1. Adhikaran Ratnamala Ramavatara Sarma 1913 (rama gita from 137)
Page 1
Paramartha Series' Volume III.
'तस्मै सर्वात्मने नमः
अधिकर सारत्नमाला
परमार्थदर्शनीया
सवार्तिका
समावनारशमेणा प्रणीता प्रकाशशिता च।
काश्याम् महा मण्डल शास्त प्रका शकममितियन्त्े शरयम्बिकासरयाचक्रवर्ती द्वारा मुद्रिता।
सन् १६१३ ई० मश्यम ९ -
Page 3
शुद्धिपत्रम्।
0O
मानम V मनम ...
चादुतं १२
त्ुा्टि द्टि १६ ५३
ลาค जाता ₹
पाशता प्ररुता १८
र्दा्ति र्दाम्
खनन
मतपा सतपा .. ५३
दुना दला २
विपफर्ष: faपकप:
४१
नुध ४१ १२
ส่าล ผล ४3 ... १२ मर सार ४3
वता बता ... ४५ ५४
मिमगे विसगं
पोता पाता ... ५१ AT
Page 4
[२ ]
शुद्धु म पशुट्ुम
खननी खनी ... ...
ay ... २०
मिद्ठी सिठ्ठा ... yy ..
चाषि चांषि ... ६० ...
याखिसं .. ग्राखिल .. ६१ .". १३
सत्य ... ...
मधु ... ६६ १८ ... योनी योग 20
धर्म ... ... २२
... झास ...
V दृष्टा टृस्टा ...
यराम्येषु गाम्यपु ... .. १४
श्रेक्षी श्रेष्ठया .. ... २
त्यं तं E8 90 .. ...
प्रमातृत प्रमातन १०६ ...
न घा, न घा ... १२५ ... ...
पमे ... पव ... १३१ ... 6
Page 5
अधिकरपारत्नमाला परमार्थदर्शनीया सपार्तिका।
-: 0 :-
पर मार्थाधिकरण-रक्षमाछा विधोयते ।। १ ॥ प्रथमाध्याये प्रथमाहििके प्रथमा धिकरयमारचयतति - दर्शनं साथकमिदमथवा स्यान्निरर्थकम्न सत्वाद्क्हनां शाख्ाणां नैतस्याथॅ। विभाव्यते, १।
वार्मिकानि- उपक्रमः कुम वेन सिखितं किमित्ययं वाममात्रविदुष दुशवहः। वस्तु काटृगिति वलृ निस्पद्टेन्वेष्यां तु परमार्थदर्शने ९ । प्राय्यमार्थभटजोवितावा प्रत्यग्यय दुर्णायाक्तोवयम पपमत्तविदुर्षा पदाययं वर्शिरत मतमिह्ठाण्डं विर्ना # २ ॥ मटृवल्लभ मुखेरनायहै: सुकतु प्रभतिभिशव पत्परे:। व्याद्ृतिप्रयायून्यमोरितं संमहीतमिह्ह सत्प्रवमत: ३ । देवशब्दरनिदिव्यशक्तिभि: ख्यापिताभिरित् पूर्तवाषियेः। वञ्चिते म परमार्थधोर्जने तां पुनर्जनधितुं यतामह ॥ ४। ग्ास्भारनतबन्धरा यवि व्याहतिप्रपयिना विर्यान्तः। मान्सुखेन परमार्थतत्पशम्कर्तुमेव विपुलः परिशमः ॥५ । शिन्पश्ास्तपयसा सरस्वतीं कामधेनुमिय विश्वनोबियीद़। हानुपास्य कितवप्रतारखां पोत्रिसीमिव निषेवते जनः ।६ ।
Page 6
( २ )
मंप्रश्व विवेकश्म व्यवस्थानाप्रहस्तया। 5 योगाम्युकयौ चास्य दर्शनस्य प्रयोजनम् ॥ २ ॥ सुत्रम्-भथ परमार्थानुश्ासनम्। १।१।१।
(1) पादुकाभ्यां विपसयाना मस्करी वभ्मावस्करः। भतुंसामुखरे रामः सतीनीघेस्सनूनपात्।। भल्ाआंश हरिद्ष्ट: केशः सर्वत्वमाप्रवान। निर्तित: सर्वावद्तृष्टा भिनुेघेवृष्टिकत्॥C। इंकारेमीरयां सखा पथसेहेमतायमः । इम्ोविंवापनयनं जपेन व बशाक्रिया ॥ र। नेखउ्वाघतया पष्टवा नि्य्यक्यो द्ानसंक्रमः । पिशावाय परजात्पतिर्ध्नाप्रिय सरासपात ।९0 दुंग्बं वायोर्षंतं नद्या मेवस्वं व्याभचारिय। इसेन्व रोर्थाकत्सा च लयो जग्ता: शिलाखुवुत ९९॥ जन्माह्गल्लिक्षण सध्वा: प्रस्थाने मुकुनाल्फलम। आातिस्मास्वं बालानां ध्याने देवेश्व भाषग्रम । ९२ ॥ ईढृबा विष्या: स्पष्टं व्याहता दृष्टियालिनाम। बन्ध्यापुन्ानुमंधान सदसेन्विष्यतां गता: । ९३ । जमे स्थले वायो व वाळनोकादिभिर्गम:। दिदुवं सेखनं नित्यं शिल्पथास्त्राढयवंक्षय्यास । ९४ M- हरेरखेटनं स्वार्थ स्याग: सर्वज्रमानिनाम। विषव्याधित्रण्ादीनां वद्िपर्तभावकरित्सनम्॥ ९५ ॥
Page 7
३ )
द्वुतोवा चिकर वमारचर्यात- प्रमाणमस्ति वा नास्ति, नास्ति सर्वविद्योपतः। अर्धोस्ति परिषामेपि प्रमाणनयगोबरः ।१॥ प्रत्यक्षंमतुमानं च तथाप्राक्वेति तत्त्रयम् । तस्मात्प्रमाणमस्त्येव सहफारि परस्परम् ॥२ ॥
भूतादो तत्ययाभाष: स्वेदागम्यावनम्नम् । म्यवाल्लवखज्नं भकराप्तेष्वहेतुक । १६ । वीशखर्य गताहीना श्द्धपाराधनं तका।
सनंत्र कार्यसंबद्ध-कारण्रान्वेवसे स्रम: ।१७ ।
उंदश्या तिकया दष्टा: परमार्थानुसारिख्ाम ॥ ९८॥ (पर० ३) प्रत्थ उे सान्मानेनाब्ा धेताप्ताज्ज्यावि वा। गे चाधितः सण्वार्थ: परमार्थ पति स्िति । २ै म यः पत्यव्ोपचमभेनानुमिताथेन वा पुनः। व्याहतोपरमार्थः स प्रहेय: पारमार्यिंके: ।२ प्रत्यवे सानुमाने व कदाचिदव्ाधसंभवः।
तम्मानु नाविधावन्यत्प्रमायां र्भवितुं ठमम ॥ २९ ॥ चग्यााभ्या प्रचरतः सति इखलनसंभवे। रः पुननासया गन्तुमनुन्सतताध्यप्रस्पत : २२ M पशयनस्प गन्ग जाध्वा दोन्कों वा मन्येत माधिकान। व्याहतान्या पिशाचा टेंन्सणीशस्पारमार्यिक्ञान् । २ ३े ।'
Page 8
( )
सूत्राणि-प्रव्याहृतः पुत्रवतीपुत्रूमः परमार्थस्तदन्यो
बन्ध्या पुत्रसम: ११२ परमार्थ: प्रत्यक्षातु मानाभ्यामवाधिताभ्या- माप्ताशया च निर्णोतार्थया ।१।१।३ व्याहतिर्बाधः। ११।४ विळो-
पोबाध इति रिक्षव: ।११५ तानि त्रीणि प्रमाणनि प्रसिद्वानि
११।१६ प्रमाण विशेषाणमंशमात्र वगाददिनां विषयविभाग विरोधा- भाव: सहकारितवं व ॥। ११।७।
. राष्यो रोष्ममहीता हि वायुभुभः पलायसे। न या प्रेतः पिता पियड भकगारयिि देहभत् ॥ २४ । पाज्ञानुष्ठोपत पुत्रेः पितयां नोवतां यथा। मतष्यधि तवादेशाविवापो नतु तृप्तये । २५ ॥ पवाहिकानां मध्वादि तर्सं फलमुच्यते।
मः स्वषत्रपादिलोभेन निश्येभ्यो भवेन बा। भूतप्रेसविशाचादि-तुप्रये वा विमुदधी: । २७ । धर्म कशोति ततस्य वाषिञ्यं नेत्र धर्मधो:। वंश्याप्रनेभनैनेव निरयेभ्यो भयैर्न वा । २८ ॥ धर्माचिषार्यते मस्तु निह्ेतुर्षस्य धर्मधीः । सस्य ज्ानं सपस्तस्य स धर्मात्मा म बुद्धिमान् व २९ M जीवतां वा मतानां वा सफला निष्फमापि था। कार्येवासंति मुद्दिर्दि वार्वाकमुखमुद्रणी . ३० ॥
Page 9
( ५ )
प्रत्यक्षं संनिकृष्टांशे विप्रकष्टेपि या भवेतू। संभवेद्धिप्रकृष्टेपि योग्यादीनां जनभुतेः ॥१॥
भूनप्रेतपथ्ावाठि-स्थिता मानं न हृश्यते। सत्वयि प्ान्या कः प्राज्ञः कुटुम्बोप्रेक्षया मजेत ॥ ३ 8 पूर्व जानामपोका तु निवापादिविधियतः। विधिरित्येव का्यः स तत्र मानान्तरेय किम्॥ ३२॥ ये यामिकमयादेव सये नेष परकुवंते। .
चावीकास्त न कुर्वन्तु विधीन्यडभयोठिकतान ॥ 2१ ये रिण्ामभावेवि नेव सयाि कुषंते। धर्मभतयं व सभ्यास्ते कुर्युर्मिहेतुकान्विधीतृ॥ ३ ॥ यत्कदाप्यास्ति तत्सव सटिस्येप बिनिशनपः। रशराऋत्वं स्थितत्वं वा ससापामप्रयोजकत ।१ कल्यस्थायी गिरिः सत्य: सवलीवी अमिर्न सन् पेसायतामयं भेदो न जातु हृदयंगमः ॥३६। न पाटनिपुरं का्श्यां न सा पाटलिपतने। विलापमोटशं पतयन्कः गृन्यपुरमावसंत ।५७ । वितुप्यमानं प्रेितय वेसित्यान्तर भागते। पश्यंस्तघेव को ब्रम्म निर्वेिनयं पपदताम ॥३८ M पस्थवं सानुमानं व तथापाश्नेति तत्रपम । विभत्तविषय सिछं प्रमायं नाख्यत: परमृ। १६।।
Page 10
)
प्रत्यक्षं विप्रकृष्टे तु बन्ध्यापुत्रायितं ध्रुवम् ॥२ ॥। सूत्रे-संनिकृष्टांये सोपलभ्ययन्त्रादिम हायं प्रत्यक्षम्। १२१८
पतुर्षाधिकर गामार खर्यात - उपलम्भ: सहायादेवत्कर्धाद्बाध्यते न या । सस्य वाधो मुह्हंधः पृथिव्या: स्थिग्तादिके।। १॥ अप्रमत्तोपलम्भस्य न बाधो रश्यते क्वचित्। साभीयस्ता सहायावेरुत्कर्षात्संभवत्यलम् ॥२ ॥
4न0 1) प्रत्ववं बंतिहृष्टांत ता्दिसेनुमितिर्मता। हपं वस्मुनि सत्मिद्ेनुष्ठेपे तु विधे: प्रमा।४० ॥
• हिक्पतोपरागादि-कालं मो वंति कश्चन।
यन्ताव्यसद्कारेय गयितेषि कते महत्।
होराकखाद वेवम्यं तम्मादान्यादापेस्यते ।४३ ।
(न० ४) नोखायां वाष्पयाने वा गच्कस्तीरठि मन्यते। समत्यतिमुख प्रायः प्राज्जोषि प्रथमं मघा ॥V३ । तथा भुवि विसवर्पनत्यां परितो रविमवडलम् । ताराधुपेतमाछायं भाति बतिम्ुण बसत् । ४४ ।
Page 11
( . )
पलम्मस्य ।१११०। मरुमरोचिकायां रूपमात्रोषळम्मे स्मृतस्थ
रसानेगशा प्रमाद:।१।१११। स दिग्भ्रम इवावधानमात्र-
माध्य: । १६।१२ ।।
भृः स्थिरोतोिता पम्मास्समवे सत्यपोदये। प्रामादियं स्विरत्वं सदनुममिस्थान वाधितम् ॥ vV । सत प्रमादाटचाते तादश्यं बाधसंभवे।
निश्चय: वंप्रवस्थाने बाध्यतति करिमठतम VG, प्रत्यकं विपरकष्डाशे प्रमायं नंत्यञ्ञानतः । ताराय्रहादिविज्ञानं नूनं प्रामादिकं भवेत । V9 । उपनभ्याम्ममा रुप रमास्रमी मरीचिकाम। धनुणधम तक्ित्र यौविराश जिपखने।।४८ H भर्नावतागता वस्सात्करे धुरतेन र्दर्र्यिताम। यो मुद्रां मन्तजं मत्वा मन्च दख्बय माधयेत । ह । वामगकिधनाडीनां व्ययं कत्वा व मठनी: ।
कि दित र बद्धिप्द्रंत मरे। हरियाको यथा ।५O ॥
मेलान्याया वभिज्ञावि विपुले पतने यथा।
टिङ्ू को म विज्ञानीयात्म दृढ़गेहस्यिति जनः ॥५९
मनव्रेतान्यथासिदिं तघेव न विभाषयेत् । ५२। ..
Page 12
( = )
पश्च प्राचका यमार वर्यात -
प्रत्यक्षानुमयो: क्षंत्रें शब्दो मा्न भवेश् वा। शब्दो मानं भवेदेव नृणां विस्रम्भदर्शनान् ।। १ ।। शब्दूस्थ झापकत्वाआ्ास्त्यविध्ा तु प्रमाणता। प्रत्यक्षं चानुमा चैव मिद्धार्थम्योपपत्तये ॥ २ ॥ मृत्राणि- मसंनिकृष्टांशेनुमनम्। १।१।१३। द्व्यमिदमवियो १।११४। तत्र शब्द: महायो न तु प्रमाणम्। ११।१५ । वष्ठाधिकरगामार सर्यात्त-
विधे: सवंतो वा प्रामाण्यं परतो वा तदिष्यताम। प्रत्यक्षादनुमानाच्च प्रामाण्यं हश्यते विधे: ॥१॥
गास्सभारस्य वहनं तोंय्कित्मितुमक्षमम ।4s ॥ नण्ां भुति गते वोत्य वया वायुगमामुमा। भछ्ठा ट्रोपाठिकं वोद्य तथा दथ्योट्रमानुमा ॥५४ अम्ममत्तस्य शास्तंपु मफनः स्पात्परिग्रमः । अन्धस्य आयानंवय्यं गसवसानं प्रमातिन: ॥५५ ॥ (प्र० ५) प्रत्यत्वनुमानं व पशिनिष्ठिनत्रस्तुगम। यत्काय पुरुषाधीनं विधेस्तत्र प्रमागता ॥५६ । (प० ६) सद्यानुष्ठशताप्तेक्त निर्णोतार्ये विधा स्विता। .
Page 13
<)
स्वत आप्तविधेश्न प्रामाण्यं परतो न तु। प्रत्यक्षस्यानुमायाइच अवणाद्यु पयोगिता ॥२ ॥ मूत्रे-विधेस्वप्रमसन श्रुतस्य स्मृनस्य वापोकत्वे निर्णी- सार्थत्वे च स्वतः प्रामाण्यम् ११।१६। तत्र शवणादिमात्रोपयो गिनो प्रत्यक्षा तुमाने १।१।६७।।
मप्तमाधिकर गमार खर्यात- कादाचित्कमिशाप्तत्वं किं वा स्यारमार्वकालिकम्। अङ्गोक्रियेत पित्रादेशपता मार्वकालिकी ॥। १ ॥
सत्यां तस्यामनाप्त्व्रममत्यां पुनरापता । २।। सुत्रें-उपकाशतिशयम लक्संबन्धविशेषवानव्याहतवाद्यामो यथा पितरी १११८। व्याहतवादिता प्रमादाहिजा विश्वस- नीना १११६ ।
(प्र० 9) जवमानय वतसेति विधेयासा पितुद्द तम। उसने वतलतेह्वारा पानवोत सपेत्यते ॥ ५८M
म्विता व्याहता नाजानुष्ठातुं शाक्यते खाने: म ५र । प्रमादरागद्वुवादि जन्या व्याहतवादिता।
तम्मादय्याहतं पत्स्यात्प्राय्यं वा मध्यमेत वा। ततस्वीकाये परोस्षाये मिथ्यास्वं व्याहते स्फुटम ॥ ६९
Page 14
( १0 )
ववमाधिक्ए मार चर्पतति - परीक्ष्यं व्याहतं नो घा, परीक्ष्यं संशयोन्यथा। न परीक्ष्यं विनिर्णीत-व्याघातं शुद्धबुद्धिभि: ।१ । एकांशदर्शनादेवाविवेकविकलैर्जनैः । न्याहतस्योपलम्भो हि प्राकाम्यादेः प्रघोष्यते ॥२ ॥ सूभाणि-व्याहतमपरीक्ष्यं तदुपलम्भस्य सर्वत्र प्रमाद- अत्वात् १।१२०। सतोष्पतिकरश्य बाधितस्याप्येकांशद र्शमेन सुलभः प्रमाद: ११।२१। सरदो विष्यर्थवाद्योरर्थवादे व परी क्ष्यापनीक्ष्पयोरविवेकात् ११२२॥
(घ्र० c) यम्पत्वतोपणम्भेनानुमितार्घॅेन वा पुनः। प्रत्याहतं तन्प्रिध्येव न तम्यामुगम शुभः ॥६2॥ नंगरं दर्शवामोति प्रतिज्ञाय पथा वजन। अनेनिुगम्यंत बालेर्न पुनः सरितं विशन॥69 M व्याकतिं थाठयामीति पाठयसनुगम्यते। मन्वमित्धा भर्वेवित्ञ इत्युक्ी ममुपेद्यते॥। ६४ । तथा स्रिद्धीर्श्रिभूतीश्च वदन्धुर्त उपेन्यताम। शिल्पभास्तमदुद्योगाननुगम्य: शुच्रिवंद न ।29 । मृखा: सिद्धिशिभूत्य दोरतिशेरतु बिर्याश्सतः। प्रथयन्तो महाशक्तीन शद्धेया: कर्थं सन ॥६६ ॥ शाम्ताभ्यासेन शिल्पेन सदुद्योगिस्तया परेः। न अपवा विद्धमुखीयां वास्तवी सिद्धिराप्यते। ६ म
Page 15
११ )
प्रत्यक्षं मानसं नाक्ति किंवास्ति, मनु नास्ति तत्। मनसो नेन्द्रियत्वं हि प्रत्यक्ष चेन्द्रियैरिह ॥ १॥ मना मस्तिष्य नियतमुपलन्धृ स्फुटं च तत्। इन्द्रियं चोपळन्घृत्वाप्तस्मात्स्मृत्यादि मानसम् ॥२॥
महोदोोगिविपश्चवभ: सास्तशिल्पकलादिकम। साधितं साध्यते वेव न धुर्तेः मिद्धनामभिः ॥6८ मोधा पशुसयशक्ेत्र विद्योदोगपराजखा: । इृछकन्ती जनसंमानं शिद्धी: प्रख्यापयन्यमो ॥ ह६ । जुगुप्समाना: संमानादवाक्ण वक्मवदिनः। शिन्यशास्तकलेदोगेः सिद्धिं व्यासससे पराम।७0 । सिद्धेपु मत्तवा कल्यायां पायं तेवां परीक्षया। सिध्ट मिक्यकमूसना परीक्षागनेमहत्यम्।9w शिन्पभास्तफलदासे परीक्षा सु ०दे पढे। पारमार्थिकहेमः किं परीक्षाग्नेभेयं कव सित ।७2 । बन्ध्या भाया समेत्यय वढलो वत्सरात्परम। एक पबीव तस्यमा एरिमोयो सुसा मम॥93 M रति वाख्याहता स्वष्टं व्याहृतिस्तु न सख्यते। चादय विस्मरता वाखं सख्चते म्मर तेभयम्। विवेया माश्यन्धूर्तवशणं सपोटि दर्हयन।
Page 16
( १२ )
मुनाणि-प्रत्यक्षमदोषेन्द्रियोपलम्भ: ११।२३ । षड्विध-
मिन्द्रियागां मनःषष्ठत्वात् १।१२४। तानि चक्षुःश्रोतत्वग्रसन-
घाएमस्तिष्कस्थानानि ११२५। मानसं स्मृत्युत्प्रेक्षादि प्रसिद्ध-
मन्यत् ११२६॥
भूतप्रेतविशाधानां मन्वागां शाद्तं बलम। भत्तवेकगम्य प्रख्याप्य प्रतायत बालियान् ॥ ७६॥
अनवित्तार्नादिङ्क को पूतानामोत सध्यताम ॥00 8 प्राममापयर्मविधा नैत्र परिनिष्ठितवस्तु न। शष्छस्येत्य विज्ञाननति विमुर्द्यातत मुहुर्मुकुः ॥ • पब्दरुतेप्यनुक्तेपि परिनिष्ठितवस्तुनि। - प्यक्षाठनुमानाज्त तत्वासत्व विनिर्याय: ।। वत्सानय फलानोति स्वाध्यायोध्यय द्त्याप। सदा ह्ेत्यनेपतेत पित्रादयाज्ञा विधीयते।।८० ॥ कषुद्रो वाराएमोशमा गङ्गा पश्चमवाह्नी। नापरीस्याररोकार्य कस्यावि वस ईटृशम a ८९ । बन्ध्यापुत्रस्य शिर्राम फलं स्थितमिह्ानय। रईदृशे तु परीक्षाषि न कदाचितमरधर्त्यते ॥ ८२ ।
Page 17
( १३ )
दशमधिकरयमारच््यतत-
अतुमानं प्रमाणं वा न वा, नास्य प्रमाणता। साहचर्य न नियतं किं हि तत्र नियामकम् ॥१॥ अंशांशितात्र नियता तन्मला चातुमा मता। तस्मात्म्रमाणमसत्येवानुमानमिति निर्णयः ॥२॥
सुताणि-अनुमानं प्रतिबद्धात्साधनात्साध्यग्रहः ११२७। ताहशादंशादंशानतरग्रहो वा ११।२८। द्विविधं सामान्यतो हृष विशेषवञ्च ११२६ ।
यक्ुःपुतित्व प्रसन-घायामस्तिष्कशक्यः । र्दान्ट्रियत्वेन विदितास्तत्त्यवायि षद सतः ॥।८। प्रत्यचात्मक एवासा यः सबोपेन्द्रियग्रहः। संवादाशंसया दुष्यन्धवत्येष ममात्मक: । ८५ ।०
(न०१०) व्याप्यादव्यापकवित्ञानमनुमानमुदाहृतम।
वहेिं धूम एकोंशः म्फुलिक्गांशः परो मतः। नहफुलिङ्गों न धूमः स्पाल््फुलिङ्ग: स्वादचूमकः N८०॥
बाहुः प्रत्यक्मंज्ानां सथेवांश्ान्तरानुमाम। बनुमानस्य बोलं चावयवित्वं परीक्षक्ा: । ६६ ।
Page 18
( १8 )
रवाउश्याधिका गमार्चर्यात- बोकान्तरशिलाभाव-सिद्धादेः संभवो न बा। संभवस्यानुमानं स्याद्वचिष्यस्यान्न दर्शनात्॥१ ॥ सामान्यहष्टस्यान्नाता विशेषा गुणलङ्गने। विपुवे मध्यमस्यापि व्याहतौ व न संभवः ॥ २ ॥
नाधकाशोनुमानस्य प्रत्यत्ेकायनभवत् ।।2०। धनुमानस्य का घाता प्रत्यक्ष्मा विस्मरम्। उत्तमगापदाघातमया कत्वा यतं पिखन ।। ₹१ ।
नांक्ायतं मतं चित्र लोक न बहु मनमे॥।₹2 H मन्धान्मु दां स्वियं वायो योगिन्युह्यनं तथा। र रषेकत्वं वाष्ययाने धनवत्वमुपार्नाद्द ॥ ₹३ ॥ सहवारांत्यरं चेढक स्वोकुयाल्तार्किक्राङ्करः। अज्ञंघर्यावतत्वस्य मुधा प्रास्तभरार्दितः॥।र४ ॥ प्रक्रत्िमं कत्रिमं स सर्वमेव सकर्तृक्रम । पज्ञातहेसुकं सत्े मन्प्रेतादिहेतुक्रुम । २५ ।। इत्याटिकल्पनाम्तर्क भार नमशिगभुताम।
र्या्व न ज्ञापते हेतु कम्पते व्याहृतः कथम।
Page 19
( १५ )
सुन्राणि-सामान्यतो रष्टे विशेष कल्पनं प्रमाद: १६३०। मंभवानुमानं तर्क: ११३१। स गुणाविलङ्गने मध्यमाविप- यासे न ११३२। न प्रत्यक्षेण सुग्यकाभिरष्याप्रिभियी विगोधे ६११३३।
दवादशाधिकर पमारखर्यात- श्ञानर्मास्ति न वा, नाग्ति विज्ञानेवसितं हि तत्। सर्वात्मनः स्वयं स्वेन ज्ानमस्त्यंव निश्चितम् ॥ १॥ द्रष्टृद्दश्येन्द्रियार्थानां स्वस्मिन्यद्ग्रहणे क्षममू। अनिषेध्या ह्यसंदिग्धा प्रमाखानां च सा प्रमा ॥२॥
प्रभातपत्को नेत्र पतिरोमादिमदभः।
धूमयमात्परामादावनुमा वार्धायमुताम। वोत्य नुमानमात्रम्यापामाययं चेद्ुवंस्तदा । हह । न्यायशादी पुरुषभान्ते: प्रस्यसमप दृवतिम। मस्वा तदप्यप्रमायं न करथं हन्त मन्यमे। ९००२
प०९९) मामान्यतादृष्टगीत्या यदि लोकान्तगनुमा।
सं भवस्तवबते सम्य पद्मातिविर्धार्जतम। व्याहतं यत्म्फूटं सम्य संभतापि न सरकर्जसे : १०३ ॥ मुधि चागय कस्यावि वायो सांरोनुमीयते। न वितुः तत्रीवित्वात्परवां कव्पजोसिता । ९०३ ॥
Page 20
( १६ )
सूत्रे-विज्ञानमदः १६।३४।हानं सर्वात्मेपलमंभस्तत्प्रमाणं प्रमाणानाम् ११।३५।।
अर्थवादे विस्त्रम्भान्न हानिः कापि हइयते ।। १ ।। अर्थवादेषु विस्रम्भाज्ज्ञानविज्ञानविप्रुवः। सिद्धो हि से चरन्पद्धयां ज्ञानाथैः किं करिष्यति ॥२॥
बालस्यो भास्करस्पर्श वेदेही मुनिशेितात्। चत्युक्तिरीदृशी सवी न पध्ेया कर्थं वन H २०४ । फालिं परत्र सवंत्र सर्वतत्वं तथात्मनि। समपयन्त: सिष्द्रधूता: परिषार्या: प्रयवतः ॥९०५ । (न०९२) ट्रष्टुर्बीर्धया विषयोपलम्भो विज्वानमेर्ता्विदितं जनानाम्। जानं तु सर्वात्मन ईश्वरस्य स्वत्मिनस्वरूपस्य बिलोपर्लाब्य: H९OE मनः शरीरं व सह्े्द्रिय तथा ततोषि बाद्यान्विवयानिहास्ममि। स्वयं स यः सासितयेक्षते विभु: स एक एव प्रमिते: पराप्रमा ।०SM सणम्य कम्पस्य वषत्र नो भिठा चिदार्त्मान स्वपमिता चिर्रस्थता। भशेववेचिन्यमयः सकेवलं कषमोपु साम्यव्यातरेक वात्तक: ॥९०८ श्रमुध्य सर्वात्मम हादधेर्भिदाश्चिवात्मनो बुद्ध दर्धारिविण्दवः। पधर्ममश्वानमभक्तिमापिता न त्त्त्वमेतस्य विर्दान्त ये लमा: ।९०८॥
Page 21
( 90 )
सूत्रे-विष्यथं वादमे 6द्रयाधिवेकाहिम्भ्रम: ११३६ । व्या- हताव्याहतहिगन्तराषिवे कस्तत्स हभावो हेतु: ११३७। इति प्रथमाध्याये प्रथमाह्निकरम्। पथमाध्याये द्वितीयाजिके पथमाधिकरयमारखर्यात- अस्ति वा नास्ति वा दिव्या दृष्टिरस्ति यया जनः। से सानदष्टान्पठति प्रतानपि व पश्यति ॥ १॥
(प० ३) येवं सिर्दापशासमन्तसदृभे भक्ति: किल व्याहतें
•नप्रत्ययनेयताहसधियां तेवां विसठात्मनां टिहुमोडादममतामिवानुगम्न सब्चो निपातावतम ।१९० : रशत प्रथमाध्याये वयमाह्कम्॥
-: 0 :-
(न0 e) दिष्य दृस्टिरनुमेव न सान्या व्यारद्तप्रराय एव तथम्यमृ।
ठिव्यय फि विभशठनुप्रस्ते से चरन्द्रतमुपेत्य पश्येः। को निशम्य गिश्मीदश्मास्ते स्वानुजेतयसमुच्ततकपठः ॥ २ ॥ भारतार्य्ाद दवि पत्वति सिल्ला हन्त सिछ्धपुर्त्तमशेषम्। पनखवड कतम दर्म्ध पुष्ठे पुस्तक्स्य स कर्थ इतवृष्टि:।। मु विमेवि न कर्य मम घापातस्यमत्र नमु भत्तिविदास्यम्। दाम्मिकादिति निशम्य न पष्टस्यामच्कति फोडकलोक्ष: ।।४।
Page 22
(95)
नानुमानातिरिकास्ति इष्टिदिव्या तु का चन।. अनुमानात्मिका सा वेदस्तु व्याप्तिग्रहादिजञा ॥ २ ॥
भारतप्रसायनादिर्माहमा गौरवं भव्तवर्षकवीनाम। सिद्धपूर्तसमजस्य महत्वं दिव्यशक्तिकपटाप्रयमेघ ।५। दिव्यशक्िमधिगम्य सु सिद्धात्कुक्कु्गि विदधीत निब्धन्धान। विद्यया पुनरनल्यकसस्व15नलधीशच कुरुतें किल कार्यम ॥ ॥ सिद्धपूर्तवंचोभि: किं शद्धय दिव्यशक्तपु। विद्योद्योशदि संत्यञ्य निराशान्कुरूपे पितृन ।शH
प्राशा पितृणामित्येया व्यर्थयेन्मृख एथ ताम् ॥८। पूर्वजानामपीयां को दिव्यानां तुल्यतां वजेत। चुलात्परालवस्या शां तेवां कन्तात धीरियम । ै।।
अनुद्ोगपरं धन्य विसर्वेय निपीहितम॥९०॥ प्राचीनसभ्यता र्सास्मन्दुर्विसपें व्यलुप्यत। पधिर्भता नव्ान्यत भारते नापलभ्यते ॥ १९॥
बाध्यात्मि क्ाविवासाटवाकपक्ुं दा विषीदत ।। १२॥। वेज्ानिका महादोगा वस्तुवन्तोषि पुवेन्ञान। सुखान्युउज्च नयन्त्येवां सत्पुत्रेो ई यथ: स्थिरम ॥ १३ ॥
Page 23
( १९ )
सुत्रमू-न दिव्या दष्टिरतुमीनानतिरेकात् १२१।।
एत्याद कलयन्य नः कलकुयतति तान्क धोः ॥ ९॥ ॥ न दिश्यशकक्तिमत्वेन पितुत्वेनेघ पूर्वजाः। पूजनोया यतस्तम्मारस्सुतिस्तेषामतर््थक्का ॥।९५॥। यस्तु सिद्धा इति पितनरचयेन्माहषिक़रवः।
.
न वय सिद्धधूतानां जातु सिद्धिषु लोलुपा: ॥ ॥ राज्यत्यागाचाभिवारा ्रीप्म: सिद्ध्धं परा दधे। विमसर्ज सरिश्वन्द्रा विुतो: पक्वयां प्रति ॥ १८॥। पतिदर्शनवित्तानां सूत्राखायवर्शस्यनाम्। भारतादिप्रयोतगां वायाठा भारता वयम ॥। १६ ॥। लाप्रत्पका यत्रिज्ञाने कोथा जगात नः किन। विध्यदृष्ण महामूर्ख घूकटष्ोकगम्यया॥। २० ।।
सूयाविदृष्टंर्भुघन-ज्ञानं ज्योतिर्विदां सक दम ॥ २९ ॥ तत्मूर्य मंथमान्ुलेरेदंपये पतञ्जले। बेज्ञानिक्रामां कोर्थ: स्पाद्विम्बचिन्तादिमापरतः ॥।२२।। ·विम्बध्यानाठिमाव्राद्वा अगव्जानं यदोष्यमे। पाचाने:, कस्तवाया मस्तेवां व्याहृुतया गिरा ॥ ३े ।.
Page 24
( ३०)
अपौरुषेयं पुरुषोन्द्रवं वा श्रुतिवाङ्मयम्। अपौरुषेयं दिव्यं स्याद्यव्वेषोन्द्रासितं भुवि ॥ १॥ मधुच्छन्द:प्रभृतिमिराम्नातं प्रथितं स्फुटम्। नावीरुषेयं तस्मासदैशं तु निखिलं जगत् ॥ २ ॥।
घ० ३) व्रपोरुषेयतां को नु नृगिरां भावयेत्सुधी:। तो मस्यापकुषेयत्वं मुमीनामेव पत्कथम ॥2४ ॥ विभवाामत्र्वासष्ठादि प्रयीताः मुतयः किल। भग्मिमोलइत स्पष्टं मानुष्यो गिर्रडटृक्त: ॥a५ ॥
र्सामाशचेत्सा स्वनगाहशष्ादार्वाप संभवंतृ २६ । विधिमंनुष्यशब्तोत् ठिव्यमव्यठत मसम। चासुरं व्याहतं प्रोत्तमुपठारेय्य मानवे: ।। =७ । प्रव्याहतानां स्वीकार व्याहताना व वर्सनम्। वकारमनपेस्येव शिष्टा: कुर्वन्त्यसंशयम n a८ ॥
चयोकघेयता सस्माक्छुता चेदोपचारिकी।
Page 25
( २१ )
सूत्राणि-नपौरुषेयो मानुषः शब्दो व्याहते: १२२। न व तत्सभवेनि शब्दमाहात्म्यं की वकध्यनिवतस्वनग्राहवदस्ताता - जेख रपत्रतच्व १२३ । वाधि देवासुरमानुषरूपणं परमार्थव्या- घातविधि रंक्षणम् १२४, भवेद्पोरुषेयत तमप्याद्ये पुरुषानपेक्ष त्वात् १२५। तथा तु न्याघातोपि १२६, तस्मादपौरुषेयत्व- मुपादेयत्वाप्रयोजकम् १२७, न वाचि सर्वात्मीयत्वाद्बड्ुमानो- विश्वस्यैव तथात्वात् १२८।।
वाचेोपदिष्टा ये मन्ता: किर्लार्म्योवरेः भुताः । ते समासार्यारहास्कुतयः ्परथिता भुवि ॥३९ ॥ ग्लार्मदिभ रुषठे शयासातरा एसास्मले5 वरः । पुती: स्मप्या प्रगातास्तु स्ममधः परिकीसिंसा:॥३२॥ सवात्मीय जगत्सर्व को विशेष: भ्ुमेम्सतः। .
तस्माच सर्वात्मीयत्वं घुम्यामृत्थप्रयाजकम ॥३३ ॥ म्रस्य भूतस्य महता र्यामिश्वमितडपराम्। घनुव्याख्यानपयन्ते सत्समस्तेपि वाड्मये।। ३४ ॥ प्रन्मतः प्ररुतेचानं सवे प्रकतिवीषयात्। सवभ्मा प्ररतिश्वेति बादरायगार्समतम् ॥३५ ॥ भटु तवाठिनां भेठा: प्रामताप्रतादय:। घसंमता वतस्स्मात्वर्वतः सत्यमादृसम्॥१६ ॥
Page 26
( २२)
मृतोयाधिकर यमार चर्यात-
विध्यर्थवादयोर्भेंदः स्वरूपेर्ति पुनर्न वा। न स्फुटोस्ति तयोर्भेंदस्तस्मादयमुपेक्ष्यताम् । १। आमीद्भविष्यत्यस्तीति व्र्यात्मकादर्थवादतः। इदं कुर्वितिरूपस्य विधेर्भेदः परिस्फुटः ॥२॥
(प0 ई) भूद शामीदिवं सास्ति भविष्यत्येतदीदृशम । अर्थवादाख्यया ख्यातं शष्दोत्र नापक: परमृ॥ ३9 H इद कुर्विति सर्वस्य विधेशकारर्दरितः। तस्य शब्टे कमेयत्वं हेतूनां त्वर्थवादता ॥। ३८ ।। उपपाठकतैवात् प्रामारयं ज्ञापनं न तु। प्रंमारयमर्थवादे तत्पत्यच्चानुमयो: परम॥ ३ह । पर्ध एकेनि जायादे: संगहस्ता्धिधो भिदा: । ग्िविकारसमाश्वादा घरस्थारोष्यां यतः ॥ ४० ॥ सर्वस्य स्वपिता पेपान्त्द्वान्वा सूर्ख एव वा। सधीव स्वविधि: श्रेयान्सफला निष्फलोषिवा॥ ४९॥ स्वधर्मे निधनं प्रेप: प्रीक्कण्ोि जगावतः।
भव्यादता य प्राप्तस्य विधिस्तस्य फलं अमः । नम्विव्यर्वव अत्यामुं वायिज्यात्वनुतिर्ष्ठति।। ४३।।
Page 27
(२)
भविष्यतीत्यर्थवाद: १२१०। भवितव्यमति विधि: १२१स सा जैमिनेोदना १२१२ एकार्थो वैकल्पिका विधय:
१२१३ ॥
सर्वाः प्रतिज्ञाः पित्रादेः स्वीकार्या वा न वा जनैः। स्वीकार्या एव पित्रादेवप्नत्वादखिला अपि ॥ १॥
अ्रनुतिष्ठेव कुर्धोत तत् हेतुपरीस्षयाम ॥४४ । स्वस्थ्याय गोमयस्पर्सो बलवृदध्ये मुर्सं विबेत। तस्म्विधिषु हेतूनां न प्रशस्ता गवेबसा॥ ४५ ॥ (७०४) एकापत्वोपपत्तिशता न्यानपेत्यपपत्िका। परोपपनिविद्ता प्रतिज्ञा तिविधा ततः ॥४६ ॥ प्रतिष्ठाषटवर्णादि रामभार।ठणादिकम ।
सर्धात्मीयेपु कार्येषु यावचेव क्षतिर्भवेत। तावद्धेत्वनपेत्षेव काया नेवामनुष्ठिति: ॥। ४८।। स्सुतिणाठस्य वेजायां जनयूपप्लतो र्यादि। को वा जनपदाध्यत्षः स्तुतिपाठं न हास्यति ।।४६ । बाधारपालनं तावठ्ायद्धर्मस्य न सतिः। वारमार्थिकधमारिमाचार परिवर्षयेत्॥५०॥।
Page 28
( 5 )
अनपदयोपपत्ित्वाद्िधि: स्वीकरियतां जनैः ।
अपेक्षितोपपत्ित्वादर्थवाद: परोक्ष्यताम् ॥२।
सिद्ाकष्टेर्मेतसृ द्: परोक्षाथोवलोकनम्। उण्पा्तिहवतं सत्रंमीठृशं दुष्सस्त्यजेत ॥। ५१ ।। पुष्प शादिकथानां व मध्यादित्तरगास्य व ।
स्थितमत्युतिमातरत्वं नोपपवं सविताटूशम । उपपा्तिविरुद्धेषु ब्रध्धामी:क्षु वर्जयेत ॥५३।। शेलार्यावाळवस्थानमीटगन्यस् यत्रमवेत। सस्योपपत्तिग्न्व प्या ससय्यपेस्थो्पत्तिकम ॥५४ ॥ प्रत्यक्षमनुमानं वाप्युप्पात्त्द्व योष्यते। यत नान्यतरतस्य स्थितेश्नुपपवता ।। ५५ ॥ संभवत्येत्त थोठेोषे। नस्वन्ण दोषत्रजजिता। अपमसेस्लबोदे,वापनयाय प्रवर्त्यताम ॥ ५६ B् •धुचित्वादिसंबन्ध: सवंत्रेध नसां घनः। सरमानं वा विशारयं वाकाः करोतु गुरुं ततः n ५७। सथाभट्टर सदोवत्वं पत्यक्षानुमणेर्जन: । शष्टस्य नैव प्रामाएयमविधो वंतुमर्हति ॥५८। चन्ध्यापुत्रादिशष्टेभ्धो न सदर्थस्य सत्यता । न.पुष्पका डिघव्ेम्धे विमानावेश्व ससयता । ५६॥
Page 29
सूत्राणि-प्रतिक्ञा सोपपत्तिका नपेक्षिनेोपपसिकेापपत्तिविरुद्ध- त्वात्त्रिविधा १-२-१४। साव प्रत्यक्षोपलम्भोनुमितिर्या १-२-१५। शब्दोपलम्भ: शा्द इति वेन शब्द स्पतिमात्रोपपाद- कत्वात् १-२-१६। न व्याहतार्थ: शब्द इति चेश बन्ध्यापुत्नादि- मत्ात् :- २-१७। आपत्वातुमानास्तवुक्त: सोपपत्िकत्वानुमा- नमिति चेननार्थवादे प्रमादस्य सर्वत्र संभवात् १-२-१८ / अब- धादापतत्वं नाप्तत्वादबाध: १-२-१६।।
स्वर्पं आर्मान्गरिं जानन्यथा स्वर्मागिरिं व्रदेत्।
तथा विमानमाह स्म रथं चोड्यनं स्मरन् । ६ ॥
प्रमादसंभवादुकतो: संधयाईी स किं बदेत् । ६९। न सावकालिक कम्याप्याप्ततवं दृष्यते कु चिस्।
प्रबाधितार्थवत्तृत्वातन्माने साप्रता मता ॥६2। विजाचहबबेन पुत्रस्य वध: पुत्रेय वा पितुः।
भतवा प्राय्ामति स्वक्यमगुवादेशेवु मानघः।
पवाधसंभववेति विधा गुष्छनापताम् ॥ ६४ । सखाधसंभवे स्वर्भवादे अस्यापि नाप्तता।
बावत्राब्ाधितायक निर्यात उप्पपसभि: । ६५ ।
Page 30
२६ )
पञ्चमाधिकर्य मारधपति - उपपत्तिविरुद्धस्य विधेरनुगमो न वा। कार्यमेव।नुगमनं श्रेयसोनादरोन्यथा॥ १॥ उपपत्तिविरुद्धस्यासंभाव्योनुगम: स्फुटम् । तद्वकतुरप्यनाप्तत्वं वाचि व्याहतिदर्शनात्! २ ॥
(ऋ५) अर्थवादस्ततः सर्व उपपत्तिमपेतते। उपलब्धोपपनेश्रच सत्यता तस्य नान्पघा । SE R अनपेत्यापपतिस्तु विधेयेन विधियतः । सहेतुवाष्य हेतुवा सद्योनुष्ठीयते ततः ॥६७। उपर्पानिमपेत्यापि कदाचिद्वा यटस्कया। विधायकेस्तु विधया विधेयेषु निदेशिता: ॥ ६८। भच्याभत्यादिविधयेड द्वेत्वपेक्षा उदाहृताः।
वृष्चर्मासनाठं तुन सर्वत्र सहेतुकम । ६६ । मन्तपाठादिभि: प्रेत बन्धस्फोटो भविष्यत। नर्मंदेश्वरिदय च स्पशीदङ्गान्युपेष्यति । ७० । इत्यादि मूर्खश्ाचाट-पोटादीनां कुकल्पना:।
उपपततिविरुद्धस्तु विधियश्चाविधिस्तथा। दष्टा न तम्यानुमतिर्धिनिपातफला दि सा । ७२ तालवघ मशोरर्थे पितुः कृपे पतिष्यतः। निवारयं सुतः कुर्षात्पतनाढात्मनस्था । २।
Page 31
( ३)
सुत्राणि-सोपपसिकार्थवाद: १-२-२२। विधिरनपेश्योपपति- का विधेयस्य १-२-२१। उभयथा विधायकस्य १-२-२२। उपप- सिविरोधावुन्मत्तप्रलापस्तस्य नातुगमो निरोधस्तु प्रमादा् १-२-२३ H•
अर्थवादा अमंदिग्धा: शब्दमात्रोदिता न वा। महतामुदिता: शब्दैगसंदिग्धा: कुतो न ते ॥ १ । प्रत्यक्षमनुमानं वा न यावद् बाधवजितम्। शब्दमात्रोदितस्तावदर्थ: संशयगोचरः ॥२॥ सुत्राणि-अर्थवाद: संदिग्धोऽसंदिग्धश्च १-२-२४ । बाघ- संभवे शब्दमात्रप्रतिपादने वा संदेहः १-२-२५। अयाधिते प्रत्य- क्षेनुमाने वा तदभाव: १-२-२६ ।।
अव्याहृतेर्थवादे स्यात्संशया व्याहताप वा। व्याहतेर्तुष्करं ज्ञानं तस्मात्सर्वत्र संशयः ॥ १ ॥
(प्० ६) घसंदेक्षस संदेशावर्थवादो द्विधा मतो । प्रत्यने वानुमाने वा निवाधे नेव मंशयः ॥ श४ । प्रत्यने यानुमाने वा संखापद्वाधसंभवे। सृंशयः शब्दमात्रोत्ते स्वर्थवादे सदोचितः ॥७५ । (ऋa) प्रसंययोपि द्विविधो भावाभावावगाहनात्। उपपवस्य मावः स्यादव्यावृतस्य त्वसंभव: ॥ ७६ ।
Page 32
एकज्ञानेपि तहूम्यं-व्याहतिज्ञानदर्शनात्। निश्चिताव्याहतावेव संशयो नेतरत्र तु ॥२ ॥
सूत्राणि-म्रसंदेदो भावावगाहो १ २ १७। संदेहो व्याहति- रहिते प्रवतरबाधक: १२ २८। व्याहतेतु सदोऽसत्यतानिश्चयो वकत्रादिनिरपेक्ष: प्रवृत्तर्बाधक: १२ २६। यत्किंचिज्ज्ञानासदर्गी- यव्याहतिज्ानं,तथा चारुणि: १२३०।
उप्पत्तिपतीसे यः संशयः समुदाहुतः। सोपि निव्यीदतावेव व्याहतस्य स्वसत्यता॥ 99 ॥ संविग्धोप प्रवृत्तिस्तु स्पादशयाहतिविवर्जिते। हागशार्दूलसंदेहे सखड्गः प्रविशेत्सुम्म ॥SCB कारम वेवोपि वक्ा 'यादश्याहते तु न सत्पता। गसत्य स्वपहः सत्य: प्रवृततर्बाधकश्य सः ।७६ । स्पुलिद्गस्येक्रकस्यापि वुक्स्य व परीक्षण। व्याउतं वाना वृक-मेथनं स्ायते जनेः ॥ ८० । चामे सर्वस्य धूमावेव्याप्तिच्चार्न न चान्यथा। इमि सावांककत्यस्तु सर्वचा व्याहृतः फुटम । ८९। एकस्य नखकर्सस्य सामात्कार्ष्णायरसं नणाम्। विशार्त सर्वमेध स्वादित्यागविरपीकषसे । ८९ तद्वूर्गोयस्य वस्पापि ज्वानादव्याह्ृतिवर्शनम। वर्मे सस्मिम्भवलेव निर्जमेदव्यार्द्ात ततः ॥८
Page 33
( र).
•र्ट माधिशर पमार बर्वात- प्रमावाड ष्टिभेवाद्वा बन्ध्यापुन्नगवेषिभिः । रक्यते मन्त्रशक्त्यादि राष्टि भेदादिदं भवेत् ॥ १ ।। प्रमादादोहशं दृश्यं प्रमाइस्य व हेतघ: । मप्तत्वकल्पना दोषा विस्मयाधाइच चेतसः ॥ २ ॥ (घ0८) वापतस्वानुमिते: मत्य वदेदेयोि दुर्यह। वेज्ञानिका द्तेश्वैव विस्मयाब्धो मिमन्जनम् ॥CM।। गुपास्य लहुनं तर्के मध्यमस्य विपययः। व्याहसांग्तामवगति: संखेपो मानसस्तघा ।CV B पवधानाधिकाराटेर्सम्यकपरि शेधनम्। सन््यापुत्रामुसन्धान-सठसो भमहेतवः ॥८ । युधिष्ठिरं एदीस्वाप्तं सत्यमेव वविव्यति। रतिम माठ्मु्ट्रयः संपराये व्यण्दात। ८७।
वेसानिक्ञादभुर्त द्ृष्ट्वा कस्तद्विस्मितमानस: ।C८। प्रत्थसेणानुमानेन स्फुट प्रत्याहमं हि यत्। रयां शिम्षा प्रवेदादि तक्काकध्यानस्कयं तम मे ८६। गध्छाम्यहं पदथर्त परः कोमशर्त तथा। प्रवेन गसिभेदेन लर्जपेत्को नरेडडयम । ८0 पिता वेव्हतनीवो स्याळ बजोदी सुतसथा। कोम्मात्यू वंयुगीयामां मम्चेतायुमजीविताम । ६९ * मुद्रात्याट्य ठयेन्मम : स्पष्ट व्याहृतमीढृग्म् । उर्भनत: बछां मनठला बरिर्ध्या । ₹२।
Page 34
· ( ३० )
सूत्राणि-बन्ध्यापुन्नान्वेषिणां प्रमाद हेतव: १-२-३१। आपतत्वातु मानं प्रत्यक्षेर्विक्षानादू सुतैर्विस्मय पारवश्य गुणविलड्गी मध्यमत्रिपर्या- सवांक्ष तर्क: १-२-३२। व्याघातांशस्य प्रचत्रस्यादर्शनमोत्प्रेक्षिक:
कन्या वा विधवा: कार्म मिद्धधूताङगभस्मजान्। ख्थापयेयु मुतांस्तेयां जारजत्यं तु निश्चितम॥ ६३ ।। महाफलानि दृष्ट्रवाि न सर्कयितुमहति। मन्सप्रेतादिज्ञन्यानि तान्युन्मार्दवविधर्जर्जितः ॥६४ । सामान्यं कारयं तेवां छमाव्ेव विभाध्यते। न जारनामाच्ानेन वेधघेवस्तु देवज्: । ६५ । केचिन्जले स्थले वायो यानतयमतर्कयन। मन्योकितं रयं पशतात्मर्वगं समकल्ययन । 2६
अयमात्प्रेिका हन्त संक्षप भारते स्थितः ॥₹9। पूर्व गवाश्वयानार्रि वाष्य्यानं ततः परम। सतश्व वेद्य तं व्याम-यानं चेति महाजमाम ६८। कमे। द्वोपान्तरीयायां विकामा वास्तशे यतः। वतोजमां व्यथामेष नूनं मागो विधास्यतति ॥ ६ह । विनाधिकारभूम्यादि- शुद्धिं ये हेतुनिर्यायः।
कुसु कजातमिंद किल दश्यं ते ननु मनूर्नाय विष्व सतोद्ताः। दति सठर्पमुदोरयता द्रतं घर्नावयोधनमेत परीक्षकम ९०१॥
र्याद तदासर घे।वसवर्जित: किमु विधिर्न स मव विघोयतं । ९०२
Page 35
( ३१)
संदेपोधिकारसाधनावधानभम्याघ्यरोोधनं च १-२-३३। उत्पादने घनाविशोधनम् १-२-३४। मन्त्रे जाड़लाविदा विषबलापरीक्षणं निर्मन्त्रक्रियाफलाइशनं च १-२-३५। परोक्षशाने पत्राक्कादिसु- सनिर्पयप्रश्नातुपन्यास: १-२-३६। योगेवान्तरोपायानपेक्षादि १-२-३७ । पतेनेदशं सर्व व्याख्यातम् १-२-३८ ।। इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीयाहनिकम्।
विष्बलेल्तरे किल जीवन मर्खमेव सुनिश्वितमन्यथा। उतविशेषवशेन रजच: कर्थं प्रतिविधार्नामदं परिभावय ॥१०३ पहमिह्ट स्थित एव अगदतं निखिलवृत्तमर्घेमम परीक्ष्यताम। इति वर्दान्कतवः सुखनिर्याय किमपि उन्त जनेः परिपच्ृयताम् ४९०४। नतु पुरः परपतस्ति पुस्तकं मम करे कसलक्ष्म तदुध्यताम्। कितव दे कतिथ खलु पृष्ठके तठिह नक्ष्म कथ न्वास मोनवान् ४९०५
दति सदववधानवतां परं फर्लामति स्फुटमाठ पतर्ञ्ज्र्ाल: म १०६॥ बर्वतवतम्य फनं अगसो मतं न पुनरस्यवधानवतार्माप : कलमनुद्यममाध्यतां भवेरवा्हिता मोितादयामतस्पर: ।९०७ ति कितवर्धारनं जानता मानवेन स्फुटमतिशयवितं दृष्टभप्यचलोके:। न किल फन मुपेय व्याहतं मुंफलादेरभिमतवरमार्थः कि नुर्येदनथे ।१०८ दति प्रथमाध्यायस्य द्वितीयाहिकम् ।
Page 36
( ३२ )
द्वितोबाध्याये वयमाजिके पामाधितरणमारचर्यात- परिष्छिन्नोस्ति वान्याडक् सर्वात्मा भगवानयम्। स्वापतेयः परिष्छेदः सर्वथास्योपपछते ।। १।। अमामञ्स्यतः पत्युः स्वयमेवायमोशिता। परिच्छेत्त रभावाच नेयसास्योपपद्यते ॥२॥ सुन्नाणि-आकाशत्वक् महस्रशीर्षा सर्वात्मा २-१-१। आकाश: प्रकाशधर्मावकाशमान्रगोनन्त: २-१-२। तस्मिनत्सा- गरहव द्वोपान्यमंखयानि विश्वानि २-२-३। ते तरिन्दवो बुद्बु- दावा सर्घात्मम होदधे: २-१-४। अंशतो झञातमिदमेकम्२-१-५। वार्तिकानि- (-०१) ननम्समाकाशमिदं पयोधेरट्ठीपेरिवाम्ी निवितं व विध्वेः । सकस्य तमास्मदुषनपस्य पम्तपसे वर्णानमत्र किं्िस । १ । साराय्रतोषयह्केतुआते: तरस्पराकर्वमा मिघ्रवारेः। विविनवर्शनकुतिमि: समन्ताक्काप्तं त्रिश्ालं किल विध्वमेसस12 धराभितो वर्तुलकम्परवा नटम्बभिञ्अल्कनिभाशय सस्वाम । देशेष्वनक्रेषु कताधिवासाः सर्वत्र की मर्ति विलनोकर्यन्त म : प्राशष्टिशत्रयाखिललेक्षमाजा परासलावक्कति खंन किंचित। प्रधार्य मायां सलििमामिलायेस्तस्माच् सस्पारि निवालयट्टा । । भूकेन्द्र पातित्व मधो निवातः ख्मंमुख्लीमा गतिवुर्ध्यगस्वम। परतो धराधीन्तरचारभाजां निवालन ट्रधंग तिस्वबुद्ि: ॥ ५ ॥ सक्ाशध र्मवयव काशमात्र-व्याविन्वद्याकाघा उदीकष्यमायी। दृष्टा स्वया मन्तसहायया वा यदीस्य ते सस्य विवारखात् ।६।
Page 37
३३ J
द्वितीपाधिकर शमारसर्यात- ग्रहावेः पुरुषाधीनाकृष्टयधीनाथवा गतिः । स्याद्र्गातः पुरुषाधीना रथादी दर्शनास्तथा । १॥ जलादाघन्यथा इप्टेर्न गतिः पुमपेक्षिणी। नियम्ये चेतनापेक्षा निवतेस्त्वनपेक्षता ॥ २ ॥
प्रमेयस्थानानि २-१-६। स्वाधागा: पग्स्पराकृष्टिनिघ्नचाराः सर्वे २-१-७। आकृष्टिर्मा नातुलोमा विप्र कर्ष प्रतिलोमा च २ -१-८।। तृतीयाधिकरगामार वर्यात् - क्वायापथाद्यः सर्वे गनिमन्तोन्यथाथ वा। मूगतेगतिभानं स्यादगतिष्वप्यमोष्वलम्॥ १ ॥
(प्र०२) मानानुलामा किल विप्रकर्ष 2तीप7कर्षपर्याक्तरव । स मर्खगा सर्वगतिस्थितीनां निमित्तमेेति वर्दान्त सतताः ॥ (श्र० ३) स्फुरत्यय: फेनचयावभासब्जायापथो दवर्सम: पृणिय:। दृश्य: क वित्तारकित: परत्र सिताम संघातनिभ: प्रािस्: म८ ।। शुभाभकाचीप्रतिम: प्रवेष्ठ तारादिकं ध्योसि विभासमान: । छायापथायं विपुलोस्ति वाष्णवस्यास्थिता ट्रवसर्याशवरमः ।्।र र॥
सतो यद्ापुयहवर्ग भ्रामीदुत्पेक्षितं केश्वििंदं सुधीभि: । ९0 ॥ स्वयंप्रकाश निर्पेत्वाशा: मृवा अ्रसंख्या निज्ञमबडलस्य । केन्द्रस्वरूण विधर्शान्त तेवां ताराख्यया सवंजने प्रसिद्धि: । १९ ॥ 01
Page 38
३४
आकृष्टेरनिवार्यत्वात्मर्वेपि गतिशालिनः । परिवृत्तिर्धशपेक्षा धरागमनहेतुका ॥२ ॥ गूत्राणि-छःय।पथोनिविप्रकृप्ट: २-१-६। तम्मिंस्ततः पृथक् व सूर्या: सूर्य तरानिघ्नचारास्तारया: २-१-१०। सूर्यस्तारेत्य- नर्थान्तरम् २-१-११। तद्वर्गाः सपतर्षिप्रभृतयः २-१-१२। सर्वें सर्गततका: २-१-१३ ।।
स्थि। दवेद्यन्त उदोर्सबिंगा: पाता दयाम्मस्यतिविप्य्कर्षात ॥९२॥ तक्ं धराया प्र्परततिनंनिरुष्टस्तापप्रदोयं किल सूर्य एकः। अन्य तु मूर्या आर्तवप्रऊप्टा: म्फुर्शन्त रात्रा दिवमे त्यहृत्या ॥१३॥ श्ंताकुवा भ्यामलपीतधृम-नोलादिवणा वहुयोत्र तारा:। काशचित्पृयकुचारभतः परास्तु संबद्धचारा. सुधियां प्रसिद्दा: ॥९४ । विद्वत्सु ताथनकरस्य राः सप्ामुख्या: प्रथिता अनंके। दंगं रमेशत सुखेन तासां विशेषित्तार वार्वाध: मुसाध: n ९५॥ सक्षाशशुम रशिफा: मुमेरुन विधे कषर्गत तिएृ तं । वोमाज्ानुगमुक्रुटं कपकश्युवर्षय वनातुश्व।। ९६॥ वित्रकमेलकश्यप- गोधाहंसा: शिया परे छृते। गरुडनरेन्ट्रभुजना: क्ररिमुरडः सिंहयायकः सृनः॥ ९७। पयुपिकोशदोला वाज्यश्वतरा तिमिबायः। एतें तृतायवृत्ते चतुर्थघने तु राशयः प्राथताः ॥९८॥ सरटहदाद्विर्घाटकाः मुधर्शर्याष्टः कपातश्ख। पातशलाकाष्टवं कुमेकसविधेतर्गियृते॥९६॥
Page 39
३५
ताशणां स्वप्रककाशत्वं रविभास्यत्वमस्ति वा। तापस्यानुपलम्भात्ता रविभास्या ग्रहादिवत् ॥ १॥ स्वप्रकाशा इमे सुर्यास्ताराख्यास्तप्तमण्डलाः। रवितांप्यतिदूरत्वान्नामां तापानुभूयते ॥ २ ॥ सुत्राणि-भमेः संनिकृष्टनमस्तापदः सूर्योयमेक: २-१-१४। तस्य मध्यमो भविप्रकषः कोटिः मांघ्रर्चा्टिलक्षा २-१-१५। प्रभाया विकलया संचारः सांघ्रित्रयोविंशतिमहस्राणि २-१-६६।
वृन्तत्यस्मयूशभचतु सं ध्यनिका सवित् भश। शुनर्कास्व रड्डभष्कंा मुपगी पात व द्वितीययृने तु । मह्िपतृकवदिदूरक्षण काटीर्शाश मिन्पुरर् । मृत्त्मतगार्मव सारस-शकुन। टह्ट््तिमिगिला व्याधः । २९ । भृद्रा वर्ाशशु: पंपश्चममः काकस्तुनीययनागताः । ज्यातगगताभिन्रित नारायरगमरछ ित:॥२२॥ (शर ४) सं।डघ्याप्टलवान्वितकोटिमानो स्वर्भु वा मध्यमात्प्रकर्षः ततः प्रभायात धरां कलाभिरष्टात्मिकारिमंदनीयरर्ये॥२३ ॥ सा्चतपरितिसंमिलानि प्रभा सहसाि तु याजनानाम। कानेन सेवा विकलात्मकेन चरत्युद्व्रेख जयंन युक्ता ॥२४ ॥
तव्वित करपातिशयास तापः प्रभा परं भूमिमुर्पत ताम्यः । ज्ञातापच मूर्यस्य ततो पहादा न तारकाष्ामतिविप्रकर्षात्॥ २६॥
Page 40
शंकुद्धयाधिक: मंनिकृप्टतमताराविप्रकर्ष: २-१-१७। अतिविप्र- कृष्टेभ्योर्धलक्षण भुप्रापिर्बिप्रकर्षमवगमययि २-१-६८। तस्मा- सेभ्य: प्रभामान्नागमो न तापाधिगम: २-१-६६। मूर्यस्यास्य भ्रहादयो ज्ञाताः संनिकर्षान्नान्येषामतिविप्रकर्षात् २-१-२०। पञ्च माधिकर गमार घर्यास्त - प्रहैः सह गवः पृथ्वीं परिगच्छति वा न वा। परिगच्छत्रविर्दष्टः कान्या स्यात्तत्र कल्पना ॥ १ ।। महीग्रहो ग्रहैगन्यः सह पर्येति भास्करम् । अयनर्तू परागादि सर्घमित्थं समऽजसम् ॥ २ ॥
(प० ५) सूर्य: प्रसिद्धो नित्पतचारस्तावघ्यवारा पहनामभाजः। उपयदास्तु पसतनिघवारा पता: सपुच्का दद्ि केंतुसंज्ञा: । 9॥ बुध कसिार्पातिभाम बूदस्पतीउर्यनमथाप्युायं वसां तथा।
शून्य प्रये तर्दाद्वगुगोवु चेशं चतुर्पुतंषु वर्हावप्रकर्षः। तं प्राथिक केचिदुढाद्वर्न्त न विपकर्ष नियमेन सच्त:ः ॥ a ॥ द्वासप्तत्या युक्ता त्रिशती व्यासो सुधस्य संकलितः। घाजनवतुष्टयं किय्टूनं कलागतेवग: n३०॥ साध लक्षसरतुष्टमस्य स्वेर्मध्यमन्तर प्रोक्म। पराथोष्टाशीत्याहां सूये परितः परिभमशम् ॥ ३९ ॥ शुकस्यार्धशतोनं सार्धतत्रयुतं सहसकं व्ासः । सढंच पृनयोजनतयमस्य व कक्षागतवेग: ।३२ ॥ सचतुर्वत प्रयुताष्टकं पुनः साप्टस'6सम। सास्चियतपठकयुत्तं रवितः शुकस्य मध्यमन्तरं प्रोतम॥ ३३ । प्राथः सपञ्व त्रिंगति- दिनशतयुग्मेन तु भमगम। शुकस्य तत्वमित्यं ं गतविंदिटिनियी तम् ॥३४ ॥
Page 41
३० )
सूत्राणि-सूर्याधोनवारा ग्रहा लघवो महान्तश्च सं परियन्ति २-१-२१। ईदेशवारादयनर्तु परागादि २-१-२२ । महान्तोष्टी वुधः शुक्रो भूमिर्भोमो जीवः शनिररुणा वरुपइव २-१-२३। फ्रमते। वर्ध मानायामास्तत्कक्षा दीर्घवृत्ताकारा: २-१-२४। सूर्य: केन्द्रान्यतर: २-१-२५। भौमजीवयोर्मपये लघुग्रहा: परःशताः शचीर माद्ा: २.१-२६ ।। पष्ठाधिका गामारचर्यात- केतवो विविधाकारा: सौरा आगन्तवोपि वा। निश्चिता न गतिस्तेषां तस्मादागन्तवसत्वमी ॥ १ ।
मार्ध दशोनसायं भूमेध्यासान्र संकलितः । प्राय्ः गुकममानस्तस्या: कक्षागतवेग ॥३५ ॥ माङ घर्याष्टनवयुक्ता कोटिर्मध्यान्तरं शवत.। प्राय सप्ञ्नर्धाष्ट-तिशतदि नम्तत्यरिभमयाम ।३६ । प्रध्रमरुस महार्धीनितचस्वारिशिदन्वितं व्यासः। आसम्य किवदूनं द्वितयं कक्षामतहगः ।३9।। काटिः मप्तव्युतानि सम्रसव्ाराययुतमेकम्। माडिचियतष्ट् कमहितं सहसयुम्म स मध्यमन्तर रवित: ॥३6 H सप्ताशोतिममन्वित दिनशतष्ट मेन तत्परिभमराम । आामयहम्य तत्य तािटं ज्योतिविंदामिप्टम ॥३६ । साध हगोनियुत्त स प्रमताद किलायुतं व्यासः। जीवस्य याजनमितः कनितः कलागतवेग: ।.४O ।। सचतुनतं साष्टायुतं सहसान्यितं गतेः पामि.। साडिचमस्पेतमन्तरसस्य चमुर्भि: महसम्तु ।४९ H सार्ध द्वात्रिंशद्धुत यतत्रयादां दिनेः र्पाग्भमगाम् । जीवग्रहस्य तत्त्वं परदवदिभिरित बिनिर्यातम ॥ ४२।
Page 42
( ३5 )
के चित्निर्णोनगतय इतरेन्याहशा अपि। केचिदागन्तवः केचित्सौग इति विनिर्सयः ॥२
गतनवर्क नवमहितं व्य सस्तु शा यहम्य संकनितः । योजनचर सत्रितय कतारिवेग मतस्ब ।४३ । मक:उशकोटयप्ट िशख्ा न्ेस्तथाष्ट भिस्त्वयुतेः। मनगमहस्रममेपिता मध्यान्तरं र्शवतः ।। ४४ ।। पष्टचा दसप्तगत पुतमधुनं भमगास्य कानाड्राम। दतिर्गानकत् गणिताचा धरनः शीयत स्पष्टम् ॥४५ ॥ "उरा्थ नवादयनीपना व्यामश्चतुः सहसममितः। प्रायाध वजनमत कलिमः भवागतवेग: ॥४६ ॥ सात्रिमयुता दाविर्गातकाठयापुतनवकयुक्ता:। मार्धमहसे पेता रविता मध्यान्तरं तम्य ।।४9 ।। नंगानण्डगीत्या पुक्ते: गतपञ्चकः अो्व। नत्रिगत्मषर्मवितनेः सुर्य परितः परिभमसाम॥४८॥ भट्विंगत्यन्वित मप्तयताद समसकतितपम। मत्यं गं यरुशास्य व्यामा वेगस्तु योजनच्यराः ॥४६॥ कोटपम्तु चर्ताम्त्रंशत्पयुतानि मवैत पञ्च ल्क्षागि॥ एटमा हसममेत युमष्टकादनि चान्तरं रवितः । ५० । मत्रं ग टुयमप्ता गोतियुतः बटमतमादनेः। मूयें परिता भमयां वरुसास्यकें विर्वाधवटि: । ५९ ॥ ०६) ग्रहा प्रभावच्कमतोतिदीघं तृनैर्भमन्त: परितः स्वमुर्यम। उन्काः मनन्तः परि केतुमज्ञा: परःमहस्रा गगने धर्न्त॥ ५२ ॥ मृघान्तरं केवि पग्भिमन्तः मोरेत लोके विरनोपलम्भाः । परिभमन्ती रविमेतमेत प्रायहत्वनेकेत्र भर्वान्त दृश्या: ॥५३ ॥
Page 43
( ३९)
मूत्रे-मप्रमापुव्छा अनतिमना अतिदोघंतरवृतगा: सौरा आगन्तवश्च, केतवः २ -- २७। ते वाष्पीयाइकायापर्थांर्वत् २-१-२८
चन्द्रोपमेरु पवास्ति वहवस्ताहशा उत। एकस्पैवरोन लम्भेन बहू तां कल्पना कुतः।। १।। ग्रहाघोनगमाइचन्द्रा उपप्रह्परभिघा: । दूरवोक्षणदृश्याइ्च पडुविंशतिरिह स्थिताः । २ ॥ मृत्र-ग्रहाधीनचारा उप.हाइचन्द्राम्या: २-१ २६। गां। भवरुणयेोद्वा ौमस्याष्ट जीवस्य वत्र उरणस्म दश शनर्र् दिना: २१-३० ।
भृगभं मेरुशद्वारी ग्रहेष्तन्येषु वा क्क चित्। स्युव न वा म्वर्निशया:, म्युरेवोकाइ्तिरतनैः ॥?॥
(प्र० श) क्का भुबो हो व कुजम्य चन्द्री वृहम्पतेरष्ट शनेर्दशाज्। सत्वार मथारणाकम्य दृष्ठा गन्रोक वाददुरुगायहम्य। ५४ ।। (प्र० ८) नंत्र माकनिरयादिर्कास्थतम्तार काियु किनोपवछ तें ।
नापि मा बिनिरवश्यत स्फुटं ताक्का वु ग्रमज्य मुर्गभः। कल्पनयमममज्जम कववि स्वममा: कममेत निश्वयः ॥५६ ॥ केन्दुमान्मवर्मातपहस्य परञ्जान्मर्ना द्रमधस्तनं सदा । ये वियत्यय परं प्रहादपस्ते त पश्द्पर प्रसर्रियाः ॥ ५७ ॥
Page 44
)
व्यापित्वात्परिणामस्य वुःखादेनित्यसंकरातू।. लोकान्तरेऽमरत्वादि-वर्णना कविकल्पना ।। २ ।। सृत्राणि-असदनीददशेषु निर्दिप्म २-१-३१ । पतेपूर्ध्वाधो- भेदः सुखाद्यतिशयश्चकवीनामुत्प्रक्षा २-१-३२। तथा पुत्रत्वगु- रत्ययुद्ध द्देतुत्वादि कल्पना नरका राि कल्पना व २-१:३३।।
व्य का सवेषु लोकेषु भवेज्जीवस्थितिर्न ।व। तेजमाविभिदायेगाद्व्यक्ता सर्वत्र सा भवेत् ॥ १ ॥ तप्रपिण्डे रविनिभे शीते व शशिना समे। व्यक्ता जीवस्थितिर्नैव, शीतोष्णे सा क्षिताविव ॥ २।।
भ्स्तु कम्य र्तदद्ेध्वलोकता कम्य वापुनरधस्तनी स्थिति:।
भूमिस्ताग्यगुरुतादिह्ेतुका इत्यमः कविकलस्य कल्पना: ५६ ॥ -श्ं० :. ) कतुतारकर्याञयादिक व्यात्तपृप्पाजर्डमिश्रता स्थिता। जोधशांक्तरिह्त ताव्भदानुगा तट्माव्थितमिमां विदुसुघाः।६ अ्न्तरुष्ममु र्वा्हिर्जडास्विह व्यत्तिपु्द्र्घात नीवसंतािः। बाह्यतापवगमे कि भग्रहः प्राशिनां क्रमविकासमादधे । ६९ म या महाष्ममया्द्यकाः पुनव्यक्तया वविनिभाश्वर्रन्त खे। बाहयतार्पायगम प्रतोत्षिकी जीवर्शाकरधुनाएसु कल्पयते॥ ६२। या: पुनः शिशिररत्िमशीतलास्ताश्यराय गतजञोवर्शक्तकाः। पाशिनां न पुनरेकतः खगात्संक्रमः किल परत्र सुंगतः ॥ ६३ ।
Page 45
( 89 )
सूत्राणि- शीतोष्णोष्णशीतमेद: सर्वत्र २-१-३४.। जवव्यक्ति: शोतोष्णेषु, पृथिव्यामिष २-१-३५ । उष्णेष्वव्यक्ता जीवशक्ति- र्यथा सुर्ये २-१-२६ । शोतेषु नष्टा यथा भूमिचष्द्रे २-१-३७ ।
वैजानिकैयं त्प्रकृतेस्तत्वमत्र विनिश्चितम्। तत्प्रत्यक्षानुमानाभ्यां शब्दमात्राश्रयेण वा। १ ॥ शब्दमात्राश्रयेण स्यात्पीराणिककथादिवत्। नोपपन्नमदं शब्दो मानं नैवाघिध। यतः ॥२॥ सूत्र -तदुपलम्भ: प्रत्यक्षातुमानाभ्याम् २-१-३८। विस्तरो वाङ्मयमहार्णवेन्यत्र च २-१-३६।। इति द्वितीयाध्याये प्रथमाहिकम्।
(श १० ) श्रार्थज्ञातमिटमीठयं चुधेहेंतुमं गतमतक्यमायहैः।
कातुकाय सुधियामयं कियान्दर्शितः प्रकतितन्व पंपरः । विस्तराथिभिरलं वमाहयतां वाटमयार्यावत ट्रमानन्निका । ६५ ॥ दति द्वितीयाध्याये प्रथमाहिक्रम।
Page 46
द्वितीयाध्याये द्वितीयाह्िके
प्रथमाधिकरणमारचर्यात-
अन्वेष्यह्वेतुः सृष्टिः स्यात्मादिराहो तु शाश्वती। सादि: स्यान्निर्मितेशेन नदि किडिति हेतुकम् ।। १ ।। . सृष्टिवैचित्यतः पूवाद्वचियान्तरनिःसृतिः । सा कीहगिति विझानं कुतः सेत्यज्ञकीतुक्रम् ।। २ ।।
मृत्राणि शा्वतं विश्ववैनितयमगग्यवीजं तथा त ऋृषिः। २.२-१! व्यक्तंस्तु सादित्वं सान्तत्वं च । २-२-२। न कस्मा- दिति विज्ञानविषय: कीहगिति सः २२३॥
(प्र० : गाध्यती किन जगद्वितित्रता वेतु हेतुमदमीयम त्रक्र्ः।
श्र्रथमन्तमवि तत्र केवलं वक्तयो दधत तद्दूयोडिभिते॥॥ की दृगन ननु तत्वमित्ययं भाति प्राम्वषयः परिम्फ टम। रत्थमंतदथ नान्यथा कुृतः कस्य तर्कतिविया भखेःमे।॥२॥ द्राशमत्य हमदीितिर्हिम बारि सोष्यत चेति वृश्यते। नान्यथेघ नियमः किमित्यमं के समादधत वा कुकल्यनाम । ३।
Page 47
्विनीयाधि कगामार स्र्यत - क्षोरान्तिरूपणं क्व स्यात्पार्थिते वा पयोनिधा। वियच्चरे वा कस्मिंश्चित्पार्थिवें स्याप्तथोक्ितः॥१४ क्षित्यादिविश्वाधारस्य विष्णार्यदयमाश्रयः । छायापथोतः त्तारब्धिरस्य विश्वस्य वेटनम्॥ २ ॥
सूत्राणि-मर्वात्मन्यक्षर ओतथ् प्रतश्वाकाशइति याशव लक्य: । २-२-४। तदेत्विश्वेपातिमद्विष्णुरद क्षोगब्विनिभेन चछायापथेन वेप्रितम। २-२-५। छायापथशकरनां वियति प्रवनं मे सनामित वायुमण्डजे । २-२६।।
तृतायाधिकरगामार वर्यात --
ब्रह्मा म्यात्पुंविरोषोवान्यो वा, स्यात्मपुमान्ध्रुवम। कुलालद्धि सर्व स निर्मिमते महोधमः ॥१॥
(श्र .= ) प्रक्षरत्मान विर्यास्धदात्मके प्रतमोतमिति यज्ञवल्काः। विश्वमेत विथठाययं स्फुठं याश्तताय्विर्तायित्रता एहम॥४।। विश्व मेंकमिदमस्मदापये यव्ियत तदुपाधिकं स्थितम। तम्य विष्शुउदवाच्यता म्फूटं आधिता बिर्यात सर्वमंमता ॥ ५ ॥ वेस्टितं तदनातपाध्यना तारवारिधिनिभेन मर्वतः। तप्तखाख्छटनर मंख्य केव्याप्तसस्यफननेवतस्त म (प्र .: )• तप्त वाप्यण्ट लादयेटशात्सार मगडमुद्भूत्कुतश्चन । ब्राह्ममयडमिति यद्धिर्वार्चतः कीरसर्थान्त महमा दिरयमयम ।०॥
Page 48
88 )
उद्यन्न रुणपभ्रेसौ ब्रह्मा सूर्यो न संशयः। हिरण्मयमृताण्डस्य स गर्भः स्वयमुद्बम। ॥ २॥
मूत्राणि-कुतश्चिच्छायापथशकलाद्विष्णुरवे प्रतप्ततेजोम. या द्रविकेन्द्रकमिदमण्डम्। २-२-७। ह्वैमं रवितेजसा। २.२८। तत्परिच्छिन्स्य विष्णुरदस्य नाभावरुणपद्माश्रयो रवि: २-२-६।
तोमुखः। २-२-१०। मर्वशक्तिमयेन घामा विश्वसट् स्वयम्भ्ः २- २-११। अनेके ब्रह्माणोनेकानि व ब्रह्माण्डानि। २-२-१२ प्रतिशेमकृपं सर्वात्मन इति कवयः । २-२-१३।
तभ्यभज्यत घ यात्यनंदस्ति प्रादुशस् व रवम्तदन्तर। नुम्तश्स परिधेयद्वादया जतिरस्य ययदइयपरया ॥८ । दस्थमंत तपना मतागडजा रमभिश्च किल मवतामुखः। - रघ सेरजगपच सर्जनाद्विश्वमखिठित मष स स्वभः॥॥
कत्यमा किन परचिमालिनस्तत्प्रमत्य तु पररिच्छिनतु कः॥ १० ॥ (प. ४) अज्यमानवरिधावथायटक तस्य केन्द्रमभर्वद्ठभाक्करः । मज्यत स्म व ततः क्रमाद्वदापयहादिनिकरा नमोद्ये।। १९ । निःस्रत्मु रिता यदष्यय भूप्रदवाषि समये विनिगेत्ः।
वाष्यवायुमयतंज्सः शनरूप्मनिर्गमभब्ैस्तता चनेः। सान्दरवारिपरियामिभि: कता भूरिय सलितपूरसंसुता । ९३॥
Page 49
४५
य मपनिषदः मर्गस्तस्य वैज्ञानिकाद्ि्रिदा। समन्वयो वा. भेद: स्याद्भतादिक्रमभेदतः॥१॥ वैचित्रये शाश्वतेप्यत्र व्यरुं: मगंक्रमः स्थितः । समन्वयश्च तत्रास्ति प्राचां वैज्ञानिकै: सह ॥ २ ॥
षु। २-२-१४ । श्रहादिषु तेजसो वाष्पवायोवी शनैरुष्मनिर्गमे पामुद्भव: । २-२ १५ । तद्यदपां शर आसीत्तत्समहन्यत सा पृथिव्यभवदिति वाजमनेयिन: । २-२-६६। भ्रन्त रोष्मार्ण वयो - र्युद्धादुन्गेदा:। २ -२-६७। सेयं तप्तकेन्द्राइमीभवच्छग क्रमा- विर्भवज्जीवविकाशा, २ २ १८। तसमाद्वा एतस्मादारमन आा. काश: संभत माकाशाह्ायुर्वायोरम्रिग्मेगपोङ्यः पृथिवी
मान्द्रतां यति व घारिया: शर प्रस्मरोभर्वात मागरर्नगेः। व्यन्यमार्नावनसवताप्ता कामिनीय वमुधा व्यराजत । १४ । प्रान्तशेप्मपयमर भूदयता सूदरे व्याततकर। भ्रव्कूरः। पावकोयवृषदुतिभिद्वास्ततो विस्तर उदभयन्यतम्सतः । ९५ । सेथमु चर्तार्गास्तना मही मार्मश्वर्पार घेपमुप्रठना।
सपरकेन्द्र पिटर शिल्लास्त प्रायवास्थियर वेष्टनाद्धता।
इवरेव सकलात्मनि स्फुट सर्य प्रेपनिषटेश्पीरितः।
Page 50
( x ६ )
पृथिव्या ओ्रवधय ओषधिभ्यो भतानीति तैतिरीया: २-२-१६। मदेव संम्यदं तत्तजावृजत तदपोसृजत तदन्रमसृजतेति च्छन्दोंगा: २२-२६ । अश्नमत्र पृथिवीति वादरायण: । २ -२-२१ । पतंनामूल मद्पनाक्तर्नव्यानां नराकारोक्तिश्च मध्यमाना निरस्ता २-२-२२॥
पञ्यमाधिकरगा मारचर्यात - महाकल्पादयः प्रायां सार्था याहच्छक्का उत। यारद्छिका: क्युः संबन्धाभावादर्थेरिह स्पुटम्॥ ६॥। • ्गवनाशदिसंस्धात मल्पमन्वन्तगकयः। "मर्थका एव नियतममी ग्राह्या यथायथम् ॥२॥ सुत्र-गवतापावसानावधि ब्रह्मदिन महाकल्पः। २-२-३ पृथिव्यां स्वायम्नुबस्वारोचिषवैतस्वताद्या मन्वन्तराख्याः कल्पाः
२-२-२५ ।।
मगमेपनिषदं त्वमलिकां कल्पनामय नरदिमर्तिमाम। सप्टुरप् किल कल्पर्पान्त वे दुर्धियस्त उभयेत्र धिककृता ॥९६। (प्र. ५) भास्यदृष्माव नयार्धधधि स्फुटं ब्राह्ममेर्कानमुच्यते वुधेः। कार्नितं सदभिधान्तर महा-कल्प द्त्याप विर्वाश्छतां वरः ॥३0 ॥ कल्यआतमघनाट वन्तरं मानवान्तर समाख्ययादितम। भन्तरं निज्षगदु स्वयं भुवा भास्वदवडसमर्थास्थातं भुवः ॥२९ । स्वप्रकाशपरितप्तगालकेत्रान्तर निर्गादतं स्वर।च:। दतवत्पय विवस्वटं ुभिर्भृप्ररंद तु विवस्टन्तरम्॥ २॥
Page 51
( 89 )
षष्ठाधिकरसमार चर्वात-
व्यक्तयोत्नावतारा: स्युर्जातयो वा झषादयः। विशिष्टा व्यक्तय: स्पष्टमवतारा उदीरिताः ॥:।। सिंह: पशूनामित्यादि-व्यपदेशान्तु जातयः। अवताग गुणैयोगादेव व्यक्तिषु तद्चः ।२ ॥
मूत्र णि-अवतारा जीवजातयः । २-२-२५ । योग्यतमाव- स्थानाद्विरोपो महाव्यालादीनाम्। २-२.२६। जनक यागाद्योग्य-
(प ६) प्रादुरस कममिमीनकष्कपाद्याकतिक्र्माद कासयाललिना।
पास्तु रेमयगजाद्योभवनव्यालजालय ९० समासले। ता विनेशुस्थ ये्यताधिके: पोडिता: किल शरीवि्भिंह्ठात् ॥2४ ॥ पथ्यताधिकतरसिता मुते योगता अभकयोर्जनुप्म। पतृफः प्रकृतिनाथषा न सेत्कोि छेसुरपकर्षक्ो महान् ॥ भष ॥ आाश्वती किल जर्गाद्वरवित्रता नात्र कार्ययुगमैकहंतुक्रम। छन्त हेतुभिदर्यत दृष्टया संगता विषमता मता खिला ॥ २६ ॥ प्रंजन्म परजन्मकम्पना वेष्मी मिति समश्जसार्माप। या समर्थायतुमाश्रिता जनः सा प्रमातभगवत्कश परम्। न॥
Page 52
( 8 )
डप्रमाधिक र्कमारखर्यात्त- भः स्थिरा वा मगतिका सा स्थिरैवोपलम्यते।
अबावितानुमानेन भगयं गतिशान्दिनी। निर्णीना स्थितिभानं तु घर्षणादेरभावतः ।२।। सुत्राणि-मरक्षपरिवर्तिनी मूर्य पर्येत ग्रहान्तरवत्। २-२·२८। गतरुपपत्तयः। २-२.२९। घर्षणाभावादन्तादशंनाज्ज गतेग्ननुमवः। २.२-३० । घाष्यशकटस्थस्य तन्त्रीस्तम्भादीना मिव नक्षत्रादीनां गतिभानम् २.२.३१। नौदृष्टान्तो वा २.२.३२।।
(प• 9) भूमिरत्षर्णरव तनी रविं हायनेन परियातति मर्वदा। मतृगी वहर्गातर्विनिश्वता मुरिभियं छविदा धुवि स्थितेः ॥२६ ॥
संगतेशव गयानामु सर्खथा मोरियं गातिमती विदा मत्ा ॥२ ॥ घर्षयां न धम्शोकियत्पथे नैय निस्तलतवान्सदर्शनम। वेगवत्याप सत्ोनुभूयते नेतदवंयगासरम्मदािभि: ॥३० ॥ भाति वाष्पशकटन गस्छला नोकया सविति वा प्रसर्यतः। याममस्फुटगमं तट दरूम-स्सम्भजातर्माप तु प्रतवजत् ॥ ३९ ॥ रदुदे नर्भाप्त प्रसर्पतां भूष्ठेया सह ना विज्ञाघय: । भासत स्थिर दत परतित्रजद्दृभ्यते व रवितारकादिकम n ३ ॥
Page 53
( 8६)
पष्टमाधिकाय मार्चयतति -- जलेन प्रंलय: किंवा प्राबेयेनाथवा मतः। जलेन मध्यमैरुकतस्तर्मारस्वीक्रियतां तथा। १ ॥ पालेयव्याकृति: शालातुरीयाद्यैर्यथा कृता। मूविद्यांवेदिनामिष्टः प्राजेयप्रलयस्ततः ॥२। सूत्राणि-मद्न्तौ मेरु्दयं दक्षिणोत्तरम् । २-२-३३। मेरे। प्रालेयनिपातः प्रलयस्तन्निर्वचनात्। २-२-३४। कुतारम्म: सा तसागरगियादिलङ्गिनाम्। २-२-३४।। मतरमाधिक्करयमारचर्यत- युगध्यवस्था दैव्या वा मानव्या समयापि वा। दैव्या स्याद्वैष्णचीयादौ दिव्यशब्दस्य दर्शनात्॥ १ ॥ मानभिन्नेप्य होरात्रे दिष्यमानुषवर्षयो:। अयनद्वितयात्मस्वात्साम्यं वावोत् नोचितः ।।२।। सुत्राणि-ध्रुवोयमहे।रात्रसमं दैवं वर्षम्। २-२-३६। (पर० ८) बस्षर्यास्टरिक केन्द्रवेधिमी मूगहस्य परिकल्पिता तु या। मेषयुम्ममति वचियरोत्तर कोर्सितं सववधधिदठवं बुधेः ॥ ३2 ॥ मेरुमुल्तरमु पावतम्पुराद्वर्निशात्म कपमस्तवत्सरम। सुस्यिता: मुविरमार्यपूर्वआ्ञाः कर्षशाठिकुमा महाज्स: ॥३४ ॥ पात्यनेद्वस्ति द्विमान्युपसुता मेक्सूरध बमूष भीषंका। सां विहाय स जना: पतस्बिरे वसियां विशसधारिताक्षामा: ॥ ३५ मे हिमर्प्रलर्यावसुवंपु तेख्वन्सवविं निधन महागजा: । रमता उपययुः सहमथप्तेय पात्रदविरशान्ति दृष्यताम n रेद
Page 54
५० )
२-३७। द्वादशसाहस्रं मानवाना चतुर्युंगे न दिव्यशब्ः २-२-३८ । दिव्यमानुनयोः समत्वेषि क्वविदिव्यशब्दः प्राकस्थित्यपेक्ष: । २-२-३६। युगव्यवस्था देशभिन्ना भतमात्रे न भविष्यति २-२-४०। श्रेताद्वितीयं कृततुरीयं वा तदाग्र-
हवताम् २-२-४१॥ दशमाधिकरयामारच्चर्यात- सम्द्वीपयुताः सप्त स्थिता मधादियाधयः । अन्याहशा वा, सप्त स्युः प्राच्यैरुत्प्रेक्षिता यथा ॥ १॥ क्षारस्य संचयाच्छश्वद्वारपीभवतत वार्रिणि। विसर्गलवणोम्भोधिम हाद्वोपद्वयं त्विद ॥ २ ॥
साग्ंभ सरिता मि्शस्तया याद्ठिलङ्घ्य शतथः मम ययुः। सप्रमिन्धवरिभूविता भुधो विभ्ुताजस महार्यपूर्वजा: ३9॥ सेन तदयुगमसृत्कतात्मनां संमतं वितिसल कताख्यया। सत्याममित्याप मणकुकतल्पनावर्जनाद्विदुरमुष्य वाभिधाम॥ ३८ (अ ६) मेरुमराडल निव्यासिनामहारात्रतुत्यमयनतुय विदु:। वत्सरायमयुगेन संमितस्तन्र नेव नियतसत्वहर्गय: ॥३६ ॥ मं रवर्वमिद मेव दिव्यमित्युच्यते मरसमासमा नत्ता । पार्थिवायनयुगात्मन: स्फुटा त्वस्य हन्त ऋज्जुचेतस्ार्मवि । ४०॥ पूर्वनानुषरयोमतेः र्कारिाश्यवर्षगयना ससादसा। स्वोकतापि न युगध्यध्रस्थितावन्तरं घटयितु समेत सा ॥ ४९ I
Page 55
५१)
सूत्रे-मत्र संप्रत्येका नैमगिंकलावण्यः समहाद्ोपदयः सोख्ावचानेकदापोपदोपो महार्णव उपाधिभिन्न: २-२-४२। सुर दिकल्पना वर्णादिह्ेतुकातिशयोकि: पोतादिसागरवत् २-२-४३।। र्रर्ता द्वुतायाध्यायम्य द्विसीयाहििकम।
दिथ्यमानुषभवामपास्य सन्मामसीपमवलसव्य व्त्म्कया स्वोछता युगधतुष्टपस्यितिर्नाट संघर्टयतु कलि समा ॥ ४२॥ भृतमार्धाव्या पुरगास्थांतः किं स एव नियमा भविर्ष्यात। वेशभेद मिश साप्यपवते नेकरूपमुखदुःखता मुवाम् ॥४३ ।
सुर्य एप चर्याः कतम्य वा प्रेत व किमु वादिमात्यरः।। ४४ । द्वावयाठामयुताधंमद्य यत्साम्पते समुदयभ्कलेर्गस्षम। छावशादिमशतान्यतः कनेः सत्यमेघ तु युगं तत. परम ।४५ । दास एकसरपकमाठथा वृद्धिश्प्यय तवेत्र संमता ।
. नंत्रपाठ कतमननिंधा सिता सर्वतः शुभकते: पठंत्रमम। दुष्ऋनंश्सर्य एकका हठाठरते निर्याततः प्रमााठनि ॥ ४७ । (घ0 १०) मथमद वाजानमत्ता बंतया विहितवमिंधा सिंतो। सक एघ सवगा निसर्गत: पाथसां पतिरपाधिभेदवान् x ४८॥ संशकतरितयमम्तु भूतले वर्सते स्वनमथेकफ्ाधकः।
मुरर्यावाठे: परिकल्पना तु या परिस्फुटात्यक्तिरियं चिरंतमो। रससा बया भ्यामलताद वारिधायुवाधिज जात्वलंव्य कस्पिता ।५D शत दुमायाध्या रम्प दवृतीपा्चितम।
Page 56
( २)
वृसीयाध्यये प्रथमासिके प्रथमाधिकायसारखर्यत- ज्ञानं कर्म व भक्तिश्च समुष्चेयान्यथो न वा। परस्परविरुद्धत्वान्न स्यासतषां समुच्चय: ।। १ ॥। अन्योन्यसह कारित्वच्क्रयांस्तेषां समुख्चयः। न पारमार्थिकस्तेषां विरोधं कष्सिदीक्षते।। २ । सूत्राणि-कर्मेत्येके ३-१-१। ज्ञानमेव भिक्षवः ३-१-२।। ।ितृतीयं तद्द्वयं तु मनसख्यात्मकत्वात् ३-१-३।। द्वितीया धिकरयमारसर्यात्त- पितृत्वाघेव बीजं स्यान्भकेलिप्साथव परा। भर्क्िबाह्यफलाधीना सर्वे लाभेक्छया यतः ॥१॥ ६० ९) न केखलं कर्म पुमर्थ उय्यते जदेपि वाष्यारनसि तृश्मते कि तत। ग्रऊर्म स प्ानमसंभवं दुषो न सेतसतत्रात्मन दृष्टतुष्टये।।१। इूतीप्यते चेतम बुद्धिष्रढना-क्रियात्मके भत्तियुतेय सा दुयो।
पय द्ितेनागनिदशपमं यतः सहायामेति परस्वरस्य तत्। द्र ववखसे वेटनया नयालिगः क्रियान्धता शवाण्टर्सेोष्टतं परम। प्तद्दुय ज्ञानम विखया ममं तयी पुमधाभिमतः समछये ॥ ४ ॥ ममस्वमास्कन्या फती सु विदया सरंभ्य भत्तवा किल फर्म निर्ममम। उर्पोत सिद्धिं जनकादिसत्यां बिपर्यये दुर्गतिरेव कंयनम ५ ॥ :प० a) भृपे जनन्यां अनके मुरो तथा परेपप व पेर्यास कावि येदभुतः।
1 दवेकगम्योसिशयः स फेवलं नरेवु भलेरिह्ट बोजमुच्यते । ६ ।
Page 57
( ५३)
मकेर्बो्जं पितृत्वादि बाहय हेतवनपेक्षणात्। वद्राह्यफ लसापेक्षं तद्वाणिज्यं स्फुटं मतम् ॥ २।
साथि २-१-४। उपकारः परीक्षितः प्रतीक्षितावा सर्वात्मन शरीरविश्ेषस्य वा स उत्कर्षः ३-१-५। सत्वविकाशामेसगिः तत्प्रतिमानम् ३-१-६। बानाक्कुरमात्रसहभाविनी सर्वजनी ३-१- सर्वमाभासमान्नं तामन्तरेण ३-१-८। न सा बाह्यसन्दर्यलुखा धपेक्षिणी ३-१-९।
प्रसाश्यत्मु प्रसुरन्म पोक्तिभिर्न सिद्धधूर्लेषु सु भ्रिमान्मवेत्। पमीघु भतवा स्वजने हि सादवन्य पत्यवश्य निरये विपन्साये । एयं किति: कन्ति मांसवृक्षकेः प्रवाधिता सिद्धविशेषनाममिः। न शिल्पशासत्रप्रथाया विवारनतः समाददिषन्ते करिल तेस्तरस्कूस: ॥ भुकुंसमत्ता विनयम्य रत्रवः सदेश वश्खास्कतशास्तशिम्यक्राः। विदृष्यन्तस्तनवान्कुटुम्बिनां वन्ति मिद्दा विगमप्रण मुदि । ह समेत्य वा परर्यावलामिनोजनेरथावि घुनेः शिल मिद्धनामभि:। सयं चुगा खेदयतोति जायर्ती निरस्य शद्ट्रां सनय प्रयुग्याते।: । १० म पहेतुकं सेवनमासरत्परं प्रमेया पित्रे।: समुपेतति निष्फतिम। सहेसुका नैव द्व भक्तिरिष्यते धुव वविज्यापदर्यी तु साहृति ९९ सनो न पित्राटिपु मत्तिमिध्धये कदावि मिद्धस्व वचास्यपेसते। पषूषंजोतुं पतिदेवतावतं विटं न पोरागिकमेति रान्रिपु। १९॥ निरम्य तन्द्रामविभि: कनानि वेधिगस्व वास्तायि महाज्सः सुताः। दीपदोवानपसार्थ मूक्षया परीक्षया योजितया पढे पढे म ५३ ।
Page 58
५8)
मृतीपाधिनर यामार सर्यात - भर्त योपकारो ज्ञानस्य धर्मस्य व मवेन् वा। भककस्य समयाभावाद्मपत्या स्याननाश एतयो: ॥१॥ सस्वेोट्रेकात्परा भक्ति: सत्वं च ज्ञानधर्मयोः । सदकार कमित्यस्माद्भक्तिस्तवुपकारिणी ॥ २ ॥ मूत्रम्-झानधर्मसह कारिणी सत्वोद्रेकात् ३-१-१०।
समासृताथेर्विनयेन मर्हातः प्रबन्धजातेः परिपृरव्यान्ति ते। विगोधवरत्यार्यमगा न दुर्धिय: पुगतनानां स्तुतिगानतत्यराः । १४ । दतीदृशीयं ननु पारमार्थिकेः सदैव भक्ति: वितृपु प्रशस्यते। निरस्य तां सिद्धिविभूतिलोलुपो मरीचिपानेवि खेद्रवेद रुन् ू न भत्तिसोजं किन वाहमोणवं मतं वितृत्वादि कि तत्कनाम्मनाम
पहफ7नं अडुमन्धमुद्धतं पतिं निवं या जनकं निषेषते। कल पतोकाठि यथ् तथा वयं स्वपूर्षअत्खेन चिरस्तनाक्षुम: a ९७४ तयंस्तु अकोपि वथावधानवानगुरा: वितुशी विदवयं विदारयेत। निरन्तना नामवि निष्ठुरस्तया परोक्षक। दोषमुठस्ति घुत९८॥ ग्रमेरिकीयेने महात्मभि: स्व० वियन्जरेः ख्यारिसर्सति्धिवेभवान। विरन्तनान्सिद्धतघा निवेधितुं मतामहे शुष्कतुम्स्तवास्सके: े ०२॥ पथा तु सभ्या: पितरः कतादामा: स्वक्ालिकाना विदुवा धुवि स्थिताः सथाद् विज्ञारनविठां धुरोयातां स्वब्रन्ध ताया घटयेम यह्त: 0 १० ।
- रहार्यवं:ग्रा: पुनगम्मनः ध्रमेरनवं नवं निर्मिमतंठ पुष्यकम ॥
Page 59
५५
भक्तो वाहां भजन्वुःखं भकिं मुडसति वा नवा। अयोषि मार्दवं तापे याति भक्तोप्यभक्त्कताम् ॥ १॥
निषन्य विज्ञानपराहमुखा मुखं कलक्ूपेम स्वमुनम्य दुर्यहेः ॥२॥ अथित्ञतावसकरणर्तमाप्िताम्थिलोक्य नस्तनन विरस्थिरति हुद्रा। दिदतमाया: कितवाः स्सुषन्त्यमी परेपु व स्वेयु व विय्पयकक्तिताम ॥२३ m उपाम्य विज्ञानममी सु वास्तवं पुरापि सिद्धारमजन्महाव्ताः ay म
अनरिविर प्रतिति हन्स तगडुनानपेक्षने जाठरवहियान्त।। २५॥ . तृथ्यनं भक्तिम ह्वेतुतां भजन्प्रमादशून्यो विधिज्ातमाचरत्। परीन्मासाश् ०वे पडे खिलानिद्ार्थवाठानुदर्य जनो भजेत । 26 ॥ कथामु वेधेपज्ञनप्रियामु दारपयाससंबन्धमनारमामु घा। नियखवरपानदुणगतामु या मुधी: कथ्रास्याभिष कतुमर्द्टति ॥२७५ समाधिमक्कीकने खने नवा न चापि नमिस्मरठाम्भिके ि न घा विशज्वार विड़म्बनाप्िये जनस्य भक्ति: कुशमं विधाम्यति : २८ पथा वूगां इन्त निर्ननामिको विनामिरत्वाय मुनुिखेष्टते। तथा परेषां किसवेः प्रतार्ति: प्रतारणाये यसले पुनः पुजः २ह । पयो निमशाड़अत: स्तनन्धया: विशम्ति मातु: प्रमथार्द्सेतसः। भज्न्ति नंधात्मुकतां मुधाघट मुगनयस्थे ऋविभि: प्रक्पिते ३० ॥ संथ : विज्ञानमयं पिश्न्सुपोः सरस्वतोस्तन्यमनन्यमानसः। विपूतिविम्फार त्रियन्मसानिनी-मधुद् बैनैं धिनोति भाघ ाम॥ ३।
Page 60
५६ )
भकत्या सह महदुःखं सुखं मक्तस्य संमतम्। तां विनां न सुखं फिष्विन्नातों भकिं स मुऽवति ॥२॥ सुत्रम्-निरवधि दुःखं तया सह सुखं सुखावधिस्तां बिना वुःलम् ३-१-११।। पञच माधिकश यमार घ्र्यत -
पित्रादिविरदवार्सस्य स्याद्भके: संक्रमो नवा। पितादीनां विनाशे स्यात्सिद्धादौ भक्तिसंक्रमः ॥।१। विरहाख्यां महार्भाक्त बहन्हन्त कथं सुधीः। धूर्त संक्रमयेन्द्रक्तिं तस्मात्स्यान्रव संक्रमः ॥ २ ॥ सूत्रम्-भक्तिविरद्ो महाभक्ति: ३-१-१२ !!
शिशुममूर्प: फगिफेनयिन्दुना क्रमेज मात्रापरिवर्धनादाथा। विवस्य पिमडान्ररसतेन्त्ंय तानमुदृतंमप्य नसहने न ओवितुम ॥ ३२। तथा मनधादपराइमुखा कमातपतार्यमाक्ा किल धर्मकञचुकेः। विभूतिसित्या द्रिमणाकुकन्यना विपाचवातं बद्धु मन्तुमीशते ॥ ३३ (४) सुखं महद्दुःखप्तमं धुवं मतं विनेह भति खलु पारमार्थिकीम्। सहानया दुःखमपारमुत्तमा: सुखप्रकर्षेय सम पुर्नर्ावदुः॥३४ M (प५) वृणां जनन्यादिषु भक्तिकत्तमा प्रकीर्तिता सा यदि नेव संभवेत।
न स्रिस्दधूतेषु तु अतिमात्मनो म्नास्विनः संक्रमर्यान्त कविचित। निवेशवन्ति प्रययं महारयास्तुह्रयोग्यं न खले खराधमे ।३६।
Page 61
( ५s)
पष्ठाचिंकर या मारवर्यास- विषया नृपपित्राद्या भक्े: सिद्धाद्योपि वा। मिद्धादयोपि किं न स्युर्महात्मानो हि ते मताः ॥१॥ विषया नृपपित्राद्या: किं सिद्धैर्वञ्चफैरिह । मतो न सिद्ध षु जनो भकिं कुर्बोत धर्मवित् ॥ २ ॥ सूत्रं-विषयाधिकारिमेदादनेकधा ३-१-१३ । मातापितृगुरु- मृपदेवाद्यास्तद्विषयाः ३-१-१४ ।।
(घ ६) जनस्य वितेशयशा प्रजेश्वर तथा निजेध्यायवितर्य सकृ टम। निसगंजा भक्तिर्नन्यगामिनो न सिद्धधूसतु विर्भातवानिषु॥2 ॥ न सखधूर्स।दिम होतायक्षयोस्मोमयं वस्प शिश्ारमनों भशषेत। . . फथं म नेसगिकमकक्तमस्मरनन्विभूतिवादेयु मुधा निमदसर्ात ॥३८॥ बिटान्महादम्भपरान्यकवताप र्रठानासक्तानन्मिक तेयु कर्ममु।
स्मरन्म गेहिमितीटृयी रृदा न सिद्धमृताच्त सवर्चक्रांसतथा। नशं नुगक्केसर कं न कामपेदिहेव सद्यो चोठ मोहविहुल: ॥ ४० ॥ वर्गा्टिमेच्छृनर सम्यया सनान्सु विदाया वर्धवता महामतौन। निवेशम श्रास्तपशाह भावुका न मिदधधृतीगवितिभारमंनिभान् । ४९॥ यथा म्फू िङ्गस्य परीक्षया शुसेर्मेखकत्त निखिलस्य लामते। प्ररात्य प्रष्दादि निजव सेशत तगन्तु िमा्मंम् ४२॥ न मेचकत्यं दहनम्य जातुवित चासुगधाद्धिर्यात प्रसर्पगाम्। नरस्य नेवामर्ता न सध्ने. सुघर्गावस्वारगजन्मदातृता । ४ । चिरंत्रगष्दादिह् विव्यदृष्टिता प्रमायाता तस्य व िष्बद स्टिस: । इतीटयें छन्त परस्परापरय चिरब्रवादानुररीकरातु क : ॥
Page 62
(y5)
अधिकार: सुतादीनां हैतुकानामथापि वा। हैतुकानां भवेद्द् कावधिकार: परै ः मह । १ ॥
वु: भकयंश्ो मतस्तन् वणिजां नाधिकारिता। हैतुका वणिजो नूनं खपुष्पपणनेध्यता: ।२।। मूत्राणि-सत्तोद्रेकवन्तः पुत्राद्या अधिकारिण: ३१-१५। महाप्रमादाविदोपग्रस्तत्वात् ३-१-१६। प्रमादादिर्जानाहुरानलो भकत्यादिविरोधी ३-६७। अ द्ेतुकेप्याराधन हृष्ट्य दोपाद्विषयाधिकारिणोर्निःश्रंयसम३-१-१८ सहेतुकागघने दृष्टिदोषादुभयोर्विनिपातः ३-१-१९ । शम्भली- गृहीतया प्रमद्येव प्रमादवत्या ३-१२०॥।
यथोषधाख्यार्माप कर्णणासरे रजार्दितो न समसे छताधितः। · विभूतिलुब्धो व्यंथते तथा मुह्ः घुर्ति प्रयाते पर्मार्थनामन ॥ ४५ ॥ (भ्र. ७) अमस्य सस्वासिय्यवेधिकारिता मतात्र भतो न तुर्ता्िर्यये। घदुष्टदृप्टंत्ति सुग्याय सन्द्रिका विदूवितावस्य तु निष्फनत्र मा ॥४८॥ चिग्न्तनेस्वयतनेपु वा जनो विभूतिसिध्धाठाव सत्यय भत्तिमान् । भ्रभक्तमानव वशिक्त दवेतुकः पवािते वाजजिविषायामिच्छति ॥४७। श्र हेतुका भ क्श्नुष्ठिता धवं ममस्तकव्यायामयी सता मता। अद्रृष्टिदोथे। हि गुशोक्तयात्म सदेव भत्तः कुशलं विधार्म्यात ॥ x:॥ सर्दृष्टिवोष: यराथङ्रफङ्कतेः वजायमाना विश्यम्य चात्मनः। निपासमयं म. सेत साधयेत्रमादमग्न: प्रमदाजनो यया ॥ ४६॥
Page 63
(५९) पप्टमार्थिक श्सामार चर्यात- शून्यमूर्त्योदिपूजा वा सत्यस्यान्वेपणं नुवा। भक्ति: स्याद्वास्तवी शून्यपूजादि: सा विरागिणाम्॥।१॥ शून्यपूजादि मखत्वं सत्यस्यान्वेषणं तु यत्। विज्ानस्थानुमारेण भकिः सा परमा मता ॥२॥ सूत्रे-परमार्थभक्तिर्महिष्ठा प्रमादविरोधिनी ३-१-२१। भक्त्वन्तरमाभासकतां विना ३-१-२२।। नधमाधिकर पमारखर्यत - स्व्रस्त्राफारभृनो देवा निराकारास्तु वा मता: । स्र्वे प्राणिशरीयस्ते न स्वाकारा अ्रचेननाः ।। १ ।।
निषेशषेत्मिविटे म जतुचित्कुा्यापुला श५० (प० ८) स्थिरं टधानन पितृष्यहेतुको अानेन भतिं तढ्यम्य शुद्धये परीक्षमायन चिरन्तवोगिशे विधीयता विसंतत्वमा्मन ॥ महावध वेतुकतामक्ारुप: प्रमादकुष्ठस्य रसायनं शिवम्। मुटोहटः मच्यपादर्पाम्रयां परात भक्ति: परमार्थगामिनी । ५२ । क्रिया: ममस्ता निखिला्ख भक्तयस्यारिव्रिलं नानमनधंक्कारगम। िनाय भत्तिं परमार्थगामिर्मी सयाकि सर्क पथमे महार्थक्रम ॥ ५३र। (पर० ६) मनाभिषट्वा मटमस्सरादयस्सित्प्रधाना: प्रकतेश्व सायः।
सवित्समुद्राम्बुदपाठपाठय: पसद्सार ट्रमगोमपराय। ज्य रातिसारठिकअष्ठ कल्पिता: मुशमुश्वंन पुराछर्णायडते: ।.५V।
Page 64
६० )
सर्वें भवेयुः स्वाकारा: सुर्यादेः प्राणिता नवी। नाकारहीनता वापि सामडजस्यवती यतः ॥२ ॥ सूत्राणि-मात्रादय: प्रसिद्धा: ३-१-२३ । देवासुरा वृत्तिश कत्यादर्श कल्पनाद्या: ३-१-२४। नराद्याकृतिरत्प्रेक्षा तथानाक- ति: ३.१-२५। न नियता नाव्याहता न घ माहात्मयप्रये।- जिका ३-१-२६।।
जनेन सर्वात्मनि वा परेपु वा मुरेषु किं वाप्यमुरेु कल्पिता। धनाक्ृति: प्राथिसमाऊतिस्तया कवित्वसारेति मसं विर्पाश्वताम॥५६।।
नें वा गिरीशत्मनि चन्दसेवरे नराक्कतिरनाऊतिशृन्यताधि वा ॥५७॥ न कल्पितेर्विन्दुभिसन निर्मितं घनास्मकं वस्तु विर्दन्त पद्विदः । घनात्पृयकफ्त्य तु शब्दमाचतस्तवादिविन्दवन्तमलं प्रक्कल्पये: ॥५॥ • न अष्दमत्रंया तु वम्मुनिश्वयः स्वतन्त्रणा वस्तु पदीक्षया हि सः । जनेन बन्ध्यासनयाख्यपीठिनो भवाच्त वन्ध्यातनयो भविष्यति ।५र ॥ मं शहवमाकाममिहा्ति वस्तुतः समस्तमप्याक्रतिमत्समीस्ष्यते। म दैध्य वस्तरगमरताडिकिसे गुगस्तु वश्चितक्कयनोपल्यत वियन्मुखं द्व्यमवेयनां सुखं गुगाः सुदादि: पतिषटमां तथा। म देध्यंिस्तारगभीरतामयं घनत्वमेतान्यप जातु मुञ्वति ॥६९ ॥ पनत्वमेवाकतिरत् संमतानपेत्यमस्या: सफुटमन्सवर्भनम्। मह्ेव सव स्थितमेतया पतः किसद् सटस्तु भवेदनकतिम ६य ॥ घमस्य वेध्यादिमयस्य केवलं वथांभ्मंशानवि का एथक पृथक। विमज्य शद्द न जनः प्रकल्पयेत्तलानि रखामय सिन्दुमेव वा॥ 6॥
Page 65
( €t )
शिव्पशाख्तरप्रचारेपि प्रासादादी महान्व्ययः। कार्यो न वा, कार्य एव देवमन्दिरभकितः ।।१। देवमन्दिरंनामापि ख्यातं विद्याविवर्जनात्। इमशानमेत्र तड्दरान्मानवः परिवर्जयेत् ॥ २ ॥ सूत्राणि-महिष्ठा सरस्वती ३-१-२७। तदाराधनं परमार्थ- भकिसमम ३-१-२८। सर्वजनन्यपि पशाचै; कुपुनैरुपेक्षिए,
तथेथ सततार्माप लार्विकासकुरो निराकृतिं कल्पयतीह वाविक्रीम। प्रसद्य मित्ु: परियक्तामथ प्रपञ्वहेतुत्वण्देभिवञ्वसि ॥ ६४ ।। परस्परध्याहतकल्पनाकुल्ा चनार्कतिस्वीपुरपाकतिपरिताः । कुमर्कणावेव विशेषगवरा महस्वमेवां न हि साः प्रयुज्जते। ६५ । ('पर ०) मुंग्यु मवेपु सरस्वती किल मुमा माहिष्ठा सकले।वजीखिता फनं तदारा धनथाखिलं नृणां तदीयर्भत्ति: परमार्थंसेतनम॥६६॥ पिशासप्रजनामयिमादिदायिनीं प्रपथमाने: कुमुतेरुपेक्षिता। फनानपल्ेरठयन्महवाफले: श्रिता मुपुननेर्जयतोह भारती॥६9 त वमन वाउकर्चाथ सिद्धिलालुणः पतत्यवर्श्य निर्ये विपन्मये। वमृन्यवाञकर्साव याम्तसेवया प्रयातति संपततिमिहाद्भुतां कतो व हद। सरस्वती यत्र न यन्तपुस्तकप्धानिस्तारितसाधनेर्जने: । निषेय्यते सेत्यमनार्यसेवितं तदु्यते नंध तु बेधर्मा्टिरम ६६॥ न पत्र शास्वायि न शिल्पसंततिर्न यत्र व छात्कुलं मुलक्षगाम्। विर्पाश्चतो यत्र न विशुतदमा: र्मयानतुत्यं सदर्वोड र्माम्रम ।७० ।
Page 66
v
निश्यनिपातरसकै: ३-१-२९। सात्तिकैराराध्यमाना फल.न- पेक्षे: कृष्मगणयद्धिर्महाफलशाजिभिः ३-१-३०। तदाख्याः प्रा- सादा: ३-१-३१। तदभावे चैत्यान्यत्यन्तमनपेक्ष्याणि ३-१-३२॥। दात तृतायाध्यायस्य पथमाहिकम॥
प्रमादमेध्याभ्यवर महाध्वरे समार्चताध्यंतमुपनभरे। मुविद्वदार्त्सिज्यसनाथबेिके पर्मशानतुन्यं सुरसम तठिटु: ॥ विनर्यानलये: शिल्पेनल्य प्रमेर समोठामे- रनृतविरतर्दभभाद्वदभि: प्रमादम दोज्ितं । धवमाप पदे विश्वं ज्ञाने करे प्रहतारका: कर्न्मायतुमलं बद्धोत्सापेरनायहबन्धुभि: ॥ प्रघसनपर र्तेवासिप्रियेर्शमत्रमतं खंसनविमखेः मदविद्वम्भवंदेष सनाथितम। र्माह्यितमथना विस्तीणायामदः सुरर्मान्रं सफलमखिलं तत्सााय्यं नणां खालु शर्मसं ॥७४ । दति तृतायाध्यायस्य प्रथमाहिकम।
Page 67
६३ )
सृनोया ध़्ाये द्विती यासििकें प्रथमाधिकरवमार ब्र्यात - वस्तुस्त्रभावापेक्षाणि भिंध्ान्यारघमानि था।
प्रतोकादिप्रपतवैः स्युस्तथा प्रायत्र देर। वस्तुस्त्रभावापेक्षित्वा द्विना न्यागघनानि तु । २ ॥ सुनणण-भगधनानि ३.२-१। यशो देवानां याणिज्यभि- न्र: ३-२-२। व्याहताननसरणं परमार्थस्य ३-२-३। विज्ञानप्रचारो महायशः सरस्वत्या: ३-२-४। साक्षादुपासनं पित्रादीनां संनि- छटानाम् ३-२-५। असंनिकृष्ठानां ध्यानादि ३२-६। तत्रोपयोगः प्रतोकपुस्तकादीनाम् ३-२-७। सवचवितानुकरणं महापुरुषाणं
(प 4) इवि वीत्य मुगन्सरस्वती-प्रभुतोनर्यता विर्वाभससाम् ।
जगदम्युदयार सवंतः यमयोगेया ममाहृतेस्तया। जनवामु मुतुः प्रधारितविविधे: शिन्पकनाठिभि: शिये: ॥२M
महमोयतमां सरस्यतों महताघेन जनः समर्सयेत् । । जननों जनकं गुरुम्तथा पढसंवाठनभोजमाटिमि: । भजतति स्वयमेव यवशनभभिगम्यावद्चिता जिसपमा॥ ४। अ्र भिगम्य पुनः स्वयं पा न समाराधयितुं समेत सान।, स्मरणादिभिरंव साथुभि: प्रमयस्पुत्मुक्सा छृउस्सदा ॥ ५ । स्मरखायुपयोगि पुस्तकं प्रतमां लक्ष्म तथा पर भजन। विर हेच्चनुपेितकियो5स विधस्यं गुरुमर्चयेञ्जनः । ।
Page 68
( E8 )
तथा व तैतिरोया: ३-२-८। आज्ञापालनं शान्त्यभङ्गख्व नृपाणा- म् ३-२-६। स्वाध्पायाद्याचार्यस्य ३-२-१०। होमादि: सूर्यादी- नाम् ३२-११। सर्व इमे देवा: सर्वश्ायं यकषो व्यकत्पर्थवधा- त् ३-२.१२ । पवमन्येषाम् ३-२-१३।। द्वितीयाधिकर यामार त्र्यात- विषयो नवधाभकेर्नियतो वान्यथापि वा। *, सर्वत्र नवधाभकिर्नियमस्तत्र नेष्यताम्॥ १॥ वस्तुवृत्तानुसार्येव उष्टमाराधनं यतः। आराधनत्वान्नियम: श्रवणादावपीष्यते ॥ २ ॥ सूताणि-भ्रवणं कीर्तनं वन्दनं चोभयथा ३-२-१४। स्मरण ममंनिकर्षे ३-२१५। चरणसेवनं दास्यं च संनिकर्षे ३-२-१६
धरितानि व्वाक्षि व्ापयठनवद्यान्यनिशं महास्मनास । ०। द ि कुलाविविखया सततं ऐवितया महोदामः । कितवेष्वपर्भक्ति वयेठव टुशथ्षार्य म ह्वार्य निभवयः । ८ । विनयेन सवेध वर्तयवलरमामासु कठाितस्खलन्। च्रपरिकित शान्तिरात्मवावियर्त तोषयति प्रशासकान n ६
उदिता रम वेवता दमा एछ पम्स्तदुपसना मता। जय उभ्युदयार्यमात्मनः सतिर्थस्य कवि यद उच्चते · १९६
Page 69
( ६५)
अर्नमनेकधा प्रतोकनीये प्रतीके स ३-२-१७। सथ्यं समान- योरुमयथा ३-२ १८। आत्मनिवेदनं जायापस्या: ३-२-१६।।
इटे यहमाद्विरागार्स: खोलस्मादीह धार्यते ॥ १॥ स्निय: सोत्वेन पुंसख् पुस्त्वेनैवेष्यते यतः। वासतवो भकिरिष्टोतो नाधिकारादिषिपुवः।२॥ सुत्राषि-फलाय लक्षमादिसेवर्म दम्भादशानाद्वा ३-२-२०। नामफलादि तामसानाम् ३-२-२१। विपयासः प्रमादव्ता स भक्त्यामासस्तदमुगराधनं व्याहतातुसरणात् ३-२-२२।।
(प २ पुतिको समधन्वनान्यसंनिद्ठिते मंनिह्धितति वस्तुनि। स्मरयं पुनश्त युज्यते समुपास्ये सविधामुव्थिते । १२ । सािर्धास्यत मव संमता सर्यपास्तिर्थापि दासता। वचुधोचितमर्खनं भिदामनुगक्ादिष्यस्य सर्वेद्ा मे १३ । समपारिठ् सख्यमात्ममपर्पर्णामष्टं किल भर्मृ भार्ययो: प्रमपेस्य फलं ऊतात्मभि: अिभिर्भेस्ितिरितीयमाढृसा ॥९५॥ (प्र० ३) प्रच हेतुमपेक्य यञ्जन: प्रतिमाध्याकमठादि सेवमं। नरि भत्तिरिय विसूकता सती वमवज्ञम्रायता । १५ ॥ ह् भत्तिमुर्शान्त तामसा बधिकारिविवर्ययेया पे।
पिसरो द्विषतः खवारित्ामुक्नतः सिछविटप्रर्वतिमिः ।
Page 70
( E€ )
धसु वाधिक्यमारवर्यात - सर्वारमनः प्रतीकाधैमंकिर्ध मेर्ण वा भवेत्। विरज्य सर्वतः कार्यात्प्रतीकाधेस्तु सा भवेत् ॥१॥ सर सेवादिधर्मेप सेवा भगवतो मता। न शून्यस्तवमूत्यीदि-पूजनैः सा भविष्यति ॥ २ ॥ सूत्राणि-धर्मा भुम्नः सर्वात्मनो देवदेवस्य ३-२-२३। धर्मः सत्यं धारणात् ३-२-२४ । धर्म आत्मनः प्रतिकूलस्यान्यस्मिश्रन-
परितृत्य विर्याशत्तां सदो युषमाय्ान्त्रसुम्भमुंप्काम।
(न४) अपरष्यिति कीर्मितः सुरेष्वयमाराधर्मावस्ाः वित्रः। सअलात्मनि देवतोसमे बनु धर्मोचेनमेकमिथ्यते॥ १२॥ र्पादिहास्मनि वा पर्त्र वा परमं सत्यमसत्यवर्निसम।
मनसा ववसाथ कर्मशामुगमस्तस्य तु धर्म उत्यमे ॥। २0 ॥ बभुरेक परतं जगत्सदा पविशीषेदमुमन्तवोयषा यस। सदमुं प्रर्दन्ति साध्वर्त किस धर्मे प्रधिता मिव्वमः ॥ २ यठथाम्मवि या परेतु वा खवत्वाठिविभूमिकस्पनम । सठनुप्रतमेद करम वस्फुटमाख्यातमधर्म दत्यद: । २२॥
वियदु ह डय मा विवाञ्क या सुश्मन्धर्वदिस्सर्याि वा।
Page 71
( E )
नुष्ानं सर्वभूतात्मभाषात् ३२-२५। स उद्योगाभयस्त मेविरोधा ३-२-२६। अधर्ममतद्टिरुद्ध: '३-२-२७। भूध् भराधनं प्रशा- स्तुरिव तत्र ज्ञानभकि कर्मणामैक्यम् ३-२-२८। तस्मिम्पक्षपाता- मंभव: स्वभावादेव ३-२-२६॥
पतितः स्वयमात्महा विर्पावरये वाप्यव धर्मकस्ुकः। विनिवासधितु वशान्म कुः रमयत्ा वर्तुतिमाधरन् । २५। नव पृतिनि पातके गनमा याकाभ्ामि बवास योखावसन्।
न निअ्नबतिक्कुल माधरेम्नुजेन्यन जनः कढा सम। दति मघ्ततधर्ममूसिरंति सिरखा: किल सत्यमूलकम् ॥२ ्ई बनुकूममताम्पुपेति वः पर विसस्य विलोधनं कसी।
पर्गश्रसविलोषनं पि खेठनुकूमं कमयस्यनारतम्। . क्रिपमार्यामिदं निजञेन वा न बर्ध रोखयसे परेय वा म ३६ । चनुकृलमिद पदव्यते मनु सर्म्यु प्रिमोषवेस्तठा। प्रतमकनमघोस्यमे तदा कुब्चे तस कर्थ पर परति n ।0 ॥ विश्वाधि य एव साध्वमः किल धर्मः स्विरसत्यमूलकः। तमसा रिपुरप विद्यया वरथतेसा महतोधमेन स । ३९ ॥ समसः मुह्दुद्यमं द्विषतुदितः पूर्वमधर्म मथ यः।
कतमत्र कठापि संभवेचयु दोस: पमु पसपालकः । २३ .
Page 72
( ६)
पञस माधिकर्यमार चर्यात - शिखासूत्रादिगचार: पालतोयोथवा नवा। कसनस्य पालनेनार्थ: फलं स्वर्गादिकं न चेतू ॥। १ ।। स्वामोकतमाहश मय पालनीयमहनुफै:। हेतुरकटा पालयंस्तु मूर्खेषु गणनां वहेत् ॥.२ ॥ मूत्राणि-प्रवर्समान आखारो धर्म इत्ये के ३-२-३०, तस्या- मेफतस्य हंतवविरुद्धम्यानुष्ठानं विधित्वात् ३-२-३१२। अन्यथे। दामोन्यं तत्र विध्याभासे प्रमादयद्भिरतुसते ३२-३२। सविषयः स्त्रस्वस्मतीनां पित्राधाज्ायाश्चेति तत एवावगन्तव्य: ३-२३३।। इति तृतीयाध्यायस्य द्वितोयाहनिकम ॥
पटधर्म विवर्जनं तथानुर्गािर्यमंपराम्णा सढा। दूदनेक्रमुपसनं मतं मनु विश्वात्मनि भूसि चिन्मये ॥। ३४ ।। नियमस्य वधानुपालनं परमापास्मिरिह्ठ प्रशास्तरि। अखिनात्मनि धर्मशालनं परमाराधनमिष्यते सथा ॥ ३॥ ऐंत्य भूमन विदात्म नि विश्वरूपे निव्बतवातविमल सकर्ताद्पुक्त। भराधनाविधितवाषि नितान्त क्रान्त: शान्तात्मनामभिमतः स्विरधमरुप:॥३६ (१्र०५) बासारजालमधि देवकुना्धोनं धर्माख्यया किविदाचुरठोबजुप्टम। कासेम सस्य परियुतित्शाध्तसस्वमख्ा प्रयोज्जति सरसुधियो विठन्तु : ३ म पामोदितंतु विधिरूपसयानपेत्य हेतूमद्ाध्वतमव स्फुटमाश्चर्रन्त। भवारज्ालमपवेमदुष्टभावा भतवा वितृष्वय समाजभयेम वाषि ॥३ । ये बालिशाःरशिवियेव वरस्य यापा नाश्वेन संतततिमिद्दाषसीतिवियुः। से दवतु कास्मु वकिजो गगनारखिन्दं विकीय संपदमुशान्त विपल्फलाम ॥३६ । रत तृतोयाध्ायस्य द्वितीयाड्रिकम ।
Page 73
चतुर्थाध्याये प्रथमाह्रिकम्।
चतुर्थाध्याये पथम हिके प्रथमाधिक्ममारचर्पत- सम्बन्धो ज्ञानविषय: स्यभावे। वापि ताहशः। सध्वन्धविषयं ज्ञानं स्वभावो नावबुष्यते ॥ १ ॥ जञानं स्व्रविर्यं यत्तत्स्वमाविषयं स्फुटम्। मःशन्वस्तु तव्शातामुभयं विषयेस्य तु॥ २॥ सूतराणि-क्वितमूत्महेतुमं कर्म/कनम ४-१-१. सत्र झ्ञानाङ् कुरमात्रमपेक्षितम् ४-१-२ प्रकृतिविजानविकासापेक्ष ममत्वलेशवर कम ४-१ ३। आानं स्वभाव्सव्बन्धावगादि ४-१-४॥। द्वितीयाधि कर यामार वर्धत- शास्त्रंण चित नंसकारो मन्तरभोवनया तथा। द्रव्यादिसाधनं किं वा, सिष्येद्द्रव्यादि निश्चितम् H१।
(प ) हेतुमद हेतुक सेत्युत्तं कर्म द्विधा प्र्वम। बाह्ययंमुख्यमेक पर तु र्म्व्धानं स्यात् ॥ १ ।।
तत्सति ममसालेगे वर्मानामि पुनव्वानम॥॥ मिष्क।मकर्मभलंरह सानस्य निर्ममत्वं सतु। मुख्यं वर्मापातः सन्पमत नामयक्ष मसम् ।| ३ । अर्िशय शर्म वेति दुर्य पुनजीनर्परमक्ठम्। वक्ष्यत्यनुषठ मेलज्वानं कर्मान् तु पणशचर्यात ॥४॥
Page 74
(0o)
शष्दाद्द्ावनया वापि द्रव्यसिद्धिरसंगता। तस्माण्छास्त्रीयतत्त्व्रज्ञशचेनः संस्कुरुते परम् ॥ २ ॥। सूत्राणि-संग्रहाय शास्त्रापेक्षा ४-१-५। शास्त्रं मनःमं. स्कारकम् ४-१-६। न शब्दो न च मनोविकारो द्रव्यमुत्यद- यति साक्षात्परिवर्ततपति वा ४-१-७। स्पष्टं तदारुणेरदेशमनु सरताम् ४-१-८।
भुत्यादिशास्त्रे सकला विषया अल्पकास्तु वा। भुत्यादि विव्यशास्त्रं यत्स वज्ञाननिधिस्ततः।१। शास्त्रस्य दिव्य: सत्योंशः को विरोग भ्रुताविह। जञानस्य न परिच्छेद: शास्त्रमतपावगाह्यतः ॥२॥।
प्रंश्ञानां पररतर्यद्वित्ानं कर्मसोडपेद्यम। तमस्यास्स्वभार्वविष्य संबन्ध वावमाह्वेत।।५॥ (-a) भृत यन्मसडेतन्मु तामूर्स परत्वास्यम।
पावस पूर्वजामां विज्ानं तस्य संघहे विहिने। तदुपचर्य सार्धायतु: शमोर्म महानव्ययो भर्वात ।। 9 ।।
पूर्वष धास्त्रापेक्षा न तु शास्तमशक्यमत्र निर्मातुम ।८। ममसः शाम्बाभ्यासे:संस्काराएयं फल साखात।
Page 75
( st )
सूत्रे-शाख्त्रविशेषाणां विषयनियम: ४-१-६। विषयास्त रहपर्शे ततच्छल्ेण पूर्तिर्यया भश्यादी धर्मसंहिताया: ४-१-१०
हरे: स्तम्भोद्भवत्वादि-कथा अत्युकतयो नया। नात्युक्तयध्िरस्नानां भद्ा वाष्युचिता यत: ॥१॥
मस्पिण्डमेक्मपि य: परोक्षते मन्मपं सबेस्खिनम्। एकं परीच्य शब्द शब्दप्रकतिं सघेध जानीम: ॥९०। तत्वासत्व विवेक विधाय पबेम गास्तोभ्य:। कायेत्र सत्वसंय्ठ उपेक्षितव्यं तु यठतत्वम् ॥९९।। (घ० ३) तत्रापि, यस्य विपयो यः स्वाच्छास्तस्य तस्य सनरेव। प्रमिायवसंभवः स्वास्प्रायो नान्यत्र खिबये सु॥ १२॥ स्पृष्टं तु भिनावसये तत्तकछास्त्रोया पूर्ति: स्पात्। मत्यामस्याच्यार स्मसर्यया वेद्ययास्ेक ॥९३ै.। (प० ४) पक्का स्वभावर्वान-रेली रूपकमयी द्वितीया स्वाद्। पत्युक्तिस्तु तृतीया वाचोयुल्तिस्वयोत्युल्ा॥१४ ॥ तरखा वतावृता रति तरुपुरुष र्वाल्लिवनितामि: । शसष्टा इति पुरुषा इह वमितास्मिष्टा दरतति क्रमयः ॥ ९५ ॥ सदुवाह्यान्यत् प्रथमा वज्ञानिकी रेली। पायो वेदिकशेली टृष्टा रपकमयी कतिमि: ॥ ९६ू ॥ पशव्यसुकिमें।वं तनुते प्रमाठवत्स्तुलम। मस्वा स्वमाववर्यन-सेतीं तां मोहमेति जमः॥ १७। .
Page 76
( sz)
उयाहते न कवसिककद्धा चिरतने वा नवेपि वा। तस्मादन्युकतय: सर्वे वाडा पताइशा इह ॥२॥
पञ्च म्राधिरर र्यामा र च्र्पति -
ऋ रीणां सर्वदशित्वं केषामप्यस्ति वा नवा। अस्त्यप्रतिहता तेषां दृष्टिः सवार्थदर्शिनी ॥१॥ कस्यापि नेदशी हटिः सर्वो हि मितडष्टिकः । परीक्ष्य प्रकृतेस्तत्वं नवं जानन्नृविस्ततः ॥२ ॥
पभशविरुपणं पद्रनिक्रिरणाठिषु छतं बेदे।
ककपूयमृत्रशोसितनृथाठां यन्मुतेः पवम। वेतरणोनिश्याट्या तस्यात्युक्तिस्तयेव विज्जेया॥ १६॥ धनिनो हविशणयगयने दयडः स दिशययकशिपुसुसाभनः । वनढाहआर्य शतया चवझां र्मातिपादिविनिशरतः॥।२० ॥ सवे पुणायाजसंभिरत्युत्या हम्म परियामितम। मरनार्याविश्यामयमुदितं महता प्रपश्बेन ॥। २९ । मढग्युहत्कथादा निशामहसस्य साख्याने। पाववडपुस्तकेवु व वन्यकथासु र बहुः प्रणजनोस्सिं॥ :२ ।। सभ्या: कथाप्रपञ्यानेतान्ममसो विनदाय। घवन्ति न पुनरीदृशमत्युत्ति वास्तवीं प्रण्ठनं॥ ३३॥ सूर्खास्तु वष्टनवुद्धिं कष्णया: सिंर्द्धननर्गमं स्तम्भात्। भूझुंसरूपमधुनाि रामसत्त्त्वं समद्भूम ॥। २४ ॥
Page 77
( os )
सूताणि-सृवत्वमनधिगतदरशितवं तत्तद्विमये ४-१-१२। तदद्भुतं प्रकृतिलताफलम् ४-१-१३। सा मग्नरर्शिता मन्त्ार्णा नवाविष्कृतरहस्यपिशुनरवात् ४-१-१४।। वष्ठाधिक़रण मारखर्यात- निगमागममन्त्राणां पाठाकियित्ं फलं न वा। पाठाद्वृष्टयादिकं चित्रं फलं रषटं महात्मभिः ।। १ ।।
पवतारखानके: सह संभावां विकट पोटानाम। बिव्यु स्सं रुममेव्रं पतुहान्मुर्खत्नाम॥ मात्यिकमेतत्सयं प्रख्याप्य अनंदु मुग्धेषु।
दृपटा पुरायावच्चने वामान्विश्यासमापच्ाम। विश्वासर्यर् कितवा: स्वीययु सुगुप्सितेध्वमत्यपु॥ २॥ (घ० ५ ) याधयत्परवीधिगतं सम्माठवि बुमरगधधिगमः। प्रकतिपरीक्षा वधिभिस्तर्नादुषये सषषत्वं स्पास ॥ ॥
पूर्व=संकान्ता व प्रतिभावस्थानुकृन्यं स ॥२६॥
देवविशेषकणरा वा मन्वअपाठिप्रपञ्चो सा ॥३0॥
पर्शुचन्तारसंक्ान्ति: प्रतोकवरयािसेवा था॥३९॥ मन्ता वाक्याननि नवाविष्कततत्वस्य सूचकानि घतः। साटयसत्वालकर्मामष्टं किल मन्ळठर्शैन सुधियाम् ३२ ॥
Page 78
( e8 )
शब्दपाठात्फलं नेडक तस्मारकार्ये।पयोगिता। मन्त्राणामिति सिद्वान्तः किं शुष्कैरन्न वर्वणैः॥२॥ सुत्राणि-ते स्पष्टार्थबोधकाः सांकेतिफाइय ४-१-१४। विष्युपयोग्यर्थबोधकरवेन तदुपयोग: ४-१-१६। क्रियासुपयोग पाठो निष्फलो विशेषतोर्थीम्रहे ४-१-१७। रसादिषीजत्वेन सांकेतिकानां विध्युपयोग: ४-१-१८।।
संस्कृतेनात्र वित्ेन सिद्धि: संकल्पजा नवा। स्ति संकल्पजा सिद्धिरीशाद्याकृष्टिफारिणी ॥ १ ॥
(प० ह) मन्ता द्विविधा दष्टा: केिफुटमर्थब्रधका यवा भुतिपु - सांकितिका दूहान्ये विविता नामार्जुनादिलेखेषु । १३।
प्रधानपेक्षशष्ठामेडममान सु मिठेफर्ल नूनम्। करिंशा परपतारगमान्रफलं रामनामघोषयातरत म्म ३५ ॥ शमति यथा घुथम्मोटरमाकर्बीत स्वियश्चेव। मन्साड म्यरकुभम्स्पयेत मुग्धानालोमर्ति॥ ३६॥ उर्पादभ्य वारिमेक से यथा किम् भिषगधूर्नाः। खडं वयपेन महता प्रिदधुर्मेबज्रत्रिनेपनं सुखिरम् । २9 म मवं मान्तिफकितवा विष्योगेरमरखादि सुषायार:। मन्वस्य सर्पकामे: सिछिं विवधुः परामपतारितुम । ३८॥
Page 79
( y )
बधिसंकल्पमात्रेण कश्बिम्म लभते दधि। संकश्पसिव्धिश्वितस्य संस्कृतस्यापि नास्यतः ॥ २ ॥ सुननं-भमंस्कृतेन मनसा फले निरुर्ष: प्रायो व्याहतानुसर छात् ४-१-१६। संस्कृतेन तपुत्कर्ष: ४ -:- २०॥
(प. 9) गणिताठसंस्कतं मनउळामतया प्रफल्पर्यात।
मे हइगन समोठक-भक्षरा कुथलात्रतरन्त शकटेपु। रण्युनिळछंषु चिरं गायन्त: पुष्पकस्लोन्रम n ४०॥ गाितादिशाशनाठा:ःर सुमहोकागस्मु यन्त कि। मतनव पराति घटयन् व्रव्वाडुयनार्थिनो इर्सात । ४९ । शमस्य विनया शिल पुष्व रमागात्कु प्रेरभुघः। वाशिष्ठ शत्दवत्तवा रथेो द्िपोषस्य नाकमगात् । ४२॥
विज्ञानमध:पुर्ष रगोअव्ा घम् को पेन्दनञानिकाठोगसदिनिमद्ितं दश्यम। ग्राम्मव्य वर्शर्याभभ् कितमतिर्द्विमुयसंमेरठठ । ४४ ॥
दृष्टाभि: पवितुव्यन्तीहेम चतुर्गु योम ततः । V६ हम्छाधीवरभावं अव्यास्य किस समुष्दभिरय। र्मधव्याष्णायवरेः पञ्तमुसत्यापचचिस मे2ः ॥ ४७ ॥
Page 80
( of )
पस्टमाधिकर डमारचर्यात- भारम्घारम्ययो: कश्चिद्गुणमेवो भवेशषा। गुणभेदो न सर्वात कार्यकारणयो: क्यचत्॥ १। रष्ट स्तुलादिसाम्येपि गुणभेदो महानिह। वायुद्रयस्य संयोग-विश्ेषेम्वुसमुदृभवातू॥। २ ।। सूत्राणि-सति द्रव्ये तुमयनान्यथा ह्यासद्वादापति: ४-१-६२। न नूतनमन्यत्र तत्वयोगात् ४-१-२२। तत्रापि तुलादिसाम्यम् ४-१-२३। अघटितत्वेन ज्ञानं तस्वम् ४-१-२४।
वालो भारतवासी कलाकुमार: कनाध्यक्ष: । पाषायो वा दर्शन-काव्यादेर्नश्यत प्रायः॥ ४८॥ (श्र० ८ ) भावनया वा शष्देरवि वा दरष्यस्य नेत्पततिः। दश्याणामिष् यो्साददूष्य घटरबोदि सदयं स्यात् ॥४॥ योगेषि तु नाभिनत कार्यमस्ान्यत सत्वणोगासस्यात। सत्वानामपि योगे न सुलादो भर्शम परिघुनति:।५०॥ तत्वान्यत्ोपयतान्यश्रावधि निविचतानि विदवद्धि:। बर्धाटतमिति बजत्तातं सत्व सत्संमतं सुधियाम्॥। ५०॥ पर्घटिममिति यत्संप्रति विज्वास सम्य घटितस्वम्। पम्सुन दव संभाषं वायुद्वषपोगर्घटितस्य ॥।५२॥। घटनाठि निश्विरत यम्मावसेनोनर कार्यम।
भान्तिपमिष वित्तार्म किमपीति स्ानमेत् विज्ञानम्। प्रथम सेन विनायं ममुखः पसुरेव विश्नेष: ।। ५४ ।।
Page 81
( es )
नवम्राधिहरय मार च पतति - मिरकारात्समुद्भूसं साकारं सकलं नवा। निर्यु णाच निराकारादीशस्सर्वसमुद्भवः ।१॥ निर्तुण व निराकारं तरवं नास्तीह फिंचन। ततस्वो कारे त्वसव्वाद: काय स्व्राकारविप्लवे । २ ।
अन्तिममि: वित्ानं प्रतादाति प्रपम्म मेहान्ध:। प्िज्ञानम्य विदुध न सेष्टर इस तनयुद्धि:॥५1। वंद्राढी विज्ञानं पूर्व परितृत्तिररधितं थ। शिन्प क नाणयामािक्रमपूर्ण मे शेह सर्वमदमृ॥५६ ।
न हि विज्ञानं वैठिरुमघोकं वा स्थिर किश्वित्॥५७॥। शाताउर्राय विमन्यात्साधीयानतनसंभश्द यया। स्फुर ऋशला आघ ग देवे विज्ञानमाजि।। ५८। .
म स्विरता विज्ञाने मेघात्मादी सथैकमत्य व। न तु लेन कार्यहानिर्विज्ञानततां क डावि मंसवोतें॥। पर ॥ विज्ानस्यापृर्ति पथ्यमत्तानमिच्ेत्कः। पदभ्यां स्खालव सनुच्जः प्राय्ायामेः खमुहुयते ॥ ६॥ उपवासपरो सूखा विधर्कर भाज्यमुवहस्तु। प्रतिवेशिजनस्य कयं नायन्पणा विठ्ीनश्वेस॥ ६ ।। निर्वित्ञान: कर्थममय विश्ञाममपूर्णमुप्चसतु। . सेरम्पस्िद््रिघे। पैमुखायां खेला ारित न भवेसृ। ६२ ।। प्र० ६) साकारमेव सर्व सत्माद्वुचित्रयमेशमुपमत।
Page 82
)
सुन्ने-सर्वस्य साकारत्वादाकारोपमर्द: सर्वत्र ४-१-२५। न निराकारावाकारोद्भवः पुनरव्यसङ्वादापसो: ४-१-२६॥
सर्वार्मा चेतनोयं वा स्यादथाचेतनोपि वा। मकानु ग्रह कृत्यादयैश्वेतनः स्थाइसौ सुफुटम् ॥ १ ॥ अस्मित्रशान्तरो भेदश्चेतनाचेतनाभिघः। तस्मादस्मिन्विकछयं सवंथैवासमजस: ॥२॥ सूत्र-अधान्तरभिदा चेतनाचेतनाखया ४-१-२७। खेत नस्योपायधिकल्पा नत्वचेत मस्य ४-१-२८।।
शाकारस्थोदभ सिर्न मिशकारास्कय्वतस्थात्। एवं स्त्रीकारं स्यादसत्समुद्ध्वकथा सस्मात् ।। ६M ।। (० १०) प्रशता साज्रायं किन्विद्तेतनम्रचेतनं तु परम। ऋतखाणं म प्रकता चेसनता सद्धिष्ययो्ययवा।६५।
वस्य तु नियतेत गतिस्सदसेतममिष्य ते अर्गात । ६६ । भवसोयस्कान्तं प्रति मजुरेवेका गतिनियता। मतु पार्वता विपङ्घनमश्न्तास्थस्य सत्कुरमे।। ६9 ।। तस्मावच्चेसनं सत्यि बोल अश्चेतनस्षतु मसः ।
संताराठेकचिते योगे सति बोखपुद्गले जाते। उक्भवति घेतनेयं मश्यति पुद्रलविघटने स॥ ६६।।
Page 83
( ex )
रकाउश्याधिकम कमारवर्यात- जम्मांम्तराघडष्टस्य दैवाया वा परस्य वा। दैवं अन्मान्तराएपं तदधीनाइख अन्तव: । १।। अयत्नसिदं दैव स्याद्यत्मः स्यादिद परषम। फलमेतद्छयाधीनं निश्चितं सुधियामिदम्॥ २॥ सूत्राणि-भूतभवतामयत्मसिद्धानां यत्नस्य या फलं मावि ४-१-२६ । अयत्नसिद्ध दैवं यत्नः पुरुषकार: ४-१-३०। उमयमपेक्षितं सर्वत्र ४-१-३१ ।
रवतति निजेधिकारे घथाकर्थ चितदायता।। 90।। (प्र० ९१) भूतं भवस पावतवपनापनतमेव स्पात्। देघमंय पुरुधकारो मम: फलमेनघोभीि।। चेतनमचेतर्न व प्रकताघुभय पता कृष्टम। न स सर्वत्ः कत्बिद्धिभाव्यसे स्वंयततिवा ना ७२ ॥ नियमा नतु विनियम्या प्रकतिरट प्टा वतश्येषा। तस्मात्प्रकतेभिचो न नियम्तास्यास्तु काप्यस्ति॥। ॥ घावय भतुवर्य: वरार्थनया वन्त सूयगतिम। शंधर्यात सावहस्या न नियन्तान्योनुमेष: स्वात्।। २४। वहिर्द हन्यथेककं गिरिक्ाननपुर्वरय्यामान्। मनियन्स को नियमार मते चुल्लीमुखे बजा: ॥०५ । चुर्न्सीनियम्पलाम्मेरिथ सूबादेस्तु भलानाम। प्रत्मसउर्शंनीयः ार्यव शब्ते्िनियम: स्थात् ।। ०8 ।।
Page 84
)
द्वावथाधिकर कमारवर्यात- ज्ञानं परमहंसानां मूच्छीधेरद्भुतं नवा। मूच्कं।धेरदूभुतं ज्ञानं दष्टमेव महात्मनाम्।।१।। मच्छीया जानशतृत्वं योगसतववद्दितिर्मता। तस्तरकार्यें फक्षार कर्षे योगादित्यंतिरोहितिम् ।। २ ।। सुत्राणि-योगमूक्छ्ासमाध्यादि न संभाव्यं सवत्र संभवे
नूनं तदाभ्य पेयो सिनियन्तान्य: प्रफस्था: स्थात्।
पभ्य परच्कति युत्तिभिरत भगवान्वादरावयः स्पष्टमृ।। श८।।
प्रथमो न स्वाधीनः का्यं सम्मादद्वितीयेन।। ७६।।
गरलानां व निमितं सुच्छीया लिङ्वस्सु सतम्॥ ८0 ।। वंदृदमूद्धादि जने संभाव्यं नैव सर्वत्र। यत्र तु दृष्टं लेषां म धोघ्रकषे।दमुता दृष्टः ।। ८९ ।। यागस्तु चिसपुर्त र्निरध्य कुतापि संगमनम। प्वधानेवाभिच प्राणायामाठि साधमं लस्य ।।८२ ।। सत्यवधाने क्छाओ्रभ्यासाव्माप्ाटि जानीते। ग्रेष्ठी मूलधंनसटोपयोगता बचु धर्न भजजते।। ८३ ।। न्येप्येकमर्वहिताः स्वं स्वं कारय विधाय साफल्यम।
Page 85
( cg )
वा निष्फलम् ४-१-३२। योगश्वसवृत्तिनिरोध इति पतंजलि: ४-१-३३। तस्यावधानरूपत्वारसति तष्मिंस्तत्तरकार्ये फक्षो- त्कर्ष: ४-१-३४। प्राणायामाद्यवधानमात्रसाधनम् ४-१-३४। समाधिस्तन्मयश्वम ४-१-३६। तमइच्तेष्टावागवधानानामुस्तरो- तरमुत्कर्ष: ४-६-३७ ।।
न पुनः प्रामानिरोधादवि वा मूछागमेन जनः पठनं विनेश विद्वान्मबधनावन्तरेया धनिका वा॥ ८५॥ यगोवधानमातरं सम्य विशेष: समाधि: स्थात्। स च तन्मपत्वरूप: परः प्रकषवधानस्य॥ ८६॥ सूचीकार: सूर्वी कुर्षन्वरयात्रया गसथा। प्रा्वशहास्तिकले्र्यतिकसंभतवा नािम्: ॥।८५ ।। मा्यं तस्य समाधिस्तेन महत्कर्मसाफल्थम। . योगं कर्मसु कोशलमाहार्जुनसार्रिर्भगवान।। ८। किञ्विदुाल्यमसीतस्सन्द्रां बदु मन्यस प्रायः। शयनामनादिसख्यं वाडकसुद्योगमन्तरेया सवा।। ८६८, दुःखाळय्डमयाद्वा यदि वाइकत्मुद्यमं तु तटा। हलवहनं बदु मनुते म पुनः कष्टं मुरो वासम।। ₹० ।। विद्यार्मधिम क्कर्चाय वुप्कसकठाजलमुखाञक्दान। र्टति प्रायो रसनामवर्नियं खेठयन ठः ॥। ६। ॥ कशिचीद्िरला मनसार्वाह्ततेन पढे पढे सत्त्वम। भृथ: परीक्षमाएः सुमहादोग: प्रयाति विज्रस्वम्॥ ६ै२।।
Page 86
<२ )
कीलनं किल शापो वा मन्नांणां वार्थविस्मृति: । श्ञापः स्यात्कीलनं ताद्धि प्रसिद्ध मन्तवेदिनाम् ॥ १॥ शापादि कल्पनामात्रं कीलनं त्वर्थिस्मृतिः । विषाद्यनुपयोगो वा राजदण्डादिभीतितः । २ ॥
विचाने प्रत्युहा लोभाठ्ा: सुबहवस्ष्त। सुमहान्प्रत्य द्ववं भक्तियां सिर्द्धाकतयंधु॥८॥ वविम निर्शिशखर दृस्टान्कलाकुमरगि प्रायः। "यरखपर मागुरन्ध्र -प्रवेभकुशलान्मठ्वास्रि्द्धान ।। र ४।. सपविंमणडनाठ महसो्रप स्मानसाष्ट्म। गर्दार्धाषशेषलंह्ादवुर्व अान्तक्षुधायेमान्।।र५ ।। सिद्धपुर शर्मययव्ययत्ा बार्नानन्विमुइितुम। कुमनान्पाश्चाजर्यावदः पेतपथ्ावाददशंने कतिन:।र६। बिकटा: पाटा: कारिचत्कष्णवतार कुश्ना वा। स्थविर्भ कुंसविटान्राम पुनशत्मरुपेगा ॥ ₹ य ॥। धर्मावसमवना सकानथयर्पदव्य अनंतु कुग्धु। बर्हासं विशाक्रंशे सिद्धि वमूतियु रुवि स रचिरामु ॥ ₹८।। उत्पादर्यान्त महतों शिष्यं श्ास्तं व र नास्तिकाम। उच्े: पघोषयन्त: श्िशुभाशायैव लब्अन्माम: ॥ २६॥। (श. ९३) पवासोने यदुद्रमशास्त्र मातृकामिविक्व। संज्ञानां व्यवहारस्तया चिरबेपि तन्व्रादो * ९००
Page 87
( ' )
शासत्र ४-१-३८ू। तह्टिस्मृति: कीखन स्मरणे वासुपयोग: प्रशास- कानां विशतरत्पे ४-१-३६॥ शम अतुर्चाध्यायस्य प्रथमानिकम।
केरसरे: पुमः कि गरलाधयुलं न तरस्मरम्यधुना। तस्मात्कालनदा्यम्मन्वान्प्रवर्व्ति मान्बिका सुग्धा: ॥ ९०९॥
सामनाधि फलं किं तेनाविचु हन्त विसेसु॥ ९०२ ॥ सूखा दिरालपुरषा यढा कठािदुर्वन्त सम। धूना मन्जमयुर्निष्ऊत्मात मारयादि सदा॥ ९०३॥ श्द्म तु वाराक्यार्ाष विश्तांपु प्रथासत्सु। कुर्वान्वब्रादियोगं प्रायः कितश मियखेत ।। ९०४ ।। इत कीसितान्स सन्तानव्यर्वादर्शास तर्थाि सूखेपु। याम्ययु मन्तर्धाति प्रधर्थत गोस्मिकजमासात: ।।१०५ ॥। पष्टास्तु केचिदधुनावि महासभासु धर्मापठेशगतर।अभया: सदर्पम्। उद्घोवर्यन्त महतीं 6वनिभावनाठे: सिध्यष्टकादियमर्नी महनीवर्यक्म्॥१०६ ॥ दूरेख लात्प्रिहरन्किज कालकूट-पदानिघ्य प्रवरतः शवियुनान्नाय। मोई निरस्य सुर्मात: सतताप्रमसः स्वाद्यवव्षाचचियतसर्वाद शिम्पसासी।। इलिच्सुर्थाध्यायस्य प्रथमाड्क्रम्।
Page 88
चतुर्थाध्याये द्वितीयाष्र्िकम्।
चतुथा ध्याये द्वितीयाहिके प्रथमाधिकरखमार वर्यास- फायेन समवेती या सुक्ष्मजीवी युतौ तुषा। परलोका दिगमनादुतौ स्थातामिमौ स्फुटम् ॥ ६॥ उत्क्मादेरसिद्धत्वासयो: पृथगदर्शनात्। कायेन समवेता तु सृक्ष्मजीषाविति स्थितम् ॥२॥ सूत्राणि-शरीरभेदाज्जीवभेद: ४-२-१। शरीरातमनोर- युरसिद्धिर्त सिद्धयोरयोग: ४-२-२। अयुतसिद्धिर्भेदो बादराय- णादीनम् ४-२-३। तथा सूक्ष्मस्य ४-२-४ । नेत्क्रमणं विज्ञा- नात्मन: सुक्ष्मस्य वा तथा च याजवल्क्य: ४-२-५।। द्वितायाधिकरयमार चर्यात- परिणामितया भुम्र उच्छित्ति: संभवेश्न वा। उष्छित्ति: संभवेदेव परिणामात्प्रकलिपता ।। १।
(र ) शस मेदादिह्व जीवभेदो भेदस्य करि स्यादपरं प्रबाल्। कायदवये स्याददि जीव एको ब्रश्मेस सवात्मक्रमेतदस्तु । ९ ॥ कायास्मननेव पृथकुप्सर्धिर्न सिसानास्स विनि्ितैत्रायुममद्द्रिर स्मासर्कप्रपञ्वेस्तु किमत् बुष्केः ।। २।। येो नाममाप्ेय पुथकुपदार्था प्रकल्पिता सार्किकमुग्चडिम्येः।
पथ्कशरीराम यथात्मतत्त्तवं सपेत्र चितादिमयोधि सूक्षमः' 'एुवडन तस्मात्समवत एव तस्मित्तिति स्पष्टसुभ्नन्ति तन्याः ॥४ ।।
Page 89
( c५ )
सर्वग्य परिणामित्व स्सर्वेच्छेदाखदर्शनाल्। उच्छिात्त: संभवेशैव कंदापि सकलातमनः । २ । सूताणि-अत्निनाश्य दुष्छित्तिधर्मा सर्वात्मा ४-२-६। तस्मि न्परिणिामादि ४-२-७। नेचिछिन्तिस्ततोतुमेया प्रतिबन्धान्र- हातू ४-२-८।।
शब्दावलम्बान्नदाय जनेषु च परिभ्रद्धः । परलोकगमस्यास्तु न वा, सोस्तु सतां मतः ॥१ ॥ सम्भे विनष्ट न चि तम्य देर्ध्यमुस्कम्य कुमावि र्बार: प्रयाति। तथेत सुक्षमस्य न सात्मनाि ्बाह्तिरगम: स्याद्ठिकते मारे। पै ।।ं तान्येव विज्ञानधनोनु नश्यस्न्ासव्नु्ककममयस्सर्ेत। मगक्िगाढां गिर्मुञ्जमार मर्ष्वार्षधुया ननु याश्वल्काः ॥६ू॥
अस्मिश्व सर्वात्मनि चिस्समुद्रे महितद्गमपपूणी छायावथावननिनि भूवितार-फेमाज्वितं प्रासिसहखवासे ॥ ॥ न्सद्व होपयह के सुआतप्रबालजलप् चता न्तरने। शभ्वद्वहन्ती: परिषामधारा वर्दान्त संसारततोरपारा॥ । सन्यं सटेतत्परियामि नित्यं दृष्टं कि नातावरिकामि सिंचित्। सधाम्ममोएिकत्तिर्संभवैव कस्यावि सवास्मनि सा कर्य स्वात् ॥० नधयन्थिशेष: परिकाममेति परे विशेषे सुचियां स्पुट तक्ष्। एवं तु नित्या परियामधारा संसारवारानिधिरेतदात्मा ।। ९९ ॥
Page 90
( eg )
अर्थवादे न शब्दस्य प्रामाण्यं धर्मवादिनाम्। स्वस्वधर्मस्य वा श्रैष्टयाद्व्यर्था लेकपरिग्रहः॥२॥ सुन्नाणि-न शब्दविरोध: शब्दस्य विधिमात्रे प्रामाण्या- त् ४-२-६। अभेदो वेश्याविदुषो: शब्दायलम्बेन परलोकस्त्री- कतु: ४-२-१०। म शिखादित्यागो निष्कारणध्मीवलस्व- नाम ४-२-११॥
(श् ३) जोघस्य कायानुविनाशिता या अष्दोपि दृष्टः पतिवाठयंस्ताम। पाष्दे विंश वेषि परैने हानिविंधा कि शब्दो भर्वात प्रमायाम् ॥ १२। शब्दातामाशादयवाभ्युवेषि जीवस्य नाकादिगमं महात्मम् । शष्दः पमायां तब पुवज्ानां नेवापरेवामिति कौत्र हेतुः ॥ ९३॥ धर्मान्तरीयास्लव धर्ममेव व्दन्ति शभ्यविश्यस्य हेतुम्। धर्मान्तर्रााि पथयस्यजसं त्वं चासिटृम्ा विनिपासहेतून॥२४॥। भवन्मसे पशयविलासिनीमां वासाय घोरो निरय: परत। धर्मान्सरोया प्रथ ता सवन्तं दिवकमाणा निग्येमिसुष्टा:॥५ स्वगाधिकारी स्वमतेन सर्वः परेः प्रपचा नरकाधिकारी। कस्यार्थशादेषु मठीदृशेषु वसः प्रमासं भविता जनस्व ।।।६। स्वर्गाद्भवषि सिष्वािकस्य स्यागो न निष्कारयधर्मभानाम् तडित्प्रवेशय सुशक्तिये या सदस्य निर्वेठमुपेतु मोज:॥। ९७॥ (ब४) स्वास्मके व्रत्तया काघर्या्टिवियत्यमेये करिम नालिकेव। सृथीप्रचारस्वनप्तियद्व कायानुगा राप्जति जोवर्शाक:।। १८ वियत्समं स्थाया व सवगं देहास्कयं ब्रह्म परेतु देहम . शरीरमंतचनु नालिकरेष सीर्यत्यखष्य ममनं म सस्य । ९६ ।।
Page 91
भूछ: कायस्य जोवस्य कस्याप्यस्त्युत्कमो नवा। अस्तु कस्यापि वस्पादित्यागौपम्यस्य दर्शनात् । १ ॥ भूम्न: सर्वात्मकत्ष्वं यच्छरीरं तु विशोयति। शरीगतुंविनाशी व जीव: करयोस्क्रमोस्त्वतः ।।२।। सूत्राधि-ब्रम्म शरीरं जोव इत्याकाशो नालिका सूमीप्रचार नादादोतिवत् ४-२-१२। न ब्रह्म धरीरां्तरमायात्याकाशयद्विसु नित्यं म्याणु ४र-२.१३। शरीरं शोर्यति तस्य हि तन्निरुक्तम् ४-१-१४ जोवः पुञजन्द्रवत्वास्नासति पुञ्जे ॥ ४-२-१५ ॥.
पज्जोद्रषत्वाअविता क्व जीवः पुश्ने विभोसों निधनस्य काले। नागं व्रअ्मत्यां नत्वि नामकाय तस्या: स्वनं चुम्बनि नालिकान्या २०। उड्धोय वा प्रेतविशासरूपः मवनो न कुञ्जे गिशिगकठुरे थ। कृजत्यसे। नालिकया वियुको रमो विदेहाधियकन्वयेव। २९॥ (प्र.५) मर्धात्मनो बिम्बममानता सेज्जोवश्व तस्य प्रतिश्रिम्त परः। शरीरमाठर्शनभं तथेठं ततोपि जन्मान्तरखाच जीषः ॥। ३२॥। विम्वहायेगयमपास्य धामवादर्शमन्यं परतिविम्बपिगड:। नेवोपनब्थो न सथेव जीवो मताच्छरीराठवर प्र्यातत । :३ ॥ म छनिशतस्यविशाचत्द्वा परिम्फुर्ट पततरवेक्षियट्वा। लोवाभविष्यदाक हन्त तम्य सदत सन्मान्तरमध्यसेवस्यस्। २४ H
न दर्शवेत्येतकण्प्वादे: पथक्क चाल्वानमदेसु तावतृ॥।र५।।
Page 92
( Ec )
पञ्चमाधिका यामार स्वप्रतति - जीवस्य प्रतिबिम्तत्वे भवेसस्योत्क्रमो न वा । भवेदेवेोत्क्रमस्तस्य भिक्षवोपि तथा विदुः ॥ १॥ आइर्शनाशे नाश हि प्रतिषिम्बस्य हश्यते। तस्मान्न प्रमिचिस्वत्वेप्युत्क्रमः किल सिध्यति ॥२॥ सुत्रे-मुकुरप्रनिबिम्तवद्दा ४-२-१६। शरीरान्तरगो ि पिशाच वत्पञजरपकषिषद्वा ४-२-६७।।
रेंतन्यचूषणशकत्यादि पैतृकं वान्यज-मजम जन्मान्तराभ्यासजं ततफकुटमुक्त मनीपिमि: ॥१॥
भलं तदर्थ जीवस्य जन्मान्ताविकल्पनै: ॥२॥ 'सूत्रम्-न पूर्व जन्मसंत्कार: पूरवजर्शास्त्वयस्कान्तवत् ४-२-१८ ॥
ब्रक्ेकरूप्ये न विश्रतंभावे न मापि ब्रिम्सवतिविस्बभावे। जीवः शरीरं विक्त विशाय गन्तुं शरीशन्तरमत् शकः ॥। २६ ॥ (प्र. ६) स्तनन्धवे स्तनयाविनृषणा दर्शामर्न जम्ताम्तरमंस्क्रिया मा। मनुष्यकपाठिवठागलसे दायस्तु मस्म्धिजपूर्वजैम्य ॥ पित्यामाजपिति गुममनवस्था फतर्शि से: मद नात्र भङ्गूां।' प्रधर्मिता दोप एद् प्रदोपदुख्यानशोवम्य वर्शाल नूनम ॥। २द॥
Page 93
मप्तमाधिकर्य मार खर्यास - भोगोवशिष्टो जीवस्य स्वगादी संभवेस्न था। संभवेदेव नाश: स्यास्क्िममुर्तस्य कर्मणः ॥ १ । साक्षाद्ोग: शरीरेत्र सत्संमगातवरेषु व। शांनिनोषि हामुकि: स्वाज्जमान्सरवविकल्पने ॥ २
पस्यादिमंयेगवशादिदानी बाल: सनं घा न विषेदआसः। दृष्टेि शत्यप्रभती निमिसं मर्कस्तषथे क्रिमु पर्वत्रामेः ॥न।। (श्र 9) भगोषि साक्षादिव्न कर्मराः स्वादेकत्र अम्मन्या्यवल न्ैमम। भगस्तु पारम्पारकः सुसादा स्फुटस्तटर्थ परजन्ममालम । ३ ॥ घम्याबगिष्ट निधनं फलं तु परत्र भोंगा म ममज्मास्य। तवाडा कि पायम्मरगी स्मतिष्त न परवज्ामेरुपभ्यतन ॥ ३१ ॥। मुगं पिबन्यो मिप्त न तस्य पाकः सुगया न मदोधि दृष्टः । मतस्य पाका न यथा मदो वा तब्य पापं न सुराधनेहात॥ ३२।। शगाजनाद व कल्पर्यान्त दगडं मुधा दुधिय नूनम। परासर्धशह्म्य यथा स्वभोज्य सथाज्यपानेवि मठाधिप्स्य॥३: ।। अभुर्तमन्राथ कतं परत्न फलं ददानीति कुमर्कगा से। मटोम कीठेन मलिसयोयि मदः प्रवल्प्यो निलये मुशकाम॥2४ ॥ प्र नाटटरिजम्मान्तरकर्मराशेर नन्तखन्मान्तर भोर्यता थेत्। कानपि मुन्तिभंतिता न पुमामन्याटरश ज्ञामवशास तत्त्यम। ३५ ।। लौशा अनेके किल र पाक्षितुख्या: कायेपु चेलरसमभेपु। स्वगादिभेो्वे यददि कर्मरशधिर्मकति: खुष्पप्रतिमा सदास॥३े६॥
Page 94
मूत्राणि-साक्षान्जोगर्तवेकेनैव जन्मना ४-२-६६ । पारमप- रिक: संसर्गात् ४-२-२०। आमुष्मिकमोगकलपने मुक्त्यभा- वः ४-२-२१। सुददादौं संक्रम इति वेन्निघने सर्वेषामविरे-
ष: ४-२-२२ ।।
स्वर्गादिकल्पना धर्में जनान्वसयते न था। नरकस्य भयात्स्वर्ग-लोभाङ्वूमें जनो भजेत् ॥ १॥
आासुम्ते संकापत कर्म सख्यो रिघो मुले वा याद मत्युकाले। सेरवस्य संकामति वर्म जन्तो: कर्य न तहुविधनाविशंषात॥३9॥। स्वगेाथि मिथ्या नरकोवि मि्या ब्रह्मंय जो: मतताद्धितीय:। मिथ्या पुनर्जन्मविकल्पनेव जनान्कयं तञवयतीद भिन्षुः ॥३८ ।I घध्यम्यमानस्य मुगादियोगो नाध्याकि्निीति स्फुटमाद भिक्षः। क्रिमेष तस्कानरसां उधानः करा जीक्षम्य गतिं प्रर्यक्त ॥३ ॥ पज्ञम्य रमभापरिरम्भनाभः कम्पम्तथा वेतरगांक्रियाभि: ।
लोभेन रम्भाधिगमो न सम्य कम्पेन वा वेतर सात्रमाह।४॥
मन्लोसनं घरफशोमि मश्ताचुलखलं स्ूजनीति जानन। पन्धः प्रत्म्पेन मुदं वहेद्वा न भिद्यते तु सगुलखबो या॥ ४९॥ शासतेया बासयं परमार्थतत्वं भमेगाके क्रीढृगिति पवकप कम्शाम्ति शक्ति: परमार्थ सको समास्तु नेक्रे नियता न सेने ॥ ४२ ॥ मरे नरत्यं नरशाम्मवायां ममेक्ष सस्मिभ्सवरमाध्यमा या।' ने के भमा: छुत नरे भशम्ति कस्तत्पध्तुं प्रयतेत विद्वान॥४३॥
Page 95
)
स्वर्गादिवादिनामत्र मठमन्दिरभूमिषु। मंहांपातकभूयरत्वांत्कल्पना साथकेिमी ।। २।।
गिर्याश्वत् ४-२-२३। धर्में भयार्थमह्ञानामिति केचितू ४-२-२४ तत्परस्वास्तेयमितर रज्जुसर्पसंनिकर्षीत् ४-२-२५।। नवमाधिकर्यमारवयसि - भोगाशामदकैस्तृप्त्या मूर्खाणां तु सुखं न घा। देवाङ्गनादिविन्ताभिमीदिस्तेषां विनिश्चित: ॥१।। बन्ध्यामुतं पुत्रवतीमुत व विविच्य वेसा प्रथमे हत्ास्वः। काये द्विमीधेम निज करोनि वशु: पमलोवरथा जनोमा। ४॥ धनेकजोषत्वविरोधिनीं सेटुसेमतां म्वापयतीह भिक्षु:। वर्स सदीया चनुपानिशोधि जावं पुनर्जम्मजुर्ष वर्दान।। ४५। च्यं दर्द्रिो ममताय्माठ: फनावमिसे वचसी कहैते। जोखो न जन्मान्तरवान्भमेग सर्थेत तुले बचचने सशेष ॥४॥ (च. ८) तस्मादियं काश्यनपर्वताभा प्रकम्पणा स्वर्निरवादिकानाम। ऊर्धव सुमेशवर्वालम्पशेल पूरे ्येोधरवसुधोडरे वा ॥ ५० ॥ धमे भवार्य किस बालिश्ामां सर्त्योत सां केषम घवर्यन्स। प्रापातरम्यं सुफलं मपलेप्लय् स्मरन्तः प्रतिरत्शयन्ं।।४८॥ किर्याज्जरं रज्जुभुनङ्गमाद्वा बिभ्यसठभ्यसंगस न बालः। सुद्रादिकं स्पस्यतति सेास्पशन्वा चोर न किं स्यासदयम्वचार्य: ५४६। नि चांत ष्टः सदर्भासमस्मा स्वर्गादिविभ्यामपरातपापी। पाप न तदाददितेन वस्य न देवनाखा सकदेव नश्येत्।५०।।
Page 96
( (२)
यथा स्वर्गस्य चिन्ताभि: मुखं नरकचिन्तया। वुःखं तेषां तथा नातः स्वर्गध्यात्युपयोगिता।२॥
त्यभ्ये ४-२-२६। वुःखाशापि ४-२-२९। पर्याप्मायुश्तीनघसः कार्यशेषस्यापरैरतुष्ठेयत्वात् ४-२-२६। न सस्य लोकलि-
प्सा ४-२-२६॥। वगमाधिक्वा यमार चर्या्त- अत्युक्तिरेव स्वर्गादिस्तत्वं किडिवदिहास्ति घा। केिंत् स्वर्गादयो लोकाः संभवन्त्येव वस्तुतः ॥१॥
पः पापर्शाः मुश्मन्दिरेतु तीघेयु वा हम्म मठेषु वाषि। स्वगादिविष्वासपराङखायां वंज्ञानिकानां सममिता कय सत्स्य तृ। ५९॥ गुरुं न धर्मस्य भयेन नारा स्वद्ष्णायाद्यातमाह किंधित। प्रच्काव धर्मस्य, व वञमुकेन पायं नृवलादभया्धवर्श्त॥ ५ु ॥ स्यगाय बीमत्सनसंसकमा वत्थातकं हन्त करति कीनः। म्पगीटिविरवासपराङ्मुखस्तु स्वमंपरि तत््यात नैत्व धीरः ॥4३।
वेधभवधाखिलयोवनाया संध्यात्वव्तिन्तेय सुराल्षयेदु॥ ५४ ।। पचचापकानां व्यभिव्वारचिन्ता महास्य सेवा कनदष्य सभ्वत्। जुर्गाप्सतोयं नरकात्सुधोशत्सुशलया हन्त सुशलदास।। ५ू५ ॥ सुशलये सोख्यलश्रानुश्न्तः स्मर्न्त नृमं निरयाय घोगन। कुतान्यया स्वप्रसुर विर्याक्ता ध्यास्या मुदुमहममी वर्दान्त ॥५ु६ ॥।
Page 97
( (३)
अभाव उत्क्रमस्यैष न दृष्टि: स्वर्गगामिमी। तस्मादर्युक्तिरेवैषाभिमता कविकल्पना ।। २ ।।
भरङनकाहुरा दष्टव्यतिकरस्कन्धा सेषोटेसापवलिता कवि- ता ४-२-३१॥ रकाट थ्ाधिकर समारघसि - कर्मण: स्यात्परित्यागः शक्त्या सातत्यमेव वा। घिरागिणां परित्याग: संभवेदत् का क्षति: ।१ ॥
नेऋकन्त माक्राम्वरवारिजं से अस्यन्ति मो वा मिरवास्िश्ावास सपश।। यत्कार्यश्रेष भुवि बिंधिदेशं सुमेन शिष्येय परेया वास्य। संभ्छव्पत निर्वतयां न तेस्तु स्वनायकेवी निशव्थितैशी।। V८।। (न. १) हर्षन्य वंध्यासुण्सलतिजम्य पूतिषशाटेपवथ तदुद्रशम्य।
सारायहाठो नशरूपयां यलठङूरा इृष्टमुखदिकस्य ॥। ६य॥। न्युकिमि: स्कम्यशी कवीनामुतरक्षय पर्ल्लावता विद्ाना। चध्वत्वर्णस्टर्जनचिससूमा विराय ता इन्त विडठमूला । ६९ ॥ धमावहाख्यत्सरख्णा विवेक-इस्वेव सां तोप्रहृढेम कसाम।
सटेड़ धिंतृख्ा परिषीयमायां विज्ञानमारवति विञ्लोकः। विकासभाजा-रमशो भवत्री संपरन्मविष्ठा र्मावितेम पेन।। ६३।।
Page 98
( <8 )
नासोन्मादसमोश्षानां विरागो मब्यमूलकः। तस्मातु कर्मसातत्यं यथाशक्ति हितं मतम् ॥२ ॥ सुताणि-द् कर्ममातत्यम् ४-२-३२। तद्रकिज्ञानमूखक
संन्यासस्तूर वर्ववाडुवत् ४-२-३५।।
(श्र. ९९) खईिचिन्तार्गहसस्ावत्यं विज्ञानवत्या जगम: शिवाय। . टावेन भत्तवा व विशुर्द्धाश्ित्तः सल्कर्म कुर्योत संदेघ साधु: ॥६४ ॥ यद्वस्तु याटक सवलं सथय खान्मनाबी प मार्थभक्त: । प्रमारतं कर्मपरो लभेत धर्मार्थकामान्महमायकगेस:।।६५ ॥ C अय जना नंव परस्तु कश्वता: स्वार्थमित परतपथ कर्मो। भूमानमानन्तमयं भमेशा निवेध्य सेल्पोर्यास बन्धमेति 1. ६६ ॥ प्रस्याधि लोकस्य धरीरनाम: परस्य लाकस्य व भूमनासः। अंशांशिभावं तु विदन्मद्वात्मा सर्वस्य मुसः कुशनं करोलि॥ ६७ । न कर्म सर्वात्मनि याति विषमं मिरस्कमा परमाखुर्न नो। स्वकर्मसंन्यास्मसः सुबुखय न शोखपन्त एरमार्थखल्लभाः॥ ६८॥ प्रमादवान्कर्म विद्ातुमोह्ठते जनस्तु यो भूर्मान सर्वकर्मास्त। श अध्य वाहेारिव बाचुरेककः पुरोध्ठशोये वकष्वाठिशुर्ष्यति॥ ६६। इद कि धर्मारघसुखस्य साधनं शरीरमाहयं न ससत्वमत्र छ्। एयं सदेसत्सरस्षात्मनो धनं, विनावये्सेरमवर्मख्या सुधोः॥।७
Page 99
निर्वेद्ारकाययुःखादि तपः कार्य भ वा बुधैः। कार्ये कण्ट कशय्यादि तपो मिवइंमाशितैः ॥१॥ कलिदैवादिपैशाच-स्ममूला विरागिता। तसष्मात्कण्टकशय्यादि विकर्म परिवर्जयेत् ।२॥। सुनणि-शरीरमाच त्रिवर्गसाधन न व समस्वं तत्रापि ४-२-३६। कण्ट रुशयनादि कर्माभास: ४-२-३७। युक्काहार-
(प (2) शररमेसत्सकव्वात्मना धनं प्रश्सवेत्सर्वहिते सदुसैमः। तथा दवि कायस्य धनं करो भवन्सदेव कायस्य निताब ब्ेब्टरी ।।७ ।। न कर्म संन्वस्य परापसंप्रदेरनवाधि शञार्थूलकलमरसर्पयेः।
ग चावताराभं कदर्भमप्रमेन भाष्मसस्वादिसमाममेहिवितै: । विकमभिवी न परर्थिनाशषेक्करर मेतत्सफ्लात्माना धनम् ।ज३॥
भजम्मुयुरूं अयनावब्रोधन विषृद्धतंत्ञा वदुराजणेमतः ।। ॥ शरीरमेतत्सकलात्मना धनें हिंते नियशस्न्सकम्स्य सन्मति:। सिरित्य विज्ञानम्धून सर्वतः सरस्वतोसन्मखयहमाचरेतृ॥।०५। उपययर्वात शिम्पभास्व्सने सुखामिद्व जोवत सर्व एव लोकः। बध मम निधनेषि साख्यभाओो ननु मम बन्धव पत्युपत तोषम॥ मूर्खसेसु नीन्र परितुर्थ्ात मोगज्ातेवारिट रगनिलषये निश्येवसीवन।
Page 100
(<६)
विहारतादि वासुदेवस्य ४-२-३८। कलिदेषावनतिख। क्कान्तर-
दिव्य शक्तिपिशाचादिप्रत्यया निर्वेदाभासहेतवः ४ २-३६ ।। इति सतषुरधाध्या ये द्वितीयाट्ि्कम्।
कलिश्यमित् का स्यादुवतिरहन्स जन्तो- रगतबलरवाति दैवे पारुषं किं नु कुषात। प्रध्मतिर्वरायां निश्धिता पूर्वजभ्य भुवि भर्वदवि दुःखं शर्मयामुत्र शश्वत॥ ७C।। भ्रमनिवत विरमा दिय्ययतया प्रभन्धा- न्कइस मनुअशाक्तस्तादृशानद कुयात। रविशुजममिति वार्देमेंाहिपन्सः समन्ता- द्रिप्श दूढमधन्यं भारतं नाशर्वन्ति ॥ ७६ ।। शति घतुधांध्याये द्वितीया हहिकम
Page 101
पज्चमाध्यायस्य प्रथमान्टिकम्
पन्चमाध्याये प्रथमापिके पयमाधित्ञर वमारथर्यात- चितो निषेधसंशीतिविषयत्वं भवेश्न वा। सर्वत्र संशये सर्वाभावे वा संभवेदिदम्॥ १।। संशयो वा निषेधो धातुपलब्धो न संभवेत्। उपलष्धिस्वरूपायां संभवो नैतयोश्िता ॥२ ॥
चिदकपत्मिका न निषेध्या न व संदिग्धा। ५-१-२। विषेध- संदेहयोरपि चिदात्मकत्वात् ५-१-३॥
(९) ममता सिरोभवति शन्त यढा सकलात्मता थ समुदेति शिवा। सितिर्धािरप्रतिताय तवा प्रथते प्रमाउविगमाठमल्ता ।९॥ प्रसिलात्मिका चितिरियं ससतं परियामिनी स निजसासितया। समवस्यिता व सठिमामबुधा: क्षतिकामचावरिख्तिं क विदुः ॥।२।। परियाममेव सुमता अमधुर्मिजसाचषिता वतिज्ञनाभिम्रता। ददमन्वहसति निभमं सर्वार-पह्यां विभोकयति शम्त अनान्।। ३ ।। चिदियं निषेधविष्यों न भवेबर का संघस्य विश्व: किस सा। उभयं विदास्म्शमिदं कवि यर्ताश्चठ तोसरात्मकतयाधियता।४। रयादि वर्वसृसिि तितिर्रासत सदानुपर्ला्धिर्रास्तविषयाकि कथम।
Page 102
चिदातमन: परिच्छेद: कथमप्यस्ति वा नवा। जञानं नैवापरिच्छिन्ं परिचछेद: स्फुटस्ततः ॥१॥ उपलब्धिमयादन्यत्किं वा स्यादसिलात्मन :! तस्मिननंशा: परिछिन्ना नास्य तु स्यात्परिडछिदा।।२॥ सुन्ने-न परिकिछन्ना सर्वात्मनः परिच्छेतुरभावात् ५-१-४। तस्यामेकस्यान्येन परिच्छेदो न तस्या अन्येनासंभवात् ५-१-५।
" यर्रड संशयस्य विषयोप्यखिलनुवलभ्य संशयमवेधि कथम। 'न चिदात्मनस्तदुपलब्धिमयात्ा्लायितुं प्रभवतीठ जनः ॥६।। विविधोपलबधिविषयेषि चिदास्मनि नैकओोंश दूसर स्वर्यत। पसति स्षमेभिघटनेङ्ुलयप्रच्रयं धरोरिया शवेक्सनेो: । ७ ।। इम एव भरतमुणवस्ततोनुष्लभ्यमेव ननु सिद्धपुरम।
न च मानसेष्वी सढा सकलं सुलभ स्मतति: प्रभवतीह किल। .
स्मप्तिसंस्कियाठिवशलंशर स्फुट मन्य एकमवकर्बति बत्।। है।। प्र. ३) पखिविलात्मनान्यदुप्लब्धिमयात्वरमस्ति न प्रमितिशून्यतय। न परिच्छिदा भवत तेन चितेर्न पर्रिविकिनति चि मिले निमि ।१०।। एठ चिन्मयेंशमपर तु परः परिविचिकिनति सकतात्मनि मत्। स सतो निज्नर्प्ररितिक: सकसं परिपश्वतति स्वयमनन्यगतम् ।। १९ ।। न.३) समुर्वोत बुद्धुदतरकनिभं सक्सं स्वसासिषि चिठम्दुनिध।। पचिलीयसे पुनरितेत यतः सक्सास्मता सफुटममुन्य ससः॥ १२॥
Page 103
( ई)
जातु वैच्विभ्यमानस्य ब्रह्मण्युपरमा नवा। निर्वेचिभ्यं ब्रम्म शुद्ध मुकी प्राग्वापि सृष्टित: ॥१॥ सुप्प्येकत्र वैचिभ्ये परेषामिड दर्शनात्। सृष्टे रनाद्यनन्तत्वाद्ंब्रह्म वैचित्र्यवरसदा ।। २ ॥। सुन्राणि-स सर्वात्मा वरीरेन्ट्रियविषयमनोदर्शो साक्षी ५-१-६। तस्मिन्सर्वारम समुद्रे शरेराद्यमुदेति खीयते व मुद्मुबा दिवत् ५-१-७। तस्मिश्रनाद्यनन्तं पारमार्थिकं वैखिश्यम्५-१-८।
१-९। न दि बुद्बुदविरोषलोपादबुद्मुदो महार्एव: ५-१-० विशेषाणां कृत्सानामुदयस्य विल्योपस्य वा यौगपद्याभाषावैचि भ्यात्यन्तामावो नाममान्रम् ५-१-११॥। परिणामन्नातमिद्व यद्धिविर्ध परमार्थसत्तखिलं भ सबा ।
समुठेतु वा विलयमेत्वपि वा परिणाम एक एः् साक्षितना। परिकाममानविकशस्तु न सोविरतर्मिक: किल विवम्बननिधि:।।९४॥ अदितिविसुप्तिरशव या युगपत्परिव्याममार्ावष्यास्तु कथम। परिधामयून्य परमात्मकथा लथमेतु तेन किल भिसुकुले ।। १५ ॥ न सुपुप्तिमार्नाय सुषुप्रिमयो भवतत प्रयर्ष्यातकरस्तु विमु:। प्रभवाप्यदव्यस्तिकरि तथा भवभूग्यता भवतु इन्त कथम्॥। ९६ ॥ विर्षमर्त्व मन्यदुररीकुउतार्माि वा न मिसुरध चिन्नसधो।
Page 104
100 )
वैचिभ्यं मायिकं सर्व पारमार्थिकमेव वा । विलोपान्मायिकं संर्घ नहि किश्चिद्नश्वरम् ॥१॥ पारमार्थिकमेवेदं व्याघातरहितं यतः। विलोपाद्स्त्वसन्नैव न मत्यंत्वात्सुतों ह्ासन ॥ २॥। सुत्रे-न मायिकमनिर्वाषयं वैचिश्यं भिक्षारिवाद्वैतशुद्धि- विलोपात् ५-१-१२। विलोपादसदिति चेन्न व्याहतेस्तत्प्रयोज-
कत्वात् ५-१-१३।
मायानादिरनिर्वाच्या सतोव्यंतिकरोय वा। अहत्वनादिरनिर्वाच्या भिक्षवोपि तथा विदु: ॥१॥
(प्र. ४) कथमस्तु मायिकमनिर्वचनोच्नितमङ्ग सर्वमुपलब्धमिटम। न विधित्रभूयमखिलं जगतोपलपचपत्रपत उद्धतधी: ॥। १८।। पठसच्न तद्ुवति जातु न सदठिकक्ाति सत्वमति कष्पवव्षः । पतिभाति संगतमुर्ध्न्ति ततः अथथङ्गसंनिभमसत्सुधिय: ॥९६॥ उपलब्धसस्वमित् आर्त्वाप यत्तदसत्कथं भवतु सत्वयुतम्। यशप्र६बन्ध्यतनुजादिपरं मतमन्न शब्दमयमीठमसत्॥ २०॥ (-v) ऋध वन्ययभिक्षुवधनेकर्गतः समते न या किर्माप निर्वचनम्। अयि माध्या नमु चिदह्यत्ा-वतिदग्धया लमुररीक्षतया ।। २९॥ सति कुचिदाठितरम्य समः प्रतिपसिरिष्दमिदमध्यसनम। ' शसतस्तु नेव सलि नाणि.सलोडससि आसुनिव्म दह प्रधित: 1३२।
Page 105
( १0१ )
सततोव्यंतिकरस्स्वेष। घस्या नामान्तरं स्रमः । मासतों विदयते भावो नीभावो विदयते सतः ॥२ ॥ सूत्राणि-तस्मान्नानादिमाया न वानिर्धाक्या ५-१-१४।। क्षणिकः प्रमादज: सतैव्यतिकरस्तु सा तथा व वश्यति ५-१-१५। नासतः सत्यं्यासा हुछः भुतो वा ५-१-१६॥
ज्ञानेपि कर्मसातत्यमुळ्छेद: कर्मणोपि था। जञाने कर्म न संभाव्यं भवत्वेतवहन्तया ।। १ ॥। मानेपि कर्मसातत्यं न्यायपूर्षन्तु तद्भवेत्। नाफर्म वासुदेषस्य जीवम्मुक्तस्य योगिमः ।।२॥
न कदापि सर्धद्धि बगदुर्दासत स्मतिरष्यमुष्य कवमाविर्भूत्। नमुमूतपूर्वाववयर्कुरयं विश्ये परत्र सव वाध्यसनम 42शम चम्देव माथियमिद नि्खिलं यदि बेन्द्रजालउट्नं बर्दास। अरोक्षकोमि मटपेटगतं सक्रेन्ट्रजालमशगरक शिश्षो ॥२४॥ (र) ६) उतया तघेव किल विव्तया सततान्विताः सतु विदन्ुनिधि:।
प्रयमप्रमेवन्रिअबेधनिधिसजतया ममस्वर द्वितो नृपवत्। प्रथ विज्न एच समतां वसते पमितास्मतां व भजते विस्वत भबद। तनये मिये सममतो जनको न परस्य पुत्रमुप्सालयति। सम स प्रमास्तृवदर्वी तु अजनससुमे परष् व समो भर्वाल 4२श। उतबा सवेव समता दत: सतपसपातमख्स चरसः । तमुरवं मशत विशतय सरसात्ममलनुमिसा बिरत: HRC
Page 106
( १०= )
सुत्राणि-ज्ञानविज्ञानशचिमांश्विदारमा ५-१-१७। उभयो शाश्वती ५-१-१८। विज्ञानशकतायुद्रिकायां पर्रिक्छिआ्नात्मता पित्रादेरिव ५-१-१६। जञानशकावुद्रि कायामपरिच्छन स्वरूप- परिचयो ममतोष्छेदशधिकरणिकस्येव ५-१-२०। स न्यायपर्यवसायी ५-१-२१। नाकर्म वासुदेवस्य ५-१-२२।
निर्गुण: प्रकृतेर्भिन्न ईशः प्रकृतिरेव वा। नियन्ता प्रकृते: कश्चिन्निर्गुणः संभवत्यसौ॥ १ ॥
नण्से: समस्तमवयसगराधिर्वततिर्यथा न सहतेनुवितम्। इसरतराक्रमममुष्य अने समतां वदश्व परिपात्यरिलान ॥२ह। सकलात्ममः सबलमेव विदन्स्वतनुं परांध्व परिपात तथा। पतथा प्रबुध्य सुर्भातरजगत: श्रिवमावरन्सततमुख्यमधान्।३0।। कपसल्षसस्तनुमिमां मम किं परिषोष्यामि न वराब्बयैः। मध वा विपामि म तरसुमुखे कपयेति चिम्तर्यात हन्त कुधी:। ३॥ स ममत्वदग्ध बुव्धस्तु अडोन्अवस्परित्यजत से विसुधा:। चमतासुरस्य तमवेर्विकलं जगदीटृशेनश्यपपसव्तै: 1।2२७ वसुदेवसूमुर्रय कर्मपरत्यञ्ञनं विनिन्धात स पोगिवरः। जनकाठ येषि किल कर्मपरा वर्धात सम सिद्धिमतुलामवनो ॥३3॥ 9) सुखमत्त भूमनि चिटम्बुनिधो न पर्रिविदार्वाति मुद परतम। चनषेम जोवत रड्ासुसये मसनाङ्गमाप्रयमिनो न सुकम ।१९।
Page 107
( १०३ )
- प्रकुतिर्निरयतैवेयं विनियम्या न केनचिस्। सर्वाकारेश्वयभिभ्नासावितियेय विनिश्वयः॥२। सून्राषि-स भूमा सुखं नाल्पे सुखमिति समरकुमारः ५-१-२३। स परात्मा सर्वतुणः सर्वाकारः सर्वकामस्तथा य ब्राह्मणम् ५-१-२४। न निर्गणो निराकारो वा तस्यात्यन्ताभा- वरूपत्वास् ५-१-२५। प्रकृतिः प्रमेयात्मिका सर्वत्र विशेषेषु, ५-१-२६। सामान्यतसत्वप्रमेया चिदात्मका ५-१-२७।।
स्रमस्य तत्वशञानाद्वा सोपाद्वा मुक्तिरिष्यते। लोपान्मुकिर्न मुक्की स्यादतुबन्धो अमस्य हि.॥-१
स सदात्मक: शिल विटम्बुनिधि: सुखमप्रमेयमित् सर्वमये ॥३ै५। न स निर्गुखे न र निराकृतिरित्यवधारये: निर्माष नास्सि तथा। र्यातवक्रमपुर्शनवासरसा अत्रिवा श्िवेतति सर्ववस्तु निराम ।३६२ सपरि्किदा प्रकतिरंअधिया निखिला तु ने प्रमितिमर्द्ीत सा। सपर्शिकदा बितिमयो प्रकतिर्बटरात्मज्ञस्य निखिसात्मसमा।३७॥ पुरुवस्य या प्रकतितस्तु भिठा कविमप्रमाठलवरी नमु सा। विविर्नात हन्त पुष्ण प्रकतेठसलेमनिर्िसमरस्वमिय ॥३। पुरषा द्वि युदयुवत्तरङनिभा: प्रकती विदान्मति विशेषमया: । सझलात्मनः प्रकतितः पुरुतान्कपिल विवेष्यति कय सतिमान ।३६।। (न ८) व्यतिभेद मघ विशयस्य सतर विषवाम्सरेय व सता विडतः।
Page 108
( १०8 )
मुक्तिस्तर्वावबोध: श्याङ्डरूमवोपोप्रयोजक:। सदिग्म मोपि विज्ञातन्रम: पात न ऋच्छति ॥ २ ॥ सूत्राणि-तस्वेनाज्ञातेव्याहत: सतोव्यतिकरो म्रमः ५-१-२८। सत्यसतस्तद्विपर्ययेण वाध्यासं मिझव: ५-१-२६।भ्रमो ज्ञान- धर्मस्तरवेन धर्मान्तरवज्ोय: ५-१-३०। सज्यानमप्रमादादक्ञान न प्रमादात् ५-१-३१। तस्य तर्वेन ज्ञानं मुकि: ५-१-३२।। न नियतस्तद्विलोपो न चापेक्षित: ५-१-३३। फुतो भ्रमः प्रमा- देनेति न चोदं न हि दष्टेतुपपन्नं नाम ५-१-३४।। इत पञ्चमाध्याये प्रथमाहिकम
सृति नासतो न स सलस्तति वा भम उच्चसे स्मरयमप्यसतः । नद्ि सैभवत्यश्तति हेमिव गिशावधि कस्य हेमगिर्तर्कमवः ॥।५९॥ भमोवि धर्मप्ियत एव सत्वतोवगम्य धर्मान्तरवसमुत्तमाः । प्रमाददेष विनिरस्य ये स्थिता: सदेहमुतिं ठधते सठेह मे ॥४२॥ म सत्त्वमेतस्य विर्ठा्ति ये पुनः प्रतोक्षमाण्ा मसमुलरिमायसोम्। पवस्थिप्ास्ते निर्ये तमोमये सिर विबीवन्ति गला दसासटे।। ४2 ।। भमस्य लोपो नियतो न नाथ्यसावपेकक्तस्तर्त्वावदोपि मुलतये। भमो भमत्वेन विनिशिष्तः परं ददाति निःभेयसमत्र निश्वितम॥४४॥ जनोनुबधत्यप दिग्भमे पथा दिशोनुमिन्वनविविम्बवर्शनात्। न कार्यशानि भजते तथा गतिर्भमस्य सर्वस्य मता मनीषियामा४ठपा। कुत उदित दहट भमश्वदब्यो मनु सकलास्मनि भूमि साक्षिरपे। अनुशितमिति नमुयेज्यमेतत्सफु मुण्लब्धिरवात दति बञ्यमाध्याये प्रथमाडिकम्।
Page 109
पज्चमाध्याये द्वितीयाङ्गिक म् ।
पञ्च माध्याये द्वितीयानिके वयमातियरग्मारवर्यास- मतभेद्ेपु सर्वेपु-भद्दा कार्या न या पुनः। सर्वेंषां मतभेदानामड्गरीकार्यान सत्यता ॥१। वस्तुम्येकषिधेनेक-मतानां स्थान् सत्यता। मायानिःश्रेण्यतीतास्माद्ग्राह्यः सिद्धान्त एकक: ॥।२ ॥। सुत्राणि-सा माया निःशेणित्रयवती ममताहग्ताद्रिपर्या या ५-२-१। उपनिषस्सिद्धानतस्तामतीतः ५-२-२। मतम निःश्रेणिबु ५-२-३। प्रमातृप्रमेयपृथक्कार: प्रथमा ५-२-४
(प्र९) ममं ममत्वादिविशेषकवियं वदन्ति मार्येेत चित्मसूरय:।
समस्य निःघेियु हन्त वर्तयद्त मतानामिसरतरद्विवाम्। चिराय पह्ादिभिराजुलीकते मनाघ विद्वानमधासि भारते ।। ॥ पपोश्वेय मिननधर्मपुस्तक जनानमुक्तीन्प्रतिभूक्षणं बिना।
बधोशवरत्यां पुडषस्य कम्यिद्रवस्वर्ता सरर्याियतरत मत्युताम्। जनेयु निर्घोष्य मतत्रणा नमी वर्रान्त भूमे। मतवादवल्नमाः ॥॥॥ ममादनामा महिवस्य वत्पतं इटेन देशे पलिसं सुदान्यम। सदेव देवयमिति त्रधाज़किता: समर्ययम्तः प्रबरन्ति डाम्भि ब: ।य।
Page 110
( qo€ )
ह गस्यान्यतरस्य वा निष्पेषो द्वितीया ५-२-५। निष्पिष्य कल्पि- तामां तत्तत्युकजीकारे पुडुजविशेषे चिदन्तर्भावस्तृतीया.५-२-६। द्वितीयाधिकर पमार्चर्वास- पुरुषः प्रकृतिश्रति ववँतं सत्यं मृषायधा। सत्यं स्यायुपलब्धं हि सर्षेद्द तमितोक्शम् ॥ १।। म तत्संभाव्य ते सत्यं मवैतं नायुतसिदधयो: । न द्वैतमस्माल्नैकं वा मिथ्यैकं सद्द्विनाम तन् । २॥ सूताणि-जातिव्यककिवतप्रकृतिपु रुष्रभेदं कापिला: ५-२-७। न पुरुषो भूताग्येवेति चार्षाका: ५-२-८। ब्रह्म निर्गुणं सत्य जगर्न्मिध्येति मिक्षव: ५-२-६। पते प्रथमायाम् ५-२-१०॥
प्रमादयाम्मानमुदत् विश्वतां स्वबन्धुतापा: सततं ठिद्स्षवः। सरस्वतोख्रतस्वि निर्मले पुनर्वगासमि्कन्ति महाजस: परे ॥६॥ स्वधर्मतातं विटदाम्भिकेषु हा भुकुंसभण्हेपु वभिमासरम। समच्य पोटासु व शाससोवरं क्थ न सुग्धो निश्ये परतिर्ष्यात॥।। सनेः प्रमातुः सकलात्मनोवि या प्रमेयतः श्तवशात्यथककिया। भमय्न म्येति ममस्न साठिमावतारनिःपरेरिरिय प्रकोर्तिता ॥।।। एथक कमादंभयुगादिति स्फुर्ट विभोयंतः कर्कशसर्कच्क्रके। हयस्य निवान्यतरम्य संमता प्रमद्य निश्ेषयमेत्र वापरा ॥ ६।। हठाद्विनिध्चिष्य व तार्जिये: कस-तर्माटिभि: पुञतविशेषता पुनः। बवापिसेस्तोघमुपेत्य कुर्ताव बिदेशनं भूम दशान्तिमा समा ॥१०॥ (पर :) विमोहित: अ्वशेन सार्निकोम्पुर्योत जार्ति पुथगर्थता यथा। त था प्रमातन्यकतंत्तु वस्तुतो विवितभावानवर्याम्त कािसा:।१९।।
Page 111
( 1०० )
सुतीयाधिकरय मर चर्वास- अ्रणुविज्ञानमुख्या: स्यु: स्वतम्त्रा: कणराशयः । अनुबद्धाथवैका स्यात्मकृति: कणशाजरिनी॥ १॥ परम्परा: कणारना स्यु: स्व्रतम्बास्तन्र का क्षतिः । स्फु टोपलब्घ: संवन्यस्तस्मात्म्रकतिरेकिका ।। २ ॥ सुत्राणि-मनेके जोवास्तत्तत्परिमाणा आईतानाम् ५-२-११। ्षणिकानि विज्ञानानि सौगतानाम् ५-२-१२। अनेकेण- वोनेके चास्मान: काणादानाम् ५-२-१३। पते द्विताया- याम् ५-२-१४॥।
सर्वात्मनोवतारादि-परिच्छेदो भवेभ् वा। अमुष्य सर्वशाक्तत्वात्स्यात्कर्थ न परिष्किदा ॥ १॥
प्रस्ह्य सैवं कविलानुकारिमि: प्रवर्सित द्वेतमर्स वधत्यस्षम। . न पुंसि चावांकमतब्लिका रता वर्धाति मृतेतु व र्भात्तमुसम्रामiqa। पुमांषमेकं प्रव्वन्ति मिखयो जमन्मुवेत्यम्युपर्शमं ळ स्फुटम। रति पयस्ते प्रयमामुपासते भमस्य निःशेगिमवास्तयमाः॥९३।। (न३) विदन्ति तमर्परमायमार्दता हताववषा जीवमनेवमूर्जितम। समाध्र्यान्त ्वािकांश्व समला मलांधये। वितिलवान्यवाहिय:।।म।। प्गूननेकानघ वाल्मनो बधूनुपाससे कायभुजा ममानद्ठ। त्रयो द्वितीयामिति वाठिन: पिता भमस्य निःपोशममन्विदमा:९५ू॥ ( .. ४) वखेध्वलाकेपु वदन्त ईश्वरं वर्शम्त मोदं किल देववल्लभाः । समेव मरसाठिविशेवकर्मिय विद्रुस्तु भूक्ता अवतारवाठिन: ॥।९8।
Page 112
( qoe )
सकलस्य शरीरस्य नासारूपेण संस्थिति: । भर्संभाव्या यथा तहत्परिकलेदोखिलातमन: ।२।। सूत्राणि-ऊर्ध्वैष्वधंजरतीयानि दैवा: ५-२-१५। जोवश- रीरेग्विस्यन्ये ५-२-१६। पिशाचवदितस्तत इत्यपरे ५-२-१७। पते तृतीयायां सा ब्रमस्य परा काष्ठा ५-२-१८॥
नाशकमाद्विरोषाणां सर्वेच्छेदो भवेश वा। क्मशः सर्वनाशे स्यावुच्छेद: का विकपना ।१।। नाशे विरोपस्यैकस्य परेषां समवस्पितिः । उद्भ्वश्चेत्यसंभाव्या सर्वेोड्छेदकथा ततः ॥ २ ॥ सुत्राणि-मणिमयपाउचालिकायसु सर्वात्मा बिम्न: ५-२-१६। मनांसि मणयस्तत्र ५-२-२०। मणिविरेषेषु तत्प्रततिबिमता मणि
वितासुतोपर्मिति वाठिनस्ताणे भमस्य निःपेडिमि डोल्व सममा: ४९२। भमस्य काणा वरमा प्रकीर्तिता चकवलानां परमाधिडेवता। विकर्मयां या सममा तुनामियं हसेतु वेशेव्वरमा प्रमाहियु॥ ९८॥ (भ ५) स एव सूमा मंिवालभश्जिका-निमस्तु विम्तः सकसार्मव: शिव:। है मनांति विष्वड्मसपोत्र चिन्मये विश्विष्य निम्बयशयाब वेशते म१६।। ममोशिशेये प्रतिबिम्यिमोंशतः स इब सूमा नमु जोवसंब्क:।। यसेह वाहृश्यनुनिम्यितो मख। तमैश बिम्ब: प्रतिभाति निश्चितम।२०
Page 113
( १0g )
भेदभिन्ना जीवविद्येषा: ५-२-२१। मणेराकारोपमदातमरतिविम विशेषस्य नाग्रो न विस्वस्य न या कत्कस्य ममिसमूदस्य प्रति- विम्बसमूदस्य वा ।५-२-२२॥। पष्ठाधिकर यामारचर्वाल- भूर्मांशवेद्योन्याइग्बा, वेध: स्वादेष सईथा। भकानां हि प्रकाशोसाववेद्यी वातिसौक्म्यतः।१।। अंथवेदः सदा भूमा परिष्छेद्यां न कस्यचित्। ज्ञानं यथा यथांशानामविद्यापगमस्तथा ।। २ ॥ सूत्राणि-तदद्वैतं शुद्धं वैश्वानरीयम् ५-२-२३। शरीरसष .. दाकाशवत्समुद्रवश्चेदम् ५-२-२४। न कात्स्न्येन विदितं नात्य- न्तमविदितम् ५-२-२४। अक्षातं नराद्याकारवादिनां निराकार-
मगवि हैऋस्य तु नाप्यये विभु: प्रयाति बिम्ती विलय क्थंचन। म चाप्यशेषप्रसिबिम्बविसवो विलीयत सु प्रततिविम्य मककः।।२ ।।
पचा कराठ़य यादि इरोरसंगत सवित भाठयाम्बरसंभर्त पया। तर्ट्रफेनादि कयाब्धिमाच्ितं तघेघ विश्वं सकब्रास्मनि स्वितम् ।२३॥ विदात्मतस्वं तिडित न सवंचा जनस्य किंताब्रिदितं न सर्वध। प्या वथास्यांशमतेत मानवस्तुचा सचा विन्नतरत्वमऋति । रु॥
एहेश्रमेव परिषम्य अ्व्मात शमसभाठ्ठु: वकलीकरेत्यस्म्॥ २५ ॥
Page 114
( 9?° )
वादिनां व ५-२-२६। विदितं वामृवेवजनकपासवड़क्यवासुवे- वादोनां जीवन्मुक्ानाम ५-२-२७॥
आात्मानात्मविदोरेका गतिवा द्विविधा मता । कृमिमस्मविडन्तरवादेका स्यादुमयोर्गतिः।१॥
मिजाल्ललाटावथवध्वंलोकस स्विश्ञरमट्वारमुदोर्थ विस्फुरस। सडित्समं उ्योतिरवेकषसे सखे शरस्य लक्ष्य प्रसावस्य पठ्ठिदुः ॥२६॥ विलिव्य वा स्वामिष्तद्वहेद्रतां पवित्रनालां परिपृतसेसमः। विलोकपर्भक्तशिरसमुदतं महः परमह्मसमानमदभुतम् ॥२७ ॥ व्होनिकुश्जे धमिनामय भमन्पविष्य वा तोर्ीवह्वारमपुरे।
प्रधापि माज्जिष्ठमयं शरीरके मुदुर्तमततातंल्षमनिर्लम्। न रामसत्त्वं न भवतस्वरुपियां पुनर्धरायामयतारव्याि ।। a ।। पतं सखे ते सरयू: प्रदास्यति प्रज्ञानिलाशस्य नवाबमिक्कमि।
किमद्ग विज्ञानमिढ निषेससे विमुश्त नास्तिरश्वाम ढं मिलाफमम् । शियश्षिराठ्भावनयेव शिक्षये समस्तविध्यागमनस्य तेबलामृ।। ३९॥ कयापि वैधेपज्ञनस्तु पोटया भुकुंस्मयडेन विटेस्तथापरेः। रतीव मध्वाज्यमयर्विमोदितो वसरमिरसानतमःसु मज्जति॥ ३२॥ स एव भूमा सकलास्मकों धकेरस प्रभातापत डित्स्व नादिमिं: ।
Page 115
( १११ )
प्रत्यक्षाजाननिरये सदानात्मविद: स्पिति:। सत्यक्ञानात्म के नाके सदैवातमविदः सितिः ॥२॥ सूनाण-संनिक्ृष्ठतमं प्रियतमं शञाततममपि तं प्रमादिमो विप्र कृष्ट मिवाप्रियमिवाजेयमिवोपेक्षन्ते ५-२-२८। त भास्मरना असुर्येन्धे तमस्यवतिष्ठभ्ते ५-२-२६। तरतत शोकमात्म विद्भर्य च प्रामोति ५-२-३०। असतः सम्मृत्यारमृतं तमसा ज्योति- गंच्छति ५-२-३१॥ रत पञ्चमाध्याये द्विमोपाह्रिकम ।
यतीयतस्वप्रठमान्मुदुम्बिन: श्रमेय सिद्धिं जनका: ुा प्रकर्मसंन्यासपरा मयु: पररां पराध्यवित्ञानयुता मनीविया:॥ ३४। (प्र. ७) वदम्त एतं नश्वामशक्षति निशजर्तिं वा न विर्दान्त तत्वतः। उपेरमाणाध्य तमास्मघासिनः पतन्यसु्ये मिर्ये तमोमये।। ३५' शिदात्मतत्त्यं स्वखतलाम्मकं विठर्न्विशिंष्य नान्विव्यत सुनवित्कती।
सर्गत शकमुदस्य भयान्यलं सदसतेश्मतमप्बय मत्युतः। म भअते समसध्च परं महो प्नत महुणमद्ट मसन्मति:॥३॥ इत पञबमाध्याये द्वितोयानिसम्।
Page 116
षष्ठाध्याये प्रथमा्रिकम्।
वष्ाध्याये प्रथमाहिके प्रथमाधिकरयमारच्ैयति- गुणाश्रयोतिरिक्ास्ति न वा कश्िद्गुणेतकरात्। द्रव्योपलब्धि: प्रत्यक्षा तस्मार्दा्त गुणाश्रय:।।१॥ गुणानामाश्रयः कश्िन्नातिरिक्तो गुणोरकरात्। स्वाभयत्वं स्थितं तस्माद्गुणानां वसुधादिघत्॥२॥ सुन्नाणि-न द्रव्य गुणेभ्यो भिद्यते ६-१-१। गुणसमुदाये द्रव्यत्वकल्पना सेनावनादिवत् ६-१-२ । माधारो द्रव्य वेस- दाघागन्वेषणादनवस्ा शेषकूर्मादिवत् ६-१-३। स्वाधारो गुण समूहस्तु भूम्यादिवत् ॥ ६-१-४॥ (घ.९) न सर्वावत्ततमकुठर्शामतक: पुराप वा प्रमर्वात कश्म्वदा वा। प्रमाठिता व खलु न सवगा स्फुटं विभाष्यत भममदसत्सराठठिज्ञा ।।९।। उदयधीस्मिति चित्सविद्यण विशोधषेदममनिका पुरात्मम् भैयां कती अतमय पूवेर्निलेस्तवोयया धमबलबुद्धिसंपठा॥२॥ न विदाया कुविर्दात पूर्वताप्यते पुराठ वेत्वगमनं सुविन्रता। परामना उधुरिटि पूर्षविद्यलामिमां मति स्फुटमधम्क मूर्खसाम् ॥३॥ असंगतं किर्माप यदेव दृश्यते चिरम्तनेध्यि्ितमेवमेव वा। विधोधनेर्थ प्रतिपूरणेस्योर्मुद परां वर्द्ात सुधीरकातरः॥॥४॥ न पृर्वजाठवरजनः प्रशस्पधोर्मणे भवेदविषु न विव्यर्ध्धाक्तयु। स्मुर्यान्यतुनिति कुमातसत्वाविठयया विनाशयस्यनयभरेया बन्धुताम्।।५।। प्रमादितां सकलजनस्य मंसता परेया तु प्रमतभरेया नृत्यता । युगान्तरे किल विदुर्ष भविष्यतां कसेखिलं विनिदधताठ उप्यते ।।६।।
Page 117
( ११३ )
द्विमीशाधिकर यमारवर्यास- पृथगथा इमे द्रव्यगुणांधा: कल्पितास्तु या। पृथगर्था इमे नृनमुपलम्मो हि ताहथः ॥१ ॥ एकार्थ: शब्दमात्रेण द्रव्यत्वादिविकल्पभू:। स्वतम्त्रावस्पितिनैषामुपलब्धा पृथक् पृथक् ॥२।।
चपश्यतां वरितृपु समस्तवेदितामतिष्ठसार्माव थ सुलकतीक्षया। पदे पढे निखिलपरीकिषयां म्हान्समुखमोळ तु पर्मार्धदर्शिनाम।।।। प्रवसयम्सरिम्रिमां परोक्षया विशोधयन्य एत् कमस्वितीन्भमानू। नवं मव प्रमार्यात शास्तमात्मवान्य्रवास्यसा पितरमनिष्कसं सल्ेगह। विरन्तना निशितधियोप्यसाधना उघुशविरादवि मिल नातिविद्वताम्। महाठामां वहृतु महोदमोपि सन्वगि्जनो नमु कयमस्पमायरक्ा।।ह। पिरन्तने वर्णाचसमयय तु क्रमादवद्टन्मुधीरमडविठ् विप्साचनम। निश्स्य तद्भर मानकर परीक्षया महोयसी: प्रथर्थात शास्तपछती: ॥ न मिछसे गुगनिकराद्गुखती स्फुट निराधयो गु्यानिकरी व्वर्वास्थतः।
न मिठसे वममवनीवहां चयाठर्मोककनी न घननु सैनिसोत्यरात। न मिटसे गुछनिकरासथा मुगी गुखानयो वदर्नावक्षल्पमात्रज्तः।९३॥ गुणापयो र यादि परिकल्प्तेयया सवाभयः पुनर्राप किं न कल्णसे। पमापय: स किस निरानयस्तदा गुगोस्करो न कथममानरपस्तस u३।।
यथा पुनर्धरस्तितियं निज्ञापया तथा सफुर्ट मुर्धानकरा मिज्ञाभय:२४।।
Page 118
( ११४ )
सून्राधि-कर्मगुसविशेष: ६-१-५। सामान्यं नाममात्र नातिरिकं विशेषेम्य: ६-१-६। पतेंन विशेष: प्रयुरत: ६-१-७। प्रयुतसिद्धयोरभेदात्समवायोपि तथा ६-१-८॥
अभाव: कशिचदर्योस्ति नार्थोयमथवा पृथक्। व्यपदेशाबटो नास्तीत्यादेर्यास्त्यसौ पृथक।। १॥ प्रतियोगिस्वरूपत्वान्नाभावोर्थ: टटथङ्मतः। तन्िप सर्वमस्तीति तद्षभावार्थ ईरितः ॥२ ॥
(·2) गुयः किछेत्यर्नातशयाव्भिठा मष दुय यतः पव्यािरख नेसरस।
दृहान्विता बहुषु न जातिरेषिका गुगान्समान्कलर्यास्त जलिरित्यलम। समापि सानकिशिशुता शिशुद्धये पयोम्ुननमुरिमासएय ा N न जातिरसर्यातप्रयनी विशेषता न वा विशेष रह स सां अपेक्षते। प्रकल्प्य तां. सदनु विशेषवाठिना विरम्बनां कक्भुगनुप्रिता ययु: ।।९७। कुतार्किके: पर्थार्गात ग्रष्टमात्रता गुयक्रयाधिकरछजालिनामभ:। उदीरितेष्यतुलमतिम्न्यथाठुये न वास्तवी भवतत भिठेदृशी पत: ॥९८॥ घमः कय गुरगुिकारकक्रियाठियाजक: किल समवाय दष्यताम्। वघेष्यलेस्य व मतु बोजकं परं प्रपठासे कर्यामति बादरायक: ।। ९६।। (प.३) विमध्यसच शि सकलास्मणा मरतो न सतया फिल सकसात्मना स्फुटम। प्रसत्वमित्यपररममिदं म भेवसोसिरिच्यते विष्ययुगादयं न छ॥ २०।। विरन्तन: कशमुर्वाध स्वभ्नष्ठतो न सप्समं सुर्मातष्ार्थमुक्तधान। एसरा वा न स सटिदं यठद्धयं विकल्पपमदिति भवात्मकं स सत्।/२९।।
Page 119
(११५
सूत्राणि-प्रभावो मेद: स प्रतियोगिस्वरूप: ६-१-९। सत्यन्ताभावार्चं तार्किककसपना ६-१-१०। अतपय कणमुजो- व्यभावाभाव: ६-१-११।।
तस्वानां पश्वसंश्यत्वं प्रस्नोकं संगतं न या। रूपादिगुणयोगेन पडवसंख्यैव संगता ।। १।। घटितर्वाजजलादीनां पडबसंख्या स्वसंगता। भाग्नेयादीनि तर्वानि वियद्वा तर्वमेकक्रम् ॥ २॥ सुन्ने-पृथिव्यादीन्य तर्वानि तर्वान्तरघटितर्ात् ६-१-१२ नाकाश: शष्दगुणो निर्वायौ तदभावाल् ६-१-१३।। पञ्च माधिकरय मारचर्पाति - डिक कालयोरिहार्थत्व पृथगस्ति न वा पुनः। परत्वादिधियां हेतू स्थातामरथाविमौ पृथक् ।१।।
(प४) व्षितिर्जलं सुद्िरनिलक्षया विर्यार्यरमना विदुर्रिति सत्ववञयक्रम। ुधिमुंय्ो विर्यात विवसतखिलं नयं पर घटितमनेक्तत्वकमृ॥ २२॥ मडिम्मयं विर्यादति सत्वमे ककं विवर्सते स्वर्यामद् सतठास्मना। विवर्नने यवर्धाटतं विभाव्यते वर्दन्त सत्वर्मिति बुधास्तवेव सु॥ २॥ सवायुके बिर्यात न यन्घोगतः स्वनः समुद्धवति लत्षा न संगता। स्वमस्य सा वियटवलम्यरल्पना स्वनः स्फुट सरदवलम्त दव्यते & २३॥ प्रभीव मोसियममिलाध्यम: परादपव्ञाविकास्सतल्षमुपेत न स्वनः।
Page 120
( ११६ )
सामान्यवन्नम्न्येकस्मिम्कल्पना दिगनेहसो: । मतो न पृथगर्थत्वं तयोरिह समकजसम् ॥२॥ सुत्रम्-दिक्काली सांमान्यवत् ६-१-१४।।
लयस् प्टयादयेऽ्डष्टं स्वोकसं्र्यमथो नें वा। अश्ञातहेतुका्यार्थ कतंव्याऽडष्टरकल्पना ।। १।।
अहष्ट कल्पना व्यर्था सर्व दश्यात्प्रसिध्यति॥२॥। सूत्रम्-नाइष्टं व्याघातात् -१-१५।। सप्तमाधिकर यमारचर्यात- एक मात्माथवानेके परजीवादिनामकाः । आरमानो बंहुवो हष्टास्तरमाननैक्यमिहात्मनः।।१।
(५) न जातिश्सर्याधिकराठाया पथग्विरस्तया न प्थमनेहता समम। रहादुयेधिनायभूमि कल्पना गुख्ाविर्धा्कन दिगनेहसरि॥ ॥ (प ६) पदृष्टमित्युवितमपूर्वमेव वा पुरातनं मुरतमघाषि दुष्कम। तदुक्षधा फलज्नमी व सहिक वाधवा ब्फुट मतमसमपजसं तु सत।129 न साप्पयो भर्वतत मचोक्वसतचास्तलस्य ञजगत सहैकदा बसः। परतोभवम्प्चमक्षवो न जासुचिय शिल्पिना स्वयमयवापि योसिता:२८ ससंगता प्रभववकयास्त्िल्तात्मनो न चापरं अनुरपि सिध्यतति स्कुटम। मिररषंया सदसमदृष्टवार्सया सवात्परं जगदुदयाय याचिता॥। २६।।
Page 121
( ११० )
दोघंतादि घने यदसहंज्रेदा हड खिताः।२ । सुत्रे-आत्मैका जीवस्य शरीरायुतसिद्धत्वास् ८-१-१६। तस्मिन्दरव्यत्वादि घन इवास्तित्वादि ६-१-१७।।
ममस्तनो: पृथङनो वा पृथगस्त्येव ताफियैः । भणु द्रव्यं हि तरस्पष्टं प्रतिपन्न मनीषिमि: ।। १।। पृथङ् मस्तिष् कनाख्या देर्मना नास्तीह किड्बन। मनस्तन्वादितका हि प्रकृतिप्रत्ययादिषद् ॥2॥ सूत्रम्-मनो जीववत् ६-१-१८।। नवमाधिकरसमारखर्पत - मपरत्यसे वियत्तर्वेणुभिर्जगदिदं न या। सारष्ट्ररणुभि: सर्वमप्रत्यन्तेम्बरे भवेत् ॥ १ ॥।
(न् 9) सनातना व्रिभुरखनात्मयः सठा विचिनतां वधवयमेक पात्मनि। वहान्विमास्समुमनु नाशलन्मिनो न शाश्वता: स्वयमथ जोवमुदसुदान३ रहाद्यये धन पध सत्वदीधता मभोरतादिकमसिर्स बिजोकते। गुर्याक्रया धिकरय जालिवादिनां विशेष रत्यवपतिशत्मबेविम: ।३९।। (प. ८) वघा तना पर्थगस जीध पत्वयं न कश्वनैवमपि मनोनयापचक् सनुमिमां व्यर्पार्दाट यु: कुतार्निका विषसुण द्विर्यामय तस्तदाल्मना ।१२। (य ₹) नसारावो विर्शस सरन्ता उत्सटा पदृष्टतो दधुत इसस्ततो बतिम् धिरयान्रं प्रशयमय कमानतः प्रयुश्वते टाणुकमुकं महज्जात्।। ३। ।। न संभवत्यमुनिकरे अडे म वा न च्मनि स्फुटमतना तथाप्यये।
Page 122
( १८ )
प्रत्यक्षतास्ति नमसो नचारएं समजसम्। नाप्रत्यसेम्बरे तस्मावणवो विर्श्र्वहेतव: ।२ । सुनाणि-माणव: काणभुजा: ६-१ १६। त आकाश उपलम्यमाने मत्स्या इव वारिणि ६-१-२०। न शूम्यमन्तरे वियतो वस्तुस्वात् ६-१-२१ ॥ वत्यमाधिकर्समार चर्यात- यरीरपज्जरस्थोसी ज्ञाता भवति वा न वा। शरीरपअ्जरसः स्याद्बाह्यस्य ज्ञानमाधहन्॥। १।। पातमन्येव शरीरादि सर्वमेष प्रपश्यति। - भवाहयोनन्तरस्तस्मात्कुरस्मो रसघना मतः ॥ २ ॥
प्रभामये विर्यात भषादवाम्भास्त स्फुर्र्नाडठवपुष रहायावः परेः। मकल्पिता: प्रहसिविदां वर: पर किर्यान्तुरं हुटटि वधमु स्थिरतति विदाम॥३५॥। वचा सथा स्ितिमयव दधस्वमी वर्शक्त से न तुननु शून्यमन्तरे। सहमसरे वियादतत वस्तु दत्यमे यदात्मकं सकसमुर्शाम्म केक्न ॥ ३६॥ (न१०) ह स्वितियत उपलभ्यसेनयोस्ता भिदा न भर्धातत वितिसस्तुनेा यदोभव प्रातिमिद्यताभवस्थितिस्तदोभ र्भर्त भिद्वा न वस्तुमः ॥३ विदास्म नि स्कुर्शस सतस्तु शाध्वतेखलास्मके नमु विषयेन्द्रियाठिकम। न सरिस्यतिरभवति चिटास्मन: पुथक् समसतः एचगघवा चिठाल्मभ:1I3 पिवास्मके मायिमयसा सर्भञ्जका-समे मनोमशिमुकुगेघु वस्तुनः। हेव्यसे प्रसिफलनं दुयाशणो: समागमे वभर्वात संमिधsसः।३६ ।। विदंशयोबीदि सुन संनिकष्टता तढा भसेसतिफलनं क्थ संघेत:। पतोंभपोभंवति न विश्डष्ट गे्टिटासमन: स्फुट मिसरेतरमढः॥४०।।
Page 123
( १ )
सुनाणि-डभयव्यालेरमे हपय वसायित्या दुपलम्मोपसबघ- पेोरभेद: ६-१-२२ । सवीतमनः स्वात्मनि विषयेन्द्रियसंनि- कर्बापलम्म: ६-१-२३। मनोमुकुरेदु तदुपरम्भेषु संनिकष्टेप-
शाम्तराग्रड: ६-१-२५। तस्माखष्द्रि येण ड्रव्यादेरपलम्मनुपय- उधपूर्वस्य ८-१-२६॥।
कार्य कारणभावाद्वा स्वभावाछ्वानमा न घा । भवेसयोरेकतरात्सर्वत्रैवं हि डश्यते ॥ १ ॥
उक्तं त्ववर्यावज्ञानमनुमाया: प्रयोजकम् ॥२॥
न धम्तुनः एर्थागद्ध वितित: स्यितिशियदास्म नाविममुपलब्धिवात्मनि।
(प्र. ११) न छेवलादिह सहचारतानुमा न समण: परमपरामुमापकम। धनागमे प्यभभवष्णदुकस्य वा धमानुमा न स नवप्रादुकामताम।। ४२। विमुय तस्किन कमिविच्यिरन्तना: प्रपेटिरे प्रतिनियतां स्विर्ति हुण:। स्वभावतः वर्वचठम्न कार्यकारख-प्रकर्षत: कवाचिदमुमाब्य हिधा ॥म।।
सिरनना वदति समझ्र्स न तब आलिरस्यततिशवमी विशेष्तः।४४ ॥ सवस्वितिघंट कववस्य या परा वदन्ति तां कलिबन कारंसाकया। बमुष्य या स्विलिविष्ट कार्यकपतः परे विदु: पुजवठमेव बारकम्। ४५।।
Page 124
१३०
सुन्नाणि-नानुमानं सहचारात् ८-१-२७। कार्यकारण- भाषारस्वमावाह्ा ६-१-२८। स्वभावो नाममात्रम् ६-१-२६। कारणमंशावस्थानविशोष :.. ८-१-३०। कारसकारणत्वादन्य- यासिद्धमन्यत् ६-१-३१ तस्मादुपादांनमात्रम् ६-१-३२। तद्नन्यत्वमैपनिषदं बाद्रायण: ६-१-३३। नाविर्भावतिरोभाव। योगवियोगा तु सनिवेधान्तरे ६-१-३४। कार्यपरीक्षया कारण- निर्णयश्चेदसंनिक ष्टावयवातुमानम् ८-१-३५। अवयविन उप- ळब्धिरिति क्ेन्न तस्यावयवसम्द्दानतिरेकात् ६ -१-३६।।
पेस्यते किर्माप् न कायससिद्धये परं यतस्सठित मुधा बरिधा विदुः। निमिसमप्यय समवाय कारयां कुतार्किकास्तटसमवाय चापरम।४६। प्रदेककं किल समवायिकारया सटिष्तां घुर्वामद्ठ कार्यासखये। विठात्मिकां प्रकसतिमिमां निमितमत्याप स्फुट प्रव्दत खादरायमाः।४9। नकार्यतायि य विर्षिर्नाि कारयां वियस्तयोरनववर मकतां रुफुटाम। म कायतस्सत इस कग्खानुमा गबव्यतामिताद्रतामुमाशय:।।४॥ रहान्पया भर्वात सनिवेधने विशोधनं घटनमघ्ोभर्यं तुवा। सिरोिमिर्म भर्वात नाप्ययोदये नवस्य कस्यातठिताम्य वस्तुमः ॥४ह। म खर्यतसत दह आरयानुमा यतोम्षतः सविधमतात्परस्य सा। मुधे: स्फुठं भर्वात कखांभ् सकको यमंपतोनुमिसत इव धुमतः ।५०॥ कुतार्थिका संवरणसमो नसस्य पद्यहटं विदु: स्फुठमसमशजसं क्षुस।
Page 125
( १२१ )
हावथाधिअ्र क मारचर्याति- दिव्यास्ति राकिरयोग्यादेर्न वास्त्येव वतरतव्मा अप्रत्यक्षानुमायोग्यं जान्ति स्म. महाअ्स: ॥१। न प्रत्यक्षानुपायोग्या सा रकतिर्नास्त्यतः स्फुटम्। मूदा गुणातिक्रमाधरेता: कुर्षन्ति कल्पना: ॥२॥ सूते-न योगिप्रत्यक्षमन्याहशम् ६-१-३७ । विशेषी-
६-१-३८ ॥ शतवळ्ठाध्याये प्रथमास्ट्रिकम
(प. १२) न यागिमामवि मनु विव्वशातावधानवानवि नहि एष्डसागसम । पुरः स्थित स्वतितिशतं निरोकषते प्रमाउव्याच्म पुरसापि पध्यत॥५२॥ नमंगल सफुट मधि वि्य मक्तिभितरिंभाश्यते निखिलसनन्यवागतः। रतातृशं वियदरविष्ठकम्पना हुढारये दर्धात म पारमाचिंक्राः ॥५,३॥ विशेस्येतरक्षा स्वितिमति मु साम्रामवविधण गुएं वातिकम्यानुमितिरथ मध्यानवरधुतिः। इमे सर्क भासा: स्फुटमनुदिमा: प्रमर्कवभ- मुंदुश्धिनं लोके विदर्धात धियां विसवमसम॥॥४॥ पमः स्ववारम्तीसुन तर्कावशेषादि कतर्यं- रिवरज्ञानां डिव्यां करपाण्टुमां वळधवयम ।। शि पुर्मुग्धो ठगधेरशमशर्ठावद्दामवमवळेः
र्दत मष्ठाध्याये पथमाडिक्रम।
Page 126
षष्ठाध्याये द्वितीथाड्टिकम्।
वष्ठाध्याये द्वितीयाहिके प्रथमाधिकरयमारवर्थत-
ऋष्यादयो हि सर्वकाः शद्धेयवचचस: सदा।१।। धर्मशा ऋषय: प्राश्बः सर्वजञी नास्ति कश्चन। अव्याहते विधावेव तस्मादाप्तोनुगम्यते ॥ २ ॥ सूत्राणि-शब्दो नार्थवादे न वा व्याहते विधौ ६-२-१। स्मादव्याहते विधाषिति नियमो वाच्य: ६-२-२। तदवचनं होषोक्ष नरणादीनाम् ६-२-३ । पूर्वजाः साक्षात्कृतघर्माणो न सर्वक्षा: ८-२-४।। ".९) विधितु केवलमापगिर: प्रमा र्यादि विधेनिषय: सुसमञ्जसः। में पुनरथंतवस्त्वपरीख्या भर्वातत सत्यमसत्यमधावि वा ॥ म ।। सर्णमत परिगुणं खलु वदसमं द्विगुसनेस्य सतुःसमता मत्ा। दात म वस्मुिमिशतसये जनः परमते रससे ऋन्जुकोधि सन्॥ २।। नियतमापगिरामनुवालमं विधिवये विदधीत समससे।
विद्धितधमंपया सणयेभर्वात्ति वच: स्मर यास्कमुनेः सखे। सर्गात सर्वाषद्ः पुरुधा: परं जिनमसे न मसे युमिसेविनाम ॥ ४ ॥ म पुनरन्यविदोषि पितुर्विधीस गशर्यान्त सुता: वितृपस्सलाः 1 गलभयोषि हि वस्मुपरीक्षये विनयतो न अलेस्यसति स्वसेस ॥। ४।
Page 127
( १ )
प्रमाणं जितयावजरातिरिकं संभवेश वा। पंतिदादे: प्रमाशस्वारसंभवेदेव.सर्वथा ॥१॥
त्रयमेव प्रमाणं तदंतिरिकं न संभवेत् ॥२ ॥
विस्तरेण निरस्तान्यै: ६-२-६॥।
साम्यवैषस्यरूपे स्तो लयसृष्टी न वा पुनः। कापिलानामिव स्यातां सर्वस्यैते समञ्से ॥१॥ मव्ययो हायमश्वत्यो न सर्वस्य मवाप्ययौ। एफस्य नाये सम्त्यन्ये क्रमनाशादिशालिन: ।।२।
(म्र ३) चनुपलब्धिज्ञनपुतिसंमिसं यदाि मानमुशमंत पिरनाना:। वितयतेम्बधिकं विनिरस्यतां चिरमयं रमयन्सम यव वः ॥६ म (म ३) पकतिरस्ति सदा पुरु्षोधि सेत्कवमधो कविलस्य भवाष्ययो। न गुणसार्म्यानमित्तमधेवते प्रकतिरस्तुमिरस्तु कृ्थ नु सा।।श ॥। भर्वाम वाष्य दहाम्मुबयादाय्ा भर्शत वाष्पवयोधि तथाम्मुनतः । प्रकलिता कतरस्य सदस्वद: कविलयेवलयेवर्गमशति ॥ ६॥ न भविता भवितापविमोखय युगपठह्ध पढ़ महन कवि सत। भरसमता समतान्यनिय गुछे: सबलया कलया न भवाप्यया॥। ई।।
Page 128
( १३४ )
सूत्राणि-न साम्यावस्या हेत्वभावात् ६-२-७। म्रव्यका- दृव्यकं कपिलस्येति चेद्विपर्ययोपि वरिवाध्पवत् ६-२-८। न सषटिर्नाप्यय: सर्वस्य ६-२-६। सष्टेरयौगपद्यादेकाप्ययेप्यभ्याय. लपानात् ६-२-१०। मव्ययोश्वत्थ इति वासुदेव: ६-२-११।।
संशयादिग्रहः साधुराहं तानां न वा पुनः। सर्घ तीर्थकरैहक्तं सर्वमैः स्यात्समञ्जसम्॥ १॥ सर्वशत्व न कस्यापि संशयादिग्रहस्ततः । निरुद्धो युक्तिभिर्हन्त नाडीकार्य: कथऽचन ॥ २ ॥ सूत्रम् -संशयसर्वकताले/काकाशादि व्याहतमाहता नाम् ६-२-१२।। पञच माधिकरयाम 1 रव्वर्यतति - कारुण्यपरमा युक्ता सौगती कल्पना न घा। सर्वत्यागपरा युक्त्ता कल्पनासौ भवेद्ध्रुवम्॥ १॥
जगविदं सलपंत्रमतेव्ययं वढत सोवि धनञ्जयसारथिः। निखिलसष्टिलयं वठतः ससाम्कचिरे बव्विरेतु कथं मते।। १० ॥। (प. ४) सकलसं जयवादमुशबसा जिनकुलम्य तथा समलन्ताम। कमिषु दा मनुजे्विव सार्हतः कसठयस्सवयं समुपेत््यताम॥९९॥ (न. v) क्षणिकतामखिलस्य व दुःखतामपि विदन्सकलस्य क गून्यसाम्। चयिठधे सुगतामुगतस्तनुं कष्यायारछया किल कन्यया । १2 ।। रकल मृं्कदोपि पुनर्जनं निर्यनाकसुरासुरकल्पनाम्। नषि ववचसमऽनसतानिधिम सुमतोसुवता भगवानसा॥।। १३ ॥।
Page 129
(, १२५ )
व्याहतां कक्पना सेयं संफुटमेवासमअ्सा ॥।२॥ सुत्रम्-धून्यस्वलक्षण दुःखक्षणिकत्वादि सौगतानाम् <- २-१३।। पष्ठाधिश्नर यामारख्र्पस - लोकायतं मतं सम्यङ् न वा सम्यगिदं स्फुटम्। विनिश्चितं हि प्रत्यक्षं व्यक्ते: स्वार्थेषणा तथा।१॥
ेदं मतं समीचीनं परमात्माद्यवेदनात् ॥। २ ॥ सूत्रम्-परमात्माज्ञानं प्रत्यक्षैकवादित्वं च चार्वाका- नाम ६-२-१४।
पितृकलपमुताठि परित्यजय सुगतः समाखदत जातु यः। मुवलवत्सपर सुकुटुम्बिनीं स्वपियितेर्नशितेम कर्ज्ा कथम॥। ९४।। सनुरियं मियसं सकसात्मन: कर्यमममां पशवे विसजेदबुध:। भगवदीर्यधियं कुछतत्तनो न ममताममृता सुधियां हि सा ५॥ (भ ६) धनुमितेविंमुखा ऋछयकोशलादयमलिठ्: किन नीवमतानुमा:। यदधमर्यापदं सुखमुत्तमं निश्नगदुर्जमदुबसयेस्मु सत्॥९६॥ प्रनुमितावर्नारत्ि वधतः परां ननु चिरादधुनाषि तठसूजा:। खचरताध्यवर्यान्त नरठिदु भमहता महतामिष्ठ शष्ठसः ॥९० ॥ पवि नरनखिलाम्खालु दृष्टवार्मसि न से खचरा इति वच्ि बस्। इत जनं परिभतर्स्य पोरमी सासरणे चरसो विनियुञ्धते । १ंद ॥ ननु जनचुतिर्भोतिपरायखा निभतनास्तिकतोपठता सुठम्। वहच शिन्वमलाखरयो विटा: किमयनोसवनीय विपलथे।। १६।।
Page 130
( १३६ ; )
नराद्याकारता देवादीनां युक्तियुता न था। मरवानरसिंहर्क्षाध्यांकारास्ते भ्रुताः स्मृताः ॥१॥ नराद्याकारता नैव सुर्यादोनां न वा पुनः। निराकृतित्वं किन्त्वेषां गोलाद्याकारता स्फुटा॥। २ ॥ सूत्रम् - नराद्याकारनिराकारादिवादो वाघ्यन्तराणाम् ६-२-१५ ॥
घृष्ट माधिकर यमासररयतत - सर्वस्यास्य नियन्ता व कारणं चास्ति वा न वा। अस्तीश्वरेस्या: प्रकृतेर्नियन्ता कारणं तथा ॥१ ॥
( ८) म तनुतस्तनुमानतनु: पुयक्र सफलात्सकलात्मर ईश्वरः।
मियतयोग विमोगव शाञ्जगत्परिया मत्यममेतदनुस्षर्राम् । पधमता मनसाप्ययवा स्वनेर्जनयता नयतः स्वितिरीक्ष्यते ॥। २ ॥।
का दम वेसु संत: स्फुटफूल्कलीर्भु अगराजगराभिछ्वतोरपामृ॥ २३े॥ न पिसरी कलगस्य ने वा शिशोल्तक्लताममलेरवि शिन्बकतू। इलविवेकतया विविर्नाद् नो जडमते दिमकत्रिममात्रमम्॥a४
Page 131
१२० )
यतः स्वनियतैषा च स्वयम्मूर्बंझरूपिसी । प्रकृतिर्मास्त्यतान्यञ्न तस्मानेश: परः पृथक॥२॥। सूत्राधि-न कारणैक्यान्र नियमांदीश्वरसिद्धि: ६-२-६६ न पुरुषः केशाधयपरामृष्टः ६-२-१७ । एवमन्येपि द्वेतवा- भासा: ६-२-१८॥ मधमाधिक र समारचर्यत्ति- विधित्व स्यास्फलापेक्षं न वा भ्रौतादिकर्मणाम्। पुत्रवृष्टयादिहेतुत्वात्फलापेक्ष भवेर्स्फुटम ।। १ अन्यथासिद्धता तेषां फले दष्टा मनीषिभिः । निष्कामं तद्नुष्ठानं प्रोत्या वाथ भयेन वा॥ २ ॥
प्रकतिष्द्र न कम्पचिवन्विता रविमिय भजजसे रुचितं जनः। पुरस्ितं तु जहाति सतः सख्वे सुगकधीररुत्तीकपलम्ये: २५ ॥ मुविविता निवतेरनियम्यता न वहम: शिशिर: किम क्म्णवत्। यदि नियन्तु भवेदियतेव मार्वार्शात्षिरः सिंशरिम्य कुते भव्षेतृ ॥|२६ ।। न सबरंक रहासमधुकयोर्न व नवस्य खरस्य पिसैकक:। भवतु विभ्वपिता कथमेकको भमरतामरतः परितुष्यत ।। 29 ।। न धरसरधि शासक एकका न भगवास्य व केन्द्र मिटेककम। परमितविश्वमवस्य निययामकं कथमुदेतु मुढे सु तवेककम् ॥२८॥ (ब. ६) पुतिविधोन्द उसे फल्वाञ्कया वादि तठा विफलांत्मर स्वख्े:। पुतिर्वेन पयाठविशृम्भवं भयव तथा सुतयास्तु किमु सृचा- म नह । सुदृठभावनयेत् विधे: फर्म पयुनवानयममिठं स्वक्षमञजसम्। म समते नमु पोनिसि गोमम: विव्न हे तब हेतुरलं भवेत।। ३0#
Page 132
सुनाणि-कर्म शीतादि विधिमानरं तस्य सफलस्व व्याह तं कर्मवादिभाम् ६-२-१६। प्रत्यक्षानुमानवाधाक ६-२-२०। म भ्रद्धया गोर्दुम्यं दुग्धाएुं श्रद्धा -२-२१। वस्मातस्याफलं विधित्वं प्रतिष्ठापटार्वेिय -२-२२। कर्सतव्यत्वं त्वकाम्यानां तदाचारै: ६-२-२३। सदाचारस्य चरणादिनिर्णोयकत्वमात्रम् ८- २-२४ । श्रुतिस्मृत्यादिव्यवस्था ६-२-२५।। दशमाधिकर पमारखर्पास- हित्वा स्वधर्ममन्यस्यायलम्बः शस्यते न वा। अं यहत्वेन्यस्य धर्मस्यावलम्बः किं न शस्यते ॥ १॥ वाणिज्यशून्यो धर्मे यसारतम्यविवर्जितः । तस्मारस्वधर्मे निधन तुषाव वसुदेवजः ।२ ।।
प्रफन एव विधिसतत उद्ययमे न फलमष्कासि किं मुरखाय्यया। कुक मिज्ञापतविधोनफलेक्कया विनयवाचयवानवि तम्भन्रेत । ३९॥ विनियता: भुलयः स्मतपस्तथा किमनुगचकत्ति तास्तु परोधिताः।
परियाये अत्यंकुकले मर्मु जर्वधिवार्नावधा तु पराधरम्। पुतियु शुक्कण्यूधि व यसत्यजेः सतमसं समसंगतिवल्लभम । ३३ ॥ .. १०) पितुसमं निजधर्मंमुठस्य ये हर्ताधयः परधर्ममुपाससे। विहितर्भकि विषर्ययदुर्यया घमतयो महयोघवरास्तु ते ॥ ३४ ॥ हलय सून्यमवेद त सा्यिक जर्गाठदं भगवांस्तु निरार्क्ाल.। ननयराकतिरेश व घा भवेन्मतमुठेतु मुठे तु करष न्विवम् ।३4।।
Page 133
१६९ ).
सूनाणि-मयाधनादिविपर्यासे भक्कयामासः शूम्यवादे। मायावादो नराकारवादा निराफारवाद इत्यादिर्यानाभास: ६-२. २७। तदतुसरणासंभवेद्यनुसरणोकि: पराभिमलोकारएच दम्म: प्रमादो वा ६-२-२८ । धर्मापदेशातकलिर्धर्माभास: ६-२-२६।
भासमूलम् ६-३०॥
प्क्ाद शाधिकर यामारचर्यति - विकाशो होनता वापि जनानां पूर्व जक्रमात्। हीनता सर्वथा स्पष्टं पूर्वजा दि महाधिय: ।१। मतसर्गिकेI विकाशोन् हीनता यत्र कुञ्रचत्। निर्धूय हीनतां तस्माद्विकाशाय प्रयत्यताम् ॥२।
क दय भून्यमवैत्युत माथिकं युर्धासमाठक्कविसमुख अगत। सकलभोगमुत्तचिमस मठे पतिरयं सिरयत्यपरानुगिरा ॥ कैह ।। स्वयमधर्मपरा: कलिवाञ्कया दर्धत धर्मधुशं वितवा भुखि।
(घ. ९९) विकसति क्रमतः सतनुस्तमुर्जनकयगभवा भुवनेध्वलम्। पवाखे नियताय नति: स्विता मलिमिमां सिम्रिमांडुसधीर्जमो ।। १६ । विदितमन्र पलादि बदेकदा धुवमवेद्ि न तक्षमुवि सुप्यते ! •मुण्योगइृतं तदुपेश्यते न पुनरस्य नरस्य सदेवका ।। v0 ।।
Page 134
सुभाणि-करमधिकाशः शरोरस्य सस्वस्य व ६-२-३१। मविलोपो शातस्य ६.२-३२। न बीजे फलाम्बेषसम् ६-२-३३। अवस्थापकर्षार प्रमादाउुच निरोधः कादाचित्का विकाशस्य
८-२ ३४ ।।
पतद्दर्शनतत्वानि पूर्वेरदष्टानि वा न वा। न दष्टान्येव भिन्ना हि गतिरस्योपलभ्यते । १॥
कमकसे मनु बीअगपेक्यते विफलबोजधर: खलु बालिय: । वरलबोजनिभा: शुतयोधि चेवफलिनी: फलिमीरि सा: सिपेः ॥४ जरठताsसु फलस्य विरोधिमी अर्थात हा भवतालसताथ वा। पधि मधोकुरु वाडमयमात्मनो भर्वाहृत्बचधितेन दृदा सखे४२।। भ्थ विक्कासनिरोध उ्देि चेठनवधानवश्ाण्जनतासु घा। पुनरिद्ार्धाहपास्तु वित्रम्वते भुवि कला विकला न मवन्ति या: ॥४३॥। (. १२) अवितपनषदध्य वासुदेव: सय भगवानय बादरायमश्त।
रपाक्लमतत परीक्ष्य सतपद्षीतं नधमनुशासनमेपदात्मसुष्े।। ४५ ।। भयं समाखाय उर्देति पूर्वलोपदेशमन्जानवलम्व्य निर्मितः॥ जनावितो भूद्ि भवात्मक्ेपंतो पदात्मिका वस्थ सर्माष्टकर्जिता।४६। विरन्तना वे परमार्धंर्टार्शििनो म सूखतन्वे विर्मतर्ममेह् तैः । िशेषमिष्ठा विमतिस्तु ते: सपता विवबंधस्यामप्रदेस्तु इृबसे ॥४9।
Page 135
(f१३ )
एव्यनि पूर्वजैन्नसषिप्रभतिमिश्चिरात्। संभहवोत कतस्तेषां स पवाभिनयः स्फुटम् ॥२॥
र .. समस्य ६-२-३४ । मम्तः पैतृरुः समास्नायः स्वीय: <- २-३५। सर्वे तु सर्वारमीयम् ६-२-३६। प्रमत्तव्याश्यातृषिकलीकते जगत्याभासनिरासोतुदासनस्य परम प्रयोजनम् ६-२-३७। अष्या- दय: प्राव्यामाभासनिरासका उक्ता: ६-२-३६। तदुकीरतदासांइय परमार्थमकोऽप्रमादेन व्याहताव्याहते विविष्य संगृह्धातिंदं-२-४०।
मष्यादय: स्वसमयेषु परोक्ष्य सत्वान्याभासजालमचुन्न्सुधिय: स्ुशला। प्रध्याहतानि वचनानि परोस्य तेवामूरीकरति, परमार्थवरः सुमेशा:॥४८।। यदश्याहतं तु विदितं जनतासु वन्त सव्यािनाममिरधि प्रस्मं स्वत्िमात् पतविरस्य सुमत: परमार्थभत्त: सम्यग्धिवर्धर्यति सत्वितुभि: कर्मं वस्षर] सर्वेपि नेव विरक्ा बधुनातमा वा विद्ठांस एव बह्वः स्फुटमूर्खभवाम कस्यापरीव्य वचन सदिशाम्युपेयं तस्मात्परवर्तप सखे सलसें परोक्षाम५ विद्याग मं शुभमस। जनको प्रवीति वृद्धं वितामापुर्ग तममङर्न सु। आालोज अस्य वधनं प्रतिपठा गच्छेदसुखो न चेदकरया: सरयांस। पष्दा: प्रमागमविध्यावधियां पशूनां विव्याड हां परममुनमर्वा गंधादमारनारत् सूर्धाव्तु तु केबरिका पाश्चिरम्नषिठां विफना:परीखयण
Page 136
प्रा धीमतरत्वे प्रशस्यताल्पसाधनत्वास्कार्ये स्ववांचीनतमैः साध- नाधिक्याबस्तुन उत्कर्षात् ६-२-४२। सपरीक्षा प्रवृत्तिस्तु सर्वत्र ६-२-४३ ।।
वण्मि एह सदोधि पतस्पोसडायो न तु कपिलसहाये प्रह्मसृत्रप्रमेता।५ aN ति सदात सहाये न स्सुति: संप्रशेतु: कतिरपितु सटीया बेवसी कार्यकाले शतन मधनपुत्रं इलाघमानेपि सातं भजति निजसहसे मूममास्यां सहसो।98। पातन्वान: परीक्षामिति ग्िमलमति: श्वाघमानोवि पूवा- नास्यां सव्येतु विभत्पितृक्ततिविक्रमक्कास्तसंपत्स शध्वत्।
श्रेथोर्थो भूमि सर्वात्मिनि विहितर्काचि: शास्त्रसेवां विदध्यातृ॥५५ ।।
हेते जोवतनृजगस्पतिनगत्पायं निरस्याधुना।
सर्वात्मीयत्षया कसी हुठि दधे रामः परां निर्वृतिम॥५६॥ अगाधपूरे परमार्थभाष्य- महार्णवे संचरणाक्षमाणाम्। भालीव रामेण मनोश्षबन्धा विनिर्मितेयं लघुरत्नमाला।। षष्ठाध्यायः समाप्तः।। अधिकरपरत्नमाला परमार्थदर्शनीया समाप्ता।।
Page 137
श्रीरामगीता।
ठाकुर साइब श्रीगुमानसिंइजी विरचित
भाषा टीका सरिता
जिसको
महाराज साहब श्रीसूरतसिंहजीके दोटे कॅंबर साहम श्रीचतुरसिंहजी ने दपाकर प्रकाशित किया।
दाशी धाम। मरमदर लक्ञास्त्रपकाशनसमितियं पालयमें स्दरित हुए ।
सं. १६६७ बेकमीप।
Page 139
श्रीरामगीता।
ठाकुर साहब श्रीगुमानसिंहजी विरचित "राका शश्तिप्रभाप्रकाश्िनी" भाषा टीका सहिता
जिसको
महाराज साहब श्रीसूरतसिंहजीके छोटे कॅवर साहब श्रीचतुरसिंहजीने छपाकर प्रकाशित किया।
काशी धाम। महामणडलक्षास्त्रप्रकाशकसमितियं त्रालयमें मुद्धित दुई।
सं. १६६७ वैकमीय।
Page 141
भूमिका।
विच्यासुजन - विवार करके देखाजाय ता यह संसार क्या हे केवल पज्तानसे प्रतीत होता हे वास्तवमें कोर्न सत्य वस्तु नहीं है। जिसमें यह जीव अनेक्ानेक शुभाशुभ कर्म करता हुश अनेकों योनियोंमें जन्म लेता हुआ फिर कर्म करता है और फिर जन्म लेता है ऐसा चक्र बनादि कालसे चला आता हे इसीका नाम संसार है। ओर इस में केवल मिथ्या पदार्थोंको देखकर या प्राप्त होफर ज़ीव सुख मान लेता है। वास्तवमें कोई सुख संसारमें नहीं प्रसीत होता और जो सच्चा सुख हे भी तो उसको कोर्न जानसे ही नहीं, क्ोंकि वह सुख हरएक योनिमें जन्म लेनेसे नहीं मिल सक्ता, इसके मिलनेके. लिये केशल मनुष्य जन्म ही एक द्वार 'है; परन्तु यह निश्चय नहीं है कि किसने जन्मोंके सुकर्मोंका फल इकट्ठा होनेसे मनुष्य जन्म मिलता हे क्योंकि जहांतक विचारते हैं ता यही प्रतीत होता है कि संसारमें बनेक तगरीर छोटे मोटे हैं परन्तु सबकी अपेता जानशक्ति नैसी ममुष्यकी हे वेसी बोर किसीकी नहीं बर मनुष्य ही सबका शासन करते हैं, इससे स्पष्ट विदित हे कि मनुष्यशरीर-मिलना कोई सामान्य पुषयका फल नहीं है। गव विचारना चाहिये कि जब हम ऐसे उच्चष्द को प्रांप्. होगये हैं तो पशुओ्ों की तरह व्यर्थ आयु नहीं बिताकर अवश्य ऐसा काम बरे
Page 142
(ख)
कि जो और किसी योनिमें नहीं हो सता हो बोर वह काम यद है कि इस दुःखमय संसारमें जो वारवार जन्म मृत्यु होते हैं उनसे कूटकर अमर हो नित्य सुखको प्राप् होषें। यह नित्यसुख किस उपायसे प्राप्त हो वस विषयमें विचार किया गया तो यही निश्चय हुआ कि बिना ज्ञान- योगके और कोई सुलभ उपाय नहीं है कि जिससे जन्म जन्मा- न्तरके कर्म नाश होकर स्वयं ब्रह्मरूप होकर मुक्त होजायें। इसी ज्ञानयोगक्ा उपदेश श्रीमदगभद्वीतामें श्रीकृष्ण भगवान् ने अजनको भी दियाहे। यथा- अपि वेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्य: पापकृत्तमः। सर्व ज्ञानप्वेनैव दजिनं संतरिष्यासि। हे भर्जुन ! र यि यावन्माच पापियोंसे भी तू अराथक पापी हे तोभी सारे पापसमुद्र को ज्वान रूप नोका द्वारा सहज ही तर जायगा। यद्यपि इस ज्ञानयोगके प्राप्त होनेके लिये भनेक ग्रन्थ हैं परन्त साद्ात म्यादापुरुषोत्तम श्रीरामचन्द्रजी महाराज ने अपने प्रिय भाता लक्ष्मणजीके, एकान्तमें स्थित होकर ज्वान- योगका उपदेश किया और वही उपदेश श्रीमहेश्वरने नगज्न- ननी श्रोउमादेषीको आ्रात्ता किया है, जो ऐसा चमत्कारी है कि यथार्थे समझा जाय तो पर्यरोतिसे ध्ानयोग प्राप् होसका हे। परन्तु वह गन्थ संस्कृतमें हेनिसे सर्वापयोगी होनेकेलिये यधप इंस पर अनेक भाषाटीका बन चुकी हैं परन्तु उनमें इस सेलिसे योगका वर्गान नहीं किया गया जेसा कि इसमें है।
Page 143
(ग)
शीउदयपुरके मेदपाटेश्वर श्रीमान् महाराजा साहबके शोशोद वंशमें उनके चष्वल दर्जेके उमराष शारङ्र देवुत शाखामें कानोड़ रावतजी साहब नाहरसिंहजी हैं वह टीकाकर्ता का पाटघर है। उसी शाखामें दर्जेदोयममें बाठ- रड़े रावतजी मादलेलसिहजी थे वे योगारुठ हो काशीनि- घासकर मुक हुय उनके लघुभाता चर कल्यादसिहजीके लघुपुत ठाकुर गुमार्नींहजी हैं सेो उन्होंने इस "रामगीता" पर "राकाशशिप्रभाप्रकाशिनी" नामक भाषाटीका बमाई है जिसमें प्रथम मूलश्लोकोंपर ब्रन्वयांक दिये हैं चोर नीचे अन्वयकी रीतिसे बङ्डसहित शब्द लिखे गये हैं चोर उनके सामने अर्थ लिखा गया हे बोर कहीं २ विशेष भाषार्थ भी दिया गया हे जिसमें यह वर्गान किया गया है कि मुमुसुको साधन विद्याही कर्तव्य हे और धरणाध्यानके विषयमें जिस जिस यन्थमें हृदय लिखा गया है वह हृदय वसस्थल का नाम नहीं है योगमार्गमें वह सूष्महृदय दंसग ही है बर गुरुमुखसे ही जाना जाता है बर उरस्थलमें स्थूल हृदय जीवात्माका स्थान है इत्यादि कहा गया हे यन्थ उत्तम पाठकोंके रुविकारक है। विशेषता यह हे कि हरएक शब्दका भर्थ स्पपटरीलिसे मालम हो मत्रां है जिशमें ठीक तरहसे संस्कृत नहीं वाननेशले लोगोंको भी समफ में बाखाय-शास्त्रोंमें इस रामगीताके पढ़नेका प्रनन्त फल लिखा है। यथा-
Page 144
( घ)
श्रीरामगीतामाहात्मयं कृत्स्नं जानाति शंकरः । तदद्धं गिरिजा वेत्ति तदड वेभयह मुने।। बिना दानं विना ध्यान विना तीर्थावगाहनम्। रामगीतां नरोऽधीत्य तद्नन्तफलं लभेत्।। उपरोक्त टीकाकलाने और भी निम्नलिखित ग्रन्थ बनाये हैं जिनमेंसे ऐसे चिन्हषाले गरन्थ छप भी चुके हैं। * मोतमवन । * मनोषालक्ष चन्टिरिका। * पातञ्जल योगसूचके ऊपर इन्दोबटुटीका। * भगषद्रीताके ऊपर योगभानुप्रकाशिनी टीका। * गीतासार मुख्य २ श्लेकांपर टीका। * योगांगशतक। प्रद्वेत बाघनीं। लययोग बतीसी। रामरवमाला। मर्मबोधका एक कन्द। इन्दोबट् नीति। इत्यादि। यह रामगीता निम्नलिखित पतेसे मिलसकी है। पसिडत हीरालाल दशारा महाराज श्रीसूरतसिंहजीकी हवेली, मोतीचोहट्टा उदयपुर (मेवाड़) (राजपूताना)
Page 145
श्रीगणेशायनमः । ॐ इंस: भर्भषः स्वः श्रीरामचन्द्राय नमः। चथ श्रीराम- गीता राक्ाशशिप्रभाप्रकाशिनी भाषाटीकासडिता प्राश्भ्यते ॥ सू० । ततो' जमम्मङ्गलमङ्गलात्ममा विधाय' रामाययाकीर्ति' मुत्तमाम्*। चचार१२ पूर्वाचरितं" रघूत्तमो' राजर्षिवयै रपि' सेवितं" यथा अन्वय: पदार्थ:
१ ततः श्रीसाम् शिघ कहते हैं कि से उमा उसके उपरान २ रघत्तम: रघकुल में उत्तम श्रीरामच्तन्द्रजी ३ जगन्म ङ्गुसमङ्ग- जगत् के मंगलका मंगल करनेवले लात्मना पात्मा मे ४ उत्तमाम श्रेष्ठ ५ रामायखकीसि रामाययाकपी, कीसिको ६ विधाय सिस्सार घर्ररि 9 पथा निस प्रकार 6 रार्ज्जषिषयें: श्रेष्ठ राज्जवियों ने अप्रि . भी १० सेवितं सेवन किया सिस ही प्रकार से ११ पर्वाचरितं पूर्त पुर्षोंके ब्रांचारको १२ वचार आ्रावरख करते भये ॥१॥
Page 146
( २ )
सृ० । सामित्रिया' एष्ट उदारबुट्ठिना' राम:8 कथाः प्राह पुरातनीः 'शुभाः"। राज:"प्रमत्तस्य" द्विजस्य"शापतो" नगस्य"तिर्यक"मथाऽह' राचयः॥२॥ प.
१ उदरर्बुाद्िन्म विशाल बुट्धिवासे २ सोमिचिया लक्मवानी से
३ पृष्ठः पछ्चे हुए ४ राम: श्रीरामचन्द्रओी
५ सुभा: श्रेष्ठ, मंगल देनेवाली ६ पुरातनी: पुरानी पर्थात् अगते राजाद्यों की ० कथा: कथाओ्रोंको
- प्राप्ठ कहसे भये इसके उपरान्स
१० राघवः श्रीरामचन्द्रनी ११ द्विजस्य बरार्मण के
१२ छापतः शाप से
१३ पमत्तस्य उन्मत हुए १४ नृगस्प नृग नाम वाले
. १५ राज: राजा के १६ तिर्ययं मिरमट की योनि पाप्स होनेकी कचा को भी कहते भये । २ ॥
Page 147
( ३ )
सू०। कंदाचि' देकांम्त' मुपस्थित प्रभुं रामं रमालालितपादपंकजम्। सामित्रि रासादितशुद्धभावनः' प्रसाम्य'भत्त्या विनयान्वितो"ब्रवीत्"॥३।
प. १ आासावितशुत्धुभावनः हेउमा प्राप्त की हे शुद्धुभाधना जिन्हों ने सर्थात शुद्धु ध्रन्तःकरणवाले २ सामिनि: सद भीलत्मछनी ३ कदावित् किसी समय, समाधिमे उत्थान भये पीछे
४ एकान्त एकान्तस्थान, चर्पात ध्यानभवन में ५ उर्पस्थिसं ६ रमाला लितपादपंकजं सीताओी करके सेवित में चरवकमल मिनके ऐसे · प्रभुं चपने स्वामी ८ रामं मरीरामचन्द्रज्ती को भतया भक्तिपुषेक १० मंखम्ये प्रणाम करके .. ११ विनयान्वित: नम्तासहिस १२ चब्रवीत मोससे भये । ३
Page 148
( 8 )
सू०। त्वं शुद्ध बोधो 5सि'ह्ि' सर्वदेहिना मात्मा उस्य धीशो' सि'निराकृतिः१ स्वयम्१0। प्रतीयसे"ज्ञानदश्नां'मह- ग्ामते पादाजमङ्गाहितसङ्गस- द्गिनाम्2।।४।
प. १ हे जहामते ! प्राप
३ शुद्धुबोध: निर्मेल स्ञानस्वरुप ४ पसि ५ ह्ि सर निश्चय करके ६ सम्रदेहिनां सब प्रागियोंके ० ग्रात्मा गात्मा ८ ग्रम्ि हैं ₹अ्धीश: चोर रेश्वर हें १० स्वयं श्रर श्राप ११ निशकृति: कमाधीन देह रद्ित १३ ग्रमि हैं जिन्होंने आपकरे चरयापंकलमें ित संगसगिनाम समरकी तरह चित्त लगाया है उनके सह्ग करनेवाले १४ ्ञानदृशां ज्ानरूपी नेत्रवालों को १५ प्रतीयसे प्रसीत होते हो ।।8।
Page 149
सू० । अरई प्रपन्नो इस्मि'पदाम्बुज 'प्रभो' भवापवर्ग तव' योगिभावितम्। यथा इखुसा' जज्ञान "मपारवारिधिं"
माम्/॥ ५। अ. प. १ हे प्रभो हे स्वामिन
२ महं में ३ भवापधग संसारसे कुड़ानेशले ४ यो गिभावितं और योगियोस ध्यान करियेगये
५ सघ आ्रापकके ६ पदामुनं चर्या कमलको ० प्रपस: प्राप्त दुया ८ ग्रस्मि ह यथा सा नैसे १० ग5नसा शोघ ११ प्रपारवारिधिं पपार समुद्र जेसे १२ ग्ज्ञानं पज्ञान को १३ सुखं सुखपचंक १४ तरिष्याम तगा १५ तथा नेस १६ मां मभक्का १० अनुयाधि शिव्ा करिये । ५ ।
Page 150
( € )
सू०। श्रत्वा 5थ'सामित्रिव चो खिल'तदा
विज्ञान११ मज्ञानतमोपशन्तये
6 अ. प.
१ चथ इसके उपरान्त से देवि शश्यागतके दुःखको मिटानेवाले ३ प्रसवधी: चोर प्रसय वित्तवाले
४ तितिपासभषण: राजाओोंके शिरोमवि श्रीरामचन्द्रनी
इ अखिलं संपष ६ सामित्िषचः लत्मयानीके वचचनों को
0 श्रत्वा सुनकर'
८ तदा सब
९ अन्ानसमोपशान्तये पज्ानरूपी अन्धकारको नाथ करने के निये १० श्रुमिप्रपचं भ्रतियोंसे जताया दुधा ११ विज्ञानं प्रकाशरूप ज्ञानयोग
१२ प्राह कहते भये ॥। ६ ॥
Page 151
सृ०। आदौ' स्ववर्गांश्रमवर्णिताः' क्रियाः कृत्वा" समासादितशुद्धमानसः*। समाप्य त.त्पूर्व मुपात्तसाधनः
अ. प. १ चादो पहले २ स्वतणाश्रमवर्राता: घपने चपनेवर्या चर आाश्रमों के लिये कहे हुप ३ क्रिया: क्र.मरेंो का
४ हत्या करके
५ समामादितुदुमानसः क्रिया ने शुद्धु ग्रन्तः करय जिमने ६ उपात्तसाधनः सर प्राप्त किये हैं धन्म :- कशयभुट्टिकें सांधन लिसने ऐमा चुरुष ० सत् उन. ८ पूर्ष पहले वरणाग्रमोंके कमेोंको
ह समाप्य समाप्तकरके १० स्ात्मलख्धये चात्मज्ञानकी प्राप्तिके लिये ११ सद्नुरं श्रेष्ठ मुद पर्थास राजराजेश्वर ज्ानयेोगिको देनेवाने गुर्का १२ समाच्रयेत माश्रयका, साधनसम्पथ होवे॥9।
Page 152
(6)
और ऐसे जाने कि कर्मोंको क्यों त्यागना ? तो सू० । क्रिया शरीरद्ववहेतु रादृता प्रियाप्रियो तै।' भवतः सुरागियाः*। धर्मेतर। तत्र 'पुनः"शरीरकं"
अ. प.
१ यादृता प्रोतिपर्वक कियासुभा २' क्रिया कर्म ३ शरीरोदष ह्वेतुः शरोरकी उत्पत्ति अर्धात पुनर्जन्मका कारण होता है ४ सुर्शागया: और प्रोतिपर्षक कर्म करनेवालेके ५ तो वे करमसे उत्पनन होनेवाले ६ धर्मेतरा धर्म अधर्म ๑ โด ยก โหนิ ร सुख दुःख रप ८ भवतः होते हैं ९ सन्र तहां, ऐसा होनेपर १० पुनः ११ शरीरकं शरीर उत्पन होता है १२ पुनः खर फिर १३ त्रिया . कर्म करता है १४ भव: ऐेसेही यह संसार (नन्ममृत्यु) १५ वनव्त चक्रकी तरह १६ . रयते फिस्ता 2॥८ ॥
Page 153
( ) सू० । अंज्ञाम' मेवा'स्य' हि मूलकारयं' तद्गान° सेवा Sत्रविधा' विधीयते। विदैश न १२ तन्नाशविधा।पटीयसी
अ. प. १ सरस्ष्य हे भाई इस संसार का २ मलकारणं मलकारया ३ हि. निश्चयकर के ४ पज्ञानं अ्न्ञान (पविद्या) ५ एव हो है ६ अन् विधो ऐसा होनेपर ० तद्रानं उस गज्ानका स्याग ८ एव ₹ विधीयते किया जाता रे १० तचाशविघा उस प्ज्ञानके नाश करनेमें ११ बिता व्रश्मधित्या (साधनज्ञान) १२ एव १३ पटीयसी कुचल, हे क्यांकि १४ तन्नं उसी पन्ञानसे पेदा होनेवाला १५ कर्मे कर्म १६ सविरोधं यज्ानंका विरोधी. १० न · नहीं १८ ईरितम् कहा नया है अरथात द्ान ब्रर नेष्कर्म्य साधनसे ही अविक्या नाथ होता हे कर्मसे नहीं ।। ९॥
Page 154
(१०)
सू०। ना'ज्ानहानि'र्न च' रागसंतयो भवे' नतः' कर्म सदोष मुद्गवेत'। ततःपुनः"संसृति"रप्य" वारिता"
म. प. ॥१०। १ न (चार कर्म करनेसे) नहीं तो २ पज्ा नहानि: अरज्ञानका नाश होता हे ३ नष खर नहीं ४ रागसंत्षय: विषयोंमें प्रीतिका नाश ५ भघेत होता हे ६ सतः तिन कर्मेोंके करनेसे ० सदोषं ईिर ढोष सदठित ८ क्म कर्मद्दी ₹ उद्वेत उत्पन्न होते हैं 9ุ0 สละ उन करमोसे ११ पुनः फिर १२ संसुति: संसार अर्थात सन्ममृत्यु होना भी १४ मधारिता हफ़ नही सकता १५ तस्मात् इस कारयासे १६ बुधः बुद्धिमान (मुमुष्ु) १ जानविचारधान ज्ञानयोगका विवार कानेवाला १८ भष़ेस देवे अथोत राजराजेश्वर योगका ही साधन करे । १० ॥
Page 155
सू० । ननु' क्रिया"वेदमुखेन' चोदिता' यथैव विद्या' पुरुषार्थसाधनम्"। कर्तव्यता' प्रागभृतः प्रचोदिता१
प. १ ननु कोर्र शंका करे कि जैसे ३ मिया ज्ानयोग 8 पुरुषायेसाधनं पुरुषार्थ अरधात मोक्षका साधन हे ५ क्रिया वैसे ही कर्मयोग भी ६ वेद्रमुखेन वेदके मुखसे ही ० चोविता कहा गया हे ८ प्रायभृत: चोर प्राज्ियोंका < कर्तव्यता चत्रश्य करना चाहिये १० मचोदिता ऐसा कहा गया है ११ पुनः श्रोर फिर · १२ सा घरी कर्मयोग १३ विद्यासहायत्वं ज्ानयोगकी सहायताका १४ उर्पेतति भ्राप्त होता हे अर्थात् पह्ठले कर्म योग करके फिर ज्ञानयोग करने में वढी कर्मयोन ज्ञानकी सहायता करता है, जैसे ती्थे व्म यन्नादि कर्मे करनेसे होती हे।। १९ ।
Page 156
( १२ )
सृ०। कर्माकृता'देोष' मपि श्रुति 'र्जगै' तस्मा स्सदा' कार्य" मिदं.मुमुसुगा।
अ. प. ।१२॥ १ कर्माकृता और कर्म नहीं करनेमें २ दोष दासका ३ अरपि भी ४ प्रतिः वेद छो ५ नगा कह गया है ६ सस्मास सिस कारयसे
० मुमुत्तखा मोत वाहनेवाले पुरुषको यह कर्म
₹ मदा प्रतिदिन १० कारय करना वाहिये ११ नसु (प्रतिपतीका उत्तर है) रेवा नहीं खानना क्योंकि १२ वित्या ज्ञान अर्थात साधन विक्या १३ स्वतंता मपने ही प्रधीन रे १४ धुवकार्यकारियी ग्रहर मोधरूप स्थिर कार्यकरा करने घाला हे १५ मनसा सर मन से 2
१६ ऋपि
Page 157
4० किंवित किसीक १5 न नहीं १९ अपेस्षते चाहता हे प्ररयात बिना किसीकी सहायता के स्वयं मोतनो प्राप्त कर देता ४ै। १२। सू० । न'सत्वकार्यो' 5पि'हि याव" दध्वरः' प्रकांक्षते उन्या नपि कार कादिकान्'।
र्विशिष्यते"कर्मभि" रेव"मुक्तये॥१३७ प. १ न. (फिर पर्वपती कहते हैं) ऐसा न कहो ३ सत्वकार्य: क्याकि सतोगुपका कार्य ३ तप भी ४ यावत चचितने ५ मध्वार: यन्तादि कर्म हैं वे भी निश्चय करके 5 ग्रन्यान घार चार 2 रपि भी ट फ्रारकादिकान सामगियों को १० प्रकांससे साडते हें ११ तथेब सैसे छी १२ विधितः विधिपर्वक १३ परका ित्ते: पकाय किये दुए
Page 158
( १: )
१४ कर्म: कमे।से १५ एव ही १६ वियया माधन ज्ञान १० मुत्तये मक्तिके लिये १८ विशिष्यस विशेष होती हे अ्ररथात बमों से ही ज्ञान चर मुक्तिको प्राप्त कर सक्ता है॥ १३ ॥ मू० । केचि द्ृदन्ती'ति'वितर्कवादिन
देहाभिमाना® दभिवर्धते"क्रिया'
प. १ रति (उत्तरपती कहते हैं कि) ऐसा २ केचित को्द ३ वितर्कवादिन: तर्क करने वाले ४ व्दन्ति फहते हैं ५ सत ६ भ्रपि भी ० ग्रमत सत्य नहों से क्यांकि प्रत्यत विरोध दीख पस़ता हे रस कारयसे और वह विरोध यद है कि ₹ क्रिया कर्म १० देहाभिमानात देहाभिमानसे
Page 159
( '५ )
१९ ग्रभिवर्धते बठ़ते हैं १२ विदा चर सांधन ज्ञान १३ गतादंक्तिन: चहंकार छोडनेवालेका १४ प्रासद्रति बिद्ु होता हे इसलिये कर्मे चार ज्ञान एव साथ नहीं रड सकि ।98H सू० । विशुद्ध विज्ञानविरोचनाञ्चिता विद्या"S5त्मवृत्ति अरमे'ति'भवयते। उदेति'कर्मा Sखिलकारकादिभि"· र्निहन्ति"विद्या उखिलकार कादिकम्' । १५ ॥ अ. प. १ विशदुविज्ञान विर्ो- शुद्ध ज्ञानयोगके विधारसे युक्त चनाश्विता २ चरमा अन्समें दोने वाली (चमष्डप्ता. धनसे प्राप्त हुई) ३ ग्रात्मघृत्तिः प्रात्माकीवृत्ति अ्ररथात नैवरवं समाधि बिद्या ५ . रति ऐसे नांम से ६ भपयते कही जासी हे ब़रर · कर्म यन्रादि. कर्म ८ गसलक्कारकादिभि: संपुर्ण सामययों से ९ उ्द्ेत उत्पच्न होता है
Page 160
( १६ )
१० विद्या और साधन न्ञान ११ अखिल कारकादिकान संपर्य सामययों को १२ निर्दन्ति नाश कर देता है इसलिये कर्म चर ज्ञान पंरस्पर विरोधी हैं a१५ सू० । तस्मा 'त्यजे"त्कार्य"मशेषतः१सुधी ae
निवृत्तसर्वेन्द्रियवृत्ति गोचर:॥ १६॥ प. १ विद्याविरोधात् ज्ञान और कर्मके विरध होनेके कारण ₹ समुस्वय: दोनोंकता एक नगर समुदारा ३ न नहीं ४ भक्त होता है · ५ तस्मात् तिम कारण से ६ सुधी: बुद्धिमान अर्थात जिसको साधन ज्ञान प्राप्त हुआ हे वड ० सदा निरन्सर सब दन्द्रियोंके विषयोंसे निवृत्त मोचर: डुया प्रात्माके सातात्कार करनेमें V सत्पर होता हुझा १० ग्रशेषसः संपर्स ११ कार्यम कमों को १२ त्यजेल त्याग कर दे १६ ॥।
Page 161
( ') विशेषमावार्य:। श्ीभगवातका. तात्पर्य यह रेकि एक शरीरसे दे। कार्य एक साथ नहीं बनते ग्र दोनों साथ करनेसे साधन में हानि होती हे और बनेक जन्मोंका पाप बोडे साधनसे दूर नहीं हेोता अधिक साधनसे दर होता है जैसे सालाब का पानी अफललिसे खाली नहीं होता परन्तु मोरी खोलने से खाली होसका है इसलिये कर्मोंका त्याग करके ऐसी दृढ़ता के साथ अधिक साधनही करना चाहिये जैसे मांडूक्यकारिका में कहा है। उत्सेक उद्धेर्यव्वत् फुशाग्रेणैकबिन्दुना।
मू० । याव' करीरादिषु'मायया त्मी
मेसीतिवाक्यैरखिलं" निषिध्य"त' उज्ञात्वा"परात्मान"मथ त्यजे" त्क्रियाः"॥१॥ अ. प. १ यावत् २ माधया मायासे अर्थात पजानसे ३ भरीरादिषु शरीर आदि पदाधोंमें ४ आ्ात्मधी: भात्मवुद्धि हे पर्थात यही शरीर बात्मा है ऐसी युद्ठि है ५ तावत् समसक
Page 162
( १८ )
६ विधिषानकर्मसाम कमंका विधान ० विधेय: करना चाहिये च्र 5 प्रथ जब स्थल प्रदाथों में ग्रात्म बुद्धि न रहे उसके उपशान्त < नेसीसिवाव्ये: नेति ऐसे वाक्योंसे ब्रथात् यह जगत आ्ात्मा नहीं हे ऐसे वाक्योंसे १० सस् उस ११ गसिरिसं संपर्य जगत को १२ निषिध्य मिध्या समझ कर १३ परात्मानं पर लो आ्ात्मा हे उसको १४ प्ात्वा साक्षास्कार करके १५ क्रिया: कमोंका १६ त्यनेत् त्याग दे अर्यात ज्ञानयोग प्राप्त होने के उपशन्त साधनकमोंका भी छोड़ ग्रखवह ध्यान भरे ॥१० ॥ सू० । यदा'परात्मात्मविभेदभेदकं' विज्ञान'मात्म'न्यवभाति भास्वरम्'। तदैव माया" प्रविलीयते"उ्जसा१
प. 1 मदा २ परात्मास्म विभेदमेवकं ब्रहम और जोषके भेढको दूर करनेवाला
Page 163
( ' )
३ भास्वरं. प्रकायमान ४ विज्ञानं विशेष ज्ञानयोग ३ ग्रात्मनि चपनेमें ६ प्रवमातिं प्रकट होता हे
० तदा सब ही ६ ग्रात्मसंस्टते: जीधों के अन्म होने का १० कारणं कारयरप ११ माया माया (बज्ञान ) १२ सकारका जन्मान्मरोंके करमों सहित १३ ग्रऽजसा शोघ ही १४ प्रविलीयते नाश हो जाती हे।१८॥ मू०। श्रुति प्रमायै'रपि' नाशिता'च'सा कर्थ भविष्य'त्यपि कार्यकारिगी"।
तस्मा" दविद्या"न"पुन रभविष्यात"
म. प.' १ सपि कपा २ श्रतिपमाये: वेदके प्रमायोंसे
३ नाशिता नष्ट क्री हुरद ४ व भी
५ सा वह अविद्या प्रयोत् पम्नान.
Page 164
( ३०)
६ कथं किसी प्रकार • ग्रपि भी ८ का्येक्रारिखी कर्म करने थाली ८ भष्यतत हागी? अरथात नहीं क्पोंकि १० तस्मात उस १९ चमलाद्वितीयात् निर्मल और परद्वितीय १२ विज्ानमात्रात् विनानस्वरूप आ्ात्माके साता- त्कारहोनेसे १३ प्रावत्या प्रज्ञान
१४ पुनः रफर १३ न नहीं १६ भविष्यत होग म १९॥ सू० । यदि 'प्ररष्टा' न'पुनः'प्रसूयते' कर्ता उह'मस्येति'मतिः"कथं"भवेत्१।
विद्या"विमोक्षाय" विभाति"केवला" 1 २० ॥
प. १ यदिं २ प्रसाष्टा नाश हुई अविक्या ३ पुनः फिर ४ न वहीं ५ प्रसूयते उत्पन्न होती है सो
Page 165
( २१ )
६ वहं में
$ सस्य इसका ८ कता कर्ता चर्थात करनेवाला ू ९ रति ऐसी १० मतिः बुदि ११ कथं कैसे
१२ भम्रेत हो अथात नहीं हो
१३ तस्माल तिस कारय से १४ विटस ज्ञानयोग
१५ स्वतंत्रा स्वतंत्र ने औार १६ किम किसीकी १9 भरपि भी (सहायता के लिये) नहीं १९ अपेत्से चाकांता करता हे ६० विमोतषाय मोसके लिंवे २१ सोक्ला ग्राप सकेला ही २२ विभाति प्रक्काशमान होता.२े।० । सू. । सा'तैत्तिरीयश्रुतिराह सादरं' न्यासं प्रशस्ताऽखिलकर्ममां'स्फुटम्। एताव"दि"त्याह"च'वाजिना श्रुति
। २१ ॥
अ. प.
१ सा (हे सुमिन्रानन्दम) वड
Page 166
( २२ )
- तेतिरीथ पुति: तेतिरीयशाखा आरथ्यको्पनिषद् को शुति भी संप्षे श्रेष्ठ पत्ञादिकमेंकि ४ न्यासं त्याग करनेको ५ सादर भादर पर्षक ६ स्फट स्पष्ट करके ० श्राह कहती ह गरौर ८ वाजिनां वाजसनेयी शाखावालोंकी ह श्रति भुति १०व भी ११ एतावत योग ही मोत रूप है १३ भूति ऐसा १३ ब्राह कहंती हे रसलिये १४ ज्ञानं न्ञानयोग ही १५ विमोताय मोत के लिये हे १६ कर्मसाधनं कर्मयोग १० न नहीं ॥ २१॥ नेिरीय श्रति कहती है कि- नकर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैकेनामृ सत्वमानशु:। परेण नाकं पिहितं गुहायां विभ्राजते यद्यतयो बिशन्ति। यह तैत्तिरीय-बारणयक्ष प्र. १० प्र. 4० की भुति है। अर्थ। अग्निहोत्रादि कमों करके औोर सन्तान करके चौर धन करके मोल नहीं प्राप्त होता है शिन्तु सब लौकिक बैदिक
Page 167
( २ )
कमों के स्याग करके ही कोई अन्तर्मुख पुरुष मौस की प्राप्त होते हैं जिम मोत्त में दन्द्रियों को वश करनेवाले संन्यासी लोग प्रवेश करते हैं और बर मोत स्व्गसे भी उत्कष्ट है चार जो अपनी बुद्धि एकाय करके हृदयरूप गुह्टा में स्थित ने घर जो तस्व प्रकाशमान बर ज्ञानयागनिष्ट अन्तर्मुख पुरुषों करके ही जाना जाता है। यह शुति भी कर्म समुच्चय को नहीं करती हे- वाजसनेयी श्रतियंथा प्र० ४० प्र० मं०३ अ्रसुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा वृताः। तास्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति येकेचात्महनो जना: ।। अर्थं जो अन्ानो पुरुष कर्मेोंमें ही रत हैं वे अपुरों के लोक लो अध्धकार से युक्त हें उनको प्राप्त होते हें- ये दोनों प्रतयें कमोंके त्याग को और मोक्षका साधन ज्ञानयोगको ही कहती हैं इसलिये सज्जन मुमुत पुरुषों को चाहिये कि उमर भर गुडियोंसही न खेल कर ज्रान योगंबा साधन करें। मू० । विद्यासमत्वेन 'तु'दर्शित'सत्वया' ऋतु' ने १ १दृष्टान्त उदाइतः"समः। फलैः एथका द्वषुकारकैः१क्रतुः१२
प. १ त्वया भापने २ फरतः यस्ादिजर्मे
Page 168
₹४ )
३ विव्यासमस्वेन ज्ञानयोगके बराबर
४ तु ५ दशितः (तेरडव श्लोक में) दिखाया है ६ फले: परन्तु.फल उनका 6 प्रथतवात् घलग अलग होने से
८ दृष्टान्त: दृष्टान्त ₹ सम: समान
१० न महीं
११ उदाहृत: कहा रै
1३ क्रमु: क्यांकि यन्तादि कर्म १३ बहुकारके: बहुत सामग्रियों से १४ संसाध्यते सिट्ध किया जाता हे १५ ज्ञानं और ज्ञान योग
१६ ग्रतः ससे १० विपयंयम विपरीत है। २२ ॥ अथातृ यन्ञोदि कर्म गरहंता-ममतायुक्त बुद्धि मे व गनेक सार्माययों से होता हे और ज्ञनयोग अंता ममता त्यागने से होता है जेसे- यदा सव विलीयन्ते कामा घेडस्य हृदि स्थिता: भथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समर्नुते।। सर्घ सख मनुष्यके हृदयकी संपूर्ण कामनाएँ लय होती हैं तब ही मोधरप हो ब्रहको प्राप्त होता है।।
'तत्वदर्शिनः'।
Page 169
( 袋 )
तस्मा दुधै' स्त्याज्य"मविक्रियात्मभि' र्विधानतः"कर्म' विधिप्रकाशितम्"॥२३ अ. १ ग्रहं में २ सप्रत्यवाय: पापी ३ रति ऐसी ४ अनात्मधी: अ्रनात्मसुद्धि ५ अन्नप्रमद्ठा मन्तानियां की होती है ६ नतु ० तत्वदशिन: तस्व नाननेवालों की ८ तस्मात रस कारण से ९ अिक्रियात्मभि: जिनके अन्तःकरयमें विकार नहीं है १० खुघे: ऐमे बुद्रिमानों से ११ विधिप्रकाशितं वेद की विधि से बसबाब
१२ कर्म या चुग्रा भी कर्म १३ विधानतः विवेकपर्वेक १४ त्यान्यं स्यागना योग्य है ॥ २३ ॥ सू० । श्रद्ठाम्वित' स्तत्वमसीतिवाक्यते। •गुरो: प्रसादा'दपि'शुद्धमानखः। वच्ाय११सै"कात्म्य मथा उत्मजीवयो:
Page 170
म. प. सस्वमसीत्यादि महावाक्यो के नानने.से • श्रद्रान्वितः श्रटुायुक्त होकर ६ गुरो: चोर गुरुकी ४ प्रसावात् प्रसनता से भी ६ शुदुमानसः शुदुमन अर्थात संक्ल्परह्वित दोजावे उसके उपरान्त व्यात्मा चोर जीवकी V
९ एकात्म्य एकता को भी
१६ विन्ाय नानकर १२ मेरु: सुमेह पर्वत के १३ दूव समान
१४ चमकंपनः सन पचल होता दुगा १५ सुखी सुखी १६ भवेत दोवे अर्थात गुरुसे राजराजेश्वर ज्ञानयोग पाय सुलस्वरप हो चिकूट से समाधि लगाकर ब्रह्माकाशमें सुमेशवत पथल होजाखे: २४ ॥ सृ०। आादी' पदार्यावगति"ह्ि कारसं
Page 171
( र)
तख्वंपदार्थो परमात्मजीवका
र्भवेत्१४ ॥ २५ ॥ प.
१ गादा पहले ३ साक्यर्थ वित्ञानतिदो घात्र्यके अर्थ जानने में ३ विधावतः विधिवत ४ पदारथावगति: पद्रेंके अथेकरा जानना री निश्चय करके
६ कारणं कारय ने तस और स्व पद का अर्थ ८ परमात्म जीवक्को परमात्मा औरौर जीवत्मा हे इसके उपरान्त
१० ग्राम श्रमि
११ इतिस इस पद में ५३ अनये: एनं परमात्मा और जीवात्मा दोनों की
१३ एक्ात्म्यं वकता
१४ भर्वस. होती है अथात सर्मस यह महाबाक्य परमात्मा और जीका त्माओी एकताफ सिट्ध करता है। ३५॥
Page 172
(₹) सू० । प्रत्यकूपराक्तादि विरोध' मात्मनो' र्विहाय'संगृस्'तयो शिचिदात्मताम्'। संशोधितालक्षपया च'लकिता जात्वास्व" मात्मान"मथा"ह्वयो" भवेत्" ॥ २६ ॥
प. १. दात्मनो: दोनों जीशात्मा पर्मात्माक्रे • प्रत्थक परोसादिविषोध मत्यकु (नीव) फोत (ग्रत्मा) आदि विरोध को
३ विहाय छोड़कर मंशोधिता शुद्ध की हुई
६ लकगाया भागत्यामलत्षखा से
9 लसितां दिखार्द हुई = तया: उन नीशत्मा परमात्मा की
९ चिद्रास्ता सेतन्यसा को
१० सपहा वहण काके
११ मघ उनके उपशान्त प०ने.
1३ ग्रात्मान गास्माका
Page 173
१४ जात्वा जानवर १५ बाद्दूय: :द्वेतरड्रिस १६ भवोह हो पर्थात जीध च ब्रह्म को एव समझे
विशेषभावार्थ:
अध श्रुतिः । दवैताङ्रयं भवतीति। सो ट्वेसभावसे शी भर्तांधु में डूषा निकसा करता है। दृष्टान्त जैसे जल घट उपाधि में गाया परदा रहने से लघुस्व संमफ हूब जाता है फिर रस्सी में बँधा घट निकसे सो भी दर स्योंका स्योंसी रहता हे जब घट फूटेगा लब रस्सी कूटेगी फिर जल में जल मिल जावेगा फिर वही जल लेना चाहा तो क्रमी नहीं मिलता ऐसेही जलरूपी नीवासमा.सूलमशरीर मनडपी घटमें आायाहुया भर्वासन्धुमें नाना योनि करके डूषा निकसा करता है जब मनरूपी घटोपाधि टूटेगी तथ कर्मडूपी रस्सी कूटेगी चर प्रद्वेत होकर जीघशिव एक होकर जन्ममरस से रहित होजावेगा तो यह मनरूपी मूत्म शरीर घट ज्ञान बोग करके स्वस्थचित होने से ही टूटता ह कमोंसे नहीं क्पोंकि कर्मेरे, से लो बना है । २६ ॥ सू०। एकात्मकत्वा 'उज्वती'न संभवे
Page 174
( ३० )
सोडयं पदार्थाविव' भागलक्षणा१ युज्येत" तत्त्वंपदयो"रदोषतः१ II 29 ॥ अ. प. १ एकात्मकत्वाल जोध योर बसमके एकरूप होने से २ नहती सहत्स्वारया लक्षणा ३ न नहीं ४ संभव्रेत हो सक्ती क्योंकि वह सो कहकर सुप हो जाती है ५ तथा तैसही ६ विरोधतः विरोध होनेसे अ्रन्हल्लतणाक्रा भावभी जमरो हाता वह कहकर रुकजाती है (इसलिये) ८ सोडयं पदार्थ। वह यह है ऐसी जहदनहम्लक्षणाके
ह दूघ समान १० ऋ्द्ोषतः निर्दोप ११ तत्वंपदयो: तत और त्वं रन दोनों पदों का १२ भागत्यागलत्षणा भाग त्यागलत्णाही
५३ युन्पेत करनी चाहिये क्योंकि वह "सोडयं देशनसः" ऐसा कदती है रसलिये ईश्वरकी ईश्वरता और जीवकी कल्पनता को स्याग करकें वैतन्य भागको महंखकर एकात्मकप होखओ् ॥२०॥
Page 175
( : )
भोगालयं दुःखसुखादिकर्मकाम्'। शरीर 'माधन्तव'दादिकर्मज' मायामयं 'स्थूल मुपाधि' मात्मनः
अ. पंचीकरण लिये हुए पृथ्वी, जल, प.
तेज, बायु प्ाकाश, इन पंच महाभतोंसे बना दुझा दुःख चर सुख आदि कर्मांके ३ भोगालय फल भोगने का स्थान चर्थास मन रपी पही का घुशाला .- ४ ग्राह्न्तवतु भादि अ्रन्तवाला अ्रधात जन्म मृत्यवाला ५ ग्रादिकर्मेजं प्रवेजन्मोंक्षे कमोंसे उत्पन होनेवाला ६ मायामयं मायावाला अर्थास इन्त्रजालवंत श्रार कररमोंकी रस्सीसे बँधा दुआा पानीके चित्रवत् ० स्यलं स्थूल अ्रथात् बास्य, मांस, वधिर धर्म पादिवासा ८ शरीरं शरीर ६ भ्रास्मन: ग्रात्माककी १० उपाधिं (बिड़ि) उपाधि है ऐसा जानो ।२ु ॥
Page 176
( ३२ )
सू०। सूक्ष्मंमनोबुद्विद शेन्रियै र्युतं प्रायै'रपंचीकृतभूत सम्भवम्"। भोसु: 'सुखादे रनुसाधन भवे-
प. मन, बुद्धि, और दश इन्द्रियोंसे २ ब्राखे: घार पंच प्राणोंसे ३ युतं युक्त पंचीकरण नहीं किये हुए पंद- 20 महाभृतोंसे बनासुय्ता औार भोक्ता के ६ सुखादे: सुखदुःखादिका ० अनुसाधनं साधन अरथात जिस योनि में आाधे उसीमें बैसा ही सुख दुःख भोग कराने वाला ८ भषेत दोसे उसको < बुधा: पंडिस लोग १० ग्रात्मनः ग्रात्मा (जीत्) का ११ श्रन्यत दूसरा १२, मत्मं सत्म १३ शरीरं शरीर १४ विटु: कहते हैं । ३८ ॥
Page 177
(३ )
सू०। अना'ध्यनिर्वाच्य' म पीह कारण मायाप्रधानं8 तु' परं' शरीरकम्। उपाधि भेदा "तुग्यतः"एथक्"स्थितं" - स्वात्मान"मात्म"न्यवधारये त्क्रमात्ः॥ ३० ॥ प. ९ चनादि जिसका आदि नहीं है २ धनिर्वच्यं और कहने में न ग्राम्तके ऐसा भी
४ मायाप्रधानम मायायुक्त ५ तु यहां
• परं परम
5 कार णं कारस ६ शरीरकं शरीर है १० यत: क्योंकि ११ उपाधिभेदात स्थल और मृंत्म इन उपाधियां से भिय हैोनसे o ば · १३ एृथक चलग १४ स्थिसं स्थिप है इस प्रकार. १५ करमास क्रम से
Page 178
( ३8 )
१६ स्वान्मानम अपने ब्रात्माको १० ग्रत्मनि परमात्मामें विचार अर्थीत लय करे विशेष भावार्थः । इम प्रकार कमसे स्यूलको सृत्ष्म विषे और सूक्ष्म को कारण विश्े और कारश का ब्रह्म में साधनसंपत हो लय को यह केवल कह देनेसे ही नहीं होता साधन करने से होता है से। आ्रागे कहा आवेगा। ३० ॥ मू० । के शेषु' पंच स्वपि'तत्तदाकृति" र्विभाति'संगात्स्फटिका उमलो यथा।
विज्ञायते"5स्मि" न्परित"विचारिते"
। ३१ ॥ अ. प. १ पंचसु पाँ चां २ कोशेषु काशोंमें रहनेसे ३ अपि निश्चय करके ४ तप्तदारृति: उसी उसी तरह की आक्कतिवाला होकर ५ विभाति शोभित होता है ६ यथा जैसे
Page 179
( ३५ )
= संगात अपाकुमतुमाद्दि संगसे 5 गरमलः शुद्ध: ₹ स्फटिक: स्फटिक मणि, काच, लाल भाम- साहै ऐसे ही जगत ग्रात्मा में भामता हे १० यतः क्यांकि ५१ अस्मिन दम आत्माके विषयमें १२ परितः स्रक्की तरह मे १३ विचारिते विचार अरमे पर १४ ग्यं यह आ्रात्मा १५ असंगरूप: संगर्राहत १६ ग्राजञ: जन्म रह्वित द्वेतर्राहत पयाक एकदी ५5 विज्ञापते जाना जालो हे । ३५ ॥ मू०। बुद्धे स्त्रिधावृति'रपी'हदृश्यते स्वप्नादिभेदेन गुयत्रयात्मन.६,
मृषा" नित्येपरे"ब्रह्मगि' केवले" शिवे॥ ३२ ॥ अ. प. १ इह इस आत्मामें २ स्वप्रादि भेदेन जायंत, स्वम्र, सुबुप्ति भेदसे
Page 180
( ३६)
३ तिषा तीन प्रकारकी ४ वृत्ति: ्वृ्ति ५ अपि भी
६ गुणात्रयात्मन: तीन गुणवाली · बुदु: बुट्टिसे ६ दृश्यते देख पड़ती है ₹ नित्ये क्योंकि नित्व (ब्रमवड) १० शिवे कल्याणरूप ११ केघले निर्लेप १२ बस्मिन दस
१३ पर पर १४ बर्हाम ब्रस् में ·- 7६ अन्योऽन्यतः परस्पर १६ व्यभिवारिता व्यभिवारका होना १9 मृषा मिथ्या है विशेष भावार्थः । चथात् निर्लेप शुद्ध साच्वद्वानन्त ब्रस् में परस्पर व्यभति- चार अवात जायतमें स्वप्न सुपुप्तिका सभाव चर स्वप्न में जायत सुदुप्ति का प्रभात और सुपुप्तिमें जायत स्वप्क्ा प्भातु नहीं हे केशल बुद्धि का अम है ।। ३२ ॥ सू० । दे हेन्द्रिय प्रागामनश्चिदात्मनां संगा दजसर परिवर्तते'धियः*।
Page 181
( ३ )
वृत्ति 'स्तमोमूलतया'5ज लक्षया" याव द्ववे"नाव" दस।"भवोद्वः'१ । ३३॥
म. प. देड, रन्द्रियाँ, पासत, मन, च्रर चेत- शवदात्मनां न्य स्वरप उनके २ संगात संगमे होनेसे चर ३ तमोमूलतया तमोगुणप्रधान होनेमे ४ अज्ञलत्तणा चन्नता जताने वाली ५ धिय: बुद्धिकी ६ वृति: वृम्ति • यावत जबनतफ् ८ ग्रन्नसं नित्य ₹ परिवर्तत खर्त मान रहती हे १० तावत सबतक ही १९ गरसा यह १२ भधोदृतः संसार (नन्ममरया) को उत्पतति १३ भवेत होती है विशेष भावार्थः। अथात रजतमप्रधाना वन्ञानकपा बुद्धि मोतकरा कारय है रस लिये अपनी बुद्धिको साधन द्वारा शुद्ध करके सत्व प्रधान करो ।३३ ॥
Page 182
सू०। नेतिप्रमायोन निराकृताऽखिले। हृदा समास्वादित चिद्घनामृतः*। त्यजे दशेषं जग दात्तसट्रसं पीत्वा"यथा म्भः" प्रजहाति® तत्फलम्। ३४ ॥ अ. प. १ नेतिग्रमायेम यह नहीं है ऐसे निश्चय से ₹ निराकृताडखिल: हृदय पंकजके त्रिकरूट, प्रीहट, गुल्हा- ादि स्थानोंका भेदन करता हुआ ३ हदा हृदय से ४ समास्वादितचिद्- पिया है ब्रह्म्मुख जिसने ऐसा घनामृतः पुरुष ५ आत्तसदूरसं जिमका उत्तमरस ग्रहण कर लिया है ६ अशेषं ऐसे संवर्स $ जगत जगतक्ा ८ स्यनेत हाड टेबे ह यथा ( नारियल का) जल ११ पीत्वा पीकर ५६ तत्फलं उस फल को १३ प्रजहाति छोड़ देता है ऐसे ही साधनको भी त्यार कर ब्रस्रंध्र में लय होनाओ्र 1 ३४ ॥
Page 183
( ३९)
विशेष मावार्थ। इस श्लोक में बहूर है कि हृदंप से ब्रह्नसुख का जिसने ग्रास्वादन किया है तो इस अगह हृदय नाम वतसयल का नहीं है वो दृंदय अन्य हे और गुर्गम्य से इस में प्रमाण देसे हैं, कविलगीता अध्याय ५ श्लोके १०३-१०४-१०५। तदेव हृदयं नाम सर्वशास्त्रसुसम्मतम्। अन्यधा हदि किं चास्ति प्रोक्तंयत्स्थूलवुड्धिभि:।। फिर उम हृदय के रंगभी बताते हैं। रक्तशवेतं तथा कृष्णं नीक्षपीतादिशाभितम् । पंचसं शुद्धपीतं च अन्तं च श्वेत उज्वलम्। · तन्मध्ये व्यापिनं घेन तज्ज्योतिर्ब्रह्मकेवलम्॥ फिर सप्त स्थान भो कहते हैं। त्रिकूटं श्रीहठस्थानं गुल्हाटं चौटपीटकम् । पुण्याद्रिरभ्रामरीगुफा ब्रह्मरंभ्राण्यनुकमात्।। इसमें श्रति प्रमाण भी है।. क्वान्दो योपनिषद् अ्प्टमा- ध्याप छठा खराड।
अथ या एता हृदयस्य नाडयस्ता. पिंगलस्या णिम्नस्तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लाहि तस्पेत्यसौवा आदित्य: पिंगलएष शुकलएष नील एष पी नएषलाहित इति।
Page 184
( g° )
उसी हृदय का एक एक व्रक्षर की वेद् शेभा करता है वृहदारएयोपनिषद अध्याय द्वितीय ब्रामय। एष प्रजापतिर्यद्धृदय मेतदू ब्रश्मैतत्सर्व सदेत- स्प्रत्यक्षरछंहृद्यमिति। हइत्येकमचरमभिहरन्त्यस्मै स्वाश्चान्ये च यएवंवेद। द इत्येक मचरं ददत्यस्मैस्वाश्चान्येच यएवं वेद। यर्मित्येकमक्षरमेतिस्वर्गलोकं यएवं वेद।।
सर्वद्वाराषि संयम्य मनो हदिनिरुडय च। मूर्दन्याधायात्मन:प्राएमास्थितो योगधारणाम्।। श्रीमद्धागवतका मूलमंत्र।
स्वराट् तेने ब्रह्म हदा य आदिकवये सुहान्ति यत्सूरयः । तेजोवारिमृदांयथा विनिमयो यत्र त्रिसर्गो मृषा धाम्नास्वेन सदा निरस्तकुहकं सस्पं परं धीमहि। यहां भी सच्चिदानन्द पर्पेत्रह्म परमेश्वरने अपने हृदय से ही ब्रसानी को वेद का विस्तार बताया है इसलिये यह हृदय वतस्थल नहीं है नब वेदही प्रमाण देता है तब क्रर शास्त्र क्यानहीं । इसी तरह छोटे बड़े पुराणों में जहां नहां योग व ध्यान का प्रकरय हे सब जगह धारणा ध्यान
Page 185
( 8१ ) करने को बडी हृदय है उरस्यल नहीं। चर दशोपनिषदेों का और शारीरिक ब्स्ससून्रोंका भांव भी इसी हृदय को मिट्ठ करता है सो शहूरभाष्य में शङ्कर स्वामी स्पट्ट लिखसे हैं इस में कई संदेह नंहों, उसी हृदयमें सीन उन्यि शुि- प्रमाशित हैं। भिद्यते हृदयग्रन्पिरिघय्यन्ते सर्वसंशयाः। चीयन्ते चास्य कर्माणि यस्मिन्टृष्टे परावरे। त्रर वे यन्थि ये हैं ब्रह्मन्यि, विष्ार्यन्य, रुद्रगन्यि, इन तीनों यन्थियोोका छोड श्रीभगव्वान रामचन्द्र आाज्ञा करते हैं कि हे नक्मत इस हृदय में सव्चिदानन्द ग्रमृत रस पान करके साधन त्याग करो। यहां रङा होती है जिम साधन के द्वारा हमका ज्ञान हाता है और ब्समसातात्कार होता हे उसको क्यों क तो उसका उत्तर यह है कि बमके फल को समकर शेष फल को त्याम देवे तथा नारियल के जल को पीकर शेष काचले को स्याग देते हैं तेमेशी नारियल की लटावत अ्रज्ञानरुप संकल्पको त्रिकट स्थान में धारख करके छोड़ा। ग्रौर नारि- यल के कावलावत जो न्ानफरमें विकल्प नेतिभाव हे उसका भी श्रोहठस्थान में स्यिर हेोके छोड़ा। फिर नारियल के गोला- वत् विचान ग्रस्मि भावको काटकर गुल्हाट म्यान पर स्थिर होकरे तृप्त होाओ। परचास चोटपीट पें अच्ल हे। त्रमृतव्वत् ब्रम्मानन्दरस पान करो।वह जल ब्रज्ञानी वनधरों का नहीं प्राप्त होता जिन्ोने साधनंसम्पत्र होकर गुरुमुख
Page 186
( 8२ )
द्वारा प्राशोका उत्क्रमण कर ब्रह्माकाशमें स्थिर हो थिसके संकल्पोंका नि्मल कर दिया सै ऐसे ज्ञानी योगी ही पीते हैं और अनेक जन्मों की प्यास भी उमी जल के पान से शान्त होती है दसलिये सज्जन मुमुतजनों को अ्रवश्य पान करना चाहिये अर्थात ध्यानावस्थित हेना चाहिये। सू० । कदाचि'दात्मा'नमृतो' नजायते नक्षीयते नापिविवर्धते नवः। निरस्तसर्वातिशयः'सुखात्मकः" स्वयंप्रभुः सर्वगतो"डय'मद्ठयः' । ३५ ॥
प्. प. १ ऋ्य यह = ग्रात्मा व्रात्मा ३ कदाचित कभी
४ न मृतः न मरा ५ू न ज्ायस चर न पैदा हाता है ६ न तीयसे न घटता है S न अपि विघर्धते और बढ़ता भी नहीं है ८ नवः सद्ा नया ही है ह निरस्तसर्वीतिशयः मब के बड़प्पन को तिरस्क्रार केरने वाला अर्थात् सब से बड़ा है १० सुखात्मक्: सुखस्वरप है ११ स्वयंप्रभु: औार स्वयं सखका स्वामी हे
Page 187
( ४३ )
१२ सर्वगतः सब पदारथों में ध्याप है १३ ब्द्ठयः अद्वितीय अर्थात एकही है ॥३५।। सू० । एवंविधे ज्ञानमये सुखात्मके
| ३६ ॥ प. १ एवंविधे ऐसे २ ज्ञानमये जानस्वरूप औार ३ सखात्मके सुखस्वरप ग्रात्मामें ४ दुःखमय दुःखरूप ५ भव: ससार ६ कथं कैसे. · प्रतीयते प्रतीत होवे अरथात नहीं ८ उज्ञानताध्या सवशात् व्रन्ञान के अध्याम मे ह प्रकाशत प्रकट दीखता हे और १० ज्ञाने ज्ञान (अ्रसंप्र्नात) होते ही ११ विशोधतः विरोधी होने से १२ वणात् तणभरमें १३ विलीयेत नाश होजाता है। ३६ ॥
R
Page 188
( 88 )
असर्परूपे Sहिविभावनं® यथा"
।। ३9 ॥
१ यत नो प.
२ धमात् समसे अरथात अ्ज्ञानसे ३ ग्रन्यन्र और पदार्थ में ४ वन्यत प्रार पदार्थ ५ विभाव्यते माना जाता है ६ चमुं इसी को ० विपश्चितः बुद्धिमान लोग ८ अध्यासं म्ध्यास्त ह दूति ऐसा कहते हैं ११ यथा नैसे १२ असर्परूपे सर्परहित १३ रज्वादिके रस्सी आदिमें १४ च्ह्रिषिभावनं सर्प मानलेना
१५ तहुत उसी तरह १६ ईश्वर ईश्वर में १० ऋपि भी
१८ जगत संसार माना गया है
Page 189
(' ४५ ) विशेषं भावार्थ।
अथात् कारणमे कार्य अल्लग नहीं होता जैसे मिटी से घट, और कांचनसे कुंडल अलग नहीं है तैसे ही ब्रह्न कारण और जगत कार्य है मो अलग नहीं होसकते और लो पुरुष जगत को अलग मानते हैं उनको भ्रम हे जैसे रस्सी में भयामक सर्प दीखता है और उनही भ्रमवालोंका जन्म मरण का भय भी होता है अरथात् जन्ममरणादि दुःख भोगने पड़ते हैं क्योकि द्वैतादुयं भवतीति ऐसी श्रतिकी भी आात्ता हे दस लिये मख जगत् ब्रस्नरूप है और मखकरी ग्रत्मा अपनी आ्ात्माके समान है ऐसा नो नानता हे उम ज्ञानी योगीके लिये यह जुगत रज्जही हे और उसी को जन्म मरण का भय नहीं • होता, विदेह मुक्त ने यजुर्वेदे "तन्र को माह: कः शोक एकत्वु मनुपश्यम दति॥३०॥ सू०। विकल्पमायारहिते® चिदात्मके इहंकार'राषः"प्रथमः 'प्रकल्पितः१२। अ्ध्यास'एवात्मनि सर्वकारणे निरामयेब्रह्मगि केव ले परे॥ ३८ ॥ म. प. विकल्प और माया करके रोहत २ चिदात्म के चेतन्यस्करूप ३ सर्वकारये सर्व जगसके कारयं
Page 190
( 8E )
४ निरामये नीरोग मरसरूप ६ केवले शुद्ध • परें परसे भी पर ऐसे ८ ग्रात्मनि ग्रात्मामें ६ प्रथम: पहले
१० एप: यह ११ ग्रहंकार: मैं जीव हूं ऐसी १२ प्रकल्पितः कल्पना करना
१३ एघ ही १४ अध्यास: अध्यास है सो स्वप्रवत् वा मृग- तृष्णावत श्रम है॥। ३८॥ मृ०। इच्छादिरागादिसुखादिधर्मकाः२ सदा'धियः संसृतिहेतवः'परे'। यस्मा त्प्रसुप्तो तदभावतः परः' सुखस्वरूपेया विभाव्यते"हि"न:१०
अ. प. १ परं परमात्मामें २ इच्काटि रागादि सुर्खादिधर्मकाः इच्छा, अनिच्छा, राग, द्वेष, सुख दुःख आदि धर्मवाली ३ धिय: बुद्रिये ही ४ संदा नित्य
Page 191
( 89)
५ संसृतिहेतवः जन्म मर्यका कारय हैं ६ यस्मात् क्यांकि ० प्रसुप्तो सुबुप्ति अवस्थामें बथात् समाधि में ८ तदभावत: ऐसी रागादि विशिष्ट बुद्धिके न होने से ६ पर: परमात्मा
१० न: हमको ११ हि निश्चय करके १२ मुखस्वरूपेण सुखरूप १३ विभाव्यते मालम होता है। ३८ ॥
• जीवः'प्रकाश'य इती र्यतेचितः। आत्मा धियः 'साक्षितया' एथक्" स्थिते।
0 ४0 11
अ. प. १ अनाविद्योदुव- अनादि जो अविद्या उस करके उत्पन्न बुट्धिबिंबितः हुद जा बुद्धि अरथात स्थल हृदय उसमें प्रतिबिंबरूप = थ: जञो ३ धितं: चैतन्य (परमास्मा) का
४ प्रकाश: प्रकाश हे सोढ़ी ५ जीघ:
Page 192
( 85 )
६ दति ऐेसा ० दूर्यत कहानाता ६ ग्रात्मा ग्रर ग्रात्मा र धिय: बुद्धिका १० सातितया सातिरूप होने मे ११ पृथक चयलनग ( सूक्ष्महदयमें ) १२ स्थित: स्थित है १३ बुझा और बुद्धिके ध्मासे १४ अपर्रिच्कन्ः व्याप्त नहीं है
१५ स वहु
१६ एव ही
१० हि निश्चय परमात्मा ब्रह्म हे
विशेष भावार्थ।
बुद्धि और हृदय भी अ्रज्ञान से ही कल्पित है बुद्धि स्थल हृदयमें है और परतिबिंबरूपी जीव बुद्धिमें भासमान होता है सो जब ज्ञान हुआ और बुद्धि तथा हृदयभी लयको प्राप्त हुए और जीवत्वभी लय हुआ तब केतल आ्रत्मा ब्रह्म ही रहजाता है !. वह स्थूल हृदय उम स्थलमें अनाहत चक्के दत्षियभागमें है जिसे दिन् कहते हैं उसीमें जोवत्मा सन्नद सत्वों का लिंगशरीर धारण करके स्थित है जैसे घटाकाश, यही षद्वपुराणान्तगंत शिवगीतामें भी कहा है कि-
Page 193
( g९) ना भेरुध्व मधःकषठा इंघाप्य तिष्ठति यः सदा। तस्य मध्येऽस्ति हृदयं सनालं पद्मकोशवत्। तत्र चान्नमये पिंडे हृदिजीवोऽवतिष्ठते। तो यह स्थूल हृंदय जीवात्माका स्थान और सूक्म हृदय परमात्माका स्थान निश्चर्य हुआ। फिर कहा हे- कदम्बकुसुमोडुडकेसरा इव सर्वतः। प्रसृता हृदयान्राडयो याभिर्व्याप्तं शरीरकम्॥ अनन्तैकोर्ध्वगा नाडी मूर्धपर्यन्तमञ्जसा। सुषुम्पेति समादिष्टा तया गच्छन् विमुच्यते।। यही वाता छान्दोग्योपनिषद्के अष्टम प्रपाठकमें भी कही गई है कि सुुमया नाड़ी ने ऊपरको चिकपाल ब्रम्मरंध्र में प्रवेश किया है जहां सहसदल कमलंमें महाप्रकाशमान परमात्मा विराजमान हे उस सुपुमया द्वारा जीवान्मा स्थूल. हृदयसे सत्ष्महृदयमें अररथात ब्रह्मरंधमे विराजमानपश्मात्मामें पसुंच सकता है और वह नाड़ीद्वूा विना राजराजेश्वरयोगके खुलता नहीं रसनिये मुमुत् पुरु्षोंका अनश्य अट्गीकार करना चाहिये तात्पर्य यह है कि जो शिवगीतामें वर्गान हुआ है वहां नीवत्माक निवासहै और सुदुमयाद्वारा नहां परमात्मा प्राप्त होता है वही मूत्ष्म हृदय है यहबाता गुरुमुखसे ही ठीक बुद्धिगत होसकती है॥ ४० ॥
Page 194
५०) सू। चिद्विंब साक्यात्मधिर्या'प्रसंगत' स्त्वेकत्र वासा"दनलाक्कलोहवत'। अरन्यान्य मध्यासवशात्प्रतीयते' जडाजडत्वं च'चिदात्म चेतसो: । ४१ ॥ प. १ विद्धिंबसात्यात्मधियां चेतन्य स्वरूप आ्रत्मा, इन्द्रियां, मन, और बुद्धि इन सब के २ प्रसंगतः संगति अरथात् मेल होने से वा ३ एकन् एक स्थानमें ४ वासात् रहनेसे ५ अनलाक्तलोहव त थगनसे तपे हुए लोहकी नाईं ६ अध्यासवशात सध्यासके कारण 9 विदात्मचेतसो: आत्मा और बुद्धिकी ८ अरन्योन्यं परस्पर र जडाजडत्वं लडता चौर चैतन्यता भी ११ प्रतीयते प्रतीत होती है
विशेष भावार्थ।
अथात विदूप आत्मामें बुद्धिकी प्रतीति होती है औ्रार बुद्धिमें आ्रत्माकी प्रसीति होती है सो केवल अध्याससे ही
Page 195
(५१)
है जैसे दन्धन से वग्नि प्रकट दोकर इन्धनको व्ाच्कादिस करके आपही प्रकाशिम हो रहता है ऐसेडी माया ब्रह्मसे उत्पन्न हो नामरूप करंके बहनको आ्रक्कावन कर आरप चैतन्य भाग वहण कर लेती हे और ग्रात्माको जड़भागसे ठांप देती है। ऐसेही सूत्महृदय भी जड़ हे, उसमें आ्रत्मा चैतन्यरूप विराज कर अपना चेतन्य भाग देकर हृदय को तो चेतन्यवत् करया जिससे सख जगतको जानता है, और आ्प चैतन्य हे से। मानो हृदयके लडभागक यहणकर गुप्त जैसा हो रहा है।
सू० । गुरे।: ' सकाशा दपि"वेदवाक्यतः1 संजातविद्यानुभवो'निरीक्षते। स्वात्मान 'मात्मस्थ मुपाधिवर्जित त्यजे"दशेषं"जड" मात्मगोचरम्' ।। ४२ ॥ अ. प. १ गुरा :. गुरुके २ सकाशात पामसे ३ वेदवाक्यतः गरार वेदके वचनोंसे ४.सवि भी ५ संज्ञातविद्यानुभवः जिसको मननपर्त्रक ज्ञानयोगका अनु. भव हाफर आ्रत्माकार व्ति होगई है ऐसा पुरुष ही
Page 196
(पर)
६ स्वात्मानं अपनी आ्रात्मा को · ग्रात्मस्थ परमात्मा में स्थिम ८ उपाधिवर्नितम ग्र नामरूपउपाधिसे रहित हनिरोक्षते देखता हे १० ग्ात्मगोचरम और भान्सिसे तो आत्मामें दीखने वाला ११ अशेषम संपर्ण १२ नडम् नडरूप नगत नाम है उसको १३ त्यजेस त्याग करे और सबका ब्रस्मरुप ही जाने विशेष भावार्थ। श्रीराम्धन्द्र कहते हैं कि हे लक्ष्मण! में गुरुमुख होकर और वेदों को देखकर फिर अनुभर्वासट्ठ होकर नुमसे कृहता हूं तो हरएक बात दन तीनों से स्पष्ट सिद्ध होती है। श्रीभगधान इन तीनों करके इम हृदयपङ्ूज को धारणा ध्यान योग्य समभ श्रीलत्मणजी प्रति कहते भये कि इस हृदयमें धारणा साधन विद्या साधो। अब कहैं कि भगवान गुरुमुख कहां भये तो कपिलगीतामें लिखाहै- सीतावियोगकालेतु रामस्योक्त: शिवेनवै। फिर चारों वेद उपनिषदों सहित व ब्रह्ममत्रादि पुराश वारम्वार परमेश्वरको दसी हृदयमें बनाते हैं।
त्ननिचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च।
Page 197
(५३ )
बहुंत लिखने से बढ़ जाता दै परन्तु नति भगवती आज्ञा करती हे कि- य एषोऽन्तंहदय आकाशस्तस्मिञ्छेते तानि यदा गृह्ात्यथ हैतत्पुरुष:स्वपिति नामतद्गृहीत इति। जब श्रामचन्द्र और बड़े बड़े एषि मुनियोंका अनु- भत सिद्ध है तो फिर क्या कहना इसके उपरान्त भी कोई शङ्गा करे कि परमेश्वर सवेदेशी हे सो एकदेशी कैसे होसका है तो देखो जैसे भूपति सर्वद्ेशोंमें सप रहा हे परन्तु सात्षातस्र किया चाहो तो राजधानीमं जाओ् फिर राजद्वारमें पहुंचो फिर निज्ज मन्दिरमें गये दर्शन होवेगा। ब्रम्मसूत्रे प्रमाध्यायस्य द्वितीयपादे २६ सूत्रम। "अभिव्यक्तेरित्याश्मस्थ्यः" और श्रतिप्रमाण भी है ऐतरेयपनिषट्। परमेश्वर मायोपहित ब्रहमने प्रथम पुरुष तथा स्वायंभुख मनुको सत्य संकल्पसे रचकर इन्द्रादि इन्द्रियाभिमानी देवताओ्रोंका प्रवेश कराके सोखा कि मेरे बिना यह पुरुष चर ये देवता केसे बसेंगे तो मैं दस शरीरमें कौनसे स्थान में रहूं यों विचार के त्रिकपाल मस्तकमें सहसदल कमलपर ब्रह्रंधमें प्रवेश कर विशजत भंये। यहां ऐतरेयोपनिषद् तृतीयखंगड १२ श्रतिः । सएतमेव सीमानं विदायैतयाद्वारा प्रापदयत
Page 198
५४ )
थाख्त्रय: स्वप्नाः । अयमावसथोऽयमावसयोऽयमा- वसथ इति। परमेश्वर आ्रत्मा ब्रह्म प्रसन्न हो तीन वार कहतेमये कि यही स्थान अच्का है, यही स्थान अच्छा है, यही स्थान अ्रच्छा हे, तो उसी स्थानमें प्राप्त होना चाहिये उसी हृदय स्थानमें आात्मलाभ होगा और कहों नहीं दति ॥ ४२॥ सू० । प्रकाशरूपो 5ह'मजो"5ह'मव्ययो ऽसकृद्विभाते। ऽह मतीव निर्मलः'। विशुद्ध विज्ञानमयोनिरामयः" संपूर्ण आनन्दमयो।हृ"मक्रियः१ ।। ४३ ॥ श्रीरामचन्द्र आ्राज्ञा करते हैं कि हे लत्ष्मण ज्ञानयोग पूर्ण फल प्राप्त होने पर तथा संप्रज्ञातसमाधिमें ऐसा जाने कि- अ. प. १ गहं में २ प्रकाशरूप: प्रकाशस्वरूप ३ ग्रह चार में ४ ग्रन: जन्मरद्ितं ५ मध्यय: नाशरड्ित हूं ६ रहं रार में · ० अ्रसरूद्रिभातः बहुत प्रकाशवाला अर्ात सूर्यचन्द्रा- दिकसे नहीं प्रकाशित हो ऐसा छूं
Page 199
(५५)
= पतीष ग्रस्यन्तरी ह निर्मल: मलरफ्ठित ग्रर १० विशुद्धविज्ञानमयः अ्रत्यन्त शुद्धु चेतन्यस्वरूप चर ११ निरामय: रोगरहित कूं १३ गहं ग्रोर में
१३ त्क्कियः क्रियार्रित
१8 मंपर्य आ्रनन्दमय: पूर्णा आनन्दरूप हूं विशेष भावार्थ।
श्रीरामचन्द्र भगवान राणाबधके समय विचार ते भये कि इस दुष्टको कैसे हनों शिर हाथ पैर काट देता हूं चर फेर 'निकल थाते हैं ऐेसे सोचने में अगस््य मुनि आकर कहते भये कि हे रामचन्द्र आदित्य हृदय ध्यान करके उस दुष्ट का नाश करो (वाल्मीकीय रामायये लङ्काकांडे) रामराम महा- वाहो शणगुझं सनातनम् । येनसवानरीन्वत्स समरे विर्जाय घ्यसे ॥ १ ॥ आदित्य हृदयं पुएय सर्वशनुविनाशनम दति॥ ऐमे ३० मंत्रों में श्रति है वही श्री भगवान हृदयादित्य कोटि सूर्य, कोटिचंद्रधत शीतलको लक्ष्मत प्रति कहने भये। मेसे ही श्रीक्कष्णंचन्द्र अरनुन प्रति कहते हैं कि नतद्वासयले सूंया न शशांको न पावकः ।। यद्धत्वा न निवर्तन्ते सट्टाम परमं मम शति ॥फिर कहते हैं कि वेदके नाननेवाले इसी हृदयमें ध्यान
Page 200
(५६)
करते हैं तो नो दस हृदयको जानता है वही वेदवक्ता है दूमरूं तलेकी तष्ह कहवेना हे रति । ४३ ।
नतीन्द्रियज्ञान मविक्रियात्मकः। अनन्तपार। Sह 'महर्निश"बुधै
प्र. प. १ महं मैं
२ सदा नित्य ही वरिकारों से छूटा सुश्रा हूं ५ अचिंत्यशक्तिमान विचारनेमें नहीं गासके ऐसी शक्तिवाला ूं ६ अतोन्द्रिपज्ञानम इन्द्रियोंसे परे जो न्ञान हे सो
9 अविक्रियात्मक: में विकाररहित कूं में
में
हन्रनन्तपार: प्रपारसूं ५० ग्रह में ५१ वेदवादिभि: वेद जाननेवाले १२ खध :. पंडितोंसे १३ बं हर्निशं रातदिन
Page 201
( ५०)
१४ हदि १५ विभाघितः हृदयमें ध्यान किया गया दूं अर्थात दसी हृदयपंकजमें वेदवादी भी ध्यान करते हैं।। ४४ ।। सू० । एवं'सदा त्मान मखंडितात्मना
हन्या दविद्या मचिरेय'कारकै रसायनं"यद'दुपासितं'रुजः. ।। ४५'॥ अ. प. १ एसं रस प्रकार हुदयपंकन में २ सदा नित्य ३ अखंडितास्मना एकाय चित्त करके ४ ग्रात्मानं आ्रात्माको ५ विचारमायस्य विचार करनेवाले पुरुषकी ६ त्रिशुद्ध भावना शुदुष्त्त • कारकेः (सहदतिशेषः) नन्मान्तरों के कमंसचचित प्रवित्याका र अ्रचरेण शीघ्रही १० हन्यात नाश कर देती है ११ बदुत, जैसे १ उपासितं सेघन की हुई १३ रसायनं उत्तम ब्रीषध १४ रुज: रोगोंका नाथ करती है
Page 202
(५८ ) विशेष भावार्थ। श्रीभगवान आाज्ञा कर्ते हैं कि भावपर्वक आराधन करो तो भावही पूर्व फलका दाता है व्यवहारमें और परमार्थमें दोनों में कैसे कि व्यवहारमें एक स्त्रीके बीसों कुटुम्बी माता भगगिनी भुवा आदि समझते हैं सो भावही है कोरई भुशा भगिनी का विशेषण नहं और पिता और पतिका प्यार में भवही स्पष्ट फलदायक है ऐसेही भत्याभत्त्यमें और सब संसारी खातों में समझना चाहिये और परमार्थमें भी परमेश्वर की मूर्तिका सज्जन भक्त पुरुष सात्तात् परमेश्वर जानते हैं उन को अररश परश मिलते हैं और दुर्जन नास्तिक पाषाण समझते हैं उनको पाषाय ही है देखो नाम देवनी सातातकी भावना करी तो परमेश्वर मूर्तिमान होके दूध पान कर लिया सेसी अ्रनेकों कथाएँ भक्तमातमें मिलती हैं तो. भावही फलदायक है जैसी जिसके भावना है वैसाही फल मिलता है भाव है वोही प्रीति है वोही भक्ति है अनन्य भक्ति बोदी है सर्वत परमेश्वरको जानना इति॥४५ ॥ सू० । विवित्त' आरसीन उपारतेन्द्रियो विनिर्जितात्मा'विमलान्तराशयः।
विज्ञानदूकू फेवल आत्मसंस्थितः'
Page 203
(' ५६ )
प. १ विषिकके (हेलहास यध तुम) एकान्तमें २ ग्रासीन: स्थित होकर ३ उपारतेन्द्रियः इन्द्रियोंका शान्त कर ४ त्रिनिर्नितात्मा गरन्त:करणको जीसकर ५ विमलान्तराशयः शुद्धचित्त हो कर ६ अनन्यस्ताधनः और साधन नहीं करले हुए • विज्ञानष्टक विज्ञान दृष्टि वाले हो कर ८ केवल: केवल ९ आ्रात्मसंस्थितः थात्माहीमें स्थिति करते हुएं ५० एवं एस प्रकार (वा जिस प्रकार पहले कहा है) ११ विभावयेत पोतियुक्त भावना करी (साध- नकरो) : विशेष भावार्थ। तथा हृदयमें मनको प्रशेश करके हृदयादित्यमें स्थिर कर देधे तो नैसे चशमाओ सूर्यके सामने स्थिर करनसे आ्रग उत्पन्न होनाती है ऐसेही हृदयदर्पणको स्वयंप्रकाश आ्रत्मामें स्थिर करनेसे ब्रह्न अग्नि उत्पन्न हो अविआ्यारसाित कर्म सूलको भस्म कर देता है। ४६।
विलापये दात्मनि सर्वकारखे!
Page 204
( ६० )
पूर्गा श्चिदानन्दमयो Sवतिष्ठते"
।। ४9 ।!
श्र. १ एतत् यह २ परमात्म दर्शनं परमात्मस्वरूप ३ यत ना ४ विश्वं नगत् ने उसको ५ सवकारखे सबका कारय जो ६ आ्रत्मनि आ्रात्मा है उसमें • विलापयेत लघ कर देत जैसे धम आ्राकाश में लय होता है ८ पर्ष: औ्रर पर्या ₹ चिदानन्दमयः सत् चित् आनन्दरूप १० अधतिष्ठते होकर स्थित रहनावे ११ न न तो १२ बाह्मं बाहरकी कल्पनाको १३ वेद जाना १४ न च और न १५ किंचिस १६ ग्रन्तरम भीतर की कल्पना करो कुछ्क
विशेष भावार्थ। •शी रामचन्द्र आज्ञा करले भये कि इस जगतको परमात्म- रम तथा मेरा रूप समझ भावना करो, तो देखो यह नमत
Page 205
( ६ )
मायोपहित ब्रस्मका संकल्पस्वरूप कल्पवृत है और यह रामबीलसे पैदा हुआ है तो बीज चोर वृत्त जुदा नह्ीं क्योंकि बीजमें वृक्ष और वृंत्षमें बोज है तो राम शब्द बीज है ग्रर प्रयात फल है उसमें स्वृति प्रमाय है। रामनामससुत्पन्नः प्रणवो मोचदायकः । प्रणवं केचिदाहुवे बीजं श्रेष्ठं तथापरे॥ यथा महारामायणे।
उकारगुरुरकारस्तथा वर्णविपर्यय: । मकारव्यंजनंचैव प्रषवं चाभिधीयते। मस्या सवर्णितंमत्वा प्रणवेनादरूपधक् ॥। अन्तर्भतो भवेद्रेफः प्रणवेसिडिरूपिपि।। रामनामसमुत्पन्नः प्रणवो मो.चदायकः। रूपं तत्वमसेश्चासौ वेदतंत्वावधारिण: ॥ दम प्रकारसे रकारका उकार होकर वर्ण विपयेय होनेसे दा उम मिल कर ॐ प्रसाध फल हुआ फल कैमे कि राम शब्दसे प्रयाव हुआ प्रयात्से राम. शब्द बनता नहीं तो बोन रामशब्द हुआ फल प्रयात हुआ क्योंकि, त्रिगुणरससंयुक्त शब्दब्रस्न वेदमूल है तो शब्दगुणं आ्रकाशम पंचतन्मात्ा, पंच मूत,. नामरूप जगत् कल्पवृत्ष है क्योंकि जिमकी नैमी भावना होती है तैसाही फल मिलता है स्वर्ग, नरक, मोत, और व्यवहामें भी शा कुशमा मनोवि देा है ईश्वर
Page 206
( ६: )
अत्मारामसे लुदा जानता है उस को भय चर एक जानता है उसको अ्रभय देता है वोंही शब्द ब्रह अनाहत योगी सदा सर्वद्ा सुनकर ब्रह्नमें लय होखाता है और नाना प्रकार को ध्वनि सुनता है। दसमें श्रुति प्रमाण है। वृहदारायके धसु- थंब्रास्मवे सप्तमी कुति: ॥। सपदा दुन्दुभेंरहनयमासस्य न बाह्मा- उछ्कव्दाएककुयादूयपणाय दुन्दुभेस्तु यहरोन दुन्दुध्याधासस्यवा शष्दोएृहीत: ॥०। सयधा शखस्यध्मासमानस्य न बाह्माउक्ृष्टा- ए कुया द्य हणाय शंखस्यपुवहेन शंखध्मस्यता शब्दो वहीत: ८ सथथा वोशाये बाद्यमानाये न बाझाउक्वष्याक्कयाद्वहणाय वीखाये तुगहशोन वीका वादस्य वा शब्दो मृहीत द्रात । बोही शब्द ब्रहमन अनाहत रमबीज सहित प्रयाबसे जगत वृक्ष एक स्वरूप समझ अपने आत्मा जैसा जीतोंका समझ रामात्मा ब्रस्ममय होजाओ्र। दति ॥ ४ ॥ सू० । पूर्व समाधे 'रखिलं विचिंतये दोंकारमात्र सचराचरंजगत्। त देव'वाच्यं" प्रपावो"हिवाचकेो१ विभाव्यते ज्ञानवंशान"बोधतः१
प. १ समाधः (हेतात) समाधिसे ₹ पसं पहले ३ रखिलं संपर्ण
Page 207
६३
8 सचरासरस स्यावर नंगम ५ खगत जगतेका ६ ग्रंकारमावं ॐकारह प • विचिन्तयेत विचारे सर्थात हृद्यरूप समझे क्योंकि ऊँकार नाम हे वृदय उसका शरीर हे और चरासर जगत प्रदयमें स्थिल हे यथा भग- वद्गीता सर्वस्पचाहंसृ दिसंनिविष्ठो ८ तत्· वह नगस ह एव शी १० वाच्यं वाच्य है ११ प्रयाबः ग्रर पराव सर्थात ऊकार १२ ई निश्चय करके : १३ वासक: बोधकरनेवाला (बाचक) है १४ ज्ञानवशात् केवल जननिमपसे ही १५ न नहों १६ विभाव्यते ाना जाता है १७ बाधतः गुरुमुखसे प्राप्त बधमे (ध्यान
विशष भाषाथ। देखा ऐसे कहें कि राम रावसा हन्यो तो रामशब्दने नहीं हन्यो श्रीरामके शरीरसे इन्यो गया ऐसेनो खालो प्रयावशब्द उच्चारण करनेसे आत्मलाभ नहीं होता हृंदयसाधनसे होगा ग्रर ऐसेही कहो कि प्रकार उकार में आ् जा नकार
Page 208
६४
मकारमें होजा तो होता नहीं यासे हृदय में प्रकारादिस्यानों पर स्थिर होता हुआ कैक्ल्य होआता हे इम वास्ते प्रशान और हृदय को तादात्म्यसंबंध करो, इसमें स्मृति प्रमाण है। मांडू- क्यकारिका मंत्र २८ प्रणवं हीश्वरं विद्यात्सर्वस्य हदि संस्थितम्। सर्वव्यापिनमोंकारं मत्वा धीरो न शोचति॥ सू०। अप्रकारसंज्ञः' पुरुषो हि' विश्व को हयकारक् स्तेजस® ईर्यते क्रमात्। प्राज्ञो"मकारः" परिपठ्यते"खिलैः समाधिपूर्व'३ १न तु" तत्त्वतो"भकेत्"
अ. प.
१ ग्रकारसंज्ञ: ग्रकार नामवाला २ विश्वक: विश्वस
३ पुरुष: पुरुष है निश्चयकरके अरथात ॐमें जो तीन के अंक समान अ्रकार है उस विश्वस आ्ात्माक्को हृदयका त्रिकूट स्थान समभो
५ क्रमाल करम सं ६ उकार्रक: उक्कार
Page 209
( ६५ )
० तेनस: तेजस पुरुष ८ ईर्यत कहा जाता. हे उस दंडाकर उक्मार तैजसका हुदयका श्ोहट स्थान मानो अखिलै: ग्रार सब लोगोंसे १० मकार: मकार ११ प्राज: प्राप्त नाम से १२ परिपठाते कहा जाता है मकार वा प्राज्को सृदय का गुल्हाटस्थान करके मामो १३ समाधिपवे ये सख समाधिके पहलेके साधन हैं इन साधनोंके बिना समाधि नहीं प्राप्त हो सकती १४ तत्वतः वास्तवमें समाधि हुए उपरान्त १५ू लु ता ९६ न नहीं ५० भवेत हाते हैं अर्थातःमब ब्रह्ममय बसना काशमें लय होजाता है॥ ४९ । सू० । विश्वंत्व' कारं पुरुषं विलापये दुकारमध्ये'बहुधा व्यवस्थितम्। ततेा मकारे"प्रविलाप्य"तैजसं'
अ. प ..
१ ग्रकारम ब्रकारकप
Page 210
( €€ )
३ विश्वम विश्वस ३ पुरुषम पुरुषका ४ तु सो ५ उक्कारमधे उक्कारमें ६ विलाप्यत लय करे अथात विश्वस त्रकारको प्रिकट स्थान पर मनक्ा नचत करके वृत्तिको आ्राकर्षण का तैवस उकार श्रीहटमें स्थिर करे ० तत्ो उसके उपरान्त ८ बहुधा बहुत प्रकारसे ९ व्यर्वस्थितम स्थित रहते हुए १० तेजसम तैनस ११ द्विसीयवसं दूसरे वर्ण उकारका १२ च भी १३ प्रकवस्य ॐ कार के १४ अन्तिमे पिछ्कने वर्ण १५ मकारे मक्कारमें १६ प्रवित्ाप्प लयकरके अथोत श्रीहठ स्थानसे वृस्तिको आ्रकर्षस फर तेज्स उक्कार को गुल्हाट स्यान प्राज्त पकार में खोंचकर तारक ब्रस्में स्थिर कर देवे॥ ५०॥ .
सू० । मकार'मप्या त्मनि 'चिद्घने परे विलापये"त्याज'मपी ह'कारगम्'
Page 211
( Es)
प.
यशं २ कारपं कारख शरीर भिम्नानी ३ ऋपि भी ४ प्राज्तं पाज ५ मकांर मकारको ६ अपि भी ० विद्धने न्ञानस्वरप ८ पुरे परम हआत्मनि आ्त्मामें १० विलापयेत लय कर दरेवे प्रथात पकारको जो त्रिवर्णे एकाक्षर है उसका ओठ पीटमें प्रवेश का लय कर देग् फिर ११ परमक्ष परंब्रहनस्वरूष १२ सदा औार सर्वेदा
१३ विमुक्रिमत् मुक्तिषाला १४-विज्ञानट्टक ज्ञानदृष्टिव्ासा १५ उपांधितः औोर उपाधिसे १६ मुक्त: कूटा हुआ १० गमल: पवित्र
Page 212
(६८ )
१८ मः वह वात्मा (ब्रह्न) १९ गरहं मैं ढूं ऐसा जाने विशेष भावार्थ। इस में उत्तम कृष्टान्त है कि दो दीपक प्रञ्वलित करके मक को सुका दो फिर बुझे दीपकको जलते दीपकके नीचे रक्वो उसका घम्न जलले दीपक में पहुंचा कि वो भी प्रज्वलित हो खाधेगा ऐसेही कछुएकी तरह वृत्िको खैंद कर ग्रटपीट म्यानमें मनक्ा निरालंख कर वृत्तिरूपी घम्न पुरायाद्रि स्थान में पहुंचा कि बुझे दीपककी तरह जीवात्मा परमात्मस्वरूप हो जावेगा इसमें करोई भी संशय नहीं है। अर्थात कैवल्य ममाधि हो जायेगा ॥ ५९॥ सू० । एवं सदा जातपरात्मभावन:र
आरास्ते®स'नित्यात्मसुखः 'प्रकाशकः' साक्षाद्विमुक्तो Sचल वारिसिंधुवत्" ।५२। अ. प.
१ एव इस प्रकार हृदयकमल में साधन द्वारा
= मदा सदा सर्षदा ३ जातपरात्मभावनः जिसको ब्रह्म मातात हो गया है अथात्प्रत्यक्ष करके
Page 213
( ६९ )
४ स्वानन्दतुष्टः चपने ही आानन्दमें सुष्ट होता इुआ : सखका भलकर ६ नित्यात्मसुखः शात्मसुखका प्राप्त हुआ् 5 प्रकाशक: चार प्रकाश करता हुआ मब बंधनोंसे मुक्त हुआ V ह मः ऐेमा होकर वह पुरुष १० अवत्वारििन्धुवत तरंगरहित समुद्रकी नाई ११ आ्स्ते रहता है अथात केवल्य समाधि हो आती है॥ ५२ ॥ सू० । एवं सदा ऽभ्यस्तसमाधियोगिने।
विनिर्जिताSशेषरियोरह सदा दृश्यो"भवेयं" जितषंड् गुणात्मनः॥ । ५३ ॥
१ एस हेभाई लक्ष्मण दम प्रकार हद्रय पकजम धारसा ध्रान करतरम २ मदा सर्वकाल समाधि योगका 'अंभ्यास' करने वाले औार मब दृन्द्रियोंके विष्योंसे निवृस होनेवाले
Page 214
(80 )
५ विनिर्निताऽशेषरियो: औ्रर कामनादिक सब शत्रुग्रोंको जीसने वाले ६ नितषडगुणपात्मनः सर्वन्तत्व, नित्यतृप्तत्व, बोधम्व- रुपस्व, नित्यस्व, अलिप्तत्व, ग्ान- न्वरूपस्व, दन छ:गुणवाले आत्मा- को जिसने स्वाधीन कर लिया है ऐमे पुरुषका निश्चय करके ८ म्रहं में
₹ सदा सर्वदा
१० दृश्य: दृश्य होताहूं अथात् प्रकाश ११ भवयम् स्वरूप होकर देखने में आता हूं ।५३ सू०। ध्याँत्वैव 'मात्मान'महर्निशं मुनि स्तिष्ठे"त्वदा मुक्तसमस्तबंधनः। प्रारब्ध मपन'नभिमानवर्जितेो" मरयेव"साक्षा"ता विलीयते"इन्ततः" ।। ५: ॥
अ. प.
रसप्रकार २ ग्रहर निशम रातदिन
३ आात्मानम ग्रात्माक्को
४ ध्यात्वा ध्यान घरता हु्ा ५. मन: घोगो
Page 215
(' 9 )
६ मुक्तसमस्तबन्धनः संपूर्ण बन्धनों से छूटकर 5 मदा ्पर्तसदिन ८ प्रारब्यम प्राशब्य करमींका भोगता हुखा १० अभिमानवर्जित: अ्भिमानरह्ित दोकर ११ तिष्ठत् १२ ग्रन्ततः तो वास्तव में
१३ मात्ात् प्रत्यत्ष मेरे विषे
१५ एव ही १६ प्रविलीयसे लीन होजाता हे अर्थात गर सं प्रज्ञा तसमाधिस्य हो नाता रे ॥५४। सृ०। आदौ' च' मध्ये च'तथैव चान्ततो भवं' विदित्वा 'भयशोककारयाम्'। हित्वा"समस्तं"विधिवादचोदितं" भजे"त्स्वमात्मान"मथा" 5खिलात्म- नामू४ ॥ ५५ H अ. प. १ मवं हे तात लत्मण (इस) संसारको
२ आ्रांदो (द्वेततासे) शादिमें ३ च चार ४ मध्ये मध्यमें
Page 216
( o२)
५ ष ग्रोर ६ तथेश्रस तैसेदी
० ग्रन्ततः ऋ्रन्तमें ८ भयशोककारयं भय और शोकका कारय ह विदित्वा नानकर
१० समस्त औ्रर संपर्य ११ विधिवाद चोदितं वेदके विधिवादसे प्रेरित काम्य- कमोंको १२ हित्वा छवाडकर १३ ऋध इमके उपरान्त १४ अखिलात्मनाम सब जोतांका १५ ग्रात्मानं आ्रात्मारूप ज्े। १६ स्वं अपनी आ्रत्मा उसको भने विशेष भावार्थ।, जैसे शिल्पी पाषासामें मूर्ति का कल्पित करता है ऐसे ही ब्रह्म में लगत नाम कहकर कल्पित कर लिया है बाकी "सतं खल्वि दंब्रहन नेह नानाडस्ति किंवन" इति श्तेः ॥५५॥ सू०। आत्म'न्यभेदेन'विभावय'चिदं भवत्य भेदेन मया उत्मना तदा'। यथाजलं वारिनिध।"यथा"पयः"
निल:२॥ ५६ ॥
Page 217
Y ०३ )
प. १ दूदं रस जगत को २ आत्मन ग्रात्मामें ३ अभेदेन भेदभावसे रहित ४ विभावयन देखता हे ५ तदा सब
६ ग्रात्मना परमात्मरूप ऐसे हो 5 मया मुझसे भी ८ गभेदन भेदभावरहित ९ भर्षात होजाता है १० यथा जैसे ११ वारिनिधा समुद्र में १२ ठलम नदियोंका जल मिल जाता है १३ यधा परार जसे १४ तीरे दूधमें १५ पयः दूध १६ व्योमव महाकाशमें १७ वियत घटाकाश मिलता है १८ कया ग्रार जे १९ अनिले महावायुमें २० अनित: अल्प वायु मिल जाता हे विशेष भावाथ। देखो आत्मा मनूपी घट में आया सुग ही जीवसंक्षत है जहांतक मन निन्द हे वह़ां तक जीवपना जाता नहीं तो
Page 218
( C8 )
हृदय पङगजमें स्थिर होकर निरालम्ब स्वस्थचित्त होजाओ तो मनरूपी उपाधि कूट जारेगी। यथा भगवद्गीतायाम। बिहाय कामान्यः सर्वानपुर्मांश्चरति निस्पृहः। निर्ममोनिरहंकारः सशान्तिमधिगच्छति॥ जैसे महाप्रलयमें सूर्यं चन्द्रादि नाम रूप कुछ नहों था केछल सत्तामात्र थी यह भावना करलो। ५६ ॥ सू० ।' इत्यं"य'दीक्षेत"हि लोकसंस्थितो१ जग१रनमृ" सै8वेतिविभावय न्मुनिः।
H ५9 ॥
प.
१ लोकसंस्थित: लोकव्यव हार करता सुधा (भी) २ मुनि: योगी ३ यथा जैसे 8 रन्दुभेद: दो चंद्रमा दीखना ५ दिशि चार दिशामें ६ विगसमादय दिशाका भूखजाना आदि भ्रम होते हैं ० रति ऐेसेही
Page 219
(' ७५)
८ विभावयन मानता हुगा ह यत जो : १० श्रतियुक्तिमानतः प्रतियोंसे, युक्तियोंसे औ्रर प्रमाणोंसे ५१ निराभृतत्वात् ग्रमिद्द होने से १२ जगत जगत् संसार ५३ मृपा मिथ्या दी है १५ इत्य. मेमा १६ ईक्ेत द खे विशेष भावार्थ। ऐसेही जगत नाम भ्रम है केवल आ्त्माराम ब्रह्न ही रे केवल 'मन ही नगत नाम कहकर कल्पना कर दुःख पाता से जैसे कुशवारी ईतड आपही घर बनाती है और आपही वधन में आती है॥ ५० ।। सू० । याव'न् पश्ये दखिलं मदात्मकं ताव न्ममाराधनतत्पर"मवेत्"। प्रद्धालु रत्यूर्जितभक्तिल क्षणो य स्तस्यदृश्यो" ह"महार्नशं"हदि"
..
१ यावत् हे तत्ष्मण जबतक २ य: ना कोई/ पुरुष
Page 220
३ अखििलं संपणे संसार को ४ मदात्मकं मेरा रूप अर्थात स्वयंप्रकाश आ्रत्म रूप चरावर में ५ न नहों ६ पश्येत देखता है ० तावत तबतक ८ श्रद्धालुः श्रद्धायुक्त हो। भत्तिके चिन्होंको अत्यंत बढाता हुआा १० ममाराधनतत्पर: मेरी आराधनामें तत्पर ११ भवेत ह। १२ तस्य उसके ५३ हृदि हदय में
१४ अहं मैं १५ ऋहर्निशं रतदिन १६ दृश्य: प्रत्यत्त होता हूं विशेष भावार्थ। श्रींभगवान श्ररामचन्द्र कहते भये कि श्रद्धा करो अरथात षुरुषार्थ करो तो पुरुषार्थ करनाही मुख्य है क्योंकि पुरुषार्थ करनेसेही प्रारब्ध हटता है दूसरे संप्रज्ञात समाधि तक मनक्को खोंचकर वित्षेष कर देता है और पुरुषार्थस क्या हटता है कि पुरुषार्थजनक परपिता है श्र क्रियमाण पिता है औरै प्रारब्ध पौत्र है देखों प्रथम मायोपहित ब्रह्मसे नीव विभिन्न छुटा जैस तप्तलाह से तणगारी टूटे ऐसे टूटा तो पुरुषार्थ कर टूटा औौर
Page 221
(' 00 ) अहंकार किया कि मैं टूटा वो क्रियमाय हुआ और दूसरे जन्म में प्रार्ध बन भोग देना शुरू किया बाद अंधपंगुन्यायसे जोषोंको भोग देता है परंतु प्रारब्ध भी भोग देता है तो पुरुषार्थ करता है तबं भोग देता है तो पुरुषार्थ प्रपिता मुख्य है इस करके प्रारब्ध गौया है योगवासिष्ठमें वासिष्ठ मुनिने भगवानको अच्छीतरह समझाया है वो श्रीरामवन्द्र निश्चय कर आज्ञा देते हैं कि पुरुषार्थ करो तो क्या व्यत्रहारमें और क्या परमार्थमें पुरुषार्थ ही जीवन है और श्रीभगवान कहते हैं करि भक्ति के लक्षण बढ़ाओ सो भक्ति से ही नन्म मरण कूटता है। दोहा ॥ भक्ति जननि भवतारिषी, ज्ञानयोग सुत जान। ये तीनों सेवो गुमन, रामहिं जनक पिछान।। चुंबक भक्ति योगको, मन मच्छी दे पान। व्रतारकको साधिके, पावो राम गुमान ।।
मया'विनिश्चित्य तवोदितं प्रियम्। य् 'स्त्वेत'दालाचय" तीह बुद्धिमान्"
1i. y 1
Page 222
( sc )
भ. प. यह ३ श्रुतिसार संग्रहम् वेदोंके सारका संग्रह ३ प्रियं और प्यारा ४ रहस्यं गोप्यतम अरथात हूदयरहस्य ५ मया मैंने ६ विनिश्चित्य खब निश्चय करके • तघ तुमसे ८ उदितं कहा है ह यः ना १० बुद्धिमान बुद्धिमान १५ दृह इस संसार में
५२ एतस इस हुदयर हस्यको १३ गालोवर्यात गुरुमुखसे विचारता है १४ सः वह १५ तणात तणमात्र हृदय स्यानमें मन स्थिर करनेसे १६ पातकराशिभि: १9 मुच्यते पापके समूहसे क्ूट जाता है। ५९ ॥ सू० । भ्रातरर्य दीद परिदृश्यते'जग"- न्मायैव सर्वं परिहत्य®चेतसार।
। ६० ॥
Page 223
(1 0c)
अ. प. १ हे भातः हे भारई लक्ष्मण २ यत ज्जो ३ द दं यह ४ जगत् संसार ५ परिदृश्यते चारो तरफ दीखता है ६ माया सब मेरी माया हे इन्द्रजालवत् वा स्वप्रवत् 5 एव ही है 5 सर्वं सबका ९ चेतपा चित्तसे १० परिहृत्य न्यागकरके मेरीही भावनासे मनका गुठ्ठ मानस: करके
१२ आ्नन्दमयः आ्रानन्दरूप १३ निरामयः रेगरहित (-होकर) १४ मुखी गर सुखी १५ भत हो जाओ (परथात परमेश्वः नंत्ष्मण नो को आशीवाद देते हैं कि सुम भी ऐसे ही परमानन्दरुप होजाओ) ॥६०॥ सृ० यः'सेवते 'मा मगुगां' गुणात्परम्' हंदा कदावा यदि'त्ञा गुश़ात्मकम्'
Page 224
पुनाति"लोकत्रितयं"यथारविः१ ॥६१॥
अ. प.
१ यः जा. मुमुतु ₹ हूदा हृदयसे अर्थात हृदयपंकजमें धारणा ध्यान करके ३ माम मफको ४ अगुधाम् निर्गुयास्वरूप ५ गुणात्परम और गुशोंसे परे जानकर ६ सेवते भजता है 5 वा न्थवा ८ र्याद ना हकदावा कभी १० गुणात्मक्रम (सेवते ) सगुण जानकर भी सेवा करता है ११ सः वह १२ न्रयस दूस प्रकार आराधना करनेवाला मुमुत्ष पुरुष १३ स्वपाळांचि तरेगभि: कपने चरणोंमं लगीढुई रजसे १४ स्पशन स्पश कर १५ लोकत्रितयम तीनों लोकोंको १६ पुनाति पवित्र करता है १० घया नैसे १८ रवि: सर्य (अपजी किर्णोंके लगनेमाच से लोकोकिा पवित्र करता है)
Page 225
)
विशेषे भावार्थ। ऐसेही कठोपनिषद् में यमराजने नचिकेताकी प्रशंसा कर हृदयस्थान बसाया और कहा कि हे नचिकेता तू मेरें द्वार पर तीन रात्रि भखा रहा तो एहस्यके द्वुार पर अतिथि ब्राह्ण भूखा रहै तो उसकी संपत्ति पुत्र धनादि नष्ट हो जाते हैं श्रतिवाक्य है तो अब तू मुझसे तीन वर जो रछ्छा हो सो मांग। तब नचिकेताने प्रथम वर यह मांगा कि मेोे पिता उद्दालक मुनिने कुषित होकर मुझक्ो यमपुरीमें भेजाहै सो वह पिता मेरे ऊपर प्रसन्न होनावें तब यमराजने प्रसन्न हो तथास्तु कहके फिर कहा कि दूसरा वर मांग। तख नचिकेताने कहा कि हे मृत्यु भगवन तुम स्वर्गसाधक अ्रग्नि जानते हो सो मुझसे कहो। तब प्ररुन्न हो यमराज ने कहा कि हां मैं जानता हूं सो कहता हूं त सुन कि "गुह्ायाम" हृदयरूपी गुफामें हैं और लकोंका ग्रादिकारण विश्वानल तथा जातवेदा वही है वह अग्नि ऐसे प्राप्त होता है सो मैं तुभको अपना प्रिय मान कर कहताहूं और यह अनेकरूपा कंठी देता हूं त धारनकर। अथ कठवल्ली उपनिषद् प्रथमा/ वल्ली १० वों श्रुति।
ब्रस्मयनं देवमीड विदित्वा निवाय्य मां छ शान्ति मत्यन्तर्मेति ॥१। दति। अब कोई कहै कक बे यज्ताग्नि नविकेताको दिया तो क्या पहले यज्ञ ग्रेम अग्निहोत्र नहीं
Page 226
हामा था? अपने पिता उद्धालकने यज्ञ करके नविकेसाको मर्वम्वदानमें यमराजकको दे दिया है तो यह विश्वानल ब्रस्मा- िन योगभ्यास प्रायायामसे प्राप्त होती है सो प्राणायाम बताया है कैसे कि "अथ श्रुति आ्राज्ञा" हे नविकेत तीन प्रकार करके यह ब्रह्माग्नि प्राप्त होती है कि तीनों सन्धिमें ग्रात्माको जानता हुआ "त्रिकर्म छृत" पूरक कुंभक रेचक करके यह विश्वानल प्रकट कर दससे जन्म मरयसे कूट जाता ने गोर इस यन्ाग्निसे पुनरवृत्ति होती है "तीशोगुगये मृत्यु लोक शसन्ति" दति। और यह् श्ुतिकी आज्ञा है कि "तर्शत जन्ममृत्य" तो जन्म मरसामें नहीं आता दति। यही ब्रह्म यन तथा सामयन है यह श्वेत स्वरूप अ्त्यन्त शीतल है यह विश्वानल स्सुति करने योग्य है इससे ही अत्यन्त शान्ति पाप्र होती है हति। और यह कंठी अनेकरूपा यमराजने दी सो वह तीव्र वैरागी हीरों पत्नोंकी बंठीको क्या करे। फेरे पंच रत् ये हैं, अनेकरुपा क्या कि अनेकों सूर्य चन्द्र तारा तथा दूसरा ब्रश्नांड व ईश्वरका विराढ़ स्वरूप इसी प्रासायामसे यागियोंको दीखता है और दसी ब्रह्नाम्निको प्रासायाम कर प्रजापति ब्रह्माने परजा रवी है। प्रश्नोपनिषद् प्रयम प्रश्न चाथी श्ुति-तस्मे सहोवाच प्रजाकामो वे प्रनार्पातः सतपो इतप्यत समपस्तप्वा मिथुनमुत्याद्यते रयिंख प्रायं चेलोता मे बंसुधा प्रज्जा: करिष्यत इति। प्रजाकी कामना से मज्ा- पति बस्मा जिस करके तप नहीं आवे दैह तप तपते भये तो
Page 227
( )
इसी ब्रह्माग्निसे ताप नेहीं आाता है यज्ञाग्निसें ताप आाता है और ऐसे कहैं कि ज्ञान अग्न है तो बुद्धिमानोंको विचारना चाहिये कि सिद्धिका होना व पजाका उत्पन्न करना ज्ञान से नहीं हो सक्ता, ज्ञानसे जाना जाता है, सो विचारने याग्य है। फिर कहा कि "मिथुनमुत्पावयते रविंच प्रायाम" तो मिथुन वह नहीं इस प्रायारपी खाबको वारंवार परक रेचक करना यह मिथुंन है इसमें योगियोंका प्रत्यत्ष प्रमाण हे श्ैछ यहां प्रजापति दैषिक सृष्टि रचता है मैथुनी नहीं। अ् फर यमराजने कहा कि हे नचिकेता तीसरा घर मांगो तो उसने मांगा कठोपनिषद् श्रत बीसवीं ।। यथम्प्रोते विचि- कित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके॥ एर्ताद्विद्यामनु- शिष्टत्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयः । दति ॥हे मृत्युभग- वत मनुष्य संशय करते हैं कोई कहताहै कि मरा है कोई कहता है कि जिन्दा है तो वह न मरा है जिंदा है वह विद्या अथीत् साधनविद्या मुझको दो हति॥ जा ऐसे कहैं कि मृतकमें आत्माहै वा नहीं है तो ये प्रश्न सुआ यहां प्रश्न नहीं है यह विद्या मांगीहै चौर यह प्रश्न हो तो हम लघुबुद्धि भी जानते हैं कि सामान्य अंशसे आ्रत्मा है ग्रर विशेष नहीं क्योंकि प्राणात्मा नहीं है यह साधन बिद्या मांगी है। तो दूसरे, खडके देनेमें ब्रह्ममाग्नि प्रकाश दोतीं हे अथात िरएयगर्भ हृदादित्यका/लाभ होता हे वह संप्रज्ञाल समा- धिहै और यह असंप्रज्ात लययोग है क्यों्कि दो बरदरान
Page 228
Cx
मांगनेका यह्ी कारसाहै इसमें प्राण स्थिर होजाता े और मन नय होजाता हे न मरा न जिंदा दीख पड़ता है केवल आ्रत्म मय होजाता है। देखो राजा परीतितने मुनिके कंठमें सर्प डाल दिया परंतु भान न ुआ ऐसेही योगी आज भी दीख पड़ते हैं, फिर यह वर मांगनेमें यमराज नटा कि यह देवताओंको भी दुर्लभ है और वर मांगा, धन संपात्त राज्य आयु आदि मांगो तो नचिकेताने सबको फूठा कहकर यही मांगा। फिर यमराजने बहुत धन्यवाद देकर आत्माका निरूपण करके हृष्य- पंकजमें धारणाका साधन बताया कठोपनिषद् द्वितीयाध्याय कठी बल्ली श्रति १8 "यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामायेदस्य हृदिस्थिताः । अरथ म्त्यामृतोभवत्यन्र ब्रह् समशनते दति" श्रति भगवती आराज्ञा देती है कि मब कामनात्रंको छवोड़ निरालंत स्वस्ाचित्त होकर इस ृदंें स्ि है। देखो। तो शुतिके दस कहनेमें भी दूसरा हृदय हुआ तो वह मत्ष्म हृदय है वह स्थल सूक्षम शरीर महित जीवात्माके रहने करा हृदकस्थान है न मरा न जिंदा ऐसा हो अमृतस्वरूप व्ात्मा ब्रह्ममय हो जावेगा हेनचिकेता यह साधन विद्ा साधो दति ॥६१ ॥ .मृ०। विज्ञान मेत'दखिल श्रुतिसार मेकं
थः'श्रट्या' परिपठे दुरुभक्तियुक्तो"
Page 229
( =५)
मट्रूप'मेति"यदि"मद्च नेषु" भक्तिः१६ । ६२ ॥
प. १ वंदान्तवद्दचरयेन उपनिषदों करके जानने योागय .4he रण जिप्त ऐसे २ मया मेरे ही ४ गीतं कह्दे हुए ५ एतत् इस
६ ऋखिलं संपर्ण ० श्रतिसारं वेद्रोंके साररूप E एकं न्रद्धितीय ह विज्ञानं ज्ञानयोयकों १0 य: ११ गुरुभक्तियुक्त: गुरुभक्तियुक्त हो १२ शद्धया श्रद्धासे (साधनपर्त्रक) १३ परपठेत पढ़ें १४ यदि चोर जो १५ मदतचनेषु मेरे वचनोंमें १६ भत्ति: भक्ति हो ते १9 मंद्रयं मर रूपका . प्राप्त.'होता है अयात मर स्वयं ब्रस्मरूपमें मिल जाता है- Usiarars
Page 230
(cE ')
विशेष भावार्थ। श्री साम्बशिय कहते भये कि हे शिवा हेदेवि पार्वती श्रीरामचन्द्र मायोपहित ब्रह्मन सावात परमेश्वरने लत्ष्मण को वरदान दिया कि यह तुम्हारा और हमारा संवाद गीता गुरुमुख हो हृदयस्यानमें मनको लय करेगा वह तो मेरेमें मिलेही गा परंतु पाठ करनेवाला वा सुनने सुनानेशाला भी मेर लोकको प्राप्त होगा ऐसा वरदान देते भये कि जैसा मेरेका रपा कर दिया। हेदेवी मैंने एक समय अत्यन्त तप किया तब श्रीभगधानने रामरूप धरके दर्शन देकर कहा कि मांगो तब मैंने यह मांगा कि हे प्रभो मेरे स्थान काशीमें जो कोई जीन मृत्यु पावे वह मोतको पाप्त होजावे तब आप प्रसन् हो "राम" यह तारक मंत्र दिया और यह वर दिया कि जिस नीवको यह मंत्र सुनाओरगे वही मोतको प्राप्त होजावेगा तो मैं जीश्रेंको सुनांताहूं जैसे ब्रह्माने स्तुति करी ऐसे मैं भी सदा सर्वेदा स्तुति और वही ध्यान करता नूं।। अ्रथ ब्रस्नाकृत स्तुति श्रामउत्तर तापनी भारद्वाज ऋषिके प्रश्नमें याज्ञवल्कयक्रा उत्तर कि ब्रह्मा इस प्रकार ध्यानकर स्तुतिकरले भये॥ श्रथ स्ताति-
विश्वंभरम महाविष्ां नारायणामनामयम। पर्णनन्दैक- विज्ञानम पर्म ज्योतिस्वेरुवियाम ॥मनसा संस्मरन ब्रह्मा तृष्टान परमेश्वरमें। ऊ मो वैशीरामवन्दः सभगवान द्वैतपरमा-
Page 231
(=5) नन्दात्मा यः परमब्रस् भर्भुवःस्वस्तस्मे वै नमोनमः ।। १ । ऐसे सैंतालीस मन्तोंमें बह्मनाने स्तुति की वैसेही में भी करता हूं। दूति । इति श्रीमद्ध्यात्मरंमायणे उत्तरकाएडे उमा महेश्वर संबादे शारङ्ग देउत गुमानसिंह विरचित राकाशशिप्रभाप्रकाशिनी नाम भाषाटीका सहितः पश्तमः स्गः समाप्:।।
टीकाकारकी कषिता। बालक विछुड़े गोदते मातुहि मातु पुकारि। ऐसे गुमना राम रट सुरत राम बिच घारि॥?। जैसे घट जल कै मही वाहर भींतर वारि। ऐसे गुमना राममैं रहहु सदा विचारि॥ २।।
Printed hy A. C. Chakravarty at the Mahamardal Shastra Prakasal Samut. Press, Ltd .. Benare: Cant. and publ-hed by the Anthor.