारः ।

verse

दम्भेऽपि गर्ह्रं स्याडप्ष्फयं संनिधानेऽपि ॥६॥

verse

नयनचक्ष्देऽपि वर्तं प्रतिग्रह: सैन्यपृष्ठभागेऽपि ।

verse

श्लेष्मयपि श्रेष्ठ: स्वाञजामि: कुलबालिकाय्यां च ॥७॥

verse

गन्धो लेशेऽयुक्त: करुणाप्रतिपाद्याने तपस्वी च ।

Header

५ १७ अभिधानरत्नमाला ॥ ७५

Verse 7

मणिबन्धकनिष्टकयोर्मध्यविभागेऽपि करभः स्यात् ॥७॥

Verse 8

चिंतायामपि चर्चा जगती रञप्रधानलोकेऽपि ।

Verse 8

शतुरंगनाराजस्यपि विकटं श्रेष्टेऽपि निर्दिष्टं ॥८॥

Verse 9

कवचेऽपि वारवाणां जीमूतं पर्वतेऽपि कथ्ययति ।

Verse 9

व्यूहं रचनामापि दार्वावावाटेऽपि शतपलं ॥९॥

Verse 10

करणं कायेऽपि स्यादुष्णीशो मर्ध्वेष्टने व्य्यतः ।

Verse 10

मात्रा परिच्छेदेऽपि भुद्ध्रः क्रूले श्रुतौ निगमः ॥१०॥

Verse 11

वृत्तिन: केशे व्युक्तः स्थाणुः कीलेऽपि कुञजरे नागः ।

Verse 11

गञजो भांडागारे गोमुखमुखलेपनेऽपि स्यात् ॥११॥

Verse 12

तेजस्यावपि धाम स्यादाधारे व्यापशयो घोटा गोष्ट्यां ।

Verse 12

कुलया कुलस्त्रयामपि तारो मुक्तागुणे व्युक्तः ॥१२॥

Verse 13

कर्मविपाकेऽपि दशागती स्मृते काननेऽवि द्वद्दावौ ।

Verse 13

चूडािखे शिरस्यपि हस्तिन्न्यां धेनकागिनके ॥१३॥

Verse 14

प्रतिपत्प्रप्रतिपत्ताव शाहः शश्वे घृणा नुगुप््साया ।

Verse 14

उट्टालमुन्ततेऽपि श्रेष्टेऽपि निग्यते सुरभिः ॥१४॥

Verse 15

संवर्तः परिवर्तनस्य हायने कथ्यते अम्बरे नाकः ।

Verse 15

परिमाणेऽपि प्रशथः सर्वत्मनि सर्वसंनाह ॥१५॥

Verse 16

पहल्यामपि द्वितीया द्वर्भेऽपि पावित्रमवधिर्वाटेऽपि ।

Verse 16

प्रकृतावापि प्रधानं विवाञ्चितं शोभनेऽपि स्यात् ॥१६॥

Verse 17

स्रतिमात्रे ्यतिवेलं काये द्य्युसेध इश्यते सन्द्धिः ।

header

७६ ॥ हलायुध ॥ ५७

verse

पृष्टस्तान्यापि वंश: कद्ली करिवैज्यतयां च ॥७॥

verse

जालं कपटेऽव्युतं कपालमुक्तंघटािशकललेऽपि ।

verse

रिष्टं पापशुभयोरिष्टमशुेऽपि निर्दिष्टं ॥१८॥

verse

व्यासेऽपि विग्रह:: स्थान्मानविशेेऽपि पौरुषव्यामौ ।

verse

हेला प्रस्ताववेऽपि प्रयत्न आब्धनेऽव्युतः ॥१९॥

verse

कुङ्जरकरेऽपि शुंडा ग्रावा शैले भभव्य संंसारे ।

verse

बालेऽपि बालिश:: स्याकलधौर्तं शतकुंभेऽपि ॥५०॥

verse

शाखायामपि परिधिर्वर्परिसत्तिर्नाग्नमेऽपि निर्दिष्टा ।

verse

अन्वेषणेऽपि मार्गाो भद्रो वृषभ: वके घान््ज:५१॥

verse

माणिद्रोषेऽपि त्रासो वत्स: संवत्सरेऽपि निर्दिष्ट: ।

verse

वाम: प्रतिकूलकुलेऽपि प्रक्तौ शुक्केऽपि शुचिरौ ॥५२॥

verse

ह्रस्तनदिनेऽपि कल्याण नेत्रं मूले रज्यस्यावि पराग: ।

verse

भूणो गर्भिण्याम way भूतिर्विभवे बल: काके ॥५३॥

verse

गिरिसानुन्यपि वंपं तल्प्यं दारेषु चक्ष्वाषि ज्योतिति: ।

verse

चौर्यादावापि हिंसा प्रसार:: प्रणयेऽपि निर्दिष्ट:॥५४॥

verse

संधातेऽपि ग्रामो भूतोंदैन्द्रियशब्दिविषयकरणाणां ।

verse

पण्डश्य पाद्पानां स्कन्ध: करिनरतुर्गानां ॥५५॥

verse

न‍‍ावर्त: सरल: शाल: काको धवो डुञ्जनतिलक: ।

verse

पद्वस्पर्दनमोक्त्ता वृत्तवविशेेऽपि दृष््यते ॥५६॥

verse

कहुटitikकशायास्तु सौर्भयेऽपि प्रकीर्तिता:

header

५. ३७ ॥ अभिधानरतमाला ॥ ६७

verse

शोभार्थ्येऽपि प्रयुक्तं लक्ष्मीश्रीकांतिविभ्रमः ॥५७॥

verse

आर्यः स्यात्सौविद्वेऽपि त्रिहवाव्यप्या्रियते ।

verse

चण्डालेऽपि दिवकीर्तिर्र्वस्स्वान्देवतास्वपि ॥५८॥

verse

श्लेहेऽप्यनवः प्रोक्तो देक्षेऽ्यनुषयः स्मतः ।

verse

सुरतेऽपि व्यायः स््यानैगमश्र स्तावापि ॥५९॥

verse

दुर्गमार्गेऽपि कान्तारं गृहवात्यां च निष्कुठः ।

verse

रूपं मृगेऽपि विष्णोयं बन्धुः स््यानुकलेऽपि च ॥३०॥

verse

स्रन्तदेहेऽपि कोशठः स्थाचवरं प्रांगणेऽपि च ।

verse

उष्मर्मन्यपि निर्दिष्टित शिपिविष्टो मनीषभिः ॥३१॥

verse

संस्तरः प्रस्तरेऽ्युक्त ह्नौ कुंजो ऱणे स्वशः ।

verse

गर्जन्मेघेऽपि पर्जन्ययः संधा स्याद्वधावपि ॥३२॥

verse

व्यवस्थ्यां च संस्था स्यात्सवित्तावपि वेर्ना ।

verse

यात्रा स्यादानुवृत्तो च संज्ञ्यां च समाह्यः ॥३३॥

verse

क्लीवो विक्रममहीनेऽपि समयेऽपि कठः स्मतः ।

verse

कलकं लांक्ने दोषेऽप्यत्रिनः प्रोक्तो रवावपि ॥३४॥

verse

समितिः संगतिसभयोः कुकं शृंगे विडः प्रधानेऽऽ वि ।

verse

ठङ्कः स्याद्याभिमानने प्रस्तरघघटनोपकरणे च ॥३५॥

verse

संकेते चैतन्ये च सूरभिः कथयते तथा संज्ञा ।

verse

डण्डो दमने सैन्ये कुतपो दर्मे ज्वराह्ये च ॥३६॥

verse

कारूणयेऽप्यनुषङ्गः स्यात्रप्रक्तो गुच्छ्येऽ्यवस्करः

header

८६ ॥ हलायुध ॥ ५. ४७।

body

वेद्रिकांगुलिमुद्रायां लाज्यायां च कृमिस्थथा ॥३७॥

body

नीवी परिपरिणे ढ्यक्ता काष्ठदेशेऽपि मेखला ।

body

प्रत्यवाययेऽपि विश्लेषे विधुरं स्मर्यते बुधैः॥३८॥

body

निदानमवसानेऽपि स्वामिनिन्यवि भवेदििनः ।

body

कठरः कठिनिने ढ्युकः प्राणैः परिणतेऽपि च ॥३९॥

body

काले कल्पयेऽपि विधिवर्नाघनः शक्रवर्षकांबुदययो ।

body

अृत्ययशब्द्ः प्राणैः कृच्छ्रे चातिक्रमे च निर्दिष्टः॥४०॥

body

उद्रे जले कृपीसं संर्धाः संकटे भगे ढ्यतः ।

body

पार्षिणिः प्रत्यारे च रणस्य च पश्चञ्चिमे भागे ॥४१॥

body

रतिमुक्तयो संभोगः पधितेदये स्त्रीधने च शुल्ल्कं स्वात् ।

body

वंशांकुरे करेरं वृत्तविशेषेऽपि कथयन्ति ॥४२॥

body

अनुकूलमन्वये शीले गोत्रं नाना्ति तथान्ववये ।

body

पुलाक्तं भक्तसिकथे च क्षुद्धधान्ये च कथ्यते ॥४३॥

body

अकार्ये गु गुह्रे कौपीिनं कीलाालं रुधिरे जले ।

body

कुकूलं शंकमर्ते तुषामौ च निग्यते ॥४४॥

body

चैत्य बुद्धाण्डे ढ्यतं देवतायततने तथा ।

body

इल्लके वृत्तजातौ च शिल्लीघ्रं स्मर्यते बुधैः॥४५॥

body

अर्थव्ययसहै व्यालस्तथा हिंसपशौ स्मृतः

body

पोत्रमितिय्युचते प्राणैर्ह्लशूकरयोरमुखं ॥४६॥

body

मण्डस्वचन्ददयः स्वैर् कतःः स्यात्चक्ष्वीवृधोः

header

प ५७। ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ६५

body

करेणगुर्गज्वहस्तिन्यो: पीलुश्रु गजवृचयो: ॥४७॥

body

शलाकायुधय:: शल्यं बाधा दु:खनिषेधय::

body

स्थाणास्तब्धववय:: स्तम्भ इला वागघ्ययोरर्पि ॥४८॥

body

अर्चनानामूलयोरर्धौ विसर्गो मुक्तिवर्चसोः

body

मुनिखुककुटयोरिच्छ: संधि: संक्षेपपरंधय:: ॥४९॥

body

अवश्यमृशयोर्वाढ दयास्तुसपिण्डय::

body

कुलिनश्रेष्ठयर्जात्यं कोठिरुकर्षसंचय:: ॥५०॥

body

ब्रह्रस्तडुगिरिशय:: स्थति: स्थानव्यवस्थय:::

body

वीकाश: स्फुट्हर्सो काष्ठा कालप्रकर्षयो: ॥५१॥

body

नदीसमुद्रय:: सिन्धुर्देशपर्वतयोरर्मरूः

body

मैथुनं कथयते सन्द्धि: संबधगमध्यधर्मय:: ॥५२॥

body

प्रहम्बन्धय:: प्राग्ध मोतः: स्व्यानमौौष्मूर्द्धय::

body

व्यवस्थाने ऽभसो वेला रवि: पर्वतसूर्यय:: ॥५३॥

body

अम्युत्पातो धूमकेतू घषुरयौ शालतदेवरौ ।

body

दिव्यार्थसंगहौ कौशौ नौरेंडौ नृवार्तिकौ ॥५४॥

body

आण्डबररो गजानां पठहर्वे गर्जिते प्रचे च ।

body

गृहशब्द: सूर्यादिशु भूतादिश्वाभिनिवशे च ॥५५॥

body

अव्यक्त: परमात्मात्मनि मूर्ये स्पष्टतेरे च निर्दिष्टष्ट::

body

कन्चा गुप्त्पिठाने कांच्यां गेहे प्रकोष्ठ च ॥५६॥

body

प्रतियल: संस्कारारे लिप्सोपग्रहणयोजञ्च निर्दिष्टष्ट::

footer

12

header

५० ॥ हलायुध ॥ ५ ६७

body

अभिवहारः संनाहे स्वादृभियोगे परस्वह्रणे च ॥५७॥

body

दानविशेषे लभ्यौ दायो भागार्हप्रियार्थे च ।

body

लिपिसंसख्यायां शास्त्र द्रव्यये च ग्रंथशब्द्धिमुक्त ॥५८॥

body

वृताजनसारिफलकास्त्रयो व्यापकसंङ्ङ्काः ।

body

संसर्गाभिव्वाकोशेषविषेषं प्रकीर्तः ॥५९॥

body

वाड्रे तमसि शत्रौ च वत्रशब्स्तिषु स्मृत ।

body

मन्युर्दैन्ये कृतौ कोपे नाडीस्वर्गत्तितिष्विडा ॥६०॥

body

उक्तानामन्यनुक्तानां शब्दनामिह्यु संग्रह ।

body

कशबद्ः सुखायर्बुञ्ञमस्तकवाचक ॥६१॥

body

प्रत्यया: शपथज्ञानहेतुविश्वासनिश्रया ।

body

विस्तारे कद्के शून्ये विततां स्यात्कृततौ क्णे ॥६२॥

body

देहवावमासार्धपत्रगृहभित्षु ।

body

परिग्रहे समीये च पञ्च: हृसु निगयते ॥६३॥

body

अग्निधननरश्िरनत्रद्विशविशेषषु भवति वसुषः ।

body

चेष्टातमन्मससताभिप्रयेषभित्तो भावः६४॥

body

कालविशेषे अवसरे व्यापanye पारतंञये च ।

body

मध्यये तथोत्सवे च ञ्णशब्द्ः कथये सन्द्धिः६५॥

body

आचारे नयनार्ढौ धृतविशेषे यथा स्थायावये ।

body

अग्नं विभीतके अप प्रयञ्जते पंचसु प्राणाः६६॥

body

निष्ठा क्लेशे अवसाने च व्यवद्योत्कर्षयोर्न्ते ।

header

५. ७७. अभधारण रत्नमाला ॥ ६१

verse

श्रेष्ठे स्थाग्नि धने शुक्रे म्जिज्ञा सार उद्धतः ॥६७॥

verse

दिग्दिशीधितिसर्गवनाग्वाणारषु ।

verse

भौमौ पशौ च गोशब्दो विद्धिर्देशसु स्मतः ॥६८॥

verse

भूषायाणां लांगूले प्रधानशङ्गप्रभवपुण्डषु ।

verse

धजललद्धमतुरंगषु च नवसु लल्लाामं प्रच्जते प्राणाः ॥६९॥

verse

अर्कमकटमण्डूकविष्णुवासववाव: ।

verse

तुरंगसिंहशीतांशशयमाश्र हरयो दश ॥७०॥

verse

पृथ्वीव्यादिषु भूतेषु शरिरिषु रसादिषु ।

verse

लोहेषु च स्मृततो धातु: स्वभावे गैरिकादिषु ॥७१॥

verse

दिरुद्धकराये पद्मे खडगफले योष्नि वायुभाण्डमुखे ।

verse

अगदे जले च तर्थे पुष्करमष्टानिर्दिष्टं ॥७२॥

verse

चतुर्विधेषु जीवेष पृथ्वीव्यादिषु पंचसु ।

verse

अतीते देवयोनौ च भूतशब्द प्रच्जते ॥७३॥

verse

शुक्लादाौ ब्राह्मणणादौ च शोभयामन्ज्रे वृते ।

verse

गीतक्रमे स्तुतो वर्षेे वर्णशब्दं प्रच्जते ॥७४॥

verse

शृंगारादिशषु नवसु च लवणदिशषु शिशु पारदे रागे ।

verse

निर्यासवीर्यगुणधातुविघृतादौ रतः: प्रोतः ॥७५॥

verse

योनौ जलावतारे च मन्त्रअष्टदाशवपि ।

verse

पुण्यचक्षत्रे तथा पात्रे तीर्थ्य स्वादर्शनेषु च ॥७६॥

verse

अकारदिशषु वर्णेषु षड्नािशषु च सप्तसु ।

footer

12*

header

१३ ॥ल्लयाुद्ध ॥ ५६

body

उद्दातादिषु विषयः प्राणिनां च स्वने स्वरः॥७७॥

body

मत्वार्दीनां साम्यव्यवस्थां प्राकृतं वर्धन्ति तत्वज्ञा:।

body

पौरैमात्यादीनि च कारणकारुस्वञ्पाणि॥७८॥

body

सत्वार्दाभौ धृपादौ शौर्यदाभौ तन्तुषु प्रयज्ञा।

body

गुणशब्दं सिञ्जिन्यां प्रयोजयन्तप्रधाननेऽपि॥७९॥

body

उपकरणे कर्णे च द्रविणे लिंगे च यायातनायं च ।

body

सेनाङ्ग संसिड्यौ साधनशब्दप्रयोगः स्यात्॥८०॥

body

अभिधेयाभिप्रायप्रयोजनद्रव्यवाचकेर्वर्थः।

body

प्रस्तावे संधाते कुत्स्यामायुत्रे जले काण्ड॥८१॥

body

वेदाध्यात्मप्रब्राह्मणणिरयोगमर्षु कथ्यते ब्रह्म ।

body

प्रकृतिगुणे सतायां स्थानिनि भूते च सत्त्वं स्यात्॥८२॥

body

इराशब्दो बुधधीयो ( भुवे वाच्यचनेऽंभासि ।

body

निमेषादौ यमे वर्णे कालो मृत्युयौ च कीर्र्ते

body

कालसंकेतकाचारसिद्धाता: समाया: समा:॥८३॥

body

तन्त्र तन्तुषु मन्त्रषु सिद्धान्तपरिकृतप्रधाननेषु ।

body

उत्साहनमुचयनो: प्रकाशने गंधनंं प्रलोक्तं॥८४॥

body

वस्त्रे मध्ये तथा छिद्रे व्यवधानेऽतरात्मनि ।

body

अवकाशे बाह्ययोगे विशेषऽसरे अन्तरं ॥८५॥

body

प्रागवे नामपरयाये निपाता:: केऽपि कीर्तिता:।

body

कश्यंते केचिद्न्येऽपि दृष्ट्या स्वान्मंगलाषु॥८६॥

Header

५ १६. ॥ अभिधानरत्नमाला ॥ ६३

Verse

चिराय चिरचात्राय दीर्घकाले प्रयुक्तज्यते ।

Verse

चिरं चिराधिरणेति वा विकल्पोपमानय: ॥७७॥

Verse

परितः सर्वतो विश्ववकू समन्ताश्च समन्तः ।

Verse

प्रत्यञ्चसृष्टो: साञ्चदार्तासंभाशय:: क्तः ॥७८॥

Verse

शोचने संप्रस्पर्षे च हन्तशब्द: प्रयुक्त्यते ।

Verse

ई दुःखभावाने क्रोधे प्रत्यञ्ञे सन्निधावापि ॥७९॥

Verse

पृथग्विनवांन्तरार्ते व्यतिरेकार्थवाचकः ।

Verse

प्रत्यारंभे मु: प्रोक्तो लुं संप्रश्रववितर्कयो: ॥८०॥

Verse

इतिव्वा स्यात्संप्रदाये प्रेयामूत्र भवांतरे ।

Verse

साकं सार्धे समं सत्रं सहार्थ्ये संप्रकीर्तितः ॥८१॥

Verse

अधररस्ताद्धधरतः: स्याद्धहस्ताद्धो ऽधरे ।

Verse

अृत इत्यच्यते हेतुौ निंदायां विस्मये व ॥८२॥

Verse

समयानिकप्रकाशशब्दौ सामीपये कीर्तितौ बुधै: ।

Verse

तर्कनिश्चितयोरूनं कश्चित्सयात्प्रश्कामयो: ॥८३॥

Verse

आल्हो उटाहो संंदेहे नु स्वित्तप्रश्नववितर्कयो: ।

Verse

वर्तमानमाने युक्ते च सांप्तं संप्रचञ्चते ॥८४॥

Verse

प्रकाशे संभवे प्राड्: प्रधानसृष्टशो: प्रति ।

Verse

हि स्यादिष्टिशेषणे हेतुौ तु स्याद्विदे ऽवधारेण ॥८५॥

Verse

अयि प्रशश्ने सानुनये सत्यये श्री श्रे तथ्यांजसा ।

Verse

ईष्टक्तिचिनमनमक प्रोका: किंचनस्ततोक्तवाचक: ॥८६॥

header

१८ हल्लायुध ॥ ५१०।

verse

तष्णीं रोषं भन्नेमौने स्म स्यात्सस्मरण आदिषु ।

verse

अङ्गेयामन्त्रणे हं भो भो इति च कथ्यते ॥७॥

verse

अनेकार्र्थे भववाना ननु प्रश्न व्यवधारणे ।

verse

आकास्मिकारर्थे सहसमा तत्काले च निग्यते ॥८॥

verse

विस्तारे ङ्गीकृताव्री कथ्यत उरी तथा ।

verse

असंशये भवेद्दा सह्यार्थ्तिकयोगोरना ॥९॥

verse

अज्ञानान्तरकल्याणसंप्रशादिषु कथ्यते ।

verse

अयो इति तथा प्रोको नामाभ्युपगमादिषु ॥१००॥

verse

सद्दा सदा च नित्यवे स्वस्ति स्यानमङ्गलादिषु ।

verse

इतिशब्दा स्मृतो हेतौ प्रकारादिसमाप्तिषु ॥१०१॥

footer

॥ इति श्रीहृद्हल्लायुधकृतयामाभिधानरत्नमाला-

footer

यमनेकार्र्थकांडे पंचम समाप्तं ॥

Title

NOTES.

Title

NOTES.

Title

BOOK I.

Notes

Verse 9 वेदाङ्गश्र A दार्तस्य CD — 13 अभिरबुद्ध्रो R अभिरबुद्ध्यो C अभिरबुद्ध्याया D — 14 °धस्तंदु: A °धस्तंदु C °धस्तंदु D °धस्तंण्ड R — 25 जित: A — 26 कौमद्की A — 28 शारी च साबत:A शरीरी च सयावतः:R — 30 तार्क्स:A — 32 °सूदन A — 33 सूर्यका° A सूष्का° CD — 34 °रमणमुच्यते A °रमण इष्यते CDR — 36 मिह्र्रो AR — 39 °घषेय R °धृष्ण° CD — 40 तप: स्मृतं R — 43 रजनिनचार: CD जोकात्र्रीको A — 44 चंद्रतप: A हृदय CD — 46 °सायनिन:A --48 क्रौड: A — 49 शक्िन: R — 51 °मृत्तमयो A दार्त्ता- ियये:R दक्षणायएय:C दक्षणायएय:D — 53 Flom पुरंदर:to तुराषाह् is omitted in A सूत्रामा CD — 54 स्याद्यधन्न्वा AR

Footer

13

header

98 NOTES

body

°विर्दोज्ञाश्य CD — 56 संब: A शंबु: C शव D — 58

body

धूममञ्योति° AR — 59 कर्क:A करका CD चरभ्रामाला A — 60

body

द्वार्दिनी D वाहादिनी C — 63 °दमुना CD °दमन BR — 64

body

वीत्तहोत्रो AR — 66 आग्रेयी CDR — 68 अतिरिक्ता A

body

अतिरिक्क्ताका CD — 70 वडवानल:C वाडवानल:D. — 71

body

शमवतीं CDR — 73 °नैरतकोपा° A °नैरतकोणपा° R

body

नैरतकोणपा° CD — 75 स्पर्शननो वायु: A — 79 पुण्यधनेष्व:A

body

—80 °मर््य A रितं पृक्थं A ऋक्थं पित्तं R ऋक्ं पृक्ं CD — 85

body

बुध:AR सुमंतभन्दो AR तुल्यार्था:R — 89 श्रृंगार्चचेष्टा स्यु°A

body

शृंगार्चचेष्टा च CD — 90 स्वभाव: CD. भावक: A — 91

body

°समा: AR — 93 इष्यते instead of उच्यते CDR — 94 काल:

body

क्रि° CDR — 98 भद्दारुक: A मृद्दारुक: R — A inserts af-

body

ter 99 the following stanzas रागनाम ।

body

श्रीरागो वसंतस्य पंचमो भैरवस्थथा ।

body

मेघरागस्तु विषेयो पष्टो नटारायण:१॥

body

गौडी कोलावल्लांधारी द्विविडी मालवकौशिका।

body

षष्टी स्वाधेवगांधारी श्रीरागा च विविनिर्मिता ॥५॥

body

आद्रोला कौशिकी चैव तथा परममंजरी ।

body

गुडुकरी चैव देशाख्या रामकरी च वसंतजा ॥३॥

body

त्रिगुणा स्तंम्भततीर्दी च आभेरी कुकुभा तथा ।

header

B O O I 99

verse

विरयाडी तथा चेरी पडेते पंचमे मता ॥४॥

verse

भैरवी गुर्तरी चैव भाषा वेल्ली तथा ।

verse

कर्णाठी रक्तहंसा च पडेते भैरवे मता ॥५॥

verse

वंगुला मथुरा चैव कामोदा चोससाठिका ।

verse

देवगिरी च देवाला पडेते मेघरामञ्ञ ॥६॥

verse

त्रोटकी मोठकी चैव डुंविनिनष्ट विराठिका ।

verse

मखारी सैधवी चैव एता नटारायणे ॥७॥

preface

Rajendialâl Mittia of Calcutta had the kindness to supply me with the following information He writes „My correspondents at Benares, Agra and Mathura have all disappointed me None of them has been able to find out the verses in question They do not occur in the College of Fort William Mss, nor are traceable in the Sanskrit College exemplai I asked Rajâ Râdhâkânta about the Mss whence he quoted the Abhidhanaratnamalâ, and he referred me to Professor Wilson, from whom he had obtained the loan of the work. There are now five Mss of Halayudha in Calcutta accessible to me, but the verses occur in none of these, and I am disposed to think from this circumstance, that they are perhaps not authentic “I am much indebted to Professor Wilson for having kindly sent me some extracts from several Râgamâlas in the E I H Library, but neither these nor some others in the Bodleian Library contain precisely the same system, or the same names of the Râgas and Râginis A passage in Keśava’s Kalpadu (Wilson Mss 334 fol 152) bears, on the whole,

footer

13*

header

100 NOTES

body

the greatest resemblance to our verses — 102 प्रादिर्देशस्तथा CD

body

— 104 कुमुदूं जनवामन CD — 106 °निष्काशौ CD — 110

body

तिमिश्रा A तमििशा CD — 111 गोत्सर्ग: A — 112 शशिननी A

body

— 113 शरदे A शरदो CD — 114 चै्रादिमासौ CD — 115

body

ब्रह्क्य ACD — 116 °संवत्सरसमयया: A — 118 सांस्कृतिकं R

body

सांस्रष्टकं A — 119 °निक्राशननताश्च A — 120 पुष्पवंतौ CD

body

Hemacandia II 38 gives both — 121 द्वाभूम्यौ CD — 122

body

स्वग्रयेयं AR श्रोवशीयंं A श्व्वा:श्रेय, श्रोवशीयंं D श्व्वा:श्रेयं,

body

घ्योवशीयं C शुभं शिवं भक्तं भाविकं A प्रमोद: प्रममदो CD

body

— 124 मुक्तिमोर्छाा A — 125 स्द्यानुस्वरं A स्द्यानस्वरयं R

body

— 126 देवभयायं AR द्वैवमयायं CD — 127 डंबभ्य A

body

डिंभभ्य CD — °पासनं CD प्रसाधना ACD — 130 प्रतकृतं AR

body

प्रतिया प्रत्या A — 131 दहिरणयी स्व्यादिरणाय्यां A

body

— 133 पीयूष उच्यते A — 136b This pāda appears only in

body

CDR and in B s m भीममाद्रि° CD धीमद्रि° R हेममाद्रि° B

body

tertia m — 138 °द्वयश्र A — 139 °भिवं च A — 140

body

उच्छै:स्वरो A कलश CDR — 142 °श्ीलमिशष्यते CD — 144

body

From सम्यक् to तथा is wanting in A — 145 कविकथ्यं च A

body

— 147 ध्यौतित्वं CD धैततत्वं R ध्यौतिर्यं A — 149 शाप

body

श्राेप आन्नेकोश: D शाप या इक्राश: C शापत्रन्याकोश

header

BOOK II 101

text

आज्ञेप: A °सोत्त्राशोपह्हासा:A °सोत्त्रास: सोपह्हासा:R

text

— 152 प्रबल्लीका The reading approved by the best au- thities is प्रबल्ल्का — 153 द्वितिव्या° AR — 154

text

आकरण° A

header

BOOK II.

text

1b धारणी A — 3 °धारणमू° CDR क्षिल्मप्रोहितं CDR.

text

— 4 It would be more correct to write शाल्लं See P IV, 2, 88 — 11 सानु: CD प्रसवो ABCF प्रश्ववो R — 12 पर्यंत

text

पर्वतातः: CDF — 15 °मुदंं ACDF — 18 भ instead of

text

धर्मं A हर्य F — 20 च after मरकतं ABEF. — 20 स्थायदै

text

दुर्ग ABCFR — सर्वलोल्ह CD — 22 द्विव: CD कुठ्य ACDEF

text

°रनोकुक्ह, द्विविष्टिर° A — 23 ह्र्स्वशिख:; शाखी ACDR

text

ह्र्स्वशिखशाखी F ह्र्स्वशाख:; शिखी E स्मृत: instead of

text

फली CDER — 24 पुष्षंति Mss — 27 स्कर्न्धशाखास्तु AFR

text

स्कर्न्धशाखासु CD — 30 वर्द्धं पत्रं दलं पर्णं CD — 31. प्रवं

text

CDEF — 32. उद्दं AF. — 32. विकास° EFR — 33 गुंक्को

text

गुल्लंक: A गुंक्को गुल्लंक्:R गुत्सो गुल्लंक्:E गुंक्को गुल्लंक्:F pr m

text

गुंक्को गुल्लंक्:F s m — 34 शलाटु: A शलाटु CDE शलाड्ड:F

header

102 N O T E S

body

शंवा ACFR शंवा E According to Rayamukuta it

body

to be written सिंवा पर्व पुर: स्मृत: F — 36 यवसं प्रोक्त A

body

वर्द्धर्र्ककुथ: स्मृत: D वृद्धर्र्कथ: स्मृत: C कुथ: कुश: FR

body

बिल्वज्न: AE बिल्वज्न: R ईषिका कााय CD ईषिका कास FR

body

— 38 पालिनी CD — 39 करणो ADF कुवला —

body

40 शालं ACFR इचुल: A इचुल: CD प्रोक्त: गन््जलो E

body

प्रोक्त वंजुललो F — 42 शैलु: CD शलु: R — 44 पीतशालो

body

ACFR सह्देवी CD — 455ुवार: CD —

body

46 सीतो CDF Boehtlingk in his edition of Hemacandia has

body

printed सीत against the authority of the commentary स्थूलशर्ं°

body

ACD — 47 केशातकी A शाकातकी पठोला CD —

body

52 °मिलानकं AR °मिलातकं CE °मिसलातकं D

body

Rayamukuta quotes this verse in his comm on Am II, 4, 2,

body

54, and writes अम्ललातकं and कुुरुटकं कररकं AF कुुरुटकं R

body

— 53 माधवीलता AE माधवीं माधवी लतां C माधवीवौ

body

लता D — 54 ईवारार्ष्िभर्त्:A ईवारार्ष्िभर्त्:CD ईवारार्ष्िभर्त्:F

body

एवातुश्रति: E ईवारार्ष्िभर्त्: R वालुंकी AR इषिका A

body

इधिका C इधिका D — 55 नातिनानार्थ° CDE — 57 तर्षण्ड:

body

ACD — 58 °कंठं CD — 61 मूर्ध् F करक: A °कठो गुंजो R

body

कटो गुंजो F करशीर: E — 62 From दश्नौ to प्रोक्त in

header

BOOK II 103

body

v 64 is wanting in CD — 64 पेचुक: AE पचक: CD पेयुक: F

body

— 65 स्ट्याडडाटो E तिरर्गद्धतः: प्र° AR — 66 संर्जित: AF

body

भूषा CDEFR and A pr m कन्नाटा DEFR वच्चा C —

body

67 पादार्कर्म युतं CDF पादकमायतं A उभयो A A अभय D —

body

69 शृणि ACDR स्रेण° F सानावा:: A सनावा:: R — 70 Fiom

body

महामात्रा to द्वीपी is omitted in CD —71 करिश्य A किरश्य FR

body

विडिश A — 72 सेरभ ACDF सेरिभ R — 73 °भालूक° CD

body

— 74 °भूरिमायु EFR स्यात् शृगालो R स्थ्यांगगोलो CD

body

फेरुड: ER — 75 शक्र्न: CDR तन्साारा:D तन्स्याारा:C — 78

body

शल्यक: D — 79 मुशली CD गोधेरा° ABDEFR गोधेरा C —

body

80 स्ट्याण्डडरु: CD स्ट्याण्डरः: E — 83 विविवर्करस्थथा A —

body

84 वाजिस्तथा EFR — 85 पेशीकोश: According to Rāya-

body

mukuta this term signifies 'egg' as a compound, or it may be

body

separated into पेशी and कोश:—90 From धांत्° to धांत्°

body

is omitted in CD — 91 मौक्लि° ACD मौक्लि° ER Puru-

body

shottama gives another term very similar in sound, मौद्लि —92

body

भाष A — 94 शररिर्राख्यायात उत्क्को° CDEF — 95 आतापी

body

ACEFR — 98 प्राचिका mss सेना चठिका A सेनास्त्रिका E

body

सेनास्त्रिका: F — 99 कारंउवकादांबकचक्रकाराया:; A

body

कारं कारंउवकादांबककाराया:; CD कादव: कदंबक: क्रकराया:;E

header

104 NOTES

body

कारण्डवकादांबपक: कृकराराया F कारण्डवकादांबकक्रकराराया: R

body

— 100 °चिचिरिका° AD °चंचरिका° R °चिरी° C —

body

101 °जालिकक्रमयश्र A °क्रमयश्र A °क्रम° F — 102 ज्योत्-

body

तिरिरङ्ग: CDR ज्योतितििरिण: E ज्योतितििरिण: A

body

ज्योतितििरिण:F—103 tu instead of च CD —106 परिकीर्ितंCD

body

— 109 स तु CDE —111 स्टौरीR °तृष्टि° A —112 नीचिकीE

body

—114 प्रौढवत्स च CD —115 सूरता E सूरिना E सूरिता R

body

— 116 नीचिकी AFR नैचका CD —117 प्रचप्रवृत्ति: CD —

body

122 दामिनी AEF वस्तु: खाग:R गढ्: हाग° A वस्तु: खाग:C

body

वस्तु: खाग: D वस्तुर्ष्का° E गढढागगटल° F —

body

123 °व्यजनस्तु A —127 °कद्दूर ACDR विश्वदूरित E —

body

128 पठव° AE पद्म° C पद° D —129 उपर्वत CD —

body

132 °ज्जयनी FR —133 हस्तिनाखं E हुररकं A °हुररं E

body

हुरररं C °कुररं D हुररविं F — 134 च for tu CDE —

body

135 वास्तु E It is wanting in CD — 138 गृहमिष्ट° R AFR

body

insert च आयतनों, A also before ह्मर््य The whole

body

stanza is wanting in CD —139 इंद्रकोशस्तु° A आवेिशं A —

body

143 वृतिनां शाला CD —146 °मालाच CDEFR °रोहिणी A

body

रोहि CD —147 गृहवग्रहिणि ACF गृहाचगृहिणि D

body

देहल्ली च CDEF वस्कर: E विककर: F —148 नीधं CD

Header

B O OK II 105

Body

°पाल्वीं and संज्ञा R — 149 गवाञ्चस्तु R प्रकोष्ट स्यात CD

Body

प्रकाश ष्टतु E—151 परिष्ट्यद:CD परिंक्द:AFR तथयोपकारणं CD

Body

— 152 उपाश्रयस्तु A आयाश्रयस्तु CD अवाश्रयस्तु F Want-

Body

ing in E — 153 नवनं AFR — 155 कंजक° E खजक° F

Body

कद्° C कड° D — 157 ख्वाडिका CD Am and HC have only

Body

खजाका — 158 °मुधमानंA °मुड्जानंCDE °मुद्धानंR °मघानंF

Body

— 161 कौशिका E — 162 मघिननी CDFR — 163 कांचिकं CD

Body

शुक्ति° CD सुतः°A शिल्प° E — 164 क्रूर E तथोदनं भित्सा A

Body

तथौदनो भित्सा EFR तथोदनो भि:सा CD पूपिका CD —

Body

165 तर्हं ACDR तरुणं F ररणणं E क्षिरयी AF क्षैरयं CE

Body

जेरेयं D — 166 मिष्टानं भोजनं क्षेयंR वेषवार A A वेषवारCDF

Body

करंबो CDE — 167 मतं instead of स्मृत FR — 168 From

Body

संसिदें in the preceding stanza to संसिदें is wanting in CD उभ्य—

Body

मुखाायं AFR उभ्यमुखाायं E — 169 फाणितं AR फणितं

Body

CDE — 172 °चानुकर्श्य CDE — 173 °त्संपीति: CD °पर्देशौ

Body

FR — 174 सिधू ACDFR परिशुता ABEFR परिशुता CD

Body

सुंडा ABFR सुडा CD — 175 कस्यं ACDFR परिशुद्धा AR

Body

परिशुद्धा° E परिशुद्धा° CD — 182 °पशद्म° A °मपकृष्टR —

Body

185 पाठचर: ACDF पृृचौरो E — 187 कवठ: A कषड: CDR

Body

कषठ:F Omitted in E which has कर्कशो दृढ उच्यते. वल्ल E —

Footer

14

header

106 NOTES

body

188 आर्या: परिसिद्धः: CDE.—189 वृत्जोहरिण° CD रय्हरण° F

body

The whole stanza is omitted in ER — 190 अववणश्य AEFR.

body

मधमारी A निर्र्गथ: AF निर्र्गथ: CD — 193 इतर: AEF —

body

194 दांडाजिनिक: A डंडाजिनिक: CDE दांडांजेिनिक: F

body

दंडाजिनिक:R SeeP V,2,76. कापाठिको CDR —196 परैर्धिक:CD

body

पैरार्धृत: E सौौक्कल: E and A pr m मौक्कल: A s m.

body

मौष्क्लि: DFR मोष्क्लि: C — 197 प्रहित: CDF —

body

198 प्रोक्त for लोलों CD उत्सव: AEFR प्रस्ततः:E प्रशित:R.

body

— 201. महात्तमयो° A माहामयो F — 202 आभायागा° AR

body

कुटुंब° AEFR — 203. जंवालो A जांवालो CD जंवाल्जो E

body

आवेशक: ACDEF प्रागुणिक CDFR प्राग्गुणिक E —

body

204 वनीयक: D — 205 शुद्ध्दान् A शुद्ध्ान् E भु CD बुबु-

body

ग्नितपसतो C बुच्छितप्ससातो D—207 इष्यते for उच्यते CDE.

body

— 208 तृश्निको E — 209 ल्िष् च शाधनाया C ल्िष्

body

च शाधनाया D ल्िष् स्याढ्नाया E ल्िष् स्याढनाया F

body

प्रासित: ER — 211 प्राणवघ: A प्रेणवघ: CD प्राणाबच्य: E.

body

प्रोणाच्य: F प्राणाचये R See P III, 1, 128 — 214 °स्तिमा-

body

न्स्मतः: E °स्तिवान्मतः: AR °स्तिभवा मत: E प्रेक्ष्य: R.

body

प्रेक्ष: F — 219 सुमुख: ACDF The whole stanza is wanting

body

in E — 220 शीलली CD — 223 °त्क्दर: ACF कर्दर: D.

Header

B O O K II 107

Text

कण्डूर; E प्रकाण्डोयौ AEF प्रकाण्डोยौ R. प्रकाण्डाभ्यौ CD —

Text

225 नार्थ्य कथ्यते CD वात्थ्य कथ्यते E अर्थस्य कथ्यते FR

Text

— 226 बलवान्मांसलो E — 227. पञ्चविक: CDE —

Text

228 दीर्घसूत्री AER निष्कृतो A निःकृतो E. निःकृष्टो F

Text

सयार्ध्मूर्ध्दम्: स्थित: E स्यार्ध्मूर्ध्मवस्थित: R स्यात्

Text

उर्ध्वमर्धमर्स्थित: C स्यात् ऊर्ध्वमर्धमर्स्थित: D स्यार्ध्

Text

उर्ध्मेन्दमास्तिति:E —232 सीतको ACD शीतगो E विपुलांगा:A

Text

— 233 दरोदरं AE —234 कुलीनवश्च कु° AE —239 कर्मसां°AD

Text

कर्मसो° C — 241 °भिजनं A °भिजन R — 242 This and

Text

the preceding stanza are wanting in CD — 244 शानतः;प्तांतस्य A

Text

— 245. शैौर्य: A. शिष्य: CD. शैौर्य: R —246 °णमिति स्मृतं A

Text

— 247 संशितस्य AR —248 ज्योतिशष्को CD —250 धर्मघ्जो

Text

Both Am and HC write धर्मघ्जो काण्डपुष्टो CD काण्डपुष्टे E

Text

°द्विजाधाम: R °द्विजोत्तम: CD — 251 अब्रह्माणायववयेर्ध् D

Text

अब्रह्माणाययं C अब्रह्माणायमवचयं R ब्र्मणो D ब्राह्मणे AER —

Text

254 पारिरक्षक: CER पारिरक्षक: D — 255. वैैक्ष्य° CD

Text

वैैक्ष्य° R — 256. वृसी A भूसी E — 260 पारिस्कृतता mss

Text

— 261 सानायं CD नार्थ्यविरूच्यते E See the notes on

Text

HC 3, 495 आगमिष्या AR. आगमन्: E — 264. विاحةयनमं

Text

द्वि° A वि्हायतमं° CD. वि्हायतमं° E. विछायनमं° R

Footer

14*

header

108 NOTES

Notes

निर्वापाणं AR निर्वापाणं E — 266 °पालात्र्य ER — 268 च

Notes

instead of तु CD प्रकीर्तं ACD — 270 गुढ़्यौरूष: ADR

Notes

गूढ़्योरोपष: C हरक CD धोरिक E The comm to HC 3, 397

Notes

writes हैरिक without giving a derivation —272 महामात्य::AE

Notes

प्रधान: E प्रधान: प्रधान: स्था° R — 274 स्तोय E क्षयो CD

Notes

— 275 वर्षचर: CD उभयं व्यजननं mss पोंठो A गोथोरया CD

Notes

— 277 केलिकस्तो CE केलिकिकल D केलिकिरो R pi m

Notes

केलिकर्रो R s m — 279 लंबोत्को° A न्चोत्कों° CD.

Notes

लंकोत्को° E —280 आघोठनं AR आघोदनं CD आघोदननं D

Notes

°खोटकाफि° CD °खेतकमि° E — 281 तार्त्नो AE —

Notes

285 सूक्क्लो E HC IV, 301 writes शुकल — 286 कस्यं CDR

Notes

खुरा: शिफा:R pi m खरा: शफा:R s m — 287 कसा A

Notes

कता: R वल्गारुशिमकशा: स्मृति: A वल्गारुशिम: कशा

Notes

स्मृता CD बल्ारुशिमकुशा: स्मृति: E वल्गारुशिमकुशा:

Notes

स्मृता: R — 290 अघन््य: A वैैनविको ऽघन््य: E वैैनयको

Notes

अघन््य: R पारियात्रक: CD पारियातिक: R तन्यं CD

Notes

नयनं E —291 साम्प्रायक: R —294 युग्मं युग्ध C युद्ध D

Notes

— 295° पदातिपादातिपाददिकपदतय: C पदातिपत्तिपादाा-

Notes

तिपादिकपदतय: D पदाति: पाद्धति: पत्ति: पदाति::

Notes

पदातय: E पदाति: etc R — 295b पादाक: पादिक्येति C

Header

BOOK II 109

Body Text

पादका:: पादिक पादिक्षश्रेति D पाद्त: पादिक्षश्रेति E पदातः:

Body Text

पादिक्षश्रेति R — 296 केलिका CDER — 298 संंजित्ति:A

Body Text

संस्फोट:ER संस्फोटो CD प्रविदारणं CD — 300. अभिजाति°

Body Text

CDR — 303 tu for च E — 304 संनांह E — 308 धुरकारिकं

Body Text

CDE — 309 स्व्यानमूर्वी A — 310 °वेढ़ठिनि: A वेढ़ठ्नी CD

Body Text

वेढ़ठिन: E — 311 °कंववा: A — 312 This stanza is want-

Body Text

ing in CD — 319 परस्वध: AE निशानं A निशांतं CE नि-

Body Text

शातां D — 321 °पाद्विश° mss °पुष्ंडी° A °वृषंडी° CD

Body Text

मुखद्वी° E °मुखंठी° R The comm to HC III, 451 writes

Body Text

मुझुणी भिंगडिमाला° CD भिंगडिमाल° E भिंगडिमाल्° R Am

Body Text

and HC have भिंगदिपाल — 322 नि:सरणं CD निसरणं E —

Body Text

323 HC III, 34 leads प्रचय: — 324 जितकासी A — 328

Body Text

Rājamuk on Am II, 6,1,17 leads कोठ्वी — 332 च निष्फला

Body Text

ACD तु निष्फली E अबवण: AR अमनणा CD — 333 विडु:C

Body Text

बिंदु: D किंड़: E भिंडु: R HC leads निंडु: — 334 मत्तका-

Body Text

मिनी AR मत्तगामिनी E मत्तकाशिनी CD — 336 tu for

Body Text

च CD — 337 कुहिननी CD Am and HC write कुठ्नी चुंठी AR

Body Text

चंडी CD कुठि° A कुढ़ि° CD — 338 च for tu CDR — 339

Body Text

गृह्णी ADE — 340 कुलवालिका E कुलबार्धिका CD —

Body Text

341 बंधका Am and HC. धर्बणी ER डर्विनीता CD

header

110 NOTES

notes

अभिननीता E — 343 سما स्मृत: ACD سما स्मृता: E —

notes

345 फल्लिं CD कलिल्लं R pr m — 348 विश्वसा AER

notes

विश्वसा CD दारुक° AR — 350 शोयौ नत्रा पौचत्रस्व E

notes

पौत्रस्तु CDR — 351 भातृज्ञ: स्मृत: E — 353 स्मृता: for

notes

समा: CDR — 356 अग्नि: AD अग्नि: C पाणििशय° mss —

notes

357 आरोह्स्तु AE — 358 गुतौ mss ककुन्दरौ CD ककुन्दरा E

notes

The whole verse is quoted in the comm on HC III, 272 and

notes

ascubed to Bhāguñ — 360 पबिंदं CD °तुद्र° A °तुंड° E —

notes

361 कर्णोत्रं ACD कंधरो E — 364 °जल्लाश्रश्रुनामानि A

notes

जल्लाशाश्रिनोमानि CD °जल्लास्ताशुनामानि E °जला-

notes

सुनामानि R — 365 स्यात् after °पांग: ACDR सृक्क: A

notes

सृद्धि CD वृक्क E वृक्का R °पर्यतं A A — 366 संधिनौ CD

notes

सिंघनी E —368 मुष्टिरिष्यते R मुष्टिरिष्यते CD वं्चण:A

notes

वञ्ण: R — 370 °श्रवक D °श्रवक C कक्चा A — 371 °ना-

notes

मान: CDR भवंति instead of शिखा च CD — 372 वन्द-

notes

मिहंति A — 378 कफण:A केणि: C कफेणि: D प्रकाण्ड: Am

notes

and HC have प्रगण्ड: —380 वाक्तिथायोर्CDR श्रतो AR —

notes

381 सकनिष्ट:: R Perhaps we ought to lead °हरिरकनि-

notes

ष्ठिक: —385 समालम्भ° CDR °रिस्करच्य mss —387 पत्रवल्ली

notes

तुCD —388 जांगुंडA जागगुडां जागगुडीD —391 °मंतरीययं R—

Header

B O OK II 111

Apparatus

393 पठयोः: R HC III,331 wutes प्रतः: — 394 पत्तोर्णं AR

Apparatus

पूतूणं C पूतःणं D — 395 पठ्चर: AR — 396 दशा AD देशां C

Apparatus

आबिकको° mss — 398 वैक्त्ति° CD — 399 आपवीडशे° AR

Apparatus

— 401 ताडकं ता° R — 405 रश्ना A दशमा C दशना D

Apparatus

— 406 शिजिनी A — 407 अर्र्धा मानक:C अर्र्धा मानक:D

Apparatus

हहारौ R — 408 °माला च A °मौौलिक: C °मौौलिके D —

Apparatus

411ª This verse is wanting in CD — 414 रातिक्राजितं CDR —

Apparatus

415 अभोरवव्याश्च A उवव्याश्च C उब्ध्व्याश्च D अभोरवव्याश्च R —

Apparatus

416 कुशीदिक: AR कुसीदक: C कुसीदक: D — 418 कृष्तकं

Apparatus

CDR वक्रयस्थथा CD — 419 कुर्बुक: A कुटुंबबी R सैत्य्य CR

Apparatus

सैन्यD — 420 सीरं CD. शीरं R °कीलिक CD कीलिकं R —

Apparatus

421 कोठीं A कीटीशो D काठीशीं C — 422 लूनं दार्° A

Apparatus

लूनं दान° CD — 423 मेष्ठ: AR मेष्ठ: D HC has मेधि and

Apparatus

मेधि — 424 गुण्डो AR गुण्डो C गुण्डो D — 426 मांगल्यको A

Apparatus

— 428 °रयप्रभव° A ततिल्लपिंग° A — 430 भ्रष्ट and after-

Apparatus

wards भ्रष्टा mss — 432 रथकारस्त: A 434 °शंालो A स्वां—

Apparatus

डिलो CD प्रात्वाहारिक:A प्रतिहहरिक: D — 435 संवाह्कोंं

Apparatus

गर्द C संवाह्कोंों गर्द: D — 436 चित्रकर्र्मादिकं CD —

Apparatus

438 सोहौडिक:A — 439 मत्स्यबांधिनिनी ACR — 440 शैौनिक:

Apparatus

mss शूनार् AR — 442 रञ्जुवारच्य A रञ्जुर्वाकरठ्य CD

header

112 NOTES

body

HC writes वटार्क वष्टसत्रीगुण:AC वष्टसत्रागुण:D वष्टं-

body

त्रिगुणस्तथा R — 443 चण्डालो A प्रकाश mss This word is

body

written पुल्कस पुक्कस पुक्काश बुक्कस, but the first seems to

body

bet the oldest and most correct form ज्वग: CDR — 444 शि-

body

विरा A — 447 खश: CDR — 448 खर्जु: mss — 449 गर्ड: AD

body

—450 प्रत्यायवश्च AR प्रत्यावश्च CD — 452 दृष्णो दृह°A

body

दृष्णो दृह° CD — 453 पिचिनडिलो A पििडिलोचि C

body

पिचडिलो D — 454 This verse is wanting in CD 454b

body

कलमू AR — 458 व्यालत्याञलोद्धि° AR This and the pre-

body

ceding stanza are wanting in CD — 459 माणिबबंधं CD —

body

460 सुठी A शुंठी C शंठी D — 460 गडूची A — 461 प्रोक्तं

body

त्रयूषणं CD प्रोक्तं पूषणं R — 462 कस्तंबरु A कुस्तंबरु C

body

कुस्तंवर D कुस्तंबरु R रामठो हिंगुरुच्यते A हिगु व्योष

body

रामठ उच्यते CD 464 प्रपुवाठो AR प्रपुवाठो CD निर्दि-

body

घिका AR निदिघिका CD गुणै: कंककैर्वा निदिघिस्ते स्म

body

उपचयता । द्वित्व उपचये । निदिघिधा । कानि निदिघिधका ।

body

Rāmukuta — 465 सुरावयो CD माहिष्पाश्च CDR महा-

body

रजत° AR कुसंभं ACD — 466 करिविदं A प्रचज्जते instead of

body

निघयते R — 467 उसरीं R

Header

B O OK III 113

Title

B O OK III.

Main Text

2 अन्तरमवाक् CD ंतरमवठ R — 3 शैवात््यवाह्का:A °शैवातिवाह्का: DR — 4 दु:खर्ति: A दु:खर्ति: CD — 5 कलुष A — 9 जागरं CD विश्रं AR — 11 च यत् AR — 13 मस्तक्यं A मस्तिथु C मस्तिक्यं R — 14 लोम- मिष्यते CD — 18°पवनाशशर्प°A व्याल:CDR भुजभुजंगम°A

Commentary

The metre of this stanza is called Dhṛtaṣcī, or according to others:Pancākvalī It consists of 4 tetiastichs, each containing 28 short syllables, arranged in the following order — — — — —

Commentary

— — — — — — — — —1 It occurs again in IV, 1 and is used in the Ciṣupâlavadha III, 82 Without considerable alterations, it would have been impossible to restore the necessary order in the first verse.

Main Text

— 19 आशीर्विषो A — 20 आशीर्दिष्ट R आयासी दष्ट्रा CD भवेत्तिंसो A. भवेल्लिंगगो CD भवेति- लंग R स्मृत: instead of शयु: A — 21 इण्डुभ: AR इण्डुम्भि:CD अहीररागी C अहीररागी D द्विज्ह्: स्यात् instead of स्यात् द्विमुखो CD — 22 निर्ल्यायनी CD निर्लयनी R वप्रीकूठ A वल्मीकीकूटं C वील्मीकीकूटं D —23 वप्र्री A —24 शैौलिककेย DR — 25° शृंगिका CD विस्फफुलिङ्ग स्यात्°A तंडेदा अभ्यनेकथा

Footer

15

header

114 NOTES

body

CD — 26 कुशजलवन° mss — 27 °मस्ताां CD — 29

body

रोमोद््गमो रोमविकारो AR रोमोररोमशिकारो C रोमो-

body

द्रो रोमविकारोD — 32 कूलदेशस्य A कूलशाश्य C कूलद-

body

शाश्यD — 33 होत:A Omitted inCD — 35 वैसारणो A वैसारणोR

body

— 36 प्रौढी AR — 37 लोहितत्र्य A पञ्चल्पिक: CD °मुण्डुरु°

body

ACD — F1om महामतस्या: to महामतस्या: is omitted in R —

body

38 चिरिखि°CD A long syllable is wanting — 38 पोतादादानंA

body

कंचुलको AR किंजलको CD जलौकाश्य जलोोकस: CD

body

जलोका: स्य° A — 41 तेपि विषोया: A — 44 उद्यो A

body

उयो C उद्यो D उद्धो R — 45 श्रावकूल° CD — स्या-

body

हंसांD डिंगडिम CD — 47 वेणी तु CD संवेद्यस्तु D संव-

body

चरकतनि° C — 49 सेतुवारणमुचचते CD तवं स्याड्डडुयं CD. —

body

53 पल्वंA A स्वाखातो seems to be a wrong reading instead of

body

स्वाखातो — 55 उत्स: प्रवह्णं R — 56 स्यादिज्जवलं CD

body

बुधैरचाकिल° A — 57 विसप्रसूतं A विसप्रसूतं R — 60

body

बीजकोशं CD किंजलक: D किन्ज: C स्यादििसकन्दो CD —

body

61 शैवालं CDR — 62 चंठी A चुडी CDR — 63 उद्धाठणं R

body

सारणै: A सारणं CD

header

BOOK IV 115

title

BOOK IV.

body

1 °निकरंभो AR कु फेदने । कुरति विधिक््णं भवति ।

body

बाङ्हुलकात् स्थ स्तो ञबजकावित्यंबजकारस्ययोवं च ।

body

निकुरुंभो । Rayamuk on Am II, 5, 40 — 2 पेठलं ACD पेठति

body

पेठः । लिह्हादिवादाच् ततः:स्वार्थे पेठकं । त्रिलङ्गः Comm

body

on HC VI, 47 ते सभा: CD. — 4 प्रायं AR — 5 सतममुततमं A

body

सतममुततमं C सत्मुत्तमं D — 6 °संशयेक° C °संशय-

body

वेक° D संयोदेशक° R — 7 °भासमा° AR — 14 रुद्धं A

body

वृदं CD भद्रं R The true reading is, perhaps, ववृं — 15 स्त्री-

body

पुंसयोच्य A — 16 प्रायं for प्राज्यं CD पुरुरुं mss Is it meant

body

for पुरूं? — 25 कामना स्वाद्याु° CD — 27 विधिवृतं चेष्ट-

body

मुक्तं A निवृृतं वेष्टनमुक्तं C निवृृतं वेष्टशुक्Non C — 29 This

body

stanza is wanting in CD — 30 लिठा° A रीदा D — 31

body

मूलकर्म CD — 32 ज्ञानं शांतं A ज्ञानं ज्ञां D ज्ञानं ज्ञानं

body

ज्ञाां C — 33 निवर्डं निवडीशं A —34 °तर्धिपपारेवारणं CD

body

— 43 वेचा A लिविराले R लिपिलेखाज्ररस्य A — 45

body

This stanza is wanting in CD — 46 °मुखादनमानौ: A—

body

47 पाण्डुक: A पाण्डुर: CD — 48 माञिष्ठ: mss शब्दाः: कवि-

body

भि: A — 49 सितति A सित CD — 50° पिञजिर: परि° A —

footer

15 *

header

116 NOTES

notes

50b R omits this and the next verse श्यामं CD — 52 This

notes

verse is wanting in CD — 54 स्टयाडदाशयो C स्टयाडप्रशशपो D —

notes

55 कुर्कुट: ACD कुकुटि: R कुक्कुुट इवाचरति कुक्कुटाति

notes

दंभेन विभृतं चरति । कुक्कुकुं कुक्कुट:ः Comm on HC III,

notes

42 °निश्कृति° A नि:कृति: R पृष्ठुकल्पनी CD — 56 चि-

notes

त्रकमर्मिर° mss — 61b This and the next verse are wanting in

notes

CD — 63 कीर्यते D कीर्यते C — 66 तुगं डट्टं CD —

notes

67 स्मृतं C स्मृ D — 68 विसंकटं CD कपुटे A सपुटे CD —

notes

69 अवगाढो CD स्द्यात्यादान° A स्द्यान्याधान° CDR —

notes

70 मुद्धर्ष्ट° CD मुद्धर्ष्ट° R — 71 प्रतिकूलानुुकूलार्र्थो

notes

अप्रष्टुरमवष्णं च C प्रतिकूलानुुकूलार्थ्ये अप्रष्टुरमवक् च D —

notes

72 पराचीनपाचीनं A पराचीनं पराज्युं CD शक्यमिति mss-

notes

— 74 प्रसभ उच्यते A पणादेशषु AR पणादेशषु C पणादेशषु D —

notes

76 प्रयज्यियेता A द्रोर्मध्यं CD — 77 स्थानमिश्ये CD — 79

notes

°प्रसेधक: A — 82 तुत्वं चित्रं तुत्वं A शणं शांतं A — 83

notes

गुडिटं AR गुडिन CD — 86 सुर्ंगा mss — 88 This stanza

notes

is wanting in CD — 91 नियम: स्थित:: A वृजयाव्या. AR

notes

मीजयाव्या CD — 92 व्यष्टफलं A व्यष्टफलं CD व्यष्टफलं R

notes

— 94 भुकुटिर्भुकुटि° D उत्साहो शुकुति° भुकुटिर्भकुटि° R

notes

— 96 प्रतिष्ठा तु पषाधृतं C प्रतिष्ठा तु यदाधृतं D प्रती प्रतिष्ठा पतदा-

BOOK V

BOOK V 117

BOOK V

हृतं R — 97 स्याद्वतापो AR स्याद्वपमानो C स्याद्वठः:

BOOK V

स्मृत:D स्याद्पेष्णा AR स्याद्चेष्णा D — 98। I leave this

BOOK V

passage as given in R °माचारोतिक्रम: A °मााराति:

BOOK V

कमजया CD — 98b पत्रशरा mss — 99 स्पर्द्या किंचित A

BOOK V

स्पर्द्याधिकं किञ्च् CD — 100 प्रभावती mss .

BOOK V

BOOK V.

BOOK V

1 एकार्थो CD — 2 प्रतीहहार: mss प्राकाराये पि की-

BOOK V

र्तं CD — 3 त्रिषु fiom R — 8 रा-प्रधानं C राप्रधानं D —

BOOK V

12 तारा CD धातारो A — 13 धनुका गणिका CD —

BOOK V

15 प्रशं CD — 17 पृष्टास्थिन्यपि ACD — 20 सुंडा A —

BOOK V

22 रुद्रो वृष्मे CD — 23 बलं: काले A बलि: काके C ब-

BOOK V

लिकले D —25 खंडश्च पार्पानां AR खंड पादानां CD —

BOOK V

26 सरल: शाल: शाकोथवार्ुनस्तिल्लक: C सरल: शाको-

BOOK V

थवार्ुनस्तिल्लक:D सरल: शाल: शाको धववो जनस्तिल्लक:

BOOK V

R पद्म may be meant for पन्ना कथयंति instead of 1पि दृश्यते

BOOK V

CD — 29 हृतावपि mss — 32 निर्दिष्ट: for पर्जन्य: R —

BOOK V

33 देवनं fo1 वेदना CD — 34 कल्ललं A — 35 विडु: प्रभावे

BOOK V

पि CD — 38 युक्त A युक्त: CD — 40 विधिवर्धमर्धन: A

NOTES

118 NOTES

NOTES

विधानञन:C विविधनाञन:D विधानाधन:R शकवर्ष°

NOTES

CDR — 44 This stanza is omitted in R — 45^a बुढााके

NOTES

This reading is by no means satisfactory बुढााके A बुढां-

NOTES

उके CD बुधाडक R Two mss of Ajaya explain चैत्य thus चैत्य

NOTES

उदेशवृक्षे स्याचितचिन्रे जिनांडेजे—45^b. शलंघ A शलंघR

NOTES

—46 हिंस:CD—50 अवश्र्यं ADR °पर्शांवयो: CD — 51 बुध-

NOTES

स्तंडु° A ब्रह्मस्ताण्ड° CD वृहमस्तण्ड° R विकास° CDR See P

NOTES

VI, 3, 123 — 52 समुद्रनदय:: CDR — 53 °मूर्ख्ययो: ACD

NOTES

°मौर््ययो: R हसो वलाजा CD हसोर्वला AR सूर्यपर्वतयो

NOTES

रवि: A — 55 पठ्व:स्पे C पठ्व:क्षे D 58 दाने विशेष° A

NOTES

°पितृत्क्थे A पितृत्क्थे R ग्रंथमिहंति CD —59 °भििश्वंग:R

NOTES

—62 प्रत्यय:A —64 °जन्ममवाभि°C °जन्मसवाभि° D —

NOTES

65 कथते कृतिभि: R — 66 प्रयुज्यते CDR — 67 शुक्ल C

NOTES

शुक्ल D — 69^b च by conjecture लल्लाम CD — 70 °सीताशु-

NOTES

र्युमा हरयो C °सीतांशुर्हयमा हरयो D — 74^b वर्षे CD

NOTES

प्रयुज्यते R — 75^a लवणादिषु पारदे A लवणादिकिशपृष्टसु

NOTES

पारदे R लवणादिषु नसु (नवसुD) लवणादिषु परिष्तु पारदे CD

NOTES

च by conjecture —75^b निर्य्यासे गुणवीर्ये (गुणवीर्य C) धातु-

NOTES

गुणवृत्तदाौ रस: शब्द: CD निर्यसागुणवीर्याधातुविष्वद्गुहद्दाौ

NOTES

रस:प्रोक्त:A निर्यसावीगुणधातुविषद्धताौ रस:प्रोक्त:R

Header

BOOK V 119

Apparatus

— 76 मन्त्रयाभ° A — 77. खण्डादिष्षु A — 79 तंतषु च CD —

Apparatus

81 °प्रयोजद्रव्य° A °प्रयोजनकचकचकस्वार्थ: C °प्रयोजनक

Apparatus

स्वार्थ: D — 82 स्थान्नि AR — 83 °चारे A °सिद्धांतसमया:

Apparatus

CDR स्मृता: instead of समाः: R — 84 तन्त्रषु AR Omitted in

Apparatus

CD — 87 चिराचिरण AR च विकल्पौप्रधानयो: C. च विक-

Apparatus

ल्योप्रधानयो: D — 88 संभवयये किल्॥CD. — 89 हंतशब्द

Apparatus

प्रचल्लते CD — 90 मह:; AR हन: CD — 93 तर्कनििश्चतय:° A.

Apparatus

तर्कनिर्णययो° CD °काम्ययो: A. — 94 नुश्र्रत्प° AR —

Apparatus

96 सानुशये A — 101 नित्यर्थे A

Title

GLOSSARY

Title

GLOSSARY.

Header

अ

Glossary Entry

अंशु m 1) a ray of light 1, 39—2) the sun 1, 36

Glossary Entry

अंशुक n cloth, dress 2, 393

Glossary Entry

अंशुमतत् m the sun 1, 36

Glossary Entry

अंशुमाालिन् m the sun 1, 35

Glossary Entry

अंस n the shoulder 2, 370

Glossary Entry

अंसकृठ m a bull's hump 2, 111

Glossary Entry

अंसल adj strong 2, 226

Glossary Entry

अर्हति f a gift, a donation 2, 264

Glossary Entry

अर्हस् n sin 3, 5

Glossary Entry

अंघ्रि m a foot 2, 356

Glossary Entry

अंघिप m a tree 2, 22

Glossary Entry

अकार्य n an improper act 5, 44

Glossary Entry

अर्किंचन adj poor 2, 193

Glossary Entry

अकूप्य n gold or silver 1, 81

Glossary Entry

अकूपार m the ocean 3, 30

Glossary Entry

अक्रन् m 1) Terminalia Belenica 2, 463 5, 66 2) a die for playing with 5, 39 3) playing with dice, gambling 2, 233 5, 66

Glossary Entry

अर्न् m 1) justice, equity 2, 274 2) custom, practice (ācāra) 5, 66

Glossary Entry

अक्रन् n 1) the axle of a wheel 5, 66 2, 293 2) an organ of sense 2, 380 5, 66

Footer

16*

header

124 GLOSSARY

glossary

अन्नदृश् m a judge 2, 274

glossary

अन्नर n 1) eternal beatitude 1 124 2) a letter of the alphabet 5, 74 4, 43

glossary

अग्रजीवक m a scribe 2, 431

glossary

अग्ववती f playing with dice 2 233

glossary

अग्नि n the eve 2, 364

glossary

अग्निगत adj hateful, detestable 2, 211

glossary

अग्खिल् adj all, whole, entire 4, 28 ~ निखिलि

glossary

अग्म m a tree 2, 22

glossary

अगद् m a drug, a medicine 2. 458 5, 72

glossary

अगरु m Aloeeswood 2, 390

glossary

अग्स्ति (अगस्त्य) m the name of a Rishi 2 258

glossary

अग्गाध adj 1) deep 3, 27 2) m a hole, a chasm 3, 2

glossary

अग्गार n a house 2, 137 See वासागार

glossary

अग्नायी f the wife of Agni 1, 66

glossary

अग्नि m fire, both as a god and an element 1,62 5,54 64 Agni is the regent of the south-east quarter 1, 100

glossary

अग्निभु m Skanda, the god of war 1, 19

glossary

अग्य adj first 4, 22

glossary

अग्नेज m the firstborn son, an elder brother 2 351

glossary

अग्जनमन्मन m a Brahman 2, 236

glossary

अग्यणी adj best, excellent 4 5 See ग्रामणी

glossary

अग्यमानस n the heart 3, 14

glossary

अग्घिम adj prim, foremost 4, 90

glossary

अग्येसर adj best, excellent 4, 5

glossary

अथय adj 1) prim, foremost 4, 90 2) best, excellent 4 5

glossary

अघव n a sin, a crime 3, 5

glossary

अग्घन adj liquid 2, 120

glossary

अह्रया f a cow 2, 113 5, 48

glossary

अंकक m 1) a mark, a sign 1, 45 2) the lap 2, 373

glossary

अंककपाली f embracing 2, 413

glossary

अंकुर m a sprout, a shoot 2, 30 See अंकुर

GLOSSARY

G L O S S A R 125

Glossary

अंकुश m the hook used to drive an elephant 2, 69

Glossary

अंगारक m the planet Mars 1,46

Glossary

अंकुशवारण n driving the elephant with a hook 2, 67

Glossary

अंगारशकटी f a portable fire stove 2, 159

Glossary

अंकुर m a sprout, a shoot 2, 30

Glossary

अंगिकृति f assent 5, 99

Glossary

See अंकुर

Glossary

अंगुलि f the tip of an elephant's trunk 2, 64

Glossary

अंग n 1) limb, a member 4,59 2) the body 2, 355

Glossary

अंगुलिममुद्रा f a signet-ring 2, 404 5, 37

Glossary

अंग a vocative particle 5, 97

Glossary

अंगुली f a finger 2, 361 404

Glossary

अंगज m Kāma, love 1, 32

Glossary

अंगुलीयक n a finger-ring 2, 404

Glossary

अंगद n a bracelet worn upon the upper arm 2, 402

Glossary

अङ्गिर m a foot v 1 2, 356

Glossary

अंगना f a woman 2, 326

Glossary

अङ्ग्रीप m a tree v 1 2, 22

Glossary

अंगनारज्स् n the menstrual flux 5, 8

Glossary

अचननुस् n the evil eye (asaumyacaxus) 4, 87

Glossary

अंगमर्दिन m a man who makes his employment to rub or knead the body of bath 2, 435 v 1 अंगमर्द

Glossary

अचंडी f a tractable cow 2, 115

Glossary

अचल m 1) a mountain 2, 10 2) अचचला f the earth 2, 1

Glossary

अचिरांशु f lightning 1, 60

Glossary

अङ्गारार्ग m different unguents used for perfuming the body 2, 390

Glossary

अचक्भञ m a bear 2, 73

Glossary

अंगविद्वेप m gesticulation 1, 94

Glossary

अङ्घहार

Glossary

अच्युत m Vishnu 1, 23

Glossary

अङ्गार mn charcoal 2, 168

Glossary

अज m a ram 2, 122

GLOSSARY

126 GLOSSARY

GLOSSARY

अज् m Vishnu 1, 25

GLOSSARY

अठनि (v 1 अठनी) f the notched end of a bow 2, 310

GLOSSARY

अजन्गर m a large snake, the boarictor 3, 20

GLOSSARY

अष्टपशक m the name of a tree (Justicia Adhatoda) 2, 43

GLOSSARY

अजन्व n Śiva's bow 1, 14

GLOSSARY

अर्वी f a wood, a forest 2, 55

GLOSSARY

अजन््य n a portent foreboding misfortune 1, 127

GLOSSARY

अृ | m a room at the top of a house 2, 139

GLOSSARY

अजर्य n friendship 4, 21

GLOSSARY

अट्टालक

GLOSSARY

अजस्र adv continually, eternally 4, 13

GLOSSARY

अभया f roaming or wandering about 4, 91

GLOSSARY

अजाजी f cumin-seed 2, 461

GLOSSARY

अणक adj vile, inferior 2, 182

GLOSSARY

अजाजीव m a goathed 2, 226

GLOSSARY

अणि m f 1) the pin of an axle 2, 293 2) a corner 4, 42

GLOSSARY

अज्जिन n the skim 3, 8

GLOSSARY

अज्जिर n a court avaraid 2, 144

GLOSSARY

अणु 1) adj (f अर्वी), small 4, 3 2) m a kind of gram (panicum miliaceum) 5, 28

GLOSSARY

अज्ञ adj ignorant, foolish (2,222)

GLOSSARY

अण्ड्ड 1) m an egg 2, 85 2) n a testicle 2, 368

GLOSSARY

अंचल n in the border of a cloth 2, 395

GLOSSARY

अजण्डज m a bud 2, 83

GLOSSARY

अजन्दन m 1) the elephant of the west 1, 104 2) a kind of tree 5, 26 3) n a collium applied to the eyelashes 2, 400

GLARY

अतलस्पर्षण adj deep, fathomless 3, 27

GLOSSARY

अजन्मिका f a kind of lizard 2, 102

GLOSSARY

अतस् adv therefore 5, 92

GLOSSARY

अजन्ालालिका f a doll made of clay 2, 338

GLOSSARY

अतसी f flax (linum usitatissimum) 2, 427

GLOSSARY

अजन्सा adv 1) quickly, speedily 4, 12 5, 96 2) truly 5, 96

GLOSSARY

अतिक््रम m 1=अत्याधान 4, 69 2) transgression 5, 40

Header

GLOSSARY 127

Glossary

अतिगर्वित adj conceited, arrogant (2 228)

Glossary

अत्ययय m 1) a transgression 5, 40 2) distress, danger 5,40 3) death 3, 6

Glossary

अतिथि m a guest 2, 203

Glossary

अतिभी m the flash accompanying thunder 1, 57

Glossary

अत्ययथ adj exceeding, excessive 4, 34

Glossary

अतिमर्याद adj excessive 4,34

Glossary

अत्याकार m dispect, contempt 4, 19

Glossary

अतिमात्र adj excessive (5,17)

Glossary

अत्याधान n अतिक्रम 4, 69 (The Bhūpīpayayogakosha explains this word, like Halayudha, merely by अतिक्रम )

Glossary

अतिमुत्तक m the name of a plant (Gaenerina lacemosa) 2, 53

Glossary

अत्रिननेत्रप्रभूत m the moon 1,42

Glossary

अतिरिक्ता f one of the seven tongues of Agni 1, 68

Glossary

अथ, अथयो ind 1) then (स्वातोद्य भुक्ते, first he bathed, then he took of a meal) 2) now (auspicious and inception, अथ परasmैपदानि, now let us treat of the middle voice) 3) what, how (interrogatively;

Glossary

अतिवाह्िक m aspitabiding in hell 3, 3

Glossary

अथ शक्ति असि भोतुं, what you are able to eat? Kṣīvamīn) 5, 100

Glossary

अतिवेल्ल adj excessive 4, 34 5, 17

Glossary

अद्यथ adj much 4, 16

Glossary

अतिसंधान् n cheating, deceiving 4, 63

Glossary

अहृति f the mother of the gods 1, 119

Glossary

अतििसार m diarrhoea See

Glossary

सातिसار

Glossary

अतिसारक्िन adj afflicted with diarrhoea 2, 451

Glossary

अततीत adj passed (5, 73)

header

128 GLOSSARY

body

अगात् and and certainly, truly, verily 5, 99

body

अधस् अस् adv down, below, downwards 1, 102 2, 27 63 4, 83 5, 92

body

अद्भुत n 1) surprise, wonder 4, 60 2) one of the nine sentiments to excite which is the object of a poetic composition 1, 92

body

अधगस्तात् adv down, below, downwards 1, 102 5, 92

body

अब्धृत् adj gluttonous, voracious 2, 195

body

अधिृत 1) adj superintending 2, 274 2) m a superintendent 2, 107 272

body

अग्नि m 1) a tree 2, 22 2) a mountain 2, 10 3) the sun 5, 34

body

अधित्यका f a wood upon the upper part of a mountain 2, 56

body

अधिप

body

अधिपति m a lord or master 2, 188

body

अद्वयवादिन् m Buddha 1, 85

body

अग्निज m a Brahman who has lost his caste by suffering domestic fire to become extinct 2, 249

body

अधिरोहिणी f a ladder 2,146

body

अधिरोह्णी v

body

अधम adj low, vile, meanor 2, 182

body

अधिव्रवणी f an oven or stove 2, 158

body

अधर 1) adj low, below 5, 92 2) overcome in argument or controversy 2, 209 3) m the until, or lip in general 2, 369

body

अधिष्ठान n a town 2, 130

body

अधिर adjvering, unsteady 4, 10

body

अधीश m a lord or master 2, 188

body

अधरतस् adv below, beneath 5, 92

body

अधरस्तात् adv below, beneath 5, 92

body

अधष्ट adj modest, bashful, timid 2, 220

GLOSSARY

GLOSSARY 129

GLOSSARY

अधोमुखज m Vishnu 1, 23 अनन्त 1) m Baladeva 1, 28

GLOSSARY

अधोभुवन n the inferior regions 3, 1 2) अनन्ता f the earth 2, 1

GLOSSARY

अधोमुख adj (f ई) looking अनन्तर adj following immediately, near

GLOSSARY

downward, turned downward 2, 230 303 5, 100

GLOSSARY

अध्यक्ष m a superintendent अनपष्ट adj not contrary, conciliant 4, 71 anomaly m ill-luck, misfortune

GLOSSARY

2, 272 See anomaly अनगल adj uneasy, unhindered

GLOSSARY

अध्यात्म n the supreme spirit 4, 66 See अयानय

GLOSSARY

5, 82 अनर्थक adj useless, worthless, void of sense 1, 150

GLOSSARY

अध्यापक m a teacher 2, 245 अनल m fire 1, 62 100

GLOSSARY

अध्यावेषणा f begging, solicitation 2, 205 अनववधान n inadvertence, carelessness 4, 69

GLOSSARY

अधगम m a traveller 2, 202 अनवरत adj unceasing, continuous 4, 13

GLOSSARY

अधन् m a way, a road 2, 105 अनस्कर adj unsoiled, clean 4, 85

GLOSSARY

अधनीन m a traveller 2, 202 अनशमन n abstaining from food, fasting 4, 75

GLOSSARY

अधन्य 1) adj fit for travelling 2, 290 2) m a traveller 2, 202 अनधर adj imperishable, eternal 1, 125

GLOSSARY

अधर m a sacrifice 2, 259 अनस्सू n a cart 2, 289

GLOSSARY

अनरंग m Kama 1, 33 17

GLOSSARY

अननदुह् 1) m (nom अनदुदान्) a bull or ox 2, 108 2) f

GLOSSARY

अनदुहही i अननदुढाही a cow 2, 113

GLOSSARY

130 GLOSSARY

GLOSSARY

अनादर m disregard, disrespect 4, 19

GLOSSARY

अनीक m.n 1) a host, an army 2, 302. 2) war, combat 2,298

GLOSSARY

अनादििवत्ता f. a tradition 1, 147

GLOSSARY

अनीकस्थ m a guard, a sentinel 2, 278

GLOSSARY

अनादृत adj unexpected, disposed 4, 29

GLOSSARY

अनीकिननी f a host, an army 2, 302

GLOSSARY

अनामा f the ring finger 2, 383

GLOSSARY

अनुुकूल adj agreeing in accordance with 4, 71

GLOSSARY

अनायासार्क adj. prepared without exertion or difficulty. 4, 89

GLOSSARY

अनुक्रम m succession, order 4, 54

GLOSSARY

अनारत adj unceasing, continual 4, 13

GLOSSARY

अनुक्रोष m compassion 4,39

GLOSSARY

अनार्त्त adj unscathed, healthy 2, 225 v 1

GLOSSARY

अनुगम m 1) an attendant, a servant 2, 273 2) a lover husband 2, 342

GLOSSARY

अनाविल् adj unsoiled, clean, pure 1, 132

GLOSSARY

अनुचर m an attendant, a servant 2, 273

GLOSSARY

अनिर्िवद्ध adj disconnected 1, 139

GLOSSARY

अनुच्छिष्ट adj moral, righteous 2, 247

GLOSSARY

अिनिश्र m 1) a god 1, 4 2) a fish 3, 35

GLOSSARY

अनुजत m a younger brother 2, 351

GLOSSARY

अिनिरुद्ध m the son of Kāma 1, 34

GLOSSARY

अनुजीिविन् m a companion, a follower 2, 273

GLOSSARY

अनिल m wind 1, 75

GLOSSARY

अनुतर्ष m a goblet, a vessel used for drinking spirits with. 2, 172

GLOSSARY

अनिशं adv continually 4, 13.

header

GLOSSARY 131

glossary

अनुताप m. repentance 4, 31

glossary

अनुलेपपन n ointment, unguent 2, 387

glossary

अनुत्तम adj. unequalled, best, excellent. 4, 4.

glossary

अनुवृत्ति f = यञ्‌त्रा. 5, 33.

glossary

अनुत्तर adj. desiring no reply, talking nonsense. 2, 222.

glossary

अनुशय m 1) repentance 4, 31 2) ancient enmity. 5, 29.

glossary

अनुनय m salutation, obeisance 4, 64.

glossary

अनुषङ्ग m compassion 5, 37.

glossary

अनुपदं adv. following. 4, 46

glossary

अनुुक n 1) race, family. 5, 43 2) temperament, disposition 5, 43.

glossary

अनुपदििन् adj. searching, inquiring 2, 225.

glossary

अनुचान m a Brahman versed in the Vedas and Vedāngas 2, 240

glossary

अनुपदीनी: f a boot 2, 156

glossary

अनुऋत n untruth, falsehood 1,144

glossary

अनुपात्य m absence of neglect, following the appointed order 4, 54

glossary

अनेकथा adv variously, numerous 2, 282 3, 25

glossary

अनुमतति f the fifteenth day of the moon's age, on which she uses one digit less than full 1, 112

glossary

अनेकप m an elephant 2, 59 See द्विष्

glossary

अनुमानोक्ति f the art of reasoning, logic. 1, 10

glossary

अनेडमूक adj blind. 2, 454

glossary

अनुयोग m a question 1, 154

glossary

अनेहस् m time 1, 105.

glossary

अनुल्लप m a repetition of what had been said before, tautology 1, 150

glossary

अनोक्ख m a tree 2, 22.

glossary

अंतःपुर n a seraglio, a harem 2, 274 325 336

glossary

अंतक m Yama 1, 72

footer

17*

GLOSSARY

132 GLOSSARY

GLOSSARY

अन्तर 1) adj external (अन्तर) अन्तर्ध ('') m n entails 5, 31

GLOSSARY

चण्डालगृहा वाल्ला इथ्यः अन्तर्भि m concealment 4 34

GLOSSARY

Kshīvasvāmīn) 5, 85 2) n the middle, the midst m superintendent of a harem 2, 274.

GLOSSARY

5, 85 3) intervening space 2, 106 2, 61 5, 85 4) the soul, 5, 85

GLOSSARY

5. a hole, a rent 3, 2 6) a foible, a weak side (अन्तर) अन्तवर्ली f a pregnant woman 2, 343.

GLOSSARY

लब्द्धारे: प्रब्हरोत् (Ksh) 5, 85 अन्तर्वाणि adj skilled in science 2, 244.

GLOSSARY

7. room, opportunity (अन्तर) देहसि (Ksh) 5, 85 8) difference 5, 85 9) clothing 5, 85 अन्तवासाधिन m a man of a low tube 2, 443

GLOSSARY

अन्तरात्मन् m the soul 5, 85 अन्तिक n vicinity, neighbourhood 4, 7 5, 99

GLOSSARY

अन्तराय m obstacle, impediment 2, 246 अन्तिम adj final, last 4, 90

GLOSSARY

अन्तराल्ल adj intermediate 1,102 अन्र्वासिन् m a pupil 2, 245

GLOSSARY

अन्तरिक्क्ष n the sky, the atmosphere 1, 137 अन्त्य adj final, last 4, 90

GLOSSARY

अन्तर्प n an island 3, 48 अन्त्यज m a man belonging to the Chudra caste 2, 237

GLOSSARY

अन्त्री n. a lower garment 2, 391 अन्त्यजाति m a man of a low tribe 2, 444

GLOSSARY

अन्त्रेण prep except, without 5, 90 अन्त्यर्वर्ण m a Chudra 2, 431

GLOSSARY

अन्तगर्दु adj useless, worthless 4, 89 अन्त्र n an entail 3, 13

GLOSSARY

अर्ण्डक m the chain with which the feet of elephants are secured 2, 68

GLOSSARY

GLOSSARY 133

Column 1

अंध adj blind 2, 454

Column 2

अप् f pl water 3, 26

Column 1

अंधककारिपु m Cīva 1, 11

Column 2

अपकार m injury, offence 4, 86

Column 1

अंधकार m n darkness 1, 110

Column 2

अपकृष्ट adj low, inferior 2, 182

Column 1

अंधतमस n great darkness 1, 110

Column 2

अपधन m a limb, a member. 4, 59

Column 1

अंधुस् n boiled rice 2, 164

Column 2

अपचित adj honoured, respect- eded 2, 229

Column 1

अंधु m. a well 3, 62

Column 2

अपज्ञानन् concealment of know- ledge 4, 45

Column 1

अन्वन् n boiled rice 2, 164

Column 2

अपठ् f a screen surrounding a tent. 2, 154

Column 1

अन्याभृत् m the Indian cuckoo 2, 88 See परपुष्ट

Column 2

अपसत्य्य n. offspring, child, male or female 2, 342.

Column 1

अन्याोन्य pion mutual, reci- procal 4, 35

Column 2

अपसत्रपा f bashfulness 2, 412.

Column 1

अन्वन्च अन्वन्च् adj following 4, 46

Column 2

अपवदांतर adj adjoining, con- tiguous 4, 8

Column 1

अन्वय m race, lineage 2, 241 5, 43

Column 2

अपमित्यक n debt 2, 417

Column 1

अन्ववायम m race, lineage 2, 241.

Column 2

अपर adj unsurpassed, super- 110 4, 4

Column 1

अन्वासन n a workshop, a ma- ufactory 2, 142

Column 2

अपराजिता f a plant (clitoria ternatea) 2, 47

Column 1

अन्वेषण n search, inquiry 5, 21

Column 2

अपरादेश m. an archer who al- ways misses the butt 2, 316

Column 1

अन्वेष्ट adj searching, inqui- ing 2, 225

GLOSSARY

134 GLOSSARY

GLOSSARY

अपराराध m a fault, a transgression 4, 64

GLOSSARY

अपसव्य्य adj not left, light 4, 71.

GLOSSARY

अपराह्न् m the afternoon 5 36.

GLOSSARY

अपस्कर m any part of a carriage 2, 293

GLOSSARY

अपकीर्ति f Durga 1, 16

GLOSSARY

अपस्नान n bathing after the performance of a funeral ceremony 3, 17

GLOSSARY

अपत्लाप m concealment of knowledge 4, 45

GLOSSARY

अपवहृतित rejected, despised 4, 29 This word occurs in the notes to Uvāci, ed Bollensen, p 253

GLOSSARY

अपववक n a living-in chamber 2, 137

GLOSSARY

अपवर्ग m exemption from further transmigration, eternal beatitude 1, 124

GLOSSARY

अपसञक् m 1) concealment of knowledge 4, 45 2) affection. 5, 29.

GLOSSARY

अपवर्जन n gift, donation 2, 264

GLOSSARY

अपाङ्ग m the outer corner of the eye 2, 365 62

GLOSSARY

अपवाद m censure, blame 1, 148

GLOSSARY

अपवाचिन adj 1) turned away 4, 72 2) southern 1, 103

GLOSSARY

अपवारण n concealment 4, 34

GLOSSARY

अपांच् (अपपाड्ढा अपवाची अपाक्) southern 1, 103

GLOSSARY

अपवतारित adj covered, concealed 4, 58

GLOSSARY

अपाठव n sickness, disease 2, 445

GLOSSARY

अपविद्ध adj rejected. 4, 18

GLOSSARY

अपवात्यय m concealment of knowledge 4, 45

GLOSSARY

अपठु adj. contrary, opposite 4, 71 See अनपठु.

GLOSSARY

अपसद् m an outcaste 2, 182

GLOSSARY

अपान n the anus 2, 358

GLOSSARY

अपसर्प m a spy 2, 270.

GLOSSARY

अपां पित्त n bile, 1, 63

Header

GLOSSARY 135

Glossary

अपवार n the near bank of a river 3, 45

Glossary

अब्द्ध m 1) a cloud. 1 58 2) a year 1, 115 116

Glossary

अपवाराय m a fence or hedge in front of a building 2, 152

Glossary

अभ्रह्माण्य n. used as an exclamation sacred, not to be hurt 2, 251

Glossary

अपिनिन्द adj dressed, accouted 4, 62 See पिनन्द.

Glossary

अभमया f yellow myobalan (terminal citimina) 2, 463

Glossary

अपनर्भव m exemption from further transmigration, eternal beatitude 1, 124

Glossary

अभिक m a lover, a husband 2, 342 See अभहीक

Glossary

अपूप m a cake 2, 164 See पूूप

Glossary

अभिखया f 1) beauty 2, 410 2) fame, glory 1, 153

Glossary

अप्रधान n subordination, inferiority 5 79

Glossary

अभिनन् m family, race 2, 241

Glossary

अपप्रलव adj quick expeditious 4, 98

Glossary

अभिज्ञ adj well-born, of noble descent 2, 234

Glossary

अपप्रवृत adj untilled, fallow 2, 33

Glossary

अभिनिज adj skilful, clever 2, 180

Glossary

अपसरस् f a nymph of Indra's heaven 1, 87 88

Glossary

अभिञान n a sign, a token 1, 45

Glossary

अफलत adj barren, unprofitable 4, 75

Glossary

अभिधा f a name 1, 132

Glossary

अभिधान n speaking, speech 1, 138

Glossary

अबर्द्ध adj unconnected, senseless 1, 141

Glossary

अभिधेय n meaning, signification 5, 81

Glossary

अबलात् f a woman 2, 327

Glossary

अब्ज 1) m the moon 1, 42 2) n a lotus 3, 57

Glossary

अभिनय m dramatic action expressive of sentiment 1, 94

GLOSSARY

136 GLOSSARY

GLOSSARY

अभिनव adj new 4, 26

GLOSSARY

अभिविादन n salutation, obedience 2, 243

GLOSSARY

अभिनिर्माण n march 2, 306

GLOSSARY

अभिव्याच adj to be saluted 2, 243

GLOSSARY

अभिनिवेश m perseverance, determination to accomplish an object 4, 99 5, 55

GLOSSARY

अभिशङ्ग m 1) connection 2 defeat 3) imprecation 5, 59

GLOSSARY

अभिन adj not different, identical 2 16 280 4, 9

GLOSSARY

अभिशव m sour quarrel 2, 163

GLOSSARY

अभिनप्राय m 1) intention, purpose 4, 77 5, 81 2) meaning 5, 64

GLOSSARY

अभिशेष n march to attack an enemy 2, 306

GLOSSARY

अभिनव m 1) disregard, disrespect 4, 19 2) defeat 5, 59

GLOSSARY

अभिसपात m war, battle 2, 299

GLOSSARY

अभिसार s सर्भिसार

GLOSSARY

अभिमन्त्रण n calling inviting 1, 154

GLOSSARY

अभिसारिका f a woman who makes an assignation 2, 341

GLOSSARY

अभभिमान m pride, haughtiness 5, 35

GLOSSARY

अभिवहार m 1) robbing 2) attack 3) aiming, taking up aims 5, 57

GLOSSARY

अभियाति m an enemy 2, 300

GLOSSARY

अभीक m a lover, a husband 2, 342 See अभिक

GLOSSARY

अभियोग m an attack 5, 57

GLOSSARY

अभीडनां adv repeatedly 4, 39

GLOSSARY

अभिरूप adj learned 2, 177

GLOSSARY

अभीर् f asparagus lacemosus 2, 454

GLOSSARY

अभिलाषा m greedy desire after, covetousness 2, 209

GLOSSARY

अभिशु m a ray of light 1, 38

GLOSSARY

अभिलालासुक adj craving, desiring, covetous 2, 208

GLOSSARY

अभयय adj near 4, 7

GLOSSARY

GLOSSARY 137

GLOSSARY

अभयरण adj near 4, 7

GLOSSARY

अभमर्ष m. anger, passion 2, 207

GLOSSARY

अभयवहार m eating 2, 170

GLOSSARY

अभमर्षण adj angry, passionate 2, 206

GLOSSARY

अभयागम m war, battle 2, 298

GLOSSARY

अमलताक n the blossom of globe amaranth (gomphyaena globosa) 2, 52 v अभमलताक

GLOSSARY

अभयागारिक, adj diligent in supporting one's family 2, 202

GLOSSARY

अभयाश m vicinity, neighbourhood 4, 7 v अभ्यास

GLOSSARY

अमाा adv 1) together 2) near 5, 99

GLOSSARY

अभ्यास m military practice 2, 315

GLOSSARY

अमात्य m a minister, a senator 2, 271.

GLOSSARY

अभ्युत्थान n dignity, respect-ability 4, 93

GLOSSARY

अमावास्या f the first day of the first quarter, on which the moon is invisible 1, 112

GLOSSARY

अभ्युगम m granting, allowing 5, 100

GLOSSARY

अमित्र m an enemy. 2, 300.

GLOSSARY

अभ्युष m slightly patched gram 2, 430

GLOSSARY

अमukt n a weapon which is always held in the hand, and not thrown, e g a knife 2, 308 See मुकामृत, यन्त्रमुक्त

GLOSSARY

अघ n a cloud 1, 58

GLOSSARY

अमत्र adv in a future world 5, 91

GLOSSARY

अभममातंग m Anâvata, India's elephant 1, 61

GLOSSARY

अमत्र n a vessel 2, 172.

GLOSSARY

अमृत n 1) the food of the gods 1, 133 2) water 3, 26 3) final beatitude. 1, 124

GLOSSARY

अमर m. an immortal, a god 1, 4

GLOSSARY

f अमृता a plant (menisperum cordifolium) 2, 460.

GLOSSARY

अमररावती f the city of India 1, 55

GLOSSARY

अमृताताशन m a god. 1, 4

GLOSSARY

अभमत्यभुवन n. heaven 1, 3

GLOSSARY

अंबक n the eye 2, 364

GLOSSARY

18

GLOSSARY

138 GLOSSARY

GLOSSARY

अंम्बर n 1) cloth, dress 2, 393 2) the sky or heaven 1,137 5,55

GLOSSARY

अंम्बरीष् m a frying pan 2, 158

GLOSSARY

अंर्वा f a mother 2, 349

GLOSSARY

अंबिका f Parvati 1, 15

GLOSSARY

अंबुु n water 3, 26 5, 61

GLOSSARY

अंबुज n a lotus (nymphaea nelumbo) 3, 57

GLOSSARY

अंबुद m a cloud 5, 40

GLOSSARY

अंबूकृत adj sputtered (of speech) 1, 142

GLOSSARY

अंभस् n water 3, 26 46 5, 83

GLOSSARY

अयम m good luck 1,126 (अयान 'whether producing good or ill luck')

GLOSSARY

अयन n 1) a road, a path 2, 105 2) a place, a site (?) 4, 77

GLOSSARY

अयमंत्रित adj unestmamed, unhindered 4, 66

GLOSSARY

अयस् n non 2, 16

GLOSSARY

अयस्स्कान्त m the loadstone 2, 14

GLOSSARY

अथि a particle introducing a kind enquiry 5, 96

GLOSSARY

अर्ं adv quickly 4, 12

GLOSSARY

अर्घृत् m a wheel for drawing water with 3, 63 Hind عرض

GLOSSARY

अर्वाणि m f wood used for kindling by attrition the sacrificial fire 2, 260

GLOSSARY

अर्यण n a wood, a forest 2, 55

GLOSSARY

अर्ययश्रन् m a wolf 2, 73

GLOSSARY

अर्ति f longing, forgetting 4, 57

GLOSSARY

अर्नि m a cubit, or measure from the elbow to the tip of the little finger 2, 381.

GLOSSARY

अर्र m n. the leaf of a door 2, 133 v 1 अर्रि

GLOSSARY

अर्विन्द n a lotus (nymphaea nelumbo) 3, 58

GLOSSARY

अराति m an enemy 2, 300

GLOSSARY

अर्लाल adj. bent, crooked 4, 11

GLOSSARY

अर्मि m an enemy 2, 300

GLOSSARY

अरित्र n a rudder 3, 50

GLOSSARY

अरिष्ट m 1) a tree (nimba azadarachta) 2, 41 2) a crow 2, 90 — n 3) a natural phenomenon brooding misfortune.

Header

GLOSSARY 139

Glossary

1, 127 4) misfortune 5, 18 5) buttermilk 2, 120

Glossary

juna) 2, 40 3) v instead of anjan 5, 26 4) n glass 2, 35 5) f a cow 2, 113

Glossary

अगृह n lying-in chamber. 2, 344

Glossary

अर्णव m the ocean 3, 30

Glossary

अरुण adj red 4, 48

Glossary

अर्णस् n water 3, 26

Glossary

अर्तुद adj inflicting pain, pain- ful 2, 216

Glossary

अर्ति f pain 3, 4

Glossary

अरुस् n a wound 3, 8

Glossary

अर्थ 1) cause, motive 5, 81 2) ention, purpose 3) mean- ing, significance 4) wealth 1, 80 5, 81 Comp. देवतार्थ, युद्धार्थ 2, 291.

Glossary

अर्क m the sun 1, 36 120.5, 70

Glossary

अर्काश्मन् m crystal 2, 21.

Glossary

See सूर्यकांत.

Glossary

अर्थवादा m praise 1, 145

Glossary

अर्गल्ला f bolt to fasten a door. 2, 145.

Glossary

अथव्ययसद्ध adj. prodigal 5, 46.

Glossary

अर् m 1) price 2) an oblation given to a venerable person. 5, 49

Glossary

अर्थगाम m income 2, 278

Glossary

अर्चना f worship, homage 5, 49

Glossary

अर्थिन् m a beggar 2, 204

Glossary

अर्चा f 1) worship, homage 1, 128 2) an image 1, 131

Glossary

अर्थ 1) adj half 2, 407 2) m a part 4, 28

Glossary

अर्ष्मत् m fire 1, 62

Glossary

अर्धगुच्छ् m a necklace consist- ing according to HC and Ra- yam (गुत्सारार्ध) of 24 strings 2, 407

Glossary

अर्चिस् n flame. 1, 65 67

Glossary

अर्धचंद्र m an allow with a head like a crescent 2, 314

Glossary

अर्जुन 1) adj (f इ) white. 4, 47 2) m, a tree (pentaptera al-

Footer

18*

GLOSSARY

140 GLOSSARY

GLOSSARY

अर्धोर्रुक adj reaching to the middle of the thigh, eg a petticoat 2, 392

GLOSSARY

अल्लतंकक m lac 2, 400

GLOSSARY

अर्भर्क m a child, the young of any animal 2, 347

GLOSSARY

अल्लद्मी f (nom अल्लद्मी), misfortune, calamity, personified as a goddess 1, 86

GLOSSARY

अर्यमन् m the sun 1, 35

GLARY

अल्लगर्द m a water snake 3, 21

GLOSSARY

अर्य m a master 2, 188

GLOSSARY

अलंकरण n an ornament 2,403

GLOSSARY

अर्वत् 1) m a horse 2, 281 2) अललंकर्मीण adj skilful, clever 2, 215

GLOSSARY

f अर्वती a mare 2, 285

GLOSSARY

अल्लंकार m an ornament 2, 384

GLOSSARY

अर्वन् adj bad, inferior 2, 182

GLOSSARY

अल्लर्क m a mad dog 2, 127

GLOSSARY

अर्वाक्कूल n the near bank of a river 3, 45

GLOSSARY

अल्लस adj indolent, lazy 2, 232

GLOSSARY

अर्श n piles 2, 451

GLOSSARY

अल्लात n a fire brand 1, 67

GLOSSARY

अर्श्स् n piles 2, 450

GLOSSARY

अल्लबू f a long white gourd (cucurbita lagenaria) 2, 54

GLOSSARY

अर्श्स adj afflicted with piles hemorrhoids 2, 451

GLOSSARY

अल्लि m a bee 2, 100

GLOSSARY

अर्हत् m a Jain saint 1, 86

GLOSSARY

अल्लिक n the forehead 2, 370

GLOSSARY

अल्लत n the tail (or rather the sting) of a scorpion 3, 23

GLOSSARY

अल्लिनजर m an earthen water jar 2, 162

GLOSSARY

अल्लक n. curled hair, a lock 2, 376

GLOSSARY

अल्लिन m a bee 2, 100

GLOSSARY

अल्लका f the residence of Kuvera 1, 83

GLOSSARY

अल्लिनदक m a terrace before a house 2, 144

GLOSSARY

GLOSSARY 141

GLOSSARY

असली way n untruth, falsehood 1, 144

GLOSSARY

अल्प adj small 4, 3

GLOSSARY

अवकर m dust, sweepings 2, 147

GLOSSARY

अवकाश m opportunity 5, 85

GLOSSARY

अवकीर्ण adj scattered 4, 29

GLOSSARY

अवकीर्णीन् m a religious student who has broken vows by inconstidency 2, 249

GLOSSARY

अवकृतष्ट adj vile, inferior 2, 182 v 1 for अवकृतष्ट

GLOSSARY

अवकेशिन m a tree without fruit 2, 23

GLOSSARY

अवक्रय m price 2, 418

GLOSSARY

अवगाढ m. a bucket (? = जलद्रोणी) 4, 69 The Rādhākānta reads अवगाढ, but the meaning नौकाजलसेचनपात्र has no authority The Oxford Ms of the Cabadamalâ reads अवगाढहो जलद्रोणी

GLOSSARY

अवगीत adj 1) seen frequently, well known, decantu-

GLOSSARY

अवग्र्रह m the forehead of an elephant 2, 63

GLOSSARY

अवग्र्रहिणी f See गृहः

GLOSSARY

अवचूल m an ornament hanging downwards from the top of a banner 2, 303 See

GLOSSARY

अवज्ञा f disregard, contempt 4, 30

GLOSSARY

अवज्ञात adj despised 4, 29

GLOSSARY

अवठ m a hole or pit 4, 97. 5, 16

GLOSSARY

अवग्रु 1) f the nape of the neck, 2, 370 2) n (?) a hole, a rent 3, 2

GLOSSARY

अवतंसक m 1) a garland of flowers worn on the crown of the head 2) an ear-ring 2, 399

GLOSSARY

• अवगीतं तु निर्वेदि नुक्त-दृष्ट विगर्हिते. Ajaya

GLOSSARY

142 GLOSSARY

GLOSSARY

अवतमस n slight darkness 1, 110

GLOSSARY

अवतोका f. a cow which has miscarried 2, 115

GLOSSARY

अवटंश m a stimulant to drink 2, 173

GLOSSARY

अवदात adj white 4, 47

GLOSSARY

अवज्य adj low, inferior. 2, 182.

GLOSSARY

अवधारणा n determining, stating or holding with positiveness and assurance 5, 95 98

GLOSSARY

अवधि m 1) a boundary, a limit 2, 104 2) a hole, a pit 5, 16 3) an agreement 5, 32

GLOSSARY

अवध्य adj not to be killed, sacrificed 2, 251.

GLOSSARY

अवध्स्त adj scattered 4, 29.

GLOSSARY

अवनिन f the earth 2, 1

GLOSSARY

अवंतितिसोम m sour gruel. 2, 163

GLOSSARY

अवन्ती f Ujjayini, the modern Ujjain 2, 132

GLOSSARY

अवपात m. a hole or pit 4, 97

GLOSSARY

अववृध्य m. a supplementary sacrifice made to atone for any defects in a principal and preceding one. 2, 262 *

GLOSSARY

अवम adj low, inferior 2, 182.

GLOSSARY

अवयव m. a member, a part 4, 59.

GLOSSARY

अवरज m a younger brother 2, 351

GLOSSARY

अवरोध m a sagalho, a haram. 2, 325

GLOSSARY

अवरोध् m a creeping plant climbing up to the top of a tree 2, 29 *

GLOSSARY

• प्रधानय्यागो दीक्षा । त- स्यांतः समापको यो यवरो यन्न न्यूनवादिदोोषिनिरा- प्रधानययागस्य पूर्णणाय प्रतिष्ठार्थ क्रियते सो सववृध्यः Rāyam

GLOSSARY

** वृत्तमूलात्प्रभूति वृत्ता- ग्रप्यतं गता गुढ्यादिलता- पवरोधः । Rāyam

GLOSSARY

GLOSSARY 143

GLOSSARY

अवर्णावाद m censure, blame, reproach 1, 148

GLOSSARY

अवृत्थ n dissimulation 4, 87 अङ्गविकृतस्य रोमाँचा-देराक्क्दानाद्ववृत्तिःस्थितः-त्वमववृत्तया।अवृत्थम-योगतेति भारतीयता् जीवमपि । Râyam

GLOSSARY

अवलम्ब n the waist 2, 362

GLOSSARY

अवल्लीठा f disregard, contempt 4, 30

GLOSSARY

अवलोप m pride, haughtiness 4, 37

GLOSSARY

अवहेल्ल n disregard, contempt 4, 30

GLOSSARY

अवलोकन n looking, seeing 2, 411

GLOSSARY

अवाक्कुश्रुति adj deaf and dumb 2, 454

GLOSSARY

अवश्यं adv certainly, positively 5, 50

GLOSSARY

अवागभभाग m the part below 2, 26

GLOSSARY

अवशयाय m fiost, hoar fiost 3, 28

GLOSSARY

अवाक् 1) n of अवाच्, down, below, downwards 1, 102 2) f अबाची the south 1, 101.

GLOSSARY

अवष्टं m = सौष्टव. 4, 74

GLOSSARY

अवि m a sheep 2, 124

GLOSSARY

अवसर m occasion, opportunity 4, 65 5, 65 83

GLOSSARY

अविहितस n ewe's milk 2, 124

GLOSSARY

अवसानान n end, termination 5, 39 67 2, 25

GLOSSARY

अविननीता f an immodest woman 2, 341

GLOSSARY

अवस्कन्द m assault, attack 2, 297

GLOSSARY

अविमर्िस n ewe's milk 2, 124

GLOSSARY

अवस्कर m 1) faeces, excrement 3, 15 2) a paucity, organ of generation 5, 37

GLOSSARY

अविरत adj unceasing, continual 4, 13

GLOSSARY

अवहार m a shaik 3, 34

Page Header

144 GLOSSARY

Left Column

अविसोट n ewe's milk 2,124

Left Column

अविस्पष्ट adj unclear, indistinct 1, 141

Left Column

अवी f (nom ई), a woman in her courses 2, 333.

Left Column

अवेक्षा f attention, watchful 4, 97

Left Column

अव्यक्त 1) adj indistinct, unclear 5, 56 2) articulate 1, 140 3) m the supreme spit 5, 56* 4) a fool 5,56

Left Column

अव्यक्तवाच् adj speaking distinctly 2, 232

Left Column

अव्यञजन adj beardless 2, 123

Left Column

अव्यापार m vacation from work, state of being unemployed 5, 65

Left Column

अश्बन n 1) eating 2, 170 2) food 2, 164 5, 83

Left Column

अश्नाया f hunger 2, 206

Left Column

अश्शन m f India's thunderbolt 1, 56

Footer

• In this sense it appears generally as a neuter

Right Column

अशुभ n 1) sin 3, 5 2) misfortune 5, 18

Right Column

अशोक m a tree (jonesia asoka) 2, 37

Right Column

अश्मरगर्भ n an emerald 2, 20

Right Column

अश्मन m. a stone 2, 13

Right Column

अश्मंतक n an oven or stove 2, 158

Right Column

अश्मसार n non 2, 16 अश्म-सारं च शस्त्रस्त्रमित्यमर-मालायां लीवमपि Rāyam

Right Column

अश््र 1) m a corner 4, 42 See अग्नि 2) a tear 2, 364 See अशु

Right Column

अशान्त adj continual 4, 13

Right Column

अग्ि f a corner 4, 42

Right Column

अशु n a tear 2, 364

Right Column

अश्शिल adj coarse, vulgar 1, 142

Right Column

अश्व m a horse 2, 281

Right Column

अश्वतर m a mule 2, 295

Right Column

अश्त्थ m the holy fig tree (ficus religiosa) 2, 41

Right Column

अश्ममुख m a Kinnara, an attendant on Kuvera 1, 82

GLOSSARY

GLOSSARY 145

GLOSSARY

अश्वारोह् m horseman 2,235

GLOSSARY

अस्िक्री f a woman in attend-ance in a harem 2, 336.

GLOSSARY

अश्विनन् m du the twin sons of Aṣvini, and physicians of the gods 1, 84

GLOSSARY

असित 1) adj black 1, 50 4, 49 2) m the planet Saturn 1, 48

GLOSSARY

अष्टपाद् n gold 2, 18.

GLOSSARY

असिधेनु | a knife 2, 318

GLOSSARY

असिदुधत्रिका

GLOSSARY

अष्टवीत् m the knee 2, 360

GLOSSARY

अस्ु m pl life 1, 134

GLOSSARY

असंशय m absence of doubt, certainty 5, 99

GLOSSARY

असुर m a demon 1, 5

GLOSSARY

असकृत् adv repeatedly, again 4, 39

GLOSSARY

असुहद्ध m an enemy 2, 300

GLOSSARY

असतत् adj continual 4, 13

GLOSSARY

असृग्घरा f the skin 3, 8

GLOSSARY

असतनी f an unchaste woman 2, 341

GLOSSARY

असृत् n blood 3, 10

GLOSSARY

असन n a tree (pentaptermentosa) 2, 44

GLOSSARY

असेचनक adj insatiable 2,195 According to Amara'charming to such extent that the eye does not get tired of looking at it’

GLOSSARY

असंपूर्ण adj incomplete 4, 28

GLOSSARY

असौम्य adj not pleasing, unfriendly 4, 87

GLOSSARY

असममत adj disapproved, undisposed 2, 211

GLOSSARY

अस्तिमतत् adj wealthy 2, 214

GLOSSARY

असह्न m an enemy 2, 300

GLOSSARY

अस्त्र n 1) a weapon in general 2, 307 2) a bow 2, 309

GLOSSARY

असारद् adj pithless, empty, vain 4, 92

GLOSSARY

असि m a sword 2, 317

GLOSSARY

अस्थाग adj deep 3, 27.

GLOSSARY

19

GLOSSARY

146 GLOSSARY

GLOSSARY

अस्थि n a bone 3, 10 11

GLOSSARY

ब्रह्मह्मिका f outdoor a rival 4, 99

GLOSSARY

अस्थिपञ्जर n a skeleton 3, 11

GLOSSARY

अह्वर्ति m the sun 1, 37

GLOSSARY

अग्निग्ध adj unkind, harsh 4, 98

GLOSSARY

अहस् n a day 1, 106

GLOSSARY

अक्त n blood 3, 10

GLOSSARY

अहहर्य m a mountain 2, 10

GLOSSARY

अस्ु n a tear 2, 364

GLOSSARY

अधि m a snake 3, 18 20

GLOSSARY

अस्वप्र m a god 1, 4

GLOSSARY

अहित m an enemy 2, 300

GLOSSARY

अस्वाध्यायम m a brahman who has not read the Vedas previous to his investiture 2, 250

GLOSSARY

अल्लर्बुद्ध m Śiva 1, 13

GLOSSARY

अहहंयु adj proud, conceited 2, 224

GLOSSARY

अहीरिณ् m a kind of snake 3, 21 Purushottama writes

GLOSSARY

अहहर्णि

GLOSSARY

अहहंकार m pride, haughtiness 4, 37

GLOSSARY

अहहोरात्र n day and night 1, 105 A day and night of the Pitis last a month, of the gods a year, of Brahman 2000 yugas of the gods 1, 115

GLOSSARY

अहहंकारिन् adj proud, conceited 2, 224

GLOSSARY

अहहंकारय adv soon, quickly, speedily 4, 12

GLOSSARY

अहहंत n new clothes 2, 395

GLOSSARY

आ

GLOSSARY

आका‍र् m a mine 2, 14

GLOSSARY

आका‍ल्प m ornament, decoration 2, 384

GLOSSARY

आका‍र्ष् m 1) a die, dice 2) playing with dice 3) a draught 5, 59

GLOSSARY

आका‍ल्य n sickness, disease 2, 445

GLOSSARY

GLOSSARY 147

GLOSSARY

आक्रस्मिक adj (f i), sudden 5, 98.

GLOSSARY

आभुरथ m Ganeśa 1, 18

GLOSSARY

आकार m an affection of the body, considered as indicative of mental sentiment or emotion 4, 87

GLOSSARY

आखेटक m chase, hunting 2, 280.

GLOSSARY

आखया f a name 1, 152

GLOSSARY

आकारण n. calling, inviting 1, 154.

GLOSSARY

आख्यान n (a tale, a legend 1, 152

GLOSSARY

आख्यायिका f 1, 152

GLOSSARY

आकुल adj. filled with 4, 17

GLOSSARY

आगंतु m a guest 2, 203

GLOSSARY

आकुकुल = आक्रकुल adj confused, disordered 4, 46

GLOSSARY

आगम m sacred science 1, 9

GLOSSARY

आगत n offence transgression 4, 64

GLOSSARY

आक्रृत n intention, purpose 4, 77

GLOSSARY

आगुर f assent 4, 30

GLOSSARY

आक्रन्द m war, battle 2, 298

GLOSSARY

आग्रेयी f the wife of Agni v 1, 66

GLOSSARY

आक्रान्त adj = आस्थित 4, 96

GLOSSARY

आधािठ m a boundary, a limit 2, 104

GLOSSARY

आक्रोष m reviling, imprecation 1, 149 5, 59

GLOSSARY

आधार m clarified butter 2, 120

GLOSSARY

आज्देप m abuse, taunt 1, 149 2, 223

GLOSSARY

आंंगिरस m Bṛhaspati 1, 47

GLOSSARY

आखंडटल m Indra 1, 53

GLOSSARY

आचमन n sipping water before or after religious ceremonies 2, 253

GLOSSARY

आखात m a natural pond 3, 53

GLOSSARY

आचार m custom, usage, practice 5, 66 83

GLOSSARY

आधु m rat, a mouse 2, 80

GLOSSARY

19*

GLOSSARY

148 GLOSSARY

GLOSSARY

आचारातिक्रम (?) 4, 98

GLOSSARY

आततंक m 1) sickness, disease

GLOSSARY

आचित adj gathered, accumulated 4, 17

GLOSSARY

2, 445 2) fear 4, 40

GLOSSARY

आच्छाद् m clothes 1, 121

GLOSSARY

आतप m the heat produced by sunshine 1, 40

GLOSSARY

आच्छादन n 1) clothes 2, 393

GLOSSARY

आतपत्र n a parasol 2, 268

GLOSSARY

2. the wooden frame of a loom 2, 148

GLOSSARY

आततर m money paid for being feeled over a novel, fare, fight 3, 49 The same is

GLOSSARY

आच्छोदन n hunting, chase v 1 2, 280

GLOSSARY

expressed, according to Ramayana by आततर and अनुउत्तर

GLOSSARY

आजाननेय m a horse of a good breed 2, 284

GLOSSARY

आतापिन m a kite v 1 2, 95

GLOSSARY

आग्नि f war, battle 2, 298

GLOSSARY

आतायिन m a kite 2, 95

GLOSSARY

आजीव m 1) livelihood, subsistence 2, 415 See पाण्या-जीव

GLOSSARY

आति f a bird (turdus gianus) 2, 94

GLOSSARY

2. a Jain beggar 2,190

GLOSSARY

आज्य्य n classified butter 2, 120

GLOSSARY

आतिथ्रेय n

GLOSSARY

आति f a bird (turdus gianus). 2, 94 See आति

GLOSSARY

आतिथ्येयी f hospitality 2, 204

GLOSSARY

आठोप m pride 4, 37

GLOSSARY

आतिथ्य n

GLOSSARY

आडांर् m 1) the sound of a drum (?) 2) the roaring of elephants (?) 3) = प्रपञ्च 5, 55

GLOSSARY

आतोतो्य n a musical instrument 1, 93

GLOSSARY

आठकी f a kind of pulse (cytisus cajan) 2, 429

GLOSSARY

आत्ममञ m a son 2, 342

GLOSSARY

आश्र adj rich, wealthy 2, 201

GLOSSARY

आत्मन् m 1) the soul 1, 134 2) nature, disposition, character 4, 97 5, 64

GLOSSARY

आत्मभू m 1) Vishnu 1, 24 2) Kâma 1, 33

GLOSSARY

GLOSSARY 149

GLOSSARY

आत्मीย adj related, cognate 2, 354

GLOSSARY

आनक m a sort of dhum 1, 97

GLOSSARY

आत्रेया f a woman in her courses 2, 333

GLOSSARY

आनककुण्डभि m Vasudeva, the father of Krishna 1, 27

GLOSSARY

आदर्श m a mural 2, 400

GLOSSARY

आनन n the face 2, 363 97

GLOSSARY

आलादि adj 1) first 4, 22 2) at the end of a compound et cetera, and so on 5, 101

GLOSSARY

आनंद m joy, delight 1, 123

GLOSSARY

आनाय m a net 2, 439

GLOSSARY

आदित्य m 1) the sun 1, 35 2) a deity in general 1, 4

GLOSSARY

आनाह m length 4, 101

GLOSSARY

आदिम adj first 4, 90

GLOSSARY

अनुपूर्वी f order, method, succession 4, 54

GLOSSARY

आदीनव m a fault 4, 86

GLOSSARY

आपगार् f a river 3, 43

GLOSSARY

आदेशिन् m an astrologer 2, 248

GLOSSARY

आपण m a shop 2, 141

GLOSSARY

आदेष्ट m a person instituting the performance of a sacrifice 2, 265

GLOSSARY

आपन्सवत्व f a pregnant woman 2, 343

GLOSSARY

आपान n a liquor shop 2, 173

GLOSSARY

आद्य adj fst 4, 90

GLOSSARY

आपीड m a chaplet worn on the crown of the head 2, 399

GLOSSARY

आर्ुण adj voracious 2, 195

GLOSSARY

आपिन n an udder 2, 116

GLOSSARY

आधार m 1) a receptacle 5, 12 2) a pond 3, 54

GLOSSARY

आत् m a relation 2, 354

GLOSSARY

आधि m mental pain, anxiety 2, 380

GLOSSARY

आस्ลवन n bathing, ablution 2, 253

GLOSSARY

आधोरण m an elephant-driver 2, 70

GLOSSARY

आबंध् m a thong of leather

GLOSSARY

150 GLOSSARY

GLOSSARY

which fastens the oven to the yoke of a plough 2,420

GLOSSARY

आमिश्रता f mixture of boiled and coagulated milk 2, 261

GLOSSARY

आबन्धन n a tie 5, 19

GLOSSARY

आमिष n 1) meat 3, 9 2) a present, a bribe 2, 279

GLOSSARY

आबाधा f pain 3, 4

GLOSSARY

आभरण n an ornament 2,384 404

GLOSSARY

आमुक्त adj dressed, accouted 4, 62

GLOSSARY

आभीर m a cow-herd 2, 432

GLOSSARY

आमुष्यायण m the son of a celebrated father 2, 240

GLOSSARY

आभीरपक्षी f a station of herdsmen 2, 106

GLOSSARY

आमोद m fragrance 1, 77

GLOSSARY

आभील्ल adj formidable, fearful 4, 20

GLOSSARY

आनाय m sacred doctrine, handed down by oral tradition 2, 247 2) the Veda 1, 9

GLOSSARY

आभोग m fullness, completeness 4, 70

GLOSSARY

आम्र m the mango tree (mangifera indica) 2, 37

GLOSSARY

आम m sickness, disease 2, 445

GLOSSARY

आश्र्रित n repetition of a sound or word 1, 153

GLOSSARY

आमगंधिक n the smell of raw meat 3, 9

GLOSSARY

आय m income, revenue 2, 278

GLOSSARY

आमंत्रण n calling to address a person 5, 97

GLOSSARY

आश्रय:शूल्क m a man who, in order to attain an object, uses forcible, instead of gentle means, as for instance a beggar, who holds a lance to your breast, in begging for alms 2, 216

GLOSSARY

आयाम m sickness, disease 2, 445

GLOSSARY

आमलकी f emblic myobolan (phyllanthus embblica) 2, 463

GLOSSARY

GLOSSARY 151

GLOSSARY

आयत adj long 4, 66

GLOSSARY

आराध्य n the head of certain arrows, having the shape of an awl,

GLOSSARY

आयातन n a shed for sacrifices. 2, 138

GLOSSARY

or an arrow of that kind 2,314 Cf Cāngadhara-paddhati 80, 64

GLOSSARY

आयाति f future time 1, 118

GLOSSARY

आराममुखं गुरुरप्रां च गोपुच्छकं

GLOSSARY

आयचक n regretting, long-ing 4, 57

GLOSSARY

चार्धचंद्रकं । सूचिमुकं च भलं च वत्स्रतं

GLOSSARY

आयाम m length 4, 101

GLOSSARY

द्विभजकं ॥ कर्णिकं काकतुंड

GLOSSARY

आयुध n a weapon 2, 307 5, 48 81.

GLOSSARY

च तथ्न्यायप्नेकशः । फ- लानि देशदेशेषु भवति ब-

GLOSSARY

आयुर्वेदिन् m a physician 2, 457

GLOSSARY

लूपततः॥ आरारामुखेन वै चर्मम

GLOSSARY

आयुष्मत् adj long-lived 2,226

GLOSSARY

गुर्रेण च कार्मुक । सूचीमुकेन कवचमर्चनेण मस्तक ।

GLOSSARY

आयोधन n war, battle 2,298

GLOSSARY

भन्नेन हृद्यं वेध्यं etc

GLOSSARY

आरक्रृत m brass 2, 15

GLOSSARY

आारात् adv 1) near 4, 7 2) far 4, 8

GLOSSARY

आरान्त the part beneath the frontal projections on the forehead of an elephant 2,63

GLOSSARY

आराधना f. service, worship. 1, 129

GLOSSARY

आरम्भवध m a tree (cassia fistula) 2, 43

GLOSSARY

आराम m a glove in the outskirts of a town 2, 57.

GLOSSARY

आरनााल n sour guise made from boiled rice after fermentation 2, 163

GLOSSARY

आाराालिक m a cook 2, 276.

GLOSSARY

आरंभ m beginning 4, 22

GLOSSARY

अरेक m doubt, uncertainty. 4, 6

GLOSSARY

152 GLOSSARY

GLOSSARY

आरारपित adj placed in upon 4 62

GLOSSARY

आलस्य n idleness, indolence 4, 72

GLOSSARY

आरोह् m 1) height 2, 26 2) the buttocks 2, 357

GLOSSARY

आलतान n the post to which an elephant is tied 2, 66

GLOSSARY

आरोह्ण n a ladder, a staircase 2, 146

GLOSSARY

आल्लि m a scorpion 3, 23

GLOSSARY

आर्ति f pain v 1 3, 4

GLOSSARY

आलङ्गन n embracing, an embrace 2, 413

GLOSSARY

आर्क्षक n ginger in the undried state 2, 461

GLOSSARY

आल्वी f 1) a woman's female friend 2, 332 2) a row of range 4, 36 3) a causeway, a bridge 3, 54

GLOSSARY

आर्दाल्लुब्ध्य m the dragon's tail or descending node 1, 49

GLOSSARY

आलेलेखरेखा f painting (?) 4, 43

GLOSSARY

आर्य m 1) a respectable, venerable man 1, 99 2, 217 2) a Vaishya 2, 415 3) a guard of the women's apartments 5, 28 4) f आर्या, Pāvati 1, 15

आलोक m light, lustre 1, 66

GLOSSARY

आवरण n a shield 2, 305

GLOSSARY

आर्भ्य m a bull fit for caste 2 109

GLOSSARY

आवर्त m a whirlpool 3, 46

GLOSSARY

आलम्भ m killing slaughter 2, 323

GLOSSARY

आवृद्धित adj eradicated 4, 27

GLOSSARY

आवलवी f a low or range 4, 36

GLOSSARY

आललय m a dwelling, a house 2, 137

GLOSSARY

आवासथ m a dwelling, a house 2, 136

GLOSSARY

आल्वाालत m a trench for water dug at the root of a tree 2, 29

GLOSSARY

आवाप m 1) a trench for water dug at the root of a tree 2, 29 2) a bracelet 2, 402

GLOSSARY

GLOSSARY 153

GLOSSARY

आवाल n a trench for water dug at the foot of a tree 2, 29

GLOSSARY

आवास m a dwelling, a house 2, 136 Comp नृिश°

GLOSSARY

आविक m (?) a woollen blanket 2, 396

GLOSSARY

आविङ्ग adj crooked 4, 11

GLOSSARY

आवुक m a father (in theatrical language) 1, 99

GLOSSARY

आवेश m concert, pride 4, 37

GLOSSARY

आवेशन n a workshop 2, 141

GLOSSARY

आवेशिक m a guest 2, 203

GLOSSARY

आवेष्टक m an enclosure, a wall 2, 135

GLOSSARY

आशंسا f wish, desire 4, 25

GLOSSARY

आशंका f fear 4, 40

GLOSSARY

आश्रय m a receptacle 5, 12

GLOSSARY

आर्शा f 1) a region 1, 100 2) desire 2, 209

GLOSSARY

आशिस् f (nom āciस्) a serpent's fang 3, 20

GLOSSARY

आशी v 1 for आशिश् 3,

GLOSSARY

20 (ācīmva kalām indoh Rājaṣekhara quoted by RM)

GLOSSARY

आशीर्विष v 1 for आशीविष 3, 19

GLOSSARY

आशीविष m a snake 3, 19

GLOSSARY

आशु adj quick, fast 4, 12

GLOSSARY

आशुशुद्धद्धिण m fire 1, 63

GLOSSARY

आश्चर्य n a wonder, a marvel 4, 60

GLOSSARY

आश्रम m 1) a hermitage 2, 143 2) a religious order of four kinds, according to the different periods of life See ब्रह्मचारचारी, गृहस्थ,वानप्रस्थ, यति 2, 238

GLOSSARY

आश्रय m support, shelter, refuge 2, 143

GLOSSARY

आश्रयांश m fire 1, 64

GLOSSARY

आश्लेष m embracing, an embrace 2, 413

GLOSSARY

आपाठ m a staff of Palace wood

GLOSSARY

carried by ascetics on the day of full moon of the month Ashādha 2, 256

GLOSSARY

20

header

154 GLOSSARY

glossary

आसन n 1) a seat in general, a stool, chair, couch, carpet, etc 1, 121 2,155 256 2) the withers of an elephant 2, 62

glossary

आसंदी f a couch 2, 156

glossary

आसन्न adj near 4, 8

glossary

आसव m spirituous liquor 2, 175

glossary

आसार m a heavy fall of rain 1, 59

glossary

आस्‍िन adj sitting 2, 231

glossary

आसुतीवल्ल m one who causes a sacrifice to be performed on the day of the new or full moon etc 2, 265

glossary

आसु‍री f black mustard (sin-napis chinensis, Lin ) 2, 426

glossary

आस्तरण n a coloured cloth or blanket thrown over the back of an elephant, or a carriage, etc 2, 153

glossary

आस्थान 1) n a royal-room 4, 93 2) f आस्थानी, an assembly 4, 60

glossary

आस्थित = आक्रान्त 4, 96

glossary

आ‍्य n the mouth, the face 2, 363

glossary

आहव m war, battle 2, 298

glossary

आह‍वनीय m the sacred fire in which oblations are offered 5, 3

glossary

आह‍ m 1) eating 2, 170 2) food 2,164 Comp त्रिदिश

glossary

आह‍व m a trough or ditch well for watering cattle 3, 62

glossary

आह‍ित adj. placed 4, 62

glossary

आह‍ितुण्डिक m a snake-catcher 2, 458

glossary

आह‍ part of 5, 94 (स्थानु-राहो पुरुष: 'is this a trunk of a tree or a man?' Kṣīnasvāmin)

glossary

आह‍पुरषिका f a vain determination to accomplish an object, vaunting of one's power 4, 99 (Durgā is called India's āhopurushikā his vaunting in battles Ānanda-lahari 7) निञुग्बलल्लाहो-पुरषिकांकारंकारं Bhv 1,79

glossary

आ‍ान n 1) calling, inviting 1, 154 2) a name 1, 152

header

GLOSSARY 155

body

इ

body

इ m a name of Kāma 1, 34 इतर pr on adj 1) other, diffe-

body

इच्छकिल m mud, mire 3, 56 lent 2, 325 2) low, vile, vul-

body

इच्छा f wish, desire 4, 25 gar 2, 193

body

Comp मच्छेच्छ इतस्तर pr on mutual, recipio-

body

cal 4, 35

body

इन््जल्ल m a plant (bauntingto- इति part 1) therefore (हह्ती-

body

mia acatangula) 2, 40 तिपलायते 'hestrikes, there-

body

इण्डयाशील adj performing fore the other runs away ') 2)

body

many sacrifices 2, 265 thus, similarly (गौर्भो

body

इडा f 1) earth 2) heaven 3) an हस्तिति जातिति:'a cow, a

body

artery on the left side of the horse, an elephant, and ani-

body

body, one of the three (idā, mls of a similar kind form

body

pingalā, sushumnā) principal a class') 3) it is so 4, 95 channels of vital breath *5

body

• Comp Vṛhaṇāradīya- द्वमा गुप्ततमा श्रेया सा ब्रह्म-

body

purāṇa Chapter 31 यन्त्राणां ॥९४॥ Goakshacataka

body

दक्षिणा नाडी पिंग्लता परि- प्राणं चेदिडया पिवे-

body

कीर्तिता । सूर्यदैवतका चैव तर्िमितं भूयो नन्यारेचये-

body

पितृयोनिरित् श्रद्धा ॥९९॥ तपीवा पिंग्लतया समीरणं-

body

देवयोनिरित् खयाता इडा यो बड् तजेद्मया ।सूर्य-

body

नाडी वृद्धणा । तत्राधि चंद्रमसोरनेन विंब

body

दैवतं चंद्रं मृणघं गद्धतो मम द्व्यायिता

body

॥९३॥ तथयोरभयोर्मर्ध्यये सुषु नागिका

body

ना नाडिका स्मृता । अतिसू धृतत: ॥

footer

20*

GLOSSARY

156 GLOSSARY

GLOSSARY

4. and so on (ब्राह्मत्या-यास्तु माततः: 'the divine mothers are Brāhmī etc.')

GLOSSARY

इन्द्रकोष m a platform 2, 139

GLOSSARY

इन्द्रप्रहरण n India's thunder-bolt 1, 56

GLOSSARY

5. in conclusion, here ends (इति स्वर्गर्ग: 'here ends the chapter of heaven') 5,101

GLOSSARY

इन्द्रलुप्त n a disease producing baldness 2, 450 Comp इन्द्र-लुप्टिक

GLOSSARY

इतिह् part according to tradition 5, 91 (इित्ति वृद्धैर्मिह् वते यन् प्रतिवस 'it is told by old men, that this figure is inhabited by a Yaksha' R M)

GLOSSARY

इन्द्राणी f the wife of India 1, 55

GLOSSARY

इश्वरी f an unchaste woman 2, 341

GLOSSARY

इन्द्रायुध m a horse marked with black about the eyes 2, 283 Comp HC on IV, 309

GLOSSARY

मण्डशिकाच्छा: क्षितैर्नैत्र:स्याद्धा-जीन्द्रायधोजिसितै॥

GLOSSARY

इक्ष् m fuel 1, 69

GLOSSARY

इन्द्रराज m Vishnu or Krishna 1, 23

GLOSSARY

इन् m 1) a master, a lord 5, 39 2) a wealthy or powerful man 2, 201 3) the sun 1, 35

GLOSSARY

इन्द्रिय n 1) an organ of sense 2, 380 2) semen virile 3, 16.

GLOSSARY

इन्दिनिर m a bee 2, 100

GLOSSARY

इन्द्रियगाम m the senses collectively 5, 25

GLOSSARY

इन्दिरा f Lakshmi 1, 31

GLOSSARY

इन्धन n fuel 1, 69

GLOSSARY

इन्दीवर n a blue lotus 3, 59

GLOSSARY

इभ m an elephant 2, 59

GLOSSARY

इन्दु m the moon. 1, 42

GLOSSARY

इन्द्रपदम a flash of lightning 1,70

GLOSSARY

इन्द्र m the god of heaven and regent of the east quarter 1, 52 55 100

GLOSSARY

इरा f 1) the earth 2) water 3) speech 4) food 5, 83

GLOSSARY

GLOSSARY 157

GLOSSARY

इरिण n a spot with saline soil 2, 3 इष्का f a kind of reed (sac-chaum spontaneous). 2, 36

GLOSSARY

इल्ला f 1) a cow 5, 48 2) the earth 2, 1 3) speech 5, 48 Comp इडा, इरा इष् m f an arrow 2, 311.

GLOSSARY

इपुधि m f a quiver 2, 310

GLOSSARY

इष् m the month Āchvina (September-October) 1, 114 इष्टका f a brick 2, 138

GLOSSARY

इश्वास n a bow. 2, 309

GLOSSARY

ई

GLOSSARY

ई A part expressive of 1) grief, 2) anger, 3) possibility, 4) proximity 5, 89 इर्ष्या f envy 4, 55

GLOSSARY

इर्षालु adj envious 2, 229

GLOSSARY

इक्षण् n 1) sight, seeing 2, 411 2) the eye 2, 364 इल्ली f According to Kṣiravāmin, a single-edged sword, used as a weapon by the Tushkas 2, 440

GLOSSARY

इन्डा f praise 1, 145

GLOSSARY

इति f calamity, arising from excessive famine or drought, foreign invasion, or birds, rats, locusts, which destroy the crops 1, 127 ईष m a lord, a mighty man 2, 201

GLOSSARY

ईशान m Civa 1, 11

GLOSSARY

इप्सा f wish, desire 4, 25 ईश्वर m a lord, a powerful man 2, 201

GLOSSARY

इर्म n a wound 3, 8 इष्ट् adv a little 5, 96 2, 412

GLOSSARY

ईवारु v. r for एवारु 2, 54 इह्हामग m a wolf. 2, 73

GLOSSARY

158 GLOSSARY

उ

उ

Left Column

उत्तर m a large bull 2, 110 H C on IV, 324 explains the word by hrasita ukshā

Left Column

उत्न्न m an ox or bull 2, 108

Left Column

टाख f a pot 2, 159 168

Left Column

उक्ष्य adj boiled in a pot, as eg meat 2, 168

Left Column

उम m Śiva 1, 11

Left Column

उर्ध्वन्न् m Indra 1, 54

Left Column

उचित adj right, proper 4, 61

Left Column

उच्च adj high 4, 66

Left Column

उचण्ड adj quick, fast 4, 98

Left Column

उचय m the knot which fastens the lower garments round the loins 2, 392

Left Column

उच्छा m faeces, excrements 3, 15

Left Column

उवाच adj various, unconnected, digressive 1, 139

Left Column

उचूल m an ornament tied upwards on the top of a banner 2, 303 Comp अववचूल

Right Column

उच्चैश्वयस m the horse of India 1, 61

Right Column

उच्चच्छैस्तर adj higher, louder, very high 1, 140

Right Column

उत्क्षिप्त 1) adj. left, rejected 2) n remainder Comp अनुचितिक्त, भक्तकोचिक्त, मधुुचितिक्त

Right Column

उत्तकीर्षक n a pillow 2, 154

Right Column

उद्धङ्गमुक्त adj unshackled, unrestrained, free 4, 66

Right Column

उज्जायिनी f np of a city the modern Ujjain 2, 132

Right Column

उज्ज्वल adj splendid, bright, pure 1, 132

Right Column

उत्स्सित adj left, rejected 4, 29

Right Column

उष्ठ n a hut, a house 2, 136

Right Column

उदु n a star 1, 51

Right Column

उडुप n a raft, a float 3, 49

Right Column

उताब्हो part of 5, 94 Comp आब्ह्हो

Right Column

उत्ुक adj desiring or longing for 2, 231

GLOSSARY

GLOSSARY 159

GLOSSARY

उत्कटठ adj exceeding, excessive 4, 59

GLOSSARY

उत्तररंग n the lintel of a door 2, 145

GLOSSARY

उत्कंठा f regretting, longing 4, 57

GLOSSARY

उत्तरबद्ध m a cover, a wrapper 2, 153

GLOSSARY

उत्कंठित adj desiring or longing for 2, 231

GLOSSARY

उत्तरराशापति m Kuveera 1, 79

GLOSSARY

उत्तरार्संग m an upper garment 2, 255

GLOSSARY

उत्कर m a multitude 4, 1

GLOSSARY

उत्र्ष m 1) excellence, eminence, superiority 5, 50 67 2) joy, pleasure (?) 1, 123 Comp गुुणोत्कर्ष

GLOSSARY

उत्तरीयय n an upper garment 2, 391

GLOSSARY

उत्ताल्ल adj swift, speedy 2, 215 2) high, tall 5, 14

GLOSSARY

उत्कालिका f 1) a wave, a billow 3, 31 2) strong desire, longing 4, 57

GLOSSARY

उत्पल्ल n a blue lotus 3, 59

GLOSSARY

उत्पशय adj looking upwards 2, 230

GLOSSARY

उत्कोच m a bubble 2, 279

GLOSSARY

उत्पाठित adj torn out, eradicated 4, 27

GLOSSARY

उत्क्रोश m an osprey 2, 94

GLOSSARY

उत्पात m a potent, any natural prodigy or phenomenon 1, 127 5, 54

GLOSSARY

उत्तांस m 1) a chaplet, a wreath worn on the crown of the head 2) an earring 2, 399

GLOSSARY

उत्तिपंजल adj confounded, confused 4, 46

GLOSSARY

उत्तम adj chief, principal, best 4, 5

GLOSSARY

उत्प्रास m excess (adhikyaRM) Comp सोत्लास

GLOSSARY

उत्तमांग n the head 2, 363

GLOSSARY

उत्त्स m a spring, a fountain 3 55

GLOSSARY

उत्तर adj 1) future 1, 118 2) f उत्तरा the north 1, 101

Glossary

160 GLOSSARY

Glossary

उत्ङ्ग m the lap 2, 373

Glossary

उत्सर्ग m gift, donation 2, 264

Glossary

उत्सव m a festival 4, 78 5, 65

Glossary

उत्साद्न n rubbing and cleaning the body with fragrant unguents 4, 46

Glossary

उत्सारक्षक m a doorkeeper, a porter 2, 269

Glossary

उत्त्साह m effort, exertion, energy, magnanimity 1, 91 4, 94 Comp महोत्त्साह

Glossary

उत्साह्न n effort, perseverance 5, 84

Glossary

उत्सुक adj desiring, longing for, attached to 2, 198

Glossary

उत्सृष्ट adj thrown away, left 4, 29

Glossary

उत्सेध m the body 5, 17

Glossary

उदक n water 3, 26

Glossary

उद्काया f a woman in her courses 2, 333

Glossary

उद्गमम m fertile soil 2, 5

Glossary

उद्यय adj high, tall 4, 66

Glossary

उदंच 1) adj (nom उद्दु, उद्दी-

Glossary

ची, उद्कू) northern 1, 103 2) f (udici) the north 1, 101

Glossary

उद्चन n a lid or cover 2, 161

Glossary

उद्ंचित adj thrown upwards 4, 83

Glossary

उधधि m the ocean 3, 30

Glossary

उदंत m tidings, intelligence 1, 146

Glossary

उद्नया f thrust 2, 208

Glossary

उद्नवत् m the ocean 3, 30

Glossary

उद्पान n a well 3, 62

Glossary

उदर n the belly 2, 360 5, 41

Glossary

उर्रिल adj fat, copulent 2, 453

Glossary

उदर्क m the future result of actions 1, 118

Glossary

उद्लावमाणिक adj (f i), prepared with lime 2, 167

Glossary

उद्वसित n a house, a dwelling 2, 136

Glossary

उद्श्ित n buttermilk with an equal proportion of water

GLOSSARY

GLOSSARY 161

GLOSSARY

2 120 अर्ध धर्द्धि अर्ध जलं यत्र तद्दुद्धिश् Rāyam. Comp the note on तन्त्र

GLOSSARY

उदत्त 1) adj generous, noble 2, 201 2) m the high accent or acute 5, 77

GLOSSARY

उदार adj generous, noble 2, 201

GLOSSARY

उदीचिन adj northern 1, 103

GLOSSARY

उदीर्ण n speaking, saying 1, 138

GLOSSARY

उदर्र्ण adj generous, noble 2, 201

GLOSSARY

उङ्म्बर n copper 2, 15

GLOSSARY

उद्धमननीय n bleached clothes 2, 396

GLOSSARY

उन्न m fig a model, a pattern 2, 223 Bh 7, 64 as an adj

GLOSSARY

उद्धाठक n the rope and bucket of a well 3, 63

GLOSSARY

उद्यात m commencement 4, 65

GLOSSARY

उद्धाम adj unfettered, unrestrained, free 4, 66

GLOSSARY

उद्दाल m an inferior grain (pasalum fimentaceum) 2, 425

GLOSSARY

उद्योत m light, brilliance 1, 66

GLOSSARY

उद्धत्त adj exceeding, excessive 4, 59

GLOSSARY

उल्लव m joy, rejoicing 1, 123

GLOSSARY

उद्यान v 1 for uddhmāna

GLOSSARY

उद्धार m debt 2, 417

GLOSSARY

उद्ध्वण n election of the hand of the body 3, 29

GLOSSARY

उद्धृत adj torn out, eradicated 4, 27

GLOSSARY

उद्धष्मान n a fire-place, an oven 2, 158

GLOSSARY

उद्धम m a liver 3, 44 Bh 6, 59

GLOSSARY

उद्धुद्ध adj budded, blown 2, 32 Comp उद्विन्र

GLOSSARY

उद्धष्ट adj excellent 4, 59

GLOSSARY

उद्यान n a garden, a park 1, 55 83 2, 58

GLOSSARY

उयोग m exertion, perseverance Comp महोयोयोग

GLOSSARY

उद्धार्तन n rubbing and cleaning the body with fragrant unguents 4, 46

GLOSSARY

21

header

162 GLOSSARY

glossary

उद्मान । 1 for uddhmâna

glossary

उपकारिका f a royal tent

glossary

उद्दाह m marriage 2, 340

glossary

उपकार्य्य 2, 135

glossary

उण्डुर m airat 2, 80 v 1 उण्डुरु

glossary

उपुकल्क्या f long pepper 2, 459

glossary

उन्न adj whe 4, 82

glossary

उपक्रम m beginning 4, 22

glossary

उन्नत adj raised, high, tall 4, 66 5, 14 2, 455

glossary

उपक्रोशश m censure, reproach 1, 148.

glossary

उविन्द्र adj budded, blown 2, 32 Ciṣup 4, 13 31 Comp

glossary

उपगृह्यण n embracing, an embrace 2, 413 Uj p 150

glossary

उद्धब्र

glossary

उपग्रहण n the taking prisoner 5, 57

glossary

उन्नाथ m a snare, a trap 4, 97

glossary

उपग्ल्य n a present 2, 279

glossary

त्तिमिश्र adj variegated 4, 56

glossary

उपवश्र m a contiguous resting place, or shelter (Comp Bhk

glossary

उन्िशित )

glossary

पिप्रयादिगुरोपान्ान् she fed the monks who had taken shelter in the cave) 2, 143

glossary

उन्मीलित adj budded, blown 2, 32

glossary

उपचर्या f the practice of medicine 2, 457

glossary

उन्मुख adj (f ई), looking upwards 2, 230

glossary

उपचार m 1) attention, courtesy 1, 129 2) a present, an offering 2, 279

glossary

उन्मूलित adj eradicated 4, 27

glossary

उपजाप m the stirring up dissension or disunion 4 95 Ciṣup 2, 99

glossary

उपकण्ठ 1) adj near, neighbouring 4, 7 2) n neighbourhood, vicinity 2, 56 58 3, 32

glossary

उपकरण n 1) an implement, instrument, tool 5, 35 80 2) lettuce 2, 151

glossary

उपञिष्ठा f a sort of ant 3, 23

GLOSSARY

GLOSSARY 163

GLOSSARY

उपज्ञा f the commencement of anything not previously done 4, 22 लघुवं केकारयपुज्ञं Bh 3, 31

GLOSSARY

उपनिधि m a deposit, a trust, especially if the goods are not shown to the trustee 1, 82

GLOSSARY

उपतप m disease 2, 445

GLOSSARY

उपनिषद् f the knowledge of Brahman as the only existent, and the sections of the Veda which treat of this knowledge 1, 9

GLOSSARY

उत्पय f a forest at the foot of a mountain 2, 56

GLOSSARY

उपदेश m a relish, a stimulant to drink 2, 173

GLOSSARY

उपपति m a paramour 2, 229

GLOSSARY

उपदा f a present 2, 279

GLOSSARY

उपल्लव m an eclipse 1, 41

GLOSSARY

उपदीका f a sort of ant 3, उपोद्धिका 23 Taittir Bī I, 1, 3, 4

GLOSSARY

उपवर्ह n a pillow 2, 154

GLOSSARY

उपयोग m enjoyment 4, 70

GLOSSARY

उपद्रव m a disaster, a calamity 1, 127

GLOSSARY

उपमर्द् m = विकारकार 4, 84

GLOSSARY

उपधा f trial of honesty 4, 72 Bh. 7, 72

GLOSSARY

उपमातृ f a fostermother, a nurse 2, 352

GLOSSARY

उपथान n a pillow 2, 154

GLOSSARY

उपमान n analogy illustration 5, 87

GLOSSARY

उपविधि m imposition, deception 4, 24

GLOSSARY

उपायम m marriage 2, 340

GLOSSARY

उपघृति f ray of light 1, 39

GLOSSARY

उपराग m an eclipse 1, 41

GLOSSARY

उपनगर n a suburb 2, 131

GLOSSARY

उपपरि adv and above 1 102 2, 145

GLOSSARY

उपपनत adj approached, near 4, 65

GLOSSARY

उपरिष्टात् adv above 1, 102 2, 56

GLOSSARY

21*

Glossary

164 GLOSSARY

Glossary

उपल m a stone 2, 13 when mounting guard etc

Glossary

उपलब्धि f comprehension, understanding 2, 179 निशीपशाय, Bhk 7, 41 Comp उपशाायिका रक्सस्य: Bh 8, 123

Glossary

उपलिंग n a portent, boding misfortune 1, 127

Glossary

उपसंव्यान n a lower garment 2, 391

Glossary

उपलेपन n ointment, unguent 5, 11 गोचर्मामात्रभुमेस्तु क्षुपलेपनं फलं दत्त्वा । Bi-hannad 34, 43 उपसङ्ग्रहणं n embracing one's feet as a token of respect 2 243

Glossary

उपवन n a grove, a plantation 2, 57 उपसङ्ग्राह adj worthy to be salted in the described manner 2, 243

Glossary

उपवर्तन n a country 2, 129 उपवसन् adj approached, near 4, 65

Glossary

उपविष्ठ adj sitting 2, 231 उपससम्पतन adj 1) sufficient 2, 171 2) dead 3, 7

Glossary

उपवीत n the sacrificial cord or piece of cloth worn by the three first classes of Hindus over the left shoulder and under the right 2, 252 Comp निवीत, प्राचीनवीत उपसर्ग m a portent of evil omen, a calamity 1, 127

Glossary

उपशल्य n an open piece of ground near a town or village 2, 104 Comp शैलोपशलय, Ciṣup 5, 8 उपसर्जन n something subordinate, inferior 4, 78

Glossary

उपसर्जनं भार्야 'a wife is subordinate inferior (with regard to the husband), Kshivasvasamin

Glossary

उपशाय m sleeping alternatively 4, 54 Said of soldiers उपसर्य्या f a cow fit to receive the bull 2, 117 Bhk 6, 52

GLOSSARY

GLOSSARY 165

GLOSSARY

उपसूर्य n the halo round the sun 1, 41

GLOSSARY

उपात्त m an elephant out of lut 2, 65

GLOSSARY

उपस्कर m a particular condition, consisting of mustard seed, tamarind peppers etc 2, 166

GLOSSARY

उपादान n a present 2, 279

GLOSSARY

उपाधि m consideration of moral duties 4, 85

GLOSSARY

उपस्थ m pudendum muliebie 2, 359

GLOSSARY

उपध्याय m an expounder of the sacred books, a teacher, a preceptor 2, 245

GLOSSARY

उपस्थित adj approached, near, at hand 4, 65

GLOSSARY

योध्यापवेक्देशं श्रतेोरङ्गा-न्यथावि वा । उपध्यायोद्ध बुद्धिः परियियते || Kācīkh 36, 54

GLOSSARY

उपसर्शन n rinsing the mouth, sipping water for the purpose of religious purification 2, 253

GLOSSARY

उदानव् (nom उवानतः) f a shoe of leather 2, 156

GLOSSARY

उपहसित n ridicules, derision 4, 46

GLOSSARY

उपान्त n vicinity 4, 8 Comp नयोनोपान्त

GLOSSARY

उपहार m tibute, a present, a gift 1, 128

GLOSSARY

उपायन n a present, a gift 2, 279

GLOSSARY

उपबन्ध n 1) vicinity 5, 5 2) solitude 4, 23

GLOSSARY

उपालंभ m epoch, censure 1, 154

GLOSSARY

उपंशु adv privately, secretly 4, 23

GLOSSARY

उपसङ्ग m a quiver 2, 310

GLOSSARY

उपकृत m an animal immolated after previous solemn prayers is 2, 262

GLOSSARY

उपवासना) f worship, adoration, devotion 1,129

GLOSSARY

उपाय्र n something subordinate inferior 4, 78

GLOSSARY

उपास्ति

Header

166 GLOSSARY

Glossary

विष्णुु m Vishnu or Krishna 1, 23

Glossary

2, 371 Comp उरसिन्ध् Ṣi-cup 8, 59

Glossary

उभयव्यञ् adj having the marks of both sexes 2, 275

Glossary

उर् 1) adj (f उर् or उर्वी), large, great 4, 14 2) f उर्वी,

Glossary

उमा f 1) linseed 2, 427 2) the wife of Civa 1, 16

Glossary

the earth 2, 1

Glossary

उमापति m Civa 1, 11

Glossary

उर्vara f fertile soil 2, 3

Glossary

उर्मय n a field of linseed 2, 8 Comp ब्रौमिनिन

Glossary

उर्शी f the name of an Apṣaras 1, 88

Glossary

उर्ग m a snake 3, 18 1, 119

Glossary

उल्लप m 1) a shrub 2, 35 2) a kind of grass (saccharum cylindric). 2, 36 Ṣiṣup 4, 8 5, 62 Comp Hindi ūua

Glossary

उर्ण } m a lam 2, 124

Glossary

उल्लुक m an owl 2, 91

Glossary

उररी, a particle expressing 1) expression, (उररीकृत्य पटं, 'having spread out the cloth'),

Glossary

उल्का f a flame 1, 67

Glossary

2. assent or acceptance, (Comp तद्बलेन च किंराज्यं मद्यमुररीकृतं Kācikh 45, 93 तद्गिजमुरुरिकुरु

Glossary

उल्मुक n a fire-brand 1, 67

Glossary

उद्धकसन n erection of the hand of the body 3, 29 Probably from उक्क = उण् Latillus, and कसन

Glossary

59, 36) 99 Comp उरी

Glossary

उद्धाध adj recovered from sickness, convalescent 2, 225

Glossary

उर्श्कद m a corlet, a mail 2, 304

Glossary

उल्लाप m an outcry 1, 150

Glossary

उरस् n the beast 2, 372

Glossary

उल्लोच m an awning, a canopy 2, 155 उल्लोच्छैनद्रचारभि

Glossary

उरसिज m the female breast

Header

GLOSSARY 167

Glossary Entry

Kācikh 3, 12 ध्वजस्तंभभयता-काश्च विचित्रोक्षोकानानि च, ibid 34, 106

Glossary Entry

उखोल m a surge, a billow 3, 31 Comp उखोल

Glossary Entry

उल्व n the uterine gem, 345

Glossary Entry

उल्लवण adj exceeding, much 4, 59

Glossary Entry

उशनस् m (nom उशनना), the planet Venus 1, 48

Glossary Entry

उशीर n the fragrant root of andropogon muricatum 2,467

Glossary Entry

उपर्बुध m a name of Agni 1,62

Glossary Entry

उभस n the dawn 1, 111

Glossary Entry

उचार्मण m a name of Aniruddha the husband of Ushas 1, 34

Glossary Entry

उष्ट्र m a camel 2, 125

Glossary Entry

उष्टिका f an earthen vessel 5, 4

Glossary Entry

कृष्ण adj hot, warm 1, 40

Glossary Entry

उष्णीका f ice-glue 2, 165

Glossary Entry

उष्णीष m n 1) a turban 5, 10 2) a diadem 2, 410

Glossary Entry

उस 1) m a ray of light 1, 39 2) उसा f a cow 2, 113

Section Header

उ

Glossary Entry

उधस् n an udder 2, 116

Glossary Entry

उधस्य n milk 2, 119

Glossary Entry

उर्ध्व m a man of the third or agricultural and mercantile caste 2, 415

Glossary Entry

उरी, a particle expressing 1) expansion, 2) assent or ac-

Glossary Entry

ceptance 5, 99 कार्य्ये द्वै-णोरिकृतं वया, Bhk 8, 11 Comp उरी

Glossary Entry

उरु m the thigh 2, 360 368

Glossary Entry

ऊर्जा m 1) power, energy 4, 94 2) the month Kâttika (October-November) 1, 114

GLOSSARY

168 GLOSSARY

GLOSSARY

ऊर्णाभ m a spider 2, 101 धूतुकृत: करे । उवाच द्री-

GLOSSARY

ऊर्ायु m 1) a ram 2, 124 2) चित्तस्तं च कुतो लब्धया

GLOSSARY

a woolen blanket 2, 396 वयोर्मिका ॥ Kaṣikikh 13,69

GLOSSARY

ऊर्मत् adj bent, crooked

GLOSSARY

ऊर्ध् 1) adj high, raised up 2, 4, 11

GLOSSARY

231 2) ऊर्ध्व, adv on high, up, उष्णष्ण n pepper 2, 461 Comp

GLOSSARY

upwards 1, 102 2,303 4,83 व्याष्ण्

GLOSSARY

ऊर्ध्वम adj raised up, stand-

GLOSSARY

ing up 2, 231 ऊष्मन् m heat 1, 67

GLOSSARY

ऊर्ध्वलोक m heaven 1, 3 उच्च n a spot with salme soil

GLOSSARY

ऊर्म m f a wave 3, 31 2, 3

GLOSSARY

ऊर्मिका f a finger-ing 2,404 उह् m reasoning 1, 10

GLOSSARY

दीक्षित्न परिश्ता दैवात्

GLOSSARY

क्र

GLOSSARY

क्रक्थ n property, wealth 1,80 year,consisting of two months

GLOSSARY

वृत् 1) m a bear 2, 73 2) n 1, 113 2) the menses 5, 8

GLOSSARY

a star 1, 51 कृत्ते prep with acc or abl, ex-

GLOSSARY

वृद्धेश m the moon 1, 42 except, without 5, 90

GLOSSARY

क्रतु adj straight 1, 57 ऋष्भु m a god, a deity 1, 4

GLOSSARY

क्रण n debt 2, 417 वृष्भ m a bull 2, 108

GLOSSARY

क्रत n truth 1,144 Comp वृन्तः ऋष्षि m a seer, a prophet, a

GLOSSARY

क्रति f a load (?) 5, 29 saint 2, 257

GLOSSARY

वृत्तमृग वृषम्य m the black antelope 2,75

GLOSSARY

क्रतु m 1) a season of the Hindu The correct spelling is वृष्य

Header

GLOSSARY 169

Letter Heading

ए

Glossary

एककुण्डल m a name of 1) Ba-ladeva 1, 28 2) Kuvera 5, 2

Glossary

एकान्त adj private, secret, hidden 4, 23

Glossary

एकतान adj intent or bent upon one object 2, 379

Glossary

एकायन adj = एकाय 2, 379

Glossary

कृष्णौक्तनात्मान् Gg 12, 28

Glossary

एकलावल्ली f a single string of pearls 2, 408

Glossary

एकदन्त m a name of Ganeśa 1, 18

Glossary

एड adj deaf 2, 454

Glossary

एकदश् m a crow 2, 90

Glossary

एडगञ m the ingworm-shīub (cassia alata Lin) 2, 464

Glossary

एकदेश m a part, a portion 4, 59

Glossary

एण m a kind of deer 2, 75

Glossary

एकपद n time being, same time 4, 67 Used chiefly adverbially in the loc

Glossary

एकध m fuel 1, 69

Glossary

एकधस् n fuel 1, 69

Glossary

एकनदी f a path 2, 105

Glossary

एकसस् n sin 3, 5

Glossary

एकयष्टि f a single string of pearls 2, 408 Com एकालावल्ली

Glossary

एर्वारु m f a cucumber 2, 54

Glossary

एकाय adj turned towards one point, intent upon one object 2, 379

Glossary

एष्ण 1) m an nonallow 2 312 2) f एष्णा, begging solicitation 2, 205

Header

170 GLOSSARY

Section Header

हे

Glossary

एकागारिक m a thief 2, 183 इरावण m Indra's elephant.

Glossary

हेिनिच्छ n old tradition, a legend 1, 147 1, 61

Glossary

हेिं adj (f i), belonging to India 1, 101 ऐरावत 1) m Indra's elephant, placed at the east quarter 1, 61 104

Glossary

हेरण्डुपुस्टिक adj bald in consequence of disease 2, 453 2) f ऐरावती, lightning 1, 60

Glossary

हेल्लविल् m a name of Kuvera 1, 78

Section Header

्रो

Glossary

्रोकस n a dwelling, a house 2, 136 इरोद्रपुष् n the China-rose. 2, 52.

Glossary

क्रोघ m 1) a stream, a current, a course of water 3, 47 2) a multitude 4, 1 अ्रोतु m f a cat 2, 81

Glossary

क्रोङ्कार m the mystic syllable Om 1, 8 अ्रोद्धन m boiled rice 2, 164

Glossary

अरोषधि f an annual plant 2,25 Aroषधिश m the moon 1, 42.

Glossary

क्रोजस् n vitality, power, strength 4, 38 अ्रोष्ट 1) m the lip 2, 369 365 370 2) f वृष्ठी, a plant (Byonia grandis Lin?) 2, 48

Section Header

्रो

Glossary

क्रोत्सुुक्य n anxiety, eagerness, regret 4, 57 अ्रोद्रिक adj (f इष्), vaiolacious 2, 195