1. Advaita Brahma Siddhi Sadananda Vaman Shastri Upadhyaya Asiatic Society

Barcode : 4990010202561 Title - Advaita Brahma Siddhi Author - Yuti, Kasmiraka Sadananda Language - sanskrit Pages - 434 Publication Year - 1890 Barcode EAN.UCC-13

4 990010 202561"

E. 41.

BIBLIOTHECA INDICA;

COLLECTION OF ORIENTAL WORKS

PUBLISHED UNDER THE PATRONAGE OF THE

ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

NEW SERIES Nos. 661-698-715-747.

ADVAITA BRAHMA SIDDHI,

RY

KASMIRAKA SADANANDA YUTI

EDITED WITH CRITICAL NOTES

BY

PANDIT VAMAN SHASTRY UPADHYAYA OF ISLAMPUR. .81c1 II. E. 41

CALCUTTA: PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PRES8. 1890.

1814 K 19A V.

81 118

15983

Sl no. 022991

उद्दैतब्र ह्मसिद्धि:।

कश्मोरक-श्रीसदानन्द-यति-विरचिता।

इसलामपुराभिधग्रामनिवासिना

पािडत मामनभाख्रो उपाध्याय

द्त्येतेन संभोध्य

खकतव्याख्या सनाधौल्लता च।

सा च

कलिकातानगय्या

मुद्िता।

इकाब्डा: १८११। जौ० १८८०॥

परमपूज्य-समिटचरयप्रसादाधिगत-विद्येन देशाटननम्ान् मतिदे- भद्यादोन् गुखान्* सम्पादवितुमिष्ता मया प्रथमं दाजियात्यान् ननप- दान् चड्कमिता तमतवं-विविधनोकस्ितिं देशचारवैदिनं धर्मस्त्यिरतिं न निरीख तत्र तत्र चनेक्विद्याविनोदानां बिदुषा दर्णन-प्रत्न-सम्भाववादि- नात्मानं सम्भाव्य तत्सववास-सखमनुभूय कांयन उप्रविज्ञान् सम्मति चक्रवतिंनोवरकमन-शोतवक्यास विश्रान्तान भूपतोन् वृद्धा तेष्यो यथो- चितं सत्वारादिकं चानुभूय सम्टशन्प्रवि प्रतिनिवृत्तम्। कचितावं

नमानसोSभवम्। खिससंबतसरोय-चछादशोपरि हामीतितमे वर्षे वछे मासे दममदिने बस्या मुन्बापुर्या सकाभाव् उत्तराभिमुखः प्रचनितोSहम्। तत् प्रथमं, सहतय्त्दारा विदितनामधेयं मानवाधिपतिं (तस्षिन्समये युवरानं) दृड्ा तत्वतानकाजव्येम प्रथममेव तुषमृदय: अश्पमप्यनक्यमिव मत्वा तल्ृत-

मा-नवोनिव मालवानयास्य राजमुभ-राजदभंगमप्मद्जतवान्। तत्र च नति राजामा, वति मन्लिक कवि सावभौमाधिवारिय, कति विद्या- समुन्रपारङ्ृता विदुषा, वति रमयोयानि देवावयानि, कति विभिन्नदेशभा- धावेवे: देशान्तरखं बमं विस्मापयको बोवाख मया टका। मरखयइपरि-

प्रवासख गुणा थथा- नोर्बीनालयमाएनं परिषयः सवेम विज्ञाणगम् मानावयनिरौचद ुषजमैस्ंवाएबोडोग्रम:।

भूमिका।

खिद्रात्मना मया, निमठवन्ताल्ततेजोर्ितानमि वाज्चाउम्वरेख मटानिव दृश्यत: रजस्यानगतान् नरमतीन् इड्टा कथश् थमप्यान्मा विनोदित:।म्ही तथ तेव्यज्ेव्य: महामात्व-राजादिम्य विश्िष्ट-सत्वारः। चनन्तरं मध्यभरत- खद्दगतान् कतिचन भूपतोन् तत्तह प्रचमत्वारांचावनोक्य प्राचीन: ऋषि- मिः प्रवेशानईलेग दूरोत्ारितममि वन्रदेश विद्यासदाचारादिमि: सम्मपति

तानगरं दटुकामेन मया; मार्गे सम्रखयं देशानरामतानां यजमानार्मा तभ तत्र बोचिकासु ततत्य-दिनदारा चातिय्यं सम्पादयन्तोमिव सविसुत्त- नगरी वाराजवोमवनोष्त, जडकन्यभाजनाशवनेनाव्ानं पावयित्वा विश्वा- सर्यामियं वि्वकपमम अतैमनिवासं भगवन्तं विश्वेववरमानर्च, तमखान् निखिनमारहन्न: विद्जनान् मुजमुंजरवलोष्, तेवां विइङ्गोकीनाम- सुररोजब तम्रगर निवाससखमत्यलुमना वषि भगवती विश्रेशरस्य चरद्- नमनं इदि निधाय कलिकाताविनासिनीवियमहतमानस: पुनरागमनाव पश्िता। वाराबसों नमखृत्य निःद्तेन मया ममधराजधानी कुसमपरीं थार्वचावक वियोगखित्ञामपि (पाठना) नामिगोमिव मदागमनप्रतोख्या मार्गे चिता वाजिखयेन समाजवित्वा चन्तरापतितानि चन्धान्यि तोय-पोनादोनवनोक तरया प्रस्ितम्। समरतिदूत्ा व्ाकारयम्ती समनः वनियामिय वनिकातामचिरेलैद इड्वानहम्। तन च चक्र- वर्लिनी प्रतिनिविद शनागतसामनतराज-राजपुवष-दूतादिभि: ल्वमन्ामिव विद्यादेया: विहारख्ानमिव जवता: वाचयमिय दात्ि्यस्यापयमिव बाचारस मिनमिय चनेकशुवविधेषबित्निरं तन्रगरं दृडावृड्ा विषव्जन- सइबायससमनुभूवायुभूव व कमिं बासाहितवान्। कनिचिल्नार्न तन् उचिला नेषियान् नवपशन् तचतं मास्तावनुवतिवकमषि बन्दयं जझो- वर महाराजमदनोन्ब तत्वतं विभिवसत्वारं सोशन पाचानदेश- दर्शनगौमुकालकमना: मार्गख्ाय् प्रज्ावर्चारोन अनपवान् टड्टा भवमू सुशतोयं पमवनिंनोप्रतितितिनियायं मिरिख्यानं (दिक्वा) दृड्डा भारतो-

दूमिया।

यजनव्ान कतोवदाबिनं दवादानिय्ादि-विशिकतु बाबातं प्रतिनिधिनकं सम्साच्य इवरामचममपि तत्मतं व्योचितं सत्वारसुररीडम थपरािय

काध्मोराविपविं चवनोक्य तद्ततवाइनपाथेयादिव रायेम नामतेरमचयं प्रविठठकानहम्। प्रथमं वावस् काशमोर विषयराजधानीं चन्वर्यंनाओ ओोनगरीनयनोज् तमलान् पच्ितान् समाजवित्वा प्राचोनय्रन्यावजोकने तत्सम्पादने क मयलवानसूवम्। इका मवा वहवोऽप्रविज्ा उत्तमाच पराजीनसंखा- यम्था: वेवु कविचम जोता, केषाणित्वतिक पनपुसं, केवन नियमतकान पर्यन्तमननीमनार्यम महीता।। धन्येद्ि बशवो ग्रत्मा उपनब्धा चावन् परं वनत्- घोतवाऊस्येम वयाधितोहं एुनरपि तम्मदामखम पामामोवि मनबनोमाम इदि निशाय सम्पादितानेव सरन्बाम्बज्म्मला मुनबादिया। त एव प्राभाशं प्रापमोया इति व्यवस्य तत्साधमसम्पादने बढ्रवानहं मुव.

नाशमोरदेशसन्पादितेयु वड्म ग्रन्वेव इयमहैतन्रसविद्ि नवसाष- साइचरितामियं महानाबय संगोध्य प्रथममेव सुनापितव्मिति मम महानध्यवसायः समर्जान। परं दिनपुलवान्तरतम्पादनमन्तरा तत्संभो- धनमसोव दुष्करमिति मत्वा युनरषि इन्द्रपस्यादिप्रदेशेष वसुकमता मया पक्तकाम्तरसम्पादनाय प्रयतितुमारव्यम्। तभ प्रथमं भरतपठुर-हमिम- नमरे सदेतनसासिद्े नवसाइसानचरितस्य्र व मत्ता प्यासेन रजैक पुरुकं समधिगतम्। चनन्तरं कोढानगरे पशिव मोमोबानजी इत-

रजमिधानां यत्यसङ्गशदेवनसविडे एवं एकव प्रतिकपनदारा संम्टरोवम्। एवं एस्तवत्रयं सम्पाय बस्य यत्यस्य संशोधननाय महता उत्पाहेन चारयुमना: मशोदयमोराना-राजेन्रनालमिनन एव. एव.डी. सी. बाप् . ई. इवि सुप्रविद्ञान् संसृवादिम्राचमावाकोविदानप्रति पमः

8 भूमिका।

द्वारा विद्यापितवानह्म्। वद्रदेशोयास्यातिकसोसार्याट इत्यभिघविवत्स मिता प्रसिद्धी प्रापितायां 'बिब्ल्योधिका इण्डिका' हत्यभिधायां सुदरितसं- सतग्रथमानायामस्या वद्वैतब्रम्मसिद्धिकनिकाया गुम्फनं भूयादिति महती चाधा समजनि। साच डा० रानेन्द्रवालमित्रमरोदये: सपनीकृता। एवं चादर्शंपुस्तकत्रयसम्पांदमं मुद्याव्यवस्था व जाता तथामि तदानी महं देशाटनव्यय्रतर्या कावशयकेवरग्रन्थावलोकनसमर्थ: नासम्। चनन्तर खिस्तसंवत्मरोयाछादशाधिकसपाशौसितमे वर्षें चतुर्थे मासे सप्विंदति सभाकदिने किश्िम्ान-पक्चसंवत्सरीयप्रवासाततिनिवत्य बस्यां पुरि प्राप्त बासम्। चत्र च वञ्कालपरिचिते: व्यतीत-पच्चवर्षात्म शकाजेऽदर्शन- वधात् सेहभराक्रान्तैः दर्शनालाय-सहवासलोलुपैः मन्मिच्ेः महापूय भामराव विदठन इत्यमिधे: एकत्र सहवासोऽमृत्। विद्याव्यसनिना तेन मिधेशास्मिन् करये इतीव साचिष्यड्लतम्। तत्षम्होतान्यनेकानि संस्कृतपुस्तकानि मदथें सर्वदा उद्दाटितकमाटद्वाराखेवासन्। न केवल- मेवावदेव तेन साहायं छतमाप तु धन्याषि व्यवस्था तेनैव छ्ता इति सानन्दमावेदयितुमतीन उत्साहवानसिमि। एवं कापेक्षितसर्वद्ाधन- सम्पत्ति-सम्पन्नेन मये डयमद्वेतब्रद्मसिद्धि: यथामति संभूोधिता। ग्रन्थकर्तु: जीवनसमयादिविवेचनम् । सम्पादित-पुस्तकत्रये क० संज्ञितपुन्तकं संवत् १७६१ न्येष-कष्पद्ि- तीयायां लिखितं वतते। पुस्तक समाप्रौ-

जेन दुर्दुरछ्वादिशिरसि चतुर्थोडयं मुद्गरप्रहारः ॥ॐवत्सव्। भ्रिवः सर्वम्। वासुदेव: मर्वम्। इरि: सर्वम्। संवत् १७६१ व्येष-हणापच्- द्ितीयायां समाप्रम्'। एवं लिखितं वतते। ख. ग. पुम्तकयो: मास्ति लेखनकाल:, परं ते कपि पूतवर्षात्ा-

भूमिया।

घोने इति तु न सन्देश:। क. एुल्कं काओ्सोर देशे पदाग्रन्मुनिकाभि: क्रौतमस्माभि:। तदेवातिप्राचोनं य्रन्थकर्तुः खहस्िखितमिव प्रतीयते। यता इनैव पुसकप्रान्तभागे वज्षु ख्वलेष संभोधनं ठिप्यस्ादिकं भ वतते। कुनचित् मूलस्थयवाक्चानि प्रकारन्तरेय निखितान्यपि सन्ति। एकस्मिंखले पूरविकापि वर्सते। नेदं ग्रन्थकर्तारमन्तरान्य: को डि कतु पकयात्। चस्मिन्नेव पुस्तके प्रथमपत्रम्य प्रथमएक-"संवत् १०६९ ज्येछससापक्षत्रयोदशयां देवसाविशेषानुम्ट शेतम्रासयं प्रति-'एतष्यरोर कदा? कुत? कथं? पतिव्यतोति' कृतप्रत्रे उत्तरं 'सप्विंभतितमे वर्षे प्रयागछ्ेत्रे माघमासे भगवचरबारविन्दं ध्यालैव पतिव्यतीति सिद्ञा- सिससं। सवापि नवमे वर्षे पसदशे चाति दुःखमिति" एतैर्षाहाप्रमायेः ग्रन्थकवदयं वैक्रमोयाछादप्रपूतकोप्तरार्ध वासोदितमुमितं भर्वत। तथापि

'बाह्चादाभ्यन्तरं बलौय' इति तु न्यार्यासिङ्मेव। तथाहिं यद्यप्यम्य काल- निख्यो न भवति सथापि विक्रम संवत् १५३५ मिते वत्सरे प्रादुर्भूतात् विशुद्धाद्वैतनाम रमतप्रतिपादकात् श्रीमदक्वमाचार्यादर्य यन्शत् प्राधोन हत्यन्न तुन कोडपि सन्देहः। यतोऽन रामानुजाचार्यस्य मध्वाचार्यस्य च नामोखोखः तम्मतखरड्मस् वलते परं न वक्षमाचार्यस्य विमुद्धाद्वेतमतस्य वोकेखः। वद्येतद्ग्रन्थकर यसमये विशुद्धद्वैतमतस रुर्भा व ा स्या् ं मपन्तर मगपोधनपटुसददामवाडनखो5यं काश्मीरककेसरि: मायाबादखब्ड

एतत् ग्रथथकर्तुरौतिवत्तं बातुमस्ाभि: विश्ेषतः प्रयतितं परं न किम- प्यपलव्धम्। केवलं चन्तिमवाक्यात् ग्रन्थकदयं ब्रम्मानन्दसर ख त घ्रिय्य काश्मोरकखोति प्रतीयते नान्यत्किमपि। यद्यपि सम्पति कानयक्वभात् काशमोरदेपोदषि विरक्षा एव विदांसी वङ्श्रुवाख सर्थापि पूर्वस्मिन्काले कारसीरदेवा: केवनं विद्याविह्वारस्थानमासोदित्या्तमिन्विषये न काषि विप्रतिपससतः। वसते व तत शारदापौठम्। श्रीमण्राचार्य-रामानुमा-

भूमिका।

चार्य-मध्वाचार्यादयो वहवो मतत्यापका: सर्वमषि भरतखखं विजित्व काश्मीर विजयमन्तरा चात्मानं न छतार्थममन्यन्त। चतएव सर्वेषाम- प्याचार्याकां दृक्षते महानायकः काश्मोरविजये। तत्मादयं काभ्मोरदेश: विडत्हृतिषकित: आासोदित्वस्मिन् विषये न कोडि सन्वेहः। वत- एव च तत्नतया कवयः पद्धिवास खक्कतग्रत्थादिम साटोपं प्रोछिवादेन 'वयं काशमोरका वर्य काश्मोरका' इति वर्सयन्ति। वाग्देवोप्रेमकटाक्षपा- वाखां तेषामियं प्रौछि: यथार्थेव वर्वते। एत ङुन्यकारेयाडपि खनासः 'काश्मोरक' इति उपपदं योजितमेव वर्सते। ख. पुस्तके केवलं 'सदानन्द' इ्त्ेव वर्तते. क.ग. पुस्तकथोः 'सदानन्दयति' इति वतते। खतोऽस्माभिः 'सदानन्दयति' इत्येवास्मिन्पुस्तके संग्रहीतम्। सम्भवति व तम्य यतित्वम्। क. पुस्तकं ग्रन्थकर्त्ता खयं लिखितं नवेति पूवमुक्तमेव। किष ब्र्मामन्दसरखतीसंचकस्य यतेः शिव्यस्यास्य यवित्वं नासम्भवि।. चनेनैव ग्रन्थल्ता सकपप्रकाशाभिधो डन्यो यथ्थ: कतो वर्तते। स चाममातथम इति प्रतोयते। यतो डत्र बज्ष स्थलेष सब्रामोखषेख: दृशवते। वद्वैवमिरपयाबिषये मधुसूदनसरखती विरचितः द्दैतसिद्याख्यः य्रन्थस्तावत् प्रसिद्ध एव। इयमद्वैतम्रससिदिसतस्ादतीव भिन्ना। चस्या: विषयप्रसिपादनव्यवस्थापि वतीव भिन्नेति विविच् पठतां विदुषां टम्मोचरं स्यात्। चत्र च मसां नास्तिकामां घसामास्तिकानां वदर्णनानां सङ्गपत उपन्यासपूर्वकं खवगदनम् चद्देतसिद्धान्तस्य ववाधितत्वं च ग्रन्थकर्शा सिक्वा -

नान्सिकास्तिकदर्भ्मानां संक्षेपतः सङ्गष् एव वर्तते न तेषां खण्डनादिकं। पद्वेत विद्वान्नविवेधनं तु तभ नास्येव । ग्रन्थवर्सा 'तदन्यन प्रपच्ितमिति चत्र न सङ्गनशीतं, इत्युत्ं वर्तते। खतः वाह्ाभ्यन्तर-दर्शनखनपूर्वकम् चदैतसिद्धान्तजिन्ञासूनां सर्वदपमसङ्गइयन्यान् न तादृभं सााव्यमुपण-

भूमिका।

भ्यते। पूर्वोक्का मधुसूदन-सरखती-विरविता चद्ैतसिद्ञिरपि न ताट्ृगुप- युक्का। यतः तन खगडनौयानां वास्तिकनास्तिकदर्पनानां केवलं खरडनमेव वसते न तक्तम्मतोपन्यासः। वतः तत्तम्मतज्ञानाभावेन तन्तत्खाडनं न समोचीनतया जिद्ासनां बुद्धिमारोष्ति। एवाटृश्येव भट्टोजीदौक्षितवि- रचित-तत्वकौस्तमस्य चप्पयादीक्षितविरचित-सिद्धान्तलेशूम्य मसिंइसर- खतो-विरचितस्य भेदधिकारयन्थस्य व एकदेशोपयुक्कतैवेति सधियो विदाशुर्वन्स। सम्मात् खानोयमतसरूपज्ञानपूर्वकं वद्ैतसिद्धान्तप्रविवि- भूगामुपयुक्तः वयमेव ग्रन्थः। नास्ति एतत्सदृभोऽन्य इति विदुषी विभावयन्तु। चत्र व बज्मु विषमस्यनेघु मया यथामति व्यास्ा कता वतते। उपनब्ध- पुस्तकत्रयात् समौचौनासमीचोन-पार्ठविवे चनपूर्वकं मयेयमद्वैतब्रह्मासिड्धि: यथामति यथाविज्ानं संशोधिता। मुद्धितपत्रशोधनविषये मन्मियै- महापूयैः विददरै: हर प्रसादशास्त्रिभिरतीव सा हाय्यदानेमोपक तो डुाम इत्यावेदयितुं महानानन्दः। तदेषा क्वति: धननुसूयकेः विद्धद्गि :-

प्रेम्श सद्धिर्नितां सेवा छेया मुङ्: सदोघाि। संग्ोध्य वाषि हरिया सुदाममुनिसतुषएथुकमुकिरिव।

इत्याभास्त-

मुंबई। पोधुंगोज चर्चलार्डन तनभवचर गसेवाभिलाषी म्हसझा २० गिरगांव वामनशस्त्रिशर्मा। ता. ४ बागस १प्ट•

भदैतब्रह्मसिद्ठौ उपलब्धानां ग्रन्थानां

तत्कर्तृएां च नामानि"।

(वर्णनुक्रमेण)

नामामि। एषानि। पङ्कय:। · १ चद्वैतमकरन्द: २६०-१२ २ सनन्तवौर्यः ... ११०-६ ३ चभियुक्ता: .. २९8-२४ चाचाया: ... 8c

चानन्दगिरिखामी ११- 8 कपिलः ... 8 =- 20 कय्यटः ... २६-६ कल्पतरः २३०-१२ V

क्षपयाकाः १६१-५ १० कापेखपड़म् ... ३६४-२४ खणडनख वड खाघटोका ... १३५-८ ११ खगइनखव्इखाद्यम् ... ... .. १०४-२३

• दद्मनावधेयं। येषां प्रन्थानां सम्कर्तुषां च नामानि यान्यव बज्वारं पपकव्ानि तेषा व्कस्प्रेव स्थलस्य निर्देगः लतः। तथा च नान वेदिकप्रन्यानां नामानि महसोतानि वञपु सहांबपु बिशिएमाम निर्देणभावात् सन्प्रगोजनाभावाथ।

ग्रन्थ-तल्वर्टनामानि।

नामानि। एछानि। पङ्कय:। गौवमः ... ... ५2-७. १४ गौतमसूत्रामि ... १३७- 8 १५ चार्वाक: ११६-२० १६ जिनः ... ११८-३ १9 जेमिनिसूताि २१५-8

... २८-३ १६ तार्विका: ... १५-२ २० तापनीयम् ..

२१ त्रिदग्डन: :..

२९ दिगम्बरा: ... १०६- c २३ गरसिं्ात्रमः ... २७१-१६ २8 मारदपास्रांत्रम् ... ... ५8-७

२५ गारदीयम् ... 28-8 २६ मारायणाचाय: 2-8 २१ नैष्कम्यसिद्धि: ... २१५-४ २८ न्यायकुसुमाखलि: ... १२८-१० २६ न्यायभाव्यम् ...

३० पचपादिका ३१ पराधरोपपुराय्म् 48-8 २२ पाशिनि :... १७-१२

... ६१-१६ ३४ प्राभाकराः .. ३०-२५ ३५ टह्दारय्यकभाव्यम् २६८-२० र६ मध्ानन्द: ३७ मझसिद्धिनार: ... ... १९३-१२

नामानि। एषानि। पकू्य:। ३८ वादराययसूत्रायि ... ... ... १६६-२० ३६ मादरायमसूत्रभाष्यटीकषा ... ... ५६-२

४. बाईसात्यस्च्ावि ... ... १२५ -१२

8१ बुद्धमुनिः .. ६७-१२

8२ बौद्धव्याकरयम् ... ... १०५-१V

8३ भतटेइरिकारिका' ... ... २६-६

88 भगवङ्गौता ... 8६-8

8५ भट्टपाद: ... ५४ - १२

· 8६ भट्टभाखरः ... १५६-१२

89 भट्टाः. ... ... ३६-२8

8८ भाष्यकार: ... ... १०-२8

४६ मनु: ...

५० माध्यमिका: ...

५र मायामोह ... १२३- 8

५ मोमांसकवार्तिकम् ... ... ५8-१२

५३ मोक्षधर्म: (भारतान्तर्गतः) ... ..

५४ याज्रवल्का: ५७-६

५५ योगवासिकम् ...

५ू६ योगाचारा: ५७ रागिगौता ... २१६-२

५८ रामानुजा: .. १७8-२६

११-११

६० वर्धमानोपाध्यायः १२५-६ ...

६१ वसिघ :... ... ५8-१६

ड्रर वाघस्पतिमिश्र: ... २८-१६

नामानि। एछानि। पङ्गय: । ६३ वातिकम् .. ..

६४ वायपुरागम् .. ... ...

६५ विज्ञानभिन्तु: ६६ विद्यारसखामी १०४-२५ ६७ विवरगम् ६८ विष्ापुरायम् १२-8 ६६ वेदान्तकौमुदी .. ३०८-१७ वैभाषिक !: . ह८-२ वैपोषिका: .. १४-१२ शिरोमयि: ..

७३ श्रीमङ्वागबतम्

७y सवचात्मगयः ३०२-१२ खरूपप्रकाप: .. ३४७ -- ७ साछयभाष्यम् ३२-१8 सोचान्तिका: ६८- २ सौरपरागाम् ४६-११ Co हारीत :.. . २१६-११

विषयाः । • एषानि । पक्कय: । १ मफ्णाधरगम् ..... १ १-६

२ ग्रन्थकर्तु: प्रतिज्ञा. २ -3

३ तत्र वादिनं प्रति गरशास्त्रविषये विक्तलय प्रश्न :... 2 :- ७

तस्य क्रमपः खगइनम् 50

घसत्वं प्रागभावप्रतियोगित्वम्. २ १३-१६

६ तस्य विकल्य खराइनम् .. २ १६- ७ परमागष प्रागभावाभा वे शज्ा. २ ६-

८ तस्या: खगइनम्. • ३ १२- ह वैशेषिकमतमाश्रित् दययकाघुत्पत्तिविषये वादिन उपपत्ति: 8 ६-

१० तस्याः खगइनम्. ५ १३- ११ चदृषस्य निमित्तत्वनिराकरगम्. १२ चेतनानधिष्ितस्य कर्मयः निमित्तत्वनिगकरगम् १३ चेतनाधिषितस्य कर्मयः निमित्तत्वनिराक्यम् ६ १३- १४ कर्मयः चेतनाधिषितत्वनिराकर गम् .. ६१३-२६ १५ ईश्वरस्य वाप्रकामत्वात् न निमित्तावम्. १६ चाद्यकार्यस्य सकतंकत्वबिराकरयम् .. १० श्रतिसिद्धम्य चनुमानविषयत्वनिराकगगाम् १८ विपरकानपेक्षम्य कर्मयः निमित्तत्वनिराकरगम्

८-8 २० परमामष संयोगसरूपानुपपततिः.

विषयानुवमिक्का।

विषयाः। एछानि। पङ्कयः। २१ तस्यैव दिग्देशकालावच्केद निराकर यम्. ..

२२ परमागनां खभाव :... ६-२१ २३ संयोगस्य वान्यथानुपपच्यारम्भकत्वम् ... १०-२१ २8 ब्रटे: कार्यंत्वम्. .. ११-६ २५ परमागूनां कनित्वत्व-जगदुपादानत्व निराकरगम् १२-८

दति परमाणखएडनम् ।

१ संयोग सिद्धिसम्पादकसमवायम्य दुर्निरूप्यत्वम् ... १३-२७

२ सम्बन्धस्नूपम्. ..

३ समवायम्य सतन्त्रत्वपरतन्त्रत्वनिराकर यम् १६-३

8 गयास्य द्रव्यवत्तित्वम्. १३-११

y व्वयतसिद्धिनिराकर गम् १७-१३ समवायस्य सम्बन्धिभ्यां निराकरगाम् .. १८ - १३

दूति समवायखणडनम्।

१ कार्यस्य कारयादनन्यत्वम्. २०-११ २ द्रव्यव्यवद्चारकल्पनस्य व्यर्थत्वम्' २१-१४ ३ नापि गयपदार्थ: .. २२-६ द्रव्यत्वगयत्वाद्यपर सत्ताया वसिद्धि: २३-३ 50 .. ५ अनुगत प्रतीतिरत्र न मानम् ... .. २४-३ ई घटपटभेदप्रतीतिरपि न मदसाधिका .. .. २३-२ २२-१३ ८ चचेव कालस्य वसद्वावरूप- वाक्षपस्य निराकरगम्. २9-६

१ देहम्य गृरपन्दाभिधेयत्वम् ... २८-१० २ प्रधानादोनां देशकारपरियामनिराकरयम् .. २८-१६

विषयानुक्कमगिका।

विषयाः । एछानि। पक्कूय:। . ३ चारम्मवादनिराकरयम्. .... २१-६ सत्कायवादनिराकर याखरइनम् २१ -१५ cC

५ प्रधानस्य चेतनाधिषिितस्य कानधिषिितस्य च जगत्कार- यत्वनिराकरगम्. ... ३३-६ ई प्रक्वतिविशिषस्य परियामित्वनिराकरयम् ३४- ६ ७ प्राभाकरमते तत्त्वज्जानेऽस्य कापयोगः ... ३७-१४ ८ साफपातन्वलमतेऽि न व्ात्मसाक्षात्कार सम्भव: ह प्रधानस्य ईक्षयत्वनिराकरगम्. 8२-३ १० योगस्मतिनिराकरगाम् V

88-ह १२ धन्येतु परमेश्वरे देष-देहिभावं न मन्यन्ते ... BC -१३ १३ मायाखरपम्. . ...

द्वति मायानिरुपणम्।

१ सर्वेषां दर्षनान्तरायां निर्विषयत्वपरिद्वार: . ६१-१० २ श्रतिविरुद्धम्य मतस्य नोपादेयत्वम्. ... ...

दति प्रधानखण्डनेन मत्कार्यवादखणडनम् ।

१ ईश्वरस्य चभिन्ननिमित्तोपादनकत्वम् ... ... ... ६ :- १

विषयानुक्रमगिका।

त्रथ द्वितीयो मुदरप्रद्दारः।

विघयाः। एछानि। पङ्कयः।

१ जोवात्मनः गृवशब्दाभिधेयत्ववादनिराकरसेन लो कायतिकमतस्य देहत्मवादनिराकरगम् ... ६६-४

२ बौद्धेष वैभार्षिकादीनां निरूपगम् ... .. ६७-११ वैभाषिकमतोपन्यास: ... ... ... ६प -१२ सौतान्तिक मतोपन्यास: 50 ...

बौद्धमतखगाड़नम्. ... .. ७६-

वात्मनः क्र्षिकत्वाभाव: ... ... ... ८-०

बाह्यार्थस्य खमक्षमतनिराकरगम् ... ८-२१

मंतखण्डनम्।

१ योगाचारमतोपन्यास :. ... २ योगाचारमतखगडनम्. ६३-३ ३ सौचान्तिकमते वानुमेयो वाह्यार्थ. ६B-१६

8 प्रत्यक्षदृषटस्य वाह्यार्थरय निराकरगम् ६६-५ परमायूनामनैर न्तर्थम् ६ मेदा भ्रान्तिक्वत: ... बाह्यार्थाभावस्य प्रकारान्तरेग खणडनम्. ...

दति विज्ञानवादिमतखण्डनम्।

... १०२-१८ २ तम्मतखगइमम्. ... ... 3°8- ४

दति शून्यवादिमतखण्डनम्।

विषयानुक्कमसिका।

वियया:। एछानि। पक्कय:। • १ दिगम्बरजैनमतोपन्यास: १०६- ६ २ तत्र पुद्गलास्तिकाय: ३ बन्धः चाछविधं कर्म. 8 दिगम्बरमतानुसारेय मोक्षपदार्थनिरपयम्. ... १०६-२०

५ स्यादाद: ... ११०-३

६ एकान्तवाद: ... 9 कनेकान्तिकवाद :... ११२-२9 दिगम्बर जैनमतखगइ न म् . ... ... ११२ -१६ २१३-११ १० स्याद्वादनिराकर गम् ११६-४ ११ चात्मनः सावयवत्वमनुपपत्रम् ... ... ' ११०-६ १२ धात्मनः कगापारिमायत्वनिराकरगम्

दति दिगम्वरमतखण्डनम्।

१ चार्वाकमतोपन्यास: ११६-१६ तत धमिहोत्रादोनां जीविकात्म् १२२-०२

३ चार्वाकमतखगडनम् .... १२५- १

8 वात्मनः नित्यत्वसाधनम्. ... ... २२५-२३ ५. वाधके प्रत्यभिज्ञाननिराका्यम् ...

६ व्यात्मनः ध्वंस-प्रागभावयोरसिह्धिः ... ... १२८-६

... ... १२८ -::

इति चार्वानानतखणडनम्।

विषयानुक्कममिका।

त्रथ तृतीयो मुझरप्रदारः। विषया:। एछानि । पष्यः। १ वैशेषिकादिमतानुसारेय गरपूब्दाभिधेयस्य न सिड्धि :.... .. १३१- ४

२ चात्मनः सगयत्वम्. ... १३२-२१ ३ चात्मनः चिरदाचदात्मकतवं न. ... १३३-५ 8 अरोरेन्द्रिय-मनसां व्यात्मत्वासम्भवः. ... १३४-१ ५ वात्मनः विज्ञावधनत्वनिराकरगम्. ... ... १२४-११ वात्मनः सरूपस्य वैभेषिकोक्कस्य खाडनम् .... १३०- ३ नैय्यायिकोक्कस्य व्यात्मन: खा्डनम्. ... .. १३६-५

मुक्तिसरूपम् .. ... १४२-६ V

. सवासनस्य मिथ्याज्ञानस्य संसारहेतुत्वम्. .. १88-१० १० समवायनिरृपगम्. ... १४३-२४ वैतन्यस्य द्विरपल्वखगडनम् .... १४८ -१३ ११ चातनानात्वम्य दुनिरूपत्वम्. २४६-८

१३ मनःखरपम्. ... .. १५३-१ १४ कामादेरन्तःकरयधभेत्वम् .... ... १५५-६

द्ूति मनसोऽनिन्द्रियत्वप्रतिपादनम् ।

घनात्मनो: शुखगवभावखवनम्. १५६-५ १५५-२०

रति जनात्ममोगुपार्ग पिभावखण्डनपूर्वकात्-

नामा ल्वखणडनम्।

... १५०-१२

.. १५६-८

वियानुकमविका।

विषयाः। एषानि।.पकूयः।

...

दति प्तिरित्तभेद्खण्डनम् ।

... १६२ -: २ धमिलवेन भेदनिराकरयम्. ... १६३-६

३ भेदखरपम्. ...

द्ूति स्वरूपभेदखण्डनम्।

... २ भावाभावयोरनेकान्तत्वम् ... ... ... १६८-२९ सामान्यविशेषादेव भिन्नाभिव्वत्वम्. ... ... १६६-२ 8 कार्य-कार ययोरभेदखरपत्व निराकरगरम् ... १७०- ३ भेदाभेदयोः आाश्वत्वनिराकरग्रम्. ... ... ' १२२-२ रामानुजमतखगइनम् ... १७8-२६ · तादाक्यसम्बन्धनिराकरयम् १८३-१०

इति भेदाभेदखण्डनम्।

१ श्रतिविरोधपरिहार: २ मिथ्याखरूपम्. ... १८० - ३ १ जगतः ईसरमायाकलपितत्वम्. ... मिथ्यात्स्य मिथ्यात्म् ... शब्दधौप्रामाखत्वम्य सत्यत्वम् ... ...

१ वियदादिप्रपसस्य मिथ्यात्वम्. ... २ क्पितपदार्थम्य कार्थक्रियाकारितवे युकयन्तरम् .... १८६-१8

विषयानुक्रमरिका। V

विषयाः। एछानि। पङकय:।

१ विरुद्धधर्माश्रयत्वलिष्टेन भेदसिद्वे: युक्रयन्तरेय निरा करयम्. ... ... १८१-२

२ ... १६8-७

३ ज्वानेनेव वज्ञाननिर्वात्ति: .. १६५-६ ह न्यायभाष्योक्कस्य अपवर्गस्य खाडनम् .... ... १६०-११ ५. दुःखध्वंसस्य नित्वतानुपपत्तिः ... ६ वविद्यानिवत्तिविभिष्ठत्वेन काम्यतेति न वाच्यम् १६६-१६ 9 सविद्यानिवत्ते: दुर्निरूपत्वम्. ... ... २११-७ ८ खप्रकाश चेत न्यसम्बन्धेनेव भानमभ्युपेयम्. ... 2०२-२

अथ चतुर्थो मुदरप्रद्दारः। मोमांसकमतो पन्यास: तन्न प्राभाकरमतोपन्यास: २१०-६ भाट्टमतोपन्यास :.... २११-२८

8 तव्चिराकरगम् .". २१२ -१६ ५ मनसः मध्यमपरियामवत्वनिराकरयम् ... २१३-५

६ प्रसक्रात् ने य्यायिक सम्मतप्रवत्त्याग्रहस्य प्रतिपादनम् २१५-२८

... २१७-६ ८ वेदावान्तक्ानां विशेषत्वासम्भवः. .. २१६-१२ वेदान्तवाक्ं विध्यर्थवादोभयविनक्षणम्. २२३-१३ १० षत्िधषिक्गानि. ... ... २२६-६ ११ वेदान्तानां खतः प्रामाएयम्. ... २२5-२ १२ ज्ञान-कर्मणो: म समुषय :.... .. ... २३२-१

रति ज्ञान-कर्मससुचयखणड़नम् ।

विषयाः। एषानि। पक्कय:। १ नित्यसुखसाक्षात्ाररूपस्य मोक्षम्य अनुपपत्तिः २३६-६ २ त्रिदसिडमतस्याप्यनवकाप: ...

१ ईश्वरनिरुपयम् .... ... 28२-६

२ जौवेश्वर विभाग प्रक्रिया २88- ६ ३ एकस्येव ईश्रस्य चतुमुखाद्याकारः ...

दत्यापातत ईश्वरनिरूपणम्।

१. जीवतत्वनिर्याय :.

२ जोवम्य प्रतिबिम्वत्वम्. २४८-१०

३ भगवत्कृपया व्ज्ञान निर्वात्त: २४६-५

दूति प्रतिबिम्बवाद:।

चवच्छेदवाद: ... २५०-६

२ २५१ -- ११

३ इन्द्रियादे: प्रप्वज्ञानम्पतिकारमत्वाभाव: २५२-६ मायाकार्यम्य प्निर्वाच्यत्वम्. २५४-१२ 50

५ विधि-निषेधशास्त्रयोः न कनुपपत्ति :. ... २५६-१

दृत्यच्केदवादः ।

प्रतिविम्बावच्केदवादानां वालबोधनाथत्वम्. ...

२ एक जीववादाख्य: वेदान्तसिद्वान्त: ... ... २६०-२ २६१-२१ सर्छिप्रजयादे:न कोऽपि कन्पक: ... ... २६३-१४

इति सङ्गेपेण दृष्टिसष्टिवाद: ।

विषयानुकमाबिका।

विघयाः। एषानि। पङ्कय: ।

... २६४-१२. २ जोवस्य प्रतिकर्मव्यवस्था. २६६-६ आापरोच्यम्. २६C-६ २७१-२१

दूति मान-मेया दिप्रतिकर्मव्यवख्था ।

१ जायदाद्वस्था .... २०६-१

२ चचेव श्रतिप्रामाखम् २०६-५

दति मङपेण जायदवस्था ।

खप्रावस्याखरूपम्. ... २७५-१५ २ जागद्वोधने खप्रभमनिवृत्ति: ३ भिन्राश्ररयत्वात् द्ानेन प्ज्ञाननिवृत्ति: ... ... 8 ब्रह्मज्ञानात् ब्र्मभाव :. ... ... ५ भावरूपज्ञानस्य सभाववित्रक्यत्वािसाधनम् .... २८६-१8

दति खप्नावस्थानिएयः।

१ चध सुषुप्ति: २८८-१६ र चत्र धानन्दसत्त्व श्रृतिप्रामाएम् ..... .. ३ विषयसुखमपि न खरूमसुखादतिरिक्कम् ३०१ १ तत्र थाचेप: ३००-६ ५ समाधानम्. ३०१-१६ चतुधा जगति पदार्थव्यवस्थितिः .. तत्र पाकेप: २०५-१8 ८ समाधानम्. ३०५-२५ ६ यहंपदार्थविवेचनम्. .. ३०६-१०

११

विषयाः। एछानि। पक्रय: । १०' जागदाद्यवस्थानां व्रेविध्यनिरास :. . २०६-१५ ११ नासामेव सृप्मो भेद: २०७-८

दति विस्नुरेण सुषुप्निनिरुपपम्। १ मतभेदेन सा्षिय: कोटिचतुष्टयमप सम्यगेव ... ३०८-६ २ एकजीववादिमत् विरोधपरिकार: ३११ -१५ ३ चावृतस्य वात्मनः भाने वाक्षेप :. ..

8 तस्य निराकरयम् ११-६ ५ चामन्दस्यापि प्रकाशपत्ति :.. ..

दति सङ्गेपेण साचिप्रकरणम्।

१ चथ दृशयपदार्थनिरूपगम् ... .. २१३-२ २ चत्र साष्टामतस्य प्रदर्पनपूर्वकं निरास :. .: ११५-६

३ प्रतिकर्मव्यवस्या .. ११६-१' पुरुषम्य न सर्वदा सर्वभानापत्ति: ३२७-१३ cc ५ प्रतिबिंबएव कान्योन्यं विषयता. .. ३१६-६ 'सप्तदभैकं लिक्र' इत्यादिना प्रदर्शिता लिङ्गपशीर- प्रक्रिया दूष्टेव ... ३२०- 8

३२२- २

२ थात्मन: सर्माफ्टशूरीरम्. " -६ द्ति सङ्गपेण मृर्तपदार्थ: ।

१ सिम्रशरीरममि द्विविधभ्. .. ३२२-६ ₹ एजैव खात्मेति सिद्धान्त :. .. " -29

इति सटष्टिप्रकरपम्।

१२ विषयानुकमगिका।

विघया:। एष्ठानि। पङ्कयः । १ जीव-ब्रह्मणोः ऐक्विवेचनम्. .. ३२३-'६.

२ जहदजहक्षक्षणया एक्स्योपपत्ति: .. ३२७-६

३ तत् वार्तिकमतमाश्रित्य व्ाक्षेप:

तम्य खगइनम् -२२

३२८-६

ई रामानुनानां भेदाभेदवाद: " -१8

७ तस्य खराइनम्. ..

८ शाब्दबोधः ३२०-५

हब्रम्मसाक्षातकारे किं करगम् १० धात्मनः न मनोजन्यसाक्षात्कारविषयत्वम्. .. ३३०-२

११ पब्दम्य ज्वानजनकत्वम्. .. ३४०-१

सविद्यानिवर्तकम् .... ३४४

२ चविद्यानिवत्त्येव मुक्ति: "-१३

३ काथ कस्यायं मोक्षः ३४६-२

दति चिदंशस्य मुत्त्यन्वयित्वनिरृपणम्। १ वथ जौवन्मक्ति :. ... ३४9-२

२ विवर्यकारमतम् ३४८-२१

३ जीवन्मुक्ती पाक्ेप: ३४६-२५

सथ यमः. . . ३५०-२ cC

प्रौचम् .. .. ३५१-५

६ यमा एव भहाव्रतपब्दवाच्या भवन्ति .... ३५२-२०

७ समाधिः ३५५-२

सो 5यं ग्राह्मममाधि: ।

विषयानुनममिया।

विषयाः। एडानि। पहया। १ 'समाधिसळपम् ... २ विदेश्शन्दवाचत्वम्.

सा 5यं यरहपासमाधि:।

१ धस्मिता. २ प्रछ्नविजय: सा 5यं स्टहौतसमाधि: ।

१ उळ्कसमाधोनां विवेचनम् ... .. १५७-१0 • २ मुक्किविरोधिसमाधीनां पलम्. ..

३ सूत्विषय: 8 निविचा स्य मनम्. .. १५६-६ ५ प्रज्ञापोक: .. '

अदैतब्रह्मसिक्धे: युद्धिपनम्।

एक। पहौ। चमुडम्। मुडम्। १ .. १8 ... मुखध्वंसाथं ... मुखध्वंसायं

" ... ... ख. पुस्तके .. ख. पुस्तके

... सदादपति सदागन्दर्यात

रिवाच्यन्ताभावे रिवात्य स्साभा वे

" ... गम्याच्यन्ता .. गभ्यात्वन्ता

" .. " भावाच्यन्ता .. भावात्यन्ता

8 ... १ ... सदानन्दपति सदानन्दर्यति

११ नेक द्रव्यारब्वं नेकद्रवारवं " ... ..

" दयन्तवत्व ... घन्तवस्व

... ब्निरवयत्वा " २१ .. मिरक्यवता

... संयोगाद्ययुक संयोगाद्शयक

.. ... सदानन्दपति सदागन्दरयति

" स्थितस्थ्ा स्थितिस्य्रा

" ... ...

" ... वा्रिद्मस्य ... साम्रिध्यस्य

... .. सदामन्दपति ... सदागन्दयति

" .. दुरितेम्य: दुरितेभ्यः

... ... महत्वायोगाव ... महत्वायोगात् १२ नुपपत्या जुप पच्या

.. प्रामाणिकर्वेन .. प्रामाणिकलवेन

" ... विशेष्य विशेष

१५ .. १९ विश्ेष्य .. विशेष

१५ ... गुवखति रायकेति

" ... २० पटगत शुडलव पटगतशुजत्व

२ शुद्धिपन्रम्।

एके। पकौ। चमुडम्। भुद्म्।

१९ .. १६ .. स. पुस्तके ख. पुस्तके

१६ ... १२ ... दूःखेनापि दुःखेमापि

... ... सम्बन्धात्तरे सम्बन्धान्तरे

२१ सति सतो ...

.. ... ग. पस्तके ग. पुरतके

... .. माचवत्या मात्रवृत्या

"9 एवभव एवमेव

... १० ... बिनाशोत्पत्ति विनाशोत्पत्ति

... माभधय नामधेय

" ... " रञ्यामिव .. रञ्ज्वामिव

... .. परिशेषे परिशेषो

" . १२ वक्तमुचितम् वक्कमुचितम्

... ... बाधम्पति वाघस्पति

" ... १६ वयत्वाथ् वयवत्वाच्च

२ व्ययकीयते व्यर्वा्ियते

श२ ... व च मच क्वतिमत्वादि क्वतिमस्वादि

... चन्यता ... सन्यथा

२६ ... नोप च्न्ति नोपगच्कून्ति

.. तत्वप्तामं ... तत्वचानं

२८ ... नित्यानुमेय मित्वानुमेय

" १६ तत्साधमोच सत्साध्यमोच्

... िमग्लिते ... नियान्लते चेतमयेन

१ ... २३ ... वारियं कारकं

एके। पहौ। चमुद्म्। मुडम्। ९३ ... ११ ... वतिषठन्ते .. वतिषन्ते

" ... ... प्रप्यत प्राप्यत

88 ... .. दसत्ापत्ति: दसत्वापत्ति:

8५ ... १२ ... पूर्वाक्कदोषा पूर्वोक्कदोषा

... घटम घटमा

89 . ... मन्मां यन्मां

" ... १५ ... प्रसङ्गात् ... प्रसङ्गाव्

8 भवगता भगवता

... 8 ... सविमाशि सविनाशी

५० ... ११ सर्वधर्भान्य सर्वधर्मान्प

... ... सफ्प: सङ्कपंः

२३ भवितु मइति भवितुम ईति "

५३ २२ पञ्यत्वं पन्यन्वं

... वजवस्वम् वन्नवत्वम्

" षयव तितम: वस्मवतितमः ... ..

... २१ न वदेदीमांस न वदेन्मोमांस

५६ ... .. मादभेद र्माद्भेद

8 .. तत्वनियया तत्त्वनिगाया

" ... २२ ... खोकारेय खौकारेय

... सद्देतव्रझ्सिद्ि:

... ... मारयनेति मारयनेति

" .. ... ... चपायिपादो

... इयते ... ईयते 'मशेता' " .. 'यहेता'

कक्मगन्धि ... क ल दुगन्ध

8 शुद्धिपत्रम्।

एके। पक्ौ। चमुद्म्। मुद्म्।

६२ ... ११ .. सागमस्त . ... चागमस्त

", ... १९ जोकामुसारेय

" ... ... कल्पन कल्पना

६५ ... १६ ... ... उद्दोषयन्ति

... माडमिक: माध्यमिकै:

... १७ माधवाचायप्र० ... माधवाचार्यप्रयीते

... .. मुन्यमेव शून्यमेव

... १९ तत्वघ्ञानात् .. तत्वज्ञानात्

७० २२ ... किमथं किमथें

... वाह्य ... वाह्

... परभायव परमायव

... १० ... तया हि तथादि

" १२ .. हेतुपनिबद्धं हेतूप निबद्ं

१8 इवितु महति ... डवितुम ईति

" १७ ... चनुपपद्य चनुत्पद्य

.. १२ ... पूञोक्रियन्ते ... पभ्नौक्रियन्ते

.. दिकायं दिकायें

... म्त्सुर्वर्था मत्सुवर्ण

... ... कार्यय। कायये।:

" २२ ... दत्यदनीयं

... ... इत्यवंरपा इत्यवंरुपा

Eg ... वैय्यर्थ्य वैयर्थ्य

.. १० .. जातिमत्वेम जातिमावन

" स्प श्रवत्व स्पभवश्वे

" ... किस ... किस

मुद्धिपच्रम्। ५

एछे। पह्ौ। पशुद्म्। भुडम्।

तलतः त स्वत:

... ... भासन्ते भास- 8

मानानि ... भासते भासमानं

... १२ ... चका्ति चकाम्से ...

२२ ... नैय्याथिकै: नैयायिके: " ... ...

१२ मशतुम् यशैतुम् حد

... १८ .. यशेतु

... २ ... म्टहीतुः यहीतु:

" १५ ... मचोकधङ्कग

... ... माच्रं तत्वं मानं तत्वं

सावलम्वनत्वं सायजम्बनत्वं " .. २२

... २२ ... रित्यथ: रित्यर्थ:

... लोकिका लोकिकाव् ..

१०० ... 8 वहिरथेसिद्ि: ...

" ... १२ ... क्व त्खं म

... वाह्याप्तित्व माह्ाप्तित्व ...

१०१ ... १० ... प्रत्यासत्यभावेन

" १७ ... ज्ञानानिष न्ाननिष

... निचारातोत विचारासीत

" ... १8 ... एकं ख्थायो एक: स्थायी

.. वैनिशिकमक। " ... १६ वेनाभोकपच्ौ

१.8 ... २ ... .. कायोवमलब्धे:

१०५ ... ... न्यख्या .. न्यथा

... १४ ... सचिवस्त्राभरक सुचिवस्ाभर या

पश्यनादिशम्दाः " १६ ... ...

एके। पङ्चौ। कशुद्म्। मुद्म्।

१०६ ... १७ ... इतासित इत्यस्ति

" ... १९ ... कादेचोपदेशे ... सादे उपदेशे

१०८ ... २१ .. द्वातिकर्मावि ... द्ातिकर्माि

१०६ ... २६ ... लोप इति च लोप इटि च

१११ .. १३ ... सस्यैवकान्ततः ... वस्येवेकान्तवः

१११ ... 8 सदसत्त्वये।: ... सदसत्वया: ...

११8 ... ११ यवस्थयेवा ... व्यवस्थयेवा

" ... ... मसप्रक्न .. मप्रसक्ग

११५ ... ... सत्वदभा ... इसतदशा

" २० ... कायक्कौति ... वास्तीति

११० ... 8 ... किस किश्

११८ .... पसङ्गात् प्रसङ्गात्

१२२ .. 8 जरे मत: ... जरो मतः

१३ प्रिपुयड़ त्रिपुरदं " ...

१२२ ... १० सर्यान्का सर्वान्का

" ... ... ब्रह्मवर्चखौ .. ब्रह्मवचखो

१२५ .. ३ ... धतु तिध ... चतुर्विध

१२६ ... १५ ... साक्षी चेसा ... साचतौ चेता

१२७ ... १२ .. बाङ्के वाध के

... २३ वच्छेदेन .. वचच्छिमं

१२८ .. ... किम ... किस

१११ ... दिक्कानयेो: ... दिक्कानयेा:

११२ ... २० ... वद्यादयेो उुद्यादयो

११५ ... १० ... बाधव्ाध ... वाधव्ाध

११६ ... सादत्नत्र .. सात्यमत्र

शुद्धिपत्रम्।

एके। पक्कौ। घश्ुद्म्। भुद्म्।

१४३० .. २१ .. निमुक्तसुरति .. विमुक्तखरति

१४५ .. १० .. चिदगिखनां .. चिर्दा्डनां

१४७ .. १६ .. .. उदश्यासिङ्धे:

१४८ .. १७ .. सम्पायितुमभ सम्पादयितुमप

" . २१ .. प्राक पाक

१५२ .. 8 श्रयोभुतान्तःकरय. श्रयोभूतान्तःकरय

" . १५ र्धीरियेतत् तत्

२५३ .. .. द्रष्टा दष्ट्रा

१५६ .. .. म्रच्या म्रत्या cc

२४ .. परभं पदं परमं पदं

१५७ २ .. बाह्मदोषे:

... तस्मान्नात्म तस्माव्ननात्म

१५८ .. १४ .. पा. ३ सू. .. पा. २ स. ३

१६० ५ .. प्रतियोगादि प्रतियोग्यादि

.. एव ततीय: एष न ततौय: " ..

"> .. १० .. ममख्वम्य भमखप्र-

सभ्गात् भ्रमत्वप्रमङ्गात्

" .. २१ .. उच्यते उद्यम्य नच्यत्व मक्ष्यम्य

" .. २२ .. कन्पुम्य उच्यं कन्यम्य मच्यत्वं

१६१ .. २२ .. इत्वव ख० इन्येव ख०

१६४ ... १० वाच्यवत् वाच्त्वत्

१६७ .. १२ .. हैरम्वादि हैरम्ादि

शुद्धिपत्रम्।

एके। पक्षौ। चशुद्म्। सुद्म्।

१०१ .. २० .. सरूपमेदाप्रत्ति .. खख्पभदापचि

१७२ .. १० .. भिन्नावेव .. डभिन्नावेव

१७१ .. २३ .. सम्वन्ध .. सम्बन्ध

१७४ .. तये र्मेदाभेदौ .. तये र्भिदाभेदौ

१७८ .. १8 .. सद्भावो व्ात्मा .. सङ्वाव चात्मा

१९२ .. ऐन्द्रिजालिक .. ऐन्द्र जालिक a

१=५ू .. १० .. ब्रह्मातिरक्रस्य .. ब्रह्मातिरिक्कस्य

१८७ .. २१ .. काय ध्ाकाशादि .. काय वाकाशादि

१९ह .. २० .. विष्टम्मणत्वाच .. विन्टम्भयत्वाच्च

१६१ ... .. ग्टह्ौतु ..

१६८. .. प्यप्रागिकमेव .. प्यप्रामाणिक मेव

१६६. .. तत्काय सत्कार्य

.. उत्पत्याप्रि .. उत्पच्यादि " ..

२०१ . ३ .. रज्वां ..

.. ततेदुनिरपत्व तेर्दुनिरपत्व V

२०५ .. उत्पत्यन्ताभावेन उत्पच्यन्ताभावेन V

२०७ .. २३ धात्मा विज्ञय' व्ात्मा विज्ञेय'

२०६. .. वृत्यथ वृत्यथं

२१० .. सभ्यक दर्शनं सम्यकदर्शनं

२११ सम्वन्धेन .. १८ .. सम्बब्धेन

२१२ .. सन् स न

" . २४ सौषप्तचतन्य सौधुपचेतन्य

२१४ .. वपामुदखिनत् ·. वपामुदखिदव्

.. १5 .. वाप्यनिर्माचनं .. वाष्पनिर्माचनं "

" .. २8 .. पवंवये .. पववशन

२१७ .. १8 .. रनमुष्ठानात् .. रननुषानात्

शुद्धियन्रम्।

एछे। पह्ौ। षशुडम्। भुदम्।

५ ... २१ .. रड़ाफ्गरो. ..

२२१ .. २१ .. कारयाएयनाम्मित्

२२३ .. २३ एवम्मतं एवंभूतं

२२8 सर्वकर्माखिनं सवें कर्माखिणं .. .. ..

२२७ .. १२ उद्दालक: .. उद्दाम्मकः

" .. १२ यन्चिदं .. यस्विदं

२३० १५ ... भाकारा भाकरा

२३२ २४ सवकाय सर्वकार्य ... ..

· २३६ .. २8 उत्तरा कारा

२४३ .. १६ .. लक्षयाय .. चक्षगाय

.. २ .. सनावनः सनातनः

२8७ १७ .. दिव्यतौति . . दीव्यंतीति ..

२५१ .. २० .. रज्वां ..

२५२ .. दृषट विप .. दृष्टे र्वप

.. स्पश्येत् .. स्पुषेत् .

२५० .. १३ .. विभ्ा बोभा

" .. १४ .. यब्रह्मः ब्रम्मयः

२६० .. .. विद्यो वेद्यो

" .. २० .. कार्यविव कामगविय

२६१ .. १२ .. प्रवम्या .. सर्वग्या

२६४ .. १६ .. न कुपम्य नोकपम्य

२६६ .. १५ .. तथ चम्तः तथा चन्त:

.. चेतन्यम्ये चंन नम्ये

२६८ .. 8 .. चिषेन् चिर्चन्य

" .. १६ .. प्रमासान्यक- प्रमासामान्यक

२०३ .. २ .. पुरर ..

१० शुद्धिपत्रम्।

एक्े। पङ्कौ। वशुड्म्। भुद्म्।

२७२ .. १४ .. .. ब्रह्मज्ञानाबाध्य

२०६ . २३ .. धाषत धारवत

२७७ .'. .. विंभति भुख: विंभतिमुखः

२७८ २ जागटदवस्था जागदवस्था

२८० रख्याप .. रखयोप

२६२ .. २ .. वनाभ्यास वनाश्वास

.. जनत्वा जडत्वा

२८७ .. १० .. रज्वां रञज्वां

२६८ .. १६ .. दत्यभिमुखाय .. इत्यमभिसुखाय

३०० २ किच किस .. ..

" .. २५ .. वक् पूर्ण वच्या पूर्या

३०५ .. .. समानखभाव समानखभाव

३०६ .. १५ .. दष्ट्रत्वासम्भवेन .. दषट त्वासंभवेम चेता " .. १६ चेत्ता

३१५ .. २३ .. भान्ति हेतुः भ्ान्तिहेतु:

२२१ .. ६ .. चिदासासी चिदाभासी

" २३ प्रबिबिम्बित .. प्रतिबिम्बित

१८ .. व प्रास्यखौकारात् .. कप्रामाखयखौकारत्

३२५ १६ .. कव्याचचिर व्यासु .. सव्याचिख्यासु

३४२ .. पूद्वेतरोङत शब्देत रोडूस

.. .. सावयमद्रानं

२५० हिंसानुर्वनन्धि हिंसानुब 50 ..

.. श२ .. मवत .. भवति

३५२ .. २० वदत् .. वदेत्

वों नमः श्रीगयेशाय।

अद्वैतब्र ह्मसिद्विः।

नमामि मह्ठरुं' भ्ाम्तं ब्रद्मानन्दं सुनोश्वरम्। यल्लपालवलेग्नेन१ सत्तर्कस्फुरएं मम ॥१॥ श्रीमवारायणाचार्य मनातनग्िव सदा।

श्रुतिसिङ्धूं च यङ्रद्म सच्चिदानन्दमद्यम्। तदच चिन्चते तर्कैर्मनोमलनिटन्तये॥ ३ ॥

ब्रह्म जन्मान्तरीयदुरितप्राबस्येन द्वैतसत्यत्वाभिनिवेभवभात् केषि- नन्दमतयः श्रुतितात्पर्यानभिज्ञाः नरकप्राप्िह्वेतन् वक्न् गुरु- भास्तं मिथ्या सत्यं वा-दत्याद्यमत्तकानुद्भावर्यन्त। तद्दषयितुं, तेखे - द्वावितैरपक्कज्ञामनिष्ठानाममभभावनादिदोषाः मर्नाम प्ररोहन्ति।

१ नं गरं, सचिदानन्दम्रह्मास्पमितम ख. चिज्ञितपुन्तकपाठः। २ सेभूमात्रगोति ख. ग. चिर्ञितपुस्तकपाठः। ३.अवमति ग. पुस्तकपाठः । ४ विशुद्धये इति ख. ग. पुस्तकपाठः। ५ इद ख. पुलके नास्। 1

सदानन्दपतिविरचिता। [प्रथमो

· सुदरप्रहाररपाः सन्तर्का: प्राधान्येन चिन्चन्ते। तथा चि। गुरुभासत्रं मिय्या सत्यं वां? दृति वदव्वादौ प्रष्टव्य:। किं गुरुभब्देन देशो डनिघीयते उत देशी? यदा सचिदानन्दा- इयं ब्रह्म ? आाद्ये स किमसत्कार्यवादां भिप्रायेपावयवैरारम्यते उत सस्कार्यवादाभिप्रायेण प्रधानमहदादिकमेण पस्तमद्ाभूतानि परि- पामन्ने? यदा वत्कारणवादाभिप्रायेणाइयं ब्रद्मीव विवर्तते? ्रा- सिकनासिकद्वादप्दर्भनेवु वच्यमाणेषु निविधप्रख्ानभेदातिरित- प्रस्यानभेदस्याप्रसिडूल्वात्। तब न तावदायः। निर्युनिकलाकुति- विदङूत्ाज्च। तथा दि। किमिद्मसस्कार्यत्ं नाम देवानां प्रियख? पथ सतः परमाणदयसकाम्नादुत्पन्तेः पूर्वमसत्द्ाणकादेरुत्त्ति- रिति चेत् न । तब दि परमाफुडयं झाणकसमवायिकारणम्।

तापि स्यात्। तच् विषङूम्। सद्सतोसरमवायासभ्भवात्। नन्व- सव्वं प्रागभावप्रतियोगिलं जूमः। मतु वायुरूपादिवत्कालनये डय्यस्त्वमिति पेत्। भ्रान्तो दसि। किमिदं प्रागभावप्रतियोगिल- मसलं नाम ? किं प्रागभावप्रतियोगित्वाद्सलम् उत श्रस्त्वात्- प्रागभावप्रतियोगिलम्? नायः। सर्वेषां कार्यपदार्थानामसत्वावि- *तर्कल्तावदिविधः सततर्क असत्तवखेति। सर्काप्रतिषानादित्वेतस्मिन् सूचे भगवता भाव्यकता चसनर्वस्येव निषिद्त्वात्। विद्यारख्गवमि- रषि "भुतियुत्यनुसारेख तकार्ता माकृतक्वताम्" इत्युक्तत्वात् पुविया््ययु- कूजस्य सतर्वास्य सर्वेराटृतत्वात्। १ विपरियमन्ने इति ख. पुखके वर्सते।

मुद्रमशार: १]

प्ेवेच सपुम्पादोनामपि सलेनैव व्यवहार: खयात्। कार्बल्ावक्रेरेन प्राजभावमतियोगितनियमात्। नवेष्टापतिरिति वाचम्। कार्य- पटार्थगतगुण्सामान्यादयुव्छेदमपन्रात्। तेवां भववाते भावधर्ममेन बोकारात्। न प पभविषासकूर्मलोमादेरव्यासतो' विशेषः सौ- क्रियत इति वाचम्। सामान्याद्यभावेन भेदकधर्माभावात्। नाषि

प्रागभावप्रतियोगितवं खयात्। प्रागभावस्य व प्रतियोग्युत्पादकल- नियमेन सर्वेषामसतां सत्वं म्यात्। नघेष्टाप्ति:। सद्सदिभागयो- दस्तजज्ञाअ्शिप्रमङ्: ख्यात्। जनु९ परमाणुषु मभन्टपस्य वायौ कपादेरिवात्यन्ताभावेनैव प्रागभावाभावः। बायौ. रपं नाली- त्यादिप्रतौतिगम्याज्यन्ताभावसेव तथ खोकारात्। प्रागभावान्य- म्लाभावयोस विरोधात्। दति पेत् न। बभावसामान्यस्य सम- वायनिराकरएप्रसावे प्रागभावप्रध्वंसयोस ततीयसुद्रे विक्रेण निराकार्यमाणलाज्। यज्ञोत्रं परमाजभ्यां इृणकोत्पत्तिरिति सा उत्पत्तिः किं सतो उत घमतो? बाध्ये कारपव्यापारवैव्यर्व्यम्।

१ रिबास्यासतो इवि ख. एलके। २ अथप्रदम्गादीनां इति ख. ग्. पुलकयोः। १ नन्वित्वारम्य निराकार्यमायत्वादित्यन्तं ए. ग. पुन्तकयोर्गाप्ति। क. पुसके इस्वेव पाठान्तर- नयु परमामय प्रभपटद्रवायुरपादे: प्रागभावा- भावादेव सत्वाप्रतीतिः। वायौ वपं नाजीतिप्रतीतिगम्यात्न्ताभावसेव तभ ग्रहबाव् इति।

8 सदानन्द्पतिविरचिता। [प्रथमो

य्यन्यदिति सफुटैवानवखथा। त्रथ पटान्तदुत्यात्तर्नातिरिचत दति पेत् न। तदा पटदूत्युके पुनरुत्पद्यंत इति वकुमभक्यम्। पौन- रम्दोषात्। तस्मात्खमत्तासमवायो वा खकारणसमवायो वा झाणुकाघुत्पन्तिः। सा चन सन्भवति। समुदायस्य नित्यल्ात् कारणव्यापारो व्यर्थः। श्रग्ये समवायस्य विस्तरेण निराकार्यमाण- त्वाच। मनु झणकाद्युत्पत्तिर्नानुपपन्ना। तथा हि। वैभेषिकाणं परमाणममर्थकमनुमानं। सर्व कार्यद्रव्यं खपरिमाणादणतरपरिमाण- संयोगसचिवस्वममानजातीयानेकद्रव्यारव्धं भवितुमईति। सावयव- त्वात्। यत्ावयवं तत्खपरिमाणादणतरपरिमाएसंयोगसचवसम- मानजातौयानेक ट्रव्यारव्धं दृष्टम्। यथा तन्वारब्: पट दूतिं । एवं यत्किख्ित्सांवयवं झणकादिकायें तत्षर्वमेवंविधद्रव्यारव्मिति। श्तो उत्यन्ताणपरिमाणा निरवयवाः संयोगमचिवाः कार्येण पार्थि- वत्वादिना समानजातीया नित्या बहुवस परमाणवः सावयवद्रव्या- णामारभकाः सिद्धाः। न च 'न कदाचिदनौट्टभं जगत्। किन्वी- दृभमेव' द्त्यादिन्यायेन अ्रनाद्यनन्तत्वाञ्जगतो हेत्वाकाङ्काभावान परमाखपेच्चेति वाचम्। विमतमाद्यन्वत्। सावयवत्वात्पटवदित्य- नुमित्या जगदाद्यन्तवत्वमिख्चयात्। न च खभावादेवोत्पत्तेर्म का- रणकाङ्गति वाचम्। विमतं सकारणकम कार्यत्वात्सम्मतवत् दति कार्यस्य सकारणकत्वनिखयात्। न च कार्यते डपि ब्रह्मण एवास्तु कारपतेति वाचम्। तस्य निर्गुणत्वान्रिरवयत्वाच्वारमाकसंयोगा- सभ्भवात्। न व परमाएवो ऽय्यनित्या: मूर्ततत्ात् घटवत् इति

१ रु. म. पुल्तवयोरिदं नास्ति।

मुहूरप्रहार: १]

वाचम्। अणुपरिमाशतारतम्यं कचिद्वित्रान्तं परिमाशतारतम्य-

भूमितवेनाणूमां परतो विभागासम्भवात्। कारणविभागास्कारण- विनाशाद्वा कार्यद्रव्यस्य नागान्युपगमात्। म्रश्नामपि भकारणत्- कल्पने अ्नवस्थानातृष्टिप्रलयाद्यभावप्रभङ्गः। तस्मरा ् कार्य ट्रव्यस् परमाणपर्यन्नो विभाग एव प्रललयः । म चानेकद्रव्यभ्रेषे स कथ- मिति वाचम्। कार्यद्रव्यमाचस्य युगपब्ताभो डवान्तरप्रलय द्रव्य- भ्युपगमात् । सर्वकार्यध्वंभो महाप्रलय दति। भावकार्यं तु चतुर्विधपरमाणक्रिया। यतो Sवान्तरप्रलये दोघूयमाना: परमाण- वस्तिष्ठन्नौति खौकारात्। सटष्टिक्रमस्तु प्रनष्टे जगंति परमेन्वरख्य मिसटच्ायां मत्यां प्राणिनां कर्मवभात् निश्लेषु परंमाणुम्वादयं कर्मात्पदयते। तम्मात्कर्मण एक: परमाण: परमाणन्तरेण मंयुच्यते।

दिक्रमेण वाय्ादिमकलं जगव्वायते। ऋ्रणगतेम्यस् रृपादिभ्यो इणकादिगतामि रूपादोनि सश्भवन्ति तन्तुपटन्यायेन दति किम- नुपपश्रम्। दति चेत् नेतत्सारम्। तथा हि। परमाणूनामाद्यस्या- न्यस्य व कर्मफो निमित्तमस्ि न वा? नान्य:। श्राकस्मिकत्वा- पन्तेः। आघ्ये तब्रिमित्तं दृष्टमदृष्टं वा? दृष्टमप किं यन्रः ? यथा मरोरचेष्टायाम्। किं वा अभिघातः? क्रियाविषयद्रव्यस्य द्रय्या- नरेज संयोगात्मकः। यथोद्यमितमुन्नलस्योलूखलेन। यथा वा तहवु पवनस्य। त्रथ वा संयुकस्य विभेषाचेप: स एव संयोगी नो- १ सवें इत्यारम्य सीकरादितयनं क. पुल्तके नाि।

सदानन्दमनिविरचिता। [पचमो

दनाख्यः । यथा आचेपानुकूलयत्ापेच: समट्ू: करभनरसंयोगः। यदा नोदनेन तुख्ययोगचेम: संस्कारी वेग: खिवतसथापको वा ? गुरुतं वा? तच नादय उपपनः। तदानौमातमन:संयोगस्य निरुपयित्- मभक्यल्वात्। नचात्ममनसोर्नित्यत्वानलंयोगाख्यः प्रयत्ो Sष्तोति वाचम्। शरोर प्रतिष्ठितयोरेवात्ममनसो: संयोगे सत्यात्मगुपप्रयन्ना- दन्युपगमात्। प्रजये व भरीराद्यभावात्। अ्रन्यथा सुक्लावपि

दयः। अभिघातादौनां प्रयव्रसापेच्लात्। त्रथासत दृष्टमेव निमिन्त- मिति चेत्। न। तत्किमात्मस्रमवेतं परमाणसमवेतं वा? न कर्म- निमिन्तम्*।. अ्रचेतनत्वात्। न चाचेतनमेवादृषटं लोइस्ाशेव कर्म निमिस्तमस्तु दति वाचम्। चेतनानधिष्ठितस्य परमाणोरदृष्ठ- साबिद्यस्य मदातनत्वे प्रलयाद्यभावः । ममाव्िक्यो प सव्भावप्रस झात्। ऋथ चेतनाधिष्ठितमेव कर्म। निमित्तमदृष्टमिति चेत्। तर्षि जोवाधिष्ठितमोप्वराधिष्ठितं वा? नाययः। प्रशये जोवार्ना त्वन्नते पैतन्याभावात्। न द्वितीयः। ईशवरस्य नित्यपबिष्िततया कादाचित्कप्रवन्िह्ेतुत्वायोगात्। किस् तव मते ईशवरख्य प्रवृत्ति- रेव न सश्वति। यतः सा दिसुखे दुःखाभावे तम्साधने व दृश्यते। ईशरस्य व तप्तकामलेन तद्भावस सतः बिडूलात्। "भात्मकामय्य का सृदा" दति मुतेः। किस परमालविद्वाता ईसर: परमाणक्रियां प्रति निमित्तमानरं प्रत्यर्चाषद्रः चनुमानिह्टो

• परमामोरा यकिया निमिस्तमित्वरथ:। + बच वर्मशं्देन प्रथमा नियेवेति सेयम्।

दा? नाच:। तखय परोचलात्। न द्वितीयः। चिम्गाभावात्। न य नासकाय सकर्वकं कार्यलात् घंटवत्-रति लिद्धसभाव द्ति वा- चम्। माद्यकारयं नानाकर्तजन्यं कार्यलात् प्रासादादिवत्-रति सत्प्रतिपचादाभावलम्। यदि तु चितिः व कर्तकेत्येव पच: तदापि परमानुषु चंगतो डसिं्धि: घटादिषु सिद्साधनं च दोषः ।/ घटस हि कपालिकाइयसंयोगानन्तरं सिडूलेन कुलालस्य तत्पितवद्न्यथा सिदूत्वात् दृष्टान्तासभभवः । तथा व श्रुति :- निर्विकष्पमनन्तं प हेतुटृष्टान्तवर्जितम्। भप्रमेयमनादिं व यत् जाला मुचने बुधः॥ इति। नच श्रुतिषिङूस्यानुमानविषयत्वम्। मिङूसाधनात्। न चास्तिकं प्रत्यनुमानोपन्यासस्य व्यर्थत्वे डपि नास्लिकं प्रति सार्थक- स्वादिति वाचम्। दषटापतेः। तनीये तु। वच्चमाणत्रभिन्ननिमि- भोपादानलैव त्रुत्या प्रतिपादमात्। न निमित्तमाचतख। तथ्य व मायाद्वारव मिडूल्वात्कुन परमाणवाद्यपेचा । तथाच श्रुति :- मायां तु प्रकतिं विन्दयानायिनं तु महेन्वरम् । स मायो सृजते विख्वं- हत्यादि। किस। तदवृष्टं विपाकानपेक्षमेव कर्म निमिन्ं तद्पेवं वा? नायः। सृष्टे: प्रागपि कर्मात्पाद्मन्भवेन प्रलयाद्यभाव-

तथा हि। विपाको नाम अदष्टं गतः कविडूमों न जायते। किन्तु कर्मविधिना कालवभेषनियतपसदाढतं यथ कर्मणमोदितं तख काजागम एव विपाक:। अनिवतकालविध्ेवार्णं कर्मण प्रबस-

सदानन्दपतिविरचिता। [प्रथमो V

कर्मान्तरप्रतिबन्धाभावो वा विपाकः। पदृष्टानि हि त्तस्काल- रतकर्मानुगुएफलदायिलेन विविधकालफलदानखभावानि*। श्रतो इनन्तेरात्मभि: विविधकालफलदायिलेनानुष्ठितानां कर्मणामेक- दैकरूपविपाको न सभ्भवति। एवं परमाएसमवेतत्वमय्यदृष्टस्य न। दृष्टदोनामात्मन्येव समवायाङ्गौकारात्। न च समवायाभावे ड्यपासंयुकात्मसमवेतत्वाददृष्टस्याएभि: संयुक्रसमवायो Sस्तीति वा- चम्। आ्रात्मनः सर्वगतलेन मदासम्वधादणप्रदृत्तरविच्छित्ते: ऋखात्मनोः संयोगस्याएकर्मजत्वे डपि तत्रपवाहमातत्यातवत्तिसात- त्यमेव न द्ाणकादयुत्पत्तिः। न चागन्तुकमंयुक्रसमवाय द्ृति वाच्यम्।

• मनु निव्यानां कर्मणां कुत्रोपयोगः. इति चेत्। उच्चते। इषानिष- पलामाममार ब्यानां क्षयाधानि नित्यानीति चेत् न। वयकरये प्रत्यवाय- अवयात्। प्रत्यवायशन्दो ह्वि वनिषठविषयः। निव्वाकरयनिमित्तस्य प्रत्थवायस्य दुःखरूपम्यागामिनः परिहाराथीनि निव्ानीत्यम्युपगमात् ना-

कर्मांि सोक्रियेरन् तहामुद्धमेव क्षयेयुर्न तु शुद्धं कर्म। विरोधाभा- वात्। नहीषपलस्य कमयाः शुद्धरूपत्वा ब्रिधेविशेध: सम्भवतीति वाच्यम्। चनातमविदो द्िकामो चनात्मविषय एव म्यात्। आ्यात्मनि व कामना- नुषयत्तेर्नित्यत्वात्।"सयस्ात्मा परं ब्रझ्म"इयक्रम्। नित्वादीनां चाकरस- सम्भः। यतः प्रत्यवायानुपपततिः। चतः पूर्वेमचितदुरितेम्यः प्राय्यमाखाया: प्रत्यवायक्रियायाः निव्याकरमं द्यं इति भतुर्नानुपपत्तिः। बन्यया सुभा- वाद्रावोत्यतिरिति सर्वप्रमाखकोप: स्यात्। वतो ड्यन्रतः कातमन्यवस्था- नानुप पञममिति तेलिरीयोपनिषङ्धाय्यम्।

मुहरमहारः १।

परिकर्ष्पनमित्यन्योन्यात्रयात्। किस् न केवलं हेत्भावादएसंयो- गानुपपत्तिः। किन्तु परमाणषु मंयोगस्वरूपानुपपत्तिरपि। तथा हि। परमाएो: परस्परसंयोगो व्याप्यवप्ति वां भ्रव्याप्यवत्तिवा ? आाधे एकस्यापरेश बाह्याम्यन्तरेण्त व्यात्रौ परमाएमाचतापत्तेरुप- चयानुपपत्तिः । प्रदेभवद्रव्ययोरेव संयोगदर्भनात्। कर्णाभ्रष्कुली- संयोगस्याकाशे व्यापयवृत्तौ देभान्तरीयभब्दग्रहणप्रसङ्गात् च। न द्वितीयः । निर्विभागे तत्िमिष्तिष्द्रियाद्यगोचरे दृष्टानुसारेण सात्य न्ाभावसमानाधिकर एासंयोगासन्भवात्। सावयवलेन जन्यत्वादि- प्रमङ्गाच्च। किस दिग्देभकालावच्ेदो डपि तस्यास्ति न वा ? बाधे निरवयवस्थावच्केदकवे व्याघातः। अ्न्ये तु। परमाणवयोक्ोर्निष्यु- देभकत्वाविभेषान्तुख्परिमाणतापत्तिः। तथा व व्योजो 5पवं त्रफो- विभुत्वं चापद्येत। एतेन निरवयवतया समवाय्यसमवायिकारणा- भावात् व्योमादोनामणनां प अनुत्पत्तिर्निरस्ता। न य चुटावेवासु विश्रान्िरिति वाच्यम्। गौतमकाणादाभ्यामनङ्गीकारात्। परि- वसयोपादानं विना महत्वायोगात्। मध्यमपरिमाणस्यानित्यत- नियमाच्च। एतेन यत् पदार्थखण्डने भिरोमणिमा- परमाणमङ्भावे मानाभावात् चुटावेव विश्रान्तिः। मच योगज- प्रत्यचं मानमिति वाच्यम्। तर्षि योगिन एव गत्ा प्रष्टव्या: । रत्यादि वल्तितं तदययपासम्। अ्रपमिङ्धान्तलात्। किस पर- माणनः किं प्रवृत्तिखभावा निवृत्तिखभावा वा? उभयसभावा १ र. पुक्के 'वाप्यवृत्तिरव्याप्यो वा'? इति वतते। 2

सदानन्ययतिविरचिता।. [प्रथम

भनुभयसभावा वा ? बाद्ये नित्यमेव प्रदृत्तेभावात् प्रशयाभाव- प्रभङ्क: । द्वितोये नित्यमेव निटृत्तभावातसर्गाभावप्रसङ्गः । न ंतीय नसभ्भवात्। चतुर्चे तु-निमित्तवभालवत्तिः तद्भाबिटत्तिय। निमिन्तनु पूर्वमेव निराहतमस्माभि: 1 यद्च परमाणोरणलं निर- वधवत्वं नित्यत्वं रपर्भववं चाम्युपगम्यते तत्र भणूनां सर्भवत्वेनैव स्थूलचं सावयवत्वमनित्यत्वं च प्रमन्धेत। एकधर्मां्युपगमे धर्मान्तरस्थापि नियतत्वान्। घटादौ तथा दर्गनात्। न च परमाएवो नित्या: सवे सत्यकारणवत्वादिति वाच्यम्। स्पर्पवववेन कारणवत्वोपपत्ते:। म च-कार्यनित्यत्वनिषेधः तत्न्रतियोगिवस्तपूर्वकः। निषेधत्वात् घटनिषेधत्ववत्-इत्यलमां नित्यत्वमिति वाच्यम्। निषेधसातम नित्यनेनायुपपत्े:। ननु जन्यद्रव्यं प्रति मंयोगस्यान्यथानुपपत्या- रभकतया कुप्त्वाससर्गाद्यर्वाच्कत्नी इनवच्ित्न एव वास्विति चेत्।

तथा दि। किं संयोगस्य मंयोगत्वसामान्येन कारणता उत संयोर्गविगेषतेम? नाद्यः। घटकारणौभूते एकस्मिमिनेव सत्यवाति

मान्येन संयोगैक्घे एकस्य घटकार्यस्ेव सभ्वात्। न द्वितीयः। घटादिखले डवयवमंयोगविभेषस्य सत्यपि कारणले दुग्धजल्- पतादेरदधिहिमरपेय परिणामन्यले. डवयवक्रियादिष्वेव कारण- व्वकम्पमात्। तत्र संयोगपरम्पराधौनावयवपरम्परोत्पन्तिक्रमेण द्रय्योत्या्तिकन्पने गौरवात्। तथा इमनुभवाच्। न हि लावहेग-

एतद्भिप्रेशीय भगवता भाव्यकारेशाययुकम।

सुटूरप्रशर: १] ११

कार्यारम्भो डपि न केवलावयवसंयोगेनैव भवति। चोरजसादोना

दति। वचानन्दगिरिखामिव्यास्या। श्रादिगम्देन सवणादि- एझते। चौराद्यनुगुणाट्वयवंसंयो गादतिरिक्री दष्याद्यनुगुरत: संयोगो डवयवसंयोगाव्रं विनेत्यर्थः। दध्यादिषु सत्यपि कार्येद्रव्यत्वे विभिष्टा- नेकद्रव्याराऽसिदूरमैकाव्यात्। एतेन कार्यट्रययं सपरिमाणादण- तरपरिमाणारवं कार्यट्रव्यत्वादित्यपासम्। मनु-जालसूर्यमरीचिखं यस्ूष्ं रजो दृश्यते पुव्यास्यं तत्कार्यं भवितुमईति सावयवत्वात्- रत्यनुमानेन पुटिकारणौभूतं झणकं सिद्धति। एवं-इणकमपि सावयवं भवितुमदति बाद्यकार्यात्। तदारभकौ.न परमाणू। तयोपि कार्यत्वे Sवयवानन्यात् सुमेरुराजसर्वपयोः 'ममपरिमाण- पात द्त्येवं परमाणवः निरवयवा: सिद्न्ति। तेषां मंयोगो ऽपि कार्यान्यथानुपपस्या सिद्यति। तब व संयोगो व्याप्यदृत्तरव्याय- दृत्तिरित्यादिविकन्पानवकाघ्ः । "न हि दृष्टे Sनुपपमं नाम" दति यात्-दति चेत्। न। चुटेरन्यथाय्युपपत्तिसभ्भवात्।

काविद्यायां महापृथ्वौ जायते। तदनन्तरं प्ृथिव्युपादानीभृताया- मविद्यार्यां घटो जायते। घटोपादानीभूतायामविद्यार्यां दण्डी- अभिधातजक्रियया कपालिका उत्पघ्यन्त। कपालिकोपादानी- भूतायामविद्यायां अ्रभिघातक्रियया पूर्णरजो' जायते। पूर्णरब १ 'चूर्यं रतः' इति क. पुक्तके। रभः भूम्दस्य पूंभवमषि। यथाह्ामर- संगः।"पांसुर्ना न कयोरनः"। इति।

सदानन्दर्यति बिरचिता। [प्रथमो

उपादानोभृतार्यां पूर्वचुटिर्जायते। भ्रभिचातरूपक्रियाया श्रप्युपा- दानोभूता अविधैव*। सिद्धान्ते जगतसर्गे ऋ्रविद्यातिरिक्रसामय्यन- प्ोकारात्। तदुतं विष्णुपुराणे- महो घटतं घटतः कपालितिका: कपालिकासूर्णरजस्तो डणु:। जनैः ख्कर्मासतमितात्मदर्भनैरालच्यते वरृद्धि किमन्र तत्वम्॥ इति। भ्रणरत चुटिः। एवं चुटेरप्तिरितं किसन सून्मतरं वस्तु परमाणरम्तु। स च विनष्टुमईति। पृथिव्यादिजातौयलवात्। नवाभोदद्वाणकवत्। न सेतावभ्ाजेद परमापवो नित्या: तैर्जगद- खिलमुत्द्यते पूर्वोक्तयुक्रिविरोधात् श्रुतिविरोधाच्च। तथा हि। एतस्मादात्न प्ाकानः मन्भूतः । आ्रकाशाद्वायुः। वायोरग्रि: । अगेरापः । प्ह्नाः पृथिवौ [ने० उ० ब्रद्मामन्दवकषो]।

मूलत्वात्प्रक्रति: प्रबोधभयतो Sविद्येति यस्योदिता। देवो डमी विरतप्रपसर चनाकल्ोलकोलाइलः। साक्षात्माच्ितया मनस्यभिरतिं बध्ातु शान्तो मम॥ इत्कम्। द्वितीयमसब के 5वि- कारं कारमलीकिकाडतमर्य मायावशात्संहरन्। शरं हरमपीन्द्रजानमव यः कुवेन् जगत्कोडति। सं देवं निश्वग्रहस्रदभिद्यानानुभावं भवम्। विशवासे कभुवं भ्रिवं प्रतिगमन् भुयासमकेव्वपि। इति लवकार्थसङ्गगाष्टकं चोकडयम्।

१ प्रजतपुस्तके 'इत्येतत्रकारि•' इति पाठः। २ 'दे हो' इति व पाठ:।

मुडरप्ररार: १।]

कारएंतमुन्तम् । "तदेचत वज्स्यां प्रजायेयं" इ्ति भ्ुतेः। एवं वाय्ादिकं प्रति माकाशस्थैवेत्यादिक्मेण बोंडूव्यम्। तम्मपात्कार्यद्रव्यं प्रति संयोगस्य कारएवमपासम्। ननु परमाणूनां निरवयवानांमपि संयोगार्थम- वयवा: कस्थन्ने-दर्ति पेत्। न। अवयवानां क्पितत्व संयोगद्यणु- कादौनामपि कस्पितत्वापातात्। कस्पितानां चावस्तुत्वात्। वस्तुतः संयोगधयासमवायिकार णत्वाभावात्। न चासमवायिकारपमन्तरेणापि कस्पितमंयोगेन कार्यकारणभावसिद्धिरिष्टेति वाचम्। तथा बति सप्दृष्टेष्टकादिभिरपि सत्यग्टद्ारभ्भापत्तेः । भावकपकार्य नाय्षम- वायिकारणं विनेति तव सिद्धान्तविरोधास्। न्नुमानानि चाचा- नुकूलानि। न संयोगसचिवा: परमाणवः। खातनत्रा सति तह्ेतु- कर्मशून्यत्वात् भ्ाकाभादिवत्। कर्मशून्या: परमाणवः। तङ्ेतु प्रथ- बाभिघातादिशून्यत्वात् आ्ाकाशवत्। परमाणवो द्रव्यानारभाकाः । निरवयवत्वेन संयोगप्रचयचौनतवात् रात्माकाभादिवदिति। इति परमाएखएडनम्। एवं मंयोगाषिद्धिवत्संयोगभिङ्टी्सन्पादकमम वायाभ्ग्र्री कारस्यापि दुर्निरूपलवम्। तथा हि। समवायिभ्यामत्यम्तभिन्न: समवायिनोर्य :* घटकः समवायः स समवायिभ्यामसम्बङ्धू: सम्बड्धा वा? नाघय:। हिमवदिन्ध्ययोरपि घटकत्वप्रसन्गात्। न द्वितीयः। तमापि सम्म- न्वान्तरमित्यनवस्थाप्रयङ्गात्। न च समवायः खकपसम्बन्धेनैव सम्म- नान्तरानपेचेण सम्बद्धू इति वाचम। सरूपस निरुपणानईत्वात्। * बन्न व समवायो विद्यते ययोली समवायिनाविति व्यास्थेयम्।

सदानन्दयतिविरचिता। [प्रथमो

थथास्कपं किमधिकरणं उत आधेयम् ? यद्वा प्रतोतिकाल: किं वा प्रतोतिरेव? उतावच्छेदकदेभो वेत्यच विनिगमनाविरंद्ात् 'तुथ्तु दुर्जन' न्यायेन* खोकार डपि न निर्वाद:'। तथा दि। सरपमम्बन्धः किं समवायसरूपस्तदतिरिका वा? भाद्ये पात्मात्रयः। सं न खौयमित्यनुभवेन बाधस। द्वितौये तु ननवस्था स्फुटैव। ननु किमप्रामाणिकच्वेन संमवायस्यायुऋत्वमुचते अनवस्थया वा? माद्यः। द्विविधा दि लोके सम्बन्धः । मंयोग: सम- वायख। तब मंयोगो नाम युतमिद्यो: सम्बन्धः । सच प्रत्यचेष- वावगम्यते। यथा घटरव्नुसम्बन्धः । समवायः पुनरयुतसिड्डानामेव। ते चावयवावयविनौ क्रिया क्रियावन्तौ जातिव्यक्री विभेष्यनित्यद्रव्े पेति। मग्वैतेषु। 'दह प्रत्ययलिङ्गगम्य' द्ति वैभेषिकाः ?। 'प्र- १ 'सरपस्य' इत्यारम्य 'निर्वाहः' इत्यन्तो यत्थः ख. पुस्तके नास्ि। ग. पुन्तके तु 'निरूपयानईत्वात्' इतेतदेव वसते। *यच प्रतिपत्िप्रतिपादितं पदां दुषमपि वादी प्रोदिवादेनान्रीक्कता- प्यन्यथाभार्ा दूषयति सघास्य न्यायस्य प्रवृसति: ।

• इह तम्तुष पट इत्यादि प्रथयो ज्ञानं हेतुर्चापक लिक् यस्य स सम- वायो डुमेय एव न तु प्रतक् हत्वर्थ: । 5 वे ग्रेषिकान्त-न प्रम्यक्ष: समवायः। यावदाश्रयप्रतदं विना सम्बन्ध- प्रत्यक्षासम्भवात्। सम्बन्धप्रतक्षे यावदाश्रयप्रत्ययं हेतुः । चन्यथा घटौ संयुक्तावितिवत् घटाकानती संयक्ताविति। घटे रूपसमवाय इति वदा- नाश्े भ्रम्दसमवाय हत्यपि प्रत्यक्षापते। चत एव संयोगप्रत्यक्ष एव याव- दाचयप्रत्यक्षं हेतुः। जाघवात्। न तु सम्वन्धमात्रप्रत्क्षे संयोगसमवायान्य- तरतरूपसम्बन्धत्वम्य कार्यतावण्ेदककोटिप्रवेशे गौरवात-इंति यदाज्: तव् पराजम्। घटाकाम्रसंयगादिप्रत्वक्तापत्तेर्वरखायानुमेय समवायस्या- वशमकल्मादिति सुधियो विदां कुबन्सु।

मुडरमशरः १।] पदेतन्ससिद्ि:।

व्वर्चाषिड् एव' दति व तार्किका :*- रत्यन्यदेतत्। तथा दि। रव तम्नपु! पट-इति प्रत्ययो धर्मिसम्बन्धपूर्वको भवितुमईति। भवा- ितेहप्रत्ययत्वात्। यदित्यं तत्तथा। यथा-कुण्डे बदराणि-रत्ा- दिप्रत्ययः। व्रत एव न द्वितोयोऽपि। प्रमाणमम्बड्ूकार्यान्यथानुपपत्ति-

तथा हि। न तांवत्-हह तमुषु पट-इत्यादिप्रतौतिः । चपि तु-इमे। तन्नवः पट-इति'-मृदयं घट-दत्याद्यभेद्विषया प्रतोतिः। एवं सर्वच। न दि-गाखासु वृक्ष-रति प्रतोतिः।

• व्ययुतसिद्धानां सम्बन्धः समवायः। विषेषयतान्यसम्बन्धेन यावदुभयसतवं ययोराश्रयात्रयिभावः तावयुतसिड्ौ। यथा गयगयिनौ। पटोत्से: पुर्व

वारखाय विशेषयातान्येति। व्मावस्य व विभेषयातयेव सम्बन्धखीका- रात्। कालो डमि विभेषयातयेव जगदाधार:। इदानी घटः-इदानों नगत्-इति प्रतोता वाधाराधेयभावः। 'प्रथमान्ते मुख्वविषोष्यकः शाब्द- बोध' इति सीकारात्। प्राचीनास्त। विनाप क्षयपर्यमं कयोरत्रयात्प्ययि माव: तावयुतससिडौ। ते चावयवावयविनौ गुयागय्िनौ क्रियाक्रियावन्तौ जातिव्यक्की विभेष्यनित्वयदव्ये चेति। तम्तुपटादयः ववयवावयविनौ।

द्िनाश पर्यन्तमिति। तदसक्गतमेव। नित्यगुयनदाश्रययो रात्मात्मत्वजाब्ो- विंशेषनित्यद्रव्ययोगवयाप्ेः। सो 5यं समवाय-इह तन्तष पटः समवेत- हतादिप्रत्यक्षसिद्ध एव। इति नैय्यायिका:। मोमांसकान्त-गुगगस्या दोनां तादाव्यमेव प्रतोयते। नीनो घटखसन:

t तन्यधिकरयकः पट हत्यर्थः। तन्तुरूप: पट हचेव वकुमुचितम्।

१ र. पुसतके 'बत्' हत्बधिकं वसते।

१६ सदानन्दयतिविरचिता। [प्रथमो

किन्तु-वृच्धे भाखा-इति प्रतोतिः। तथा-पटे तन्तव-दति' चानु- भूयते। तम्मादवाधितेहप्रत्ययस्य बाधितत्वादमिट्गो हेतुः१। किसायं समवायः सम्बन्धिभ्यामन्योऽनन्यो वा? त्रथान्य दति पेत् सतन्त्र: परतन्त्रो वा? त्रथ सतन्त्र द्वति चेत् तर्षि तथैवो- पलम्येत? भ्रात्माकाादिवत्। अ्रथ परतन्त्र दवति चेत् यत्तन्त्रो Sसौ तेन सम्बन्धो वतव्यः। गुणादिषु तथा दर्भनात्ं ! न चासौ सम्बन्ध- व्वाकम्वन्धान्तरानपेत-हत्युच्वैवीचम्। संयोगे व्यभिचारात्। त्रथ संयोगस्य सम्बन्धत्वे दपि गुणत्वास्सम्बन्धान्तरापेचा। सामान्यादोमां तु परतन्त्राणाममम्बन्धरपचादेव तदपेचा। समवायः पुनः सम्बन्धरूपो न गुणखति वैषम्यमिति चेत्। तर्हि सम्बन्धतादस्य संयोगवदेव गुफलमनुम्दम्। श्रथ- द्रर्वहां स पा, याT समवावकुणदिख्वपि वर्तते। ततख गुप :- द्ति चेत्। तर्हि 'तुष्यतु दुर्जन' न्यायेनास्तां ताव- हुणादिषु समवायः। कार्यकारणसमवायस्य तु गुत्वमनुमीयताम्। द्रव्ययो: मम्बन्धत्वात्संयोगवत्। अ्रथ-मंयोगस्य युतसिद्धूसम्बन्धत्वात् केवलट्रव्यवृन्तित्वाञ्च गुरतवम्। ममवायः पुनरयुतसिडूसम्बन्धो न द्रव्यमाचवसद्य्तेत्यगुणत्वमिति चेत्। तर्षि ब्रूद्धि केयमयुतमिद्धि: ? भप्ृथग्देश्वं वा भ्रष्टथक्कालन्वं वा भ्पृथक् सभावतं वा? आाद्ये डपि सम्बन्धिनोईयोरप्थग्देभ्तं वा एकतरस्य वा? प्रथमे पटस्य तकुसम- वेततवेम तन्नुदेशत्वम पटगत रहड्ूत्वस्य पटे समवेतलेन पटदेग्त्वमि- १ ख. ग. पुस्तकथो: 'वच्ानु०' इति अधिकम्। २ 'तस्मात्' इध्याग्म्य 'हेतुः' इध्यन्तं ग. पुस्तके नास्ति। ₹ 'वोपलव्य: स्यात्' इति ख. पुल्तके। 8 क. पुल्तके तु 'सवत्रव्यदत्तिः' इति वर्तते।

बुहरप्रशार:१।

त्येवं द्रव्य गुपयोर्भिबदेम्यलख तयैव खोकारात्। बन्चे तु घटाका- गसंयोगेन घटाकाशयोरप्ययुतासड्ूत्वापत्तेः। सत्यपि घटस महेमले पाकाशस्य मित्यद्रव्यतेनान्यच समवायाभावेन प्ृथग्देश्लाभावात्। नापि द्वितीय: । सव्य दच्िपायोर्गोविषाएयोरयुतमिङ्ून्य *प्रसङ्गात्'। न दतीयः। ट्रव्यगुणयोरात्मभेदस्य तव मते Sसन्भवात्। म च द्रव्यगुपयो: समवायस्ोकारेण सर्पभेदसभ्ावेमात्मभेद: सभ्भवतौति वाचम्। समवायस्याव्याप्यनिरुपणलवात्। तत्पाहुणस् ट्रव्यतादाल्यनेव प्रतीय- मानत्ाद्युतसिद्या सिङ्धिः। अपि च। अ्रयुतमिङूगम्दो Sप्टथ- गुत्पन्तौ सुख्य: । "यु मित्रणामित्रएयोः"। दति पाणिनिस्रखात्। श्रमिश्रणार्थक धातुयईणात्.१। सा च ऋषृथगुत्पन्तिर्भवन्मते न ट्रव्यगुणयोरसति। द्रव्यम्य प्राक् मिङ्टे: गुपास्य पचादुत्पन्तेसा। त्रथ-सम्बन्धितयैव कार्यस्य कारणे मिद्धिरयुत- मिद्धि :- दति चेत् ताई कायें किं मिदधूं मत् कारणे समवैति? समवेतं वा सिद्योत्? युगपदुभयमति वा? ब्राध्े कार्यस्य पूर्व-

१ 'प्रसन्नो दुर्वार: स्यात्' इति ख. पुन्तके। २ 'धमिश्रद्ार्थकस्येव धातोर चेषार्थसम्पादकत्वात्' इति ख. ग. पुन्त- कयो:।

बच प्रथमं दव्यस्य सिद्धि: चनन्तरं तत गुवस्योत्यत्तिरिति यदुतं तब् सर्वे चात्रियन्ते। वन्ततल्तु द्वमिद्विसमकानमेत्र गयोत्यत्तिरिति वह्रयम्। 3 15983

सदानन्दर्यतिविरचिता। [प्रथमो

िद्ूत्वादयुतसिद्ल्वहानिः१। द्वितीये तु। उत्पन्तेः पूर्वमसतः का- र्वंख कथं कारणे समवायः । तथ-असतो ऽपि कार्यस्य कारणे सम- वायः कस्थत-इति पेत्। तर्षि येनात्मना कार्यस कारणे समवायः कल्यते तत् किर्मामद्कार्यके? उत सिदधूकार्यके? अ्रसिडूकार्यके चेत्। तर्षि कायें बंदसदात्मकं* सात्। तच्च विरुडूम्। बाधात्। सि- हूकार्यकों चेत्। तर्षि समवायेम सह ताद्रूप्येणं निर्वप्नेः। सिडूरूपख न स्यात् कारणे समवायः। प्रथ सम्बन्धः स्वरूपमि्िस्च कार्यस् युगपदेवास्तु दति पेत्। तव्मिङ्वावसं कायें मद्दा? अ्र्द्दा ? उभयविलच्पां वा? बाध्ये सिद्धूस्यैव सम्बन्ध द्ृत्ययुतमिडूतवहानि: । द्वितीये न कार्यस्य समवायः। तख ऋधाप्यसिदूत्वात्। ढतीये तु। अनिर्वचमनेयवादप्रसङ्ग भागतो ऽसि मार्गे। वेदान्तमतप्रवेभात्। एनेन गुणादिष्वपि समवायो निरस्ः। तस्मात् समवाय: सम्बन्धिभ्यामन्यखेत्। तर्हि तस्यापि सम्ब- शाम्तरं वत्रव्यम्। श्रथ-भ्रर्ेव तस्यापि सम्बन्धान्तरं विभ्रेषण-

१ 'सिद्धत्वस्येव हानिः' इति ख. पुस्तके।

• सत्वं कालत्ये दि सत्वेग प्रतोत्यहम्। सातमवत्। चसत्वं तु कान- नये दपि सत्वेन प्रतीत्यनहंतम्। पभविषायादिवत्। एतदुभयं वात्मा- सरूपं यम्य सत्सदसदाताकम्। + सिद्धमेव कायें यस्मिन् तत्सिद्कार्यक्रम्। कारयमितर्यः । 1 निर्यनिशष्देनाच सिद्धेग्रंहजं कर्तचम्।

मुहरमरार: १।

विधेवसवपमिति पेत्। तदपि दुर्वचम्*। दृसदेवद्त्तवोर्विग्नेपर- विभेवयभावस्य सम्मान्धान्तरप्रयुन्तत्ान। विभेषणाविभ्रेष्यभाव एव सम्बन्धः । सम्बन्धान्तराज्युपगमे प घनवसेव दुर्वारा?। प्रथ-प्रतो- त्यनवसेव य्यवहारविरोधिनो। न सन्तानवख्ा। इयं तु ब्तान- वस्ा-इति चेत्। न। प्रतोतेरष्यनवख्यानात्। तथा हि। समवाथः सयं विभेषणत्वात् खसिड्ौ सम्बन्धान्तरमपेवत एव। तदृपि सम्बन्धान्तरमिति प्रतीतावप्यनवस्था सिट्टैषेति। तसमाल समवायः सम्बन्धिभ्यामन्य इति सिडूम्। न प-तान्यामभिन्न एवास्मिति वाचम्। समवायासिङ्कः। न व-का गतिसर्दि सामानाधिकरख- स्ेति॥ चेत्। कारसे कार्यस वच्यमामायिकास्ामिकसम्बन्ये

• दूःखेनापि वक्ुमभक्यम्।

1 सम्बन्धान्तर कार यवत्वात् सम्बन्धान्तरेख जन्यत्वादिति यावत्। 5 तुष्यतु दुर्मन न्यायेन विभेषयविभ्ेष्यास्थसन्नन्वस्य विभ्ेषय्तावि-

यक्षया तद्िशेषणविभेष्यास्म्याप्यभ्रीकार कयो: कन्तपने गौरवात्। जाघ-

तात्पयम्। ॥। चतुर्धा सामानाधिकर एवं भवति। तब एकविमत्यन्तपदवाचलम्। पर्भाचद्वाधायाम्। यथा-यशशोरः स सानुरेव। तदुतं नैव्यम्यखिजौ। यो एयं स्याय: पुमानेष पुन्धिया व्यामधीरिव। मसास्मोति धियाशेषा ढ्ाशम्पजिविंनर्ताते ।१ । कु्मचचत् सम्यासे। यथा-शुक्ौ रजतं हवादिस्यते। कुर्मार्चदिश्ेषय-

१० प्रथमो

नाय्युपपन्ते: । नन्वच तथा वाधादर्भनात् कथमद्यासनिबन्धनं सामानाधिकरण्मिति चेत्। भ्र मनुष्यवदिति बरूमः । श्रीतख बाध: प्रसिद्धू एव। वाचारम्भसं विकारो नामधेयं मर्त्तिकेत्येव सत्यम् । रत्यादिः। किं च समवायस्य न नित्यलवं सभ्भवति। सम्बन्धय- धौनमद्धावात्। सम्बन्धिनसेकम्य द्योर्वा विनाधेन नाभस्यावश्यक स्वात्। न द्स्ति मन्भवो गुलो वा। गुएगुणिनौ वा नस्तः । श्रस्ति व तयो: सम्बन्ध दृति । तस्मात्कार्य: समवायसम्बन्धो निमित्तकार- शोत्यन्तिमात्ाधीनः । संयोगवत्। इत्यलं मृतमारणेन। इति दिक्" । . दूति समवायखएडनम्। तस्मादुंपपत्यनुभवारभ्या न कार्यस्य कारणादन्यलम्। अपि तु कारणम्यैवायमनिर्वाच्य: परिणामभेद दति। तथा च कार्यस्य कारण Sनतिरेकात् किं केन सम्बदूम्। संयोगस्य व संयोगिम्या- मनतिरेकाम तयोः संयोग दति। न च सम्बन्धः सम्बन्धिर्भ्या

विभेष्यभावे। यथा-नीको घटः इत्यादि। कुतचित् चभेदे। यथा-सो 5यं देवदस्तः इत्वादि।

लिकसम्बन्धेन विद्यमानानन्तगवत्वानामवनतिविभेषे प्रयेजकत्वाभाववत् समवायेन सामग्रोब लेनावयविगतविद्यमा नगुरुत्स्यापि प्रयोजकत्वाव् खा- अयसमवेतत्वसम्बन्धेन कारयागतगसत्वस्येव वावयविगतपात प्रयो जकत्वात् दिगुया गरत्वेमावनतिविश्रेषासम्भवात्" इति तदषि निरस्म्। 'खाश्रयः' नपालः तद्गतं गुवत्वमित्यर्थः।

मुदरमशाए: १।] वरेतनसविद्ि:। २९

नानाभष्दधियोरूपपन्ते: । थथा एको देवदत्तः खगतविभेषापे- चया मनु्यो ब्राहफो डवदात :* । खगतावस्यापेच्या' बालो युवा खविरः। खक्रियाभेदापेच्षया श्रोषिय: पाचर्कः। परापेचया तु पिता पुतः पौचो जाता जामाता इति। यथा पैकापि सति रेखां खानान्यलेम निविश्यमाना एकभरत-सहस्रादिभष्दधीभेदयुता भवति। तथा सम्बन्धिमोरेव सम्बन्विभब्दधोय्यतिरेकेण संयोग- समवायभब्दधोयोग्यतं न व्यतिरितं वस्तु दृति। तस्मात् कारत्स्येक- देभाभ्यामन्तरालदेशश न्यावस्थार्थो संयोगसमवायभष्दधोगम्याविति।

घू्म्। नदेवं ट्रव्याभिय्ना गुणकर्मसामान्यविभ्येषसमवायाः इति षिङ्गूम् । किश गुणादोनां द्रव्याभिन्रत्मे मिड्े डपि ट्रव्यव्यवदारकन्पनं व्यर्थमेव। तथा दि। तच प्टथिव्यप्नेजोवायाकामकालदिगातामनर्सा द्रव्यत्वोपपादनं किं लोकव्यवहारायं अ्रथवा तेषां ट्रव्यत्ज्ञानेन मोचार्थं वा? नादयः। न चि-द्रव्यमानय-दत्यादिव्यवहारो लोके दृथ्यते। ट्रव्यगब्देन सुवर्णादेरेव प्रत्ययात्। नापि द्वितीय: । पृथि- यादोनां ट्रव्यल्वे ज्ञाते डपि नदुःखध्वंमजच्तपामोच्षसाधनीभूत मिथ्या-

*बवदातः सितः गौरवर्य इव्यर्थः ।

१ 'व्याम पेच्य' इति ग. पस्तके।

सदामन्दयनिविरचिता।

जाननाभ्ासभ्वात्। प्रत्युत लोकसिङ्धू-प्ृथिवौ-रत्यादिनामभिर्थयव- शारे सिद्धे Sपि प्रथिव्याद्यो द्रव्याणीति प्थिव्यादोनामलौकिकं निष्म्रयोजनमामान्तरस्थापनेन९ मिथ्याज्ञानमेव प्रतन्यते। तस्मान द्रव्यपदार्थ: कसिदसि। किन्नु प्रथिव्यादिषु सर्वेषु नाजो इसु- गतिदर्भनात् मार्मपदार्थ एवायम्। नापि गुपपदार्थ:। व्यामगुणी घट :- द्वति व्यवहाराभावात्। किन्मु-श्यामो घटः-दवति प्रत्यथात् घटनामपदार्थः । ग्यामला- दिना रूपयत दति रूपपदार्थ एव श्यामादि:। कर्मपदार्थसतु१ क्रियारप * एक एव। न उत्लेपणादिना पश्चविधः। सर्वजर क्रियाया एव. दर्भनात्। इत्यं च वच्चमाणं यावद्विद्याकायं परिदृश्यमानोनामरुपक्रियात्मको दृश्यपदार्थ । एवा ऽयम्। एृकूपदार्यस। आ्रात्मा। इति पदार्थदयं सिद्धति व्यवहारे।

१ 'नामान्सरकरगोन' इति ग. पुन्तके वसते। ख. पुसके तु 'नामान्त- रेब' दन्येत वर्तते। परमिदं पाठडयमप्यसङ्गतमिव प्रतिभाति। २ 'कर्मपदार्थ्वेक एव' इति क० पुस्तके। तदयज्ञमिति प्रतिभाति।

*उत्क्ेपणापक्षेपज्ादिसवमषि क्रियाशब्दवाच्यमेव भवितुमइंति। यतः उत्दोपयादि सरव कियेव इत्यभिप्रायः। + दर्पमयोग्य इत्यरघः। एतदुपणक्षयमत्रिम्। धत एव श्रोतादिय्याद्मा - विषयाकामपि टृश्यपदार्थंत्वं सम्भवति। + 'टृकूपदार्थः' ऋषा इति यावत्। एतेन इन्ियेरर्थग्रांइक बात्ा दम़पदार्थ इति सिद्म्।

बहरपहारः १।]

परमार्थतस्तु अविद्यातत्कार्यनाभादातैव एक: इति चतुर्थमुद्गरे खएं भव्यति इति। द्रय्यादेरभावाच ट्रव्यावगुप्तवाद्यपरसन्नापि न सिद्धाति। वब्स-

एव व्यावर्तकत्वसभ्भवात् भववाते डपि न विभ्रेषषिङ्धिः। बस्मनाते तु आत्मोतरस्य नित्यस्याभांवास व्यावर्तकापेचषा। समवायासिङ्रियमैव। भभावस्तु प्रतियोग्यभावादेव न मिद्धति। तम्मात् सद्रूपे म्रह्मषिति सर्वस्यापि प्रतोयमानस्य जगतः वच्चमापरीत्या कन्पिततं पिडूम्। तथा प क्रुति :- एवमेव खलु सौम्य बम्मेन छप्रनापोमूलमन्विक्। पद्धि: सौम्य शुङ्गेन तेजोमूलमन्विक्क। तेजस: सौम्य शुद्गन सन्पलमन्विक्छ। सन्मूखा: सौष्येमा: प्रजा: मदायतना:

• उद़ावक बाह हे सौम्य श्रेतकेतो। चद्धि: रसादिभावेज नीतेना - शितेनाग्रेन निष्पादितमिदं भरोरं मुद्ग: चहुरोत्पक्तित उदूतः। तमिमं मदू वायं धरोराखं वटादिश्भ्गवदुत्पतितं विजानीहि। किं तभ विभ्ेय- मिति चेत् परय। इदं शरीरं मुङ्गवत् कार्यत्वात् नामूकं मविष्यति। तहिं वस्य का मूनं स्याव् ? इति एक बाह पिसा। चन्नादन्यन वस्य का मूजं

१ 'बझमयः सत्तया उपपन्तेः' इति ग. पुक्तके। २ 'भुगेन' इति ख. पुखवे। १ 'प्रतिषिशः' इति क. धुक्तके पाठः ।

[प्रथमो

द्ति सर्वेषामपि कार्याणं सति ब्रह्मणि कल्पितत्वं दर्भयति। न चाच सत्वं सामान्यम्। पूर्वमेव दूषितल्वात् मानाभावा्द। न चानुगतप्रतौतिरेव तत्र मानं-दृति वाचम्। तस्या: पदार्थमान- साधारण्यात्। अ्रन्यथा सत्ताजात्या' ट्रय्यगुणकर्ममानदृत्या-सत्ता स्यात्। चद्नमेव तस्य मूलम्। कथमिति चेत्। चभ्ितं हाम्रमद्गि्मवोद्ठवं जाठरेकषापिना पथ्यमानं वसादिभावेम परिगमते रसात् शोशितं, शोगि- तान्मांसं, मांसाम्मेद, मेदसो 5स्थीनि, चस्थिम्यो मन्जा, मज्जातः शुक्रम्। तथा योषिद्वमं चाव्ं रसादिक्रमेशेवं परियतं कोकितं भवति। ताम्यां मुकभोदिताम्यां चद्रकार्यान्यां संयुक्ताम्यां प्रत्यहं भुज्यमानेनान्रेनैवमापूर्य- माखाभ्यां मत्थिरदै: कुर्धामव प्रत्यहमुपचीयमानो ऽनमूली देवयङ्गः परि- निष्पम्ञ इत्यथः। यक्त देवयकस्य मूलमन्नं निर्दिछं तदपि देहवद्विनाभोत्पत्तिमत्वाव् वस्माचित् मूलादुत्पन्रम्। यथा देहयुक्रो जन्रमूष: 'एव भेव खल सौम्य वप्रेन मुङ्गेन' कार्यभूतेन वव्रम्य शुक्म्य 'चापो मूलमन्विक्छ' प्रतिपद्यख। एवमेव 'बद्धि: सौम्य मुङ्गेन' कार्येय कारयं 'तेजो मूलमन्विच्छ। तस्यापि विनाशोत्पक्षिमत्वात् मुङ्त्वम्। 'तेजसा सौम्य शुद्धेन सन्मूलं अन्विच्छ' एकमेवाह्ितीयं परमार्थसत्यम्। यस्िमन् सर्वीमदं वाचारम्भयं विकारो माभधेयममृतं र्वामिव सर्यादि विकल्पभातमध्यस्तमविद्यया। तदस्य जगतो मूलम्। अतः हे 'सौम्य इमाः सर्वा: प्रजा: सम्मूनाः' सत्वारयाः। न केवलं सभूना एव। इदानीमषि स्ितिकाले 'सदायतनाः' सदाश्रया एव। नषि मदमनाश्ित्व घटादे: सत्वं सिितिर्वार्त। चन्ते च 'सत्परतिकाः' सदेव प्रत्िकठा नयः समाप्निरवसानं परिश्ेषे यासान्ताः। अतः सर्वेषां का रयार्या म्राि कक्पितत्वं सिद्धमित्नं पक्षवितेन।

१ 'सत्ताजातिद व्यगुय्षे'ति ख.ग. पुल्तकयोः।

मुदरप्रहार: १।]

सतो-जाति: सती-ध्वंसः सम्-इत्यादिप्रत्ययानिर्वाहात्। अत एव सत्सदितिप्रतोत्या ट्रव्यगुणकर्ममाचवृन्तिसत्स्य खानुपपादकल्र भसमवाते Sकल्पनम्। वैपरीत्यस्यापि सुवचत्ाच्च। नप-चरमचिके। एकार्थसमवायेन-सत्ता सतो-एवं कालिकसम्वनदेन-ध्वंस: सन्- रत्यादि प्रमा भविष्यतौति किमनुपपश्रम्? इति वाचम्। एक- रूपप्रतोते रेकरूपविषयनिर्वाह्यल्वेन सम्बन्धभेदस्य खरूपमत्वख्य च कस्पयितुमनुचितत्वात्। विषयस्यामनुगमे ऽपि प्रतोत्यनुगमे जाति- मानोच्छेदप्रसङ्गात्। तस्म्रादेकमेव मद्रपं ब्रह्म सतः स्फुरणरपं ज्ञाताज्ञातावस्याभासकं कथ्यमानेन खतादाम्याध्यामेन सर्वच मद्व- दारोपपादकम्। सम् घट :- दति तावत् प्रतोत्या मट्किंमाचाभिनत्वं घटे विषयौक्टतम्। म तु मन्ताममवायित्वम्। श्रभेदप्रतौतेर्भदघटित- सम्बन्धानिर्वाद्यात्। एवं-मत् ट्रव्यं-सन् गुण :- मत् कर्म-मत् मामान्यं- सम् विशेष :- भन् ममवायः-मन् प्रभाव :- दत्यादिप्रतीत्या सर्वाभिनतं सतः सिद्धम्। ट्रव्यगुणदिभेदामिद्या च नैतेषु धर्मिषु मत्वं नाम धर्म: कल्पते। किं तु ब्रह्मरपिषि मति धर्ममिणि द्रव्याद्यभिन- तम्। लाघवात्। तद्च वास्तवं न सभ्भवतौत्याध्यात्मिकमित्ेतन्प्रतति- पाद्नस्य वच्यमाणतात्। तदुकं वार्तिके।

१ 'न च चरमत्निके एकात्रयत्वसम्बन्धेन तथात्वप्रतीतिरिति वाथम्। सत्सदिति प्रतीत्या द्रव्यगुगकर्ममावर्यत्तिसत्वम्य खानुदपादकस्या 5कनप- नावु। वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वाच। एकरूपप्रतीते रेवकपनिर्वाड्ात् तथैव 'वहमुचितम्'। एतावान् ग्रन्थ: ख. पुन्तके अधित्रो दृक्ते। 4

२६ सदानन्दयतिविरचचिता। [प्रथमी

सच्तातो पि न भेद: ख्ात् ट्रव्यत्वादे: कुतो जन्यतः। एकाकारा दि संवित्ति: सट्ूव्यं सग्गुपास्तथा।। इति। अ्रत एव-घटाद्विन्: पट-इत्यादिप्रतौतिरपि न भेद- साधिका। घट-पट-तद्गेदानां सदभेदेनैक्यात्। अत एव महाभाव्य- टोकाकारेण कथ्यटेन काशीरधुरन्धरेष खमतोपष्टमायं भर्टहरि- कारिकोपन्यक्षा । सम्बन्धिभेदात्स ज्तेव भिद्यमाना गवादिषु। जातिरित्युथते तस्यां सर्वे भ्रब्दा व्यवस्थिताः ।। तान् प्रातिपदिकार्थं च धातर्यं च प्रचचते। सा मित्या सा महानात्मा तामाडस्तलादयः॥ शास्तेषु प्रक्रियाभेदैरविद्येवोपवर्षयते। समारभ्भस्त भावामां ब्नादिब्रह्मएख तम्। रति। एतेनैव सद्रूपस्य ब्रद्माएः सर्वेन्द्रियग्राह्यत्वमपि सिङ्ूम्। ननु कथं चचुरादिज्ञानविषयत्वं ब्रह्मणः?। रूपादिच्ौनल्ात्। नच -खरूपतो Sयोग्यत्वे डपि चन्द्रावच्छ्िन्नलवेन राहोरिव घटावच्छिसलेन योग्यता-इति वाचम्। ग्रब्दाद्यवच्छ्िन्नलेन गगनादेरपि योग्यता- प्रमक्गात्। राहोस्त नौलस्य खतो योग्यस्य दूरदोषेणायोग्यस्य शडसा-

न सो डस्ति प्रत्ययो लोके यच कालो म भाषते। रति मोमांसकोकरौत्या कालस्येव म्रह्मणो डपि भविष्यतीति- वाचम्। तस्याप्यतएवामङ्गीकारात्। न चानुभवविरोधः। परमाणु- वानयं देश :- हत्याधनुमानरूपज्ञानलव्पायाप्युपपत्ते :- द्वति पेत्।

मुदरप्रहारः १।] ₹•

न। रटानों घट :- इति खाधिकरसावच्छ्िम्लेनानुभवख सार्वजनों- नसयापलापापत्ते: । न रूपादिसामयोबाध्ात्' कथमनुभवः? दति वाचम्। प्रतिनियतेष्द्रिययाह्मप्रत्यन्ततावच्किमं प्रत्येव रुपादे: हेतुतवात्। सर्वेष्ट्रियग्राहं तु ब्रह्म कालस। भतो न रूपादिषोनले डपि चाचुषत्वानुपपत्तिः। वस्तुतक्ु। ट्रव्यप्रत्यक्षम्रत्येव कपादे: कारण- व्वात् न ब्रह्माण: कालस्य वा प्रत्यन्षानुपपप्तिः। तयो: सिङ्धान्ने द्रव्य- व्वाङ्गोकारान्। ब्रह्मारः सप्रकागसचिदानन्दरूपस्य सवतन्त्रपदार्थत्वात्। 'कालस्य व भ्रविद्यात्मकत्वसीकारात्। इति दिक्। ननु महाकालमद्भाने ददं सर्व सककते। तजैव तु मानं न पश्याम:। न च- ददानीं-इत्यादिरुपबुद्धिनियामकतया- तत्िद्धि: द्ति पूर्वभेव दर्भितं-इति वाचम्। जन्यमाचरूपखण्ड- कालमादायैव तत्तौत्युपपत्ते :- इति चेत्। मेवम्। तथापि-रदानी घटः-दति प्रनोतिनियामकमम्बन्धघटकतया महाकालस्यावग्य- कल्वात्। तथा हि। ददानीं-हत्यंभविषयो घटो वा ? उत भूतलादि- र्वा? यद्ा सूर्यादिपरित्न्दो वा ? नादः। तस्य प्ाधारत्वानुपपत्तेः। सस्य साधारताभावात्। न द्वितीयः। अनमुगतत्वात्। एकम गतस्यान्यच नयने डपि ददानीमिदं-दति प्रत्ययाच। नापि दतीयः । तस्य सालादटेंनं सम्बन्धाभावात्। खात्रयसंयुत्र- संयुक्तत्वादिरूपसम्बन्धाक्गरीकारे तु सम्बन्धघटको इनुस्यूतो जन्यमा- चातिरिक्रावश्यकः। तथा व तव्ैवात्रयत्वसुचितम्। "म च पदार्थः

१ 'बाभात्' इति ख. पुम्तके।

वदानन्दय विविरचिता। [प्रथमो

परमात्मातिरिकः। न मायान्तभूंतः। जौवादृष्टतकसंस्कारातिरि- क्ायासस्या भ्रमङ्गोकारात्" द्ूतिजरन्नैय्यायिकाः। "निखिलजगदा- धारत्वरुपकालताया: ईभे डप्यावश्यकत्वात् स एव कालपदार्थ:" द्ृति

याया: श्रुतिस्प्रतिषिद्ूत्वान्ायेव कालः" द्रति वेदान्तिनः । "माया- चित्सम्बन्ध एव काल" दृति तदेकदेप्िनः । इति सङ्पः। तस्मराद्स- त्कार्यवादस्य श्रुतियुक्तिवाधितत्वान् गुरुभव्दाभिधेयसिद्विरिति बललं मृतमारणेन इति दिक्। • इति मत्ताखणडनपूर्वकासत्कार्यवादखण्डनम्। श्रथास्तु तर्षि प्रधानमहदहद्धारादिक्रमेण पक्षमद्दाभूतपरि- शामो देंद एव गुरुभव्दाभिधेयो द्वितीय: सत्कार्यवादपचः । तस्य

प्रधानमनुमानमिङूम्। विषयमातं सुखदुःखमोह्ात्मकं य एव एकस्य सुखतया भासते स एवान्यस्य दुःखतया। भ्रन्यस्य मोहतया थ। एवं तदुपादानपरम्परापि दुःखाद्यात्मिका। तदुकं वाचम्पतिमिश्रीः। सर्वे भावा दि पद्मावत्या व्याख्याता: । रति। तथा च प्रधानं सुखदु:खमोह्दात्मकं सत्वरजस्तमोरूपं जग- दुपादानं भवतु। म ब्रह्म न वा परमाखादि। निर्गुणत्वा बिरवयत्वाच्च- रति चेत्। नैतकारम्। तथा दि। 'प्रधानमदद्दद्धारादिक्रमेण पञ्च- मदाभृतानि देशकारेण परिणमन्ने इति वदग्परष्टथ:। किं परिणा-

१ ग. पुस्तके इद नासि। बेवलं 'मायायाः सुतिस्मती' त्येव बर्तते। २ 'बीबारात्' इति ड' पुल्के।

मुडरप्रहार: १।] पदेतन्रसविड्ि १८

मशब्देन व्यवश्ीयते? ऋथ ताल्विको Sन्यथाभावो यथा दुग्धस दधि- रूपेस, सुवर्णांसय कुएडलरूपेए-इति चेत्। तर्षि एतद्िचारणीयम्। किं बन्यथाभावो डप्युत्पद्यते न वा? भाद्ये असत्कार्यंवाद्प्रवेगेन

उत्पधते नध्यति सेति व्यवहारो न स्यात्-इति पेत्। नैवम्। सत्कार्यवादापरिज्ञानात्। न हि सत्कार्यंवादिना उत्पत्तिविभाभा

भ्यामभिलय्यते । त्रथैतदपि विवेचनौयम्। किं भ्ाविर्भावः कारण- व्यापाराम्ाक् मन्नसन्वा? बाध्ये कारएव्यापारवैय्यर्थ्यम्। ऋ्धिका- मर्जनात्। द्वितौये तु अ्मत्कार्यवादापत्तेः। ननु सस्कार्यवादपचे भ्ाविर्भावार्यं सामय्यपेस्यते-दति चेत्। न। भ्राविर्भावस्यापि सद- सद्रिकन्पग्रामदोषतादवस्थात्। म च-तामादौ विद्यमानसुवर्ण-

वर्तमानभावसम्पाद्कत्वेम मामगरोपफलेति वाचम्। मत्वासत्वयो-

विरोध-इति वाचम्। विरुद्धार्थक्षमावेभप्रयोजकयोर्धर्मयोरपि समावेभायोगात्। धर्मान्तरानुमरणे त्वनवस्था स्फुटेव। नन्वा- विभावो उट्रिमं सत्वं तिरोभावस उट्रिकं तम एव। तथा च सामयोकाले विद्यमानमपि तं: मत्यादिवम् प्रतिबन्धकं सभ्भवतौति सामयो उत्तेजिका। न जनका दृति न सत्कार्यवादपचे दोषगन्धो डपि-दति पेत्। न। परिणामवादस्य श्रुतियुत्रिविरोधात्। तथा ि-

सदानन्यतिविरचिता। प्रथमो

तस्मादा एतस्ादात्मन प्ाकाश़ः सभ्भूत:। भाकाश्ाद्वायु: वायोरगि: अ्भ्ेरापः श्रद्धः प्ृथिवी*। [तै. ए. ब. व. २ ] इत्यादौ परिणामाङ्गोकार परमात्मविजञातीय आ्राकाशः कथं प्रकतिपरिणामो भवति? एवं आकाभविजातौयो वायुः, वायुवि- जातीयं तेजः,१ तेजविजातीयं जलं, जलविजातौया पृथिवी च कथं स्यात्? मृत्परिणामख घटभरावादेमंद्विजातौयाद र्भनात्। साजात्ये व जातिमा्ङ्गर्यापत्या भूतविभागो न सात्। तथा च तेज अनुष्णाभीतं, जलमुष्णं, पृथिवो भोतला द्ूत्यपि स्यात्। दुग्धत्यागेन दधित्यागो जपि प्रसनज्येत। तथा च धर्मभास्त्रविश्वः ख्ात्। तस्मात्सत्कार्यवादो न युक्रिसह्ः। तद्रं परिणा मवाद एवास्त। युत्रिमहत्वात्। • तम्मादेतस्पादात्मनः चात्मपूब्दवाच्यात्। "चात्मा हि तत्सर्वस्य। सत्सत्यं स धात्मा" इति श्रव्न्तरात्। वतोब्रद्म चात्मा। तक्मा देतसादूझयः घातमखरूपात् वाकापः सम्भूतः समुत्न्रः। व्यकाशे नाम पब्दगुयो ज्वकाशकरो मूर्वदव्याय्ाम्। तम्मादाकाशात् खेन स्पपंगुसेन पूर्वेष च वाकाप्रगुयोन भूष्देन दिगुखो वायुः 'सम्भूतः' इत्यनुवतते। वायोख खेन रूपगुमोन पूर्वाभ्यां च निगयोडमि: सम्भतः। चग्रेखव सेन रसगयोन पूर्वेख तिभि: चतुर्गुया चापः सम्भूताः। षङ्म: खेन गन्धगयोन पूर्वेस्वतुर्भि: पख्गुया एथिवी सम्भूता।

१ क पुस्तके 'अम्िः' इति वर्तते। यर्द्यम इमौ डावमि पर्यायपूब्दौ, सथापि सूकार्थग्रइये वस्यल्पीयान् भेद:। तमन्त वर्थभेदोऽि भवत्थेव। २ ख. पुस्के Sन 'वरमारम्भवाद एवास' इति वर्तते।

मुदरप्रहार: १।]

तथा हि। बात्माकाशादोनां न परिणाम्या कारता। किन्मु। यदीयसूतंभ्ाः यजाविभक्काः येनोपष्टवा: कार्यमुत्पाद्यन्ति तद- धिष्ठानकारणलम् निमित्तकारणताविभेषः। उपादानकारएतं तु सखसूत्तावयवानामेव। श्रतो न भूतसाडर्यमपि। विजातीयलात्। तस्मान परिणामवादोडपि युत्िसहः । भारभ्भवाद एवासतु प्रामा- पिक :- इति पेत्। भ्रान्तो डषि। पूर्वमेव विस्रेण दूषितत्ात्। तस्माब सतो जनिर्नाप्यमतो जनिः। किन्वाकाश्नादिप्रपसखयानिर्वा- चलेन मायिकत्वम्। प्रपस्तो मायिक: । परिणामारभयो: साज्ञ - वैशेषिकसम्मतवीरनन्नर्भावे सति जन्यत्वात्। रडफिरजतादिवदित्यमु- मानाच्च। उन व वेदान्तमुक्ावलौलङ्गि:। यथा१ सतो जनिर्नेवममतो डपि जनिर्म थ। जन्यत्वमेव जन्यम्य मायिकत्वममर्पकम्॥ इति मद्गपः । एतेन यच्चान९ माङ्भाय्यलता विज्ञानभिनुणा समाधानलवेन प्रलपितं तदप्यमङ्गतमेव। तथा दि। भ्रथैवं सत्कार्यवादनिराकरणपरा: प्रष्टव्याः। श्रा- विर्भावः किं ज्ञानं उत अ्न्यदेवाभिप्रेतम्? तचादे दूषणमबोधादेव। "न हि साचात्कारतं दण्डचक्रादिकार्यतावच्छेदकं" उति भग-

१ ख. ग. पुल्तवयो: 'परिय्ामिकारता' इति वतते। परन्वदममङ्- मिति प्रतिमाति। २ 'यथा सम्रैव भ्वतत तथा सदभि न कचित्'। इति ग. पुन्तके वर्सते. तात्पर्ये न कचिदिशेषः। १ ग. पुसके 'तचान' इति व्सते।

सदानन्दयतिविरचिता। [प्रथमो

वाक्कपिलो मुनिर्मते। तथा वदतो भ्ान्तत्वमेव प्रसउ्येत। दण्डादिकं विनापि दृन्द्रियादिना माचात्कारोपपत्तव्यभिचारात्। तम्माद्वितौय: पच: परिभ्िय्यते। तथा हि। तच पदार्थानामवस्याद्दयं भवति। एकानागतावस्था अपरा वर्तमानावस्या। सामग्रौतः प्राक् प्रथमा। पश्चाद्वितौया। सैव मामय्या निर्वत्यते।व च तामादायेव सदमद्विकल्पो Sस्ौति वाचम्। तम्या: मदमदात्मकत्वखौकारात्। न चैवं विरोध-दृति वाच्यम् । विभिन्नरपेणैव तत्खीकारात्। अनागता'वस्थातवेनासत्वं वर्तमाना-' वष्यतदक्रकित्वेन च मत्वम्। सत्वं च कालमम्बन्ध एव। तैदभावो ह्यम- त्वम्। दत्यार्दि यमेवोद्धावनौयमिति तत् र्वमपासम्। विभिनन - रूपेण मत्वामत्वनिर्वाड्े विभिन्नधर्मयोः मत्वामत्वनिर्वाह्ा डपि धर्मा- मरानुमरणेनेव। तचाय्युत्तरोत्तरं तयेवेत्यनवस्था स्फुटैव१। सरूपेण तु धर्ममत्ता निर्वकुमनकयेव। स्वस्य सम्बन्धरूपत्वासन्भवात्ए। त्रतो सम्बन्धान्तरेण धर्ममत्ता सम्बन्धान्तरप्रयुक्कधर्ममत्ताप्रयुशैव दति भवति सम्बन्धानवस्थापि। इति दिक्। तथा च विभिन्नधर्मयोः

१ 'वर्समानावस्य त्वेनासत्वम् । सद्यक्कित्वेन सत्वम्' इति ख. ग. पुस्तकयोः। वर्तमानावस्या नाम बनागता । प्रथमेत्यर्थः । २ 'माटोपमाहेति चेत्' इति ग. पुन्सके वर्तते। 'खबुद्धिपरिपाक- विनम्बनमेवेतत्' एतावदधिकं ख. पुस्तके दृश्यते। 'तथादि' इतिख.ग. पुन्तकयोः। १ 'स्फुटैव' एतव्रास्ति ख. ग. पुलकयोः। : 'ससम्बन्धः' इति ग. पुस्तके।

मुदरमरार: १। हेतत्रसविद्ि:।

सत्वासत्यस् वक्ुमननव्यलात्। तत्प्रयुकावस्थोः सट्सट्रपत्वमपि सतरां निर्वकुमभक्यमेव इत्यलमसभ्राव्यसभभावऐोन इति। विस्र- रपे ततोयमुदगरे भेदाभेदवादिनं प्रति प्रतिपादनौयमेव द्ृति रहो- परम्यते। किस खोहत्यापि तव न निर्वाहः। तथा हि। प्रधानं किं निरवयवं भाकाश्ादिवत्' सावयवं वा वाय्बादिवम्? नाघ:। परिणामासभवात्। न च-तवापि निरवयवस्थ ब्ह्मणः कथं जग- द्रूपेश परिणाम :- इति वाच्यम्। जगतो वच्चमाणब्रह्मविवर्तलेन पभीकारात्। न द्वितीयः । सावयवत्वे Sनित्यलेन "्रजामेकां

एामो एकदेशस्य वा ? आद्ये शनित्यत्वप्रमङ्गः। द्वितीयेतु गिर- वयवस्येकदेशामनभवः । किं व प्रधानम्य महदादिकपेण परिणामितं किं चेतनाधिष्टितस्य अनधिषठितम्य वा ? अन्चे प्रचेतनलेन विचिन्न जगद्रचमानुपपत्तिः । "ईचतेर्नाशब्दम्" दति न्यायात्। *प्रथमे तु किं सैतन्यस्य परिणाम: उत शुद्ूम्य वा ? बराहो विभिष्टस्य?

चत्रेदमनुसन्धेयम्। ननु-प्रधानम्यापि सत्वांपामादाय उपादान गोचरज्जानचीकीर्षाल्लतिमत्वादिसम्भवः सुवच :- इति चेत् न। तदानी

खायां प्रधानखरूपभङ्गप्रसङ्गाज् न साम्यावस्था पन्ञयाच्यम्येव प्रधानतवाक्री कारावू। न घ-साम्यावस्थोपनस्ितं गुगनयं तदिति वाचम्। साम्या- वस्थाया: सद:सनत्वे विशेषयत्वप्रसद्गात्। कादाचित्वते त्वसत्ायंवादप्रसप्रो दुर्बारः। • + 'अडस्य' प्रधानस्येत्ववसेयम्। 5

सदानन्दवतविरचिता। [प्रथमो

नाचः। पैतन्यसय निर्विकारकूटखथलेन तथा्गीकार वच्चमाणानेक श्रुति-सर्ात-युक्रिविरोधात्। न द्वितौयः। पूर्वमेव दूषितधान्। नापि दतीयः । प्ररृतिवैगिष्ां' किं जौवस् उत ईश्वरस्य वा ? नाघ्य:। कि्िज्जलाव्जगतर्गाद्यनुपपत्तेः। न द्वितीयः । ईश्वरानङ्गीकारात्। श्थ-सेश्वरमाङ्कमते भवतु प्रकतिविभिष्टस्य महदादिपरिणामित्वम्- इति चेत्। न। प्रकतिशब्देन किं माया उंच्यते? मायेश्वराभ्यां ब्न्यदेव किख्विद्ा> नान्यः। अ्रप्रसिद्ूल्वात्। श्राद्येतिष्टापत्तेः। मायां तु प्रकतिं विन्द्यान्मायिनं तु महेश्वरम्। दति श्रुतेः। किं च मा माया सतौ वा ईश्वरवत्? उत घमतो? नरग्टङ्गवत् अनिर्वाच्या वा? नाद्यः। वत्यमाणद्वैतश्रुति- विशोधात् न द्वितीयः । श्रमतः प्रमाणविषयत्वात्'। सदसदात्म- कत्वेन विगोधाच्च। न ततीयः। मदमद्ामनिर्वाच्यतवाङ्गीकारेत- दवैतवाद्प्रमङ्गात्। किं च ईश्वरे प्रकृतिवैशिष्ं किं मंयोगेन? किं वा ममवायेन ब्रहो तादात्येन? यद्वामायिकेन? नादयः। मंयोगस्य ममवायाधोनल्ात्। तम्य च झाणकखणड़नेनेव निराकृत- त्वात्। अतएव न द्वितौयो डपि। ततौये तु तादाव्यमप किं भेदमाहिष उत अ्भेदरूपमेव वा आ्रद्ये समवायनिरासेनैव निराम:। द्वितौये तवौश्वरातिरिकप्रशृत्यमिद्वेख्य। चतुर्थे लद्वैतवाद- प्रवेशः । त्रथ प्रलये विलामपरिणामपरम्पराप्यप्ति न वा ? नाद्य:।

१ इदं ख. पुस्तके नास्ति ।

• मेदो विकनपः तं सहते इति भेदसिय्ु विकल्पसइमित्र्थः।

'गुपानां साम्यावस्वाप्रक्ृति: प्रलयः दति प्रलयलपणविरोधात्। नापि द्वितौय:। कदाचित्परिएमते कदाचिव्वेतिविनिगमकाभावात्। ननु-हणादेरन्यानपेच्षसैव कदाचित् चौररपेण परिणाम: कदाित हत्यादिवन्तनापि सन्भवति-दति षेत्। न। तर्वापि धेन्वादिजठर- सम्बन्धसैव नियमात्। बलौवर्दादावभावाच्च। ननु-यथा पत्रपुरुषो इन्वं प्रवर्तयति यथा वाग्माऽयस्कान्तो लोहं एवं पुरुषः प्रक्तिमति- होनो डपि दृकपत्रिदोनं प्रधानं-इति पेख। वागादिना पक्को: साब्िद्येना Sयस्कान्तस्य प्रवर्तकत्वात्। पुरुषस्य वागाद्यभावात्। नित्य- सच्निधानेन नित्यं प्रवर्तकत्वापनेख। न प-खत एव परिणाम: सभ्भवतौति वाच्यम्। प्रयोजनाभावात्। न व पुरुषभोग: प्रथो- जनम्। त्वन्नते पुष्करपलनाश्वत्पुरुषस्य निर्लेपत्वसोकारान्।

ननु-वस्तुतो निर्लेपत्वेऽपि कर्टत्वाद्याश्रयबुद्यविवेकेन भोमृतादि- सम्भवात्। तद्विवेकेन व कर्त्व निवृस्यामोक्षस्यापि मश्वादिति पेत्। न। तव मते Sविषेकपदार्थस्येवामौकलवात्। तथा दि। भवि- वेको नाम किं विवेकाभावः ? यद्वा तदन्य: ? उत तद्विरोधी ? नाय:। पभावाद्वावोत्पत्यनङ्गीकारात्। म द्वितौयः । विवेकाद्न्यस्य घटादे: कर्तत्वादिषङ्गहेत्वदर्भमात्। ततीये तु भावरूपमज्ञानमेव तिति वाचम्। तथा चागतो सि मार्गे। मायावादप्रवेभात्। तदुभ्ाम्। भ्रविवेककतःसक्को नियमसेतिपेस्दा। बलादापतितो मायावाद: माङ्ञष्य दुर्मते: ॥

प्रथमो

वा मोचडेतुले न किर्माप प्रमाणं पग्यामः । बरशौकिक फल -

मन्वादिवाच्यवदन प्रमामति वाच्यम। युत्रिभास्त्रलेनाऽ5गम- विधया प्रामाष्याभावात्। अ्रन्यथा प्रतिज्ञामाचेशेव वस्तुसिद्धेरहेश- सकय-परीचादिप्रयामो न व्यात्। ये नदिद्गमृतास्ने भवन्यथेतरे दुःखमेवापिर यन्ति"। मत्यो: म मृत्युमाप्पोति य दद नानेव प्यात। रत्यादि श्रुतिबोधितव्वाच्। कोटृमं व तग्जानं मोबहेतु:।, मामान्याकारेण वा विशेषाकारेश बाद्चे प्रमेयत्वादिकपेण सर्वे- वामस्येव तज्जानम्। द्विसौये तु। सर्वेषां पदारथामां तेन तेन

१ 'यागमैक्य०' इति क. पुम्तके। २ ग. पम्सकें 'य पतदिद् •मेत्रोपर्य्ति' इवि पाठः।

• महविद बाऊः। यथा नरग ब्रह्म विदित्वा अस्मद्िनापनात् 'मुक्काः एवं 'ये तत् ब्र्म विद्:' ज्ञातवन्तः 'त कराम्टता' मुक्का 'भर्वान्त'। ये पुन- रेवं ब्रम्म न विद्: ते 'इतके" बह्मविद्यो उन्ये बब्रभ्ाविद इत्वर्थ। 'दुःखं' नग्तप्रमरयादिणक्षममेपाषि 'यन्ति' प्रतिपद्यन्त : चविदुमां न कदाचिदषि दःखनिषृतिः। ते हि दुःखमेव वात्व्वनोय ववनन्ति इति भावः। 1 पर मार्थज्ञानसंस्कृतेन मनसेव व्ाचायाप देवपूर्वकं चानुद्रव्ृव्यम्। तत दर्शनविषये ब्रष्ायि न इड नानास्ति किसन। न किसि्दप्यसति नानसे नानात्वमध्यारोपयत्यविद्या। एवं सति 'यः इष नामेव पश्यतिः 'स मत्ोः मतुं मरयाम्रमं 'बप्रोति'। चविद्याध्यारोप मवततिरेकेय मास्त पर- मार्यतो द्वितीर्बामतर्थ: ।

सुड्रप्रहार: १।] चरेतन्र भासिडि:।

रपेश ज्ञानं मभ्णो उप्यभ्रकम्। प्रनम्ततात्। ऋ्रथ-द्रव्यत्वादिना ज्ञामं कारणमिति पेत्। तर्षि तद्िभागंव चनादेव तलाभात्पृथिवीत्यादि- रूपेसा तहात्वादनं व्यर्थम्। एवं प्रक्तिपुरुषविबेके 5पि विकल्पनौयम्। नवापि सामान्याकारेए ज्ञांनस्यातिसुलभत्वात्। विभेय्याकारेख- चाधन्यत्यासखेवानुपपन्तः। प्रथातमतत्वज्ञानं कारंणमिति पेत् न। तब तार्किकादिपके-शंहं जामामि-इत्यात्ाज्ञानं वर्तत एव सार्व- जनौमम्। न चास्य पारोव्यलं भ्रान्तित्वं वा अक्यं वकरुम्। प्रचेत-

निवर्तकता। किम्मु पदार्थतत्वविवेकोत्तरकालीनश्रवणादिर्पार-

न। भातमापरोच प्रमालवेम वासनानिवर्तकताभावस्य तर्भापि समा- नत्वात्। तव्चिष्ठवैजात्ये प्रमाणाभावाच्च। विस्तरेण सैतस्य हतीयमुद्गरे

प्राभाकराणां तु प्र्याध्यङ्गीकारेण श्राम्तितानभ्यपगमान्तत ज्ञानस कोपयोगः प्रथ-"चौयने चास्य कर्मापि" इति श्रुतेः कर्मचय एव ज्ञानेन करियने-इनि सेम्। तर्षि प्रात्मतत्वज्ञानथ्य सर्वदा विष्यमानत्वात् कुतो न कर्मचयः?। तया तु गुणगतजानेर-

नथ्चिवर्तकमिति चेत्। म। ज्ञानस्य कर्तुमकर्तुमन्दथा कर्त मत्र क लेन विधेयत्वानुपपनेः । कौटृगं व ज्ञामं विधीयते। जानादिविभ्िष्टा- तमविषयं वा केवलातविषयं वा अध्े मंमाविशनाम् विरेश:

सदानन्दयतिविरचिता। प्रथमो

रेख तार्किकं प्रति श्रुतियुत्त्यनुभवंबाधितत्वस्य प्रतिपाद्यमानलाच्च। द्वितीये तु। मोचहेल्वात्मतत्वज्ञानविषयस्य पडुद्धात्मविषयत्वम्। तच्च सजातीय-विजातीय-खगत-भेदरहितत्वमेवायातम्। तथा च ब्रह्म- वादिमतप्रवेभः । प्रत्यचादोनां चान्ययोपपत्तिं वच्यामः । उदाइत- भुतेख कर्मकारणीभूतमिथ्याज्ञानसय तत्वज्ञाननिवर्त्यतात् तद्दारा कर्मच्यप्रतिपादने तात्पर्यम्। न तु साचादिरोध: द्वत्युपरम्यते। साध्-पातञ्जलमते डपि आ्रत्मनो नित्यानुमेयल्ान्न तत्ा- चात्कारसनभवः । परोचज्ञानं तु श्रदापयसीति न तत्ाधनम्। म य-परोचसभावस्याप्यात्मनो योगजधर्मप्रभावात् माचात्कार- समभव-दति वाच्यम्। योगजधर्मस्यापि पदार्थसामर्थ्यानुसारेणवाति- अयहेतुलात्। तदुकं भट्टैः। यत्राऽय्यतिभयो दृष्टः स खार्थानतिलानात्। दूर-सूष्मादिटत्ती' साब रुपे श्रोचवत्तिता।। इति। तस्मात्प्रकवतिपुरुषविवेकस्य दुर्निरूप्यलेन तत्षाद्यमोच्ष- साय्यमिद्यापातेन प्रयोजनत्वाभावेन च न प्रधानस्य महदादि-

विवेकनिवृत्त तं पुरुषं प्रति प निरधिकारायाः प्ररतेः न पुन-

१ सू्ादि टृष्टौ' इति क. पुस्तके। २ 'बविद्या' इति ख. पुस्तके।

• वश्यमामच मुर्थभुटूरे निर्विंवस्पकसमाधिनैव साक्षानकाराभ्रीकारावू।

मुहरप्रहार: १।]

कङ्रोगार्था प्रदृान्ति: दति चिविधदु:खस्ेकान्तात्यन्त*विरोध एव। सभावतः केवलस्यापि पुरुषस्य केवत्यमित्यभ्गीहतमय्यपासम्। वच्च- माणचतुर्थमुद्गरे महावाक्यार्थविरोधाच्च इत्यन्यच विस्तर दति दिक्। प्ररतमनुसरामः । ननु-यथा जलमचेतनं सभावत एव निवाभिमुखं पलति तथा प्रधानं परिणमते दृति न महकार्यपेका-दृति सेत्। थान्तो दमि। जलादावधिष्ठाटदेवतायाः त्रुतिमिद्ूवात्। त्रुतिय। एतस्य वा पक्षरस्य प्रभासने गार्गि सूर्याचन्द्रममौ विष्टतौ।तिष्ठतः। एतस्य वा अत्रस्य प्रभामने गार्गि द्यावापृथिव्यौ विष्टते। तिष्ठतः। * साधनान्तरभावित्वमैकान्तिकत्वम्। साधनेन सिद्धस्य वम्तनो दवि-

• 'प्रशासने' उत्पादमपालनादी 'तिषुतः' स्थितौ भवतं इत्वर्थः। यथा रात्: प्रशासने राज्यमस्फुटितं नियतं वर्तत एवं 'एतम्य वक्षरम्य प्रभासने हे गार्गि सूर्याचन्द्रमसी' सूर्यख चन्द्रमाख सूर्याचन्द्रमसौ चदोरात्रयोनोंक- प्रदीपो तादर्थ्येन प्रासित्ा ताभ्यां निरवत्धमानलोकप्रयोगनविद्ञानवता निर्मिती 'विष्टती' च म्याताम्। साधार यासर्व प्राणिप्रकाशोपकार कतवात् लौकिक प्रदीपवत्। तस्मादक्ति तत् येन विघतावीश्वगे खतन्तनौ सन्तौ सूर्या- चन्द्रमसी निर्मितौ तिषठतः। नियतदेशकामनिमित्तोदयान्तमनवद्िक्षया्यां व बतेते। तदम्त एवमेतयो: प्रकापयित्ट वक्षमं प्रदीपकर्ळ विधारयित्वत्। । विष्टते निमन्त्रिते। द्यावाएथिय्योविष्टतत्वं गुरुखे सति पतमशून्य- त्वम्। दौख एथित्री घ 'द्यावाषटथिय्यौ' तौ मावयवत्वात् सफटनखभावे अषि सतौ, गुरुत्वात्पतनख्वभावे, संयुक्तत्वाद्ियोगखभावे चेतनावदभि- मानिदेवताधिषितत्वात् खतन्न्रे अपि यतम्य 'बक्षतस्य' प्रभासने व्तेते विष्टते तिषठत। एत्द्धि चक्षां सर्वव्यवस्थासेनु :! सवमर्यादाविधारयां कातो नास्याक्रस्य प्रकाशूनं द्यावाषृथिय्यौ वतिक्रामतः। तत्सिद्मस्याप्तितव- मकरस्येति सङ््प:।

सदानन्दयतिविरचिता। [प्रथमो

इति। यो वा एतदचरं गार्गि विदिल्वा Sस्माललोकालैति स ब्राह्मयाः। यो वा एतद्चरं गार्ग्यविदित्वा स्माललोकातैति स रुपए :* । इति। ननतर्यामिश्राह्मणं च। यः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्यामन्तरो। यं प्ृथिवौ न वेद।। यम्य प्ृथिवो गरोरम्। यः पृथिवौमन्तरो यमयति?। एवं यो Sप तिष्ठन्, यस्तेजमि, यो वायौ, यो ऽन्तरिचे, यः प्राणे, यो वाचि, यस्चन्तुषि, यः श्रोचे, यो मनसि, यस्वचि, यो,

• यो वा एतरक्षरमविदित्वा चस्मिक्षोके जुहोति तपते वा बहनि वर्ष सइसागि अन्तवदेवाम्य तत्फमं भर्वत। फल्भोगान्ते क्षीयन्त एवास्य कर्मायि। अयषि च हे 'गार्गि यो वा एतदक्षरमविदित्वा व्राम्मात् लोकात् प्रेति' म्रियते परलोकं गक्कति वा स 'कपयः' कवतफलस्येवोपभोक्का भननमरगाप्रबन्धारूढ: मंसरति। अथवा कपयाः पयाक्रोतो दासादि- रिवेधर्थः । चथ य एतदक्ष विदित्वा Sस्माछ्ोकात् प्रेति स ब्राद्मयः अर्वित् वक्षयपलपभोक्का जननादिरह्तित: ब्राझ्मय इव खतन्त् इति वा भवतीत्र्थ: । + एथिवी स्वाधिछाटदेवता तादा्यमापन्ञापि यंन वेद न जानातीवर्थ:। । सपगीरममिति। एथिय्यादे: पारीग्प्रयत्नेन साक्षाज्जनितक्रियाम्म- यत्वादीपपाविव त्वम्। जोवप्रयत्वसा क्षाञ्जनितक्रियाश्रयस्यैव जीवपूरीर- लावू । 'यमयति' नियमयतीचर्थः। नियम्यत्वं केवजस्य एथिव्यादेदेशवान- विश्ेष एव व्याप्यमानत्वचाल्यमानत्वादिकम्। एव मन्यनामि बोध्यम्।

मुडरप्रार: १।]

विज्ञाने, यो रतषि, घटष्टो ट्रष्टा, पशुतः श्रोता, चमतो मन्ता, भविज्ञातो विज्ञाता, नान्यो डतो डसि द्रष्टा। नान्यो डतो डसि ओ्रोता। नान्यो डतो डस्ति मन्ता* नान्यो डतो डस्ति विज्ञाना। एष भात्माम्तर्याम्मतो। ऽन्यदार्तम्?। इत्यादि। यच्चोत्रं "विषयमानं सुखाद्यात्मकं पद्मावतीन्यायेन" इति तदय्यप्रामाणिक मेव। तथा हि। विषयमानस्य सुखाद्यात्मकत्वे सर्वाग्प्रत्यविभ्रेषापतेः । सुखं नष्टसुत्पननं विषयमत्वे जय्यनुभवाच्च। चथ-ब्रह्मवादिमते ऽपि मायायां म्रह्माधिष्ठानमौत्षणरूपमपेक्ष्य परिणामाङ्गीकार ईचपारुपे मायापरिणामे ईचपान्तरं वार्चयामत्यनवस्था। मखिधिमानं चेद- धिष्ठानं तदा सर्वदा परिणाम दति वाध्यम्-दति चेत्। न।

सदेव सौम्येदमग्र शमौत्। एकमेवाद्वितीयम्। द्रत्यनन्तरं। म ऐचत। बजस्याम्। प्रजायेयम्। दति त्रुत्यैव बोधितत्वेन परिणामान्तरष्येव ईचणान्रीकारान्। कदाचिदेव 'ऐचत' दत्यम्य ईस्वरस्वात्व्यम्यापि श्रुत्यैव बोधितत्वान दोषावकाशः। अ्रव्याप्यवृत्तिभतरिमन्भवाच्च। वम्तुतम्तु वच्चमाणा-

• 'मन्ता' सप्ल्पयिता। कार्यसमस्पकर्तेतर्थः। + 'विद्वाता' निख्चेता। निख्वयस्य विज्ञानत्वात्। ! 'घम्टतः' संसारधमरचितः । जन्म-जरादिधमैशून्य इवर्थः। 5 'बात' विनाधि। बाधेन पीडितं मिथ्येदि यावव्। 6

सदानन्दयतिबिरचिता। [प्रथमो

निर्वचनोयजगत्कर्तत्वस्यातवर्यम्य तर्कानवसराच्च। तथा च श्रुतिः। नेषा तर्केण मतिरापनेया* [कठोपनिषत् ब्र. १ व. २ कं.] हति। प्रधानम्य चाचेतनयेन तदंसभ्भवात्। माया-तदीचप- हिरण्यगरभालामेवं प्रधान-महद्हङ्गारनामस्यापने डपि ईचणे Sस्मत्- मग्ताध्यात्मिकमम्बन्धानङ्गीकारेण त्वया तस्य स्वातन्व्यं वक्षुमभक्य- स्ात्। ऋङ्गारसरधनन्तरं भृतसरष्टेर्वत्यमाणात्रौतसष्टिविहुडूलाच्च। भद्वैतवादम्य श्रुति-स्पतिमिद्धत्वाच्च। तथा च श्रुतिः। पको देवः मर्वभृतेषु गूढः सर्वव्यापो सर्वभृतान्तरात्मा। त्यादि। मनुख्। भर्वभृतेषु चात्मानं मर्वभृतानि चात्मनि। ममं पग्यव्रात्मयाजी खाराज्यमधिगच्कति। [त्र. १२ शो. २१॥]

चम्याः श्रतेरियं व्याग्या। वतः चनन्यप्रोक्के चात्मनि उत्पन्ना येयमागमप्रतिपाद्यात्मनि 'मतिः' 'नैषा र्केय' बुद्य्यूहमात्रेय्रा 'च- ेया'। न प्रामगीयेध्वर्थः। नापनेतव्या न इन्तव्ा। तार्किको हनागमत्र: स्वबुद्धिपतिकन्पितं यत्कि्विदेव कथयति। इति पूक्रभगवत्पुव्यपादाः। गभानुभाचार्याग्न 'म्या' व्यात्मविषयियी 'मतिः' 'तर्केय न' प्रामयीया। बतः सर्ककृपल्ेनापि सयं जातुं न पूाक्र्येत्वरय:। + सवरमूतेव्वधिकानतया चनुम्यूतः सर्वभूतानि चाधिषेयतया तस्मि- परेवारोितानि इति समं पश्यन् इति योजना। "सवें खनवद ब्रझ्म" इति शुतेः। 'बात्मा' अन्तःकरमं तक्कुधथें यः कर्मकरेति स 'बात्मयाती'। सदधिकारिकं व्ानमित्धिकारिनिर्देशः। 'खाराव्यं' मुक्किरिति परत- निर्देशः। सेनेव राजते इति सराट सप्रकामं ब्रम्म तस्य भाव: साराज्यम्।

मुड्ररप्ररार: १।]

इति। नष- वषिं प्रसूतं कपिलं यसमये। ज्ञानैर्विभास जायमानं च पश्येत्। इत्यादिभ्ुत्युक्रमाहाव्यात् कपिलः प्रबलः-द्निं वाचम्। चहे किश्वन मंनुरवदसङ्गेषजम्। रत्यादि श्रुत्या व मन्चादिस्मतीनामेव प्रामाण्योकेः । यर्दप वच्च मापमत्यचाद्वेतत्रुतिविरोधो सि। तर्थापि स्मत्या प्रत्यवस्ाने सरत्येव समाहितम्। प्रथास्तु कपिलस्मतेव प्रामाण्य्रम्। म तु योग सरते:। यदा पञ्चावतिष्टन्ते जामानि मनमा मह। बुद्धिद्य न विषेष्टेत तामाऊः परमां गतिम्। तां योग इति मन्यन्ने स्यिरामिन्द्रियधारणाम्। ।

'सधिगचति' प्राप्रोति इत्यर्थः। सर्वजनामययाम्त-सर्वेध ई्यमानदेव- तास वात्मानमोज्यलेन पशयन् मर्वभृतात्मन्यात्ननि व्यात्मनि ईव्यमानेन सर्व- भूतानीव्यन्ते इति सममुभयत्र। सात्मानमीन्यमानं पश्यन् वात्मयाजी भर्वति। स च सारान्यं खतः सर्वाधिपत्यमधिगच्कति इति व्यायरौ। * बस्या अ्रतेः व्याख्ानपर: झ्ोकः। बादौ यो जायमानं च कपिलं जनयेदृषिम्। प्रसूतं बिष्टयात् ज्ञानेस्तं पश्येत्पर मेश्रगम् ।। इति। उन्तानार्थी डयम्। 'बृदा वदधिग्ति' इतुकम्। तत्र सा हत् कर्थं प्रप्यत हति वद्धों योम उचयते। म्ानार्थत्वाव् बोघारदीनि पछ इन्द्रियामि 'बानाि'

88 सदानन्दर्यततबिरचिता। [प्रथमो

चिरुन्नतं स्याय्य समं भरौरम्।

कक्षान्यायाभामर्मिंद्डा प्रधानादिप्रक्रिया तेरनूदिता। न तु तच का-

मय्यद्वेतानुकूलप्र्वपत्तकच्ाप्ररणर्थत्वं बोड्ूव्यम्। ननु ऋ्रस्त प्रक्ति- पुरुषविवेकम्य दुर्निरपत्वेनाप्रामाण्य्रम्। श्रद्धितौये ब्रह्मणि मायाभके- रथनिर्वा्लेन तुन्यमेव दुर्निरूपत्वम्। तथा हि.। मायाशक्रि: किमधिष्ठानरूपा ? यद्वा कार्यरूपा ? उत तद्भयभिंब्रा? ब्राद्ये दृष्टान्ताभावः । न दि दाहभत्रिर्दहन- रूपा मन्भवति। प्रतिबन्धके सति दाह्ासम्भवात्। द्वितीये तु। कार्यस्योत्पन्तेः पूर्वमभावादमत्वापत्तिः । ततौये तु। सापि सतौ भमती वा बाद्ये ऋरदवतहानिः। द्वितीये शून्यत्वापत्या जगत्का- रणत्वामभ्भवः। किं च तनापि प्रमाणमस् न वा ? आध्ये किं

इसुचन्ते। तानि ज्ानपष्दवाय्यानीन्द्रियागि 'यदा' यसमिन्काले खख- विषये्धो निवर्सितानि व्यात्मन्येव 'ववतिषठन्ते' 'सह मनसा' यनुगानि भवन्ति। तेन सकन्पादिव्याटत्तेन चन्तःकरमेन। 'वुडिखा'द्वसाय- लक्षय्ा 'न विचेष्टते' न व्याप्रियते 'तां ब्ाऊः परमां गतिम्' तामीदश्ों तदवस्थां 'योगमिति' 'मन्यन्ते' वियोगमेव सन्तं। सर्वानर्थ- संयोग-वियोगलक्षमा हीयमवस्या योगिनः । एतस्यां ह्वस्थायां सविद्या- आरोपयवर्जितसरूपप्रतिक्ठ बाता। खिरामचना इन्द्रियधारया बा- ग्रान्त: करबानां धारयमितर्यः।

मुहूरप्रहारः ९।]

प्रत्यचं? उतानुमानम्? यदोपमानम्? बाहो प्ब्दः ? बथ वा चर्था- पत्तिः? याहोखित् बनुपलन्िः? दति। तब नाद्यः। पतौन्द्रियाया- सख्ा: प्रत्यच्षप्रमाणाविषयत्वात्। सर्वसम तेन्द्रियगएवत्। बनुमा- मख्य चानिर्वाच्त्वेमेव व्याप्निज्ञानासभ्भवात्। नापि भ्ब्दः । जाति- गुण-क्रिया-सम्बन्धाद्यभावात्। माप्र्थापत्तिः । तां विना कर्स्याय- दर्थस्याप्यनुपपत्यमभ्भवात्। नाप्यनुपलन्धिः। भ्रभावाभावात्। नाज्य :* । सर्वप्रमाणविरािणो डलोकत्वम्येव पर्यवमानात्-इति चेत्। उचने। यथा कार्यरपात्स्फोटात्कारणरूपादग्रेख दाहर्भाक्किः, यथा वा पृथु- युध्रोदराकारात् घटकार्यात् कारणरूपायास मृद: घटभकिरति- रिक्काऽनिर्वाच्या कल्पने: तथा मायाभत्रिरपि कार्यान्यथानुप- पत्तिगम्या मद्मद्धामनिर्वाच्या पततिरिक्रवेति न पूर्वाक्दोषावकाशः । तदुकम्। का र्यादात्रयतस्रषा भवेच्कतरिर्पिलच्षण। स्फोटाङ्गारौ दृग्यमानौ शक्रिस्तनानुमौयते। पृथुवुधोदराकारो घटः कार्याऽय मृन्तिका। पब्दादिभि: पश्चगुणर्थुक्ा पकिस्वतद्वधा।

• प्रमायाभाव इत्यर्थः।

१ 'वल्ोराम्रयतः' इति क. पुस्तके पाठः। परं नेव साधीयानिति प्रतिभाति।

सदानन्दरयतविरचिता। [पथमो

न पृथ्वादिर्न ग्रब्दादि: म्रत्नावस्ति यथा तथा। वत एव अचिमयेषा न निर्वचनमईति। हति। उन्ं व भगवता गौतायां चतुर्थेडध्याये। *भजो उपि मन्त्रव्ययात्मा भूतानामोय्वरो डपि सन्। प्रक्वतिं खामधिष्ठाय सन्भवाम्यात्ममायया॥ इति। अनादिमायैव मदुपाधिभूता. यावत्कालख्ायिलवेन मित्जगत्कारणत्वमम्पादिका, मदिच्कयैव प्रवर्तमाना, विशङ्ध- सत्वम्यच्वेन मम मर्तिः । तदिगिष्टस्य च ऋ्रजत्वमव्ययत्वमौश्वरतं चोपपन्रम्। परतो डनेन नित्येन देहेन 'विवस्वन्तं' च त्वां च प्रति दमं 'योगं' उपदिष्टवानहम् द्ृत्युपपन्रम् । तथा च श्रुतिः । "आकाशशरौरं ब्रह्म" दति। आकाओोऽचाऽव्यासितम्। "आ्रकाश ए वतदोतं च प्रोतं च" दत्यादौ तथा दर्भनात्।

• 'अशो 5पि' सव्निति कयपूर्वदेह्ग्रशयम्, 'वव्ययात्मापि सन्' इंति पूर्व देशविक्कदम्, 'भूतानां' भवनधर्मियाम् सर्वेषां ब्रच्मादिप्तम्वपर्यन्तानां "इशवमे उपि सन् इति धर्माधर्मतं निवारयति। क्थं तर्ाि देहयइय मित्यत्तराधनाइ। 'प्रक्रति खामधिषाय सम्भवामि'। प्रक्नति मायास्थाम् विचितां बनेरप्क्तिं सघटमानघटनपटीयसोम्। सां खोपाधिभूताम्। बधिषाय चिदाभासेन बच्चीकथ्य। सम्भवामि। तत्परियामेरेव देव- वानिय भात इव च भवामि इति योजनीयम्। बम्य मूनं गीतायां चतुर्थे ड्ष्याये "इमं विवखते योगं प्रोक्कवाना- मचयम्" इति। 1 वबाजत शण्देब आयेवेि याह्मम्।

मुडरम्रशरः १ ।]

रति न्यायाजां। तर्षि भौतिकविग्दाभावास्तडूर्ममनुष्येत्यादि- प्रतोति: कथं? इति चेत्। तवाद। प्ात्ममाययेति। मन्नाययेव मचि मनुष्यत्वादिप्रतौतिः। लोकानुग्रहाय न तु वस्तुटृंत्या इति भाव: । तदुकम् मोबधर्में। माया श्ेषा मया सटष्टा! मन्मां पश्यमि१ नारद।

१ 'पश्यती'ति क. पुस्तके।

• कान्दोग्ये 'बस्य लोकस्य का गतिः?' इति पाजावधेन एछ: प्रवा- हबः 'बाकाप इति होवाच' तत्र व्कापापब्देम किं परं ब्रह्म च्भि- धीयते उत भूताकाथं ? इति संभयः। उभयत्न प्रयोगदर्भंगात्। भूत- विशेषे तावत् सप्रसिद्धो लोक-वेदयोदकापशब्दो ब्रम्मण्यपि कचित् प्रयुन्यमानो दृश्यते। तथापि प्रसिद्धतरेय प्रयोगेय शीव्रं बुद्यारोह्दात् व्ाकाश पूब्देन भूताकाप एव ग्राह्त इति। नचायमाकापपष्द: उभयो: साधारयः पक्यो विज्ञातुम्। धनेकार्थत्वप्रसक्गात्। तक्षमादाकापशब्दो ब्रदयि गौयो भवितु मर्दति। न च मुग्ययसम्भवे गौयार्थयशयं युक्कम्। इति प्राप्ते बाह। 'आाकाप' मूब्देन दह ब्रह्मणो ग्रहयां युक्तम्। कुमः 'तक्षिङ्गात्' परस्य हि ब्रअ्मय इदं लिङ्रम्। 'सर्वागि इवा इमानि भूतानि वाकाशादेव समुत्यद्यन्ते। इति परसाद्रस्मयः सर्वभूताना- मुत्यत्तिरिति वेदान्सेषु मयादा। अतः प्रसिद्धिबल्ेन प्रथमतरं भूता- काभप्रतीतावपि ब्रम्मजि्रादाकाप्भव्देन ब्रस्ैव ग्राह्यमिति सङ्प:। t न्यायो व्याससूनाि उत्तरमीमांसा वा। • एवा विचित्वरूपा मूर्तिर्मायाविक्यतित्वान्माया मयैय इंसरेश कका निर्मितेम्र्थ:।

सदानन्दयतिविरचचिता। [प्रथमो

भर्वभूतगुणैर्युंकं न तु मा द्रष्टुमईसि१॥ दति। 'सर्वभूतगुणैर्युत्रं' कारणोपाधिं मां चर्मचचुषा द्रएटं नाईमोत्यर्थः । उत्र च भवगता भाष्यकारेण। "म च भगवान् जाने*शर्य-पत्ति-बल-वौर्य-तेजोभि: षड्गुपैः मदार मम्पन्रः तिगणात्मिकां वैष्णवीं खां मायां प्रक्तिं वभोकत्य भजोऽव्ययो भूतानामौश्वरो नित्य-शड्ू-बुङ्ध-मुक्क-सभावोऽपि मन् खमायया देहवानिव जात दव च लोकानुग्रहं कुर्वन् लच्चते। खप्रयोजनाभावेऽपि भूतानुजिष्टचया"। इति। व्यास्थाटमिश्वेक्क्म्। "खेक्कानिर्मितेन मायामयेन दिव्येन रूपेण मम्बभूव" दृति। नित्यो यः कारणोपाधिर मायाख्याSनेकभत्रिमान्। म एव भगवद्द्द् दति भाष्यकतां मतम् ॥ रति। अन्ये तु परमेश्वरे देहदेहिभावं न मन्यन्ते। किस। यश्च नित्यो विभु: मच्िदानन्दघनो भगवान् वासुदेवः परिप्रूर्ण निर्गुणः

१ 'महंती'ति क. ख. पम्तकयोः । * तत्र चेतनचेतनाताकरमनमप्रपसगोघरं ज्ानमेव ज्ानम्। घप्रति- इतेष्छतमेश्वर्गम्। जगतप्रक्ृतिखभावः शक्किः। जगत्सुजती ऽम्य त्रमाभावः तिम्मकालकबन्धप्रयत्वेन सस्षटसकमसंहरयां च बलम्। जगत्प्रक्ततित्वे ऽपि पयोदधिभावेन तिकारविरशे वीर्यम्। जगत्सृष्ठौ सहकारयनपेक्षतं परा- भिभवसाम्थें च तेत्र: इ्यनुसन्धेयम्। + 'सदा' इवनेन यावत्कामस्यायित्वम्। न तु निव्वत्वम्। कावस्यापि समते कमिपतत्वादिन्य नं विन्लरेक।

सुडूरमशार: १। वदेतन ससिशि:।

परमात्मा स एव तदियड़ा नान्य: कशिदित-भौतिको माधिको वा रनि। भस्मिन्पचे इत्यं योजना- भाकाशकवर्वगतय् नित्यः । अ्रविभाति वा भरे यमात्मा।

इति भुतेः। वस्तुगत्या जन्म-विनाभरहितः मर्वभामकः । सर्व- कारसमायाधिडानत्वेम सर्वभृतेन्वरोऽपि मब्रवं प्रकतिं सभावं वचिदानन्दघनैकरमम्। मार्यां व्यावर्तयति। खामिति। मिज- सरूपमित्यर्थः । स भगवः कस्मिम्प्रतिष्ठितः ? से मचिषि। इति श्रुतेः। खसरूपमधिष्ठाय स्रूपा्वस्थित एव. मन्। मभ्- वामि। देद-देहिभावमन्तवेशैव देहिवद्वह्रामि। कथं तर्षि अदेहे मच्चिदानन्दघने देहत्वप्रतौतिः अ्रत ब्राह्। प्रात्ममा- यया दूति। निर्गुणे शुद्धे मच्चिदानन्दघने मय भगर्वात वासु- देवे देह-देदिभावशृन्ये तद्रूपेण प्रतौतिः मायामार्चामत्यर्थः। तदुकम्। रुप् मेनमवेहित्वमात्मानम ख्विलात्मनाम्। जर्गाद्गताय मो S्प्यत्र देहीवाभाति मायया॥ इति। सप्नमे डध्याये घ। देवो घ्रेषा गुपमयो मम माया दुरत्यया। मामेव ये प्रपद्यन्ने मायामेतां तर्गन्त ते ॥

• व्ास्थातं चैतव्। 'देवी' देवस्य मम ईश्वरम्य विष्णो: सभावभूता। 'f' यममात्। 'एवा' ययोल्ला 'गुबमयो'। 'मम माया दुसतया' दुःखेन 7

[प्चमरो

हति। 'देवौं' "एको देवः सर्वभदूतेषु गूढ़: सर्वव्यापी सर्वभूता- नरात्ा" द्वति श्रुतिप्रतिपादिते खतो द्योतनवति देवे सप्रकान्न- पेतन्यानन्दे निर्विभागे तदाश्रयतया तद्विषया व कष्पिता। 'एषा'

सिड्डा च। 'गुणमयो' मत्व-रजस्मोगुणात्मिका। चिगुपरव्जुरिवाति दृढ़त्वेन बन्धनहेतु:। 'मम' मायाविनः परमेश्वरस्य। खभूता खाधीन- लवेन जगत्ृष्धादिनिर्वाहिका। 'माया' तत्वप्रतिभासप्र तिबन्धेन ऋत- त्वप्रतिभाम हेतुरावरण-विचेपभ तिद्यवत्यविद्या सर्वप्रपस्प्रकतिः। मायां तु प्र्वतिं विंद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्।

सत्ययः व्तिक्रमयं वम्याः सा। तत्र एवं सति 'सर्वधर्मान्यरित्वन्य मामेव' मायाविनं खात्मभूतं सर्वात्मना 'ये प्रपद्यन्ते ते मायामेतां' सर्वभूतचित्त- मोहिनी 'तरन्ति' वतिक्रामन्त। संसारबन्धनान्मच्न्त हत्यर्थः। * ननु केयं माया ? प्रक्ृति: इति घेत्। सा किं साङ्सम्मतगुयन्नय- साम्यावस्था ? विकारवस्थायामव्याप्तेः। तदानी साम्यावस्थाया बभावात्। न च चनादिभावत्वे सति ज्ञाननाश्यत्वं प्रक्ृतित्वम्। तथापि लच्ष्यताव- चेदकस्यानिरूपयात्। उच्चते साम्यावस्थो पलस्षितगुय नयस्यैवावच्ेद कत्व- सीकारात् लक्षगसमन्ययः । न च कव्याप्तेः तर्षिं दूषखत्वानापति:। लक्षमविघट कत्वेनेव तस्य दृषयत्वात्-इति वाय्यम्। ऋचिदेवत्रैव विशेष- मत्वप्रतिव्षेपकत्वेन धर्म्यन्तरादौ व यथाश्ृतबोधकत्वेन दृषखत्वसम्भवाव्। यथा चेषावत्वस्य शरीरणक्षयास्य मटत-समप्रपरीरादी चर्याप्रिदोषेख

थिवीलक्षयास्य घटादावव्याप्रिदोषात् यथाश्तुतार्थबाधेन जाविघटिवम्बम्। नेमिशिकज वत्वव दृत्तिद्व्य त्वव्या प्यजातिमलम्। एवं प्रक्ते 2पीति दिक्।

मुड़गरमहार: १।] इति भुते: । व ये प्रपद्यन्ने' मामेव सर्वोपाधिरहितं चिदा- नन्द-पदात्मान' प्रपदन्ते वेदान्तवाव्यजन्यया निर्विकष्पकषा- चात्काररूपया' नतस्कार्यविरोधिन्या चेतोवृत्या विषयौकुर्वन्ति। 'ते' ये वेचि 'एनां' दुरतिक्रमणौयाम्। मायां मखिलानर्थभुवम् मनायाये। 'तरन्ति' ऋ्तिक्रामन्ति। दति व्याख्या। श्ुतयस चपे भभिन्न मित्तोपादानंतप्रतिपादने वच्यामः। तम्मात् भुति- स्मत्य मानादिप्रमाणसिड्डाया मायायाः न प्रमाणभावभ्रद्गापि इति

दति मायानिरुपरम्। मनु-रता ह द्वैतप्रतिपाद्नपराणं सर्वेषामपि प्रम्थानानां प्राप्तं निर्विषयत्वम्। न च दष्टापत्तिः। तत्कर्तृणं महर्षीणं चिकाल- दर्भित्वात्-इति चेत्। न। मुनौनामभिप्रायापरिज्ञानात्। सर्वेषा प्रस्थानकर्तृणं मुनोनां वच्यमाएविवर्तवाद एव पर्यवमानेन ऋद्धितौये परमेश्वर एव वेदान्तप्रतिपाद्े तात्पर्यम्। नाहि ते मुनयो भ्रान्ताः। तेषां सर्वज्ञत्वात्। भ्रान्तत्वे वा विनिगमभाविरहात्। किन्मु। वहि्मुखप्रवणानां आपाततः परमपुरुषार्थे उद्वैतमार्गे प्रवेभो न सभ्भवतौति मास्तिक्य निराकरणाय तेः प्रस्यानभेदाः प्रदर्णिताः। न तु तात्पर्येय। तदुकम साक्वड्वैः पातभ्रल्भाष्ये चतुर्थचरणे।

• चत एव "एतेन योगः प्रत्ुक्तः" इति एतत्सनेयापि योगभ्ास्त्रस्य हैरय्यगमंपातन्जवादे: सबंधा प्रामारयं न निरक्रियते। किन्तु नगः

• नासीनुचते। व च एतावता एषामप्रामाखं भवितु सरहति। यत्पराि

सदानन्द्य सिविरनिय। [प्रथमो

गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथमृच्हंति। यन्तु दृष्टिपथं प्राप्तं तन्पायेव सुतुच्ककम्र [यो. भा. पा. १सू. १ २ ॥] भारभभपरिणामाम्यां प्रव सम्भावितं जगम्। ! पश्ात्काणदसास्ाभ्यां युत्या मिथ्येति निखितम्। एतद्भिप्रेत्येव भगवता गौतमेनापि सूंवाणि सूचितासि। खप्नविषयाभिमानवदयं प्रमाणप्रमेवाभिमान :* ।३८

ह्ि तानि तचाप्रामाख उप्रामाखयमन्नवीरन्। नघएतानि प्रधानादि

कैवस्यव्यत्पाद नपरागिग। तथ किश्विन्निमित्तीकृत्य वुत्ादं इति प्रधानं सविकारं निमिन्तीकवतम्। यथा पुराशोष सर्ग प्रतिसर्ग-वंधू-मन्वन्तर- वंधामुचरितं तत्प्रतिपादनमरेष। न तु तविवच्षितम्। चन्यपरादमि चा- न्यनिमित्ततः प्रतीयमानमभ्यपेयेत। यदि न मानान्तरेव विरद्येत। चस्ति तु वेदान्तश्र्प्रतिभिरम्य विरोध दव्यक्रम्। तम्मात् प्रमायभूतादषि योगभास्त्रान्न प्रधानादिसिद्धिः। अत एव योगशासतरं व्ृत्पादयिता ब्ाड सम भगवान् वार्यगयय: "गृणानां परमं रूपं" इति। * चत्र वात्स्यायनभाष्यम्। यथा खप्रे न विषया सन्ति। चथव्व सभिमानो भवति। एवं न प्रमायानि प्रमेयाि व सन्ति। चघ च प्रमायप्रमेयाभिमानो भवति। ३१ खप्रान्ते विषयाभिमानवत् प्रमाय- प्रमेयाभिमाना न पुमर्भागरितान्ते विषयोपलन्धिवत्-इतन हेतुर्ना्त। हेत्वभावादसिद्िः। खप्रान्ते चासन्तो विषया उपलभ्धन्ते इत्नामि हेतव- भाव:। प्रतिबोधे इनुपजम्भादिति चेत्। प्रतिबोधविषयोपणम्भादप्रविवेध:। यदि प्रतिबोधे इनुपलम्भाव् सप्ने विषया व सन्तीति। तर्ि य इमे प्रवि

अदैतम्रभाषिझ्ि।

[पध्यायः ४, शान्तिकं २ ।] इति। कष्टुमदावरकमाचमिदं ग्ास्म्। तत्वं तु बादरायणात् सिङ्गमा

शचपादप्रणीते व काणदे साठ्ययोगयो: । त्याज्य: श्रुतिविरुङ्धोंऽयः श्रुत्यैकभ्रणैर्मृभि: ॥

बुद्धेन विषया उपलब्यन्ते उपनम्भात्सन्तोति विपर्यये ह्ि 'हेतुसामर्थ्यम्। उपलम्भाभावे सति कनुपलम्भादभावः सिद्यति। उभयथा त्वभावे नानुप- नम्भस्य सामर्थ्यमस्ति। यथा प्रदीपम्याभावामूपम्यादशनमिति। तभ्र भावेनाभाव: समर्थ्यत इति। खप्रान्तविकळ्पे च हेतुवचनम्। खप्नवि- बयाभिमानवदिति ब्रवता खप्नान्तविकल्पे हेतुर्वाथः। कश्चित् खप्नो- भयोपसंहितः। कख्वित् प्रमोदोपसंहितः। कश्िदुभयविपरीतः। कदा चित् खप्नमेव न पश्यतीति। निमित्तवतस्त खप्नवषयाभिमानस्य निमिस्त- विकल्पाद्विकनपोपपाततरिति। वत्र "ऐेतवभावादसिद्धिः" एतदग्रिमं सूय- मयुसन्धेयम्।

"सागतो ईसि मार्गे। वद्देतमंतप्रयेभात्। ननु -चंद्वंतवादस्यापि वैसे विकादिप्रतिपत्तित्वात् तदमि त्वया निराकरशीयम्-इति चेत्। क्रिम-

मव्यतवं प्रतिपादितम् इति।

सदानन्दववमिया प्रथमो

जेमिनोये च वैय्यासे विरुद्धों कखन। म्रुत्या वेदार्थंविज्ञाने श्रुतिपारं गतौ ि। इति पराधरोपपुराणादिम्यो डपि ब्रह्ममोम या ईसवरांभे बजवत्मम् दति। साध्भास्त्म्य तु पुरुषार्थ-तक्षाज कतिपुरुष- विवेकावेव मुख्यो विषय द्ति ईश्वरप्रतिषेधांभवाधे ड नाप्रामा- थ्यम्। "यत्परः भ्रब्दः म ग्ब्दार्थः" दति न्यायादिति नारद- पखराचे प्रथमपटले जीव-त््ौक्यनिर्णाये जगन्मिय्यात्वप्रतिषदुकः वषवतितम: चोक उदाइतः । भयं प्रप्नो मिथ्यैव मत्यं ब्रह्माइमद्दयम्। तच प्रमांणं वेदान्ता: गुरुः खानुभवस्तथा ॥ रति। भट्टपादैरपि मौमांसकवार्तिके तर्कचरणे प्रतिपादितम्। दत्याह नास्तिक्य निराकरिप्पुरात्मास्तितां भाव्यकदच युश्न्वा। दृढत्वमेतद्विषयस्तु बोध: प्रयाति वेदान्तनिषेवऐोन ।। दति। आात्मा निष्प्रपसं ब्रह्मीव। तथापि कर्मसङ्गिने न तथा वाचम्। न बुद्धिभेदं जनयेदजानां कर्मसङ्गिनाम्। इति भगवदचनाच्चेति। भगवद्वसिष्ठेनाप्युक्रम्।

• चत्र 'जैमिनीये श्रुतिविरद्धोंऽशो न कखनेत्ुतं तत् केवनं वेदप्रा-

मदेशीमांसकः।

सुहरम्रार: १]

पत्ञवार्द्गप्रबुडूख सरवं अश्योति यो वदेन्। महानिरयजालेषु स तेन विनियोजितः । दति। किस गौतमादिसुनोनां तत्तव्ास्तसमारकल्वमेव भ्रूयते। न तु बुड्धिपूर्वककर्तलम्। तंदुक्म्। ब्रच्माद्या सषिपर्यन्ता: समारका न तु तारंका:। दति। उकं च न्यायंभाष्ये। यो Sचपादमषिं न्याय: प्रत्यभाइदतां वरम्। तस्य वात्स्यायन ददं भाष्यजातमवर्तयत्।। दूति। श्रुतिख्व। श्स्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतत् सम्वेदो बजुर्वेद: साम- वेदो डथर्वाङ्गिरम इतिहास: पुराणं विद्याः झोकाः सूभाि

तर्काप्रतिष्ठानात्* ।

• बागमगन्ये जर्ये केवलेन तर्कोय न प्रत्यवस्थातव्यम्। यम्माब्निरागमाः पुरषोलेक्षामात्र निबन्धनास्तर्काः व्प्रर्तिषिठिता भर्वान्त। उल्रेक्षाया गिर- परभत्वात्। न च महापुषवपरिग्हीतत्वेन कम्यचित्र्कम्य प्रतिकठा । महापुवषायामेव तार्िकायां मिथो विप्रतिपसेः। बघोचेत सन्यया वयमनुमास्यामहे यथा नाप्रतिष्ठादोषो मवेदिति। नहि प्रतिषित- सर्क एव नास्तीति भूक्यते वह्म्। एतरदमि सर्काग्रामप्रर्तिषितत्व तर्के- शैव प्रतिकठाप्यते। मवतर्काप्रतिष्ठायां व सरवजोकवयवह्ारो हेदप्रसद्गः।

५६ सदानन्दयतिविरचिता। {प्रथमो

दति। बादरायणासूचभाव्यटीकार्यां सङ्दझोक उकः। यब्रेनानुमितो डप्यर्थ: कुगलैरनुमातभि:।

ऋ्रचिन्यां: खलु ये भावा न तांस्तर्केण योजयेत्। नाप्रतिष्ठिततर्केष गभ्भौरार्थस्य निर्षयः॥ दूति।

लोक: प्रवर्तमानो दृश्यते। श्रत्वर्थविप्रतिपत्तौ च चर्थाभासनिराकरयोन सम्यगर्थनिद्वारयं त्केशैव क्रियते। मनुरषि चैवमेव मन्यते। प्रथक्षमनुमानं चशाखतं च विविधागमम्। · नयं सुविदितं कार्य धर्मशरुद्धिमभीमृता। इति। 'धर्मस्य मुद्धिः' वधमादभेदनिर्यायः । तस्मान्न तर्काप्रतिका न दोष-इति चेत्। एवमप्यविमोक्षप्रसङ्ग:। कचिदिषये तर्कम्य प्रति छितत्वे दपि प्रद्ृत तावद्विषये काप्रतिषितत्वादनिर्मोक्ष एव प्रस्यते तर्कस्य। नहीदमतिगम्भोरं भावयाथात्य युक्तिनिबन्धनं वागममन्तरेगो- सेक्षितुमप भक्म्। रूप-लिक्वाद्यमावाच् नायमर्थ: प्रत्यक्षादीनाम् । धपि घ 'सम्यक ज्ञामाम्मोद्' इति सर्वेषां मोक्षवादिनामभ्यपगमः। तच् वस्त- तन्त्रावादेकरूपम्। लोके हि एकरूपेयवस्थितो यो ऽर्यः स परमार्थ: तष्टिषयं ज्ञानं घ सम्यकज्ञानमितुचते। यथा "खमरितष्ः" इति। तादृभज्ञाने व विप्रतिपत्तिरनुपपन्रा। विप्रतिपद्यन्ते व सर्वे पि सा बिंका:। न घ तेष कच्िन्मुख्य यस्य मतं प्रतिपद्येर्माहि। न च भूकते तैकानिकास्तार्किका एकसिमिन्दिवसे काले घ समाहर्तुम्। वेदस्य तु निव्वत्वं विद्यानोत्पत्ति हेतुत्वं च प्रसिद्धमेव। चतः सिद्धमौपनिवदस्य प्ानस्य सम्यवद्तानत्वम्। वत बागमानुसारितर्जेसेव ब्रझ्म वेदितकम्।

मुडरप्रशार: १] ब हैतन्रभासिद्ि:।

प्ररतिम्य: परं यद्च तदचित्यस लक्षपाम्। इति वायुपुराशाच्च। नमु-किं तर्कमाचमप्रतिष्ठितम्? तथा- सति श्प्रतिष्ठानत्वसाधकतर्कर्रयापि तथात्वापत्या तत्वनिर्णया Sविङ्वे :-

ब्ात्। ऋत एव याज्ञवंषकयेनोक्तम्।

वेदा: खानानि विद्यानां धर्मस्य व चतुर्दन*॥ [यात्रवलकयस्पतिः ब्र. १ शो. ₹ ]

• परायं ब्रास्मादि, न्यायः सर्वविद्या, मीमांसा वेदवाक्यविचार:, धर्म- माख्मं मानवादि, चद्रानि व्याकरवादीनि षट्, एतैबपेताखलवारो वेदा: विद्यानां पुरषार्थसाधमज्ञानानां। एतानि चतुर्दश। धर्मस्य च चतुदंभ व्यानानि हेतव हत्वयर्थ: । इति विज्ञानेशवरः । मनु-'न्याय' भब्देन तर्कं- विद्यायाः गौतम-कम्ादप्रतिपादिताया यहणे धमस्य विद्यायाख स्यान- भूवत्वं तस्या: सिद्धमेव। तथा सति वच्मायषमनुवाक्ये वेदश्ास्त्रवियङस्य तर्षस्य निविद्धत्वाव् समालगीतायां घ तद्ध्ययनस्य समानत्वप्रापिपलक- त्वाभिधानात् पुर्वापरविरोधी दुर्वार: स्यात्-इति चेत्। सत्यम्। तर्थापि तर्वविद्याया मुख्यो विघयस्तावत्यदार्थविचारः। व्याकरनास्त्रया पदव्यत्पत्तौ मावार्या न्याय-वैश्ेषिकदर्शनाम्यां पदार्थव्युत्पत्तिः। चनन्तरं मोमांसया बेद- वाय्यार्यविचार: तस्ाब धर्मसरूपज्ञानं तदनुष्ठानं व भविष्यति। एवं म सरयेव परम्परया तर्जविद्याया: वेदार्थविचारोपयोगिलम्। तथा सति "यत्पर: श्म्दः स भ्ब्दार्थः' इति न्यायाव् पदार्थविवेषमान्रे तर्कविद्याया। सोबारेख न कोडि विरोध इति सरवं समन्जसम्। 8

सदामन्दयतिविरचिता। [प्रथमो

इतर्काणामय्युपादेयत्वापत्तेः । तदुकं मनुना । आर्षं धर्मापदेशं च वेदभास्त्राविरोधिना। यस्तर्केशानुमन्धत्ते स धर्मं वेद नेतर :* ।। [म. स. ब्र. १२ बो. १५६] द्रत्युपादेयत्वम्। श्रुतिविरुद्धस्य तु-

• ऋषिर्वेदः तत् भवः व्ार्षः। वथवा वार्षो वेद: ऋषिभि: सत लवात्। तथा व्राह भगवान्व्ास:,-

लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाता: खयम्भवा॥ इति। वैदिकं धर्मोपदेशं वेद-भास्त्राविरोधिना तर्केय ऊह्ापोद्ानार्य- सिद्धिपूर्वकं युक्रया अनुसन्धत्ते निरुपयति स ध्म वेद इति योजना। 'मीमांसासंजकस्तक' इत्यक्केरिति राधवानन्दः। चच्ेदमूक्चम्। यदा सौर्ये कर्माया निर्वापमन्े- "देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे S्न्निनोर्बाजम्यां पूष्णो इस्ताम्यामये त्वाजुछं निर्वपामि" इति प्रक्यतितः प्राप्ते मन्त्रे Sिपदस्यार्थसमवायादपोद्ः सूर्य- पदस्य च क्षेप:। कयं तर्को न विरद्धते वेदेन। यो Sप्येवं मन्यते। सौये कर्मर्यमेदेव ताया चभावात् चर्थेन च मन्तरामां प्रयोन्यतवाव् एकदेशोप- पूमे च मन्त्रत्वाभावात् कमलस्य वे मन्वरस्य लोपः। एष वेदार्थविरोधी तर्क: । सतु त्यान्य एव। प्रत्यक्षमनुमानं च शास्तं व विविधागमम्। वयं सविदितं कारयें धर्ममुद्धिमभीमृता। इति प। धमस्य शुद्धि: चधमा्द्धिदनिर्यय: ।

पावण्डिनो विकर्मख्ान्' बेडालत्र' तिकाग्पठान्। हैतुकाग्कटृत्तींख वास्यावेण्यापि मार्चयेत्-।। दति। मोचधर्मे सगालगीतायाम।

१ 'वामाचाररतांस्या' इति ख. पुस्तके ग. पुस्तके तु 'वामाचाराम्म- हाभठान्' इति पाठः।

तन्न 'पाखरिडनो' वेद बाह्व्रतलिफ्रिनः रकपटनमरचरकादय: बौडा- दियाधयइदर्पामान्तःपातिनो वा। चनापदि ये वर्मान्तरवच्या जीवन्ति ते 'विकर्मस्थाः' प्रतिषिद्वृत्तिजीविनो वा तान्। 'बैडालव्रतिकान्' दाम्भिकान् लोकावर्जनार्थमग्रिद्ोनाद्यनुतिषतः। 'पठान्' येषामन्यङदये -न्यवाचि ते। "वेदेखश्रद्धाना" इति कुछ्ृकमट्टः। 'हेतुकान्' हेतुश्ाखत्रावन- म्बिन: वेदविवद्वेन हेतुमाव्रेय परलोकसाधनोव्वायकान्-नास्ति दत्तं नाप्त जतं-इत्येवं स्थितप्रजाः तान्। 'बकवृत्तीन्' दाम्भिकानेवेषङ्गेदभिव्वान् 'वासावयाषि नार्धयेत्' तिषठतु तावदासनादिकं। खागतमास्यतामि- व्याम वक्कमयोग्या एते इत्यभिप्रायः। + महाभार ते पान्तिप्वयि मोक्षधर्मेष अशीत्यधिकभततमे उ्ध्याये च्य मितिहासः। धनमदेनोन्मतः कखन वैश्यः पथि व्रजन्तंकाश्यपं हेलया रथ- धातेन पातयामास, दरिवत्वादनेनाहमवज्ञात इति मखा- षात: स पतितः करुद्ध: त्यक्कात्मानमथा्रवीत्। •मरिष्याम्यधनस्येह जीवतो ऽर्या न विद्यते। तथा मुमूर्षमासीनमकूजन्तम चेतनम् । हन्द्र: छमावसपेय बभाषे लुव्धमानसम् ।

हमानमोता।

सदानन्दयतिबिरचिता। [मच्नो

ऋ्र्वोचिकों तर्कविद्यामनुरक्रा निरर्थिकाम्"। तष्टेयं फलनिर्वृत्ति: समाललं वने ममा।। इत्या दिभिर्हैयत्वं प्रतिपादितम्। विस्तरस्वाकरे शेवः । तआाब सत्कार्यवादिनामपि मेश्वर-निरौय्वरसाध्ञानां परिणामवादसिङ्टिः। दव्यखं मृतमारणनेति दिक्। इति प्रधानखए्डनेन सत्कार्यवादखएडनम्। नचेश्वरस्य निमित्तकारएमाचतम्। किन्वभिव्ननिमित्तोपा- दानकत्वमेव। त्रुतिसिदधूलात्। तस्य च मायाद्वारव सिडधूल्वान् प्रधान-परमाखाद्यपेक्षा। तथा च श्रुतयः । भ्रपाणिपांदौ जवनो S्ग्टदोता पश्यत्यचन्षु: म भटणोत्यकर्णः। स वेन्ति वेदं नच तस्य वेत्ता तमाजरय्यं पुरुषं पुरापम्।

१ 'मम द्विज' इति मुम्बईसुद्धितमहाभारतपुस्तके पाठः ।

• ईंक्षा प्रबक्ं तां चनुप्रवत्ता ईंक्षा चन्चीक्षा धूमादिदर्भूनेग वज्ा- द्यनुमानम्। न प्रधानामान्वीकिकों तर्कविद्यां। कयमक्षाSक चरगादि- प्रयीतं शास्त्रम्। 'निरर्थिकां' पुरषार्थचतुष्टयभून्याम् श्रत्ैकगम्यस्य वस्तुतत्वस्य निर्ययानु- पयोगिनीमित्वर्थः। [ब.१८० ओो. ४9 उंत्तरार्ईम् ।] + "बधीत्य गौतमों विद्यां सगाली योनिमाप्रयात्" इत्यादिवचनैरपि तर्कविद्याध्ययनस्य सटमालत्वप्राप्रिरपं फलमुक्कम्। तदेतत्सर्वमपि तत्सि- हान्तस्यैव मुख्यलवेन खीकारे सतोत्यवगन्तव्यम्। पदार्थविवेकरपेकदेश एव तस्यादरे तुन कव्विदोष इतनवद्यम्।

११

नलख्त काये करणं व विद्यते पराख अन्तिर्विविधेव भूचते ॥। साभाविकी द्ञान-बस-क्रिया प। इति। वज्रूप रवाभाति मायया वजरूपया।. मा्यां तु प्रकृतिं विन्दान्ायिनं तु महेनरम्। म मायो सृजते विश्वम्। हन्र्रो। मायाभि: पुवरूप दूयते। रत्यादयो डन्या अपि। स्पतिस। निदपमनिर्गुमे डय्यखणडे मयि चिति सर्वविकष्पनातिशून्ये। घटयति जगदौघ-जोवभेदानघटनघटनापटौयमौ माखया।। रति। अभिवनिमित्तोपादानले - सर्व खष्विदं ब्रद्म। तव्जलानीति ग्ान्त उपासौत। यतो वा दूमानि भूतानि जायन्ते?। येन जातानि जीवन्ति। यत्रयन्य- भिसंविभन्ति। तट्रह् विजिश्नासख।

• 'अवनः' मादकायकारी। 'महीता' इस्तकारयेकारी। 'कार्यम्' मरीरम्। 'बरयं' इन्रियायि। 'सबे' कार्य ब्रझ्म। इत्वादि यथायथ- मूद्यम्। + 'हदि' दोतौ इत्यस्मादातो: इन्दति प्रकाशते Sसौ इन्द्रः परमाता। 1 'तम्जजान्' जावत इति नः नीयत इति नः 'चन्' इति सत्तामूर्था- दिनीवनबत् जथ्न जम चनु न तब्जमान् इति बाखेयम्। 5 'पवः' यस्माद्। 'भूतानि' कार्यावि। एतेन पज्भूतान्यस् रायन्रिया- •वेगंज्मायदग्दृश्यवादाक्येववादेख म्रसहेतुमलनामः। 'नायन्ते' उत्पा चन्ते। 'बावानि' हस्ललबा प्राडुर्जूवानि। 'नीवन्ति' वत्ता-सूर्ति-मर्वादारिक

द२ सदानन्दयतिविरचिता। [प्रथमो

द्ति कोटिप: प्रमाणनि।' ऋत् च पक्चमीततीययोः* हेतु- सामान्यार्थकत्वे ऽपि लौयमानकार्याधारत्वोत्त्या उपादानलं लभ्यते। तथा सति अभिन्ननिमित्तोपादानं ब्रह्म दति सिद्धूं भवति। एतेन। 'ब्रह्मपरिणमो जगत्' दति भिन्नाभिन्नवादिभट्टभास्करमतानुयायि- वैष्णवमतं अथ च केवलं निमित्तकारणश्वरवादिनां नैय्यायिक-

खल्चधिष्ठातु: कुमभकारादेः कुमभादिकार्ये निमित्तकारएमाचत्ं दृष्टम्। नतूपादानत्वमपि। एकस्याधिष्ठात्टतत्ाधिष्ठे यत्ववि रो धा त् । अ्नुमानं च-ईश्वरो न ट्रव्यम्प्रत्युपादानम्। चेतनल्वात्। कुन्भकार- वत्-दति। कुलालस्यापि सुखादयुपादानत्वात्साद्यवैकल्यं स्यात्। तद्दारणाय ट्रव्यपदम्। उपादानकारणं तु परमाणवः प्रधानं वा ?- दत्यादि जल्पितमपास्तम्।। तस्मान्न मत्कार्यवादाभिप्रायेणापि

प्राप्नुवन्ति। 'प्रयन्ति' इति पूतप्रत्ययान्तम्। 'या' प्रापगे। प्रयाति गध्छ तीति प्रयत्। प्रयन्तीति प्रथमाबञ्वचनम्। लयं लभमानामीत्र्थ: । * "यतो वा" इति श्रुतौ 'यतः' इयं पश्चमी "येन जातानि" इति वाब्ये 'येन' इति ततीया च इदं विभक्किद्दयमत्र समानार्थकम्। + बत्रेदममुसन्धेयं विपत्तिद्गि:। किंच ईश्वरो 'न द्रय्योपादानं' इति येम चेतनत्वहेतुना अनुमीयते तेमेव तस्य रागादिमत्वमय्यनुमातुं पाक्यम्। उभयनाषि मूलभूतव्याप्नेर नुकूलतरकसद्भावाऽसङ्कावाभ्यां विभेषाभावात्। प्रत्यत रामाद्यनुमान एव वानुकूल: त्क: सम्भवत। संसारियां रामाधु पादानतायामात्त्वमेव प्रयोजकम्। न तु संसार्यात्मत्वम्। गौरवाव्। मनर-विज्ान्ते खुतिगम्येश्बरस्यापि पुव्वत्वानागादिमलवानुमानं दुर्बारम्

मुडरप्रहार: १।] चहैेतन्रभसि्ि:।

गुरुमन्दाभिधेयसिद्धिः। श्रथास्तुं तर्षि-सत्कारणवादा भिप्रायेल ऋद्धितोयब्रह्मविवर्त एव भूतभौतिको मायिको वा भकवात्स्येन खोकततदेहविभेषो गुरुपव्दाभिधेयः-दति चेत्। तर्चागतो ऽसि मार्गे घट्टकुटो प्रभातवृत्तान्तन्यायेन*। ब्रह्मातिरिकववेन प्रतोतस्य मिथ्यात्वखौकारात्। मिथ्यात्वप्रतिपादनस्य चाये वच्यमाणत्ात् इति दिक्।

-इति वाच्यम्। चागमादीश्वरसिद्धौ दृष्टाननुसरगात् । न ह्ि खर्गापूर्व- देवतादिव्वागमादव गम्यमानेव किसविदस्ति टृयं साधनम् न ह्वागमो

दृषान्तविपरीतखभावानि सुबहन्यपि कत््यमानानि न कलदगन्धिमाव- इन्ति। श्रतिप्रमायत्वात्। व्यास्यपेक्षं हनुमानं व्यासयुपनीतं सर्वमपे- क्षते। सागमन्त सतन्त्रत्वादेवान्यानपेक्षो भवति। नच-कथं तर्हिं श्रुतावपि मानान्तरानुसारेगापूर्वादिकन्पनं ?- इति ग्रक्कम्। सुहद्भावमाचेय दृषानुसारात्। यद्यागमख्विरातीतान्निर्ययापागद्यामातवर्ग इति बोधयेत्र तर्हि तथेवानुमन्येमहि। नत्वागमः तथा बोधयति। किन्तु 'कालान्तर- रतयामात्सव्गः' इव्येतावन्मात्रं बोधर्यात। तत्त मध्ये व्यापारकनपनायामपि न विरुद्यते इव्यविरोधात्। तत्र मोकोनुसारेगानन्तपूर्वक्षयवर्तिनः कारगत्यं' इत्यनुभवमनुरुद्यापूर्तकृल्पनम्। नत्विह् तथा गगादिमत्वकव्पम प्रवनते। निरवद्यत्वात् सकामत्वादिश्र्रुतिविरधादित्यलमतिविड़म्बनेनेति शिवम्। * घट्टं मृष्कग्रहयस्थानं तत्नस्थाकुटी घट्टकुटी, तन्र प्रभातं, तस्य यो रत्तान्त: स एव न्यायः। श्ुक्दानभिया विषथेन रात्री पनायमानस्य चौर- वबिजः घट्टख्कुटीखमीपे एव प्रभातम्। तेन यथा तस्याभीकविद्याभाय: ।

48 सदानन्दर्यावविरचिता। [प्रवनी

प्रथमो मुहरप्रहारः ॥१।

एवं विपथेन धावमानस्यापि वादिनः तहोषतादवस्थं एवं कपो दि न्याय- भेद:। एष एव घट्टकुटीप्रभातवत्तान्तन्यायः।

१ इदं क. पुस्तके नाति। २ ब. सुकके 'बति' पद़ गाक्ि।

[ ( ]

अथ द्वितीयो सुनरप्रहारः।

प्रथमे मुद्गरे देहतत्वं सम्यग्विचारितम्। द्वितौये 5स्मिन्जीवतत्वं सत्तकेः ग्रोद्यते डधुना॥१॥ ननु नायं घट्टकुटीप्रभातवृत्तान्सन्यायेम' भिरसि१ मुदर- प्रहार उचितः। कुत द्ति चेत्। देहेन्द्रियाद्यतिरिकस्य नासिति*

१ 'द्वितीया घौर्जीवतत्वं' इति क. पुस्सके। २ 'वादिनः' इत्यधिकं ग. पुस्तके।

• नाप्ति परलोक: तत्साधनमदृषटं तत्माक्षी इसरो वा इति मति- र्यंस्य स नास्तिक:। परलोक्-तत्साधनाभाववादी ईश्वरासत्ववादो च नाक्िक इव्यथते। वास्तवम्तवयमेवार्थः। परं विभिव्वा वादिनः खा- भोषमताग्रहग्रइग्टहीता भूत्वा मतान्तरास्थायिन: सर्वानयि नाग्तिकानिति वदन्तो न सहन्ते। गथा वा वैदिका: "ना्तिको वेदनिन्दकः" इति वदन्ति। एवं "लिक्रार्धनपराः पोवा नास्तिकाः सम्परकीर्तिताः" इति माध्वाः। "तप्रमुद्गाद्गिततनुर्नास्तिकं धर्ममाश्रितः। पश्ुतुल्यः स विज्ञेयः सर्वकमछ गर्हितः"इति शैवादयस खयमास्तिका भूखा इतरान् नाप्तकलवेन प्रहरन्तो दृश्यन्ते। तस्तदर्पानान्याि नास्तीकदर्भवानीति प्रतिपादयन्तो न कम्पन्ते। वस्ततम्त ये हि परलोक-तत्साधन-तत्साचियामसखं वदन्ो रेष्षिकमेव सततया प्रतिपद्यन्ते चार्वाक माधमिक-सौधान्तिकाठय: त एव मास्तिका। से घ परलोकाद्यसतवं स्पछतया उद्ोषयन्ति। ये मुन- वैदम्य खतः प्रामाएं नाद्रियन्ते नैव्यायिकादयः ते सर्वे डप्यास्तिका एवं। गेवादोनां तु परस्परं निन्दामाचमित्यनं पक्षवितेन। 9

सदानन्दयतिविरचिता। [द्ितीयो

कास्क* सर्वदर्भनकर्दसम्मतस्य दहलोक-परलोकसम्बन्धिकर्मफलभो- बुर्जीवात्मन एव गुरुभव्दाभिधेयस्य मिडूल्वात्। इन्त तर्षि को यं जोवात्मा व्यवस्चोयते ? यत् सत् तत्वषिकं यथा घनः। दूति न्यायेन चणिकं विज्ञानमेव वा? बुद्धांमुनिगिय्येः मुक्ककचैर्वैभाषिक-मौचा-

दे््परिमाणेन परिमित: सावयवस्चेति वा ? श्ार्हतमतानुयायि- भिर्मुक्वमनेः खोळ्ृतलवात्। मध्यमपरिमाणस्यानित्यत्वभङ्गया नित्यो

• श्न्ति परलोक इति मतिर्यस्य स व्यास्तिकः। परलोक-तत्साधन- तत्मा्षियामस्तित्ववादी व्यर्थः । + पुरायादिग्रशेष भगवतः श्रीविष्णोः दशवतारेष नवमो जवतारो बुद्ध: दवाविभत्यवतारेषु एकविंभवितम इति प्रसिद्धम् । स च- त. कली सम्पवत्ते सम्मोहाय सुरद्दिषाम्। बुद्धो नाम्नाऽजनसुतः कीकटेघ भविष्यति। [भा. स्कं १ च. ३ सरो. २५ ] हत्युक्तत्वात्कीकटेषु प्रादुर्भभूर्वेति जायते। कोकट देशूम्त- चरखाद्रिं समारम्य म्टध्रकूटान्तकं शिवे। त।वत्वीकटदेश: स्यात् तदन्तमंगधो भवेत्। इति तक्लक्षयाचर याद्रि-म्प्रकूटयोमंध्यगतः प्रदेश: कीकटः। सच सम्पति 'बहार' इति नानना प्रसिद्ध:। सजितविस्तरादियौड्धग्र्थेष तु-आवस्यादि- नगरीघु भगवान् बोधिसत्व: सटछे: प्रथमकालमारम्य सदैव विहरत्येव। स च धमस्थापनार्थं काले काले वतरति लोकानुजिष्टक्षया। 'कपिलवस्त' नास्रि नगरे मुद्धोदमस्य राज: म्यछे ब्रम्मादिसर्वभ्तावकजनप्रार्थनया माया- देया: 'सर्वार्थसिद्ञ' नाम्या प्रादुर्बभूवेवि। तस्ैव पाक्यसिंइसवंज्ञादोनि वामानतरागि-इत्ायुक्कम्। स एव गौतमबुड इत्बर्वाचीनानां मतम्।

मुहरम्रशारः २।] परेतनभविद्ि:।

ड्पुरिति तदेकदेगिसवातं वा? लाघवात्त्यचसडूलाच् देष एव वा? चार्वाकादिधुरन्धरैः खोकारात्। अ्रथ वा वैभ्ेषिकतार्किक-प्राभा-

कर्ता भोत्ा विभु: प्रतिरीरं भिवनश्चेति वा? उत मोमांबक- समातविदचिद्रपांगइ्दयात्मको वा? यदा साछ्-पांत्सादिसमातः नित्यज्ञामरूपो डपि भोगेव नतु कर्ता? बह्दो ब्रह्मवादिसमातः सर्वोपनिषत्ातिपाद्यः सचिदानन्दाइयमनादिमायया जीवभावापनं

वादे डपि न गुरुभव्दाभिधेयसिङ्किः। युत्नुभवविरोधात्। भ्रास्तिकं

तथा हि। तन बुद्धूसुने: चत्वारः ग्रिय्याः। वैभांषिक-सौचा- न्िक-योगाचार-माद्यमिकाः। तत्र वच्यमाण: बाच्यः सर्वो Sप्यरथा- यत्मत् तम् चषिकं यथा जलधरपटली-दति न्यायेन प्रत्यषं

• आातमनो एछगुणा गौनमेनोक्काः। दया सर्वभूतेषु, ्षान्ति: धन- सूया, शौचं, चनायास:, मङनं, व्ाकारयग्यम्, वस्पृद्दा चेति। । एतदेवोकं न्ानश्रिरिया माधवाचायप्रणी ते सवदर्भनसङ्गये। यत्सप्तरकाणिकं यथा जनधरः सन्तख्य भावा चमी। ससतापत्तिरि हार्थकर्मयि मिते: सिद्धेष विद्वा न सा। माय्येकैव विध्ान्यथा परंक्वतेनामि क्रियादिर्मवेव्। देधापि चगभक्रसक्गतिरतः साद्े व विश्राम्यति। इति।

९ व. पुस्तके 'दोपज्याता' इति वसते।

सदानन्दयतिविरचिता। [द्वितीयो

अनुमेयसेति वैभाषिकः। वुङ्धिवैचित्ात्वणिको डय्यर्था Sनुमेय एव दति सौचान्तिकः । घटाकारे हि ज्ञाने घटादोनां प्रतिबिम्न- सभ्भवात्। तथा हि। तत्प्रतिबिम्बं बिम्बपूर्वकम्, प्रतिबिम्बल्वात्। सुखादिप्रतिबिम्बवत्। 'सवें विज्ञानमातं चषिकं' दृति योगाचारः। बाद्यानङ्गीकारात् 'तदपि शडन्यमेव' दृति माद्यमिकः । न च-एते- वामेक एव गुरुः तत् कथं भिय्याणं मतिभेद :?- दृति वाच्यम्।

तथा हि, ये हौनमतयः ते सर्वास्तित्ववादेन चषिकत्वोत्त्या, तदाभयानुरोधेम शून्यतायामवतार्यन्ते। ये तु मह्यमाः ते ज्ञान- माचासितिलेन • शून्यतायामवतार्यन्ते। ये तु प्ररष्टमतयसेभ्यः साचा- देव शून्यतातत्वं प्रतिपादयते दति किमनुपपत्रम्? तच प्रथमं वैभाषिक-सौचान्तिकयोमंतं प्रतिपाद्य निराक्रियते। तथा हि, बाह्मसवास्तित्ववादिनौ मन्येते दौ समुदायौ। वाह् आ्यन्तरखेति। तच भूतं भौतिकं च आाद्ः। भूतं हि प्ृथिव्यप्नेजो-वाखाकाप्र-छतवः । भौतिकं च रूपादिविषयाणि तद्गाहकाणि चचुरादोन्ट्रियाणि च । कठिनखभावाः पृथिवौ- परिमापवः । स्नेहखभावा जलपरिमाणवः । उष्णखभावासेजयाः । चलनस्भावा वायवौया: । एषां चतुर्विधानां सर्गकाले महातेन परमाणपुञ्जा एवावयवभूता: पृथिव्यांद्यो जायन्ते। नत्ववयवाति- रिक्तो डवयवी। मानाभावात्। द्विगुणगुरुत्वाद्युपलन्धिप्रसङ्गाच्व। आभ्यनारय समुदायः चित्त-पैत्तात्मकः । तस्य व कारणं स्कन्ध- १ 'पन' इति ग. पुलके।

सुडरप्ररार: २] चडेतत्र ससिज्ि:

पख्चकम्। रुपसन्धः, विज्ञानस्कन्धः, वेदनास्कन्यः संजास्कनः, संस्कारसन्वस्ेति। तच रृप्यते एभिरिति रूपम्-इति व्युत्पत्या सविषयाणि दष्द्रियाणि रूपस्कन्धः । यद्यपि रुप्यमाणा: प्ृथिव्याद्यो वाझ्या: तथापि रूपयमाणतादभायां कायस्थत्वादिष्द्रियसम्बन्धाद्ा भवन्याद्यात्मिकाः। विज्ञानस्कन्धो द्विविधः । प्रमितिप्रत्यया- कार शालयविज्ञानास्यः ब्राद्यः। अथमेवात्मा। 'रदं' इति दष्द्रियादिजन्यो विषयप्रत्ययो दणडायमान: प्रवृत्तिविज्ञानाख्यः द्वितीयः। स चेन्द्रियभेदेन षद्िधः। एतावुभावि निर्विकष्पक चणिकी च। सत्वात्। दषिकत्वं च द्वितीयक्णवत्तिध्वंसप्रतियो- गिल्वम्। तथा च पूर्वपूर्वालयविज्ञानेनो ततवोप्तरं • जन्यत दति चानाद्यनन्तः प्रवाहः। न च-वणिकस्यात्मनः कालान्तरभाविभो- गार्य प्रवृत्यनुपपत्ति :- दति वाच्यम्। प्रवृत्यभावः किं तत्वज्ञानात् प्रागापाद्यते ? ऊध्वें वा ?। मादयः। चषिकत्वभावमापरिपाकं विना स्थिरत्वगोष रामादिदृढवामनानुचेदालवा्ुपपतेः। छषिकत्वभा- वना च चतुर्विधा। खलक्णभावना चषिकत्वभावना दुःखभावना शून्यभावना पेति। तच पहुद्ं वस्तु सलचणम्। त्रनेन धर्म-धर्मि-

१ 'स्थिरत्वविषयिरया: टढवासनायाः अनुच्छेदरात्' इति क. पुस्तके।

खा-लयं लयपर्यन्तं स्थायि विज्ञानं व्ानयविद्ञानमित्यभिधीयते। बत्र तु बहसास्पदं विज्ञानमेव। तद्क्रम्। तत्स्यादालयविज्वानं दद्द्रवेदइमास्दम्। इति।

सदानन्दगतिविरचिता। [रिवीवो

भावनिरामः। चणिकत्वभावनया स्यायित्निरामः। नापि द्वितीयः।

व्यभावसेष्टत्वात्। एतेन बन्ध-मोचौ प्रंदर्भितौ। पूर्वात्तज्ञानजन्य: सुख-दुःखादिप्रत्यंयो वेदनास्कन्धः । गौरन्व इ्त्यादिभब्दजस्पित- प्रत्यय: मविकल्पकः मंज्ास्कन्वः । एतेषां वासनारपा रागाद्यः कभा: उपक्ञेभास्र मदमानाद्यो धर्माधर्मा वेति संस्कार- स्कन्धः । ऋत् विज्ञानस्कन्धखचित्तम्। दतरे चैन्ताः। चैत्ततं तु रूप- स्कन्धादिकं चित्ते प्रवाहान्तर्गतमपि चित्तस्य विषयविभ्ेषोपरागे वति भवति। अति नेतौति कादाचित्कत्वाद्वोद्म्। एषां समु- दाय: पस्चस्कन्धी सेवाभ्यन्तरममुदायहेतुः। तव्व समुदायद्वयं प्रत्य- चानुमानान्यां चणिकमेव सिद्यति। प्रत्यचेण दि वर्तमानार्थपरि- केदिना खविषयस्यावर्तमानाद्यावत्तिः क्रियते। यथा नौलपरि- चेदिना खविषयस्यानीलात्। त्रनुमानं च-सर्वे भावाः चलिकाः। र्थक्रियाकारिलात्। सत्वाच्च। ये चषिका न भवन्ति न ते ऽर्थ- क्रियाकारिण: सन्तस। यथा प्रभविषाणाद्यः। घटस्यान्यक्षण-

घटसत्वात्। भन्यचएविभिष्टघटसतववत्। एवं चषिकेव्वपि प्रवादेषु भविद्यादिनिमिन्तो लोकव्यवहारः। त्रविद्या तु-विकेषु स्ायि- युद्धि कार्ये नित्यल्बुद्धि:, दुःखे सुखवुद्धि: शून्ये वसतुपुद्धि: हति। एवं प सति समुदायदयेन सर्वव्यवखोपपत्ते: किमयं नित्व-

सेतनः भात्मा ईसरसेति खौकरियते ?- इति पेत्। खान्तो डषि। सर्वथा युक्नुभवविरोधात्। तथा हि। संन्नुश्येतमस्य सिथिरस्याभावात्। र्कन्धानामणना समुदायानुपपत्तेः । न पं-बुद्धावसोति वाच्यम्। वषिकस तख्ेष्टसाधनत्वाभावेन सष्टौ प्रवृत्यनुपपत्तेः। निरवयवानां परमाणनां समूहानुपपत्तेय्। तदुशंम्। सिर चेतनराहित्यात्सयं चापेतनत्वतः। न स्कन्धानामणूनां च समुदायो ऽन युञ्यते।। दति। किख्। ईश्वरो डपि खासम्बड्गे जगति प्रत्यासभिं विना कारणं न स्याम्। प्रत्यामत्तित्व निरवये न सभ्भवतोति। ननु भमद्राङ्वान्तानुसारे समुदायद्वयस्य्र युकत्वमेव चेतनं विनापि। यथा हि। प्रतौत्यममुत्पादो दाभ्यां कारणभ्यां भवति। हेतूप- निबन्धात् प्रत्ययोपनिबन्धतख। स पुमर्द्विविधः । वाह् बाद्यात्मि- कक्षेति। प्रतोत्य प्राप्य समुत्पद्यत इति प्रतोत्यममुत्पादः। एकेकष्य हेतोः कार्यजनकत्वमम्बन्धो हेतूपनिबन्धः । इतरेतरं प्रत्ययन्ते मिशन्ति कायं जनयितुमिति प्रत्यया: कारणममुदायाः। तेर्षा कार्यजमकत्वसम्बन्धः प्रत्ययोपनिबन्धः । तब्र बाह्मम्य भू-नदी-समु- द्रादिरूपस प्रतोत्यममुदायस्य हेतूर्पनिबन्ध उच्चते। यदिदं बोजा- दहुरो डङुरात्यनम् पतात्काण्डम् काण्डाब्ालम् नालाङ्गमंा मर्भात् झूक: शूकात् पुष्पम् पुष्पात्फल्तम् दति। तब अम्ति बोजे १ 'चेतनार्र(्टितलेग' इति क. पु्तके पाठः।

७२ सदानन्ययतिविरचिता। [दितीयो

बहुरो न भवति। यावद्सति पुष्पे फलम् दति। तन्र बौजस नैवं भवति ज्ञानं,-ब्रह्मद्गुरं निर्वर्तयिष्यामौति। एवमङ्गुरस्यापि नैवं भवति ज्ञानं,-पहं बौजेन निर्वर्तित दति। एवं यावत्युष्पस् नैवं भवति,-शहं फलं निर्वर्तयामौति। एवं फलस्यापि नैवं भवति,- व्रहं पुष्पेशषाभिनिर्वर्तितमिति। तस्मादसति चैतन्ये बौजानां तमत्यपि चान्यतरस्मिन्नधिष्ठातरि कार्य-कारएभावो दृशते। एवं हेतूपनिबन्ध प्रतिपाद्य तस्यैव बाद्यस्य प्रत्ययोपनिबन्धः प्रतिपादते। तथा हि। षसां धातूनां समवायात् बौजहेतुरङुरो जायते। तत्र पृथिवौ-धातुः बौजस्य मङ्गहऊत्यं करोति। यतो डद्कुरः कठिनो भवति। एवं प्-धातु: बौजं सेहयति। तेजो-धातुर्बीजं परिपा- चयति। वायु-धातुर्बीजं निर्हरति। यतो डङ्ुरो बौजान्रिर्गचति। भाकाश-धातुर्बीजम्यानावर पहत्यं करोति। एवं छतुरपि बौजस्य परि- फामं करोति। तदेतेषामविकलानां धातूनां समवाये बौजे रोहति बहुरो जायते। नान्यथा। तच पृथिवौधातोर्नेवं भवति,-त्रं बोजस मंग्रहशत्यं करोमौति। यावदृतोनैंवं भवति,-श्रहं बौजस्य परिणामं करोमौति। एवं अङ्कुरस्यापि नैवं भवति,-ब्रहमेभिर्निर्वर्तित दवति। भथ शाम्यन्तरम्य श्राद्यात्मिकम्य प्रतोत्यममुत्यादस्य हेतूप- निबन्ध उच्चते। तम् अ्रविद्या, संस्कारो, विज्ञानं, नाम, रूपं, षडा- यतनं, स्पर्गा, वेदना:, तष्णा, उपादानं, भवजातिः, जरा-मरपं, शोक:, परिदेवना, दुःखं, दुर्मनस्ता। च श्रविद्याद्यारम्य यावडु- रमनस्ता अविद्याचेव्याभविष्यत् नैवं संस्कारा भजनिय्यन्। एवं

बावच्जातिसेद्याभविष्यत् नेव जरामरणादय उदपस्थन्त। तब यदि पाया नैवं भवस्यहं संस्कारानभिनिर्वर्तयामौति। संस्काराणामपि नैवं भवति वयं अविद्यया निर्वर्नतिता दति। एवं यावव्जान्या ऋपि मैवं भवत्यहं जरा-मरणादौबिर्व संयामोति। जरा-मरणादौनामषि नैवं भवति वयं जान्यादिभिनिर्नर्न्तितानति। बथ व सत्लु ववि- चादिषु सयमपरेतनेषु चेतनान्तरानधिष्टितेव्वपि संस्कारादौना- मुत्यत्तिः । बोजादिष्विव सत्सचेतनेषु चेतमान्तरानधिष्ठितेम्वकु- रादोनां, दृदप्रतोत्यप्राप्य इृदमुत्यधयते द्त्येतावन्ाचस्य दृष्टल्वात्। पेतनाधिष्ठानस्याSनुपलन्धलात्। एवं हेतूपनिबन्धं प्रदर्थ्य प्रत्ययोप- निबन्ध: प्रतिपाद्यते।

कायः। तब प्ृथिवौ धातु: कायस्य काठिन्यं निर्वर्तयति। श्रब्-घातुः कायं सेह्यति। तेजो-धातु: कायस पत्ित-पौते परिपाचयति। वायु-धातु: कायस्य वासादि करोति। आ्काम-धातु: कायस्यान्तः सषि*रभावं करोति। यस्तु नामरपाक्कुरमभिनिर्वर्तयतत गष्दादि- ज्ानपश्चकसंयुनं मनो विज्ञानंप सो ऽयमुचते विज्ञान-धातुः। यदा दि बाग्ात्मिका: पृथिव्यादिधातवो भवन्यविकला: तदा सर्वेषां सम- वायाङ्गवति कायसोत्पनिः। तत प्टथिव्यादिधालूमां नैवं भवति वयं कायस काठिन्यादि निर्वर्तयाम: इत्यादि पूर्ववत् बोङ्धूष्यम्। एव मक्ड- रवत् कायसोत्यान्तिः। सो एयं प्रतोत्यममुत्यादो तर्कमहस्रेणापि

•"सुविरं विवर बिन" इति नामलिद्रानुग्नासनात् 'सुविरभावं' विव- मावमवकाशं करोतीतथंः। 10

[रदितीयो

नान्यथा कतुं अक्यः। तच एतेव्वेव षट्सु धातुषु वणिकेषु कार्येषु दुःखखभावेषु सायिनित्यसुखबुद्धिरूपया विद्यया पिणडसंज्ञा सत्वसंज्ञा पुद्ग*लसंज्ञा मनुष्यसंज्ञा मात-दुहितसंज्ा गरहद्वारममकारसंज्ञा . भवन्ति। सेयमविद्यानर्थसभ्भारस्य मूलकारएम्। तस्यामविद्यार्या सत्यां संस्कारा राग-द्वेष-मोहा विषयेषु प्रवर्तन्ते। तेभ्यो गर्भसस्य नाद्यं विज्ञानं उत्पघते। तस्मराच्चालयविज्ञानात् पृथिव्यादिचतुष्टय- सुपादानकारणं नाम आात्रयत्वाब्ाम निष्पदते। तच्च कारणवेन सवोकततमितासितादिरुपवच्छरौरख कलल-बुदुदाद्यवस्था। तस्मा-

पृथिव्यादिषट्धातवो आयतनानि यस् करणजातसय तप्तथा। दृन्द्रियाणि तु श्रोतादौनि पञ्जैव गोलकस्थानमाचाणि श्रप्राप्य- कारोणि च। न वैभेषिकाणामिव 'गोलकव्यतिरिक्रानि द्रय्याषि प्राप्यकारौणि च' इति। तान्यधियतिप्रत्यय दृत्युचन्ते। नाम-रूपे- न्दिरियाणां चयाणं मिथः सव्निपातः स्र्भ: । निर्वस्तभरोरगतेन्रियाणं तद्गतविषयसंसर्गजन्यं विज्ञानमिति यावत्। ततः सुखादिकावेदना। तस्यां सर्त्या 'कर्तव्यं सुखं मया' द्त्यद्यवमानं तष्णा। ततो वाक्माय- चेष्टा उपादानम्। ततो भवत्यस्म्ाव्जन्पनेति भवो धर्मादि:। तङ्े- तुको देशोदयो जातिः। आतस्य देहख परिपाको जरा। देष-

• पूर्यन्ते गलनतीति च पुद्गलाः इति। बध वा पूरयाव्ं एवृ गनतोति गणः पुङ्गल: "पूरखात् गजनात् देहे पुङ्गलाः परमावन" इति श्ीधर- खामीष्टतवाक्यात् पुङ्गलभब्देन परमावो सक्षने।

.. ...

नातो मरयम्। विधमालव्य साभिष्वक्गसय पुवादौ प्नर्दापः मोक: । तदुत्य 'हा पुतर' हत्यादिप्रशपनं परिदेवना। गष्दादि- म्ानपछ्कसंयुकमसाध्व नुभवनं दुःखम्। मानसं दुःखं दौर्मनस्यम्। मट्-मानाट्य उपकेगाः। श्रमी जन्मादिहेतुका पविद्याद्यो इविद्याहेतुकास जन्मादयो घटोयन्त्रवद निभमावर्तमाना: सन्नौति। नदेतेरविद्यादिभिराचिप्त: उष्टात दति। सन्माचं चिक कार्य दुःखं शून्यमितिभावनया पूर्वात्तप्रकारेण मोच: विद्यनौति किमनुयपम् विना चेतनेन ?- दृति चेत्। उन्त्तप्रलाप एवेतत्। तथा दि। कार्य म्रत्यायते गच्छतीति प्रत्ययः हेतुः। ब्रविद्या- दिहेतुका' जन्मादय: दति यदुकं तम्न। यतः इवतरेतरप्रत्ययले ड्यविदादोनां पूर्व पूर्वमुत्तरस्योत्तरस्योत्यन्तिमाचं भवेत्। न तु बाग- तोत्पत्ते: किसिव्रिमितं सम्भवति। भ्रयमभिप्रायः। यत् खल हेतुपणि- बडूं कायें तदन्यानपेक्षम्। हेतुमात्ाधीनोत्पादत्वात् उत्पद्यता नाम। पशस्कन्धसमुदायस्तु प्रत्ययोपनिबद्धो न हेतुमाचाधौनोत्पत्तिकः । धपि तु नाना डेतुसमवधानजन्ा। न च चेतनमन्तरेण ब्न्य: सचि- धापयिता भस्ति कारणानाम् दति। नन्वनपेक्षा एवान्यचणप्राप्ता: वित्यादयो डकुरमारभन्ते। तेषां तूपसर्पएाम्रत्यवमर्भात् परस्परं समवधानं भर्वत। नय-एकस्मादेव कारणात् कार्यिट्टे: किमन्येः कारफैरिति वाचयम्। कारएचक्रानन्तरं कार्यात्यप्तेरनुभवसद्व- खात्। न व-कोऽपि तस्करणासमर्थ इत्यन्ये उदासते-इति युक्रम्। मचिया सर्वें कार्यमुत्याद्यन्तो दपि नानाकार्याणामोभते। तजैव १ 'अविदादयो अम्मादोनां देववा' हवि क. एुक्षके।

सदामन्दयतबिरचिता। ४ नेषां यामर्थ्यात्। न प-कारएभेदास्कार्यभेद भावम्यक दति वा- चम्। सामय्या एकत्वात्-दति पेत्। न। यदि बन्यचयाप्राप्ता इन्यानपेचा: खकार्यापजनने समर्था: तर्ानेनैव क्रमेण ततः पूर्वें ततः पूर्वे दपि मर्व एवानपेचा: तस्तत्ख्कारयोंपजनने समर्था भवन्तु। तथा मुसूसस्यत्वाविद्येवे डपि येन बोजपपेन कुशूलखेन खकार्यचण- परम्परया बद्ुरोत्पत्तिसमया बौजचणो जनवितव्य: सोऽय्यनपेच एव बोजचपः स्कार्योपजनने समर्थो भवतु। एवं च सर्वे डपि

एव थयात् कतो रुषोवसः। हतमस्य दुःखबडलेन कषिकर्मणा । तम्मात्परस्परं मापेचा एव अन्या वा मह्यमा वा भाद्या वा चणा: कार्योपजनने ममर्था दृति वत्रव्यम्। तच्चेदं समवधानं कारणनां विन्यासभेद-तत्पर योजनाभिज्ञप्रेचावत्पूर्वकमेव दृष्टम् इति नाचेतना- द्रवितु महति।त्रथ-अ्रविद्यादिभिरर्थादाचिय्यते सद्ञात-दवति पेत्।

तथा हि। किमाचेपः उत्पादनं वा ज्ञापनं वा? नायः। कारपेन कार्यस अनुपपद्यमानस् ऋजननात्। तस्मात् शापकं द्वितौयं वत्रव्यम्। तथा व ज्ापितस्यान्यदुत्पादकं वककम्। तच्ञ खिरपचे उि सत्यपि भोकरि अधिष्ठातारं चेतनमन्तरेप न सस्वनोति किमक् पुनः चषिकेष भावेष्विति। अपि व बहवः उपकार्यापकारकभावेन खिताः कारयें जनयन्ति। सच चषिकपचे न सन्भवति। चिकभावस उपकारानासदलात्। चणयाभेदला- • उपकायेपकारषभवमक्े इत्बये।

मंभरमशारः २।] वदेतन्रससिड्ि:

इसुपछतो डपकतत्वासस्वात्। कासभेदेन वा तदुपपत्तौ रष्िकत- जेब वाघातात्। ननु-यदा प्रत्ययोपनिबन्धनः* प्रतोत्समुत्यादो भवेत् तदा पेतनो उधिछ्ठाता उपेवेत। ऋम तु हेतूपनिवन्धनःो। तख्य थ न हेतन्तरापेचा न वा पेतनापेथा। किन्तु हेतु: खभावत एव कार्य महातं उत्पांदयिव्यतीति किं अनुपपश्रम् ?- इति चेतु। न। वस्तु तावत् केवलात् देतोः कार्यं नोपजायत दति दूषपाम्। वच्चमाएलात्। महातादविद्याद्य: प्रविद्यादिभ्यय सातः रत्य-

ननु-अ्रस्िरा अपि भावा: सदा संहता एव मनादिसंसारे उद्पन्े। न पुनरितस्तो Sवस्थिता: केनचित् पूच्जोंकियने। तदाश्रथासाविद्याद्यः । ततय मंहम्तृचेतमाभावात्य त्य थोपनिबन्धन: प्रतोत्यसमुत्याद एव चु्चते-द्वति चेत्। न। म खलु सगत- सन्ततिवर्तिधर्माक्कय: मंस्कारसन्तानो यथायथं सुखदुःखे जनयन् भागन्मुकं कखन सहायमनासाद्य सभावत एव जनयेत्? भ्ासास वा? घाधे सदैव सुख-दुःखे जनयेत्। समर्थस् चेपाऽयोगात्। दितौये तु साधनकारणं प्रेचावानभ्युपेय: । तथा घ न प्रतोत्- समुत्यादः। किख। स किं सदृभजननस्वभावः उत विसदृ- जननस्तभाव: ? माघः । मनुव्यपुङ्गलरख्यां देव-निर्यग्योनिगरकम्राध्य-

• प्रत्ययोपमिबन्धनं नाम कारयासमुदायेन कार्यम्योत्यादनम्। + रेतूपनिबन्धनं नाम यूर्वपूवंकारग्रेन कार्यजनशत्वम्। चन पूर्यन्ते मजन्तीति प्रडडवा दवि वालेयम्।

सदानन्ड्यतबिरचचिता।

तेषां बामर्थ्यात्। न च-कारणभेदास्कार्यभेद भावम्यक दति बा- चम्। सामय्या एकत्वात्-दति पेत्। न। यदि बन्यचपप्राप्ता इन्यानपेचा: सकार्यापजनने समर्थाः तर्ानेनैव क्रमेण ततः पूर्वे ततः पूर्वे 5पि मर्व एवानपेचा: तत्तत्सकायोपजनने समर्था भवन्तु। तथा प कुशूलस्त्वाविद्येषे डपि येन बोजचपेन कुशूलखेन सकार्थचस- परम्परया बद्ुरोत्पत्तिममरथा बौजवणो जनयितव्यः सोऽयनपेघ एव बौजचण: खकार्यापजनने समर्था भवतु। एवं च सर्वे डपि

एव ध्यात् रती रुपौवलः। रतमस्य दुःखबडलेन रषिकर्मणा। तम्मात्परस्रं सापेच्षा एव बन्या वा मह्यमा वा भ्ाद्या वा चणा: कार्योपजनने ममर्था दति वत्रव्यम्। तच्चेदं समवधानं कारणनां विन्यासभेद-तत्प योजनाभिज्ञप्रेच्तावत्पूर्वकमेव वृष्टम् रति नाचेतना- द्ववितु मईति। त्रथ-भ्रविद्यादिभिरर्थादाचिय्यते सप्ञात-इति चेत्।

तथा हि। किमाचेपः उत्पादमं वा ज्ञापनं वा? नाघय:। कारणेन कार्यस अनुपपद्यमानस्य भ्जननात्। तस्मात् श्ञापकं द्वितौयं वमव्यम्। तथा व ज्ञापितस्यान्यदुत्पादकं वनव्यम्। तज्ञ सिरपचे उषि सत्यपि भोकरि अधिष्ठातारं चेतनमन्तरेण न सभ्नवनौति किमङ् पुनः वणिकेष भावेख्विति। अपि व बहवः उपकार्याएकारकभावेन खिताः कार्ये जनयन्ति। मच चणिकपचे न सन्भवति। चणिकभावस् उपकारानासदत्वात्। चणस्याभेदला-

इहरमरर:२।]

हनुपक्तो उपकतत्वासस्रवात्। काजभेटेन वा तदुपपत्तौ बस्तिकल- जेब बाघातात्। नयु-थदा प्रत्ययोपनिबन्धनः प्रतोतसमुत्यादो भवेत् तदा पेतनो उधिष्ठाता उपेचेत। ऋ्रम तु हेतूपनिवन्धनःो। तख्य प न हेतन्तरापेचा न वा चेतनापेदा। किन्तु हेतु: सभावत एव कायं सरातं उत्पांदयिव्यतोति किं बनुपपश्रम् ?- इति चेत्। न। घस्तु तावत् केवलात् हेतो: कार्य नोपजायत दति दूषपम्। वच्चमाएलात्। मातादविद्यादय: प्रविद्यादिभ्यख साातः रत्य-

ननु-अ्स्थिरा अपि भावा: सदा संहता एव बनादिसंसारे उदयन्े। न पुनरितस्ततो Sवस्थिता: केनचित् पूञ्जोंकियम्े। तदाश्रयासाविदयादयः । ततस संहम्तृचेतनाभावात् त्ययोपनिबन्धम: प्रतोत्यसमुत्याद एव चुव्यसे-दति चेत्। न। म खलु बगत- सन्ततिवर्तिधर्माक्य: मंस्कारसन्तानो यथायथं सुखदुःखे जनवन् भागन्तुकं कखन सहायमनासाद् सभावत एव जनयेत् ? भ्ासाब वा? चाधे सदैव सुख-दुःखे जनयेत्। समर्थस्य छेपाऽयोगात्। द्वितौये तु साधनकारणं प्रेषावानभ्यपेयः । तथा प न प्रतीत्य- समुत्पादः। किस। स किं सटूभजननस्वभावः उत विसदृभ- जननस्तभाव: ? नायः । मनुष्यपुङ्गलर्स्या देव-तिर्यग्योनिनर कप्राप्य- • प्रत्ययोपनिबन्धनं नाम कारयासमुदायेन कार्यम्योत्वादनम्। + रेतूपनिबन्धनं नाम पूर्वपूवकारगेन कार्यजननतम्। ' बन पूर्यन्ते अथन्तीति परड्डषा इवि व्ासेयम्।

सदानन्दयतिविरचिता। [रिवीबो

भावप्रयम्गात्। न द्वितीयः । मनुष्यपुद्गलः कदाचित् चफेन इस्ी भूत्वा देवो वा मनुष्यो वा भवेत्। न च-प्रदृष्टसहरतेन कारण- कल्ापेन मशातमिद्धि :- इति वाच्यम्। तव मते Sदृष्टस्याप्यनुपपत्तेः। तथा दि। अ्रप्राप्तभोगः पुरुषो हि भोगार्थी भोगं प्राप्तुकाम: तत्साधने प्रवर्तते दति प्रत्यात्मनि प्रिङ्म्। सेयं प्रवृन्तिर्भांगादन्यखिन् यिरे भोकरि भोग-तत्ाधनसमव्यापिनि कल्यते नाखिरे। न च भोगादनन्यम्मिन् मन्भवति। न हि भोगो भोगाय कल्पते। अनुभव- विरोधात्। नाय्यन्यो भोगो डप्यन्यस्य। एवं मोचे डपि विकष्पनौयम्।. तथ बुभुनु-सुसुन्तू चेत् स्थिरावास्थौयेतां तदा खमतददानं दोषः। भस्तैर्य च घ्रपवृत्तिप्रसङ्गः। तस्ात्सरभोक्कावा् प्रृत्त्यनुपपत्तिः प्रवृत्यनुपंपंत्या कर्त्वभावः । कर्त्तभावाददृष्टा ऽसिद्या सदातासिङ्डि:। किस भविद्ययापि सङ्ातो न सन्भवति। न हि पडत्रिकादिषु रज- नादिभुङ्धिरपया अ्रविधया रजतादिकायं पत्वादिवस्तुनः क्रियते। - किश् ब्रविदादोनां मिथो हेतुत्वासनवेन हेतूपनिबन्धनम्रतीत्य- ममुत्पादस्याप्यमिद्धिः। उन्तरस्योत्पन्यवसरे पूर्वस्य कारणस्य विभा- भाम्। षषिकवादे धूमादिसाधनत्वं झात्वा वज्यादे: सर्वजनीनानु- भ्वविरोध: कार्यायें नानाकारणघटनानुपपात्तिस। प्रथमभिप्रायः । न तावदेशेषिकवत् निरोधकारणसानिकां निरुद्धमानताख्ीकियते वैभाग्िके: भ्रकारणं विनाभमन्यपगच्छङ्गिः। तस्यानिष्टत्वात्। तस्म्रादविरनिरुद्धूत्वं निरुद्यमानतं वत्राव्यम्। निरहूत्वं व चिर्गानरुडूत्वं विवचितम्। तथा व निरुद्दमानस्य

पुहरमशारा १।

ननु-कारसख कार्यात्यादालक् कालसना नर्थवतौ। न कार्यकाले। तदा तख्य सिदधलेम तत्विद्यर्थायाः सत्तायाः वतुप- योगात्। तस्माङ्गावभूत: परिनिष्पच्ावसः पूर्वचणः उत्तरचणहेतु :- दति पेत्। न। भूला व्यांपृत्य(वा) भावा: प्रायेश कार्यं मुर्वन्तो हखने। तच्व खििरत्ं विनाऽनुपपन्रम्। दतरथा तु लोकविरोधः खात्। ननु-भाव एवांसय व्यापारः। यथाऊबौड्डाः । भूतिर्येषां क्रिया सेव कारकं सेव चोचते। -इति पेत्। भवतवेवं व्यापारवस्ता तथापि न कणिकस्त्र कार- पलम्। मृतयुवर्पकारणका दि घटादयो रुचकाट्यस म्तुर्वर्णा- त्मानो Sनुभूथन्ते। यदि प न कार्यसमये कारणं सत् कथं तेषां तदात्मनानुभव:ः ? न प-कारणसादृग्यं कार्यस्य, न तु नादाल्यं दति वाचम्। अ्रमति कस्यचित् रपस्यानुगमे मादृम्यस्याप्यनुपपत्ते:। बनुगमे वा तदेव कारणं तथा च तथ्य कार्यतादात्य इति सिद्धू- मचणिकतवम्। सर्वथा वेलवर्ये तु हेतु-फलाभाव: तन्तु-पटादावपि प्रसच्ेत। न प कार्यकारपभावो नियामकः । तस्य एकस्म्रिन् चणे 5भका- यहल्वात्। सामान्यस्य चाकारपत्वात्। कारणतवे वा छषिकत- शनेरअत्यचमिा्िख। अपि च। उत्पाद-निरोधी वस्तुनः खक्- पमेव वा? वस्तुनो धर्मो वा ? वस्वन्तरमेव वा? नाघः। वसत्याद-निरोधग्रब्दानां पर्यायत्वापातेन वस्तुनो S्नित्यत्वप्रस- द्ात्। न द्वितीयः । शध्यपणावस्या वसतूत्पादः, मध्यचणावस्ा- वस्तभाव:, मन्यचणावस्ा वस्तनिरोध :- रति वस्तुनः श्राद्यन्व-मय-

[दिवीसी

इजचयमम्मन्धित्वात् चणिकतवहानिः। न ततीय: । वस्त्वाद-निरो- धाम्याममंस्यष्टमिति वस्तुनः माश्वतत्वप्रसङ्गात्। संसर्गे डप्यमता संसर्गानुपपभ्ते:। द्रष्टरि प चशिकलवेन दर्भनादर्भनयोस्ु द्रष्ट्धर्म- स्वात् उत्पाद-निरोधस्येवामिट्टः। सिथिरत्वाभ्युपगमे च प्राम्मतत्वप्रसभ- मादवसथ्यात्। म च-कारणस्य पूर्वचएमाचमल्वेनेव कार्यहेतुत्यं इति वाचम्। भ्रनन्तानां कार्याणं तदापतेः। दतरकारणसत्वे डपि चद्मावे यत्कार्यानुत्याद: तदपि चणिकपचे वत्रमभनक्यलात्। किस् न नेवसं पूर्वचपास्य मिरोधयस्तत्वादुन्तरचतणहेतुतवं न सभ्वतौति दूषयाम्। धपि तु-प्त कार्यहेतौ कार्यमुत्पद्यते सत्येव* वा ? नायः। पालम्वनाप्रत्ययः समनन्तरप्रत्ययो Sधिपतिप्रत्ययो घालो- कक्ेति पंतुर्विधा हेतवः, ताम् प्रतोत्य प्राप्य चित्रं चैत्ताञ्च तदभिना: सम्ादयो जायने। तच नौलाभामस्य चित्तस्य नौलादालम्न-

प्रत्ययाद्केतो: स्पष्टार्थता। सुखादोनामपि चैन्तानां चि्ताभिन्ना- भामेतान्येव चत्वारि कारणानि-दति भ्रम्या: प्रतिज्ञाया: भङ्गप्रसङ्गात्। 'प्रतोत्य उत्पद्यते' इत्यच भानन्तर्यस्याविवचितत्वे ऽपि हेतु-कार्ययो' सम्मन्धमाचस्य आवश्यकत्वात्। सम्बन्धय चतुर्णामेकस्म्रिन् चणे न

• निवेव वेव्यर्थ:। + बालम्पनं नीक्ष-पीतादिविषय:, समनन्तरप्रत्ययो मनः, गोलकस्ा-

दभीभि:।

मृहरप्रशार: २।] बदेतन भसिझ्ि:।

सभ्वति। भिव्रनकालिकयोख' सम्बन्धसीकारे पणिकत्वमङ्गप्रम- दात्। निर्हेतुकायां चोत्पन्तौ च्रम्रतिबन्धात्सवें सर्वच चोत्पघेत। न द्वितीयः। कार्यचणे कारणमत्वे कार्य-कारएयोर्यौगपद्यम्रसभ्गात्। नवेष्टापत्तिः। संस्कियन्ते उत्पाद्यन्त दति संस्कारा: बाद्यन्तवन्तो भावा :- दति न्यायेन 'चषिकाः संस्काराः' द्वति प्रर्तिज्ञाविरोधात्।

पह्टदयोपलन्धिप्रमङ्गात्। किश् अ्रन्यदृपि यत्चलिकवादिनो मन्यन्ते "भावप्रतोपा सझ्ला बुद्धिः प्रतिमद्या, मन्तमिममसन्तं करोमि- दत्यवंरृपा तथा निरोधः । प्रतिमद्ञानिरोधो नाम बुद्धिपूर्वको मुद्रप्रहारादिना क्रियमाणो भावानां नाम इति यावत्। सभा- दोनां स प्रतिक्णं सारमिको विनाशस प्रतिमद्धानिरोधी नाम श्रावरणाभावमानं चाकाग्रम्। 'माच'-पदं श्रावरणभावव्या्यं" प्रब्दद्रव्यी व्यवच्केत्तुम्। एतत्तरयं वस्वभावमातं शून्यं निरुपाख- मुच्यते। तम्मात्तयादन्यद्वम्तुमानं चषिकम्" दति तदप्यमङ्गतमेव। तथा हि। प्रतिमद्धा-प्रतिमद्धानिरोधौ किं मन्तानम्य वा स्थातां सन्ता- निनां वा? नाध:। हेतु-फलाभावेन तङ्गावेन। वा बुद्धिव्यवस्थितानां

१ 'मिन्नकालिकस्य सम्बन्धम्य' इति ख. ग. पुस्तकयोः ।

• व्ावरयाभावस्याकापस्य व्यव्ं प्रतिपादकं भब्दद्रवयमत्वर्थ:। + पत्र मीमांसकाभिप्रायेेदमुक्कमित्ववधेयं विर्षाधद्गि:। 1 हेतुख पलं च हेतुफले तये।: अ्भावः 'हेतुपलाभावः' कारय-कार्या- भाव इत्वर्थः। 11

सदानन्दयतिविरचचिता। [द्वितीयो

उदयाप्यवधर्मार्णां सन्तानिनामेव सन्सानत्वात्। सन्तान्यतिरित- खिरसन्मानान्युपगमे सर्वे वषिकमिति प्रतिभ्ञाविरोधात् ।.दवितीये तु। यो Sमावन्यः मन्तानी यव्विरोधात्सन्तानोक्ेदेन* भवितव्यं स किं फमी किख्िदारभते न वा ना्यः अर्थक्रियाकारितायाः अन्ताया: श्रभावेंन श्रमत्वप्रमङ्गात्। तदसत्वे तञ्जनकमपि भ्रजनकतेन भ्रमत्-इत्यनेन क्रमेण-अ्रसन्तः मर्व एव सन्तानिनः दति तत्सन्तानो नितराममन्-दति निरोद्यामभ्भवात्। न प्रथमः। अनयत्वासभ्भवेन

योगिताच्च। प्रतिमद्ा-प्रतिमद्ञानिरोधासिङ्गिः। किस भावानां निरच्चयो नागा निकपास्वस न सन्भवति। तेनैवान्वयितवेना रूपेण भावम्य भष्टस्यांयुपास्वेयत्वात्। यत् यस्य अन्वयि रूपं, तत्तस्य पर- मार्थमद्भावः। अवस्थास्तु विभेषाख्या उपजननापायधर्माणः। तारया सर्वामामनिर्वचनीयतया खतो न परमार्थसत्वम्। अम्वय्येव तु सार्सा मत्वम्। तम्य च सर्वच प्रत्यभिज्ञायमानतान्न विनाश :- द्वत्य- वस्यावतो जविनाशास्तावम्यानां निरन्यो विनाश-दति तासा सत्वस्य प्न्वयिन: सर्वत् अ्रविच्छ्छेदात्। म च-प्रत्यभिन्नाया: ज्वाला-

• यम्य सन्तानिमः निरोधात् नाभ्नात् सम्तानस्य उच्छेदेन भवितव्य- मिति योजनीयम्। + 'पष' कार्यमित्वर्थ:। यो न्यः सन्तानी यस्य नाग्ेन सन्ताननाओ। भवेत् स किर्मा कायें जनयति न वेति विक्रल्प्ते। 1 'तेनैव' माश प्रतियोगिनेव चम्वयित्वेनेत्यार्थः।

मालादाविव सादृश्य विषय :- दति वाचम। पूर्वापरट्टत्तिखिरधर्म विना सादृश्यस्ैव दुर्वचत्वात्। नचैक सन्तानारूढत्वात्तथा सन्तान्य तिरिकस्य सन्तानस्य दुर्वचत्वात्। ननु-मत्पिण्ड-मह्ट-ृत्कपालादिपु सर्वच मृत्तत्वप्रत्यभिज्ञानाङ्गवंतवेवम्। तप्नोपलतलपतितनष्टसाद- बिन्दो: किमस्ति रूपमन्वयि प्रत्यभिज्ञायमानं? बौजाफुरादोनां वा किमसित उत्तरोत्तरकार्ये प्रत्यभिज्ञानं येन मिरन्वयो नाभो न स्थात्-द्ति घेत् न। पस्प ष्टम्रत्यभिज्ञानासप्यवस्यास कचिदृष्टेे नान्य्यविच्केदेनान्यनापि तदनुमानात्। तच तप्नोपलस्थतोयं तेजमा मार्तण्डमण्डलमम्बुलाय नोयते दत्यनुमेयम्। बङ्गुराद्यस्त तार्किकं प्रति वच्यमाणा

प्रत्येव प्रथमभुद्गरे प्रतिपादितल्वाच्च। तम्मात्वलिकवादिनां प्रतिमख्खा-

किन्वविद्यादौनां निरोधामन्भवादपि। तथा हि। यम-नियमादिमामग्रोमहित सम्यग्धीमा ढयायेदविद्या- दिनिरोध: प्रतिमद्धास्यः तदा निर्हेतुकविनाशाभ्ुपगमद्दानि-

कारित्वाभावेन असतात्। अत एव मत्ताृन्यतवेन निर्हेतुना सुद्ररप्रहारादिना जायमानस्य घटादिध्वंमस्य प्रतिमस्ानिरोध

• वर्थोऽर्यस्ववपम्। 'विनाश्यम्यार्थाभावात्' विनाश्यम्य वन्तनः सरूपाभावात् इति व्याख्येयम्।

सदानन्दयतिविरचिता। [द्वितीयो

इति संज्ञा। तथा च असता कार्यानुत्पत्तिना सतो दृष्टत्वादिति वच्चति। घटादोनामिव स्वारसिक: खयमेव चेदविद्यानिरोध: नम्रतिमद्धाक: तदा-'सर्व दुःखं' 'चशिकं' 'शून्यं'-दति भावनोप- देभवैय्यर्थ्यमित्युभययापि दोषादसमञ्रंस एव खीकारः। एव मा- काभस्यापि श्रुर्तििद्भावत्वादेव तव्िङ्किः। त्रुतिख्। एतस्मादात्मन आ्काघः सम्भूतः । हत्यादिवेदप्रामाण्ये विप्रतिपन्नानपि बौद्धादोन्प्रति पब्दगुणानुमेयत्- माकाशस्य न वत्रव्यम्। तथा हि। जातिमल्ेन सामान्य-विभरेष-समवायेभ्यो विभन्न- पष्दस्या इस्पर्पवत्वे मति बाह्ीकेन्द्रियग्राह्यव्वेन गन्धादिव हुएत्वमनु- मितम् । न चायमात्मा गुणे, बाद्येन्ट्रियगोचरलवात्। अ्रत एव म मनो गुणः, तङ्गुणनामप्रत्यचत्वात्। नापि पृथिव्यादि, गुए-तह्ुपग- न्यादिमाहचर्यानुपलब्धेः। तम्माङ्गुणो भूत्ा गन्धादिवदमाधारणेन्ट्रिय पाह्मो यट्रव्यमनुमापयति तदाकामं पञ्चमं भृतं वस्तु दति। किख, भावरणभावमिच्कतां एकफिकिन्सुपर्णे पतत्यावरणस्य विद्यमानत्वात् सपर्णान्तरस्य उत्पित्तो Sनवकाशप्रमङ्गः। यथा एकघटसन्वे डपि घटान्तरामत्वप्रयुत्या 'निर्घटं भृतलं' दृत्यभक्ं वत्रम्। तथा एक- सिआावरणे मति भ्रावरणान्तराभावप्रयुत्व्यापि पच्न्तरसस्चारो न प्यात्। ननु-देभान्तरावष्केदेन यतावरणभावः तत पतिष्यति-दति वेत् न। निषेद्य-निषेधाधिकरणनिरु पणाधौननिरु पणे हि निषेधा न अमत्यधिकरणनिकृपणे भक्यो निरूपयितुम्। तंत्रावरणभा- वाधिकरमाकामं वस्तु दति। त्रथवा-दृह पनौ-दति चाचुषप्र-

मुडगरप्रहार: २।] पद्देतन सविद्ि:।

तोत्या आाकाम्नय्येवाधिकरणतया प्रतोतिः। तदन्यस्य तद्विषय- त्वाऽयोगात्। म च-आलोकः तच विषयः-दति वा्यम्। रह बालोक :- इति प्रतौत्या अधिकरएतया कृप्नाकापस्य विषयत्ने बाधकाभावात्। न च-तवांपि तदवयवो विषयः-दति वाचम्। प्न्वकारस्थत्यणकप्रत्यचे शालोकान्तरम्याभावेम भ्राकांन्स्ैव विषय- त्वात्। तसमादौनमत्तप्रललपममेवेतत् चणिकवादिनां इति। किस भ्ात्मनो डपि पणिकत्वाभावो वत्रव्यः। श्रन्यथा दिना- न्तरानुभूतस्य सरणानुपपत्तेः। ननु-ब्रस्मन्व्पा ते क्रियातिरिक्तकर्चभावात् उपलन्धि-समतो एव उपलब्ध-सर्तारौ तयोरभेदे डय्येकमन्ततिगतलेन

भ्न्य ऋद्राचौत्-दति प्रत्ययप्रभङ्गात्। यो Sदमदो ड्द्रानं मो 5वं सरामि-द्वति दर्भन-सरणयो: एककर्ट कत्वेन प्रत्यकविरोधात्।नच -आत्मनि प्रत्यभिज्ञानं ज्वालादाविव माटृ्यकता भ्रान्ति :- रति वाच्यम्। पूर्वापरचणदर्भ्िन एकम्याभावे मादृग्यानुपपत्तेः । ननु *- 'ते नेदं सटृणं' दति विकन्पप्रत्ययः। विकन्पस स्वाकारं बाह्यतयाऽ्द्य वम्यति! न तु तत्वतः पूर्वापरौ चपौ। तथा: मादृग्यं वा गटजाति।

*चत्र 'तेनेदं सटृभ' इत्यादिना ग्रथ्थेन सीत्रान्तिक वैभाषिकारष्या बाह्यार्थास्तित्ववादिम्यां वच््यमायाविज्ञानवादिनः मतमवनम्यय समाधातु- भारम्यत तत्र भवता ग्रथ्थक्ता। तथाग्रे व्यक्तीमविष्यनोति दिक्। + 'विक स्पप्रत्ययः' नाम घाने कन्पिताकारविध्ेष इत्यर्थः। ! बद्यवसाय वारोपः। विकल्पः खम्य व्ाकारं बाह्मतया चारपयती- व्यभिप्रायः।

सदानन्दयतिविरचिता। [द्वितीयो

तत्कथमेकस्यानेकदर्भिनः सिथिरम्य प्रसङ्ग :- इति चेत्। न। तेनेद सदृगं-दति प्रत्यये तत्तेदन्तार्वाच्छन्नावर्थो। तथा: सादृशं न कि न भावन्ते भासमानानि वा? नादयः । खसंवेदनबाधात्। द्वितीये किं जानम्याकारासतस्मादभिन्ना भिन्ना वा? न द्वितौयः। त्रमभ्युप- गमात्। आ्रध्यि-यस्याकारासज्ञानमेकमनेकं वा ? न प्रथमः। नानाकारत्वाSमन्भवात्। ज्ञानातिरिक्ा S5कारानभ्युपगमे च आ्राकार- मानात्वपदेन ज्ञाननानात्वस्येव निश्चयात्। न द्वितीयः । नाना- पदार्थमम्भिन्नवाक्यार्थानवभासप्रमङ्गात्। एकेनैव ज्ञानेन तन्तेदन्ना- वच्किवनानापदार्थाेखे सत्येव तेनेदं सदृभमिति साटृश्यस्फुरण- कत पेय: तन्य चं नानाकालम्य तत्तेदन्तास्पदस्य परामर्भः स्थायिन्या- त्मनन मति मन्भवति। न तु चषिके। ननु-प्राग्विकल्पितेषु पचेषु तत्तेदन्तामादृम्यानि भामन्त एव। भाममानानि च ज्ञानस्याकार- मातरं भर्वान्त। जानं च एकमेव इति पचः। तन्नाकाराणं आरो- पितत्वेन वास्तवज्ञानेकत्वव्याघातो नाम्ति-दवति चेत् न। कल्पिता अपि जाने डर्याकारा: तम्ात् भिन्ना अभिन्रा वा? न द्वितीयः । यगपद्नेकार्थावभामप्रमङ्गः। श्रनिर्वाच्यतवानङ्गीकारात्। भ्राधे

भाममानानामर्थानामेकज्ञानाSभेदोपगमे मिथा डय्यभेद: स्यात्।

• 'स्ानम्य व्याकाग: घानस्था वाकारा इत्यर्थः। क. पुस्तके तथैव पाठः। t षत्र 'तवमंत' इति पेषः। तवमते वनन्युमगमात् बखीकारा- दिन्र्य:।

सुदगरप्रहारः २।]

ततब ध्न्योन्यभेदेन पदार्थालोकसिद्या निळयेरण्। ज्ञानाज शेयस्य भेद: प्रसिङ्धू: सो डपि निळ्रयेत। तदपश्ञवे व खपचसमा- धान-परपचाचेपाSसिङ्के:। विकन्पप्रतिभासिनां नित्यलादौनां एकार्थ-

सभ्भवात्। अ्नित्यभब्दो यद्यलौकिकार्थः तर्हि तेन विभुत्वमपि वनुं भक्यम्। तथा चनित्यत्ेन तस्य म विरोधः । दत्यं व कस्य चिज्जञानस्य नित्यत्वमाकार: कस्यचिदमित्यत्वमिति धर्मिभेदेन व्यवस्थायां विरोधाभावादादिनां न विरोध: । एतेन-तन्तेदन्ता- दिरथा जानस्यान्तराकार-दति वच्यमाणविज्ञानवादिमतं वाझ्या- र्थवाददूषणमध्ये डपि प्रमङ्गान्निराऊृतं वेदितव्यम्। ननु-श्रस्ति बाह्यो ऽर्यः । म तु चिकेन१ निर्विकम्पकेन व्यत्ति- रूपेए चकास्ति। स एव व खलनपामित्युचते। त्रयमेव च सन्पदार्थः। न्रयं घट-इत्यादिम्ृषाव्यवहार हेतवः सविकष्पक- प्रत्ययास्तु विकल्पाः तद्गतरूपसादृश्याद्याकारेण निर्भामन्ने। तै- र्विप्रतिपत्यादिव्यवहारसिद्धिः। तथा च विकष्पप्रत्ययो य्राह्मखा- कारो दवेधा। श्रद्धवसेयो वाह्यय-दति चेत् न। केयमद्यवसेयता वाह्मस्य? यदि ग्राह्यता तदा न द्वैविद्यम्।

१ 'पगिकेन' इति क. पुस्तके पाठान्तरम्।

• निन्कवो उपलापः। "अपनापस्त निक्ुनः" इवमरः। चविदितचरपदार्थदर्यूनेम-किमेतत् ?- इति धीः बनध्यवसायः तड्रिम चध्यवसायः। नच वातधर्मलेन बुद्धिधर्मतेन च नैव्याथिकेः साधैद्योको ध्यवसायो Sतर म्हते।

सदानन्दयतिविरचिता। [द्वितीयो

तथा हि। भ्रान्तरस्यानभिधेयस ज्ञानाकारस् तद्विपरौत- बाव्याकाररपेण श्रद्धवसायो नाम बाह्यरूपेण निष्पादनं वा? वाझ्माकारकपेण योजनं वा? बाह्माकारेणरोपएं वा? अ्रन्यस्ा- न्यत्कर्तुमशक्यत्वात्। न हि सहस्रमपि भिल्पिनो घटं पटयितु- मोभते। न द्वितीयः । श्रान्तरख बाह्येन योजनाऽभक्यत्वात्। तथा सति यक्र दति प्रत्ययः स्यात्। न चासिति सः । ततौये तु-प्ान्तरस्यारोपः किं ग्टह्यमाणे बाह्ये अ्ग्टह्यमाणे वा ? ब्राद्ये अधिष्ठानस्य वाह्यम्य केन ग्रहणम्?। किं यस्याकार आरोप्य- सेनेव मविकन्पकप्रत्ययेन? उत तत्पमसमयभुवा निर्विकल्पकेन? भ्ाध्ये-किं बाह्ममभिमते सं लक्षणं वा सामान्यं वा? न प्रथमः ।

सामान्येनैव मह ममयः शक्यो ग्टहौतुम्। न खलचणन। तस्य देभ-काम्नाऽननुगतत्वेनाSSनम्यान्तत् मङ्गतिग्रहायोगात्। अ्रतः

बौड्धा:। भशक्य ममयो व्यात्मा सुखादौनामनन्यभाक्।

*सस्याथम्तेवम्। सुखादीनां क्षणिकभावानां खात्मा खरूपं वभूक्य- समयः यतो जनन्यभाक। सन्यानमुगतो हि सः। वतस्तेवां खसंवि- सिरसाधार वाकार विषया वित्तिः। चभिज्ल्पानुषक्रियी न भवति। किं तु मिर्विक न्पके वेति।

मुदरप्रहारः २] चदेतत्र ससिद्धि:।

दति। नापरः । व्यत्तिमग्टहीलवा सामान्यात्मकवाह्यास्य मवि- कथ्पकबोधेन ग्रहणायोगात्। व्यक्रेखोक्तमार्गेणाभक्यपहत्वात्। यर्द्याप मोमांसकमते अत्यविषयभूताया ऋपि व्यकेः प्रततिविषय-

तथापि बौद्धेः खलनणं व्यत्रतिरुपं निर्विकन्पमाचं विषय दव्क्गौ- रुतमित्यभक्ययहत्वम्।न द्वितौयः' विकन्पेनाग्टद्ोते वाह्ये विक- न्पसमममयेन निर्विकन्पकेन ग्टहौते विकन्पः स्ाकारमारोपयितुं नाईति। न हि रजतज्ञानाऽप्रतिभामिनि पुरोवर्ततिनि वस्तुनि रजतज्ञानेन शकां रजतमारोपयितुम्। न द्वितौय:। स्ाकार द्रत्येव म्यान् बाह्यः । ऋ्रधिष्ठानाग्रहणे आरोषयमाची प्रतोयेत नारोप? दत्यर्थः । न केवलनं ऋरधिष्ठानाप्रतिभामाद्वाह्ये ज्ानस्वरूपस्यारोपा- मश्भवः । किमवारोपम्फरणयोगादपि । तथा हि। अ्यं विकन्पप्रत्ययः स्वमंवेदनं मन्नं विकन्पं यदा ड्बाह्य बाह्यतवेनारोपर्यात तदा किं-वस्तु मन्नं साकारं ग्टहोला पखादारोपयति? त्रथ वा यदा खाकारं गरशाति तदैवारोप- यति? नादः। चलिकतया क्रमविरहिणो जानम्य क्रमवर्त्तिनो ग्रहणारोपणयोग्टहौतुमभक्यत्वात्। यगपत्सवाकारग्रहणं बाह्यलवेन

*वतोयम्य प्रथमनिकनपद्वितीयेन चाटह्यमागो बाले इत्यर्थः। I द्वितीयः 'उत तत्समसमयभुवा' इति पुर्वोक्ती विकन्प इव्यर्थः। । चधिषानम्य अग्रहगे सति 'आागेप्यमात्र' अन्तग्मात्मेव प्रतोयेत सवभासेन इति भाव:। ! वाहम्येवाप्रतीत्या नान्तरार््पः म्यादित्यापयः। 12

सदानन्दयतिबिरचिता। [दिनीयो

वारोपफमिति। द्वितौये पच्ते किं साकार-बाढ्ययो: ऐक्यसपुरण- मारोप: : उत अ्रख्यातिमत दव विवेकाग्रहणमात्तम्?। न प्रथमः ।

परः। कि बाद्ये ग्टह्यमाणे विवेकाग्रंडा मृषाव्यवहारं प्रसूते? भ्रग्टस्यमाणे वा नाद्यः। साकारे हि स्वसंवेदनप्रत्यचतयाऽतिवि-

ग्रह्ेण विवेकाग्रहामस्भवात्। न द्वितीयः । चैलोक्यत एवानेन न भेदा ग्टहौत-इति यत्र क्वचम प्रवर्तेत । अरविभेषात्। खप्रति- भांमा 5नर्था डर्थाद्यवमायेन प्रवृत्तिः-दति बौद्धेरेवाभ्युपगमात्। एवं यथा परमार्थज्ञानाकारस्य बाह्यवस्तात्मना समारोपासनावः तथा वाजनार्पोरप्रापितस्य कन्पितजानाकारस् बाढ्ये समारोपा- मन्भवो उप बोद्यः। तम्यापि खप्रकाशज्ञानबलेन बाह्याव्वेदहपाख ममत्वात्। किञ चषिकमृतचतुष्टयस्य कार्य-कारणभावो डपि न सभ्भवति। पदार्थमात्रम्य द्वितीयादिच्णवृत्तित्वाभावात्। मष -यम्य यत्र मामर्थ्य तम्य तत्माधनविलम्वो नास्ति। विल्म्बो Sस्ति चेत् मामर्थ्यमव नास्ति। तथा च यावरत्सकार्येषु सामथ्यं यस्य तावता द्वितौयक्षणवर्तिनां प्रथमतपन्थितेन तेन सिद्धिः। द्वितीयचण- स्थितेन न कम्यचित् ततौयादिच्णवर्तिनः सिद्धिः। अतो दवि- तौयादिक्षण मत्वं वस्तुनो नाय्ति। कार्यकारित्वमेव हि वस्तुसत्वा- गौकारात्-दति चेत्। भान्तो डसि। चणिकत्वेन कार्यकारण-

•'अनर्था नाम ववाहाः। । 'बर्थाझ्मवसायेन' वाह्ादवसायेनेति यावत् ।

चह्ेतन सतिद्ि:।

भावग्टशोतु: खिरस्य कस्यचित् श्रभावेन कार्य-कारणभावस्येव ऋलोकत्वात् दति पूर्वभेव प्रतिपादितम् । प्रवृश्यनुपपत्त्या च मर्व-

दुद्धसुनिना सर्गापवर्गमाधनान्यनुवदता म्नोकप्रतारणेव लता यतः, भतो Sममच्तरसमेव वैभाषिक -* मौचान्सिक योर्मतम्।

मंतखएडनम्।

रथापरनामविज्ञानवादियोगाचारमतंा प्रदर्ष्य निराक्रियते।

*गुरुया बुद्धमुमिना उतं भावमाचतुष्टयं बाह्यार्थम्यं शृन्यतं चाफ्री- कृतं कथमति ? पर्य्यनुयोगम्य करमात् केषांचित् योगाचारप्रथा मया दि इत्यवधेयम्। + बुद्धम निशिष्येष केषांचित् वैभाषिकेति संज्ञा। एरवा षि तेषां नाम निरयाक्कः। मतवषि बाह्येष रूपादिष स्कन्ध आन्तवेष मुखादिष प तेख्वनास्थामुत्पादयितुं 'सर्वशृन्यं' इति प्राथममिकान् भरिय्यानचीकथभ्गवान् बुद्धः। चनन्तरं च विज्ञानमात्रग्रह्दाविछान् द्वितीर्यांस्त 'विज्ञानमेवैक सत्' इमां उर्पादि्यवान्। व्थान्यान् ततीयान् उभयमपप मवमत्या- स्वितान् 'विध्ेयमभुमेयं' इति उपदिछवान्। मेयं विरद्ा भाषेति वदन्तो- उन्ये विनेया: वैभाषिका इति प्रधिता बभूवः। 1 कांखिष्किय्यान् एवमाह भगवान् गुकः। "सुभान्तं एष्कता भवतां मया तदन्तमेव कथितम्। भवन्त्य सनन्म्यान्तमेव एषवन्तः। कतो यंयं सौतान्तिका भवत" इति भगवताभिद्ितत्वात् सौतान्तिका इति प्रचिताः।

सदानन्दयतिविरचिता। [द्वितीयो

मनु-चणिकबाह्यार्थवादिषु* निरस्तेषु समानन्यायतया विज्ञानवा- दिनो जपि निरासस्य सम्भवात् कथं पृथक निराकरएं-द्वति चेत्। न। केषां चित् श्रिष्याणं बाह्यवस्वभिनिवेभवतामनुरोधेन बाह्यार्थ- प्रक्रियाकथने ऽपि विज्ञानस्कन्धमाचत्वं युज्यते वा न युव्यते? युज्यते स्वप्नटृष्टान्ताद्ुद्वैव व्यवहारतः। दति न्यायेन-विज्ञानस्कन्धमावं तत्वं-दति सुगताभिप्रायलेम विशेषत्वात् । विज्ञानम्य चणिकेनार्थेन मावलम्बनत्वे निराऊृते ऽपि निरासम्बनचणिक विज्ञानस्य निराकरणीयलाच्च। ननु प्रमाएं प्रमाता, प्रमेयं प्रमतिः इति चतृरषु विधास तत्वपरिममाप्तिः। आ्रासा- मन्यतमाभाक डपि तत्वम्याव्यवम्यानात्। तस्मात् ब्रनेन विज्ञान- म्कन्धमाचं तंत्वं व्यवम्थापयता चतस्रो विधा एषितव्याः । वम्तु व्यवस्थित्यें प्रमाणद्यम्युपगमे च तद्विषर्यनिषेधायोगात्। तथा च- कथं विज्ञानस्कन्धमाचं तत्वं-दति चेत्। न। यद्यप्यनुभवान्नान्योऽनु- भाव्यो Sनुभविता Sनुभवनं च। तथापि विभागमाचं जेयाद्याकाराणं परिकन्पितं भर्वत। जयादिकुपत्वं तु बुद्धेरान्तवं वास्तवमेव दृति

•क्षयः खसत्ता, सा व्याप्यतया वास्त्यम्यति क्षिकः। क्षममात्रस्था- योति यावत्। बद्धिभत्ः बाह्मः स चासावर्थस् बाह्यार्थः। वाह्मार्थ क्षर्णिकमिति वदन्ति ते कषमिकवाह्यार्थवादिनः। 'यत्सत् तत्कगिकं' इत्यक्तत्वात् बाह्यम्य टृश्यम्य पर्थम्य क्षणिकत्वेन स्त्वात् जगत्सत्वत्ववादिष वैभाषिक-सौतान्तिकेष निरस्ते्विति योजनीयम्। । प्रषत्तिविक्ञानम्य 'बयं घटः' इत्याकारकम्य क्षषिकेन घटरूपेक विषयेश सावजम्वनत्वं साधारत्वममित्वर्थः।

मुदरम्रहार: २।]

मुद्धिपरिकल्पितेन रूपेणन्स्वसयैव प्रमाण-प्रमेय-प्रमात्फलव्यव- शरख .पारमार्थिकत्वाभावात्। नचैवं-ब्रह्मणो विज्ञानात्मकस्य नौलाद्यात्मकत्वाबौमाद्याकारं विज्ञानम्। दृतरथा भ्रद्वैतांिद्धे: दृत्येवं वेदान्तमतप्रवेशः-दति वाचम्। न ब्रह्मवादिनो नौलाद्याकारां वित्ति माचमभ्युपगच्कन्सि किन्ु वच्यमाण निर्वचनौयनौलादिविषयाम्। वयं तु विज्ञानम्यान्तरं नोलादिरूपमाचत हे दति विभेषात्। दत्थं च स्वरपं विज्ञानं नदेव बाह्यरूपेण अ्रमत्येन चाकारेश युके प्रमेयम्। प्रमेयप्रकाशनं प्रमाणफलम्। तत्प्रकाशनभक्रि: प्रमाणं इति मिदूम्। न च- बाह्यार्थ- सत्यत्वखवौकारे डपि प्रमाणादय: मत्याः मिद्यन्ति-इति वाच्यम्। बाश्ार्थवादिम्यामपि वैभाषिक-मौच्ान्तिकाम्यां कान्पर्निकम्यैव प्रमा- पाफलव्यवहारस्य दष्टव्वात्। ऋ्रत्र वैभाषिकमते बाह्योडर्ः प्रत्यवः । तचा Sनवभामव्यावृत्त्या फलम्। तष्कत्या भानम्१। तत्र प्रमाणं करणं, प्रमिति: फलम्। तयोर्भिन्नाधिकरण्वृत्तत्वे खदिरगोचरे परभौ पालाने द्वैधीभावो भवेत्। अता Sनयोर का धिकरणयं वत्रव्यम्। न च-परशडः स्वावयवेषु ममवेतः, द्वैधौभावम्तु खवदितः दति भिव्नाधिकरणतं-दति वाच्म्। व्यापाराविष्टकारणौभृतपरशोः

१ क. पुस्तके 'मानं' इति पाठः।

'वित्ति:, जानम्। "वित्तिरविचाने च लाभ-सम्भवयोः स्व्रियाम्" इति तान्तवर्गे मेदिनी। ब्रप्मवादिनो हि केवमं ज्ञानं न म्वोकुर्वन्ति। किन्तु सविधयं मानम्।

28

मंयोगेन खदिराधिकरणत्वात्। ऐकाधिकरणं च जानखयोरेव प्रमाण-फलयोः। शत् तावत्कुण्डे बदरवन्न ज्ञाने प्रमाण-फलयोदवसान- सनभवः । जानस्यामंयोगिल्वात्। तादात्येन तु स्यादवस्थानम्। वम्तुतो Sभिन्नाभ्यां च प्रमाण-फलाभ्यां एकस् ज्ञानस्याभेदानुपपलतिः। एकज्ञानाभेदान्तयोर्न भेदमिद्धिख्व। ऋ्रतः कान्पनिक एव प्रमाण-फल- योर्भेदव्यवहारः। न च-सत्येन जानेन माभूत्रमाण-फलयोर्भेद- षिद्धि: तदापत्रयोः' तयोः स्वरूपतः मत्यत्वमिङ्गी तावता तत्प्रमेयस् वाध्वन्तुनः मत्यन्वं मिद्येत् दति वाच्यम्। खलूचस्यानंभ्रसय वम्तु-मद्धामंभाभ्यां योगामस्भवात्। श्रज्ञानव्यावृत्त्यात्मकापोह्तरूपेण कन्पितो भानत्वमामान्यकपोंऽभः फलम्। अ्रभत्रिव्यावृत्तिरुपेण कन्पिता खम्प्रति अरथ प्रति च या प्रकाशभक्रिः सोंऽभः प्रमापम्। प्रमेयं तु बाह्यमेव। एवं च यदा ज्ञानाधिकरणके प्रमाफले

न्यम्य कन्पितत्वात्। कन्पितेन प्रमाणेन तत्फलेन च वस्तुमिद्य-

मौचान्सिकमते तु-जानगताकारवैचित्येणनुमेयो बाह्योऽर्य: अर्थमाऊप्यात्मना भानं प्रवभासात्मना फलम्। भासमानं दि ज्ञानगतं बाद्यनौलमारूपं शनौलाकारव्यावृत्तिरूपेण कन्पितम्। तख्व बाह्यार्थं व्यवस्थापरयत प्रतिबिम्वमिव बिम्बम्। अतः प्रमाणं ज्ञा- मात्सकाशादद्न्यत् तद्यावृत्तिरुपेण कस्पितम्। ज्ञानत्वसामान्यं फलम्। ताद्धि सारुयवलानीलज्ञानलेन व्यवखाय्यते। प्रत्तित्पि

मुंदरम्रहारः २i।

मते प्रमेयं परमार्थभिनम्। एतन्मते ऽपि सामान्यस्य कक्पितत्वात् कच्पित . एव प्रमाणफलभावः । यतस बाद्यमर्थमिक्रतोरपि वैभा- षिक-सौचान्तिकयो: कल्पितः प्रमाणफलभेदः प्रतो युकमेव विज्ञानवादे कष्पितभेदेनैव मर्वव्यवहारमिङ्धि :- दति। ननु-प्रत्यचदृष्टस्य सम्भादेर्बाद्यार्थस्य मापलापो युक् :- दति पेत्। सत्यम्। स्भारयं किं परमाएवः? तत्कृतो ड्वयवी वा? भाधे किं परमाएमाचो विज्ञानविषयः स्यौष्यादिप्रतौतिवि- िष्टो वा? न प्रथम: । एकम्यूलनौलाभामज्ञानस्य तद्विपरीत- परमाणगोचरत्वाभावात्। न चान्याभाममन्यगोचरं भर्वात। भाम - मानादन्यगोचरत्वमाचेल अ्रतिप्रमङ्गेन सर्वभ्य सर्वगोचरतया सर्वेषां सर्वज्ञत्वप्रसङ्गात्। नापरः। म्यौन्ादिजानधर्मः? उत प्रर्तिभामन- काले प्रतिभामनोपाधिको ड्र्यधर्मः आ्द्ये खाकारालम्बममेव विज्ञानमति बाह्यार्थाभावादस्दनुकृलमिद्गि:। ्रथास्तु तर्षि द्वितौयः पच: । तथा हि।

माणोरेकदाय्रहे किश्चित् स्यूलं रूपं ग्टहाते। तच्च यर्द्याप नौल- स्वादिवत्रत्येकं परमाणव्वभावास् परमाणधर्मः । तथापि प्रतिभाम - दभापञनानां तु तेषां भविष्यति बद्धूत्वादिवत्ांवृतं स्यौन्यम्। न *- एकपरमाणसरपे खौन्ं ग्द्यते पंत्ाभाविकं भर्वात। नत्वेक-

पचस सिदिरिबिय:।

सदावन्दयतिविरचिता। [दितीयो

परमाणौ म्यौन्यं मन्भवति। अ्रतो Sनेकपरमाणौ स्ौस्यम्-इत्या- कारेय ग्रहणे न स्वाभाविकं दत्यन्योपाधिकं वत्रव्यम्।. एवमौ- पाधिकविषयत्व म्यूल्नवुद्ूर्भान्तित्वं-इति वाच्यम्। य एव हि भिन्नधौग्टनोतास्न एव निरन्तगा: परमाणवः एकधिया ग्यक्- माणा: म्यूम्नमिति निर्भामन्त। ते च वस्लेव। वस्तुग्रहस्य व भ्रमत्ा- भावात्। एवं-निरन्तराः नौलपरिमाणवं: एकधीगोचरा नौलं- रत चेत्। नेवम् । र्याद निरन्तरा नौम्नपरिमाणव एव एकधौगोचरा नौलम्. तर्दि नौन्नपार् रम-गन्ध-म्पर्शपरमाणनामपि मतवेन नोल- रू पपर माणनां नवन्तर्यममिद्ूम्। ततश्न मान्तवेषु वृत्तेषु दूराडू- मवनप्रत्ययवत् मान्नरेषु परमाणषु भ्रान्त एव स्थूलप्रत्यय इति। आध्ये विकन्पयोर्दितौये स्तव्भादयो डवयविनः परमाणम्यो भिखा वा अभिवा वा भिन्नाभिन्ा वा आद्े तयोः सबन्धो र्ड्रस्ति न वा न द्वितौयः। कार्य-कारणभावामभ्भवात्। प्रथमे तु तादाक्यं ममवायो वा आद्ये गवाश्वदृत्यन्तभिन्नयोसतादात्या मभभवात्। अन्े वैशेषिकमतनिराकरणप्रस्तावे पूर्वमेव निराकत- तात्। नापि द्वितौयो डभिन्न: पदः । दोषस्योक्ततवात्। न ततीयः। विरोधात्। न च-प्वयवावयविरुपो बाह्योऽया नास्ति पेत् माभृत्, जाति-व्यत्यादिरपस्तु स्यात् दति-वाच्यम्। जात्यादोमां व्यत्ादोनां व अत्यन्तभिखत्व सात्व्यप्रमङ्गात्। प्रत्यम्नाभिन्रत्े तु तद्देव भत- द्ावास्। भिष्ाभिन्नत्वम्य च विरुद्धत्वात् अवयवावयविभेदवव्वाति- ययत्ला दिभेदस्याप्यम्भवात्। तत्माद्यद्यप्पतिभामते तस्य सर्वस्य विचा-

मुदरम्रहरः २।

रायइत्ात् ऋप्रतिभासमानसङ्गावे तु प्रमाणाभावाच् वाझ्यालम्बना: प्रत्यया: इति सिड्डूम्। मनु-घटज्ञानं पटज्ञानं दत्यादनुभवाद्वाह्यषिङ्टि :- दति पेत्। न। अससभवात्। तथा हिं। किं घटज्ञानं पटजानं दत्यादौ जानार्थयोर्भेद: श्रभेदो वा? अन्धे त्रस्मदिष्टम्ं। प्रथमे तु कथं भिव्स्यार्थस्य ज्ञानेन प्रकाशननम्। किं दष्ट्रियवदर्थविषय- विज्ञानजमनं किं वा अर्थाश्रितस्य प्राकव्यलच्तणाफलस्य जन- .नम् ? नादः। जानम्य विद्यमानतेन ज्ञानान्तरजनमानुपयोगात्। उपयोगे व अनवस्थाप्रमङ्गात्। न द्वितौयः । घटो Sनौत :- घटो भावो-दति पतोतानागतानामप्यर्थानां बनुभवात् ।. तेषामभावे तदाश्रितफल्तजमनामस्भवात्। न हस्ति मन्वः ऋ्प्रत्युत्पन्नो धर्मी धर्म- याऽसम्प्रत्युत्पन्न इति। न च-माभृत् ज्ञानं धर्यविषयज्ञानान्तरस्य जनकं, मा च विषय्याश्रितं प्राकव्यमनेनार्जान, तर्यापि खभावात्म- म्ङ्धार्थविषयं व्यवहारं जनयेत्-इति वाच्यम्। जानमात्राकारस्य जानस्वभावस्य मर्वजेयमाधार्यात् मर्वजत्वापत्तेः। तम्मात् घटा- कारवत् जानन्य घटव्यवहार हेतुत्वात्. तदाकार विभिष्टजानस्वरूप- प्रत्यचतैवार्थप्रत्यच्ताऽभ्युपेया। न च-न ज्ञानस्येव घट दत्याकारः। किन्तु बाह्यघटमदृभो ज्ञानम्य घटाकारो डम्ति। तत्कथमर्थस्य ज्ानाकारत्वं-दति वाच्यम्। एकम्येवाकारम्यानुभवात्। ननु-न्रय- मेवाकारो बाद्यम्यार्थम्थाप्यस्तु-दति चेत्। न। प्रयोजनाभावात्। न.य-ज्ञानाकारस्य ममत्वात् घटादिज्ञानवचिव्यं प्रयोजनं-रति- वाचम्। ज्ानसैव घटाद्याकारवेचित्चत्वसौकारात्। वाच्यार्थ- 13

सदानन्दर्यातविरचचिता। [दितीवो

वादिनापि विषयमारूपं विना घटज्ञानं पटज्ञानं दत्यादौ ज्ामानु -* गत्यदर्भनात् ज्ञानगतघटाद्याकारविभेषो ्वश्यमेष्टव्य:१। सोळते च ज्ञाननिष्ठे घटाद्याकारे तेनैव घटादिव्यवहारोपपत्तेरन बाह्यार्थकस्पना युक्ा। न च-जानस्याकार विभ्रेषसमर्पकलवेन वाह्यार्थापेचा-दवति वाच्यम्। ज्ानगंताकारविभेषस्य बाह्यार्थाभावे डपि खप्नज्ञानवदुप- पत्तेः। अपि च ज्ञानार्थयोर्भेदनिषेधे भेदस्य सह्ापलमभनियमा- भावो व्यापकः। यथा भिन्नावश्िनौ अश्निन्यर्चदेवते नावश्यं सहोप- लभ्धेते। कदाचिदभ्रापिधाने ऽन्यतरस्यैकस्योपलब्धेः। उपलभ्यते. व महोपनस्भनियमाभावम्य विरुद्धो 5यं महपलभ्भनियमः श्रभे- दमाधने। य्रथेकम्माच्चन्द्रममो द्वितौयय्चचतुर्दाषप्रतौतः चन्द्रमाः। तदुकम् 1 महेपलम्भ'नियमादभेदो नौल-तड्ियोः।

इति। तम्मात्महपलभ्भ नियमादपि ज्ान-जेययोर्न जना तिरि वा्यार्थमनभवः। एवं जानातिरिकजेयस्य उतरौत्या विचारामन- लात् चणिकज्ञानमाचवादस्य प्रामाणिकत्वात्। न बाच्यार्थान्यया- नुपपत्या नित्यज्ञानरूपस्य ब्रह्मणो वा प्रधानस्य परमाणूनां वा कारणता-दति चेत्। भान्तो मि। बाह्यार्थापलमस बाधाभावात्

१ ख. पुम्तके 'मेवेछृव्यः' इति।

· सए् यकक्षक एव।

मुडरप्रहार: २।] हट

बहिवदिति ते ऽययुक्रिर्नातो धौरर्थ-रूपभाक्॥ इति। बाद्यार्थाभावः किं उपलभ्भाभावाद़ा ? किं वा सत्य- युपखस्धे तस्य वाझ्याविषयत्वाद्वा उत म्त्याप बाह्मविषयत्वे बा- चार्थमाधकप्रमाणाऽमङ्भावाद्ा) नादः। प्रयं सम्भ :- दति स्फुट- तरसर्वजनौनेोपलसभे सतिं तद्भावस्य वक्रमभ्यतवात्। न द्वितौयः। मानवाहिणा वच्यमाणेन माच्िणा ग्टह्यमाशाम्य जानस्य बाह्य- विषयत्वात्। न हि ज्ानमव स्तभ्भ: कुदं वेति कश्िष्जानाति, ज्ञानविषयत्वेनेव तु मर्वे लौकिका: स्नम्-कुद्यादौन् जानन्ति। 'यत् अनतर्जेयं रूप तद्वहिर्वदवभामते' दति भवद्चनादषि लौकिका ज्ञानाद्विव्लवेनैव प्रतियन्ति। बाह्यार्थाभावे बहिर्वदिति वृष्टान्ता- सभ्भवात्। न चात्थन्तामतो ऽपि बाह्यार्थम्य दृष्टान्तत्वं-इति वाचम्। न दि 'विष्णुमिचो वन्ध्यासुतवदवभामते' दति किवदप्याचचौत।

सततोयहेतोबाहयार्थाभावः मन्भवतौति। तथा हि। घट-पटादयो हि बाद्यार्था: म्यूला भामन्ने न त पगमसूत्माः। स्यौम्धं त्वर्थम्य युगपद्गिर्म्रादिग्व्यापित्वम्। भिन्नदेशव्यापित्वं च। तत्र जनार्थयो- भेंद एकदिग्देभे र्थम्यावरणं अ्न्यदिग्देशे चानावरणं जानेन प्रकाशितत्वादिति विरुद्धधर्माध्यामादेकम्याप्यर्थम्य भेद: म्यात्। जा- नाभेदे तु नायं दोषः। जानावच्क्ेदकार्थन्य जायमानम्य तदभिन्न- स्यानावृतव्वात्। आावृतम्य तदात्म्त्वाभावेन विरोधाभावात्। युग- पहिग्देश्ययापितवं व स्थौन्यं वस्तुमो म सर्वात्मना कदापि दृष्यते।

सदानन्दयतिविरचिता। [द्वितीयो

करतलामलकादोनामप्यधोभागावच्केदेन दर्नाभावात्। श्रतो

भ्रान्तरेव द्वति न वहिरर्थसिद्धि :- दूति चेत् नैवम्। यद्यप्यवभा- साऽनवभामलच्तणविरुद्धूधर्मसंसर्गा ड्र्यस्य जानाभेदे डय्युपगते न प्रसज्येत। तथाप्येकज्ञानप्रकाशिते पटे नानादेशव्यासक्र तदे- त्वमेतदेशत्वं च दृश्यते। प्रदेभभेदेन च कम्पांकम्पौ। चित्रे च तस्मिम् रकत्वारक्वे। एवं सति जानाकारत्वे डप्यर्थस्य उक्रविरुद्धधर्म- वत्वाद्वेदप्रसङ्गस्तुन्यः । किञ्व। अर्थस्य ज्ञानाभेदे सति भ्रवथविन्यवयवे. व उतरं वेशेषिकाधिकरणे मूलभास्त्रे दोषान्तरमपि दुवारम्। तथा हि। अ्रवयवी अवयवेभ्यो भिद्यते न वेति व्यतिरेका ड्व्यतिरेकंविकन्पः । भेदपक्ते। म प्रत्यवयवं कम्नेन वर्तते एकदेशेन वा? दूति वृत्तिविकन्पः । एताववयवदोषौ। सून्मावयवः परमाण- रपि सांभो वा Sनंग्रो वा दृति विकल्प सांशत्वावभ्यम्भावापा दनमवयवदोषः । एतद्दोषत्रयं विज्ञानवादिनो ऽपि स्थात्। न दि- विज्ञानवादिना अ्स्माभिरिव जगदनिर्वचनौयमुच्यते। येन तस्थेत्थ विचारामहत्वं भूषणं स्यात्। किन्तु वाह्यास्तित्ववादिभिर्यद्यावद्वदिर- सौत्युथते तत्र्वमन्तः सत्यमेव निकमस्तौत्युथ्यते। सत्यत्वे व बचिरिव अ्रन्तरप्येते दोषा: स्युरेवेति। न च-ददं दोषचर्य वैभेषिके- षूक्रम्। तदेव विज्ञानवादिषु किमर्थमापद्यते-दति वाचम् । 'पुष्टलगडन्यायेन"' वैभेषिकमत दव 'श्न्तः सत्' दवति वादिनो *'पलगुडन्याय:'-यथा पुछ एको लगुडः बहनां मुनां मध्ये एकम्य प्रहाराथं प्रत्िप्तो उपि अन्यानषि प्रहरति तन्नस्थान्। सोडयं पुछ्टमगुद न्यायः।

१०१

'वदि: सत्' इति वादिनस बौङ्धस्य मते ऽपि प्रसरति रत्यभि- प्रायात् ननु-यथा खने बाह्यार्थाभावे ऽपि व्यवहारो जायते एवं जाधत्यपि भविष्यतौति किमनुपपन्रम्?। न हि खप्ने ज्ञामातिरिक्रं शेयं मेनापयनुभूयते। किन्तु खविषयकमेव। जञानातिरिकशेये मानाभावात्। बनुमानं-विमतं मौलादिज्ञानं खातिरिक्ा- विषयं धौलवात्। खप्रधीवत्-इतति पेत् न। सप्रवद्धविष्यतौति न युच्चते। जाय्रतपसानङ्गीकारात्। न हि खाप्नपदार्थाः तव मते · इन्यन सन्तो Sन्यच प्रतिभामन्ते। भ्रन्यताख्यात्यमङ्गीकारात्। ते: मह प्रत्यासत्यभावेन भावनायोगाच्च। न व जञानं प्रत्यारमा्ति: ।

उत्थामानमारं बाधात्। नापमन्तः । तथात्वे गभपटङ्गवत्पत्यक्षत्ा- योगात्। नापि मदमदात्मकाः । विरुद्धोभयात्मकत्वाSयोगात्। न च-तचेवानिर्वचनीयानामुत्पत्तिः। दृष्टान्नाभावात्। तबेवं प्रपश्ो डपि तद्त्प्रातिभामिक पवास्तु-द्ति वाच्यम्। मति प्रमातर्यबाद्य- मानलेन तम्य ततो विभ्भक्णतेन व्यावहारिकत्वस्यावभ्यकत्वात्। न प-शानानिष्टतन्तदाकार रूपधर्मेणेव व्यवहार मिद्धि :- इति वा - चम्। बाद्यार्थानभ्युपगमे तम्यैवानुपपन्ते:। यावद्यवहवारं व्यावद्ा- रिकपदार्थानां व्यवहारसौकयाथें खौकारे बाधकाभावाच्च। तम्मा- दच्चमापब्रद्मज्ञानाव्ाक् यावद्यवहारं न बाह्यपदार्थापलाप उचितः। यद्ञोकं ज्ञान-शेययोः सम्बन्धानिरृपणान् बाझ्यो पर्य रति। तदषि न।

चय वाश्ार्थ्यतिरेनेणापि बनादिवासनावभ्ञात् ज्ानवेविच-

१०२ सदानन्दयतिविरचिता। [बितीयो

सुपपद्यते। न च-आाश्रयाभावाद्ासनानुपपत्ति :- दति वाचम्। ना- सयविज्ञानस्यैवाश्रयत्वात्-दवति चेत्। भरान्तो 5सि। चषिकस्यालय- विज्ञानस्य आाश्रयत्वे कालान्तरभाविनी स्पृतिर्न स्थात्। अनुभवितु- वामनात्रयस्य निचारातीतत्वात्। किश्व वासनापि किं खििरा पषिका वा? आद्ये िद्धान्तविरोध: । द्वितौये सत्यसभभवः । भनुमानं च-श्ालयविज्ञानं न वासनाश्रयः। चणिकत्वात्। प्रतिविज्ञा- नवन्-दति। किश्च। वामना हि गुएः। तस्याश्रयः समवायिकारणम्। तच्च आाश्रयत्वाभिमतमालयविज्ञानं किं सहैवोत्पद्यते? चणिकत्वात्. वामनातः पूर्वं वा? नाद्यः। द्वयोयुगपदुत्पन्नयोः मव्य-दचिण- उटड्रवदाधारवधेयभावानुपपत्तेः। न द्वितौयः । प्रागृत्यबस्य चाधे- योत्पाद्ममये मत्वे नणिकत्वव्याघातात्। ऋ्रच्णिकत्वे तु पूर्वांक्र- दोषप्रसङ्ग:। यानि च बाह्यार्थवादे चिकत्वनिबन्धनानि दूषणा- न्युद्वावितानि तान्यचाप्यनुमन्धेयानि। तम्म्ाद्यदि एकं खथायौ कूटस्थो सर्वार्थदर्भी नाम्युपेयते तदा देश-काल-निमित्तापेच्षया वासना- धानम्। तद्धौने सत-प्रत्यभिज्ञे प्रत्यचादिव्यवहारख्च। न सभवति कापि व्यवस्थेत्यनं पाषपड़मम्भाषणोनेति दिक्। दूति विभ्ानवादिमतखएडनम्। एवं बाह्ार्थवादिपनो विज्ञानवादिपचस एतौ द्ावपि वैना- भोकपचौ निरातौ वेदितव्यौ। सम्प्रति माध्यमिका* Sपरनामधेयस्य *शिव्येम्तावद्योगखचार सवतियं करगीयम्।्यार्थस्य बर्थम्य प्राप्तये पयमुयोगो योग:। गरूकम्यार्थसयाद्रीवरयमाचारः। गुकहस्याड्टरीकर आादुर्तमाः । पर्यनुयोगस्य प्रन्नस्याकरयादधमाच। धत- सेषां माध्यमिका इति प्रसिद्धि:।

बुदरपरहार: २।]

शून्यवादिन: मतं प्रदर्श् निराकियते। तथा हि। न तावह्टा- घर्षों ज्ानाकार एव। तख पूर्व निरासात्। न च बाओो र्यो डसिि। तस्य परमाणतत्समूदत्वे विकल्पा Sसहस्योकत्वात्। तथा प न ज्ञानमययस्ति। निर्विषयश्ामायोगात्। नापि कखम साधी। तम्िमन् प्रमाणाभावात्। साध्ययोभी नार्थयोरभावे नं तविखयात्। तद्गम्। विज्ञानं चशिकं नात्मा विद्युदभनिमेषवन्। शन्यस्यानुपलन्धत्वाच्करून्यं माध्यमिका जगुः।। पसदेवेदमित्यादाविदमेव श्रुतौ श्रुतम्। श्ञाम-शेयात्मकं सर्वें जगद्भान्तिप्रकस्पितम् ॥. दति। अनुमानं च-विमतं निस्तत्वं । तर्कपौद्यव्वात्। मरीचिका- दावुदकादि बद्धिवम्-हति। एवं यो वैभाषिका बाद्यार्थप्रत्यचमाद्र यस सौचान्तिक: विज्ञानगतप्रतिबिम्बेम विम्बभृतान् वाह्यारथाननु- मिनोति यश्च योगाचारो ज्ानातिरिक्कमर्थमलौकमाद एतेष सर्वेषु चिकवादिषु निरस्ेव्वपि विश्वं न सत्। बाध्यमानत्वात्। नाप्यमत्। अपरोच्षत्वात्। माषि सद्मत्। मत्वाऽमत्वयोरकन विरो- धात्। नाप्यनुभयमनिर्वाचम्। एकनिषेधस्येतरविधिर्न। श्रन्तरीय- कत्वात्। तस्माज्चतुष्कोटिविनिर्मुकत्वात् निस्तत्वतया विचारामइल- शचणं शून्यतत्वमेव वस्तूनां तत्वं व्यवस्थाप्यते। तम्मात् चणिकत्वभाव- नापूर्वकशून्यभावनयेव मोचसात्म रानकूप: मिद्यति। न ्ि शृत्यं नाम किशित्तवमस्ति। अपि तु निश्ल्मेव-रति चेत्। नेतव्हारम्।

१ 'वस्माष्नगत्' इति क. पुल्तके पाठः।

सदानन्दयतिविरचितां। [दितीयो

न दि-ज्ञानार्थयोरभावः शून्यं-दति सभ्भवति। प्रमाणेसयोक्कपरये:। जौकिकानि हि प्रमाणनि सदा सत्तत्वगोचराणि। तैः खलु सत्- दिति ग्टह्यमाएं यथाभूतमविपरीतं तत्वं व्यवस्थाप्यते। सद्सतोख्त्र विचारामहत्वं व्यवस्थापयता सर्वप्रमाणगोचरं वस्तु व्यवस्थापितं भवति। तथा च मर्वप्रमाएगोचरत्वात् सवें शून्यमिति व्यवखथा नोपपद्यते। ननु-खप्नादिवच्चागरे ऽपि ज्ञानार्थयोरसत्व मित्यस्तु सर्वशून्यत्वं-दतति चेत्। न। जागरे पारमार्थिकचिकालाबाद्यत्- रपमत्वाभावे डपि बाधाऽबाधान्यां खवप्नादिवैषम्यात्! प्रतीतस्य, य्यावहारिकमत्वस्य जानार्थयो: सन्भवेन शून्यत्वाभावात्। खप्नद्रष्टय- वाह्ामानत्ववन् ऋस्विलजगङ्गमाधिष्ठातर्यपि बाधाभावाब सर्वशू- न्यत्वसिङ्धि :- दंति। तदकं वार्तिकताङ्ग :- अ्रभावो येन भावेन जायते शून्यवादिना । तम्य भावस्य मङ्धावो वद केन निवार्यंत।। विद्यार प्यस्ामिभिरि- मिरधिष्ठानविभ्रान्नेरभावादात्मानो Sलििता। शून्यस्यापि समाच्तित्वादन्यथा नोतिरस्यते॥ इति। किस। शून्यं नाम किश्वित्तत्वमस्ति न वा ? आाख्े भागतो दसि मार्ग । वेदान्तमतप्रवेभात्। तथा च नाममाचे विवाद:। वेदान्तसिद्धान्तम्य तु श्रयं सौगतमताङ्वेदः। न जानाकारो ऽर्थः।

पेतो उय्यद्वेतश्रुतिवाधाद् म्ह्मणिति कन्पितो न परमार्थशन् द्ति.।

सुदूरमहार:२।] १०५

सौगत-मभ्मवादिनोरयं विभ्रेषो यदादिम: । . सर्वस्य मिथ्यात्वं वदति द्वितोयस्वात्मान्यख्ा।। इति। द्वितौये तु किंविषयकज्ञानेन मोचषमिङ्धिः?।धत एव 'तत्वस्य कस्य चिद्नङ्गीकारेण त्या तत्वज्ञामं विना सर्ववाधासन्वेन सर्वमिय्यात्वामिङ्धिः' द्वति तन्मतं दूषितं भामत्याम् दति। तक्ा- विर्युक्िकत्वात् ग्रन्थतो उ्र्तस् श्नादरणीय एवायं सुगताभिप्रायः श्रेयोऽर्यिभि: । तत्र ग्रन्थतस्तावत्-दर्भनमिति वत्व्ये 'पश्यन्' दत्यपमष्दः। खानमिति वत्रव्ये 'तिष्ठन्' दृत्यपभब्दः । तिष्ठतेर्द्टृभेख्व मिति प्रत्यये तिष्ठ-पश्यावादेशौ। युच् प्रत्यये तु न। तम्य भतत्वात्। "मि् सेचने' द्ृत्यस्य निष्ठान्तम्य मौढमिति मिरद्यति। 'मिटूं' इति तु बंपभब्दः। 'पोषध' शब्दः उपवासे बौङ्धैः प्रयुज्यते। तद्कम्। 'सातः सुचिवस्वाभरणः पोषधं विद्धत्त'। द्वति। म च ल्नोकैरप्रयुकत्वादपशब्दः । यर्द्यपि बौद्धष्याकरणे पथ्यनादिभब्दाः माधुतया व्युत्पादिता: तथाप्यनादि भिद्धप्रयोगसिङ्ड- सकलमाधुभब्दमङ्गइपाणिनौयाद्यपरिग्ट द्ौतव्वादमाधव एव दति। अर्थतख्त-नैराक्यमुपेत्यालयविज्ञानं मर्वव्यवहाराम्पदं चणिकमनादि- वामनानामाधारं चेत् प्रमिद्धवानुपर्पात्तः । कारणत्वधर्मन्य कार्यत - धर्मस्य व खिरत्वखौकाराज्। 'बाह्ार्थविज्ञानशृन्यवाद्चयमितर- तरविरुद्धमुपदिभता बुद्धेन वैदिकपथजुषां परमनास्तिकानां वषि- यादिजन्भिरवतोर्णानां दैव्यानां धर्मवतां विनाशो न व्यादिति तदिनाम्यार्थ विरुङ्प्रतिपत्तिजनकमन्योन्यं विरुङ्धूमतं प्रास्त्मारचि- 14

१०६ सदानन्दयतिविरचचिता। [दिवीयो

तम्' दति दि पुराणोतिहासेषु प्रसिङ्म्। ब्रन्यथा सर्वज्ञसय भगव- तो वासुदेवस्य इतिहास-पुरायोबुड्ूलेन प्रमिदूस्य श्रसम्बङूप्रज्ा- पिवमयुकमिति दिक्। तस्म्रादौद्भभास्त्रचतुष्टये ऽपि न गुरुभब्दा- भिधेयषिङ्धि: द्वत्यवधेयम्। इति भून्यवादिमतखएड़नम्। एवं मुक्कच्ाणं बौद्धानां मतस्य निराकरणवत् मुकवसनानां दिगम्बराणां सरावकल्वेन१ प्रमिद्धानां मतं प्रदर्श्य निराक्रियते। तथा दि। शर्हतानां विस्तरेण तावत्प्रपदाथाः। जोवो जजीवास्व-सं- वर-निर्जर-बन्ध-मोचाः प्रमिद्धाः। मङ्गपतस्तु द्वावेष पदार्थो जौवो डजीवसेनि। एतयोरेव पश्ाम्तिकायैर्व्यवहारः। तथा हि जोवा- स्तिकाय:, १ पुद्गत्ाम्तिकायः ध्मास्तिकायः३ भ्रधर्मास्तिकाय: ४ आकाशाप्तिकाय: ५ चेति। अ्रस्तिकायभ्ब्दः पारिभाषिकः श्रनि- यतपदार्थवाची। जौवय्यामावाम्तिकाय्चवति कर्मधारयः। नतु नियतमत्वं अरनेकान्तवाद्खीकारात्। एवमपरचापि। श्रचापि तु

१ •कच्छानामिति क. पुम्तके।

• सस्तीति कायन्ते कथ्यन्ते इव्यास्तिकायाः। 'के' मूब्दे इति धातेा: 'आादे चोपदेशे दुप्निति [ब्. ६पा., सू. ४५]' इत्यात्े कर्मगि घजि 'बा- तोयग् चिगा-नो: (ब. उप. ३स. ३३)' दूति युगागमे घ सति काय इति रुपम्। वक्िकाय पृाष्द: पारिभाषिक: बनियतपदार्थवाची। पूर्यमसे गलन्तीति च पुद्गला: परमानव:। तत्समूद्दः पुद्रनाल्कायः तेरा- रव्वावबयी इत्वर्थ: ।

देरमानपरिमाण: वैतन्यमाचसवरूपः सततोध्वगममख्भावः साव- यवो जोवास्तिकायः। म पुनस्त्रिविधः । बङ्डो-मुक्क्ता -मित्यमिड्स

नेचन साधनेर्मुक्ताः । अ्रन्ये तु बङ्डा: इति भेद:। पुङ्लास्तिकायः षोढा। पृथिव्यादोनि चत्ारि भतानि सावरं जङ्गमं पेति। तप्तमलारोइण-केश्रोलुख्तनादि ग्रास्प्रभवया •वाद्यपेष्टारूपया सम्यक् प्रवृत्या आ्वान्तरो Sपूर्वास्यो धर्मा डनुमी- थत इत्यसौ धर्मास्तिकायः । मततोर्ध्वगमनं जीवस्य सभावः । देडे स्थितिस्तु तत्प्रतिबन्धककर्माधीना इत्याईतं मतम्। नस्मात् जो- वस् देहावस्थानेन भ्रधर्मा Sनुमौयते इत्यधमास्तिकायः । चाका- भास्तिकायस द्वेधा। लोकाकाशो डलोकाकाशसेति। तब उपरि उपरि चतुर्दशभुवनेषु स्यितानां लोकानां अ्रन्मवर्त्तो लोकाकानः। तेषामय्युपररि मोचस्थानमलौकिकाकाशः। तदेवं जीवाऽजोवपदा- यो पच्चधा प्रपद्चितौ। पश्चास्तिकाय भेदात्। अनम्तरं भासव-सं- वर-निर्जरा: नयः प्रदृन्तिलच्णा: प्रपस्नान्ते। तब दिधा प्रवृन्तिः। समोचोना मिथ्या थ। तन्न मिथ्याप्रवृत्तिरासवः । ब्ास्तवत्यनेन जोवो विषयेष इत्यासव: द्न्द्रियमद्गातः। अ्रष्यन्नात् 'बालव' प्ब्दो सनसात् 'बासाव' इति स्ात्। अ्रपरेतु-कर्तारमभिव्याप्य भासवति आागच्नोति कर्माणि बासवमाचचते। सेवं मिष्या- प्रदृत्ति: भमर्थहेतुत्वाम्। संवर-निर्जरी व सम्यक् प्रदृन्नौ । भासवः सोतवां दवारं संदुषोतोति संवरः।

सदानन्दयतिविरचिता। [द्वितीयो

भासवो भवहेतु: स्ात्, संवरो मोच्चकारणम् ।। दति जिनोकेः। स च संवरः ग्रम-दम-गुप्नि-सम्मिति-प्रदृत्ति- रूपः । तच् बाद्येन्द्रियनिग्रहः भ्रमः। अ्रन्तरिन्द्रियनिग्रह्ो दमः। काय-वाजनोनिग्रहो दृढतरो गुप्निः। भमिगतजन्तुहिंसापरिह्ाराय प्रहते मार्गे सम्यगादित्यर्मिप्रकाशे सति निरोच्य सश्चरणं नियता- हरनिषेवणादि सम्मितिः। निर्जरस्वनार्दिकालप्रटृत्तकषाय कलु ष -र पुष्ाऽपुष्यप्रहाण डेतुस्तप्नणिलारोहप-केश्रोलुञ्चनादिः। स द्ि निःश्रेषं पुण्या ऽपुष्य्रसुख-दुःखोपभोगेन जरयतीति निर्जरः। एवमास्त्रव-संवर- निर्जरास्त्रयो ऽपि पदार्थाः सङ्ट्पेण निरूपिताः । अ्रनन्तरं बन्धो निरुयते।. बन्धो Sष्टविधं कर्म। तन्र घाति कर्म चतुर्विधम्। ज्ञाना- वरणुीयम् १ दर्भनावरणैयम् २ मोहनौयम् ३ श्रान्तरीयकं ४ थेति। तत्र सम्यक् ज्ञानं न मोचसाधनम्। जानादस्तुषिद्ठौ

मोदकादिज्ञानेभ्यो डपि मोदकादिसिड्टिप्रसङ्गाच्च। दवति विप- र्यंयो ज्ञानावरणैयं कर्माचते १। श्रर्हतदर्शनाभ्यासान्न मोच दति ज्ञानं दर्भनावरणौयं कर्म २। बज्षु विप्रतिषिद्वेषु तौर्थ- कररुपदर्भितेषु मोचमार्गेषु विशेषाऽनवधारणं मोहनीयं कर्म ३।

रोयकम् ४। तान्देतानि श्रेयोषकृत्वाङ्कातिकमीएचन्ते। ब्रघा- तोनि च कर्माशि चल्वारि। आ्रयुष्कं १ गोचिक २ नामिकं २ वेदनीयं ४ पेति। तन शडक-ग्रोपितव्यतिकरे जाते मिचितं तदुभयं

मुहरप्रहार: २।]

सरपं श्रायुष्कम्* १। तस्य आरयुष्कस्य देशकारपरिणामभतरिगोषि- कम्। पत्िमति तस्िन् बौजे कललाख्यद्रवात्मकावस्ा बुडुदा त्मतायाखारभकः क्रियाविभ्रेषो नामिकम् ३। सक्रियस् बौ-

यम् 8 दति। अ्न्ये तु विधान्तरेण कर्माष्टकमाऊः। जैनमते ज्ञान-दर्भन-सुख-वौर्यगुणकस्य ज्ञानादिगणमां मोछदभायामाविर्भ- विष्यतां संसारदभायां प्रतिघातकानि प्रवाहानादौनि पापरपाणि • चत्वारि घातिकर्माणि, अरौरमंस्यानाभिमानादिनिवर्त्तकानि कर्माच्यघातौनि दति। तदेतत्कर्माष्टकं पुरुषं बभ्रातीति बन्धः । एवं बन्धपदार्थं निरुप मोत्तपदार्था ि निरुपने।

भनावरणज्ञानम्य सुखेकतानस्यात्मनः उपरिदेभावस्थानं मोच:' दूत्यपरे। अ्रन्ये तु-अनादिकालप्रवृत्तभरौरावस्थितिप्रयुन्षन्ध- मुक्ौ सततोध्वगमनं जोवस्य मोनं मन्यन्ने। दृष्टं चोर्ध्वगमनं बद्ध- सुकस्य। यथा पञ्चरमुक्कस्य एुकस्थ। यथा वा दृढ़पङ्कलप्रस्य जलनिमध्जने प्रचौषपङ्गलेपस्य इडुष्कालायफलस्य निण्निट्रस्येति। तदेवं जीवाऽजीवौ भोकृ-भोग्यौ आ्रास्तरवादिपस्तसवन्तिमं दयं फलं। आदिमचयं तत्साधनम्। तत मिथ्याप्रृ्त्तिरासवः तन्फलं बन्धः । संवर- निर्क्जरौ व सम्यक् प्रदृत्ती तत्फलं च मोकष इति सप् बायः का्यत कथयति उत्पादनद्वारेव्यायय्कम्। 'के' मूब्दे इूति धातोराते 'बातो 5नुपसरगें कः' [च०३ पा० २ सूत् ६] इति क प्रत्थये 'सातो लोप इति च' [घ०६ पा० 8 सू. ६8] इबाकारजोपे च सति- गेद-इतिवव् सायव्कमिति रपं विद्याति।

[दितीयो

पदार्था निरृपिताः। सर्वे पैते सप्नभङ्गीन्यायेनानियता: विद्यन्ति। तथा दि। सप्ानामनैकान्तभङ्गानां समाहारः सन्नभङ्गी तस्ा न्यायः। स चेत्थम्। १ स्यादस्ति स्यान्रास्ति ३ स्यादस्ति च नाष्ति म ४ स्यादवतव्य: ५ स्यादस्ति चावत्रव्यच्च ह स्यान्नास्ति चावत्रव्यस • व्यादन्ति च नास्ति चावत्रव्यश्ेति। तदुक्रमनन्त व्र्ये एा । तद्विधानविवच्ायां स्यादस्नीति गंतिर्भवेत्। स्यास्नाम्तोति प्रयोग: स्यान्तव्रिषेधे विर्वाचते।। कमेणोभयवाञ्कायां प्रयोग: समुदायभत्। यगपर्भाद्दवचायां स्यादवाच्मभक्रितः ।। भाद्याऽवार्चविवच्तायां पञ्चमो भङ्ग दृव्यते।

ममुच्यन युश्रश् मत्रमो भङ्ग उच्ते। रति। अ्म्यार्थः । घटोडन्नोति घटम्य विधानविवत्तायां घटः व्यादममौति वत्रव्यम्। म्याच्कव्दो निपातः तिडन्तप्रतिरुपकोऽनेका- नधोतौ। यदाऊर्जना: । वाक्येघ्वनेकान्तद्योति गम्यं प्रति विशेषणम्। स्यान्निपातो र्थयोगिल्वात् तिडन्तप्रतिरूपकः ॥ म्यादाद: सर्वथेकान्तत्यागात् किं वृत्तचिद्विधे।

हति। अ्म्यार्थ:। व्यादसौत्यादिवाक्येषु स्यादित्ययं भब्द: तिडन्तमदृभो Sनेकाम्नद्योतकः। न तु सातन्तरेण वाचक:ः। यतो गम्य्मसतलादिक प्रतिविभेषएम्। यदि पुनरयमनैकान्तद्योतक:

साचम्दों न भवेतृ तर्षि खादसिवाको खात्पद्मनर्कं खात।

पुनरनक्रियापददोषाच्च। श्रनेकाम्मद्योतकत्वे तु 'स्यादस्ति' कषं चिदस्ति, न तु नियमत अस्येव दवति स्यात्पदास्कयंचित् इत्वर्ष: प्रतोयते द्वति मानर्थक्यम दति। तदिदमुन्तमर्थयोगित्वादिति। स्थात्पदेनानेकान्ताभिधाने प्रयोजनमाह। स्यादाद रति। खा- दादो हेयादेयविभ्रेषकञत। किं प्रब्दात् किमस दति सूचेष थमुप्रत्यथो • भवति। ततः 'कथं' द्ति रूपं लभ्यते। तदुपररिचित् द्रत्ययं निपाती- विधौयते ततः कथंचित् दति स्यात्। तम्मात् किंत्तचिद्विषेर्षतोः किं शम्दादुपरि वृत्ते प्रत्यये थमि तच चिद्धिधे: क्थंन्विदस्ि कथं- चिननास्ति उत्यादिकपात् मर्वथेकान्तत्यागात् भवम्मं सप्रंभंङ्गनय- मपेचते। ततस यदि वम्तु अस्त्येवेकान्ततः ततः मर्वथा सर्वदा सर्वच सर्वात्मना उस्तयेवेति न तदीप्ताजिहामान्यां कचित् कदाचित् कयंचित् कश्तित् प्रवत्धत निवत्थेत वा। सिङ्ूल्वात् हेयाभावार्। तदुनम्। एकान्तसत्वे Sमत्वे च न प्रदात्तिर्न चेतरा" । यदि वस्व्ति चेकान्तस्ताि मर्वच मर्वदा॥ दति। अनैकान्तिकपचे तु क्थंचित् कदाचित् कचित् कथ्य-

*सर्वथा स्क्त्येत चेत्तरि तदिच्ुर्न प्रवर्ध्ेत। सिद्धत्वात् नापि विषि- जिहासुरनिवर्चेत। नेयामावात् इधर्थः। चथ मकान्ततो उि नाक्येव सथापि न प्रवृत्तिः। प्राप्यत्वाभावात्। नाषि निवत्ति: निवर्यस्य नित्वनिवृत्त- लावू।

११२ सदानन्दयतिविरचिता। [द्वितीयो

चित् वोनचित् रूपेण सत्े हानोपादाने प्रेचावतां कल्थेते। अ्रतु- माग प-विमतं वस्तु अ्नैकान्तं, वस्तुत्वात् चित्ररूपवत्। तस्म्रात् वटस्य विवचायां स्यादस्ति १ निषेधविवतायां स्यान्नास्ति २ क्रमेश विधि-निषेधयोर्विवचायां स्यादस्ति च नास्ति चेति वत्रव्यम् । युगपदस्तित्व-नास्तित्वयोविधि-निषेधयोर्विवत्ायां वाच: क्रमवत्ति- स्वात् उभयं युगपद्वाच्यम्। अ्रशक्कितः 'उभयं युगपद्दकुं न भक्यते' रति तु वकुं शक्यं, तत्कयं च वत्रव्यं? द्ृत्यपेचायां स्ादव्रव्य इति ४ । आद्यो उस्तिवभङ्गो इन्धेनामलेन मह युगपदवाच् दति' विवचायां म्यादस्ति चावतव्यस्चेति ५। अरम्यस्य चासत्यम्य आ्राद्येन मत्वेम मह युगपद्वाच्य इति विवनायां म्यान्नास्ति चावत्रव्यस्चेति ई। क्रमेण विधि-निषेधाधौनमसुच्ितु ् ्ृ् ा्ति सेत्येवंकपः ततोयो भङ्ग एकः मत्वेन मह वा युगपद्वाच्य दति विवसायां म्यादस्ति च माम्ति चावत्रव्यस्ेति मप्रमो भङ्गो भवति। पथवा पश्चमादिभङ्गानां चतुर्थभङ्गात्फन्नती भेदाभावमामक् प्रकारान्रेण व्याख्यायते। तब मच्चेकान्नपतः माञ्याद्यभिमतः मत्कार्यवादः। तन्र पूर्व- पचिला मत्वं निर्वक्मनक्यमित्यथते। पतंत्पूर्वपचविवच्ायां म्यादस्ति चाव्यकव्यस्तेति पश्चमो भङ्गः। अ्रनेकान्तवाद: शन्यवाद्यभि- मतो Sमद्वादः। तन्र अ्रमत्वं निर्वक्रुमभ्नक्यमिति पूर्वपचविवचायां व्याश्ताप्ति चावकगश्तेति षष्ठो भङ्गः। क्रमेण मद्सत्वपततो वेभ्रेषिका- बभिमतो घटादौमां मध्ये सतां पूर्व पश्चाच्च प्रागभाव-प्रध्वंस-प्रतियो- गित्वरूपमसत्वमिति। तब मद्सत्वं निर्वक्ुमभ्नव्यमिति पूर्वपच्चविव-

मुडरप्रशर: २ ।]

भायां स्यादसित व नास्तिचावत्रव्यसेति सप्नमो भङ्गः। तम्तत्पूर्व- पचिभिर्यासत्वादिकं निर्वकुमभक्यमित्युचते तदपि कान्"। एवं प-घटः सम्, घटो Sसम्-द्ृत्येकस्ेव सद्सत्वयो: प्रत्यस्तत्वात् काल- भेदोपाधिकल्पमायां तु कालंस्यापि सम्सन् दति प्रत्ययान्तनापि तत्क्पनायामनवस्यानात् प्रत्यचमेव वस्तूनामनेकान्चम्। एवमेकम- नित्यत्वादिष्वपि पदार्थानां सत्वादिव्यवस्था वासवी न समभवतोति

मायिकानां शवहारिकमन्ताङ्गोकारात्। परमार्थतम्तु तदषिष्ठाने निर्विकल्पके निविधपरिच्छेद। शृन्ये ब्रध्मयि नित्य-शडुद्ध-बुद्ध- मुनख्वभावे वत्यमाणे कन्पितत्वाङ्गीकाराज् तनमतप्रषेशानापकेः। तस्मात् सप्रभङ्गरोन्यायस्य नर्कमिदधूत्वात् मपपदार्थषु तवतिपादमं

तदुकम्- तिष्व्वयं मग्मतनुर्यतम्ततो जन्पम्न नैकान्तममङ्गतं बड ।

• 'परिचेदः' इयतता। सा घ टपतः, कानतः, वस्सतस्ेति चिविधा। एताटृभ्िविधपरि च्छेदशृन्ये डयसारह्िते- सदेतद्रझा 5पूर्वमनपर मनन्तमबाह्मम् [र० उ०] हत्यादिस्ुतिप्रतिपादिते अअयति इति व्याखेयम्। 15

. ११० तदानन्दयतिविरचिता। [द्वितीयो

मूनं पिशाची ड्यममुष्य मिटूये मिताचरेर्मेन्त्वरः१ प्रयोज्यते* ॥ इति। तत्र 'पुङ्रलभंज्जकभ्यो Sणभ्यः सद्वाता भवन्ति' दवति यदुकं तत्ष्वं पूर्वाक्रानुवाद निगकरणेनैव निराकृतम्। जोवादिपदार्थानां प्रभिद्धानां तु तत्परिमाणबन्धे मोक्ष-व्यवहारादिव्यवस्था। सतु क्रमे- जेव निगक्रियते। तथा हि। तत यद्यपि कास्ोपाधिमत्वाSसत्वप्रतीतावपि उपा- ध्यन्तर कन्पनेन व्यवम्था नोपाधितो व्यवस्थापयितुं भक्यते।. सर्थापि मत्वामत्वभेदादौनां घटकपालादिपु मामान्यविभेषादिषुच्

व्यावहारिकमेकान्तत्वमपन्ोतुं शक्ते। अनेकान्तिके च न ह्येकस्मि- नधर्मणि परमार्थमतति परमार्थमतां युगपत्दमल्वादौनां धर्माणां पर म्प र विरहरू पाणं ममावेशः सभ्भवति। शौतोष्णादिवदसभ्भवात्।

१ बत उपमव्ेष मर्वेव्वादर्पापम्तकेष 'मन्त्रचरः' इत्येव वर्तते। कस्मा- भिम्मु भट्रोजीदीक्षित विगचततत्त्वकीम्तभे एवः पाठः साधयानिति मत्वा स गवात् सङ्गष्ीत इत्यम्ममसप्रक्रेन।

नसूतनुरयं जिनः यतम्तती इनेकान्तं कसकत च बञ् किमि जल्पन् वयं पिशाय सवोपलस्ते। पिशाचत्वाथ् मिताक्षर रन्येर्वादिभि: कनु- सर रूपो मन्ार एव प्रयोव्यते। तन्मतमुन्मत्तप्रजपनंमिति मत्वा न सत्खयहनाय यतन्ते विबुधा इति सात्पर्यम्।

मुङरप्रशरः२।]

ऐकान्निके तु यदस्ति वस्तु तत्र्वदा सर्वच सर्वथा सर्वात्ममा 5स्ेव निर्वचनोयरूपेण। यथा अ्रस्तव्नाते प्रत्यगात्मा। यत्तु कचित्केन- चिदात्मना भस्तौत्युथते यथास्र*त्प्चो Sनिर्वाच्यः। तन्तु व्यवहारतो यावद्ूह्यज्ञानमस्येव न तु परमार्थतः-दवति किमनुपपन्रम्? तव तु सत्वासत्वयोर्वस्तुधर्मले सत्वदभायामपि वस्वनुद्ृत्त्यापांतात्। वस्तु- सरूपत्वे च सर्वदा सत्वाऽसत्वप्रमङ्गम भग्नेनापि घटेन मधुधारण- प्रसङ्गात्। तथा च प्रवृत्त्याद्यनुपर्पात्तरपि। त्रस्माकं तु प्रवृत्ति-निदटत्तौ व्यावहारिकमत्वेनैव भविष्यतः । न च-व्यवहार विषयत्वमाचेण मत्य- त्वम्। पक्रि-मरुमरौचिकादिषु रजततोयादिभिरपि वास्तवत्व- प्रमङ्गात्। न चाबाधिवलौ किकदृढ़तरप्रतौतिविषयत्वेन्ञ मत्यत्वम् । देहात्मवाद स्थाप्यबाधितलवेन तात्विकत्वापत्तेः। विवेकिनां देहात्ा- भिमानस्य विचारेण बाधात्-इति चेत्। तर्हि प्रपस्म्या्यनन्तम्य तुल्यत्वमिति न मत्यत्वावकाशः। तस्पादेकच विरुद्धूधर्मद्वयम्षमा- वेभासम्भवादनैकान्तिकस्य व्यवहारतो वस्तुतो वा त्रममभवः। ऐकान्तिकत्वस्य च घटादिषु तत्वतो योगेपि वयवस्थयैव दृष्टव्यवह्ार-

समुच्चयाभावे विकल्पः । न च-वस्तुनि विकन्पः समभवति। तस्मात् स्याणर्वा पुरुषो वेति ज्ञानवत् सप्नत्व-पश्चत्वनिर्धारस्य फलस्य निर्द्धा-

• चस्माक वेदान्तिनां दषः 'प्रपथ्: 'धनिर्वाथः' वयक्रोति नालोति व निर्वशमभ्रच्।

[द्वितीयो

रवितुख् प्रमातु: तत्करपस्य प्रमाएस्य' तत्मेयस्य व पञ्चत्व-सप्र- त्वम्य सदभत्वादिमंगरये साधु समर्थितमात्मनस्तौर्थकरत्त्वं द्रिगम्बर- दृषभेणेति। तो यद्म्ति तदस्येवेति नियमवन्नन्हे। यस्तु कथंचदासते प्रपश्चः । म च कन्पितः। तत् ं हेयोपादेयादिविभागाऽसिङ्टि:। निर्द्धूररणम्य च एकान्तमत्वे मर्वत्र नानैकान्मवादः। किश्व। सक्ति प्रानां प्रपाञ्वितानां व पदार्थानां सर्वैरवा पब्दैः वाच्यत्वं केनचिद्वेति

प-द्वितौयमभिगम्यते नाद-दति वाच्यम्। पदार्थानामवाच्यत्ा- इमन्भवात्"। अरवक्रव्यासेत् केनापि शब्देन न ऊचेरन्। उच्यन्ते पावतव्यसेति विरुद्धम्। ननु-मत्वादिरूपेण नि्द्धूरिणाभावात् उच्यमानानामि म्यादवत्रव्यता-दति चेत्। न। उच्यमानाख तथै- वावधार्यन्ने मावधार्यन्त दवति च स्वर्गापवर्गयोस्च पच्ते भाव: पच्ते भ्रभावस् तम्येव नित्यता चानित्यता च वदतो मदोन्मत्तवदनुपादेय- वचनत्वात्। अपि प शर्न्नित्यमुक्तोऽनादिमिद्ः। जीवः कविदनु- हामान्ुक्रः२ अ्रन्यम्तदभावाद्दद्यते। एवमा्ईतमते निश्चितखभावानां

• खवाद्यत्वम्य कावक्कव्यत्वस्य कासम्भवात् वाष्यत्वसम्भवादित्र्थः। १ 'म्य च' हत्यधितं क. पुस्तके। २ 'कखि्दननुषानान्न मुक्कः' इति क० पुस्तके। 'कखतिव्ञामुषानात्' इति ग० पुस्तके वर्सते। ददममुद्मिति भाति। १ 'अनिखित खभावानाम्' इति क ० पुश्तके।

मुङ्गा प्रहार: २]

जोवानां तथात्वमस्ति म वेति विकल्पयमाने स्यादस्ति स्याब्राल्तीतय व्यवस्थायां प्रास्त्रावषटतस्वभावत्वासन्भवात्तदप्रामाणप्रसप्त इति। किख। घटादोनामपि परस्परं सङ्गोर्णाल्वात् शोदनार्थौ भग्रिभच्णे प्रवर्तेत। जलार्थों मृदानयनें च प्रवर्त्तेत। न च-तच भेदस्यापि सत्वात् न तथा प्रवृत्तिः-दृति वाच्यम्। अ्रभेदस्यापि व सत्वेन

सुपपन्त्रमेव। तथाहि। सावयवत्वेन मध्यमपरिमाएवत्वम्। ततसानित्यतं घटादिवत् ततश छतहान्यकृताभ्यागमप्रसङ्ग:। ततस प्रवृत्त्यनुपपत्ति- रिति। किख्। मनुष्यकायपरिमाणो हि जीवो न हस्ति- कायं शत्स्तं व्यापुमर्हति। अन्पत्वात्। दत्यात्मनः शस्तभरीरा- व्यापित्वादकावन्यम्। तथा इस्तिशरौरं परित्यञ्य यदा कर्मवभात् पुत्तिकाशरौरं प्राप्तोति तदा न तघ शत्सः सभवतीति न अरोरपरिमालतवमात्मनः। कौमारे व खन्पपरिमाणो जौवः तारप्ये स्थाविरे१ घ न लकं शरीरं व्याप्ुयात्। ननु-थथा प्रदोपो घटमहाहर्म्यादरवर्ती सङ्गोच-विकाशवान् एवं जोवोऽपि भमन्तावयवः पुत्तिका-इस्तिदेह्यो :- दवति चेत्। न। तेषामनन्तानां जोवावयवानां ममानदेशतप्रतिघातो*5स्ति न वा? नादयः। त्रमन्ता-

१ 'सयविरे' इति ग० पुस्तके। ..* प्रति + इन् समुदाये। प्रतिघातो नाम एकशरीरव्कत्देंमे सर्वेधां नीवावयवानां समावेश त्वर्थः।

११८ सदानन्द्यतिविरचिता। [दितीयो

वयवानां परिच्छ्रिन्न देशे ममातुमभ्रक्यलेन देहाइ्वहिरपि जोवोप- मतिम्रसङ्गात्। न द्वितौयः । एकावयवदेशतेनापि समानदेशत्वोप- पभ्े:। मर्वेषामवयवानां च प्रथिमानुपपत्तिः। ततो जौवस्याण- मानत्वप्रमङ्गात्। नाच प्रदोपदृष्टान्नः सन्भवति। नश्वराः प्रदौपा- वयवाः। प्रदीपस्ावयवौ प्रतिक्णमुत्पत्ति-निरोधधर्मा। दाष्टान्ति- कम्यात्मनो नित्यत्वाभ्युपगमात्। म्रानन्यं च जीवावयवानामनुपपत्र- तरम्। शरीरमात्रपरिच्क्रिव्नानां तदसभ्भवात्। ननु-वह्त्तनुदेश्षा- वाप्ताववयवोपगमापगमाभ्यां जौवम्य देह्परिमाणता न विरुद्धा-दवति चेत्। न। विकारवत्त्वप्रमङ्गात्। तथा हि। अ्रवयवोपगमापगमाभ्यां अनिभमापूर्य्यमापास्यापचीयमाणस्य च जौवस्य विक्रियावत्त्वम्। म च-मसुद्रवत्तस्वित्यं-इतति वाच्यम्। विक्रियाव्च्वेन चर्मादिवद नित्यत्व- प्रमङ्गात्। प्रात्मनो नित्यते चायुको बन्ध-मोत्ताभ्युपगमः । बन्ध-मोच्ा- च्वयिनोऽभावात्। किश्व भ्रात्मत्वमवयवानां वा त्रवयविनो वा ? श्राद्ये किं आागमापायिनां भर्वषामवयवानामात्मत्वं हौनस्य वा कस्यचिदव- यवस्य? न प्रथमः। आ्रागच्छतामपगच्छतां चावयवानामागमापायिंध- मतेन अनात्मत्वात् भरौरादिवत्। आ्रागच्क्वतामपगच्छतां च तेषा-

दानतं लयाधारत्वं च महाभूतानां वा व्यतिरिकरस्य वा कस्यचित् ? मादः। जोवम्याभौतिकत्वेनासभभवात्। नापरः। प्रतिजीवमसाधा- रणम्य माधारणम्य वा व्वयवान्तरम्य वा निरुपणे प्रमाणभावात्। नाषि द्वितौयो हौनकन्पः । प्रयममाविति विभेषतोऽज्ञातस्य तस्या- त्पभ्नानाभावादपवगाभिङ्टिः। किस। साव्यवात्मवादिनो मते

मुद्गरप्रहार: २।] पद्दैत म्रझसिङ्ञि:। ११६

जोवावयवा: किं प्रत्येकं चेतयेरन् तक्मूहो वा? बाध्ये तेषां प्रत्येकं चैतन्ये, बहनां चेतनानामेकाभिप्रायत्वनियमाभावात् कदाचिद्विरुङ्ध- दिक्कियतवे भरोरमुन्थ्येत। द्वितीये तु-हसितिभरौरस पुत्तिका- देहप्राप्तौ द्विचावयवभ्रेषो जीवो न चेतयेत्। विगलितबज्समू- हितया पुत्तिकाशरौरे समूहस्याभावात्। मन्ता्निं-सन्तानभावस्य नित्यत्ा नित्यत्वप्रसङ्गमाषाद्य बौद्धू प्रत्येव पूर्व विस्तरेण निराकृतत्वात् च। ननु-अ्रस्तु तर्हि नित्योऽणपरिमाए एवात्मा इवति चेत्। न। युगपत्सवाङ्गौएासुखादिमाचात्कारो न स्यात्। न च-प्रदोपप्रभान्या- येन तत्प्रभास्या नापन्रेन ज्ञानेनेव साचात्कार: सभ्भवति-दवति वाचम्। प्रभाषि किं तस्य गुणो वा स्वरूपं वा? नादः। गुए-गुणिभावस्य समवायाधीनत्वात् तस्य च पूर्वमेव दूषितत्वात्। त्रग्र नैय्यायिकादि- कम्प्रत्यतिविस्तरेण दूष्यमाणत्वाच्। न द्वितीयः। मध्यमपरिमाण- त्वापत्या शणतत्वभङ्गप्रमङ्गात्। न हि ग्टहमएडलवर्तिप्रदोपप्रभा कस्य- चिद्तौन्द्रिया भवत। दन्द्रियगोचरलवे तु सावयवत्वापत्तेरनुभवम्प ि दूत्वात्। एवं च सति भस्मित्नपि दर्भने न गुरुशब्दाभिधेयभिद्टि- रिति। तस्मादम ङगतमेवाईतं दिगम्बर दर्भनमि्त्यलमसम्भाव्यसभ्भाषपो- नेति दिक्। दति दिगम्बरमतखएनम्।

• पुरा किल चार्वाको नाम कखििदसुर: तपसा ब्रझ्मायं तोषयामास। तुष्ाथ तस्मात्सवंभू तेभ्यो डभयं वरयाम्बभूव। भगवान्कमनासनो डपि दिजावमाननादन्यन्न सर्वेष्यो 5भयं ददौ। चथ-

[द्वितीयो. १२० सदानन्दर्यतिविरचिता।

तथा हि। तेषां हि मते प्रत्यच्तमिद्ूत्वाद्ूतचतुष्टयमेव दि तत्वम्। भनुमानादयनङ्गीकारात्। न च तर्हि प्रपितामहादिप्रत्यचासभावः। तद्टेतुमन्रिकर्षाभावात्-दवति वाच्यम्। तैः वह लौकिकसब्तिकर्षा- भावेऽपि जञानलक्षणरूपा डलौकिकमन्तिरिकर्षेणापि तदुपपत्तेः९। १ 'नचे' व्यारभ्य 'तदुपपत्तेरि' त्यन्तं ख० ग० पुस्तकयोर्नार्ति।

स तु लब्धवरः पापो देवानमितविक्रमः। शक्षसस्तापयामास तीव्रकर्मा महाबलः॥ ततो देवासमेताख ब्रह्मायमिदमब्रवन्। वधाय क्तसस्तम्य बलविप्रकृतास्तदा । नानुवाच ततो देवो विह्ितस्तन्र वे मया। • यंथाम्य भविता म्टतुरचिरेयोति भारत । रजा दुर्योधनो नाम सखाम्य भविता नृष। तम्य स्नेह्ानुबद्धोऽसौ ब्राह्मयानवमंस्यते। ततेनं रुषिता विप्रा विप्रकार प्रधर्षिताः । धद्यन्ति वाग्बला: पायं ततो नापं गमिष्यत।। विधिनेत्वक्ा देवा विगतज्वरा बभूवः। चनन्तर राज्ा युधिषिरेय दर्योधनादीनशीन् निषृदयित्वा सृवत्सम्बन्धिवान्धवैस्ह इास्तिनपुरप्रवेशे धागवंध तत्समये ब्राह्मयवेषेगा सर्वेषामयसरो यधिषिरं धिक्रत्य विप्रान्- कोपयामास चार्याक:। ते च तपोधना विप्रा ऊब्ारेगेव तं निजभुरिति महाभारते प्रान्तिपर्वय राजधर्मे ३हसे ड्ध्याये वाख्यायिका। सएघ धार्गकः। सम्येव लोकायत इति नामान्तरम्। रतत्कतं दर्शनं चा- ्वाकदर्पानममित्यभिधीय ते। " बाकापाम्य चनुमानगम्यत्वात्. चनुमानादीनां प्रमाखानामनन्ररीका गच पछ़मं भूतमाकाम ना्रियम्ते चार्वाका इत्बर्थः।

मुद्गरप्रहारः २।] १२१

निरर्थक एव। तथा च-'मनुष्योऽहं' 'गौरोऽहं' 'जानाम्यहं' द्त्या- दिषमानोपलम्भात् गौरलादिरूपवति ज्ञान-सुखाद्यात्रयता सिद्यति दूति। चणिकभूतचतुष्टयब्रुटिपुत्जरूपो देह एवात्मा स्यात्। म व तदरिक्रो 5णर्महान् ज्ञानस्वरूपो वा। स च जातो 'देवदत्तो मृतो वा' द्ृति प्रतोत्या ध्वंसप्रागभावप्रतियोगी। तथा च बाईस्प- त्यानि सूताषि। चैतन्यविशिष्टः कायः पुरुषः। काम एवैकः पुरुषार्थ:। मरणमेवापवर्गः। म च-शरीरं नात्मा। ज्ञानशृन्यतवात्। तदपि शशौरं ज्ञान- शून्यं पार्थिवत्वात् घटवत्-दवति वाच्यम्। घटस्य केवलपार्थिवत्वात् ज्ञानशून्यत्वे डपि भृतममुदायात्मकत्वाच्छरौरस्य ज्ञानवत्वमन्भवात्। केवलचूर्णादौ रागाभावे ऽपि चूर्ण-पर्णादिममुदाये ताम्ले रागोत्य- च्तिवत् ऋ्हं ज्ञानवानिति प्रत्यचवाधेनानुमानस्य भरोरे ज्ञाना- भावासाधकत्वाच। वन्हिरनुष्ण: रतकत्वात् घटवत्-दृत्यनुमानवत्।

तदुक्म्। प्रमाणमेकं प्रत्यचं तत्त्वं भृतचतुष्टयम् । मोचस् मरणब्ान्यः कामार्थी१ पुरुषार्थकौ। न हि खल्चौश्वरः कर्त्ता परलोककथा दृथा।

१ 'किम्थी' इति ग० पुस्तके। 'कायम्त पुरषार्थंक्रः' इतिख. पुस्सके च। 16

१२२ सदानन्दर्गतिविरचिता। [द्वितीयोः

देहं विनास्ति चेदात्मा कुम्भवदृश्यतां पुरः ॥ हखो दौघा युवा बाल द्वति देहोडभिदृशते। भ्रस्ति जातः परिणतो वृद्धू: चौण नरौ मतः॥ दत्येवमुक्का: षड्भावविकारा देहमंभ्रयाः । वर्णाश्रमविभागस्च देडेष्वेव प्रतिष्ठितः॥ जातकमादिसंस्कारो देहम्यैव विधीयते। 'गतं जौवे'ति देहस्य प्रयुञ्न्वत्याभिषं शुभाम्॥ इत्यादि। न च-श्रुतिप्रतिपादितस्थात्मनो देहेन्द्रिया जव्यतिरि-, कत्वेन अनङ्गीकार वेदप्रामाण्यामन्भवादिति१-वाच्यम्। तथा सति दष्टापत्तेः। वेदस्य प्रज्ञापौरुषहीनान् प्रति जौविकामाचविषयत्वात्। तदुकम्। अगिष्ेत्र च पौतस्व त्रिपुएडं भस्मधारणम्। प्रज्ा-पौर्षहोनानां जोवो जन्पति जोविकाम्?॥ दति। न च तर्षि खवर्ग-नरकाद्यसिद्धिरिति वाचम्। खर्ग- मरकादेः प्रत्यचमिदूल्वात्। तदुक्म् ।

१ 'सम्भवादिषठापत्तेः' इति क० पुस्तके।

अमिष्ोत्रं तरयो वेदास्त्रिदरांड भस्मगराठनम्। बुद्धि-पौषषहीनानां जीविकेति वहस्पतिः । इवि।

•'जोवः' टहस्पतिः इत्वर्थः।

मुदूरप्रहार: २।] १२१

भोजमं मांसरहितं भयनं सुन्दरीं विना। पादचारेए गमनं नरकं किमतः परम्?॥ दूति। अतएव विष्णुपुराणे ततोयांभे घ्रषटादभाध्याये माया- मोह'वाक्यम् [झषोक ८६]। नैतदुक्किसहं वाक्यी हिंसाधमाय नेव्यते हरवींष्यनलदग्धानि फलायेत्यर्भकोदिनम्॥। यशैरने केर्देवत्व मवाप्येन्द्रेण भुज्यते। सस्यादि१ च समित्काष्ठं तद्दरं पतभुक् पशड: ॥ निहृतस्य पभोर्यज्ञे स्वर्गप्राप्निर्यदौष्यते।

• पुरा किल प्रक्ादप्रमुखा वसरा नमदातीरे उग्रं तपखेषः। -तङ्कयो- द्विममनसी देवा: सवयः विदयामुपतस्युः। तुषसाथ भगवान् मायामोष्- नामकं पुरुषं खपारीरतः समुत्ाद्य तेम्यो ददी। धवदय 'एघ वः कार्य्यं साधर्यिष्यतीति। स तानसुरनुपागम्ब वेदवादातिवादरमोंइयित्वा तपसो निवर्तयामासे व्याखयायते। स एव मायामोहः। ·+ 'रतद्वाकं' इति। एतत्-'्योतिषोमेन खर्गकामो यजेत'। 'चथ- यो अश्वमेधेन यजति स सर्यान्कामान् लभते'। 'यो बहस्पतिसवेन यजते स ब्रद्मवचसी भवति' इत्यादि यज्ञविधायकं वेदिकं वाकं न यृक्ति- सहं यतो प्रागिहिंसा धर्माय धर्मप्राप्तये नेव्यते। सर्वप्रागिनां दयया द्िताचरगेन च धर्भो भवितुमद्ृति तत्कथं प्रागिह्िंसया धर्मः सिद्धेत्।

१ मद्रारनगरे धान्ध्राक्तरमुंद्िते विद्यापुरायापुस्तके 'चेष्यते' इति पाठान्तरम्। २ 'सस्यादि यदि चेत्काळं' इति म० मु० पु० पाठः।

178 मदानन्दर्यतिविर्गचता। [द्वितीयोः

स्पिता यजमानेन तदा' किं न निहन्यते॥ हप्नये जायते पुंमो भुकमन्येन चेत्ततः । दद्याचाद्धं ग्रमायावं न वहेय: प्रवासिनः ॥ दति। न च-मंयोगादिमम्बन्धं विना भृतचतुष्टयमेलनासममे .. नावयव्यवयवभावानपर्पात्त :- दति वाच्यम्। कपालद्यमेव क्पाल्निकाद्यमेव कपालम्। एवं चुटिपर्थन्तं विचारेण चु्यन प्रामाणिकत्वन मंयोगादिमम्बन्धास्वीकारत्। प्रामाणिकलवेन व.

मरौरे जातत्वाद्यभावेन व्यभिचागत्। 'पग्यामि पटणोमि' इत्यादि- प्रतौत्या मरणपर्यन्तं यावन्तौन्द्रियाणि निर्षान्त तान्येवात्मा' इति

नत्वास्ात्मान: । किन्तु मविकन्पकज्ञानमाधनत्वात्। श्रन्येष्द्रिय- प्रदृत्तिम्रन्म ह्पादिमत्वाच्च। 'दतरेन्द्रियाद्यभावे उपि सत्वात् एवात्मा' इत्यपरे। किं वा 'मर्वदा प्राणास्यकरपत्वात् गिरिगळ्करा- दर्वास्यतानां मकसनविकनपशन्यत्वेन निर्मनस्कानार्माप योगिनां प्राप्त- मत्वाम् प्राण एवात्मा' दत्यन्ये। तद्क्म । केचित्लणोमि जिप्रामि खादयामि स्पृशाम्यहम्। दतौन्ट्रियाणमात्मतवं प्रतौयन्ने ततो उधिकाः ॥ केचिच्छूमामि जौवामि सधितो डम्मि पिपासितः ।

१ 'विन्तु तस्मान्न हन्यते' इव्यप तस्मिद्वेव पव्यते।

मुद्गरप्रहारः २।] १२५

•- द्वति चेत् न। अ्रत्यन्तनिर्युक्तकिकल्वात्। तथा दि। ऋ्रदमित्या- कारकधीविषयचतुर्तिधत्रुटय एवात्मा दति-तव मतम्। तस्य चो- त्पन्ते: पूर्वमसत्वात्कस्य चेतनस्य व्यापारेशोत्य :? न च-प्रलयाखी- कारेणाना दिमातापितपर म्पराव्यापारेण शरोररूपमव्ातोत्यत्ति :- इति वाच्यम्। तत भरौरवेचित्ये नियामकमदृष्टं दृष्टं वा ? नादः। प्रत्यप्रमाणमात्रखवोकारेणासभ्भवात्। परलोकखीकार- प्रसङ्गाच्च। न द्वितीयः। एकजातीयमातापित्पर म्पराव्यापारेण उत्पन्नयोर्यमजयोर्वैलवण्स्यादृष्टं विनानुपपत्तेः। कारणन्तरस्यापि खभावादे: प्रत्यच्प्रमाणन जञातुमभक्यत्वाच्च। तच्चादृष्टमस्पिन्जनानि न सम्पादितमिति तत्म्पादकजन्मान्तरयोग्यान्यमिङ्टिः। -एवं तत्पूर्व- पूर्वमपि मिद्यतौत्यनेकजन्मयोगिनश्च भावस्य नित्यतैव। नांग्रका- भावात्। अ्रन्यथा शवतहान्यकृताभ्यागमप्रमङ्गात्। तदुक्रम्। आत्मानित्यो डय वा नेति भेदस्वादे: म्फुटो मतः। अन्ये कृतस्य हानि: स्यादश्वताभ्यागमस्तथा॥ दूति। न च-तवमते ईश्वर एव स्सष्टप्राणिष सेच्कया तथा तथा भोगसामग्रों मम्पाद्यति नत्वदृष्टानुमारेण कुलाल दव खनि- र्मितघटादिषु कचिदुग्धयोगं क्वचिन्मूचपुरौषयोगं-द्वति वाच्यम् । अ्रचेतन एव चेतने तथा व्यवहारखौकारे वेषम्यनेर्ष्टणयप्रमङ्गात्। दृश्यते च कुल्तालादेरेव घटादिवत्युतरेषु निर्निमित्तकतथाव्यवहारे वैषम्यादिक्ता निन्दा दति। किश्व। देडेन्द्रिय-प्राण-मनसामनात्म- त्वस्य 'मम देहो, ममेन्द्रियं, मम मनः, मम प्रापः' इत्यादिप्रत्यनष- प्रमाणेनेव सिद्धूलवात्। तस्ाच्करौरेन्द्रियाद्यतिरिक्ाद्वितीयवच्-

१२६ सदानन्दयततिविरचिता। [द्वितीयोः

एवात्म्मा मन्नव्य दति। ननु देहेन्द्रियाद्यतिरिकनित्यतवकत्वखोकारे भवष्यति देवदत्तो 'मृतो देवदन्तः' दति प्रतौत्या प्रागभावप्रध्वंसयो: प्रतौतिः । 'स्यूलो 5र, गच्कामि, तिर्ठात यज्ञदत्तः' द्त्यादि च प्रत्यचप्रतौतौनां प्रामाण्यमेव न स्यात्। तथा च कथं देहांत्मनो व्यतिरेकः । व्यति- र के उपि कथं वा जन्मविनाभशून्यत्वम्। देहजन्म-नाभाभ्यामात्मानो

चेष्टानुपपत्तेय-दवति चेत्। न। एकस्यैव विभुत्ेन सर्वत चेष्टोपपत्तेः। तथा च श्रुत्ति: । एको देवः सर्वभृतेषु गूढ: मर्वव्यापो मर्वभूतान्तरा्मा। कर्माध्यक्: सर्वभृताधिवाम: माचौ चेत्ता केवलो निर्गुणक्। इति। श्रगे नैय्यायिकं प्रति शात्मनानात्वस्य निराकार्यमाण- त्वाद् न प्रतिभरीरमात्मभेदे मानमस्ति। त्रथ-देह्मेदेन भेदाभावे डपि कोमारादवम्याभेदेन भेदखौकारस्यावश्यकत्वम्। श्रन्यथा बान्य-यौवनादिभेदेन वृद्धादिभेदो न स्यात्-दवति चेत्। न। तख्चै- कन्येवाम्मिन्वर्तमाने देहे मर्वदैकरूपत्वस्य अ्रनुभवसिद्धूत्वात्। तथा हि। 'य एवाहं बाल्ये पितरावम्वभूवं स एवाहं वार्ड्ूके प्रणप्रननुभवामि'-इति दृढतरप्रत्यभिज्ञानात्। भ्रन्यनिष्ठसंस्कार- स्यान्यचानुमन्धानाजनकत्वात्। तथा च। यथा कौमारादिभेदेन

मुदूरप्रहार: २।] १२७

भेदो नास्ति तथा ददं भरौरं त्यक्का अरीरान्तरग्रहण ऽपि खप्न- प्रयोगैम्नूर्यें च तत्तदेहानुसन्धाने डपि-स एवाहंदृति प्रत्य भिज्ञा- नाच्च। प्रत्यभिज्ञा च 'उद्दुड्ूसंस्कारसहितप्रत्यचज्ञानं' दति वेदा- न्तिनः। 'ग्रहणसरणात्मकं ज्ञानं' द्वति नैय्यायिकादय दति। ननु- कौमाराद्यवस्थाविभ्ेषाणामत्यन्तवैलचणे व्यवस्थावतो देहस्य-यावत्- प्रत्यभिज्ञं वस्तुस्थितिः-दृति न्यायेनैक्ं सम्भवति-दति चेत्। नवम्। खने कायव्ूहे च तत्तदेह््धर्मिभेदे डपि प्रतिसन्धानं न स्थात्- द्त्युदाहरणस्य प्रदर्भितत्वात्। एतेन देहेन्द्रियादिव्यतिरिक्रो डपि देहेन सह उत्पद्यते विनश्यति चेति पच्ो डपि निरस्तो वेदितव्यः। तच्न अवस्थाभेदेन प्रत्यभिज्ञोपपत्तावि धर्मिणो देहस प्रत्यभिज्ञानु- पपत्तेः। भ्रथास्तु कौमाराद्यवस्थामां नाग्े डपि बार्डूके प्रत्यभिज्ञानम्। तथापि जातमाच्रस्य तु न तथा-द्ति चेत् न। श्रयोगिनां प्रत्यभि- आाभावे दपि जातमाचस्य हर्ष-शोक-भयादिसम्पतिपत्तेः पूर्वमंस्कार- जन्याया दर्भनात्। वौतरागजन्मापत्तेस। त्रन्यथा सतनपानादौ प्रदृत्तिरेव न स्यात्। तस्या दष्टसाधनतादिज्ञानजन्यत्वस्यादृष्टजन्यत्वस्य वा अभ्यपगमात्। नन्वस्तु पूर्वापरयोर्देहयोरात्मैकत्वं कायव्यूहन्या- येन सर्वभरौरेव्वेकस्यैव चेष्टाङ्गोकारे तु तद्ददेवानुमन्धानप्रमङ्ग :- इति चेत्। नैवम्। वत्यमाणाविद्यावच्किन्नं प्रति तु दष्टल्वात्। तत्तदेहावच्िवं प्रति तु कायव्यूहे जय्यनङ्गीकारान्। आ्रात्ममाचा- नुसन्धातत्वसय चेष्टतवात्। अ्रत एवैकस्िन्देहे पादावचििव्वेन शिरो- भागावच्केदेन सुखं नानुसन्धत्ते। न वा ग्रिरोच्छिस्नेन पादावक्छित्रं

सदानन्दयतिविरचिता। [द्वितीयगे

दुःखम। किन्तु। पादे मे दुःखं-भिरसि से सुखं-दत्युभया- वच्छेदेनानुभवात्। तस्माद्दह्ात्मभ्रममाश्रित्यैव जोवभेदानुभवः ।

रपि भ्रमत्वमभ्युपगन्तव्यम्। बाधस्योभयन तुत्यलात्। एतेन "देहं विमाष्ति चेदांत्मा" दृत्यादिवल्गितमपास्तम्।

तथा हि। ग्राह्यकाले ग्राहकाभावात् ग्राहकसत्वे ग्राह्याभावात्। न च-सभिन्नेन ग्राह्य-दति वाच्यम्। खभिन्नस्य चाखिलस्याचेतनत्वे मानात्मत्वखौकारात्। नाप्यत्यन्ताभावान्योन्याभावौ। शडक्रिरज- तादिन्यायेन, वत्यमाणेन कन्पितस्य देहेन्द्रियादिप्रपद्स्वाधिष्ठान- त्वात्। कन्पिंतदभायां मर्वतानुगमाच्च नात्यन्ताभावान्योन्याभावौ । एतच्च मर्वमग्े मिथ्यात्वविवेचने स्पष्ट भविष्यति दृति दिक्।।

-इति चत्। भ्रान्तो ऽमि। अ्र्पस्ति न वा-दति विकन्पस्य विद्य- मानचे ि श्तित्वपतस्येव बजवादिमम्मतल्वेनाभ्यर्ितत्वात्। तदुकं

मन्दिग्धे पि परे लोके त्याज्यमेवाहितं बुधे:। यदि न स्यान्ततः किं स्यात् श्रस्ति चेन्नास्तिको हतः ॥ हति। एतेन "परलोककथा तृथा" द्ृत्यपास्तम्।

१ 'तथा हि' इत्वारम्य 'दिक' इत्ेतदन्तं क. ग. पुस्तकयो: नाि। २ 'वा मुभं जने:' इति ख. पुस्तके। १ 'व हाविः म्यात्' इति ख. ग. पुल्तकयोः।

मुह्गरप्रहर:२। १२८

नव्वस्तु न्रृष्ट-परलोकादिखोकारः। युक्तिषिङूलात्। ईसर- सङ्धावे तू मानं न किसित्यशामः । तथा दि। किं प्रत्यमं उत बनुमानम् बहो उपमानम्? यद्ा ग्ब्द: भथ वा नर्थापत्ति: किं वा अनुपलब्धिः ? नान्यः। अ्रभावमात्रविषयत्वात्। त्वन्न्ते ईख - रस्य भावपदार्थव्वात्। नाप्याद्यः। परोक्षलवात्। न द्वितौय:। पूर्व तार्किकंप्रति परमाणखण्डने त्वयैव निराकृतत्वात्। नाय्युप- मानम्। सादृभ्याद्यभावात्। नाप्यर्थापत्तिः । तां विना कस्यचिदर्थ- स्यानुपपत्त्यभावात्। नापि भब्दः। ऋरद्धितीयस्य ब्रह्मणो निर्द्धर्मक- लवात्। प्रब्दस्य च जात्यादिधर्मपुरस्कारेपैव प्रवर्तकत्वात्। तदकं वार्तिकरुद्धि: । टृष्टा गुण-क्रिया-जातिसम्बन्धा: शब्दहेतवः । नात्मन्यन्यतमो द्येषां तेनात्मा नाभिधोयते। -दूति चेत्। नैवम्। "यतो वा दूमानि भूतानि जायन्ने" दत्यादिपूर्वमेव परमाणप्रधानखण्डनप्रस्तावे श्रुतिप्रमाणक्यगम्यसे शवरस्याभिन्ननिमित्तापादानकत्वप्रतिपादनात्। श्रग्रे च मौमांसकं- प्रति वेदोत्पादकत्वेन प्रतिपाद्यमानत्वाच्च। श्रुतिप्रमाणाति- रिकप्रमाणागम्यत्वस्ेष्टल्वात्। एतेन "न हि खल्चौश्वरः कर्त्ता" दत्यादि वसिगतमथ्यपास्तमित्यलं, पाषण्डविडम्बनेनेति दिक्।

सममेवेति। दूति चावीकमतखएडनम्। 17

सदानन्दयतिविरचिता। [द्ितीयो

भ्रन्दाभिधेयविचारे नास्तिकषट्दर्भनमतखएडनव्याजेन दुर्दुरुढवा- दिभिरमि द्वितौयो डयं मुद्गरप्रह्ारः ॥२॥

ऋ्रव तृतीयो मुहरम्रहारः।

बाद्यदर्भनषट्केषु गुरुश्नब्दाभिधेयकम्। न सिद्धूं यत्ततो वौद्य भ्रास्तिकेव्वथ निर्याय: ॥१॥ प्रथासतु तर्षि वैभेषिक-तार्किक-प्राभाकरादिसमातः परममह्त्- परिमाणादिविभिष्ट एवात्मा गुरुभव्दाभिधेयः। तदुकरम्। वायोर्नवेकादभ तेजसो गुणाः जलन-चिति-प्रापाभतां चतुर्दम। द्विक्ाजयो: पद्च षडेव चाम्बरे महेम्नरेऽष्टौ मनसस्तथैव च॥ -इति चेत्। तईि किमस्य खरूपं? कयं च गुप-गुलिभाव ? रति निरौच्ध वत्रव्यम्। स पुनः प्रतिभरौरमौघ्यराच भिद्यते न वा? भिद्यते चेत् कथमस्य मोचादिव्यवस्था-दति पेत्। श्रोतव्यं सावधानेन। सुखसमवायिकारपताव च्ेदकात्मत्व सामान्यवानात्मा। ज्ञानाधिकरणमेव वा। स पुनर्द्विविधः । परमात्मा जौवस। तब परमात्मा नित्यज्ञानाश्रयत्वात्सर्वत्त एक एव। नचेश्वरख ज्ञान- सरूपलवं सुखस्वरूपत्वं वा सुखाश्रयत्वं वा सम्भवति-दति वाचम्। ज्ञानस्य गुणत्वात्। सुखस्य धर्मजन्यत्वाङ्गुपात्वाच्च। ईव्वरस् च सर्व- सुनलेन विहिते अनधिकारात्। तत्लौकारे व जोवलप्रसभ्जात्

१३२ सदानन्दर्यतिविरचिता। [ढतोयो

तथा व 'नित्यज्ञानेच्छ्वाप्रयन्रवानेव ईश्वरो मन्तव्ः' दति प्राख्चः। नवास्तु नित्यसुखमपि खौकुर्वन्ति द्ति। ननु-ईस्वरमङ्भावे किं मानम्? न तावत्रत्यचम्। तदपि बाद्य- मान्यम्रं वा? नादः। त्ररपिद्रव्यलात्। नान्यः। जीवात्म-तत्सुखा- दिव्यतिरिक्ृत्वांत्। नाय्यनुमानम् । लिङ्गाभावात्-दवति चेत्। न। चित्यङ्गगादिश्राद्यकायं वा कर्तजन्यम्, कार्य्यल्ात्, घटवत् रत्यनुमानम्य प्रमालवात्। उपादानगोचरज्ञानचिकोषाकृतिमत्त्वं कर्दवम्। उपादामं भमवायिकारणम्। मकलपरमाएवादिसूत्ष्म- दर्णित्वात् मर्वजञत्वम्। "यः सर्वज्ञः सर्ववित्" द्ृत्यागमोपि तत्र मानमति द्िक्। जौवस् देंहेन्द्रियाद्यतिरिकः प्रतिभरीरं भिन्नी नित्यो विभुख। विभुत्वं च भर्वमृूर्तमंयोगित्वम्। मूर्तत्वं च परिच्छ्िन्नपरिमावत्तवम् । तच्च पृथिव्यप्नेजोवायुमनमामेव। मित्यत्वं च ध्वंसाप्रतियोगिलम्। म य-श्रहं जाने, शहं सुखो, बह्मस्मि-दत्यादिप्रतोत्या मानस- प्रत्यथः। घनुमानविषयक्। आ्रात्मा दतरेभ्यो भिद्यते, आ्रात्मत्वात्, य्यतिरेके पृथिव्यादिवत्। तम्य च सुख-दुःखयोगिलवात् तङ्केतुभूतं

भिननव्वाञ्रः । विप्रतिपनौ तु बुद्धि-सुख-दुःखेच्छा-द्वेष-प्रयत्न-धर्मा- धर्ममंस्कारादिलिङ्गकः। तथा हि। वुद्यादयो नव गुणा श्रनित्यते सति एकेन्ट्रियग्राढया रूपरसादिवत्। गुर गुण्याश्रित एवेति नियमः। न कि बुद्यादयो भृतानां गुला वकुं भ्क्यन्ते। मानस- प्रत्यचसात्। म वा भूतानां नुक्ा मनसा मज्जन्े। तथानुभवाभावात्।

चहतन्रससिद्ि:। १२२

नापि दिक्काख-मनसां गुणः। विशेषगुएलवात्। ये दि दिगादिगुणः प् न ते विभेषगुणाः । सर्वट्रव्यमाधारणल्वात्। यस्मादेवं गुलिभा- वस्यानुभवसिद्धत्वात् तम्म्रात्सगुण एवात्मा न निर्गुएः। तत्र माना- भावात्। न वा मौमांमकमतस्विदचिदात्मकः। "शरस्थूलमनएबडूखं" दत्यादि। निरंभत्वप्रतिपादकश्रुतिविरोधात्। निर्गुणत्वप्रतिपादने च प्रमाणभावात्। एवं प्राभाकरमतेऽपि ज्ञानसुखाद्याश्रयत्वनैव आ्रात्म सिड्धिरिति। तदुक्म् । प्राभाकरासार्किकाश्त प्राजरस्याचिदातमताम्।

दूच्छा-द्वेष-प्रयन्नाञ्च धर्माधर्मी सुखासुखे। तत्संस्कारास् तत्यैते गुणश्चेति उदौरिता:॥ भ्रात्मनो मनसा योगे सादृष्टवभ्रतो गुणा:। जायन्नेऽथ प्रलौयन्ते सुषुप्रे ऽदृष्टमङ्मयात्॥ चितिमत्वाच्चेतनोऽ्यमिच्का-द्वेष-प्रयन्नवान्। स्थाद्गूर्माधर्मयो: कर्ता भोक्ा दुःखादिम्त्वनः ॥ यथाच कर्मवभ्नतः कादाचित्कं सुखादिकम्। तथा लोकान्तरे देड़े कर्मणेच्क्ा विजन्यते। एवं च सर्वगस्थापि मन्भवेतागमागमौ। कर्मकाण्डः समग्रोऽत प्रमाणमिति तेऽन्ुवन्। *चत्रेदमनुसन्धेयम्। न च-"निर्गुग निष्कलं पून्तं" इत्यादिश्र्तिविरोध -इव्यापाक्काम्। निर्गता निष्पन्रा: ज्ञानेक्वादयो गुगा हाटकादिवद्वात् यस्मिन् स निर्गय: इति व्यास्यानंन विरोधपरिद्ार: स्यादित्भिप्रायः।

१३४ सदानन्दयतिविरचिता। [रतीयो

दति। न च-गरौरेन्ट्रिय-मनसां आ्रात्म्मत्वं सभ्भवतौति वाचयम्। पूर्वमेव दूषितत्वात्। ममकारास्प दलेन त्रनात्मत्वनिश्चयाच्च। न च- ममात्मा-दति प्रतौत्या श्रात्मनोऽपि तथात्वप्रसङ्ग-द्वति वाचम्। तम्य गरौराद्यभिप्रायेण श्रविद्वदुव्यमानस्य भरमत्वखीकारात्। यत्तु

मिद्धत्वात्। अतः मर्वशरौरे एक एवात्मा। लाघवात्। नानात्वकल्पने गौरवान्मानाभावाच्च। तथा च श्रुतयः। विज्ञान घन ए्वात्मा। अविनाशि वा आरेऽयमात्मा। एकमेवाद्वितौयं ब्रह्म। नेह नानास्ति किञ्चन। मत्यं -जानमनन्तं ब्रह्म। विज्ञानमानन्दं ब्रह्म । -हत्यादि। तदमङ्गतमेव। तर्कविरोधात्। न हि ज्ञानमात्मा वकु पक्यते। गणात्वात्। द्रव्यत्वाभावाच्च। न च- जञानसवरूप त्रात्मा कम्यचचिद नुभवामिद्कः। य्रहं जानामि-दत्यादिप्रतीत्या ज्ञानाश्र यत्वे- नेवानुभवात्। व्रं ज्ञानं-दति प्रतोत्यभावाच्च। एतेन-पुष्कर-

जानस्वरूपत्वस्वीकाराविभ्रेषात्। न च लाघवादेकत्वं युक्रम्। मत्तर्कविरोधात्। तथा हि। अवणमननादिना एकस्य। जौवम्य तत्त्वज्ञाने जाते म कुतापि भंमार उपलभ्धते। मामग्रौवभादेकम्य सुखोत्पत्तौ

१ 'प्रानघन' इति स० पुस्तके। २ 'अत गव' इति क० ग• पुस्तकयोः।

मुदरप्रहार: ₹] १३५

दुःखोत्पन्तौ च सर्वडपि सुखिनो दुःखिनो वा स्युः। तस्मात्सर्व- भरोरेख्वेकात्मल्वखोकारे न बन्धमोचादिव्यवस्थासिङ्धिः। गौरवं प फलमुखं न दोषाय१। "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" द्त्याद्यः श्रुतय- स्वोश्वरपरा एवेति न किञ्चिदनुपपत्रमिति। ननु-"मत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्म" दत्यादिश्रुतौनां जौव-ब्रह्मैक्यप्रकरण उपनिषल्ु पठि- तत्वात्कथं केवलमौच्वरपरता? द्वति चेत्। सत्यम्। बरं कर्ता-ब्ं भोक्ा-दवत्यादिप्रत्यच्षप्रमाणन बाधात्। तदुक्म् खण्डनटौकायां वर्धमानोपाध्यायेः । बाधव्याधभयोदिय्रा तवाद्वतश्रुतिरमंगौ। ब्रह्मारण्ये डपि विश्वामं कथमामादयिष्यति ? ॥ द्ति न्यायेन जौव-ब्रह्मणोरक्ानङ्गीकारात्। "नांनात्मानो व्यवस्थातः"। दूति गौतमसूतविरोधाच्च। ननु तर्हि-"तत्त्वममि। शहं ब- हास्मि। अ्रयमात्मा ब्रह्म। नित्यं जानमनन्तं ब्रह्म" द्त्यादिभि-

कारे तव आस्तिकत्वेनाभिमतस्य नास्तिकत्वप्रभङ्ग :- दति चेत्। न। खमते व्विक्यम्य भावनापरताङ्गोकारात्। अ्रथ वा-नाहमौश्वर -इ्त्यादि-प्रत्यचेष किश्विजज्वत्व-सर्वज्ञत्वपरस्प रविरुद्धूधर्माश्रयत्व- सिङ्गेन,-

१ 'दोघावहं न' इति क० पुस्तके। 'दोषाय न' इति ग. पुस्तके। २ 'मानन्दं ब्रद्म' इति क० पुस्तके।

१३६ मदानन्दर्यतविरचिता। [दतीयो

*द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं टनं परिषखजाते। तयोरन्यः पिप्पलं साद्ृत्यनश्रन्नन्योऽभिचाकभौति । 'दनि श्रुत्या- दाविमौ पुरुषौ लोके चरश्वाचर एव च। चरः मर्वाणि भूतानि कूटस्थोचर उच्चते। उत्तम: पुरुषस्न्यः परमात्मेत्युदाइतः । दति भगवद्चनाच्च जौवेश्वरभेदस्यावगतत्वेन चेतनाचेतनत्वेन जौव-अगद्गेदम्य-घटः पटो न भवति-दूति प्रतौत्या जगत्य१रमेश्वर-, भदम्य च प्रत्यर्चामदूत्वात्। तत्त्वमस्यादिवाक्यानि मौमांसकमतवत् "बादित्यो यूपः । यजमान: प्रस्तरः" द्त्यादि वाक्यवत् उप- चरितार्थीन्येव वा भवन्तु। अ्रत एव जगन्मिरिथ्यात्वमपि न। भर्थक्रिया- कारितवेन वेषम्यात्। तम्मात्-

१ 'जगत्यव स्पर भिद्यते इति' इति ग० पुस्तके।

''सुपर्गी' वत्तात्पनियावित च देहात्प्रथग्भूतौ। सटृशौ चिद्रपत्वात्। 'मख्वायौ' व्र वियोगात् ऐकमत्याथ्य। अानिवधनीयया मायया वृखत इति 'वत्तः दहः तम् तस्मिन् कृतं नोड़ं निकेतनं हृदयरूपं याभ्यां तौ। तयोमेधे एकः जीवः: 'पिप्पमं' पिप्पलानं पिप्पलोSशवत्यो देदः तस्मिन्रदनीयं कर्मप- लमिव्यर्थः। चन्य: ईश्वरः निग्व्ः व्भोक्कापि निज्ानन्देव ढप्ः। व्भि-

। 'कूटो' यथार्थवम्वाच्ादनेन कायथार्थवस्तप्रकाूनं मायेत्वर्थान्तरम् । तेन बावरत-विद्ेपपूक्किदयरूपेय स्थितः कूटस्थ: जगन्मायापक्किरुप- कावयोपाधि: । संसारबीजत्ेन व्ानन्यादक्षर उच्चते इति सिद्धान्तसम्मता व्याख्था : पूर्वपक्षसम्मता तु कूटख्ो जीव इत्यभिप्राय इत्वर्थः।

मुदरप्रहार: २] ११०

भ्रा० १ सू०१० ] दतति गौतमसूचान्यथानुपपत्या ज्ञान-सुखा दिविभेषनवगणात्रयाः प्रतिभरौरं भिन्ना एवात्मानी मन्तव्याः। अ्रत्ापि तु वैभेषिक- नैय्यायिकयोरस्ति कख्वन विभेष: । तथा हि। वैशेषिकास्त-देहेन्द्रियाद्यतिरित्रं विभुमात्मानं नव- विशेषगुणाश्रयं पूर्वोक्रीत्या कन्पयन्तो वदन्ति। "द्रव्य-गुण-कर्म- मामान्य-विभेष-ममवायानां घमां पदार्थानां माधर्म्य-वैधर्म्या्भ्यां यत्तत्वज्ञानं तत्पूवेकादात्मतत्वमानात्कारात् ईधवरोपामनामहितात् नवानां विभरेषगुणनां युगपत्य्रागभावासहवृत्तिध्वंम एव आ्रत्मनः कैवल्यम् द्ति। तत्वं त्वनारोपितं रूपम्। तच्चात्मनः पूर्वाक्त्तविभुत्वा- दिखरूपमेव। जानं तमभ्भावनादिभङ्गाकलद्गितत्वे मति मानममाचा- त्कारवतत्वम्। तन्माच स्यैव मोत्षमाधनलवात्। तथा च श्रुति :- नमेव विदित्वा Sतिम्टृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय। दतिः। तच्च श्रवणद्यधौनम्। तद्कं प्रर्वाचारयै: । १ 'देष' इत्येतत्पदं स० ग० पुस्तकयोः नास्ति। २ 'ष ध्यान-' इति ग० पुम्तके।

• सूतार्थन्त स्पष्ट एव। दृच्क्ादवेषादीनां लक्षयानि वात््यायनभाष्यतो Sवगन्तवयानि। विस्तरभयादत्र नोकतानि। + 'तन्मात्रस्य' निर्विक व्पकात्मसाक्षात्कारस्ेवर्थः। 1 इति तु प्राश्चः। नवोनास्त अान्यथव श्रत्धरथं वर्गायन्ति। तथा हि। 'तमेव' इत्यत् अन्ययोगव्यवच्ेदार्थक एवकारो न सक्चछते। इतरभिन्न त्येगात्मज्ञानस्य मोक्षोपायम्य व्ात्मत्वप्रकामविषयकत्वात् इतरभेदविष- यकत्वाच। तस्मात्तमेवेत्यत् एवकारो भिन्नक्रमः। तमात्मानं विदित्वैवेत्वर्थः। ज्ञानानन्तरमेव सुश्िनोपायान्तरानन्तरं इति तु पलितम्। इममेवार्थे स्पष्यति "नान्यः पत्था" इत्याद्यग्रिमः श्रतिभागः इति। 18

१३८ सदानन्दयतिविरचिता। [हतीयो

श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यच्चोपपत्तिभिः । मत्वा थ्या येत मततमेते दर्भनहेतवः ॥ दति। त्रवणदौ चाधिकारो भगवदनुग्टद्ीतस्य विरत्रस्यैव। भगवदनुग्रतय विना निष्कामकरमानुंषानं न सभ्भवति। निष्काम- क्मण चाधिकारो विदितमंमारतत्वस्येव। मंसारतत्वज्ञानं च विना वे शेषिकगास्वाच्ययनं न भवति। तथा च श्रुतिः । पगोच्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणे निर्वेदमायात्। दति। तथा मवपदार्यजानम्य निःश्रेयम हेतुत्वात् गास्त-निःश्रेयमयो- नंतुहेतुमद्धावः। गाम्त-तत्वजानयोव्यीपार-व्यापारिभावः । निःश्रेयस- तत्वज्ञानयो: कार्य कारणभावः। द्रय्यादिपदार्थ-शास्त्रयोः प्रतिपाद्य- प्रतिपादकभावः मम्बन्धावगम्यते। एतेषां च सम्बन्धानां ज्ञानाखि :- श्रंथमार्थिनां दह् गाम्वे प्रवृत्तिर्भवति। मोचमा लास्च मुनेर्ग्टशेताप्न- भावा: गाम्वे प्रवर्तन् मोचाय। न तु कर्मणि। तत पजसेव मकामम्य निष्कामम्य वाधिकारात्। न चात्मतत्वजानिनामपि विवितेधिकारोस्त-इति वाच्यम्। तत्वज्ञानानििथ्याजाननिटत्तौ तन्प्रनौभृतरागादिनिवृत्तौ च कर्माधिकाराभावात्। परूर्वमंस्कार- प्राबन्धात् कर्मण प्रवत्या अनुष्ानमन्भवेऽपि नादृष्टोत्पत्तिः। र ' य ष्दायत' इति ग० पम्सके, 2 भोष्यमामा० इवि क० पुम्तके। ' 'कम (िताम' वर म न्यीतिष्ठोमादिभि: प्राप्यान् 'लोकान् ' गदीन् परामसुम्षदिोषिदूषितान्। ज्ञाता 'ब्रास्गः' पगेनब्रस्मसाक्षातारवान् मुमत। 'निईः इहामुत पमभोगविरागम्। 'वायात्' प्राप्रयात्। सर्वत्र शिगतहणणो मवेदिवर्थ:।

मुदरप्रहारः ₹।] १२६

भदृष्टहेतुभूतमिय्याज्ञानम्य तत्त्वज्ञानप्रागभावस्य वा अ्रभावात्। तदुकं वाचस्प तिमिश्रेः न्यायभाव्यटोकायाम्। "मिथ्याज्ञानस लिलावसिकायामात्मभूमौ धर्माधर्मो ब्रद्करं जन- यतः" इति१।

खथानानां" [न्या० द०अ० १ग० १सूत० १] षोड़शपदार्थामां

षप्रेत्यभावफलदुःखाप१वर्ग-"। न्या० द० ०१ आरा०१सू०६।

१ 'इत्ादिना' इति ख० ग० पुस्तकयोः। २ 'गोखेन द्ादप्रा०' इति क० पुम्नके।

• नाममात्रेय्य वस्तुसङ्गीतनमुद्देशाः। सक्षयं त्वसाधारयं धर्मवचनम्। लच्षितस्य एतल्वक्षयमुपपद्यते नवेति विचार: परीक्षा। + एता्ि तेषां मतम्। आ्त्यन्तिकी दूःखनिवृत्ति: पुरषार्थः। तथ बात्मइयसाच्षात्कारात् भर्वात। व्यात्मद्वयसाक्षात्कारख माक्षात्परमपरा- साधारयप्रत्यासच्या। तघ साक्षात् जीवस्य। पर म्परया चेपाम्य। जीवस्य ि साक्षातारपेक्षा यदाश्येव्वादिव्यत्पत्तिमयादया। पर्म्य पास्य तुयदि घयकाज्ाना द्वन्धन्त ज्ञानाब्निर्वात्ति :- इति न्यायेन।श्र््रतिबननाख्। "वात्मा वाडरे द्रषुष्यः"इति सामान्यत वात्मदर्पून-त्रवयादिश्रतः। तत्र जीवात्मज्ञानं

एवमीभविधेष्यकजगत्वसंत्वभडमेदादिप्रकारकं परम्परया जीवमदमम-

[हतीयो १8० सदानन्दयतिविरचिता।

निदिद्यासनपूर्वकात् मवासनमिथ्याज्ञाननिवृत्तौ तत्कार्याणां राग- द्वेष-मोहानां निवृत्तिः। ततस्तत्कार्ययोर्धर्माधर्मयोर्निवत्तिः। तब चायं क्रमः। तौ पुनस्तिविधौ। सञ्चितौ क्रियमाणै प्रारभ्मंजको चेति। तन्र च एतष्करौरारभ्कं प्रारब्धकर्मेच्यते। प्रकर्षण भोक्रुमारत्ं प्रारव्धमिति व्युत्पत्तेः। तच्व भोगेकनाश्यम्। जोवन्ुक्रिप्रतिपाद क भास्वानुरोधात् । ा् मञ्ञितं ुपूर्व। क्रात्मतत्व- जञनक नाभ्य्रमेव। ज्ञामाग्ि: भर्वकर्माि भस्त्रमात्कुस्तेडर्जुन।। हत्यादिभगवद्वचना'नुमारेण-इति वेदान्तिनः। तन्न। ख- मते तु- नाभुकं चौयते कर्म कन्पकोटिशतैरपि। पवश्यमेव भोकशं रतं कर्म शउभाशउभम् । इति वचनम्य प्रायसित्तनाश्यव्यतिरेकेण मङ्रोचे प्रमाणभावात्। मखितम्यापि कायव्यूहेन भोगादेव नाग: । 'भम्ममात्' पदंतु म्ार्वणिकम्। ग्रौध्रमेव भोगावामं लक्ष्यतौति। क्रियमाएं च जानिनो नोत्पद्यत हति। निप्यते न म पापेन पद्मपतमवासमा।

१ .इचनप्रामागयम' इति क० पुके।

निवतनक्मम् तत्न भीवे पायोभेदज्ञाना परतिबन््यम ्वा ्यम हार् रूपं नीइपराम:क्षानमापाततः तत्त्वमसी त्यादिवाक्य नन्यम्। पस्चात्तन्जन्यमना- हार्यस्मसपं पणीभूनं मुक्षिप्रयोजकं भवतीति दिक्।

मुदूरप्रहार: ₹।] बहैतव्र हासि्धि:। १०१

इति वचनात्*। नन्वेवं योगिभि: क्रियमाएख' कर्मणो वैयर्थ्या- पत्तिःदति पेत्। न तथ्य परलोकमङ्गहार्थलात्। वस्तुतस्तु। "तस्य पुतादायमुपयन्ति। सुडदः साधुकत्यां द्विषन्तः पापकत्याम्" द्ति त्रुतौ तस्य परार्थतं ख्फुटमित्यवधेयम्। तथा व आत्मतत्वज्ञानपूर्वककायव्यूहेन सश्चितस्य मागात् भोततव्यकर्मान्तराभावाचं जन्मान्तराभावः। ततो वर्तमानभरीरमाभे च वाधनालक्एास्य एकविभतिप्रकारकस्य दुःखस्य मोछ्षो 5पवर्ग दति कन्पयन्ति। अ्रन्यच्व ममानम्। तस्मराभचि:श्रेयमं नाम ब्रात्य- सिसकौ दुःखनिवृ्त्तिः दति तु उभयसकतमिति। दुःखनिवृत्तेख्व

यगपदुतप प्खसमानाधिकर णमर्वात्म वि भेषगुएध्वंसममकालं नत्वं वा ।

-प्रागभावस्यामाद्यत्वाव्नायं पुरुषार्थ-दति वाच्यम्। कारण- विघटनमुखेन प्रागभावस्यापि साद्यतवात्। नच तम्य प्रागभाव-

१ 'क्रियमायाक०' इति ख० पुम्तके।

• धमुमेवाथे श्रतयो दपि प्रतिपाद्र्यान्त। तथा च। "तद्यथा पुष्करपलापा व्ापो न स्विष्यन्ते एवमेवेनं विदित्वा पाप कर्म न सविष्यते। न कमेया लिप्यते पापकेन। तत्मुक्तत-दुष्कृते विधुनुते। एवं छवाब न तर्पात। किमहं साध नाकरवम्। किमहं पापमकवम्" इत्यादय: त्रतयो द्किमिद्र्थ प्रमायम्। + बलवत्तर प्रारव्ववशात् ृथा चेछारू पत्वाद्दा परार्थमाभा डवेत्यादीरनप हेतृन् केचन सीकुर्वन्ति योगिनां कर्मकरये।

सदानन्दयतिविरचिता। [ततीयो

क्षतिः। प्रतियोगिजनकत्वाभावेन, प्रागभावत्खीकारात्। जनकत्वं व स्वरूपयोग्यतामात्रम्। न हि प्रागभावच्वरमसामय्री। येन-तस्िन् सति कार्यमवश्यं भवेत्। तथा सति कार्यस्याप्यनादित्वप्रसङ्गात्। यथा च सहकारिविरहादियन्तं कालं नाजौजनत्। तथा उये जपि तद्विरहात्र जनयिष्यति। हेतूच्केदे पुरुषव्यापारात्-दत्यस्यापि प्रा- गभावपरिपालन एव तात्पर्यम्। तरत एव गौतमौये सूचे-

नरापायादपवर्ग: [त्र १।श्रा. १ । स्र. ] दत्यत्र कारणभावात्कार्याभावाभिधानं दुःखप्रागभावरूपामेव मुत्रिं दृढयति। न हि-दोषापाये प्रवृत्त्यपायः, प्रवृत्त्यपाये जन्मा- पायः, जन्मापाये दुःखापाय-दति। अ्रपायो ध्वंसः। किम्वनुपपत्तिः । सा प प्रागभाव एव। न च प्रतियोग्यप्रसिङ्धिः। सामान्यतो दुःखत्वेनेव प्रतियोगप्रसिङ्केः। प्रायश्वित्तवत्। तत्रापि हि प्रत्यवाय- ध्वंसद्वारा दुःखानुत्पत्तेरेवापेचितल्वात्। लोके ऽय्यह्िकएटकादि-

हि प्रेचावतां प्रवृत्तिः ।

१ 'द्वितीयसूत्रे' इति क. पुस्तकेSधिकम् ।

*कस्यायमर्थः। तत्त्वज्ञानेन विरोधितया अपहते मिथ्याज्ञाने, का रखाभावाच्च निवृत्ते रागद्वेषात्मके दोषे, तदभावाच्च प्रवृत्ते: धर्माधर्मात्मि- काया अनुत्पत्ती, तदभावाच जन्मनो विशिषठशूरीरसम्बन्धाभावे, दुःखा भावादपवर्गो भववीति तात्पर्यम्।

सुङ्गरप्रदार: ₹]

केचित्तु-'दुःखात्यन्नाभाव एव मुक्तिः । म च य्द्यपि नात्- निष्ठःतथापि लोष्ठादिनिष्ठ एवात्मनि साद्यते। सिडूस तस्य दुःखध्वंस एव। तस्य तत्म्बन्धितयोपगमात्। तख्िन् सति तत्र दुःखात्यन्ताभावप्रतौतेः। एवं च सति "दुःखेनात्यन्तं विमुतत्च- रति" दत्यादिश्रुतिरषयुपपादिता भवति-दत्याङः तन्न । दुःखा- त्यन्ताभावस्यामाद्यलेन अ्रपुरुषार्थत्वात्। दुःखध्वंसस्य च तक्षम्ब- निवित्वे परिभाषामातापत्तेः। "दुःखेनात्यन्तं विमुक्य्तरति" द्वति श्रुते: दुःखप्रागभावस्ैव कारएविघटनमुखेनात्यन्ताभावसमानरूपलवे तात्पर्यात्। ननु-अ्यं न पुरुषार्थः। निरुपाधौच्छाविषयत्वाभावात् । दुःखा- भावकाले सुखं तावन्त्पद्यत दति सुखार्थिनां दुःखात्यन्ताभावे प्रवृत्त्यनुपपत्ते :- द्वति चेत्। न। वैपरीत्यस्यापि सुवचत्ात्। सुखे- क्कापि दुःखाभावोपाधिको-दत्येव किं न स्थात्? गोकाकुलानां सुखविमुखानामपि दुःखाभावमात्रमभिसन्धाय विषोद्दन्धनादौ प्रब- त्िदर्भंनात्। ननु-पुरुषार्या डप्ययं जञायमान एव वत्रव्यः। मुन्ेसतु दुःखा- भावरूपाया ज्ञायमानतैव नास्ति। अ्रन्यथा मूर्च्छाद्यवस्थार्थमपि प्रवृत्ते :- दति चेत्। न। श्रुत्यनुमानाभ्यां जायमानत्वस्य प्रतिपाद- नात्। श्रस्ति हि श्रुतिः । "दुखेनात्यन्तं निमुतश्चरति" दवति। "तमेव विदित्वातिमृत्यु- सेति। नान्य: पन्था विद्यते ऽयनाय"। दति। अ्रनुमानं च-दुःखमन्ततिरत्यन्तं विच्छिद्यते, सन्ततित्वात्

सदानन्दयतिविरचचिता। [दतीयो

प्रदोपमन्ततिवत्-दति। चरमदुःखध्वंसस्य दुःखसाचात्कारमाचरेष विषयौकरणत् प्रत्यच्वेद्यतापि। योगिनां योगजधर्मलेनागामिनो डपि दुःखध्वंमस्य प्रत्यच्ततोऽपगमाच्च। ननु तथापि तुत्यायव्ययतया नायं पुरुषार्थः । दुःखवत् सुखस्यापि हाने: इयोरपि समानसाम- योकत्वात्-दवति चेत्। न। वौतरागाणं दुःखदुर्दिनभौरूणं सुख- खद्योतिकामाचे Sमम्प्रत्ययवतां तत्र प्रवृत्तेः। ननु-तथापि न दुःख- निर्वात्तः पुरुषार्थः। श्रनागतद्:खनिटृत्तेरभक्यल्वात्। अ्रतौतस्य चातोतल्वात्। वर्तमानस्य च पुरुषप्रयत्नमन्तरेणैव निवृत्ते :- दवति चेत्। न। हेतूच्केदे पुरुषव्यापाराभ्युपगमात्। प्रायश्वित्तवत्। तथा दि सवासनं मिथ्याज्ञानं मंसारहेतु: । तदुच्ेदश्चात्म- ततत्वजानांत् दत्यादिपूर्वमेव प्रतिपादितम्। उक्रं च न्यायभाष्ये- "गान्तः खल्चयं सर्वविप्रयोग: सर्वोपरमोऽपवर्गः । "बजेच रुचूं घोरं पापकं लुप्यते" द्वति। "कश्चे बुद्धिमान् मर्वद:खोच्केदं सर्वद्:खामंविदमपवर्ग न रोच- येत्" दृति। "यर्था मधुविषमम्पृक्ान्नमनादेयंमित्येवं सुखं दुःखानुषत्रा- मनादेयं"। द्ति। एतेन यन्तु वेदान्तिन :- वस्तुतो ब्रह्माद्वैतमाचात्कारादविद्या-

१ 'बज् च' इति कलिकातामुद्रितन्यायभाव्यपुस्तके दृश्यते। ₹ 'कथं' इति क. मु. पु. पाठः। ३ 'तद्यथा' इति क मु. प. पाठः। 8 'देयमिति एवं इति क. मु. पु. पाठः।

मुदरम्रह्ार: ३।] १४५

निवृत्तौ विज्ञानसुखात्मकः केवलात्मापवर्गे वर्तते-दति वदन्ति तद्य्यपास्तम्। खप्रकाशसुखात्मकस्य ब्रह्मणो नित्यतया सुक्कक-संसा- रिणोरविभेषात्। पुरुषप्रयन्नं विनापि तत्पत्त्वेन तस्यापुरुषार्थत्वात् च। अविद्याभिवत्तिमाचस्य च प्रवृत्तिसाद्यले ऽप्यविद्यानिवृत्तेर्नि- रूपयितुमभक्यतवात्। तथा हि। अ्रविद्यानिवृत्तिः किं आत्मरूपा तदतिरिक्ा वा? भ्राद्ये असाद्यत्वापत्तिः। द्वितौये ि कि मिथ्या, मतौ वा? आद्ये श्रविद्यातत्कार्यान्यतरापत्तिः। अचे ऋदैतहानिः । किञ्च। शब्द- गम्यस्य ब्रह्मणः मत्यते प्रब्दयोग्यताया: शाब्दधौप्रामाण्यम्य मत्यत्वं वत्रव्यम्। तथा च ब्रह्मातिरिक्रसत्यवस्तुसत्त्वेन द्वैतावश्यभ्भाव दवति वियदादिप्रपञ्चो ऽपि मत्य एवास्तु दूति शद्वैतसत्यत्वापत्तेख्व। त्रा- त्मनो ज्ञानसुखात्मकलवे मानाभावाच्च। न च-"नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" द्वति श्रतिर्मानं-द्वति वाच्यम्! उत्पत्तिविनाभवतोर्ज्ञान- सुखयोः अहं जाने-श्हं सुखौ-दति खभिन्नलेनानुभूयमानयोः ब्रह्माभिन्नसाधने प्रत्यचवाधात्! "आ्रानन्दं ब्रह्म" द्वति श्रुत्या मत्वर्थौया च् प्रत्ययान्तलेन आ्रानन्दवत्त्वं ब्राह्मणो बोद्यते। नाभेदः । श्रन्यथा जहल्िङ्गानन्दशब्दस्य नपुंसकत्वानुपपत्तिः। न च-लिंङ्ग- व्यत्ययः क्वान्दसतेनाप्युपपद्यते-दति वाच्यम्। मानाभावात्। एवं तिदष्डिनां मौमांसकानां च मते डपि मुकर्वच्यमापाटू षएग्रस्तत्वा- चानादरणौयल्वमेवेति दिक्।

१ क. पुस्तके 'प्रथमे' इति। २ 'द्वितीये' इूति क. पु.। 19

सदानन्दर्यातविरचिता। [हबीयो

मुद्रप्रहार उचित :- दृति चेत्। नैतत्मारम्। तस्य भ्रास्तरस्य बाल- ल्ालमार्थत्वात्। अ्रमत्कार्यवादासम्भववत् जामात्ममोगुणगुषिभाव-

तथा हि। ज्ञानं किमात्मनो भिन्नमभिन्नं वा भिन्नाभिननं वा? नादः। घटवद्गर्म-धर्मिभावानुपपत्तेः। ननु-घटादिरसम्बदूल्वादात- धर्मो न भवति। जानं तु आत्ममम्बन्धौति युक्र एव धर्म-धर्मि- भाव :- दति चेत्। न। सम्बन्धस्य सर्वज्ञेनापि निरूपयितु मभक्लात्। तथा हि। मम्बन्धः किं संयोगो वा तादात्यं वा ? समवायो वा? नादयः। द्रव्ययोरेव मंयोगखौकारात्। आ्रात्मनस्तव मते ट्रव्यले डपि ज्ञानम्य गुणव्वात्। न द्वितीयः । मौमांसकसम्मतल्वे डपि तवानङ्गौकारात्। न ततीय: सर्वथाSमम्भवात्। 1

तथा हि। ममवायः किं ममवायिनि सम्बन्धान्तरेण सम्बद्धू: ? उत भ्रमम्वद्ध: > सम्बद्धे तु तस्यापि सम्बन्धान्तरं वाच्यम्। एवं तस्यापि द्ूति म्फुटैव अ्नवस्था। त्रपम्बद्धे तु स्वस्यैवासिद्या कथ स्वातिरिक्रयोः धर्म-धर्मितामिट्टिः। न च-समवायस्य म सम्बन्धा- न्तरेण सम्बदूता. किन्तु खेनैव रूपेए-दृति वाच्यम्। सरूप- सम्बन्धो डपि किं समवायादतिरिक्ः तत्खरूपो वा ? आ्राय्ये कथं नानवस्था? द्वितौये खस्य खप्रतियोगिकसम्बन्धत्वासभभवात्। खं न

१ 'धस्य' इति ख. पुस्तके।

सुडरम्रहार: २।] १४७

खोयं-दृत्यनुभवेन बाधाच्। सयमेव सम्बन्धतेन चात्माश्रयत्ात्। प्रथममुद्गरे समवायस्य विस्तरेण निराऊतत्वाच्च। श्थ प्रतोतिबलान्तदखणडं खौक्रियते-दति चेत्। न। ब्रम- म्डूया प्रतोत्या विषयासिङ्टः। ननु-विषय-विषयिभावसम्बन्धेन विषयसम्बद्धाप्रतोति :- दति चेत्। न। घटविषयकज्ञानेन यो घटस् सम्बन्धः स किं तेनैव ग्टंह्यते अन्येन वा? आद्ये तेन खमविषयो- कुर्वता कथं खस्य विषयेख सह सम्बन्धो ग्रहते? सम्बन्धज्ञानस्य सम्बन्धिद्वयगोचरत्वनियमात् । अ्रन्यथा सम्बन्ध द्रत्येव ग्टह्येत। न तु मस्य ग्रनेन सम्बन्ध दति। तादृक् ग्रहे च नोभयित्वसिङ्िः । न चोभयित्वग्राहकमानशून्य: सम्बन्धो र्ड्स्त। त्रथ-सं विषयौकुर्वता सस्य विषयसम्बन्धो ग्टह्यताम्-दति चेत्। न। प्रात्माश्रयात्। खस् खविषयत्वे मानाभावात्। मनु-खयमेव खस्य खविषयत्वे मानं-दति चेत्। न। विष- यत्वस्य खानतिरिक्रते-खस्य खं विषय-दति वाक्यस् खमित्यर्थः। तथाच उद्दश्याऽसि्धः। विषयत्वस्य खातिरेकेण घटेनेव तेन समं विषयिविषयभावे मानाभावाच्च! एतेन प्राभाकरवल्गितं ज्ञानस्य खप्रकाप्नत्वमपि निरसम्। द्वितौये तु स्फुटैवानवस्था दति दिक्। तस्माद्विम्त्वपचे ज्ञानात्मनोर्गुण-गुणिभावो नोपपद्यते। द्वितौये भिननपचे तु ज्ञानस भ्ात्मस्वरूपलेन सुतरां धर्मधर्मिभावानुप-

१ 'क्रयात् 'इवि क्र. पुस्तके।

सदानन्दर्यातविरचिता। [हतीयी

पात्तिः। न हि तस्य तदेव धर्मा भवति। न हि शडकः शडकस्य धर्मा दृष्टः। नापि ततीयो भिन्नाभिन्नलपत्ः। परस्परविरोधात्। न दि एकमेवैकदा एकस्मिन् एकस्माद्भिनमभिन्नं वा भवितुमईति। विरोधात्। त्रथोच्येत-प्रत्यच मिद्धूलाङ्गेदाभेदौ न विरुद्धौ। यथा- गौरयं-दति पिण्डादव्यतिरेकेण गोतवं प्रतौयते। तदेव च पिणडा- न्तरे प्रत्यभिज्ञायमानत्वाद्गेदेनावगम्यते। त्रतंः प्रत्यचेणैव भेदाभेदयोः प्रतोयमानत्वात् क्व विवाद :?- दति चेत्। न। प्रत्यन्स्यान्यथासिट्ू- स्वात्। भिन्न्नमपि हि वस्तु प्रत्यचेणात्यन्तमन्निधानादिदोषेण्ाभिन्न- वत् प्रतौयते। यथा दौपज्वाला भिन्नापि कुतच्चित्कारणदभिन्न- वत्पतीयते। यथा वा एकस्माच्चन्द्राद् द्वितीयच्चन्द्र दति।अतः प्रत्य- नस्यान्यथामिदूलवात् न तेन प्रमाणमिदूसय भेदाभेदविरोधस् नि- राकरणं सभवतौति। अ्रथैवसुच्ेत-चैतन्यस्य द्वे रूपे सः। त्रात्मख्रूपता चैतन्य- स्रूपता चेति। तत्र आत्मस्वरूपतया आत्मनो न भिद्यते। भि- ते च चैतन्यरूपतया। अतो भिन्नाभिन्नाम्यां रूपाभ्यां भिन्ना- भिन्नत्वमविरुद्धूम्-दवति चेत्। न। अ्रत्नापि धर्मिधर्मभावस्य सम्पा- यितुमभक्यलात्! तथा हि। येन रूपेए तदभिन्नं न तेन रुपेए धर्मिभिन्नम् श्भिन्नत्वादातीव। येन रूपेए भिन्नं न तेन रूपेणापि धर्मितम्। भिन्नत्वात् घटादिवत् दत्युत्तं प्राक। यच्चोत्रं रुपाभ्यां भिन्ना- भिश्नत्व मविरुद्धमिति तदपि न युक्रिमत्। ते रूपे किं चैतन्या- द्विषे अभिन्ने वा ? भिननाभिन्ने वा?। न तावद्धिषे पूर्वोक्रदोषा-

मुद्गरप्रशर: ३।] १४६

पत्तेः। एवमभिन्ने भिननाभिन्ने डपि, बोडडव्यम्। तयोरपि रूपान्त- राभ्यां भिव्नाभिन्नाम्यां भिन्नाभिन्नत्वाभ्युपगमे डमवस्थापातात्। अग्े विस्तरेण भेदाभेदवादिनं प्रति निराकार्यमाणताच्च अलं मृत- मारणेनेति। तस्मान्नात्मा सर्वधा ज्ञानाश्रयः । किन्तु ज्ञानस्वरूप एव। एतेन मदानन्दयोरप्यात्मखरूपतवं व्याखयातम्। त्रनेनैव च 'आ्रात्म- त्वसामान्यवान् न त्रात्मा दत्यादिलच्णमप्यपास्म्*।

दुर्निरूपलमेव। युक्तकिविरोधात्। श्रुतिविरोधाच्च।

१ नास्तीदं वाक्ं क. ग. पुस्तकयोः। २ 'भेदस्य कभेदस्य च वादिनं' इति क. पुस्तके।

• खत एव काद्ैतमकरन्दे ऽ्प्युक्कम्। जडाजडविभागोडयं चेतने मयि कल्पितः । भित्तिभागे समे चित्रचराचरविभागवत् ॥ चेतोपरागरूपा मे साक्षितापि न तात्विकी। उपलक्षय मेवैत न्निस्तर फ्चिद म्बध्े:॥ खरूपमेव मे सत्वं न तु धर्मा नभस्ववत्। मदन्यस्य सतोऽभावान्न हि सा जातिरिय्यते॥ खख्पमेव मे ज्ञानं न गुयः सगुयो यदि। वनात्मत्वमसत्त्वं च सेयाज्ञेयत्वयोः पतेत्॥ त थाप्याभातिको डप्येषः विचाराभावभावतः। चपश्यामि चिदाकाणे विचारार्कोदियावधि॥

सदानन्दर्यातविरचचिता। [दतीयो

तथा दि। एकस्य पुरुषस्य सुखादिसामय्या उत्पद्यमान- सुखादि कथं सर्वैनानुभूयते। सर्वेषां जोवानां विभुखेन सर्वभरी- रान्तर्भावाविशेषात्। श्रथ-यस्य कार्यकारएमप्ातः तत्यैव सुखा- दिर्नान्यस्थेति नियम-दति चेत्। न। तस्यापि सर्वात्ममबिधावुत्य- दमानस्य विभेषहेतोरभावात् कथमेकात्मसम्बधित्वम्॥। श्रथ- यत्कर्मवशात् शरौरमुत्पन्नं तत्तस्य दवति नियम :- दवति चेत्। न । कर्मणो डपि देहेन्द्रियादिव्यापारद्वारा उत्पद्यमानस्य सर्वात्मस्तिधौ

विजातीयात्ममनःमम्बन्धस्य अ्रसाधारष्म्-दवति चेत्। न। तस्थापि सर्वान्प्रत्यविभ्रेषात्। त्रथ-सकोयमनःसम्बन्धो भेदनियामकः-द्ति चेम्। नं। सर्वदा सर्वात्मसंयुतरं मनः कस्यचिदेव नान्यस्य द्वति वक्-

विज्ञानविरति: सुप्रिक्तज्जम्म खप्र-जागरौ। तत्पाक्षिय: कथं मे स्युर्नित्यज्ञानस्य ते त्रयः। चष्टर्मास्मि सदा भामि कदाचिन्राहमप्रियः। ब्र झेवामतः सिद्धं सचिदानन्दमदयम् । इत्यादिग्रथ्थेन। एतेन-विजानातीति व्ुत्पच्या विज्ञानमस्येवि व्युत्पच्या वा 'विज्ञानम्' इति कतरि ल्यडक्रीकारेय च नित्यज्ञानवत्त्वलाभः । एव- मानन्दो डम्यास्तीति मत्वर्थीयाचप्रत्येन व्ानन्दवत्वलाभख्। अन्यथा नपुंसकलिक्रानुपपत्ते :- हत्यादि तार्किकवस्गितमपास्तं वेदितव्यम्। "द्ान- न्दो ब्र्मेि व्यजानात्। केवलो निर्गुयख्च। चिद्रप एवाविकारे ह्ाप- लब्धा निव्यमुद्धो बुद्ध: पर: प्रत्यगेकरसः" इत्याद्यनेकश्रुति-सपविविरोधस्य प्रत्यक्षसिद्त्वात्। जिक्रव्यव्यस्य श्रवतेना्युयप्त्तेिवि दिक्।

मुदूरप्रशार: ३।]

मभक्यतात्*। वच्यमाण "तत्त्वममि। वं ब्रह्मास्मि। चयमात्मा ब्रह्म । मत्यं ज्ञानमनन्त ब्रह्म । विज्ञानमानन्दं ब्रह्म। आ्राकाशवत्- सर्वगतस्च नित्यः। वृक्ष दव सब्धो दिवि तिष्ठत्येक: । निक्कियं निर्गुएं ग्ान्त निर्विकन्पं निरञ्जनम्" दत्यादिश्रुतिविरोधक्। तस्मादात्ममानात्वखौकारे दपि न सुख-दुःख-बन्ध-मोचादिव्यवस्था- सिद्धिः। कथंचिदुपपांदने च "मदेव सौम्येदमग्र आसौतां। एक- मेवाद्वितीयं ब्रह्म । नेह नानासित किञ्चन"। द्वति श्रुत्यमुरोधान्ा-

१ 'दिति दिक्' इति कधिकं ग. पुस्तके।

• न च-सुख-दुःखादि वैचिन्यान्यथानुपपत्तिरेव भेदनियामिका-इति 4 केषांचिन् मते-शजेकोि तत्तत्कर्गापष्कुल्यपाधिभेदेन शूब्दग्रहव्य वस्था तथवान्र उपाधिभेदेनेति जेयम्। + चन्यते वनेन इति बञ्जनम् उपाधि:। तन्निवर्तकं तद्रह्वितं वा निरश्वनम्। निष्वमाधिकमित्वर्थ:। + 'हदम्' इदवरास्पदलवेन म्टह्यमायमखिलं खात्मातिरिक्कं जगत्। 'बग्रे' उत्पन्तेः प्राक्। 'सदेव' सत्सरूपं ब्रम्मेव वासीत्। 'सौम्य' प्रियदर्पून। 'एकम्' तार्किकादि खीकृतात्मनानात्वरूपसजा तीयभेदश्रून्यम्। 'व्द्धितीयम्' तैरेव खीक्वतविज्ञातीयपरमाखवाकाशादिशून्यम्। 'एव' सजातीयविजातीयाभावञ्रून्यम्। निर्धमकमखवड ब्रह्मेत्यर्थः। 'बासीव' इति कालवासनावासितं भिष्यं प्रत्येव। न तु वस्तुतः। खमते ब्रम्मातिरि- सस्य। कष्पितत्वखीकाराव्।

१५२ सदामन्दयतिविरचचिता।

ननु-अस्तु श्रुतिलाघवाभ्यामात्मैकल्वम्। तथापि सुखदुःख-बन्ध- मोचादिव्यवस्था तवापि दुरुपपादेव-दवति चेत्। न। सुखदुःखाद्या- श्रयौभुतान्तःकरणभेदात्। दन्द्रोमायाभि: पुरुरूप ईयते। इत्यादित्रत्युक्राविद्याभेदाद्वा सर्वव्यवस्थोपपत्तेः। नम्वस्वविद्या- भेदाज्जौवभेदव्यवहारः। तथाप्यन्तःकरणस्य मनसो निरवयवत्वात् भपारूपत्वाच्च कथं सुखदु:खादिरूपेण परिणाम :-? दति चेत् । पटण। न तावदन्त:करणं निरवयवम् सादिद्रव्यलेन सावयवत्वात्। सादित्वं च अ्रस्मन्मते-"तन्मनो 5सजत्" दृति श्रुतिमिदूम्। तच्चाये चतुर्थमुद्गरे विस्तरेण सृष्टिप्रक्रियायां वत्यमाएम्। न च-तर्षि भनित्यत्वप्रसङ्ग :- दवति वाच्यम्। ब्रह्मातिरिक्स्य कल्पितत्वाभ्युपगमेन दष्टलवात्। सावयवत्वादेव व काममङ्गन्पादिरूपेण परिणामितवं मन्भवति। तथाच श्रुतिः । कामः मङ्म्पो विचिकित्सा श्रद्डाश्रङ्ा क्रौर्मीर्घीरित्येतत्सवें

मन एव। दूति। मनमः परिणाम एव द्ृत्यभेदेन कार्यकारणभावो मृद्वटवत्। रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचचणाय*।

• 'हपं रूपं' अन्त:करगमन्तःकरयं प्रति। 'प्रतिरूपः' प्रतिबिम्बरूपः 'वभूव' जातः। किमथं तहिं। 'प्रतिचक्षयाय' वाहमिति व्यवहाराय इति योजनीयम्।

मुहरप्रहार: ₹।] ढेत व्र ससिद्धि : १५२

दूति। त्रथ 'मन एव' दूति वाक्यस्यायथार्थसमभवो ऽपि सुवचः। तथा हि। आ्त्ममनःसंयोगेन श्रात्मन्येव कामादि :- दवति चेत्। न। "स यत्तत्पश्यति श्णोति जिघ्रति" दत्याद्यनन्वागतः । तेन भगवति "अमङ्गो ह्ययमात्मा" द्ृत्यादिवाक्यार्थान्यथानुपपत्या पूर्ववाक्य- स्यात्मपर त्व कल्पने मानाभावात्। तदुकं वार्तिकरद्ि: । यत्र यद् दृश्यते ट्रष्टा जाग्रत्खप्न-सुषुप्निषु। तचैव तन्नेतरत्रेत्यनुभूतिर्हि सम्मता।। स यत्तवेचते किञ्चित्तेनाऽनन्वागतो भवेत्। दृ्ैव पापं पुषवं चेत्येवं श्रुतिषु डिष्डिमः ॥ दूति। भगवद्दाक्यं च। दूच्छा द्वेष: सुखं दुःखं मद्वातश्चेतना षृटतिः। एतद् न्ेत्रं समासेन सविकारमुदाहतम्॥ दूति। किव्च। न केवलं श्रुतिप्रमाएत एव श्रन्तःकरणस्य सावयवत्वेन मध्यमपरिमाणवत्त्वम्। अपि तु। लाघवतर्केणापि। भन्तःकरणस्य तावत्मुख-दुःखादौ जनकत्वसुभयवादिमम्मतम्। तत्र

माणवत्वमनुमौयते। न च-अ्णत्वानुमाने किञ्ञिषिङ्गमस्ति। नापि नित्येन्द्रियत्वाच्छ्रोचवद्विंभुत्वानुमानं प्राभाकरसम्मतम्। नित्यत्वस्ैवा- सिद्धूत्वात्। "एतस्मरादात्मन आ्काशः सम्भूतः" दत्यादिश्रुत्या आरकाम्नस्यापि नित्यत्वाभावेन तत्कार्यश्रोचख्य १ ख० पुस्तके तु 'किश्वान्तःकररस्य सुख-दुःखादी जनकत्वं' हूति पाठः। 20

सदानन्दयतिबिरचिता।

सुतर्रां नित्यत्वाभावात् ! अतएव जन्यस्य विभुत्वाभावात् मध्यमपरि- माणलानुमानस्य श्रोचे न व्यभिचारः। यदिन्द्रियं यहुणगाहकं तदिन्द्रियं तङ्गुणवत् इति व्याप्तेः । यथा चक्षरादे: खग्राह्यगुणवङ्क- तारभ्यन्वं माद्यते तथा मनसा डपि पञ्चभूतगुणग्राहकलवेन तद्त्त्व- निश्चयात् सग्राह्गुणवत्यञ्ञभृतारभ्यलम्। साद्यता विभेषाभावात्। न च विजातौयानामनारभ्भकत्वं विशेषः । सुवर्णसूच्रैः पट्टसूचैस्व

तम्मादपच्चौक्ृतवच्यमाएपच्चमहाभूतारभ्यं सत्वप्रधानं सङ्गोचविका- मशालि स्वच्क ट्रव्यं चनुर्वन्मूर्तद्रव्याभिघातयोग्यं देहपरिमाणपरि- मितं मनो 5भ्युपगन्तव्यम्। मिद्धान्ते सुख-दुःखेचछा-ज्ञानादौनां

तदाश्रयम्य मनमो डपि मर्वशरीरव्यापितवात्। त्रथाणत्वाभावे युगपत्र्वे न्द्रियमम्वन्धमस्भवादयुगपन्ना नाज्ानो त्ति्र ङ्ग-दति े् मत्यम्। एकेनेन्द्रियेनैकमेव ज्ञानं जन्यते दति नियमसावदावयोः ममान:। श्रन्यथा युगपच्चान्तुषज्ञानद्वययोरुत्पत्तिः कि न खात्। नानेन्द्रियजज्ञानानां तु युगपदृत्पत्तिरिष्यत एव दोर्धभष्कुलों भज्तयतः शब्दम्पर्थ-रूप-रम-गन्धानां युगपदनुभवात्। सुषुप्न्यथा-

• अत्र पासत्येरभिधीयते। 'युगपरज्ञानानुत्पत्तिरमनसो लिङ्गम्' इवि। एकशाले ज्ञामानामनुत्पत्तिर्यतः स एव धर्मो मनसो लिक्रम्। जीवात्मनो यगपज्ञाना ज्ञानधारगो खाभाविकी काचिद भाक्तिविद्यते। तविश्िष वात्मा मनःय देन व्यवक्रियते इत्यादि।

मुदूरप्रचार: २।] १५५

तुपपत्या त्वज्जन:संयोगस्य ज्ञानमात्रकारणलवेन त्वयान्युपगमात्। रसनार्वचचन्नत्वज्जन:संयुत्स्य गुडस्य युगपट्रसस्पर्भंपलभ्भः तवापि दुर्वारः। तस्मान्नास्रदभ्युपगते मनति श्रुति-स्ति-न्यायमिद्धे विमतिः सन्भवति। एतेन पूर्वोत्नं मनसो Sपाल्वं तार्किकसम्तं वध्यमाएमोमांसकसम्मतं विभुत्वं च निरसतम्। ननु-कामादेरन्त:कर सधर्मने 'श्रह्मिष्कामि, श्रहं जानामि, ऋ्हं विभेमि' दत्याद्यनुभवो श्रात्मधर्मतवमवगाहमानः कथमुपपद्यते? -इति चेत्। छटए। श्रयःपिएडस्य दस्प्टत्वाभावे ऽपि दग्पत्वाश्रय- वञ्हितादाव्याध्यासेन यथा त्रयो दहतौति व्यवहारः। तथा सुख- दुःखाद्याकारपरिणाम्यन्तःकरणैक्याध्यामात् 'ब्रहं सुखौ' द्त्यादि- व्यवहारः । विस्तरसु स्वरपप्रकाशे द्वितीयपरिच्केदे Sनुसन्धेय दति। ननु-तथापि श्रन्तःकरणस्य दृन्द्रियतया अतौन्द्रियत्वात् कथं प्रत्यच- विषयत्वम् ?- द्वति चेत्। मेवम्। न तावदन्त:करणमिन्द्रियमित्यच्न मानमस्ति। न च-"मनःषषठानौन्द्रियाणि" दति भगद्वचनं प्रमाण- मस्ति-दति वाचम्। अनिन्द्रियेणापि मनसा षट्त्वमझ्ापूरण- विरोधात्। न हि दन्द्रियगतमद्यापूरणमिन्द्रियेणैवेति नियम: । वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान। इत्यादाविव तद्गतपश्चत्वसख्याया त्रवेदेनापि भारतेन पूरणदर्भनात्। दन्द्रियेभ्य: परा ह्यर्था अर्थभ्यक्च परं मनः। मनसस्तु परा बुड्धिबुद्धेरा त्मा महान्परः॥

१ 'यो बुड्धे: परतस्तु सः' इति क० पुस्तकें।

सदानन्दयतिविरचिता। [ढतीयो

महतः परमव्यक्रमव्यक्ात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किञ्चित्ता काष्ठा सा परा गति :* ॥ इत्यादि श्रुत्या मनसो ऽनिन्द्रियल्लाभ्युपगमाच्चेति सर्वमनवद्यम्।

ननु-मनसोऽनिन्द्रियत्वाभ्युपगमे सुखादिप्रत्यक्षस्य न स्थात्। दृन्द्रियजन्यत्वाभावात्-द्वति चेत्। न। ईशरज्ञाने वयभिचारात्। अनु- मित्यादेरपि मनोजन्यतया माचात्कारलापत्तेय्। तस्मात्मिद्धूं कर्तल- भोकृत्वादौनामन्त:करणश्रयत्वम्। न तु नित्यस्य विभोरात्मनः।तस्ा- द्वितौयलेन निर्गुणलवात्। तथा च श्रुतयः। "निर्गुएं निष्कलं" दत्यादि। यथा ह्ेको ज्योतिरात्मा विवखानपो भिन्ना बजघैकोऽनुगच्छत्। उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः नेत्रेव्वेवमजोऽयमात्मा॥

• एवमिदं व्याख्येयम्। 'बु्धेः' क्यस्मदादिर्व्याष्टबुद्धे: सकाभात्। 'मद्ता- नात्मा' सर्माष्टबुद्धिरूपः। 'परः'- मनो महान्मतिर्ब्रझ्मा पूर्वुद्धि: स्यातिरीश्चरः। इति वायुपुरायवचनात् मनो-महदादिम्य: परः। 'महतः' हैरएगभ्यीः बद्धे। 'परमव्यत्कं' वव्याकृतं सवेजगद्वीजं मायास्म्। मायां तु प्रक्ृतिं विन्दयान्मायिनं तुमहेश्वरम्। इति श्रुतेः। "तद्ीदं तर्ह्यंयाकृतमासीत्" इति च। चाव्यक्कात्मकापू- त्सकलजडवर्गप्रकापूकः। 'पुरुषः' पूर्ग बात्मा। 'परः उत्कछ्टः। तस्मादपि कदन्य: परः स्यादत बाह। 'पुरुषान्न परं किश्वित्' पुरुषात्सकाशाल्कि- सिदषि परं नास्ति। कुत एवं यस्मात् 'सा काछा' समाप्तिः सर्वाधिकान- त्वात्। 'सा परागतिः तत् निरतिपुयं स्थानम्। "सोऽध्वनः पारमा- प्रोति। तदिष्णो: परभं मदं" इतयादि श्रतिप्रसिद्धा परा गतिरषि सैव इत्यर्थः। + 'कपो भिन्रा' बाभ भिश्ास इत्यर्थ।

मुह्गरप्रह्ार: ₹।] १५०

सूया यथा सर्वलोकस्य चत्तुर्न, लिप्ते चाचुषैर्बाद्तदौषेः। एकस्तथा सर्वभृतान्तरात्मा न लियते लोकदुःखेन बाह्य:॥ दूति। स्वतिय्व। एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बचधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्॥ दूति। न च पूर्वाकगौतमसूचविरोध: । तस्य यावड्वह्मज्षानं व्यावहारिकभेदपरत्वेनाय्युपपत्तेः । एतेनैक्स् भावनापरत्वम्-दवति अल्पितमप्यपास्तम्। तम्मान्नात्मवादस्य दुर्निरूपलेन सिद्धूं श्रुति- स्मति-यु त्य नुभवानुसारेणात्मैकत्वं दति दिक्।

नानात्वखएडनम्।

एवं वासतवात्मभेदं निराकृत्य घटपटादयनात्मभेदोऽि मिरा- क्रियते। ननु-मायाकार्यतं प्रपस्चस्य शारभापरिणमखणडने प्रथम- मुद्गरे प्रतिपादितत्वात्कथमनात्मनां परस्परं भेदाशङ्मा ?- दति चेतु। न। तस्ैवासिट्के:। ब्रह्मकार्यस् बजभः श्रवणात्। सदेव सौम्येद्मय्र आ्रासीत्। यतो वा दूमानि भूतानि जायन्ते। तस्माद्वा एतस्मादात्मन आ्काशः सम्भूतः। यथाओे: चुट्रा विस्फुलिङ्गाः। एवमेवैतस्मरादातान: सर्वे देवा: सर्वे लोका: सर्व एवात्मनो व्युच्चरन्ति। इत्यादिभुतिम्यः ।

१५८ सदानन्दयतिविरचिता। [रबीयो

अन्माद्यस यतः* [पा. भा. भ्र. १ पा. १ सू.]। इति न्यायाच्। नम्वज्ञानकार्यमपि वजनः भ्रूयते। तथा दि।

साभामाज्ञानं मृत्यु: । त दोदं तर्द्व्याऊतमासौत्। दन्द्रो मायाभि: पुरुरुप ईयते। श्रजामेकां लोहितश्डक्रळ्तष्णाम्। मायान्तु प्रक्रतिं विद्यात्। नामदामौनो मदासौत्। तम श्रामीत्तमसा गूळ्हम्। दत्यांदिश्रुतिभ्य: । मायामात्रं तु कातर्न्येनानभिव्यत्स्वरूपत्वात्ो [भा. भा. श्र. ३ पा. ३ सू.]।

१ 'तर्धोदं' इति ग० पुस्तकें। * जन्म उर्त्पात्तः करदिरस्य इति तङ्गगासंविज्वानो बजब्रीहिः। जन्म- स्थितिभक्रं समासार्थः। 'व्स्य' इति प्रत्यक्षादिसन्निधापितस्य इदमा- निर्देश:। स्टषिटिजन्मादिधर्मसम्बंधाथा। 'यतः' इति कारयनिदेशः। इद- मत्र तात्पर्यम्। काम्य जगतो मामरूपाम्यां व्याऊृकतस्य कानेककर्टभोक्वसंय क्म्य प्रतिनियतदेशकालफलाश्रयम्य मनसाप्यचिन्यरचनारपस्य जन्म- स्थितिभक्रं यतः सर्वज्ञात् सर्वपाक्केः कारगादवति।'तटूझ' इति वाक्ोषः । 'तु' पाब्द: पक्षं व्यावतयति। नैतदस्ति यदुक्कं 'सन्धे सषटिः पारमा- थिंबी' इति। मायामय्येव सन्ये रकिः। न परमार्थगन्धोऽप्यस्ति। कुतः।

व्क्तख रूपवान् तम्मात् मायामात्र इत्यर्थः। कात््यं तु देशकानसर्म्पा्निर- वाधख इति।

मुद्ूरप्रहार: ₹।] १५६

दूति न्यायाच। एवं तर्षि श्रुतौनां सवयोश्च परसरविरोधा- श्रोभयमपि कारणमस्तु। किं तर्हि जगत्कारणं ?- इति चेत्। यथायोग्यं परमाादिकमेव।, तस्मादनात्मभेदे प्रत्यचादिमिड्धे जगति आरात्मभेदाभावेऽपि कथमद्वतसिद्धि :- दति चेत्। महदनिष्टमापादितं पुच्का्टङ्गाम्यां विकलेन तार्किकबलौवर्देन अद्वैतवादिनं प्रति। तर्हि-प्रत्यच्मिद्वोऽयं घंटपटादिभेद :- दति वदन् प्रष्टव्यः। किं धर्मिप्रतियोगिस्वरूपस्त्त्वान्तरं वा? तत "प्रत्यक्गाह्यः तत्वान्तरमेव" दूति वैभेषिकास्तार्किकास। "पदार्थधर्मतवेन तत्सरूपेण च दिविधी भेद" द्वति साझ्याः पातञ्जलाख्। ददमेव मतं भेदवादिलेन प्रमि्धे- र्माध्वैरपि ऋङ्गोक्रियते। "अधिकरएस्वरूप एव भेद: मोऽपि प्रत्यक्ष- ग्राहः" दवति प्राभाकराः। "अधिकरणखरूपोऽप्यभावोऽनुपलव्धैरव य्राचः"द्वति भाट्ठाः। "कार्यकारणयोर्भेदाभेद द्ति" भट्टभास्करानु- यायिनः विदण्डिनो जेनास। तदेतत्कमेए निराक्रियते। किं प्रत्यचं भेदमानं गकाति उत धर्मिप्रतियोगिभेदात् ? नाद्यः। धर्मिप्रतियोगिप्रतोतिमन्तरेख भेदस्य प्रत्येतुमभ्नक्यतवात्। द्वितौयेऽपि क्रमेण ग्रहणं युगपद्दा? अ्रथ यदा क्रमेण तदापि भेदं ग्टहोला प्रत्यचं धर्मि-प्रतियोगिनौ गज्षाति वैपरीत्येन वा ? अरथ युगपत् तथापि 'दणडौदेवदत्त' दतिवत् विशेषण-विभ्ेष्यतया ग्रजाति उताङ्कुलिनयवत्परस्पराSमंसष्टतया? दति। तत क्रम- पच्चे भेद्ग्रहपुरःसरो धर्मिप्रतियोगियहपचो न युक्ः। भेदज्ञानं प्रति धर्म्यादिज्ञानसय कारणतेनोत्रे क्रमग्रहणायोगात्। त्रथ तद्विप- रौतो धर्मिप्रतियोगिग्ह्पूर्वको भेदग्रहः। तदपौदं विचारणौयम्।

१६० सदानन्दयतिविरचिता। [ढतोयो

किं सरूपेण धर्म्यादिग्रहणं भेदनिरूपकम्, उत घटलादिना, यद्वा धर्मित्वेन प्रतियोगिलेन वा? नादः। चौरनौरयोसादा- त्यापन्रयोः सवरूपेण भाममानयोरपि तदौयभेदाग्रहणात्। नापि द्वितौयः । घटलादिना प्रतियोगादिग्रहस्य भेदापेक्षलेन त्रन्योन्या- त्रयात्। अरतएव ततौयः। भेदज्ञानाधौनं प्रतियोग्यादिज्ञानं धर्मि- भिन्नस्य भेदनिरूपकस्य प्रतियोगिलात्। एवं धर्मिज्ञानस्यापि भेद- जञानपूर्वकत्वमूहनौयम्। तज्ज्ञानाधौनं च भेदज्ञानं प्रसिद्धूमिति कथं नान्योन्याश्रयः । किञ्व। भेद: किं भिन्ने धर्मिषि प्रवर्तते उत श्भिन्ने? न तावदभिन्ने। तन्न भेदग्राहकवस्य भ्रमत्वस् भमत- प्रमङ्गात्। अ्रभिन्नं नाम भेदानधिकरणम्। तच चेत् भेदं गळीयात् तज्ज्ञानं कथं न भ्रमः स्यात्। यदि श्राद्ः तत्किं खेनैव भेदेन भिन्ने धर्मिणि सयं भेदो वर्तते उत भेदान्तरेण भिन्े? नादः। न्रात्माश्ररयात्। खभिन्ने खस्य वृत्ते: । द्वितौयश्वेत्। सऽपि श्रभिन्ने

· 'भिन्ने भेद:' इत्युक्कादात्माश्रयादि कथं इति चेत् उच्चते। भिन्ने नाम- भेदवििष्टे भेदाश्रये। तथाच विशेषणीभूतो एकस्ततीयान्तप देन निर्दिधः। धपरेे विधीयमानः प्रथमान्तपूब्दनिर्दिकः। भेदाश्यत्वं बिना ततीयान्त- निर्दिषम्य विशेषणत्वायोगात्। विशेष्यान्वयिना सम्बद्धम्यैव विशेषणत्वात्। दौ चेदन्योन्याश्रयः। ततीयापेक्षायां चक्रकम्। चतुर्थे त्वनवस्था इत्यर्थः। एतंदेवेहं विद्यार एमुनिभि: त्त्वविवेके। सविकल्पस्य उत्यत्व उच्यस्य स्यादवस्तता। निर्विकल्पस्य उच्यत्वं न टृषटं न च सम्भवि। इति चेोदमुक्का- विकल्पो निर्विकल्पस्य सविकल्पस्य वा भवेत्। हत्बादिमा।

मुदरप्रहार: ३।] थड्ैत ब्र झसिङ्ि:। १६१

धर्मिणि उत मिन्ने ? दति विकृष्पे प्रथमे भेदस्य कस्पितल्वम्। द्वितौये. खेन भिन्ने चेत् श्रात्माश्रयः । यङ्गेदनिरूपणार्थं खयमागतः तेन भिन्ने चेत्तदा श्रन्योन्याश्रयः। त्रथ एतदोषपरिहाराय द्वितीय- भेदस्य मिन्ने धर्मिि स्त्यर्थ ततीयखीकारखेत्तदा चक्रकम्। भेदद्यव्यवधानेन खस्यापेक्षणात्। त्रथ तचापि पूर्वदोषनिवृत्तये चतुर्थः खोक्रियते चेत् सदानवस्था। त्रथ-गत्यन्तराभावादनवस्था- य्याश्रीयते-दति चेत्। तहि ते भेदा: किं क्रमेण धर्मिषि वर्तन्ते उत युगपत् ? क्रमेण चेत् तर्हि धर्मिोडनादित्प्रसङ्गः। उत्तरो- त्तरभेदेन पूर्वपूर्वभेदकार्यस्य धर्मिषि भिन्नव्यवहारम्य अ्रसिद्धि:। पूर्वपूर्वभेदस्य वैयर्थ्न प्राग्लोपा्पत्तिक्व। युगपच्चेत्तर्हि. भिन्ने भेद- स्थितिपचचतिः । अरथ-एतहोषपरिहाराय एकविशिष्टे परस्थिति- राश्रौयते-दवति चेत्। ताि अविनिगमप्रमङ्गः। एतद्वेदविशिष्टे एतङ्वेदस्थितिरित्यत् विनिगमकाभावात्। किञ्च। एवमपि भेदाः खौक्रियेरन्। यदि भेदपरम्परावगाहिनी काचित्संविदुदयमासा- दयेत्। न चसा ऋ्रस्तौति। तस्मात्यमाणभावान्नानन्तभेदखीकार:। अ्रथैतत्सर्वदोषपरिहाराय दण्डौदेवदत्तवद्धर्मिप्रतियोगिनौ। भेदख्व युगपदेव प्रत्यच्मवकलर्यात। अरतएव-नाङ्गलितयवत् रस्परामंसष्ट- तया-दवत्यपि न। तत्प्रतौतवेशिध्यावगाहित्वनियमात्। ननु-तर्हि विभेषणविशेष्यभावेन प्रत्यन्ं भेदं ग्लातु-दति चेत्। तईि भेदावगाहिन्येव प्रतोतिर्विभेषणप्रतौतिः? उत भेदतद्गर्मिप्रति- योगिविषयकप्रतोतिरिति?। नाद्यः। कार्यकारणवुद्योरेकत्वायोगात्। न द्वितौयः । विभेषणलेन ज्ञानस्य भेदज्ञानाधीनलात्। विभ्ेषण 21

१६२ सदानन्दयतिविरचिता। [हतीयो

नवच्छ्िन्नेन निर्विक्पकस्वरूपेए भासमानस्य भेदज्ञानाजनकत्व- स्यावेदितत्वात् दति दिक्। दूति अतिरिक्तभेदखएडनम्। अ्रथास्तु तर्हि साझ्ादिसमत एव पदार्थधर्म-तत्खरूपभेदेन द्विविधो भेदः। तथा हि। एकस्तावत्पदार्थानामन्योन्यसामाना-

योग्यतादिलक्षणः । स च पदार्थधर्म एव। पदार्थसरूपेऽवगते तह्गतधर्मविभेषावगमनियमात्। अ्रन्यस्तु पदार्थानामसङ्गररूपः । म च पदार्थसरूपावगति*रेव। ननु-अ्यमस्म्ाद्विन्र दति धर्मिप्रतियोग्यपेचो भेदः। तद्ग्रहणं व धर्मिग्रहणद्यपेन्तम्। तथा च कथं स्रूपग्रहणोन भेदग्हणम् ?- द्ति चेत्। उच्चते। न तावद्वेदस्य धर्मिप्रतियोग्यपेचा। रूप- रसादिसरूपस्यैव तद्गेदल्वात्। तस् च प्रतियोग्याद्यनपेचलात्। अमङ्गरो हि भेद: । स च रुपसय रूपात्म्ानैव रसात्सिङ्कि:। न हि रूप-रसयोः स्वव्यतिरेकेण धर्मान्तरापेवो ऽसङ्गरः प्रति- भाति। तयोः सरूपस्य मङ्गरात्मनैवावभासनात्। या तु तच धर्मिप्रतियोग्यपेता सा तत्र भेदभब्दप्रयोगनिबन्धना। तथा हि। रूप-रसादि पब्दास्ावट्रप-रसादिखरूपनिमित्ता: प्रयुज्यन्ते।

यथा वृत्तादिभब्दाः वक्षादिषु सरूपमाचापेचया प्रयुज्यन्ते। वनादिभब्दास्तु तचैव एकदेभावस्थानाद्युपाध्यपेचया। ततो धर्मि- * खरपे एव इत्यर्थ: ।

मुद्गरप्रहार: ३।] १६१

प्रतियोग्यपेचया भेदभब्दप्रयोगनिबन्धनतवात् सरूपातिरिक्रभेदे प्रमाणाभावात्। निर्विकल्पकविज्ञानेऽपि 'रूप-रसादिखरूपसैव भसङरात्मना Sवभासनात् खरूपभेदाभेदो नातिरिक्कः-दूति चेत्। श्चोच्यते। यदि कश्चित्पदार्थानां धर्मभूतो भेद: प्रतिभासते प्रतिभासतां नाम। न तत्प्रतिभासो निराक्रियते। यावङ्गह्मज्ञानं वच्यमाएकल्पितप्रपभ्नभेदावभासस्ेष्टव्वात्। यन्तु घटादिखरूप- मेव भेद द्ति परिकलनम्। तन्न। प्रतीतिविरोधात्। व्यवहारा-

तथा हि। पडक्ो घट-दृतिवत्-भिन्नो घट-दूति घटधर्मिलेन भेद: प्रतिभासते। न तु-भेदो घट-दूति घटखरूपलेन। अ्रतो भेद- घटयोर्धर्मधर्मिप्रतौतेराबालपण्डितं प्रसिदत्वात्। प्रसिद्वेख्च बाधा- भावात्। तदपलापे सर्वप्रतौत्यपलापप्रमङ्गाच्च। भेदस्य वस्तुखरूप- कल्पना सकललोकप्रतौतिविरुद्धा। किञ्। भेदो घटखरूपमेव चेत् तईि भेदघटादिभब्दानां पर्यायत्वप्रसङ्गः। तथा सति-घटो भिन्न :- द्वति भेदभब्दस्य ब्रनेकघट-पटादिभब्दैः सह प्रयोगो न स्ात्। ततश्च शब्दार्थव्यवह्यारोऽस्तमियात्। यच्चोत्ं-वृक्ष-वनादिभब्दाविव वृच्चेषु सरूपोपाधिनिमित्तौ घट-भेदभब्दौ घटखरूपे वर्तेते दवति- तद्सत्। एकदेभानेकदेभावस्थानादिधर्मविभिष्टा किल वृक्ष- वनादिशब्दाभिधेया न सरूपेण वृच्ादिभव्दवाच्या-दति श्रस्तेव

१ 'रसादिरूपस्येव' इूति ग. पुस्तके। २ 'पदार्थानां धर्मभूतो' इत्वेव ख० ग० पुस्तकयोः।

१६० सदानन्दयतिविरचिता। [दतीयो

कियानपि अर्भेदः । हख-दोघादिभब्दाः पुनर्न्नाधिकदेभकाल- व्यापित्वधर्मनिबन्धना: वृच्षादिषु प्रयुज्यन्ते। न तत्खरूपमात्र- निबन्धना एव। यथा पिचादिभब्दाः पुन्नादिषु जननादिसम्बन्ध- प्रयुक्रा: प्रवर्तन्ते। सर्वथापि त्वपर्यायशब्दानां वाच्यार्थभेदोऽपरिहार्य एवं। ततञ्च भेद-घटशब्दयोर्वाच्यार्थभेदाभावे सति पर्यायत्वादनेकै- र्भिन्नार्थशब्दे: मह प्रयोगानुपत्ते: प्ब्दव्यवद्ारो Sनुपपत्रः स्यात्-दवति व्यवहारान्यथानुपपत्यापि घटादिस्वरूपादर्थान्तरं भेद-दति निश्चौ- यते। अनुमानं च-भेदो घटशब्दवाच्यादर्थान्तरम्। तदपर्याय-

पर्यायः। पटादिभब्दमामानाधिकर ण्येनापि प्रयुज्यमानलात्। रक्का- दिशब्दवत्। अपि च। भेदम्य घटस्वरूपमाचले घटादेरविदारणत्मकत्वात् लोके विदारणरूपो भेदो न मिद्दोत्। ततश्च त्रन्योन्यानात्मकत्व- लक्षणवत्खमदगरामिद्धूरद्वैतवाद एव भवता सन्ैतितां कुर्वता मर्मारितः म्यात्। घटादेवां भेदमाच्रतवे भेदम्य विदारणत्मकल्वा- देको घटो न मिद्येत्। तथा तदंभः। तदंभेऽय्येको न सिद्ेदिति शून्यमेव जगत् म्यात्।

मविरुद्धम्-द्वति चेत्। तहौंदं ब्रूहि। किं समस्तजगदुदरवर्तों एक एव भेद: उतानेकः ? आाद्े तदा भेदसेकत्वात्तन्माचलाच्च सर्वस्य वस्तुजातम्य पुनरष्यद्वैतवादापत्तेः। द्विनौये। यदनेके भेदा- स्थाषि तेषामनेकत्वमेकत्वं चेत्तावन्मातत्वात्र्वभेदानामद्वैतवाद-

मुदरप्रद्दार: ३।] १६५

प्रसङ्ग:। अतावन्माच ्ेि र्े्र। त ादि भेदो घटादिखरूपादर्थान्तरमेवापतति। तस्मात्ष्र्वलोकानुभव- विरोधात्। शब्दार्थव्यवहारानुपपत्तेः ऋ्रद्वतवादस्य शून्यवादस्य वा प्रसङ्गाच्च घटादिसरूपमेव भेद दवति न घटते। किन्तु घटादिखरूपादर्थान्तरभूतो धर्मिप्रतियोग्यपेचख भेद: प्रमाऐोनानवसेयो*Sपि धावदैक्यात्मबोधं माचिवेद्यतया अवभासते दूति न सरूपभेदावकाशः । नापि भेदस्यात्यन्तापन्हवः। यत्पुन- रुत निर्विकल्पकज्ञानेऽपि भेदोऽवभासते दति। तत्र वत्रव्यम्। किमिदं निर्विकल्पकं ज्ञानं नाम? यदि विकल्पः प्ब्दः तद्रहितम्। तहि बाल-मूकादिज्ञानं निर्विकल्पकमित्युच्ेत। तदा तेषां वाचक- पब्दापरिज्ञाने डप्ययमस्माद्िन दति धर्मिप्रतियोगिज्ञानसभ्भवात्त- दपेचभेदप्रतिभासे डपि न कश्चिद्विरोधः । अथ विकल्पो भेद: तद्रहितं प्रथमाचिसन्निपातजं विज्ञानं निर्विकन्पकमित्याभप्रायः तदा-भेदरहितविज्ञाने भेदो 5वभासते- दूति विरुद्धभाषितवं निर्व्यलीकमापद्येत। तम्रान्नन वस्तुरुरूपं भेद: द्वति दिक्। श्त एव प्राभाकर-भाट्टयोः सम्मताधिकरणरूप एवाभावः । स च तार्किकादिवत् 'प्रत्यच एव' दूति प्राभाकराः । 'अ्रनुपलब्धिगम्य एव' द्रति भाट्टाः-दति यत्तदपि न। तथा हि। अनुपलब्ध्या-जानामि-दृत्यनुभवसिंदूजाति विभेष-

• बनिख्वित इत्यर्थः।

१६६ सदानन्दयनिविरचिता। [ळतीयो

वृत्यनुपलन्धिः। तत्करणमनुपलन्धिः । सा* च निर्णयात्मकज्ञान- सरूपाया: उपलब्धेरभावः । तथा हि। वस्तुतो घटाभाववति घटो इस्तौति भमसमये घटाभावेन सह सन्न्िकर्षे सत्यपि तज्ज्ञानं नोत्पघ्यते। अ्रतः तत्र घटानुपलब्धि: करणम्। तदभावाच्च न तन्न तज्ज्ञानं जन्यते। चच्षु- रादिकं चाधिकरएग्रहणर्थमनुपलब्धेर्यांग्यतासन्पादनार्थं चोपयुज्यते। योग्यता च-यद्यन घटः स्यान्तदोपलभ्येतेति तर्कसम्पत्तिरेव दति। एतादृश्यनुपलन्धिः प्रत्यच्महकारिषेवेत्यतो नानुपलब्धि: प्रमाण- न्तरम्। पृथक् प्रमाणन्तरकल्पने गौरवात् दति तार्किकादयः सर्वे-दृति चेत्। मैवम्। उभयचापि मानाभावात्। तथा हि। वस्तुतो घटवति भूतले घटाभावभ्रमसमये घट- चन्षु:मंयोगे सत्यपि घटज्ञानानुत्पत्तेरभावानुपलव्धेरपि भावगहे हेतुत्वापत्तेः । न घेष्टापत्तिः। अरपसिद्धान्तात्। प्रमाणभावाच्च। तस्मान्ानुपलब्धि: महकारिणी। न वा पृथक् प्रमाणन्तरम्। न च -तर्ह्यभावज्ञानमनुपपत्तममिति वाच्यम्। मायाकल्पितप्रपञ्न निरूपित- स्याभावस्य यावट्रह्मज्ञानं प्रातौतिकस्यैव खीकारात्। तस्ाब्नाधि- करणस्रूपो भावो नाय्यतिरिक्को नापि पदार्थस्रूपः। किन्तु वच्यमाएरौत्याऽनिर्वचनौय एवेति दिक्। इति स्वरूपभेद्खएडनम्।

• करयभूता धनुपलब्धि: इति जञेयम्।

मुदरप्रहार: ३।] १६७

त्रथास्तु तर्हि कायें कारणद्विव्ाभिन्रम्। न तु श्रद्वैतवादि- सम्मतमनिर्वाच्यं कार्यं कारणे कल्पितम्। न वा सर्वथा भिन्नमेव । मानाभावात्। दह खलु भेदाभेदवादिनो बहवः सन्ति। तथा हि। चपएका*सावदाचचते सर्वमिदं जगद्विन्रमभिन्नं च। भिन्नाभिन्नात्मकत्वेनावभासमानतात्। 'मन् घटः' 'सन्पटः'-दूति सदातमना तावत्मर्वभेकात्मकं प्रतिभाति। घट-पकटादिरूपेणाने- कात्मकं चोपलभामडे। ततश्ोभयात्मकत्वानुभवादेकानेकात्मक- मेवेदं जगत्। नानेकात्मकमेव। नाप्यद्वैतमेव। न चैतदेकानेका- त्मकत्ववसतुनो धर्मः । धर्मस्याप्यनेकात्मकत्वात्। एकानेकात्मक- रूपव्यतिरेकेए वस्तन्तरस्यानुपलम्भाच्च। ततः प्रत्यचसिद्धमेकानेका- त्मकत्वं सर्वस्थ। अनुमानं च। विमतं सर्वमनैकान्तं, सत्वात् हैरम्वा-

• 'त्षपयकाः' जैनमार्गसिद्धान्तप्रवर्तकाः इति केचित्। क्षपयति वि- वयरागमिति क्षपयः। क्षपय एव क्षपयकः। खार्थे कः। बौडसन्नासिष क्षपसक, शाकाप, कययाकेत्यादय: तारतम्येन वर्तन्ते। यथा कुटीचक- वक्ोदाहादय:। महाभारते वदिपर्वयि पौष्योपाख्याने "सो Sपश्यदथ पथि नमं क्षपयकम्" [क. ३ सो. २७] इति। 'क्षपगकं पाषरइभिक्षक' इति नीलकरठ़:। व्यानन्दगिरिक्वते पङ्गरविजये षट्चत्वारिंपूत्तमे प्रकरग क्षपयकमत खाडनमुक्क्म्। तन्र तु क्षपयकमतं 'काल एव ब्रह्म' इत्यादि व्यनूद- "नदीव प्रभवेत् काचिदक्षय्यात्सन्दते यथा" [यजुरारसके] इत्यादिना वाचार्यंभगवत्पादे: खगिडित मित्याद्युक्म्। स घ काल एव ब्रह्मेति वदन् क्षपयको ऽन्य इति प्रतिभाति।

सदानम्ट्यतिविर चिता। [ढतोयो

दिवत्। ततश्व कार्यकारणयोरपि भिन्नाभिन्नतेति चेत्। श्रच्न भट्टानुयायिभिः समाधीयते। 'न सवैं वस्तुजातमिदं भिन्नाभिन्रम्। अनुपलस्भात्। व्यवहाराभावप्रसङ्गाच्च।न हि घट-प्रकटयोः खरूपे- सैव भेदसुत्यश्यामः। घटः भरकटं-दत्यादिसामानाधिकरा भावात्। यस्यं सत्वादिरूपेणाभेद: सामान्यनिबन्धनः ततो न सर्वमनैकान्तम्। अरपि च सवैं सर्वात्मक चेत्तर्िं सकलव्यवहार- विलेोपप्रमङ्ग: । तथा हि। जलाहरणार्थों कदाचित् घटमिव पकटमप्या- । ददौत। तस्य तदात्मकल्वात्। अ्रथ अ्रघटात्मकमपि तदिति ना- निष्टप्रमङ्ग-द्वति चेत्। तर्हीदमच विकल्पनौयम्। किमघटतवं नाम घटात्मकत्वाभावः? किं वा रूपान्तरं? दति। यदि घटात्मकल्वाभावः तदापि विकन्पनौयम्। किं भावाभावयोरन्योन्यात्मकत्वमेव उता- न्यत्वमेव अथोभयात्मकत्वमपि? दूति। यद्यन्योन्यातकल्वमेव तदा भकटस्य घटात्मकत्वाभावो नाम घटात्मकत्वमेवेति जलाहरणार्थों प्रकटमप्याददौत। उदकं पिपासुख् कदाचित् ज्वालामालामप्या- ददौत। अ्रथैतद्दोषपरिहारार्थमन्यत्वमेव भावाभावयोरिति मन्चौथाः तहि भकटस्य घटाभावरूपत्वात्तयोश्च्यान्यत्वमेवेति न सर्वस्थ त्रनैका- न्ततम्। श्रथ भावाभावयोरप्यनैकान्तत्व मेव। तर्हि घटाभावो पि घटः। तदभावो जपि तथैवेति भावाभावयोर विशेषप्रसुङ्गः। ततख न भाव- व्यवहारो नाय्यभावव्यवहार द्वत्यखिललोकयाचापि लुप्येत। श्रथ पकटस्य प्रघटात्मकत्वं नाम रूपान्तरं-दति चेत्। तदैकस्य

सुद्गरप्रहार: ३] १६६

रूपद्याभ्युपगमात् तयोच्च सामान्यविशेषादिव्यतिरेकेण अ्रनुप- लभ्भात्। सामान्यविभेषभावेनेव भिन्नाभिन्नत्वं वसतुनः, न सवूपेण- दत्यायातम्। यत्तु-सर्वमनैकान्तं सत्वात्, हैरम्वादिवत्-द्वति । तन्न साध्यविकलो दृष्टान्तः । न खलु हैरम्ादेरपि सरूपे Sनेकान्तत्व- मस्ति। विभिष्टावयवविन्यासस्य एकावयविद्रव्यत्वात्। न च-नर- करिरूपे प्रत्यचोपलव्धे कथमेवं कल्पना ?- दूति वाच्यम्। त्रवयव- सामान्यमात्रोपलभ्भात्। न खल्ववयवमामान्यमात्रोपलमभेन मैत्रस्

विस्तरेण द्वितोयमुद्गरे निराऊृतत्वाच्चेति दिक्। किन्तु। मामान्यविभेषादेव भिन्नाभिन्नत्वमुपलभ्यते। तथा हि। षष्टो गौरित्यम्मिन्प्रत्यये सामान्य-विभेषयोः सामानाधिकरण्यादभे- दोऽवगम्यते। कालाची गौरित्यस्मिन्प्रत्यये गोत्वम्य व्यत्त्यन्तरात्मत्व- प्रतौते: षरदव्यक्र्भेदो 5वगम्यते। तदेवं प्रत्ययाभ्यां मामान्यस्य व्यत्रोस

प्रत्ययान्तरमेवास्तौति चेत्। तर्हि अ्रस्तु दूहापि तथैव दति-कि- मनुपपन्नमिति। ततश्च स्वरूपेण मामान्यं व्यत्रेरभिन्रम्। व्यत्यन्त- रात्मना तु भिन्नम्। व्यक्तिरपि मामान्यरूपादभिन्ना। व्यत्यन्तरा- त्मना तु भिन्ना-दति सामान्य-विभ्रेषयोर्भिन्नाभिन्नत्वं प्रत्यचमिड्म्। एवं कार्य-कारणयोरपि मृद्ट दवति मामानाधिकर प्यादभेदो 5वग- म्यते। मृद: कलभात्मकत्वानवगमाच्च मृद्वटयोर्भेदो Sवगम्यते। ततश्च

22

१७० सदानन्दयतिविरचिता। ततोयो

कार्यकारणयोरपि मिन्नाभिन्नलवं प्रत्यक्तमिदूमेव। तथा च न कार्य- मनिर्वाच्यं कारणे कन्पितमिति मिदूम्। श्रयमेव न्यायो गुए- गुलिनेरंशांशिनोर्विभिष्टस्वरूपयोरपौति। अ्रन्येऽपि बहवो वा- दिनो एतन्मतावलम्बनेनैव सस्बद्यनुमारेल भेदाभेदप्रकारान् कन्पयन्ति। तथा हि। केचिदाचचते। "योडमौ कार्य-कारएयोर्मेदरूपो धर्म- विशेषः१, स तयो: स्वरूपमेव। श्रभेदस्तु तादात्यलक्षणः सम्बन्ध"-दूति। अ्रन्येतु-"भेदो नाम कार्य-कारणयोः कश्चित् धर्मः । श्रभेदस्तु तद- भावः"-दवति। अपरे तु-"भेदाभेदौ उभावपि वस्तुनो धर्मो रूप- रसाविव भावरपौ च"-द्वति। मर्वे चैते सखपक्षममर्थनाय सामाना- धिकरण्यानुपपत्तिमेवाचकते। न चैतत्सम्यग्दर्णिनो मन्यन्ते एकम्य भेदाभेदवच्वे प्रमाणभावात्। तचादे पत्े वक्रव्यम्। योSमावनयो- र्भेदरूपो धर्मविशेष:९ म किं ताभ्यामन्य एव आ्रहोखिदनन्यः उता- न्याऽनन्यः? त्रय अरन्यश्चेत् खाश्रयेण स्व्व्यातरित्रः मम्बन्धो वत्रव्यः। सम्बन्धिभ्यां भिन्नल्वे सति सम्बन्ध्ाश्रयत्वं मम्बन्धसामान्यलक्षणस्य मर्व- सम्मतत्वात्। न च- सम्बन्धरूपल्वात् सयं मम्बन्धान्तरं नापेचत-दति वाच्यम्१। तथा8 सति संयोगे व्यभिचारात्। मंयोगो हि सयं

१ 'रूपो धर्मविशेषः' इति क. पुस्तके नास्ति। २ 'धर्म' इत्येव क. पुस्तके। 'विशेष' इति नास्ति। ३ 'इति चेत्' इति ग. पुस्त के। ४ 'तथा सति' इति नास्ति ख. पुस्तके।

मुद्गरप्रहार: ३] अद्देतब्रह्म सिद्धि:। १७१

सम्बन्धो डपि सन् खाश्रयेण किल, तादाव्यसम्बन्धमपेच्ते। न च -तादाक्यं तादात्येनैव तिष्ठति। न तु तच सम्बन्धान्तरकल्पनम्। तार्किकसम्मतस्व रूपसम्बन्धवत्-दति वाच्यम्। न्यायविरोधात्। विवादाध्यासितः सम्बन्धः खाश्रयेण स्वव्यतिरित्रं सम्बन्धमपेक्षते। सम्बन्धत्वात्। गुणत्वाद्दा मंयोगवत्। तादात्यं स्व्यतिरिक्तसम्बन्धेन खाश्रयतन्त्रं भवितुमर्हति। साश्रयादनत्यन्तभिव्नववात्। भूतलतन्त्र- घटवत् दूति। स्वाश्रयादत्यन्तभिन्नत्वे च सम्बन्धानुपपत्तिः। मम्परति- पन्नसंयोगसम्बन्धस्य साश्रयादत्यन्तभेदानुपगमात्। दृष्टान्तभूतस्य समवायस्य च प्रथममुद्गरे विस्तरेण दूषितत्वाच्च। तद्वदेवामि्धि- प्रमङ्गोर्दप दुवारः द्रति। तस्मान्न तादा्यं खाश्रयादत्यन्तभिन्नम्। त्रथ अभिन्नमिति कल्प्ेत। तदापि निरूपतां किमिह्ापि तादाक्यलच्षणो भेद: किं वा एकत्वलक्षणः? दूति। आद्ये तादात्यस्य तादात्यान्तरखौकारे ऽनवम्यानान्न कुत्राप्यभेदः मिद्ेत। द्वितीये तु एकत्वलक्तणास्य वस्तुमाचलवात्-तादात्यंनाम धर्म-इतिमृषोक्रि: स्यात्। अथोभयदोषपरिहाराय-भिन्नाभिन्न-दृत्युच्यते। तन्ाप्य- भेदभब्दसादाव्यमिति चेत्। तस्य च भिन्नाभिन्नत्वे सति तदभेदो डय्येवं तद्भेदो डप्येवं दत्यनवस्था प्रमङ्ग:। तम्मान्न प्रथमपची यु-

१ 'खरूपभेदस्य पूव निराकृतत्वाचे' त्यधिक ख. पुस्तके।

एवं सति खरूपमेदापत्तिरिति न पाङ्मम्। स तु पूर्वमेव निराकृत इति दरह नाकः।

१७२ सदानन्दयतिविरचिता। [हतीयो

क्रिमान्। यदपि मतं-कार्य-कारएयोर्भेंदो नाम कश्चन धर्मः, श्रभे- दसु तदभाव-दृति। तदपि पर्यालोचनीयम्। किं भेदाभेदौ एकाश्रयौ उत मिन्नाश्रयौ। यद्येकाश्रयौ तदा भेदाभेदौ न युगपदेकस्म्रिव्सभ्भवतः। भाव-तदभावयोर्युगपदेकच्न समवायानुपपत्तेः। त्रथ भिन्नाभिन्नाश्रयौ? न तर्हि कार्य कारण- द्विन्म्। एकस्योभयात्रयत्वा Sनभ्युपगमात्। तस्मान्न द्वितीयपच्ो ड पि साधौयान्। या पुनरेषा कच्पना-भेदाभेदौ कार्य-कारणधमौं। रूप-रसाविव भावरूपौ-दूति। तवाप्यभिप्रायो वर्णनीयः। किं भेदामेदौ कार्य-कारणभ्यामत्यन्तभिन्नौ किं वा भिन्नावेव? तथवा उभयरूपौ अ्रनुभयरूपौ वा ? दूति। यदि तावदाद्यः कल्पः तदा भेदाभेदयोः कार्यकारणम्यां यो भेद: सोऽपि ताभ्यां भिन्न- सेत्तदा तङ्गेदोऽपि-एवमनवस्थानात् न क्वचिद् भेदभिद्धिः। तदुकं खण्डनऊद्गि:। अ्नवस्थादयो दोषा: सत्तां निघ्नन्ति वस्तुनः। भ्रद्वैतिनां ते सुछृद: प्रपञ्चे तत्प्रसञ्जकाः ॥ द्ति। अ्रभिन्नश्चेत् कार्य-कारणम्यां तद्ेदाभेदयोरन्यत्वाभावात् कार्य-कारणतिरेकेए तङ्वेदाभेदधर्माऽसिङ्िः। श्रथ स भिन्नाभिन्नः कल्प्ेत। तर्हिं तयोरपि सधर्मिणोर्भिन्नाभिन्नले सति अ्रनवस्था स्यात्। श्रतो न कार्य-कारणम्यां तद्रतभेदाभेदौ मिन्नौ। नाप्- भिन्नौ। भेदस तत्नापि धर्मत्े भेदाभेदादिभावेन चानवस्थानादि- दोषप्रसङ्गात्। सवरूपमाचतवे च भेदाभेदयोरेवाभावप्रसङ्गात्। त्रथ- कार्यकारणयोर्भेदाभेदौ ताभ्यां भिन्नाभिन्नाविति मतम्। तदा

मुद्गरप्रहार: ₹।] १७२

नङ्वेदाभेदयोरपि भेदाभेदान्तरकल्पनायां अनवस्थानात्। त्रथत- दोषपरिहारे््रया-भेदाभेदौ न भिन्नौ, नाप्यभिन्नौ, नापि भि- न्ाभिन्ना कुतश्चित्। किन्तु भेदाभेदावेव समस्तव्यवहारनिमि- न्तभूतौ प्रत्यचेष चोपलभ्यमानाविति कल्प्येत। तर्हि ददं ब्रूहि। भेदाभेदयोधर्मिण सम्बन्धाभावे कथं तद्गूर्मत्ं? द्रति। श्रस्ति चेत् सम्बन्धः सोदपि न तावत् संयोगलक्षणः । गुणकर्मादार्वाप त्वया भेदाभेदखोकारात्। सयं चाट्रव्यत्वाभ्युपगमात्। द्रव्यधर्मत्वाच्च मंयोगस्य। नापि समवायो Sनभ्युपगमात्। पूर्वमेव निराकृत- त्ाच्च। श्रथ-तादाक्यलक्षण: सम्बन्धोऽसौति चेत्। म किं भेदसद्िषारभेद- रूप एव वा? आाद्े। कथं न समवायवदनवस्थादिदोषप्रमङ्गः। द्वितीये भेदाभेदयोरपि श्रभेदप्रमङ्गेन सपन्हानिख्व। श्रथ-सम्वन्धाभावे 5पि तत् प्रतिभासमानतात् तद्गूर्मलखीकार-द्वतिचेत्। ताि तौ भ्ान्ति- कल्पितौ स्याताम्। तत्राविद्यमानत्वे मतति प्रतिभासमानलात्। पडत्रि- कादाविव रजतादिमंसर्ग। भ्रान्तिकल्पितयोद्च ममापि खौकाराच्च। अ्रथ-माभूद्ूर्मत्वम्। खतन्त्रावेव मर्वव्यवहारनिमित्तभूतौ भविय्यतः। धर्मत्वं चौपचारिकं-द्वति चेत्। ता घटादिवत्खतन्त्रयोरेवो- पलब्धि: स्यात्। अ्रथास्वात्मवत्सवतन्त्रयोरप्यन्योपाधिक एवोपालम्भः -द्वति चेत्। न। बाह्येन्द्रियग्राह्यल्वात्। गुणादिवद्न्यधर्मत्वनिमित्त एव अन्योपाधिकोपलम्भ दति निश्चयात् च। तदेवं भेदाभेद योर्वस्तु- धर्मत्वप्रमिद्धेरखतन्त्रोपलन्धित्वाच्च धर्मत्मात्रयणीयम्। तच्च धर्मिण सम्बन्धमपेच्षते। स च सम्वन्धो दुर्निरूप द्ृत्युक्म्। तस्मात् यरद्यपि

सदानन्दयतिविरचिता। [दतोयो

अ्न्ये पि भेदाभेदपचा दुर्युकिका एव तथापि कचिदंभे प्रतौ- त्यनुसारादाभङ्गेरन्नपि। श्रयं तु चपएाकपत्ताद पि पापौयान्2 मौमां- सक पच् दति उपेचित' दति दिक्। एतेन-न ह्येकस्म्िन्वस्तुनि सामानाधिकरएं दृष्टम्। नाय- त्यन्तभिन्नयोर्-महिषयोरिव। ततश्व कार्य-कारणयोर्मदयं घट- दत्यादिसामानाधिकरणं अनुपपद्यमानं तथोर्मेदाभेदौ कल्पयतौति प्रागुकमपि निरस्तम्। का गतिस्र्ि ामानाधिकरष्यस् ?- दति चेत्। कार्यस्य कारण ड्ध्यासमानं ब्रूम :- द्त्युत्तां प्राक्। अ्रग्रे च वक्रव्यम्। ननु-तद्दच् न बाधो Sनुभूयते। तत्कथमिद्मध्यासनिबन्धनं सामानाधिकरणं-द्ति चेत्। अ्रहं मनुष्य-दूतिवदिति ब्रूमः। श्रत्च बाध: प्रसिद्ध एवाकरे। अरग्रे च वत्यमाण :- वाचारभ्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिके्त्येवमत्यम् । द्रत्यादि द्ति दिक्। नन्वस्तु तर्हिप्रपञ्च-ब्रह्मणोर्भदाभेद- दति भट्टभास्करसम्मतम्। दृदमेवाधुनिकैः रामानुजेरष्ाश्रीयते। तथाहि। ब्रह्मवेदं सर्वम्। आ्र्रात्मैवेदं सर्वम् ।

१ 'यवीयान्' इति क. पुस्तके। २ 'उपेक्षितो Sस्माभिरिति' इति ग. पुस्तके। ३ 'प्रागुक्तमप' इत्यधिकं ख. पुस्तके नास्ति। ४ 'व्यवदिति' इति क. पुस्तके पाठः।

मुद्गरप्रहार: ३।] १७५

दत्यादिश्रुतिभ्यः ब्रह्मएः सर्वात्मकत्वाभ्यपगमात्। ब्रह्मात्मना सर्वमभिन्नम्। प्रमाए-प्रमेयांदिरुपेण च भिनम्। अ्रन्यथेकान्ताद्वै - तपने प्रत्यत्तादिप्रमाणविरोधात् लौकिकव्यवहारलोपप्रसङ्ग:। कर्म- काएडानारभस प्रसज्ज्यत। एकान्तभेदाभ्युपगमे च ज्ञानकाणडस्य निर्विषयत्वादनादरप्रसङ्गः । तच्चोभयमयुक्रम्। ततश्च प्रत्यचादे: प्रामाण्यसिदये व्यवहारलोपपरिहाराय च कर्म-ज्ञानकाण्डयोरारम- सिड्डये च ब्रह्मात्मना सर्वमभिन्नम्। प्रमाण-प्रमेयादिरूपेण भिन्नम्। एवं कार्यकारणत्वादिकमपप लोके भिन्नाभिन्नलवेन आश्रयितु- सुचितं-द्वति चेत्। अ्रमङ्गतमेवेतत्। भेदाभेदखरूपस्य निरुपयित- मशक्यत्वात्। तथा हि। किं येन रपेण मर्वम्य भेद: तेनैवाभेदो डपि? उत रूपान्तरेख? दूति। आरद्ये भेदाभेद्योरेकत्वाद्म्नतो भेदो डभेद एव म्यान्न उभयत्वमिद्धिः। द्वितौये तयोरूपयोः रपिण: मकाशाद- त्यन्तभेद एव उताभेद एव ? किं वा उभयमिति। प्रथमे रुपरृपि- त्वानुपपत्तिः। यथा तयोरुपयोरन्योन्यम्। द्वितीये तु। रपि- मातं स्थात् रूपमावं वा दति। तथा च न रूपरूपित्वमिद्कि:। ततौये तु। रुपयोकपिण: मकाशाद्यौ भेदाभेदौ तौ किमेकेन भवतः किं वा द्वाभ्याम्? अ्ररथेकेन चेत्। तहि कार्य-कारणयोर्भेदा- भेदौ तयोरपि तथा स्यात्। तत च भेदाभेदौ न मम्भवतः। श्रथ द्वाभ्यां चेत्। तयोरपि स्वकौयपिणोर्भिन्नाभिन्नले मति अनव- स्यापातात्। तम्मान्न न्यायमिद्ध भिन्नाभिन्नलम्। त्रथ-प्रतीतिमिद्ध- मिति चेत्। तदापि न प्रमाणप्रतौतिसिद्म्। एकस् प्रमाएस्य

१०६ सदानन्दयतिविरचिता। [हतौयो

युगपद्विधि'व्यवच्छेद व्यापारद्दयस्यासन्भवात्। प्रमाणनां सम्भूय प्रमापकत्वानुपपत्तेश्च। तस्माल्नोके ऽपि कार्य-कारणदेराध्यासिक- मनिर्वाच्यत्वलक्षणमेव भिन्नाभिन्नलम्। यत् पुनरुतं कर्म-ज्ञान- काण्डयो: प्रत्यचादोनां च प्रामाण्लाभाय लोकव्यवहारमिदधये च भेदाभेदाश्रयणमिति। तद्पि न। शरद्दतबोधकप्रमाणस् तत्त्वावेदक- त्वेन प्रामाण्यम्। द्वैतप्रतिभासस्य पुनरामसारविमोच्ात् व्यावहा- रिकमतत्वावेदनलच्षणं प्रामाण्म्। ततश्व समस्तलौकिक-वैदिक- व्यवहारसिद्धिरिति। तस्माल्लोके डपि कार्य-कारणयोरभेद एव पर- मार्थतः। भेदस्वाध्यामिकः । तथा च अ्र्प्रद्वितीयनिर तिशयानन्दप्रकाभ- लक्षणं ब्रह्मक परमार्थवस्तु। वत्यमाएप्रमात-प्रमाणदिभेदभिन्नन्वा- ध्यामिकलत्तएमखिलमिदं जगन्तचैव अ्र्विद्यया अ्रध्यस्तमिति मिद्धम् ॥

दूति भेदाभेदखएडनम्।

यत् पूर्वमुत्तं जगत्कारएत्वविषययोः श्रुत्योरज्ञान-ब्रह्मगोचरयोः मिथ्याविरोध-दति। तन्न। ब्रह्मान्यत् मिथ्या, दृश्यतवात्, पडत्रि-

या विद्यैव कारणम्। न ब्रह्म। तस्य कूटस्यस्य कार्य-कारण- विलन्णत्वात्।

१ 'व्यवच्छेदात्मकव्यापार'. इति ग. पुस्तके।

मुदूरप्रहर: ₹।]

तदेतङ्रह्य त्रपूर्वमनपरमनन्तरमवाह्यमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभू :* । द्वति श्रुतेः। क्थं तर्हि जगत्कारएतवं ब्रह्मणः श्रुतौ प्रमिद्धम् ? जगत्कारणाधिष्ठानलवेन कारएत्वोपचारात्। तदुक्म्। ब्रह्माज्ञानाज्जगज्जन्म ब्रह्मणो Sकारणतवतः । अधिष्ठानत्वमाचरेण कारणं ब्रह्म गौयते।। दूति। उक्रं च वार्तिकलद्गिः । अस्य द्वैतेन्द्रजालस्य यद्पादानकारणम् । भ्रज्ञानं तद्पाश्रित्य ब्रह्म कारणमुच्यते।। मंभाराग्यमहाव्याधे: किं मृलमिति चिन्यते। तद्धस्तये चिकित्सेयं यदा फवतौ भवेत् ॥ . अविज्ञातनिदानेन भिषजा यच्चिकित्सितम्। तद्नर्थकरं यद्वत्प्रक्रते ऽप्यवगम्यताम्॥ मायामूलं द्वैतमेतदित्यजाते कर्था्वदम्। श्रद्वेतं बुड्धिमारोहेत् म्यादतो ऽन्या तु नैव धौः॥ देहादृष्टक्रिया कर्टरागाद्यामार्थमप्नकात्।

• 'तदेतदि'ति। 'तदेतत्' वज्ञान-त्रत्कार्यात्मकं जगत्। 'ब्रच्मेव' न जगतो रपान्तरमम्तीति भावः! न विद्यते पूवे कारगं यम्य तत् 'आपूर्वम्'। न विद्यते अपर कायें यम्य तत् 'अनपरम्' वकारग मित्यर्थः। तम्य परोक्षत्वं निराकगेति। 'अ्र्रथम्' इति। घपरो- क्षमित्र्थः। ध्यात्मनः संसारित्वव्यावर्तनायाह। 'ब्रह्म' इति। आत्मानं विशिनषि। 'सर्वानुभूः' इति। मर्वात्मा चिदात्मत्वाद नुभू: इति। इति पूब्दः पूर्वपरामर्षाथः। इति श्रतिव्याग्या। 23

१७८ सदानन्दर्यातविरचिता। [ढतीयो

द्वारात्मंसारहेतु: स्थात् त्रात्माज्ञानं तु लोकवत्। श्रात्माज्ञानमनर्थानां मूलं लोके ऽपि नेतरत्। खपराक्रममज्ञात्वा युद्यन् म्रियत एव हि। एवं खात्मानमज्ञाल्वा संसारानर्थमाप्नुयात्। अ्रनर्थाज्ञानयो: कार्यकारणत्वं प्रपञ्ते॥ जिह्ामितस्थानर्थस्य हेतु: सातसभरौरिता। न प्रियाप्रियविच्केदः मभरौरस् कर्हिचित्। 'धर्माधर्मौ च देहस्य योनि'रित्यागमो ऽब्रवौत्। विहितं प्रतिषिद्धूं च१ कर्म मूलं तयोरपि। कर्लुरेव भवेत्कर्म रागाद्वेषाच्च कर्टता। शोभनाभोभनाद्यासौ राग-द्वेषप्रयोजकौ। उक्राद्यामो डय्यन्यवस्तुसङ्गावात् सान्र चान्यया। वस्वन्तरस् मङ्भावो आ्रत्माज्ञानेन कल्पितः ॥ एवं देहादिवस्वन्तमप्नकव्यवधानतः । संसारानर्थहेतु: स्यादात्माज्ञानं जगत्सृजेत्।। प्रत्यग्याथात्म्यमम्मोहाज्जगत्पदिति भामते। प्रत्यग्याथात्म्यमम्बुट्धौ न सत्तन्ासदुचयते॥ श्रवास्तवत्वाज्जगतो नाद्यत्वं विह्ृन्यते। दृश्यमज्ञानजलवन न वस्तु स्प्नदृश्यवत्। नामतो जन्मना योग: सतः सत्वान्न चेय्यते। कूटस्थे विक्रिया नासिति तस्मादज्ञानतो जनिः॥

१ 'विद्ितं तदियद्धं च' इति क. पुस्त के।

मुद्गरप्रहार: ३।] १०६

वासवों जनिमारडर्ये तैर्वाचं सृष्टिकारणम्। प्रधानं परमाएा दिपवर्तकमपेच्ष्यते॥ तत्प्रवर्तक ईभख्ेत्सोऽपि केन प्रवत्थते। लौनल्ात्काम-कर्मादि न प्रवर्तयितुं चमम् ॥ प्रक्रिर्नियामिका चेत् सा केनान्येन नियम्यते। श्रविचारितरम्याऽतः सृष्टिरात्मानि कल्पिता ॥ तथाप्यैक्यात्मबोधाय त्रुत्या सृष्टिरुदौर्यंते। बुद्यारोहाय मन्दानां सृष्टौ दृष्टान्त उच्चते॥ श्रचेतनो यथा तन्नुरूर्णनाभे: सचेतनात्।

दति। ननु-रडप्त्यादौ रजतमित्यादिभ्मम्यले देभान्तरानु- भूतरजतस्यैव दुष्टेन्द्रियमन्तिरिकर्षेण ज्ञानलक्षणया भानोपपत्तौ त्र- निर्वचनौयर जतोत्यत्तिकल्पनं वर्थम्। गौरवग्रम्तं च। तथा चान्य- थाख्यातिसभ्भवे पूर्वाक्रानुमानस्य दृष्टान्तासिद्या कथं जगतः कल्पि- तलेन मिथ्यात्वम् ?- द्वति चेत्। न। अ्रनिर्वचनौयख्यात्युपगमे सामानाधिकरसेन बाधाकारासन्भवात्। सर्वेषां वादिनां भ्रम-

तथा हि। दोषमहळतेनेन्द्रियेणोच विप्रशष्टम्यैव रजतस्य ज्ञान- लच्राया पुरोऽवस्थिततवेन ग्रहणानन्तरं बाधे मति-तत्र रजतं-दति म त्वन-इति तदाकार: स्ात्। अ्रस्यातिवादे तु भ्रमंसर्गाग्रहादनु-

१ क. पुस्तके 'प्रवर्तितः' इति पाठः। कयमेव साधीयान्। २ 'पत्र' इति क. ग. पुस्तकयोर्नास्ति।

सदानन्दर्यातविरचिता। [रतीयो

भवस्मरणात्मकस्य ज्ञानद्वयस्-ददं रजतं-द्ृत्यभेद्यहः। श्रसंसर्ग- गड़े च ग्रहणसरणयोर्विवेकेन-तद्रजतं-द्वति बाधाकार: स्यात्। श्रात्मख्यातौ चान्रे विज्ञानाकारे, रजते वहिद्दमद्यस्ते-दति तद्वाधे सत्यपि-श्रन्तारजतं न बहिः दति तदाकार: स्ात्। असत्ख्यातौ तु भमकाले डपि भानासन्भवः । अ्रमतः प्रमाणऽगोचरत्वात्। तथा हि। ननु-तलौकं किं भावरूष ट्रव्यादिषट्पदार्थवत्? श्रभावरूपं वा प्रागभावादिवत्? आ्रह्ा तदुभयविलक्षणं च-द्वति चेत्। न। कालनये पि सत्वेन प्रतौत्यनईत्वरूपालीकखव रुपा ्गि - कारात्। त्रथ वा सर्वदेश-कालनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिते सति- सत्तादात्यशून्यत्वं अलौकत्वं-दूति लक्षणात्। "मब्द ज्ञानानुपाती वस्तुशृन्यो विकल्पः" दवति पातञ्जलसूचाच्चेति घेत्। न। सर्वथा खरूपासम्भवात्। तथा हि। तदलौकं किं सत् उत अमत्? आहो Sनिर्वच- नौयम्? यद्वा तत्तयातिरिक्रम्। आ्राद्ये। मत्वं किं मौमांसक- सम्मतं कालसम्बन्धितवं वा ? यद्वा प्राभाकरमम्मतं ज्ञानसम्बन्धित्वं वा? त्रथ वा बौद्धसम्मतमर्थक्रियाकारित्वं वा? तार्किकादिसमतं सत्तासमवायितवं वा? तथा च मलौके एतच्चतुष्टयान्यतरसत्वसम्बन्धा- भावात् कथं लक्षणासमन्वयः। यथा कथञ्वित्तत्वौकारे सत्स्याति- त्प्रसङ्गाच्च। किञ्च। सत्पत्वमपरोनं वा उत परोनं वा? यद्वा परोचापरोचम्। अपरोक्षमपि किं बाह्यमाभ्यन्तरं वा? तदुभयमपि

१ 'सन् घट इति प्रतीत्या' इति ग. पुस्तके Sधिकम्।

मुहरप्रहारः ₹।]

न। द्रव्य-तङ्गुसाद्यभावात्। अरत एव परोचमपि न ः व्यापिज्ञाना- द्यभावेन अतुमानाद्यविषयत्वात्। नापि परोचापरोक्षम्। महान- सोयपर्वतायवन्हिवत्। अरपरोतत्वस्य पूर्वमेव निरामात्। परोचम- त्ाङ्गोकारे चान्यथास्यातिप्रमङ्गात्। एतेनेव तत्वयातिरिक्रमपि न।

अख्नौकत्वस्येव अ्रमस्भवात्। तस्मान्न दृष्टान्तासिद्या अनुमानाससभव दति सुतरां न जगतः मायिकत्वाऽसनभवः । पचतावच्करेद कावच्क्रेदेन माद्यषिद्वेरु द्ेशलान्न पचेकदेशे दृष्टान्ते सिद्धूसाधनं दोषः । तार्कि- कादिभिरपि खौकारात्। ब्रह्मणि बाधवारणाय ब्रह्मान्यदित्येव पच्ः । दृश्यत्वं च चिद्धिषयत्वम्। सव्यवहारे खातिरिक्तसंक्दिपेक्षतं वा। मिथ्यात्वं च सद्धिन्नत्वे सत्यसद्िन्त्रत्वम्। मत्वं च कालतयाबाद्यत्वम्। अ्रमत्त्वं च कालचये Sपि सतेन प्रतोत्यनर्हत्वम्। अ्रथवा साश्रयनिष्ठात्य- न्ताभावप्रतियोगितवं वा मिथ्याचम् । यद्ा ज्ञाननिवर्त्यत्वम्। शर्रिर्वा- चत्वं वा। ननु-किमिदमनिर्वाच्यलं निरुक्रिविरद्हो वा? तरि- मित्तज्ञानविरहो वा? तन्निरिमित्तार्थ विरहो वा नाद्यः। शरनिर्वाच्य इत्यनयैव निरुत्या व्याघातात्। नापि द्वितौयः । निरुक्रिरुप- फलसतेन तन्निमित्तविरहृस्य वत्रुमशक्यतात्। अतएव न ततीयः। अर्थस्यापि वत्रुं भाक्यलेन तन्निमित्तार्थविरहाभावाच्च। नाि सदिलच्तरात्वे सति अ्रसद्दिलद्तरल्म्। मद्सद्र पेणाप्युपप्त्ति :- दति चेत्। नैवम्। सद्विलक्षणत्वे सत्यमद्विलक्षणत्वे च मति मदमद्विल - चणत्मनिर्वाचम्। सत्वासत्वाभ्यां विचारामहत्वे सति सद्सत्वेनाषि विचारामहत्वं वा। प्रतौयमानते सति अधिष्ठानातिरितसरुप-

सदानन्दर्यातविरचिता। [रतीयो

शून्यत्वं वा Sनिर्वाच्यलम्। एतेन-श्निर्वाच्य-द्वत्यनयैव निरुत्या व्याघात-इत्यादि वलिगितमपासम्। अलौकवादिनं प्रति तु अलौ- कभिन्नत्वमपि पच्ते विभ्रेषणं देयमेव।. ननु-रईश्वरमायाकल्पितलेन जगतो मिथ्यात्वसस्भवः। तन्न मिथ्यात्वानुमानं सभ्भवति। तदेव तु न सभ्भवति। तथा हि। वि्व नेश्वरमायाकल्पितम्, ईश्वरस्यापरोच्लात्, चैचापरोचघटवत्, यथा म न चैतमायाकन्पितः-दति चेत्। न। ऐन्द्रिजा लिकम्प्रत्यपरोने तन्मायाकल्पिते व्यभिचारात्। ननु-ईश्वरज्ञानविषयस्य विय- दादिप्रपञ्चस्य मिथ्यालखौकारे ईशवरे भ्रान्तत्वप्रसङ्ग-द्वति चेत्। मैवम्। मिथ्याभूतम्य मिथ्यालेन ग्रहणे ऐन्द्रजालिकवद् भ्रान्तत्ा- योगात्। ननु-दण्ड-घटयोरुभयोरपि मिथ्यात्वखौकारे कथं कार्य-कारणभावः। न हि मिथ्याभूतेन दण्डेन घटो जन्यते। सार्वलौकिकानुभवविरोधात्-द्वति चेत्। न। कार्यस्य कारणन मह प्राक्कालसम्बन्धमात्रस्यैव प्रयोजकत्वात्। न तद्गतसत्यत्वमपि। तन्न मानाभावात्। तदुकं खण्डनकद्गि: । पूर्वसम्बन्धनियमे हेतुलवे तुल्य एव नौ।

भ्रान्तर्भावितसत्वं चेत्कारणं तदसत् ततः। नान्तर्भावितमत्वं चेत्कारणं तदसत्तत :* ।

• काचायं प्रयोगः। किमु गवि गोत्वं त्वयोच्यते उत वगवि गो- त्वम् ? यदि गवि गोत्वं सोक्रियते तर्हि अ्नर्थकमेतत्। व्गवि च गोत्वंर यादि भवदिषं तर्षि सम्पति भवतु भवत्वप गोत्वम्। अतो न तद्गतस्य तघ प्रामाखं युव्यते इवि जेयम्।

सुदरप्रहार: ₹।]

दूति। ननु-प्रत्यचादिप्रमाणविषयाणं पदार्थानामकल्पितत्व- मवश्यं वाच्यम्। अ्रन्यथाऽद्वैतश्रुतिभिन्नानां सर्वेषां प्रमाणनामप्रामा- खापत्तेः-दति चेत्। न। तत्किं प्रत्यचादे: प्रामाण्यं व्यवहारसमर्थार्थ- विषयत्वेन वा सर्वथा Sबाधितार्थविषयत्वेन वा? भ्राद्ये। कन्पितार्थवि- षयलेनायुपपत्तेः। द्वितौये। श्रबाधितार्थग्रहणं किं खतः परतो वा? न प्रथम: । प्रत्यचादे: सभ्भावितदोषलेन खप्रामाणं प्रति दोषाSभा- वगाइकमानान्तरसापेच्लेन खतस्वाभावात्। नापरः। ग्टहौत- प्रामाण्स प्रामाषनिश्चयपरते Sनवस्थानात्। श्रग्टह्ौतप्रामाष्स् तथात्वे प्रामाण्यनिश्वयस्य वैय्यर्थ्यात्। प्रथमेनैव विषयनिख्चयाच्च।

तदुकम् । प्रत्यच्ादिप्रमाणनां प्रामाखं परतो यदि। अनवस्था स्फुटा तत्र खतस्वे दोषमंग्रयः॥

प्रत्यचादिप्रमाणानामागमबाधकत्वम्। किन्तु। श्रागमस्यैव तत्लेन बाधकत्वम्। तदुक्रम्। तत्परत्वात् परत्वाच्च निर्दाषल्ाच्च वैदिकम्। पूर्वस्य बाधकं 'नायं सर्प' द्ृत्यादिवाक्यवत् । दूति। एतेन वच्यमाणेन च "तवाद्वैतश्रुतिर्मगौ" दत्यादि-

१ 'दोघसंश्रयः' इूति क. पुस्तके। २ 'इति पुव्वें मूछजल्पितं' इवि ग. पुस्तके।

सदानन्दयतिविरचिता। [दतीयो

ननु-तथापि उपजीव्यलेन* प्रत्यच्स्ैव प्राबत्यं दुर्वारम्। तेन न परेल पूर्वस्य बाधः। प्रत्युत वर्ण-पदादिखरूपग्राहकतया मिथ्यात्- बोधकमद्वैतागमं प्रति प्रत्यनस्थोपजौव्यत्वादागमस्यैव तद्विरुद्धमि- थ्याम्वाऽबोधकत्वरूपो बाधो युज्यते। न च-मिथ्यात्वश्रत्या वर्ण- पदादिसत्यत्वांभोपमर्दे डपि उपजीव्यस्वरूपांभोपमर्दाभावात् न उपजीव्यविरोध-दति वाच्यम् । नेह नानासित किञ्चन। द्रत्यादिश्रुतिभिः सरूपेणैव प्रपञ्ञाभावबोधनात्-दवति चेत्। नेवम्। 'वषमानय' दूत्यादिवाक्ं श्रवणदोषात् 'वृषभमानय'

वर्ण-पदादिप्रत्यचमातरं भ्रमप्रमासाधारणमेवापेचितं दति अद्वैता- गमेन वर्ण-पदादिप्रत्यक्तमाचमुपजीव्यम्। तथा च स्वरूपोपमर्दे डपि नोपजीव्यविरोध: दूति। अ्रथ वा शब्दप्रमितौ वर्ण-पदादि-

सिद्यपेन्ास्ति। तदपेक्षायामपि नोपजौव्यविरोधः। "नेह नानासिति" दरत्यादिश्रुतिभिर्निषेधे डपि यावङ्वह्यज्ञानं अ्रनुवर्तमानस्थार्थक्रिया- कारिणे Sसद्विलक्षणस्य अ्रनिर्वचनौयस्य प्रपञ्ञसरूपस्याङ्गीकारात्। श्रन्यथा प्रत्यच्ादोनां व्यावहारिकप्रमाणनां निर्विषयत्वप्रसङ्गात्। न च स्वरूपनिषेधे कथं वियदादिप्रपञ्चस् सरूपलाभः । निषेधस्य प्रतियोग्यमहिषणात्नियमात्-द्वति वाच्यम्। शडुकरावपि-ददं रजतं

• उपजीव्यत इत्यपजीव्यम्। कावश्यापेत्तितमिति यावत्। तादृटशमुप-

मुद्रप्रहार' ३।]

-नेदं रजतं-दृति प्रतोतिद्वयानुरोधेन अ्रधिष्ठानगताद्यसाभावस्य

तेन-वियदादिप्रपज्ञस्य खरूपेण निषेधे भभशट्ङ्गवद्सत्मेव स्यात्- द्ूति निरसम्। ब्रह्मज्ञाननिवर्त्याSनिर्वचनौयखरूपाङ्गीकारेण वैष- म्यात् दति। तस्मान्न प्रथमप्रटत्तेन वर्तमानमाचग्राहिप्रत्यच्ेण शद्दैतागमस्य अनन्तरप्रवृत्तस्य बाधः कर्तुं भक्यते श्रुतिप्रमाणस्य प्रमाएराजल्वात् द्ति दिक्। एतेन१ भ्ास्त्रं मिथ्या सत्यं वा? दत्यादि वल्गितमय्यपास्तम् । ननु-दृश्यत्वावच्केदेन ब्रह्मातिरक्रस्य वियदादिप्रपञ्चस्य मिथ्या- त्वसिद्धावपि तन्रिय्या किं मिथ्या उत सत्यम्? आ्रद्ये मिथ्यात्व- मिथ्यात्वे ममसम्मतमत्यत्वे सत्यन्वापातः । एकस्तिन्धर्मिणि प्रमक्यो- र्विरुद्धयोर्धर्मयोः एकतरमिथ्यात्वे Sपरसत्यत्वनियमात्। द्वितौये मिथ्यात्वमत्यत्वे च तद्वदेव प्रपस्चसत्यत्वापत्तेः उभयथाप्यद्वैतव्याघातः- दति चेतु। ऋ्त्रोच्यते। मिथ्यात्वमिथ्यात्वे ऽपि प्रपञ्चसत्यत्वानुप- पत्तेः। तन्न हि विरुद्धयोरेकमिथ्यात्े Sपरसत्यत्ं यत्र निषेद्यताव च्छेदकमुभयवत्ति न भवेत्। यथा परस्परविरह्रूपयोरजतत्व- तद्भावयोः एुकरौ तत्र निषेद्यतावच्केदकभेदनियमात्। प्रक्ते च निषेद्यतावच्केदकमेव दृश्यतं-दति। यथा गोत्वान्वववयो- रेकस्तिन्गजे निषेधे गजत्वात्यन्ताभावव्याप्यलं निषेद्यतावच्केद- कमुभयोस्तुत्यम्-दृति न एकतरनिषेधे ऽन्यतरस् मत्यत्वं ब्रह्म- सापि प्रक्यते सम्पाद्यितुं तद्दत्। तस्मान्िथ्यात्वमिथ्यात्वे ऽपि

१ इदं वाक्जातं ख. पुस्तके नास्ति। 24

सदानन्दयतिविरचचिता। [ढतीयो

मिथ्यातवम्। तच्च धर्मिण: सत्यत्वप्रतिच्चेपकत्वम्। धर्मस्य* सविरुद्धू- धर्मप्रतिच्ेपकत्वे हयुभयवादिसम्मतं धर्वर्मस्मसत्ताकत्वं तन्त्रम्। न तु पारमार्थिकल्वम्। श्रघटत्वादिप्रतिचेपके घटल्वादौ श्रस्माकं पार- मार्थिकत्वाभावात्। ब्रह्मणः मप्रपञ्चतवं न धर्मिसमसत्ताकं-दूति न निष्पुपञ्चत्वप्रतिच्ेपकम्। श्रत एव मिथ्यात्वस्य व्यावहारिकले धर्मिणो डपि व्यावहारिकत्वनियमात्। यद्वा यो यस्य खविषयमान्तात्का- रानिवर्त्या धर्मः म तन्न सवविषयधर्मप्रतिचेपकः। यथा शक्रौ रक्रितादाम्यम्। तद्विषयमाचात्का रानिवरत्यमश्डक्कित्वविरोधि। तचैव च रजततादात्यं तन्निवत्य श्रजतत्वाविरोधि दवति व्यवस्थादर्भनात् एवं च मिथ्यात्वं कन्पितमपि प्रपज्ञमान्तात्कारानिवत्यमिति सत्य- त्वप्रतिचेपकमेव। ब्रह्मएः सप्रपञ्चत्वं तु ब्रह्ममाचात्कार निवत्यमिति च

एतेन शब्दगम्यस्य ब्रह्मणः मत्यत्े गब्दयोग्यतायाः शाब्दधौ- प्रामाण्यस्य च सत्यत्वं वत्रव्यम्। तथा च ब्रह्मातिरिक्सत्यवस्तुसलवेन द्वेतावश्यम्भाव दरति वियदादिप्रपञ्चो पि सत्यो स्ु-दवति पूर्वोक्रं निरस्तम्। व्यावहारिकस्यार्थक्रियाकारित्वस्य व्यवस्थापितलेन व्याव- हारिकयोग्यतयापि सत्यब्रह्ममिड्डिमन्भवात्। न च-जानकाएड-कर्म-

१ 'प्रपसस्य' इति क. पुस्तके।

• 'धर्मस्य' मिथ्यात्वादेरितर्थः।

मुदरप्रहार: ३।] वद्देत ब्रअ्मसिद्धि:। १८७

पादितस्य* सवर्गस्य मिथ्यात्वम्? कथं वा सत्यादिवाक्यविषयस् ब्रह्मए: पारमार्थिकल्म् ?- द्ववति चेत्। नैवम्। अरग्रिहोचादिवा क्ये तादृभपदाभावात्। तत्तत्वे डपि वा प्रबलब्ह्माद्वैतश्रुतिविरोधात् तदसिद्धिरित्येव वैषम्योपपत्तेः । तथा च। एकमेवाद्वितौयं ब्रह्म। नेह नानासिि किस्न। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म। दत्यादिभास्त्रमेव खप्रमेयानुरोधेन खस्यापि कल्पितत्वमापा- दर्यात। अन्यथा खप्रामाण्यानुपपत्तेः । शब्दार्थ-योग्यतयोः ममान- सत्ताकत्वनियमस्य निष्प्रमाएकत्वात्। घटज्ञानप्रामास्य घटत- वत्सत्यभूतब्रह्मज्ञानप्रामाणखापि तदतिरिक्रघटटितलेन मिथ्याल्वोप- प्तेख। तस्मादारम्भणधिकरणन्यायेन। कत्स्स्यापि वियदादि

१ एतन्नास्ति क. पुस्तके। ग. पुस्तके तु 'घटज्नानं घटप्रामाएयम्य सत्यत्वोपपत्तिमाश्रित्येव घटत्वबोधकम्' इति वर्तते। तन्न युक्कमिति प्रतिभाति।

• अग्रिहेत्रिय खर्गा भवतीत्यस्मव्र्थ प्रमारभूताः श्रतयः। "कमिष्ठो- जेस खग लोकं लभते। पक्षयप ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुक्कतं भर्वात" इत्यादय:। + "तदनन्यत्वमारम्भयभूब्दादिम्यः" [पा. सन. प्.२ पा.१ स्. १४] एष एव चारम्भयन्यायः। 'तदनन्यत्वं' तथोः कार्यकारगयोः कानन्यत्वं। काय व्ाकाशादिकं बजप्रपसत जगत्। कारयं परं ब्रह्म। तस्मात् कारणात् परमार्थता Sनन्य्त्वं व्यतिरेकेय अ्भावः कार्यस्य कावगम्यते। कुतः 'कर-

सदानन्दयतिविरचिता। [दतीयो

प्रपश्वस्य मिथ्यातं वज्जलेपायते। एतेनापि गुरुभास्त्रं मिथ्यासत्य मित्याद्यापादितं निराळृतं वेदितव्यम् ।

इति जगत्सत्यत्वखएड नपूर्वकजर्गान्म्र- थ्यात्वोपपत्तिः।

ननु-वियदादिप्रपज्ञो न मिथ्या। अर्थक्रियाकारिलोत्। न हि शुक्ी प्रतौतस्य रजतस्य सत्यरजतवद्यवहार: मन्भवति। अ्रनुभव- विरोधात्-दति चेत्। न। खप्नवदभ्यपगमात्। न च- खाप्न- जलादिमाध्यावगाहनादिरूपार्थक्रिया अमत्या भवतु नाम। कथं जाग्रज्जले Sनुभूयमाना अ्रसत्या ?- दति वाच्यम्। खसमानसत्ताकार्थ- क्रियाकारिलेन साम्यात्। प्रतिपादितं चैतत्,

मभगशब्दादिम्य: आरम्भयशब्द: तावत् एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय दृष्ठान्तापेक्षायां उच्ते। यथा सौम्यैकेन म्टत्पिरडेन विज्ञातेन सवें म्टषमयं विज्ञानं स्यात्। वाचारम्भयं विकारो नामघेयं म्यत्तिकेत्येव सत्यम्॥ इति श्रतिः। एकेन मत्पिरडेन परमार्थतो मदात्मना विज्ञातेन सवें

वाचारम्भयं विकारो नामधेयं वाचैव केवलमस्तोत्यारभ्यते विकारो घटः पूरावोदसूनस्ेति। न तु वस्तवत्तेन विकारे नाम कश्विदस्ति। नामधेयमाचं ह्ोतदन्तं म्त्तिकेवेव सत्यमित्यादि यथायथमूत्मिति सङ्वेपः। विस्तरस्

मुदूरप्रहार: ₹।]

न तच रथा न रथयोगा: न पन्था नो भर्वान्त।

तथ तच रथान् रथयोगान् पथ: सजति॥ दत्यादि-खन्नश्रुतिव्याख्याने वार्तिकशद्गि: । सर्वेन्द्रियवियोगे डपि सुखिदु: खित्वमात्मानः । खप्े दृष्टमतः सङ्ग आ्रात्मनस्तात्विको भवेत्॥ मैवं मृषात्वात्खंप्रस्य मनोमात्रविजम्भणात्। कह्येन्द्रियवियोगे ईप न मनो लुप्यते तदा। महाराजादयस्तस्य खप्नानुभवगोचराः । न वास्तवा दति जेया: भयानेम्य: पृथकृत्वतः॥ गटह़े याना ये दृष्टास्ते तु खप्ने वनं गताः । जाग्रहृष्टं मृषा खप्ने खप्नस्यं जागरे मृषा ॥

मिथ्यात्वमित्यसावर्थ: खप्नश्नुत्या विवततितः ॥ दूति। कल्पितपदार्थस्य अर्क्रियाकारित्वे युश्व्यन्तरं च। यथा

पवरके मद्यः प्रविष्टेन कल्पितस्य मन्तममः प्रमिद्धमन्तमम उचितार्थ-

१ 'म्टषात्वे' इति ग. पुम्तके।

• खप्रावस्थायां बाह्येन्द्रियवियोगे उपि मुखित्वं दुःखित्वं टृयं ध्ातः ता- त्विक एवात्मनः सफ् इत्याणड् खप्रम्य मषात्वात् मनोमात्विष्टम्मयताव भैवमिति परिइरति। सर्वेन्द्रियागां लोपे पयि मनो न लुप्यते खप्ना- वस्थायाम्। पत्र दृष्ठान्तः 'महाराजादय' इवि।

१६० सदानन्ययतिविरचचिता। [ततीयो

क्रियाकारितं दृष्टम्। तेन तं प्रति घटाद्यावरणं दौपानयनेन तदपसरणं-दत्यादेरनुभ्वासडूलाच्च। किञ्व खाप्नपदार्थानामपि न केवलं प्रबोधबाद्यार्थक्रियामातकारितम्। खप्नाङ्गनाभुजङ्गमा- दौनां जाग्रदबाद्दसुख-भयादिजनकत्वस्यापि दर्भनात्। खाप्नविषय- जन्यस्थापि सुखभयादे: प्रबोधानन्तरमपि पुनः पुनर्मुखप्रसादभरौर- कम्पादिना सह् तदनुवृत्तिदर्भनात् प्रागर्पि सत्वमेवावसौयते। अ्रत एव प्राशिनां पुनरपि सुखजनकविषयगोचरखप्ने वाञ्क्ा। अ्रता- दृशखप्ने च द्वेषः । मन्भवति च खप्ने ऽपि ज्ञानवदन्तःकरणवृत्ति- रूपस्य सुखभयादेरुदयः। न च - खप्नाङ्गनादिज्ञानमेव सुखभयादि- जनकम्। तच्च सदेव-द्वति वाच्यम्। तस्यापि दर्भनस्पर्भनादिर्शन्त- रूपस्य खप्नप्रपञ्ञसात्िष्यद्यप्तस्य कल्पनामार्चामदूलात्। न हि उपरतेन्द्रियस्य चक्षरादिव्टत्तयः सत्या भर्वान्त। न च- तद्विषया - परोचमातरं सुखजनकम्। तच्च साचिस्वरूपं सदेव-दूति वाच्यम् दर्णनात् स्पर्शने कामिन्याः यदा ऽस्पर्नात् पाणिना स्पर्शने भुज- ङ्रमस्य श्रमर्मस्थले न स्पर्भनात् मर्मस्थले स्पर्भनेन सुखविभेषस्य भय- विभेषस्य चानुभवसदूलवेन खप्ने ऽपि तत्तत्सुखभयादिविभेषस्

न तदथं परमार्थसदेवेति दिक्।

१ 'त् सदैव सदिति वाष्यम्' दति. ग. पुस्तके।

मुद्गरप्रह्ार: ३।] चद्देत ब्रझ्मसिद्धि: । १८१

यञ्चोतरं नाहमौश्वर-दवति प्रत्यचेण किश्चिज -सर्वज्ञत्वाद्तिपर- स्परविरुद्धूधर्माश्रयत्वलिङ्गेन भेदसिट्टि :- दति। तत्स्रूपभेदादि- खण्डनेनेव निराकृतमपि युत्यन्तरेशापि निराक्रियते। तथा हि। भेदप्रत्यन्तस्य सभभावितकरणदोषस्य अ्रमस्भावितदोष- वेदनजन्यस्य ज्ञानेन बाद्यमानत्वात्। श्रन्यथा चन्द्रगताधिकपरिमाल- य्राहि ज्योतिःभास्त्रस्य चन्द्रप्रादेभग्राहिप्रत्यचेण बाधापत्तेः। किश्व। पाकरक्े घटे-रक्ो 5यं न श्यामः-दृतिवत् 'सविशेषण हि विधि- निषेधौ विशेषणसुपक्रामतो विभरेष्याबाधके मति' दवति न्यायेन जीव-परभेद्ग्राहिप्रत्यनस्य विभेषणौभूतधर्मविषयत्वमेव। न धर्मि- विषयत्वम्। सच्चिदानन्दस्वरूपाविभ्रेषात्। अतः-मेरुः पाषाणमयः। पर्वतत्वात्। हिमालयादिवत्-दृत्यनुमानमप न। आ्रगम- बाधात्। नापि प्रत्यचादिना आ्रगमस्य बाधः । पूर्वमेव दूषित- ल्वात्। किञ्च। ईशवराद्वित्रो जौव: जौवाद्विन्नच्चेश्वरः-दति ईश्वर- प्रतियोगिकभेदस्य जौवानुयोगित्वम्। एवं जौवप्रतियोगिकभेदस्व ईश्वरानुयोगित्वम्। तथा च उभयप्रतियोगिकोभयानुयोगिकभेदस्य ग्हौतुमभक्लात्। न हि प्रतियोगि अ्रनुयोगिप्रत्यचंविना भेदप्रत्यनं भवति। अ्रभावबुद्धौ प्रतियोगिज्ञानस्य कारणल्वात्। शथ भेदज्ञानं प्रतियोग्यंगे संस्कारापेक्षलात् स्मतिरूपमस्तु। प्रत्य- भिज्ञानमिव तत्तांगे-दवति चेत्। न। तथापि भेदगतप्रतियोगि वेभिव्यांगे स्पतित्वाभावात्। न च-कनकाचलो भेदप्रतियोगी, वस्तुत्वात्-दूति भेदप्रतियोगिवैभिक्गोचरानुमित्या तक्ंस्कार- १ 'भेदजन्यज्ञानेन' इूति क. पुस्तके। 'दोषवेदजन्यम्य' इति ख. पुन्तके।

सदानन्दयतिविरचिता। [बतीयो

सम्भवः। भेदज्ञानं विना अ्रनुमानप्रवृत्त्ययोगेन श्रात्माश्रयापत्ते। पक्ष-साद्य-पत्तताद्यभेदभमे सति सिट्धसाधनादिना बनुमामा- प्रवृत्या तद्भेदज्ञानविघटनौयस् तङ्ेदज्ानस्यापेचितलात्। ऋ्रस्तु तहि भेदांश दूव प्रतियोगिवैषिध्यांभे डपि प्रत्यक्षतं-दवति चेत्। न। प्रतियोगिनो Sप्रत्यचत्े तद्दैशिष्यप्रत्यचयोगात्। सम्बन्धिद्दय- प्रत्यन्ं विना सम्बन्धप्रत्यचामन्भवात्। ईश्वरस् च प्रत्यच्प्रमाणा- विषयत्ववद्नुमानविषयत्वस्यापि पूर्वमेव निराऊृतत्वादिति दिक्। नापि "दामपर्णा०" द्रत्याद्यागमबाधः। तस्य बुद्धि-जौवपर- तवात्। ब्रह्मबुङ्धिपरत्वाद्दा। किञ्च। लोकासिदूभेदानुवादादि "द्वासुपर्णे"त्यादि वाक्यापेच्या वत्यमाणोपक्रमोपमंहाराद्यवगता- द्वैततात्पर्यविभिष्टस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य प्रबलतवात्। नापि- उत्तम: पुरुषस्वन्यः परमात्मेत्युदाहतः । द्त्यादिस्मतिविरोधः। उत्तमपुरुषस्य नेतजञपरतेन भाष्य- लद्धिरव्यास्यातल्वात्। न च जौव-परयोरभेदेपि विरुद्धूधर्माश्रय- त्वानुपपत्तिः। शौतस्यैव जलस्य श्रपाधिकौष्णयाश्रयत्वात्। खभा- वतो निर्गएस्यैव जौवस्य अ्रन्त:करणोपाधिकर्तल्ाश्रयत्वप्रतिभासोप- पत्तेः। यदि च जलादावौष्णयमारोपितं तदा प्रश्लते ऽपि तुष्यम्। न च-सिद्धान्ते कर्तत्वस्य क्वचिदय्यभावादारोप्यभ्रमे हि तक्मंस्का राभावे कथमारोप-दवति वाच्यम्। अ्रनिर्वचनौयवादाङ्गीकारेण लाघवादारोप्यविषयमंस्कारस्यैव हेतुत्वात्। न च-प्राथमिकारोप्े का गतिः -दति वाच्यम्। कर्तव्वाद्यद्यासस्य प्रवाहानादिलात्। यद्चोकं पूर्वम्। 'नवविश्रेषगुणोदय एव जौवानां संसारः । तदेव च

सुद्गरप्रह्ार: ३।] १६१

दुःखम्। युगपत्तत्निवत्तिय्च मोच:। स प "दुःखजनप्रटृन्तिदोष- मिथ्याज्ञानानां" [न्या.द.ब्र. १ ब्रा. १ स्र. २] दति सूचसिङ्धो यस्म्ात् तस्म्ादात्यन्तिकदुःखभिवृत्तेरविनाभित्वात् परमपुरुषार्थत्वात् च ऋन् विवेकिनां कामनोपपद्यते। न तितरवादिसम्मतमोचे-दति तत्सर्वमङ्गतमेव। तथा हि। न हि ख्वाभाविकधर्माणं धर्मिनिवृत्तिं विना समु- छ्केद: सभ्भवति। घटे सति तद्गतयावद्विशेषगुणनिवृत्त्यदर्भनात्। उत्रं च वार्तिकळङ्भि: । आात्मा कर्चादिरूपश्चेन्मा काङ्गीसर्हि मुकताम्। न हि खभावो भावानां व्यावर्त्यदौष्यवद्धवेत्॥। दति। तथा च धर्मिषि सहैव तेषां निर्वात्तरित्यङ्गीकरणे शून्यवादप्रमङ्गः । अ्रत एवोक्रं ब्रह्मसिद्धिकारैः । "नाविभेषगुणनित्वत्तिलक्षण विदेहमुक्रिः उच्छेदपनान्त्र भि- दयते। न हि सतो ऽय्यात्यन्तिको दर्भनाभावो S्भावादिगि- व्यते। कच्च सर्वप्रियतमस्यात्मनो Sभावमभिकाङन्? तथा सेति अपुरुषार्था मोचः सात्"।

१ ख. पुस्तके इदं नास्ति। २ 'प्रियतममात्मनः' इति ख. पुस्तके। ३ 'काङ्क दित्यपुरषार्थ' इति ग. पुम्तके।

• भावानां पदार्थानां सभावः न हि व्यावर्वेत्। यथा वकेरौष्पयं खभावः। स न कथमपि व्याढत्तो भवति तथा, इति तात्पर्यम्। 25

१६४ सदानन्दयतिविरचचिता। [दतीयो

दूति। मर्वविशेषगुएनिवृत्तिवििष्टे चात्मनि प्रमाणाभावात् शज्ञायमानस्य च सर्वदु:खाभावस्य अ्रपुरुषार्थत्वाच्च त्रन्धकारप्रवृत्त-

पेल पुरुषार्थत्ं-दति चेत्। न। मानाभावेन तत्सरूपस्येवासिद्ठः। तत्प्रमाणभिमतानामनुमानादोनां आ्रराभासत्वात्। श्रथ- अभरौरं चावमन्तं प्रियाप्रिये न स्पृभतः । द्वति श्रुतिरेव तच मानं-दति चेत्। न। जौवतो ऽपि देदा- भिमानरहिनस्य सुखदुःखम्म्वन्धाभावबोधनपरतवात् तखथाः। न च- विशेषगएर हितावस्था। विशेषप्रमापकत्वाभावात् तत्प्रतिपादकपदा- भावाच्च। किञ्च। सुखदुःखध्वंमस्यापि न पुमर्थत्वम्। पुनर्दुःखो- त्यादमभभवात्। ददानौन्तनदुःखध्वंमवत्। अ्रथ-दुःखप्रागभावस्य दःखकारणत्वात् तन्निवत्तौ तु दुःखान्तरानुत्पाद द्वति मतम्- तदपि न। कियतां प्रागभावानां निवृत्तावपि श्रन्येषां सङ्गावात्। मर्वेषामेकदा' निवृत्तौ मानाभावान्। प्रागभावनिवृत्तेः पुरुषव्यापा-

ध्यामनादिप्रयामानां निष्फलल्वापत्तेः। दुःखोत्पत्त्यर्थमेव प्रवृत्तिप्रस- द्गाच्च। परमपुरुषार्थभूतमर्वप्रकारसुखनिवृत्तितेन द्वेषस्थैवाचोचित- त्वात्। को हि मर्वप्रकारसुखविर हेए शुष्ककाष्ठवद्वस्यातुमिच्केत्। श्रवणादिसाध्यात्मतव्वज्ञाने जातेऽपि मच्चितकर्मणां कायव्यूहेन भो- गानन्तरं मोक्षभागित्वखौकारेण तव्वज्ञानस्यापि व्यर्थल्वात्। किञ्च कायव्यूहेनापि तेषामश्रेषाणं भोगो न सभ्भवति। १ 'मेकुधा' इ ति क. गुम्तके ।

मुदूर प्रहार: ३।] षद्ेतब्रस्म सिद्धिः। १६५

सच्चितकर्मणामनन्ततवेनाष्टाङ्गयोगेनापि परिच्केत्तुमभक्यतवात्। सर्व- जञेनापोश्वरेण अ्रनन्तत्वेनैव विषयोकरणच्च। तमेव विदित्वातिमृत्युमेनि।। नान्यः पन्था विद्यते जयनाय। ब्रह्म वेद ब्रह्मेव भवति। तरति भोकमात्मवित्। द्ूति त्रुते: । तरत्यविद्यां विस्ततां ददि यस्तिन्निवेभिते। योगौ मायाममेयां यत् तस्मे ज्ञानात्मने नमः। दूति। ज्ञानादेव तु कैवव्यमिति शास्त्रेषु डिएिडमः । दति स्पतेश्व। ज्ञानेन तु तदज्ानं येषां नाभितमात्मनः ।

अविद्याया परं पारं तारर्याम। दत्यादिश्रुतार्थापत्तिश्च ब्रह्माज्ञानात् ब्रह्मभावः श्रयमाणः तद्यव- धायकाज्ञाननिर्वात्तमन्तरंण नोपपद्यत दति जानादज्ञाननिर्वात्तं गमयति। न तु माधनान्तरमापेच्षम्।

तथा।

१ 'यस्तस्मे' इति क. पुस्तके। 'मायाममेयाय' इति ग. पुस्तके च।

· 'ईश्वरेय' भगवता श्र्र्रोक्मधान गीतायां सक्षितकमय्ामनन्तत्व मेव प्रतियार्दितं तीये डध्याये। तत्तचैवानुसन्धेयम्। विन्तर भयादन् नोक्कम्। + छत 'मतय' पूब्देन अविद्येव ग्राह्येि पूर्वाचार्याः।

१८६ सदानन्दयतिविरचिता। [ततीयो

अनुतेन हि प्रत्यूढा: । नौहारेण प्राटृताः । श्रन्यदुष्भाकमन्तर बभूव। अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः। दत्यादिश्रृति-स्पतिभ्यो डज्ञानमेव मोचव्यवधायकमवगतम्।

भवति। तन्न का विग्रतिपत्तिः। तथा च ब्रह्मात्मतत्वज्ञानातिरितक्क- साधनान्तरस कायवूहादेरनपेचितत्वात् वृथैव खीकार दूति।

क्रियमाणनां चासम्बन्धः । तथा च पारमषें सूत्रम् । तद्धिगमे उत्तरपूर्वाघयोरश्षेष-विनाभौ तद्यपदेभात्। [प.भा. ब्र. ४ पा. १ सू. १ ३] दूति।

१ 'पूर्वाद्ययो: इति वङ्गदेशामुद्विते भामतीपुस्तके वर्तते। परमेतदमुद्धम्।

• 'तदधिगमे' सस्य ब्रह्मयः चधिगमे सति। 'उत्तर-पूर्वाघयोः' पूर्वो- सरयापयो:। 'वक्षेष-विनाशी' उत्तरस्य व्श्नेषः पूर्वस्य बिनापूः। 'भवतः कस्मात् 'तद्यपदेशात्' तथा ि। ब्रह्मविद्याप्रक्रियायां सम्भाव्यमान- सम्बन्धस्य वागामिनो दुरितस्य अानभिसम्बन्धं विदुषो व्यपदिपाति। "यथा पुष्करपलापू आपो न स्विष्यन्ते एवमेवंविदि मा्म कर्म न क्वि- व्यते इति"। तथा विनाशमपि यूर्वोपचितस्य दुरितस्य व्य्पिपूति। "तद्यथेिकातूलमग्रौ प्रोतं प्रदूयेतैवं हास्य सर्वे पाष्नानः प्रदूयन्ते" इवि सक्कूपः।

मुद्गरप्रदार: ३।] १८७

ज्ञानागि: सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते उर्जुन। दूत्यादिभगवद्दचनाच्च। एतन्यूल्लभूता श्रुतिस् । भिद्यते इृदयग्रन्थिः ्क्रिदन्ते सर्वसंपयाः। चौयन्ते चास कर्माणि तस्तिन्दृष्टे परावरे॥ दूति। नाभुक्रं चोयते. कर्म कल्पकोटिशतैरपि। दूति च पूर्वोदाहृतं स्तिवचनं प्रारब्धपरमिति। न सख्चित- परम्। तत्मुळततदुष्कृते विधुनुते। द्रत्यादिश्रुत्यन्तराच्च। यद्च न्यायभाष्ये उक्रम्। "पान्तः खल्वयं सर्वविप्रयोगः सर्वोपरमो Sपवर्गः । बक्च कच्छं घोरं पातकं लुपयते" इति। "कश्च बुद्धिमान् मर्वदुःखोच्छेदं सर्वदुःखामंविदमपवर्गं न रोचयेदिति। यथा मधु-विषसम्पुफ्रान्वत्"।

• वस्याः श्रतेरियं व्याख्या। परो पि हिरय्यगभे: सो डप्यवरो डपक्वषो उध्यस्तत्वात् यम्मात् स 'परावरः' तस्मिन्। 'हृदयग्रन्थिः हृदये बुद्धी साच्ियस्तादात्याध्यासो Sनाद्यविद्यानिर्मितत्वेन ग्रन्थिवत् टृछसंग्रेष- रूपत्वात् ग्रन्थिरियच्यते। 'सर्वसंधूयाः'-धात्मा देह्ातिरिक्को न वा ? कतिरिक्को उपि किं सप्रकाज्ञानखरूपः ज्ञानाश्रयः कर्ता भोक्ता वा ? व्कर्तापि केवलभोक्का वा अभोक्कापि किं ब्रद्मखरपो न वा!ब्रझ्म- खरमो दपि किं रतन्ज्ञानेनैव मोक्षः? इत्यादयः। 'स्कदन्ते' नघयन्ती- त्यर्थः। 'क्ीयन्ते चास्य कर्मायि' कनारव्धान्यागामिजन्मकारयानि। तदे तद्गुग्थादित्रयमविद्यानिर्मित त्वात् ब्रह्मत्वदर्पूनेन निवतते इति तात्पर्यम्।

१८८ सदानन्दयतिविरचिता। [ढतीयो

दूति। तदप्यप्रासिकमेव। दुःखाभावस्यापि सुख*प्रेषलेन पुरु- षार्थल्वात्। सतन्त्रपुरुषार्थद्यकल्पने गौरवात् मानाभावाच्च। सुखकाले दुःखाभावस्य नियतल्वात्। दुःखाभावकाले च सुषुप्नि- प्रलयादी सुखस्याभावाच्च। न सुखस् दुःखाभावार्थलेन पुरुषार्थत्- सभ्भावनापि। व्यभिचारात्। अ्रधिकसुखेच्छया त्वल्पसुखोपेच्षा यु्यते। न तु केवलदु:खाभावाय-दति प्रेच्षाकारिणां' पन्थाः। किञ्। दुःख- ध्वंसस्य नित्यत्मप्यनुपपत्रमेव। तथा हि। मर्वस्तिंश्च मते मोक्षस्यागन्तुकत्वाभ्युपगमे भावते डभावत्वे वा जन्यत्वेनावश्य विनाशित्वम्। जन्यमात्रस्यैव लाघवेन विनाभित्वप्रयोजकत्वात्। प्रतियोगिनिष्ठम्य कर्म्याचद्तिभथस भाव- रूपस्यैव विनाशिनो ध्वंसत्वाभ्युपगमात्। अ्रधिकरणनतिरिक्रा- भावानभ्यपगमाद्वा न ध्वंसे व्यभिचारः। घटो ध्वस्त-दूति प्रतौते- ध्वैंसाश्रयत्वेन वा तत्प्रतियोगिकत्वात्रयतवेन वा घटविषयोकरएत्वात्। तस्मिक्काले घटासत्वे च निराश्रयधर्माप्रतौत्ययोगात्। घटस्य ध्वंस-दूति षश्यर्थमम्वन्वस्य-राहोः शिरः-दवतिवत् दूष्टत्वान् तार्किकाभ्युपगतनिषप्रतियोगिकध्वंससिङ्धिः। मनु- घटस्य ध्वंसकाले डपि सत्वे पूर्ववत्प्रत्यनं स्वात्-द्वति चेत्। न। प्रत्यचमन्तरेणपि कुद्ादिव्यर्वाहतस्य सत्ताङ्गोकारात्। प्रत्यचत्वाऽव्याप्येन सतेन तदा-

१ 'वात्रयरहित०' इति क. पुस्तके।

• 'मुखमूं षत्वेन' सुखव्याप्यतेन इत्वर्थः । + 'निराश्रयधर्मप्रतीत्ययोगात्' इत्येव वत्सुचितमति प्रतिभावि।

मुद्गरप्रद्दार: ३।]

पादनाऽयोगात्, व्यवधानानां फलेकोब्ेथलाज्। कुआ्यादिविलक्तर- व्यवधानं तु ध्वंसान्यथानुपपत्तिरेव गमयतौति न दोषः । न चैवं मति तत्कार्यवादोकदोषापत्तिः । मदसद्विलचणतवेन उभयपचोत्त परिहारात्। तस्म्रादात्मनो दुःखाभावो नाम कश्िदतिभयी गुणधानलक्षणे मलचालनलचणो वा वत्तव्यः। उभयथापि तस्य श्रवमनित्यलम्। उत्पत्याप्नि-विकृति-मंस्कृतिलक्षणनां चतुर्णामपि क्रियाफलानां विनाशित्वनियमात्! मोत्षस्य च मर्ववादिभिरवि- नाभित्वाभ्युपगमात्। तदुकं वार्तिकरद्गि:। उत्पत्तिराप्ति-विक्वतः मंस्कृतिख्व क्रियाफलम्। मुक्तिर्विलन्तणैतेभ्यः तेनेहानर्थको विधि: ॥ दूति। भगवद्भाष्यकारेख्व महता प्रवन्धेन प्रतिपादितमेतत्म- न्वयाधिकरणे द्रति दिक्। ननु शपनिषदपचे पि अनुपपत्तिः ममाना। तथा हि। पज्ञाते कामनानुदयात्। जाते तन्र कामना वाच्या। तथा च कथमहेयानुपादेयनित्यमिद्वे आ्रत्मनि मा भवतु। सिद्धे दूच्छाविरहात्। मंमार।वम्यायामपि मोच्ापत्तेश्च। तदुक्रम्। किञ्व मानादविज्ञाता विमुक्ति: काम्यते न च। ज्ातायां ल्ात्मनित्यतात् नितरां नास्ति कामना।। दूति। न च - मंमारावस्थायां श्रविद्यावृतत्वात् विद्यमानो ऽप्यद्व- यानन्दो न भामते। विद्यया त्वविद्यायां निवृत्तायां खप्रकाशत्वादानन्द- रूपेए खयमेव प्रकाशते-दृत्यविद्यानिवृ्तविभिष्टलेन काम्यता-

१ 'यथा' इति क. पुन्तके। 'तद्दन्माना0' इति ग. पुम्सके च टृश्यते।

२०० सदानन्दयतिविरचिता। [दतीयो

द्वति वाच्यम्। श्रविद्यानिवत्तेर्दुर्निरूपितत्वस्थ पूर्वभेव दर्भितत्वात्। किञ्ज। सा निवृत्तिरात्मभिन्ना तत्खरूपा वा? श्राद्े द्वैतापत्तिः। ऋ्रद्वेतश्रुतिव्याकोपख। द्विंतौये पूर्वोक्दोष :- दवति चेत्। श्रत्नोच्यते। न सिद्धलमाच्रेण आरत्मनौच्छाविरहः। मिद्धूत्वं किं सत्वं वा? ज्ञाय- मानतवं वा? ऋप्रतिबद्धसाक्षात्कारतवं वा? नाद्यः। विस्मतग्रैवेयक- प्राप्तौ रज्जुभुजङ्गमनिटृत्तौ च व्यभिचारात्। अरत एव न द्वितीयो

प्रछ्ते नास्ति। अमभावनादिप्रतिबन्धात्। अ्रत एव पित्तदूषित- रमनस्य मितामश्नतो मधुरलवेन तां जानतो डपि न माधुर्यनिमि- नतप्निविभेषोत्पत्तिः। पित्तदोषेण माधुर्यमाच्ात्काराभावात्। तथा च द्विविधमिष्टम्! वस्तुतो Sप्राप्नं ग्रामादि, प्राप्तमपि भ्रमव्यव- हितं कण्ठचामौकरादि। एवं परिहार्यमपि द्विविधम्। वस्तुतः परिहतं गर्तादि, मर्वदा परिहतं रज्नुभुजङ्गादि; भ्रममाचादपरिद्ृत- मिव। तन् श्ाद्*योः क्रियाव्यवधानौ प्राप्ि-परिहारौ। द्वितीययोस्तु मात्तास्कारमातमाद्यौ। अतैव च परमपुरुषार्थतवं मन्यन्ते। क्रियाव्यव- धानाभावात्। तथा च परमानन्द प्राप्यविद्यानिवृत्त्योरपि भ्रमव्यवह्ि- तत्वादमिद्धूत्वप्रत्ययेन कामनाविषयत्वमुपपद्यत एव। तदुक्रम् वार्तिके। न युक्ं कामनामुक्तौ पुंमां नास्तौति भाषितुम्। देश-कालानवच्छिवर, खा्द्यर्रित्वदर्भनात्।

• 'काद्ययोः' ग्राम-गतयोरित्यर्थः। + 'द्वितीययोः' करठचामोकर-भुनङ्गमयोः प्राप्ति-परिहारौ साक्षात् दर्पानेनेव भवत इत्यापूयः।

मुह्रप्रहार: २।] २०१

परिहायें तथानिष्टं कस्टकादि जिद्दासति। रज्वां सर्पादि किश्विच्च त्यक्मेव जिहासति॥

विधितः प्रतिषेधाच साधनापेचिता भवेत्।। पज्ञानान्तरितलेन सम्प्राप्त-त्यक्कयो: पुनः। याथाकयज्ञानतो नान्यत्पुरुषार्थाय कल्पते॥ दति। यन्तु त्रविद्यानिवृत्तेर्दुनिरूपत्वमुन्कं तन्न। प्मप्रकार- त्वाभ्युपगमात्। तथा हि। आ्रत्मातिरिक्रेवाविद्यानिवृत्तिः । सा च न सत्या। ऋतश्रुतिविरोधात्। नापलोका। ज्ञानसाद्यतवायोमात्। नापि सदमदात्मिका। विरोधात्। नाप्निर्वाच्या। तथ्याः सादितवेन अ्रविद्योपादानकलवे मुक्तार्वा श्रविद्यानुवत्तिपातात्। किन्तु। उम्र- प्रकारचतुष्टयोत्तौरणपश्चमप्रकार दति अ्रन्यथानुपपत्तेः सर्वतो बजौयस्वात्। ऋद्वैतश्रुतेश्न सद्द्वैतमात्रविषयल्वात् न विरोधः ।

प्रमेयलात्। शद्वितौयभब्देनापि द्वितौयाभावबोधनाच्च। श्रन्यथा केवलात्मबोधेन सजातीय-विजातौयभेदाभावाप्रतौतौ किमद्वतश्रुत्या विरुद्धेत्। तस्मादभावाभ्युपगमो ड्रद्धितौयसाधक एवेति न

१ 'दप्राप्त०' दृति क. पुस्तके दृश्यते। ख. पुस्तके तु 'दप्राप्रपरिषा- स्ययेोः' इतुपषम्यते। २ 'बजवत्वात्' इति ख. पुलतके। * 'प्रतीतत्वात्' इति ख. ग. पुस्कयोः। 26

२०२ [कतीबो

काप्यनुपपत्तिः-द्वति दष्टसिङ्टिकारादयः । वस्तुतस्तु। ब्रभावस्या- चेतन्यात्मकत्वात् सप्रकाश चेतन्यसम्बन्धेनैव भानमभ्यपेयम्।, कूटस्- स्यामङ्गस्य भावम्य वास्तवसम्बन्धायोगात्। काल्पनिकत्वे Sवश्यवाच्े सर्वस्था अपि कल्पनायाः त्रविद्यामूलत्वात् त्रभावकल्पनाप्यविद्या- मूला दूति न अरनिर्वचनीयवैलचण्यम्। तदुकं वार्तिकरद्गिः। नान्यदज्ञानतो डस्तिलं द्वितौयखात्मानी यथा। निवृत्तिस्तद्वदेवास्य नावगत्यात्मनो ऽपरा॥

धकत्वम्। न तत्तदभावबोकत्वम्। कल्पितपदार्थभावाभावयोरधि- ष्ठानसरूपमाचलात्। यथा श्रज्ातं शडक्रिद्रव्यमेव रजतभावात्म- कम्। तदेव ज्ञातं रजताभावात्मकम्। तदसाधारएस्वरूपस्ैव रज- ताभावलात्। एवमचाप्यज्ञात प्रात्मा सर्वद्वेतभावात्मक:। तद- माधारएरूपस्येव द्वैताभावरूपलात्। तदुक्रम् । स्थूलापन्कतिरच स्यात् वस्तु यत्पारमार्थिकम्। माभावनिष्ठो ऽन्यचापि निषेधः किसुतापरे॥ भचरं येम रूपेण स्थूलं वस्तु निषेधति। तेनैवांभादि निःभेषं तस्य सर्वविरोधतः। भ्रन्येनान्येन रूपेण विरुद्धात् इन्ति पावकः । विरोधिना तथा तद्वबेष स्थूलाद्यपक्रियाम् ।। मानिल्वादिनिषेध: स्याद्यथेवाक्रियरूपतः । प्रत्यक्कूटस्थरूपेण तथा सर्वनिषेधळत्।। १ 'वगम्या' इति क. पुस्तके।

मुहरप्रहार: ₹] २०

कूटखबोधपूर्णात्वं प्रत्यचं वसुनः सतः। एतदस् विरोधित्वं कार्यकारणवस्तुभिः॥ दति। भृतलादिखरूपस्येवाभावव् वहार हेतुत्वं प्राभा करेरङ्रो- क्रियते। तार्किकैरपि घटाभावो-घटो म भवति-दत्यादौ त्रभा- वप्रतियोगिकाभावान्तरानभ्युपगमात् तत्सरूपस्येवाभावबुद्धि हेतुत्व- मभ्ौश्ञतम्। तददस्माकं किं न स्यात्। एतदेवाभिप्रेत्य उक्रम्। नाभावनिष्ठो ऽन्यवापि निषेध:,- दति। तस्मादखण्डानन्दाद्ितीयचेतन्यसन्माच आ्रात्मा ज्ात: सम् भ्रविद्यानिवृत्ति: द्ृत्युथ्यते। अ्रन्वेव च' सर्वपुरुषार्थविश्रान्तिः। रत रत्यं प्राप्तं प्रापणीयम् । भात्मलाभान् परं विद्यते। दति स्मतेः। तस्मादनिर्वाच्याया' श्रविद्याया निवृत्तिरपि भनिर्वाच्येव दृति सिद्धम्। त्रथ-तदनुट्टत्तौ तदुपादानाज्ञानस्या- प्यनुद्ृत्तिनियमाद निर्मोच्तप्रसङ्ग-दति चेत्। न। तदनुष्टत्तौ प्रमा- णाभावात्। उत्पत्ते: प्रथमसमयमात्रसंसर्गिभावविकारतववत् निष्- नेरपि चरमसमयमाचसंसर्गिभार्वावकारोपपत्तेः । अ्रत एव यथा पूर्व पखाच उत्पस्स्यते। उत्पन्न-दति च भाविभृतभावेन व्यर्वाह्य-

• 'चनिर्वाच्यायाः' निर्वचनं कर्तुमयोग्यायाः। वेदान्तिभिराद्ृवाया मा- यायाः विद्याविद्यासौ दो भेदौ। "विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयपू सह" इति श्रतेः। 'सत्वासत्वाम्यामनिर्वचनीया कघटितघटनासामर्थ्वती काचन हंश्रभक्किमाया' इति मायाया लक्षणात्। तद्कदभूता व्विद्यापि अनि वंचनीयेवेति सात्पर्यम्।

२०४ सदानन्दयविविरचिता। [कतीयो

माणाया उत्पन्तेः प्रथमसमयमाचे-उत्पद्यत-द्वति वर्तमानव्यव- हारः। एवं पश्चान्निवर्तिव्यते। निवृत्त-दृति-च भाविभृतभावेन व्यवक्टियमाणाया निवृत्तेः चरमसमयमाचे निवर्तते। नश्यति- ध्वंसत-द्वति वर्तमानव्यवहारः। निवृत्तेरनुवृत्तौ तु चिरं नष्टे डपि घटे-ददानों निवर्तत-दत्यादिव्यवहारः स्ात्। श्राख्ातानां

त्यर्थानु कूलव्यापार गतवर्तमानत्वाभिधायित्वं वा अस्तु। तथा च। निवृत्तिक्रियाकर्तु: चिरं चूर्णितस्य घटस्य तदुत्य्त्यनुकूलव्यापारस् वा भ्रवर्तमानतवात् न उक्रातिप्रसङ्ग :- दवति चेत्। न। आ्राद्ये। उत्पन्ने डपि घटे-उत्पद्यत-द्वति व्यवहारापत्तः। उत्पत्तिक्रियाकर्तुर्घटस्य विदयमानतवात्। द्वितीये शरमवातजडोकतकलेवरे उत्थानानकूल- यत्रवति उत्थानानुदये ऽ्पि-उत्तिष्ठति-दवति व्यवहारापत्तेः। त्रा- ख्थातार्थस्य प्ररुत्यर्थभूतोत्थानानुकूलस्य यत्ररूपव्यापारस्य वर्तमान- त्वात्। तस्म्रात्यर्तत्यर्थगतमेव वर्तमानाद्याख्यातार्थ दवति ध्वंसस्थायित्वे चिरनिवृत्ते डपि घटे-निवर्तते-दवति व्यवहारो दुर्वारः। यदि च मुद्रादिभकलिते घटे ध्वंसो नाम कश्विदभावः तत्र्रतियोगिक: खथायो भूतलाद्याश्रित एव उपेयते, तदा कपालमालापसरणे तद- नपसरणे ड्पि मणि-परावादिविभेषदर्भने च किमिति प्रत्यचो न खयात्। त्रथ-कपालसंस्थानविभ्रेषादिना अनुमेयो घटादिध्वंसो न प्रत्यच :- इति चेत्। तर्ईि तेन मुहरपातकालौनस्य उत्पत्तितङ्गाव- विकारतया प्रतियोग्याश्रितस्य ध्वंसस्यानुमामं सम्भवतौति न ततः

मुङरप्रदार: ₹।] २०५

भूतले घटो ध्वसः-द्वति भूतले Sधिकरणत्वव्यवहारस्य-दह भृतले घट उत्पन्न :- दृतिवद्धावविकारयक्कप्र तियोग्यधिकरएत्ववि षयत्वोप - पत्तेः। घटध्वंसानन्तरं भूतले घटाभावव्यवहारस घटापसरणा- नन्तरं तद्भावव्यवहारवत् समयविभ्ेषसंभर्गात्यन्ताभावावलम्बनतो- पपच्या ध्वंसविषयस्याकव्पनीयलात्। ननु-एवं सति घटोत्पत्ते: पूवें तदभावव्यवहारो डपि उत्पत्य- न्ताभावेन चरितार्थ दति प्रागप्रभावो ऽपि न स्यात्-दवति चेत्। रष्टापत्तेः। त्रथैवं प्रागभावाधारकाल: पूर्वकालो धवंसाधारोक्तर- काल-द्वति निर्वचनासम्भवात् काले पूर्वात्तरादिव्यवहार: किमा- सम्बनः स्यात्-दवति चेत्। उच्चते। घटादिषु प्रतियोगित्वादिव्यव- हारवत् ऋ्रखण्ड: किञ्ञिडूर्मगोचरो 5स्तु। श्रभावरूपस्थायिध्वंमाम्यु- पगमे डपि तेषु ध्वंसल्वादेरखएडस्य वत्रव्यत्वात्। त्रथ-जन्याभावं सखएडमेव ध्वंसनं-द्वति चेत्। न। तर्हि ध्वंसप्रागभावरूपस्य घटस् तत्ध्वंसत्वापत्तेः । श्रथ-सप्नमाभावपदार्थरूपाभावत्वं विवचितं-दति पेत्। न। घटस्य प्रागभावंप्रत्यपि ध्वंसल्वाभावप्रसङ्गेन घटकाले प्रागभावोत्तरकालव्यवहारस् निरालम्बनत्वप्रमङ्गात्। अ्रथ-प्रति- योग्यतिरिक् एव प्रागभावध्वंसो ऽस्तु-द्वति चेत्। न। तथा सति तुत्यन्यायतया ध्वंसप्रागभावो डपि प्रतियोग्यतिरिक्रः स्थात् दूति प्रागभावध्वंसस्यापि प्रागभावो ऽन्यः तस्यापि कश्चित् ध्वंसः तस्यापि प्रागभावो इन्यः दृत्यप्रामाणिकानवधिकध्वंभप्रागभावकन्नापतेः । १ 'स्यामि' इति ग. पुल्तके।

२०६ सदानन्द््यतिविरचचिता।

न च अ्न्यध्वंसतवमात्मात्रयादिदोषशून्यं निर्वतुं भक्यम्। एवं प्राग- भावत्वमपि दत्यलं विस्रेण। तर्मान् पूरवें प्रागभावो न च पश्चात् ध्वंसाभावः । किन्मु मष्टे परं

घटादयध्यामः। एवमविद्यानिवृत्तिरपि वच्यमाएब्रह्मात्मसाचा- त्कारोदयानन्तरचएवर्ती अनन्यातिभयवाधरूपः किङ्भावविकार एवेति। तस्याच्च मुक्तावनुवृत्त्यभावात् न तदनिर्वाच्ते कापि चतिः इति। तदुकं विष्णुपुराणे। एवमेकमिदं ब्रह्म न भेदि* सकलं जगत्। वासुदेवाभिधानस्य सरपं परमात्मन: ॥ तदेतदुपदिखयं ते सङ्रेपेण महामुने। परमाथें सारभूतं यद्द्वैतमभ्ेषतः । नद्वावभावनापन्रस्ततो Sसौ परमात्राना। भवत्यभेदो भेदख तस्याज्ञानळतो भवेत्। अ्नेकजनपरसाइसरौं संसारपदवौं ब्रजन्। मोहत्रमं प्रयातो Sसौ वासनारेणगुण्ढितः।।

१ 'परमार्थसारभूतं यसतदद्वैतमप्रोषतः' क. पुन्तके। एतदमुद्दमिति प्रतिभावि।

• 'म भेदि' न भेदप्रतियोगि। भेदस्य प्रतियोगिनख ब्रझावि कल्पित- त्वस्य ग्रन्थ कता पूर्वेव दर्भितत्वादन न विस्तर:।

मुड़रमशरः ₹] २०७

तदा संसारिपान्थख याति मोहत्मः ग्रमम् ॥ मोहत्रमे ग्रमं याते स्वस्ान्त:करणः पुमान्। भनन्यातिभयं बाधं परं निर्वाणमृच्छति॥ दति। भदृष्टमव्यवहार्यमद्ाह्यमलच्ताम चिन्त्यमव्यपदेश्य मे काल्यप्रत्यय- सारं प्रपसोपभमं भिवमद्वेतं चतुर्थ मन्यन्ते स व्रात्मा वि- शेय :* [मां. उ. १ ६] द्वति माण्डक्यश्रुतिक्। एतेन-भ्रर्करातङ्गोजिनोरिव-द्वति वैष्णवम्न्यानां उद्गार त्रपास्तः। त्रथ-एवमपि तत्वधौकालपर्यन्त- मनुवर्तमान: संसारबन्ध: क्वगत ? दृति प्रश्नन किमुत्तरम्। त्रथ- भवहर्भने यदुत्तरं-दति चेत्। भ्रस्द्दर्भने आत्यन्तिका दुःखध्वंसः तत्वज्ञानेन जायते-दवति चेत्। किं तावता। दुःखं तु क्वगत- मिति चेत्। न कुतापि गतम्। तत्वज्ञानोत्तरं तु न प्रतौयते-

• यस्मात् 'अट्टषं' तम्मात् 'वव्वहार्यम्'। 'घग्राह्यं' कर्मेन्द्रिये:। 'धल- दषयं' धलिङ्गमित्वेतदननुभेयमित्यर्थः। व्यतएव 'अचिन्य' ववत एव 'कावयप देशं' शब्देः। 'ऐकात्यप्रत्ययसारं' जाग्रदादवस्थयानेव्वेको डयमात्मेन्यवयभि- चारी यः प्रत्यय: तेन अनुसरगीयम्। चथ वा। एक कान्मप्रत्ययः सारं प्रमायं यस्य तुरीयस्य अधिगमे तक्षरीयमेकात्यप्रत्ययसारम्। 'प्रथो. पभमं' इति। जाग्रदादिस्थानधर्माभानसुचते। वत एव 'प्रान्तं' कावि- क्रियं 'शिवं' यतो 'उद्वैतं' भेदविकक्पर हितं च 'चतुर्थ तुरोयं' 'मन्यन्ते स पाता विश्य' इवि यथायथं योजनोयम्।

[डबीयो २०८ सदानन्दयतिविरचिता।

द्ति चेत्। तदेंव कुतः। ध्वंसाधिकर एकालस्य प्रतियोग्यवधि- करएत्वभावनियमखौकारात्-दवति चेत्। सत्यम्। सखे न खेदं

डपि नापलपितुं प्क्यते, तद्वदसदौयदर्भने डपि प्रमायाः खम-

तथा दर्भनात् दूति दिक्।

दति श्रपरमहंसपरिव्राजका चार्य श्रौब्रद्मानन्दसरखती श्रौपाद- भिष्य-काश्मौर कश्रीमदानन्दयतिविर चिता यामदवैतब्रह्मषिङ्कौ गुरु- शब्दाभिधेयविचारे न्याय-वैभेषिकमत वण्डनव्याजेन दुर्दुरूढवादिभि- रषि ततौयो मुद्रप्रहारः समाप्रः ॥ ३ ॥

अथ चतुर्थो मुनरम्रहार:।

श्रों शिव: सर्वम्।

न्याय-वैभेषिकनये गुरुशब्दाभिधेयकम्। न प्राप्तमिति मौमांसादर्भनेव्वय निर्णय:॥१॥ चतुर्थमुद्गरे तस्तिन्साख्-पातअ्जले डपि च। प्रवर्तते वादिभान्तिनिवृत्य्थं प्रयत्नतः ॥२॥ ननु-व्रस्तु तर्हि चिद्चिद्रिपो ज्ञानपरिणामी मौमांमकसमात एवात्मा गुरुभव्दाभिधेय :- दवति चेत्। तर्षि सो डपि निरोच्ध वत्व्यः । कथं च तस्य बन्ध-मोचादिसिङ्धि :- दवति चेत्। उच्चते। चिदचिद्रूपो ड्पि प्रतिभरौरं मिन्नो विभुख्ध तार्किकादिवदेव। श्रन्यथा सुख-दुःखादिसङ्करप्रसङ्गः। तचापि चिदंगेन दरषटृत्वं सो Sददमिति प्रत्यभिज्ञाविषयतं च। अचिदंगेन च ज्ञान-सुखादि- रपेण परिणामित्मिति विभेषः । स च ब्रहम्प्रत्ययेनेव वेद्यः। तदुकम्।

१ 'न टृबं' इति ख. पुस्तके पाठः। २ 'वादिमत निळ त्यर्थे' इति ग. पुस्तके। क. पुस्तके तु वादिमतवि- वृत्यथ' इति पाठ:। 27

११० सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

ब्रहम्प्रत्ययविशेयो जातव्यः सर्वदेव हि*। दति। न प-परिषामिलखीकारेणानित्यत्प्रसङ्ग-द्वति वाचम्। भनङ्गोकारात्। तदुकम्। विक्रिया ज्ञानरूपास न नित्यते विरोक्ष्यति। दूति। न च-सर्वोपनिषत्प्रतिपाद्यस् ज्ञानखरूपाद्वितीयख प्ात्मनः कथं ज्ञान-सुखादिरूपेष परिणामितवं-दति वाच्यम्। ज्ञानस्य धात्वर्थतवेन उत्पत्तिविनाभप्रतोत्या नित्यत्वासन्भवात्। उप- निषदां च विधिभेषलेन त्रात्मतत्त्वप्रतिपादने तात्पर्याभावात्। यजमानस्तुतिपरत्वमाच्ाङ्गोकाराच्च। अ्रन्यथा सर्वात्मकस्याद्वितौयसय श्रात्मनः यागादौ प्रवृत्त्यसन्भवेन सर्वस्यापि कर्मकाण्डस्य वैय्यर्थ् प्रसङ्गाच्च। न च कर्मकाण्डस्थश्रुतौनां तच तात्पर्याभावे ऽपि- "आ्रात्मा वा भरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यामितव्यः"

• प्रतीतित्वात् प्रत्यय: घहमितिप्रत्ययः 'बहम्पत्यः' तेन 'विज्ञेयः'। षात्मनः 'वहं ब्रझ्म' इति वम्मव्ययगोघरत्वात्। + याज्जवर्क्यो मेत्रेयीमुपदिभति। पुत्रादिष या प्रीति: तस्या वात्म- प्रीतिसाधनस्वात् सा गौगी प्रीतिः। या पुनरात्मनि सैव मुख्या प्रीति:। तम्मात् 'घरे' मैत्रेयी 'बात्मा दरष्टव्यः' दर्शनाहँः दर्शनविषयमापादयि- तव्य: इति यावत्। 'श्र्रोतव्यः' पूर्व चाचार्यतः वागमतख। पख्चाव् 'मन्तव्यः' तर्कतः। ततो 'निदिध्यासितव्यः निख्वयेन ध्यातव्यः। त्वय- मनन-निदिध्यासनसाधनैनिव्तिते: चसौ दृष्टो भर्वत। यदा रवानि एकत्वमुपगतानि तदा सभ्यक् दर्शमं ब्रझ्म एकत्वविषयं प्रसीदति नान्यथा। इति भाव:।

मुडरप्रहार: :।]

इत्यादिवेदान्तवाक्यानां तच तात्पयैं सभभवति-रति वाचम्।

प्रतिपादक "श्रोतव्य"दत्यादिकाकास्य कर्मकाण्डवहिर्भूतल्वेन विधि- छायामाचतसन्भवात्। तव भाव्यकारेणापि सूत्रभाष्ये प्रथम- चरणे विधिच्क्ायाखीकारात् च। न च-मनस एव ज्ञानसुखादि- रपेण परिणामो ऽस्तु-इति वाचम्। तस्य नित्यद्रव्यलेन निरंभलेन विभुलेन च परिणामसन्भवात्। आ्राकाशवत् न चाएत्वमस्ति-दृति वाचम्। मानाभावात्। न च-आ्रात्म-मनसोर्विभुत्वखौकारे तत्- रंयोगस्यापि नित्यलेन सुषुथ्यभावप्रसङ्गात्। अणत्वे तु यदा मनः पुरोततिनादां प्रविभति तदा सुषुप्निः, यदा च निःसरति तदा ज्ञानोत्पत्तिरिति अ्रणत्वसिद्धि :- दवति वाचयम्। समाधि-मूरका - दिवत् प्रारब्धेनैव सुषुप्नावपि ज्ञानसामान्याभावाङ्गोकारात्-द्वति प्राभाकरा:। जागरणे डपि न प्रमाता परिणामी। श्रारमवादसैव खी- कारात्। जानसुखादौनां समवायेनैव आ्रात्मनि उत्पत्तिसभ्भवात्। तथा च एकस्यैव खप्रकाशज्ञानस्य उत्पत्तौ खाश्रये समवायेन खत्मिंख तादाल्येन घटादौ विषयतासम्बब्धेन च विषयोकरणत्- श्रहं जानामि घटं-दति चिपुटौप्रकाभोपपत्तेर्नानुव्यवसायसिङ्धिः। न वा आत्मनो चिद्चिदंभकन्पनाप्रयास दति दिक्। भाद्टास्तु वेदान्तमतवद्ज्ञानानुभवमेव सुषुप्नौ खौकुर्वन्ति।

१ क. पुक्तके 'अषि' इत्येतन्रास्ति। ख. पुस्तके तु 'च' ह्त्ेव वर्तते।

२१२ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्चो

न दि सुपुनौ मात्चैतन्यस्य लोप: सभ्यवति। श्रुतिविरोधात्। तथा च श्ुति:। नहि द्रट्टर्दृष्टेविपरिलोपो विद्यते। भविनाभित्वान् तु तह्वितौयमस्ति । ततो Sन्यदिभकं यत्पश्येत्*। [ब.ब्. उ. ५ ब्रा. ३ कं. २ ३] दति। तदुकं श्रुतितात्पर्याभिज्ञैर्विध्यारथैः गूढं चेतन्यमुत्ेच्य ट्रव्यबोधसरुपताम्।। भ्रात्मनो बुवते भाट्टाः चिदुतेच्योत्थितस्प्रतेः॥

• ननु-"यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वैतन्न पश्यति" इत्यत् एवं न पश्यतीति सबप्े जानीमः। यतो न चक्षरवा मनो वा दर्शने करयं व्याएतमस्त। य्याष्टतेष द्ि दर्पून-अ्रवमादिष पश्यतीत्यादिव्यवद्वारो भवति। तम्माब्न पश्यब्येवायं-इति चेव्र। पशयन्रेव भवति। यम्मात् 'दकः' दृष्टिकर्तुः या 'दृषटिः' तस्थाः 'विपरिलपः' विनाश: सन् 'विद्यते'। यथा-कभेरौष्एयं यावदगि भावि। तथा च-धयमात्मा चविनाि। छातः 'कविनाशि- त्वात्' वात्मनो दृषिरप्यविनाशिनी। यावद्दृष्ठभाविनी दवि सा। कथं तर्हिं "न पश्यति" [कस्या एव करिडकाया: प्रथमधरणे ऋष्टव्य:] हत्थते? 'न तु तदस्ति' मिं तत् ? 'द्वितीयं' विषयभूतम्। किं विभि. षम् ? 'ततो दयुः' अन्यत् 'अन्यतवेन विभक्कम्'। 'यव् पश्येत्' यदुप लम्धेव। यद्धि वद्धिशेषदर्भकारगं धन्तःकरयं चचूरुपं घ तदविद्यया धन्यत्वेम प्रत्युपस्थापितमासीत्। तदेवस्मिन्काले एकीभूतम्। धात्मनः परेय परिष््गात् हत्वर्थः। + 'गूदे' वस्पकं चेतन्यं निर्विकल्पकमिति यावत्। 'उत्पेेक्य' ऊषय- त्वा चिच्जवात्मकतां वर्ययन्ति सप्नेवत्यितस्य जायमानात्सरयाव् सौषप्- वेतन्यसय उत्ेक्षा भवतीतर्थः।

सुडगरप्रशार: :।]

'जडो भूत्वा तदाखासं' इति जायस्पतिसदा। विना जाद्यानुभतिं न कथस्विदुपपद्यते*॥ द्रष्टर्ृष्टेरलोपस भ्ुतः सुन्नौ ततः खयम्। भ्प्रकाश-प्रकाशाभ्यां भ्रात्मा खद्योतवन्मतः ॥ दूति। म च-मनसो मध्यमपरिमाएवत्त्वमेवास्तु-दृति वाच्यम्।

ननु-भ्स्तु मनसो Sपरिणामिलेन अचिदंभ्रस्य परिणामित्वकल्पनम्। तथापि कर्मकाण्डविषयस् खवर्गादे: दृष्टनष्टाभिप्रायतवेन मायामय- त्म्। ततक् वैतषायम्। तथा च कर्मकाएडवैय्यर्थ्ापादनस्ेष्टत्वात्- द्वति चेत्। न। भोगस्यानानां खर्गादौनां भोगकालस्य च श्रनि- त्यत्वमात्रसौकारात्। तदुपायभृतागमस्य भोकुरात्मनद्न। नित्य- त्वेन मायिकत्वस्येवालोकलवात्। प्रवाह्रूपेण तेषामपि नित्यत्वाच्च। तदुकम्। न कदाचिदनौटृरभं जगत्। किन्तु ईटृथमेव। द्वति सृष्टिमलयाद्यनङ्गौकारात्। अतएव तत्कर्तुरौश्वरस्थाप्य- नक्गीकार एव। ननु- यतो वा दूमानि भूतानि जायन्ते। यः सर्वज्ञः सर्ववित्।

• चिदुवेक्षाप्रकारमेव स्पष्टयति। 'जडोभूत्वा' इति। तदा सुषप्ति- काले जडोभूता वखामं इत्येवंरूया नाद्यस्मति: उत्थितस्य पुरुषस्य जाय- माना सषुप्तिकालीनजाद्यामुभवमन्तरेय अनुपपद्यमाना तदामीन्तनजाथ्या सुभवं कल्पयतीति भाव:।

२१४ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

यस ज्ञानमयं तप: । तस्मात्सवें जायते।

न। आसायस्य क्रियापरलेन ईश्ववरप्रतिपादने तात्पर्याभावात्। घाखायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्मतदर्थानाम्*। [जेमिनिद. भ्र १ पा. २ सू. १ ]

*पर्वपक्षसूत्रमिदम्। "सो Sरोदीत् यदरोदीत् तद्रुदरस्य रद्रत्वम्। प्रजापतिरात्मनोवपासुदखखिदत्" इत्येवमादीनि वाक्यानि समाब्रातारः समामनन्ति। तानि किं कच्वित् धम प्रमिमते उत न ? इति विचार- खायां इदमर्भिधीयते। समान्नातार :- क्रियार्थानि-क्रिया कथममुषठ- या? एतदर्धानि वाक्यानि समामनन्ति। अत 'कास्नायस्य' 'क्रियार्थत्वं' तस्मात् यानि वाक्यानि क्रियां नावगमयन्ति तानि ताटृशानां 'वतदथानां' वाक्यानां 'व्ानर्थक्म्' भवति। "सो Sरोदीव्" इत्यादीनि वाकानि न कमप्यर्थ प्रमिमते। अथेच्ेत-अध्याह्रेय, विपरियामेन, व्यर्वाद्ि- तकल्पनया वा, व्यवधार साकल्यनया वा, गुगकल्पनया वा कख्विदर्य: कल्प- यिष्यते-इति वन्र। रुद्रः किन ररोद-कतो Sन्येनापि रोदितव्यमि- त्यस्य चपूक्त्वात्। दष्टवियोगेन व्यभिघातेन वा वाष्पनिर्मोचनं रोदन- मितुचते। तत् इच्छातो न भवति। न च कच्धिदात्मनो वपामुत्खिद्य वामऔ जत्वा पत्चुना यहुं पूक्रुयात्। इत्यादि योजनीयम्। + तेव्वेव पदार्थेष भूतानां वर्तमानानां 'तद्ूतानां' मदानां। 'क्रिया- र्थेन' समासायः समुधारयं। न कनपेच्षय पदार्थान् पार्थगर्थ्ेन। कुतः। 'तब्नित्यखवात्'। चर्थनिमित्तकं हि पदानासुधारयम्। नहि कनपे- च्ितपदार्थस्य वाक्यान्यवर्यास्य पर्ववयंजनित संस्कारसह्ितस्य प्क्तिरति पदार्थेम्यो ऽर्धान्तरे वतितुम्।

मुड्रप्रहार: 8।] २१५

तडूतानां क्रियार्थेन समाज्रायो ऽर्थस्य तबिमित्तवाता। [ब १ पा. सू. २५] दति जैमिनिसचस्। उतं च नैष्कर्म्यसिङ्ठौ। श्राम्तायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्य मितो ऽन्यथा। दूति साटोपमाहोच्चैर्वदवित् जेमिनि: सेयम् ॥ द्ूति। न च-नाम - ब्रह्मेत्युपासीत। दति वाक्येन वेदस्य ब्रह्मपरत्वं-दृति वाच्यम्। तस्य वाग्धेन्वा- दिवत् सर्वज्ञत्वादिदृष्या जौवोपासनप्रतिपादनपरलात्। न च- भास्तायस्योत्पादकत्वेन तत्सिङ्टिः। तस्य नित्यलेन ब्रह्मणो हेतुतवात्। जन्यत्वाङ्गोकारे च प्रमाणन्तरेणर्थापलब्ध्या श्रानुपूर्व्यनियम: स्यात्। भ्रम-प्रमाद-करणपाटव-विप्रलिसादिदोषेष लौकिकवा क्यवद्प्रा- माखं च स्ात्। तस्मादनाद्यनन्तत्वाव्जगतो जौवानां बन्धसिद्धि:। एतदभिप्रेत्येव वैदिककर्मानुष्ठानाद्विहितादात्मज्ञानपूर्वकात् देहे-

पमुक्कौ दन्द्रियादिरहितस्य ज्ञानामन्भवात् जडलेन तादृभात्ममाप्ने- रपुरुषार्थत्वात् प्रवृत्तिरेव श्रेयमी। न निवृत्ति :- दूति। न केवलं मौमांसकानामेव प्रदृत्तावाग्रहः। श्रपि तु नैय्यायिकानामपि। तदुक्रम् । वरं वृन्दावने शून्ये सगालतवं ममेपितम्।

१ 'समन्वयः' इति क. पुस्तके। २ ,कविः इति ख. ग. पुस्तकयोः।

२१६ सदानन्दयतिविरचिता। [सतुधा

म तू निर्विषयं मोचं गौतमो मन्यते कचित्॥ दृति रागिगौतायाम्। किञ्च। एकेकस्िन् कच्पे डय्येकैको जप्ययं ब्रजेत् तथाप्युच्छिषः संसार: सात्। अ्रतौतकल्पानामनन्त- तात्। न च-जीवानन्वं नियामकमिति वाच्यम्। तेषामनन्तत्वे- डपि नित्यलेन परिमितल्वात्। वरत एव-दुःखप्रागभावमान्नपरि- पालनं मोच-दति प्राभाकराः। भट्टासतु। उभाभ्यामेव पच्ाभ्यां यथा खे पचिणं गतिः। तथेव ज्ञान-कर्मभ्यां सह मोचो 5पि जन्यते॥ इति हारौतवचनात्। तत्प्राप्तिहेतुर्विज्ञानं कर्म चोक्रं महासुने।

१ ग. पुस्तके तु- कामं वन्दावने डयि स्यात् सटमालत्वं हि ईभितम्। नैव निविधयं मोक्षं मन्तु महति गौतमः॥ इति पाठान्तरम्। 'वरं वन्दावने क्वापि' इति ख. पुस्तके विशेषः 'क्वाप्यरखे वरं परून्ये' इति क. पुस्तके पाठान्तरम्। २ 'लभते परमं पदम्' इति योगवार्तिके विज्ञानभिक्षुष्टवः पाठः।

• षत्र 'वन्दावने' इत्यनेन मधुरायाः व्यासन्न एकदेशो न ग्राह्यः। किन्तु वन्दपूब्देन वृक्ष-टमादिसमूद्द एव ग्राह्यः। नि्जने निरुदके टनपर्गादि- समूदाळते वने समालत्वमपि वरं सुख-दुःखरह्िता द्वेदान्तिसम्मताओोक्षा- दिति पलितो ऽर्थः ।

मुदरप्रहार: 8।] २१०

इति स्वत्यन्तराच्च कर्मणो पि मोसषसाधनत्वत्रवणात् ज्ञान- कर्मसमुंच्यादेव* आ्रात्मनो जडबोधात्मकस्य नित्यं ज्ञानं नित्यं सुखं चोदेति। ततश्न विषयविभेषानपेच्षया नित्यज्ञानेन नित्यसुखाभि- व्यक्रिर्मुक्ति :- दत्याङः। मानसज्ञानेन नित्यसुखाभिव्यत्तिर्वा, दुःखा- भाव एव वा मुक्रिः-दूति तदौयाः केचित्।

कर्मसमुच्चयाभ्यासादेव कारणात्मके ब्रह्मषि कार्यात्मकस्य जौवस्य कर्मवासनासहितभेदांपवृत्तिमोच-दति वदन्ति। परमेश्वरप्राप्ि- रित्यन्ये। सतरङ्गनिस्तरङ्गभेदेन समुद्रद्वैविद्यवत् सविकार-निर्वि- काररूपेणवम्यादयं ब्रह्मणः परिकल्प ज्ञान-कर्मसमुच्चयाभ्यामादेव भविकारावस्यात्यागेन निर्विकारावस्थाप्राप्निरेव मोक्ष-दूत्यपरे। ऐकभविकन्यायवादिनस्तु। आ्रात्मज्ञानमन्तरेलापि निषिद्ू-काम्य- योरननुष्टानात् नित्य-नेमित्तिकानुष्ठानाच्च नागामिकर्मात्पाद: ।

• ननु- न केवलेन योगेन प्राप्यते परमं पदम्। ज्ञानं तु केवलं सम्यगपवरगेफलप्रदम्। इत्यादिवचनेरयोगपब्देन उक्कस्य कर्मयाः कापेक्षां विना केवलेन ज्ञानेनेव मोक्षसिद्धे: कथमुच्यते ज्ञानकर्मसमुचयेन मोक्ष-इति चेत् न। तत्प्राप्निहेतुर्विज्ञानं कर्म चोकं महासुने। इत्यादिवाकैस्तय: समुचयाभिधानात् तयोरद्गाक्कभावस्य सप्रसिद्ध- त्वाच्च। "ज्ञानं तु केवल"मिति तु कर्माचरगोन शुद्धचित्तस्य ज्ञानप्राप्तिः। ततख् साधनान्तरं विना सुक्किरित्यभिधानार्थम्। 28

सदावन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

विद्यमानस्य चोपभोगेन चयात् सर्वकर्मोच्ेदलचएमपवर्गमाडः ।

'मुकेः क्रियाभिः सिद्धल्वात् ज्ञानं तन्न करोति किम्। कथं चेच्कूए तत्स्वं प्रणिधाय मनो यथा॥ अरकुर्वतः क्रिया: काम्या निषिद्वास्यजतस्तथा। नित्यनैमित्तिकं कर्म विधिवच्चानुतिष्ठतः॥ काम्यकर्मफलं तस्माहेवादोमं न ढौकते। निषिदूस्य निरसतल्वाबारकौं नेत्यतो जनिम्। वर्तमानमिदं याभ्यां भरौरं सुखदुःखदम् । श्रारब्धवं पुषपापाभ्यां भोगादेव तयोः चयः ॥ नित्यानुष्ठानतश्चेमं प्रत्यवायो न मंस्पुष्नेत् । अनादृत्यात्मविज्ञानमतः कर्माणि मंश्रयेत् ॥ या चन्यस्ेद्द विद्यन्ते श्रुतयः स्तिभि: मह। विद्धत्पुरुयन्नेन कर्मातो भूरिमाधनम् ॥ यत्रतो वौचमाणो डपि विधिं ज्ञानस्य न क्वचित्। श्रुतौ स्मतौ वा पश्यामि विश्वासी नान्यतो डस्ति नः ॥ भ्न्तरेण विधिं मोहादयः कुर्यात्म्ाम्परायिकम्। न तक्यादुपकाराय भस्पनौव हतं हविः ॥ "कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीवौषेच्क्वतं समाः।"

१ 'देवादिमत' इति ख. पुस्तके ।

मुंदूरप्रहार: :।] पद्दैत व्रझसिद्धि:। २१६

दति मन्त्रा डपि निःभेषं कर्मष्यायुरवासजत्*॥ विरहय्य क्रियां नैव संहन्यन्ते पदान्यपि। म समस्यपदं वाक्ं वत् स्यात् ज्ञानविधायकम्॥ कर्मणो ड्ग्गाङ्गिभावेन खप्रधानतयाथ वा। सम्बन्धस्ेह संसि्वेर्ज्ञाने मत्यप्यदोषता।। अतः सर्वाश्रमाणां हि वाजन:कायकर्मभिः ।

दति घष्टधियां वाच: खप्रज्ञाषतचितसाम्। दुव्यन्ते यज्ञभालासु भूमानब्दधियां किल।। द्वति दिक्। तस्मात् मौमांसकमहानुभावसम्मतात्मन एव गुरु- शब्दाभिधेयस्य मिदधूलान्न घट्टकुटौप्रभातवृत्तान्तन्यायेन भिरसि सुद्रप्रहार उचित :- दवति चेत्। श्रतोच्यते। वेदान्तवाक्यानां विधिभेषसैव अस्न्भवः । तथा हि। धर्मब्रह्म-

१ 'असम्भवात्' इति ख. पुस्तके।

• 'आयः कर्मगि ववास्टजत्' कर्मागि कुर्वन्रेव इछ चस्मिन् लेोके जि- जीविषेत् जीवितुमिच्ेत्। इत्वेतेन मन्त्रेगापि सवमायः कर्माया कावा

• ज्ञान-कर्मगोरड्रा्रोभावेन कर्मयः प्रधानतया वा उनय: सम्बन्धस्य सिद्धत्वात् ज्ञानप्राप्ती सत्यामषि कर्मकरगं न दोघाय भवतीति भाव: । ज्ानक्मसमुच्यवादिमते डय ज्ञानाभ्युपगमे डपि यतः कर्मन दोषाय। 'खप्रधाभातचेतसाम्' खबुद्ेव बाधातं उत्पृक्ष विकसितं चेतः वेषाम्।

१२० सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

प्रतिपाद्कमपौरुषेयं प्रमाणवाकां हि वेद:। स च मन्त्रब्राह्मण- त्मकः। तच मन्त्रा: अ्रनुष्ठानकारकभूतद्रव्यदेवताप्रकाशकाः। ते डपि चिविधाः। छग्यजु:सामभेदास्। तच पादबडूगायत्रादि- चन्दोविभिष्टा सच: । "अग्रिमौडे पुरोहितम्"। दत्यादयाः। ता एव च गौतिविभिष्टाः सामानि। तदुभयवि- लचणानि यजूंषि। "अम्नौदमौन् विह्र"। द्त्यादिसम्बोधनरूपा निगद्मन्त्रा अपि यजुरन्तर्भूता एव। एवं ब्राह्मणमपि चिविधम्। विधिरूपं अर्थवादरूपं तदुभयविल- चणं च दूति। तच-प्रब्दभावना विधि :- द्वति भाट्टाः । विनि- योगो विधि :- द्ृति प्राभाकराः। दूष्टसाधनता विधि :- दूति तार्कि- कादय: सर्वे। सो ऽपि चतुर्विधः। उत्पत्त्यधिकार-विनियोग-प्रयोग- भेदात्। तन्-कर्मस्वरूपमाचबोधको विधिः उत्पत्तिविधिः। यथा- "अग्निहोतं जुह्ोति। सोमेन यजेत"। इत्यादि। "आग्रेयो Sष्टाकपालः पुरोडाशो भवति"। दत्यादि च। एवं-सेतिकर्तव्ताकस्य करणस्य यागादेः फल- सम्बन्धबोधको विधि :- श्रधिकारविधिः । यथा- "दर्भ-पूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत"। दत्यादि। एवमङ्गसम्बन्धबोधको विधि :- विनियोगविधि: । यथा-

मुदूरप्रहार: 8।] २९१

"व्रौहिभियंजेत । समिधी यजति"। इत्यादि। एवं-साङ्गप्रधानकर्मप्रयोगेक्य*बोधकः पूर्वोक्कविधि- चयमेलनरूप: प्रयोगविधि: । यथा- "प्रयाजादङ्गजातोपक्वतेनाग्रिष्टोमेन खर्गकामो यजेत"। दत्यादि। स च-श्रौतः-द्त्येके। कल्थते-दत्यपरे।। एवं सङ्गेपेण विधिभागो निरूपितः ।

• 'प्रयोगैक्यबोधकः' प्रयोगः प्रतननं आानुपूर्वाद्यापार इति यावत्। तस्य ऐक्यबोधनकर्ता इति भाव:। + एवं कर्मखरूपमपि द्विविधम्। गुगकर्म अार्थकम च।' तत्र-क्रतु- कारकासयाश्रित्य विदितं गुयकम। तदपि चतुर्विधम्। उत्पत्याप्रि- विक्वति-संस्कतिभेदात्। तत्र- "वसन्ते ब्राह्मगो Sमीनादधीत। यूपं तक्षति"। इत्यादौ वाधानत क्षगादिना सस्कारविशेष विभिषामियमादेवत्यः। "खाध्यायो उद्येतव्यः। गां पयो देोग्धि"। इत्यादो वध्ययन-दे।इनादिना विद्यमानस्येव खाध्यायपयःप्रभ्टतेः प्राप्तिः। "सोममभिषयोति। ब्रीदीनवद्न्ति। चाव्यं विलाययति"। इत्यादौ काभिघवावघातविल्यापनेः सोमादीनां विकारः। "व्रोहीन् प्रोक्षति। पत्नी कवेक्षते"। इत्यादौ प्रोक्षणावेक्षयादिभि: ब्रीह्याज्यादिद्रव्यायं संस्कारः। एतच् तुष्यं चाङ्गमेव। एवं-कनुकारयाएयनाश्रित्य विहितं-पर्थकर्म। तच् द्वि- विधम्: चङ्गं प्रधानं च। अन्यार्थमङ्गम्। 'फलवत्सव्निधौ ध्ाफवां तद' इति न्यायात्। प्रधानफलातिरिक्कफलाजनकत्वं वाद्गत्वमित्वर्थः। धन- न्यार्थ तु प्रधानम्। उक्रममि दिविधम। सन्निपत्योपकारकं धारादुप-

सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

प्राभस्य निन्दान्यतरलचणं विधिभेषभूतं वाक्यमर्थवादः। स पुनः त्रिविध :* । गुणवादो इनुवादो भूतार्थवादस्ेति। तच प्रमाण- न्तरविरुद्धार्थबोधका गुणवादः। यथा- "आदित्यो यूपः । यजमानः प्रस्तरः" । दत्यादि। प्रमाणन्तरप्राप्तार्थका Sनुवाद: । यथा- "अग्निर्हिमस्य भेषजम्" ।

कारकं घ। तत् आद्म्। प्रधानखरपनिर्वाह्कं इविस्तगडलादि। फलोपकारि प्रयाजादिकं द्वितीयम्। एवं सम्पुर्णाङ्रसंयुक्तो विधि: प्रक्ृततिः । विकलाङ्गसंयक्को विधिर्विक्ृतिः। तदुभयविलक्षयो विधिदर्वीहोमः। एवमन्यदपि ऊहनीयम्। * कृषायञ्चभिरर्थवादम्य चातुर्विध्यमुक्कम्। तद्यथा। निन्दा-प्रशूंसा- परक्वति-पुराकल्प-भेदादर्थवाद: चतुर्धा। तत्र निन्दार्थवादो यथा। "क- सन्रं वा एतत् यदच्छन्दोऽयमस्जं हि रजतं यो बर्हिषि ददाति। पुरास्य संवत्सरात् ग्टहे रदन्ति"। चत्र विधेयात्मनिन्दाद्वारा विधेयप्रापसतयपर- तवम्। कहजमित्यादिरजतनिम्दाद्वारा विधेयभूतर जतदामनिषेधप्रापसतय- परत्वे विरोधाभावात्। प्रशुंसार्थवादो यथा-"शोभते डस्य मुखंय एवं वेद। वायुवैक्षे- पिका०" इत्येवमादिः। छात्र प्रपांसेवावगम्यते। परेग दूद महता पुरुषेय कर्म कतममति प्रतिपदिको ड्र्थवादः पर- क्वतिः। स यथा-"धभिर्वा कामयत" इत्यादि:। परत्र च कर्ट-कार्यादिप्रतियादकः पुराकल्पः। यथा-'तदभपत् धीया। धोया त्ा च ध्यासः" इति।

मुहरप्रहार: 8।]

दत्यादि। प्रमाणन्तरं विना नर्थावबोधको भूतार्थवाद:। यथा- "दून्द्रो वृचाय वज्चमभ्यनुदत्"। तदुक्रम्। विरोधे गुणवाद: स्यात् अ्रनुवादो जवधारिते।

दूति। ऋत्न तिविधानामपि अर्थवादानां विधिस्तुतिपरते समाने डपि भूतार्थवादानां खार्थ डपि प्रामाएं देवताधिकरण- न्यायेन सभ्भवति। श्रबाधिताज्ञातज्ञापकत्वं हि प्रामाष्यम्। तञ्च बाधितविषयत्वात् ज्ञातज्ञापकत्वाच्च न गुएवादानुवादयोः। भूता- र्थंवादस्य तु खार्थे तात्पर्यरहितस्यापि श्रत्मर्गिकं प्रामाणयं मौमां- मकप्रवरेणापि न निहन्यते। तदेवं निरूपितो ऽर्थवादभागः । विद्यर्थवादोभयविलक्षणं तु वेदान्तवाक्यम्। तच्व प्रजातज्ञा- पकत्वे डपि अनुष्ठानाप्रतिपादकत्वात् न विधि: । खतः पुरुषार्थ- भृतपरमानन्दज्ञानात्मके ब्रह्मषि खार्थ उपक्रमोपमंहारादिर्षा्विध- तात्पर्यलिङ्गवत्तया सतः प्रामाण्यभूतं वेदान्तवाक्यं सर्वानपि विधौन् भन्त:करणपडद्धिद्वारा खभेषतां आपाद्यदन्यभ्रेषत्वाभावाच्च नार्थ- वाद:। तथा च श्रुतिः । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मण विविदिषन्ति। यज्ञेन दानेन तपसा नाभकेन* ।

• काम्यैकदेशवर्जितं कत्सं कर्मकारडं ब्रह्मविद्यायामुपयन्यते इति पर्व- मुक्कम्। तत्कथमित्याकाङ्कयां याज्जवल्का साह। 'तमेतं एवम्भतं चप-

२२: सदानन्दयतिविरचचिता। [चतुर्थो

इत्यादि। वार्तिककद्धिरषुक्रम् । प्रत्यग्विविदिषासिद्ठी वेदानुवचनादयः। ब्रह्मावाप्ै तु तत्याग ईश्यन्सौति श्रुतेर्बलात्।। दूति। सर्वकर्माखिलं पार्थ ज्ञानेपरिसमाप्यते*।

निषदं पुरुषं 'वेदानुवचनेन' मन्त्र-ब्राह्मणाध्ययनेन नित्यखाध्यायलक्षयेन 'विविदिषन्ति' वेदि तुमिच्कन्ति 'ब्राह्मयाः। ब्राह्मरग्रहयमुपलक्षमार्म्। कविशिष्ठो हयधिकारस्त्रयायं वर्णानाम्। व्थवा कर्मकागड़न मन्त्रब्राह्मगोन वेदानुवचनेन विविदिषन्ति। यज्ञा- दिना। ये पुनः मन्त्रब्राह्मयालक्षरोन वेदानुवचनेन प्रकाश्यमानमेतमा- त्मानं विविदिषन्ति-इति व्याचकते तेषामारसकमात्रमेव वेदानुवचनं स्यात्। न ह्ि कर्मकारोडेन पर आत्मा प्रकाशयते। "कौपनिषदं" इति विशेषश्रतेः। सर्वष पास्त्रेष कमागि संस्कारार्थान्येव। व्त एव 'यज्ञेन' द्रव्ययज्ञा ज्ञानयज्ञास्त संस्कारार्थाः। संस्कृतस्य विशुद्धसत्वस्य ज्ञानोत्पत्तिरप्रति- बन्धेन भविष्यति, वातः यज्ञेन विविदिषन्ति। दानस्यापि पापक्षयहेतु- त्वात् धर्मवद्धिहेतुत्वात् च 'दानेन' विविदिर्षन्ति। तप इत्यविशेषेय छच्छ्र-चान्द्रायमादिप्राप्ती विशेषयं 'आात्मपूब्देन' इति। कामासेवनमना पूूकं। न तु भोजननिर्वत्तिः। 'अनापकेन' तपसा विविदिषन्ति इवि योजना। * 'सर्वम्' इष्िटिपशुसोम चयनरपं श्रवम्। 'वखिलं' निर्वश्रेषम्। समातें उपासनादिकं च यत्। तत् जाने ब्रझ्मात्मैकसाक्षात्कारे। 'परि- समाप्यते' प्रतिबन्धक्षयद्वारेय पर्यवस्यति।

मुहरप्रहार: 8।] २२५

दति स्मतेश्व। नच-तर्हि कथं. खर्गादिफलत्रवणं ज्योतिष्टोमा- दोनां-दवति वाच्यम्। अज्ञप्ररोचनार्थत्वात्। कथमन्यथा सर्वाद्यः सर्वज्ञा वेद: चयित्वाद्यपुरुषारथं खर्गादि समुदिश्य यागादोनिविदध्यात्। तस्मातरोचनार्थमेव खर्गादिश्रवणम्। न तात्पर्येण फलाय। उकर च मनुना [ब्. ११ खोक. ८२-८३], यथोक्ान्यपि कर्माणि परिहाय द्विजात्तमः । आ्रात्मज्ञाने गमे च स्यात् वेदाभ्यासे च यत्रवान् । एतद्विजन्मनामय्यं ब्राह्मएस्य विभेषतः । प्राप्यैतत्कतळ्त्यो हि द्विजो भवति नान्यथा।।।

१ 'परिश्ाय्य' इति क. पुस्तके सर्वज्ञनाराययाटीकाया च पाठः । ₹ 'धात्मध्याने' इति कुस्कभट्ट-राघवानन्दटीकयो: पाठः। ३ सर्वज्ञनारायमोन 'सामग्रां' इति पाठः सीकृतः। कुछकभट्टस्त 'साफल्यं' इति पाठमाटृत्य व्याचख्यौ। गोविन्दराजस्याप्ययमेव रम्मतः। रामचन्द्रेय 'घग्रां' इत्येव घाटतम्।

• 'यधाक्कानि' श्रेयखारत्वेन शास्त्रचोदितान्यपि। 'कर्मावि' अमरि होतादीनि। 'परिहाय' व्साधनत्वेन परित्यन्य। 'धात्मज्ञाने' खात्म- खरपज्ञाने। 'वात्मध्याने' इति मनन-निदिद्यासनादी इत्यर्थः। 'पूमे' रागोपपमे। 'वेदाभ्यासे' उपक्रमादिना उपनिषदर्थविचारये श्रवथार्था- परपर्याये। 'यत्नवान्' अभ्यासकृत् 'स्यात्' भवेदिति योभना। + 'द्विजन्मनां' द्विजातीनां ब्राह्मय-क्षत्तिय-विभाम्। 'एतत्' वेदा- भ्यासादिकम्। 'बग्रां' मुख्यम्। 'विशेषतः ब्राह्माम्य' इत्नेन ब्राध् वस्यैव तुरोयाश्रमग्रहये उधिकारः। तस्यैव मुक्किरित्याूयः। 'द्विजः' द्विजाति:। 'एतत्' पूर्वोक्नं। 'प्राप्य हतक्त्यो भर्वात' नान्यथा। धात्म- धानं प्राप्य छवतर्त्यो भवतौति भावः। 29

[चतुर्थेो २२६ सदानन्दयतिविरचचिता।

दूति। तस्मादुभयविलक्षणमेव वेदान्तवाक्यम्। तच्च कचिद- ज्ञातज्ञापकत्वमाच्रेण विधिरिति व्यपदिश्ते। विधिपदरहितप्रमाण- वाक्यल्वेन क्वचित् भूतार्थवाद दृति व्यवक्रौयते-दति न दोषः। एतेन पूर्व मोमांसकेन वल्गितं यद्वेदान्तवाक्यानां विधिभेषलेन शर्थ- वादत्वं तत्वैं निरसतम्। षद्विधलिङ्गानि तु- उपक्रमोपमंहारावभ्यासो डपूर्वता फलम् ।

दूति। तथा हि छ्वान्दोग्ये षष्ठे। सदेव सौम्येदमग्र आरमौत्। एकमेवाद्वितौयम्*। दूत्युपक्रम्य- ऐतदाव्यमिदं सवें तत्मत्यं स आ्रात्मा। तत्त्वममि।। १ 'दोपपत्ती च' इति ग. पुस्तके पाठः । * उद्दालक काह। 'हे सौम्य' ख्वेतक्रेतो! 'काग्रे' जगतः उत्पत्ते: प्राक। 'इद' सवें 'सदेव क्सौत्' सत् इति व्यस्तितामात्रं वस्त सूक्ं निर्विधेषं सर्वगतम्। 'एकं' निरञ्जनं निरवयवं विज्ञानं यदवगम्यते सर्ववेदान्तेभ्य:। 'एव' पूब्दो 5वधारयार्थः। इद नाम रूप-क्रिया वत् विक्वतमुपलभ्यते यत् तत्मदेव एकमेव व्यासीत्। एकमेव वद्धितीयमित्यनेन सजातीय-विभातीय- खगतभेदरह्ितत्वमुच्ते इति सङ्क्षेप:। + स यः सदाख्य एष उक्को डयिमा वगभावो जगतो मूषमेतदात्य- मेतत्सदात्मा यम्य सर्वस्य तदेतदात्मा तस्य भावः 'ऐतदात्यं'। येन च थात्मना बात्मवत्सर्वमिदं जगत् 'तदेव' सदाख्यं कारयं 'सत्यं' परमार्थसत्। अ्तः 'स' एव 'व्यात्मा' जगतः प्रत्यकखरूपसत्तत्वं याथात्म्यम्। व्वतः हे शेतकेतो 'तत्' सत् 'त्वमसि' धात्मैवासीः इति।

मुदरप्रहारः ४॥] २२७

दत्युपसंहारः। ऐतदाव्यमित्यादेसत्त्वमसीत्यन्तस् नवकत्वो वचनमभ्यास: । "आचार्यवांन् पुरुषो वेद"। दूत्यनेन मानान्तराविषयत्वरूपापूर्वताकथनम्। "तस्य तावदेव चिरं यावन् विमोच्चे ऽय सम्पा्यते"। द्रति फलकथनम्।' "तमादेशमप्राचो येनाश्रुतं श्रुतं भवति।"। द्वत्याद्यर्थवाद: । यथा सौम्येकेन मृत्पिण्डेन सवें मृएमयं विज्ञानं स्ात्। वाचारभ्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव संत्यम्*।

• उद्दालकः चरितब्रह्मचयें स्तव्ं मानिनं पुत्रं दृष्टोवाच। श्रवेतकेतो! यन्विदं महामना कानूचानः मानी सव्यश्तासि तत् कस्ते इुतिपूयः प्राप्तः उपाध्यायात्? उतापि 'तमादेशं' व्ादिश्यत इत्यादेश: केवलपूस्त्राचा- र्योषदेशूगम्यः अथ वा येन वा परं ब्रह्म व्ादिश्यते Sसावादेपः। तम- प्राच्यः एृष्ठवानसि व्याचायें? 'येन वाश्न्रतं श्रृतं भवति बगतं मतमवि- धातं विज्ञातमिति'। तदेवदङ्गतं श्रत्वा एच्कति श्वेतकेतुः। हे 'भगवन् स वादेपु: कथं नु' केन प्रकारेय भवतीति? उद्दालक आह। हे 'सौन्य' यथा लोके एकेन मटत्पिरडेन रुचककुम्भादिकारयभूतेन विज्ञातेन 'सवे' अन्यत् तद्विकारजातं 'म्टगमय' मद्विकारजातं 'विज्ञातं म्यात्'। ननु-मत्पिरडे कारये विज्ञाते अन्यत् काये कथं विज्ञातं म्यात् :- इति चेत्। सत्यमेवं स्यात् यदि कारयादन्यत् कायं स्यात्। नत्वेवमस्ति । तर्ह्ि लोके-इदमस्य विकार-इति कथं वदन्ति ?- इति चेत्। पूटर। एतत् 'वाचारम्भयं' वागालम्बनममिति यावत् 'नामधेय' नामैव केवलं 'विकारः' परमार्थतो 'मत्तिकव्धेव' म्त्तिकैव 'सत्यं' वस्विति।

२२८ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

दति उपपत्तिः । तस्मात्खप्रयोजनवदर्थाबाधिताज्ञातज्ञापकलेन वेदान्तानां खतः प्रामाप्यादस्येव ब्रह्मेति सिङ्धम्। अ्रत एव न मोमांसकाभिमत नित्यलं वेदे सिद्यति। ब्रह्मएः सङ्धावस्य सिदधूलात्। तथा च श्रुतिः । अस्य महतो भृतस्य निःश्वसितमेतदृम्वेदो यजुर्वेद: सामवेदो Sयर्वाङ्गिरमः द्तिहासः पुराएं विद्या उपनिषदः सोका: स्रनाणि व्याखयाना- न्य नुव्यास्थानान्य सैवेतानि सर्वाणि निःश्वस्तितानि* । [र उ. न्र. ४ ब्रा. ४ कं. १०] दूति।·

१ क. पुस्तके इदं नास्ति।

• याज्जवल्को मैत्रेयोसुपदिपाति। रे मैतेयि! 'सस्य' परमा- त्मन: प्रछ्ववस्य 'महतो भूतस्य निःश्वसितमेतत्' यथा काप्रयत्नमेव पुरुष- निःश्वासो भवति एवं वा ? घरे तन्निश्श्वसितमिव ततो जातमितुच्यते। 'यट्टग् वेदो यजुर्वेद: सामवेदो ऽयर्वाद्गिरसः' चतुर्विधं मन्त्रजातम्। 'इति- हासः' उवशीपुरुरवसोः संवादादिः। "उवशोहापुरा" इत्यादि- ब्राह्मयमेव। 'पुरायं' "बसद्वा इदमग्र वसौत" इत्यादि। 'विद्या' देवयजनविद्या। "वेदः सोऽयं" इत्यादिः। 'उपनिषदः' "प्रियमित्ये- तदुपासीत" इत्यादयाः। 'झोका' ब्राह्मयप्रभवा मन्वाः "तदेते झोका" इत्यादय: । 'सूननाषि' वस्तसङगहवाकानि। वेदे यथा-"कात्मेतेवो पासोत" इत्यादोनि। 'अनुव्याख्ानानि' मन्तविवरयानि। 'व्याख्ानानि'

मुदरप्रहार: :।]

सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथा पूर्वमकल्पयत्। इत्यादिश्रुतय्न। लाघवाच्च पूर्वसटरष्टिमनुरु द्वयव वज्म्याेर्ष्ण त्वादिमत दव वेदस्यापि पूर्वसर्गोयानुपूर्व्यवच्छ्िन्नस्येव रचनाव्नानु- पूर्व्यनियमः । पुरुषाभिप्रायाद्यनपेच्लेन निर्दोषत्वाच्च नाप्रामाण्यम् । एतेन पूर्व मौमांसकोतं यत्-वेदानां जन्यत्वे करणपाटवादिदो- षेणाप्रामाएं तदप्यपास्तम्। ननु-तर्हि वेदानामुत्यत्तिमत्त्वेनास्तु तार्किकादिसमातं चिच- एावस्थायित्वम्। भ्रब्दसमूहत्वात्-दति चेत्। न। य एव वेदो देवदत्तेनाधीतः स एव मयापि-द्वति योऽयं गकारः भ्रिवेनोक्रः

वर्णाः। योऽयं हकारः काश्यां श्रुतः स एव प्रयागेडनेनोच्यते- इति प्रतौते: सर्वव्यापिनस्तस्यानुभवात्। विभुत्वाच्च ट्रव्यमेव न आ्काशगुएः। तच मानाभावात्। न च र्बाहिरिष्द्रियय्राम्म

बर्थवादाः। अथ वा। वस्तसक्गद्ववाक्याविचारयानि बानुव्याख्याभानि। यथा चतुर्थेध्याये "बात्मेत्येवोपासीत" इत्यस्य यथा-"कन्योSसावन्यो Sहमस्मीति न स वेद यथा पशुः"। एवमित्यस्याध्यायशेषः। मन्त्रविवर यानि व्याखानानि। एवमषविधं ब्राह्मयं परमात्मनो निःश्वसितम्। ननु-ऋगादिशब्दानामितिद्ासादोनां च प्रसिद्धार्थत्यागे को हेतुः ?- इति चेत् निःश्नससितश्रुतिरेव तत्र हेतुः। नियतरचनावतो विद्यमानस्यैव वेदस्याभिर्व्याक्किः। पुरुषनिःश्वासवब्नच पुरुषमुद्धिपूर्विका इति शेयम्। धयं मन्त्र: चतुर्थाध्यायस्य प्रथमे ब्राह्मये द्वितीयायां कविडकायां तथा पच्माध्यायस्य पक्चमे ब्राझ्मये एकादश्यां करिडकायां वर्तते।

२१ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

त्वानुपर्पात्तः । अ्रतुभवबलादेव नत्सिङ्केः। गुए-गुषिभावस् पूर्वमेव समवायनिरासेन निरसतल्वाच्च। पब्दव्यञ्जकध्वनिग्रह्णर्थ वा बहिरिष्द्रियग्राहकत्वोपपत्तिः। यो डयं तारो मया त्रुतः स एव मन्द्र: श्रूयते-दति प्रतौतेस्तारत्ादिकमपि न तन्न विरुद्यते। तथा च वर्णपदवाक्यसमुदायस्य वेदसय वियदादिवत् सृष्टिकाली- नोत्पत्तिमत्त्वम्। प्रलयकालीनध्वंसप्रतियोगितवं च। न तु वर्णानां मथ्ये उत्पत्ति-विनाभौ। त्रनन्तगकारादिकल्पने गौरवात्।

न। तदानीमुच्चारणरूपव्यञ्जकाभावात्। श्रन्धकारस्घटानुपलभभवत्। उत्पन्नो 5यं गकार-दत्यादिप्रतौतिस्तु-स एवायं गकार-दूति प्रत्यभिज्ञाविरोधेन त्रप्रमाणमेव। वर्णाभिव्यञ्जकध्वनिगतोत्पत्तिनि - रूपितसम्बन्धविषयल्वेन वा प्रमाएम्। तम्मरात् न वेदानां चिचण- वस्यायिलम्। एतेन-नित्यः प्रब्दो व्योमैकगुएलात्। तत्परिमाण- वत्-इति प्राभाकाराङ्गरोकतं; त्रथ च शब्दो नित्यः। निःस्पर्भट्रय्य- त्वात् श्रात्माकाभ्नादिवत्-द्वतिे दृस्बौक्ृतमपि निरस्म्। ऋ्रथ-चशिकत्वाभावे पि वियदादिवदुत्पत्तिखोकारे पौरुषेया- पत्तिर्दुर्वारा-द्वति चेत्। न। न हि पुरुषेषोच्चार्यमाएतं पौरुषे- यत्वं वेदान्तं ब्रूमः । प्राभाकरमते तथात्वापत्तेः । तदुक्र्म् । वेदस्याध्ययनं सर्व गुर्वद्ययनपूर्वकम्।

१ 'एतेन' इत्यारम्य 'निरसम्' इत्यन्तं ख. पुस्तके नास्ति।

मुडरप्रहार: :।]

दूति। नापि पुरुषाधौनोत्पत्तिकतवं पौरुषेथत्वम्। नेय्याथि का भिमृतपौरुषेदत्वानुमाने Sस्मदादिना सिद्धूसाधनत्वापत्ते:। किन्तु। पुरुषाभिप्रायाद्यनपेचले सति सजातीयोच्वारणपेच्रोद्वारणविषयत्व- मपौरुषेयल्वम्। सजातौयोच्चारणं तु गुरुमुखोद्चारणानन्तरमनूच्चार- एत्म्। तद्रहितं तु पौरुषेयं द्ृति दिक्। यज्च पूर्व प्राभाकरमते एकेनैव खप्रकाशज्ञानेन च्िपुटोप्रत्य च- मापादितम् तदप्यसङ्गतमेव। चातुषज्ञानेन खखरूप-खात्रययोः विषयौकर्तुमभक्यतवात्। चानुषादिज्ञाने विषयतत्न्तिकर्षयोरपि हेतुलात्। चानुषादिज्ञाने उद्ूतरूपवत् द्रव्यस्येव योग्यत्वाच्च। श्न्यथा आकाशादौनामपि चानुषतवापत्तेः। ततीयमुंद्गरे विस्तरेण तार्किकानुव्यवसायदूषएप्रस्तावे दूषितत्वाच्च। नापि भट्टमते अ्रि- दंभस्य परिणामित्वं युक्कम्। श्रुति-युत्यनुभवविरोधात्। तथा च श्रुतिः । निष्कलं निष्क्रियं ान्तं निरवद्यं निरञ्चनम्। श्रस्थूलमनएवहू समग्राह्यमरूपमस्प ्प्रंमगन्वम्।।

तथा हि। अचिदंभस्य परिणामः किं तादा्येन समवायेन वा ? नान्यः। असन्भवात् त्वयानङ्गीकारात् च। पूवें प्रथममुद्गरे सम- वायस्य विस्तरेण दूषितत्वात् च। नादयः। तत्किं तादात्यं भेद- सहिष्णार्वा तत् शून्यं वा? प्रथमे समवायवदात्माश्रयानवस्थादि- दोषप्रसङ्गः । द्वितौये तु परिणामरूपधर्मस्य उत्प त्तिविनाशखोकारे धर्मिणस्ताववभ्यं वाच्यौ। तद्क्रम्।

२३२ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्षो

उपयन्तपयन्धमों विकरोति हि धर्मिगम्*। दूति। तथा च छृतहान्यक्वताभ्यागमप्रमङ्ग: स्यात्। एतेन- विक्रिया ज्ञानरूपास न नित्यले विरोक्यति। हत्यपास्तम्। आ्रात्मनानालवनिराकरणं मनसो विभुत्वनिराकरणं च ततीयमुद्गरे तार्किकमतनिराकरणप्रस्तावे Sनुसन्धेयम्। यत्पुनरुत्रं-ज्ञान-कर्मसमुच्चयादेव जर्डंबोधात्मकसय श्रात्मानो नित्यं ज्ञानं नित्यं सुखं चोदेति-दत्यादि तदप्यसङ्गतमेव। ज्ञान-

तथा हि। श्रज्ञानाधिकारिकं कर्म न ज्ञानेन सह समुच्चौयते। तेजस्तिमिरयोरिव युगपद्सभ्भवात्। कर्माधिकार हेतुदेहात्माभेद- बुद्यपनोद्कलवेन जानस्य तद्विरोधिलवात्। नापि विकल्प्ते। एका- र्थत्वाभावात्। ज्ञानकार्यस्याज्ञाननाप्नस्य कर्मण कर्तुमभक्यतवात्। तदुकम्। त्रविरोधितया कर्म नाविद्यां विनिवर्तयेत्। विद्या डविद्यां निहन्येव तेजस्तिमिरसङ्गवत्॥ दूति। तमेव विदिल्वातिमृत्युमेति। नान्य: पन्था विद्यते त्रयनाय। इ्ति श्रुतेश। ज्ञाने जाते तु कर्म कायं नापेचत एव। तदुक्रम्। ज्ञानादेव तु कैवस्यमिति भास्त्रेषु डिण्डिमः ।

• 'उपयन्' जायमान: । 'क्यपयन्' विनशयन्। 'विकरोति' उत्पत्ति- विनाशभाजं करोति इति भाव:।

मुदूरप्रह्ार: ४।]

दूति* प्रज्ञेन तु भन्तःकरणपूद्विद्वारा ज्ञानोत्पत्तये कर्माए- नुष्ठेयानि। तमेनं वेदानुवचनेन ब्राह्मण विविदिषन्ति। यज्ञेन दानेन तपसाSनाप्रकेन। द्रति त्रुतेः। किश्च वार्तिकद्भिश्वाज्ञानिनो डपि कर्मानधि- कारितवं प्रतिपादितम् ।. तस्य ह न देवा नामूत्या ईशत आरात्मा ह्येषां स भवति।।

• एतेन-यत् पूर्वमुक्तम्- तत्प्राप्रिहेतुर्विज्ञानं कर्म चोकं महामुनें। इत्यादि। तदप्यसक्गतमेव। तथा हि। नित्य-नैमित्तिक रेव कुर्वाणो दुस्तिक्षयम्। ज्ानं च विमलौकुवन्नम्यासेन च पाचयन्॥ काभ्यासात् पक्कविज्ञानं कैवल्यं लभते नरः। इत्यादिना कर्मरः ज्ञानसाधनत्वप्रतिपादनात् ज्ञानद्वारैव कर्म मोक्ष साधनम्। न साक्षात्। पूर्वोक्कहारीतवचनं तु पास्त्रीयपरोक्षज्ञान. कर्मगो: साह्ित्याभिप्रायकं इति दिक। + ज्ञानेन विदितात्मतत्त्वं पुरुषं कर्मागि खयमेव त्वजनन्ति। न तत्या- गाय प्रयत्नापेक्षा। तदुक्रम्। न कर्मागि त्जेद्योगी कर्मभिस्त्यन्यते ह्यसौ। विदिते परतत्त्वे तु समस्तैर्नियमेरलम्।। तालवृन्तेन किं कायें लब्धे मलयमारते। ज्ानाम्टतरसो येन सक्कदाखादितो भवेत्॥ स सर्वकायमुत्सृन्य तत्रैव परिधावति। इत्यार्दिस्मृवयो Sत्र प्रमायम्। ! भगवदनुग्रहद्वारा कवतात्मसाक्षात्कारम्य 'देवाः' महावीर्याख। 'न' धषि। सर्वात्मकब्रह्मभावाSभवनाय। 'नेपूते' न समर्था भर्वान्त। किमुत कामादयः। 'कात्मा ह्ेषां स भवतत'। 'स' ब्रअ्मवित्। 'एषां' देवानां। 30

सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

द्ति श्रुतिव्याख्याने। किसु. वत्तव्यं श्ञानिन दति। तथा हि। कर्मप्रकरणे त्वस्मिव्नविद्याकार र दर्यते। खस्म्ाद्विया देवतेति धौरविद्याविजुम्भिता।। खस्य तत्त्वमविज्ञाय रागदानादिकर्मभिः। सतो ऽन्यदेवता याति ह्यनद्वान् वषिजं यथा।। अपि भूरिपशो: पुंसः एकस्त्िव्चि तरकरैः। ह्रियमाणे पभौ दुःखं किसु सर्वापह्ारतः। सर्वस्वतुच्चे नृपभौ ब्रह्मधौपरिभाषिषि। क्रियमाणे भवेदुःखं स्ात्र्वेषां दिवौकसाम्। राज्ञा रुषिफलं यद्दत्कराथें प्रतिपत्सयते। सर्वभावस्तथा देवैर्यागभुग्भिर्निवार्यते॥ तस्म्ादेषां न प्रियं तत् यन्मनुव्याभिजानते। ब्रह्मात्मलमतो देवा: प्रतिबधन्ति बोधजम्॥ प्रमादिनो बहिच्वित्ता: पिशुना: कलहोत्ुकाः। संन्यासिनो डपि दृश्यन्ने दैवसन्दूषितापयाः॥ मुसुत्त: कर्मभिर्देवानाराद्यीषामनुग्रहात्। भ्न्तःस्थितं वेत्ति चेत्खं पारतग्व्यान्निवर्तते॥। प्रामाणं कर्मकाण्डस् देवानां प्रभुता तथा। पशड कल्पेषु मूढ़ेषु भवेब्र तु विवेकिनि। नराणामधमर्णत्वात्सर्वभावं दिवौकसः । 'ात्मा' भ्रास्त्रप्रकाशितव्रद्रुपः। 'भवति' जायते। ब्रझसाक्षातकारवतो देवा न प्रभवन्ति अभिभवितुमित्वाशूयः ।

मुद्गरप्रहार: 8।] चह्दैतग्रम्म विद्धि: । २१५

वारयन्ति हविर्भामुं 'तैर्द्न्तामिति' चेन्र तत्"॥ तथ्य ज्ञातात्मतत्त्वस्य प्रध्वसतमसो यतेः। दन्द्रादयो S्पि नेवालं सर्वभावात्निवारणे॥ यद्यपौभा नृर्णां देवास्यापि ब्रह्मरूपियः। अनोभा: प्रत्युतैवेषामात्मा भवति तत्त्ववित्॥ ईभाऽनीभ्ित्वसम्बन्ध: प्रत्यगज्ञानहेतुजः ।

न चेहाडविदुषो डपि स्यादृषिलवं हेत्वसभ्भवात्। न किश्रिषः सुरर्दत्तमणितवं येन नो भवेत्।। प्रास्त्रादृणिख-मिति चेतृ न प्रास्तस्यार्थवादतः।

दूति। उत्रं च नैष्कर्म्यसिङ्ठौ। ब्रह्मप्याध्यात्िके देहे ज्ञाला आ्रात्मेति भावनाम्। श्रुतेः किङ्करतामेति वाज्मनः-काय-कर्मभिः ॥ दग्धाखिल्ाधिकारखेत् ब्रह्मज्ञानागिना सुनिः।

• 'नरायां' इति । दछान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्जभाविताः। तैदत्ता न प्रदायैष्यो यो भुक्के स्ेन एव सः॥ गो०छ० ३ झो० १२। इति गोतोक्केः। यम्रभावितदवैः दत्तान इछान् भोगानृ एभ्यः देवेभ्यः सद्त्वा यो भुफ्ेस सेन: देवखापहारी भवति। इति यव् वन्र। प्रथ्वक्त- तमसः चत एव घ्ातात्मतावस्य यतेः इन्द्रादयो डपि देवा: सर्वभावापि- कंरये नामं न समर्था भवन्ति। कतो दत्तत्वाभावः। तदभावे व देवखाप- हरकपस्य दोषस्यामि प्राप्तिनं इवि वात्पर्यम्।

२३६ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

वर्तमान: श्रुतेमूर्धरि नैव, स्याद्विधिकिङ्करः॥ दूति*। एतेन ऐकभविकन्यायं पुरसत्य यदापादितं, कर्मरैव मोचो भविव्यतौति 'ज्ञानं तच करोति किं' इत्यादि तत्मर्वमपास्म्। तस्मात्र्वाणि कर्माणि ज्ञानार्थान्येव। न तु ज्ञान-कर्मसमुच्चयः । एवं च सर्वकर्मसत्न्यासोऽपि ज्ञानार्थ एव भूयते। तथा हि। एवमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्नन्ति। भान्तो दान्त उपरतस्वितिन: समाहितो भूता आ्रात्मन्येवात्मानं पश्येत्। त्यजतैव दि तञ्ज्रेयं त्यक्रुः प्रत्यक् परं पदम्। सत्यानुते सुख-दुःखे वेदानिमं लोकममुं च परित्यज्यात्मान- मन्चिच्ेत्। दत्यादौ। तन्न कर्म-तत्त्यागयोरारादुपकारका-सन्निपत्योप- कारकयोः प्रयाजावघातयोरिव न समुच्चयः सम्भवति। विरुद्धलेन थौगपद्याभावात्। नापि कर्म-तत्त्यागयोरात्मज्ञानमाचफलकलवेन ऐकार्थलात् श्रतिराचार्थयोः घोड़गिग्रहणग्रहणयोरिव विकल्पः स्यात्। द्वारभेदेनैकार्थल्वाभावात्। कर्मण हि पापचयरूपमदृष्ट-

यावदेद्दात्मविज्ञानं बाद्यते न प्रमायतः । प्रामाएयं कर्मकारडस्य तावदेवोयपद्यते। वर्णाश्रमाभिमाने तु श्रतेर्दासो भवेन्रः। वर्णाश्रमविद्ोनख्त वर्तते श्रुतिमूर्धनि॥ इत्यादि। + प्रधानपलनि्वाषकं 'उत्तरादुपकारक' प्रयाजादि। वद्धि पलिका- दाराडपूर्वजनकं भवति। ३ प्रधानसरूपनिर्वाहकं 'सव्निपच्योपकारकम्' इविस्ताडलादि।

मुदूरप्रहार: 8] २१७

मेव द्वारम्। संन्यासस्य तु सर्वविन्रेपाभावेन विचारावसरदानरूपं दृष्टमेव, द्वारम्। नियमापूर्व* दृष्टसमवायित्वादवघातादाविव न प्रयोजकम्। तथा च ऋ्रदृष्टार्थ-दृष्टार्थयोः आरादुपकारक-सब्ि- पत्योपकारकयोरेव प्रधानार्थत्वऽपि विकल्पो नास्येव। प्रयाजाव- घातादोनामपि तत्प्रसङ्गात्। तम्मात्कमेणानुष्ठेयम्। तचापि संन्यासा- नन्तरं कर्मानुष्ठायित्वंचेत्। तदा परित्यकपूर्वाश्रमखोकारेण आरूढ़पतितल्वात्, कर्मानधिकारिलम्। प्राक्नसंन्यासवैयथ्ें च । तस्य ऋदृष्टार्थल्वाभावात्। प्रथमळवतसंन्यासेनैव ज्ञानाधिकारलाभे तदुत्तर काले कर्मानुष्ठानवय्य्थ्यें च। तस्रादादौ भगवदर्पपावुद्या निष्कामकर्मानुष्ठानादन्त:करणपट्गौ तौव्रेष वैराग्येण विविदि- षायां दृढ़ायां सर्वकर्मसंन्यासः वत्यमाएत्रवण-मननादिरूपवेदान्त- वाक्यविचाराय कर्तव्यः। तदुकं भगवता। न कर्मणामनारभ्भान्नैष्कम्यें पुरुषोऽश्ुते। [ब्र ३ सो. ४]। आरुरच्तोर्मुनेयोंगं कर्म कारणमुच्यते। योगारूढ़स्य तस्यैव ग्रमः कारणमुच्यते। [ब्र. ६ श्रो.२]।

• 'नियमापव' तु दृष्टस्यैव किश्विद्वैजात्यं जनयति। नतु कट्टषमित्वयर्थः। + 'कर्मयां' क्रियाणं यज्ञादोनां इह जन्मनि जन्मान्तरे वा बनुषितामां उपात्तदुरितक्षय हेतुत्वेन सत्त्वशुद्धिकारयानां तत्कार सत्वेन च ज्वानोत्पत्ति- द्वारेया ज्ञाननिषाहेतूनाम्। 'अनारम्भात्' धननुषानात्। 'नैष्कम्ये' निः कर्मभावं धानयोगेन निष्कियात्मखरूपेगेवावस्थानमिति यावत्। 'पुरुषो नान्रुते' न प्रापोतीतर्थः। एतेन कर्मनिठायाः ज्वाननिषाप्रापिहेतुलवेन परयवार्थ हेतुत्वं। न खातन्वाया। ज्वञाननि्ठा तु कर्मननो म य ल्ध्ात्िका सतो खातन्तोय पुरुषार्थहेतु: कानन्यापेक्षा, इत्येतत्सिद्मिति घयम्। + योगोऽत्र तीव्रवैराग्यपूर्विका विविदिषा। 'वाववक्षोः' योगं धारो- दुमिष्तः पुरुषस्य। बनारूटस्य ध्यानयोगे 5वस्थातुमप्रक्कत्ात्। तस्य्र

२३८ सदानन्दयतिविरचचिता! [घतुर्ो

दति। उक्रं च वार्त्तिकलद्धि:। प्रत्यग्विविदिषाषि्यी वेदानुवचनादयः। ब्रह्मावाप्ये तु तत्याग ईश्यन्नौतिश्रुतेर्बल्नात्। दूति। स्टतिक। कषायपत्रिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः। कषाये* कर्मभिः पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्त्तते॥ दूति। मोचधर्मे च। कषायं पाचयिता च श्रेणौस्यानेषु च चिषु। प्रवजेच्च परं स्थानं परिव्राजमनुत्तमम्। भावितैः करणद्दायं बजसंमारयोनिषु। आ्रासादयति शुद्धात्मा मोची वे प्रथमाश्रमे।। तमासाद तु मुकसय दृष्टार्थस्य विपश्चितः। त्रिष्वाश्रमेष को न्वर्था भवेत्परमभौपातः॥ दति।श्त्न च क्रमाक्रमसंन्यासौ दवावपि दर्षितौ। तथा च श्रुतिः। ब्रह्मचयैं परिसमाप्य ग्टहौ भवेत्। ग्टहात् वनौ भूता प्रब्रजेत्। दति। दतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रब्रजेत्।

'मुनेः' कर्मफलायासिनः। 'कर्म' यागादि। 'कारयं' साधनं। 'उच्चते' कथ्यते ह त्यर्थ:। पुनः 'सस्यैव' 'योगारुरस्य' 'पमः' उपशूमः सर्वकरमभ्यो निवा्तिः। 'कारगं' योगारछत्वस्य साधनमुच्यत इत्यर्थः। चत्रायं प्रयोगः। यावत् यावत् कर्मम्य उपरमते तावत्तावन्वनिरायासस्य जितेन्द्रियस्य चित्तं समा- धोयते। तथा सति स झटिति योगारूठो भवत * 'कषायो' रागद्वेषादिमलः। + 'मोक' वैराग्यम्। 'बाषाद्यति' प्राप्यत हत्थर्थः।

मुदूरप्रहार: 8।] २२६

गटहाढ़वा वनाडा अथ सानको वा सातको वा . यद्हरेव विरजेत् तदहरेव प्रब्रजेत्। दति। तस्मरादज्ञस्य श्रविरक्रदशायामेव कर्माधिकारः । तस्येव विरकद्शायां सर्वकर्मसंन्यास दति क ज्ञान-कर्मसमुच्चयभ्ङ्का ?। दूति ज्ञान-कर्मसमुच्चयखएडनम्।

स्थाप्यनुपपत्तिरेव। तथा हि। तन्रित्यं सुखमात्मनो भिव्नमभिवं वा? नान्यः। त्या त्नङ्गोकारात्। अथ-भिव्नमिति चेत्। तत्किं जन्यमजन्यं वा? आद्ये। जन्यस्य चयित्वनियमेन कथमच्तय- पुमर्थकामनाविषयता। ब्रह्मलोकान्तसुखवित्ष्णो हि मुमुन्तुरुथ्य ते। तदुक्म्। ब्रह्मलोकतणैकारो वैराग्यस्यावधिर्मतः*। इति। द्वितीये तस्य ज्ञापकं वत्रव्यम्। खप्रकाशतवानक्गौ- कारात्। श्रङ्गोकारे च वेदान्तमतप्रवेभात्। मोचदभायां च ज्ञान-

तदेवापुरुषार्थत्वमायातम्। न हि अ्रसंवेद्यसुखस् पुमर्थत्वमस्ति।

स्ात्। कस्यचिदावरणस्यान्युपगमे तु। तस्य सत्त्वासत्त्वभिस्नाभिन्नल- रूपविचारामइत्वात्। अनिर्वचनौयलखौकारे तु ब्रह्मवादिमत- * 'दयोकारः' कमूततद्धावे चि:। ब्रह्ममोकमप तखवत्तुच्कं मतवा तस्य त्यागो वैराग्यसय परमावधिमंत्रतीथ्यभिप्रायः।

सदानन्दयतिविरचिता। [चतुथा

प्रवेभात्। शत एव आात्माभिन्नमपि म तत्मुखम्। आ्रात्मसरूपस सर्वदा अनावृतलवेन तद्भिन्नसुखस्य संसारद्भायामपि भानप्रसङ्गाच्च। अनया चानुपपत्या नव्यमौमांसकेः केवलदुःखाभाव एव घरि- ग्होतः। स च ततौयमुद्गरे निराऊत एव। श्रात्मनिवृ्त्तिमन्त- रेण तदाश्रितसुखदुःखनिवृत्त्ययोगात्। विभेषतः भाट्टैः कार्यका- रणयोसादाव्याङ्गीकाराज्। उपादाननिवृत्येव कार्यनिट त्तेर्दर्नात्। द्त्यमं मृतमारणनेति दिक्। अत एव चिदष्डिनां मतस्याप्यनवकाश एव। तथा हि। भेदा- भेदस्य सर्वप्रमाणविरुद्धलात् ततीयमुद्गरे दूषितत्वाच्। किश्च। पार- मार्थिकभेदख न निवर्तकं पश्यामः । त्रथ-तथ तत्त्वज्ञानं निवर्तकं -दति चेत्। न। तत्किं भिन्नाभिन्नविषयं ? अ्रभिन्नमाचविषयं वा ? आाध्चे न तस्य भेदनिवर्तकत्वं सभ्भवति। ज्ञानस् खविषयनिवर्तक- त्वायोगात्। द्वितौये भेदस्य ज्ञाननिवत्यत्वे कल्पितत्वप्रसङ्ग:। कल्पित- स्ैव ज्ञाननिव्त्यलनियमात्। अरथ-पुरुषोत्तमदर्भनादिना पाप निवृत्तौ व्यभिचारः। तदुकं विष्णुपुराण- श्रापौठान्मौलिपर्यन्ं पश्तः पुरुषोत्तमम्। पातकान्याशड नश्यन्ति किं पुनश्चोपपातकम्॥ इति। श्न्यचापि "सेतुं दृष्षा समुद्रस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहति"। दति-दवति चेत्। न। तन्र विदितक्रियाविशेषलेनैव पाप- निवर्तकत्वाङ्गीकारान्। "धर्मेष पापमपनुदति"।

मुदरप्रहारः ४।] चदतत्रह्सिद्धि:। २४९

इति श्रुतेः। दह तु ज्ञानत्व स्ैव.निवर्तकतावच्छेदकत्वेन विर्वाच्तत- ल्वात्। खनगन्धर्वनगर-पडकिरजतादौ तथा दर्भमात्। उतं प

यतो ज्ञानमज्ञानस्ेव निवर्तकम्। दूति। अज्ञानस्य च विश्वभमोपादानलवेन शरद्धितौयचेतन्ये कन्पितलम्। श्रभिन्रमाचसय वेदप्रमेयत्वे भेदांभ्रस्य कथं ग्रास्त्रौयलम्?। भिन्नाभिन्नस्य वेदप्रमेयते तु मोचदभायामपि तथैव स्यात्। अरभिन्नमान्ने प्रमाणभावात्। अथ-आ्रात्मज्ञानात् मिथ्याज्ञाननिवृत्तिः। कर्मणा च भेद- निवृत्ति :- दवति चेत्। न। भेदाभेदवादिमते मिथ्याज्ञानस्य दुर्निरूप- ल्वात्। भेदाभेदेन सर्वचैव सर्वप्रमासभ्भवात्। कर्मणं च न कुतापि भेदनिवर्तकत्वं दृष्टम्। न वा श्रुतम्। कर्मजन्यस्य च अ्रनित्यलवनिय- मात्। अ्रथ- "न म पुनरावर्तते" दति श्रुत्या पुनरावृत्त्यनुमानं बाद्यते-दवति चेत्। न। विरोधा- भावात्। न हि यदा ब्रह्मलोकं प्राप्नोति तदैव पुनरावर्तत द्वति वयं ब्रूमः । श्रुतिस्च 'नावर्तत' दति वर्तमानकाले श्रादृत्तिं दर्भयति। न भावर्तिष्यतैव दूति कल्पना-रततवेन विनाभित्वानुमानविरुद्धा दति ब्रूम:। उपासनाविधे: स्तुतिपरत्वाच्च नास्य प्रमाणान्तरवाधकत्वम्। श्रुतिख्। तद्यथेह कर्मचितो लोक: चौयते।

१ क. पुस्तके 'कर्मजितो' इति पाठः। 31

२४२ सदानन्दर्यातविरचिता। [चतुर्चे।

एवमेवासुच पुष्यचितो. लोक: चौयते।। दति केवलकर्मजन्यत्वात् ज्ञान-कर्मजन्यलेऽपि न कोऽपि विभेषः। वच्यमाणाभनाद्यतौतात्मज्ञानस्य सर्वकर्मविरोधित्वाच्च न समुच्चया- वकाशः। निर्विकारावस्थब्रह्मप्राप्यादिकं तु भिन्नाभिन्नविकल्पग्रस्त- ल्वेनैवानुपपन्रम्। प्रमाणभावात्। श्रद्दैतश्रुतिविरोधाच्च। प्राभाकर- सममातमोचस्य च तार्किकमोच्तवदेव श्रपुरुषार्थत्ं व्याख्ेयम्। गुए- गुषिभावाङ्गरीकाराविभेषात् द्ति दिक्।

यत् पुनरुतं-न कदाचिदनौदृर्भं अगत्-दति। तत्किं प्रवा- हामादिलेन वा सृष्टिप्रलयाद्यभावपूर्वकानाद्यनन्तलवेन वा? भ्राधे। दष्टापत्तिः। यावड्वह्यज्ञानं कल्पितप्रपञ्चरचनायाः पूर्व प्रतिपादित- त्वात्। अ्रग्रे प्रतिपाद्यमानत्वाच्च। द्वितौये। श्रनेकश्रुति-स्तौति- हाम-पुराणादिविरोधात्। तथा च श्रुतथः । तस्माद्वा एतस्मादात्मन आ्ाकाशः सम्भूतः । द्त्याद्या: पूर्वमेव विस्तरेण प्रदर्शिताः। ननु-तवापि कथं निर्वि- भेषे ब्रह्मणि जगतृध्यादिकल्पनं-इति चेत्। शण। एवमन प्रक्रिया। जौवेश्वर-जगद्विभागशन्येऽपि शुद्ध ब्रह्मणि ब्रद्धस्ता त्रनादिमाया विद्यापयायभनब्दवाच्या। सत्वप्राधान्येन सच्छा दर्पण दव सुखाभाषं चिदाभासमाग्टह्लाति। ततञ्च बिम्बस्थानीय: परमेश्वरः उपाधिदोषा- नवस्कन्दितल्वात् मर्वजञत्वादिधर्मविभिष्टः। प्रतिबिम्वस्थानीयस् जौवः

मुहगरप्रहार: ४।] २४२

उपाधिदोषास्कन्दितः किञ्ञिञ्ज्ञल्वादिधर्मविभिष्टः। उपाधिस्तु-उप समोपे सिथिल्वा खौयं रूपं अन्यत आद्धाति दति उपाधि:। ईश्वराज्च जौवभोगाय आकाशनरदिक्रमेण वच्यमाणन भरौरेन्द्रिय- मष्ातः तङ्भोग्यस रत्स्ः प्रपञ्ो जायते। बिम्ब-प्रतिबिम्बसुखानुगत- मुखवच्च ईभ-जौवानुगतं मायोपाधिचेतन्यं साची कल्पते। तेनैव माद्यसमायातत्कार्य च कत्स्ं प्रकाश्यते। न च-निर्विभ्रेषब्रह्मणि सर्वदा एकरूपलेन कथं जौवेभादिविभागकल्पनं-दति वाच्यम्। जोवेश्वरादिविभागस्य त्रनादिसिड्धल्वखौकारात्। तस्य च श्रुति- स्पतिसिङल्वात्। तदुक्रम्। जौव दभो विश्द्धा चित् विभागस्च तयोद्वयोः। प्रज्ञानं तच्चितोर्योगः षडस्माकमनाद्यः॥ दूति। तथाच। मायाभासेन जौवेभौ करोति। रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव। तदस्य रूपं प्रति च लच्षणाय !

१ 'निर्विशेषे' इति ख. पुस्तके।

• मैत्रेय्या एष्ो याजवसकः 'इदं तन्मधु दध्यड् डाथर्वयः क्न्नपिम्यामुवाच' हत्यभिधाय। 'रूपं' प्रतिरपं प्रति 'प्रतिरूषो' रूपान्तरं बभूव। रुपः समुरूपो वा। यादृकूसंस्थानी माता-पितरौ ताटकसंस्थान एव पुत्रो भवति। मह्िचतुष्पदो द्विपात् द्िपदो वा चदुष्मात्। एवं हि पर- मेश्वरो नाम-रुपे व्याकुर्वाण्ो रुपं रूपं प्रतिरमो बभूव। क्रिमर्थमिति

सदानन्दर्यतविरचिता। [चतुर्थे।

इत्यादिश्रुतेः। ममैवांभो* जौवलोके जीवभूतः सनावनः । [गो० त्र १५ सो. ७] द्वति स्मतेक्च। संभो नानाव्यपदेभाता। द्वति व्याससूचाच्च। अ्रथ श्रुति-सपतिसिदधस्यापि जौवेश्वरविभा- गस्य प्रक्रिया प्रतिपादते। तच अ्रस्न्मते पदार्था द्विविधः। टृक् दृश्यं च। अ्रन्यवादिपरिकलितानां पदार्थानां अ्रचवान्तर्भावः। पूर्व- मतिरिकानां दूषितलवात्। तत् टृकपदार्थ श्रात्मा पारमार्थिक

चेत् ? 'तदस्य' धात्मनः 'रूपं प्रति चक्षयाय' प्रतिख्यापनाय। यदि हि नाम-रुपे न व्याक्रियेते तदा वस्य वात्मनः निरमाधिकं रूपं प्रज्ञानघनारं न प्रतिख्यायेत प्रसिद्धं स्यात् इत्यर्थः । * ऊंपू इव 'कंपूः' प्रतिबिम्बः परिच्छेदो वा। वनाविष्कृताखिन-

• 'अंशो नानाव्यपदेशात् अन्यथा चाषि दाभूकितवादित्वमधौयत एकें' [शा.व. २ पा. इ सू. ४३] जीवः ईश्रस्य 'कंपः' भवितुमहंति। यथाभ्ेविस्फलिङ्ग: । न द्वि निशवयवस्य मुख्यों डप: सम्भववि। निर - वयवत्वात्। स एव पुनः न सम्भवति। 'नानाव्यपदेशात्' "सो ऽन्धे- छृत्यः" "य वात्मनि विषन्नात्मानमन्तरो यमयति"। एवंजातोयको भद: वसति भेदे न सम्भवति। 'अन्यथा नामि' अान्यथा चापि व्यपदेशौ भवति कानानात्वप्रतिपादकः। तथा हि। 'एके' सुनयः । 'दाश-कित- वादितमधीयते' ब्रहाणः दाभकितवादिभावं बामनन्ति।

२४५

एक एव। सर्वदा एकरूपो डपि. खोपाधिभूतमायावभ्यात् चिधा विभज्यते। ईशो जीवः साची चेति। तब कारणोपाधिभूतमा- योपहितं चैतन्यमीश्वरः। सोडपि त्निविधः । प्रतिब्रह्माएडं सोपाधि- भूतमायागुएत्रयभेदेन ब्रह्म-विष्णु-रुद्रभेदात्। तच कारणीभतसत्व- गुणावच्िन्नः उपहितो वा विष्ः पालयिता। कारणैभूतरज- उपहितो ब्रह्मा। हिरएगर्भख तरपशीद्यतपञ्चमहाभूतकारणभावास् ब्रह्मा। तथापि पञ्चोकतपञ्चमहाभूतोत्पादकत्वात् कचित् ब्रह्मोत्युप- चर्यते। तदुक्कम्। हिरण्यगर्भा नाम मूर्तित्रयादन्य: प्रथमो जौवः। सेव शरौरो प्रथम: सैव पुरुष उच्चते। आदिकर्ता च भूतानां ब्रह्माये समवर्तत। इति। "हिरएगर्भ: समवर्तताय्रे भृतस्य जातः पतिरेक अधौत्"। इति श्रुतेख्। एवं कारणीभूततमउपहितो रुद्र: संहर्ता। उपह्वितत्वं च द्ूतरव्यावर्तकत्वे सति विभ्रेषानन्वयित्वम्। यथा भाखा तदुपच्िते चन्द्रे। एवं एकस्यैव चतुर्सुख-चतुभुज-पञ्चमुखाद्याः पुरुषाकाराः। श्री भवानौ-भारती-रमाद्याः ख्याकाराः। श्रन्ये च मक्ष्य-कूर्मादयो लौ- लयेवाविर्भवन्ति दति च प्रतिब्रह्माएडम्। श्रुतिख्न। .

.

भत्रया विर्भाव योग्यतम्। कंशावतार तं च कतिपय पूत्रयाविर्भावत्वम्।

२४६ सदानन्दर्यातविरचिता। [चतुर्थो

घथ यो ह खल वा वासय तामयो उंगो Sसौ ब्रह्मचारिणो यो 5यं रुद्र:। अ्रथ यो ह खलु वा वास्य राजसो डगो यो 5यं ब्रह्मा। त्रथ यो ह खल वा वास सालिको गो Sसौ ब्रह्मचारिणो यो डयं विष्णुः। एवं भवान्यादोनामपि भाश्मलायनभाखायामावातमनुसन्धेयम्। न च भनन्तब्रह्माएडकल्पने मानाभावः। तथा च विष्णुपुराण प्रशतिं

प्रकृत्य- भण्डानां तु सहसार्णं महस्राण्युतानि च। दद्टभानां तथा तन्न कोटिकोटिभ्तानि च।। दति। सौरे -च ब्रह्माण्डमेतत्सकलं ब्रह्मपः चेतमुच्यते। सहस्रकोटये: सन्ति ब्रद्माण्डास्तर्यगर्ध्बगाः॥ ब्रह्माणो हरयो रुद्रास्तच तच् व्यवस्थिताः। भाज्ञया देवदेवसय महादेवस् शूलिन:+।।

१ 'कोटिएः' इति ख० पुस्तके।

• हे 'ब्रह्मचारियः ब्रह्मविचारकर्तारः। 'घस्य' ब्रह्मयः 'यो ह छलु वा व' 'तामसः' तमःप्रधानः। 'अंपूः' तमउपाधिको विशेषः स 'हद्रः'। एवं 'राजसो 'गो' ब्रझ्मा 'सात्विको इंभो' विषुरिति यथायर्थ योञ नोयम्। + 'शूलिनः' संसारनाभकरस्य। न तु शूजसंत्चकायुधधरस्य।

मुङ्गरप्रहार: 8।]

.उद्धवे प्रलये हेतुर्महादेव* द्वति श्रुतिः ॥ दूति। नारदौये डपि। सृष्टिस्ित्यन्तकरणे ब्रह्म-विषु-महेश्वराः ।

दूति। एवमन्यतापि दवति दिक्। विस्तरस्तु स्रूपप्रकाशे ततीयपरिच्केदे Sनुमन्धेयः ।

दत्यापातत ईश्वरनिरुपरम्।

त्रथ जौवतत्वनिर्णयः । श्रन्तःकरण-तत्ंस्कारावच्विव्नाज्ञानप्रति - बिम्बोभूतं चैतन्यं जीव दृति विवरणनुसारिणः । प्रतिबिम्बत्वं तु। उपाद्यन्तर्गतत्वप्रतोयमानले सति औपाधिकपरिच्केद शून्यत्वे च सति बद्िःस्थितस्वरूपत्वम्। उपाद्यनन्तर्गतत्वे मति उपाद्यन्तर्गतस्वरूपा- भिन्नतवं बिम्बत्वम्। तथा च उपहितमुखद्वयाछ्छुद्धूं मुखं भिद्यते। त्रदूस्य उपहितकल्पनाधिष्ठानलेन ततो भेदस्याव्यकत्वात् दति

• 'महादेवः' दिव्यतोति देवः महांख्वाऽसौ देवस्रेति। चेतन्यरूपप्रकापू कस्य परमात्मन: सगुयं रूपमित्वर्थः। .

• 'ब्रह्म-विद्या-महेश्वराः' 'यस्य'परमात्मनः' चयततमस्य कांशस्य कायत- तमांपाभूताः। चतिदुप्यांपूरूपा इत्थः ।

मदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्षो

वास्तवम्। पूर्वमेव दूषितलवात्। यथा तार्किकमते श्रोचेक्ये डपि

भन्तःकरणोपाधिभेदादेव बन्ध-मोचादिव्यवसथोपपत्तिः। श्र च प्रति- विम्बस्य वास्तवत्वे वत्यमाएतत्त्वमादिपदे जहदजहलचऐव। सोडयं देवदत्त :- दवति वाक्यस्थपदवत्। न च-वार्तिककारमते श्भास- सोकारेण जहदजहलक्षणाविरोध :- दूति वाच्यम्। तन्मते जह- हवक्षणसोकारात्। गङ्गायां घोषवत्। तदुकं मङ्पभारौरके। माभामाज्ञानवाचौ यदि भवति पुनर्ब्रह्मभब्दस्तथाSह्तम्- शब्दो Sद्ुद्ारवाची भवति तु जहती लक्षणा तन्न पच्े। दूति। त्न्नमते प्रतिबिम्वस्येव जडाजडविलक्षणत्वेन श्ाभासत्व- खौकारात्। न च-तर्हि आभासस्येव बद्धलवात् केवलचैतन्यस्य च सुकत्वात् बन्ध-मोक्षयोवैय्यधिकरण्यापत्तिः। खनाभार्थ प्रवृत्त्यनु- पपत्तेक्-दवति वाच्यम्। तन्मते केवलचेतन्यस्यैव श्रभासद्वारा उड्धू- त्वात्। न बन्ध-मोच्रयोर्वै्यधिकरण्यापत्तिः। तदुनाम्। श्रयमेव हि नोऽनर्था यत्संमार्यात्मदर्भनम् । दूति। प्रतिविम्वादास्यस्य वैलचष्यम्। यद्यपि दर्पणगतः चेच- प्रतिबिम्बः सवं परं च न जानाति। अ्रचेतनांशस्ैव तन्न प्रतिबिम्बनात्। तथापि चित्प्रतिबिम्बः चित्वादेव सं परं च जानाति। प्रतिबिम्ब- पच्ते बिम्बचेतन्यमेव उपाधिस्थत्वमात्रस्थेव कन्पितत्वात्। श्राभासपचे च अनिर्वचनौयतवे डपि जडविलक्षणलात्। स च यावत् सवबिम्बेक्ध-

• 'संसार्यात्मदर्पनम्' संसारिरपेय जोवरूपेय वत्मनः दर्शनं काव- लोकनम्।

मुहगरप्रहार: 8।]

मात्मनो न जानाति तावज्जलप्रतिबिम्बितसूर्य द्रव जलगतकन्पादिकं उपाधिग़तं विकारसहस्त्रमनुभवति। व्रत एव जीवोऽन्तःकरणा- वच्छिन्नतवात् तत्म्बडूमेव अत्ादिद्वारा भासयन् किस्िज्दो भवति। ततश्च जानामि-करोमि-भुञ्ने-च द्वति अनर्थप्रतभाजनं भवति। म चेद्विम्बभूतं भगवन्तमनन्तभत्रिमायानियन्तारं सर्वविदं सर्वफल- दातरं अनिभमानन्दघनमूर्ति अ्रनेकावतारान् भक्कानुग्रहाय विद- धतं आराधर्यत परमगुरुमश्रेषकर्मसमर्परोन तदा बिम्बसमर्पितस्य प्रतिबिम्बे प्रतिफलनात् मर्वानपि पुमर्थानासाद्यति। तदुकं प्रहादेन। नेवात्मन: प्रभुरयं निजलाभपूर्ण मानं जनादविदुष: करुणे वृण्णैते। यद्यव्वनो भगवते विद्धीत मानम् तच्चात्मने प्रतिमुखस्य यथा मुखश्रौः॥ [भा. स्कं. ७ ब्र ८ शो. ११] दूति। अरत एव यदा भगवन्तमाराधयतोऽन्तःकरणं ज्ञानप्रति- बन्धकपापरहितं भवति ज्ञानानुकून्पुष्ेन चोपचितं भवति तदाति- निर्मलमुकुरमएडल द्व मुखं श्रतिस्च्केऽन्तःकरणे सर्वकर्मत्याग-भ्रम- दमादि पूर्वकग रूपसदन-वेदान्तवा क्यश्रवण-मनन-निदिध्यासनेः संस्कुमं 'तत्त्वमसि' इति गुरूपदिष्टवेदान्तवाक्य करलिक 'ब्रहं ब्रह्मास्ति' द्ृत्य- नप्रमाकारशृन्या निरुपाधिचैतन्याकारा माचात्कारात्मिका दृत्ति-

१ 'तत्त्वात्मने' इति क० पुस्तके पाठः। 32

२५० सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्ो

रदेति। तस्यां च प्रतिफलितं चेवन्यं सद्य एव खविषयात्रयामविद्या- सुन्मूलयति। दोपेनेव तमः । ततः तस्या नाभात् तया वृत्या सह अखिलस्य कार्यप्रपञ्चस्य ना:। उपादाननाभादुपादेयनाभ्रस्य सर्वतन्त्रसिद्धूलात् द्वति दिक्। दति प्रतिबिम्बवादः ।

अथ भ्रवच्केदवाद्। तत्-ब्रह्म नास्ति, न जानामि-दत्या- दिव्यवहारो यदाश्रितः प्रज्ञानमपि तदाश्रितम्। कार्य-कारण- योरभेदात्। म च जौवाश्रित दवति श्रज्ञानमपि तदाश्रितम्। तथा च अज्ञानाश्रितं चैतन्यं जौवः। अ्रज्ञानविषयौभूतं चैतन्यं चेश्वरः। ननु-जौवाश्रितायाः अ्रविद्यायाः प्रतिबिम्बो वा तदवच्छिवं चैतन्यं वा तदुपहितं चैतन्यं वा? अ्रमङ्गोदासौनं व्यापकं तत्कन्पि- तभेदो वा? जीव दूति। तथा च श्रन्थोन्याश्रयप्रसङ्ग :- द्वति चेत्। न। किमयमन्योन्याश्रयः उत्पन्तौ ज्प्नौ वा खिथितौ वा? नादः। बनादिल्ादुभयोः। न द्वितौयः । नित्यस् प्रकाशज्ञानरूपसाचिए एव तज्ज्ञानात्। नापि ततीयः । श्रप्म्भवात्। तथा हि। किमयं परस्पराश्रितलवेन वा परस्परसापेच्तस्थितिकत्वन वा? उभयथाप्य- सिद्धे:। भरज्ञानस्य चिदाश्रयत्वेन चिद्धीनस्थितिकत्वे डपि चितः श्रविद्याश्रितत्व-तद्धौनस्थितिकत्वयोरभावात्। न च-एवमन्योन्या- धौनताचतिरिति वाच्यम्। समानकालौनयोरपि त्रवचेद्यावक्के दकभावमाचेण तदुपपत्तेः। घट-तदवच्किन्नाकाप्नयोरिव। तदुश्म् वसिष्ठसंह्ितायाम्।

मुद्गरप्रशार: 8।] २५९

तख्थेव नित्यतप्रस्य मदानन्द्रमयात्मनः । अ्रवच्क्िव्नस्य जौवस संसतिः कथ्यते बुघेः॥ दूति। एवमन्यचापि। खेनैव कल्पिते देगे व्योष्ति यद्वत् घटादिकम्। तथा जौवाश्रयां विद्यां मन्यन्ते ज्ञानकोविदाः ॥ दूति। घटमंवृतमाकाशं नौयमाने यथा घटे। घटो नौयेत नाकामं तढष्जौवो नभोपमः॥

वनानातम्। दन्द्रो मायाभि: पुरुरूप ईयते। द्ति श्रुतेः। प्रतिजौवं वियदादिप्रपञ्चभेदद्य। न च-यो घटो मया दृष्टः स एव त्वया टृश्यते-दवति कथं प्रत्यभिज्ञानं-दति वा- थम्। सादृश्यादेकस्यां रुकरौ दभपुरुषौयभ्रमवदुपपत्तेः। तद्क्म्। द्वैतभेदे प्रतिज्ञानं प्रत्यभिज्ञा कथं वद ?। दभानां युगपत्सर्पभ्रमे यद्वत्तयैव सा॥ दूति। ननु-वियदादिप्रपस्सस्य प्रज्ञातमत्वानभ्युपगमे सुप्नप्रबुद्ध- व्य-तदेवेदं गहं-दृति प्रत्यभिज्ञाने का गतिः? इति चेत् । न। एकस्यामेव रञ्वां मन्दान्धकारवर्तिन्यां दभानां युगपत्मर्पस्रमेण पखायमानानां परस्परसंवादेन एक एव सर्पः सर्वेरनुभ्रयते द्वति प्रत्यभिज्ञानात् ऋज्ञातसत्वानङ्गीकारात्। तत्र स्वखम्तममिद्ठ: पृथक् पृथगेव सर्वेरनुभयते विषयः । अ्रन्यभ्रममिद्स्यान्येन जञातु-

२५२ सदानन्दर्यातविरचिता। [चतुर्थो

मशक्यत्वात्। अ्रविवेकादेव तु.तत्र प्रत्यभिज्ञानम्। एक एव सर्प: सर्वेरनुभूयते दति। एवं जाग्रद्वस्थायां वियदादिप्रपञ्चमनु- भूय सुषुन्निं गत्वा पुनरुत्थाय योऽयं प्रपञ्ञानुभवः म प्रपञ्चान्तर- मेव विषयौकरोति। प्रत्यभिज्ञानं त्वविवेकादेव। न च-सुपन्नौ प्रपञ्चविलये मानाभाव :- दृवति शङ्म्। न हि द्रष्टुर्दृष्टे विपरिलोपो विद्यते। अ्रविनाशित्वात्। न तु तद्वितौयमस्ति। ततोऽन्यद्विभक्कम् । यत्पश्येत् यन्निघ्रेत् यत् स्पृश्येत्। इ्ति त्रुत्या सुषुन्नौ द्वितौयाभावं वदक्या तच मर्वप्रपज्चाभा- वस्य दर्णितत्वात्। ननु-महान्निर्गतस्य असत्वनिय्चयेन रोधनादि- प्रसङ्ग :- दवति चेत्। न। बाधकप्रमाणस्याप्रवर्तकलवेन अ्रभावनिस्व- यस्यैव अ्रभावात्। खप्नवत्मर्वव्यवहारस्य पूर्वमेव प्रतिपादितत्वाच्च । न च-तत्र बोधोऽस्ति-दवति वैषम्यमिति वाच्यम्। भ्रमावस्थायां कुचापि बाघसय अ्रनङ्गौकारात्। प्रमाणप्रवृत्तौ बाधे तु दष्टापत्तेः। न च-चिविधमत्वाभ्युपगमविरोध :- दूति वाच्यम्। मर्वस्य द्वैतस्य प्रातौतिकमत्वमपरित्यन्य तैर्ान्तमन्तोषमाचस्ैव कृतलात्। विय-

व्यावहारिकसत्वाभिधानाच्च न विरोध:। ननु-तथापि रज्जुमर्पज्ञानात् आ्राकाशादिज्ञानेऽस्ति कश्चन विशेषः। प्रत्यच्ादिप्रमाणविषयत्वात्। त्रविद्याकारएकत्वात् भावाभावाभ्या च। न हि यादृभमर्थमिन्द्रियादिजन्यज्ञानं विषयौकरोति तादूं- अमेव भविद्याजन्यभ्मो डपि, द्ति सभ्भवति। भमात् पूर्व विषय-

मुद्गरप्रहार: ४।] २५३

न्यत्वेम ज्ानात्यूवं विषयसत्वावश्यम्भावात्। श्रन्वय-व्यतिरेकाम्यां च दन्द्रियादे: कारणत्वस्य सिद्धूतवांत्। तस्मात्यरप्चस्य प्रज्ञातसत्वाभ्युप- गमो Sवश्यंभावी। अन्यथा वैलतस्ानुपपत्तेः-द्वति चेत्। न। दन्द्रि- यादे: वस्तुतः प्रपञ्चज्ञानम्प्रति कारणत्वाभावात्। कुतः? इति चेत्। रण। कििन्द्रियादेः प्रमितिमाचे कारणता कि वा भ्रमप्रमा- साधारणज्ञानमाचे भममाचे वा? नादः। दृन्द्रियादिजन्यज्ञानप्रामाखं भ्रमविषयव्यावृत्तार्थविषयलवेन साधनौयम्। भरमविषयव्यावृत्तत्वं च प्रमितिविषयत्वेन द्वति अन्योन्याश्रयात्। न च-प्रमितिविषयत्वम- र्थमत्यत्वे हेतु :- द्वति वाच्यम्। मिथ्या दृदं रजतं-दंति प्रमित्या असत्यस्यापि विषयौकरणत्। अ्रबाधितत्वस्य च अ्रसिङ्धेः। किं च । दून्द्रियाणं प्रमाणलेन प्रज्ञातार्थविषयत्वे वत्रव्य ऋ्धिष्ठानमात्र- विषयत्वं प्राप्तम्। प्रपञ्चम्य च मर्वस्य जडलेन प्रज्ञातत्वाभावात्। तथा च प्रज्ञातत्वस्य आ्त्मन्येव विश्रान्ततवेन-प्रत्यगात्मविषयाषि दन्रियाणि-द्वति वत्रव्यम्। तच्च नोपपद्यते। प्रत्यगात्मन दष्द्रि- याविषयत्वात्। तस्य च निर्धर्मकत्वात्। तथा च श्रुतिः । न सन्दभे तिष्ठत रूपमम्य म चन्ुषा पश्यति कसमैनम्। पराञ्चि खानि व्यटणत्खयभभूम् तस्मात्पराङ पश्यति नान्तरात्मन्।। दति। न च-अ्रनयैव श्रुत्या दृन्द्रियाणं प्रप्चविषयत्वं दर्शितं -- दूति वाय्यम्। खन्नेन्द्रियवम् ब्रम्वय-व्यतिरेकभ्र मसिड्ू प्रपस्व -

२५8 पनन्दयतिविरचिता। [चतुर्चो

ज्ञानकरणत्वानुवादेन त्रात्मन दन्द्रियाविषयत्वप्रदर्भने तात्पर्यात्'। एतेन भ्रमप्रमासाधारणज्ञानमाचे कारणत्वमय्यपासम्। प्रमाकर- एत्वस्य निरूपयितुमशक्यलात्। .

न च-तर्हि भममाचे कारणतासतु-दति वाच्यम्। भरमज्ञाने अ्रविद्यायोनित्वस्य ततौयमुद्रे प्रतिपादितलवात्। ज्ञानं प्रति

व घटपटादिकार्यमाचे कारणकाङ्गायां कारणलेन श्रविध्ैवोप- संहर्तव्या। तत्तदर्थिनां तत्कारणविशेषोपादानं तु तथैव भविष्यति दूति किमनुपप्नम्?। तदुक्रम् । श्रविद्यायोनयो भावा: सर्वे डमौ बुदुदा दूव। चलमुड्ूय गच्कन्ति ज्ानैकजलधौ लयम्।। द्ति। ननु-तथापि मायाकार्यस्य अनिर्वार्ष्तमपि त्नुपपस्र- मिव भाति-दृति चेत्। नैवम्। अनुभवानुरोधादेव तब्लिङ्केः। तथा हि। ददं रजतं-दवति रजतवैभिष्याकारा पुरोवर्तिविषयिणी प्रतोतिरस्ति न वा? त्रथ नास्ति चेत्। तर्हि रजतार्थिनः पुरो- वर्तिनि प्रवृत्तिर्न स्थात्। प्रवर्तकज्ञानाभावात्। त्रथ-विवेकाग्रह्ा- तरवृत्तिः-दवति घेत्। तर्हि विवेकायहात् तबिवत्तिरपि स्ात्। न पेष्टापत्तिः। विभिष्टज्ञानोच्छेदप्रसङ्गात्। साङ्जम्पति प्रथमसुद्गरे भ्रविवेकपदार्थस्य दूषितत्वाच्च। त्रथ भ्रस्ति चेत्। तर्हि सा प्रतौति: किं निर्विषयिणी सविषयिणी वा? नायः। निर्विषय ज्ञानायो-

१ 'सात्पर्यम्' इति क० पुस्तके।

मुद्गरप्रहार: :।] वदैतब्रझ्म सिद्धि:। २५५

गात्। विज्ञानवादिसम्तसाकारवाद्रापन्ेख। द्वितौये। तहि तस्या: प्रतौते: विषयः किं सन् अ्रसन् वा? न तावद्सन्। त्रपरोचलाप्र- तौतेः। सन् चेत्। तर्हि किं पुरोवर्तिनि खलान्तरे वा? पुरोवर्तिनि चेत् भ्रान्ति-बाधौ न स्याताम्। द्वितौये दृदमालोचनौयम्। सलान्तरं किं बुङ्धिः उत कान्ताकरादि?। नाद्यः। प्रमाणभावात्। पूवें विज्ञानवादिमतखण्डनेन निराकृतत्वाच्। न हि-रजतमिदं -द्वति प्रत्ययो वा-न दूदं रजतं-द्वति बाधप्रत्ययो वा रजतस्य धोरूपतां आवेद्यति। द्ृदङ्गारास्पदरजतावेदकत्वादाद्यस्य। बाधक- प्रत्ययस्यापि-दृदं-द्वति पुरोवर्तिनो रजताद्विवेचकत्वात्। नित्य- त्व-कार्यत्वाभ्यां धौरूपरजतानिरूपणात् च । अथ-कान्ताकरादा- वेव रजतं सत्-द्वति चेत्। न। तस्य प्रत् ग्रहणनुपपत्तेः । व्यव- हितल्ान् चत्तुस्तहृमनाति। त्रथ-दोषान्तद्गुष्नः-दति चेत्। किं दोष- माचरात् उत दोषमहकततचन्तुषः । नाद्यः । अ्रन्वस्यापि तत्प्रतौति- प्रमङ्गात्। न द्वितौयः । अ्रन्तरालवर्तिना मपि चक्षुषा ग्रहणाप्र ङ्गात्। श्रतो रजतं पुरोवर्तिनि न मत् नाप्यमत्। विरोधादुभया- त्मकमपि न। ततो Sनिर्वचनौयमेतदिति मिदूम्। भ्रमविषयो Sनिर्वचनीय द्ति दिक्।

कर्तव्यम्। तथा च भ्रज्ञातसत्वं प्रपञ्चस्य न मिदूम्। किन्त। ब्रह्म- मत्तैव प्रपस्चमत्ता दति। तदुक्कम् । श्रात्ममत्तेव द्वैतस्य सत्ता नान्या यतस्तः । आात्मन्येव जगत्सवं दृष्टे दृष्टं श्रुते श्रुतम्॥

२५६ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्षो

द्ति। यथा रब्नुसरूपे दृष्टे तच ब्रद्धास्तानां सर्प-दण्डादीनां स्रूपं दृष्टं भवति तद्ददिदमपि दृष्टं भवति। अ्रत एव विधि- निषेधभास्त्रयोरपि न अनुपपत्तिः । तद्यथा। दूदं सवें यदयमात्मा*। सदेव सौम्येदमग्र शरमौत्। भ्रहं मनुरभवम्। यत्न१ त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् नारायण एवेदं सवें यद्दूतं यच्च भव्यम्। दूत्यादि विधिभास्तरम्। तथा निषेधभरास्त्रमपि। नेह नानास्ति किञ्व न ।

दूति। तथा- प्रथात आदेशो नेति नेति। न ह्वेतस्पादिति। नेत्यन्यत् परमस्ति। ।

१ क. पुस्तके 'दित्यर्थः' इति पाठः। २ 'यत्र वा' इति ग. पुस्तके पाठः।

• परमात्मा हि सर्वेषामात्मा। तथा क्षत्रादौनि पवें यान्यत्रोक्कान्यनु- क्वानि सवागि 'यत् कयमात्मा' इति योजना। + 'बथ' सत्यखरपनिदेशानन्तरम्। यत् सत्यस्य सत्यं तदेवावि- व्यते यस्मात् 'व्तः' तस्मात् सत्स्य सतं खरूपं निर्देच्यामः। 'व्ादेशो' ब्रह्मयो निर्देशः। 'नेति नेति' इत्येवं निर्देशः। सर्वोपाधि- विभेषापोहेन यस्मिन् न कन्तिद्धिशेषो इसत नाम-रूपादि:। यद्दा- रेग पूब्द प्रवृत्तिर्भंवेत्। क्तो न निर्देष प्यते इदं तदिति।

मुदूरप्रहार: 8।] २५७

भतो ऽन्यदार्तम्*।. न तु तद्दितौयमस्ति। नैवेह किञ्न अग्र आखौता। नामदासौनो सदासौत्। दत्यादि। भवतौह रज्वां सगाद्यद्यासिनं प्रति उपदेश: ।- ददं सवें रब्जु :- द्वति-नेह• सगादि-दवति। तर्थापि उभयोरषि उपदेभयोर्मथ्ये कतरः श्रेयान्? द्वति चेत्। यद्यपि भयोरप्युपदेभ- योरेकार्थत्वमेव तथापि विधेरस्ति कख्चन अ्रतिभयः। तन हि

यदा तु ब्रह्मखरूपमेव निर्दिदिक्षितं भवति निरस्तसर्वोषाधिविधेषं तदा न पाक्ते केनापि प्रकारेय निर्देषम। तदा वायमेवोपायः। यत् प्राप्तनिर्देशूप्रतिषेधद्वारेय नेति नेतीति निर्देशः। 'एतस्मात्' वात्मनः 'नेत्यन्यत्पर" नामधयं 'नास्ति' इदं च नकारद्वयं विभाव्यास्यर्थम्। यद्यत् प्राप्तं तत्त्निषिद्यते। तथा च सति वनिर्दिष्ापङ्गा गब्रह्मः परि- हता भवति। * 'सर्वान्तरः कतम त्र्ात्मा:' इति उषस्तेन चाक्रायगेन एषो याज्ञ- वस्का बाह। 'एष त चात्मा सर्वान्तगे ऽन्यदार्तम्' इति। एघ तब खात्मा सवैः उत्ैर्विश्ेषणैः विशिषटः सर्वान्तरः। वत गवस्तादात्मनो डन्यत् खाते कार्यं करयात्मकं पूरौरं वा विनाशि लिङ्रम्। एतदेवैक- मनार्तमविनाशि कूटस्थमिति। · 'इछ' संसारमगडले 'अग्रे' मन व्ादेवत्पत्तेः प्राक्। 'किशन' किविदपि नाम-रूपप्रविभक्कविशेषं 'नेवासीत्' न बभूव। कार्यकपस्य प्रपश्चस्य कभाव एवासीदिव्यर्थः । 33

२५८ सदानन्द्यतिविरचिता। [चतुर्थों

परिदृश्यमानानां या सत्ता सा दि आत्मेव दृत्युक्े तद्न्यत् नास्येव-आात्मैव परिपूर्ण :- दवति ज्ञानं साचादाविर्भवति। निषेधे तु अर्थाष्निषेधाधिष्ठानतया। त्रथ कथं तर्षि उभयप्रवृत्तिः ? विधि- नेव पुरुषार्थस्य पर्यवसितत्वात्-दति चेत्। न। श्रधिकारिभेदेन उभयोरणयुपयोगात्। कश्चित् हि संमारदु:खेनात्यन्तमुपहतचेताः नविर्व्ात्तमेव प्रथमतः कामयते। तं प्रति आादौ निषेधवाक्य- मेवोपयुक्म्। विधिवाक्ं तु प्ात्। यथा सर्पमारोप्य भिया कम्पमानं प्रति-नायं सर्प :- द्वति निषेध एव आादौ। न तु विधिः। यस्तु श्रत्यन्तमनुद्विग्रः स-किं ऋस्य जगतः तत्वं ?- दवति जिज्ञासते। तं प्रति-'ददं सर्वं यद्यमात्मा' दूत्येवोत्तरं न्याय्यम्। निषेधस्तु पझ्चात्। यथा सर्पमद्यस्य तत्प्रतौकारज्ञानान्निर्भयः पृच्ति -किमिदं पुरोवर्त्ति ?- दति। तं प्रति-रन्नु :- दवत्येव उत्तरम्। न तु निषेधः। तस्मादवस्थाभेदेन उभयोरुपयोगात् न कस्यापि वैय्य- रथ्यम्। शतो विधि-निषेधाम्यां परिपूर्णः प्रत्यगात्मैव प्रतिपाद्यते इति सिद्धूं जगतः प्रातौतिकत्वं द्वति दिक्। दत्यवच्चेदवादः। वस्तुतस्तु प्रतिबिम्बावच्केदवादानां व्युत्पादने नात्यन्तापदः। तेषां बालबोधनार्थलात्। किन्तु। ब्रह्नैव अनादिमायावभात् जौवभावापन्र: सन्विवेकेन सुच्यते। अरतएव उत्रं वृहदारण्यकभाष्ये खयमेव भगवत्पादेः। "प्रतिबिम्बावच्क्ेदप्रक्रियां विह्ाय कौन्नेयलैव राधेयत्ववत् ऋवि- क्रियस्य नित्य-शुद्ध-बुङ्धू-सुकस्वभावस आ्रात्मनः अ्नाद्यविद्यावभात्

सुदरप्रहार: ४।] २५६

जोवभाव:। जीवभावापन्रस्यैव ख्ाविद्यावभात् सर्वप्रपश्वकल्पकल्वेन ईश्वरोऽपि सह सर्वज्ञत्वादिधर्मैः खन्नोपलव्धमन्त्रवत् तेनैव खभिन्नः कल्यते। पश्चाच्च श्रवणदौ प्रवृत्तस्-'तत्त्वमसि'-इत्यादि महा- वाक्यार्थबोधात् सरूपमाचात्कारेण मुक्रिः"। दूति व्याधकुलमंवर्धितराजकुमारदृष्टान्तेम प्रतिपादितम्। तद्-

राजसूनो: स्तिप्राप्तौ व्याधभावो निवर्तते। तथैव चात्मनोऽजस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यतः ॥ दति। तथा चैतादृभज्ञानात्पूवें जौवेश्वरभेदो जौवपरस्र- भेदो भासमानो डपि नाद्ितीयमान्तात्कारानन्तरं स्फुरति। मर्व- सापि जगतः मिथ्यालेन स्कुरणत्। मायागन्धर्वनगरवत्। तदुक्रम्। कालोऽनादिस्तन मुक्ः पडकादि: कालो ऽनन्तो मोच्यते तत चान्य: । द्रत्येवेषा बन्ध-मोच्तव्यवम्या संसिद्धू: स्यात् त्रापरात्मपबोधात्।। इति। बालान् प्रतिविवर्तीऽयं ब्रह्मणः मकलं जगत्। भ्रविवर्तितमानन्दमाख्यिता: रुतिनः मदा" ॥

·१ 'इत्येवं द्वि बन्ध०' इति ख० पुम्तके । * 'बरम्मयः' कारणात् विषमसत्ताकतया उत्पद्यमानं 'इद' सकगं जगत्। दृश्यजातं कारम्। 'बालान्' वातमसरूपानभिक्ञान् प्रति 'कयं

मदानन्दर्यतिविरचचिता। [चतुर्थो

दति समते: इति। तस्मादविद्यावत्पुरुषदृध्चेव श्रविद्यातत्कार्यम्। न तु विद्वहष्या। तदुकं वार्तिकशङ्गि: ।

श्रविद्येति वयं ज्रूमो येह नासिति मदात्मानि। श्रविधमानैवाविद्या वस्तुतत्त्वविचारणत्। अ्रविचारेण मूढ़ानां वज्चादपि दृढ़ायते॥ तस्माद्वात्पन्नतत्वस्य मास्वविद्या चिदात्म्मनन। श्रव्यत्पन्नस्य दृष्चैषा न विद्यौत्यनुभूयते॥ दूति। श्रुतिख्च विद्वद्नुभवे प्रमाएम्। न निरोधी न चोत्पत्तिर्न बन्धो न च माधकः । न मुमुचुरन वे मुक्र द्ृत्येषा परमार्थता।। द्ूति। ऋरद्वैतमकरन्देऽपि। भ्रात्माज्ञानमहानिद्रा जृन्भितेडम्मिन जगनमये। दोर्घंखन्ने स्फुरन्येते सर्ग-मोचादिविभ्रमाः॥ दति। अ्रयमेव एकजौववादाख्यो मुख्यो वेदान्तसिद्धान्नः। दृदं च अनेकजन्मार्जितसुकतस्य भगवदर्परोन भगवदनुग्रहफलाद्वैत-

भवति। न तु वेदान्तश्रवपमाचेष निदिध्यासनादि शृन्यस्य पाणिडित्य-

विवर्तः' कार्यविरुद्सत्ताकतया उत्पद्यमानं कार्य हि विवर्तः। 'छतिनः' धात्मविदः 'अ्तविवर्तितं वानन्दं' ब्रह्मखरूपानन्दं 'वास्थिताः' प्राप्ताः । विरुमाधिकसरूपानन्दातुभ वो द्ानिनां सदेव वर्ततेत्ध भिप्रायः।

अर्द्दंतब्रह्मसिद्धि:। २६९

मात्रकामस्य इति रहस्यम्। तदुकं अपरोचानुभवे खयमेव भगवत्पादैः। कुपला ब्रह्मवातायां वृत्तिहौनासु रागिः । ने डप्यज्ञानतमं नूनं पुनरायान्ति यान्ति च॥ दूति। एतेन-यदि एकेकस्मिन् कन्पे डय्येकेको ययपब्रजेत् तथापि उच्छिन्नः मंसार: स्ात्। श्रतीतकल्पानामनन्तत्वात्। तथा च प्रवृत्तिरेव 'श्रेयसौ' न निवृत्ति :- दवत्यादि पूर्वोकं प्राभाकरादि-

च मोक्षस्य अनन्तरप्रवृत्तेनासत्तर्करण बाधः कतुं भक्यते। श्रुति- प्रमाणपेच्या अनुमानादिप्रामाण्यानां दुर्बलत्वस्य ग्रास्त्रे प्रसिद्धत्वात्। प्ररवस्यापि श्रुति-समतौतिहाम-पुराणद्यख्विलवास्मयस्य मोत्षप्रति पाद् ने पर्यवसन्नस्य आरनर्थकां च म्यात् दति दिक्। अत एव दृष्टिसष्टिवादिनामनुमानं च। प्रज्जानं तत्प्रयुक्र दृश्यं प्रातौतिकम्। स्वप्नवत्। यदा यदा विद्यते तदा तदैव माचिसरूपेण जौवेन प्रकाश्यते। न तु तत् आावरणम्, तङ्गच्चक- मनोवृर्त्तिर्वा, तत्माधनमिन्द्रियं वा कल्पते। गौरवात्। ननु-दृष्टिसष्टिमते शस्तस्य जाय्रत्पपस्स्य कन्न्पितत्वाभ्युपगमे क: कल्पकः? किं निरुपाधिरात्मा भ्रविद्योपहितो वा ? नायः। मोचे डपि साधनान्तरनिरपेत्षस्य सत्त्वेन मंसारापत्तिः। न द्वितीयः । श्रविद्याया ऋपि कल्पमौयलेन तत्कल्पनात् प्राक् कल्पकाभावात्- दूति चेत्। नैवम्। पूर्वपूर्व कल्पिताविद्योपहितः उत्तरोत्तराविद्या-

२६२ सदानन्दर्यातविरचचिता। [चतुरथो

कन्यकः। कन्पककन्पनाप्रवाहस्य अ्निदं प्रथमत्वाच न घनवस्था- दोष: । त्रविद्याया: पूर्वमनादित्वसाधनलवाच्। ननु-अ्रविद्याया अ्नादित्वाङ्गोकारे शत्तिरजतादिवत् कल्पितत्वं न युज्यते। अ्रथ प्रात्मनि सामान्यरूपेण सर्वाद्याससन्भवे तु साद्यनादि- विभागानुपर्पात्तः-दवति चेत्। न। यथा खन्ने कल्थमानं गोपुरा- दिकं किश्चित् पूर्वसिड्िल्वेन किञ्चित्तदानीमुत्यद्यमानलेन कल्थते। एवं जागरे डपि विभागोपपत्तेः । त्रथ वा दृष्टिरेव विश्वरृष्टिः। दृश्यस्य दृष्टिभेंदे मानाभावात्। तदुकं विष्णुपुराणे।

अर्थस्वरूपं भ्राम्यन्तः पश्न्त्यन्ये कुदृष्टयः॥ तम्मान् विज्ञानमृते डस्ति किश्चित् कचित् कदाचित् द्विज वस्तुजातम्। विज्ञानमेकं निजकर्मभेद- विभिन्नचित्तैर्ब जधाभ्यपेयम्१॥ यदा समस्देहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तदा हि को भवान् को Sद्दमित्त्येवं विफलं वचः॥ सित-नौलादिभेदेन यथेकं दृशयते नभः। भ्रान्तदृष्टिभिरात्मापि तथैकः सन् पृथक् पृथक्। दति। केचित् एवमप्या्ः । नतु-जौवेशयो: कथमभेदः? सर्व- जत्वादिविरुद्ध्धर्माद्यासात्। तथा हि। तत्पदवाच् ईस्वरः।

१ 'भ्युपेतम्' इति ख० पुस्तके। २ 'मितवेर्तादपजं' इति ग. पुलतके।

मुङगरप्रहार: ४।] २६३

"यः सर्वज्ञः, सर्ववित्"। दत्यादिश्रुत्या सर्वज्ञलेन प्रमितः। "तदथा महामत््य उदके"। इत्यादिना श्रवस्थाचयवैभिष्ेन प्रमित: जीवः । स च साकस्य- वेकस्थेन खदेद्दिकमपि न जानाति-दवति चेत्। न। कालानुप- पत्तिरद्धाविता दृष्टिसष्टिवादिनं प्रति देवानां प्रियेण। दृष्टि- सृष्टिवादिमते दि यहशते तदेव सर्वम्। तत्कर्तत्वं च तस्य भ्रस्त्येव द्ृति न सर्वज्ञत्वसर्वकारणनुपपत्तिः। ननु-अ्रन्येन भुक्ावरमादे: माचात्कारम्य पुरुषान्तरेऽनुत्पत्या कथं तत् ?- दति चेत्। न। मिद्धान्ते हि-वदौयरमं न जानामि -दवति प्रतोत्या ज्ानविषयत्वेन सात्तिभास्यलात् न उक्रानुपपत्तिः। भेदमाचम्य पूर्वभेव दूषितव्वात् च द्ति दिक्। ननु-तथापि श्रुति-स्पतिमिदूस्य सष्टिप्रन्नयादे: कः कम्पकः ? -इवति चेत्। न कोडपि कन्पक दति मिद्धान्तः। ननु तर्षिं किमालम्बना- "आत्मन आ्काणः मस्भतः" । 6 दति श्रुतिरिति चेत्। उच्चते। निष्युपश्त्रद्मात्मैक्यावलम्बना

तत्म तिपत्युपायतया श्रुतिषु सृष्टिप्रलयोपन्याम: न तात्पर्येग दृति हि भाष्याघुद्वोषः। किश्च। जगत्पत्यत्ववादिनार्मा ईश्वरे सथ्ादौ प्रवृत्तिरनुपपत्नैव। सा हि लोके सुखे दुःखाभावे तदुभयसाधने वा दृश्यते। ईश्वरस्य च आप्तकामत्वेन तद्भावस्य खतः सिङ्ूल्वात्।

सदानन्दर्यतिविरचिता। चतुर्था

भ्ाप्तकामसय का खपहा। दति त्रुतेरित्यादिप्रथमसुद्गरे एव विस्तरेण निरूपितवा- दिति दिक्। ननु-व्यर्थस्ताई तात्पर्याभावे वियताणपादयोः वियदादिसर्ग- तत्कमादिप्रतिपादनश्रुतौनां परस्परविरोधपरिद्ारप्रयत्नः-द्वति चेत्। न। न्यायव्युत्पत्त्यर्थ तात्पर्यमभ्युपेत्य तत्रटृत्तेः। उतर प

श्रुतौनां सृष्टितात्पयें खौकत्येदमिहेरितम्। ब्रह्मेक्यात्मपरल्वात्त तामां तन्नैव विद्यते॥ विस्तरस्वाकरे द्वति दिक।

दूति सङ्केपेश दृष्टिसृष्टिवादः।

ननु-भवतु श्रवच्केदवादपूर्वकदृष्टिसृष्टिवादः। सृष्टिदृष्टि- मम्मतप्रतिबिम्बवादे तु कथं निर्वाह्कः?। तथा हि। रूपावयवविभि- षृथ सुखादे: दर्पणाद्युपाद्यन्तर्गतबमारोपितं यत्तदेव प्रतिबिम्ब- शब्देन व्यवहि्यते। तथा च न रूपस्य निरवयवस्य ब्रह्मणः कथं प्रतिबिम्ब :- दूति चेत्। न। का अ्रचानुपपत्तिः । विभ्रमहेतूनां विचित्नत्वात् जपाकुसुमरूपस्य नौरूपस्यापि स्फटिकादौ प्रतिबिम्ब- दर्भनात्। मठाद्यन्तर्गतपुरुषोच्चार्यमाएपब्दस्यापि उपरिभागावच्के-

मुदरप्रहार: 8।] २६५

प्रतिविम्बः-द्वति चेत्। न। इन्द्रियाग्राह्मस्यापि सातिप्रत्यचख गगनस्य जलादौ प्रतिबिम्बदर्भनात्। अ्रन्यथा जानुमाचे ऽय्यदके श्रतिगभ्भौरप्रतौतिर्न स्यात्। • ननु-नभसः चानुषत्वमेव भट्टैः खोकतम्। तथा हि। ऊध्वे व्यापटतेन चन्तुषा यावति नभोभागे संयोग: तावानेव स गजषाति- दति चेत्। न। मानाभावात्। रूपवद्रव्यस्यैव चन्षुषा ग्रहणत्। तथा चोध्वें व्यापृतेन चन्षुषा यावानालोकभागो ग्टह्यते तदवच्छिन्नमाकामं च साचिणा ग्टह्यत एव। न च-नभसः सुखादिवत् साचतिमा- तभास्यत्वखौकारे अन्धस्यापि तत्ाक्षात्कारापत्ति :- दति वाच्यम्। ऋ्वस्यापि हि त्वचा ग्टह्यमाण घटादौ तदवच्छ्रिनं नभः माचिण ग्टह्यत एव। यदि च तेन तमः ग्ह्यते तदा तदवच्छिन्नं नभोऽपि ग्ह्यत एव। अ्रन्यथा शरीरस्य अन्तर्बहिराकाभप्रतौतिर्न स्थान्। यदि च तमाद्यवच्छिनं नभः न प्रतौयते दृत्यनुभवः तदा घटाका-

ननु-आष्कादितमुखे घटादौ ग्टह्यमाण तदन्तर्वर्ति त्राका- प्रमपि साचिणा ग्टह्यतां-द्वति चेत्। न। अ्रन्तर्भागस्य दृन्द्रिया- संयुक्ततवेन तत्र साचिणः अ्रनभिव्यक्तया तदर्वच्क्न्नाकाशस् अभिव्यक्रसात्िसम्बन्धाभावात्। अ्रथ-नभमः चाक्षुषत्मावश्यकम् । चन्ुषा जलाभिहृतेन नभोग्टहौला तत्र जलान्तर्गतत्वमारोप्यते। श्रन्यथा चन्ुःसंयोगाद्यपेचा न स्यात्-दवति चेत्। न। प्रतिबिम्बस्य सांचिभास्यलवे ऽय्यधिष्ठानग्रहणार्थ चन्षुषो उपेचणात्। एतन नौलं

१ 'वाण्कादितमुखस्य घटस्य ग्टह्यमायतवे' इति ख० पुस्तके 34

सदानन्दयतिविरचचिता। [चतुर्थेो

नभ :- दवति विश्रमेऽपि चच्ुरन्वय-व्यतिरेकौ व्याख्यातौ। तापि सालोकाकापसय अ्रधिष्ठानतात्। तस्मात् चासुषप्रतिबिम्बमेव रुपसापेचं नान्यत् द्ृत्यवधेयमिति दिक्। मनु-तथापि आ्रात्मनः प्रतिबिम्बे किं मानं ?- दवति चेत्। न। मायाभासेन जौवेभौ करोति। इत्यादिश्रुतौनां पूर्वमेव दर्भितत्वात् ।, त्रथ-कथमन्त:करण- प्रतिबिम्बस्य चाभासस्य चावच्क्िवस्य वा श्रविद्योपहितलेन ब्सङ्गो- दामौनस्य ज्ञानसरूपस्य निर्दू्मंकस्य वा जौवस् कर्तत्व-भोकृत्वादि- मान-मेयादिप्रतिकर्मव् वस्था ?- दति चेत्। उच्ते। एवमत्र प्रक्रिया। भरौरमध्ये सर्वभरौरव्यापकं वच्यमाणापच्चौकतभूतारन्- मन्तःकरणद्रव्यं सत्त्वप्राधान्येन सवच्छं नेत्रादिद्वारा निर्गत्य योग्यान् घटादिविषयान् व्याप्य तत्तदाकारं भवति। द्रुततावं यथा मूषा- पाचादौ चित्रं सत् पश्चाद्वाय्ादिमंयोगेन तदाकारतां ग्टहाति। तथ अन्तःकरएमपि घटादिसन्निरष्टेन्द्रियसंयुत्रं सत् आ्रकाराख- सम्बन्धरूपतां प्राप्नोति। न च-तख कथमतिभौप्रमेव सूर्यमण्डला- दिसंयोग :- दवति वाच्यम्। सौरालोकवत् झटित्येव लाघवातिप्रयेन वेगातिप्रयात् मङ्कोच-विकासभालिताङ्गीकारात्। स चान्तःकरण- पदार्थ: साकयवत्वात् सामग्रौवभात् नेत्रादिद्वारा निर्गत्य देहाभ्यन्तरे घटादौ च व्याय्य मध्ये डपि दण्डायमान: मन् तिष्ठति। तत्न देहावच्छिन्नान्तःकरभागो ब्रहङ्वाराखयः कर्ता द्त्युच्यते। तत्म- तिबिम्बितं तदवच्छिन्नं वा चैतन्यं प्रमाता द्ृत्युच्यते। कर्ततं तु

१ 'चा कुषप्रतिबिम्नस्ेव रुप सापेक्षत्वम्' इति क० ग० पुस्तकयोः।

क्रियानुकूलेन्द्रियसंयोगादिव्यापारवत्म्। प्रमातवं तु शरीरसंस- ष्टचित्सरूपल्म्। एवं देहघटादिमध्यवर्तिदण्डायमान: तङ्भागो वत्तिज्ञानाख्या क्रिया द्त्युच्यते। तन प्रतिबिम्बितं तदवच्छ्िवनं वा चैतन्यं प्रमाणमुच्यते। एवं विषयव्यापकः तङ्भागः विषयस् ज्ञान- कर्मत्वसम्पादकमभिव्यक्कियोग्यत्वमित्युच्यते। तच प्रतिबिम्बितं पूर्ववत् प्रमितिरित्युचते। प्रमेयं तु विषयगतमज्ञातब्रह्मचैतन्यमेव। जड़े भावरणानङ्गीकारान्। तदुक्रम् । आाश्र्रयत्वविषयत्वभागिनी निर्विभागचितिरेव केवला। पूर्वसिदधूतमसो हि पश्चिमं नाश्रयो भवति नापि गोचरः ॥ बड निगद्य किमच वदाम्यहम्

सकलवाज्मनसातिगता चिति: सकलवाङनमो व्यवहारभोक्। दूति मङ्ेयभारौरके। तदेव ब्रह्मचैतन्यं ऋ्रज्ञातं प्रमेयं ज्ञातं सत् फलम्। तच्च भग्नावरणचित्मम्बन्ध एव। तदेतदाकारचयं भवति। अहं जानामि घटं-न्न भासकचेतन्यस्थेकत्वेऽपि घटम्पति वृत्त्यपेचलात् प्रमातता। भ्रन्तःकरणतह्ृत्तौप्रति तु वृत्यनपेचलेन साचिता दति। तथा चैकस्मिन्न्त:करणपरिणामे जाते घटावच्किन्नचैतन्यमन्त:करणवच्छिन्नचैतन्यं व एकलोलौभा- वापसं भवति। ततो घटार्वाच्छन्नचैतन्यं प्रमानभेदात् खाज्ञानं

१ 'निखिक' इति क० पुस्तके। २ 'मुक्' इति क० पुस्तके।

२६८ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

नाभयदपरोचं भवति। तच कल्पितस्य अ्रवच्केदकत्वेन घटस्थापि अपरोतत्व्यवहारो भवति। अपरोचलं तु प्रज्ञानविषयताशून्य विषयकल्वम्। विषयता च चिच्चेत्यसम्बन्धः । नत्वतिरिक्रा । मानाभावात्। सम्बन्धस्य वास्तवत्वासम्भवे डपि आध्यात्मिकत्वेनापि उपपत्तिरिति विवेक: । शत् द्विविधमापरोच्यम्। अर्थापरोवं ज्ञानापरोवं च। तच श्राद्ं। तत्तदर्थस्य तत्तद्वहारानुकूलचैतन्याभेद्ः। द्वितीयं तु। तत्तद्वहारानुकूलचैतन्यस्य तत्तदर्थाभेद: । न च-अपरोच्ार्थविष- यकत्वं ज्ञानापरोनं-दृति वाच्यम्। खरूपसुखापरोचरूप- सरूपज्ञाने Sव्याप्रिप्रमङ्गात्। खव्यवहारे स्ातिरिक्कसंविद्विषय- त्वखोकारे खप्रकाशलचएविरोधाच। अ्रत एव सुखादिप्रका रूपे साचिषि सरूपसुखप्रकाशरूपे चैतन्ये च अपरोच- मिति। ननतु-चच्रादौनामपि प्रमाएस्य सभ्भवात्। दर्भनान्तरे खो- काराच् कथं वृत्त्यवच्छ्रिन्नचेतन्यस् प्रमाएतं? द्रति-चेत्। सत्यम्। वृत्तिज्ञानसय चच्तुरादिमिश्रितलेन तत्प्रमाएात्वोत्त्या चचुरादेरपि नत्मन्भवात्। प्रमासामान्यं प्रति करणत्वस्य प्रळ्ते वाच्यतवात्। मनसः प्रमासान्यकरणत्वस्य दर्भनान्तरेय्वय्युपयुऋत्वाच्द। श्रच्न हि

कर्लासन्भवात् मनोऽवच्छ्रिव्वचितः प्रमातवमुक्तम्। जानामि घटं-जानामि पटं-दृत्यनुगताकारधौषु चिद्रूपस्ेकज्ञानस्य विष-

'१ 'द्विविधमपरोक्षम्' इति ग० पुस्तके ।

मुद्रप्रहार: 8।]

यत्वात्। सुख-दुःखादौ लावरणभावेन वत्त्यसख्वोकारे डपि तदवच्छि- चचित एव ज्ञानताच। विषयसंसष्टवत्तिभागस् ज्ञानलाभावेन प्रमितित्वस्य प्रसन्भवात्तदर्वाच्क्रव्नचितः। तदुक्रम्। "न्न च यस्मिन् पच्े अ्रन्त:करणतत्संस्कारावच्छिन्नो जौवः, यस्मिंच्च पच्ते सर्वगतो Sसङ्गो डविद्याप्रतिबिम्बः त्रविद्योपहितो वा जोव: ; तन्न उभयचापि प्रमात्टचेतन्योपरागार्था विषयगतब्रह्मचेतन्या- वरणभङ्गार्था च अन्तःकरणवृत्तिरिति। ऋत्र पचद्ये डपि ब्रह्मण एव उपादानलात्। यम्मिंत्च पच्ते त्रविद्यावच्किन्ः सर्वगतो जौव न्रवृतः, तस्तिन् पच्ते जौवस्यैव जगदुपादानलादावरएभङ्गार्था वृत्तिरिति विवेकः" । ननु-चिदुपरागार्था वृत्तिरिति पच्ते साचिप्रतिबिम्वाश्रयान्तः- करणसम्बन्धवतां ईशप्रसाद-कोपरूपधर्माधर्मादोनां ब्रह्मणख दृत्तिं विनैव सर्वदा भानं स्ात्। न च-एताद्टृभधर्माधर्मयो: कथमन्त:कर- णावच्केदेन सम्वन्ध :- द्वति वाच्यम्। ईश्वरोपाधिमायापरिणमरूप- तवेन तत्कारणयागादिक्रियास्वरूपस्य अ्रन्तःकरणावच्क्ेदेनैव सिद्धान्ने खौकारात्। किश्। तत्कार्यभूतसुख-दुःखादौनां शक्ति-रजतादौनां च वृत्तिं विनेव सर्वदा भानं स्यात्-दृति चेत्। न। माचिचैतन्यस्य अन्तःकरणावच्केदेन तत्तत्प्ररततिबिम्वाश्रयल्वाभावेन तत्तदाकारला- भावात्। ननु-घटाद्याकारायामिव ब्रह्माद्याकारायामपि श्रवणमनन- पूर्वकालोनायामपि परोचवत्तौ साचिए: प्रतिबिम्वसन्भवात्। तथा

१ 'सर्वज्जो जीव' इति क० पुस्तके। ख० पुन्तके इदं द्यमपि नास्त। केवलं 'अविद्यावच्छिन्नो जीव एव' इति पाठः।

२७० सदानन्दयतिविरचिता। [चतुरथेो

घटादाविव ब्रह्मप्यपि उत्वत्तिरूपप्रतिबिम्बाश्रयावच्छेदकत्वसम्भ- वात् कथं तस्य तत्तदाकारत्वाभाव :? एवमविद्यावृत्त्यभावे डपि पडति-वृत्त्या रजतादौ ददमाकारं वृत्तिसामान्याभावेऽपि सुख-दु :- खादिवत् धर्माधर्मादौ तत्प्रतिबिम्वसन्भवात् कथं तत्तदाका- रत्वाभाव :?- दूति चेत्। न। चरमवृत्त्यभावकालौनपरोचवत्ति- विषये डपि सवच्के ब्रह्मचैतन्ये आवरणात्। तेन सच्छे ड्या- वृते वत्यमाएमहावाक्यजन्यप्रमाएवत्त्या तदाकारता। तदाकारता तु सािणो ब्रह्मविषयकाज्ानशून्यता। एवं प्रातौतिकत्वादज्ञान- विषयतानवच्छेदकल्वेन अ्रनावृते ऽयखच्के कल्पितशडकिरजतादौ अ्रविद्यावत्त्या तदाकारता। धर्माधर्मादौ तु त्रखच्कलेन ईमं प्रति अ्रनावृतत्वे डपि जौवं प्रति आ्रावृतत्वादेव भानाप्रसङ्ग:। श्रन्यथा न्यायमते जय्यात्मधर्मत्वात् प्रत्यच्तलं दुर्वारम्। अरनावृते सच्छमनः परिणामलेन सच्के सुख-दुःखादौ तु खत दूति नान्न:करएसम्बन्ध- माचेण सर्वच भानप्रसङ्ग:। ननु-कल्पितश्डत्तिरजतादेः तदाकाराविद्यावृत्तेख कि प्रमाएं किं च उपादानं ?- दूति चेत्। उच्चते। अनुभव एव प्रमाएम् । तथा हि विवरणनुसारिए: । "यथा दृदमंग्ना्वच्छिन्न*चैतन्यस्था अ्रविद्या रजताकारेण परि- एामते, एवमिदमंभविषयवृत्तिज्ञानावच्क्िन्नचैतन्यस्था श्रविद्या रजतज्ञानाकारेण परिणमते। न तु ददमंगज्ञानवद्रजतज्ञान-

·'इूदमंश्ः' इदम्-पुरोवति अधिषानतया वर्तमानम् तस्य कंभः इदमंभः भ्रमाधिषानस्य शुक्किकादे: खय्डमित्यर्थः।

मुद्गरप्रहार: 8।] कद्वैत ब्र झसिद्धि:। २०१

मनध्यस्तमस्ति। तथा च। यथा रजतस्य दृदमंभ्रावच्कित्- चैतन्यरूपाधिष्ठानगतेदनवसंसर्गभानं तथा रजतज्ञानस्यापि ददं वृत्यवच्कन्न चेतन्यरूपाधिष्ठानगतेदंविष यत्व संसर्गस्य भानोपपन्तेर्न तस्याप्यतिरिक्रमिदंविषयत्वं कल्थते। मानाभावात् गौर- वाच्। ननु-रजतवद्ध्यस्स्य रजते ददन्वसंसर्गस्य रजत- ज्ञानविषयत्वेन तत्प्रृतियोगिन: दृदन्वस्यापि भानमवश्यमिति अ्तिप्रसङ्ग :- दति चेत्। न। रजतज्ञानतादा्याश्रयस्थ ददं- वृत्तेः शउत्यवच्कित्र चैतन्यनिष्ठद्दन्वप्रतियोगिविषयत्वम्। रज- तज्ञानस् तु संसर्गमाचविषयत्वम्। तथा च ज्ञानद्वयतादा-

भानविषयस्य सभ्भावना भाष्यविवरणे निरूपणादेकवात्तविषय- तमावश्यकम्। कथं ज्ञानद्वयतादात्यम् ?- दति चेत्। नेष दोषः । वृत्तिभेदे डपि दृदमाकारवृत्त्यभिव्यत्या एकस्तिन् साचिषि तयोर्भानसभ्भवात्"- दत्याऊरिति दिक्। नरसिंहाश्रमाणं मते तु। "अधिष्ठानसामान्यज्ञानं भमकारणमिति ददमाकारां वृत्तिं खो्तत्य तदभिव्यक्रेनेव माचिणा तदध्यस्तभ्मस्य त्रवभाममन्त- वात् तद्धासकसाच्यभिव्यञ्रकया तयैव दृदवृत्त्या अरध्यस्तविष- यसन्भवात् अ्रध्यस्तरजताद्याकारावृत्तिर्व्यर्था दति सिद्धान्तः"।

त्येकावृत्तिरध्यासकारणभूता। ददं रजतमिति द्वितौयावृत्तिरध्य- सरजतादिविषया। न तु दृदमंग्रभानं विना अ्रध्यस्तमाचगोचरा

२७२ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

सा। दूदं रजतं जानामि-दति तसा द्दमर्थतादात्यापन्न- रजतविषयत्वानुभवादावश्यकत्वमिति खौक्कतम्। तदुक्रम्। दूद्मर्थवस्वपि भवेद्रजते परिकल्पितं रजतवस्विदमि । रजतभ्रमे ऽस्य च परिस्फुरणात् न यदि सकुरेब् हि शक्रिरिव।। द्ूति सङ्टेप:। अनिर्वचनौयरजतसिड्धिस्तु पूर्वमेव दर्भिता तचानुसन्धेया। ननु-तर्हि एकेनैव घटादिज्ञानेन आरवरणभङ्ग १

सति सद्योमुक्तिप्रसङ्गः। अ्रज्ञानस्यकत्वात्। तथा च श्रुतिः । "अरजामेकां लोहित-शक्क-रष्णां बक्ञो: प्रजा' जनयन्तौं सरूपा:। श्रजो ह्येको जुषमाणी Sतुग्रेते जहात्येनां भुक्भोगामजो- न्यः* ॥। दति । १ 'दर्भ्नितेत्यनुसन्धेया' इति ग० पुस्तके। २ 'बक्तों प्रजां सजमानां सरूपाम्' इति ग० पुन्तके। • छत्र हि मन्त्रे लोहित-मुक्त-कषापूब्दैः सत्-रजस्तमांसि गह्यन्ते। नोहितं रजः रज्जनात्मकत्वात्। मुझ्ं सत्वं प्रकाशात्मकत्वात्। कषपं तमः कावरयात्मकलवात्। तेषां साम्यावस्था वावयवध्मव्यंपदिश्यते। 'लोहित- मुक्ञकर्षणोति'। न जायत इति च बाजा स्यात्।

इत्यम्यपगमात्। ननु-वजापूब्द: छागायां रूढ़: । बाहम्। सा तु रूषि इह न वाश्यितुं भूक्ा। विद्याप्रकरसत्वात्। सा च 'बक्ोः' 'प्रजाः' ययेगएयान्विता: जनयति। तां प्रक्ृतिं 'बजो ह्ोकः' पुरुषः 'जष- माय:' सेवमानो वा 'कानुभेते' तामेव क्विद्यां आात्मत्वेनोपगम्य-सखी दुःखी मूछो 5हं-इति क्विवेकितया संसरति। 'बन्यः' पुनः 'ब्जः' पुरुषः उत्पन्नविवेकज्ञानो विरक्वो जहाति। 'एनाम्' प्रक्नति भुक्कमोगां कृतभोगापवगा परित्यर्जात सुच्यते हत्यर्थः ।

मुङ्गरप्रह्ार: 8॥] २०२

ह्न्द्रो मायाभि: पुररुप ईयते*। इत्यादिभ्रुत्या भ्ज्ञानस्य नानातश्रवऐेन विरोध :- दवति वाचम्। नानाऽज्ञानपचे ऽपि एकस्य जौवस्य एकाऽज्ञानोपाधित्वात्-द्वति चेत्। न। उत्तेजकेन मणोरिव वृत्यावरणभिभवाङ्गोकारात्। तथा च प्रमाएजन्यान्तःकरणवृत्तयभावसहरुतमज्ञानं सति भात्यपि वस्तनि- नास्ति, न भाति-द्ृति प्रतौतिजननसमर्थमावरणमित्युचते। न च- एवं सति ब्रह्मज्ञानेनापि श्रविद्याऽनिवृत्तर निर्मोच्प्रसङ्ग-दवतिवाचम्। वच्यमाएतत्त्वमस्यादिमहावाक्यार्थखाश्रयविषयक ज्ञानेनेव मूलाज्ञान- तत्कार्यनिवृत्यभ्युपगमात्। महावाक्यार्थज्ञानसेव श्रवाधिताज्ञान- विषयतया प्रमात्वात्। प्रत्यचादोनां तु बाधितविषयतया.भमले ड्पि व्यवहारसामर्थ्न व्यावहारिकप्रामाणाङ्गोकारात्। व्यावहारि- कत्वं तु ब्रह्मज्ानेतराबाध्यत्वे सति ब्रह्मजानबाध्यतम्। ब्रह्मज्ञाने- तराबाध्यले सति ब्रह्मज्ञानाबाध्यलं पारमार्थिकत्वम्। ब्रह्मज्ञानेतर- बाध्यतं तु प्रातिभासिकमिति विवेकः। अ्रथ वा मूलाज्ञानस्ेव अवस्याज्ञानानि घटादिविषयावरणानि श्रभानस्य ज्ञानप्रागभाव- स्यानौयलेन-यावन्ति ज्ञानानि तावन्यज्ञानानि-द्वति श्रभ्यपगमात्। एकेन ज्ञानेन एकाज्ञानस्यैव नाभात् घटादिज्ञानेन आावरणनागे डपि न काचित् चतिः दति। न च-पूर्वोक्कश्रतिद्वयविरोध-दति वाष्यम्। श्रुतिद्धयस्य मूख्षा- ज्ञानपरत्वात्। * 'हन्द्र' परमेश्वरो 'मायाभिः' प्रजाभि: नाम-रूपभृततत्कृतमिथ्याभि- मानेवा। नतु परमार्थतः। 'पुरुरपो' बज्रूपः 'दयते' गम्यते। एकरूप एव प्रज्ञानधन: सन् अविद्याप्रज्ञाभि: बजरूप इव भासते इति तात्पर्यम्। 35

सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

ननु-नानापल्लवाज्ञानपचे एकया वृत्या सर्वेषामज्ञानानां नाभ: उत एकस्य? बाद्ये। पुनः पूडके: कदापि त्प्रकाशो न खात्। अन्चे। वृत्तिकाले डपि प्रकाशो न स्यात्। एकस्य पावरणस्य नाभे डपि शावर- णन्तरस विद्यमानत्वात्-दति चेत्। न। एकथा वृत्या एकाज्ञाननागे डपि तयैवावरणन्तराणां प्रतिरुद्धलात् यावत्सा तिष्ठति तावत्काभः। तस्यामपगतायां तु पुनरप्रकापस् उपपद्यते दति विवेक:। ननु-श्स्तु प्रत्यचस्थले एवं व्यवहारः। तथापि अनुमानादौनां शावरणं निवतते न वा ? भ्राद्ये साचात्कारिभ्रमस्यापि पङ्पो- तत्वादे: श्वेतत्वाद्यनुमानादौनां निवृत्तिप्रमङ्गः। ऋधिष्ठानाज्ञानो पादानकलवेन, भमस तन्िवृत्तौ निटृत्तेः। यौकिकज्ञानेन च ब्रह्म- एविद्यानिवृ्त्या तत्माचात्काराथं अ्रवणाद्यपेचा न स्यात्। द्वितौये वज्ादिव्यवहारो न सात्। प्रतिबन्धकस्य विद्यमानलात्। उच्चते। द्विविधमावरणम्। एकमसत्वापादकम्। अ्रपरमनापादकम्। तवादं। अन्तःकरणवच्छिव्नचैतन्यनिष्ठम्। द्वितीयं तु। विष- यावच्छिन्नचैतन्यनिष्ठम्। घटमहं न जानामि-दवति उभयावच्के- देनानुभवात्। तन्रादं। परोचापरोतप्रमासाधारणेन निवर्तते। भनुमिते डपि वज्ादौ-नास्ति-द्वति प्रतोत्यनुदयात्। द्वितौयं तु साचात्कारेशैव निवर्तते यदाश्रयं यदाकारं ज्ञानम्। तदाश्रयं तदाकारमज्ञानं। नाभ्यति दति नियमात्। परोचज्ञानस् च विषयेन्द्रियमन्निकर्षाजन्यलवेन शन्तःकरणमाचनिष्ठल्वात्। त्रपरोक्ष-

तेन अनुमानादौ अ्सत्त्वावरणनाभात् व्यवहारः। त्रभावावरण-

सुद्गरप्रहार: ४।] घद्दतब्र्सिद्िः। २७५

निवृत्या च सोपाधिकमाचात्कारिखमस्य अ्निवृत्ति: दति। तस्ा- वविर्धर्मकस्यापि जौवात्मनो ड्विद्यान्तःकरणातादाव्याध्यासात् तद्ूर्म- कर्टत-भोकृत्वाद्यध्यास: उपपद्यते। अ्रध्यासस्तु। सत्ये वस्तुनि मिथ्यावस्तुसम्भेदावभासः। त्रथ वा परत* परावभासो डय्यासः । सो डपि द्विविधः। अ्रनादि-सादि- भेदात्। तच श्रविद्याध्यासस्ेक एव अनादि:। द्वितौयस्त पूर्व- पूर्वाध्यासमूल एव। त्रयमहद्काराद्यव्याम: बौजाङ्गुरवदनादि: । न च- प्रथमस्य श्रात्मात्रयादिदोषभङ्गा। अ्रनादिल्वेनैव तव्रिरामात्। न प-उत्पन्तौ आत्माश्रयाद्यभावे डपि ज्ञत्तौ समभवात् द्वति- वाच्यम। खप्रकाभात्मन एव तज्ज्ञानात्। ननु-भवन्म्ते अनिर्वचनौयख्यात्य्युपगमात् ये कर्तल्वादयो- न्तःकरएधर्मा आ्रत्मनि त्रध्यस्यन्ते, ते S्निर्वचनौया: तत्र उत्पधन्ते- दूति खौकर्तव्यम्। तथा च व्यावहारिक-प्रातिभामिकभेदेन कर्त- त्वादीनां द्विधा प्रतिभास: स्ात्-द्वति चेत्। मैवम्। तादाल्या- ध्यासेन भ्रविवेकात्। त्रथ वा सर्वधमविभिष्टस्येव श्रन्तःकरएस्य आ्ात्मनि श्रध्यस्तलेन तदभावात्। तस्माद्वस्तुतो निर्धर्मकस्यापि भ्ात्मनो Sविद्यान्त:करणतादात्याध्यामात् मान-मेयादिप्रतिकर्म- व्यवस्यासिद्धिः द्वति दिक्। दूति मानमेयादि-प्रतिकर्मव्यवस्था। •* 'परत्र' रनतभिन्ने इदमि। 'परस्य' इदं भिन्नस्य रजतस्य धवभास हतर्थ:। 1 'वविद्याध्यासो' नाम चित्रिषाविद्यासम्बन्ध। 'एकः' बह्प्ारा नर्वचच्छन्नः 'बनादिः' व्नुत्यन्नः

२०६ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

मनु-भवत्वेवं प्रतिकर्मव्यवस्था तथापि कथं तत्कारणौभता जाग्रदाद्यवस्था तद्भिमानिविश्वादवस्था च ?- दति चेत्। पूटु। कार्यापाधिगएात्रयभेदात् पूर्वोक्ककारणोपाधिगुएाचयमेदेन ई्वम्नैवि- ध्यवत्। तथाहि। तद्था महामत्योभे कूले Sनुसश्वरति। एवमेवायं पुरुषः एतावन्तावनुसज्ञरति। खप्नान्तं च बुद्धान्तं च* ।

इत्याघा:। तद्था Sम्मिन्नाकाथे शेनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः संहत्य पचौ सँलयायैव प्रियते एवमेवायं पुरुष एतस्मा त्रन्ताय धावति। यच सुप्नो न कज्न कामं कामयते। न कखन खनं पश्ति।। रत्याद्या: श्रृतयो Sच प्रमाणम्। ननु-"तद्यथा महाम्य०" इत्यादिवाकयेन अरवस्थाचयेषु एकस्यैवानुगतप्रतौत्या तदभिमानि-

*'कूले' नद्यासतौरे। अन्तौ कर्मफलपरिपाकौ। 'घनुसकरति' चनुगच्कति। 'खप्रान्तं' खप्नभोगरूपमन्तम्। 'बुद्धान्तम्' जायङ्गोग- रूपमन्तं। च चनुसषरति इत्वथ।। + 'सुपर्यः' पोघ्रगतिः। 'प्येनः' वा। 'विपरियत्य' विशेषेय बाना- देशेष पतित्वा। 'श्रान्तौभूय' 'पत्ौ' 'संहत्य' संयुक्तोक्तत्य। 'नयाय' मोडाय। 'ब्रियते' नोडप्रास्यर्थे यतते। 'वन्ताय' उपरवावस्थारूपान्तः म्रा्यथ। 'धाबति' यतते तथैवायं यवतेति योजना।

मुद्गरप्रहारः 8।] चद्वेत ब्र हासि्धि:।

विश्व-तेजसादिखौकारस सिद्धान्ते व्यर्थलात् मानाभावाच्च-इति चेत्। सत्यम्। जाग्रदाद्यवस्थासाचितवेन एकरूपप्रतौतावपि कन्पिता- वस्थाभेदेन अ्रवस्थाभिमानिक्धिदिभेदस्य श्रुति-युत्यनुभव सिडधूलवात्। तथा च श्रुतय: । जागरितस्थानो बहिः प्रशः सत्याङ्ग: एकोनविंभ्तिभुखः स्यूलसुग्वेश्वानरः । [माण्डक्योपनिषत् ३]

खप्नस्थानो Sन्तः प्रभ्ः सत्याप्ग एकोनविंभतिमुखः प्रविवित्रभुक् तेजमः । [माणडक्योपनिषत् ४] सुषुप्नस्थान एकौभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राजः । [माए्डक्योपनिषत् ५]

गौउपादीयकारिकाः। बहिः प्रजो विभुर्विश्वो द्वन्तः प्रजस्तु तेजमः । घनप्रज्ञस्तया प्राज्ञ एक एव चिधा स्मतः ॥ [गौ. का. १] विश्वो हि स्यूलभुक् नित्यं तेजसः प्रविविक्सुक्। श्नन्दभुक् तथा प्राज्जः चिधा भोगं निबोधत। [गौ. का. ₹] इत्यादि। एवमत्र प्रक्रिया। तब अ्रविद्यान्त:करपस्थूलगरौरा-

२७८ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

वच्छ्छिस्नो जाग्दवस्याभिमानौ विश्वः। स च देहेन्द्रियादिषु प्रवेशा- द्यापनाड्वा विश्व द्त्युच्ते। "विभ् प्रवेभने। विष्स्ट व्यात्रौ"। द्ूति सरणात्। स दूह प्रविष्ट न्रानखाग्रेभ्यः । त्मृद्दा तदेवानुप्राविभ्यम्। सत् च त्यत् च अ्रभवत्। इति श्रुतिभ्यस्च। जाग्रद्वस्था तु दन्द्रियदत्तिकालौनार्थीपलभ्भः। श्च्न च वच्यमाएं मूतैं विराडाखयं भोग्यम्। प्रत्यचादिप्रमाण- षट्देन व्य्वा्टियमाएत्वात् व्यावहारिकं विश्वासेन जौवेन उप- भुज्यते। न च-शत्िरजतादिज्ञानानां प्रातिभासिकलेन कथं जागरणलं ?- दवि वाच्यम्। तद्विषयस् श्रव्यावहारिकले डपि

दूति सङ्गपेण जाग्रद्वस्था।

सति निद्राख्यया तामस्या वृ्त्या स्थूलगरौराभिमाने दूरौकते सर्वेष्द्रियेषु देवतानुग्रह्ाभावात् निर्व्यापारतया लौनेषु सत्तु विश्वी ऽपि लोन द्रत्युचते। तच स एव उपाधिद्वयोपहितः खप्नावस्याभि- मानो तैजस दत्युचते। श्रादित्यादिव्योतिरन्तरेण्ापि भासक- तवात्। स एव खाभिकपदार्थभोक्रका। खप्नावस्या लिन्दिरियवत्त्यभावका-

मुंदरप्रहार: ४।]

लोनार्थापलभ्भः। त्रथ-खाप्निकपदार्थानां किं उपादानमविद्या ? उत मनोगतवासना ?- दति चेत्। उच्ते। श्रविद्यैव खाश्रयविषया पडत्तिरजतादिवत् खाप्नार्थाकारेण परिणमते। जायते च भ्रविद्या- वृत्त्येव दत्येके। मन एव गज-तुरगाद्याकारेण परिषमते, श्रविद्या- वृ्त्या च ज्ञायते दत्यपरे। ऋत्न द्वितौयसय गौरवेण श्रविद्याया एव ऋदृष्टसहकारेण सर्वत ऋर्थाध्यास-ज्ानाष्यासोपादानतवं कल्थते। लाघवात्। श्रथ-तईि भ्रास्ते-मनःपरिणामो डयं खप्न-दवति व्यपदेशो व्यर्थ-दृति चेत्। न। मनोगतवासनानिमित्तलेन तथात्वोपपत्तेः। ननु-तदा मनसो दृश्याकारपरिणामानभ्युपगमे द्रष्टत्वसभभवेन श्रा- त्मनः तदानौं खयं ज्योतिष्ासिङ्टि :- दति चेत्। न। बहिरिन्द्रिय- वृत्त्यभावेन तदानौं मनसो Sग्राहकत्वात्। मवत्तिकान्त:करणाव- च्छिन्नचैतन्यस्येव प्रमात्वववनियमात्। तथा च तदानौं भ्रन्त :- करणसत्वे डपि प्रमानभावात् द्रष्टत्वानुपपत्तेः । त्रथ किमधिष्ठानं खप्नश्नमस्य ? दति चेत्। मनोवच्छिन्नं जौवचैतन्यमित्येके। त्रपरे तु ब्रह्मचैतन्यमेव मूलाज्ञानावच्छिन्नं वदन्ति। न च-श्रत्न परस्पर- विरुद्धूं किं ग्राह्यं ?- दूति चेत्। मतभेदेनोभयमपि । तथा हि। जाग्रद्वोधेन खप्नभ्नमनिवत्तिदर्भनात्। अ्रधिष्ठान- ज्ञानादेव च भरमनिवृत्ते: । ब्रह्मचैतन्यस्य च अ्रधिष्ठानत्वे संसार- दायां तज्ज्ञानासभ्भवात्। ज्ञाने वा सर्वद्वेतनिवृत्तिप्रभङ्गान्। किं च।

१ 'वथान्त शास्त्रे' इति ख० पुस्तके।

सदानम्ट्यतिविरचिता। [चतुर्थो

न तन्न रथा न रथयोगा: न पन्थानो भवन्ति। अ्रथ तच रथान् रथयोगान् पथ: जति*॥ · [ह.न. ब्रा. २ कं.१०] दत्यादिश्रुत्या प्रतिपादितप्रातिभासिकप्रपञ्नस्य व्यावहारिक- प्रपस्सवत् सर्वसाधारष्ापपत्तेश्व। तत्मान्न मूलाज्ञानावच्िवं ब्रह्म- चैतन्यमधिष्ठानम्। किन्नु। जौवचतन्यमेव दति। त्रथ-जौव- चैतन्यस्य अ्रनावृतत्वेन सर्वदा भाममानत्वादधिष्ठानत्वासभ्भवः-दति चेत्। सत्यम्। तत्र हि खप्नाध्यामानुकूलव्याव हारिकमद्वातभाने- विरोध्यवस्याज्ञानं सहकारि कारएं कल्प्यते। खप्नदभायां च- शहं मनुष्य :- द्रत्यादिप्रातौतिकमद्वातान्तरभा नाभ्युपगमात्। प्रय्यायां खपिमि-दति पय्यान्तरवत्। भानसामय्यभावस्य उभयत तुख-

लात्।

१। 'तसतन विरोधः इवि ख. पुस्तके।

• ननु यथा जागरिते तथैव खप्ने डपि विषया उपल्यन्ते तत कथ- मिन्द्रियाभावाद्वैवक्षणमुचते? इति चेत् पूटया। 'तब्' खप्ने 'रथाः' रथादिवक्षण विषया 'न' सन्ति। तथा 'रथयोगा रथे योन्यन्त इति रथयोगा: कञ्पादयः तत्र न सन्ति। नच 'पन्थानो' मार्गाः भवन्ति। चथ घ 'रथान् रथयोगान् पथस 'सजते' खयम्। कथं पुनः सजते रथादिसाधनानां चभावे? इति चेत्। 'व्स्य' लोकस्य सर्वतो मा्च्रां' वासनामुपादाय रथादिवासनारूपा अन्तःकरवर्वत्त: तदुपमन्धिनिमि- तेन कर्मया चोदमाना दृश्यत्वेन व्यवविषठते इव्यर्थः।

मुद्गरप्रहार: 8।] २६१

पथ-म्रहं मनुष्य :- द्वत्यादिजाग्रत्काले प्रथमचणे उत्पद्यमानख व्यावहारिकमङ्वातज्ञानस्य प्रमाणाजन्यत्वात् कथमज्ञाननिवर्तकता?। न च-भ्रवस्थान्तरान्यथानुपपत्या तत्कल्पनीयं-दवति वाच्चम्। सपु- प्रावपि खप्नबाधप्रसङ्गात्। तज्ञानिष्टम्। जायत्वापत्तेः-दवति पेत्।

तच तद्वधिः। जागरे तु मिथ्येव सनो ऽभृत् द्त्यनुभवसिडूलात्। भ्रहमिति सामान्यज्ञानस्य प्रमाणाजन्यते डपि अभ्ाताऽबाधितमनो- ्वच्छ्िन्नचिद्विषयत्वेन यथार्थलात्। द्वितौयादिचणे भरोरादिवि- भिष्टज्ञानस्य तु प्रमाणजन्यतवेन अवस्था जज्ञानविरोधित्वमनुभवसत- डूम्। न च- तथापि प्रमाणाजन्यज्ञानस्य अ्रज्ञाननिवर्तकलवे माचिको डपि तथा प्रसङ्ग :- दवति वाच्यम्। साचिणो Sविद्यानिवर्तकत्वं तु भ्रविद्यासाधकत्वेन-आत्मानमहं न जानामि-दूति धर्मिग्याइकमा- नेन विद्यतोति तथा प्रमङ्गाभावात्। ननु-तर्हि खपाध्यामादिकारणीभताज्ञानस जागरादिप्रमाण- ज्ञानेन निटृत्तौ पुनः खप्नाध्यासो न स्यात्। तन् अनेकाज्ञानखौ- कारे तु आत्मन्यपि तथा सम्भवेन मुक्कौ अनाश्यवासप्रमङ्गात्। नच अनयैवानुपपत्या तच ऋज्ञाननिवृत्तिर्नाङ्गीकरियते। एकस्यामेव र्वां अज्ञातायां सर्पभ्मेण धारादिश्रमतिरोधानवत् जागरादि- अ्रमेणापि खप्नादिभ्रमतिरोधानमाननं क्रियते। अ्रज्ञाननिवृत्तिस्तु

१ 'भावविरोधं' इति अधिकं क० पुस्तके। २ इूदं क० ख० पुस्तकयोनीसिति। 36

सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

वच्यमाऐन ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानादेवेति न सुकावनाभ्यासप्रसङ्ग :- दति वाच्यम्। ब्रह्मात्मैक्यज्ञानादपि श्रज्ञाननिवृत्तिसभभावना न खात्। कुत्रापि ज्ञानादज्ञाननिवृत्ेरदर्भनात्-द्वति चेत्। त्रबोच्यते । नोभयथाप्यनुपपत्तिः । तथा हि। जागरादिज्ञानात् खन्नाध्यासादिनिवृत्यभ्युपगम- वत् केवलं मूलाज्ञानस्ैव विचित्रानेकभत्िखीकारात् एकभत्रि- नाभे डपि मत्तयन्तरेण खवप्नान्तरादौनां पुनरावृत्ति: सभ्भवति। सर्व- पत्रिमतो मूलाज्ञानस्यैव निटृत्तौ तु कारणन्तराभावात्। ताटृ- शस्थ च द्वितौयसयानङ्गोकारात् न श्रहङ्गाराधव्यासानां पुनरुत्पत्तिः सन्भवति द्वति अ्रपुनराटत्तेरसिङ्टिः। तस्मात् रज्नुज्ञानादिना प्रज्ञाननिवृत्यङ्गोकारे दपि न को डपि दोष: । चिन्माचस्यैव अ्रज्ञा- नाश्रयत्वविषयत्वसभ्भवात्। जडे च प्रमाएप्रयोजनाभावेन तदन- ङ्गीकारात् * ।

• तदुक्कम्। क्ाश्रयत्वविषयत्वभाविनी। निर्विभागचितिरेव केवला। पूर्वसिद्धतमसो दि पश्चिमम् । नाश्रयो भवति नापि गोचरः॥ बञ् निगद्य किमत्र वदाम्यहम्। पूटगात सङ्गह्मद्दयपासने। सकलवाङ्मनसातिगता चिति:। सकलवाङ्मनसव्यव हारभाकू। इत्यादिना।

मुहरप्रद्वार: :।]

ननु अज्ञानस्थ चिन्मान्ान्नयतवे कथमन्तःकरणवृत्तिरुपेष ज्ञानेन तवनिर्वा्तः । भिन्नाश्रयत्वात्। ज्ञानस्य च जन्यत्वेन चिन्मा- वाश्रयत्वानुपपत्तेः । तस्य *कूटस्यखभावतवात्। श्रज्ञानस्य च तना- दिलेन कौटस्थ्याव्याघातकत्वात् द्वति दिक्। न चैतन्यान्तः- करणयो: तादा्याध्यासेन श्न्तःकरणधर्मस्यापि चैतन्यधर्मतानपा- यात्। तदुकं पञ्चपादिकारङ्गिः । श्ानन्दो विषयानुभवो नित्यतं चेति सन्ति धर्माः । श्रभेदे डपि चैतन्यात्पृथगिवावभासन्ते॥। दति। तार्किकैरपि कर्णाप्रष्कुत्यवच्छित्राकाशे खसमवायमम्ब- न्धेन महाकाशाश्रितभब्दगूहनमङ्गौक्रियते। उपचिते ऽपि चैत- न्ये खानपायादिति ज्ञानाज्ञानयोः समानाश्रयत्वोपप्तिः । न च ज्ञानस्य काप्यविद्यानिवर्तकत्वादर्भनात् ब्रह्मज्ञानेनापि तत्कन्पनं न स्यात्-दूति वाच्यम्। न हि अ्नुमानात् ब्रह्मज्ञानस्य प्रजञान- निवर्तकत्वं वयं साधयामः। येन व्याप्निग्रहार्थमुदाहरणपेचा भवेत्। किन्तु श्रुत्या श्रुतार्थापत्या च द्ति ब्रूमः । तन्न श्रुति- सावत्। तमेव विदित्वातिमृत्युमेति। दूति। तथा। तत्त्वभावाङ्गूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः ।

• १ 'महाकापूभून्दगूद्टनं' इति ख० पुस्तके।

*कूट स्थ चेतन्येन सह पविरोधादिवर्थः।

सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

दूति। स्टतिख्व। देवी द्येषा गुएमयौ मम माया दुरत्या। मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥ ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मन:। तेषामादित्यवञ्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्*॥ [गौ. न्र. ५ सो, १ ६] हत्यादि। एवम्- ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति। तरति भोकमात्मवित् । दति। तथा- तरत्यविद्यां विततां इदि यस्तमि्रिवेभिते। योगो माथाममेयां यत्तसे ज्ञानात्मने नमः ॥ इति च। "अ्विद्यायाः परं पारं तारयति"। इत्यादिभ्ुतार्थापत्तिक्। ब्रह्मजानाङ्रद्मभावः श्रूयमाणः तघ्य वधायकाज्ञाननिवृत्तिमन्तरेए नोपपद्यत दति ज्ञानादज्ञाननिवृत्षिं गमयति। "अनृतेन हि प्रत्यूढा:"।

• येन वज्ानेन वाटत्या जन्तवः मुह्यन्ति 'तत्' बज्ञानं 'येषां' जन्तूनां 'सानेन' विवेकज्ञानेन चात्मविष येया। 'बात्मनः' 'नाशितं' भवति। 'तेषं' जन्तूनां। 'चादित्यवत्' यथा आदित्यः समसं रूपजातं ववभासयति तद्दंत् जनं सेयं च वस्त सरवे प्रकाशयति। 'तत्' परमार्थतत्त्वम् इति योजना।

मुहरप्रहार: 8।] २८५

नौहारेण प्रावृताः ॥ श्रन्यद्युष्नाकमन्तरं बभूव। रत्यादिश्रुतिभ्यः । पज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति अन्तवः * । [गो. ब्र. ५. स्रो. १८] दत्यादिस्तिभ्यो दपि अज्ञानमेव मोन्तव्यवधायकमवगम्यते। कि्व। भगवद्यानरूपभजनाञ्जनचनुः प्रत्यचेणैव प्रज्ञाननि- वृत्तिमनुभवति। तच् न कापि विप्रतिपत्तिः । यदि दि कस्य- चिद्पि तत्त्वावबोधे जाते नाजानं निवर्त्येत। ततो व्यभिचारात् कारणता न सात्। न तु तथा दर्भनमस्ति। एकस्थैव तत्त्वज्ञानेन ऋज्ञाननिवृत्यम्यपगमात् जौवान्तरप्रतिभासस्य च साप्निकजोवा- न्तरप्रतिभासवत् विभ्रवममाचतात्। एतच्च सर्वमग्रे वच्चमाणत्ाव्ाज विचार्यते। एतेन-नाज्ञानं जाननिवर्त्यम्। अ्रनादिभावतवात्। भाववत्। द्वति निरसम। पूर्वात्कश्रुति-स्त्यादिबाधितलवात्। किख्व। कौट्ृभं भावतं ऋज्ञानस्य श्रविनाभिते प्रयोजकम्। सत्त्व- लच्एं श्रभावलच्ं वा?। तन्र नाद्यम्। मदमद्विलचणे Sसत्सप्ते

१ 'मवगतम्' इति ग० पुस्तके।

*'पानं' विवेकविज्ञानं। 'बज्ञानेन शाटतं' तेन मुह्यन्ति। करोमि- क्वारयामि-भोच्चे-भोजयामि-इत्ेवं मोहं गच्छन्ति। धविवेकिग: संसारियो जन्तवः।

२६्६ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुथो

उज्ञाने सिडूम्। चिकालाबाघ्यृत्वसरूपसत्वायोगात्। द्वितौयं तु न ऋविनाभित्वप्रयोजकम्। अ्रनुकूलतकाभावात्। प्रतिकूलतर्कप- राइतत्वाच्च। सत्वस्यैव श्रविनाभित्वप्रयोजकत्वाच्च। न च श्रात्मा- तिरिक्रे पदार्थमाचे सत्त्वाभावेन कथं व्याप्निग्रहावसरः। सत्त्वाभाव- स्य विनाशित्वप्रयोजकलेन व्यतिरेकिणापि तस्य मिद्धः। एवं दृश्यत्व- परिच्छ्रिव्नतवजलत्वादिनापि श्रज्ञानस्य विनाभितनिश्चयः। "भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः"। दत्यादिवाक्य: कण्ठत एव विनाभित्वप्रतिपादनात् च। न च श्रुतिविषयल्वे ब्रह्मवदबाध्यत्वप्रसङ्गः । श्रुतितात्पर्यविषयत्वस्ैव श्रबो- ध्यत्वप्रयोजकत्वात्। ्रुतेश्ट प्रयोजनवति मानान्तरानधिगते तात्पयें उपक्रमादिषड्विधलिङ्गेन अरवधार्यते। अ्रज्ञानस्य च-अ्रहमज्ञ- दति साचिसिद्धत्वात्। तत्प्रतिपादने प्रयोजनाभावाच्च । न श्रुति- तात्पर्यविषयत्वम् । वच्यमाएरौत्या तु ब्रह्मष्येव तात्पर्यनिश्चयात्। एवं च साचिसिदूस्यैव भावरूपाज्ञानस्य श्रभावविलक्षणत्वादिक- मनुमानादिना साध्यत दति न को डपि दोषः । शउुक्रौ-रजत- ज्ञानवान् अयं-दवति मिथ्यासंसर्गसयापि तत्त्वज्ञानविषयत्ववद्स्ाद किं न स्यात्। एतेन मानविषयले ज्ञानस्य मानानिवर्त्यलम्। मानाविषयत्वे तु खप्रकाशनतवानङ्गीकारात् पभविषाणादिवत् त्रलौ- कत्वं द्वत्यपासतम्। खरूपत्वे मानाविषयस्थापि साचितिसिद्धूत्वाभ्युपग- मात्। तस्य च भ्रमप्रमासाधारएलात्। तदुक्रम् ।

१ 'विनापित्वेन' इति ग० क० पुस्तकयोः।

मुद्गरप्रहार: 8।] २८७

श्रविद्याया अविद्याल्े दृदमेवास्ति लच्षगाम्।

दति। श्रविद्या Sस्येत्यविद्यायामेवासिद्या प्रकल्थते। ब्रह्मदृव्या त्विद्येयं न कथञ्ञन युञ्यते। दूति च। तस्मात् अ्रविद्याया अपि रश्नुभुजङ्गवत् श्रात्मन्या- रोपितत्वात् आरत्मस्रूपज्ञानेन निवृत्तिरुपपद्यते दत्यादि पूर्वमेव दर्भितमिति दिक्। यस्मात् पत्दये डपि अ्रनुपपत्त्यभावः तस्मात् यदि ब्रह्मज्ञानादेव अज्ञाननितृत्त्यभ्युपगमः तदा रज्वां दण्डभ्रमेष सर्पभ्रमतिरोधानवत् अ्रधिष्ठानज्ञानाभावे डपि जागद्भ्रमेल खन्न- भ्रमतिरोभावोपपत्तेः। तथा च-मूलाज्ञानावच्छिवं ब्रह्मचैतन्य- मेव खप्नाध्यामोपादानं-दृति पचे डपि न को डपि दोषः। नापि प्रति जौवं खप्नमाधारषापत्तिः। मनोगतवामनानां भिवनलेन तथा- त्वासन्भवात्। न च मनोवच्क्िव्नचैतन्यस्य अ्धिष्ठानलवाङ्गोकारे- श्रहं तुरग-दवति ऋहङ्कारमामानाधिकरण्ट्रेनव प्रतौतिः स्ात्। ददं रजतं-द्वति शक्रिसामानाधिकरषेन रजतप्रतौतिवत्। न तु-अयं तुरग-द्वति ब्रह्मचैतन्यस्य श्रधिष्ठानपचे जपि-तुरग- दवत्याकारव प्रतोतिः स्ात्। न तु-अ्रयं तुरग-इति। तनापि दृद्द्रारास्पदीभृतबाह्यार्थाभावस्य समानतव्वादिति वाच्यम्। भाध्चे पचे ऋहद्गारस शत्तिवदधिष्ठानावच्छेदकत्वात् शक्तिरजतमिति

१ 'अधिष्ठानास्पदत्वात्' इति क० पुस्तके।

२स्ट सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

वत्-श्रहं तुरग-द्वति न. भ्रमाकारप्रसङ्गः। त्रं-दूति ज्ञानस्-दूयं शक्ति :- दृति ज्ञानस्येव भ्रमविरोधिलात्। ददमंभ्रस्य च भ्रमाविरोधिन एव तत भानाभ्युपगमात्। खप्ने तु तुरग इत्या- कारवत् अ्रयमित्याकारो डपि कल्पित एव। न च कल्पितोभया- कारबाधे शृन्यवादापत्ति :- दति वाच्यम्। उभयाकारबाधे ऽपि अधिष्ठानभृतचैतन्यस्याबाधात् न शून्यवादापत्तिः। जाग्रहभायाम- पि हि शक्ौदद्ारविलक्षएस्य प्रातौतिकस्यैव रजतेद द्वारस्य भाना- भ्युपगमाच्च। तदुकं पूर्वमेव । "दूदमर्थवस्वपि भवेट्रजते परिकल्पितम्" । दत्यादिना पडकौदमंग्रभानपचे डपि नेदमंग्रस्य सत्यलमध्यासे प्रयोजकम्। किन्तु अधिष्ठानसत्वमेव। अधिष्ठानंे त ज्ञानं पउत्यवच्छिन्नं चैतन्यमेव। प्रक्वते डपि साचिचैतन्यमस्येव दवति उपपन्नम्। तस्मात् न पचदये डपि काप्यनुपपत्तिः द्ति दिक्।

ऋथ सुषुप्निः । तथा हि। भरौरान्तःकरणोपाधिद्वयाभिमा- नरहितः तत्मंस्कारावच्कित्नो Sविद्यामानोर्पाहतः स एव सुषुध्व- स्थाभिमानौ प्राज्ञः। सुषुप्निस्तु जाग्रत्सप्रभोगद्दयेन विश्रान्तस्य जोवस्य तदुभयकारणकर्मचये जानपत्तयवच्क्रिव्नस्य सवासनस श्रन्तः- १

१ 'ज्ञानभ्रत्तयुपछ्ितस्य' इति क० ख० पुस्तकयोः।

मुदरप्रहार: 8।] २८ट

करणस कारणौभूताज्ञाने संस्काररूपेण त्रवस्थाने सति विश्रामा- वस्थानम्। तच जाग्रत्स्प्रभोग्यपदार्थज्ञानाभावे डपि साचात्कारं

यद्वस्थाज्ञानमूलाज्ञाने तदाकारं च श्रविद्यावृत्तित्रयमङ्गौक्रियते। न च तन्न निर्विकल्पकवृत्तित्रयखोकारे गौरवम्। तथा च एकैव विभिष्टवृत्ति :- दूति वाच्म्। विभिष्टटृत्तौ हि बहद्कारस् कार- एालेन सुषुप्नौ च तस्य लौनलात्। तत्खौकारे च सुषप्भाव- प्रसङ्गात्। न च तर्हि सुषुप्नि-प्रल्लययोः साम्यम्-द्वति वाच्यम्। वृत्ति- रूपस्योपलम्भस्य सत्वेन वैषम्यात्। न च तत्रापि वृत्ति:कत्पताम् । तत् तत्कल्पने बौजाभावात्। दह च-सुखमहमखापं। न किश्विद- वेदिषं-दवति सुप्नोत्थितस्य परामभात्। अननुभवे परामर्भानुपपत्तेः।

जादिरूपेण सरणम्?। अ्रन्तःकरणोपरागकालौनानुभवजन्यत्वाभावेन तत्वोकेखाभावे डपि समरणोपपत्तेः। निर्विकन्पकानुभवजनितसंस्कारस्य निर्विकल्पकस्मरणहेतुलवात्। न हि निर्विकन्पकस्मरणस्य तत्वोक्षेखः कस्यचिदनुभवारूढो जागरे ड्य्यस्ति। किं पुनः सुप्नौ। अ्त एव संसरणे तत्वोल्लेखनियमाभावात् म किश्चिदेतत्। ननु-नावेदिषमिति परामर्भः अ्नुमानमेवास्तु। न तु सरणम्। तथा हि। जागरत्काले सुषुप्नेः प्रत्यनं मास्तु। अ्रवम्याऽज्ञानं मनोलयश्च दति हि सुषुप्निः। तत्न बाद्यं जागरकालधिया नश्यति। द्वितौयं तु न प्रत्यन्म्। अ्रयोग्यलात्। अ्रनुमितिस्तु स्यादेव। 37

२६० सदानन्दयतिविरचता। [चतुथा

खन्न-जागरयोर्मष्येकाल: सुषुप्निमान्*। ज्ञानसामान्याभावात्। जन्यज्ञानसामान्याभावाद्दा। यद्ा ज्ञानमामय्यभावात्-दवति चेत्। न। श्ाद्यो हि न हेतुः। ज्ञानस्य नित्यलेन सर्वदा भासमानतात्। ज्ञानस्रूपस्य नित्यस आ्रत्मनः पूर्व साधितलाच। त्रत एव न द्वितीयः नापि ततौयः । अ्रन्योन्याश्रयग्रस्तत्वात्! पचे मनोलयस्य ज्ञातु- मभक्यत्वात् च। न च-तत्कालविभिष्टरुपेण कस्याप्यस्मते: तत्काले ज्ञानमामान्याभावो Sनुमेयः। यदा ह्यनुभवो जायेत तदा तत्काल- विभिष्टं खविषयं सङ्गलौयात्। ततक्च तद्रपेष सरणोपपत्तिः खात्। तदभावाच्च तादृभज्ञानसामान्याभावानुमितिसन्भवः-दवति वाच्यम्। ज्ञानस्य सर्वस्तिजनकल्वानियमात्। न हि यावदनुभूतं सर्यते- दूति न्यायात्। तस्मात् लिङ्गाभावादाश्रयासिद्या च तत्कालखा- नुर्पास्थतत्वात् च अनुमानस्य श्रप्रयोजकत्वम्। न च-तथापि-शह्द- मखापां-द्वति प्रत्ययेन अहद्गारस अरज्ञानाद्यान्नयत्वेनैव प्रतीतिर्भ- वति न तु साच्याश्रयलेन-दवति वाच्यम्। मुखप्रतिबिम्बाश्रये दर्पणे जपाकुसुमलौहित्याध्यासेन-रत्नं सुखं-दूति प्रतौतिवत् श्रह्- द्वाराश्रयमाचिचैतन्यस्य सरणाश्रयत्वात् सामानाधिकरष्ेन प्रतौतिः। न पुनः-श्रहं सुखौ-दतिवदाश्रयतया। स्मति-संभय-विपर्ययानां

१ क. पुस्तके 'लयकालः' इति व्तते। २ 'शप्रयेगीव ग्रम्तत्वात्' इति ग० पुस्तके।

• 'सुषप्तिमान्' मनोलयवान् इत्वर्थः ।

रुङ्र र प्रह्ा : 8 । ]

साचिचितन्याश्रयत्वनियमः । त्रप्रमाल्वात्। ऋह्ङ्कारस्येव च प्रमाण- जन्यज्ञानाश्रयल्ात्। अतंएव-अनाप्नवा क्यादि जन्यपरोचविभ्रमो डपि श्रविद्यावित्तिरेव -इति अभ्युपगमो वेदान्तविदाम्। तच श्रन्त:करएवत्तिजनक- सामग्रौसन्भवेऽपि प्रमात्वाभावापराधेन अ्रन्तःकरणस्य श्रसामर्थ्यात्। ननु-तहि नामादौ ब्रह्मीक्योपासनापि न। प्रमाबाधितार्थत्वात्। नापि भमो नाम। आदौ ब्रह्मभेदस अ्रनावृतल्वात्। तथा थ। अ्रविद्येव मनो डपि न तस्यां परिणामि-दति चेत्। न। कामादि- वत् द्क्क्वाधीनतया नामादिषु ब्रह्माध्यासस्य भ्रम-प्रमाब्िर्भूतमनो- वृत्तिसरूपेणैव खौकारात्। तदुक्रम् । "नोदनाजन्यत्वात् मानसौ क्रिया एव सा"। द्ति। एतेन-वन्हिव्याप्यधूमवान् हद :- दति शारोप*जन्यस्य- हूदो वन्हिमान् स्थात्-दूत्याकारकतर्कस्यापि दूच्काधोनलेन भ्रम- प्रमाव हिर्भूतलेन मनोवृत्तिवत्वं व्याख्यातम् । अतएव मनन-निदिध्यासनस हते श्रवणाख्ये ऊहापोह्ात्मके- वेदान्तवाक्येविचारे- श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य:।।

१ 'ऊहापो हात्मके' इूत्यन्तं नास्ति क० पुस्तके। २ 'भास्त्रे' इति ख० पुस्तके पाठः।

• वयाखथाता चेयं श्र्ति: पूर्वम्।

२६२ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

द्ूति विधिरुपपद्यते। विवरचार्यादिभि: तथैव खौक्कत्वात् च। यदि च शास्त्राचार्योपदेभजनितं ज्ञानमेव त्रवणं तदा ज्ञाने विष्यसस्भवे डपि न चतिः। अ्रत एव सर्वतन्त्रखतन्त्र्वा चस्प्रति मिश्रै : "शतव्यो मन्तव्ः" द्वति वाक्ये विधिर्नाङ्गीक्वतः दति। विस्तरस्तु भ्ाकरे दति दिक्। ननु-भवत्वेवं व्यवस्था, तथापि परग्मर्भखीकारो न युक्रः।

विद्यमानल्वात् कथमज्ञानस्रणम्?। न हि धारावाहिकेषु अनुभवेषु तुत्त्यमामग्रीकेषु समरणव्यवह्ार: सभ्भवति। तथा च- धारावाहिकेव्वेव अ्ज्ञानानुभव एव वत्रव्यः। न तु परामर्भ :- दूति चेत्। सत्यम्। सुषुप्याख्यायाः तामसाज्ञानवृत्तेः नागे जाग्रति तदिशिष्टाज्ञानस्य साचिण अनुभूयमानत्वाभावेन संस्का- रजन्या जन्याविद्यावृत्यैव सुषुप्निविभिष्टाज्ञानभानात् परामर्भत- सिद्धिः। केवलाज्ञानांगे तु तुल्यमामग्रौकलेन धारावाहिकत्वमेव। अत एव कार्योपाधिविनाभसंस्कृतमज्ञानमेव प्रलयोपमं सुषुप्तिः, द्रत्यभिप्रेत्य वार्तिककारपादः सौषुप्ताऽज्ञानसरणमपाऊतम्।

तदुकम्। न सुषुप्निगमोहस्य नाज्ञामिषमिति स्मतिः। अनतीतात्मगत्वेन मोहे डस्तमिन् स्त्यसभ्भवात्। न भूतकालम्पुक् प्रत्यङ् न चागामिस्ृगिय्यते। श्न्यथा वर्तमाने डस्मिन् काले प्रत्यङ् न सम्भवेत्। द्ति। न च-त्हि वार्तिक-विवरणयोर्विरोध-दति वाच्यम्।

मुदरप्रहार: 8।] २६२

श्रभावप्रत्ययालम्वना वत्तिर्निद्रा*। [यो. द. पा. १ स्. १] द्ति योगसूत्ानुसारेण तमोगुणात्मिकावरएमाचालम्बना का- चिद्वृत्ति: सुषुप्नि :- द्वत्य भिप्रेत्य तदुपरक्रचैतन्यस्य तन्न शंेनव ना- पात् तत्कालौनानुभवजनितसंस्कारवग्ेन-न किञ्चिद्वेदिषं-दवति सरणमभ्युपेतमिति वार्तिक-विवरएयोः अरविरोधः । तदुकरं उषस- ब्राह्मणे वार्तिकळद्गि:। न चेदनुभवव्याप्निः सुषुप्तस्ाभ्युपेयते नावेदिषं सुषप्नेह्मिति धौः किम्वलात् भवेत्?॥

१ 'नैवं त्वनुभवव्याप्तिः' इवि क० पुन्तके।

• क्ाभावप्रत्ययः व्रालम्बनम् यस्या: सा 'च्यभावप्रत्ययालम्बना'। या सन्ततमुद्रिक्कत्वात् तमसः समस्तविषयपरित्यागेन प्रवर्तते वत्तिः सा 'निद्ञा'। सा च सम्पबोधे प्रत्यवमर्शात् प्रत्ययविभेषः। सुखभहमखामं-प्रसन्नं मे मन :- प्रज्ञा मे विशारदोकरोति-दुःखमहमखामं-स्यानं मे मनः ममत्नवस्थितं-गाठं मुछो द्दमखामं, गुरुगि मे गात्रागि-क्ान्तं मे चित्तं, छालसं सुषितमिव विषठति-इति प्रबुद्धस्य प्रत्यवमषों न स्यात्। का- सति प्रत्ययानुभवे तदाश्रिता: स्मृतयख्त तद्विषया न स्यः। तस्मात् प्रत्ययवि-

स्ानुभवव्यतिरेक्रेय अानुपपत्तवंत्तित्वम् इति। एतदेवाभिप्रे विद्यारखखा- मिभिरप्युक्कम्। 'सुखमखाभुमनाहं' 'न वे किश्चिदवेदिषम्'। इति सुप्े सुखाज्ञाने पराम्टपति चोत्थितः। परामर्प् डनुभूते इस्तीतासोदनुभवस्तदा। चिदात्मत्वाव् खतो भाति सुखप्रज्ञानधौल्ततः। इति।

सदानन्दय तिविरचिता। [चतुर्थो

दति। तदेवं सुषुश्यवस्थायां अ्रपस्ति श्रानन्दानुभवः। अ्रतुभविता व सुषुप्यवस्याभिमानो प्राज्ञः । तथा च श्रुतिः । भानन्दभुक चेतोसुखः प्राज्ञ: । दूति। न च-सुषुत्रौ अरन्तःकरएस्य लये जीवाभावप्रसङ्ग :- द्वति वाच्यम्। तदानौमपि तत्संस्काराव केदात्। अ्रत एव न सर्वज्ञापत्ति: न वा जौवाभावप्रसङ्गः। ननु-सुषुनौ दुःखाभाव एवानुभुयते। न तु सुखम्। तव्जनकसामय्यभावात्। न च-जन्यसुखाभावे ऽपि स्वरूपसुखं निर्विकल्पकमनुभूयते-दति वाच्यम्। विषयानन्दाति- रिक्स्वरूपानन्दे मानाभावात्। विषयसुखतत्ाधनादयभावे कासुकानां निर्वेददर्शनात्। तदुकं मौमांसकेः तर्कचरणे*। सुषुप्नादुत्थिताश्चेवं निर्विद्यन्ते हि कामुकाः । वृथेयमन्तरेणैव कामिनौं यामिनौ गता।।।

• उम्कं चैतत् पार्थसार थिमिश्रैः तर्कचरगे। + 'सुषुप्ात्' निद्ायाः। 'उत्थिवाः' जागरं प्राप्ताः। 'कामुकाः' विषयियाः पुरुषाः। 'कामिनों अन्तरेशैव इयं यामिनी वथा गता-इति निर्वि- द्यन्ते' निर्वेदं प्राप्नुवन्ति। यदि च तैः- सघुप्स्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यात्मा। इत्यादि श्रृत्युक्तप्रकारेग-तत्र ब्रम्मानन्दो Sनुभूयते तहि 'परमानन्दं भुक्का तस्य समरयात्' अल्पस्य-धक्षसुखस्य हान्यैव निर्वेदः नोपपद्यते'

मन्दमनुभूय चल्पार्थ गकं कुर्यात्? व्थोच्येत-तत्मुखं विस्मतमतो निर्वि- दतीति। तहिं। तत्सुखं विस्मतं चेत्-सखमखाम-इव्ययं व्यवह्ार:

मुद्रप्रह्ार: 8।] व द्ेत ब्र झसि:।

अत्पातसुखहान्यैव निर्वेदो नोपपद्यते।। तत्मुखं विस्मतं चेत् स्यात् सुखमस्वापसमित्ययम् । व्यवहारो न घटते दुःखाननुभवेत्त्वियम् । सुखव्यवद्दतिस्तस्मात् न सुखात्मत्वमात्मनः । दूति। तस्मात्मुषुप्ती सच्चित्स्वरूपस्यापि आ्ररत्मानः श्रानन्दरूप- तासिङ्धिः द्वति कथमुक्तं-श्रानन्दभुक्-दत्यादि जैमिनीयैरनुपा- सितमदुरुभि :?- दवति चेत्। अ्रतोच्यते। अ्रध्यात्मविद्यासंस्कारहौन- ल्ाङ्गान्ता एव ते। सुप्नोत्थितस्य विषयसुखसामत्यभावे ऽपि तूषी- भाव-मुखप्रसादादिलिङ्गदर्भनेन अ्रनुभूतसुखसंस्कारसन्भवात्। न हि सुषुप्तौ सरूपसुखानुभवं विना स सम्भवति। त्राकस्मिकत्वापत्तेः । तदुकं भगवता वसिष्ठेन । निद्रादौ जागरस्यान्ने यो भाव उपजायते। तं भावं भावयन् माचादचयानन्दमश्रुते॥ दूति। निद्रादिपब्दस्तु अन्त्यस्याप्यपलक्षकः । न च-कथं तादृभं सुखानुभवं विहाय अनर्थावहं घोरं जागरणं-द्वति वाच्यम्। प्राग्जन्मार्जित कर्मप्राबल्यात्। तथा च कैवल्यश्रुतिः। पुनश्च जन्मान्तरकमयोगात्। स एव जीवः खपिति प्रबुङ्धूः ॥ दति। एतच्च समर्थितं श्रुतितात्पर्यविद्धिर्विद्यारण्यश्रीपादैः । प्रज्ञानबिम्विता चित् स्यांत् सुखमानन्दभोजने।

न घटेत। दुःखस्य अननुभवे तु इयं सुखव्यवहृतिः न घटेत। तस्मात् का- त्मन: सुखात्मत्वं न इति द्वि मीमांसकानां वाभूयः।

२६६ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

भुकं ब्रह्मसुखं त्यक्का बहिर्यात्यय कर्मणा* ॥ कर्म जन्मान्तरे ड्भूद्यत् तद्योगात् बुद्यते पुनः। भुक्का च परमानन्दं तस्य च सपरणाद्यम् । द्वति कैवल्यशाखायां कर्मजो बोध ईरितः।। किञ्चित्कालं प्रबुद्धूस्य ब्रह्मानन्दस्य वासना। अनुगच्वेद्यतस्तूष्णीमास्ते निर्विषय: सुखो ।। कर्मभि: प्रेरितः पञ्चात् नानादुःखानि भावयन्।

• मारडक्योपनिषदि "आनन्दभुक् चेतोमुखः" इत्यक्तम्। तत्र 'चेतोमु- ख'पूब्दस्यारथ वर्गयति। 'बज्ञानेति'। 'वानन्दभोजने' सौषप्रब्रह्मानन्दा- खादने।' 'व्ज्ञानबिम्बिता चित्' वज्ञानवृत्तौ प्रतिबिम्बितं चैतन्यमेव। 'मुखं' साधनम्। 'स्यात्' भवेत्। ननु-सुषमौ चानन्दमयरूपेसा जीवेन ब्रह्मसुखं चेद्गज्यते तर्हि तत्परितन्य ष्यथ बह्ि: कुतः जागरयां दुःखाजय- मागच्कत्? सत वाह। पुरयापुरयकमेपापूबद्धलात् 'मुह्तं' साक्षात्कव- मपि। 'ब्रह्मसुखं' ब्रह्मानन्दं। 'त्यक्का' परित्न्य। 'ग्रथ बह्िः याति' जाग- • रगादिकं गच्कूतीत्यर्थः। + एतत्कतो Sवगम्यते इत्यापङ्- "पुनस् जन्मान्तरकमेयोगात् स एव जीवः खपिति प्रबुद्धः"। इति कवल्य श्र्प्रतिवाक्यात् इति मन्वान: तदेव व्यर्थतः पठन् तदभिप्राय- माह 'कर्मे' त्यादिना। स्पष्ार्थः खोकः। + सुषप्तौ ब्रह्मानन्दो जनुभूत इत्यत्र लिङ़गूं दर्पूयति। 'प्रबुद्धस्य' जाग- रसं प्राप्तस्थापि। 'कश्चित्काजम्' सल्पकालपर्यन्तम्। सपौ अानुभूतस्य 'ब्रम्मानन्दस्य' 'वासना' संस्कारः। 'अनुगच्केत्' वानुगच्कति। 'यतः' का' रखात्। प्रबोधादौ। 'निर्विषयः' विषयानुभवरह्ितो ऽपि। 'सुखौ' सन्। 'तूषों' व्ास्तेडतो Sवगम्यते इत्यर्थः।

मुङगरप्रहर: 8।]

भनेर्विस्मेरति ब्रद्मानन्दसेषो डखिलो जनः* ।। प्रागुर्ध्वमपि निद्रायाः पच्चपातो दिने दिने। ब्रह्मानन्दे नृणां तेम प्राज्जो डस्मिन्चिवदेत क:+ ॥ इति। किश्। न हि ब्रह्मलोकसुखमप्यमादृत्य सनकादि- भिर्नारदादिभिख्ानुभूतस्य सरूपसुखस्य ततो दर्वाक् श्रुतिस्त्युक- साङ्गोपाङ्गे: कर्मभि: तत्तत्कर्मफलत्यागेन भगवद्नुग्रहसम्पादनद्दारा जनकाजातपन्न-सुचकुन्दादिभि: काम्यमानस्य तस्य विषयलम्पट- पामरनिर्वेद्मात्रेण अपलापः कतुं पक्यते। न हि दुःखाभाव- माचमुददिश्य तादृभसुखत्यागः सभ्भवति। त्रनेकश्रुति-स्मतिविरो- धात्। तथा हि। तैत्तिरौयके भृगुवरुणसंवादे। आ्नन्दाड्कोव खल्विमानि भूतानि जायन्ने। न्नन्देन जातानि जौवन्ति। श्रानन्दं प्रयन्थभिमंविभन्ति।

१ 'पूनैस् विस्मरेत्' इति. ख. ग. पुस्तकयोः।

• 'कर्मभिः' पूर्वेक्किः। 'प्रेरितः' नोदितः। 'एषः अखिलो डपि सर्वो दि। 'जनः' 'पच्ात्' वनन्तरम्। 'नानादुःखानि' नानाविधानि। 'दुःखानि' 'भावयन्' व्यनुसन्दधानः सन्। 'पानैः' 'ब्रह्मानन्दं' विस्मरति। । इतो रपि ब्रम्मानन्देन विप्रतिपत्ति: काया। कुतः। 'दिने दिने' प्रत्यहं। 'निद्रायाः प्राक् ऊर्ध्वमपि' च निद्रारम्भावसानयोः। 'ब्रम्मानन्दे' 'पक्षपातः' स्ेह: वस्येव। यतः सर्वे निद्रादा म्दुशय्यादि सम्पा- दर्यान्ति। तदवसाने च तं परित्यक्कमप्राक्का: तूषणोमासते। 'तेन' कारयेन। 'वम्मिन्' व्यानन्दे 'कः' बुद्धिमान्। 'विवदेत ?' न को 5पीत्यर्थः। 38

सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

दति। कान्दोग्ये मप्तमप्रपाठके सनत्कमार-नारदसंवादे। सुखं भगवो विजिज्ञास दति। यो वे भूमा तत्ुखं नाल्पे सुखमस्ति। खं. २३ भूमैव सुखम्। भूमालेव विजिज्ञासितव्य: दति। भूमानं भगवो विजिज्ञास दति। यच् नान्यत्पश्ति नान्यत् प्टणोति मान्यद्विजानाति स भूमा। श्रथ यचान्यत्पश्यति श्रन्यच्क्रणोति अन्यद्विजानाति तदल्पम् । यो वे भूमा तद्मृतम्। श्रथ यदल्पं तन्मत्यम्। म भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठितः* दति।

• नारदः सनत्कमारं पच्कति। हे 'भगवः' भगवन् 'सुखं विजिज्जास ज्ञातुमिच्छामि। इत्यभिमुखितायाह सनत्कुमार:। 'यो वै भूमा' महत् निरतिभूयं बञ् इति पर्यायाः। सत्सुखम्। ततो डवीक सातिपायत्वादल्यम्। कातः तम्िमिन् 'बल्पे' 'सुखं' 'नास्ति' मल्यस्याधिकट घ्णाहेतुत्वात्। टण्प च दुःखबोजम्। न हि दुःखबीजं सुखं दृष्टम् ज्वरादि लेोके। धतो 'भूमैव सुखं' तष्पादिदुःखबीजत्वासम्भवात्। 'भूमात्वेव विजिज्ञासितव्यः'। इति। पुनरप नारद: एक्कति 'भूमानं भगवो विजिज्ञास इति' भूख्ो लक्षयमाह। 'यत्र' यस्मिन् भूध्धि तत्वे 'नान्यत्पा्यति' नान्यद्दषथ्यमन्येन

मुद्गरप्रहार: 8।]

खे महिचि दति। इति। रहदारषके। प्रेयः पुनात् प्रेयो वित्तात् प्रेथो ऽन्यस्मात् सर्वस्मात्। भ्रन्तरमन्तरं यद्यमात्मा दति। विज्ञानमानन्दं ब्रह्म। इत्यादिश्रुतिभ्यस्तस्य परमानन्दरूपतवोपदेशात्। न च-तर्ईि कथं सुखमुत्पनं नष्टं दृति प्रतौतिः-दति वाच्यम्। तस्य नित्यते

चारात्। श्रज्ञानमात्रव्यवहितस्य तस्य च भ्रप्राप्तस्येव वच्यमाण- महावाक्यार्थज्ञानमात्रादेव श्रविद्यानिवृत्त्या प्राप्निरिव भवतौति तदुदेशेन सुमुन्तुप्रवृत्तिसस्भव द्वति तु पूर्वमेव प्रदर्णितम्।

करमेन टृछ: कान्यो विभक्को दृश्यादन्यत्पश्यति। तथा 'नान्यत् पटयोति' नाम-रूपयोरेव व्वान्तर्भावात् विषयभेदस्य। तद्ग्राइ्ट्रकयोरेवेह दर्शन-श्रव- गयोर्ग्रहगम्। तथा 'नान्यदिजानाति' एवं वक्षमो यः 'स भूमा'। 'बथ' यन्न' सविद्याविषये 'बन्यत् पश्यति चन्यत् पूटयोति धान्यत् विज्ञानाति' चन्य: कन्धेन कान्यत् पशयति पूटयोति विज्ञानाति च तदल्यं अ्विद्याकान- भावि हत्यर्थः। यथा खप्नदृशयं वस्त प्राक् प्रतिबे।धात् तत्कालमावोति तदवू। 'यो वे भूमा तत् चम्टतम्'। 'यत् अख्पं' 'तत् मर्थम्' तत्कानभावि- , त्वात् खप्नवस्तुवदेव। तर्हि एवं लक्षणो भूमा 'कस्मिन् प्रतिष्ठित?' इति मारद: ए्कति। सनत्कुमार बाह। 'से महिम्नि इति' आात्मये माहाब्ये विभूतौ भूमा प्रतिषितः हति।

सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्षो

किच्च। विषयसुखमपि न स्वरूपसुखादतिरिचते। विषय- प्रान्नौ सत्यां अन्तर्मुखे मनसि स्वरूपसुखस्ैव प्रतिबिम्बनात्। खाभिमुखे दर्पणे सुखग्रतिबिम्बवत्। तदुक्रम्। विषयेष्वपि लव्धेषु तदिच्कोपरमे सति। भन्तर्मुखमनोवृत्तौ त्रानन्दः प्रतिबिम्बति। इति। समतयख्च। यं ल्धा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः। यस्मिन् स्िथितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते*॥ * 'यं' वात्मलामं। 'लब्ध्वा' प्राप्य। घ 'घपर' लाभं' 'ततः' तस्मात्। 'सधिक' न 'मन्यते' ्िरतिायत्वात् । 'यस्मिंख स्तः 'गुरुगा' महतापि दुःखेन पूस्त्रनिमातादिलक्षयोन 'न विचाल्यते' नाभिभूयते। एतेम वनिष्निवृत्तिफलेनापि योगस्य मक्षयमुक्कम्। आात्मसाक्षातार एव परमो नाभ:। तक्षव्ेः वसाधारसकारएं योगसिद्धिरमि परमलाभ एव इति मत्वा 'यं' इति कार्यकारययोरभेदेन निर्देशः। सदा व्ानन्देकरसस्य व्ात्मनः उपलब्धे: परमकारयं यं निर्वि- कृप्त्यकसमाधिं तत्काय व्ात्मलाभं घ 'लब्ध्ा'। योगारूठो यतिः। कचित् प्राप्तं 'बपर" चनात्मविषयकं 'लाभं' 'ततः' सर्वस्य ब्रह्ममात्रत्वापजम्भक- निर्विकल्पकसमाधे: तन्फलात् वात्मलाभात् चधिकं उत्कष्टं न मन्यते। आात्मव्यतिरिक्कस्य सर्वस्यापि पदार्थस्य मायिकत्वेन वासत्त्वात् तुच्छ्त्वात् सोपद्रवत्वात् दुःखबीजत्वाव् मिथ्यात्वात् च धर्मादेनाभं सन्तो न लाभाय मन्यन्ते इत्यर्थ:। "वात्मलाभान्न परं विद्यते" इति स्पयैव तदतिरिक्क- नाभस्य लाभत्वनिषेधात् नित्धनिरतिपायानन्दरूपस्य व्यात्मन एवं नाभो लाभाय भवति। किस। 'यस्मिन्' यस्यां चन्तःकरयापरियाकविशेषा- वस्थायां स्थितः। बाह्यमाभ्यन्तरं घ विस्मृत्य सद्भावायन्रया सत्त्यपूर्णा- मम्दैकरसम्रझ रपेय संस्यितो ब्रझ्मविव् 'गुरुया' खङ्रपातादिना।

मुड्गरप्रहारः 8।] २०१

इत्यादि कोटिभ: इति दिक्। नन्वस्तु सुषुप्तौ सरूपसुखानुभवः परामर्भान्यथानुपपत्या। तथापि-दुःखमहमखापं-द्वति परामर्भन दुःखानुभवोSपिदुर्वार :- दूति चेत्। नैवम्। तदानीं दुःखसामग्यभावात्। न हि जागरे डपि सामग्रीं विना दुःखमनुभूयते। त्राकस्मिकल्वापातात्। न च सुखे डय्येवं प्रसङ्ग:। तस्य श्रात्मरूपलेन नित्यतात्। भय्यादेरसमौ- चौनले दुःखं-दत्युपचारात् तादृभप्रतौत्युपपत्तिः दति सङ्र्ेपः। ननु-श्रहं सुखौ-दत्यादौ सरक्-चन्दनाद्याकारबुद्धिवृत्त्यभिव्यत्- साचिचेतन्यस्यैव विषयलवेन सुखरूपताङ्गौकारे-त्रहं दुःखौ-दत्यादि- प्रतोतावपि चुत्पिपासाद्याकारबुद्विवृत्त्यभिव्यक्रचेतन्यस्यापि विषयत्वा- पत्या दुःखरूपता शात्माभिन्नस्यापि दुर्वारा। त्रथ- नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म। द्ति श्रुतिबलात् सुखरूपत्वं ब्रह्मपः । न केवलं युक्रिव। तथा घ दुःखरूपतया ग्राहकमानाभावेन न तद्रपत्वम्-दति चेत्। सत्यम्। तथापि श्रुतावेव सुखरूपताप्रतिपादनवत् दुःखरूपल्वा- प्रतिपादनबीजाभावेन उक्कापत्तिताद्वस्थ्यात्-दवति चेत्। श्रत्नो- थते। मोचो दि तावतर्वपुरुषधौरेयाभिलषितः । म च वि्वाच्तत- विवेकेन श्रविद्यानिवृत्युपलचितसुखसरूप एव। तस्यैव त्रन्येच्छा इनधोनेक्काविषयतवन पुरुषार्थरपत्वात्। सुखं च आात्मेव। ब्रह्मा- समानख्भावत्वात् यन्तरवं तन्नेवम्। निरुपधि प्रेमास्दत्वात्मकतत्ख-

*'निवपधि' उपाधिरेवोषधि: निर्गतः उपधिर्यम्मात् तन्निपधि।

२०२ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

भावरूपात्मनो दुःखभेदो ब्रह्मणो डपि दुर्वारः। श्रन्यथा दुःख- रपलेन शात्मनो निरुपधिद्वेषास्पदलेन हेयत्वापत्या सुसुत्तुप्रवृत्तेर- सभवापत्तिः खात्। तस्मात् श्रुतौ •सुखरूपल्वमेव ऋङ्गौक्वतम्। न भ्न्यसरूपल्वम्। द्ति मङ्गप: । एतेन सुखसमवायितं प्रेमास्पदलप्रयोजकं दवति वदन्तो डपि भ्रान्ता एव। दुःखसमवायिलेन निरुपधिद्वेषास्पदल्वापत्तेः। दुःख- स्वरूपस्य सुखसमवायित्वासन्भवात् च। दुःखाभावस्य च न खतः पुरुषार्थत्म्। किम्तु सुखव्यापकत्वेनैव-द्वति प्रतिपादितं प्राक्। भत एव आ्त्मनः सुखरूपत्वे मानाभावेन कथं ब्रह्मसमानखभावन्- लिङ्गकात्माऽभेदानुमितिः? दत्यादि वल्गितमप्यपास्तम्। सर्वज्ञा- त्मगुरुभिस्ट सपष्टतया प्रतिपादनात् च। तथा हि। प्रेमा*नुपाधिर सुखात्म्मनि नोपलब्धः। सप्रत्यगात्म्नि कमेरपि नित्यमिङ्कः ॥ प्रेयः श्रुतेरपि ततः सुखतानुमानम्। नय्यायिको डपि। न दृगात्मनि निव्हवौते। सरव यदर्थमिह वस्तु यदस्ति किश्चित्।

तद्वर्णयन्ति हि सुखं सुखलचपाज्ञा: । तत्पत्यगात्मनि समं सुखतास् तस्मात्॥

• 'धनुपाधि प्रेम' अन्येच्छा जनधोनेच्छाविषयत्वम्। 1 'अषि' श्दात् निमुत बनुमानदुर्बलो मौमांसक डव्धर्थ:

मुद्गरप्रष्ार: 8।]

प्राश्जे सुखं समनुभूय समुत्थितः सन्। सर्वप्रकारविषयप्रतिपत्तिशून्ये।। 'सुप्नो Sहमच सुख'मित्यनुसन्दधानः। सर्वो डपि जन्तुरवगष्कति तस्य सौख्यम्॥ दति। ननु-आ्ात्मा सुखसरूपः । अ्रन्येक्कवानधौने क्काविषय- त्वात्। यबवम्। न तदेवम्। यथा दुःखम्-द्वत्यनुमाने दुःखा- भावत्वस्यैव दूच्क्काविषयतावच्केदकस्य सुखभेदसाधनत्ववत् भ्रात्म- सम्बन्वित्वस्यापि पन्नसुखसाधारष्ेच्क्काविभ्रेषविषयताव्यावर्तकस्य श्रा- त्मभेदसाधकत्वात्। आ्त्मन् "मा न भूवम्" द्त्यादिपश्द- शयुक् प्रौतिविषयतासुखसाधनलेन पुत्रभार्यादिवद्स! दुःखाभा-

• यथा पसदशयां तत्त्वविवेकप्रकरये संविदो नित्वत्वं खप्रकापत्वं चोक्का दयमात्मा परानन्दः परप्रेमास्पदं यतः। मान भूवं ह्वि भूयासं-इति प्रेमात्मनीच्यते। इत्यक्रम्। च्यतायं प्रयोग:। 'इयं संवित्' 'व्यात्मा' भवितुमईति। नित्यत्वे सति खप्रकापत्वात्। यज्रैवं न तदेवम् यथा घटः-इति वात्मनो नित्यसंविद्रपत्वप्रसाधनेन सत्यत्वमपि साधितं भवति। नित्वत्वातिरिक्क- सत्यत्वाभावात्। "नित्यत्वं सत्यत्वं तत् यस्यास्ति तव्नित्यसत्वम्"। इति वाचस्पतिमिश्रेवक्रतवात्। चात्मनः आ्यानन्दरूपतं साधयति। 'परानन्दः' इति। वत्र व्यात्मेत्यनुषन्यते। परखासी वाननदस्ेति परा नन्दः। निरतिपूयसुखखरूप हत्यर्थः। 'यतः' 'परप्रेमास्पदं' परस्य निरतिश्यस्य प्रेम्यः सेहस्य वास्पदं विषयः । चत्ेदमनुमानम्। खात्मा

सदानन्दर्यतिविरचिता। [चतुर्थो

वस्य भिन्नत्े डपि खत दच्काविषयत्वात् आ्रात्मन्यपि सुखभेदे डय्यस्तु। तथाच न पूर्वोक्कानुमानादिभि: सुखरूपतासिङ्कि:। श्रुतिरपि- तदेत् प्रेयः पुचात् प्रेथो वित्तात् प्रेयो जन्यस्मात्। दत्यादि पुनाधपेचया सुखविभेषसाधनतवेन प्रेयस्वं बोधयन्तौ न आत्मनः सुखरूपतां साधयति। तम्मात् न समानखभावत- लिङ्गकाSभेदानुमितौ-द्वति चेत्। श्रच्न वदन्ति। तच चतुर्धा हि जगति पदार्थव्यवस्थितिः। प्रेयान् प्रिय:

परमानन्दरूपः। परप्रेमास्पदत्वात्। यः परमानन्दरूपो न भवति नासौ परप्रेमास्पदमप यथा घटः। तथा च कयं परप्रेमास्पदं न भवति इूति म। तस्मात् परमानन्दरूपो न भवति इति न। नतु-व्ात्मनि-धिड् माम्-इति द्वेषस्य उपलभ्यमानत्वाव् प्रेमास्पदतमेवासिड्म्। कुतः पर- प्रेमास्पदत्वं ?- इवि चेत् मैवम्। तस्य दुःखसम्बन्धनिमित्तकत्वेन वान्यथा- सिद्धत्वात् प्रेम्यात् व्ात्मनि च्नुभवसिद्धत्वाव्। 'द्रि' यस्पात् कारयात्। 'धार्त्मनि' विषये। 'मा न भूवम्' व्हं मा भूवं इति 'न' धषि तु 'भूयासं' 'इति प्रेम इच्यते' मम व्यसत्त्वं कदापि माभूत् किन्तु। सदा सत्त्वमेव मम भूयाव् इति एवं विधं प्रेम सर्वेरनुभूयते। कतो नासिद्धि:। ननु-माभूत् खरूपासिद्धिः। प्रेम्य: परत्वेमानाभावात् हेतोविशेषया- सिद्धि: स्यादेव-इति चेत्। न। तस्य बात्मार्थत्वात्। 'तत् प्रेम' 'बन्यन' खातिरिक्के पुत्रादौ 'आात्माथे' तेषां वात्मशेषत्वनिमित्तकमेव न खाभा- विकम्। एवं व्यात्मनि विद्यमानं प्रेम वन्यार्थ न व्ात्मनः ध्न्यश्रेषत्व- निमित्तकं न भवत। वतः निरुपाधिकत्वात् तत् परमं। तेन वात्नः परमानन्दता निरतिपयसखरूपत्वं सिद्धं भवति। इत्यलमप्रसक्केन।

मुद्गरप्रहर: 8।]

द्वेव्य: उपेक्यस्रति। तच तावत्. न उपेव्यः लोश्ठादिवत्। नाषि द्वेव्य: व्याघ्रादिवत्। नापि प्रियः सुखपदार्थः भार्यादिवत्। खतः पुरुषार्थत्वानापत्तेः। न च-दषापत्तिः-दति वाचम्। अ्रन्यस्यापि उपकार्यलापनेः। तथाले डपि वा कदाचिदिच्काविषयो पि न स्यात्। श्रतो न प्रियपदार्थान्तर्भावः। किन्तु। प्रेथ एव। त्रात्मनो डपि न सुखसाधनलेन , प्रियत्वम् / अ्रन्यस्याप्युपकार्यत्वापत्तेः दति। तस्म्ात् आात्मापि प्रेयानेव। दति सिद्धूं समानखभावत्वमिति न को डपि दोषः। तदुक्म्। ऋ्रहमेव सुखं नान्यदन्यच्ेन्तैव तत्सुखम्। श्रमदय* न हि प्रेयो मदथें। न खतः प्रियम् ॥ इति। अतएव श्रुतावपि प्रेय: भ्रब्देनैव उल्लेखः, न श्रन्यथा।

ननु-एवं अन्ुसुखे डपि दच्छा स्याम्। सुखत्वस्य तत्रापि सत्चात् -दति चेत्। भ्रान्तोऽमि। सुखलेन दष्टापन्े: भन्नुसुखत्वादिकं तु

वयम्। किन्तु। किं तदभावप्रयोजकम्? द्ृति पृष्ठाम :- दति चेत्। पण। सरूपसुखस्य सतः पुरुषार्थरूपलेन प्रेयस्वादस्येव तथात्वम्। वृत्त्युपरतास्य तु न दच्क्वाविषयत्वम्। द्वेव्यसम्बन्धितवेन द्वेव्योपरकत्वात् द्वव्यत्वादिवृत्तौ च न सुखत्म्। किन्तु। सुखा-

· * 'मदथ' धनात्मसम्बन्धि इति चेत् न प्रेयः भवति। + 'मदर्थ' वात्मसम्बन्धि चेदपि खतः प्रियं न, यि तु खात्मसम्बन्धेनैव इ्याशूय:। 39

१०६ सदानन्दयतिविरचचिता। [चतुर्थो

वच्छेदकत्वात् सुखत्ोपचार इति खत दच्काविषयत्वाभावे डपि न चतिः। यदप्युन्रां-दुःखाभाववदेव आ्रत्मनो ऽपि प्रेमविषयत्वं-दृति तदप्यभिड्डमेव। दुःखाभावस्यापि सुखविशेषतेनैव पुरुषार्थत्वाङ्गी- कारात्। ननु-एवमपि-श्रहं सुखौ-दत्यादिप्रत्ययात्मकबाधक- बलात् उक्ानुमानप्रवृत्तिनिरास :- द्वति चेत्। न। तत्प्रतौतेर्भान्त- लवात्। बाधाभावात् न भ्रमतवं-दति चेत्। सत्यम्। प्रात्यचतिक- बाधाभावे डपि भिन्नविषयत्वबलप्रटृत्तानुमान-भाब्दप्रतोत्यो: बाधा- त्मकयो: सत्त्वात्। तथा हि। अहम्पदार्थ: सुखत्वसुखभेदान्यतराश्रयः। श्रात्म- त्वात् ।. यत् नेवम्। न तदेवम्। दृति विरुद्धोभयसाध्यकानुमितौ जौवस्य सुखत्वाश्रयत्वे लाघवम्-दवति तर्कबलात् वेदान्यभिमत- सा्यषिद्धिरिति सिद्यति। प्रतौतेर्भमत्वमिति प्रेमास्पदतलवानुमान- मपि सुखरूपतासाधने निरपवाद्मेव। एवं ज्ञानस्वरूपतायामपि ऊक्मम्। इति दिक्। भस्तु वा अवस्याचयस्यापि चेविध्याङ्गोकारेण सुषुप्नावपि दुःखानुभवः । तथा हि। प्रमाज्ञानं जाग्रज्नायत्। शत्तिरजतादि- विश्रवमो जायत्खप्नः। त्रमादिनास्तधौभावो जाग्रतुषुप्निः। एवं खन्ने मन्त्रादिप्राप्िः सन्नजाग्रत्। खन्ने पि खप्ो मया दृष्ट-दति खप्रखन्नः । खप्नद्भायां च यत्किञ्चिदनुभाय ्ा जग्रदृ्ाया चपातत् थथितुं न भक्य ते तत्खप्रसुषुप्निः। एवं सुषुश्यवस्थायामपि सात्विको

१ 'बाधवलात्' इति क० पुस्सके।

सुद्गरप्रहार: ४।] चद्दैत ब्रहसिड्धि:।

या सुखाकारा वृत्ति: सा सुषुप्निज़ायत्। तदनन्तरं सुखमइमखाएं -दूति परामर्भः । तचैव या राजसौ वृत्ति: सा सुषुप्रिखन्न ः । ् न्तरं-दुःखमहमखापं-द्वति परामर्भोपपत्तिः। एवं तचैव या ता- मसो वत्ति: सा सुषुप्निसुषुप्निः। तदनन्तरं-गाढ़ं मूढ़ो 5इमामं- दति परामर्श-दूति। त्रथ वा एकैकस्यामप्यवस्थायां चातुर्विषाङ्गो- कारेणापि तत्सिद्धिरस्त। तापिनौयानुसारात्। तथा हि। जाग्ज्नाय्रत् तत्खन्नः तक्षुषुप्रिः तन्तुर्यक्। एवं खप्नजाग्रत् तत्खप्नः तत्मुषुप्तिः खप्नतुर्यश्च। सुषुप्निजायत् तत्खप्ः तत्मुषुप्ति: सुषुप्नितुर्यश्च। एवं तुर्यात्मा ऽपि चतुर्विधः। जाग्रन्तुर्य: खप्नतुर्य: सुषुप्नितुर्यः तुर्यतुर्यक्च दति षोड़भावस्था भवन्ति। तब्र जागरजागर: करणैर्विषयव्यवहारः। मनोरथः तत्खप्नः। सब्धी- भावो जाग्रतसुषुप्निः । एतेषामनुभवो जाग्रन्तुर्यः । एवं खन्रे डपि कल्पितैरिन्द्रियै: कल्पितविषयेषु अ्रभिल्पनव्यवहारः खप्नजाग्रत्। खन्ने मानमचिन्तनं खप्नखन्नः। तत्रव दवतिकर्तव्यताभावः खप्न- सुषुप्तिः। एततस्र्वानुभवः खप्नतुर्यः। एवं खप्रसुषुथ्यो: सन्धिः सुषुप्नि- जागरः। प्रलापस्तत्खप्नः । गाढ़निट्रा तत्मुषुप्निः। सुखानुभवः सुषुप्ति तुर्यः। तुर्यात्मापि जाग्रन्तुर्य दत्यादि वा। गुरु-वेदान्तवाक्येभ्य :- नवस्थाचयं मायामाचं, भ्रहन्तु अ्रवस्थाचयमाची नित्यमुक्क :- द्वत्यनु- भवेन मुक्ाभिमानो वा तुर्यजागरः। सहत् श्रवणेन-भ्रहं साचौ न वा ?- द्वति मंश्यः तुर्थखप्नः। माचिविषयकविचार-ज्ञानयोरभावः तुर्यसुषुप्तिः। पूर्वोक्वामनाचयानन्तर निष्युपश्चब्रह्मसरूपावस्थान- रूपमाच्ात्कार: तुर्यतुर्यः।

३०८ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्षे।

"ईूश्वरग्राम: तुर्यः"। इति भुतेः। प्रत च तापिनीयाः श्रुतयः प्रमाएम्। तचैव चातुर्विध्यप्रतिपादनात्। दति दिक्।'

दूति विस्तरेख सुषुप्तिनिरुपराम्।

मनु-भवत्वेवं जौवस्य व्यवहार: तथापि अ्रवस्थाचयभासको जौवादतिरिक्ः अ्रमङ्गोदासौनो एयं साची किं ब्रह्मकोटिः? किं वा ईन्वरकोटिः? यद्वा तदुभयाभिन्नकोटि :? उत जौवकोटिः ?- दति चेत्। उच्यते। मतभेदेन कोटिचतुष्टयमपि सम्यगेव। तथा हि। तश्वश्डद्धिरद्गि :- यथा-ददं रजतं-दवति भ्रमस्थले वस्तुतः शत्रि- कोव्यन्तर्गते डपि दृदमंभः प्रतिभासतो रजतकोटिः। तथा ब्रह्म- कोटिरेव साचौ प्रतिभासतो जौवकोटि :- दति जौवस सुखदुःख- व्यवहारे तस्योपयोगः प्रतिपादित: दूति। तत्त्व प्रदोपिकाऊचद्गिरपि-मायाभबले सगुणे परमेश्वरे-केवलनरो निर्गुप-द्वति विभेषणानुपपत्तेः सर्वप्रत्यग्भूतं विशदद्धं ब्रह्मोव जीवा- भेदेन प्रतिपादितः दति।

एको देवः सर्वभृतेषु गूढ़: सर्वव्यापो सर्वभृतान्तरात्मा। कर्माध्यक्ष: सर्वभूताधिवासः साची चेता केवलो निर्गुपाख॥ द्वति देवत्वादिश्रुतेः परमेश्वरस्यैव रूपभेद: कश्चित् जौक

१ 'तापनीयाः' इति क० ग० पुस्तकयोः।

मुद्गरप्रह्ार: 8।] ३०६

प्रवृत्तिनिवृत्त्योरनुमन्ता खयमुदासौनः साचौ नाम। स च कार- पात्वादिधर्मानास दत्वादपरोच्ो जौवगतं प्रज्ञानाद्यवभासयंख जौवस्य भ्न्तरङ्गं वर्णितं दृति। एतदुभयभित्रस्त कूटसदौपे। देहद्वयाधिष्ठानभूतं कूटस्थचैतन्यं खावच्छेदकस्य देहदयस्य साचादोचणात् निर्विकारत्वाच्च साचौ- त्युथते। लोके डपि औौदासिन्य-बोधाभ्यामेव साचित्वं प्रसिङ्धम्। यद्यपि जौवस् वृत्तयः सन्ति देहद्वयभासिकाः तथापि अन्तराल- काले सदवृत्त्यभावैः कूटस्थचैतन्येनैव भासयते। अतएव ब्रहद्वारा- दोनां सर्वदा प्रकाश्संसर्गात् मंत्रयाद्यगोचरतम्। अ्रन्यज्ञानधारा-

च। न च-कूटस्प्रकामिते कथं जौवस्य व्यवहारस्त्यादिकं-दति वाच्यम्। अ्रन्योन्याध्यासेन जौवेकत्वापत्या कूटस्थस्य जीवान्तरङ्गल्वात्। न च-जीवचैतन्यमेव साचौ भवतु किं कूटस्थेन ?- द्ूति वाष्यम्। लोकिक-वैदिकव्यवहारकर्तुः तस्य श्रौदासिन्यद्रद्ट्तवासम्भवेन- "साची चेता केवलो निर्गुपाख"।

"तयोरन्यः पिप्पलं स्याद्ृ्त्यनश्रन्नन्यो अ्रभिचाकभौति"। दति कर्मफलभोकु: जौवादुदामौनप्रकाशरूपसाचिय: पृथगाखानात् च। तदुक्म्। नृत्यभालास्थितो दौपः प्रभुं सभ्यांख् नर्तकौम्। दोपयेदविभेषेष तदभावे डपि दोपयते। १ 'प्रकाशाद्यगोचरत्वम्' इति ख० ग० पुस्तकयोः।

३१० सदानन्दयतिविरचिता। [चतुथा

श्हद्वारं धियं साचौ विषयानपि भासयेत्। श्रहङ्काराद्यभावे डपि सयं भात्येव* पूर्ववत्।। निरन्तरं भासमाने कूटसे ज्ञप्निरूपतः । तङ्गासा भाममानेयं बुद्धिर्नृत्यत्यनेकधा।

इति यावत्। एष टृषटान्तः। इयमेव दार्फान्तिके योजयति। सुषुस्यादौ कहद्वाराद्यमावे ऽपि तत्ात्तितया भात्येवेत्यर्थः। ननु-प्रकापरूपाया बुद्धेरेव वाहङ्वारादिसववत्तववभासकत्वसम्भवात् किं तदतिरिक्कसात्तकल्पनया ?- इति चेत्। उच्चते। कूटस्थे निर्विकारे साक्ियि इप्रिरूपत: खप्रकापचैतन्यतया निरन्तरं भासमाने सदा स्फि सति। इयं बुद्धि: तद्भासा तस्य साल्ियः खरूपचैतन्येन। भासमाना प्रक्ा- पूयमानैव। 'अनेकधा'घटो 5यं पटो एयं इत्यादिज्ञानाकारेय 'न्त्यति' विक्रोयते। खयं भावः। यतो बुद्धेविकारितया जड़त्वात् खतः स्फूर्ति- राष्ित्यम्। वतः तदतिरिक्कः सर्वावभासकः साक्षी काम्यपगन्तव्यः। इति। बछदुारो त प्रभुः। विषयभोगसाकल्यवैकल्याभिमानप्रयुक्त दर्षवि- षादवत्वात् नव्याभिमानिप्रभुतुल्यत्वमहङ्कारम्य युक्कमेव। परिसरवर्तितवे डपि 'विषयायं' तद्राद्ित्यात् सभ्यपुरुषसाम्यम्। नानाविधविकारवत्त्वात् नतकोसाम्यम् 'बुङ्धे'। धीविक्रियामं चनुकूलव्यापारवत्त्वात् तालादिधा- रिसमानत्वं 'इन्द्रियायं'। एतत्सर्वावभासकत्वात् सात्ियः दोपसाटृश्य- मस्ति इति द्रषटव्यम्। ननु-साक्ियो डयि अाहङ्वाराद्यवभासकत्वे तेन तेन सम्बन्धायगमा- गमविकारवत्त्वं स्यादित्याह। दोपो यथा गमनादिविकाा श्रून्यः खदेशे Sवस्थित एव सन् खसन्निहिताखिलयदार्थान् ववभासयति एवं साच्पि इति भाव:। ननु-साकिय: बहिरन्तरवभासकत्वाभिधानमनुपपन्नम्।

इति श्रथ्या तम्य बाह्यान्तर विभागाभिधानात्-इति चेत्। ब्याह। बहहिरिति। कस्य बाह्यत्वं कस्य चान्तरत्वं? इत्यत आ्रह। विषया इति।

मुद्गरप्रह्ार: ४।] कद्वैत ब्रह्मसिद्धि:। २११

ग्रहङ्कारः प्रभुः म्या विषया नर्तको मतिः। तालादिधारौप्यचाणि दौपः मात्यवभासकः। सवस्थानसंस्थितो दौप: सर्वतो भासयेद्यथा। सथिरस्थायौ तथा साचौ बहिरन्तः प्रकाभयेत्। बहिरन्तर्विभागो डयं देह्ापेक्षो न मात्िषि। विषया बाह्यद्वेभस्था देहस्यान्तरद्ङ्कतिः॥ दूति। नाटकदौपे च। यद्यद्रूपादि कल्पेत बुद्या तत्तत्रकापयन्। तस्य तस्य भवेत्माचो खतो वाग्बुद्यगोचरः ॥ कथं तादृझया ग्राह्यं-दति चेकेव ग्टह्यताम्। सर्वग्रहोपसंभान्तौ खयमेवावग्निय्यते॥ दूति। एवं जौवाद्विवेचितो डयं साचौ न ब्रह्मकोटिः। किन्तु अ्रस्पृष्टजौवेश्वर विभागचैतन्यम् । दूति दिक्। एकजौववादिनसतु। श्रविद्योपाधिक एव माचात् द्रषटत्वालाची। लोके जपि हि अकर्तत्वे सति द्रष्टत्वं सात्तित्वं प्रिद्धूम्। तच्च असङ्गोदासौनप्रकाशरूपे जीव एव मभ्भवति-दति जौवस्य भ्न्त:करणतादात्यापत्या कर्तत्वभाके ऽपि खयमुदामोनलात्। "एको देव" द्वति मन्त्रस्तु व्रत्मणे जीवाभिप्रायेण साचित्वप्रति- पादकः। "दासुपर्णे"ति मन्त्रस्तु गुहाधिकरणन्यायेन ब्रह्मजी-

१ 'रको जीवः' इति ग० पस्तके।

११२ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

प्रकारेश जोवान्:करणोभयाभिप्रायेण द्वति न कखिद्विरोध :- इति वदन्ति। ननु-उतरूपस् साचिः चैतन्यमाचावरकेण अ्रज्ञानेन घावृत- त्वात् कथमाध्ृटतेन अ्रविद्याहङ्गारादिभानम्? तदभावे चैतन्यमाचा- वरकाज्ञानं दति सिद्धान्तविरोध: । तदुक्रम् । यत्प्रसादादविद्यादि सकुरत्येव दिवनिभम्। तमप्यपन्हते डविद्या नाज्ञानस्यास्ति दुःकरम्॥ -दति चेत्। सत्यम्। श्रविद्या-राजवत् सावृतप्रकाशप्रकाशा -दति केचित्। त्रथ वा श्रविद्यान्तःकरणतदूर्मावभासकं साचि- चैतन्यं विहायेव शज्ञानं चैतन्यमावृणोति-दत्यनुभवानुसारेए कन्प- नात् न कख्वित् दोषः। अ्रतएव सर्वदा तेषां अ्रनावृतसाचि प्रकाशसंसर्गात् अज्ञानविपरीतज्ञानसंग्याद्यगोचरत्वं सम्भवति। ननु-साचिचैतन्यस्य अनावृतत्वे तत्सरूपभृतस्य श्रानन्दस्ापि प्रकाशापत्ति :- दति चेत्। दष्टार्पात्तः। श्रानन्दरूपप्रकापप्रयुत्वस्य आात्मनि निरुपाधिप्रेम्णो ऽदर्भनात्। तदुकं वार्तिके। वित्ता्पुच: प्रियः पुचात् पिएडः पिण्डात् तथेन्द्रियम्। दन्द्रियेभ्य: प्रियः प्राणतः प्राणदात्मा परः प्रियः ॥ द्ति। "भासत एव परम्रेमास्पदतवलच्षणं सुखम्"। द्वति विवरणात् च दति। विस्तरस्तु स्वरूपप्रकरण। दति दिक्।

द्वति सक्केपेश साक्षिप्रकररम्।

मुद्गरप्रहार: 8।]

एतावता टृकपदार्थो निरूपितः। बथ सङ्ेपेष दृष्यपदार्थ: निरुप्यते। तथा हि। दृश्यमपि विविधम। श्रव्याऊताऽमूर्त-मूर्त- भेदात्। तब त्रव्याहतं नाम ईव्वरोपाधि: पूर्वोक्का माया वच्च-

संस्कारवतौ प्रथमं गब्दूवदाकामरूपेण परिपमते। ततः भ्रब्द- स्पर्भवदायुरूपेण। ततः शब्द-स्पर्श-रूपवत्तेजोरूपेण। ततः भब्द-

रूपेण परिणमते। ततो ऽपच्ौद्यतानि सृत्माणि पसमहभृतानि

गन्ध-ग्राहकाणि भर्वान्त। ततस्तेषामेव राजसांग्ेभ्य: व्यस्ते्य: क्रमात् वाक्-पाणि-पाद-पायपस्थास्थानि पक्च कर्मेन्द्रियाणि भवन्ति।प्रभ्रोन्द- विष्णु-मित्र-प्रजापतिभिरनुग्टहौतानि वचनादान-गमन-विसर्गान- न्दाविवर्तयन्ति। तेषामेव मिलितेम्यः सात्विकांभेभ्यः श्रन्तःकरणं जायते। तच सर्वाणि ज्ञानेन्द्रियाणि अ्नुग्टज्ञाति। तखय मनो- बुद्यहद्दार-चित्ताख्याः चतस्रो वृत्तयः। चन्द्र-वृहस्पति-रुद्र-चेचज्ञा: अधिष्ठातारो देवाः। संभ्नय-निश्चय-गर्व-सरणानि विषयौकुर्वन्ति। तथा तेषामेव राजसांभेभ्य: मिलितेभ्यः प्राणतो जायते। स च कर्मेन्रि- याषि अनुग्टजाति। तस्य च प्राणाद्याः पत् वृत्तयः । तासु प्रापः श्वास-प्रश्वासौ करोति। तपानः अभित-पौतादेरधोनयनम्। य्यानो 40

सदानन्दयतिविरचचिता। [चतुर्थो

बलसाथं भारोदयमादि। उदानो. देहादुल्लामरम्। समानो Sग्रित- पोतादिसमोकरणम्। तदेतन्ौलिलालिङ्गममूर्ताख्यं दह्लोक-पर- लोकयाचानिर्वाह्तकं सोपाधिभृतस्य जौवचैतन्यस ब्रह्मज्ञानपर्यन्तं घ स्वायि खौक्रियते। तदुकं आचार्यैः।

अ्रपञ्चोकतभृतोत्थं सृत्माङ्गं भोगसाधनम् ॥ दूति। श्रच्न च मनि ऋद्ङरान्तर्भावः । बुद्धौ व चित्तस्य। चत व सुषुप्नौ भन्तःकरणस्य कर्तुः लयेऽपि प्राव्यापारदर्भनात् भेद्व्यपदेशाच्च भ्न्तःकरणदत्यन्तं भिन्न एव प्राणः पञ्चौकतपस्- महाभूतकार्य :- दति केचित्। क्रियाभत्रि-ज्ञानभत्तिमदेकमेव जीवो- पाधिभूतं अपचोक्टतपज्ञमहाभूतकार्य क्रियाभक्रिप्राधान्येन प्राय इति ज्ञानभत्रिप्राधान्येन च अन्तःकरणमिति व्यपदिभ्यते- दव्यभियुक्रा: । "स ईचां चक्रे, कस्मिब्रहमुत्कान्त उत्क्रान्तो भविय्यामि"। "कस्मिन् वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठामि द्वति"। "स प्राएमसजत"। द्वति श्रुतौ उत्कान्याद्युपाधित्वं प्राएस उत्रम्। तथा- सधोः१ खप्नो भूत्वा दमं लोकं त्रतिक्रामति। मृत्यो: रूपाणि घ्यायतौव लेलायतौव* ।।

१ 'स हि' इति क० ग० पुस्तकयोः।

• 'स' आात्मा 'हि' यम्मात् खप्नो भूत्वा स यया धिया समान: सा भीर्यद्ङ्गवति तत्तदसार्व भवति थ। वत उच्चते तम्माद्यदासौ 'सप्नो

मुदरप्रहार: ४।] २१५

द्ूत्यादिश्रुतौ उत्क्ान्तयाद्युपाधित्वं बुद्धेरुक्म्। खतन्त्रोपाधि- भेदे च जोवभेदप्रसङ्ग:। तस्मात् बुद्धि-प्राएयो रेकत्वनव ्न्ा न्याद्युपाधित्वं युक्म्। भेदव्यपदेशक्व मत्रिभेदात्। सुषुप्ौ च

भवति। अ्रनुभवसिदूत्वात्, दृष्टिसष्टिनये सर्वलये ऽपि प्राणव्यापार- वत् भरौरस्य सुप्नो ड्यमित्येवं रूपेप परः कल्पितल्वाच्। तम्मात् उभयथापि उपदेभभेद उपपन्रः द्वति मङ्गेप: । प्रथ एवं एतद्विरुदूतया साझ्जमतं प्रदर्श निराक्रियते। अ्रत्न एवं साध्ा: प्रवदन्ति। पुरुषस् न वास्तवो बन्धः, किन्तु उप- रागमाचम्। प्रक्ृति-पुरुषविवेकात् च प्रक्वतिधर्मभूत्धर्मज्ञानवरा-

रागनिवृत्तिर्मोच दति। श्रच् दयं प्रक्रिया। स्लस्य देहस्य मरण- काले भोगाभावात् तदधिष्ठानभूतं लिङ्गभरौरं त्रन्तरा कल्पनौ- यम्। तथ 'मप्नदशकं लिङ्गम्'। तथा च। मर्गादौ ममष्टिरुप- मेकमेव। सर्गे तु पुरुषकमभेदात् हिरण्यगर्भोपाधिरूप एकमेव।

भवति' खामवृत्तिं प्रतिपद्यते धीः तदा सो 5पि खप्रवत्तिं प्रतिषद्यते। यदा धीर्जिभागरिषति तदासावषि जागर्ति। कातः धियः खापव्त्याकारोे भूत्वा इमं लोकं जागरितव्यव हारलक्षयाकार्य-कारयसङ्घातान्मकं लौ- किक-शास्तीयव्यवहारास्पदमतिक्रामति। विविक्ेन खेन खात्मव्योतिषा खप्नात्मिकां धौवत्तिमवभासयन्नवतिषते। तस्मात् खयं ज्योतिःखभाव एवासौ विशुद्धः सन् कर्ट-क्रिया-कारकफनशून्यः परमार्थतो धीसाटृशय- मे वोभय लोकसच्चारादिसंव्यव द्वार भान्तिहेतु: 'म्योरुपायि' मव कर्मा विद्यादि:। न तस्यान्यत् रुपम्। खतः कार्यकारयान्येवाम्य रपायि। चतः तानि म्टतयोकपायि अतिक्रामति क्रियाफलात्ररययि इति।

सदानन्दयततिविर चिता। [चतुर्थो

पितलिङ्गदेश््स् अंग्रतः पुच-कन्यादिलिङ्गदेह्रूपेण नानाभवनवत् तत्तदक्किभेदेन अ्नेकं भवति दति। सून्भरौरमाधाराधेयभावेन द्विविधम्। तन्न एकादम दन्द्रियाणि पञ्च तन्न्ाचाणि बुद्धिय्च इति मप्नद्भ शवगन्तव्याः। न तु प्राएपञ्चकमादाय। प्राणानां

भरीरप्रविष्टलवे डपि न सख्ापूरकलमवगन्तव्यम्। मप्नद्भभब्देन च सप्द्भावयवको रामिरेव। न तु श्रतिरिक्रावयवौ वेदान्तस्पतः । "व्यक्रिभेद: कर्मविभेषात्"। इति सूचेण व्यत्रिभेदोपपादनात्। अतिरिक्कधर्मिकल्पने गौर- वात् च। ननु-तस्येव भोगायतनत्वे स्थूलदेहस्य कथं देहल्म्? तन्न भोगाभावात्-द्वति चेत्। न। लिङ्गसम्बन्धात् तद्धिष्ठानभूतस्य स्यूरदेइस्य तथालात्। एव मातिवाहिके डपि तथात्वं त्रवगन्तव्यम् दति दिक्। एवं प्रमाद्याश्रयत्वमपि तस्यैव*। लिङ्गभरौरघटितान्त :- करणवृत्तेरेव प्रमाणतेन तञ्जनितस्यापि तदाश्रितलवात्। तथा च • एवं प्रतिकर्मव्यवस्था। प्रमाता चेतन: पडुङ्ध: प्रमाएं वृत्तिरेव नः । प्रमार्थाकारटृत्तौनां चेतने प्रतिबिम्बनम् ।। प्रतिबिम्वितवृत्तौनां विषयो मेय उच्चते। साचादर्नरुपं च साचित्वं वच्चते खयम्ं।।

१ 'व च्यति' इति ख० पुस्तके। · 'स्थैव' लिफ्रभरीरस्ैवेत्वर्थः।

सोका:।

मुहरप्रहारः ४ ।] पद्दैत ब्रससिद्धि: । २१०

ऋतः स्ात् कारणभावात् छृत्तेः साध्येव चेतनः। दति। पचायं निर्गलितोऽर्थः।

रर्थाकारा वृत्ति: भवति। तन्न दृन्द्रियसन्निकर्षजा प्रत्यचात्मिका दन्द्रियविभिष्टवद्माश्रिता। सा च 'वृत्तिरर्थोपरका* प्रतिबिम्वरूपेण पुरुषारूढ़ा सती भासते। पुरुषस्य त्रपरिणामितया बुद्धिवत् खतो डर्याकारत्वासन्भवात्। अरथाकारताया एव अर्थग्रहणात्मकत्वात्। श्न्यस्य च निर्वक्रुमभनक्यत्वात्। न च-वृत्तेः पुरुषे प्रतिबिम्बना- भाव दृति-वाथ्यम्। तम्मिंखिदर्पणो स्फारे समस्ता वस्तुदृष्टयः । दमास्ता: प्रतिबिम्बन्ति सरसौव तटट्रुमाः॥ इतिा स्मतेरेव प्रमाणत्वात्। एतेन पुरुषस्य सार्वदिकत्वे डपि न

१ 'गाजिकायां' इति ग. पुस्तके पाठः। २ 'सब्निकर्षेय' इति क० पुस्तके। १ 'ज्ानादिना वादौ' इति ख० ग० पुस्तकयोः । 8 'बुद्धिरर्थोपरक्रा' इति क० पुस्तके। ५ 'जातयः' इति ग. पुस्तके पाठः।

'उपरक्का' सम्वद्ेत्यर्थः। + भगवता पतञ्जलिनापि एवमेवोक्कम्। व्युत्यानदशायां पुरुषस्य वुद्धेसत्र साखूप्यं मवतीति। वृत्तिसारप्यमितरत्र [यो. पा. १ सु.8] इति। 'इतरन्' वयुत्थाने चित्तेन सह दषटु: 'वृत्तिसाकप्यं' ह्ृव्यर्थः। धुत्याने या: चित्तस्य वत्तयो दोपस्य शिखा इव दरव्यरूपा भङ्गरा वावस्था-

सदानन्दयतिविरचिता। [भतुर्थो

मदा सर्वभानापत्तिः। खतो इसङ्रलवेन अर्थाकारतांविना यथा-

पुरुषे च खबुद्धिटृत्तोनामेव प्रतिबिम्वरुमर्पएसामर्थ्य फलबलात् न त्न्यथा। एतेन यत् वेदान्तिनो वर्णयन्ति-वृत्तिगतचतन्यप्रति- बिम्बस्यैव वृत्तौ चैतन्यविषयताल्वात् वृत्तिप्रतिबिम्बस्ैव वत्तिप्रका- भकत्वम्, द्ृति चैतन्ये वृत्तिप्रतिबिम्बाङ्गोकारो व्यर्थ :- दवति तदपा- सम्। उक्कस्पतिविरोधेन केवलतर्काप्रामाष्यात्। विनिगमकाभावेन शन्योन्यं वृत्ति-चेतन्ययोर्विषयतासम्वन्धसरूपलेन श्रन्योन्यप्रति बिम्बा- भौकारात् च। बाह्यस्ले अर्थाकारताया एव विषयतारूपलेन अन्तरे पि तत्तदर्थाकारताया एव विषयित्वाङ्गीकारौचित्यात् द्ूति न को दपि दोषः । ननु-तथापि खखोपाधिटृत्तेरेव वृत्ति-

परियामा: मूषानिषिक्कन्गतताम्रवत् खसंयुक्तार्थाकारा: तिगयाकार्यत्वात् सुख-दुःखमोद्दाश्र्रयतया ग्ान्त-घोर-मूदाख्या भर्वान्त ताभिरविशिष्ठा "बविनक्षण उत्तयो यस्य पुरुषस्य स तथा। वृत्तिख्व गुगो न भवति। यथाह भगवान् साङ्सूत्रकार: कपिलाचार्य:।- भागगुखाभ्यां तत्वान्तरं वत्ति: सम्बन्धाथें सर्यति। इति। यद्यपि पुरुष्चिन्मात्ो उविकारी तथापि बुद्धे: विषयाकार- वत्तोनां यानि प्रतिबिम्बानि तान्येव पुरुषस्य वृत्तयः। न च-ताभिरवस्तु भूताभि: पुरुषस्य परिशामित्वं वाच्चम्। 'जपास्फटिकयोरिव नोपरागः। किन्वभिमान इति साङ्भाव्यछद्गियक्रलवात्। तस्मात् सुखदुःखमोह- गुयकवृत्तिसारूप्यात् व्युत्थाने चितिरषि दुःखादिमतीव भरवत वृत्तिसा- रूप्यादिति दिक्।

मुद्गरप्रहार: 8।]

-दति चेत्। नं। वेदान्तिमते खत्वानिर्वचनात्। तथा हि। खत्वं च स्टृत्तिज्ञानविषयौभतवृत्तिवासनावत्त्व - मिति वाचयम्। तथा च-विषयघटितल्वात् विषयतालचणस-दति आ्रात्माश्रयः। तस्मादन्योन्यस्िन् प्रतिबिम्ब एव श्रन्योन्यं विषयता द्रति युक्सुत्यश्यामः । प्रतिबिम्बध्ध खमते बुद्धेरेव परिणामविभ्रेषो बिम्बाकारः। निरवयवस्यले तु प्रब्दवद्वगन्तव्य :- दवति चेत्। प्नोच्यते। यदुकं उपरागमाचं बन्धः तनिवत्तित्च मोचः इति तत् भ्रम्म्म- दिष्टमेव । परन्तु तव मते उपरागः किं-त्रयो दृद्दति द्त्यादिवत्? श्हो१ अरुणःस्फटिक-दृति वत् वा? एतदुभयातिरिक्ं वा? तब आ्रद्याङ्गोकारे आवयो: ममानयोगचेमेत्यलं आग्रहविग्रडेए। द्वितीये डपि उपाधिभूतजपाया आरुखपुरस्कारेए तादात्यप्रतोत्या पारू- पयस्य स्फटिकान्तर्वर्त्तितवेन ग्टह्यमाणत्वरूपप्रतिबिम्बतं तु ममापि दूष्टमेव। प्रतौयमानतादात्यस्य मममते S्निर्वचनौयत्वात्। ननु-तव मते बिम्वस्येव परिणामविभेषः प्रतिबिम्बो न तु अनिर्वचनीयं तादात्यं-द्वति चेत्। भ्रान्तो डसि। आरुण्यप्रतिबिम्ब- खले स्फटिकादौ आरुप्यरूपपरिणमविभरेषोत्पत्तिखवीकारे भरम- कथैव उच्क्िद्येत। अ्रथ दृष्टापत्तिरिति चेत्। न। अ्रफस्फटिक दूति विभेषदर्भनाद्युपयोगो डपि न स्यात्। तम्मान्न किस्तिदेतत्।

१ 'अथवा' इति ख० पुस्तके।

३२० सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

नापि ततौयः पचः। श्रप्रामािकत्वात् प्रकतिपुरुषसंयोगानिवच- नौयतादाक्ययोख विचारतः संज्ञामाचभेदात्। यदपि- "मप्रदभैकं लिङ्ग"। दूत्यादिना लिङ्गभरौरप्रक्रिया प्रदर्णिता सापौष्टेव। परन्तु तत्र दष्टियाणामाहङ्वारिकत्वं सरक्षभृतपसतकस्य सव्ापूरकत्वं च न दति वदाम: । किन्तु। प्राणदीनामेव। यथा च श्रमहद्ारिकत्वं दन्रियाणं तथा व्यक्रमाकरे। दर्भितं चैतत् सृष्टिप्रक्रियायां प्राक्।

सून्देहगतमज्यापूरकत्वम्। कार्य-कारणयो: तादाव्यात्। कार्याणां तु कार्यतावच्छेदकधर्मपुरस्कारेप कुण्डल सुकुटादिवद्वेदसत्त्वात् भवति मह्ापूरकत्वम् दति। तदुक्रम्। कार्यरूपेए नानातवं श्रभेद: कारणत्मना। डेमात्मना यथा Sभेद: कुण्डलाद्यात्मना भिदा।। दूति। अ्रन्यथा ततरापि प्रधानमहत्त्वत्वाद्यतिरेकेए सप्नद्भ द्वति म्ा विलौयेत। भेदेन वा कार्य-कारएयोः। तदप्रविष्टल्वे तु सत्कार्यवादे दौयतां जलाञ्जलिरिति। तस्म्रात् कार्य-कारणयोः तादात्ये डपि तेनेव रूपेए भेदांशस्यापि स्त्वात् न तेन रूपेप पूरकत्वम्। किन्तु परस्परविजातीयकार्याणमेव। वैजात्यं च भ्रन्त :- करण-प्राएयो;। सत्व रजोभ्यामारव्धलात्। त्रत एव तत्तत्कार्यवेचित्र- मप्युपपद्यते। श्रन्यथा दृन्द्रियाणामपि अरन्तःकरणवृत्तिभेदत्वापत्त्या सप्नद्भेति तवापि सिद्धान्तो भन्येत। १ 'प्रकरसे' इति ख. पुस्तके।

मुदरप्रहारः 8]

अरथ-एकोपादानकत्वेन ऐकां न म्रूमो वयम्। श्रहङ्कारोपादान- कत्वेन सर्वस्यापि ऐक्यापत्तेः। किन्नु फलभेदेन-दवति चेत्। अ्रतो डतिबुद्धिकौभलमायुभ्रतो यदमिद्धमसिद्वेन साद्यते। यतः फलैक- स्यापि आपाद्यमानत्वात्। मन्मते तु दन्द्रियाणं प्रत्येकं विजातीय- भृतारव्धत्वात्, विजातौयगणारभ्यत्वात् च, समुदितगएभूतादा- रभ्यत्वात् च वैजात्यं-दृति न को डपि दोषः । घटादावपि सामग्रौ- भेदान् भेद दूति नैयायिक-वभेषिकोकेख। भ्ास्तां वा फलभेदात् भेदः। तथापि सून्नभृतानां माचाद्वि- जातीयफलाजनकत्वात् न तङ्गतमस्लापूरकत्वम्। तथापि प्राएवत्तौनां एकोपादानकत्वेन ऐक्यमस्ति-दति चेत्। गटण। प्राणत्वेन ऐकत्े

विरुद्धूलनणधर्माध्यामात् भेद: मिद्त्येव। अतएव अ्रन्तःकरण- परिणामरूपयोः मनोबुद्योरेव भेदो महान् दति तयोरेव गएना। न चित्ताहङ्कारयो: दति खयमेव ऊह्यम् : यापि प्रतिकर्मव्यवस्था सापि अ्रस्म्राकमिष्टैव। परन्नु परस्परप्रतिबिम्बनं अ्रप्रामाणिकं द्वति ब्रूमः। कथितदिमा तादा ्येनैव निर्वाहात्। श्रम्बुवद्ग्रहणत् न

पूर्वोक्नस्टतिविरोध-दति वाच्यम्। भानमाचतात्पर्येणापि स्मत्युप- पत्तेः दति दिक्। इति अमूर्तपदार्थनिरुपरम्।

41

३२२ [चतुर्थो

तथा तेषामेव भाकाशादोनां तामसांग्ेभ्य: पञ्चोकतपसमहा- भृतानि जायन्ते। पख्चोकरणं च। आ्रकाशादोनि प्रत्येकं द्विधा विभज्य तेषु एकैकमर्द् भागं चतुर्धा हत्वा खेतरेषु भूतचतुष्टयार्देषु मंथोज्य तेभ्यय्न पञ्चौक्तेभ्य: इदं बह्माएडं स्थूलं परमात्मनः घरीर- सुत्पन्नं भवति। पदेतदस्य समष्टिभरौरम्। तदन्तर्गतं भ्रस्त्दादि- व्यष्टिभरौरम्। वनवृचवत्। जलाभयतप्तरन्तप्रतिबिम्वित चन्द्रवच्च। इति सङ्गेपेश मूर्तपदार्थः।

एवं लिङ्गमपि समष्टिर्या्टिभेदेन द्विविधम्। तथा कारणमपि बोड्धू- व्यम्। प्रच् च स्थूल-सूक्ष्म-कारण-व्यष्टिभरीरेवु क्रमात् पूर्वोक्कविश्व- तेजम-प्राज्ञा जाग्रदाद्यभिमानिनो भर्वन्ति। स्थूल-सूत्ष्म-कारएसम- व्भिमािनस्तु वैश्वानर-हिरष्यगर्भश्वरापरपर्याया विराट्सूचान्त- र्यामिमंज्ञाः। तच हैरखगर्भे बुद्धि-मनसी महदहदारौ व्यवह्ौयेते। एवमच प्रक्रिया। स्थूलदेहो Sनमयकोगः कर्मेन्द्रिये: सह्द प्राणमयः। ज्ञानेष्द्रियेः सहिते मनोविज्ञाने मनोमयविज्ञानमयौ। एते चयो डपि क्रमेण क्रिया-कर्ट-करणरूपाः। कारणरौर च श्रानन्दमय- कोशः । एतः उपहितं चेतन्यं जौवः। बनुपहितं ईस्वर दति। शुद्धूचिन्मानस्य उपाधिभेदमन्तरेण भेदासभ्भवात्। तार्किकमते शोचैके 5पि तत्तत्कर्णष्कुन्चुपाधिभेदेन ब्द ग्रहव्यवस्थावत् ब्रात्मष्े पि अन्तःकरणभेदादेव बन्धमुत्रिव्यवस्थोपपन्तेः एक एव भ्रात्मा दति सिड्ूम्। एतेन साझ्-पातञ्जलमतमपि निराशतम्। भ्रात्म-

मुहरफ्रहारः ४] चडेतनरझसिङ्ि:। १२२

मानाल्वखौकाराविभेषात्। परिणामवादस प्रथमसुद्गरे विस्तरेण निराऊृतत्वात् च। सष्टिप्रलयादिप्रक्रियाविस्तरस् सरूपप्रकाशे इनु- सन्धेय दृति दिक्।

इति सटृष्टिप्रकरसम्।

ननु-भवतु एवं दृश्यचेविध्यनिरूपम्। दृग्रूपयोः जोवब्रह्मणोः ऐक्े किं प्रमाणम् ?- दवति घेत्। उच्ते। "तत्वमस्या"दि महा- वाक्यम्। वाक्यं च पदार्थज्ञानद्वारैव ज्ञापकम्। तच तत्पदार्थो द्विविधः । वाच्यो लत्यक्न। ऋच पूर्वोत्तमायाशबलं ब्रह्म वाच्यो ऽर्थः । स च- यतो वा दूमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जौवन्ति।

यत् प्रयन्यभिसंविभन्नौति। तङ्ह्य विजिज्ञामख। इत्यादिश्रुतिभि: जगत्कर्तलादिद्वारा तटस्लन्णोन जाय्यते। म तु सरूपेण। तस्य सच्चिदानन्दकरसत्वात्। तटस्यलक्षणं च। यावल्च्यकालानवस्थितलवे सति व्यावर्तकत्वम्। यथा तार्किकादिमते गन्धवत्वं पृथ्वौलचषम्। महाप्रलये परमाणष-उत्पत्तिकाले घटा- दिषु च गन्धाभावात्। गन्धादिचतुष्टयस्य पृथिव्यां पाकजस्ेव खोकारात्। प्रलये च परमाणषु पाकाभावात्। तदुक्म्। तनापि परमाणौ स्यात् पाको वेभेषिके नये।

सदानन्दयतिविरचिता।

नैय्यायिकानां तु नये दाएकादावपौय्यते॥ दूति। मायाविनिर्मुत्रं तु लक्ष्यम्। तथ- 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्'। दूति श्राकर्ष- 'किं तत् ब्रह्म'? इति सरूपमाचे आ्रकाङ्मामुत्याष्य- 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म'। द्त्यादिश्रुतिभि: सरूपलवऐेनेव बोध्यते।. लक्ष्य-लच्षणयोरभेदात्। खं छिद्रं-द्वतिवत् खरूपे प्रविष्टत्वात्। तदुक्रम्। .तटस्यं स्रूपं द्विधालक्षणं च। सरूपे प्रविष्टं सरूपे निविष्टम्। यथा काकवन्तो गहा: खं बिलं च। दति। एवं 'लं' पदस्थापि दौ अथी। वाच्यो लत्यक्। तत्र जागत्खप्रसुषुप्यादिविभिष्टं चैतन्यं वाच्यो र्थः। स च पूर्वोक :- तद्या महामत्य उदके* ।

• 'सबिल एको द्रष्टा उद्दैतो भवति एष ब्रह्मणोकः' इूति। सलिलवत् खच्छीभूतः सलिल इव सलिखः। 'एको' द्वितीयस्य काभावात्। चविद्यया हि द्वितीयः प्रविभन्यते। सा घ पन्तात्र। वत एको द्रष्ा। टृषट रविपरिलुप्तौ व्यात्मन्योतिःखभावा या। 'कद्दैतो' द्रष्व्यस् द्वितौयस्य चभावात् एतदम्टतमभयं 'एव ब्रह्मलोको' ब्रह्मैव लोको ब्रझ्मलोक: : पर एव वायमस्मिन् काले व्याटत्तकार्यकरयोपाधिभेद: खात्मन्योतिवि पून्तसर्वसम्बन्धो वर्तते इति।

मुङ्गरप्रहार :] ३२५

द्त्यादिश्रुतिभि: तटखलचरोन प्रतिपाद्यते। एवं तद्रहितं तद्भासकं सच्चिदानन्दघनं तु लत्यम्। तच्च वहदारण्के षष्ठाध्याये ततीय- ब्राह्मणे- एष ब्रह्मलोक :* । दत्यादिवाकयेन शुद्धूजौवब्रह्मणोरैक्यस्य वक्यमाणतेन तदुपयुकस्य प्रकाभजीवस्रूपं आादित्यचन्द्रामिवाचामभावे जोवस व्यवहार- प्रयोजकरूपं- किं ज्योतिरेवायं पुरुष: ?

• व्याख्याता चेयं श्रृति: पूर्वम्। + जनकं ह वैदेहं याज्रवसक्यो जगाम। स च गच्छन् एवं मेने। न वदिष्ये किश्विदपि राजे। वनन्तरं यत् जनकः एष्टवान् तत् याज्ञवसक्यो डकथ- यत्। सङ्कल्पितस्यान्यथा करये इयमास्यायिका। पूर्वे किल जनक याज्- वषक्ययोः संवाद वसीदमिह्ोतविषये। तत्र जनकम्य वामिहोत्तविषयं विज्ञानसुपलव्य परितुष्ठो याझवतक्ः तस्मे जनकाय वरं ददौ।सच-यथा- कामं प्रश्नं करिष्यामि-इत्यमुमेव वरं वब्रे। तमेव सम्मति वरयाम्बभूव जनकः। तेन वरप्रदानसामर्थ्येन कव्याचिरव्यासमपि याजजवसकं जनक एव यूर्व पप्रच्क। हे याजवसक्य 'किं ज्योतिरयं पुरुषः इति। ब्ास्य पुरुषस्य किं ज्योति: येन सौ व्यवहरति इति। किमयं खावयवसग्गातबाहोन कन्तरेय न्योतिषा व्यवहरति चाहोखित् सावयवसङ्गातमध्यपातिना न्योविःकार्यमयं पुरषो निवतयतोत्येतदभिप्रेव एच्छति। • एवं एष्टो याज्जवसक: चादित्यं चन्द्रमसं चामरिं वाचं च चनुक्रमेय ्योतोट्टेनाभिधाय 'स्तमित वादिते चन्द्रमस्यन्त्मिते प्ान्तेSमौ शान्तायां वाचि किं ज्योतिरेवायं पुरुषः ? इति एक । तदा 'व्यात्मवास्य ज्योति

२२६ सतुर्थो

द्ति प्रश्नपूर्वकेन- 'भात्मैवास्य ज्योतिर्भवति'। दत्यनेन उक्का-

'कतम त्रात्मा *? इत्यनेन शुद्धात्मखरूपमाचज्ञाने त्राकाङसुत्थाप्- 'यो 5यं विज्ञानमयः प्राणेषु रधन्तज्यातिः पुरुषःै। न दृष्टे्द्रष्टारं पश्ेरदृष्टो हि द्रष्टा।

भंवति' इत्याइ याज्वसकाः। कार्यकार रखावयवसङ्कातव्यतिरिक्कं कार्य- करयावभासकं बाह्यज्योतिर्वत् खयमन्येनानवभास्यमानं तत् ज्योति: येन चन्तःस्थेन वात्मन्योतिषा कययं पुरुषः व्ववतिषते प्रकाशूते च। तदेवात्म न्योति: इति भाव:।

निमित्तव्ान्या वात्मा करयानामेवान्यतमो व्यरिक्को वा? इति ववि- वेकतः एच्कति। 'कतम' इति। न्यायसूकताया दुर्विज्ञेयत्वात् उपपद्यते हि भान्तिः। सथवा वात्मनि पूरीरव्यतिरिक सिद्धे डपि करयनि सर्वागि विज्ञानवन्ति व विवेकत वात्मनो Sनुपलब्धत्वात् वतः एच्ति कतम व्यर्त्मोति। यः त्वयोक्कः वात्मा स देड्ेन्द्रिय प्रय-मनःसु कतमः ? वथवा यो डयमात्मा त्वयाभिप्रेता विज्ञानमय: विज्ञानमयेषु प्रायोष कतमः ? इति प्रश्नः।

• पूर्वस्मिन् व्याख्याने 'कतम खात्मा' इत्येतावदेव प्रश्नवाक्म्। द्वितौये 'प्रागेष' इत्येवदन्तं प्रन्नवाक्यम्। सथवा 'पुरुष' इत्येतदन्तं सर्वमेव प्रत्न- वाक्यम्। 'यो डयं' इति वात्नः प्रत्यक्षतवनिदशः। 'विज्ञानमयो' विज्ञानप्रायः। बुद्धिविज्ञानोपाधिसम्पर्काविवेक्ात् विज्ञानमय इतच्ते।

मुद्रम्हार: 8] रत्यादिवाक्येर्लव्यखरूपं प्रतिपाद्यते तदेवमवान्तरवाक्योम्यो ऽनु- भूतयो: शद्ूजौव-ब्रह्मणोः। ततः- 'तरति भोकमात्मवित्'। 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्य: पन्था विद्यते जयनाय'॥ दत्यादिना सरूपज्ञानस्येव मोचहेतुवमाकर्ष को Sददमित्या- काङ्मायां परमकारुणिकेन वेदेन- सत् लममि। दत्युक्कम्। तच सुख्यार्थान्वयानुपपत्तिमवगम्य-मो 5यं देवदत्त-द्वति- वत् जहद्जहलसणया-गङ्गायां घोष-दतिवद्दा जहषचलया सार- एोपपत्या म्रखएडब्रह्ममाचात्कारात्मिका चित्तरव्त्ति: उदेति। ननु- भ्रवान्तरवाक्येभ्यः शडुद्धे Sनुभूते मति महावाक्यम्यपदेः शुद्धस्पति- सभ्भवः । श्रवान्तरवाक्यस्थपदैस्तु कयं शुद्धूस्पतिः ? तत्पूर्व शुदूख अननुभवात्-द्वति चेत्। म। सुषुप्नौ निर्विकन्पकचैतन्यानुभवस्य पूर्व प्रतिपादितल्वात्। ननु-वार्तिकमते सुप्नौ न उकनिर्विकन्पकवृत्तिः सीक्रियते। न चैंवं सुखमहमखापं-न किश्विदवेदिषं-दति सरणं न स्यात्- द्ूति वाच्यम्। तन्मते Sनुभवाङ्गोकारात्। न च-तर्हि खप्रकाश्- तया सर्वदा भावात् पडड्ूस्टरतिरवान्तरवाक्यस्थपदैः स्यात्-दति वाच्यम्। जन्यनिर्विकन्पकं विना तममून्मावस्थारूपमंस्कारजस्पत्य- सभ्भवात्। न हि अ्सदर्गने सून्मावस्यारूपनाभात् अ्रन्यः संस्कार: खोक्रियते-दति चेत्। न। प्रकारान्सरसभभवात्। तथा हि। अद्धितौयब्रह्मविजिज्ञापयिषया प्रवृत्तानां सत्यादि-

३२८ सदानन्दयतिविरचचिता। र चतुर्थो

पदानां उपाधिविभिष्टचैतन्यभ्नऋ्कत्वे ऽपि चैतन्यमाचे तात्पर्येष तदंभ

तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्याखएडाकारमनोवृत्त्या सजातौयप्रत्ययप्रवाद- पूर्वकविजातीयप्रत्ययशन्यया श्रविद्यानिवृत्तिः। तब्रिवत्तौ तु सक- लानर्थनिवृत्तिरिति सिड्ूम्। तदुकं वार्तिके। तत्त्वमस्यादिवा क्योत्थसम्यकधौजन्माचतः । श्विद्यामहकार्येण नासौदस्ति भविष्यति। द्ति। एतेन यत् पातञ्जलखौ्कतं प्रक्ृतिपुरुषविवेकेन अ्रभ्यास- वैराग्यपरिपाकात् यम-नियमामन-प्राणयाम-प्रत्याहार-धारण- ध्यानत्वम्पदमाच विष यकसम्प्रज्ञातसमाधिपूर्वकात् परमेश्वर प्रस सा ् ज् पस्चविधानां चित्तवृत्तौनां निरोधादेव धर्ममेघभब्दितात् त्रसम्प्रज्ञात- समाधे: कैवल्यम्-दृति तदपि निरस्म्। यत्पुनर्भेदाभेदवादिनो रामानुजा :- भेदाभेदश्रुत्यो: तुत्यबल- लेन साम्यात् जोवब्रह्मणो: अविनाभावलक्षएं त्रभेदं भ्राङ्: । तथा "हि। यथा-एुकः पट :- द्वत्यच जाति-द्रव्य-गुणनां चयाणं ऐक्ं प्रतोयते। तच् ऐक्ं न तद्गेदस्य बाधकम्। बाधकत्वे तु द्रव्यत्- गुणत्वयोः सामानाधिकरएं स्यात्। दृष्टापत्तिः-दवति चेत्। न। द्विरवभासी न स्यात्। न स्याच्च पक्यतावच्केदकयोः समनियतलेन भेदाभावात् मङ्गेतविभेषविषयतापि। घटकलप्रादिवदुपपादने तु। पक: पट: शडक्ो घट :- दत्यादिप्रत्यया न स्युः। घटतवपडक्तवादे: व्याप्यव्यापकभावस्य ट्रव्यत्वघटत्ादिवत् ऋ्रङ्गोकारे तु सुतरां भेद: द्ति। तस्मात् भ्रगत्या श्रविनाभाव एव अ्रन्योन्याभावाप्रतिइन्दो

मुद्रप्रद्वार: 8।] २२६

भ्रभेद: कर्तव्ः। न तु श्रद्वतवाद्रिसम्मतः। प्रमाणाविरहात्। तं च केचित् तादात्यलेन श्रभिमन्यन्ते, केचित् समवायलेन द्वति विभेष: । तस्मरात् एवं जौव-परमात्मनोरपि श्रंभांमिनोरविनाभाव एव श्रभेद:। शद्वेतवादे तु अ्रभेद: पारमार्थिको भेदसु मायाकव्पितः । भेदाभेदवादे तु श्रभेदो डविनाभावः भेदसु पारमार्थिकः द्ूति तु रहस्यम्। अं्रत्वं च जौवस यथा भास्करप्रभाया भास्करांभ- त्वम्। यथा वा गुएस्य गुणिनोऽंशित्वम्। यदाश्रयत्वनियमो यस् स तद्विभेषणम्। एवंप्रकारवाचकश्नब्दस्य प्रकारिषि वर्तनात् प्रकार- प्रकार्यैक् मविनाभावः । तयोरभावे च तन्न स्ात्। सचांभत्वे वस्ैक्ं-दूति वाच्यम्। जडेनापि मह तथात्वापत्तेः। तस्यापि अंशत्वश्रवणात्। न चेष्टापत्तिः। तर्हि ब्रह्मणे ऽपि परिच्छस्नला- पत्तेः। तस्मात् परमात्मनोऽंपस् जौवस्य व्यापकस्य श्रब्रह्मात्मकता- बुड्धिर्बन्धः, मुक्रिख् तद्विलयः दूति। स च विलयो लिद्गभरो- रापगममन्तरा न सभ्भवति दति तक्षय एव मुक्रिः। पारिभेष्यात्। तदपि ब्रह्मात्मैक्यत्वज्ञानादेव। प्रमाणं च तत्र "तत्त्वमस्या"दिवाक्या- न्येव। तत्प्रतिपादिताऽभेदश्व न भेदप्रतिइ्वन्दी। मुक्किकाले डपि भेद्सत्वे बाधकाभावः। शत्र द्वैतवादिनां ब्रह्मभिन्नस्य सत्यत्वे मानाभावात् तद्तिरिक्स्य भेदस्य मिथ्याभूतस्य न तच विद्यमान- त्वमस्ति-दति दूषपमपि स्ववासनावासितमेव दति रामानुजानां सिद्धान्तः । अतएव तवाते लिङ्गभरौरादिमम्बन्धेन श्रब्रह्मतामापत्रस्य तं 42.

सदानन्दयतिविरचिता। *चतुर्थो

पदार्थसव शोधनाय "तत्वमा"दिवाक्ये तं पढे लखणा। न तत्पदे डपि। प्रयोजमाभावात्-इत्यादिवलितमपि त्रपास्तम्। विसरेण भेदाभेदवादस्य तन्मोचस च पूर्वमेव निराळृतत्वात् दति दिक्। ननु-वेदान्तजन्याऽखएडाकारटृत्तेः उपहितविषयले तदानौं उपाध्यन्तराभावेन एतस्या एव उपाधायकत्वात् खविषयत्वापत्तिः । न पेष्टापत्िः। शाब्दबोधे भब्दानुपस्थिताभाननियमेन वृत्ते: शब्दा- सुपस्यितायाः भावानुपपन्तेः। यथाकथच्चिदुपपत्तौ वा न ततो Sज्ञान-तत्कार्यनिवृत्तिः। श्रज्ञान-तत्कार्याविषयकज्ञानस्यैव तदुभय- निवर्तकत्वात्। श्रन्यथा-श्रहमज्ञः, श्रयं घटः-दत्यादिभ्ञानानां उप- हितविषयत्वेन प्रज्ञाननिवर्तकत्वप्रसङ्गात्-दति चेत्। नैवम्। बृत्ते: भाव्दबोधे अ्रभासमानाया एव उपधायकत्वाभ्यपगमात्। तदुकं

"शुद्धूं ब्रह्म विषयकुर्वाण वृत्तिः सं खेतरोपाधिं च निवारयति। खस्या अपि उपाधित्वा विभेषात्। गुहायां न प्रब्द-इति प्रब्दत्वावच्छिव्नभब्दसामान्यनि- षेधवत्। एवं च न अनुपहितस्य विषयता। वृत्युपरागो Sत सत्तया उपयुज्यते। न भास्यतया। विषयकोटिप्रवेभेन"। दूति। त्रयमभिप्रायः। यथा ऋज्ञानोपहितस्य सातिले डपि न पज्ञानं साचिकोटौ प्रविभति। जडलात्। किन्मु साच्यकोटावेव। एवं वृत्त्युपहितस्य विषयले डपि न वृत्तिर्विषयकोटौ प्रविभति। सविषयत्वानुपपत्तेः। किन्तु सयं अविषयो ऽपि दृत्तिरुपोपाधि:

चैतन्यस्य विषयतां सम्पाद्यति द्वति न कापि अुपपत्तिः। तदुकं प्निदोपे। . खप्रकाशो डपि सात्येष धौवत्या व्याप्यते ऽन्यवत्। फलव्याप्यत्वमेवास्य भ्ास्त्ररद्धिर्निवारितम् ।। बुद्धि-तत्स्यचिदासासौ दवावे तौ व्यापुतो घटम। तचाज्ञानं धिया नश्येत् श्ाभासेन घटः सुरेत्।

स्यं सफुरणरूपत्वात् नाभास उपयुज्यते।। चचुर्दोपावपेचेत घटादेरद्भंने यथा। न दोपदर्भने किन्नु चतुरेकमपेच्यते। स्थितोऽप्यसौ चिदाभासो ब्रह्मष्ेकीभवेत् परम्। नी तु ब्रह्मष्यविषयं फलं कुर्यात् घटादिवत्। 'नप्रमेयमनादिं चे'त्यत् श्रुत्येदमौरितम्। मनसैवेदमाप्नव्यं दतिधौव्याप्यता श्रुवता*।।

१ 'दावपि' इति क. पुस्तके पाठः । २ 'तन्तु' इति ग. पुस्तके। 'श्रुतौ' इति क. ख. पुस्तकयोः। * 'खप्रकापः' इ्दमित्ेवं बुद्धिवत्तिसम्भवात् 'सप्रकाशो 5पि' व्यन्य- वत् घटादिवत्। 'धोवत्या' बुद्धिवत्या 'व्याप्यते'। तहिं अपसिद्वान्तः स्यात्-इवि चेत्। न। पूर्वाचार्य्येरपि वत्तिष्याप्यत्वस्य बश्रौक्कतत्वात् तथाहि। द्विविधा हि व्याप्िः। वत्तिव्याप्िः पजव्याप्रिखति तत चाद्या पूर्वाचार्य्यसम्मता। द्वितीया निषिद्धा। 'फलं' वत्तिप्रतिबिम्बितचिदाभासः तद्याप्यतवं प्रत्यमात्मनो निराकृतम् खम्यैव स्फरमरूपत्वात् इति भाव:। धात्मनि पमव्यास्यभावं दर्भयितुं धनात्मनो व्त्या पलेन व व्याप्यखं

सदानन्दयतिविरचिता। स्चतुर्थो

दर्भयति। बुद्धि: तत्स्थचिदाभासख् एतौ द्वा्वप घटं व्याप्ुतः। 'तघ' तयो: बुद्धि-चिदाभासयोमंध्ये। 'धिया' बुद्धिवत्या प्रमायभूतया 'पज्ञानं' नशयति। ज्वानाज्ञानयो: विरोधात्। 'व्ाभासेन' चिदाभासेन 'घटः करेत्। जडत्वेन खतः सरयायोगात्। वात्मनि ततो वैलक्षएं दर्पायति। प्रत्यक्-ब्रह्मणेः एकत्वस्य वाज्ञा- नेम घावतत्वात् तस्य व्ज्ञानस्य निवृत्तये वाक्जन्यया-ग्राहं ब्रम्मास्ोथे- वमाकारया धोवच्या व्याप्तिर पेच्यते। खस्येव स्फरमरपत्वात् तत्स्फुरगाय चिदाभासो नापेच्यते। वतो युन्यमानोऽपि चिदामासः नोपयुन्यते इत्यर्थ: । उक्तमर्थ दृषान्तेन विभदयति। यथा अन्धकारावतघटादिदपने चक्षः दीपस उभावषि छापेक्ष्येते। दौपदर्शने तुन तथा। किन्तु। एकं चक्तरेवापेक्ितम्। तथा ब्रह्मति वज्ञाननाशाय धौळत्या व्याप्रि: अपेच्षिता नतु चिदाभास इति भाव:। मनु-बुद्धि-तद्गत्तीनां चिदाभासवेशिछस्याभावात् घटादिम्विव ब्रह्म- खपि फलव्याप्तिर्बलात् भवेदेवेति चेत्। पूटया। यद्यपि घटाकारवत्तिवत् ब्रह्मगोचरवत्तावपि चिदाभासो उ्ति। तर्थापि नासौ ब्रह्मणो भेदेन भासते। किन्तु प्रचरदातपमध्य वत्तिदोपप्रभावत् तेन एकीभूत एव भ्वात। चतः ब्रह्मगि सफरयलक्षगातिशूयजनको न भवतौत्यर्थः। ननु-ब्रह्मगि पजतव्याप्तिर्गास्ति। वत्तिव्याप्तिन्त विद्यते-इत्यक्वं तत्र किं प्रमायम् ?- इति चेत्। मेवम्। श्रुति-स्मृतिप्रमायसिद् रवायमर्थः । तथा च कम्टतविन्दूप निधदि- निर्विकल्पमनन्तं च हेतु-दृष्ान्तवर्जितम्। चप्रमेयमनादिं च यं जात्वा मुचते बुधः। हरत्यन् चप्रमेयपब्देन फलवयाप्रिराहिित्यमुक्कम्। कठवल्चं च- मनसेवेदमाप्रव्यं नेह नानास्ति किसून। इतिधीवयाप्यता श्रता। तस्मान्न कोपि विरोध:।

सुङ्गरप्रहारः 8।] कद्ैतब्र हासि्ि:।

द्ूति। एतेन ज्ञानाज्ञानयोरेकविषयत्वं व्यास्यातम्। श्रज्ञान- मपि हि सोपधानदशायामेव ब्रह्म विषयौकरोति। खानुपधान- दभायां खस्थैवाभावात्। तथा च ज्ञानाज्ञानयोरुमयोरपि उपाध्य- विषयकत्वे सति उपहितविषयत्वात् समानविषयत्वमस्येव। एतेन उपाधिविषयकज्ञानानां श्ज्ञाननिवर्तकत्वं व्याख्यातम्। दति दिक्। ननु-तथा पि ब्रहममाचात्कारे किं मनः करणं उत शब्दः ?- इति चेत्। ऋत् केचित् तार्किकेम्यो बिभ्यतः शब्दात् परोचज्ञानमेव भ्रङ्गौकृत्य भावनासहकतात् मनसा। अ्रपरोचज्ञानमाचचते। श्रन्ये तु मन्यन्ते-शब्दात् आपाततः परोचज्ञानमेव जन्यते। करण- खाभाव्यात्। उत्तरकालं तु श्रवण-मनन-निदिध्यासनादिसहितात् शब्दादेव अपरोवज्ञानमुदेति। मंस्कारसहकतेन्द्रियादिवत् प्रत्यभि- ज्ञानं दति। तच शाद्यः पचस्तावत् न युक्ः। भावनाजन्यतवे ज्ञानस्य ऋप्रामाणप्रसङ्गात्। कामातुरख कामिनीं भावयतो व्यवहितका- मिनौमाचात्कारवत्। ननु-न भावनाजन्यतं तच अप्रामाणप्रयोजकम्। किन्तु बाधितविषयत्वम्। भावनानपेच्ेपि शक्तिरजतादिभ्रमे बाधादेव अमाष्स्वोकारात्। ब्रह्मणि तु सर्वमानागोचरे बाधासभ्भवात्। तद्धावनाज्ञानजन्यस्यापि प्रामाएं न व्याहन्यते। न च व्य्वहित- १

कामिनीविभ्रमादौ दोषलेन भावनाया: कृप्नत्वात् तञ्जन्यतवे ब्रह्म- माचात्कारस् दोषजन्यत्वेन भ्रमत्वं भवि्यति। बाधितविषयत्ववत् . दोषजन्यत्वस्यापि भ्रमत्वप्रयोजकत्वात्। तदकं मौमांमाभाव्यछङ्गि:। १ 'तम्माद्गावना•' इति ग. पुस्तके।

सदानन्दयतिविरचिता। [चतुरयों

"यख प दुषटं करसं यब च मिथ्येति प्रत्ययः स एव भ्समौचौनो नान्य:"। दूति। तद्वार्तिककारख- तस्माद्वोधात्मकलवेन प्राप्ता बुङ्धे: प्रमाणता। भ्रन्यथा तु हेतुत्यदोषज्ञानादयो यतः । दति। तुख्यवदेव अ्रप्रामाश्यप्रयोजकं द्वयमुक्त्म्। तस्ात् बाधा- भावे जपि दोषजन्यत्वात् अ्रमामाष्मेव-दृति वाच्यम्। भावनायाः कचिद्ोषते डपि सर्वत दोषल्वाऽनिक्यात्। श्रन्यथा भङ्गपौतलम्न- मकारणैभूतस्य पौतद्रव्यस्य खविषयज्ञाने डपि अ्रम्रामाष्यप्रयो- जकत्वं खात्।, क्वचित् कश्चिद्दोष दूत्येवाङ्गौकारात्। विषयबाधे- नैव दोषजन्यत्वप्रकल्पनात् च। दुष्टकरणजन्यस्यापि अ्नुमानादे- र्विषयाबाधेन प्रामाष्याभ्युपगमात् च। अ्रन्यथा परिभाषामाचापत्तेः। मोमांसाभाव्य-वार्तिककाराभ्यामपि बाधित विषयव्याप्यचेनैव दुष्ट- करणजन्यत्वं अप्रामाषप्रयोजकमुक्तम्। न खातक्त्र्येण। तस्मात् भावनाजन्यमपि ब्रह्मज्ञानं त्रबाधात् प्रामाणं लस्यतां -द्वति चेत्। नैवम्। परोचज्ञानजनकभावनाया अरपरोचज्ञानजन - कतव्वासन्भवात्। न हि वज्मनुमितिज्ञानं सहस्रकृत्व आ्रावृत्तमपि वन्निसाचात्काराय कल्पते। क्ृप्नप्रमा सामग्रोमन्तरेण जायमान- स्ेव ज्ञानस्य श्रप्रामाष्त्रनियमात्। त्रन्यथा- "चैत्यं वन्देत खर्गकामः"। हत्यादि पौरुषेयवाक्यानामपि विषयबाधाभावात् त्रप्रामायं न य्यात्। न ह्ि चैत्यवन्दनं खर्गसाधनं भर्वति-द्त्यन किश्चिन्मान-

मुदरप्रहार:8।]

मस्ति। भ्रलनौकिकहिताहितसाधनताया: वेदैकमेयत्वात्"। तन्र च मानान्तराप्रसरात्। पुरुषवचसां चे मानान्तरमूललेनैव प्रामाष्यात्।

चेत्। प्रकते ड्पि तुख्यम्। न चात्र ग्रब्दप्रमाएस्य मूलत्वात् नामूलता- दूति वाच्यम्। मंवादात् प्रामाश्याक्गीकार पूर्वतन्त्रोपपादित्तखवतस्व- भङ्ग्प्रसङ्गात्। आ्रावश्यकत्वेन शब्दस्ैवाच प्रामाण्यस्योचितत्वात् च। श्रन्यन ऋदृष्टमपि फलान्यथानुपपत्त्या अच्नैव प्रामाणं कल्प्ते -दूति चेत्। न। अ्रपूर्वप्रामाष्यान्तरकल्पने मानाभावात्। फलस्य च क्ृप्प्रमाऐनेव उपपत्तेः। परोचभावनाया त्रपरोचविषयत्वं च श्रन्यन ऋदृष्टचरमपि तया कल्पनौयम्। तदुभयकल्पनात् वरं क्ृप्नमामाष्यस्य प्रब्दस्यैव अरपरोचविषयत्वमात्रकल्पनम्। धर्मिकन्पनातो धर्मकन्पनाया

लघुत्वात्।

१ 'तु' इति ख. पुस्तके।

• नैतदपरे वाइतादय: सहन्ते। तेषां मते चलौकिक-हिताहित साधनस्यामि क्याप्रवाव्चैकमेयत्वम्। च्ाप्तत्वं ध यथार्थवह्करि। वेदस्य तुन सर्वथा व्ाप्तत्वम्। व्यनर्थावह्ञानां शयोनयागादोनार्म्प तत्रोप- देशात्। तम्माव् लौकिकवाक्यवत् हेयोपादेयत्वाविश्ेषात् ग्राह्य-त्ा- व्यांप्रयो: तुल्यं लौक्रिक-वैदिकवाक्योः प्रामारयम्-इति तेषामापयः। • चन्ये तु कलौकिकं द्िताहितमेव नाद्रियन्ते चार्वाकादयः। कुतस्तरां तत्साधनस्य वेदस्य चादर :? धण तेवां नास्तिकानां दुमतप्रदर्शनेनेति सर्वमनवद्यम्।

३२६ सदानन्दयतिविरचिता। [चभुथा

त्रथास्तु तर्हि मन एव श्च्न प्रमाणं-दवति चेत्। तत्किं भावना- सहरतं केवलं वा? भ्राद्ये पूर्वोक्रदोषः । ज्ञानादिसह्कतस्य मनस एव सर्वच प्रामाष्यसभ्भवे प्रमाणन्तरोच्छेदापत्तेः। चच्ुरादौनामेव सर्वच भ्रस्ाधारखात्। प्रामाणयमित्यभ्युपगमे भावनाया अपि तुल्यत्वम्। नापि द्वितौयः। वेदान्तवाक्यश्रवणात्पूर्वमपि केवलमनसो विद्यमानलेन ब्रह्मणश्च सर्वदा सन्निहितलेन साचात्कारः स्यात्। तथा च। शवए-मनन-निदिध्यासनादिसाधनानां आ्ानर्थक्ेन तत- तिपादक चतुर्लचणौमौमांसारभ्ो न स्ात्। किञ्च तख् प्रमाणानु- ग्राहकत्वेन तर्कालोकादिवत् न प्रमाणन्तरत्वं सभ्भवति। श्रस्ाधा- रणविषयाभावात्। सिद्धान्ते सुख-दुःखेक्छादोनां मनोधर्माणं करणव्यवधानाभावेनैव साचतिवेद्यत्वाभ्युपगमात्। न च ब्रह्मीव अम्ाधारणो विषयो मनस-दवति वाच्यम्। "यनमनसा न मनुते"। दत्यादिश्रुतिविरोधात्। ननु- यद्वाचा नाम्युदितम्। न चत्तुषा ग्टह्यते नापि वाचा। यतो वाचो निवर्त्तन्े। द्त्यादि श्रुतिविरोध: सिद्धान्ते ऽपि सम :- द्वति चेत्। "नावेदविन्मनुते तं रहन्तम्। वेदेनैतधद्वेदितव्यम्"। "तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि"। इत्यादिश्रुतिबलेन निषेधश्रुतौनां सुख्यवृत्त्यविषयत्वेनापि उप- पत्तेः। मनसि च मुख्यामुख्यभेदाभावात्। ननु-

मुद्रमहार: 8।] ३३७

सर्वे वेदा यच्रेक्ये भवन्ति.। स मानसौन आ्रत्मा मनसेवानुद्रष्टव्यः॥ इत्यादिश्रुतेः कागतिः ?- द्वति चेत्। रटए। मानमोनतवं मनसि उपाधौ उपलभ्यमानत्वम्। न मनोजन्यसाचात्कारविषयत्वम्। "मनसेव" द्ृति तु कतरि ततौया आरत्मनो Sकर्तत्वप्रतिपादनार्था मनसो दर्भनकर्ततामाह। न करणताम्। शरपनिषदसमाख्या- विरोधात्। अरमाधारणन हि व्यपदेशा भवन्ति व्यवहारे। मानसौ- न समाख्यानवत्। अतएव प्रमाश्रयत्वादृपि न मनसः तत्र करण- तावकाभ: । कामः सङ्गन्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽय्रड्ढा।. ष्टतिरष्टतिर्हौधोभो रित्येतव्वें मन एवं* ।। द्वति त्रुतौ-मृद्वट-द्वति वत् उपादानकारणलेन मनसः सामानाधिकरणप्रतिपादनात्। दण्डो घट-दत्यादिमामानाधि- करष्यादर्नेन न निमित्तकारणत्वाभ्युपगमेन उपपत्तिः। निमित्त- कारणग्रहणाथें तवश्यकल्पयो: श्रन्वय-व्यतिरेकयोः समवायिकारण-

• 'कामः' सोर्ययतिकराभिलाषः। 'सङ्कल्पः' प्रत्युपस्थितविषयविक- स्पनं शुक्धनोल्तादिभेदेन। 'विचिकित्सा' संपायज्ञानम्। 'श्रद्धा' घट्ृषार्थेष कर्मस देवतास देवत्वादिष घ ध्ास्तिक्बुद्धिः। 'बश्रद्वा' तद्दिपरीता बुद्धिः। 'विः' धारयं देशदवसाद उत्तमानाम्। 'काष्टतिः' तद्धिपर्ययः। 'ड्ोः' लज्जा। 'घीः' प्रज्ञा। 'भीः' भयम्। 'इत्येवत्' एवमादिकं सर्व 'मन एव' मनसः अन्तःकररम्य रपाखेतानि। मनसी उस्तित्वं प्रतिखन्यच कारयभुचते। तम्मान्मन्ये नामस्यन्तःकरगम्। 43

३३८ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थी

विषयत्वस्यैव उचितल्वात्। समवायिकारणन्तरोपस्थित्यभावात्।

भ्रात्मनस- "साचो चेत्ता केवलो निर्गुपक्"। द्वति त्रुत्या निर्गुणत्वप्रतिपादनात्। दृश्यानां द्रष्ट्धर्मत्वा- नुपपत्तेः। दृश्यानां घटादौनां सरूपतो धर्मलेन वा तादात्या- भावस्य सर्वसिदूल्वात्। काम-सङ्गल्पादौनां खप्रकाशत्वाभावेन दृष- त्वादिधर्माणं द्रष्ट्र्धर्मत्वाभावनिश्चये मनसैव तु द्रष्टव्यम्। यदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा ये इस्य दृदि सिथिता :* । तोणो हि तदा सर्वान् ग्रोकान् दृदयस्य भवति।।

१ 'कामान्' इति ख. पुस्तके।

• जनकमाह भगवान् याज्ञवश्क्यः । 'यदा' यस्मिन् काले 'सवे' समस्ताः 'कामाः' तष्णाप्रभेदाः ये लोके प्रसिद्धा इद्ामुनार्थाः पुत्र-वित्तलोके- सयालक्षयाः। 'व्रस्य' प्रसिद्धस्य पुरुषस्य। 'दृदि' बुद्धौ। 'श्रिताः' का- श्रिता:। 'प्रमुच्यन्ते' व्यात्मकामस्य ब्रह्मविद: समूलतो विशीर्यन्ते,- 'बथ मर्त्थोऽम्टतो भवत्यत ब्रह्म समनुते'। इति मन्त्रस्योत्तरार्धमत्रानुसन्धेयम् । 'च्थ' स 'मर्त्यो' मयधर्मा सन् समूलतः कामवियोगात् 'घम्टतो भर्वत' चर्थादनात्मविषयाः कामाः कविद्या लक्षणा म्त्वः इति। 'व्त्र' कस्मिन् नरजन्मनि 'ब्रह्म समश्रुते' ब्रह्मभावं मोच्ं प्रतिपद्यत इत्यर्थः । + 'तोर्यो' वतिक्रान्तो हवि यम्मात् तम्मात् 'तदा' तस्मिन्काले 'सर्वान्' 'पोकान्' शोका: कामा: इषविषयप्रार्थनाः। यतः ते कामाः विषय-

सुङ्रपह्ार: 8|] चद्वैतब्रह्म सिद्धि: ।

इत्यादिश्रुतिभिर्मनोधर्मत्वमेव कामादोनां निखोयते। मनसः तादाम्याद्यासाच् तडूर्मालामपि आत्मनि आद्यासिको व्यवहार:। "बुद्धूर्गुरोनात्मगुरोन चैव आराग्रमात्रो ह्यवरो ऽपि दृष्टः"। "स समान: सनतुभौ लोकावनु स्चरति" । "व्यायतौव स धौः खप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति"॥

• विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुते डपि च। द्रति ्रुतौ विज्ञानशब्दवाच्यस मनस एव प्रथमान्तपदनिर्देश्यत्वे कर्ततश्रवणात् च। ननु- "मनसा ह्येव पश्यति मनसा गणोति"। द्त्यादौ करणत्वमपि श्रुतं-दवति चेत्। न। दन्द्रियातिरिक्े मनसि विप्रतिपन्नान्पुति तदतिरिक्कमनःसङ्भावमाचे तस्याः श्रुतेः तात्पर्यात्। न तु करल्े डपि। एवकारानन्वयापत्ते: चचुरादौनामपि कारएत्वस्थान्वय-व्यतिरेकसिडूलेन तद्वच्क्ेदेन नियमानुपपत्तेः। हेतुमाचे ऽपि ततौया सरणात्। मनसः करणता प्रमिङ्धिस्तु निर्धर्मंकंस्य प्रकापस्य आत्मनः अरसङ्गस्य खतो विषयोपलभ्भायोग्यम्य खतादा- त्याध्यासेन तदाकारवृत्तिभि: विषयोपलम्द्वारत्वादेव। न तु चन्- रादिवत्तटस्थलेन द्ति श्रास्तां तावत्।

१ 'नियमोपपत्तेः' इति ख. पुस्तके।

"वियोगे शोकत्वमापद्यन्ते। शोकः, कामः, रतिः इति पर्यायाः। प्रक्रिया- यंतितत्वात् शोकशूब्द: कामवचन एव भवितुमहति। विगतशेको भवति इत्यर्थः ।

३४० सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्घो

भ्रस्तु तरहि प्रथमं परोचज्ञानं जनयतो डपि शब्दस्ेव सहका- रिविभेषलाभेन पच्चादपरोचज्ञानजनकत्वम्-द्वति चेत्। न। अर्द्धजरतीन्यायापातात्* प्रब्दस्य परोचज्ञानजननस्याभावे सहका- रिमहस्त्रेणापि तदन्यथाकरणयोगात्। श्रागन्तकस्य खभावत्वानुप- पत्तेः। यन्तु दृष्टान्तलवेन प्रत्यचज्ानमुदाइतम्। तच किं विवचि- तम्? अ्रपरोचज्ञानजनकखभावस्य चन्षषः संस्कारमहकारेण परोच- ज्ञानजनकत्वम्? अ्रथवा सन्निकष्टविषये अपरोचज्ञानजनकसवभावस्य चचुष: संस्कारसहकारेए Sसन्नतिकष्टे डपि तत्तांभे तपरोचजान- जनकत्वम् ? किंवा संस्कारनिरपेचलेन ज्ञानं जनयतो डपि चन्षुषः संस्कारमापेच्तले डपि न अ्रप्रामाम्? दूति। तन्न नादय:। प्रत्यभिज्ञायाः अरपरोक्षलात्। तत्तांभे चक्षुषोऽजनकत्वाच्च। अतएव न द्वितौयो डपि। तत्तांभे Sपरोचलानङ्गीकारात्। तदंगे संस्कार- मात्रजन्यत्वेन स्मतित्वस्याभ्युपगमात् च। एतेन प्रत्यभिज्ञायाः संस्कारजन्यत्वे स्पतित्वापातात् संस्कारजस्मरएमेव विभेषणज्ञानतेन- तत्कारणं-द्ृत्यपास्तम्। संस्कार जन्यत्वांशे समरणत्वाङ्गोकारात्। स्पति

स्मतिकल्पनानवकाशात्। तद्गेतोरेव तदस्तु, किं तेन-दृति न्यायात् स्रण दूव प्रत्यभिज्ञायामपि पूर्वानुभवान्वय-व्यतिरेकयोः तुत्य- तवात् च। प्रमात्वाप्रमात्ववत् अ्नुभवत्व-सारएत्वयोरेकज्ञानवृत्तित्वे * 'अर्द्धगरतीन्यायः' कर्दा जरतीव बद्धजरती इत्यर्थे कन्। कर्ड- वृद्धातुल्ये न्याये। स च यथा-एकस्याः कुकशाः पूरीरस् एकं वद्ध पाकाय कपरमदें प्रसवाय यथा न प्रभवति। एवं एकस्य भागस् चन्यपर त्वं व्ान्यस्य ग्यन्थपरत्वं न यन्यते इत्येवंपरो 5यं न्यायः।

मुदरप्रहार: 8।]

विषयन्वतांभभेदात् न विरोध: । स्वतित्वानुभवत्वयोः जातिलान- ङ्गोकारात्। अतएव न ततीयः। न हि चन्षुषः खविषये संस्कार- सापेन्षत्वमस्ति। येन सापेचललक्एं अप्रामाएं स्ात्। किन्तु। खमहकारिसमवधानात् खे से विषये युगपत् तजज्ञानजनकयोः चन्तुःसंस्कार योः अर्थसमाजेनानुभवसमरणात्मकज्ञानजनकत्वं पर्यव- स्यति। त्रन्यथा संस्कारमहकारेण चन्षुषो Sसन्न्िकष्टे विषये डपि ज्ञानजनकत्वे रजतमंस्कारसहकारेण अ्रमन्न्निकष्टे ऽपि रजते चानुष- ज्ञानापत्तेरन्यता ख्यातिसवीकारप्रमङ्गः। रजतचानुषलेन रजतमं- योगत्वेनैव कार्यकारणभावनियमे तद्दशकालरूपायां तत्तायामपि तुत्यम्। प्रत्यचस्य विद्यमानोपलन्भत्वनियमात्। किन्तु भिन्नजाती- यज्ञान हेतुतेन कप्नयोरपि मंस्कारयोरन्वय-व्यतिरेकाभ्यां एकज्ञान- हेतुत्वं प्रत्यभिज्ञायां क्रृप्नम्। ददमेव अन्यताख्यातिनिराकरणेन

र्दृष्टान्तितम्। नैतावता सापेच्षस्यापि प्रामाएं भवष्यति। दह च पूर्वमपरोचज्ञानासमर्थस्येव श्रब्दस्य विचारजनितमंस्कारविशेषसह् कारेण अपरोचज्ञानजनने सापेनत्लक्णाप्रामाए-खभावभङ्गयो: प्रसङ्गो वञ्चलेपायते। तस्मरात् प्ब्द एव विचारात्पूरव ऊध्वें च स्तः- प्रमाणभूतो विषयमहित्ा साचात्कारं जनयतौति युक्कमाश्रयितुम्। न च सभावभङ्गदोषः । मनम दूव अपरोचापरोचज्ञानजनन- खभावाङ्गोकारात्। यथा मनः क्वचित् परोचं ज्ञानं जनयति। क्वचित् च अपरोनं-द्वति उपेयते परेः, तद्दस्माकं कि न स्यात् ? ननु-तच अवच्केदकद्वयमस्त। मनस्ेन परोचज्ञानजनकता।

३४२ सदानन्दयतिविरचता। [च्तुर्थो

इन्द्रियल्वेन चचुरादिवत् अ्रसाधारणेन त्रपरोचज्ञानजनकता। इन्रि-

मनःसंयोगाश्रयत्वम्। स्मत्यजनकवृत्तिज्ञानकारणमनःसंयोगाश्रितलं वा। तत्तु चत्तरादाविव मनस्यपि वर्तते। एवं प्रब्दे दवरूपं वाच्यम्। एकं परोचज्ञानजनकतावच्छेदकम्। अ्रपरं त्रपरोचज्ञानजनकता- वच्छेदकं-द्वति चेत्। उच्चते विषयाजन्यज्ञानजनकत्वेन वा ज्ञात- करणलेनो वा शब्दस्य परोचज्ञानजनकत्वम्। योग्यपदार्थनिरु- पितत्वं पदार्थभेदपरभब्दत्वेना च अपरोचजानजनकता। धार्मिक- स्वममि-दत्यादौ व्यभिचारवारणाय आद्यं विशेषणम्। दूतरविभे- षलव्यावत्यें तु स्पष्टम्। एतच्-द्भमस्वममि, राजा लममि-दति वाक्यात्-दभमो Sहमस्मि, राजाहमस्मि-द्वत्यादिमाचात्कारदर्भनान्। त्रन्यथा-नाहं

१ 'ज्ञानजनक' इति क. ख. पुम्तकयोः।

वात्मन्यप वास्ति इति तद्वारगाय 'विशेषणुयानाश्रयत्वे' इति। ननु-एत- दपि इन्द्रियेव्वसिद्म्। वयतएव-'उद्धते'ति। तदपि श्रोत Sय्याप्रं-इति चेत् एतदारगाय 'मू्देतहे'ति। ननु-पुरौत इति व्ातिव्याप्रिवारणाय- 'ज्ञानकारये'ति। कालादावतिव्याप्तमिति तद्ारयाय-'बसाधारये'ति सकुप:। + वतिव्याप्रिवारयाय ज्ञानकरयात्वेनेति-बज्ञातकार यात्वेन वा इति कावगन्तव्यम्। घभेदप्रतिपादकेन 'तत्त्वमस्या"दि वाक्यरूपपब्देन इत्यर्थः।

मुदरप्रहारः 8।]

दभम: नवमोऽहमस्ति-नाहं राजा व्याधेएवाहमस्ि-दत्यादि- साचात्कारिभ्रमनिदृत्तिः ततो न सात्। साचात्कारिस्रमे साचा- त्कारिविरोधिज्ञानतेनेव विरोधित्वकल्पनात्। न च-तन् वाक्यात् पदार्थमात्रोपस्थितौ मानमः मंमर्गबोध :- दूति वाच्यम्। सर्वस्तिन्नपि वाक्ये तथा सम्भवेन शब्दप्रमाणमात्रो- च्छरेद प्रसङ्गात्। अ्रमाधारणमनःमहकारितवेन पदार्थज्ञानस्य प्रमा- सान्तरत्वावश्यकत्वात् च। 'यदसाधारणं कारणं' द्वत्यादि न्यायात्। अतएव वाक्यात् परोचज्ञानानन्तरं मानमज्ञानानन्तरमेव भ्रमनि- वर्तकं-दृत्यपास्तम्। अ्रन्वय-व्यतिरेकाम्यां तन्र वाक्यस्वैव कारणतावधारणत्।त्रन्यथा वाक्याश्रवणात् पूर्वमेव सामय्या: सम्भवेन मनमा चच्तुरादिना वा साचात्कारजननप्रमङ्गात्। वाक्यमपि तत्र महकारि-दति चेत्। तर्हि आयातं वाक्यस्यैव प्रामाण्यम्। मनमो Sमाधारणकारण*लात्। तस्मात् शब्द एव तत् महकारहेतुः। यथा च परोकत्वव्याप्यमेकं मानसत्वमपरोचव्याप्यमपरम्। तद्ृत् शब्दत्वमपि द्विविधम्। तेनं न साङ्गर्यप्रमङ्ग: द्वति दिक्।

१ 'मात्रोच्छेदापत्तेः' इति ख. पुस्तके।

*सष्टकारित्वात् कारयत्वमित्वर्थः।

सदानन्दयतिविरचिता। [चमुर्थो

ननु-्रस्तु प्ब्दस्य ब्रह्ममाच्तात्कारकरणलम्। तथापि त्रविद्या- निवर्तिका किं खप्रकाशा चित्? उत तदाधारभतावृत्तिः? नाद्य:। तम्य ददानौमपि सत्वेन नित्यनिवृत्त्यापत्तः। न द्वितीयः। अ्रसत्त्वात् मत्यमिद्वेरयोगात्। जानामि-दति ज्ञप्निरुपचिद्विरोधस्ैव अनु- भवसिदूलवेन अ्रज्ञप्िरूपवृत्तिविरोधस्य त्रस्स्भवात्। चिता प्रकान- मानसुखादौ अज्ञानादर्भनात् च-द्वति चेत्। न। अ्रविद्यानि- वर्तकं यद्यपि न खप्रकाशचैतन्यरूपं ज्ञानमाचं तस्य तत्वाधकत्वात्। तथापि श्रवणदिसाद्यापरोचवत्तिसमारूढ़ं तदेव। तदुक्रम्। तणदेर्भामिकाप्येषा सूर्यदौप्निस्तुएं दहेत्। •सूर्यकान्तमुपारूह्य तन्यायं चिति योजयेत्। दूति। मनु-तर्हि सविलामाजाननाभकमिदं ब्रह्मज्ञानं कथं नश्येत् ? नाभकान्तराभावात्-दति चेत्। पटण। यथा कतकरजःमलिलेन संयुज्य पूर्वयुकरजोन्तरविश्वेषं जनयत्खविद्वेषमप जन्यात। तथा ह्यात्मनि त्रध्यस्यमानं ब्रह्मज्ञानं पूर्वाध्यस्तमर्वप्रप्व निवर्तयन् सात्मा- नमपि निवर्तयतौति। तदुक्कम् । शज्ञानकलुषं जौवं ज्ञानाभ्यासात् हि निर्मलम्। कृत्वा ज्ञानं स्वयं नश्येत् जलं कतकरेणवत्। दति। केचित्तु। श्रन्यं निवर्त्य सयमपि निवृत्तौ दग्घलोह- पौताम्युन्यायं उदाहरन्ति द्वति। अ्रन्ये पुनः-ब्रह्मज्ञानमज्ञानस्येव

१ 'अविद्याकलुषं' इति क. पुस्तके।

मुद्गरप्रहार: 8।]

निवर्नकम्। ज्ानाऽज्ञानयोरेव साचात् विरोधात्। प्रपसस्य व उपा- दाननाभात् न नाभ इति प्रपस्चान्तर्गतस्य ब्रह्मज्ञानस्यापि तत एव नाभ: । न च-प्रपस्सस्य ज्ञानाऽनिवर्त्यत्वे मिथ्यात्वानुपपत्ति :- दति वाच्यम्। प्रपञ्चनिवृत्तेः साचात् ज्ञानजन्यत्वाभावे डपि ज्ञान- जन्याज्ञाननाप्जन्यत्वात् साचात्परम्परया वा ज्ञानेकनिवर्त्यलाङ्गो-

कारात्। ननु-भवतु अ्रविद्यानिषृत्त्या तत्कार्यनिवृत्तिरूपा मुक्रिः। सैव तु न सभ्भवति। तथा हि। अरविद्यानिवृत्तिः किं आ्रत्मरपा तद्गिव्रा वा? नाद्यः। अ्रसाद्यतवापत्तेः। द्वितौये ऽपि किं सतौ? उत मिथ्या? आाद्ये। अदवतहानिः । अन्ये। श्रविद्यानत्कार्यान्यतरा- पत्ति :- दति चेत्। मैवम्। चरममनोवृत्त्युपलचचितस्य श्रात्मनो जज्ानहानिरूपत्वात्। न च-उपलब्तणनिवृत्या मुकेरपि निर्धान्तः -द्वति वाच्यम्। पाके निटत्ते पि पाचकाऽनिवत्तिदर्भनात्। तदुकम् । निवृत्तिरात्मा मोहस्य ज्ञाततवेनोपलचितः । उपलच्णनाभे डपि स्थान्म्रि: पाचकादिवत्। दूति। न च-वृत्युपलच्तितस्य पश्चादिव पूर्वर्माप सत्वेन मोह- काले पि तद्गान्यापत्ति :- दति गङ्मयम्। पूर्वमिद्धूम्य उपलक्षणत्वा- योगात्। न हि पाकसम्बन्धात् पूर्व पाचको भवति। तथा व्यव हियते वा दति दिक्।

१ 'नैवम्' इति ग. क. पुस्तकयोः। .44

सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

अथ तथापि कसयायं मोच: पुमर्थः। किं बहमर्थस्य? उत चिनमात्रस्य? नाद्यः। लन्नते ब्रह्मर्थस्य मुत्यनन्वयात्। नान्यः। ब्रं सुकः स्यां-द्वतिवत्-चिन्मातरं मुकं स्यात्-द्वति इच्छाया अनु- दयात्-दति चेत्। न। ब्रहमर्थगतचिदंभस्येव मुक्किकालान्वयितवेन परमानन्दरूपलेन च पुमर्थत्वसनभवात्। न च-सुखसय दुःखाभाव- माचले वैभेषिकमोत्तवदपुरुषार्थत्वम्। श्रतिरेके च सद्वितौयत्वं -इति वाचम्। दुःखाभावातिरेके ड्पि आत्मानतिरेकात्। त्रात्म नश खप्रकाशसुखखरूपलेन ज्ञानानन्देकरूपलवात्। तदुक्रम्। तस्ादविद्यासमयो नित्यानन्दः प्रकौर्तितः । निःभेषदुःखच्छेदाच् पुरुषार्थ: परो मतः॥ दति। न च- अर्थभेदाभावे सुखप्रकाश दृति सह प्रयोगो न स्यात्-दवति वाचयम्। अ्रविद्याकल्पितदुःखजड़ात्मकत्वरूपव्यावृत्ति- भेदेन तदुपपत्तेः। न च-खप्रकाशसुखस्य सतः स्फुरण डपि दुःखा- भावस्य अस्फुरणात् अ्रपुमर्थता-दति वाच्यम्। दुःखाभावस्यापि भात्मानतिरेकेए आत्माभिन्ने सुखे सफुरणे सति तस्यापि स्फुर- पात्। तत्लेन स्फुरणस्य अप्रयोजकत्वात् च। तस्मात् खप्रकाभचि- द्विख्नं सुखं द्ति दिक्।

इति चिदंशस्य मुत्त्न्वयित्वनिरूपराम्।

मुद्गरप्रहार: 8।]

ग्रथ जौवभुक्तिः। रथ कथं नष्टाविद्यस्य जौवन्युकस्य ब्रविद्या- वत्पुरुषवद्यव*हारः दवति ?- चेत्। उचते। भ्रविद्यालेगाङ्गोकारात्। तथा हि। यद्यपि ज्ञानेन व्ज्ञानं निवर्तितमेव दौपेनेव तमः। तस्य तद्विरोधिखभावतवात्। तथापि तदुपादेयी ब्रहदार-देशदि निरुपादानमेव यावत्ारव्धकर्मभोगं अनुवर्तते। दृष्टत्वादेव। नहि दृष्ट Sनुपपत्रं नाम।. तस्य तावदेव चिरं यावत् विमोच्चे Sथ सम्पक्यते!। इति श्रुतिश्व। किश्च। तार्किकेरपि हि समवायिकारणनाभात् द्रव्यनाभमङ्गोकुर्वद्धि: निरुपादानं द्रव्यं चलमात्रं तिष्वतीत्यज्गीन-

द्रव्यनाभ: । समवायनिरुपित2 कारणनाभ्त्व मुभयोरनुगत मिति न

• बविद्यायुक्कपुरुषवत् वञ्ञानिवत्-व्रहं दुःखी-इत्यादिष्यवहारः कथं भवतौति पङ्डा ?। + 'तदुपादेयं' वविद्योपादानकमित्वर्थः। + 'तस्य' एवमाचार्यवतो ऽस्य पुरुषम्य मुक्काविद्याभिमानस्य। 'ताब- देव' तावानेव कालः '(िरं' क्षयः 'सदात्मखरूपसम्पसेः' इति ग्रेषः। कियान् कान: चिरमित्यक्क? 'यावत् न विमोच्चे' न विमोच्यते। येन कमंखा पूरोरमारव्वं तस्योपभोगेन च्यात् देवपातो यावदित्वर्थः । 'बथ' तदैव 'सम्पत््यते' इति। नात्र थभूब्द धानन्तर्यार्थः। नहि देश- मोक्षस्य सत्सम्पत्तेख्व कालभेदो उस्ति येन षथशब्द व्वानन्तर्यार्थ: स्याव्। 5 समवायेन कार्यम्पति यत्कारगं तन्नाप्यत्वमित्वर्थः। ॥ 'उभयानुगतं' समवायिकारयनाशाSसमवायिकारयनापयो: बनु- गतमित्वर्थः।

सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

अननुगमः । ये तु। अ्समवायिकारणनाभादेव सर्वच कार्यद्रव्यनाशं अभ्गीकुर्वन्ति तेषामाश्रयनापस्थले लक्षणद्यं अनुपादानं कायं तिष्ठति। एवमचापि प्रतिबन्धसन्निपाते बज्कालावस्थितिः केन वार्यते। प्रारब्कर्मणञ्च प्रतिबन्धकत्वं श्रुतिमिङ्ूम्। अ्रन्त:करण-

उपादाने विनष्टे ऽपि चएं कायं प्रतौयते। द्रत्याऊस्तार्किकास्तद्ृदस्माकं किं न सम्भवेत्। तन्नूनां दिनमद्ानां तेस्ताटृकू चण ईरितः। भ्रम म्यामङ्मकन्पस्य योग्यः चण दूह्ेष्यताम्*॥ दति। अतएव भिष्यसेवकाद्यदृष्टमपि तन्न प्रतिबन्धकम्। तद- भावमपेच्य च पूर्वभिद्धू एवाज्ञाननानः तत्कार्यमन्तःकरणदिकं नाभयतौति न पुनर्ज्ञानापेचा। न जानामि-दत्यादिप्रत्ययस्तु तस्य

१ 'प्रवर्तते' इति ख. पुस्तके।

• प्रारव्करमयः निमित्तमात्रत्वात् तत्मद्गावमात्रेय उपादाने विनषेSपि कथं कार्यानुवत्तिः? इति पाङ्गायां न्यायशास्त्रसिद्दृष्ान्तेन कार्यस्य कानु- सिं सम्भावयतत। तार्किकस्तावत्-उपादानकारयास्य नाशे दपि क्षय- मातरं कार्यमवतिखते-इव्क्कम्। तद्वदेवातापि बहद्वारदेशादिकं नि- रपादानमेव यावतप्रारव्यकर्मेभोगमनुवर्तत इति भाव: । ननु-तार्किकेः कार्यस्य क्षयमात्रमवस्थानमप्रोक्ततम्। न चिरकालं- इति चेत्। पूटगा। संखारस्य व्ावादिकालानुवृत्तत्वात् तत्संसकारवम्ंन कुम्माचक्रम्मवत् चिर कालानुवृत्तिर्न विरुद्धते इति सर्वमविरजम्।

भुदरप्रहार: 8।] · दैतब्रझ् सि्ि:।

निवृत्ताज्ञानस्यापि पज्ञाननाभजनितादनुपादानात् भन्त:करण- त्रयादेव पज्ञानसंस्कारात् तत्त्वज्ञानसंस्कारनिवर्त्यात् भवति।

दूति विवरणकतः। 'ब्रहं ब्रह्मास्ि' दति चरमसाचात्का- रानन्तरं-अरहं ब्रह्म न भवामि-न जानामि-दत्यादिप्रत्ययो नास्येव। यदि-परं, घटं न जानामि-द्वत्यादिप्रत्ययः स्ात्। तदुपपादनाय चेयं संस्कारकल्पना-दवति न किश्चिदनुपपत्रम्। अ्रविद्यालेभमदेनापि अ्रयमेव संस्कारो विवचितः । न हि सा वयमज्ञानम्। येन कियत् न्यति कियत् तिष्ठति-दति वाच्यम्। अ्रनिर्वचनौयल्वात्। एकदेभाभ्युपगमे तु तन्नििवत्त्यथं पुनः चरमं ज्ञानमपेच्ितमेव। तच मृतिकाले दुर्घटं-दति तत्त्वज्ञानमंस्कार- नाभता तस्य अभ्युपेता। ततश् संस्कारपचात् न कोऽपि विभेष: द्वति। विस्तरम्तु स्वरूपप्रकामे चतुर्थपरिच्केदे द्वति दिक्। ननु-कथं महावाक्यार्थावगममाचात् जीवन्ुक्ति :? तम्या भग- वता पतच्जलिना भष्टाङ्गयोगमाद्यत्प्रतिपादनात्। तथाहि। यम-नियमाम-नप्राणयाम-प्रत्याहार-धारण-ध्यान- समाधयो Sषावङ्गानि [यो. द. पा. २ सूच. २६] १

१ 'तत' एतत् क. पुस्तके वङ्देशीया म्यातिकसोसायटोमुद्धितयोगर्टास्त- पुस्त के च नास्ति। परं नैतदसा्विति प्रतौमः । २ 'प्रसिधाना नियमा' इति क. पुस्तके पाठः।

३५० सदानन्दयतिविरचिता। [चतुर्थो

द्वति। एतत्सचद्धयस्य व्याख्या। तब ऋ्रभास्त्रौयप्राणिवधो हिंसा*। सा च हत-कारित-अनुमोदित भेदेन चिधा। एवमयथार्थभाषणं शवद्महिंसानुवन्धि यथार्थभाषएं च अनृतम्। तद्विरुद्धे सत्यमां।

• एतेन औवं पश्चालम्भनं हिंसा न भवतीति व्वगम्यते। सवथा सवदा सर्वभूतानामनभिद्रोके Sहिंसा-इति व्याचके योगभाव्यकारो भगवान् बादराययाः। योगवार्तिकक्ृत् विज्ञानभिक्षस्त-वाश्रमविदित- मित्यकर्माविरोधेन सवथा सवदा सर्वभूतानामनभिद्रोके डहिंसा- इत्याइ। वाश्तमविद्ितनित्यकर्मर् शौचादौ चुद्रजन्तुह्िंसाया बपरि- हार्यत्वात्। चवएव योगिनां प्रायायामादिकं तत्पापक्षालनाय नित्यतया शास्ते विदितम्। योगवत्तिक्ृत् धारेश्वरस्त। - प्रायवियोगप्रयोजनव्यापारो हिंसा। तद- भाव: चहिंसा-इत्याह। तन्मते हिंसायाः सर्वकानमेव परिहार्यत्वम्। वार्तिकअदुतं-श्रौचादिष चुद्रजन्तहिंसाया चपरिषार्यत्ं ने तत्सम्मतम्। शास्त्रोयपश्चालम्भनमपि ह्विंसैवेति तदापूयः। इदमेव तु युक्ां प्रतोमः। + वत्तिकता-वाड्-मनसयोयंथार्थत्ं सत्यं-इत्युक्रम्। भाष्ये तु। यथार्थे वाङ्मनसे सत्यम्। यथा दृषं यथानुमितं तथा श्रुतं तथा वाङ्मनस्चेति परत्र खबोधसंक्रान्तये वागुक्ता। सा यदि न वच्चिका मान्ता वा प्रतिपत्तिवं्ध्या वा भवेत् इति। इत्येषा सर्वभूतोपकाराय प्रदत्ता म भूतोपघाताय। यदि च एवमप्यभिधौयमाना भूतोपधात- परव स्यात् न सत्यं भवेत्। पाममेव भवेत्। तेन पुयाभासेन पुख- प्रतिरपकेय कयं तमः प्राप्रयात्। तम्मात्परोक्य सर्वभूतष्षितं सतं ब्रूयात्-इति उक्कम् ।

३५१

सेयं ऋ्भास्तोयमार्गेण परद्रव्यखोकरम्*। त्रभास्त्रोयस्त्रोपुंसव्य तिकरो मैथुनम्॥। भास्ताविषद्धमार्गेय देहयाचानिर्वाह्काधिक- भोगसाधनखौकार: परिग्रहःै। एते निवत्तिलचणा उपरमा यमाः। एवं शौचमपि द्विविधम्। बाह्यमाभ्यन्तरं च। तच मज्जला-

• चन्र मूले 'वस्तेये' निरूपयितयये सभावस्य प्रतियोगिनिरूपक्ाधीन- निरपयत्वात् बादौ सेयमेव नच्ितम्। तब-बशास्तपूर्वकं द्रव्याखां परतः खोकरयं स्ेयम्। न तत्प्रतिषेध: पुनरस्पुष्ारूपः लेयमिति। चत्र विज्ञानभिक्षयोक्कम्। प्रतिग्रहव्यावर्तनायाः भ्ास्त्रपवंकमिति। चौर्ये- यापि खत्वं जायत इत्यवगम्यते। चथ वा सीकरयं ममेति बुद्धिमात्रं भ्रम- साधारयमिति। वत्तौ तु-स्तेयं परखापहरयं तदभाव: 'वस्तेयम्' इति। + भाष्ये-गुप्तेन्द्रियस्य उपस्थस् संयमः 'ब्रह्मचर्यम्' इति। वार्तिके तु। 'संयम' इत्यत्र कन्येन्द्रियसाहित्यमुपस्थम्य ग्राह्मम्। तेन-उपस्थम्य विषये सर्वेन्द्रियव्यापारोपरमः ब्रह्मचर्यमिति लक्षयम्। तथा चोक्षं दक्षसंहितायाम्। ब्रह्मचयें खदा रच्ेत् चट्टधा बक्षयं एथक्। समरयं कीर्तनं केनि: प्रेक्षमं गुद्यभाघयम्। सम्क्यो ध्यवसायस् क्रियानिवंतिरेव च। एतम्मैथुनमष्ाकं प्रवदन्ति मनीषियः ॥ इति। प्रेक्षयं रागपूर्वकं दर्शनमित्वर्थः। वत्तौ तुम कोडमि विशेष।

रिग्रइः इवि भाष्ये। परिग्रहे हिंसादया अषि दोषा: तेवां 'दर्शनात्' इति

बत्र दाळप्रभतीनां बोध्या इति वार्तिके। उस्तौ तु-भोगसाधनानां बस्ौ- करयं चपरियइ: इति। एते पक्ष यमभष्दवाच्ाः।

३५२ सदानन्दयतिविरचिता। [चतुषे

दिभि: कायादिचालनं हितमितमेद्याभनादि व बाह्यम्। मैत्री- सुदितादिभि: मदमानादिचित्तमलचालनं श्रान्तरम्। सन्तोष: विद्यमानभोगोपकरणत् अधिकस्य अनुपाधित्सारूपा चित्तवत्तिः। तपः चुत्पिपामा-भ्रौतोष्णादिद्वन्दसहनम्। काष्ठमौनाकार मौनादिब- तानि च। दङ्गितेनापि सवाभिप्रायाप्रकाशनं काष्टमौनम् । त्रवचनमार्चं आ्कारमौनम् द्ति भेदः । खाध्यायो मोचभ्रास्त्राध्ययनम्* । ईश्वर- प्रषिधानम् सर्वकर्मणं तस्मिन् परमगुरौ फलनिरपेक्षतयार्पएम्। प्रणवादिजपो वा यथाधिकारम्। एते विधिरूपा नियमाः। ये अहिंसाद्या: पूर्व पञ्च यमा उक्ता: त एव जात्याधनवच्करेदेन दृढ़भूमयो महाव्रतशब्दवाच्या भवन्ति। तदुकं पतञ्चलिना मुनिना। "ते जाति-देश-काल-समयानवच्छ्विन्नाः मार्वभौमा महाव्रतम्" ३ १

१ 'रते जाति-देशू०' इति क. ख. पुस्तकयोः। वङ्रदेशौयाम्यातिक सोसायटोमुद्रितयोगवत्तिपुस्तके उपि एवमेव पाठः। तत्रैव 'एते त्वि'ति पाठान्तरं च। काशीस्पाठ शालामुद्धितयोगवार्तिकपुस्तके तञ् ुद्ित- व्यासभाव्यपुस्तके घ केवलं 'जाति-देशू०' इत्येव वर्तते। तदमुज्धमितिभाति। २ 'सार्वभौमभह्ताव्रतम्' इति ग. पुस्तके वं. दे. छ. सो. मु. पुस्तके च वर्त ते । परमत्र 'सार्वभौमामइ०' इ्व्येव साधु इति भाष्यादिभ्यो Sवगम्यते।

• 'साध्याय' पब्देन 'मोक्षशास्त्ाध्ययनं' इति यदुक्रम्। तन्न मीमां- सकराद्रियते। तेषां मते "बहरइः खाध्यायमधौयोत" इत्यादिवाक्ो: खाध्यायो वेदाध्ययनम्। न केवलमोक्षशास्त्रस्येवाध्ययनमित्यादि। वस्त- तस्त। स-अध्यायः उत्तमं वध्ययनं-कर्थात् यस्य यस्य येन येन अाधौतेन ऐडिक-पारलौकिकसुखसाधनं सवति तस्याध्ययनमेव खाध्यायः। वेदम्य च सर्वविद्यानिधानत्वात् स एव खाध्यायपूब्देन मह्यते। तस्मात् यथा प्रवृत्तिमार्गपरस्य प्रय्यध्ययनं साध्यायः तथेव निवृत्तिनिरतस्य मोक्ष- शास्त्राध्ययनमपि खाध्याय एवेत्यलं बडना पाबिडत्येन।

मुडरप्ररर: ४।] १५२

दति। तत्र बहिंसा जात्यवच्छिय्ा यथा *- हिंसारूपव्ययनपरख मृगातिरिक्ाम् न हनिष्यामि-दति। सेव देशावचिव्ा वथा-सेपरे म हनिय्यामि-दति। एवं कालावच्छिवा यथा-पर्वणति न इनिय्या- मि-दति। मेव प्रयोजनविभेषरूपममयाबचिया यथा-वतियस देव-ब्राह्मणप्रयोजनमन्तरेण न इनिष्यामि-दति। एवं विवादादि- प्रयोजनव्यतिरेकेषा ऋत्ततं न वदिव्यामि-दति। एवं भ्ापत्काल- व्यतिरेकेणा दचुद्वयाद्यतिरिकरं स्ेयं न करिव्याभि-द्वति। एवं

• चन्न काहिंसादोनां पञ्चानामपि यमानां त्रिभिर्जाव्यादिभिरनवक्ेदो विव्ितः। तत्र चहिंसास्यस्य मुख्यत्वात् प्राथम्यम्। + बनटतभावगास्य सवथा वज्यत्वे पि विवाहादिव्वदोषः। तथाच प्र्ति: ॥ "सत्यानते मिथनौकरोति"। इति। भागवते दुषि । "खोष नमविवाहे च वत्यर्थ प्रायसङ्टटे। गो-ब्राछगार्थ हिंसायां नामतं स्याष्जुगुभिितम्"॥ इति। 'सवरोष' प्रोत्पाइनेन वशीवकरये। 'नर्मय' परिष्ामे। विवाहे च वरादिस्ततौ। 'हिंसायां' च कम्यचत् प्राप्तायां चनृतं न दोषाय। तथाघ याज्ञवरुकघः। "वर्मिनां कि वधो यत्र तत्र साक्ष्यन्तं वदत्"। इत्यादिवाब्चे: विवाह्ादिष अन्टतभावयम्य वादुषृत्वाभिधानात् तत्रा नृतवाद्यपि सत्यवागेव भवति। परमेतदवच्छन्नं सतं महाव्रतसंत्रक भवतोत्याभयः। 1 ेयं निन्द्य मषि आपदि प्रायरक्षाथं इत्ष्यादिरुपं स्तयं न दोषा- वहं भवतीख्ाभयः। 45

सदानन्दयतिविरचिता। [च्तुर्षो

सतुव्तिरिक्रकाले* पत्नों न गमिव्यामि-दति। एवं गर्वादिप्रयो- जनमन्तरेण न प्रतिग्रहिय्यामि-दति। यथा योग्यव्यवच्केदो द्रष्टययः । एतादृगवच्छेदपरिहारेण यदा सर्वजाति-सर्वदेभ-सर्वकाल-सर्व- प्रथोजनेषु भवा: सार्वभौमा: अ्रहिंसादयो भवन्ति महता प्रयनेन परिपाव्यमानत्वात् तदा ते महाव्रतशब्देनोच्यन्ते। एतादृभव्रत- दाव्े च काम-क्रोध-लोभ-मोहानां चतुर्णाजपि नरकद्वारभूतानां निवत्तिः द्वति सूबद्यार्थ: द्वति दिक्।

• एवं ख्रोसफ्रंम्य वर्ज्यत्वे डप गटहस्थस्य- "ऋ तुस्न्नातां तु यो भाया सहे तिषुन मच्कति। घोरायां भुवाहत्यायां पच्यते नात्र संपयः"॥ इत्यादिनिषेधात्। "ऋतौ भार्यामुपेयात्। स ब्रह्मचारो"। • इत्यादिविधेष्व ऋतुकाले भार्यागमन ि ब्रद्मचर्यह्ञानिनं भवतोत्यर्थः। + मनु-कुश-समिधाइरयादिवैधाइंसानामि परित्यागे निव्यकम- परित्यागेन प्रत्यवायापत्ति: स्यात्-इति चेतृ। मैवम्। "सर्वाषि भूतानि सुखे रमन्ते सर्वामि दुःखेष तथोद्िनन्ति। तेषां भयोत्यादमजञातखेद: कुर्यान्न कर्मागि हि पातवेदः"॥ इति मोक्षधर्मादिवाकः 'जातवेदम्य' उत्पन्नात्मज्ञानस्य योगिनः काव- शिकस्य बाह्य्कर्मत्यामानुच्या धयोगियामेव बाह्यकर्माकरसे प्रत्यवायात् योगरपस्थैव नित्य कर्मगो मन्वादिभिर्विद्ितत्वाय।

मुदरप्रहार: ४।] पद्ैतव्र असिङ्धि:।

खिरसुखमासनं पदा-खस्तिकाद्यनेकविधम्। पूरक-कुम्भक-रेच- कादयनेकविधः प्राणायामः । श्रोबादौनामिष्रियाणं खखविषयेभ्यो विसुखीकरणं प्रत्याहारः। हत्पुण्डरौकादौ मनस: चिरकालखा- पनं धारण। एवमेकत धृतस्य चित्तस विष्किद वि्िद्य भाव्याकारवात्तिप्रवाहो ध्यानम्। सर्वथा विजातीयप्रत्ययानन्तरितः सजातीयप्रत्ययप्रवाहः मुमाधिः । म तु चित्तभृमिभेदेन द्विविध: । सम्परज्ञातो Sसम्प्रभ्ातस। तत्र चित्तस्य पञ्च भूमयो भवन्ति। चिप्नं मूढ़ं विचिन्नं एकाग्रं निरुद्ूम्-दवति। तच सर्वदा रागादिवभात् विषयेषु अ्रभिनिविष्टं चिप्रम् । तन्द्रादियसं मूढ़म्। सर्वदा विषयामकमपि कदाचित् ध्याननिष्ठ चिप्नाद्विगिष्टतया विचिन्नम्। तत्र चित्न-मृढ़योः समाधिशङ्गव नासिति। विचिन्ने तु चेतसि कादाचित्कः समाधिः। स तु विचेप- प्राधान्यात् योगपचे पि नास्ति। किन्तु तौव्रतरपवनविचिप्रप्रदौ- पवत् सयमेव नश्यति। एकायं त्वेकविषयकधारावाहिकवृत्तसमर्थ

भवति चित्तमेकाग्रम्। अ्स्यां भूमौ मम्प्रज्ञातः समाधिः। अ्रत्व ध्येयाकारावृत्तिरप्यस्ति। तदुक्रम्। ब्रह्माकारमनेवृत्तिप्रवाहो Sदकतिं विना। म सम्परजातममाधि: म्यात् ध्यानाभ्यासप्रकर्षतः। दूति। तत्र मोऽपि मुमुच्तणा हेयः। सवितर्कसविचारमान- न्दास्ितभेदेन चतुर्द्धा भवति। सून च।

३५६ सदानन्दयतिविरचिता।

वितर्क-विचारानन्दास्मितानुगमात् सम्प्रज्ञातः । इति। तत्र सम्यक संभय-विपर्ययादिरहितलेन प्रभायते प्रक्र- रवेंप विभेषरुपेण जायते भाव्यसरूपं येन स सम्प्रज्ञातः समाधि:। भावनाविभेष दृति यावत्। भावना तृ भाव्यस्य विषयान्तरपरि- हारेण चेतसि पुनःपुनः निवेभनम्। भावयं च चिविधम्। ग्राह्य- ग्रहण-ग्टदोतभेदात्। ग्राह्यमाप द्विविधम। स्थूल-सूक्षभेदात्। तच यदा स्थूलं महाभूतेन्द्रियात्मकं षोड़भविकाररपं विषयमादाय पूर्वापरानुसन्धानेन शब्दार्थामेखेन च भावना प्रवर्तते तदा सवितर्क: समाधि: । श्र्रस्म्रिख्चेवालम्ब ने पर्वापरा नुसन्धा नेन दार्था ल्षेख शन्य - त्वेन च यदा • भावना प्रवर्तते तदा निर्वितर्कः । एतौ अभावपि

तन्माचान्त:करणलच्षणं सूक्षं विषयमालम्य तस्य देश-काल- धर्मावच्ेदेन यदा भावना प्रवर्तते तदा सविचारः ममाधि:। भस्िश्चेवालम्बने देश-काल-धर्मावच्छेदं विना धर्मिमाचावभासिलेन यदा भावना प्रवर्तते तदा निर्विचारः। एतौ उभावपि प्रत्न विचार भब्देमोत्रौ।

सो 5यं ग्राह्यसमाधि:।

१ 'सविकल्पः' इति ख. पुल्तके। २ 'निर्विक्कल्पः' इति ख. पुस्तके

मुहरप्रहारः 8।] पदवतत्र हसिद्धि:। ३५७

यदा रजसमोलेभानुविद्धूं श्रन्मःकरणसत्वं विभाव्यते तदा गुणाभावात् चिच्छ्ने: सुखप्रकाश्नमयस्य सत्वस्य भाव्यमानस् उठ्टका- त्मानन्द: समाधिर्भवति। त्रस्मिषेव समाधौ ये बद्धष्टतयः सत्वाम्तरं प्रधानं पुरुषरूपं च न पश्न्ति ते विगतदेहाकारलात्। विदेह- पब्देनोचन्े। सो.5यं ग्रहणसमाधि:।

ततः परं रजसमोलेशानभिभूतं शुद्धूसतवमालम्नौलत्य या भावना प्रवर्तते तस्यां ग्राह्यस्य सत्वस्य न्यग्भावात्। चिच्छक्ेरुद्रेकात् मन्तामाचावशेषतवेम यः ममाधि: सो डस्तिता-दृवत्युचते। न च ऋहद्धारास्म्रितयोरभेदः प्ङ्गनौयः । यत्र भ्रन्मःकरणसत्वं उलेखेन विषयान् वेदयते मो Sहदारः। यत्र तु अ्न्नर्मुखतया प्रतिलोम- परिणामेन प्रक्ृतिलौने चेरताम मत्तामाचमवभासति सा असिता। न्रस्िमिव्रेव समाधौ ये रतपरितोषा: ते परं पुरुषमपश्यन्तः चेतम प्रकतौ लौनलात् प्रकृतिलया इत्युच्यन्ते। सों 5यं गृहोतसमाधिः।

भस्ितामानम्होटनिष्ठत्वात् ये तु परंपुरुषं विविध भावनायां प्रवर्तन्ते तेषामपि केवलपुरुषविषया विवेकस्यातिरगर्टदौतममाधिरि • नास्मितसमाधिः। विवेकेन भ्रस्निरिताया: त्यागात्। तन्र ग्टछोत- भानपूर्वकमेव ग्रहणभानम्। तत्यूवैं च सृष्तग्ाग्ममानम्। तत्पूवें स्थूखग्रास्यभानम्। इति खूलविषयो द्विविधो ऽपि वितर्कचतुष्टये-

सदानन्द्यतिविरचिता। [सतुर्षो

नानुगतः । एवं द्वितौयो वितर्कविकल: ततौयानुगतः । दतौयो वितर्क-विचाराम्यां विकलो द्वितीयानुगतः। चतुर्थो वितर्क-विचा- रानन्देर्विकलो Sस्मितामाच: दति चतुरवस्थो 5यं सम्प्रज्ञातः। एवं सवितर्क-सविचार-मानन्द-सास्प्ितास समाधयो नम्त-

मुसुचुभिः। तदुकं योगवासिष्ठे। सर्वेच्छाजालसंगान्तौ आ्रत्मलाभोदयो हि यः । स कथं सिद्धिवाञ्क्वायां मग्रचित्तेन लभ्ते। म केचन जगद्भावास्तत्वज्ञं रजयन्चमौ । नागरं नागरौकान्तं कुग्रामललना द्ूव ॥ दति। अतएव मुक्तकिविरोधिसमाधौनां फलमुन्कं वायुपुराणे।

भौतिकाख पतं पूएं सहसरं त्ाभिमानिकाः । बौद्धा दगमहस््राणि तिष्ठान्ति विगतज्वराः । पूरणं पतमहस्र तु तिष्ठन्यव्यक्चिन्तकाः ॥ पुरुषं निर्गुएं प्राय्य कालख्खा न विद्यंते। दति। ग्टहौटग्रहएयोरपि चित्तवत्तिविषयत्वात् ग्राह्यकोटा- वेव निवेश दति विवेक:। एत एव सविचारा निर्विचाराख सूत्विषया व्याख्याताः । सूनं च। सून्मविषयत्वं चालिद्गपर्यवम्तानम्। इति। तब पार्थिवस्य भ्रन्तर्गन्वतन्ातं वियः । पाप्पकाषि रसतन्ाचम्। तेजसस्य रूपतन्ात्रम् । वायवीयस् स्पर्थतन्राचम्।

मुङरप्रहार: 8।]

नभमः श्रब्दतन्म्राचम्। तेषामहङ्गारः। तस्य लिङ्गमाचं महत्त- तम्। तस्यापि अलिङ्गं*प्रधानं सूत्त्मो विषयः । सप्तानामपि प्रछ्- तौनां प्रधान एव सरक्षमताविश्रान्तिः यद्यपि प्रधानादपि पुरुषः सून्मो डस्ति तथापि अन्वयिकारणाभावात् न तत्र ताट्टक् सूक्ष- त्म्। किन्तु सर्वान्वधिकारण प्रधान एव निरतिभयं सौक्षम्यं व्याख्यातमिति सूतार्थ। तथा च न्रयमेव सबौजः ममाधिः । तब-सवितर्क-निर्वितर्क-सविचार-निर्विचाराणं मध्े निर्वि- चार एव चयाणं फलम्। निर्विचारस्य फलमाह। निर्विचारवैभारद्ये ड्यात्मप्रमाद: । दूति। निर्विचारम्य प्रक्ष्टाभ्यासबलात्। 'वेभारघे' रजसमो Sनभिभूतसल्वाट्रके सति 'श्रध्यात्मप्रमादः'। ततो Sविद्यास्मिता- रागद्वेषाभिनिवेभा दिरूपक्केभवामनादिरद्ितस्य चित्तस्य क्रमा मनु- रोधी स्फुट:१ प्रजालोकः प्रादुर्भवति। तथा च सूचम्।

१ क. ख. पुस्तकयोः 'क्रमानुरेधी' इति पाठः। परमयं न समोचौन। ग. पुल्तके 'भूतार्थविषयः क्रमाननुरोधौ' इति पाठः। २ 'सुटप्रजालोंकः' इति ख. पुस्त के।

• न कचिललीयते न वा किच्िल्निस््यति गमयतीति 'प्लिक्र' प्रधान- मिति। एतदेवातिसुग्ाम्। । 'क्रमाननुरोधी' युगपत्सर्वार्थग्राही। स्फटः प्रब्न्षः स प्रज्नास्थ बानोक इत्यर्थः। बत्मिव्रर्थे पारमर्षिगाया उदाष्टता भगवता भाष्य- कता। सा च- प्रज्ञाप्रासादमावहा चशोथ: शोघतो जनान्। भूमिषठानिव म्ैलस्थः सर्वान् प्राज्जो Sनुपश्यतत। इति।, पुन्तकान्तरे 'प्रताप्रसादभागेवमशोच:' इति पाठः।

३६ सदानन्दयतिविरचिता। [सतुर्थो

सतभ्भरा तब प्रज्ञा*। दूति। वेभारद्येन समाहितस चित्तस योगिनो यः प्रज्ञाजोको जायते सा अतभरा। सा तु- श्रुता नुमान-जाभ्यामन्यविषया विभेषार्थलात्। दूति। ननु-चिप्र-मूढ़-विचिप्नास्यमंस्काराणं एकायभूमौ निर्विचारादिसंस्कारः नाशितानामपि निर्विचारादिसंस्काराणां विद्यमानतेन तैश्चाव्यमानस्य चित्तस् कथमध्यात्मप्रसाद :? कथं वा

छतस्भरा प्रजा ? ततराह।

१ क. पुस्तके 'श्रौतानुमानं' इूति पाठः। क. मु. ए. सो. पुल्तके 'श्रौता- नुमान-प्रज्जाम्यां सामान्यविषया०' इति पाठान्तरम् चयमेव वृत्तिकृदभि मत द्वेति प्रतिभाति।

*ऋतं सत्यं विभर्ति कदाचिदपि न विपर्यंयेय व्च्छादते सा 'ऋत- भरा बन्वर्था चेयं संक्षा। सा सत्यमेव विभर्ति न तन्न विपर्यासज्ञान गन्धो डप्यस्ति। योगकाले प्रक्षा प्रज्ञा भवति इत्यत्र स्तिप्रमागां यथा,- वागमेनानुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन थ। त्रिधा प्रकल्पयन् प्रज्जां लभते योगमुच्तमम्॥ इति। । 'अतं' वागमज्ञानं 'बनुमानं' उत्तलक्षयं ताभ्यां या जायते प्रथा सा सामान्यविषया। शब्द-निङ्रयोः विशेषप्रतिपत्ती न हि सामर्थयम्। एवं हि निर्विचारवैशारद्यसमुद्भवा ताम्यां विलक्षया। विशेषविषयत्वात्। बस्यां हि सूप्ादोनामि स्फटेनैव रुपेक्ष प्रतिभाखनं भर्वात।

मुड़र्पहारः 8]

"तब्न: 'संस्कारो जन्यसंर्कारविरोधी""। दति। ननु-भवतु व्युत्थानसंस्काराणं ऋरतत्त्वविषयप्रज्ञाजनि- तानां तत्त्वविषयसम्प्रज्ञातसमाधिप्रज्ञाजनितसंस्कारः प्रतिबन्धः। सम्मज्ञातसंस्काराणां प्रतिबन्धकाभावात् एकाग्रभमावेव सबौज: समाधि: खयात्। न तु निबौजः। तचा। "तस्ापि निरोधे सर्वदृत्तिनिरोधात्' निर्बीजः समाधि:।"। दति। सोडपि द्विविध: भवप्रत्ययो उपायप्रत्ययख। तब भव- प्रत्ययो विदेहप्ररतिलयानाम्। स च पस्चविध:। "जन्मौषधि-मन्वतपः-समाधिजाः षिडडूयः"।

१ 'तव्नसंखार' दरति क. पुस्तके। २ 'सर्ववृत्तिविरोधात्' इति क. पुस्तके पाठः ।

• तया प्रज्चया जनितः 'तव्नः' यः संस्कारः सी उन्यान् वुत्यामजान् समाधिजांख संस्काशन् प्रतिबभराति। खकायंकरयाक्मान् करोति इत्यर्थ: । + 'तस्यापि' सम्पघ्ातस्यापि 'निरोधे' प्रविलये सति 'सर्वासा "चिन्त वच्तोनां सकारये प्रविषयात् या या संसारमात्ता वत्तिरपेति तस्यां तस्यां नेविनेतीि केवलं पयुंदासनात् निर्बीज: समाधिरा विर्भवतौति। ऐडिकेन कर्मक्ा देवादिदेह्न्तरे जन्ममाश्रेम् भवन्तौ वगिमादि- सिद्धिर्जन्मसिद्धिरिति भाव्य-वार्तिककारी। वृत्तिकवत् तु पच्यादोगां था- काशगमनादिकमपि जन्मसिद्धिरिति। तब्न साधु इति प्रतिभाति। मोषधिसिडयो यथा पातानादौ रसायनादपभोगात् कायदार्यादयः। मन्त्रसिद्ि: यथा मन्त्रजपाव् केषांचित् व्ाकाशगमनादि। तमःसिद्ि यंधा विश्वामिन्रादोनाम्। समाधिसिड्य: पू्वमुक्का: एता: विजय: पूर्व- जन्मनि सवितशरेशानामेव जायन्ते। 46

सदानन्दयतिविरचिता। [चतुया

इति न्यायात्। मुसुचणां उपायप्रत्ययमाइ। त्रद्धा-वौर्य-सति-समाधि-प्रज्ञा-पूर्वक दूतरेषाम्। [१२०]। दृति। दूतरेषां पूर्वोक्कविलच्तणानां त्रात्मानात्मविवेकदर्भिनां यः समाधि: स श्रद्धापूर्वकः। श्रद्धादय: पूर्वे उपाया यख। श्रङ्धा योगविषये चित्तप्रसाद: । सा हि जननौव योगिनां पाति। ततो वौय उत्साहः। ततः समुपजातवौर्यस्य पाश्यात्यासु भमिषु स्ति :* दूति। एतस् प्रयोजनमाह। "ततः प्रभान्तवाहितात् संस्कारात्"। दृति। प्रभान्तवाहितानामावृत्तिकस्य चित्तस् निरिन्धनागि- वत् प्रतिलोमपरिणामेन उपभमः । तथा च अ्रयमेव सर्वतो विर- ऋस्य ममाधिफलं विभोका नाम मिद्धिः। सर्वज्ञल्वादिकमनपेच्षमा - पास्य योगिनो दृढ़भूमि: मन् धर्ममेध द्वत्युच्यते। सूचितं च भगवता। "प्रसष्धाने डयकुसौदम्य मर्वथा विवेकख्यातेर्धर्ममेघः समाधि:|"। दूति। 'प्रमव्ानं' सत्त्वपुरुषान्यतास्यातिशुद्धात्मज्ञानं दवति यावत्। 'त्रकुसौदस्य' विशोकानामसिट्िफलमललिपो: सर्वथा द्वैत-

• 'स्मृतिः' धनुभूतासम्पमोषः। 'समाधिः' एकाग्रता। 'प्रज्ा' प्रघा- तव्यविवेकः। + यावतां तत्वानां यथाक्रमं व्यवसस्थितानां परस्परविलक्षमखरूपविभा- वनं इत्यादि। कनेन प्रक्यषधर्मस्येव जानहेतुत्वमुक्तं भवति।

सुदरप्रहार:४।]

दति. धर्ममेघः । तत्त्वसाचात्कार हेतुरित्यर्थ: । एतस्यापि फल - माह। "ततः क्ेभकर्मनिवृत्तिः"। दूति। ततः धर्ममेघात् भ्रविद्या-त्रस्पिता-राग-दवेषाणां प्रसुप्न- तनुविचन्नोदाररुपेए चतुरवस्थापव्नानामपि क्रेभानां निवृास्तः । तथा च सूचाणि। क्ेशमूल: कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मरवेदनौयः ॥[२॥१२]। सति मूले तद्विपाको जात्यायुर्भोगा:१ [२।१३]। इति। तन्न अनित्याशचिदु:खानात्मसु निंत्यशचिसुखात्म- ख्यातिः श्रविद्या। बुद्धिपुरुषयोरभेदाभिमानो डम्िता। साधन - रहितस्यापि-सर्व सुखजातीयं मे भूयादिति विपर्यरयवित्रेषो रागः। दुःखसाधने विद्यमाने ऽपि-किमपि दुःखं मे माभृत्-द्वति विप- र्यंयविभ्ेषो द्वेषः। आ्ररायुरभावे ऽपि-एतेः भ्ररौरेन्रियादिभिः ब्रनि- त्येरपि वियोगो मे माभूत्-दृवति श्राविद्वदङ्गनाबालं साभाविक: सर्वप्राणिमाधारणो मरणनासरूपो विपर्ययविभरेषो डभिनिवेभः। तच मतो नुत्पत्तेरनभिद्यकरूपेण अ्रवस्थानं सुप्नावस्या तच्च प्रश्- तिलयानामेव। श्रभिव्यकस्यापि महकार्यलाभात् कार्याजननं तन्व- वस्था। ते च प्रतिपचभावनया तनवो योगिनामेव। ब्रभिव्यत्स्य जनितकार्यस्थापि केनचित् बलवता अ्भिभवात् विच्छेदावखा।

१ 'मोग!' दति क. पुस्के।

[चनुर्षो.

अभिव्यलखथ प्राप्तमह्कारिसम्पन्ते: ऋ्रप्रतिबन्धेन खकार्यकरलमुदारा- वख्ा। एतच सर्वसाधारफमिति। तथा च एतादृगवस्थाचतुष्टयविभिष्टानां अ्रस्तितादौनां अवि- घैव प्रसवभूमि: । स्ूर्चं च।

दति ऋतएव पविद्यानिवृत्येव क्रेमानां निवन्तिः-इति मिङूम्। एतच् चित्तवत्तिनिरोधंविना न सभभवतौति-कथमुक्कं वाक्यार्थाव- गममात्रेण जीवन्ुक्तिः? कथं वा प्ज्ञान-तत्कार्यनिवृत्तिः? वृत्ति- निरोधस्य सम्पादयितुमभनक्यलात्। तदुकम्।

56 ऋपि वञ्भनात्साद्यो विषम्त्तनिगरद्ः॥ इति। भतएव काभोखएडे डय्युकाम् । मात्मज्ञानादृते मुत्ति: तच योगं बिना न हि। म च योगख्िरं कालादभ्यासादेव जायते।। बात्मक्रोड़स सतनं सदात्ममिथुनस्य च। भात्मन्येव सुतप्रस्य योगसिङ्धिर्न दूरतः ॥ दुर्निवारा मनोवृत्ति: यावत्ा न निवारयेत्। किं वद्न्यपि योगस तदा नेदौयसों कुतः॥ यम्मास्ति सर्वलोकेषु तदस्नौति विरुद्यते। कव्यमानं तदन्यस्य इद्ये नावतिष्ठते।।

१ 'न्येवालुखह्वस्य' इवि ख. पुलतके।

मुङरप्रहार: ४।]

खसंबेदं कि तङ्मद्य कुमारोखोसुखं यथा। प्रयोगौ नैव जानाति जात्यन्ध दव वर्णिकान्॥ चएामप्येकमुदकं यथा न सिथिरतामियात्। वाताइतं तथा चित्तं तत्मात्तस्य न विश्वसेत्।। अतो Sनिलं निरुन्धौत चित्तस्य सैर्यहेतवे। तस्मान्मरुष्िरवेधार्थं षडङ्गं योगमभ्यसेत्।। -दति चेत्। परवोचते। यथा दि उकरीत्या चित्तवत्तिनिरो- धपूर्वकात्मसाचात्कारो जीवन्मुक्कित्वसन्पादकः। तथा जड़ात् चेत- न्यविवेको ड्पि श्रवणादिपूर्वको न केवलं योग एवावश्यकः। तदुकं वासिष्ठे। दौ क्रमौ चित्तनाप्राय१ योगो ज्ञानं च राघव। योगो दत्तिनिरोधो हि जानं सम्यगवेक्षणम् ।। असाद्यः कस्यचित् योगः कर्म्याचत् तत्त्वनिश्चयः। प्रकारौ दौ ततो देवो जगाद परमः शिवः॥ .. दूति। अतएव भगवत्पूज्यपादाः कुचापि ब्रह्मविदां योगापेचां न व्युत्पादयाम्वभृवुः। ऋतएव च त्पनिषदाः परमहंसाः श्रौते वेदान्तविचारे एव गुरुसुपसृत्य प्रवर्त्तन्त ब्रह्ममाचात्काराय। न योगे। तस्य श्रडद्धान्त:करणपरत्वात्। तदुकं अरिलवेदार्थविद्धि- र्विद्यारणैः ध्यानदौपे।

१ 'चित्तनापूस्य' इति क. ग. पुस्तकयोः। २ 'योमसिसनिरोधो' इति क. पुस्तके।

२६६ सदावन्दयतिविरचिता। [कुषों.

*"बजव्याकुल चित्तानां' विचारात् तत्वधौर्न हि। योगोमुख्यस्ततस्तेषां धौदर्पस्ेन नश्ति॥ भ्रव्याकुलधियां मोहमाचेणाच्छादितात्मनाम्। साझ्मनामा१ विचारः स्यात् मुख्यो झटिति सिद्धिदः"॥ दूति। चिचदौपारसभे च। + संसार: परमार्था 5यं सँलग्रः खात्मवस्तुनन। द्ृति भान्तिरविद्या स्यात् विद्ययैषा निवरतते०॥

१ 'चित्तस्य' इति ग. पुस्तके। क. पुस्तके तु '.व्याकुलचित्तत्वात्' इति। २ 'सस्य' इति ग. पुस्तके। ३ 'साझशास्त्रविचारो Sयं' इति क. पुस्तके। ४ 'विनपूर्यात' इति ख. ग. पुस्तकयोः।

*ब्रम्विचारासम्भवे योगाभ्यास: कर्तव्य इत्युक्तं तत विचारासम्भवे किं कारगं? इति चेत्। पूटया। यतः कविपूयेन व्यग्रबद्ीनां विचा- रेय तत्त्वज्ञानं न सम्भवति। कतो योग कर्तव्यः। तेन योगेन बुङ्े: दर्प: नश्यति चतः स एव व्याकुित्तस्य मुख्य इत्वर्थः । बव्याकुलधयां केवलं वज्ञानमात्रेय वाच्कादितात्मनां 'साझनामा' साषपदवाचयः विचार एव मुखयः। यतो एयं पौधरं सिद्धिं ददाति इति योजना। बयमच्न निष्कृष्टो ऽर्थः। विषयव्यग्रबुद्धीनां योगाभ्यासेन बुद्धिस्थेय भवति। खि- रायां तस्यां विचारेय ज्वानमुत्मद्यते। बतो बुद्धिस्थैर्यायेब योग: न ज्ञ- नाय। तभ वेदान्तविचारादिनैव भवतीति सवें समन्जसम्। वात्मनि धरोपितस्य संसारस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वसिद्ये तम्मूसभूतां बविद्यां षाह। 'बयं संसार: परमार्थः सत्यः खात्मवस्तुनि सँह्वमख एव- प्वारा या भन्ति: सा चविद्या। सा च चानेन निवतते। बदानस्य

युद्गरप्रहार: 8।]

*श्रात्माभासस्य जौवस्य संसारो नात्मवसतुनः१। दूति बोधो भवेत् विद्या लभ्यते 5सौ विचारणात्।

जोवभावजगङ्गावबाधे खात्मैव श्िव्यते।। नाप्रतौतिस्तयोर्बाधः किन्तु मिथ्यात्वनिखयः । नो'चेत्सुषुप्निमूर चादौ मुच्ेतायत्रतो जनः॥

न जगदिस्मतिर्नेाचित् जौवन्मुक्तिर्न सभ्भवेत् ।

१ 'नात्मवस्तुनि' इति ख. पुस्तके। २ 'एवं चेत् सुप्तिभूर्च्छासु' इति क. पुस्तके।

• विद्यया वविद्या निवतते इत्क्क्म्। तत विद्यासरूपमाह।'वात्मा- भासस्य' चिदाभासस्य जोवस्येव संसारः। वात्मवस्तनः न। एवम्मकारकं ज्ञानमेव विद्या। सा घ.वेदान्तविचारादिना लभ्यते। तस्मात् सदा जगत्- जीव-परमात्मसरूपविचार: कर्तव्यः । ननु-परात्मेव विचार्यताम्। मोक्षावस्थायां पलरूपेय तम्येव ववस्थानात्। जीव-जगतोविधार: क्कोर्प- यन्थते? इति चेत्।, तयोरपवादे जौवभाव-जगद्भावबाधे केवलमात्ेव ववभनिष्यते। अतः बाधार्थें तयोरपि विचार: कर्तव्य इत्याइ। + ननु-जोव-जगतोर्बाधं तदप्रतीत्या व्यवहारलोप: प्रसज्येत-इति चेत्। न। बाधो नाम तयोरप्रतीति: न। किन्तु तयोमिध्यात्वनिख्वय एव बाधः। नोचत् सषप्ति-मूर्च्छादावपि खत एव द्वेतप्रतंव्यभावात् तत्त्वज्ञानं विनापि मुक्कि: स्यात्। तथ नेवम्। - 'खाम्मेव श्रिष्यते' इृत्यनेनापि परमात्मनः सत्यत्वद्ञानमेव विवक्तितम्। न तदतिरिक्कनगडिस्मतिः। नोचेत् जगदिस्पृतौ सतां जोवन्मुल्तयभाव प्रसङ्ग: स्याव्।

सदानन्दयतिविरचिता। [चत्रथों

दूति। एवमेव चित्रदौपसमाप्नावपि। *प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा देहेन्द्रियमनोधियाम्। न किश्चिदप वैषम्यमख्यज्ञानि-विबुडयो:।

नाहारादावस्ति भेद: सोडयं न्यायो ऽच योज्यताम्।। + वैराग्यबोधोपरमाः महायास्े परस्रम्। प्रायेण सह वर्तन्ते वियुज्यन्ते क्वचित् क्वचित्। /हेतु'-सरूप-कार्याणि भिन्नान्येषामसङरः। यथावद्वगन्तव्य: भास्तार्थ प्रविविच्यता॥

१ 'हेतु-खरूप-कार्याणं भिन्नानामेव सङ्वरः'। इति ख. पुस्तके।

• वज्ञानि-ज्ञानिनो: देहेन्द्रियमनोबुद्धोनां प्रवृत्तौ निवत्तौ न क्िदपि भेदः। यथा शत्रियो वेदपाठं करोति व्रात्यो न इयानेव भेद:। कहारा दिकं त्वेकमेव। व्यमेव न्यायो Sत् योज्यताम्। * वैराग्यं घ ज्ञानं च उपरमख एते तयो पि परस्परं बहायाः। व्वत एव प्रायेश सहैव च वर्तन्ते। कचित् वियज्यन्ते घ। एवं सति तेघा- मन्योन्यपरिद्ारेश कवस्थानदर्पूनात् वयभेदभप्रयां तद्ेलवादीनां भेदाव् भेदो Sवगन्तव्य: पास्त्रविवेकिना। तस्य विषयेष दोषदृषिः वैराग्यस हेतुः। तेषां जिद्दासा वैराग्यस्य खरूपम्। पुनः भोगेष बदोनता च्कातर्यम्। इदन्वयमपि वसाधारयाम्। एवं तत्त्वबोधस्यापि। "बात्मा वा कारे दरष्ठवयः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः"। इति श्रुतेः अवयादिघयं हेतुः। सदसद्विवेचनं कूटस्याइपरादेख भेद- ज्ानं सरूपम्। पुमः धन्योन्याध्यासकपस्य म्रन्थेः कनुदय: ब्ानस्य कार्यम् "कियन्ते सर्वसंपूयाः" इत्युक्तलवात्।

मुहरप्रहारः ४।]

भस्ाधारणडेताद्या वैराग्यस्य कयो ऽय्यमो।। 'श्रवणादिचयं' तद्दत् तत्त्वमिथ्याविवेचनम्। पुनर्गन्थेरनुदयो बोधस्येते चयो मताः॥ + यमादिर्धीनिरोधस व्यवहारस्य सङ्यः। स्युर्हेतवाद्या परते द्त्यमद्धर ईरिमः ॥ तत्वबोध: प्रधान:९ स्यात् साचान्मोच्मदत्वतः। बोधोपकारिणावेतौ वैराग्योपकरायुभौ।।

१ 'भोगेव्वधीनता' इति ग. पुस्तके। २ 'अवमादिकमप्येतत्' इति क. ग. पुस्तकयोः। ३ 'प्रधानो Sत्र' इति क. पुस्तके।

परमस्य' हेतुः। चित्तव निविरोधलक्षणो योगख सरूपम्। व्यवहारम्य मापू: कार्यम् इति। चतः परस्परं न सङ्गरः । + ननु-किमेतेषां त्रयायं समं प्राधान्यमिति चेत्। नः "समेव विदित्वातिम्टध्युमेति। नान्यः पन्था विद्यते उपनाय। इति मातेः तत्त्वबोध एव प्रधानः। इतरयोक्त उपकारित्वम्। "ब्राझये निर्वेदमायाव्। समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येत्"। इत्यादिश्रुतिभ्य: वेराग्योपरमयोः ज्वानस्य सहकारित्ावगमात् इति भावः।

भवति। वन्यथा तु प्रतिबन्धका पायानुसारेय पुरषविभेषे कानवभेषेय वस्यचित् प्रतिबन्धो भर्वत। तत्रामि यस्य वेराग्योपरमलाभे दषि ज्ानस्य प्रतिबन्धे सति मोक्षो न भवेत् ताई तस्य तत्सम्पादनं निष्मनमिति चेव्। न। 47

२७० सदानन्दयतिविरचिता। [स्सुचा

*तयो ऽप्यत्यन्तपक्काच्चेनाहतस्पसः फलम्। दुरितेन क्वचित् किञ्चित् कदाचित् प्रतिबद्दते॥ वैराग्योपरतौ पूर्णे बोधसतु प्रतिबद्दते। यस्य तस्य न मोचो डम्ति पुष्लोकस्तपोबलात्।। पूर्णे बोधे तदन्यौ द्ौ प्रतिबन्धौ यदा तदा१। मोचो विनिशश्वितः किन्तु दृष्टदुःखं न नश्यति॥ /ब्रह्मलोकतणीकारो वैराग्यम्यावधिर्मतः । देहात्मवत् परात्मत्वदार्वे बोध: समाप्यते॥

१ 'यदा यदा' इति क. ख. पुम्तकयोः । २ 'मोक्षो डपि' निश्धितः' इति ग. पुस्तके।

प्राप्य पुरायळ्तताँखलोकानुषित्वा पूश्वतीः समाः। शुचनां श्रीमतां गेहे योगभ्ष्ठो डभिजायते॥ इति भगवदचनात् तपोबलात् पुयलोकप्राप्तिभवति। काथ घ। ज्ञानस्य पूर्वत्व दपि वैगग्योपरमयोः प्रतिबन्धो यदा भवेत् तदा मोक्षो निश्येम भवेदेव। किन्तु। दृष्टद्:वस्य नापो न स्यात्। जोवन्मुक्कि- सुखं म लभ्येत् इत्यर्थ: । * इूदानीं त्रयायामपि परमावधिमाह। ब्रह्मलोकस्यापि तयवत् परि- गयनं वैराग्यस्य परमावधि:। देहात्मत्वबुद्धिवत् परात्मत्वदार्घे ज्ञानस्य परिसमाप्ि: भवति। यथा-सुषप्ौ विषयादीनां विस्मृतिः बथा वि- स्पतौ सत्यां उपरमस्यापि सौमा भवेत्। अनयैव द्ि अन्यव् तारतम्यं निखेयम्। + ननु-तत्वबोधवतामषि रामार्दिमत्त्वेन वैषम्योपलम्भाव् वानस्याषि युक्षि हेतुत्यं न पाक्यं-इति चेत्। रागादे: व्याध्यादवत् बारत्वकमपन-

सुदरप्रहार: 8।]

सुपिवदिस्मतिः सौमा भवेदुपरमस्थ' हि। दिभानया विनिश्ेयं तारतम्यमवान्तरम्॥

१प्रवृत्तिर्दृस्यते तच भमितव्ं न पणिडितेः ॥ ख ख कर्मानुसारेण वर्तन्तां ते यथा तथा। अ्रविभिष्टः सर्वबोधः समामुक्रकिरिति स्थितिः"॥ इत्यादिग्रन्थेन। विस्तरसतु स्वरूपप्रकाशे चतुर्थपरिच्केदे जौव- अुत्तिप्रक्रियायां अनुसन्धेय द्वति दिक्। तस्मादास्तिकपसदर्भने ऽपि गुरुभरव्दाभिधेयसय अ्रमिदूलात् वेदान्तदर्शनानुमारेण व प्रथम-

सुद्रप्रहार उचितः? किन्ु उचित एव दृति भिवम्।

१ 'उपरतम्य' इति ग. पुस्तके। २ 'धारव्वकर्म०' उतिख. ग. पुस्तकयोः॥ बुद्धानामित्यन्त 'बुधानं' इति घ पाठान्तरम्। १ 'वर्तनं तेन शास्त्रार्थे' इति क. पुम्तके। 8 'तथा तथा' इति क. ख. पुस्तकयोः।

त्वाव् मुक्षिप्रातिबन्धकत्वं वासिडम्। बतो न पास्त्रार्थ विर्प्रापत्तथम्। • ख-सकमीनुसारेख ते यथा तथा वर्तन्तां नाम। सर्वेषां 'ब्रझ्माइमस्मि' -इति ज्वानं एकाकारं निरवद्यम्रहमरूपंय्ावस्थयानं व समानं अातो न

सदानन्दय तिविरचिता।

उपसंदार:।

जीवतत्त्वं जगत्तत्वमोभतत्त्वं ततयकम्। स्थित्वेकाद्भतन्वेषु तत्तघुत्या निरुपितम् ॥१।

भ्रद्दयं ब्रद्म संभिडूं द्वेतस्यावसर: कुतः ॥२॥ बनेन भागवानोश्ः सच्चिदानन्दविग्रद्द: । प्रौयतां भत्रिभावेन भक्रानां भक्रवत्सलः ।३।।

"9

सकमतखण्डनव्याजेन दुर्दुरूढ़वादिभिरसि चतुर्थो एयं सुदर- प्रहार:।।8।। श्रों तत्सत्।

श्रों श्रदचिणामूर्तये नमः ।

अथ वेदान्तडिगिडम:।

पास्तां पुरस्तान्तत्तेजो दक्िणमूर्तिरमज्जितम् ।१।। भत्मानात्मपदार्थो द्ौ भोकृ-भोग्यस्य लक्षणौ। ब्रह्मैवात्मा न देह्ादिरिति वेदान्तडिण्डिम: ॥२॥ ज्ञानाज्ञानपदार्थी द्वावात्मनो बन्ध-मुक्रिदौ। ज्ञानान्मुक्रिर्निबन्धों इन्यादिति वेदान्तडिण्डिमः ॥३॥ जात-जेयपदार्थो दवौ भाष्य-भामकलक्षणी। जाता ब्रह्म जगज्ज्ञेयमिति वेदान्नडिण्डिमः ॥४। सुख-दुःखपदार्थो दौ प्रिय-विप्रियकारकौ। सुखं ब्रह्म जगहुःखमिति वेदान्नडिण्ड्रिमः ॥५। समष्टि-व्यष्टिरूपौ दौ पदार्थी सर्वसम्मतौ। समष्टिरोश्वरो व्यष्टिर्जीवो वेदान्नतडिष्डिमः । ६। ज्ञानकर्मपदार्थो दो वस्तुकर्चात्मतन्त्रकौ।।

१ '(हर्िमन्तत्वमेकसुद्दोषयेद्ि यत्' इति पाठः क. पुम्तके। २ 'न, बन्धो इन्य इति' इति ख. पुस्तके।

वेदान्तडिव्डिम:।

जञानान्मोचो न कर्मन्य दति वेदान्तडिव्डिम: ।।।। श्रोतव्याऽय्राव्यरूपौ दौ पदार्थो सुख-दुःखदौ। श्रोतव्यं ब्रह्म नैवान्यदिति वेदान्तडिग्डिमः ॥८॥ चिन्याचिन्यपदार्थो दौ विश्रान्ति-भ्रान्तिदायकौ। चिन्चं ब्रह्म परं नान्यदिति वेदान्सडिष्डिम: ॥<।। थेयाथ्येयपदार्थो दवौ धौसमाध्यसमधिदौ। ध्यातव्यं ब्रह्म नैवान्यदिति वेदान्तडिण्डिम: ॥१०॥ योगिनो भोगिनो वापि त्यागिनो रोगिफो ड्पि च। ज्ञानान्ोचो न सन्देष दृति वेदान्नडिण्डिम: ॥१ १। नं वर्णश्रममङ्गेतैर्न कर्मोपासनादिभिः । ब्रह्मज्ञानं विना मोच दति वेदान्तडिणिडिम: ॥१ २॥ घमत्यः सर्वसंसारो रसाभासादिदूषितः । उपेक्ष्यो ब्रह्म विजञेयमिति वेदान्तडिण्डिम: ॥१ ३॥ वृथा क्रिया वृथा लापान् वृथा वादान् मनोरथान्। त्यक्केंकं ब्रह्म विज्ञेयमिति वेदान्नडिष्डिम: ॥१४॥ स्ितो ब्रह्मात्मना जौवो ब्रह्मजीवातमना खितम्। इति सम्पश्यतां मुत्तिरिति वेदान्तडिप्डिम: ॥१ ४॥ जोवो ब्रद्मातमना जेयो शेयं जौवातमना परम्। सुनिस्तदैक्यविज्ञानमिति वेदान्निष्ड्रिम: ॥१६॥ सर्वात्मव्वात्परं ब्रह्म श्रोतुरात्मतया खितम्।

'मोतबायोब्य.' इति क. पुलके।

वेदानडिव्डिम: ।

ऐडिकं चासुभ्िकं व तापान्तं कर्मसस्यम्। त्यक्का ब्रह्मेव विभ्ेयमिति वेदान्नडिण्डिमः ॥१८॥ ऋद्वैत-हैतवादौ दौ सूभ-स्थूलदभां गतौ। शद्दैतवादान्मोच्: स्ादिति वेदान्तडिष्डिम: ॥१ ८। कर्मणो विद्विवर्तन्ते निवर्तन्ते उपासकाः९। ज्ञानिनो न निवर्तन्त द्ृति वेदान्निएिडिम: ॥२०॥ परोचासत्फलं कर्म ज्ञानं प्रत्यनमत्फलम् । जानमेवाभ्यसेत्तस्म्ादिति वेदान्तडिण्डिम: ॥२ १॥ वथा श्रमो 5यं विदुषां वृथाऽयं कर्मिणां श्रमः। यदि न ब्रह्मविज्ञानमिति वेदान्तडिष्डिम: ॥२ २॥ अललं यागरलं योगैरलं भोगेरलंर धनेः । परस्मिव्ब्रह्मणि ज्ञात इति वेदान्तडिष्डिम: ॥५ ३॥ श्रल्नं वेदेरलं शास्त्रेरलं श्रुति-पुराणकेः । परमात्मनि विज्ञात द्वति वेदान्नडिण्डिम: ॥२ ४॥ नर्चा न यजुषाडर्ी डस्ति न माम्ाऽयोडस्नि" कखन। ज्ाते ब्रह्मात्मविज्ञान दति वेदान्तिण्डिम: ।।२५।। कर्मापि चित्तशद्यर्थमकाय्यार्थमुपामना।

१ 'तत्त्वविज्ञाने' इति ख. पुस्तके। २ 'तथा जमाः' इति क ख. पुन्नकयोः। १ 'रवं सुतैः' दरति क. पुम्तके। 8 'सा्ार्थोप्ति' ग. पुस्तके। 'वास्ति' क. पुस्तके।

मोचार्थं ब्रह्मविज्ञानमिति वेदान्तडिष्डिम: ॥२६। सक्चितागामिकर्माणि दझन्ते ज्ञानवळििना। प्रारव्धानुभवान्मोत्त दति वेदान्निण्डिम: ।।२७। न पुष्यकर्मणो वड्धिर्न हानि: पापकर्मणः । नित्यासङ्गात्मनिष्ठानामिति वेदान्तडििडिम: ॥१ ८॥ बुड्धिपूर्वाबुद्धिपूर्वक्वतानां पापकर्मणाम्। प्रायख्चित्तं महाज्ञानमिति वेदान्तडिबिडिम: ॥२८।। दृग्दभ्भौ दौ पदार्थी तौ परस्परविलतणौ। दृग्ब्रह्म दृष्यं माया स्यात् दति वेदान्तडिष्डिमः ॥३०॥ श्रविद्योपाधिको जौवो मायोपाधिक ईश्वरः। मायाविद्यागुणातौत दति वेदान्तडिण्डिम: ।३ १।। साकारं च निराकारं सगुणं चागुणात्मकम्। तत्त्वं तत्परमं ब्रह्म दति वेदान्तिष्डिम: ॥३ २॥ द्विजत्वं विध्यनुष्ठानात् विप्रत्वं वेदपाठतः। ब्राह्मण्यं ब्रह्मविज्ञानादिति वेदान्नडिव्डिम: ॥३ ३॥ सर्वात्मनास्थितं ब्रह्म सवें ब्रह्मात्मना स्थितम्। न कार्यें कारणद्विन्रमिति वेदान्नडिष्डिम: ॥३ ४।। सन्ता-स्फुरण-सौख्यानि भामन्ने सर्ववसतुषु। तस्माद्वह्मयं सर्वमिति वेदान्नडिष्डिम: ॥३ ५।। भवस्थातितेयं यस्य क्रौड़ाभूमितया स्थितम्।

१ 'निर्गुयं तथा' इति क० पु०तके। २ 'अवस्थातितये' इति ग० पुस्तके।

तदेव गृझ्म जानौयादिति वेदान्सडिण्डिम: ।३ f।। , यब्रादो यच्च नास्यन्ते तन्मष्ये भातमप्यसत्। भतो मिथ्या१ जगत्सर्वमिति वेदान्तडिष्डिम: ।३७।। घटकुष्यादिकं सवं मत्तिकामाचमेव च। तथा ब्रह्म जगत्सत्यमिति वेदान्तडिष्डिम: ॥२८॥ यदस्यादौ यदस्यन्ते तन्मथ्ये भाति तत्खेयम्। ब्रह्मेवेकमिदं सत्यमिति वेदान्तडिण्डिम: ॥३८। पुरुषार्थंचयाविष्टाः पुरुषाः पथवो ध्रुवम। मोच़ार्थी पुरुषश्रेष्ठ दवति वेदान्तडिण्डिम: ॥४०॥ षलिहत्य चयं हित्वा दयं भिल्वाSखिलातिगम्।' एकं बुध्वा डभ्ुते मोचमिति वेदान्तडिण्डिमः ॥8 १॥ हिल्वा षट्टं च भित्ाथ गत्वाये चतुरसिरिकम्। इयं हिल्वाऽSश्रयेदेकमिति वेदान्तडिण्डिम: ॥४ २।। देहो नाहमहं देवी देहसाचौति निश्यात्। जन्म-मृत्युप्रद्दोणो Sसाविति वेदान्तडिण्डिम: ॥४ ३ ।। प्राणो माहमहं देव: प्रापसाचौति निखयात्। चुत्पिपासोपभान्तिः स्यादिति वेदान्नडिण्डिम: ॥ ४ ४।। मनो नाहमई देवो मनःसाचौति निखयात्। गोक-मोहो पहानिः सादिति वेदान्नडिण्डिम: ।४ ५ ।।

१ 'घतो मिथ्येव तत्सवें' इति ख० ग० पुस्तकथोः। २ 'नान्यथा' इति क० पुस्तके। १ 'मोडुनियत्ति: स्ाव्' इति क. पुल्त के। 48

बुद्धिर्वादनईं देवो पुद्धियाजीति निद्ययात्। कर्तभावनिवृत्तिः सादिति वेदान्तडिष्जिम: ॥8 f।। नाज्ञानं स्यामनं देवो ज्ञानवाचौति निवयात्। सर्वानर्थनिवत्तिः ख्ादिति वेदान्तडिष्डिम: ॥४०। नहं साचौति यो विद्यादिविच्येवं पुनः पुनः। म एव सुक्रोऽसौ विद्दानिति वेदान्तडिण्डिम: ॥४८॥ नाएं माया म तत्कायं तत्माचौ परमोऽसपरम्।

नाइं सर्वमहं सर्वे मम सर्वमिति स्फुटम्। जाते तस्वे कुतो दःखमिति वेदान्तिष्डिम: ।M•।। देददिपस्चकोभखा या सन्ता वृत्तिभासने। सा सन्नतात्मा न सन्देह दति बेदान्नडिव्डिम: ॥।M १।।

सा स्फूर्तिरात्मा नैवान्यदिति वेदान्तडिव्डिम: ।५ २।। देशदिपञ्चकोभ्ख्ा या प्रौतिरनुभयते। सा प्रौतिरात्मा कूटख इति वेदान्नडिण्डिम: ।V. ३।। व्योमादिपस्चभृतख्ा या सत्ता भामते नुषाम्। सा सत्ता परमं ब्रह्म इति वेदान्नडिष्डिम: ।५ ४।। य्योमादिपस्यभूतस्या या चिदेकानुभूयते। सा चिंदेव परं ब्रह्म नान्य देदान्तडिष्डिम: ।/५ ५।। योमादिपस्भृतस्था या प्रौतिरनुभूयते। १ 'म्रायाकार्यजात' इति ग. पुलके।

बेदान्तर्डििम:।

सा प्रौनिरेव ब्रद्ध स्वादिति वेदान्सडिव्डम: ।I I।। देदादिकोभगा सत्ता या सा व्योमादिभूतगा।

श्रुतिप्रमाणसन्धानादिति बेदान्नडिष्डिम: ।५ ८। न नाम-रूपे नियते सर्वत्र व्यभिचारतः। भनामरूपं सर्वे स्यादिति बेदान्तडिण्डिम: ॥५ ८।। न जीव-ब्रह्मणोर्भेदः स्पूर्तिकपेख विद्यते। स्फूर्तिरपेश मामं स्यादिति बेटान्डिष्डिम: ।।६०।। न जीव-बह्मणोर्भेद: प्रियरूपेण विद्यते। प्रियभेदेन भावं स्यात् दति वेदान्सडिण्डिन: ।।६१।। न जोव-ब्रह्मणोर्मेदो नामना रपेप विद्यते। नाखो रूपस्य मिथ्यात्ादिति बेदान्सडिण्डिम:।६२॥ न जीव-ब्रह्मणोर्भेद: पिण्डबरझ्माण्डभेदतः । व्यष्टिः समष्टिरेकत्वादिति बेदान्नडिण्डिम: ।६३। ब्रह्म सत्यं जंगन्पिय्या जोवो बह्मीव नापर:। जोवन्ुकस्तु तडिद्ानिति वेटान्सडिप्डिम: ।{४।।

१ 'मानाभावाम्मतच्ेद' इति ख. पुल्के। क. पुस्तके तु 'मानाभावा- डूवेद्वेद' इति। २ 'प्रमायकोप सन्धानात्' इति क. पुक्तके। ख. पुल्तके तु 'प्रमावं नाषि सन्धानाव्' इवि।

वेदान्तर्डडिसिम:।

भनामरपं सकलं सनयं चिन्नयं परम्। कुतो भेद: कुतो बन्ध द्वति वेदान्तडिण्डिम:।।६५।। न स्च्चा स्कथ्यते लोको नामाद्येर्व्यभिचारतः । बटुः कुलट द्त्यादिरिति वेदान्तडिष्डिम: ॥६ ६।। नाम-रूपात्मकं विश्वमिन्द्रजालं विदुर्बुधा:। शभामत्वादमुक्ततवादिति वेदान्तडिष्डिम: ।६७।। भ्रभेद्दर्नो मोचः मंसारो भेददर्भनः । सर्ववेदान्तसिद्धान्त दवति वेदान्तडिण्डिम: ॥६८।। म नाचाडभिनिवेभेन न भाषावेषमाचतः । भुत्रिर्विनात्मविज्ञानमिति वेदान्तडिरिडिम: ॥६८।। न काम्यप्रतिषिड्राभि: क्रियाभिमोचवासना। ईश्वरानुग्रहात्ा स्यादिति वेदान्निण्डिम: ॥७०॥ भ्रविज्ञाते जन्म नष्टं विज्ञाते जन्म सार्थकम्। मातुरात्मा न दूरे स्यात् द्वति वेदान्तडिप्डिम: ॥७१॥ दभमख्य परिज्ञाने नायासो डस्ति यथा तथा। खस्य ब्रह्मात्मविज्ञानमिति वेदान्तडिण्डिम: ॥७२॥ उपेच्यौपाधिकान् दोषान् दुध्यन्ने विषया यथा। उपेच्य दृषयं तड्रह्य इति वेदान्नडिष्डिम: ॥७३।। सुखमन्तं बळः केथो विषयगाहिणां नृणम्। भनन्तं ब्रह्मनिष्ठानामिति वेदान्तडिखिम: ।०४।।

१ न सत्वात्वय्यते' इति ग. पुरके।

वेदान्तडिव्डिम:।

धनेवा धनदेः पुचेः दारागारमहोदरेः। भुवं प्राएहरैर्दुःखमिति वेदान्तडिण्डिम: ॥७५॥ सुप्नेरत्थाय सुप्न्तं ब्रह्मैकं प्रविचिन्यताम्। बातिदूरे नृणं मत्युरिति वेदान्नडिण्डिम: ॥७ ६॥ पञ्चानामपि कोभानां मायानर्थव्ययोचिता। तव्साची ब्रह्मविज्ञानमिति वेदान्नडिण्डिमः ॥७७॥ दभमत्वपरिज्ञानं नवज्ञस्य यथा सुखम्। तथा जौवस्य सम्प्राप्तिरिति वेदान्तडिणिडिमः ॥७८॥ नवजौवपरं प्रत्यक् नववेदपरं परम्।

नवाभासा नवज्ञत्वान्रवोपाधी र्नवातानः । मिथ्येत्यनर्वनष्टे तु मोनं वेदार्न्ताडण्डिमः ॥८०॥ परमे ब्रह्मति खम्मिन् प्रविल्नाप्याख्विल्नं जगत्। गायनद्वैतमात्मानमास्ने वेदान्नडिण्डिमः ॥८१॥ प्रतिलोमानुलोमाभ्यां विश्वारोपापवादयोः। चिन्तने ग्रिय्यते त्त्वमिति वेदार्न्ताडिण्डिमः ॥८ २॥ नाम-रूपाभिमान: स्यात्ंमारे र्वदेहिनाम्॥ सचिदानन्ददृष्टिः स्यान्मुत्रिर्वेदान्तिण्डिम: ।८ ३। सचचिदामन्दसत्यत्वे मिथ्याले नाम-रूपयोः । विज्ञाते किमिदं जेयमिति वेदान्ताडिण्ड़मः ॥८४॥

१ 'प्रविविच्यताम्' इति क. पुस्तके। २ 'यां मोच' इति स. ग. पुल्तकयोः।

वेदानतार्डिविम: ।

माखम्वनं निरालम्वं सर्वालम्नावजम्बितम्। अ्रवलम्बे ऽखि'लालम्बमिति वेदान्तडिष्डिम: ॥८ ५॥ न कुर्यान् विजानौयात् सरवं ब्रह्मेत्य नुसरन्। यथा सुखं तथा तिष्ठेत् दवति वेदान्तडिण्डिम: ।८ ॥ खकर्मपाभवभ्नग: प्राज्जोऽन्यो वा जमो श्रुवम्। यथासुखं नयेत्कालमिति वेदान्तडिष्डिम: ॥८७। न विद्वान् तापयेचित्तं करणकरणोङ्गवम् । सर्वमात्मनि विज्ञानादिति वेदान्तडिण्डिम:॥८८॥ नेवाभासं स्पुभेत्कर्म मिथ्योपाधिमपि खयम्। कुतो धिष्ठानमत्यन्नमिति वेदान्सडिण्डिम: ॥८ ८॥। वहो Sस्माकमलं मोहैरात्मा ब्रद्मेति निर्भयम्। श्रुतौ भेरौरवो Sद्यापि भ्रूयते श्रुतिरञ्जनः ॥८०।

भ्रूयतां ब्राह्मणैः श्रौमद्दचिषामूर्त्यनुग्रद्दात्।

विरचितो वेदान्तडिण्डिम: समाप्र: ॥ श्री: ॥

१ 'यवनम्पोडसिनो मयु' इति म. एुलके।

15983 ROYAL ASIATIC SOCIETY OF BENGAL LIBRARY

Author Advaili Orrakma Hiodh Title A dnaili Corn hina A9D4,.

Call No.

Date of Issue ; Issued to Date of Re'

Library of the Call No.181:4/K19.A.V. ROYAL ASIATIC SOCIETY OF BENGAL Accession No .. 15983 .......