1. Advaita Chintana Kaustubha Svayam Prakasa Yati Tatva Ansusadhana Maha Devananda Saraswati Ananta Krishna Sastri N.S. Asiatic

BIBLIOTHECA INDIGA:

COLLECTION OF ORIENTAL WORKS

PUBLISHED BY THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

NEW SERIES, Nos. 985, 1083, 1155 and 1427.

पद्दैतचिन्ताकोलतुभः।

(ADVAITACINTA KAUSTUBHA. )

EDITED BY THE LATE GIRINDRANATH DUTT, B.A.

AND ANANTA KRISHNA SASTRI.

CALCUTTA: PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PRESS AND PUBLISHAD}BY THE ASIATIO SOCIETY; I7 PARE STBEET. 1922.

ञद्वित चिन्ताकास्तुभे

प्रथमपरिचोद:।

ॐ परमात्मने नमः।

ॐ ब्रश्माहं यत्पसादेन मयि विश्वं अकस्पितम्। श्रमत्यम्प्रकाशास्थं प्रगौमि जगताभुरुम्r१ ।

• ॐ त्रगणेभ्ाय नमः । .यः (?) परमात्मा जगत् सदां प्रविवेध पुनः सथम्। तकृष्णं प्रत्यगात्मानं वन्दे गोपोमनोहरम् ।।१J। चख प्रसादाद्हमदयात्मा विश्व समसं मचि कष्पितक्। नं सर्वश्ोकेकगुरं सदा त्रखचम््रकान्नकुदमानतोड्मि ।२।। गुरणासरणाभ्ोजं प्रणिपत्व निरन्तरम्।' तत्पाखेभतो उद्वेत चिंन्ताकौस्तु भमार में ।। ३ ।

यथ देवे परा भनिरवया'देवे तथा सरौ। तखीते कचिता अर्था: प्रकानन्ते मंहातानः। 1

इत्यादिश्रुत्या गुरुभक्रेस्तत्त्वानुस्न्धानं प्रत्यन्तरङ्गसाधनत्वाव- गमात् खगवं नमस्करोति ब्रह्मोति। यस्य गुरो: प्रसादेन ब्रह्माहं तङ्ुषं प्रणौमौति सम्बन्धः । त्रत्र म्रह्मभब्देन मायाविनिमुक्रमखण्डच्तैतन्यमभिघौयते। श्रहंश्ब्देन स्ूलसरस्षकारणशरौरविनिमुत्तं प्रत्यक्चैतन्यं लक्षपाया प्रतिपादते।

सत्यादिम ह्वावाक्यार्थप्रकरणप्रतिपाद्यो विषयस्चितः। तज्द्वाना- दज्ाननिवत्तिद्वारानन्दावाप्निः प्रयोजनं। तत्कामोऽधिकारौ। प्रतिपाद्यप्रतिपादकमावः सम्बन्वस्ेति। ब्रह्माहमिति तत्ानुम- न्धवानमेव मङ्गलं। तथाच स्धततिः । "समतेः सकलकत्याणभाजनं यस्य जायते। पुरुषन्तमजं नित्यं व्रजामि शरणं हरिम् ॥१। सर्वदा सर्वकार्य्येषु नासिति तेषाममङ्गलम्। येषां चृदिस्थो भगवान्मरङलायतनो हरिः ॥२॥ ब्शडभानि निराचष्टे तनोति शुभसन्ततिम् । स्पतिमाचेण यत्पुंसां ब्रह्म तन्मङ्गलनं विदुः ॥२। हरिर्दरर्तिं पापानि दुष्टचित्तेरपि स्तः । अ्निच्यापि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावकः ।४।। सहदुचरितं येन इरिरित्यचरइथम्। बङ्धू: परिकरसेन मोच्ाय गमनं प्रति ॥५ । अव्येनापि, यम्मामिति कौर्नतिते सर्वपातकैः। पुमाम् विसुते मद्यः सिंहनस्ेमगेरिव ॥ म॥

.. . ' प्रथमपरिच्छेदः ।

दत्यादि। ननु यन्थारम्े मङ्गलाचरणमनुपपन्नं प्रमापप्रयोजन- योरभावात्। तथाहि न तावत्पत्यनं प्रमाणं मङ्गलाचरपकर्न्तव्य- ताया अतौन्द्रियतवात्। किश्च नास्तिकादिग्रन्थस्य मङ्गलाघरणाभा- वेऽपि समाप्निदर्भनात् क्वतेऽपि मङ्गले क्वचिद्य्यन्थस्य समाप्यदर्भनात्

कारणत्मवगन्तुमशव्यम्। नाप्यनुमानं लिङ्गाभावात् न च प्रिष्टा- चारात्तदनुमानमिति वाच्यम् तस्यानिवेचनान्न्नाप्यागमः प्रत्यवस्य तस्याभावात्। अ्रनुमानामम्भवोत्त्यानुमेयागमस्याप्यमभभवात् नाप्- र्थापत्ति: अन्यंथोपपन्तेदर्शितलात्। तस्रान्मङ्गलवचरणे न प्रमाणमस्ति नापि प्रयोजनं पश्यामः य्रन्थममाप्ेरेन विनापि मन्भवेन तत्प्रयो- जनत्वानुपपत्तेः । विघ्नध्वंसस्य तु सतःषिद्धूविघ्नविरहस्थलेऽसम्भवेन

नुपृपन्नमिति। अतोच्यते ग्रन्थारम्भे मङ्गलाचरणमवश्यं कत्तवयम्। न य तन प्रमाणाभावः अनुमितश्रुतेरेव प्रमाणलात्। नचानुमानामभ्भवः. शिष्टाचारलेन तदनुमानात्। तथाहि मङ्गलं वेदबोधिताभौष्टोपाय- ताकं अलौकिका विगौतशिष्टाचारतवात् दर्भाभवित्। मङ्गलव्वन्नाम-

न्राम अन्वयव्यतिरे का प्रमायितत्वम्। अविगौतत्वन्नाम बलवदनिष्टा- ननुबन्धौष्टमाधनत्वम्। श्रिष्टत्वन्नाम चौपदोषपुरुषलम् वेदप्रामाण्ा- भ्युपगन्ततवं वा ततो न खरूपाषिद्टिः(१) व्यभिचारो वा। एवस्् निर्विन्नममाप्निकामो मङ्गलमाचरेदित्यनुमितया श्रुत्या मङ्गलस्या- (१) ख has सिद्धः।

मङ्गले समाप्यभावस्तन विघ्नम्ाचुय्यं बलवत्तरविप्नो वा बोष्यः।

नान्वयव्यतिरेकव्यभिचारः। त्रथ वा मङ्गलाचरपस् विप्नध्वंस एव फलम्। न प खतःसिदूविन्नविरदवता रतस मङ्लस्य फलाभावेन तत्साधमताबोधकत्रतेरप्रामाध्यप्रसंङ्ग दति वाच्यम् खतःसिदूपाप- विरश्वता पापभ्ान्या सतस्य प्रायसित्तस पापनिवृत्तिलचएफला-

पालथयर्मिचारमङ्डया मङगलनापट्रणे प्रवृत्ति्न सादिति वाच्यम् संग-

निषृत्ति: भिष्टाचार: प्रतिभा चेत्येवमादोनि वइनि फलानि मम्त सख्य सन्ति। "एवं मङगललाचरऐेन विघ्ने निटटत्ते बुद्धिप्रतिभादि- दृष्टकारणकशापाङ्ग्रन्थस्य समाप्निर्भवति तम्मात् प्रमाणप्रयोजन- • योसभ्भवात् गन्थारम्भे मङ्गलाचरपमवश्यं कर्त्तव्यमिति ॥

मुत्यादिभिर्जगत्कल्पनाधिष्ठानं सर्वजञं ब्रम्मावगम्यते जोवलद्विपरीत: कयं तवोरेष्ं खादित्याभ्रन् जोवस्याहंपदवाच्यख वैपरीत्येऽयन्न :- करणोपजचितथ्य सायोपलचितेन नाममाचादृते भेदाभावात् तथ्ापि जगत्कर्पनाधिष्ठानत्वसन्रवेन विरोधाभावादैवां सभभवतौत्य भिप्रेत्यार

भिनं म्म्याष्ान्तमव्यर्सम्। ब्रध्यामच्चरपयिष्यति तथाच श्रुति: ।

प्रथमपरियेद।

देवी नाहं शचवागादिकानि

नाहं सत्यानन्दरूपचचिदात्मा मायासाक्षी ऊृष्ण एवाइ्मास्मि ॥२ ॥ "मय्येव सकलं जातं मयि सव्वं प्रतिष्ठितम्। मयि सरवैं लयं याति तद्ब्रह्माइयमस्यद्तम्।। हत्यन्तःकरणोपलचिते प्रतोषि सर्वकव्पनां दर्भयति। एतेन प्रपसस्य मिथ्यात्वमपि सूचितं। तचानुमानमपि व्यावहारिक: प्रपस्ो मिथ्यादृभ्यतात् शत्तिरुप्यवत् दत्यादिमिथ्यात्वंसाधकं द्रष्टययम्। शुतिरुप्यमय्रे निरवूर्पायव्यते ततथ मम्मात्यक्मुपपत्रमितिभावः॥१॥ अरंभब्दार्थविवेकपूर्वकं पूर्वमनुसन्धितं ब्रह्मात्मतत्वम् दष्टदेवता- वाचकभब्देन निर्दिन्च पुनस्तदनुषन्दधाति। •देड इति। खप्ने सथूलदेडप्रतौतेरभावाददं स्थूलदेशे न भवा- मोत्यर्थः । मनु स्थूलो5इं लभोSदमित्याद्यनुभवात्तदतिरिक्रस्यात्मानो - इननुभवात् खप्नेडपि स्थूलोऽदमित्यनुभवस्य सार्वजनोनतवात्। स्थूल- देह एव वत्मेति चेत्र। स्ूलभरौरस्ोत्पन्तिविनाशलेमानात्मलम्। भात्मल्वे उतहानि:() प्श्यताभ्यागमप्रसङ्गात् स्थूलोऽदमित्याद्यनुभवस्य अमलेन तस्यात्मत्वासाधकत्वाहे द्ातिरिक्रसयात्नः भ्रुतिसतोतिहास- पुराणयुत्रिविद्वद्नुभवसडूलेन तस्यापलापायोगात् खन्ने सथूलोऽच- मित्य नुभवस्य जायदासनाजन्यतयातद,विषयत्वात्। बन्यथा वाराणखां सुप्नः रामसेतौ रामनाथमनुभवन् प्रबुद्धस्तचैवावतिष्ठेत्। तष्मात् ख्ू- (२) शरौरख चाखने तस्य विनाधवनेन कमाना त्रोनत्ारणकमावा विनाशः ख्यात्।

कद्दैत चिन्ताकौलुभे

लभरौरख खप्नेभावादातमानः खन्नेय्यहमित्यनुभवादहं स्ूलंदेहो न भवामि। अ्रस्तु तर्हीन्द्रियाष्यात्मा काणोडहं मूकोऽद्दमित्यनुभवद्र्भ- नात् प्राणमंवादादिष्विन्द्रियाणां चेतनत्वावगमाच्चेति चेन्न्न । करणलेन

बह्नामिन्द्रियाणामात्मले विरुद्धाभिप्रायतया सघ्यः शरीरपातप्रस- दात्। योऽहमट्रानं सोऽहं स्पृभामोत्यात्मैक्य वाधप्रसङ्गाज्व। प्राप- संवादस्याभिमा निनो देवता विषयलेने न्दियाणामात्मत्वासाधकल्वाच।

शमरूपत्वाच्। श्रुत्यादिभिस्तद तिरिक्रात्मप्रतिपादनात् दन्द्रियाणि नात्मा।'ऋरस्तु तर्हि प्राण्त आरात्म् सुत्पिपासावानहमित्यनुभवदर्भनात्। न्रन्योऽन्तरात्मा प्राएमय दति श्रुतेः जाग्रदाद्यवस्थाखनुवर्त्तमानवा- च्ेति चेनन। तस्य वायुविकारत्वात् नात्मलमित्यभिप्रेत्याइ श्रोच- मिति। शचमिति ज्ञानेन्द्रियाणासुपलन्षणम्। वागिति कर्मो- न्द्रियाणासुपलचएम् । आ्ररदिशब्देन मुख्यप्राणो ग्टह्यते। तथाचाहं • ज्ञानेन्द्रियकर्ममेन्द्रियमुख्यप्राण्तो न भवामि तेषां खप्नसवषुप्य्योर् लय्द्र् मात्। यद्यपि परदृध्या प्रापोऽनुवत्तते खन्नादौ तथापि खदृष्या- नुपस्नम्भात् प्राएास्य लयाभिधानं द्रष्टव्यम्। "तानि यदा ग्ठज्ाति तथ हैतत्पुरुष: खपितिनामा(९) तद्ग्टदौत एव प्राणो भवतौ"त्यादि भ्रुतेः। अ्रन्यथा पूर्वाकदोषानपायात्। एतेन तुत्पिपासावानहमिति प्राणस्यात्मत्वानुभवो समतया परासः। तम्रात्यणादौनामनात्तव- मिति भाव: ॥ ऋस्त तृर्षि विज्ञानमात्मा कर्त्ता भोकाइमित्यनुभव- (१) only म has सपितिनाम।

प्रथमपरिष्

दर्शनात् त्रन्योडन्तरात्मा विज्ञानमय दतति भुतेरित्यत बाष् बुद्धि-

चाहमन्नःकरपं तद्वृत्तिख्ेत्युभयं न भवामि तखय भौतिकलेन जडलात् सुषुप्नौ लयदर्भनाच्च। कर्त्ता भोकाषमित्यमुभवस्य भमलेन तस्यात्म्मसाधकत्वायोगात्। श्रुतेस्तच तात्पर्य्याभावात्। "अन्योऽन्तरा- त्मानन्दमय" दूव्यतिरिकात्मश्रुतेः। तथाचान्तःकरएं तद्वृत्तिस नात्मेतिभावः । एतेन मनोमयकोपस्थाप्यात्मतवं परास्तम्॥ ऋरस्त तर्ह दत्यनुभवा- दित्यचाह अ्रध्यासमूल्षमिति। अ्रध्यासो विपर्ययो मिथ्याज्ञानम् अतस्मिंस्तद्बुद्धिरिति यावत्। त्रयुं विस्तरेणाये निर्कूर्पयिव्यते। तस्याध्यामस्य मूलं कारणमज्ञानम्। तथाचाहमध्यासकार एमज्ञानन

मित्यनुभवस्य भ्रान्तित्वात्। "ब्रह्मपुच्छं(१) प्रतिष्ठे"त्यानन्दमयकोभा- धिष्ठानस्य तत्वाचिोडतिरिक्रम्य प्रतिपादनेन त्रुतेरानन्दमयस्यात्ातवे तात्पर्य्यायोगाच्चाज्ञानमनात्मेति भावः॥ कस्तर्यात्मा यस्य ब्रह्मत्वमनु -. भवस्यहं ब्रह्मास्ीति तत्राह सत्येति। श्रज्ञानतत्कार्य्यसाची प्रात्मा स एवाहमित्यनुभूयते। तखैव ब्रह्मत्वमनुभवाम्यहं ब्रह्मामौति। किं तद्ब्रह्मेत्यत श्राह रृष्ण दति। रष्णः परं ब्रह्म "कषिर्भूवाचकः श्ब्दो पाञ्च निर्दतिवाचकः। तयोरैकं परं ब्रह्म कष्ण इृत्यभिधौयते। दति सरणात् कृष्ण एवांहमस्ौत्यंभिप्रायः । (१) नै जिरीयोपनिषद् ब्भ्मवकां पड्मचर्े।

घद्देत चिन्ताकस्तुमे

अथ मोक्षस्य वाक्यार्थज्ञानाधीनत्वात्तस्य व पदार्थ- ज्ञानाधौनत्वात्तदर्थ तत्पदार्थविरूपयामः। तत्पदार्थस्य लक्षं द्विविधं तटस्थलक्षणं स्वरूपलक्षयन्तेति। सष्टि- स्थितिलयकार गन्वं तटस्थलक्षरम्। श्यं भाव: तत् सक्वा तदेवानुप्राविभदनेन जीवेनात्मनानु- प्रविश्व नामरूपे व्याकरवाणि स एष दूह प्रविष्ट ()न्ाप्रणखाघ्रेम्व इत्यादि श्रुतयः भ्रविक्रियो नित्यशङ्धबुद्धसुक्कस्वभाव प्ात्मा बनाथ- निर्वचनोयमायाशत्या आ्रकाशादिस्यूलभरौरान्तं सद्दा तदतुप्रविष्य तत्माची भूताविवेंकात्तदौयधर्मानात्मन्यारोप्याइं कर्त्ता भोक्रेति संसारमनुभवति। श्रुत्याचार्य्यप्रसादेन विवेकात्तं परित्यञ्य खातसा- चात्कारेप मा्यां विनाश्य परमानन्दसरूपमनुभवतौति वदन्तौति। नतो न कोऽपि विरोधः ॥ एतचाये स्फुटतरं त्युत्पादयि्यते।। साचात्कर्त्तव्यसय ब्रह्मणः सरूपतटस्यलचएं दर्भयति सत्येत्या- दिना। मायासानचिलं तटखलचएम्। मा्या साचादोचते भाषय- • तौति मायासाची। मायां व्युत्पादयिष्यति। श्रन्यत् सरूपलचपं कालचयावाध्यः सत्य श्रानन्दः सुखं निरतिभयसुखसरूप रत्यर्थः चिदात्मा जांनखरूप:। सत्यमिति मिथ्यावस्तुतादात्यं व्यावन्ंवति। श्रानन्द इति दुःखतत्साधनतादाळ्यं व्यावन्तयति। चिदातेति नडतादाक्यं व्यावत्तयति। तथाच सत्यज्ञानानन्दसरूप: सर्वसाची परमात्माइमत्मि तत्मस्यहं ब्रग्मास्ौति शुतेरिति भाव:॥२।। पथातो ब्रह्मजिन्तासेत्यन साधनपतुष्टयंसम्पत्यनन्तर म्हाणिज्ञासा (९) म has चानचापेभ्य:।

प्रथमपरियेद:।

सूचिता। तभ विचारितं तत्वमस्या दिवाक्यजन्यमवगतिपर्यन्तं ब्रह्मा- त्मैक्यगोपरं फलीभृतं ज्ञानमिच्छाकर्म। तच्व पदार्थज्ञानाधौनम् भ्विदितपदार्थस्य पुरुषस्य वाक्यार्थज्ञानानुद्यात्। तदपि पदार्थज्ञानं विचाराधोनमित्यर्थाद्विचारकर्त्तव्यता सूचिता(९)। स च विचारो द्विविध: प्रधानविचारस्तत्हकारिविचारस्ेति। ज्ञानेनाप्न(९)मिष्टा- त्मत्वाद्ब्रह्म प्रधानम्। तद्विचारः प्रधानविचारः। समृन्वयादिविचा-

कारिए:। समन्वयो नाम ब्रह्मात्मकत्वप्रतिपादकलेन वेदान्सवाक्यानां समनुगतत्वं तात्पर्य्यमिति यावत्। तद्विचारः भारौरके प्रथमाध्याये रतः। श्रुतिविरोधे स्मत्यादौनां प्रत्यवादोमास् बाभासत्वादवेदान्तप- मन्चयस्य प्रमाणान्तरेण विरोधाभावोडविरोध: सोऽपि द्वितीयाध्याये विचारितः। द्विविधमपि साधनं ततौये विचारितं। द्विविधमपि फलं चतुर्थे विचारितं। साधनमध्ये वाक्यार्थविचारस्य ज्ञानं प्रत्यन्तरङ्गसाध- मत्वात् तत्हकारितवन पदार्थविचारस्याप्यन्तरङ्गसाधनत्वात् पदार्थ- विचारं सप्रयोजनं प्रतिजानौते॥ प्रथ साधनचतुष्टयसम्पत्त्यनन्तरं तत्पदार्थं निरुप्याम इति सम्बन्ध: ।। मनु काकदन्तपरीचावत्पदार्थनिरपपस प्रयोजनशन्यलान्त- चिरुपपमसक्गतमित्यापश्चाह तदर्थमिति। पंदार्थज्ञानाथं प्रथमं तत्पदारथें निरुपयाम: क्रमेण लंपट्रांर्थमपौति भावः ।।

(१) म has खचिता। (२) म has चत्यभोडतमल्ात्। 2

पुरुषार्थत्मित्याभश्दाह तस्येति। वाक्यार्थंज्ञानं परामृश्यते। ततय

नायन्भवान्तदयं पदार्थज्ञानं सम्पादनौयं हेतुः। पदार्थबोधी दि वा- क्यार्चावगतेरि हेत्यादि(१)वचनादिति भावः। वाक्यार्थज्ञानस्य वा कथं प्रयोजनत्वं तस्िन् सत्यपि संसारोपलभ्भादित्यत ब्राह मोक्षखेति । ननु कोडयं मोचः पज्ञाननिर्वृात्त्तिर्ब्रह्मभावो वा। नाचयः वज्ञाननिवृत्तर्वह्वासवरूपा पेक्षया भिन्नले ऋरद्वतश्रुतिविरोधापत्तेः । प शुतर्भावाद्वेतपरत्वान्नोक्रकदोष इति वाच्यम् संकोचे मानाभावात्।

तखवेन मिथ्यात्वापत्या मोच्षस्यानित्यत्प्रमङ्गेनाविद्यायाः कन्पितलवेन

स्यानित्यतं खयात्। न च तदिष्टं सवेर्मेचवादिभिर्मोत्तस्य नित्यला- भ्युपगमादन्यथासुन्तनां पुनरुत्यत्तिप्रसङ्गात्। न द्वितीय: मोचसय ज्ञानसाध्यतन खात्। तस्रान्योत्तस्या निरुपणाद्वाक्यार्थज्ञानसय तत्सा- धनलेन प्रयोजनवत्वं दुर्निरृप्यमिति। भोष्यते अविद्यानिवृत्तिरेव मोच: । साचाधिष्ठानव्रह्मखरपैव।

मोचस्य ज्ानसास्लं न स्यादिति वाच्यम्। न हि साध्यलं भास मोचस्य जन्यत्म् ब्ह्मभावसानादिषिदूतेनोत्प्रत्तेर निरपपान्। किन्तराई भ्रभिव्यत्तिमांचम्। अ्रभिव्यतिर्माम ज्ञानेन भ्रमतिर- (९) क and म has जन्यलात्। (९) क nnd म has बाचार्य्यवचनात्।

प्रथमपरिच्छेदः।

खारः। श्रखण्डेकरमानन्दसुन्तिरिति यावत्। तस्रादाकार्ंज्ञानख् मोचसाधनत्वसुपपत्रम् ।। मनु तम्मिन् सत्यपि संसारोपलम्भात् कथम्मोच्षाधनलम्। तस्मच्रास्रेण ब्रह्म निव्चित्य यावब्जौवं कर्ानुतिष्ठम् ब्रह्मष्याना- भ्यासं कुर्य्यात्। ततस ध्यानाभ्यासकमाम्यां मरणकाले शुद्ध मनख- भ्यासपाटवेन चरमप्रत्ययः साचात्कार उदेति। ततो मोचो भवति। भथवा प्रसंख्यानं कर्त्तव्यम्। प्रसंख्यानं नाम भ्रब्दयुत्रिप्रत्ययानामा- वृत्तिः। तेनासंसष्टाद्वितौयब्रह्ममाचात्कारो भवति। तदुकम्-

पश्यन्ति मुक्मात्मानं प्रमाणेन चतुष्पदाः ।। इति। तस्माद्वाक्यार्थज्ञानान्योक्ष इति मनोरथमाच्म्। किन्तु चथोततप्रकारेव ब्रह्ममाचात्कारान्योच:। तथाच "विद्याच्वाविद्याज यसतदेदोभयं सह। भ्विधयया मत्युं तौर्चचा विद्ययामृतमत्रुते"॥ "तमेव धोरो विज्ञाय प्रज्ां कुर्वौत ब्राह्मणः"। द्त्येवमाद्या: श्रुतयोऽनुग्टदीता भवन्ति ॥ तष्मान्ोचस्य वाच्या-

प्रचोच्यते चरमसाचात्कारात्कौट्ृभो मोक्षो भवतौति विवे- ऋ्थ्यम् प्रविद्यानिवत्तिर्वा ब्रहमभावो वा। नायः चरमप्रत्ययाद- विद्यानिवा्तिर्भवति प्रथमप्रत्ययालेत्यच को हेतुः। प्रत्ययलाबिभ्रे- पात्। संसारोपलन एव नापक दृति पेम। तस्य साचात्कारो- न्तरमपि प्रार्वभादयुपपत्तेः । किश्न् "ब्रह्मविद्रज्जीव भवति"।

१२

"तरति मोकमातमवि"दित्यादिभुतिषु ज्ञानमाचस मोचडेतुलं स्रूवते। न तु ज्ञानोत्तरं किश्चित्कर्तव्यमवगम्यते। ततखरमखेव मोचहेतुतं न प्रथमखेति कर्पना्गं मानभावात्। ज्ञानेना- ज्ननिव्टत्तौ तत्कतकर्स लाद्यभिनिवेभसापि निवृत्तत्ान्तखय विधि- किहरतायोगेन ध्यानकर्माप्रवृत्त्यसभ्भवात्। ब्रह्मणः प्रत्यग्रुपलेन नित्यापरोवतया प्रथमं परोचज्ञानं पयाद्परोचज्ञानमिति कष्प- नार्यां मानाभावाज। अत एव न द्वितौयोऽपि चरमज्ञानेनेव प्रथम- ज्ञानेनापि ब्रह्मभावाभिव्यक्रेससभ्भवात् तत्त्ाल्यथमो वा मध्यो(१)वा चरमो वाऽसन्दिग्धाविपर्य्यसो वाक्यजन्यप्रत्ययो मोचहेतुः। चत एव न प्रसंख्यानविधिरपि बि्द्या चाविद्याक्वेति वाक्यसोपासक- विषयत्वात्। तमेव धौरो विज्ञायेति वाक्यस् साचात्कारोहेशेन निदिध्यामनविधिपरत्वात्तम्ाम्मोच्तस्य वाक्यार्थज्ञानाधी नत्सुपपन- भेवातो वाक्यार्थज्ञानं सम्पादनीयमिति भावः। सकपाप्रमाणाम्यां वस्तुसिड्धिरिति न्यायात्तार्भ्यां तत्पदार्थ •निरपयितुं सचएं विभजते तत्पदार्थस्येति। द्वैविष्यमाइ तटस्ेति। कादाचित्कत्वे सति व्यावर्त्तकलं तटखलचगम्। यथा पृथिवौ- रमपास गन्धवस्वस्य, तस्य प्ृथिव्यां महाप्रलये उत्पत्तियणे था- भावात्। सकसकार्य्यविनाम्नस्येव प्रज्तयलात्। न्यायमते उत्पननं द्रयं वकमगापन्तिष्ठतोति प्रथमचणे तेंद्रव्यस निर्गुपाललोकारान्। तस्मात्कादाचित्कवात्ं व्यावर्तकलाच प्ृचिव्या गन्धवतं तटख- सवयमेवं ब्रहटाणोऽपोश्युदाइरति सष्टोति। सष्टिषत्यत्तिः स्िति: (९) क, न hsa भध्यमीया।

प्रथमपरिचछेद:।

परिपालनं हथो नाग्न:। जयकार पतमित्युके म्हमाष उपादानलमेव खात्। यत्कार्य्यं यन खौयते तत्कार्य्यमति तथ्योपादानलनियमा- चिमित्तकारणमन्यदेव खात्। तथा पादतक्रुतिविरोध: खात्त- दर्थमुन्तम सिथितौति। सितिलयकारपत्मित्यके उत्पत्तिकारयं

सुनं सष्टोति। सृष्टिस्तिकारणमित्युने कुशालादिस्द्धणो नि- मित्तकारणलमेव खयादुपादानकारमन्यदेव स्यान्तथा प बिद्धान्त- विरोध अत उतं लय दति। सष्टिसितिलयकारणतवं तटख- सचपमित्युत्वा ब्रह्माणोऽभिन्ननिमित्तोपादानल सिध्यति। एवं च प्रकतिव प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादिति सिद्धान्तो न विदध्यते। तथा च लक्षपास्थायं निष्कर्षः जगत्कर्तुते सति जगदुपादानत्वं तटख्वच्पम् ब्रह्मष इति। जगदुपादानतं तटस्शपपमित्युने मायायामतिव्याप्निः। मायाविभिष्टस्य जगदुपादानतया विशेषणी भूतमायाया पप्युपादानत्वावश्यभ्भावात्। कार्य्यान्वितस्ैव विभेषण- लात्। "मायान्तु प्रकतिं विद्यादि"त्यादितुत्या मायायासदुपा- दानतावगमाच्च। तचातिव्याप्निवारणाय जगत्कर्तृतव सतौत्युनं। सथपास नोणि दूषणानि भवन्यव्यास्टतिव्याश्ंसभ्भवासेति। बच्छे-

तख पेतनखेव सभ्भवनोति न मायायामतिव्याप्तिः। तावत्युभनेवा-

"यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जोवन्ति यत्पयन्त्यभिसंविशन्तौ"ति श्रुतेः'। तदुक्कं भगवता सनवकारेण "जन्माद्यस्य यत" इति'। सत्य-

झावृत्त्यर्थमुत्तरदलम्। परमाणवो जगत्मवायिकारणमौखरो जमत्कत्तेति जगदुपादानजगत्कर्नो नैया यिकर्भेदाभ्युपगमाद स्माभिर-

नन्वेकस्थोपादानलवं कर्तृतवं च विरुद्ध तथा लोकेऽदर्भनात्। नहि घटकर्त्ता कुसालो घटोपादानम्। घटोपादानभूतो वा मत्पिण्डो न वा घटकर्त्ता। किन्तु मृत्पिणड उपादानं कुलालः कर्त्ता एव- मौश्रोडपि जगत्कर्त्ता तदन्यदुपादानम्। त्रन्यथा दृष्टविरोधापत्ते:। दृष्टपूर्वकत्वाददृष्टकल्पनाया: ॥ ननु वयन्न क्ल्पंयामः "तद्चत बडखां प्रजायेये"त्यादि-श्रृति- रेव विरोधयतौति चेन्न। दृष्टविरोधे श्रुतेरर्थान्तरसम्भवात् तस्राद- भिन्ननिमित्तोपादानलवमनुपपन्नमिति॥ भच जूम: । "तद्वत बजस्यां सोडकामयत बङ्सयां प्रजाये- घेत्यादिश्रुत्या वञ्भवनकामयितत्वत्रवऐोन चेतनस्य ब्रह्मण एवोपा- दानलं जगत्कर्तृत्वं चावगम्यते। न च तद्वाधितुं युक्कम्। उप- कमोपसंहारप्रभुतितात्पर्य्यलिङ्गरद्वितौये ब्रह्माषि वेदान्ततात्पय्े निर्णोते सामान्यतो दृष्टानुमानेन श्रुत्यर्थबाधायोगात्। श्रुतिविरोधे प्रमाणान्तराणामाभासत्वात्।

(२) The above is omitted in म and w MSS.

प्रथमपरिकेद:। १४•

जानानन्तानन्दा: स्वरूपलक्षराम्', "सत्यवत्ञानमनन्तं ब्रह्म"" "आनन्दो ब्रह्मोति विजानादि"त्यादि त्रुतेः॥8%

तद्सत् ऊर्णनाभ्यादेरभिन्ननिमित्तोपादानत्वख् दृष्टतवात्। किच् यथा नैयायिकादिभिजीवात्मनो ज्ञानादिकं प्रत्युपादानत्वं निमि- त्तत्वस्चाभ्युपगम्यते। तथा ब्रह्मपसदुपपत्तेन कोडपि दोषः। तस्माद- भिवननिमित्तोपादानत्म् ब्रह्मण दति भिडूम् ॥३॥ ब्रह्मणः सृथ्यादिकारणत्वे श्रुतिमुदाह्दरति यतोवेति। तभ सूचसम्मतिमाह तदुक्रमिति। उत्पत्तिं च विनाभञ्ज भूतानामागतिं गतिम्। वेत्ति विद्यामविद्याञ्ज स वाच्यो भगवानिति। सोकोकलचणो भगवान् तेन बहर्यसूचनात् सूचम्। यथाऊ: लघनि सूचितार्थानि लघ्वचरपदानि च।, सर्वतः सारभूतानि सूचाषयाञमनौषिण:। दति। सूचं करोतौति सूचकारसेन वादराथणाचार्य्येगेति यावत्। समन्वयलकणे सिथितमधिकरएमनु() क्रमते। तलनपस विषयोविभयसेव पूर्वपचस्तथोत्तरम्। प्रयोजनस् पञ्चेते प्राञ्जोऽधिकरणं विदु:॥

(९) ख ग and घ have व्यजानात्। (8) क, म has सनुज्ाम्यते।

इति वदन्ति॥ यतो वा दमानोत्यादिवाकयां विषयो मरह्याणोस्यचयं समथयति न वेति संग्यः। न समर्थयनौति पूर्वपथः। तथाद्ि जग-

रणत्ायोगान तटस्यलचपं सम्भवतौति तथा ब्हपसखरूपलवपस न सभभवति नित्यशडूलादोनामप्रसिङ्कतवादिति वासवकारपला-

माथिकं ब्हाणो न विसध्यते दृत्युत्तरं भवति। तत्माल्षक्तणं सभभव- तोतिषिङ्रान्: ॥ बरस्याधिकरणस्य लक्षणविचारात्कलेन पूर्वाधि- करणपूर्वपथसिद्धान्तथोर्यल्ययोजनं तदेव द्रष्टवम्। तदुक्रम्- भाचेपे चापवादे व प्राप्थां लक्षएाकमाणि। प्रयोजनेन वत्रव्यं यत्र ऊत्वा प्रवन्तते।। रति। जन्मादिसूतस्यायमर्थः शख् नामरपाभ्यां व्याहतस्ा- कामादिप्रपसस् जन्नादियंतः तत्। तथा जन्नस्थितिभक्ं चतः सर्वज्ञात्मर्वधन्रेः कारणाङ्गवति तद्ब्रह्मेत्यनुषङ्गेन योजनया सष्टि- स्ितिजयकारणतं ब्रह्मपसतटस्णस्णमिति फलितोऽर्थः । सरपलचणापरिज्ञातेन तटस्लचपमानेण ग्रह मातुमभका- मिति सरपशचणमाह सत्यमिति। सरूपं सट्यावर्संकं सकपलपयं थचा पृचिय्या: पृथिवौलं जातिव्यल्लोस्तादाव्या्युपगमात् पृथिवो- सरपं सत् पृत्थिवोलं पृथिदोमितरेग्थो व्यावर्सयत्यतः पृथिय्या: पचिवोलं सकपजचणमेवं सत्यज्ञानानन्दा(१)दयः ब्रह्मण ॥ ननु सथ्ससचणभावस्य भेदगर्भल्ात् ब्रझ्यपोडखण्डेकरबलेन कचं (१) क, व has नन्दा:।

प्रथमपरिच्छेदः।

स.यादेर्लचपत्वमिति चेल्नेष दोषः। काश्पनिकमेदाभ्युपगमेन तदुपपत्तेः । तदुकम्। "श्रानन्दो विषयानुभावो नित्यत्स्वेति मन्ति धर्मा: ब्रह्मणोऽप्ृथक्वेऽपि पृथगिवावभायन्ते" दति॥ नचावृथक्के तेषां पृथक्वावभामः किं प्रयुक्क दवति वाच्यम्। भन्त:करपतद्ूमोपाधिवभात् पृथक्कावभासोपपत्तेः। तथादि, बाधा- भार्वावशिष्टं सत्यं, वृत्त्यवच्छ्िसं चेतन्यं जञानं, प्रोत्यादित्त्त्यवच्िम् पानन्दः। यद्वा व्यञ्नकृत्त्युपह्ितं चैतन्यं ज्ञानम्, बनुकूलटृन्युप- हितमानन्द सतस्ेषां ब्रह्मख वासवभेदाभावेऽप्यौपाधिकभेद- सत्त्वाहच्यकन्णभाव उपपद्यते। एवं च मत्यं ब्रंह्म दत्युके नैवायि-

एकं ज्ञानमिति। तावत्युके. पराभिमतात्मसमवेतज्ञानेडतिव्याप्ि-

नचवमय्यपुरुषार्थत्वाभावे ह्मणोऽनित्यलं दुष्परिषरमिति वाचम्। सत्यमिति विभरेषणेन तत्परिदारमभभवात्। "बानन्दो- ब्रह्म" दत्युक्के विषयसुखेडतिव्या प्निर्लच्यन्य जडत्प्रमङ्गस तव्रिवारणाय ज्ानमित्युक्रम्। लक्षएस्यानित्यत्वपरिद्वाराय मत्यमित्युकम्। ननु मत्यज्ञानानन्दादिशव्दानां भिन्नार्थलेनानन्दादिगुपक महीव लक्षपवाकेन प्रतिपादते ततक कथमखणडैकरसतं म्रभाण रति पेत्रेवं। "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्ृह्मानन्दो कराष्मोति व्यजानान्" "विज्ञानमानन्दो ब्रह्मे"त्येवमादिवाष्येषु सत्यज्ञानानन्दादिनब्दाना भिन्नार्थतेनानन्दादिभव्दानां सामानाधिकर फोनाखण्डेकरसानन्द- म्रह्मबोधकतया गुफगृणिभावकन्पानायां मानाभावात्। 3 16105

खद्देत चिन्ताकोखुमे।

नच तेषामेकार्थप्रतिपाद्कलवे पर्य्यायता सादिति वाथम् वाच्यभेदस्योक्रव्वात्॥ नन्वेवमपि लोके वाक्यस्य संमर्गविण्िष्टान्यतरप्रतिपादकतव- दर्शनेन कथमखण्डव्या्तिप्रतिपाद्क्त्वमनि देन्। "घटः सन् ट्रव्यं" "पृथिवौप्ररुष्टप्रकापसन्द्र" दत्यादिवाक्यानां लचएया खणडव्यति- प्रतिपाद्कत्वदर्भनेन प्ररतेऽपि तत्मभ्भवात्' विभिष्टे पक्रानां सत्या- दिपदानां श्रखण्ड़चैतन्ये भागलचया सत्यादिपदान्यखण्डेकरय- नन्दव्यत्िं बोधर्यान्त।

नचैकेन पदेन तद्बोधसन्भवे पदान्तरवैयर्थ्यमिति वाचम्। पदस्य स्मारकतवेन वाक्यसवेवानुभावकत्वात् प्रयोजनान्तरस्यापि प्रतिपादितत्वाच्च। ब्रन्यथा ब्रह्मफोडद्वितौयलं न मिद्दोत। ददमेव

संसर्गासद्गिसम्यग्धो हेतुताया गिरामियम्। उक्ा खण्डार्थता, यदा तत्ातिपदिकार्थतेति।

प्रातिपदिकार्थमानपरलमखणडार्थलमिति चतुर्थपादार्थः। तस्ता- त्वत्यजानानन्दा: खरूपलच्णं ब्रह्मण दत्यनवद्यम् ।। तच श्रुतिसुदाहरति सत्यमित्यादिना। अन्तः परिच्ेदो न विद्यते यस्य तदनन्तं चिविधपरिच्छेद शून्यमित्यर्थः । तथाचोत्रं, न व्यापित्वाहेभ्नतोडन्तो नित्यत्ासापि कालतः । न वस्तुतोऽपि सार्वात्म्यादानन्वं ब्रह्मणि विधेति॥

आादिभम्देन विज्ञानमानन्दो ब्रह्ोत्यादोनां यहणम् ।।४।।

प्रथमपरिकेद:।

उत्तम्त, आ्ानन्दादय: प्रधानस्येति तन्पदार्थः ॥ ५ ॥ भानन्दादोनां ब्रह्मालचकत्वे व्याससू(१) संवाद्यति। उक्रसेति। दतीये गुणोपसंडारे स्थितं "सत्यं जानमनन्तं ब्रह्मे"ति तैत्तिरौ- यके(९) । "तचेवात्मन व्राकाशसरभ्भृत" इति "विज्ञानमानन्दं ब्रद्मे"ति(९) "स वा एष महानज प्रात्मा ब्रमङ्गोह्मयं पुरुष" इत्यादि रहदारखने। "बास्त्ाविरं शुडूमपापविद्धमि"ति(B ईशावासे। एवं तम तब स्रूयते। तच संशध: यस्यां शाखायां ब्रह्मणे यावहुणजातं श्रुंतं तावदेव व्यातव्यम्। शहोखिित् माखान्तरसगुलोपसंहारेण समयं ब्रम्म व्यातव्यमिति। तन य्म्यां यावच्कूतं तच्छाखिभिस्तावट्रेव ब्रह्मा

रसमावा दितरोपमंहारे प्रयोजनाभावादिति प्राप्ते मिद्धान्तः। प्रधानख बह्माणः शनन्दादय: सर्वे सर्वतोपसंतर्त्तव्या: लक्षकतवेन। यद्यान- न्यात्मादिभिब्रह् न लच्चेत तधयीमात्मत्वानानन्दत्वादिय्या वृत्तिर्न सिद्योत्। ततशानन्दात्मकब्रह्ममाचात्कारो न भरवेत्। अतस्तदर्थ- मानन्दादोनां ब्रहालचपतया सर्वोपमंहारेण ब्रह्मानुसन्धेयम्।। ननु ताई सत्यकामत्वादौमामय्युपमंहारः स्ादिति चेन्न। तेषां कारए लचपालेन निर्गुणद्यालचकतवेनानुमन्धानानुपयोगात्। तक्ा- निर्गुएप्रकरएपठिता नामानन्दादोनां ब्रहमालक्षकलेनोपसंदारेण ब्रह्मा- सुसन्धेयमिति॥

(t) Brahmasutra 3. 3. 11.

(२) हहदारखके १. ८.२४. (४) ८ मखोका।

का द्वैत चिन्ताकौख्त भे।

स च द्विविधः वाष्यार्थो लक्ष्यार्थश्चेति। मायोप- हितं चैतन्यं तत्पदस्य वाच्चार्थः। मायाविनिमुंक्कं चैतन्यं तत्पदस्य लक्ष्यार्थः ॥६॥ मनु सष्टिस्थितिलयकारणत्वं ब्रह्मणः तटस्यलक्षणमित्युतं तद्नुपपत्रमसभ्भवात्। तथाहि न तावदुपादानकारणतं ब्रह्मणो विकन्पासहत्वात्। तथाहि किमारभकत्वेनोपादानत्वं वितचितम्। उत परिणामितेनाहोखिद्धिवर्त्ताधिष्ठानलवेन। नाद्यः ऋरद्वितौयलेन ब्रह्मणोडनारभभकत्वातृ। न द्वितौयः "केवलो निर्गुणस, निष्कलं निष्क्रियं शान्तमविकार्य्योयमुच्यते" द्वत्यादि श्रुतिस्मतिभिर्गुज- क्रियाशु न्यत निरवयवत्वप्रतिपादनेन ब्रह्मणः परिणामित्वायोगात्। न ततौय: घटस्पम् पटस्पन्निति सत्यत्वेनानुभूयमानम्य प्रपक्षस्य ब्रह्मविवर्त्ततया मिथ्यात्वकल्पनायां मानाभावात्। तस्ाद् ब्रह्मप उपादानकार पत्वं दुनिरूपम् ॥ मापि जगत्कतलन कारणतं ब्रह्मणः । कर्तलं नामोपादानगो- परापरोचज्ञानचिकौर्षाक्कतिमत्त्वम्। तच्च ब्रह्मणो न सभभवति ज्ञान- चिको्षाकनौनां नित्यले सर्वदा जगदुत्पत्तिप्रसङ्गात्। ततश्च प्रलय- प्रतिपादकभास्त्रविरोध: । (१)तेषामनित्यत्े कार्य्यतया ब्रह्माश्रयत्वा- योगात् ब्रह्मफोऽपरिणामित्वस्योक्कत्वादना दिभावस्या नित्यत्वायोगात्।। अतएव नोभयात्कं कारफत्वं ब्रह्मणस्तस्मात् सृष्टिस्थितिलय- कारणत्ं ब्रह्मणस्तटस्थलन्पामित्यसङ्गतम् ।५।। कथं तर्हि जगदत्पत्तिः, शए सत्त्वरजस्तमोगुणत्मिकातधा- १) चिकौर्षादीनाम्।

प्रथमपरिच्ेदः।

नानहदादिकमेण जगदुत्पद्यते। तख्य परिणामित्वाज्जगज्जन्दि- कारणत्वं सभ्भवति पुरुषस्वमङ्गोनिर्विकारी।। एवमाशङ्गमान: माझ्यादौन्निराकर्म तत्पदार्थं विभजते व चेति। द्वैविष्यमाह वाच्चर्थ दृति। गत्तया गम्यमानो वाच्यार्थः । लक्षपया गम्यमानो लत्यार्थः। कौ तौ वाय्यलत्यावित्याभङ्गायामाह मायेत्यादि। एतदुकभवति यद्यपि पुदूस्यापरिणमितेनोपादानलं तथापि मायोपहितम्य तत्त्वमवत्येव। तदपि विवर्ताधिष्ठानलेन। अतत्त्वतोऽन्यथाभावी विव त्तस्दधिष्ठानतं मायोपह्ितस्य न विरु्यते। न च घटः मन्निनिति सत्यत्वानुभवेन प्रपरसस्य ब्रह्मवितर्त्ततया मिथ्यात्वानुपपत्तिरिति वाच्यम्। श्रतुभवस्याधिष्ठानसत्यत्वविषयतया मिथ्याले बाधकाभावात्। नहि प्रपञ्चस्य खतः मत्तामम्बन्धः समा- वति "नेह नानामि किश्वने" त्यादिभास्त्रेण तस्य प्रतिषेधात्। नापि मिथ्यात्वे प्रमाणभावः वाच्यारभ्ण त्रुतेरेव प्रमाणलात्। मिथ्या- त्वनिरुनिरये वच्चते॥ . किश्, जगदुपादानत्वं ब्रह्मणोऽवश्यमभ्युपगन्तव्यम्। "यत्प्रयनय- भिषंविभन्ती"ति तरिक्यश्रवणात्। यम्य यत्र लयसतत्तखोपादान- मिति व्याप्तर्घटादे कारणे मदादौ दृष्ट्व्वांत्। "बडसयां प्रजा येये"ति ब्हाणो बज्भवनत्रवणाच्च। नह्यनुपादानसय वज्भवनं सभ्भवति। ऋरपि प प्रत्युत प्रधानसैव जगदुपादानलस्न भवति तसा- प्रमाणिकल्वात्। नहि कचिकृतौ प्रधानस्य चिगुणात्मकसयोपादान- त्वमवगन्यते। सर्वत्र श्रुतिषु "भात्मन आ्राकाशः सम्भूत" इत्यादिषु चेतनस्य ब्रह्मण एतोपादानलवावगमात्।।

श्रथ केयं माया ऋणु यथा मुक्तादौ रजतादि कल्पितम् तथा चेतनेऽचेतनं कस्पितम् ।७।

न चोदाइतश्रुतिव्वात्मन एवोपादानलमवग्यते न ब्रह्मण इति वाच्यम्। "तत् सद्दा तदेवानुप्राविभदि"ति जौवभावेन ब्रह्मापाः प्रवेभश्रवणात्। ब्रह्माणएवात्मतयोपादानत्वोपपत्तेः। किस्, "तदैचत सोडकामयत बडस्यां प्रजा येथे"ति बजभवन- कर्नुः कारपस् सर्वत कामयितलेचिततत्रवणात् ब्रह्मप एवो- पादानतवं न प्रधानस्ेचितत्वा देरसन्भवात्। तथ्य चेतनधर्मलवात् मुखे सम्भवर्ति गौएसान्यायलात्।. तस्राङ्गह्मणएवोपादानत्वं न प्रधान- स्थेति सिड्डूम् । एवं मायोपहितस्य जगत्कर्त्तृत्वमपि समभवति। तन्व पूर्व्वांत्रमेव ज्ञानेच्ाऊतयो मायोपहित स्ेन्वरम्य जन्या अ्रनित्याक्ापरिणामिलेन शदूस्य तदाश्रयल्लाभावेऽपि मायोपहितस्य तदात्रयत्वं समभवत्थेव । • तस्य सर्वविवर्त्ताधिष्ठानत्वात्रोक्कदोषः। तस्म्रादुभयात्मकं सष्टिख्थिति- लयकारएलं तटस्लच्षणं मन्भवतौति सिद्धूम् ॥ ६।। मायासरूपं पृक्कत्यथेति। किम् शब्दः प्रश्नाथे। माया किदृभौत्यर्थः। आराछेपार्थे वा किं शब्दः। माया न सम्भवतौति र- इपलक्षणाप्रमाणा निरुपणात्। तथाहि किममाया सत्या मिय्या वा। भाधे ब्रह्मभिन्ना तदभि्ना वा। नाध: त्रपषिद्वान्तमसङ्गाम्। किश्व ब्रहाणो डसक्लवेन वेनाप्यसम्बन्धात् मायोपहितल्मनुप- पन्ममेव। न तावद्रहमणो मायया संयोग: सभ्वति। संयोगस्ा-

प्रथमपरिचेद:।

"दूदं सर्व' यद्यमात्मा" "भात्मैवेदं सव" "ब्र्मै- वेदं सर्व "पुरुष एवेदं विश्व" "सर्व' खल्विदं

व्यापवृत्तिलेन सावयवधर्ममतया निरवयवतवेन ब्रह्मणो मायया संयोगायोगान्। नापि समवायससावति त्रमङ्गौकारात्। नापि तयोस्तादा्यं भिन्नयोस्तादाक्यायोगात्। नापि तयोर्भैंदाभेदौ विरुदूत्वात्। तस्ाङ्र्रस्वणो मायोपहितत्वमनुपपत्रम् ॥ न द्वितीय: जडाजडयोरभेदायोगात्। नाद्यद्वितौय: ईश्वरण्य मिथ्यात्वप्रमङ्गात्।

मोक: सभवति। एवं मायासरपं दुर्निरथम्। त्रत एव तल्लचण- मपि दुर्निरृथ्म्। सति धम्मिणि धर्माश्चिन्यत दति न्यायात् धर्णिणो दुर्निरूपते तदूर्षालचएस्यापि सतरां दुर्निरूपलात्। त्रत एव तच प्रमाणमपि दुर्निरूपं निर्विषयप्रमाणप्रवृत्तेरयोगात्। तम्मान्नायाया दुर्निरूपत्वात् उपहितस्य तत्यद्वाच्यलमनुपपत्र- मिति समाधन्े शखिति। मायासरूपं निरुप्य तदुपह्ितचेतन्य- मौशरः स एव तत्पदवाच्यार्थः। तस्य जन्मादिकार पलं तटस्यलक्षण- मिति वमुं तदुपोद्वातलेन परमात्मनि मदृष्टान्तमथ्याससामान्यमाइ्न यथेति। प्रतिपाध्यमर्य बुङ्धौ सङ्कह्य प्रागेव तदर्थमर्थान्तरवर्णन- सुपोद्वातः । त्रचेतनमज्ञानं तत्कार्य्यं कन्पितमय्यलमित्यर्थः ।। चेतने ब्रह्मष्यचेतनस्य कल्पितत्वे श्रुतार्थापत्तिं प्रमाणमाह इदं सर्वमित्यादिना। ददं सर्वमित्यनेन प्रमाण्ेपस्थितं त्राकाशादि- जग्जातं प्रतिपादते। आ्रात्मभव्देनाद्वितीय: मर्वसाची प्रत्यग्भुतः

कद्दैत चिन्ताकौस्तमे।

ब्रह्म "वासुदेवः सर्वमिति" "नारायखः सर्वमिदं पुराण" इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतैः अचेतनस्य चेतन- व्यतिरेकेणाभावप्रतिपादनात् चेतनाचेतनयोरभेदा- योगाब॥८॥ परमात्मा प्रतिपादते। जडचेतनयोरक्यायोगात्। आ्रात्मसर्वभब्द- योससामानाधिकरम्। बाधायां योडयं चोर: स स्याणुरिति वत्। तथाच यथा दृष्टान्तवाक्ये म्याणव्यतिरेकेए चोराभावः चोरख्ाण- शब्दयोरवगम्यते। तथा दार्टान्तिकेडपि श्रुतिवाक्ये त्रात्मव्यतिरेकेए हत्स्जडाभावः आत्मसर्वशब्दयोः सामानाधिकरप्यादवगम्यते। म- चाभावः खप्रतियोगिन: प्रपञ्चम्य ब्रह्मणि कन्पितत्वमन्तरेणनुपपत्रः सन् तम्य कल्पितत्वं कन्पयति। दयं श्रुतार्थापत्तिः। अ्नयाऽचेतनस् चेतने कस्पितत्वमवगम्यत दति भावः । एवमेंयमर्था वाक्यान्तरे- व्वपि समान: पूर्णलात्पुरुषः परमात्मनैतेन। किश्व नावंटत्तमिति श्रुत्यन्तरात् सर्वेषु भृतेषु वसति सर्व- भूतानि चासििन् वमन्तौति वासुदेव: सर्वान्तर्य्यामी परमात्मा। तथाघोक्तम्- "सर्वचासौ ममस्तन्न वमत्यच्रेति वे यतः। ततश्च वासुदेवास्ो विद्ृद्धि: परिपद्यते।।" दूति। नराक्जतनिं नारं त्चायनं यस् स नारायण: सर्वान्त- रव्यामौत्यर्थः। तदुकं महाभारते "नराव्जाता निं त्त्वानि नाराणोति ततो विदुः। तानि तखायनं पूर्वे तेन नारायण: लतः॥"

प्रथमपरि ेद।।

रति। बख्यार्थ: प्रत्यगभिभात्परमात्ानो नरादुत्यन्नानि नत्मानि चतुर्विभतिः । तानि भगवता दर्भितानि। "महाभूतान्यहद्गारो बुद्धिरव्यकमेव थ। इन्रियाणि द्मैकस पस् पेन्ट्रियगोचरा:।।" प्रथवा मारमुदकमयनमख्ेति वा विददः। तथाच मनुनो- नाम्। आपो नारा दति प्रोक्रका पपो वे नरसूनवः। नयनं तथ्य ता: पूर्व तेन नारायणरसतः । दति ॥

्य मे वास्तु। नच नौशोत्पलयोर्गण गुप्तिभा वात्तादा क्येऽपि प्रश्ृति तद- भावाष्जडाजडयोर्विरुद्धू खभावत्वा द्विवा भिन्नलचपां तादाव्यं कथ- मिति वाचम्। तृर्षि मृद्घटयोरिव कार्व्यकारणभावसन्भवेन तयोसत्म्भवात्। तरथवा माखिननाखयोरिव जडजडयोरभेदो वास्तु दत्याणद्माहाचेतनेति। . श्यम्भावः चेतनाचेतनयोर्विहडूखभावलाम्र तादात्यम्। मय मृद्घटयोरिव कार्य्यकारणभावेन तत्भभवति अपरिणामिलेन कार्य्यकारणभावस निरसलात्। विवृर्त्तलेन. तदुपगमेSपेतनस् कस्पिततवमागतमेव। वृचभाखयोरवयवावयविभावसभ्भवेन भेदाभेदे सत्यपि चेतनस्य ब्रह्मणो निरवयवलेन विभुलेन व चेतनाचेतनयो- रवयवावयविभावायोगात्। ब्रभेदो नं भवति, "एकमेवाद्वितोष- मिति" सुत्या ब्ह्मणोडद्वितीयलावगमात्। त्रथो: पारमार्थिको- 5भेदो न सभवति। तम्मा"दात्मैवेदं सर्वमिति" बाधायां बामा- 4

ब्रह्म॥६।

नाधिकर थेनात्मव्यतिरेवेष सत्सजउप्रपश्चाभावप्रतिपाद्नेनाचेतनं सरवं चेतने कष्पितमिति॥८॥

पेतनमिति। कार्य्यतादाव्यं व्यावर्त्तयति नित्यमिति। "ाकान्- वत्सर्वगतय नित्य" इत्यादि भुतेः। परस् नित्यत्वं प्रचेतनधर्ष- तादाळ्यं व्यावर्त्तयति(1) शुद्धमिति। "पस्ताविरं शुङ्ूमपापविङ्ू"- मित्यादि म्ुतेः। परस शुद्धलवं रागदेषादिराद्ित्यं कारणौभूता- जानतादात्यं वारयति बुद्धमिति। ज्ञानैकरसं। प्रज्ञानघनश्रुते- रित्यर्थः। पज्ञाननतावरणादितादाव्यं निरस्यति मुक्मिति। बन्ध- रहितिविसुकस विसुचत इति भुतेरित्यर्थः। अरन्ृतत्वं निराकरोति सत्यमिति। कालनयाबाथ्यं मत्यम् "सत्यज्दानमनन्तमुह्ठ सदेव बौन्येदमग्र आमौदिति म्ुतेः"। तख्य पुरुषार्थत्वमाह आ्रनन्देति। "सानन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्" "विज्ञानमानन्दोब्रह्म इति भुतेः"। तख खण्डेकरसतामाह बदयमिति। न विद्यते इयं यस्य तद्दयं पच्चविधमेदशून्यमिति यावत्। ते च जीवानां परसरभेदाः। जीवे- भरयोर्घठादोनाख भेद:। ईवरख व जीवस च जडानाख। एवं प्रतियोगिभेदेन भेदा: पस्विधाः। तच्चून्यं तेषां कष्पितलवात्। पथवा िविधमेद्शून्यमइयंस्। विज्ञातोयभेद: सजातोयभेद:

(१) क, क निवर्जयति।

प्रथमपरियेद।

पचेतनमन्नानादि जठजातम्। पध्तानं विगुखात्म्क सद्सद्धामनिवचनीयं भावरूपं ज्ाननिवर्त्यम्॥१० ॥

खगतभेद्येति चिविधो भेदसद्रहितम। "एकमेवादितोयमुख्त रति भुतेः" ॥<।। ननु किमिद्मश्ञानं न तावज्यानाभाव: प्रागभावसय प्रति- योगिसमानकालतायोगात्। अ्रध्ञानस्य प्रतियोगिसमानकाजलेन म जानामोत्यनुभुयमानलात्। वतः प्रागभावो माज्ञानम्। भ्रत एव न ध्वंसः मात्यन्ताभावोऽपि। प्रतियोगिव्यधिकरणलात् विभ्ेषा- भावस् ज्ञानसामान्यविरोधिलवात्। पज्ञानन्तु ज्ञानसामान्यविरोधि।

ननु किं लचपमज्ञानम्। न तावज्याननिवर्त्यलम्। तख्य घटादावतिव्याप्ेः। प्रतियोगिप्रत्यत्षस्य ध्वंसं प्रति कारणलात्। नापि निर्वचनीयतम्। तेनेव तथ्य निवर्चनात्। तम्माशञक्ण- भावाङ्गावरपाज्ञानमनुपपन्रम्। नापि तब प्रमाणं पश्नामः । न तावतत्यचं प्रमापम्। तस्योभयवादिषमातप्रागभावविषयलात्। नाय्यनुमानं चिङ्गाभावात्।। . .

नच सर्गाध्यकालीनं कार्य्य जडोपादानसार्य्यलात् घटवदि- त्यनुमानं प्रमापमिति वाचं। तथ्यार्थान्तरत्वात्.। न"चाज्ञानेनावृतं ज्ञान"मित्याद्यागम एव तबर प्रमाणमितिवाचम्। ब्रायमस्य भ्रान्तिज्ञान विषयत्वात्। नाप्यर्थापत्तिस्त्र प्रमाणम्। दुथ्यमानकार्य्य

सान्यथोपपत्तेः । तस्मज्ञनपाप्रमापयोरभावाच्ेतनेSजानादि कच्पित- मित्यनुपपत्नमित्यत बाह प्ज्ञानमिति। पयो गुणा सस्रजस्त- मांखयात्मानो यख्य तत्तथा। एतेन मिथ्याज्ञानतत्संस्कारकपाविधेव जगङ्वेतुरिति प्रत्युक्रम। भ्रागन्तुकत्वे तखया: सोपादानलनियमेन म्रह्मणेऽपरिणामितेन तत्त्वायोगात्। अ्रभागन्तुकल्वेऽपसिङ्धान्तप्र- सक्गात्। तस्म्ाध्यत्किखिदेतत्। पज्ञानलचमाह सद्मद्धामिति। भावप्रधानोडयं निर्देगः। सच्ये बाधो न स्यात् असत्वे प्रत्यचविषयतं न सात् प्रत्यचेण ब्रह्म न जानामोत्यनुभृयते। अतोऽसत्त्वेनानिर्वचनीयम्। ब्रह्ममाने

एतदुकम्वति सद्सद्विलक्षणमज्ञानमिति। बरमद्विलचणामित्युके सत्यतिव्याप्तिः सयात्। अ्रत उत्रं सद्विलचएमिति। नावत्युक्ेडसत्य- तिव्याप्निरत उक्रमसद्विखच्तणमिति। अ्रभ्युपेत्येदसुक्कं अ्रम्तो निर्स- रपलेमातिव्याप्निपङ्गानवकाप्ाद्मन्नाम किश्िदस्ति चेदस्त्वव्ा- घातः। नास्ति सेम् कुचातिव्याप्तिः ॥ कथन्तथ्नाचार्य्योकि: बद-

यर्याणामशट्यवाचामइट्यमेवोत्तरमिति न्यायेन वादिनिराकरण- मानतात्यय्यांदा ममद्विशवणोत्रिः। कालतयावाच्यत्ं सत्त्वं तद्ि- चलमनित्यलमिति फणितार्थः ॥ नन्विदं सचपं कार्य्यें प्रपश्वेऽप्यसौत्यतिव्याप्निः। नैव दोषः बनाहिते सनोति विभेषणात्। अवेवमपोश्वरादावतिव्याप्तिः तथ्या- नाटिलेन कस्पितलेन चोक्लवपसद्धावात्। तदुनं मुत्या जोवेग्रा-

प्रथमपरिखेद:।

अहं ब्रह्म न जानामोत्यनुभवात्।' (ते ध्यान- योगानुगता अपश्यन्) देवात्मशत्रिं खवगुखैनिगूढा- मित्यादि श्रुतेः"। पध्ानेनारतं ज्ञानं तेन मुहन्ति अन्तव: । न्ानेन तु तदमानं येषां नाशितमात्मनः।। इति स्मृतेक्ष ॥ ११ ॥ वाभासेन करोति माया चाविद्या च खयमेव भवतीति। "जोव ईशो विशुद्धाचित्तसयाभेदसयोईयो: अ्रविद्या तच्ि(प्तोर्योगः "षड- साकमनादय" दति सांप्रदायिकवचनात्। "मायाभासे न जौवेभो करौतौति" त्रुतन्ततः। कल्पितावेव जौवेभौ ताभ्यां सवें प्रकल्पितमिति ॥

मिति। "यतो ज्ञानमज्ञानस्येव निवर्त्तकमिति" पञ्चपादिका- चार्य्येदतादज्ञानमेव ज्ाननिवर्त्यम्। तथा चायमर्थः सम्पद्यते सदि- लक्षएमनादिज्ञाननिवर्त्चमज्ञानमिति। त्रथवा अनाधुपादानं श्ञान- निवर्त्यमज्ञानं मागभावेऽतिव्याप्निपरिवारायोपादानमिति। घटा- दावतिव्याप्निनिवारणायानादौति। ब्रह्मथ्यतिव्याप्निवारणाय ज्ञान-

भावरपमिति ॥१-॥ अज्ञानसङ्भावे प्रत्यचादिप्रमाणान्युपन्यस्तति ब्रहमित्यादिना। (१) क, न, पुकतके नाखि। (९) क, सहिदीयोग: इति पाठ:।

अद्वैत चिन्ताकौसतुमे।

देवसासावात्मा च देवात्मा तस्य पतिम्। खगुण: सत्त्वादिभि- निंगूढाम्। ब्रह्मध्यानपरायणा: ब्रह्मविद: ऋपश्यन्तिति योजना। तेनावृतत्वेन मुदन्ति संघरन्ति। ग्रास्त्रा चार्य्यप्रसाद्जनितज्ञानेन येषामज्ञानं निवृत्तं तेषामहम् ब्रह्मासौति ज्ानम्परम् ब्रद्म प्रकाश-

क्ृतापि तार्किकवलीवर्देनानया सत्या भावरूपमज्ञानमेष्टवम्।। एतेन सं्त्रजस्तमोगुणात्कमचेतनं खतन्त्रम्पारमार्थिकपरि- पामि नित्यम् प्रधानमिति साष्लमतं प्रत्युक्तम्। "नानेन तु तदभानं येषां नाशितमात्मनः" । दति भगवद्चनविरोधात् ।।

वाचम्। बुद्धिधर्माज्ञानस् मिथ्यांज्ञानरूपलेन चैतन्यावरकत्वा- योगाद "ज्ानेनावतं ज्ञान"मित्यावरकत्वसरणात्। ऋ्रचतनस्य रथा- देखेतनाधिष्टितस्यैव प्रवृत्तिदर्भनेन प्रधानस्य खातन्त्रायोगात्। परिणामिन: सावयवतया चौरादेरनित्यत्दर्भनेन प्रधानस्य नित्य- त्वकर्पनार्यां मानाभावाहष्टपूर्वकत्वाददृष्टकल्पनायाः ॥ एतेन मिथ्याज्ञानमेवाज्ञानमिति प्रत्युकम। तम्मात्र्वोपादान- मनादनिर्वचनौयं भावरूपमज्ञानमेष्टव्यम् ॥ एवस सत्यद्वतश्रुतिर्न विदध्यते। साज्ञादिसतेरेव श्ुतिविषद्ध- लेनाप्रमाणत्ात्। चकारोऽनुक्तानुमानप्रमाएससुच्चयार्थः। तथाद्ि

दिविरोधिनिवर्त्तकं प्रमापज्ञानलात् छतिज्ञानवत्। नच प्राग-

प्रथमपरियेद:।

भावेनार्थान्तरतवं प्रागभावद्याप्रमाणिकलात्। ऋक्तु वा प्रागभाव- सथापि तस्य समानाश्रयत्वेऽपि समानविषयलासव्यवेन तश्निवार- शात्। ज्ञानसेव सविषयत्वात्। मचानुमित्यादेरज्ञाननिवर्तंकला- नष्ोकारेणानुमानस्य तभ व्यभिचार इति वाच्यम्। असत्वापादक- मौब्ाज्ञाननिवृत्तेरेवानुमित्या दिनाभ्युपगमेन तद्सभभवात्। बथवा पचहेलोरपरोचलं विभेषणं देयम्। नचैवं दृष्टान्ने साध्यवेकख्ं

मनु पउत्वचच्छ्रिन्नपैतन्यावरकमज्ञानं मूलाज्ञानं तदन्यद्दा। नाधः ददानोमहाष चाल्काराभावेन तवितृत्योत्तदोष: सयादेव। न द्वितौय: भमन्ताज्ञानकच्पनायाङ्गौरवप्रसद्ध दति वेवेष दोष: रत्वच्द्रिन्नपेतन्यावर काज्ानं मूलाज्ञानमेव। ददानों ब्रह्मसाषा- त्काराभावेन तचिवृत्यभावेऽय्यज्ञानं नष्टमित्यतुभवासुरोधेन शत्ति- ज्ञानेन तल्तावरणनिटृत्ते: सभ्भवानोकदोष। त्रथवाऽज्ञानं दिविधं मूणाध्ञानं तलाज्ञानक। ब्रझ्मावरकमज्ञानमाद्यम्। विषयचेतन्या- वरकमज्ञानन्तुलाज्ञानम्। तक्च प्रतिविषयं नाना। इउश्व्व्च्छिस- चैतन्यावरकमज्ञानं यावद्िषयभावि एकमेव। ुक्रिज्ञानेन तत्क्त- मावरणमेव निवनते। मतु तदशानं नानेनाज्ञानं निदृत्तमित्या- वरणनिवृत्तिरेवानुभूयते इति केचित्।। वस्तुतस्रक कस्मिरिचििष येडमन्ताज्ञानानि मूलाज्ञानपरतन्त्राणि

नुभवस्य सर्वसंमतल्वेनावरणनिवत्ञिंविषयतया वङ्धोचे माना- भावात्। नचान्ानानन्याभ्युपगमे कल्पनागौरवमिति वाच्यम्।

चद्वैतचिन्ताकौखमे।

तच्चाभ्ानं द्विविधम्। मायाविद्यामेदात। शुड्धसस्य- प्रधानं सन्भायेत्युच्यते। मलिनसत्वप्रधानं सदविद्येत्यु- चयते। "जीवेशवाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवतौति श्रुतेः"॥ अथवाऽमानस्य शत्िद्विविधा, ज्ानशक्ति: क्रिया- शक्रि्ेति। रजस्तमोभ्यामनभिभूतं स्चवं ज्ञानर्शाक्तिः।

प्रमाएवतो गौरवस्यादोषलवात्। तस्ादृष्टान्ते साध्यसन्भवात् भनवश्यम् ॥१ १॥ - पज्ञानं विभजते तर्चेति। दवैविष्यमाह मायेति। एकमेवाज्ञानं सत्यशद्यविशड्िभ्यां मायाविद्या पेति द्विधा जातमित्याइ शुद्धेति। रजसमोभ्यामतिरकृतं पडडूम्। तद्विपरीतं मखिनम्। तब श्रुति- प्रमापमाह माया पेति। खयमेव यथोक्तप्रकारेण मायाविद्या पेति द्विधा भवति। ताभ्यां मायाविद्याभ्यामेकमेव चैतन्यं जौवे- मररूपेण द्विधा जातमित्याड जौवेभाविति। आ्राभासेन प्रतिविम्ब- रपेपेत्यर्थः । त्रयव्भावः मायाप्रतिविम्बितं चैतन्यमौघ्वरः भविद्या- प्रतिविम्वितसैतन्यञ्जीव इति ॥१ २॥ प्रकारान्तरेप मायाविद्याभेदस वनुमज्ञानस्य प्रतिं विभजते भथवेत्यादिना। कार्य्यानुकूलकारपनिष्ठसामय्ें भक्तिः। ज्ञानभनिं व्युत्पाद्यति रज.दति। भ्नमिभृतमतिरतम्। इदकुतोऽवगम्यते रत्यत आइ सच्ादिति। बावरएभतिमाह रज इति। तत्र भाव्यकारसंमतिमाह तदुक्मिति। चमषवद्विभेषादित्यच पूर्व-

प्रथमपरिेदः।

"सत्वात्संजायते न्ानमिति समृतेः"। सत्चेनानभि- भूते रजस्तमसौ क्रियाशक्कि:। क्रियाशक्किरदिविधा

तम भवरणर्शाक्तः। तदुक्तम्, "रष्णं तम भावरणा- त्मकत्वादिति"। सा च नास्ति न प्रकाशत इति व्यवहारदेतु:। तथाचोत्तम्, "न भाति नारिति कूटस्थ" इत्यापादानमाउ्त्तिरिति। तमस्स्श्वाभ्यामन- भिभूतं रजो विश्वेपशक्ति :; "रजसेलोभ एव दे"ि स्मृने:॥१३॥

पच्ने "डजामेकां लोहितशडक्कळष्ण" मित्यस्याजामन्तस्य व्यास्थानावबरे रणाभन्देन तमोगुए: प्रतिपाधते। तमोगुणस्यावरणत्ममकल्वादिति। तख्ावरकतं प्रतिपादितं भाव्यकारेणतो यथोक्श्तचणावरणमतति रित्यर्थः । तस्य वचपमाह साचेति। पूर्वे सवपं व्युत्पादितं इक्(९) तु पचएं व्युत्पाद्यत इति विशेष: । नर्थाव्तास्ति न प्रकाश्नत(९) दूति ययवशरकार तमज्ञानभत्रिरिति तकचएं जेयम्(१)। तच संमतिमार तथा चोकमिति। कूटवनिर्विकारेण तिष्ठतौति कूटख: परमात्मा स नास्ति न प्रकाशत दत्यापादानम्। आपादानकार पमावृत्तिरा- वरणशत्तिरित्यरथः । विचेपथत्िमाह(७ तम इति ।१३।

(१) क, न, ददानों सम्पाद्यति पाठ:। (१) न. चर्यादाि प्रकामत इति बवदारकारणं न्वानमत्तिपिति पाठा। (९) क, ज, बेडिनबस् पाठ:। (४) क, म, सुम्पाद्बत्ि पाठ:। 5

शभादोनां विश्रेपकत्वं प्रसिदमेव। सा चाकाभा- दिप्रपच्ोत्पत्तिदेतु:। उतन,- "विक्षेपर्शाक्कर्लिग्ादि ब्रभाएडान्तं जगत्सजेदिति" तथाज, पूर्वोत्ताच्ञानं भावरयर्शाततिप्रधानं सदविद्ेत्यु- चते। ज्ञान)शत्तिप्रधानं सन्मायेत्युच्चते। एतद्भिप्राया स्मृतिरपि। "तरत्यविद्यां विततां ऋदि यस्मिन्रिवेशिते। योगो माया ममेयाय तस्मे विद्यात्मने नमः॥ इत्येवंरूपा द्रष्टव्या। एवं च मायोपडितं पैतन्य- मोभर्रो जगत्कारसमन्तर्यामोत्युच्चते। स एव तत्पद- वाच्चार्थ: ॥१४॥ ननु रजयो लोभडेमुतसुदाइतसपरताववगम्यते नतु विषेपडेतु- लमित्याभन्वार जोभादोनामिति। आ्रदिभम्देन मद्मात्वर्व्यादयो पाज्ा: । विचेपभतीः सत्यमाह आधेति। बजातीयविजातोयब्ाव- नंकला दिदमेवाख्या सवपम्। तब सम्षतिमाह उलक्षेति। बमषि- चटिसूक्ामरोरं चिङ्गम्। आादिपष्देन पञोश्यतभूतानि स्टख्यन्ते।। ननु भवल्ेवं प्रळ्रते किमायातमित्यत ब्राह्ट तथापेति। नय वेप- रोतये किं विनिगमकमिति वाचम्। सात्रथाव्यामोडकरौ माचा,

रकारिमात् तत्प्धानमज्ञानमविप्वेत्युचयते। विष्ेपा दिभ्यमोरव्यचा()- लानतलधानमज्ञानं माचेलुचते। तथाच न वेपरौत्यमिति भाव: । (९) व झाववियषमत्िप्रधाजय् पाठ:। (९) क, न, रतबालाद्।

प्रथमपरिव्येद:।

ननु तरत्यविद्यामिति सोके घटकजवादिवम्याथाविद्याभव्यथो: पर्व्यायलवमवगन्यते तत्कथं तथोर्भेंदसिद्धिरित्यत भाष एतद्मि- प्राया सतिरपौति। पनाप्यावरसन्ननतिं निमित्तोकयाविद्याभा: प्रकतिं युत्पाद्यति। विधेपादिभम्िं निमित्तोत्तत माथाभव्दो- डपोति। एवोडभिग्रायो यख्या: या एतदभिप्राया या तचोक्ा। योगो बह्माषाच्यात्कारोडस्यासौति योगो ब्रह्टानिष्ठ, रति चावत्। चच्िन् सर्वान्तर्व्यामिणि सर्वाधिष्ठाने वासुदेवे। इदि भन्तःकरणे। निवेभितेऽइम्म्रग्यास्मोति बायालते सति। कार्य्याकारेण-

मायापद्वार्च्ां, प्रक्तिं तरति नाभ्थति। तख्े नमदति सम्मन्ध:। कोटृभाय() नमः। विद्या. वतन्यमात्मा यख् व तथोकससे । पुनः कसे अ्मेवाय न मेयोडमेय: अ्पमेवापेत्यर्यः ॥ ननु पू्वें साचास्कारविषयलं म्रह्मणः प्रतिपादितमिदानोममर- मेथलमुचते तथाच पूर्वोत्तरय्याघातः । उच्यतेवृत्तिविषयलसुनं वाधाल्ते वतोति। पप्रमेयायेति पैतन्वाविषयलसुच्यते "बतो वापो निवसन्ते घमाप्य मनसा बह तमवौपनिषदं पुरषं पृष्मो"- त्वादिभुतिम्यः। पतो न ययाचात इत्वर्थ: । मायाविद्याविभाग- निरुपयफसमात एवक्ेति। "एव सर्वेनर एव वर्वज् एवोडनतर्णानी एवो योनि: सर्वच्े"त्यादिभुत्योच्यते -इति ग्रेष: ॥. ततः किं तमाड स एवेति। व. हैमर: "तलमषि" वाकघे तत्प- दख वाचार्थ: ॥१ ४।।

(१) इ, न, खबसूलाय पाक:।

अद्दैत चिन्ताकौद्ध मे

अविद्योपहितं चैतन्यं जीवः म्रात्त इति चोचते। तदुकम्,- "तमोर जस्सच्वगुखा प्रछ्यतिरद्विविधा च सा। सत्मयुद्यविशुत्धिभ्यां मायाविद्ये च ते मते"॥ "मायाविम्बो वशौहृत्य तां स्यात् सर्वेत्र ईञ्वरः। भविद्यावशग रवन्य स्तदचित्यादनेकधे"ति। भस्मान्मायो सृजते विश्वमेत तस्मिंयान्यो मायया ससिरुङ्वः। "मायां तु प्रक्तिं विद्यान्नायिनन्तु महेश्वरम्"। द्त्येवमाद्य: श्रुतय उक्ताभिप्राया द्रष्टव्याः ॥ १५॥ नन्वविद्याया: कुत, तर्हुपयोग दत्याग्रम्म सुषुप्रख्वाने एकौभूतः "प्रजानधन (१)एषानन्दमयो द्ानन्दभुगि"त्यादिश्रुत्या SSविधोप- चितं पेतन्यं जीव: प्राभ्ज इति चोष्यते। स एव त्वं पद्ख वाच्यार्थ रत्यभिप्रेत्य प्रमभ्गाव्जौवसरपं व्युत्पाद्यति ब्रविद्योपहितमिति। उन्श्ुत्येति ग्ेषः । अफ्रेडर्य छड्धूसंमतिमाह तदुकमिति। सचिदा-

"पजामेकां नोहितशक्ररष्णां बो: प्रजा: सृजमाना सरुपाः। भजी डेको भुषमापोडसुग्रेते जहात्येनां भुन्तभोगा मजोऽन्य:।। न तं विदाथ य दूमा: अज़ानान्यद् युभ्नाकमन्तरं बभूव। नोहारेए प्राटृता जल्था चासुतप उक्यभासवरन्तो"-॥ त्यादि श्रुनिभ्य:।।

पथमपरिय्ेद:।

नच्विन्द्रो मायाभि: पुररुप ईयते इत्यादिमुतौ मायाभिरिति वजन चनसा मर्थ्या लिङ्गाद्ज्ञामस्य नानालावगमात्क थमेकत्वमवधार्यते। नचाजामव्लेण तदवगम्यते इति वाचम्। श्रुत्यन्तरविरोधे तदब- धारणायोगात्। नय परसरविरोधांदुभयोरप्रामाणयापत्तिरिति

समष्टिपर त्वोपपत्तेः। तम्म्रात्यक्वतिरेकैवेत्यवधार एमनुपपन्नमति॥ मेवम्, औ्ौतार्थस्य बलकत्त्वात्रज्तते रेकत्वावधारणोपपजेः। तथादि, बजामन्तरे एकामिनि श्रुत्या एकवचनसामर्व्येन व सिप्रेन प्रकतेरे- कत्वं निशौयते। "इन्द्रो माधाभि"रित्यस्त्ियन्े बज्जवचनवाम-

"हून्द्रो माथाभि"रित्यन नेवललिङ्गाद्ज्ञाननानाल्वमवगन्यती। बना-

तर्शेन्ट्रो मायाभिरिति मन्तसयाप्रामास्त्रप्रयङ्त दृति पेज्र। अर्थान्तरत्वेन प्रामाओोपपत्तेः। तथाहि। "इन्ह्रो माचाभि"- रित्यन माया गम्देन प्रज्ञाविभ्रेषो(९ मिथ्याभिमामो वा विधौयते।

रेटते इूत्यर्थान्तरतेन प्रामाससुपपद्यते, माज्ञाननानात्वप्रतिपाद्ने तात्पय्ें मन्त्रथ्य। व्रजामन्तथ्य तज्ञानेकममप्रतिपादने तात्र्व्यादर्षा- नतरायोगाचाज्ञानमेकमेव। तस्रात्यवतिरे केर्वेत्यवधारवसुपपत्रम्।।

(९) न, निव्ानिविवैशो ना इनि चषिक: पाड:। (९) व, चन्तवलैदिति पाड:।

यडा, यवा एक एव देवटत: त्रियानिमित्तवभैन पाठकः पाचक इति व्यपदिश्यते। तवा एकमेवाच्ञानं विज्रेपावर वर्भाक्तनिमित्तमे देन मायारडविध्ेति व व्यप- दिश्यते। तथाय; अविद्याग्रतिविम्वितं पैतन्यं जोव :; भविद्योपडितं पैतन्यमोख्वरः; प्ाभास एव न॥ १६।

या वल्मशद्यविष्द्धिभ्यां मायाविद्याभेदेन दिविधा। तदैषिव्याभ्ा- जिन्यवेदिव्यादनेकधा चनेकप्रकारा। ब्रविद्या दति श्ेष: । भ्रय- भावः। छड्सलप्रधांना माया एकेव तदुपचित कसर: । मजिन- सन्मप्रधांना अ्रविद्या माजिन्यदेचिव्यादनेकधा तदुपरितो जोवोऽपि तचैव। चसिन् पचे नाना जोवः। उन्ार्चें सुतयनतारसन्रतिमार् पस्मादिति। ब्रझादेदात्। माचो माथोपाधिक: परमात्मा। एम कूत्या दिप्रमाणे नावगन्यमानम्। विश्वमाकाभादिनश्गाण्डान्तम् जगत्। सृजते ·उत्पाद्यति। तख्तिम् सष्टे Sन्योडविद्योपाधिक: माचया पूर्वोत्या देवदिम्वहं मनेत्यभिमानेन बच्रिड्ी बङ्ुः। प्रकतिश्न्गदुपादानकारएम्। माधिनं माघोपाधिकम्। विद्यादि- सुभयन सम्म्यते। नधभावः। माचोपाधिक: परमात्मा बोपा- चिकमायाप्राधान्येन जगदुपादानकारएं सम्ाधान्येन निमित्त- मिति। इममेवार्थलघे युत्वादवि्ति ।१ ५।

:भावेन नोवेयरयोर्भेंट:, जोवोडण्येक एवेत्यभिग्रेत्य पचानारमाड्

प्रथमपरिच्टेर:।

बद्वेति। थपदिय्यते दति। तथाय, माचाविद्यानव्दी पर्व्यापवन्ती न मायाविदययोर्भेंद इत्वर्यः। कचं तर्ति जवेशरवोर्भेट्सवार तथाचेति। भविद्यार्या प्रतोधमानमविद्याप्रतिविन्वतम। परमा- तनो नोकपलेन सुर्य्यादिवतातिविम्नायोगात्। ऋ्रविद्योपाधिकम- विद्योपरितम्। नय तब प्रमाणाभाव रत्याच चाभास एव पेत्या- दिना द्वितौये सितमंग्री नानाव्यपदेभाठ्न्यया चापि दायदाभ-

एके, तब पूर्वाधिकरणे जोवेन्वरयोतपकार्थ्बीपकारकभाव धक्ः, स किं सामियत्ययोरिव बाहोसिदग्रिविखयुचिंद्धोरिवेति संग्रषः तनानियम रत्येक: पूर्वपचः। .

द्वितोषण भेदमुत्यनुरोधात् सामिभत्यवदेव जोवपरोदप- कार्ग्योपकारकभावः। इति प्राप्ते इदमाह परस्यांत रवांत्र ब्ाभाष- रपो नौवः। युतो नानाव्यपदेमात्। "य पात्मनि तिष्ठभ्ि"त्या- दिना। व्न्यथा चापि परमात्माभिननय जोव: ब्हदाभ्ा(ण नम्त- दापा(1) जहोवेमे कितवा(९) छत "तल्नमच्यादि" भुतिभिरभेद्पति- पाद्नात् जौवेन्रवोरत्यनको, "बहरदः बन्ध्यासुपाधौत; महखः

ननेवमपि कर्मकजयतिकर: सदिति पेत्र। नीकच परि-

(१) दामार चेपसार। (२) दिलवा सूनकनी भडार। (0) इ, न, नाचि पाठा।

चििमिववान् कर्मफलव्यतिकर: । जीवन्य परमात्माभिन्नतया कथं परिष्द्रिन्लमित्याप्खाष सूचकार आ्ररभास एव पेति। जलादि- प्रतिविम्बित-सूर्य्यादिवदाभास एव प्रतिबिम्बरूप एत जौव: । कलन प्रतिविम्ोपाधिरिति चेत्। शत्र केचित्। अन्तःकरणविभ्िष्टे कर्मृत्वादिसंसारखानुभूय- मानलात् : "कार्य्योपाधिरयं जीव" दति वचनाच्। नम्तःकरयं प्रतिविम्बोपाधिरिति वदन्ति। अपरेतु, - भन्त:करपम्याज्ञानकार्य्यतया खातन्व्यायोगेन जीव- परमात्मभेदकत्वायोगात्, नान्त:करणं जोवोपाधिः। किन्वज्ञानं खातन््यात्। तदपि नाना, तत्रतिविम्बो जौवः, सोऽपि नाना, तडुपाधेरज्ञान्य नानात्वात्। तथाच; ब्रह्मप्ारोपितानामज्ञानानां परिच्छिमतया तत्प्रतिविम्वितरपाणां जीवानामपि परिचिन- त्यादिम रेतरव्यावृत्तत्वाज्च न कर्मफलव्यतिकर दति सूचार्थ इति नानाजोववा दिनाभभिप्रायमाऊ:॥ भन्येतु,- जोवेश्वरविभाजकोपाधिर ज्ञानमेव तथ्य खातक््यात्। तद्प्येकमेव तत्प्रतिविम्नो जीव:, उपाधेरेकल्वात्। सोडप्येक एव मज्ामेक्चे प्रमाणं दर्भितम्। त्राभाम एव चेत्येकव चनसामर्थ्याच्च। मनु जोवेष्ये बन्धमोच्तव्यवस्ा कथमित्ट मन्तःकरणनानाले प्रमातृणं नानालं तत्वज्ञानेनेकस्मिन् प्रमातरि मुचमाने तङ्रहित: प्रमाता बडू इति बन्धमोचववस्ा सनवति। सादेतत् कोडयं मोचो नाम अ्विद्यानिवृत्तिरिति वेष, तावस्कार्य्याविद्या

प्रथमपरिचेदः।

षार्थलात्। नव्वज्ञानगतावरसम्रजिरविद्या तन्मानतेम यख प्रमातुसख- ज्ञानसुत्यनं तस्य खसंसार हेतुभूताविद्यानिवृत्तिर्मौच्ष: यख तवो- त्पन्नं तस्य बन्ध दति बन्धमोक्षव्यवखोपपद्यत इति चेक। नाना- जीववादप्रसङ्गात्। तथाहि। ऋ्विद्याया नानालेन; बन्धहेतुतया; तदाश्रयजीवभेदख्यावश्यकतया; नानाजीववादप्रसङ्ग:। अ्न्यथा बन्ध- मोच्षव्यवस्था न स्ात् प्रतिज्ञाविरोधस। भस्तु तर्हि मूलाविद्यानिवत्तिर्मोच दति पैन्। एवमुक्तौ सर्व- सुत्तिप्रसङ्गात्। नच जीवकये सर्वमुत्य्रपादनमनुपपत्रमिति वाष्यम्।

पलन्भप्रसङ्गात्। तदनभ्युपगमे तत्प्रतिपाद्कभस्त्रस्याप्रामाण्यप्रसङ्गात्। किञ्च। यावद्धिकारमवस्ितिर धिकारिणामित्य नोपासने- नेन्द्रादिपदं प्राप्तानामधिकारिपुरुषाणं निमित्तवभेन जन्मन्तर- सतत्ेऽपि तत्त्वज्ञानप्रतिबन्धाभावेनाधिकारावसाने मोच्षोऽभ्युपेयते। एकजीवपचे तत्सवं दत्तजलाअलि: खात्। अपिच साचात्कत- तत्त्वो गुरुः ग्िय्याय तत्त्वसुपदिभतौत्यभ्युपगन्तव्यम्। तद्विज्ञानाथें "म गुरुमेवाभिगच्क्रेस मित्पाणि: श्रोचियम् ब्रद्मनिष्ठम्"। "उपदेध्यन्ति ते ज्ञानं ज्ानिन स्त्वद्र्भिनः"।

रस गुरोरभावेन गुरुभ्िव्यव्यवस्थाया न्रमन्भवादनिर्मोच: प्रस््धेत। किश। कर्मकाणडज्ञानकाएयोरेकजीवप चेधिकारिभेदाभा- 6

चद्दैत चिन्ता कौस्तुभे

वेनाप्रामाध्यप्रसङ्ग:। तम्मादज्ञानमेकं तदुपाधिको जोवोडयेक एव दत्यनुपपन्नमिति। अत ब्रूम :- "श्जामेकां, मायान्तु प्रशतिं विदयात्, नौधरेप प्राव्ृताः, अज्ञानेनावृतं ज्ञानं, मम माधा दुरत्यया, विभेदजनके-

चिङ्गान्यामविद्येक्ये निखिते तदुपाधिको जौवोडप्येक एवेति निखीयते। नच बन्धमोत्तव्यवस्थानुपपत्तिरिति वाच्यम्। अ्रज्ञस्य बन्धो ज्ञानिनो मोच दति व्यवस्थासस्भवात्। हिरण्यगर्भादौनां सुक्ति- प्रतिपार्दकभास्तरख्य प्रवत्तिकरलेन खार्थ तात्पर्य्याभावात्। नच महानुभावानां तेषां तत्त्वज्ञानाभावेऽयमदादौनां त्त्वज्ञानोपपत्तौ का प्रत्याभेति वाच्यम्। सव्यादिविचिप्नचित्तलेन तेषां ज्ञाना- भावेऽपि विवेकवैराग्यसम्पन्नानामसदादोनां तत्त्वज्ञानोत्पत्तौ बाधकाभावात्।, "खर्गकामो यजेते"त्यादिवाक्यप्रामाण्यात् खर्गो- देशेन यागादिप्रृत्तिवद्रष्टव्य: श्रोतव्य इत्यादिपरामाष्यात्, ज्ञानो- हेशेन अ्वणादिषु प्रदृत्युपपत्तेः। नच क्रमसुत्यपासनाभास्त्रविरोधः। व्यवहारिकप्रमातभेदविषयतया खप्रवद्विरोधोपपत्तेः । नन्वेवं सति पूर्वकष्पे दहरा(1द्युपासनया ब्रह्मलोकं गतानां तत्वसाचात्का रेपाज्ञाननिवृत्तर्मोचषस सम्पन्नलेनासादादीनां संसारा- नुपखन्धिप्रसङ्ट द्वति चेन्सरवम्। खन्नवत्तदुपपत्तेः। न हि खन्नावस्थायां

(१) दहरोडग्िन् षम्तराकाम इति मुलिः। सच्षे, चस्पे थ।

प्रथमपरिच्छेद:।

अत एवोपमा सर्य्ादिवत्। "यथा हयं ज्योतिरात्मा विवस्वा- (१)नपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन्। उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः श्वेनेषेव मजोऽयमात्मा"। खभ्नान्तिकल्पितप्रमातुर्मुक्रिदर्भनेन बन्धदर्भनेन वा सस्य मुक्रिबन्धो वा भवति। नच(९) भ्रास्त्ाप्रामाएम्। एतेनाधिकारिभेदाभावात् कर्ममज्ञानकाएडप्रामाएं प्रत्युक्म्। नच गुरुशिष्यव्यवस्थानुपपत्तिः । परोचज्ञानिनोऽपि तब्रिष्ठखोपदे- छत्ोपपत्ते:। त्रथवा परमेश्वरो वा गुरुभरौरमाविश्य साधकमनु- गज्ातौति व्यवस्था न विसु्यते। तस्मरादेक एव जौवः । किश्व। "आभास एव च, स एव तु कर्ममानुस्मतिभब्दविधिम्यः, सत्ता सौन्य तदा सम्पन्नो भवति प्रज्ञेनात्मना संपरिष्वक्रः प्राञ्ञे- नातमनान्वारूढ़:" दत्यादिष्वेकवचनसामर्थ्यान्जीवेक मभ्युपगन्तव्यम्।। नन्वेव"मिमाः सर्वाः प्रजाः सति सम्पद्यते न विदुः वौतरागभय- क्रोधा मन्नायासुपाश्रिता:, यावदधिकारमवस्थितिरधिकारिणा"- मित्यादिषु बज्वचनसामर्थ्याव्जौवबडतवं किन्न स्ादिति चेनैतदेवं लाघवात्तदैक्योपपत्तेः। तस्मरादेक एव जौव इति वदन्ति॥१ ॥ अतएवेति। हतौये खितं न ख्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गम्। सर्वत्र द्ि जौवः सुषुथ्यादौ थेन ब्रह्मण सम्पन्नो भवति। तत् किं निर्विभेषं सविशेषमुभयलिङ्गं वाऽन्यतरलिंङ्गं वा। त्रन्यतरलिङ्ग- (१) क, नाप दति पाठ:। (९) स, ग, न वा माखसाप्रामाय्मिति।

.88 कदवत चिन्ताकौसमे

एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दश्यते जलचन्द्रवट्"॥ इत्यादि श्रुतिस्रचयोः सच्वात् ॥ १७॥

मित्यभापि सविभरेषलिङ्गं वा निविभ्ेषलिङ्गं वेति संगयः । तच "सत्यकाम: सत्यमङ्गन्पः श्रस्यलमन एव हृस्मि"त्यादुभयविधश्रुति सन्भवात्, सभयलिङ्गं ब्रह्मोति प्राप्तडभिधोयते। नोभयलिङ्गम- ब्रह्म। एकस्य वस्तुनो देरूपयायोगात्। न "हेकमेव सविभ्रेषं निर्वि- शेषस् भवतो"ति युत्या वनुं भकयम्॥ ऋक्तु तर्धापाधितः सविभ्रेषं खभावतो निर्विभेषश्ेत्युभयलििङ्गं मम्मोति चेषनेतदेवम्। न ह्ुपाधितोऽपि खभावतोऽपि निर्विभेषं सविशेषसवति विरोधात्र्वत्र। किन्तु पारमार्थिकं निविभेष- सरूपं सविशेषसरूपं मायामयम्। तथाच श्रुतिस्रती भवतः । "अभब्द मस्पर्भ मरूप मव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत्। श्मादनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युसुखात् प्रमुचते॥ म यथा सेन्धवघनोऽनन्तरोऽवाडा: रत्स्ो रसघन एव, एवं वाSSरेSयमात्मानन्तरोडवाडा: शत्सः प्रज्ञानघन एव।। भनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तभासदुच्ते"। इत्यादि। एतेन सविभेषभेव ब्रह्म न निर्विभ्नेषं सत्यकामला- दियुतेरिति प्रत्युक्ाम् ॥

प्रथमपरिच्छेद:।

मनु महणो निर्विभेषत्वे सगुपवाक्यानां सव्वादिवाच्चानां वा का गतिरिति पेन। तेषामन्यपरलेन तब तात्पर्य्याभावात्। तथाहि। "सर्वे वेदा यत्पद्मामनन्तो"तिभास्रेण सर्ववेदपतिपाद्लमव गम्यतें।

बह्मसाच्ात्कारोत्पादनेन तत्र पर्य्यवस्यन्ति। उपासनावाक्यानि तत्तद्गुणविभिष्टोपासनविधानेन चित्तकाय्यद्वारा ब्रह्मणि पर्य्यव- स्यन्ति। तत्वमस्यादि वाक्यानि साचाद्ूह्वणि पर्य्यवस्यन्ति। तदुनम्, "शुद्धिद्वारा कर्ममकाएडस्यवाक्यम् चित्तेकाय्यद्वारतो ध्यानवाक्यम्। साचादेतत् तत्त्वमस्या द्रिवाक्यम् सत्यानन्दे खप्रकाशे प्रयातीति।" सृष्टिप्रशयादिवासक्यानि तु श्रध्यारोपापवादन्यायेन स्यादिदर्भ- नस्य ब्रह्मज्ञानोपायतया ब्रह्माणि पर्य्यवस्तन्ति। तदुक्माचार्य्यचरऐैः।

उपायः सोऽवताराय नाप्ित भेद: कथखन"। दति। ततख मगुणोपासनस्ट्रव्वादिप्रतिपादकवाक्यानां ब्रह्म- ज्ञानोपायतोपदर्भनमुखेन निर्विग्नेषे ब्रह्मणि पर्ष्यवसानात्। निर्विगे- षम् ब्रह्म यतः, श्रतो ब्रह्माविद्याप्रतिविम्वितं सन्जोवोऽविद्योपचितं मदौप्वर दति विम्वप्रतिविम्वभावेन जौवेन्वरभाव हति। अ्रत वेदान्तेपु जलसूर्य्यादिदृष्टान्तोपादानमिति सूभकार ब्ई ऋ्रत एवेति। यतो ब्रह्म निर्विभ्नेषं अत एवेति वेदान्तेषु जससूर्य्याधुपमोपादोयते। तानेव वेदान्तानुदाइरति यथेत्यादिना।·

ननु सूर्य्यादौनां रूपवच्चेन जलादौ प्रतिविम्बसन्भवेऽपि ब्रह्मणो रूपादिरहितलेन कथमविद्यायां प्रतिविम्बोदयः। नच जले भ्ाका- आादिप्रतिविम्बवत् अविद्यायां ब्रह्मप्रतिविम्बसन्भव दति वाच्यम्। आ्काशख्यापि रूपादिशन्यतया जलादौ प्रतिविम्वासभ्वात्। नच खन्पजलभाजने साम्रनचत्राकाभानुभवविरोध दति वाच्यम्। तचापि रूपादिमत्रच्त्ादिप्रतिविम्ब एवानुभूयते। आ्रकाशप्रति- विम्बानुभवस्तु भ्रम एव। तस्माद्दिम्बप्रतिविम्बभावेन ब्रह्मणो जौवे- शवरविभागोऽनुपपत्र दति चेन्न। रूपवत्त्व एव प्रतिविम्ब द्ति नियमाभावात्। रपादिरहितस्य लोहितरूपादे: स्फटिकादौ प्रतिविम्बदर्भनात्। नच रूपादिद्ौनस्य द्रव्यस् प्रतिविम्वासन्भव दति वाच्यम्। तादृभव्योमादे: प्रतिविम्बदर्भनात् आकाभानुभवस्य सर्वा- नुभवषिद्त्वात्। नच तस्य भ्रमतम् बाधकाभावात्। तमत्ा्वह्वणी विम्नप्रतिविम्बभावेन जौवेश्वरविभाग: ॥ त्रथवा अविद्याविभ्िष्टं चैतन्यं जीवः अ्रविद्योपहितं चैतन्य- मौश्र:। यथाऊ् :- "विम्बत्वं प्रतिविम्बत्वं यथा पूषषि कस्पितम्। जोवतमौश्चरतस्ज तथा ब्रह्मषि कल्पितम्" ॥ इति। एतदभिप्रेत्य सूचकारोडप्याह- "टा्िङ्टासभा क्कमन्तर्भावादुभयसामञ्जख्ादेवमिति"। "अजो छेको जुव्माफोऽनुग्रेते जहात्येनां भुक्कभोगामजोऽन्य." इत्यादि श्रुतिरादिभब्देन ग्ह्यते ॥१७।। पज्ञानमेकं तदिभिरचैतन्यं जौव दत्यच फलितमाइ त्रस्तिन्तिति।

प्रथमपरिचेद: ।

अस्मिन् पक्षे जीवस्तु एक एव तस्मिन्नन्तःकरण- विशिष्टाः प्रमातार: कल्पिताः । केचिनु, नानाज्ञानं स्वौहत्य वनवद्ज्ञानसमुदायः समष्टिः तदुपहितं चैतन्यमौश्वरः। दक्षवतप्रत्येकमन्ञानं व्यष्टिः तदुपहितं चैतन्यं प्रान्त इति वदन्ति॥ १८॥

ननु जौवैक्े सुखदुःखवेचित्र्ानुपपत्तिरित्याभद् प्रमातमेंदेन तद्वेचित्रसुपपद्यत दत्याह तत्िप्चिति। अ्रविद्याप्रतिविम्निते जौव दत्यर्थः । प्रमातार द्वति प्रमाश्रया द्वत्यर्थः । पचान्तरमाह केचित्विति। अ्रयमाभयः। भास्त्रेषु शुकादोनां मोच्प्रतिपादनादस्मदादोनां संसारोपलम्भाच्च प्रतिपुरुषं न जाना- मौत्यनुभूयमानानि मिन्नान्यज्ञानानि खौकर्तव्यानि। त्रन्यथा बन्धमोच्षव्यवस्था न स्यात्। "इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते" दत्यादि त्रुतौ मायाभिरिति बज्वचनसामर्थ्याच्च। "श्रजामेका"- मिति श्रुतेः समष्टिज्ञानविषयतयान्यथोपपत्तेः। अ्रन्यथा मायाभि-

प्रश्तप्रक्रियाप्रसङ्गात्। आनर्थक्यप्रतिहतानां विपरौतं बलावलमिति न्यायात्, वाक्यभ्रेषानुरोधाच्च "एकामिति" श्रुतेरज्ञानसमक्कविष- यत्वमभ्युपगन्तव्म्। ततशाज्ञाननानाले चिखिते तदुपाधिका जौवास नाना भवन्ति। एवस छकादोनां मोचेऽययमदादोना संसारोपलभ्भो न विदध्यते।।

चद्वैत चिन्ताकौखतभे

नव्वज्ञानभेदेन जोवभेदाभ्युपगमे प्रतिजौवं प्रपश्नभेद द्रश्वर- भेदख सात्। नचेष्टापत्तिः। योडयं घटस्वयानुभूतः स एव मयापौति प्रत्यभिज्ञाविरोधप्रसङ्गात्। श्रन्याज्ञानकस्पितप्रपसखा- न्यप्रत्यचा विषयत्वात्। नय भ्रान्तिलम्। बाधकाभावात्। एक: परमेश्वरः सकल- जगत्सरष्टिस्ितिष्तयकार णमिति सर्वतन्त्र सिद्कान्तविरोधप्रसङ्गाच्च।

प्रपञ्वः सर्वसाधारण इत्यभ्युपगम्येत। तर्ह्जानिर्मोच: प्रसञ्धेत। तथाहि। निर्गुपब्रह्मभावापतिर्माचः। एकस्य तत्त्वज्ञानेन सर्वाज्ञानानाम-

किस। ऋद्धितौयब्रह्मज्ञानान्मोचोऽभ्युपगन्तव्यः। तच्चाद्वितीय- ब्रह्मंज्ञानं नानाजोवपने न सभ्भवति। खव्यतिरित्जीवेश्वरजगतां विदयमानतात्। ततसानिर्मोच: प्रसञ्येत।

गुणब्रह्मप्राप्निर्मोप: सयान्त निर्गुपब्रह्मपाप्तिः तच्वानिष्टम, "अनन्तरो वाघ: रत्स्ः प्रज्ञानधन एव यच त्वख्य सर्वात्मैवाभूत्तत्केन कम्प-

वादोऽनुपपन्न दति॥ शनोष्यते, पज्ञानभेदेन जौवभेदोऽवश्यमभ्युपगन्तव्यः सर्वभास्त्र-

दष्ापत्ते:। नच प्रत्यभिन्वाविरीध सखा भ्रमरूपलात्। तथादि। एकस्िम् पकरिकाशकले दमानां पुरुषाणां रजतभ्तमे सति

प्रथमपरिव्ेद:।

खखाज्ञानकष्पितख रजतस्वान्यप्रत्यभिज्ञाविषयले()डपि तया चट्रजतमनुभूतं तदेव मयापौति यथा प्रत्यभिज्ञा समरूपा जायते, एवं प्रक्तेऽपि

शवेति नानेकेश्वरकस्पनापत्ति: सर्वतम्त्रविरोधो वा। ऋथवा, वव्पज्ञानोपहितं चेतन्यं जीवः समक्यज्ञानोपहित पैतन्य- मौख्वरः। तत्सष्टः प्रपस्तः सर्वसाधारणः। एवस न प्रत्यभिज्ञाविरोधो न भास्त्रविरोधः। नाषि कल्पनागौरवम्। नचानिर्मेच्तिप्रयङ्: खखश्रुत्या चार्य्यप्रसादेन बह्मासाच्तात्कारेण साज्ञाननिवृत्त्या तत्कार्य्य- सिङ्गशरौरादिनिव्ृत्ते: सभ्भवात्। निर्गु पाम्रह्मभावापत्तेरविरोधात्। ननु खव्यतिरिक्ानां जौवेश्वरजातानां(९) विद्यमानलेगाहं सुक्ो- न्यो बड्धोऽन्य: प्रपशोऽन्य ईशवर इति भेददूष्टेरानिवारणाद-

रेस। एव"मिदं सवें यद्यमात्मा वाचारम्ाणं विकारो नामधेय-

उपपद्यते। नचाज्ञानेन(१) खज्ञाननिवृत्तावथन्याज्ञानानिवृत्या ब्रह्मण ईश- रत्ानपायात् ज्ञानेन सगुपम्रह्मभावापत्तिरेव स्यादिति वाचम्।

(१) क, ग, प्रत्यक्ाविषयल्ेपि पाठ:। (२) म, जगताम् पाठ:। (१) क, म नय ज्ञानेन खाभ्राम निष्टसाविति पाठ:। 7

. ५०

अन्ये तु कारखोभूतान्ञानोपहितं चैतन्यमीश्वरः। अन्त:करणोपहितं चैतन्यं जीवः। कार्य्योपाधिरयं

किन्तु इडक्रिरेव प्राय्यते। एवं निर्गुपब्रह्मज्ञानाननिर्गुणं ब्रह्मेव प्राप्यते म सगुपं तख् मायामयत्वात्। तथा पडुक्ावन्यस्थ रजत- आान्तिदभायां अन्यो विभेषदर्भो शतिज्ञानाच्ुत्तिमेव प्राप्तोति न रजतं परमार्थतस्तचाभावात्। श्रन्याज्ञानकष्पितस्य रजतस्थान्य-

श्रुत्यापांर्य्यप्रसादादन्यो विभेवद्र्शाहं ब्रह्मासमोति ऋद्धितीयब्रह्म- साचास्कारानन्देकरसनिर्विभेषमद्वितौयं ब्रह्मेव प्राप्नोति न सगुण- मौश्वरं तखय मायामयलेन परमार्थतस्तद्ृतिरेकेणाभावात्। नहि मान्यज्ञानं पारमार्थिकं वस्तु भवति। तस्मात्माधारणासाधारण- प्रपस्चान्युपगमेऽमि निर्गुपब्रह्मभावापत्तिरपो मोक्ष उपपद्यते। तथ्मा "दिन्द्रो माथाभि: पुरुरूपदयत" दत्यादिश्रुतिवभात् सर्वेषा- महं ब्रह्म न जानामौति खखाज्ञानानुभववभादनेकान्यज्ञानानि ब्रह्मश्ारोपितानि तदुपाधिजौवासतरेतरविलचणः। एवस सति "इपं रपं प्रतिरूपो बभुवे"त्यादि भ्रुतिः। त्रथातो ब्रह्मजिज्नासेति

तादाक्यं द्रष्टयम् ॥१ ८। मतान्तरमाह अन्ये लिति। विचेपादिभतिप्राधान्येनाज्ञानस

प्रथमपरिच्ेद:। ४९

जोवः। "कार णोपाधिरौश्वर" इति वचनादित्याहः। सर्वथा मायोपडितं चैतन्यमोख्र: स च ध्ानशत्तुप- हितस्व रूपे जगत्कर्त्ता विक्वेपादिशक्रिमदघ्ञानोपहित- स्वरूपेर जगदुपादानमूर्यानाभिवत्। "यथोर्णनाभिः सृजते गृद्यते चे"त्यादि त्रुतेः "यः सर्वन्नः स विश्वक्त् स हि सर्वस्य कर्त्ते 'त्यादि श्रुतिभ्यक्ष ॥ १६।

मायाशम्दवाच्यत्वाद्ययोत्रेषु पत्तखपि पच्चेषु मायोपहितं सैतन्यं जगत्कारणमोप्वर इत्यर्थ:(')। सर्वसम्मत दृत्युपसहरति सर्वचापोति। वज्मानेकत्वनानात्वाभ्यां प्रकारान्तरेए वा जौवेकतवनानात्वयोर्वि- वादेऽपिमायोपडितं पैतन्यमोभ्वर इत्यविवादमिति सूचयत्यपौति। मन्वौख्वरे विवादाभावेऽपि जौवेकत्वनानातयो विवाद्सभ्वात्'१) किमुपादेयं किं हेयमिति पकु। सर्वसुपादेयं सवे हेयं माया- मयलात् व्यवहारख। तर्षि सर्वस्य हेयतवमेव न तूपावदेयत्वमिति चेन। पधारोपापवादन्यायेन ब्रहणो ज्ञातव्यतया व्यवहारेण विना ब्रह्मज्ञानासभ्भवात् तदुपादेयतया सर्वसुपादेयभवत्येव। ध्यं विभेषः । जौवैकले जोवनानाले वा यथा यस्य मनो रोपते व तथा तं पचं खोह्तत्य प्रत्यगात्मानं विविच तस्य ब्रह्मत्वं साच्ञात् कुर्य्यात् न तु तभ विवदितथ्यम्। दूषणभूषरयोः सर्वत् तुख्यल्वात् प्रत्य- गात्मप्रधानता येन प्रकारेण भवति तथा सम्पादनौयं स एव भासार्थ: । तदुकम्। वार्तिककाराचाय्ये :- (१) क, ज, हन्ययमर्थ: पाठ:। (१) क, न, सङ्गाबात् पाठ:।

५ू२

"यया(१) यथा भवेत् पुंसां वुत्पन्तिः प्रत्यगात्मनि। सा सेव प्रक्रियेष् स्यात् साध्वो सा न(र) व्यवस्थितिरिति।" वयुत्पत्तिर्ज्ञानं तत्पदवाच्यार्थस्य मायोपहितख्ेश्वरस् जन्नदि- कारणत्वमुन्नं तदुपादानलेन कर्तृतेन च द्वेधा भवति। तब केन रूपेणोपादानलं केन रुपेष कर्नृत्स्ेत्याकाङ्कयां तदुभयं क्रमेष दर्भयति सचेत्यादिना। ज्ञानेति। ज्ञानपतिमदज्ञानोपहितखरपे- सत्यर्थः। म्रन्यथा शुद्धूस्यामकृतत्वेन कर्तृत्ायोगात्। कर्भृतग्नाम उपा- दानगोपरापरोचज्ञानचिकौर्षाक्कतिमत्वं तच्व शुद्धे म्रह्मणि न समा- वति। "इसक्ो डंयं पुरुष" दत्यादित्रत्या ब्हमणोडसक्गत्वावगमेन

एकस्ैव ग्रह्ाण उपादानत्वे कर्तृत्वे व दृष्टान्तमाइ ऊर्णनाभौति। अहाणोडभिन्ननिमित्तोपादानलवे प्रमाएमाह कथेति। आ्रादिभब्देन थथा प्ृथिव्यामोषधयः सभ्भवन्ति। यथा सतः पुरुषात् केग्लोमानि तथाचरातभ्भवतोष विन्वं यथोर्णनाभिसन्तुनोपचरेत्। "यथाग्े: चुद्रा विस्फुलिद्गा ययुच्रन्येवमेवासमादातानः सर्व प्राणाः थथा सदो- प्ात्पावकाडिस्कुलिङ्गा" दत्यादिवाक्यानि ग्द्यन्ते।। ययोग्रेम्वरस्यासर्वज्ञत्वे जगत्कर्तृतत्र सम्भवतौति ततः सर्वज्ञलवं वत्व्यं, तथ प्रमाएमाह यः सर्वज्ञं दति। यः सर्वज्ञः व सवविद्यख ज्ञानमयं तपः तम्माद्नड्रूस्त नामरपमन्नस्स जायते। "एव सर्वज्ञ एव सर्वेनरः एवोऽन्तर्व्यामो एव योनि: सर्वस्य प्रभवाप्य थौ कि

(१) क, म, यया यया पाठ:। (१) क, न मानवसिति पाठ:।

प्रथमपरिचेद:।

भूतानां श्रहं सर्वस्य प्रभवो मुतः सर्वं प्रवर्त्तते" इत्यादिश्रुति- स्पतिभ्यय यथोक्र ईश्वरः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः यथोतप्रकारेण जगत्कर्त्ता नगदुपादानश्ेति योजना त्रयमेव मायोपहितः परमेशवरो ब्रह्म- विष्ाुमहेशरूपताभभजते। तथाहि। मायानिष्ठं निरतिभयसन्वं चिमू्त्त्याकारेण परिएमते परमे- सरेख्ळया लोकानुग्रहाय। तब दएडकमणडमन्रत्युपहित: सन् परमे- सरो जगत्सष्टा ब्रझ्मा भवति। पङनवकगदाम्ुजपाणतिमूर्त्युपहित: सन् परमेवरो जगद्वोपा विष्णुर्भवति। चिनेषशूलपाणिमूर्त्युपचित: सन् परमेश्वरो जगत्संदर्त्ता महेश्वरो भवति। "स ब्रध्म स भिवः बेन्द्र: सोऽचर: परमः खराड् स एव विष्पुरि"त्यादि भ्रुतेः। एकेव मूत्तिर्विभिदे चिधाौ सामान्यमेषां प्रथमावरत्वं। हरेईरसस्य हरि: कदाचि- द्वाता तयोस्तावपि धातुरायौ॥ दत्यभियुक्रोशेय। बत्र सखभत्तनुसारेण्तोपास्या: सर्वं दृति। अपरे तु सष्टा हिरयग्भो जौवः परमेश्वराविष्टः समष्टि- डिक्ृभरोराभिमानो सत्यकोकवासौ भिवविष्ण-मूर्तों तु शद्ध- सत्त्वपरिणामकपे। रट्रो नारायपासेवेत्येकं सत्वं द्विधा लतम्। "सोने परति कौन्तेथ? ययतरिखं सर्वकर्मदु"। इति महाभारतवचनात् ॥ तन्रापि विष्णुभत्रिमाचं प्रत्यन्तर- पषाधनं भिवादिर्मातिरोषद्ववधानेन विष्णों: सत्वप्रवर्तकलवात्।

इति पुराणवचनाच। "मास योऽव्यभिचारे भक्नियोगेन सेवते। म गुणान् समतौत्येताम् ब्रह्मभूयाय कष्पते"। इति भगवद्प्ननाच्चेति वदन्ति। प्रवास्त मायोपहित: पर एव चन्द्रकलावतंस-नौलकण्ठचिन- यनोमासमेत निरतिभ्रय-सत्व-मूर्त्युपहित: सन् परमत्निवो भवति। स एव सुसुच्तुभिरुपासः । उमासहायं परमेश्वरं प्रभुं चिलोचनं नौलकणं प्रभान्तम् । ध्यात्ा मुनिर्गच्कति भृतयोनिं समस्तमाचिएं तमसः परस्तादिति श्रुतेः ॥ तत्यैव ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा विभृतयः । "स ब्रह्मा स शिव" इत्यादि भ्रुतेः। "यस्ान्नया जगत्स्ष्टा विरिभ्चिः पालको हरिः। संडर्त्ता कालषद्राख्यो नमस्स्मे पिनाकिने"॥ रति वचनाचेति वर्णयन्ति॥ वैष्णावास्तु माथोपाधिक: परमात्मा गङ्न्चक्रगदामुजपाणि- रम्मोष्मेत-निरतिमथसत्मूर्त्युपहितः सम् परमवासुदेवो भवति, स एव सुसुचिभिषपाखं लखय चिमूर्नयो विभूतय: ।

प्रथमपरिच्ेद: ।

एवंम्पूर्वोक्तादीख्वरादाकाश उत्पद्यते, "भाकाशा- डायुर्वायोरि: भ्भेरापः ब्रद्मः पुथिवो व तस्माद्दा एतस्मादात्मनः ब्ाकाशः सम्भूतः" इत्यादिश्रुतेःमाया- या: सत्वरजस्तमोगुणात्मकत्वात, तत्कार्याए्याकाश- दोन्यपि सत्वरजस्तमोगुणात्मकानि अपज्चौक्ततानि सक्षभूतानौति च वर्सयन्ति॥२०॥

"वेदाहमेतं पुरुषं महान्त- मादित्यवणं तमसः परस्तात्। तमेव विद्वानमृत दह अवति नान्य: पन्था विद्यतेऽयनाय।। "स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्र: सोऽचर: परमः खराडि"त्यादित्यादि पुतेः । "मोचमिच्छेञ्जनार्दना"दिति वचनाच्चेति मन्यन्ते॥ ह्ैरथ्यगर्भास्तु, श्रुतिस्त्रतिवादानां बहनां.स्त्वाद्िरष्यगर्भ सुसुन्तुभिरुपासं प्राऊ्ः। प्रवादिपचे मूर्तिचयातिरित्र मूर्निकष्प- मायां प्रमाणसन्तम्। उदाहृतश्रुतौनामर्थान्तरत्वोपपत्ते: ।।१८।। ब्रह्मोमायोपहितस्य सृषिस्यितिखयकारणतं तटस्लचणमुनं तदेव प्रपश्चयन् वियताणपादोत्तन्यायेन सटष्टिकममाइ एवमिति।

बचायङ्रमः, संसव्यमान प्राएकर्शासचदत् परमेंश्वर इदमिदानी सष्टव्यमितौचते। तत ईचितु: परमेश्वरादाकाथ सत्चने भाका- पाद्ायुप्ततोऽगि सत भाप तनः प्ृथिवौषेति।

५६

नचाचैतन्यस(१) कस्पित स्थाकाश्ादेर्वाखाद्युपादानतं कथमिति वाचम्। तत्तदुपह्ित पतन्यस्येवोपादानलेन विवचितत्वात्। श्रन्यथा

शच वैभेषिका मन्यन्ते। ट्रव्यगुणकर्मास्ामान्यविभेषसमवायाः षट् पदार्थाः। गुणाद्योट्रव्यपरतन्त्राः। भावकाय्यं सवें समवायिकारएमसमवायिकारणं निमित्तकारणस्ेति कारण- पयजन्यम्। तब ट्रव्यं समवायिकारएं तानि व द्रव्याि नवैव। प्ृथिव्याद्यश्चलवारः परमाएव आ्काशादौनि चेत्येतानि नित्यद्रय्याणि। दणुकं परमाणुभ्यासुत्पद्यते, झणकेन्ध ख्यणकम्, ततसर्तुरणकमेवं क्रमेण महापृथिवौ महत्य आ्रापो महत्तेजो महाम् वायुरुत्पद्यते, श्रादणकादाब्र्माण्डान्तं सरवें कार्य्यद्रव्य- मनित्यमवयवसमवेतस। त्रपलष्टमहत्परिमाशतारतम्यस् गगना- c दिपरिमाणे विश्रान्तत्ववद्णपरिमाएतारतम्यस्य यत्र विश्रान्ति: स एव परमाण: ।. मचापापरिमाणतारतम्यस्य चसरेणी विश्रान्तिरस्विति वाचम्, तस्य चासुषट्रव्यलेग सावयवानुमानेन तद्वयवट्वणकमिङ्डौ तस्यापि महद्वयवत्वेन, आवयवानुमानेन, तद्वयवपरमाणसिड्रेसखापि

(१) क, ज, न चाचतनस पाठ:।

प्रयर्मपरि देव।

एव माकाशादोनामपि सर्वम कार्योपसढ्या विभुलेन निर-

• 1. नयोत्यत्तिमुतेराकाग्रख्यानादिलं कथमिति वाच्म, प्रमाणा- तरविरोधे तख्य गौपतोपपत्ते, तथाष, पारम्ष सूपं गौष्यमन्- हदिति । एवं मनसोडपोति । घचेदसिन्चम, अनियादृय्यादोनां वहना पदार्थानां विष्व- पानलेन षट्पदर्था न सन्भवन्ति। नय प्रिषादृम्यवद्धावे माना- जाव दति वाच्यम, करतजानयसंयोगे सति मथ्यादिषमवधाने रह्ानुत्यत्या 'तद्पनये दाहोत्पत्या' कहौ दाहानुकूखम्नकरिविना-

नय प्रतिबन्धकााववेन दाहोत्यत्युपपन्तौ कर्य पत्तिविद्धिरिति सथम्, प्रतिबन्धकाभावस्य दाहकारणलवे मानाभावात्, तदचय- पतिरकयो: कार्य्यानुत्याद स्याग्रिमसमयसम्बन्धसन्या टूकलेनान्यथा- सिहूलाच। "कथमसतः सन्जायेते"दि मुत्या "नासतोऽदुष्ट- हादि"ति न्यायेन चाभावकारणतय्य निराकृतलाच। तस्त्कारणे

प्ानन्यात् ड्रय्याद्य: षट्पढार्था रत्यपपतम्। किश, द्रय्याणि नवैवेत्यसन्तम, चन्मकारख दभमट्रयख् हलात्। नजाव्धकारखाओ्ोकाभावतया' कयं इ्रय्यवमिति वाच्यम् । नियोगिनिरपेव्तया प्रतोयमानसाभावलकर्पनायां मानाभा- 8

ड्रव्यत्वोपपेख। तत्म्ात् द्रव्याणि नववेत्यनुपपन्रम् । किद, पातनः श्रुतिसततिविद्ृद्सुभवे निर्ग पतमचिदानन्दखक- पत्वावगमेन, गुणात्रयत्वेन समवायिकारएलेन वा ट्रव्यत्वकथ्पनायां मानाभावात्। नचात्मनोऽदर्व्यले गुणादिवत्परत(न्तलापत्तिरिति वाच्चम्। तख सर्वकष्पनाधिष्ठानतया सर्वप्रेरकलवेम व खातकयोपपत्ते:। कुंतः पारतव्व्य मतोऽपि द्रव्याणि नवैवेत्यनुपपन्रम्। "अ्रतोऽन्यदान्तमि"- त्यादियुत्या ब्रहभिन्नस्य सर्वस्यानित्यलात् कथमाकाभादोनां नित्यलम्। नय (')तस्योपचरितार्थतं प्रमाणान्तराविरोधात्। तथाहि। न तावदाकाभादौनामार्नतते प्रत्यय विरोध्नस्ेषामतीन्दिरियलवात्। नाप्याकार्शं नित्यं निरवयवद्रव्यलात्। भ्रात्मवदित्यनुमानविरोध इति वाच्यम्।, असिङ्त्वात्।

न तावतकजमूर्तदरव्यसंय्योगितं विभुत्ं संयोगस्ाव्याप्यत्तितया सावयवनिरवयवयोसतदसभ्वात्। नापि परममहत्परिमाणवत्वं विभुत्वं

मचेयत्ता नवच्छिन्तपरिमाणलन्परममशचम्, तथाले मानाभा- वात्। नच सर्वच कार्य्योपलन्धिरेवमानमिति वाचम्! तंर्दि यत्र कदापि काय्यं नोपल्येत्, तंत्र तदसिद्या विभुलाषिङ्केः। नाणु-

(९) क, न, पारतज्यापति दिति पाठा:। (१) न, तख्ा उपभरिवेति पाठ:ं।

प्रथमपरिच्ेद:।

प्ंमानविरोध: नित्यताभावेऽपि तमसस्वात्। नाययागमविरोधः ॥दिवाक्च साप्रमाणलात्, भुतिस्तनित्यलमेव बोधयति। नय विनाधकारणानिकपणात्कयं तदुपपद्मत दति वाचम्। परादानकारणमाग्रादेव तभाभोपपत्तेः । किं तदुपादानमिति पेत्परिणाम्युपादानमज्ञानम्, विवर्सो- एदानम्गरहा। तब महाणो नित्यत्वऽपि "ज्ञानेनाज्ञाननिवृत्या

सवेनाकाभा दोनामनित्यलम्। एतेनाकाशादोनां समवायिकारणासमवाचिकारणानिकृपणा-

कारणपरिभाषाया श्रमामाणिकल्वात्। कुतसर्षि कार्य्यत्पत्तिरिति चेदुपादानकारपानिसित्तकारणाभ्यां ते व निरूपयिथ्येते। सम- वायासभावो वच्चते। एतेन परमाणनांमययुत्यत्तिविनान्रकार-

मानाभावात्। मचानुमानात्तत्सिड्धिरिवाच्चम, तर्षि तत एव परमा- पार्मा सावयवत्वप्रसङ्गात्। नचानवस्याभ()यात्तदसिड्विरिति वाचम्। परमकारणे विश्रान्तिसभवेनानवस्यापरिहारात्.। नय मेदसर्षपयो-

चोजकलात्। किद्ध, रपादिमल्वात् परच्न्तताच परमाणनां. सावयवलमनित्यल- मभ्यपगनतवं घटादोनां रुपादिमता तथा दर्शनात्। किस (१) क, क, निधेनि पाठ:।

सदेत चिन्ताकोखमे

संयुक्का्यां परमाणुरष्या दाणुकोत्पन्तिर्वाच्या । सातुपपत्रा तन्हं- य्योगाडयोगात् परमाणूनां जिरवयवत्वाभ्युपगमातसंय्योगो न भवति तथ्याव्याप्यदृत्तिलवात्। नद्ि निःप्रदेशे संयोगतद्भावौ सम्भवतः। वसवड्डामान्दि गामनवच्छे दकत्वान्त सम्बन्धानिरूपपाच। तआत्पर- माजुभ्यां द्वाणुकसुत्यचते रत्यसङ्गतम्। भपिच वेनासुतं भुतन्भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञानमिते- कविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञातम्। तच्व ब्रद्मभिन्नस्यानादिले- नित्यले बाधितं सात्। नय तदिष्टं मृदादिदृष्टान्तेन कार्य्यसर कारणाद्थ्यतिरेनेष तदुपपाद्नमनर्थकं स्यान्तममात् बहमभिनं सर्व- सुत्यधने विधोयते पेति व्िष्टतरम्। व्तु तर्हिं प्रधानानहदादिकमेण प्रपस्ोत्पत्तिरिति पेच्र, प्रधानस्याप्रमापिकलेन जगदुपादानत्वायोगात्.। नतु स्वतिषिद्ूत्वांत् कथमप्रमाणिकल्वमिति चेत्र, श्रुतिविरोधे

न्यायोगात्। तम्मात् ब्रह्मण एवाकामादिकमेण जगदुत्पच्यते रत्य- नवद्यम्। चाकाश्रादिग्यः सनधरोरोत्यन्तिं वक "कारणगृणा हि कार्य्यगुणाभारभन्त" इति न्यायेम भृतकारणसाद्ञानस्य सत्रनसमो- गुणात्मकलवेन रत्काय्याणामा का प्रादोनामपि सत्वरजस्मोगुणात्ाकलवं व्यवहारायोग्यलात्। सूल्भृतलवं पख्चोकरपाभावादपचोक्ततल सेतार माबाया दति। वर्णयन्ति वेदान्तविद दति ग्रेव: ।।२•।

प्रथमपरिच्छेद।

एतेम्य: द्क्षभूतेग्य: स्यूलभूतानि सक्षशरीराशिय पपरदरशलिङ्गात्मकानि जायन्ते। सप्तद्शलिद्गानि तु ॥नेन्द्रियाखि पञ्न, क्म्मेन्द्रियासि पञ्च, मनो बुद्धि: = प्राखाय्येति ॥ २१॥

/. एतेम्य: सून्नभूतेव्यः सूचधरोराणं खूलभृतानास्ोत्पत्तिमाइ सम्य इति। विङ्गांनि गणयति। सप्रद्भेति। श्रीजलकूचणू यनन्राणास्थानि ज्ञानेन्द्रियाणि। वाक्पाषिपाट्पायपस्ाख्ानि वर्र्ेष्द्रियाणि। तम ग्रब्दोपखन्धिसाधनमिष्द्रियं श्रोषम् । सर्शोप-

थे, गमनक्रिया साधनमिष्ड्रियं पादौ, विसर्गक्रियासाधनमिड्डिक यु :. सुखक्रियासाधनमिष्द्रियमुपखः, सुखतः खातुकूलयाचा-

तिव्या प्निवारणायातौन्रियमित्युक्रम। भ्रतोन्ड्रियतं नाम संयोगादि-

मय वस्तुमाचस्यालौकिकं साचात्कारविषयत्वाद्सनव दति, सचम। अलौ किकसा चा त्कार खानभ्गीकारात्, सामान्यज्ञानयो- रजधर्ारणां प्रत्यासत्तितवे मानाभावेनांतिप्रसक्गेद प तव्जन्ययाचा-

नय तर्हि साकास्काराविषयत्मतौन्रियलमस् किं जन्याभोन

तथाच आकाशादिसात्विकांभेभ्यो व्यस्तेग्यो घाने- न्द्रियाखि उत्पद्यन्ते। "आकाशसास्विकांशात् श्रोचमुत्पद्यते, वायोः सात्विकांशात् त्वगिन्ट्रियम्। तेजसः सास्विकांशाचक्:, तपां सात्विकांशाद्रसनं पृत्निवो सात्विकांशात् ब्राएं श्रोचमाकाशः"।। इत्यादि श्रुतेः। आ्रकाशादोनां सात्विकांशेभ्यो मिलितेभ्यो उन्तःकरसमुत्पद्यते। २२।

पेति(९) वाच्म्। सर्वख वस्टनोज्ञाततयाऽज्ञाततया वा साचिभाष- लेन साचिणो नित्यापरोछलेनासनभववारणार्थलात्। धर्मादावति

पैतन्याभिख्लं प्रमिते: साचाल्चम्। एतचागे व्युत्पादयिथ्यते। मनषि चित्तस् बुद्धावंहद्ारस्यान्सर्भावं मला बुङ्धिमनसोर्यइपम्। प्राण्तापान- ययानोदानसमाना: पञ्च प्राणास्ेषां चच्णमनुपद्मेव वच्यति।।२ १।। सप्नद्भलिङ्गामासुत्यन्तिक्रममाद तथाचेति। व्यस्तेन्यः प्राति- खनेग्यो ज्ञानकरणानोन्रियाणि ज्ानेन्रियाणि, ज्ञानस्य सत्वपरि-

कस्मात्किमुत्यन्रमितयाकाङ्गायामाह आकाशेति। त्रोचसर शब्द-

(१) क ज पुच्तने-चकारी नाचि।

पथमपरिचेद:।

हपादिपु पशस मध्े वं गुपड््टज्ाति तदिन्ड्रियं तहुचकमिति माप्तेः । भन्यथा ग्ब्दयाइकव्वमेव न खात्। एवं लगादोनामपि य्वादियास्विकां भकार्य्यतं द्रष्टयम्। तब भुति प्रमाणयति भोष- मति। आदिभब्देन "वायौ तक् पग्ौ चचुरु जिक्का पृथिव्यां प्रापमिति स्टद्यते"। अ्रस्यार्थ: आ्ाकाशे यः सान्विकांभ्सस्मछोचसुत्यत दति वर्यायान्तरेव्वपि योजनीयम्, भ्न्तःकरपस श्रोभादिद्ारा शब्दादि-

श्रम साख्ा मन्यन्त

तब प्रकते वुद्धिकृत्पद्यते महत्तत्वापरपर्य्याया। ततोऽदद्धारः। उच चिविध: सत्त्वरजसतमोगुणभेदात्। तब सांत्चिकांडकारादेकाद-

5. प्रो: प्रवर्त्तकलवेन सहकारी पश्चतन्नेभ्यः पस्मदाभृतानि। तदुशम्।

सप्रवोउभ्कस्तु विकारो न प्रक्तिर्न विकति: पुरुष" दति। अ्रथ्यार्थ: सत्वरजस्तमोगुणानां साम्यावस्था प्रक्ति: या जगती- रजकारणं न कस्यापि विद्यतिर्भवति महदइडारपस्यतन्प्रानाषि सप्नप्रळतयो विकतयस भवन्ति। मूखप्रहंत्यपेचया मव्तलवं विक्वति: कार्य्यमिति यावत्। बहद्वारापेचया प्रकतिर्पादानकारयमिति बावत्। एवमसझ्ारोडपि महस्तल्ापेचया विकति: रन्रियपस्-

तन्ाभापेचया प्रकति:। एवं पस्ततवाणाष्वद्टारापेचया विक्यतय:। सूखभूतापेचया प्रकतयस भवन्ति। एकाद्ग्रेन्ड्रियाणि पस्मश्त- भूतानि षोउम्रविकारा एव घमकृत्वात्युद्वो नोभयमिति, तव्ि- नयम्। सूचलता "ईचतेर्नाभन्द"मित्यादिना Sपष्टतया प्रमाणिक- लेन प्रधानवाद्स्य दूषितसवात्। "अश्रमयं दि सौम्य? मनः भापो- 'मयः प्रापस्तेजोमयौ वागिति"

ननु ब्रह्माणो. इसक्गलेन त्रुत्या वा तस्य जगदुपादानलवं कर्थं प्रतिपाधते विरोधादिति चेतसत्यम्। शुद्धूस्यासम्भवेडपि माथोप- द्ितस्य तत्भ्भवादेतच प्रागेव प्रतिपादितम् । एतेन "निरवयव- मण नित्यं मन" इति नैयायिकमतं म्तुनम्। ऋ्रद्वतमुति- विरोधापत्तेः। "एतस्माव्यायते प्राणो मनः सर्वेन्ियाणि पे" ति मुतौ मनस उत्पत्तिश्रवपाङ्गावकार्य्यस्या नित्यलाच्। किस। "चनूत तत्परिच्छ्रिमं यत्परिच्ियं तत्षावयवं तद- नित्य"मितिनियमेन मनसो मूर्नत्ा्युपगमेन सावयवलमनित्यलख सादेव। अपिच मनसोडणुलवे तत्ंयोगजन्यसखख तावन्ानम्रसङ्ग्न सर्वाक्गय्यापि सुखं न खात्। तथाप, "पाडे मे बेदना भिरसि मे सुखभि"ति। चुगपत् सुखदुःखानुभवो न खात् मनसोऽणलेनोभयन बंयोगा- अभवात् एतेन मनसो. विशुलं प्रत्युकम् ।२२॥

प्रथमपरिच्ेदः।

दाबतुविधम्। "मनो बुद्िरहद्कारय्ित्तक्ोति चतुर्विधम्। सङ्कल्यासं मनोरूपं बुद्धिनिथयरूपिणो।। अ्रभिमानात्मकस्तदृद्हद्कार: प्रकोत्तितः। अ्रनुसन्धानरूप्च चित्तमित्यभिधीयते"॥ इति वार्त्तिकवचनात्। पूर्वोक्काकाशदिराजसां- भ्यो व्यस्तभ्यः कम्मेन्द्रिया एयत्पदन्ते। आ्राकाशराजसां- uद्दागिन्ट्रियमुत्पद्यते, वायोराजसांशइस्ौ, तेजसोरा- पसांशात्यादौ, अपां राजसांशात्पायु:, पृथिवोराजसांशा- पस्थ:, आकाश दिराजसां भेभ्योमिलितेभ्य: प्राय उत्प- इते, सोऽपि दृत्तिभेदात्पञ्चविधः। तस्मात्ावयवमन्त: करणसुत्यधते इति बिड्धूं तुद्गिजते तदि- ॥। तब पचचौकरणवार्ततिकमुदाहरति मन हति। कर्मेन्द्र- णामुत्यत्तिमाह पूर्वेक्किति-वचमादिक्रिया कर्मतत्करणनोन्ि- पि कर्मेन्द्रियाणि प्पामिति । केचितु। वपां राजसांगादुपस्थसुत्पद्यते, शचिवौराजषाञ्यात् युः "कष्िन्नापः प्रतिष्ठिता इति रेतसौ"ति मुतेरिति वदन्ति। प्राणोत्पन्तिं वत्तिभेदानतद्वेदं तकचपसाह प्राकम्मिति। तम परमापमाह वाक् पाणीति। ब्रादिभष्दैन "एतस्व्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि पे-" 9

पराग्मनवान्नासाग्रवर्त्तों प्रायः, चर्वाग्गमनवाम् पाय्ादिस्थानवत्त्त्यपान:, विघग्गमनवान् सर्वशरोरवत्तों व्यान:, ऊद्धगमनवान् कवर्त्युदान:, अशितपोतान्त-

"वाक् पाखिपादपायूपस्थास्थानि कम्मेन्द्रियागि तेषां क्रमेरो-" त्यादि श्रुतेः ॥२३॥ त्यादिवाक्यं ग्ठह्ाते। तथा पद्मपुराणे भिवगीतायामपि सूक-

"व्योमादिमात्विकाश्रेम्यो जायन्ते धोन्द्रियाणि तु। य्योष: त्रोषं भुवोघ्राणं जलाष्जिष्हाथ तेजस: ।। चचुर्वायोस्वगुत्यन्ना तेषां भौतिकता ततः। ययोमादोना समस्तानां सात्विक्निन्य एव च।। जायेते बुङ्धिमनसौ बुद्धि: स्याबिसयात्मिका। वाक्पाणिपादपायपस्ास कर्पेन्रियाणि तु।। ययोमादोनां रनोऽ्ंग्रेभ्थो जायन्ते तान्यनुक्रमात्। समस्तेम्ये रजोडगेन्य: पस्चप्राणास्ततः परम् ॥ जायन्ते सप्नद्भकमेवं सिन्गं भरौरकमिति। नागकूर्मजकलदेवद्स्तधनन्नयाख्या: पस् मन्ये वायवः बन्ति। नाग चद्गोरपांकर:, कूंर्ष अग्मिलनकरः, ककलः चुत्कर:, देवटत्तो जुसष करः, धनश्चय: पोत्रपकर इति वदन्ति। वेदान्तिनस्ठ तेर्षा पृथक व्यनागौरवां कुत्यादिप्रमाणाभावाच प्राणादिम्वम्सर्भावं वदन्ति ।१ ।।

प्रथमपरिप्े:।

मेम्यानैवान्तर्भवन्ति। वक्यमाणं स्थूलशरीरमन्नमयः गेशः। उत्तम्, "सक्षशरोरं कोश चयात्मकं कर्म्मेन्द्रियैः सहितः प्रायः प्रारमयकोश: कर्म्मेन्द्रियैः सहितो मनो मनोमयकोशः ज्ञानेन्द्रियै: सहिता बुद्धिर्वि-ज्ञानमयकोशः त्रयमेव कर्तृत्वोपाधि, विज्ञानं यन्नं तनुते"॥ इत्यादि श्रुतेः। अ्रन्तःकरसस्य सप्वटतिर्दिविधा निश्चय- पत्तिः सुखाकारा वत्तिश्वेति। निश्चयदत्तिमदन्तःकर-

तवोपाधि:।

थति वच्चमापेति। ब्रममरदादिख्यूलग्नरीरं कार्य्यान्रमयकोन्तः(१), वि- राट् खूखगनरौरं कारणान्रमयकोप्तः(२), उभयमेकोत्तत्य निर्दिभति

हत्य तानेव कोधाननुक्रामति कर्मपेति। नयं विज्ञानमय:(१) कोभः, (१) क, ज, कार्य्याग्मय: कोम दनि पाठ:। (९) क, न, कारषाच्मयः कीम दति पाठ:। (२) क, न, विज्वानमयकोम इति पाठ:।

"तस्य प्रियमेव शिरो, मोदो दक्षिरः पक्षः, प्रमोद उत्तरपक्ष, श्रानन्द आ्रत्मा, ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठा"॥ इत्यादि श्रुतेः। अ्रयमेव कारपर्य्यन्त आ्रानन्दमयकोशः केचित्वज्ानमानन्दमयकोशं वदन्ति ॥२४॥ इदं स्नक्षशरौरं सप्तदशलिक्रं द्विविधं समष्टिर्व्याष्ट- भेदात्।. अपच्चीक्ततपञ्चमद्दाभूतानि तत्कार्य्यसप्त- दशलिक्क सर्माष्टरित्युच्यते। एतदुपह्टितं चैतन्यं हिर- एयगर्भ इत्युच्यते। प्राणः स्त्रचात्मेति च, जानक्रियाश-

तथय फर्तृलोपाधित्व प्रमाणसाह विज्ञानमिति। ब्रानन्दमयकोभं वयुत्पाद्यितुं सत्ववृत्तिं विभन्नते भन्तःकरपस्ेति। ततः किमित्यत भाह निययदृत्तिमदिति। तखय विज्ञानमयकोभलात्। तदुपा- धिको जोवः कर्त्ता जांता प्रमातेति चोचते1)। सुखाकारवृत्ति- मदन्त:करवख, भोकृलोपाधित्े प्रमाणमाह तस्येति। भ्रथभ्भोकृत्वो- पाधि: कारणपर्य्यन्तः वज्ञानपर्य्यन्तः श्रानन्दमयकोशेपाधिकसि- दात्ा भोतेत्युचते इति भाव:। पचान्तरमाड केचिच्चितिं। नयं पचचिन्तनौय: ।२ ४।। पश्चकोभ्यान्व्युत्याद्य सचागरौरं विभजते इदमिति। समषिं

सरनादिषनतो भवतौत्याच एतदिति। हिरथ्यगर्भप्रापसूपभव्दानां तहाथकल्वे क्रमेण प्रदत्तिनिमिंस्तमाह द्ानेति। नानस क्रिया च

(९) क, न इत्यर्ण इत्यधिक:।

प्रथमपरिच्ेद:।

क्मदुपहितत्वात्, व्यापित्वाच। भबवा पूर्वोक्कापची- एतभूते्यः: सर्वव्यापकं लिङ्शरोरं पृथगेवोत्यनं तदेव- मष्टिरित्युच्चते। सर्मा्टित्वन्नाम गोत्वादिवत्सर्वभ घष्टिचनुस्यूतत्वम्। तदुत्तम्, "तेभ्यः समभवत्सूनं लिङ् सर्वात्मकं मददि"ति। केचितु वनवत् लिङ्गशरोरसमुदायः सर्माष्टरिति दन्ति। प्रत्येकं लिङ्रशरौरं व्यष्टिरित्युच्यते। व्याष्टित्व- एम व्यत्तिवत् व्यारतत्वम्। एतदुपह्ितच्ैतन्यं तैजस त्युच्यते। तेजोमयान्त:करणोपाधित्वात्॥ २५॥ निक्रिये तथोः पत्ति र्जानक्रियाम्नकरिः "इदान्ने सूथमाणः पत्रि- : प्रत्येकम भिसम्बय्यते" तथाच ज्ञानभत्तिः क्रियाभतरिसेत्ये-ते

शन्तरमाह त्रथवेति। किं तत् समष्टिलं तवाह समष्टितना- मेति। उकार्ये सम्मति-माड तदुकमिति। तेम्वोऽपखोत्ततपसभूतेभ्य: सर्वात्मकं सर्वव्यापकं परमात्मनो गमकत्वालिङ्गमिदमेव साध्मर- सत्वमित्यु थते इत्यभिप्रेत्याइ महदिति। पचान्तरमाह केचिम्मिति। प्रयमपि(1) चिन्यः व्यष्टिख्रपं व्युत्पाद्यति प्रत्येकमिति। व्यष्टिलं निर्यन्तिवष्टितं नामेति। बस्त ततः किं तवाह एतदुपहितमि- ति। त प्रदृत्तिनिमित्तमाह तेजोमयेति। तेजोमयं तेजोविका- रोयदन्त:करयं तदेवोपाधियक स तथोक्रः तस्य भावसव तस्मा- दिवर्य: ॥२५॥ (१) क, पुखके-चय-न्याळी न।

सामान्यविभेषयोरिव जातिव्य्तयोरिव व सर्मष्टि-

रपि तादाव्यं एतदेव स्रक्षाशरोरम्, अ्रविद्याकामकर्म्म- सहितं पुर्य्यष्टकमित्युच्यते। भानेन्द्रियपञ्चकं कम्मेन्द्रिय- प्चकम्, भरन्त:करणचतुष्टयं प्राादिपच्चकं भूतसूक्ष- पञ्चकम्, भरविद्या काम: कर्म्मचतान्यष्टौ।)। तन कार्य्या विद्या द्रष्टव्या।। २६।

दोपासमया हिरण्यगर्भप्राप्निफलसभवान्तजम्ञानस्य न निष्पुयोजनत्व- मित्यभिप्रेत्य तदनुसन्धानोपयोगिलेन सदृष्टान्तं समष्टिव्यब्धोस्ता- दाक्यप्रतिपादनेम तदुपह्ितयोरपि तादाव्यं प्रतिपाद्यति सामान्यविभ्ेषयोरिवेति। द्रव्यल्वादिसामान्यं पृथिवौजसादिविभेष: सत्ता सामान्यं द्रययं(९) गुपादिर्वा विभेष: घटलादिर्जाति: पृथुवुभ्रो- दराकारघटादिर्य्यकि:। ततव यथा सामान्यविभषयोसादाक

ननु जातिव्यलोवें प्रेषिकादिभि: समवाधाभ्यपगमात्कयं तहष्टा-

(१) क, चयमपि चिन्स हत्यधिक पाठ:। (९) न, सन्ता समान्यं इयमिति पाठ:।

प्रथमपरिच्येद:

सयादि, सवयप्रमाणाभ्यां वस्तसिद्धिरिति न्यायविदां समय: तट्- भावात्तद्षिदि:। मतु नित्यसम्नन्धमं समवायलचपं प्रत्यवादौनि प्रमाणनोति

निरुपणात्। तथाहि, त्रुतिस्तावन् "सदेव सौम्येदमय भायोदेकमेवाद्ितीय" "बतं ज्ानमननं श्रिति", शरंध्पोडनन्तव्वमद्ितोयलस प्रतिज्ञाथ तव्दिडूये "तदेचत बंड्र्था प्रजायेयेति" "तप्तेजोऽसृजत" "यतो वा दुमानि भूतानि सायन्ते" "सानन्दो बह्मोति" व्यजनात्॥ "बामन्दादेव खण्पिमानि भरतानि जायन्त"-रत्यादिना ब्रहमाव्यतिरितस् जगव्जातस्य तस्ा- दुत्पत्तिं तमिमिंतयम्प्रनिपाद् "ऐतदाव्यमिदं सरवे तत्सत्यं स भ्रात्मा सत्वमषि व यसायं पुरुषेयश्ासावादित्ये स एक" रत्यादिना पछ्यणोडद्ितोयतम्तिपाद्यति। सा (1) समवायस्य नित्यते विदष्येत।

वमात्कयं ब्रह्मपोऽद्वितीयलमिति चेढाढम्। परज्ञानादो नामध्यसलेन मेवामधिष्ठानमाचतथा ब्रह्मणोडद्िती थलोपपत्तेः। मचाना दिभावद्य नित्यतनियम: तस्यारोपिततवेन ज्ञाननिवर्त्यतात्, चनारोपि मखानादिभावसय तथात्वस्ष्टत्ात्।

(१) म, स समावायखेति पाठ:।

मसकतमिति वाच्यम्। नष्ि वथम्प्रागसतः सत्ता योग्यतमाय्य- चपसम्मन्वितवं वा (1कार्य्यलं नूमसयोरसकगतत्वात्, नापि परिणा- मित्मसभ्वात्। किं तर्नि विवर्तापरनामाध्यसत्वम् मह्मकार्य्यल- क्षेति नूमः। एवस सति "ऐनादाव्यमिदं सर्वें" "वाचारमपं विकारो नामधेयं "तदनन्यत्वमारभपाशब्दादिभ्य" इत्यादिश्रुति- सूनाणि सामस्ख्ेनोपपद्यन्ते मन्यथाऽसङ्गतानि स्:। तस्प्राद् म्ह्मव्यतिरिक्स्य सर्वस्य तत्वज्ञाननिवत्त्त्यतयाSनित्यत्वावगमाच्तित्य- सम्बन्धतं समवायलक्षणमित्यसङ्गतम्। किश्, समवाधसमवायिभ्यां भिन्नोऽभिन्नो वा बघ्येऽपि यम- वायः,• समवायिनि केन समन्धेन वत्तते संयोगेन समवाधेनान्येन वा। माद: ट्रव्यधर्मतात् संयोगस्य, न द्वितौयः भ्रमवस्थाप्रसङ्गात्,

अन्यथा समवाथासिङ्धिप्रसङ्गात्, नाद्य द्वितौय: अपसिद्धान्तापसे:,

समवायासिङ्टिः । तथादि न तावत्त्यचं प्रमाणमतीन्द्रियत्वात् समवायस्य घटे रूपं समवेतमित्यादिप्रतौतर्वादिकस्पिततया (९)सर्व- सम्तत्वाभावेनाप्रमागणलात्, नापि तचानुमानं प्रमाणं सिङ्गाभावात्।

तस्मासन्तपाप्रमापायोरनिरूपणात्, समवायासिट्टे ्जातिव्यतो: सा-

(१) म, कार्यन्सेनि, दति पाठ। (९) म, वा इत्यषिकः।

प्रथमपरिच्ेद:।

सा च चतुविधा, अनित्ये नित्यत्ववुद्धि:, त्रशुचौ पुचित्वबुद्ि:, अ्सुखे सुखत्वबुद्दिः, अ्रनात्मन्यात्म्बुद्धि- ति, तदुक्तम्,

मान्यविशेषयोर्वा सर्वच तादाक्यमेव सम्बन्ध दति सिङधूम्(१)। भत-

नय व्यष्टिसततधरौरख भौतिकतया समष्टिसूतानरौरो- शुदानत्वाभावात्कयं तयोस्तादायमिति वाच्यम चपसोक्ततभूतानां

इदुपादानतथा तथोस्तादाक्योपपत्तेः। त्रथवा समष्टिकरणनामेवा- पात्मिकाऽसङ्गपरिक्ेदाभिमानेन व्यष्टित्वमस्तु "स वै वाचमेव थमामत्यवहत्(९) सा यदा म्त्युमत्यमुच्यत साभिरभवदित्यादि

वव स्ान योसादा्यादेतदुपदिततजस सूचात्मनोरपि तादाव्यभ्भवति, भेखले सति अभिन्नसत्ताकतवं तादाव्यं ततव दिरण्यगर्भाइंपश्ी- पास्या तत्ाथया सर्वोत्सष्टानन्दावाप्निः प्रयोजनं सभ्भवनीति जज्ञानमर्थवदिति भावः । "पुर्य्यष्टकेन लिड्गेन प्रापाद्येन व युञ्यते"। रति सोकोत्तपुर्य्यष्टकश्ब्दार्थं प्रक्रियान्तरमाह एतदेवेति। हेतु केयमविद्येत्यत शाह तननेति ॥२ ६। कार्य्या विर्द्या विभजते साचेति। चातुर्विष्यमेवाइ बनित्य

(१) न, सिवान्न दनि पाठ:। (१ ग, मन्यवददिति पाठः। 10

98

"अनित्या भुचिदु:खानात्मसु नित्य शुचिसुखात्मस्थातिरविद्येति"। अ्स्यार्थोऽनित्ये ब्रह्मलोकादिसंसार फले नित्यत्वबुद्धि- रेकाऽविद्या द्रष्टव्या ।२०॥ दूति। असुखे सुखभिन्ने दुःखे तत्ाधने सुखबुद्धिरिति तत्ाधन- बुद्धेरथुपलच्पम्। तच योगभास्त्रसग्नतिमाह तदुक्मिति। सूचं व्याचष्टे म्स्यार्थ दति। मनु "अभोकमहिमं तस्िन् वसति ाश्मतौः समा" द्त्यादि म्रुत्या ब्रह्मलोकस्यनित्यत्वावगमात्कथमनित्यलम् नच तस्य कर्म-

सत्या "तद्यथेह कर्मचितो लोक: चौयते एव मेवासुन पुष्यचितो लोक: चोयते" दत्यादि श्रुत्या वा नित्यत्मनगम्यत इति वाचम्। उपासनाविधेरप्रामाध्यप्रसङ्गात्। यथा खर्गादावनित्यतदोषदर्भनेन खर्गतत्साधने क्कानिवृत्या प्रवृत्तिनिरोधेन नित्यफलोदेभेन तत्ा- धनेऽप्रवृत्तिः। एवम्-ब्रह्मलोकादावनित्यतववदोष दर्भनेन तहुभरेन

नच तदिष्टम्, ब्रह्मलोकातिरिक्कनित्यफले मानाभावात्। अन्यवापि दोषदर्भनेन प्रवृत्तिनिरोधात् सन्दिदान: सर्वोऽपि सोकोऽनथें प्रान्ुयात्, मोक्षपास्त्रं सर्वमनर्थक प्रसन्जेतेत्यतः केवल- कर्षषा व्सयानित्य त्वेदपि यथोत्रांभा स्त्रप्रामाछात्, ज्ञानकरमसमुच्चयसा- धयथय ब्रह्मखोकस्य नित्यत्वमभ्युपगन्तव्यम्। एवं च सति स्ुनिस्पतौ

प्रथमपरिखेद।

च्यन्तरविरोधा दितर विषये व्याखथेये। तआ्मत् बहालोकखानित्य- कथनमसङ्गतमेव द्त्यन नूम: नित्यलप्रतिपाद्कश्रुतेरर्यवादलाद् सल्लोकोऽनित्य एव। तथाहि, "पूर्णाइृत्या सर्वान् कामान् वानो- "ति वचनस्य विष्यपेचिततया दतरकर्मविध्यानर्थक्य प्रसङ्गण च पार्थवादतं तथाऽस्यापि तथात्वमेव। नचोपासनाविधिस्तनित्यत्- पेच्यते। किं तर्हि फलमानम्। ब्न्यथा खर्गादिसाधनविधेरपि पालेन कर्ममफलानां तारतम्याभावप्रसङ्कनागिहोचानुष्ठातुरत्तरकाल- र्यानुष्ठाने उपासनायास् प्रदृत्तिर्नस्यादतोविधि: फलमेवापेक्षते, तवित्यतमपि। नय ब्रह्मलो कस्या नित्यलदोषदर्गंनेन तव्वाधनोपामनायामप्रवृत्या

प्रविधायभास्त्रस्याफि तथात्वप्रसङ्गात्। नच कर्मफलानित्यतज्ञानेऽपि रागवभात्रवृत्तिसन्भवेन कर्षा- गस्स्य नाप्रामाध्यमानर्थक्क्तेति वाच्यम। तर्षि म्रळ्यतेऽपि तुख- हत् ! किस "तद्यथेड कर्मचितो लोक: चोषत एवमेवासुच [खचितो लोक: चोयते" इत्यादि श्ुतेः त्रवणविष्यपेच्यततया तार्थवादलेन खर्गार्थवाद्वत् खार्य प्रामाष्यसन्तवेन पुष्यकार्य्यस

नय ब्रह्मालोकस्य विद्यासाय्यलेन कर्मफलवेशयणेन नित्यलमिति चम्। तत्विद्याया म्रहाभिन्नसर्वनिवत्तकलवेन तत्ांधनत्वाभा(९)-

(१) क, ग, मपेचवे। इनि पाठ:। (९) क, न, सभावादिति न इमावे। यनाधनलादितिपाठी हभावे।

अरशुचिषु ख्वशरौरपुचभार्य्यादिशरोरेषु मुचित्वनुद्धि रपरा, दुःखेषु दुःखसाधनेषु च सुखतत्साधनबुद्विरन्या

विद्याचतुविधेति। वादुपासनायास्तु मानसक्रियारूपलेन पुथ्यान्तर्भृततया तत्ाष्य महाख्जोकस्यानित्यलं स्ादेव। किस, "तदथा पेभस्कारी पेथसोमाचामुपादायान्यन्नवतर कव्यापातरं रपं तनुत एवमेवायमात्मेदं घरौरं निहृत्य श्रवि याङ्गमयित्वान्यनवतरं रूप कव्यापतरं रूप कुरते पैचं वा गान्धट वा दैंवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वे"त्यादिना म्रह्यलोकान्तस्य सर्वस्य( कर्थफललेन संसारगोपरत्मुक्का "अथाकामयमान" इत्यारभ "बझाप्येतो"त्यन्नेन संसारासंस्पष्टमविद्या कामकर्मातीतं ब्ह्मभार मोषं नित्यफलं मद्यालोकातिरितं दर्भथति श्रुतिः। वतसदति- रिशनित्यफले.मानाभाव इत्युवात्तप्रलाप: । किस, "योभूमा तदमतमथ यदश्पं तनमर्यम्" व्तोऽन्यदार्न्तम "सविनागितु तदिद्वि येन सर्वमिदं ततं। विनागमंव्यथस्यास न कसित्कर्तमईति ॥ भन्तवन्त दमे देशा नित्यययोक्ता: गरोरिय:। मासुपेत्य पुनर्जन्म्र दुःखालयमा्राय्तम्।। नाभुवन्तिं महात्मानः संसिद्धिं परमाक्गता: ।

(९) क, न, सर्वसोनि न हमावे।

पधमपरिचेद:।

कामो राग:, कर्म्म चिविर्ध सन्चितमागामि प्रारब्यन्नेति स्वक्तं फलमदश्वा ऋटष्टरुपेण विद्यमानं सच्चितं वर्वरम यथा सन्ध्यावन्दनामिहोचादि। आ्रगामि अरर्िमिँ करोरे क्रियमाएं कर्म्म। वर्त्तमानशरीरारम्भकं प्रारब्ध

इत्यादिश्रुतिसर तिभिरखण्डेकर सब्रद्यभावव्यतिरिमंस्या नित्यल- ुःख हेतुत्वावगमात्, ब्रह्मलोकस्यानित्यत्वसेव। अपि च "चस्काययें (दनित्यमि"ति व्याप्या भावकार्य्यस्य सर्वस्यानित्यत्वाबगमात्। मसयोकसयापि कर्मसाध्यतेन भावकारस्थलेनानित्यलं स्यादेव तस्मा- हदभोकमहिममि"त्यादिवाक्यामां न्यायशून्यतया विष्यपेचिततया

सिन्रित्यलपुद्धिरविध्यितिनिरवदं मक्मूचपूर्णाला च रौरस्याशपि- गम्। तदुकम,

कायमाधेयभौषत्मात्पण्डिता चछपिं विदुः" द्ृति॥

बमेष्यपूर्ण कमिनालमडुखं

कलेवरं मूचपुरोषभाजनं रमन्ति मूढ़ा न रंमन्ति पण्िछिताँ" इति ।२०।

र्मम। सन्चितागामिकर्म्मणो: फलभोगेन विरोधिकर्म्मा- न्तरेस वा ब्रह्मघ्ानेन वा विनाशः। प्रारब्धस्य तु भोगेनैव विनाश: ॥२८।।

खत्वं प्रतिकूलवेदनौथं पोड़ात्मकं दुःखं तत्साधनं ब्रह्महननापेय- पानादि बनुकूलवेदनौयं प्रोत्यात्मकं सत्ववृत्तिरूपं सुखं तत्साधनं महापूजनं गङ्गाजसपानादि दुःखतत्षाधनेषु सुखतत्ाधनभ्रमं सुच्ुबुन्द भाह "विमोदितोडयं जन ईश मायया व्वदौयया तां न भजत्यमर्थट्टृक्। सुखाय दुःखप्रभवेषु स्जते ग्टहेषु योषित्युरुषस(९) वच्चित" दति। दूयमस्माकं सरवेषां प्रत्यचषिड्रा चेत्यतो दुःखादिषु सखादि- बुद्धिरवधयेति। तदुकमित्याह दुःखेति। प्रेषं स्पष्टार्थम, भविवेके- नाशदारचिदात्नोसादान्याध्यासपूर्वकमिदं मे भूयादितिजाय- मानान्त:करणवृत्तिविभेषो रागः। कर्मा विभजते कर्मेति। नेविध्य- मेवाह सच्ितमिति। सख्चितं निरपयति खेति। तदुदाहरति यथेति। तत्वज्ञानादूध्वं क्रियमापं कर्षागामोत्यभिप्रेत्याहा- गामोति। प्रारव्वहर्ण सचयति वर्तमानेति। "अधभ्यमेव भोतव्यं जतं कर्मा शुभाशुभम्। नाभुनीँ जोयते कर्ष कल्पकोटिभतैरपि।

(१) म, योषितृ प्रयपैसेनि पाठा।

प्रथंमपरियेद।

प्रायसित्तरपत्येनो यद्ज्ञानकतव्वेत्। कामतोव्यव हार्य्यसत वचनादिह जायते।। "शोयन्ते चासय कर्माणि तमिन्दृष्टे परापरे"()। "तरति शोकं तरति सर्वपाभानं तरति"। "जानागि: सर्वकर्ममाणि भस्मवात्कवते (")तचां"।

भूयस्तपखी भवति पक्किपावनपावनः। परोचं ब्रह्मविज्ञानं शाब्दं देगिकपूर्वकम्॥ बुद्धिपूर्वकतं पापं शत्स्रं दद्दति दश्निवत्। प्रारब्धं भोगतो नश्येच्ेषं ज्ञानेन ददते।। इतरद्वितयं कर्म तद्त्ेषि प्रियवादिनो: ॥ "तद्धिगम उत्तरपूर्वाद्ययोरक्केषविनाभौ तद्टपदेभात् दूतर- प्येवमसंखेष: पाते तु भोगेन लितरे चिपचित्वा सम्पद्यते"

रोधिकर माव्रह्या ज्ञाननाश्यलम्। प्रारब्वव भोगकमाश्यलमित्याइ सितेति। च सच्ितस्य कर्माणः प्रायखित्तज्ञानाम्यां नाओोडस् भ्रागामि- संपा: कथ नाभः स्यान्तसय तदानीमनुत्यन्नलादिति(९ वाच्यम्। स्याप्यश्नेषसनवेन फलाजनकतया नष्टप्रायत्वादिति तात्यव्ें न एलं म्हापाचात्कारेण वर्णनाभ:॥२८॥

(१) क, म, परावर दति-पाठ:। (१ म, अकुंग दनि पाठः। (२) क, ग, चनुतवत्वादिति न हश्यवे।

किं बहुना प्रारब्धव्यतिरिक्कानामविद्यादोनां पञ्च- लेशनां तत्वज्ानानाशः। तथाि, "अविद्यास्मितरागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्चक्ेशः"। कार्य्यकारगरूपाद्िविधा विद्या निरूपिता। ग्रहक्ा- रस्य स्रक्षमावस्थाऽस्मिता "इदमेवमहत्तखवं" "सामान्या- हह़ार" इति चोच्यते। राग उक्रः, द्वेषः क्रोध: स्वौछ्त- तस्य पुनस्यागा सहिष्णत्वमभिनिवेश: एतेषां पच्चा- नाम्ब्रह्मसाक्षात्कारान्निर्रात्तः। "जात्वा देवं मुच्यते

पसक्केश इत्याकाङ्कायां तवनिरुपयितुमाह तथाहौति। पतञ्जलि- सूयं पठति प्विध्ेति। तथाविद्या पूर्वमेव निरृपितेत्याइ कार्येति भ्स्ितां निरपयति बहद्धारसेति। सूम्मावस्या कारणावसेत्यर्थः। कपिलपतञ्चलिम्यामिदमेव महत्तत्त्वमित्युचते। वेदान्तिभि: सामान्याहद्वार दत्युथते। ताम्यां प्रकृतेर्महानावतोऽइद्दार दति

हारसत्नावस्था सामान्याइडारो वमु भ्क्यते। नय तच प्रमाणभावः पूर्वमेवोत्ततवादिति भावः । तम प्रमाण- माइ मालेति। आदिभब्देन "एतदो वेद निहितं गुहायां सोडविद्यागन्थिं

प्रथंमपरिचेद:। तिष्ठतु तावत्प्रासग्गिकम्। एवं स्रक्षशरोरोत्पत्ति- रूपिता पञ्चौक्कतभूतानि स्थूलभूतानि। पञ्चीकरसं पूर्वोक्तानामाकाशादोनां तामसांशन् एकैकं दिविधा(t)

विकिरतोह सौम्य सुहायन्थिम्यो विमुक्ोऽम्ृतो भवति"। "यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येडस्य शदि खिता" भ्थ मर्च्चौडमृतो भवत्यच ब्रह्म समश्रुते" दत्यादिश्ुतयो सुचन्ते। सतिरपि, "ज्ञानेन तु तदजामं येषां नागितमात्ान" सत्यादि "झात्वा देवं सर्वपाभापहानिः चौपेः- क्रेगे जनामृत्यु- परंदाषिरिति" वाक्यश्रेषानुरोधेनोदाइत्भुतिं व्याचष्े पाधेरिि। पथ्यार्थ: देवं खप्रकाग्महम्द्ुह्मास्ोति साचात्कला विद्यापिितारा- दिवाभिनिवेश: पश्यमि: केमापरपर्य्यायपाभम्दाभिधेयैर्सु्यते यर्य:। एतत्सर्वमभिप्रेत्य भगवता वार्तिकाचार्य्येणाप्युक्म् "यः पश्ेतवगं भ्रान्तमानन्दात्मानमद्दयम्। न तेन किच्चिदाप्नव्यं ज्ञातव्यं वावभिय्यते"॥ "हतजत्यो भवेदिदान् जौवन्मुक्तो भवेतदा"॥। २८। दति प्रास्गिकं परिसमाप्य प्रक्ृतमनुसरति तिष्ठतिविति। प्रसङ्गादागतं प्रासभ्गिकसुपसंहरत्येवमिति। एवमुक्करोत्या चोतक्मेपेति यावन्। एवं वार्त्तिककदृपि सष्टिक्ममाइ सा, "आसौ देकं परम्ुद्य नित्यसुक्तमविक्रियम्।·

(१) क, ग, दिषा विभव्येति पाठ:। 11

समं विभज्य तबैकैकं पुनर्चतुविधा विभञ्य खांशं परि- त्यज्य इतरांभेषु योजनं पन्चीकरगम्, "तासां चिछतं चिष्टतमेकैकं करवाणौति" चिद्टतकरसश्रुतेः। पञ्चीकर- सस्याप्युपलक्षसत्वात्। पच्चीकरएं प्रामाणिकमेव ।। ३०।

तम्मादाकाप्सुत्यनं ग्रब्टृतन्ाचरूपकम्। स्र्भात्मकस्ततो वायुस्ेजोरपात्मकं ततः॥ आपोर सात्मकासस्मात्ताभ्यो गन्धात्मिका महो। मब्देकगुएमाकामं भब्दस्पर्भगणो महत्। भन्दसर्भकपगु पेस्त्रिगुपं तेज उथ्यते।

तेभ्य: समभवत्सूं चिद्ध सर्वात्मकं महत्" दति॥ तेभ्योऽपसौकतभूतसास्विकांमं राजसांग्रेभ्यः सरमष्िव्यय्यात्मक सिङ्ग भरोरमुत्यन्नमित्यर्थ: । एवं सरक्षमरीरोत्पत्तिं सप्रपसता निरुय व्यूकभतोत्पत्तिं वुं तानि लचथति पच्चौकतेति। तान्यपख्जो रतभूतानां तामृसांग्रे्यो जायन्त इति ग्रेषः। पख्चोकरपप्रक्रिया मनुभाषते पञ्चोकरपन्विति। मनु कान्दोग्ये तेजोऽवन्रानां सष्टिमुक्का चिदत्करणप्रति पादनात् पौकरपप्रक्रियांव्युत्वादनमसङ्गतम, तब प्रमाणाभावात्!

तेत्तरोयकश्रुत्यनुसारेप "चाकामं वायुं व सद्दा तेजोऽसृजतेति'

प्रथंमपरिचेद:।

ख्यातलेन पश्चोकरपस्याययुचितलादिति वाच्यम, चिद्ृत्करणे- ृपि सर्वव्यवहारोपपलेरित्यान्रज्ञाष तायामिति। ता्या पृथि- तजोदपाणां मध्ये एकेका देवता चिवृतं थथा भवति तथा सवापि एवाच प्रक्रिया पृवियप्नेनयं नथार्णा भूतानां मध्े एकेकं मजं दिधा विभव्य तवाप्येकं भागं दिधा विभव्य खांभं परित्ब्धे- सरयोर्योजनौयं चिदृत्करयम्, एतद्भिप्रायेण सूचकारोडप्ाष गम्तामूर्त्तिकृत्निस्त् चिद्ृत्कुर्वत उपदेभादि"ति स्ृतिसूर चप्रसिडूलवेन। "भूतानां चिदृत्करणमेव न पख्चौकरणममिति" वाचस्तिमित्राः। आचार्य्यासत कान्दोग्यभ्रुतौ पक्चभृतपर्गविव- संयां पिद्ठस्करपमेव न(1) पशोकरणमिति प्रतिपादने प्रकरण-

काभवाय्ो: ग्रन्दस्रभापशन्धि: सयान्ताई तरदेव, चिटृटत्करण-

वत्करपमपि न सिद्योत्। तनय मुतेरप्रामायं प्रसन्धेन्ततख शतेरप्रामाच्यपरिशाराय सर्वंच व्यवहारोपपत्तेश, श्रुतिसूषयो: -खोकरणं विवचितमेवे"ति चिद्ृत्करजश्रुतिसूषयोः पचचीकरण-

(१) क, न, विष्करयमेव न पशीकरवामिति पाठो काड:। (९) क न, चवशामिति पाठा हत्यबिक:।

"वैभेष्यात्त" "तद्दादस्तद्वाद" इति न्यायेन स्वांशभूय- स्वाद्विभेषव्यपदेशोऽपि सम्भवति। एवं च सति आ्रकाशे शब्दोऽभिव्यज्यते, वायौ शब्दस्पर्श, तेजसि शब्दस्पर्श रूपाणि, जले शब्दस्पर्शरूपरसाः । पृथिव्यां शब्दस्पर्श- रूपरसगन्धाः। तथाच पच्चौक्कतपृथिव्या: ब्रह्माएडमुत्पन्नं तदन्तर्वर्त्तिलोका:, चतुर्दशब्रह्माएडान्मनुशतरूपे जाते, ब्रह्माएडान्तवत्तिपृथिव्या शषधय उत्पन्नाः, शरषधि- भ्योऽन्नम्, पितृमातम्यां भुक्तान्नपरिणामरेतः शोखित, तद्दास स्थूलशरौरमुत्पन्नं तच्चतुर्विधम्, जरायुजमएडजं सवेद्जमुद्विज्ज श्तेति। मनुष्यादिशरौरं जरायुजम्, पक्षि- पन्नगादिशरोरमएडजम्, यूकमशादिशरौरं स्वेदजम्

ननु यदि पखोकरपोन सर्वेषां भृतानामेकोभावसर्शोषं प्ृथिवौदं जममित्यादिविभेषव्यपदेभ: कथं स्ादित्यान्नक्क सूचेण परिहार- माइ वेभेव्यादिति। विभेषस्य भावो वैभेव्यं खांग्रथस्तम्, तस्त्मरात् तन्तदाद: इयं पृथिवौदं जच्नमिति विशेषव्यपदेश द्ति सचार्थः। आभ्मेवार्थमनुसन्दधाति संग्रिति। पखचीकरणस प्रयोजनमार् एवसेति। पशोकरणे कते मतोत्यर्यः। भ्राकाश्े पञोक्वताकाभ एवं सर्वच द्रष्टव्यम्। "आापोवार्कसयदपांभर आयोत्तमहन्यत सा पृथिव्य-

प्रथंमपरिचछेदः।

उत्तम, स्थूलशरोरं पुनः प्रकारान्तरेख दविविधं

डान्तं तदन्त्वर्त्तिकार्य्य सर्व समष्टिरित्युच्यते। भ्रथवा वत्तिषु गोत्वादिवत् सर्वर्व्या्टघ्ननुस्यूतं पञ्चीक्ततभूत- पाय्थ ब्रह्माएडात्मकं व्यापकं सरमष्टिः वनवत्सकलस्थूल- हरोरसमुदायो वा समष्टिरित्युच्यते। एतदुपहितं ततिन्यं विराद वैश्वानर इति चोच्यते। विविधं राज-

भवत्तस्यामत्राम्यत्तसय तप्नख्य(१) तेजो रसो निवसतांगि"- रेति श्रुतिमाश्रित्य पचचौक्यतप्टथिय्या: ब्रम्माण्डोत्पत्तिमाइ तथेति। "म वे नेव रेमे तस्मादेकाको न रमते स द्विनीयमेकन् हैतावानास यथा स्त्रीपुमांसौ सम्परिर्व्वंती स दममेवात्मानं धापातयत्तत: पतिस पत्नी चाभवताभि"ति श्रुतिमात्रित्य ब्रझ्माण्डात्मनो विराट्पुरुषात् मनुग्नतरूपयोद- चत्तिमाइ ब्रझाण्डादिति। "पृथिय्या श्ौषधयः चौषधिम्योऽनंत्रम्नात्युरुष"

पदिति। जरायुजादोनि दर्भयति मनुव्यपशादोतिग।र१।

(९) क, न, वान्तखोति पाठ:।

चद्ैतचिन्ताकौंख्भे

मानत्वात्, सर्वनराभिमानित्वाच्च प्रत्येकं स्थूखशरौरं गवादिव्यत्तिवद्यात्तं व्यष्टिरित्युच्यते। एतदुपहितं चैतन्यं विश्व दत्युच्यते। स्नक्षमशरीरमपरित्यज्य स्थूख- शरोरे प्रविष्टत्वात्।३२॥ अनयोः समष्टिव्यथ्योः सामान्यविभेषयोरिव तादा- क्याभ्युपगमादेतदुपहितं विश्ववैश्वानरयोरपि तादा- तयम् ॥ ३३॥

प्रकारान्तरेण खयनधररौरं विभजते उनमति। समष्टिष्यूण- भरौरं वुत्पास्थति पसोक्यतेति। पचान्तरमाइ प्रथवेति। तचैव मतान्तरमाइ वनवदिति। ततः किं तवाह एतदिति। समष्टि-

विविधेति। व्यष्टिसरूपं व्युत्पाद्पति प्रत्येकमिति। व्यष्टिस्यूल- भरोरोपहितवेतन्यस्य विश्वसंज्ञामाह एनदिति। तब युत्रिमाष सूकोति ।२ २॥

पाधिकविव्वज्ञानस निष्युयोजनं सुखदुःखमराप्निपरिहारयोरसम्-

नन्दावाप्निप्रयोजनं सभ्भवादित्यभिप्रेत्य तदुपायनोपयोगिलेन तदुपह्ितथोरपि

(१) क, पुसाने सम्युपममादिति न हमावे।

प्रथमपरिचेद:।

शादाव्य प्रतिपाठ्यति बनयोरिति। यथा सत्ता सामान्यद्रव्यादि- घेवयोस्तादाक्यं समवायस्य पूर्वमेव निराजतल्वात्() तथा वष्टि-

डाक्यम, एवमनयोर्भेदासभ्भवादभेदांग्रमादाथ बहमेव वै्वानरो- सरसोति नमेदोपासनया तत्षाचात्कारेण तदानन्दावाप्ने:(९)सम्भवान्। नानं(1) सप्रयोजनमिति भाव:। भथवा शल्ा प्रथमं विश्वं वेश्वानरात्मलेनाइमेव वैश्वानरोडसीति विभाव्य ततसेजसं सूनात्मालेनाइमेव सरभात्मास्रोति विभाव्यानन्तरं प्राज्त- मो:्रात्मलेगा इमेवेम्वरोऽसोति विभावयानन्तरं समष्टि()व्यष्टिस्यक- पस्सकार पोपाधिकमोंकारवाचं परम्बध्ाइमसोति सर्वात्लेन विभाव्य पख्ानानवेकाय्तामापचे बति सरव जगत्थूलसूत्तादिकमेण निर्विभेषचिन्मा चेडखणडेकरमानन्दे परम्रभ्मणि विष्याप्य तदनन्तर- मेकाग्रेप मनसा खप्याखण्डेकरसत्रध्मानन्दात्मतां साचात्कुर्य्यादि-

निर्पपं() कतम्। तदुकाम, "समाधिकालात्गेवं विचिन्चा तिप्रयन्नतः। थूरसूत्तक्रमात्सवें चिदात्ानि विष्यापयेदविति।"

(१) क, निरसल्ादिति पाठः। (२) ग, भाव हत्यषिक पाठ: । (२) क, यातिसक्वादिति पाठ:। (1) क, म, नंदू हत्यषिक पाठ:। (५) व, बडि दति न। (१) ग, नाहातम्यमिति पाठ:।

CC अद्वैत चिन्ताकख्तभे

एक एव जीवो जाग्रदवस्थायां स्थूलस््रक्ष्कारणा- विद्याभिमानी सन् विश्व इत्युच्यते। स एव स्वप्राव- स्थायां स्रक्षशरोरकारणाविद्याभिमानी सन् तेजस दत्युच्यते। स एव सुषुप्तौ काराविद्याभिमानी सन् प्राभ् इत्युच्यते। स एव शरीरचयाभिमानरडितः सन् शुदपरमात्मा भवति॥

निर्विभ्नेषं परम्ब्रह्म साच्षात्कर्तुमनीश्वराः। ये मन्दासेऽनुकुप्यन्ने सविभरेषनिरुपणः॥ वशोकते मनस्येषां सगपब्रह्मभौज्तनात्।

"एष. सर्वेषु भृतेषु गुढ़ात्मा न प्रकाशते। दृध्यते लग्या बुद्या सूत्लया सूत्दर्भ्िभिरि"ति।"

ननु व्यष्टिस्यतसूत्तकारणाभिमानिनो विश्वतेजसम्राज्जाः संघा- रिणः प्राकृनिरुपितास्ते किं खतन्न्ा जीवा: श्ाहो सिदेकसयैवा- वस्याविभेवाः। नायः सर्वेषां खतन्ततया परत्परभेदान्युपगमे सुपुप्ति- स्प्रयोरनुभूतंखय पदार्थक जागरद्वसथायां विश्वन्न सरणाभाव-

द्वितीय: परिगिष्यत इत्याष एक एवेति। भ्रयम्भावः ब्रसङ्गोदा

प्रथमपरिचेद:।

तस्यैवाभिमानिनो जौवस्यावस्था: पञ्च जाग्रत्सप्त-

रिन्द्रियैः शब्दादिविषयानुभवावस्था जाग्रद्वस्था। ।ाग्रङ्भोगप्रदकर्म्मोपरमे सति इन्द्रियोपरमे जाग्रदनुभव-

शीन: प्रत्यगात्माऽविद्यामात्मलनोपगतः प्राश्न इति उचते। व

भोपगतो विश्वः। एवं विश्वतजमप्राज्ञाः प्रत्यगात्मन एकस्येवावस्याविभ्रेष्म इतौम- मेवार्थ स्पष्टयति जायदवस्थायामिति नर्ादनेन लं पदार्थ-

तथाहि, जाग्रदवंस्ायां परीरचयमाच्तितवेन, खन्ने घरौरदय- सांचिलवेन, सुषुप्नौ कारएश्ररीरसाचितेन, समाधौ शुद्ूस्य प्रकाश्- चिद्रपेए भानमन्वयः खन्ने खथूणभरीराभानं सुषुंत्तौ सूननाभरीरा- भानं समाधौ कारणशरौराभानस्। शरोरचयव्यतिरेक: चित्तस्य वृत्तिशून्यतथात्मैकाकारावस्ा समाधिस्दानों देशदिषु सर्वभाभि- मानस्य निवृत्तत्वात् समाध्यवस्यायां भरौराणां व्यतिरेको भवतेव। तस्यामवस्यायामात्मा वस्तुतः शुङ्धः परमात्मा भवति सर्वाभि- मानशून्यत्वादिद मेवान्वयव्यतिरेकाभ्यां ्वं परदर्थिोधनं तद्यायत्तं तत्सर्वमनात्मेति निखचित्य यदन्वितं स आत्मेति निययः। तदुपाया- व्वयव्यतिरेकाविति शुद्धेति। समाधिरवख्ायांमिति भेष: ।। जागदाय्यवस्ानिरपयितुमाह तख्ेति। ता एवोदि्भिति 12

अद्दैत चिन्ताकौस्तभे

जन्यसंस्कारोदूतविषय स्तज्ज्ञानावस्था स्वप्नावस्था।

णात्मनावस्थितिः सुषुप्तिः ॥३४॥

जाग्रदिति। जागदवसां लच्ष्यति दिगिति। आरदिभब्देन दिग्वा-

"चन्द्रयतुर्वक्रो रुद्रः चेनज्ञ ईश्वर" द्ूति सोकोऋदेवता वातादयो ग्टह्यन्ते। ताभिर्देवताभिरनुग्टद्ी- तानि अधिष्ठितानौन्द्रियाणि" यानि श्रोचादौनि तैरिति यावत्। पब्दादिविषयानुभवावस्या जाग्रद्वस्थेत्यके खप्नेडतिव्याप्रिस्तचापि वासनामयविषयानुभवस्य सत्त्वात्तद्यावृत्त्यथं दिगादौत्युक्तम, खप्ना-

यानुभवावस्था आग्रदवसेत्युकत सुषुप्नावतिव्यात्रिस्तचाप्यज्ञानविषयक- साच्यनुभवस्य सत्ात्। अत उत्ं श्रब्दादौति। सुषुप्नौ भब्दादि-

चैतन्यं शब्दादिविषयानुभवः। अ्रन्त:करपवृत्तिमये निरूपयिव्या खप्रावख्ां लक्षयति जायदिति। विषयतञ्द्वानावस्था खन्नावसथे

(९) क, म, नङोचरान्त:करयेनि पाठ:। (१) क, ग, चकारीनघथः।

प्रथमपरिच्ेदः।

वस्था मूर्च्छावस्था तदुत्तम्, "मुग्धेऽईसम्पत्ति: परिभेषा- दि"ति। एतच्छरौरभोगप्रापककर्म्मोपरमे द्विविध-

शरोरप्राप्तिपर्य्यन्तं मरखावस्था।

नावत्युक्रक जागदवस्ायामतिव्याप्निः रजतानुभवजन्यसंस्कारोड्ूता-

रम दति। उपरमे निमित्तमाह जाग्रदिति। सुपुप्तिलचसमाह नाग्रदिति। विभेषविज्ञानोपरमात्मिका सुषुप्निरित्युके जायंदवस्था- यामतिव्याप्तिस्तदा समाधी विशेषविज्ञानोपरमसच्वात्। अत उक्र पुङ्धे: कारणत्मनावसानमिति, समाधावन्तःकरपास् खरूपेण सत्त्चान्तातिव्याप्निरित्यर्थः। विशेषविज्ञानीपरमे निमित्तमाह स्यूलेति। तचापि निमित्तमाह जाग्रदिति ॥३ ४। मूर्चकावस्ां लच्यति सुद्गरेति। विश्रेषविज्ञानोपरमावस्या- मूर्चत्युके जाग्रदवस्थायामतिव्याप्रिरत उत्रं सुद्गरेति सुद्रप्रहार- ज नितविषादावस्था मूर्च्छा इत्युके जागदवस्ायामतिव्याप्रिरत उ विभेषेति मूर्च्काया त्रवस्ान्तरतवे व्यामसूचं संवाद्यति तदुक- मिति। ततीये स्थितं मुझरादिपहरादिनिमित्ते सति पुंबां या मूर्चामाचचते लोका: सा मूर्चा जाग्रदांयन्तर्भूता श्राहो- खिदवखथान्तरमिति संभयः। तब श्रत्यादिव्ववस्ान्तरत्वेमाप्रसिङ्क-

केचित्वस्या उत्तावस्थास्वन्तर्भावं वदन्ति। अ्रत्न श्रुतिस्मृतिपुराणप्रमाखानि प्रसिद्वानि॥३५॥

मूर्चा सषुप्तावेवान्तर्भता नावस्थान्तरमिति प्राप्तेडभिधोयते। मूर्च्छा- जायदादिम्योऽवस्थान्तरं परिभरेषात्। सा तावन जागरत्खप्रयोरन्त- भवति विज्ञानाभावात्। नापि मरणे पुनरुत्थानदर्भनात्। नापि सुपुप्नौ खचवैसचष्यात्। तरथाहि सुषुप्नस्य प्रसन्नवद्नत्वनिष्कम्पत्वा- दिकं लच्एां मुग्घसय तु विकरालवदनत्वसकम्पत्वादिकमतो सचपविलयय्यान् सुषुन्नावन्तर्भवति मूर्च्का। किन्तु परिभेषाद्वस्थान्तरमेवेति मकम्पत्वादीनां सुषुप्रिवैल-

निर्णयः। मरणवस्थां लचयति एतदिति। देंहभिमानो द्विविधः सामान्याभिमानो विशेषाभिमानस्ेति: सुषुन्नौ सामान्याभिमान: पुनरुत्थानदर्भनात्। जौवसय निरभिमानसोत्थानायोगात्। सुषुन्नौ जौवस देहे सामान्याभिमानस्तिष्ठत्येव जायत्खप्रयोविशेषाभि- मान: मनुष्योऽहम्ब्राह्यपोऽदमिति। मरणे भोगेन प्रारब्वये द्विविधस्य सामान्यविभेषरूपस्याभिमानसय निवृत्या भाविदेवादि-

ग्रामावस्या मरणावस्ेत्यथः। सूचकता मरणावस्थाया जायदादि-

न्तरमाइ केचित्विति। तचापि मरणवसाया न जायत्खप्रयो- रन्तर्भाव: देहभिमानाभावाञापि सुषुप्नौ पुनहत्यानाभावात्।

प्रथमपरिचछेद:। हर

एवमेक एव परमात्मा समष्टिस्थूलसक्ष्मशरौरतत्का- एगामायोपहितः सन् वैश्वानर इत्युच्यते। "ब्रहमेव व्वानगेऽस्मो" त्येतदुपासनया तत्प्राप्तिः फलम्भवति। श्वानराधिकरे सचकारभाष्यकाराभ्यां एवमेव श्रुत्य- ईस्य तथा(१) प्रतिपादनात्। स एव परमात्मा सर्माष्ट- क्ष्मशरीरतत्कारसमायोर्पाहितः सन् हिरएयगभ- त्युच्यते। एतंदुपासनया तत्प्राप्तिः फलम्भवति ॥३६॥

बंलः परिशेषानूर्च्ायामन्तर्भावः। तब कर्मश्रेषे सति पुनरत्थानं हैगप्रद्कर्ष्मग्रेषाभावे मरणमिति भाव: ।३ ५।। .

ननु सन्तु विश्वतेनसप्राज्ञा एकस्ैवावस्था विशेषा: वेश्वानर- चात्मेश्वरेषु को निर्षय इति तचाह एवमिति। यथा विश्वतैज- पाज्ा एकस्यैवावस्थाविशेषा: एवं वैश्वानरसूत्रेश्वरा इत्यर्थः।

ए्य जोवसिङ्गलवादौश्वरस्य तद्रहितत्वात्। तथाघ श्रुतिः "योऽभनाया पिपासे ओोकं मोहं जरां मृत्युमत्येतो" द्या अभनायाद्यतौतत्वमौश्वरख दर्भयति। तसदेकस परमेश्वर- वस्थाविभ्रेषा दत्यमङ्गतमिति चेवरवम्। सूचलता वादरायणेन "वैश्वानरसूचातमनो: सुखविभिष्टाभिधाना- देव च वैश्वानर: साधारणप्दविशेषादि"

(१) ग पुथतके सघेति न डकत।

"हिर स्यगभ जनयामाम पूर्व-न्तमेतावतः कालस पुरसादसजत तं जातम भिव्याददात्। सभाएकमकरोत् सो विभेत् स वे नैव्र रेमे कार्य्यात्यये तदध्यचेष सहातः परमभिधानात्" "ब्रह्मण सह ते सर्वे संग्राप्ते प्रतिमञ्चरे। परसान्ते रतात्मान: प्रविभन्ति परम्पद"- मित्या दिश्रु तिस्म तिसूचेस्तयोर्जन्रमरणबन्धमोच्तभ याSरत्यादि प्रति- पादनम्। रण। वैराग्यार्थ तत्प्रतिपादनम्। तथाहि, श्रुत्यादिभिस्तयोर्जन्मादिषु प्रतिपादितेषु( तथापि दोषदर्भनेन वैराग्यमुत्पद्यत दति तत्म्रतिपादनम्। नचं तावता तयोर्जीवतम, तथाते ईश्वरस्थापि तथात्वप्रसङ्गात्। तस्यापि कामनादिश्रवणात्। कामनादे्जोवलिङ्गलात्। तस्रा- "दः सर्वज्ञः स सर्वविद् यस् ज्ञानमयं तपः तमौश्वराणं परमं महेश्वरं श्राप्तकाममात्मकाम"- मित्यादिश्रुत्या • निरतिभयज्ञानेश्वर्य्यादिभक्रिमत्वावगमाद्यथाकाम- नादिश्रवणडपि न जौवतं तथा "ज्ञानमप्रतिहतं यस्थ वैराग्यस् जगत्पते। ऐश्वर्य्यस्ेव 'धर्मास् सहसिद्धं चतुष्टयमि"- ति सत्या सूत्रात्मवेश्वानरयोरप्रतिहृतः(९ खतः सिद्धूनिरतिभय

जोवलमत र्दश्वरत्वमेव युक्कं चेतत्। "यथा जौवस्य' नात्माश्नुतेर्नित्यताच्च ताभ्य" दूति न्यायेन

(१) क, म. पुप्त के प्रतिपाद नेष पाठः। (२) ख, ग. पुस्तके प्रतिष्ठतखतः पाठः।

प्रथमपरिच्छेदः।

साद्यभावे निवितेऽपि "पराचरव्यपात्रयसु" "तद्पदेशो'१) हऋसद्भावभा वित्वादि"ति न्यायेनीपाधिकमुत्पन्तिविनाशवत्त्वं तथा- ब्रभ्भवस्तु "सतोऽनुपपत्ते"रिति न्यायेन "न जायते बरियते वा विपसित् आ्रकाशवत्मर्वगतस्र नित्य"-

56 पन्यादोघवरस्याप्यस्तु हिरष्यगर्भादिरुपेए। नच तावताजीवलं(९) पनावृत्तस्वरूपलवेन परिच्केदाभिमानाभावात् आद्टतस्वरपेण परि-

निरपाधिकस्य ब्रह्मणो जौवतेश्वरत्वयोरनभ्युपगमेन सोमाधिकस्य दभ्यपगमेन तम्य जीवतं प्रसन्धेत। तम्मात् सूचात्मवैश्वानरयोः

गैपाधिकजन्म्रा दिपरतिंपादनख वेराग्यार्थत्ाच्च निरतिशयज्ञानै- पर्य्यादित्य योगाच्वानाटत्तखवरूपलेन थोरीघ्वरत्म् । एवस तदुपासकानां तत्प्रवादेन क्रममुत्िरुत्पद्यते। तसमादेक- वव परमात्मनो वैश्वानरसूचेश्वरा(8) अवस्थाविभ्रेषा दृत्यभिप्रेत्येम- थें सष्टयति एक एवेति। "तम्य हवा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य

:र्थः। एतदिति वैश्वानरोपासनयेत्यर्थः। यथोत्रीम्रकारण वैश्वानरं

(१) क, ग, पुस्तके तद्यपदेश इत्यादि न। (१) म, जयं नावब्नौवत्यमिति पाठ:। (९) ग, तनः सदावाकस्य म्रहाष उत्पत्वसभ्भव: कुनोऽनपपरेरित्यधिक पाठा। (७) ग, वैद्वानरसनं म्रावद्याविश्ेषा इति पाठ:।

परमात्मानं जाला तदुपासनेन साधकसङ्वावं प्राप्तोतीत्यन सम्मति- माह वैश्वानरेति। शारोरके समन्वयलचणे सिथितं वैश्वानर: साधा रणभन्दविभ्रेषात्। को न भ्रात्मा किम्बह्येत्यात्मानमेवेमं वैश्वानर सम्प्रत्यष्येषितमेव नोबूहीत्युपक्रम्य(१) तेजसस्वादिगुपयोगं घुसूर्य प्रभृतोनामेकेकोपासननिन्दया मूर्धादिभावमुपदिभ्याच्चायते "यः ख्वतमेवं प्रादेभमाचमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मखंत्रमत्ति तखय। ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरख नमूर्धै सुतेजाश्तचुर्विश्वरूपः प्राणः पृथगवत्मात्मा सन्देहो बडलो वस्तिरेव रयि: प्ृथिव्येव पादावुर एव वेदिलौमानि वर्हिइ्दद गाईपत्यो मनोऽन्वाहार्य्यपर्चन आ्स्यमाहवनीय" दत्यादि तत संशयः । किमिह वैशवानरो जठरागिरृत भूताभिराहोखिदेवतात्माथव। शारोर: किं वा परमेश्वर दवति वैश्वानरात्मभव्दाभ्यां संगयः। तब अठराग्रिर्वा भूताभनिर्वा देवतात्मा वा वैश्वानरः खयात्। त्रुतिषु सर्वच वैश्वानरभब्दप्रयोगात्। भ्थवा ारौरो वा खाडश्वानर श्रात्मभव्दादातमभब्दर नचैव मुख्यत्वादश्वानरब्दस्यापि लक्षपया तत्न प्रवृत्तिष्भ्वाम्। तम्माकारोरो वैश्वानरो न परमेश्वर द्ृत्येवं प्राप्नडभिधीयते। वैश्ानरः परमेशवरी भवितुमईति। कसमात्माधारणभष्दविभ्रेषात्। वेश्वानरभष्दस्यस्य साधारण प्रात्मभव्दो दयसय साधारणसर्था विभेषो दृश्यते। "मूर्धेव सुतेजा" इत्यादिना।

(१) म, छुतेजसस्त्रेति पाठ:।

पंथमपररिच्ेदः।

"अन्तर उपपत्े रित्यस्मिन्नधिकरसे सकारभाष्य- राभ्यामुपकोशलविद्यार्यां तथैव प्रतिपादनात्। स केवलमायोपाधिकः सन् ईश्वर इत्युच्यते। तदुपा- या तत्पाप्तिः फलम्भवति ॥३७॥

मचायं जठरादोनां सभ्भवत्यतः परमेश्वरो वैश्वामरस्तम्य बर्व-

किश्, "स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भृतेषु सर्वेम्वात्मखंग्रमत्तो"ति. ननरख परमेश्वरले तदुपासकस्य तङ्भावप्राप्या सर्वल्ोकात्रयान्ा- १) सम्भवति। अ्रन्यथा तन्न स्यत्। ऋपि च "तद्र्थेषौका मग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैवं दास्य सर्वे पाभानः प्रदूयन्े"' इति वैश्वा- ख परमेश्वरत्वे तदुपासकस्य तद्भावमापश्रस्य सर्वपाभदाह उप- ते। दतरथा तदयोगात्। एवस सति वैश्वानरादिभव्दा भाव्यकारोपपरकारेण परमेश्वरे सिन्वं योजनीयाः। तस्म्राद्वैश्वानरः परमेश्वर दति सूबकार- पकारा्यां श्रुत्यर्थ: प्रतिपादितसस्माईश्वानरख्ेन्वरतवं तदुपा- स्य तममाप्निफलभवनीति भावः। हिरय्यणर्भसरूपमाह् स ति। मुतुकगुणोपेतः सरपात्मा हिरथ्यगमीऽइ्मसत्युपासकस्य वापत्तिफलमाह एतदिति। हिरयगर्भो पासन्येत्यर्थ: । २९२ हिरथगर्भलेव्वरत्वे तदुपायकस्य तमात्ती व सम्पतिमाद् पम्तर- पत्तेलित। समन्वयसवषे खितमन्तर उमपत्तेः "य एवो-

(९) क -प्ाहममिवि पाठा। 13

कहैत चिन्ताकौखुमे।

इविषि पुरुषो दृश्यत एष आत्ोति होवाच एतदमतमभयमेतट्- ब्रह्मोति, तद्यघप्यस्िन्मर्पिर्वेदकं वा सिखन्ति वर्त्मन्येव गच्छती"ति श्रयते। तब संग्रयः किमचान्यधिकरणे उपास्यलेनोपदिय्यते कायात्मा उत देवतात्मा बाहोखिच्चारौर: किं वा परमेश्वर दति तन दृश्यते दवति निर्देगाच्कायात्मोपास्लेनोपदिभ्यते इति प्राप्नं

यद्ा, शरौरः सान्तस्यापि करणसामिलेन जागदवस्थार्यां चनु विभेषतः सवनिद्ितत्वात्। तचैवात्मभब्दस्ापि मुख्यत्वादेवं निखधिं सत्यमृंतत्वादिकं भारौरे यपाकथस्विद्योजनीयम् । तस्माककारौर उपासो न तु परमेश्वर द्ृत्येवं प्राप्त नूम अचिखयाने परमेश्वर एवोपास्यलेन निर्विश्यते न चायादि:

परमेश्वर एवोपपत्ते:, दतरचासस्भवात्। किस वाक्योपक्रमे "प्राणो ब्रह्म कें ब्रह्म खं ब्रह्मे"ति सुखवि भिष्टमह्माभिधानात् "य एषोऽचिणि पुरुषो दृश्यत" दत्यषा य एष सर्वनाजो: प्रकतपराम्भिलेन तखैव प्रत्यभिज्ञानात भ्राचार्य्यास्तु ते गतिं वत्रेत्ययौनां वचनाच्च। वाक्योपनिर्दिष्टं सुर विभिष्टं ब्रह्म रहाचिख्ाने ध्येयलेनोपदिश्यत इति गम्यते। भ्रन्य प्रद्यतहाना प्रज्ञतप्रक्रिया प्रसङ्गात्। परमेश्वरस्यापि उपायनार्थर्मा यानत्वसुपपद्यते ।. तम्मात्परमेश्वर एवोपासः। उपकोग्रलेनाधी

(१) प्रकामकत्मित्यर्थ कतः (स) पुसके।

प्रथमपरिच्ेद:।

चोपकोम्रजविद्या तथ्ामियमास्यायिका "उपकोभख्ो इवे काम- यन: अत्यकाने जावाजे ब्रह्मच्व्यमुवासे"ति श्रुतिनियमानाता। मकोभसो नाम कसिद्रह्वचारी सत्यकामथ् गुरोर्निकटे ग्रह्पर्ष्प नवान् तमुपकोभलं श्रिव्यमग्निपरिचर्य्यानिमिन्तं महे सापयित्वा स: सत्यकामो द्रव्यार्जनाथं देशान्तरं जगाम तदोपकोभरलस्य रिचर्य्यया सन्तुष्टास्रेताग्नयो ब्रह्मविद्यामुपदिदिशः "प्राणो ब्रह्म कं घ खं बहो"त्यन्विद्यास पसाद्ति्रश्रा े,ार्ययसु गतिं वत्ेत्यग्रय ऊचु:, अनन्तरमागतेनाचार्य्येण प्रणतं भ्रिष्यं ति ब्रह्मविन्युखमिव त्वन्नुखं प्रतिभाति केनोपदिष्टा ब्रद्मविदेति षट अ्रगिर्पदेष्टा ्राचार्य्यो गतिं .वच्चतीत्युकमित्युक्ोपकोभल प्राचाय्ये भरणं प्रतिपेदे भरणागतं भ्रिष्यं सत्यकामो गुरुरूपदि- म। "य एषोऽचिििणि पुरुषो दृश्यते" इत्यादिना ऋत दयं

वैद्यावाक्यविचारे सूभकारभाव्यकाराभ्यां समष्टिपराणोपाधिकसुख- वेभिष्टपरमात्मोपास्या तव्प्तिः प्रतिपादितेति भावः। ददानौ- :पौधरसरपमाइ स एवेति। मायाखकपं प्राङ्रिरपितं समष्टिस्यून दत्मभरीरराहित्यं कैवस्थम्। "य ब्रात्माऽपहतपाभा विजरो वेम्तयुर्विभोको(१)विजिघतसोऽपिपास: सत्यकामः सत्यसटपः""म नुं कुर्वोत मनोमयः प्राणमरौरो भारप" इत्यादि मुत्युन- :एकः परमात्माहमस्त्यपासनया तमाप्निफलअवतौत्याइ तदिति :सरभावापत्ति: फजसावतीत्यर्थः ।३७।।

(१) क, विम्स्युम्ीकाबिनि पाठा।

अह्वेत चिन्ताकी खंभे

"सर्वच प्रसिद्धोपदेशादिति शासिडल्यविद्यायां दहर उत्तरेम्य इति दहरविद्यायाञ्च सतचकारभाष्यकाराभ्यां

यथोपासते तत्तथैव भवतौति श्रुतेश्च"॥ ३८॥

तथ समपतिमाह सर्वचेति। ममन्वयलचणे खिथितं सर्वच्र प्रषति- दोपदेशात्। "सवैं (१)ख्विदमुह्य तव्नल्तानिति ग्ान्त उपासौत" "नथ खलु सतुमयः पुरुषो यथा ऋतुरमिंलोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति स कतुं कुर्गेत"। "मनोमयः प्रापभरीरो भारप" इत्यादि भ्रूयते ।. तत्र संभयः किमच मनोमयत्वादि गुपाकः ग्ररौर उपास्यावेनोपदिय्यते, ब्राफोखित्परम्न्मोति ततर शरोर एवोपासतेनोपदिय्यते। मनोमयनादिगुपजातस्य तख्यैर सुख्यलेनोपपत्ते:। "न परम्ुह्म त्रप्राणोद्यमनाः रम्र" दत्यादि श्रुत्या प्राणाट्रिसम्बन्धप्रतिषेधेन तस्मिन्मनोमयत्वादिगुणानुपपत्तेः यद्यपि जौवोऽम्रक्तो वाक्योपक्रमगतं ब्रह्म प्रकतम् तथापि ग्रमगुण- विष्यर्थवाद्गतलेन ब्रह्मणोडय्यप्रशतत्वादिलिद्गाद्धारौर'९) एवोपास: एवं निखिते वाक्यगेषगतगुपजातं भारौरे योजयितव्यम्। तममक्कारौर एवोपासो न ब्रह्मोति प्राप्तडभिघोचते। परमे ब्रह्म मनोमयत्वादिगुणकसुपास्यतया प्रतिपत्तव्म, कर्मात्सर्वे वंदान्तेवु तख्येंवोपाम्लेन प्रिद्ूतयोपदेभात्।

(१) सामबेदीयदान्दोग्यीपनिवदि १४ चखे दयं बुलिः।। (२) -प्यप्रळ्वनलादिसिट्: शरोर इनि पाठ: ।

मथमपरिखेद:। १०१

पनापि प्राप्तः गरोरमख्ेति समाषान्तर्गतपर्वनामुत्या पहितख् ऋशाष: परामर्भात्। तङ्ितार्थस सामान्यकपतथा- रथा निवर्नकल्वाभावाच। वाक्यग्ेषगतानां सत्यकामतादिराणार्ना सथ्येवोपपत्तेख भारीरेऽनुपपस्तेः। ग्रमविधिपराद्पि वाच्या- छोवोपासलेन ग्राह्यम्। एवं निखिते आरोरपरातनोरभेदात् नोमयवादिकम्मुहमाष्यपि सभभवति। वद्यपि वैपरोत्यं तथापि समारोप्यस्य रपेण विषयोकपवान् भवेत् । विषयन्य तु रुपेषष समारोपयं न रूपवत्।। त्याचार्य्यता चस्पतिमिश्रैद् क्रात्वान्त वैपरीव्यम्। किस, "एतमितः प्रेत्याभिसभ्भाविताषिमि" "ईशर: सर्वभृतानां इरथेडर्जन ति्ष्ठत। भ्रामयम् सर्वभूतानि यन्त्राकढ़ानि मायया।। तमेव भरणं गच्छ सर्वभावेन भारंत"।

गन्तव्यभावेन भेद्व्यपदेभात्। त्रनम्तकष्ापगुणकं सर्वज्ञं मर्वशत्ति- - "नान्योऽनोऽसि ट्रष्टा" "वेनससापि मां विद्धि सर्वचेत्रेतु भारत" इति शुतिस्त्रति्म्या परमात्मनोऽन्यभरोरो नासि तथाप्यविद्या- कष्पितभेदमादाय तट्टापदेभः। एवस यथोऋपरमेव्रोपामनया भारौरम्योपासिकस् तव्ाप्ति: फलनावति। "यथा कतुरस्तिखोके पुरषो, भवति तथेतः प्रेत्य भवति" "मङ्गका यान्ति मामपि" "मनसादात्परां शान्तिं खानं

१०२

माण्डितविद्यावाक्ये निश्चितं सूचकारभाव्यकाराभ्याम्। एवमन्य- चापि। दहर उत्तरेभ्यः । "त्थ यदिद्मसिन् ब्रह्मपुरे दह्रं पुण्डरौकं वेशस दहरोडसिमिसन्तरा काप्रस्तस्तिन्यदन्तसदम्वष्टव्यं तद्ाव विजिज्ञासितव्यमि"त्यावनाये बचाकाभ्नशब्देन भूताकाशः प्रतिपाधते शारोर: परमेश्वरो वेति संभयः। आ्रकाशशब्दस् भूतविशेषे रढ़लात्तदेवेह प्रतिपाद्यत इति प्राप्तम्। त्रथवा भारौरो वा प्रतिपाधते। दहराकाम्नभब्देन तत्मिव्रात्मशव्दस्य सुख्यलवात्। तस्माक्कारौर एव दहरो न परमेश्वर दति प्राप्ते भूमः। दृहराकाग्ः परमेश्वरो भवितुमहति कस्मादुत्तरेभ्यो हेतुभ्यः। तथाहि उत्तरहेतुवान् वायमाकाप्स्तावानेषोऽन्तर्इदयाकाथ दति वाद्याकाग्रेन दहराकापखयोपमानोपमेयभावः प्रतिपद्यते। स च भूताकापपरिय्रहेणोपपद्यते तेन तथयोपमेयतायोगात्। तथा जीव परिग्रहेऽपि तथ्योपाधिपरििन्नस्य तेन तदयोगात्। किश, "य त्रात्माऽपहतपाभा विजरोविम्ृत्युर्विभोकोविजि- घत्सोऽपिपास: सत्यकाम: सत्यसंकक्प" दति वाक्यभेषगतानां गुणानां भारीरभूताकाशयोरतुपपत्तेः । दहराकाशः परमेश्वर एव। अरपि च, "तचे दहात्मानमनुविद्य व्रजन्थेतांख सत्यान् कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति य एष सम्पसादोऽस्ाच्रौराल्मुत्थाय परं ज्योतोकपं संपद खेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" द्वति दहराकाशो- धासकस्य तङ्ावापत्तिफलं दर्भथति। तब् गारीरभृताकाग्नपरि- वहेपोपपद्ते। तम्माइदराकाप्: परमेश्वर एवेति दहरविद्यावाब्े

मंथमपरिखेद:। १८२

भावनामान्देतु तत्तारतम्येन सार्ष्टि सारुप्य सामोप्य सालोक्य फलानि भवन्ति। "सामः सायुज्यं सालोकतां जयतौ"त्यादि श्रुतेः। ये पुनः साधनचतुष्टयसम्पन्ना विचारासमर्थाः मन्दप्रभ्ञाः तेषां गुरुमुखाद् ब्रह्म सूचकारभाव्यकाराभ्यामौश्वरोपासनया तड्मावापत्ति: प्रतिपादिता। तस्मात्तदुपासनया तत्प्प्ति: फलभ्भवतौति निरवद्यम। ईश्वरोपास- नया तत्माप्नि: फलभ्भवतौत्यच श्रृत्यन्तरं संवाद्यति तं यथेति। तं परमात्मानं यथा येन प्रकारेप यादृभगुपविशिष्टतवेनोपासते ऋद- मेवेश्वरोडस्ौतिष्यायति। तथैव तादृगमेव फलस्भवति। तदुक्रम् मदाभ्िवेन रघुनाथं प्रति "येनाकारेण ये मर्त्या मामेवेकसुपासते। तेनाकारेणं तेभ्योऽदं प्रसन्नो वाञ्कितं ददे"॥ इति। चकारेण स्टतिं समुच्चिनोति। "यं यं वापि सरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्। तं तमेवैति कौन्तथ! मदा तद्भावभावितः"॥ रति सतेसेत्यर्थः ॥ ३८ ॥ ननु भावनोत्कर्षैण तत्माचात्कारवतस्तन्फलभभवतु भावना- मान्ये किं सादिति तचाह भावनेति। मनुष्यत्वविस्पतिपूर्वकं नङ्गावापन्िर्भावनोत्कर्षः। देडे मनुष्योऽहमिति यथा तदत् दषन्नुष्यत्वसरणपूर्वकं तङ्गावापत्तिर्भावनामांन्यम्। तन्तारतम्येन

(१) क, वलमिति पाठ:।

१०8 अद्वेत चिन्ताजौसंमे

निश्चित्य सर्वोपाधिविनिमृत्ं सिदानन्दलक्षणं ब्रक्मा- Sइमस्मोति निर्गुखब्रह्मोपासनया अस्मिन्ेव शरीरे जोवद्वस्थायां मरणावस्थायां वा ब्रह्मलोके वा उत्पन्न- ब्रह्मसाक्षात्कारेख तत्पाप्तिफलम्भवति श्रुते(णर्न्याय सामान्यात्। मित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभि- ध्यायौत।, स एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुष- मौक्षते। ७मित्यात्मानं युञ्जीत मित्येवं ध्यायथा श्रात्मान"मित्यादि श्रुतिभ्यः । भगवताप्युत्तम्, " मित्येकाक्षरम्ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्रन्। यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमाङ्गतिमि"ति॥३८॥

"जगट्यापारवअ(९) प्रकरणादमन्निद्ितत्वाच्ेति" समानरूपतवं सारृपयं समोपवरत्तितं बामोप्यं समानलोकत्ं मालतोक्यम्, एवं भावना- तारतम्येन फलतारनम्ये श्रुतिं प्रमाएयति सान्नदृति। साखः प्राएसय सायुष्यं तादाव्यं तङ्गावाप्तिरित्यर्यः। नचान्यस्यान्यभावापत्ति: कथं विरोधादितिवाच्यम्, समष्टिकारणनामेव परिच्ेदाभि- मानेन व्यष्टित्प्रातिरिति अ्परिच्िन्नोपासमया परिच्दाभि-

कस्येममेवार्थ श्रुतिराइ "देवोभूला देवानप्येति"। एताटृमं फल- भावनोत्कर्षेंष भवति तन्म्रान्चे पूर्वोक्तमेव भवतौति दर्भयति सा-

(१) क, ज, बुलिन्यायसम्पादिति पाठा। (p) क, वलमिति पाठ:।

मंजमभरिदेश।

कनामिति। बादियव्देन "एताबाण देबातार्ना वायुण्ं बार्डिता मानलोकरता यान्तोति" रत्वयादि नुतवो व्चने। वाबो- हडिफनमेट:पुराणेषु •खुटः। एवं सगुफोपासकानां तत्पद-

वप्न सर्वतोविरकानां मन्दप्रज्ञानां विधारान्ञमाणां म्रम्या- पिज्ञासूनां निर्गुषत्रभ्मोपासनया तव्ाचात्कारद्वारा "ईवतिकर्- पिदेभात्त" इति न्यायेन मणिप्रभायां मणिवुद्या प्रदृत्तथ् मणित- त्रिवनिर्गममभ्ममात्निं दर्भथति ये पुनरिति। नित्यानित्यवस- वेकादिसाधनचतुष्टयम्। एतज अगेनिषपयित्यति मह्मविचा- समर्था इत्यर्थ: । तम हेतुमाह मन्देति। नय मन्दमज्ञानां खवनाने कथं प्रवृत्ति: स्ादिति वाच्यम, सुसुच्तावभात्। तथाच तिसपरतोतिहासपुराणेवु मन्दम्रज्ञानां मषेथोप्रभ्तोना सुसुचू्षां नोघसाधने ज्ञानादौ प्रदृत्तिदर्भनात् प्रायः खोणां मन्दप्रज्ञलाय। वं पुरुषाणामपि तक्षभवात्। न काय्यनुपपत्तिरितिभाव: । वेवाचरयोजना ये मन्दप्रज्ञा गुरसुखाद्रड्न निखित्व निरपाधिकं

प तम्माप्रि: परसवतौति। कदाभवतौत्याकाङ्ायामाइ् भ्रष्मि-

्ंखतान्त:करणय्य भावनापरिपाकतारतम्येना मिंखेवभरीरे जोव- इवखायां मरणावस्ायां म्ह्माखोने वा म्रहामाषात्कारी भवति।

(१) क, एतासनेवेति पाठ:। 14

सडेवचिन्ताकौकमे

"अन्ये त्वेवमजानन्तः शुत्वान्येभ्य उपासते। तेऽि चातितरत्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायखा।" दूति च। एवं तत्पदार्थस्य मायोपहितस्य ब्रह्मर- स्तटस्थलक्षणं जगज्जन्मादिकारखत्वं निरूपितम्। भ्रय- मेवाध्यारोप इ्वत्युच्यते। त्रस्यापवाद्येदानीमुख्यते। अपवादो नाम अधिष्ठाने वान्त्या प्रतौतस्य तद्यतिरेके- साभावनिश्चयः। यथा शुत्तादौ बान््या प्रतौतस्य रजतादे: शुक्िव्यतिरेकेश नेदं रजतं किन्तु शुक्िरि- त्यभावनिश्चयः। अ्रयमेव बाधोविलापनमिति चोच्यते। स च बाधस्त्रिविधः॥' शास्त्रोयो यौक्िकः प्रत्यक्ष- श्चेति।४0॥

इति तुतौ योजना 'ऋयमेवार्थः श्रुत्यन्तराफामपि। ब्रादियव्द्रन "ॐ कम्बुष्ध खम्बरह्म पुराण"मित्यादि शुनिग्टझ्ते। तब स्पति- मप्याड भगवतेति। प्रणवजपकुर्वन् समां तत्पद्बच्चं परमात्मानं वासुदेवमहमआ्मामत्यनुसरम्नुसन्धानं कुर्वन् देहन्यजम् थः

सुनिं थाति परामोतोव्र्थ: ।२८।

साधनचतुष्यस्पना मन्दप्रज्ञा एवमजामन्तोऽपि विचारं कर्स- मगनाः। अन्येम्य आचार्य्यम्यो महासरयं मुला तां पदार्थो विवेनेन परिभोध मुतिपरायणा: सन्तोजाम ममाओत्युपासते

पंचमपरिकदा।

ननुर्वन्ति तैडपि सर्वानर्थहेतुं मत्युमन्ञानमतितरच्ेव भति- एनाभयमनेव नाखान सन्देड:। "तेवां नित्याभियुल्ञानां भजतां प्रोतिपूर्वकम्। ददामि ुड्ियोगं तं येन मासुपयाप्ति ते । तेषा मेवानुकन्पार्थमहमज्ञानजं तमः। नाग्नयाम्यात्माभावसो ज्ञानदोपेन भाखता ।।" रति भगवतोक्रलवात्। तेऽपि चातितरन्तोत्यनेन विचार- पसानां मृत्युतरणं कौसुतिकन्यायप्रसिङ्मिति सूचयत्यपि कारपेति खोकतात्पय्यार्थः । किम्वड्ना सर्वारस मगुणनिर्गणोपा- नार्ना चित्तेकाय्यदारा म्हासाचास्कार एव मुख्यपार्लज्ञान- करणे पठितत्वात्। एतदभिप्रायेणेव सुचक्षता वादरायपेनोपा- नाविचारो ज्ानकाण्डे हतः। ब्रह्मणोकादिफशन्तु नान्तरोयक- मिति भाव:। एवं सच्ादिनिकुपणप्रथम्तगतमुपायनाविचारं रिसमाथ्य परमप्रक्ञतसुपसंहरति एवमिति। एवसुनरोत्या। हन्ध्यारोपापवाद् योर्जह्याप्रतिपत्ति हेतुत्ात्तावपि निरपणोया वित्या-

जन्गादिकार पत निर्पणमेवा ध्यारोपनिकपयमित्वाद् बथमेवेति। पतमिकर्युद्िरथ्यारोपः। चपवादनिरपणं प्रतिजानौते परम्येति।

प्रावः। कोडयमपवाद रत्याकाङ्यां तत्सरूपमारं ऋपवादोनामेति। तिरेनेष तङ्गियलेन "इत्यंभावे ढतोथा" अत्रमेवार्चमुदाप्रति स्थेति। ननु तथ्मश्ादिवाच्यार्थज्ञानादज्ञानतत्काय्यें वाप्यते।

चद्देत चिन्ताकौसंमे

"अथात आदेशो नेति नेति" "नेइ नानास्ति किश्वने"त्यादि शास्त्राद्वह्मव्यतिरेकेष प्रपञ्चाभाव- निश्चयः शास्त्रोयोवाधः। मद्यतिरेकेष घटाभावनिक्चय-

भावं निश्चित्य दृश्यमानस्य मिथ्यात्वनिश्चयेन ब्रह्मात्म- माचत्वनिश्यो यौक्िकबाधः। अ्रहम्बह्मास्मौति तत्त्व-

प्रत्यक्षवाधः। यौत्रिकबाधस्यायंक्रमः। ('स्थूलप्रपञ्चः

. "तत्त्वमस्या दिवा क्योत्थ मम्यग्धोजनामाचतः । ्रविद्यामहकार्य्येण नायौदसि भविष्यतो"ति॥ वार्निकवचनादमदादोनां घटज्ञानेन घटाज्ञाननिवृत्तिवद्ह्म म्रह्मास्ोति ब्रह्ममाष्ात्कारेण तद्ज्ञाननिवृत्ते:। "विददनुभवसिडू- ताज्े"ति वदन्ति। तब कोऽयम्बाध दत्याकाङ्यामयमपवाद: म एव बाध दत्युचते दत्याह नयमेवेति। यब यम्पतीयते तघ तथय विषु कालेव्वत्यन्ताभावनिसयो बाधः! तं विभजते स चेति। नेविध्यमेवाड भ्रास्तरौयेति ॥४० ॥ भाययं व्युत्पादयति प्रथात इत्यादिनां। द्वितौयं व्युत्पादयति मदनिरकेपेति। दतोयं वयुत्पाद्यति ऋम्ब्रम्माम्मोत्यादिना विपर्य्ययेय तु कमोडत उपपद्यते सेति न्यायमनुसरँसपयौिकबा- धस क्रमनिरपयति यौतरिकवाधस्ेति। न्रयं वच्चमाण: ददं

(१) न, या, चूसप्रपसं सर्वमपि इति पाठा।

प्रथमपरिचेदः।

तिडिपि स्थूलभूतेषुं विलाप्य तद्यतिरेकेष तव्रास्तोति नश्चित्य स्थूलभूतानि सर्माष्टर्व्याष्ट्रस्क्षशरीरन् सक्ष- ूतेषु विलाप्य तवापि पृथिवौमसु विलाप्य अपस्ेजसि जोवायौ वायुमाकाशे आ्काशमन्ञाने अ्रज्ञानं चिन्माने वलापयेत्। तथाच स्मृतिः। "जगत्प्तिष्ठा देवर्षे। पृथिव्यसु प्रलौयते। ज्योतिष्यापः प्रलौयन्ते ज्योतिर्वायौ प्रलोयते॥ वायुथ् लौयते व्योमि तच्चाव्यक्े प्रलौयते। अ्रव्यत्तं पुरुषे ब्रह्मन्निष्कले सम्प्रलीयत॥" इति। उत्तन्न। "अकारं पुरुषं विश्वमुकारे प्रविलापयेत्। उकारं तैजसं सक्षमं मकारे प्रबिलापयेत्। मकारं कारं प्राभनं चिदात्मनि विलापयेदि"ति। आाभ्यामध्यारोपापवादाभ्यां तत्वं पदार्थशोधनमपि संद्म्भवति ।४ १ ।। ब्दार्थमाह स्ूलम्पसमिति। सर्व स्थूलभरौरमारन्य ब्रम्माणप- वैन्तं स्यूलभृतेषु पच्चोक्यतभृतेषु तेषां तत्कारणत्वान्तेषु तद्िलापन- ।चितमिति भाव: । किं तद्विलापनमित्याकाङ्यामाह तदिति।

तोति निवित्येत्यर्थः। एतदुक्तनभवति दृश्यमानस्य कार्य्यजातस्य

रानुपहितमखएड चैतन्यन्त तप्ताय: पिसडवत्। एतजय- अविवित्मेवत्वेनावभासनं तत्पदवाच्यार्थो भवति। विविक्तमखएड चैतन्यं तत्पद्लक्यार्थो भवति ॥४९॥ सोति निवित्य तदिमृत्य कारणैकगोचरं अरणं विश्याप्नमिति सूलभूतानि ससकार णौभृततामसांग्रेव्वन्त:करणं ज्ञानेन्द्रियाणि ख-

तनापोति। रदानों परमकारपड मूसाज्ञानस चिम्राने विख्यापन- माह पज्ञानमिति। उत्तक्रंमे प्रमाणलेन विष्युपुरापवचनमुददाइ्ट- रति तथा पेति। तब वार्तिकसमतिमाइ सकसेति। बध्यारो- पापवादनिकपणेन फालितमर्थ दर्भवति चाभ्यामिति । ४।॥ नदेवोपपाद्यति तथाहौति। तत्पदापं घोधयति मायेति। माथा चादिर्यथा: ख्ूलसूअ्भताया:(1 समष्टेः या तयोक्रता माया दियासौ समष्टिषेत्यनतरं कर्भधारयः। त्रयभभावः। समट्टिखुलरू

तत्वद्ख वाचार्थ रति। तत्पद्णच्यार्थमाट. विविक्रमिति

पृथक्ळत्य निखितमखण्डपैतन्यं तल्मषिवाकयेन(९) तत्पद्खच्चा हत्वर्प: । एतावन्वयधतिरे कौ तत्पदारथग्रोधनोपायौ तवादि, खूल (१) न क, कपाया हान पाठ:। (१) न, क, बानम नि पाठठ।

प्रधमपरियेद:।

अविद्यादिर्व्याष्टरेतदुपहितचैतन्यः। एतदाधारानुप- ितं प्रत्यकपैतन्यम्, एतच्चयं तप्तायः पिएडवद्विवित्ञ मेकत्वेनावभासमानं त्वं पदवाच्यार्थो भवति। विवित्नं

पस्वस्थित्यवख्ायां तत्ाचतितवेन पञ्चोकरणात्पूवें सून्भूततत्कार्य्य- ाचित्वेनाकाश्ादिसष्टेः। पूर्व प्रत्यावख्थायां मायामाच्ितेन तच्व ज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तौ भोगेन प्रारख्े च चौयमाणे जोवस वर्त- पानदेश्पातोत्तर विदेहयुक्कावस्यायामखएडप्रका प्रचिट्रूपे भानं सत्पदार्थस्य परमात्मनोऽन्वयः ममष्टिस्यूलगरौरखय पच्चौकरणात्पव- मभानं समष्टिसृत्मभरौरस्याकाम्नाधुत्पत्ते: । पूर्व मायाया सुतत्थव- यायां व्यतिरेक:। जौववत्परमात्मनोजाग्रदादिसम्वधाभावात्।

मष्टिस्यूलसत्तभरौरतत्कारणमायानां यथोक्ावल्वाखभानं व्यति- कः । तत्पदार्थस्य परमात्मनोभानमन्वय .दूत्येवमन्वयव्यतिरकाव- घुपगन्तव्यौ नत्वन्याटृभौ। तयोर चासभ्भवात्। "श्रन्यच धर्मा"दि- घादिश्ुत्या परमात्मन: पुष्यापुष्यक्षम्बन्धानवगमाच्त। तस्मरादाभ्या- रन्वयव्यतिरेकाम्यां शोधिततत्पदार्था माया तत्कार्य्याभ्यामपरामष्टा- इण्डसचिदानन्दखरूप: परमात्मा तत्पदस्य सच्चार्थ दति एव: ।४ २।। त्वं पदाथें शोधयति अ्रविद्यादौति। श्रविद्ा शादिर्यष्याः ॥ तथा सा चायौ व्यष्टिसेत्यविद्याद्व्यष्टिः। श्रयमभिप्रायः 15

११8 प्रत्यक्चैतन्यं त्वं पद्लव्यार्थो भर्वतति। एतौ लक्ष्यार्था- वुपादाय सम्बन्धचयेण सहितं त्त्वमस्यादिवाक्यं लक्ष-

एतदाधारानुर्पाहितप्रत्यक्चैतन्यं तप्नायः पिणडवदेकलेमावभासमानं व्वं पद्वाच्यार्थ दूति। तवं पदस्य लव्चार्थमाह विविक्रमिति। श्व्वयव्यतिरकाम्यां स्ूलसूत्तकारणभरौरभ्यो विवितं पृथकत्ृत्य- निश्चितं प्रति-प्रतियम् जड़ानृतदु:खात्मकाषङ्कारादिम्य: प्रातिलोम्येन सचिदांनन्दलक्षणतयाज्चतिप्रकाशत दति प्रत्यक्, प्रत्यक् च तच्चैतन्यं प्रत्यक्चैतन्यं चेतनस्य भावसृतन्यं जत्निसरूपमिति यावत्। (९)(तत्त्वं पदार्थौ गौधनोयौ) अ्रन्वयव्यतिरेकौ दर्ितौ। त्रभाने खूनदेइस खन्ने यद्धानमात्मनः सोऽन्वयव्यतिरेक: । तङ्गानेऽन्यानव- भावमानं लिङ्गाभाने सुषुप्नौ सयादात्मनो भानमन्वयः। व्यतिरेक- सात्मभाने सिङ्गस्याभानमुच्यते। सुषुथ्यभाने भानन्तु समाधावा- त्मनोऽन्वयः । व्यतिरेकस्वात्मभाने सषुथ्यनवभासनमिति। एवं नां पदार्थो गोधयित्वा वाक्यार्थविचारयितुं प्रतिजानौते एताविति। पदार्थज्ञानस्य वाक्यार्थजञानकारणत्वात्। तत्त्वं पदार्थशेधनोपा- यान्वयव्यतिरेकाम्शं "सत्यं ज्ञानमनन्तम्वह्मा विज्ञानमानन्दमट योऽयं विज्ञानमयः। प्राणेषु रधन्तर््योतिः पुरुष" द्त्याद्यवान्तर- वाष्पेस औौधितौ तत्वं पदार्थी सच्चौ म्होलेतर्थ: ।४३॥ (१) क, य, पुसके न उसावे।

प्रथमपरिचेद:। ११५

सम्बन्धचयं तु पदयोः सामानाधिकरययम्। सामा- जाधिकरएयं नाम भिन्नप्ररत्तिनिमित्तानां शब्दानामेक- सि्मिन्नर्थे दत्तिः। "यथा सोडयं देवदत्त" द्त्यच तत्काल- विशिष्टदेवद्त्तवाचकशब्दस्य एतत्कालविशिष्टदेवदत्त- आाचकायं शब्दस्य च एकस्मिन्देवद्त्तपिएडे वत्ति: सामा- माधिकरएयं पदार्थयोविशेषसविभेष्यभावः। यथा सचव स शब्दार्थतत्कालविशिष्टायं शब्दार्थे तत्काल- विशिष्टयोरन्योऽन्यभेदव्यावर्त्तकतया विभेषणविभेष्य- भाव:। "सोधयमयं स" दति पदयोरर्थयोर्वा त्रविरुद्व- पाक्यार्थेन सह लक्ष्यलक्षणभावः। यंथा तमैव "सोऽय- मे"त्यादि वाके सशब्दायंशब्दयोस्तदर्थयोर्वाऽविरुद्व हेवद्त्तपिएडेन वाक्यार्थेन सह लक्ष्यलक्षणभावः। पथा "तत्त्वमस्या"दिवाकये त्त्वं पदयोः परोक्षत्वापरो- सृत्वविशिष्टेश्वरजौववाचकयोरखएडचैतन्ये तात्पय्येस हतति:। सामानाधिकरएयम् तथा, त्त्वं पदार्थयोरीश्वर

सम्बन्धेति। सामानाधिकरणं विशेषणविभ्रेष्यभावो रव्य- ।चणभावसेति नयः सम्बन्धा: पदयो: सामानाधिकरकं पदार्थयो

।न्यशचपभावः । एतेः वहितं महावाक्यमखपडार्थबोधकमित्यर्थः। तचिषामये निरपयिय्यति।

११६ द्दैतचिन्ता कौस्तुंमे

जोवयोरन्योन्यमेदव्यावत्तकतया तत्वमसि त्वं तदसि दति विशेषणाविशेष्यभावः। तथा तर्वं पदयोस्तदर्थ- योर्वा वाक्यार्थेनाविरुद्दखएडचैतन्येन सह विरुद्वांशपरि- त्यागेन लक्ष्यलक्षणभावः । तदुक्तम्, "सामानाधिकरस्यञ्न विभेषणविभेष्यता लक्ष्य- लक्षसभावश्च। पदार्थप्रत्यगात्मनामि"ति, अस्यार्थस्तु उत्त एव। एतदभिप्रायेण वाक्यटत्तावपि उक्तम्। तत्वमस्यादिवाव्यञ्च तादाव्यप्रतिपादने लक्ष्यौ त्थ्वं. पदार्थी द्वावुपादाय प्रवर्त्तत इति। तादाक्यप्रति- पादने, श्रखएडस्वरूपप्रतिपादन इत्यर्थः ॥४४॥ ननु समानेनाधिकरऐेन सम्बन्धः सामानाधिकरएं तत्कथं

पन्दानामेकभ्िमिव्नर्थ वृत्ति: सामानाधिकरण्यमित्युके घटकलभयो- रपि सामानाधिकरएं स्ान्ततक्व ताभ्यामपि वाक्यार्थवोधः खात्। नय तदस्ति तयोः पर्य्यायत्वात्। अतसदवारणायोत्ं भिन्नेति। तचोदाहरण माछ' यथेति। विभेषणविभेष्यभावसम्बन्धवमाह पदा- थंयोरिति। पद्जन्यज्ञानविषयत्वं पदार्थल्म्, व्यावर्त्तकं विशेषणं वावश्यें विभेव्यं तमुदाहरति यथेति। तचैव सोऽयं देवदत्त दति। वाच्ये लव्यलचयभांवसम्बन्वमाइ पद्योरिति। लख्यतेऽपोडने- नेति वयुत्पत्या पदम्पदार्थोवालचएम्, त्रविष्द्ोऽखण्डार्थो लच्यः, वाक्यजन्यज्ञानविषयो वाक्यार्थलेनेति यावत् उदाइरति थथेति।

प्रथमपरिच्ेद:। ११०

संसर्गस्य वा विशिष्टस्य वा विशिष्टैक्यस्य वा प्रत्य-

गात्। अ्रखएडत्वं नाम विजातौयसजातीयस्वगत- भेदभून्यत्वम्, सवस्य प्रपञ्वस्य ब्रह्मव्यतिरित्तस्य कल्पि- तत्वेन मिथ्यात्वाद्दिजातीयभेदभून्यता जीवपरमात्मनो- रत्यन्तक्यात्, सजातयभेदभून्यता एकरसत्वात् स्वगत-

प्रत्यभिज्ञावाक्यं मत्रम्यर्थः, लौकिके सोडय मित्यादि वाक्ये सम्बन्ध चयं व्युत्पाद्य वैदिके "तत्त्वमस्या"दिवाक्ये तह्र्गयति तथेति। तच मन्तिमाह तदुक्रमिति। लक्षणया तत्त्वमस्थादिवाक्यमखणड़ार्थ- दोधकमित्य त्रा चार्य्यसम्यतिमाह एतदिति। ननु किमिदं तादात्यं तब्रिष्टमाधारणधर्षो भेदसहिष्ण- भेदो वा नोभयथापि सभ्भवति। ऋरददैतसिद्याऽयिड्ान्तम्रय- गदित्यत शाह तादाक्येति। स चामावात्मा च तदात्मा तदा- मनोभावस्तादाक्यमिति व्यृत्पत्या तादातयभन्दसाखण्डार्थसरप- :र्य दति "१तात्पर्य्यार्थः ।४४।। ननु घटमानयेत्यादौ मंसर्गो वा विभिष्टो वा वाक्यार्थ: सर्वसमातः : लखण्डवाक्यार्थ: केविदभ्यपगम्यत दत्यामदवाह संसर्गस्ेति। उत्यमेवं तथापि संसर्गतं वा विभिष्टत्वं वा म वाक्यप्रतिपाशयले न्तरमनभिमतमंसर्गादेपि वाक्यार्थलापत्तेः। कि तर्षि तातर्य

(१) ग, नात्यय्यमिति पाठ:।

११८

भेदभून्यता। अ्थवा (विविधभेदभून्यत्वम् म्रखएडत्वं विभुत्वात्। देशपरि च्ेदभून्यत्वं नित्यत्वात्। काल- परिच्छेदभून्यत्वं सर्वात्मकत्वात्। वस्तु परिचेद- भ्रून्यत्वम् ॥४५।।

विषयत्ं तात्पर्थ्यश्ाखण्डे ब्रह्मष्यरपक्रमादिभिलिङ्गवदान्तानामवषृत- मित्यखण्ं ब्रह्मावाक्यार्थः । बनभ्युपगमस्य पुरुषदोषलात्। किस्च तथ्मस्यादिवाव्यप्रतिपादत्वे संमर्गादे: प्रत्ययविरोध- परिहारासन्भवेन तथ्य तदयोगात्। नय नाहमीसर इति

वाचम, श्रुतिविरोधे प्रत्यथादोनामाभामत्वात् योग्यानुपलखे- रसन्भवेन जीवनिष्टेश्वरभेदसय प्रत्यचायोग्यलात्। मनसोडनिन्टि- यतेन तथात्वाच्च जौवाधिकरणेश्नरभेदस्य साचिभासतया प्राती- िकलेन तद्रिषयप्रत्यपस्य त्रुत्या वाधमनवाच्न्ड्रगत प्रादेभकल- प्रत्यथवसङत दित्वा दिप्रत्यचवद्य भेदप्रत्यचसान्नानोपाधितं तत्तर्वेन साभाविकाखण्टार्थख् महावाष्यस्य तेन समं विष्हूलेन तच्ि- वर्तकतया भेदप्रत्यवसय आ्ान्तिलाच्। न्ेवं "दरासुपर्णे"त्यादिमुत्या जवपरयोरभेंदप्रतिपाद्नात् कचं महावाच्यख्यासण्टार्यलमिति वेज, भेट्स मानान्तरविड्लेन भुति-

वादेनोदाइत मुतेरबचडे अद्यसेव तात्पर्य्ात्। पेतीरषज

(१) न, विविधपिखेद सम्यनबिति पाठ:।

प्रथंमपरिच्छेदः।

म्राझपेन शुलवैव तथा व्यास्यानत्वास, श्रख्ष्उतप्ीव तन्तमच्जादि- वाक्यप्रतिपाधम्. तम्मात्संपर्गस्याविभिष्टस्य वा महावाच्यप्रतिपाय- लायोगान्तादाव्यप्रतिपादने रत्यव्याखण्डस्कपप्रतिपादन रति व्यास्यानसुचितमेव तदुकम्, "संसर्गो वा विभिष्टो वा वाष्यार्थो नाघ सम्पतः। ब्रखण्डे करसत्वेन वाष्चार्थो विदुषां मतः" ॥ रति। ननु किमिद्मखण्डतं जातिरूपाधिर्वा नायः। प्रविद्याति-

ननु घटोऽयं घटोऽयमित्यनुगतकारप्रतोत्या जातिषिट्धे: कथ- मनङ्गोकार दति चेख, अनुगताकारप्रतौत्या घटतादिषिड्ांवपि तख्य जातित्वे मानाभावात्। मय घटलादिकं जातिर्दव्यगुणकर्षा- विभेषभिनल्े सति समवेतत्वात् व्यतिरेकेशाभाववदित्यनुमानेन तस्य जातित्वसिद्धिरिति वाच्यम्, समवायस्य निरप्लेन हेतमिद्े: साध्यप्रसिड्डेरेमुमानाक्कलेन जातितख मानान्तरासिट्लेन व्याप्रि- ग्रहभावेन तदनुमानायोगाज्। चन्यथातिप्रमङ्भात्। तस्ादयण्डलं न जाति:। नचाविद्यातिरिमजड़जात्यमक्गीका रेडपि सा विषेवा- सामिति वाच्यम्, तथाते तख्य श्रुतिभेद्यलाभावप्रसभ्भात्। न द्वितौय: तखानिर्वचनतवात्। तथादि, न तावह्रेदशन्यलमयच्लं

वेधायव्यवेन तक्ून्यलख पहोतुमनकलात्। नापि परिचाद- यन्यमं तत्परिधोदो नामावयवो वलन्तरं वा Sभावो वा। नाख: मझयो निरवयवलेन नावववाइपयनौ तन्रिवेधायोगेन त्भून्यलख

१२०

घहणयोगात्। न द्वितौय: भवन्मते ब्रह्मव्यतिरिक्कवस्वन्सरथ्य मानान्तरामिदूतया तन्नि्रिषेधायोगेन तदनुपपत्तेः । न तनौथः "अनाद्यनन्तमजोनित्य" इत्यादि श्रुत्या ब्रह्मणोऽनादि नित्वतया ध्वंसप्रागभावयोरसभभवात्। ऋरद्धितीय श्रुत्या ब्रह्मपस्त्रकालिका-

सभ्वात्। तस्मादप्रसन्तप्रतिषेधायोगेनाभावः। परिचेदसच्छन्यत्व-

विभिष्टत्वं तदिति निरसम, पूर्वोकदोषस्याचापि तुत्यलवात्, तस्ा- दखणं ब्रह्मवाक्यार्थ इत्यमङ्गतमित्याभ्वाह त्रखणडलं नामेति। श्रखण्डत्वसुपाधिरेव। नवं तन्न्र्वधनाससभव दत्याह विजाती-

तच्ून्यतं दुर्यहमिति वाच्यम्, भान्या प्रिर्ड्धसमभवेन तच्कन्यत्वयह् सभ्भवात्। ृचादोनां विजातोयो घटादिम्तद्वेदो वृत्तेषु प्रमिङ्डो लोकानामेकसय वृक्षस्य वृच्तान्तरं सजातौयं तत्रान्योन्यभेदेऽन्यो- न्यस्ििग्प्रसिङ्डः। खगतं भाखापन्ादिनङ्वेदो टृचेऽप्रसिङ्क: प्रत्यचा- दिना नवमअ्मणि सभभवतौत्याह सर्वस्येति। "वाचारम्णं विकारो- नामध्येयं मत्तिकेत्येव सत्यं" "ऐतदाव्यमिदं सरवं तदन्यत्वमार- भवाभब्दादिम्बः" इत्यादि श्रुतिसूचाभ्यां कार्य्यस् कारणदव्यति- रेकात्र्वस्य कच्ितल्म्। नचाज्ञानस्या कार्य्यतया मद्मव्यतिरेकाद-

सर्व"मिति अुत्या सादज्ञानथ कार्य्याकार्व्यसर्वप्रपसख्थ ब्रह्माव्यति- रेकावगमेनाज्ञानस्यापि कस्पितलमसभ्भवान्। कच्पितव्य सर्वख

प्रथमपरिचेद:। १२१

शून्यत्वमबद्यण उपपद्यते। एवं "तत्त्वममि" "नइमआास्प्ि"सेवसञं

प्रतिपादनेन चेतनान्तरस्यासन्भवाञ्जीवभावस्य मिथ्यातेमाज्ञान- कस्पितत्वाङ्ूह्ठाणः सजातोयभेदशून्यतं तथा "निष्कलं निष्किरियं गान्तं निरवद्यं मिरञ्जनम् । "केवलोनिर्गणसामङ्गोह्ययं पुरुषः"। नित्य: सर्वगतः स्थापरचलोडयं मनातनः" । द्वति श्रुतिस्म तिभिरवयवगासक्रिया जातिसम्बन्धप्रतिषेधेन सचा- दिवावज्ञायमानावयवगुणादौनां श्रुतिप्रतिपाद्यत्वाभावेन मांया- कन्पितत्वेन च मिथ्याल्ाङ्टह्दाणः खगतभेदशन्यत्वमिति भावः। "सगतभेद शुन्यत्मखण्डल" मित्युक्रे, साद्ात्मन्यतिव्याप्निः सांख्यै-

मन्भवात् तद्ारणाय मजातौयेत्युक्म्। तर्जीवानां परस्परभेदाभ्युप- गमेन सजातीयभेदशृन्यत्वाभावाञ्ातिव्यापिः। मनातौयखगत-

येति। विज्ञातौयभेदशृन्यत्वं तदित्युक्रे मजातौयखगतभेदयोरभ्धुप- गमः म्याद्तसादितौयश्रुतिविरोधार्पात्तः। तद्ारणाय बजातीये- त्यादि। एकरसत्वसिड्ूये खगतेति। एवं पढप्रयोजनं द्रष्टव्यं प्रकारन्तरेणाखण्डत्वं निर्वकि प्थवेति। ब्रह्मषि सक्षपसुपपाढ- यति विभुतेति। परिचेदोडभावो घटलादोनां देगपरिचेद: पटादिषु तदात्यम्ताभावः स व ब्रह्मणो विभुत्वाआख्ेव। ब्रन्यथा 16

१२२

"वेदाइमेतमजरं पुराएं सर्वात्मकं सर्वगतं विभुत्वा"- दित्यादि श्रुतेः। यद्दा त्रपर्य्यायानेकशब्दप्रकाश्यत्वे सति अविशिष्टत्वमखएडत्वम्, तदुक्रम्, "अविशिष्टमपर्य्यायाऽनेक शब्द प्रकाशितम्। एकं वेदान्तनिष्णाता'" अ्रखएडं प्रतिपेदिरे"॥ इति

विभुत्वमेव न स्यात्। घटादिव्यक्रोनां कालपरिचेद: खोपादाने ध्यंसः स च म्रह्मणो नित्यत्वात् नास्येव । नित्यतस् म्रद्मण: भुति- प्रसिद्धं घटादोनां वस्तुपनिच्छेद: पटादिषु घटादिप्रतियोगिकभेदो वा घटादिषु पटादिप्रतियीगिकभेदो वा द्विविधमेदोपि ब्रद्माणः सर्वात्मत्वान्ासघेव सर्वस्य खप्नकष्पित गजादिवत्। ब्रह्मप्यारोपित- ब्ादारोपितस्याधिष्ठानव्यति रेकेलाभावाड्र हाय: सर्वात्मल्वमत एकैक रखत्वं सर्वात्कत्वं ब्रह्माणः श्रुतियुत्तमुभवसिङ्ूमतो नोक्कविकष्पा- वकाभ्: ॥ ४ X । उमार्ये श्रुतिसुदाइरति वेदेति। कश्पतर्वाच्ार्य्यनिर्वचनमाइ् चद्देति। तमव तेषां सप्पतिमाह तदुकमिति। घटादौ नौलो- त्वसादौ चातिव्यांत्निवारणाय विशेषणदयम्, यद्यपि, "यतो

नात्, साचाक्ृष्दप्रकाश्ल्मनुपपत्रम्, तथापि, वाचार्थमादायान्त: करणद्ारा लचसया शब्दप्रकाशितत्वं सम्भवत्येव। अ्रन्यथा "तल्नौप-

(१) व बिपुया इनि पाठा।

निर्शात्तरानन्दावाप्तिय। तदुक्तम्, "प्रत्यक बोधो य आ्रभाति सोडडयानन्दलक्षणः। श्रद्दयानन्दस्वरूपश्च प्रत्यग्बोधेकलक्षयः ॥ इत्थमन्योऽन्य तादाक्य प्रतोतिर्यदा भवेत्। अब्रह्मत्वं त्वमर्थस्य व्यावत्येत तदैव हि.।। तदर्थस्य च पारोक्यं यद्येवं किं ततः ऋणु। पूर्णानन्दैकरूपेण प्रत्यग् बोधो ऽ्र्वतिष्ठते"॥

र्थावुपादाया खणडस्वपप्रतिपादने प्रवरसनते दति निरवयम,। ऋस्तु तत्वमस्यादिवाक्यमखण्डार्थबोधकम्,। ततः किं ययादि- त्यत ब्राह एवमिति। एवमुनतप्रकारेपाइमेव ह्म महीवार्-

न्दावाप्रिस भवनौति श्ेषः । तनाचार्य्यमस्रतिमाह तदुकमिति। भाचार्य्यओोकं व्यापष्टे अन्योन्येति। ब्रहमुझयासोतिज्ञानेन म्रह्माण: परोक्षतानातत्निवृत्तिः। "म्रहमेवाइमस्ो"निग्ञानेन नौवस परिच््िवलानग्मत्वनिवृत्तिः। किम्ब्मा जानेन सर्वसंसार-

बह्मावेद् महीव भवति"

"वेदाइमेतमजरं पुराएं सर्वात्मकं सर्वगतं विभुत्वा". दित्यादि श्रुतेः। यद्दा त्रपर्य्यायानेकशब्दप्रकाश्यत्वे सति अविशिष्टत्वमखएडत्वम्, तदुक्तम्, "अविशिष्टमपर्य्यायाऽनेक शब्द प्रकाशितम्। एकं वेदान्तनिष्णाता'" अ्रखएडं प्रतिपेदिरे"॥ इति

विभुत्वमेव न स्यात्। घटादिय्यकोनां कालपरिचेद: खोपादाने ध्यंसः स च म्ह्णो नित्यल्वात् नास्येव । नित्यलस ग्रह्माणः श्रुति- प्रबिद्धं घटादोनं वस्तुपरिच्ेद: पटादिषु घटादिप्रतियोगिकभेदो वा घटादिषु पटादिप्रतियीणिकमेदो वा द्विविधमेदोऽपि श्रष्माणः सर्वात्मत्वान्यास्थेव सर्वस्थ खप्नकल्पित गजादिवत्। ब्रह्मप्यारोपित- त्ादारोपितस्याधिष्ठानव्यति रेकेणाभावाड्रह्वांस: सर्वात्मत्वमत एकेक रखत्वं सर्वात्मकत्वं ब्रह्मणः श्रुतियुत्तनुभवषिङ्ूमतो नोक्कविकल्पा- वकाभ्: ॥ : X । सकार्चे श्रुतिसुदाहरति वेदेति। कष्पतर्वाचार्य्यनिर्वचनमाइ चद्देति। तपेव तेषां सम्पतिमाह तदुकमिति। घटादौ नौलो- त्यजादौ चातिव्याप्निवारणाय विशेषणद्यम, यद्यपि, "चतो वाचोनिवर्तन्त" रत्यादित्रुत्या ब्रह्मणोवाज्नसाडतौतत्प्रतिपाद- नातू, साचा च्ष्डप्रकाश्वत्मनुपपश्रम्, तथापि, वा घ्यार्थमादायान्त: करणदारा लचपया ग्ष्टप्रकाशिततं सभ्भवत्येव । अन्यथा "तन्नौप-

(१) व निपुषा इति पाक:।

प्रथमपरिचेद:। १२१

निर्दात्तरानन्दावाप्तिय। तदुक्तम्, "प्रत्यक् बोधो य श्रभाति सोडडयानन्दलक्षणः।

इत्थमन्योऽन्य तादात्य प्रतोतिर्यदा भवेत्। अब्रह्मत्वं त्वमर्थस्य व्यावत्येत तदैव हि।। तदर्थस्य च पारोक्यं यद्येवं किं ततः शृएु। पूर्णानन्दैकरूपेख प्रत्यग् बोधो S््वतिष्ठते"॥

र्थावुपादाया खण्डसूपप्रतिपाद्ने प्रवर्सनते दति निरवधम,। ऋस्तु तत्त्वमस्थादिवाक्यमखण्डार्थबोधकम्,। ततः किं खादि- त्यत बाह एत्मिति। एवमुकतप्रकारेणाइमेव शह्मा म्ह्मावाद्ट-

न्दावाप्रिख भवनौति भ्रेषः । तचाचार्य्ययस्पतिमाह तदुकमिति। भाचार्य्यशोकं व्यापष्टे अन्योन्येति। बरहमुद्यामोतिज्ञानेन म्ह्माण:

परिच््रिमलानद्मत्वनिवृत्तिः। किम्बज्ना जानेन सर्वसंसार- निटृत्तिः ततख "प्रत्यगात्मा ऽखण्डेकरमन भ्ाजन्दातानावतिर्ात" मह्मवेद बह्मीव भवति"

(९) न, परोबडनिरय चापरोचन्ञानमिति पाठय।

१२8

ब्रह्मवाहमस्मोत्यखएडाकारर्ात्तिः। तया क्याऽज्ञाने निटृत्ते अब्रह्मत्वपरोक्षत्वादीनां निदृत्तत्वात्। प्रत्यगा- त्मनः अखएडानन्दस्वरूपावस्थितिभेवतौति सोक- तात्पर्य्यार्थः ॥४६॥

इति प्रथम परिच्छेद: समाप्तः॥

चेचचेत्रजयोरेवमन्तरं ज्ञानचनुषा। भूतप्रकृतिमोचस् ये विदुर्यान्ति ते परम"॥ इत्यादि स्ुतिस्पतिन्नतेव्यः ।। ४ ६ ।।

इति नन्दमरखतौ पू्यपादगिव्य भगववाहादेवानन्दसरखतौ मुनिवर- विरचिते तत्त्वानुसन्धानेऽद्वेतचिन्ताकौसतभे प्रथमपरिच्ेद: ॥१॥

द्ितीयपररिच्छेदः । १२५

अथ द्वितीयपरिच्छेदः।

ज्ञानयोः परिणामविशेषः। अ्रभिव्यञ्ज्रकत्वं नामापरोक्ष- व्यवहार जनकत्वमावरणनिवत्तकत्वं वा। परिखामो नाम उपादानसमसत्ताकोऽन्यथाभावः। उपादानविषमसत्ता- कोऽन्यथाभावो विवत्तत इति भेदादनयोः परिणामवि- वर्त्तयोरषत्तिः। उपादानान्त:करणन्ञानापेक्षया परि- गामः। चैतन्यापेक्षया विवर्त्त दति न सिद्धान्तविरोधः॥१।

ॐ श्रोगपोभ्ाय नमः। प्रमातारं मानं फलमपि च मेयं चिजगताम् नियन्तारं जौवं विगजितमिदं पुड्ूममस्म्।

नमामसं कप्णां वरजयुवतिचित्ताच्िकमलम् ॥१॥

पनिख भवतौत्युकम्। तत्र नेयं दृत्ति: किं वा तब प्रमाणं कथं वा

(१) र, क रति न।

१२६

दिविधां वृत्तिं निरुपयितुं प्रथमं वृत्तिं सक्षयति त्तिर्णामेति। यद्यपि प्रमेयषि्टि: प्रमाणादिति प्रथमं प्रमापनिरपणसुचितम्, तथापि तन्त्नान्तरे प्रमेयसय जड़तया प्रमाणाधीना बिद्धिर्भवतौति

व्यवहारसाधकस्य वेदान्तप्रमेयतया तन्रिरूपणं रतमनन्तरं प्रमा-

'मानेन मेयाधिगतिस्तु युक्रा प्रमेयजाद्यादिधिनिष्ठकाण्डे। मेयेन मानाधिगतिस्तुयुक्रका वेदान्सवाक्याद्जडं दि मेय"मिति वृत्तिवततिज्ञानं घटाय्य्वक्कष्तचैतन्यं विषयचैतन्यं क्रोधादि- व्वतिव्यात्निवारणाय पूर्वदर्सं चत्तुरादावतिव्याप्निवारणायोत्तर- दल्तम्। तेषामपि सजन्यवत्तिदारा विषयचैतन्याभिव्यस्रकत्वा-

ननु किमिद्मभिव्यञ्रकत्व मित्याशंक्याह सभिव्यस्तकलं नामेति।

रपेराइ आवरणनिवर्तकत्वं वेति। यद्यपि प्रत्यषटत्तेरेवावरण-

ननु पूर्वरूपपरित्यागेन रपान्तरापत्ति: परिणामः। व चा- नुपपम्ः पूर्वकपे सिते नष्टे वा रूपान्तरापनेरदर्भनात्। किस वेदान्तवाद्सु विवर्सवाद दत्यम्ुपगमात्वरियामवाढ़ा- अबये विद्रान्नविराधापत्तिरोत्यत बाड परिणामो नामेति। सन्यचाभावः परिवाम इत्युने विवर्लडनिव्यापि: खादत अम्तसुपा-

द्ितीयपरियेद:।

"तन्मनोडकुरुते"त्यादिश्रत्यान्तःकरसस्य कार्य्द्रव्य- त्वेन सावयवतया परिणामित्वोपपततिः। साच दृत्ति- दविविधा प्रमाऽप्रमामेदात्। अच बोधेद्यादत्तिर्टतोड्बोधी वा प्रमा। सा च द्विविधा ईश्वराश्रया जौवाश्रया चेति।२।

दानसमसन्ताक दति। ब्रन्यथाभावो विवर्स दत्युके प्ररिषामेडति- याप्निवारणयोपादानविषमसत्ताक इत्युकूम् ॥१॥ नन्वन्त:करणस्य निरवयवत्वात्कयं परिणाम: सावयवस्य चौरादे: परिणामदर्भनात्। नहि निरवयवं परिणम्यमानं दृष्ट लोके। बन्यथा सरूपनाभप्रसक्गात् इत्याशंक्याह तदिति। वन्तिज्ञानस्यान्तःकरण- धर्मात्वे "कामः संकष्पो विचिकित्ा त्रड्डान्रड्ाष्टतिरष्टतिष्रौर्धो- र्भोरित्येतव्वं मन एवे"ति श्रुतिरेव तब प्रमाणं द्रष्टथम्। ननु जानामौच्ामोत्यातमाधर्लेनानुभूयमानानां ज्ञानेक्ा- दोनां कथमन्तःकरणधर्मालमनुभवविरोधात्। न वानुभवी भमो वाधकाभावादिति वेक, तप्नायःपिण्डवदन्योSन्यताद।क्याध्यासेनान्त :-

मानाभाव: सानुभवस्येव प्रमाणभावात्। तथादि, जानामौति माटलमनुभूयते, तच्चान्त:करवस्य केवलस्य न सभवति जड़ला- सापि तदातानसृन्षवति। "श्संगोक्तयं पुरुषः केवृतो निर्गुषद" "अथ्यकोऽचमचिन्योऽयमविकारय्यीऽयमुच्यते" इत्यादि भुति-

१२८

तपेक्षणापरपर्ययाय सष्टव्यविषयाकारमायारतिप्रति- विम्बितचिदौश्वराश्रया। "तदैक्षत बहुस्यां प्रजाये-

जानामोति ज्ातत्वमनुभवति जीवः। मतः खानुभव एवाध्यासे प्रमाणं तदाह भगवान्भाव्यकार: । "अचमिदं ममेदमिति नैमर्गिकोऽयं खोकव्यवहार" दति "यच्च जन्यज्ञानेच्डादोनामात्मन: संयोगादुत्पत्ति"रिति न्यायमतं तथोप- पद्यते। आ्रात्ममनसोर्निरवयवतया संयोगामन्भवात्। तथादि, भव्याप्यवृतिर्षि संयोगः । श्रव्याप्यवत्तित्वं नाम खाधिकरणनिष्ठात्य- न्ताभावप्रतियोगितं ततस विरुद्ूयो: प्रतियोगितद्भावयोरवच्के- दकभेद्मन्तरेणत्म्ानि निःप्रदेशेऽसभवेनात्मानि ज्ञानादयो जायन्त इत्यनुपपंत्रम्। ऋपि व् ज्ञानस्यात्मकार्य्यत उपादानमात्मा वत्रव्य- सथयोपादानत्वमारभाकलवेन वा सयात्, परिणामिलेन वा। नाद्यः, एकस्यानारभ्कत्वात्। न द्वितौय: निरवयवस् परिणामायोगात्ा- वयत्वेऽनित्यत्प्रसङ्गात्। तस्माद्संगत्वान्न्यायमतल वृत्तिज्ञानमन्त :- करणधर्ष एवेति वृत्तिं विभजते सा चेति। प्रमां निरूपयति बोधेति। बोधेनेङ्टांज्वलिता प्रकाशिता सा चासौ वृत्तिसेति। तथा वृत्ताविङ्क: प्रतिबिम्वितो टत्तौङ्ू: म चासौ बोधस स तथा हुत्यभिव्यनपेतन्यमिति यावत्। प्रमां विभजते सा पेति । २ ।। प्रथमां निरुपयंति तचेति। तयोर्मंष्य दति सत्रम्वर्थः । तभ प्रमाणमाइ तदिति। तत्कतं सच्छष्दवाव्यमैवत ईरचसं कतवत् ईपयमभिनयति बकिति। वज्य्यां वज्भवेवं प्रजायेय उत्पघेष

१२६

वृत्तिप्रतिविम्बितचिज्जौवाश्रयातु1 द्वितौया। ब्रह्मात्मकय- प्रमायास्तथात्वान्नासम्भवः । प्रपञ्चस्य संसारदशायाम- वाधितत्वात्। तत्प्रमायाब्राव्याप्तिः पुत्रिरजतादेर्ज-

तत्करं प्रमारम्। सा जौवाश्रया प्रमा द्विविधां, परमा- र्थिको व्यवहारिकौ चेति। तच "तत्वमस्या"दिवाक्य- जन्या प्रमा पारमार्थिको। सा च निरूपिता अग्रे निरूपयिष्यते। प्रपञ्नप्रमा व्यवहारको। सा च षड्विधा

जीवात्रयां प्रमां निरुपयति बनधिगतेति। बनधिगतोऽज्ञात.

तत्प्रतिबिम्विताचित् द्वितौया जोवात्रयाविषयाकारान्त:करणवृत्ति-

वाधितेति भमविषयौभूतम्य रजतस्य बाधितत्वाचातिव्याप्तिस्ताव- य्युके सुतावतिव्याप्निरत उत्तममधिगतेति। स्तेरनुभूतविषय- व्वास्नातिव्याप्तिः मन्ूर्णामभ्भवमाशव्याह ब्रक्मोति। तथात्वाद्नधि- गताबाधितार्थं विषया कारान्त:कर पवृ्तिप्रतिबिम्वितचिस्वान्। ननु प्रपस्न्य महज्ञानवाध्यलेन तम्पमायामय्यान्तिरित्याभंकाद प्रपस्चसेति। ननु भरान्तिज्ञाने यथोकलवरमङ्गावादतिव्ापिरित्या गंक्याह सकीति। एवं प्रमालचणे निर्दिष्टे फचितमाह नदिति।

(९) क, न, जौवानया तु इनि पाठी न। (९) न, सनना इनि पाठ। 17

खह्देतचिन्ताकौसमे

प्रत्यक्षानुमित्यु पमितिशब्दार्थापत्यभावप्रमामेदात्। तब विषयचैतन्याभिन्नप्रमाणचैर्तन्यं प्रत्यक्षप्रमा। तर्धाहि, एकमेव चैतन्यमुपाधिसेदाच्चतुर्विधं प्रमातृचैतन्यं प्रमाख- चैतन्यं विषयचैतन्यं फलचैतन्यं चेति॥३॥

तथा: प्रमाया: करएं प्रमाणं अब प्रमाएं लव्चं प्रमाकरणं सचं करणं प्रमाणमित्युके कुठारेडतिव्याप्िः स्यात्तस्यापि छ्विदक्रियां प्रतिकरणल्वात्। तद्यावृत्यर्थ प्रमेति प्रमा प्रमाणमित्युके चत्तुरादाव- व्यापपरक्सयात्तव्य ट्रव्यतवेन प्रमात्वाभावात्तत्परिद्दाराय करणमित्युक्र करणखरुपमद्े व्युत्पादयिष्यति। जौवात्रयां प्रमां विभजते सेति। पारमार्थिकों व्युत्पादयति तर्चेति। तर्षि पारमार्थिकी-

पावसरे व्यवहरकों प्रमां निरुपयति प्रपश्जेति। तां विभजते सा नेति। प्रत्यच्षप्रमां लक्षयति तचेति। तासु मध्य दूत्यर्थः । भ्रतर नैथाविका: प्रमाकरणं प्रमाणं यथार्थानुभवः प्रमा तदति तन्प्रकारकतं याथार्थं सतिभिव्रश्ञानमनुभवः। मा चतुविधा प्रत्यचानुमित्युप- मितिशव्दप्रमामेदात्। तमेन्ट्रियलेनेन्टियजन्यं ज्ञानं ज्ानाकरणकं ज्ञानं वा प्रत्ाथसिति वदन्ति। नचित्यम् धमज्ञानेऽतिव्याप्ेः। मय

वाचम्, अमविषयकरजतख्य रडुकावन्युपेयलेन अ्रमसापि तद्वति तत्पकारकल्वात्। अ्रन्यथा स्यातेर्निरसिव्यमाणलात्। किस, घटे

द्वितीबपरिचेद:। १११

रपमिति प्रमायामव्याप्िः खात् तदति तन्प्रकारकलवामावाम्। स्रूपसम्बन्धेन तथाच्वे खवमेऽतिव्याथयापतेव। तस्म्राद्ययोत्रमेव वाधु।

त्वादिति चेख। तमापि तन्तत्क्षण विभिष्टघटस्यानधिगतलवेन धारा- वाहिकज्ञानस्यापि तथातात्।

चेब, धारावाहिकस्थने विरोधितृत्त्यत्पत्तिपर्य्यन्तं यावइटस्करणं तावहत्तेरे कलवेन ज्ञानभेदाभावेन व्याप्रिभङ्गानवतारात्। यत्तिभेदे मानाभावथ। किस्, प्रमाचातुर्विध्यमय्सकगत पोनवदर्भनाट्राचि- भोजनप्रमाSभावप्सङ्गात्। नच व्यतिरेकानुमानात् या भविव्यतौति वाचम्। तख्ाय्े परिषरिय्यमाणाल्वात्। तथानुपलळ्याभावप्रमा-

करणज्ञानोपचोणलेनेन्ड्रियस्य सम्बन्धार्थप्रका प्रकलवेन चाभावेनेन्ड्रियख सम्बन्धाभावेन व तेन तङ्गहणायोगात्। तम्ममदनिक्तामयकमति- नाडर्थापत्यनुपलब्धे: पृथक प्रामाध्यमभ्युपगन्तथं ततः वच्िषेव प्रमा।

दान्। न पेष्टापत्ति:, सावात्करोमौत्यनुभवविरोधप्रसद्गात् जन्य- तावचेदकग्रइमन्तरेख अन्यत्स्य दुर्घइलाच्। नय साजाल्मजातिरेव जन्यताव कोदिकास्विति वाचयम्, जातेर्निरमलात्।

(१) ज, प्रत्वचपमेलमेनि पाठा।

अद्देत चिन्ताकोख्मे

पिच, द्वितीयमय्यमङ्गतमेव तत्ववाचात्कारख अवपमननादि- (') जन्यतया तचाव्याप्रिप्रसङ्गात्। तस्मादसङ्गतमेतत् प्रमाणचेतन्य- प्रत्य चम्रमेत्युक्रऽनुमित्यादावतिव्याप्निः खात्। तद्वारणाय विषर्योत।

व्यात्रिस्तान्तद्वावृत्यर्थ प्रमापोति। न पैवं(९) विषयचेतन्याभिन्नम्रमाए पैतन्यमिद माकारवृत्यवच्छ्िव्भ्व मविष यर जतभा सक मा च्तिच त न्म्म ि त पुनरतिव्याप्निरिति वाच्यम्। प्रवाधितत्वस्ापि विषयविभेषणत्वात्। न चैवं घटादेरवद्यज्ञानवाध्यतयाऽव्याप्निरिति वाच्यम्। संसारदभा- यामबाधितसय विवचितवात्। न चवर्माप धर्षाधरसानुमित्वादा- वतिव्यात्निरिति वाचम्। योग्यतस्यापि विषयविभ्रेषणलात्। एवं समृतावतिव्याप्निपरिहाराय वर्त्तमानेति (१)विश्रेषपं देयम्। तथा चायमर्थ: सम्पन्ः संसारदभायामवाधितवर्त्तमानयोग्यविषयचैतन्या- भिन(8) प्रमाएचैतन्यं प्रत्यचप्रमेति। त्रथवाऽबाधितापरोचार्थविषय- ज्ञानं प्रत्यक्षप्रमाभ्तमविषयस्य बाधितत्वाचातिव्याप्रिः घटादौनां संसारदभायामवाधित ताचातिव्याप्तिः। पूर्वे() प्रत्यचविषयस्ापरो धलं नाम साचितादाव्यम्। तथा चान्योऽन्यात्रयः । विषयल्ं नाम जञाने खाकारसमर्पकत्वम्। विषयित्वं नाम तद्वभासकल्म् । ननु वृत्तौद्बोधस प्रमातवेनाखण्डचेतन्यस्य सप्रकाग्रलेन तङ्ाख्यला- भावात् ज्ञानशेवयो: कथं विषयविषधीभाव दति पेश्। बोधेङ्ू-

(९) म. ववयवरयनयेति पाठ:। (१) म, नचेवमपोति पाठ:। (९) क, म, विषयलविदेषयमिति पाठः। (४) म, चेतन्म भिन्नमिति पाठ:। • (1) क उ पुकके (पर्व प्रत्यय) दनि पाठी न।

द्वितीयपरिष्छेद: ।

तवान्त:करणविशिष्टचैतन्यं प्रमातृचैतन्यम्। धन्त :- करसटत्त्यर्वच्छन्नचैतन्यम् प्रमाणचैतन्यम्। घटादयव- च्छ्िन्नचैतन्यम् विषयचैतन्यम्। अ्रन्तःकर पटटत्यभिव्यत्- चैतन्यम् फलचैतन्यम्। तच दत्तिविषययोर्यगपदेकदेशा- वस्थाने तदुपहितचैतन्ययोरप्यमेदो भवति। तथाहि तडागोदकं छिद्रान्निर्गत्यकुल्याद्दारा केदारं प्रविश्य

वृत्तेरेव प्रमात्वाभ्युपगमेनाखणडचेतन्यस्य तद्वषयतया विषर्यावषयौ- भावोपपत्तेः । .. श्रथवा विषयत्वं नाम व्यंग्यतम्। विषयित्वं नाम व्यख्चकलवम्, विषयनिष्ठावरणनिवर्त्तकत्वमिति यावत्। ततसर ब्रह्ोक्यप्रमाया

यद्ा, अध्यस्तत्वं विषयत्वं चित्तं विषयित्वं ततयाज्ञानादि- समस्तं जगदविषय सिदात्मावृत्त्यारूढो विषयौति। चेतन्यभेदे जाते विषय पैतन्याभिन्(२)प्रमाएचतन्यं (१)प्रत्यत्प्रमेति ज्ञातुं भक्यमति। उपाधिभेदान्तद्वेदं व्यत्पाद्यति एकमिति। शरथवा चैतन्यस्याद्वितीयलेन विषयच्तेतन्याभिनं प्रमाणचेतन्य-

एवं चैतन्यभेदं व्युत्पाद्य प्रमाणपैतन्यस्य विषयचैतन्याभेदं

(१) य, मसालोकमेि पाठ:। (९) म, चैतन्याभिन्नं प्रमाणचेतव्यमिति पाठ:। (९) म, चेतन्यसित्यगुप पजमत्याननत्रोपाधिमेदाजद्मेद नम्ादयमोनि पाठः।

१२8 चद्ेत चिन्ताकौसमे

चतुष्कोखाद्याकारेख यथा परिखमते। तथेन्द्रियार्थसन्नि- कर्षानन्तरमन्तःकरणं चक्षुरादिदारा विषयदेशं गत्वा तेन संयुज्यते। पश्चात्तदाकारेख परिखमते। सोयं परिखामो उत्तिः। तस्यां वतौ विपयचैतन्यं प्रतिफलति।

तन्थमेदाप्रयोजकत्वात्। प्रमासचैतन्यं विषयचैतन्याभिखं भर्वात। सेयं प्रत्यक्षप्रमा। तय त्त्यावरणं निवसते। चैतन्येनाज्ञानं निवसते। "प्रमया वा सावरणाज्ञानं निवलते।।४ ॥

वयुत्यादयति तन्नेति। तेषु मध्ेन्तःकरणपरिय्ामो उत्तिरित्यकम्। तनापरोघटल्तेहत्पत्तिप्रकारं मदृष्टान्तं व्युत्पाद्यति तथाचोत्या- दिना। वृन्तिरित्युथत दति भ्रेषः। अनुमित्यादिखयले विषये- च्डियसभिकर्षाभावादन्त:करपास्य वहिनिर्गमनभास्ति तव वज्या- व्ाकारवृत्तिरन्सरेव जायते। अत एव तस्या: परोछ्षलं विषयेन सम्बन्धाभावादिति . भावः । ऋ्रस्तु ततः किं तबाह तस्यामिति । दष्ियार्थशन्रिकर्षजन्यवृत्तावित्यर्थः । विषयचैतन्यं घटाघर्वच्िम- पैतन्यं नतोऽि किं तवाह तदेति। यदेन्द्रियार्थमबिकर्वानन्सरं घटाद्ाकारवतिनिर्गनान्त:करणवृत्तौ विषयचैतन्यं प्रति फसति नदेति। योजना घटाकारवत्तिघटयोरित्र्थः । युगपदेकरा एक-

(९) क उ, नदुषचियनोकजेरेमि पाठ:।

दितीयपरि ेदः। १३५

ततो विषयः स्फुरत साक्षिणा। भन्तःकरखोपहित- चैतन्यं साक्षो। सेयं प्रत्यक्षप्रमा द्िविधा। वाह्यप्रमा आन्तरप्रमा चेति। तब वाह्यप्रमा शब्दस्पर्शरूपरसगन्ध- विषयमेदात्पच्चविधा। तत्करखानि ओ्वादोनि जाने- न्द्रियाषि प्च। आन्तरप्रमा दिविधा। भ्रात्मगोचरा

देअस्यत्वेन एकस्मिन्देशे विद्यमानलेन यत्तिघटोपाधिकथीसैतन्ययो- मंदाप्रथोजकत्वात्। भेदापादकल्ाभावात्। यथा सुखावच्छिस्चैतन्यं

भिन्नभभवतीत्यर्थः । व्रस्तु प्रक्रते किमायातं तवाह सेयमिति। अ्नुमित्यादिख्यले विषयतदाकारवृत्योरेकलिमिम्रथ्यलाभावे।९) प्रमा- सच्ेतन्यस्य विषयाचैतन्याङ्विवतया परोछ्लमिह् तु तद्वपरित्यात्- त्यचत्वमिति भाव :: प्रमाया: फसमाह त्चेति। प्रमा सप्नम्यर्थः । "प्रमार्यां यो वृत्यंसनावरणं निवसते। वेतन्याभिनाज्ञामं निवनत" दति नृषिंद्ात्रममतमुक्ेदानौं प्रमवा सशततिकमज्ञानं निवसत रत्याचार्य्यमतमाइ प्रमयावेति॥४ ॥ ततः किमत शाइ, तत दति। यतः सावरयमज्ञानं प्रमथा- निटसं ततः सािण घटः खुरतोत्र्थः।

(१) म. भावेनेनि पाड ::

१२६ भद्दैत चिन्ताकौसुमे।

सुखादिगोचरा चेति। आत्मगोचरा द्विविधा। विशि- ष्टात्मविषया शुद्ात्मविषया चेति। 'अ्रहञ्जीव' इत्यादि- विशिष्टात्मविषया 'अहं ट्राह्मास्मो'ति शुद्दात्मविषया- चेति अहं सुखोत्यादिसुखादिविषया "अन्तरिन्द्रियं मन श्रान्तरप्रमाकरणमि"ति वाचस्पतिमिश्राः॥५॥

ननु कोडयं माचौत्याभङ्गाह अन्तःकरणेति। ननु माचितं नाम उदासौनले सति बोष्टतं तच्चात्मान एव। ततश्व बौष्टतवं नाम बोधाश्रयववमिति कथं माच्िणा विषयस्फुरणं स्वादतोऽयं घट दति व्यवमायज्ञानानन्तरं घटमहं जानामौत्यनु्यवसायेन घटः स्फुरतोति वन्व्यं न साचिणा तम्य बोधात्रयत्वन तत्स्फोरकत्वायोगात्। न चाताभसिट्रपतया घटपटिस्फोरकत्वमिति वाच्यम्। ताि सर्वदा भर्वस्फुरणप्रसक्कात्। किस्, ज्ञानवानदमिति ज्ञानाश्रयत्वेनानुभूयमानस्य चिट्रपलवे मानाभावात्। नय श्रुत्या तथात्वमिति वाच्यम्। प्रत्यक्षविरोधे श्रुतेरन्यपरत्वात्। तस्त्राम्माननिणा घटः सुरतौत्यमङ्गतमिति चेमैवं "योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु प्धन्तर्ज्ोतिः पुरुष" दत्यादि

प्रत्यचेषाइद्ार खैवज्ञानाश्रयत्वे मानुसूयमानत्वात्। नय स एवात्ेति वाचम्। तम्याध्यस्तत्वेनानात्ल्वेनामात्मत्वस्य वच्चमाणलात्, प्रमाद- प्रमेयाद्यवभासकस्य मुत्या दिषि ड्स्यापला पायोगात् ।

११७

खप्काश्तया तुपपत्तेः। नय खपकाशले मानाभाव इति वाचम्। "अनायं पुरषः सयं ज्योतिर्भवतो"त्यादि म्रुतेरेव प्रमाफलान्, तक्चा

खप्रका प्रसाचिणा सर्वव्यवहारोपपत्तावनन्तज्ञानकष्पनार्या गौरव- प्रमङ्गान्।

सांयकनपनायां मानाभावात्। नयव प्रत्ययमेव तभ प्रमाणमिति वाच्यम्। अनवस्याप्रसङ्गात्। किस्ानुव्यवमायस्य मानसलेन तेन घटादिस्फुरणं कथं स्ाना- नसो वहिरखातन्व्यात्, शन्यथा तिप्रसख्ात्। नय व्यवसायशनिद्वारा तङ्कविष्यतौति वाचम्। व्यवसायस्य मानसप्रत्यक्तत्वेऽपि वाक्तस्य घटादेसद्योगात्। गच ज्ञानप्रत्यासत्या तङ्ग्विव्यतौति वाच्म्। जञानसय प्रत्यासतिलेऽतौन्ट्रियमापोचेदापन:। तस््मात्खप्रकान- साचिणा घटः रफरतोति निरवघम्। प्रत्यचप्रमां, विभजते सेव- मिति। प्रथमां विभजते तचेति। श्ब्दप्रमा स्र्गप्रमा रूपप्रमा रसप्रमा गन्धप्रमेति पस्चविधेत्वर्थः । तत्करणभेदमाइ तदिति। द्वितीयां विभजते ब्रान्तरेति। आ्रात्मप्रमां विभजते पात्मेति। भ्ान्तरप्रमायां करणमाइ भन्तरिष्रियमति। रन्ड्रियलयपरचि- तत्वाजान इन्ड्रिय मान्तरप्रमाकरणं सुव्ादिप्रमाकरणं यथारपादि- माचात्प्मितिकरणलेन पयुरादोन्ड्रियं सिध्धति । 'एवं सवादि- मानाल्पमितिकरणलेन मनोऽन्तरिन्ड्रियं विर्धान। सबांदोनां

18

आाचार्य्यास्वेवं वर्णायन्ति "दन्द्रियेभ्यः परा हथा भर्थेऽभ्यथ परं मनः" "दन्द्रियाखि परारयाहुरिष्द्रियेभ्यः परं मन" दति श्रुतिस्मृतिभ्यां मनस इन्द्रियेभ्य: पृथक्व- करखात् मनोनेन्ट्रियम्। दत्तिं प्रत्युपादानत्वान्न करं मनः सुखादिसाक्षात्कारस्य प्रमाणाजन्यत्वेनाप्रमात्व- मिष्टमेव ।। ई।।

मनससत्कर पलेऽपि शडुद्धात्प्रमाकरपत्वमनुपपमं त्रुतिविरोधा दिति वाच्यम्। "मनमेवानुद्रष्टव्यमि"त्यादित्रुत्या मनसः पडङ्ूाताप्रमा- करपलि निखिते श्रुत्यन्तरसार्थान्तरलोपपन्ेः। नचात्मनो मानसले औौपनिषदत्वभ्रुतिविरोध इति वाचम। ग्रास्ताचार्य्यसंस्ृतस्य मनस

किश, विभिष्टात्ममान्तात्कारे मनसः करणलेन कृप्नत्वाच्ु- रात्मप्षाचास्का.रेऽपि तदेव करणं वाच्यम्। विजातीयकरणान्तर- कथ्पनेड्रतिप्रसङ्गात्, मानाभावाच। तम्मादान्तरप्रमार्या मन एव

आचार्य्यमतमाह, आाचार्य्यास्िति। एवं वच्चमाणत प्रकारेण मनय शान्तरप्रमाकरणतमनुपपत्रमिति कुमिन्त्रियलं दूषयति रन्ट्रियेग्य दति। जय भुतिम्ृतिम्यां वाश्ेन्द्रियेम्य: पृथकं प्रतिपादते न त्च्डिरियेम्यँ रति वाच्यम्। संकोचे मानाभावात्। नय त रन्द्रियाणि तद्यापदेशादन्यम श्रेष्ठादित्यािनधिकरणे एकाद्भा-

द्वितोयपरिच्ेद। ११८

भत एवान्तःकरण तह्दर्म्मारणं व युतिरजतादिवत् प्रातोतिकत्वम् गुद्दात्मसाक्षात्कारस्य वेदान्तवाक्यजन्ध- त्वात्प्रमात्वं वाक्यस्यापरोक्षज्ञानजनकत्वं वव्यत इति

पत्या संकोषो युक्त इति वाच्म्। "यजमानपस्मा रडां भव- यन्ती"त्यादौ चलिविगभिच्नेन यजमानेन तद्गतपसत्वसंख्थापूरफाद- निष्द्रियेण्ापि मनसा दन्द्रियगतसंख्यापूरणसभ्भवेन तद्धिकरण- विरोधात्। किस, मनसः करणल्े सिद्धे दन्द्रियत्वं खात्। नय तख करपलं सभ्भवति निखिलवृत्तयुपादानलेन तस्य तद्योगात् रत्यार वृत्तिं प्रतौति। ननु सुखादयुपलन्धि: करणषाध्यायाच्ात्मितिल्वाट्रूपाधुपशन्- वदित्यनुमानेन मनसः करणत्वसिक्को्द्रियत्वसिङ्िरन्यया सुखादि- साचात्कारखयाप्रमात्वप्रसङ्ग दति पेदों इत्याड सुखेति। ईनरख

मनस: करणत्वासिड्राविन्ड्रियलं दू(रनिरसम। एवस सव्ादि- साचात्कारख प्रमाणजन्यताभा वेनाप्रमाला श्ौकरपसुचितमिति भाव: ।। {। ननु सुखादोनां साधात्कारख प्रातोतिकले सबादोना व्यावहारिकतं न स्वादित्यामशाद अत एवेनि। उवादियाच्या- स्कारथाप्रमात्वादेवेत्यर्यः। मय सस्ादौनां मानोनिकवे दर्षाच्चर्य-

(९) * दूरे विरखम् दनि पाठ:। (२) न, पाचाल्मारखे पाडी न

क द्वतचिन्ताकौख्ंमे

प्रत्यक्षप्रमारं लिङ्रज्ञानजन्यं ज्ानमनुमितिः। वास्यात्रयो लिग्ं साधनसाध्ययोनियत सामानाधिकरएयं व्याप्ति: प्रतिबन्धकाभावे सति सवचारदर्शनेन सा व्याप्तिर्यद्यते। तस्यां यृशौतायां लिक्रज्ानेन व्याप्यनुभवजन्यसंस्कारो- दोधे सति अनुमितिर्जायते। सा दिधा स्वाथा परा्था चेति। इयं स्वाथानुमितिस्तूक्ता। परार्थानुमितित्तु न्यायसाध्या। न्यायोऽवयवसमुदायः। अवयवास्त्रयः॥II

क्रियाकारित्वं न स्यादिति वाच्यम्। प्रातौतिकस्यापि शत्ि

मिति भाव:। मन्वेवमातमयाचात्कार स्यापि प्रमाणाजन्यतयाSप्रमात्वापत्तिः, न पेष्टापत्तिरिति वाष्यम्ं। तर्थान्तःकरणदिवदात्नोऽपि प्रातीतिक- त्वापन्तिर तसदवावृ्न्यर्थमातामाचात्कारं प्रति ममसः करणतमेवेष्टव्य-

सिचुद्ातमपाचात्कारख। नाद्य, विभिष्टा()त्म विषयकज्ञानस्या प्रामाण्यरम्। रषटापते: न द्वितीय इत्याय र्द्रेति। ननु वापघस परोचज्ञानजनकलनियमात्कयं वेदानवाण्यादाता- साचात्कार सत्यामनवाह वाक्यस्ेति। वच्चत दति ग्ाब्दप्रमा- निरपपावेलायामिति पेव: । चन वेशेषिका(१)।

(१) (विभिडोवादि) पाठी न। (९) ज, सन्यन्न इत्यधिक पाठ:।

डिदोयपरिचेद:। १४१

साचास्कारिप्रमा दविविधा सविकष्पकनिर्विकष्पकभेदान। मिःप्रकारकं वेभिव्यानवगादि वा ज्ञामं निर्विकष्पकं सप्रकारक वेभिव्वावगादि वा ज्ञानं सविकष्पकं तत्कारणमिन्रियं प्रत्ययमिति वदन्ति तद्सककतम्। भ्रभाव्दनिर्विकव्पकज्ञाने मानाभावात्। नय विभिष्टज्ञानस विभेषेण ज्ञानजन्यत्वनियमेन ततििड्रिरिति

वत्विकल्पकज्ञानं प्रत्यक्षमिति वाह्याः। तदसत्। निर्विकम्पकज्ञानवत् मविकस्यकस्यापि प्रमालवे वाधकाभावात्। न चालीकसामान्यविषय- तथा तख्ाप्रमात्वम्िति वाचम्। सामान्यास्यालीकत्वापिङ्टे:। प्रत्युत निर्विकष्पक ज्ञानस्ैवाप्रमाणिकत्वात्। .तस्म्राद्यत्किसिदेतत्'।सदेवं

मनुमितिं सच्यति सिक्केति। पर्वतोडयं वक्रिमाण् धमवस्वात्। यो यो धूमवान् सथोडग्रिमान् चथा महानम रंत्यम पर्वतः पच: वक्ि: साधं धूमो लिक्क ततख स एव पबधर्षाः । तथा पायं धूमवानिति व्याप्यताव चछेद्कप्रकार कपचधर्याताज्ञानं जिद्धज्ञानं तेन जन्यमयं पर्वतो वक्रिमानिति ज्ञानमनुमितिः। यदा जोवो ब्रद्माभिक: सचिदामन्दलचणलात् मह्मवदित्यम जीवः पचो म्शाभेद: साध्य- मचिदानन्दलचपलं चिक्गमथमेव पचधर्माः। एवस व्याय्यताव चोदक- प्रकारकपचधर्णाताज्ञानं चिक्ज्ञानं तेन जन्यं जोवो ब्ग्माभिन्नमिति मानमनुमितिः पच्तात्रय: पच: मिसाधयिषा.विरइमशकतयिका- भाव: पचता। एवं व व्याप्यतावच्ेदकप्रकार कपचधर्वाता ज्ञानले (९) न, सविकम्पवज्चानं न प्रत्ययमिति पाठा।

चद्ेत चिन्ताकौल्मे

वतीयजिङ्गप रामर्शतेन तव्जन्यत्वमनुमितेः। दतोयलिङ्गपरामर्भस्या- प्रमाणिकत्वेन तव्जन्यत्वस्य दूरनिरसलात्। किं तलिप्गमित्या- काङ्ायामाह व्याप्नौति। केयं व्याप्निरित्यत ब्राह् सधनेति। व्याप्याधारतवं साधनत्वं व्याप्रिनिरूपकलवं साध्यत्म, भव्यभिचरितलं नियतत्वं श्रव्यभिचरितत्वं नाम साधनसमानाधिकरणात्यन्ताभावा- प्रतियोगित्वम्, साध्यवदन्यावृत्तित्वं वा तथा चायं निष्कर्षः साधन-

रिति। द्वियौयपचे तु साधनवस्निष्ठान्यो ऽन्याभावाप्रतियोगिषाध्य- वत्कत्वं व्याप्निः। भ्रस्ति वेयं धमे साधनेन धमादिना समानाधि- करणोयोऽत्यन्ताभावो घटादिप्रतियोगिकस्तदप्रतियोगि यत्साषयं तेन सामानाधिकरएं धूमादेर्व्याप्िः। बच यद्यपि हेतुसमानाधि-

पर्वतीयधूम समाधिकरणा त्यन्ताभाव प्रतियोगित्वाम्मद्वानयौयव्रेमहा- नयीयधूमयमानाधिकर पात्यन्ताभावप्रतियोगिलात्, पर्वतीयवक्े-

नय समानाधिकरणयोरेव व्याप्तिर्विवच्ितेति वाच्यम्। तर्षि गृणवान् दरथयत्वादित्यनाव्याप्निर्वज्जलेपायिता। तथापि हेतुताव चछेदकाव- चिन् हेतुसमा नाधिकर पात्यन्साभावप्रतियोगिताSनवच्ेदकं यमा- व्यताव सोदकं सदर्वर व्म याध्ययामा नाधिकरयं हेतोर्थ्या प्निर्विवचिता तथाथ नाव्याप्तिः। न पैवमपि संयोगिट्रव्यत्वादित्यताव्याप्िरिति वाचम्। पत्यन्ताभावस प्रतियोगिव्यधिकरपतख् विवचितत्वात्।

द्वितीयपरियेद: ।

प्रस्िन्मते संयोगस् व्याप्यवृत्तिलवाद्वा न दोष:, नरवचोदकत्वमन- तिरिमदेभवृत्तिलम्, तथाच नात्मान्रयदोषोऽपि। अ्रभ विस्तरस् न्यायचिन्तामपितट्वास्थास द्रष्टय्यः । प्रस्माभिरत दिसाचप्रदर्णि- तम्। पारमार्थिकतत्वनिरूपण प्रदृत्तलवादिति। एवमन्योऽन्यघटि- तव्याप्नियच्तपेडपि द्रष्टवयम्। नन्वियं व्याप्तिः केन प्रकारेण ग्द्यत द्ूत्यत श्राह प्रतिबन्धकेति। प्रतिबन्धकत्वं नाम कार्य्यानुकूलकिसि दूर्धभविघटकल्वम्, कार्य्यामुत्पादप्रयोजकत्वं वा, तब व्यभिचारज्ञानं साचाद्याप्नियहणप्रतिबन्धकसुपाधिज्ञानं परम्परया, साध्यवदन्यवृत्तितं व्यभिचार: साध्यव्यपकत्वे सति साधनाव्यापकत्वमुपाधि:। तथाद्ि कत्वन्तर्वर्तिनी हिंसाऽधर्ममाधमं हिंसाताद्वाह्यरिंमावदित्यच निषि- दूत्वमुपाधि: । तचास्तौदं लक्षणं साध्यस्याधर्मामाधनत्वस्य व्यापक निषिडूलम्। व्यापकत्वं नाम तद्न्रिष्ठात्यन्ताभावा(१)प्रतियोगिलं निषिङ्ूत्वस्स। तथा एवं माधनस्य हिंमात्वस्य निषिडूत्वमव्यापकम्। भ्व्यापकत्वं नाम तदच्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितं निषिडूलख तथा। अभौषोमौर्यतिंसार्या तदभावात्। एवं धमनान् वळ्रेरित्य- चार्ट्रेन्धनसंयोग उपाधि:। अ्रत्नाप्युक्मकारेप चच्चपां योजनीयम्। एवं यथोक्तप्रतिबन्धकाभावे सति महचारदर्भनेन व्याप्तिर्ग्टद्यते। मनु यथोत्तप्रतिबं्धकाभावः कस्मावनियौयत इति चेत्। ऋनुकूलतर्कादिना स निशौयत दति म्टहाल। एवसनुकूलतर्कादिना प्रतिबन्धकाभावे निखिते तत्शतमहचारदर्भनैन व्याप्तिनिर्णाया- नन्तरं सिङ्ज्ञानेन संस्कारोद्ोधे सत्येवानुमितिहत्पद्यते। तत्र

(१) म, आवप्रतियोगित्यमिति पाठ:।

चह्दत चिन्ताकौप्त मे

रूपा वा। तथादि, जीवः परस्मान्न भिद्यते सविदा- मन्दलक्षसत्वात् परमात्मवदित्यच जोवः परस्मान्न भिद्यत इति प्रतिभ्ा। सचिदानन्दलक्षणत्वं हेतुः। इदमेव लिङ्ग- मित्युच्यते यः सविदानन्दलक्षणः स परस्मान्न भिद्यते। यथा परमात्मेत्युदाइरसम्। अ्रइ्दमस्मोति भामौति कदाप्यप्रियो न भवामोत्यनुभवाञ्जीवस्य सचिदानन्द- लक्षणत्वमतो न हेत्वसिद्किः ॥८॥

व्याप्निः(१) ज्ञानं कारणं तंत्संस्कारोडवान्तरव्यापारः। बनुमितिः फतम्। नय संस्कारजन्यते स्मृतित्वापत्तिरिति वाच्यम्, तल्ागभाव- जन्यत्स्य वा संस्कारमानजन्यत्वस्य वा स्तित्वप्रयोजकत्वात्। भ्रन्यथा प्रत्यभिज्ञायामपि सृतित्वापत्तेरित्यभिप्रेत्य फक्ितमाह तस्यामिति। उद्दोध: सहकारिलाभ: सहकारिणः सदभदर्भनाद्य: खख व्याप्ति- निखयानन्तरं परोपदेशमन्तरेण व्याप्यतावचेद कप्रकारकपचधर्माता- जनाद्याऽनुमितिर्जायते साखार्थानुमितिरित्यर्थः। परार्थानुमितिं युत्पाद्यति परार्येति। कोडसौ न्याय दत्यपेचायामाइ न्याय रति। कियन्तोऽवयवा रत्यत ब्राह न्वयवा इति ।। । ने ते पथ इत्याकाङ्कायामाइ प्रतिर्ज्ेति। नौणि उदाइरणा- न्तानि यदा उदांहरपादिका दत्यभियुक्रोल्या प्रतिज्ञाद्यासरयो-

(१) न, याप्नित्ञानमिनि पाठ।

१8५

तमतं वाडवयवतं साध्यविभ्िष्टधर्णिप्रतिपादकं वाक्यं प्रतिज्ञापय-

वाक्यमुदाइरपम्। पच्चे हेतूपसंदार उपनयः । पच्चे सय्योपसंहारो निगमनं तद्यथा 'पर्वतोऽयं वञ्िमानि'ति प्रतिज्ञा धमवत्वादि हेतुः। 'यो यो धूमवान् स सोडग्रिमान् यथा महानस' हत्युदाहरणं तथा चायममत्युपनयः । तम्मरान्तर्थेति निगमनमेवं लौकिकोदाहरणे प्रति- शादिविभागमभिप्रेत्य जौवस वैदिकब्रद्मात्मेक्य ाधंकानुमान- वाक्चे प्रतिज्ञादिभेदं व्युत्पाद्यन्रनुमानप्रयोगमाह तथाहौति। अ्रनुमानवाक्यं सप्तम्यर्थः । प्रतिज्वादिविभागं दर्भयति जीव हत्या- दिना लौनमर्थ गमयतौति व्युत्यत्या साध्यसाधको हेतुलिंङ्गशव्दवाच दत्याह ददमिति। ननु जीव: परस्माव्नभिद्यत दत्यत्र किमन्तः करणविभिष्टो जीवः पच उत तत्साची आहोखिखिरपाधिक: प्रत्यगात्मा वा। नाध:, विभिष्टस्य कर्नृत्वादि धर्णिपस्तद्विपरीतत्रह्मातमैक्यायोगात्। नहि श्रुतिरपि बाधितमर्थम्बोधयति। न द्वितीयः माचिण: मोपाधिकतया तद्विपरीतव्रद्मात्मैक्यायोगात्।"। न ढतौयः। रुङूसय जोवभब्दवाय्यववायोगात्। लच्चस्याद्वितौयतया तक्षाधने मिङ्ू- साधनापत्ते। तथा जौवस परमाद्वेद: प्रसिद्ो न वा। नाद्यसतदैक साधने वाधापत्तेः। न द्वितीयः अािदधूस्व मथप्टङ्स्येव निषेधायो- गात्। तथा जौवस ज्ञानात्रयलेन सच्िदानन्दाचण हेत्वबिङ्ठेः() तत्सरुपत्वे मानाभावात्। तदाश्रयत्वस्य जानामौत्यनुभव-िद्धूत्वा

(९) न, असोकोति पाठा। (९) म. सिडिरिति पाठ:। 19

१३६

जूमो जौवभब्दवाच्यस्य ब्रह्मोक्यवाघेऽपि तलत्यस्य तदैक्यसाधनेन स एव पच:। नच मिडूसाधनतावाच्योर्भेंददर्भनेन लव्य्वोरपि

जोवपरयोरेक्यसाधनेन भेदस मिथ्यात्ोपपत्तेः; म सिद्ूसाधनता-

त्वावगमान्तासिट्टो हेतुरित्याह ऋ्द्मिति। "अनायम्युरुषः सयं व्योतिर्भवतोति" "आत्मेवास्य व्योतिर्भवति","योऽयं विज्ञानमयः प्राणीषुं इदन्तर्व्योति: पुरुषः" । "चिषु धामस यद्गोग्यं भोत्रा भोगस यङ्म्वेत्। तेभ्यो विलचण: माची चिन्मातोऽहं सदा भिवः"। इत्यादि श्रुतयः ॥ "यथा प्रकाशयत्येक: शत्स् लोकमिमं रविः। वेषं लेनो तथा शत्स्तं प्रकाशयति भारत"?॥ इत्यादि सतय: ॥ "यद्यात्मा चिद्रुपोनस्यात्ताि जगदान्ध्यसप्रङ्ग" रति तर्किका युकय:' विददनुभवद्त्वेतरात्मनः सचिदानन्दरूप- त्वमन्ीकर्नव्यमित्यत्तिनर्थे खानुभवमभिनीय दर्भवति पमिति। मम्मोत्यात्ंन: सत्यत्वानुभवः; भामौतिचिद्रिपत्वानुभवः, भ्प्रियो न भवामोत्यप्रियतवनिषेधानुभवेनातान श्रानन्दतवं सिङ्धम् । गन्वस्यातान: सचिदानन्टवचपालम्, तनः किमित्यत ब्राह

द्वितीयपरिच्ेद:।

अम दति। यतः कारणादातानः सचिदानन्यसचपलं खानुभव- षिङ्ूमतः कारणादित्यर्यः । हेलिति। हेतो खिवरिविधा भ्रमि- दूयो न भवन्तौत्यर्थः । तथाहि, हेताभासा: पच्च। भनैकान्तिक

कान्तिक: । स च द्विविध: साधारणोडसाधारपसेति। साध्यवदन्य- वृत्ति: साधारणः। सपचाटन्तिरसाधारणः । साध्यव्यापकौभूताभाव- प्रतियोगी विषट्ूः। अनिख्ितपचवृत्तिरषिङ्ठः । स च चिविधः। नात्रयासिङ्ू:, खरपासिट्ू:, व्याप्यत्वासिद्ूसेति। पचतावच्छेदकाभाव आात्रयासिट्ूः। पच्चे हेतुसरूपाभावः सरपाषिङ्ू:। साध्याप्रपिङ्धि: हेत्वसिड्डिर्वा व्याप्यत्वासिङ्ूः । साध्यविपरौनसाधकं हेत्वन्तरं प्रंकरण समः । अ्रथमेव सत्प्रतिपच दत्युच्ते, पच्चे साध्यशून्यत्वं बाधः । अ्रयमेव कालात्ययापदिष्ट दति चोष्यते। ततसात्मन: सचिदा-

ब्रह्मोक्यसाधनं युकमिति भावः । ननु- "दासुपर्ा मथुजा सखाया ममानटृचं परिषजख जाते छतं पिवन्तौ सुरतस्य लोके गुहां प्रविष्ठटौ परमे परार्द्े" "दाविमौ पुरुषौ सोके- सरसातर एव च"। "जौव परमात्मानौ मिननौ विरदूधर्मा-

चद्वेत चिन्ताकौखतभे

हत्यादि, श्रुतिस््रत्यनुमानप्रत्य चेरजीवत्रहमीकयस्य वाधितल्वात् कथ सचिदानन्दलक्षणलेन ब्रह्मेक्यसङ्किः। न चादितीय श्रुतिमृत्यनुमान- विरोधादन्येषामप्रमाएं किं न स्यादिति वाच्यम्। सर्वतन्त्रविरोधा- पत्या तदयोगाददवेतत्रुत्या दोना सुपासनपरलोपपत्तेः। तस्मादनुमानेन अ्रह्मक्यमाधनं बाधितमिति चेन्न। एवं द्वतश्रुतिम्मृत्योरतत्परत्वात्। तथाहि, फलवत्यज्ञातेऽर्यें श्रुतेस्तात्पय्यं वत्रव्यं जोवपरभेदख मानान्तरमिडूलेन तङ्वानस्यापुरुषार्थलेन च श्रुतेस्तात्पर्य्यायोगात्। किस, "मृत्यो: स मृत्युमाप्नोति य दह नानेव पथ्यती"ति

योऽन्यां देवतामुपासतेऽन्योSसावन्योऽहमस्ति" "न स वेद यथा पशुः"। एवं सदेवानामिति भेददर्भिनोऽनर्थश्रवणम्(१) तच श्रुति- तात्पर्य्यम्। किञ्, एपक्रमादि षद्िधसिङ्गैरद्वितौये ब्रह्मणि तात्पर्य्यख् निसति- तत्वान्द्विरोधान्न भेदत्रुतेः खार्ये तात्पर्य्यम। किञ्वा"मिन्नपि प्रकरणे कसिमिन् भगवतो विज्ञातं सर्वमिदं विज्ञातं भवतो"- त्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपक्रमेपाद्वितौयम्बह्य प्रतिज्ञाय "परेऽव्यये सर्वे एको भर्वान्त" "ब्रह्मविद्वह्वीव भवती"त्यद्वितीय ब्रह्मण एवोप-

नानन्देकरसमद्वितीयं ब्रह्म तात्यय्येक प्रतिपाद्यनौति व्िष्टतरमन्य-

(१) न, निम्दाजववादिति पाठ।

"सत्यं धानमनन्तं ब्रह्म""आानन्दोब्रह्मेति व्यजनात्" इत्यादिश्ुत्या ब्रह्मणः सविदानन्दलक्षयात्व-मतो न दृष्टान्तासिद्विः। एवं गुरु-मुखाच्ुतवेदान्तस्य शोधितत्वं- पदार्थस्य स्वस्मिन् सविदानन्दलक्षसत्वदर्शनात् 'नरह्यं ब्रह्मे'ति ब्रह्माभिन्नानुमितिरुत्पद्यते। न चौपनिषद्स्य ब्रह्मात्येकस्यानुमानगम्यत्वानुपपत्तिः। "आरात्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्योमन्तव्योनिदिध्यासितव्य" इति श्रुत्या मननविधानात्। वेदान्तसहकारित्वे-नानुमानप्रामाएय- स्वोकारात् परार्थानुमितिस्तु न्यायोपदेशेनोत्पद्यते न्यायोदशितः॥।८।।

प्रत्यत्षम्य "मेह नानाम्ति किञ्वन" दत्यादिभास्त्रवाधितलेन भ्रमत्वान् म्रहीक्य-बाधकत्वम्। तस्म्ादाधकाभावादनुमानेन ब्रहीक्य- साधनसुपपत्रम्। एतेन सर्वतन्त्रविरोधोऽपि निरस्ता। नश्वेवमपि दृष्टान्ताभावादिदमनुमामं नावतरति नीवातिरिक् ब्हमासङ्भावे मानाभावात् भावे वा तस्य ज्ानात्रयतवेन सचिदानन्द- लचपाले मानाभावात् ॥ ८ ॥ नच श्ुत्या तत्िद्धिरिति वाचम्। तथ्यार्थान्तरत्वोपपल्तेरित्या- प्रखाह सत्यमिति । श्रयम्भावः पारमार्चिकभेदाभावेडपि जीव- परयोरौपाधिकमेदख व्यवहारिकस्याभ्युपगमेन दृष्टान्ससभ्वादनु- मानमवतरत्येव। नय परख जानात्रयलं स्रुत्या तदात्ाकल्वाव- गमात्। नच भुतेरर्थान्तरतं वमु भकवं गौरवात्। श्रुव्यन्तरविरोध

१४०

एवं ब्रह्मव्यतिरित्तस्य प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वसाध्यानु- मितिर्दश्यत्वादिहेतुभिरुत्पद्यते। मिथ्यात्वन्नामानिर्वच-

प्रसङ्गात्। आनन्यानुपपत्तसतरेति भावः । ब्रह्मणः सचिदानन्दल- सणले फलितमाह प्रत दति।

रोद्ोधे मति खार्थानुमितिरुत्पद्यते द्ृत्यक्रम्। सा किं सर्वेषासुत्यधते माहोखित्केषां-चिन्नाघः, शरदर्शनान्नद्वितीयः। तदुपायाभावादि- त्यायंक्य विवेकेन तदुपायलिङ्गज्ञानसभवान्मेवमित्वयाह एवमिति।

मनु "तन्वौपभिषदं पुरुषं पृच्ामो"त्यादि त्रृत्या धर्मवद्दझ्वणो वेदेकगम्यत्वास्कयमममानगम्यत्व मित्याभंक निराकरोति नषेति। किम्बह्मय्यनुमानस्य सतन्त्रप्रामाणं निराक्रियते, ब्रहोऽसिदे- दान्तसहकारित्वमिति। नाध:, दृष्टापत्े: । न द्वितौय इत्याड मन्तव्य दति। ब्रन्यथा मननविधानवैयथें सादितिभावः । कथं परार्थानुमितिहत्पद्यते इत्याप्रखाह परार्यानुमितिस्िति। श्रव- यव-समुदावात का मुमानवाक्यप्रयोगेपोत्यर्थः॥८॥ उक्कन्यायमन्यनाप्यनिदि्भति एवमिति। व्यावहारिक: प्रपख्ोमिय्या दृम्यल्वात्। छत्रिष्यवदित्यनुमानप्रयोगोट्रष्टथ:। आरादिभण्ेन

द्वितीयपरिच्ेद: । १५९

नौयत्वम्। हृश्यत्वग्नाम चैतन्यविषयत्वं भ्रतो ब्रह्मसि न व्यभिचारः। तच्चानुमानमन्वयिरूपमेकमेव। मतु केवला- न्वयो। अ्रस्मन्मते ब्रह्मक्तातरिव्यस्य'सवस्यात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वेन तदप्रतियोगित्वरूपकेवलान्वयित्वस्या प्रसिद्वेः ॥१०॥

ननु किभिदं मिथ्यातं न तावदत्यन्ताभावप्रतियोगितवं भिद्ू- साधनत्व-प्रसङ्गात्। नापि खाधिकरपनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितं तदिति वाच्म्। संयोगादिकमादायार्थान्तरत्वोपपत्तेः। नापि मंसव्यमानाधिकर पनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितवं तदिति वाच्यम्। परैरपि घटवति भूतले सम्वन्धान्तरेण तदत्यन्ताभावाभ्यपगमेन सत्यत्वविरोधिमिथ्यात्वाषिङ्केः। नाप्येकावच्केदेन येन सम्बन्धेन प्रतियोगिशत्वं तेनैव सम्बन्धेन तत्वं विवचतितमिति वाच्म्। तादू- पस्य लोकेडमसिदूलात्। नापि ज्ञाननिवर्त्यलं तदिति वाच्यम्। यतो जञानमज्जानस्ेव निवर्त्तकमिति नियमेन प्रपज्चस्य तदभावेन

प्देन निकुचमानत्वात्कथमनिर्वचनौयत्वमिति वाच्यम्। सन्यामन्वा- भ्यामन्यत्वस्येव तत्वात्। मच विरोधादुभयान्यतमनुपपश्रमिति

प्रद्यतेऽय्युपपत्तेः। नचेवं क्विष्टकर्पनायां किम्प्रयोजनमिति वाच्यम्। प्रकारान्तरखासभ्रवात्। तथाहि, सच्ने बाधायोगादसत्वे प्रपसखा-

१५२

परोचलायोगात्। सद्सदाताकत्वस्य विरोधेनासभवात्। तम्मादु-

प्रसिद्धलाद्सङ्गतमिति वाच्यम्। तर्हि सदन्यत्वमेवानिवचनौयलमसु।

पेम् कुनातिव्याप्तिः। तम्मात्मदन्यत्वमेवानिर्वचनीयले बाधायोग्यं सत्। तदन्यलवं बाधयोग्यतम, अरथवैकावच्केदेन खमंसज्य- मानाधिकरणनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिलं मिथ्यातं समानसत्ताक यो: प्रतियोगितद्भावयोरेकच विरोधेऽ्पि भिन्न सत्ताकयोरवि- रोधावाससवः । प्रतियोगिमति सम्बन्धान्तरेण तद्भावस्य प्रति-

यद्यभावस प्रतियोगियन्ताधोनसत्ताकल्वेन प्रपस्साभावस्यापि तत्- समानसन्ताकतया तत्सामानाधिकरण्य्रमनुपपत्रमिति मन्यसे। तर्हि सत्यत्वावचित्न प्रतियोगिकत्वात्यन्ताभाव समानाधिकरशलं मिथ्या- लमस्तु तम्पतियोगिवत्रतियोगिताव च्ेदकस्यापि तन्निरपकत्वात् सत्वावच्छन्नप्रतियोगिकत्वात्यन्तभावस्य पारमार्थिकलेन तत्सामा- नाधिकरखं प्रपशुस्योपपद्यते श्रभावस भिन्नसत्ताकलवात्। यद्यचापि विर डेकसभावाभावस्य प्रतियोगिसत्ताकतया(१) भिन्नसन्ताकतवना- भुपगम्यते। तर्षि कष्पितष्याभावोऽघिष्ठाने प्रतोयमानसादात्मक एव यनाधिकरणमत्तापेचयाऽभिन्नपन्ताक: प्रतियोगी। तवैवाधि- करणभावोभिखते। स एवानुपलख्या म्द्यते। नेतरच। तथाच

(१) व समसन्ताकननेति पाठ:।

द्वितीयपरिकछेदः। १५२

खममाना धिकर णात्यन्ाभावप्रतियो गिलवं मिथ्यात् मेतदेवानिर्वषनी- यलम्। ननु दृश्यत्वं नाम दर्शनविषयत्वम्। दर्धनं नाम वृत्तिज्ञानं तदि- षयत्वं ब्रह्मणि वसते (उक्रसाध्यं नास्ति)' ब्रह्मणः पारमर्थिकत्वादतो व्यभिवार दत्याभंक्याह दृश्यत्वं नामेति। ब्रह्मणः खप्काशल्वेन खपर विषयत्वाभात्रान्तोक्दोष दत्यर्थः। शुतरिरुथमग्रे निरुूपयिथ्धते। अतो न दृष्टान्तासिद्धिरिति द्रष्टव्यम्। मैथायिकादयखवनुमानं तिविधं केवलान्वथी केवलव्य निरेक्यन्वयव्यतिरेकोचेति वर्णयन्ति।

नतिविति। वृत्तिमद्त्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं केवलान्वचितवं' तच्ञा- स्म्न्पतेन भवतीत्याह त्रस्मन्मत दति। ब्रह्मभिन्नम्य सर्वस्य कनपि- तत्वेन मिथ्यात्वान्मिथ्यावस्तुनोऽधिष्ठान मिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिलेन निसक्नं केवलान्वयित्वमसिद्धमेव। नव प्रमेयत्वादीनां तथात्वात् कथमषिद्िरिति वाच्यम्। प्रमाविषयत्वं प्रमेयत्वं प्रमाया भिन्ना- भिन्नतवेन तन्निरुपितविषयत्वस्यापि तथालवेन केवलान्वयित्वामिङ्के:। न चेश्वरप्रमाविषयत्वं केवलान्वयित्वमिति वाग्यम। ईश्वरप्रमाया: खविषयत्व Sपसिद्वान्तापत्तेम्तदभावे कुतः केवलान्यिलम्। न पा- काशाव्यन्ताभावः केवलान्वयौति वाच्यम्। तस्य खप्रतियोगि- न्याकाप्रेडसच्वेन तत्त्वायोगात्। प्रतियोगितद्भावयो: मामानाधि-

प्रमङ्गात्। किश्वाकाश्वदाकाशात्यन्ताभावस्यापि ब्रह्मणि कनपितलेन

(९) म, (उत् सायं बासौ ति पाठी न हमन। 20

अद्वेत चिन्ता कौंस्तमे

नापि व्यतिरेको साधनेन साध्यानुमितौ साध्याभावे साधनाभावनिरुपितव्याप्तिज्ञानस्यानुपयोगात्। अन्वय- व्याप्तिमविदुषः साध्यप्रमार्थापत्तिप्रमाणादिति वक्ष्यत इत्यनुमानम्। सादृश्यप्रमितिरूपमितिवाक्यकरिका प्रमाशब्दो। आ्रकांक्षा योग्यता सन्निधिमत्पदसमुदायो वाक्यम् ॥११॥

दपि निरृपणौयम् ॥१०।। एवं केवलव्यतिरेक्यनुमानमपि न सभभवतौत्याह नापोति। साधनसाध्ययोर्व्याप्निज्ञानात्माध्यानुमितिभवति नतु साध्याभावसाध

प्रसङ्गात्। नच प्रतियोग्यनुयोगिभाव(१)स्तचानियामकत्वमिति वाच्यम्। प्रतियोगितवा देरनिरूपणात्। किञ्च व्याप्निप्रकार कपचधमाताज्ञानादनुमितिरिति ते मतम्। तनस साधनाभावव्याप्ने: साध्याभावनिष्ठत्वेन तत्मकारकपचधर्माताज्ञानाम- भवात् कयं व्यतिरेकलिङ्गज्ञानेन साध्यानुमितिमस्यात्। किस्व साध्यप्रमिद्गेर नुमानाङ्गलेन पृथिवौतरभेदस्य कुचाप्यप्रसिद्धेन

पटङ्राधयनुमिति: कुतो न स्यात् नच घटादावितरभेद: प्रत्यच

(१) न, भाय-साचनियामक इति पाठ:।

द्वितीयपरिच्छेदः। १५५

दति वाच्यम्। तर्ि तदनुमानं न खात्। निखितेऽर्यें तदयोगात्

कथ स्वादिति तवाह ब्न्वयेति। तस्मादन्वयिरूपमनुमानमेकमेवेति भावः। एवमनुमितिप्रमां निरुप्य क्रमप्रापासुपमितिं निरुपयति सादृश्येति। त्रयभ्भावः नगरदृष्टगोपिएडोगवयार्थो पुरुषो वनमु- दिश्य प्रस्थित भारष्यकपुरुषाद् गोसदृभो गवय दति श्रुत्वा वनं गतो गोमादृश्यविभिष्टपिण्डमनुभवति गोसदृभो गवय दति पखादे- तत्दृधो मदौया गौरिति खगेहस्यां गा-सुपमिनोति। तच गवय- निशगोमादृश ज्ञानकरएंगोनिष्ठ-गवयसादृश्यज्ञानं फलं सेयमुपमि- तिरिति। "भक्ाभोष्टद्मन्तानं गोपोजनमनोहरम् । मत्यभामायुतंक्ृष्णं वन्दे सच्चित्सुखात्मकम्"॥ क्रमप्राप्तां श्ान्दप्रमां लच्षयति वाक्येति। किं तद्ाक्यमित्याका- द्ायां वाक्यस् लक्षणमाह आकाष्गिति। वर्णसमूद्द पदम्। नय वर्णनां चणिकानां क्रमेणोत्पद्यमानानां कथं समूहः स्यादिति वाच्यम्। एकज्ञानविषयस्यैव तत्वात्। न चेकज्ञान-विषयत्वं वा कथं चणिकानामिति वाध्यम्। वर्णानां चषिकतवे मानाभावात्। नचोत्पन्रो गकारोनष्टो गकार दृत्यनुभवः प्रमाणमिति वाचम्। तश्थेच्तार णोत्पत्या दिविषयत्वेन तचा-भमाणलात्।-नच प्रत्यु(१)द्वारये गकारादिव्यभ्ञत्पन्तिः कुतो न भवतोति वाच्यम्। सोडयंगकार इति (१. ग, प्रत्यवारयमिति पाठः ।

१५६ कादत चिन्ताकौंस्त मे

जातिविषयतया वाऽन्यथासिद्धूल्वेनाविरोध दति वाचम्। मुख्यले

ननु तहिं वर्णानां नित्यत्वेऽद्वैत श्रुति-विरोधस्सयादिति चेष, प्रत्यभिज्ना-विरोधेन तेषा चषिकतवमाचनिराकरणात्। भ्राका- भादिवत् खर्गाद्यकाल उत्पत्ते:, प्ररयकाले विनाशस्य चोपत्तेर्ना- दवनश्रुतिविरोधः । वत एव ता्ममुदायात्मकं पदं न पणिकम्। वत एव पद्समुदायात्मकं वाक्यं न तणिकं व्रत एत वाक्यममुदाया- तको वेदोऽपि न चणिकः। अतपवोतं भगतता सूचकारेण "तएव व नित्यंत्व"मिति नित्यत्ं प्रल्लयपर्य्यन्तावस्था यित्वंविविचितं प्रार्ृत- प्रलये मकलकार्य्यविनाशम्य प्रतिपादनात्। नतु ध्वंसाप्रतियोगित्वं सदितिविवच्ित-मद्वैतश्रुतिविरोधापत्तेः। "कन्दामि यज्ञिरे तस्ा- दनुस्तस्मादजायत ब्म्य महतो भूतम्य निःश्वमतित-मेवैतद्यटृग बेदो यजुर्वेद" दत्यादि श्रुत्या वेदस्य कार्य्यल्ावगमात्। तखय

श्न्यथा "एकमेवाद्वितौथमि"ति श्रुतिविरोधापत्ते:। नन्वेवं वेदस्योत्पत्तिविना श्ाम्यपगमे पौर्षेयतया खतः प्रामाषयं व्याइन्येतेति पेत्, नदि पुरुषाधीमोत्यत्तिकत्वं पौद्षेयल्वमप्रयोजक- खान्। किन्तु सजातौयोद्दारपमनपेच्चोच्चार्य्यमा(१)पातं पौरषेयलम्, ईयरस्तु पूर्वपूर्वानुपूर्वीयमपेच्च मर्गादौ वेद विरचितवान् दति

(१) म, वयोचारषमिति पाठः।

द्वितीयपरिचेद:। . १५०

लम्बेनोच्चारं सन्निधि:, श्रव्युत्पन्नस्य संगतिग्रद्दा-भावान्न वाक्यार्थप्रमा। पदपदार्थयोः स्मार्य्यस्मारकभावः संगतिः। सा च द्िविधा शक्रिरलक्षणाचेति। शक्रिर्नाम मुस्यादृत्ति: पदपदार्थयो-र्वाच्यवाचकभावः सम्बन्ध इति यावत्। सा च द्विविधा योगोरुढ़िश्चेति। अ्रवयवशत्रिर्योगः। यथा पाचकादिपदानाम्। रुढ़ि: समुदायर्शा्तिः। यथा घटादिशब्दानाम्। सा च व्यवहारादिना गृह्यते। तथाहि उत्तमरद्दस्य घटमानरयेति वाक्य्रवणनन्तर मध्यमदटद्वः प्रवत्तते ॥१२॥

पदमसुदायो वाक्यमित्क विल्यम्बोच्चारितपद्मसुदायेति व्याप्तिर- तस्तद्वावृत्यर्थमुन्तंसव्रिधोति। तावत्युकडगनिना मिश्नेदिति वाष्घे- इतिव्याप्निसम्यात्तद्वारणाय योग्यतेति तथापि ग़ौरथः पुरषो इस्तोत्यवातिव्यतनिस्स्यान्तबिवृत्तये आ्ाकांचेति। वत्ापि पद- समुदायत्वमेकज्ञान विषयत्वं निवचितमतो मासभावः ॥। १.१॥ नम्वकाङ्कादिमत्यद समुदायो वाक्यमित्युनम्, प्रथाकाह्काया इच्छात्मकत्वेम चेतनधर्मात्वास्कयं पदानां मात्ान्तद्वत्वमित्याशंक्ा- काङ्ाजनकत्वेन पदानां साकाङ्गत्मित्यभिप्रेत्या काङ्गालक्षणमाह् सन्वयेति। यम्य पढस्य येन पदेन विनाऽन्यानुपपत्तिस्य्य पदस्य तेन पदेन समभिव्याहार बाकाङ्गा। योग्यतालकषपमाह वाक्येति। सचि-

कद्वेत चिन्ताकौखुभे

ततो बाल स्तत् प्रदत्तिं दृष्टा ज्ानमनुमिनोति। तथाहि इयं प्रदत्ति ज्ञीनसाध्या प्रदत्तित्वात्। मदोयप्रदत्तिवत्

ननूकलणचणं वाक्यं ग्राब्दप्रमाकरणं चेदव्युत्पत्रस्यापिश्रुत-वाक्या- दाकार्थप्रमाप्रसङ्ग दत्याभंक्याष श्रव्युत्पन्रस्येति। सङ्गतिग्रहस्यापि वाक्यार्थप्रमोत्पत्तौ कारएत्वादव्यत्पन्नस्य तद्भावास् वाक्यार्थ- प्रमेत्यर्थः । ननु केयं सङ्गतिरित्यतश्राह पदेति। सङ्गतिस्प्रम्बन्ध दत्यर्थः । सङ्गतिं विभजते साच द्विविधेति। द्वेविध्यमेवाह प्रकरिरिति। यद्यपि प्रत्रिगौवी लक्षणाचेति वत्तिस्त्रिविधा तर्थापि वच्चमाणविधया गौणों लक्तणायामन्तर्भाव्य द्वेविध्यकथनमितिथ्येयम्। प्रथमोडिष्टा भक्रिं निर्पयति अक्ति नामेति। कामौ मुख्यावत्तिरित्यामंक्याह पदेति। पट्जन्यज्ञानविषयत्वं 'वाच्यतं पदार्थस्पतिजनकत्वं वाचकल्वम्। तदुकम्, "पदम(१)व्यधिकाभावात्सारकान्विभिय्यते" इति। भत्रिं- विभजते साचेति। यथोदशयोगं लक्षयति प्रवयवेति। केषां पदाना योग दत्याशंक्योदाहरएमाविस्करोति यथेति। पाचकादि- पदानां योग दत्यनुषज्यते। रूढिंखनयति रूढ़िरिति। उदाहरति चथेति। भत्रियहप्रकारमाह साचेति। व्यवहारेण पत्रिगहप्रकार- सुपपाद्यति तथाहीत्यादिना उत्तमदडूख प्रयोजकवडूख मध्यम- वृङ्ध: प्रयोज्यवङ्क: भ्िष्यपुचादिरिति यावत् ॥१२।। ननु मध्यम वृद्धूस्य प्रतृ्त्था किमायातमित्यत ब्राह बाल दति।

(१) ग पदम्यधिकाभावादिति पाठः ।

द्वितीयपरिच्छेद:। १५६

इति मानमनुमाय तस्य वाव्यजन्यत्वमनुमिनोति। इढं

त्वात्। दएडजन्यघटादिवत् इत्यनन्तरमवापोद्दापाभ्यां घटपदस्य घटव्यत्तौ शत्रिमवधारयति। सा च शक्ति: पदार्थ इति नैयायिकाः ॥१३॥

प्रवृत्तिं गमनागमनादिव्यवहारं तचानुमानं प्रयुज्य दर्भयति तथा- रोत्यादिना। ननु ज्ञानम्य कथं वाक्जन्यत्वमनुमिनोतोत्याशंक्यानु- मानप्रकारमाह ददमिति। प्रवृत्त्यानुमितं ज्ञानं यो यदन्वयव्यति- रेकाविधायी स तव्नन्यः। यथा दण्डान्यव्यतिरेकानुविधायी घटो दण्डजन्य दति सामान्यव्याप्तिमभिप्रेत्य दृष्टान्माचष्टे दण्डेति। ननु जानम्य वाक्यजन्यत्वमन्तु प्रक्ते किमायातमित्याभंक्याच दूत्यमन्तरमिति। पदानां पदार्थे पत्ति: पदात्पदार्थसरणसैव जायमामतात् समभिव्याहाराद्वाक्यार्थलाभः । त्रन्यथा लत्तणामा- तोच्छेद प्रसङ्गादनन्यलभ्यसयैव श्ब्दार्थत्वादिति पूर्वपतततवेन नैयायिक- मतमाइ सा चेति। नतु कार्य्यान्विते अक्रति: गौरवात्। नय कार्य्यान्विते पदार्थ शत्नङ्गीकारे कार्य्यताज्ञानव्याभावात् कथं पत्ियह दति वाचयम्। कार्य्यपरवाक्यत्रवणनन्तरं कार्य्यताज्ञाना-

इर्षादिना ज्ञानानुमानसभभवात्। किस् प्रथम(१)व्युत्पत्तौ तदपेचा यामपि लाघवेनानन्तरं तदुपेध्य पदार्थमाचे भत्तिग्रहमसभवात्।

(१) क, म चर्वादिना इनिपाठोन। (१) म. प्रथम प्रष्ृत्ाबिति पाठः।

१६० चद्वेत चिन्ताकौंखतमे.

"कार्य्यान्वित" इति मौमांसकाः। "अन्वित इति" वेदान्तिनः। एवं व्याकरणादिना शक्तिर्षद्यते। उत्तम्न। "शक्रिग्रहं व्याकरणोपमान कोशाप्तवाक्यात् व्यव- हारतथ्। वाक्यस्य शेषाद्दिट्टतेर्वेदन्ति सान्निध्यतः सिद्वप- दस्य वृद्चा" दति लक्षणा शक्यसम्वन्धः ॥। १४॥

भ्रन्यथा कथं कविकाव्यादि रचना सयात्। तम्मात्पदानां पदार्थ एव प्क्रिरिति नैयायिकाना-माधय: ।। १३ ।। मतान्तरमाइ कार्य्यान्वित दति। तेषामयमाशयः पदानां कार्य्याच्विते पदार्थ पाप्तिर्न केवलपदार्थ वाक्याढाक्यार्थप्रमानु- त्पत्तिप्रसङ्गात्। तयाहि, पदार्थमाचे प्कानि पदानि कथं वाक्यार्थ बोधयेयुः। तेषां तवागऋव्वात्। नव समभिव्याहारात्तदोध द्ति वाचम्। पदानां तन सामर्थ्याभावेन समभिव्याहारेशापि तद्वोधा- सम्भवात्। किश्, समभिव्याह्ठारेण्रापि भवननपि धत्र खदिरपलताभा दूति वाक्यािवत्पदार्थानां समहालम्बनबोध एव स्यात्। मय संघर्गरूप-वाक्यार्थबोधः पदानां तत्र सामर्थाभावात्। किस पदानां पदार्थमाने मत्थम्युपगमे सङ्रतिग्रद्दोनख्यात्। तथाहि, प्रवृत्या सनाधनुमानदारा पदानां पदार्थ अत्रिनियः । प्रथमं वालन्य वाचय: कार्य्याताज्ञानं प्रदृत्तौ हेतु: । कार्य्यतं नाम कतिषाध्यल्म्। एणस वाक्यनपणानन्तरं कार्य्यताज्ञानाभावे प्रवृत्त्यभावेन ज्ञाना-

द्ितीयपरि ेद:। ११९

सनुमानाय्वेग कयं प्रतिनियय:खात्। नय दर्वादिना ज्ञानानु- मानेन तभिखय इति वाचम्। सुत्यवस तट्भावेऽय्यतिवासख प्रथमन्युत्पत्ती तद्योगात्। किस् इर्षादौनामन्यनोऽपि सब्भवेन ततसदसुमानायोगात्। तम्मात् पदानां कार्व्याच्विते पदार्थे परि रभ्ुपगन्तव्ा। एवस वाच्यत्रवणानतरं कार्य्यताज्ञानातावृत्या ज्ञानाधनुमानेन प्त्रिनिसय उपपदते। न पेष्टसाधनता-ज्ञानातावृत्तियअ्बेन कार्य्यताज्ञानमकिसित्करमिति वाचम्। सधामरौचिमखरे तत्मत्कषि प्रदृत्तरदर्नात्। नय कार्य्यताज्ञानय प्रवर्भकले कूपपतनादावषि प्रवृत्तिप्रमत्त दति वाचम्। दष्साधनताज्ञान- समानकालस् तख प्रवन्तकत्वसौकारात्। तत्मात्कार्ष्यताज्ञान- मेव प्रवर्त्तकम्। वत एव कार्य्यपरार्णं सिड्लोट् तथ प्रत्ययादि घटितानां वाक्यानामेव प्रामाएं नेतरेषाम्। कथं तर्षि वाक्यार्थबोधः, भसंसर्गाय्रहादिति वदाम-ससात्पदाना कार्य्यान्वित पदार्थे पति- रिति। इदानों खषिड्ान्तमतमाह चन्वित इति। पदाना वाधवा- दितराचिते पदार्थ कति:। न कार्य्यानिते गौरवान्मानाभावाद। वद्यपि प्रथमव्युत्पत्तौ कार्य्याचिविते पदानां प्रनिम्टझ्यते। तथापि पर्यायान्तरे कार्य्याग्-गौरववलेनोपेथ्यतरान्विते पदार्थे पढाना सामर्थ्यंमवधार्य्यते ताक्ता व्यवहारोपपसेः। न सेव कार्य्पता- जनाभावे प्रवृत्यभावात् कचं अतियह दति वाच्यम्। पुत्र- सेजात रति वाकयत्रवणानमरं सिद्धार्थज्ञानादृपि सुखविकाय- नेन सर्वमनुमाय ततसख ज्ञानजन्यलमतुमाधाननरन्तख वाज- 21

१६२

पुथपदस्य प्रतनोरवधारणन कार्य्यता ज्ञानस्य सर्व्यचातन्त्रलात्। तदुतं वाचस्पतिमिश्रै:, "कार्य्यंबोधे यथा पेष्टा सिक हर्षाद्यस्था। मिद्धबोधेऽर्थवत्ता च ग्रास्तत्वं हितनासमात्" दति॥ एतेन कार्य्यपराणामेव वाक्यानां प्रामाथं न सिङ्धूवस्तुपराणां वाक्यानामिति प्रत्युकम, उकरौत्या सङ्गतिय्हससभवात् प्रयोजन- वत्वास्त, अनधिगतार्थबोधकतया प्रामाषछोपपत्ते: ॥ नव्वेवं मति ततो साघवात्यदानां पदार्थ एव प्रत्रिरस्तु नत्वन्- याशे गौरवात्। न सैवं पदानामन्वायांभे मत्तभावे ततो वाक्यार्थ बोध: कथमिति वाच्यम्। समभिव्याह्ारादेव तदुप- पतेरिति चेन्रातिप्रसङ्गात्। तथादि पदानां यंच सामर्थ्यमवधारितं तद्वोधकत्वमेवावश्यमभ्युप- गन्तव्यम् । म्रन्यथा घटपदात् पटबोधोऽपि स्यात्। ततवाभक्रपद- समभिव्याहारात्कयं वाक्यार्थबोध: म्यात्। नच क्रियापट्समभिय्या- इतेनाकांचादिमत्यद्ट न्देन खखारये गृहितसंगतिवेन वाधकाभावा- कन्दबोधोऽस्विति वाच्यम। तत्तत्पदत्रवणेम तत्तत्पदार्थोपच्िता- वप्यन्व्यांग्े मश्भावेग पदानां समभिव्याह्ारात्कयं तद्बोध: खयात्। तस्मात् समभिव्या हारादाक्यार्थबोधस्यामन्ावात्पदाना मितरान्ते पदार्थे पततिरवधार्य्यते इति सर्वेरवश्यमभ्युपगन्तव्यम्। साथ शनिर्जातावेव न व्यकौ व्यशोनामामन्यात्। कथं तर्षि पद- अवधानन्तरं व्यत्तिवोधस्य तनाभनव्वादिति पेदाचेपालवपया वा

१६९

सा प दिधा केवललक्षणालक्षितलक्षणा चेति। केवला चिविधा, जहलक्षणा जजइलक्षणा जइटजर- लक्षणा चेति। शक्यार्थपरित्यागेन तत्संबन्ध्यर्थान्तरे प्ररत्तिजहल्क्षण, यथा गङ्गायां द्योष इत्यम गज्रापदस्य तोरे लक्षखा शक्चार्थापरित्यागेन तत्संबन्ध्यर्थान्तरे

र्यत्रिबोधः। तरथवा जातिविशिष्टययत्वौ भ्रतिरसु तथापि जातौ ज्ञातोपयुञ्धते। व्यक्ौ खरूपसती तज्ज्ञानं विना व्यत्रिषीविशम्ना-

पत्रियहमाह एवमिति। तथ सम्तिमाह अप्स्ेति। इदानों खचणां निरृपयति लक्षपेति। अत्िविषय: भक्यस्तेन सम्बन्धो लक्यमाणपदार्थस्य लक्षणा। यथा मण्डपं भोजयेत्यन मण्डपपद्स्य तश्रिष्ठपुरुषे श्यसम्बन्धो सक्षपा ॥ १४ ।। तां विभजते सा चेति। पक्यसाचात्म्बन्धः केवललचपेति(१)। केवललचपाया लक्षपामभिप्रेत्य केवणां विभज्ते केवलेति। पैविष्यमेवाह जहसपपेति। जहसचरणां सक्षर्यात प्केति । ब्रजर-

हरसमाह यथेति। परजहलवणां लक्षयति भक्धार्थापरित्यागेनेति। जहजवणा यामतिव्याप्निवार फाय अक्यार्थप रित्यागेनेति विशेषकम्(२)। तनोदाइरसमाइ वथेति। जहद्जरमनणं निदुपयति शषधैक-

(१) न, नेवससयशेनि पाठी न। (१) व्यक्रमिति पाठ:।

१६०

पदस्य शोखगुणविशिष्टाश्रादि्द्रव्येषु। इककदेशपरि- त्यागेनैकदेशरात्तर्जइदजरलक्षया। इयमेव भागलक्षपे तयुचते। यबासोऽयं देवदत्त द्त्यब सोधयमिति पदयो: केवलदेवद्त्तपएडे। यथा वा तत्वमसोत्यच तख्ं पद्योरखएडचैतन्ये लक्षणा। १५।

दभेति। तम लौकिकोदाइरणमाइ यथेति। वैदिकमपि तदाघ पथेति(१)। मायोपहितं पैतन्यं तत्पदख वाच्यार्थः। स्थूरस्त्तादि- घरौरोंपहितपैतन्यं तं पदस्य वाच्यार्थः । ततख तत्पदवाचैक देवी माया तत्परित्यागेनैकदेशे पैतन्यवृत्तिसत्द्ख। एवं तं पदख वाचार्येदपि स्थूलसूआ्दिगरौरमेकदेमसत्यरित्यागेनैक देशे पैतने उत्तिसां पदस्य जहद्जहलवपेत्वर्थः । ननु तम्यं पट्योरखण्डपैतन्ये कयणालीकारे एमेमैव पदेम अहाषाध्ास्कारसभ्भवात् पदान्तरवैयर्थ्यमिति चेगेष दोषः । पद्ख आरकलवेन पदान्तरं विना साकात्काराजनकत्वात्। ततख प्रथमं प्रत्येकं तत्वं-पदाभ्यां निर्व्विकष्पाखष्डपेतन्यसारणसुपपद्यते। ततः पढ समुदायाताकवा च्याडुआातोक्यापरोच्यानुभव उपपद्मते "बइम्द्या- औ"ति पतो न पदाकारवैययं स्ादेतत् "तसरमखा"दियाको सचपान्ीकरो निरर्चक:। वाच्चयोरेवेकयबोधयभवात्। नय

(१) व पचायेनि।

१८५

विषद्धर्णक्रान्तयोसयो: कयमैक्बोध दति वाच्यम्। विशेष-

बयोरैष्यबोधसभ्वात्। तथादि, यथा बनित्वोघट रत्वन विश्ेष- सांगथ घटलथनित्यत्ान्वयासभ्वेऽपि योग्यतया विशेब्यांग थने- सदन्यथः। तथा प्रकतेऽण्युपपद्मते। यत्रोपसर्जनत्वेनोपस्वितव्य वाक्या- र्थान्वयः स्थात्(१)। विशेष्यस्य वाक्यार्थान्वययोग्यता नाप्ति, तनैव खात- कोपखित्ययें पदार्थेकदेभपरित्यागेमेकेदेशे लवणापदन्य विभिष्ट- वाचकस्य यथा घटो नित्य इत्यम विभेष्यांभ्नव्यमोर्नित्यत्ान्वयाबोग्य-

सबका। तनख प्रकते ग्रत्यपस्यित थो विभ्ेष्यथोर्योग्यतयेकयबोधयम- वाबलब्णा। भ्न्यथा गेड़े घटो घटमानय रत्यादावपि सवमाप्रया्र रति। प्रयोचते येन रूपेणष पदार्थापासितिलेन रुपेक्ष पदार्थाना वाक्यार्थान्ययो वाच्यः । अ्रन्यथातिप्रसद्गात्। एवं विविष्टकपेणोप-

शादि वाक्येषु लवणाङ्गीकारः। न चानित्यो घट इत्यनापि सचया खादिति वाच्यम्। तब विभिट्टय्यओेर नित्यत्वान्चये वाधकाभावादन विभिष्टैकाष प्रत्यचादिप्रमाणविषद्लास्। गेड़े घट हत्यादावपि घटादेविभिटटृत्तित्वे वाधकाभावास सखया तम्ाभिर्विकष्पक-

करचमितिदिड । १ ५। (१) व. वादिति पाठी नाकि।

शक्यपरम्परासम्बन्धो लक्षितलक्षया। यवा दिरेफ- पदस्य मधुकरे गौसय पि लक्षितलक्षरौव। एवं व्युत्पन्नस्य यृह्ोतसंगतिकवाक्याड्काक्यार्थस्य प्रेमोत्पत्तौ। ब्राकांक्षा- योग्यता भार्सा्स्तात्पर्य्यन्वानव्वेति चत्वारि कारखानि। आकांक्षायोग्यते निरूपिते शक्तिलक्षणान्यतरसम्बन्धेना-

सचितखचर्णा निर्पयति प्रक्पेति। तचोदाहरपमाह यथेति। दिरेफपद्स्य गन्थं रेफडयं तखय श्रमरपदेन सम्बन्धः । ध्रमरपद्ख मधुकरेपासम्बन्धः । तथाच दिरेफपदस्य मधुकरेण परंपरा सम्बन्धो सचितवचपेत्यर्थः । मिंदोदेवद्त हत्यच मिंहपदस्य देवदत्ते गौणी- वृत्ति: या रच्तितमवणायामन्तर्भूता। तथादि मिंहपदस्य सिंह- मग: अक्यलब्य क्रौर्य्येंग सम्बन्धः क्रौर्य्यस देवदत्तेन सम्बन्धः। ततस सिंहपद्सय लच्ेष देवदत्तेन अकयपरंपरा सम्बन्धोवर्नतत दति। गौत्पि सचितकच्तणैवेत्याह गौद्यपौति। एवं सङ्गतिग्रहस्यान्वय- व्यतिरेकाभ्यां वाक्यार्थप्रमोत्पत्तो कारणतमभिप्रेत्य पतरियच्षणा भेदेन सप्तिं व्यत्पाद्य वाक्यार्थप्रमोत्पस्तौ कारणन्तराध््रपि दर्भयति एवमिति। चथा वाक्यार्थप्रमोत्पत्तौ सङ्गतियहः कारणम्। एवं

कांचादोन्यपि कारणानोति चोजना। जय वाक्यस्या-प्रनात्मानृर्ोत-

द्वितीयपरि हेद:।

व्यवधानेन पद्जन्यपदार्थोपस्थितिरासत्रिरिति तात्- र्यम्। द्विविधं वत्तृतात्पर्य्य शब्दतात्पय्यच्ोति। पुरुषाभि- प्रायो वत्ृतात्पर्य्य तज्ज्ञानं वाक्यार्थज्ञानेन कारयं तद-

वमुं युकमितिभावः। ताई तानि चत्ार्य्याकांचादौनि निरपणौषा- नोत्याकांचार्या इयं निरुपितमवािष्टं दयं निरय्यत दृत्यभिप्रेत्याह

वाक्यार्थवाधोपयोगितेति निकूपित हत्यर्थः । आाम्तत्रिं सच्यति प्रकीति। अत्रिलक्षणान्यतरतवं नाम तद्न्योन्यत्वं पदार्थोपस्िति- रापकरिरित्त के प्रमाणन्तरजन्यायाः पदार्थापसितेरप्यामतिचप्रसद्ग- सदारणाय पद्जन्येति। सिद्धविधया पद्जन्यपदार्थोपस्ितेरास- नित्ववारणाय मकीत्यादि प्तिलत्णे निरुपिते व्यर्वहित-

य्यंज्ञानस्य वाक्यार्थप्रमां प्रतिकारणत्वमुपपाद्यितुं तात्पय्े विभजते तात्पर्य्य मिति। तदर्थप्रतोतौछयोच्चरितत्वं वकृतात्पर्य्यमिति केषि- दाङ्:। तब मौनिकोकादौ तद्भावादित्यभिप्रेत्य वमृतात्पयं युत्पाद्यति पुरुषेति। तञ्जानथ्य वाक्यार्थप्रमाप्रतिकारलं न सभ्भवति व्यभिचारादित्यभिप्रेत्याइ तदिति। तञ्व्ानं वाच्घार्थ- प्रमां प्रति कुतो न कारपमित्याभंक्याह तदभाबेडपोति'। पव्युत्यनस्थ वाष्यार्थज्ञानाभावेन तदिच््राया: सुतरामयभावात्। तखय तञ्जाना-

बदत चिन्ताकोखमे

तदितरप्रतोतिमानेक्यानुचरितत्वे सति तदर्ष- प्रतोतिजननयोग्यत्वं शब्दतात्पर्यम्। तब षद्धिघेलिने निखोयते। वेदे लिक्रानि तु दर्शितानि।

अर्थवादोपपत्ति च लिक् तात्पय्यनिर्सय"। इत्यस्यार्थः प्रकरणप्रतिपाद्यस्याद्वितीयवस्तुनः भाद्य- न्तयोः प्रतिपादनमुपक्रमोपसंहारौ। यथा शन्दौ- ग्यस्य षष्ठे "स देव सौम्येदमग्र आसौदेकमेवा- द्वितीयं ब्रह्म ऐतदाक्यमिदं सर्व्वमि"त्युपक्रमोपसंद्ारा- भष्टतात्पय्यें निरृपयति तदिति। तस्ात्युक्यतवाव्यार्था- दितरोवाव्यार्थसत्पुनोतिमापेइया बनुच्चरितत्वे सति तदर्थप्रतोति अननयोग्यलं शष्दतात्पय्यमित्यर्थः । भोजनप्रकरणे सेन्धवमानये- त्युक्े सवणालयनप्रतोतिवद्श्वानयनप्रतोतिरपि सयात् तदयोग्यत्वख विद्यमानतान्तदारणाय पूर्व्वदलं तथाणुभयेच्द्रया सेन्धवमानयेत्ुने वाक्बेऽय्याप्रि:स्यादत उमं माचेति। सभयेक्रया प्रयुशत्व पि तदि-

केन प्रमाणेन नियोयत इत्याकांचायामाइ तक्चेति। ग्रष्टतात्यर्व्य- मित्यर्थः। कानि तात्पर्य्यसिङ्गानोत्याकांचार्यां सिङ्गानिलिवति। सङूदसोकं पठत्युपकमेति खोकं व्याचष मस्थयार्थः । कौतायुपकमोप- संहारावित्याकांचायामाइ प्रकरखेति। उभवाकांयं प्रकरकम्। तत्प्रतिपाचय वस्न चाटौ प्रतिपादनसुपक्मः। चन्ने प्रतिपाद्णसुप-

द्वितीयपरिकेद:।

वाद्यन्तयोः प्रकरणम्रतिपाद्यस्य पुनःपुनः प्रतिपादनम- भ्यास: यथा तचैव "तश्वमसी"ति नवछत्वोऽभ्यास: प्रक्- रसप्रतियाद्यस्य मानन्तराविषयताऽपूर्व्वता यथा तचैवा- द्वितौयवस्तुनो मानान्नराविषयता प्रकरसप्रतिपाद्यस्य श्रयमाएं तज्न्ानात्तत्प्राप्ति:(1) प्रयोजनं फलम्। यथा तचैवा"चार्य्यवान् पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन् विमोक्ष्येऽथ संत्पत्स्य" इति श्रद्धितीयवस्तुन्नानात्तत्पराप्ति: फलम्। प्रकरणप्रतिपाद्यस्य प्रशंसनमर्थवादः। यथा

मंहारः। एनद्दूयं तात्पर्य्यनिर्णायकमेकं लिङ्गमित्यर्थः। तदुभयमुदा- हरति यथेति। के सौम्य? सोमवत्पियदर्शन? ददं दृश्यमानं सव्वे चग्े सृष्टेः पूर्व्व सदेवामौत् एकमेवाद्ितीयं तद्धिषं विजातीयं सजातीयं वा किमपि नासीत्यर्थः। एवं छ्ान्दोग्ये षष्ठे मादावद्वितीयवसतुप्रतिपाद- नमुपक्रमः । तथतद्द्वितीयवस्तु त्रात्मा यस्य तदेनदात्मा एतदातनो भाव ऐतदात्यं ददं सव्बें दृश्यमानम् ऋद्धितीयवस्तुव्यतिरेकेण नास्तो- त्यर्थः । एवमन्तेडद्वितीयवस्तुप्रतिपादनमुपसंहार रत्यर्थः। भ्राभ्यासं निरुपयति प्रकरणेति। अभ्यासमुदाहरति यथेति। ततरेव डान्दोग्ये षष्ठे एव नवलत्वो नववारं भपूर्व्वतां निरनपयति प्रकरणप्रतिपाधेति उदाहरति वथेति। त्रुत्यतिरिक्कमानं मानान्तरं तदगोचरत्म- पूर्व्वत्वमित्यर्थः । फलं निरुपयति प्रकरणति। तबाययुदाइरणमाह

(१) क म. मन्प्राप्निप्रयोजनमिति पाठ:। 22

चद्देत चिन्ताकौ खभे।

तजेव येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविद्ञातं विजान- मित्यद्वितौयवस्तुप्रशंसनम् ॥१७॥ प्रकरणप्रतिपादयस्य दष्टान्तेः प्रतिपादनमुपपत्तिः।यथा तनैव "यथा सौम्यैकेन मृत्पिएडेन (विज्ञातेन(ण) सर्व्व मुएमयं विज्ञातं 'भवत(९)' वाचारभ्भगं विकारो नाम- घेयम्(१) मृत्िकेत्येव सत्यमि"त्यादि वाक्यप्रतिपादित-

यथेति। भाचार्य्यवम् गुरुमुखा कुतवेदार्थः । वेदब्रद्माकीति साचा- त्करोति तत्वमस्यादिवाक्चैरिति भ्रेषः । तम्य ब्रह्मामाचात्कारवतो यातम्र विमोच्चे प्रार्फलभोगेन वन्धास सुच्ते। तावदेव चिरं तावत्कालमवखानम्। श्रथ भोगेन आारब्धे चीणे सम्पस्थे ब्रह्मा सम्पधते परमात्मा भवतौत्यर्थ: ॥१७॥ अर्थत्रादं निरुपयति प्रकरपेति। उदाहरणं दर्भयति यथेति। "येन भ्रुतेग ब्रह्माणाऽम्रुतं भ्ुतं भवति तमादेभमप्राचः प्ृष्टवानसी"ति पूर्वेप सम्बन्धः । एवं सर्वच द्रष्ठव्यम्। उपपत्तिभाह प्रकरपेति। चौकिकपरोचकार्णां यष्मिक्नर्ये बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः। (2) तैर्ईषाने: प्रकरणप्रतिपाद्यप्रतिपादमसुपपत्तिरिति योजना। उदाहरति यथेति। बचैनेन मत्पिण्डेन विज्वातेन सरवें मएमयं घटभरावादिकं विज्ञानं ख्यात्, मुदातना नामघेयं() विकारखेति दयं वाचारमापमनुतं

(९) क, न, विशावेनि पाठी न। (२) -, न, स्वादिति पाठ:। (९) म. ध्ेयमिति पाठ:। (७) न, धेबमिति पाठ:।

द्वितीयपरिछ्छेद:। १७१

सात्पर्य्यलिक्गवैदान्तानामदितोये ब्रह्माि तात्पय्य- निययः। इदमेव अवसमित्युच्यते। श्रुतस्यार्थस्योपपत्ति- भिश्चिन्तनं मननं विजातीयप्रत्ययतिरस्कारेण सजातीय- प्रत्ययप्रवाहोकरएं निदिध्यासनम्। तदुक्तम्।

मृत्तिकेत्येव सत्यम्। श्रतो मृद्ज्ञानेन घटादिज्ञानं युकमित्यर्थ: । एवं विक्कानि निरप्य तेरवदान्तानाम्प्वाणि तात्पर्य्यनिययो भवतौत्युप- संहरति एवमिति। ततः किमित्यत श्ाह दृदमिति। उपक्रमादि- षट्टिघषिङ्गरद्वितीये म्रद्मणि वेदान्तानां तात्पर्य्य निवयानुकूश- व्यापाररूपं त्रवणमित्यर्थ। प्रसङ्गान्ाननं निरूपयति श्रुतष्येति। निदिध्यामनं निरुपयति विजातयेति। (')न्नात्मबुद्धिर्देतदर्भनख्

ऋ्रवपन मानगता सभभावना निवर्न्तते। मननेम मेयगतामभ्भवना निदिष्यासनेन विपरीतभावना चनन्तवं तत्थमष्यादिवाच्याङ्ग्क्मा- परोषज्ञानं शोधिततत्त्वं पदार्थन्य ततोSज्ञाननिवृत्तिः। एवं त्रव- पादोनां ब्रह्ममाचास्कारद्वारामोच्ते विनियोग: । एनचाये व्युत्पा- दयिव्यति। तघ सम्मतिमाह तदुकमिति। प्रब्दानां वेदान्ताना प्रतिविषयं निरृपणं अनितात्र्य्यधारणानुकूमव्यापौर रत्यर्थः ।

(१) न, चनात्यम्याकयुदिरिति पाठः। (१ व. नजिरसारिमेति पाठ:।

१०₹ चद्देत चिन्ताकौ धुमे

"शूब्दर्शाक्कविषयं निरूपरं युक्तितः श्रवसमुच्यते बुधैर्वस्तुतभ्वविषयं निरूपं युक्कितो मननमित्युदौर्यते चेतसस्तु चित्तिमाचभेषता ध्यान मित्यभिवदन्ति वैदिकाः। अन्तरङ्गमिदमित्थमौरितं तत्कुरुध परमात्म- वुड्चये" इति। इदं अ्रवणादिचयं साधनसम्पन्नस्व

युक्रितो न्यायतो बुधेवदान्तभास्त्रार्थरइस्यबिद्ध्िर्वस्तुतत्वविषयं िरन- पमद्वितौयब्रह्मतत्त्वनिर्णयानुकूलव्यापार इत्यर्थः। युक्रित उपपत्तितः सा व्याख्याता। चेतसः अन्तःकरपस्य चितिमाचभेषता विजातीय- प्रत्ययतिरस्कारेण सजातीयप्रत्ययप्रवाहिता वैदिका: वेदान्तार्थ- चिन्तकाः । द्वितीयक्षोकस्योत्तरार्ई व्याचषे दृदमिति । ज्ञानं प्रति महमयाच्यात्कारं प्रति ततर प्रमाणमाह आत्मेति। आ्रदिभब्देन "तस्ाड्गाझष: पाण्डित्यं निर्विद्य वाल्येन तिष्ठासेत्पाण्डित्यस वास्यस निर्विद्याथ मुनिः तद्विजिज्ञासख" द्त्यादि श्रतयो ग्टह्यन्ते।। मनु साधनसम्पन्तस्य संन्यासिन: त्रवणादिचयं ज्ञानं प्रत्यन्तरङ्ग सधममित्युकम्। तच कानि साधनानि ये: सम्पसं त्रवणाधधि- कारौ खान्तवाह साधनानीति। "श्रजो नित्यः माम्मतोऽयं पुराए भाकाशवत्सर्वगतय नित्यः तद्यथेह कर्मचितो लोक: चौयत एव- मेवासुच पुरथचितो सोक: चौयते"। "अविनाशितु तदिड्वि येन सर्व-मिदं ततम्। विभाश-मवययस्यास न कवित् कर्तुमईति"।

द्वितीयपरिच्छेद: । १०२ संन्यासिनो ज्ञानं प्रत्यतरक्साधनम् "आात्मावारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो निदिध्यासितव्य" इत्यादि श्रुतेः। साधनानि नित्यानित्यवस्तुविवेक:, ददामुचार्थफलभोगविरागः शमादिषट्क सम्पत्तिमुमुक्षुत्वक्तेत्येवं रुपाखि॥१८।

"अन्तवन्त दमे देहानित्यम्योक्काः भरौरिः"। यत्क्वतकं तदनित्यं यथा घट" दत्यादि श्रुतिस्मतिन्यायैरात्मा नित्यः। आ्रात्मनोऽन्यदखिसं ब्रह्मलोकान्तमनित्यं पुष््कार्य्यलात्। मच "कर्मणा पितलोको विधयया देवलोक" दत्यादि श्रुत्या ब्रह्मलतोकस्यविद्यासाध्यत्ावगमा- त्युष्कार्य्यत्ानुपपत्ते: कथमनित्यत्वमिति वाच्यम्। "विद्ययादेव- लोक" द्त्यच विद्याभव्देनोपासनाया विवचितत्वात् तस्या: कर्नतु- मकर्त्तुमन्यथा कर्त्तु भक्यलवेन मानसक्रियारूपल्वाद् ब्रहमाल्तोकस्यापि पुष्यकार्य्यतेनानित्यत्वोपपत्ते:, एतच्चास्म्राभि: प्रागेव विस्तरेण प्रति पादितं ततख आात्मनोऽन्यदखिद्तर्मनित्यं ब्रात्मा मित्य दति विके- चनं नित्यानित्यवस्तविवेक: । ननु कवित् खयमेत्र श्रुतिम्मृत्यर्य न्यायस कथमनुमन्धसे मास्तिति चेत् ताई नित्यानित्यवस्तुविवेक: कथं स्थात्, किस, "अच्य्यं इवे चातुर्मास्य याजिनः सुह्ृतभ्भवतो" तिश्नत्या कर्षपल- स्याच्चय्यत्वावगमात् कथमात्भिन्नस्थानित्यतवनिसय इति नायं दोषो मलिनचित्तस्य तद्मन्भवेपि निष्कामतयाऽनुष्ठितनित्यनैमित्तिक- प्रायखिक्तोपासनेराराधिता रा्यपाद तौकप्पाभगवद् मुम्ट होतव्यात्यन्त-

निर्मलख्ान्तस्य भुत्याद्यमुसन्धानेन नित्यानित्यवसुविवेकोपपभे:। कर्मा पलालय्यत्ववचनस्य विष्यपेचिततया गुणार्थवादलवान्। "तद्यथेड कर्सचितोलोक: चोयत" दत्यादिवचनस्य त्रवणविष्यपेचितलेन न्यायोपोद्वलितलवेन व भृतार्थवादतया ततोवलवतत्वाच्। तत ब्रात

भृतार्थवाद्सेति। तदुक्रम्। "विरोधे गुणवाद: स्ादनुवादोऽवधारिते।

"अनादित्यो यूपो भवति अ्ग्निर्दिमस्य भेषजं यम्र दृःखेन सभ्भिषमि"त्यादिवाक्यानि यथाक्रममुदाहरणैयानि। तथाच विधे:

गुणार्थवाद एव पूर्ष्याजत्या सर्वकामावाप्रिवचनवत् "तद्यथेष कर्ष- चितोखोक: चैयत" इत्यादि वाक्यं तु श्रवणविष्यपेचितत्वान्माना- नराविहुदूलवात् 'यह्तकं तदनित्य'मिति न्यायोपोद्वलितत्वादज्ञा- तार्थबोधकतया भूतार्थवादत्वात् खार्थ मानमेवानेन न्यायेन नित्या- नित्यवस्तविवेके मम्यक सम्पन्ने कर्मफलेव्वनित्यत्वदोषदर्भनेने हामु- सर्थफलभोगविरागो भवति। ख्वान्तपायसादा विवेद्िकभोगवाधन

प्रथममेतादृभ वैराग्यसिड्टौ 'किं रंवति पादारग्भेण वैराग्यफणने- नेति वाचम। एतहार्जजाय तदारभोपपन्ेः। ततः थमदमोपरलि-

डिनीबपररि व्ेद:।

"परोकष्यलोकान्कर्म्मचिन्ताम्ब्राह्मखो निर्वेदमाया- सात्यळतः रतेन तद्विज्ञानार्व स गुरुमेवाभिगचेत्स- मित्याखि: श्रोचियं ब्रह्मनिष्ठम्" "कयिडौर: प्रत्यगात्मा- नमक्षदात्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्" "शान्तोदान्त उपर- तस्तितिक्षुस्समाहितो भूत्वा आत्मन्येवात्मनं पश्येदि"- त्यादिश्रुतिभ्य:। १६।

तितिचा श्रद्धा समाधानाति भवन्ति तान्यये वुत्पादयिर्थ्यात। ततो मुसुचा एवं साधनानि भवन्तौत्यर्थः ॥ मच विवेकादिमाधनचतुष्टयं समुचितमधिकारिविभेषणमत्या- चार्य्या: । श्रन्ये तु मुमुच्तैवाधिकारिविशेषणं विवेकादिकं तु तत्ा- धनतवेन प्रणाब्याः। श्रन्यथा प्रसन्नप्रतिषेधादिति वदन्ति ॥१८॥ विवेका दोना मधिका रिविशेष णत्वे प्रमाणमाह परोच्येति। कर्म- चितान्कर्थासम्पादितान् लोकान् ब्रह्मलोकादौन् परौच्यानित्यलेन निखित्य ब्राह्मणो म्रह्माजिज्ञासुर्निवेदं वेराग्यमायात् प्राप्तुयात्। किमिति यतः, चतो मोच: रतेन कर्मणा नासि न सभवति। नतः किं कुर्य्यादित्यत श्राह तदिति। विरक्ः सर्वकर्ष्मापि नित्यादोनि सन्यस्य तद्िज्ञानाथें मोचवाधनीभृतमअविज्ञानायें गृषमेवाभिगचहेत् समित्याणिरपहारपाणिः श्रोषियं भासज्ञान-

१०६ अद्वेत चिन्ताकोखमे

यथोक्कसाधनसम्पन्नस्य संन्यासाधिकारः। विदितानां कर्म्मणां विधिना परित्यागः संन्यासः । स च वैराग्य- हेतुकः॥२०॥

धोरो विवेकी जडानृतदुःखाहङ्वारेम्य: प्रातिल्लोग्येन सचिदानन्द- तया ऋश्चति प्रकाशत दति प्रत्यङ म चासावात्मा च प्रत्यगात्मा तं अनावृतं विषयेभ्यो व्यावृत्तं चततुर्यस्य स तथोक्रकः । चत्तुरिति सर्वेष्ट्रियाणामुपलच्षतम्, जितेन्ट्रिय द्त्यर्थः । रृहदारण्कवाक्य - सुदाहरति ग्रान्त इति। भात्मनि मनसि श्रात्मान-मदरयात्मानं पश्यत्यहम्ब्ह्मास्म्रौति साचात्करोति। श्रादिपव्देन "पात्मनस्तु कामाय सवें प्रियम्भवति"। "असुर्या नाम ते लोका न्रन्धेन तमसावृत्ताः । तास्ते प्रेत्याभिगच्कन्ति ये के च भ्ात्महनो जना:।" उदरमन्तरं कुरुतेऽय तम्य भयस्भवति न(१) तवेव भयं विदुषो मन्चानस्य तख्य चयोऽवस्यास्त्रयः खन्ना" द्त्यादिवाक्यानि ग्टद्न्ते ॥१<। ततः किमित्यत शाह यथोक्रेति। यथोक्रसाधनसम्पस्नस्य विवे- कादिसाधनसन्यवस्य जिज्ञासोरिति श्रेष:। "एनमेव प्रबाजिनो लोकमिच्छन्त: प्रबजन्ती"त्यादि त्रुतेः । ननु साधनसम्पस्स्य जिज्ञासा नोपपद्मते कुत दति वेत् ब्ध्ा-

(१) म. तचे इति पाठ: ।

ज्ञातं ज्ञातं वा नाथ:, बज्ञाते जिश्ञासायोगात्। तव्याधर्षज्ञान- साध्यत्वात्। न द्ितोयो माने सतरां तदयोगात्। नय तज्ज्ञान- मापातखरुपमेवेति वाचम्। किमिदमापान्त्वं सामान्यकपलं वा संश्यरूपतं वा परोचरुपतं वा नादः, नि:मामान्यविभ्ेषे महमपि सामान्यलचणापातताया बमन्भवात्। म द्वितीय:, बह्टणो मामान्तरा गम्यत्वेन वेदान्तगम्यतेन तञ्द्ञानस्थय संभयलायोगात्। न दतीष: नित्यापरोचे ब्रह्मणि परोचाज्ञानायोगात्। "यत् माधादपरो- चाड्ूह्मो"ति त्रुत्या ब्रह्मणो नित्यापरोवत्ावगमात्। तस्मरात्याधन- सम्पसस्य जिज्ञासाऽनुपपत्रेति उचचने, यद्यपि ब्रहाणो मानान्रा- गोचरत्वात् खप्रकाम्नसाच्यभिन्नतया नित्यापरोच्तत्वास्। त्रिम्- दान्तवाक्यादपरोच्तमेव ज्ञानं जायते। तथापि तञ्धानमापात- रूपमेव। अगे संगयादिदर्भनात् तस्यापातत्वं नामा विचारितवाक्य- जन्यत्वं संग्यादियस्तत्वं वा नतु संगयत्वंभाषमानविषङू-नाना- कोटिजन्य ज्ानस्येव संभयत्वात् वाक्यजन्य-ज्ञानस्येककोटिकल्वात्। निर्देोष वेदान्तवाक्यजन्य-ज्ञानस संभयत्वायोगाच। अ्रन्ये तु

अवज्ञानानन्तरं प्रामाथ्यसंत्याहितसंभ्रयो न सयात्। जयज्ञानस्य तसय सतो निवयरूपत्वात्। न चेककोटिकज्ञानस् संग्यते निखयसंग्रयो: को भेद दति वाचम्। संत्यविरोधिज्ञानसेव निखयत्वात्। न चान्योऽन्यात्रयः । एकमिप्रिन धर्मिषि साकार- विरुद्दय-वेभिव्वावगादिज्ञानाविरोधि ज्ञानत्वय्ये संग्रयत्वात्। एवस वाक्यजन्यमपि ज्ानमेककोटिकमपि ऋगे संग्रयादिदर्भनाद- 23

कद्दैत चिन्ताकौंख्तमे

"यद्हरेव-विरजे तद्हरेव प्रव्रजेदि"त्यादि श्रुतेः। "वैराग्यं परमेतस्य मोक्षस्य परमोऽवधिरि"ति समृतेश्। स च वैराग्यस्य ) तारतम्येन चतुर्विध: कुटौच(९)काबडू- टकइंसपरमहंसमेदात्। वैराग्यं द्विविधम्। त्परम्पर-

मवधारणात्मकमेवेति वदन्ति। तथाच साधनसन्पवस् जिज्ञाओो: संन्यासाधिकार दति निरवद्यम्। मनु यथोत्तसाधनसन्यन्नस्य संन्यासाधिकार द्त्युक्रम्। तत कोऽसौ. संन्यास दत्याकाङ्कायां तं व्यत्पाद्यति विहितानामिति।

बालस्यादिनाSविहितत्यागिनां भ्रष्टानां संन्यासित्ववारणाय विधि -: नेत्युकम् ॥ २०॥ संन्यासस्य वैराग्य हेतुकत्वे प्रमापमाह यदशरेवेति। यस्ििन्दि ने। वैराग्यं प्राप्ुयात् तद्हस्तस्मिस्रेव दिने प्रब्रजेत् सर्वकर्षम सन्दासं कुर्य्यात् इति त्रुतेरचरार्थः । मोचस्य संन्यासस्य। संन्यासं विभजते व पेति। वैराग्य(१)तारतम्यमुपपाद्यितुं वैराग्यं विभजते वैराग्य- मिति। अपरवैराम्यं विभजते तच्रेति। तयोर्मंष्य दृत्यर्थः । यत- मानवैराग्ं मिरुपयति। भस्िमिन्निति। व्यतिरेकवैराम्यं निरुपयति

(१) क, ग, वैराग्यस् रति पाठ:। (९) क, चरक इति पाठ:। (२) ब. तारतम्यमिति पाठी न।

द्वितौयपरि खेद:।

क्ेति। तचापरं चतुविधम्। यतमानव्यतिरे कैकेन्द्रिय- त्ववशौकारमेदात्ं। भ्रस्मिन् संसारे इदं सारमिदम- सारमिति सारासारविवेको यतमानवैराग्यम्। चित्त- गतदोषाखां मध्ये एतावन्तः पक्का एतावन्तोऽपक्का इति विविच्यापक्क दोषनिरोघे९ यत्रोव्यतिरेकवैराग्यम्। विष- येछासच्वेऽपि मनसी') न्द्रियनिरोधावस्थानमेकेन्द्रियत्वं ()वैराग्यम्। वशौकार वैराग्य मैड्िकामुष्मिकविषयाजि- हासा। तदुक्तम्, "दष्टानुश्राविकविषयवित्ृष्णास्य वशै- कार(")-सञ्तावैराग्यमिति"। त्त्तविधम्। मन्दं, तौव्रं •तौव्रतरश्चेति। पुचदारादिवियोगे धिकृ संसारमिति

शितेति। एकेन्द्रियत्ववैराग्यमाह विषयेति। चतुर्थमाइ् वो- कारेति। तच पतञ्जलिसूतरं संवाद्यति तदुकमिति। ऐडिका: स्रकृचन्दनवनितादयो दृष्ट-विषया आमुत्निकाः प्रनुत्राविकासेपु विगता तष्णा यख स तथा तखयैदिकामुभ्निकविषये जिहासा- युकस्टेत्यर्यः। ताटृभस्य वशौकारनामकं वैराग्यभवतौति श्रेषः । ऋर्थाद्यतमानादिचयं सूचितं द्रष्टयं तद्पि विभजते तदिति।

(१) मं, विरोष यम हति पाठ:। (२) ज. मनसेन्ड्रिय इनि पाठ:। (२) ज, ब (ल) मिति पाठों न। (७) क, बशोकारमण्ज्वामिति पाठ:।

१८०

बुद्या विषर्याजदासा मन्दवैराग्यम्। अ्रस्मिन् जन्मनि पुबदारादि मास्विति स्थिरयुद्या विष्याजहासा तोव्रम्। पुनरार्टातसहितब्रह्मलोकादि पर्य्न्तं मास्विति स्थिर- बुद्या विषयजिडासा तोव्रतरम्। तब मन्दवैराग्ये संन्यासाधिकार एव नास्ति ॥ २१॥ "यदा मनास वैराग्यं जायते सर्ववस्तुषु। तदैव संन्यसेद्िद्दानन्यथा पतितो भवेदि"ति। समरखात्। तौव्रवैराग्ये सति याबाद्यशकौ कुटो(९) चकाधिकारः। तच्छकतौ बहदक-संन्यासाधिकारः।

मन्दवैराग्यखरपं दर्भयति पुचेति। तोव्रवैराग्यं निरूपयति भ्सिन्चिति। तोवतरं निरूपयति पुनरावृत्तौति। न चेदं वैराग्यतारतम्यं कुतोऽवगम्यते इति वाच्म्। परवैराग्ये मृदुमष्य- नोगभेदेन तारतम्यावगमात्। तपरे खानुभवानुरोधेन तदुपपादित- मिति भावः। कस्पिव्वेराग्ये सति को वा संन्यासः कर्नव्य हत्या- काक्ायां तड्मुं मन्दवैराग्ये सति संन्यासानधिकारमाह तघ मन्देति ॥ २ १॥ तच गमकमाह यदेति। यानाययमतिम्त्तिम्यां तोवरतरविरकख संन्यासदयमाइ तौम्रेति। तोमतरविरभ्ास्य इंसमन्यासाधिकारमार

(१) =. बुडोचराधिकार इलि।

तौव्रतरवैराग्ये सति इंससंन्यासाधिकारः। एते पयः संन्यासाः। एतेषामाचाराय् स्मृतौ प्रसिद्दाः। तोवरतर- वैराग्ये मुमुक्षो: परमहंस-संन्यासाधिकारः। स म परमइंसो द्विविधः। विविदिषा-संन्यासोविद्दत्संन्यास- श्रेति। साधनसम्पन्नेन तत्वज्ञानमुदिश्य क्रियमाख: संन्यासोविविदिषा-संन्यासः। "एतमेव प्रवाजिनोलोक

तोवतरेति। तर्हि ते संन्यासानिरपशीया सेवामाचाराख वत्रव्या दति तवाह एत दति। मुमुचो: परमषंससंन्यासाधिकारमाह नोव्रतरेति। परमहंस-संन्यासं विभजते म चेति। विविदिषा मंन्यासस्य लक्षएमाह साधनेति। तन प्रमाणमाह एनमेवेति। लोको द्विविधः । आ्रत्मलोकोऽनात्मलोकसेति। तनानात्मखोक: त्रुत्या चिविध: प्रतिपादितः । "त्थ चयो वावलोका मनुष्यश्ोक" इति श्रुतिः । श्ात्मखोकोऽपि त्रुत्या प्रतिपादित:। "अ्रथ यो ह वास्माल्लोकात्खं लोकमटृदा प्रेति व एतमविदिनी न सुनत्रि यथा ह वेदेन(१) तूकोऽन्यदा कर्मशतं यदि ६ वाप्यण् एवं विभ्वाहत् पुथ्ं कर्म करोति तङ्ाखं ततः शेयत एवात्मानमेव लोकमुपाधौत् व य भात्मानमेव लोकमुपासे किं प्रजया करिय्यामो येषां नोडयमात्माऽयंलोक" दत्याद्यापय्तयः। ततख एतमिति वर्व- नाय: प्रकतिपरामर्गित्वात् "स वा एव महानज वात्मा" रत्यात्मन: प्रतत्वादिदापि लोकमिति लोकन्रब्देनात्मलोको विवचित दति

(१) न. बेदो बनूक इति पाठ:।

क द्ैतचिन्ताकौख्षमे

मिच्छन्त: प्रव्रजन्तौ"त्यादि श्रुतिस्तव "मानम्। स च द्विविधः जन्मापादकः कर्म्मत्यागात्मकः। "प्रेषोच्ारख- पूर्वकं दएडधारणाद्याश्रमरूपश्चे"ति "न कर्म्मणा न प्रजया न धनेन न त्यागेनैकेमृतत्वमानशु"रित्यादि श्रुतिरादे मानम् ।। २२ ।।

गम्यते। एवस लोक्यतेSनेनेति व्युत्पत्या लोकमात्मामं(९) भवमिच्छन्त: प्रभाजिनो विरक्रा: प्रवजन्ति संन्यासं कुर्वन्तीत्यर्थः। त्रचापूर्वत्वात्ं न्यासं कुर्य्युरिति विधिर्द्रष्टव्यः । "उपांशडयाजमन्तरा यजती"त्यन यथा तंदत् तदुकम, "विधिर्वाधारणवदि"ति। विविदिषा संन्यासं विभजते स चेति। जन्मापादक(९) कर्काम्यं फलाभिषन्धिर्तं नित्यादि कर्ष तस्य त्याग: काम्यकर्मणां सरूपेण त्यागो विवचितः। नित्यादोनां फलाभिसन्धित्यागमानं विवचितं न सकूपेणन्यथा- वान्तरभेदो न स्यादिति भावः। तब प्रथमं विवदिषा संन्यासे प्रमाणमाह नेति। कर्माण्ता काम्येन फलाभिसन्धिर्वतनित्यादिना वा कर्मणाSमृतत्वं नाप्नयुरेवं सर्वच योजनौयं प्रजया पुचेण धनेन दिरखादिना, एके विरकास्यागेन यथोक्र-जन्मापादक-कर्मत्यागा- त्मकमंन्यासेनाम्टतत्वं मोचसाधनं ब्रह्मसावात्कारमानप: प्राप्तुयु- रित्ययरार्थ: ।२२॥

(१) ड, ब, प्रमायमिति पाठ: । (१) म. माताजुभवमिति पाठः । (१ म, जन्मापादकमिति पाठः।

द्वितीयपरिच्ेद:।

विरत्तस्य गृहस्थादे: प्रबलनिमित्तवभेन संन्यासप्रति- बंधे आध्ये संन्यासेऽधिकारः। अच स्त्ीामप्यधिकारः। जनकादोनां मैनेयो-प्रम्ृतोनां तत्वविदां श्रुतिस्मृति- पुरासेतिहासे षूपलभ्भात्। द्वितौये तु "दएडमाच्ादनं कौपोनं परिगद्येच्ेषं विस्तजेदिति संसारमेव निःसारं ष्ट्रा सारदिद्दक्षया प्रवजन्त्य-लतोदाडा: परं वैराग्य- माश्रिता" इत्यादि वचनानि प्रमाणनि। गृहस्थात्र- मादौ ऊतश्रवण दिभिरुत्पन्नसाक्षात्कारेस गहस्थादिना

कसय तनाधिकार दत्याकाङ्मायामाह विरक्रष्ेति। संन्यास- प्रतिबन्धे दण्डधारणाद्यात्रमरूपमंन्यासप्रतिबन्धे जन्मापादक कर्ष- त्यागात्मकमंन्यासे स्त्रियोऽप्यधिक्रियन्त दत्याह अ्रेति। तभ गमकमाइ जनकादोनामिति। श्रादिभव्देमाजातप्म्न-याज्ञवसक्य- कहोलप्रभृतयो ग्टद्न्ते। मंवेथी प्रभृतीनामिति। मय स्रीण- सुपनयनाभावात् वेदाध्ययनानईतया कथम्वह्मज्ञानाधिकारस्स् महावाक्यजन्यता दिति वाष्यम्। अतौतानेकजनासुल्तपरीपा क्वन नितान्तनिर्मलखान्तानां मनुष्याणं पुराणत्रवणादिना ताक्ञा- नोत्पस्ो वाधकाभावात्। चेवर्िकानामेव वेदान्त-त्रवफादिना ज्ञानोत्पत्तिः । एतदभिप्राया श्रुतिरषि "यद्गह्मविद्ययां सर्वे भवि- यन्तो मनुव्ा मन्यन्त" दृति। व्त एवेतिहासपुराणेषु विदुरा- दोनां तल्मज्ञानं भ्रूयते। किमु वशयं ब्राह्मणोनां मैनेय्यादोनां

विक्षि पचित्तस्य चित्तविश्रान्ति-लक्षरणां जोवनुत्तिसु- दिश्य क्रियमाणः संन्यासोविद्दत्संन्यासः। तचैतमेव विदित्वामुनिर्भवति। "अथ योगिनां परमहंसानामि" त्यादि परमइंसोपनिषत्।

तथ्यभ्ञानाऽधिकारे नेवर्णिक स्त्ोर्णं ज्ञानमानोपयोगी(१) त्रुत्यभ्यामेन विरोध दति केचित्तदाह श्रुतिस्ट्रतौति। द्वितीय विविदिषा संन्यासे प्रमाएमाह द्वितीय इति। "यदि वेतरथा ब्रह्मचर्य्यादेव प्रबजेद् महादनाद्वा यद्हरेव विरजेत्तदहरेव प्रब्रजेत् प्रवत्तिलचणोयोगोज्ञानं संन्यासलचणं तस्मान्द्ञामं पुरस्त्य संन्यसेदिष बुद्धिमान् त्यज धर्मामधर्मास् उभे सत्यामुते त्यज उभे सत्यानृते त्यक्का येन त्यजसि तं त्यज कर्षणा बध्यते, जनुविद्यया व विसुचते तम्मात्कर्म न कुर्वन्ति वतयः पारदर्भिन"

गहखात्रमादाविति। उत्पन्नो ब्रह्मासाचात्कारो यस्य स तथा तेनेति यावत्। आादि प्रष्देम ब्रहाचारि वानप्रसथौ मक्ेते। चित्तविश्रान्तिर्माम विधेपोपभमः । विद्वत्संन्यासे प्रमायमाह तमेति।

(९) क. विधेषित इति पाठ:। (१) म, (नोति) इस पाठः।

डितीयपरिचेद: ।

"यदा तु विदितं त्त्वं परं ब्रह्म समातनम्। तदैव("दएडं संगह्य सोपवौतां शिखां त्यजे"दि- त्यादि श्रुतिस्मृतिव चनानि प्रमाणानोति। तचा बसंन्यासो जन्मान्तरोयेप जाने उपकरोति ।२३॥

एतं परमात्मानं विदिल्वा मग्मासोति साथाल्वत्य मुनिमननशोलो भवतोत्यर्थ:। तथ मननभोललममति कर्नतव्ान्तरे बभ्वनीति संन्यासो विधौयते। तसय जोवभुत्तिरेव फसं तव्वज्ञानत सन्पभला- दितिभाव: । आदिभं्देन "एतमात्मानं विदिलवा नाह्जणा: पुनेव- पायास विशेषणायास जोकेषणायास उत्यायाय भिव्ाषये वरन्ति, म दण्ं न शिखां न यज्ञोपवौतं नाब्ादनं चरति परमरंस:"। "कंथा-कौपोनवासास्तु दण्डएगध्यानतत्परः। एकाको रमते नित्यं तं देवा ब्राह्मणं विदुः.॥ कपालं वृचमूलानि कुपैलमसहायता। समता सेव सर्वष्िसेतन्युकस्य लचपम्" ॥ हत्यादि-वचनानि ग्टहान्ने।

वश्कजनकप्रभृतोनां तत्वज्ञानोपलसादित्या मंकयाद तनेति। तथो- र्मंध रत्यर्थ: । २३ ।

(१) इ, ब, मदेवदसमिति पाठः। (९) क, जमम नरोगोऽपौति पाठ:। 21

जनकादोनां तत्वज्ञानोपलम्भा छ्ुत्यादिषु। "यद्या- तुरःस्यान्मनसा वाचा वा संन्यसेदि"त्यातुर-संन्यास- विधानाज। आातुरेरि विरकस्यैवाधिकारात्। न

जन्मान्तरीय-संन्यासस्य जानोपकारितवे गमकमाह जनकादी- नामिति दृद्दारथकश्रुत्यादिष्वित्यर्थः। गमकान्तरमाह यदौति। "यद्हरेव विरनेत्तद्हरेव प्रशजेदिति" वैराग्यहेतुकं संन्यावं साकककर्तव्यतेन विधाय दभाविभरेषे यद्यातुरः स्ाननया वाचा वा संन्यसेदिति पूर्वविहितं वैराग्यहेतुकं संन्याममनूद्येतराङ्गव्यायृत्तये विकस्पेन वाज्नवरूपसाधनद्वयं विधीयते "मनसा वाचा वा संन्यसे- दिति" तदानीं सुमूर्षो: अ्रवषाद्यसभ्भवेन तत्त्वज्ञानासभ्भवात्। स प संन्यासो जन्मान्तरे जाने(1) उपकरोतोत्यङ्गीकर्त्तव्यमन्यथा संन्यासस् वैधय्यें ययादिति भावः । मन्विदंम्रहालोकसाधनं संन्यासान्तरमस्तु मय तत्र प्रमाण- भात: । "संन्यासाङ्गट्मणः सयानमिति" सते: सत्त्चात्। तथाच न वैयथ्यमित्याभंक्याह आतुरेऽपोति। तथाच "संन्यासाङ्गह्राणः ख्ान- मिति" सवतिः। तथ्यैत्र नान्तरौयकफलं प्रतिपाद्यति। भ्रथवा सार्ससंन्यासस्य तत्फलमस्ु प्रक्तस्य वैराग्यहेतुकसय संन्यासख ज्ञानेकफलत्वादिति भावः। विपचे दण्डमाहान्य्थेति। तच सम्मति- मार तदुकमिति। एवं संन्यासं सम्रपसं निकयय साधनसन्यसख

(१) व, वानसुपकरोनोति पाठः।

द्वितोबपरिच्छेद: ।

संन्यासान्तरम्। अन्यथा प्रकरखविरोधप्रसक्गात्। तदुक्तम्। "अन्मान्तरेषु यदि साधनजातमासोत्संन्यासपूर्वक-

संन्याषिनः अ्रवशादिकं तत्त्वज्ञानहेतु:। तस्येवान्वयव्यतिरेकानु- विधानादित्युपसंहरति तदेवमिति। यम्मात्कारणव्साधनपतुद्टय- संपनस्य जिन्ञासो: ऋत्रणादिकं तत्त्वज्ञानं प्रत्यन्तरङ्ग्साधनं तत् तम्आत्कारणदित्यर्थ: । नय "तत्त्वज्ञानोदेगेन श्रोतव्य" इत्यादिना ऋणादिविधि: किं नम्यादिति वाच्यम्। विधेरम्ाप्तविषवतात्। यद्यपि साचात्कारं प्रति श्रवणादौनां कारणतं मानान्तरेणम्रान्नं तथापि षड्जादि-खरसाचात्कारं प्रति गान्वर्वभास्ताभ्यासम्य कार- पताय्रहकाले त्रवणलेन दुर्धय-वस्तु साद्ात्कारतवेनाकयव्यतिरेकाम्यां सामान्याकारेप कार्य्यकारपभावम्य निखधितलान्। ब्रह्मफोऽर्प्यात- सूत्मतया दुर्शेयत्वात् तत्ाचास्कारं प्रत्यपि श्रवणादोनामनय- व्यतिरेकाम्यां कारएतं प्राप्तमेवेति न तब विधिरिति भाव:। नतु "शोतव्य" दत्यादितव्यम्रत्ययानां का गतिरित्यामंकार पर्दार्थ रति। नियमादृष्टसाध्यस्य परमापूर्वस्यासन्वेन नियर्मािच्य- स्वाद्र्दार्थि श्तव्य इत्यादितव्यप्रत्ययो युक्र दति वाचस्पतिमित्रा- पामाभ्यः । मतान्तरमाह म्राचार्य्यास्विति ।

(१: ग, नचेष इति पाठ:

अद्वेत चिन्ताकौख्तमे

मिदं अवसादि कन्द विद्यामवाप्स्यति जनः सकलोऽि यब तथाश्रमादिषु वसन्न निवारयाम" इति। तदेवं

"अाचिनोति दि गास्ार्थमाचारे सापयत्यपि। खयमाचरते यम्मादाचार्य्यस्ेन चोचते"। दति सोकोकलचणा: पञ्चपादिकाचार्य्यमतानुसारिफो विवर्शा- चाय्यं-प्रभृतय आचार्य्या इत्युचन्ते। एवं वच्चमापरीत्या एवं भ्रष्दार्थमाह वथेति। साधनचतुष्टयसम्यन्स्य जिज्ञासो: रतसंन्या- सख्योत्यर्थः । "यंचा तुषनिवृत्तिमुदिय्य मोरोनवइन्तो"त्यवघातो विधौयते एवं द्रष्य इति। ब्हासाचात्कारमुडि्य्य श्रतथ्यो मकव्यो निदिध्या- वितव्यः। तस्माङ्गाङ्वाणः पाण्छित्यं निर्विद्य वाछेन तिष्ठासेत्याण्डितं वाखंस निर्विद्याथ सुनिस्ति तदिजिन्ञासखे"त्यादि वाके: (१साक्रोपाफ: भवयं नामाक्की विधोयते। यक्ाचात् फससाधनलवेन जुतं तदश्री ग्रेवो प्रधानमिति चोच्यते तव्षिधौ फषं विना यत्कर्सव्यलेन अतं तदफ प्रेष: सहकारोत्यभिघोयते। "चथा दधपूर्षमाधान्या खर्गकामो चजेते"ति दर्भपूर्णमामग्रेयादथ: षट् यागा: साधान्फस- साधनलेन विर्िता-स एवाङ्गिनसत्करणे "म्रोदोग्प्रोपति समिधो चजती"त्यादिना प्रोषणादय: समिदाद्यख सादात्र्गफलममरेव

(१' व. तववादिकासेति पाठ:। (१ ग. सात' कबमं नाम दति पाठ:।

पूर्वाक्काधिकारियः अ्रवसादोनां तत्वभ्ञानकारयलम- न्वयव्यतिरेकाम्यां नियोयते 'अर्शार्ये श्रोतव्य इत्यादि

कर्त्तव्यलवेन विह्ितास्तान्यक्रानि "फलवसन्निधावफयं तद्भ्मिति" न्यायात् तानि चाङ्गानि द्विविधानि खकपोपका रीणि पशोपकारोणि पेति। तब प्रोचपाद्य: खरपोपकारिणस-एव सन्निपत्योपकारिय रत्युथन्ते। प्रयाजाद्यस्तु चेत्फलोपकारिण आरादुपकारिष दति भाव्यने। एवं प्रशतेऽपि वेदान्तत्रवणं प्रमाण-विषारात्कतया साचाद्ट द्यसा चात्कार फलसाधनत्वेन(1) विहितत्वादफ्गी विषेकादि- सुरूपपदनां तानि तक्ब्रिधौ विद्ितानि खकपाकार्व्यक्वानि ज्ञाना-

विहितत्वात्। तथा प मनन-निदिय्यासनाम्यां पालोपकार्य्यक्टाम्यां त्रवणं नामाक्की विधीयते श्रोतव्योमन्तव्योनिदिष्यातितय रति। नय तदिषये भरूयमाणत सिङ्गाद्योऽनियोग्यविषयलात्कुष्ठी- भवन्तोत्यादोना भाव्यकृता निराकतत्वात्कयं त्रवणविधिरिति वाचम, ज्ञानविधिरेव तब निराहतः नतु त्रवणादिविधिसन प्रतृत्यभाव प्रस्गात्। मय पालेच्या तब प्रवृत्तिरिति वाचयम्। द्वैतातमाविचारे पुराणादि विचारे प्रवृत्तिप्रसङ्गणाद्वैनविचारे वेदान्नविचारे व नियमेन मुमुचो: प्रवृश्यभीवप्रसङ्गात्। तम्षाक्कूवणदिविधि-

(१) ग. साधनविषितल्वात् इवि प:ठः।

१६० अद्देतचिन्ताकीं खमे

तव्यप्रत्यय" इति वाचस्पतिमिश्राः। आाषार्यारवेवं वर्गार्यन्ति, "यथोक्काधिकारिखो द्रष्टव्यः श्रोतव्य" इत्यादि

रपेचितः । तदुकम् भगवता सूचकारेण "सहकार्य्यन्तरविधि: पचेष ततौयं तद्वतोविष्यादिवदिति" । मय सहकारिध्यामविधिरेव तच खौकतः न श्रवणादि- विधिरिति वाथयम्। प्रधानविध्यभावे महकारिविध्ययोगात्। तस्माच्ूतणाविधेयमेव। पुरुषप्रवत्तको विधिः । स च द्विविध: भभिधानविधिरभिधेयविधिस्नेति। लिङ्गादिघटितं वाक्यमभिधान- विधिः। स चतुर्विध: उत्पत्तिविधिर्नियोगविधिरधिकारविधि: प्रयोगविधिखेति। तच कर्षास्वरूपबोधकोविधिरत्पत्तिविधि: म थथा "अग्िहोतं जुहोति सोमेन यजेते"त्यादिः। भुतिषिद्गवाक्य प्रकरपस्ान-सृमा स्यानामन्यतममहायेनाङृता बोधको विधिर्नियोग- विधि:। स चथा "दध्ा जुदोति पशना यजेते"त्यादिः। उत्पनस कर्मणः फलसम्पन्धबोधकोविधिरधिकारविधिः । स यथा "अग्नि- शेषं बुजयात् खर्गकाम: ्योतिष्ठामेन खर्गकामो यजेते"त्यादिः। साद्डे कर्मणि पनुष्ठापनोविधि: प्रयोगविधि: स यथा "पौर्षमार्खा चजेत भमावखायां चजेते"त्यादि:। एवं प्रक्तेऽपि तआ्द्त्राम्मकः पाष्छित्यं निर्विद्येत्यादि स्पत्तिविविर्मन्तव्य रत्यादिविनि- योगविधिस्तद्विजिन्नामस्ेत्यधिकारविधि:। तथादि सत्मत्यय वा- थाया इच्डाया: प्रजत्वर्थ ज्ानस व कर्ततुमत्रकातया सम्पत्ययेना-

द्वितीयपरियेद:। १६९

वाकनैर्दशनमुदिश्य मनननिदिध्यासमाभ्यां फखोप- कार्यक्राम्यां सह अवसं नामाऊो विधौयते। २४ । तस्य व उष्टफलत्वान्ना पूर्वविधि: भ्रम्राप्तायविधाय- को भपूर्वविधि: किन्तु नियमविधि वी परिसंस्थाविधि

नर्नोतं विचार सचचयित्ा प्रकत्या फलीभूतं ज्ञानं ए सक्षयिला- उद्वितीय-ब्रह्मज्ञानाय तत्कतंवता विधौयते। ब्रहमाच्यास्कारकामो वेहान्त त्रवणं कुर्य्यादिति। पतोयमधिकारविधि: शधनचतुषटय सम्पन्नोऽधिकारी जिज्ञाससंन्यमी साङ्गवेदान्तत्रवणं कुर्य्यादिति प्रयोगविधि: कल्प्यः क्वतिमाध्यत्वे मतोष्टसाधनत्वमविधेयविधिरय- मेव चिङ्गार्थः। नतु भावनाविनियोगोवा प्रमाणाभावादिति भाव:।। २ ४ ।। मनु शोतव्य इत्यादि वाक्ये त्रवम(९)विधिरित्युमं किमयं बरी- गोद्ततोति प्रोस्षपविधिवत् त्रवपविधिर पूर्वविधिरा होखिड्वोरी

मृतखे' त्यन्नाभिधानी माधने इति गर्दभरभना ग्रहप-व्यादत्ति- विधिवत्परिसंख्याविधिवानायः। त्रवस ृष्टफलकलवेन तद्योगात्। अव्वयव्यतिरेकाम्यां अरवपस्य तत्त्वज्ञानसाधनलावगमेन दृष्टफललम्।

(१) व नवमं विघीवन दति पाठ:।

१६२

ब्रोषोनवइन्यादित्यवघातविधिः। उभयप्राप्तावितर-

द्वितौयः। अवघातनियमादृष्टसाध्यपरमापूर्वव स्कूव ए नियमा दृष्ट- साध्यस्याभावात्। न प ज्ञानमेव तत्साध्यमस्विति वाच्म्। भ्रन्यम तथादृष्टल्वात्। न ततीय: उपनिषदेकग्यतया म्रहमाणस्तत्वज्ञानं प्रत्युभयप्रा्यभावात्। भावे वा प्रत्यवायाभाव-प्रसद्गात्। नदि पख नखभचष्ाभावे प्रत्यवायो हि भूयते भ्रूयते व प्रक्ते प्रत्यवायः। "यहन्मुखान्पतोन् ग्ाजताटृनेम्य: प्रायच्मिति" मास त्रवणादौ विधिरिति पेत्तईि तन प्रवृत्यभावप्रसक्गात्। तम्मान् कोडयमत्र- विधिविवचित इत्यभाज्ट्र प्राप्नत्वेनापूर्वविष्यसनभवं वदन्नियमादिक माह तख्हेति। त्रवणादेरित्यर्थः। दृष्टेति। अन्वय-व्यतिरेकषिड्ू फलतादित्यर्थः। तथाप्यपूर्वविधि: कुतो न सभभवतौत्याशमूत ततचयर्चाच्तव्वाभावादिति तद्सभ्वसभ्भवं वकमपूर्वविधेयंचण- माह पप्राप्तेति। मानान्तरेणाप्राप्तस्यार्थस्य विधायक: कर्ततव्येन बोधकोपूर्वविधि: कर्तव्यत्वबोधके।विधिरपूर्वविधिरित्यके निय- मादिविधावतिव्याप्निरत उत्रां मानान्तराप्रप्नेति। तर्षि कोडसौ- विधिर्विवषित इति पष्कति किन्विति। उत्तरमाह नियमेति। नियमविधेययमाह पचेति। तुष-निवृत्िं प्रति एकस्ण् पचेडवचात: प्राप्त एक्िन् पचे नखविद्सनादि:। यदा नखविद्यनादि: प्राप्नसदाडवधातो न प्राप्तसतस तुषनिवृत्तिं प्रतिपय प्राप्तखवचातादेरप्राप्तांनं पूरयति मोरोनवहन्ोति वाक्यं

रितीबपरिक्ेद। १६१

व्याय्यतिबोध कोविधिः परिस्ाविधिः "वयेमाम-

रशनाग्रइ्यव्याद्ृत्तिविधि:। एवं म्रश्यतेऽरपि जिन्ञासु-

अवघातेनेय तुवनिवृत्तिः सम्पादनौयेति। तवार्थामखविद्यनादि- यावृत्ति: पमाप्तांभ्पूरकोविधिर्नियमविधिरित्युके बपूर्वविधावनि- याप्तिस्दारणायोमं पचप्राप्तेति। तवोदाहरणमाड यथेति। परि- मद्ाविधेषेयणमाइ सभयेति। चथा "पस् पस्नखा भच्या" हत्यम रागतः पसनख्ा-पसनखभवपयोक्भयो: प्राप्तौ अपसनय- भवसयाटन्तिं बोधयति "पस पस्मनखाः मच्या" रति वाकयं नतु पशनखभवषं कर्सव्यलेन बोधयति तथ्य रागतः प्राप्तल्वादितर- यावृत्तिबोधकोविधि: परिषद्धाविधिरित्युके "न कजकं भषवेदि"-

कोदाइरयमाइ यथेति। बम मन्त्रविङ्गेन गर्द्भरतनाऽस्रभ्नन-

विधीयते न लन्नरभनाग्रइणं विधौयते। तथ्य मन्त्रचिद्पाप्तलादत: परिषद्ञाविधि: । एतत्र्वमभिप्रेत्योनं भट्पाट्ः। "विधिरत्यन्तमप्राप्ती नियम: पाचिके सति। तब चान्यम व प्राप्तौ परिसक्केति गौयते" R

(९) व, वाहतियोविधिरिति: पाठ:। (९) न का रममोरिति पाठाभिक:। 25

चद्वेतचिन्ताकौसधमे

वैदान्तत्रवसमेव कुय्यादिति नियमविधिः। वेदान्त- अ्रवसव्यतिरिक्कं न कु्य्यादिति परिसंस्थाविधिवा॥२५।

मन्वस्वेवमन्यच प्रश्रते किमायातमित्यामंक्याइ एवमिति। एवमुनतरौत्या प्रशरते व्यवहारभूमौ। ननु पक्चे साधनद्धयप्रात्नौ

रागोवरलेन श्ास्त्रकगम्यतया तञ्ज्वानं प्रति वेदान्तव्यतिरित्रसाध- नान्तराप्राप्तेः कथं नियमविधि: त्रवपादौ। नय ब्रह्मज्ञानं प्रति पषे पुराणादिश्रवपस्य साधनतया प्राप्तौ नियमोयुक्त इति वाच्यम। श्ध्यात्मपुराणस्य वेदान्तमूलतया तच्क्रवपस्य साधनान्तरत्वाभावात्। नय पच्चे रागिगोतादित्रवपस साधनत्वप्रान्नौ नियमोयुक्र दति वाचम्। तसय वचनान्तरेप वारितल्वात्। नच द्वैतभास्त्रत्रवस्य पचचे साधमत्वप्राप्ती स युक्त दति वाचयम्। तस्य विहुद्धूतेभादितौय अ्ह्मज्ञानं प्रति साधनत्वायोगात्। "यतो वाचोनिवर्त्तन्े यन्मरनसा न मनुते" इत्यादि त्रुत्या मह्मणे वेदान्सव्यतिरित्तवाज्जनसयोर- विषयलेन तज्जानं प्रति प्रत्यचादोनां साधनत्वाप्राप्तेख अतएव न

पच्नमिति मवम्। वेदाम्मत्रवपवद्भ्ान्या पुराणादित्रवणस्यापि ऋशज्ञानं प्रति साता्येण साधनत्वप्राप्ती त्र्रववादौ नियमविधि- रभ्यपगम्यते। मचापूर्वविधिरेवास्तु किमनेन क्रमेनेति वाचयम्।

(९) ज, भबबाहर्शिति पाठ:।

द्वितोयपरिछेद:।

तदुक्तम् "नियम: परिसञ्ा वा विध्यर्यो हि"" भबेद्यतः। अनात्मादर्शनेनैव पर मात्मनमुपास्महे" ॥

परमापूर्वेोपयोगद्र्गनात् प्रश्ते तद्भावात् तस्य कुषोपयोग दति पण तत्त्वज्ञाने तथ्योपयोगः। नय परमाणपरतन्त्रस् कथमद्ष्ट- साध्यत्वमिति वाच्यम्। साच्ात् तदभावेऽपि प्रतिबन्धकनिवृत्ति- द्वारा तदुपपत्तेः। किस्ात्यन्पमिदमुच्ते मर्वादृष्टसाध्यलाड्गस्त- साचात्कारस। नच तब प्रमाणाभावः "तमेतं वेदानुवचमेन ब्राझ्मण्ता विविदिषन्ति यशेन दानेम तपसाऽनाथ्केन" "कषाये कर्मभिः पक्के ततोज्ञानं प्रवर्नत" दत्यादि श्रुतिमृत्यो: सत्ात्। तम्माष्निज्ञास-वैदान्तत्रवणमेव कुरष्यादिति नियमविधिरिति निर- वद्म्। वत एव जिज्ञास-रवैदान्तत्रवणव्यतिरितं न कुर्य्यादिति परिषज्ञाविधिरपि सम्भवति। नच नियमपरिमद्ाविष्यो: को विभेष उभयचेतरव्यावृत्तेर विभ्रेषादिति वाच्यम्। नियमविधावितर- व्याृत्िरार्थिको परिषद्ञाविधौ विधेयेति विभेषः ॥ २ ५ ॥। सकार्ये समतति माह तदुकमिति। बनात्मादर्भनेनानातदर्घनं यावृत्याइंबद्यास्मोति परमात्मानमुपास्हे व्यायाम रत्वर्थः । वस्तुतस्तु त्रवपादौ नियमविधिरेव परिष्ञाविधिर्वत्यभ्युपगमवा- दन(') दूतरथाडकरणे प्रत्यवायत्रवणविरोधप्रसङ्गादिति द्रष्टयम।

(१) न, डस्ेनि पाठ:। ज, डनेनि पाठा। (२) बाद इनि पा०।

१६६

इति तब् अवणं संन्यासिनां नित्यम्। "नित्यकर्म्म परित्यञ्य वेदान्त त्रवं बिना। वर्तमानस्तु संन्यासौ पतत्येव न संशयः"॥- इत्यकरणे प्रत्यवायश्रवणात् "आसुप्तेरामतेः कालं नयेदेदान्तचिन्तये"ति स्मृत्या "यावज्जोवमग्िशोषं

ननु अ्रवपं विधोधत इत्युनं तल्किंकाम्यसुत नित्यम चहो- नैमित्तिकं प्रायखितं वा। नाद्य: "सर्गकामो यजेते"ति वद्धिष्युर्ेशे पतात्वणात्। नय राचिसनन्यायेन तत्कस्थमिति वाचम्। मशयादोनां ब्रह्मज्ञानकामनाया अकषभवात्, प्रत्युत ब्रह्मज्ञानादु- हेगद्र्भनात्। तएव रागिगोतमपि सोकमुदाहरति। "अपि वृन्दावने शून्ये घटगालतं व दृक्कति। नतु निर्विषयं मोचं कदाचिदपि गौतम"! इति॥ किद्, "वेदानिमं 'लोकममुख् परित्यष्यात्मानमन्तिकोदि"त्यादिभुत्या साधनचतुषथसन्यनस् जिज्ञासो: सान्याषिन: त्रवशादिकर्सव्यताव- गमेन महखादोनां तवानधिकारात्। वस्तु तर्ष्ि बत्याषिनामे- तत्कान्यमिति वेज। त्रवणादिरहितस्य सन्यासिन: प्रत्यवायाभाव- प्रथद्गात्। नषेष्ापतति: "बरन सुखान् यतौन् प्रासाटृनेभ्य: प्रायच" "नित्यं कर्ष परित्यच्ये"त्यादि भुति-सवति-विरोधप्रसङ्गात्। तथाज अवणाठिकाम्यम्। न द्वितौय: अ्रग्रिहोषादिव कुत्या जीवनं

अववात्। न चरमः पापनिवृत्तिसुदिय्याविधामात्। "तरति म्म-

डिमोयपरि्ेर।

पुड्यादि "त्वादि शुत्या जोवनं निमित्तोऊ्तत्यामिश्टोषा- दिविधानवद् जीवनं निमित्तोत्तत्य त्रवसादिविधानात् "त्वं' पदार्यविवेकाय संन्यासः सर्वकर्म्मखाम्। श्रुत्याभिधोयते यस्मात्तच्यागो पतितो भवेत्। कारकस्य करसेन तत्क्षणात, भिक्षुरेव पतितो यबा भवेत्। व्यञ्कस्य परिवर्जनादसौ, सद्य एव पतितो न

इवां योऽयमेधेन यजते उपयेनमेवं बेदे"'त्यादिवत् तथ्या-त्रवणात्।

पासुपकुर्वापय्य ब्रह्मचारिय: काम्यनेदपि म्टस्ान्मं प्राप्तथ्ाकरण- प्रत्यवायत्रवणात् जीवनं निमित्तोज्तत्य विधानाच भ्ग्िरोष्-

विविदिवोरपि अवणादिनित्यं "दन् सुखान् चतीन् भ्राज्ता बुबेन्य: प्रायक्" "अवणावापि बडभियों न जभ्ः" "नित्यं कर्ष परित्वव्ध वेदान्तववरणं विने"त्यादि भुतिसरतिषु . संन्यासिनां त्रवशाधकरसे प्रत्यवायत्रवणात्, "शासुप्ने"रित्वादि सतियु जोवनं निमिस्ोड्य विधानाज अ्ववादिनित्यम्। न"चासुप्नेराम्टते: कायं नवेदेदान- चिन्तये"त्यादि उरतावेव जीवनं निमित्तोक्यत्य नवमं, विधीचते न भुनाविति वाचम्। तइसेन तनापि तत्कव्पनायसवात्। न केवसं

मन्युपमज्यते किन्नपार्येरफ्ेशनं अववादिरषितत पातित्वामि-

संशयः"॥ दति वार्तिकाचार्य्यसंक्षेपशारोरकाचार्य्याभ अवणादिरहितस्य संन्यासिनः पातित्याभिधाना गृहस्थादोनां श्रवशादिकाम्यम् ॥ २६॥

धानादित्याइ तं-पदार्थेति। "तत्वमसी"त्यन्न तं पदख्य योड वाच्यार्थ: श्न्त:करणविभिष्टचैतन्यं तद्विवेकायान्त:करणपरित्यागे नदेकदेशलच्यार्थप्रत्यक् चेतन्यज्ञानायेत्यर्थः। सर्वकर्मणां नित्यादोन विदिताना"मेतमेवे"त्यादिश्रुत्या तत्यागी त्रवणादित्यागी व्यश्षक- स्ेति त्वणादेरित्यर्थः । श्रम्तौ संन्यायी। ननु विवरणा चार्य्यतत्त्वदीप- नाचाय्याभ्यां श्रवणाविधे: काम्यत्वमुत्तं कः पुनरख प्रमक्क दत्याचि समाधानावसरे तत्कथमुपपद्यत इत्याभरश् तस्य ग्टहस्यादिविषय- त्वाभाकाप्यनुपपत्तिरित्याह म्टहखादोनामिति। मनु गहस्ादोनां साधनचतुष्टयसम्यत्यभावाङ्टह्माजिज्ञासा सभ्भवतौत्युनं सत्यमुक्तम्, पत्यन्तवहिमुखानामयन्भवेऽपि केषाश्वि परमेश्वरानुग्टहितानां फलासतिरहितिकर्मानुष्ठायिनां साधनसम्प महजिज्ञासा सम्भावत्येव। निमित्तान्तरप्रतिबन्धेन संन्यासात्रमखीका- राभावेऽपि श्रवणादौ प्रदृत्तिरपपदते। तेषां त्रवणविधि: काम्यो-

विद्त्संन्यासविधानं कथं खात्। नय विद्त्संन्यास एव नार्लोि वकु भकां प्रमाणवलेन विविदिषा विदत्संन्यासयोर्निरुपितत्वात् किश्व विविदिषासंन्यासे जिज्ञासुरधिकारो उत्पन्नमाच्तात्कारोवि- इत्संन्याये। यथा विविदिषा संन्यासस्य तत्वज्ञानं कसां तथा विद्श्धं

द्ितीबपरिच्ेद: ।

"दिने दिने तु वेदान्त-त्रवखा्कत्तिसंयुक्ात्। गुरुशुश्रुषया लव्धात् रच्छाशोति फलं समेत्"॥ इति फलत्रवखात्। भन्ये तु वेदान्तत्रवसे साधन- चतुष्टयसम्पन्नस्यवाधिकारात् एइस्थादे: अवणाधिकार एव नास्ति; श्रुतिषु यात्ञबल्क्यजनकप्रभृतोनां तत्वज्ञान- प्रतिपादकोपास्थानस्य ब्रह्मात्मनि तात्पर्य्यात्स्थार्ये

संन्यासस्य जीवभुक्तिः। यथा तत्वज्ञानसाधनं तरवणादिर्विविदिषा- संन्यासिनानुष्ठेयः तथा जोवन्ुत्तिसाधनं वासनाचयाद्यम्याय: ।

न्याययोर्महान भेदोडस्येव। नच जीवभुत्किरेव नासिति प्रमाणा- भावादिति वाच्यम्। खानुभवश्रुतिस्परतौतिद्दासपुराणनां सत्वात् पुनशोत्तरप व्युत्पादयिर्थ्यात। उत्रस, . "जोवनुक्रिस्तावदस्ि प्रतोते-हैतच्छाया तब चास्ित प्रतौतेः। दैतच्छायारचपायासिलेभ्नोडतिमिनर्थे खानुभतिः प्रमाणमिति" ।

नानुरोधेम म्हसादोनामेव शरवमविधि: काम्य दति विवरणचार्य्य- ततत्वदोपना चार्य्ययोस्तात्पर्य्य ट्रष्टवम् । २।। गटहसादोनां अवणविधे: काम्यले गमकमाड दिनें दिन दति।

२००

यहस्यस्य तुख्ाधारस्य व मानित्वसरखात् परदेराम्यं गुखवैतृष्य्यम् गुरेषु जिद्ासेति यावत्। तदुत्तम् "तत्परं पुरुषस्थातेगुरवेतष्यमि"ति तबासम्प्रचात समाघेरनारअसाधनम्। उत्तन्म "तोव्रसंवेगानामासन: समाधिखाभ" इति अलमतिप्रसग्ग्म। २७।

"व्यमाशेवनियलैव संसारं प्रजिदासतः। जिज्ञायोरेव पैकाळ्यं मव्यन्तेव्बधिकारिता । सर्वकर्मपरित्यागात् सन्चका-प्रेषसाधनात्।

रत्यादिभिः । तब भाव्यकारैरपि "बहासंखोडमृुतत्मेती"व्यभ "संन्यासिनामेव म्ह्निष्ठायामधिकार" इति भ्रृत्यापि वतः। "स्त्यव्य कर्ममाणि सर्वाच्यात्मावबोधतः । दिव्वाडविधां ियेवयात् तदिष्णो: परमं पदम्" । "वेदानिमं शोकममुख परित्यव्यात्मानमन्तिको"दित्यायष ततब महसादोनां अ्वणाधिकार एव नाखि। तस्ादु महसा- दोनों अक्शादिकान्यं संन्यायिनां नित्यमित्ययक्गतमिति पेसतर्मि संन्यासिनामेव अववादिनित्यं कान्वस भवतु। चथा महसय्ाग्ि- होपादिनितं काव्यसभवति तहत्पूर्वोकयुललेव अववादोनां नित्यलं

(१) न, परं वैराम्यि पा० ।

चिनोबपरिपेद:।

प्रकरखादिना लौकिकवाकयान्नां तात्पर्यनिर्यय। र्ा- हातात्यर्यानपपतति: पूर्वोत्तलक्षणायोजं नत्वन्वयानुप- परीचः। तस्या "यष्ो: प्रवेशये"त्यादावसम्भव्रात्। "गजायां घोष इत्यादौ तात्पर्यासुपपतेः सम्भवान्। न केवलं लक्षणा पदमानरत्ति: किन्तु वाक्यततिरमि "गभ्भोरायां नद्यां घोष" इत्यादौ पदसमुदायात्मक-

काम्यत्वस् तथाच न विवरणविरोधः। नापि वार्तिकाचार्य्यादि- वचन विरोध दत्यभिप्रेत्य मतान्तरमाइ बन्येलिति। वैराग्यतारतम्येज संन्यासभेदनिरपणप्रसग्गात्। अ्वणादिविधिं सम्रपसं निकय्य क्मप्राश्नं परं वैराग्यं निरपयति परवेराग्(१)मिति। समार्ये पतथािसां संवाद्यति तदुकमिति। प्रासङ्गिकं परिषमापथत्वक्मिति । ११।। उऋ्रन्यायमन्यनाप्यतिदिम्ति एवमिति। ननूपक्रमादिभिर्वेद- वाक्यानां तात्पय्यनिर्यायेऽपि चौकिकवाक्यानां कुतः तात्पर्य्यनिषय दरत्यवाह प्रकरणादिनेति। विङ्गादिकमादिभन्दार्थः । एवं सात्यब्वें मप्रसखं निरय्य प्रसङ्गात् पूर्वोत्तलचणाया वौनं दर्भवति एता- दुभेति। न्त्वयानुपपत्तिरेव सवपावोजमृस्त "मङ्गारया घोष" द्त्यप सख्यासयालेन दृष्टलादित्याम्रनवाइ नतिति। प्रतिज्ञातेऽरयें हेतु-

(९) न, परं वैराम्यमिति पा०। 26

२०२ कद्ैतचिन्ताकौसतमे

वाक्यस्य तोरे लक्षणास्वोकारात्। अत एवार्थवाद- वाक्यानां प्राशस्ये लक्षणा। अ्रन्यथा पदान्तरवैयर्थ्य स्यात्। अत एव प्राशस्यपदार्थप्रत्यापकत्वेनार्थवाद- वाक्यानां पदस्थानोयतया पदैकवाव्यत्वम्। स्थायें तात्पर्ययवतां "समिधो यजति""दर्शपौर्यमासाभ्यां स्वर्ग- कामो यजेते"त्यादि वाक्यानामुपकार्य्यापकारकाकां- क्षायामेकवाक्यत्व' वाक्यकवाक्यत्वम् ॥ २८॥

माह तस्या दति। यद्यन्वयानुपपत्तिर्लचणावौजं तर्हि 'यष्ठोः प्रवे- भये'त्यनन यष्ठौनां प्रवेभान्वययोग्यतायां(१) तदनुपन्तेरभावेन लच्षपा म सादतो न सा लच्षणा वौजमिति भावः । नग्वन तात्पर्य्या-

अनुगताशामे तस्याप्याश्रयणीयत्वादित्याम्क्ञ तात्पर्य्यानुपपत्ते: सर्व- भानुगतल्वेन लच्षपावोजमङ्टोकर्त्तव्यमित्याह गङ्गायामिति। बादि- पब्देन 'भोणोधावतो त्यादि ग्रह्यते एवं लक्षणावोज निरुय

न केवलमिति।

शक्षणाल्ात्. उच्यते यथामतिज्ञाप्यः पदार्थस्था वाक्यारथोपौति

(१) ब, योग्यनयेति पाठ: । (१) ज, वाक्यसावततिरि पाठ:।

द्वितींयपरिचछेद:।

एवं चावान्तरवाक्यार्थज्ञानमपि महावाक्यार्थनाने कारखम्। तथान्वयव्यति रेकानुविधानात्। एवं यथोक्त सइकारिसम्पन्नं वाक्यं परोक्षापरोक्षमेदेन दिधां

लचणावाक्यवृत्तिरपि भवत्येव पदानामितरान्विते पदार्थें साम- र्थ्यावधारणादन्वयांभे समुदाय मत्भावेऽपि प्रातिख्िकतक्रेः सत्वा- दाक्यस्यापि भक्यसम्बन्धसन्भवालचणोपपद्ते क तर्हि वाक्ये सघ्णा- खोकार दत्यत बाह गम्भिरायामिति। नय नदौपदमेव सघ- कङ्गभौरपदं तात्पर्य्ययाहकमित्युपपत्ते: वाक्ये पचणाङ्गीकरणं सुघेति वाच्यम्। प्रकरणादिना तात्पर्य्ययहमभ्वेन पदान्तरवैधथ्यादाक्ये लक्षणाङ्गोकरपमर्थवदिति भाव: । तवोपोद्लकमाह वत एवेति। यतो वाक्ये लचणा खोकता ऋत एवार्थस्तावकवाक्यं अर्थवाद: स्तवः सुतिः सा व गुणिनि गुरसंकोननं प्राभस्य दति सुतावित्वर्थः । विपचे दण्डमाहान्यथेति। एवसार्थवादवाक्यानां प्रामस्से लच्षणा- सोकारे पदेकवाव्यतं भिद्धमित्याह त एवेति। केषां तर्षि वाक्येक्यवाक्यता इत्याकाङ्ायामाह खार्यति। उपकारय्योडग्ी उपकारकमङ्गम्। तदुभम्,- "सार्थबोधे समाप्तानामङ्गाङ्गिल्वाद्यपेचया। वाक्यानामैक्यवाकयतवं मिथः संहत्य जायत" इति ॥१८॥ नव्वस्तु वाक्यक्यवाक्यतं ततः किमित्यत श्राष एवस्ेति। नय तच प्रमाणभाव इत्याह तथेति। परमप्रशतमुपसंहरति एवमिति। मक्रियह भाकाङगाज्ञानं योग्यताज्ञानं शमत्तिसात्यर्यंज्ञानमवान्तर-

अदैवंचिन्तापीय

प्रमामुत्पाद्यति। तन परोक्षार्थप्रतिपाद्यवाव्ष परीक्ष- प्रमोत्पादक यथा "सवर्गकार्मी यजेत्" "स देव सौम्ये- दंमग्रं आर्सीत" "दशमीऽस्ती"त्यादिवाक्य परोक्षत्ववाम

परोचापरोकमेदेन दिविरधा प्रामासुत्पाद्यति दत्युनं तदसंङ्गतम- दर्भनादित्यांग्नन्धा तदुपपाद्यति तन्रेति। परोचार्थस्य धर्षाधर्षादे: प्रतिपादकं किमिदं परोकत्मर्थसेत्वयामंसाइ परोक्षतं नामेति। विषयध्ानावृतसेंवित्तादाक्याभाव: परोंचत्वमित्युके धर्माधर्षयो: परोचलं न स्यादत धमां योग्यस्ेति। धर्माधमथी: संवित्तादाव्य- सश्मेडय्यंयोग्यतवात् परोक्षलमित्यर्थः। योग्येति विभेषणाव्यावर्त्यमार धर्धेति। परोच्ार्थविषयतवं प्रमाया: परोचलं विषयचैतन्यभिनलं

अपरोद्यलमथस्य निर्वत्ति अपरोकषाय नामेति। गय धर्षाधर्णयो- रंनावृतसंवित्तादा क्यादपरोचतापत्तिरिति वाचम्। तवीरयोग्यतां इंते एवाचापि योग्यख विषयख्ानावृतपेवित्तादाकयमिति विशेष- शैषम्। मतु (1)पष्दादोना चटाहोनों व जडलात्कर्यमनायृतसंवित्ता- दा्यश्ेतनापेतनयोसतादावयायोग्यलांत्। किंस भेवती मैंते संवि- दोडडितोयाये नानावृतले संरख्व प्रपंसंखी तत्कार्य्यलेन तादांकय- सब्यवेनं सर्वदा प्रतययाणापत्ति:। धंपि व सविन्तादात्यं प्रत्यप्षत्- (१) न, मन्दान्तामामिति पाठ:।

द्विंतीयपरच्होद:। २०५

अनाउतसंवितादाक्याभावोयोग्वस्य विर्वयस्व धर्म्मा- धर्म्मायोग्यत्वान्न प्रत्यक्षत्वम्, अपरोक्षार्थप्रतिपादकं वाक्यम् अपरोक्षम्रमोत्पादकं यथा "दशमस्वमसौति

मित्येवाणु तथ्ा: खतो नित्यापरोचलेन विषयभानमभ्वाद्नाटू- तेति विभेषणं व्यर्थम्; भरादृतस्य संविदन्तरस्याप्रसिदधूलात् संविदा- तत्वाभ्युपगमे जगदान्ध्यप्रसङ्गात्तर्थताव देवास्विति पेस। उम् दोवानपायात्। तस्ादि्दिरियजन्यज्ञानविषयत्वं विषयस्यापरोवलं तद्विचलं परोकषत्वमिति। भत्न ब्रूमः, चमावृत्ता(९दाव्यमेव विषय-

त्ख्य जञाने जन्यताव च्ेदकयद्तमन्तरेण तहुर्यहलात्। नय साचाध्मेव सदवच्छेदकमिति वाचयम। तस्यानिरवचनात्। न रेन्ियजन्यज्ञानत्वं तदिति वाथ्यम्। भात्मात्रयापत्ते: इन्ट्रियस्यातौन्द्रियलेन तहटित-

नच जानाकरणकज्ञानतं तदिति वाचम्। मनः करणकानुमिति- पच्चें तथा तिव्याप्ेः। नंच तथ्य मिराकरपत्वाओक्दोष रंति वांचम्ं। परामर्मख व्यापाराभावेनानुमितिकरलतवायोगात्। दितोष ज्ञानख नषटल्वेन तद्योगात् यातरिज्ञानयं विशकजितसले ययभिषारेयं तद्योगांच। भतः परिभेषाद्नुमिते: मनः करणकत्वसावशंकलवास-

(९) न, र्अनाउदेवास्यिति पाठ:। (१) न, यवाहतसंवितादात्मिति पाठ:।

२०६

तत्वमसी"त्यादिवाक्यम्, अपरोक्षत्व' नाम ब्रनारत- संवित्तादाक्यम् ।। २६॥

-- मितिकर णलं विभकलितस्थले व्यभिचारात्तस्ादिभकतितस्ले पत्ष- वृत्ति हेतौ तदुभयवे श्रेक्षाभा नादनुमितिभवतीत्यच मानाभावात् सर्वच- व्याप्निज्ञानमेवानुमितिकर पामन्यथाषिद्वान्तविरोधप्रसङ्गात्। ततख कुचातिव्याप्निरिति वेत्त्यं तत्त्वसाचात्कारेण त्रवणदोनां व्यापार-

साचात्त्वं, नापि साच्तात्वं जातिः। त्रविद्यातिरिकजउजातेर्निरसलात्।

त्वादौश्रख परीरेन्द्रिया देरनङ्गीकारादन्यथा "न तस्य कार्य कार- पञ् विद्यते" दृति श्रुतिविरोधप्रसङ्गादम्मदादीन्दिरिय तचासाम- र्थ्यान्तस्रादिष्द्रिय जन्यज्ञानविषयत्वमपरोच्ततं तद्विन्रत्वं परोचतवमिति यदुनं तन्मनोर्थमानं। किं तर्हपरोचत्ं विषयस्येति चेदुक्रमेव महाए खरूपेष संविदे क्यात्। तथा नित्यापरोचतेऽपयौपाधिकभेदा- भ्युपगमेन कार्य्यबलादन्त:करणोपहित-सैतन्यमनावृतं घटाद-

य्योमदर्भनादन्त:करणोपहिते तदभावात्। एवस सर्वदा न सर्वप्रत्यचतापत्तिः । तत्तदाकारवृत्तिदनायां तु विषयावरणनि- वृत्तिसभ्वादिषयचैतन्यप्रमातम्ा चिण्ामे कोपाध्यव के दे नैक्या दन्त :- करण दिवह्टादिकमपि साचिष्यव्यसमेवेति ; घटादेरनाटृतसंवि-

(१) म, जानावरषकमिति पाठ:।

द्ितोयपरिच्ेद: ।

अनावतसंवित्साक्षिचैतन्यम्। अरन्त:करणोपडित- चैतन्यं साक्षो। तस्यादृतत्वे सति जगदान्ध्यप्रसङ्गः ।

नादाव्यात्पत्यचलं तत्तदाकारवृत्तिविरहृदमाया तु तदभावाम प्रत्यचतम्। नन्वेवं सति परोचखलेऽपि तत्तदाकारवृत्तिदमायां तु वज्चादे-

रनिर्गतान्त:करपासय विषयसम्बन्धेन तदाकारवत्या तच्तिष्ठावरण- निवृत्या विषयप्रत्यचत्वाभ्युपगमेन परोचस्ले सन्तिकर्षाभावेन मनसो वहिरखतन्त्रतया बहिरगमनाभावेन विषयासम्बन्धात् तत्तदाकार- वृत्तिदशायां न बज्चादेःपत्यचतवापत्तिः। कयं पुनर्वज्यादेर्भानमिति,

वश्रिरस्ौति परोचतया वज्ादेर्भानं, नापरोक्षतया व्रत एव वश्ञिरसौत्यनुभवो न त्वयमिति। एतेन संविदःखभावेक्यादपरोच्तलेम तत्तादाव्यमेव तत्पयोजकमस्तु अ्नावृतेति विभेषणं व्यर्थमिति प्रत्युक्रम्। श्रौपाधिकभेदप्रतिपाद नेन तदर्थवत्त्वस्योत्त्त्वाव्न डाजडयो र्वास्तवावासवयोतादाक्यासन्भवेऽप्यवास्तवस्य वास्तवेन तादृभतादाक्ये

मिति निरवद्यम् ।२८॥ .

केयमनावृतमंविदित्याकाङ्कायामाह प्रनावृतेति। कोडयं साचौत्याकाङ्कायामाइ भ्रन्त:करपेति। "सर प नित्यो न दि द्रषटु-

तव्ादाब्यं नाम तद्रिचत्व मति तद्भिव्सजाकतम्। तथा व "दशमस्वमसी"'त्यच दशमस्य त्ंपदार्थाभिव- तया परोक्षत्वेन वाक्याइशमा परीक्षप्रमैव जायते। दशमोऽस्मोति न तु वाक्यात्परोक्षम्ञानं मनसा तत्सा-

र्दष्टेरविपरिखोपो विद्यते भ्रविनागिलादि"ति भ्रुतेः। मरातरा- रभ्य प्रहरमिदमद्राक्षमिति परामर्भात्ाचिसिद्धिरिति भाव:। नतु साधिषेतन्यमप्यावृतमस्तु को दोष: दत्यामश्वाह तख्ेति। ननु घटादोनां किमिदं संवित्तादात्यं तष्तिष्ठासाधारणधम्मा वाब चासावांत्मा तादात्मा तदातनो भावसादात्यमेक्यमित्यर्थों वा, भेद- सहिण्या रभेद्सतादाक्यमित्ययों वा। नादयः जडस्य तदयोगात्। न द्वितीय: जड़ाजड़योस्तम: प्रकाशवद्विरुद्ूत्वेनैक्यस् दूरनिरसल्ात्।

घटादे: कस्पितलवेन साघिसत्तातिरिक्मत्ताशन्यन्वमेव तत् तादाब्यं विवचित मित्यभिप्रेत्याइ तदिति। नन्वेवमर्थस्यामावृतसंविकादाब्य- मपरोखलं भवतु, तथापि तव्प्रतिपद्कवाक्यम्य कथमपरोच्षप्रमो- त्ादकतं "गामानये"त्यादिवाक्यानां परोकममाजनकत्वसैव पृष्ट-

तादाक्याभावेज परोच्षतादाकास्य परोक्षा्रमाजनकल्वेऽपि दग्मख-

प्रमाजनकतसुपपद्यत दतरया अपरोधे क्सनि परोचमाजनकं वा्यमप्रमाणं सादित्यर्ष: ।

ड्वितौयपरिच्ेद:। २०८

क्षात्कारो ; मनसोऽनिन्ट्रियत्वस्योक्तत्वात् दृत्तिं प्रत्युपा-

स्येव भमनव त्तकत्वाच्॥३०॥

नन्वेवमपि वाक्स्य परोक्षप्रमाजनकत्वस्वाभाव्याइ्ग्मस्मनौति वाक्यात्पथमं परोचमेव ज्ञानं(र) जायतेऽनन्तरं मनसा दभमत्वमाचा- त्कार:। भ्रात्मतङूर्म साक्षात्कारम्य करण्जन्यत्वस्यावश्यकलन पतुरा-

पाम्। अ्रन्यया सुखादिमाचात्कारस्याप्रमातापत्नेः । किस परोघ- प्रमाजनकसवभावम्य यद्यपरोचप्रमाजनकत्वं कल्णते तर्हि कुटज- बौजाद्टाङ्ुरोत्पत्तिरपि कल्पते। तस्ान्नमेव दभमत्वमाचात्कारो न वाक्यादित्यापक्म निराकरोति नतिवति। सुखादिसाचात्कार- करणलेन मनसदृन्द्रियत् सिद्धे वाक्यात्परोक्षज्जामं मनमा माचात्कार इति वकु पक्धेत तत्पूर्वमेव निरस्तमित्याह मनस इति। "इन्द्रि- येम्य: परं मन" दवति प्रथमकरणनानोनेन्द्रियममत्युक प्रत्यनिर- पणावमरे द्ति भावः। ननु सुखादयुपणन्धररिष्ट्रियकरणिका

दगक्चे"त्यादिमृत्या च मनस दृन्द्रियत्वषिद्धे: कथमननिष्ट्रियल्ोिः पृथक्करपसयान्यथाप्युपप त्तेरिति नेततुखा घुपलब्धे्ननित्य मा चिसरूपतया

(९) म, चेति पाठोब। (९) ग, शायत इति पाठ: । 27

२१० अद्वैतचिन्ताकौखमे

सकरजिकत्ासिङ्धेः। नय सुखादिसा चात्कारख नित्यमाचिसरूप()- तथा दुःखज्ञानं नष्टं सुखन्ञानसुत्पभ्नमित्यनुभवस्य विरोध: सादिति वाचम्। साचिणो नागाभावेऽपि सुखादिविषयमाभान्तदुपपते:। नदि सखादिविषये सति तज्जानोत्पत्तिविनाौ कखिदनुभवति, मृतिस्न्यथा पि भवष्यति। न चैवमप्यात्साचात्का रकरपालेने ्ड्रियलं मनस दति वाच्यम्। निरुपाधिकात्मनो वाअनसयोरविषयतया साच्ात्कारतख तत्करपत्वायोगात्। त्रस्तु तर्षि सोपाधिकाता- साक्ात्कारे तत्करणमित्याभस्माइ वत्तिमिति। निमित्तकारएख कुठारादे: करणलदर्भनादुपादानम्य मृदादेस्तददर्भनात् वृत्युपा- दानखं मनस: करणल्मयुनं। "कामः सङस्पो विचिकित्े"त्यादि- मुत्या वृत्युपादानलवं मनसोऽवगम्यते दति। किञ्ञालोकादिवल्रमाय- सहकारिलेन मनसः पृथकप्रमाणत्वमनुपन्नमेवेति। ऋपि व प्रथक्- विषयाभावादपि न तत्सभवति। न हि चतुरादेरिव मनसः पृथक- विषयोऽस्यन्त:करपातदूर्माणं साच्िभास्यलात्। तदुक्रम्,

न प्रमाएं मनोऽस्माकं प्रमादेरात्रयलवतः" दति॥ किसातमनसो: सब्रिकर्षानिरपणास तत्माचात्कारकरपलं मनस दति भाव:। ननु माभूननय: प्रमाणतं तेन ब्रह्म- साचात्कारो भवतु को दोष रत्यागसवाद प्रमापेति। अरप-

(९) व, खर्पलेन वित्यन्येति पाठा।

द्वितोयपरि ेद: ।

एवं "तत्वमसी त्यवापि तत्पदलव्यस्य ग्रह्म-

नित्यापरोक्षत्वेन शोधितत्व पदार्थस्याधिकारिसो मन-

मस्यादिवाक्यादहं ब्रह्मास्मी त्यपरोक्षप्रमा जायते। एवं

एवं दृष्टान्ते वाक्यस्यापरोक्तप्रमाजनकत्वमुपपाद्य दार्ान्तिेन तथ्य तदुपपाद्यति एवमिति। तत्वमस्यादिवाक्यादपरोकममा जायते इति सम्बन्धः। नमु त्रवशर हितस्यासभभावनादिय्यसल्वात् कचं वाक्यादपरोक्प्रमेत्याग्रश्भाद् विचारितेति। तथापि कथं विषय- प्रवणचित्तस्य चित्तेकाय्यशून्यस्य वाक्यातेत्यत शाह मनन दति। प्रवषेन मानगतासभ्भावनायां मननेन मेयगता सभ्भावनायां मिदि- थायनेन विपरीतभावनायां निष्टत्तायां निर्यालचित्तदर्पपसबब्त- . वाष्यान्ा जायत इत्यर्थः । मन्चेवमपि साधनचतुष्टयसम्पत्तिशन्यस्याविवेकिनो यथोत्- वाक्यात्कयं सा स्ादित्यत आह शोषितत्वंपदार्थख्ेति। अधिकारियः साधमचतुष्टयसम्पम्स्ेत्वर्थः। ननु ब्हणोडनोन्रिय- तथा धर्मादिवत्परोसलवेन कथं वाक्यादपरोचप्रमा सात्तवाड् नित्यापरोद्लवेनेति। "यत्माचादपरोचमुह्रो"ति म्रृत्या अ्श्ारो नितापरोचतया वाक्यात्तदपरोक्प्रमा भवत्येवेत्यर्थः। ननु महायो जगत्कर्भुलेन तटखतथा त्रुत्यापि कथं तट्परोक- लमवगन्मुं भक्यमित्याभष्त्र वा चार्थस्याऽतथाले ऽपि सध्याय वपेतन्वस

२१२ अद्देत चिन्ताकौखुमे।

च सति "सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति" "तं त्वौपनिषद पुरुषं पृच्छामौ"'ति "नावेदविन्मनुते तं दड़न्तमि"त्या- दिश्रुतयः सामञ्जस्येनोपपद्यन्ते। "मनसैवानुद्रष्टव्य- मि"त्यादिश्रुतिस्तु मनसो वाक्यसहकारित्वप्रतिपादन- परा। अन्यथा "यन्मनसा न मनुते" इत्यादिश्रुति- विरोधप्रसङ्गात् ॥३१॥

प्रत्ययपतया ताटस्याभावेन प्रुत्या तदपरोक्षवं प्रतिपादयितुं भक्यत एवेत्यभिप्रेत्याइ तदिति। अ्रनावृतसंवित्सरूपत्वा देवेत्यर्थः। एवं तत्वमस्यादिवा क्या ड्गद्वापरोचप्रमोत्यत्यभ्युपगमे "मास्त्दृष्या तूपदेशे वामदेववदि"ति सनं "तन्वौपनिषद्"मित्यादिश्रुतिवाक्यस् नाननु- कूलभभवतीत्याह एवस सतौति। ननु वाक्यादपरोक्षप्रमोत्पत्यभ्यप- गने "मनसेवानुद्रष्टव्य"मित्यादिश्रुतिविरोधः स्ान्तत्र ततौया- विभत्या मनसः करपतावगमात्। नय सा सहकारित्वप्रतिपादन- परेति वाथम्। तर्हि "तन्वौपनिषद्"मित्यादिश्रुतिरपि वाक्यस मनः सहकारित्वप्रतिपादनपरा किं न खात् न्यायस् तुख्यलात्। नय "यननसा न मनुत" इत्यादि श्रुत्या मनसः करणत्वप्रति- षेधादाकासहकारितवं मतमिति वाच्यम्। तर्हि "यद्ाचानभ्युदित- मि"त्यादिश्ुत्या वाक्यस्यापि तत्प्रतिषेधात्। नच मुख्यया वृत्या तत्प्रतिषधद्पि वाक्यस लक्षपया तदपरोक्षप्रमाकरणतमिति वाच्यम्। तर्डसंसतस्य मनसः करणत्वप्रतिषधेऽपि गास्त्राचार्य्यसंसतस्य तख तव्सन्भवात्।

द्वितीयपरिच्ेदः ।

एवं शाब्दोप्रमानिरूपिता। अ्नुपद्यमानार्थदर्शनात् तदुपपाद्कभूतार्थान्तरकल्पनमर्थापत्तिप्रमा। यवा दिवाऽभुञ्ज्ानस्य देवदत्तस्य राचिभोजनं बिना अनु-

अ्न्यथा श्रुतिविरोधापत्तेरित्यामख्ाइ मनसवेति। भ्रयभ्भावः सत्यमेतत् यदि मनसः करणत्वं समभवेत्तम्ागेव निरस्ं वाक्यस्य प्रमाकरणतं उभयवादिसिद्धूं श्रतिम्मृतितन्व्रान्तरमिद्ूसेयांस विशेषः त्या वाक्यस परोक्षप्रमाकरणत्वमभ्युपगम्यतेऽस्ाभि: श्रुतिम्मृति- न्यायविदृद नुभवबलात्परोच्यापरोन्तभे देम द्विविधप्रमाकरणात्ं वाक्यस्य प्रतिपादते ततर प्रमाणकुशलै: प्रतोतिभरणैर्यदुचितं तंदन्युप- गन्तव्यम् ॥३ १॥ प्रहतमुपसंहरति एवमिति। क्रमपराप्तामर्थापत्तिप्रमां सचयति अनुपपद्यमानेति। तनोदाहरणमाह यथेति। ब्ब नैयायिकाद्यः रातिभोजनं व्यतिरेक्नुमानेनैव जायते। तथादि श्रयं देवदस्तो राचौ भुक्के दिवाऽभुख्जानले सति पौनलात्। यस्तु राजौ न सुद्धे नासौ दिवाऽभुख्तानले सति पौनः । यथा दिवारापावभुञ्जानो- डपोन दत्येवं व्यतिरेकधनुमाने नेव रािभोजनस्थ प्रतोयमाणतात् कथमर्थापत्ते: पृथकप्रमाणतं कर्पनौयं गौरवादिति वदन्ति। ताचि- राकरोति तचेति। प्रयमाशयः व्यतिरेकयनुमानस्य प्रागेव मिरस- तवात् क्थं तेन राचिभोजनानुमितिर्भवेत्; कथं तर्षि ब्म्वयव्यात्रि-

रातिभोजनेन विना पौनलानुपपस्या तम्परतौतिः। वन्यथाऽन्य-

२१७

तथानुपपद्यमानपोनत्वज्ञानं करणं राचिभोजनं कल्पनं फलम्। सा चार्थापत्तिर्दिविधा हष्ठार्थापत्ति: श्रुतार्थाप-

प्रतियोग्यनुयोगि- भावस नियामकस्य सत्त्वात्ततिप्रसङ्ग दति वाच्यम्। तस्य सर्वत्र सुलभलवेन सर्वच सर्वानुमित्यापत्तेः। तथाहि केवलप्रतियोग्यनु- योगिभावस्याप्रयोजकत्वेन साध्याभावव्यापकौभूताभावप्रतियोगिलं निधामकं वाचम्। तच्च घटलादोनां सभभवतौति तेनाययनुमिति: खात्। न पेष्टापत्तिरिति वाचम्। तर्षि भवनते सुवर्णघटस्यापि पृथिवोलवापत्तेः। नय तदिष्टं अपसिद्धान्तापत्तेः। नव सुवर्णघटे घटलमेव नायोति वाचम्। तच घटोऽयमित्यनुभवस्य सार्वजनीन- लात् मुहटे घटोऽयमित्यमुभवो घटतगोचरो नान्यचेति नियन््- मभकवलवात्। कथं तर्षि व्याय्यजात्यनुमानमिति काच कथं वा पृषिवोलादिना वा ट्रव्यत्वादिना वा तद्सुमाने बाधकाभावादत एव न घटलादिकं जातिरिति वदन्ति साङ्गर्य्यात्। तस्ाद्यृतिरेकानु- मानेन राषिभोजनप्रतोतिरिति भिव्यवन्धममाचम्। तर्षि सिद्धान्ने वा कथमन्यानुपपत्याऽन्यकव्पनमतिप्रसमस्य तुष्यत्वादिति पेजैकम्। राचिभोजनपोनतथो: कार्य्यकारणतसश्वेन काय कारणं विना- Sनुयपनं सत्तत्कल्पयति। किमिदं तेन बिना तस्यानुपपन्तत्वमिति तट्भाव-व्यापकोभताभावप्रतियोगिलमिति निखितम्। नष मटलादोनां तम्सअ्वति तेवां कार्य्वायसिङ्े:। अत एवान्चय-

निय्ेति। उष्टार्थापत्तियया शुक्काविदं रजतमित्यनुभूय- मानस्य रजसस्य नेदं रजतमिति वाध्यत्व हरष्ट तस्य मिथ्यात्वमन्तरेख सत्यत्व Sनुपपन्नम् सन्मिथ्यात्व' कल्प-

व्याप्तिं धूमवश्योरजामानस्य्र व्यतिरेकव्याप्निज्ञानदभ्ार्यां दृशसमान- धूमानुपपत्या वळ्निम्तोतिरिति न व्यतिरेक्यनुमानावकानः। तक्ा- दर्थापत्तिः प्रमाणान्तरमेवेति भिथ्यवुङ्धिसौकार्य्याय। करणफले वुत्पा- द्यति अ्नुपद्यमानेति। अर्थापतिं विभजते या पेति। दृषार्या- पत्तिमुदाहरति दृष्टेति। या यथा स्षटं तथोष्त दत्यर्थः। ननु भमखले ददं रजतमिति विभिष्टज्ञानमेव नास्ि प्रमाणाभावात्। तथा हि सर्वधियां यथार्थतेन श्रान्तिज्ञानष्येवासिङ्केः। नय पुरो-

प्रवृत्तेरन्यथाय्युपपत्तेः। तथाहि ददमिति। ग्रहणात्मकं ज्ञानं रजतमिति अरणात्मकं प्रमुष्टतन्ताकमनयोरग्रंइएयोंर मंमर्गाग्रह पेन पुरोवर्ततिरजतयोर मंसर्गाग्रहात् दोषदुष्टकरपस्य रजतार्थिनः पुरो- वर्तिनि प्रषत्तिरपपद्यते। अ्रन्यथा ज्ञानस्यायथार्थतेनाविद्यासप्रस- दवात्। यथाऊर्ज्ञानन्य व्यभिचारित्वे विश्वासः किं निबन्धन दति।

मिथ्यातं कश्पयतीत्यनुपपक्तमित्यान्नन्म निराकरोति नयेति। रद्मचाकूतं पुरोवर्ततिनि रजतार्थिप्रवृत्तिर विभ्िष्टानुभवमाध्याप्रवृत्ति- लात् संवादिम्रवृत्तिवदित्यनुमानमेव विभिष्टज्ञाने प्रमायम्। नव सर्वधियां वचार्थलाडिगिष्टवान्यसब्बे बाध इति वाच्म्। भ्ञान-

२१६

यति। न चेदं रजसमिति जानइ्यम्, पुरोवर्तिनि प्रद्- न्यभावप्रसक्गात् रजतस्यासत्वे तज्नानस्य प्रत्यक्षत्वा- भावप्रसङ्गात् ॥३२॥।

मानस्य खरूपेण यथार्थत्वऽपि विषयबाधाबाधाभ्यां यथार्थलायथा- थले वाधकाभावाद भ्रन्यथा नेदं रजतमिति बाध: क्थं स्यात् अप्रसतप्रतिषेधायोगात्। नच व्यवहार एव बाय्यते न ज्ञामं विषयो वेति वाचम्। विषयनिषेधसयानुभवमिद्त्वात्। ब्रन्यया नेदं रजतव्यवहार(१) दत्येवोलेखः सात्। मचाप्रयोजकतवं भेदाग्रहात् प्रदृत्तरपंपत्तेरिति वाचयम्। तर्षि सर्वदा प्रवृत्तिप्रसङ्गात्। न चोप- सितेऽष्टमेदाग्रहात्ेति वाचम्। तर्भावप्रतियोगौदं रजतमिति ज्ञानान्तरमपि प्रवृत्तिप्रसङ्गात्। नय खतन्त्नोपस्थितेऽष्टभेदा- य्रहातवृत्तिरिति वाचम्। तर्षि लाघवादिष्टोपसिथितेरेव प्रवर्त्तक- तोपपत्तेः । नच तर्षि रजतअरणमेव तदस्ौति वाचम, सर्यय- मापस देशान्तरखलेन पुरोवर्ततिनि प्रवृत्तिर्निप्रवृत्त्यभावप्रसङ्गात् दद्मिति ज्ञानस्य प्रवर्त्तकत्वेऽतिप्रसङ्गात्। तम्मादोषवभेन सर्य्य माएं रजतं पुरोवर्तिनि छत्वादावारोप्य तन्प्रकारकपुरोवर्त्ति विभेषकज्ञानं प्रवर्त्तकमभ्युपगन्तव्यम्। श्रन्यथा सत्यरजतस्थलेऽप्य- संसर्गायहातवृत्युपपत्तौ विभिष्टज्ञानं प्रवर्त्कं न सिध्धेत्। तक्षा-

39 निर्विषयो न सभभवतौति सविषयो वाच्यः। एवस तस्य बाष्य-

(१) न, बेडं रजनमिति बाचके बबहार दनि पाठ:।

द्वितोबपरिच्ेद:। २१० सच्चे बाधाभावप्रसक्गात् देशन्तरसत्व रजतेन्द्रिय- सन्निकर्षाभावेन प्रत्यक्षत्वाभावप्रसक्ात् रजतं साक्षा-

त्वानुपपत्या मिष्यात्वमिति। ननु भ्रमविषयरजतमसदेवास मष तथ प्रमाणभावः। बसदेव रजतमभादित्यमुभवस्य सत्वादित्यान्- खाह रजतस्थेति। न हि ग्रमश्टनं साचात्करोमोति कविदसु- भवति। व्तो रजतस्यासत्वे तञ्सानस्य प्रत्यव्वलमनुपपन्रमेव । कि्ासनाम किसिदस्ति न वा। नाघः व्याघातात्। न द्वितौय: कुतस्ज्दानं तस्माट्रजतस्यास्त्मनुपपस्रमिति भाव: ।२ २।। भवतु ताषि अमविषयस्य रजतस्याधिष्ठाने स्त्तं सदिद रंजत- मिति प्रत्यक्षसत्वादित्यापख्वाह सत्त्व दति। प्रयमभिसन्धि: यद्य- धिष्ठाने रजनं सत्स्यावेदं रजतमिति बाधो न खथात्। नष्ि सतो वाधोऽस्ति तस्य बाधायोग्यतादतो न सट्रजतम्। मय बदिद्ं रजतमिति प्रत्यनं कथमिति वाध्यम्। भारोपितस्थ खतः बत्ता- भावेन प्रत्यव्षस्याधिष्ठानमत्ताविषयत्वादिति। भस्त तर्षि भ्रम- विषयस्य देशान्तरसत्वं पुरोवर्त्तीन्ट्रियमन्रिकर्षान्तरं दोषवग्येन देगा- न्तरीय रजतात्मना पुरोवर्ति इत्वादि म्झ्ते। रदं रजतमितीय- मेवान्यथा स्यातिरिति वदन्ति। ततस भरान्या प्रसनसय वाधो-

न सयाद्, विभ्िष्टप्रत्यचे विशेषणमन्िकर्षस्य कारणलात्। नय तभ जानमेव सण्िकर्षाडतिप्रमङ्गादिति वाचयम। विशेषण ज्ञानविभेव्े-

28

रोमोत्यनुभवस्य सर्वानुभववसित्रत्वात् :तम्माद काये पुत्िकाशकसे रजतमुत्मदते द्रत्यकौकत्तंव्यम्

दन्बथा सोडयं देवदत्त इति प्रत्यभिज्ञानं प्रत्यचं न खात् तज्तार श्तोतलेन विशेषणसनिकर्षाभावात्। न पेष्टापत्ति: ऋतुभवविरो धात्। वत एव ज्ञानसव सन्तिकर्षलमन्यपगन्तव्यम्। नच तभ्ता प्रत्यमिज्ञानक मृतितवास सभिकर्षापेच्ेति वाच्यम् जातिवादरय

रणतमिति ज्ञानमन्यथा स्यातिरेव। वतो न अमविषयस्य मिथ्याल मित्याभश्ाद देशन्नरेति। अमविषयरजतस्य देशान्तरसच्े तल् चिकर्षाभावेन तज्जानस्य प्रत्यक्षलं न सादित्यचरार्थः । नय विश्रे- चणज्ञानदिशेव्येन्रि यम् ब्िकर्षा दिविभिष्टप्रत्य पसामय्या् तपत्यपने र र वातस्या: प्रत्यचमाने कारणलानवधारणात्। नय सोडयं देव ट्रस रति(") प्रत्यच न सादिभेषणमन्िकर्षाभावादिति वाच तवाश्रेडमत्यपत्वसेष्टलवान्त तांभे ज्ञानस कृतिलात्। नय जाति साक्ुर्ष्पम्रयङ्ट इति वाचम् तलादोषलात् अविद्यातिरित्वड़

.

दिति पाठ। (१) न, प्रत्यभिज्ञावनित्यपपि रखावे।

२१६

अ्तिप्रमन्गात्। तवाष्ि ऋ्रमुमा(नादिख लेऽपि विशेब्ेन्रियणम कर्ष-विशेषणज्ञाना दिविभिष्टप्रत्यचमामयोवलेन पर्वते वन्म्त्यम- रजतख्त्र पूर्वमनुभूतं तद- वच्जेदेन तन्जानं प्रत्यासनिरिति वाचम्। शुन्तिावयेदेन रजतख पूर्वमननुभूतत्वेन कथं तञ्ज्वानं प्रत्यापत्तिः। नय दोष एव प्रत्यायत्तिरस्विति वाचम्। सतन्तान्ववथ्यतिरेकार््या भ्रम- कारपलेन कृप्रस्य तत्वे मानाभावात्। किश्च विभेव्येष्द्रियमन्तिकर्ष- लेन कारयले गौरवात् विषयेन्ड्रियमन्चिकर्षलेन तदाथंम्।

चावद्िषयेष्द्रियमनिकर्षलेन प्रत्यचकारपलमवमं वत्रयम्। तथा प विशेषएसचिवार्षौदपि कारणं भवत्येव। अन्यथोष्णीषा शहिति कुछशिनि कुछ्छलविग्िष्टप्रत्यय्षत्प्रसङ्गः। न पेषापत्ि: अननु- भवात्। ततख अमविषयस्य देग्ान्तरसत्ने तदिन्ड्रियमन्रिकर्षा- भावेन तज्जानस प्रत्यच्षलं न सभावतेव। न पेष्टापत्तिरिताएर रजतमिति। न्येवं सति पुरोवर्तिनोदं रजतमिति विभिष्टमत्यपस् का गतिश्न विषयाभावादित्यान्नख्बाइ तम्मादिति। यम्मात्कारण- ड्रजतख्ाससं अरमाचिष्ठाने बतं देभान्तरसलवस नोपपद्ते सम-

(९) न, बनुमित्यादिख्ास इि पाठ:।

२२०

दोषवभ्ात् तस्ादित्यर्थः। किव्व अमविषयस् देभान्तरसत्वे रण- तार्थिनस्तनेव प्रवृन्ति: सयाद् ज्ानस्य खविषये प्रवर्त्तकत्वनियमात्। नय रजतज्ञानं शत्रिमपि विषयोकरोतोति, पुरोवर्ततिनि रज- तार्था(१) प्रवृत्तिरपपद्यत दति वाच्यम् भन्याकार ज्ञानसान्यविषयते संविद्विरोधात्। ननु श्ञामं यष्ष्तावच्छेदकवैभिकां विषयोकरोति तनैेव पुरुषं प्रवर्त्तयतीति नियमाद्वान्तिज्ञानमपि छकौ रजतत्ववेषिकां विषयोकुवन् रजतार्थिनं तच प्रवर्तयतीत्यदोष इति चेन, रजत- तख खतन्त्रोपस्थित्यभावेन इकौ तदारोपानुपपत्तेः। नष्ि पू्वे- रजतत्वं विभेव्यतेनानुभुतं येन तथ्य खतन्त्नोपस्विति: खात् किन्तु रजतविशेषणालेन तथाच तथ्य खातन्व्येणानुपस्यिततया तत्संसर्गा- रोपोडनुपपन् एव। मच रजतोपस्ितिसामय्यां सत्यां रजतत्वस् सातक्येणोपस्थितिसपपद्यते रजतत्वस् जातिलेन तत्परतन्त्रत्वात्। भ्रन्यथा संसर्गाभावधौषमये प्रतियोग्यारोपवत् प्रतियोगितावच्छे-

तस्च्ुक्तौ रजतत्वसंसर्गारोपोन सभभावत्येव रजततादाक्यारोपे तु भारोप्यस्य देशान्तरे सत्वेन तजैव प्रवृन्तिः खात्। तष्मादृपि भ्रान्ति- काले रजतं शडुकावृत्पद्त एवेत्यभ्युपगन्तव्यम्। किसेवमन्यथा

(१) ब, रजनार्थि इनि पाठ:। (१) म, वच्छदकस्याप्यारोप रति पाठ:।

२२१

संस्कारसइऊतारजताकारेख तज्भानाकारेख च परि-

स्थातिपचे त्वारोप्यसय देभान्तरसत्वेन(१) बाधोऽपि न स्यात् ज्ञानस्य सरुपेण बाधायोगेन विषयवाधात्तस्य वत्रव्यतया विषयस्यान्यन विद्यमानतवन तद्वाधानुपपत्तेः। नच तदैषिध्यमेव बाध्यत दति वाचम्। तस्यासट्रपतया स्थाति-बाधयोरसभ्भवात्। तत्मादृपि श्रमविषयं रजतं तत्काले जायते तचैवेति खोकर्त्तव्यम्। नव्वेवं रजतोत्पादकसामय्या रजतावयवादेरसभ्भवात् कथं भ्रम- काले शुत्वादौ रजताघुत्पत्तिः। न चादृष्टमेव तदुत्यादकमिति वाच्यम; दृष्टसामयोमन्तरेण् तसय तदयोगात् चन्यथातिप्रसङ्गात्। दत्यत शाह रजनोत्पाद्केति। श्रयभ्भावः, नहि रजतोत्पादक लौकिकसामग्रो धमविषय रजतोत्पादिका किन्तु तदिलचणेव।

चिक्याकारटत्तौ व सत्यामन्तःकरपस बड्िरनिर्गतख्य(१) सादृभ्य-

शत्तित्वप्रकारकम्ञानं रजताकारेण तञ्जानाकारेण व परि- एमते। नन्वज्ञानं रजताकारेश परिणमते द्त्यम् तञ्धानाकारेप परिएमते दत्यनुपपनं प्रयोजनाभावात्। नय तथ्य तद्टवहार एव

(१) ग, देमान्तरखालेनेनि पाठ:। (२) म, व्िर्गनख्येनि पाठ:। (२) ग, जिष्ठे दति पाठ:।

२रर

समते। तस्य व मायाकार्यत्वानिथ्यात्वम्। एवं हषा-

प्रयोजनमिति वाचम्। तथ्य साचित्यव्यसलेन सुख्ादिक्तनेव रजत-

इति वाचम्। अनावृतमंवित्तादाव्यात्ुखादिवद् विद्यावृन्तिं विभापि तदुपपत्ते:। न चानिर्वचनीय-रणतानुभवस्य साचियो नित्यतथा संस्कारजनकत्वासन्वेन रजताकारा विद्यावृत्त्यम्यपगने तदुपहित- लेन रूपेण साचिफो नात्र-सम्भवेन संस्कारोत्यत्या रजतस्तरति- र्भवतोति वृत्त्यम्युपगम दृसि वाच्यम्। इट्माकारटृत्युपहितलेन रपेष साचिणो नाग्सम्भवेन संस्कारोत्यत्या मृत्युपपत्तेः। त्रथवा रजतमाभादा तदुपहितनान्नसन्भवेन सुखादिना भा्तदुपहितनाशव- संखारोऽस। तआद्रजताकाराविद्यादृत्यभ्युपनमो निष्युयोजन इति। प्बोच्ते। सस्कारार्थमेवाविद्यावृत्तिरम्युपगम्यते। न चेदमाकार-

विषयना भान्तदुर्पाहतनारेन रजसमृतिजनवसंरकारोडस्विति वाचम खोने तथा-दृलात्। नच सुखादौ दृष्टमिति वाच्म् तमापि तदाकारकत्तेरसुपगमात्। ब्सु वान्त:करपतडूभारणां वृत्ति विना साचिभाखलं तदुपहितनाभात् तत् मृतिजनकसंस्कारोडपि भविचा- कार्य्यार्णं घटादोनां तदाकारवत्तिनाधेन तत्संसकारात्यन्ेर्टूषत्वात्

द्विंतीयपरि देश।। RRR

झ्ुतार्षापल्तियंया "तरति शेकमात्मवदि"सि शोकोपलक्षितप्रमातृत्वादिबन्धस्य भ्ाननिवत्यत्वं शुसम्।

स्कारो वाच:। न हि कचिदगत्या विषय माभान्तदुपहितनाश्रेन तन्ं- स्कारो दृषट इति सर्वच तथेव भवितव्यमिति नियमोऽखि। श्रन्यथा खप्नपदार्थाकारव्ृत्त्यम्युपगमोऽपि न सात् तमापि साचिषां भानसभ्भवात्। जाग्रत्खप्रयोर इमाकारान्तःकरणठृत्यभ्युपगमोर्डमि न सात्। न पेष्टापत्ति: भ्रुतिविरोध आचार्य्यग्रन्थविरोधस प्रसब्घेन्। तम्मात् संस्कारारथं प्रातिभासिकरजताकारा विद्याटृत्यभ्युपगम(1)दृति वदन्ति। भन्ये तु कादाचित्क व्यवहारस कादाचित्कखत्रगोपंरज्ञान- साध्यतवात् प्रातिभासिकरजतव्यवहारख कादाचित्कलवात् तदा- काराऽविद्यावृत्यन्यपेयते। म्रन्यथा घटादिव्वपि तदाकारान्तः करपवृत्तिरपि न सिध्येत्। "तद्वहारस् साचिपाव सि्धे"- रित्याङ्:। मन्चेवं सति नृषिंहात्रमेरविद्यावृत्ति: किमर्थ खण्डितेति चेत् प्रौढ़वादेनेति दरष्टव्यम्। ननु धमकालेडपि(९) सुकौ रजतो- त्पत्तिरस्तु, तथापि तख कथं मिथ्यालमित्याग्शाह तथ् चेति।

(१) न, वेदान्तिन रत्यधिक पाठ:। म, भ्युपमन्तवा केचित प्रातिभाषिवरजतत्या- परोचतया तहाकाराविद्याटन््युपगम इनि वदन्त दनि पाठ:। (१) क पपौति पाढी न सबवे।

तस्य मिथ्यात्वमन्तरेख सत्यत्वSनुपपन्रं सन्भिथ्यात्व कल्पयति। सेयं श्रुतार्थापत्तिः। अ्रन्त:करणविशिष्ट

यति श्रुतेति। ननु "तरति ओोकमात्मविद्"-रत्यन ओोकस्ैव ज्ञाननिवर्त्यत्वश्रवणात् कथमन्यथानुपपत्या बन्धस्य मिथ्यात्वसिद्टि- रित्यापण् "छचिसो गच्छजी"त्यन्न कचिपदेन लचपाया यथा छच्यकचिसमुदाय उपलच्चते तथा भोकपदेन बन्ध उपलच्यत दत्याह गोकोपलचितेति तखेति बन्धसेत्यर्थः। नच मत्यस दुरितविषादे: सेतुदर्भनतार्च्यध्यानादिना निवृत्तिदर्भनाइ्वन्धस्य सत्वे ज्ञाननिवर्त्यत्ासुपपत्ति: कथमिति वाच्यम, दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयो- वैषम्यात्। तथाहि न तावत्कवल-सेतुदभनेन ब्रह्महत्यादिपाप- निृत्ति: किन्तु नियमसहळ्वतेन। बन्वथा तनत्यस्षेच्छादोना- मपि पापनिवृत्त्यापत्ते। नच तदिष्टम, नियमविधायि-धर्ष- प्ास्त्रस्याप्रमाएंघ्रंप्रसङ्गात्। ततस् तस्य क्रियामित्रतया तदात्मकलेन ततः सत्यस्य निवत्तिरूपपद्यते। तथा तार्च्यव्यानस्यापि मानस- क्रियालेन ततो विषस्य सत्यस्य निवृत्ति: सभ्वति। प्रछते साध- भान्तरं निरपेच्यात्मज्ञाननिवर्त्यतं भ्रयते। बन्धस्य तत्सत्यलेन तद- नुपपक्तमिति बन्धस्य मिथ्यात्वकृप्निरिति महदैषम्यमिति नार्थापसे- रन्यथोपपत्तिरिति भाव:। ननु प्रमातलादिवन्धस्य ज्ञाननिवर्त्यत्ादुनं मिथ्यात्म्। तथ कोडसौ प्रमाता आदिभष्देन वा किं विवचितम्? न तावदात्मा प्रमाता तस्यासक्गलानाप्यन्तःकरणं तथ जडलेन तद्योगात्, प्रमाद-

द्िनीबपरि ण्डेदा।

चैतन्यं प्रमाता कर्ता भोक्ता केवलस्यात्मनोऽसग्गस्वेन

प्रत्येकं प्रमाळलाभावे कथं विभिष्टे तसयादिति वाचयम, विभिष्टस् पारमार्थिकम्रमाहलखासनावेपि तम्मसदारोपसमभवात्। न चारो- पस्य प्रमितिपूर्वकत्वात्कयं स रति वाच्यम्, घप्रयोजकत्वाज्ञा- घवात्पूर्वानुभवस्ेव थ्मनिमित्ततया तख पूर्वभरमलत्तपख सलंभ- लेन विभ्िष्टे प्रमातलारोपोयुक्ः। आादिमम्दार्थमाह कर्नेति रतिमानित्यर्थः । कृति: प्रयत्नः स चोतसाहः। भोगात्रयो भोक्ता। भोग: सुखदुःखानुभवः स व धर्माधमाहेतुक: ददं प्रमातलादिययं- विभिष्टस्यैव नात्मन: नेवलस(१) न चान्त:करपसेति नोक्रदोष इति भाव:। नैथायिकादय: केवलस्यात्मन: प्रमातत्वादिकं वदन्ति तचचिर- सति नेवलस्येति। "साच्ची चेता केवलो निर्गुपस" "बसक्गो द्रावं पुरुषः"। "श्रप्राणोह्यमना: रुमः" "श्रमन्तसात्मा विश्वरूपो अ्कर्त्ता" "एकस्था सर्वभूतान्तरात्मा न लियते लोकदुःखेन वा्यः" ।।

"अरोरखोऽपि कौन्नेय! न करोति न खिप्यते"॥ "यथा सर्वगतं बौष्मादाकामं नोपलिययते।. सर्वचावास्तो देहे तथात्मा नोपलिप्यते"॥

(१) ग, नेवलस्य वान्त:करवस्ेति पाठ:। 29

२२६

मादिकं स्वरूपेश प्रत्यगात्मन्यध्यस्तम्। त्रध्यासो नाम

दति शुतिस्पतिवा क्य शतैः केवलस्य निरृपाधिकसातानोऽसङ्गि(१) त्ादिप्रतिपादनेन तख प्रमातत्वादिकं नोपपद्यते। व्रतो विभिष्ट- स्येव तत्, अन्यथोदाइतभास्त्राप्रामाण्यप्रमङ्गात्। नैथायिकादोना- मनिर्मोचप्रसङ्गस सत्यस्य ज्ञानेन निवृत्त्ययोगात्, भास्तस्य जञापक- लेन कारकत्वायोगाज्ज। तस्पापैयायिका दिमतमनुपन्रमिति भावः॥ नन्वन्तःकरणविभिष्टस्य प्रमातलाटिकमुतं तदयुक्तम्, भ्ात्मनो- इसङ्गलेन निरवयवतया सावयव क्रियाश्रयान्त:करपेन वैप्निव्यानुप- पत्ते: ।. तथादि न तावदात्मनोऽन्तःकरपोन संयोग: सन्भवति प्रागेव निरस्तत्वान्तापि तादाक्यं तखय भेदाभेदरूपलेन जडाजडयो- सद्योगात्। किश्ान्त:करणस्य सत्यत्े तद्वपिव्यस्यापि सत्यत्वेन तस्य ज्ञाना- निव्त्यतयात्मनोऽनिर्मोच: प्रसज्चेत। तथाच मोचभास्त्राप्रामाख- प्रमङ्ग:, भन्त:करपास कव्पिततवे मानाभावात्। तस्रादविभिष्टस प्रमाळतादिकमित्यसङ्गतमित्यत शह पत्तिरजतवदिति। यथा पत्यज्ञामाद्रजतं कल्पितं पडकौ, तथात्माज्ञानात् सरूपेष प्रत्य- गात्मन्यन्त:करणादिकमध्यसम्, तथाय(म्ययोगः। भन्तःकरणमध्य- सम्, जउत्वाहृमतादाविद्यकत्वाच पकिरजतवदिति "इदयमपि प्रहममृते"त्यादित्रुतेय भन्तःकरणमध्यसम्। एतेनान्त:करणख कष्पितत्वे मानाभावो निरसः। एवमन्त:करणेडयात्मा मंसष्टरूपेणा-

(९) व, उसडलादोनि पाठ:। (१) ज, चायम्पयोग: दति पाठ:।

द्िवीयपरिचेद:। २२७

परच परावभासः। स च द्विविधः। ज्ानाध्यासोऽथा-

थ्यकः, जडोऽहं चेतनोऽइमितरेतराध्यासस्य विवचितल्वात्। नच सरपेणात्माध्यस्तः सर्वसाचितया वाधायोग्यलेन परमार्थत्वात्। उदासोनत्वे सति बोष्टत्वं साचितवं एतत्सर्वमभिप्रेत्य म्रहाविदामेक- पुण्डरोको भगवान् भाव्यकार श्राह। "एवमहं प्रत्ययिनमश्रेषखवप्रचारसाचिषि प्रत्यगात्न्यघस तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाचिएं तद्विपय्ययेण्ान्तःकरणादिव्वध्यस्यतौ"ति। एवञ्चात्मन्यन्तःकरणादिना वासतववैभिक्यभा वेडपाध्यासिकवेभिकास्य सम्भवाद्िभिष्टस् प्रमाततमुपपद्यत इति भाव: ।। नन्वात्मन्यन्स:करणमध्यस्मित्युतम्, तद्सक्कतम्, भरध्यसतवा- निरुपणत्। तथाहि न तावट्दोषजन्यलमविद्यादावव्यान्ने: दोष- प्रमायामतिव्याप्नस, दोषस्य ज्ञानं प्रत्येव जनकलवेनार्थ प्रति तत्वे मानाभावात्(१)। न चान्यव्यतिरेकाम्यां दोषखार्थजनकत्वमिति

काभ्यां कारणतवावधारणत्वात्। एतेन दोषस्योपादानतमध्यसं'२)

नाननुगतत्वात् जन्यतावच्चेद्कापरिचयाच। नापि सम्प्रयोग- जन्यतम्, तदन्त:करणाध्यासात् पूर्वमधिष्ठानेष्द्रियमचिकर्षस्या- भावात्। न पाधिष्ठानसामान्यज्ञानं स इति वाच्यम्, 'निःसामान्य-

(१) म, सेि पाठा। (९) ग, चध्यसं प्रमोति पाठो न हमानी।

२२८

ध्यास्वेति। तवातस्मिस्तडुब्िर्ज्ानाध्यासः । यथा गुक्तौ रजतबुड्डियथा वात्मन्यनात्मबुद्दि:।। ३४ ।।

संस्कारजन्यत्वमध्यस्ततवं भावनास्थसंस्कारस् स्पतिजनकतवेनाथं प्रति तत्वे मानाभावात् प्रत्यभिन्ञायार्मतिव्याप्रेस। ऋत एव दोष- सन्प्रयोगसंस्कारजन्यत्वं तदित्यपासम्। नापि ध्मविषयत्वं तङ्गम- स्यानिरृपणात्। तथादि न तावत्संस्कारजन्यज्ञानतं समत सरता- वतिव्याप्तः। नच तन्नाचजन्यत्वं तदिति वाचम, तङ्ंसेऽतिव्याप्तः। नापि व्यधिकरणप्रकारकज्ञानतं तद्घटरूपमित्यादिप्रमाया-

तत्वं नाम वर्त्तमानध्वंसप्रतियोगिलम्। त्रभागतत्वं नाम वर्ततमान- प्रागभावप्रतियोगिलम्। तदुभयस्याप्यसद्रपतया तज्वानेडतिव्याप्नि- वजलेपायिता। मत एव विभेषावृत्तिप्रकारकत्वं तङ्गाववर्नि तत् प्रकारकतवं वा तदित्यपास(१। तस्ाब भमविषयत्मध्यसतल- मित्याशदवाह पध्यायोनामेति। न चार्थाध्यासेऽव्याप्निरिति वाचम्। अवभावत दति कर्षवृ्त्या(९)चंदपि तत् सभभवात्। ततय खाधि- करणताऽयोग्याधिकर णडवभासयमानत्वमर्थद्य ताटृभाधिकरणेडव- भावतं जानखेति द्ञानार्थाध्यासयोष्यचएासमनथः। मतो न काप्य- व्याप्ति:(१) पूर्वेति भाव: । पष्यासं विभजते व पेति। देविष्यमेवार जानेति। ज्ञानाव्यायं ग्र्टवति तववेति ।२ 8।

(१) न, सम् इनि पाठा:। (२) म, युत्चा इति पाठ:। (२) म, रतिर्यार्मेति पाळोउचिकर।

द्ितीयपरियेद: । २२६

प्रमाणजन्यभ्ानविषयः ध्यास:।|३५।।

अर्था्यासं सच्षयति प्रमापेति। प्रमापेन प्रत्यचाद्यन्यतमेनाजन्वं यञ्जानं तस्य विषय: पूर्वदृष्टेन पूर्वानुभुतरजतेन सजातौय: रजतत्वे- नैकजातीय: पूर्वदृष्टत्वानधिकर एत्वमित्येतत्। त्रयं निष्कर्षः प्रमाण- जन्यज्ञानविषयत्वे सति पूर्वदृष्टत्वानधिकरणात्वमर्थस्याध्यस्तत्वमिति पूर्वद्ल्ाभावेऽभिनवोत्पन्न-घटेडतिव्याप्िः। उत्तरद्लाभावे सर्य्य-

नन्वच तत्त्वावेदकं प्रमाणं विर्वाच्तमुत व्यवहारिकं बा।

साधारणं वा। नाथ: प्रातौतिकलचणते व्यावहारिकाव्यासेडतिव्या्ि: स्यात्, व्यावहारिकशन्षणते इतरचातिव्याप्निः खादुभयो: प्रमाण-

श्रुतिजन्यज्ञानविषयत्वात्। मच तदिष्टं ब्रह्माव्यतिरितसर्वस्याध्यस्तलेन तयोरपि सच्चतात्। नापि ततीय: उत्तरत्र विभागानुपपत्ते: । किश्व प्रमाणाजन्यज्ञानं साचिचतन्यं विवचितं किं वा वृन्ति- ज्ानम् नाथ: जोवेऽव्याप्यापनेः। न द्वितीयः पैतन्येतिय्याप्: जरख वृत्यविषयतया सम्भवापन्ते:। तस्मादिदं लचपामनुपपत्र- मिति, मैवम्। तल्वावेद्कमेवाच प्रमाणं विवचितम्। तब तन्प- मशादिवाकयं तद्जन्यज्ञामं वृत्यभिव्यभपैतन्वं तदिवयलं घटादौ

(१) न, चर्चवदिति पाठ:।

अद्दैत चिन्ताकौखमे

प्रातिभासिकरजतादौ च वर्त्तत इति नाव्याप्निः। न चासमावः व्याव- हरिकप्रातिभाषिकमाधारएलचणलात्। न चातिव्याप्तिः। मच

ऐकाव्यबोधकतत्त्वम स्यादिवाक्यव्यतिरिकस्य पारमार्थिकतत्त्वावेद- कत्वानुपपत्तेः । श्रतो धर्माधर्षयोर्नाव्याप्िरिति लच्णं सङ्गत- मेवेति। मन्ये तु प्रमाणाजन्यन्यज्ञानविषयत्वे सति पूर्वदृ ष्टत्वानधिकरणतवं प्रातौतिकाध्याससय लक्षणम्। ऋ्रत् प्रमाणमज्ञातार्थबोधकं विव- चितम्। न चैवं सति घटादेरजातत्वाभावात्तचातिव्याप्निरिति

व्याप्निः। शतनिरजतादेस्तयात्वमस्येव। भ्रमकाले शत्तितप्रकार-

यद्विशेषचैतन्यं तद्विषयत्वं शत्रिरजतादौ वर्त्तते। न चाज्ञानान्तः- करणादोनां प्रातिभाभिकत्वान्तचाव्याप्निरिति वाचम्। तेषां सर्वदा साचिणानुभुयमा(१)नलेनादृष्टपूर्वत्वान्राव्याप्तिः। नच पूर्वदृष्टत्वं नाम पूर्वकालोनदर्भनविषयत्वं पूर्वकालीनदर्भनं साचिचैतन्यं तद्विषय- व्ानधिकरणलम् श्ज्ञानादिषु नासतौत्यव्याप्रिरिति वाचम्। मासु तर्षि तेषां प्रातिभासिकतवं संसारदणायामवाधितलेन व्याव- हारिकलवात्। एवस खन्नाध्यासेऽपि योजनौयम। यद्ा पूर्वदृष्टत्वं

(१) म, भूयमानेनेति पाठा।

२३१

सोऽपि द्िविध: प्रातोतिको व्यावहारिकश्ेति। तचा- गन्तुकदोषजन्यः प्रातौतिकः। यथा शुक्किरजतादिः।

नाम विषयसत्ताप्रथोजकदर्भनविषयत्वं विवचितम्, भ्रसिन्पते न कुचाव्याप्तिरतिव्याप्तिर्वा। त्रयं निष्कर्षः, ऋज्ञातगोचरवृत्यनुप- हितवृत्त्युपहितविभेषचैतन्यविषयत्वे सति विषयमत्ताप्रयोजकदर्भन- विषयत्वं प्रातिभाषिकलच्एम्। तद्धिव्लं व्यावहारिकाध्यासलचण- भिति वदन्ति। ३ ५ ॥ अर्थाध्यासं विभजते सोडपोनि। प्रातोतिकस लचएमाह तच्रेति। तनोदाहरएमाह यथेति। व्यावहारिकाध्यासं सच्यति प्रातोतिकेति। प्रतौतिकाले भवः प्रातौतिकः। तदुदाहरति यथेति। ननु भवत्वेवमध्यस्ततवं ततः किमित्यत शाह तथाघेति। तपरेतु दोषसंप्रयोगसंस्कारजन्यत्वमध्यस्तत्वमिति वदन्ति। तेषामयमाभनयः। दूदं लच्चपां प्रातौतिक व्यावहारिकाष्याससाधारएम्। न.चाविद्याथ्या- सेडव्याप्निरिति वाचम्, तस्यालत्चलात् कार्य्याघ्यासस्ैवानर्थहेतुतया लिलचयिषितलेन तख्यैवेदं लच्तएाम्। नच विभेषएवैयथें लच्तपाद्यष्या- नेन विवचितत्वात्। तथादि दोषजन्यत्वे सति संस्कारजन्यत्वम्, सं- प्रयोगजन्यत्वे सति संस्कारजन्यत्वश्चेति। तच संस्कारजन्यत्मध्यस्तत्वमि- त्युक्के मृतावतिव्याप्निस्तदारणाय दोषजन्येति। तावत्यने दोषजन्यप्रमा- यामतिव्याप्निः। तरिविधो दोष :- प्रमातदोषो, विषयदोष:, करणदोष- सेति। रागादिराद्य:, सादृग्यादिर्द्ितौय: काचादिस्ततौय:, प्रत्यचे विषयस्य कारणलेन सादृम्य प्रत्यन्तप्रमाया दोषजन्यतया तनराति-

प्रातोतिकभिन्नो व्यावहारिक:। यवाकाशदिघटान्तं जगत्। तथाच प्रमातृत्वादिबन्धस्याध्यस्ततया मिथ्या- त्वमुपपद्यते ॥ ३६ ।

व्यात्निः स्ादेव, तदारणाय संस्कारजन्योत। नय दोवलेन दोष- जन्यत्विवचयायामुत्तरद्ल्णवैयर्थ्यमिति वाचम, दोषत्वखाननुगतल्म तद्योगात्। जय दोषसंस्कारयोर्ज्ञानजनकत्वेन कथमर्थस्य तव्जन्य- त्वमिति वाचम्, ऋन्वयव्यतिरेकाम्यां तथोरथं प्रत्यपि कारएलाव- धारणात्। नच तदन्वयव्यतिरेकयोर्ज्ञानविषयतया ऽन्यथासिङ्ू लेम ताम्यां तयोरथं प्रति कथं कारणत्वावधारणमिति वाचयम्, विनि- गमनाविहरेण्ोभयन हेतुतवे वाधकाभावात्। तस्प्राद्दोषजन्यतवे सति संस्कारजन्यत्वमध्यस्तत्वमिति निरवद्यम्। तथा द्वितौयेऽपि सृता- वतिव्याप्निपरिशराय सम्प्रयोगजन्यले सतोति तावत्यभा प्रमाया- मतिव्याप्निरत उत्तरद्लम्। न वैवमपि प्रत्यभिज्ञायामतिव्याप्निस्तनो- ऋलचपावत्ादिति वाचम, तद्िचले सतौति विभेषणात्। सम्परयो- गग्व्देनाधिष्ठानेन्ट्रियमध्िकर्ष उचते। न वैवं सत्यन्तःकरणा- ध्या से डव्याप्तिस्तदाधिष्ठानेन्डियरमा्रिकर्षाभावादिति वाच्यम्, तबा- चिष्ठानसामान्यज्ञानसेव सन्तिकर्षलेन विवचितलवात्। मच प्रत्यगा- त्मनोऽधिष्ठानस निःसामान्यविशेषतया कथं तत्षामान्यज्ञानं तत्पूर्व- मिति वाचम्, वासवस् तस्याभावेऽय्यादि(९)द्िकसामान्यविशेष

(१) ज, विद्यकेति पाठ:।

रतदभिम्रायेबोतं भगवता भाष्यकारेस। "मृतिरूपः परच पूर्वडष्टावभास: सजातोयावभास"इति भस्वार्थः स्मृतिरूपः संस्कारजन्यत्वेन स्मृतिसदशः पूर्वदृष्टावभास: पूर्वदृष्टसजातौयावभास इति ज्ञानाध्यासपक्षे। भर्थाध्या- सपक्षे तु प्रमाणाजन्य घानविषयः पूर्वटष्टसजातौया(- भासित इति। एवं श्रुतार्थापत्तिनिरूपिता । भ्रभाव- प्रमा योग्यानुपलन्धिकरणिका यथा घटानुपलब्ध्ा

भावसय सुलभत्वात्। प्रथ वा सन्प्रयोगजन्यते सति दोषजन्यतं लक्षणान्रमसतु। तस्मादिदमपि लचपां समञ्समिति । र । उत्लाभिप्रायं भाव्यशच्णे योजनौयमिति भाव्यकारं पूजयन् तह्चणामुदाहरत्येतदिति। भाव्यलचणं व्याचष्ट ब्रस्यार्थ इति। ज्ञानाध्यासपचे सचपां योजयति सरनौति। मृतेर्पमिवं रुपम- स्ेति सृतिसददभोऽध्यायः। संस्कारजन्यलेन तथो: सादृय्यनित्यार संस्कारेति। ननु पूर्वटृष्टरजतादेरन्यन विद्यमानलेन तक्षन्तिकर्षाभावात् परचा्डल्तादौ पूर्वदृष्टरजतावभास: कथं सादित्याभद्त पूर्वदृष्टेतयंत्र य्याचडे पूर्वेति। पूर्वदृष्टेन रजतादिना रजतलेन स्जातोषस

(१) न, जातोबाबभास इनि पाठ:। 30

घटाभावप्रमा भूतसे जायते। तवानुपलन्धिरेव करसं मेन्द्रियं, तस्याधिकरयग्रद्तयोपक्षौसत्वात्। ३०।

सदपं योजयति बर्येति। पूर्वेति। पूर्वदृष्टत्ानाधार दत्यर्थः।

सुपसंहरति एवमिति। क्रमप्राप्तामभावप्रमानिरूपयत्यभावेति। अतु पसवधेरभावप्रमाकरएलमुदाहरएमुखेन विभ्रद्यति यथेति। उपजसेरभावोऽसुपरन्धि: तथा भूतरे घटो नासोति घटाभावप्रमा जायत इति योजना।

सुपलब्धे: पृथक प्रमाणलं किमर्थ कल्पनीयं? गौरवात्। नपेन्द्रिय- खाधिकरणग्रहणोपचोपलेनाभावेन समं सचिकर्षाभावाच तत् प्रमाकरणतवानुपप ज्तेरतुपलव्धेर्मानान्तरलमफ्गोकत्तवमिति वाचम्, रन्द्रिये प्षाभवग्रह णेडधिकर पयइएस्यावान्तरव्यापारत्वोपप्ते: संवो-

काोनामान्ङ्टामपाकरोति तमेति। बभावममा सत्रन्वर्षः । एवकारयवच्छेयमाड नेति। करयमित्यनुषव्यते। तथाच करं मेड्ियमिति योजना। प्रतिज्ञातेऽ्यें हेतुमार तख्तेति । २० ।

दिनीयपरिचेद:। २२५.

पभावेन समं सन्निकर्षाभावाच। मसाधारखं कारयं कर खम् नियत पूर्वरत्तिः कारयम्॥ ३८॥

नन्वधिकरषज्ञानस मित्यागस्ाह प्रभावेनेति। नचेन्द्रियाभावयोविश्नेषणविभेष्यभावः सभ्िकर्ष दति वाच्यम्, स्निकर्षो नाम सम्बन्धः । सच सम्बन्धिरभ्या

तथाहि विभेषणस्य भावो विभेषणलं विभेव्यस्य भावो विभेव्यलं तथा व तदुभयविभेषणविभ्रेय्यसरूपमेव नातिरितं। इ़न्दान्ते

विभेष्यभावसेति दैधा सम्पचते नेक:। अतः सम्बन्धसचपासचचितलाज विभेषयविभेव्यभावः सम्नन्धः । किस् व्य्वह्ितभूतवस्ाभावोऽपि मश्ेत। तनाप्यभावस् विशेषणतात्। नर्वेन्द्रियसम्नन्धविभेषयता- भावगहडेतुरिति वाचम, परन्परया तख्यापि सच्चात्। जय साचात्सा हतुरिति वाचम्, गौरवात्। किद्दास्य(1) सच्तिकर्षत्वकर्पने मानाभावात् ब्रभावप्रमाया शन्यथाययुपपत्तेः । नय समवायप्रत्यय विभेषणताया: कृप्तलेनाचापि सा भविष्यतौति वाचम, समवाघस प्रागेव निरसलात्। किस् विभेषणताया: सभिकर्षलेनव सर्वच घटादिप्रत्यनस्यपि सभावेन समवायादे: बच्िकर्षत्ं ज सिष्येन्। न पेष्टापत्ति: अपषिद्धान्तात्। न पेन्ट्रियेण भवपदार्थघरणे

(१) न, किस सख्येनि पाठ:।

संयोगादियभिकर्ष: अरभावपरणे विभेषयतेति वाच्चम, बिनि- गमकाभावात्। न चासुपलभोर्मानान्तरत्कम्पनायां गौरवं तवैवेति वाचम, वैपरीत्यात्। तथादि इन्द्रियम्याभावग्रमायां कारणलं कष्पनौयम् पस्ान्तव्य करणलं(1) व कव्पनीयम्, पमम्मन्वस तद्योगात्। विभेषणताया: सच्िकर्षतं(१) च कल्पनौयमिति, तव पच्चे कल्पमाचयम्, म्ममत्यच्चे लनुपलध्धेरभावप्रमाकारपसो- भयवादिषिङ्ूतया तस्ा: करणलं कल्थत दत्यतो लाघवम्। तथाचेन्द्रियं नाभावग्राइकं तदससिरष्टल्वात्। यद्यदसन्रिकष्ट न तन्तड्वाइकं यथा गन्धासन्निकष्ट चचषर्गन्धाययाहकमिति। नचाप्रयो- जकलं व्यवहितपदार्थस्यापि य्राहकत्वापत्तेः । नच हेत्ववि्धि: सचिकर्षाभावखोपपादितववात्। नय भावगाइकतमुपाधि: घटादो साध्याथापकल्वात्। पचे साधनव्यापकताच्। तम्रादिन्दिरियेणा-

प्रमाजचपमुक्का तत्करणं प्रमापमित्युनं पूर्वच। तब प्रमाभेदं निरय किं तत्करणमिति जिज्ञासायां तक्षचयति भमाधारपेति।

ननु करणस कारणविभेषलात् कारणसामान्यग्रहं बिना तद्रि- ग्रेवोदुर्यड हत्याप्ड्ा तत्ामान्यं सच्तयति नियतेति। नियतत्व- मवष्यं भावितं कार्य्योत्यत्ते: प्राक्याणाधिकरएलं पूर्ववर्त्तितं न तु

(१) म, च, पाठोउविक:। (१) म, पेत्यपिक।

२३०

तद्विविधम्। उपादानकारसं निमित्तकारखर्न्तोत। कार्य्यान्वितं कारखमुपादानम्, यबा घटादेमदादि।

अमान्यवच्षपम्। नय परिमाण्डस्यपरिमाणे मगनपरिमाणादो चातिव्याप्निस्तेषां कुचाय्यहेतुत्वादिति वाचम्। प्रागेव परमाणवाद्ख निरसलेन पारिमाणडव्यासिङ्ट:। गगनादे: कार्य्यंतया निरप- तत्वेन तत्परिमाणस्यापि कारणतसभभवात्। काजसाविद्यासम्- वातिरिकरतवे मानाभावात् तत्परिमाणं नास्येव। ऋ्रस्तु वाति- रिक्र: कालसथापि तस्येश्वरात्मकतया तद्धिचल मानाभावात्।

विभुले मानाभावात्, बाधकमङ्भावात्, श्रुतिस्प्रतिविरोधाच्च सुत्या तस्य कार्य्यतावगमेनान्त:करण परिमाणस्यापि कारणतवमस्येवेति न

घटादिकं प्रति मदादेरनन्यथासिडूलं नाम श्न्यान्यव्यतिरेका- तुपजीव्यान्ववव्यतिरेकप्रतियोगितं। प्रज्ममतिविस्तरेष। ३८ ।। कारएं विभजते तदिति। नय समवायिकारणायमवाचि कारणनिमित्तकारपस्ेति नेविध्धे वतराव्ये कथं द्वैविष्योतिरिति

(१) न, निकपितलेनैनि पाठ:। (९) न, परिमावसोति पाठ:।

कार्य्यानुकूलव्यापारवन्चिमितं यवा घटादे: कुला- लादि। ब्रह्म तु मायोपहितं सत्यपण्स्योपाधिप्राधा-

वाच्म, एताटृभपरिभाषाया पप्रमाणिकल्वात्। समवायस्य पूर्व निरसलेन समवाधिकारणाषिद्या तम्पत्यासमरुपासमवायिकारसख सतरामषिङ्ेः तस द्वैविष्योततिकचितेति भावः। उपादानकारणं

रयादावतिव्याप्निवारणाय द्वितीयं तमोदाहरपमाह चयेति। निमिसकारणं लक्षयति कार्य्यानुकूलेति। नय जगदुपादाने वाच्यम्, विवचितलवेन चचितत्वात्। गचादृष्टादावव्याप्निरिति वाच्यम, तचाययुद्दोधख काय्यानुकूलव्यापारख सत्चात् न कोडपि दोष दति भाव: ।

बङ्ुअ्मणो नातिभडनीयलाभ्ोक्दोष दति वाचम, उपपत्तिविरोधे

निभित्तमपि तक्न्भवति असक्त्वादिभुतिविरोधप्रसद्गात्। तक्षा-

(९) म, काय्यंतादालयापत्रमिति पाठ:। (९) नुत्येकसमधिनम्यतया धर्म पदिति पाठ: ।

द्वितीवंपरिकेद:।

व्येनोपादानं स्वम्राधान्धेन निमित्तं च भवति। "तदै- शृत बहुस्यां प्रजायेये"त्यादि श्रुतेः॥३६।

वडस जड़मेवोपादानं वत्ावं न ब्रह्म। नय भ्रुतिविरोध: स्पति- न्यायविरोधे श्रुतेरर्थान्तरत्वोपपत्तेरिति वदतं साख्ं प्रत्याह ब्रक्मोति। पेतनात् पुर्षाद्पेतनस्य केथादेरपेतन गोमयादेखेतनय्य वखिकादे-

महाण उपादानत्वावगमेन त्रुतिविरोधे केवखोपपत्ेरप्रमाणतया मोमांसारभोपपत्ते: त्रुत्यनुकूषन्यायस्ेव प्रमाएल्ाङ्गहवीव जगदुपा- दानं न प्रधानं, तस्याचेतनस् खातनव्येक प्रवृत्त्याद्यनुपर्पतेः । पेतनाधिष्टितस्य अकटादे: प्रवृत्तखोंके दृष्टलात्, दृष्टानुरोघेनादृष्ट- कच्पनाया न्याय्यलात्, मन्चादिम्ृतिसमूलतथा तदिरोधे निर्मुच- कापिश्वादिमृतेर प्रमाणत्वाच्च, प्रधानादिकस्पनानुपपन्तेः । न चैव- मथ्यसनसय ब्रह्माणः कथं जगदुपादानत्वमिति वाचम्, चनिवध-

सरपप्राधान्येन निमिनं पेत्यभ्यपगमाद्विरोधः। तदिदमुक्तसुपाधि- प्राधान्येनेति। भावरणादिर्भात्िमन्नायोपाधिप्राधान्येनेव्यर्थः। खेति।

दानले प्रमापमाइ तदिति। ऐचतेत्यनेन निमिन्तलमवगन्यते वजस्यामिति वञ्भवनत्रवपेनोपादानलमन्यस् तद्नुपपत्तः प्रधाना-

र्नागष्दमिति न्यायाधेति भाव: । ३८ ।

तज्कारएं डिविधम, साधारखासाधारयमेदान्। कार्य्य- मानोत्पादकं साधारखकारवं यथाउडष्टादि। कार्य्यविशे- षोत्पादकमसाधारसकारणं यथा चाक्षुषादि। प्रमायां

ब्रह्मणोडभिन्ननिमित्तोपादानले व्याससूचं सम्वाद्यति प्रक्ति- सेति। समन्वये चतुर्थपादे खितं "जन्माच्यय्य यत" हत्यस्िनधि- करणे मझणमटस्लच्षएं जगत्कारणलं निर्षितं तत्किभ्रिमित्तत्व मातसुतोपादानलमपौति? "विभये स ईकां चके" इत्यादिना महाण: कर्तृलावगमात् खोके मदादिभिन्रस्य कुलालादेघंटादि- कर्हलदर्भनाच, ब्रह्म जगतो निभित्तमेव, अ्रन्यदेवोपादानमिति प्राप्तेडभिधोयते ब्रह्म जगतः प्रद्यतिरपादानं निमित्तं व भवति। कुतः? प्रतिज्ञादष्ान्तानुपरोधात्। 'येनाश्रुतं त्रुतं भवत्यमतं मतमविश्वतं. विज्ञात'मित्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाय 'यथा- सौग्यैजेन मत्पिण्डेने'त्यादि दृष्टान्तेः ब्रह्मणो भिन्ननिमित्तोपादा- नत्वे चनधोरतुपरोधो भर्वात। अ्रन्यथा तद्विरोधः खात् "तदै- एत वजखामि"त्यादि त्रुत्या तम्पतिपादमाच्, भागमगम्येऽये

प्रळ्यतिर्निमिन्नक्ेति। कारणरपं निर्णेतुं कारणं प्रकारान्रेल विभजते समरेति। कार्य्ेति। कार्य्यतावकेद्कावच्नकार्य्यानु-

कारणलचपं प्रशते: किमायातमित्याभख्ाइ तथाचेति।

२०१

चस्षुरादि। तथा व घटाद्यभावम्रमार्यां घटाग्नुपल- विधरसाधारखं कारणं तदेव करखम् ।४• ।। यद्यम घटः स्यादिति तर्कितेन प्रतियोगिसर्वेन तर्थुपलभ्येतेति प्रसज्जितोपलब्धिरूप: प्रतियोगी यस्याः

करपतं कल्पनौयमित्याभश्धाह तदेवेति। भ्माधारणकारपमनु-

न तन करणल सभ्भवति। नचाधिकरपज्ञानसावान्तरव्यापारतया जेन्ड्रियसयान्यथासिङ्विरिति वाचम, तर्षि कुलालपितुरपि घटं प्रति कारणत्वप्रसङ्गात्। उतन्यायेन कुलालसावान्तरव्यापारख- सम्भवेन कुलालपितुरन्यथासिद्दाभावस्य वमु भक्यल्वात्। तम्मरादि- न्दिय स्याभावप्रमाकरएत्स्यासक्गतलवम तवानुपलन्धिरेव, करषमिति भाव: । 8• ॥

भूतले घटाभाववत्तद्भावो ग्क्ेत। नच योग्यानुपजसधेरेवाभाव- ग्राहकत्वाभ्युपगमेन धर्षाधर्मायोरयोग्यतया तदनुपसळ्या तद्भावो म वकेतेति वाचम्, अनुपसव्धर्योग्यताया अनिर्वचनात्। तथादि

(१) न, विकरषन्ञानार्थेललेनैलि पाठ:। 31

अद्वैतचिन्ताकौख्तमे

सा योग्यानुपलन्धिस्तयाभावो यृद्यते। नञर्थोखिखित- धौविषयोऽभाव: ।।४१.॥।

नुपलब्धिगम्यतं न स्यात्पतियोगिनोऽयोग्यतात्। न द्वितीयः पात्मनि धर्षमाधर्साद्यभावस्यानुपलन्धिगम्यत्वप्रसङ्गात्। न चेष्टापत्ति: भतोन्द्रियाभावस्यानुमानगम्यत्वाभ्युपगमात्। तस्मात् योग्यताया निर्वकुमभक्यलेन योग्यानुपलख्या तत्हशतप्रत्यचेण वाभावी ग्टद्त इत्ययङ्गतमेव। कथं तर्थिभावयह :? न कथमपि केवलाधि- करपव्यतिरेनेणाभावस्याभावात्। त्व प्रत्यच्षेणीवानुभूयते इति

र्योग्यत्वमित्यभिप्रेत्य तविर्वचनस्थार्थं वदम् तयाभावो ग्द्यत इत्याष यदित्यादिनां। तथाच यदि सम्भे पिशाचल सान्तईिं समात्वव- दुपल्भ्येतेति तर्कितेन प्रतियोगिरुपपिभाचतववत्वेन तदुपलब्: प्रमन्ननसन्भवात्। योग्यवृत्तिजारतेर्योग्यत्ात्। व्रतो योग्या- सुपलळ्या सभे पिमाचान्योन्याभावस्य ग्रहणं समभवत्येव। व्रात्मनि धर्माधर्साद्यापाटनेन तदुपबब्ध रापादयितुमभव्यतवात्तन तद्भावी

एाभाव एव नासौति वकु पक्यम्, घटादयनुपराठ्या भृतसे घटो

(९) म, अधिकरणे प्रतियोग्यमुपसन्धिरिति पाठ:।

२१३

सचाउत्यन्ताभाव एक एव मेदे प्रमाणाभावात्। तथादि "सदेव सौम्येदमग्र आ्रसीत्" "सत्त्वाचापर-

नासतौत्याधाराधेयभावानुभवस्य सार्वजनौनलात्। न हि तदेव तव्याधिकरणं भवति। तस्मराद्धिकरफातिरिक्ोडभावोस्थेव । सच योग्यानुपसळ्या ग्झ्यते दति तत्करणिकाभाव प्रमेत्युकं समकगतमिति भाव: । नन्वेवमपि ज्ञातानुपलन्ध्वाभावो ग्टहाते वाऽज्ञातानुपल्धा वा? नाघ:, अनवस्याप्रसङ्गात्। न द्वितीय: सर्वदाSभावग्रहपाप्रसङ्गा- दतोनुपलन्धिकरणलमभावप्रमायाया न संङ्गतमिति चेत्र, ज्ञाता- नुपलब्ध रेवाभावप्रमाकर पलात्। नचानवसथा, उपलळ्ध्यभावस्य प्रमाळनिष्ठतया तव्ज्ञानस्य खप्रकाप्नसाचिरूपलन तदयोगात्। तस्म्ाद्भावप्रमाया अनुपसन्धिरेव करपम् । मनु कोऽयमभावः? न तावह्रव्यादि षङ्मान्योन्याभावः, स विभेषादेरनह्गोकारात्। नापि भावभिन्नः व परसरात्रथप्रसङ्गात्।

पश्चाह नञर्थति। मत्रो मशब्दस्यार्थमुलिखति विषयोकरोति नञर्थोलिखिता, य्ा चासौ धौस नवर्थोलिखितधौससा विषयो- डभावो नासोति प्रत्ययवेद्योऽभावः ॥ ४९॥ ये तु. घटादेरेकेकस पदार्थस्य प्रागभावादिभेदेन चतुर्विधा- भावमाचचते ताग्प्रत्याह स पेति। एक प्रतिथो गिकोडभावोडत्यन्ता- भाव एक एव। नदि सर्वेषां घटादोनामेक एवाभावोवनुं

स्येति श्रुति सचार्भ्यां प्रागुत्पत्ते: कार्य्यस्य कारखातमना सच्चग्रततिपादनेन प्रागभावस्य दुनिरूपितत्वात्।

पच्थ:, प्रतियोगिभेदेनाभावभेदख सर्वसम्पतत्वात्। तथा पैकसय प्रतियोगिन: प्रागभावादिभेदेनाभावभेदोऽनुपपन्मः। तथाद्ि प्रति- योगिभेदनाभावभेदो वाच, प्रतियोगिनोऽभावनिरुपकलवेन

भेदोऽस्तु, प्रतियोगिवल्तियोगितावच्छेदकस्यापि तन्निरूपकलवात्।

इति वाचम्? तखय वसुत एकल्वेऽपि विभ्िट्टाविगिष्टरूपेण तज्वेदसभवात्। तथादि भविष्यत्काजसम्न्धिघटतं प्रागभावस प्रतियोगितावच्छेदकं भूतकाजविभ्िष्टं घटलं ध्वंसख भुतभविव्यदर्स- मानकालावच्छिन घटलमत्यन्ताभावस केवसघटलमन्योन्याभावसेति

पेच। प्रतियोगिताव चेदकमेंदेनाभवभेट्कव्पनायामानत्ताभाव कष्पनाम्रसङ्गात्। तथाहि यथा प्रतियोगिन एकल्ेपि भविव्यदादि-

योगितावच्छेदकभेदेनापि घटाभाव: सिष्धेत। दष घटोनालोत्यनु- भववत्यृथिवो चठोनासि ड्रवं घटोनाखोत्यायनुभवस्यापि सम्भवात्। न पैवमन्युपगम्यते तस्मात्यतियोगिताव ेटकमेदेनाभावमेदो

(१) न, दुर्णिहणनादिति।

२8५

स्वापि दुनिरूपितत्वात् ॥ ४२।

दुर्निकथ्य दति प्रतियोगिभेदेनेवाभावभेदो वाचयः । ततस घटख प्रतियोगिन एकलात् तम्रमतियोगिकाभावभेदोनास्यवेति। तद- त्यम्ताभाव एक एवेति सिड्ूम् । ननु घटो भविष्यति घटोध्वसः घटोनास्त घटो भूतषं

प्रमाणवलेन प्रागभावाद्योऽवण्यम्यपगन्तवाः। प्रमाणसिद्धेड्यें युभोनामनवतारात्ता व्ाभाषी भवन्ति। ब्रन्यथा कुचापि प्रमा- पेन वस्तु निर्णयो न खात्। तदुक्म् । "खानुभूतावविश्वासे तर्कस्ाप्यनवसितेः।

तत्मात्तियोग्यकयऽपि प्रमापबलेन प्रागभावादिभेदबिद्वि- रित्यत शाह भेद इति। पभावभेद हत्यर्थः। नय भविव्यतीत्यादि प्रमाणखोपन्यस्त्ात्कयं तद्भाव इति वाचम्? नहि घटो

किं ताई घटख् भविव्यत्कासमत्तासम्बन्धः। न पैवं पूर्वकाले तस्याभाव:, प्वत्वप्रसङ्गात्। न पेषापत्ति:, चवतः पभविवाषादे- रत्पन्तेरद्र्शंनेन तदुत्यत्यनुपपत्तेः। सतो वा कथं तर्णत्यभ्तिः

(१) न, दुर्निकण्पनाद् दति पाठ:।

२8६ अद्दैतचिन्ताकौख्मे

कारकव्यापारवयर्व्यादिति वेस्र, कारणातना विद्यमानसाभिवस्स- कत्वमाचेण कारकव्यापारस्ार्थवल्वोपपत्तेः। एतेन प्रागसतः सता योगो वा आधयचपासम्बन्धो वोत्पत्तिरिति प्रत्युकम् तङ्गविश्यनौति

प्रतिसूचविरोधमाह तथारीति ददं दृश्यमानं सवें कार्य्यजातमये सष्टेः पूर्व संदेवासौदिति कारणातना सत्चमवधार्य्यते। कार्य्यस् तथापरस् कार्य्यस्य प्रागुत्यन्े: कारणात्मना सत्वादवर्त्तमानकालेऽपि परमकारणादनन्यत्ं तद्यति- रेनेणभाव इति सूचेष प्रतिपादयते। प्रागभावसेत् खोकरियते तर्षि श्रुतिसूचविरोधः खयात्। तस्मात् दुर्निरुप() रत्यर्थः । एतेन

णाकान्वदिति प्रत्युकम्। श्रुति स्रनाभ्यां हेतोर्वाधितविषयत्वाद्-

पपत्तेश प्राणभावेन विभानुपपत्तेरभावाच्च न तत्विद्विरित्ति। अतएव ध्वंसोदुर्निरुप(1) दत्याह प्रागिति ब्रह्मसाचात्कारः। त्पतते पूर्व सष्टिप्रलयोर्वोजाङ्ुरवल्रवाहस्यानादिलेन "मदेव सौम्येद्मग्र आमौद्दद्य वा दृदमय्र आसीत् बात्मा वा इदमेक एवाद्य बसौत्"

(१) न, दुर्निकण्ण इति पाठ:। (९) म, भ्युपेत्ये नि पाठ:। ·(२) ब, दुनिरप्य रति पाठ:।

(v) म, दुर्निहय्य इति पाठ:।

द्विर्तोयपरिच्छेद: ।

उद्दैतश्रुतिविरोधापत्ते: अतोऽत्यन्ताभाव एक एव। ४३।

"नासतो विद्यते भावः" इत्यादि श्रुति सृति वाक्यमतैः सष्टे: पूर्व प्रतीनख जगतः कारणत्मना सत्त्चप्रतिपादनेन कार्य्यस निरचय- नाभाङ्गोकारे तद्िरोधप्रसङ्गात् ध्वंसो दुर्निरूपः(९)। नच घटोध्स दति प्रतीते: का गतिरिति वाय्यम, तथ्यास्तिरोभावमाचविषयत्वो- पपत्ते: श्रुत्यादिवाधेनानुमानादि प्रमाणन्तरानवताराच्च तनेतरख

ननु श्रुति सवतिविरोधेन युक्तिविरोधेन व प्रागभावध्वंसयो-

प्रमाणाभावः । भूतले घटोनास्ति वायौ रूपं नासतौत्याध्यनुभवः। नाहमीश्वर:, तमहं न, भूतलं घटो न इत्याद्यनुभवस तच प्रमापम्। उत्पा्तिविनाभ्रकारणानिरृपणास्तावनादौ नित्यौ प, अत एव चैकालिकौ। नचाद्वतश्रुतिविरोध: तथ्या भावाद्टृतपरत्वोपपत्तेः, *पन्यथा प्रत्यचादि प्रमाणविरोधप्रसङ्गात्। तस्रादत्यन्ताभावान्योन्या- भावावभ्यपगन्तव्या वित्याभश्माह बनादोति। किं तौ पारमार्थिकौ उत मिथ्याभृतौ। नाद्य इत्याह प्रद्वतेति। नच श्रुतेर्भावादत- परलमशो(ऐति वाच्यम, मह्होषे मामाभावात्।.किसाभावस्

(१) दुर्निकय्य इति पाठ:। (९). ग, स्विनि पाठः।

प्रतियोगिनिकपणाधीननिकपयलेन तम्सत्ता वमससाकतबा पार- मर्चिकलं न सम्भवत्येव। नय प्रतियोगिन: बत्यलम्ति। तखय अशज्ञानेन कष्पितलेन रन्नुमर्पवन्िय्यात्वय्योपपाढितल्वात्। नर प्रतियोगिमिय्याले तव्वत्ताधीनसत्ताकस्य वास्तवलं सम्भवत्यतो द्वितीय: परिभिय्यते: वत एवाभावस्य वैकाचिकमं प्रत्युमं कस्पितवय ज्ञाननिवत्यलन तदयोगात्। नय वायादौ भूतभविष्य- दर्तमानकालेवु रपासुपलठ्या तदभावस्य चैकालिकल्वमिति वाचम्, तव्यापि कस्पितलेन ज्ञाननिव्त्थलेन(१) तद्नुपपत्तेः। यम तु 'सख सर्वमातमेवाभृदिति' त्रत्या सुत्िकाले सर्वस्यात्ममानल- प्रतिपाद्नाच्च। नय कासस्याविद्यासम्बन्धरूपलेन सुन्तौ सर्वव्यवहारा- भावेन सोपाधिककाखस्यापि सुक्तावभावेन व्यवहारकाले वैकालि- कत्वं रूपाद्यभावस वाय्ादौ विवचितमिति वाचम, दषापतेः । अन्योन्याभावसरभययापि नास्येव। तथाहि। न तावदासतव: स प सन्भवति अत्तन्यायेन वास्तवत्वाससभवात्। नापि कष्पितो- Sन्योन्याभाव: स्भवति प्रमाणप्रतियोगिनोरभावात्। तथाद्ि न तावद्च प्रत्ययं प्रमाणमिन्ड्रियाणां तट्समिरष्टलवेन तैसङ्गरणा- बोगात्। नय विभेषणातव सच्िकर्षोडस्िति वाच्यम्, मरागेव निरसल्ात् सम्बन्धान्तरानिकपणाच्। नाय्यनुमानं तब प्रमाणं साध्यस्ाप्रसिड्लेन तद्योगात्। भुतवं घटोनेत्यादि प्रतोनेर्वध्य

प्रमाणम्, नापि प्रतियोगी तस्य निरुपधितुं अकते। तथादि न

(९) म, निवर्च्धतबेति पाठ:।

दितीयपरि येद:। 3 स प दिविध: षारमार्थिको व्यवहारिक्येति। नेड नानासित किच्ने"त्यादि श्ुति प्रतिपादितः प्रपन्नात्व- न्ाभावः: पारमार्थिक: स "चाधिष्ठानस्वरूपोऽधिष्ठा-

तावइट: प्रतियोगी तस्य तद्विरोधिलेन तद्योगात्। नापि तादाव्यं तत्रतियोगी तथ् घटखरूपले तङ्िचले वा तदयोगात्। तथादि नय तहटखकूपमेव उन्तदोषानपायात्। नापि घटसरूपा- तिरितं तत् तर्हि तद्न्योन्याभावस्य घटान्योन्याभावताथोगात्। नापि भिखले सत्यभिन्नलं तत्, भन्योन्यात्रथापत्े: । नाप्यभिन्नल- माचं तत् तर्अमेदात्यन्ताभावोभेद इत्यापतेत्। न स घटाभाव:, न धन्यप्रतियोगिकोन्याभावोभवति। तम्मात् प्रमाणप्रतियोग्यनिकपं- णाद्दास्वत्वावासतवत्वाभ्यामन्योन्याभावय दुर्निरप() रत्यभिप्रेत- परिभेषादत्यन्ताभाव एक एवेत्याह अत इति। यतः प्रागभाव- ध्वंसाभावान्योन्याभावा दुर्निकपा(९) वतः कारणादित्र्थः ।। ४२॥ नं विभजते स ेति। नय्यं व्युत्पाद्यति नेति। दह प्रत्यगभिखे परमात्मनि नाना दैतजातं जोवेनरनगद्रपं नास्ति, दुशमानख मायामयलेन मिथ्यारपलवादिति भावः। "ज्ञानानन्दादिरएकं अझे"ति परे मेनिरे तद्पि नालौत्याइ किश्नेति। गणगय्यादि- खथपां द्वेतमपि नासीत्वर्य: । चादिशब्देन "बथात आरादेशोनेति नेति" "स एव नेत्यात्मा"ति भुतयो म्झ्ने। •

(९) न, दुर्णिकप्दति पाठ:। (२) न, दुर्निषचा इति पाठ:। 32

२५०

नातिरिक्त" इति केचित्। घटाद्यत्यन्ताभावो व्यावशा- रिकः। अयमेवामेद्प्रतियोगिकः। भूतलं घटोनेत्यादि-

ननु श्रुति प्रतिपादितप्रपसात्यन्ताभावस्य कथं पारमार्यिकलम, प्रतियोगिन: प्रपसथ कष्पितलेन प्रतियोगियत्ताधौनसत्ताकथ तद्योगात्? ब्रह्माव्यतिरितय्य पारमार्थिकलडद्दतम्रुत्या विरोधा-

सुपपद्यत इत्याह व चेति। नचारोपितात्यन्ताभावस्याधिष्ठान-

मातलमभ्युपगच्छामः। तख घटादिसमानसत्ताकस्य व्यावहारिकलेन भूतजादिवद्धिष्ठानविलयच्णलात्। किन्तु "जगद्धिष्ठाने ब्रह्मणि ने"त्यादि श्रुत्या प्रतिपादितप्रपश्चात्यन्ताभावस्याधिष्ठानमाचवं प्रतिपाद्यामः। नचैतावतातुपणन्धिप्रमाणाभ्यपगमविरोधोडस्ति । तथ्ा भूतखादौ घटाद्यत्यन्ताभावग्राइकतवन कोपि दोष दति भाव:। मतान्तरमाह "अधिष्ठाने"ति निषेध

एवं। नचादवतश्रुतिविरोधसस्या भावादवैतपरत्वादिति तात्पर्य्म्। चचेदं विच्यम, श्रुतिसष््रोचे मानाभावाद्धिष्ठानातिरित्काभावस्य प्रतियोगिसन्तासमस्ताकतया प्रतियोगिन: कस्पितलेन तद्धौना- भावस्यापि कस्पितत्स्यैव वन्रव्यतया वासवत्वस्य दुर्निरुपल्वात्(१)

(९) न, दुर्निडथलात् इनि पाठ:।

द्वितोयपरि ेद:। २५१

प्रतोति विषयोमेद इत्युच्चते। घटोनास्तोत्यादिप्रतोति- विषयोऽत्यन्ताभाव इत्युच्यते वादिभि:। सर्वोऽप्यनित्य एव सर्वस्य ब्रह्मच्ाननिवत्त्यत्वात् ॥ ४४ ।।

तस्माद्यत्किचिदेनत्। द्वितीयं युत्पाद्यति घटेति। ब्रयं ब्याव- शरिकात्यन्साभाव: पूर्वोक्कयोग्यानुपलळ्या ग्टह्यत दत्यनुपरन्धि- मानानारमिति भाव:। नन्वभवक्याश्ोकारे भूतले घटो नास्ति भूतलं घटो नेति प्रतोति वैद्यवणं कथं सात्, तान्थां प्रमेयवेचव्यस्यावभ्यकलवात्?

त्रयमत्यन्ताभाव एव इत्यर्थः । वादिभिरिति नैयायिकादिभि-

भाव:। भूतलादावनुभूयमानं घटात्यन्ताभावं नित्वं नैवायिकादयो

सर्वोडपोति। जोवेन्वरादिभेदरूपो घटात्यन्ताभावस सर्वोपोत्यर्थः । श्नित्यलवं नाम ध्वंसप्रतियोगितवं वा वाध्यलं वा। वाधः पूर्वमेव निरुपितः । ततर युतनिं वक्ति सर्वस्ेति। ब्रध्मव्यतिरित्स्य भावा भावात्मकस्य प्रपससस्याविद्याविल्यसितलन वाक्योत्य ब्रह्म(साचात्का-

निवर्त्यतसुपपद्यत इति भाव: ।४४॥

(९) म, यावसिकता रति पाठ:। (९) न, वाकशियता इति पाठ:। (२) न, मग्यकेष्साच्चादिति पाठ: ।

२५२

स्वौचकः। तथादि, म्रागभाव: प्रभ्वंसाभावोऽत्यन्ताभावो- ऽन्योन्याभावश्चेति मेदावतुर्विधोऽभावः। उत्पत्ते: प्राक्यारखे कार्य्याभाव: प्रागभावः। यथामदादौ घटाद्यभावः।

मतान्तरमाइ ब्न्ये लिति। तन्तान्तरं न्यायन्ास्त्रादि(९) प्रति- ज्ञातार्थमुपपाद्यति तथाहौति। प्रामभावं व्युत्पादयति उत्पन्ते- रिति। भनादिप्रतियोगिजनकः प्रागभाव इति निष्कर्षः। भ्रथवा(ी) विनाश्यभावोवास इति द्रष्टव्यम्। ध्वंसं व्यत्पाद्यति उत्पचेति जन्याभावो ध्वंस हत्यर्थः । प्रत्यन्ताभावं लच्षयति प्रतोयोगौति । प्रतियोग्यममानाधिकरपतं नाम प्रतियोग्यनधिकरणाधिकरपलं प्रतियोग्यधिकरपानधिकपलं(१) वा प्रतियोग्यधिकर पभिव्ाधिकर- एतं वा । न वैवं प्रागभावादावतिव्याप्निरिति वाचम्, दतीये तद्भावात् तदेव विवचितमित्वयर्थः । धन्योन्याभावं सक्षयति प्रति- योगोति। प्रतियोगिकमानाधिकरपलं नाम तद्धिकरपाधिकर- एलम्,। न चाकाशस्य विभुलेन निरधिकरपत्वान्तद्न्योन्याभावस प्रतियोगियमानाधिकरणलवाभावाद्व्याप्निरिति वाचम्। भ्राका- सोत्यसे: म्ाग् साधितलेन कार्य्यद्रव्यतचाकाम्रस सावयवत्वात्।

(९) न, म्यायमाजादि: प्रतिव्नेति पाक। (९) न, चयवानादिषिवाम्ोति: पाठा। (९) न, सचित् पुसतने चमभिकरवनमेणि पाठी हमावे।

२५१

उत्पन्नस्य कार्यस्य कारफेभावी ध्वंसाभावः । यथा- सुनरादि प्रहरसानन्तरं कपालादौ घटायभाव:। प्रति- योग्यसमानाधिकरणाभावोऽत्यन्ताभावः। यथा भूतखा- दौ घटाद्यभावः। प्रतियोगिसमानाधिकरणाभावोऽन्यो- न्याभावः। यथा भूतलादौ घटादिमेद: । सर्वेय्यभावा अनित्याय।। ४५॥ एवमभावप्रमानिरूपिता। एवं षड्विधप्रमया

वयाप्तिः ।. भकाभावयवो मायेवेति न कोऽपि दोष दति भाक:। सर्वेषामभावानां प्रतियोगिसमानसन्ताकलेन मायाकार्य्यलाङ्टप्ठज्ता- नबाध्यलेनानित्यलमेव। न तम्व्रान्तरवत् केषा्िन्तित्यलं केषाचिद- नित्यत्वमित्याह सर्वे दति। नय ध्वंसस्या नित्यत् प्रतियोग्युव्पान्न- प्रसङ्ग दति वाचम्, प्रागभावध्वंसस घटसानित्यलस त्वयैवाम्युप- गतत्वादतो नोत्र दोष दति भाव: ।। ४ ५ । पभावप्रमानिकृपणं निगमयति एवमिति। नन्वेवं प्रमानिक्ठ- पएमस्तु किं तव तेनेत्वन भाइ एवमिति। सनप्रकारेप वद्िधेति। प्रत्यधानुमित्युपमिति ग्रम्दार्थापत्यभावप्रमिति भेदात्। मिन्न- वेत्यर्थ: । आवरधेन सहितं सावरणं । भरावरणं नामावरपग्ति: । साच निरुपिता ततख षड्िधप्रमाभि: प्रत्यचादिभिर्विषयावार- कमज्ञानं नम्वनोत्यर्थः ।

२५8

सावरयमज्ञानं निवसते। तब परोक्षप्रमयाऽस्त्यापदक-

।। इति द्वितौयः परिच्छेद: समाप्तः ॥

न्वेवं सति परोचखले वज्यादेरपि प्रत्यव्तापत्ति: । तदाव- रकाज्ानस तङ्गोचरप्रमया निवृत्तव्ात्। यदि न निटृभं तदावर- काज्ानम्, तर्धनुमित्यादिनिकपणमनर्थकं सात्। न चानुमित्या- दिनिकपपस खगोचरव्यवहारजनकत्वेनार्थवत्वमिति वाचम्, खगोचरवज्धाय्यावारकज्ञाननिवृत्त्यभावेन तदयोगात्। ब्न्यथा प्रत्यचममया निदृत्तेयज्ञाने विषयस्ापरोचाभावप्रसङ्गात्। तस्मा- 'दुभयतः पाभारब्तुरि' त्याभंक्य तद्टवस्यामाह तचेति। षद्िधप्रमा- सित्यर्थः। पज्ञानेन खगोचरे द्िविधो व्यवहार उत्पघते(९) विषयो- नासतीत्यसत्व्यवहारोविषयो न प्रकाग्नते दति। अप्रकाश्नव्यवहार- येति। तचासस्वव्यवहारकारएमसत्तवावरवमित्युच्ते। न्रप्रकान्न- य्यवहादकारएमभानावरणमित्युचते। एवस परोचप्रमयाऽसल्ना-

(१) म, ल्वासवे दनि पाठ:।

२५५

वरपभन्तियुनं मौघ्याज्ञानभष्दवाचं निवनते। ऋतएवानुमित्यादि- प्रमोत्पत्यनन्तरं न कसिदृपि विषयोमास्तोत्यनुभवति। किन्तु वन्मादिरसौत्येव प्रतिपद्यते। श्रन्यथा तथ प्रवृत्तयनुपपत्तेरवज्ाद्यर्थिनां अपरोचप्रमया तु द्िविधावरणमतिमद्ज्ञानं निवर्तते। अत एव घटः सुरति घटं पश्यामोत्याद्यनुभवः। तदिदमाह परोचेत्यादिना असत्वेति विषयस्यामत्मापाद्यति प्मत्वव्यवहारं जनयतौत्यसत्ा- पाटकं नासोति व्यवरकारणं। तथ तन्मौद्याज्ञानस्ेति। तथा-

सत्ताव्यवहारशून्यत्वं। ततस षद्विधप्रमानिरपणमर्थवदिति भावः। मनु यथा प्रत्यचस्थले प्रत्यच्तप्रमानन्तरं घटः सुरतौत्यनुभवात् यथा घटादिस्फरणं तथा परोचस्ले ऽय्यन मित्यादिप्रमानन्तरं वज्यादि: खुरतौत्यनुभवात् वज्यदिस्फुरपमरयेव। तथा प कथं यथोत्तव्यवत्या- विद्धिरित्यबोचते। परोचसथले वश्निसत्तामाचसुरपम्, प्रत्यनसले तु रुपादिविभिष्टलेन तत् खुरणमिति व्यवस्ासस्भवति। नन्वपरोचखले घटादोनां वृत्तिसम्बन्ध दव परोषसले वज्यादोनां दा्तसम्बन्धोडस्ति न वा ? नाघ:, तथ वळौन्रियमच्ि- कर्षाभावेनान्त:करपाख वहिरनिर्गमनाभावेन तदयोगात्। भ्रन्यथा- प्रत्यचस्लेऽययन्तःकरणस्य वहिरनिर्गमनं विना वृत्तिविषयसम्बन्ध- प्रसक्गात्। न. द्वितौय:, वज्यादिस्युरणमेव न खात्। नय तभ दृत्तिविषययो: संयोगसम्बन्धाभावेदपि सम्नन्धान्तरेण तत् सुरण- मस्तिति वाचम, सम्बन्धान्तरानिकृपणात्। तवाद्ि न तावहृत्ति- विषययो: सरपसम्नन्धेन तत् सरूपसम्बन्धस्याप्रामाणिकत्वान्।

२५६

किद् खरुपसम्बन्धाम्युपगे तेनेव सर्वत वा वितिष्टथ्यवहारोपपत्ती सम्बन्धान्सरं न सिध्धेत्। किस्स ज्ानसकपं वा विषयसरूपं वा उभयं वा सम्बन्धः। नाच:, घटज्ानद्भार्यां पटमतीत्यापस्ते:। न द्वितीय अन्धकारसघटस्यापि प्रतोत्यापत्तेः। न ततीयः, पूर्वोक्कदोवापरिद्यारात्, बनम्तखकपाणां सम्बन्धकत्वकर्पने गौरवाच्, नापि विषयविषयिभाव: सम्बन्धः। तथोः संयोगसम्बन्धमन्तरेप तद्योगात् अ्रन्यथा(१) अ्तिप्रसङ्गात्। तस्ात्कथं व्यवसथोपपत्ति- रिति? मैवं। परोचखले विषयेन्द्रियमन्चिकर्षाभावेनान्त:करण-

डपि चिक्ज्ानेन वज्चाद्याकारटटत्ती वत्यां प्रमातपैतन्यविषयपैतन्य-

वाचम्, तत्तदाकारटसेस्दविषयभाने नियामकतवात्। प्रत एव वञ्या- ऐे: परोचलेन भानमपरोचखलेल्विन्ड्रियार्थसन्निकर्षे वह्दिरनिर्गतान्त :- करपटत्या विषयस्य संयोगसन्वात्, दत्या सावरणाज्ञानस्य निदृत्त-

सम्भवेन चटादिविषयस सुखादिवसाचिथ्यथ्क्षतयाणातसंवित्ता- दाक्याट् घटः कुरति घटं साचात्कारोमोति ज्ञानविषयापरोधा- तुभवाट्परोचतया विषयस्पुरपम्। परोषखले हु तदपरीत्यात्

(१) न, चन्दथा चतिप्रसद्ञात् इनि पाळी न।

द्वितीयपरि ेद:। २५७

सुरणमिति व्यतस्था सम्भवत्येव। तस्तात् षच्िधया अ्रमया सावरण-

परोकप्रमया ब्रह्मावरकमूलाज्ञाननिवृत्त्यातत्साच्ास्कार सभ्भवत्येव। पतः प्रमानिकपएमर्थवत्तस््राहोधेड्रार्यतोवसतिड्डा बोधो वा प्रमेति प्रमानिरूपणं सिड्ूम् ॥ ४ ॥

सन्धानव्यास्थाने दद्वेतचिन्ताकौस्तुभनानि द्वितीयः परिचेद:॥

33

अथ तृतौय परिच्छेद:।

श्रीगपापतये नमः । प्रमाभिन्नं ज्ानमप्रमा। साच द्विविधा, स्मृतिरनुभू- तिश्चेति। संस्कारमाचजन्यं ज्ञानं स्मृतिः। सापि द्विवि-

ॐ नमः परमात्मने।

चराचराणामनियं सुखाय यस्यावतारो भवतोति सन्तः । वदन्ति योनिं जगतामनन्तं तं रुष्मायं भरणं प्रपद्ये ।। १।। वृन्तिर्दिविधा प्रमाप्रमाभेदादित्यच प्रमानिरूपिता तनाप्रति- बन्धाया: प्रमायाः वज्ञाननिवत्तकलेन प्रतिबन्ध तब्रिरवत्त्युपायौः निरुपणौयौ तवासभभावनादि: प्रतिबन्धः तदुक्म् पराभरेण। "भावना विपरौता या या च सभ्भावना शडुक। कुरते प्रतिबन्धं सा तत्त्वभ्ञानस्य नापरमि"ति। तष्िवृत्युपायः श्रवणादिः "श्रोतव्ये"त्यादि त्रुतेः। यद्यप्यख ज्ञानसाधनलमवगम्यते तथाप्यप्रमाएलेन साचात्तदनुपपत्या प्रति-

वाद्वग्यमप्रमानिरृपणीयेत्यनः क्रमप्राप्तामप्रमां निरुपयति प्रमेति। प्रमालावच्िनप्रभाभियं ज्ञानमप्रमेति निष्कर्षः। तेन घटप्रमा-

२५e

धा, यथार्थाऽयवार्यभेदात्। यथार्वस्मृतिरपि दिनिया

भिन्नघटव्वानेऽतिव्याप्निर्निरत्ता प्रमालं नामानधिगताबाधितार्थवि- षयज्ञानतं घटोडयं घटोऽयमिति धारावाहिकज्ञानसखे विरोधि- पटाकारवत्यत्पन्तिपर्य्यन्तं यावइटस्कुरणं तावट् घटाकारवृत्तिरेके- वेति नाव्याप्तिः। मच सर्व ज्ञानं धर्षििष्यभ्ान्तं प्रकारे तु विपय्यथ द्ृति न्यायेन सवमादेर्धम्यंशे प्रमारपलेन प्रमाभिव्नलाभावादव्याप्तिरिति

पस्य तद्िवत्वाआ्ाव्याप्निरिति भावः। तां विभजते या चेति.। सते- लंचपमाह संस्कारेति। प्रत्यभिज्ञायामतिव्याप्रिवारणाय मानरेत्यनं

संस्कारध्वंसेडतिव्यान्निवारणाय ज्ञानमित्युनं संकारख््रिविध: वेगो- भावना स्थितिस्थापकसेति क्रियाजन्यः क्रिया हेतुर्वेर्ग:। सच्ने२)व्वदिष्ट- निष्ठोऽनुभवजन्यस्परति हेतुर्भावनासंसकार: सचान्तःकरणनिष्ठोऽस- नते। न्यायमतेलात्मनिष्ठः । त्रसद्भिमताइंकारखैव नैयायिकादी- नामात्मलात्। स्ितिस्यापकमंस्कारोधनुरादिनिष्ठः । यर्द्यपपि वेग- स्तिस्यापकयोः क्रियाहेतुत्वमेव तथापि भावनासंस्कारख ज्ञान- हेतुत्वात्तन्ाचजन्यं ज्ञानं सतिरितिलक्णसुपपद्ते। सपतिं विभ- जते सापोति। यथोहेशं यथार्थममृतिं विभागपूर्वकं निरपयति यथार्येति । १ ॥

(१) म, ध, व्यादिड, इनि पा०।

२६०

तब व्यावहारिकम्रपच्नो मिथ्याहश्यत्वात् जड़त्वात्

नुसन्धानं यथार्थानात्मस्मरखम् ।। २॥

यथार्थानात्मस्परतिं निरुपयति तब व्यावहारिकेति। तवोर्मथ् रत्वर्थ: । पचथ्य वा पचसमसय वा दृष्टान्तत्वासव्वेन तथ व्यात्ि- यहयोगात् पदयं विगिमष्टि व्यावहारिकेति पम्मातसत्ताकलं व्यावहारिकतवं शुनतिरजतादे: प्रतोयमानसन्ताकलवेन प्रातोतिकलात् दृषान्त उपपदते। ननु वादिप्रतिवादिनो: सम्प्रतिपत्तिविषयो दृष्टान्तो वत्राव्यः प्रतिवादिभि: शत्तिरजतस्यानक्गीकारेण कथं स दृष्टान्त इति चेष्। मन्यथा स्थात्यादोनां पूर्वमेव निराछनलेन छत्तिरजतख्य साधित- त्वात् दृष्टान्तोपपते: ततय तत हेतुसाध्ययोर्ट्टम्लमिथ्यात्यो- र्व्याप्नियहसभ्भवेन पचेद्पि टृम्यलहेतुना मिथ्यालं साधयितुं भक्यते व्यावहारिकेति पन्नो न विभिय्यते पेत्तदा शतिरजतख प्रपश्वान्तर्गत- लेन पचकुचिनिचित्रत्वाद्सुपसंहारिडेत्वाभास: स्याट् टृश्ले हेतु-रतः पचविशेवणमर्थवदिति भाव:। एवस्ानेमानुमानेन प्रपसष्याकाण- देर्मिय्यालषिड्ौ सत्यां तख्य सिङूस्य मिथ्यालख पुनः पुनरनुसन्धानं चथार्थानात्मसरपम्। ननु मिथ्यालं प्रपसनिष्ठ न वा। आाध्े मायामय प्रपशनिष्टस्य कथं याथार्थ्यं (याथाव्यख वस्तुधर्षालात्-

(१) म, प, यचार्थनं इति पा०।

टतोयपरिचेद:। २६१

त्त्वमस्यादिवांक्यार्थानुसन्धानं यथार्थात्मस्रखम्।

(१)याथार्थ्यानुपपन्तेः । द्वितीयेऽपि पच्चे साध्याभावेनानुमानख बाध

मिति नैषदोष:। मिथ्यातं प्रपसनिष्ठमेव। नचावस्तुधर्षास्यावस्त- तासद्शुसन्धानस् कथं (")याचार्थ्य ज्ञानगत()यायार्थ्यख विषयप्रयु- ऋत्वादिति वाचम, ज्ञानस याथाथ्य नाम मानान्तरावाध्यतं तदपि विषयकतमेव सवरूपेण ज्ञानस्य बाधावाधयोरयोगाद्विषय बाधावाधाभ्यां ज्ञानस् वाध्यतव्यपदेभात्। एवस प्रपसस मिय्यालं नामाधिष्ठानसत्तातिरिकसत्ताशून्यलमेव तखय केनापि प्रमाणेन बाधाभावात् प्रत्यचादोनां "वाचारम्ापं विकारो नामध्येयमि"- त्यादि श्रुतिविरोधेनाप्रमाश्यरोपपने ्मिथ्यात्वसा(8)बाधेन याथार्थ्यास्त- दनुषन्धानस्यापि (")याथाथ्यें सभवत्येवेत्यनुमानसिङ्धमिष्यालानु- सन्धानं यचार्थानात्स्रणमिति सम्यगुपपश्रमिति भाव: ।२। यथार्थात्मस्मरणं दर्भयति तत्मिति तत्वमस्यादिवाक्चार्थरं पद्खच्यस्य ब्रह्मत्वं तद्नुसन्धानं यथार्थात्स्रषमित्यर्थः । यथोडदेभं यथार्थमृतिं निरु्य क्रमप्राप्तामयथार्थमृतिं विभव्य निरपयति प्यथार्थति। पूर्ववदिति। यथार्थस्पतिवद्नात्ममृतिरात्ममृतिखेति द्विधेत्यर्यः । च्रथथार्थानात्मममृतिं दर्भयति प्रपसखेति। ननु

(१) न, व, यधार्थंलवाल इति पा० । (९) म, व, यचार्थल्म् इति पा०। (९) न, च, यचार्थतख् दति पा०। (४) न, व, वाध्यमेनेनि पा०। (x) न, व, यचार्थल्म् हतति पा० ।

२६२

भयथार्थस्मृतिरपि द्िधा, पूर्ववत् प्रप्चस्य सत्यत्वानु-

"घटः सम् पटः सश्निति प्रत्यच्ेण प्राण्ा वे सत्यमि" ति भ्रुत्या प्रप- सस सत्यत्वावगमात्रमाणसिङूस्य ब्रह्मवद्यथार्थत्वात्कथं तत्सारण-

मिथ्येति। प्रपस्स्य "वाचारभाएं विकारो नाम व्येयं" "सोऽनृताभि-

मृतिशतेरारमाणाधिकरएन्यायेन ब्रह्मभिन्नख्य मिथ्यात्वस्य निखि-

पपत्तेः। नच "प्राण्ण वे सत्यमि"त्यादि त्रुत्येतरत्रुत्यादिबाधः किन्न- चादिति वाचम्, प्रापादोनासुत्यत्तिविनाभन्नवणेन कालचया- बाध्यत्वरूपसत्यत्ायोगात्, न्यायशून्यत्ाच्च, "प्राणा वे सत्यमि"त्यादि

अपसस्य मिथ्यात्वात् सत्यत्ानुसन्धानमयथार्थानात्मसरपमिति युक्तमेवोक्रकमिति भाव: । द्वितीयं निरूपयति ऋहद्वारेति। प्रहमिति र्ति: करणं यस्य सोडहद्धार: स श्रादिर्येंषां तेडरद्दारा- दयस्तेव्विति यावत्। ननु सर्वेषां परौचकाणामहमनुभवविषयस्यैवात्मलेनाभिमतत्वा- त्कथं तस्यात्मातुस्न्धानमययार्थात्मस्रणमिति वेत् श्टणोतु भवान् देदयज्ञानसाच्यन्ता: सर्वे.हमनुभवविषयासन कोडयमात्मा तव। न तावदेष बरात्मा उत्पत्तिविनाभवत्वाट्रूपादिमत्ाब्जइताख चटवत्।

२६२

सन्धानमयथार्थानात्मस्मरसम् मिथ्यावस्तुत्वात्तस्याइ-

नचाप्रयोजकत्वं अतहानाकृताभ्यागमदोषप्रसङ्गात्। "तम्ममाद्दा एत- सादन्तरयमयाट्न्योऽन्तरात्मा प्रापमय"दति त्रुतेख नापौन्ि- याणामात्मतवं करणत्ाद्वास्यादिवत् वनवदउसमुदायलाच् घट- वङ्गौतिकत्वाच। नचाप्रयोजकं करणस जाततवायोगात्। म हि वास्यादे: करणस जाहलं दृष्टं जानामोत्यात्मनो जातत्सानुभव- सिदधूल्वात्। बजससुदायस्यात्त्व विरुद्धाभिप्रायतया सघ्यः शरौर- पातप्रसङ्गाच्च। मच 'वरगोष्ठी'न्यायेन बहनामात्मलमविरद्ूमिति वाचयम्। योऽहं पश्यामि सोऽहं स्पृभामोत्यभेदप्रत्यभिज्ञाविरोध प्रसङ्गाच्च। भौतिकस्यात्मत्वे पूर्वोक्कदोषानपायात्। व्रतो नेन्द्रिया- सामात्मतं नापि प्रापः आ्रात्मा वायुविकारत्वात् वाह्यवायुवत् "तस्म्ादा एतस्मात् प्राएमयादन्योऽन्तरात्मा मनोमय" इ्रति श्रुतेस। नापि मन भात्मा करणवदिन्द्रियवत्। नच मनसः करणस्य निरा- रतत्वान्ततस्स्यानात्मलं कथमिति वाच्यम्, मिश्रमतानुसारेण न्याय- मतानुसारेण वा तदुपपत्तेः ब्रमनते तत्पत्तिविनानवस्वादिति हेतुरद्रषथय: । "तस्मादवा एतसान्मनोमयादन्योऽन्तरात्मा विज्ञानमय" इति स्ुतेख नाप्यहद्दार आरत्मा दृश्यलात् घटवत्। नचाप्रथोज- कत्वं विपयहेतच्कित्तेरेव वाधकल्वात्। नचेष्टापत्तिः भ्रन्येससय दृयपत्वानग्गोकारात्। ब्रस्मन्नाते कार्य्यलन तद्योगात्। एतेन युद्धिचित्तयोरात्ालं प्रत्युकाम्, "तस्माद्या एतसदिज्ञानमयादन्यो-

२६:

इन्तरात्मानन्दमय"इति श्रुतेख नाप्यानम्दमयगब्दवा चमज्ञानमात्मा- जड़लात् ज्ञाननिर्वचनलाच। "शनायं पुरुषः खयं व्योतिर्भवति" "शजोनित्यः भन्मतोऽयं पुराणः" । "श्ा काभ्वत्सर्वगतय नित्यः" "खेनं सेचौ तथाशत्सं प्रकाशयति भारत" ? नित्यसर्वगतः खाए"रित्यादि श्रुतिस्ृतिभिरात्मनसेतनत्व- नित्यत्वावगमात् तद्वेपरोत्यानुभवाद ज्ञानमनातमेव एतेन शून्यमात्मेति प्रत्युकं तस्यापि साचिभास्यलात् कथं पुन्देहादोनामइमनुभव- विवयत्वादनात्मलमित्युचते देदादोनां चिदातनसान्योन्याधया- साहेदादोनामइमनुभवविषयतं मृतदेहे तद्दर्भनात्। श्रन्यथान्य-

सरषमिति निरवधम्। कसर््ात्मेति चेदज्ञानतत्कार्य्याणि सर्वाणि यो निजसकया प्रत्यचतया भासयति ममाज्ञानं ममाइद्ारो मम युद्यादिरिति स एवात्मा तखय खप्रकाशचिद्रपलात् सरणासरणे न सभभवतः । न हि नित्यस्य खप्रकाभानुभवस्य खात्मनः सरप वा विक्वरणं भवति तथाच भ्रुतिः। "विषु धामस यङ्धोग्यं भोता भोग्यव यङ्धवेत्। तेभ्यो विजचय: साची चिव्ाजोऽएं सदाभिव: ।

समकारमं चिट्रयं साचियं दर्भयन्ति उत्रक्। "वज्ञान तत्कार्थ्य तदौथ भेदानव्यवयन्ती निजसनयैव छातु

सर्तोयपरिष्छेद:। २६५

आत्मनि कर्तृत्वानुसन्धानं वा श्रयथार्थात्मस्मरयं स्वम्नस्त्वनुभव एव न स्मृतिरिति वक्ष्यते। स्मृतिभिन्नं

घ विस्मतें महो न भक्या सुप्यादिषु खप्रभयास्ति साचिदिति" "सचात्मा सङ्गः अ्रसक्गोऽयं पुरृषः अ्रमङ्गो न दि सज्जत" दत्यादि- श्रुतेः अत एवाकर्त्ता सः तदुक्म् भगवता। "प्रश्ृत्येव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वभः । यः पश्ति तथात्मानमकर्त्तारं स पथ्यतौ"ति॥ "शनादिला न्निर्गणत्वात्परमात्मायमव्ययः । भरौरखोऽपि कौन्तेय न करोति न खिय्यते" ॥. यथा सर्वगतं सौत्ष्म्यादाकामं नोपलिपते। सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलियते। यथा प्रकाशयत्येक: शकस्तं लोकमिमं रविः। चेचं चेची तथा हत्सं प्रकाभयति भारत"!

कन्तेति चेदहङ्ार इति वदाम: साभामान्तःकरणमहद्कारः। कसतर्दात्मनोऽइङ्रोमौति कर्त्तृत्वानुभवः श्रहङ्वारचिदात्मनोरित

आात्मनीति। नय "कर्त्ता मास्तार्थवत्वादि"ति सूचकारेणतान कर्नतृत्वप्रतिपादनात् तस्िक्कर्तृत्वानुसन्धामख् कथमयाथार्थ्मिति वाचयम्, तब सोपाधिकात्मन एव्र कर्तृत्वप्रतिपादनात्। 'यथा 3+

नानमनुभूतिः। साच दिविधा यथार्थाऽयथार्था चेति यभार्धानुभूतिः प्रमा ॥४ ॥

तशोभयथे त्युत्तराधिकरणे तेनैव शुद्धस्यातानः कर्सृत्ापवादा-

विरोधापत्तेः। नचात्मनः कर्तृलं प्रतिपाद्य पुनसदपवादे सूप- कारसय किन्पयोजनं "प्रचाखाद्वि पडच दुरादतर्भनं वर"मिति न्यायादिति वाचयम, भात्मनः सोपाधिकं कर्तृतमपि नालौति वदत: साङ्लस निराकरणार्य तदात्नोडसौनि प्रभाध्य तञ्व कर्तृत्वमात्नः पारमार्थिकमिति वदतो नैथायिकादेनिराकरणार्थ- सुत्तर सूचे कर्मृल्मपोद्यते। अ्रन्यथा खवाक्यविरोधः श्रुतिकृति- विरोधस प्रसब्धेत। तम्मादात्मनः कर्तृत्वप्रतिपादनं तदपवादसेति

पेवेति भावः। ननु खप्नस्याप्ययथार्यस्रतिलात्कुतो न स्टहात रत्यत बाह सन्नस्िति। रयं पश्मामीत्यनुभवादिति भावः । न सपतिरिति तथोलेखाभावादिति भावः। सृ्तिं निरुष्य क्रमप्राप्ता- मनुभूतिं लक्षयति मृतौति। मृतित्ावच्डियं सृतिभिन्नज्ञानमनु- शरतिरनुभव हत्यर्थ:। मृतावतिव्याप्निवारणाय कृतिभिश्नमित्यक्म्, घठादावतिय्याप्तिवारणाय ज्ञानमिति। तां विभजते या प्रेति। प्रथमां वुत्पाद्षति यथार्घेति। यचार्था चासावनुभतियेति कर्ष- भारबः। तस्या चाचार्थे नामावाधिता पंविषयलं तदति तत्मकारकत्मं

हतीयपरिचेद:।

सा निरूपिता। बाधितविषयानुसूतिरयबार्बा। सापि द्विविधा, संशयोनिञ्चयक्चेति। रकम्मित् ध्न्मिसि भासमानविरुह्नानाकोटिकज्ञानं संशयः। एकस्मिन्

वा। न च निर्विकव्पकज्ञानस्य निष्प्रकारत्वाद्व्याप्निरिति वाचम,

तदुपपत्तेः । अन्यथातिप्रसङ्गाद्विभेषणज्ञानस्य विभि्टज्ञानहेतुले मानाभावाच। नच दण्डौतिज्ाने विभेषएच्ञानस विभिट्टज्ञान- तावच्कदेमान्चयव्यतिरेकाम्यां कारणतवस्य सृप्नतथान्यनापि तदस्विति वाचम, दण्डोति ज्ानसय विभिष्टवेशिध्यावगाहिज्ञानलेन त्म

रन्यथाऽसिडूलेन विभेषेणज्ञानसय तखवे मानाभावात्। तस्ादभान्दय निष्पुकारकज्ञानमप्रमाणिकमेवेति न काप्यव्याप्तिः। नय भाष्द- निष्युकारकप्रमायामव्याप्निरिति वाचम, श्रख्य व्यावहारिकप्रमा-

प्रमेति निरवद्यम् ॥४ ।

यामाह सेति। द्वितीयपरिचेद इति शेष: । द्वितोषीया सचय- माह बाधितेति। विषयाभावप्रमावाधसद्विषयोबाधित: व विषयो

२६८ वद्वैतचिन्ताकौलतमे

विरुद्वज्ञानं संशय दति केचित्। सच द्विविधः प्रमार- संशयः प्रमेयसंशयश्चेति। तच प्रमाणगतासम्भावना- प्रमाणसंशयः। यथानाभ्यासद्शयां ममोत्पननं जल- ज्ञानं प्रमाणं नवेति संशयः । स च प्रमाणनिञ्चयान् निवत्तते ॥ ५।

वतिव्यान्निवारणाय द्वितौयं तां विभजते सापोति। संग्रयं लक्ष- यति एकत्मिन्निति। एकेकस्िन्धर्भिणीत्यर्थः । त्रन्यथेते आ्राध्ता- वा पनसा वेति समूहालम्बनसंभये व्याप्तिः स्ात् साणपुरुषाविति समू हालम्ब नभ् मेडतिव्याप्निवारणाय भासमानेत्युकं समूहालम्वनप्रमा- यामतिव्याप्रिवारणाथ विरुद्धेत्युक्कम्। मनूक्लच्एामंभ्रयस् धम्म्यंग्- प्रमायामतिव्यप्निरित्यापद् मतान्तरेण लक्षपमाैकेति। एकक- सिन्विभेष्ये खस्य संभयत्वेनाभिमतख योऽयमाकार: साणत्वादिसत-

स्ाएर्वा पुरुषो वेत्यादिविरुद्धं ज्ञानं संभय दत्यर्थः । अ्रस्िन् पच्चे एककोटिकञ्ञानमपि कचित्मंपयाभिमतं केचित् नृसिंहाश्रमत्री- चरण: । संभयं विभजते व चेति। प्रमाणासंभयं व्यत्पाद्येति तचेति। तयोर्मष्य दत्यर्थः । प्रमाणसंभ्योद्िविध: प्रमाणसंज्यः करणासंभ्यस तचादयमाह यर्थति। प्रमाएसंशयः कस्माचिवत्तत रत्याभशवाह स धति। मनु प्रमापस भाव: प्रामाणं तदच

रतीयपरिच्छेद:।

प्रामारयनिञ्चयस्तु स्वत एव प्रामाएयं नाम तद्दति

परमात्वमेव किं जातिरूपाधिर्वा नाद्यः त्रव्याप्यवृत्तिलवात्। न द्वितीयस्तम्यानिर्वचनादित्याभङ्म प्रामा्यलच्षपं वक्रुं प्रामाणं परतो म्हते दति नैयायिका: खतो ग्टह्यत दति मौमांसका: ॥५ ॥ तच परमतं दूषयितुं खमतमाह प्रामाष्पेति। एवकारेण प्रामाण्स्य परतोग्टह्यल्वं प्रतिषिध्यते तल्लचणमाह प्रामां नामेति। प्रामाश्निक्यस्तु सत एवेस्यक्रम्। तच प्रामाण्यसरूपं निरृप्य खतस्वं निरवकि तस्ेति। प्रामाप्यसेत्यर्थः । खननब्देन प्रामाध्मु- यते तस्याश्रयो ज्ञानं तङ्गादिका यावती सामयो तङ्राह्यतवं खतस्त्व- भित्यचरयोजना ऋच् भट्टा एवं योजयन्ति प्रथममयं घट दति ज्ञानं जायतेऽनन्तरं मया घटोज्ञात इति घटस ज्ञातलं प्रतिस- नोयते तया जाततया ज्ञानमनुमोयते। तथाहि घटोज्ञानविषयः। भाततावत्वात् सुखादिवदित्यनेन प्रकारेण जाततालििङ्कानुमित्या घटज्ञानं तब्निष्ठं घटत्ववति घटत्वप्रकारकं प्रामाएं च मटद्यते। ततक खात्रयख घटज्ञानस य्राच्िका यावतौ सामगी जाततालिङ्ठ- कानुमितिरूपा तद्राद्यत्वं प्रामाश्म्य खतस्तमिति तञ्चित्यम्, ज्ञानविषयतातिरिकज्ञाततायां प्रमाणाभावात् । ज्ञातो घट दति प्रतौते ्ज्ञानविषयत्वनाप्यपपत्तेः। श्रन्यथा दृष्टो घटो ध्वसोघट इति प्रतोत्या दृष्टत्वादिकमपि सिध्येत। किञ्वातोतोघटोज्चात दूत्यनुसन्धानेन तनापि ज्ञातता सिध्येत्। न पेष्टापत्तिर्निराश्रय-

२७०

तत्प्रकारकत्वं तस्य स्वतर्वं-नाम यावत् स्वाश्रयग्राइक-

धर्मासभ्भवात्। किस्(1) जातताया अपि ज्ञानविषयतया तथापि जातता सात् तथानवस्थाप्रसङ्गस्तस्माद् ज्ञातताया ऋपामाणिकल्वास्त- सिङ्गकानुमित्याज्ञानं प्रामाखस् स्टद्यत दत्यमक्कतमेतदिति मन्य- माना:। प्रभाकरास्तु एवं वर्णयन्ति घटमहं जानामोत्येवं रुपं ज्ञानं घटं कर्मा तथा भाषयति पात्मानमात्रयतवेन सं खप्रकाश्नलेन ततस खाश्रयज्ञानस व्ाचिका यावतौ सामय्रो खप्रकाभज्ञानरूपा तथा खनिष्ठप्रामाष्य ग्टह्यत दति प्रामाध्यस्य खतस्वं तद्पि न जन्यज्ञानस्य खप्रकाशते मानाभावात्। अ्रन्यज्ञानेनान्यग्रह्तण- Sतिप्रसङ्गात् तदिद्मण्यसक्कतमितिमन्यमाना मुरारिमिश्रा एवं योजयन्ति घटेन्ट्रियस्रिकर्षानन्तरमयं घट इति ज्ञानं जायते पाद् घटमहं जानामोत्यनुव्यवसायेन व्यवसायज्ञानं ग्द्यते विषय विषयज्ञानं व्यवसायः । विषयिविषयज्ञानमनुव्यवसायः ततस खात्रयस्य व्यवसायस्य व्यवसायस्य याच्िका यावती सामयी अ्नु- व्यवसायादिकपा तथा व्यवसायनिष्ठ प्रामाखं गद्यते। तेन तखय पूर्वसुपस्वितत्वादिदमेव प्रामाध्यतस्वमिति तत्तुकं अनुव्यवसायसय प्रागेव निरसलात्तन तङ्गहणायोगात्। मनसः प्रामाश्सय निराशन- लेनात्मान संयोगासनवसयोत्ततवाच ज्ञानस मानसप्रत्यच्ततायोगात्। तम्मादिद्मसङ्गतमित्यभिप्रेत्य खपचे खतस्लजचएं योजयति

(१) न, व, नम्मादिति सा० ।

हतौयपरिच्ेदः। २०१

ग्राझ्यत्वम्, सवाश्रयोद्टत्तिम्ञानं तङ्राइकं साक्षिचैतन्ं तेन तन्िष्ठं प्रामाएयं गह्यत इति स्वतः प्रामा- एयम् ॥ ई।

खात्रथेति। ततख सात्रयख याषिका यावतौषामयौ साचोकपा तङ्गा अतं प्रामाशसय खतस्वमित्याह इति खतः प्रामाध्मिति। न्वेवं भवतामपि सािषि किं प्रमाणं न तावत्त्यचं रपादि- हो९)नलेन पन्ुरादगोचरत्वात् मनसोऽनिष्द्रियतेनाप्रमाणलाच। नाय्यनुमानं तव्याप्यलिङ्गाभावात्। मचाहङ्कारोडमात्मा दृश्सलाद घटवदित्यनुमानेन पचधर्मातावज्ञात् साचिषिद्धिरिति चाचम्। पचतावच्ेदकानिर्वचनेनानुमानावतारात्। ऋतएवाहट्ार: खव्य- तिरिऋद्रष्टको दृव्वत्वात् संमतवदिति परासम्। नाय्युपमानं तखय

तदनुपपत्तेरभावात्। नय सुखादिव्यवहार: •खगोचरज्ञानं

रिति वाच्यम्। सुखादिव्यवहारस्यात्मसमवेतसुखादिविषयज्ञाने- नोपपन्मलेनार्थापतेरव्यथोपपत्तेः । तम्मात् प्रमाणाभावस्य तवापि सुख्यलात् कथं प्रामाश्यस्य साचियाद्यलं खतस्तं वेत्यतः प्रामाथ्यथ परतस्मसपगनाव्यम्। परतस्तं नाम यावत् खात्रवग्ाहकाति-

(१) म, व, रडितल्ेनेनि पा० ।

२७२

म्कते। प्रामाखतवं तभ्यनुमानेन मझ्ते। तथादि विवादगोचरापवं व्यवसायज्ञानं प्रमाएं भवितुमईति समर्थप्रवृत्तिजनकत्वाद्यतिरेके- णाप्रमाणज्ञानवदिति। भ्रथवा प्रथमानुव्यवसायेन व्यवसायो गटद्यते। द्वितौयानुव्यवसायन तब्रिष्ठं प्रामाशम्। श्रन्यथा प्रथमोत्पनं जलभ्ञानं प्रमाणमप्रमाएं वेति संभयो नस्याद्नभ्यासदभ्नायाम्। तस्मात्परत एव प्रामाणयह दत्यनोच्यते "साची चेता केवलो निर्गुएसेति" "वाचः साची मनसः साची" "एतदो वेत्ति तं प्राङ्ज: च्षेचज्ञमिति तदिदः" "ज्योतिषामपि तञ्ज्योतिस्तमसः परसुष्त" इत्यादि श्रुतिस्पतिभतेभ्योऽज्ञामतत्कार्य्यावभासक: साचौचिदात्मा-

तासामर्थान्तरपरत्वमिति वाच्यम्, उपक्रमादिखिद्गस्तचेव तात्पर्य्यख निचितलेन तदयोगात्। तथानुमानादृपि तत्सिङ्धिः। तथाहि

वा खष्यतिरितद्रष्टकः दृश्यतवाद् घटवत्। नचाप्रयोजकत्वं निरू- पाधिकत्वसहचारभङ्गप्रमङ्गात्। एवं सुखादिव्यवहारस्य खगोचरज्ञानं विनानुपपत्यासाचिसिङ्टिः। नचात्मसमवेतसुखादि विषयज्ञानेन तद्मावहार इति वाच्यम्। जन्यज्ञानस्यात्मसमवेतत्वासिङ्गः। श्रन्यथा "दीधोरभोरित्येतत्सवं मन एवे"ति श्रुतिविरोधप्रसङ्गात्। जीवातम. समवेतसय नित्यन्ञानस तवयानङ्गोकाराच। किज्ञात्मन: संयोगस्य सम्बन्धिनो निरवयवतयानिराकतत्वमात्म्ानि ज्ञनोत्वजेर मम्भवेन

र्थापत्तिखानुभवैः साची बिद्धू इति तेन प्रामाणं ग्टद्यत

छतीयपरिखेड। २०२

रति सतकं प्रामाच्यख् ससवति। एतेन प्रामाचक परतोय्याख्लं प्रत्युकम्। अनुव्यवसायस प्रागेव निरसतया तेन ज्ञानं स्ुयत रति दूरत एव द्वितौयानुव्यवसायेन प्रामाथ्य यहो दूरतरः। किस निखितप्रामाश्ेमानुव्यवसायेन प्रामाथं ग्द्त बाहोसिद निखितेन वा। नाययोऽनवस्यापते: । तथादि बनुव्यवसायस खतः प्रामाच्यनिवयेऽपषिद्वान्तापन्ते:। प्न्येन पेत्तखान्येन तस्ाप्यन्येनेत्य- नवस्यापते:। नय विषयान्तरासस्वारादनशोपरम इति वाचम्। तर्खजानिखितप्रामाश्येनानुव्यवसायेन प्रामाख््रपर रत्यायानं ततसानु- व्यवसायेनेव प्रमाणग्रशेऽस्त। किं तेनापराङूम्।

ज्ञानं प्रभाणं न वेति संग्रयो न स्यादिति तेश्। दोषवभ्रेन तदुप- पत्तेः। नय निथितेऽ्यें दोषवभेन कथं संगय दति वाच्म्। दोष घटितसामय्यास्तादृशसभावत्वात्। ब्न्यथा प्राचा प्रतौचितव- भ्रममंत्रयान्यतरानन्तरं सूर्य्योदयादिनेयं प्रायोति निखयानन्तरं

तस्माद प्रामा थ्यग्रड्ा शून्ये नादेनेवा नुव्य वसायेन प्रामाश्यनिखयः । मन्यथासर्वधानान्वामप्रसङ्गात्। एतेन द्वितोथो विकस्पपरासः। अनिखितस्य तङ्काहकत्वायोगात् शप्रामायन्ट्ाशून्यलेव ज्ञानस विषयनिखायकलवाच्। ऋतएवानुमानेन प्रामाखं स्टद्यत इत्यपास-

तट्यभावखानरवात्। तम्माव्साचिणेव वृत्तिज्ञानमिहं प्रामाण

85

भग्रामाएयं (तु परतो गृद्ते। तब् तङ्भाववति तन्यकारकत्वं तद्भाववश्वस्य। उत्तिज्ञानानुपनीत-

नन्नेवं वत्यप्रमाध्यमपि खत एव ग्टदयतासुक्तन्यायस तथापि तुखलादित्याप्श्माह प्मामाश््रमिति। किं तदप्रामाच्यमित्यत ब्ाह तर्मेति। ऋ्रद्ति प शुत्दाविदं रजतमिति ज्ञाने रजताभाववति रजतप्रकारकत्वं वस्तुतो रजतस्य तचाभावात्। मय भूतले घट रति प्रमायामतिव्याप्निरिति वाचम्। भृतलघटयो रेक चेतन्याथ्य- ललेन तदति तव्कारकतया तन्नमायां तदभावाच्कुत्तौ तु तत्- मानवत्ताकतया रजतथ्य तनासल्चेन प्रातोतिकरजतसत्वेपि नाति- व्यात्तिर्नलसभाव रत्यर्थः । वृन्तोति। नेदं रजतं किन्तु शक्तिरिति

लेन तत्ाधिया यरोतुं न अकते। म्न्यथातिम्रसङ्गात्। तस्ा-

तथाधि ज्ञानानतरं प्रवृत्तिद्विधा संवादिपवृत्तिर्विसंवादिपषृत्ति- खेति बाचा पासपर्थ्यन्ता। द्वितीया तच्कून्या तब विसंवादिपठृ्त्या- डमानायं ज्ानसानुमोयते। तथादि विवादासदं शफी रजतज्ञान- मपामार्चं भवितुमईति विसंवादिप्त्तिजनकत्वाद्यतिरेकेष प्रमा- वदिति ज्ञानगाह्ि(थकातिरितेनानुमानेन ज्ञानसाम्रामायं नियो-

(१) (ब) 'तु' पाठी न। (९) म, क, वाषकति पा। (९) म, क, वायकेति था।

२०K

त्वेन साक्षिया अहोतुमशक्वतया परत रवाम्रामाएयं युद्ते ॥७।

यते ज्ञानं तु साचिष् ग्टहातेऽमामार्च पुनरतुमानेन तक्मात्यरत एवाप्रामायं म्द्त इति भाव:। एवं प्रमा खत एवोत्ययते व खतस्वं नामोत्यत्तौ ज्ानसामान्यमामयरोमाचप्रयोष्यतम्। नया- प्रमायामतिव्या प्निस्तथ्यासतद तिरिकदो षजन्यतवात्। नय प्रमायामपि दोषाभावजन्यतया परतस्वापत्तिरिति वाच्यम्। परमत राणजन्य- तखेवोत्पत्तौ परतस्लेन विवचितत्वात्। तथ्यासमाभिरनङ्गीकारात्। प्रमामाचेऽनुगतगुपस्यासभ्भवेन तस्याप्रमाणिकतया व प्रमायासव्- न्यत्वानुपपत्ते: । किस् दोषाभावस्यापि न प्रमाहेतुतमभावमानसय स्ुत्या करणत्वप्रतिषधात्। किन्तु दोषाभावस्य परमते दण्डलादि- वद्नुकूषमानलम्। ऋपि च दोषसान्वयव्यतिरेका्म्या प्रमोत्पत्ति- प्रतिबन्धकत्वेन तद्भावस्य कारणलं न सभ्वत्येव। प्रतिबन्धका-

लवात्। तस्मात्खत एव ज्ञानसामान्यसामग्रोमानातामोत्वय्यन इति सिङूम । अपमा तु परत एवोत्यययते। ज्ञानसामान्यवामन्यतिरित्तथ

दुत्यन्तावपि परत एवाप्रामाश्यमिति सर्वमवदातम् ॥ क॥

(१) ग, सेनि पाठी भ।

२०ई

म्रामाएयस्वतल्व पव्चे संशवी दोषवश्यादुपपद्यते। इत्ययं (प्रमाससंशयो वेदान्ताड्वितीये ब्रह्मषि प्रमाणं न बेति संशयः। करणगता सम्भावना सा व अ्रवये मिव- सते। तब निरूपितम्। तद्पि शवसं शरोरक प्रथ- माध्यायपठनेन निष्पदते। प्रमेयगतासभ्भावना द्ि-

मिदूं जयज्ञानं प्रमाणमप्रमाणं वेति संशयः कथं स्यापिखितेऽयें संग्रयायोगादत बाह प्रामाश्ेति। खत इति ज्ञानगाहकयाछातपक्ष रत्यर्थः । दोषेति। दोषघटितसामय्या: वशवत्वाआ्माषयंत्रय उपपद्यते हत्यर्थः । एवसुत्पन्ती मनौ व प्रामाश्यस खतस्ख निखितत्वात् प्रामाखनिययेन संभयनिवृत्तिहत्पद्यत दत्यभिप्रेत्योमां प्रामाश्य्रमंधयमुपसंहरति इनौति। ददानों करणसंभयं निरुपयति वेदामेति। सा कस्माभिवर्सते हत्यपेचयामाह सा पेति। तर्हिं

तात्यय्यनिरपपावसरे रति प्रेष:। तख त्रवपं कुती निष्पद्यत रत्याभशवाह भारौरक इति। प्रमाणगतासभ्भावनां दविप्रकारा निहय्य प्रमेयगता संभावनां निरुपयितुं विभजते प्रमेयेति। नेयमनात्रगता सभावनेत्याकाङ्गायामाह सापर्वेति। ब्रयं

(१) [क] प्रमाच दति पा।

विधा मनात्मगतात्मगता चेति। स्वाखुर्वा पुरूषोनेत्य- नात्मसंशयः। भात्मसंशयोऽनेकविधः। त्वादि ब्रभ्मा- द्वितौयं सद्वितोयं वा। भद्वितीयत्वेऽपि म्ानन्दगुसकं वानन्दस्वरूपं वा इत्यादि परमात्मगतसंशयः। भात्मा देदाय्यतिरिक्को वा न वा देवद्यतिरिक्तत्वेऽि कर्त्ता वाडकर्ता वा अकर्तृत्वेऽि चिद्रूपोऽचिद्रपो वा चिद्रूय-

साधारणदर्भनजो विभेषदर्भनेन निवनंते इति द्रष्टवयं विप्रति- पत्तिजन्यात्ममंशयोऽनेकप्रकार दत्याड पात्मेति। विदङ्धार्थप्रति- पाद्कानेकवचनं विप्रतिपनि:। या भाव्यकारेण निरुपिता(९)। देहमाचं वैतन्यविभिष्टमात्मेति प्रालता जोकायतिकाय प्रतिपनाः।

शून्यमात्तोतयपरे। देहेन्द्रियादिव्यतिरिक: संवारी कर्त्ता भौन्रेत्यन्ये। भात्मा तु केवल भोता न तु कर्त्तेतेंके। (१तदन्य: सर्वज्ञः सर्व- पतिरीयर इति केचित्। भात्मा तु भोका व रत्येके। एवं वहवो विप्रतिपणा दत्येवं विप्रतिपत्तिव भाष्जायमानमनेकप्रकार- मात्मंभयं दर्शयति तथाहोतादोति। "सलिस एको द्र्ाउदेत" रत्यादि नुत्यादेनात्मावगन्यते। म चोपाधिभेदाद्विविध: परमात्मा जोवात्मा पेति। तब माषो- पाधिक: परमात्मा। खुनसूतकारणधरोरोपाधिकों जोवात्मा स

[१] ब, दर्शिर्वेति पा।(१] न, नदनिरित् दनि था।

त्वेप्रपि भानन्दात्मको वा न वेत्यादि जोवगतः संभयः। जोवस्य सविदानन्दरूपतवेऽपि परमात्मना सहैवषं सम्भवति न वा ॥८ ॥ ऐक्येडपि तज्जानं मोक्षसाधनं न वा मोक्षसाधनत्वे- डपि तज्ज्ञानं कर्म्मससुचितं मोक्षसाधनं वा केवलज्ञानं

एव कर्त्ता भोत्ा व उपाधिविवेनेन इयं किन्तु इइड्रोउद्रैतो भवति। तदुकम् । ,"जोवात्मा परमात्मा पेत्यात्मा द्विविध ईैरितः । चित्तादाक्याचिभिदेहे जौवः सम् भोमृतां श्रजेत् । परमात्मा सचिदानन्दसादाक्यं नामरूपयो: । गत्वा भोग्यतवमापमसद्विवेके तु नोभयम्" ॥ एवस पूर्वोक: परमात्मा तत्पदार्थः । जोवस्ं पदार्थ:। तत- सत्यदार्थखय परमातनः संत्रयमनेकप्रकारं दर्भयति बक्मेति। चादिधम्देन ज्ञानगुणकं वा ज्ञानस्तहपं वा सन्ताजातिमद्रा सत्ता- सरपं वा सगुषं वा निर्गुणं वेत्यादिसंग्रया ब्टझन्ते लं पदार्थे संगयमनेकप्रकारं दर्भवत्यात्ोति। चादिभन्देनेन्द्रियादयो ग्टश्न्ते। भनायादिगमदेन परिणामो वा कूटसो वा सत्ताजातिमान् वा मद्रूपो वेत्याटिसंग्रया म्टझने। एवं पदार्थसंभयं प्रटुम्य वाक्यारचें संभर्थमाह नौकखेति ।र। रदानों मोचसाधने संभयं दर्वति ऐकोडपोति। ऐक्वगतेति।

२०८

वेत्येक्यगतसंशयः। भयं सर्वोऽपि संशयो मननेन तर्का- त्मकेन निवसंते। तर्को नामानिष्टप्रसक्ः। व्याप्यारो- पेख व्यापकापादानमिति यावत्। व्यात्याश्रयो व्याप्यं व्याप्तिनिरूपकं व्यापकम्। तथाच यदि प्रपण्नः सत्य- स्स्यात्तहि अरद्धितीयश्रुतिविरोध: स्यात्। ट॥

ऐक्यगतसज्जानगतः संग्रयः। न्यं संश्यः कस्मािवर्सत इत्याड प्यमिति। ननु कोडयं तर्कों येन सर्वौऽपि संग्यो निवर्न्तते तभार तर्कोनामेति। प्रसन्नयतौति प्रसङ्ग: अ्निष्टप्रमञ्चक दत्यर्थः । तमेव विष्ृपोति व्याप्येति व्यापनेति व्यापकम्सञ्जनमित्वयर्थः। मसु किं तद्यापं किं तद्यापकमित्याकाङ्कायां तदुभयं व्युत्पाद्यति व्यात्तौति। व्यात्तिं निरुपयति जापयतौति व्याप्निनिरुपकं व्यात्रिप्रतियोगीत्यर्यः । व्याप्तिः पूर्वमेव निकपिता दति भाव:। एवं तकें निरुय्य वह- स्कीसस्तत्संप्रयनिवर्तकानुदाहरति तथायेति। प्रपसष् सत्यले

पदोति। नय भेद्युतिविरोधादद्वितीया, श्रुतेरन्यपरतथा न तद्ि- रोध इति व्राचम। फजवत्यज्ञावेडयें सुतेस्तात्र्यंनियमाददेतस्या- मातलेन तज्चानाभिरतिम्यपुर्षार्थसन्वेन वाहैते भुतितात्पयंख युन्नलाच तकतेरन्यपरतं भेद्स मानान्तरसिडूलेन नम्मति-

यदि परमात्मा जीवभिन: स्वात् तहि बादिव- दनात्मत्वेनानित्य एव स्यात् ॥१०॥

तसय भबभ्वतौ'ति मेददर्भिनोऽनर्यंत्रवणात्। 'प्रथ चोऽन्यां देवतासुपासेऽन्योऽसावन्योSइमस'ति न स वेद यथा पछरि'ति भेदख निन्दितलान। मुतेसन तात्पयं न सम्वत्येवातोऽद्देतश्रुते-

पम हति प्रपशख् सत्यतासुपपन्रम्। एवस ब्रहाण: पारमार्थिक- लमदितीथलमनेन तर्केष विद्यनौति भाव:।।।। जोवपरमात्मैषय मंत्र यनिवर्सकं त्कसुदाहरति यदि परमा- कीति। नय परमातेव नासि यस्यानित्यतमापदेतेति वाचम्।

रथंत्ादानर्थका मतदार्थानामि"ति जैमिनिना कासष्य वेदस विधिनिष्ठतया प्रामाच्ख प्रतिपादितलवादोपरप्रतिपादकभ्ुतिनां तविकदृतया खार्यें प्रामासायोगात् कथं तबलेनेतद्भ्युपगम:ः ।

मिति वाचम्। कर्जादिक्तावकतथा विष्यपेचित देवता दिप्रक्राशन- परलेन का विधिपरलेन प्रामाछरोपपते:। जय भिन्नप्रकरवनिठानां कयं कर्मविभिपरलमिति वाचम्। तर्भुपासनाविधियरतोपपतेः। नयोपायना विधिभ्नेवलेन परमातानः सिदूत्वात्कयं तद्भाव दतति वाचम्। "असावादित्यो .देवमपुगरित्वादिनादिते मधुखो-

परमाताप्रतिपादक भुतिनां तत्पतिपाटने प्रदत्तिनिटृत्योरयनवेव तब सङ्गतियश- योगात्। परमात्न: सिद््वस्तुतवेनापरिच्क्रिव्तया देयोपादेष- सून्यतया तन्प्रतिपाद्नपलाभावाड्। तस्ादेदनमाचस विधित परतेन प्रामाध्यमभ्युपगन्तवयम्। तस्रात्कथं त्ुत्यादिभि: परमात्ा- भ्युपगमोपतो निर्विषयोडयं तर्क दति। पभोधते परमात्माव्रभ्म- मन्यपगन्तव्यः। मय तब प्रमाणाभावः । भ्रुतिकृतीतिहासपुराणानां सच्चात्। तथा दि "स देव सौन्येदमग्र अधौत" "एकमेवाद्वितीयम्" "सत्यं ज्ञानमनन्तम्बरह्म" "विज्ञानमानन्दम्ब्रह्म" "यः सर्वभ्जः स सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः" "एव सर्वेच्वर एव सर्वज एब्रोऽन्तर्थामो" "यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या भन्तरोडयं प्ृथिवो न वेद यस् पृथिवो भरोरं यः प्ृथिवोमन्तरोऽयमयत्येष त प्रात्मानर्यान्यमतः" "ब्रह्म वा रद्मग्र पासौत" "बात्मा वा इदमेक एवाय बागोत्" "यदेदादौ खरः प्रोत्लो वेदान्ते व प्रतिष्ठितः। तख् प्रछ्तिधौनख य: पर: स मढेवरः"॥ .. नारायण: परम्बह्म त्त्वं नारायण: परम्। नारायण: परं व्योतिरात्मा नारायफ: परम्। सतं सत्यं परम्मझ्न पुरुषं रणां पिक्गलम्। अर्ध्वरेतं विरुपासयं विशवकपाय वे नमः ॥ तमोच्राषां परमं.मडेवरं नं देवानां परमश् देवतम्। 36

पतिं पतोना प्रथमं पुरसा- विदाम(1) देवं सुवनेश मौदम्।। "स एव रढ प्रविट्ट मानखाग्रेन्दः"। "य द्वासके"। "एतहे सत्यकामपर सापरम्मत्त हिरयनमें जनवामास। पूर्व स नो दुधा सभया संयुनमु। यो मझ्ाथं विद्धाति पूर्व थो वै वेदाख प्रत्ि- पोति तखे तं ४ देवात्ा बुद्धि प्रकाशं सुसुचुर्वे भरपमईं अ्पषे"। सर्वापि रृपाणि विचिन्न् धौरो नामानि कल्वाभिवट्न् चदाले। सपट्रटानुमन्ता व भर्ता भोक्ा महेशर:। परमात्मोति चाययुक्रो देवेडािमन् पुरुष:पर:॥ सर्म सर्वेषु भूतेषु लिष्ठनं परमेव्वरम्। विनम्वत्खविनश्यनां यः पश्वति स पश्ति। "उत्तमः पुरुवस्वन्यः परमात्मत्युदाइतः। ईचर: सर्वभूताणां स्हशेडयुन निष्ठति.। भाकांश्मेकं दि चथा घटादिषु पृथक् प्ृथक। तथासमेकोऽय्यनेक: ख्यात् जसाधा रेम्विवांछमान् ॥ बेमजखेगर ज्ञानादिछद्ि: परमा मता। ममान्तरात्मा तव व ये चान्ये देडिसक्त्रका: । सर्वेषां साचिभतोऽसौ न चाज्यः नेनंचित कचित्। विंघमूड्र विभ्सुनी, विधवायांचि वाज्कः।

(९) अ, विजामेति पा।

दवोगंमिसेक। श्नू

एकसरति भुतेकु बेरचारी थचा सबम्। चट्चरं परठाल व हैशर: परः पुमान् ॥

प्रधाननुमादि जगवापसस्तू:।

मझावरमज नित्यं यथासौ पुरुषोत्तमः

ॐ नमो वासुदेवाय छडूजानसभाविने। वस्याशया जगस्सष्टा विरसि: पासको इरिः। अंचरिता कालदद्राख्यो नगसस्े पिनाकिने।।

भान्ता: संन्यासिनो यान्ति तसी मोचाताने नमः"॥

सुकसभावं सर्वभतिमनन्तकख्ाणगु एकपरमात्ानमुपक्मोपसंद्ारा- दिचिद्नििततात्वर्व्याचि प्रतिपाद्यन्ति। न वेवामर्थान्तरता युक्ा सुतहान्यमुतकष्पनाप्रसद्गात्। नवरषा कर्चादित्तावकलं भिन्न- प्रकरणखलात्। गयोपायनाविधिपरतवं तट्भ्रवणात्। नचा"त्ा- वारे ट्रखव्य" रत्वादिअ्वणात् ज्ञानविधिपरलं नावस प्रमाणवज् परतन्त्रतथा कर्सतुमकर्समन्यथा कर्समश्रकालेन विधेयलायोगात्। नवरषां विधिपरलागश्ोकारे प्रकृत्तिनिवृत्योरसश्भवेन सप्तिपद्ञा- योगाद्प्रमाप्याप्रामाछ्ापत्तिरिति वाच्यम्। 'पुत्रस्े जात' दवति वाचयभ्रववान्तरं हर्वादिनायुमानेन पुनादिपढानां सङ्गतियद्दर्भं-

बरैत चिन्तानौँख्मे

नात्। तथाभापि शदुपपत्तेनामाप्रामाच्यापत्ति:। नय नधाओौरे

तिपाधपर मातनोऽपरिष्क्ियलेन हेयोपा देववाभा वेनानर्थक्यस्ेति वाचम्। परमात्मनो मानान्तरायोग्यतयाऽज्ञातलेन तज्ज्ानात् परमपुरवार्थसन्भचेन तम्मतिपाद्कवेदान्तानां प्रामाच्यप्रयोजन- लोपसे: । किस्व जानविधिपरले वेदान्तानां विधेयज्ञानसाध्यस मोचस खर्गा-

नच तदिषं सर्वे मोचवादिनो मोचं नित्यमन्युपगच्कन्ति। ततस सर्वतम्वरविरोध: प्रसच्चेत् "चनावृत्ति: भम्दादि"ति सूबविरोधस। तस्ाट्युक्मेतत्। धपि प मोक्षो नाम ब्रह्मभावो वाऽज्ञाननिट- सिर्वा सर्वथापि तस्य ज्ञानेकसाव्यलेन विधेयज्ञानजन्यापूर्वस्यानुप- योगाभिरर्थंको ज्ञानविधि: । किस्त मोचस्योत्यन्याययभवेम जानेक्यव्यञ्तवा ज्ञानविधिर्निर- चंक:। उत्पत्याद्यन्यतमख्य विधिफलत्वात्। भभिव्यत्रिस्तु प्रमाण- जन्येन नेवलज्ञानेनापि सभ्भवति। किस् ब्रह्मज्ञाने विधिराहो- सिसतसाधने अववादौ वा। नाय्यो ब्रह्मणो विधेयज्ञानविषयत्ा- योगात्। अन्यदेव तट् विदितादथोडविदिताद्धौत्या"दि श्रुत्या मश्णो विदिक्रिया कर्मात्वप्रतिषेधात्।

निपुणमतिर्भवान् तो ज्ानाविषयस्योपासनाविषयलं नवोति। कित् "घडा पानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते वदेव ब्रम्म लं विद्धि नेदं

हतसपरिकेद:। २८५

यर्दात्मानन्दो न स्वात्ताई कोऽपि म व्याप्रियेत'

भविषयत्वे ब्रह्माणः भास्त्रयोनित्वादित्यधिकरणविरोध दति वेजर। रविषठाज्ञाननिवर्त्तकलवन तद्विषयलोपचारादविरोधः । न द्वितीय: रषटापन्ते:। वेदान्तानां म्रध्मणि महातात्पर्य्येयवान्तरतात्य्व्वेक अवषादिविध्यपगमे वाधकाभावात्। तस्मादेदान्तानां विधिपरत्ा- सभ्भवात्, सङ्गतियइसभ्भवास। फनवद्ज्ञातायंबोधकलवेन प्रामाख्- सब्वाज् तन्मूलभृतम्ृत्यादौनामपि तुखन्यायलाक्ुत्यादिभि: पर-

. जड़सय कर्भपः फलदाढतायोगात् परमात्मावश्यमभ्यपगन्तव्:। तदेतत् सर्वअभिप्रेत्य भगवद्ादरायेणोक्तम् "फलमत उपपन्ते"रिति तस्मात् स परमात्मा यदि जोवभिन: सात्ता्ईि घटादिवद्ना- त्सत्ेनानित्य एव सयात्। नय तदिष्टं नित्यत्वप्रतिपाद्कश्रुतिमृती- तिशसपुराणविरोधप्रसक्गात्। एतेन साञ्ादय: परक्षा वेदि- तव्याः । भचेतमसय प्रधानखाप्रमाणिकतवेन परमेश्वरस्ेव जगती- Sभिवन निमित्तोपा दानलादत एव पतश्जलिनैयायिकादयोऽपि निरा- कताः। निरपेचेश्वरसय निमिस्तले वैषम्यनेर्धृष्यम्रसद्जात् श्रुत्या- तदशेकारे यथाम्ुति सोपाधिकसगणेम्वरसयाभिन्ननिमित्तो पादानलं तश्थेव मायाविनिरमुत्तस्य प्रत्यगभिन्नल्वसुर्तदोवपरिवाराय भुत्ा-

वथत्वान्ततो मह्मात्मैष्यसंग्रयो निवर्तत दति भाव: ॥१०॥

शत्याहिव्याप्यारोपेय व्यापकमसज्जनरूपा लर्काः श्रु- त्युक्ता द्रशव्याः। एतब मननं निरूपितमेतनामनम् शारीरह्वितोयाध्यायपठनेन निष्पयते। संशयवरोधि- नाननियय: ॥११॥

रदानों शोधितलंपदार्थसय सखात्मत्वसाधकं तर्कमुदाहरति यदात्मोति। भात्ा शोधितलंपदार्थ:, भानन्द भ्ानन्दसरूप: कोऽपि कविदपि जनो न व्याप्रियेत न प्रवर्जेत साथमित्यय- रार्यः ।. तथाच झुतिः "कोशेवान्यात्कः प्राथाददेव भाकाम बानन्दो न सादि"ति वद्यप्यपाकाम्नष्दः परमात्मपरः 'भाका- शोऽर्यान्तरत्ादिय्यपदेभादिति न्यायेन रवं सेवाथं सव्धान(न्ो भवनोति पूर्ववाच्ये रसशनब्देनानन्दवाचिना परमातनो विवचित-

चिटलप्रतिपाटनेन तखैव विवचिततवाच। मष्येऽपि स एव विव-

सरपभेदाभावात्। प्रमापि भुति: प्रमाणं भवत्येव। नग्ेवं रर समवेतसुव्ार्वमपि प्रवुत्तिसस्वात्। कथमनेन तर्वेषातान: सबा- तनः संखालाकलसिडिर्न सबलेनेव सखसयोहे मलाम खपमवेत-

[१] क रपायकमर्का द्रति पा।

सुखलेग गौरवात्। न सैवं बैरिसंयोदेभेनापि( प्टात्तमवा दति वाचम्। तख्व्र प्रेमगोचरतवाभावात्। सवद्पसुखख निरपाधिक- प्रेमगोचरलेन तदुहमेनेव निष्पाधिकप्रटत्तेरदर्भनात्। नय जिर्- पाधिकप्रेमगोचरलमपि सखसमवायिलेनात्न इति वाचम्।

तत्वव्विदत्ि तत्माव्सर्वेषां खारयें प्रदत्तिदर्भनादात्ा सबसरूप पवेति भाव:। भादिभष्देन यदि परमात्मानन्दो न खात् तगा- प्रेर(१)पुरवार्थलं खात्। यदि परमात्ा चिट्रूपो न खात्। तर्ि घटाटिवव्जड़लेन सूर्य्याद्यवभासकलं न संभवेत्। नषेष्टापत्ति: "तख्य भाषा सर्वमिदं विभाति: तच्कुमं व्योतिषां व्योतिः बाषारमानन्द- मखण्डवोधं विज्ञानमानग्दम्बद्त" "व्योतिषामपि तञ्ज्योतित्तमयः परसुचत" इत्यादि श्रुतिमृतिविरोधप्रसङ्गः। यदि परमातमां सगवस्थास्तर्दि चिर्वि भेषसरूपप्रतिपाद्कत्रुतिविरोध: जात्। षरि नोवचिद्रूपो न खात् तर्हिं जड़लेन सावयवतया चढादिवहंगाता लेन जमदान्ध्यप्रसभ्क:। "योडयं विज्ञानमयः प्राणेतु रयन्त्धोति: पुरुष: (१)सवं व्योतिर्भवति" "त्ेनं बेनी तथा सलं अकान्यति भारत?" रत्यादिमुतिस्यतिविरोधस मबण्येत पद्यात्मा कर्ता सात्तर्ति विकारितयां परिषामिलेनानित्यस्थात्। बदि कर्म-

[१] व - युगोदेशो बापोति पाठ: । [९] म, -₹ पुषषार्चप्रसंत दति पाठ: : [९] न, बचाधमिति पाठाषिक:। [v] ज, परियामित्येनानित्यतं प्रपथेत।

स च दिविधः। यवार्थोग्यथार्थक्वेति। भविसंवादौ यथार्थ निथ्यः। स चोत एव "विसंवाद्ययवार्थनिवयः"।

ससुच्ितं ज्ञानं मोचसाधनं स्यात् तर्हि मोकखापि कर्षवतया: सर्गस्ेवानित्यलं प्रमव्चेदेवमादि तर्का स्टद्यन्ते। तर्षि तर्कात्मकं मननं निरुपणौयमित्याकाङ्कायामाह एतदिति। रदू मननं कुतो निष्पद्यतेऽवाइ एतनाननमिति। क्रमप्राप्तम् निवयस्य लच्षपमाह संग्रयेति ॥ १९॥ तं विभजते स पेति। यथोह्ेभं यथार्थं निरुपयति भरविसवा- दोति । परपर्व्यववाविज्ञानं यथार्थनिवयः निष्फस जारन विषवादि। भयथार्थ निखयं विभजते व पेति तर्क दति। सत्रो निदृपितः अतोतानन्तरघन्थ इति प्रेषः । विपय्ययलचणांमाए विपय्यय दृति। किमिदं ज्ञानस मिय्यालं न तावदाप्यलं ज्ञानस खरपेय तद्योगात् । नापि निर्विषयत्वनिर्विषयज्ञानाभांवादि -: त्याशड्गायामाह पततिंसदिति। तद्भावर्वत तज्ज्वानं मि्याज्ञान- मित्यर्थः। तवतो-ज्ानस वाधाभावेऽपि विषयवाधेन तक्षभवात्। बाध्यलं मानसय मिथ्यालमित्वर्थ: विपर्य्ययं विभजते व तेति बिर- पाधिकं विभव्य यथोहेखं व्युत्याद्यति पद्येति पुलाविति। रदं रजंतमिति थमः । वांझोनिषपाधिकथरम रत्यर्थ: । म्रहमित्याम्य- नरो निदपाधिकथम रत्यर्थः। सोपाधिकं ध्वमं विभव्य चचाक्रमं युत्यास्यति सोपाधिनेति। बोडितेति। वाज्: सोपाधिकश्रम

हवीयपर डेवः

सोपाधिको द्िविधः, वाद्य साभ्यन्तरथ्तेति। लोहित: स्पटिक इत्यादि: बाझ्:। आ्काशदिप्रपम्- धमोऽ्पि वाहय: सोपाधिक :; कर्माडविद्याकार्यत्वात्, तत्वग्ञानिनो निटत्तेऽप्यन्ञाने प्रारब्यक्षयपर्यन्तं प्रपथ्चो-

सत्यर्थः। सोपाधिक दति॥ सोपाधिकश्रम हत्यर्थः । नमु भकाप्ांदिप्रपसश्नमख्य कर्थं सोपाधिकश्रमलम् ? जपाकुसमादि- वत् तदसुपसंभादित्याभज्मार-कर्मेति॥ ननु ब्रस् कर्माविद्या- कार्यम्, तथापि कथं सोपाधिकतवम्? रत्याभसार-त्त्व- न्ानिन इति॥ ज्ानेनावरएर्भतिमद्ज्ञाने निवृत्तपि विचेप-

त्वान्तड्गम: सोपाधिक एव। न चोपाधेरतुपसंभः; कर्मबह्ित-

धिंकधमं दर्भयति-कतृत्वादोति॥ बं कर्तत्यात्मनि कर्ब-

छकढत्वा दिरात्न्यविवेनेनारोप्यते, तख्ासक्कलेन खतः कर्ला- थोगात्, वतसस्य सोपाधिकत्वमिति भाव: ।।

व्यासत निकपितमिति नियमाधिषधमलपच रवोरोकनः । यदि तु षोपाधिका-

37

२६०

पखन्धि() दर्शनात्। वर्तत्वादियम भान्तरः। खम्नो- डप्याभ्यन्तर: सोपाधिकब्रम एव, न तु स्मृतिः।

नैयायिकास्तु-सप्नमयथार्थस्रपं वदन्ति, ताखिराकतें

खमः बनुभव द्त्यर्थः॥ ननु खभन्य सतिकपलात् कथं भ्रमानु- भवतम्? न च- तत्तोललेखाभावादिदं पश्यामौत्यनुभवाच्च तथात्व- मिति-वाच्यम; दोषवभ्रेन तदितिस्याने इदमित्युदयात् खप्ः स्मृतिरेव, निद्रादोषवभात् पश्यामौत्यपि श्रम एव, श्रन्यथा

त्वत्तिसतद्नुभवो वा स्यात् ? तम्मात् मृतिरेव(र) खन्न दत्या- प्रश्लाइ-न स्मृतिरिति। जाग्रत्कालीनरथतदुचितदेभतदु-

नयात् पूर्वमन्ञानं निवलवे इत्याकाशादियमी निरुपाधिक एवेति मन्यन्ते। भाकाआदियमेद्यविद्याया दोषविधयैय देतुत्वं न तु कुसुमस्येवोपाधिविधया। यस्य यकूपवच्तं कापं तस्य पदार्थनरसत्निशष्स्य पदार्थान्तरे तद्गूपधमसमये सलूपाधिल्म्। यथा कुसमान्त:करवादौनां लोडित्यवर्डत्वादिषमवलेन सृप्रानां स्फठिकालदो लोचित्यादियिमं प्रत्युपाधित्वम् । अविद्योपाधिकतवं दि अमसामान्यस्य विदयवे दति वेन सोपाधिकले निकयाधिकध्रमस्थेवासिजधिप्रसड्ः । एवेम-साम्र- भमसोपाधिकस्पचोउपि वाप्यानः इति तदामय:। (२) सुतख्य रजतस्यायथार्यसंसर्मानुभवो धम इनि नयायिका मन्यन्े इति भाव:।

हतौयपरिच्छेद:। २६१

कर्मोद्रेके सकलविष येन्द्रियादिवसनावासितं निद्रादो- षोपसुतमन्त:करएं रवादिविषयाऽडकारेश ग्राइकेन्द्रि- याद्याकारेश रवादिविषयाकारटत्त्याकारेश व परिय-

चपसामग्रोवेशेन प्रातिभासिकर(१)जतोत्पत्यनुभवाविव खन्न- कालौनरथोत्पत्यनुभवौ न विसुध्येते द्वत्युपपादयति-तथा- हीति॥ दावनचादि: व्यावहारिकरयोत्यादकसामयरी, जागदनु

सामग्रो तदिलचणा च, ततो रथादयुत्पत्तिसदनुभवस् दववं युक्- मेव, अतो खप्नो(र) न स्मृतिरिति भावः ॥ नदु जागद्भोग- प्रद्कर्मणि सति कर्थ खप्नः स्यादित्याग्झ्माइ-जाग्रदिति॥ तथापि भोगप्रदकर्मोपरमे सुषुप्निरेव स्ात् न खप्न:, इत्या- पस्ाइ-स्वमति॥ ननु खने प्रमापप्रमेथव्यवहारख जायड्- वहारतुष्चतात्कयं रथादे: प्रातिभाषिकत्वम्? दत्यापड्म जाग- त्पदार्थसय भौतिकलवेन चिरखायित्वात् खन्नपदार्थस्य वासना-

(१) यथापूर्वांनुभवजन्यसंखकार: खृतिं प्रति कारयम् एवं सप्नेषि पूर्वांनु- भवजन्यसंक्कार: कारणम्। नच्चननुभूतस्य खन्नः। चनुभवस्ु इष जनमनि जन्माम्तर वेत्यन्यदेमत्। न सप्नमो रस: अभश्श्ादिकं वा खन्ने कस्यापि भासवे। चतएब मृनिकप: परन पूर्वदष्टेति भाष्ये मृनिरूपपदम्। वहनः रजतांभ्रमाने स्निरषि सवाधि न सृतिरिति रूपपद्प्रयोग इति भाव:। (९) सनुभूतस्जातीयस्येव खन्ने भानं न तु मखयेव। चतः खसमान विषयवसंखाराजन्यमात् न कुतिलम्। सृतिरूपलं तु चध्याससामान्यस्याविद्यमान- विषयल्बेन इति भामत्यादी वत्म् ।

अद्दैतचिन्ताकोन्तभे

मते। अन्त:करणोपहितसाक्षी स्वयमन्धानवभास्य- स्तत्सर्वमवभासयति। चतः खप्ने साक्षियः स्वप्रकाशत्वं. सुविभेयम्। जाग्रद्वस्थायां सर्यादितेजोभि: संकीर्य-

त्यभिप्रेत्याइ-सकलेति॥ विषयास्ेन्रियाणि च तेषां वासना: ताभिर्वासितं वासनाश्रयमिति यावत्॥ ननु भमस्य दोषजन्य- त्वात् प्रकते तदभावात्कयं भ्रमः स्ात् खप्नः? इत्याभसाह्- निद्ेति॥ निद्रादोषसत्त्वाङ्गमः सभ्भवतौत्यर्थः ॥ नमु अ्रन्तःकरएं सर्वाकारेण परिणमते चेत् तदानीं ग्राड्मयाइकव्यवहार: कथं

पापकोभयाकारेण परिणतत्वात्तथा व्यवहार इत्याह-रवादौति। ननु बालोकसहकतचच्तुष(१) एव रूपग्राइकत्वान्तदानौं तदभावा-

(१) यथ काचादिदोषोपच्ितं चचुरादि रजसाद्याकारेण न परिषमते

परिषामितं न तन्नःवरपस्य। म दि वविद्यातिरित्ञ मिथ्यावसुन उपादानं भवितुमपति। मषि या महठयोरियान्तःकरपर यादीना स्वरपसाम्यमस्ति। नषि बविद्याया दवाघटितघडनापटोयसवमन्तवरवस्य कुनापि नृप्म्। सन्यचाइन्त :- करयनेव सर्वेडनिर्वाचादविद्याया रवासत्वप्रसत्ः। चतोऽन्तवरणावचत्चतव्या- विमं निरवनित चतन्यात्ितं वाज्ज्ञानं अ्रमविषयाकारेण परिणमते इत्येवोरीकर शोयमिति संप्रदाय: । रतेन-पुनस विपययो द्विविष :- बन्त:वरपरजिकपो्डवि-

रोपविषयेति रजतडत्तिवेषचर्यां न अर्वति ।

२६२

त्वात् साश्चियः स्वम्रकाशत्वं दुर्विभ्रेयम्। खमे

विवेक्ु शक्पते ॥ १२ ॥

स्कथं रूपादयनुभवः ? इत्याग्रक्ता सर्ववासनात्रयान्त:करणोपचित साचिवलेन रपादिस्वविषयानुव उपपद्यत दत्याह-चन्तःकर- गोति॥ ननु साची साध्यन्तरेण प्रथते पेत्तदाऽनवस्या स्यात्। न सेतु पज्ञायमानो जड: कथं विषयमवभासयेत् ? दत्यामक्ार- स्वयमिति॥ खयन्नकाम्नमानत्वात्खयमन्यानवभास: सन् सर्व खप्पदार्थजातमवभावयतौत्यर्थः ॥ मनु जागदवखार्या साचिणः खयम्प्र का शत्वस्याननुभूयमानत्वात्कथमन्यानवभासतम् ? उत्याभ्क् जाप्रति सूर्यादितेजोभि: संकोपतयाऽविवेकिनां साचिणः खय-

काशत्वं सयहमित्याह-ऋत रवेति॥ यतः खर्यमन्यानवभाख: मन् तत्षर्वमवभासयत्यत एवेत्यर्थः ॥ सभ्नेयत्वमेवोपपाट्यति- जाग्रदिति ॥ यद्यपि जायद्वस्ायामपि खप्रकाम्रयाचिव लेन सूर्यादिव्योतिषां भानम् "येन सूर्यस्तपति तेजबेङ्र:" "तमेव भान्तमनुभाति सवें तख्य भाषा सर्वमिदं विभाती"त्यादि- श्रुतेः," खयमादित्यादिभिरनवभासयः "न तम सूर्यो भाति न चन्द्रतारकमि"त्यादिभुतेः, तथाप्यविवेकिनां साचियः खप्रकाशत्ं दुर्विशञेयमेव; जउप्रकाशे: संकोर्णलात्, खप्ने तु तत्ंकोर्णा-

२६४ अद्वैतचिन्ताकौसतमे

तथाप श्रुति: "स यच प्रस्वपित्वस्य लोकस्य सर्वतो माणासुपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपित्यमायं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवति

तत्ाचिणः खपकाशतवे श्रुतिमुदाइरति-तथाचेति॥ (१)सः वुद्युपाधिको जौवः। यम यस्यामवस्यायाम। खोकस्य जाग- त्पदार्थजातसय। माचाम् वासनाम्। स्वयं विहत्य स्ून भरी- राभिमानं मनुष्योऽइमित्याकारं त्यक्का। स्वयं निर्माय वास- नामयान रथादिपदार्थान् सह्ा। स्वेन भासा खोपाधि- भूतान्तःकर एविषयाकाररूपया वृत्त्या। स्वेन ज्योतिषा रप्रका पचैतन्यज्योतिषा। तरम् खप्नावस्यायाम्। स्वयं ज्योति- भवति जडप्रकाशानामादित्या दोनासुपरतत्वादात्ा खप्रकाभ चिट्रपसान् विवतयाऽवतिष्ठत हत्यर्थः॥ तच खन्नावखायां रथाद्यसदुचितदेशाख केऽपि न बन्तौत्यर्थः । म्रथ तदा। रथादीन् वासनामयान तदुचितदेशांख। सृ्जात उत्पादयति

परोरमभिप्रइत्याचेतनः सुप्नः सप्नानभिचाकशौति इडकमादाय पुनरेतिख्ानं हिरएमय:पुरुष एकइंसः" दत्याद्याः त्रुतयो ग्टद्तन्ते। श्ुतिं व्यापष्े- स्वयं ज्योतिरिति॥ ननु किमिदं खप्रकाभ-

(१) सरंदारोपच्ितचतन्यं खम्नाध्यासत्योपाद्नमिति मताभिप्रायमिदं विवरयम्।

ततीयपरिचेद:। २हपू

न तम रवा न रथयोगा न पन्धानो भवन्ति अब रथान् रथयोगान् पथ: सजते" इत्यादि:। स्वयं ज्योति: स्वयं प्रकाशश्चैतन्याऽविषय इति यावत्।

लम्? न तावत् ज्ञानाविषयत्वम्; "तनवौपनिषदं पुर्रषं पृच्छामि" दत्यादिश्रतिविरोधप्रसङ्गात्, नापि खसमानज्ाती- यज्ञानाविषयत्वम्; श्रप्रसिद्धेरसंभवात्, नापि खवविषयत्वम्; एकस्य कर्मकर्तभावायोगात्। एतेन-प्रवेद्यत्वं खप्रकाशत- मिति-प्रत्युक्म्। न प-फलाव्याप्यतं तदिति-वाच्यम्; धर्माधर्मयोर तिव्याप्तेः, नापि-तपरोत्तव्यवहारयोग्यतं तदिति- वाध्यम: आात्मनोऽसङ्गतया निर्धर्मकत्वेन योग्यतावच्केदका- परिज्ञानादयोग्यत्वस्यासंभवात्, तम्ात् खप्रकाशतं दुर्निरृंप- मिति, तचाइ-चैतन्येति(")। ननु-बातमनः सर्वात्मनाऽ- विषयत्वे व्यवहार: कथं स्ात् ? व्यवहारख खसमानविषय- व्यवहर्तव्यज्ञानसाध्यत्वादिति-वेत्, न; लाघवात् व्यवहतव्य- जानमेव व्यवहारकारणम् न तु खममानविषयतेन; गौरवात्। ज्ञानस्य खस्तिन् खविषयभ्रममंश्रयादिनिवर्तकत्वनियमादविषय- लम्, ब्रन्यथा जडत्वप्रसङ्गात्। ननु-एवं सति व्यवहर्तय्य- ज्ञानस्य चैतन्यस्य सदातनलेन सर्वदा घटादिव्यवह्दारप्रसफ्ग :;

(१) तादालोन चैतन्येऽनारोपितत्वमिति यावत्। तथाच चैतन्या- नारोपितलात् जन्यया शून्यवादप्रसक्ाम् सस्य स्प्रकाशन्गग्ोकरणीयम्। च्रम थ प्रतोयमानतस्यापि विभेषणलात् म ममादादोमामप्रतोवमाना सप्रकाशत्मिति बोधम्।

२६६ वद्ैतचिन्ताकौखभे

खसमानविषयत्वस् तथाप्रयोजकत्वात्, नषि कस्यचित्वदा- घटादिव्यवशरो भवति, किस् वृत्तिनिर्गमनाभ्युपगमवैद्र्थ्य- प्रसङ्ग :; घटादौन्द्रियमन्निकर्षें सति सचिपैतन्येमैव व्यवहारो पपन्ते:, तस्मात् खसमानविषयत्वमन्तरेण व्यवहर्तव्यज्ञानं व्यवार- कारणमित्यमक्गतमिति-वेत्, मैवम्; व्यवह्तव्यज्ञानत्वेन व्यव- हारतेन सामान्यतः कार्यकारणभावः, घटादिव्यवशारे तु खषमान- विषयत्वेन विभेषतोपि; "यत्सामान्ययो: कार्यकारणभावः बाधकं विना तदिशेषयोरपि" दति न्यायात्, अन्यथा सर्वचातिप्रसङ्गात्। एवंच खप्रकाशचैतन्यं व्यवहर्तव्यज्ञानलेम खत्यवधरहेतु:, घटादि- व्यवहारे तु खममानविषयलवेन तङ्गेतु। ततस न सर्वदा घट व्यकारापत्ति:, मवा वृत्तिनिर्गमनवैयर्थम्; दन्द्रियसंयोगस्य ज्ञानशन्दवाच्ताभावेन तट्टेतुत्वायोगात्। तथाचात्मः खप्रकान्र- लेन सामान्यसामयौतो व्यवहार: तदेपरोत्याइटादेसामान्य- विशेषाभ्यासुपपद्यते। तम्माच्वैतन्याविषयतं खप्रकापनत्वममिति गिर- वद्यम् ॥ नच श्रुतिविरोध :; तव्जन्यवृन्तिविषयत्वाभ्यपगमात्, अ्न्यथा तह्ताज्ञाननिवृत्तिरन खात्। न च "यननसा न मनुते" दति श्रुतिविरोध: तथ्या: फलव्याप्यत्वप्रतिषेधपरलात्। इन्ड्रिय- जन्यवृत्यभिव्यकं वेनन्यं फलम्। न च तद्विषयत्वमात्नः, सप्रकाशलात् ।' तदुकम्- "ब्हाथ्यजञाननाग्याय(' रत्तिय्याप्तिर-

(१) इदं तु विवरयमतेन, भमलोकत्पतय सिदानेन तु हततिविषयलमप शडवैतन्यस्य मास्येव, तंतोपनिषदं पुषष पृष्दामोत्यादियं तूर्पाचितचेतन्यविषयम्। सडुतं बल्पतरो-ववं पसेतिविषयोकुर्वाया डच्ति: लोपचिनं मकानि साबिषया

हतीयपरिखेद:। २६७

पेथ्यते। फलव्याययतमेवास गास्तलद्धिर्मिवारितम्" ॥ रति॥ घथवा-प्वेद्यत्व सत्यपरोक्षव्यवहरयोग्यतं स्वम्काशत्वम्, फलाव्याव्यलमवेद्यलम्। मपरौक्षव्यवहारः प्रमाणजन्यवृत्तिः, तदोग्यतं (९) आात्मचैतन्यखरूपमेव न त्वतिरिक्म्, येन योग्यता वच्छेदक ज्ञानाभावात्तचिरुपणाभावः प्रसव्धेत। एवस घटादौ धर्माधर्मयोद्ञातिव्याप्निवारणय विभेषणदयम्। तम्मात् खप्रकाग- त्वस्य निरूपितत्वादात्मा खयंज्योतिःखभावः॥ एवमात्मन: खप्र- काशत्वऽर्यापत्तिरपि प्रमाणम्। तथादि-भन्तःकरण तङ्ूम- गोधरानुभवस्य भासकतवं सप्रकाशतं विनाऽनुपपनं मत्तस्य खप्र- काशत्वं कच्पयति। न चाज्जायमानस्य वाऽनुव्यवमायविषयस्य वा सन्दिद्यमानस्य वा Sनुभवस्य विषयसन्तानिसयकत्वं संभवत्ति। प्रज्ञायमानस्य विषयसत्तानिस्ायत्रत्वे निर्विकम्पलेन निर्वि- कन्यादपि विषयषिं्धिप्रसङ्गात्, अ्नुव्यवसायविषस् तथाते- इनवस्थापत्ते:, संग्रयेत्वर्थनिख्ायकत्वाभावस्य सर्वानुभवसिदूतात्।

सायमथेडिद्वेन सिवादो जडतमियक्ञाविति तत एव इडव्यम्। (१) बच्चवेद्यतं पलाव्ाप्यतं चेत् अुत्तिकय्यादोमामपि तच्नात् सपरीय थवचारयोग्यलाय सप्रकामतापत्तिः, यदि तु सत्त्यविषनतं मर्यात्वान्यसंभयः ।

प्रमाणाजन्यलात् यवेद्यलपदेम पल्ाव्या्यत विवय्ायामपि न दोष दति-वाचम्

सथाच न कोऽपि दोष हति भाव:। 38

२६८

एवं स्वमोऽनुभवरूप एव न स्मृतिः; भ्रन्चवा रवं

(१)वरसमायाद्वारा शुद्चैतन्याऽध्यस्तत्वेन इदानों तत्साक्षात्काराऽभावेन. बाधाऽभावेपि सोपाधिकतयो- पाधिनिष्ृत्त्या तन्निद्ृत्तिरिति म जाग्रद्वस्थायामतु- रत्तिः। कर्मनिद्रोपलुतमन्तःकरसमुपाधिः।

तस्मात् खप्रकाशनतवं विनाऽन्न:करणतडूर्मविषयानुभवस्य तदवभास- कत्वानुपपत्या तदवश्यमभ्यपगन्तव्यम्। त्रन्यथा तस्य जडतेन जग- दान्ध्यप्रसङ्ग:। एवंच जन्यज्ञानस्य खप्रकाशतवे प्रमाणाभावात् श्नादिनित्य त्मवश्य मभ्युपगन्तव्यम्। भ्न्त:करणतङ्कूमथोरनुभवस्यो- त्पत्तिविनाभयोरनिरुपणात्। न व-दुःखज्ञानं नष्टं सुखज्ञान- सुत्पन्नमित्यनुभवात्कयं तदनिरुपपम्? द्वति-वाच्यम्; साषि- सोडनादिनित्यलेन सुखदुःखयोरृत्पत्तिविनाभ्ाम्यां तदुपचारो- पपन्तेः, ब्न्यथा "न हि दषुर्दृष्टेविपरिलोपो विद्यते" दत्यादि- श्रुतिविरोधप्रसङ्गात्। तम्मादनाद्यनन्तासङ्गसप्रकाशच्िद्रिप प्रात्मेति षिङ्ूम् ॥I एवं प्रसक्गादात्मनः खप्रकागतमुक्का प्रक्रतसुपसंहरति- एवरमिति॥ विपचे दण्डमाइ- अन्यपेति॥ तम्मात् खन्नख्य स्ृतिरूपत्वमनुपपत्रमिति भावः। ननु एवं खप्नस्यानुभवते (१) चन्तःकरयपरिणामितयाऽविद्यापरियामितया वा। भजचेतन्यति चब-

ध्यस्ततं चनवन्वित् पैतन्याध्यस्लं वा साम्रानामिति पचडयम् ।

ढंतोयपरिच्ेद:। २६६

केचितु स्वम्राजध्यासं निरपाधिकं वदन्ति। तब

बाधाभावात् निवर्तकान्तराभावाच जागदवस्ायामनुवृन्ति: ध्यात्, नवेष्टापत्ति :; चनुभवविरोधात्, तस्ात्तदनुभवलमनुपपत्- मित्यापक्माइ- सवम्नति॥ द्विविधः कार्यनाग :- बाधो- लयसेति। अधिष्ठानतत्त्वसाच्ात्करेण बाधो भवति। अ्नुभूय- मानस्याभावप्रमा बाघः। प्रथवा-ऋधिष्ठानतत्त्वसाच्षात्कारेप खोपादानाज्ञानेन वह कार्यस्य नाभो बाधः, उपादाने सत्यपि कार्यस्य तिरोभावो लयः । तथाच पडत्रितत्त्वसाच्तात्कारेण रजत- बाधवदिदानौं खप्नपदार्थाधिष्ठानब्रह्ममाचात्काराभावेन खन्न- पदार्थानां बाधाभावेऽय्पाधिभूतजपाकुसुमादिनिवृत्त्या स्फटिके- लौहित्या दिनिवृत्तिवत्खप्रपदार्थानासुपाधिनिवृत्या निवृत्तिसंभ- वाब जागदवस्ायां खन्नपदार्थानुद्ृत्तिरिति भावः । कस्तवो- पाधि :? दत्यत ब्राह- कमेति। जागडासनावा सितमित्यपि- विशेषणोयम्; अ्रन्यथा निर्वासनस्योपाधित्वायोगात्। उपाधि- र्नाम खत्िन्िव खमंसर्गिणि खधर्मासच्जकः। तथाय खप्नसय सोपाधिकश्तमत्वाद्नुभवतवसुपपन्नमिति भावः। मतान्तरमाह- केचिस्विति॥ नमु खनाध्यासस्य निर्पाधित ददानोमधिष्ठानवाचास्कार- भावेन सन्नपदार्थानां बाधाभावाष्ायद्वस्यायामनुवृत्ति: खात्,

३००

पुनश् विपर्ययः प्रकाशन्तरेख दिविधः। भन्तःकर ह द्ृत्तिरू पोडविद्यादत्तिरूपय्ेति। खम्रादिरन्तःक्रख-

रत्याभ्श्त रजतभ्रमानन्तरं शक्रितत्वसाचात्कारेऽपि विरोधि दण्डादिघ्ञानाद्यथा रजतभ्मनिवृत्तिरपादाने सत्यपि, तथा-

तर्मेति। न खप्नस्य विर्पाधिकले। न च-उत्पनग्रह्मासाचा- त्काराणामज्ञानस निवृत्तत्वात्खप्नाध्यासो न स्यादिति-वाच्यम्; म्ञानेनाज्ञाने निव्ृत्तेऽपि तत्कार्यनिटत्ते()रभावात्, खन्पदार्थाना साचादन्त:करफोपा (र)दानलेन ज्ञानिनामपि खन्नाध्यासो भवतेव। ग्न्यथा जागरदवस्थायामपि विषयाभावप्रसङ्गात्। तक्षात्खप्रोऽसु- भव एवेति भाव: ॥. प्रकारान्तरेण विपर्ययं विभजते-पुनर्तेति। नन्त:करपटृत्तिकयं विपर्ययं व्युत्पादयति-स्वम्नेति ॥ ऋदि-

(१) चच यद्त्वं तत् पूर्वमेषोत्तम् ।

कार्यानुरनिरिति केचितृ। यन्ये तु मततिदयमतोऽप्यज्ञानस्य दन्वपठन्यायेन खूर स्पेय विनाशेजररपि संखारातानानुष्टत्या चकादिकार्यांनुटनिरिति सन्यन्ने। अपरे तु

आ्ापि निडततिरिति घळादिकार्यामामय्यनुटनिरिति बदन्सि। सर्वचातूत्तमद्टा- परिदार उपपद्मवे एव। (९) यद्यपि खान्रिकानां रथादोनां सविद्योपादानकत्ममेव, न ता कामा-

ययुपपत्र इति सन्तवम् ।

दंतीयपरिचेद:। ३०१

इत्तिरूप:। रजतादियमोऽविद्याृत्तिरुए:। संभयरव- दिद्याद्टत्तिदेव। तनैवं सति निरुपाधिकविपर्ययो निदि('ध्यासनेन निवतते। सोपाधिकस्तुपाधिनि-

मब्देन मनोराज्यनष्टपुचसाच्षात्कारो गह्ते। द्वितीयं व्युत्पाद- यति-रजतादीति। शदिशव्देन रब्जुसर्पादि मह्यते। न व-रजतथ्रमसेद् माकारवृत्त्युपहितसाचिरूपतया कथमविद्या- वृन्तिरुपल्म्? दति- वाच्यम्; साचिपोडनादिनित्यतयोत्य- सतिविनाण शून्यलेनान्याकार वृन्तिमाशेमान्यसंखा रोत्यत्तावतिप्रसशवा काशान्तरे प्रातिभाषिकरजतस्ृतिहेतुसंस्काराथ तदाकारा विद्या- वृत्तेरावश्यकत्वनोऋ्वतवादिति भावः ॥ ननु- किं संभयोऽपि वृत्तिदयात्मक :? नेत्याइ-संशयस्विति॥ ननु-विपर्यय- निवृत्ति: कस्मात् भवति? दत्यत ब्राह-स्नेति ॥ एवमुन्- प्रकारेण दविविधे विपर्यये निरूपिते सति तयोर्मष्ये निदिध्या- समस्य निरपाधिकस्य निवृत्तिमाह-निरुपाधिकेति॥ सोपा- धिक: कस्मान्तिवर्तत रत्यत ब्राह-सोपाधिकस्विति॥ निव- तते इत्यनुषच्यते। वाक्यान्तरे श्ुतपदख वाष्या(एन्तरे योजनमनु-

(९) भावाभावकोडिकसंगस्थकांथे Sन्त:कर पटत्तिरपलमपरां भेविद्यादतिरप- त्वमिति हमतनियत्युपत्रमे व्रम्यानन्दसरखत्यो निरुपयन्ति ।

प्रतिषन्थवविपरीतवासनामानस्य अमनेसुदोपरपस्य निदिध्यासनेन निर्टाततर्न तु विपरोतबिपर्ययस्ेति तु संप्रदाय:। (२) वाक्यानरं चामन्वयिपट्वद्वाक्तान्राव्यवद्ितमेवान विवच्यने इत्यादि

२०२

उच्या। निदिध्यासनं निरूपितमेव। तद्पि शारी- रवतृतोयाऽध्यायपठनेन निष्पचते। एवं च श्रवसमननिनदिध्यासनैर संभावना विपरीत भावनानित्तावसत्यन्यस्मिन्प्रतिबन्धे तत्वमस्यादि- वाक्यादहं ब्रह्मास्मोति अपरोक्षप्रमा जायते। तदुक्तम् "ऐडिकमप्यप्रस्तुतप्रतिबन्धे तदर्शनात्" इति।

दिष्यासनं कुतो निष्पते? दूत्यागख्माइ-तद्पौति॥ ततः किम्? दत्यत ब्राह-एवं चेति। त्रवणेन मानगताSसंभवना निवतते, मननेन मेयगताऽसंभावना, निदिध्यासनेन विपरीत- भावना। तदुक्तम्-"2खनवज्ञातत्त्वासे जानन् कस्ा कूणो- ्यहम्। मन्यन्तां संगयापमा: एनं मन्येऽहममंग्रयः ॥ विपर्यस्ो निदिष्यासेत् किं ध्यानमविपर्यये।" दति॥ मनु त्रवएमनन- निदिध्यासनानि कुवता के्षां चित् कुतः साचात्कारो न जायते? दत्याभश्माइ-ससत्वन्यस्मिन्निति॥ भूतभा विवर्तमान: प्रति- बन्धः येषां यावत् वर्तते ज्ञानोत्पत्तौ, तावत्तेषां न ज्ञानोदय:, त्रवशादि कुर्वतामपि येवां स नास्ति तेषां विचारिततत्वमस्यादि वाक्याड्ूद्ामाचात्कारो भवत्येवेत्यर्थः॥ सक्रार्यं व्यामसूचं संवाद- यति-तदुक्मिति॥ दनोये खितम्-ब्रहज्ञानसुडिय्यान्तरप- वहिरद्गषाधनानि निकपितानि। तब रतैः अवसमनननिदि-

ततीयपरिचेद:। ३०३

व्यायनैर्व्रह्यज्ञानमिहैव भवति वा, पमुनापि वा। तचेहैवेति- प्राप्तम् ; चस्िमिन्नेव जन्मनि ब्रह्मापरोचज्ञानं मे भृयादिति श्रवण- दौनामनुष्ठानात्? ननु-यजादोनामपि ब्रह्मज्ञानसाधनत्व- अ्रवणेन तेषामामुभिफलल्वात् कथं अ्रवणादिनाऽसि्िन्रेव जन्मनि- ज्ञानं स्यात् ? दति-चेत्, न; तेषां विविदि(१)षाहेतुलेन साचात् ज्ञानसाधनत्वाभावात्, श्रवणादोनां तु साचात् ज्ञानसाधन- लवेन तेषु सत्मु ब्रह्मज्ञानमिहैव भवत्येव; तख्य प्रमाणफललात्। तस्मराद्टह्वज्ञानमैहिकमेवेति प्राप्ते-ब्रमः, भ्रप्रस्तुतप्रतिबन्धे ब्रह्म- ज्ञानमैहिकं भवति, प्रस्तुतप्रतिबन्धे त्वासुभिकमप। तथाच श्रुतिः प्रतिबन्धयुक्रानामात्मनो दुर्शयतां दर्शयति-"शरवशायापि बङ्ञ- भिर्यों न जभ्य: श्टखन्तोऽपि बहवो यं न विदुः" दति॥ सति- रपि-"आासर्यवञ्चैनमन्यः शटणोति ्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कखित्।" रत्युक्राथें दर्भयति॥ नन-जन्मान्तररतश्रवणदोनां ब्रह्म- साचात्कारहेतुत्वं कुतोऽवगम्यते ? द्वति- चेत्, गर्भ एवेतच्दयानो वामदेव एवमुवाचे" त्यादि श्रुत्या। तस्मात् त्रवणद्यनुतिष्ठतः पुंसः प्रस्ततप्रतिबन्धाभावे दहैव ब्रम्मापरोचज्ञानं भवति तस्मिन् सत्यमुच जम्मान्तरेऽपि भवति॥ यत्कर्म फलौन्मुखं ब्रह्मसाचा-

(१) "न वर्मणा म प्रजया धनेन त्यागेनैकेऽमतव्मानशुरि"ति कर्मबो मोच्े- डनुपयोगो वर्णितः, स चानुपयोग: मोचं प्रत्यकारणतया मोचमिमिसनस्न्नानाकारण-

पूर्वख्यं तह्वारकस्य सत्साधनस्य च यथा संभाव्यते न तथाज्यनविप्रलषख। तथाच "नमेनं वेदानुवचनेन ब्राझ्मया विविदिषनो"ति श्रुतिरषि व्याख्याता। सषिकं "धर्म- जिज्वासाया: प्रामपधोतवेदान्तस्य व्रस्मजित्वासोपपतेरि"ति भाष्यभामत्यां हटथम्।

३०

प्रतिबन्धस्त्रिविधः। भूतभाविवर्तमानमेदात्। भृतप्रतिबन्ध: पूर्वाऽनुभूतविषयस्याऽडवेभेन पुनः पुनः स्मरएम्। तदुपाधिकब्रह्माऽनुसंधानेन तन्तिरृत्तिः। यधा भिश्ा: पूर्वानुसूतमहिष्या दिसरयेन तत्वन्ञाना- तुत्पत्तौ गुरूपदिष्टतदुपाधिकब्रह्माऽनुसंधानेन तन्त्रि- रत्तिरिति वदन्ति। भाविम्रतिबन्धो द्विविधः। प्रारव्यग्रेषो ब्रह्मलोकेच्छा पेति। तथ प्रारब्य(णकर्म दिविधम्। फल्ाभिसंधिक्वतं

त्कारोत्यत्तिविरोधिवासनावा स एव प्रतिबन्धः तद्भावे ज्ञान- मेिकम्, अन्यथा वेपरीत्यमिति सिड्ूम्॥ सूनोत्तप्रतिबन्धं विभजते-प्रतिबन्ध दति। तचाद्यप्रति- बन्धं तव्निवृ्त्युपायं च सटृष्टान्तमाह- सूतेति। भाविप्रति- बन्धं विभजते-भावोति। मन प्रारब्स कर्मणो ज्ञान- प्रतिबन्धकतवे कस्यचिदपि ब्रह्ममाक्षात्कारो न खथात्, तथाथ "श्रोतव्यः" हत्यादि विधेरप्रामाश्यापत्तिरित्याम्रक्षा तत्वरिद्ाराय प्रारखं कर्म विभजते-प्रारव्धमिति। तथायं पासभोगैनेव (१) का्यकर्मापि पलेष्याऽगुलिडतां देवा सधमर्षा भवन्तः वैषयिवपरि- चििव् पलविशेषादिकं पुरत उपव्याय्य वेर्षा तदभिमुजीं प्र्नत्तिं च संपाद्य बानाय वेषां विम्रं साचरन्ति। बिना फलेन्श कर्मामुलिडता सु न्ानं संपाद्यकीत्याद्यर्थ: "आापमानो वे नाश्मर" इति युतियाख्ानपूर्वकं "तख्य क भूत्या देवा न ईंमवे" इति वाक्यविवरयपूर्वनां वृषदारयावभाव्यवार्तिकाटी सहं निरपितम्। तवाच दिविधस्यापि प्रारत्वर्मद्रेषेखोत्तविध उपयोग उपपत्र रति भाव: ।

३०५

केवलं चेति। तब फलाभिसन्धिकर्त फलं दत्वैव नश्यति। तम्मिन् सति ज्ञानं नोत्पद्यते; तस्य प्रबल- त्वात्। तथाच श्रुति :- "स यथाकामो भवति तथा- कतुर्भवति यत्क्तुर्भवति तत्कर्म कुरते यत् कर्म कुरते तदभिसंपद्यते"दति। ताडशप्रारव्यग्रेषो भाविम्रति- बन्धः। केवलं प्रारव्धं तत्वज्ञानहेतु: पापनिर्रा्तिडारा। तथाच श्रुतिस्मृतौ "धर्मेण पापमपनुद्ति" "मान-

चोयते रत्याइ-तनेति॥ तथोर्मंथ्य हत्यर्थः ॥ खर्गो मे भूया- दित्यादोचछ़ा पलाभिसन्विरस्, ततः किम्? तचाह- तस्मि- निति॥ फलाभिमन्धिलते कर्मपि। तन युत्िमाइ-तस्येति॥

प्रावध्यमिति भावः ॥ पलाभिसन्विरतथय प्राबस्े प्रमाणमाह- तथाचेति॥ सः पुरुषः यथाकामः यत्फलकामवान् यत्फल्ञानुकूरसंकल्पः । तत्क्रतुः। संकष्पितं कर्म तत्कर्म । तद्भिसंपद्यते कर्मानुरुपं फलं प्राप्ोतोत्यर्थः। फलितमाह- ताहर्भेति ॥ द्वितौयसय फक्षाभिषन्विरहितय्य प्रारव्वस्य कर्मपः = सन्धिररितमित्यर्यः । सरततप्रारव्यव फक्याभिषन्विरडितथ पाप- निदटत्तिद्ारा तत्त्वज्ञानानुकूलले प्रमायमार-तथाचेति॥ पापं प्रारव्यं फलाभिवन्धिकतं नेवसं चोभवमपि ज्ञानप्रतिबन्धकमेव प्रवलतरोत्तेजकेन तिरोभूय गच्कति। बन्वथा ज्ञानोत्पत्तिं प्रति- 39

३०६ अद्दैतचिन्ताकौस्तभे

सुत्पच्यते पुंसां क्यात् पापस्य कर्मरः" दूति। "कषाये कर्मभि: पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्तते" दति च। एवन्य भाविमतिबन्धस्य प्रारव्धभेषस्य भोगेनानिटत्तौ सत्यप श्रवणादौ न जानोदय: । यथाहुः "एकेन जन्मना घोणो भरतस्य पिजन्मभि" रिति। (९)ब्रह्म बोवेच्छया ब्रह्मसाक्षात्करोत्पत्तिप्रतिबन्ध- कत्वं विद्यारसयस्वामिनो व्दन्ति स्म- ब्रह्म लोकाडभिवाञ्छायां सम्यक सत्यां निरुध्य ताम्। विचार येद्यत्वात्मानं ननु साक्षात्करोत्ययम्। दत।।

बध्रानीति भावः । ननु भाविम्रतिबन्धम्य कियता कालेन चयो भव- तोत्याबद्द तब नियमो नासोत्यन संमतिमार-यथाहुरिति। रामप्येवेन जन्मना भाविप्रतिबन्धः चौप:, भरतस्य निभिर्जनभि: चोष:, तथाचं न कालनियम इति भावः ॥ द्वितीयं भावि प्रतिबन्धं विद्यारणवचनेन सष्टयति-ब्रह्मलोकेति॥ अ्रभि-

(१) अशलनोकान्तवैराग्यवतामेवातावित्ञानमपरोचं जायते। बन्येर्ष तु

ऋयुवेरथ दति स्ववादिमचिया ब्रक्यलोवप्राप्तेः कषाय्यनुतलात् सर्मादिल्तोकेश्श-

विरामपहेन विवचितम्। एवं स सगुषोपासनादो गुरुपदेशादिना श्रवयप्रत्ति- रित्वादियं निकपितम्।

हृतीयपरिच्छेद:। ३०७

स पुनर्वेदान्तश्रवणदिमहिया ब्रह्मखोकं गत्वा निर्गुएं ब्रह्म साक्षात्करोति। तथाच श्रुतिः "वेदान्त-

ने ब्रह्म बोके तु परान्तकाले परामृतात् परिसुचयन्ति सर्वे" दूति। स पुनस्तचैव सुच्यते।

वाञ्छायाम् रच्ायां। तां निसथ्येति योजना॥ नन- रतञ्रवणदोनां व्यर्थत्वात् स किमधः पतति? नेत्याह-स पुन- रिति॥ तत्र प्रमाणमाह-तथाचेति॥ "न हि कत्चाणहत् कख्वित् दुर्गति तात गच्छतौ"ति सृ्तिं चकारेप ससुचिनोति। वेदान्तविज्ञानेन श्रवपजनितेन सष्ठ निसितोऽर्थोडद्वितौयग्रह्म- सरपो येषां ते तथोक्राः सन्यासयेोगात् श्रुतिस्ृतिविदित- सर्वकर्मपरित्यागपूर्वकज्ञानान्यासयोगात्। बुद्धस्त्वा: निर्मल्तान्त :- करणः। यतयः सन्यासिनो ये। ते ब्रह्मलोके निर्गुएं ब्रम्म- साच्ात्कृत्य। परस्य हिरण्यगर्भव्य चन्तकासे भवसाने। परामृतात् उत्पन्नसाचात्कारात्। बन्नात् परिसुच्यन्ति सुका- भवन्तोत्यर्थः। तथाच सपृति :- "ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्ते प्रति- मसरे। परखान्ने रतात्मानः प्रविभन्ति परं पदम्"। (१द्ति। तचैव विदेशकैवव्यमनुभवतीत्याइ-स पुनरिति॥ वर्तमानग्रति-

(१) वशौलवे मनस्येरषां सगुवत्रअ्ममोल्नात्। सदेवाविर्भषेत् साचाद्प- तोपाधिकल्पनम्। "दति कल्पतकत्था सगुयोपासममपि निर्गुषसाच्यान्कार साधनमिति भाष: ।

३०८

वर्तमानप्रतिबन्धं तन्निष्ृत्त्युपायं विद्यारएय- स्वामिनो वर्गायांचक :- "प्रतिबन्धो वर्तमानो विषया-Sसाक्तलक्षयः। प्रच्ामान्यं कुतकथ्च विपर्ययदुराग्रङ्ः॥ शमाचैः श्रवखा दैर्वा तब तवोचितैः क्षयम्। नोतेऽस्मिन्प्रतिबन्धे तु स्वस्य ब्रह्मत्वमुभ्रुते" ॥इति॥

बन्धं संमतिदर्भंनेन युत्पादयति- वर्तमानेति ॥ विषयेति॥ विषयेव्वासक्रि: राग दवति यावत्। म्रन्नायाः बुङ्धे: मान्यं त्रुतार्थ- गरहणधार पीपटुतवम्। कुत्सितः तर्कः कुतर्कः श्रुतिविरोधितरक- दत्यर्थः । विपयये भातनः कटले दुशग्रहः बात्मा कर्तेवत्य- भिमान: ॥ एतेषां चतुणीं वर्तमानप्रतिबन्धानां निवृत्युपायं तत्ं-

लचपास वर्तमानप्रतिबन्धसय निवृत्तिः त्रवणेन प्रज्यामान्वस मननेन कुतर्कस्य निदिष्यायनेन विपर्ययदुरायइस। ग्रमाधैरि- त्यनेन दमादयो ग्श्न्ते। शमादोन्यनुपद्मेव निरृपयिष्यति। अवणाधेरित्याय्यन्व्देन मनननिदिध्यामने गक्ोते। श्रवणादौनि निरुपितानि। तब तब तश्िम् त्मिम् प्रतिबन्धे प्रथमस्य निवत्तौ समाधिवचितः कारपलेन, द्वितीयस्य निवृत्तौ त्रवषं दतोषस मननं चतुर्थत्य निदिध्यायनम। क्षयं नीते नागं गते।

त्वर्य: । ससय भन्त:करपतहत्तियाचियोडइंपद सच्चथ्य। ग्रहात्वम्

हतोयपरिचछेद:। ३०६

ततथ त्रवखादिभि: सकक्षप्रतिबन्धनिट्टत्त्या वाय्याद् ब्ह्मसाक्षात्करोत्पत्तौ शमदमोपर तितितिक्षाश्रदासमा- धानानि सन्तरक्रसाधनानि।

दुमः। उपरति: संन्यासः। तितिक्षा इन्दसहिष्णुता। अ्रका गुरुवेदान्तविश्वासः। समाधानं अवसादिषु चित्तकाग्युम्। "शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समा-

मखण्डेकरसानन्दसरूपलम्। अ्श्रुते मुसुसुरनुभवतीत्यथः।

दर्भवति-अ्रवणादिनेति॥ साधनानि व्युत्पाद्यति- भ्रन्त- रिन्द्रियेति॥ भन्तरिष्द्रियं मनः। ददं प्रखानात्तरौये षृवम् ; भ्रन्यथा पूर्वात्तरव्याघातापत्तेरिति भावः । पक्ठ ज्ञानेन्दि- याणि पञ्व कर्मेन्रियापौति बा ज्ेन्द्रियासि दम। शैतोष्पसुखध- दुःखमानापमाननिन्दास्त्यादौति इंदानि। त्रवणादौत्यादिमम्देम मनननिदिध्यामने गरह्ेते। चित्तस्य भ्रम्तःकरणसैककाय्यम्। ऐकाव्यं नाम विजातीयप्रत्ययतिरस्कारेण सच्यैकगोचरपजा- तोचप्रत्ययप्रवाइः । तदुक्कम्- "भान्तोदितौ तुखप्रत्यौ चित्त- सेकायरता परिणाम: " इति॥ प्मादोनामन्तरप्रमाधनले प्रमाण- माद- शान्त इति ॥ आ्रत्मनि नम्तःकरणे।

(१) वायस्पतिमतरीत्येत्यर्थः । तचाच मन इन्द्रियजनिरासस विवरण- समानुसारिलान्न विरोध इति भाव:।

२१०

दितो भूत्वा सात्मन्येवात्मानं पश्येदि"त्यादि। सूय- कारोप्याइ-"शमदमाधुपेतः स्यात्तथापि तु तद्िधे- स्तदङतथा तेषामवश्याऽनुष्ठेयत्वादि"ति। यन्नादयो बहिरङ्रसाधनानि; "तमेतं वेदानुवच- मेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽना-

तच संमतिमाह- सूचकारोऽपौति। बहिरद्गषाधनानि दर्भयति- यन्नाद्य इति ॥ श्रवणादिना सकलप्रतिबन्धनिवृत्तौ वाक्याड्गह्यसाच्ा्काो्ति शेयजादनां स्त्व्दारा

मित्यर्थः । तच प्रमाणमाह- तमेतमिति॥ वेदानुवचनम्। ब्रह्मचर्याङ्गाध्ययनम्। बहिर्वदिदानम दानम्। हितमितमेष्या- भनम् तप:। व्रत एवानाभकेने(१)ति विशेषसम्। केचित्त- अनशनं वा सचछानुष्ठानं वा तपः; "तप दृति तपो नानभना- त्परमि"ति श्रुतेरिति-वर्दन्ति। प्रस्िन् पच्चे मात्रवेनेति पद- चेद:। भ्रयमर्थ :- नाशवेन प्ृथूदकगङ्गायमनामङ्गमा-

(९) मडुतं मौतायां- नात्यन्रतसु योगोऽस्ति न चातिखन्नशलिनः । न व खापविदेनस्य नचकानमनभ्रतः । मरौरं केवलं वर्म कुबंद्राप्ोति किल्- विषमिति च ।

तोयपरिचेद:। ३११

दासेनापि- "समुद्रपल्योजलसन्रिपाते पूतात्मना मन्त्रलताभि- बेकात्। तत्त्वावबोधेन विनापि भूयसनुत्यजां नाप्ि घरौरबन्ध:" उति। तत्त्वावबोधेन विनेति प्रभंसा। अ्रन्यथा "ब्रह्म वेद ब्रहमीव भवतौ"ति श्रुतिविरोधप्रसङ्गात्, ज्ञानमेवाज्ञाननिवर्तकं न कर्मेति न्यायविरोधापत्तेक्तेति॥ अन्ये तु-बुद्धिपूर्वकप्रथा- गादिमरणं युगान्तरविषयम, चैवर्णिकव्यतिरिकविषयं वा; कंलि- काले सति बामर्थ्े ब्राह्मणादोनां तत्प्रतिषेधात्, धर्मभास्त्र मर- पान्तप्रायश्चित्तप्रतिषेधाच्चेति वदन्ति॥ यजञादीनां समुच्चित्य- विविदिषासाधनत्वमिति केचित् ॥ विकल्पनेत्यपरे ॥ न च- कर्मणं मानादेव मुक्रिषाधनत्वात्कथं विविदिषाहेतुत्वमिति- वाच्यम; सुनेरविद्यानिटृत्तेरवा ब्रह्मभावस्य वा ज्ञानैकमाध्यलवात्,

नादिताच सुक्रेः कर्मसाध्यत्वमनुपपत्रम्। तदुक्तं-"माक्या प्रतौतः कंसारो विवेकान् तु कर्मभिः। न रज्ज्वारोपितः सपो घष्टाघोषा- भ्रिवर्तते" दति। तस्तराधज्ञादोनां विविदिषाहेतुत्वमेव न मोच- हेतुत्वमिति ॥ ऋत्न यज्ञादिश्रुतेरविभ्रेषात् फल्नाभिसन्धिमन्तरे- णानुष्ठितानि नित्यनेमित्तिककाम्यप्रायश्वित्तरुपाणि सर्वाणि कर्माणि विविदिषाहेतवः, सगुणोपासनं चित्तकाय्यहेतुरिति- केचिन। आचार्यास्त- "काम्यानां क़र्मणां, न्यास:" द्वति सृत्या कान्यकमणामननुष्ठेयतवं प्रतिपाद्य फक्षाभिसन्विमन्तरेण

दोनि विविदिषाहेतुतवेन विधोयन्े खादिरतादिवद्ीर्याये'ति-

२१२

सर्वापेक्षा च यत्रादिश्युतेरश्रब"दित्यप्युत्तम्।

बाहु:। यज्ञादोनां बहिरङ्गसाधनले सूनसंमतिमय्ाइ-सर्वा- पेक्षा चेति। ढतोये खितम्-ब्भविद्यया सुक्तिफसे जनयितव्ये कर्माणि नापेध्यन्ते इत्युकम्-"वत एवागरोन्धनाद्यनपेचे"त्प, इदानों म्हाविद्या खोत्पन्तौ कर्मासयपेच्षते न वेति संभये नापेचते इूति तावताप्नम्, प्रमाणप्रवृत्तौ सत्यां ज्ञानस खत एवोत्पत्ति- संभवेन कर्मणां तचाप्रयोजकत्वात्। किंच खर्गेरिभ्ेन यजेतेति यागविधिवत् ब्रह्मज्ञानोहेशेम कर्मविधानाभावात् न कर्मणां मोघ- हेतुत्वम्। नय-विविदिषन्नौति विविदिषावाब्ये तदुहेशेन तद्विधानात्कमणं ज्ञानहेतुत्वमिति- वाच्यम्; तम विधिप्रत्थ- यात्रंवद्ेन वर्तमानापदेशितया तख सावकतवात्। तम्मात् म्रष्मा- विद्या खोत्पन्तौ कर्माणि नापेचते इति प्राप्ते-स्रमः, त्रस्ति कर्मापेचा ब्रह्मविदयाया: खोत्पत्तौ। कस्मात् ? "तमेतं वेदानु- वचनेन ब्राह्मण विविदिषन्ति यश्ेन दानेन तपसाऽनाभ्रनेने"- त्यादियुतेः। नम्-वर्तमानापदेशितयाऽसुवादकलनास् साव- कत्वमिति- वाच्यम्; विविदिषासंयोगस्यापूर्वत्वे लेट्परियरेण विधायकत्वोपपत्ते: । मन्यथा- "उपांशडयाजयन्तरा यजति" "पूषा प्रपिष्टभागः" इत्यादौ सर्वन विध्यभावप्रसम्तः, "विधिर्वा (१)धारणवत्" रति सूनविरोधप्रसक्तख ख्ात्। तस्ात् यचाऽमः

(९) यचा उपरि कि देवेव्यो धारयमौत्यादो कि मव्दनवचेपि चपूर्वला- सेज्परियवसददिति भाव:।

हतीयपरिेद:। ३१३

लाकृसताकर्षणेडयोग्यतया न नियुच्यते, किन्तु योग्यलेग रथ- चर्यार्यां नियुष्यते तथा कर्माणि ब्रह्मविद्यया मोचफले जमवि- तथे नापेथ्यन्ते, तेर्षां तथायोग्यलवात्, खोत्पन्तौ तु त्रपेच्यन्ते,। पित्तशड्िविविदिषोत्यत्तिद्वारा तदयोग्यलात्। तथाच मृति :- "कषायपत्रि: कर्माणि ज्ञानं व परमा गतिः। कषाये कर्मभि: पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्तते" दति॥ जानस प्रमाणफसल्ेऽपि पापिष्ठस्य श्रुतेऽि वाक्ये म्भज्ञानानुदयेन कर्मणां पापनिवृत्ति- द्वारा महासाच्ास्कार हेतुलं संभवत्येव। यदि कर्मणां तद्टेतुत-

"पान्तो दान्त उपरतस्तितिचुसरमाचितो भूलाऽत्न्येवात्मानं पश्येत्" दनि विधेश्वमादिविधानात्। विदितानां तेषां ब्रह्मा- विद्याङकतयावय्यानुष्ठेयत्वात्। मच कर्मणां विद्योत्पन्तौ नात्यन्ता- पेक्षा; यज्ञादिभुतेः। ननु-एवमपि ममादोनामन्तरङ्गसाध- नत्वं यजादोनां वहिरङ्साधनत्वं कुतोऽवगम्यते? दति- चेत्, ऋण, दत्यम्, 'तस्मादेवंविच्ान्ती दान्तः' दति ममादोनां विद्यासंयोगावगमाद्न्तरङ्गसाधनलं विद्योत्पत्तौ, यननादोनां "विविदिषन्ति यज्ञेन" दत्यादिना विविदिषासंयोगावगमात् बहिरङ्गसाधनत्वमिति विवेशकः। नय-एवमन्तरङ्ग बहिरङ्- साधनविवेजेन किं प्रयोजनम् ? दति- वाच्यम्; ज्ञानसाधन-

म कर्मावयोधानन्र्यमिति आध्यवारायां सिदानतः। सन्यथा कर्मचामनरत्- साधनले तदानमर्यमेवायमन्दार्थ: प्रसच्धेत। इति । 40

३१४ अद्दैतचिन्ताकौख्ुभे

त्कारेखाऽज्ञाने नित्ते संचितक्मणां नष्टत्वादागामि-

अ्रवणादिप्रटटत्तेस्तेन विनाऽसभ्भवात्। न हि कखित् भरन्तरङ्ग बहिरङ्रमाधनमज्ञाल्वा सर्वकर्मसन्यासपूर्वकं श्रवणादौ प्रवर्तते। तस्मात् तद्विवेकोऽपि वैराग्यादिवच्करवणदिप्रवृत्तौ कारणमेवेति सप्रयोजन एवेति। एवमन्तरङ््वहिरङ्गसाधने निरूप्य सहकारिसंपत्रमहावा- क्यात् म्रहममांचात्कारेणाज्ञाननिवृत्तौ मुमुचो: स्थिितिसुपमंहरति- तदेवमिति॥ तत् यस्मात् कारणात् प्रतिबन्धनिवृत्त्यपायान्त- रङ्वहिरङ्गसाधनानि निरूपितानि तम्मात् कारणात्। एवं उक्रेन प्रकारेण। मननादोत्यादिभब्देन निदिध्यामनं ग्टह्यते। ननु-ज्ञानेनांज्ञाने निवृत्ते विषयानुभवोऽनुपपत्रः; मुसुच्षो- ददाभिमानशून्यत्ात्, नय-प्रारब्धवभात्तदनुभव दति- वाच्यम्; क्रृप्नकारणाभावे तदयोगात्। देहाभिमाने सत्येव प्रमाएप्रमेयव्यवहारदर्भनात्तद्भावे तददर्भनादन्वयव्यतरेकार्भ्यां देशाभिमानस्य विषयानुभवं प्रति कारणत्वस्य कृप्नत्वात् तदभावे ज्ञानिनां प्रारव्वभात्कयं विषयासुभवः स्ात् ? भतएवोक्रं भाष्य-

सर्वें प्रमाणप्रमेयव्यवदारा कौकिका वैदिकास प्रवृत्ताः" दृति॥ भन्यथा व्यवहार:, प्रध्यासपूर्वकः, व्यवहारत्वादित्यन हेतोः ज्ञानिनो

३१५

व्यवहरेडनेकान्तिकत्वप्रसङ्गात्। नयय-ज्ञानिनामपि बाधितानु- वृत्या देहाभिमानसत्त्वाच्नैकान्तिकत्वमिति-वाच्यम्; शक्रियाचा- त्कारेण तद्ज्ञाननिवृत्तौ रजतभ्रमनिवृत्तौ पुनस्तद तुट्टत्तेरटृष्टववात्। ब्न्यथा तन्नापि प्रसङ्गः। नय-सोपाधिकस्थले शुद्ध: स्टिक इति साच्षात्कारे सत्यपि जपाकुसमोपाधिसब्निधाने लोहित: स्फटिक दृत्यनुभवस्य सर्वजनौनलात् तथानापि भविष्यतीति- वाच्यम्; तद्ृदचोपाधेरनिरपणात्। तमात् ज्ञानेनाज्ञाने निवृत्ते तत्कार्यनिवृत्त्या ज्ञानिनः प्रारब्यवशद्विषयानुभवोऽसङ्गत एवेति-चेत्, उच्चते? ज्ञानिनो निवृत्ताज्ञानस्य प्रारब्ध- वभाद्विषयानुभव उपपद्यते। नय्-कृप्नकारदेहाभिमाना- भावे कथं सः? दृति-वाच्यम्; बाधितानुवृत्त्या तस्य सत्ात्। नथ-कारणोभूताज्ञानस निवृत्तलेन तत्कार्यस्य देद्ाभि- मानस्य कथमनुवृत्तिः? उपादामनाणे सत्युपादेयानुट्ृत्तेरटृष्टचर- त्वादिति- वाच्यम्; उपादाननाभानन्तरं चएं उपादेयानुटृत्ते- सार्किकेरभ्युपगतल्वेन तथाऽस्माक(१)मपि संभवात्। नय-तेषा-

(१) जन्पचिक्रमात् विपरीतक्रमः प्रल्लय इति दि वेदानिमां सिद्ान्तः। वतरय जगतृप्रतिष्ठा देवर्षे पविययम प्रज्लीयवे : तेजस्यापः प्रतौयन्े तेजो बायो प्रशौयते। वायुथ लौयते व्योस्नि तचाव्यते प्रज्लीयते"। इति विव्यपुराणवचनं "निपर्ययेथ क्मोऽम अपपद्मवे चेति वैयासिवस्नं च सतच्ते। वेदानतपरि- भाषा यामप्युतां- भूतानां भोतिकानां च न कारपलयक्रमेष संयः, कारपलयस्मये

माधानान्तरमपि कार्यामुषनिमतस्य श्रुतिसमुमिस्नादिविरबन्वात् वेदानियां मवे संस्ाररपेय विश्नेपश्त्यंघेनान्ञानानुष्टततिपनमय जौवनुत्तिपत्तस्य साधनौयलात् सजत्य: सर्वोदपि ग्रन्थ: सुष्यतु दुजन न्यायेम नैथायिकशम्नोषार्थ एवेति मन्नवम्।

३१६

वाच्यम्: प्रत्माकं श्रुतिम्ृतियुल्यनुभवप्रमाणानां सन्बात्। नय-एवमपि यदुपादाननिवर्तकं तदुपादेयनिवर्तकं भवनौति ज्ञानस्याज्ञानतत्कार्यनिवतंकलवेन तम्मिन् सति देदभिमामनिवृत्ते- रावश्यकत्वेन कथं ततो विषयानुभवः ? दति-वाच्यम्; तदपे- नया प्रारब्वस बजवत्वात् : तथादि-ज्ानमज्ञानतत्कार्यनिव- ्तंकम, तथापि प्रवृत्तफश्नत्वात् मुन्ेषुवत् प्रारब्ध तत्त्वज्ञानाल्र- वलम्। ननु-वज्ञाननिवृत्तिरपि ज्ञानास् स्यात्, प्रबखेन प्रारख्न तथ्य प्रतिबन्धादिति-चेत्, न; ज्ञानस्याज्ञाननिवर्त- कत्वांशे प्रारब्धस्याप्रतिबन्धकत्वात्तेन विनापि खफसभोगोपपत्ते:। पुरुषस्याज्ञानकार्याभावे फलभोगासन्वात् ज्ञानस्याज्ञानकार्यनिव- तकत्वांं प्रारब्ध प्रतिबष्य पुरुषस्य पालं प्रयक्तौत्यतो ज्ानेना- ज्ञाननिवृत्तावपि ज्ञानिनो बाधितानुवृत्या देशभिमानसत्वेन प्रारव्ापादितविषयभोगो न विदुष्यते। तथाथ पारमषं सूचम्- "भोगेन लितरे चपचित्वा ततः संपद्यते" दति। तदभिप्रायज्ञी भगवाम् वार्तिककारोप्याह स- "गास्तार्थख समाप्तत्वात् सुलिः यात्तावनामिते:। रागाट्य: सन्तु कामं न तङ्भावोऽपराध्यते" रति॥ सर्ववेदान्तर इस्यशेरविद्यार सेरपनम्- "नप्रवेभ्य चिदात्मानं पृथक पम्यमषंकतिम्। इच्स्तु कोटिवखनि न बाधो ग्रन्बिभेदतः। अन्थिभेदेऽपि संभावा लिच्का प्रारव्वभोगतः। बुद्धापि पापवाजख्ा- द्मन्तोयो यथा तव" दति। मनु-तैरेव रामादि: प्रति- षिट्ु :- "रागो सिक्धमबोधस्य चित्तव्यापारभमिषु। न चाध्ा-

दंतोयपरिचेद:। ३१७

त्माभिमानोडपि विदुषोस्यासुरत्वतः ॥ विदुषोय्यासुरतं चेषि- ष्फलं ब्रहदर्गंनम्। बुद्धतत्वो न विष्यई इति चेत् वासनावलात्। ब्रवुद्ध दव संक्ञिन्म् विधिं ध्याने तदाईति"॥ इत्याचेप- पूर्वकं ज्ञानिनो ध्यानविधिमक्गोकुवंद्विर्विद्यारफैरप्याभावरागोडपि शञनिनः प्रतिषिङ्ध: दति, नैवम्; आाचार्येरथ्यास(९)पूर्वकराग- स्थैत्र प्रतिषेधात्। ब्रन्यथा पूर्वोत्तरव्याघातः खात्। "सवथा वर्त- मानोऽपि न स भूयोडभिजायते" दति मृतिविरोधस् प्रसन्धेत्। विद्यारणवचनमप्यदृढ़ज्ञानविषयम्। दृढ़ज्ञानिनो ध्यानविष्य- सन्भवः "तत्त्ववित्वविरोधित्वाल्लौकिकं सम्यगाचरेत्"। दत्या- दिनोऋलात्। पुनसाये ज्ञानिनो ध्यानविध्यसन्भवं वच्चामः । ननु तरईि ज्ञानिनो यथेष्टाचरणं किमभ्युपगस्यते ? भान्तोडसि। न चि वयं ज्ञानिनो यथेष्टाचरणामभ्युपगच्ामः किं तईि? प्रारख्- भोगानुकूल्ताभामरागद्वेषा नुदृत्तिर्न तत्त्वज्ञानविरोधिनौति। ब्रन्यथा तत्त्वज्ञानमेव न स्ात् कस्यापि। तदुकम्- "कादाचित्कं राग- लेमं चिकित्सितुमभकुवन्। यो ब्रह्मनिष्ठां संदेष्टि कदा सयात्तस निखयः" इति। एतेन-बाधितदेशभिमानानुट्टत्तौ न्ानि-

प्रत्युक्तम: छत्िज्ञानत्य ध्मनवतकत्वां्ये प्रतिबन्धाभावात्॥ (९) भोगसामान्यध्ेन्प्रयुत्तलात् प्रारव्यभोगाडंव्श क्ानिनोऽपि यद्यपि स्ात् सयापि सा प्रारन्ा पस्ानोष भोगेनेव नभ्मनौति न तया कर्मान्तरेत फले -. राषि अन्यने वेन बन्धः खादिति प्रारव्यभोगानरोशप्रनिषेध रवाचार्यावाना- मयः। न चि रामोऽध्यासपूर्वकस्दपूर्वकसत्तेति द्विविधः प्रसिद्धः। न दि बिना देशभिमानं नानिनोर्जप रामानुडतत्तियपपदयवे दति परे मन्यन्े।

खानुभृति: प्रमाणम्" दति। ननु-ज्ञानेन निटृत्तस्याज्ञानस कोडयं लेभो नाम? न तावदवयवः; न निरवयवं न सावधव- मन्ाममित्यभ्युपगमात्, अवयविनि निवृत्ते सत्यवयवानिवृत्तेर- योगाव्। नापि पक्रिरेव लेश :; ज्ञानेन पक्रिमतोऽज्ञानस् नात्रे निराश्रयम्नत्वस्थानायोगात्, तम्मात् कर्थं लेभानुवृत्त्या भोग: इति, उच्यते- ज्ञानेनावरपभकितादात्याध्यासौ नश्यतः, पज्ञानं विचेपभक्रिमदर्नते। त्रयमेव लेश दत्युच्ते। विचेपभ्रक्र्ज्ञाना विरोधितात् तेन प्रारब्भोगो ज्ञानिनो न विरुष्यते। मनु- एवं तर्षिं तेनैव जन्मान्तरमपि ज्ञानिनः स्यात् इति-चेत्, न; निमित्ताभावात्। न अज्ानं खरपेण जनमहेतुः किं तर्हिं ? धर्मा(१धर्मो, तावपि न प्रारब्धौ जन्नान्तरहेतू, किन्वनारबौ तत्सिति हेतुरावरपप्रत्रिमद्ज्ञानम्, तस्य ज्ञानेन निवृत्तौ संचित- कर्मणामपि निवृत्तव्वादागामिकर्माश्लेषात् भोगेन प्रारब्यस्य चयात् भरोराबाककारणाभावास् ज्ञानिनो जन्नान्तरम्। विद्येपभतिमद- ज्ञानं तू दग्धबौजवत्मारव्धभोगोपयोगिविष योपदर्भनहेतुर्न नन्नमा- नरहेतुः । तमिवृत्तिस्त प्रारन्ववादेव न तथ ज्ानमपेघते।

तसमात् नानेनाज्ञाननिवृत्तावपि तलेभासुद्ृत्त्या शानिनः प्रारब- (९) "पुच्ो वे पुथ्ेन कर्मबा भवति पाप: पापेन।" इत्यादि नुलि: वैषस्येनेटेचेब सपेशलानयाि दर्मनमिति खर्नं चाल प्रमावम्।

तोयपरिचछेदः। ३१८

रखएडेकर ससचिदा नन्दव्र हात्मनाऽव लिष्ठते। एताडशं फलं वतुर्धाऽध्याय(पठनेन संभवतोति सांप्रदायि- कानां रोति:।

भोगो न विदुष्यते। यदा-बावरपभत्ति तादाव्ये केवसाज्ञान- रते, ते एव ज्ञानोत्पत्या नश्यतः, तथोर्निहपाधिकभ्रमलात्, .

प्रारन्च्यपर्यन्तं विच्षेपो न निवतते, तथ्य सोपाधिकश्रमलात्, कर्मसद्ितविचेपभ्रत्रिमद्ज्ञानसुपाधि:, भोगेन प्रारबुचये ज्ञानेन

इत्तौ वर्तिनाशे दौपनाभवत् विचेपर्भाक्रमद्ज्ञानं खबमेव नश्यति, न तत्र योगं वा ज्ञानं वापेचते, प्रमाणाभावात्। यथाऊ् :- "अविद्यावृत्ति तादात्ये विद्ययैव विनश्यतः। विज्ञेयस सरपं तु प्रारव्चयमौच्षते' इति। ततख ज्ञानिनो विषयानु- भवस्य मोपाधिकतया साच्ात्काराविरोधिलेन ज्ञानेनाज्ञाने निव-

विरोध:। तस्मात् तत्र्वमविषमम्। ददं फलं कुतो भवतोत्यन भ्राह-एताहथ्मिति॥

(९) प्रथमाध्यायेन वेदमनयचम् द्वितौयाध्यायेन मननं छतौयाप्यायेन निदि- व्यासनं चतुर्षाध्यावेन साक्षात्कार: इति चतुरध्ायो साफखं एतावता निरपितम्।

वट्न: चतुरध्याय्या वपि नववकपलमेवाभिप्रायन्ति, तडनुसरियार-सन्य लिति।

३२०

भन्धे तु गुरुमुखात्सम्पूर्णशास्तरपठनं त्रवरं, तस्य पठितस्य युत्निभिर नुसन्धानं मननम्, तस्यैव पुनः पुन- राउतिर्निदिष्यासनम्, चनन्तरं साक्षात्कार इत्याडुः। वस्तुतस्तु मुदसत्वानां सुस्याऽधिकारियां व्युत्पन्ना- नामव्युत्पन्नानां च खोकेन खोकार्डेन वा ब्रह्मसाक्षा- त्कारो भवत्येव; शब्दस्याचिन्त्यशक्तित्वात्। शास्तस्य

शारीरक दति भेष: । मतान्तरमाइ- भ्रन्येत्विति ननु मास्त्ानधिकारियां मैत्रौयोप्रम्टतोनां तद्धिकारियां जनक-

पर्यन्तं वतोपासना मुस्याधिकारिखः जन्मान्तरत्रवणदियाम- घोसंपक्या: प्रतिबन्धवभान्मानुषं जन्म प्राप्ता वा मुस्याधिका- रिखः विदितपद्तद्र्थमक्गतिका: व्यत्पनाः। तद्विपरीता श्रव्युत्यनना:। ननु भवतु व्युत्पन्नानामुनतप्रकारेण साचात्कार:, अ्त्ुत्पभनानां सम्गतिग्रशाभावात् कथं वाक्यात् ब्रह्ममाचात्कार

नन्तरं पचुरादिना घटादियाचात्कारो जायते, तथाऽतौतानेक-

कवरम्: मं लोपनिषडं पुषनं इन्दालोत्याद्यतिमतविरोधातृ हति।

ऋतीयपरिचेद:। ३२१

शारीरकादेर सुखस्या धिकारि विषयोपपततेः। तदुक्तं महा- भारते- "आत्मानं विन्दने यस्तु सर्वभूतगुड्ताश्रयम्।

खोकश्रवणेन खोकार्धश्रवणेन वाक्यमाचत्रवरन वा ब्रह्ममाच्ात्कारो भवत्यव न ह्यान्परत्तानां विचिप्नचित्तानां घटादिषु विपरौतवव- हारो दृष्ट दति खस्थचित्तानामपि तादृभव्यवहारो भवतौति पक्ां कष्पयितुम्। एवं विषयाभिन्नाषिणां रजस्तमोतृत्त्यपहत- चित्तानां पणिडितानां ब्रह्ममाच्ात्काराभावेपि कारुषामृतवारि-

स्ान्तस्य वाक्यमात्रत्रवेन ज्ञानोत्यत्त बाधकाभावात् न कोऽपि दोष द्वति भावः। ननु तर्ि शरौरकादिभास्त्रप्रणयनं व्यर्थ स्यान्,

मुख्याधिकारिणां झोकेन झोकार्घेन वा ब्रह्मसाचात्कारो भवतौ- त्यन वचनसुदाहरति- तदुक्कमिति॥ विन्दते साचात्करोति देहादिविसन्तपालेन। आ्रात्मानम् खखरूपसच्िदानन्दसक्षण- मपरिचिन्रम्, "यत्चाप्ोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह। यस्य स्यात् सन्ततो भावसस्मादात्ोति चोष्यते" इ्ति सारणादात्मा चिविधपरि च्ेदशून्यो भवति। पुनः कथं भूतम्? सवभूतगुद्ता- पयम् सर्वेषां भूतानां ब्रम्मादिखावराम्तानां इदि सहायामन्त :- करणे शेते तत्माचितया तिष्ठतौति सर्वभूतगुड्ाशयम् सर्वभूत 41

३२२ अद्दैतचिन्ताकौस्तमे

सोकेन यदि वाडर्डेन कोरं तस्य प्रयोजनम्।" दूति । साम्प्रदायिकैर प्युक्तम्। "वाक्यत्रवसमाचे पिशाष- वद्वामुया"दिति। एतावानच विभेषः । अ्रव्युत्पव्नानां परतन्त्रप्रन्नत्वा-

बुद्धिसाचिएमित्यर्थः । तस्य ज्ञानिनो मानुषानन्दमारम्य ब्रह्मा- नन्दान्तप्राप्निरूपप्रयोजनं खोकेन शोकार्धन वा। देशदिविलत्रण- प्रत्यगपाखणडेकरमात्मलाभे क्षोणं ऋन्तर्भूतम्। " एतष्यैवानन्द- स्थान्यानि भृंतानि माचामुपजौवन्तौ" तिश्रुतेरित्यस्य खोकस्य तात्पर्यार्थ: ।

पोति। "रत्सानात्मनिवृत्तौ तु कसिदाप्नोति निर्वृतिम्। श्रुतिवाक्यस्मृतेश्चान्यः सार्यते च वचोऽपरः" दति पूर्वक्षोकः। श्रत् चत्वारः श्रोतारः (1) विराट् (2) मृगः (3) श्वेतकेतुः (+) पिभ्ा- चस। तन्र शवेतकेतोरावृत्त्यपेचायामपि दृतरेषां तदभावान्ुखा- धिकारिणं झोकेन वा तदर्धन वा ब्रह्ममाचात्कारो भवत्येवेति न काऽय्यनुपपन्तिरिति भावः। नमु-मुस्याधिकारिणां व्यत्पन्ना- नामव्युत्पन्नानां चोतप्रकारेप ब्रह्मसाच्यात्कारे मंपच्चे कर्तव्यभ्रेषो- डस्ति न वेति विमर्भ निर्णयमाह-रतावानिति॥ धभ य्यव-

तेति सम्बन्धः ।. तच युत्िं वत्रि-परतन्त्रेति॥ परतन्त्रा-

तलीयपरिच्छेद:। ३२३

दसम्भावनादिसम्भवाद् ध्याननिष्ठापेक्षिता। तदुकं भगवता- "अन्ये त्वेवमज्ञानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते। तेऽपि चाऽतितरन्त्येव मृत्युं श्रुतपरायखाः॥" इति। विदयार सथेर प्युक्तम्- "अत्यन्तबुद्धिमान्दाद्या सामग्या वाडय्यसम्भवात्। यो विचारं न लभते ब्रह्मोपासौत सोडनिशम्।" इति।

पराधोना प्रज्ञा येषां ते तथोक्रा: परतन्त्रप्रज्ञास्तेषां भावः तत्त्वं तस्मादित्यर्थः । अ्रस्तु परतन्त्रप्रज्ञत्वम्, साच्षात्कारानन्तरं किं ध्यामनिष्ठ्येत्यापख्माह-पसंभावनेति॥ आ्रदिशब्देन विप- रौतभावना गहते। तथाचाव्यत्पन्नानां खतः प्रमाणकुशलत्वा- भावात् वयत्पन्नम्यापि माच्ात्कारस्यासत्ङ्गादिदोषवश्रेनासंभावना- विपरौतभावनाभ्यां प्रतिबन्धादज्ाननिवर्तकत्वायोगात् परमपुर- षार्थो न स्ादतो निरन्तरं ध्याननिष्ठायामभ्यस्मानायाम-

परमपुरुषार्थः सभ्भवतौति व्याननिष्ठाऽवश्यमपेचितेति भावः। तच गौतावचनमुदाहरति-तदुक्कमिति। ध्यानदौपिकाल्ोक- सुदाइरति-विद्यार रयेरिति॥ पंचौकरणोऋ्प्रकारेण निर्गुणं ब्रह्म व्यातव्यमित्यर्थः। तेन ध्यानेन किं भवतौत्याभदत विद्यारष-

३२४ . अद्दैतचिन्ता कौस्तमें "मरये ब्रह्म बेोके वा त्त्वं जात्वा विमुच्यते"इतिय। पतञ्जलिनाप्युक्तम्। "ततः प्रत्यकृत्वेनाधिगमो-

प्रमाणकुशलानां संशयादिग्रस्तानां पएिडतानामपि

संमतोत्तरमाह-मरण इति ॥ उक्रार्थ योगसूतं संवादयति- पतञ्लिनेति॥ ततः परमात्मध्यानात्। प्रत्यकृत्वेनाधि- गमः प्रत्यगात्मसाचात्कारः। अन्तरायापगमः ज्ञानोत्यत्तौ सकलप्रतिबन्धनिवृत्तिस। भवतौति प्ेषः॥ तदुकं बादरायणेन- "पराभिष्यानात्तिरोहितं तु ततो ह्वस्य बन्धविपर्ययौ" द्ृति॥ श्रुंतिषपि-"ज्ञात्वा देवं मर्वपाशापहानिः। चौणेः क्रेगेः जन्ममृत्यु- प्रहोण:। तस्याभिष्यानान्तृतोयदेहभेदे विश्वेश्वयें बेवल न्राप्त कामः" दति॥ ननु श्रव्युत्पन्नानां प्रमापकौमल्लाभावेन परतन्त्र- प्रज्तया ब्रह्ममाच्तात्कारानन्तरं संभावितप्रतिबन्धवारणाय ध्यान- निष्ठापेक्षायामपि प्रमाणकुशनलानां पाणिडितानां खतन्त्रप्रज्नवेन ध्याननिष्ठा नापेचितेत्याशद्म किं मर्वेषां सा नापेचिता, उत केषां- चित्, न द्वितीय: दृष्टापत्ति१रित्यभिप्रेत्य नाद्यः, नानाभ्रास्त्र-

(१) नः । इनि पाठयंत्, सम्यगन्वयो भवति, तथापि चयमेव पाठ उप- लभ्यने दति स एवाच प्रदर्शित: ।

ततोयपरिच्छेदः। ३२५

प्रत्यक्षानुमानाभ्या"मिति।

ज्ाननिवर्तनचमत्वाभावात्, "परौचया न गक्ाति गरक्षाति चाविप- यंयात्। दृढपूर्वश्रुतत्वाच्च प्रमादाच्वापि लौकिकात्। चतुर्भि: कारणेरेतैर्याथातथ्यं न विन्दति" दति वार्तिकाचार्योक्ेख। केषां-

ब्रह्मापरोचज्ञानिनां ध्याननिष्ठापेन्ताभावेऽपि तद्विपरौतानां ध्यान-

बदूब्रह्ममाननात्कारेण परमपुरुषार्थो मोक्षस्तेषां भवतौति भावः। तत्रा चार्यसंमतिमाह-तदुक्तमिति॥ दतौये स्थितम्- "मछ्ते- तावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवौति च भूयः"। "दे वा व ब्रह्मणो रूपे मून चैवामृतें चे"त्युपक्रम्याधिदैवमध्यात्मं च ब्रह्मणो मूर्ता- मूतलचणे दे रूपे मूर्तामूर्तरसौ समष्टिवयष्टिकपौं महारजनाद्युपमं सिङ्गगतं वामनारूपं चोपन्यस्यासनायते-"त्रथात आ्देभो नेति नेतौ"ति। अत् यद्यपि निषेध्यं किञ्ञिन्त प्रतोयते; तथाष्ेवं

(१) ध्यानं नामोपासनं. तथ्र सतन्त्रफलाथे कर्मममदार्थं च। तब कर्म- मम्हार्थोपासनेष कर्माधिकारियामेवाधिकार: न तु परेषाम्। कर्मसु च वर्णाग्म- भदेन विभक्रंषु देहधर्मत्रास्मणत्वाद्यभिमानिनामेव "ब्राह्मणो चजेते"त्यादिविधिभि- रधिकार दूति ज्ञानिनां न तवाधिकारः। खनन्त्रोपासनमपि सगणविषयं ब्राह्तण- दौन वर्णात्रमधर्मंवत एवाधिकरोनौति तस्यापि हेहाभिमानवत्कर्कत्वमेवेति तचापि ज्ञानिनां नाधिकार:। यथाच विध्यपरतन्त्रा चपि ज्ञानिनः निषेधपरतन्त्रा एव तथा भामत्यां विस्तरंण प्रतिपादितमिति तन एव दद्टव्यम् ।

३२६

पब्द्समानार्थकेनेतिशब्देन सवनिद्ितवाचिना निषेध्यं किंचित् समर्थ्ते। तत्र संभय :- किमच रूपे परिष्िनष्टि, ब्रह्म प्रतिषिद्यते, ऋहोखित् ब्रह्म परिगिनष्टि रूपे प्रतिषिध्यते दवति। तन् प्राप्नं तावत्- रूपे परितिनष्टि ब्रह्म प्रतिषिध्यत दति। कुत दति चेत्, प्रत्यचादिषिङ्म्य रूपादेः प्रतिषेधायोगात्, "यतो वाचो निवर्तन्से अप्राप्य मनसा मह" दूति श्रुत्या ब्रह्मणो वाज्जनसानौत- त्वप्रतिपादनेन तम्यैव निषेधो युक्र दति प्राप्नभिधीयते। न तावत् ब्रह्मप्रतिषेधः संभवति; रृपिणं विना रूपानवस्थानात्। किंच ब्रह्मव्यतिरित्स्य मूर्तामूर्तलचणस्य कार्यतयाऽनित्यलेन ब्रह्म- प्रतिषेधे शृन्यवाद: प्रसज्येत। ति किं प्रतिषिध्यत दति चेत्, प्रछतताव्त्वं हि प्रतिषेधति, नेति नेतौति श्रुति: पूर्ववाक्ये प्रकृतं ब्रह्मणे रूपतेनोपन्यसं मृर्तामूर्तलच्षपतद्रमतद्गतवासना- रूपमेतावन्यातं प्रतिषेधति, "अ्रथात आदेशो नेति नेतौ"ति, न रूपि ब्रह्म प्रतिषेधति, शृन्यवादप्रसङ्गात् सर्वप्रतिषेधे। श्रदरार्थ नेति नेतौति वौका। दृदं कुतो जायत इति चेतु ततः प्रतिषेधा- नन्तरं भूयो ब्रवोति "न ह्येतस्मरादिति नेत्यन्यत् परमल्ौति"। नेति। कोऽर्थ: ? नेत्येतसमरात् निषेधावधिभृतात् ब्रह्माणो उन्यत् परं न छस्तौति योजना। यदा तु नेत्येतसादनिदेशादन्यत् परं भ्रतिदेभान्तरं नह्यस्तौति योजना क्रियते, तदा ततो ब्रवौति च भूय इत्यस्ायमर्थ :- ततः नेतिनेत्यादेशानन्तरं भूयः ब्रवोति सुतिः "तथ नाम ध्ेयम् सत्यस्य सत्यमिति प्राण वै सत्यम् तेषामेष सत्यमि"ति॥ यदुनम्- प्रमाणसिङूस्य रूपस्य

टतीय्परचेदः। ३२७

प्रतिषेधायोगादिति, तद्मत्; रूपस्याविद्याविलमितलेन तद्वोधक- मानानामाभासत्वात्॥ यदुक्रम्-ब्रह्मणो वाङ्मनसातीतत्प्रति- पादनेन प्रतिषेधो युक्क दूति, तन्तुच्कम; नहि ब्रह्मणो निरात्म- तया वाजनसानौततं प्रतिपादते, किं तर्हि? ब्रह्मणः सर्वेषां नः प्रत्यगात्मतया विषययित्वे न श्रुत्या तत्प्रतिपाद्यते॥ तस्मरात् ब्रह्म परिभिनष्टि रूपे प्रतिषेधति। तर्हि ब्रह्म सर्वेः कम्मात् न ग्द्ते? दति चेत्, श्रव्यकलवात्। तद्पि कुतः? द्वति चेत्, "न चन्षुषा ग्टह्यते नापि वाचा नान्यैदेवैसतपसा कर्मण वा"। "स एष नेति नेत्यात्माऽग्टह्यो न हि ग्ह्यते"। "अस्यलमनण" "यत्तदद्रेश्य-

तहिं तड्डह्य सुसुक्षवः कथं कदा माचात्कुर्वन्ति? दूत्याकाङ्कयां तत्प्रकारं भगवान् सूचकार: उपदिभति-सपौति॥ संराधने ध्यानकाले एकार्गाचत्तन प्रत्यगात्मतया ब्रह्म साच्तात्कुर्वन्ति, कस्मात्? प्रत्पक्षानुमानाभ्यां प्रत्यक्षं श्रुतिः, प्रामाष्े निर- पेक्षलात्। अनुमानं स्पतिः, प्रामाएं प्रति सापेच्षलात्। श्रुति- सावत्- "ज्ञानप्रसादेन विशद्धसत्त्वः ततस्तु तं पश्ते निष्कलं ध्यायमानः । कच्चिद्गौर: प्रत्यगात्मानमच्षत् आवृत्तचचुरमतत्व- मिच्छन" दत्यादया। "यं विनिद्राः जितश्नासाः सन्तुष्टाः संथते- न्दिरियाः । ज्योति: पश्यन्ति युञ्जानाः तस्मै योगात्मने नमः," दत्याद्या सतिः । ततख ध्यानेन प्रतिबन्धनिवृत्तौ ब्रह्ममाचात्कारा- नोको भवत्येव। नय-दृदं ध्यानं सर्वसाधारख्टेनोपदिभ्यमानं

३२८ वद्दैतचिन्ताकौस्तभ

"बहुव्याकलाचत्तानां विचारात् त्त्वधौर्न चेत्। योगो मुस्यस्ततस्तेषां धौदपलेन नश्यति।" इति। संशयादिरहितानां ध्याननिष्ठा चेत् स्वाद् हष्ट सुखम्। तदुतं भगवता- "अनन्याशिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते।

संप्यादिग्रसतपणिडितकर्तव्यत्वेन उपदिष्टमिति कथमुच्यत दति- वाचम: "भ्ास्त्रदृष्या तपदेशो वामदेववत्" द्ृत्यच शंसयादि- रहितानां पण्डितानां तत्वमस्यादिमद्दावाक्यार्थज्ञानमाचेण परम- पुरुषार्थप्रतिपादनेनास्य सूतम्य संभरयादिय्यस्तपण्डितविषयत्वाव- गमात्, ब्न्यथा पूर्वोत्तरयोविरुद्ध वदन सूतकार उन्मत्ततुत्यः खान्। तस्मादिदं सूचं मंजयादिग्रस्तपण्डितविषयमेव न मर्व- माधारणमिति भाव:।। मंमत्यन्तरमाह-अन्यनेति ॥ धौदर्पः संप्रयादिः। नंनु केचित् ज्ञानिनः मंश्यादिर्रािता पण्डिता: ध्यानं कुर्वन्नो दुश्यन्ते, तत् किमथें कुर्वन्ति दृत्याप्रम्म दृष्टसुखार्थमित्याह- संशयेति। पण्डितानामित्यनुसङ्गः। दष्टमिति। तद्थे ध्यानं कुर्वान्ति इति भावः। तत्र भगवद्वचनमुदाहरति-तदुत्ता मिति। न विद्यते Sभिनिवेशो ऽन्यस्ि््रिन मा्यिके येषां तेऽनन्याः माँ सर्वेषां प्रत्यगात्म्ामं वासुदेवं "शयं यत् तत् प्रवध्यामि"

ततीयपरिच्छेद:। ३२६

तेषां नित्याडभियुक्ताना येोगक्षेमं वहाम्यवम्।" "मच्ित्ता महतप्राय बोधयन्तः परस्परम्। कथयन्तञ्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च।" इति।

दृत्यपक्रम्य "अनादिमत् परं ब्रह्म न सत् तत् नासदुच्यते" दूत्या- दिना प्रतिपाद्यमानम्। चिन्तयन्तः अ्रन्वेषएं कुर्वन्नः। ये जनाः साधनवतुष्टयमंपचाः । पर्युपासते विज्ातीयप्रत्ययानन्तरित- तथा ध्यानं कुर्वन्ति। अतएव नित्याभियुक्तानां तेर्षा ब्रह्म् योगक्षेमं वहामि। त्रप्राप्तपाप्निर्योगः । प्राप्तस्य परि- पालनं चेमः। ननु-अखण्डेकर सानन्दवह्मात्मनिष्ठानां लौकिंका- ब्रह्मानन्दख्य प्रत्यग्रपतया नित्यप्राप्तत्वात् कथ भगवान् तेषां योगच्ेमं वद्दमौति वदति? द्वति- चेतु, उच्चते; यद्यपि तेषामप्राप्नांप्स्याभावात् ब्रह्मानन्दस्य नित्यप्राप्त्त्वाच् योगत्षेमौ न सः; तथापि बनात्म-

प्रबलप्रारव्यभोगेनापि ब्रह्मनिष्ठातोऽप्रच्युतिः क्षेम इत्यपचर्यंते। एतादृभयोगचेममेव वह्दामौति भगवानाह: त्यक्सर्वेषणानामन्या- दृभयोगचेमवहनायोगात्। त्रतः ध्याननिष्ठानां नियतादृष्टसुखं भवनौति भावः । भगवद्चनान्तरमुदाहरति-मच्चित्ता इति। म्यय सर्वेषां प्रत्यगात्मन्यखण्डैकरसानन्दे नित्यपड्ूबुद्धमुकखभावे 42

३३०

वासुदेवे चित्तं येषां ते तथोकाः। एवं सवच बोध्यम्। नमु एवं ज्ञानिनां ध्यानविधि: कुतो न स्यात्? "तमेव धौरो विज्ञाय प्रज्ञा कुर्वौत ब्राह्मणः" दति भुतेः सत्त्वात्, न च- सान्नात्कारेण परम- पुरुषार्थलाभादुत्तरं ध्यानविधिर्निष्फल: दति-वाच्यम्; ददानौम ब्रह्मसाचात्कारे मत्यपप यथा पूर्वसुखद:खादिसंसारोपलंभान्त तावता पुरुषार्थसिद्धिः, किन्तु गुरुपसत्तिपूर्वकं श्रवणदिना ब्रह्म निख्चित्य यावघ्जौवं ब्रह्मध्यानाभ्यासः कर्तव्य एव, ब्न्यथा यथेष्टचेष्टा- प्रसश्या मुमुच्नोर्नरकपातः स्ात्। तथाहुः-"निःसंगता मुक्रि- पदं यतौनां संगादश्रेषाः प्रभवन्ति दोषाः । आरढयोगोऽपि निपात्यतेऽधः मंगेन योगो किमुतान्पसिद्टिः"। दति॥

तदप्यक्रम्- "संगं त्यजेत् मिथुनव्रतिनां मुसुच्ः सर्वात्मना विसजेत् बहिरिन्रियाणि। एकश्चरेत् रहमि चित्रमनन्त ईूगे युञ्तौत तद्रतिषु माधष चेत्रमंगः।" दृति। न च-दूढं साधक- विषयं न सिद्धविषयमिति- वाच्यम्; "यत्मात् भिन्षुः हिरण्ं रसेन दृषटं चेत् स ब्रह्मह्ा भवेत्" दत्यादिना सिद्धूस्यापि विषयासत्या पातित्याभिधानात्, "तमेव धौरो विज्ञाये"ति श्रुतिमूलत्वाच्च। ऋतएव वेदान्तभास्त्रं ध्यानविधिपरमिति वदन्ति।

Sनुवादकत्वेन भास्त्रस्याप्रामाण्यप्रसंगात्। तस्मात् शाम्त्रेण ज्ञानानन्तरं ध्यानविधानात् सर्वेः मुमुन्चभि: पण्डितरपणिडिते: संधयादिरचितै तङ्गप्तैर्वा ब्रह्मज्ानोत्तर यावब्जीवं ब्रह्मंध्यानं

तंतोयपरिच्छेद:। ३३१

न तु भानिनो ध्यानविधि :; देशाडभिमानभून्यतया कर्तृत्वाऽभावेन तस्य विधिकिक्करत्वाऽयोगात्। तदु-

कर्तव्यमेव त्याणश्चाप-न तु ज्ञानिन इति । देहाभिमानो(१) द्विविध :- कर्मजो धरान्तिजश्चेति। कर्मचयात् आ्द्यो निवतते, द्वियौयस्याज्ञानमूललेन जानेनाजाने निवृत्ते तन्मलभ्नान्तेरपि निवृत्त- त्वात् भ्रान्तिजाभिमानोपि निवतते। ततख्च ज्ञानिनो देशाभि- मानशृन्यस्य कर्तृत्वादिनिवृत्तौ सर्वाधिकारनिवृत्ते: कुतो ध्यान- विधि: ? तद्क्रम्-"व्याचचतां ते शास्त्राणि वेदानथ्यापयन्तु वा। येडनाधिकारिणो मर्त्या नाधिकारोडक्रियत्वतः । पटएवन्वज्ञात- तत्त्वास्ते जानन कसात् गुणोम्यहम्। मन्यन्तां मंश्रयापन्ना: न मन्येऽहममंश्यः । विपर्यस्तो निदिध्यासेत् किं ध्यानमविपर्यये॥" दूति॥ न च- एवं मास्त्रस्याप्रामाखापत्तिः, ब्रह्मात्मभावस मानान्तरायोग्यतन शास्त्रस्य विधिपरत्ानङ्गिकाऐ ततः प्रवृत्ति- निवृत्त्यभावेम शास्त्रत्व(९)मेव न स्यादिति- वाच्यम्, हित-

(१) देअभिमानी नाम देदात्मताभिमान: यः पुरुषस्य कर्माधिकारं प्रयो- जर्यति, न तु घटादिपदार्थवत् देउसत्वज्ञानमाचम्। सथाच ज्ञानिना देहादि- नत्वऽपि देडात्मनाभिमानाभावात् नकर्मखधिकारः। स चाध्यासपूर्वक एव न कर्मजः; कर्मणा देषाभिमानो देहाभिमानेन कर्मतत्यन्योन्यात्रयात्। तडुक्रं भाष्य- कर :- तकनधर्माधर्मनिमितं मशरौरत्वमिति चेत् न; शरौरसम्बन्धस्या- मिदत्वात् तडर्माधर्मयोरात्ाकृतव्वामिद्े:। मूगौरसम्बन्धम्य •धर्माधर्मयोसत्कृत- व्वम्य चेतवतरात्रयत्वप्रसङ्गाट्न्धपरंपरषाSनादित्वकल्पनेति। व्यत्ं चेतत् भामत्यां

(९) मानाम्तरायोग्यधर्मबोधकवाक्यमव वेदान्तवाक्यमपि विधेयोपासनादि-

३३२

वाच्यम्, ब्रह्मणे मानान्तरायोग्यलेन तदयोगात्। तक्म्ात् वेदान्तशास्त्रं न ध्यानविधिपरम्। अरत एव सूनकारभाव्य- काराभ्यां ममन्वयाध्याये चतुर्थाधिकरणे "तन्तु समन्वयादि"त्यच शास्त्रस्य विधिपरत्वं पूर्वपचौक्तत्य मिद्धान्ते वसतुनिष्ठतेन वेदान्तानां प्रामाणयं ममर्थितम्। ननु-एवं सति "तमेव धौरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वोत ब्राह्मणः" दूति श्रुतेरप्रामाश्यप्रमंगः द्ृति-चेत्, न; विज्ञायेत्यनेन त्रवणाजन्यज्ञानस्येव विवितलेन तदुत्तरं ब्रह्मसाच्ा त्कारमुहिशिय ब्रह्मध्यानविधानोपपत्तेरनाप्रामाणयं श्रुतेः । न च- एवमपि माचात्कारानन्तरं ध्यानविध्यनङ्गिकारे यथेष्टचेष्टा(१- प्रमंग दति-वाच्यम्; (२)देह्वाभिमानशून्यलेन तदयोगात्, "निस्सं- गता मुक्रिपदं," "सगं त्यजेत्" द्वति वचनद्वयम्य माधकविषय- व्वाज्च। यद्यपि "यस्माद्गिचुर्हिरण रसेन दृष्टं चेढित्या"दि वाकां विद्वत्संन्यासप्रकरणे पठितं सिद्धविषयमिवाभातिः तरथापि मिदूस्य देहाभिमानशृन्यतया रागादिप्रमक्रेरभावेन साधकविषय- कमेवेदं वाक्यं मिद्धू स्तौति।

(2) निषिद्कर्माचरणमवि म्यात् विधिध्विव निबधष्वययधिकाराभावादिति भावः । :२) देष्ाभिमामशून्यत्नेत्यम्य देष्ाभिमानशून्य ्डपौत्यर्थः। विधिष श्राडी- धिकारों न निरषधष्वित्यादिना भामत्यां निषेधंष न ज्ञनिनोिकार दतति

व्षसाधनताज्ञानाभावादेव न प्रष्टत्तिरिति निरुपयन्ति।

ततीयपरिचेदः। ३३३

दिति। भाष्यकारैरप्युत्तम्-"तहं ब्रह्मास्मोत्ये-

ध्यानविष्यभावे व्याससूतं संवादयतति-तदुक्तमिति॥ अधि- करणं पूर्वमनुक्रान्तम्। यद्यात्मा ब्रह्म स्यात् तह्यनुज्ञापरिह्ारौ निर्विषयौ स्याताम् दति चेन्नः देहसंबन्धात् देहाभि- मानात् "गहस्थः मदृणौं भार्यामुपेयात्," द्ृत्यनुज्ञा, "गुर्वङ्गनां नोपेयात्" दति परिहार:, एतौ अनुज्ञापरौहारौ दे हाभिमानात् आत्मनो ब्रह्मत्वाज्ञानदपायासुपपद्यते; ब्रह्मज्ञान- दशायामात्मनस्तद्भावादुभयमपि नास्येव। तच ज्योतिरादि- वदिति दृष्टान्तः । यथाऽग्नि: सभानसंबन्धौ पररिहियतेऽन्यखपा- दौयते, यथा वा पुरौषं मनुष्यभरौरसंबन्धि परित्यज्यते गवां गरौरमम्बं्ध्युपादीयते, तम्य पविचलात् तद्त् देहाभिमानिनो- Sनुजञापरौहारौ, श्न्यस्य तु न किमपि कर्तव्यमस्ि। तदुकम्- "यस्वात्मरतिरेव म्यात् भ्ात्मतप्रश् मानवः । आ्रत्मन्येव च सन्तुष्टः तस्य कायें न विद्यते। नैव तम्य कवतेनार्थः नाऊतेनेह कश्चन। न चाम्य सर्वभूतेषु कव्िदर्थव्यपाश्रयः।" दति॥ पुराणडययुकम्- "ज्ञानामृतेन तप्नम्य रतळृत्यस्य योगिनः। नैवास्ति किश्चित् कर्तव्यमस्ति चेत्र स तत्ववित्।" दति॥ तथा देहाभिमानादनुज्षा- परौहारौ दर्भयत् सृतनं अर्थात् तच्वन्यस्य मर्वकर्तव्यताभावं दर्भयतौत्यभिप्रायः। तच भाव्यममतिमाइ- भाष्यकारैरिति ॥

३३४ तदवसाना एव सर्वे विधयः सर्वाषि च शास्ताषि विधिप्रतिषेधमोक्षपराखौति देहेन्द्रियादिशहं ममा- भिमानहौनस्य प्रमातृत्वाऽनुपपत्तौ प्रमाणप्ररृत्त्य- नुपपत्ति"रिति। तदुकं-

तत्सद्व ह्माऽइमस्मोति बोधे कार्य कथं भवेत्।" इत्युक्म्।

"सूचार्थो(१) वर्षते यच वाक्य: सूत्रानुकारिभिः। खपदानि च वर्ष्न्ते भाथं भाव्यविदो विदुः" दति झोकोकलचएं भाव्यं कुर्वल्नौति भाव्यकारा: तैरित्येतत्। ब्रह्मविदां वचनमपि संवादयति-गौरोति ॥ आ्रात्मा तिविध :- गौलात्मा मिथ्यात्मा मुख्यात्मा चेति। पुत्रभार्यादयो गौणात्मानः। ऋ््मयाद्यः पञ्चकोगा: मिथ्यात्मानः । तेषामधिष्ठानभूतो यशचिदात्मा साच्यानन्दैकरमः म मुस्यात्मा। आत्मनोऽसत्व दूत्यार्षत्वात् रेफसोपो न दोषाय। ततक् गौपामिथ्यात्मनोरसत्वे मिथ्यात्म निश्चये पुत्रदेश्दादौनामात्मत्ववाधनात् सर्वेषामधिष्ठानभृत- मच्चिदानन्दैकरसब्रह्माहमसिि इति बोधे जाते मति कार्य कर्तव्ं कथं भवेत् न किमपि कर्तव्यं स्वादित्यर्थः। तथाच

(१) छनकारवाध्यमिव भाष्यकारवाक्यमपि सम्यगादरणौयम्। न हि सूचाननुगतार्थप्रतिपादकं वाक्यं भा्यपद्मर्शति। ग्वेन भाव्यलक्षणप्रन्योऽप्यत्र सन्रम मवेनि खचितमिति ।

ततयपरिच्केदः। ३३५

ज्ञानिनो ध्यानाडभावे व्यवहारप्राचुर्याद् दष्टदुःख-

श्रुति :- "स ब्राह्मणः केन स्यात् येन स्यात् तेनेदृभ एव एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मण वर्दूते नो कनौयान्" दत्याद्या स्तिरपि-"एतद्ुद्धा बुद्धिमान् स्ात् कृतक्त्यय भारत। स बुद्धिमान् मनुष्येषु म युक्रः शक्स्तकर्मकत्" दत्याद्या ज्ाननिनः सर्वकर्तव्यताभावं छतळवत्यतास् दर्भयतः । तम्मात् ज्ञानिनः कर्त- व्यताभावात् ध्याननिष्ठा चेत् स्थात् तदा दृष्टसुखं भवति, अ्रतो न तद्विधिगन्वोऽपौति भावः। ननु ज्ञानिनो ध्यानविध्यभावेन प्रारब्वभेन वरिर्व्यवहारप्रसत्या अ्रसंभावनादिप्रसत्व्या मोछषो न स्यादित्यापक्माइ- म्निन दति ॥ दृष्टेति॥ मात्रमब्देना- संभावनादि व्यावर्त्यते। नहि त्रवणमनननिदिध्यामनैर्निस्त- तत्त्वस्य खतो निवृत्तस्य करतलामलकवत् खखरूपमद्दयानन्द- मनुभवतः संभयादि संभवति। तदुकम्- "विद्याविग्रह्मयहेल पिछितं प्रत्यस्नसुद्चेप्तरां उत्तष्टोत्तमपूरषं सुनिधिया मुआ्जादि- षिकामिव। कोभात् कारणकार्यरूपविक्वतात् पश्यामि निःसंभ्रयं नायौदस्ति भविष्यति क नु गतः संसारदुःखोद्धिः।" दवति ॥ ननु मासतु संग्रयादि:, प्ज्ञानमेव मोक्षप्रतिबन्धकं स्थात्, कथमन्यथा प्रारब्भोग: ? इत्यापश्माह। नेति॥ त्रपरोकष- ज्ञाने विरोधिनि सति ब्रह्माज्ञानायोगात् बाधितानुवृत्त्या द्वैतदर्शनमाचेण प्रार्वभोगोपपत्तेन मोक्षप्रतिबन्धः। तदुकं वार्तिककार :- "तत्त्वमस्यादिवाक्योत्यसम्यग्धोजनामाचतः। पविद्या

३३६

मार्च न मोक्षप्रतिबन्धः । तदुक्तं-"तब्निष्ठस्य मोक्षो-

मह कारयेण नामौदसि भवय्यति।" दवति॥ संचेपभारौर- . काचार्येरप्युकम्- "पश्ामि चिचमिव सरवमिदं द्वितौयम् तिष्ठामि निष्फलचिदेकवपुय्यनन्ते। प्रात्मानमद्दयमनन्तसुखै- करूपं पश्ामि दग्धरभनामिव च प्रपश्चम्। श्रद्वैतमय्यनु- भवामि करस्थविल्वतुत्यं शरौरमहिनिल्वयनौवदोचे। एवस् ! जीवनमिव प्रतिभामनञ्न निश्रेयमाधिगमनं मम सुप्रमिङ्ूम् ॥" दति। तस्मात् ज्ञानेनाज्ञानतत्कार्यमंभयादोना निवृत्तलात् प्रारव्वाधौनव्यवहारे सत्यपि ज्ञानिनो मोक्ष उपपद्यत दति भाव: । तत मभ्मतिमाइ-तदुक्कमिति। समन्वयलच्षण सिितम्- "ईूचतेर्नाशब्दम्- "सदेव मोम्येदमग्र आसौदेकमेवाद्ितीयं" दृत्युपक्रम्य "तदैक्षत बड् स्यां प्रजायेय" दृत्यादिश्रुत्या जगतः कारणं किस्चित् श्रयते। तच मंप्रय :- प्रधानादि जगत्कारणम्, महोखित् ब्रह्म वेति। तन ज्ञानक्रियापक्रिम्त्वात् परिणामिताच्च विगुणात्मकं प्रधानमेव जगत्कारम्, (१न ब्रह्म; तम्यापरिणामि- व्वात् इ्ति प्राप्त-ब्रभिधोयते; न प्रधानं जगत्कारणं सच्छन्दवाच्यम्, अशन्द्म् यतः। कथमन्नब्दत्वमिति चेत् "तदेक्षत बञ् स्यां

(१) चचायमनुमानप्रयोग :- प्रधानं न जगकारणं सदेवेति वाक्यघटकसच्कन्द प्रतिपाद्यत्वाभावात् इति एकः। अपरः प्रधानं न मद्न्दवाचम् सच्दसमाना धिकर गेचित्यनन्वयित्वात्। मच्छन्दः न प्रधानपरः ईचितिशष्टसमानाधिकरवत्ा- दिति या हति।

दतीयपरिच्छेदः। ३२७.

पदेश"दिति। तस्मिन् ब्रह्मात्मनि निष्ठा घनन्यव्या- पारतया परिसमाप्तिः पर्यवसानं यस्य स तथा तस्य, ज्ानैकशर सस्येति यावत्।

प्रजायेय" द्वति कारणस्यरेचितत्वत्रवणात् दचितत्स्य चेतनधर्मलात् प्रधानम्याचेतनलेन तदयोगात्। ननु प्रधान्यापि गौपमौचिटल भविष्यतौति-चेत्, न; "सेयं देवतेच्षत इन्ताहमिमास्तिस्त्रो देवता भनेन जौवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरणवाणि" दति कारणे मत्यात्मभव्दप्रयोगादचेतने तदयोगात्। अ्रच्चेत-

तननिष्ठेति। सूतरं व्यापष्टे-तस्मिस्तिति। त्रयमर्थः-यदि प्रधानं जगत्कारणं सयात्, तहि "ताचार्यवान् पुरुषो वेद' तस्य तावदेव चिरं यावस्र विमोच्चेऽय संपक्ये" द्वति तब्चिष्ठस्य मोक्षोपदेभो न स्ात्। न सचेतनप्रधाननिष्ठस्य मोच्षोपदेभः मंभवति ; "तमेव विदित्वाऽतिम्त्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽ्य- नाय" द्वति परमात्मविज्ञानदन्यख मोचसाधनत्वप्रतिषेधात्। किस्

तद्यानात् मोच: संभवति। तस्मात् न प्रधामं जत्कारपम्, किन्तु ब्रह्मेव। ततस तब्रिष्ठस्य मोतोपदेभात् ब्रह्मज्ञानैकगरणष न मोक्षप्रतिबन्ध: । "सर्वधर्मान् परित्यञ्य मामेंकं भरणं ब्रज। गहं त्वां सर्वपापेग्यो मोक्षयिष्यामि मा पुचः ।" दति भगवद्ध- चनाच्चेति भाव: । 43

३३८

तथैव भगवानप्याइ- "य एवं वेत्ति पुरुषं प्रक्वतिं च गुरौः सह। सर्वथा वर्त्तमानोऽपि न स भूयोडभिजायते॥। यस्य नाऽहंक्तो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते। हत्वापि स दमान् लोकान् न इन्ति न निबध्यते॥" दूति। श्रेषोऽपि- "इयमेधशतसहस्वाय्यथ कुरुते ब्रह्मघातलक्षाखि। परमार्थविक्न पुरयैर्न च पापैः स्पृश्यते विमलः॥" दति। •विद्यार एयेरएाक्रम्- "पूर्णें बोधे तदन्यौ दौ प्रतिबद्धौ यदा तदा।

तब भगवतसंमतिमाह-तथैवेति॥ पुरुषं पूणं अ्रपरिद्वि- म्रानन्दखरूपमति यावत्। गुसैः मत्त्वादिभि: सह प्रकृतिस्व वेन्नीति संबन्धः । सः निवृत्ताविद्यो ब्रह्मौभूतः। सर्वथा सर्व- प्रकारेण। वर्तमान: यथेष्ृव्यवहारं कुर्वन्तपौत्यर्थः। उक्राभिप्रायो भगवतैवोद्दाटित दति दर्भयतुमष्टादभाध्यायश्ोकमुदाहरति- यस्येति॥ उकार्थ शेषवचनमुदाहरति-श्रेषोडपीति ॥ इय- मेध: ऋश्मेधः । परमार्थवित् बबम्मामोतिमाचात्कारवान। वृद्धवचनान्तरमुदाहरति- विद्यारएयेरिति। वेराग्योपरमा-

सतोयपरिच्केदः। ३३६

मोक्षो विनिश्चितः किं तु इष्टं दुःखं न नश्यतति।" इति।

वन्यौ हौ। "वैराग्यबोधोपरमाः महायासे परसरम्। प्रायेण सह वर्तन्ने वियुञ्धन्ने कचित् कचित्।" दृति वैराग्यादोनां परस्परमहायत्वमुक्का क्वचित् कस्यचित् वियोगमुक्का कख पुंसः चयाणं सहावस्थानं केन वा कस्यचित् वियोगो भवतीत्याकांचायां- "चयोऽप्यत्यन्तपक्ासेत् महतः तपमः फलम्। दुरितेन क्कचित् किञ्चित् कदाचित् प्रतिबध्यते॥" दवति कस्यचिदुत्तमाधिकारिण: पुरुषधौरेयस्य महता तपसा परमेश्वरानुगहेए व वेराग्यादोनां महावस्यानमुक्का मध्यमाधिकारिण: दुरितेन तयाणमन्यतमख् प्रतिबन्धमुक्का कस्िन पूणे किं फलं भवतीत्याकांचायां- "वैराग्योपरमे पूर्णे बोधसतु प्रतिबध्यते। यस्य तस्य न मोचोऽस्ति पुष्यल्नोकस्तपोबलात्॥" द्वति वैराग्योपरमयोः पूर्णते बोधस्य प्रतिबन्धफलमुक्का तद्विपरौत ददभाह-पूर्ण दति॥ त त्रयाणं साधनस्रूपं फलं च तैरेव व्युत्पादितम्-"दोषदृष्टिर्जिहासा. व पुनर्भोंगे खदौनता। भ्रष्ाधारणहेत्त्वाद्या वैराग्यस्य चथो हमौ।। श्रवणादिन्नयं तद्वत् तत्त्वमिथ्याविवेचनम्। पुनर्गन्धेरतुदयो बोधखैते वयो मताः ॥ यमादिर्धोनिरोघस् व्यवहारस संच्यः । सुर्हेत्ाघा: उपरतेरित्यमकर ईरितः ॥ ब्रह्मलोकतणौकारो वैराग्यस्याव- धिमतः । सुन्निवत् विस्तिः मौमा भवेदुपरमस्य दि। देश्त्मवत् परात्मत्वदारव्यें बोध: समाप्यते।" द्ति॥ ततञ् यस्य बोधः पूर्णः

३४० अद्दैतचचिन्ताकोखुंभें

बोधस्य पूर्णात्वावधिर्विष्णपुराये पराशदेख दर्शित :- "अहं इरे: सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारसकार्यजातम्। ईदृज्जानो यस्य न तस्य भूयो भवोद्गवा इन्डगदा भवन्ति ॥" दति।

वैराग्योपरमौ प्रारब्धकर्माणा प्रतिबद्धौ यदा तदा तस्य मोच: सिडधू एव; "ब्ह्म वेद ब्रह्मैव भवति" "ब्रह्मविदाप्नोति परम्" इत्यादि श्रुतेः, किन्तु प्रारब्धकर्मवभ्ेन व्यवहारप्राचुर्यात् दृष्ट- सुखं न अश्यति, तश्निवर्तकस्य योगस्य प्रतिबद्धत्वादिति भाव: । न व-प्रारव्धापेक्षया योगस्य प्रबल्तत्वात् कथ तम्य प्रतिबन्ध इति-वाच्यम; अ्रवश्यभाविप्रारव्ख योगापेचया प्रबललात्। तदुकम्-"ऋवश्यभभावि भावानां प्रतोकारो भवेदयदि। तदा दुःखैर्न लिप्येरन् नव्रामयुधिष्ठिराः॥" दृति॥ ननु बोधे पूर्णें वैराग्यपरमयोः प्रतिबन्धेऽ्पि मोच्षो भवतौत्युकम, तच बोधम्य पूर्णत्वं किटृ भमित्याकांचार्या अ्सभ्भावनाविपरितभावना- राहित्यं ब्रह्मसाच्तात्कारम्य पूर्णत्वमित्यभिप्रेत्य तघ विष्णुपुराण- वचनमुदाइरति- बोधस्येति॥ पज्ञानतत्कार्य्ये हरतीति इरि: भगवान् वासुदेवः परमात्मा। ततो हरे: कारणस कार्यजातस कारखकार्यजातम् अ्रन्यत् किमपि नालि; कार्थकारपयोर्रह्ाणि कन्पितलवेन तद्यतिरेकेषाभावादिति भावः । हंडगदा: भोतोष्यमानापमानानि दन्दव्याधयः । संग्रयविपर्यास-

३४१

ब्रह्मगोतायां ब्रह्मां प्रति शिवेनापि- (१)अईं हि सर्वे न च किं चिद्न्य-

इयं दि वेदस्य परा हि निष्ठा ममाऽनुभूतिश् न संशयश्च ।" दति। उपदेशसहसित्रिकाया मपि-

आरत्मन्येव भवेद्यस्य सोऽनिच्छन्न्रपि मुच्यते॥" इूति। "सयमस्मोति पूरुषः" दत्यचाऽयमिति श्रते-

शून्यतया गुरुपटिष्टमहावाक्यात् ब्रह्ममाचात्कारे सत्यज्ञानतत्कायें विनश्ति; "तरति भोकमात्मविन्" दति श्रुनेरिति भावः ॥ तघ स्कन्दपुराणवचनमय्यदाहरति-ब्रह्मोति। शिवेनापि बोधस पूर्णत्वावधिर्दर्शित दृत्यनुषज्यते। तत आ्राचार्यवचनमय्यदाहरति- उपदेशेति॥ पन्थान्तरम्मातिमाह- अयमित्यादिना। परमप्रकृतसुप-

(५) अब च सब वाक्य सावधारणमिति न्यायेन त्रवणाल्िनेव ब्रह्मसाक्षान्कारः तत एवं व्रस्मभावल्लक्षणव मुन्िर्भवत्येवेति चावधारणं विवच्तितमिति एतरदर्थाडबछ- अकतया "नमेव विदित्वा" "बरभ्मविदुव्रम्वेव भवतौ"ति घ नुत्युपन्यासमचिया सुचवे। तब मं विदित्ैवेति योजनया ब्रह्मसाक्षात्करिणवेति बभ्ेव भवनौति विभागेम ब्रह्मभाव एव मुत्िरिनि च मम्यवे ।

३४२

स्तात्पर्यप्रतिपादनव्याजेन विद्यारंरयैरपि दर्शितं तृत्ति- दोपे- "असन्दिग्धाऽविपर्यस्तबोधो देात्मताक्षये। तददात्मनि निर्सेतुमयमित्युच्यते पुनः ॥।" इति। सर्वथापि श्रवणादिनात्मब्रह्मसाक्षात्कारस्ततो ब्रह्म- भावलक्षणा मुत्िर्भवतीति सिद्धम्। "तमेव विदि- त्वाऽतिमृत्युमेति" "तरति शोकमात्मवित्" "ब्रह्मविद्- ब्रह्मैव भर्वत" "एवमेवैष सम्प्रसादोऽस्माकरौरात्स- सुत्याय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेखाडभिनिष्पद्यते स उत्तम: पुरुषः"।

संहरति-सर्वथेति॥ ततः किं? तचाह-तत इति॥ तं पर- मात्मानम्। विदित्वा ब्रद्मास्ौति साचात्त्य। मृत्युं संमार कारणमज्ञानम्। अत्येति प्रतिक्रामति नाभयतीत्यर्थः । भोंक- मिति संसारकारणमज्ञानमुपलच्यते। सम्यक प्रसोदत्यस्तिन् जीव इति संग्रासाद इति सुषुप्निवाचकेन संप्रसाद्शब्देन तद्दान् जीवो लचसया प्रतिपादते। सस्माककरौरात् खूलरूपात्। समुत्याय विवेकेष तदभिमानं त्यक्का। खेन रूपेए ब्रह्म भ्भिनिष्यद्यते।त्रयमर्थः- म्रहं ब्रह्मासीति खखरूपेण ब्रह्म माचात्त्य परं ज्योति: संपद्यते परमात्मा भवतौति। यो म्होभूतः सः उत्तमः पुरुषः उद्गतं निटृत्तं तमः प्ज्ञानं

टसीयपरिच्ेदः। ३४३

"सात्मानं चेद्िजानौयाद्यसस्मौति पूरुषः। किमिच्चन् कस्य कामाथ शरोरमनुसंज्वरेत्॥" "यत्पूर्णानन्देक बोधस्तदुब्रह्म।इमस्ौति ऊतलत्यो- भवतौ"ति। "एतदुद्वा बुद्विमान् स्यात् कृतलत्यक् भारते" त्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ॥ श्रेषोडप्याइ- •

यस्यासावुत्तम:, श्रज्ञानतत्कार्य्यातौतः। पुरुष: पर्णः। "नैतेन किस्नानावृतं नैतेन किसनासंवृतमि"ति श्रुतेः। घ्यं नित्या- परोचखरूप: पुरुष: सर्वसाची बमस्मौति। आ्रत्मानं प्रत्यगा- त्मानम् जानीयात् चेत् कश्वित् स किमिच्न कस कामाय शरोरमनुमंज्चरेदिति संबन्धः। पत्र चर्दिति ज्ञानाधिकारिंणो

शुत्यन्तरात्,-"मनुष्याणं सहस्ेषु क्चित् यनति सिडूये। यततामपि सिद्धानां कक्वित् मां वेत्ति त्त्वतः"। दति भगव- इचनाच्। छतं कत्यं येनासौ कनकत्यः । एतत् रतरत्यतं विद्यार एशपादे: प्रपश्चितम्-"ऐष्िकामुस्मिकव्रातसिट्धौ सुक्रेख सिद्धूये। बज अत्यं युगम्याभूत् तत्र्वमधुना. कृतम् ॥ तदेतत् रतकृत्यत्वं प्रतियोगिपुरस्रम्। अ्नुमंदधते चायमेवं तप्पति नित्यः॥ दुःखिनोऽजा: संमरन्तु कामं पुचादपेचया। परमानन्द- पूर्णोऽहं संसरामि किमिच्कया॥ अ्नुतिष्ठन्तु कर्ममाणि परलोक- ियासवः । सर्वलोकात्मक: कस्मादनुतिष्ठामि किं कथम् ॥

३४४

"वृक्षाग्राश्युतपादो यद्ददनिच्छननृपि क्षितौ पतत। तहङ्ुरापुरुषज्ञोऽनिच्छन्त्रपि केवली भर्वत॥" दति।

॥। इति त्त्वानुसन्धाने तृतौयः परिचेद:॥

व्याचचतां ते ास्ताणि वेदानध्यापयन्तु वा। येडबाधिकारिणो मर्न्ाः नाऽधिकारोडक्रियत्वतः । निद्राभिचे स्नानगौषे नेक्ामि न करोमि च। द्रष्टारस कल्पयन्तु किं मे स्यादन्यकल्पनात्॥ गुन्जापुञ्जादि दह्येत नान्यारोपितवक्रिना। नान्यारोपितसंसार- धर्मान्तेवमहं भजे।" दत्यादि॥ एतत् ब्रह्मात्मत्त्वम्। बुध्वा ब्रम्मास्मोति साचात्कृत्य। बद्धिमान् कुशलः । तन शेषवचन- मुदाहरति- श्रेषोऽपौति॥ तस्म्राद्विचारिततत्त्वमस्ादिवाक्य-

मुक्रिर्भवनोति सिङ्धूम् ॥ इति श्मत्परमहंसपरिब्राजकाचार्य-श्रमत्वयं- प्रकाशनन्दसर स्वतो-पूज्यपाद-शिष्यभगवन्मड्कादेवसर- स्वलोविरचिते तत्वानुसंधानव्यास्थानेऽद्दैतचन्ता- कौस्तुमे तृतीयः परिचछेदः॥

भथ चतुर्थः परिच्छेद:।

यच्चिन्तयाSSप्ना: परमात्मभावमज्ञानतत्कार्यनवर्तनेन ।. त्यऋेषणा: मंयामनो महान्तसं कष्णमाद्यं भरणं प्रपद्ये।।१।। ब्रह्ममाचात्काराद्विदेह्मुत्रिरेकैव भवति, न जीवन्ुत्निः ; प्रमाणाभावात्। न च- "विमुक्श्न विमुच्यते" "स जीवन्मुक्न उथते" । "स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते" दत्यादि श्रंतिस्पतिवच- नानां सत्वात् कथं प्रमाणभाव दति- वाच्यम्; तेषा- मन्यपर(लात्। किञ्ज केयं जौवन्ुक्रिः प्ज्ञाननिवृत्त्तिर्वा, ब्रह्मभावो वा, आशोखित् जौवदवस्थायां कतत्ादिबन्धनि- दृत्तिर्वा। नादयः; विदेहसुक्कावतिव्याप्तः। अतएव न द्वितीयः। नापि तृतोय :; जौवदवस्थायां भोगप्रदे प्रारब्धे कर्मण सति कर्तवादिबन्धनिवृत्तेरयोगात्। किञ्च कर्त्वादिबब्धः किं साचिणो निवार्यते, श्रहोखिदह्ंकाराद्वा। नादः; तत्त्वज्ञानेनैव वारिततवात्। न द्वितोयः; भोगप्रदपरारव्धकरमणि सत्यहंकार- गतस्य खाभाविकस्य कर्ततादे: वारणयोगात्। न च- योगेन

काचिदसिति। पूर्वतनमने तु या समसौति विश्ेषः । 44

३४६

तद्भिभव दृति-वाच्यम् "योगात् प्रारब्धस् बलवत्वात्(१)। किञ् साधनाभावाच् जौवन्मुक्निन मिध्यति: तत्त्वज्ञानस् विदेषमुत्ति- कारणतात्। न च- योगाभ्यास एव तत्ाधनमिति-वाष्यम् ; तस्य तत्वज्ञानसाधनतेनातत्धनत्वात्। "ज्ञानामृतेन तप्नस्य नित्यतप्रम्य योगिनः। नैवास्ति किञ्चित् कर्तव्यमस्ति चेत् न स तत्त्ववित् ॥" "तस्य कायें न विद्यते," दवति च साचात्कारोत्तरं कर्तव्यप्रतिषेधाञ्च"। किस् ज्ञानिनो देहाभिमानशुन्यस्य कर्तला- भावेन कर्तव्यप्रवृत्त्यसंभवेन तत्र अ्धिकारासंभावात् सा न संभवति। नहि निरधिकारजौवन्मक्किसाधनाभ्यास: संभवति। किश् प्रयोजनञ्ट न पश्याम: तत्पि्टः। न च- ज्ञानरचादिक- मेव तत्प्रयोजनमिति-वाच्यम्; प्रमाणजन्यज्ञानस्याज्ञाननिवर्तन- चमस्य बाधकासक्री तद्रताया दुर्निरूपतवात्, तपमोऽन्यफल- व्वात्, विसंवादाभावस्य समाध्यन्तर्भृततया जानसाधनत्वेन तत् फलत्वात् दुःखंनाश्सुखाविर्भावयोः ज्ञानफलताच। तम्मात् प्रमाण-सरप-लक्षण-साधनाधिकारि-प्रयोजनानां दुर्निरुपलात् जौवन्मुत्त्यभ्युपगमो निदर्थकः। तस्मात् तत्त्वज्ञानात् मुक्तिरेक- रुपेवेति केचिदावदुकाः मन्यन्ते, तान्निराकर्तुकामो मुक्रिं विभजते-सा चेति॥

(१) यथाच प्ररिव्वस्य योगापेक्षया प्रबलतषि चिकित्मादिशससार्थकाम् तथोत्तरय निरृपयिष्यवे। यत योगस्य प्रारव्ापेक्तयापि प्राबल्यमुस्तरजोचते तत्के- षांचन पचंच न बसुगत्या। यथाषि समाधिदशयां जोवन्मुन्नलं तथा उत्थान दशयामपि जोवन्मुत्नतं विद्यते इति तस्य प्रारब्धेतरबन्धमिष्टततिरुपलेने- वांपपतिवर्ष नौयेति।

पंतुर्थपरिच्छेदः। ३४७.

द्वैविध्यमेवाइ-विदेहेति॥ न्रयं भाव :- जौवनुक्नेः खरूप- प्रमाण-साधन-पलान्यनुपद्मेव निरुपयिष्यति। तत्तदाक्षेपाणां तत्तचिरुपणवपरे समाधानं वच्यामः। न चाचाधिकार्यसंभवः; उत्पन्नवह्ममाचात्कारस् चित्तविश्राम्तिं कामयमानस्य विद्वत्संन्या- सिन: तचाधिकारिात्(१)। न च-निटृत्ताविद्यसय ब्रहामात्ा- त्कारेणाभिमानशून्यतया क्तलाभावेन कथं तचाधिकार दूति-

वाचम्; ज्ञानेनावरणमत्रिमद्ज्ञाननाप्ेडपि प्रारब्ानुसारेण

बाधितानुवृत्या विदुषो देशभिमानेन कर्तत(२)संभवात्। न च-"तस्य काये न विद्यते," "ज्ञानामृतेन तप्नस्य" दत्यादिस्मृत्या विद्ष: रततत्यस्य कर्तव्यप्रतिषेधात् न कर्तव्यश्रेषाभ्युपगम इति-

(१) स एव तवाधिकारौ यलत्फलकामः । तथाच जौवन्यृत्तयधिकार्यपि स एव स्थात् यो जौवन्मुत्याशयः। न षि खर्गवान् पुरुषो यागेऽधिक्रियते। तथाचीत्त विधविद्वत्पन्यासिनो जौषन्मुक्ततवात् न जोवनुत्यधकारी सः, किन्तु यो विदेष्- मुत्तिकाम: साधनचतुष्टयसंपन्नो वा स एवेति परे मन्यन्ने। निष्टन्ताविद्यस्य विदुषः जीवन्मुत्िकर्र्टत्वसमर्थनाद्युभ्र ग्रन्योि परेषां मवेदबाधित एवं जौवनात्तस्या- जावलेशत् प्रारक्भोगमाचकर्त्वेपि मिव्जीवन्मुत्निकर्त्वव्यप देशोपि कोलभगन: चिन्योपपत्तिक एवेति। (२) प्रारब्कर्मानुसारण निष्टत्ताविद्यस्योपासनादिवर्व्य पदेशभावात् एव। चन चोपासनपदेन निदिध्यासनं विवध्यते वोत साक्षान्काराभ्यासी वा। थाद् निदिध्यासनस्य साक्षात्कारफलकल्वात् साक्षात्कार संपच्यननारमनावश्कलम् । तेनेव चित्तवित्रान्तिजनामा साक्षात्कृतब्रक्मणः निष्टत्ाविद्यस्य चित्नवित्रानत्यर्थ पुनवपासनानपेक्षा थ। द्वितौये साक्षास्काराभ्यासी नाम नद्विरोधिट्टत्तिनिरोष- एवं। स च प्रारन्वेतरविषयाननुसन्धानमेव। न च निष्टताविद्यस्य बाधितप्रारबे तरविषयजातस्य च विदुषः तक्ंभवति। तथाच साधनचतुष्ठयसंपत्र एव जौव- युक्कावधिकारीत्यपरे मन्यम्ने।

३४८ तब तत्वन्ञानिनो भोगेन प्रारब्धवर्मक्षये वर्तमान- शरोरपातो विदेहमुक्किः। तदुतं "भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा ततः संपद्यते" इति।

निरंकुशक्वतळ्वत्यत्वामंभावात्। न च- भक्वतोपासेः विश्रान्त- चित्तस्य जानमेव नास्ति दति-वाच्यम्: "ज्ञानस्य प्रमाणवस्तु- परतन्त्रतवेन सर्वस्ताधारणत्वात्, अ्रन्यथा याज्ञवलक् कहोलादौनां तत्वज्ञानाभावप्रसंगात। न चेष्टापत्तिः, तहष्टान्तनास्मदादेः कस्यापि ज्ानसाधनश्रवणदी प्रवृत्त्यभावप्रमंगात्, उदाहृत- स्मृतेर्विश्रान्तचित्तज्ञानिविषयतवात्। तस्मरात् उत्पन्नब्रह्मसाच्तात्कारः चित्तविश्रान्निं कामयमानो विद्वत्मन्यामो जोवन्ुक्रिमाधनाभ्यासे- Sधिकारौति मुक्रिविभागो युक् दति संतोष्टव्यमायुभ्रतेति। प्रथमोहिष्टां विदेहमुक्रिं निरुपयति-तर्वेति॥ तयोर्मष्य हुत्यर्थः । तत्र संमतिमाह- तदुक्तमिति ॥ "तस्य तावदेव चिरं यावन् विमात्येऽथ संपत्ये" दूति वाष्घं विषयः । तच्र ज्ञानिनो वर्तमानदेहपाते वामनावग्रात् जन्मान्तरं भवति न वेति मंशयः । तच. तत्त्वजानिनो ज्ञानेनाज्ञाने निवृत्तेऽपि यथा वासनावभात् प्रारब्धभोग: तथा भोगेन प्रारब्चये वर्तमानदेह- पाते वासनावलादपूर्वदेह्न्तर प्राप्निलक्षणं जन्म भवत्येवेति प्राप्ते- बभिधोयते-भोगेन सखदुःखानुभवेन दतरे प्रारब्ध पुष्य(१) (१) परथ्यमपि प्रारब्धं विदुषः दुःसजनकमेवेति तस्यापि विधूननमनोत्तम् ।

च्वतुर्थपरिष्केदः। ३४६

भन्धे तु भाविशरीराऽनारम्भो विदेषमुक्ि:।

पापे। क्षपयित्वा नाशयित्वा। ब्रह्म संपद्यते श्रखएडेक- रसानन्दवह्मात्मनाऽवतिष्ठते, न देहान्तर प्राप्निलच्षणं जन्म प्राप्नोति ; कारणभावात्।

मश्नेषात् भोगेन प्रारब्धकर्मणि प्रतिबन्धे नष्टे सवासनस्य विच्ेप- पत्िमद्ज्ञानस्थापि नष्टत्वात् ज्ञानो देशन्तरप्राप्निल्लच्एं जन्म न प्राप्नोति, किन्तु ब्रह्मैव संपद्यते। तथाच श्रुति :- "तस्थ तावदेव चिरं यावन् विमोत्ेऽथ संपत्े" दूतिं। ननु- अ्नेकजन्मरप्रदपरारव्धकर्मणि सति प्रथमजञन्मनि तत्त्वज्ञानोत्पत्तौ जन्मान्तरं भवति न वा। आद्ये ज्ञानस पातिकत्वप्रसंगः, द्वितीये "नाुकं चौयते कर्म" दूति मास्त्रविरोधः प्रसष्धे- तेति-चेत्, अब केचित्(- यथा "यावद्धिकारमवस्ितिराधि- कारिकारणमि"त्यच देवादौनां देशन्तरप्राप्तावषि तत्त्वज्ञानस्य न बाधोऽस्ति खाधिकारावसाने मोचसर भवतीत्यभ्यपगतम्, तथाचापि प्रमाणवल्नात् तत्त्वज्ञानोत्यत्तावपि प्रथमजन्मनि

प्रारख्कर्मप्राबध्येन जंन्मानतरं भवति पज्ञानस वाघस भवति,

(१) इदं व जोवन्मत्यम्यपगमपचेष। जौवनक्ञानां यद्यपि न कर्मोपास- नादिकमपेचितम्। तथापि लोकसंग्रदार्थ तद्पेक्ितम्। तदुत्ं- "लोकसंग्रहमे वाषि सपखन् कर्मुमईसौ"मि।

३५०

निषृत्ते संचितकर्मणां नाशादागामिकर्मणामश्लेषा-

पारव्यस् फकस्याज्ञानाविरुद्ूत्वात्। अ्रन्यथा अधिकारिपुरुषा- एामपि तथात्वप्रमंगः । ततस ब्रह्मभावलचणो मोक्षोऽपि न विसुध्यते। मतोऽज्ञानस्य न पातिकतवम्, न वा "नामुक चौयते कर्मेति" भास्त्रविरोध: द्ति- वदन्ति॥ अपरे तु-"यस्ु विज्ञानवान् भवत्यमनस्कस्सदा सचिः। मतु तत्पद्मान्नोति यसाङ्ूयो न जायते"॥ "य एवं वेन्ति पुरुषं प्रकृतिश्व गुणेः सह। सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भृयोऽभिजायते" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यां तत्त्वज्ञानिनो जन्मप्रतिषेधात् तादृभप्रारब्- कर्मषि सति प्रथमजन्मनि श्रवणदौ सत्यपि ज्ञानं नोत्पद्यते, किन्नु चरमजननि तत्त्वज्ञानसुत्पदयते। तदुक्म्-"यस्येदं जन्म पास्तात्यं तत्निचेव महामते। विभन्ति विद्या विमला मुक्का वेणममिवोत्तमम्।" इति। कालिदासेनाप्यक्रम्-"जन्तोरपखिमतनोः सति कर्मसाम्ये निषशेषपाभपटलच्किदुरा निमेषात्। कत्याणि! देग्निककटाच समात्रयेण कारुखतो भवति सा भववेददौचा।।" दृति ॥ सर्वथापि प्रारखचये ज्ञानों ब्रह्मत्मनाऽवतिष्ठत इति मिद्धू"मिति चतुर्थे निरूपितम्। (१विदेहमुक्कौ पचान्तरमाह- अ्रन्येत्विति॥

(१) चस्तिन्मते विद्ेषमुत्रिरेकैव न जौवन्मुत्निरस्षि ।

*चतुर्थपरिच्ेदः। ३५१

भाविशरौराऽनारभभस्य ज्ञानसमकाल्त्वं युञ्यते। तदुक्तम्- "तोर्थे ऋपचमडे वा नष्टस्मृतियपि परित्यजञन् देहम्। ज्ञानममकालमुत्तः कैवल्यं याति इतशोकः॥" दूति। एवं वर्णायांचक्र:।

क्रमप्राप्नां जीवन्मुक्तिं निरूपयति-प्रवर्गोति॥ जोवदवस्थायामिति शेषः । अ्रन्यथा विदेह्मुक्कावतिव्याप्रिः स्ात्। यदुक्तम्- भोगप्रापकप्रारव्धकर्मणि, जाग्रति सति

(१) प्रारव्वभोगंतरनिखिलबन्धनिष्टत्तिरेव जौवन्ुक्रिः। योगाभ्यासेन प्रार- अभोगस्यापि निष्टत्तिरिति न युतम्, "भोगेन लितरे त्षपयित्वे"ति सनविरोधात्। चिकित्साशख्र हि अधिभौतिकदुःखनिवर्तनार्थम्। वधिभौतिकं च दुःखं यथा- वत् पासभौतिकशरौरापरिरक्षणेन पूर्वतनप्रारव्कर्मानुसारेण चंति द्विविधम्। चाद्मेव चिकिल्हाणखस्य विषय: कर्मविपाकनिमित्तस्य तु.चनुभवेनेव नाशः । कर्म- विपाकप्रायसिनादिकं तु प्रारव्धकर्मप्रागभावस्य विनभ्यद्वस्यस्य परिपालनार्थम्

मषि शूलाद्यारोपर्णं प्रारन्कर्माधौनम् अनुभूतमेव। द्यान् विभ्रेष :- योगिनां समाधिद्शार्या माचयापि न तब गणनाऽन्येषां तु गणनापौति । एतेन पुरुषप्रथत माफस्यमपि ममर्थितम्; भूतखभावादिनिमिन्तदोषपरिद्ठारार्थलेन तत्ाफल्यात्। प्रारब्धकर्मेपस्यापितेष फलेष मनःसभावाया प्रष्टतर्निष्टत्तर्वा यलसाध्यलवात्। एतेन विधिनिषेषसार्थक्मपि रुचितम् ।

३५२ अद्वैतचिन्ताकौखभे

भोगप्रदमारव्प्राबल्येपि योगाऽभ्यासेन तदभिभवात्, प्रारब्याऽपेक्षया योगाऽभ्यासस्य म्रबलत्वात्। अन्यवा

साचिणः सकान्रात् तत्त्- ज्ञानेन निवारिततवात् जलगतद्रवतवदन्त:करणनिष्ठस्य वारयितु- मभकयीत्वात् वारण प्रारब्भोगायोगात् कर्तव्ादिप्रतिभाम- निवृत्तिः जौवन्त्तिरित्यमंगतम्-दूति, तबाह-भोगेति॥ तत्त्वज्ञानापेचया यथा प्रारब्धं प्रबलं तथा प्रारव्धापेचया योगा- भ्यासन्य प्रबलतवात्। तेन (१)प्रारब्धभोगानुकुलकर्तत्वादिप्रतिभाम- व्यात्यन्तिकनिवृत्त्यभावे तदभिभवो भवत्येव, तथाच न तु दोष दृति भावः । विपने दण्डमाह- अ्न्यर्थेति ॥ न च- योगाभ्या- सेन प्रारब्धप्रतिबन्धे "नाभुनं चयौते कर्म" द्वति ग्ास्त्र- विरोध दृति- वाच्यम्; अ्रमति विरोधिनि तदुपपत्तेः। ब्रन्यथा "जन्मान्तरछर्त पापं व्याधिरुपेण बाधते। तच्क्रान्तिरौषधै- र्दानिर्जपहोमार्चनादिभिः" ॥ दूति शास्त्रविरोधसवापि प्रारब्ध- कर्मष्यत्यन्तभक्रम्य प्रमन्येत तस्मात् प्रारब्ापेचया योगाभ्यासस्य प्रबषत्ात् तेन कर्तत्वादिप्रतिबन्धप्रतिभाषाभिभवरूपा जौव- नुत्तिः सिध्यतौति न कोऽि दोष दृति भाव:। प्रारन्वापेक्षया

(१) एतानि प्रायमितरूपाषि यानि। तत्प्रागभावनाथे तु "नामुतं चौयते कमे"तिवचनेन व्यवस्था। यथाच प्रारन्वसवश्वेषि पुदुषप्रयत्नस्य सार्थकाम् तथान्यन विज्ृतम्। "विधिप्रतिषेधा- यार्थवन्त: खुरि"ति भाष्यभामत्यामपि स विसरो वर्तवे दनि।

सतुर्थपरिच्छेदः। ३५२

पुरुषप्रयत्नवैयर्थ्येन 'चिकित्साशस्मारभ्य मोक्ष- शास्त्रपर्यन्तस्याऽनारम्भपसङ्गात्। ऋतएव पुरुषप्रयत्नस्य साफल्यमाइ वसिष्ठः- "ता बाल्यादलमभ्यस्तैः शास्त्रसत्संगमादिभिः। गुरौः पुरुषयत्नेन सोऽर्थः संपाद्यते हितः ॥" इति। तच श्रुतिस्मृतौतिहासपुराखवचनानि प्रमाणंनि।

योगाभ्यासस्य मवलतवे प्रमाणमाह- अत एवेति ॥ पुरुषप्रयत्नो द्विविध :- अभास्त्रोयः शास्त्रोयश्चेति। तच पुरुषोऽणास्ोयेज पुयन्नन नरकं प्राप्नोति: तस्य रागद्वेषपूर्वकत्वात्। द्वितौयेन

पुरुषप्रयत्नन परमपुरुषार्थो हितः संप्राप्यते।. तथाचोक्रम- 'उच्छासतरं मास्त्रितं चेति पौद्षं द्विविधं समृतम्। तचोच्छास्त्र मनर्थाय परमार्थाय मास्त्रितम्" । दति ॥ एवं जौवन्ुक्तिखरुपं निरुप्येदानों तखां प्रमाएमाह"-तनेति॥ जोवन्ुक्ति: सप्नम्यर्थः । न च - श्रुत्यादोनां, ब्रह्मष्येव तात्पर्य्यात् कथं तच प्रामाण्यमिति-वाच्यम्; ब्रह्मति महातात्वर्येडपि

काभावात्। ब्न्यथा "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" "ओतव्यो मन्तव्य:" दत्यादोनामप्रामाएं प्रसज्येत। तम्मात् यत्किसिदेनन्। 45

३५४ वद्वैत चिन्ता कौस्तुये

"विमुत्तञ्च विमुच्यते" इति श्रुंतिः। "यो जागत सुषुप्तिस्थो यस्य जाग्रन्न विद्यते।

कठवलञौवाक्यमुदाइरति- विमुत्तश्च विमुच्यते इति॥ यद्यपि ज्ञानात् पूर्वमपि रागादिभिमक्रः; "पान्तो दान्त" द्त्यादि श्रुत्या • गमद्माद्ुपेतस्य श्रर्वणद्यधिकारावगमात्, तथापि ज्ञानात्यूवें रागद्वेषादिमुत्तिर्यत्रमाध्या, जानोत्तरन्तु योगाभ्यासेन वामनाचयमनोनाशयोटृढतरं मम्पन्नतवनाभामरूपस्य गगादे- रप्यसंभवात् रागद्वेषादिमुक्तिः खतः सिद्धा भवतौत्यतो विमुत्त: विशेषेण मुनं: आ्त्यन्तिकरागद्वेषादिनिर्ात्तमानित्यर्थः । एता- दृभो जीवनुक् उच्यते। भोगेन प्रारन्धे कर्मणि चौणे वर्तमानदेह पाते भाविबन्धात् विभेषेण सुचते। यद्यपि प्रलयकाले कञ्ि- त्काखं भाविबन्धानच्यते; तथापि नात्यन्तिकी तन मुक्रिरिति विभेषेणा सुच्यत दत्यक्रम्। ज्ञानानन्तरभोगेन प्रारब्धकर्मचये वर्तमानदेइपाते पुनर्देहान्तरसंबन्धाभावात्। तस्रादियं श्रुतिः तत्त्वज्ञानोत्तरं विदेह्मुक्रिविलचणयां कतेल्ादिबन्धप्रतिभाम- निर्वात्तरुपायां जीवनुकौ प्रमाणम्। तथा "तद्यथाऽरिनिष्व- यिनो वल्मोके मला प्रत्यस्ता शयौत एवमेवेदं भशोरं ेते" "अयायमधरोरोडमृतः" "प्राणो ब्रह्मैव तेज एवे"त्यादि

यो जागतीति॥ यः ब्रह्मविदिन्द्रियाणमुपरमाभावाज्जागर्ति जागदवसामनुभवति। दन्द्रियेरर्थग्रहणाभावात्तुषुप्तिख्यः। भ्रत-

३५५

यस्य निर्वासनो बोध: स जीवन्मुक्त उच्यते।" इति वासिष्ठे। "प्रजहाति यदा कामान सर्वान पार्थ मनोगतान्। आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्नस्तदोच्यते।" इतति गोतायाम् ।

निर्वासन: रुभाश्डभवासनारदितो बोधः खखरूपाखणडेक- रसानन्दानुभवः मः जौवन्ुक्त उच्यते द्त्यर्थः।

हरति- प्रजहातौति॥ यदा यसयामवस्यायां। मनोगतान् चिप्रकारकान बाह्याभ्यान्तरवासनामाचरूपान् कामान प्रजहति सर्वात्मना परित्यजति। आरत्मनि प्रत्यभूताखणडेकरषानन्दे। आ्ात्मना योगाभ्यासपाटवेन वशौकतमनया वृत्तिरहितान्त :- करणेन खखरूपानन्दमनुभवन्। संतुष्टः तदा तसयामवस्थायां सििता प्रतिष्ठिता प्रज्ञा यस्य स तथोक्त:। प्रज्ञा द्विधा खिराऽस्िरा चेति। जन्मान्तरीयपुष्पुञ्त- परिपा केनाका प्रफलपातन्यायेन ततत्वमस्यादिवा क्यश्रवपमाचेएा ब्रह्मा- त्मैक्यगोचरमहं ब्रह्माम्मौतिज्ञानसुत्पद्यते, तच ग्हतत्यादि व्यासंगेन पुनर्विस्मर्यते, सेयमस्यिरप्रज्ञा। यद्ा पुनर्योगाभ्या- सेनात्यनं वशैऊतचित्तसय जारानुरक्ाया: जारमिव बुद्धिस्तस्- सेव निरन्तरं धावति सेयं खिरपज्ा। एतद्मिग्रायेषोक्ं

३५६ अद्दैतचिन्ताकौसतुभें

"ऋद्देश्ट सर्वभूतानां मैनः करुण एव थ। निर्ममो निरहंकार: समदु:खसुखक्षमौ। संतुष्टः सततं योगौ यतात्मा दृढनिञ्चयः। मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मन्जक्तः स मे प्रियः॥" इत्यच जोवन्मुक्त: भक्त उच्ते। "प्रकाशञ्त प्ररृत्ति्व मोहमेव च पाएडेव" त्यारभ्य "गुखातौतः स उच्यते" इत्यन्तेन जोवन्मुत्तो दर्शितः।

वषिष्ठेन- "परव्यमनिनौ नारौ व्यग्रापि गहकर्मणि। तदेवाSS- खाद्त्यन्तः परसङ्गरसायनं। एवं तत्त्वे परे पुद्ध धीरे विश्रान्ति- मागतः। तदेवासाद्यत्यन्तः बहिर्व्यवहरत्नपौ"ति। न्रयं सिथिर- प्रज्ञ एव जीवन्मुक्त द्त्यर्थः। तत द्वाद्णाध्यायवचनमप्युदा- हरति-भद्ेष्टेति॥ नमु-ब्नेन वचनेन भगवद्धकः प्रतिपाद्यत दत्यापख्मा। पर्नेति। ननु-एव साधकोर्डप यथोक्गुणविभिष्टः, "शन्तो दान्तः" दत्यादि श्रुतेः, ततो जीवन्मुकस्य को विभेषः? दूति, छच्यते-ऋस्तेव विभेषस्तयोः, साधकस्य प्रदेष्ट्रल्वादयो गुणाः यत्रमाष्या: जौवनुक्स्य खभावषिद्वा दति ततो विशेषः । तदुकम्- "उत्पन्नात्मेक्यबोधस्य हद्ेष्ट्रवादयो गुणाः। ब्रयत्नतो भवन्यख न तु साधनरूपिय:" दति॥ तच चतुर्दभाष्यायगतगुणनौतलक्षण- मध्ुदाइरति- प्रकाशच्तेत्यादि। "प्रकाशस प्रवृत्तिस् मोहमेव च पाएडव। न देष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि

4 चतुर्थंपरिच्छेदः। ३५ "निराशिषमनारसां निर्नमस्कारमस्तुतिम्। प्रक्षौणं क्षौसकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः॥" इति महाभारते। "यथा स्वप्नप्रपञ्चोऽयं मयि मायाविजृम्भितः। एवं जागरत्प्रपञ्चोऽयं मयि मायाविजृम्भितः॥" इति। "यो वेद वेदवेदान्तैः सोऽतिवर्खाश्रमी भवेत्॥" इति पुराखे।

कांचति॥ उदासैनवदासौनो गुणयों न विचास्यते। गुफ् वर्तन्त- दत्येवं योऽवतिष्ठति नेङ्गते॥ ममदुःखसुखः खख: ममलोष्टाश- कास्नः । तुत्यप्रियाप्रियो धौरः तुत्यनिन्दात्मसंस्तुतिः। मानाप- मानयोस्तुत्यः तुत्यो मिचारिपचयोः ॥ सर्वारंभपरित्यागौ गुण- तौतः स उच्यते"। दवति गुणात्ययसाधनं •भक्नियोगमप्याइ- "मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते। स गुणन् सम- तोत्येतान ब्रह्मभुयाय कल्पते"। दति। तन भारतवचनमण्युदा- हरति- निराशिषमिति॥

करणोपथचितप्रत्यगात्मनि। मायाविजंभितः क्पितः मायालं नाम निरुपयितुमशकते सति विस्पष्टं भाषमानत्वम्। तदुकम्- "न निरुपयितुं भक्या विस्पष्टं भावते च या। सा आायेतोन्द्रजालादौ लोका: मम्गतिपेदिरे" ॥ दति। तम्ममाज्जींव-

३५८

भ्यासात् सिर्ध्यात।

रवश्यं विदेहमुक्तकिवदस्येव। तदुकम- "जीवन्मुक्रिस्तावदस्ति प्रतौते: दवैतच्क्रायारचणायास्ति लेगः। अ्रस्तिन्नर्थे खानुभूतिः

तताह- सेयमिति॥ तत्त्वजानञ्च वासनाचयस मनोनाप्रख तत्वच्ञान-वासनाक्षय-मनोनाशाः तेषामभ्यासः यत्रतः पुनः पुनरावर्तनं तस्ाष्नौवन्मुक्रिः यथोतख्वरूपा सिद्यति ;

ऋन्वयव्यतिरेकाभ्यां तेषां परस्परहेतुत्वात्। तथाहि- दृश्यमानस्य सर्वस्य मिथ्यातवेनाद्वितीयात्न: पारमार्थिकत्वेमातमैव सवें ततो- ऽन्यत्किमपि नासतोति तत्त्वज्ञाने सम्पन्ने विषयाभावाद्रामद्वेषादि- खचणा वासना चौयते, तत्त्वज्ञानाभावे विषयसत्यत्वानपायात् उत्तरोत्तरं रागद्वेषादिलत्तणा वासना प्रवहृतीत्यतोऽ्वयव्यति- रेका्यां वासनाचयं प्रति तत्वज्ञानं कारणम्। एवं वासनाचयो- उप्यन्वयव्यतिरेकाम्यां त्त्वज्ञानं प्रति कारपम्। तथादि-विवेक- दोषदर्भंनप्रतिकूवासनोत्पादमादिना रागद्वेषांदिवासनायां चौ- पार्या त्रुत्याचार्यप्रसादेन निर्मले मनसि तत्त्वज्ञानसुदेति- रदं सर्वमातमैव ततो नान्यस्किस्िदसतौति। एवं वासनाचयाभावे मनसो

व्वतुर्थपरिच्छेदः। ३५६

विषयोन्मखस्य तत्त्वज्ञानं नोत्यद्यत दत्यतोऽन्वयव्यतिरेकार्म्यां वास- नाच्य: तत्त्वज्ञानं प्रति कारपम्। एवं तत्त्वज्ञानवासनाचययो- रन्योन्यकारणत्म्। एवं तत्त्वज्ञानमनोनाप्योरन्योन्यकारणल- मन्वयव्यतिरेकाम्याम्। तथाहि-तत्त्वज्ञाने सति मिथ्यात्निययेन प्रपस्चस्य बाधितलवन मनस्तच न प्रवर्तते, सत्यलवेन निव्धितस्यात्मनो- Sविषयत्वन तव्रापि मनो न प्रवर्तते, ततक् निरिन्धनाग्निवत्खय- मेवोपभाम्यति। तथाच श्रूयते- "यथा निरिन्धनो वज्किः खयोनावुपभ्नाम्ति। तथा वृत्तित्षयं चित्तं खयोनावुपभाम्य- तो ति। एवं तत्त्वज्ञानाभावे प्रपञ्चमत्यत्ववुद्गेरनिवारणत् वृत्ति- भिरुपचौयमानं चित्तं पौनं भ्वत। ततश्व कुृती मनोनाभ: स्यादतोऽन्यव्यतिरेकाम्यां तत्त्वज्ञानं मनोनाशे कारएम्। एवं मनोनाशे सति निखिलद्वेतवृत्तोनासुपरमान्निरपाधिकतया श्रत्या- चार्यप्रसादेन ब्रह्ममाच्ात्कारो भर्वत, तङ्गावेन भवतौति ताम्यां मनोनाभोऽपि तत्वज्ञानकारणमत्येतयोर न्योन्यकारपलम्।

तथादि- वामनाच्याभावे रागद्वेषादिभिरुपचीयमानं चित्तं विषयोन्नखं तदाकारेण परिएमते, ततो मनोनाभः कुतः स्यात्? चोणायां वासनायां बौजनाशाइत्तौनामनुद्यानानो नश्यति। एवं मनोनाशे सति निखिलवृत्तौनामनुदधात्सर्वा वासना: चौयन्ते, मनोनाशाभावे प्रारन्धकर्मवश्टेन विषयोपभोगे प्रवर्तमाने चित्ते सति इविषा कष्पवर्त्ीव रागादिवासनोङ्गवति। तथाच श्रुति :- "म जातु काम: कामानासुपभोगेन ्राम्यति। इविषा रृष्णवर्तमेव

३६० अद्दैत चिन्ताकीस्तुने

उत्पननस्य तत्वभ्नानस्याऽभ्यासो नाम पुनः पुनः केनाऽप्युपायेन तत्वाऽनुसंधानम्। तदुक्तम्-

भूय एवाभिवद्धते" ॥ दूति ॥ तस्मादन्वयव्यतिरेका्यां वासनाकयो मनोनाग़े हेतुसताम्यां मनोनाशोऽपि वासनाचयहेतुरित्यतोऽन- योरन्योन्यकार पत्म्। तस्रात्तत्वज्ञानवामनाचयमनोनाम्ानां पर- स्परं कारणतात्ममकालमभ्यासः कर्तव्य: ततो जौवन्मक्ति: मिद्यति॥ तदुकम्- "वासमाचयविज्ञानमनोनाभा महामते॥ समकालं चिराभ्यस्ता भवन्ति फलदायिनः"॥ दति। नमु साधनषतुष्टय- सम्प्त्यनन्तरं तत्त्वज्ञानोदेश्न विविदिषासन्यामं ऊत्वा त्रवणमनन- निदिध्यामनानि कुर्वतस्तत्त्वज्ञानसुत्पद्यत इति वदन्ति, तत्त्वज्ञाना- नन्तरं जोवन्ुक्युटेधेन विद्वत्संन्यासं कृत्वा तत्त्वज्ानमनोनाप्- वासनाचयाभ्यासं कुर्वतो जौवन्मुत्ति: सिद्यति द्ृत्युचते, तघ श्रव- सादनम्तरं प्रमाएजन्यज्ञानाभ्यासः कौदृभः ? तच न तावत् ज्ञानस्य कर्तव्यत्वं संभवति; तम्य प्रमाणफलतेन निष्पस्तत्वाद्वस्तुपरतन्त्रवेन कर्तुमकर्तुमन्यथा कर्तुमभक्यत्वाच्च। नापि तत्षाधनत्रवणादिकर्त- व्यत्मं युकम् ; फलीभूतज्ञाने ति तदनुष्ठानवेधर्थ्यात्। तक्ष्मा- दुत्पन्नज्ञानस्याभ्यासो दुर्निरप इत्यापस्माह्- उत्पन्नस्येति। केनेति॥ त्रवणेन कथनेन वा पुस्कावलोकनेन वा पाठनेन वा वेनापि प्रकारेपेत्यर्थः। तन्र समतिमाइ-तदुक्कमति॥ तस्य तत्वस्य यायात्यय्य म्रह्मातैकयस्य। चिन्तनं बनुदिनमनु-

चतुर्थपरिच्छेदः। ३६१

"तच्चिन्तनं तत्कथनमन्योन्यं तत्प्रबोधनम्।

सन्धानमनुसरणमिति यावत्। त्रथवा तश्चिन्तनं तत्त्वविचार: मश्वं याथातयं ब्रह्मात्मैक्मिति यावत्॥ तत्कथनं तत्त्वकथन- मन्यस्मे मुसुच्तवे यथोक्साधनसम्पननाय विनौताय शिव्याय भक्राय विश्वासिने॥ तथाच श्रृति :- "तस्मै विद्वानुपसन्ननाय प्राह्ेति सम्यक प्रभान्तचिन्ताय पमान्विताय"। "येनाचरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्वतो ब्रह्मविद्याम्"। "तस्े मदितकषायाय तमसः पारं दर्भयति भगवान् सनत्कुमारः" इत्याद्या ॥ स्पतिरपि - "य दूदं परमं गुझ्यं मद्धत्रेव्वभिधास्यत। भत्रिमपि परां सत्वा मामेवैव्यत्यसंभयः।। न च तस्मानानुष्येषु कख्तिन्मे प्रियकत्तमः । भविता न च मे तस्मादन्य: प्रियतरो सुवौ"ति॥ यथो फ्लचपर हितायासुसुच्तवे तत्त्वं न वत्रव्यम्। तथाच श्रुति :- "वेदान्ते परमं गुह्यं पुराकन्पप्रचोदितम्। नाप्रभान्ताय दातवं नापुचायाश्निय्याय वे पुनरि"ति॥ स्पतिरपि- "दूदं ते नातपस्काय नाभक्ाय कटाचन। न चाशुश्रषवे वाय्य न च मां योऽभ्यसूयति॥।

तत्प्रयात्यपविचलं गोचौरं पदटतौ थथा। नापृष्टः कस्यचिङ्रयात् न चान्यायेन पृच्तः। 46

३६२ वद्दैतचिन्ताकीर्ख्तुभे

एतदेव परं तश्वं ब्रह्माऽभ्यासं विदुर्बुधाः" ॥ दूति ॥ यद्यपप तत्वज्ञानात् प्रागपि वासनाक्षयमनोनाश-

जानसनपि च मेधावौ जडवल्लोकमाचरेत्॥। धर्मार्थौं यच न स्यातां शुश्रुषा वांपि तादृभौ। तच विद्या न वत्रव्या शुभं बौजमिवोषरे"॥ इत्याद्याः ॥ समाभ्यां सुसुनुम्यां अान्योन्यं तत्प्रबोधनम् । किं बडना सवथा केनाप्युपायेन ब्रह्मेकव्यापारतयाऽवस्थानम्। ब्रह्माभ्यासं विदुर्बुधाः ब्रह्मात्मवेदिन: इत्यचरार्थः॥ स्यादे-

चितः; विषयासक्रचित्तस्य प्रमादिशून्यस्ानेकाय्रचित्तस्य तत्व- ज्ञानासन्भवात्। नमु- तत्वज्ञानस्य प्रमाप-वस्तु-परतन्त्रतया

भ्यास: क्कोपयुज्यते? दति चेत्, सत्यं ज्ञानं प्रमाएवस्तुपरतन्त्रम्; तथापि प्रमाणं न व्यासकस्य ज्ञानमुत्यादयितुं ग्रक्नोति, खविषये

सर्वेषां ज्ञानोत्पत्तिः प्रसञ्धेत। न चेष्टापत्ति :; प्रास्तारभ्वैय्यर्थ्या- पत्तः। ततस व्यासक्गादि: ज्ञानोत्यत्तिप्रतिबन्धक एव। वासना- चय-मनोनाभ्ाभावे तत्वज्ञानासभ्भवात् सांधकस्यापि ज्ञानाथ सोऽपेचित एव ॥ तस्मात् तत्त्वज्ञानात् प्राकृ सिद्धयोरवासनाच्षय- मनोनाभयो: मतोप्तयोर्ज्जानोत्तरमभ्यासी नापेचित एवैति कथं

चंतुर्थपरिच्केदः। ३६३

भ्यासो उरपेक्षितस्त्थापि विविदषासंन्यासिन उपसर्जन- भूतः सः, अवसाद्यम्यास एवं प्रधान:। विद्दत्संन्यासि- नस्तु तत्वन्ञानाभ्यास उपसर्जनभूतो वासनाक्षयमनो- नाशाऽभ्यास: प्रधान इत्यविरोधः ।

एतदुत्तं भवतति-"आात्मा वाडरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मनाव्यः"

सुहिश्य श्रवणाभ्यासः प्रधानः श्रवरस्य प्रमाणविचारात्मकलवेन मन- नस्य तदर्थविचारात्मकलेन निदिध्यासनस्यापि तथातवेन ज्ञानं प्रत्य-

पोधकलेन श्रवणादिसहका रित्वात्तयोरभ्यासस्तस्योपसर्जनभूतः। ततञ्

सत्वज्ञानमुत्यदते। उत्पव्नतत्वज्ञानस्य विद्वत्संन्यासिनस्तु "ग्रन्थ- मभ्यस्य मेधावो ज्ञानविज्ञानतत्परः। पलालमिव धांन्यार्थो त्यजेद् ग्रन्थिमभ्रेषतः"दृत्युऋ्प्रकारेएं तत्त्वज्ञाने सम्पन्ने पूर्ववत् श्रवणद्यम्यासे प्रयोजनाभावात् प्रारव्यापादितविषयभोगकाले वासनाभिभवार्थ अ्रवणद्यभ्यासोडपेक्षित दति उपवर्जनभूतः। पूर्ववासनाच्तयमनो- नाभयोरटृंढतराम्याषाभावे चित्तविश्रान्तेरभावात् तद्थे ज्ञानोत्तरं नियमेन वासनाच्यमनोनामाभ्यासोऽवशं कर्तव्य दति विद्वत्संन्या- सिनस्तंदभ्यास: प्रधानः। ततो नीवनुक्ति: विद्यतौति न कोदपि दोषः। तत्फलमय्े वच्यति॥ नन्वेवमष्यधिकारियः श्रवणादिना प्रतिबन्धापगमे तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यापरोकज्ञाने-

३६४ वद्दैतचिन्ताकौंखुभे

ऊतोपास्तिकस्य मुस्याधिकारि णस्तद पेक्षाऽभावेपि अ्ृतोपासतेर स्मदादेस्तदभावे चित्तविश्रान्त्यभावा-

माज्ञानक्वतावरणनिवृत्त्या परमपुरुषार्थलाभात् नातः परं किमण्यव- शिव्यते कर्तव्यम्। मच-चित्तविश्रान्यर्थे वासनाच्तय मनोनाग्ना- भ्यास: कर्तव्यश्रेषो वर्तत दति-वाच्यम्; वाक्यजन्यापरोचज्ञानस् नित्य निर तिभयब्रह्मानन्दविषयतया तल्ग्रमनसोऽन्यच प्रवृत्यसम- वेन विश्रान्तेः खभावसिदूतवात्। नहि सार्वभौमानन्दमनुभवन् राजा ग्रामाधिपतिसुखं तुच्छमपेचते। एवं मुसुच्ुरखण्डेकरस परमानन्दमनुभवन्रान्यत्तच्कवं सुखमपेच्षत दति ज्ञानिनः चित्त- विश्रान्ेः खतः सिद्धत्वान्त कि्चित्कर्तव्यमवग्निय्यते। तम्षान्तत्त्व- जानोत्तरं वासनाक्यमनोनाश्ाभ्यासकर्तव्यनियमनं निरर्थकमित्या-

पास्त्राधिकारिणो द्विविधा :- मुख्या: त्रमुख्यास्ेति। ये सगुण- साच्तात्कारपर्यन्तासुपास्तिं ऊत्वा परमेश्वरप्रसादेन दोषदर्शना- दैराग्यादिसाधनसम्पन्नाः ज्ञानोदेशेन श्रवणादौ प्रवर्तन्ते तेषां सहष्क्रवणादिना जौवन्यत्त्िपर्यवसायि तत्त्वज्ञानसुदेति ; प्रागेव योगाभ्यासेन चित्तकाय्रताया: सम्पन्नववात्। ऊवतोपासनानां तादृभ- मुस्याधिकारिणां वामनाचयमनोनाभ्राभ्यासो नापेचितः । ये पुम- रिदानोजना ऋछ्तोपास्तिका: साधनासम्पन्ना जिज्ञापया त्रवणादौ. प्रवर्तन्ते तेषाममुख्याधिकारिणामसदादोनां सम्यगनुष्ठितश्रवण. दिभि: तत्वसात्ास्कार उत्पदत एव, उत्पन्नेऽपि तत्त्वसाचास्काहे वायनाचयमनोनाप्रयो: सम्यगनभ्यस्लवेन चित्तविश्रान्तेरभावात्

चतुर्थपरिच्छेदः। ३६५

दुत्पन्नमपि त्त्वन्ञानं विषयाऽबाधात्प्रमारूपमन्नान- निवर्त्तकमप्यसंभावनादिसंभवान्न सुकरमिति वासना-

प्रमाणरूपोऽपि ब्रह्ममाचात्कार: कदाचिद सभ्भावनादि प्रतिबन्वसभ्भावेनाज्ञान निवर्तनयोग्योऽपि प्रार- आापादितभोगवासनया दोधयमानत्वात् सवातसदीपवत् श्रज्ञान- निवतनचमो न स्यादतस्तषाममुख्याधिकारिणां सभ्भावित- प्रतिबन्धनिवृत्त्यथें वासनाक्यमनोनान्नाभ्यामः कर्तव्योऽपेचितः।

"आप्रायणात्तचापि हि दष्टमि"ति भगवान् सूचकारो ब्रवौति। तद्माकुर्वन् भगवान् भाष्यकारोऽप्यावृत्त्यधिकरण-"यः पुनर्निपुण- मतिर्यथोकलवणो मुख्याधिकारी सळक्कृता प्रत्यख्त ब्रह्मसाचा- त्करोति तं प्रत्यावृत्त्यानर्थक्यमिष्टसेव। यः पुनरमुख्ाधिकारी यथोक्रलन्ण: तस्ैव प्रत्ययावृत्तिलक्षणो ध्यानयोगो नियम्यते- "शोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" दृति। दूममेवार्थ स्फुटो-

विदध्यते। अतएवेतदभिप्रायेण भाव्यकारस्वापि नियमविधि- मंग्गोचकार। अतएव विद्यारण्ैर्वार्तिकसारेऽयमर्थो दर्षितः। "बुदतत्वो न विद्याई दति चेद्ासनाबलात्। ब्रबुद्धू दव मंक्किय्यन् विधिंध्याने तदाईती"ति। तस्म्रान्मुख्याधिकारिणां वासनाचय-

३६६

वासनासामान्यलक्षणं तद्िभागं तत्प्रयोजनं लक्षणं प वसिष्ठ श्राह- "दृढभावनया त्यक्तपूर्वाऽपर विचाररम्। यदादानं पदार्थस्य वासना सा प्रकर्तिता। वासना द्विविधा प्रोक्ता युद्दा च मलिमा तथा। मलिना जन्म हेतुः स्याच्छुद्ा जन्मविनाशिनी।

विश्रान्थर्थ वामनाचयमनोनाभभ्यासोऽपेचितः । तदाह वसिष्ठः- तस्माद्राघव यत्नेन "पौरुषेण विवेकि(क)ना(तः)। भोगेष्ळां दूरतस्यक्का तत्त्वमेतत्मात्रयेत्"। दति॥ तस्मात्सवें समञ्जसं। ननु केयं वासना? यस्या: चयाय प्रयत्येतेत्यापक्म वभिष्ठेन सा दर्भितेत्याइ- वासनेति॥ समानस्य भाव: सामान्यं साधारणलक्षणमित्यर्थः । तखया वासनाया विभागं तासां विभक्ानां प्रत्येकं सचपाम्। यया भावनया व्यकं पूर्वापरविचारणं यथा भवति तथा पदार्थस्य खाभिमतस्यादानं ग्रहणं भवति, ब्रस्द्भाषा समोचोना ब्रस्देभ: समोचोनः बस्दंभोऽसात्युच दति वासना प्रोक्रा पण्डितेरित्यर्थः ॥ मोचहेतु: शुड्ा,, बन्धहेतु: मलिना, दममेवाथें स्पष्टयति- मलिनेत्यादिना॥ मलिना जन्महेतु: स्यादित्युक्रमेवार्थ सष्ट- यति-अम्ञानेति ॥ ब्रह्मसवरुपावरनेणाज्ञानेन सुद्ठ घनौभूत भकारो यस्य स तथोकः स चासौ घनाहङ्वारसेति तथा नच्ाखिनो तत््ितेति यावत्॥ ऋहह्वारख घनाकारो श्रन्ति-

चसुर्थपरिच्केद:। ३६७

जन्ममृत्युकरो प्रोक्तां मलिना वासना बुघैः।

पुनर्जन्माडङ्कुरं त्यक्का स्थिता सम्भृष्टबीजवत्। देशर्थ घ्रियते ज्ञातज्ञेया पुद्धेति चोच्यते"॥ इति। तच ताथ्च मलिनवासना जन्महेतवोडनेकप्रकारा दर्शिता :-

परम्परा, सा चासुरसम्पतास्तावे भगवता दर्णिता- "इदमद्य मया लब्धमिमं प्राश्ये मनोरथम्। ददमस्तौद्मपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥ असौ मया इतः शतुः हनिष्ये चापरानपि। ईश्वरो- डहमहं योगौ सिद्धोऽहं बलवान् सुखौ। आ्राब्योडभिजनवानरि्प्रि कोऽन्योऽस्ति सदृभो मया। यच्चे दास्यामि मोदिष्य द्वत्यज्ञान- विमोहिता"। दति। शद्धा जन्मविनाभिनौत्युक्मये स्पष्टयति- पुनरिति॥ जन्मांकुरं जन्ममूखं त्यक्का परित्यञ्य विना- श्ेति यावत्। भर्जितबौज नष्टबौजं प्रारन्भोगाश्रयदेहाथे देवस्थित्यरथं ज्ञातं जेयमखणडेकरमानन्दात्मवस्तु यया तथोक्रा या वासना घ्रियते सा.शुद्धेति योजना॥ पुनर्जनकरौति पदं व्याचष्े- तचेति ॥ तयोर्मंध्य इत्यर्थः ॥ नन मचिनवरासना कतिविधा उत्पाद्यतामित्याप्श्त मलिनवासना त्रनन्ता। संच्ेपतस्त्रिविधा व्युत्पादिता मृतावित्याइ- ताश्चेति॥ यथा मर्वे न निन्दन्ति यथा सुवन्ति तथाइमाचरिय्यामि दृत्यभिनिवेे लोकवासना सा सम्पाद्यितुमभक्या जन्मकोटिशतैरतः सा मखिनवासना। कथं

२६८

लोकवासना सम्पादयितुमशक्येति चेत्, यत एव लोके भूयते- "निरवधिगुणग्रामे रामे निरागमि वागसिं सफुरणमुषितालोका लोका वदन्ति तदन्तिके। वरतनुृति वालिद्रोहं मनागपमर्पण मपरिमितगुणे स्पष्टादुष्ट सुधा किसुदासतः" इति। निर्दुष्ट- मपि परमात्मानं राममनन्तकत्याणागुएनिलयं प्रणतिमाच्रेण सर्वपुरुषार्थदं त्रौरामं केचन पुरुषधौरेया स्तुवन्ति, केचन पुरुषा सदा निन्दन्ति किमु वत्रव्यमसदादिषु। तस््ाललोकवासनाथाः सम्पाद्यितुमभनक्यलात् खहितमेव कर्तव्यम्, तदाह- "विद्यते न खलु कसिदुपायः सर्वलोकपरितोषकरो यः। सर्वथा खहित- माचरणीयं किं कस्व्यति जनो बञजल्पः ॥" दृति॥ तथा भर्टहरिरपि- "निन्दन्तु नौतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्ति लन्नौ: समाविभतु गच्कतु वा यथष्टम्। प्द्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात् पथ: प्रविचल्न्ति परं न धौराः"॥ इति॥ तस्माललोक- वामनाया: सम्पादयितुमननकतया तनाभिनिविष्टवित्तस ज्ञान प्रतिबन्धकतया मलिनतम्। एतदभिप्रेत्योक्तम्- "न लोकचित्त- वहणे रतस्य न भोजनाच्छादनतत्परस्। न प्रब्दभास्त्राभिरतस्य मोचो न वाडतिरम्यावसथप्रियस्थ" दृति॥ प्रास्त्रवासना चिविधा-

नलिनलम्। तथाहि- पाठस्य दुःसम्पादत तेत्तरौयश्रुतौ भार- दाजोपास्थानेनावगम्यते। "भारदवाजो ३ चिभिरायुर्भिर्गडचर्य- सुवास। तं ह जीएं सविरं प्रयानं दृन्द्र उपन्रध्योवाच। भरदवाज यन्ते वतुर्थमायुरदयां किमेतेन कुर्या: दूति। ब्रह्मचर्यमेवैतेन

चतुर्थपरिच्छेदः। ३६६

"लोकवासनया जंन्तोदेइवासनयाऽि च। शास्त्रवासनया ज्ञानं यथावन्नैव जायते"॥ इति।

चरेयमिति होवाच। तं ह चोन् गिरिरृपानविज्ञातानिव दर्शया- सकार। तेषां हैकैकस्मान्मुष्टिमाददे। स होवाच भरद्वाजेत्या- मध्व्य। वेदा वा एते। त्नन्ता वे वेदाः। एतद्वा गतैः निभि- रायुर्भिरन्ववोचेयाः । अ्रथ त दतरदनूक्रमेव। एशोमं विट्टी"ति॥ पश्चमप्ततिवार्षिकं खाध्यायमधौयानं प्यानं भरद्वाजं दृष्टा चतुर्थ- मायुर्दाष्यामौत्युकवान्। तच्कुत्वा भरद्वाजोड्य्ययने मतिं चकार। पस्चात्तदोषदर्भनेन ततो निवार्य तस्मै ब्रह्मविद्यांसुपदिदेश" हत्युपास्यानश्रुतेरर्थः ।। अरतएव- "भनन्तभास्त्रं बड्ड वेदितव्य- मल्पस कालो बहवस विघ्ञाः। यत्मारभूतं तदुपासितव्ं हंमो यथा चौरमिवास्ुमिश्रम्"॥ "त्धीत्य चतुरो वेदान् धर्म- भास्त्राध्यनेकथः । यस्तु ब्रह्म न जानाति दर्वो 'पाकरसं यथा॥ वड्भास्त्रकथाकन्यारोमन्थेन वृथेव किम्। प्रन्वेष्टव्य प्रयत्ेन तत्वज्ञैष्धातिरान्तरम्"।। इति॥ तस्म्रादर्थव्यसनमपि दुःसंपाध- मेव। धनुष्ठानव्यसनं विष्ुपुराण निदाघसयोपलभ्यतें-सतुना पुनः पुनर्वाध्यमानोऽ्पि निदाघोऽनुष्ठानव्यसनेन त्त्वं न बुबुधे। दतीये पर्यायेडतिक्केशेन सवपरित्यागेन न्त्वं विज्ञातवान्। भ्रतो-

ज्ञानप्रतिबन्धकत्वान्शिनत्वं। देखवासना द्विविधा- मात्मवासना तत्सम्बन्धिवासना चेति। मनुष्योऽदमित्यात्मवासना। दतरा 47

३७०

"दम्भो दर्पोडभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च। अज्ञानं चाडभिज्ञातस्य पार्थ मम्पद्मासुगैम्"॥ इति च।

मलिनवासना

वासनोत्पादनेन उत्ताना मलिनवासनानामन्तःकर- गतानामनुत्पादो वासनाक्षयाऽभ्यासः। तथेव वमिष्ठा- दिभिर्दर्शितम्-

द्विविधा-गास्त्रौया लौकिको चेति। प्रथमा द्विविधा-गुए- द्वेषापनयनप्रयुक्ता ध्यानप्रयुका चेति॥ गङ्गाखान-प्रालगरामोदका- भिषेकादिनाड्य्या, शौचाचमनादिना द्वितौया। लौकिकी वामना द्विविधा-तेखपानमरोषभनणादिना प्रथमा, अ्रभ्यङ्गख्नानादिना द्वितौया, ज्ञानप्रतिबन्धकत्वात् जन्महेतुतवाच्च समसदेहवामनानां मलिनत्वमिति। अन्यदृपि ज्ञानप्रतिबन्धकौभूतं मलिमवासनाजातं भगवता दर्थितम्- दम्भोति॥ खानुभवसिद्धि मलिनवासनाजात- मन्यदप्यल्ौत्यारं-योषिदिति। उक्रानामनेकजातानां मलिनवासनानां कुतो निवृत्तिरित्या- पस्ाप-विवेकेति॥ तब सम्मतिमाइ-तथेवेति ॥ दृम्य-

३७१

"दृश्याSसम्भव शोधेन रागद्देषाढितानवे। रतिर्घनोदिता या तु बोधाऽभ्यासं विदु: परम्"॥ इति।

शगेरनाशदर्शित्वाद्वासना न प्रवर्त्तते"॥ दति थ। "नैष्कर्म्येण न तस्यार्थो न तस्याऽर्थोडस्ति कर्मभिः। न समाधानजप्याभ्यां यस्य निर्वासनं मनः ॥ श्रात्माऽसङ्गस्ततोऽन्यत् स्यादिन्द्रजलमिदं जगत्। इत्य पञ्तल्वनिर्यौंते कुतो मनसि वासना,"॥ दति।

मानं मर्वमात्तव्यतिरिऋतया वस्ततो नास्तौति बोधो दश्यांस- म्भवबोधः, तेन खात्मनि रागादिप्रतिबन्धासभ्वादातमव्यति- रिकविषयस्य परमार्थतोऽभावाद्रागादौनां तनुत्वंसम्पद्यते। ततख रागदवेषादितानवे खात्मानन्दानुभवे या रतिषपैति रतेराभि- मुख्येनात्मन्यन्तःकरणस्यात्मानन्देकाकारतेति यावत्। बोधाभ्यासं वासनाचयाभ्यामं। बुधाः पण्डिता: ब्रह्मनिष्ठा त्यर्थः । मशिन-

पठति- समद्रति। असक्गोऽहमिति व्यवहारोडस्यासौत्यमन्र- व्यतहारी तम्य भावः तत्त्वं तस्मादित्येतत्। व्यवह्ारो द्विविध :-

निरन्तरप्रत्ययावृन्तिं कुर्वतसदितरवासना न प्रवर्तते ; भ्रात्मानु-

३७२ अद्दैत चिन्ताकौस्तुभे

"दुःखं जन्म जरा दुःखं मृत्यु दुःखं पुनः पुनः। संसारमएडलं दुःखं पच्यन्ते यच जन्तवः"॥ इति इतिहासे। "निःसङ्गता ुक्तिपदं यतौनां

मन्धानवासनाया: प्रबलतात्। तदुक्रम्-"भजं मर्वमनस्मृत्य जातं नैव तु पश्ति"। दति॥ वच्यमाणप्रकारेए दोषदर्भनेन भवस्य संसारस्य भावनस्य सरणानुकूलसंस्कारात्मकवासनायाः विवर्जना- त्परित्यामान्तिरोभावादित्यर्थः । ततो वासना न प्रवर्तते-दति। तदाङ् :- "दुःखं सर्वमनुसमृत्य कामभोगान्निवर्तते। तथाचोक्रम्- "मस्तकस्थायिनं मृत्युं यदि पश्येदयं जनः । ब्रहारोऽपि न रोचेत किमुतान्या विभूतयः ।" दति॥ त्रौमङ्भागवते भगवता- य्यक्म्-"कोन्चर्थः सुखयत्येनं कामो वा मृत्यरन्सिके। बाघातं नौयमानस्य वश्यसेव न तुष्टिद:।" दति॥ तरथवा शरौरनान- दर्भित्वाङ्भवभावनवर्जनं ततोऽ्सङ्गव्यवहारितं ततो वासनानिवृत्ति- रित्युत्तरोत्तरहेतुत्व द्रष्टव्यम्। दोषप्रतिपाद्कं वचनं पठति- दुःखमिति॥ एवमात्मव्यतिरितं सवें दुःखात्मक्रमनुसन्दधतः

मो पसाधनत्वप्रतिपादकं खोकं पठति- निःसंगतेति॥ सज्गराज्ित्यमित्यर्थः। मुक्तिपदं मोकमार्ग:। तदुक्रम मनुना-"ऋध्यातमरतिराधौनो निरपेक्षो निराशिषः। मात्मनैव सहायेन सुखार्थों विचरेदिष।। कपालं वृघ्मूल्तानि कुपेलम-

चंतुर्थपरिष्केदः। ३७३

सङ्गदशेषाः प्रभर्वन्ति दोषाः। आारूढयोगोपि निपात्य तेऽधः सङ्रेन योगी किमुता ल्यसिद्धिः"॥ इति विष्णपुराये। तथा भागवतेऽपि- "सङ्ं त्यजेत मिधुनव्रतोनां मुमुक्षः सर्वात्मना न विसृजेत् बहहिरिन्द्रियाखाम्।

सहायता। समता चेव सर्वस्िमिश्रेतन्मुकस्य लक्षणा"मिति॥ त्रन्य- नापि-"तस्माच्चरेत वै योगौ मतां धर्ममदूषयन्। जनाः यथा- डवमन्येरन् गच्छेयुर्नेव संगतिमि"ति ॥ भारतेऽपि-ब्रहेरिव गणा- द्वोत: सम्मानाचरकादिव। कुणपादिव च स्वरोभ्यसतं देवा: ब्राह्मणं विदुः" ॥ दति ॥ संगे सति किं न भवतोत्या-संगादिति। दोषा: राग-द्वेष-मोशः मोहो आान्तः॥ किं दुर्वन्तोत्यत आ्ह-आरुढेति॥ संगोत्यव्दोषैरावढयोगो योग्यधः नरके पात्यते किमु वत्रव्यमस्यसिङ्टिरारुबतु: पात्यत रत्यच। तत्ावि :- सङ्गत्वं सुसुन्तणामावश्यकमिति भावः। ददानीं दन्पतिषङ्गत्याग- प्रतिपाटकं सौभरिवचनमुदाहरति- संगमिति॥ मिथुनटृत्तौनां दन्पतौमामेकादभ्रेन्द्रियाणि बहिन विस्ृेत् तडिसर्जनेन नरके पात्यते। प्राह मनु :- "तुर्वन्विदितं कर्म निन्दितञ्च समाचरण्। प्रहजब्िष्धियार्येषु नरः पतनमच्कृति" दति॥ ततः सङ्गं परि-

एकक्रेद्रइसि चित्तमनन्त ईशे युज्नौत तद्रतिषु साधुषु चेतरसङ्:" ॥ दूति। "खोणां तत्संङ्गिनां सक्क त्यक्का दूरत चात्मवान्। = इूति च।

त्यव्येन्द्रियनिय्रहं कुर्वन् किं कुर्यादित्यत ब्राह- एक दृतति ।। एकाकिना स्थिता निरन्तरब्रह्मध्यानं कर्तव्यमित्यर्थः। मनु- मनः चसलत्वात्परमात्मनि न तिष्ठति किं कतव्यमित्याभस्माइ- तद्रतिष्िति ॥ तख्िन्परमात्मनि रतिः येषां ते तद्रतयः तेषु साधषु सङ्ग: कर्तव्य दति शेष: । कदापि लम्पटसङ्गो न कर्तव्य रत्याइ-स्वीणमिति॥ "कदापि युवतौं भिततुर्न स्पृशेद्दारवौमपि। सपृग्रन्करौव बध्येत करिया बङ्गस्गतः"॥ इति स्त्रीमङन्य बन्धहेतुत्ग्रतिपादनेन तत्मङ्टि्रिषङ्गस्यापि तथात्वेन च तदुभयं त्यक्का मनोरमे एकान्त देभे ख्ित्वा सर्वेषामात्मानं वासुदेवं सर्वसाचियमहं ब्रम्मासौति ध्यायेदित्यर्यः । तथाच सृति: तत्फलबोधिनो- "बहमत्ि परं बह्टा वासुदेवास्थमव्यम्। दति यम्य खिरा बुद्धि: स सुक्ो नाच्र मंगथः" दति॥ विष्णुपुराणेडपि यमोडपि भत्यान् प्रत्याद्- "सकशमिद्महं व वासुदेव: परमपुमाम् परनेशरः स एकः। रति मतिरचसा भवत्यनन्ते रद्यगते बज तान्िहाय दूरात्" ॥ हति॥ तथाथ दम्पतिसन्यटसङ्गत्यागपूर्वकं म्रध्मानुसन्धानेन सर्वं-

चतुर्थपरिच्छेदः। ३७५

"मइत्सेवां द्वारमाहुर्विमुत्ते- स्तमोद्वारं योषितां सङ्रिसङ्गम्। महान्तसे समचित्ता: प्रशान्ता विमन्यवः सुहृद: साधवो ये"॥ इति थ। तत्सक़के पातित्यमाइ- "ये। विद्विर रयाऽडभरखाडम्बरादि- द्रव्येषु मायार चितेषु मूढः। प्रलोभितात्मा चुपभोगबुद्या पतङ्गवन्तश्यति नष्टदृष्टिः"॥ इति।

वासनानिर्वात्त: फलं भर्वात। मत्सङ्गस्य वासनाक्षयद्वारा मोक्ष साधनत्वप्रतिपादकं वचनमुदाहरति-महद्ति। द्वारं साधनं। सोमङ्गिसङ्गो न कर्तव्य: तम्य नरकसाधनत्वादित्याह-तमोद्ार- मिति॥ नरकप्राप्निसाधनमित्यर्थः। ते के महान्त दत्याका- झ्यामाह-महान्त इति ॥ समे ब्रह्मणि चिन्तं येषां ते नथोक्राः। "समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्नं परमेश्वरमि"ति सृतेख। पथवा प्नुमिचयोः समं चित्तं वेषां ते तथा। "सुबन्मिषार्युदा- सोनमध्यखद्वेव्यबन्धुषु। साधुम्वपि च पापेषु समवुद्धिरविभिय्यते।।" इति भगवदचनात्। चनुपक्वतोपकारिय: सुहृद: ग्मदमसन्पन्नाः साधवः। तत्सक्क सोर्याक्गसड्रे मूढेISविबेको। प्रलोभितः

३७६ उद्दैतचिन्ताकौस्तुभे

प्रतिकूलवासना मैच्यादिवासनाः। ताथ्च दर्शिताः

विषयायां भावनातर्चित्तप्रसादन"मिति। अस्यार्थ :- सुखिप्राखिष्ेते मदौया इति मेचों, दुःखिप्राखिषु यवा मम दुःखं मा भूदेबमन्येषामपि दुःखं मा भूदिति करुणां पुरायकारिषु पुरुषेषु सुदितां पापिषपेक्षां भावयतो रागद्वेषाऽसयामदमात्सर्यादि- निष्टत्या चित्तम्रसादो भवतोति।

सम्पङ्गगवता दर्शिता-"शभयं स्त्वसंशुद्धि"रित्यारभ्य

उत्पादितलोभ ब्रात्मा मनो यस्य म तथोक्ः । प्रतिकूखेति। मैथ्चादिवासना व्युत्पादयितुं पतञ्जलिसूचमुदाइरति-ताश्चेति। सचं व्याचष्टे-अस्यार्थ इति । रागेति ॥ भावनयेति प्रेषः । प्रतिकूलवासनान्तराम्यासे- नापि मजिनवसना नश्यतोत्याह-तर्थेति॥ केयं देवो सन्पदि-

व्यवस्ितिः। दानं दमय यश्रस साध्यायस्पभ्रा्जवम् ॥ ऋ्रहिंया सत्यमक्रोधस्याग: शान्तिरपेशनम्। दया भूतेव्वलोभतवमार्जवं दोरणपरम्। तेजः चमा ष्ति: शैचमट्रोहे नातिमानिता। भवन्ति मम्पदं देवीमभिज्ञातस्य भारत ।।" द्ृत्यनेन देवसम्प-

चतुर्थपरिच्छेदः। ३७०

"भवन्ति सम्पदं दैवीमभिज्ञातस्य भारते"त्यन्तेन।

तद्विपरौतमानादयो नश्यन्ति। तथाथ मैच्ादिवासनां सङ्कल्यपूर्वकमभ्यस्याऽनन्तर-

दर्मितेत्यर्थ: । वामनानामनन्तत्वातप्रकारान्तरेण प्रतिकूलवामना- भ्यासेन मलिनवसनानां निवृत्तिमाह-त्रमानित्वेति॥ "त्रमा- नित्वमदभ्भित्वमहिंसा चान्तिरार्जवम्। आचार्योपासनं शौच स्थैर्यमात्मविनियद:॥ दन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनइद्कार एव च। जनम- मृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्नम् । अरक्रिरनभिव्वङ्ग: पुतदार- ग्हादिषु। नित्यक्च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥ मयि चानन्ययोगेन भत्तिरव्यभिचारिणो। विविक्रदेशसेविलमरनिर्जन- संसदि॥ श्रध्यात्मज्ञाननित्यतं तत्वज्ञानार्थदर्भनम्।" द्ृत्यनेनोक्रा- मानित्वादिज्ञानसाधनाभ्यासेन तद्िपरौतभ्रान्तिसाधनमामादयो नश्यन्तौत्यर्थः ॥ ननु- मलिनवासनानामनन्तत्वात् तामाममूर्त- त्वेन संमार्व्जनीसमूद्ोक्ततधूलिराभनिवत्त्यकम अक्यलात् कयं वासना-

प्रेषमन्त्रेण संकष्पपूर्वक सुपवास जागरपन्यायेन् मै,त्यादिवासना देवोसन्यत्। त्रमानित्वादिधर्मेव्वभ्यस्यमानेषु सर्वा मलिमवासना: चोयने सूर्चादये तम दव। तेषु सम्यगजितेव्वजिद्कव्ादोम् धर्मान् वच्यमाणानभ्यसेदित्यर्थः । के तेऽजिकलादय इत्याकांचार्यां तत्पति- 48

३७ वाद्वैतचिन्ताकौस्तुमे

अज्िह्ृत्वादयो दर्शिता :- अजिद्न: षरटकः पङ्कुचन्धो बधिर एव च। मुग्धश्च मुच्यते भिश्षुः षड्भिरेतैर्न संशयः ॥ इति। इदमिष्टमिदं नेति योऽन्नव्नषि न सज्जते। हितं सत्यं मितं वक्रि तर्माजहं प्रचक्षते। बद् जातां यथा नारों तथा षोड़शवार्षिकीम्। शतवर्षी च यो हष्ट्रा निर्विकार: स षरढकः॥ भिक्षार्थ गमनं यस्य विएमू चकरखाय थ। योजनान् परं याति सर्वधा पञ्ञुरेव सः ॥. तिष्ठतो व्रज्ञती वापि यस्य चक्षुर्न दूरगम्। चतुर्युगां भुवं मुक्का परिव्राद् सोऽन्ध उच्यते॥ द्िताऽहितं मनोरामं वचः शोकाऽडवहं च यत्। श्रुत्वाऽपि यो न ऋृखुते बधिरः स प्रकोर्ततितः॥ सांनिध्ये विषयाखां च समर्थोऽविकलेन्द्रियः । सुप्तवद्दर्त्तते नित्यं स भिक्षुर्मुग्ध उच्यते। इंति। तदनन्तरं चिन्भाचवासनामभ्यसेत्। नामरूपात्मकस्य जगतश्चैतन्ये कल्पितत्वेन स्वतः-

पादिकां सपतिं पठति- अ्जिह् इत्यादिना॥ पणिक- त्वादिधर्मेषु जितेषु किं कर्तव्यमित्याकांचायामाइ-तद्नन्तर-

चतुर्थपरिच्छदः। ३७६

सत्ताभून्यतया पैतंन्यसत्तास्फुर खपूर्वकमेव स्फुररं भवति। ते च नामरूपे मिथ्यात्वनिख्येनोपेक्ष्य चिन्मा चोडइमिति भावयेत्। सेयं चिन्मापवासना डिप्रकारा, कर्तकर्मकर खाऽनु- सन्धानपूर्विका केवला चेति। तथ सर्व जर्गा्िन्माय- महं मनसा भावयामोति क्रियमाखा प्रथमा। मा संप्रज्ञातसमाधिकोटावन्तर्भवि। कर्तृकमंकरखाऽनु- सन्धानरचिता चिन्माचोऽइमिति भवना केवला। सर्वस्य चिन्माचत्वं शुकेश बलिं प्रत्युपदिष्टं-

कस्येति। चिन्माचवासनां विभजते- सेयमिति॥ प्रथमां

नाया: चिन्माचवासनायाः योगान्तर्भावः स्यार्दिति चेदिष्टापते:॥ प्रथमाया: चिन्मानवासनाया: कस्मिन्योगेडन्तर्भाव उत्यत भ्ार- मेति॥ द्वितौधामभिनीय दर्शयति- कर्षिति॥ नशु सवें चिन्मायं भावयामौति प्रथमा वायनोदाइता, तच सर्वस्य चिन्माचतं कुनोऽवगम्यत इत्याशमा बलिशक्रसंवादादवगम्यत, रत्याइ-सर्व- स्येति ॥ "किमिशसौह चिन्मानं सवें चिन्यमेव तन्। करमं कोऽएं क एवेमे लोका इति वदाछ मे। इति पृष्टवन्ं बलिं प्रति सर्वस्य चिन्मापतं उक्रेण्ोपिष्टमिति योजना। द्वितीयाया:

३८०

चिदिहस्तौह चिन्माषं सर्व चिन्मयमेव तत्। चित्व चिद्ड़मेवेति लोकश्िदिति संग्रङः। द्वितोयाSसंप्रभ्ातसमा धिकोटावन्तर्भवि। तस्यां चिन्मानवासनायां दढाऽभ्यस्तारयां पूर्वोक्ता-

कुचान्तर्भाव दत्याकांचायामाघ- द्वितोयेति॥ एवं चिन्माच- वासनायां जातायां किं भवतौत्याभम्ाइ- तस्यामिति ॥ वासमाचयसाधननिरूपणमुपसंहरति- सोऽयमिति॥ ननु जीवन्ुत्तिसाधनतवेन मनोनाभ्नाभ्यास: प्रतिज्ञातः, स नोपपद्यते; मनसो नित्यलेन तब्नाभ्ायोगात्, न च तच प्रमाणणभावः; धर्मि- याहकमानेनेव तत्विङ्टेः। तथाहि सखादयुपलव्धयः करणसाध्याः जन्यमाचात्कारलवात् रूपादिसाचात्कारवदिति सखादिमाचात्कारं प्रति चचरादोनां करणत्ववाधात् तत्करणलवन सिध्यत् मनो नित्य- मेव विध्यति; तंत्कारणनिरूपणात्। तथादि प्रात्मनो विभुतेन निरवयवतया तदारभाकत्वायोगः, भ्त एवाकाशादौनां तदा- रभकत्वमपासम। न प-प्थिव्यादोनां तथालमलौति-वाच्यम; निःसगंद्रव्यलेन तत्कार्थत्वायोगात्, भन्यस्य कारणन्तरस्यानिरुप- णात्। नय-मायैव तत्कारणमस्विति-वाच्यम; तख्या दुर्वचल्वात्, नय- "मार्या तु प्रकृतिं विद्यानायिनन्तु महेश्वर"मित्यादि त्रुत्या तत्िङ्गिरिति- वाच्यम् ; तथ्यार्थान्तरपरत्वात्, त्रन्यथा तवापि तास्चिकप्रमाणिडूतया भिव्याच्वाभावप्रसङ्गात्। किशेव- मनित्यते मनसोऽनन्तप्रागभावध्वसा: कल्प्याः, भ्रनन्तममासि चैके-

चतुर्थपरिच्केदः।

कस्य कन्पनीयानि, ततक्च कल्पनागौरवम्। तस्माल्षाघवादेकै- कस्यैककमेव नित्यं निरयवयवं मनोडम्यपगन्तव्यम्; तस्य विभुत्वे

जञनाद्यनुत्पत्तिप्रमङ्गात्। तस्परादेव मनो नित्यं चेति तननाभ- सन्भवात् तवाधे जौवन्ुक्ति: सिद्यातौत्यमङ्गतमिति-चेत्, शप ब्रुम :- "एतस्मराष्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाशि च"। "तन्मनो कुरुत" दत्यादिश्रुतिभ्यः परमात्मनः मकाभ्ानमानस उस्पत्यवगमेनानित्यमेव मनः; भावकार्यस्यानित्यत्वावश्यभ्भावात्। न च- परमात्मनोड्द्वितीयलवेन निरवयवतया कथं तदारभाकत्व- मिति- वाच्यम्: भारभवादानङ्गोकारेण तस्य तद्धिवर्तत्वे बाध- काभावात्। नय-मायाया पपामाणिकत्वनान्यम्योपाध्यन्तरख्या- निरुपणाविरपाधिकस्य परस् कथं तद्विवर्ताधिष्ठानत्वमिति- वाच्यम्; माथार्यां प्रमाणस्योक्कतवात्। नच-तखा: प्रमाणमिदूत्व मिथ्यात्वाभावप्रमङ्ग दृति-वाच्यम; नदि प्रमाण: तस्या वास्तवत्वं बोध्यते, "एकमेवाद्वितीयं" "नेह नानास्ति किश्चन" दत्यादिश्रुतिविरोधप्रसङ्गात्, ऋपि त्वक्षत्त्वग्रङ्ग- व्यावृत्तिमा्चं क्रियते। नचेतावता मिथ्यात्वाभावप्रमङ्क :; मदिल- सपत्स्यैव मिथ्यात्वलन्णतात्। तनस मायोपह्ितात्परादाकाणाधु-

5नित्यल्मेव ।I किश् नित्यत्े मनसो "येनाश्रुतं श्रुतं भवतीत्यधेक- विज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिंज्ञा बाध्येत, अतोऽि कार्यमनितं मनः। किशैवं सुखाधुपलन्धिकरणलेन मनः सिद्यातु, तस्य नित्लं कथं

मलिनवासना सर्वा कषौयते। अयें वासनाक्षयाऽभ्यासः। यन्तु सुवर्सादिवत् सावयवं कामादिर्र्त्तिरूपेय परि- णाममानमन्तःकर एं मननात्मकत्वाममनः, तब्ञ स्त्वरज-

सिद्धोत् ? अणत्वात्, दति वेश; तच प्रमाणाभावात्। नचर- उत्पारिकार णानिकपण्ात्तथात्वमिति-वाच्यम् ; तव्य श्रुत्यादिभि: प्रतिपादितत्वात्। नच-उत्पत्तिम्त्वे मनस एकेकस्थानन्तप्रागभाव- ध्वंस कन्पनागौरवममिति-वाध्यम; प्रमाणमूललेन तस्यादोषतात्। भ्रन्यथा नैयायिकादोनां कथं परमाएवो जगदुपादानलेन मिद्दोयुः। भस्तु वा मनसोडणलम, तथापि तस्य कथं नित्यल्म्? परि- चछिवस् घटादे: मावयवतयानित्यत्स् लोके दृष्टत्वान्, दृष्टप्रूर्व- कत्वाददृष्टकल्पनायाः । तस्रात्कार्यद्रव्यं सावयवं मध्यमपरिमाणम- नित्यं मन दवति मिदूम। वतो मनोनाभाष्जीवन्मुक्रिरुपपद्यते। नच-मनोनाश विदेहमुत्िरेव म्यात् प्रतिबन्धकाज्ञानतत्कार्ययो- नंष्टत्वात् दति-वाध्यम् ; मनोनाओो द्विविध :- अरुपनाभः सरूप- नाभसेति। आद्ये स्यादेव। द्वितौथेऽखियवृन्िना्भेडपि खरूपे- शान्त:करपास्य सत्वेन भोगप्रापकप्रारव्वेन पुनवत्यांनसमवात् सरप- मनोनाग्रेन जोवन्ुन्िरेव सिध्यति न विदेशसु्िः। नषि विदेष- सुनस्योत्यानं सभ्वति: तद्ोजस्य नष्टलात् इंत्यभिप्रेत्य नौवमुत्ि- साधनमनोनाशं निरपधितुं तम्पतियोगि मनो निरूपयति- यश्-सुवर्गादोति॥ आदिभब्देन रणतादयो ग्क्न्ते। तथ्या- रपनाथ दर्भयितुं गुणणत्ाकलवमान्-सर्थेति। चिग्णाताकले हेतु

चतुर्थपरिचेदः।

स्तमोगुखात्मकम्; तंदाश्रयत्वेन सश्वरजस्तमोविका- शयां सुखदुःखमोह्दादोनामुपलम्भात्। ग्जस्तमो- रत्तिभिरुपचोयमानमन्तःकरएं पौनमात्मदर्शनाऽयोग्यं भवतोत्यतस्तत्सिद्र्थ वत्तिनिरोधनेन सक्षताऽपादनं मनसो नाश इत्युच्यते। तत्साधनानि दर्शितानि- अध्यात्मविद्याऽधिगमः साधुसङ्गम एव च।

माह-तदिति॥ सुखं सत्त्वविकार: दुःखं रजोविकार: मोडः तमोविकार:, एतेषां चयाणामन्तःकरणात्रयत्वेमोपलभ्भात् तत् मत्त्वाद्यात्म कमेवेत्यर्थः। ततः किम् ? तचाह-रज पति। पैनं स्यलम्। नच-तावता कथमात्मदर्शनायोग्यतवमस्येति- वाचयम; पत्मनोऽतिसुत्तलेम स्थलेन मनसा तदर्भनासभभवान्। नहि म्यलेन खनित्रण सुक्षपरसूति: मन्भवत्यतः सूत्षेण मनमा ब्रात्म- दर्शनं कर्तव्यम्। "दृश्यते त्वंग्यया बुद्या सूच्षया सूत्ष्मदर्भिभिः" दति श्रुतेः। तस्मादात्मदर्नार्थे मनसः सूक्षत्वमपेनतितम, म एव मनोनाश द्त्याइ-दृत्यत दति ॥ दति शब्दो हेत्र्थः । यतः पोनं मन वात्मदर्शनायोग्यम्, नतः कारणदित्यर्थः॥ ननु वृत्तिनिरोधेन मनसः सूकषातापादनं मनोनाग्रसेत्तर्षि वृत्तिनिरोधः कस्माङ्भवतोत्यत बाह- तत्साधनानीति। प्रतोधो ऋद्कविद्यामाप्िर ध्यात्मविद्याधिगमः। नाम- रपात्मकं दृध्यमानं सर्व मिथ्येव, चमेव पूर्ण: परमानन्दैकरबो

वासनासम्पवित्याग: प्रासस्पन्दनिरोधनम्। •वास्तु(!) युक्तया पुष्टाः सन्ति चित्तजये किल।

मत्तोऽन्यत् किमपि कारणं काये वा नास्ति, पहमेव सर्वमित्य- ध्यात्मविद्याधिगमे दृश्यस मिथ्यालेन निख्चितत्वादविषयत्वादातन उभयनाप्रवर्तमानं चित्तं निरिन्धनाभनिवदखिलटृत्तौनामनुद्यात् खयोभावुपभ्नाम्यति। ततश्चाध्यात्मविद्याधिगमो मनोनाभं प्रति सुख्यसाधनम्। बुङ्धिमान्यादिना तचाभक्रचित्तं प्रत्युपायान्तर साधुसङ्गमः। साधवस्तु पुनः स्ारयन्ति पुनःपुनबेधियन्ति ततोऽध्यात्मविद्याप्राप्या मनोनाशो भवति। विद्यामद्धनमदकुल- मदाचारमदादिना पोदमान: माधूननुवर्तितुं नोक्हते चेत्तं प्रत्यु- पायान्तरं-वासनासंपरित्यागः। विवेकेन वासनानां निवर्तनम्। तथाहि ब्रहमत्र पण्डितः, श्रन्यः को वा किं जानाति ? सर्वोडप्य- प्रयोजक :; न मत्तोऽन्यः पण्डितोऽस्तौति मनसोडभिमानविभरेषो मद्:। प्रयं विरोधिविवेनेन निवर्तनीयः। दृप्नवालाकि भाकस्य- प्रभृतौनां परिडिताभिमानिनामजातभ्नुया्नवस्कप्रस्तिभि: परि- भवदर्भनात्, मनुष्यमारम्य दच्षिणामूर्तिपर्यन्तं तारतम्येन विद्यो- त्कर्षदर्शनाच। चन्द्रगिखामणे: सर्वेषामादिगरो: सदाभिवस्थ दधि- णामूर्न्ेरेव निरतिशयविद्योत्कर्ष द्रतरेषां सातिभयः। तम्ान्याम- िकः कखवित् पण्डितः पराभविष्यतौति निरन्तरं चिन्तवेस्ततो विद्यामदो निवरतते। एवं धनमद्स्याप्यासरसंपट्रूपलवेन पूर्वोश्रदेव- संपद्भ्यासेन धनमदं निवतयेत्। एवं लच्षपतिमा यावान् व्यवहारः

चतुर्थपरिष्छेदः।

प्राशनिरोधोपायों दर्शित :- "प्राणायामदृढाऽभ्यासादुत्ता च गुरुदत्तया। भासनाऽशनयोगेन प्रासस्पन्दो निरुध्यते।" दति। प्राणायामप्रकारो दर्शित :- "टूडया पिव षोडशभिः पवनं चतुरुत्तर षष्टिक मादरिकम्। त्यज पिङ्गलया शनकैः शनकै-

दूडया वामनासिकया पिष पूरय त्यज वेषय पिङ्गलया दक्षिणनासिकयेत्यर्थः। प्राखायामस्य मनोनाशोपायत्वं श्रुतावप्युत्तम्-

करियते तावन्तोऽलक्षपतिना कर्तुमशक्तवाकेन तस्य पराभवसम- वाच्च। ग्रहं को वा वराकः"? मत्तोऽधिकाः कुबेरतुख्या बहवो वर्तन्त दत्येवं चिन्तयतो धनाभिमानो निवर्तते। एवमन्योऽपि- वारणौयः। वासनाप्राबस्ये विवेकेन तत्त्यागोऽभक्यच्चेत्तं प्रत्यु- पायान्तरं प्राएस्पन्दनिरोधनम्। प्राएखन्दनिरोधनं कस्मात् भवतौत्यत ब्राह- प्राोति॥ कथं प्राणामायामाभ्यामः कर्तव्य

कारिकां व्यापष्टे-दउयेति॥ प्रासायामेति। प्राण्त- निरोधद्वारेनि श्ेष:। योगो द्विविध :- देवसम्पदादिशभवापनो- 49

"प्राखान् प्रपोद्येद्द सुयुत्तचेष्टः सोये प्राये नासिकयोक्कसौत। दुशश्चयुत्तमिव वाइ्मेनं विद्वान्मनो धारयेताप्रमत्तः ॥" इति।

पेतसट्रहिताSSसरसम्पनमलिनवासनायुक्रखति। आद्यसय पूर्वेण मन्लेष म्रह्मानुसन्धानलन्तणो राजयोग उपदिष्टः- "चिरुब्नतं स्थाप्य समं शरौरं इदोन्द्रियाणि मनसा संनिवेश्य। ब्रह्माप्यते येन प्रतरेत् स विद्वान स्रोतांमि मर्वाणि भयावहानि'॥ दूति। द्वितीयसोत्तरेण मन्त्रेण हठयोग: प्राएनिरोधोपायो दर्शितः । पूर्वेक्रिकरे चकपूरककुम्भकक्रमेए प्रखान् प्रपोद्य प्राण्ा- यामं कचा प्राणे क्षौगो गतिविच्चेदेन प्रापावृ्त्त्यनुरोधे सतौत्यर्थः। सृष्ठ उक्रा चेष्टा यस्िन् स तथोक्रः। एवं प्राणायामाभ्यासेन प्राण- निरोधं कुर्वन पुनः किं कुर्यादित्यत शाह-दष्टेति॥ प्रशिचिता- शयुकं वाहं रथशकटादिकं यथा सारथिरप्रमन्तो रग्मियहऐोन सत्मार्गे धारयेत् तथा योगौश्वरोडप्रमत्तो विद्वान् ब्रह्मनिष्ठो दुष्टे- न्दिरिययुनं मनो विषयेभ्यो निवार्याSSनन्दैकरसे ब्रह्मणि धारयेत्, तचैवेकार्याचत्तो भवेदित्यर्थः । "न्रामनाश्ननयोगेन प्रापास्न्दो निरचते" दत्युकं, तपाऽडसनं पतञ्जलिसूचेण व्यत्पादयत-

'चतुर्थपरिष्छेदः। ३८७

भासनयोगं तत्साधनं तत्फलं च पतञ्जल्विर- स्रचयत्- "तब स्थिरसुखमासनं, प्रथत्नशैथिल्याऽनन्तसमा- पततिभ्याम्"। प्रयत्नशैथिल्यं लै।किकवैदिककर्मत्यागः। फणानां सहसरेष धरणों धत्वा योऽनन्तो वर्तते स रवा- Sद्मस्मोत्यनुसंधानम् अनन्तसमापत्तिः। अनयांऽसन- प्रतिबन्धकं दुरितं क्षौयते। "ततो इन्दाऽनभिधातः"। बासनाऽभ्यासस्य फलं दन्दनिरत्ति:। आसनयोगोऽपि दर्शित :- "दौ भागा पूर येदनैर्जलेनैकं प्रपूर येत्। मारतस्य प्रचारारथै चतुर्थमवशेषयेत् ।" इति। एवं प्रासायामादिना प्रासस्पन्दे निरुद्वेखिला- श्वित्तवत्तयो निरुध्यन्ते, प्राणस्पन्दाधौनत्वाख्वित्त-

आसनेति॥ सूतं व्याचष्टे-प्रयत्नेति॥ लौकिकवैदिककर्मस वर्तमानस्यापन्भवात्तत्यागः तत्ाधनमित्यर्थः। प्रनन्तसमापत्ति- व्युत्पादयति- फणानामिति।अ्रनन्तममापत्तेः फलमाह- चनयेति॥ फलसूर्च व्याचष्टे-आसनेति। ब्ासनं योगसम्मति- प्रदर्भनेन वयुत्पाद्यति- ब्रासनेति॥ ननु प्राणायामादिना प्रापसन्दे निष्द्े किं भवतीत्यत ब्राह-एवमिति॥ तथोप- पत्तिमार-प्राशोति॥ यथा तन्वधौन: पटः तन्तुनिरोधे

वद्दैत चिन्ताकौखभे.

षत्त्युद्यस्य। ततञ्च स्वभावत आ्रात्माऽनात्माकारमन्त :- कर समनात्माकार वत्तिनिरोधादात्मैकाकारं भवति, यधाहु :- "आत्माऽनात्माकारं स्वभावतोऽवस्थितं सदा चित्तम्। आ्त्मकाकारतया तिरोहिताऽनात्मदृष्टि विदधौत।" इति। पयमेव योगः। यथाहुः-"योगश्चित्तवत्तिनिरोधः" इति।

निरध्यते, यथा वा चित्ताधौनानि बाद्येन्द्रियाणि चित्तनिरोधे निरुध्यन्ते, एवं प्राणखन्दाधौना: चित्तवृत्तय: तव्निरोधे निवध्यन्त हत्यर्थः । ततः किमित्यत ब्राह- ततश्चेति॥ प्रयमेव वृत्तिनिरोधो मनोनाथ द्ृत्युचते। तम्मिन्ानो- माश्े सम्यकु सम्पन्ने ब्ात्मेकाकारेए मनसाऽऽनन्देकरसोऽपरिकिच- प्रत्यगात्माऽनूभूयते। "यदा यात्यमनौभावं तदा तत्परमं पद- मित्यादि त्रुतेरिति भावः । तन वृद्धमंमतिमाह-यर्थेति॥ वृत्तिनिरोधो योगविद्गिर्योग द्ृत्यथ्त दत्याइ- अयममिति। तब योगभास्त्रसंमतिमाह- यथाहुरिति। प्रमाणविपर्यय- विकस्प निद्रास्रतोनां पञ्चानां निरोधो योगः। प्रत्यप्षासुमानागमा: प्रमाणानौति पातख्चलाः। प्रत्यचानुमानोपमानभब्दार्थापत्तयनुप- सन्धयः षद्डिधानि प्रमाणानौति तु वयम्। प्रमाकरणं प्रमाणं। प्रत्यक्षप्रमाकरणं प्रत्यक्षप्रमाणं। अ्रनुमितिप्रमाकरणमनुमानं।

चतुर्थपरिच्छेद:।

तत्साधनं चाहु: "अभ्यापवैराग्याभ्यां तव्रिरोधः" इति। भगवानपि तवैव- "ससंशयं महाबाह्ो मनो दुर्ननिग्रइं चलम्। भभ्यासेन तु कान्तेय वैराग्येस च गृहते।" दति। वैराग्यं निरूपितम्। निरोधो द्विविध :- संप्रच्वातोऽसंप्रन्नातक्चेति।

उपमितिप्रमाकरणसुपमानम्। श्ब्दप्रमाकरएमागमः। उपपादक- प्रमाकरपमर्थापत्तिः। ज्ञानकरणजन्याभावानुभवासाधरणकारण- मनुपलन्धिः। सामान्यविभेषलक्णाम्यां विस्तरेण प्रमा निरूपिता, करणख् निरूपितम्। विपयंथो निरुपितः। विकल्प: संभय:, भमत् ज्ञानं सोपि निरूपितः । तामणे वृत्तिर्निद्रा, मृति- रनिरुपिता। एतासां मर्ववृत्तौनां निरोधो योग दत्यर्थः । त्रथवा दैवासुरसंपत्तौनां निरोधी योग इत्यर्थः । देवासरसंपत्तयः पूर्वमेव निरुपिताः। नमु किं तवनिरोधनसाधनमित्याकाङ्कायां सूचेष तदाह- तत्साधनं चेति। तच भगवद्गौतावचनमण्युदाहरति- भगवानपीति॥ किं

पणीय हत्यपेवायामभ्यासस योगं प्रत्यन्तरङ्ग्साधनत्वाद्ृहिरङ्ट- साधनेन विना तदसिङ्धे: सोपायं वदिरङ्गसाधनं निरुय्य नमिरूपयितुं निरोधं विभजते- निरोध दति। दत्तिनिरोध

३६० अद्दैतचिन्ताकौस्तुमें

कर्चाद्यनुसंधानं विना चिन्मावंलक्येकगाचरप्रत्यय- प्रवाइः संप्रज्ञातसमाधिः। यवाहु :- "विलाप्य विक्कतिं कत्सां संभवव्यत्वयक्रमात्। परिशिष्टं तु चिन्माचं सदानन्दं विचिन्तयेत्।। ब्रह्माSSकार मनोद्ृत्तिप्रवा होऽह कतिं विना। सम्प्रज्ञातसमाधि: स्याद् ध्यानाऽभ्यासप्रकर्षजः ॥" इति।

दूत्यर्थः । संप्रज्ञातम्य लक्षणमाह- त्मेति ॥I तयोर्मंध्य दत्यर्थः । अङ्गसमाधिव्यावत्त्यथें कर्चाद्यनुसन्धानं विनेत्युक्रम। आ्रदिधब्देन कमकरणग्रहएम्। तच सम्मतिमाह- यथाहुरिति॥ "स्थलसरत्तक्रमात्सवें चिदात्म्मनि विल्ापयेदि"ति वार्तिकोत्त- न्यायेन शक्तं विक्कृतिमध्यस्मज्ञानतत्कायं सूलसूरत्तक्रमेण चिदा- त्मनि विलाप्य तद्व्यतिरेकेए नासतौति निश्चित्येत्यर्थः । सम्भवेति। "विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते दे"ति न्याये- नोत्पत्तिकरमापेच्षया विपरौतक्रमादित्यर्थः। एवमुक्तप्रकारेणाज्ञान पर्यन्तं, चिन्माचे विज्ताप्य परितिष्टं चिन्माचं गुरुरपादष्टमहा- वाक्येन खात्मन्येव चिन्तयेत् ध्यायेत, सच्चिदानन्दबहोवाह्म- सोति। संप्रज्ञातममाधेरन्तरङ्ग्बदिर द्गसाधनानि विभज्य दर्शयितुं

चंतुर्थपरिचेद। ३६१:

बह्धि- रङ्नानि।

भ्रष्टाङ्गमैथुनवर्जनं ब्रह्मचयम्। यथाऽडहु :- "स्मरएं कौर्तनं केलि: प्रेक्षणं गुह्यभाषरम्।

एतन्मथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनोषिखः। विपरीतं ब्रह्मचर्यमनुष्ठेयं मुमुक्षुमिः ॥ सत्सङ्ग-स म्निधित्याग-दोषदर्शनतो भवेत्.।" दति।

तथ यमेति॥ धारणद्वारा संप्रज्ञातोपायतं बहिरङ्ग्लम्। यमादोन्युपदिपति-अहिंसेत्यादिना। मनमा वाचा कर्मण प्राणिनामपौडनमहिंसा, यथार्थभाषएं सत्यम्। वञ्चनया परखापहरणं त्तेयम्॥ न स्तेयोऽस्तेयः। ब्रह्मचयें निरूपयति- अष्टाङ्गेति ॥ किं तदष्टाङ्गमेथनमित्याकाङ्मयां स्मृत्या तदाह- यथाहुरिति॥ तद्वर्तनं कस्राङ्गवतौत्याकाङ्मयामाह-विप- रोतमिति॥ ऋ्रष्टाङ्गमेथुनं परित्यव्य तुष्णीमवस्थानं सुसुत्तुभि: संपाधमित्यर्थः। "यदिच्छन्तो ब्रह्मचयें चरन्ति सत्येन लभ्यः तपसा देष आत्मा। सम्यक जानेन ब्रह्मचर्येण नित्यमन्त :- शरोरे ज्योतिर्मयो दि शस्रो यं पशन्ति पतयः चौपदोषांः" रत्यादि त्रुतेः । सत्यङ्गस्य ब्रह्मचर्यसाधनत्माचायेर्दर्भिंतम्-

३९२ अह्दैतचिन्ताकौसुभ

पत एव खोणां सम्भाषणादिनिषेधोऽि सुमुस्ू- गाम्- "न संभाषेत् स्वियं कोषित् पूर्वष्टां न च स्मरेत्। कर्था च वर्जयेत्तासा न पश्येसखितामपि।" इत्यादि स्मृतौ।

"का तव कान्ताऽधरगतचिन्ता वातुल किं तव नास्ति नियन्ता ?। चिजगति सव्जनसङ्गतिरेका भवति भवोदधितरणी नौका"॥ दृति। दोषदर्शनं प्रद्वादेन दर्घितम-

देहे यः प्रीतिमान् मूढो भविता नरकेऽपि सः"॥ दृति। भगवतापि- "सदेहाश चिगन्देन न विरज्येत यः पुमान। वैराग्यकारणं तथ्य किमन्यदुपिश्यते" ॥ दति। एवं दोषमनुसन्दधतः कथं ततर प्रवृत्ि: स्ादत: सतप् सविधित्यागदोषदर्भनमहवय ससम्यार्धामति भावः। तभरोप- एवकमाद-अत एवेति । नियमानाइ- शचित्यादिना॥ मिताननादि तप:।

चतुर्थपरियेद:। ३८३

आसनं निरुपितम्। तक् पद्मस्वस्तिकादि पनेक- प्रकारम् । रेचक-पूरक-कुम्भकाः प्राणायामाः। इन्द्रियायां विषयेभ्यो निवर्तनं प्रत्याहारः। एतेषु बहिरङ्रेषु जितेधन्ता ङ्रेषु यत्रः वर्तव्यः।

माधनानि।

प्रणवादिपवित्रमन्त्रार्ण जपः खाध्यायः । खेनानुष्ठितनित्यादि- कर्मणः परमेश्वरे वासुदेवे परमगुरौ समर्पणमौप्वरपृि- धानम्। रेचक्रेति। कुम्भको द्विविध :- भाभ्यन्तरो बाद्य- सेति। पूर्वोकतप्रकारेण वायुमापूर्य इदये वायुरोध श्राभ्यन्तरः। यथाभास्त्रं वायुं विरिष्य भरौराइड्िर्वायुरोध बाह्यकुम्भकः । एव- मन्ये प्रकार ग्रन्थान्तरोक्रास्तचेवानुसन्धेयाः।

जन्मान्तर सर्तपरिपाकवश्रेन शुद्धमत्वस्य प्रथममेव धारणाद्यन्त- रङ्गसाधनानि तेन बहिरद्वयमादिषु यत्नो न कर्तव्यः। कानि तान्यन्तरङ्गषद्िरद्ग सांधनानौत्यत बराह-धारगोति॥ केयं धार- सेत्यत बाइ-धारया नामेति। "मनः सङर्पकं ध्यात्वा संचिप्यात्मनि बुद्धिमाम्। धारयिता तथात्मानं धारणा परिकौर्निता॥ 50

इताSSन्ताविशुद्धचक्रदेशानामन्यतमे: प्रत्यगात्मनि वा चित्तस्य स्थापनम्। तदेकस्मरणमिति यावत्। ध्यानं नाम तच प्रत्ययैकतामता। लक्ष्येकगोचर- प्रत्ययप्रवाह इत्येतत्-। प्रत्ययप्रवाशे द्िविधः। विञ्ञातीयप्रत्ययान्तरित- स्तदनन्तरितश्चेति। ब्ाद्यो ध्यानम्, द्वितीयः समाधिः। सोऽपि ्िविधः। कर्बाद्यनुसंधानपूर्वकस्तद्र्ितक्चेति। ब्ाद्योऽङ्गसमाधिः। द्वितीयोऽङ्गो।

इति श्त्या प्रत्यगात्मनि मनसः संस्थापनं धारण भवत्येवे- त्याइ-प्रत्यगात्मनि वेति ॥ किं तचित्तस्थापनमित्याकाङ्ङा- यामाह-तहिति। ध्यानं लक्षयति-ध्यानं नामेति॥ तब लक्ष्ये प्रत्ययानां मजातौयवृत्तौनामेकतानता प्रवाहीकर- एम्। दममेवार्थमाह-लक्ष्येति। ध्यानसमाष्योर्भेंदं वक्र प्रत्यय प्रवाहं विभजते-स चेति॥ अन्तरितोऽवच्किन्तः, तद्विप- रोतोऽनन्तरितः। यरदर्थो विभागस्माइ-साद् दति॥ ननु मंप्रज्ञातममाधेरद्गित्वात्कयमङ्गस्थापने तदुदाहरणम्? नचाङ्गस- माधि: ततो भिन्न दति वाच्यम; बङ्गाङ्गिनोर्वेलनप्ादर्भनादित्या- ग्रच्चा तयोरवैलचष्रं वक्र ममाधिं विभजते- सोऽपीति। विभागफलमाह-आद् इति॥ आय्यसमाधिं, भगवत्याद उदाजदार-

चतुर्थपंरिच्छेदः। ३६५.

संग्रभाततमाध्यदयें लय-विश्षेप-कषाय-रसास्वा- दाख्त्वारो विघ्नाः सन्ति। लयो निद्रा। पुनः पुनर्विष- याऽनुसंधानं विक्षेपः। चित्तस्य रागादिना स्तव्यीभावः कषायः। समाध्यारम्भसमये सविकल्पकानन्दाSडस्वादो ग्लास्वादः। यथाहु :- "लये संबोधयेद्वित्तं विक्षिप्तं समयेत् पुनः। सकषायं विजानीयादु ब्रह्मप्राप्तं न चालयेत्। नाऽडस्वादयेट्रसं तच निःसङ्ग: प्रज्नया भवेत्॥" दूति।

"दृशिखरुपं गगनोपमं परं मर्लद्विभातं तवजमेकमचरम् । अल्ेपमेकं सर्वगतं यद्द्वयं तदेव चाहं मततं विमुत्त श्ोमि"ति। द्वितीयं वार्तिकाचार्य उदाजहार- "झाला विवेधकं चित्तं तत्माचिषि विल्वापयेत्। चिदात्मनि विलौनं चेत्तचित्तं न विचालयेत्।।

समाध्यभ्यासेन सभभावितविन्ञान् परिष्तु तान् व्युत्पादयति- संप्रजातेति ॥ के ते लयादय दत्याकाङ्कायां तानाइ-

३८६ पद्देतचिन्ताकोख्तुभे

भस्यार्थ :- प्राखायामादिना लयाडभिमुखं चित्त- सुत्यापयेत्। दोषदर्शनब्रह्माऽनुसंधानादिना विक्िततं

यथाहुरिति। सम्मति व्याचष्टे-अस्यार्थ दति। बादि

"समाणय निट्रां सुजोपडस्पभोजी श्रमत्याज्याबाध्ये सुविविक्प्रदेशे समरितनिष्टव्ध: एष प्रथत्नोऽथवा प्रापनिरोधी निजाभ्यासमार्गा- दि"ति (?) ।। दोषेति॥ तथाचोक्रम्- "दुःखं सर्वमनुस्पत्य कामभोगाबिवर्तते। भजं सर्वमनुस्मृत्य जातं नेव तु पथ्यती"ति। पादिभव्देन सगुपाध्यान-सतङ्गादयो म्हान्ते। तदुक्रम् भग- वता-

"विषयान् ध्यायतसित्तं विषयेषु विष्जते। मामनुस्रतखित्तं मय्येव प्रविलौयते ।" रति। वषिष्ठेनापि- "सन्तः सदेव गन्तया यद्यप्युपदिभन्ति न। या हि खेरकथास्तेषासुपदेभा भवन्ति ताः ।" द्ति । थथा भगवन्तं प्रति मुचुकुन्देन- "भवापवर्गो भमतो यथा भवे- ज्जनस्य तद्यंच्ुत तत्मागमः । सत्सङ्गमो यर्हि तदैव सङ्गतौ परावरेशे तवपि जायते मतिः ।" दति।

चतुर्थपरिचेद:।

पितं समयेत्। ब्रह्मंप्राप्तं चित्तं न पालयेत्। समा- ध्यारम्भसमये सविकल्प क्राSऽनन्दं नाऽडस्वादयेत, किंतू- दासौनो ब्रह्मप्रज्नया युक्तो भवेदिति। एवं निर्विघ्नेन संप्रजातसमाध्यभ्या सेनाऽत्मप्रसाद- माचरे मनसि ऋतम्भरा प्रज्नोदेति।

गिप्रत्यक्षम् ऋतम्भरा प्रज्ना। तामपि निरुद समाधि- मभ्यस्यतो गुणवैतृष्पयं परवैराग्यमुद्देति। तत्तु निरू- पितम्। ततोप्यऽ्याम: कर्तव्य:।

तथाSSचार्येरपि- "सङ्ग: सत्मु विधोयतां भगवतो भक्रिदृंढा घीयताम् ।" दति। एक्साधनकलापेविव्नेषु परिषतेषु संप्रज्ञातसमाधिरदेति॥ तेन संप्रज्ञातसमाध्यभ्यासेन प्रत्यगात्मन्येकाय्रतामापने मनमि चत-

नेयं छतमारा प्रज्जेत्यत शाह-अतौतेति। छतभरप्रज्ञानिष्ठस्य निर्विघ्नकनपकस्य समाधेरसभभवात्तां निरुष्य संप्रज्ञातममाधिमभ्यस्यत मात्मसाचात्कारद्वारा परं वैराग्यं भवतोत्याइ-तामपोति।

ततः परं किं कर्तय्यमित्यकाङ्ायामाइ- ततोऽपोति। पर-

३६८

उत्साइप्रयत्नोऽभ्यासः। यवाहु :- "तब स्थिता यत्नोऽभ्यासः" इति। तस्यापि निरोधे सर्वधौनिरोधी

वैराग्यानन्तरमित्यर्थः । ततः परं कौद्ृभोऽभ्यामः कर्तव्य दत्या-

रूपामंप्रज्ञातसमाधी मिष्ठायामत्युत्साह एव प्रयत्नः: स एवाभ्यास दत्यर्थः । तच सप्पतिमाह- यथाहुरिति । तथ प्रभान्तवाहितायां खिथितौ ॥। ननु- तेनाभ्यासेन किं भवनौत्याकाङ्कायां तेन सर्वदृत्तिनिरोधे खस्ापि निरोधाद- संप्रज्ातयमाधिभवंतौत्याह- तस्यापौति। नमु- उताद् निरोधेऽन्यसाधनमस्ति, न वा, Sनादः; अनवस्याप्रमङ्गात, न द्वितीयः; तन्निरोधायोगात्, न च- खयमेव खस् निरोध दति-वाच्यम्; निरुद्धूलात्, लोके तथाऽदर्भनाच्च। तस्मादिदम- सङ्गतमिति- चेन्नन कतकरजोन्यायेन तस् खपरनिवर्तक- त्वात् स्यादिदं सङ्गतमिति भावः। ननु भवतु सर्वधीनिरोधः, प्रछ्वते किमायातमित्याशद्म यः पूर्वमुपदिष्टः द्वितीयोऽसंप्रज्ञातः स एवायमित्याह-अयमेवेति॥ सर्वंधौनिरोध एवेत्यर्थः ॥ ब्रच्व धोभव्देन प्रवृत्तिरित्यययते। तदुक्रम्- "मनसो वत्तिशून्यस्य ब्रह्माकारतया स्ितिः । भ्संप्रज्ञातनामाऽसौ समाधिर भिधोयते। प्रभान्तचित्तकं चित्तं परमानन्ददौपकम् । भमंप्रज्ञातनामाऽयौ समाधिर्योगिनां प्रिय: ॥" इत्यादि।

'चतुर्थयरिच्छेद:।

भर्वात। अ्रयमेवाऽसंप्रज्ञातसमाधिः। न.केवलं पर- वैराग्यादेव समाधिलाभः, किंत्वोश्वरप्रसिधानादृपि। तथाचोत्रम्-"ईश्वर प्रसिधानाद्ा" "केशकर्मविपा- काऽडशयैरपरामृष्टः पुरुषविभेष ईश्वरः""तस्य वाचकः प्रशव:" "तज्जपस्तदर्थभावन"मिति। एतदुत्तंभर्वात- ईश्वरप्रसिधानाडा सामाधिलाभः। क्रेशदिभिरसंबद्ध: सर्वन्ञः सर्वशक्तिरौश्वरः। ईश्वरस्याऽभिधायकः शब्दः

भ्संप्रज्ञातसमाधिं प्रति साधनान्तरमाहं-न केवलमिति। तब सम्तिमाह-तथाचेति। सूचतात्पर्यमाह-एतदुक्त- मिति॥ वेति विकल्पार्थे। उफ्क्रमाद्वा समाधिलाभः, ईश्वरप्रणति- धानाद्वेति विकल्पार्थः । कोऽयमौश्वर दत्याकाङ्कायां क्ेभकर्मेत्यादि सूचं प्रवृत्तम्, तदर्थमाह-क्वेशेति। श्रदिगब्देन कर्मविणाका- प्रया गटदन्ते। अ्स्यार्थ :- अ्विद्यादय: पञ्च क्ेश्ाः, कर्म चिविधं शझं हथां मिश्रं चेति। पुएं शुक्कं कृष्णं पापसुभयं मिश्रम्। तदुकम्- "कर्माऽक्कालषं योगिनः चिविधमितरेषामि"ति। बिपाक: कर्मफलम्'। तदुकम- "विपाको जात्यायुर्भोगा:" इति ॥ आाश्यस्तु तज्जन्यवासना। ततस् क्रेभकर्म.वपाकाशचै: सम्बड्डा जोवा:, तद्विपरीत ईश्वरः। पुरुषविभरेष दति सूचां- पष्यार्थमान-सर्वत्ञ दति॥ तथ्येन्वरख प्रषिधान कौद्भमित्या-

8.0

प्रयादः। प्रसवत्पो माए्ड्श्योपनिपत्पच्तीकरखतद्

प्रषिधानम्। त्रथवा "तद्योऽहं सोसा योऽसा सोऽड़"मित्यम सशब्देन परमात्मोच्यते। 5रइं शब्देन प्रत्यगात्मोच्यते। अनयों: सामानाधिकरसयाद् ब्रह्मात्यैक्धमुच्यते। ततख्च सोऽहमित्यस्य परमात्माSइ्मित्यर्यो यथा तथा प्रसवस्यापि। तवाहि-सोऽइमित्यच सकारइकार-

काङ्कयां तदुकं "तस्य वाचकः प्रपाव" दति सूचम्, तत् व्या- करोति-ईश्नरस्येति॥ तव्नपः तदर्थभावनमौश्वरप्रिधानमिति सूचम्, तदास्ापर्यात-प्रसरवेति। अनुसन्धानप्रकार: प्रथम- परिक्ेदे निरुपितः। प्रकारान्तरेण सदृष्टान्तं प्रणवार्थमाइ- अ्रथवेति॥ ननु दृष्टान्ते मोऽहमौश्वर इति पदयो: समाना- धिकरखेन तद्मह्मात्मकं प्रतिपाद्यतां तत्कथं दार्श्टान्तिक दत्या- पङ्गयोपपाद्यति- तथाहौति। पृषोदरादि यथोपदिष्ट- मिति न्यायेम लोप: "एङः पदान्तादतौति" सन्धिः । तच मश्तिमार- तदुक्तमिति॥ भ्रस्तेवं प्रणवभव्दनिष्पत्तिः, प्रर्रते किमायातमित्यत श्राह- ततश्ेति।॥ ततोऽपि किम्? तबाह- सर्वधापीति॥ पर- मेश्रेति। अनुग् होऽभिष्यातमनोगतेका पस्याभिमत

•चतुर्थपरिच्ंद:।

योखेपे हते परिशिष्टयोः 'मो भ्रम्' इत्यनया: सन्धिं रत्वोब्ार ये भमिति शब्दो निष्पन्रः । तदुश्तम्- "सकारं च इकारं च लोपयित्वा प्रयोजयेत्। संधिं व पूर्वरूपोत्यं तमोऽसा प्रणवो भवेत्॥" इति।

मस्तिति। पथवा भूमिकाजयक्रमेण वासनाद्यास: कर्तव्यः। तथाय प्रुति :- "यच्छेदाज्जनसी प्राज्जसतयच्छेत् ज्ञान भ्ातानि। ज्ञानमात्मनि महति नियच्केद्द्धान्त भात्मनो"ति। अस्यार्थ :- लोकिकवेदिकाभिलपनव्यवहार हेतुभूता या वाकृ तां मनषि नियच्छेत्। ईकार: क्ान्दमः । ग्राच्मः पण्डितो विवैको वाग्व्यव- इर सवें समुत्ृव्य मनोमाचेणावतिष्ठेत्। तथापि प्रणवञपो न त्याय्यो यावत्माध्युद्यम्। तथाच समृति :- "मौनं योगामनं योग: तितिचैकान्तभौलता। निस्पुहृत्वं समत्वं च सदैतान्येकदविडनाम् ॥" द्ृति। योग: प्रणवजपसतदर्थभांवना, ततख गोमहिषादिवत्न्यग निरोध: प्रथमा भूमिः। तखां जितार्या मनोनिरोधे द्वितीय- भूमो प्रयतेत। तत्मदण्पात्मकमनो ज्ञानात्मनि नियच्केत्। जानात्मा विशेवाहद्गारः अ्रमुख्य पुननोऽइमित्यादि: तन्माचेषाव- तिष्ठेत् 1 सर्वसकष्यंतिकष्पांस्यका वालमूकादिवािर्मनस्कता द्वितोया भूमि: ॥ तखां जितार्यां विभेषाइद्दारनिरोधे दतोष- भमौ प्रथतेत । ब्राह्मफोऽएं मनुखोडइमिति विशेषारद्ार:, तं महति नियचजेन। ब्राह्मणोऽदमित्याय्यभिमानं त्यक्का भित्ा- 51

३.२ वदैतचिन्ताकौखतभे

ततख् ब्ोमित्यस्य शब्दस्य पर्मात्माऽइमित्वर्थः । सर्वथाषि प्रसवजषप्रसवार्थाऽनुसंधानरूपेश ईभर- प्रसिधानेन पर मेश्वराऽनुग्रद्दात समाधिलाभो भवत्येव।

दनं मनोनाश इत्युच्ते। बनेन सक्षेष मनसा त्वंपदलक्ष्ये साक्षात्कृते महा- वाक्येन स्वस्य ब्रह्मत्वसाक्षात्काग भर्वत। न केवलं

माचावशेषो भवेत्। ऋरहद्गारसूत्तावसयां स्मिता। इदमेव मश्तत्वम् सामान्याहङ्गार दति चोच्यते। अल्लसोदाभौनवद्विशे- पाहङ्वारराहित्यं ततौयभूमि: ॥ तस्यां जितायामस्मितामाचाव- भेवं महान्तमात्मानं ग्रान्ते चिदैकरपात्मनि नियचेत्। ननु- महतोडय्यके निरोधः कुतो नोध्यते? दूति- चेन्न्र; कायें कारणे निरुष्यमानं जौनमेव स्थात्, तथाच निद्रा स्थात्, न निरोधसमाधि:। अरतो महान्तमात्मानं चिदात्मनि नियच्ेत्। चिदात्नि सर्वात्मना चित्तं निर्डूं चेदियमेवासंप्रज्ञातसमाधि: चतुर्थभूमिः । एवं भुमिकाजयेन समाध्यभ्यासः कतव्यः। ततः किमित्यत ब्रह- एवरममिति॥ अञ्रप्रकाराणामन्यतमेन। ननु सूग्ेष मनसा कि भवति? दत्याप्रख् ताट्टृभमनमाSन्ताकरण- तदृन्तियाचिषि त्वंपद्शच्चे प्रतोधि साच्षास्तेऽनन्तर तत्षम- आदिवाकयेन खख्य म्हात्वसाय्ात्कारो भवतौत्याप-चनेनेति। ननु-"एतेन योगः प्रत्युकः" दति सूचकारेर्योंगस दूषि-

चतुर्थपरिच्छेद:। 8.३

समाधिनैव साक्षात्कांर: किं तु विवेकेनाि भवति। धन्तःकरसतद्वत्तोनामवभासको यश्चिदात्मा माक्षो तस्मिन साक्षात्कने वाश्याद् ब्रह्मसाक्षात्कार: संभवत्वेव।

तत्वात्कयं साचात्कारसाधनलेन समाध्यभ्यामो नियम्यते ? द्वति- वेत्सत्यम्; तत प्रधानकारणतावादनिराकरणताभिप्रायेष योग- शास्त्रं निराकृतं न तु चित्तनिरोधलक्षणयोगनिराकरणा- भिप्रायेण। मनिरुद्धचित्तस्य विषयप्रवपस्य ब्रह्ममाचात्कारा- सम्भदाच। किञ्च "समाध्यभावाच्" "अपि संराधने प्रत्यक्षानु- मानाम्यां" "निदिध्यासितव्यः" "विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीति" "ध्यानेनात्मनि पश्ति" "ध्यानयोगेन संपश्यनात्मन्यात्मान- मात्मने"त्यादि सनश्नतिस्मरतिपतर्योगस्य माचात्कारसाधनत्वाव-

रोत्पत्तौ । नन्वेवं जनकादीनां सिद्धूगौताश्रवणमाच्रेण ब्रह्मा साचात्कारो जात द्ति प्रतिंपादते वामिष्ठादौ समाध्यभावेऽपि, तत्कथं स्यादित्यापड्म बड्व्याकुलचित्तानां तदपेचषायामय्य वाकुलबु्गोनां विवेकेन मनसा त्वंपद्लच्य साच्ाल्ते मशा- वाक्याङ्ग्ह्यामाचात्कारो भवत्येव समाधिं विना॥ तदुकम्- "अथाकुल्तधियां मोहमाचेणाच्ादितात्मनाम्। साक्ानां मा विचारोऽयं सुख्यो सटिति सिद्धिदः ।"दूति ॥ समाधिविवेक- चद्धिकारिभेदविषयतया सार्थकलवेन तयोर्ब्रह्ाषाच्तात्कारं प्रति विकष्पेन साधनत्वमित्यभिप्रेत्याइ-न केवलमिति। तब सब-

808

तदाइ- "हौ कमा चित्तनाशस्य योगो ज्ञानं चं राघव। योगो तदृत्तिनिरोधो ज्ञानं सम्यगवेक्षयम्। पसाध्यः कस्यविद्योग: वस्यचिद् ज्ञाननिश्चयः। प्रकारौ दौ तदा देवो जगाद परमेनरः॥" इति। मानं विवेक:। तृतोयाऽध्याये "दन्द्रियाखि परास्याहु" रित्या- रभ्य "कामरूपं दुरसद" मित्यन्तेन विवेकम्, षष्ठा- डध्याये योगं च "यत्सास्थेः भ्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि

तिमाइ- तदाहेति। चित्तनाशस्य सूक्षतापादनस दौ क्रमावत्पादकौ कारणे। द्वैविध्यमेवाह-योग दति॥ योगध्य सचपमाइ- योग इति ॥ तस्यचित्तस् वृत्तौनां निरोधः तदृत्तिनिरोध:। जडाजडौ विविच् सम्यगमङीर्पतयाऽवेचयं दर्शनं विबेक उत्यर्थः। अ्रमयोर्विकव्पेन मनोनाग्रद्वारा माचात्कार- हेतुत्वमित्याइ-प्रमाध्य इति॥ समातिं व्याचष्े- ज्ञान- मिति॥ कोडसौ देव: परमेश्वरः दौ प्रकारौ कुच जगादेत्य- काकायां त्रौषषो भगवान् गोतायां जगादेत्याइ-तृतोयेति।

तेन अहामवास्कारे सति निखिसबन्धनिवृत्या पुंसः सर्व-

•चतुर्धपरिखेद:।

गम्थते" इति वासुदेषः सर्वओो भगवान्दौ प्रकारौ जगादेति खोकार्थः। तदेवं तत्वध्ञानवासनाक्षयमनो- नाथाडभ्यामाजोवन्मुक्रि: सिध्यतौति सिड्म्। तस्या जोवन्मुक्त: पञ्त प्रयोजनानि सन्ति। ज्ञान- रक्षा, तपो विसंवादाऽभावो, दुःखनिर्धातिः, सुखाS- Sविर्भावश्चेति। तवोत्यम्नब्रह्मसाक्षात्कारस्य पुनः पुनः मंशयविपर्य- याऽनृत्पादो ज्ञानरक्षा॥

कर्तव्यताहान्या छृतलत्यत्वास्कत तदनन्तरं तत्त्वज्ञानवासनाल्षय- मनोनाभाभ्या मेनेत्यापक्त यस्य योगाभ्यासपूर्वकं ब्रह्ममाच्नात्कारो निर्वृन्तो वाकधेन तस्य तद्मन्तरं तदपेचाभावेऽपि यस्य विवेकपूर्वकं वाक्याट्ट्द्वमाशास्कारो निर्वत्तः तस्य तद्नन्तरं प्रवलप्रारव्धभोगा कर्नव्यशेषस्य विद्यमानतवेन तत्त्वज्ञानवासनाचयमनोनाश्ाभ्यासोडपेचित इत्यभि-

जनाभावान्तदर्य यत्रो नापेचित: इति, तवाइ- तस्या दति। शनरचां निरुपयति- त्नेति॥ तेषु पखुस्न मध्य रत्यर्थः। मनु प्रमाणोत्यमय्य . ज्ञानस निसयलेन कथं तद्विषयमंभ्रय- विपर्यासप्रसलनि :? तनख जोवन्मुत्व्यासेना प्रसनयोस्तयोरतुत्याद: कय रवा सादिति? उच्चते; यद्मपि प्रमाणकुमखानी

8.ई

तथाfि- पानिना शुक-रधव-निदाधादौना मिवाऽकतोपा-

सुस्याधिकारिणां रंगयविपर्यासप्रसक्निरेव नास्तिः तथाप्यन्येषां य भवत्येव। किं तच निमित्तमिति चेत्, भ्टण, बनन्तानि निमित्तानि सन्ति। तथाहि- साचात्कारानन्तरं चथापूव

मापातरपमेवेति केनचिद्ाचाटेनापादितस्य जौवन्ुत्य्यासा- भावे संभ्रयविपर्यासौ स्यातामिति केचित्॥ अन्येत्वामरयं ब्रहायाच्तात्कार एव न सम्भवति, वाक्यात्परोक्षमेव ज्ञानं जायते ; तषिङ्गदर्नात्। किस यदौदानों ब्रहमामाचात्कारः खात्, तर्षिं तेन सावरणज्ञाननिवृत्त्या ईश्वरस्येव ज्ञानिनः सर्वजञत्ादि- प्रसङ्ग :; सनकादोनां पडुकादोनां व तथा दर्भनात् ॥ म प- सर्वज्ञत्वा देसयोर्योगफललात् ज्ञानफलत्वाभवान्रोत्तदोघ इति- वाथम; तर्ई योगादिदौनस्य ज्ञानं वा कथं सान्, प्रमाव बलात्यादिति चेत्, योगमन्तरेए प्रमाणख्यापि साच्षात्कारबन- कत्नायोगात्, तस्मादुत्यन्नज्ञानमापातरूपमेवेति केनचित् वत्

मंभयादि ययादेवेति, तदभ्यासाभावे। एवमन्यानि संग्यनिमि- नान्यहेन दरष्टवानि। तम्माज्जीवमुत्यभ्यासेन परोपज्ञानिनोऽपि

सट्टान्तमुपपादयति - तथारौति।

'चतुर्थपररिच्छेदः। 800 स्ेरधानिनोऽम्मदा देश्वित्त विश्रान्त्यभावात्पुनः वदा- पित् मंश्यविपयया भवेताम्। अ्रज्ञानवत् तार्वाप मोक्षप्रतिबन्धका। तदाड भगवान-

मानिनामपरोचज्ञानिनाम्। पड़कम्य प्रथमं खत एव विबेनेन ब्हमामाकात्कारो जातः, पसात्संदिहानेन पृष्टः पिता व्यास: पुनांव तदुपदिदेध, पुनश्न संदिहानं मत्ा जनकसमोपं गच्ेत्युवाच, म तं गतः तेनानुभिष्टः निर्विकत्पकं ममाधिं प्राप्य मुतिं गत दति वासिष्ठरामायणे कथा भ्रूयते। निदाघोपास्यानं दर्भितम्। आदिभष्देन भगौरथादयो ग्टह्ान्ते॥ ननु भवैतां संभ्यवि- पर्यासौ, तावता को दोष दत्याभम्माह- पज्मानवदति। तथ भगवद्चनमुदाइरति- तदाहेति॥ ननु जौवन्ुत्वभ्यास- रहितिस् दृढापरोचज्ञानिनो मोचोडस्ति न वा। ब्राध्ये जोव- मुश्यम्यासवेयर्थम्, द्वितीये तु मास्त्रविरोध:, सत्यम्; टृढ- शनिनो मोचे मिद्धेऽपिं दृष्टसखार्थ जोवन्ुत्यभ्यासोपपत्ते:, जौवभुनानामपि भूमिकातारतम्येन दृष्टसुखतारतम्यमस्ेव। तथाच त्रयते- "भात्मकरोड पात्मरनिः क्रियावानेव ब्रह्मविदां वरिष्ठ" इति॥ प्रस्यार्थ :- आ्रात्मनि क्रोडा रमएं अपरोषासु- भवो वस्य स तथोकः। वयं बह्ाविदित्युचते। प्रात्मनि रतिः विजातोयानुभवतिरस्कारेण साचास्कारो यख म सथोक्रः मात्मामन्दोऽपरोनानुभविता। प्रथमेव ब्रह्मविद्र इत्युचते। किटा बदध्यानं तदस्यास्तोति क्रियावाम् ब्रझ्मात्मेकषमाधि-

"अतथ्ाश्रहधानय मंशयात्मा विनश्यतो"ति। ततथ जोवन्मुत्यभ्यामेन संभवत संशयविपर्यव- निर्दात्तर्ज्ञानरक्षा नाम प्रथमं प्रयोजनम्।

मानिति यावत्। अयं ब्रह्मविद्वरोयानित्युचते ॥। चयं खतो नोत्तिष्ठति, यः खतः परतोऽपि नोन्तिष्ठति स ब्ह्मविदां वरिष्ठः । एते चत्वार एव वसिष्ठेनोक्ताः। सप्नस योगभूमिषु चतुर्थभूमि- मार्व प्रतिपादिता: सप् भूमयो दर्षिताः। "ज्ञानभमिः इडभेक्ा खात् प्रथमा समुदाहता। विचारण द्वितौया खात् बनौवा तनुमानयी। उत्त्वापत्ति: चतुर्थो स्यान्ततोऽसंसनिनामका पदार्थभाविनी वष्ठो सप्नमी तुर्यंगा सृते"ति॥ भूमिकास्तसः त्रवणमनननिदिध्यासनात्मिकाः । चतुथ्या भूमौ साचात्कारोदय:। भत एव चतुर्थभूमिनिष्ठो बहाविदित्युचते। पञ्चम्यादिभूि निहानां विश्रान्तितारतम्येम दृष्टसुखतारतम्यादरवरोथोवरिष्ठा उत्युचन्ने । एते नयोऽपि जीवनुक्ता एव : "ज्ानेन तु तदमानं येवां नाभितमातनः। तेषामादित्यवत् ज्ञानं प्रकाश्यति तत्परम् ॥" इत्यादि मृत्या म्ञानेनाज्ञाननिवृत्ते: प्रतिपाद्मात् "बस् वेद ब्रहीव भर्वत" "बरह्मविदान्नोति परमि"त्वादि मुत्या. महनानाङ्ग्ह्मभावापने: प्रतिपादनात्ं ब्रह्मविद्वरादोनां पतुणा मोछ: ममान एव। दृष्टसुखं तारतम्येन भवति। तदुनमं- "तारतम्येन सर्वेषां चतुण सुखसुत्तमम् । तुख्या चतुओा सुभि: सात् पृष्टसौखयं विगिय्यते।" दति ॥ ज्ञानरचानिरूपणमुप-

चतुर्थपरिचेद:

चिवेकाग्यं तप: ।' "मनसश्चेन्द्रियाखां च सेकाग्यं परमं तपः। स ज्यायान् सर्वधर्मेन्यः स धर्मः पर डच्यते॥" इनि स्मरखात्। वनिनो जौवन्मुततस्याखिल वृत्तौनामनुदयान् रड़शं चित्तेकाग्यं सम्पद्ते, तदेव तपः। तज्ञ'लोक-

संहरति- ततश्चेति । यतो जौवनृत्यम्यासरद्ितय्य संभ्रवादि प्रसश्व मोचप्रतिबन्धः सान्तम्ादित्यर्थः ॥ जोवन्मुक्तोति। तथ्वज्ञानासम्यासेनेत्यर्थः। द्वितीयं प्रयोजनं तपो निरुपयति- चित्तेति । तत स्पतिप्रमाणमाइ-मनसर्चेति। अग्रिशेतरादिवर्वधर्मेन्यः स चिचैकाय्यलच्णो धर्मा ज्यायान् श्ेष: परम उत्लष्ट उयते। योगविद्विरित्यर्थः। तदाह्- "तपसिम्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽय्यधिको मतः । कर्मिग्वसा- चिको योगो तस्माद्योगी भवाजन।" दति॥ भवत्वेवं चिन्ने- काय्य तप:, प्रारव्यभोगेन विचिप्नवित्तथ तु जानेन तत्कथं खादित्यापसाप-प्ानिन इति ॥ ज्ञानिनोऽपि यद्यपि प्रपस्- मिथ्यालनिययेम चिढ़ातान: सत्यत्वावधारणात् चिन्नेकाश्यमखेव; नवापि प्रारन्वभोगकाले चापाततो नामकपादिप्रतिभाससनावेव न निरदुधनचिेकान्यं तका, जौवनुकसय तु योगाभ्यायेन मनसो महलेन निखियटुत्तोनामनुद्याजिरडुभं चिल्तेकाव्यं भवति। तदेव रप हत्वर्थः ॥ मनु जोवमुक्ानां तपः कोपयुच्चत रत्यान्र- 52

व्यद्वेतचिन्ताकौखतभे

संग्रशाय भर्वतत। तदुत्तं "शकसंग्रइ्मेवापि संपश्यन् कर्तुमईमो"ति। संग्राध्यो लोकस्विविधः। शिष्यो, भक्स्तटस्थश्चेति। तच सन्मार्गवर्त्तो शिष्यो गुरुप- दिष्टमार्गेण अ्रवणदिना ब्रह्म साक्षात्कुर्वमुच्यते; "आचार्यवान् पुरुषो वेद" "तस्य तावरैव चिरं यावल विमोक्येऽय संपत्स्ये" इति श्रुतेः। भक्नोऽपि ज्ञानिनः पूजाऽन्नपानादिनाSभोषट प्राम्मोति तथाच श्रुति :- "यं यं लाकं मनसा संबिभति विशुद्धमत्वः कामयते यांञ्च कामान्। तं तं नाकं जर्यत तांथ् कामान् तम्मादात्मननं स्वर्चयेद् भूतिकामः ।" इति। स्मृलिगपि -- "यद्येको ब्रह्मविद् भुङ्ते जगनर्पयतेऽखिलम्। तस्माद् ब्रह्मविदे टेयं यद्यस्ति वस्तु किंचन।" इत्यादि।

स्ार-तशेति ॥ तब भगवंद्रौतासंमतिमार- तदुक्कमति

प्रध्यन -- "यत्फसं सभने मर्यः कोटिमाझपभोजनेः। तत्फल.

चतुर्थंपरिच्छेदः।

सटस्थो दविविधः । मन्मार्गवर्त्त्यसन्मार्गवर्ती चेति। तथ सन्मार्गवर्तो मुतस्य सदाचाने प्रष्टात्तं दद्दा स्वय- मपि तब प्रवर्तने। तदाइ भगवान्- "यद्यदाघरतति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतगे जनः । स यत्प्रमाएं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥" दूति। असन्मार्गवर्तो तु जीवन्मुत्तस्य दृष्टिपातेन सर्व- पापैः प्रमुच्यते। तथाच स्मृति :- "यस्याऽनुभवपर्यन्ता बुद्धिस्तर्वे प्रवर्तते। तर्दृष्टिगोघरा: सर्वे मुच्यन्ते सर्वकिल्विषैः ।" दति। दवेषिसस्तु ज्ञानिनो दुष्कृतं सभ्भावितं मह्नन्ति। तथाच श्रुति :- "तस्य पुषा दायमुपर्यान्त सुहदः साधुकत्यां द्विषन्तः पापलत्या"मिति एवं जौवन्मु- कस्य तपो लोकसंग्रहायं भवतौति तपो नाम डितीयं प्रयोजनम्।

समवाप्ोति ज्ञार्निनों यस्तु भोजयेत्॥ ज्ञानि्यो दोयते चच तस्कोटिररषितं भवेत्।" दति मम्ते। त्त्वज्ञ ननो दृष्टिपाते- नेतरेवां पापनिटृत्तौ प्रमाणमाइ-तवार्थेति। विसंवादा- भावं वतोषं प्रयोजनं निरपयतत- जोवन्मुक्तस्येति ।

दयाडिसंवादो न भर्वत। यथाऽहु :- "सात्वा वयं तत्वनिष्ठा मनु मोदामहे वयम्। अनुशोषाम एवाऽन्यान्न ध्ान्तैर्विवदामढे।" द्तौति विमंवादाऽभावो नाम तृतोयं प्रयोजनम्।

योगाऽभ्या मे नाऽखिलट ततिनिरोषेन चित्तस्याSडत्मैकाका- रतया ऐडिकसमस्तदु:खनिदृत्ति: प्रारब्यभोगे मत्यपपि। तथाच श्रुति :- "आात्मानं चेद्िजानौया" दित्या- दिना ऐडिकदुःखनिटृत्तिं मुत्तस्य दर्शर्यात। जानेना-

भ्यामामुष्मिकदुःखानामपि निर्ात्तः। तथाब श्रुति :-

दुःखनिवृत्तिरूपं चतुर्थ प्रयोजनं विभ्य निरुपरयतत- दुःखेति । यद्यपि ज्ञानिनोऽपि दुःखनिवृत्तिरस्; तथापि तख प्रारव्भोगकाले वाधितानुदृत्या दुःसहं सुस्यामित्याद्यमु- अवसभवात् श्ञार्मिनो दुःखनिवृत्ति: सरचिता म भवति, जौवनुशख तु योगाभ्यासेनाखिलवृत्तौनां निरोधाला सरचषिता भवतोति दुःखनिवृत्ति: प्रयोजनं जोवनुमर्वत्ेव ॥ एतेन- भयोजनाभावात् जोवनुत्त्यासो निरर्चक दति- परास्तम्।

चतुर्थपरिच्छेद:।

"इतं ३ बाब न तर्पात किमहं साधु नाडकरवं बिमईं पापमकर वम्" इत्यादि, इति दुःखनिदृ्त्ति- र्नाम चतुर्थ प्रयोजनम्। मुत्तस्य ज्ञानयोगाभ्या से Sन्ञानतत्कृताऽSवरखविश्ेप- निटच्या बाधकाऽभा वात्परि पूर्णाब्रह्मानन्दाऽनुभवसुखा- ड्विर्भाव:। इममेवार्थ श्रुंतिरदर्शर्यात- "समाधिनिधूंतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्मुखं भवेत्। न शक्यने वर्गायितुं गिरा तदा स्वयं तदन्त:कररोन ग्रृह्यते ।" इति। इति सुखाविर्भावो नाम पंचमं प्रयोजनम्। एवं स्वरूपप्रमाणसाधनफलननरूपरैः द्विधा सुक्ति- रमिरूपिता। तस्मात् ब्रह्मवित् जौवन्क्तो भोगेन

सुखाविर्भावं पञ्चमं प्रयोजनं निरृपयति- मुत्तस्येति ॥ जौव- मुभस्येत्यर्थः । ज्ञानं म्रह्मामाच्ात्कार: योगो निर्विकष्पकषमा- विपर्यन्तो व्यानयोग:। नायमर्थाऽस्दुल्पेच्यामाचसिङ्, किन्तु अ्तिभिद्टू इत्याइ-'दममिति॥ दयता प्रबन्धेनोपपाढित- मर्थसुपसंहरति- एवमिति। प्रकरणप्रतिपाद्यमये क्रोडोकत्योपसंदारव्याजेन दर्भयति- तम्मादिति। ब्रहमविदः प्रारव्यचये बज्ानन्दातनाऽवख्ाने

व्दैतचिन्ताको खभे

प्रारब्यभोगे क्षोये वर्तमानशरीरपातेऽखएडेकमरस- ब्रह्मानन्दात्मनाऽवतिष्ठते। "न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति अचैव समवनौयन्ते" ब्रह्मव सन् ब्रह्माप्येति" "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" "विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्य

पुनवत्थानाभावे च प्रमाणान्युपन्यस्यति- न तस्येति॥ तस्य ज्ञानिनः प्राण्ता नोत्कामन्ति, यथाऽज्ञानिनः खकमफलोपभोगाव वर्तमानभरोरारभके प्रारब्धे वीणे प्राण्ता उत्क्रामन्ति परलोक जिगोषया, तथा भोगेन प्रारब्धस नष्टत्वात् ज्ञानेन सश्चित- कर्मणां नष्टत्वादागामिकर्मणामश्नेषात् ज्ञानोत्पत्तित एवाज्ञानख नष्टत्वात् जन्मबोजाभावात् प्राण्ता नोत्कामन्तौत्यर्थः ॥ तर्षटिं कुच तिष्ठन्नोत्याभ्ङ्माह-अ्रनेति॥ मच प्रत्यगात्मनि प्राणाः समवनौयन्ते लयं प्राप्ुवन्तौत्यर्थः । तथाच त्रुत्यन्त- रम- "एतमेवास्य परिद्रष्टरिमा षोडप्रकला: पुरुषायणा: पुरुषं प्राप्यासतं गच्कन्ति" दृति॥ सुचकारोडय्याह- "तानि परे तथा वाह ह"ति॥ जवदवस्ायामेव ब्रहासाचात्कारेंण- ज्ञाननिवृत्या ब्रह्मरूप एव सन् ब्रह्मप्येति प्रारब्धनिवृत्तौ ब्रहाखरूपे- कावतिष्ठत दत्यर्थ: । तथाच श्रत्यन्तरं "एवमेवेष संप्रसादोडसा- शरोरात् समुत्याय परं व्योतिरुपसंपद्य खेन रपेणाभिनिष्पययते स एत्तमः पुरुषः" दृति॥ तथाच पारमषं सृनं- "सपधा- विर्भाव: खेन मम्दादि"ति। तब विष्णुपुराणवचनमुदाहरति- विभेदेति। विब्ह्ो भेदो चथ्यानौ विभेद:। अभेद दति

चतुर्थपरिक्छेद:।

स्तिकं गते। आात्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं क: करि- व्यत।" "तद्भावभावमापन्नस्ततोऽसा परमात्मना। भवत्यभेदो भेदश्व तस्याज्ञानकंती भवेत्॥" इत्यादि श्रुतिस्मृतिशतेभ्यः। भगवान् सनकारोऽप्याइ-

यावत्। तथाच ज्ञानेनाभेदजनके ज्ञाने नष्टे सत्यात्मब्रह्मफोर- सन्तं भेदं क: करिव्यतौति कश्िन्मूखों योजयासकार, तद्वाका- शेषापरिजानदोषकतमत एव तस्य मूर्खत्वमित्याह- तङ्गावेति। महासाचात्कारवभ्नात् ब्रह्मभावापत्तौ व्याससूतं संवादयंति- भग- वानिति॥ ध्रस्मिन् ब्रह्मषि अस्य ब्रह्मविद: तद्योगं ब्रद्मा- भावापत्तिं शास्ति पास्तरं "यदाोवेष एतस्मिम्रटटम्येडनालेडनिसके- डनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दतेऽय बोऽभयं गतो भवतौ"त्यादि। मस्यार्थ :- यदा यस्िन काले एष साधनचतुष्टयस्म्पन्नोऽधिकारो भवणादिसाधनतत्पर: ऋहृश्य दृशयविलक्षणे प्रत्यगूपे नित्याप- रोचसाचिषि "यत्तद द्रेशमग्राह्यमस्यलमनख्टखमप्रन्दमस्पगरम- रपमथ्ययं" "स वा एष महानजरो भ्रात्माजरोऽमर:" "स- पर्यगां चुकमका यमत्रपं" "स एष नेति नेत्यात्े"त्यादि त्रुत्ध- नरेभ्यः। नात्यमनाळ्यं तस्चिन् सूलभरोरविलक्षणे। "श्रभ्- रौरं घरीरेव्ववनवस्चेव्ववस्ितमि"ति त्रुत्यन्तरात्। न निरक- मनिषकं तम्िमिस्सूसगरौरविलच्षणे। "दन्द्रियेभ्यः परा अर्था नर्वेम्यख परं मनः। मनसस् परा वुद्धि: बुद्धेरात्मा मधान् पर:। महतः परमव्यतमव्यत्ात्युरष: परः।""प्राफ वे वत्य तेषामेष

"वस्मिवस्य व तद्योगं शास्त्ो"ति। तस्मादइं ब्रह्मा- स्मोति तत्वमस्यादिवाव्यजन्यध्नानात् ब्रह्मभावल- वणो मोक्षा भवनोति सिहम्; "न स पुनरावर्तते" "तडुडयस्तदात्मनस्तान्तष्ठाः तत्पराययाः। गच्छन्य- पुनरादृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकलाषाः ॥" इत्यादि श्रुति- स्मृतिभ्यः ।

सत्यमि"त्यादि त्रुत्यन्तरेम्यः ॥ निखौयतेऽसिमिन् जगति निशयनं

पर" दृति श्रुत्यन्तरात् ॥ एष कार्यकारपविल्यचणे प्रत्यगभते

परमप्रशतसुपसंहरति- तस्मादिति॥ तब श्रुतिसतौ उदा- हरति- नेति। तथा व्यासोडप्याड- "अभावृत्तिः प्ष्दा-

गतानां निष्कामानासुपासकानां वा नाऽडवृत्ति:। चायृतति:

दति यावत्। "यदा सर्वें प्रमुच्न्ते कामा यस् इदि त्रिताः। भथ मर्त्योऽमतो भवत्यच ब्रह्मा ममश्रुते"। इति श्रुतेरखि- नानुखभरौरे उत्पन्नमहामाचात्काराणामचैव मोक्षो भवति। "बहाणा सह ते सर्वें संप्राप्ते प्रतिमसरे। परस्ान्ते रतात्मानः प्रविभन्ति परं पदम।" इत्यादिसरतेख बहाणोकगतानां निष्का- वानां उपासकानां तनेवोत्यम्महायाचात्काराणं महाणा सह

•चतुर्थपरि रेद:।

श्रमत्वयंप्रकाशा स्यगुरुणा कव्यावभ्ात्॥ उपदिष्टं परात्मेवयं तत्वमाबेदितं मया ॥ १ ॥ म्र होशविष्यवादिसमस्त देवाः स्वस्वाधिकावेषु विभौतचित्ताः। शाधावशाधस्य वर्सान्त सर्वे तं रष्पमादं शरएं प्रपद्ये। २॥

मोचो भवति, सकामानां तु ब्रह्मल्नोकं गतानामपि पुनरावृत्ति- रस्वेव, नेतरेषाम्-। "दमं मानवमावर्तन्ते" द्वति श्रुतेरिति सूचतात्पर्यार्थः। ददं सवें परमरहतं परमर्पाणुना गुरुणाडप- सुपदिष्टः, तदेव मया प्रतिपादितमित्याइ- श्रमदिति॥ तत्यं याथाव्यं परसात्मा व परमात्मानौ तयोरैक्यमथवा परमातमनो म्रह्ाण ऐकां प्रतोष: तक्व तत्त्वं च परमात्मैष्वतत्त्वं उपदिष्टं व परमात्मेक्यत्त्वस् दति तथा आवेदितं जञापितम्। "सर्वधर्मान परित्यव्य मामेकं घरणं ब्रज। ब्रहं लां सर्वपापेम्यो मोकयियामि मा छुचः ।।" द्ूति भगवद्पनानुसारेण भगवन्तं त्रौकणां परपं याति- ब्रह्मेति॥ मायोपहितस परमात्ान एवान्तर्यामिय: कषपब्दार्थल्ात् म्द्यादोनां तदाज्ञावभवर्तित्व- सुपपद्मत इति भाव:। तदुकं भगवता- "भवजानन्ति मा मूढा मानुषौं तनुमाश्रितम्। परं भावमजानन्तो मम भूत- महेनरम् ॥" हति। "महत्मानस् मां पार्थ देवों प्रकरति 53

अद्वैतचिन्ताकोख्तमे

या भामतो शर्वविरिन्विविष्य- देवादिभिर्नित्यमुपास्यमानां।। सदाऽक्षमाला विलसत्करारओं वाग्वादिनौं तां प्रसमामि देवौम् ॥ ३॥ पकाशपूष्पमव विश्वमहं निरोक्षे मग्नोर्ऽस्मि नित्यसुखबोधरसामृताब्धौ। प्रत्यक्षमद्यमनन्तसुखप्रबोधं साक्षात्कारोमि पद्भावनया गुरुणाम् ॥४॥

माश्रिताः । भजनयनन्यमनसो जाला भूतादिमव्ययम्"। द्वति। श्रीक्तणांस्तु भगवाम् खयमिति त्रमङ्भागवते। ददानों खेष्टदेवतां वागवादिनौं नमखकरोति- येति॥ नमु- "अदरमन्तरं कुदतेऽय तस्य भयं भवतौ"ति भेददर्शिनोऽनर्थश्रवणन्निरगुणं ब्होवानुमन्धेयमित्यभश्त गुरुप्रसादादहमेव निर्गुणं नित्यशङ्- वुङ्धमुकतखभावं ब्रह्मा, न मत्तोऽन्यत् किशौदस्ति दुश्यमान- नामरूपयोर्वन्ध्यापुचवदत्यन्ततुच्कल्वेन निखितत्वादित्य भिप्रेत्याइ- भाकारथेति ॥ त्रौगुरूणं पादारविन्दभावनया प्रत्यगात्मानमद्वितौयंसाचा- त्करोमि। "यखं देवे परा भतिरयथा देवे तथा गरौ। तखेते कचिता अर्था: प्रकागन्ते महात्मनः॥" दति श्रुते- रिंति भावः। दममेवार्थमन्चयव्यतिरेकान्यां सुंटीकरोनि-

चतुर्थंपरिच्ेदः।

यत्पा द्युग्मकमलाअ्रयसं विनाऽइम्। संसारसिन्धुपतितः सुखदुःखभाकृ स्याम्॥ यत्याद्युग्मकमला श्रयणात्सुतोर्ग: तददेशिकाङ्गिकंमलं प्रयतोस्मि नित्यम् ॥५॥ परमसुखपयोधौ मभचित्तो महेशम्। इरिविधिसुरमुख्यान् देशिकं देशिकानाम्॥ जगदपि न विजाने पूर्णसत्यात्मसंवित्। सुखतनुर हमात्मा सर्वसंसारभन्यः॥ ई।

यत्पादेति॥ गुरुचरणारविन्दव्यानलव्धब्रह्मानुभवं प्रकटयति दाभ्यां झोकाभ्याम्- परमेत्यादिना। प्रपञ्चमिथ्यालनिसयेन व्यानयोगेम परमानन्दाकारान्त:करणसौम्मात् माचात्कारेणाज्ञान तत्कार्ययोर्बाधितत्वात्. ब्रह्मविषुम हेश्वरोपाधीनां गुणिमायाबाघेन तदुपाधौनां च बाधात् जगद्पि किश्चित् न जानामोति। तईि कथं तिर्ष्ठात दत्याकाङ्कायां तद्वस्थितिं दर्भयति- पूर्णेति ॥ पूर्ण: त्रपरिचिनः ॥ सत्यात्मा कालचयाबाच्ित- सरपः। संवित् चिद्रूयः ॥ सुखतनुः सुखसरूपः । सर्वेसंसार- शून्यः। "बसक्गो डायं पुरुष" रत्यादित्ुत्या कहत्ादिस्वसंसार- वर्जितः आात्माऽइमित्यनुभवामोत्यर्यः ॥ भिनतया सेष्टदेवतामपि

यदुकुखवररनं हव्पामन्याँय देवान्। मनुजपतिमगादोन ब्रास्मखादीन् जाने । परमसुखसमुट्रे मज्जनात्तन्ायेऽइम्। गलितनिखिलमेद: सत्यबोधेकरूपः ॥6॥

सुसन्धाने चतुर्थ: परिच्छेद:। समाप्रसायं ग्रन्थः । वों तत्सत् ॥। शुभं भवतु।

न पथ्यामोत्याइ- यदुकुक्ेति॥ तब हेतुमाइ- परम- सुखेति। उपासकानां कार्यार्थ तमसो विगिवर्तकम् ॥ शशषास गलेदद्वेतचिन्ताकौस्तुभमर्पितम् ॥ १॥ मध्ारोपापवादोन्मदितजडतनुर्दैत हेतुः परात्मा।

योषे साचात्व्वतोऽसौ सुनिवरनिकरै: रङ्मंत्ेवदारे: । सुमोर्गम्यो सुकुन्दो यदुकुतिखकः श्रेयसे भुयसेऽसु ॥ २ ॥

वेदान्तवेद्यो यतिवर्यगम्यो गोपोजनेशः म्रदिशलभौष्टम्। ।॥

चतुर्थपरिचेदः। ४२१

वाणोति वेदवचनानिं वदन्ति देवैम्। यामात्मयोनिम्टदिणों इदये सरन्ति॥ यच्चिम्तया सकलभ्रास्त्रकतो भर्वान्त। तामनतोऽस्मि सततं प्रणतेष्टदायोम ।४ ॥ दुरम्तसंसारमहाम्बुराशे: समुङ्कूतो वेन छपालुमाऽद्म्। महत्तमं तं पुरुषोत्तमं श्रीखयंप्रकामं गुरुमानतोडस्िमि.।। ५।। यन्नामरुपाणि निरस वेदो यद्ोधयेषित्यनिरस्तमोह्तम्। प्रसन्नरूपं परिपूर्णरृपमहं तदेवास्मि विसुक्रमव्ययम् ॥ ६॥

इूति श्मत्पर हंसपरिव्राजकाचार्यःश्रोमत्वयं- प्रकाशानन्दसरस्वतौ पूज्यपादशिष्य-भगवन्मच्वादेवा-

उद्देत चिन्ता का स्तुभे बतुर्थः परिच्ेद: समापः॥

भों तत्सत्। पडभमस्तु॥

16105 ROYAL ASIATIC SOCIETY OF BENGAL LIBE Velant! Author ....

Title 181.4 Call No. V4/4a.D.

Date of Issue Issued to Date of F

Library of the Call No .. 181:4/V414a.1 ROYAL ASIATIC SOCIETY OF BENG Aocession No .. 16.1:05 ..