1. Advaita Amoda Vasudev Abhaynkar Anand Ashram 1975 84

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावाि: ।

ग्रन्थाड्क:

(८४)

अद्वैतामोदः

मूल्यं-पञचदशरूपकाः ( रु. १५-००)

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलि:

ग्रन्थाङक: ८४

वे. शा. सं. महामहोपाध्याय अभ्यंकरोपाव्ह वासुदेवशास्त्रिप्रणीतः अद्वैतामोदः एतत्पुस्तकं तेषां सुपुत्रेण. म. म. प्राध्यापक काशीनाथ वासुदेव अभ्यंकर एम्. ए. इत्येतेन तथा पं. गणेशशास्त्री जोशी आयुर्वेदविशारदैः साहित्यविशारदैश्च पाठभेदविस्तृतटिप्पण्यादिभिः समलंकृत्य पुनः संशोधितम् तच्च श्रीमान् गणपतराव यादवराव नातू, एम्. ए. कार्यकारी विश्वस्तः, आनन्दाश्रमसंस्था इत्येतैः पुण्याख्यपत्तने श्रीमान् महादेव चिमाजी आपटे इत्यभिधेयमहाभागप्रतिष्ठापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये मुद्रयित्वा शाळिवाहन शकाद्े १८९७ तमे वैशाख कृष्ण त्रयोदश्यां मन्दवासरे तदनुसारेण १९७५ तभे स्त्रिस्ताद्वे जून मासस्य सप्तमदिनाडके (श्री सच्चिदानन्द देवतायाः स्थापनावर्धापनदिने ) प्रकाशितम् ॥

मूल्यम्-पञ्चदशरूपकाः (रु. १५-००)

विज्ञप्तिः।

परमकारुणिको भगवान्परमेश्वरः स्वस्वकर्मानुगुण्येन सुखदुःखभाजः संसा- राम्बुधौ निमझाञ्जनानुद्दिधीरषुरनेका विद्या: प्रवर्तयामास । ईशानः सर्वविद्या- नामिति श्रुतेः विद्यासु च प्रतिविद्यं प्रतिपाद्यविषयभेदेन यद्यप्यापाततः कासु- चिद्धिरोधो भासते तथा्यधिकारिभेदेन स निवारणीयः। तथा च तत्तविद्या- स्तुविस्तत्तद धकारिपवृत्तये। कस्याश्रि क्वचिद्दृश्यमाना निन्दाऽपि च तदनाध- कारिणस्ततापवृत्तये। नैतावता कस्या अपि विद्याया अपामाण्यमाशङ्कनी- यम्। नास्त्यकतः कृतेनेति कर्मनिन्दाया अन्येतदेव तात्पर्यम्। अत एव नि- न्दितमपि कर्म कुरु कर्मैव तस्मात्वमित्येवमर्जनाय तस्याधिकारमालक्ष्य भगव- तोपदिश्यते। अधिकारी चानुभूततत्पूर्वावस्थः । यथा कतचौलसंस्कार उपनय- नेऽधिकारी। अनधिकारी च द्विविध :- अननुभूततत्पूर्वावस्थः, अनुभूततद्व- स्थक्ष। यथाऽकृतचौलः कृतोपनयनश्रोपनयनेऽनधिकारी। तत्र द्वितीयमनधि कारिणं प्रति पुनस्तत्रापवृत्तये विशेषतो निन्दोपयुज्यते। विद्याक्ष यद्यपि 'अङ्गननि वेदाश्वत्वारो मीमासा न्यायविस्तरः । धर्मशास्त्रं पुराणं व विद्या सोताश्रतुर्दश' इति विष्णपुराणे चतुर्दश प्रतिपादितास्तथाऽि मुख्यतो दवैवि- ध्यमेव दृश्यते। द्वे विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा चेति श्रुतेः। तत्र कग्वेदो यजुर्वेद इत्यादिनाऽपरां प्रदर्श्य 'अथ परा यया तदक्षरगधिगम्यवे' इति परा विद्या प्रदर्शिता। परविद्यापाशस्त्यं च परशब्देनैव सुच्यते। इय परविदैव ब्रह्ममात्तिरूपपरमपुरुषार्थसाधनत्वादितराभ्यः प्रशस्ततरा। मुण्डकोपनिषदि चाथ परतेयुक्रभ्य परविद्यास्वरूपप्रदर्शनात्मागेव यया तदक्षरमधगभ्यत इत्यादिना ब्रह्मपाप्तिरूप फलं प्रतिपादितम्। यतो विदितफलमहर्वस्य स्वरू- पालोचने सविशेषं प्रवृत्तिर्भवोदिति। मातापितृसह सेम्योऽप्यधिकवात्सल्येनेयं श्रुतिः परविद्यायां जनान्मरोचयति तत्रेतिकर्तव्यता च की दृशीत्याकाङ्क्षारयां श्रीशंकराचार्या आहुः-ब्रह्म वेद ब्रल्ैव भवतीत्यादिश्रुतयो ब्रह्मविद्यानन्तरं सद् एव मोक्ष दर्शयन्त्यो मध्ये कार्यान्तरं वारयन्तीति। रामानुजाचार्यास्तु ज्ञानोत्तरमुपासनायाः कर्तव्य्ता बुवते। अनयोर्दशनयोर्मुख्यं वैलक्षण्यं चैकज मायावादाश्रयणमपरत्र तदनङ्गीकार: अत्र च कतरद्याहँ कतरन्नेति संदिहानो

विज्ञा

यावतत्त्वबुभुत्सुरभूवं तावदेव पुरः स्फुरन्त्या माक्षमाप्ये च कर्तव्यलेशस्यापि नावसर इति प्रदर्शयन्त्या नास्त्यकतः कवेनेति श्षत्यैव संबोधितो यत्पपञ्चस्य परमार्थत्वे तन्निवृच्ये किंचित्कर्तव्यमवश्यमापतिवं भवेदतस्वस्यापारमार्थ्यमेवोति। तच्च मायावादमन्तरेण दुर्वचमिति मायावादस्यैव ज्यायस्त्वं श्रुत्यमिप्रेतमाकल- यतः कथमयं लोकानां अमो दूरी भवोदिति चिन्तया च पुरस्कतस्य मे मान- समद्वैतामोद्ग्रथने पावतंत। मतेस्तीक्ष्णतरतावैकल्येन च किंचित्परावृत्तमप्यन्त- रुद्बुद्धया श्रीमच्छंकराचार्यचरणपेरणया पुनरुत्साहाधिक्येन संपवृत्तमासीत्। त एवाउडचार्यचरणा: सद्गुरुकृपा चात्र साहाय्यकं दास्यन्वीति श्रद्धां बद्- ध्वाऽस्मिन्कर्मणि कृतपदविन्यासं दुस्राम्बुधात्रन्तराऽन्तरा निमज्जदृपि श्रद्धा- तरणिसमारूढं कथ कथमपि पारमगात्। यैश्वाऽडचार्यचरणैरतत्कार्य संपादिव त एव चात्र प्रेक्षावत्पवृत्तिं संपाद्यन्तु। यथा यथा चाद्वौतिनां दर्शनमनूद् तत्खण्डने प्रयत्नः श्रीभाष्यकतां दृश्यते तथा तथा तदनुसारेणैव तदुद्धाराथों- डयं मदीयो यत्न इत्येकस्यैव विषयस्य पुनः पुनर्विवेचन क्वचित्कर्तव्यवामाप- तितम्। अतः पुनरुवत्यादिदोषद्िवेक्षणैः परेक्षावन्भिर भवितव्यम्। अमुमा- मोदमाजिध्रा्द्रिश्वामिनिवेशवशीकतस्वान्तैर्न भवितव्यम्। दोषाश्र मानुषसुलभा एवेत्यत्र ये केचित्स्युस्तेषूदासीना अपि गुणैकप्रेमशीलाः सहदया दोषान्मद्- शंयन्ति्व त्याशासे-

पुण्य पत्तने- श्रावणरष्णद्दितीयार्यां अभ्यंकरोपा हववासुदेवशास्त्री मन्दवासर शके १८४०

।। ॐ ।।

।। अथाद्वैतामोदः प्रारभ्यते॥

विज्ञानार्कमरीचि जालनिहताविद्यान्धकारव्रजः शब्दब्रह्म समुद्रमन्दरमिरि: सिद्धान्तबद्धव्रतः ।

सोडयं सर्वजगद्गुरुर्विजयते श्रीमान्प्रभुः शंकरः ॥ १॥ श्रीमच्छंकरपादाब्जं भुक्तिमुक्तिप्दायकम् । तत्प्रेरितो नमस्कृत्याद्वैतामोदं प्रकाशये ॥ २॥ परिभाव्य बहून्ग्रन्थान्योऽर्थः क्लेशेन शक्य उपलब्धुम् ॥ तमनायासेनास्माद्अ्न्थाद्गृह्णन्तु सज्जना: सुधियः ॥ ३ ॥ श्रुतयो निखिलजनानां हितैकबोधनपरा अपि पकते। हितसर्वस्वे ब्रह्माद्वैते सततं प्रयान्ति मुकत्वम् ॥ ४ ॥ तदिह विशिष्टाद्वैतिद्वैतिपरमुखा विचक्षणंमन्याः । . अज्ञानेन हठाद्वा ब्रह्माद्वैतेऽपगोरणं चक्रः ॥५॥ तेषामयं प्रयत्नो विफल इतीदं प्रदर्शयितुकामः । ईशपेरितचता आमादममुं प्रसारये जगति ॥ ६ ॥ इह खलु जगति प्रागिभिमुर्ख्यत्वेन पुरुषार्थप्रात्य एव प्रयतितव्यमू। यद्यपि धर्मार्थकाममोक्षरूपेण पुरुषाथाश्रत्वारस्तथाऽप तेषु मोक्ष एव परम- पुरुषार्थः । नेतरे। तेषाभनित्यत्वात् । अर्थकामयो- मोक्षस्य नित्यत्वम् रनित्यत्वं प्रत्यक्षेणैवावगम्यते । धर्मोडप्येवम्। तद्य- थेह कर्मचितो लोक: क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्याचतो लोक: क्षीयते (छा० ८ । १ ।६) इति श्रुतेः । मोक्षस्तु न तथा। न स पुनरावर्तते (छा० ८ ।१५।१) इति श्वत्या तस्य नित्यत्वावगमात्। भगवद्गीतायामपि "मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते " (गी०। १६ ) इति ।

२ अद्वैतामोदे-

प्रत्यक्षागोचरविपये च वेद एव प्रमाणम। तत्र च ब्राह्मणग्रन्थे यज्ञादि- कर्मणां विस्तरेण प्रतिपादनादीदृशी लोकानां मतिः उपनिषदुद्देशः स्याद्यत् "यज्ञादि कर्म कृत्वा स्वर्गादिफलसंपा- दनमेव मुख्यः पुरुषार्थः " इति। तननिरासाय अ्रतावुपनिषदामभिव्यक्तिः। उपनिषत्सु च लोकानां ब्रह्मज्ञानाय यथाशक्ति विधिमुस्त्रन निषेधमुखन चेवि प्रकारद्वयेन ब्रह्म व्रितम्। श्रतिश्रात्यन्तं दुरवबोधा यतः श्रृतिवाक्यं संक्षिप्तं संगतिपदर्शकवाक्यैः मायो विराहितं च। भाषा चातिपुरातनी। लोकाश्रात्तरोत्तरं मन्दबुद्धयः । श्रुतिप्रदर्शिते मार्गे श्रद्धालूनां विश्वासेन प्रवृत्तावप्यन्येषां लोकानां ज्ञानमार्गे कर्ममार्गे च प्रवृत्ति: शिथिला समजनि अमुष्मिन्नवसरे नास्तिकाः प्रादुर- भूवन्। ततो वेदार्थज्ञानाय ऋषयस्तपश्रेरुः। तपःप्भावाच्च लब्धसामर्थ्या ऋषय ऐन्द्रादीनि व्याकरणानि निरुक्त प्रातिशाख्यानि च प्रणिन्युः । कियता कालेन च तथैव पाणिनिनाऽष्ाध्यायी प्रणीता। तथा पदार्थज्ञानं समजानि। यतस्तस्यां शब्दानां प्रकृतिपत्ययविभाग उपदार्शैतः। जैमिनिना च द्वादशा- ध्यायी प्रणीता। तया वाक्यार्थज्ञानं समजनि। यतस्तस्यां वाक्यार्थयोजनो- पय्कोगिनोऽनेके न्याया: संगृहीताः । पदार्थवेत्ता वैयाकरणः। वाक्यार्थवेत्ता भीमांसकः । ततो लोकानां वेदार्यज्ञानें जावे सति कर्मस्वादरेण प्रवृत्तिरासीत्। उत्तरोत्तरं च परां काष्ठां गता। यथा च "उपनिषन्धागोऽयं न श्रुतिशिरोभूतः । किंतु जीवात्मनोऽविनाशित्वपतिपादनेन स्वर्गादिपारलौकिके सुखे विश्वासोत्पादनद्वारा यज्ञादिकर्मकाण्डस्थैवोपोद्वलकस्तदङ्गभूतः " इत्येवं लोकानां मतिरासीत्। उपनिषत्पदारशतो मौक्षमार्गश्र कण्टकानुविद्ध इव लोकानामगम्योडभूत्। नास्तिका इव वेान्तिनोऽपि मीमांसकवीक्ष्गकटाक्षै कलक्ष्या अभूवन्। तदुक्तम्- मीमांसका हि वाक्यार्थविचार प्रस्तते सति। लोकदृष्टीः प्रतिन्नन्ति वचनव्यक्तिपांसुभः ॥इति॥ अमुष्मिननवसर उपनिषद्नभिव्यक्तिकाल इव पुनरि "यज्ञादिकर्म कृत्वा स्वर्गादिफलसंपादनमेवर मुख्यः पुरुषार्थः " इत्यवें लोकानां प्रत्ययो दृढ़: संजज्ञ।

अद्वैतग्रतम् ।

एतं लोकप्रत्ययं निराकुर्वन्मोक्षमार्गे च लोकानां प्रवृ्त्ति जनयन्भगवा- न्बादरायणो ब्रल्मसूत्राणि म्णिनाय। जैमिनिपतिपादिताक्ष वाक्यार्थोपयोगिनो न्याया: सर्वे बादरायणस्य संमता एवं। उपनि- सूत्र कृदुददशः षन्द्राग: कर्मकाण्डस्याङ्गभूत इत्येतावानंशः परं बादरायणस्यासंमनः। बादरायणश्र जैभिनिप्रति- पादितैरेव न्यायैरुपनिषदर्थ प्रतिपाद्य तस्य च श्रुतिशिरोभागत्वं प्रस्थाप्य मोक्षंद्वारमप्रतिबन्धं चकार। उपनिषत्पदारशितो मोक्षमार्गश्र निष्कण्टकः संजज्ञे। एवं काले बहुतिथे गते पुनरपि विषमकाल उपस्थितः। अश्रद्धया लोकानां मनः समाक्ान्तम्। ज्ञानमार्गिण: कर्ममार्गिणश्र नामशेषा अभूवन्। पूर्ववत्पुनर्नास्तिकाश्रार्वाक्रपदवाच्याः प्रादुर्बभूवुः। नास्तिकोत्पत्ति: ते हीत्थमूचु :-- " न जीवो नाम देहादन्यः कश्िवदस्ति। न मोक्षः । न परलोकः । न श्रुतिः प्रमाणम्। नेश्वरो नाम नियन्त कश्ित्। स्वभावत एवदं जगदुत्वद्यते विली- यते च " इति। चक्रगतिन्यायेन पुनरपि कालपरवृत्तौ कर्ममागीयस्वात्कालिकराजलब्ध- साहायकैश्रवांवाकमतप्रचारोऽत्यन्तापकर्ष नीतः। मण्डनमिश्रप्रभुतयो मीमांस- काग्रेसराश्र राजसंसदि लब्धोत्कर्षाः पण्डितंमन्या- मीमां सकमतप्रचार: स्तदानी नास्तिकानिव ज्ञानमागीयानपि मूर्खानि- वाकलयांचकः। उपनिषद्नभिव्यक्तिकाल इव सत्रप्णयनात्माक्तने काल इब च सर्वत्र परिस्थितिर्दृष्टिगोचरतां ययौ। अस्मिनवसरे लोकानाद्द्धपुर्भगवान् श्रीशंकरः शंकराचार्यरूपेणाववीर्य ब्रह्म सूत्रव्याख्यारूपं शाररिभाष्नं विरच्य सूत्र- श्रीमच्छंकराचार्यावतार: कारवतपुनरपि मोक्षद्वारमप्तिबन्धं पकार। वेदान्त- शास्त्रपुनरुज्जीवनायैवायं श्रीशंकराचार्याववारः ।

श्रीशंकरजगत्पूज्यपादा नित्यं जयन्ति ते। ये प्रस्थानत्रये भाष्यं मायावादेन तेनिरे॥ १ ॥

४ अद्वैतामोदे-

अथ सुखबोधाय शांकरदर्शनं लिख्यते। नित्यं सर्वगुणावधूननपरा नैगुण्यवादा: श्रुतौ गौणार्थाः सगुणोक्तयः शुभगुणारोपात्परे ब्रह्माणे॥ अद्वैतश्रुतयः सदर्थविषया भेदोक्तिरौपाधिकी तत्सर्वश्रुतिसंगतं विजयते श्रीशांकरं दर्शनम् ॥ २ ॥ प्रत्यक्षादिपमाणेषु शब्द एव तावदादौ ब्रह् बोधयितुं मुख्यतः प्रभ- वति। ततः पश्रात्तदनुसारेण प्रमाणान्तराण्यपि वद्वोधायेतुं प्रवर्तन्ते। शब्दश्र 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेबाद्वितीयम् ' (छा० ६ ।२।१) इत्यादि: परमात्मरूपमेकभेव तत्त्वमिति स्पष्टमेवाभिधत्ते। सच परमात्मा दृशिरूप:। यद्यपि दृष्टा दृश दृशिश्रेति पदार्थत्रितयमाबालवृद्धमसंदिग्वं सर्वैरण्यनुभूयते तथाऽि दृश्याश्रथीभूतो द्रष्टा दृशिविपयीभूतं दृश्यमिति तयोद्रष्टदृश्ययोरद्दशि- सापेक्षत्वन तत्स्वरूपस्य दृशिनिरूपणाधीननिरूप- आत्मरूषमेकमेव तत्वम् णत्वादृाशिरेव वस्तुतस्तत्त्वम्। द्ष्टदृश्ययोस्तु कल्पि- तत्वमेव। दृशिज्ञनिम्। सा च दृशिर्द्विधा निरुपा- धिका सोपाधिका च। तत्र निरुपाधिका दृशिरनिराश्यं निर्विषयं सन्मात्ररूपं ज्ञानम्। सा च निरुपाधिका दृशिः स्वरूपलाभे न किमप्यपेक्षते । इयमेव ब्रह्मशव्देन परमात्मशब्देन चाभिधीयते। साशयं सविषयं यलौकिक प्रमाणा- दिजन्यं ज्ञानं तदूपा सोपाधिका दृशिश्राश्रयविषासापेक्षेति द्रष्टदृश्यवत्कलिप तैव। तथाच कल्पितानामखिलवस्तूनामाशयीभूतं कल्पनाधिष्ठानभूतमत एवं सर्वजगन्मूलभूतं ब्रह्म । यतो वा इमानि भूवानि जायन्ते (वै०३। १। ३) इति श्रुतौ जन्माद्यस्य यव: (ब्रह्मसू० १।१।२) इति सूत्रे च सर्वजग- न्मूलकारणं ब्रल्ेवि ब्रह्मलक्षणं प्रतिपाद्यते। कारणं च कार्यापेक्षया सूक्ष्म व्यापकं च भवति। यदुक्तमुपदेशसाहरूयाम्- सूक्ष्मताव्यापिते ज्ञेये गन्धादेरुत्तर त्तरम्। प्रत्यगा-मावसानेषु पूर्वपूर्वप्रहाणतः ॥ (उ० सा० ६। १) इति। अत्र गन्धशब्देन पृथिव्युच्यते। गुणानां गुण्यपेक्षया पृथगुपलम्भाभावेन गुणगुणिनोरमेदस्यैव सिद्धान्तेऽङ्गीकारात्। मरत्यगात्मावसानेषु परमात्मपर्य- न्तेषु। म्रहाणं कार्याकारत्यागः । पृथिवीजलतेजआिस्वरूपात्कार्यात्पूर्वस्मा-

अद्वैतमतम् । ५'

त्पूर्वस्मादुत्तरोत्तरं कारणवया स्थितेषु परमात्मपर्यन्तेषु पदार्थेषु यथाक्मं कार्या- कारत्यागेन सूक्ष्मता व्यापिता च विज्ञातव्या। न च कार्यापेक्षया सक्ष्मं चे- कारणं तर्हि तस्य न्यूनपरिमाणत्वात्क्थ कार्यव्यापकर्वमिति वाच्यम्। यतः कार्येषु विद्यमानमपि कारणसवरूपं कार्याकारतिरोहिततया न स्वरूपेण सभ्य- गवभासत इत्येवात्र सूक्ष्ममुच्यते न न्यूनपरिमाण- कारणस्य सृक्ष्मत्व योगात्। तथा सकलविकारानुगतस्यैवोपादानकार- व्यापित्वं च णत्वात्कार्यपेक्षयाऽधिकदेशवृत्तित्वेन कारणस्य कार्थव्यापकत्वम्। तस्मात्पृथिवी स्वकार्यापेक्षया सूक्ष्मा व्यापिका च सिद्धा। पृथिव्यपेक्षया जलं सक्ष्मं व्यापकं च। शरीरे स्वेदस्य पर्वतशिलादिष्वन्तर्भूमौ प्रस्रवणस्य चोपलम्भात्। जलासाधारणगुणस्य रसस्य पृथिव्यां सर्वत्रोपलम्भाच्च। पृथिव्यां तत्र तत्राप्तिबन्धेन जलमवेशा- नुभवाच्च। जलपेक्षयापि तेजः सूक्ष्मं ब्यापकं च। जलमदूरीकृत्बैव रविकिर-

जले प्रविष्ठानां जलेनाविनाशदर्शनाच्च। तत्र हि तेषामवयवानामविनाशे जलापेक्षया सूक्ष्मतैव हेतुः। तजोपेक्षयापि वायुः सूक्ष्मो व्यापकश्। रविकिर- णेषु यथावस्थितेषु सत्स्ेव वायुसंचारदर्शनात्। तद्पेक्षयाप्याकाशं सूक्ष्म व्यापक च। तथैवोपलम्भात्। यदः पाषाणस्यापि मेदो दृश्यते। अवकाशं विना च भेदस्यासंभव एवं। एवं परमात्मपर्थन्तेषु सूक्ष्मत्ं व्यापकत्वं च बोध्यम्। व्यापकत्वादेव च कारणं कार्यपेक्षया सामान्यभूतम्। कार्यगतविशेष- रहितमित्यर्थः। घटशरावादिका र्यगतानां घटत्वशरावत्वादिविशेषाणां कारणा- वस्थायां मृददर्शनात्। अत एव सर्वकार्याणां मूलकारणं ब्रह्म सर्वविशेषर- हितम्। यदि तत्र कोऽपि विशेषः स्यात्तार्है ताद- आत्मनो निविशेषत्वम शविशेषरहितं ब्रह्मणोऽप मूलकारणमन्यतिकाचि- तस्यात्। तस्यापि सविशेषत्वे ताद्ृशविशेषरहितं तन्मूलभूतं पुनरन्यत्स्यादित्यनवस्थापरसङ्ग:। तन्निरासाय मूलकारणं सर्वविशे- षरहित मित्यवश्यं वाच्यम्। तदेव च नो बल्।

॥। ॐ ।।

।। अथाद्वैतामोदः प्रारभ्यते॥

विज्ञानार्कमरीचि जालनिहताविद्यान्धकारव्रजः शब्दब्रह्मसमुद्रमन्दरमिरिः सिद्धान्तबद्धव्रतः ।

सोडयं सर्वजगद्गुरुर्विजयते श्रीमान्प्रभुः शंकरः ॥ १॥ श्रीमच्छंकरपादाब्जं भुक्तिमुक्तिपदायकम् । तत्मेरितो नमस्कृत्याद्वैतामोदं प्रकाशये ॥ २॥ परिभाव्य बहून्ग्रन्थान्योऽर्थः क्लेशेन शक्य उपलब्धुम्॥ तमनाया सेनास्माद््रन्थाद्गृह्णन्तु सज्जना: सुधियः ॥ ३ ॥ श्रुतयो निखिलजनानां हितैकबोधनपरा अपि पछते। हितसर्वस्वे ब्रह्माद्वैते सततं प्रयान्ति मकत्वम् ॥ ४ ॥ तदिह विशिष्टाद्वैतिद्वैतिपमुखा विचक्षणंमन्याः । . अज्ञानेन हठाद्वा ब्रह्माद्वैतऽपगोरणं चक्रुः ॥५॥ तेषामयं प्रयत्नो विफल इतीदं प्रदर्शयितुकामः । ईशप्रेरितचेता आमादममुं प्रसारये जगति ॥ ६॥ इह खलु जगति प्राणिभिमुर्ख्यत्वेन पुरुषार्थपाश्रय एव प्यतितव्यमू। यद्यपि धर्मार्थकाममोक्षरूपेण पुरुषारथाश्रत्वारस्तथाऽि तेषु मोक्ष एव परम- पुरुषार्थः । नेतरे। तेषाभनित्यत्वात् । अर्थकामयो- मोक्षस्य नित्यत्वम रनित्यत्वं प्रत्यक्षेणैवावगम्यते । धर्मोडप्येवम्। तद्य- थेह कर्मचितो लोक: क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोक: क्षीयते (छा० ८ । १ ।६) इति श्रुतेः। मोक्षस्तु न तथा। न स पुनरावर्तते (छा० ८।१५।१) इति श्वत्या तस्य नित्यत्वावगमात्। भगवद्गीतायामपि "मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते " (गी० । १६ ) इति ।

२ अद्वैतामोदे-

प्रत्यक्षागोचरविपये च वेद एव प्रमाणम। तत्र च ब्राह्मणग्रन्थे यज्ञादि- कर्मणां विस्तरेण प्रतिपादनादीदृशी लोकानां मतिः उपनिषदुद्देशः स्याद्यत् "यज्ञादि कर्म कृत्वा स्वर्गादिफलसंपा- दनमेव मुख्यः पुरुषार्थः " इति। तन्निरासाय अरतावुपनिषदामभिव्यक्तिः । उपनिषत्सु च लोकानां ब्रह्मज्ञानाय यथाशक्ति विधिमुस्त्रेन निषेधमुखन चेवि प्रकारद्वयेन ब्रल्म वणितम्। श्रतिश्रात्यन्तं दुरवबोधा यतः श्रतिवाक्यं संक्षिप्तं संगतिपदर्शकवाक्यैः पायो विराहितं च। भाषा चातिपुरातनी। लोकाश्रात्तरोत्तरं मन्दबुद्धयः । श्रुतिपदर्शिते मार्गे श्रद्धालूनां विश्वासेन प्रवृत्तावप्यन्येषां लोकानां ज्ञानमार्गे कर्ममार्गे च प्रवृत्तिः शिथिला समजनि अमुष्मिनवसरे नास्तिकाः प्रादुर- भूवन्। ततो वेदार्थज्ञानाय ऋषयस्तपश्रेरुः। तपःप्रभावाच्च लब्धसामर्थ्या ऋषय ऐन्द्रादीनि व्याकरणानि निरुक्त प्रातिशाख्यानि च प्रणिन्युः । कियता कालेन च तथैव पाणिनिनाऽष्टाध्यायी प्रणीता। तथा पदार्थज्ञानं समजानि। यतस्तस्यां शब्दानां प्रकृतिपत्ययविभाग उपदार्शैतः। जैमिनिना च द्वादशा -- ध्यायी प्रणीता। तया वाक्यार्थज्ञानं समजनि। यतस्तस्यां वाक्यार्थयोजनो- पय्ोगिनोऽनेके न्यायाः संगृहाताः । पदार्थवेत्ता वैयाकरणः। वाक्यार्थवेत्ता भीमांसकः । ततो लोकानां वेदार्थज्ञाने जाते सति मामांसकमतीत्पत्तिः कर्मरवादरेण प्रवृत्तिरासीत्। उत्तरोत्तरं च परां काष्ठां गता। यथा च "उपनिषन्ागोडयं न श्रुविशिरोभूतः । किंतु जीवात्मनोऽविनाशित्वप्रतिपादनेन स्वर्गािपारलकिके सुखे विश्वासोत्पादनद्वारा यज्ञादिकर्मकाण्डस्थैवोपोद्वलकस्तदङ्गभृतः" इत्येवं लोकानां मतिरासीत्। उपनिषत्प्रदशितो मौक्षमार्गश्र कण्टकानुविद्ध इव ले.कानामगम्योडभूत्। नास्विका इव वेदान्तिनोऽपि मीमांसकतीक्ष्गकटाक्षे- कलक्ष्या अभूवन् । तदुक्तम्- मीमांसका हि वाक्यार्थविचार प्रस्तते सति। लोकदृष्टीः प्रतिघ्नन्ति वचनव्यक्तिपांसुभेः॥इति॥ अमुष्मिन्नवसर उपनिषद्नभिव्यक्तिकाल इव पुनरपि "यज्ञादिकर्म कृत्वा स्वर्गादिफलसंपादनमेव मुख्यः पुरुषार्थः इत्यवें लोकानां प्रत्ययो दृढ़: संजज्ञ।

अद्वैतग्रतम् ।

एवं लोकपरत्ययं निराकुर्वन्मोक्षमार्गे च लोकानां प्रवृ्त्ति जनयन्भगवा- न्बादरायणो ब्रल्मसत्राणि पणिनाय। जमिनिप्रतिपादिताक्ष वाक्यार्थोपयोगिनो न्याया: सर्वे बादरायणस्य समता एव। उपनि- सू्रकृदुददशः षन्द्राग: कर्मकाण्डस्याङ्गभूत इत्येवावानंशः परं बादरायणस्यासंमनः। बादरायणश्र जैभिनिप्रति- पादितैरेव न्यायैरुपनिषदर्थ प्रतिपाद्य तस्य च श्रुतिशिरोभागत्वं प्रस्थाप्य मोक्षंद्वारमपतिबन्धं चकार। उपनिषत्परदार्शितो मोक्षमार्गश्र निष्कण्टकः संजज्ञे। एवं काले बहुतिथे गते पुनरपि विषमकाल उपस्थितः। अश्रद्धया लोकानां मनः समाक्ान्तम्। ज्ञानमार्गिण: कर्ममार्गिणश्च नामशेषा अभूवन्। पूर्ववत्पुनर्नास्तिकाश्रार्वाक्रपदवाच्याः प्रादुर्बभूवुः। नास्तिकोत्पतिः ते हीत्थमूचु :-- " न जीवो नाम देहादन्यः कश्िवदस्ति। न मोक्षः । न परलोकः । न श्रुतिः प्रमाणम्। नेश्वरो नाम नियन्त कश्चित्। स्वभावत एवेदं जगदुत्वद्यते विली- यते च " इति। चक्रगतिन्यायेन पुनरपि कालपरवृच्तौ कर्ममागीयस्तातकालिकराजलब्ध- साहायकैश्रवां्वाकमतप्रचारोऽत्यन्तापकर्ष नीतः। मण्डनमिश्रप्रभतयो मीमांस- का ग्रेसराश्र राजसंसदि लब्धोत्कर्षाः पण्डितंमन्या- मीमां सकमतप्रचार: स्तदानी नास्तिकाननिव ज्ञानमागीयानपि मूर्खानि वाकलयांचकः। उपनिषद्नभिव्यक्तिकाल इव सूत्रप्रणयनात्माक्तने काल इब च सर्वत्र परिस्थितिर्द्ृष्टिगोचरतां ययौ। अस्मिनवसरे लोकानद्द्धपिुर्भगवान् श्रीशंकरः शंकराचार्यरूपेणावतीर्य ब्रह्म सूत्रव्याख्यारूपं शाररिभाषं विरच्य सूत्र- श्रीमच्छंकराचार्यावतारः कारपत्पुनरपि मोक्षद्वारमपतिबन्धं चकार। वेदान्त- शास्त्रपुनरुज्जीवनायैवायं श्रीशंकराचार्यातारः ।

श्रीशंकरजगत्पूज्यपादा नित्यं जयन्ति ते। ये प्रस्थानत्रये भाष्यं मायावादेन तेनिरे॥ १ ॥

४ अद्वैतामोद-

अथ सुखबोधाय शांकरदर्शनं लिख्यते। नित्यं सर्वगुणावधूननपरा नैगुण्यवादा: श्रुतौ गौणार्थाः सगुणोक्तयः शुभगुणारोपात्परे ब्रह्माणे॥ अद्वैतश्रुतयः सदर्थविषया भेदोक्तिरौपाधिकी तत्सर्वश्रुतिसंगतं विजयते श्रीशांकरं दर्शनम् ॥ २ ॥ प्रत्यक्षादिपमाणेषु शब्द एव तावदादौ ब्रह्म बोधयितुं मुख्यतः प्रभ- वति। ततः पश्चात्तदनुसारेण प्रमाणान्तराण्यपि तद्वोधायेतुं प्रवर्तन्ते। शब्दश्र 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेबाद्वितीयम् ' (छा० ६ । २।१) इत्यादि: परमात्मरूपमेकमेव तत्त्वमिति स्पष्टमेवाभिधत्ते। सच परमात्मा दृशिरूपः। यद्यपि दृष्टा दृश दृशिश्रेति पदार्थत्रितयमाबालवृद्धमसंदिग्वं सर्वेरण्यनुभूयते तथाऽपि दृश्याश्रयीभूतो द्रष्ट दृशिविपयीभूतं दृश्यमिति तयोद्रभ्रदृश्ययोद्वशि- सावेक्षत्वेन तत्स्वरूपस्य दृशिनिरूपणाधीननिरूप- आत्मरूषमेकमेव तत्त्वम् णत्वादृाशिरेव वस्तुतस्तत्वम्। द्रष्टदृश्ययोस्तु कल्पि- तत्वमेव। दृशिज्ञानम्। सा च दृशिर्द्विधा निरुपा- घिका सोपाधिका च। तत्र निरुषाधिका दृशिर्निराश्र्यं निर्विषयं सन्मात्ररूपं ज्ञानम्। सा च निरुपाधिका दृशि: स्वरूपलाभे न किमप्यपेक्षते। इयमेव ब्रह्मशब्देन परमात्मशब्देन चाभिधीयते। साशयं सविषयं यलौकिक प्रमाणा- दिजन्यं ज्ञानं तदरूपा सोपाधिका दृशिश्राशयविषासापेक्षेति द्रष्टदृश्यवत्कलिपि तैव। तथाच कल्पितानामखिलवस्तूनामाशयीभूतं कल्नाधिष्ठानभूतमत एव सर्वजगन्मूलभूतं ब्रह्म । यतो वा इमानि भूवानि जायन्ते (तै० ३ । १ । ३) इति श्रुतौ जन्माद्यस्य यतः (ब्रह्सू० १।१।२) इवि सूत्रे च सर्वजग- न्मूलकारणं ब्रह्मेति ब्रह्मलक्षणं प्रतिपाद्यते। कारणं च कार्यापेक्षया सूक्ष्म व्यापकं च भवति। यदुक्तमुपदेशसाहरूपाम्- सूक्ष्मताव्यापिते ज्ञेये गन्धादेरुत्तर त्तरम्। प्रत्यगा-मावसानेषु पूर्वपूर्वप्रहाणतः ॥ (उ० सा० ६।१) इति। अत्र गन्धशब्देन पृथिव्युच्यते। गुणानां गुण्यपेक्षया पृथगुपलम्भाभावेन गुणगुणिनोरभेदस्यैव सिद्धान्तेऽङ्गीकारात्। प्रत्यगात्मावसानेषु परमात्मपर्य- न्तेषु। प्रहाणं कार्याकारत्यागः। पृथिवीजलतेजआदिस्वरूपात्कार्यातपूर्वस्मा-

अद्वैतमतम् । त्पूर्वस्मादुत्तरोत्तरं कारणतया स्थितेषु परमात्मपर्यन्तेषु पदार्थेषु यथाक्मं कार्या- कारत्यागेन सूक्ष्मता व्यापिता च विज्ञातव्या। न च कार्यापेक्षया सक्ष्म चे- रकारणं तहि तस्य न्यूनपरिमाणत्वात्कथं कार्यव्यापकर्वमिति वाच्यम्। यतः कार्येषु विद्यमानमपि कारणस्वरूपं कार्याकारतिरोहिततया न स्वरूपेण सभ्य- गवभासत इत्येवात्र सूक्ष्ममुच्यते न न्यूनपरिमाण- कारणस्य सृक्ष्मत्व योगात्। तथा सकलविकारानुगतस्यैवोपादानकार- व्यापित्वं च कार्यव्यापकत्वम्। तस्मातपृथिवी स्वकार्यापेक्षया सूक्ष्मा व्यापिका च सिद्धा। पृथिव्यपेक्षया जलं सूक्ष्मं व्यापकं च। शरीरे स्वेदस्य पर्वतशिलादिष्वन्तर्भूमौ पस्त्रवणस्य चोपलम्भात्। जलासाधारणगुणस्य रसस्य पृथिव्यां सर्वत्रोपलम्भाच्च। पृथिव्यां तत्र तत्रापतिबन्धेन जलमवेशा- नुभवाच्च। जलपेक्षयापि तेजः सूक्षमं ब्यापकं च। जलमदूरीकृत्बैव रविकिर- णानामशिपरमाणनां चान्तःपवेशदर्शनात्। जलविनाश्यस्याप्यभ्रेरवयवानामुष्ण- जले प्रविष्ठानां जलेनाविनाशदर्शनाच्च। तत्र हि तेषामवयवानामविनाशे जलापेक्षया सूक्ष्मतैव हेतुः। तजोपेक्षयापि वायुः सूक्ष्मो व्यापकश्ष। रविकिर- णेषु यथावस्थितेषु सत्स्वेव वायुसंचारदर्शनात्। तद्पेक्षयाप्याकाशं सक्ष्म व्यापक च। तथैवोपलम्भात्। यतः पाषाणस्थापि मेदो दृश्यते। अबकाशं विना च भेदस्यासंभव एवं। एवं परमात्मपर्यन्तेषु सूक्षमत्ं व्यापकत्वं च बोध्यम। व्यापकत्वादेव च कारणं कार्यापेक्षया सामान्यभूतम्। कार्यगतविशेष- रहितनित्यर्थः। घटशरावादिकार्यगतानां वटत्वशरावत्वादिविशेषाणां कारणा- वस्थायां मृदयद्शनात्। अत एव सर्वकार्याणां मूलकारणं ब्रह्म सर्वविशेषर- हितम्। यदि तत्र कोऽपि विशेषः स्यात्तार्है ताट- आत्मनो निर्विशेषत्वम् शविशेषरहितं ब्रह्मणोऽप मूलकारणमन्यतिकाचि- तस्यात्। तस्यापि सविशेषत्वे तादृशविशेषरहितं तन्मूलभूतं पुनरन्यत्स्यादित्यनवस्थापसङ्ग:। तन्निरासाय मूलकारणं सर्वविशे- षरहितमित्यवश्यं वाच्यम्। तदेव च नो बल्।

अद्वैतामोदे-

विशेषरहितत्वादेव च न तत्र यस्मात्कस्मादृपि सजातीयाद्विजातायात्स्व- गताच्च भेद: संभवति। सिशेषस्यैव भेदाधिकरण- ब्रह्मणि भेदत्रयराहित्यम त्वात्। तेन ब्रह्मसजातीयक्रेतनो ब्रह्मविजातीयाऽ- चेतनो ब्रलगतो धर्मों वा न कश्रिविदन्योऽस्तीीति सर्वथा शद्धमद्वितयिं भेदतरयशून्यं निविशेषं ब्रह्म सिध्यति। तदेव निष्कलं ब्रह्म निर्विकल्पं निरञ्जनम्। ' निर्विकल्पमनन्तं च हेतुदृष्टान्तवर्जितम् ॥ (ब्र० बि० ८।९) इतिश्रुतौ निर्विकल्पशव्देन ब्रह्मणो निर्विशेषता स्पष्टमेवोच्यते। किंच ब्रह्मणः सविशेषत्वे तद्विशेषपुरस्कारेणेद्ृशं वादृशमित्येवं शब्दप्रतिपाद्यता ब्रह्मण: स्थात्। तथा सति "यवो वाचो निवर्तन्ते " (तै० २ । ९) इति श्रुवि, 'अगोचरं वचसाम्' (वि० पु० ६।७ । ५३) इति स्मृतिश्व विरुद्धा स्यात् । 'निर्गुणम्' (आत्मोप० १, चू० ७। २) इति च श्रुविर्ब्रल्ल ण शुभान्हेयांश्र सर्वानेव गुणान्सामान्येन निवेधात। युक्त चैवत्। ब्रल्मणः सगु- णत्वे तेन गुणेन ब्रह्मणः सविशेषत्वावशंभावेन तस्य पूर्वोकयुकत्या जगन्मूल- कारणत्वं न स्यात्। "यः सर्वज्ञः " (मु० १॥१॥९) सत्यकाय: सत्यसंकल्प: "(छा०८।७।१) इत्याधाः सगणश्रुतयस्त्ारोपितगुण- प्रतिपादिकाः। ब्रह्मण गुणान्त्रस्तुत एव स्वीकृत्य हेयगुगराहित्येन निर्गुणध्ु- विसमर्थने तु बालेन्द्रियग्राहरूपरसादिगणराहित्येन ब्रह्मणो निर्गुणत्वम् जीवस्यापि निर्गुणपक््वाच्यता स्यात्। पृथिव्यादि- भूतानामपि सुखदुःखादिगुणराहित्येन निर्गुणपद्वा- च्यवा स्पात्। तथा सति निर्गुणम् [आ० १, चू० ७।२] इति पूर्वो- क्श्रुत्या निर्गुणपदेन किमप्यबिकं नोक्तं भवेत्। एवं च परत्रल्ाण कल्याण- कारका अपि गुणा वस्तुतो नैव सन्ति। किंव परमात्मनिष्ठत्वेनाभिभताः क ल्याणकारका गूणा जीवानां जीवाषस्थायमवोपयुज्यन्ते। सा चावस्थाSवि- द्याकल्पितोति तत्रोपयुञ्जानाः परमात्मगुणा अप कल्पिता एव। स्वमस्थक- ल्पिवगतिकियामुपयुञ्जानो रथोउपि कल्पिव एव भवाति ।

अद्वैतमतम्।

ज्ञानमप परब्रह्मणः स्वरूपं न तु तस्य गुणः। ' विज्ञानघनः "(वृ० २। ४ । १२ ) " सत्यं ज्ञानम् ": ( तै० २ । १ ): " विज्ञानमानन्दं ब्रह्म " (बृ० ३ । ९। ८) इत्यादिभुत्यनुराधात्। "विज्ञातारमरे " (बृ० २। ४।१४) इति श्रुतौ विज्ञानृत्वोक्तसत्वपचारिकी। अद्वितीये परब्रह्लाणे भेदमूलकस्य धर्मधर्मिभावस्यासंभवेन ज्ञानस्व्ररूप आत्मा तस्य वस्तुतो ज्ञानाअयत्वासंभवात्। एवमेव भेदमू- लकस्य विषयविषयभावस्यापि तत्रासंभवेन न वस्तुतस्तस्य ज्ञेयत्वम् । स च परमात्मा नित्य इत्यत्र प्राथः सर्वेषामैकमत्यमेव। चार्वाकादयो नास्तिकाः परं परमात्मानमेव न मन्यन्ते दूरे तस्य नित्यत्वामिति त्वन्यत् । अ्वत्येकशरणानां तु "स वा एष महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतो ब्रह्म " (बृ० ४ ।४ । १५) " नित्धो नित्यानाम्" (श्वे० ६ । १३) इत्या- दिभिः श्रतिभिर्नित्यत्वमेवाभिमतम्। अनुमानमप्यत्र लब्धावसरम्। ब्रह्म नित्यं मूलकारणत्वात्। यदनित्यं तन्मूलकारणं न भवति यथा घटादि। मूलकारण- स्यानित्यत्व आकस्मिककार्योत्पादपसङ्ग:। स च आत्मा नित्यः न संभवतत्यवमत्रानुकूलस्तर्कः । सा च नित्यता न सुवर्णस्यव परिणामिनित्यता। यथा सुवर्णे तत्त- दलकाररूपेण परिणममानमप्यलंकारवन्न विनश्यतीत्यलंकारापक्षया नित्यं भवति न तथा परमात्मा। 'निष्कलं निष्कियम् " (श्वे० ६ । १९) इत्यादिश्रुतिषु तस्य विकारराहित्य मिधानेन परिणामासंभवात् ककिं तु ब्रह्मण: कटस्थनित्यता। एकेनैव रूपेण सदा विद्यमानं कूटस्थनित्यम्। तदेतदबलाद्वितीयम्। ब्रह्मणा संबद्ध तदसंबद्ध तच्छरीरभूतं तदंशभूतं वंद्धर्भभूतं वाऽन्यात्किंचिदृपि नास्ति। "सर्वै खल्विदं ब्रह्म " (छा० ३। १४। १) * इदं सर्वे यद्यमात्मा " (बृद २। अद्वैतम् ४। ५) " ऐतदात्म्यामिद सर्वम् " (छा० ६। ८ । ७ इत्यादिश्रुत्यनुरोत् ब्रह्माद्वतमिति प्रसिद्धिरप्येतन्मते सामीचन्येन संगच्छते। ब्रह्णि वस्तुतः केनापि प्रकारेण द्वैवस्याभावात्। अव एवेद्मद्वैवमतामीते गीयते।

अद्दैतामोदे U

ब्रह्म च सन्मात्ररूपम्। अस्तीत्येव केवलं वक्तुं शक्यते न त्वीदृशं वादृशमिति। ईदृशादिविशेषणोपादाने तु विशेष- सन्मात्रं ब्रह्म णस्य व्यावर्तकत्वनियमेन यस्य व्यावृत्तिस्तेन ब्रह्मण: स्यात् । यतो ज्ञानस्वरूपं ब्रह्म सन्मात्ररूपमतो ज्ञानमपि तत्सन्मात्ररूपमेव। न तु सन्मात्रस्य तत्र विषयभावः। लौकिकज्ञानवत्सा- सदनुभूत्योरैक्यम श्रयत्वे सविषयत्वे वा तस्य सत्सामान्यरूपत्वाना- पच्या ज्ञानस्य ब्रह्मस्वरूपत्वानापत्तेः । तथा च "विज्ञाननः ' (बृ० २।४: १२) इत्यादिपूर्वोक्तश्रुतिविरोधस्तदवस्थ एव स्यात् ।

ननु ब्रह्माद्वैते जीव ईशो विशुद्धा चित्तथा जीवेशयोर्भिदा। अविद्या तच्चितार्योगः षडस्माकमनादयः । इत्यभियुक्तोक्तिर्विरुध्यते। अत्र ( १) जीव ( २) ईश्वरो ( ३ ) ब्रह्म (५्र) जीवेश्वरयोर्भेदोऽ (५) विद्या (६) ब्रह्मणोऽविद्यासंबन्धश्रे त्येतेषां षण्णामनादित्वक्रथनेन द्वैतस्य सपष्टमेव प्रतिपन्नत्वादिति चेत्-उच्यते। सत्ता हि तरिविधा पारमार्थिकी व्यावहारिकी प्रातिभासिकी च। तत्र पारमा- र्थिकी सत्ता ब्रह्मण एव नान्यस्य कस्यचित्। तस्य कदाप्यबाध्यमानत्वात्। व्यावहारिकी सत्ता भूतभौतिकस्य सर्वस्य जगतः तस्य मोक्षदशायां बाधेज। व्यवहारदशायामबाध्यमानत्वात्। प्रातिभासिकी शिबिधं सत्वम सत्ता शुक्त्यादौ भासमानस्य रजतादेः। तस्प व्यवहारद्शायामपि बाधात्। प्रतिभासकाल एव तस्य सत्त्वम्। तदुक्तम् -- कालतये ज्ञातृकाले प्रतीतिसमये तथा। बाधाभावात्पदार्यानां सत्त्वतैविध्यमिष्प्रते ॥ तान्विकं ब्रह्मण: सत्त्तं व्योमादेव्यावशरकिम। रूप्यादेर्थजातस्य प्रािभासिकमिष्यते।

अद्वैतमतम् ।

लौकिकेन प्रमाणेन यद्बाध्यं लौकिकेऽवधौ। तत्प्रातिभासिकं सन्वं बाध्यं सत्येव मातरि।। वैदिकेन प्रमाणेन यद्बाध्यं वैदिकेऽवघौ। तद्व्यावहारिकं रुत्वं बाध्यं मात्रा सहैत तत् । इति। व्रह्ाद्वैवामित्युक्तिस्तु पारमारथिकसत्ताभिपायेण बोध्या। जीव ईश इत्युक्तश्ोके विशुद्धा चिदित्यनेन परं ब्रह्मोच्यते तदतिरिक्तानां जीवादीनां पञचानां न पारमार्थिकं सत्त्वं किंतु व्यावहारिकम्। अनादित्वसाम्येन तु षणणां तत्र परिगणनम् पारमारथिकस्य ब्रह्मणोऽनादित्वमनन्तत्वं च । काल- त्रयाबाध्यत्वमिति यावत्। अन्येषां जीवादीनां पञ्चानां त्वनादित्वप नान- न्तत्वम्। तेषां यावत्संसारं स्थायित्वेऽपि मोक्षावस्थायां विनाशात्। तेष्वपि जीवेश्वरभदोऽविद्या व्रह्मणोऽविद्यासंबन्वश्ववत्येवां त्रयाणां स्वरूपणैव नाशः । जीवेश्वरयोस्तु न तथा। कि तु जीवत्वेश्वरत्वप्रापकोपाधेरेव विनाशः। एवेन जीवस्य व्यावहारिकसत्वे व्यवहारातीतायां मोक्षावस्थायां जीवनाशावश्यंभा- वेन मोक्षप्राप्तये न कोऽप प्रयतेतेत्यपास्तम्। जीवत्वेश्वरत्वप्ापकोषधिस्तु भावरूपं त्रिगुणात्मकं सदसभ्यामनिर्वचनी- यमनाद्यज्ञानम्। तच्चाज्ञानं मायाविद्याभेदेन द्विवि- जी वत्वमीश्वरत्वं चौपा- धिकम् । धम्। शुद्धसत्त्तप्रधानं मायापदवाच्यम्। मलिन सत्त्वप्रधानमविद्यापदवाच्यम्। मायोपहितं चैतन्य- मीश्वरः । अविद्योपहितं चैतन्यं जीवः । अथवाजज्ञानं स्वरूपत एकरूपमेव। किंतु तस्य शक्तिर्द्विविधा ज्ञान- शक्तिः क्रियाशक्तश्रेति। रजस्तमोभ्यामनभिभूतं स्त्त्वं ज्ञानशक्तिः। "सत्त्वा- तसंजायते ज्ञानम् " (भ० गी० १४॥१७) इति स्मृतेः । सा च शब्द्ा- दिविषयकज्ञानहेतुः। क्रियाशक्ति्द्वविधा आव- अज्ञानस्य शक्तिद्वयम रणशक्तिविक्षेपशाक्तिक्रति। रजःसत्त्त्वाभ्यामनभि- भूतं तम आवरणशाक्तिः। सा च घटो नास्ति न प्रकाशत इत्यादिव्यवहारहेतुः। तमःसत्त्वाभ्यामनभिभूतं रजो विक्षेपशाक्तः । सा चाकाशादिमपञचोत्पत्तिहेतुः । विक्षेपशक्तिमदज्ञानोपहितस्वरूपेणैवेश्वरस्य

अद्वैतामोदे-

जगदुपादानत्वात्। "यथोर्णनाभिः सृजते गृहणते च " (मु० १७) इत्यादिश्रतिरत्र प्रमाणम्। ऊर्णनाभिर्लूताकीटः। ज्ञानशक्तिमद्ज्ञानोपहितस्व- रूपेण त्वीश्वरो जगतः कर्तेत्युच्यते। अत्र मत आवरणशक्तिपधानमज्ञानम विद्येत्युच्यते। विक्षेपशक्तिप्रधानमज्ञानं मायेत्युच्यते। जीवत्वेश्वरत्वोपाधिस्तु पूर्ववदेव बोध्यः । अथवा मायाविद्याशन्दौ शक्तिदवययुताज्ञानसामान्यवाचकौ पर्यायावेव। अविद्योपहितं विम्बचैतन्यमीश्वरः। अविद्यापतिबिम्बितं प्रतिबिम्बभूतं चैवन्यं जीव इत्येवं जीवेश्वरभेदो बोध्यः । अन्रेदें वोध्यम्। जीवेश्वरस्वरूपविषये चावच्छेदबाद आभासवाद: प्रति- बिम्बवाद्श्वेत्यनेके पक्षाः संभवन्ति । तद्यथा- वाचस्पतेश्वच्छित् आभासो वार्तिकस्य च। सक्षेपशारीर्कृतः प्रतिबिम्बं तथेष्यते ॥ इति। अवच्छेदोऽन्तः प्रवेशः। तद्युक्तोऽ्वच्छिनः । यथा- जीवस्वरूपम जलेऽन्तःप्रविष्टमाकाशं जलावच्छिनंमित्युच्यते। अन्यसंबन्धेनान्यत्र भासमानोर्ऽर्थ आभासः। यथा जपाकुसुमसांनिध्यात्स्फ- टिके भासमानो रक्तिमा। अयमेवोपहित इत्युच्यते। प्रतिबिम्बं प्रसिद्धम्। अवच्छेदवादिनां वाचस्पतिमिश्राणां मनेऽज्ञानविषयीकृतं चैतन्यमीश्वरः । अज्ञानाश्रयीभतं चैतन्यं जीवः। आभासवादिनां वार्निककाराणां मतेऽज्ञानो- पहितमज्ञानतादात्म्यापन्नं चैतन्यमीश्वरः। अविद्याकार्यभूतबुद्धयुपहितं बुद्धि- तादात्म्यापननं चैतन्यं जीवः । केचित्वाभासवादमेव स्वकित्याज्ञानसमष्ट्युपार्हतं चैतन्यमीश्वरः। अज्ञानव्यष्ट्चुपहितं चैतन्यं जीवः। अज्ञानं च स्वरूपत एव नानाभूतमित्याहुः । प्रतिबिम्बवादिनां संक्षेपशारीरकाराणां मतेऽज्ञानप्रतिबिम्बितं चैतन्यमी श्वरः । बुद्धिमतिबिम्बितं चैतन्यं जीवः । विवरणकारास्त्वीश्वरविपय आभास- वादं जीवविषये च प्रतिबिम्बवाद मन्वाना ज्ञानोपाहतं विम्बचैतन्यमीश्वरः । अन्तःकरणतत्संस्कारावच्छिन्नाज्ञानप्ति बिम्बितं चैतन्यं जीव इत्याहुः । एत- द्विवरणकारमते धर्मिणः प्रतिबिम्बस्य नाध्यासः। किं त्वज्ञानप्रतिबि्बितेऽ- नध्यस्त एव घार्मिणि जीवे ब्रह्मभेदरूपस्य धर्मस्याध्यासः। ननु तार्ह मतिवि-

अद्वैतॅमंतम्। ११

म्बतभूतजीवस्वरूपस्य धर्मिणोऽनध्यस्तत्वे वस्य सत्यत्वं स्यादिति चोदिष्टा- पत्तिः। परंतु तत्सत्यत्वं बिम्बरूपेणैव न तु प्रतिबिम्वरूपण। प्रतिबिम्बस्य बिम्बव्यतिरिक्तेन रूपण सत्यत्वादर्शनात्। यथा घटस्य न घटरूपेण सत्यत्वं किंतु मृद्रूपेणैव तद्दत्। भारतीतथिस्त्वज्ञाने धर्मिणः प्रतिबिम्वस्यैवाध्यासः। ब्रह्मभेदादिकमपि सर्वे तत्राध्यस्तमेव। एवं च जीवस्वरूपस्य मिथ्यात्वमि- त्यूचुः । अत्र येषां मतेविद्यया संयुक्त चैवन्यं जीव: स च तत्रावच्छिन उप- हितः प्रतिबिम्वितो वा तेषां मते जीवावस्थायामपि जीवैकत्वम् अविद्याया एकत्वात्। अयमेकजीववादः। सुखदुःखादिवौचित्यं जीवैकत्वानेकत्वविचारः चोपाधिभेदात्। येपां तु मते व्यष्ट्यविद्ययाऽ षिद्याकार्यभूतबुद्ध्या वा संयुक्तं चैतन्यं जीवः स च तत्रावच्छिन् उपहितः प्रतिबिम्धितो वा तेषां मते जीवनानात्वम्। अयं जीवनानात्ववादः। अत्र वाचस्पविमि्णां मते जविकत्वम्। वार्तिककाराणां विववरणकाराणां संक्षेपशारीरककाराणां च मते जीवनानात्वमति। अत्रेदं तत्त्वम्। एकजीववाद एव सिद्धान्तिसंमतः। अनेकजीववादे कस्याविद्या प्रपञ्चरूपेण परिणता। देवदत्तस्य चेद्यज्ञदत्तदृष्ट्या पपश्चाभाव- प्रसङ्ग:। न चानेकतन्त्वारब्धपटवदनेका अविद्याः संभूय प्रपञचरूपेण परि- णता इति वाच्यम्। केषुचित्तन्तुषु पटान्निष्कष्टेषु पटन्यूनतावत्केषुचिच्छुकवा- मदेवादिषु मुक्तेषु तत्तद्विद्याया निष्कर्षात्मपञ्चन्यूनतापत्तेः । किं च जीवो विभुः । अन्यधा देवदत्तीयादृष्टेन दशान्तरे देवदत्तभोग्यवस्तुन उत्पत्तिर्न स्यात्। अणोर्जीवस्य देशान्तरे व्याप्त्यभावेन तक्षीयाद्ृष्टस्यापि तत्र कार्योत्न- चिदेशे कार्योतपत्तिकाले संनिध नाभावात्। किंच कायब्यूह एकस्मन्कायेऽनु- भूतस्य सुखस्य दुःखस्य वा कायान्तरेऽनुसंधानं न स्यात्। एकेनैव जीवेन स्वतपोबलेन योगसामर्थ्येन वा युगपदेव धृतान्यनेकशरीराणि कायव्यूह इत्यु- च्यते। सच पुराणादौ प्रसिद्ध एव। किं च एकजीववाद: तस्याणुत्वे शरीरव्यापिसुस्त्ाद्यनुप्लब्वप्रसङ्ग:। शरीरपरिमाणत्वे च शरीरस्य बाल्ययावनाद्यवस्था- भेदेन पिपीलिकामनुष्यहस्त्यादिभेदेन चानियतपरिमाणत्वाज्जीवस्थाप्यनियतप-

१२ अद्वैतामोदे-

रिमाणत्वापत्या विकारांदिदोषपसङ्गनानित्यत्वापात्तिः। अतो जीवस्य विभुत्वं सिद्धम्ं। तथा चानकजीववादे विभूनां जीवानां सर्वव्यापिनां सर्वेषां सर्वैरदृषैः स्वैः कर्माभः सवैः शरीरैश्र सह संबन्वस्यावर्जनीयत्वनामुकमद्ष्टमभुकं कर्मा- मुकं शरीरममुकस्यैव जीवस्योति नियमहेत्वमवेन सुखदुःखादिवैचित्पस्यानुपप- विस्तद्वस्थैव। एवं च लाघवादेकजीववाद एवास्थेय:। सुखदुःखादिवौचित्र्यं तु शरीराद्युपाधिभेदेनोपपद्यते। तथा च जीवनानात्ववादिनो वार्तिककारा विवरणकाराः संक्षेपशाररिककाराश्र मत्युक्ताः । किं च वार्तिककारमतानुसारेणाविद्याकार्थभूतबुद्ध्युपहित चैतन्यस्य जी- वत्वे तथा संक्षेप शाररिकारमतानुसारेग बुद्धिमतिबिम्बितचतैन्यस्य जीवत्वे "जीव ईश" इत्याद्यका जीवस्थानादित्वोकिविरुध्यते। बुद्धेरविद्या कार्य- ववेनानादित्वाभावेन तदुपहितस्य तत्परतिविभतस्व वानादित्वासंभवात्। एवं

न्यस्य जीवत्वेडप्यूहम्। युक्तं च जीवस्थानादित्म्। सुषुप्त्यवस्थायां जीवस्य परमात्मसंपत्तावपि जीवत्वमरारकोषाधेरविनाशाज्जागृतौ पुनः स एवोचिष्ठतीति 'स एव तु' (ब्र० सू, ३ ।२ ।९) जीवस्यानादित्वम इति सूत्र उक्तम्। तद्न्भोक्षावस्थातः पूर्व पल- येडपि जीवत्वमापकोपाधेरविनाश एव वाच्य: । अन्यथा यथा पात्रस्थं जलें पात्ररहितं जलराशौ प्रक्षिपं सत्पुनस्तदेवाद्धाराय- तुमशक्यं वथा पुनः सृष्टौ तत्योत्थानासंभवन सर्वर्य मुक्ति: सुलभा स्यात्। जीवत्वप्रापकोपाधेरविनाशे तु यथा पिहितपात्रस्थं जलँ पात्रसहितं जलराशौ प्रक्षिप्तमपि पुनस्वद्वोद्धारायतुं शक्यते तथा तस्यैव जीवस्य पुनः सृष्टावुत्थानं सुलभम्। एवच्च जीवस्यानादित्व एव संगच्छते। सादित्वे त्वविद्याकार्यस्य जीवोपाधित्वेन पलये चाविद्याकार्यस्य विनाशन जीवोपाधिस्थितेरसंभवेन तस्यैव पुनरुत्थानमीति नियमो न स्थात्। वाचस्पतिभिश्रैश्र यद्यप्येकजीववाद एवाभिवस्तथापि तैरवच्छेदवादः स्वीकतः। तद्येक्षया च जीवविषये प्रतिबिम्बवाद एव ज्यायान्। यतो

अद्ैतमतम् । १३

जीवानामत्यन्तमज्ञानपारतन्त्र्यमुपलभ्यते। तच्च प्र- प्रतिबिम्बवाद: विबिभ्भवाद एव सामीचीन्येनोपपद्यते। किं च यथकस्मिन्पादे शुङ्खलाबन्धसत्त्वे पादान्तरे तदभा- वेषपि न मनुष्यो मुक्तो भवति तद्वद्वच्छेदवादे यस्या अबिद्याया नाशस्तव- वच्छिनस्य ब्रह्मणा सहैक्येऽपि तस्थैवाविद्यान्वरावच्छिन्ांशेन बद्धत्वं तद्व- स्थमेव स्यात्। प्रतिबिम्बवादे तु नायं दोषः। यतः प्रतिबिम्बगतमालिन्या- दीनां बिम्बे स्पर्शोप नास्ति। कि चान्त्यामिव्राह्मणे य आत्मनि तिष्ठला- त्मनोऽन्तर:० य आत्मानमन्तरो यमयति [बृ० ३ ।७२२] इत्यत्र नियभ्यनियामकयोरेकत्रैव स्थितेरुक्ता सा प्रतिबिम्बवादे संगच्छते। यथैक- वैव जले जलावच्छिन आकाशो जले प्रतिबिम्बितश्राकाश इत्याकाशद्यं तथाऽविद्यारूपोपाधौ चैतन्यद्यम्। तत्र प्रतिबिम्बचैतन्यं जीवभूतं नियम्यम्। अवच्छिनं त्वीश्वररूपं नियामकम्। घटावच्छिन्ाकाशस्य महाकाशानन्यत्व- वद्वच्छिन्चैतन्यस्य बिम्बानन्यत्वं बोध्यम्। एवं चाज्ञानप्रतिबिम्बितं चैतन्यं जीवः, अज्ञानोपहितं बिम्बचैतन्यनीश्वर इति मागुकपक्ष एव सिद्धान्तभूवोऽव- तिष्ठते। शुद्धं चैतन्यं तज्ञानानुपहितभवोति। सर्वेष्वप्येषूकेषु पक्षेषु ब्रह्माद्वैतं

अद्वैतम् स्थिरमेव। अवच्छिन्स्योपहितस्य प्रत्तिबिम्बितस्य वा चैतन्यस्य शुद्धपतन्यापेक्षया पृथग्भावायोगात्। जडवस्तुनापि ब्रह्म ण द्वैतं नापादनीयम्। जडस्या- काशाद्यरिल प्रपञचस्य भावरूपाज्ञानोपादानकत्वेन मिथ्यात्वात्। अज्ञानं चेदं सदसद्भ्यामनिर्वचनीयं त्रिगुणात्मकं भावरूपं ज्ञाननिवर्त्यम्। अत्र प्रमाणमहं ब्रह्म न जानामीत्यनुभवः, देवात्म- अविद्या शर्किं स्गुणैनिगूढाम् 'भयश्रान्ते विश्वमायानि- वृत्तिः " परास्य शक्तिर्विविधैष श्रूयते " (श्वे० ६ । ८ ) इत्याद्याः श्रुतयः, "तरत्यविद्यां विततां हृदि यस्त्रिभ्निवेशिते। योगी मायाममेयात्मा तस्मे विद्यात्मने नमः"॥ "अज्ञाननावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः " (गी० ५। १५) "ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः " (गी० ५।१६)

१४ अद्वैतामोदे-

इत्यादिस्मृतयश्च। इयमज्ञानपद्वाच्याऽविद्या कथ जाता केन च कार- णेनास्या ब्रह्मणा सह संबन्धो जात इति न चोदनीयम्। अविद्यायास्तत्संब- न्धस्य चानादित्वाङ्गीकारात्। स संबन्धः कीदृश इति चेत् -- उच्चते यथाग्नः स्ववविरोधिनि जले साक्षात्पवेष्ठुमशक्तोडप सूक्ष्मरूपेण पात्रादिद्वारा जले प्रविश्य तदयिं शैत्यं चापह्नुत्य तत्र स्वकीयोष्णत्वं तदीयत्वेन प्रदर्शयाते तथेयमविद्या साक्षात्मवेषुम- शक्ता सूक्ष्मतरेण स्वकीयमूलरूपेण तत्र प्रविश्य तद्यिं निर्विषयं निराश्रयं सामान्यपराकाष्ठाभूतं स्वरूमपह्नुत्य स्वकयिं साश्रयत्वसविषयत्वरूपवशेषरूपं तत्र पदर्शयति अज्ञानशाकिाह स्वयं साश्रया सविषया च। तत्र विषय ईश्वरः आश्रयो जीवः। एतद्द्वयमनयोर्मियो भेदश्रानादिरेव। एतदेव साश्रयत्वं सविषयत्वं ज्ञानरूपे ब्रह्माण तदीयत्वेन सृष्ट्यारम्भकाल्कम- प्रदर्शयति। साश्रयत्वे सविषयत्वेन च भासमानं ज्ञानकृत्यम् यज्ज्ञानं तदेव महत्तत्त्त्वम्। एतदारभ्य सर्वे सादि न त्वनादि। ततश्रैकमपि ज्ञानरूप ब्रह्म धर्मधर्मिभावेन विषयविषयिभावेन च भिन्नवन्भासते। ज्ञातरवूपेण ज्ञेयरूपेण च भासत इति यावत्। तत्र ज्ञाताऽहँक रः। ज्ञेयं शब्दतन्माव्ाि। भासमानं चैतत्सर्वमाव- द्यापक्षया परिणामः। ब्रह्मापक्षया तु विवर्त एव। एकस्यैव वस्तुनः पूर्वाव- स्थात्यागपुरःसरमवस्थान्त प्राप्तिः रिणामः । यथा क्षीरस्य क्षीरव्यवहारयो- ग्यतां परित्यज्य दधिव्यवहारयोग्यतापत्तिः। पूर्वावस्थामपरित्यज्यैवावस्थान्त- रभानं विवर्तः यथा रज्जस्वरूपेणावस्यितरयैव द्रव्यस्य सर्पात्मनाऽवभास- नम्। तन्मात्रपदन सक्ष्मभूतान्युच्यन्ते। शब्दतन्मानरं सूक्ष्माकाशम्। तस्मात्स्पर्श- तन्मात्रम्। सूक्ष्मो वायुरित्यर्थः। एवं क्रमेण सूक्षपाणां पञचभूतानामुत्पात्तिः । सूक्ष्माच्च तत्तद्भूतात्स्थूलस्य तत्तद्भूतस्योत्पत्तिः । अविद्यायास्त्रिगुणात्मकत्वात्तत्परिणामभूतं सर्वे त्रिगुणात्मकमेवोते पञन्च- भूनान्यपि त्रिगुणान्येव। तत्राकाशस्य सातत्विकां- ज्ञनेन्द्रियोत्पत्तिः शाच्छरोत्रमुत्पदयते। वायोः सात्विकांशात्गिन्द्ि- यम् तेजसः सात्विकांशाच्चक्षुरिन्द्रियम्। जलस्य सात्विकांशाद्रसनन्द्रियम्। पृथिव्याः सातत्विकांशाद्घाणेन्ड्रियम्।

अद्वैतमतम्-। १५

पञ्च भूतानां सात्विकांशेम्यो मिलितेम्योऽनव.करणमुत्पद्यते तञ्ञनुर्विधम् तदुक्त वार्तिके- अन्तःकरणोत्पत्तिः मनो बुद्धिग्हंकारश्वित्तं चेति चतुर्विधम्। संकल्पाख्यं मनोरूपं बुद्धिर्निश्रयरूपिणी ।। अभिमानात्मकस्तद्वद्हंकारः प्रकरीतितः । अनुसंधानरूपं च चित्तमिन्यभिधीयते ॥ इति। तथाSडकाशस्य राजसांशाद्दागिन्द्रियमुत्पद्यत। वायो राजसांशाद्धस्तौ ।

कर्मेन्द्रियात्पत्तिः तेजसो राजसांशात्पादौ। जलस्प राजसांशादुप- स्थः । पृथिव्या राजसांशात्पायुः । पञ्चभूतानां राजसांशेभ्यो मिलितेभ्यः प्राण उत्पद्यते। सोऽि वृत्तिभे- दात्पञचविधः। प्राग्गमनवाननासाग्रस्थानंबर्ती प्राणोत्पत्तिः प्राणः । अवाग्गमनवान्पाय्वादिस्थानवर्त्यपानः । विष्यग्गमनवान्सर्वशरीरवर्ती व्यानः। ऊर्ध्वगमन वान्कण्ठवत्युंदानः । अशित्पीतादिसमीकरणकरोSाखलशरीरवर्ती समानः । भतानि चेमानि पञ्चीकरणेन दृश्यतामानद्यन्ते। आकाशादीनां पञचानां पे तामसा अंशास्तेषां पञ्चानां मिथोमश्रअं भवति। बदुक्तं पञ्चदश्याम्- द्विधा विधाय चैकैकं चतर्धा प्रथमं पुनः। स्वस्वेतर द्वियीयां शैर्योजनात्पञ्च पञ्च त ॥। (प. द. १ । २७ ) इनि। अस्यार्थ :- आकाशं द्विधा समं विभज्य पुनस्तयोरको भागश्चतुर्धा विभजनीयः। एवं वाय्वादीनां चत्ुर्णामपि प्रत्येक भागपञ्वकं परिकल्प्बम्। पञ्चस्वेकोऽर्धांशः अपरे चत्वारोऽष्टमांशाः। तत्र चनुर्णामाकाशाष्टमांशाना- माकाशव्यतिरिक्तेषु चतुर्षु वाय्वाद्यर्धाशेषु मिश्रणं पञ्चीतरणम् भवनि। एवं वायवीयाना चतुर्णामष्टमांशानां वाय- व्यतिरिकेषु चतुष्वांकाशाद्यर्धशेषु मिश्रणं भवि। एबमेव तेजोजलपृथिव्यष्टमांशानामपि स्वस्वव्यतिरिक्तेषु चतुर्ष्वर्धाशषु मिश्रणं भवति। इयमेव पञ्चीकरणप््रिया। पञ्चीकरणेन च दृश्यतामापन्नेषु स्थू लेषु भूवेषु षत्र यस्यार्धीशस्तत्र तन शब्देन व्यवहार इदमाकाशमय बायुरि

१६ अद्वैतामोद- त्येवं भवति। तदुक्तं "वैशेष्यात्तु तद्दादस्तद्वादः " (ब्र० सू० २४२२) इति अत्र चाकाशादीनां सातत्त्विकाद्यंशभ्यो योत्पत्तिरभिहिता सेतरांशद्योप- सर्जनीभूतादेव तत्तदंशाद्वाध्या न तु केवलात्। स्थूलानि चेमानि सर्वप्ाणि- शरीराणि पञ्वीकृतभूतविकारभूतान्येव। अन्नमयः प्राणमयो मनोमयो विज्ञानमय आनन्दमयश्रत्येवं प्रसिद्धाः पञ्च कोशा अव्ैवान्तर्मवन्ति। स्थूलगरीरमन्नमयकोशः । कर्मेन्द्रियैः साहेतः प्राणः प्राणमयकोशः । ज्ञानेनद्यैः हितं मनो मनोमयकोशः । बुद्धि्विज्ञान- मयकोशः। तदन्तरज्ञानमात्मा वाऽडनन्दमयकोशः। जीवात्मान कर्तृत्वं भोक्तृत्वं चौपाधिकमेव। निश्चयाकारवृत्तिमदन्तःकरजं बृद्धि- पञ्च कोशाः शब्दवाच्यं कर्तृत्वोपाधिः सुखद्य्याकारवृन्तिमद- न्तःकरषं भोक्तृत्वोपाधिः। ज्ञानेन्द्रियपञ्वकं कर्मे- न्द्वियपञचकं प्राणपञचकं मनो बुदद्धिश्वेत्येवं सप्तदशपदार्थानां संघातो लिङ्ग- शरीरमित्युच्यते। एवदेव सूक्ष्मशरीरम्। ज्ञानेन्द्रियपञ्चकमन्तःकरणचतुष्टयं कर्मोन्द्रियपञचकं प्राणादिपञचकं भतसूक्ष्मपञ्चकमविद्या कामः कर्म चेत्यष्टकं पुर्यष्टकमित्युच्यते। अत्राविद्या कार्यभूता दृष्टव्या। सा चातस्मस्तद्बुद्धिः। यथाजानेत्ये स्वर्गादौ नित्यत्व- बुद्धिः। अशुचो शरीरादौ शुचित्वबुद्धिः। दुःसेषु पुर्यष्टकम सुखबुद्धिरनात्मनि देहादावात्मबुद्धिश्र्वेति। कामो रागः कर्भ त्रिविधम्-संचितन।गाभि प्रारब्धं चेति। फलमदत्वाऽदृष्टरूपण विद्यपानं संचितम्। आगामि करिष्यमाणम्। यस्य फलं संपरत्युपभुज्यते तत्पारब्धम्। तत्र मोक्षकाले संचितस्य तत्त्वज्ञानेन नाशः । आगामि तु नैवोत्पद्यते। मारब्धस्य तु फलभागेन विनाश ति। शरीरादिसर्वमचेतनपदार्थजातं पाञ्चभौतिकम्। मरणकाले स्थूलं शरीरं विनश्यति न तु सूक्ष्मम् । सूक्ष्मस्य तु प्रलयकाले विनाशः। तत्र तु सूक्ष्मशरी- रकारणीभूवमज्ञानमवशिष्यते। इदमेव कारणशरीरमित्युच्यते। तस्य तु तत्त्त्व- ज्ञानेन मोक्षावस्थायां नाशः। तुरायावस्थायां त्रिविधशरीरसंबन्धवनाशौ यद्यपि विविधदेहसंसंब् भमनन्ाि त्रिविधदेह संब धोडवर्जनीय एव। सुषुपौ कारण-

अद्दैतमतम्। १७

देहस्याभिमानः । रवम तु लिङ्गवेहस्यापि। जागृतौ तु त्रिविधस्यापि । सुषु- प्तिजागृत्योः संधिभूत: क्षणस्तुरीयावस्था। अथ जीवन्मुक्त्यवस्थातस्तुरीयावस्थायां को विशेष इति चेदुच्यते। ज्ञानस्य यननिविशेषं सामान्यमात्रस्वरूपं तद्वस्थाद्वयेऽप्यविशिष्टम्। तुरीया- वस्थायां पूर्वसस्काराणामविनष्टत्वात्सद्यः परिणामोन्मुखं तज्ज्ञानसामान्यं गर्भसथं स्थूलशरीरामव वर्तते। जीवन्मुक्शायां तु पूर्वसंस्काराणां विनष्टपायत्वाद- खिलपरिणामत्यागोन्मु म्। यथाऽSसन्नमृत्योः स्यलशरीरमखिलभोगसाधनी- भूतपरिणामत्यागोन्मुखं भवति तद्वत्। जीवन्मुक्त्यवस्थायां यत्स्रक्चन्दनवनि-

जीवन्मुक्तितुरीयाव तादिविषयदर्शनं न तत्कार्यरूपेण किंतु कारणी-

स्थयोर्भेद: भूताविद्याशक्तिमदब्रह्म रूपेण। अतो न तत्कार्य- संबद्धं संस्कारं जनयितुं प्रभवति। नापि तादृदश- पूर्वसंस्कारोद्धधिकं भवति। अतः पूर्वसंस्कारा- स्वदानी क्षयोन्मुवा विनष्टपाया भवन्ति। कारणव्यतिरेकेण कार्यस्थासत्वान विपयान्कार्यरूपेण पश्यति ज्ञानी। बद्धजीवस्तु कार्यरूपेण पश्यति। तत्र सर्वधानिर्वचनीयख्यातिरेव। कार्यस्य सद्रूपेणासद्रूपेण च निर्व- कुमशक्यत्वात्। यथा शुक्तौ भासमानं रजतम्। ताद्ी न सत्। नेदं रजत- मिति वाधानुपपत्तः । नाष्यसत्। इदं रजतमिति प्रतीत्यनुपपत्तेः। अवोऽ- निर्वचनीयमुच्यते। यदा शुक्तिरिदंत्वेन ज्ञायते न तु शुक्तित्वेन तदा वादृशं मूलाविद्याकार्यभूनं शक्त्यज्ञानामदंतया जायमानज्ञानसहकतं चाकचक्यादि- समुद्वोधितरजवसंस्कारसहकृतं च रजताकारेण परिणमते। तद्देवेदं सर्वे जगन्न सत्। ज्ञानिदृष्ट्या बाधानुपपत्तेः। " नेह • अनिर्वभनीयख्याति: नानास्ति किंचन " (वृ० ४ । ४ । १९ ) इत्यादिश्रतिविरोधाच्च नाप्यसत्। प्रतीत्यनुप- पत्तेः। अतोऽनिर्वचनीमेव। तच्च विक्षेपशक्तिमत्या मूलाविद्याया महत्तत्वा- हंकाराकाशादिद्वारा कार्यभूतम्। आवरणशक्तिमत्या मूलाविद्यायाः कार्य च लोकपसिद्धं शुक्त्यज्ञानादि। तथा चानिर्वचनीयस्य जगनो या प्रतीतिः साऽनिर्वचनीयख्यातिरेव। न तु सत्ख्यातिः यत्मवीयते तन सत्। यच्च ३

अद्वैतामोदे

सद्बह्म न तत्प्रतीयते। तस्य प्रतीतिरूप्त्वेन पवीतिविषयत्वाभावात्। अतः सतः ख्यातिर्दुर्वचा। इदं शास्त्रमिति प्रतीतिरप्यनिर्वचनीयख्याविरेव ।. शा- "वेदा अवदा: " (वृ० ४ । २।२२) इत्येवं शास्त्रेण स्वयमेव स्वानिर्वचनीय- त्वस्य पख्यापनात्। तादृशमपि तत्तत्वज्ञानहेतुभूतं भवत्येव। यथा स्वमस्था गजाश्वादयो जीवकल्पिवत्वेन स्वयमसत्या अपि सत्यां धियमुत्पादयन्ति सत्यं च शुभमशुभं वा फलं सूचयन्ति तद्त्। किंचाज्ञाननिवारकत्वमेव शास्त्रस्य तत्त्वज्ञानहेतु- त्वम्। न हि शास्त्रं गगनकुसुमवद्सत्यम्। किं तु केवलं तस्य पारमार्थिक सत्यत्वं नास्तीत्येव। तथा चापारमार्थिकमपि शास्त्रमज्ञानं निवारयति अज्ञान- स्याप्यपारमर्थिकत्वात्। एतावतैव शास्त्रस्यापार- असत्यात्सत्यात्वत्तिः मार्थिकस्यापि प्रामाण्यम्। न केवलं शास्त्रस्येयं गतिः। किं तु सर्वेषां प्रमाणाम्। तदुक्तम् -- देहात्मप्रत्ययो यद्वत्प्रमाणत्वेन समतः । लौकिकं तद्देवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्वयात् ॥।इति। आ आत्मनिश्वयादिति च्छेदः । आत्मानक्रयपर्यन्तामित्यर्थः । तानि प्रमाणानि षटू। प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्त्युनुपलब्धि- भेदात्। चक्षरादिना घटादिविषयप्रत्यक्षं यदा जायते तदा स्वान्तस्थचिदा- भाससहि तमन्तःकरणं हृदयरूपं मूलदेशमजहदेव चक्षुरादिद्वारा बहिनिर्गत्य घटादिविषयदेशं गत्वा तत्तद्विपयाकारेण परिणमते। सोऽयं परिण।मो वृत्ति- रित्युच्यते। तदा वृत्त्या तत्स्थचिदाभासेन च घटादिविषयो व्याप्तो भवति। तन्न वृत्या व्यात्तिवृत्तिव्याप्यत्वमित्युच्यते। वृत्तिस्थचिदाभासेन व्याप्तिः फल- व्याप्यत्वमित्युच्यते। वृत्तिस्थचिदाभासः फलशब्दनोच्यते। विषयचंतन्यं च तस्यां वृत्तौ प्रतिबिम्बितं सत्तत्स्थचिदाभासेन सहा- प्रत्यक्षप्रमाणम् भिन्नं भवति। उपाध्योरेकदेशस्थत्व उपधेय- भेदस्यासंभवात्। तदा तामसस्य घटादेस्तमोरूप- मावरणं तया वृत्या विनाश्यते। वृत्तिस्थिदाभासश्वावरणविनाशे सि परि- स्फुरन्विषयचैतन्याभिन्नतया विपयरूपेण परिस्फुरवि। इदमेवं प्रत्यक्षज्ञान-

अद्वैतमतम् । १९

मित्युच्यते। अहं सुखीत्याद्यान्तरपत्यक्षस्थलेऽप्येवमेव। " तत्वमासे', (छा० ६।८। ७) इत्यादिमहावाक्यजन्यात्मसाक्षात्कारस्थले तु जीव- ब्रह्मणोरेकत्वस्याज्ञानेनावृतत्वात्तस्याज्ञानस्य निवृत्तये वाक्यजन्ययाऽहं ब्रझ्ा- स्पत्यवमाकारयाऽन्तःकरणवृत्त्या व्याप्तिरपेक्ष्यते। स्वस्यैव स्फुरणरूपत्वात्त-

तञ्च प्रत्यक्ष सविकल्पकनिर्विकल्पकमेदेन द्विविधम्। विकल्पो वैशि- श्यम्। घटमहं जानामीत्यादि वैशिअवगाहि ज्ञानं सविकल्पकम्। घटरूप- विशेषण विशिष्टज्ञानावगाहित्वात्। "तत्त्त्वमासे " (छा० ६।८७) इत्यादिमहावाक्यजन्यमहं व्रह्मास्मीति ज्ञानं निर्विकल्पकम्। प्रत्यक्षज्ञानसाम- ग्रीसत्वे शब्दादृपि प्रत्य्क्ष जायते। एकस्मिनेव ज्ञाने तत्तभिमित्तभेदेन शाव्दृत्वं मत्यक्षत्वं च वर्तत एव। न चास्य प्रत्य- प्रत्यक्षावान्तरभेद: क्षस्थ शब्दत्व शाब्दस्य च ज्ञानस्य पदार्थसंसर्गा- वगाहित्वेन कथं निर्विकल्पकत्वमिति वाच्यम्। नहि सर्वत्र शाब्दं ज्ञानं पदार्थससगनिगालेववि नियमः । किंतु वक्ततात्पर्य विषयविषयकमेवोति नियम: ।तततमत "छा० ६।८।७) इत्यत्र तु "सदेव सोम्य " (छा० ६ । १।१) इति पूर्वकमानुरोधेन निरविशे- षासङ्गश्रह्ैव श्रुविवात्पर्यविष नीभू, म्। तथा चास्य निर्विकल्पकत्वं सिद्धम्। अनुमितिस्तु व्याप्य यापकयो्द्वयार्मध्ये व्याप्येन व्यापकस्य ज्ञानम्। यथा धूमेनायेः। यथा वास्य दृश्यमानस्य जगतो अनुमानम् ब्रह्मभिनत्वेन निथ्यात्वं ज्ञायते। तत्करणमनु- मानम् । वने गवयं दृष्टवा तत्र गोसादृश्यं ज्ञात्वा यद्गवि गवयसादृश्यं ज्ञायते सोप- मितिः। सादृश्यज्ञानस्यैवोपमितित्वात्। तत्करणं गोसादृश्यज्ञानं तदेवोपमानम्। नेयमुपभितिः प्रत्यक्षान्तर्गता। गोरेसंनिकर्षात्। उपमानम् नाप्यनुमितिः। हेतुभूतस्य गोसादृश्यस्य गवयनि- ष्ठत्वेन साध्यस्य च गवयसादृश्यस्य गोनिष्ठत्वेन हेतुसाध्ययो: सामानाधिकरण्याभावात्। व्याप्तिस्मृत्यादेरत्रानपेक्षणाच्च।

२० अद्वैतामोदे-

" पद्समूहो वाक्यम्। तस्माज्जायमानं ज्ञानं शाब्दम्। तत्करणं शब्दः। तत्र वेद्स्येश्वरप्रणीतत्वात्मामाण्यमू। सष्ट्यारम्मे परमेश्वरेण पूर्वसर्गसिद्धवेदानु पूर्वीसमानानुपूर्वीको वेदो विरच्यते। स्मृतिपुरा- शाब्दज्ञानम णादीनां तु वेदमूलकत्वे पामाण्यम्। वेदविरुद्धार्थ- कानां तु न प्रामाण्यम्। अविरुद्धार्थकानां वम्मू- लभूतवेदाज्ञाने तु तदर्थकं वेदमनुमाय प्रामाण्वं कल्पनीयम्। तात्पर्यानुपपचौ लक्षणयाऽन्यार्थपतिपादकत्वेऽप मामाण्यमरत्येव। यथा " वत्त्रमासी" (छा० ६। ८। ७) इत्याद्षे। पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्त इत्यत्र पीनत्वोपपत्तये यद्राविभोजनं क- लप्यवे सार्थापात्तिः। नेयमनुशनेन गतार्था। दिवाजमुआाने पीने पुरुषे प्रथमतो दृष्टेऽन्वयव्याप्िदृष्टान्वासंभवात्। यद्यपि यत्र यत्र रात्रिभोजनाभावस्तत्र तत्र

अर्थापत्तिः. दिवा रात्री चाभोजीति व्याति: सनवति तथापि न सा पीनत्वरात्रिभोजनयोहेतुसाध्ययोः । किंतु तद- भावयोः। किं चात्र व्यासिस्मृत्यादेरपेक्षापि न दृश्यत इत्यर्थानान: ममाणान्व- रमेव साधीयः। एवमनुपलब्धिरपि प्रमाणान्तरमेव। यद्यतर भुतले घटोऽभविष्यत्तदा भूत- लमिवाद्रक्ष्यादत्येवं घटाद्यनुपलब्ध्या घटाद्यभावो अनुपलाव ज्ञायवे। अत्र नेन्द्रियं करणम्। तस्पाधिकरणग्र- हेणोपक्षीणत्वात्। अभावेन सह तत्संनिकर्षाभा- वाच्च। किचात्र ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वाक्विकारेऽ तत्ममाणस्यानुप्लन्धिरूपस्ये- न्द्रियान्भेदेन प्रमाणसंकराभाव एवोवि। तदेवं प्रमाणैजायमानं लौकिकं ज्ञानं साभयं सविषयं च। तदभिव्यञ्ज- कमन्त:करणम्। अन्तःकरणवृत्तिरेव हि लौकिकं ज्ञानम्। अत एव तत्र ज्ञातृ- त्वमन्तःकरणस्य तदुपाधिकस्प जीवस्य वा। न तु शुद्धस्यात्मनः । वस्य ज्ञानस्वरूपत्वेन ज्ञातृत्वासंभवात्। अहं जानामीत्येवं भासमानं ज्ञातृत्वमपि

अद्वैतग्रतम्। नात्मनः। किं त्वहमर्थस्य। अहमर्थस्तु नांत्मा । अन्तःकरणस्य ज्ञातृत्वम् कित्वविद्यापरिणामान्तर्गवाऽहंकार: 4 अहंकारे चात्मत्वमारोक्तिं भासते न तु वास्तविकम् । एवं मनसीन्द्रियेषु प्राणे देहादौ चात्मत्वमारेपितमेव भ्रमेण भातते। एतादशभ्रम- निवृत्तिमन्तरा मोक्षो दुर्लभः । भ्रमनिवृत्तिश्र बलज्ञानेनैव। ब्रह्मज्ञानेऽधिकारी च साधनचतुंध््यसंपन्न एव। साधनचतुष्टयसंपत्त्यभावे ब्रह्मविचारस्यानपेक्षणात्। तदुचरं ब्रह्मनिचारस्वावश्यापेक्षणाच्च, साधनचतु- षटयं च (१) नित्यानित्यवस्तुविवेक: (२) इहामुन्रार्थकलभोगविराग: (३) शमादिषट्कसंपत्ति: (४) मुनुक्षत्वं चेति, तदुक्तं वराहोपनिषदि- साधन प्रभवेत्पुंसां वैराग्यादिचतुष्टयम्। नित्यानित्य विवेकश्र इहामुत्र विरागता॥ झमादिषट्रकसंपत्तिमुमुक्षा तां समभ्यसेत् ॥ (व० २।३) इति। शमद्मोपरतितितिक्षाश्रद्धासमाधानानि शमादिषट्कम्। लौकिकव्यापारा- न्मनस उपरमः शमः । बालेनयनिग्रहो दमः। साधनचतुष्टयम् कर्मतन्यास उपरतिः। शीतोष्णादिद्वं:सहनं तिति- क्षा। आस्तिकबुद्धिः श्रद्धा। निद्ाया आलस्यस्प प्रमादस्य च त्यागेन मनःस्थिति: समाधानम् । " तस्माच्छान्तो दान्त उपरत- स्तितिक्षः श्रद्धावित्तो भूत्वाऽडमन्येवात्मानं पश्येत् " (बृ० ४। ५ । २३) "शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षर्पऽनूचनो भिजज्ञौ समान: " (शाठ्या८५) इत्याद्याः श्रवयोऽपि शमादीनामात्मसाक्षारकार ताधनत्वं प्रतिपाद्यन्ति। एवा- न्यन्तरङ्गसाधनानि। कर्म तु चितशद्धिद्वारा ज्ञानसाधनमिति बाहिरङ्गम्। अन्तरङ्गतरसाधनं तु श्रवणमनननिदिध्यासनरूपं त्रयम्। "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य: " (बृ० २। ४।५. श्रवणादिसाधनतरयम् इति श्रुतेः। द्रष्टव्यः, अहं ब्रह्ेत्येवं साक्षात्कर- णीयः तदुपायः श्रोतव्य इत्यादिनोक्तः श्रवणादि: श्रवणं नाम वेदान्तवाक्यानामद्विताये ब्रह्मणि तात्पर्यनिर्णयः । श्रुवार्थस्योपप-

२२ अद्वैतामोदे-

न्तिमिश्चिन्तनं मननम। विजातीयमत्ययतिरस्कारेण सजातीयपत्ययमवाहीक- रणं निदिध्यासनम् । तदुक्तम्- शब्दशक्तिविषयं निरूपणं युक्तितः श्रवणमुच्यते बुधैः । वस्तुतत्त्वविषयं निरूपणं युक्तितो मननमित्युवीयते । चतसस्तु चितिमात्रशेषता ध्यानमित्यभिवदन्ति वैदिका:। अन्तरङ्गमिद मित्युद्वीरितिं तत्कुरुष्व परमात्मबुद्धये ।। इति। तन्र वेदान्तवाक्यान्यद्वितीये ब्रहमण प्रमाणं न वोति संशायः श्रवणेन निवतते, मननेन तवनेके संशया निवर्तन्ते। ते यथा-पपञ्चः सत्यो मिथ्या वा, आत्माउडनन्दस्वरूपो न वा, आत्मा देहाविरिको न वा, जीवस्य परमा- त्मना सहैक्यं संभवति न वा, आत्मज्ञानं मोक्षसाधनं न वा, मोक्षसाधनत्वेऽपि कर्मसमु चितं तन्मोक्षसाध नमथवा केवलम्, आत्मा ज्ञानस्वरूपो वा ज्ञानगुणको वेत्यादयः। मननं हि वर्कातकम्। यदि प्रपञ्न्वः सत्यः स्याचसद्विवायभ्रुवि- विरोधः स्ादिति तर्केग प्रपश्चे सत्यत्ववीर्निवते। श्रवणाघुपयोग: आत्मानन्दस्वरूपों न स्वाच्चेत्तत्माप्तये न कोऽपि व्यापियेतेति तर्क आत्मन आनन्दरूपतायां परमा- जम्। देह एवात्मा चज्जन्वान्तराभवेन कृतनाशारंताभ्य्रागमपसङ्ग:। जीव- ब्रह्मणोनदे "तत्त्त्वमसि" (छा६।८।७) इत्यादिश्रुविविरोधः। आत्मज्ञानस्थ मोक्षताधनत्वाभावे कासमुच्चितत्य या वस्य मोक्षसाधनतवे "नान्यः पन्था विद्यतेऽपनाय " (श्रे० ३। ८) इि श्रुतरपामाण्यापत्ति:। आत्मा ज्ञानगुणकश्त् "निर्गुणम " (चू० ७।२) इति श्रुविर्न संगच्छे- तेत्याद्यस्तक वथाव्थ स्वयससाः।निदिष्यातनेन त्वहमज्ञ इत्यादित्रमो निर्वतते। एवं श्रवणादिभि: संश+अ्रमनिवृत्तावन्यपविबन्धाभावे सत्यहं ब्रलास्मी- त्यपरोक्षममा जायते। अन्य-विबन्वश्र भूतभाविवर्तमानभेदेन निविधः। पूर्वा- नुभूतविषयस्य।वेशेन पुनःपुनः स्मरणं भूतमतिबन्धः। अयं च यस्य विषयस्य स्मरणं तत्रत्ये नामरूपे पलालवत्परित्यज्य तदन्:स्थ तर्त्तं धान्यवत्स्ीकृत्य

मोक्षप्रतिबन्धनिरासः निवारणीयः । अत्र परित्यागश्राननुसंधानरूपः । स्वीकारश्रानुसंधानरूपः । प्रारब्वकर्मशेषो भावि- पतिबन्ध:। कर्मशेषश्र फलमोगोत्तरमेव निवतते।

अद्वैतमतमू २३

तत्न प्रवलस्य काम्यकर्मण: शेषश्रेत्स ज्ञानपतिबन्धको भवाते। दुर्बलस्य का- म्यकर्मण: शेषश्रेत्स सामान्यतः शरीरस्थितिं कुक्पि न ज्ञानप्रतिबन्धको भवति। एवं नित्यकर्मशेषः फलं जनयल्जनयन्या पापकमाभिरुचिनिवृत्ति- द्वारा तत्वज्ञानानुकूल एव न प्रतिबन्धकः। ब्रह्मलोकपापकसुरतकर्मविशेषा- नुसारिणी ब्रह्मलोकेच्छापि कस्यचिज्जायमाना भाविपतिबन्ध एव। स तु बहलोकं गत्वा बह्णा सह मुच्यने। तदनिच्छुस्तु न तावन्तं कालं प्रती- क्षते। वर्तमानप्रतिबन्धस्तु विषयासक्त्ि कुतर्कपज्ञमान्द्यादिभेदेनानेकविधः। तत्र विषयासक्तिः शमादिभिः पुनःपुनरभ्यरतेर्निवारणाया। कुतकाश्र श्रवणा- दिभिः पुनः पुनरभ्यस्तेर्निवारणीयाः। प्रज्ञामान्ययनिवारणाय राजसतामसान्नं त्याज्यम्। तथापि तन्निवृत्तिः शनरेव भवेज्जन्मान्तरे वा। गुरुपसादादिना तु तस्मिन्नपि जन्मनि भवति।

ज्ञाने निषृत्ते मुमुक्षुरखण्डैकरससच्चिदानन्दबलात्मनावतिष्ठते। यथा राजकुले जातोडि कर्णो जन्मप्रभृति व्याधकुल एव संवर्धितस्तज्जातीय सहवासादिज- नितम्रन्तिलक्षणाविद्यया स्वात्मानं राधेयं मन्यते न तु स्वतः सिद्धं विद्य- मानमपि कौन्तेयत्वमनुभवाति। ततश्र कौन्तेथत्वप्रयुक्ताच्छ्रेयसः सकाशात्म- च्युतः सर्वत्र नानाविधशापावमानादिलक्षणं वहु- मोक्ष: विधं दुःखं प्रप्तवान्। स च कदाचिद्द्रगवता सूर्ये- ण "कर्ण कौन्तेयाऽसि त्वं न. रधेयः " इत्युप- देशं कुर्वता स्मारितनिजरूपस्तया स्मृत्या व्याधत्वराधेयत्वादरावद्याकृतस्य नि- वृचौ सत्यां व्याधत्वादिकतं दुःखं तयक्त्वा कौन्तेयत्वप्रयुक्तं श्रेयः प्राप्तवान्। तथा ब्रलाप्यनािसिद्धया स्वाविद्ययाऽऽवृतानजरूपं सज्जीवभावं पाप्य स्वतः सिद्धानित्यनिरतिशयानन्दस्वरूपानुभवात्प्रच्युतं सत्संसरति। सच्च संसरद्बह कदाचित्स्वावविद्याकल्पितेन गुरुणा शास्त्रेण चोत्पादितया स्वगोचरविद्यया जीवभावादिपयोजकाविद्यानिवृत्तौ नित्यसिद्धनिरति शयानन्पस्वरूपणवतिष्ठते । इयं च मुक्तिर्जीवतोऽपि भवति। बाधकाभावात्। इयमेव जीवन्मुक्ति: । वदुकं वराहोपनिषदि-

२४ अद्वैतामोदे-

जीवन्मुक्ति :- यस्मिन्काले स्वमात्मान योगी जानाति केवलम। तस्मात्कालात्समारभ्य जविन्मुक्तो भवेदसी ॥ (चर० २।४२) इति। : तथा- नोदेति नास्तमायासीि सुखे दुःखे मनःप्रभा। यथाप्राप्तस्थितिर्येस्य स जीवन्मुक्त उच्यते ॥ ( वग. ३।२२) इत्यादिश्वतौ विस्तरण जीवन क्तावस्था वर्णिता आत्मोपनिषि च- - शिव एव स्वयं साक्षादयं ब्ह्मविदत्तमः । जीवन्नेव सदा मुक्त: कृतार्थो व्रह्मवित्तमः ॥ (आत्मो० २०) इति। जीवन्मुक्तावस्थामयोजनानि तु ज्ञानरक्षा तपो विसंवादाभावो दुःखनि- वृत्तिः सुखाविर्भावश्रेति पञ्च। उत्पन्नब्रल्साक्षात्कारस्य पुरुषस्य पुनः संशय- विपर्ययानुत्पच्िर्ञानरक्षा । सा च " संशयात्मा विनश्यवि " (गी० ४।४०) इत्युंक्त्या संशयसत्वे तन्मूलकमाप्तप्रच्युतेर्वारणायावश्यकी जीवन्मुक्त्यवस्थायां सुलभा। तथा तस्यामवस्थायमरिविलवृत्तीनामनुदयच्चितैकाम्य भवति। तदेव तपः। मनसश्षेन्द्रियाणां च हयैकाग््यं परमं तपः। इत्युक्तेः । तेन च लोकसंग्रहो जायते। ययदाचरात श्रेषस्तत्द्वेतरो जनः [गी० ३। २१ ] इत्युक्तेः। तथा जीवन्मुक्तस्य व्युत्थानदशायां जीवन्मुक्तिप्रयोजनानि केनचिनिन्दायां कतायामपि ताद्ृशचित्तवृत्त्नुद- याद्विसंवादो न भर्वां। तदुक्त्म् ज्ञादवा बयं तत्वनिष्ठा ननु मोदामहे वयम्। अनुशोचम एवान्यान्न भ्रान्तैविवदामहे ॥ इति। तथा जीवन्मुक्तस्य भ्रान्तेर्निवृत्ततया चित्तस्यात्मैकाकारतया च प्रारब्घ- भोगे सत्यपि समस्वदुःखनिवृात्तिः । तथा च प्रुति :- आत्मान चेद्विजानीयादयमह्मीति पुरुषः किमिच्छन्कस्य कामाय शरीगमनुसंज्वरेत् ॥ (शाट्या० २२) इति। तथा जीवन्मुक्त्यवस्थायां ज्ञानयोगाभ्यासनाविद्याकतावरणस्य सर्वथा निवृत्या परिपूर्णज्रल्मानन्दानुभवसुखाविर्भावो भवति। तथा च श्रुवि :-

अद्वैतमतम् । २५

समाधिनिधूतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेत। न शक्यते व्णायंतु गिग तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गरृह्यते ॥ इति। तव: प्रारब्धकर्मसमाप्त्या देहावसाने तदुत्तरं विदेहमुक्तिः। तदप्युक्तं श्रुतौ- प्रारव्धक्षयपर्यन्तं जीवन्मुक्ता भवन्ति ते। ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते।। वैदेहीं मामकीं मुक्तिं यान्ति नास्त्यत् संशयः ॥ (मुक्ति० ४३) जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्वा स्वदेहे कालसात्कृते। विशत्यदेहमुक्तत्वं पवनोऽस्पन्दतामिव ॥ (मुक्ति० ७३) इति। आत्मोपनिषद्यपि- घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्वयम्। तथैबोपाधिविलये ब्रह्मैव ब्रह्मवित्स्वयम ॥ [आत्मो० १।२२ ] इति। मुक्तावविद्यामूलकस्याभासस्य सर्वथाऽभावान् तत्र लेशतोऽप्यहंभावः । अरहंभावस्याविद्यापरिणामविशेषत्वात्। एवमविद्या- विदेद्मुक्ति: मूलको जविब्रलभेदोऽपि तत्र सुतरां न भासते। तदुक्तम्- विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते। आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति॥ (वि० पु० ६ । ७। ९४ ) इति। मुक्ते: स्वरूपावस्थानमात्रत्वेन तत्र पूर्वोक्तभेदत्रयस्याभावेन सुखदुःखहे- तोर्द्वितीयस्याभावात्तदानीं न सुखं न वा दुःखम्। भोक्तृत्वोपाधरेन्तःकरणस्य विनाशेन भोगासंभवाच्च। तस्मात् "ब्रह्मविद्बलैव भवाति " (मु० ३।२।९) इतिश्लतिप्रतिपादितो ब्रह्मभावलक्षणो मोक्षो भवतीति सिद्धम् । श्रमिच्छंकराचार्याश्र शालिवाहनशके खेन्दुहयमिने (शके ७१०, इसवी सन ७८८) संवत्सरे प्रादुरभूवन्। तैश्रा- श्रीशंकराचायकाल: द्वैतात्मवादे सर्वत्र प्रकाशिते दर्शनान्तराणि पायो विरलपचाराणि बभूवुः । महापभावभाजां श्रीमद्दा- चार्यपादानां पुरतक्र न कोऽि दर्शनान्तराभिमानी विवदितुमुत्सहते स्म। अ- ४

२६ अद्वैतामोढे- ल्पेनैव कालेन प्रायः सर्वंत्र शिष्यगणेन सह संचारं कृत्वा चतसूषु दिक्षु मठान्संस्थाप्य तत्र तत्राद्वैतात्मवादमख्यापनकुशलान् शिष्यान्संयोज्य स्वीयाव- सारकृत्ये परिपूर्णतामाकलय्य शालिवाहनशके पक्षवेद्षिपरिमिते (शके७४२, इसंवी सन ८२०) संवत्सरे स्वस्वरूप प्रापुराचार्यचरणाः। अन्ये तु 'शश्य- ग्निरसयुग्म (२६३१) परिमिते युधिष्ठिरशके वैशाखशुककपञचम्यां श्रीमच्छं- कराचार्याणां जन्माभत्। तथाडग्निरसरसयग्म (२६६३) परिमिते युधिष्ठिर- शके कार्तिकशुककपौर्णमास्यामाचार्या ज्यातीरूपतां ययुः' इति कथयन्ति। ततो मोहान्धतमसे निमग्नोऽि तच्छात्रगणो गुरुचरणमसादलब्धज्ञानज्योति :- साहाय्येन द्युमणावस्तंगते दीप एव कमवशप्राणिनिकायस्वान्तपविष्ठाज्ञानतिमि- रवृन्दं विनाशयतुमशकत्। अद्वैतात्मवादश्च प्रायः सर्वत्रास्खलितपरचारः सम- जनि। अयमद्वैतात्मवाद एव मायावाद इति लोके गयिते। ततः सप्ताधिकसवत्सरशतत्रयानन्तरं शके ग्रहवेदाकाशेन्दुपरिमिते

श्रीरामानुजाचार्यकालः (शके १. ४९ इसवी सन ११२७) रामानु- जाचार्या: प्रादुरभूवन्। मायावादमसहमानानामेषां मायावादनिरसनाय प्रवृत्तिररिति तत्र तत्र तत्प्रणीतेषु

कृतम्। किं त्वयं तेषां यत्नः कियतांशेन सफली बभूवेति विभावनीयं सूरिभिः। रामानुजाचार्याश्र तरिचनापल्लीिंज्ञकपदेशे भूतपुरीग्रामे हारीतान्वय संभवात्केशवभद्देति सुगृहीतनात्रो द्राविडब्राहणात्सका शात्कान्तिमत्यां समभू- वन्। एवे शेषावतारभूता इति तत्संप्रदायः। बौधायनकृतवृत्त्यादिपयत्नेन कुर्वदूपतां मापितो द्रमिडाचार्यप्रणीतभाष्येण टङ्काचार्यविरचितवार्तिकेन चा- ङकुरिवो विशिष्टाद्वैतदर्शनमहीरुहो यामुनाचार्यादिनिर्मितसिद्धित्रयादियन्थैः पुष्पितो रामानुजाचार्यप्रणीतवेदार्थसंग्रहांदिना फलितोऽपवत्। रामानुजाचा- येक्ष वेदार्थसंग्रहे विशिष्टाद्वैतानुसारेण श्रुत्यर्थाऽवधारितः। तथापि ब्रह्मसूत्र- काराणामसंमतोडयं विशिष्टाद्वैववाद इति लोकानां मतिः स्यात्तनिराकरणाय बह्म सूत्रव्याख्यारूपः श्रीभाष्यपबन्धस्तैरेव निरमााय। तत्र च विशिष्टाद्वैतदर्श- नानुसरण ब्रह्मसत्राणि व्याख्यातानि वेशन्तसार-वेदान्तदीप -गतिाभाष्य- नित्याराधनविधि-श्रीगद्यपमतयोऽन्येSपि अ्रन्था गमानजाचायैर्विरचिता इति प्रसिद्धिः ।

विशिष्टाद्वैतमतम्।

श्रीमद्रामानुजाचार्या विशिष्टाद्वैतवादिनः । चक्कुर्मायामनाश्रित्य प्रस्थानत्रययोजनम् ॥ ३ ॥ अथ सुखबोधाय रामानुजदर्शनं प्रदर्श्यते। नित्यं हेयगुणावधूननपरा नैर्गुण्यवादा: श्रुतौ स्पष्टार्थाः सगुणोक्तयः शुभगुणप्रख्यापनाद्ब्रह्मणः। अद्वैतञ्चतयो विशिष्टविषया निष्कष्टरूपाश्रया भेदोक्तिस्तदिहाखिलश्रुतिहितं रामानुजीयं मतम् ॥ ४ ॥ प्रमाणसिद्धं वस्तु तत्त्वशब्देनोच्यते। तच्च तत्त्वं त्रिविधम्। जडजीवे- श्वरभेदात्। जडं प्रसिद्धं पाञ्चभौतिकं शरीरादिक- शिविधं तत्त्वम् माखलं जगत्। तदेव भोगसाधनम्। तद्पेक्षया स्वरूपतः स्वभावतश्रात्यन्तविलक्षणस्तदन्तर्यामी जीवात्मा। स च बद्धो मुक्तो नित्यश्रति त्रिविधः। जीवस्याप्यन्वर्यामीश्वरः। अयं च निखिलहेयगुणराहित्येन कल्याणैकतानत्वेन च जीवापेक्षयाऽत्यन्तवि- लक्षणः । इश्वरश्र सर्वावस्थाञ्जीवाञ्जडांश्र पदार्थान्व्यामोति। जडानां जीवा- नां चान्तर्यामी भूत्वा वेषां नियन्ता च भवति। तथा च श्रुतयः- 'यः पृथि्यां विष्ठन्पृथिव्या अन्तर:० यः पृथिवीिन्तरो यमयति' (बृ० ३। ७। ३ ) ' य आत्मनि तिष्ठनात्मनोऽन्तर:० य आत्मानमन्तरो यमयति ' (बृ० ३।७।२९) ' अन्वर्वहिश्र तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः ' (ना० १३।१) 'प्रधानक्षेत्रज्ञपतिगुणेशः' (श्वे०६ । १६ ) इति। न चायं जीवेश्वरयोर्भेद औपाधिक इति मन्तव्यम्। तदा विद्वान्पुण्यपापे वि- धूय निरञ्जनः परमं साम्यमुनैति (मु० ३।१।३) इत्यादश्रुतिषु, मु- कोपसुप्यव्यपद्ेशाच्च (ब्र० सृ० १।३।३) भोगमात्रसाम्यलिङ्गनच्च (ब्र० सू० ४।४।१) इत्यादिसवेषु, इदं ज्ञानमनश्रत्य मम साध्म्यमागताः (गी० १४।२) इति गीतायां च सर्वाविद्योपाविविनिमुक्तस्य जीवस्य मोक्षावस्थायाम- पीश्वरापेक्षया भेदपतिपादनात्। न ह स्वस्य स्वनैव साम्यं भवति। न वा स्वयमेव्र स्वंस्योपसप्यो भवति। मुक्तैरुपसप्या मुक्तोपसप्यः । गुक्तमाप्य इति यावत्।

२८ अद्वैतामोदे-

प्रकारान्तरेण पुनस्तत्वं द्विविधम्। द्रव्यं गुणक्रति। उपादेनित्वं गुणा- श्रयत्वं स्वाश्रयाद्न्यत्र वर्तमानत्वं संकोचविकासा- द्रव्यनिरुपणम् वस्थाश्रयत्वं वा द्रव्यत्वम्। तच्च द्वव्यं षडिधम्- ईश्वरो जीवो नित्यविभूतिर्ज्ञानं प्क्तिः कालश्रेति। ईश्वरः परमात्मा ब्रह्मशब्दवाच्यः सर्वाधारः सर्वकर्ता। जीवो नित्यविभूतिः प्रकतिः कालश्रेवि द्रव्यचतुष्ट्यमीश्वरस्य शरीरभूतम्। ईश्वरस्य स्वरूपं ज्ञानं शरीरं चेति त्रयमपि व्यापकमेव। स चेश्वरः पञ्चविध :- परव्यूहविभवान्त- र्याम्यचवतारभेदात्। तत्र परो वैकुण्ठे श्रिया ईश्वरमेदाः सहितोऽनन्तगरुडािभिनित्यजीवेः सह कीड- भास्ते। अयमेव मुक्तप्राप्यः । पर एवोपासनार्थ वासुदेव संकर्षणपद्युम्नानिरुद्धभेदेन चतुर्धाऽवस्थितो व्यूह इत्युच्यते। जगत्स- जैनमुपासकानुग्रहः संसारिरक्षणं चास्यैव कत्यम्। वत्र वासुदेवः षडगुणपूर्णः। ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीथतेजांसि षड्गुणाः। ज्ञानं नाम सर्वदा सर्वविषयपका- शर: स्वपकाशो गुगविशेषः। शककिर्जगत्मकरविभावः, अबटितघटनासाम्थ्य वा बलं जगत्कारणत्वप्रयुक्तश्रनाभावः, सकलवस्तुधारणसामर्थ्य षा। ऐश्वयं स्वातन्त्र्येण कर्तृत्वं, सकलजीवजडनियमनसामथ्य वा। वर्षि जगदुपादान- कारणत्वेपि स्वरूपविकाराभावः। तेजः सहकारिनैरपेक्ष्य पराभिभ्रवनसामथ्य वा। संकर्पणपद्युम्नानिरुद्धेषु संकर्षणे ज्ञानबलयोराधिक्यम्। प्रद्युम्ने चैश्वर्य- वीर्यरोराधिक्यम्। अनिरुद्धे तु शकितेजसोः। विभवस्तु मत्स्यकूर्मादि:। अन्तर्यामी तु तत्तत्माणिनां हृदयमदेशेऽवस्थितो योगिभि: स्वहृदये ध्येयः। अयं च जीवेन सह विद्यमानाप जीवगवदोषैन लिप्यते। अचार्वतारस्तु भक्तकल्पितमतिमादिपदार्थ शरीरतया स्वीकृत्योपासकावीनस्तानादिमान्सर्वस- हिष्णुर्देवालयादिषु विद्यमानो मूर्विविशेष:। व्यूहादिषु चतुर्षु पर एव क्विच्छ- क्यावेशेन क्वचित्स्वरूपावेशेन चावविष्ठते। आवेशश्रायं क्रचित्पूर्णतवेन कषि- दंशेन च भवति। परमात्मनः स्वरूपनिरूपका धर्माश्र सत्यत्वज्ञानत्वानन्दत्वामलत्वादयः। एवे सर्वांसु विद्यास्वनुवर्तन्ते। सर्वविद्यास्वेते धर्मा परमात्मगुणाः। उपास्या इति यावत्। उक्तेवनै: स्वरूप निरूपिते वद्दिशेषका ज्ञानबलदयो धर्माः। सौशील्यादयो

विशिष्टाद्वैतमतम्। २५-

धर्मांस्तु ज्ञानादिधर्मविततिरूपाः सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वादयो धर्मा जगदुत्पादन उपयुज्यन्ते। वात्सल्यसौशील्यसौलम्पादय आश्रयण उपयुज्यन्ते । वात्सल्या- दीन्दष्ट्रैवोपासका: परमात्मानमाश्रयन्ति कारुण्यादयो धर्मा भक्तरक्षण उपयुज्यन्ते। जीवः प्रतिशरीरं मिन्नोडणुपरिमाणः स्वयंप्रकाशो नित्यक्ष। अस्य कर्तृत्वमीश्वराधीनम्। स च त्रिविधः बद्धमुक्तनित्य- जीवभेदाः भेदात्। ब्रह्मदेवप्रभतयः स्तम्बपर्थन्ताः संसारिणो जीवा बद्धा:। परमात्मोपासनया त्यक्तसूक्ष्मशरीरा वैकुण्ठनिवासिनो मुक्ताः। तेषां ब्रल्ानुभवोऽनन्त एव। न तस्य चरमावधिः। बद्धदशायां विरोभूतं गुणाष्टकं मुकदशायामाविर्भवान। गुणाष्टकं: त्वप्राकृतश- ब्दस्पर्शरूपर सगन्धशक्तिज्ञानानन्दरूपम्। अनन्तगरुडविष्वक्सेनायो जीवा नित्याः। नित्यविभूतिर्नाम शुद्धसत्त्वात्मकः स्वयंप्रकाशो देशविशेषः । इद च शुद्धसत्त्वं द्रव्यात्मकं गुणसत्वाद्विलक्षणं गुणसत्व- नित्यविभृतिः स्याश्रयमतं च। देशविशेषश्रायमधः परिच्छिनः। ऊध्छ त्वत्य परिच्छेदो न विद्यते। परमात्मनो मुक्तानां नित्यजीवानां च भोगस्थानमेवत्। ज्ञानं बुद्धिः। अर्थप्रकाश इति यावत्। तच्च सदा सविषयं स्वमकाशं विभु च। इदं च द्रव्यं सदेव गुणात्मकमपि भवति। ज्ञानम नियमेन जीवेश्वरान्यतरवृत्तित्वात्। यथा दीपस्य प्रभा द्रव्यरूपापि दीपगुणभूता भवति तद्दत्। जी- वश्वरस्वरूपभूतं ज्ञानं त्वेतस्मादन्यत्। तच्च केवलं द्रव्यमेव। न तु गुणः। जीवेश्वरयोः केवलद्रव्यत्वात्। वत्र यथा। स्वस्यैव भासको दीपः स्वस्य चान्यस्य च प्रभा । तद्वज्जीवेश्वरस्वरूपभूतं ज्ञानं स्वस्यैव प्रकाशकम्। गुणभूतं ज्ञानं तु स्वस्य चान्यस्य च प्रकाशक भवति। तच्च गुभूतं ज्ञानमीश्वरस्य नित्यानां च जीवानां सद्ाविर्भूतमेव न तु कदापि तिरोहितं भवति। बद्धानां जीवानां त्वंशेनाविभूतं भवति। मोक्षपाप्त्यनन्तरं तु कार्त्ल्येनाविरभूर्त भवति तारुण्या- वस्थायां पुंस्त्ववत्। वच्च ज्ञानं नित्यभेव। ज्ञानमुत्पन्नं ज्ञानं नष्टमित्यादिव्यव-

३० अद्वैतामोदे-

हारस्तु ज्ञानस्य संकोचविकासावस्थामादायोपपादनीयः। घटादिविषयप्रत्यक्ष- काले जीवात्मनिष्ठमेवज्ज्ञानिन्द्वियद्वारा बाहिर्निःसृत्य वटादिविषयेण संनिक- ष्यवे, आत्मगुणभूतस्याप्यस्य ज्ञानस्य द्रव्यरूपत्वाङ्गीकारेण स्वाश्रयादन्यत्र गमनं बारहिनिःसरगादिकियावत्त्ं च न विरुध्यते। तदुक्तं यामुनाचायै :- आश्रादन्यतो वृत्तरेश्रयेण समन्वयात। द्रव्यत्वं च गुणत्वं च ज्ञानस्यैपोपपद्यते । इति। प्रकविस्तु सत्त्वरजस्तमोरूपगृमत्रयवती नित्या चतुर्विशतितत्त्वात्मिका। इयभेव विचित्रसष्टकरत्वान्मायाशव्देन व्यपदिश्यते। तथा ज्ञानविरोधित्वाद- विद्याशव्देन नित्यत्वाच्चाक्षरशब्द्ेन व्यपदिश्यते। प्रकृति: यमेव सर्वजगतो मूलप्ररतिः । चतु वशतित- त्वानि तु प्रकतिमहदहंकारमन, पश्चत्ानेन्द्रियपश्च- कर्मोनद्रयपश्चतन्मात्रपश्चमतानि। त्रिगुणात्मिकायां मकतौ भगवत्संकल्पाधीन- णवैषम्थातकार्योनवस्था्क्तश्देनच्यते। तस्मादव्य कान्महत्त्त्वमुत्प द्यते। बुद्धेसामान्यस्य महत्तत्वमिति पारिभानिकी संज्ञा। तब्व सात्विकं राजसं तानसें पेवि त्रिविधम्। महतत्वारहरंकार उत्पद्यवे। अयभेव देहात्मा- भिमानादिजनकः। अयमपि सात्कराजसतामसभेदेन त्रिविधः । राजसाहं- कारसह तातसात्त्विकाहं काराज्ज्ञानेन््रियषट् क कर्मेन्द्रियपश्चकं चेत्येकादशेन्द्रि याणि जायन्ते। मनःओत्रचक्षुध्रणरसनात्वग्भेदेन ज्ञानोन्द्रिय षड्विधम्। एष ष टूस्वन्तररिद्रियं मनः। श्रव्रादीनि पश्च बाहेन्द्रियाण। तत्र मनः संकल्पस्मृ- त्यादौ कारणं भवति। बाहेन्द्रियाणां विषयपवृत्तौ सहकारि च भवति। एत- देव मनः शब्दादिविषयासक्त्यवस्थायां बन्धकारणम्। यदा तु बाह्यविषया- ञ्छन्दादान्विमुच्यात्मरूपविषयासक्तं भवति तक्षा तदेवापवर्गकारणं भवति। ात्रचक्षुघर्राणरसनात्वगाख्यानि पञचोन्द्रियण कमेण श्दरूपगन्धरसस्पर्शग्रा- हकाणि। त्वगिन्द्रियं चक्षुरिन्द्रियं च द्रव्यग्राहकमपि यथायोग्यं भवति। आकाशादीनि पञ्चमहाभूरानि क्रमेण श्रत्रत्वक्चक्ष जिहयाकणाख्यानां पञ्वा- नामिन्द्रियाणां पोषकाणि भनन्ति। इन्द्रियाणि चानरणे रत्नानीव शरीरमा- श्रित्य तिश्ठन्ति। वाक्पाणिपादपायूपस्थात्मकानि कर्मेन्द्रियाणि पञ्च। एतानि वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दात्मकानि कार्यानि क्रग जनयन्ति। आकाशवायु

विशिष्टाद्वैनमतमू ३१

तेजोजलपृथिव्याख्यानि पञचमहाभूनानि। एतान्येव भूतानि सूक्ष्माणी पराग- वस्थास्थिनानि तन्मात्रशब्द्नोच्यन्ते शब्दतन्मात्र स्पर्शतन्भाव रूपतन्मातरं रस- तन्मातरं गन्धतन्मातं चेति दध्यवस्थातः प्रक्कललरूपेग क्षीरपारेणामवत्। भूतानां तन्मात्राणां चोत्पत्तावनेकें दर्शनम् तत्र तामसाहकारात्पञचा पे

भूतोत्पत्तिक्रम ः तन्मान्नाण्यत्पद्यन्त, तेभ्यश्ष क्मेण पञ्चभूतान्युत्प- द्यन्ते इत्येकम्। तामसाहंकाराच्छव्दनन्मात्रमुत्य- दयते। शब्द्सन्मान्रादाकाशः। आकाशात्स्पर्शत- न्मात्रम्। स्पर्शतन्मात्राद्वायुः। वायो रूतन्मवम् रूपतन्मान्रात्तः ते रसतन्मात्रम्। रसतन्मात्राज्जलम्। जलाद्वन्धतन्मात्रमू। गन्धतन्मात्रात्पृत्रिवीति द्वितीयम्। तामसाहंकाराच्छव्दृतन्मान्रमुत्पद्यते। शब्दतन्मात्रादाकाशः स्पर्श- तन्मात्रं चेति द्वयमुत्पद्यते। तथा स्पर्शनन्मात्राद्वायू रूपतन्मात्रं चोत्पद्यते। रूपतन्मात्रात्तेजो रसतन्मात्रं चोत्पद्यते। रसतन्मात्राज्जलँ गन्धनन्मातं चोत्प- द्यते। गन्धतन्मात्रात्पृथिव्युत्पद्यत इति तृतीयम्। आकाशादिषु पञ्चमु भूतषु शब्दादीनां पञ्चानां गुणानामुत्तरोत्तरमेकैकाधिक्यमस्ति। तथा चाकाशे शब्दो वायौ शब्दस्पर्शौ तेजति शब्दस्पर्शरूपाणि जले शब्दस्पर्शरूपरसाः पृथिव्यां शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा इति। इह गुगभूतानां शब्दादीनां पञ्चानां शब्दतन्मा- तस्पर्शतन्मात्रादिपञ्चतन्मावरस्वरूण्भूनेभ्यः शब्दादिभ्यो भेद एव न तु नामै- क्यादभेद इति भ्रमितव्यम्। महदादिकायीणामुत्पत्तिर्नाम कारणस्यावस्थान्त- रापत्तिरेव। न तु नैयायिकानामिवापूर्वकार्यारम्भः । पञ्चमहाभतानां पञ्ची करणप्रक्किया पूर्ववदेव। ( पृ० १४) बो या। कालस्तु जडो विभुर्द्रव्यविशेषः । स च द्विविधः खण्डे ऽखण्डश्र। खण्ड निमेषकाष्ठाकलामुहूर्तादिरनित्यः अयमेव काल: - अखण्डकालस्त नित्यः । ईश्वरश्ष वैकुण्ठलोकाति- रिक्तस्थले कालाधीन एव सष्ट्चादिकं करोति। वसन्त एव पुष्पोद्रम इन्येवं कालविशेषनियमेनैव तत्तविकारजातोत्पत्तेः । ईश्वरः स्वसंकल्पितकालनियमा नुरोधे नैवाखिल कार्याण्युत्पादयति। एतदेवात्र कालस्य स्वातन्त्रयम् वैकुण्ठ तु विभुत्वाद्विद्यमानस्यापि कालस्येश्वराधीनत्वमेव न कथमपि स्वातन्त्र्म्। न

३२ द्वैतामोदे-

कालस्वत्र वै प्रभुरिति वचनात्। अत एवं तत्रेश्वरः सर्वंदा सर्वे यदच्छयो- त्पादयाति। ईश्वरो जीवो नित्यविभूविज्ञांनं प्रकृतिः कालश्षेत्येतेषूक्तेषु षट्सु द्रव्येष्वी- श्वरादिचतुष्ट्यमजडम् । प्रकृतिः कालश्रेति द्वयं द्रव्याणां मिथः साधर्म्यम् जडम् ईश्वरो जीवश्रेति द्वय प्रत्यगित्युव्यते। नित्यविभूतिज्ञीनं चेति द्वयं परागित्युच्यते। स्वस्मै भासमानत्वं प्रत्यक्त्वम् । परस्मा एव भासमानत्वं पराक्त्वम्। गुणास्तु दशविधाः सत्त्वरजस्तम शब्दस्पर्शरूपरसगन्धसंयोगशक्तिभेदात्। सत्वरजस्तमोरूपं गुणत्रयमतीन्द्रियं तत्तत्कार्येणानुमेयम्। सत्त्वगुण: स्वाश्रये प्रकाश सुखलाघवादि जनयति। तञ्च सर्त्व द्विविधं शुद्ध मिश्रं चेति। रजसा तमसा चास्पृष्ट शुद्धम् । तच्च वैकुण्ठलोकवार्ती वैकुण्ठलोकसंबन्धात्परमेश्वरे चेति द्रव्यद्वयनिष्ठम्। रजसा तमसा च स्पृष्ट मिश्र- गुणाः म्। तत्त्रिगुणात्मकप्रकृतिनिष्ठं प्रकृतिसंबन्धाज्जीवे चेत्येतदृपि द्रव्यद्वयनिष्ठम्। प्रकृतिस्वरूपभूतेभ्यः सत्वादिभ्य उक्तें सत्त्वादिगुणतयं भिन्नमेव। रजोगुणस्त् स्वाश्रये रागलोभप- वृत्त्यादिकं जनयति। तमोगुणस्तु स्वाश्रये मोहपमादाप्रवृत्त्यादिकं जनयाति। रजस्तमोरूपं गुणद्वयं तु प्रक्तौ तत्संबन्धाज्जीवे च वर्तते। सत्त्तगुणः सम्यग्ज्ञा- नरूपेण सुखादिहेतुर्मोक्षनदश्। रजोगुणो रागादिरूपेण कर्मसङ्गकु:खादिहेतुः

श्रोत्रेन्द्रियग्राहः शब्द. । स च पञ्चभूतवर्ती। त्वगिन्द्रियमात्रग्राहः स्पर्श: । स च पृथिव्यप्तजोवायुवात्तिः । चक्षुरिन्द्रियमात्रग्राहं रूपम्। तच्च पृथिव्यप्षेजोवृच्ति। रस्षनेन्द्रियग्राहो रसः स च पृथिवीजलवृत्तिः। घ्राणे- न्द्रियग्राहयो गन्धः। स च पृथिव्यामेव। सत्वरजस्तमांसि शब्दस्पर्शरूपरसग- न्धाश्रेत्येतदष्टकं प्रत्येकं द्विविधम्-पश्चमहाभूतोपादानभूतं तदनुपादानभूतं च। आद्यं द्रव्यशब्दवाच्यं द्व्येष्वेवान्तर्भवाते। तत्र सत्त्वरजस्तमासि प्रकृत्यवयवा एव। शब्दादिपञ्चकं तु प्रकुतिविकारभूनं चतर्विशतितत्वान्त्गतं तन्मात्रशब्द वाच्यमू। अन्त्यं तु पञ्चमहाभूतनिष्ठ गुणरब्द्वाच्यपत्रोकम्।

विरिषाद्दैतमतमू। ३३

संयुक्तपत्ययहेतुः संयोगः । अयं षड्द्रव्यवृत्तिः सामान्यगुणोऽव्याप्यवृ- त्तिरनित्यश्च। विभूनामपि संयोगोऽस्त्येव । बाधकाभावात्। सर्वकारणानां कारणत्वनिर्वाहिका शक्तिः । शक्तिरपि षड्द्रव्यवृत्ति: सायान्यगुण:। इयं चानित्या कार्यानुमेया च। ननु कथं दशैव गुणा इति। तदतिरिक्तस्य ज्ञानाख्यस्य गुणस्य जीवे- श्वर रूपद्रव्यनिष्ठस्य सत्त्वादिति चेन्न। एतज्ज्ञानं हि ज्ञानस्य द्रव्य-वमपि द्रव्यगणनायामुक्तमेव। तस्य संकोचविकासरूपाव- स्थाश्रयत्वेन द्रव्यत्वस्य स्पष्टमेत्र प्रतिपन्नत्वात्। तस्य च द्रव्यस्यापि सतो जीवेश्वरनिष्ठत्वेन नित्यं परावलम्वित्वस्वभावत्वा- द्गुणत्वबुद्धिर्भवति। एवं तेजोद्रव्यान्तर्गतायाः प्रभाया द्रव्यभूवाया अपि

जीवो नित्यावभूतिः पकृति: कालश्रेति चतुष्टयमीश्विरस्य शरीरम्। यस्यात्मा शरीरम् (बृ० ३।७।२२) यस्य पृथिवी शरीरम् (बृ० ३ ७। ३) इत्यादिश्रुतेः । यस्य च यच्छरीरं स तस्य शरीरस्यात्मा भवाति। आत्मशरीरशब्दौ हि स्वामिभृत्य शब्दवत्ससंबन्धि- शरीरशरीरिभाव: कार्थकौ आत्मनः शरीरं शरीरस्यात्मेति। अतति व्यामोतीत्यात्मा । यच्च येन व्याप्यते तत्तस्य शरीरम्। ईश्वरेण हि सजविं सर्वें जगदन्तर्यामिरूपण व्याप्यते। न तु तमन्यः कश्चनान्वर्यामी भूत्वा व्याप्तोति। अत ईश्वरः परमात्मशब्देनोच्यते। जीवात्मनि निवादृशं परमत्वम्। ईश्वरस्य जीवान्तर्यामित्वात्। ईश्वरः केवलमात्मैव न तु कस्यापि शररिभूतः । जीवस्त्वीश्वरस्य शरीरं भवति जडस्य चात्मा भवति। जडं तु शरीरमेव न तु कस्याप्यात्मभूतम् । शरीरशरीरिणोश्र तादात्म्येन व्यवहारो यद्यपि लोके दृश्यते यथा मनु- ष्योऽहं गौरोऽहं स्थलोऽहमित्यादौ तथापि स व्यवहारो गौण एव। शरी- रपतिसंबन्धिन आत्मनो वस्तुतः शरीरापेक्षया भिन्नत्वात्। परमात्मशरीरं च चेतनत्वेन सजातयिं जविरूपमचेत नत्वेन विजानीयं शरीरशरारिणाभर्देः च जडरूपम्। तथा च परमात्मनि सजावीयाद्वि- जातीयाच्च भेद: सिध्यति। तथा च श्रुतिः क्षरा-

३४ अद्वैतामोदे-

त्मानावीशते देव एक: (श्वे० १। १०) इति। अत्र क्षरात्मपदवाच्ययोर डजीवयोनियम्यत्वेन देवपद्वाच्यस्य परमात्मनश्र तननियन्तृत्वेन प्रतिपादन त्ताभ्यां परमात्मनो भेद: स्पष्ट एवं। सूत्रकारैरप्यधिकं तु भेदनिर्देशात् [ब्र सृ० २।१।२२] इत्यादौ जीवेश्वरयोर्भेद उक्तः। तथा ज्ञानशक्तिबहै श्वर्यवीर्यतेजोरूपं गुणषट्क न परमात्मस्वरूपान्तर्गतं किं तु परमात्मनिष्ठामी तस्मदृषि परमात्मा भिन्न एवेति परमात्मनि स्वगतान्द्ेदः सिध्वति। तथा परमात्मनि सजातीयभेदविजातीयभेदस्वगतभेदरूपं भेदतयं सिद्धम्। नन्वेवं सोडकामयत बहु स्यां प्रजायेय [तै० २ । ६।१] इर्ि श्रुतिर्विरुध्यते। तत्र हहं बहु स्यामिति परमात्मसकल्पो: दृश्यते न तु स्वेतर द्यर्तिकत्किचिन्निदिश्य तद्वहु स्यादिति। तथा च कार्यकारणानन्यत्वन्यायेन परमात्मनः सकाशाज्जगतो भिन्नत्वाभावः सिध्यति परमात्मनो बहुभवन शरीरद्वारकम् उक्तभेदाङ्गीकारे त्वेतच्छतिविरोध: स्पष्ट इति चेत्स त्यम्। बहु स्यामिति बहुभवनसंकल्पो हि न सा क्षात् किंतु शरीरद्दारा। तथा च स स्कल्पो नामरूपविभागानर्हसूक्ष्मिदाचि द्वस्तु शरीरक तयेक रूपे्वस्थितस्य विभक्तन: मरूपचि:विद्धस्तुशरीस्कतया बहुप- कारताविषय इत्येवं श्रुवितात्पर्यांङ्गनकारान विरोधः । ननु यदा लेवेष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवि [तै० २। ७। १] इति श्रुतौ भेदो निषिध्यते। य एतस्मिन्ब्रह्णि स्व- ल्पमपि भेदं मन्यते तस्य भयं भवताति वदर्थादिति चेन। श्रुत्यर्थाज्ञानात्। तत्र ह्वन्तरशब्दोजवकाश- वाची। ब्रलोपासनाया अवकाशे विच्छेदे सति भयं भवतीत्यर्थः ।

यन्मुहूर्त क्षणं वापि वासुदेवो न चिन्त्यते। सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा भ्रान्तिः सा च विक्रिया। इवि महर्षिवचनेनोपबृंहणादयमर्थो निश्चयिते। एकमेवाद्विवीयम् [छा० ६ । २ । १] इति श्रुत्याप्यद्वैवं नापादनी-

३४ अद्वैतामोदे-

त्मानावीशते देव एक: (श्वे० १। १० ) इति । अत्र क्षरात्मपदवाच्ययोर्ज- डजीवयोनियम्यत्वेन देवपदवाच्यस्य परमात्मनश्च तन्नियन्तृत्वेन प्रतिपादना- त्ताभ्यां परमात्मनो भेद: स्पष्ट एवं। सूत्रकारैरप्यधिकं तु भेदनिर्देशात् [ब सू० २। १।२२] इत्यादौ जीवेश्वरयोर्भेद उक्तः । तथा ज्ञानशक्तिबलै- श्वर्यवीर्यतेजोरूपं गुणषट्क न परमात्मस्वरूपान्तर्गतं किं तु परमात्मनिष्ठामीति तस्म दृपि परमात्मा भिन्न एवेति परमात्मनि स्वगतान्द्वेदः सिध्वति। तथा च परमात्मनि सजातीयभेदविजातीयभेदस्वगतभेदरूपं भेदतयं सिद्धम्। नन्वेवं सोडकामयत बहु स्यां प्रजायेय [तै० २ । ६ । १] इति श्रुतिविरुध्यते। तत्र ह्हं बहु स्यामिति परमात्मसंकल्पो: दृश्यते न तु स्वेतर- द्यत्कत्किचिन्निदिश्य तद्वहु स्यादिति। तथा च कार्यकारणानन्यत्वन्यायेन

परमात्मनो बहुभवन परमात्मनः सकाशाज्जगतो भिन्नत्वाभावः सिध्यति।

शरीरद्वारक म् उक्तमेदाङ्गीकारे त्वेतच्छतिविरोध: स्पष्ट इति चेत्स- त्यम्। बहु स्यामिति बहुभवनसंकल्पो हि न सा- क्षात् किंतु शरीरद्वारा। तथा च स स्कल्पो नामरूपविभागानर्हसूक्ष्मचिदाचि- द्वस्तु शरीरकतयैक रूपेण्ठवस्थितस्य विभक्तन: मरूपचि: चिद्दस्तुशरीस्कतया बहुप- कारताविषय इत्येवं श्रुतितात्पर्धाङ्गकारान् विरोधः । ननु यदा हेवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवति [तै० २। ७। १] इति श्रुतौ भेदो निषिध्यते। य एतस्मिन्ब्रह्णि स्व- ल्पमपि भेदं मन्यवे तस्य भयं भवताति तदर्थादिवि यदा ह्यवेतिश्रुत्यर्थ; चेन। श्रुत्यर्थाज्ञानात्। तत्र हन्तरशब्दोऽवकाश- वाची। ब्रह्मोपासनाया अवकाशे विच्छेदे सि भयं भवती्यर्थः ।

यन्मुहूर्त क्षणं वापि वासुदेवो न चिन्त्यते। सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा भ्रान्तिः सा च विक्रिया। इवि महर्षिवचनेनोपबृंहणाद्यमर्थो निश्चयिते। एकमेवाद्विवीयम् [छा० ६ । २। १] इति श्रुत्याप्यद्वैवं नापादनी-

विशिष्टाद्वैतमतम्।

यम्। तत्र हेकशव्देन व्रह्मव्यतिरिक्तं जगतो नि- अद्वितीयश्रत्यर्थः मित्तकारणं निषिध्यते। कार्यगतबहुत्वावस्था का- र्यानुसारेण कारणे व्रह्माणी कल्पिता स्याच्तन्निवृत्तये एवकारः । अद्वितीयमित्यनेन च ब्रह्मव्यतिरिकं जगत उपादानकारणं निषि- ध्यते। नेह नानास्ति किंचन [बृ० ४ । ४ । १६ ] इति श्रुतेस्त्वयमाशयः। यस्थ ब्रह्म कारणं न भवति नाप्यन्तर्यामि भवति नेह नानेतिश्रुत्यर्थः तादृशं ब्रह्मभिननं वस्तु किंचिदपि नास्तीति। न तु ब्रह्कार्यभूतस्य जगतो निषेधः प्रतिपाद्यने। जगत्कारणत्वस्त श्रुतावेव प्रतिपादनात् । यत्र हि द्वैतमिव भवति[बृ० २ । ४ । १४ ] य इह नानेव पश्यति [ बृ० ४ । ४ । १९] इत्याद्याः श्रृत- योऽप्येवमेव योज्याः । यतश्रायं परमात्मा जगत्कारणत्वस्य, कारणत्वोपयोगिनां सर्वज्ञत्वादि- धर्माणां चाश्रयोऽतः स सविशेष एव। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म [तै० २।१,१] इति श्रुतावपि सत्यत्वाद्यो विशेषा: प्रतिपादिताः । तथा हि। छत्री कुण्डली वासस्वी देवदत्त इत्यत्रेव सत्यं ज्ञानमिति वाक्ये सत्यादिपदानां सामानाधिक- रण्यं दृश्यते। सामानाविकरण्यं च भिन्नपवृत्तिनिमित्तकानां शब्दानामेकस्मि- बर्थे प्रवृत्तिः। तथा च सत्यादिपद्प्वृत्तिनिमित्तीभूतानां सत्यत्वादीनां बह्म गतानां धर्माणामनपलपनीयत्वेन ब्रह्मणः सविशेषत्वं परगात्मनः सविशेषत्वम् सिध्यति। युकं चैतत्। ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते [ तै० ३।१।१] इत्यादिश्रुविसिद्ध निर्विवादमेव। वथा च जगदूपकार्योतपादनोपयोगी सामर्थ्यविशेषस्तत्ावश्यमास्थेयः । लोके घटपटादिकार्याण्युत्पादय्तां कुलालकुविन्दादीनां तत्तत्कार्योपत्त्युपयोगिसामर्थ्यविशेषस्य दर्शनात्। तथा

सष्टरे मदानकारणं भवति, येन च जीवानां स्वमवस्थायां तत्तपुरुषमात्रानुभा- व्यांस्त त्तंत्कालाव सानांश्रहस्त्यादीन्पदार्थान्क्षणमात्रेण सृजीत। एवं च परमात्मनः सविशेषत्वं सिद्धम् ।

अद्वैतामोढे- m

स च परमात्मा सगुण एव न तु निर्गुणः। निर्गुणे जगत्कारणत्वस्य सुत- रामसंभवात्। गुणाश्र केचित्स्वरूपप्रततत्यनुबन्धिनः। यथाऽडनन्दो ब्रल (तै० ३ । ६), सत्यं ज्ञानमनन्वं ब्रल्म (तै० २। १) इत्यादिश्रुविप्रतिपादिता आनन्द्सत्यत्वादयः। एते हि ब्रलमस्वरूपप्रतिपत्तावेवोपयुज्यन्वे। आनन्दादि- गुणविशिष्टस्यैव ब्रह्मत्वेन तेषां ब्रल्स्वरूपान्वर्ग- परमात्मन: सगुणत्वं गुणे- तत्वात्। अत एवैते वस्तुस्वरूपप्रतीतिकाल एव ष्ववान्तरभेदश्र प्रतीयन्ते। यथा लोक करिंमश्रवितपुरुषे दृष्टे तदैव तद्गता हस्वत्वोन्नतत्वादयः प्रतीयन्ते। एवे च स्वरूपान्तर्गतत्वात्सवांसपासनास्वनुवर्तन्ते। कारुण्यादयो गुणास्तु यद्यपि पर- मात्मानं न कदापि व्यभिचरन्ति तथापि ते स्वरूपानन्तर्गतत्वान्न सर्वांसूनासना- स्वनुवर्तन्ते। किं तु ये यत्रोक्तास्त एव तत्र भावनीयाः। ज्ञानशक्तिवलैशर्य- वर्यवेजोरूपं गुणषट्कमपि कारुण्यादिवदेव न ब्रहमस्वरूपान्तर्गतम्। कि तु ब्रह्मणा नित्यरसबद्धम्। यत्संबन्धं विना न कदापि ब्रलणोजवस्थिविर्बरलसंबन्धं विना च न क्षणभपि तेषामवस्थितिः। पियाशरस्त्वादयो ब्रल्मगता गुणास्तु न बहणा सह नित्यसंबद्धाः। किंतूपासनाविशेषे कल्पिताः। तेऽप यत्रोक्तास्त- त्रैवोपासनायां भावनीयाः। यस्यामुपासनायां न केऽी गुगा निर्दिष्ठस्वस्या- मपि ब्रह्मस्वरूपन्तर्गता गुणा भावनीया एवि सर्वासपासनासु प्राप्यं ब्रझ्म सगुणमेव । निर्गुणम (च० ७।२) इति श्रविस्तु हेयगुणराहतमित्यर्थेन योजनीया। हेया गुणास्तु पातकजरामरणशाकक्षवातृषाद्यः अत एव छान्दो- ग्ये " अपहतपाप्मा विजरः "(छा०८।१।५) इत्थेवं त एव वि- शेषवः प्रतिषिद्धाः। तद्शे च सत्यकामः सत्यसंकल्पः (छा० ८। १।५) इत्येवं छाभा गुणा उक्ता:। सर्वगुणनिषेधे हि सत्यकाम इतीयं श्रुतिर्विरु- ध्यते। अतस्वदानुगुण्येन निर्गुणमिति श्रुवेहेयगुगरहितमितयेवार्थः स्वीिार्थः । ज्ञानमप्यात्मनो गुण एव। न च ज्ञानस्यात्मगुणत्वे विज्ञानघनः (बृ० २।२।४।१२) इतिक्षतिविरोव इति वाच्यम्। तत्र परमात्मस्वरूप- भूतस्य ज्ञानस्य निदसात्। अत्मगुणभूतज्ञानादातगस्वरूभूतं ज्ञानं पार्थक्ये- नास्माभिरङ्गीक्रियते। विज्ञानधनः (बृ०२।४।१२) विज्ञानमानन्दं

विशिष्टाद्वैतमतम्। ३७

ब्रॅहै(३। ९। २८) इत्यादिश्नतिषु विज्ञानस्य ब्रह्मतादात्म्यं प्रतीयते। विज्ञातारमरे केन विजानीयात् (बृ० २। ४।१४) जानात्येवायं पुरुषः इत्यादिश्लतिषु विज्ञानस्य ब्रह्मणः सकाशान्द्वेद: ज्ञानद्वैविध्यम् प्रतीयते। द्विविधश्रुतिनिर्वाहाय द्विविधज्ञानाङ्गी- कार एव साधीयान्। एतेनानन्दो ब्रह्म (तै० ३ ६।१) ब्रह्मण आनन्दः (तै० २। ८।१) इत्येवमानन्दविषयेऽपि द्विविधा श्रुतिर्व्याख्याता। आनन्दस्य ज्ञानादनतिरेकात्। ज्ञानमेव हनुकूल- मानन्दशव्देनोच्यते। ये चात्मस्वरूपभुवज्ञानात्पार्थक्येन गुणभूतज्ञानं नाङ्गी- कुर्वन्ति तेषां मत आत्मनो ज्ञातृत्वं न सिध्यति। यतो ज्ञातृत्वं ज्ञानगुणाश्र- यत्वमेव। विज्ञातारमरे केन विजानीयात् (बृ० २। ४।१४) न विज्ञा- तुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते (बृ० ४ ।३।३०) एष हि द्रष्टा ( प्र० ४ । ९) इत्यादिश्वतिसिद्ध मेव ज्ञातृत्वम्। सूत्रकारेरपि ज्ञोडत एव ( ज० सू० २।:।१९) इत्युक्तम्। जानातीति ज्ञः। ज्ञानाश्रथ इवि यावत्। परमात्मा च ज्ञानविषयो भवत्येव। बाधकाभावात्। न हि परमात्मनो ज्ञानस्वरूपत्वं ज्ञातृत्वं वा ज्ञेपत्वेन साक विरुध्यते। ज्ञानस्वरूपस्य ज्ञातुश्र जीवात्म नोडहमिति मानसपत्यक्षविषयत्वस्यानुभवारूढत्वात्। शरीरे चेष्टादिलि- ङ्गश शनेन तदन्तर्याभिणं जीवात्मानमनुमिन्वन्ति परमात्मनो ज्ञेयत्वम् लोका:। तथा चानुमानविषयत्वमवर्जनीयम्। एवं परमात्मनः स्वपत्यक्षविषयत्वे नित्यसिद्ध- मुक्तजीवनिष्ठमत्यक्षानुमानविषयत्वे च न किचिदृपि बाधकं दृश्यते। किं च परमात्मनो ज्ञेयत्वाभाव आगमगम्यत्वस्य सुतरामतंभवेन किमिति श्रुतिरुपनि- षत्सु परमात्मानं प्रतिपादयितुं प्रवृत्ता स्यात्। न च परमात्मनो ज्ञेयत्वे मनो- गम्यत्वस्यावश्यकत्वेन यन्मनसा न मनुते (के०५) इतिश्रुतिविरोध इति वाच्यम्। श्रुतौ साकल्येनेत्यध्याहत्य यद्ब्रल मनसा साकल्येन न मनुत इति श्रुतिवात्पर्याङ्गीकारेणाविरोधात् । अत एव तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि (के० ४ ) इवि ब्रह्मविषयकवेदनविवि: संगच्छते। अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम् (गी० २। २५) यत्तदव्यक्तमजरमचिन्त्यमजमव्ययम् (वि० पु० ६ । ५। ६६ )

अद्वैतामोदे-

न च परमात्मनो ज्ञेयत्वङ्गनीकारे परमात्मा जडा ज्ञेयत्वाद्घटवदित्यनुमानेन परमात्मनो जडत्वापत्तिरित वाच्यम्। ज्ञेयत्वहेतोरपयोजकत्वात्। न हि यद्य- ज्जयं तत्तज्जडमिति न्याप्तिग्रहे कार्यकारणभावसामान्यविशेषभावादिमूलक: कक्षना नुकूलस्तर्को दृश्यते। स च परमात्मा टस्थनित्यः एकेनैव रूपेण सदा वर्तमानः कूटस्थ इत्युच्यते। ननु परमात्मा जगत उपादानकारणं निमित्तकारणं च स एवेति सिद्धान्तः । उपादानकारणत्वं व विकारयोग्यस्यैव वस्तुनः संभवत मृदादवे रिव। तथा च परमात्मनो विकारित्वे कर्थं तस्य कूटस्थत्वमिति चेन्न। परमात्मनो जगदुपादानकारणत्वं न साक्षात्। किंतु परमात्मन: कूटस्थनित्यत्वम शरीरद्दारा। सक्ष्मं परमात्मशरारं प्रधानशब्द- वाच्यं स्थूलजगद्रूपेण परिणमते। तथा च परमा- त्मशरीरस्य सूक्ष्मस्य स्थलरूण परिणामेपि शरीरान्तर्यामिण: परमात्मस्वरू- पस्य कूटस्थत्वानपायात्। शरारवििष्टस्य तु परमात्मन उक्तरीत्या विकारि- त्वेऽपि न क्षतिः। तत्वमास (छा० ६।८। ७) इदं सर्वे यद्यमात्मा (बृ० २।४ । ५) इत्यादिश्रतिभिर्जीवानां जडानां च यद्ब्रह्णा सहै- क्यपतिपादनं तच्छरीरशरीरिभावमूलकं गौणभेव न तु वस्तुतः। अद्वैतवादश्र शरीरविशिष्टः पस्मात्मैक एवत्यभिपायेण योजनीय:। यद्ब्रह्मणः शरीरभूतं न भवति वादशं ब्रह्मव्यतिरिक्तं किचिदृषि नास्वीति तात्पर्थम्। एतदेव वि- सिष्टाद्वैवं प्रकार्यद्वैवमिति चोच्यते। ब्रह्मणः पकारीभूता येऽनन्ता जीवा जडाश्र पदार्थास्वेषां नानात्वऽपि ब्रह्मणः सकशात्तेषां भेदेपि च तद्विशिष्टस्य

विशिष्टाद्वैतम् प्रकार्य- प्रकारिणो ब्रह्मण एकत्वात्। जीवैक्यमिति व्यव- द्वतम् प्रकाद्वितम् हारस्य त्वयमभिपरायः। जीवाः परस्परं वस्तु भिना एव किं तु भिन्नानामनि वेषां ज्ञानस्वरू- पणकजातीयत्वाज्जीवक्यमिवि नवहारो भवति। ऐक्यं तुल्यत्वम्। स चायं च ब्रीहिरेक एव तच्चेदें चौषधमेकमेवेतनेवाशाप्ये- कशव्दस्तुल्यार्थकः। जीवाद्वैवमिति व्यवहारस्याप्येतदेव तात्पर्यम्। जीवानां मिथो भेदेऽप वद्रवमकारस्यैक्यात्। एवद्व प्रकारादवैवमित्युच्यते। जीवभेद-

विशिष्टाद्वतमतम् । निषेधकवचनानि तु न जीवगनस्य वास्तविकमेदस्य निषेधकानि। किंतु शरीरभदेमूलको यो जीवेष्वारोपितो मेदोडयं मनुष्याऽयं पशुरित्याकारकस्तनि- षेधकानि बोध्यानि। जीवस्य प्रतिशरीरं भिन्नत्वादेव सुखदुःखादिवैचित्र्यमुपपद्यते। किं च जीवस्यैक्ये देवदत्तेनानुभूत विषये यज्ञदत्तस्यापि स्मरणमसङ्ग:। संस्कारना- शात्स्परणं न भवतीति चेह्ेवदत्तस्यापि स्मरणं न स्यात्। देवदत्तीयसंस्कारो न विनष्ट इति तेज्जविक्यपक्षेऽमुकस्य संस्कारो जीवनानात्वांपपत्तिः नश्टोऽमुकस्य न नष्ट इति वक्तुमशक्थम्। किंच जीवैक्ये काश्द्वद्धः काश्चन्मुक्त: कश्रिच्छिष्यः क- श्रिदाचार्य इति व्यवस्था न सिध्यति। देवमनुष्यतिर्यगादिमेदेन मृष्टिवैषभ्यं च नोपपद्यते। कर्मभेदेन विषमा सृष्टिरिति तु न । जीवैक्यपक्षेमुकस्येदं कर्म नामुकस्येतिनियमासंभवात्। एवमिदमन्तःकरणममुकस्यैव नान्यस्येत्यस्यापि नियमस्य जीवैक्यपक्षेऽसंभवेनान्तःकरणभेदोऽि न सुखदुःखादिवैषम्यस्य नि- यामको भवति। किं च जीवस्याणुत्वं वक्ष्यते। तथा चैकस्याणोरजीवस्यान- न्वशरीरसंबन्धः सुतरां न संभवति। देवदत्तात्मा यज्ञदत्तात्मनः सकाशाद्भिन्नो यज्ञदत्तानुभूत सुखाद्यनुसंधानशन्यत्वादित्यनुमानादृपि जीवभेदसिद्धि: । परमात्मा ज्ञानगुणक इत्युक्तम्। तञ्च ज्ञानं न सन्मात्रस्वरूपम्। सन्मात्र हयस्तित्वमात्रम। ज्ञाने च घटोडस्तीत्यादौ घटादि- सदनुभूत्याभेदः रिव तदस्तित्वं विषयो भवति। विषयविषयणोश्र ेदो लोकप्रसिद्ध एव। न हि घटादिर्विषयो ज्ञान- स्वरूप इत्येवं कोडपि प्रत्येति। तथा चास्तित्वरूपाद्विषयाद्विषयिणो ज्ञानस्य भेदोऽवश्यं स्वीकार्यः । स्थलं जगत्तत्कारणीभूतं सूक्ष्म च जगत्परमात्मनः सदा शरीरभूतमेव। परमात्मनो जगदुपादानकारणत्वं तु सूक्ष्मशरीरद्वारैव न तु साक्षाित्युक्तम् । जगतः साक्षादुपादानकारणं तु परमात्मशरीरभूनं जगतः सत्यत्वम् प्रधानादिकं सक्ष्मं जगदेव प्रधानादिक चान्तर्या- मिरूपेण चित्सबन्धादव परिणमते न तु स्वातन्त्र्ये-

४० अद्वैतामौदे ण। प्रधान च त्रिगुणात्मकमविद्यामायाशब्दवाध्यमपि नानिर्वचनयम्। अवि- दयामायाशब्दयोः प्रधानरूपेऽर्थेऽनिर्वचनीयत्व रूपेणाप्रवृत्तेः। वयोः प्रवृत्तिनि- मित्तं तु पागुक्तमेव (पृ० २७। २५)। अतश्र प्रचानपरिणामभूतं जगद- पदिं सत्यमेव न तु प्रातिभासिकत्वेन मिथ्यात्वं जगतः कल्पनीयम् । किं चास्य प्रधानपरिणामभतस्य जगतो ज्ञानिदृष्ट्याप्यबाध्यमानत्वेन न कथमपि मिथ्यात्वस्योपपत्तिर्भवति। अयं च परिणामवादो बह्म त्रकाराणामिमत इति परिणामात् (ब्र० सू०।४।२७ ) इति सूत्राद्नम्यते । ' स्वभावतो निरस्तनिखिलदोषस्य निरतिशयज्ञानानन्दैकतानस्य परस्य ब्रह्मणोऽननतापुरुषार्थास्पदपरपश्चरूपेण धहुभवन नोपपद्यत इति बहुभवनसंकल्पबोधिका परिणामवाद: सोऽकामय बहु स्यां प्रजायेय (तै० २ । ६) इि श्रुतिर्विरुध्यते' इत्याशङकपनोदाय हि त- त्सूत्रं प्रणीवम्। प्रलयावस्थायामतिसूक्ष्मशरीरकं ब्रह्म पूर्ववत्स्थूलचिदचिन्मि- श्रनपञचशरीरकं स्यामिति संकल्प्यात्मानं शरीरद्वारा स्थूलरूपेण परिणमय- तीति न परमात्मन: कश्रिदपुरुषार्थगन्ध इति ततसूत्रतात्पर्यम्। नन्वेवं मप- श्चस्य सत्यत्वे तत्प्रतीतिर्न भ्रान्तिरूपोति तत्त्वज्ञानेन तस्या नाशो न स्यादिति चेदिष्टापत्तिः। तत्वज्ञानं तु न व्यर्थम । देहात्म तत्वज्ञानोपयोगः भरमस्वातन्त्र्यभ्रमादीनां तत्त्वेन तन्निराकरणार्थ- मात्मस्वरूपप्रतिपत्त्यर्थ च तस्यावश्यकत्वात्। तथा हि। देहस्यात्मसंबन्धित्वऽप्यात्मत्वाभावेन तन्नात्मत्वबुद्धिमनुष्योऽहं देवोऽहि- त्याकारिका भ्ान्तिरेव। अयमेव देहात्मभ्रम इत्बुच्यते। अनात्मनि देह आत्मत्वबुद्धिर्हि देहात्मम्मः । न त्वदेह आत्मनिदेहत्वबुद्धिर्देहात्मभ्रमः । जीवात्मनि परमात्मदेहत्वस्य वस्तुत एव सत्त्वात्। प्रत्युत तस्य तत्त्वज्ञानान्त- र्गतत्वेनावश्यकत्वमेव तेन हि जीवे स्वातन्त्र्यभरमो निवार्यते। जीवस्य तत्त- तकर्भकर्तृत्वं तदन्तःपविष्ठपरमात्माधीनमेव। अन्तःप्रविष्टः शास्ता (तै० आ० ३।११ । २) य आत्मनि तिष्ठन् (षृ० मा० ३ । ७। २२) सर्वस्य चाहं हदि संनिविष्टः (गी० १५। .५) ईश्वरः सर्वभूतानां हद्देशेऽर्जुन विष्ठति (गी० :८ । ६१) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिः परमात्मनो जीवान्तः-

विशिष्टाद्वैतमतम् ।

प्रवेशपूर्वकं तन्नियमनस्य स्पष्टमेव प्रतिपादनात्। पराततु तच्छरनेः (ब्र० स० २। ३।४०) इति सूत्रयतां सत्रकाराणामप्येतत्संमनमेव दुग्धादीनां जड- वस्तूनामहार्निशं जायमान: षरिणामोऽ्यन्तर्यामीश्वराधीन एवशरीरस्य च परिणामो द्विविधः। जीवद्देहस्य बाल्याद्यवस्थाभे- जीवानां पारतन्त्रयम् देन जायमान एकः। मरणोत्तरं च तस्यैव देहस्य जायमानोऽपरः । द्विविधोऽ्ययमीश्वराधीन एवं। आद्यो जीवसंबन्धेन जायमानोऽि न जीवाधीनः। जीवसंबन्धेनैव तादृशपरि- णामस्येश्वरेच्छाविषयीभूतत्वात्। सर्वथा परमात्मव्यतिरिक्तस्य जीवस्य जडस्य वा न स्वातन्त्र्यम्। तत्वज्ञानेन देहात्मभ्रमे स्वातन्त्रयभ्रमे च दूरीकते स्वतन्त्र- स्येश्वरस्याराधनादौ पुरुषः प्रवर्तते नान्यथा । तथा च तत्त्वज्ञानेन देहात्मभ्र- मादय एव निरसनीया न तु पपश्चसत्यत्वं निरसनीयम्। प्रधानपरिणामभूतस्या- खिलमपञ्चस्य सत्यत्वात्। शुक्तिकायां प्रततयिमानं रजतमपि सदेव प्रतीयते। असतः प्रतीतेरसंभ- वात्। इतरथा किमिति शुक्तिकायां रजतमेव प्रतीयते न घटपटाद्यः । साटृ- श्याद्रजतं प्रतीयत इति तु न संभवति। यतः श- सत्ख्यातिः क्तिकायां रजतसादृश्यं रजसंस्कारोद्वोधनद्वारा रजतस्मृति जनयेन्न तु रजतपत्यक्षम्। शुक्तिकायां रजतस्य सत्वं त्वित्थम्। पञचानां पृथित्यादीनां भूतानां पञ्वीकरणेन सर्वंत्र सर्वेषां सत्वेन शुक्तिकारूपपृथिव्यां तेजसो रजतस्यांशतः सत्त्वात्। किं च- तदेव सदृशं तस्य यत्तद्द्रव्यैकदेशभाक। इत्युक्तरत्या स्वसदृशे वस्तुनि स्वस्यांशतः सत्त्वमवर्जनीयमेव। एवमेव रज्जादौ प्रतीयमानानां सर्पाक्षीनामपि सत्यत्वं वदितव्यम्। 'द्राक्तिकादौ रजनादिपतितिर्भ्रान्तिः' इति व्यवहारस्तु शुक्त्यंशापेक्षया रजतांशस्याल्पत्वान्न तु रजतस्यांशतोप्यभावात्। जपाकुसमसमीपवर्तिस्फटिकमणौ प्रतीयमानो रक्तिमापि सत्य एव। यथा जलान्तर्गततेजोद्रव्यगतः सत्य एवोष्स्पर्शः संयुक्तसमवायेन जले भासत उष्णं जलमिति तथा स्फटिकसयुक्तायां जपाकु-

४२ अद्वैतामोदे-

सुमप्रभायां विद्यमानः सत्य एव रक्तिमा स्फटिके भासते रक्त: स्फटिक इति । नैतावता विषयस्यासत्यत्वम्। जपाकुसुमप्रभा सर्वतः प्रसुतापि स्फटिकस्य स्वच्छद्दव्यत्वेन तत्रैव स्फुटमुपलभ्यते नान्यत्र। पीतः शङ्ख इति प्रतीतौ प्रतीयमानः पीतिमापि सत्य एव। स च पित्तद्रव्यगतः। द्रषपुरुषनयनगत- पित्तद्रव्यसंयुक्तानां नेत्ररश्मीनां शङ्खेन सह संयोगात्। रवमे दृश्यमाना गज।श्वादयः पदार्था अपीश्वरेणोत्पादिताः सत्या एव। यद्यपि ते पदार्थास्त- च्तद्द्रष्टपुरुषणैवानुभूयन्ते नेतरैस्तथा रूद एव ते विनश्यन्ति तथाप्यचिन्त्यश- क्तेरीश्वरस्य तादृशपदार्थोतपादने सामर्थ्यसत्त्वान दोषः । दर्पणे प्रतीयमानं मुखमपि सत्यमेव। दर्पणप्रततिहतगतीनां नेत्ररश्मीनां ततः परावृत्तानां स्वमुखेन सह संबन्धसत्ात्। एवं सर्वत्र सत एव विषयस्य ख्यातिः प्रतीतिर्भवतिः न तु क्वाप्यसतः प्रतीतिः । इयभेव सख्यातिरिति व्यवहहियते। प्रपञचस्य सत्यत्वादेव तदन्तर्गतस्य शास्त्रस्यापि सत्यत्वा- शास्त्रस्य सत्यत्वम् त्तज्जनितं ज्ञानं सम्यग्ज्ञानमित्युच्यते। अन्यथा ह्- सत्याच्छास्त्राज्जायमानं ज्ञानमप्यसत्यमिति तस्य मोक्षसाधनत्वं दुरुपपादं स्यात्। न साशामोदकस्तृप्तिर्भवी। न वा मृगतृष्णो- दकेन स्नानादिकार्य निष्पद्यते। तदेवं सर्वत्र विद्यमानस्य विषयस्य या प्रतीतिर्जायते सा प्रमाणत्रयज- न्या। प्रमाण-यं च प्रत्यक्षानुमानशब्दरूपम् तत्र साक्षात्कारिप्रमाकरणं प्रत्यक्षम्। यथावस्थितव्यवहारानुगणज्ञानं प्रमा। प्रत्यक्षम साक्षात्कारीति प्रमाया विशेषणेनानुमानादिव्या- वृत्तिः : अनुमानादौ प्रमाया: साक्षात्कारित्वाभा- वात्। इन्द्रियसंनिकृष्ट्घटादिपरत्यक्षज्ञाने प्रमायाः करणमिन्द्रियं भवति। तदेव प्रत्यक्षप्रमाणम्। तज्जन्नं ज्ञानं च प्रत्यक्षमित्युच्यते। नित्यस्य ज्ञानस्येन्द्रिय- जन्यत्वमौपचारिकम्। यथा नित्यस्य जीवस्य शरीरसंवन्धादुत्पत्तिरुपचर्यंते तथा विषयसंबन्धेन ज्ञानस्य विकासे जायमाने सत्युत्पत्तिरुपचर्यंते। प्रत्यक्षं द्विविधम्। निर्विकल्कसविकल्पकभेदात्। प्रथमतो जायमानं गुण संस्थानादिविशिष्टपिण्डज्ञानं निर्विकल्पकम्। संस्थानमवयवरचनाविशेष:।

विशिष्टाद्वैतमतमू। ४३

यथा प्रथमत एव गवि दृष्टेयं गौरिति ज्ञानम्। प्रत्यक्षभेदा: अत्र ह्ववयवरचनावि शेष रूपगोत्वविशिष्टगोपिण्डस्य

त्वस्यानुवत्ताकारता न प्रतीयते। अवोऽनुवृत्ताकारतारूपस्य विकल्पस्यात्रा- प्रतीतत्वादेवनिर्विकल्पकमुच्यते। द्वितीयादिज्ञानं तु सविकल्पकमू। गोव्य- क्त्यन्तरसाधारणमद्विशं गोत्वमिति तत्र गोत्वस्यानुवृत्ताकारताया ज्ञायमान- त्वात्। नामजात्यादियोजनाहीनं विशेषणविशेष्यसंबन्धानवगाहे ज्ञानं निवि- कल्पकमिति नैयाथिकोक्तं निर्विकल्पकलक्षणं तु न समीचीनम्। तथाविध- ज्ञानस्य क्राप्यभावात्। संस्थानरूपजतेर्व्यक्तेश्ष समानसामग्रीविद्यत्वेन केवल- जाते: केवलव्यक्तेर्वा प्रत्यक्ष न संभवति। आत्मा मनसा संयुज्यते। मन इ- न्द्रियेण संयुज्यते। इन्द्रियमर्थेन संयुज्यने। ततः प्रत्यक्षज्ञानं भवति। इन्द्रि- यार्थयोः संनिकर्ष बिना न कदापि प्रत्यक्ष भवति। इन्द्रियाणां पाप्यवस्तु- प्रकाशकारित्वनियमात्। इन्द्रियार्थसंनिकर्षश्र संयोगः संयुक्ताशयणं चेति द्विविधः। तत्र द्रव्यप्रत्यक्ष इन्द्रियार्थनोः संयोगः संनिकर्षः। दव्यगतगुणा- दिप्रत्यक्षे तु संयुक्ताश्रयणरूपः। इन्द्रियसयुके दृव्ये गुगादीनामाश्ितत्वात्। पुनः प्रकारान्वरेण प्रत्यक्ष द्विविधमनर्वांचीनमर्वाचीनै चेति। नित्यानां मुक्तानां च जीवानामीश्विरस्य च जायमानमाद्यम्। अर्वाचीनं त्वस्मदादीना- मिन्द्रियापेक्षया जायते। इन्द्रियानपेक्षम्वाचीनं तु स्वयंसिदं दिव्यं चेति द्वि- विधम्। स्वयंसिद्धं योगिनाम्। दिव्य तु भगवत्मसाद्जन्यं भगवन्दक्तानाम्। दशमस्त्वमसि, त्त्त्वमास (छा० ६ । ८। ७). इत्यादिवाक्यजन्यं ज्ञानं तु शव्दज्ञानमेव न प्रत्यक्षम् तस्य तत्तच्छब्दाज्जायमानत्वेन निरुक्तकारणाज- न्यत्वात्।

व्याप्यस्य व्याप्यत्वेन ज्ञानाद्व्यापकस्य यज्ज्ञानं सानुमितिः। तत्कर- णमनुमानम्। पर्वतो बहूनिमान्धमादित्यत्र पर्वतवर्तिनो धूमस्य 'धूमो वहूनि व्याप्य' इत्येवं वहूनिव्याप्यत्वानुसंधानात्तव्यापकस्य वहनेज्ञनं जायते।

४४ अद्दैतामोदे- सैवानुमितिः। तत्करणं धूमे वहनिव्यासिज्ञानं अनुमानम पक्षवृत्तित्वज्ञानं च। तदेवानुमानम्। व्यात्तिपक्ष- धर्मवाज्ञानानन्वरमनुमितौ जायमानायां मध्ये व्या- पिवििष्टपक्षधर्मताज्ञानरूपस्य नैयायिकाभिमतस्य लिङ्गपरामर्शस्य न काि- दपेक्षा दृश्यवे। प्रथमतः पर्वते धूमपत्यक्षमू। ततो धूने वहनिव्याप्यत्वज्ञानम्। प्रश्रादनुनितिरित्येवं क्रमस्यानुभविकत्वेन परामर्शस्याप्रयोजकत्वात्। यत्र धूम- स्तत्र बहूनिरित्येवं नियतसंबन्धो व्याततिः। सा चान्वयव्यतिरेकमेदेन द्विवि- धा। साधनविधौ साध्यविधिरूपेण प्रवृत्ता व्यात्तिरन्वयव्यातिः। यथा यो यो धूमवान्स सोऽभिमानिति। साध्यनिषेधे साधननिषेधरूपेण प्रवृत्ता व्यापि- व्यविरेकव्या्तिः। यथा योऽनाश: स निर्वूम इति। तथा च द्विविधव्याति- सत्वाध्दूमो हेतुरन्वयव्यतिरेकी। कश्िविद्धेतुः केवलान्वयी। यथा ब्रह्म शब्द- वाच्यं वस्तुत्वाद्घटवादति। अत्र यच्छद्दवाच्यं न भवति तद्दस्त्वपि न भव- तीवि व्यतिरेकव्याप्नं किमप्युदाहरणं संभववि। केवलव्यतिरेकी तु हेतुर्न क्वापि दृश्यवे। पृथिवी गन्ववती पृथिवीत्वाित्नाकषी तु गन्धवत्त्वरूपसाध्य- स्यान्यत्र क्वाप्यप्रसिध्या तदभावव्याप्र्दु्यतवेन व्यविरेकव्यातेरसंभवात्। अनुमानं च स्वार्थपरार्थमेदेन द्विविधम्। तत्र परार्थानुमानेऽनुमानबो- धकवाक्यं प्रतिज्ञालेतूदाहरणोपनयनिगमनरूपपञ्चावयवसंयुक्तमिति नैयायि- का। ते चावयवास्ता ककग्रन्थेभ्योऽवसेयाः। प- अनुमानमेदा: विज्ञाहेतूदाहरणरुपत्यवयववादिनो उदाह रणोपनयरुपावयवद्वयवादिनः भीमांसकाः । सौगताः। वस्तुतस्त्ववयवसंख्याया अनियम एव। यवो मन्दबुद्धीनां पश्चावयवापेक्षा। वीक्ष्णबुद्धीनामकयवत्रयेणैव सिद्धि: वीक्षणवरबुद्धीनां त्ववयवदयेनैवोव । अनाप्ोकतमिनाद्वाक्याज्जायमानं तदर्थज्ञानं शाब्दज्ञानम्। तत्करणं तादरवाक्यरूपः शब्द:। वेदोऽपौरुषेयत्वादीश्वरप्णीतत्वाभावेनाप्ोक्तो न भ- वति। अत आप्ोकादित्यनुकत्वाऽनापोक्तभिन्नादित्युक्तम्। स च वेदोऽनासे- नोक्तो न भवर्तात्यतः प्रमाणमेव। मनुस्मृतिभारताद्यस्तु मन्ादिभिरापैरु क्तत्वे-

विशिष्टाद्वैतमतम्। ४५

नानात्पोक्तभिन्नत्वात्प्रमाणम् । तत्र वेद: सर्व एव शाब्दज्ञानम प्रमाणम्। अपामाण्यं हि कर्तृदोषाद्वाधकपत्ययपा- माण्याद्वा ज्ञायंत। वेदस्य नित्यत्वेनाकर्तुकत्वान्न कर्तृदोषसंभवः । न वा वेदपतिपादितार्थस्य प्रमाणभूतः क्वचिद्पि बाधकः प्रत्ययः। स्मृत्यादीनां तु वेदविरुद्धार्थप्रतिपादकानां तदशेनापामाण्यम्। इतरां- शेन तु प्रामाण्यमेव। श्रीपञ्चरात्रागमस्य क्वचिदपि वेदविरोधाभावात्कात्स्न्येन प्रामाण्यम् । पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायण: स्वयम्। इत्युक्तस्त्र कर्तृदोषसंभावनापि न भवति। अत एव वराहपुराणे अलाभे वेदमन्ताणां पञ्चरात्रोदितेन हि। आचारेण प्रवर्तन्ते ते माँ प्राप्स्यन्ति मानवाः ॥ इत्युक्तम् । वेदस्य पूर्वो भाग: कर्मप्रतिपादकः। उत्तरभागो ब्रह्मपतिपादकः । आ- राधनकर्मपतिपादकं पूर्वकाण्डम्। आराध्यप्रतिपा- वेदस्य भागद्यम् दकमुत्तरकाण्डम्। पूर्वभागे कर्ममीमांसा। तत्र जै- मिन: सूत्रं द्वादशाध्यायात्मकम्। उत्तरभागे ब्रह्म- भीमांसा। तत्र व्याससूत्रं चतुरध्यायात्मकम्। उभयोमीमांसयोः संभुयैकशास्त्र- त्वम्। उभयत्रापि धर्मस्थैव प्रतिपाद्यमानत्वात्। अलौकिकं श्रेयःसाधनं हि धर्मः । स च साध्यरूप, क्रियादि: पूर्वभागण प्रतिपाद्यते। सिद्धस्तु ब्रह्मरूपो धर्म उत्तरभागेण प्रतिपाद्यते। वाक्य द्विविधम्-वैदिकं लौकिक च। द्विविधमपरदि मुख्यया वृत्त्या गौंण्या वार्थ प्रतिपादयवि। मुख्यया वृत्या प्रतिपादिवऽर्थे तात्पर्यानुपपत्ति- श्रद्गौणी वृत्तिः स्वीनार्या। यथा गङ्गायां घोष वृत्तिभेदाः इत्यत्र गङ्गनशब्दस्य वीरे लक्षणा। तथा तत्त्वमसि (छा. ६। ८ । ७) इत्यत्र ब्रह्मवाचकस्य तच्छन्दृस्य बलशरीररूपेडये लक्षणा। लक्षणा च सर्वत्र जहलक्षणैव। कुन्ताः मविशन्ति काकेभ्यो दृि रक्ष्यतामित्यत्र कुन्तशब्दस्य कुन्तवदर्थे काकशव्दस्य

४६ अद्वैतामोदे-

दध्युपघातकेऽर्थे लक्षणायां लक्ष्यार्थे शक्यार्थस्य कुन्तस्य काकस्य च प्रवे- शेऽपि शक्यतावच्छे इकरूपण।प्रवे शात्स्वार्थत्याग एव । उपमानार्थापत्य नुपलब्धि रूपप्रमाणत्रयस्योक्तेषु त्रिष्वेवान्तर्भावः। तथाहि। गवयमजानानः कश्षन पुरुषो यथा गौस्वथा गवय इति कुतश्वदारण्यकाद्वाक्यं श्रत्वा वनं गतो वाक्यार्थ स्मरन्यदा गोसादृश्य- उष्मानं न प्रमाणान्तरम विशिष्टं पिण्डं पश्यति तदा तद्वाक्यार्थस्मरण सह- कगोसादृश्यविशिष्टपिण्डज्ञानं जायते तदुपमान- मित्युच्यते। अस्य च स्मरणरूपत्वात्मत्यक्षऽन्तर्भावः। व्याप्तिग्रहणापेक्षत्वाद- नुमनेन्तर्भावः। वाक्यजन्यत्वाच्छव्दे चान्तर्भावः। स्परणात्मकं ज्ञानं च प्रत्यक्षविशेष एव । अर्थापत्तिश्रानुपपद्यमाननार्थन स्वोपपादकस्यार्थस्य कल्पनम्। यथा दि- वाडभुञ्जाने देवदत्ते पीनत्वं दृट चेचेनानुपपपद्यमानेन पीनत्वेन स्वापपादकस्य रात्रिभोजनरूपस्यार्थस्य कल्पनम्। अस्य चानुमा- अर्थापत्तिन प्रमाणान्तरम् नेऽन्तर्भावः। उपपादकं हि रात्रिभ जनादिकमुपप- द्यमानस्य पीनत्वादर्व्यापकमेव दृश्यते। यत्र यत्र दिवाऽभुञ्जानत्वसमानाधिकरणं पीनत्वं तत्र तत्र रात्रिभोजनमिति । तदुक्तम्- अनियम्यस्य नायुक्तिर्नानियन्तोपपाइक:। इति। अनियम्यस्याव्याप्यस्य। युक्तिरुपपत्तिः। अयुक्तिरनुनपत्तिः। कल्पनीयस्थ वस्तुनोऽभावे कल्पकस्यानुपपत्तिश्रेत्तत्तस्य वस्तुनः कल्पकं भवति। कल्पकस्याव्याप्यत्वे तु कल्पनीयाभावेऽपि तस्य नुपपत्तिरेव नास्ति। तथाऽनि- यन्ताऽव्यापको नोपपादक इति तदर्थः। तथा चोपपाद्योपपादकयर्व्या्यव्या- पकभावावश्यंभावादनुमाननैव सिद्धिरित्यर्थपत्तिन पृथक्स्वीकार्या । एवमनुपल्धिः प्रत्यक्षेऽन्तर्भवति। अनुपलव्धिप्रमाणेन हि सर्वत्राभाव- स्यैव ग्रहणं न भावस्य। यथा गृहे मनुष्योपलम्भामारन गृहे मनुष्याभावो ज्ञायते। परं त्वभावो न भावातिरिक्तः कक्षन अनुपलब्धिन प्रमाण. पदार्थः । कि तु भावान्तरस्वरूप एवं। तथा हि। न्तरम् गृहे मनुष्याभावः केवलगृहस्व: । केवलगृहं शून्यगृह। तच्च भावरपं प्रत्यक्षेणैवोपलभ्यते।

विशिष्टाद्वैतमतम्। ४७

एवं घटप्रागभावो मृदेव। घटध्वंसश्र कपालमेव घटभदेश्ष पटदेरेवयवरचन।- विशेष एवेति। उक्तैस्त्रिभिः प्रमाणजायमानं द्ृष्टादृष्टवविषयाणां ज्ञानं वस्तुत एव जीव- निष्ठं जीवगुणभूतम्। न त्वस्य प्रमाणजन्यज्ञानस्य गुणभूतज्ञानोपपत्तिः जीवस्वरूपभूतज्ञानेन गतार्थता वक्तुं शक्या। अहं जानाभि ज्ञानं मे जातमित्येवं मानसपत्यक्षेण जी- वात्पार्थक्येन तज्ज्ञानस्यानुभवात्। तथा मुखप्रसादमुखमालिन्याभ्यां तथाविध- चेष्ट्या वा यदानुकूलप्रतिकूलविषियकं देवद्त्तादिषु ज्ञानमनुमीयते तदागपे पक्षभ- वाददेवद्चादे: सकाशात्साध्यभूतं ज्ञानं तननिष्ठतया पार्थक्येनैवानुमयिते। तथाउडत्मा वा अरे द्रष्टव्य: (बृ० २ । ४ ।५) इत्यादिश्रुनिषूपदिश्य- मानं ज्ञानविशेषरूपं परमात्मदर्शनादिकं द्रध्वर्जीवात्पार्थक्येनैवोपदिश्यते। न हि क्वापि कर्तैव करििया भवति। न च जीवो ज्ञानस्वरूप एव सन्भ्रमेण ज्ञा- नाश्रय इति भासत इति वाच्यम्। नाहं ज्ञानाश्रयः किंतु ज्ञास्वरूप एवेत्येवं बाधकपत्ययस्य कदाघ्यदर्शनात्। किंच जीवस्य ज्ञातृत्वं श्रुत्यादिसिद्धं जीवा- त्पृथग्भूतेनैव तनिष्ठेन ज्ञानेनोपपाद्यते तथा हि श्रुतपः-अथ यो वेद (छ। ४ ।१२।४ ), यो वेद निहितं गुहायाम् (तै० २ ।१॥1), जाना- त्येवायं पुरुषः, न पश्यो मृत्युं पश्यति (छा० ७।२६ । २ ), एवमेवास्य परिद्रष्ुः (प्र० ६ । ५) इति। स्मृतिरि यो मामेवमसंमृढो जानाति पुरुषोत्तमम् (गी० १५।१९) इति। ज्ञोऽत एव (ब्र० सृ० २।३।१९) इति सूत्रस्वरसतश्र जीवस्य ज्ञातृत्वं सिध्यति। अहं जानामीति प्रत्यये ज्ञानमहंकारनिष्ठ भासते नत्वात्मनिष्ठामति तु न वक्तव्यम्। आत्मन एव तत्राहंशन्दार्थत्वात्। तथा हि। अहंकाराऽहंभावश्र द्वावप्यहंशब्देनोच्यमानौ मिथो मिन्नौ। तत्राहंकारो अहंमावोऽहकारश् भिन्नः गर्वापरनामा मनावृ नतविशेषः। अयं च विद्यावि- रोधित्वान्मुमुक्षुणा त्याज्य एव। अयमेवहंकार: क्षेत्रान्तर्भूंतत्वेन गीतायां महाभूतान्यहंकार: (गी० १३ ५ ) इत्यत्रोक्तः ।

४८! अद्वैतामोदे-

अहंभावस्तु न विद्याविरोधी: एतद्वाचकाहंशब्द, आत्मस्वरूपं परामृशति। अयमहंभावो जागृतौ स्वमे सुषुप्तौ मोक्षे च सर्वत्रैव वर्तते। अयं च न केवलं जीवत्यैव। किं तु परमात्मनोऽपि। हन्ताहमिमास्तिस्रो देवताः [छा० ६। ३ । २ ] इत्यत्र श्रुतौ जगदुत्पत्तेः माग्जगद्ठत्पत्तिविषयके परमात्मसकल्पे

दृश्यते न त्ेवाहम् [गी० २। १२], अहं कृत्स्नस्य [ गी० ७। ६] इत्यादौ। एवं चाहं जानामीति प्रत्ययेऽहंशब्द आत्मस्वरूपनिदर्शक इति ज्ञान- मात्मननिष्ठमेव न त्वहंकारनिष्ठमिति सिद्धम । तच्च जीवात्मगुणभूतं ज्ञानं न रूगदिवदाश्यमात्रव्यापि। यथा दीपस्य रूपस्पर्शसंख्यापरिमाणादयो गुणा दीपस्वरूपमात्रवर्तिनस्तथा ज्ञानं न जीवस्व- रूनमात्रवाती। किं तु यथा दीपस्य प्रभा दीषाश्रयेग विद्यमानापि दीपाधि- करणीभूतं सकलं गेहंव्धामोति तथा जीवाश्रयेण जीवोऽणुः। ज्ञानं शर्गरव्यापि। विद्यमानमपि ज्ञानं जीपाधिकरणीभवं कृत्स्नं शरीरं व्यमोति। जीव एव कत्स्नशरीरव्यापक इति तु न मन्तव्यम्। तस्याणपरिमाणत्वात्। तथा च श्रुति :-- आराग्रमात्रो हवरोऽि दृष्टः । बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्वितस्य च। भागो जीवः स विज्ञेय स चानन्त्याय कल्पते (श्वे० ५ . ८। ६) इति। आत्मा निष्क्ामति चक्षुषो वा मू्ध्नो वा (बृ० ४।४।६) इत्यु- त्कान्तिश्रुतिरप्यत एव संगच्छते। सूत्रक रैरपयुत्करान्तिगत्यागवीनाम् (ब्र० सू० २।३।२०) इत्यादिसवैजविस्याणुत्वमेवोपपादितम्। जीवस्वाणले शरीर्यापिसुखाद्यनुभवो न संभवतीति तु न शङ्कनीयम्। धर्मभूतज्ञानव्या- प्त्यपि तस्योपपचेः ।. तदिदं जीवगुणभू। ज्ञानं वद्धावस्थायां कर्मणा संकुचितस्वरूप भववि । परं ज्योतिरुंपसंपद्य कर्मरूपबन्वक्षये सति मोक्षावस्थायां विकसितं भवाति। अतस्तदर्थमवश्यं यत्न आस्थेयः। इत्थं हि वत्र काः परिलक्ष्यते। उपनय-

विशिष्टाद्वैतमतम् । ४९

नोचरं स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति विध्यनुसारेणादौ साङ्गवेदाध्ययने प्रवृत्तिः । तत आपाततो वेदार्थमवगम्य तन्निर्णयाय पूर्वमी- कमज्ञानाननतरं ब्रह्मविचार: मांसाश्नवणे प्रवर्तते। तत ईदशं कर्मस्वरूपमद्टिशं च तस्य फलमिति निश्चिनोति। तत्र च यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते (छा० ८। १। ६) इत्यादिश्रुतिषु कर्मणां फलमल्पमस्थिरं च द्ृश्टवा तथा ब्रह्मविदा- मोति परम् (तै•२।११), न पश्यो मृत्युं पश्यति (छा० ७१६।२), स स्वराड्भवति (छा० ७२५।२) इत्यादिश्रुतिषु ब्रह्मज्ञानस्य फलमनल्पं स्थिरं च दृष्टवा तननिर्णयायोत्तरमीमांसाश्रवणे प्रवतते। स्वर्गादिफ लाभिसंधि- पूर्वकं कृतात्कर्मणो न केवलं मोक्षरूपेष्ठानवाप्तिः प्रत्युत ज्ञानसंचरूपानिष्टा- वाप्ति;। अतस्तादृशं कर्म परित्यज्य भक्तियुक्तान्तःकरणेन परमपुरुष आराध- नीयः। तेन च स्वीयत्वेनाङ्गीकतस्तेन सहानन्तान्भोगानश्रुते । इथं च स्थितिर्न जीवतः। कर्मसंपादितैतच्छररिसत्वे तदुपभाग्यसुख- दुःखानामवर्जनीयत्वात्। प्राकृतेन च तेन शरीरेग दिव्यभोगासंभवाच्च। किं च तस्य तावदेव चिरं यावन विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये (छा० ६। १४। २) इति श्रतिर्ज्ञानिनः सद्विद्यानिष्ठस्य शरीरपातमात्रमपेक्षते मोक्ष इति वद- न्ती जीवन्मुक्तिं वारयति। एतद्देहपातोत्तरं तु मुक्तो दिव्यदेहधारी भूत्वा दोषलेशेनापि शन्यं निः- सीमानन्देन युक्तं सविभूतिकं समस्तकल्याणगुणा- परमात्मकैकर्य मोक्षः त्मकं परमात्मान याथात्म्येनानुभवन्परभात्मसंक- ल्पिताननेकान्दिव्यभोगानुपभुञ्जानः परमात्मा कैंकरोड हमिति भावयवास्ते। ननु मुक्तस्य परमात्मकिंकरत्वे सेवायां दुःखस्यावर्जनी- यत्वेन मोक्षसुखस्य पुरुषार्थत्वानापत्तिः । सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात्तां परिवर्जयेत् (मनु० ४।६)

५० अद्वैतामोदे।

इतिस्मृत्युक्तप्रकारेण मोक्षे लोकानां प्रवृत्त्यनुपपत्तिश्र्ेति चेन्मैवम्। से- व्यसवकयोरुभयोः पीतिकारितायां सेवायां दुःखलेशस्याप्यभावात्। तदुक्तं परमसंहितायाम्- किंकर मम ते नित्यं भवन्ति निरुपद्रवाः । इति। मुक्तौ जीवात्मपरमात्मनोरैक्यामति तु न। भिन्नयोरभेदासंभवात्। ब द्धावस्थायां जीवात्मपरमात्मनार्भेदस्तु प्रागुपपादित एव। विष्णुपुराणेऽप्यभेदो न संभवतीत्युक्तम्- 'अन्यद्रव्यं हि नैति तद्द्रव्यतां यतः (वि० पु० २। १४ । २७ ) इति । पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमोति। (श्वे० १। ६) इतिश्लवेरमोक्षावस्थायामपि भेदस्य सिद्धत्वाच्च। मोक्षावस्था च काल- तश्चरमावधिरहिता। न स पुनरावर्तते (छा० ८ ।१५।१) इि श्रुत्या मुक्तस्य संसारे पुनरावृत्त्यभावबोधनात्। अनावृत्तिः शब्दात् (ब्र० सृ० ४। ४। २२ ) इवि ब्रह्मसूत्रेण चैतदेव प्रतिपादितिमिति । एवं रामानुजमतानुसारेण ये पदार्थाः प्रतिपादितास्तदपेक्षयाSतिरिक्त- त्वेन भासमानास्तार्किकादिभिः पदार्थान्तरत्वेन स्वीकता अपि पदार्थां वस्तुतो नातिरिच्यन्ते। किंत क्नेष्वेवान्तर्भवन्ति। तथा हि। पृथिव्यप्तेजोवाय्वाका-

इतरपदार्थानामन्तर्भावः शमनसां प्रकतिमूलकत्वात्प्रक्रतावन्तभविः । तमस्तु पृथिव्येव नातिरिक्तम। पूर्वदक्षिणादिदिशामाका शेऽन्तर्भावः। पूर्वादीनां सूर्यसंयोगविशिष्टतचदा काशभागस्वरूपत्वात्। विभाग: संयोगाभाव एवं। एवं पृथक्त्वमपि। सं- ख्यापरिमाणद्वत्वस्नेहानां तत्तदाश्यस्वरूपत्वम्। देशकतपरत्वापरत्वयोर्देश- रूपत्वम्। कालकृतपरत्वापरत्वयोः कालरूपत्वम्। धर्मश्रेश्वरप्रीतिरूपः। अध मश्र तादृशप्रीत्यभावरूपः। प्रीतिश्र ज्ञानविशेष एवं बुद्धितुखदुःखेच्छा- द्वेषप्रयत्नभावना ज्ञानविशेषरूपा एवं। वेगः कर्मविशेषः । स्थितिस्थापकः संयोगविशेषः। उत्पेपणापक्षेपणा कुञ्चनप्रसारणानां गमनेऽन्तर्भावः। गमनं च संयोगविशेष एव। गुरुत्वं शक्तिविशेषः। घटत्वादिजाविस्तु तत्तदाकार- विशेषरूपा। प्रमेयत्वाकाशत्वश्वरत्वदेवदत्त्वादयो धर्गां आश्रयरूपाः। अ-

विशिष्टाद्वैतमतम्। ५१

भावस्य च नातिरिक्तत्वं किंतु भावान्तररूपत्वमेवेति प्रागुपपादितम् (पृ० ४२। २५)। तथोपमानादिपमाणानामप्यन्तभा्वः पागुक्तः (पृ० ४२। ५)। कामक्रोधादयो जीवात्मगुणास्तु जीवात्मगुणभूवज्ञानस्यैवावस्थाविशेषाः । काम: संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहर्रीधीभीरित्येतत्सर्वे मन एव (बृ० १।५।३) इति श्रुतिस्तु कामादर्मनःसहकारित्वनियमेनौप- चारिकी बाध्येति।

५२ अद्वैतामोदे-

प्रदर्शितमेतच्छ्ीमच्छंकराचार्याणां रामानुजाचार्याणां च दर्शनम्। अधु- नाव्त्यमुख्यसिद्धान्तावबोध सौलम्यायैवद्दर्शनद्वयं संक्षेपेणोच्यते --

अद्वैतवादिनां शांकरमतानुयायिनां विशिष्टाद्वैववादिनां रामानुजीयानां दर्शनम्- दशनम्- १ आत्मरूपमेकमेव तत्त्वं नान्यतिक चिदाचिद्रूपशररिविशिष्ट आत्मैक एव चित् । २ आत्मनोऽन्य्तिकविद्षि न सत्य- आत्मा चेतनत्वेन स्वसजातीयेम्यो मात्मसजातीयमात्मविजातीयमात्म-जीवेभ्योऽचतनत्वेन विजातीयेभ्यो जडे- निषठं वा। स्वगतसजातीयविजा-म्वः प्रधानादिम्यः स्वगवेभ्यः कल्याण- तीयभेदत्रयशन्य एवात्मा। कारकगुणेभ्यश्च भिनः। ३ स चात्मा निविशेष: । ईंटृशस्ता- स चात्मा सविशेषः। सर्वज्ञत्वनि- दृश इत्येवं केनापि प्रकारेण वक्तुं त्यत्वव्य।पित्वादिविशेषयुक्त: सर्वज्ञो न शक्यते। नित्यो व्यापीत्यादिशन्दैवक्तुतं शक्यवे। ४ अत एव च स निर्गुणः। न तत्र आत्मा स्व्रभावत एवापहतपाप्मत्वा- कल्याणकारका अपि गुणा वस्तुतः दनेककल्याणकारकगुणगणाश्रयः । न सन्ति। तत्र हेयगुणा: सन्ति। ५ ज्ञानरूपोप मुणो न तत्र वर्वते। ज्ञानस्वरूपोडि स ज्ञानगुणाश्रयः। स्वयमेव स ज्ञानस्वरूप: । गुण भतज्ञानं च स्वरूपभूतज्ञानाद्भिन्नमेव। ६ अत एव न तत्र वस्ततो ज्ञातृत्वम् अतस्वस्य वस्तुत एव ज्ञातृत्वम्। अत एव च स विज्ञातोति व्यवह्नियते। ७ ज्ञेयत्वमपि तस्य नास्ति । स्वस्मि ज्ञेयत्वमपि तस्यास्त्येव। गुणभूत- न्वाश्रयत्वस्य स्वविषयत्वस्य चा. ज्ञानस्यात्मनः सकाशान्द्रिव्नत्वेन तदा- संभवात्। श्रयत्वस्य तद्विषयत्वस्य चात्मनि संभ- वात्। ८ परमात्मा स्वेन रूपेण कूटस्थनि- त्यः। तेनैव रूपेणाद्वितीयक्ष। परमात्मा स्वेन रूपेण कूटस्थनित्यः चिदचिद्गय शररवशिष्टरुपेण तु परिणा मिनित्यः । विशिष्टरूपेणैवाद्वितीयः ।

मतद्यसंक्षेपः। ५३

९ अत एव ब्रह्माद्वैदमित्युच्यते। ब्रह्माद्वैतं तु न प्रकाराद्वैतम्।किें त प्रकावद्वैतम् । ब्रह्मपकारीभूतानां जी- वानां जडानां चानेकत्व्रपि प्रकारिणो ब्रह्मण एकत्वात्। १० परमात्मनः सन्मात्ररूपत्वात्तदभिन्नं तच्च गुणभूतं ज्ञानं न सन्मात्ररूपं ज्ञानमपि सदूपमेव नतु सद्विषयकम् किं तु सद्विषयकम्। ९१ परमात्मन एव मायोपाधिकमीश्वर परमात्मैवेश्वरः । तच्छरीरभृनो जी- त्वमविद्योपाधिकं च जीवत्वम् ववर्गो जडवर्गश्र ततो भिन्न एवेति चि. जडं तु प्रातिभासिकं मिथ्यैवेत्येक-दचिदीश्वररूपं तत्त्त्वत्रयम् भेव वत्त्वम् । १२ परमात्मनः सकाशादभिन्नापि भि-परमात्मनः सकाशाद्स्तुतो भिन्नं त्रिगु- न्नेव त्रिगुणा परमात्मशक्तिरज्ञाना-णात्मकं प्रधानं जगतो मूलप्रकतिः । दिपदवाच्या। तदुपहितः परमात्मा जगतो मूलमकतिः। १३ अज्ञानेन परमात्मन्येवेदं जगन्द्गा- प्रधानमेवान्तर्यामीश्वरसांनिध्याज्ज- सते। अयं विवर्तवाद:। गद़ाकारेण परिणमते। अयं परिणाम वाद: । १४ परमात्मविवर्तभूवं प्रातिभासिक चेनं प्रधानपरिणामभूतं चेदं जगत्सत्य- जगन्मिथ्यैव न तु सत्यम्। मेव न तु मिथ्या। १५ अनिर्वरचनीयं चे: जगदज्ञानदोषेण वस्तुतः सत्यमेव जगत्पतीयत इति भासत इत्यनिर्वंचनीयख्यातिः । सर्वत्र सत्ख्यातिः । १६ शाक्तिरजतस्थले स्वमादौ चानिर्व शक्तिरजतस्थले स्वमादौ च सत्या चनीया एवार्थाः प.तभासन्ते। एवार्थाः प्रतीयन्ते। १७ शास्त्रमपि जगदनतर्गतत्वादसत्य- शास्त्रस्य सत्यत्वादेव तस्य तत्त्वज्ञा- मेव। तथापि तत्तत्वज्ञानसाधनं नसाधनत्वम्। असत्यात्सत्योत्पचेरसंभ- भवत्येव स्वामपदार्थवत्। वात्। १८ अर्थज्ञानसाधनीभूतानि प्रमाणानि अर्थज्ञानसाधनीभूतानि प्रमाणानि प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्था, त्य नुपलब्धिरूपाणि षट्। प्रत्यक्षानुमानशब्दरूपाणि त्रीणि।

५४ अद्वैतामोदे-

१९ प्रमाणैश्र यज्ज्ञानं जायते तत्रा- प्रमाणजार्यमानं ज्ञानं च वस्तुत एव न्तःकरणं ज्ञानाभिव्यञ्जकं भव जीवनिष्ठम् । ति। ० परमात्मनः सकाशादभिन्नानां जी- परमात्मनः सकाशान्दिनाः परमा- वानामपि परमात्मवदेव ज्ञानस्वरू त्मशरीरभता जीवा अपि ज्ञानस्वरूपा पत्वं न तु वस्तुतो ज्ञानाश्रयत्वम्। ज्ञानगुणकाश्रेति तेषां वस्तुत एव ज्ञातृ- किंत्वन्वःकरणोपािकं ज्ञातृन्वम्। त्वम् । २१ ज्ञानाश्रयत्वेन भासमानोहमर्थो न ज्ञानाश्रयश्राहमर्थो जीव एव न तु जीवात्मा। कि त्वन्तःकरणविशे तद्तिरिक्तोऽहंकारो ज्ञानाश्रयः। षोडहंकार:। २२ जीवो विभु: । जीवोऽणुः । २३ स्वरूपत एव तस्य सर्वशरीरावय- ज्ञानद्वारा च तस्य सर्वशरीरावयवेषु वेषु व्याप्तिः। व्यातितिः ।

२४ जीवश्र ब्रह्मस्वरूप एवेत्येक एव। जीवा वस्तुत एव नानाविधाः। जीवानेकत्वं त्वौपाधिकम्। जीवाद्वैतं तु प्रकाराद्वैतम् । २५ साधनचतुष्ट्यसंपत्यनन्तरं ब्रह्मवि कर्मस्वरूपज्ञानानन्वरं ब्रह्मविचारा- चारारम्भ: । रम्भ: । २५ प्रत्यक्षसामग्रीसंनिधाने शव्दोऽपि शब्दाज्जायमानं ज्ञानं परोक्षमेव न प्रत्यक्षज्ञानं जनयि। तु कदाचिद्पि प्रत्यक्षम् । २७ महावाक्यादिभिरात्मस्व रूपसाक्षा- महावाक्यादिजन्योपासनादाढर्चेन तकारे सद्य एवाविद्यानिवृत्तिः। परमात्मा प्रसन्नो भवति। २८ सुखदुःखातीतात्मसाक्षात्कारे लौ- तथापि लौकिकशरीरसत्वे सुखदुः- किकशरीरसत्वऽपि जीवत एव खानुभवावश्यकत्वान्न कदापि जीवतो मुक्तिः । माक्ति: । २९ प्रारब्धकर्मक्षय शरीरत्यागे सति प्रारब्धकमक्षये लौकिकशरीरत्यागे दिव्यदेहमाप्त्या परमात्मना सह परमं साम्यं भवति।

मतद्वयसंक्षेपः ।

३० इयं विदेहमुक्ति: इयमेव मुक्ति: ३१ मुक्तावहंभावो नास्ति। ३२ मुक्तौ जीवब्रह्मणोर्भेदो नास्ति। मुक्तावपि जीवब्रह्मणार्मेदोऽस्त्येव। ६३ अस्यामवस्थायां न लेशताऽप अस्यामवस्थायां दुःखलशेनाप्यसं- दुःखं नापि सुखं भवति। भिन्नं सुखाधिक्यमनुभूयते।

५६ अद्वैतामोदे-

प्रदर्शितमेतन्मायावादिनां विशिष्टाद्वववादिनां च दर्शनम्। अयं च माया- वादः श्रीमच्छंकराचार्येरपूर्व एव स्वकपोलकल्पनयोन्भ्ावित इति न भ्रमित- व्यम्। यतो मायावादमसहमानैरप रामानुजाचार्यैः मायावादारम्भ: सूत्रकारात्प्रागप्ययं मायावाद आसीदित्यङ्गीकृतम्। तथा च श्रीभाष्ये (पृ० २३६ । २०)' सवत्र प्रसिद्धोपदेशात् ' [ब्र० स् १। २/१) इति सिद्धान्तसूत्रं प्रणयन्दिः सूत्रकारैमनस्यनुसंहित: पूर्वपक्षः प्रदर्शितः- अयं जोवात्मा स्वतोऽपरिच्छिन- रूपत्वेन ब्रह्मभूतः सन्ननाद्यविद्यया देवतिर्यञ्मनुष्यस्थावरात्मनावविष्ठते' इति। तथा तत्रैव ('श्रीभा० पृ० ३३६ । ३) सुषुप्त्युत्कान्त्योर्भेंदेन' [ब्० सू२१।३।४३] इत्येतत्सूत्रनिरसनीयत्वेन सूत्रकृदभिमताऽडशङ्का प्रदर्शिता-'प्रत्यगात्मनोरऽर्थान्तरभृतमात्मान्तरमेव नास्ति। ऐक्योपदेशात्। द्वैतपतिषेधाच्च। शुद्धावस्थ एव हि प्रत्यगात्मा परमात्मा परं ब्रह्म परमेश्वर इति व्यपदिश्यते' इति। तथा च सूत्रकारात्परागण्ययं मायावाद आसीदिति सिद्धम् । अयं च मायावादो ब्रह्मसूत्रकाराणामनभिमत इति तु न कल्नीयम्। मा्यां तु पकतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् (श्वे० ४ । १० ) इति श्रुनावेव मायावादस्योपन्यासात्। सूत्रकारैश्र सिद्धान्तदशने 'मा- यामायिनौ ' [ब्र० सृ० सि० १।१॥]

भिमत: मायावाद: सूत्रकाग इति सूत्रे मायावाद: स्पष्टमेवाभिहितः । न च स- त्याय।: प्रकृतरेव विचित्रार्थसर्गकरत्वान्मायाशब्द- वाच्यत्वमिति वाच्यम्। मायाशब्दस्यानिर्वचनीया- र्थंकत्वेन प्रसिद्धवात्।'तस्मिन्मरुशक्तिकास्थाणस्फटिकादौ जलरूव्यपुरुष-

इति निरञ्जनभाष्यगृहीतश्रुविविरोधाच्च। तथा च माधाया अनिर्वचनीपत्वा- द्विवर्तरूपं जगदुपादानत्व ब्रल्मगः सिध्यनि सूत्रकारैश्वायं विवर्तवाद स्पष्टमे- वोक्त । तथा च सूत्रम्-'परिणामिविवर्तिनौ' [ब्र० सू, सि० १॥१ ७] इति। अस्यार्थ: द्विविधं स्युनाद्ानं परिणामि विवार्ति च। तत्र घटाय्यु

अद्वैतामोदे-

सिद्धम्। उक्त्त जगद्विवर्तोपादानभूतं बल्लैवात्मशब्देन व्यपदिश्यते । एतदेवैकं तृत्वं न तु तदतिरिक्तं किंचित् । अस्यैवात्मनो ज्ञाने मुक्तिर्भवति। ननु कीदृशी मुक्तिः। उच्यते। आत्मज्ञानान्भ्रवेन्मुक्ति: शरीररहितस्थितिः । अमृतादिगिरा सैव श्रतौ मभभिधीयते ॥५॥ सशरीरावस्थायां जायमानं सर्वमिखं ड खसंभिन्नमेव । केचिद्राज- पुत्रादयो यद्यपि सुर्तिशयभाजो दृश्यन्ते तथापि न क्वचिद्पि ताद्टक मुखं यन्न दुःखलेशेनाप्यसंभिन्नम। क्वचित्सद्यो दुःखाभावेि भाव्यवस्थालोचनजं दुःखं सर्वत्राव्यभिचार्येक। स्वर्गेडप्येबमेव। अहानिश विशरणस्वभावं शरीरम- नुपश्यक्षमदश्यंभाविशरीरपातजन्यदुःखचिन्तनस्य सर्वत्र सत्वात्। अशरीराव- स्थायां च लेशतोऽि न दुःखसंभवः । दुःखानु- मोक्षावस्था नुभवस्य शरीरतन्त्रत्वात्। अशरीरं वाव सन्तं न प्रियामिये स्पृशतः (छा० ८।१२। १) इति श्रुवेश्र। यद्यपि तस्यामवस्थायां पियस्पर्शोऽपि नास्ति तथापि न क्षतिः। दुःखसंभिन्नसुखापेक्षया यत्र लेशतोऽपि न दुःखं शदशसुखाभावस्याप्येष्टव्य- तवात्। विषबिन्दुम्पृष्टामृतापेक्षया हि वरममृताभावोऽि। अशरीरावस्था चोक्तश्षुतिपरामाण्यादेव सिध्यतीति न तत्र मीमांसकानुयायिनाऽन्येन वा के- नापि विवदितव्यम्। इयमेवावस्था मोक्ष शव्देनाभिवीयते। मोक्षावस्थां प्राप्त एव मुक्तः। नतु स्वर्गसुखभागपि मुक्त इत्युच्यते। मुक्त एव च तमेवं विद्वा. नमृत इह भवति (नृ० पू० ६) इति श्रुतावमृतशब्देनोच्यते। मुक्तो ह्श- रीरः। अशरीर एव चामृतः । शरीरसत्ते मरणस्य नियतत्वात्। भयसीमा भृत्युरिति हि लोकवादः । मोक्षस्य तु 'अभयं वै ब्रह्म भंवति' (बृ० ४ १ ४। २५ ) इति श्रुत्या भयात्यन्ताभा वरूपत्वं बोध्यते । द्वितीय - वस्तुसंबन्धप्रतिभाससत्वे कयापि विधया भयसंभावनास्वीति तत्र द्वितीयवस्तु- संबन्धपतीत्यभवोऽवश्यं वर्णनीयः । सा च प्रतीतिर्मुक्तस्य स्वदृष्ट्या, पर- दृष्ट्या चेवि द्विविधा, मुक्तिश्र विदेहमुिर्जावन्मुकक्षेति द्विविधा। द्विवी- यवस्तुसंबन्धमतीत्यभावश्र क्वचि द्वितीयस्य वस्तुन एवाभावेन, क्वचिद्वस्तुस-

६.१ अद्वैतामोढ़े- त्मान्तरबुध्धा तमुपास्त उपेक्षते वा। यथा च चटकाद्यपेक्षया ज्ञानेनाधिको मनुष्यादिरादर्शे स्वपतिबिम्बं पश्यन् 'इदं प्रतिबिम्बम्' इत्येवं जानन् प्रति- बिम्बे कृष्णगौरादिरूप दैध्याद्याकारविशेषांश्र पश्यन् इदं पतिबिम्बमिति ज्ञानसत्चात्ततर प्रतीयमाना धर्मः किं बिम्बगता उतादर्शगता इति विचारं कर्तु प्रवर्तत तथा बद्धजीवापेक्षया ज्ञानेनाधिको जीवन्मुक्तो बुध्याद्युपाधौ परमात्ममतिबिम्बभूतं स्वं पश्यन् 'जीवोऽयं प्रतिबिम्बभूतः' इत्येवं जानन् प्रतिबिम्बभूते जीवे चैतन्यम्, अहंभावं, कर्भ, सुखद्ःखादिमोगांश्र पश्यन् 'जीवोडयं प्रतिबिम्बभूतः' इति ज्ञानसत्त्वात्तत्र प्रतीयमामेषु चैतन्याहंभाव- कर्मसुखदुःखादिषु मध्ये कि बिम्बभूतपरमात्मगतं किंवा बुध्दाद्युपाधिगतमिति विचारं कर्तु प्रवर्तते। तत्र अहंकारादहभावं कर्भ सस्वादितस्तथा। मनस्तः सुखदुःखे च चैतन्यं परमात्मतः ॥ इत्येवमनुवृत्तिर्बोध्या। यथा मनुष्य आदर्शे स्वमतिबिम्बे क्वचित्कालि- मानमसारल्यं च पश्यन्नपि 'न कालिमासारल्ये बिम्बगते तत्राभावात् कित्वा- दर्शगवे' इति बुध्धा न व्यथते तथा जीवन्मुक्तो बिम्बस् निविशेषचिन्मा- त्स्वरूपत्वेन चतन्यातिरिक्तस्य सर्वस्याप्यन्यत एव प्रैतिबिम्बभूते जीवेऽनु- वृत्तिं मन्वानो न व्यथते। यथा प्रतिबिम्बे दृश्यमानं कालिमानमादर्शतोऽनुवृत्त- मण्यज्ञानेन विम्बवोऽनुवृत्तं मत्वा बाला: कदाचिद्भ्राम्ययुस्न्तिवृत्तये मौढो मनुष्य: स्वयमम्सन्तोऽप्यादर्श परिमारजपवि वत्र हेतुर्बांला अप्येवमादर्शपरि- मार्जनं कत्वा भमं दूरी कुर्युरिति, तथा जनकादिर्जीवन्मुक्तः समीचनिं कर्म फलाननुसंधानेन करोति। तत्रायं हेतुरन्ये बद्धा जीवा अप्येवं समीचीनं कर्म फलमनभिसंधाय कृत्वा चित्तशुद्धिद्वारा स्वभ्रान्ति दूरी कुर्युरिति। व्त्वज्ञान- मपि यावत्परोक्षं न तावज्जीवन्मुक्तः। प्रत्यक्षज्ञाने सत्येव सः। स्वस्वरूपसा- क्षातकारोचरमपी प्रारब्धकर्मणः सत्त्वान्मरणपर्यन्तं पूर्वसंस्कारानुरोधेन बुध्धा-

कारगवोऽइंभावोऽि भासत एवोति जीवन्मुक्ास्यापि क्वचिदहमर्थपूर्वको व्यव-

विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः ।

हारो दृश्यते। एवेन जीवन्मुक्तिर्नास्त्येबोति रामानुजोक्तमपास्तम्। तमेवंबिद्वा- नमृत इह भबति (नृ० पू० १ ।६) इति श्रुताविहशब्देन जीवन्मुक्त्यव- स्थायाः स्ष्टमेव प्रतिपादनाच्च। अथ मुक्तः कर्म करोति न वा। यदि किंचित्पश्यति ताहै करोति यदि न पश्यवि वार्हि न करोति। अथ पश्यति न वा पश्यति। विदेहमुक्तो न किंविदृपि पश्यति। तदिदमुक्तं 'यत्र त्वस्य सर्वं- मुक्तस्य कीदशं कर्भ मात्मवाभूत्तत्केन कं पश्येत् ' (बृ० २ । ४ ।१४) इति। जीवन्मुक्तसतु समाधौ नैव किंचित्पश्यनि। अन्यदा तु पश्यन्निव लक्ष्यते तदानीं कर्म करोति कर्म च द्विविधं-बुद्धि- पुरःसरमबुद्धिपुरःसरं च बुद्धिपुरःसरं द्विविधं स्वार्थ परार्थ च। स्वार्थमपि द्विविधं शरीरयात्रार्थमविकोत्कर्षपाप्त्यर्थ च। आद्य क्षुत्पीडया मिक्ष टनादि। वच्च जीवन्मुकास्य संभवति। द्वितीयं तु स्व्वाद्युद्देशेन क्ियमाणं यागादि- कम्। तच्च जीवन्मुक्तस्य न संभवति। वितृष्णत्ात्। परार्थ च द्विविधं परपरिचर्यादिकमाद्यम् द्वयंच स्वकतं क्म दृष्टवा लोका अप्येवं करि- व्यन्ति इति बुध्धा क्रियमाणम्। इदमेव लोकसंग्रहार्थमित्युच्य। द्विविधम- पीदं जीवन्मुक्तस्य संभवि। कर्म कुर्वश्ायं कैश्विज्ञैः स्वार्थ कुर्वनिनिव लक्ष्यत इत्यन्यत्। अबुद्धिपुरःसरं च द्विविधम्। किंचि कर्म कर्भकाले ज्ञातुं न शक्य वे। यथा निद्ायां इस्तपादचालनादि। किचितु कर्मकाले ज्ञातुं शक्यते परंतु ज्ञायत एवोते न नियमः । यथा जीवमात्रस्य श्वासोच्छूवासादिकम् । इदमपि द्विविधं जीवन्मुक्तस्य संभवदि। यद्यतकरम संभवति तत्सर्वे व्युत्थानदशायामेव। तद्पि चाहं करोमीन्यभिमानाभावेन संसारबन्धाय न भवति। तथा च जीव- न्मुक्त इतरबद्धजीववचजैव कर्म करोि कि तु कर्म जायन इत्येव। यतो जीव- न्मुक़ेन कृतमप्यकतमेव तत्। दृष्टमप्यदृष्टमेव। तस्य चवंविधस्य मोक्षस्य साधनमात्मतत्त्वज्ञानं नान्यत्। तमेव विदि- च्वाति मृत्युमेति (श्वे० ३ । ८) इतिश्रुतेः । तन्नैव नान्यः पन्था विद्यतऽ- यनाय (श्वे० ३ ।८) इत्यनेनान्यस्य मोक्षसाधनस्य स्पष्टमेव धिषानच्च।

६२ अद्वैतामोदे।

ननु तत्त्वज्ञानादेव मोक्ष इत्येवं सिद्धान्तोऽस्तु नाम। परंतु यस्य त्त्वस्य ज्ञानान्मोक्षस्तत्तत्वं ज्ञेयं भवति न वा। आधे तत्त्वज्ञानशब्दार्थ: ज्ञेयत्वसत्छे विषयविष।यभावस त्वान्मोक्षावस्थायामपि द्वैत तद्वस्थमेव। अन्त्ये तत्वस्य ज्ञानं दुरुपपाद- मिति चेत्। अत्र केचिदित्थं समर्थयन्ते। तत्त्ज्ञानमिति नायं षष्ठीतत्पुरुषः। किंतु कर्मधारयः निषादस्थपतिन्यायन लाघवानुरोधात्। तथा च तत्त्वभूतं यज्ज्ञानं तस्मान्मोक्ष इत्यर्थः। त्त्त्वभूतं सर्वबीजभूतं यज्ज्ञानं :निर्विशेषानुभूवि- रूपं वदेव सर्वेषां जीवानां मूलस्वरूपमिति तत्पाप्त्या मोक्ष इति यावत्। नन्वेवमपि मोक्षे प्राप्तिमाप्तव्यभावोडस्तीति द्वैतापत्तिः। कि च यदि तज्जीवानां मलस्वरूपं तहि तत्सवदा माप्तमवोति कथ मोक्षावस्थायां तत्मािर्षण्यत इति

دو धस्यापि दोषस्याभावात्। वस्तुतस्तु वश्चीततपुरुषनिष्न्ोर्डर्य एव प्रथमंतो बृद्धिमाराहेतीति तदङ्कीक्ारेऽप न क्षतः। ननु मोक्षावस्थायामपि विषयविष- यिभाव सत्वेन द्वैवापत्तिरिततिचेद्भ्रान्पगसि। कारणस्थ हि कार्यपराक्काले सत्त्व- मावश्यकम् कार्यकाले तु तद्स्तु वा मास्तु तत्र नाग्रहः । तथा च तत्त्त्वविष- यकज्ञानं मालकारणमिति मोक्षावस्थातः माक्सत्वं तस्पावश्यकम्। तदा च द्वैवाभासस्याङ्गीकृतत्वेन न द्वैनापचिर्दोषः ।

अथ तत्त्वज्ञानं कया विधया मोक्षकारणं भवनीवि चेदित्थम्। मोक्षो हि मुक्तिः। सा च कस्मादित्यवध्यपेक्षायां मोक्षस्य बन्धपतिद्वन्द्वभूतत्वेन येन बन्धस्वस्मान्मोक्ष इत्यर्थादव लम्यते। बन्धश्रायं तत्त्वज्ञानस्य मोक्षसाध- संसारबन्धः । संतारश्रे चराचरं सर्वे जगत्। नत्वम् तस्मान्नीक्ष उपपा नीयः । किच संसारः कर्म-

मूलकः। तथा च कर्मणः सकाशादपि मोक्ष उपपादनीय एव। एवं कस्य तत्वं मोक्षार्थ ज्ञातव्यमित्याकाङ्ज्षायां वोक्षस्व बन्धपति्न्द्धिभू।त्वेन बन्वसा- धनीभुतस्य संसारस्य तन्मूलभूतकर्मणश्र तत्त्त्वं ज्ञानव्यमित्युपपादनीयम्। किंश तमेवं विद्वानमृत इह भवति (नृ० पूं० ५) इविश्रुिमूलक 'आत्ज्ञाना-

विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । ६३

न्मोक्ष:' इत्यपि लोके प्रवादो दृश्यते। तथा च तत्त्वज्ञानान्मोक्ष इत्यत्र तत्- पदेन आत्मरूपमेव तत्त् आ्रह्यनित्यप्युपपादनीयमेक। तदुच्यते। तत्त्त्वं सत्य परमार्थ इवि पर्यायाः। कारणं च कार्यस्य तत्त्वम्। परमात्मैव च सर्वस्य कारणम्। अतः स एव सर्वस्य तत्त्तभूतः । अथ कथं कारणं कार्यस्य तत्त्वं भवति। उच्यते। श्वतौ 'यथैकेन मृत्पिण्डेन परमार्थतो मृदात्मना विज्ञानेन सर्वे मृन्मयं घटशरावोदश्चनादिक विज्ञातं स्यात्तथैकेन परमात्मना विज्ञातेन सर्वे जग- दार्यस्य कारणं तत्त्वम द्विज्ञातं भवति' (छा० ६ । १) इत्युच्यते अत्र यद्यपि मृत्पिण्डज्ञाने जाते घटे दृष्टेऽयं घट इवि ज्ञानं न भवति अतः कथं घटशरावादिकं िज्ञातं स्यात्तथाप्ययं न दोष: । मृत्पिण्डज्ञानेन घटो हि विज्ञानो भवत्येव । घटे 'अयं घट' इति यज्ज्ञानं तज्ज्ञानमित्युच्यते। घटे एव 'इयं मृत्' इति यज्ज्ञानं तद्विज्ञानमि त्युच्यते। विशिष्टं ज्ञानं विज्ञानम्। यद्यपि घटज्ञाने जाते जलाहरणादिकार्य कर्तु शक्यते तथापि न तद्विज्ञानम्। ज्ञाने विशिष्टत्वं च सूक्ष्मदृष्ट्या कार्य- विशेषकरत्वम् : जलाहरणादि तु न तथा। यथा वृक्षे ज्ञाते तदशे विश्रान्ति। परं तु तम्मिन्नेव वृक्षे अमुकौषधिरित्येवं ज्ञाते रोगविनाशादिकं विशिष्ट कार्ये कियते। यत्र यो मुख्यो भागस्तदेव तत्र तत्त्वम्। घटे च सारभूनो भागो मृदेव। यथा रत्नादिसंरक्षणार्थ करण्डकः करियते। तत्र चाधम्तनपात्ादुपरितने पात्र उद्घाटित रत्नं दृश्यते : करण्डकस्तु पलालवत्। तथा घटो नामरूप त्मक: करण्डकः पलालस्येव च नामरूपयोः पृरथक्वार वटे केवलं मृदेव दृश्यते। अतो घटे सारभूतो भागो मृदेव। एवं मृत्तिकाविष्वपि तत्कारणमेव सारभूतो भागः। 'ते यदन्तरा तद्बरह' (छा० ८ । १४।१) इति श्रुतिरप्येतदेव कथयति ते इत्यनेन पूर्वोक्तयोर्नमरूपयोः परामर्शः यद्यपि मृतिकयेव घटेन पात्रसंशुद्ध्यादिकार्य कुर्वलोकोपहास्यो भवति वथापि ते लोकास्तत्राज्ञा एव। यतो मृदूषेण करियमाणमव मुख्यं कार्यम् यतो घटो विनष्ो वाडविनष्टो वा पूर्णो बैकदेशो वा सच्छिद्रो वाडरच्छिद्रो वा नूतनो

६४ अद्वैतामादे-

वा जीणों वा सर्वदा तत्कर्मु शाक्यम् न तु जलाहरणादि अन्यत्र च नेक स्फुरणे नेत्र सुवर्ण संयोगरूपं सुवर्णकार्य सौवणनाङ् लययिकनापि कुर्वन्नोपहास्यो भवति। मणौ वा लोष्टे वा अहौ वा हारे वा सपदशां साधूनां यो महिमावि- शयस्तत्र तत्र वर्ण्यते स तत्तत्कारणीभूततत्वज्ञानमुलक एव। तेषु कारणदृष्टचैव साधूनां व्यवहारात्। एवं कार्यस्य तच्ं कार्णमिति सिद्धम्। नन्वस्तु कार्यस्य तत्तं तदुपादानकारणम्। परेंतु तज्ज्ञानेन कार्यनाशः कथ स्थात्। न हि मृत्तिकाज्ञानेन घटो विनश्या। तथा च संसारतत्वभुवस्य संसारबीजव्यातमी ज्ञानेपे संसारस्य विद्यमा- नाशस्य सान्त्रयत्वम् नन्वातकर्थ माक्षोपपत्तिः । किं च नाशः सर्वजरव सान्वय.। घटदिनारेि कपालादिरूपेण वदन्व- यदर्शनात्। काष्ठे दग्बप भस्माकषरकि दृश्यते। एतद्द्श्ान्तेन तप्तायासि पतिवस्योदविन्यो: सद्यो जायमानो विनाशोि सान्वय एवेत्यनुमेयम्। तदु- क्तम् . 'उदबिन्दौ च सिन्धौ च तायभावो न भिद्यते। निरस्तेडप्ययसो बन्दवस्ति तस्यान्वयोऽमबुधौ ।।' (गौ० पा० का०) इति तथा च संसारनाशे बीजरूपेण तदन्वयस्र सत्वात्सुतरां मोक्षानुपपत्तिरिति चेन्मैवम् संसारनाशो हि न घटािनाश इव।वयवविश्ले- परूप: । तादृशो विनाशः सान्बयोऽस्तु नाम। ज्ञानेन जायमानः प्रतिभासि- कवस्त विनाशस्तु निरन्वय एवं न हि रज्जुज्ञानेन प्रातिभासिके सर्पे विनष्ट आन्तरस्य बाह्यस्य वा कस्यापि सर्पावयवस्य स्वरूपेणान्यरूोण वा रज्जवां लेशतोऽप्यन्वयो श्यते। अ. यावनाज्ञानते वस्नशीचंत भवातै। प्रातिभासिकसपस्य ि रज्जुरेव तत्त्तम्। यद्यपि मृतिकाज्ञानेन घटो न विन- श्यति तथापि मृत्तिकाज्ञाने जाते मृत्सत्तैवनें न ततोऽतिरिक्ता घटसतेति ज्ञाना- द्विनाशो जातप्राय एव। पृथगस्तित्वप्रतीत्यभाव एव हि नाराः । ननु घट नाशे मृद्रूरूपेणान्वयो दृश्यत इति नाशः सान्वयस्तथा प्रातिभासिकसपंवि- नाशे रज्जुरूपेणान्वयो दृश्यन्त इति तत्रापि नाशः सान्वय एवोति चेदस्तु। उक्तरतिया हि सान्वयत्वे स्वीक्रियमाणे संसारनाशे सत्यात्मरूपेण तदन्वयस-

६६ अद्वैताभोदे-

निश्चित्य स्वाध्यायकदेशोपनिषद्वाक्येपु ब्रह्मज्ञानस्यापाततः स्थिरफलप्रतीतेस्त- निर्णयायोत्तरमीमांसायां प्रवर्तते : तथा चैकशास्त्रत्वं युक्तमिति । अन्ोच्यते। नात्रैकशास्त्रत्वं संभवति। पूर्वमीमांसासूत्रकारो जैमिनी- रुत्तरमीमांसासूत्रकारक्र बादरायण इत्येवं सूत्रकारभेदात्। न केवलं सूत्रकार भेदः। किं तु प्रतिपाद्यविषयक्ष भिन्नः पूर्वमीमांसायां कर्मरूपो विषयः प्रतिपाद्यः। उत्तरमीसायां तु ज्ञानरूपः परस्परविरोधश्रानयोः क्मज्ञानयोई- १ ते। आत्मैक्यज्ञ ने कर्मणः सुनरामसंभवात्। किं मीमंसाइयस्य नैकशास्त्र. चोत्तरमीमांसाप्रतिपाद्यो िषयो जेमिनेरसंमत एव। त्वम् यतः स्वनिप्रप्तिरेव परमपुरुषार्थ इति जैमिनिम- तम्। अपि च किमत्र मीगंसाद्वयानुगतमेकं रूप- मेकशास्त्रत्वप्रयोजकम्। विचारत्वमति वेदव्याकरन्या यादानामप्येकशास्तं स्यात्। तथा च यथा प्रतिशध्यविषनशेदेव व्याकरणन्यायाहिनां शास्त्राण भे:स्तथा पूर्वोन्तरमीमांसयोरपि भेद एवाचितः। अथोभयत्रापि धर्मस्येव प्रतिपाद्यमानत्वेनैकशास्त्रत्वमिति चेन्न । ब्र र्त्व भावात् । ये च वेदविदो विप्रा ये चाध्यात्मविदो जनाः। त वदन्ति महात्मानं कृष्णं धमे मनातन्म् ।। (भा० समा० ३८ ।२३)

इत्यत्र श्रीकृष्णपरमात्मनि धर्मशा्दप्रयोगस्तु धर्षपयोजकत्वेनापचारिकः। प्रचुरपयोगाभावेन शक्त्यन्तरकल्पनाया अन्याय्यत्वात्। क्वाचित्कपयोगस्य लक्षणयैवोपपत्तेः। अन्यथा लक्षणयाया निर्विषपत्वापततिः । किं च ब्रह्मणो धर्मत्वं पूर्वमीमांसासूत्रकारस्यैवासंमतम् चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः (जै० सु० १।१।२) इति हि धर्मलक्षणं जौमेनिना प्रनिपादितम्। तद्ब्रह्मण सुतरां न संभवति यदि धर्मविवारत्वेनैकशास्त्र वं जैमनारट स्यात्तार्है तेन सिद्धसाध्यभदेन द्विविधधर्मसाधारणं धर्वलक्षणं कृतं स्यात्। तथा च शास्त्र- कतुरेवकशास्त्रत्वं यत्र नाभिमतं तत्रान्यैरकशास्त्रमे शास्त्रमित्ववें बहुकृत्वो- प्युद्घोष कृते न किमाप सिध्ये। अमुमव धर्मशब्दार्थ जैमिनिप्रतिपादितं मनसिकृत्य विवरणभमेयसंग्रहे (पृ २६५ प० १७) उक्तम् -- 'यादे

विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । ६७

वेदान्सेष विधि: स्यात्तर्हकैव षोडशलक्षणी धर्ममीमांसा प्रसज्येत' इति। न च मीमांसेति समाख्याया एकत्वादकशस्तरत्वमिति वाच्यम्। व्याकरणेति समाख्याया एकत्वे्यैन्द्रचान्द्गादर्भेदात्। एतेन संहितमेतच्छारीरकं जैमिनी- येन षोडशलक्षणनेवि शास्त्रेकत्वसिद्विरिति वृत्ति क्वा रो क्तक्मपास्तम् । ् अत एव शास्त्रपट् कसंकलने कपिलस्य कणाइस्य गौतमस्य पतञ्जले:। व्यासस्य जैमिनेश्ापि शास्त्राण्याहुः षडेव हि॥। इत्येव पूर्वोत्तरमीमांसयोभैदेन परिगणनं संगछते। संगतिविशेषविचारश्र नि- ष्फलः। यतः संगतिनकशास्त्रवमयोजिका। कि तर्लेकशास्त्रत्वोपपादिका। प्रमाणान्वरेण निर्णीते हेकश स्त्रत्वे संगतिमन्तरेण कथभेकशस्त्रत्वमित्याक्षेप- श्वेत्तचिरासाय संगविविशेषविवार उपयुज्भते। एवं शास्त्रमेदे सिद्धेऽथातो ब्रह्मजिज्ञासा (ब्र. सू० १।१।१) इत्यस्यानारम्याधीतत्वं सिद्धम्। तथा चाथशब्दपतिपाद्याननत-िस् पूवृत्तमुत्तरभाविनी बल्िज्ञासामालोक्य तदनुमुणं किंचिधोग्यतावलादेव निरणेतव्यं भवति। ननु योग्यतावलाद्गृहमाणभपि पूर्ववत्तं कर्मज्ञानं कुतो न गुह्यत इति चेत् -- भवेदेतदेवं यि कर्मसमुच्चिताज्त्ानन्नोक्ष: स्यात्। नतु तथा। कर्म- ज्ञानयोर्विराधेन समुच्यासंभवात्। विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन (वृ० ४।४।

प्रतीयते नतु ज्ञानसाधनत्वम्। नतरां ज्ञानोत्तर- कर्मज्ञानं न पूर्ववृत्तम का लेकमोक्षसाधनत्वम्। बलजिज्ञासायामुगदीथा- दिविचारस्तु प्रासङ्गिकवय। कृतो न तु मुख्य- त्वेन। तेन न तदनुरोवेन कर्भज्ञानत्य पूर्ववृत्तत्वं कल्पनीयम्। यथा महद्दर्ि- वद्दा (ब्र० सू० २। २। ११) इति सूत्रे कारणविजातीय कार्योत्पत्तौ दृष्टान्तत्वेन महद्दीर्वादिपरिमाणोक्तिरिति नैवावता तदनुरोवेन वैशेषिकशास्त्र- ज्ञानस्य पूर्ववृत्तत्वं कल्प्यते वद्धत्। यत्तु 'अधीतसासशिरस्कवेदस्याधिगताल्पास्थिरफलकेवल कर्मज्ञान-

६८ अद्वैतामोदे- (श्रीभा० पृ० १ प० १३) इत्युक्तं तत्रोच्यते। अथशब्दप्तिपाद्यमाना- न्वर्यं ब्रह्मजिज्ञासायां यचिरूपितं तत्पूर्ववृत्तं प्रइशयितुं हयं तेषामुक्तिः। सूत्रे च ब्रह्मजिज्ञासारूपं पश्चाद्भ्ावि वस्तु सूत्रकृद्धिनिर्दिष्टम्। तेन च स्वान्विता- थशब्दप्रतिपाद्यानन्तर्थसहकतेन पूर्ववृत्तस्याक्षेपः कर्वव्यः । यच्च तस्वाननियत- पूर्वभावि तदेव वेनाक्षेप्तुं शक्यते न तु व्यभिचरितम् । कर्मज्ञानं तु व्यभिच- रितमेव। विनापि कर्मज्ञानं ब्रहजिज्ञासायाः शक्यत्वात्। लोक तथा दृष्ट- त्वाच्च। यद्यप्यधिगताल्पास्थिरफलकेवलकभज्ञानतया संजातनीक्षामिलाष- स्यानन्तास्थरफलब्रह्मजिज्ञासा हनन्तरभाविनी (श्रीभा० पृ० १ प० १३) इति ग्रन्थेन नियमो बोधितसतथापि प्रक्ते स नियमो नोपयुज्यते। यतस्तादृ- शस्थित्युत्तरं ब्रल्जिज्ञासा नियता भवतु नतु ब्रह्मजिज्ञासायाः पूर्व तादृश- स्थितिनियता। यद्यत्र सूवकद्द्रिस्तादृशस्थितिनिरिश्ा स्यात्तया च स्वनि- यत्पश्रान्द्ाविन्या ब्रह्मजिज्ञासाया आक्षेपः कर्तव्यः स्यात्तरहि तादृशनियम- स्योपयोग: स्यान् तु प्रकतस्थले। किंच 'अधिगताल्पास्थिरफलकेवल कर्मज्ञानतया संजावमोक्षाभिलाषस्य' इत्यक्तववस्वा्येतत्संमतमेव यत्तादृश- कर्मज्ञानं मोक्षाभिलावमन्वरेण ब्रह्मजिज्ञासां न संपाद्यतीति। अन्वरेण तु तादृशकर्मज्ञानं भोक्षाभिलाषस्तां संपाद्यत्येव। तथा चान्वयव्यतिरेकाभ्यां मोक्षाभिलाषस्यैव पूर्ववृत्त्वमवगम्थते। स चास्मदुक्तसाधनचतुष्ठ्यान्वर्गत एव।

संशयविपर्ययौ नाविवर्तते। अवस्तन्निर्णयाय वेदानवाक्वचारः कर्तव्य इवि चेत्तथैव धर्मविचारोप कर्तव्य इति पश्यतु भनान्' (श्रीभा० पृ० ४ प० २०) इत्युक्तं तत्रोच्यते। यद्यप्यनेन दृश्न्तन धर्मविचारस्य कर्वव्यत्वं प्राप्त तथापि वेदान्ववत्क्यवचारात्माग्धर्मविचारस्यावश्यकर्तव्यता नैव सिध्य- ति। वदसिद्धी हि तस्य पूर्ववृत्त्वेनाक्षेपो दुर्लम एवं। किंच येषां कर्मणोड- स्थिरफलत्वबुद्धया कर्मविचारस्यानावश्यकत्वेन तत्नोदासीनता जायते तेषां

शास्त्रत्यापि ब्र्मविचारे प्रवृतिः संभववि, तस्मान्साधनचतुष्टमेव पूर्ववृत्तमिति सिद्धम।

६९

साधनचतुष्टयसंपत्त्यनन्तरं च महावाक्यादिभ्यो जायमानं ज्ञानं यदि केवलं शाव्दं ज्ञानमेव तर्हि तन्ाविद्यानिवर्तकम्। किं तु महावाक्यादिम्यो जायमानमात्मपत्यक्षमविद्यानिवर्तकम् ज्ञानत्वव्या- आत्मसाक्षात्कारा दविद्य निवृत्ति : प्यजात्यो: शाब्दत्वप्रत्यक्षत्वयोः संकरस्तु न दोषा वहः। उपावेयसंकरेऽप्युपाध्यारसंकरात् वाक्य- मपि प्रत्यक्षज्ञानहे तुर्भवत्येव। दशभस्त्वमसीत्यादौ यथा। एवदेव महावाक्ा- दिभ्यो जायमानमात्मपत्यक्षमात्मा वा अरे दरष्टव्यः (बृ० २।४।५) इत्यनया श्रुत्या विधीयते । दृष्टव्यः साक्षात्करणीयः । द्रष्टव्य इत्युक्तम्, परंतु कथ दृश्येवेत्याकाङ्क्षयां दर्शनसाधनत्वेन शतव्यो मन्तवो निदिध्या- सितव्य: (वृ० - ।४। ५) इत्यत श्रवणादिक विषीयते। न च श्रवणं शाक्दज्ञनसाधनं न दर्शनसाधनमिति कर्थं दर्शनसावनत्वेन अवणववधननिति वाच्यम्। वाक्यमपि प्रत्यक्षज्ञानहेतुर्भवत्येवेत्यनुपद्भेवोक्तत्वात्। एवेन 'अवि- द्यानिवृत्तये वदान्तवाक्यविवित्तितं ज्ञानें न वाक्यार्थरानमान्रमु। तस्य विधा- नमन्तरेणापि वाक्यादेव ससिदधेः। तावन्मवेणाविद्यानिवृत्यनुपल्धेक्व।श्रीभा पृ० ७ प० १३] इ परास्तम्। वाक्ये श्रुव तदर्थज्ञानाथ विध्यनपक्षाया- मपि अवणे प्रवृत्र्थ विधेरवश्यकतवात्। मत्वक्षत्वानाक्रान्तेन केवलशाज्ञा- नेनानिधाया अनिवृत्तिर्वस्मकमप समतैव। यत्तु नेद्वासनायामनिरस्तायां महावाक्यादिम्योडविध्यानिव विज्ञानोत्पचिन भवतीत्याशङ्क्यसत्या सामकयां ज्ञानानुतक्ुपपत:' [भोमा० पृ० ७५० १८] इत्युके वहष्टापत्ति- ग्रस्वम्। ज्ञाने जाते तु न सद एव दeमुकिरिति नियम। ज्ञानेनाप्यविन- पस्य प्रारब्धपण: फलमगतमातिपनन्वं मेदजानान्वृत्ते, सत्वात्। आप्वा- क्यादिम्यक्षनदैवत्वनिश्रवयेऽि चक्षदाषस्थाविनरत्वे द्विचन्द्रज्ञानानुवृत्तिवत्। परं तु वद्विद्यमानमपि भेदज्ञानं छिन्नमूलत्वान बन्धाय भवाति। यत्तु 'सत्यपि वाक्सार्थज्ञानेऽनाददिवासनया भेदज्ञानमनुवर्तत इति भवता न शक्यते वक्तमँ। भेद्ज्ञानसामउया अपि वासनाया निथ्शरूपत्वेन ज्ञानोत्प्त्यव निवृत्तत्वात्। ज्ञ नोत्पचावाे मिथ्यारूगयास्तस्या अनिवृत्तौ निवर्तकान्राभावातकदाचिदनि नास्या वासनाया निवृति:'[श्रीमा० पृ० ७ प० २०] इत्युक्तं तभ।

अद्वैतामोदे-

ज्ञानेन या भेदवासनाया निवृत्तिर्भवति सा न ज्ञानसमकालं सर्वथा निवृतति: । किं तु ज्ञानसमकाल निवृत्त्यारम्भः। ततो भेदवासनाया न वृद्धिर्नापि पूर्वव- तिस्थिति:। कारणाभावात्। प्रत्युत क्रमेण क्षीयमाणा स्वत एव सर्वथा विन- श्यति न निवर्तकान्तरमन्यत्किंचिदपेक्षते। यत्तु 'वासनाकार्य भेदज्ञानं छिन्न- मूलमथ चानुवर्तत इति बालिशभाषितम्' [श्रीमा. पृ० ८ प० ४] इन्युक्त तदेव बालि शभाषितव द्दृदशवते। यतो यथा छिन्नमूलो वृक्षश्छेदसमका- लमेव न म्लानो भवति किं तु छेदसमकालं म्लानेरारम्भ एव जायते ततः केनचित्कालेन सर्वथा म्लानो भवति शुष्को भवति पुनःपरोहायोग्यक्ष भवति तथात्र स्वीकारे बधकाभागत्। यत्तु 'भेदवासनाया अनादिकालोपचिवत्वे- नापरिभितत्वाचद्विरोविभाव नायश्रल्पत्वादनया तन्नि रेसनानुपपतः' श्रीमा पृ० ८ प० ९) इत्युक्तं तच्चिन्त्यम्। क्वचिद्भूगृहादौ भूगृहव्यापकमपि बहुकालविद्यमानमपि च तिमिरं सधः प्रवेशितोडलोऽप दीपो विनाशयति तद्व- न्मेदवासनाया निराससंभवात्। तथा च महावाक्य।दिजन्यात्मसाक्षात्काराद- विद्यानिवृत्तिरिति विद्धम्।

महावाक्यादिजन्यात्मसाक्षातकारश्रानवरतात्मभावनया भवति। अयमेवा- त्मसाक्षात्कारोडनुविद्य विजानाति [छा०८। आत्मसाक्षात्कारसाघनम ७।९] निचाय्य तन्मृत्युमुखात्ममुच्यते (का० ३। १५) आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः (बृ० २। ४। ५) इत्यादिश्रुतिषु विजानाति निचाय्य द्रष्टव्य इत्यादिशब्दैः प्रतिपा- द्यते। विज्ञाय प्रज्ञां कुर्जीत (बृ० ४।४।२१) इत्यत्राप्येवमेव्र आत्म- जिज्ञासापरिसमाप्तिकरं ज्ञान प्रज्ञाशव्देनोच्ते। आत्मताक्षात्कारस्थिरकिरण- मिति यावत्। तत्सावनीभूना नवरतात्म चवना चोमित्येवात्मानं ध्यायत (मु० २। २ । ६ ) आत्मानमेव लोकमुगसीत (बृ० १।४ । १५) आत्मा० निदिध्यासितव्यः (बृ० २।४।५) इत्यादिश्रुतिषु ध्यायतत्यािशब्दै- रुच्यते। अवृत्तिरसकदुपदशात् (ब्र० सू० ४ ।१। १) इति सूत्रेणाप्ये- वद्वोच्यते। एवमासां श्रुवीनां सामीचीन्येनकवाक्यता संपद्यते। एतेन 'वा-

विशिष्टाद्वैतमतानुपपात्तिः। ७१

क्यार्धज्ञानादन्यदेव ध्यानोपासनादिशब्दवाच्यं ज्ञानं वेदान्तवाक्यैरविधित्सितम् (श्रीभा० पृ० ८।११) इत्यपास्तम्। प्रत्यक्षतापन्नस्य वाक्यार्थज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वेन प्रागभिहितत्वात् । यनु 'तदिदमपवर्गोपायतया विधित्सितं वेदनमुपासनममित्यवगम्यते।

३।१८।१) इत्यत्र भाति च तपति च कीर्न्या यनमा बल्मरपसेन य एवं वेद (छा० ३। १।३)१ (श्रीभा० पृ. ९५) इत्यादयुक्त तत्रेत्थमुच्यते। उपकमोपसंहारयोरेकवाक्यतायै विद्यु म्त्थोरेकार्थतावश्यर्काति सत्यम् किंतु सा विदेरुपासनार्थत्वनेवोपास्तेर्वेदनार्थत्वनापि सिध्यतीति 'वे-

दर्शनात्' इत्ययं हेतुन संभवति। किं चोपानं मासकृद्वे:नमेव न त्वन्ध- त्कंचित्। तदनुरोधेन विरसकद्वदनार्थत्वं त्वस्माभिरवि स्वी क्रियत एवं या चानवरतभावना 'ध्यायत ' (मु० २ । २ ६) इत्यादि शब्दैः श्रुतिषूक्ता सेव ध्रुव स्मृतिरित्यच्यते ध्यै चिन्तापामिति घात्वर्यान- सारेण ध्यैधात्वर्थस्य ध्यानस्य तैलधारावदविच्छिन्नस्भृतिसनानरूपत्वात् । यच्च 'ध्रुवा स्मृतिः स्मृनिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्ष: (शशा० पृ० ९। १२) इत्युक्तं तच्च धृवा स्मृतिः स्वजन्यात्मसाक्षात्कारद्वारा सर्वग्रन्थिवि- मोक्षसाधनमित्येवं स्यात् ।

भिद्यते हृदयत्रन्थाईछद्यन्ते सर्वेसशयाः । क्षीयन्ते च स्य कर्मणे सास्मन्टष्ट पराधरे॥ (म० २। २ ८) कति श्रुतौ तस्मिन्टृष्ट इत्यनेनात्मसाक्षात्करस्यैव ग्रन्थिविमोक्षसावनत्वेन श्रव णात्। यत्तु भिद्यत इति अत्यनुराधेन धवस्मृतेदर्शनरूपतनं सा व स्मृनि दर्शनसमानकारा' (श्रीभा पृ० ९। १४) इत्युक्त तन्न। उक्तर्रीत्येक वाक्यतासंभवे स्मृतर्दर्शनरूपत्वकल्पनाया अन्याव्यत्वात्। यच्च त्रोपष्म्भ कत्वेन 'भवति च स्मृतभविनाप्रकर्षदर्शनरूपता' श्रीभा० पृ० ९। १८) इत्युक्तं तदपि न। तत्र दर्शनश्य दर्शनाभासरूपत्वान किच दर्शन

७२ अद्वैतामोदे- सामग्रीसत्वे दर्शनस्य सत्यत्वेऽपि दर्शनहनूनां साहाय्यदानेन धृवा स्मृ रदर्शनहतुर्भवेन्न तु दर्शनरूपा। किं च दर्शनसामश्रीसत्वेऽनुभवभिन्नाया अ स्मृतेः प्रत्यक्षानुभवत्वं स्वीकुवता त्वयाऽनुभवविशेषस्यैव महावाक्यादिजन्य शाब्दज्ञानस्य प्रत्यक्षानुभवत्वं न स्वी क्र्कियत इति महदाश्ष्र्यम्। यत्तु 'एवं प्रत्यक्षतापच्नामपवर्गसाधनभूतां स्मृति विशिनाष्टि- नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन। यमेवष वृणुते तन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥ (का २: २३) इति ' (श्रीभा० पृ १०।४) इत्युक्तं तच्चिन्त्यम् । अस्य श्लतौ स्मृतेरुलेखाभावेन 'स्मृतिं विशिनाष्टे' इत्युक्तेरसामञ्जस्यात्। यत्तु एवंरूपा धुवानुस्मृतिरेव भक्तिशब्देनाभिधीयते। उपासनपर्याय त्वान्द्कक्तिशव्दस्य। अत एव श्रुतिस्मृतिभिरेवम- भक्तिशब्दार्थः भिधीयने तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति (श्वे० ३/- ८) वमेवं विद्वण्नमृत इह भवति (नृ० पृ० उ० ६) नान्य: पन्था अयनाय विद्यते श्वे० ३ । ८) नाहं वेदैन तपसा न दानेन न चेज्यया (गी० ११ । ५३). भक्या त्वनन्यया ठाक्य अहमेवंविधोर्ऽर्जुन। ज्ञातुं द्रह्ुं च तत्वेन प्रवष्ुं च परंतप। (गी. ११। ५४) पुरुष: स परः पार्थ भक्त्या लभ्पस्त्वनन्यय।। (गी० ८ । २२ ) (श्रीभा० पृ० १०। १९) इत्युक्त तन्। एवंरूपा ध्रुवानुस्मृतह प्रत्य- क्षतापन्ा स्मृतिः सा तुन भक्ति भक्त्या त्वनन्ययंति त्वयैवोदाहतेन गीतावाक्येन विरोधात्। तत्र ज्ञाने दर्शने तत्वेन प्रवेशे च साधनत्वेन भक्ति- निदिश्यते। प्रत्यक्षतापननायाः स्मृतेरेव भक्तित्व तु तस्या दर्शनरूपत्वेन दर्शन साधनत्वासंभवात् तार्ह का भक्तिरति चेत्प्रेमविशेषरूषा मनावृत्तिरिति गृहाण। किंच त्वदुक्तस्यात एवेत्यस्य कोडर्थ :! धरुवानुस्मृतर्भक्तिशव्देनाभिधानादेवोनि

विशिष्टाद्वैतमतानुपपाततिः। ७३

वा भक्तिशव्दृस्योपासनपर्यायत्वादवेति वा उभयथाऽपि तमेवं विदित्वत्यादि- श्रुवीनामुपन्यासत्तत्साधकत्वेन नोपयुज्यत श्रतिषु भक्तेरनुललखात्। यत्तु 'वेदनस्य ध्यानरूपस्याहरहरनुष्ठीयमानस्याभ्यासाधेयीशयस्या- प्रायणादनुवर्तमानस्य ब्रह्मपाप्तिसाधनत्वात्तदुत्पत्तये सर्वाण्याश्रमकर्माणणि याब- ज्जीवमनुष्ठेयानि' (श्रीभा0 पृ० ११।८) ज्ञानोत्तरं न कर्मण इत्युक्तं तत्रोच्यते-आ प्रायमादनुवर्तशनत्वं यदेत आवशयकत्वम् द्बहप्राप्तिसाधनस्य वेदनस्योच्यते तत्सर्वत्रावश्पक- मेवाथ वा क्वाचित्कप। नाद्ः। मरणात्मागप्यद्वे- तात्मसाक्षात्कारसंभवेन ताद्ृशसाक्षात्कारोत्तरं तादशज्ञानिद्ृष्ठ्या वस्तुतो भेद- स्याभावेनोक्तवेदनस्यासंभवात् अश नदानीमपि शरीरमनःप्रमृत्यु।घीनां सच्चे- नेतरबद्धजीवद्ृष्ट्या ज्ञानिकर्तृकें वेदन संभवनीति चेन्न. नस्य ब्रलपाप्त्युत्तर- कालभाविनो ब्रह्मपाप्तिसाधनत्वालावात्। अन्त्ये त्विष्टापत्तिरेव। यस्य प्रतति- बन्वसत्वेनास्मिञ्जन्मनि नात्मसाक्षात्कार: किंतु जन्मन्तरे अस्य मरणपर्यन्तं वेदनावृत्तेरावश्यकत्वात्। तदेतदक्तम्- आ प्रायणात्तत्रापि हि दृष्ट्म् ' (ब्र० सू० ४। १।१२) इति। तुषनिवृत्तिपर्थन्तं तण्डुल वघातस्येवात्मसाक्षा- रकारपर्यन्तं वेदनावृत्तेरावश्य सत्वेन कत्यचिन्मरण।र्यन्तं तदुत्तरं ज-मान्तरडप च वेदनं दृष्टमित्यर्थः । अथवा न त-सूत्रमात्मविद्याविषयकम् । किंत्वम्नृदय- फलकविद्यान्तरविषयकमिति बोध्यम् एवं चात्मसाक्षात्कारपर्धन्वं वेदनावृत्ति: सिद्धा। साक्षाकारांत्तरं च न कर्मण: कश्विदुपयोगः। न केवलमुपयोगाभावः। किं तु तदानीं भेदस्य सत्यत्वेन प्रतिभासाभावात्कर्मणोSसंभव एवं । लोकसं- ग्रहार्थ लोकदृष्ट्या क्रियमाणं च कम न विद्यायां तत्कले माक्षे वा कंचिि- शेषमाध ते। कर्म तु बद्धावस्थायां पित्तशुद्धयात्मजिज्ञासाद्वारा विद्योत चायुप- युज्यते। 'अग्निहोत्रादि तु तत्कायायैव तद्दर्शनात्' (ब्र= स० ४।१।१६) इति सूत्रे माप्येतदेवोक्तम्: तत्कार्यायैव विद्याख्यकायीयैव। विविदिषन्ति यज्ञन (बृ० ४।४।२२) इनि अता तथा दर्शनादिति तदर्थः। १०

७४ अद्दैतामोदे-

'सहकारित्वेन च ' (ब्र० सू० ३।४।३६ ) इति सूत्रस्याप्पेतदेव तार्पर्यम्। चोऽ्यर्थे। विद्यासहकारित्वनापि सत्त्वशुद्धिद्वारा विद्यासाधनत्वे- नापि नित्यकर्माण्यनुष्ठयानीति तदर्थः। यञ्च विवेकादिसाधनसप्तकमुक्तं (श्रीभा: प्र० १३ ।१५) तदस्म- दभिमतसाधनचतुष्टयादिसाधनेष यथायोगमन्तरभवति। कामानभिष्वङ्गरूपस्य विमोकस्य शमे, अभ्यासस्य निदिध्यासने, अनवसादस्य दैन्याभावरूपस्य समाधाने, अनुद्धर्षस्याति संतोषाभावरूपस्यापि समाधानेऽन्तर्भावः । चित्तशुद्धेश्र ज्ञानसाधनत्वन तथा स्वपाधनभतस्य कायशुाद्धिरूपस्य विवेकस्य, पश्चमहाय- ज्ञाद्यनुष्ठानरूपक्रियायाः, सत्यार्जवादिकल्याणानां चाक्षेपः सुलभ एव । एवं साधनसहितस्य विहिनकर्मानुष्ठानं चित्तशुद्धिद्वाराऽडत्मज ज्ञासां जन- यति। यत्तु 'एवं नियमयुक्तस्याश्रमविहितकर्मानु- कर्मण उपयोग: ष्ठानेनैव विद्यानिष्पत्तिरित्युक्तं भवति '(श्रीभा० पृ० १२।७) : त्युक्तं तन्न। मोक्षसाधनीभूता- त्मैक्यविद्यानिष्पचौ द्वैतपतिभासमूलककर्मानुष्टानस्य केनापि प्रकारेणोपयोगासंभ- वात्। विशिष्टाद्वैववादिनो भवतो मते चातमपासनारूपकर्मण आत्मविज्ञानसा-

'आश्रमविहितकर्मानुष्ठानेनैव विद्यानिष्प तः' इत्युक्तिश्चिन्त्यैव । एवं च

द्याया: कर्माङ़गकत्वं नतरां कर्मसमुच्चितत्वम्। ननु विद्यां चाविदयां च यस्तद्वेदोभयं सह। अविद्यया मृत्युं तीत्वा विद्ययाSमृतमरनुते॥ [ ई. ११ ] इति श्रुतौ सहशब्देन विद्याकर्षणोः साहित्यमुच्यते। अविद्याशब्देन कर्मगोड- भिधानािति चेत्-भ्रान्तोऽसि। अत्र सहशब्दा- विद्या कर्मणोर्न समुच्चय: भावात्। यतोऽत्र 'स ह' इति पद्द्यमेवोचितम् । यस्तद्वेदोति यच्छब्दृश्य नियमेन तच्छव्दापेक्षणात्। अथ सहशब्दाभावेऽपि चशब्दद्दयेन साहित्यं बोध्यत एवेति चेतू-उच्यते।

विशिष्टाद्वैतमतानुपपाचिः। ७५

सहशब्देन चशब्दद्दयेन वा बोध्यमानं विद्याकर्मणोः साहित्य वेदन एव। यस्त- द्वेदोति निर्देशात्। न तु तयोः फलदाने। वेदनेऽि च तत्साहित्यं यद्दच्छया यस्य कस्यचिदेव। यो वेदेवि निर्देशात्। न तु सर्वेषां मनुष्याणां साहित्येनैव वदेनभिति नियमः। यश्र्ैतद्ःयं तत्त्वतो वेत्ति सोडनेन साधनयेन तत्तत्कार्ये साधयतीति श्रुतेस्तात्पर्यम्। तत्र मृत्युतरणोपायः कर्म। अमृतपाप्त्युपायो ज्ञानम्। मृत्युशब्देन च मृत्यपापकाः कामादयो मनोमला गृलन्ते। एतद्क्तं भवि-फलाभिसंधिरहितेन विहितकर्मणा कामाीश्रित्तमलान्दूरीकृत्य चित्तं संशोध्य माक्षाधिकारी भूत्वा विद्यया मोक्ष लभत इति। तथा च नेयं श्रुति-

इत्यवगम्पते। ननु तर्हि ज्ञानिना जनकेन इयाज सोऽपि सुबहून्यज्ञाञज्ञानव्यपाश्रयः। ब्रह्मविद्यामधिष्ठाय तर्तु मृत्यमविद्यया।। (वि० पु० ६ । ६ । १२ ) इत्येवं कर्म किमर्थ कामिति चेत् उच्यते। जनकस्य मनोमला: पर्वे ज्ञानेन दग्धपाय। एव। तथापि निर्वापिताङ्गारतुल्या येऽवशिष्टास्तानपि क्षपयितुं यज्ञादिकं कर्भ चकारोते तत्तात्पर्थम्। अनेन चैतादृशा अपि चित्तमला विघा- तका इति बोध्यते। किं च ज्ञानिनोऽपि सवस्तस्य चित्तशुद्धिस्थिरतायै लोक- संग्रहार्थ वा कर्मणि प्रवृत्तिः संभववीत्यपि बोध्यम्। यत्तु 'नित्यानित्यवस्तुविवेकाद्यश्र भीमांसाश्रवणमन्त्ररेण न संपत्स्य-

रत्वास्थिरत्वात्मनित्यत्वादीनां दुरवबोवत्वात् ' ब्रह्मजिज्ञासायां न कर्म. मीमांसाया अवशयापेक्षा (श्रीभा० पृ० १३ प० ५) इत्युक्त तल। वस्तुनो नित्यत्मानित्यत्वादिकं गुरुमुखादिम्यः श्रु- तवतो विश्वासेन च तदेव निश्चितं भावयतः कर्म- स्वरूपाद्यनिर्णयऽपि जैमिनिकृतमीमों साश्रवणमन्तरेणापि च साधनचतुष्टयसंप- नत्वसंभषात्। लोके च तादशानामात्मजिज्ञासादशेनाच्च। विश्वासो हि कि

अद्दैतामोदे-

न साधयति। यथा यज्ञादिकर्म स्वर्गादिसाधनमिति गुरुमुखादिम्यः श्रुतवत- स्तत्र विश्वासेन कर्मानुअनमपि मीमांसाश्रवणमन्तरेण लोक: क्रियमाणं संह- श्यवे तद्दत्। नन्वेवं साधनचतुष्ट्यसंत्तावपि साधनचतुष्टयस्य ब्रहमजिज्ञासा- साधनत्वं मीमांसाश्रवणमन्तरेग न संपत्स्यते। श्रुतमीमांसो हि विनियोज कानि श्रुतिलिङ्गगादीनि प्रमाणान्यवबुध्यमानस्तस्मादेवविच्छान्तो दान्त उप- रतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाउडत्मन्येवात्मानं पश्येत् । ( बृ० ४। ४। २३) इत्यादौ शमादीनामातदर्शन विनियोंगं कर्तु शक्नोति नान्य इति चेन्मैवम्। श्रुत्यादीनां विनियोजकत्वं हि न जैमिनिन डपूर्व प्रविपाधते। किं तु लोक-

मित्यश्रुवभीमांसेनैवद्वाक्यं श्रववताप्यश्वस्यानय ाङ्गता न बुध्येतेति बहुव्या- कुली स्पात्। तथा च शब्दशक्तिस्वभावससि्ध एवं विनियोग इति साधन- चतुष्ट्यस्य जिज्ञासासाधनत्वं व्यत्पभनेन जैमिनिरतमीमांसाभवण विनाप्यव- गन्तु शक्यते। एवेन 'एषां साधनत्वं च विनियोगावसेयम्। विनियोगश्व श्रुतिलिङ्गादिभ्यः । स च तार्तीयः' श्रीभा० पृ० १३ प० ८ ) इत्यपा- स्तम्। नन्वेवमुत्तरमीमांताश्रवण विनाति गुरुमुखादिम्य आत्मावगतिः स्पा- दिति चेत्-अस्तु। नैवावनाउडत्मजिज्ञासापेक्षया नियमेन पूर्ववृत्तत्वं। जैमिनी- कृतकर्ममीमांसायाः संभवति। न च 'त मदेवंवित्' (बृ० ४।४।२३) इति श्रुतावेवविदित्यनेनात्मज्ञानमनूद्य ततः शमादिसाधनैरात्मानं साक्षात्कुर्या- दित्युक्तत्वात्कथं शमादीना जिज्ञासासाधनत्वमवगम्यत इति वाच्यम्। उक्त श्नुतौ शमादीनामात्मसाक्षातकारसावनत्वोकतावि तेवां जिज्ञासासाधनत्वस्या- निषेधात्। आत्मज्ञानमनध्त्यनि न रम्यक। एवंशब्द्स्य पूर्वोक्तपरामर्श- कत्वेन 'एवदित्' इत्यस्य 'आत्मा कर्मतत्कलसंबन्धशून्यः' इत्यापावतो जाननित्यर्थात्। किंच 'शान्तपित्ताय शमान्विवाय' (मृ० १।२।१३) इति- श्रुतौ अरवणात्पूर्व भानित्वं शमादीनां स्पष्टमेशीच्यते तेन च तेषामात्मविचा- रपक्षया पूर्ववृत्तत्वं तिध्यति। आत्मवचारश्र श्रवणादिरूपः । श्रवणादि काले वदुत्तरमप च शमाद्य आवाश्यका एवेति त्वन्यत्।

विशिष्टाद्वैतमतानुपप्तिः । ७७ यत्तु 'उद्गीथाद्युपासनानां कर्मस्वरूपाधिगमापेक्षा सर्वसंमता' (श्रीभा पृ० १३ प० १३) इत्युक्त तदस्तु नाम। तथापि कथं जैमि- निकतपूर्वमीमांसाया आत्मविचारपेक्षया नियमेन पूर्ववुत्ततवं संभति। ताम- न्तरेणापि सामान्यतः कर्मस्वरूपाधिगमसंभवात्। उद्गीधादिविचारस्य प्रास ङ्ञिनकत्वाच्च न तेन पूर्ववृत्तत्वं निधतु शकवित्यपि मागुक्तं पृ० ६०प०४) न विस्मर्तत्यम् ॥ ६॥ ब्रह्मजिज्ञासायां साधनचतुष्टयसंपन्नोऽधिकारी प्रदर्ितः । तेन च मोक्ष सिद्धयर्थमात्मज्ञानं संगदनीयम्। तत्र कीदृश जात्मेोति चेत् उच्यते। आत्मा प्रोक्तो निर्विशेषो माया तच्छक्तिरीरिता। जीवस्तत्प्रतिबिम्बः स्यादीश. सोपाधिकः स्मृतः ॥ ७॥ परमात्मा निर्विशेष इति मायावादिनां सिद्धान्तः । यत्तु 'नि्विशेषव- स्तुवादिभिनिर्विशेषे वस्तुनीदं प्रमाणमिति न शक्यते वक्तुम् सविशेषवस्तुवि- षयत्वातसर्वंप्रमाणानाम् [श्रीमा० पृ० ८प०२] इत्युक्तं तत्रोच्यते। प्रमाणानां प्रमाणान्तरविषयत्वं स्वी क्रियते न वा। आत्मनि प्रमाणम आद्ये तेषामपि प्रमाणान्तराणां प्रमाणान्तरविषयत्वं वाच्यमित्यनवस्थापातः। अन्त्ये प्रमाणान्तराविषय त्वात्ममाणानामपरमाणत्वं स्यात्। तथा सति व्यवहारलोपपरसङ्ग: । अथ यदि न प्रमणणानामप्रमाणत्वं किंतु प्रमाणसिद्धत्वमेव। तदर्थ च न प्रमाणान्तरा- पेक्षा। किंतु दीपस्य स्वमकाशत्वभिव प्रमाणानां स्वयंप्रमाणत्वमव्रोत चेत्ताह सर्वप्रमाणोपजीव्यस्य परमात्मनः स्वयंममाणत्वं कुतो नेष्यते। ककि च पमा- णानि न स्ववषयत्वेन परं बल्म बोधयन्ति। तदुक्तं विष्णुपुराणे 'यस्मि -- न्ब्रंह्रणि सर्वशक्तिनिलये मानानि नो मानिनां निष्ठायै प्रभवन्ति' [वि० पु० ६।: ५७] इति। मानिनां प्रामाणिकाना मानाि प्रमाणानि निष्ठायै परिच्छेदाय न पभवन्ति समर्थानि त भवन्तीति तदर्थः । किं तु यतः प्रमा णान्यस्तित्वं प्राप्तानि ततः प्रमाणपमेयादिमर्वव्यवहारपजव्यिं किंचित्स्यादित्येवं दूरत एव स्थित्वा स्वमूलकारणत्वेन सूचयन्ति। न हेतावताऽप्रमाणत्वं तस्य। यथा रूपवद्दस्तुमकाशने समर्थो दीपः रूपवन्तमप्यन्धकारं स्वयं दूरत एव

अद्वैतामोदे-

स्थित्वा सूचयति तद्वत्। तथा च श्रुतौ 'तमसः परस्तात् ' (श्वे० ३ ।८) इत्युच्यते। यथा च खद्योतस्थं तेज आर्दित्यं प्रकाशयितुमसमर्थ तथा सर्व- प्रकाशक आदित्योऽपि परं ब्रह्म प्रकाशयतुमसमर्थः । एवदमिपायेणैव श्रुतौ 'ज्योतिषां ज्योतिः'[बृ० ४।४।१६] इत्युच्यते। परं ब्रह्म स्वाभिव्शक्तिमत् स्वापेक्षयाभिन्ना या शक्तिस्तदाश्रयम्। शक्तेरनुद्भूतत्वादीदृशं ताद्ृशमिति वक्तुमशक्यं आत्मशक्तिर्माया निर्गुणं निर्विशेषमेकं सद्र्पम्। सृष्टिकाले च सा शक्तिः स्वाश्रयमुपजीव्यादभूताम्बुनः सकाशाद्बुद्- दव्द्िन्ेव भवति। अवस्वत्पतिभिम्बितौ जीवः स्वमपि परमात्मनः सकाशा- न्विनमात्मानं मन्यते। एवं वादृशशकिपारिणामभूतं जीवेश्वरौ जगच्च परमात्मनः सकाशान्द्िनं मन्यते। उदभू- तशक्तिमदूबलेवेश्वरपदवाच्यम्। अयं चेश्वरः सगुणः सविशेष उद्भूतशक्त्या कल्पितः। ननु किपर्थमयं शक्त्या कल्पित इति मन्यते। अयमेव मुख्योऽस्तु न तु तदतिरिक्तं निर्गणं निविशेषं किचित्। जगदुत्पत्तिस्थितिलयानां तेनैव सिद्धेरिति बेन। परपात्मस्वरू ि श्रुत्येक- समविगम्यं यथाुत्येगाङ्गाकार्यम्। श्रुती च क्वि- आत्मनो निर्गुणत्वम् निर्गुणं कवित्तगुणं च वण्वते। द्विविधश्रुतिनि- र्वाहायो क्तरीतिरेव साधीयती। ननु निर्गुणश्रुवेर्हेय- गुणराहित्ये तात्पर्यमस्त्विति चेभ। गुगशब्दस्य सामान्यमुखपवृत्तस्य संकुचि- तार्थत्वे मानाभावात्। कि च निर्गुणश्नत्या परमात्नान गुणानां निषेधः प्ति पाद्यते। निषेधस्य च प्राप्तिपूर्वकत्वात्परमात्मानि गुणप्राप्तिर्विक्तवया। सा च न प्रत्यक्षेण : परमात्मनः पत्यक्ष वषयत्वाभावात्। किं त्वनुमानेन। परमात्मतो जगत्सर्गस्थितिलयकतृत्वं ज्ञात्वा वेन रेतुना सर्गाद्युनयोगिनां सर्वज्ञत्वादीनां गुणानां तत्रानुमानं संभवति। न तु हेयगुणानां केनापि प्रकारेग तत्रानुमानस- भवः। तथा च हेयगुणानां माप्त्यभावेन क्थ तनिषेधे निर्गुणश्रतेस्तात्पय कल्पायितुं शक्यते। किंच यो यो विशेषः स स स्मान्यप्रकृतिको यक्षा घट- श रावाइयस्वत्सामान्य भूतमृत्प्रकृतिका इतिव्यािमूल केना नुमानेनापि निर्विशेष-

विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः ९

मेव सिध्यति। तदुक्तं व्यासचरणैः 'सामान्यमात्रोपसहारे च कृतोपक्षयमनुमानं न विशेषप्रतिपत्तो समर्थम्' (योगसृ० भा० १।२५) इति। निर्विश- षशुद्धतह्माङ्गीकारादेव 'यतो वाचो निवर्तन्तेऽपाध्य मनसा सह' (तै० २। ४ ) इति श्रुतिसंगतिः । अन्यथा ब्रह्मण: सगुणत्वेन वाग्विषयत्वात्तथा रामानुजीरङ्कीकाराच् तदसंगति: स्थात्। न च गुणानामसख्यत्वेनेयत्ताया अभावात्कात्स्न्येन वाग्विषयत्वाभाव इति तच्छतितात्पर्यमिति वाच्यम्। अपा- प्येतिपदस्वारस्यभङ्गपत्तेः। गुणानामन्तमप्राप्येति व्याख्यानं त्वध्याहारस्वी कारा्किष्टम्। अप्राप्येत्यस्य कर्माकाङ्क्षायां वाङ्निवृत्त्यवधित्वेन यत इति यच्छव्दृनिर्दिष्वस्यैव प्रत्यासत्या लाभाच्च। न चापाप्येत्यस्थ कर्माकाङ्क्षायां यच्छन्दनिर्दिष्टस्य कत्स्नगृणविशिष्टस्य परमात्मन एवाक्षेपो भवतु। तत्र च वाक्कुंकपा-त्वभावो विशेष्य परमात्मनि बाधितस्तद्विशेषणीभतेषु गणष्वपि बाधितो विशेषणविशेषणे गुणगतकात्स्न्ये पर्यवसितो भविष्यात। 'विधिप- तिषेधौ विशेषणे पर्यवग्यतः सति विशेष्ये बाधे इति न्यायादिति वाच्यम् । परमात्मन: कृतस्नगुणवशिष्टव्वेन तत्राप्रकृतत्वात्। उक्तन्यायेन निर्वाहस्यागति- कगतित्वाच्च। एतेन 'यतो ब्रह्मानन्दात्सकाशात्तस्त पारमपाष्य वाचा मन- सश्र निवृत्तिरित्यर्थः ' इत्यपास्तम् । 'ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः स एको ब्रह्मम आनन्दः'(तै०२।८) इत्येवं ब्रह्मानन्दे वाग्विषयतायाः अुत्यैव स्वयमङ्गीकृतत्वाच्च। मनुष्यानन्दस्य जीवेरनुभूवत्वेनोत्तरोत्तरं शतगुणित क्रमेण ब्रल्मानन्दस्य मनसा कल्पायतुं शक्यत्वाच्च। निर्गुणस्य न वस्तुनो लोके क्वा- प्यनुभवाभावेन निर्गुणं ब्रह्म न मनसा कल्पयितुं शक्यम् न च त्वदभिमतस्य :निर्विशेषब्रह्मणोऽि 'निर्गुणम्' (च्) इति श्रत्या प्रतिपादितत्वन वाङ्निवृत्तिश्रुतिरसंगतेति वाच्यम् वाचो निवतन्त इत्यस्य वाचो विधिमुखन पतिपादयितुं न प्रभवन्तीत्यर्थात्। निर्मुणमिति श्रुतिस्तु नेदृशमिति प्रतिपाद- यति। किं तु केवलं गुणान्निषेधति। अवश्यं चैतद्विज्ञयम्। इतरथा 'वाचो निवर्तन्ते' इति श्रतिः स्वयमेव वागविषयत्वेन रूपेण ब्रह्म प्रतिपादयन्ता मूकोऽ्हमित्युक्तिरिव व्याहता स्यादिति॥ ७॥

८० अद्वैतामोदे-

यदपि 'यस्तु निर्विशेष वस्तु स्वानुभवसिद्धमिति स्वगोष्ठीनिष्ठः समयः सोऽप्यात्मसाक्षिकसविशेषानुभवादेव निरस्त '(श्रीभा० पृ० २८प० ४) इत्युक्तं तनोच्यते- सामान्या धीनिर्विशेषा न धीत्वात्सविशेषता। निर्विशेषे प्रमाणं स्यादागमः सोऽपि लौकिकः ॥८ ॥ नास्मा भिरिदमहमदशमित्यादिर्लौकिक: सविशेषोऽनुभरः परमात्मशक्त्तिपरिणा- मभूतजगदन्तर्गतोऽपहनूयते। किंतु विशषस्य सामान्यपकतिकत्वाछ्लौकिकसवि- शेषानुभवा लप्रकृतिमतो निर्विशेषोऽनुभवस्त्वयाऽपह्नूयत इवि वैचित्र्यम्। यो यो विशेष: स स सामान्यप्रकृतिकः, यथा घटशरावादयस्तत्सामान्य- भूतमृत्प्रकृतिका इति व्यात्तिस्तु सर्वत्राव्यमिचरितैव। लौकिकं ज्ञानं.मनोवत्ति- विशेषरूपं साश्रयं सविषय सविकल्पकं च विशेषरूपम्। तद्पेक्षया साश्रयं सविषयं निर्विकल्कं सामान्यम्। तदपेक्षया निर्विषयं सश्रं सामान्यम्। ज्ञानं हि प्रथमत आभपेक्षते ततो विषयम् तद्पेक्षयपि निराश्रयं सामा न्यम्। अत्र च धियो धीत्वं वर्तते। तदपेक्षयाति सदून सामान्यम्। यत्र च धीत्वमपि न विद्यते। एतन्मूलक एवनुभतिरेव सतीति सिद्धान्तः। प्रसिद्ध- क्षायं निविशेषानुभवस्तुरीयावस्थायाम्। यच्च 'केनचिद्युक्त्याभासेन सा शेषान्तिष्कृष्यमाणो निर्विशेषोऽनु- भवः सत्तातिरेकिमि: स्वासाधारणैः स्वभावविशेषनषकश्टव्य इति निष्कर्षहेतु- भूतैः सत्तातिरेकिि: स्वासाधारणैः स्वभावविशः सविशेष एवावतिष्ठते' (श्रीभा० पृ: २८ ष० ७) इत्युक्तं तक्षषि चिन्त्यम् । निष्कर्षो ह पृथ- क्करणम्। यथा पक्षिणः सकाशात्पशोः तच्च पशात्वेन, पक्षाभावेन बा भवति न हिनष्कर्षो भावरूपेणैव केनचित्स्वभावेन भवतीति राजाज्ञास्ति। तत्र पक्षाभावेन सविशेषत्वं पशोर्न वक्तु शक्यते। पशवेन तदस्तीत्यन्य- देवत्। तथा च निर्विशेषानुभवस्त विशेषाभवेन पृथक्रणे सविशेषत्वं कथ- मापाद्यते नीरूपस्य वायोस्तेजोवन्नपेक्षया रूपभावेन निष्कर्षे कृते सति तत्र रूपाभावनैव रूपवत्त्वं बालोऽपि न म्रत्येति। विशेषाभावेनापि विशेषव-

विशिष्ठाद्वैतमतानुपपात्तिः।

स्वेउङ्रगीकृतेत्वभावस्य भावत्वापत्तौ स्वरूपहानिरेव स्यात्। अत एव श्रीमद्- व्यासचरणैर्योगसूत्रभाष्ये (पा० १ सू ९) 'अनुत्पत्तिधर्मा पुरुष इत्यु- त्प्त्तिधर्मस्याभावमात्रमवगम्यते न पुरुषान्वयी धर्मः ' इत्युक्म्। न च विशे- षपकतिभूतत्वेन मायावाद्यभिभताया निरविशेषानुभतेविशेषमकृतित्वरूपो विशे- षोडवर्जनीय इति वाच्यम्। विशेषप्रकृतित्वस्थ विशेषरूपत्वे पुनरपि तादृश- विशेषप्रकृतित्वमन्यो विशेष इत्यनवस्थापातात्। तथा च यथा रामानुजमते ब्राह्मण: सविशेषत्वेऽपि सविशेषत्वमेव विशेवश्रेत्तादृशविशेषसहेतत्वमन्यो विशेष इत्यनवस्थावारणाय सविशेषत्वं न विशष इत्यङ्गीकार्ये तथैव माया- वादिमतऽपि विशेषपरकृतित्वं न विशेष इत्यङ्गी धीत्वादयो न विशेषाः क्रियते। अथ सविशेषत्वं न विशेष; किंतु विशे- षराहित्याभावमात्रमिति चेद्विशेषपरकृतित्वमपि भास- मानविशेषानधिष्ठानत्वाभावमात्रमिति गहाण। एवं धीत्वं न भावरूपो धर्मः । किंतु जडत्वाभावमात्रम्। तथा स्वयंप्रकाशत्वमपि परमकाश्यत्वाभावमात्रमेव। एवेन ·धियो हि धीत्वं स्वयंप्रकाशता च ' (श्रीभा० पृ० २८ प० १२) इति सवेशेषत्वापादनमपास्तम्। एवं नित्यत्वं विनाशाभावमात्रम्। एकत्वं द्विवीयाभावमात्रमिति बोध्यम्। 'निर्गुणम् ' (चृ० ७।२) 'निरञ्ज- नम्' (श्वे० ६। १९) इत्यादिरागमश्च निर्विशेषे वस्तुनि प्रमाणम् । यत्तु 'शब्दस्य तु विशेषेण सविशेष एव वस्तन्यभिधानसामर्थ्यम्। पदवाक्यरूपण प्रवृत्तेः। प्रकतिप्रत्यययोगेन हि पदत्वम्। प्रकतिपत्यययारेर्थ- मेदेन पदस्यैव विशिष्टार्थपतिपादनमवर्जनीयम्। पदभेदश्वार्थभेदनिबन्धनः । पदसंघावरूपस्य वाक्यस्यानकपदार्थसंसर्गविशेषाभिधायित्वेन निर्विशेषवस्तुम- विपादनांसामर्थ्यान्न निर्विशेषवस्तुनि शब्द: प्रमाणम्' (श्रीभा० पृ० २८ प० १९) इत्यनेन ग्रन्थेन निर्विशेषवस्तुनः निर्विशञेषस्यापि शब्दात्प्र तीतिः शब्दपमाणक वाभावप्रतिपादनं तत्सर्वे यदा शब्दो वाच्यवृत्त्या वविधिमुखेन स्वरूलक्षण ।श्र किंचिद्वस्तु प्रतिपादयितुं प्रवर्तते तद्व नॉन्यंथा। ११

८२ अद्वैतामोदे

तथा हि। शब्दस्यार्थप्तिपादनेऽनेके प्रकारा दृश्यन्ते। शब्दो हि क्वचिद्विधि- मुलेनार्थ प्रतिपाद्यि क्वचिन्निषेधमुखेन। तथा क्वचित्स्वरूपलक्षणेन क्वचित्त- टस्थलक्षणेन। एवं क्वचिद्वाच्यवृत्या क्वचिल्लक्षणयोति। यद्यपि व्यञ्जना वृ- क्यन्तरं तथापि तत्र शक्तिलक्षणान्यतरदावश्यकमेवेति न तस्या विविक्तं किंचि- दप्युदाहस्णम्। तत्र निर्विशेषं वस्तु 'ईदृशं तादृवशम्' इति वक्तुमशक्यमति यद्यपि शब्दो विधिरूपेण निर्विशेषं वस्तु म्रनिपादयितुं न शक्कोवि तथापि निषेधरूपेण प्रतिपादयितुं शक्कात्येव। यथा निर्गुणम् (चू० ७।२) निर- अनम् (श्वे० ६ । १९) अशब्दमस्पर्शम् [का ३ । १५] इत्यादि। अत्र च लक्षण।वृत्त्या शब्दो निर्विशेषं ब्रह्म बोधयति। निर्गणादिपदवाच्यत्व- स्यापि वस्तुतस्तत्राभावात् तथा यद्यपपि शब्दो निर्विशेष वस्तु स्वरूपलक्षणतो न प्रतिपाद्यति तथापि तटस्थलक्षणतः प्रतिपादितुं शक्रोत्येव । तथा 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ' [तै- ३ । १।१] इत्यादि। यद्यप्येतत्त- टस्थलक्षणं सोपाधिकस्य सविशेषस्य ब्रह्मगस्तथापि तदुपजीव्यस्य निर्विशे- षस्य तद्द्वारा संभवतीति बोध्यम। आगमपतिपाद्यत्वं चैतलोकदृष्ट्या बाध्यम्। आगमस्यापि लौकिकत्वात् । शरुतौ परमार्थसत्त्वाभावस्य 'वेदा अवेदाः' [बृ० ४। ४ । २२ ] इति १रूतैव स्वयं प्रतिपादनात् ॥८॥ यत्तु'प्रत्यक्षस्य निर्विकलकसविकल्पकमेदभभिव्वस्य न निर्विशेषवस्तुनि प्रमाणभावः [श्रीभा पृ० २९प० १] इत्युक्तं तत्ोच्यते- सन्मात्रग्राहि संप्रोक्तं प्रत्यक्षं निर्विकल्पकम्। भेदसंस्थानजातीनां नान्योन्यात्मकता भवेतू ॥ ९॥ रामानुजीयैर,्वीकतस्य निर्वि ल्पकस्य स्वकपोलकल्पितत्वेन तस्य नि- विशेषवस्तुनि प्रमाणभावो मा भून्न म: वम्तुतो निर्विकल्पकं तु विकल्पेन रहितम् विकल्पश्र नामजात्यादिवशेष एवेति तद्रहितं प्रत्यक्षं निर्विकल्पकम्। यथाडयं देवदत्त इति विशेषज्ञानात्माक तदपेक्षया सामान्यज्ञानमयं ब्राह्मण इति ततः प्राक् वदपक्षया सामान्यज्ञानमय मनुष्य इति। ततोऽि पूर्व तद्पक्षया सामान्यज्ञानमयमुच्नवः पदार्थ इति। तवोऽप पूर्वमिदं किंचिदिवि।

विशिष्टाद्वैतमतानुपपात्तिः। ८३

अत्र यथाकथचिच्छव्देन प्रदर्शनीयमित्येव किंचिच्छन्दोपन्यासः। न तु तज्ज्ञानस्य किंचित्त्वधर्ममकारकत्वम्। प्राथमिक- निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य ज्ञाने कोऽपि धर्मो न भासत इत्येवेदं किंचिर्िति- सन्मात्रग्राहहित्वम् शब्दपयोगतात्पर्यम्। तथैवानुभवात्। इदमव हि वस्तुतो निविंकल्पकम् । अस्य च निर्विशेषवस्तुनि प्रमाणभावः संभवत्येव। तुरीयावस्थायां हि तथैव प्रत्यक्षम्। सुप्तोत्थिंतस्य हहमिद्मिति विशेषज्ञानत्पाक् क्षणं योऽनुभवो यत्र ज्ञातृज्ञेययोरपि ज्ञानात्पा- थंक्येन न प्रतीतिस्तद्रूप हि तत् । यत्तु निर्विकल्पकमेकजातीयद्रव्वेषु प्रथमपिण्डग्रहणम्। द्वितीयादि- पिण्डग्रहणं सविकल्पकमित्युच्यते। तत्र प्रथम- निष्प्रकारकमेव निर्वि- पिण्डग्रहणे गोत्वादेरनुवत्ताकारता न प्रतीयते। कल्पकम् द्विती या दिपिण्ड ग्रहणेष्येवानुवृत्तिमतीति: '(श्रीभा० पृ• २९५०९) इत्युक्त तक्षयुक्तम्। इदं किं- चिदित्यादिनिपिशोषम॥: प्रपिद्धाया अलनायोगात् निर्विकलकरबदे

निरनुवृत्तिकसानुवचिकशब्दाम्यामेव व्यवहारो बुक्तो न तु निर्पिकल्पकसनिक- ल्पकशब्दाभ्याम्। कि च नथममनीविजन्यः संस्कारो यस्य नष्टस्तस्य द्विती- यग्रतीतावप्यनुवृत्तिरन मवीयत इति द्विवे- प्रवीवेरपि निविकल्कृत्वं स्यात्। अपि च गवादेः प्रथमप िावेव सामान्यलरणप्रत्यासत्या सकलगोव्कत्य- लौकिकपत्यक्षमिति वैशेषिकरीयम्युगमे तस्य तविकल्पकत्वं स्यादिति यत्कंचिदेवत्। यत्तु परत्यक्षस्य सविशेषविषयत्वेन प्रत्यक्षादिटृष्टसंबन्वविशिष्टविषय- त्वा,नुमानमपि सविशेषविषयमेव । (श्रीमा० पृ० अनुमानेन निविशेष वस्तुसिद्धिः ३० ५० १९) इत्युक्त तद्पि चिन्त्थम्। यो यो विशष: स स सामान्यप्रकृतिको यथा घटशरावा- दयो भेदास्तत्सामान्यभूतमृत्पकृतिका इवि मागुक्त (पृ० ७१।.प० १) व्याप्तिसत्वाद्दिशेषे सामान्यपकृतिकत्वेऽनुमि निर्वि-

८४ अद्वैतामोदे- शेषस्य सामान्यस्य सिद्धत्वात्। ये तु 'वस्तुगतस्वभावविशेषैस्तदेव वस्तु नि- विशेषमिति वद्ञ्जननीवन्ध्यात्वप्रतिज्ञावत् स्ववाग्विरोधित्वमपि न जानाति (श्रीभा० पृ० ३१ प० २) इत्युपहासं कुर्वन्ति तैरयमुपहासः कस्य कत इति त एव मष्टव्याः। मायावादिनस्तु भासमानविशेषानधिष्ठानत्वाभावमात्रेण निर्विशेषं वस्तु वदन्ति न तु केनचिदपि स्वमावविशेषेणोति। तादृशं च निर्वि- शेषं ब्रह्म तुरीयावस्थायां निर्विकल्पकमत्यक्षेण गृहत इत्यनुपदमेवोक्तम्। अत्र च ज्ञातृज्ञेययोरप्यनवभास एव। किं त्विदं प्रत्यक्षं सन्मात्रग्राहि। न तु भेद- विषयम्। अत्र च आसाग्राहकमदोऽपि नास्ति किमुत विषयगतो भेद: । स- न्मात्रग्राहीत्युफिरापचारिकी। तथा 'निर्विशेषं ब्रह्म निर्विकल्पकपत्यक्षण गृह ते ' इत्युक्तिरप्यौपचारिकी । एवदेवाद्वैवं 'सदेव ' (छा० ६ । २ । १) इत्यादिभ्रुावभिः प्रतिपाद्यव इति शास्त्रपत्यक्षयारविरोध एव। निर्विशेषानुभू- विरूपमिदं बलोद्भूतयाऽनाद्यविद्यारूपतच्छक्त्या रूपान्तरं माप्तमिव ज्ञातृज्ञेयस- हिवं यन्द्ासते तद्वेदं किंचिदित्यादिक लौकिकं निभिकल्पकादिकं प्रत्यक्षम्। घटोडयं न पट इत्यादिलोकिकमत्यक्षे तु ग्रह्मग्राहकभेदो घटपटादिभेदश्र भासव एव। ननु भेदो विकल्पासहत्वाद्दुनिरूपः। तथा हि-भेदस्वावन वस्तुनः स्व- रूपम्। वस्तुस्वरूप गृरते स्वरूपव्यवहारवत्सर्व- भेदस्य दुर्निरूपत्वम् स्मान्जेदव्यवहारपसके: । न च स्वरूप गृहीवेऽि भिन्न इति व्यवहारस्य प्रतियोगिसव्यपक्षत्वात्तत्स्म- रणाभावेन तदानीमेव न भेदव्यवहार इति वाच्यप्। स्वरूपमात्रभेदवादिनो हि प्रवियोगिसव्यपेक्षा च नोत्मोक्षितुं क्षमा। स्वरूपमेद्योः स्वरूपत्वाविशेषांत्। यथा स्वरूपव्यवहारो न प्रतियोग्यपेक्षः, भेदव्यवहारोऽ तथैव स्थात्। हस्तः कर इतिवद्घटो भिन्न इति पर्यायत्वं च स्यात्। नापि धर्मः । धर्मत्वे सति तस्य स्वरूपान्द्रेदाऽवश्याश्रयणीयः अन्यथा स्वरूपमेव स्यात्। भेदे च तस्यापि भेदस्तद्धर्मस्तस्यापीत्यनवस्था। भेदान्तराकल्पने तु प्राथमिको भेद: स्वाश्रयान्द्रिन इवि व्यवहारो न स्यात्। स्वस्मिन्स्वव्यवहारहे तुत्वासभवात्।

टं५

किं च जात्यादिधर्मविशिष्टवस्तुग्रहणे सवि भेदग्रहणं भेदग्रहणे सति जात्या- दिधर्मविशिष्ट्वस्तुग्रहणभित्यन्योन्याश्रयः। एवं च भेदो दुर्निरूप इति चेदस्तु। न च दुर्निरूपत्वे घटोडयं न पट इत्यादिर्भेदपतिभासः कथमुपपद्यत इति वाच्यम्। न हि प्रतिभासे परमार्थसद्वस्तुनोऽपेक्षा। शाक्तिरजवाद्यवभा- सानुपपत्तेः। 'बुद्धीनां सालम्बनत्वमात्रनियमात्' (श्रीभा० पृ० ५६ प० १७) इति वदता त्वयापि तथैवाङ्गीकतम्। किं चेदं भेदस्य दुर्निरूपत्वं तस्याविद्याकार्थत्वं प्रत्याययति। यत्तु भेदो न दुर्निरूप इत्याशैयेन 'संवे- दनवद्रूपादिवच्च परत्र व्यवहारविशेषहेतोः स्वस्मिन्नि तद्वयवहारहेतुत्वं मा- यावादिर्भिरभ्युपेवं भेदस्यापि संभवत्येव ' (श्रीभा० पृ० ३१ प० ९) इत्युक्तं तन। वैषम्थात्। रूप हि स्वाश्रये घटे चाक्षुषत्वं जनयत्स्वस्मिन्नपि चाक्षुषत्वं जनयति। परं तु तदेव रूपं स्वाश्रये घटे रूपवानिति व्यवहारं जनयदपि न स्वस्मिस्तादृशं व्यवहारं जनयति। एवं ज्ञानमपि स्वविषये घटे प्रकाशमानत्वे स्वस्मिन्प्रकाशमानत्वे च कारणं भवति परं तु तदेव ज्ञानं स्वाश्रय आत्मनि ज्ञानवाति व्यवहार जनयदपि न स्वर्मिस्तादृटशं व्यवहारं जनयति। आश्रयाश्रयिभावस्य भेदाधीनस्य स्वस्कन्धारोहणवत्स्वस्मिन्न- संभवात्। तथारयं घटगतः पटपतियोगिको भेद: स्वाश्रये घंट पटान्ट्रिन् इति व्यवहारं जनयन्नपि न स्वमिन् भिन्न इति व्यवहारं जनयेत्। भिन्नो नाम भेदवानेव। यनु 'संस्थानमेव जातिः' (श्रीमा० पृ० ३२ पं० १३) 'गो- त्वादिजाविरेव भेद:'(श्रीभा० पृ० ३२ प० १५) इत्युक्तं तच्चिन्त्यम् । संस्थानस्य जातिव्यञ्जकत्वात्। संस्थानं नामावय- संस्थानं जातिश्र वरचनाविशेषः । न हि स एव जातिः। अणूनां पृथगव महतां दीर्घग्रीवाणामुन्नतमुखानां विस्तीर्णोदराणां च विविधानां घटानां संस्थानस्य प्रतिव्यक्ति भिन्न- स्यानुभवात्। संस्थानानां मिथः केनचिद्धर्मेण साम्यमस्तीत्यन्यदेतत्। द्वयोः कार्षापणयो: संस्थानस्यात्यन्तसाम्येऽप्यैक्याभावात्। एकस्मिन्काषरापणे छिन्ने

८६ अद्वैतामोदे- तदीय एवाकारश्छिनो भवति नान्यकार्षापणीयः। कार्षापणजातिस्तु सर्वेषु कार्षाणेब्वेकैव । जातिरेव भेद इत्यपि न सम्यक्। जातेर्भेदेबोधकत्वेन तदपक्षया पार्थ- क्यात्। कि च जातरव भेदत्वे घटोडयं न पट इति जानिरभैदबोधिका प्रयोगानुपपात्तिः। घटशब्दनैव घटत्वजातेरुक्ततवेन न तु भेद: पुन स्तदर्थकनञ्रः प्रयोगायोगात्। किंच १ गोत्वं, भेइः, अभेदनिवृत्तिश्वेत्येते त्रयोरऽर्था मिथो भिन्नाः क्रमेण ज्ञायन्ते, उत २ त्रयम्यकमेव अथवा ३ गोत्वं भेदश्रैकोऽभेदनिवृत्ति: पृथक, आहोस्विद् ४ वेदोडमेदनिवृतिश्रत्यनयोरैक्यं गोतवं पृथक् । एवमेते चत्वारः कल्पाः । वत्र प्रवीतिशरणैस्त्रयोऽप्यर्था भिनना: स्वीकियन्त इत्बाद्ः कल्पः। 'एक एवार्थ:। लाघवात्। प्रतीतिस्तु शब्द्रस्वाभाव्यात्तथा तथा भवति इवि द्वितीयः। प्रतीविरलाघवं चेत्युभयानुसारिणां नृवीयचतुयो। तत्र रामानुजीयानां तृतीयः । गोत्वादिरेव भेद: (श्रीभा-पृ० ३२ प० १५) भेदग्रहणेनैव ह्यभेदनिवृत्तिः (श्रीमा० पृ० ३३ प० १) इति वदन्द्रिः स्पष्टमेव तथाङ्गनकारात्। परं तु तद्पेक्षया चतुर्थो युक्त। अमेरो हि नेदाभावः। तदभावोऽमेदनिवृत्तिः। भेदामावाभाव इि यावत्। अभावानावस्य प्रतियोगित्वरूपत्वं सर्वजनीनमेव तत्र भेदस्वाभेदनिवृत्या तहैक्य प्रतिद्दंरित्यज्य गोत्वस्य भेदेन सहैक्यमम- सिद्धमपि स्वी क्रियत इति कोष्यं रामानुजीयानां पन्थाः । कि च जातेः प्रतियोग्यनपेक्षत्वेन मेदस्य च प्रतियोगितापेक्षत्वेन भेदस्यावर्जनीयत्वमेव। न च यथैकस्यैव देवदत्तस्य देवदत्तशब्दृवाव्यस्वे पतियोग्यनपेक्षत्वं पित्रादिशब्द- वाच्यत्वे च तत्सापेक्षत्वं दृश्यते तद्वक्त्र स्यादिवि वाच्यम्। तत्र व्यक्तरेकत्वेि देवदत्तत्वपितृत्वयोरुाध्यार्भेदत्। अत्र त्वकस्यां घटव्यक्तो घटभिन्श्द्मवृ-

पर्यायता स्यात्, किंच जाविनात्रमेदवादियी हि पतियोगिक्रव्यपेक्षा नोत्मक्षितुं क्षमा, किं च घटत्वादिजविरेव भेदश्रत्तस्य भेदस्य प्रतवियोग्यपक्षायां कः प्रतियोगी। वटत्वावच्छि लस्वदनवच्छिनो वोभयं वा। आद्ये पटान्द्रेपवी- विन स्यात्। घटत्वमेव भे इवि तत्मतियोगित्वस्य घटत्वावच्छिने वक्तुमश-

तिर्न स्थात्। क्यत्वाच्च। अत एव न तृतीयः। द्विवीये त्वकस्माद्घट द्घटान्तरे भेदपर्ती-

विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः

यत्तु 'अपि च सन्मात्रग्राहित्वे घटोडस्ति पटोऽस्तीनि विशिष्टविषया

भेद: प्रत्यक्षेण न गृहीतः किमित्यश्वार्थी महिषदर्शनेन निर्वतते। सवांसु प्रति- पत्तिषु सन्मात्रमेव विषयश्रेत्तत्प्तिपत्तिविषयसहचारिणः सर्वे शब्दा एकैकप्रति- पचिषु किमिति न स्मर्यन्ते। किं चाश्वे हस्तिनि च संवेदनयोरेकविषयत्वेनोप- रितनस्य गृहीतग्राहित्वाद्दिशेषाभावाच्च स्मृतिवैलक्षण्यं न स्यात्। प्रतिसंवेदनं विशेषाभ्युपगमे प्रत्यक्षस्य विशिष्टविषयत्वमेवाभ्युपगतं भवति सर्मेषां संवेद- नानामेकविषयतायामेकेनैव संवेदनेनाशेषग्रहणादन्धबधिराद्यभावश्च प्रसज्येत। न च चक्षुषा सन्मात्रं गुहते। तस्य रूपरूपिरूपैकार्थसमवे पदार्थग्रा त्वात्। नापि त्वचा। स्पर्शवद्वस्तुविषयत्वात्। श्रोत्रादीन्यपि न सन्मात्रविषयाणि। कि तु शब्दरसगन्धलक्षणविशेषविषयाण्येष। अवः सन्मान्नस्य ग्राहकं न किचिदिह दृश्यते ' (श्रीभा० पृ० ३१ प० १ -पृ० ३२ प० ७ ) इत्युक्तं तनिष्फलम्। अलौकिकपत्यक्षस्य सन्मात्रग्राह कस्योक्तत्वात्। लकि- कप्रत्यक्षस्य विशिष्टविषयत्वं त्वस्माभिङ्गी क्रियत एवति किमथे तत्मदर्शना- र्थमियान्विस्तर इति ॥ ९॥ यन्तु निविशेषसन्मात्रस्य च प्रत्यक्षेणैव ग्रहणे तद्विषयागमस्य प्राप्त- विषयकत्वेनानुवादकत्वमेव स्यात् सन्मात्रब्रह्मण प्रमेयभावश्र' (श्रीभा पृ० ३२प ७) इन्युक्तं तत्राह- सन्मात्रं न प्रमेयं स्याज्जगतोSपरमार्थता संविदेव सती सा च न परेण प्रकाशते ॥। 10 । निविशेषसन्मावं हलाँकिकनि वैकल्पकप्रत्यक्षसिद्ध न तु लाकिकेन सविकल्पकन निर्विकल्पकेन वा प्रत्यक्षेण गृहते तथाभूतं च तत्तादृश- प्रत्यक्षात्मागज्ञातमेव शास्त्रेण बोध्य इति शास्त्रस्य नानुवादकन्वम् : भवन्म- तेऽपि सर्वान्तर्यामित्वेनाज्ञात एव परमात्मा य आत्मनि निष्ठन् ' (श० ब्रा० १४।६। ७ ३०) इत्यादिशास्त्रेण ज्ञाप्यत इति सममेव। अलौकिक निर्विकल्पकप्रत्यक्षं च प्रमातप्रमेयभावरहितमेनति न सन्मात्रब्रह्ः प्रमेयभाव इवि मागुक्त (७४। ११) मेव ।

अद्वैतामोदे-

यत्तु घटादीनामपारमार्थ्यमसहमानैरुक्तं 'दयोर्ज्ानयोहि विरोधे बाध्य- बाधकभावो बाधितस्यैव व्यावृचि. अत्र घटपटादिषु देशकालभेदेन विरोध एव नास्ति। यस्मिन् देशे यत्स्मन् काले यस्य सद्भावः प्रतिपन्नस्तास्मिन् देशे तस्मिन् काले तस्याभावः प्रतिपन्नश्रेत्तत्र विरोधद्लवतो बाधकत्वं बाधितस्य

तीतो न विरोध इति कथमत्र बाध्यबाधकभावः। अन्यत्र निवृत्तस्यान्यव निवृत्तिरवा कथमुच्यते रज्जुसर्पादिष तु. तद्देशकालसंबन्धतयैवाभावमतीतेरि- रोधो ब धकत्वं व्यावृत्तिक्रेति देशकालान्तरद्ृष्टस्व देशकालान्तरव्यावर्तमानतवं मिथ्यात्वव्यापं न दृष्टमिति न व्यावर्तमानत्वमात्रमपारमार्थ्ये हेतु:' (श्रीभा० पृ० ३३ प० ६) इति, तवरेन्थमुच्यत-जीवब्रह्मणोर्भेदाभे,विषये ब्रल्मणः सविशेषत्वनिर्विशेवत्वविषये च रामानुजीयानां मायावादिनां च मतभेदेि चित्पदार्थ: स्वरूषेणापरिणामी नित्यक्षे निर्विवादम्। तथा भूनभौतिकादि- जंडपदार्थ: स्वरूपेण परिणाम्यनित्यक्ष तथा स्वमः रथादयः शुक्तिरजता- द्यश्र जडा एव तत्तत्कालावसायिनस्तत्त-पुरुषमा- जगन्मिथ्या त्रानुभाव्या इत्यापे निर्विवादम् एवं वस्पुस्थिताव- विवादे सति केवलं नाममात्रे विवाद:। स यथा- चित्, जडा:, स्वमस्थरथादरक्षेति त्रयोऽप्यपरमर्थगन्दवाच्या उत त्रयोऽपि परमार्थशब्दवाच्या अथवा त्रयाणां मध्ये कश्वित्परमार्थशब्दवाच्योऽन्योऽपरमा- र्थंशब्दवाच्य इति। तत्राऽडद्यः कल्प, शून्यवादिनां माध्यमिकानाम्। स च न युक्त: किं नामापरमार्थत्वम्। परमार्थभिन्नत्वममितति चेत्किमस्ति किंचिद्वस्ु परमार्थशब्दवाच्यम्। सति हि करि्मश्चित्परमार्थे वस्तुनि परमार्थशव्देन नञ्रः समास उपपद्यते नान्यथा। किंच शन्यवादे केनापि क्वचिद्दि किचिदृपि न दृश्येतेति सर्वंस्य लोकव्यवहारस्य लोपः गमोति । आकस्मिकत्पत्तिवादश्र न युक्तिसहः। द्विनीयः कल्पो रामानुजीयानाम्। सोऽपि न युक्तः। तथा हि। किं नाम परमार्थत्वम्। अविनाशित्वं चेत्परमाथत्वेन त्वदमिमतेषु घटादिषु स्वमस्थरथादिषु चाव्याप्तिः । मवीयमानत्वं परमार्थत्वं चेत्पतीयमानत्वापरपयार्यं

विशिष्ठद्वैतमतानुपपत्तिः । ८९

षरमार्थत्वं घटादिषु स्वमस्थरथादिषु चास्तां नाम न नः किंचि्छिद्यते । प्रतीयमानमेवास्माभिरपरमार्थशव्देनाच्यते। यद्यपि ब्रह्मापि प्रतीयमानँ तथा- पि प्रतीतिरूपमेव तत्परमार्थम्। प्रवीयमानं सविशेषं त्वौपाधिकमपरमार्थ जी- वस्वरूपवत्। 'अविज्ञातं विजानताम् ' (के० ११) इति श्रुतेः । अथ सत्यत्वं परमार्थत्वं चेर्तिकि नाम सत्यत्वम्। असत्यत्वाभावश्रेदसत्यत्वज्ञाना- धीनं सत्यत्वं सत्यत्वज्ञानाधीनं चासत्यत्वमित्यन्योन्याश्रयः । अथ मिथ्या- त्वाभावः परमार्थत्वामति चेत्कमिदं मिथ्यात्वम्। बाधितत्वमेव मिथ्यात्वनिति चेद्रज्जसर्पस्थले सर्पज्ञानस्य बाधितत्वंरज्जुसपादिषु तु'श्रीभा० पृ० ३३ प० १३) इति ग्रन्थेन त्वयैवोक्तमिति सर्पज्ञानस्य मिथ्यात्वापात्तिः । इष्टा- पचौ तु'रज्जवादौ सपादिविज्ञानं सत्यमेव भयादिहेतुः' (श्रीभा० पृ० ५६- पं. १२) इति त्वदीयैबोक्तिविरुध्यते। किंच रज्जुसण्स्थले विषयस्य सर्पस्य बाधितत्वमिष्यते न वा आद्ये त्वदभिमता सत्ख्यातिस्तत्र न सिध्यि। अन्त्ये विषयाणामेव मिथ्यात्वम् (श्रीभा० पृ० ५६ प० ६) इत्युक्ति- विरोधः । किंच सत्ख्यातिवादिनस्तव मते रज्जसर्पादिस्थले सपदिरपि सत्त्वेन मिथ्यात्वाभावान्मिथ्यात्वस्य क्वापि प्रसिद्धत्वाभावेन मिथ्यात्वाभावो दुर्वचः। अभावज्ञानस्य प्रतियोगियसिद्धिसापेक्षत्वात्। तथा च मिथ्यात्वा- भावरूपं परमार्थत्वं दुर्वचम् किंच न 'व्यावतमानत्वमात्रमपारमार्थ्ये हेु:, (श्रीभा० प० ३३ प० १६) इति वद्तस्तव व्यावर्तमानत्ववि- शेषोSपारमार्थे हेतुत्वेनेष्ट एव। व्यावर्तमानत्वविशषश्र तद्देशकालसंबन्वितयैव व्यावर्तमानत्वरूपः । स च रज्जुर्सगदेरिति कथं सत्ख्याति: सिध्यति। किंच रज्जुज्ञानसंपज्ञानयोविरोधी विषयद्वारैव वाच्यः। स न संभवात। त्वन्मते बुद्धीनां सालम्बनत्वमात्रनियमेन बुद्धेस्तद्विषयास्तित्वावश्यंभावानपेक्षत्वात्। द्वयोज्ञानयोरेकक्षणवृत्तित्वासंभवेन विरोध इति चेत 'रज्जुज्ञानमेव बाधकं सर्पज्ञानमेव बाध्यम्' इत्यत्र विनिगमनाविरहः। किंच रज्जुसर्पादौ घटादौ च को विशेषः । रज्जुसर्पः पूर्व नाभृत् पश्चान्न भविष्यति। केवलं मध्ये मंतीयते, घटादिरपि तथैव। रज्जुसर्प: पश्रात् 'नायं सर्पः' इति बाध्यते। १२

अद्ैतामोढे-

घटादिरपि नाशोत्तरं कपालाद्यवस्थायां 'नायं घटः' इति बाध्यते। ननु वश्वाज्जायमानेन नायं सर्प इति बाधेन 'प्रतीतिकालेऽप्ययं सर्पो नाभूत्' इत्येवं प्रातीतिकालिकोऽप बाध्यते न तथा घट इति चेत्तस्याः प्रातीतिका- लिकसत्तायाः क्षणकतुल्यत्वेन न तया घटादे: पारमारथिकत्वं शक्यं निश्चे- तुम्। वस्तुतस्तु प्रातीतिकालिकस्यापि घटादेस्तत्त्वज्ञानदृष्ट्या बाघोऽस्त्येव। बद्धजीवद्ृष्या बाधो नास्तीति चेत-किं तन । रज्जुसर्पस्थलेऽपे भ्रान्त- दृष्टया बाधाभावस्य सत्त्वात्। किं च रज्जुसराृष्ट्या भयादिनाऽन्यत्र गमने बाधो नास्तीत्यतावता स किं स्प मत्या भवाते। यदि तत्र बाधयोग्यताड स्त्येव केवलमन्यत्र गमनेन रज्जुपाथाथ्यज्ञानं नास्तीत्यतो न बाघस्वा्हि बद्धस्य परमात्मयाथार्थ्यज्ञानं नास्तात्यतो न बाध इति तुल्यम् । ननु तत्त्वज्ञानिद्ृष्टया घटादेर्वधोडस्तात्यत्र किं प्रमाणमति चेदुच्यते। प्रातींतिकालिकोऽपि हि सर्पः पश्चात्तनजायमान- जगतो बाघ: बाधविषया भवनीत्यत्र कारणं हि प्रतीतिकालेऽपे सपस्य सर्पस्वरूपेणासत्त्वम्। सर्पस्य सचा हि रज्जुसत्तैव नान्या। तथा मृत्सत्तव घटसत्ता नान्या। नहि सत्ताद्वयं पती- यो। न वा घटकाले मृत्सत्ताया अभावो बक्तुं शक्यः। एवं मृदादिसत्तापि हि तत्कारणसत्तातो नातिरिक्ता भवति तथा च प्रातोतिकालिकस्यापि वटादेबांधो युक्त एव। किं च रज्जुसर्पस्थले प्रातीतिकाललिकः सप एव बा- ध्यते न तु सर्पप्रतीतिर्बाध्यते। तस्याः सत्यत्वस्य त्वयैवोक्तत्वात् (श्रीमा० पृ. ५६ प०. १२)। घटादिविषये तु न केवलं तत्त्वज्ञानोत्तरं घटादि- र्बांध्यते किं तु घटादिप्रतीतिरपि बाध्यते। यतो घटपतीतिर्नाम घटत्कारोड- न्तःकरणपरिणामः । तस्य च तादात्म्येन ब्रह्ममवरूप साक्षात्कारोत्तरमसत्वात्। तथा च यत्र केवलं विपयो बाध्यते तत्र तस्यापरमार्थत्वं चेद्यत प्रतीत्या सह विषयो बाध्यते तत्र तस्य परमार्थत्वं मुतरां न स्यात्। किं चापरमार्थ वस्तु किंचिदस्ति न वा। आद्य दुर्वचम्। त्वन्मतेस्तित्वस्य परमार्थत्वव्यातत्वाद- परमार्थत्वस्य क्वाव्यसंभवात्। द्विवाये 'अनाशी परमार्थश्र' (वि० पु० २। १४ । २४ ) इत्यादौ परमार्थशब्दोक्त्या किमाधिकं कृतं स्यात्।

विशिष्टाद्वैतमतानुपपाचैः। ९१ मारयावादिनां तु तृतीय: कल्पः । निर्विशेष बह्म परमार्थर्मन्यदपरमार्थ- मिति। यतस्तदेव परमार्थ यन्न क्वचिद्पि कदावि- परमार्थत्वनिर्वचनम् दृपि निषिध्यते: 'अनुवर्तमानत्वात्सत्परमार्थं इति सिद्धमेव ' (श्रीभा० पृ० ३३ प० १६ ) इवि त्वयाप्युच्यव एव। सदूपेऽर्थे परमत्वं च निरवाधकातिशयवत्त्वम्। यत्सचाया: क्वचिदृपि कदाचिदपि न निषेधः । 'पटो न घठः, घटो न पटः' इत्येवें सर्वेषां घटादीनां निषेधपतियोगिता दृश्यने। यस्य लेशतोऽपि न निषेधस्पर्श- स्तदेव वस्तुतः परमार्थशब्दभागिति तद्चतिरिक्त सर्व प्रतीयमानमपरमार्थमेव। तथाच व्यावर्वमानत्वमात्रमवापारमार्थ्ये हेतुिि सिद्धम्। एवेन 'न व्यावर्त- मानत्वमात्रमपारमाथ्य हेतुः '(श्रीमा० पृ० ३३ प० १६) इति परास्तम्। निषेधस्पर्शेनापि परमत्वहानर्दुर्वारत्वात्। निविध्यमानस्यापि परमार्थतं वदता परमार्थशब्दपवृत्तिनिमित्तमेव न ज्ञाथते। यनु 'अनुभूतिसद्विशषयोश्र विषयविषयिभावेन नेदस्य म्रत्यक्षसिद्ध- त्वादबावितत्वाच्चानुभूतिरव सवीत्येदषि निरस्तम् (श्रीमा० पृ० ३३ प०१८) इत्युक्तं तत्रोच्यते-अनुभूतिसाद्विशेषयोविषयविषयिभावेन भेदो हि

सद्नुभूत्योरक्यम् च लौकिकपत्वक्षरूपानुभूतिः सव सवीति नास्मा- मिरुच्यवे। गौककपत्यक्षस्य काल्पनिकत्वाद्। न हि रज्जसर्पस्थले सर्प एव रज्जुः कितु तादृशस्पाविषानं रज्जुः तथा च सक- ललौकिकसविषयानुभूत्यविश्ठानभुता या निर्विषयानुभुवि सैव सती। फिच- 'अनुभू वसद्विशेषयोविषयविषयिमापेन' इति वक्वाऽनुभूतिसत्सामान्ययवि- षयविषयभावः स्वीक्रियते न था। आधे सद्दशे योरिव विरेषपदोकतिव्पथां स्यात्। द्वितीयेनुभूतिसत्सामान्ययारविषपिषययिभावाभावे त्वन्मतानुसारेण स. तसामान्यत्यानुभूविरूपत्वाभावे च सत्तामान्यस्थ प्रमाणसिद्धत्वं न स्यात्। तदेव हि प्रमाणसिद्धं यत्ममाणिषय स्वं पनाण वा। जथ सत्तामान्यस्या- प्रमाणत्वमिष्टमेवोवि चेत्तथात्वे सद्विशेषयोरि वि-ाषपदोकेवैय्थ्य वदवस्थमेव।

अद्वैतामोदे-

किं चानुभतिसत्सामान्ययोरविषयविषायभावाभावे को हेतुः । प्रायशः सवै वस्त्वनुभूतिविषयभावं भजत एवं सत्यपि यतः सत्सामान्यमनुभूिविषयभावं न भजवऽतस्तत्र तस्य सत्सामान्यस्यानुभूत्या सहाभेद एव कारणमित्यनिच्छ- ताप्यच्छमतिना स्वीकार्यम्। किं चेयं सद्विशेषविषयानुभृिः स्वयं सदरपा- सदूपा वा। आद्येऽनुभूतिरेव सवीति स्वीक्ति स्यात्। अन्त्ये स्वयमसती कथ सद्िशेषे प्रमाणभावं भजेत । यन्ु 'विषयमकाशनवेलायां ज्वातुरात्मनोऽनुभूे: स्वयंप्रकाशत्वेऽप न सर्वेषां सर्वदा तथवति नियमोडस्ति। परानुभवस्य हानोपादानादिलिङ्गकानुमा- नज्ञानविषयत्वात्। स्वानुभवस्याप्यतीवस्याज्ञासिष- अनूभुते: स्वप्रकाशत्वम् मिति व्यवहारदर्शनाच्च' (श्रीमा० पृ० ३४ प० १) इत्युक्तं तन्निष्फलम्। न हि मायावादि- मिर्लौिक्या: सविषयानुभूतेः स्वयंपरकाशत्वनियम उच्यते येनैतत्खण्डनं यु- ज्येव। तथा न तस्याः सविषयानुभूतेरनुभाव्यत्वाभावनियमः किं तु सर्वांवि- ष्ठानभूताया बह्मशब्दवाच्याया निर्विषयानुभूतरन कदापि परप्काश्यत्वं न च कदाचिद्प्यनुभाव्यत्वमित्येव । एतेन स्वगतातीतानुभवानां परगतानुभवानां चानुभाव्यत्वनाननुभूतित्वपस ङत् ' (श्रीभा० पृ० ३४ प० ६) इत्याद्युक्त- मपास्वम्।

प्रसज्यत एव ' (श्रीमा० पृ० ३४ प० २०) इत्युक्त तत्राननुभाव्यत्वाज्ञा- नाविरोधित्वयोव्यांत्तिर्न निश्रेतुं शक्यते। अनुकूलवर्काभावात्। दृष्टान्तश्रायुक्तः। धर्मिभव गगनकुसममेव न ज्ञायते दूरे तद्दर्भभूतमज्ञानाविरोधित्वादि। यवोऽ- ज्ञानाविरोधित्वमज्ञानकाले्वित्वमेव नान्यत्। तत्र कुसुमस्यैवास्तित्वं नास्ति कुतस्वद्धर्मस्यास्तित्वं कुतस्वरां तज्ज्ञानम्॥ ५0॥ यदुक्तम् 'अनुभतिभागभावस्य ग्राहकाभावादभावो न शक्यते वक्तुम्। अनुभूत्यैव ग्रहणात् ' (श्रीमा० पृ० ३५.प० ३) इति, तत्राह -

विशिष्टा हूँ नमतानुपपाच्तिः ।

नित्या सामान्यानुभूतिरेका निर्विषया च सा। सुपौ नाहभावभानं मुक्तौ नैव च संसृतिः॥११॥ अनुभूतिपरागभावस्य ग्राहकमनुभूतिसामान्यमनुभूतिविशेषो वा। नादयः। अनुभूतिसामान्यस्वरूपव्याघातात् । किंचिद्विषयग्रा- अनुभूतेन प्रागभावः हिकाया अनुभतेरनुभूतिविशेषत्वात्। न द्वितीयः। किमियं प्रागभावग्राहहिका विशेषानुभूतिः स्वपाग- भावं गृह्लावि सामान्यानुभूतिपरागभावं वा। आद्य इष्टापत्तिः : न हि विशेषा- नुभूनेरनित्यत्वे वयं विवदामः। अन्त्ये सामान्यानुभूतिमागभाव ग्राहिकेय विशे- पानुभूति: सामान्यानुभूति विषयीकत्यैव तत्मागभावं गृहणीयात्। अभावज्ञा. नस्य प्रतियोगिज्ञानसापेक्षत्वात्। सामान्यानुभूनग्रेित्वे तु तस्याः सामान्यस्व- रूपव्यावातः। ज्ञानविषयीभूताया अनुभूवेरनुभूतिविशेषत्वात् । किं चानुभूति- सामान्यस्य भागभाव एव ना्ति दूरे तदूग्रहणम्। एतदुक्तं भवति-सर्वाविष्ठा- नभूता निराश्रया निविषया बह्शब्दवाच्या याऽनुभूतिस्वदेवानुभूतिसामान्यम्। सामान्यस्य पैरा काष्ठा। यद्पेक्षयाऽन्यत्सामान्यं किंचिदृपि नास्ति। अन एव तत्र स्व्रगतसजातीयविजातयमेदरूपस्त्रिविधोि भेदो ज्ञातोजज्ञातो नास्ति। यतो भेदजनका विशेषाः। विशेषो हि सामान्यपूर्वक एव। सामान्यं तु विशे- पस्य प्रागवस्था। यत्र लेशवोऽपि विशेषो नास्ति तत्र कथं त्रिविधोऽपि भे- दोऽस्तित्वं लभेत। एतेनानुभृतिसामान्यस्य नानात्वं प्रत्युक्तम्। तस्य चानुभूि- सामान्यस्य प्रागभावोऽि न वक्तुं शक्यत। कालतो मर्यादितस्यैव हि त्राग- भावः। कालतो मर्यादा च विशेषस्यैव न सामान्यस्य। वस्तुकतस्येव देशक- तस्येव च कालकतस्यापि विशेषस्य सत्वात्। अनुभूतिसामान्ये च वरतुविशे- षरूप: काल एव नास्ति कुतः कालकतो विशेष: कुतस्वरां तन्मूलको- नुभूविपागभावः । अनुभूतिसामान्ये हि न द्यौर्नान्तरिक्षं न भूतलं न पातालं न सूर्यो न विद्युन्न चन्द्रतारकं न तमो न ज्योतिर्न वायुर्न दिवसो न रात्रिर्न संध्ये न कालो न शरीरं नेन्द्रियं न प्राणो न मनो न रूपं न जाविन संबन्धो न समुद्रो न गिरयो न ज्ञानृत्वं न ज्ञेयत्वं न धर्मी न धर्मो

६४ अद्वैतामोदे-

न कोऽपि विशेष:। न तद्नुभतिसामान्यं कस्याचिद् ग्राहं नापि कस्याचिद् ग्राहकम्। नन्वेवं सर्वविशेषाणामभावे 'अनुभूतिसामान्यम् ' इत्यपि व्यवहारो न स्यात्। सामान्यस्य विशेषापक्षत्वादिति चेत्सत्यमेतत्। निरूपकैस्तद्वस्तु केनचिच्छव्देन प्रदर्शनयिमित्येतावतैवार्यं व्ववहारो न तु तत्राभिनिवेष्टव्यम्। तथा चानुभतिसामान्येन कथ स्वमागभावः स्वानित्वत्वं स्वनानात्वादिकं वा प्रकाश्येत : अपकाशितं च नास्त्येव। अस्तित्वे प्रमाणाभावात्। अथ तेना- नुभतिसामान्येन स्वनित्यत्वं स्वैकत्वं स्वपकाशत्वादिकं चापि न प्रकाश्येतोति

पि शाङ्कनीय । संविन्नित्येत्यस्य 'नानित्या' इत्येव तात्पर्यम्। एवं संवि- देका स्व क शेतस्य नानत्वाभावे परमकाश्यत्वाभावे च तात्पर्यं बाध्यनिति। एतेन 'याग्यानुपलब्धैव पामनावः समार्थतः' (श्रीभा० पृ० ३५ प०२३) इ तेरिस्तम्। अनुपलन्धिममाणस्य रामानजीपैरनङ्गीकाराच्च। तस्य प्रत्य से उन्त भूवत्येऽपि वातम नकाललिकविषयाभावेन प्रत्यक्षस्यात्रामवृत्तेः । यत्तु • किं च भत्यक्षज्ञानं स्वविषयं घटादिक स्वसत्ताकाले सन्वं साधयत्तत्य न सर्वदा सत्तामगमयद्दृश्यन इति पटादेः पूर्वोत्तरकालसत्ता न प्रतीयते। तद- प्रतीश्र संवेद स्व कालपरिच्छिनतया प्रवीतेः। घटादिविषयमेव संवेदनं स्वयं कालानवच्छिनं प्रतीत चेत्ततवेकनविषयी घटादिरि कालानवच्छिन: प्रवीयत इति नित्यः स्वात्' (श्रीमापृ० ३६प० १) इत्युक्तं तनि- ष्फलम्। सनिषयाणामनुभविशोषाणां कालपरिच्छि नत्वेऽपि बावकाभावात्। ि चाग्रे 'क्षेत्रज्ञावस्थाया कर्मणां संकृित््वरूपं ज्ञानं तत्तत्कर्मानुगुणतर- तममावेन वते। तच्चेन्द्रि-द्वारेण व्यवस्थितम्। इममिन्द्रियद्वारा ज्ञानपस्रम- पेक्ष्योदयास्षमयव्यपदेशः प्रवर्तते (श्रीमा० पृ० ४५ पं० १७) इवि स्वयमेव ज्ञानस्य नित्यत्वं प्रतिपादितनिवि पूर्वांपरस्वग्रन्थविरोवः। यन्तु 'न च निविषया संवित्काचिदस्ति। अनु लब्धेः। विषयपका- शनस्वभावतयेवापलब्वेरेव हि संविद: स्वयंप्रकाशता समर्यिता' (श्रीभा० पृ० ३६ प० ५०) इतकतं तच्चिन्त्यम्। विशषा हि सामान्यपूर्वका एवोवि

विशिष्टाद्वैतमतानुपपाचिः। ९५

नियमस्य लोकपसिद्धस्यानुपदमेवोक्तस्यानपलपनीयत्वात्। स्वयंपरकाशत्व-

यद्पि 'स्वापमदमूछासु सवविषयशान्या केवलैव संवित्परिस्फुरतीि न वाच्यम्। योग्यानुपल्धिपराकृतत्वात्। तास्वपि दशाम्वनुभ रनुभूता चेच्तस्या: प्रबोधसमयेऽनुसंधानं स्यात् । न च तइस्ति ' (श्रीभा० पृ० ३६ पं० १५) इत्युक्तं तदसंगतम। स्वयं निविषयाया अस्याः संविदः संवि- दन्तरविषयत्वाभावेन हि तदनुण्लव्धिर्न तु तस्या केवलाया: संविद अभावात् न हि पिशाचस्य प्रत्यक्षाविषयस्या- स्फग्णम् नुपलब्धावपि तस्य योग्यानुष्लब्धिपराकतत्वं मन्यन्ते। योग्यपदस्य ह्येतत्कन्यम् तदुक्त भाषाप- रिच्छेदे- 'अस्ति चेदुप्लभ्येतेत्येवं यत्र प्रसज्यते। सा योग्यानुपलब्धि: स्यादभावज्ञान कारणम्' (भा० प० ६२ ) इति

निर्विषयायाः संविदः संविदन्तरविषयत्वाभावेन 'अस्ति चेद"लभ्पेत' इत्येवं प्रसक्त्यभावात्। इयं चानुभूतिर्नानुभूता भवति। अनुभत्यन्तरविषयत्वा- भावात्। तथा च म यावादिभिरस्वीकृतमस्यामनुभवनुभतात्वं हठादागाप्य 'तास्वपि दृशास्वनुभतिरनुभता चेत्तस्याः प्रबोधभमयेड संधानं स्यात्' इति प्रबोधसमयेऽनुसँधानापादन कथ संगति लभेत किं चास्या अनभूतोनारषय त्वान् संस्कारजनकत्म्। अनुभूतिर्हि स्वाश्रये स्वविष संस्कार जनया।, न सस्या अनुभूतेराश्रयस्तदानीं कोऽपि भाति, नापि विषयः तत्कथमियं सं- स्कारं जनयेत् एतेन ' अस्मरणनियमोडनुभव भावमेव साधयति'( श्रीभा० पृ० ३६ प० २०) इ प्रत्युक्तम्। अस्परणनियमस्य संस्क रभावमूल- कत्वात्। सविषयज्ञनष्वपि न सर्वेषां संस्कारजनकत्वनियम पाथ गच्छतो- दासीनतया दृष्टषु गृहवृक्षक्षेत्रारामादिषु सर्वेषां स्मरणनियमादर्शनात्। यत्तु 'न केवलस्मरणनियमादनुभवाभावः। सुप्तोत्थितस्ययन्तं कालं न किंचिद्हमज्ञासिषमिति प्रत्यवमर्शेनवै सिद्धेः' (श्रीभा- पृ० ३७प०३)

९६ अव्वैतामोदे

इत्युक्तं तन् सम्यक्। सौप्तिकज्ञानस्य सविषयत्वाभावेन तादृशप्रत्यवमर्शोप- पत्तेः। नो ज्ञाघात्वर्यन्वयऽपि तत्कर्मण निषेधपर्यवमानम्। यथा वनं गच्छी देवदत्ते देवदत्तो न आ्रमं गत इत्यत सुप्तौ नाहंभावः तद्वत्। किं च साप्तिकज्ञाने विषयस्येवाश्रयस्याप्य- हमर्थस्य प्रतिभानं नास्ति। अवोऽपि तादृशप्रत्य- वमर्शोपपत्ति:। ननु 'अर्थम्पराननुभवस्यार्थान्वराभावस्य चानुभूतार्थान्नरा- स्परणहतुन्वं न संभवति '(श्रभा० पृ० ३७ प०४) इत्युक्तमिति चेद्- भ्रान्तोडसि अनुभातीहै स्वाअ्ये स्वविषय संस्कारं जनथित्वैव स्मरणहेतुर्भवि। तथा चानुभूतिर्यस्यार्थान्तरस्याननुभव यस्थ चार्थान्तरस्याभावे सति संस्कार- जनन एवासमर्था वादृटशार्थान्तरस्थाननुभवस्तादशार्थान्तराभावश्रास्मरण हेतुर्भ- व येव। विषयाननुभव आश्रयाभावे चानुभूतिः कस्य संस्कारं क्व जनयेत्। किं च 'न किंचिदवेदिषम्' इत्याकार को ज्ञानप्रत्यवमर्शाभावः सौप्तिकानुभ- वाभावसाधकत्वेनाभिप्रेत उ ' न किंचिद्वेदिषम्' इत्याकारको ज्ञानाभावम त्यवमर्शस्तत्साधकत्वेनाभिप्रेतः । आद्ये 'प्रबोधसमयेऽनुसंधानं नास्ति' (श्रीभा० पृ० ३६ प० १७) इन्युक्तमव पुनरुक्तं स्यात् तथा च न केव- लमिति ग्रन्थासंगतिः। द्वितीये ज्ञानाभावस्य प्रत्यवमशश्रेत्सुषुप्तौ ज्ञानाभावोऽ- नुभयत एव। प्रत्यवमर्शो हि स्मरणम्। तच्चानुभूतस्यैव। ज्ञानाभावः सुषु- प्तावनुभूतश्चरे सुषुप्तावनभवः।सध्यतगत प्रत्युत तवैव बाबकम्। सोडयं घद्टक- टीपभातन्यायः ।

निविषया भूंतरु-पत्त्यभावादन्येऽप विकार न भवन्ति। विकारान्वरा- णमुत्पात्त याप्तत्वेनोत्प्त्यभावेऽसंभवात्। यत्तु 'प्रा- अनृभूतेर्नित्यत्वम् गभावे व्य-चारात्' (श्रीभा० पृ० ३७५०१६) इ युक्तं तन्। परागभावविनाशस्य विकारत्वाभा- वात्। अवस्थान्तरापतिाहै विकारः न चाभावस्यावस्थान्तरं संभवति। किंच सत्कार्यंवादे कार्यस्योत्पत्तेः प्रागपि क रणरूण सत्त्वात्मागभाव एव दु्वचः। कुनसात्र व्यभिचार। सत्कार्यवादश्च रामानुजीय पि स्वीकृत एव। यत्तु

विशिष्टाद्वैतमतानुपपाततिः। ९७

'भावरूपा मायावाद्यभिमताऽविद्याऽनुत्पन्नैव विविधविकारास्पदं तत्वज्ञानो- दयादन्तवती चति तस्यामनैकान्त्यम्' (श्रीभा० पृ० ३७प० १) इत्युक्तं तद्संगतम्। तथा हि सामान्यानुभूतिरूप बल्म निर्विशेषम्। तच्छ- क्तिरविद्यापद्वाच्या। सा च न ततो भिन्ा। भेदस्य विशेषमूलकत्वात्। अत एव ब्रह्मरूपा सा शक्तिर्नित्यैव। वादृशशक्तपरिणामस्त्वव्यक्तादिः। स च कर्ममूलकः। तादृशशक्तिपरिणामस्य कर्मणश्च मिथः कार्यकारणभावेऽ- पि नान्योन्याश्रयदाष आपादनीयः तयोई्योरपि बीजाङ्कुरन्यायेन प्रवा- हानादित्वात्। बीजाङ्कुरयो्द्वयोरुत्पत्तौ सत्यामप्युत्पत्तौ प्राथम्यं कस्योति नावधार्यते। अतोऽगत्या प्रवाहानादित्वं स्वीकार्यम्। प्रवाहानादित्वं च नो- त्पत्त्यभावः । किंतूत्पचिकालानवधारणम्। उत्पत्तिकालानवधारणं च द्विवि- धम्। क्वचित्कालसत्त्वेऽपि तदज्ञानात्। क्वचिच्च कालाभावादवे तदज्ञानात्। आद्यं बीजाङकुरविपये। अव्यकार्दियों बहमशक्तिपरिणामस्तद्विषये द्विती- यम्। अव्मक्तमहदृहंकारोत्पत्यनन्तरमेव दिक्कालादिविशेषवस्तृत्पत्तेः। मो- क्षावस्थायामपि नित्या व्रल्मरूपा शक्तिरस्त्येव। अव्यक्तादिस्तत्परिणामो विनश्यति। मोक्षावस्थायां योऽविद्यानाश उच्यते तत्राविद्यापदेनाव्यक्तादि: शक्तिपरिणामो ग्ृह्ते। त्त्वज्ञानेन जायमानोऽव्य क्तादिपरिणामृविनाशश्र ताद्वशपरिणामाभानरूपः । अमानं च क्वचिद्वस्तुन एवासत्त्वात् क्वचिद्वस्तुस- च्वेडपि तदभानात्। क्वचिच्च वस्तुभानेऽपि मिथ्यात्वेन भानात्। भानमपि मिथ्यात्वेन जायमानममानमेव। आद्यं यथा रज्जयाथात्म्यज्ञानोत्तरं सर्पस्या- भानम्। द्वितारयं यथा सुषुपौ घटादरेभानम। तृतयिं यथाउडदर्शे स्वमखभानम्। अव्यक्तादर्वल शक्तिपरिणामस्याभानं च जीवन्मुक्तावादर्शे खवमुखभानवदेव। विदेहमुक्तौ तु सुषुसौ घटादेरभानवत्। इत्थ सिद्धान्तस्थितौ सत्यां 'यदनु त्पन्न तद्विनाशि' इति व्याप्तेरविद्यायां व्यभिचारापादनं तत्राविद्यापदेन बल्म- शक्तिरभिपेयत उत तत्परिणामोऽव्यक्तादिरभिपेयते। आद्ये सा नान्तवती। अन्त्ये सा नानुत्पन्ा। ततः कथमत्र व्यभिचारः पदमादधीत। १३

अद्वैतामोदे-

यत्तु 'यदप्यनुभतिर जत्वात्स्वस्मिन्विभाग न सहत इति तदपि नोपपद्यते। अजस्यैवात्मनो देहेन्द्रियादिभ्यो विभक्तत्वात्। अनादित्वेन चाभ्युपगताया अविद्याया आत्मनो व्यतिरेकस्यावश्याश्रयणीयत्वात् (श्रीभा० पृ० ३८ प० १) इत्युक्तं तत्सर्वै दत्तोत्तरम् ( पृ० ८२.)। यश्र 'स्वसत्तयैव स्वा- अ्रयं प्रति कस्यचिद्विषयस्य प्रकाशनं हि संवेदनम्। स्वयंप्रकाशता तु स्वसं- तयैव स्वाश्रयाय प्रकाशमानता प्रकाशक्र चिदचिद्शेषपदार्थसाधारणं व्यव- हारानुगुण्यम्। सर्वकालवर्तमानत्वं हि नित्यत्वम्। एकत्वमेकसंख्यावच्छेदः ' (श्रीभा० पृ० ३८ प० १२) इतिग्रन्थेन संवेदनस्य, स्वयंप्रकाशतायाः, प्रकाशस्य, नित्यत्वस्य, एकत्वस्य च स्वरूपभेदे उक्त: से विशेषावस्थारयां न तु तन्मूलभूतसामान्यस्वरूपे। न हि घटशरावोदञ्चनादिभेदो मृदवस्थायां दर्श- यितुं शक्यवे। यत्त 'संविदि तु स्वरूपातिरकण जडत्वादिपत्यनीकत्वमित्यभावरूपो भावरूपो वा धर्मो नाभ्युपेतश्रेत्ततिषिधोक््या किमपि ोततं ेत् 'श्रीभा० पृ० ३८ प० १८) इत्युक्तं तच्चिन्त्यम् । अभावस्य धर्मरूपत्वाभावात्। धर्मो हि धर्म्यपेक्षया सूक्ष्म धार्मेणः सामान्यावस्थं संविदो निर्विशेषत्वम् रूपम् अत एवाकाशादिविशेषापेक्षया सूक्ष्मेभ्य- स्तत्सामान्यावस्थम्यः शब्दतन्मात्रादिभ्यः सकाशा- दाकाशादिविशेषाणामुत्पत्तिरुक्ता सांख्यशास्त्रे। इतरैः प्रायस्तथाङ्गीकता च। तथा च कथमभावरूपो धर्म इत्युच्यते । किंच 'संविदि जडत्वादयो ज्ञेयधर्मा न सन्ति' इि वाक्येन न भावरूपः कश्चन धर्मो विधीयते नाप्यभावरूप: । कि तु जडत्वादयो धर्मा: केवलं निषिध्यन्त इत्येष एव तद्वाक्यार्थः। ' घटो नास्ति घटाभावोऽस्ति अनयोर्वक्ययोर्थभेद: प्रसिद्ध एवं। पदार्थसंसर्गो हि वाक्यार्थः। घटो नास्तीत्यत्र घटस्यास्त्यर्थेडन्वयः। तस्य च नञ्रर्येन संब- नधः। वटाभावोऽस्वीत्यत्र तु घटस्याभावेऽन्वयः तस्य चास्त्यर्थे। एवं संस- गभेदे वाच्यवृत्त्या वाक्यार्थभेदोऽवर्जनीय एव। लक्षणा तु बाधसत्त्व रवोति न लक्षणयाप्यत्र वाक्यार्थेक्यं शङ्कनीथम्। अत एव 'त्वं नासि''त्वद-

विशिष्टाद्वैतमतानुपपरत्तिः । १९

भावोडस्ति' इत्यत्र पुरुषव्यवस्थी, 'घटा न सन्ति घटाभावोडस्ति' इत्यत्र वचनव्यवस्था च संगच्छते। अत एव च विधिवाक्याननिषेधवाक्यं पार्थक्येन गणयन्ति वाक्यार्थविदः । किं चासमस्तनञ्रः क्रियान्वय एव साधुत्वमिति वैयाकरणानां निकाये प्रसिद्धम्। तथा चाहु :- संबोधनान्त, कृत्वोर्थाः, कारकं, प्रथमो वतिः। धातुसंबन्धाधिकारनिष्पन्नमसमस्तनञ्र ।। तथा यस्य च भावेन षष्ठी चत्युदितं दयम। साधुत्वमष्टकस्यास्य क्रिययैवावधार्यताम् । (वै० भू० का० १६-१७) इति। तथा च कथ घटो नास्तीत्यत्र घटाभावप्रतीतिः । एतेन 'न वेद्यं वित्तिधर्मः स्यादिति यत्प्रागुदीरितिम्। तेनापि साधितं किंचित्संविदोडस्ति न वा त्वया। अस्ति चेत्पक्षपातः स्यान्नचेत्ते विफलः श्रमः ॥ (सं० सि० पृ० ९७ ) इति सिद्धित्रयोक्तमपास्तम्। यत्तु 'संवित्सिध्यति वा न वा सिध्यति चेत्सधर्मता स्यानो चेतु- च्छता गगनकुसुमादिवत्। सिद्धिरेव संविदिति चेत्कस्य कं प्रनीति वक्त- व्यम्। यदि न कस्यचित् कचित्प्रति सा ताह न सिद्धिः' (श्रीभा० पृ० ३९ प० १) इत्युक्तं तत्रोच्यते-या च सिद्धिः कस्यचित्कंचित्पत्येय वकु शक्यवे स व्यवहारानुगुणः सि्धिविशेषः। यञ्च सर्वेषां सिद्धिविशेषाणां मूलभूतं प्राणपदं च सिद्धिसामान्यं सैव संवित्। न तस्या आश्रयापेक्षा। नापि निरूपकापेक्षा। सामान्या संविदेवाता। न त्वात्मधर्मः संवित्। आ- धाराधेयभावस्यापि विशेषावस्थायामेव सत्वेन सामान्यावस्थायां धर्मधर्मि- भावस्य वक्तुमशक्यत्वात्। विशेषाणां व सामान्यपूर्वकत्वनियमेनोक्तसामा- न्य रूपमवश्याश्रयितव्यमनपलपनीयमेवोति परागुक्तं (पृ० ६९) न विस्मर्त- व्यम्। एवं च 'अनुभूतिरिति स्वाश्रयं प्रति' (श्रीभा० पृ० ३९ प० ९) इत्यादिना ग्रन्थेनानुभूने रात्मधर्मत्वादि यदुक्तं तत्सर्वें विशेषावस्थायामस्तु नाम न तु सामान्यावस्थायामिति बोध्यम्। १३॥

अद्वैतामोदे- संवित्सामान्यमेवात्मा नाहमर्थः स ईरितः । अहंभाव: कल्पितः स्यान्मोक्षेऽहंधीः सुखं च न ॥ १२॥ यत्तु 'संविनाम काचिनिराश्रया निविषया वाऽत्यन्तानुपलब्धेर्न संभ- वति' (श्रीमा० पृ० ४० प० ४) इत्युक्तं तन। पागुक्त (पृ० ८२)- रीत्या निविषयाया निराश्रयायाः सामान्यानभूतेरवश्य स्वीकार्यत्वात्। कि च गतानां जीवानामपत्यक्षत्वेनासत्त्त्वापत्तिः। अथ नेयमत्यन्तानुपलब्धिः । शरीरचष्ट्याऽनुमानेन तत्र जीवोपलव्घेरिवि चेद्वापि विशेषाणं सामान्यपूर्व- कत्वनियमेनानुमान्प्रमाणं कुतस्ते बुद्धयारूढं न भवति। या च निर्विषया निराश्य।नुभूविः सैव सर्वेषु लोकेष्वहं जानामीत्यादिवत्ययेष्वनुवतते। ज्ञान- सामान्यमनुवर्तते। आश्रवविशेषो विषयावशेषश्र आत्मनो ज्ञानस्वरूपत्वम् कल्पित एव । तथा च ज्ञानाश्रयत्वन भातोऽह- मर्थोडपि कल्पित एवेवि न स आत्मा। किं तु निराश्रयो निर्विषयचिद्रप एवात्मा। अवति व्यामोतीत्यात्मा। सामान्यं हि विशेषान् व्यामोवि। यथा टशरावादीन्मृत्तिका व्यामाति। अतः सर्वा- पेक्षया यत्सामान्यं तदेव परमार्थत आत्मस्वरूपम्। अथ को विशेष: किं च सामान्यमिवि चेदुच्यते-परमाणवः सामान्यम्। द्वयणुकादयो विशेषाः। रूपरसाद्यो गुणाः सामान्यम्। गुणी विशेषः । एवमितरत्रापि धर्माः सामान्यं धर्मी विशेषः। सूक्ष्मं सामान्यं स्थूलं विशेष:। आन्तरोऽ्थः सामान्यं बा- होडर्था विशेष:। निराकारं ज्ञानमात्र सामान्यम्। कल्पितेनाकारेण युक्त साकारं ज्ञानं विशेष: । 'अर्थेनैव विशेषो हि निराकारतया धियाम्' इत्युक्के:। तथा च सर्वापेक्षया यत्सामान्यं स एवात्मा। तथा हि- मृद्दिकारा घटशरावादयो विशेषाः । मृत्तिका सामान्यमिति हि प्सिद्धमेव एवं मृदादिषु परमाणवः सामान्यम्। सूक्ष्मत्वात्। परमाणुष्वि पृथिवीपरमाण्वपे- क्षया जलपरमाणवः सामान्यम्। सूक्ष्मतरत्वात्। महाभूवेषु चात्यन्वसूक्ष्मत्वादा-

विशिषाह्ैतमतानुपपचिः।

काशं सामान्यम्। आकाशादिमहाभूतापक्षया तद्गुणाः श्दस्पशादयः सामा- न्यम्। शब्दृतन्मात्रादीनामाकाशादयपेक्षयापि सूक्ष्मत्वात्। एवं सकलधर्म्यपेक्षया वद्दर्मा: सामान्यम्। वेष्वपि पश्चमहाभतेषु तद्ध्र्मेषु च बाहयार्थापेक्षयाऽSन्तरार्थाः सामान्यम्। आन्वरार्थाश्र बुद्धौ कल्पिता इवि ज्ञानविशेषा एव ते। तदपेक्षया यज्ज्ञानसामान्यं यद्द्टिशं वादृशमिति वक्तुं न शक्यते स आत्मा। यत्र धर्म- धर्मिभावोऽपि नैव भासते। अत एव निर्विशेषविन्मात्र आत्मेत्युक्तम्। स एव च सर्वान्बौद्धान्धर्मान् , वद्दारा धर्मिण:, आन्तरद्वारा च बाहार्थान्, तेष्वपि सूक्ष्मद्वारा स्थूलान्, तत्रापि च मृचिकादिद्वारा घटादीक्ष सर्वान् व्यामोति। सामान्यस्य च विशेषकारणत्वेनात्मनः सर्वकारणत्वात् 'जन्माद्यस्य यतः ' (ब० सू० १।१। २) इति तल्लक्षणं सिद्धम्। बाह्यार्थस्य चान्तरार्थ- मूलकत्वात्कार्ये च कारणसजातीयत्वकल्पनस्यैवौचित्यात्कारणी भूतस्यान्तरार्थ- स्थेव बाहार्थस्य सकलजगतः कल्पिवत्वमेव युक्तमित्यपरमार्थतं च सिद्धम्। एवं च ज्ञानसामान्यमात्मोवि स्थितम्। आश्रयोपाधिका विषयोपाधिकाश्र ये ज्ञानविशेषास्वे सर्वे कल्पिता एवेत्याश्रयो विषयश्च युष्मदर्थ एव । धीविशेषसिद्धो युष्मदर्थ इत्येव वस्तुतो युष्मदर्थस्य लक्षणम् । नायं युष्पदर्थो ्यावहारिकयुष्मदर्थवदस्मदर्थसापेक्षः। तदाग्रहे तु विशे- पावस्थोनमुखं धीसामान्यमेवास्मदर्थ इत्युच्यताम्। व्यावहारिकोऽस्म दर्थस्त्वहंपत्ययसिद्धो युष्मदर्थंश्र युष्मत्मत्थयसिद्ध इत्यत्र न विवाद:। किं तु व्यावहारिकस्यास्पदर्थस्यापि 'धीविरेषासिद्धो युष्मदर्थः'इत्येवं युष्म- दर्थलक्षणाक्ान्तत्वमस्त्येवोति 'अहं जानभीवि विध्यनहमर्थश्चिन्मात्रातिरेकी युष्मदर्थ एव इति मायावाद्युक्तिनिर्बाधिव। एतेन 'अहं जानामीति सिद्धो ज्ञावा युष्मदर्थ इति वचनं जननी मे वन्ध्येतिव- अहमर्थो नात्मा द्वचाहतार्थम्' (श्रीभा० पृ० ४१ प० ८) इत्यपास्तम्। उक्त्ताभिपायाज्ञानात्। व्यावहारि- कस्य चाहं जानामीति धीविशषसिद्धस्याहमर्थस्य न वस्पुत आत्मत्वम्। तस्य

१०२ अद्वैतामोदे-

तस्य न प्रत्यकत्वम् प्रति अञ्चवीति प्रत्यक् सर्वव्यापीत्यर्थः। प्रत्यकशन् श्रात्मगबपर्याय एव। स्थावरजङ्गमेषु सकलवस्तुष्वात्मव्यापेः सत्त्वेञप ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु शरीरेषु चित्मतिबिम्बभूतजीवरूपेण व्याप्तिरनुभव पंथमा- रोहतीत्यतो लोके जीवः प्रत्यकशव्देनात्मशव्देन च व्यवाहि्रयते। स जीवा ज्ञानव्यक्षकाहंकारसांनिध्यात्स्वयमात्मानमहंभावापन्नं मत्वा ज्ावारं मन्यते। तेनाहं जानामीति धर्मधर्मतया जायमाना व्यवहारिकी धीविशेष- रूपा प्रत्यक्षपतीतिर्न विरुध्यते। एवं च ... 'अहमर्थो न चैवात्मा प्रत्यक्त्वं चापि तस्य न' इति सिद्धम्। अव्य क्परिणामवि शेषस्याहंकारस्याहं कारत्वमप्यत एवोपपद्यते। यतोजय- महंकार: अहंकारस्वररूपम जीवमहंभावापन्नं भासयति। अहंकारशब्द्स्थ सभतवद्दावेजर्ये िपत्ययमुत्पाद्य व्युत्पत्तिर्भवतापि पशितेव (श्रीभा० पृ० ५३ प. १)। अहंकारो हि महत्तत्वस्य सा- क्षात्रिणामः। महत्तत्वं हि बुद्धिरूपम् अहंतेर्दते च बुद्धिविशेषौ ।.अवः जीवमहंभावापनं करोतीति युक्तम्। अथ 'वस्तुतोऽहमावापन्नो जीवः। वस्तुतोऽ्हंभावानापन्क्ष देहादिः। अव्यक्तपरिणामविशेषश्राहकारो देहादिक- महंभषापन्नजीवसांनिध्याहंभावापभं करोति ,इति पेदव्य क्परिणामविशेष- स्थाहंकारस्याहंभावोस्ति वा नवा। नास्ति चेत्सोऽवयक्तपरिणामविशेष: क्थ स्वस्मिन्नसनवमहंभावं जीवानिष्ठ देहादौ प्रदर्शयेत्। न हि हरिद्रा स्वस्मिन्नसन्वं रक्तिमा नं जमाकुसुमस्थं जपाकुसुमसंनिहितेऽपि, स्फटिके प्रदर्शयतुं प्रभववि। अस्ति चेत्सोऽ्हंभाव: स्वाभाविको नैमित्तिको वा। आद्े तेनैव जीवे देहादौ चाहंभावोपपचौ किमतिरिक्क्न जीवनिष्ठेनाहंभावेन। जीवेजव्य क्तपरिणामविशे षाह कारे चेत्युभयतापि स्वाभाविकाहंभावकल्पने गौरवम्। कि च तथासवि देहादौ सांनिध्यादिनिमित्तव शाद्दृश्यमानोऽ्हंभावो वस्तुताऽ्यक्तपरिणामविशेष- निष्-एव न जीवनिष्ठ इत्यत्र नियासकाभावः। वथात्वे तु जीवोप्यहंकास

विशिष्टाद्वैतमतानुपपातिः । १०३

दवाच्यः स्यात्। तच्च तवा्यनिष्टेम। इष्टत्वे तु माक्षेऽहकारवलयस्य त्वत्सं- सतत्वेन जीवविलयापत्तेः। नैमित्तिकश्रेत्सोऽहंभाँवो जीवसांनिध्यादिति वक्त- व्यम्। तादृशनैमित्तिकाहंभावविशिष्टोऽव्यक्तपरिणामविशेषी यद्देहादावहंभावं प्रदर्शयति तर्तिक वास्तविकाहंभाषाश्रयजीवसांनिध्ये तदसांनिध्ये वा। आद्ये. जीवनिष्ठ एव देहादावहंभावः प्रदृश्येत किं मध्ये गडुभूतेनाव्यक्त परिणामवि शेषेण। अन्त्ये स्वस्मिन्नेवाविद्यमानमहंभावं कथं देहादौ प्रत्यायथितुं प्रभवेत्। अहँकारपदवाच्यत्वानुपपतत्तिश्र। किं च जीवासांनिध्येऽहंकारस्यापि न स्थि तेः। प्रेतीभूते देहेऽहंकारादर्शनात् । किं चास्मिन्पि पक्षे जीवोऽ्हंकारण्दवाच्यः स्यादिति प्रागुक्तदोषस्तद्वस्थ एव किंच जीवनिष्ठोऽहंभावः कस्मशिदेवाव्य क्तपरिणामविशेषे प्रतीयते न सर्वेष्वित्यत्र नियामक भावः। तस्मादिर्वभाव द- हंभावोऽि बुद्धयैव कल्पित इति वस्तुतोऽ््यक्तपरिणमविशेषनिष्ठ एवं सो- ङ्रीकर्तव्यः ताद्ृशाहंभावाश्रयोऽव्यक्तपरिणागविशेष एवाहंकारः। स एव च देहादाविव जीवेऽप्यहंभावं प्रदर्शयति। युक्तं णामः । महत्तत्वं च बुद्धि: अहंतेदंते च बुद्धिविशेषभृते इति न जीवात्मनि वास्तविकाहंभावो युक्त: । मोक्षावस्थायां चाहं जानामीत्यपि मातिर्न भवत्येव। तादृश व

मोक्षे नाहंभावः प्रतीतिविशेषत्वेन कल्पितत्वात् किं चाहं जाना- मीति प्रतीतिर्धर्मधर्मिभावसापेक्षा। माक्षे त धर्म- धर्मिभावोडपि नास्त्येव यतो धर्मघर्मिभावे स्वगतो भेदो भासते। भेदस्य च भयजनकत्वव्याप्यत्वनियमः प्रसिद्ध एव। भयं च तारतन्येन क्वचिन्महत्क्कचिन्मध्यमं क्चिन्न्यूनं क्वचिन्न्यूनतरं क्वचिदुद्दूतं क्कचिदनुद्दूतमित्यन्यत्। परं तु भेदस्थले भयलेशोऽपि नास्तीति दुर्वचम् । यतः पुत्रादृपि भयं दृश्यते। स्वशरीरस्थांदृपि दन्तनखादेः सकाशान्ट्रयमनु- भूयते। स्वशन्दादपि च भयंदृश्यते यथा तत्राभिनिविष्टस मम मुखात्के शन्दा निर्गच्छन्तीति न जाने ।अतस्तत्र गमनमेव न युक्तम' इति हि लोके प्रवीति:। 'द्विवीयाद्वै भयं भवति' इत्युक्तिश्रात एवं संगच्छो।

1४ अद्वेतामोढ़े-

मोक्षावस्थायां तु 'जमयं वै जनक प्राप्तोडसि' (वृ० ४ । २ । ४) इवि श्रुतिर्भयगन्धोऽपि नास्वीति दशयति। तस्माचत्र धर्मधर्मिभावो वक्तुमशक्यः। अत एव तत्र ज्ञातृज्ञेयभावो विषयविषयिभावश्र न। नन्वेवं तत सुखानुभवोप न स्यात्। तत्पवीवौ सनुभृत्यनुभवित्रोधर्मधर्मिभावः, सुखानुभवितोर्ज्ञंय ज्ञातृ- भाव:, सुखानुभत्योविषयविषयिभावश्च विद्यत इवि चेत्सत्यमेतत्। किं वारहिं तत्न सु लेशोऽ नास्ति। को ब्रूनेऽस्तीति। मोक्षावस्थाया निरतिशयोत्कषें किं निमिच्तमिति-चेद्दुःखात्यन्वाभाव इवि गृहाण। तत्र सुखोकिस्तु 'भाराप- गमे सुली संवृत्तोऽहमितिवद्दुःखाभावे सुखमुनचर्यवे त्यभिपायेण बोभ्या। मोक्षार्थ प्रवृत्तिस्तु दुःखनिवृत्त्यर्थैव। एवेन

भवेयमिति मोक्षाथा श्रवणादौ प्रवर्तिते । इत्यपास्तम। मुमुक्षोनियमेन वाटक्संकल्पस्यादर्शनात्। कचित्तथा संकल्पो दृश्यत इत्याग्रहे तु दुःखात्यन्ताभावस्यौपचारिकसुखत्वेन वत्रानन्तानन्दआन्त्या स योजनीयः। नन्वेवमपि प्रागुक्तरीत्या मोक्षेऽहमथांनुवृत्त्यभावेन 'अहमनन्तानन्दभाग्म- वेयम्' इति संकल्पः कथ पपद्यत इवि चेट्भान्तोजसी। ईदृशसंकल्पोपपाद- नाय संकल्पकालेऽहंत्वेन प्रतीतस्य वस्तुनो मोक्षकाले सत्त्वमेव केवलमपेक्ष्पते न तु मोक्षक लेऽहंत्वेन प्रतीत्यपेक्षा। परती रेखनाेक्षा किमुवाहंत्वेन वथा च संकल्पकाले परवीतस्याहमर्थस्य मोक्षावस्थायामनुवृत्त्यभावेऽि न क्षतिः 'अहमनन्तानन्दभाग्भवेयम् ' इत्येव संकल्पः । न तु 'वदानीमहं वथाविष- मात्मानमनन्वानन्दभाक्त्वेनानुसंद्ध्याम्' इति लोकेऽपि निद्रावः पराकू 'अहं निद्वासुखमनुभवेयम्' इति क्वचित्संकल्पो दृश्यवे। परं तु तत्रापि सुषुषिकाले 'अहमिदानीं सुखमनुभवामि' इत्यनुसंधानं न दृश्यवे। एवं च मोक्षे नाहम- थानुवृत्तिः। पागुक्तरीत्या मोक्षे भेदस्य कथमप्यभावेन धर्मधर्मिभावस्य वकुम- शक्यतयाऽहमर्थानुवृत्तर्दुरुपपादत्वाच्च वथा च दुःसात्यन्ताभावायैव मोक्षे प्रवृत्तिरिति सिद्धम्।

विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः १०५

लोकेऽपि पञ्जरस्थाः शकादयो योग्यकाले स्वाद्वन्ं भक्षयन्तोऽपि बने

मोक्षशब्दार्थः कस्मि्पि काले किमपि फलं प्राप्स्यताति संभा वनामात्रेण पञ्जरान्मोक्षमिच्छा्ति तत्र बन्धदुःख- निवृत्त्यर्थमेव प्रयत्नो दृश्यते। ईदृशी च मोक्षा वस्था मुच्छ मोक्षण इति धात्वर्थानुगुणैव मोक्षो हि माक्तिः । सा च कस्मा- दप्यपसरणरूपा। न तु तत्र कस्यचिदन्यत्त्य प्राप्तिः । किं च बन्धमोक्षयोः परस्परप्रविद्वन्द्विभूतत्वेन तादृश एव मोक्षपदार्थो वक्तव्यो यो बन्धप्रतिद्वन्द्ि- भूतः। बन्धश्र दुःखनियत इति दुःखविराविभृतदुःखात्यन्ताभाषनियतो मोक्षः। न हि सुखं दुःखावेरोधि। सुखदुःखयोः सामानाधिकरण्यदर्शनात्। अत एव वैशेषिकैः सखदुःखयोरद्योरषि गुणत्वेन पृथङ्निर्देशः कृतः अन्यथा तमसस्ते- जोऽभावरूपत्वमिव सुखस्य दुःखाभावरूपत्वं दुःखस्य वा सुखाभावरूपत्वं तैः कल्पितं स्यात्। दुःखात्यन्ताभावश्च लेशतोऽि दुःखसत्वे न संभवतीति स एव दुःखविरोधी। तस्मादर्थस्वाभाव्यादपि दुःखात्यन्ताभावो मोक्ष: सिध्यति। दुःखनिवृत्तिश्रानुकूलप्तिकूलान्वयविरहे स्वरूपेणावस्थितिः। रामानुजैरि तथैव व्याख्यातम् (श्रीमा० पृ० १२९ प० ५)। अनुकूलपातकूलान्व- यविरहश्रानुकूलस्य प्रतिकूलस्य च स्वद्वितयिस्य वस्तुन एवाभावेन वा, तादृशवस्तुनः सत्त्वेऽपि तत्संबन्धाभावेन बा, संबन्धसत्त्वेऽषि संबन्धपनिभा- साभावेन वा भवति। तत्र द्वैतिनां मते मोक्षे द्वितीयस्य वस्तुनोऽभावो दुरुप- पादः। वत्र 'द्वितीयाद्वै भयं भवति' इति न्यायेन भयसंभावनायामपि मोक्षे भयात्यन्ताभावः अभयं वे जनक प्राप्ोडास' (बृ० ४ । २ ।४) इतिश्रत्येकशरणतया श्रद्धाजाडचेन कल्पनीयः स्यात् अद्वैतिनां तु मते श्रुविप्रतिपादितो मोक्षे भयात्यन्ताभावो युक्त्यैवोपपादितो भवति। द्वितीया- भावेन भयसंभावनाया अप्यसत्वात्। तथा च द्वितीयवस्तुनोऽभावस्याभयं वै जनक प्राप्तोऽसीतिश्रुत्यनगुणतया कथं मोक्षे सुखातिशयकल्पना युज्येत। सुखस्य द्वितीयसापेक्षत्वात् किं च मोक्ष उत्कर्षातिशयो यथा दु सात्यन्ता- भावेन वक्तुं शक्यते न तथा सुखातिशयेनापि। यतोऽल्पेनापि दुःखेन मह- १४

१०६ अद्वैतामोदे-

दपि सुखममिभूयत इति प्रसिद्धं लोके। तथौषचारिकेणापि दुःखेन सुखामि- भव इतिहासादिषु प्रसिद्धः। आपैचाारकं दुःखं च सुखाभावरूपम्। वादृशे- नौपचारिकेणाप्यनपत्यताजन्मना दुखेन दशरथः श्रीरामचन्द्रोत्पत्तेः प्राक् सर्वमपि राज्यादिवैभवं व्यर्थ भवितवान्। अथौपचारिकमपि स्वल्पमपि च दुःखं यत्र नास्ति स एव सुखािशय इति वेदेवं तारह सुखातिशयानरूपण- स्य दुःखात्यन्ताभावनिरूपणाधीनतयोभयसंमतन दुःखात्यन्ताभावनैवोपपत्तौ किं तत्रातिरिक्तमुखातिशयकल्पनया। तदेवं मोक्षावस्थायां द्वैतगन्धस्यापि वक्तुमशक्यतया तत्राहमर्थानुवृत्तिर्दुर्घटा। अहमर्थपतीतर्भेदमुलकधमंधर्मिभा- वसापेक्षत्वात्। मोक्षे प्रवृच्िस्तु न रुखार्था किं तु टुःखनिवृत्त्यर्थेवेत्युपपादित- मेव। यथा पादे कण्टकेम विद्धस्य तन्निसारणे प्रवृतिस्तद्वत्। इयांस्तु विशेष: कष्टकनिःसारणोत्तरं दुःखनिवृत्तिः प्रतीयते। मोक्षे तु सापि नेवि। एतेन दुःखनिवृत्त्यर्थारयां प्रवृत्तावपि मोक्षे दुःखनिवृत्तेः मतीततया तदानीं ज्ञातृज्ञेयभावोडस्तीति भेदो दुर्निवार इत्बपास्तक । कि च न हि दुःखनिवृत्ति- रनुकूलेति प्रार्थ्यते। किं तु दुःखं प्रतिकूलमति तन्निवर्तयितुमिष्यते। 'दुःखस्य प्रति लतया तननिवत्तिरिष्टा भवति नानुकूलतया' (श्रीभा० पृ० १२९

अहमर्थो न चेदात्मा प्रत्यक्त्वं नामनो भवेत् [श्रीभा० पृ० ४० प० १३] इत्याद्युक्त स्वकपोलकल्पनाजालमपासम् ॥१२॥ यत्त 'स्वसंबन्धितया ह्यस्याः सत्त/विज्ञपपतितादि च। स्वसंबन्धवियोग तु ज्ञप्तिग्व सिध्यति। छेत्तुश्छद्यस्य चाभावे छहनादेरसिद्धिवत् ' । श्रीमा० प० ४० प० २१) इत्यनेन ग्रन्थेनाश्यभताहमथ पेक्षयैव ज्ञानस्य ज्ञानत्वमस्तित्वं चेत्युक्त्तं तत्रोच्यते-

विशिष्टाद्वैतमतानुपपाचिः। 90७

संविदो नाश्रयापेक्षा न ज्ञातृत्वं तथात्मनः । ज्ञानस्वरूप एवात्मा ज्ञात्रन्तःकरणं भवेत् ॥ १३॥ व्यावहारिकज्ञानविशेषविषये ज्ञानस्याश्रयापेक्षास्तु नाम । यञ्च सर्वज्ञान- मलभूतमनुभतिसामान्यं तस्याश्रयापेक्षा सुतरां न संभवति। आश्रयापेक्षया

सृष्ट्ारम्भोत्तरं संवित्निराश्रया महाभूतानामुत्पत्तिः सांख्यैरुक्ता भववापि स्वीिता च। तत्र कथमाश्रयानपेक्षया तेषां सिद्धिः। अथ शब्दादयो गुणाः, न तथा ज्ञानम्। ज्ञानं तु छेदनादिवत्क्रिति चेत्तथासवि क्रियाया अनित्यत्वनियमेन ज्ञानस्याम्यनित्यत्वापत्तौ 'नित्यज्ञानाश्रन ईश्वरः , इति त्वदीय एव सिद्धान्तो विरुद्धः स्यात्। यत्तु 'अताऽहमथों ज्ञातैव प्रत्यगात्मेति निश्चितम्' (श्रीभा० पृ० ४१ प० २) इत्युक्तं तत्र प्रत्य गात्मपदेन किं जीवात्मा विवक्षि- आत्मनो न ज्ञातृत्वम् तउरथव्वर उत निविशेषचिन्मावं बल। आद्ये द्वितीये च सिद्धसाधनम्। जीवेश्वरयोरव्य कपरिणा-

तृतीयः । त्वया तदनङ्गीकारात्। तस्त निर्विशेषत्वेनाइंभावाश्रयत्वज्ञातृत्वादे- रसंभवाच्च। ज्ञातृत्वाद: कल्पितत्वेन ज्ञातृस्वरूपस्य विनाशित्वान् बल ज्ञातृ- स्वरूपम्। यत्तु 'विज्ञातारमरे केन विजानीयात्' (बृ० २।४।४, ४।.५। १५ ) इति श्रुतिर्ब्रलणो विशातृत्वमाहेवि तत्र विज्ञातृत्वं कलित- भेव श्रुवितात्पर्यविषयीभूतम्। कलिततृत्वावशिष्टस्थापि ज्ञानं न केनापि साधनेन रंभवति किमुत शुद्धस्य ज्ञ तृत्वादिरहितस्थोि। ज्ञातृत्वस्य सत्यत्वे 'विज्ञानं बल' (वृ० ३। ९। ८) इ वश्रुविविरोधः स्याद्। यत्त 'यथैकमेव तेजोङ्गवयं प्रभापभावदू णावश्वते ...... एवमात्मा चिद्ूप एव चैतन्यगुण:' (श्रीभा० पृ ४१ प० १४) इत्युक्त वत्रो-

१.८ अद्वैतामोदे-

च्यते-एकमेवेत्यस्यैकजातीयमित्यर्थ उतैकत्वसंख्यावच्छिन्नमिि। आधे तेजस्त्वेनकैजावायं तेजो यथा दीपस्तत्पभा चेत्यु- ज्ञानद्वयासंभव: भयरूपं दृश्यते तथा ज्ञानत्वेनैकजातीर्यं ज्ञानमात्मा तद्गुणश्रेत्युभयरूपमित्यर्थः स्यात्। तथा सत्युभ- योधर्मंधरभिणोर्ज्ञानयोरकेजातयत्वेन धर्मभूवज्ञानस्येव धभूवज्ञानस्यान्याश्रय विषयश्र वक्तव्यः। दैतिनां मते विषयस्य क्थीिद्दक्तुं शक्यत्वऽप्याश्रयो दुरुपपाद एव। ज्ञानस्य साश्रय आत्मैव वक्तव्यः । तथा च धिभूतज्ञानमा- त्मस्वरूप तद्ाश्रयक्षात्मेत्यात्माश्रयः । आश्रयभूतस्थात्मनो ज्ञानस्वरूपात्मनश्व भेदे तु स आश्रयभूत आत्मा ज्ञानस्वरूपो वा जडो वा। आदे तस्यापि ज्ञानस्य पुनरन्य आश्रय इत्यनवस्था। अन्त्ये स्वमतप्रच्युि:। गुगभूवज्ञान- स्यात्मस्वरूपभुवज्ञानस्य च विजातीयत्वे तु 'एकमेव' इत्युक्किविरोधः। किं च भि्नजातीयत्वाङ्गीकारेण धर्भभूतस्यात्मस्वरूपभूवज्ञानस्य निराश्रयस्य स्वी- कारे निराशयनिर्विशेषज्ञानवादिभिमार्यावादीभि: किमपराच्म। कि च 'अनु- भूतिरिति स्वाश्रयं मति स्वसन्भावेनैव कस्यचिद्वस्तुनो व्यवहारानुगुण्यापादन- स्वभावो ज्ञानावगतिसंविदाद्यपरनामा सकर्कोऽनृमवितुरात्मनो धर्मविशेषो घट- महं जानामीममर्थभवगच्छाि घटमहं संवेद्मीति सर्वेषामात्मसासिक: प्सिद्धः' (श्रीभा० पृ० ३९ प० ९) इति ग्रन्थेन यज्जानस्व साश्रयत्वं साधिवं तत्सर्वमत्र धमिभूतवानं निराश्रयं स्वीकुकी पिरुद्ध सात। कि च मिथोविल- क्षणज्ञानद्वयस्वीकारे तदुभयानुगवकपवृत्ति नेमित्तामावाज्ज्ञानशब्दस्य नानार्थ- त्वापत्तिः। किं च गुणभूवं ज्ञानमात्मनः स्वाभाविकं नित्व न च सर्वथा ध- र्मिण: सकाशान्मिनम्। तथा च तेनैवात्मनो जडत्वाभावे सिद्धे किमर्थ पुन- स्त्वयाऽङमस्वरूपभूवं ज्ञानं स्वीकृतम्। 'विज्ञनमानन्दं ब्रस' (ृ० ३। ९।२ ८) इतिभ्रुत्युवपत्तयेऽगत्या स्वी किय। इति चेच्छरतिश्रेच्छरणं वर्हि तेनव सिद्धौ कृतं गुणभूनज्ञ नेन। शुक्को घटो घटे शुक्को गुण इत्युभयवित- व्यवहारो यथैकेनैव घटस्वरूपविशेषभूतेन शुक्कगुगेनोपपध्यवे वद्धत्। कि च यदि गुणभूवज्ञानं धर्मिभूतज्ञानं चेत्यर्थद्वयं ज्ञानशव्दस्य श्रवेरमिपेतं स्पाताह

विशिष्टाद्वैतमतानुपपाचिः। १०९

निःसंशय प्रविप्तय उभयव्रैक एव ज्ञानशब्दो न प्रयुक्त: स्यात्। तम्माद्धर्मभून- ज्ञानं पृथ क्, ध। मैंभूतज्ञानं च पृथगीति भेदो न श्रुतिसंमतः। अथेकमेवेत्यस्थैकत्व- संख्यावच्छिन भित्यर्थश्रे त्तत्न धर्मधर्मिभावः कल्पित इत्यापतति, ततश्र धर्मंध- र्मिभावो वासविक इति त्वत्सिद्धान्तो विरुद्धः स्यात् । यनुसंविदनुभूतिज्ञानादिशबदाः सबन्धिरब्दा इति शब्दार्थविद:। न

आत्मा ज्ञा नस्वरूप एव योगो दृष्टचर: ' (श्रीमा० पृ० ४३ प० ४ ) इत्युक्तं तत्तुच्छम्। तथा सति स्वरूपभूतज्ञाने ज्ञानशब्दप्रयोगो न स्यात्। रूढया चेन्ममापि तथैव। निर्विशेषानुभूननिरेवा- त्मेति प्रागुक्तमेव प्योगश्र संविदात्मा, अजडत्वात्। यन्नैवं तन्नैवं यथा घटादिरिति के वलव्यक्तिरेकी हेतुः। अजडत्वं चानन्याथीनप्रकाशस्वरूपत्वम्। घटदप सुखादयाश्रन प्रकाशस्वरूपा:। पकाशश्र तेषां ज्ञत्रधीनः ज्ञातापि न पका शस्वरू पः। प्रकाशश्र तस्य कल्पिवज्ञानाश्रवत्वमूचकः। अतः सोऽपि नात्मा। किं तु ज्ञानरूप एवाला ज्ञाता तु ज्ञानाश्रयत्वेन कल्पितो ज्ञान- व्यञ्जकोडहंकार एव। एतेन स्वसत्तापयुक्तपकाशत्वमिति चेत्तथासति द्ीपादिष्व नैका न्त्यम्' (श्रीभा० पृ० ४३ प० ८) इत्यादिग्रन्थेनाजड- त्वस्य व्याख्यइन्वरं कल्पयित्या कतं तत्लण्डनं प्रत्युक्तम्। एवं च जानाम्य- मित्येव मात्मवि त्रविणी प्रवीतिर्ध्रम एवं। देहात्माभिमानवत एव प्रतिभासना- ज्ज्ञातृत्वं मिध्धव। अनुभूतिः परमार्थत निरविषया निराश्रया च सती आन्या ज्ञातृत याजभासते रजवतनेव शाक्तिः । यत्तु 'एतद्युक्तम्। तथासत्य- नुभव सा मानाधि करण्येनानुभविताऽहमर्थः प्रतथेवानभ्विरहमति पुरोवस्थित- भास्वर द्रव्याद्य T कारतया रजतादिरिव। अत्र तु पृथगवभासमानैवयमनुभूतिरर्था- न्तरमहमर्थ वि।शिनटि दण्ड एव देवदत्तम् तथा अनुभवाम्यहामिति प्रतीतिः । तद्वमस्मदर्थम नुभतिवि। शष्ट प्रकाशय ब्नुमवाम्यहमिति प्रत्ययो दण्डमात्रे दण्डी देवदत्तं इतिम्त्ययवद्धि शेषणभूतानुभुतिमात्नावलम्बनः कथमिव प्रतिज्ञायेत (श्रीभा०पु ४४ प० ५) इत्युक्तं तदापाततः । न हि भ्रमकासे 'अनु-

अद्वैतामोदे-

भूतिरहम्' इतिमवीत्यापादनं युज्यते। भ्रमकालेऽविष्ठानस्य स्वरूपेण प्रतत्यि-

तथा हनुमवाम्यहामति प्रवीतावधिष्ठानमवानुभ तैवैयधिकरण्येनानुभवितुरहमर्थ- स्य प्रवीविरिति कथमवगतं त्वथा। न सनुभवाम्ममित्यत्राहमर्थविशेषणीभूतो पो नु: स एवाधिष्ठानम्। कितु सन्माधानुभविरेवाविष्ठानम्। अहमर्थविशे-

दि रिवि पेत्सदूरणेति गृह्षाण। अन्ततोऽस्तितायाः सर्वत्र सत्ात्। सतश्र सामानाविकरण्यनैव प्रशीविः । किं चाविष्वानत्याहमयविशेष्णीभवज्ञानतवेन प्रवीतिरिति सुरां वक्तुमशक्यम। अधिष्ठानस्य निर्विशेष सन्मात्ररूपत्वेन तस्ये- तरविशेषकीनवनानर्हत्वात्। एवेन 'आत्मवय जभिमवाया अनुभूरिपि मि- ध्यात्वं स्यात्। देहात्माभिमानवत एव म्रवीते: ' (श्रीभा० पृ० ३४ प०१४) इत्युक्तमपास्तम्। अहमर्थविशेषगत्वेनाहं जानामीति प्रवीयमानाया अव्यक्प- रिगाम वशषभूनाया अनुभूनमिथ्यात्वस्येष्टत्वात्। न हीयमविष्ठानभवाऽनुभूतिः। तस्याः स्वमात्ररुेण ज्ञेयत्वाभावेन प्रवीथमानत्वाभावात्। अत एव सा तत्त्व- ज्ञानेन ब धिता न भवति। यच्च प्रतीथते तदिकारास्पदमहंकारास्पदं वा वस्तु बाधाहै भवति। न तु प्रतीतिरेव बाध्यते। प्रतीतिरनयव्य कपरिणामविशेषभूना साश्रया सविषया च बाधाहेव। न तु निर्विशेषसन्मात्ररू॥ कस्याप्यवस्थार्या बाध्यते।

यत्त'अन्तःकरणरूपस्याहंकारस्य न ज्ञातृत्वमुपपद्यते। देहम्येवाचवन- - चेतनासाधारणस्वभावत्वाच्च ज्ञातृत्वस्य' (श्रीभा० पृ० ४५ प० २) इत्युक्तं तभ। लौककं घटादिविषयकं ज्ञानं हि अहंकारस्य ज्ञातृत्वम् मानसी क्रिया मनोवृत्तिविशेषो मनसस्तत्तद्विषया- कारण परिणामः ज्ञा्तृत्वं च ज्ञानक्रियाश्रयत्वम्।

विशिष्टाद्वैतमतानुपपात्तिः।

तच्च मनस एव संभवति न त्वात्मनः एतेन 'अन्तःकरणं न ज्ञातृ, अचे- तनत्वाद्देहवत्' इत्यनुमान निरस्तम् ज्ञानस्य मनःपरिणामविशेषरूपत्वेन मन स्थेव तत्संभवात्। आत्मा न ज्ञाता, अपरिणामित्वादित्यनुमानेनात्मनो ज्ञातृ- त्वाभावश्र सिध्यति। न च ज्ञातृत्वं ज्ञानगुणाश्रयत्वम् राश्रये तृच्पत्ययः स्मर्यते व्याकरण। ज्ञानक्रियव ज्ञानगुणशब्देनोच्यत इ चेदस्तु नाम। तथापि विकारभनस्य मनस एव सा न तु निर्विकारस्प:त्मनः सदप्य चेतनत्वप्रकृततिप रिगामित्व दृश्यत्वपराकत्व परार्थत्व द्विभि हुैे टादसाम्यं तथापि ज्ञातृत्वेन वैधम डगिनकारे बाधकाभावः। यथा तैरेव धर्मैः शरीरस्य घट दिसाम्येऽपीन्द्रियाशयत्वेन चेष्टाश्यत्वेन च वैध्म्य तद्दतु इदशी मनोवृत्तिरूपा ज्ञानक्रिया च मनसा वस्पुत एवानकत्वादुपाधिभेदेन भद द्वा तत्तन्मनोगता विभिन्नैव। एकमनोगतपि च कालभेन मिन्नै।। तथा चैक- ज्ञानक्रियाकर्तभुतस्य मनसोऽपरज्ञानक्रियाकर्मत्वम विरुद्धमेव। एतेन ज्ञानकर्न- णोविरोधादेव न ज्ञातृत्वम् (श्रीमा पृ० ६५ प० ७) इत्यपास्तम् । एकक्रियानिरूपितयोर्ि ज्ञातृत्वज्ञयत्वयोविरोधःस्थात्। न त भिलकियानिरू पितयोः। अन्यथा भवन्यतेऽप्यात्मनो ज्ञानकर्मणो विरोधादेव ज्ञातृत्वाभाव पसङ्गने दुर्बार इति॥ ३ ॥

अनित्यं व्य्जयेज्ज्ञानमहंकारो हि लौकिकम् सुप्तावहंता न तथाप्यात्नस्तत्र साक्षिन॥ ४ सा च ज्ञानक्रियाऽ त्यै क्रियात्वात्। एतेन 'ज्ञानं चायात्नो नित्यस्त स्वामाविकध त्वेन निनधम् 'श्री अहंकारव्यडुग ज्ञान मंनित्यम पृ० ४५ पः ) इत्गर म् ज्ञ नाकाय अनित्यत्वादव वात्पअं ज्ञपषंज्ञयनि व्यवहार उप दते। न ज्ञान नि्तमव उत्पननं

बिनिष्टमिति व्य हारस्तु ज्ञानविकाससंके चमूलको औगः । मैजा च ज्ञानम्य संकोचविकासाविि वाच्यम्। स याम्पपत्ती गौगन्व प्रणणामावाय। कंच संकोचविकासौ हुपचयावचयावेवति ज्ञानस्य विकारितोनानिन्यत्वपसककस्तद

११२ अद्वैतामोदे-

वस्थ एव। किं चैवं जीवस्याप्यनित्यत्वप्रसङ्ग:। यतो ज्ञानमात्मनः स्वामा- बिको गुण इति त्वयैवोक्तम् (श्रीभा० पृ० ४५ प० १)। स्वाभाविक- गुणस्य ह्युपचयापचयावाश्रयोपचयापचयावन्तरेण नैव संभवतः। कार्येषु भूतषु गुणोपचये मूर्त्युपचयदर्शनात् इदं च मनोवृत्तिविशेषरूपं लौकिकं ज्ञानं प्रातिभासिकान्तर्गतमेव। अस्थैवामिव्यञ्जकोऽहंकारः स्वात्मस्थतया तद- निब्यनककति। आदर्शादिवत् अभिव्यञ्जकानां हयं स्वभाव एव यत्स्वात्म- स्थवयाडभिव्यङ्गया भिनज्जनम्। न्वहंकारोऽनुमतिस्वरूप परमात्मानम- मिव्यन कीति बुमहे। पर गत्मने एहंकारव्यङ्गयत्वाभावात् एतेन 'शान्ताङ्गार इवादित्यमहंकारो जढात्मकः । स्त्रयंज्योषमा-मानं व्यनक्तीति न युक्तिमत् ' (श्रीभा० पृ० ४६ प० १६ ) इत्यपास्तम्। न च लौ ककमपि मनोवृत्तिविशेषरूपं ज्ञानं प्रकाशस्वरू- पता वधात्थवोति कथमप्रकाशम्वरूपेण जडेनाहकारेण तद्व्यञ्षनमिति वाच्यम्। यतो नार्थं नियम: मकाशस्वपस्य पकाशस्वरूरण नैवाभिव्यञ्ञननिति। अप- काशस्वरूभापि जलादिनाका शस्वरूस्य सूर्यस्याभिव्यकतिदृवश्यते। न चेदें लौकिकमपि ज्ञानं सर्वेषां डानां पकाशकमस्ाति तस्य स्वपकाश्याहंकारेण कथमभिव्यक्तिरति वाच्यम् यतोऽयमनि न नियमो यत्स्वप्रकाश्येन स्वस्थ नाभिव्यक्तिरिति, अन्धकारावृ Sवरके केनचित्सक्ष्मरन्ध्रेण प्रविष्ठानां रविक-

हि रश्मयो बहुल: स्वयमे रफटतरमुपलभ्यन्त इति तद्बाहुल्यमात्रहेनुत्वात्कर- तलस्य नाभिव्यञ्जक-वम् ' (श्रीभा० पृ० ४७ प०८) इति तन् । करत- सस्य चिरधारणेपि रश्मिबाहुल्याननुभवात् , रश्या हि चाक्षु प्रत्यक्षविषयाः अतस्तद्वाहुल्यसत्त्वे तस्य बाहुल्यस्य प्रत्यक्षं स्यादेव। उत्तरोत्तरपसहयता तु सूक्ष्म च्छद्रद्वारा करतले रश्मीनां प्रवेगािक्येन भवति।अस्तु वा बाहुल्यम्। तथापि बाहुल्यसंपादनद्वारैव करतलस्य रश््या व्यञ्जक-वमक्षमेव। यत्त 'अस्य संविदरपस्यात्मनोऽकारनि न्यानिव्क्ति किरूपा न तावदुत्पाचति.।

विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । ११३

स्वतःसिद्धतयाऽनन्योत्पाद्यवाभ्युपगमात्। नापि तत्पकाशनम्। तस्या अनु- भवान्तराननुभाव्यत्वात् ' (श्रीभा पृ० ४७ प० ११) इत्युक्तं तन । संविदरपस्यात्मनोऽभिव्यक्तरस्माभिरनभ्युपगमात्। मनोवृत्तिविशेषस्वरूपस्य ज्ञा नस्य चानुभवान्वरानुभाव्यत्वमस्त्येवेति तत्प्रकाशनरपा तद्भिव्यक्तिः सुल- भैव। यथाऽपवरके केनाचिद्रन्ध्रेण प्रविष्ा अपि सूर्यरश्मयो यावनिराश्रिता- स्वावन् प्रकाशिता भवन्ति, यथा वा शब्दतन्मावादयो निराश्रिता न प्रका- शन्ते किं तु साश्रया एव तथेदं मनोवृत्तिविशेषरूपं ज्ञानमपि। तथा च करतलं स्वयमेव सूर्यरश्म्याश्रयो भूत्वा तैरव स्वयमभित्यक्तं सत्तान्प्काशयति तथा मन एवाहंकाररूपेण वाद्ृशज्ञानाशयो भूत्वा तेनैव ज्ञानेन स्वयमभिव्यक्तं सत्तज्ज्ञानं प्रकाशयति। तदिद्मभिव्यक्तं ज्ञानं बोध्दृगत कल्मषमपनयति। कल्मषं चेदं न सर्वजगन्मूलभूतभावरूपाज्ञानरूपम्। किं तु तस्यैव ये परि- णामविशेषा अल्पाल्पास्तच्छकलभूता इव येऽविद्याविशेषाः सर्पाभासकारणी- भूतरज्वज्ञानाद्यस्तद्रूपम्। एतद्विद्याविशेषनिरासकं रज्जुज्ञानादिकं ज्ञानमपि मूल भूवभावरूपाज्ञानपरिणामविशेष एव। यथा स्वमान्तरस्थद्वितीयस्वमनिरा- सिका जागृतिरपि प्रथमस्वमान्तर्गतैव तद्वत् । तथा च यथा प्रथमस्वमान्तर्ग- तापि जागृविर्वितीयस्वमनिरासे समर्था तथा प्रातिभासिकजगदन्तर्गतमपि मनोवृत्तिविशेषरूपं लौकिकं ज्ञानमाधुनिका येऽविद्याशकलविशेषास्तन्निरा से समर्थमेव। तस्यास्य लौकिकज्ञानस्यायमहंकार आश्रो भूत्वाभिव्यक्चक इत्युक्तम्। स्वाश्रयतयाऽभिव्यञ्जनम्भिव्यञ्ञकानां स्वभावः। यत्त 'नाय- मभिव्यञ्जकानां स्वभावः। प्रदीपादिष्वदशनात्' (श्रीभा० पृ० ४८ प० १९) इत्युक्तं तब। न हि प्रदीपो घटाद्यािव्यञ्जकः । किं तु तत्पभा । तदुक्तं- 'स्वस्यैव भासको दीपः स्वस्य चान्यस्य च प्रभा' इति। दर्पणादिरापि स्वात्मस्थतयैव मुग्वादीनभिव्यनक्ति। यत्तु 'न च दर्प- णादिमुर्खादेरभिव्यञ्जकः । अपि तु चाक्षुषतेजःप्रतिफलनरूपदोषहेतुः ' (श्रीभा० पृ० ४८प० २१) इत्युक्तं तन। चाक्षुषतेजःप्रतिफलनद्दारा १५

११४ अद्वैतामोदे-

मुखाद्यभव्यञ्जकत्वस्याक्षतेः। एवमहंकारस्य ज्ञानाश्रयत्वेन ज्ञानव्यञ्जकतवा- उज्ञातृत्वम्। जीवस्याप्यहकारसांनिध्येनैवाहमर्थतवं ज्ञातृत्वं च न तु वास्वि- कम्। आत्मा तु ज्ञाप्तमात्रमेव यत्तु 'अहंभावविगमे ज्ञप्तेर्न प्रत्यकत्वसिद्धिः' (श्रीभा पृ० ४९ प० ८) इत्युक्त तन्न्न। ज्ञप्तावहंभावाभावेन स्वस्पै प्रकाशमानत्वाभावेऽप्यनन्याधीनम काशस्वरूपन्वरूपपत्यक्त्वस्य विद्यमानत्वातू। किं चाहंभावो नात्मनः स्वरूम् सुपुप्त्यादौ व्यभिचारात्। सुषुष्तै ज्ञानसत्वऽहमर्थाभावन ज्ञानस्य निराश्रयत्वान्न सुषुप्ती नाहभाव: स्फूट प्रतिभासः: न च सुषुप्तावहमर्थसत्त्वऽि विषयराहित्यान्न सफुट प्रतिभास इवि वाच्यम्। प्रमाणाभावात् अज्ञानरूपविषयस्य सत्त्वाच्: अहमर्थस्य ज्ञानाश्रयस्य विष- यानपेक्षत्वाच्च। ज्ञानं हाश्रयविषयावपक्षते न त्वाश्रयः साक्षाद्विषयमपेक्षवे। कि च ज्ञानं प्रथमत आश्रयमपेक्षते ततो विषयभित्यनुभवाद्विषयसंबन्धातमा- ग्भासमान आश्रयः कर्थ विषयापेक्षपवीतिक: स्यात्। न च सुप्तोत्थिवरय 'सुखमहमस्वाप्सम् ' इति परामर्शान्मुषुप्तावहमर्थः सिध्यतीति भ्रमितव्यम्। यतोऽनेन परामर्शेन परामर्शकालेऽहर्थतवेन परतीतम्य जीवस्य सुषुप्तिकाले सत्वं सिध्येन्न तु तदानीमहमयत्वन तस्त प्रतीति: सिध्येत्। शिखण्डिता जन्मातरे भीष्मवधाय तपस्तप्तमित्युकावुत्तरस्मिञ्जन्मानि शिखण्डित्वेन अती तस्य पूर्व्मिञ्जन्मनि तपश्चर्यांकले सत्वमात्रं दृश्यते न तु तदानीं तस्य शिखा डत्वम् किच 'न किंचिदहमज्ञा संषम्' इति परामर्शेन सुषुप्ति- कालेऽहमर्थस्यापि प्रतीतिविषयत्वाभाव सिध्यति। न किंचििति कृत्स्नम- तिषेधात् । यत्तु 'न किचिदिति निषेधस्थ कृत्स्नविषयत्वे भवदमिमताऽनु- भूविरपि प्रतिषिद्धा स्यात् ' (श्रीभा० पृ० ५० प० ३) इत्युक्त तन्न। अनुभूतेरपि सुषुप्तौ वैद्यत्वेन प्रतिषेध इष्यत एव। न हि सुषुप्तावनुभतेरनु- व्य सायविषयत्वमनुभयते। न किंचिदिनि निषेधो हि सामान्यमुखपवृत्तो घटा- दीनहमर्थ ज्ञानमज्ञानं चेति सर्वांनेव ज्ञानविषयतवेन निषेधति। सुषुप्वौ कस्यापि ज्ञानविषयत्वं नास्तीति यावत्। अत एव 'मामप्यहं न ज्ञाववान्'

विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। १९५

इत्येवमह मर्थस्यापि तदॉनीमननुसंधीनं प्रतीयते। एंतेनं 'मामप्यहं न ज्ञात- वान्' इत्यस्य 'वर्णाश्रमादिविशिष्टरूपेण न ज्ञातवान्' इत्यर्थकल्पनया यथाकथंचिदुपपत्ती रामानुजीयक्ता (श्रीभा० पृ० ५० प० १४) परास्ता। एवं च 'सुषुप्तिसमयेऽप्यनुसंधीयमानमहमर्थमात्मानं ज्ञातारमहमिति परामृश्य न किंचिद्वेदिषमिति वेदने तस्य प्रतिषिध्यमाने तस्मिन्काले प्रतिसिध्यमा- नाया वित्तेः सिद्धिमनुवतमानस्य ज्ञानुरहमर्थस्य चासि्धिमनेनैव न किंचिद- हमवेदिषमिति परामर्शन साधर्यस्तमिममर्थ देवानामेव पियः साधयतु' (श्रीभा० पृ० ५० प० ४) इति ग्रन्थेन कृत उपहासः प्रत्युत स्वस्यैवो- पहसाय भवतीति सुधियो विभावयन्तु। यत्त 'सुषुप्तावात्माऽज्ञानसाक्षित्वेनास्त इति मायावादिमक्रिया। साक्षित्वं च साक्षाज्ज्ञातृत्वमेव। न ह्जानतः जात्मसाक्षित्वोपपतिः साक्षित्वम्। ज्ञातंव लोकवेदयोः साक्षीति व्यप- दिश्यते न ज्ञानमात्रम्। स्मरति च भगवान्पा- णिनिः 'साक्षाद्द्ष्टरि संज्ञायाम् ' (पा० स० ५।२।९१) इति साक्षाज्ज्ञावयेव साक्षिशब्दम्। स चाय साक्षी जानाभीति प्रतीयमानोऽस्मदर्थ एवेति कुतस्तदानीमहमर्थो न प्रतीयेत' (श्रीभा० पृ० ५० प० १९) इत्यक्तं तत्रोच्यते-सुषुप्तावात्माऽज्ञानसाक्षित्वेनास्त इति सत्यमेव। परं तु तत्र साक्षित्वम् 'इदमज्ञानम् ' इत्येवमज्ञानविषयकानुसंधानवत्त्वरूप नास्ति किं तु ' न किंचिद्वेदिषम् इत्येवरुपमेव। लोके स्भावसाक्षी द्विविधो भवति। चैत्रमैत्रयोवंकलहमात्रमभूत। न केनचित्कोऽपि ताडित इत्यत्र चै- व्रमैत्रयोवक्किलहमात्रमेवन् कोऽपी कनरि ताडयति' इत्येव वाक्कलह काले ताडनाभावानुसंधाता देवदच्तादिस्ताडनाभावसाक्षी भवति। क्वचित्वेवें वाक्कलहकालेडनुसंधानाभावेऽि वाक्कलहकाले 'अयममुं ताडयति' इत्येवं वाडनानुसंधानं नाभृत्। एतावतैव सा,ी भरवि। तथा सुषुप्तौ 'इदम- ज्ञानम्' इत्येवमनुसंधानाभावेजपि 'इदममुकम् ' इत्येवं तदा कस्यापि विष- यस्यानुसंधानं नास्ति। एतावतैव तस्याज्ञानसाक्षित्वं सुषुप्तौ। यद्यपि

११६ अद्वैतामोदे-

मैलाज्ञानं भावरूपं तथापि तद्ज्ञानपरिणामविशेषस्य सुषुप्तिस्थस्यावरणशक्ति- मत्वेनैव सत्त्वादुक्तसाक्षित्वं सूपपादम्। एवमज्ञानसाक्षित्वोपपत्तौ सुषुप्तौ ज्ञातृत्वं नास्त्येवेति तदानीमहमर्थपतीतिदुरुपपादैव। मुक्तौ नाहंभाव: मोक्षद्शायां विदेहमुक्तावहमर्थप्रतीतिः सुतरां नास्त्येव। तत्र ज्ञातृज्ञेयभाव एवनास्ति कुतो- हमर्थपतीति:। जीवन्मुक्तदशायां तु यद्यप्यहमर्थो भासते तथापि स इतर- दृष्टचैव। वद् दृष्या तु भासमानोऽप्ययं जीवेऽहंभावोऽहंकारसंबन्धमूलक एव न स्वाभाविक इति निश्चयान्न तस्य बद्धस्येव बाधको भवति। लोकैः सह व्यवहारस्तु लोकद्ृष्टचैव कर्तव्य इति तथा व्यवहारस्तेषाम्। ननु व्यवहार एव न संभवतीति चेर्तिक कारणाभावाद्ा मयोजनाभावाद्दा तदसंभवं बूंषे। नादः। प्रारब्धकर्मणो ज्ञानेनाविनाशात्पूर्वसंस्कारानुरोधेन मरणपर्यन्तं बुद्धयाघयुपाधीनां सत्त्वात्। प्रयोजनाभा वरत्विष्ट एव। तथापि लोकसंग्रहायैव केवलं कपावशवया व्यवहारः। नन्ववें जनकादीनां यथा व्यवहारो दृश्यते न तथा शुकादीनाभिति कुतो भेद इति चेद्यथा बद्धेष्वपि केचिदेव परेषां: सन्मा- र्गदर्शका: केचिदुदासीनाः केचिच्च पत्युतासन्मार्गंदर्शका इति पूर्वसस्कारा- नुरोधेन भेदो दृश्यवे तथा मुक्तेष्वपि मरणपर्यन्तं संस्कारम्याविनाशेन भेदो युक्त एव। ये च वद्धावस्थायामसन्मार्गदर्शकास्ते तत्त्वज्ञानानधिकारिण एवेति ज्ञानिषु जीवन्मुक्तेषु केचित्परेषां सन्मार्वदशंकाः कोचेदुदासीना इत्येवं द्वैवि- ध्यमेव। इत्थं च वामदेवादानाम् 'अहं मनुरभवम्' इत्यादिरहंभाव उपपन्नो भवति। यथा बालानां भाषयैव तैः सह व्यवहारः पौढानां तथैव जीवन्मु- क्तानामी्विरस्य च लोकरीत्यैव व्यवहार इति 'हन्ताहभिमास्तिस्रो देवताः' (छा० ६ । ३ । २) इत्यादिश्रुतिषु, 'यस्मात्क्षरमतीतोऽहम् ' (गी० १५। १८) इत्यादिस्मृतिपु च प्रतिपादितोऽ्हंभावपूर्वको व्यवहार उपपद्यते। मुमुक्षदशायामहंभावपूर्वकसंकल्पस्तु न मोक्षदशायामहंभावसाधक इति पाक् (पृ० ९१।१०) उपपादितम्। एतन 'मोक्षेऽहमर्थाननुवत्तावात्मनाश एव प्रकारान्तरेण प्रतिज्ञातः स्यात् ' (श्रीमा० पृ० ५१ प०८) इत्या-

विश्शिषद्वैतमतानुपपतिः ११७

दुक्तमपास्तम् । यत्तु स च प्रत्यगात्मा मुक्तावप्यहमित्येव प्रकाशते स्वस्मै प्रकाशमानत्वात्' (श्रीमा० पृ० ५२ प०. १) इत्युक्तं तद्विदेहमुक्तौ नैव संभवति। देहाद्युपाधित्यागेन पकाश्यपकाशकभावस्थैवाभावात्। जीवन्मुक्तौ तथाचेत्-अस्तु। किं तु तत्राप परैः सह व्यवहाराय परदृष्ट्यैवाहंभावाल्लेखन न वस्य पुनः संसारापादकत्वाम्। विदेहमुक्तौ तु न कथमपि भेदप्रतिभासः

शास्रप्रमाणकं जह् शास्तरं प्रत्यक्षबाधकम्। असत्यादृपि सत्या घी: शास्त्रं स्वस्मिन्प्रवर्तते॥ १५॥

'नेह नानास्ति किंच न ' (बृ० ४। ४ । १९, का० ४ । ११) इत्यादिशास्त्रमप्येतदेव ब्रह्ाद्वितं प्रतिपाद्यति। ननु भेदस्य सर्वथाऽसत्त्वे पतिपाद्य पतिपादकभाव रूपं शिष्यशासतित्रादिभाव - ब्रह्माद्वैते शाखत्रं प्रमाणम रूपं च भेदं गृहीत्वा प्रवत्तं शासत्रं स्वयमसन्मार्ग- गतमेव स्यादिति चेदस्तु। तथासति कथ शाखत्रं प्रमाणं भवेदिति चेदित्थम् ययथा चैत्रमैत्रौ प्रयागं गन्तु पवत्तौ। तत्र चैत्रोS- ग्रतो गतः पथि मार्गदवैवे अ्रमेण पयागागामिनाऽसत्येन मार्गेण प्रवृत्तो दूरं गतः। तं च दूरतो दृष्टवा सेनैव मार्गेण प्रवृत्तो मैत्रः केनचिन्मार्गज्ञेन 'नायं प्रयागगामी मार्ग:' इत्येवं ब्वोधितश्वैत्रस्य सन्मागे प्रत्यानयनाय मैत्रः स्वयम सत्यत्वेन ज्वातेनापि तेनैव मार्गेग गत्यन्वराभावात्म्धाव्य चैत्रसमीव गत्वा तमसत्यान्मार्गानिवर्तथति तथ््ासत्येन मार्गेण गन्तु प्रवृत्तान् न केवलं प्रवृत्ता नपि त्वतीव दूरतरं गतान् वद्धाञ्च्ीवानसत्यान्मार्गाननिवर्वयितुं शासर जीव- प्रतिबोधनाय तत्समीणे गमन्नाय गत्यन्तराभावादसत्यमपि भेदं स्वयं गृहीत्वा जीवसमीपे समागत्य तान् अवि बोधयति उपदेश् हि तादृशो विरलः । यः स्वनिष्ठान् दोषान् विषव्याप्योपदिशति। अत्र हेतुत्तु दोषज्ञानेनोपदेश्यो दोषे- 6वौदासीन्यं कत्वाऽन्यं सव तदीम मार्गमनुसरेदिति। तथा प्रतिपाद्यपति- पादकभावरूप शिप्य शासित्तादिभाव रूपं च भेदं वस्तुतोऽसत्यमषि गृहीत्वा सन्मार्गमदर्शनाय प्रवृत्तं शासत्र स्वमिनसत्यस्वरूपं दोषं 'वेदा अवेदाः '

११८ अद्दैतामोदे- (वृ. ४।३। २२) इति स्वमुखेनैव प्रख्याप्याद्वैवं बोधयति। तत्र हेतु- मुमुक्षोः शास्त्री यमार्मानुस्रणम्। तत्वज्ञानिना तु शास्त्रमप्यसत्यत्वेन भावनीय- भेव। अन्यथाऽ्दवैतभावना स्थिरा न स्यात्। तथा च शास्त्रस्य माक्षद्वारपर्य- न्तनेव गतिरन तु मोक्षावस्थायाम्। प्रमाणशिरामणवर्दस्येयं स्थितिस्तत्र का वार्ताऽन्येषां प्रमाण म्। सर्वेषां ममाणानां परमाणत्वं मोक्षद्वारपर्यन्तमेवोति। शास्त्रपमाणसिद्धं चैवदद्ैतं युक्त्याप्यनुसवं भवावि। घटशरावाददिविशेषाणां मृत्सामान्यपूर्वकत्वस्य लोके दृष्टतवात्सर्वविशेषाणां अूलभूतं निविशेषं बल सि- ध्यति। तदषं शास्त्रस्थ निरस्तनिखिलविशेषवस्तुबोधिनव निश्ितं भवतीति तेन सकलभेदावलम्बि प्रत्यक्ष बाधितं भवति। एतेन 'शास्त्रस्य निरस्तनिःखिल- विशेषवस्तुबोवित्वनिश्वये सति भेदवासनाया दोषत्वनिश्चयो भेदवासनाया दोषत्वनिश्रये सति शास्त्रस्य निरस्तानेखिलविशेषवस्तुबोषित्वनिश्रयः' (श्रीभा० पृ० ५४ प० ११) इत्यन्योन्याश्रयापादनमसंग। वेदितव्यम्। यन्तु 'यदि भेदवासनामूलत्वेन मत्यक्षस्य विपरीतार्थतवं शास्त्रमवि वन्मूलत्वेन वृथा स्यात् ' (श्रीमा पृ० ५४ प० १३) इति दोषापादनं तद्युक्तम्। मक्षद्वार यन्तमव शास्त्रमामाण्यपेक्षणात्। पश्राच्छास्त्रववयर्थ्यै न क्षतिः। किं च शास्त्रस्य भेदवासनामूलकत्वेउि न विपरीर्थन्वम्। विपरीतार्थत्वं नाम वस्तुतोऽसत्यस्वारथस्य सत्यत्ेन ज्ञापकत्वम्। यथा लौकिकस्य घटादि- प्रत्यक्षस्य। शास्त्रं तु न कििदृपि तथा ज्ञापयति। भेहवासना तु शास्त्रम- वृत्त्यर्थमपेक्षते प्रतिपाद्यमविपादकमवसबन्घं शिष्वशातित्ादिभावरूपसबनधं चान्तरेण शास्त्रपवृत्ययोगात्। रुंबन्धप्रतीतेश्व भेदवासनामूलकत्वात्। तथा शाखस्य प्रवृत्त्यर्थमनत्या मेदवासनापेक्षत्वडपि न विपरीतार्थत्वम्। न च 'यः सवज्ञः'(० १।१।९) इत्वादिश्रुतः सत्यत्वेनासंमतसगुणबलज्ञापक- त्वन विपरीतार्थतमिति वाच्यम्। सगुणशरलविपादकक्षनां निर्गुणबल् जापन एव तात्पर्थतः पर्यवसानात्। एकवदे निर्गुणबल्मसाक्षातकारासंभवेन। 'असत्ये वत्मंनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते' इति न्यायेन प्रथमत श्रवीनां कर्मज्ञापने प्रवृत्तिः तवः सगुणबरह्मज्ञापने।

११९

वतो निर्गुणबलैज्ञापने। नैतावता कर्मप्रतिपादनेन सगपब्रल्मप्रतिपादनेन वा श्रुतेरविपरीतार्थत्वम्। श्रोनसुखबोधाय स्थूलारुन्धतीन्यायेन लोकानामवि तथा प्रवृत्तर्ृष्टत्वात्। सगुणब्रह्मवादिनाऽपि अन्न बलेति व्यजानात् '( तै०३,२) इत्यादिश्रुतेरीदृश्येव गतिः शरणीकरणीया। न द्वैतप्रत्यक्षं शास्त्रबाध्यम दन ब्रह्म कस्यापि संमतम् एवं च दोषमूलत्वेन संभाव्यमानान्यथासिद्धिपत्यक्षमनन्यथा सद्देन पश्चा- दुपस्थितिकेन परेण चाद्वैतशास्त्रेव बाध्यते। यत्तु 'दोषमूलत्वे ज्ञाते सति परत्वमाकिंचित्करम्। रज्जुसर्पज्ञाननिमित्तमये सति भ्रान्ताऽ्यमिति परिज्ञतेन केनचिनायं सरपो मा भैषीरित्युक्तऽपि भयानिवृत्तिदर्शनात् शास्त्रस्य च दोष- मूलत्वं श्रवणवेलायामेव ज्ञातम्' (श्रीभा० पृ० ५४ प० १८ ) इते तन्न । मेदानामनेकविधत्वेन शास्त्रं स्वोपजीव्यभेदेतरान् स्वान् भेडान् दूरीकर्तु प्रभव- त्येव। शास्त्रोपजीव्यभतो भेदस्त्वितरान्दरकित्य सदः स्वयमेव निवनते। 'वेदा अवेदा:' (बृ० ४। ३ । २१) इि शास्त्र एवोककत्वात्। थ कलुषजले स्वच्छतासंपादनाय प्रक्षिप्तं कतकरजो मलेन सह स्वयमधो गच्छति तद्गत्। न हि मार्गदर्शकेन सर्वथा निर्दुष्टेनव भाव्यमित्यस्ति कश्वननियम पङ्गुरपि वधिरोऽवि चान्धस्य मार्गदर्शको भवति। मलविशेषेणव कतकरजसा जलस्थो मलो दूरी क्रियते। तथा चोपदेशकम्योपदेश्यार्थविषयेऽभरान्तत्वम- पक्ष्यते न तु सर्वविषये तदावश्यकम्। भमश्रानकविधो दृश्यते रुाश रहसर्वस्वापहारपिशाचावेशपित्तादीनां निमित्तानामनकत्वात्। तत्र पित्तजो अ्रमो न वस्तुविषयकः किं तु तद्गतरूपविषयकः । पीतः शङख इति भरमो हि न शङ्खविषयकः किं तु तदीयपीतरूपविषयक एव। तथा च पित्तजभ्मवता म्रान्तोऽयमिति परिज्ञातेनापि केनचित् 'नायं सपो मा भैषी:' इत्युक्ते भय- निवृत्तिरदृश्यत एव। वस्तुविषये तस्याभ्रन्तत्वात्। एवं चाद्वैनशास्त्रं प्रवृत्तौ भेदापेक्षमपि प्रतिपाद्याहवैतविषये निर्दुष्टत्वात्पमाणभवमर्ह। स्मृतीतिहासाि पुरुषव चसां मूलधमाणभूतायाः सष्ट्चादौ परमेश्वरेण स्मर्यमाणाया अनादीसी ायाः श्रवेर्दोषलेशोि न सभवि। प्रत्यक्ष तु संभाव्यमानदोषम्। रज्जुस

अद्वैतामोदे

पाँदौ तथानुभवात्। रामानजीयैरप्यवमेव स्वीकार्यम्। इतरथा चिदचिताः परमात्मशरीरत्वं श्रुतिप्रतिपादितत्वन तेषां संमनमपि प्रत्यक्षेण तथाऽननुभवां- त्कथं विश्वसनीयं स्यात्। तथा तैः सर्वत्र सत्ख्यात्यङ्गीकारादसतः प्रतीत्यर्थ यद्यपि दोषानपेक्षा वथापि रज्जुसर्पादिपतीतौ सतो रज्जवादेः प्रतीत्यभावो दशषमूलकस्तैरुक्त एवति प्रत्यक्षं संभाव्यमानदोवमित्यपि तेषां संमतमेव। एतेन 'अपि चेदं शास्त्रमसभाव्यमानदाषं प्रत्यक्ष तु संभाव्यमानदोषमिति केनावगतं त्वया (श्रीभा० पृ० ५५ पः १) इत्याद्यु कमपास्तम्। उभयोः समत्वा- त् तदुक्तमभियुक्तै :- 'यश्ष्ोभयोः समो दोषः परिहारोऽपि तत्समः। नैकस्तत्र नियोक्तव्यस्ताहगर्थविचारण' इति

नदेवं प्रतिपाद्यविषये लेशतोऽप्यसंभाव्यमानदोषेण शास्त्रेण प्रतिपादितम- द्वैतमेव तत्त्वं पर्यवसाने यद्यपि सिद्धं तथापि मोक्षद्वारपर्यन्तं भेदपतिभासस्य सत्वेन तावत्पर्यन्तं व्यावहारिकः प्रमाणपमेयभावोऽबाधित एव। शास्त्रविषयस्य सदद्वितीयस्य ब्रह्मण: पश्चात्तनबाधादशनेन निविशेषानुभूविमातरं बल्ैव तु पर- मार्थः । यत्तु 'एतद्युक्तम् । अबावितस्यापि दोषनूलस्यापारमा्थ्यनिश्चयात्' (श्रीभा० पृ० ५५ प० १४) इत्युक्तं तत्र शास्त्रस्य कया विधया दोषमू- लत्वं केन वा प्रकारेण तस्य प्रामाण्यं तत्सर्वमनुपद्मेवोक्तमि न पुनरिहो च्पत। एतेन 'विवादाध्यासितं ब्रह्म मिथ्याSविद्यावदुत्पन्नज्ञानविषयत्वात्म्रप- श्रवत् ब्रह्म मिथ्या मिथ्याज्ञानविषयत्वात्पपञचवत्। ब्रह मिथ्याऽसत्यहेतु- जन्यज्ञानविषयत्वात्मपञ्चवदेव' (श्रीभा० पृ० ५५ प० २१) इत्येव- मुक्ता: प्रयोगा: प्रत्युक्ता हेतोरपयोजकत्वाद्वयभिचारितवाच्च। असत्यादपि सत्यप्रतीनेन्टोंके दर्शनात्। स्वामं हस्त्यादिज्ञान- असत्यादपि सत्यप्रतीतिः मसत्यमपि परमार्थवाभाशुाभपतिपत्तेः कारणं भ- वति। यत्तु स्वामज्ञानस्यासत्यत्वाभावात्। तत्र हि विषयाणामेव मिथ्यात्वम् । तेषामेव हि बाधो दृश्यते न ज्ञानस्य ' [श्रीमा० पृ० ५६ प० ६]इत्युक्तक तन्न। स्वामस्य हस्त्यादिपत्यक्षज्ञानस्य

विशिष्टाद्वैनमतानुपपाचतिः १२१

जागृतावभावात् । प्रतिबुद्धो हि सामान्हस्त्वादीनस्वाम हस्त्यादिप्त्यक्षज्ञानं वा स्परत्येव केवलम्। न त्वनुभवति यद्यपि रवमे जायमानं ज्ञान समरे णात्मकमेव जागृतिस्थस्मरणस्येव स्वापज्ञानस्यापि संस्कारसापक्षत्वात्। तथापि तत्स्मरणं भिन्नम्। जागृतावनुभूनार्थस्य स्वामार्थस्य वा जागृतौ जायमानं च स्मरणं भिन्नम्। उभयोः स्मरणत्वेन सम्यि स्वामज्ञानं स्मरणात्मक तदानीं स्मरणत्वेन न प्रतीयते जागृतौ जायमानं स्मरणं नुस्मरणकालेडपि स्मरणत्वेन प्रतीयत इति विशेषात्। तथा च स्वमज्ञानस्य जागृतावभावादसत्य तच्वमेव। रामानुजीयैः सवमे प्रत्यक्षज्ञानस्यैव स्वीकाराच्च। किंच स्वाम ज्ञानं न ज्ञान- त्वेन शभाशुभप्रतिपत्तिहेतुः। किं तु तत्तद्विवयविशेषसहिनत्वनैव। तादृशं विषयविशेष सहितं च तज्ज्ञानं जागृतौ न दृश्यत इति सुतरामसत्यमेव। किंच स्वामज्ञानस्य सत्यत्वे तस्यासत्येभ्य: स्वामहस्त्यादिम्य एवोत्वत्तेरसत्य रसत्य- प्रतीतेरवर्जनीयत्वमेव। यत्तु 'हस्त्थादीनामभावे कथं तद्बुद्धयः सत्या भान्तीति। नेतत् । बुद्धीनां सालम्बनत्वमात्रनियमात् : अयस्य प्रतिभासमानत्वमेव हालम्बनतेड- पेक्षितम। प्रतिभासमानता चास्त्येव दोषवशात्। स तु बाधितोसत्य इत्य- वसीयते। अबाधिता हि बुद्धिः पत्यैव ' (श्रीभाa पृ० ५६ प० :६ ) इत्युक्तं तन्न। सालम्बनत्वमात्रनियमादित्यत्र सालम्बनत्वं न साश्रयत्वं तवा- भिमतम्। बुद्धेः साश्रयत्वोपषादनस्य विषयप्रतिभासानपेक्षणात्। त्वया त्वर्थ- स्य प्रतिभासमानत्वमेव ह्वालम्वनत्वपेसषितमित्युच्यते किंच सालम्बनत्व- मात्रनियमादित्यत्र मात्रपदेन सविषयत्वं व्यावर्त्यते न वां। आद्ये'न च निर्विषया संवित्काचिदस्ति । अनुपनब्धः ' ( श्रीभा० पृ० ३६ प० १० ) इति त्वंदुक्तिविरोधः । अन्त्ये 'हस्त्यादानामभावे कथं तदबुद्धयः सत्या भवन्ति' इति प्रश्नस्यात्तरमंतल् घटने। अथ सालभ्वनत्वं सविषयत्वमेवेति चेत्सालम्बनत्वमात्रनियमादित्यत्र मात्रपदेन साश्यत्वं व्यावत्यने विषयसत्यत्वा- पेक्षा वा व्यावत्यंत। आद्ये 'संविनाम काचिनिराश्रया निविषया वात्य- न्तानुस्लब्धेर्न संभवति' (श्रीभा० पृ. ४० प० ४) इत्युक्तिविरोधः । १६

१२२ अद्वैतामोदे-

अन्त्ये सत्यस्यार्थस्याभावेऽ्यर्थप्रतिभासमात्रेण बुद्धे: सविषयत्वं चत्स प्रति- भास: सत्योऽसत्यो वा। आद्येऽसत्यादर्थार्तमत्या प्रतीतिरंङ्गीकता स्यात्। विषयस्य प्रतीतिकारणत्वानङ्गीकारे त्वसत्यापे घटादौ सदी घटादिज्ञानं स्यात्।

स्यात्। किं च 'अर्थस्य प्रतिभासमानत्वमेव ह्वालम्बनत्वेऽपेक्षितम्' (श्रीभा०- पृ० ५६ प० ९) इत्युक्तिरन संगच्छते। यतः प्रतिभास एव बुद्धिर्न तुं तदतिरिक्ता काचित्। अनुपलव्धे': किं च 'से तु बाधितोऽसत्य इत्यवसी- यते' (श्रीभा० पृ० ५७ प० १) इत्यक्ति: सत्ख्यातिवादिनस्वव मते नं संगच्छते। असत्यात्सत्यप्रतिपत्तेरिदमपरमुदाहरणं रखारूपादसत्यादक्षरात्सत्याक्षर- प्रतिपत्तिदृश्यते। यद्यपि रेखा सत्यैव तथापि न सा रेखात्वेन वर्णबुद्धिहेतुः । किं तु वर्णात्मकतयैव। वर्णात्मता त्वसत्यैव । यत्तु 'वर्णात्मवाया असत्याया उपायत्वायोगात्। असतो निरुपाख्यस्य इचुपायत्वं न दृष्टमनुपपन्न च' (श्रीभा० पृ० ५७ प० ५) इत्युक्त तन। असत्यस्योपायत्वायोगे कश्चि द्वेतुरस्ति न वा। न चेतिंकं तया केवलोक्त्या। अस्ति चेत्को हेतुः' क्वा- प्यदर्शनं हेतुश्रेन्न अज्रैव दर्शनात् रवमे च तथा दर्शनस्यानुपदमेवोक्त- त्वात्। 'न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम' इति न्यायेनानुपपत्तेरप्यभावात्। नन्व- तासत्यादेव सत्या प्रतिपत्तिर्जातेति कथ निश्चितमिति चेत्-असत्यान्नैव जातेति निश्चयस्त्वयापि कथ कनः। तस्मादत्र तथादर्शनविपय एव वाद: प्रस्तुत इति 'असतो निरुपाख्यस्य हुपायत्वं न दृष्टमनुपपन्नं च ' इत्युत्तरं न संगतं भवति। निरुपाख्यमपि शशशङ्गादि तत्कल्पनाया हेतुर्भवत्येव। अथ 'पिण्डविशेषे देवदत्तादिशब्द संकेतवच्चक्षुग्र हरेखाविशेषे श्रोत्रग्राह्यवर्णविशेष- संकेतवशांद्रखवाविशेषा वर्णविशेषबुद्धिहपुरिति सत्यादेव सत्यप्रतिपत्तिः । रे- खाया: संकेतस्य च सत्यत्वात्' (श्रीभा० पृ० ५७ प० ११) इत्युच्यवे तार्हे 'अयं कवर्णोडय खवर्णः' इत्येवं रखाविशेषे वर्णतादात्म्यानुभववि- रोधः। किं च पिण्डविशेषे देवदच्तादिशव्द्सकेतवदिति त्वदुक्तदृष्ान्तेऽप्य-

विशिष्टाद्वैतमतानुपपातिः। १२३

सत्यांतसत्या प्रतिपचिरवर्जनीया। यतो देयद्चािशब्दाः शव्दस्वरूपेण सत्या अपि तचत्पिण्डविशेषवादात्म्ववयाऽसत्या एव। वादशा एवं ते तचलिण्ड- विशेषबोधका भव्ति। अन्यथा किमिति घटपद्टान्न पटपिपाचिः। अस्मा- तपदाद्यमर्थो बोधव्य इतीश्वरसंकेतडव शब्द्रार्थयोस्ादात्म्यारोपाभिमायक एव। भगवान्पाणिनिरप 'वृद्धिरदै् '(पा० सृ० १॥१॥१) इत्य- दिसंज्ञा सत्रेषु शब्दार्थयो: सामानाधिकरण्येन भयोगं कुर्मस्तादातम्यारोपमेवा- भिपैति। लोके च कपिच्चिश्चादिशब्दरोच्वारणे मुखे रसोत्वादी दृश्यवे। यद्यपि वहनिशब्दोच्चारणे मुखं न दलवे तथाप्यारोपितस्यार्थक्रियाकारित्व- नियमाभ वान्न दोष:। शब्दनित्यत्ववादिनश्रोच्चारिवाद्ध्वनिविशेषादसत्या- चछन्दानित्यशब्दपतिपतति मन्वाना अतत्यात्सत्वपतिपर्ति स्वी कुर्न्त्ेव। यत्तु 'रेखागवयादपि सत्यगवयबुद्धि: सादृश्यनिबन्धना (श्रीमा० पृ० ५७ प० ५५) इत्युक्तं वन्न। रेखावयं मदर्श्य सत्यगवनं बोधयन् कश्ि- देवतसदश इत्युपदिशति। कश्विच्चार्य गवय इत्यपदिशति। तत्र द्विवीयेऽस- त्यात्ससत्यप्रतिपत्तिरस्त्येव। नवयतादाम्वि शष्ट रेखािशेषस्या तत्य वात्। किं च न शास्त्रत्य नगनकुसनवदतत्यत्वम। मागद्वैवज्ञानात्सद्बुद्धि- बोध्यत्वात्। उत्पन्ने तत्त्वज्ञाने स्वसत्यत्वं शास्त्रस्य। शास्त्रस्य न तुच्छत्वम् न तदा शास्त्रं निरस्तनििलभेदिन्मात्रब्रझ्म- ज्ञानोपाय:। यदोपायस्वदाउत्त्येव 'शास्त्रमस्ति' इवि बुद्धिः। यच्ेवदुपन्यस्थ 'नैवम्। नवति शाख्रस्वि शास्त्रमिति बुद्धे- निथ्यात्वान्। ततो निथ्याभूवशास्त्रजन्वज्ञ नत्य मिथ्यात्वेन तद्विषयस्यापि ब्रह्गो मिथ्यात्वम् ' (श्रीभा० पृ० ५८ प० ६) इत्युक्तं तन्न। यथा 'स्वमे हि विषयाणामेव मिथ्यात्वम् वेष नेव हि बाधो दृश्यवे न ज्ञानस्य' (श्रीमा० पृ० ५६ प०६) इति ग्रन्थेन विषयाणामसत्यत्वऽपि तद्विषय- कज्ञानस्य सत्यत्वं त्वयैवोकतं तथात्र शास्त्रस्यासत्यत्वेऽप शास्त्रमस्तीति ज्ञा- नस्य सत्यत्वमेव स्यात्। मिथ्याभूतज्ञानविवयतवेन ब्रह्णो मिथ्यात्वापादन- मपि न युक्तम्। न हि ब्रह्म करिमश्पति ज्ञाने विषयीभूव भवति। निरा-

१२४ अद्वैतामोदे-

श्रथनिर्विषयनिर्विशेषानुभूतिमात्रं हि बल। शास्त्रं तु दूरत एव स्थित्वा केव- लं तादृशब्रह्मस्वरूपप्रकाशमार्ग प्रदर्शयति। न तु स्वजन्यज्ञाने ब्रह्म विषयी करोति। मार्गश्राविद्यानिरासोपायः । सोपाधिकत्रलणः शब्दं यत्परोक्षज्ञानं तादृशपरोक्षज्ञानादिकश्राय मुपायः। शास्त्रं तत्मदार्शत उपायश्रेवि दवय मिथ्या- भूतम्यविद्यानिरासे सर्थमेव। अविद्याया अपि मिथ्याभूनत्वात्। कण्टकेन कण्टकोन्मूलनवत्। एतावतव शास्त्रस्य प्रामाण्यमिवि प्रागुक्तमेव (पृ० १०२)। या च' यथा धूमबुद्धया गृहीतबाष्पजन्याभिज्ञानस्य मिथ्यातेन तद्विषय- स्याग्रेरपि मिथ्यात्वम् ' (श्रीमा० ५ृ० ५८ प० ९) इत्येवं दृष्टान्तोकति: साप्यसंगता। अभिज्ञाने हि न धूमः करगम कि तु धूगज्ञा नम्। 'अनुमायां ज्ञायमानं लिङ तु करगं न हि (भाषा परि ६७) इत्युक्तत्वात्। लिङ्गज्ञानं च हेतुतावच्छेकन्कारक ज्ञन, । तच्च धूमेनाग्न्यनु- मितौ हेतुतावच्छेदकीभूतधूमत्प्रकार ज्ञानम्। धूमतप्रकुरक ज्ञानं च यदि धूयविशेष्यक वार्हे वत्सत्वमेवेयत न वदः। यदि बाष्पविशेष्कं तहपि तद्सत्यमिति त्वया सत्ख्यातिवादिना वर्फुमराकम्ं धूनतहरे बाप्पे धूमां- शानां त्वन्मवे विद्यमानत्वात्। कि वविपयेन्द्रिवहितनजन्य रजज्वादौ सर्पादिविज्ञानं सत्यमेव भयादिहेव:'(श्रीमा०पृ० १६ १० ११) इवि वढ़वा त्वया वाषेडि जापमान धूमज्ञनं सचनेवेति वक्व्यम्। तथा च धूमज्ञानस्य सत्यत्वे कथं वद्निज्ञानासत्यत्वस्य कारणं भवेत्। कथंतरां तदि- षयीभतागन्यसत्यत्वे हेतुमंवेत्। अभेरसत्नत्वं न न वज्ज्वानसत्वत्वेन ज्ञायते। 'प्रवीतिकालेडपि वन्नासीय' इत्यष पत्र पयाद्दावो दश्वे तत्र तद्दाधितं वस्त्वसत्य भवति। अतो बावितोरतत्य इि निश्ीे। एवं गुर्वादिना करि्मिश्रदर्थ उपदिष्टे शिष्वादिनात्ञवेय 'ज्ञाबोरड्यः' रत्येवमनुव्यवसाय- रूपा प्रतीतिर्यत्र शिष्यदर्भनवि, पश्राच्च पुनरुपदिष्टइदानीमयमर्थो ज्ञातो न तु पूर्वम् ' इत्येवं पश्रात्मतीतिर्भवष् तत्र पूर्यज्ञानं 'ज्ञातोर्यः' इत्येवमनु- व्यवसायविषयीभू। प्रतीतिकालेऽपि पश्चद्धधशनादसत्यं भवति। रज्जुसर्पां- दिस्थले सर्पज्ञानं तु स्वरूपमात्रेण सत्यमेव। विषयवशिष््चेन त्वसत्म् ।

१२५

प्रागुक्तस्थले 'ज्ञातोरऽर्थः' इत्येवमनुव्यवसायरूपं ज्ञानमप्येवमेव। तथा च ज्ञानं क्वचितवरू णैवासत्यं क्वचिच्च स्वरूपेण द्विविधमसत्यत्त्रम् सत्यमाप विषयवैशष्येनासत्यमिति द्विविधमस- त्यत्वम् धूमबद्धया गृहीतबाष्पजन्याभिज्ञानस्य तु स्वरूपेण सत्यत्वाद्धिषयवैशिष्ये वासत्यत्वं वक्तम्। विषयवेशिटचेना सत्यत्वं च विपयासत्य्त्वमूलक तथा चाभिज्ञान्ासत्यत्वमगन्यसत्यत्वमुल- कमिति न तद्ग्न्यसत्यत्वमशनिज्ञानासत्य वमूलकम्। अन्योन्याश्रथापातात्। तथा च 'अभ्निज्ञानस्य मिथ्यात्वेन तद्विवयस्याेरपि मिथ्यात्वय्' (श्रीमा- पृ० ५८ प० ९) इत्युक्तिरसंगता।

यत्तु शास्त्रविपयस्य सदद्वितयस्य ब्रल्मणः पश्चात्तनबाधादर्शनेन निर्विशेषानुभूति त्रं ब्रनैव परमार्थः' इत्यद्वैतवादिमतं खण्डयता पश्चात्त- नबाधादर्शनं चासद्धम्। शनमेव तत्ततमिति वाक्येन तस्वापि बाधदर्शनात् ' (श्रीभा- पृ ५८ प००) इत्युक्तक तथ। इद वाक्य नापौरुषयम्। श्ुतावदर्शनात्। पौरुषेयवचनां प्रामाण्यं तु श्रतिमूलकमिति प्रमाणाध्याये जैमिनिना प्रतिपादितम् तथा चै दर्थिका श्रतिर्यावन्न प्रदर्श्यते तावदेत- द्वाक्यं कथमिव प्रमाणं भवेत्: स्वयमप्रमाणं च तच्छास्त्रपतिपादितमदवितयिं ब्रह्म बावितुं न प्रमनति च शून्धपदार्थो भावरूपोऽभावरूषो वा। आद्येडि विशेवरूप: सामान्यरूपो वा विशेषरूत्वे दृव्यगुणादीनां सर्व विशेषागां सामान्यपूर्वकत्वात्तर्ववामान्यपरकाष्ठाभूत बल क्थ तन बाधितं भवेत्। सानान्यरूपत्वे तु ब्र्ै तदिति नाममात्रे विवाद:। अभावरूपत्व तु तत्र तत्त्पशब्क्तिरसंगता। तद्ब हि तत्त् वदस्तीति वकुं शक्पते बाधितं च न भवति शन्यमसतीति नक्तुं शक्यते चेद्रावरूपत्वमेव स्यात्। किंच 'शन्यभव तत्त्तम्' इति वाक्य स्वनैष स्वयं बाधितं भवति न वा आद्ये बाधितेनानेन वाक्येन कथ बलम बाधितुं शक्यते। ननु यत्र वस्तुभूनाक्षं रज्जौ सर्पभ्रमो जातः। ततो नायं सरपो भूदलनमेतदिति भ्रमः । ततो नेद भूदलनं किं तु रज्जरेषेवि ज्ञानमभूत्तत्र बाधितेनापि भूदलनेन यथा सर्पो बाध्यते तथा

9R 串 अद्वैतामोदे- बाधितेनाप्यनेन वाक्येन ब्रल् बाधितुं श्क्यत इति चेन। वैषम्यति्। बाध- काले हि बाधकमबाधितनेवाेक्ष्यते। सर्पबाधकाले भहलनें न बाधितमिति तदा भूदलनेन सर्पो बाधिनुं युज्यते। अनयैव रीत्या, 'आत्मा वा अरे' इत्यादिशास्त्रं मिथ्याभूवमपि तत्त्वज्ञानमार्गोपायमदर्शनकाले न बाधितमिति तन्मार्गे बोवथितुं सपर्थमेव। अत्र तु 'शून्यभेव तत्त्तम् ' इति वाक्य स्वयं स्वेनैव बाधतम्मति ब्रह्मबाधकालेऽपि तद्वावितमेव भवतीति न कथमपि तेनं ब्रह्म बाधितुं शक्यते। नन्वेवं 'नेह नानास्ति किंवन' (बृ० ४।४।१९, की० ४। ११) इति वाक्यमपि स्वयं स्व्रेनैव बाधितमिति शास्त्रस्य स्वस्मिन्प्रवृत्तावपि न तेन प्रपश्चो बाध्येतेति चेन। नेदं वाक्यं कस्प- न क्षतिः चिद्धावकम्। कि त्विह यतिकचिद्दृश्ये तदात्पभिन्नं नास्तीति बोध्यते। आत्माधिष्ठानकं सर्वमात्मन्येव प्रतिभासत इति यावत्ँ। तथा च नेह नानेति वाक्यस्य स्वार्मन् प्रवृत्तावि प्रातिभाततिकत्वं तस्य स्थान शशशङ्गवत्तुच्छत्वम्। अतस्तत्प्रपञचस्त्र प्रानिभात्तिकत्वबोधने समर्थ- मेव। अथ शन्यमेव तत्त्वमित्यनेनापि पातिभ सिवत्वमेत्र बोध्यत इति चेत्वद संमतमायावादापातः। तुच्छत्वमुच्यते चेत्स्वस्यापि तुच्छत्वं स्यादिति न वद्वाक्यं ब्रह्मबाधने समर्थम्। अथैतद्वाक्यं स्वयं सेन न बाध्यत इति द्वितीयः पक्षः स्वी क्रियत इति पेद्वाधामावे को हेतुः। आत्माश्र इतिवेदभ्रन्वोडसि। यत्र वाक्यार्थोपयोगिनी वाक्यस्य प्रवृत्तितत स्वस्य स्वस्मिन्पवृत्तिरात्माश्रयाल् भवति। प्रवृत्तिरहि वाक्यार्थोत्तरभाविन्येव, ततश्र वाक्सार्थोत्तरं स्वस्य स्वस्मि- ञ्जातापि प्रवृत्तिः कथ वाक्यार्थोपयोगिनी भवेत्। वाक्यार्थस्य म्रवुत्तेः पूर्वमा- वश्यकत्वेनात्माश्रयदोषग्रस्तत्वात्। अतसतत्र सा निष्फलैव। अव एव व्याक- रणे ऽणुदित्सूतरस्य न स्व्थिन्पवृत्तिः । अणद्वित्तूत्रं हि संज्ञाशास्त्रम्। संज्ञाशा- स्त्रस्य व ववृत्तिर्वाक्यार्थोपयागिन्येव। यत्र त्वन्यतिंकविद्वोधयितुं प्रवृत्तिर्न तु वाक्यार्थोपयोगिनी तत्र वाक्यार्थोत्तरं ज.यमानायाः प्रवृत्तेरन्यवेव स्वस्मित्न- प्युपयोग संभवोऽस्तीति प्रवृत्तिर्दुगरैव। अन्यस्पेव तस्या्युद्देश्यतावच्छेदकाका

न्तत्वाविशेषात् अत एव व्याकरणे भगवता पाणििना समजुषो रुः, पा सू.८ २। ६६ ) खरवसानयोविसजनयः ( पा० स् ८। ३ ' ) प्रत्ययः (पा० सृ० ३।१।१) इत्यादीनां सत्राणां स्वस्मिल्नेव प्रवृत्ति: कता। अनयैव रात्या 'स्वाध्यायोऽध्यतव्यः' 'नेह नानास्ति किंचन' (बृ० ४। ४ ।१९ का० ४ । ११) इत्यनयो: श्रुतिवाक्ययो: स्वस्मि न्प्रवृत्तिर्भवाति। किंच अन्यमेव तत्त्वामात वाक्येन स्वस्य बाधाभावे शन्यव्य- तिरिक्त्तमेतदेव वाक्यमवशष्टमस्तीति अन्यमेव ततत्त्वमिति वाक्यार्था विरुद्ध स्यात्॥ १५ । यत्तु 'एकविज्ञानेन' (श्रीभा० पृ० ५८ प० १७) इत्यादिना ग्रन्थेन 'सदेव साभ्य' छा६।२।) इत्यादिश्रतीनां सविशेषार्थ- प्रतिपादकत्वं साधितं तत्रोच्यते- सदेव सोभ्याथ परा सत्यं ज्ञानमथापि च।। सविशेषब्रह्मपरा नैता: श्वतय ईरिताः ॥ '६ 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' (छा० ६ । २ । ५) इति च्छान्दोग्योपनिषदि पठचत। 'अथ परा यया तदक्षरमाधगम्यत' (मु० १।१।५) इति मुण्डकापनिषदि पठचते सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ' (तै० २ । १। ९) इति तै।त्तरयोपनिषदि पठचते। तत्र सदवोति श्रुतौ सदित्यनेनास्तितामात्रं वस्तूच्यते। यदपेक्षया सदेवेते श्रुतेरनिविशेषा- न किंचिदपि सामान्यं यत्र सामान्यस्य परा काष्ठा थकत्वम् तन्स्वरूपं हि तत्। अत एवेद्टशं तादृशमिति वक्त- मशक्यम्। अत एव च तदत्यन्तसूक्ष्म निर्विशेषं सर्वगतम इदं टश्यमानम- खिलं जगदग्र उत्पत्ते: पूर्व सदेवासीदित्यादिरर्थः इदम्ग्र आमीित्युक्त्या जगतः पागवस्थाऽनया श्रत्या बोध्यते। नन्विदं जगदुत्पत्ते प्रा वस्थापन्न सच्छन्दवाच्यं वस्तु किमात्मैवाथवा तदन्यत्। आद्ये तस्थैवायं जगद्ररेण परि- णाम इत्यात्मनो विकारित्वापत्तिः । अन्त्ये 'आत्मा वा इदमेु एवाग्र आ सीतू' (ऐ० १। १) इत्यनेन 'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् [बृ० १।

१२८ अद्वैतामोढ़े-

४ । १० ] इत्यनेन च जगदृत्पत्ते: प्रागवस्थाबोधकेन अत्यन्तरेण सह समा- नार्थतं न लभ्यत। तत्र हात्मशब्दो ब्रह्मशव्दश्रपात्तः तदतुरोधेनात्रापि सच्छव्देनात्मैव ग्रहीसुमुचत इत चेदुच्यते-आत्मा वा इदमेक एवाग्र आ- सीत् ', ऐ० ) इ 'बह्म वा इदमग्र आसीत्' [बृ०१।४। १०) इति च स्पष्टतर प्रतिपादयन्ती श्रतिश्छानदोग्य सच्छ्दमात्मार्थकमेव प्रयोक्तुमर्हती ते निर्विवादम् आत्मनो विकारित्वं तु ना दनीयम्। 'स वा एष महानज आत्माऽजरोडमृतोऽमयो ब्रल्म १ (बृ० ४।४। २५) इति शुत्मजडत्यमो निर्विकारत्व तिपादनात्। श्ुत्येकशरणैश्र यथाश्त्यव सर्वे स्वी- कार्यम् ननु श्रुतिरपि मिथो विरुद्धार्थ कथ ब्रूयात्। विरोधे भासमाने त्वन्य- तरा गौणार्थप्रतिपादकतया नेया। तथ निर्विकारत्वश्रुविर्गौणार्थकतया नेतुं न शक्यते। विकारित्वेऽनिन्यत्वादिवोषप्रसङ्गेन 'नित्यो नित्यानाम् ' (शवे० । १३) इत्यादिबहुभ्ुतिव्या कोगपत्तेः । किं तु निर्विकारत्वश्षुन्यनुरोधे- नात्मनो जगदुपोशनंकारणतश्रुतिर्गो थिपतिपादिका भवतु। साक्षाज्जगढु- पादानवरणं सक्षम प्रधानम्। तद्द्वारा पामामा जगदुपादानकारणमति 'यतो वा (तै०२ १ १) इत्यानां जगदुपादानकारणत्वपति- पादकश्रगनां तात्पर्यम्। न च साक्षाज्जगदुपादानकारणस्य सक्ष्मस्य पवा- नर परमातमना सह क: संबन्धो येन तद्द्वारा परमत्पा जगदुपादानकारण- मित्युच व इति वाच्यम् शरीरशरीरिभावरूंबन्धस्य रामानुजाङ्गीकृतस्य स्त्वात् ! 'सदेव ' (छा० ६ : २ १) इति प्रकृतश्रुतौ च सच्छब्े नास्पष्टनामरुषं साक्षाज्जगदुपादानकारणं ूक्ष्मरीरविशिष्टमेवोच्यत इति चेच्यते- उपाक्षनकारणं द्वि धम् परिणाम्युपादानं विवर्तोपादानं च।

तत्र आत्मा विवर्तोपादानम् चन्निविकारत्वश्रत्या विरोध: स्यान्न विवतोपदा- नत्वस्वीकारे। रवमविराधनोपपत्तावन्यतरस्या गौणारथ कत्वकल्पनमन्याय्यम् किंच जगत्मागवस्थापतिपादिकयोः ' आत्मा

विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः १२९

वा इदमेक एवाग्र आसीत् ' (ऐ० १।१)' सदेव सोभ्येदमग्र आसीत्' (छा' ६। २।१) इतिश्रित्यो: समानार्थत्वभङ्गस्तदवस्थ एवं। आत्म शब्देन शरीरान्तःस्थस्य केवलस्यात्मनो ग्रहणात्। सच्छव्देन च शरीरविशि षस्प ग्रहणात् यद्यपि शरीरशरीरिणोरभेदपतीतिलोंके निरूढा तथापि सदात्मशब्दयोसेकार्यतवं नोपपद्यते। तथाहि -- आत्मा शरीरी, चिदचिच्च तस्य शरीरम्। एवं शरीरशरीरिभावं स्वीकर्तणां मते कः सदात्मशब्दयोरे कोऽर्थः । चिद्चिद्रपशरीरविशिष्टःकेवलो वा। विशिष्टश्रेदप्रसिद्ध आत्म- शब्दार्थ: कल्प्यः स्यात्। शरीरप्रतिसंबन्ध्यर्थक आत्मशब्द इति हि तेषां मवम् तथा च यथा पुत्रमतिसंबन्ध्यर्थकः पितृशन्दः पुत्रव्यतिरिक्तमेवार्थ ब्रूते: वथात्मशब्दोऽपि शरीरव्यतिरिक्त्मेवार्थ प्रतिपादयेत्। न च शरीरात्मनो- रवयवावयविभाव एव संबन्धोऽस्त्विंति वाच्यम्। जीवात्मनि तथाऽमसिद्धेः। किं च विशिष्टस्यात्मत्वे ज्ञानस्यात्मैकदेशगुणत्वं स्यान्न कृत्स्नात्मगुणत्वम्। न चेष्टापचिः।. यावदात्मभावित्वात्' (ब्र० सू० २ । ३ । ३०) इति सूत्रेण विज्ञानगुगस्य कृत्स्नात्मव्यापित्वस्योक्तत्वात्। ननु यावदात्मभावित्वा- दित्यनेनात्मवत्तद्गुणभूतज्ञानस्य नित्यत्वं बोध्यते न तु व्यापित्वमिति चेत्ता- वतापि, विशिष्टस्थात्मत्वे विकारित्वांदिदोषमसङ्गने दुर्वार एव। किं च विशि- ष्टस्यातमत्व आत्मनो ज्ञानगुणकत्वस्य भवत्संमतस्यैकदेशवृत्तित्वनोपपत्तावपि 'विज्ञानवनः' (बृ० २।४॥१) इतिश्वत्युक्तस्यात्मनो ज्ञानस्वरूपत्व- स्यानुपपत्तिः। तत्तु भवतापि स्वीकतमेव। किं च विशिष्टस्यात्मत्वे 'आत्मा वा अरे दृष्टव्य:' (बृ० २। ४ ।५) इत्यादिविध्यानर्थक्यम्। अयत्न- सिद्धत्वादात्मदर्शनस्य। आत्मशब्दस्यात्मैकदेश इत्यर्थे तु लक्षणा स्यात्। अथैवदोषपरिजिहीषया केवल एव शरीरान्तःस्थः सदात्मशब्दयोरर्थ इति चेत्मतिज्ञाहानिः। श्रुवौ (छा० ६ । १। ३) 'एकेनात्मना ज्ञातेनान्य- तसर्वे ज्ञातं भवति इत्युच्यते। तत्र परमान्मज्ञानेन जीवानां जडानां च ज्ञानं न संभवति। न हि चिदचिद्नूपं शरीरं मृक्षे घट इव परमात्मनः परिणामः । अव एव मृदादिद्टष्टान्ताननुरूप्यं च । किं च 'पक्ततिश्र' (ब्र० स् १। १७

१३० अह्ैतामोदे-

४। २३ ) इति सूत्रे प्रविषादितं परमात्मनो जगत्मकवित्वं केवलस्पात्मख्व न संभवति। प्रकतित्वं हि द्विविधम्। विवर्ववादेन परिणामवादेन च। आय्यं पातिभासिकसर्पप्रकृतित्वं रन्वाः । अन्त्यं घटादिपकृतित्वं मृदः। ततराद्यं रामानुजमते परमात्मनो न संभवति। रामानुजीयौर्ववर्ववादानभ्युपममात्। नापि द्वितीयम् शरीरस्य परिणामेऽि तदन्तःस्थम्पात्मनः केवलस्थ परि- णामाभावात्। अन्तःस्थितिमात्रेण प्रकतित्वं तु दुर्वचम्। मृत्पिण्डान्व:स्थिव- स्याकाशस्य घटपरकतित्वाभावात्। तथा सक्ष्मशरीरप्रकृतिकस्य स्थलशरी- रस्य जीवप्रकृतिकत्वं न केनाप्यभ्युपेयते। किं च केवलस्यात्मत्वे सूष्टेः पा- ग्जगत्पकृतिभूतस्य सूक्ष्मस्य परमात्मशरीरस्य परमात्मव्यविरिक्क् सच्तेन 'सदेव सोम्पेदमम आसीत् ' (डा० ६ । २ । ९) इविश्रतिविरोधः। 'इदं सर्वे यद्यमात्मा' (बृ० २। ४।५) इतिश्रुतिमविपादिवसामाना- विकरण्यानुपपच्तिश्र। इदपदेन परामृष्स्य दृश्यमानस्य जगवः परमात्मशरीर- त्वेपि परमात्मस्वरूपत्वाभावात्। शरीरशरीरिणोः सामानाधिकरण्पेन पयो- गश्य स्थलोऽहं कशोऽहमित्यादौ दर्शनेऽपि वस्तुतस्वयोस्तादात्म्याभावात्। सृष्टेः परागस्पष्टनामरूपावस्थमत्यन्तसक्ष्ममपि जगत्वरमात्मशरीरमिवि परमात्मनः स- काशाद्वस्तुतो भिन्नमेव त्वद्दर्शने। न चेदंपदस्यैतदन्तर्यामिरूपेऽर्थे लक्षणा। यदा सच्छव्दस्पात्मशन्दरस्य च तच्छरीररूप्ये लक्षणा। वथा च सामानाधि करण्यस्योपपत्तिरिति वाच्यम्। उक्षणायां मानाभावाद्गौरवाच्च। किं च 'सदेव ' (छा० ६ । २ । १) इति वाक्यं हि 'बेनाभ्ुवं श्रुवं मवत्थमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम् '(छा० ६। १।३) इवि पूर्वपति- ज्ञातार्थोपपादनायोपात्तम् । तत्र पेनेत्यनेन 'तमादेशमपाक्ष्यः' (छा० ६। १। २ ) इतिपूर्ववाक्यस्थस्य तच्छव्दान्वितस्यादेशस्प परामशंः। आदेशश- वदश्र भावसाधन उपदेशवाची। कर्मसाधनश्रोषदिश्यमानात्मरूपवस्तुवाची।

एवाज्र ग्रहीतुमुचिवः । यत उपदेशस्तत्ताधनं वोषदेश्पज्ञानं जनपित्वैव सर्ववि- ज्ञानं जनवेत्। किं च कर्मसाधने गृहीते सत्येवैवचातर्यक्ेण श्रुत्यन्तरस्थेन

विशिष्टाद्वैतमतानुपपच्तिः। १३१ 'आत्मनि खल्वरे दृष्टे अ्रते मते विज्ञाव इदं सर्वे विदितम् ' (वृ० ४। ५। ६ ] इत्यनेन वाक्येन समानार्थत्वं लभ्बते। तत्र हपदिश्यमानात्मरूपवस्तुज्ञा. लजन्यं सर्ववेदनामीति स्पष्टमेवोक्तम्। वदनुरोवेन ·येनाश्रुतम् ' (छा० ६। १। ३) इति च्छान्दोग्यस्थवाक्पेऽि येनेत्यनेनोपदिश्यमानस्यात्मनो ग्रहण आत्मविज्ञानजन्यं सर्वविज्ञानमित्येवं समानार्थात्वमुपपद्यते। कर्मसाधनस्यादेश- शव्दस्य ग्रहण एव ह्चुपदिश्यमानात्मरूपवस्तुनो येनेत्यनेन परामर्शो लभ्यवे नान्यथा। अव एव च 'क्मिन्नु भगवी विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञावं भवति' (मु० १।9। ३) इत मुण्डकनुविरप्यनुतृता भवति। तन्र हि कर्मि- न्विज्ञाव इत्यवं सर्वविज्ञानसाधनीभूवज्ञानकनेव पृटम्। अथ 'येनाशतं श्रुतम् '(छा० ६।१।३) इत्यत्र यच्छव्दन- दिष्वात्साधनज्ञानकर्मीभूवादात्मनः सका नत्साध्यविज्ञानकमीभूतं श्रुत मतं विज्ञा- वमितिशब्दैरुकं सव वस्तुजतमनन्यदन्यद्वा। अनन्यत्वे न किमप्यनेन वाक्येन प्रविपादिवं भवति। न हि घटेन विज्ञातेन घटो विज्ञातो भवतीत्युच्यमाने किमप्युक भवाव।अन्यत्वे वु मियो भिनयो: पदार्थयम एकस्य विज्ञाने- नान्यस्य विज्ञानं दुष्करम्। न हि घटेन पिज्ञावेन पटो विज्ञातो भवति। मिथः संबद्धयोरपि वस्तुवो मिनयोरनमेन। न हि देवदत्ते विज्ञाने वततुतो विज्ञातो भवपि। न वा दण्डे विज्ञावे घटो विज्ञानी भवीत। यद्यपि दण्डे घटकारण- त्वेन रुपेण ज्ञाते घटो दण्डकवतवेन रपेण ज्ञावो भवति वथापि न तज्ज्ञानं वस्तुस्वरूपपरिचायकम्। स्वरूपपरिचाय च यज्जानं तद्ेव विज्ञानशब्देनो- च्यवे। स्वरूपपरिचायकं ज्ञानं हि सवज्ञाननूलभृतम् । स्वरूपपरिचयं विने- तरसंबन्धित्वन ज्ञानसंभवात्। घटकारणलेन दण्डे ज्ञावेऽप कम्बुग्रीवादिना स्वरूपेणापरिचितो घटः प्रत्यक्षओो दृक्षी न दण्डकार्यत्ेन ज्ञातुं शक्पते। श्रुवी च विज्ञानं भववीत्युच्यने। था विद्धातुः स्वरूपरिचायकज्ञानवाच्ये- व।'यः सर्वज्ञः सरववित्' (मु० १।१९ 'ब्रह्मविदामोति परम्' (वै. २।१) इत्यादौ तथा दर्शनात्। अत एवोक्तबृहदारण -कश्षतौ 'इ सव विदितम् '[ वृ० ४। ५।६] इत्यच्यते। तदेवं साधनसाध्यज्ञान-

१३२ अद्वैतामोदे-

कर्मणोरन्यत्वा नन्यत्वरूपकल्पद्वयस्यापि वक्तुमशक्पैतया 'येनाश्तम्*[छा०६। १। ३ ] इति श्रुवेः का गतिरिति चेत् -- अत्रोच्यवे। साधनज्ञानकर्मीभूतादात्मनः सकाशात्साध्यज्ञानकर्मीभृतं सवे वस्तुतोऽनन्यदेव सदन्यत्वेन प्रतिभाति। अन्यत्वेन प्रतिभानसत्त्वाल 'घटेन विज्ञावेन घटो विज्ञातो भवति' इति वाक्यस्येवानर्थक्यम। अन्यत्वेन प्रति- मानकाल एव चोक्तपविज्ञावाक्यार्थापेक्षा न तत्वज्ञानोत्तरम। नाप्यन्यत्वक- ल्पोक्तो दोषः। सर्ववस्तूनामात्मनः सकाशाद्वस्तुतोऽनन्यत्वेनात्मज्ञानस्यैव घट-

कम्बुग्रीवािमत्त्वादिना तत्तद्वस्तुस्वरूपेण परिचयो न भवति तथापि न दोषः। यतो घटस्य कम्बुग्रीवादिम्त्वं स्वरूपं यलोकदष्ट्या सत्यतया भासते तन परमार्थवः सत्यम्। कि तु सत्यं घटस्वरूपं मृदेव। तथा च दष्टान्ते 'मृत्ति- केत्येव सत्यम्'(छा० ६।१।४) इत्युक्तम्। तद्नुरोवेन दार्श्टान्तिकडपि सर्वस्य वस्तुनः समवि भासमानं स्वरूपं न सत्यमित्यास्थेयम्। मृत्स्वरूपस्यापि सत्यत्वं तत्कार्यभूवघटाद्यपेक्षया। कारणापेक्षय। तु न सत्यत्वम्। मृत्तिकतयेव सत्यभित्युप्तस्तु मसिद्धयनुरोधन घटादिका्यरेक्षया बोध्या। एवं स्थिते 'येनाश्रतम् ' (छा०६।१।३) इवि प्रतिज्ञातोऽर्यः श्रुत्या मृदादि- दृष्टान्वान्मदर्श्य संभवदुक्तिकतां नीतः 'सदेव सोम्यदमग्र आसीत्' (छेा० ६। २। १) इत्यने मोपपाद्यते। 'जगत्सत्यं परमात्मनः सकाशान्द्रिनं परमात्मशरीरभूतम् इत्यवेंवादिनां रामानुजीयानां तु मते सदेवेति श्रतौ सच्छव्द्स्येदंशव्दस्य वा लक्षणया सामानाधिकरण्योपपत्तावि पूर्वप्रतिज्ञातार्थों नोपवादितो भवति। आत्मज्ञानेन जगत्स्वरूपपरिचायकज्ञानोत्पत्यसभेवात्। नापि मृदादिष्टान्तानुगुण्यम्। न हि घटो मृद्ः शरीरम्। यद्यप्यहै।वािमते जगन् 'ब्रल्णः परिगामः। ब्रलणो निविकारत्वात्। किं तु विवत:। घट- द्यस्तु मृदः परिणामाः' इत्येवं दृष्टान्तदाष्टीन्विकयोैषम्यं तथापि न क्षतिः। न हि दृष्टान्वदार्थ्न्तिकयोः सर्वोरन साम्यमपेक्ष्यते। तथाते हि कस्पापि कोऽपि दृष्टान्तो न स्यात्। सवोशेन साम्यं हि स्वस्य ख्वनैवायाति न तु

विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । १३३

परेणं। किंतु येनांशेन दृष्टान्तः प्रतिपिपादयिषितस्तेनांशेन साम्यमपेक्ष्यते। प्रकते तु'एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं तत्र हेतुश्र साधनज्ञानकर्मीभतस्य सत्यत्वं साध्यज्ञानकर्मीभूतस्य त्वसत्यत्वमेवोति इत्यस्मिनंशे दृष्ान्तो विवक्षितः। 'मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इत्येवशव्दघटितवाक्येन तथा श्रुतितात्प्यस्य स्पष्टमेव प्रतिपन्नत्वात्। एवं च कार्यगतसत्याशज्ञानं तदीयोपादानकारणस्वरूपज्ञाना- धीनं यथा मृद्घटादिषु दृश्यते तथा जगत्सत्यांशज्ञानं जगदुपादानकारणज्ञाना- धीनमिति प्रदर्शयितुं जगदुपावानकारणज्ञानाय जगत उत्पत्तेः प्रागवस्था 'सदेव' इति श्रुत्या प्रदर्श्यते। जगति भासामाना येडलिला विशेषास्तदपनयनपूर्विका या सामान्यावस्थास्तित्वमात्ररूपा सामान्यस्य परा काष्ा सा सच्छन्देनोच्यते। तदेव च निर्विशेषसन्मात्ररूप बह्म। एवकारेण च सर्वे विशेषा निरस्यन्त इति निविशेषसन्मात्रब्रह्मबोधकमेवैतद्वाक्यम्। यथा यथा जगदुत्पत्तिस्तथा वथा विशेषा: प्रतिभासन्त इति ब्रह्मणः सविशेषत्वमौपाधिकमेव। तत्प्रति- पाइकानि सविशेषवाक्यानीति न कापि श्रतिविरुध्यते। केवित्तु सद्वेत्यत्र सच्छव्देन जगदुपादानकारणमव्याकतनामरूपावस्थं सूक्ष्मं प्रधानमेवोच्यते। एवशब्देन चाधुना दृश्यमानस्य व्याकतनामरूपत्वस्य व्यावृत्तिरित्याहुः तन। सच्छब्दो ससधातोः शतूमत्ययेन साधितः तस्य चास्तित्वमात्रं प्रवृत्तिनिभित्तम्। न त्वव्याकृतनामरूपत्वरूपस्वद्विशेषः । न श्ुवावग्र इत्युच्यवे। तस्य चोतत्ते: पूर्वमित्यर्थः । वदानी चास्पष्टनामरूपत्व-

तथाप्येवकारेण व्याकतनामरूपत्वस्य व्यवच्छेदानापत्ति:। व्युत्पत्तिसिद्धो

चि्छव तेजपिशब्देन च तदेव समुचीयते। न ह्यं ब्राह्मण एवेत्यत प्रकरण- दिना देवदत्तादिव्राह्णविशेषावगतावप्येवकारेग यज्ञातो व्यवच्छिद्यते।

प्रकते व्याकतनामरूपस्य सत्पद्शक्यतावच्छेदकीभूतास्तित्वावच्छिन्नत्वेन कथं तस्म सदेवेत्येवकरेग व्यावृत्तिः। एवं च सच्छब्दोस्तित्वमात्रवाचीि सदेवेति श्रुतेनिविशेषबल्पविपादकत्वं सिद्धम्।

अद्वैतामोदे-

'अथ परा ' (मु० १।१।५) इि श्रुतिरपि निर्विशेषबल- प्रतिपादिकैव। अथ परा यया तदक्षरमधगम्यते। अथ प तिश्रतेर्निविशे. अत्र परविद्यामाप्यमक्षरामेत्युच्यते। न क्षरतीत्य- षार्थकतवम् क्षरमविनाशि। अक्षरशब्दस्याविनाशित्वं प्रवृत्ति- निमित्तम्। विनाशाभाव इति यावत् तथा च परविद्यापाप्यस्य वस्तुनो निषेधमुखनैव प्रथमत उल्लेखः । अनेन तद्दस्तु निर्वि- शेषमिति सूच्यत, ततः कथंभूनं तद्दस्त्वित्यपेक्षायामाह -- यत्तद द्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्ष.श्रोत्रं तद्पाणिपादम्। नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः ॥ अद्रेश्यं प्रत्यक्षागोचरम्। अग्राययमनुमानाद्यगोचरं कर्मेन्द्रियागोचरं वा । ऊगोत्रमनामकम् अवर्णे नीलारिवर्ण हितम्। चक्षुःश्रोवं ज्ञानेन्द्रियरहि- तम्। अपाणिपाद क्ान्द्रियरहितम्। चक्षःश्रोव्रशब्दन ज्ञानेन्द्रियाणि पाणि- पादशब्देन कर्मेन्द्रियाणि चोपलक्ष्यन्ते। एवं चरणद्वयेन प्राप्यवस्तु निषेध- मुखेन प्रतिपादितम्। यद्यपि कस्यचिद्वस्तुन विधिभुखन वर्णनमीदृशं ताद्दश- मित्येवंरूपेण कि्यनाणं यथा वस्तुस्वरूपरिचायक भवति न तथा निषेध- मुखेन वर्णनमति विधिमुखेन वर्णनमेवादावुचितं तथापि पकते परविद्यापा- प्यस्य वस्तुनो विधिमुलेन वर्णनं वस्तुतो नैव संभवतीति ध्वनयितुं श्रुवेस्तथा प्रक्रमः। उत्तरार्धे यद्यपि नित्य विभुभित्येवं तृतीयचरणे विधिमुखेन वर्णनं मुखे भा ते तथापि पर्थवसानं निषेधमु एव। नित्यं कालतःपरिच्छेदरहि- तम्। विभु देशतः रिच्छेरहितम्। सर्वगतं वस्तुतःपरिच्छेदरहहितम्। अनेन त्रिविधपरिच्छे सहित्यमुक्तम्। अतो नात्र कश्षिद्धर्मो विविसेन बोध्यते। ननु यदद्रेश्यमित्यादिना दृश्यत्ादिविशेषराहित्यमुच्यवे तर्हिं तद्वस्तु नैव स्या- दिवि चेत्तत्राह-सुक्षममिति। अदृश्यत्वादिषु न तुच्छत्वं हेतुः किंतु सूक्ष्मत्व- मित्याशयः अत्रापि निषेधमुखेन प्रवृत्तावेव पर्यवस नम्। अदृश्यते न स्- क्षमत्वं साक्षाच्देनुः। कि त्वदृश्यत्वसमनियतः स्थूलभावः। दृश्यत्वे स्थूल त्वस्य प्रयोजकत्वात्, तथा च सुसूक्ष्मित्यस्य स्थूलत्वराहित्ये तात्पर्थम।

विशिष्टौद्दतमतानुपपत्तिः। १३५

ननु नित्यं विभुमित्यत्र निषेवमुखेन पवृत्तौ पर्यवसानेऽपि विधिमुखेन प्रवृत्ति- रमुखे किमर्थ स्वीकृतेति चेन। सविशेषेश्वरज्ञानप्रणाडचा निर्विशेषवस्तुसाक्षा- त्कार इत्येतत्सचयितुं तत्स्वीकारात्। सोपाधिक ईश्वरे तस्याः संभवात्। तदे- वद्दर्शंयति-यद्भूतयोनिभिि। भूतयोनिं जगत्कारणम्। जगत्कारणत्वादिवि- शेषवच्वेन पदेतद्धीरैर्द्श्यवे वद्दस्तु वस्तुनो निर्विशेषमेवेति तात्पर्यम्। धीरा वैर्यशालिनः । धैये चैवं क्रमेण निर्विशेषवस्तुसाक्षारकारो भविष्यतीति बुद्धि- दाढर्यंम्। जगत्कारणत्वादिविशेषमारोप्य सविशेषवस्तुध्यानं निविशेषसाक्षा- त्कारोपाय एव। तथा च 'अद्रेश्यम् ' ' परिपश्यन्ति' इत्यनयोरन विरोधः वस्तुतोऽदृश्यमेव वस्त्वारोपेण पश्यन्ति। न तु 'निर्विशेषं वस्तु सर्वथा ना- स्त्येव, इति भ्रमितव्यम्। अद्रेश्यमित्यादिश्लतिविरोधात्। अधीराणामदृश्यं धीरा: परिपश्यन्तीति व्याख्यानं तु न चेतसि चमत्कारं विधत्ते। यत्तदद्रेश्यम- प्रासमगोत्रमित्यादिवाक्यपवाहस्वारस्यभङ्गपत्तेः एवं च वस्तु निर्विशेषमिति सिद्धम् । अग्रेऽपि यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिदयस्मानाणीयो न ज्यायोस्ति कश्रित्। (मु० १।१।७) इति मन्त्रे निषेधमुखेन निर्विशेषमेव वस्तु प्रतिपाद्यते। यद्यप्ययं मन्त्र: सर्वेष पुस्वकपु न दृश्यते तथापि केषुचिद्दृश्यत एव। तथा चाथ परेति श्रुतेनिर्वि- शेषजह पतिपादकृत्वं सिद्धम्। 'सत्यं ज्ञानमनन्तं बल ' (तै- २।१।१) इत्यपि श्रतिरनिर्विशेष- ब्रह्मपरैव, तत्रानन्तशब्दस्पाविनाजित्वं प्रवृत्तिनि- सत्यं ज्ञनमति श्रतेर्नि- मित्तम् : विनाशाभाव इति यावत्। अभावेन च न विशेषार्थकत्वम् वस्तुनः सविशेषत्वमिति पाक् (पृ, ७१) उक्त- मेथ। सत्यशब्दादृपि न सविशेषप तीतिः। तथाहि- सच्छन्द्ोडस्तितामात्रपरवृर्त्तिनिमित्तको यत्र सामान्यस्य परा काष्ठा तादृशं नि विशेषं सन्मावं बृत इति प्रागुक्तमेव युक्कं चैतत्। 'सदेव सोम्य ' (छा० ६ ।२ । १) इवि वाक्यं हि जगत्मागवस्थाबोचक । जमन्मूल कारणी -

१३६ अद्वैतामोदे-

भवस्य जगत्मागवस्थापनस्य वस्तुनः सावेशेषतवे तस्य मूलकारणत्वं न संभ- वति। विशेषाणां सामान्यपूर्वकत्वेन मूलकारणस्य निर्विशेषस्यावश्यवाच्यत्वात्। अस्तित्वेन तु न सविशेषत्वं वाच्यम्। तथात्वे तस्य विशेषत्वं यत्सामान्यनि- रूपितं तस्थैवास्मन्मतेऽस्तिशब्दवाच्यत्वात्। निरूपकाणां ह्ययमस्तिश्दः सर्व- सामान्यभूतवस्तुवाचकः । ब्रल्मशब्दोऽषि तथैव । बृंहणाद्बल। बंहणं सर्व- व्यापनम् । सामान्येन हि विशेषा व्याप्त भवन्ति न तु विशेषेण सामान्यम्। तथा च वृहत्वेनापि न ब्रह्मणः सविशेषत्वम्। बृहत्वस्य विशेषरूपत्वे तादृश- विशेषनिरूपकं यत्सामान्यं स्यात्तद् बृहत्वाश्रयेण ब्रह्मणा न व्याप्ं स्यादिति ब्रह्मण: सर्वव्यापकत्वासंभवात्। आत्मशब्दोऽप्येवम्। अतति व्यामोवीत्यात्मे- त्यात्मशब्दव्युत्पत्तेः। एवद्भिपायेणैव श्रुत्या 'ब्रह्म वा इदम्' (बु० १। ४ ।१०) ' आत्मा वा इदम्' (ऐ० १।१) इत्यत्र जगत्मागवस्था- बोधके वाक्ये ब्रह्मशब्द आत्मशब्दश्र प्रयुक्तः । एवं स्थिते 'बलविदामोति परम्' (तै० २। १) इत्युपक्म्य तादृटशब्रह्मणो लक्षणं प्रतिपादयितुं प्रवृत्ता 'सत्यं ज्ञानम्' इति श्रुतिः कथ सविशेषं ब्रह्म बोधंयेत्। तथा च सत्यपदस्यासत्याद्वयावृत्तमित्यर्थ एव तात्पर्यम्। किं च सत्यपदस्य सत्यत्व- धर्मविशिष्टार्थबोधकत्वे व्याघावापचिः। विशेषाणं हि मिथो व्यावर्तमानत्वा- न्मिथ्यात्वभिष्यते। यथा घटशरावादीनां तत्सामान्यभूतमृदपेक्षया मिथ्यात्वम्। एवच्च 'मृत्तिकेत्येव सत्यम् '(छा० ६। १।४) इतिश्रतिसिद्धम्। तथा च सत्यत्वस्य विशेषत्वे तादृशसत्यत्वविशिष्टस्य सविशेषस्य ब्रह्मणो मिथ्या- त्वमेव स्यादिति सत्य ज्ञानमित्युक्तिर्व्याहन्यते। किं च सत्यशब्दस्य सविशे- षार्थबोधकत्वे यथा मनुष्यः प्राणिविशेष: माणिविशेषान्तरात्पश्वादेः सकाशा- द्वयावृत्तश्र भवति तथा सत्यं कस्य विशेषः कस्माच्च विशेषान्तराव्य्यावृत्तं भवि तद्ट क्तव्यम्। सद्विशेषः सत्यत्वमिति चेत्कस्मात्सद्विशेषान्वरात्सत्यं व्या- वृत्तं भवति। सत्यं हि मिथ्याभूताद्वयावृत्तं भवति। मिथ्याभूतं तु न साद्विशे- षान्तरम्। मिथ्याभूतस्य सत्वाभावात्। एवं च यत्सर्वसामान्यमस्तीत्येव केवलं वक्तुं शक्यते तदेव सत्यमिति केवलस्वित्वसमनियवं सत्यत्वमसस्वित्वापरपयाय

एवेोि सच्छव्दवत्सत्यशब्दोऽपि न सविशेषार्थबोधकः । आस्तिसत्यशब्दयोः पर्यायत्वं च 'अत्र सत्यमसत्यम् (वि० पु० २। १२ । ४५) इवि , यदस्ति यन्नारिति (वि० पु० २। १२। ३८) इति प्रक्रान्तस्योपसंहारः (श्रीभा० पृ० १०७ प० १४) इत्युक्तवता त्वयाप्यङ्गीकृतमेव। ज्ञानश- व्दाडपि न सविशेषार्थंबोधकः । निर्विषया निराश्रया याऽनुभृतिस्तस्या: सन्मा- तरूपत्वस्य प्रागुपपादितत्वात् (पृ० ८०)। कि च ज्ञानपदस्य सविशेषार्थ- बोधकत्वे किं ज्ञानमेव विशेष उत ज्ञानत्म्। आद्ये ज्ञानरूपविशेषावेशिष्ट- स्यात्मनो ज्ञानपदात्प्रतीतिर्भाव्या। सा च न संभवति। ल्युट्प्रत्ययस्य कतर्य- विधानात्। 'अर्शआद्यजन्तो ज्ञानशब्दः' इति विषयवाक्यदीपिकाकारो- क्िस्तु (वि० दी० पृ० ३३) श्रुत्यक्षराननुगुणा। तथा सवि ज्ञातृशन्दं ज्ञानवच्छव्दं वा श्रुतिनिदिशेत्। द्वितीये तु ज्ञानपदेन गुणभूवज्ञानग्रहणे ज्ञान- त्वरूपो विशेषो गुणभूते ज्ञाने न तु तादृशगुणभूवज्ञानाश्यत्वेन त्वदभिमते ब्रह्मणीवि ज्ञानपदात्सविशेषब्रह्मणः प्रतीतिरन संभवति। अथ ज्ञानपदेन बल- स्वरूपभूतं ज्ञानं गृह्यवे न तु ब्रह्मगुणभूतमिति चेत्तथा सति ज्ञानपदस्य वैय- थ्यंमेव यात्।'सत्यं ज्ञानमनन्तमिति मिलित्वा पदत्रयात्मकैमेक जललक्षणम्। तत्र ज्ञानपदं नित्यासंकचितज्ञानार्थकम्। तेन मुक्त्यावृ्त्तिः। मुक्ता हि मोक्षा- वस्थातः प्राक्संक्ुचितज्ञाना एवेति तद्यावृत्तिः '(श्रीभा० पृ० १३५ प०९) इि हि रामानुजीयानामभिप्रेतम्। ज्ञानपदेन स्वरुपभूतज्ञानस्य ग्रहणे तु मुक्त- व्यावृत्तिर्न स्यात्। स्वरुपभूतज्ञानस्य बद्धावस्थायामपि संकोचाभावात्। स्वरूर- पभूतज्ञानस्य संकोचविकासाङ्गीकारे त्वात्मनो विकारित्वापत्तावनित्यत्वादि- दोषप्रसङ्ग:। अद्वैतिनां तु मते सत्यादिवाक्ये तीण लक्षणानि सत्यं बल, ज्ञानंबरल्म, अनन्तं ब्रह्ेति। यद्यपिं सत्यादिवाक्यं सामानाधिकरण्येनेकार्थपतिपादकं वाच्यवृत्त्या भवति तथापि लक्षणत्रयप्रतिपांदनेऽस्य वाक्यस्य तात्पर्यमगवम्यते। अन्यथैकेन पदेन सिद्धावितरयोवैयर्थ्यपरसङ्गात्। न हि ब्रह्मव्यतिरिक्तं किंचि- दृपि सत्यमस्तिरि, न च ज्ञानरुप, नाप्यविनाशि येन पदतरयसार्थक्यं स्यातू। १८

१३८ अद्वैतामोके- अथानेकलक्षणपणयने को हेतुः । उच्यते -- लक्षणं हि क्वचिद्या- वर्तकं भवति। कचित्स्वरूपविशेषपमितिरुद्भववि। यथा चैत्र गामानयेत्युक्ते वच्छत्वा चैत्रेणानीतां गां पश्यतोऽत एवायं पद्ार्गोशब्दवाच्य इति जानतश्र देवदत्तस्य चतुष्पदत्वादिसाधर्म्यात्पश्वन्तरे गोबुद्धिः स्यात्। तत्र सास्नादि- मंती गौरिति यल्लक्षणं क्रियते तत्पश्वन्तरव्यावर्तकं भवाति। यस्य च न कथ- मपि गोव्यक्ेज्ञानं तस्यायं पशर्गोशव्दवाच्य इति ज्ञानाय सास्नादिमती गौरि- वि लक्षणं कियते। वत्तु तस्य स्वरूपविशेषपमितिकद्भवति। यद्यप व्याव- तकमपि स्वरूपविशेषप्मितिकन्भ्रववि स्वरूपविशेषपमितिकृच्च व्यावर्तकं भवतीति नान्योन्यासंकीर्णमेतन्द्रेदद्यं तथापि लक्षणप्रणयनोद्देश्यभूतस्य ब्यावू- त्तिव्यवहाररूपस्य प्रयोजनद्वयस्य मिथोऽसंकर एव। तथा च यत्र लक्षण- पणयने मुख्यत उद्देश्या स्वरूपविशेषपमितिस्तत्रानेकलक्षणपणयनमपि युज्यव एव। यतस्तस्मादधिकं सौकर्य भवति। मकते तु बहणो रूपाद्यभावेन न कथमपि बह्म प्रत्यक्षेणावगतमिति तत्स्वरूपविशेषभ्मितयेSनेकलक्षणमणयनं सार्थकमेव। यत्तु'प्रवृत्तिनिमित्तमेदेनैकार्थवृत्तित्वं सामानाधिकरण्यम्। तत्र सत्य-

दानां प्रवृत्तौ निमित्तभेदोऽवश्याश्रयणीयः' (श्रीभा० पृ० ५९ प० ६) इत्युक्तं तन्। सामानाधिकरणस्य प्रवृत्तिनिमित्तभेदघटितत्वनियमे प्रमाणाभा-

सामानाधिकरण्यम तात्पर्यस्यानुपद्मेवोक्तत्वेन ब्रह्मणः सत्यत्वादिधर्मैः सविशेषत्वापादनं दुर्वचमेव। व्यावृचेरभावरूपतया न. तया कथमपि सविशेषत्वमित्यपि प्रागुपपादिवमेव (पृ० ८६)। यत्तु 'भिन्नपवृत्तिनिमिचानां शब्दानामेकस्मिन्नर्थे वृत्तिः सामानाधिकरण्यमिति शाब्दिका:' (श्रीभा० पृ० ५९ प० १६) इत्युक्त तन। शाब्दिका- ग्रेसरैनांगोजीभट्टैरेव शब्देन्दुशेखरे 'सामानाधिकरण्यं चैकार्थविशेष्यकबोध- जनकत्वमेव, न तु प्रवृचिनिमिच्भेदगर्भम् ' इत्येवं सामानाधिकरणस्य प्रवृत्ति-

१३९ निमित्तभेद्घटिततायाः स्पष्टमेव खण्डिवत्वात्। व्याकरणमहाभाष्यकारैश्र 'नामन्त्रिते समानाधिकरणे सामान्यवचनम् ':( पा० सू० ८। १।७३) इति सत्रे सामान्यवचनमित्यस्य 'अध्त्ये देवि सरस्वति' इवि प्रत्युदाह- रणं दत्तम्। तत्र चाध्न्य इत्यादीनां पर्यायवचनानां परवृचिनिमिचभदाभावेन त्वदुक्तरीत्या सामानाधिकरण्यस्याभावाद्दयङ्गविकलतापच्ौ प्रत्युदाहरणपर- भाष्यासंगति: स्यात्। तत्रत्यकैयटेनापि पर्यायशब्दानामपि सामानाधिकर-

पि सामानाधिकरण्यं स्वीकृतम्। एवं च सत्यं ज्ञानमितिश्रुतोनैविशेषार्थपति- पादकत्वं सिद्धम ॥ १६ ॥ अद्वितीयक्षतिर्नैव सहते सद्वितीयताम्॥ येन केनापि धर्मेण सन्मात्रे परमात्मनि॥ १७॥ ब्रह्मणो निर््विशेषत्वादेव च तस्याद्वितीयत्वं सिध्यति। सविशेषत्वे तु विशेषस्य द्विवीयस्य सच्वात् 'अद्वितीयम्' ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वम् (छा० ६ ।२।१) इति श्षविवविरुद्धा स्यात्। यतुजगदुपादानस्य ब्रल्णः स्वव्यतिरिक्ताधि-

पृ० ६० प० ६) इत्युक्तकं तन्। अस्यार्थस्योपक्रमाननुगुणत्वात्। तथा हि- 'येनाश्रुतं श्वतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम (छा० ६। १ ३) इति हि प्रतिजञा पस्तुता। तत्राक्षतं किंचिद्वस्तु भ्रुवं भवतीति नार्थः । तथासति किमनया प्रतिज्ञया विशेषोऽर्थ उक्तः स्यात्। मृच्तिकाज्ञानेन पटादिज्ञानासंभवेऽप घटशरावादीनां केवाचिज्ज्ञानसंभवात्। अतोऽशुतं सर्वे येन श्रुवं भवतीत्यर्थो वाच्यः। मृच्तिकादयोऽर्यास्तु नैवंविधाः। वज्ज्ञानेन सर्ववस्तज्ञानासंभवात्। तथा प्रतिज्ञायां येनेत्यत्र यच्छन्दवाच्यमेकमेव किचि- द्दस्तु ग्राहं न त्वनेकम्। अनेकग्रहणे पूर्ववदेव नात्रापूर्वोर्थः कश्रिदुक्त: स्यात्। मृदादिष्वपि संभवात्। मृदो ज्ञानेन तद्विकारभूवघटशरावादिज्ञानें जायते तन्तुज्ञानेन तद्विकारभूतपटादिज्ञानं जायत इवि प्रसिद्धमेव। अतः

१४० विज्ञयाउनया किमप्यधिकं नोकं भवेत्। तथा चैकवस्ुज्ञानेन सर्ववस्तुज्ञान- मिति प्रतिज्ञार्थ: पर्यवसितः। तत्र चैकवस्तुज्ञानेनेत्यत्र ज्ञानपदेन सर्ववस्तु- ज्ञानमित्वत्र च ज्ञानपदेन सत्यमेव ज्ञानं ग्राह्यं नासत्यसाधारणम्। तथासत्य- सत्यज्ञानस्य दोषमूलत्वेन प्रतिज्ञायामलौकिकार्थाभिधानं न स्यात्। मृदादि- दृष्षान्तानुरोधाच्च। नहि मृत्तिकार्या कार्ासत्वेन ज्ञावायां घटस्य मृण्मयत्वेन ज्ञानं संभवति। न वा मृत्तिकाया मृत्तिकात्वेन ज्ञातायां घटस्य पटत्वेन ज्ञानं संभवति। किं तु मृतिकायां मृत्तिकात्वेन ज्ञातायां घटस्य मृच्तिकात्वेन ज्ञानं भवति। तथा स तत्र मृचिकेत्येव सत्यनित्येवं सत्यशब्दन स्पष्ट एवोलेखो दृश्यते। यद्यपि मृत्तिकायाः पारमार्थिकसत्यत्वाभावेन तस्था मृत्तिकातवने ज्ञानमप्यसत्यभेव तथापि लौकिकमतीत्यनुसारेण व्यावहारिकसत्यत्वमवलम्व्य तादृशा दृष्टान्ता उपात्ताः। लोके हि सत्यत्वं तारतम्धेन प्रतीयते। घटस्य पटत्वेन ज्ञानमसत्यम्। घटे पटस्वरूपस्य यावद्दोषं स्थितत्वेनास्थिरत्वात्। वद्पेक्षया घटस्य घटत्वेन ज्ञानं सत्यम्। पटस्वरूपापेक्षया घटस्वरूपस्याधि- ककालस्थायित्वात्। परंतु तादृशं घटस्य घटत्वेन ज्ञानमाप घटस्य मृत्स्रू. पेण ज्ञानापक्षयाऽसत्यमेव। घटस्वरूपापेक्षया मृत्त्वरूपस्याधिककालस्थाय- तात्। घढोत्पचे: प्राग्घटनाशोचरं च मृत्स्वरूपस्य स्थितत्वात्। मृचिका त्वेन ज्ञानमपि तत्कारणस्वरूपज्ञानापेक्षयाऽसत्यमेव स्मादित्यन्यत्। अस्याश्र प्रतिज्ञाया मृदादिद्टष्टान्तैः संभवदुक्तिकतां प्रदर्श्य पश्रात्तदुप- पादनाय 'सदेव सोम्वेदमग्र आसीत्, एकमेवाद्विवीथम्' इत्युच्यव इवि प्रागुक्तमेव [पृ० १४ ]। अयमिसंधिः-अत्र जगतः प्रागवस्था बोध्यवे। मागवस्थापच्नमवोपादानकारणम्। तदेवावस्थान्तरमापद्यमानं कार्यम्। उपादा- दानकारणज्ञानेन च कार्यगतसत्यांशज्ञानं सुलभ- सदेवेतिश्रुत्यर्थः केन येनेति यच्छव्देन गृहतिमेक वस्तु सच्छन्देनो- च्यते। तथा 'अभ्ुवं श्रुतं भवति' इत्यनेन मृहतिं सर्व वस्त्विदंपदेन गूहवे। तच् स्थूलं का सूक्ष्मं वा संनिकषट विमकष्ट वा पत्यक्षादियोग्यं तद्योग्यंका

विशिष्टाद्वैतमतानुपपातिः । १४१

सर्वमेव ग्राह्यम। अन्यथा यद्गृहतिं तस्थात्र सत्कार्यत्वनुक्त्या ब्रल्मज्ञानेन तज्ज्ञानासंभवात्पविज्ञाहानिः स्यात्। विना प्रमाणं संकोचे मानाभावाच्च। इदं- शब्दश्ात्रोद्देश्यसमर्पकः सच्छन्दो विधेयसमर्पकः। एवकारयुक्तत्वात्। तदुक्तम्- 'तच्छब्द एवकारश्र स्यादुपादेयलक्षणम्' इाते। एकमद्वितीयमिति च पद्द्वयं विधेयपरम्। तत्राप्युद्देश्यमिदशब्दवाच्यमेव। न तु सच्छव्दवाच्यम्। विधेयस्योद्देश्यत्वकल्पनाया अपामाणिकत्वात्। यद्यपि सदेव सोम्ेदमितीदंशब्दार्थस्य सच्छन्दार्थेन सह तादात्म्यबोधनादिदशन्दार्थ- मुद्दिश्य विधीयमानमेकत्वमाद्वितयत्वं च सच्छन्दार्थ एव पर्यवस्यति तथापि वाच्यवृत्त्या न सच्छन्दार्थस्य तत्रोद्देश्यत्वं सिध्यति। अग्र इति च विधेयत्र- येडपि संबध्यते। इदं जगदुत्पत्तेः प्राक्सद्रूपमेवासीत्। तथेदं जगदुत्पत्तेः परागे कमेवासीत्। तथेदं जगदुत्पत्तेः प्रागद्वितीयमेवासीदिति। अत्र प्रथमवाक्ये शन्यवादनिरासद्वारा सत्कारणवादः प्रस्थापितः । इदं सदिति सामानाधिकर- ण्येन निर्देशात्सत उपादानकारणत्वं च प्रस्थापितम्। द्वितीयेऽनेककारणवाद- निरासद्वारैककारणवादः प्रस्थापितः। तृतीयेद्वितीयमित्यनेन सविशेषकारण वादनिरासद्वारा निर्विशेषकारणवादः प्रस्थापितः। एवं च कारणस्य भेदत्रय- अन्यत्वं सिद्धं भवति। न च द्वितीयत्वं स्वसद्ृशेनैव केनचिन्न तु स्वगतेन केनचिद्धर्मेणेति कथमद्वितीयपदेन स्वगतभेद्व्यावृत्तिरिति वाच्यम्। 'आसेद्वि- तीयोऽनुससार पाण्डवम''ताते चापद्वितीये वहति रणधुरं को भयस्याव- काश:' (वेणसिं० ३। ७) इत्यादौ स्वरमतेनापि सद्वितीयत्वस्य दृष्टतवात्। एतन्मूलक एव 'अद्वितीयपद्ं च गुणतोऽि सद्वितीयवां न सहते' इत्यद्वै- तवादिनां प्रवादः। भेदत्रयराहित्यं वेजोबिन्दूषनिषद्यपि दर्शितम्- सजातीयं न मे किंचिद्विजातयिं न मे क्वचित्। स्व्गत च न मे किंचिन्न में भेदतारयं भवेत् । (तेजो० ३। ४७) इति। तत्र अान्यवादे केवलनिमित्तकारणवादेऽनेककारणवादे सवि शेष कारणवादे

१४२ अद्वैतामोदे-

च प्रविज्ञाहानिः स्थात्। एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा हि कार्यमात्रं प्रत्ये- कस्य निर्विशेषस्योपादानकारणत्वे सत्येव सिध्यति नान्यथा। शून्यवादे च भावरूपं कारणमेव नास्वीति कथमेकविज्ञानम्। दूरे तेन सर्वविज्ञानम्। तथा तस्य केवलनिमित्तकारणत्वे कथ तेन सर्वविज्ञानम्। न हि दण्डज्ञानेन घट-

विज्ञानेन कथं सर्वविज्ञानम्। न हि सुवर्णरजववाम्रद्यनेकधातुभिरारब्धो घट एकस्य सुवर्णस्य ज्ञानेन ज्ञातुं शक्यन्ते। न वा तैर्धातुभिः पृथक्पृथगारब्धा घटा एकस्य सुवर्णस्य ज्ञानेन ज्ञातुं शक्यन्ते। तथा सविशेष कारणवादेऽपि पति- ज्ञासिद्धिर्न स्यात्। सविशेषं हि वस्तु तेन विशेषेणेद्ृशमिति वक्तुं शक्पते। ई दृशत्वस्य च ताद्ृशत्वप्रतिद्वन्द्ितया ताद्शमन्यर्तिकचिदवश्यं वस्तु स्वीकार्यम्। तस्य च वाद्ृशस्य वस्तुनः किंचित्कार्य प्रति कारणत्वे ताद्ृशस्य वस्तुनस्ततका- रयस्य। च ज्ञानमद्िशवस्तुज्ञानेन दुर्लभमीति सर्वविज्ञानं पूर्वभविज्ञानं न संप- दयते। अत्रानेककारणपकल्पनया माप्तस्य तदन्तगतककारणगतस्य कारणान्तर- प्रतियोगिक भदस्यैकमेवेत्यनेन निरासः। अद्विवीयमित्यनेन तूदासीनपतियोगि- कस्यापि कारणगतभेदस्य निरासः । स चोक्तरी्या स्वगतस्यापि भेदस्येति। एवं स्थिते रामानुजीयोक्त्यनुसारेणाद्वितीयपदस्य विचित्र शक्तियोगमति- पादनपरत्वे कथमिव तादृशशिज्ञानं पवज्ञासिद्य उपयुज्यते कथ वा ताट्- शशक्त्पज्ञाने मिज्ञातार्थहानि: स्यादिति विपश्चित एव विदांकुर्नन्तु। किं च भूवभौविकस्य सर्वस्य जगतः सत्यत्वं मन्यमानानां विशिष्टाद्वैतिनां मते सच्छ- ब्द्वाच्यवस्तुज्ञानेन सर्ववस्तुज्ञानं दुर्लभमेव। मृत्तिकायां मृत्स्वरपेण ज्ञावाया- मपि घटस्य घटत्वरूपेण ज्ञानं दुर्लममेवोति दृष्टान्तासंगतिश्र। घटस्य घटत्व रूपेणासत्यत्वमेवत्येवं मिथ्यात्ववादिनामद्वैतिनां मते तु मृत्तिकायां मृत्स्वरूपेण ज्ञातायां घटस्य घटस्वरूपापक्षया सत्येन मृत्स्वरूपेण ज्ञानं सुलभमिति द्ृष्टान्त- संगविः। जगत्कारणीभूवसन्मात्ज्ञानेन जगति सत्यस्य सदशस्य ज्ञानं सुलभ- मिति प्रतिज्ञासिद्धिश्रेति पागुपपादिवं नैव विस्मर्वव्यम् ॥१७॥

विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः । १४३

श्रतिस्मृतिपुराणेषु दृश्यन्ते या गुणोक्तयः। तासां तात्पर्यमन्यत्र अत्यादिष्वेवं सूच्यते॥। १८॥ यन्तु 'सर्वनिषेधे हि स्वाभ्युपगता नित्यत्वादयक्ष निषिद्धाः स्युः ' (श्रीभा० पृ० ६०१० १३) इत्युक्त तन। निर्विशेषब्रह्मणि न काप्यनुपपात्तिः इष्टापत्तेः। न हि मायावादिनः कंचिदृपि भावरूपं धर्मे ब्रह्मण्यभ्युपगच्छन्ति। नित्यत्वं ह्ुत्पततिवि- नाशयोगित्वाभाव एव। अभावेन च न सविशे- षत्वमिति प्रागुपपादितम् (पृ० ७१)। यन्तु 'सर्वशाखापत्ययन्यायश्रात्र भवतो विपरीतफलः । सर्वशाखासु कारणान्वयिनां सर्वज्ञत्वादीनां गुणानामत्रोपसंहारहतुत्वात्'(श्रीभा० पृ०६० प० १४) इत्युक्तं तच्चिन्त्यम्। कारणत्वेनाभिमतं बह्म वस्तुतो निर्विशेषमेव। कारणत्वमपि तत्र कल्पितमेव। तादृशकारणत्वोपयोगिनो गुणाः सर्वज्ञत्वाद- योऽपि तत्र कल्पिता एवोति हस्माकं राद्द्ान्तः । तथा च कल्पितानां गुणाना- मुपसंहारेऽपि वस्तुतो निर्विशेषत्वस्य बाधाभावेन कथं सर्वशाखापत्ययन्याय- स्यात्र विपरीतफलत्वम्। प्रत्युत तेन न्यायेन वास्तविकं ब्रह्मणो निर्विशेषत्वं सर्वत्र कारणवाक्येषु प्रतीयत एव। यत्तु 'निर्गुणवाक्यं प्राऊवहेयगुणविषयम्' (श्रीभा० पृ० ६० प० १९ इत्युक्तं तत्मागेव [पृ० ६९प० १८] दृच्तोत्तरम्। याश्र ब्रल्णि ज्ञातृत्वादिगुणपतिपादिका: 'यः सर्वज्ञः'[मु०१ १। ९] इत्याद्याः श्रुवयः पदर्शिताः (श्रीमा० पृं० ६१ प० ४) ता औपाधिकगुणपुरस्कारेण प्रवृत्ा इत्यपि मागुक्तमेव [पृ० ६९ प० ११]। इतरथां 'निर्गुणम्' (चू० ७) इतिश्रुतिविरोधः स्यात्। यतुं 'निर्गुणवाक्यानां सगुणवाक्यानां च विषयमपहतपा मेत्याद्यपिपास इत्यन्तेन हेयगुणान्प्रतिषिध्य सत्यकामः सत्यसंकल्प इति ब्रह्मणः कल्याण- गुणान्विद्धतीयँ श्रुतिरेव विविनक्तीति सगुणनिर्गुणवाक्ययोर्विरोधाभावादन्य- तरस्य मिथ्याविषयताश्रयणमपि ताशङ्कनीयम्' (शीभा०प०६१प०१७)

१४४

इ्युक्तं वद्संगतम्। 'अपहतपाप्मा विजरो विमृ- निर्गुणसगुणवाक्ययोर- त्युर्विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्य- विरोध: संकल्प: (छा० ८ ।१।५) इति श्रुतिः सगु- णनिर्गुणवाक्ययोविषयविवेचिका। तत्रापहतपाप्मे- त्यादिनाऽपिपास इत्यन्वेन भागेन निर्गुणश्रुतोविषयो दर्शितः। सत्यकामः सत्य- संकल्प इति भावेन सगुणभ्जतेविषयो दर्शित:' इति हि त्वदभिमतम्। तन्न संभववि। पातकजरामरणादीनां गुणत्वस्य क्वाप्यपसिद्धत्वात्। सत्यकाम इत्यादिना च सगुणश्रुवोविषयो द्शित इत्यपि न सम्यक्। सगुणश्रुतयो हि न सगुणो गुणवानित्यादिशब्दैगुणसामान्यपुरस्कारेण गुणान्विद्धि। किं तु ज्ञातृत्वद्वतात्वपतित्वादिगुणविशेषपुरस्करेण। त्वयापि ता एव निर्दिष्टः । सत्यकाम इत्यत्र च सत्यकामत्वाद्यो गुणविशेषा एव प्रतिपादिताः। तथा

शंन भवतीति विपश्चित एव विभावयन्तु। किं च सत्यकामः सत्यसंकल्प इविश्चतिपतिपादिताः सत्यकामत्वादयो नात्मनः स्वाभाविका गुणाः । यतः- 'काम: संक-पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धविरधृतिवीधभिगरत्यतत्सरवे; मन एव' (बृ० १।५।३) इति श्रुत्यैव कामादीनां मनोवृत्तिविशेषरूपत्वं स्पष्टमभिधीयते। ज्ञातृत्वमपि मनोवृत्तिविशेष एव। धीशब्देन ज्ञानाभिधानात्। तथा च निर्गुणसगुगवाक्ययोरविराधं 'कामः संकल्पः' इति श्रुतिरेव संपा- दयवीत्येव युक्तम्। अत्र साश्रयं सविषयं ज्ञानं मनावृत्तिविशेषरूपम्। निर्वि- षय निराश्यं ज्ञानं त्वात्मस्वरूपमेवोति न कथमप्यात्मनः सगुणत्वम्। आन- न्दोपि ज्ञानविशेष एव। 'ज्ञानमेव हनुकूलमानन्द इत्युच्यते' (श्रीमा० पृ० ६३प० १०) इत्युक्तवतस्तवाष्येतत्संमतमेव । तथा च न तेनापि ब्रह्मण: सगुणत्वम् । यत्तु 'आनन्दं बलणो विद्वान् (तै० २ । ९ । १) इति ब्रह्णः कल्याणगुणानन्त्यमत्यादरेण वदतीयं श्रवि:'(श्रीमा० पृ० ६१ प०.२४) इत्युक्तम्। 'बह्म विद्वानित्यनुकत्वा बहण आनन्दं विद्वानित्युक्तत्वाद् बल्मगुणे- ब्वाइरो बोधितः' इति वकमिपायः। परं तु नैताववाऽऽनन्दग्य वास्तविकं

विशिष्टाद्वैतमतानुपपतिः १४५

ब्रह्मगुणत्वं सिध्यति। पुरुषेण धृत स्त्रीवषे मेक्षकाणामत्यादरेणावलोकने प्रवृं- त्तावपि तस्योपाधिकत्वमेव दृश्यते। यत्तु 'सोऽक्भुते सर्वान्कामान्सह बल्मणा विपश्चता (तै० २।१।१) इति ब्रह्मवेदनकलमवगमयद्वाक्यं परस्य विपश्चितो ब्रह्मणो गुणानन्त्यं ब्रवीति। विपश्चिता ब्रह्मणा सह सर्वान्कामानश्नुते। काम्यन्त ब्रह्मगुणक थने श्रतेर्न इति कामा: कल्याणगुणाः। ब्रह्मगा सह तद्गुणा तात्पयम् =सर्वानश्नुत इत्यर्थः ' (श्रीभा० पृ० ६२प १) इत्युक्तं तच्चिन्त्यम्। अत्र कोडयं गुणवाचकः शब्द: कथं वा वादृशगुणानां बहणा संबन्धः । कामशब्दृस्तु गुणेषु न रूढः । 'काम्यन्त इति कामाः' इति योगं प्रदशयतस्तवा्येतदभिपेतमेव। योगपुर- स्कारे च न कामशब्दो गुणत्वेन गुणानभिद्धाति। काम्यत्वेन रूपेण गुणा- भिधानेऽि न गुणा एवात्र ग्रहीतुं शक्याः। गुणेतरेषां काम्यानां भोग्यवस्तूनां संभवात्। अत एवात्र नाक्षेप्तुमपि शक्याः । विशेषेण हि सामान्यमाक्षिप्यते न तु सामान्येन विशेषाः । यद्यपि निर्विशेषं न सामान्यमिति न्यायस्तथापि सामान्येनामुक एव तत्र विशेष इति न निश्रेतुं पार्यते। कथं चात्र वे गुणा ब्रह्मगता एवेति निर्णयः । न सत्र बहण इति षष््यन्तं पदं कामान्वितं दृश्यते। कस्य कामा इत्याकाङ्क्षा तु नियमेन न जायते। कामशब्दस्य नित्यसाकाङ्क्षत्वाभावात्। ईदृशस्थले पुत्रमामोतीत्येवं नित्यसाकाङ्क्षशब्दप· योगेऽपि कर्तुः स्वस्यैवति कल्पनयैवाकाङ्क्षानिवृत्तेर्न्यांय्यत्वाच्च। किं च ब्रह्म- गुणा नैव जीवमाप्या भवन्ति। किं तु ब्रह्मगुणसदृशा गुणाः। एवं चास्थान एवायं संरम्भो ब्रह्मणः सगुणत्वसमर्थनाय रामानुजानाम्। यतो न कामशब्दो गुणाभिधायक: : गुणाभिधानेऽपि न तेनाकाङ्क्षा। आकाङ्क्षायामपि न ब्रह्मण: संबन्धः । संबन्धेऽपि न बल्मगुणपाप्तिसंभव इति। अथ जीवब्रल्मणोरै- क्याभिमायेण ब्रह्मगुणपाप्तिसंभवश्रेदागतोडसे मदीयं मार्गम्। तथा चेत्थं श्रुत्यर्थ उचितः। सहेति युगपदित्यर्थे। सब्रह्भूतो विद्वान्ब्रह्मस्वरूपणैव १९

१४६ अद्वैतामोदे-

सर्वान्कामान्युपगपदश्नुते। ये सुखविशेषा हिरण्यगर्भाद्युपाधिषु भोग्यत्वेनाभि मतास्तेषां सर्वेषां ब्रह्मानन्दाव्यतिरेकाद्ब्रह्मभूतो विद्टान्सर्वानेवानन्दानश्नुत्त । आनन्दस्वरूपभवनमपि मुमुक्षुदशास्थः कामविशेष एव। तथा चाखण्डानन्द- ब्रह्मरूपः संपद्यत इति।

इयमेव मोक्षावस्था। अस्यामवस्थायां न ज्ञातज्ञेयभावः ब्रह्मणो ज्ञाना- विषयत्वात्। तटुक्तम्- यस्थामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्॥ (के० ११ ) इति। यस्य बल्लामतँ ज्ञानाविषय इति निश्रयस्तेन सम्यगवगतम्। यस्य तु ब्रह्म मतं ज्ञानविषयत्वेनाभिमतं स न वेद । यतोऽ- श्रुतिसंमत ब्रह्मज्ञान- स्बरूपम जानतां ब्रह्माविज्ञातमेव। अद्वैत ब्रह्मणि विषयवि-

षयिभावासंभवात्। अविजानतां 'ब्रह्म न ज्ञानविषयः' इति विजानतां ब्रह्म विज्ञातमिति श्त्यर्थः। साधकावस्थायां तु ज्ञातृतेयभावकल्पनाऽस्त्येव। तदनु- सारेण च 'ब्रह्मविदामोति परम्' (तै० २।१।१) इत्यत्र ब्रह्मविदि- त्युक्तम्। एतेन 'ब्रह्मणो ज्ञानाविषयत्वे ब्रह्मविदामोति परम् (तै० २ । १। १) ब्रह्म वेद ब्रल्ैव भवति (मु० ३। २।९) इति ज्ञानान्मोक्षोपदेशो न स्यात् ' (श्रीभा० पृ० ६१ प० १०) इत्यपास्तम्। यतु 'यतो वाचो निवर्तन्ते। अप्राप्य मनसा सह (तै० २। ४। ९) इति ब्रह्मणोऽनन्तस्था- परिितगुणस्य वाञ्मनस्योरेतावदितिपरिच्छेदायग्यत्वश्रवणेन ब्ल्ैतांवदिति ब्रह्मपरिच्छेदज्ञानवतां ब्ह्माविज्ञातममतमित्युक्तम्। अपरिच्छिन्नत्वाद्ब्रल्णः ' (श्रीमा० पृ० ६२ प० १८) इत्युक्तं तत्र ब्रह्मपरिच्छेदज्ञानवतां ब्रह्ावि- ज्ञावमिवि सत्यमेव। परं तु तन्न प्रकतश्रुतिवात्पर्यम्। विजानवामित्यस्यैताव- दिति ब्रह्मपरिच्छेद्ज्ञानवतामित्यर्थे प्रमाणाभावात्। 'यतो वाचः' इति श्रु- विरपि न तत्तात्पार्थिका। वाड्मनसयोनिवृत्तिहेतुत्बेन गुणानन्त्यस्य तत्र श्रुता-

विशिष्टाद्वैतमतानुपपाचिः। १४७

वनिर्देशात्। अमाप्येत्यस्य कर्माकाङ्क्षारयां वाङ्निवृत्त्त्यवधित्वेन भ्ुवं यच्छ- व्दृनिदिष्ट बल्नैव संब-धुमुचितं न त्वध्याहतं गुणान्तादिकमिति म्रागक्तमेव (पृ० ७० प० ३')। त्वयाजयं रीतिः' प्रतिवेधादिति पेन् (ब्र० सू० ४।२।१२) इवि सूत्रे न तस्य प्राणा उत्कामन्ति (बृ० ४ । ४ ।६)

तमन एवं संनिहिवतनापादानवयाि ग्रह्यत्वात्' (श्रीमा० पृ० ७३४ प० ११) इवि वदता स्वीकतैव। तथा च ब्रह्मणो निविशेषज्ञानस्वरूपत्वा- देव तस्माद्वाऊनसयोनिवृत्ति: तथा च 'न दृष्ट्द्रेषारं पश्ये:' (बृ० ३। ४ । २ ) इविश्रुविर्द्वटिव्यतिरिकं दुश्टरं प्रतिषेधि। यत्वतच्छृ विव्याख्या- नम् 'आगन्तुक पतन्यगुणयोगिवया ज्ञातुरज्ञानस्वरूपता कुतर्कतिद्धा मत्वा न तथाउडत्मानं पश्ये: । अपि तु द्रष्टरमि दृष्टिरूपमेव पश्ये:' (श्रीमा० पृ० ६३ प० १) इति ततिकिः। निषेध्यवावच्छे:कस्य जडत्वस्य श्रुवावनिदे- शात्। द्रष्टृत्वनैव निषेवे श्रुवः स्वारस्थान्। 'विज्ञावारमरे केन विजानीयात्' (बृ० २।४।१४) इवि विज्ञातृत्वोक्तिस्त्वौपचारिकीवि मरागेवोक्तम् । किं च रामानुजमते विज्ञातत्वस्य सत्यतो विज्ञावरमर इति श्रत्यर्थो नैव संगतो भववि। किशव्झो त्र न साधनविषयपश्रायंक:। अग्रेडमुकेन साधनेनेत्युत्त- रादर्शनात्। कि व्वाक्षेपार्थकः। विज्ञातनषयकज्ञानसावनस्याक्षेपेजयादेव तद्द्वारा तादशं ज्ञानमप्पाक्षिप् भवति। वन्तु रामानुजीयानामनिष्ठमेव। वैरा- त्मनो ज्ञेपत्वाङ्गीकारात्।

निविशेषज्ञानस्वरूपे ब्रम्माण च न लेशतो नेदस्यावसरः । 'नेहं नानास्ति किचन। मृत्यो: स मृत्युभामोवि य इह नानात्वनिषेधतात्पर्थम् नानेव पश्यति ' ( ब० ४।४।१९) 'यत्र ि दवैवभिव भववि वदिवर इतरं पश्यति। यत्र त्वस्थ सर्वमात्मैवाभूतत्केन के पश्थेत् '[बृ० ४।५।१५] इत्यादिश्रु- तिषु बहुधा भेदनिषेधदर्शनत्। यत्त 'कृत्स्नस्य जगवो ब्रह्मकार्यवया तदन्त- यामिकतया च तदात्कत्वेनैक्यात्तत्मत्यनीकनानात्वमुक्तभुविषु प्रतिपिध्यते।

१४८ अद्वैतामोदे-

न पुनः बहु स्यां प्रजायेय (छा० ६। २।३) इति बहुभवनसंकल्पपूर्वकं ब्रह्मणो नानात्वं श्रुतिसद्धं प्रविषिध्यते' (श्रीभा० पृ० ६३ प० २१) इत्युक्तं तच्चित्वम्। तथा हि भिन्न इति व्यवहारो दविविधः, इतरपतियोगिक- भेदमूलकोऽवान्तरभेदमूलकश्च। आधो यथा पृथिवी जउपेक्षया भिना। अत्र च भिन्नशब्दस्य भेद: प्रवृत्तिनिभित्तम् । स चात्र जलमतियोगिकः पृथिवी- निष्ठः। द्विनीयो यथा पृथिवी घटपटादिभेदेन भिन्ना। अत्र च भिन्नशब्दृस्य न मेद: पवृत्तिनिभित्तम्। घटमतियोगिकमेदस्य वटेडस््वेन पटमतियोगिक- भेदस्य च पटेऽसत्च्वेन पथिवीत्वावच्छेदेन पृथिव्यां भेदस्यासत्त्वात्। कि त्व- वान्रभेदमूलकमनेकविधत्वमत्र मिन्नशव्दस्य प्रवृतिनिमित्तम्। एवदेव च नान।शब्द्स्यापि प्रवृत्तिनिभित्तम्। अननैन रूपेण जगतोऽवलोकनं लोकमसिद्धं 'य इह नानेव पश्यति' इवि श्षत्याऽन्द्य निषिध्यते। श्रताविहेवीद शब्देन 'सभ खल्विद्ं ब्रल्म' (छा० ३। १४।१) इत्यत्रेव सर्वस्य जगतः परामशीत्। नानात्वनावलोक नस्य निषेधशैकत्वेनावलोकने पर्यवस्यति। अव- लोकनमात्रनिषेवे तु न श्रवेस्तात्पर्यम्। तथा सति 'मृत्योः स मृत्युमामोवि य इह पश्यति' इत्येव वदेत्। नानापदार्थीनामेकत्वनावलोकनं च तेषामेकों- पादानकारणकत्वे सत्येव संभववि। तदेव च 'बहु स्याम्'[ वै० २ / ६। १, छा० ६। २। ३] इवि श्रत्या मविपाद्यते। अनुभूथमानमप्वेवल्नान-

श्रुत्या ज्ञाप्यते। एवेन 'प्रत्यक्षादिसकलममाणानवगतनानातवं दुरारोहं ब्रह्मणः पविपाद्य तदेव बाध्यव इत्यपहास्यभिद्म्' (श्रीमा० पृ० ६४ प० ३) इत्यपास्तम्। जगति नानात्वस्य प्रत्यक्षादिम्माणैरवगवत्वाच्च। एतन्नानात्वं ब्रह्मगतत्वेन नैव प्रत्यक्षादि्भिरवगम्यव इवि चेद् बहसबन्धप्रतिपादन एव श्रुवेस्वात्पर्य कल्पयतव्यं भवीति ।स च संबन्धो न 'य इह नानेव पश्यति' इति श्रुत्या निषिध्यते। किं तु नानात्वेनावलोकनयेव निषिध्यत इति किम- त्रोपहास्यम्। प्रत्युत 'बहु स्याम्' इवि श्रुतिरेकोपादानकारणकत्वं जगतः म्रदृश्य 'य इह नानेव पश्यति' इतिश्रुवितात्पर्थविषयीभूत एकत्वेनावलोकन

विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। १४९

उपयुज्यव एव। किं च रामानुजमते 'य इह नानेवं पश्ि' इतिश्रुतिपति- पादितो निषेधः सुतरां नोपपद्यते। जगति नानात्वस्य सत्यतया तैरभ्युपगम्य- मानत्वात्। ब्रह्माणी नानात्वं नास्तीत्यभिपायेण न श्रुविस्तन्मते योजयितुं शक्या। य इह नानेव पश्यतीत्यत्रेहेत्युक्त्या तादृशार्थाभतीदेः। चिद्चिद्ू- पशरीरविशिष्टे ब्रह्मण्यन्वर्गताचिद्चिदन्तर्या मिरपतत्वतयमेदेन नानात्वस्य तत्सं- मतत्वाच्च। अथ यस्य ब्रह्म कारणं न भवति नाप्यन्वर्यामि भवति वादशं बलभिन्नं वस्तु किंचिदृपि नास्वीत्यभिपायश्रेन्ानाशब्दे लक्षणा स्यात्। पागु- क्स्य शक्यतावच्छेदकस्याभावात्। नानाश्द्स्य हि न भेद: प्रवृततिनिमित्त- मित्यनुनदमेवावोचाम। द्वैवशव्दस्यापि न भेदः प्रवृत्तिनिभित्तम्। किं त्ववान्तर- भेदमूलकं द्वित्वम्। तादृशजगङ्गवद्वित्वकार्यभूत किंचित्कर्तृकं किचि- तकर्मकं लोकप्सिद्धं दर्शनादिक 'यत्र हि द्वैतभिव भवति तदितर इतरं पश्यति' (बृ० ४।४।१५) इत्यािनाऽनूद 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवा- भूत्तत्केन कं पश्येत् (बृ० ४ ।४।१५) इत्यादिना निषिध्यत इति बोध्यम्। 'यदा हेवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति ' (तै० २। ७।१) इत्यत्र नानात्वदर्शनान्भयपाप्तिः प्रविपादिवा। तथा चाभया- थिनो नानात्वदर्शनं नेष्यत इति सूचितमिति तस्या अपि १रुवेर्नानात्वदर्शन- निषेध एव तात्पर्यम्। यत्तु 'सर्वे खल्विदं बल्म नानात्वदर्शनान शान्तिः तज्जलानिति शान्त उपासीत (छा० ३।१४। १ इवि तन्नानात्वानुसंधानस्य शान्तिहेतुत्वमुपदि- श्यते' (श्रीभा० पृ० ६४ । पृ०८) इत्युक्त तन्चिन्त्यम्। तथा हि-इति शान्त उपासीवत्यत्रेविशब्दः पूर्वोक्तं परामृश्य तस्य शान्विहतुत्वं बोधयति। सर्वे खल्विदं बह्म तज्जलानिति पूर्वमागे ब्रह्म तज्जलानिति च शब्द्दय विधे- य समर्पकम्। इदं सवं जगदुद्दिश्य ब्रह्मत्वं तदुन्पत्त्यादिम्त्त्ं च विधीयते। तस्माद्ब्ह्णः सकाशज्जायत इति तज्जम्। लीयत इति लम। अनिति प्राणितीत्यन्। जगत उत्पत्तिर्ब्रलगः सकाशादेव। लयक्ष ब्रह्मण्येव। तथा चेष्टा च जगतो ब्रह्मणैव। अत्र प्रथमेन विधिना सर्वस्य बह्मत्वे बोधिते

१५० अद्वैतामोदे-

सर्वस्य कर्थ ब्रहमत्वमित्यॉकीङक्षायां तदुपपादनाय तज्जलानिति द्वितीयी वि- धिरारभ्यते। सर्वस्य बहैकरूपत्वानुसंधाने च नानात्वानुसंधानाभावेन रागद्वे- षांभावाच्छान्तिः सुलभा। तथा चात्र नानात्वानुसंधानं नैव विधीयत इवि कुतस्वस्य शान्तिहेतुत्वेनोपदेशः । उद्देश्यसमर्पकसर्वशब्दबोघितं नानात्वं तुन कुर्वदूपतां दधाव। प्रत्युत नानात्वानुसंधाने रागद्वषसंभवेन प्राग्विद्यमानापि शान्तिर्व्याहन्येत। ब्रहात्मकत्वेनापि नानात्वानुसंधाने जातुचिद्द्वेषस्य क्षयसं- भवः। रागस्य तु वृद्धिरव स्यात्। तथा च शान्तिर्दुर्लभवोव। एतेन 'यदा सेवैष एवस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भय भवाति , (वै०२७। इति शरुतावन्रशब्दस्यावकाशार्थकत्व गृहीतवा तत्समर्थन (श्रीमा० पृ०६४ प०१५) प्रत्युक्तम्। छिद्रार्थकत्वमण्यन्तरशब्दस्य तथैव निरस् वेदित- व्यम्। न हि ब्रह्मण्यवकाशं छिनं वा कर्तु कोऽपि समर्थः । दूरे तस्य भयम्। क्ान्तरं कुरुत इत्याकाङक्षायां स्ववाक्योपात्तमेवस्मिनित्ेव तत्रेतुम रुवि। न तु पूर्ववाक्योपाचा ब्रह्मण पतिष्ठा। 'एव्मिन=शयेपरविष्ठा विन्दते' [तै० २। ७। १] इति पूर्ववाक्ये प्रविष्ठाशब्दस्य सतम्यन्तत्वाभावाच्। सप्तम्यन्वत्वेन विपरिणामे तु केश एव। एवद्वाक्यस्थस्थेतस्मिननित्यस्य 'श्रु- तानुभितयो: अ्रवसंबन्धो बलीयान्' इति न्यायेनानुवचपतिष्ठापदार्थन्वयासं- भवश्र। न च श्रऽन्तरपदार्थेवकाशे छिद्रे वैतत्पदार्थस्य ब्रह्मणोऽन्वयो न संभवतीवि नात्र तन्न्य यविषयः । उभयत्रान्वयसंभव एव तन्न्यायपवृत्तेरिवि वाच्यम्। अन्तरपदार्थे श्रुते भेेज्ययतंभवात्। नाह भेदोज्ान्वरपदार्थो न ग्राह्म इत्यत्र किंचिन्नियामकमरिए। कि च पूर्ववाक्येउप्येवस्मििवि पद्सखवेन वेनान्वितायाः पविष्ठाया उत्तरत्र संबन्धः स्यादित्युत्तरवाक्ये पुनरेतस्मिन्िति पदं श्रुविनेवोच्चारयेत्। तथा च पुनरेतस्मिनिवि पदं प्रतिष्ठानिवृत्त्यर्थमेवोवि श्लवेरभिमायो गम्यते। अथ च निर्विशेषबरह्मवाद: सूत्रकारस्यापि संमव एवं। तदुकं-न स्थानतोऽि परस्थामयालं सर्वत्र हि '[ब निर्विशेषं ब्रह्म सूत्रकू सू० ३। २। ११] इवि । स्थानमुपाविः । त्संमतम् परस्य ब्रह्मण उभयलिङ्गं सविशेषनिर्विशेषलिङ्कं

विशिष्टाद्वैतमतानुपपात्तिः। १५१

स्वभावतस्तु नास्त्यव, परं तु स्थानतोजपे नास्ति। यवः सर्वत्र 'अशब्दम्' (का० ३। १५) इत्यादिश्वुतिष्वपास्तसमस्वविशेषमेव ब्रह्मोपदिश्यत इति तदर्थः। न च वाहि निर्विशेषं ब्रल्ेत्यद्वैतिनां प्रवादः कथमिति वाच्यम्। सर्वथाऽवाच्यमेव ब्रह्म कथचिद्व क्व्यमित्येव तत्र निर्विशेषाद्वैवादिशब्दोक्तिर्नि- रूपकाणाम्। परमार्थतस्तु न ब्रह्मणो निर्विशेषशब्दवाच्यत्वमद्वैवादिशब्दवा- च्यत्वं वा। तदुक्तं दक्षस्मृतौ- 'न द्वैतं नापि चाद्वैतमित्येतत्पारमार्थिकम' (दक्षस्मृ० ७। ४६) इति। यन्तु 'परस्य ब्रह्मण: पृथिव्यादिस्थानतोऽपि नापुरुषार्थगन्धः संभवति। यतः सवत्र परं ब्रह्म निर्दाषत्वसगुणत्वैतदुभयललिङ्गमभिधीयते' इति तत्सूत्र- व्याख्यानं तन चेतश्रमत्कृति विधत्ते। इदं हि निषेधवाक्यम। तत्र निषेध्यमे- वाध्याहतं गृहत इति कोडयं न्यायः । तथा च सर्वविशेषरहितमेव ब्रह्म। जगति प्रतीयमाना विशेषास्तु सर्वेऽप्यपारमार्थिका एवेति बोध्यम् यत्तु निर्विशेषज्ञानमात्रमेव परमार्थ इत्यद्वैतवादिमतं खण्डयता सविशेष- ब्रह्म प्रतिपादकम् । यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् (गी० १०। ३) इत्यादिगीतावाक्यजातमुदाहतं (श्रीभा० पृ० ६५ प० ७) तत्रोच्यते- अजत्वं हि न भावरूपो धर्मः कश्रित् । किंतु निर्विशेषब्रह्मणि गीता- जन्माभावः । एवमनादित्वं मूलकारणाभावः। तत- तात्पयम् श्वाभावरूपाभ्यामाभ्यां कथमात्मनः सविशेषता सिध्यति। यद्यपि 'मत्स्थानि सर्वभूतानि' (गी० ९।४ ) इत्यादिवाक्येषु भृताधारत्वादयो गुणाः पतीयन्ते तथापि ते पक- तिसंबन्धमूलका एव न तु वस्तुभूताः । अत एवं- 'अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः' (गी० १३ । ३१) इत्येवं निर्गुणत्वं स्पष्टमेव तत्रोक्तम्। तथा-

१५२ अद्वैतामोदे-

'असक्तं सर्वभच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ' (गी० १३ १४ ) इत्यत्रापि सर्वभृतत्वं गुणभोक्तृत्वं च तत्र प्रकतिसंबन्धमलकमेव। 'विकारांश्र्व गुणांश्र्वैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्' (गी० १३ । १९) इति गीतावाक्यमेव सगुणवाक्यानां निर्गुणवाक्यानां च विषयं विविन क्ीति न कथमपि गुणानां स्वाभाविकत्वमाशङ्कनीयम्। यद्पि सविशेषब्रह्मपतिपादकम्। स सर्वभृतप्रकृतिं विकाशन्गुणादिदोषांश्र मुने व्यतीतः [वि० पु० ६ । ५। ८३]

इत्यादिवाक्यजातं विष्णुपुराणस्थमुद्दाहतं (श्रीभा० पृ० ६५ प० २१) तस्यापि न सविशेषब्रह्मपतिपादने तात्पर्य दृश्यते। निर्विशेपं ब्रह्म पुगण भूतातीतत्वादिविशेषाणामौपाधिकत्वात्। यतो वि संमतम् षणापुराण एव

यत्तदव्यक्तमजरमचिन्त्यमजमव्ययम्। अनिर्देश्यमरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम (वि० पु० ६ । ५ । ६६ ) प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसंवेद्य तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ (बि० पु० ६। ७ । ५३) इत्येवमात्मनो निर्विशेषत्वं प्रतिपाद्यते। भूतयोनित्वमप्यात्मानि न वास्तविकम् । जगतो मिथ्यात्वात्। तदुकतं विष्णुपराण एव -

ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्दयः । अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसप्लवे।। (वि० पु० १। १४। ३९) विज्ञानं परमार्थो हि द्वैतमिथ्यात्वदर्शिनः । (वि० पु० २। १४ । ३१ )

विशिष्टाद्वैतमतानुपपाततिः । १५३

सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मस्वरूपं त्यज भे हमोहम। इतीरितस्तेन स गाजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्यदष्टिः ।। (वि० पु० २ । १६ । २४ ) इति । आत्मानि भूतयोनित्वस्य वास्तवविकत्वाभावादेव 'भूतयोनिमकारणम्' (वि० पु० ६।५ ।६७) इत्यत्र भूतयोनिमित्यनन्तरमकारणमित्युक्ति: संगच्छते। एवं च निर्विशेष ज्ञानमात्ररूपं ब्रह्मेति स्थितम्। तच्च ज्ञानं निर्वि- बयं निराश्यं चेति पागुक्तमेव (पृ० ७१ प० ४)। सविषयस्य साश्रयस्य ज्ञानस्य सविशेषत्वावश्यंभावात्। सविशेषस्य विज्ञानस्य परमार्थत्वे द्वेवसत्यत्व- दर्शिदृष्ट्यापि तादृशज्ञानस्य परमार्थत्वसंभवेन- विज्ञानं परमार्थो हि द्वैतमिथ्यात्वदर्शिन:

(वि० पृ० २। १४ । ३१) इति मागुदाहतविष्णुपुराणवचने 'द्वैतमिथ्यात्वदर्शिनः' इति हेतुगर्भोकक्तिरसं- गता स्यात् । नन्वात्मनि वाग्विषयत्वरूपो विशेषो विष्णुपुराणे प्रतिपाद्यते। यथा (श्रीभा० पृ० ६६ प० ९) शुद्धे महाविभृत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्तते। मैत्रेय भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे॥ संभर्तेति तथा भर्ता भकारोऽर्थद्वयान्वितः। नेता गमयिता स्रष्टा गकारार्थस्तथा मुने। ऐश्वर्यस्थ समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्र्वैव षण्णां भग इतीरिणा॥ वसन्ति तत्र भृतानि भूतात्मन्यािलात्मनि। स च भूतेष्वशेषेषु वकारार्थस्ततोऽव्ययः॥ [वि० पु० ६। ५। ७२ । ७५ ] इति।

अस्यार्थ :- भगवच्छव्दस्यावयवार्थ प्रतिपादयन्भकारार्थमाह-संभर्तेति। भधावोर्डमत्यये 'भ' शब्दः सिध्यवि। तस्य 'संभर्ता भर्वा' इत्यर्थइयमे। २०

१५४ अद्वैतामोदे- संभरणमुपकरण संविधानम। मळत्यादीन्कार्योतपत्तियोग्यान्यः करोति स संभ- र्तैत्युच्यते। भर्ता स्वामी। गकारार्थमाह-नेतोति । ग्मेर्ण्यन्ताडूडप्रत्यये 'ग' शब्दः सिध्यति। नेता स्थितिकर्ता। गमयिता संहारकर्वा। स्रष्टोत्पत्तिकर्ता। गम्धातोरुत्पत्तिस्थितिलयार्थकत्वम्। 'भग' इति समुदिवस्याक्षरद्वयस्यार्थ- माहऐश्वर्यस्योति। समग्रशब्दः सर्वत्रान्वेति। गुणवत्वेन ख्यातिर्यशः । श्रीर्भा- ग्य संपत्। वैराग्यमनादरः। वकारार्थमाह-वसन्तीति। वसधातोरधिकरणे क्तरि वा डमत्यये 'व शब्दः सिध्यति। भूतात्मनि भूतानामात्मनि। अ- खिलात्मन्यखिलशरीरके। त्यजति हयगुणानित्यर्थे त्यजधातोः कविप्पत्यये यकारादिभागस्य पृषोदरादित्वाल्लोपे व्यञ्जनमानं तकाररूपमवशिष्यते। सच भगवच्छव्दान्तिमस्तकारः । तथा च परमात्मनो भगवच्छव्दवाच्यत्वात्सविशे- षत्वं वस्तुत एव स्वीकर्तव्यमिति। मैवम्। 'शद्े महाविभूत्याख्ये ' [ वि० पु० ६। ५। ७२] इत्यस्मादव्यवहित पूर्वश्ोक एव- अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विज। पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्यौपचारिक :- ॥ [वि० पु० ६। ५ । ७१ ] इत्यत्र भगवच्छव्दस्यौपचारिकत्वोक्तेः। 'शुद्धे महाविभूत्याख्ये' इत्यादिप बन्धे दृष्टिं पातयतस्तव तदव्यवहितपूर्वक्चोक एवं कथ दृाष्टेमान्द्यमभूदिति मह- दाश्वर्यम्। एवं च पुराणेष्वन्यत्र वा यदात्मनः सविशेषतया वर्णनं दृश्यते तद्टयावहारिकटृष्ट्चाउडत्मनि भासमानान्विशेषानङ्गीकृत्यैव कृतं न तु तथा पर- मार्थ इत्यभिनिवेष्टव्यम्। 'आदित्यवर्णम्' (तै० आ० ३ । ११) इत्यादि ररुतिषु प्रतिपादितं रूपमपि व्यावहारिकमेव। तस्य व्यवहारदृष्ट्चैवोपयोगात्। व्यावहारिकस्यापि तस्य धारणायां शुभाश्रयत्वं संभवत्येव। विषयान्तरपरिहा- रणकत्र ध्येयवस्तुनि चित्तस्य स्थिरीकरणं धारणा। तत्र यद््येयं वस्तु स शुभाश्रय इत्युच्यते। एतेन 'अस्मिन्प्रकरणे संसारैकभेषजतया योगमभिधाय योगावयवान्प्रत्याहारपर्यन्तां श्रोक्त्वा धारणासिद्धचर्थ शुभाश्रयं वक्तुं परस्य ब्रह्मणो विष्णोः'(श्रीभा० पृ० ६९ प० २०) इत्यादिना 'आदित्यव-

विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिः। १५५

णमित्य।दिवेदान्तसिद्धं मूर्त रूपं शुभाश्रय इत्युक्तम् ' (श्रीमा० पृ० ७० प०९) इत्यन्तेन ग्रन्थेन सविशेवस्य परमात्मनः पारमार्थकत्वसाधनमपा- स्तम्। व्यावहारिकस्यापि शभाश्रयत्वाङ्गीकारे बाधकाभावात्। ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः । तदेवार्थस्वरूपण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम्॥ ( वि० पु० १। २। ६ ) इत्यत्रापि वस्तुतो ज्ञानमात्ररूप ब्रह्म, तस्यार्थस्वरूपेण दर्शन भ्रान्तिरित्युक्तम् । अर्थस्वरूषं ज्ञातृस्वरूपं ज्ञेयस्वरूषं च। तथा च साश्रयं सविषयं च यत्सवि- शेषं ज्ञानस्वरूपं तस्पावास्तविकतवं सिद्धम्। यत्तु 'ज्ञानस्वरूपभित्यत्रापि ज्ञानव्यतिरिक्तार्थजातस्य कृत्लस्य न मिथ्यात्वं प्रतिपाद्यते। ज्ञानस्वरूपस्या- त्मनो देवमनुष्याद्यर्थाकारेणवभासो भ्रान्तिरित्येवावन्मात्रवचनात्। न हि शु- क्तिकाया रजततयाज्वभासो भ्रान्तिरित्युक्ते जगति कृत्लं रजतजातं मिथ्या भवति' (श्रीमा० पृ० ७१ प० १०) इत्युक्तं तन्न। तदेवार्थस्वरूपेणे- त्यत्र पूर्वाधोपात्तज्ञानपतिद्वंद्विवयोपात्तेन सामान्यमुखपवृत्तनार्थशब्देन देवमनु- ष्यादिविशेषार्थग्रहणासंभवात्। न हि

रज्जु: सर्पस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थिता।

इस्युक्तते श्वेतसर्पस्य तत्रं सत्यत्वमेव, केवलं कष्णसर्पस्यैव मिथ्यात्वमित्येवं सर्प- विशेषस्य सत्यत्वं कोऽपि प्रत्येोति। यद्यपि शुक्तिकाया रजततयाऽवभासो मानधिरित्युक्ते जगति कत्लं रजतजातं मिथ्या न भवति तथापि शुक्तिकायां कस्यापि रजतविशेषस्य सत्यत्वं नारत्येव। अन्यत्र रजतस्य सत्यत्वं वा मि- थ्यात्कदीमाणाणान्तरेण किंविदृपि सिध्यतु तत्र नास्य वाक्यस्य तात्पर्यम्। यदि तद्वार्थस्वरूपणेतिवत् "जनान रकिकैव रजततया प्रतीयते' इत्युच्यते चेत्तत्रापि तात्पर्य स्यादेव। तथा जगद् ब्रह्मणोः सामानाधिकरण्यनक्यपवीते- ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपस्यार्थाकारता म्रान्तिरित्युक्त सत्यर्थजातस्य कृत्स्नस्य मि- थ्यात्वमुक्त भवति।

अद्वैतामोदे-

किं च विष्णपुराणे पारम्भ एव 'जगच्च सः' (वि० पु० १॥१। ३५) इत्यत्र सामानाधिकरण्येनैक्यं प्रतिपाद्य जगतो मिथ्यात्वमेव सच्यते। तथा हि- यन्मयं च जगद्बह्मन्यतशचैतच्चराचरम् [वि० पु० १ : १।९] इति मैत्रेयकतं प्रश्नद्वयम्। यन्मयमिति विकारार्थे मयट् प्रत्ययः । स्वार्थे वा। 'जगदेतत्कस्य विकारभूतम्' 'जगदेवात्किंरूपम्' इवि वाडयं जगदुपादान- कारणप्रश्नः । अवशिष्टनिमित्तकारणविषयकक्ष 'कस्माच्चैतच्चराचरं जगदु- त्पन्नम् ' इति प्रश्नः । तस्य च प्रश्नद्धयस्य स्थितिसंयमकर्ताऽसौ जगतोऽस्य जगच्च सः (वि० पु० १।१। ३५) इति पराशरपोक्तं प्रतिवचनद्वयम्। असौ परमात्माऽस्य जगतः स्थितिसंयम- कर्तेति जगतो.निमित्तकारणमुक्तम्। जगच्च स एवेत्युपादानकारणमुक्तम्। परमात्मनो निर्विकारत्वं च श्रुविशतसिद्धम् 'अविकाराय शुद्धाप' (वि० पु० १।२। १) इत्यनैवोत्तरक्षोके पराशरेगानूदितं चेवि नात्मनः परि- णाम्युपादानता स्वीकर्तु शक्या किं तु विवर्तोपादानवैवोति भासमानस्य जगतो मिथ्यात्वं सिद्धम् ।

यत्तु 'यतश्रैतच्वराचरमिति निमित्तोपादानयोः पृष्टत्वाद्यन्मयमित्यनेन सृष्टिस्थितिलयकर्मभूतं जगत्किमात्मकामीति पृष्ठम्। तस्य चोत्तरं जगच्च स इति। इंदं च वादात्म्यमन्वर्याभिरूपेणात्मतया व्यातिकृतम्। न तु व्याप्य- व्यापक्योर्वस्त्वैक्यकतम्। यन्मयमिवि मश्नस्योत्तरत्वाज्जगच्च स इति सामा- नाधिकरण्यस्य। यन्मयमिति मयण्न विकारार्थः। पृथक्पश्नवैयर्थ्यीत्। नापि प्राणमयादिवत्स्वार्थकः। जगच्च स इत्युत्तरानुगपचेः। वदा वयानजुरेवे- त्युत्तरमभविष्यत्। अतः मचुयार्थ तदज पत्रा मयट् (पा० सू० ५।४। २१) इति मयट्। कत्स्नं च जगत्तच्छरीरवया तत्प्रचुरमेव। तस्माद्यन्मय- मित्स्यय प्रतिवचनं जगच्च स इति सामानाधिकरण्यं जगद् ब्रह्मणोः शरीरा- त्मभावनिबन्धनमिति निश्चीिते' (श्रीमा० पृ० ७२ प० १७) इत्युक्तं

१५१

तज्चिन्त्यम्। यतश्रेति पञ्चमी सध्याहतां जनिक्रियामादाय 'जनिकर्तुः पक- तिः'(पा० सू० १।४।३०) इत्यपादानसंज्ञायामुपपादनीया। अथ वा प्रथमप्रकाशनरूपां समुद्द्रवनक्क्कियामादाय 'भुवः प्रभवः '(पा० सू० १ ४।३१) इत्यपादानसंज्ञायामुपपादनीया। तेन हि प्रथमपकाशाधिकरण- स्यापादानसंज्ञा विधीयते। आद्य उपादानकारणमात्रविषयकः प्रश्नः स्यात्। सूत्रे प्रकृतिग्रहणात्। प्रकतिशन्दश्रापादानकारणमात्रवाची। अन्यथा दण्डा- द्घटो जायत इत्यापत्तेः। पुत्रात्ममोहो जायत इत्यत्र तु पुत्रमालोक्येति ल्य- ब्लोपे पश्चमी बोध्या। प्रकृतिशब्दस्योपादानकारणमात्रवाचित्वं 'प्रक्रतिश्व' [ब्० सृ० १।४। २३] इति ब्रह्मसूत्रेऽि दृश्यते। त्वयापि तत्र तथै- वाङ्गीकतम्। द्वितीये तु निमित्तकारणमात्रविषयकः प्रश्नः स्यात् । प्रथमप्रका- शाधिकरणस्योपादानत्वाभावात्। तन्त्रावृत्त्वाश्रयणेनार्थद्वयकरणे तु न किंचि- त्प्रमाणमुपलभ्यते। तथा च 'यवश्रैतच्चराचरमिति निभित्तापादानयोः पृष्ट- त्वात् ' इत्यसंगतम्।'यन्मयमिति मयण्न विकारार्थः । पृथक्प्श्नवैयर्थ्यांत् ' इत्यप्य संगतम्। पृथक्पश्नस्योक्तरात्योपपत्तेः । 'यन्मयमत्यनेन जगत्किमात्म- कमिति पृष्टम्' इत्यप्यसंगतम्। किमात्मकमित्यस्य क आत्मा यस्येत्यर्थः । तत्र चात्मशब्दः शरीरप्रतिसंबन्ध्यर्थकस्त्वदभिमतो न तु स्वरूपार्थकः। मयद् प्रत्ययेन तु शरीरपतिसंबन्ध्यर्थो न लभ्यते। प्राचुर्यार्थे मयट्पत्ययऽपि प्राचुर्य- मात्मत्वेनैवेति न नियमः । तथा च किमात्मकमित्येव प्रआ्नार्थ इति निश्चयाभा- • वेन न तक्षनुगुण्येनोचरार्थनिश्रयः कर्तु शक्य इति 'यन्मयमित्यस्य प्रतिवचनं जगच्च स इति सामानाधिकरण्यं जगद्ब्रलणोः शरीरात्मभावनिबन्धनमिति निश्चीयते' इत्यसंगतम्। एतेन जगच्च स इत्युत्तरे शरीरात्मभावमूलकमेव सामानाधिकरण्यमिति सिद्धवद्गृहीत्वा तदनुरोधेन यन्मयमिति मयद्प्रत्ययस्य स्वार्थिकत्वाभावसाधनं परास्तम्। किं च मयट्प्रत्ययम्य स्वार्थिकत्वेऽपि न जगच्च स इत्युत्तरानुपपत्तिः। प्रश्ने यःददश्यं जगत्तस्योत्तरे पुनरुद्देश्यतया निर्देशे बाधकाभावात्। यथा ' सुवर्ण किम्' इति 'सुवर्ण तेजः' इति। मय ट्पत्ययस्य पाचुर्थार्थकत्व एव जगच्च स इत्युत्तरानुपपाततिः। शरीरशरीरि- भावेजपि वस्तुतः सामानाधिकरण्यस्याभावात्।

१५८ अद्वैतामोदे-

यत्तु'निर्विशेषवस्तुप्तिपादनपरे शास्त्रेऽभ्युपगम्यमाने सर्वाण्येतानि पश्न- प्रतिवचनानि न संगच्छन्ते। तद्विवरणरूपं कृत्स्नं च शास्त्रं. न संगच्छते। तथा हि सवि प्रपश्चम्रमस्य किमधिष्ठानमित्येवंरूपस्थैकस्य प्रश्नस्य निर्विशेष- ज्ञानमात्रमित्येवंरूपमेकमेवोत्तरं स्यात् ' (श्रीभा० पृ० ७३ प० ६) इत्युक्तं तत्तुच्छम्। संसारंचक्रस्यानादिवासनामूलकत्वेन तद्व्यावृत्त्यर्थ ब्रह्म सत्यम- न्यन्मिया' इतिबुद्धिस्थर्यसंपत्तये पर्यायेण रूपान्तर्रण पुनः पुनः मश्नकरणस्य सार्थक्यात्। यदपि 'जगद्बल गोरेकद्रव्यत्वपरे च सामानाधिकरण्ये सत्यस- कल्पत्वादिकल्याणगुणकतानता निखिलहेथप्रत्यनाकंता च बाध्येत। सर्वाशु- भास्पद च ब्रह्म भवेत्' [श्रीमी० पृ० ७३ प० १० ]इत्युक्तं तद्पि न। निर्गुणे गुणबाधनस्थेष्टत्वात्। विवर्तवादाश्रवणेन सर्वाश्युभास्पदत्वापादनस्यास- भवाच्च। यच्चआत्मशरीरभाव एवेदं सामानाधिकरण्यं मुख्यवृत्तम् ' (श्रीभा० पृ० ७३ प० १३) इत्युक्तं तद्पि न। जगत्पदस्य तदन्तर्यामी- त्यर्थे स इत्यस्य तदात्मकमित्यर्थे वा लक्षणायास्तवावश्यवक्तव्यत्वेन मुख्यवृत्त- त्वाभावात्।

यानि त् 'द्वा सुपर्णा' [मु० ३। १।१] इत्यादीनि श्रतिसूत्र- पुराणवचनानि जीवबल्ममेदे प्रमाणत्वेनोपन्यस्तानि. (श्रीमा० पृ० ७७ प० १७) तान्युक्तरीत्या व्यावहारिकमेदें गृहीत्ैव प्रवृत्तानीति न तद्विरोध आश- इनकनीयः । एवं च निविशेषब्रह्माद्वव सिद्धम्।

याश्चाविद्यावादे [ १] आश्रयानुपपाति (२) तिरोधानानुापाति [ ३] स्वरूपानुपपत्ति [४ ] अनिर्वचनीयन्वानुपपत्ति [५] पमाणानुपपत्ति [६] निवर्तकानुपपत्ति (७) निवृत्यनुपपत्तिरूपाः सप्तविधा अनुपपत्ततो विशि- ष्टाद्वववादिभि: प्रदर्शिताः (श्रीभा० पृ० ८३ प० ८) ता अविचारितर= मणीया एव न तु क्षोदक्षमाः । तथा हि- ब्रह्मशक्तेरविद्याया आश्रयाद्युपपद्यते। तिरोधानं स्वरूपं च तथाऽनिर्वचनीयता।

विशिष्टाद्वैतमतानुपपत्तिंः। १५९

अद्वैतिनां मतेड़विद्याया जीव एवाश्रयः । जीवस्यैवाहमज्ञ इत्येवं प्रत्य- यात्। यद्यप्यविद्यारूपा शक्तिः परमात्मन इति अविद्याया आश्रयोपपत्तिः सोऽपि तस्या आश्रयस्तथापि तत्र न तस्या: कार्य- कारित्वम्। यत्तु जीवावस्थ या अविद्यापरिकल्पि- तत्वनावविद्योत्तरकालभवत्वान्न तस्या जीव आश्रयः संभवतत्युक्तं (श्रीभा०

यथा तव मते परमात्मशररिभतस्य जीवस्य कर्मणैव संकुचितस्वरूपस्य सतः कर्माश्रयत्वम्। न हसंकुचितस्वरूपस्य मुक्तस्येव कर्माश्रयत्वं संभवति। बी- जांङ्कुरन्यायनानादित्वान् दोषक्षेत्तुल्यं ममापि । तव मते जीवः संकचितस्व- रूप: सन्कर्म करोत्यसंकुचितस्वरूगे वा। नाद्यः। स्वरूपसंकोचस्य कर्मंज- न्यत्वेन कर्मकरणात्प्राक्तत्संकोचासंभवात्। न द्वितीयः। स्वस्वरूपसकोचकारके कर्मणि प्रवृत्तेर संभवात् । न हि कश्षिवज्ज्ञानी शक्त: सन्नात्मनो बन्धनागारं कत्वा हठादनुमविशति। यच्च 'नापि ब्रह्माभित्य। तस्य स्वयंप्रकाशज्ञान- रूपत्वेनाविद्याविरोधित्वात्' (श्रीभा० पृ० ८३ प० १०) इत्यादयुक्त तत्त्वविद्याया ब्रह्माशरितत्वस्यास्माभिरनभ्युपगमादेव निरस्तम्। न हि जीवद- शापन्नत्वनानवभावं ब्रह्माविद्याया आश्रय इत्यस्माभिरङ्गीक्कियते। यच्च विरोधानानुपपति समर्थयितुं 'प्रकाशतिराधानं नाम प्रकाशोत्प- च्तिपतिबन्धो, विद्यमानस्य विनाशो वा (श्रीभा० पृ० ८५ प० ५) इत्यादिग्रन्थेन तिराधानशब्दार्थ विकल्प्य दूषण- अवविद्यया तिरोधानोपपततिः मुक्तं तन्तुच्छम्। वास्तविकस्य तिरोधानशब्दार्थ- स्यानाकलनात्। प्रकाशतिरोधानं नाम सत एव प्रकाशस्यानवभासो न तु प्रकाशनाशः । न हि मेघैः सूर्यप्रकाशे तिरोहिते प्रकोशो नष्ट इति कोऽप प्रत्येति । यच्च स्वरूपानुपपत्तिसमर्थने 'निविषया निराश्या स्वपकाशेयमनुभूतिः

१६० अद्वैतामोदे-

दोष: परमार्थभूत उतापरमार्थभूत इति विवेचनी- अविद्यास्वरूपोपपत्तिः यम् ' (श्रीभा० पृ० ८५ प०८) इत्यादयुक्त तन मनोरमम्। यतो मायावेदान्तिनामस्माकं मते

परमात्मा ज्ञानस्वरूप: । ज्ञानं नैवात्मसो धर्मो न गुणो वा कथंचन। ज्ञानस्वरूप एवात्मा नित्यः सर्वगतः शिवः ॥ (योग-वृ०पृ० २९२) इत्युक्ते:। भावरूपाज्ञानं च तच्छक्तिः । न च द्वैतापत्तिः शङ्कया। शक्तः शक्तिमद्पेक्षया पृथगस्तित्वाभावात्। शक्तेः प्रातिभासिकत्वेन वस्तुतः सत्य- त्वाभावाच्च। सैव जगदुपादानकारणम्। इयमेव परिणामविशेषेण प्रकृतिमा- यातमआदिश दैव्यवह्ियते। तदुक्तकं वशिष्ठस्मृतौ- तामाहु: प्रकृति केचिन्मायामके परे त्वणून्' [योगवृ० पृ० २९२ ] इति। अस्या एव प्रधानमहदहंकारपञ्वमहाभूतरूपेण तत्तद्व्यष्टिरूपेण च परिणामः। सत्वरजस्तमोरूपाणां त्रयाणां गुणानां साम्यावस्था प्रधानम्। बुद्धिरेव च महत्तत्वम्। बुद्धे: स्वभावतः स्वच्छतया तत्र ज्ञानस्वरूप शुद्धचैतन्यं प्रतिबि- म्बते। समष्टिबुद्धौ प्रतिबिम्बितं चैतन्यमीश्वरः । व्य्टिबुद्धौ प्रतिबिम्बितं वै- तन्यं जीवः। 'अज्ञाने प्तिबिम्बिवं चैतन्यमीश्वरः'इति केचित् । बिम्बभूतं ज्ञानं यद्यपि निर्विषयं निराशषं तथापि प्रतिबिम्बभूतं जीवरूपमीश्वररूपं च ज्ञानं स्वाश्रयभूतभावरूपाज्ञानवशात्सविषयं साश्रयं च भासते। अज्ञानस्य स्वभावत एव किंचिद्विषयकत्वात्किंचिलिनिष्ठत्वाच्च। यथाऽऽदर्शमलेन तत्पवि बिम्बिवं मुखं मलीमसं भासवे तद्दत्। तथा च प्रतिबिम्बभूत यज्जीवश्वररूपं ज्ञानं वदेव स्वाधिष्ठानभूवाज्ञानरूपदाषिवशादनन्वाअ्यमनन्तविषयं चात्मानम- नुभवति न तु बिम्बभूतम्। भावरूपाज्ञानस्य च स्वपरिणामे बिम्बग्रहणे च न स्वातन्त्र्यम्। नापि शुद्ध ब्रह्म तस्य मेरकम्। किं तु स्वाश्रयभूतं शुद्धं बल्मो- पजीव्य परिणमवे प्रतिबिम्बं च गहणाति। यथाऽऽदर्शो न मुखमेरणया प्रति-

अविद्योपपाततिः। १६१

बिम्बं गृह्णाति किं तु स्वभावतः । नतावता तस्य स्वातन्त्रयम्। मुख्सानि- ध्यापेक्षणात्। ज्ञनपतिबिम्बभूतश्षायं जीवो येन भावरूपाज्ञानरूपदोषेणान- न्वाश्रयमनन्तविषयमात्मानमनुभवति स दोषोऽपारमार्थिक एव। नैतावता त- स्यान्यापेक्षा। यथा दीपो घटादिपकाशकोऽप स्वभावत एव स्वमपि प्रकाश- यति नान्यं दीपमपेक्षते तथाडयं भावरूपाज्ञानरूपो दोष: स्वभावत एव बल्ो- पजीव्य जगत्कल्पकः स्वकल्पकक्षेति। अतो नानवस्था । एतेन 'मूलदोषा- न्वरापेक्षयाऽनवस्था स्यात् (श्रीभा० पृ० ८५ प० १५ ) इति प्रत्युक्तम्। यद्पि 'अहमज्ञ इत्यत् ज्ञानपागभाव एवानुभूयते' (श्रीमा० पृ० ८९प० ५) इत्युक्त तन्। प्रागभावस्य नियमेन कालपरिच्छिन्तयैव प्रतीतेः । अथाहमज्ञ इति प्रतीतिरत्यन्ताभावविषयिण्यस्तु ' सामयिकाभाव- स्यातिरिक्तत्वे वद्विषयिणी वास्तु, न तु भावरूपा- भावरूपाज्ञानसाधनम् ज्ञानविषयेति चेन्मैवम्। न हस्मािः कोऽप्यभावः परमार्थिकसत्यत्वेनाङ्गी कियते। किं तु व्यावहा- रिकसत्यतया। व्यावहारिकसत्यता च काल्पनिकीति यन्मूला सा कल्ना तन्द्रावरूपाज्ञानमेवोति घट्टकुटीप्रभातन्याय आपतति। व्यावहारिकस्य ज्ञाना- भावस्य हि मूलं भावरूपाज्ञानमेव। कि च भवतां रामानुजानां नयेऽहमज्ञ इति प्रतीतियां बद्धजीवस्य जायते तत्र निषिध्यमानं ज्ञाधात्वर्थभूवज्ञानं किं सामा- न्यज्ञानं ज्ञानविशषो वा। नाद्यः। ज्ञानविशेषस्यानिषेधे ज्ञानसामान्यान्वर्गता- यास्वादृशपतीतेरस्तित्वेन ज्ञानसामान्यनिषेधासंभवात्। सामान्यमन्तरेण विशे- षस्थितेर संभवात्। द्वितीये तज्ज्ञानं कि परमात्मस्वरूपभूतमथ वा परमात्मगु- णभूतमाहोस्वित्परमात्मविषयकम्। न प्रथमद्वितीयौ। तथाहि सति मुक्तजीव- स्यापि तथा प्रतीति: स्यात्। सा तु न त्वयापीष्यते। तृवीये तु परमात्मवि- षयकज्ञाने नञ्दयोत्यमारोपितत्वं कर्थचित्कशेनोपपादनीयं स्यात्। यवो यस्य या थात्म्येन परमात्मविषयक ज्ञानं जातं स मुक्तो जीवो यस्य वा वाददशं ज्ञान- २१

१६२ अद्वैतामोदे

मयाथात्म्येन जातमपि याथात्म्येन जातमित्यभिमानः स बद्धो जीवश्च नाहमज्ञ इति प्रत्येति। किं तु यस्य सुतरां वाद्टशज्ञानं नास्ति स एव तथा प्रत्येति। तत्र वादृशज्ञानस्यैवाभाव आरोपितत्वं कथमुपपाद्यितुं शक्येत। घटादिविष- यकज्ञाने षरमात्मविषयकज्ञानत्वस्यारोप इति तु तयारेत्यन्तवैलक्षण्येन न यु- किमत्। अस्माकं तु नये परमात्मविषयकज्ञानस्य परमात्मगुणभतज्ञानस्यं चा- भावात्परमात्मस्वरूपभूतं ज्ञानमेव ज्ञाघात्वर्थः । तच्च ज्ञानं वस्तुतो निराश्रयं निर्विषयं चेति साश्रयं सविषयं च बद्धजीवस्य जायमानं ज्ञानमारोपिवमेवोति सुवचम्। ज्ञाने साश्रयत्वस्य सविषयत्वस्य चाज्ञानकल्पितत्वात्। उपाधिभूव- जलगतचाञ्चल्यादे: सूर्यप्रतिबिम्ब इवाज्ञानगतसाश्रयत्वादेः प्रतिबिम्बभूवज्ञान आरोपो युक्तिसहः। आरोपितत्वं नञ्द्योत्यमिति वैयाकरणनिकाये प्रसिद्धम्। किं च भावरूपाज्ञानानङ्गीकारे 'अहमज्ञो न किंचिज्जानामि' इति प्रयो- मेऽज्ञो न जानामीत्यनयोद्वयोरि ज्ञानाभावार्थकत्वेन पौनरुक्त्यापत्तिरिति। यच्चानिर्वचनीयत्वानुपपत्तिसमर्थने 'सर्वे हि वस्तुजातं प्रतीतिव्यव- स्थाप्यम् ' (श्रीभा० पृ० ८६ प० ६) इत्युक्तं अविद्याया अनिर्वचनी- तत्रोच्यते इदं शाककृमिद पीतमित्येवं रूपं प्रकाश- यत्वोपपत्ति: यवस्थाप्यम्। अन्धकारस्य कृष्णं रूपमपि तथैव। यद्यप्यन्धकाररूपनिर्णये साक्षात्पकाशापेक्षा नास्ति तथापि प्रकाशयभाव सापेक्षत्वेनाभाव प्रतियोगितिया प्रकाशापेक्षाऽस्त्येव। अन्य- ऋास्तित्वे सति यत्र यस्याविद्यमानत्वं तत्र तस्याभावपतियोगित्वम्। जगति सर्वथा प्रकाशास्वित्वाभाव इवरपदार्थानामिबान्धकारस्यापि रूपं जन्मान्धेनेव न निर्णीयेत। तथा च यथान्धकाररूपं प्रकाशाविषयमपि प्रकाशव्यवस्थाप्यं भवति तथा सदसद्रूपद्विविधपर्तत्यविषयस्यापि भावरूपाज्ञानस्य स्वरूपमनिर्व- चनीयमित्येवं रूपेण प्रतीतिव्यवस्थाप्यं भवत्येव । यद्पि विम्बभूवस्य शुद्धबरह्मणोऽज्ञानानुभवं वस्तुतो मायावाद्यनभिमत- मपि मायावाद्यभिमतत्वेन प्रतिपाद्य तत्निरसने महत्तर्कंजालं 'नित्यमुक्तस्वम- काशचैतन्यकस्वरूपस्य बरलणोऽज्ञानानुभवश्र न संभवाति ' (श्रीमा० पृ०८९

अविद्योपपासिः । १६३ प०७) इत्यािग्रन्थेनोक्तं तत्र न किंचित्पत्युच्यते। माँर्यावादिभिस्तथाऽन- भ्युपगमात्। यत्तु 'अपि चापरमार्थदोषमूलभ्रमवादिना निरधिष्ठानभ्रमासंभवो दुरुप- पादः। भ्रमहेतुभूवदोषदोषाश्रयवद्धिष्ठानापारमार्थ्येडपि भ्रमोपपत्तेः। ततश्ष सर्वशन्यत्वमेव स्यात् '(श्रीमा० पृ० ९१ प० १५) इत्युक्त तदपरमार्थ- तुच्छस्वरूपविवेकापलापमूलकम् । तथा हि-यद- अिष्ठानस्य सत्त्यत्वम सत्यं सत्पतिभासते तद्परमार्थम्। यन्न कदापि प्रतिभासते तत्तुच्छमिति हि तयोः स्वरूपविवेकः । तत्र तुच्छत्वं सर्वशून्यत्वे हेतुः संभवेनापारमार्थ्यम्। त्वया त्वपारमार्थ्थ सर्व- शन्यत्वे हेतुः 'तवश्र' इति शब्देन निरदिष्ट इति कोऽ्यं चक्षुषि धूलिप्रक्षेपः। अथ सर्वशन्यत्वापादनं मा भुनाम। परं त्वधिष्ठानापारमार्थ्ये भमसभवेन ब्रह्मण: पारमार्थिकसत्यत्वं मायावाद्यभिमतं न सिध्यवीति चेन्मैवम्। अय हि भावरूपाज्ञानपदवाच्यो दोषो ब्रहोपजीव्य तच्छक्तिरूपेण स्वयं स्वेनैव क- ल्पिवोडनादि:। वदेवोपर्जीव्य स्वरिंमिस्वत्प्रतिबिम्बभूतः स्वाश्रयो जीव स्वज्ञा- तृत्वेन कल्पितः। तदेवोपजीव्यज्ञानविषयत्वं तत्रारो्य स्वविषयत्वेन तदेव कल्पितम्। तदेव चोपजीव्य तद्वाधिष्ठाय तत्संबन्धेन स्वयमाकाशादिपपञच- रूपेण परिणमते। यदि बल्म तुच्छमपारमार्थिक वा स्थात्ताहै किमुपजाव्यास्य दोवस्य प्रवृत्ति: स्यात्। अभवृत्तौ तु न कदाविदृपि किंचिदृपि क्वापि दृश्येत। यतश्र दृश्यते जगदतो ब्रह्म न तुच्छमपरमार्थ वेत्यवश्यं स्वीकार्यम्।

णज्ञानं इदं च दोषभूतमनाद्यज्ञानमंनुमानेनापि सिध्यति। विवादाध्यासितं प्रमा-

कम्,अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वात्, अन्धकारे प्रथमोत्पन्नपदीपपभावत्। अत्र ज्ञानमित्युके ब्रह्मस्वरूपज्ञानस्य वस्त्वन्तरपूर्वकत्वाभावात्तव्य्यावृत्त्वर्थ प्रमा- णज्ञानमित्यवं पक्षनिर्देश: कृतः । स्वमागभावेत्यादि: साध्यनिर्देशः। स्वपाग- भावव्यतिरिक्तं स्वविषयावरणभूतं स्वनिवत्य स्वदेशगतं च यद्दस्त्वन्तरं तरपूर्व- कमित्यर्थः ।

१६४ अद्वैतामोदे-

यच्चात्र भावरूपाज्ञानसाधकानुमाने 'अज्ञानेऽप्यनभिमताज्ञानान्तरसाध- नेन विरुद्धत्वाद्धेतोः'(श्रीभा० पृ० ९२ प० ९) इत्युक्तं तस्य यद्ययम- भिपारय :- "अपकाशितार्थप्रकाशकत्वरूपं यं हेतुं पुरस्कृत्य येनानुमानपमाणेन भावरूपाज्ञानं मायावादिभि: साधितं स एव हेतु- अविद्याथामनुमानम् पाज्ञानावरकाज्ञानान्तरपूर्वकत्वं साधयेत्। भावरूपा- ज्ञानस्य पूर्वमपकाशितस्य तेनैवानुमानेन प्रकाशनात्। ताद्टशमज्ञानान्वरं मा- यावादिनामनभिमतमेव। भावरूपाज्ञानस्यैवान्येनावरणे हि स्वयंसिद्ध एव मोक्ष इति संसारो न स्यात्। अतो हेतुर्विरुद्ध:' इति, तर्हीत्थं विचार्यते-नायं हेतुर्विरुद्धः। साध्याभावव्याप्ो हि हेतुर्विरुद्धः । 'मायावादिमतविरुद्ध' इत्य- र्थंस्तु क्विष्टः। किं चैतदनुमानस्याप्काशितार्थपकाशकत्वं नास्ति। अहमज्ञ इति प्रत्यक्षेण भावरूपाज्ञानप्रकाशनात्। किंच भावरूपाज्ञानसाधकपमाणज्ञा- नश्य भावरूपाज्ञानावरकाज्ञानान्तरूर्वकत्वे साधितेऽपि न काचितक्षततिः। अज्ञा- नान्तरेण भावरूपाज्ञानमावियेत। न तु विनश्यति। तद्विनाशाभावे च कथ स्वयंसिद्धो मोक्ष: स्यात्। न च भावरूपाज्ञानस्यावरणे तस्याज्ञातत्वात्कथ प्रप- ज्चरूपकार्यकारित्वम्। अज्ञानस्यापरमार्थस्य कार्यकारित्वाभावादिति वाच्यम्। अज्ञातस्याप्यपरमार्थरय वह्नयादेदाहादि कार्यकारत्वदशनात्। तत्कार्यमप्यपर- मार्थ स्यादिति त्वन्यत्। किंचाज्ञात एव प्रातिभासिकः सर्पोऽपातिभासिकमपि ज्ञानं जनयत्येव। किंच व्यावहारिकस्यापि कारणस्य न क्वचिदृपि ज्ञातस्यैव कारणत्वम्। यथाज्ञातोगि वह्निः सन्नेव दाहं जनयति। यत्र च व्याघादि- ज्ञांत एव भर्य जनयति तत्र न व्याघस्य भयकारणत्वं किं तु व्याघरज्ञानस्य । व्याध्रस्तु ज्ञानद्वारा भयजनकत्वान्भ्यहेतुत्वेन लोक उपचर्यते। अथायमभि- प्रायः 'यथाऽपकाशिवार्थमकाशकत्वेन हेतुना ममाणज्ञानस्य वस्त्वन्तरपूर्वकत्वं साध्यते तथा तादृशवस्त्वन्तरस्याज्ञानस्याप्यपकाशित प्रपञचरूपाथर्पका शकतवेन वस्त्वनवरपूर्वकत्वापच्तावज्ञानान्वरं सिध्येत्। तञ्च मायावाद्यनभिमतमेव। अज्ञा- मान्तरेण प्रपञ्चस्यैवावरणे मोक्षस्य स्वयंसिद्धत्वात्' इति, वहपि पूर्ववच्धतो-

अविद्योपपानिः। १६५

विरुद्धत्वं नास्त्येव। किंच भावरूपाज्ञानस्य पपश्चोपादानकारणत्वं न तु प्रप- श्चपकाशकत्वम्। न हि मृत्तिका घटपकाशिका। 'सर्वत्र हि ज्ञानस्यैव प्र- काशकत्वम् ' (श्रीभा० पृ० ९२ प० ६) इति त्वयैवोच्यते। यद्यपि ज्ञानमेवार्थपरिच्छेदकारित्वात्मकाशकं तथापि चाक्षुषज्ञानसाधनीभूता प्रभापि प्रकाशशिकत्युच्यते। तस्या अपि ज्ञानस्येव स्वविरोधिनिरासकत्वात्। अपका- शकारणनिरासकं हि प्रकाशकमुच्यते। एवद्भिमायणैव प्रदीप्रभा निदार्शिता। इन्द्रियाणि तु विषयसंयोगरूपव्यापारद्वारा ज्ञानजनकाननि न तु किंचिद्वस्तुनि- रासद्वारेति तेषामपकाशितार्थप्रकाशकत्वाभावेन वस्त्वन्तरपूर्वकत्वाभावडपि न क्षतिः।' यदुपकारकाणाम्यप्रकाशितार्थपकाशकत्वमङ्गीकृतं वर्हीन्द्रियाणा- मुपकारकतमत्वेनामकाशितार्थप्रकाशकत्वमङ्गीकरणीयम्। तथा सति तेषां स्वनिवर्त्यवस्त्वन्तरपूर्वकत्वाभावाद्धतोरनैकान्त्यम्' (श्रीभा० पृ० ९२ प० १६) इत्यादि त्वसारमेव। यतो मायावादिभिर्न सर्वेषामुपकारकाणां प्रकाश- कत्वमङ्गाकृतं किंतु पकाशविरोधिनिरासकानामेवोति। यच्च प्रत्यनुमाननवकपदर्शनं (श्रीभा० ९३ पृ० १) तदसंगतम्। इत्थं हि तैः प्रतिपयोगाः प्रदर्शिता :- १ अज्ञानं न ज्ञानमात्रबल्नाश्रयम्, अज्ञान- त्वात्, शुक्तिकाद्यज्ञानवत्, ज्ञात्राश्यं ि तन्। २ अज्ञानं न ज्ञानावरणम्, अज्ञानत्वात् शुक्तिकाद्यज्ञानवत्, विषयावरणं हि तत्। ३ अज्ञानं न ज्ञान- निवर्त्थम्, ज्ञानविषयाना रणत्वात्, यज्ज्ञाननिवर्त्थमज्ञानं तज्ज्ञानविषयावरणं यथा शुक्ति कादयज्ञानम्। ४ बरल नाज्ञानास्पदम्, ज्ञातृत्वविरहात्, घटादिवत्। ५ बह्म नाज्ञानावरणम्, ज्ञानाविषयत्वात्, यदज्ञानावरणं तज्ज्ञानविषयभूतं यथा शक्तिकादि। ६ ब्रह न ज्ञाननिवत्याज्ञानम्, ज्ञानाविषयत्वात्, यज्ज्ञा- ननिव्त्याज्ञानं तज्ज्ञानविषयभूतं यथा शुक्तिकादे। ७ प्रमाणज्ञानं स्वमागभा- वातिरिक्ताज्ञानपूर्वकं न भवति, प्रमाणज्ञानत्वात्, भवदभिमताज्ञानसाधनप्रमाण- ज्ञानवत्। ८ ज्ञानं न वस्तुनो विनाशकम्, शकिविशेषोपबृंहणविरहे सति ज्ञानत्वात्, यद्धस्तुनो विनाशकं तच्छक्तिविशषोपबृहितं ज्ञानमज्ञानं च दृषठं यथेश्वरयोगिमभृतिज्ञानं यथा च मुद्दरादि। ९ भावरूपमज्ञानं न ज्ञानविना- श्यम्, भावरूपत्वात्, घटादिवदिवि।

अविद्योपपानिः।

विरुद्धत्वं नास्त्येव। किंच भावरूपाज्ञानस्य प्रपश्चोपादानकारणत्वं न तु प्रप- श्चपकाशकत्वम्। न हि मृत्तिका घटप्रकाशिका। 'सर्वंत्र हि ज्ञानस्यैव प्र- काशकत्वम् ' (श्रीभा० पृ० ९२ प० ६) इति त्वयैवोच्यते। यद्यपि ज्ञानमेवार्थपरिच्छेदकारित्वात्मकाशकं तथापि चाक्षुषज्ञानसाधनीभूता पभापि प्रकाशिकेत्युच्यते। तस्या अपि ज्ञानस्येव स्वविरोधिनिरासकत्वात्। अप्रका- शकारणनिरासकं हि प्रकाशकमुच्यते। एतद्भिपायेणैव प्रदपिप्रभा निदार्शिता। इन्द्रियाणि तु विषयसंयोगरूपव्यापारद्वारा ज्ञानजनकानि न तु किंचिद्स्तुनि- रासद्वारेति तेषामपकाशितार्थप्रकाशकत्वाभावेन वस्त्वन्तरपूर्वकत्वाभावेऽपि न क्षतिः।'यदुपकारकाणाम्यप्रकाशितार्थपकाशकत्वमङ्गीकृतं तर्हीन्द्रियाणा- मुपकारकतमत्वेनामकाशितार्थप्रकाशकत्वमङ्गीकरणीयम्। तथा सति तेषां

१६) इत्यादि त्वसारमेव। यतो मायावादिभिर्न सर्वेषामुपकारकाणां प्रकाश- कत्वमङ्गीकृतं किंतु पकाशविरोधिनिरासकानामेवेोतति। यच्च प्रत्यनुमाननवकपदर्शनं (श्रीमा० ९३ पृ० १) तदसंगतम्। इत्थं हि तैः प्रतिपयोगा: प्रदर्शिता :- १ अज्ञानं न ज्ञानमात्रबल्ाश्रयम्, अज्ञान- त्वात्, शुक्तिकाद्यज्ञानवत्, ज्ञात्राश्यं हि तन्। २ अज्ञानं न ज्ञानावरणम्, अज्ञानत्वात् शुक्तिकाद्यज्ञानवत्, विषयावरणं हि तत्। ३ अज्ञानं न ज्ञान- निवर्त्थम्, ज्ञानविषयाना रणत्वात्, यज्ज्ञाननिवर्त्थमज्ञानं तज्ज्ञानविषयावरणं यथा शुक्तिकादयज्ञानम्। ४ ब्रल्म नाज्ञानास्पदम्, ज्ञातृत्वविरहात्, घटादिवत्। ५ ब्रह्म नाज्ञानावरणम्, ज्ञानाविषयत्वात्, यदज्ञानावरणं तज्ज्ञानविषयभूतं यथा शक्तिकादि। ६ ब्रह न ज्ञाननिव्त्याज्ञानम्, ज्ञानाविषयत्वात्, यज्ज्ञा- ननिवरत्याज्ञानं तज्ज्ञानविषयभूतं यथा शुक्तिका दि। ७ प्रमाणज्ञानं स्वपागभा- वातिरिक्ताज्ञानपूर्वकं न भवि, प्रमाणज्ञानत्वात्, भवद्भिमताज्ञानसाधनप्रमाण- ज्ञानवत्। ८ ज्ञानं न वस्तुनो विनाशकम्, शक्तिविशेषोपबृंहणावरहे सति ज्ञानत्वात्, यद्धस्तुनो विनाशकं तच्छक्तिविशषोपबृहितं ज्ञानमज्ञानं च दृष्ट यथेश्वरयोगिप्रभृविज्ञानं यथा च मुद्ररादि। ९ भावरूपमज्ञानं न ज्ञानविना- श्यम्, भावरूपत्वात्, घटादिवदिति।

१६६. अद्वैतामोदे-

ये चेमे प्रतिपयोगा उक्तास्तेपु प्रथमं चतुर्थ चानुमानं नास्माकं प्रतिकू- लम्। तत्रत्यसाध्यस्य ज्ञानमात्रबल्णोजज्ञानाश्रय प्रत्यनुमाननिरास: त्वाभावस्यास्माकमपीष्टत्वात्। अज्ञानाअयस्तु प्रति- बिम्बभूतो ज्ञातृत्वेन प्रकल्पितो जीव इति पागेवो क्म् (१४०। ९)। तथा शुद्ध बह यद्यपि नाज्ञानेनाव्रियते तथापि वदेव ब्रह्मोपजीव्य तच्छक्तिरूपमज्ञानं शक्तिरूपत्वात्तस्मिन्नन्तः प्रविश्येव तास्मिन्ब्र- हणि ज्ञानविषयत्वमारोग्य स्वविषयत्वं मकल्प्य पश्चात्तदाव्रियते। यथा जल- विनाश्योडप्यमि: सूक्ष्मरूपण स्वविरोधिन्यपि जलेऽन्तः प्रविश्य स्वविषयत्वं पकल्प्य तस्मिन्स्वगुणमुष्णत्वमारोप्य तत्रत्यं शैत्यमवृणोति तद्वत्। एतेन द्वितीय पश्चमं चानुमानं निरस्तम्। तृतीये षष्ठे चानुमाने हेतुरसद्धः । ब्रह्मणि ज्ञानविषयत्वमारोप्यैवाज्ञानेन तदावरणात्। सप्तमे चानुमाने दृष्टान्त एव न

कत्वे साधितेऽपि न काचित्क्षतिः' इति प्रागेवोक्तत्वात् (१४० । २६)। अष्टमे चानुमाने सिद्धसाधनम्। न हस्माभिर्बरलज्ञानं वस्तुनो विनाशकं स्वी क्रियते। आकाशादिपपञ्चस्यापि परिकल्पितत्वेनास्माकं नयेऽवस्तुत्वात्। किं च हेतुरप्यसिद्धः। ब्रह्मज्ञाने शक्तिविशेषोपबृंहणविरहस्य निश्चेतुमशक्यत्वात्। नवमे चानुमाने सोपाधिको हेतुः। पारमार्थिकत्वस्योपाधित्वात्। यज्ज्ञानवि- नाश्यं न भवति तत्पारमार्थिकमस्त्यपेति साध्यव्यापकता। यन्द्ावरूपं तत्पार- मार्थिकमवेति न नियमः । भावरूपाज्ञाने तन्मूलक आकाशादिपपञचे च व्य- भिचारात्। अतः साधनाव्यापकता। किं च सर्पज्ञनजन्यस्य भावरूपस्यापि भयस्येयं रज्जुरिव ज्ञानेन विनाशो दृश्यत इत्यनैकान्तिकोडयं हेतुः। अथ सर्पज्ञानस्य भयकारणस्य नाशान्द्गयनाशो न तु रज्जुज्ञानादिति चेत्तथाप्पनै- कान्तिक एव। सर्पज्ञानस्य भावरूपस्त् रज्जुज्ञानेन विनाशदर्शनात्। ननु न सर्पज्ञानस्य रज्जुज्ञानेन नाशः किं तु क्षणिकत्वात्स्वयमेनति चेन। ज्ञानं क्षणिकमिति किं तव परमेश्वरेण संदिष्टम् कि तु विषयादिकारणसंनिधानं यावद्वतिष्ठवे ज्ञानम्। तथैव मतीतेः । न च तथाषि सर्पनाशार्सर्पज्ञाननाश

अविद्योपपातिः। १६७

न तु रज्जुज्ञानादिति वाच्यम्। तथापि भावरूपस्य स्पस्य रज्जुज्ञानेन विना- शादनैकान्तिकत्वं वदवस्थमेव। यदुक्तम् 'अक्षणकत्वे च तेषां भयादीनां भयादिहेतुभवज्ञानसंतताव- विशेषेण सर्वेषां ज्ञानानां भयाद्युत्पत्तिहेतुत्वेनानेकभयोपलब्धिमसङ्गनच्च' (श्रीभा० पृ० ९३ प०२१) इति तन्मन्दम्। यो हि भयस्याक्षणिकरतां स्वी करोति स ज्ञानस्याप्यक्षणिकतामेव स्वी कुर्यादिति ज्ञानसंतत्यभावेनानेक- भयोपलब्धिपसङ्गस्य दूरनिरस्तत्वात्। यश्चस्वपरागभावव्यतिरिक्तवस्त्वन्तरपूर्वकमिति व्यर्थविशेषणोपादानेन प्रयोगकुशलता चाविष्कता ' (श्रीभा० पृ० ९४ प० २) इत्यनेन ग्रन्थेन परिहासः कतः स त्वस्थाने। यद्यपि वस्तुपूर्वकमित्येवोक्तौ भाववाचिवस्तुश- व्देनव सिद्धौ 'स्वपागभावव्यतिरिक्त, 'अन्तर' एतच्छव्द्वैयथ्य तथापि शरोतृबोधसौलभ्याय तथोक्तम्। वैशेषिकैरभावस्यापि सप्तपदार्थमध्ये गणनेन वस्यापि वस्तुत्वभ्रमसंभवांत्। किं चैव परपरिहासं जनयता प्रतिमयोगनवक- प्रदर्शनवेलायां प्रथमेनानुमानेन सिद्धौ चतुर्थानुमानवैयर्थ्य कथं नालोचितम् । 'अज्ञानं न ब्रह्माश्रयं' 'ब्रह्म नाज्ञानास्पदम् ' इत्यत्र शब्दरचनावैलक्षण्य मेव न साध्यभेद: कश्चित्। एवं द्वितीयेन सिद्धौ पश्चमस्य, तृतीयेन सिद्धौ षष्टस्य, अष्टमेन सिद्धौ नवमस्य, चानुमानस्य वैयर्थ्य सुधीभिरूह्यम् । यदपि 'मिथ्याभूतार्थस्य मिथ्यैवोपादनं भवितुमर्हंतत्येतदृपि न विलक्ष- णत्वात् (ब्र. सू० २। १। ४) इत्येवदधिकरणन्यायेन परिह्नियते' [श्रीभा० पृ० ९४ प० ६] इत्युक्तं तत्रोच्यते- मिथ्यार्थप्रकतिमिथ्या जगद्धि प्रातिभासिकम् ॥ भ्रमस्थले तु सर्वत्र सत्ख्यातेर्नैव संभवः ॥ २० ॥ 'मिथ्याभूतस्य जगत उपादानं मिथ्यैव भवितुं योग्यम्'। तदेव भाव- रूपाज्ञमनम्' इवि हि मायावादिनामाशयः । यदि जगदंज्ञा नमूलकम 'कार्यकारणयोः सर्वथा वैलक्षण्येनैव भवितव्यम्' इति वद्धिकरणतात्परयं स्यान्तार्है मिथ्याभूतस्य

१६८ अद्दैतामोदे-

जगतस्तत्सलक्षणं मिथ्याभूतं भावरूपाज्ञानं न कारणं संभवतीत्यधिकरणविरोध: स्यात्। किंतु किंचिद्वैलक्षण्येडप न कार्यकारणभावहानिरित्येव तदधिकरणता- त्पर्यम्। तथा च कार्यकारणयोः सालक्षण्यं यावच्छक्यमुपपादनीयमेव । मि- थ्याभूतार्थस्य मिथ्यैवोपादानं भवितुमर्तीत्यर्हतिशब्दं प्रयुञ्जानैर्मायावादिभिर- यमाशयः प्रकटीकृत एव। त्वयापि हि सूक्ष्मचिदचित्पकारकं ब्रह्म कारणं स्थूलचिद्चित्मकारकं बल्ैव कार्यमिति वदता कार्यकारणयोः सालक्षण्यं संपा- दितमेव । यद्पि 'प्रतीयमानमेव हि प्रतीतिभ्रन्तिवाधविषयः' (श्रीभा० पृ० ९४ प० १०) इत्युक्तं तन्मायावादिनामपि संभतमेव। न तदनिर्वंचनीयजग- दङ्गीकारे बाधकं भवति। अथ प्रतीयमानमेवेत्यस्य 'अन्यत्र सत्यत्वेन' इवि शेषं पूरयित्वाऽन्यत्र सत्यत्वेन प्रवीत्यादिविषयो भवर्तीत्यर्थः क्रियते वदा यद्यपि मायावादिनां मतेऽन्यत्र जगतः सत्यत्वेन मतीयमानत्वाभावादनिर्वचनी- यत्वेनाभिमवस्य जगतः प्रतीत्यादिविषयत्वं न संभवति तथाप्येवमुच्यते -- शुक्त्याद्यज्ञानं हि रजतसंस्कारसहकृतमनिर्वचनीयरजवं जनयति। वादशसं- स्कारोत्पत्तावन्यत्र सत्यत्वेन प्रतीतेरपेक्षा दृश्यते। शक्त्याद्यज्ञानवषये भवतु नामैवम्। मूलाज्ञानस्य तु बलशक्तिरूपत्वेन बलोपजीव्य पवृत्तत्वेन नान्यस्य कस्याध्यपेक्षा। किंचानाद संसारे जीवानामनादित्वेन संस्कारोी विद्यत एव।

थावभासस्यावर्जनयित्वात् ' इत्युक्तम् (श्रीभा० पृ० ९४ प० १६) तत्तु- च्छम्। शुक्तिरजते हि रजवं प्रतीयते। ततः पश्राञंदं रजतमिति बाधोऽनु- भूयते। बाधश्ायम् 'इदनीमिदं न रजतम्' इत्यवं किंचित्कालावच्छिन्ो नानुभूयते। किं तु पागपीदं रजनं नासीदिति सामान्यत एव। तथा च बाध: पाग्विद्यव एव। केवलं पश्चादनुभूयते। एवं च तत्र रजतस्य पारमार्थिकं व्यावहारिकं वा सत्त्वं क्षणमपि नास्तीवि सत्त्वेनानिर्वचनीयत्वम्। एवं शशशृ ङ्गनवद्सच्चे्क्षणमपि न प्रवीयेत। प्रतीयते च। अतोऽसत्वेनानिर्वचनीयत्वम्।

अविद्योपपाचि:। १६९ ईदृशस्य च रजतादेः पातिभासिकं क्षणं सत्वमगत्या कल्पनीयम्। अन्यथाऽ- सता रजवरूपण शुक्ति: कथ भासेत। अन्यस्या- अनिर्वचनीयख्यातिः न्यथावभासायोगात्। इदं च रजतं प्रातिभासिकेन रूपेण निर्वचनीयमेव। यद्यपीदं रजवं प्रतीतिवे- लायां पातिभासिकमित्येवं न भासते तथापि न क्षतिः । विद्यमानेषु प्रकारेषु मध्ये केषांचिद्भानं सर्वेषामप ख्याविवादिनामिष्टमेव। शुक्तिरजतप्र्तीतौ शुकत्यंशाभानस्य सर्वः स्वीकृतत्वात्। न हयमन्यस्यान्यथावभासः । अविदय- मानेन रूपेणावभासो हि सः। न तु विद्यमानस्यानवभासः । एवेन 'कल्प्य- मानं हीदमनिवंचनीयम्। न च तदानीमनिर्वचनीयमिति प्रवीयते। अपि तु परमार्थरजतमित्येव ' (श्रीभा० पृ० ९४ प० १८) इवि परास्तम्। अनि-

वभास इति वाच्यम्। सत्यत्वस्य शुक्तौ विद्यमानत्वात्। न च रजतासंवद्धस्य शक्तिगवसत्यत्वस्य रजवसंबद्धत्वेन भानादन्यथावभास इति वाच्यम्। शक्ति- गतस्यापि सत्यत्वस्य रजतसंबद्धत्वात् । रजवं हि न केवलाविद्यापरिणामः । नापि केवलशक्ते:। कि त्वविद्याद्वारा शुक्तेरेवंति। शाक्तेश्ष शुक्तित्वेनाज्ञान- मेवाविद्या। इदंत्वेन तु शुक्तेज्ञीनं मत्युत प्रातिभासिकरजतोत्पत्तौ कारणमेव। एवं ज्ञातृनिष्ठरजतसंस्कारादीनि च यथायर्थ कारणानि बोध्यानि। एवं प्राति- भासिकरजतोत्पत्तौ सिद्धायां 'तस्य जन्मकारणं वक्तव्यम्' (श्रीमा० पृ० ९५ प०८) इत्युपक्म्य रजतप्रतीतिं रजतोत्पचिकारणत्वेन मायावादिभि: क्वाप्यनुक्तामपि तत्कारणत्वेन प्रकल्प्य 'निर्विषया जाता तदुत्पाद्य वदेव विषयीं करोतीति महतामिद्मुपपादनम्' (श्रीमा० पृ० ९५ प० १०) इत्येवं परिहसन्द्रिः स्वस्थैवात्मोपहासपात्रतां नीयते। एवं वदुत्तरंमिन्द्रियाणां तद्दतदोषाणां दुष्टानामिन्द्रियाणां च प्रातिभासिकरजतोपादानकारणत्वेन प्रक- ल्पनं तत्खण्डनं च विफलमेव। मायावादिभिस्तथाऽनङ्गीकारात् । इन्द्रियगत- दोषाणां निमित्तकारणत्वं त्विष्यत एव। उपपद्यते च तत्। इन्द्रियगतदोषा- २२

अह्वैतामोदे-

णामिन्द्रियकिरणादिद्वारा शुक्त्यादिविषयसंबन्धसंभवात्। एवं मायावाद्यनामी- मतमनेकधा प्रकल्प्य विस्वारेण सोपपत्तिकं तर्खण्डनमभिमतविषये तु पङ्क्त्यै- कया तदर्धेन वा यत्किंिदुत्तरप्रदानमित्येवमपूर्वोयं खण्डनपकारो दृश्यते। यद्पि'अपूर्वमानर्वचनीयमिदं वस्तुजातं रजतादिबुद्धिशब्दाभ्यां कथ- मिव विषयी कियते न घटादिबुद्धिशब्दाभ्याम्। रजतादिसादृश्यादिति चेत्ताई तत्सदृशभित्येव प्रतीतिशब्दौ स्याताम्' (श्रीभा० पृ० ९५ प० १६) इत्युक्तं तद्संगतम्। यतोऽत सादृश्यज्ञानस्य नोपयोगः । किं तु वस्तुसत्सादृश्यं रजतसंस्कारमुद्धोधयति। उद्बुद्धश्र स संस्कारस्तां शुक्त्यविद्यां रजतरूपणैव परिणामयवि न घटादिरूपेणेति। एतदग्रे 'रजतादिजातियोगादितिचेत्सा किं परमार्थभूतोतापरमार्थभूता वा (श्रीभा० पृ० ९५प० १९) इत्यादि कुतर्कंजालं मायावेदान्तिभिर्नेव स्वकितमिति न तत्र किंचित्पत्युच्यते। या च रामानुजीयैः

'यथार्थ सर्वविज्ञानमिति वेहविदा मतम्' (श्रीभा० पृ० ९६ प० ४) इत्यादिग्रन्थेन सर्वत्र सत्ख्यातिः स्वीकता तत्रेत्थं विचार्यते। ख्यातिः प्वीतिः। सा च सर्वत सव एव न क्वाप्यसत इति तदर्थः। तत सत इत्यस्य प्रातिभासिक रूपेणापि सत इत्यर्थे सत्ख्यातिरस्माकमिष्टैव । न तु तथा तैरः ड्ीकियते। यदि पारमार्थिकेनैव रूपेण सत इत्पर्थ- सत्ख्यात्यनुपपतति: स्वदा मरीचिकायां जलपतीतिरन स्पात्। ननु जि वृत्करणेन पञ्चीकरणेन वा पृथिव्यां जलांशस्य सत्त्वमस्त्येवेति चेत्सत्यम्। त्रिवृत्कते विशिष्टे पदार्थे जलत्वं नास्त्येव। वदी- यैकदेशे जलाशे यद्यपि जलत्वं वर्वते तथापि न तज्ज्ञातुं शक्यते। त्रिवृत्करणं हि पृथग्विभागानईः सश्लेषः। विवृत्करणात्माग्भूतानामविसूक्ष्मंतया प्रत्पक्षा- योग्यत्वेन तरिवृत्करणोचरमपि तत्रत्यकेवलजलपत्यक्षासंभवात्। कि चायं जलां- शोऽविसूक्ष्मोअि दूरवोजपि च गृहन समीपस्थरन गुसते इति न युक्तिसहम्। 'इन्द्रियदोषेण तेजःपृथिव्योरग्रहणमद्ष्टवशाचचाम्बुन एव ग्रहणम्' (श्रीमा०

अविद्योपपाचिः । १७१

पृ० ९९प० ८) इति तदुक्तिस्तु तन्मतश्रद्धालुभिरेवास्थेया। किं च समी- पगतस्य 'नेदं जलम्' इवि प्रतीविजायते। वत्र च सत एव जलस्यासत्वेन प्रवीतिरित्यन्यथावभासाऽवर्जनीय एव। एवेन 'झुक्तौ त्रिवृत्करणेन तेजोंशस्य सत्वाच्तस्य रजतरूपेण प्रतीति: 'इवि निरस्म्। कि च स तेजोंशो रजव- रूपेणैव कुतो ज्ञायते। विद्यत्सूर्यादिरूपेणापि तस्य भानं स्यात्। मिश्रणा- लाकू तजोंशस्य विद्युत्सुर्यादिसर्वसाधारगत्वात्। न च विवृत्कतस्य तेजसो रजतरूपेण परिणतस्य केविदशाः शुक्त मिश्रिता भासन्त इति वाच्यम्। तत्र तेषां सच्चे प्रमाणाभावात्। न च रजतप्रवीतिरेव प्रमाणमिति वाच्यम्। वस्या: प्रवीते: सत्ख्यावित्वसिद्धौ हि शुकौ रजतांशस्त्वं सिध्यति। रजतांशसत्त्व- सिद्धौ हि तस्थाः प्रवीते: सत्ख्यातित्वं सिध्यदीत्यन्योन्याश्रयात्। न च शुक्तौ रजवसादृश्यानुभवाद्रजतां शसत्त्वंकल्पनमिति वाच्यम्। शुक्तौ रजतगुणसदशचा- कचक्यादिगुणवच्पेन सादृश्यपपत्तेः । न हि सदृशे वस्तुनि सदृशवस्त्वंशा विद्यन्त एवेति नियतिकतनियमोस्ति। किंच देवदत्तीयवस्त्रालंकारादिसटशे वैत्रीय वस्त्रालंकारादौ देवदत्तस्य स्वकीयत्वभ्रमो भवति। तत्र देवदत्तीयवस्त्राद्य- वयवानां चैत्रीथवस्त्रादिषु नैव प्रवेश इति तत्र कथं सत्ख्यातिः। देवदत्तीयव- स्त्रादिषु विनषटष्वपि विनाशमजानतो देवदत्तस्य परकीयवस्त्रादिषु दृक्षेषु स्वकी- यत्वभ्रमो दृश्यते। अत्यन्तसदृशयो्ईयोः कार्षापणयोरप्येकस्यावयवा अन्या- वयवसदृशा न तु त एवेत्याबालवृर्द्ध पत्ययः प्रतिद्धः। सोमाभावे च पूवीक- ग्रहणं श्रतिचोदिवं सोमनिष्ठगुणसदशगुणवत्ान् तु सोमावयवसन्भावात् । व्रीसभावे नीवारग्रहणमप्येवमे।। किंच दुग्वसदशे गङ्गनजले दुग्वावयवसत्त्वे करिंमश्विद्व्रते दुग्धत्यागे गङ्गाजलपप त्याज्यं स्यात्। शुद्धमप्यन्नं रूपतो मांससदृशं चेत्तदवयवसत्तात्थाज्यं स्यात्। अमृतसदृशमद्यपाशनाह्दैत्यानामम- रत्वापत्तिश्रोवि बहुव्याकुली स्यात्।

यद्पि 'वमे च पाणिनां पुण्यपापानुगुणा भगववैव तत्त:पुरुषमात्रानु- भाव्यास्तत्ततकालाव स्षनास्थाभूवाश्रार्था: सूज्यन्वेश्रीभा० पृ० ९७प० १२) इत्यादिग्रन्थेन सवमे सत्ख्याविसि्ये वत्रत्या स्थादयः पदार्थाः परमे-

१७२ अद्दैतामोदे

श्वरेण सृष्टाः परमार्थसत्या एवेत्युक्तं वच्चिन्त्यम् । स्वमेऽर्थाः प्रातिभासिकाः यतो जगति सर्वस्यार्थजातस्यादृष्ट साधारणकार- णम्। तथा च न तादृशः कश्चन पदार्थो यस्मा- रसकाशा कस्यापि प्राणिनः सुखं दुःखं वा नौत्पन्नम्। देवदत्तीयस्वमे परमेश्व- रेण ये पदार्थाः सुष्टास्तन्मध्ये यस्माद्देवद्त्तस्य सुखं दुःखं वा नोत्पच्नं स पदार्थः परमेश्वरेण कस्याद्टष्टेनोत्पादितः। अनुभूयन्ते चोडासीना बहवः पदार्थाः सवमे। वथा च प्रयोजनमनुदिश्य न मन्दोडपि प्रवर्तते। इति न्यायानैव वे पदार्थाः परमेश्वरेण सष्टाः किंतु जीवेन कल्पिताः । क- ल्पना चेय स्मृतिविशेषरूपा। मायामात्रं तु (ब० सू० ३। २ । ३) इति सुत्रे स्वमस्थपदार्थानां मायामात्रत्वं सूत्रकारैः कण्ठरवणवोक्तम्। मायाशब्दो ह्यानर्वचनीयवाचीति प्रसिद्धमेव। अनिर्वचनीयत्वं च तत्तत्पुरुषमात्रानुभाव्यतवे सति तच्तत्कालावसानत्वभेव। स्वमस्थपदार्थानां तत्ततपुरुषमात्रानुभाव्यत्वं वत्त- तकालावसानतवं च स्वीृतवद्द्िरपि रामानुजीयैः 'मायाशब्दस्यानिर्वचनीय- वाचित्वं न दृष्टम् (श्रीभा० पृ० १०२ प० २) इत्युच्यत इति कोऽपमानि- वचनीयशब्दे द्वेषः।'मायामात्रमाश्रर्यकारकत्वम्, जीवस्य कार्त्स्येनानमि-

इत्यर्थे तु सूत्राक्षरास्वारस्यम्। यतो 'मायामात्रं तु' इत्युच्यते न तु 'ईश्व- रकतिस्तु' इत्युच्यते। किं चानभिव्यक्तस्वरूपत्वं कस्येत्याकाङ्क्षायां यस्य मायामातत्वं वस्येति प्रत्यासत्या लभ्यव एव। तत्परित्यज्य जीवानामित्यध्या- हत्य जीवानां कार्त्स्येनानभिव्य कस्वरूपत्वादित्यर्थकरणं सूत्रक्रवोऽनभिमवमिति स्पष्टमेव। शुफ्तिरजवाद्योऽि स्वमस्थपदार्थव चततपुरुषमात्रानुभाव्यास्वत्तत्का- लावसानाश्रोति मारिका एव। किं च स्वमस्थपदार्थीस्वत्ततपुरुषमात्रानुभाव्यां- स्तत्तत्कालावसानांश्र सृजतोऽचिन्त्यशक्ते: परमात्मनः शक्तिः शुक्तिरजवादि- सृष्टौ न कर्थचिदृपि प्रतिबद्धा भवोदिवि स्वमस्थपदार्थवच्छुक्तिरजतादीनां पर- मार्थसत्यत्वं रामानुजीयैः कुतो न स्वी कियते। स्वमस्थपदार्थानां जीवक-

अविद्योपपाते:। १७३ स्पितत्वे 'स हि कर्ता ' (बृ० ४।३।१०), 'य एष सुक्ेषु ' (का ५।८ ) इतिश्रुतिविरोधस्तु न। जीवानां परमात्मनः सकाशान्द्वेदाभावात्। स्वमस्थपदार्थानां शुक्तिरजवादीनां च जीवकल्पितत्वि परमात्मनः सर्वत्र साधारणकारणत्वेन तत्रापि कारणत्वावश्यंभावाच्च । जपाकुसमसमीपवर्विस्फटिकस्थले रक्त्: स्फटिक इति प्रतीतौ न रक्तिमा माधिकः कल्प्यते। तस्य जपाकुसुमे सत्वात्। प्राति भासिकस्योदाहरणा- न्तराणि आरोप्यासंनिकर्षस्थल एव प्रातिभासिकवस्तृत्पत्त्य- ड्रोकारात्। किं तु तस्य राफीम्रः स्फटकसमवायो मायिक इत्यनिर्वचनीयख्यातिरेव। एवं पीतः शङ्ख इति प्रतीतौ पित्तद्रव्यगतपीतित्रः सच्े बोध्यम्। तदनङ्गीकारे तु पीविमापि मायिकः कल्प्यते। रामानुजीयानां मवे तु स्फटिकासमवेतस्य रक्तिम्नः शङ्खा- समवेतस्य पीतिम्नथ्व तत्समवेतलेन भानादन्यथाख्यातिरपरिहार्यां स्यात्। यद्प्यलातचक्रमवीतौ सत्ख्यातिसिद्धये 'अन्वरालाग्रहणाच्चक्रपतीति- रुपपद्यते' (श्रीभा. पृ० ९९ प० १०) इत्युक्तं तत्रेत्थं विवचनीयम्। वास्तविके चक्रेऽन्तरालाभाव।दन्तरालाग्रहणम्। अलात वक्रेऽन्तरालस्त्वेऽपि शैधन्यात्त, ग्रहग वर्वत इति सत्यम्। परं तु किमन्वरालाग्रहणमेव चक्रपती- विरुवान्तरालाग्रहणादन्या चक्रमवीतिः। नाद्यः। अन्तरालाग्रहणं न्वराल- प्रतीत्यभावः। स च चक्रमवीतिरूपः कथं भवेत्। न हि घटपतीत्यभाव एव पट प्रतीतिः। अत एव भारारगमे सुखी संवृत्तोऽहमित्यत्र दुःखाभावे सुखमुप- चर्यव इत्युच्यतऽभियुक्तैः। किं च चतुष्कोणेऽन्तरालप्रतीत्यभावेऽपि न चक्र- प्रतीतिः। द्विवीये त्वलातचके चक्रस्य वस्तुतोऽभावादनिर्वचनीयचक्रोत्पत्तिर- भ्युपया स्यात्। दर्पणे मुखमतीतौ सत्यस्यैव स्वमुखस्य प्रतीतावपि तस्य दर्प- णासंबद्धस्य तत्सबद्धत्वेन प्रतीतिसिख्धये संबन्धस्यानिर्वचनीयस्थातपातिरभ्यु- पेयैव। दिख्ोहे उप्यवम्। तथा हि-दिग्नेदानां पूर्वादीनां सर्वत्र सापेक्षैव नि- यमेन प्रतीतिरमुकापेक्षया पूर्व इति। अत एव पाङ्मुखोऽन्नानि भुञीवेत्या-

१७४ अद्वैतामोदें-

दिव्यवस्था सिध्यि। अन्यथा दिग्भेदानां सर्वेषां सर्वत्र सत्त्वेन तदसंगति: स्यात, तथा च यदपक्षया या पूर्वां तस्यास्तदपेक्षयैवात्तरात्वज्ञाने पूर्वस्यामुः सरात्वस्य सत्त्वेि तदपेक्षोत्तरात्वस्याभावेन तदपूर्वमनिर्वचनीयं कल्पनयमेव। एतेन 'दिगन्तरपततिर्यथार्थैव' (श्रीभा० पृ० ९९ प० १७) इति परास्तम् ।

सामग्रीभेदात्सामग्रीदयमन्योन्यानरपक्षें चन्द्रग्रहणद्वयहे तुर्भवति। तत्रैका सामग्री स्वदेशविशिष्टं चन्द्रं गृह्लाति। द्वितीया तु किंचिदक्रमतिश्रनद्रसमीपदे शग्रहणपू- वक चन्द्रं स्वद्शवियुक्तं गृहणाति। अतः सामग्रीद्येन युगपद्देशद्वयविशिष्ट- चन्द्रग्रहणे सति ग्रहणभेदेन ग्राहाकारभेदादेकत्वग्रहणामावाच्च द्वौ चन्द्राविवि भवति प्रततिविशेषः। देशान्तरस्य वद्धिशेषणतवं देशान्तरस्य चागृहीतस्वदे. शचन्द्रस्प च निरन्तरग्रहणेन भवति' (श्रीमा० पृ० ९९ प० १९) इत्युक्तं तदनुभवविरुद्धम्। यथा गृहे मित्यादौ नागदन्ते स्थितं वस्त्रमङ्गुल्य- वष्टब्धनेत्रेण दृष्ट चेन केवलं तद्दसं द्विवीयं दृष्यते तद्धिकरणीभूतो नागद- न्वोऽपि द्विगयो दृश्यते। तदाश्रया भितति:, तट्गृहं, तदाश्रथीभूवा भूिश्र द्विवीया दृश्यते। एवं साथ्रं सनक्षत्रमाकाशनित्यिवं स्व जगद्द्वितीयं दृश्यत इवि सनुभवः। तथा च 'द्विया तु किंचिदकगश्र्न्द्रसमीपदेशग्रहणपूर्वकं चन्द्रं स्वदेशवियुक्तं गृह्णाति' इवि न संभवी। चन्द्रसमीपेशग्रहणमेन्र द्विवीयसामगन्या न भवति दूर एव स्वदेशवियुक्तचन्द्रग्रहणम्। एवं 'देशान्व- रस्य चन्द्रविशेषणत्वमगृहीतस्व्रदेशचन्द्रस्य देशानारस्य निरन्तरग्रहणेन भववि' इत्यपि न संभवति। वास्वविकश्रन्द्रस्तद्विकरनीभूतो देशस्तत्सभीपो देशक्षे- त्येतन्मध्य एकस्यापि द्वितीयसामग्या ग्रहणाभावात्। अवो द्विवीय सामग्या गुह्माणं सर्व जगदनिर्वचनीयमेवे त्य कामेनावि स्वीकार्यमेव। एवं च यच्छीशंक- राचार्यंचरणैर्बौद्धमतखण्डन 'सर्वथानुपपत्तेश्र ' (ब्र० सू० २। २ । ३२) इवि सूत्रे 'यथायथायं वैनाशिकसमय उपपत्तिमत्ताय पराक्षते वथातथा सिकताकूपवद्विदीर्यव एव, न कांचिदप्यत्रोपपचि पश्यामः' इत्युक्ककं तदेवाब

अविद्योपपानि:। १७५

रामानुजमतविचारे स्मृतिपथमारोहति-। तदेवमनिर्वचनीयं बाध्य तदितरद्वा- धकामति बाध्यबाधकभावस्य सामञ्जस्येनोपपतिर्भवति। एतेन.' बाध्यबाधक- भाव: सर्वानुभवविषयतया तद्रहिततया चोपपद्यते' (श्रीमा० पृ० १०१ प० ६) इत्यवं यथाकथंचिद्धाध्यबाधकभावोपपत्तिकल्पनमपास्तम्। किंचा- ज्ञानां शिष्याणां बहूनामप्यनुभवविषयीभूतोर्ऽर्थो दाषिज्ञस्य गुरोरकस्याध्यनुभव- विषयीभूतेनार्थेन बाध्यत इति प्रसिद्धं लोके। एवं चानिर्वचनीयत्वरूपं मिथ्या- त्वमेव बाध्यत्वे प्रयोजकं भवति। जगति दृश्यमानं च सर्वमेतदनिर्वचनीयमेव।

श्रुत्यादिकमविद्यायां प्रमाणं स्याद्यथायथम्। सत्याधिष्ठानधीस्तत्र स्यादविद्यानिवर्तिका ॥ २१ ॥ मूलभूतमज्ञानं च 'एवं बह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि मत्यूढाः' (छा० ८ । ३ । २ ) इत्यादिश्रुविसिद्धम् । अनृतशब्देनानिर्वच नीय मज्ञा न - मुच्यते। यत्तुऋतमिति कर्मवाचि। ऋवं पिबन्तौ भावरुपज्ञाने प्रमाणम् (का२। १) इवि वचनात्। ऋवं कर्म फला- भिसंधिरहिवं पसमपुरुषाराधनवरष तत्पाप्तिकलम्। अत्र वद्वयतिरिक्तं सांसारिकफल कर्मानृतं बरलपाप्तिविरोधि। एवं बह्मलोकं न विन्दत्यनृतेन हि प्रत्यूढा इति वचनात् ' (श्रीमा० पृ० १०१ प० ११) इत्युक्तं तभ। ऋवशब्दस्य सव्यवाचितया प्रसिद्धत्वात्। अमरसिंहोऽि 'सत्यं तथ्यमृतम् ' (अमरको० १।६।२२) इत्याह । तथा चानृतमसत्यम्। तच्च बललोकाज्ञाने कारणं भावरुपमेतदज्ञानमेव। अनृतेन पत्यूढा इति वेदनाभावे हेतुगर्मे विशेषणम्। अज्ञानं चैतन्न ज्ञानाभावरूप्रम्। किं तु ज्ञा- नाभावापेक्षयातिरिक्तं भावरुपम्। इतरथा कार्यकारणयोरक्येन वेदनाभाव हेतुत्वनानृतोकक्तिरसंगता स्यात् 4 ऋ वं पिवन्तावित्यवरापि न ऋवश्दस्य कर्मवाचित्वम्। ऋतं फिबिन्त कर्मकलमुपभुञ्जानावित्यर्थः। तत्र ऋवशव्दस्व कर्मवाचित्वऽि कर्मफलार्थे लक्षणापत्तेः। सत्यवाचितवश्दृश्य तु कर्मफलरूप्डर्थे प्रवृत्तिः सूपपादा॥

१८६ अद्दैतामोदे- 'नाभुक्तं क्षीयते कर्म' इत्युक्तरीतया कर्मफलस्पावश्यकत्वनावश्यंभाविरूपस- त्यत्वस्य कर्मकले सत्त्वात्। किंच त्वन्मते ऋवशन्दो विशेषकर्मवावी सामा- न्यकर्मवाची वा। नादः। ऋवमिति कर्मवाचीति सामान्यतस्त्वदुक्तिविरोधात्। किंच कर्मविशेषअ्रहणे फलाभिसंधिपूर्वकं गुहते तदपूर्वकं वा। आद्येजनुवश- वदेन फलाभिसंधिसहितं सांसारिकफलं कर्म गृसव इति त्वदीयसिद्धान्वासंग- तिः स्यात्। ऋवशब्द्नैव वादृशकर्मग्रह् गेSनृवशब्देन वद्विरुद्धस्य कस्पाचिद् ग्रहणापत्तेः । द्वितीये तु 'ऋवं पिबन्ताविति बचनात्' इति त्वदीयो हेतुर- संगव: स्यात्। ऋवं पिबन्ताविति कर्मफलोपभोगमतिपादनेन फलाभिसंधिपूर्व- स्पैव कर्मणस्तत ग्रहणात्: ऋवशन्दृस्य सामान्यकर्मवाचित्वे तवनवशब्देन त्वदभीषं कर्मविशेषग्रहणं कथ सिध्येत्। न सकर्मशब्दा कर्मवि शेषरूपभर्थ कोऽपि मत्योवि। सामान्यपुरस्कारपवृत्तस्य शत्दस्य विशेषे वात्पर्यं हि मकर- णादिभ्योऽवगम्यवे न तु तथान किंचिद्दृश्यते। 'बललोकवेदनाभावरूपफ लोत्पादनसामर्थ्यस्य फलामिसंधिपूर्वककमाणी सरवेन वादृर्श कर्मानृवशव्देन प्तिपाद्यवे। तदर्थ च ऋतशव्देन फलाभिसंधिरहितं कर्म विवक्षितम् ' इवि तु सर्वंथाऽनुितम्। नञ््समभिव्याहतपदे विशेषार्थपरत्वस्य व्युत्पात्तविरोधा- रक्काप्यदष्तत्वाच्च। परतियोगिव।चकपदपवृत्तिनिमित्तस्यैव नञरर्थान्वयितावचे- दकत्वात्। अत एवैकस्पिन्घटे विद्यमाने तदतिरिकानामखिलानां घटाना वता- सत्त्वोपि घटो नास्वीवि न प्रयोगः । अन्यथा बालणविशेष देवदत्तादावबराण- पद्पयोगपसङ्ग: स्यात्। किंचानृवशब्देन सकामकर्म्राहणे सुषुप्स्य कर्मामा- वेन पविबन्धकाभावात्वम्मते तदाऽ्हमर्थस्फुरणाच्च वदा स्वात्मभूवस्य बह्णो ज्ञानं कुतो नोदोवि। नासदासीयसूक्मपि (वै० बा० २।८।९। ३। ४) सदसद- निर्वचनीयजग-मूलभूवाज्ञाने ममाणम्। वत्र हि तम आसीदिवि तमःशब्देना- ज्ञानमुच्यवे। वस्य च नासदासीनो सहासीदिवि निषेधद्येन सदसदनिर्वचनी- यवा लम्यवे। यद्यवि नासदासीनो सदासीडित्यनेन सदसवोः मलयकालेऽ्स- द्भावमात्रमुच्यने वथापि वदानी वस्मिेव सूके तम आसीिति मविपादिव

अविद्योपपत्तिः। १७७

यत्तमोऽस्ति वस्य सत्वे नो सदासीदिति निषेधा- नासदासीयसुक्मज्ञाने संगतिः । अतच्वे नासदासीदिवि निषेधासंगतिः । प्रमाणम् अवोऽथांदेव तत्तमः सद्सदनिर्वचनीयं सिध्यति।

यत्तु'नासदास्षीनो सदासीतदानीमित्यत्रापि सद्सच्छव्द्ौ विद्चिद्च-

प्ययकालेडचित्समट्टिभवे तमःशब्दाभिधेये वस्तुनि मलयपविपादनपरत्वादरप वाक्पर्य नात्र कक्पचित्सदसदनिर्वचनीयवोच्यवे· [श्रीमा० पृ० १०१ प०. १५] इत्युक्त तन्न। सद्सच्छव्द्रयोश्विदविद्यद्टिविषयकत्वे भमाणा- भावात्। अस्वीति भासमानं सत्, वदिरुद्धमसदिति हि तयोः शव्द्योरर्थ: प्रसिद्ध: । किं व विद्धयहिभतानां जीवानामचित्तमटौ लवोत्यन्तासंभवी। उत्पत्तिवाकये विद्निव्धामृतयोरुत्पत्तिकथनादन तयोरेव मलयोक्तिरिति कथ- मयमतं त्था। न तावत्'तच त्यच्नाभवत् ' (वै० २। ६। १) इत्यु- त्पच्तिवाक्यमेवत्पकरणस्थम। नापि शब्दताम्यमू। उत्पत्तिवाक्ये हि सत्यच्छ- न्दौ निर्दिही। अब्र तु सदसच्छन्दौ। किंच त्यच्छव्दस्च्छन्दसमानार्थः। 'वदिति परोक्षं विजानीयात् ' इत्युक्तेस्वच्छन्द्ः परोक्षवस्तुननिदर्शकः । तत्र तच्छव्दो लोकवेद्साधारणस्पच्छन्दस्तु केवलं वैदिक इत्यन्यत्। मक्रान्तप- रामिशंकत्वमपी त्यचच्छन्दयारेस्तीवि चान्यत्। तथा च तच्च त्यच्चेत्यत्र त्य- च्छव्देन परोक्षं वस्तूच्यते। अमूर्तमिति यावत्। अमूर्तत्वपरोक्षत्वयोः मायः सहचारात। सच्छन्दोऽस्वीति भातमानार्थको मूर्व वस्त्वानटे। अमूर्तार्थंकत्य- च्छव्द्संनिधानात। मूर्तत्वसच्वयोः प्रायः सहचाराच्च। मूर्ते सत्त्वस्यासंदिग्ध- त्वात्। एवमुत्पत्तिवाक्य एव सत्यच्छव्दयोश्रिदचिद्धचष्टचर्थकत्वं नास्वीति वद्नुरोधातमलयवाक्ये सद्सच्छव्दयोस्तदर्थकत्वं दूर एव । तस्मिन्नेव सूक्ते 'आनीदवातं स्व्रधया त्देकम् ' इत्यनेन 'तुच्छेनाम्वपिहितम् ' इत्यनेन च जगन्मूलभूताज्ञानमुच्यते। एतत्स्पष्टीकरणाय तत्र श्रीमत्सायणाचार्येः कतोरऽथो युक्कतरत्वादत संगुस्यवे। २३

१७८ अद्वैतामोदे-

"नासदासीनो सदासीचदानीम्। ... आनीदवातं स्वधया तदेकम्। ... तम आसीचमसा मूढमग्रे पकेतम्। सलिलं सर्वमा इदम्। तुच्छेमाम्वपिहिवं यदासीत्। तमसस्तन्महिना जायतैकम् ' [तै० ब्रा० २।८।९। ३। ४ ]। यदा पूर्वसृ्टिः पलीना, उत्रसष्टिक् नोतपभा तदानीं सद्सती दे अपि नाभूताम् । नामरूपविशिष्टत्वेन स्पष्ट प्रतीयमानं जगत् सच्छन्देनोच्यते । नर विषाणादिसमानं अन्यमसदित्युच्यते। तदुभयं नासीत्। (बाहस्वरूपरहतं केवउकल्पनामयमपि राशशङ्गनादि तदा नासीदिति नासदासीदित्यस्य तात्पर्यं- म्।) किं तु काचिदव्यक्तावस्थाऽडसीत्। सा च विस्पष्टत्वाभावान् सती। जगदुत्पादकत्वेन सन्दरावानाप्यसती। तत्सर्वोपनिषत्मसिद्ध ब्रस्म वस्तु स्वधया स्वस्मिन्नाशितया सर्वजगत्कारणरूपया मायया सहितमानीत् चेष्टितवत्। नात्र चलन चेष्टा। किं तु सन्द्रावमात्रमित्यभिमेत्यावातमिति विशेष्यते। वायुरहितं निश्चलमित्यर्थः। .. तमःशव्देनाविद्यामायाशक्त्यादिशब्दवाच्य जगाद्विकारो- पाशानं मूलाज्ञानमुच्यते। यथा तमः पदार्थानावृणोत्येवमिद्मपि ब्रह्तत्त्वमावृ णोतीति तमःशब्देन व्यवहारः। तादृशं जगद्विकारनिष्पादनक्षमं बह्मण्याश्रिवं किंचित्तम आसीत्। तेन तमसा सर्व जगद् गूढम्। यथा मृत्पण्डे घटो गूढो यथा वा बीजे वृक्षो गूढस्तद्ृत् । अत एव प्रकतं पकर्षेण ज्ञातुमशक्यम्। तथा च मनुना स्मर्यते- 'आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम्। अप्रतर्कर्यमविज्ञिय प्रसुप्तमिव सर्वतः' [मनुषमृ० १।५]इति।

तत्र दृष्टान्तः सलिलमिति। यथा वर्षे पतिता वर्षोपलाः सलिलमात्रत्वे- नावशिष्यन्ते तथा सर्वे जगदिदं तम आसीत्। तमोमात्ररूपेणावशिष्टमित्यर्थः। अत्र हि काणादादयोऽसत्कार्यवादिनः कारणे पूर्वमविद्यमानमेव कार्यमुत्पद्यत इत्याहुः। सत्कार्यवापिनस्तु सांख्याद्यः पूर्व विद्यमानमेव कार्यमव्यक्तं सत्का- रणव्यापारेण व्यक्ती भवतीत्याचक्षते। तत्र सत्कार्यवादिनां मतमेव वमसा

अविद्योपपाति:। १७९

गूढमिति श्रुत्याङ्गीकृतम् । आ समन्तां्द्रवत्युत्पद्यत इत्याभु जगत्। तदेव तुच्छेनापिहितम्। तत्वज्ञानमात्रेण निवत्यत्वात्तत्कारणं मूलाज्ञानं तुच्छम्। तेनापिहित प्रलयकाल अच्छादितम्। ताद्ृशं यज्जगद्षसी तज्जगदव्यक्तं सत्पू- र्वोक्तादज्ञानरूपाच्तमसः सकाशान्महिना मह्त्वेनाभिव्य क्तजगद्रूपेणाजायतोत् प - नमू। वदिदमज्ञानिद्ृष्ठ्या जगदाकारेण भासमानमपि परमार्थत एकं बलै- वोिं। एतदेव सदसदानर्वचनयिं जगन्मूलभूतमज्ञानं मायाशब्दनोच्यते। मि- थ्यात्वे सति विचित्रार्थसर्गकरत्वं मायात्वम्। यत्तु मायाशब्दार्थः 'नहि सर्वत्र मायाशन्दो मिथ्याविषयः' (श्रीमा० पृ० १०२प० ४) इत्युक्तं तत्र सर्वत्रेत्यस्य यथाश्नतार्थत्वे सवत्र मायाशन्दस्य मिथ्यार्थत्वाभवेऽप्यत्र मिथ्यार्थकत्वे न किंचिद्धाधकम्। सर्वत्रेत्यस्य क्वापीत्यर्थे तु प्रसिद्धिविरोधः । ऐन्द्रजालिकपद्- शितान्मिथ्याभूतानर्थान्द्ष्ट्वा, 'इमे मायिकाः' इवीदानीं बाला अपि व्यव- हरन्ति। मीयते ऽपरोक्षवत्पदर्श्यतेऽनयोति माया। माछाससिम्यो यः (उणादि० सृ०४।१०९) इति यपत्ययः। देवीपुराणे पञचचत्वारिंशदध्यायेऽ्यस्याः स्वरूपमुक्तम्- विचित्रा कार्यकरणा अचिन्तितफलप्रदा। स्व्रमेन्द्रजालवल्लाके तेन माया प्रकीर्तिता'॥ इति।

तापनीयश्रुतिरप्यत्र प्रमाणम्। विद्यारण्योक्तिरपि- माया चेथ तमोरूपा तापनीये तदीरणात्। अनुभृतिं तन्रा मान प्रतिजज्ञे श्रुतिः स्वयम् । [प० द० ६। १२५ ] इति । तेन मायासहस्त्र तच्छम्बरस्याशुगामिना। बालस्य रक्षता देहमेकैकांशेन सृदितम् ॥ (वि० पु० १। १९) इत्यत्रापि मायाशब्दस्यायमेवार्थः । मरहलादस्य देहं रक्षताऽडगुगामिना तेन

अद्दैतामोदे-

विष्णुचक्रेण शम्बरद्त्यपरिवं मायासहस्त्रमकेकांशेन नाशितमित्यर्थः । मि- थ्यार्थो ज्ञानवाध्योपि शस्त्रेण च्छेद्यो भवत्येव। शस्त्रधारिणा केनचित्पुरुषेण रज्जवां रज्जुबुष्या सर्पबुध्धा वा छिद्यमानायां दूरस्थो भ्रान्तः पुरुषः सर्प- श्छिन् इत्येव जानावि। किं च यावन ज्ञानोदय स्तावन्मिथ्यार्थविनाशो मिथ्याभूवेन शस्त्रेण जायमानो दृश्यते। स्वमस्थं काष स्वमस्थपरचाना छिद्य- मानं स्वमे दृश्यत एव। एतेन 'इन्द्रो मायामिः पुरुरूप ईयते (वृ० २ । ५ १९) इत्यत्रापि विचित्राः शक्तयोऽभिधीयन्ते अव एव हि भूरि त्वष्टेह राज- तीत्युच्यते। न हि मिथ्याभूतः कश्िद्विराजे' (श्रीमा०पृ० १०२ प० १७) इत्यपास्तम् । मिथ्याभूता अपि स्वामा इस्त्यश्ाद्योऽलंकरवा विराज- माना: स्वमे सर्वैरप्यन्भूयन्ते। 'अस्मान्मायी सजने विश्वमेतततरपश्रान्यो मायया संनिरुद्ध:' (श्रे० ४।९) 'अनादिमायया सुपो यदा जीवः प्रबुष्यते' (गौ० १। १६)' इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते "( वृ० २। ५।१९) ' मम माया दुरत्यया' (गी० ७। १४) इत्यादौ मायाशब्दो निरुक्तार्थक एव। न किंचित्तत्र वाधकं दृश्यते।

तत्वमसि (छा.६।८।७) इति जीवतलैक्यश्रुतिरप्युक्ताज्ञाने प्रमाणम्। जीवज्रह्मणोर्वस्तुतो भेदश्वेत्योरैक्यं न मूलाज्ञानेऽर्थापत्तिः प्रमाणम संभवती्यतो भेदस्य काल्पनिकत्वमेव स्वीकार्यम्। तद्न्यथानुपपच्या तादृशभेद्ज्ञानजनकत्वेनानिर्वच- नीयाज्ञानं सिध्यति। यसु 'ऐक्योपदेशस्तु त्वंशव्द्रेनापि जीवशरीरकश्य ज्र- क्षण एवाभिधानादुपपन्नतरः '(श्रीमा० पृ० १०३ प०४) इत्युक्तं तन्न। त्वमहमित्यादेः सकाशात्तत्तज्जीवशरीरकस्य ब्रह्णः काप्यप्रतीतेः । किंच त्वमहमित्यादेः सकाशादू ब्रह्णो जीवविशेष्यतया भानमुव जीवमकारतया। आद्ये दुःखी त्वमसतियादिपयोगानुपपातिः। बलणो दुःखलेशस्याप्यभावान्। न च 'विधिप्रतिषेधौ विशेषणे पर्यवस्यतः सति विशेष्ये बाधे' इतिन्यायेन विशेषणीभवे जीवे दुःख्त्वं पर्यवस्पतीति वाच्यम। शान्दान्वयो विशिष्ट एवेि तद्नुसारेण श्रोतुबुंद्धि: पथमं विशिष्टेऽववरन्ती विशेष्ये बाविता सवी

अविद्योपपति:। १८१

विशेषणे पर्यवस्यतीति तन्न्यायस्वरूपम्। दुःखी त्वमसीत्यत्र तु प्रथममपि न विशिष्टे श्रोतुर्वुद्धिरवतरतीति नात्र तन्न्यायपवृत्तिः। कि च विधिमतिषेधविषये तथा, न तवनुवादविषये। वत्र प्रायस्तादृशपयोगादर्शनात्। वथा च दुःखिना

योगानुपपत्तिः।'त्वदात्मा बलास्ति' इत्यनेव तत्त्वमस्तीति प्रयोग: स्थात्। द्वितीये तत्वमशीति सामानाधिकरण्यानुपपत्तिस्तद्वस्थैव स्थात्। प्रकारीभूता- तमनो बसतामानाधिकरण्यमिति तु न वाच्यम्। न हि घट प्रकारीभृतघटत्वस्य नित्यत्वेन तद्भिपायेण घटो नित्य इति पयोग: कापि दृश्यते। किं च त्वमह- मित्यादेरत्मपर्यन्तार्थकत्वं सुतरामनुपपन्नम्। एतौ हि सर्वनामसंज्ञकौ। सर्व- नामशब्दो हि कंचित्परामृशवि। 'तत्वमासी श्वेतकेतो' इत्यत्र त्वमित्यनेन श्रवकेतुः परामृश्यते। स न परामृश्यमानः पित्रा संबोध्यमानो जीव एव न तदन्तर्यामी। किं च जीवजडशब्द्ौ निरूपकाणां निष्कर्षकशब्दौ शरीरशब्द- वत्। अन्यथा जीवशरीरकः परमात्मा जडशरीरकः परमात्मेत्यादिस्त्वत्संमतः प्रयोगो नोपपद्येत। प्रत्युत जीवः परमात्मा जडः परमात्मेति प्रयोग: स्यात्। तथा च त्वमहमित्यादयो मातापित्रादयो देवदत्तयज्ञदत्ताद्यक्ष जीवविशेषवाच का: शब्दास्तथा पृथिव्यादयो घटादयक्ष जडविशेषवाचकाः शब्ाः कथमा- रमपर्यम्तमर्थ प्रतिपाद्यितुं शक्नुयुः। एवेन 'अनेन जीवेनात्मना ' (छा० ६। ३ । २) इति श्रुतौ जीवशव्दस्यात्मपर्यन्तार्थकत्वमपास्तम्। यस्तु तवं शब्देन ब्रस्ण एवाभिधाने हेतुरूकः 'अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति सर्वस्य वस्तुनः परमात्मपर्यन्तस्थैव हि नामरूपभावत्वमुक्तम् ' (श्रीमा० पृ० १०३ प० ६) इति स न संभवति। परमात्मनोऽनुपवेशपू र्वकमेव नामरूपव्याकरणमिति हि शत्योक्तम्। तथा चानेन हेतुना परमात्मन- स्तत्तनामभावत्वं कथं सिध्यतीति त एव प्रष्व्या: । न हि 'पयसि निगूठं धृतम्, वदिना पयसो न पयस्त्वम्' इत्येतावता पयःशब्दः पयोन्तर्यामिघृतम- मिधातुं प्रभवेत् । यदि परमात्मा सर्ववस्तूतपादक इत्यतः सवयस्तुवाचकशव्द्भागपि भवती-

अद्दैता

त्युच्यते तर्हि घटोत्पादकः कुलालोऽपि घटशब्दृभाक् स्पात्। यद्यस्माच्छन्दाद- यमर्थो बोद्धव्य इत्येवं सर्वशब्दानां संकेतं परमात्मा कुरुत इत्यतः परमात्मा सर्वशब्दभाक् स्वाचारहै पुत्रादानां डित्थादिशबदसंकेतकारी पित्रादिरपि तन- च्छन्दभाक् स्यादित्यास्तां तावत् । वायुपुराणे चायं बलज्ञानवाद: स्पष्ट एवोपलभ्यते- रज्जावहिर्मरौ वारि नीलिमा गगने तथा। अंसद्विश्वमिद भाति यस्मिन्नज्ञानकल्पितम्॥ मूलज्ञाने पु. घटावच्छिन्न एवायं महाकाशो विभिद्यते। राणं प्रमा. कार्योपाधिषगिच्छनं तद्यज्जीवसंज्ञकम्॥ णम मायया चित्रंकारिण्या विचितर मुणशीलया। ब्रह्माण्डं चित्रामतुलं यस्मिन्भित्ताविवार्पितम । (वा. पु. १०४। ३९। ४०। ४१) इति । देवी भागवते देवगिीतायामपि-

अहमेवासं पूर्व मे नान्यत्किंचिन्नगाधिप। तदात्मरूपं चित्संवित्पगब्रह्मैकनामकम्।। अप्रतर्क्यमनिर्देश्यमनौपम्यमनामयम्। तस्य काचित्स्वतः सिद्धा शक्तिर्भार्येति विश्रुता॥ न सती सा नासती सा नोभयात्मा विरोधतः। एतद्विलक्षणा काचिद्वस्तुभूतास्ति सर्वदा॥ [दे. गी. १।२। ४ ] इति। विष्णुपुराणे द्वितीयांशे द्वादशाध्याये चायं ब्रलमाज्ञानवादो दृश्यते। तथा हि --

ज्योतींषि विष्णुर्भुवनानि विष्णुर्वनानि विष्णुगिरयो दिशक्र। नधः समुद्राश्च स एव सर्वे यदस्ति यभ्रास्ति च विप्रवर्य [वि. पु. २। १२ । ३८]। विष्णुशब्दः परमात्मवाची। अत्र ज्योतिरादीनां सर्वेषां परमात्मवादा- तम्यमुच्यते। ज्योतिरादिजगतः परमार्थत्वे तस्य परमात्मनः सकाशान्ज्ेदे च

अविद्योपपाचिः।

वादात्मयं न संभवतीत्यतो ज्योतिरािजगवः काल्पनिकत्वमेव वाच्यम।क- लपना चाज्ञानमूलिकेत्यज्ञानवाद: सिध्यति। एवं च ज्यातीषि विष्णुरित्यादि सामानाधिकरणयं ज्योतिरादीनां बाघार्थमेव। नन्तरतवादातमयं बारीरशरीरिभाव- मलकम् । 'यस्य पृथिवी शरीरं यस्याप: शरीरम् : (बृ. ३।७।३४) इवि श्रतौ यदम्तु वैष्णव: काय: (वि पु. २। १२।३७) तानि स- रवाणि तहपुः [वि० पु० १। 22।८8] वत्सर्व वै हरेस्तनुः [वि० पु० ११ १२।३७] इति विष्णुपुराणे च पुथिव्यवादीनां सर्वेषां परमात्म- शरीरत्वमुच्यते। यस्यात्मा शरीरम् (श० ब्रा० विष्णुपुगणादप्यज्ञानसिद्धि: १४।६।७/३०) इति श्रुवौ च जीवस्थापि परमात्मशरीरत्वमुच्यते। लोके च शरीरशरीरिणो- स्तादात्म्यं व्यपदिश्यते यथाऽयं जीवः कर्ममिरगौऽरश्वो मनुष्यो देवो वा जात इवीति चेल। जीवजडयोः परमात्मना सह शरीरशरीरिभावसंबन्वाङ्गीकारेऽपि

तादात्म्यं लेकसत्ताकत्वम्। जीवोडयं कर्मणा गौरश्वो मनुष्यो देवो वा जाव इत्याद्यः पयोगास्तु वादात्म्यारोपमलकाः। न च ज्योतींषि विष्णुरित्यत्राप्या- रोपिवं वादात्म्यमस्त्विति वाच्यम्। संभवन्त्यामुपपत्तावारोपाङ्गीकारस्यान्या- व्यत्वात्। किंच जीवजडयोः परमात्मना सह शरीरशरीरिभिावो न प्रमाणपद्वी- माराहति। शरीरं हि कर्मजन्यफलभोगायतनं लोके जीवजडयोरनोत्मशरित्वम् प्रसिद्धम्। न चेश्वरस्य कर्मजन्यफलभोगा: संभ- वन्ति। तथा च यस्य पृंथिवी शरीरमित्यादौ शरीरादिशब्दा: स्वरूपार्थकाः । दृश्यवे हि शरीरशब्दः स्वरूपार्थकः शिला- पुत्रकस्य शरीरमिति। यथा-तानि सर्वोणि तद्वपुः, यदम्बु वैष्णवः कायः, वत्सर्वैं वै हरेस्तनुः, इंति विष्णुपुराणे कायवपुस्तनुशव्दा अपि स्वरूपार्थका एव विष्णुपुराण एवाशेषमूर्तिः (वि०पु० २ । १२ । ३९) इत्यत्र स्वरूमपर्यायत्वैन पसिद्धर्य मूर्विशब्दस्य प्रयोगदर्शनात् । अत एव विष्णुप-

१८४ अद्वैतामोदे-

राण एव विश्वरूपो यतोडव्यय: [वि० पु० १ । २२। ६८] दे रूपे नसणस्वस्प मूर्ते कामूर्वमेष च (वि० पु० १। २२। ५३) हत्यन प- शन्दोकि: तंगच्छते। 'विष्णुशक्तिः परा मोका' [वि० पु० ६।७। ६१] इत्यादौ शक्तिविभृतिशब्दाववि स्वरूपविशेषार्थकावेव। अन्यथा

स्पात्। एवेन वदेकधार्ये तदेकनियाम्यं तदेकशेषं शरीरमिति 'शसीरशन्दार्थ- निरवचनं रुपशक्तिविभूतिशब्दानां वादृशार्थकत्वेन गविकल्पनं चापाश्वम्। भोगायवन एव शरीरशन्दृश्य लोके प्रतिद्वत्वात्। वदनें नापार्थेन ज्योवींपि विष्णुरिवि सामानाधिकरण्येन जगत्कल्पनामूलभूवमज्ञानं शिद्म्। किं चात चरणतयेण ज्योविरादीन् कांशरित्मतिद्दान्पदार्थविशेषानिर्दिश्य किमनमा विशेषोकत्वेत्यभिद्यायेण बतुर्थपरणे यद्: सर्व परमात्मरूपम् हि्वि बन्नास्ति तत्तर्वें स एयेत्युक्तम्। 'बदुस्वि ' भावरूषेण प्रवीयमानं चेवनं जीवजातमचेवनं चटादि च।' यन्ना्वि'अभावरूवेण परवीयमानगर्तीति यन्न मवीयते शशराङ्गनदि मनोराज्पकल्पितं राज्यादि न यद्यपि शशशङ्नदीनां स्वरूपमेव नास्वीवि कथं वस्य परमात्मस्वरूपत्वं वथाषि शशशाङ्दीनां वासस्वरूपाभावेडवि बौद्ध- परिकल्पिवमान्तरं स्वरूपमरतयेव। अव एव शश्शूङ्नदिवदानामर्थवत्वात्मावि- पदिकसंज्ञा व्याकरणे मविपादवे। शशशङ्गं नास्तीतिनिवेधमवियोगिन: म- सिद्धिभ्राव एव। नासस्वरूपेण नास्िति हि वदर्थः ।. एवदुक्त भववि-यद- स्ती्यिेवं वासं परिदृश्यते तत्तरव परणातनवेति किं पक्तव्यम्। बच्मार्ति वालार्थ- पूर्वभाव्यान्तरं केवलं बुद्धिपरिकल्पिवं च तद्वि स एवोति। अनेन परमातमनो विलक्षणवैभवशालित्वमुक्तं भवति। अन्तर्वहिश्च तत्सर्व व्याप्य नागयण: स्थितः' [म० ना० १३। १] इवि श्रुवावष्येवदेवाच्यते। आन्तरकल्पनोत्तरं च वत्तदोग्यसाधनसाम- ग्रीसत्वे क्वचिच्तादशाकारं वाहस्वरूप दृश्यते यथा घटमांसादादियु'। कुम्भ-

अविद्योपपनि:।

कारो रथकारश्र प्रथमतो घटाकारं मासादाकार च बुद्धावाकलय्य पश्रात्ताट- शाकारं घट प्रासाद च निर्मिमीते। क्वचित्तु बाहस्वरूपं न दृश्यते यथा शश- शुङ्गनदिष्वित्यन्यत्। बाहस्वरूपणासत् केवलं बुद्धिकल्पितं च शशशङ्गाद्य- ज्ञानमूलकमेवत्यज्ञानं सिध्यति। किं चासतः परमात्मशरीरत्वं न संभववि। जीवानां हि साक्षात्परमा- त्मशरीरत्वम्। अचेतनानां तु जीवद्वारैव 4 अनेन जीवेनातमनाऽनुमवविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति बह्ात्मकजीवानुमवेशेनैव सर्वैषां वस्तुत्वं शब्दवाच्यत्वं च' (श्रीभा० पृ० ११२ प० १९ इति हि भवतैवोच्यते। 'काछलो- ष्टादिष्वपि चैतन्यमस्त्येव किं त्वनुद्भतम्' इति च भवदीयः सिद्धान्वः। तथा चासतो जीवशरीरत्वाभावेन न परमात्मशरीरत्वसंभवः । जीवशरीरत्व तु न कथमप्यसतः संभवति। भोगाभावात्। यतु 'यदस्तीत्यत्र चिदंशोऽविनाशित्वेनास्विशन्दवाच्यः । अचिदशस्तु विनाशीति नारिविशन्दाभिधेय: (श्रीमा० पृ०. १०४ पं० ८) इत्युक्त्त तन। अचेतनानां घटादानिां भावरूपेण भतीयमानानां नासत्यसत्यादिशब्दै: क्वाण्युच्यमानत्वाभावात्। प्रसिद्धिविरुच्धोऽप्ययमर्थः केवलं रामानुजीयैवाधार्थ सामानाधिकरण्यमनङ्गीकुर्वद्धिः शरीरशरीरिभावमूलकं सामानाधिकरण्यमिि स्वमतेनास्य श्रोकस्योपपत्तये स्वीकृत इति कथ श्रद्धेयः स्यात् । यदम्बु वैष्णवः कायः (वि० पु० २।१२।३७) इत्यादौ कायादिशब्दा रूप- मूर्ति शकक्तिवि भूत्यादिश्दैरेकार्थत्वोपपत्तये स्वरूपार्थका इत्यनुपदमेवोक्तम्। ज्योवीषि विष्णुरित्यनेन श्षोकेन यदुक्तं सर्व परमात्मैवेति तदुक्तिमात्रेण न सिध्यति किं तु तत्र हेतुः प्रदर्शनीय इत्याह- ज्ञानस्वरूपो भगवान्यतोSसावशेषमूर्तिन तु वस्तुभृतः। ततो हि शैलाब्धिघराद्विमेदाआ्नीदि विज्ञानविज्म्भितानि (वि० पु० २ । १२। ३९) अत्र यत इत्यनेन पूर्वश्लोकोक्तार्थर्डेयं हेतुरिवि वोध्यते। यस्मादयं भग- २४

१८६ अद्वैतामोदे-

वान्परमार्थतो ज्ञानस्वरूपोऽस्वि। अशेषमूर्ति: इदं सवँ परमात्मैवेत्युक्तरीत्याS- शेषजगत्स्वरूपकस्तु न वस्तुभूतः । एवत्स्वरूप सवै प्रपञ्चस्याज्ञानविजृम्भितत्वम् विज्ञानविजुम्भितं मिथ्यैव। विविध ज्ञायतेऽनेनेवि विज्ञानं मूलभूताज्ञानम् । अथवा विज्ञानेऽधिष्ठान- भूवे ज्ञानस्वरूपे बक्षणि विजम्भितानि कल्पितानि। कल्पनामयं वस्तु चावि- द्याकार्ये मिथ्याभूतमेव। मिथ्याभूवं वस्तु च तत्त्वतोऽविष्ठानमेवेति ज्योविरादि सर्वे परमात्मैवोती पूर्वक्षोकोक्कार्थः सिद्धः। अत्र 'न तु वस्तुभूतः, विज्ञान- विजुम्भितानि ' इत्येवं जगतो मिथ्यात्वोक्त्या मिथ्यावस्तुमूलभूतमज्ञानं दृदी- कतमू।

यचु 'इद्मस्त्यात्मकमिद नास्त्यात्मकम्, अस्य च नास्त्यात्मकृत्वे हेतु- रयमित्याह-ज्ञानस्वरूपो भगवान्यवोऽसाविवि' (श्रीमा० पृ० १०५ प०५) इति ज्ञानस्वरूप इविक्षोकाववरणमुक्तं वच्चिन्त्यम्। ज्योतीषि विष्णुरिति पूर्व- श्लोके हि सर्वै स श्वेति विधेयम्। यदरि्ति यन्नास्तीति त्वनुवादः । यच्छव्द्- योगेनानुवादखं स्पष्टीकतं च। उत्तरवाक्योपात्तो हेतुश्र पूर्ववाक्यगतविधेयां- शस्यैव नानूदमानाशस्पेति वाक्यार्थविदो मन्यन्ते। अव इद्मववरणमयुक्तम्। 'अस्तीवि म्रतीयमानमप्यचेतनं घटादि नास्तीत्यनेनोच्यते' इवि विपरीतं स्वीकृत्य तत्समर्थनायायं प्रयत्नोऽप्यनूद्यमानांशे हेतुत्वामिधानमित्ययं विपरीत एवेति व्यर्थ एव

प्रतिकूलतामुषगते हि विचौ विफलत्वमति बहुसाधनता॥। इति। ज्ञानस्वरूप इति श्लोकोक्कं शैलादिभेदान मज्ञानविजुम्भितत्वमेव स्थिरी करोवि-

यदा तु शुदध निनरूपि सर्वकर्मक्षये ज्ञानमपास्तवाषेस्। तदा हि संकल्पतगेः फळानि भवन्ति नो वर्तुषु वस्तुभेदाः । (वि० पु० २। १२। ४० ) शुद्धमविद्यारहितम्। निजरूपि भेददर्शनरहितम्। दोषा रागाद्यः। समन्तात्कल्प्यवे भेदोऽनेनेवि संकल्पोडविद्या।

अविद्योपपांसिः। १८७

पैर्वेतच्छलोकव्यापानम् समित्येकीकारे। जीवस्य देहेन सहैकी- कत्य कल्पनं संकल्पोऽ्हं देहोऽहं मनुष्य इत्यादिः। एतन्मूलकमेव कर्म। कर्म- मूलका एवं कर्मफलभोगाय भोग्यभूता वस्तुभेदाः ते देहात्मभ्रमनिवृत्तौ वस्तुतो विद्यमाना अषि भोगाय न भवन्तीति (श्रीमा० पृ० १०५ प० १७) इति तच्चिन्त्यम। वस्तुभेदानां ज्ञानिदृस्ठ्या वस्तुवोविद्यमानत्वाभावात्। किंचा- यमर्थोऽस्माच्छलोकात्स्वरसतो न लभ्यते। उक्तः संकल्पपदार्थोऽपसिद्धः । भोगायेत्यध्याहारे केशः । निषेध्यतावच्छेदकं च भोग्यत्वमिति तत्मदर्शकं मुख्यमेव भोगायेवि पदं कथमध्याहारेणापि लम्येत । अन्यथा विधौ 'न' इत्यध्याहारेण विपरीतार्थकल्पने बहुव्याकुली स्थात्। यत्तु 'वस्तुभेदा न भवन्तीत्यचिद्वस्तुनः कादाचित्कावस्थायोगितया नास्तिशब्दाभिधेयत्वम् '(श्रीभा० पृ० १०६ प० २) इत्युक्तं तत्रेत्थमु- च्यते-कादाचित्कावस्थायोगिनस्वदानीं नास्विशब्दाभिधेयत्वं लोके न क्वापि प्रतीयते। किंच वस्तुभेदा: कादाचित्का विनाशिन इति सत्यम्। किंतु तेषां कादाचित्कत्वं विनाशित्वं वा 'विद्यमाना अपि भोगाय न भवन्ति' इत्युक्त्या कथमभिधीयते सूच्यते वेवि विपश्वित एव विदांकुर्वन्तु।

जगदुपलब्धिनकारेणापे वस्तुभेदानामसत्यतवोपपादनद्वारा पुनरज्ञानं श्रो- कद्दयेन स्थिरी करोति- वस्त्व्ति किं कुत्र चदादिमध्यपर्यन्तहीनं सततैकरूपम्। यच्चान्यथात्वं द्विज याति भूयो न तततथा कुग कुतो हि तत्त्वम्।। (वि० पु० २। १२ । ४१). अनेन श्रोकेनार्थस्वभाव उक्त: । मही घटत्वं घटतः कपालिका कपालिका चूर्णरजस्ततोडणवः। जनैः स्वकर्मस्तिमितात्मनिश्चयैरालक्ष्यते ब्रूहि किमन्र वस्तु।: (वि० पु० २। १२। ४२) पूर्व श्षोकोक्तार्थस्वभावस्योदाहरणमनेन प्रदर्शितम्। ततः परमात्मव्यति- रिक्तस्य मिथ्यात्वमुपसंहरति-

अद्वैतामोदै-

तस्मान विज्ञानमृतेडस्ति किंचित्क्कचित्कदाचिद् द्विज वस्तुजातम् विज्ञानमेकं निजकर्मभेदविभिन्नचित्तैर्बहुधाभ्युपेतम् [वि. पु० २। १२,।४३] अन्र पूर्वारषे विजातीयभेद्दिषेध: सूचितः। लत्तरार्षे सजातीयभेदनिषेध: सूचितः। भेददर्शननिमित्ताज्ञानमूल कर्मेवोत च स्फुटीकतम्। यत्तु वस्मान विज्ञानमृतेऽस्ति किंचिदित्यस्य 'विज्ञानव्यतिरिक्तं जडवस्तु केवलास्तिशब्द- वाच्यं न भवति' इत्यवतरणमुक्त (श्रीमा० पृ० १०६ प० २०) तद्यु- कम्। श्रोकात्तादृशार्थाऽपतीतेः । न सस्तीत्यस्य केवलास्तिशब्दवाच्यमि- त्यर्थः। लक्षणाप्रसङ्गत्। कि च जडवस्तुनः केवलास्तिश्दवाच्यत्वाभावेऽ-

वेति जडवस्तुनो नास्तिशब्दाभिधेयत्वं न सिध्यति। भेदश् सर्वो मिथ्याभूतोऽज्ञानकल्पित एव। यतो ब्रह्णिः वस्तुतः स्वग- वोऽपि भेदो नास्तीत्याह- ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशोकमशेषलोभादिनरस्तसङ्गम्। एकं सदैकं परमः परेशः स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति॥ (वि० पु० २। १२। ४४) अत्र पूर्वार्धे धर्मधर्मिकतोऽपि भेदो नास्तीति सूच्यते। उत्तरार्ध एकमि- स्युक्त्या त्रिविधभेदाभावोऽनूदते। सदकैं जन्मवृष्द्यादिरहितम् । न यतोऽन्य- दस्ततत्यनेन जगन्मिथ्यात्वबोधनद्वारा तन्मूलभूतमज्ञानं दृढीकनम्। उक्तमुपसं- हरति- सद्भाव एवं भवतो मथोक्तो ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्यत्। एतन्ु यत्सव्यवहारभूतं ततापि चोक्तं भुवनाश्रितं ते। (वि० पु० २। १२। ४५) अत्रासत्यमन्यदित्यनेन ज्ञानव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वं बोध्यते। सर्व मिध्या चेद्वयवहारविषयता कथमित्यत आह-एतदिति। वत्रापि चोक् मूलकारणमज्ञानमुक्तमित्यर्थः।

अविद्योपपासैः ।

अनेदं बोध्यम्-ज्योतींषीति श्रोके ज्योतिरादिपदान्युद्देश्यसमर्पकाणि। विष्णुपदं विधेयपरम्। ज्योतिरादीनां दृश्यमानस्वरूपेण मिथ्यात्वबोधनाय परमात्मवादात्म्यं विधीयते। तादात्म्यविधानं मुझदे- विष्णुपुराणवचनतात्पर्यम् श्यतावच्छेदकरूपेणोद्देश्यस्य मिथ्यात्वबोधनायैव-। यद्रजरत सा शुक्तिरिति यथा। वथा च ज्योतींषी- त्यादिषु षट्सु श्रोकेषु 'विष्णुः' ज्ञानस्वरूपो भगवान्, शुद्धं निजरूपि- ज्ञानं, विज्ञानमेकं, ज्ञानं विशुद्धम् एकं सदैकम् स वासुदेवः, ज्ञानं सत्यम्' इत्यवानि पदानि प्रथमश्चोकविधेयभूवज्ञानस्वरूपब्रल्बोधकानि। तथा 'ज्यो- षीषि भुवनानि वनानि मिरयो दिशो नद्यः समुद्रा यदस्ति यन्नास्ति, न तु वस्तुभूतः शैलादिभेदान् विज्ञानविजृम्भितानि, संकल्पवरोः फलानि वस्तुमेदाः, विज्ञानमृते वस्तुजावम्, न यतोऽन्यदस्ति, असत्यमन्यत् '-इत्येवानि पदानि

वगतेः। एतेन 'ज्योतींषीति प्रथम श्ोके यदस्ति यन्नास्वीति प्रक्रान्तस्य सन्दराव एवमिति षषठे झ्लोके सत्यमसत्यमित्युपसंहार:' (श्रीभा० पृ० १०७ प० १४) इत्यपास्तम् । स्वरसवस्वाद्दगर्थानवगमात्। ज्ञानं यथा सत्यामेति सत्यमित्यस्य ज्ञानमित्यनेनान्वितत्वात्तस्य च प्रथमश्षोकगतविधेय बोधकत्वात्तेन सत्यमित्यनेन प्रथमश्रोकगतस्य यन्नास्तीत्यस्योद्देश्यभूवस्योपसंहारासंभवात् । तथा च यदस्ति यन्नास्तीति द्वयोरप्यन्यदसत्यमित्यनेनैवोपसंहारः। एवं स्थिते 'अन्न निर्विशेषे परे ब्रह्मणि तदाश्रये सदसदनिर्वचनीये चाज्ञाने जगतस्तत्क- स्पितत्वे वाऽनुगुणं किंचिदृपि पदं न दृश्यते '(श्रीमा०पृ० १०८ प०१) इति वच: साहसमात्रमेव। 'ज्ञानस्वरूपो भगवान्, शुद्धं निजरूपि ज्ञानमपा- स्वदोषम्, ज्ञानं विशुाध्ध विमलं विशोकमशेषलोभादिनिरस्तसङ्गम्, एकम्, इत्येतानि पदानि निर्विशेषे परे ब्रह्मण्यनुगुणानि। 'विज्ञानविजृम्भितानि, संकल्पतरोः फलानि' इत्येतान्यज्ञाने जगतस्तत्कल्पितत्वे चानुगुणानि।'वि- ज्ञानमृते न वस्तुजातं, न यवोऽन्यदस्ति, असत्यमन्यत्' इत्येतानि च जगत- स्वत्कल्पितत्वेऽनुगुणानि बोध्यानि। अज्ञानस्य जगद्रूपकार्यकरणान्नासत्त्त्वम्।

१९० अद्दैतामोदे- कार्यस्य जगतो मिथ्यात्वाच्च न सत्त्वमिति कारणीभूताज्ञानस्य सदसदनिर्व- चनीयत्वं फलति। नतु तदत्र प्रत्यक्षतः शव्देनोच्यते । एतेन 'अस्तिना-

पृ० १०८ प० ६) इति प्त्युक्तम् । यत्तु 'अत्र चाचिद्वस्तुनि नास्त्यसत्यशब्दौ न तुच्छत्वमिथ्यात्वपरौ प्रयुक्तौ। अपि तु विनाशित्वपरौ। वस्त्वस्ति किं मही घटत्वमित्यत्र विना- शित्वमेव ह्युपपादितं न निष्परमाणकत्वं ज्ञानबाध्यत्वं वा [श्रीभा० पृ० १०८ प० ९] इत्युक्तं तन्। वस्त्वस्ति किं मही घटत्वभित्यत्र शाब्दमर्या- दया जडार्थानां प्रतिक्षणमन्यथात्वमुच्यते। तस्माच्च यद्यपि विनाशित्वमुप- पादिवं भवति तथापि न तदुपपादने तत्तात्पर्यम्। तत्रैव श्रोके 'बूहि किमत्र वस्तु ' इत्युक्तेः। तथा च प्रतिक्षणमन्यथात्वं वस्तुत्वाभावबाधने हेतुरिति पुराणकाराणां विव्षितं प्रवीयते। वस्तु, सत्यं, तत्त्वमिति पर्यायाः। तथा च वस्तुत्वाभावः सत्यत्वाभावः, असत्यत्वं, मिथ्यात्वमिति यावत्। ज्योतींषि विष्णुरित्युपक्रमे च ज्योतिरादीनां परमात्मसामानाधिकरण्याक्त्या ज्योतिरादि- रूपेणासत्यत्वमेव सूचितम्। मध्ये च न तु वस्तुभूतः, विज्ञानविजम्भितानि, संकल्पतरोः फलानि, इत्यनेनासत्यत्वमेवोक्तं भवति। वस्त्वस्ति किं मही घट त्वमित्यत्र च प्रतिक्षणान्यथात्वरूपं हेतुं प्रदर्श्य तदेव दृढीकतम्। अन्ते च तस्मान्नेत्यत्र 'विज्ञानमृते न किंचिद्वस्तु' इति ज्ञानं विशुद्धित्यत्र च न यतोऽन्यदस्तीति च स्पष्टमेवोक्तम्। उपसंहारे च सद्भराव एवमित्यत्र ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्यदित्युक्तम्। तेन चासत्यस्य ज्ञानबाध्यत्वमर्थादुक्तं भवति। तस्माज्जडार्थानां मिथ्यात्वं सिध्यत्येवेत्यास्तां तावत्। तेषां व मिथ्याभूताखिलपदार्थानां मूलकारणमविद्या। तस्या निवर्तकं च 'तत्वमि' (छा० ६।८ । ") अयमात्मा बल [बृ० २।५।१९] इंदं सर्वे यद्यमात्मा (बृ० २ । ४ । ५) इत्या- अविद्यानिवर्तकोपपत्तिः दिवेदान्तवाक्यतात्पर्यविषयीभूत निर्विशेषात्मैक्यज्ञा-

अविद्योपपचिः। १९१

वेदाहमेतं पुरुष महान्तमादित्यवर्ण तमसः परस्वात्। वमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था विद्यतेऽ्यनाय (तै० आ० ३।१३।१) सर्वे नि- मेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादृधि। न वस्येशे कथ्न । तस्य नाम महदशः। य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति (म० ना० १।८१०।११) इत्यादय नेकवाक्यविरोधात्' (श्रीभा० पृ० ११० प० २) इत्युक्त्त तत्रोच्यवे- यद्यपि 'एवं विद्वान्' इत्यनेन 'य एनं विदुः' इत्यनेन च पूर्वोपाचं सगु- णात्मज्ञानमनूद्य तस्यामृतपा्तिसाधनत्वमुक्तं तथापि तत्परम्परयैव न साक्षात्। एतच्च प्रागुपपादितम् (पृ० ११६ प० २३)। किं च सविशेषबल ज्ञानेना- विद्याया: सर्वथा विनाशो न संभवति। विशेषाणामविद्यामूलकत्वात्। सवि- शेषात्मज्ञानं हि तत्वज्ञानस्यान्तरङ्गतरं साधनमिति बोध्यम्॥ २१॥

अतो निवृत्तिरप्यस्या अविद्याया न दुर्वचा॥ अविद्यां तत्वतो ज्ञात्वा मुच्यते कर्मबन्धनातू॥ २२ ॥ निर्विशेषब्रह्मज्ञानस्याविद्यानिवर्तकतवात्तेनास्या निवृचिर्भवत्यवेति नावि- द्यानिवृत्त्यनुपपचिः। निर्विशेषबलज्ञानं चाविद्यायास्तत्वतो ज्ञाने सत्येव घटते। अविद्यायास्तत्त्वतो ज्ञानं चाविदाया अविद्यातेन अविद्यानिवत्त्युपपततिः ज्ञानम्। तस्मिन्सत्येव सा हातुं शक्यते नान्यथा। तस्या हानं च सुसादिषु मिथ्यात्वदृाथ्टिस मिथ्यात्व- दृष्टिश्र सुखादयो मनोवृत्तिविशेषा नात्मगुणा इति भावना। ताद्ृशभावनादाढर्चे च सुखार्थ दुःखनिवृत्त्यर्थ वा न कदापि पवृत्तिः संभवति। प्रवृत्त्यभावे च तन्मूलकस्य कर्मणोऽप्यभाव इवि कर्मरूपाद्वन्धनान्मुक्ति: सिध्यति। विष्णुपु- राणेडव्युक्तम्- तस्माददुःखात्मकं नास्ति न च किंचित्सुखात्मकम् । मनसः परिणामोऽयं सुखदुःखोपलक्षणः।। ज्ञानमेव परं ब्रह्माज्ञानं बन्घाय चेष्यते। ज्ञानात्मकमिदं विश्वं न ज्ञानादवियते परस्। (वी० पु० २ : ६। ४७-४८ )इति ।

१९२ अ द्वेता वहीकायामव्युक्तम्-मनस: परिणामः स्वममनोरथव्चित्तविलासमात्रम्। किं वर्हि सत्यमित्यव आह-ज्ञानमिति। ज्ञानात्मकं बल्ैव परमार्थ इति शेष:। वर्हि कुतोऽस्प बन्धमोक्षाविति चेत्-अविद्याहंकारादिरूपेण मतीयमानं ज्ञान- मेव बन्धायेष्यते। विद्यारूपतया तनिरसनेन ज्ञानमेव मोक्षाय चेष्यते। अ- विद्या वद्ध्यस्वं च विद्या तनििरसनीयं च ज्ञानमेवेत्याह-ज्ञानात्मकमिति। सर्वे विश्वं ज्ञानात्मकमित्यर्थ इति। शिवविष्णुकतो भेदोऽप्यौपाधिक एव। तदप्युक्तं विष्णुपुराणे- शंकसे भगवाञूशौरिः श्रश्िवि गौरी द्विजोत्तम। (वि० पु० १।८ । २२ ) इति। एवं चात्मैक्यज्ञानेनैवाविद्यानिवृत्िः । यद्यपि 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः [बृ० २। ४ । ५ ] इत्यादिश्रुतिषु कर्तृकर्मभेदेन जीवबह्ममेदः प्रतीयते तथापि स औपाधिकः। 'तत्त्वमसि' (छा० ६।८।७) इतिश्रतिप- तिपादितैक्यानुरोधात्। न चोक्तमेदश्रत्यनुरोधादैक्पमौपाधिकं स्यादिति वाच्यम्। यथा 'तत्वमासी' इंत्यत्र वृत्त्यैवाभेदः प्रतिमाद्यते न तथा 'आत्मा वा अरे द्ृष्टव्यः' इत्यत् भेदः । तत्र हि वाच्यवृत्त्या द्रष्टदृश्यभाव एवोच्यते। वदन्यथानुपपत्या तु व्योमेंदकल्पना। तथा च प्रत्यक्षश्रुतेः प्राबल्यादैक्यमेव परमार्थ:। ऐक्यज्ञाने चार्थादेव मेदज्ञानं निवर्तत इत्यविद्यानिवृत्तिरेव भवति। यतोऽविद्या सृष्टिकालेडम्वुनः सकाशाद्वुद्बुशवदुद्दरूता स्वयं प्रथमतो भिन्नेव भवति। वादृशभेदमूलक एवायमखिलः प्पश्चः । ततस्तया स्वाश्रयत्वेन पक- ल्पितस्वत्प्रतिबिम्वितो जीवोपि परमात्मनः सकाश- अविद्याकृत्यम् द्दिलमात्मानं मन्यते। तादृशाविद्यापरिणामंभूवं जगच्च परमात्मनः सकाशान्द्िनं मन्यते। न केवल- मेतावदेव, अपरं च-एकस्मिलेव ज्ञानस्वरूपे परमात्मनि ज्ञानरूपेणात्मरूपेण चानेकधाभावमकल्पनया वस्यैव ज्ञानरूपेण धर्मत्वं विषयित्वं च तथा वस्यैवा- त्मरूपेण धर्मित्वं विषयत्वं च मकल्प्य भेदें भासयवि। वयोश्र धर्मधार्मिणोर्ज्ञा- नात्मनोर्वस्तुवस्वादार्पसंबन्धसतपि वौ वियोजयन्तीव वयोरमध्ये स्वयं भूत्वा

अविद्योपपतिः। १९३

धर्मिण च तं स्वविषयत्वेनान्तर्भाव्य तमात्मसात्कृत्वा वदात्मसात्करणं स्वकीयं मायात्वं चापहुनुत्य स्वस्यां पतिबिम्वरूपेण तं प्रदर्शयन्ती तं स्वपतिबिम्बितं जीवात्मानं धर्मभुतज्ञानस्याश्रयत्वेन प्रकल्प्य स्वयं विषयरूपेण साक्षात्परिणा- मद्दारा च तत्र प्रविशति। ज्ञाने हि विषयित्वस्य कल्पना युक्तति विषयरू- पेण तत्र प्रवेश: सुलभः । यथा कस्यचिद्धनिकस्य गृहे तस्य यथा पिय भासते ताद्ृशेन रूपेण कश्िद्धूर्तः प्रविशति। ततस्वद्यिविश्वासस्थानं भूत्वा तदीयं सर्वमात्मसात्कृत्वा स्वकीयँ धूर्तत्वं तदीयसर्वस्वस्यात्मसात्करणं चापह्नुत्य वदयिं द्विवीयं बाहश्ररं हृद्यमिव पियतरो मैवति। एवमपहतसर्वस्वोऽपि धनिकः स्वयं तत्कत्यमजा- नानः प्रत्युत पुत्रादृपि पियतरेण तेन स्वयं कृतार्थ मनाषिणं मन्यमानो विस्फू- जंते स्वयं तु स्वकीयस्थापि सर्वस्वस्य मध्य एकां कपर्िकामपि क्वचिद्विनि- योक्तुं वं बिना न शक्कोति तद्दत् । ज्ञाने च सा विषयरूपेण प्रविष्ठा ज्ञानाङ्गिका प्रथमतो बुद्धिरूपण ततोऽ- हंकारमहाभूतादिरूपेण च परिणमते। अविद्यायां तत्परिणामभूतबुद्धयाद्युपाधौ प्रतिबिम्बितश्च जीवात्मा प्रतिबिम्बमापकोपाध्यनुसारेण वर्तते सोडयं संसारः। एवदेव चाविद्याया अविद्यात्वम्। यदा च पूर्वकतसुकतौघवशान्निर्मलान्वःकरणः सट्गुरुणोपदिष्टः सन्नेतद्विद्यास्वरूपं याथात्म्यनावगच्छति तदा सद एव मुक्तो भवति। यथा स्वम उच्चावचान्भावान्पश्यस्तेषु रागद्वेषानुसारेणानुकूल्ं प्रातिकूल्यं वा विचिन्तयन्निष्टपाप्येऽनिष्टनिवृत्तये च यतमानो गुरुवरसंरम्भां वैदिकीं यागादिक्रियां लौकिकीमायोधनादिक्रियां वाऽडरभमाणोऽ्यकसमाज्जा- गृतश्रेत्सद्य एवैकपदे तत्सर्वें शून्यत्वेन भावयति तद्ददिति बोध्यम्। तदेवमवि- द्यासबन्धेन श्रीभाष्यकद्भ्िः प्रदर्शिताः सपविधा अनुपपत्तयो निरस्ता वेदित- व्याः। एवमन्यदृपि सर्वे रामानुजोहितमात्मक्यवरुद्धं तर्कजालं श्रुत्यादिस्वर- सविरुद्धमुक्तदिशा निरस्तपायमेव्र। तच्च क्वाप्यनमिनिविष्बुद्धिभिः सुधीभिः स्वयमूह्यमिति शिरवम् ॥ २२ ॥

२५

१९४ अद्वैतामोदे-

र्लोकः प्रायेण संप्रत्ययमवनितले कर्मपाशेन बद्धः ॥ दृष्ट्वेद प्राप्तकालं मनसि कतवता गुम्फितो नूनमारा- दद्वैतामोद एष प्रभवतु सुतरां मोहजालापनुत्त्यै ॥१॥ आंसीतपुण्यपुरे पुरा खल्ु सुधी; श्रीनीलकण्ठाभिध- स्थत्ते इत्युपनामकान्वयभवः शास्त्रेषु पारं गतः । नागोज़ीविपदाभिधेय विदुषोऽन्तवासितां धारयन्- बाळंभटट उरुमथः परममंस्वैनं मुनिं पाणिनिम् ॥ २॥ तस्माल्ब्धसमस्तविद्य उद्भूदभ्यंकरोपाह्वयः श्रीमन्भास्करपण्डितो यमाखलं जानावि लोकत्रयम्॥ मुन्याकाशामुनीन्दु (१७०७) वत्सर इमं लोकं स्वलंकृत्य योऽध्याप्य च्छात्रगणं युगाङ्कमुनिभू (१७९४) शाके शरीरं जहौ ॥ ३ ॥ रक्तत पाणितलेऽनुरक्तममले सर्वेश्वरे शंकरे सक्त्के शास्त्रविचारणे निजगुरौ भक्तिमभावान्वितम् ।

दृष्टवा भास्करषण्डितं भुवि जनो मेने वसिष्ठ परम् ॥ ४ ॥ तच्छाव्रेषु प्रथम उदगाद्रामशास्त्रीति नान्ना पूज्यनालंकतवपुरसौ सद्गुरोः प्राणभूतः ॥ यः पूवात्मा प्रवचनपटुः कान्तगावं विनीतो निष्कामोऽध्यापयद्विरवं छात्रशालां विशालाम् ॥५॥ यत्रांहं निवसामि पीडयति मां श्रीरित्थमुद्दिग्रया वाग्दव्या निलयं स्थिरं कमलभू: संयाचितोऽभूद्धरुवम् ॥ पुत्री सेह रसानुषक्तहृदय: श्रीगर्वसर्वैकषं पाकाषधिमुपन्नमेकमतुलं वैराग्यपाण्डित्ययाः ॥६॥

अविद्योपपातिः। १९५

अभ्यंकरेत्युपाह्वस्तत्मरणयैव संपवृत्तमनाः।।७।। अद्वैतामोदममुं सद्गुरुपादाम्बुजेऽरपयन्भक्त्या। विद्धाति वासुदेवः स्वजनुःसाफल्यकामनामनिशम्॥८॥ अद्वैतामोदनामासौ निबन्धः सुधियां मुदे। व्यधाय वासुदेवेनाङ्काभिवस्विन्दु [ १८३९ ] वत्सरे ॥ ९॥

शास्त्रिच्छात्रेण तच्चरणप्रसादलब्धज्ञानलवप्रात्साहितेना- भ्यंकरोपाह्ववासुदेवशास्त्रिणा विरचितोऽद्वैवामोदः

समाप्तिमगमत्।

अद्वेतामादैस्थविषयाणामनुक्कमणिका।

विषय: पृष्ठम् विषयः पृष्ठम्

मङ्गन्लाचरणम् धर्मार्थकामानामनित्यत्वम् अनादिषट्कम् माक्षस्य नित्यत्वम् त्रिविधं सत्वम् उपनिषदुद्देशः जीवत्वमीश्वरत्वं चौपाधिकम् मीमांसकमतोत्पत्तिः अज्ञानस्य शक्तिद्वयम् बह्म सत्र कुदुददेशः जीवस्व रूपम् ٣٠ م.

नास्तिकोत्पत्ति: अंवच्छे दवाद: मीमांसकमतप्रचारः आभासवाद: श्रीशंकराचार्यावतार: प्रतिबिम्बवाद:

शांकरदर्शनम् ४ जीवैकसानेकत्वविचार: ११

परमात्मा दृशिरूप: एकजीववाद:

आत्मरूपमेकं वत्वम् जीवस्य विभुत्वम् दृशिद्वैविध्यम् जीवस्यानादित्वम् १२

ब्रह्म जगन्मूलम् प्रतिबिभ्बवाद: कारणस्य सक्ष्मत्वं व्यापत्वं च पृथ अद्गैतम् 1३

व्यादीना तरोत्तरं सक्ष्मत्वम् ५ अविद्या

आत्मनो निर्विशेषत्वम् १४

आत्मनि भेदवयराहित्यम् ६ अहंकाराद्युत्पत्ति: आत्मनो निर्गुणत्वम् ज्ञानेन्द्रियोत्पत्तिः सगुणश्ुत्युपपच्तः अन्तःकरणोत्पत्तिः १५

आत्मा-ज्ञानस्वरूपः ७ कर्पेन्द्रियोत्पत्तिः आत्मनो न ज्ञातृत्वं शेयत्वं च प्राणोत्पत्ति:

आत्मा नित्यः पश्चीकरणम्

कूटस्थनित्यता पञच कोशाः فه

अद्वैवम् पुर्यष्टकम्

सन्मातं बल्म ८ कमत्रैविध्यम्

२ अद्वैतामोदस्थविषयाणाम्-

विषय: पृष्ठम् विषय: शरीरत्रैविध्यम् पृष्ठम्

जीवन्मुक्तितरीयावस्थयोर्भेद: द्रव्यं षड्विधम् १७ इश्वरभेदा: अनि्वंचनीयरूयातिः षड्गुणा: १८ परमात्मगुणा: प्रत्यक्षपमाणम् सविकल्पकं प्रत्यक्षम् जीवभदा:

निर्विकल्पकं प्रत्यक्षम् १८ नित्यविभूवि:

अनुमानम् ज्ञानम्

उपमानमू प्रकतिः

शान्दमू चतुर्विशतित च्वानि २० अर्थापचि: भूवात्पत्तिक्मः काल: अनुपलन्धि: अन्वःकरणस्य ज्ञावृत्वम् द्रव्याणां साधर्म्पमू ३२ २ १ गुणा दशविधा: साधनचतुष्टयम् शरवणादिसाधनत्रयम् सत्वर जस्तमासि

श्रवणाद्युपयोग: शब्दादिपश्चकम्

मोक्षपतिबन्धनिरासः २२ संयोग:

मोक्ष: शक्ति: २३ जीवन्मुक्ति: ज्ञानस्य द्रव्यत्वमपि ३३ २४ शरीरशरीरिभाव: जीवन्मुक्तिपयोजनम् विदेेहमुक्ति: शरीर शरीरिणार्भेद: २५ श्रीशंकराचार्यकाल: परमात्मनो बहुभवनं शरीरद्वारकम् ३४ श्रीरामानुजाचार्यकालः यदा हेवेतिश्रुत्पर्थः २६ अद्वितायश्रुत्यर्थः रामानुजदशंनम् ३५ नेह नानतिश्रुत्यर्थः चिद्चिदीश्वररूपं त्रिविधं परमात्मनः सविशेषत्वम् तत्वम् सामा नाधिकरण्यम् द्रव्यानरूपण म् २८ परमात्मा सगुणः

अनुक्रमणिका।

विषय: पृष्ठम् विषय: गुणेष्ववान्तरभेद: पृष्ठम् शाब्दज्ञानम् ज्ञानस्यात्मगुणत्वम् वेदस्य भागद्वयम् ज्ञानद्वैविध्यम् ७ वृत्तिभेदा: परमात्मनो ज्ञातृत्वम् लक्षणा परमाशमनो ज्ञेयत्वम् उपमानं न प्रमाणान्तरम् ४६ मनसा न मनुत इति श्रुत्यर्थः अर्थापत्तिर्न प्रमाणान्तरम् परमात्मा कूटस्थनित्य: ३८ - नुपलब्धिर्न प्रमाणान्तरम् परमात्मन: परभ्परया जग- गुण भूतज्ञानोपपचिः दुपादानकारणत्वम् ज्ञानमात्मनिष्ठम् विशिष्टाद्वैव मू अहंभावोऽ्हंकारक्ष भिन्न: प्कार्यदवैतम् जीवस्याणुत्वम् ४८ पकाराह्वैवम् ज्ञानस्य शरीर्यापित्वम् जीवाद्वैवम् ज्ञानस्य संकोचविकासी जीवानां मिथो भेदु: ३९ कर्मज्ञानानन्तरं ब्रह्मविचार: ४९ सदनुभूत्योर्भेद: जीवन्मुक्तिर्नास्ति जगतः सत्यत्वम् मोक्षे परमात्मकंकर्यम् परिणामवाद़: ४० मक्षपि जीवब्रल्मणोर्भेद: तर्वज्ञानोपयोग: इतरपदार्थानामन्तर्भावः ५० जीवानां न स्वातन्त्र्यम् 50 मतद्दयसंक्षेपः ५२ सत्ख्याति: मायावाद: सत्रकारात्मागपि ५६ शालर्य सत्यत्वम् ४२ मायावाद: सूत्रकारसंमतः प्रत्यक्षप्रमाणम ४३ बरह्मशब्दव्युत्पत्ति: ५७

निर्ककल्पकम् मोक्षे शरीरराहित्य म्ं ५८

सपिकल्पकम् मोक्षे मयात्यन्ताभाव: संनिकषंदौदव्यमू जीवन्मुक्ति: ५९

अनुमानम् जीवेऽ्हंभावादिकमन्यतः अनुमानभेदाः मक्तस्य कीदशं कर्म

४ अद्वैतामोदस्थवषयाणास-

विषयः पृष्ठम् विषय: तत्वज्ञानशब्दार्थ: ६२ ब्रह्मशक्तिर्माया तत्वज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वम् तत्प्रतिबिम्नितो जीव: कार्यस्य कारणं तत्त्वम् नाशस्य सान्वयत्वम् ६. इदमेव्र सगुणं बरह्म नाशस्वरूपम् आत्मनो निर्गुणत्वम् सावनचतुष्टयसंपन्नस्य ब्रह्मवि- यती वच इविश्ुत्यर्थः चाराधिकारः" ६: निरविशेष: सामान्यानुभकः मीमांसाद्वयस्य नैकशास्त्रत्वम् परमात्मनो धर्मत्वं गौणग तन्मावरूपं सामान्यस्य परा काष्ठा शास्त्रषट्कम् कमज्ञानस्य न पूर्ववृत्तत्वम् आत्मसाक्षात्कारादविद्यानिवृत्ति: धी्वदियो न भावरूपा धर्मा: ६९ निविशेषे वस्तुनि शब्द: प्रमाणम्- आत्मसाक्षात्कारसाधनम् ७० निषेधमखन शब्दस्य प्रवृत्ति: तदस्थलक्षणतः प्रतिपादतम् .. स्मृतर्न दर्शनरूपत्वम् आगमरय लोकिकत्वम् भपि शब्दार्थ: ७२ निर्विकल्पकं प्रत्यक्षम् ज्ञानोत्तरं न कर्मावश्यकवंम् ७३ निविकल्पवस्त सन्मात्रग्राहित्वम् ८३- आत्मसाक्षात्कारोत्तरं कर्मा सभवः गमानुजीयस्वी रूतनिर्विकल्पक साधनसप्कर्य साधनचतुष्ट- खण्डनम् यान्तर्भाव: कर्मेण उपयोग: अनुमानेनापि निर्विशेषवस्तुसिद्धि:

विद्याकर्मणोन समुच्चर्यः निर्विकल्पकं सन्मात्रग्राहि

विद्यां चाविदयां चेतिश्रुत्यर्थः न भेदग्राहि

जीवन्मुक्तरत कर्मोप योगः भेदस्य दुर्निरूपत्वभ् भेदपतत्युपपात्ति: बह्मजिज्ञासायां न कर्ममीमां- संस्थान न जाति: सापेक्षा जाविरेव भेद इवि न युक्तम निर्विशेषब्रह्मण: मामाणिकत्वम् ७७ लौकिकमत्यक्ष विशिष्टविषयम्

अनुक्रमणिका।

विषयः पृष्ठम विषयः निर्विशेषसन्मात्रमलौकिक- पृष्ठम धर्म्यपक्षया धर्मस्य सक्ष्मत्वम् प्रत्यक्षसिद्धम् - घटो नास्ति घटाभावोऽस्तीत्य- सन्मात्रब्रह्मणो न प्रमेयभावः नयोरर्थभेद: घटादीनामपरमार्थत्वम् अपरमार्थत्वस्य निर्वचनम् सिद्धिसामान्यं संवित्. स एवात्मा अनुभतिसामान्यसाधनम् व्यावर्तमानत्वमपारमाथ्य हेतु: आत्मनो ज्ञानस्वरूपत्वम् १०० जगतो :बाधः ९० को विशेषः किं सामान्यम् परमार्थत्वनिर्वर्चनम् ९१ निरविशेषाचिन्मात्र आत्मा अनुभतिरेव सती ९२ निर्विषयानुभूतेर्न परपकांश्यत्वम् अनुभूतर्नपागभावः लौकिकोऽहमर्थोडपि युष्मदर्थ एव ९३ अह मर्थो नात्मा अनुभतिसामान्यस्यान नोनात्वम् अहंकारशब्दार्थ: १०२ अनुभतिसामान्यस्य परां काठ्ा अहंभावोऽपि कल्पित एव अनुभूतिनित्यत्वादिक च न भाव- मोक्षे नाहंभाव: 50३ रूपम् मोक्षे न भयलेशः निविषया संवित् मोक्षे न सुखं न दुःखमू योग्यानुपलब्धिः प्रमाणम् अहं मुक्तो भवेयमिति संकल्पो- अंस्मरणनियमस्य नानुभवाभाव- पपत्तिः * सधिकत्वम् मोक्षपदार्थः 90.

सुषुप्तौ नाहमर्थभानम् द्वैतिमते मोक्षानुपपाचिः अनुभूतेर्निविकारत्वम् ९८ निर्विशेषज्ञानस्य नाशयापेक्षा बलशक्तिनित्या ब्रह्मणो न विज्ञातृत्वम् बीजाङ्कुरन्यायः आत्मा चिद्रूप एव न चैतन्य- प्रवाहानादित्वम्- गुणक: मोक्षे प्रपश्चस्याभानं कीट्क धर्भिभतं ज्ञानं गुणभूतज्ञानं अभावस्य न धर्मरूपत्वम् चेति न ज्ञानद्वयम्

अद्वैता मादस्थवषयाणामूं-

विषयः पृष्ठम् विषयः संविदादिशब्दा: संबन्विशब्दा एवेति पृष्ठम् शास्त्रमसत्यमप प्रमाणम् न नियमः ९०७ स्थूलारुन्धतीन्यायः अजडत्वलक्षण म् प्रत्यक्षस्य शास्त्रेण बाध: अनुभूतिभ्रान्त्या ज्ञातृतयाऽव- ११९ उपदेहुः प्रतिपाद्यविषये भासते निर्दोषत्वम् अन्तःकरणस्य ज्ञातृत्वम् ११० असत्यादपि सत्या प्रवीतिः लौकिकं ज्ञानं क्रियारूपमनि- १२० स्वामज्ञानस्यासत्यत्वम् त्यमेव बुद्दीनां सालम्बनत्वमात्ननियमो लौकिकज्ञानस्यैवाहंकारो नास्ति व्यञ्ञक: रेखया वर्णप्रतिपत्तिः अपकाशस्वरूपेणापि प्रकाश- शब्दार्थयोरारोपितं तादात्म्यम् स्वरूपस्य व्यञ्ञ्जनम् रेखागवयात्सत्य प्रतिपात्तिः रविकरकरतलयोः परस्पराभिव्य- शास्त्रस्य न तुच्छत्वम् १२३ अ्कत्वम् ज्ञानस्य द्विविधमसत्यत्वम् १२५ अभिव्यञ्ञकानां स्वात्मस्थत- शास्त्रसिद्धस्य न पश्राद्धाध: याऽभिव्यञ्जनं स्वभावः १२६

सुषुप्तौ नाहमर्थावभासः नेह नानेति वाक्यस्य स्वािमि- ११४ सुखमहमस्वाप्स मितिपरामशो- न्प्रवत्तिः संदवे तिश्नुतेनिर्विशेषार्थकत्वम् १२७ पपतिः ११.५ न किंचिद्हमज्ञासिषभिति आत्मा विवर्तोपादानम् १२८ शरीरशरीरिभावेन श्रत्युपपत्तिः परामर्शः आदेश शब्दार्थ: भामप्यहं न ज्ञातवाननिति अथ परेति श्रुतेनिर्विशेषार्थकत्वम् . १३४ परामर्शः यत्तदद्वश्यमितिश्रु यर्थः सुषुप्तावात्मनः साक्षित्वम् विदेहमुक्तौ नाहंभावः सत्यं ज्ञानमिति श्ुतेनिर्विशेषार्थ- ११६ कत्वम् १३५ जीवन्मुक्ताव हंभावापपातते: सत्यं ज्ञानमित्यत्र लक्षणत्रयम् अद्वैते शास्त्रं प्रमाणम् ११७ लक्षणस्य प्रयोजनम्

अनुक्रमणिका। ७

विषय: पृष्ठम् विषय: पृष्ठम् सामानाधिकरण्यम् १३८ अज्ञानं न ज्ञानपागभावरूपम् १३९ भावरूपाज्ञानसाधनम् सद्ेवेतिश्रुत्यर्थः १५० आरोपितत्वं नञ्नद्योत्यम् १६१

भेदतयराहित्यम् अविद्याया अनिर्वचनीयत्वोपपात्ति: १६२ प्रविज्ञोपपाचि: १४३ असत्यतुच्छयार्भेद: अधिष्ठानस्य सत्यत्वम् १६३ रगुण निर्गुण वॉक्ययोरविरोध १४४ अज्ञानसाधकानुमानम् १६४ बलगुष्पकथने न वात्पर्यंम् १४५ प्रत्यनुमाननवकम् मोक्षे न ज्ञावृत्तेयभावः प्रत्यनुमानखण्डनम् १६६ श्रुविसंमवं बलम ज्ञानस्वरूपम् १४६ मिथ्यार्थस्योपादानं मिथ्यैव नानात्वनिषेषवात्पर्यम् १४७ अन्यत्र सत्यत्वेनादृष्टस्यापि नानाशब्दार्थः प्रपश्चस्य भ्रमविषयत्वम् १६७

नानात्वदर्शनान शान्तिः १४९ अनिर्वचनीयख्यातिः ५६९ अन्वरशब्दस्य नावकाशाद्यर्थ- प्रातिभाससिक वस्तूत्पत्तिकारण म्

कृत्वम् सन्ख्यातिखण्डनम् १७० निर्विशेषबलगाद: सूत्रकारसंमत: १५० स्वसदृशे स्वांशसत्त्वनियमो न निर्विशेषबलाणी गीतावात्पर्यम् १५१ स्वामार्थानां न सत्यत्वम् १७२ निर्विशेषतलणि पुराणतात्पर्यम् १५१ अलातचक्रपतीतौ न सत्ख्याति: १७३ दिओ्ोहे न सत्ख्यातिः आत्मन: सविशेषत्वं व्यावहा- द्विचन्द्रज्ञाने न सत्रव्यातिः रिकमू अज्ञाने श्रुतिः प्रमाणम् १७५ व्यावहारि्किस्य शुभाश्रयत्वम् ऋतशब्दस्य न कर्मवाचित्वम् ज्ञानव्यतिरिकस्य मिथ्यात्वम् नासदासीय सूक्तमज्ञाने प्रमाणम् १७७ मन्मयं चेतिपश्ार्थः सदसच्छब्दौ न चिद्चिद्दयष्टि- अविद्याया आश्रयोपपत्तिः १५८ विषयौ अविद्यया विराधानापपानिः नासदासीय सूक्तभाष्यम् अविद्यास्वरूपोपपत्ति: १६० मायाशब्दार्थः १७९

अनुक्रमणिका। ७

विषय: पृष्ठम् विषय: पृष्ठम् सामानाधिकरण्यम् १३८ अज्ञानं न ज्ञानपागभावरूपमू १३९ भावरूपाज्ञानसाधनम् सदेवेतिश्रुत्यर्थः १६१ १५० आरोपितत्वं नञ्नद्योत्यम् भेदवयराहित्यम् अविद्याया अनिर्वचनीयत्वोपपात्ति: १६२ प्रविज्ञोपपि: १४३ असत्यतुच्छयाभेद: सगुणभ्ुविवापतर्यम अधिष्ठानस्य सत्यत्वम् १६३ रुगुणनिर्गुण वॉक्ययोरविरोध १४४ अज्ञानसाधकानुमानम् १६४ वहागुणकथने न वात्पर्यम् १४५ प्रत्यनुमाननवकम् मोक्षे न ज्ञावृज्ञेयभाव: प्रत्यनुमानखण्डनम् ९६६ श्रुविसंमवं बलम ज्ञानस्वरूपम् १४६ मिथ्यार्थस्योपादानं मिथ्यैव १४७ अन्यत्र सत्यत्वेनादृष्टस्यापि नानाशब्दार्थ: प्रपश्चस्य भ्रमिषयत्वम् १६७ नानात्वदर्शनान् शान्तिः १४९ अनिर्वचनीयख्यातिः ५६९ अन्वरशब्दस्य नावकाशाद्यर्थ- प्रातिभासिकवस्तृत्पत्तिकारण म्

कृत्वम् सन्ख्याविखण्डनम् १७० निर्विशेषबलबाद: सूत्रकारसंमत: १५० स्वसदृशे स्वांशसत्त्वनियमो न निर्विशेषबलाणी गीतावात्पर्यम् १५१ स्वामार्थानां न सत्यत्वम् १७२ निर्विशेषतलणि पुराणवात्पर्यम् १५१ अलातचक्रपरतीतौ न सत्ख्याति: १७३ भगवच्छव्दवाच्य त्वमौपचारिकम् दिओ्न्रोहे न सत्ख्यातिः आत्मन: सविशेषत्वं व्यावहा- द्विचन्द्रज्ञाने न सत्रव्यातिः रिकमू अज्ञाने श्रुतिः प्रमाणम् १७५ व्यावहारि्कस्य शुभाश्रयत्वम् ऋत शब्दस्य न कर्मवाचित्वम् ज्ञानव्य तिरिकस्य मिथ्यात्वम् नासदासीयसूक्तमज्ञाने प्रमाणम् १७७ मन्मयं चेतिप्श्रार्थः सदसच्छब्दौ न चिद्चिद्द्यष्टि- अविद्याया आश्रयोपपत्तिः १५८ विषयौ अविद्यया विराधानापपानि: नासदासीयसूक्तभाष्यम् अिद्यास्वरूपोपपत्ति: १६० मायाशब्दार्थः १७९

अद्वैतामोदस्थविषयाणामू- V

विषय: पृष्टम् विषय: पष्टम मूलाज्ञानेऽर्थापत्तिः प्रमाणम् १८० सर्वे परमात्मरूपम् त्वंशब्दो न जीवान्तर्यामिपरः प्रपञचस्याज्ञानविजम्भतत्वम विधिप्रत्तिषेधावितिन्यायः सर्वेषां शब्दानां नात्मपर्यन्तार्थ जडानां न नास्तिशब्दवाच्यत्वम् भेदत्रयराहित्यम् कत्वम् मूलाज्ञाने पुराण प्रमाणम् १८३ ज्योतीषत्यादिवचनतात्पर्यम्'

ज्ज्ञोतीषि विष्णुरित्यादिविष्णु- अविद्यानिवर्तकोपपात्िः

पुराणवंचनार्थ: अविद्यानिवृत्त्युपप्तिः जीवजडयोर्न ब्रह्मशरीरत्वम् अविद्याकृत्यम्

अद्वैतामोदस्थविषयाणामनुक्कमणिका समाप्ा।,