1. Advaita Dipika Ananta Krishna Sastri N.S

प्रकाशक :- श्रीयुक्त अनन्तकृष्ण शास्त्री १३, मिर्जापुर ट्रक लेन, कलकत्ता।

जगदीश नारायण तिवारी द्वारा सुद्रित "वशिक् प्रेस" ६०, मिर्जापुर स्ट्रीट, कलकसा।

THIS BOOK

IS

DEDICATED WITH

DUE RESPECT,

to

his generous patron,

Sir Onkar Mull Jatia Kt. O. B. E,

BY

Pandit Anantha Krishna Sastri.

INTRODUCTION.

It is with pleasure that I accede to the request of my friend and colleague, Pundit Ananta Krishna Sastry. Vedanta Visarada, to write a few lines by way of intro. duction to his Advaita-Dipika. His profound learning in Sanskrit and deep devotion to the Advaita system of thought are well known from his Introductions to Advaita-Siddhi, Sastradipika, Bramha-Sutra Sankara- Bhashya with Bhamati, Kalpataru, Parimala etc and his independent works of Chaturgranthi and Mimamsa Sastra Sara1. These distinctive qualities are also brough out in the present work. The present publication. is a welcome sign that the old type of Sanskrit learning and the old type lof philosophical controversy still survives here and there in this ancient land fast becoming modern. It has also a special value for the students of the Advaita Vedanta interested in the recent Indian discussions about it. I may here mention in a few words the origin of this work, The Advaita philosophy as set forth in San- kara-Bhashya, Bhamąti, Kalpataru and Panchapadiką

1 Nirnaya Sagar Press Bombay.

[ 2]

Vivarana was subjected to a detailed criticism from the dualistic stand-point of Maddhwa by Vyasaraya in his work on Maddhwa Tatparya Chandrika, some three or four centuries back. Raghunatha Suri, defended San- kara's view from this attack in his Sankara-pada-bhus- hana. But this book was never in great use and for all practical purposes, was unknown. The work of the defence of the Advaita had to be done over again Mahamahopadhyaya Ramasubba Sastrigal of Tiruvas- anallur wrote an answer to Vyasaraya's charges, called Chandrika Khandana. This great pundit, strange to say, is not much tramelled by authority and now and then startles the pundit world by putting forth opinions conflicting with accepted traditions. In a work on San- kara Bhashya gambhirya nirnaya, I am told, he makes out that Sankara's view is not the Advaita as commonly understood but has some leanings towards dualism. One thing is clear that this writer can shake himself free from tradition and authority and stand up for his own views. Two criticisms of the Khandana, one called Chandrika Prakasa Prasara by Gaudagiri Venkataramanacharya of Vyasaraya mutt and another called Chandrikaman- dana by the famous Swami of the Uttaradi Mutt came out recently. They are an 'attempt to reinstate the char- ges of the Chandrika against the Advaita view and demo- lish the criticism of the M. M. Sastrigal offered in support of the Advaita position. The two Maddhwa works as well as Chandrika Khandana are in progress and they, thus far, deal only with the first topic of Jignasa. Pundit Ananthakrishna sastrigal takes up the challenge and

[ 3]

offers a detailed criticism of the two Maddhwa works and attempts to support the view point of Advaita Ved- anta. His work of chaturgranthi which is a survey of the central positions of Nyayamrita, Advaitasiddhi, Tararngini and Laghuchandrika shows that the author is throughly versed in the issues debated between the dwaithins and the advaitins. It is to be clearly under- stood that the Advaita Dipika is not a complete con- sideration of the Chandrika. Its interest is oonfined to < the one point of arguing that the particular criticisms offered in the Chandrika against the Advaita position are untenable. The book must be studied for its excellence of its own kind to be appreciated. I may briefly refer to one or two points just to draw attention to the nature of the issues considered and the manner of the discussion. The first topic taken up. for discussion is "Aham pratyaye suddha chaitanya bhanayogah". The author of the Chandrika attributes to Bhamati the view that since the 'pure Consciousness' does not shine in the conciousness of 'I', its nature will have to be investigated in the Ved- anta Sutras. Vyasaraya contends that the Advaita posi- tion is upset whether we interpret this 'pure conscious- ness' as one qualiffed by the difference of antahkarane (antahkarana bhedavisishta chaitanyam) or qualified by the absence of a second. (dvitiyabhava vishista chaitan- yam). We have in either case to admit the reality of a second to pure consciousness viz, the reality of antah- karana bheda or the abhava. In Chandrika Khandana, M. M. Sastrigal argues that pure consciousness means

[ 4 ]

the consciousness different from avidya and its product (avidya-tatprayuktanyatara bhinna chaitanyam). The Mandanakara holds that this is no answer to the question of the Chandrika and the point at issue, the reality of a second to Brahman, remains unsettled. Prakasa prasara kara urges that the pure consciousness must shine, since wherever the quality or viseshana shines, the qualified or viseshya also must shine. In support of this view that the pure consciousness shines, he cites passages from the Panchapadika vivarana and the work of Mr. Ramasubba Sastrigal. The author of the Advaita Dipika declares that there are nice shades of distinction between the Advaita of Bhamati and that of Vivarana and quotations from the latter therefore do not touch the arguments of the former. He contends that Bhamati does not contain any statement to the effect that pure consciousness does not shine in the consciousness of "I". In the highest intuition of the Absolute (akhandasakshatkara) we have knowledge related to Vritti (vrittisambandhaka Jnana) which alone is a negator of ajnana (ajnana nivartakam). If the vritti is absent, there is no jnana at all. Pure con- sciousness or "suddha chaitanya" is impossible of real- isation. This is according to the author of the Dipika the view of Bhamati and so he thinks that the discussion of the Chandrika rests on a complete misconception of Bhamati. Even the Panchapadikavivarana says that in nirvikalpaka sakshatakra (indeterminate intuition) the pure consciousness shines, though in Savikalpaka (deter- minate) knowledge it does not shine alone and by itself. One thing is clear that pure consciousness does not shine

[ 5 ]

in determinate knowledge or visista or savikalpaka jnana. Several minor points are incidentally discussed under this heading. The second topic taken up for consideration is the relation of Brahman to ajnana. If there is no ajnana, then the world is real; if there is ajnana, how can it be in Brahman which is pure consciousness (jnana svarupa)? In this difficulty, the Advaitins ge- nerally urge that the pure consciousness or suddha chai- tanya is not opposed to ajnana but is covered (avritam) by it. This covering ajnana is removed by the chaitanya reflected in human consciousness (vritti pratiphalita). In the experience of sukha there is no vritti as we have in the case of our knowledge 'of jar or cloth. So the author of the Chandrika urges that sukha experienced without the medium of vritti is analogous to pure con- sciousness and therefore must coexist with or be covered by ajnana. M. M. Sastrigal contends that in as much as we do not say, 'I do not know the sukha' even as we say 'I do not know the pot' there can be no ajnana in sukha. Chandrika mandana says that this is no answer, for that there is no ajnana in it is admitted, but the premises ot Advaita demand that there should be ajnana in it also. That difficulty is not overcome by the restatement of the fact that there is no ajnana in sukha. Again ajnana is overcome only when there is a vritti opposed to it and since no vritti functions in sukha to negate ajnana, the latter must be found in it. The author of the Dipika holds that the witness self reflected in the activities of the mind is opposed to ajnana and therefore

[ 6]

in the experience of sukha by the witness self which is different from pure consciousness, there is opposition to ajnana. The Advaita works, besides, hold that even sukha is on a par with vritti, so far as the capacity to refiect the pure chaitanya is concerned. Asatvapadaka ajnana is possible with regard to sukha ; we may say sukha is not; but abhanapadaka ajnana is not possible with regard to it. We can not say there is sukha but it does not shine. It is impossible to assert abhanapadaka ajnana with regard to the experience of sukha for it can not exist either In the past, present or future. Detail- ed arguments in defence of this position are mentioned in the Dipika. The reader of these controversies will certainly be impressed by their abstract nature. The controver- sialists are anxious. that their opinions should appear to harmonise with what they believe is stated in the texts. It is true that the vast literature denoted by the term 'sruti' embodies the rich spiritual experiences of the Indian minds of long ago and should therefore be considered authoritative for the science of religion. If our theories do not suit the facts, the varieties of reli- gious experience recorded in the Srutis, so much the worse for them. Loyalty to the sruti is. nothing more than devotedness to facts. Philosophy should take its stand on. experience. If we pursue abstract methods freely we do so at the risk of shutting out the fulness of reality. It is however regrettable that in their anxiety to accomodate theories to their imaginative interpre- tations of the contents of the surti, the discussions tend

[ 7 ]

to be much too abstract. It is difficult for the layman, to appreciate the intricacies of the textual criticisms and the logical hairsplitting. The lay reader is apt to miss the clue when he wanders in this intricate maze where the endless pursuit of details keeps out of view the general drift. One unacquainted with the methods of our pundits is likely to infer that they are incapable of making any distinction between important and un- important. matters, So long as our authors take their stand on texts and authorities, what may appear to us to be mere irrelevances assume great importance and controversial works will consist of what may seem to the modern reader serious trifling. We have in these discussions a supreme example of what I have elsewh ere called the 'reign of religion in philosophy.' The parties to the game start with fore- gone conclusions, quote and requote from texts and commentaries belonging to their respective traditions and are stoutly opposed to any spirit of compromise but wish to defend to the last, every jot and title of the tradition. Needless to say that polemical discussions carried on with propagandist fervour by parties devoid of any desire to see the truth in the opponent's position and accept it, if need be, do not serve the higher ends of religion or philosophy. So long as the readiness to accept truth even though it is a part of a different per- suasion is not forthcoming, there cannot be any end to discussion and debate. Such endless debate may be good intellectual fencing or mental gymnastics but is not conducive to the advancement of thought. There

ris no doubt that all this is against the spirit of the ancient Indian. His yearning after the truth is clear from his daily prayer of the Gayatri which is not a prayer to this or that God, not a prayer for the gifts of life or the glory of heaven but a prayer to the supreme symbol of eternal light for ENLIGHTENMENT, Till the other day divergent views were freely set forth and tolerated so long as they were backed up by logic and ability but at a certain point in our nation's progress the spirit of inquiry failed. If a philosophy worthy of the great Indian mind is to be developed, we should pray for the revival of the spirit of inquiry and tolera- tion. This is the earnest hope of Pundit Ananta Krishna Sastry and the writer of this note. Truth is a difficult problem and those engaged in its pursuit must co-operate. Co-uperation is not possible without a sustained effort at mutual understanding and sympathetic treatment of divergent methods. Finite and therefore fallible seekers of truth must be keen in their appreciation of other points of view. Some of our Indian pundits whose speculative power and dialectical ability are hard to match are yet a prey to the spirit which gave rise to tell-tale acrimonious criticisms as Satadushani, Chandamarutam. If they follow the example of the better type of philosophers like Vachaspati Misra and Vijnana-Bikshu, they will realise that though truth is one and unaffected by time, human systems of truth are many. We shall then learn the lesson of ancient wisdom, emphasised by the ad- vaitins including our present author, reaffirmed by the

[ 9 ]

modern theories of relativity, that the standpoint from which a physicist or a psychologist happens to approach the problems of philosophy is not the only standpoint open to reasonable beings. Philosophy starts with the world as it seems to be there in all its fulness and in all its aspects. A pluralism which regards the world as composed of an infinite number of mutually independent entities with relations which are ultimate and not redu- cible to adjectives of their terms is the true view of things so long as we are dominated by practical inter- ests. It is the view set forth with slight differences by the Nyaya-Vaiseshika systems and the modern realisms. We cannot however interpret the pluralistic view without qualification, for then it will cease to be intelli- gible how human beings shut up within their mutually exclusive individualities can be aware of an identical world. The separate entities seem to have a continuous quality that pervades them. A sort of fundamental dualism results when we insist on the identity that the objects of knowledge possess. Even the distinction of subject and object cannot be considered to be ultimate. They are elements which arise out of the fact of know- ledge, beyond which we cannot go. Knowledge is not a property of a thing but something on which all things subject and object included rest. That there is one reality which persists eternally and that there are many objects that do not escape the doom of death are admit- ted. The two are said to be related and the relation is accepted by both Advaitins and Visistadvaitins to be inexplicable. The former expresses the inexplicability

ن

by the term MAYA and the latter sums up the same truth by a surrender to surti. Our abstractions of pluralism, dualism, monism, with their varieties are rela- ted' to the sort of facts with which weare dealing, The point of view which happens to satisfy as depends on our practical interest and the reach of our mind. The truth affirmed by the advaitins happens to be beyond the con- prehension of the ordinary mind, but the mind, of man is not the measure of reality. Most of the confusion which has character characterised the history of philosophy both in the East and the West is due to the assumption that a particular set of categories would do for all kinds of objects. I think the statement that we are all Advaitins in reality, Visistadvaitins in religion and Dvaitins in life or action is more than an epigram,

S. RADHAKRISHNAN.

20th Sept, 22

Calcutta.

Banik Press-60, Miriapur Street, Calcutta.

भमिका

उपहरामि प्रथममिमामद्वैतदीपिकां भगवत उमार- मणाय रमारमणाय च ययोः कृपाकटाक्षेणेयमचिरेणैव मया समापपिता प्रकाशिता च श्रीमतां पुरत उपस्थाप्यते। अत्र चावसरे एतत्संशोधनादिविषये स्वीकृतपारिश्रमाणां परमश्रद्धेय-श्रीमहामहोपाध्याय श्रीलक्ष्मणशास्त्रिचरण

पादानाश्च मदीयां कृतज्ञतां सान्त: करणमहं निवेदयामि।: प्रोफेसर श्रीराधाकृष्णमहोदयाः, ये खलु कृपया गभीरार्थबहुलभूमिकाप्रदानेन मामुपकुर्वन्ति स्म, पण्डित प्रकाण्डानां मत्प्रियसुहृदयाश्च तेषामधमर्णोऽहमित्यमि सस- न्तोषं निवेदयामि। येतु पुनः कालिकातानगरविराजमानाः पण्डत कुलोत्तमर्णा: श्रयुक्ता: एन् राधाकृष्णार्यमहोदयाः एत- त्प्रकाशनादिषु बहुष कार्येषु मां समुचितसाहाय्यदानेन प्रोत्साहयन्ति, पितृचरणकल्पानां तेषां मान्यमान्यानां सविधे सग्रश्रयमिदं प्रार्थयामि-यन्मदीयानां परस्सहस्त्राणां नतिनु- तीनां ग्रहणेनानुगृह्वन्तु मामिति। अत्र चान्ते विशषतो माये प्रीतिसम्पन्नानां माननीयानां धर्मकार्येषु सुदृढ बद्धादराणामेतद्ग्रन्थप्रकाशनार्थ बहूपकृतवता सर ओंङ्कारमल्लजाटियामहाशयानामहं मन्ये एतद्ग्रन्थ समर्पणमेव समुचितं सत्करणमिति तदेवाहमत्र सान्तः करणं सानन्दं चाऽरचयामि। इति कलकत्ता अनन्तकृष्णशास्त्री २०/६/२२ (वेदान्तविशारदः)

शुद्धाशुद्धपत्रिका पृ० प० ऋ० शु० पृ० प० श० शु०

२-५ पुक युक्त। ८-१३ त्व त्व। ४-२१ ब्रह्म ब्रह्म । ८४-११ निर्त्य निव। .५-७ तुल्या तुल्य। "-१८ उन्ता उत्यन्ता। ६-१६ वशि विशि। ८५-१६ णर्मा णधर्मा। १४- ५ घटे घट। मिति। २०-१४ भवे भावे। ८८-५ मिनि

ग्रयेव। ६०-१६ प्राम प्रामा। २१-१ ग्न्येव ६५-२० वद वदा। २४-१८ द्वत द्वेत। ६६-३ दूति दूषित। २५-१३ ङ् ङ्म "-१६ कय क्रय। ३७-३ मिम मम। १००-७ द्वत है। ४१-२२ द्वत द्ै। १०१-२० कतं कतु। ४२-२२ रवि रावि। १०५-७ नो ने। "-१० व्् ब्द। ४४-१२ वल बल। "-११ थं र्थ। "-२१ कृता कृतां। " -१५ र्वगां स्वर्गा। ४५-१७ वव विव। ११३-८ काका का। २५-१६ सन्व समन्व। ११६-१८ पूव पूर्व । ४६-१३ कत्वा कव्यत्वा। १२२-१० पन्रामति पन्नमिति। ५३-२२ स्यैवत स्यैव। १३१- ३ व्द ब्द। ग-२२ त्वा त्वात्। १३२-१४ व्रह्म ग्रहम। ५७-१३ भाव भव। १३४- ३ स्वो स्वी। ६४-७ नाद नादर। १३६-१० सर्वा सर्पा। ६५-२२ रिनि रिति। १३७-६ क्ष क्षे। ६६-८ न्तर्थ न्तयं। १४६-२ पूव पूर्व। ३८-३ विवि चिव। "- ६ तहि तहि। ७१-७ नान्त नानन्त। ७४-१० रत्यिा १५४-१६ मामां मीमां। रीत्या। ७६-१७ दया १७१-१६ कत्ये कल्वे। दया। १७२-४ व्यता व्यता।

॥ श्री: ।।

अद्वैतदीपिका

(१) अहंप्रत्यये शुद्धचैंतन्यभानायोगः । मातामहमहाशैलं महस्तदपितामहम्। कारणं जगतां वन्दे करठादुपरि वारणम्॥ श्रीमद्वयासरायविरचितां मध्वचन्द्रिकां श्रीमहामहोपाध्या- यादि-श्रीरामसुव्बशास्त्रिचरणकृतं तत्खरडनं तन्निरासद्वारेण चन्द्रिकासमर्थनपरं श्रीगौडगिरि-वेङ्कटरमणाचार्यसम्पादितं च- न्द्रिकाप्रकाशप्रसरं चन्द्रिकामरडनं च साक्षात्कृत्याऽत्यन्तमेवानन्दिता वयमत्र किश्चिद्विमृशामः ।

२ अद्वैतदीपिका

चन्द्रिकाकारा हि तत्र भामत्युक्तमधिकरणमित्यारभ्य- *तेन वेदान्तवेद्यः शुद्धोऽहंप्रत्यये न भातीति विषयसिद्धि:" इत्यन्तेन भामतीसिद्धान्तमनूद्य-"तन्नेत्यादिना-अयुक्ति" त्यन्तेन यददूदुषन्, तत्र हि खएडनकाराः शास्त्रिपादा :- "तन्न; शुद्ध इत्यस्याविद्यातत्प्रपुक्तान्यतरभिन्नचिद्रूव इत्यर्थकत्वेन तस्या- हंप्रत्यये भानाभावेन त्वदुक्तविकल्पदूषणानां शुद्धपदार्थाबोधविल- सितत्वात्" इति ग्रन्थेन चन्द्रिकाखएडनेन भामतीराद्वान्तमदुष्ट निरूपयन्तीति सर्वविदितमिदम्। यदत्रादौ प्रकाशप्रसरकारा :- ' अन्तःकरणावच्छिन्नचैतन्य- स्याहंप्रत्ययालम्बनत्वेन तत्रान्त:करणरूपविशेषणस्य मोक्षान- न्वयेऽपि चैतन्यस्य मोक्षान्वयसम्भवादहं मुक्त: स्यामितीच्छास- म्भवः" इति बदता त्वयेव विशिष्टविषयकस्याहंप्रत्ययस्य विशेष्य भूतशुद्धचैतन्यविषयतायाः स्वीकृतत्वात्, विशेष्याविषयकविशिष्ट विषयकप्रत्ययाभावेन तद्विषयताया अवर्जनीयत्वात्, "विशिष्ट- निष्ठ ज्ञानं शुद्धचित्निष्ठमपि भवति विशिष्टचति शुद्धचितोऽप्यनु गमात् इति विवरणानुरोधेन शुद्धविषयत्वस्याङ्गीकार्यत्वाञ्च शुद्धोऽहंप्रत्यये न भातीति भामतीसिद्धान्तोऽनुपपन्न एवेति- निरूपयन्ति, नैतचान्द्रकासमर्थनार्थम्, किन्तु दूषणान्तरोपन्यासेन स्वतन्त्रं भामतीसिद्धान्तं निरसितुमेव। नहीदमिदानीं चन्द्रिकाखएडन- निराक्षार्थमेत्र प्रवृत्तानामवसरप्राप्तम्। न हि भामतीकारा: कुत्रापि विशिष्टविषयं ज्ञानं शुद्धविषयमपि भवतीति निरूपयन्ति, येन

(१) अहंप्रत्यये शुद्धचैतन्यभानायोगः । AY

पूर्वोक्तवचनानां भामतीखरडनार्थानामत्रावसरो भवेत्। एवं च

न्द्रिकाखरडनका रवाक्यस्य "विशिष्टनिष्ठं ज्ञानं शुद्धचिन्निष्टमपि भवती" ति विवरणवाक्यस्य चात्रोपन्यासो न भामतीदूषण- समर्थो भवेदित्युक्तविघरणसिद्धान्तानुसारेण भामतीसिद्धान्त- निरास अपातरमणीय एव। न हि विवरणकारा इव भामती- कारा: शुद्धब्रह्मविषयं ज्ञानमूरीकुर्वन्ति। अखरडाकारसाक्षात्कारो जपि वृत्तयुपहितविषय एवाज्ञाननिवर्तक इति खलु भामतीकाराणां मतम्। एवं चाहंप्रत्यये शुद्धो न भातीति भामत्यनुवादोऽपि परास्तः । न हि भामत्यां पूर्वपक्षे सिद्धान्ते वा कुत्रापि शुद्धपदघटितं वाक्यमेकमपि समस्ति। यद्यवि चन्द्रिकाखरडनसमर्थनार्थमेव प्रवृत्तानामस्माकं चन्द्रिकाखरडनं स्वतन्त्रं नावसरप्राप्तम् ; तथापि स्वतन्त्रं भामतीखरडनार्थं प्रवृत्तैः प्रकाशप्रसरकारः समं व्यवहार- समये यक्षानुरूपो बलिरितिन्यायेन स्वतन्त्रं चन्द्रिकाखएडनमपि नानवसरमिति निवेदयामः । तथा च शुद्ध इति कोरऽर्थ इत्यादि विकल्पतद्दूषणानि सर्वारायनुक्तोपालम्भनान्येवेति सिद्धम्। मधुसूदनसरस्वत्यादयी हि-"निरुपाधि ब्रह्म विषयीकुर्वाणा वृत्ति: स्वोपहितं गृह्णाति स्वाविषया स्वस्थाप्युपाधित्वाविशेषात्" इति कल्पतर्वारद्यतष्टम्भेन शुद्धं स्वप्रकाशमित्यस्याशुद्धत्वमस्व- प्रकाशत्वव्यापकमित्याद्यर्थवर्णनेन भामतीमते शुद्धविषयतावाद- मणुमात्रमपि नोरीकुर्वन्तीति ह्यद्व तसिद्धयादिदर्शिनां न परोक्ष-

अद्वैतदीपिका

मिदम्। एवं च चन्द्रिकाकृतां विकल्पदूषणानि सर्वाणि भामतीत- त्सिद्धान्ताद्यनवलोकविजम्भितान्येवेत्यन्धेनैव नीयमाना यथान्धा इति न्यायमेवानुसृतवतां चन्द्रिकाप्रकाशप्रसरकारादीनां खराडनं मृतमारणमेव। चन्द्रिकाखएडनकाराणां शुद्ध इत्यस्याविद्यातत्प्रयुक्तान्यतर- भिन्नचिद्रूप इत्यर्थकत्वेनेत्यादिवाक्यं तु कृत्वाचिन्तयैव प्रवृत्तम्, न तु वस्तुगतिमनुरुद्धय। न हि भवदीयां कल्पनामूरीकृत्यास्मा- कमिव भवतामनुक्तसिद्धान्तकल्पनेनास्मन्निरासः समुचितो भ- वति। अस्तु वा कथंचित्तदौचित्यमपि। एवमपि अन्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यस्येवाहंप्रत्य यालम्बनत्वेने- त्यादिवाक्यं विशिष्टज्ञानं स्वरूपेण शुद्धविषयमपि भवतीत्यभि- प्रायं न व्याख्येयम्, किन्तु किश्चिद्रपेण तद्विषयं भवतीत्येव। तदुक्तमद्वैतसिद्धौ-"नचाहमर्थान्तर्गताधिष्टानचितोऽवि तत्प्रत्य- यविषयत्वात्तत्र व्यभिचार: येन रूपेणाहंप्रत्ययविषयता तेन रूपेण तस्याप्यनात्मत्वात् स्वरूपेणाहंप्रत्ययविषयत्वाभावादि" ति। व्याख्यातं चेदं विषयत्वादिति प्रतीकग्रणन ब्रह्मानन्दसरस्त्र- तीभि :- विशिष्टबुद्धे: शुद्धविषयकत्वनियमेऽपि विषयत्वं केनचि- द्रूपेणावश्यं वक्तव्यम्, तच्च न शुद्ध इति भावः"। इति। एतेन-"विशिष्टनिष्ठ' ज्ञानं शुद्धचित्निष्ठमपि भवती" ति विवरणवचनमपि-व्याख्यातम्; तस्यापि किश्चद्रूपेण शुद्धविषय- ताबोधन एव तात्पर्यात्। नह्यखएडाकारवृत्तौ ब्रह्मणो विशेष्यता, येन तत्रापि किश्चिद्रूपावच्छिन्नमेव विषयत्वं वक्तव्यं स्यादिति

(१) अहंप्रत्यये शुद्धचैतन्यभानायोगः ।

शुद्धविषयतावादेऽपि विशिष्टविषयस्याहंप्रत्ययस्यानवच्छिन्नस्व- रूपशुद्धविषयत्वं न सेत्स्यात। येह्यद्वैतिनो विशिष्टं शुद्धादति- रिच्यत इति मन्यन्ते न हि ते कदापि विशिष्टविषयं ज्ञानं शुद्धविषयमूरीकर्तु® प्रभवन्तीति सर्वविदितमिदम्। तथाच "विशिष्टविषय कस्याहंप्रत्ययस्य शुद्धविषयत्वस्याप्यङ्गीकृतत्वादि" त्यादि प्रकाशप्रसरवाक्यमनुक्तोपालम्भनमेव। एतेन-विवरणानुरोधेन तुल्यान्यायतया शुद्धविष्यत्वस्या- ड्रोकार्यत्वाच्चेत्यपि विवरणार्थानवबोधविलसितमिति-सूचि- तम्। एवंच दरडी चैत्र इति ज्ञानेन विशेष्यभूतचैत्राज्ञाननिवृत्ति- रपि व्याख्याता; विशिष्टज्ञाने केनचिद्रूपेण विशेष्यविषयताया अपि स्वीकारात्। "अन्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यस्याहंप्रत्यया लम्बनत्वेनान्त:करणरूपविशेषणस्य मोक्षानन्वयेऽपि चैतन्यांशस्ये" त्यादि वाक्य हि खएडनकारीयम्-"एतावताऽहमर्थस्य मुक्तयन- न्वयेऽपि विशिष्टगतमुक्तीच्छाया एव विवक्षितविवेकेन विशेष्य- मात्रगतमुक्तिविषयत्वपर्यवसानादि" ति सिद्धिवाक्यसमानार्थकं सत् अहं मुक्त: स्यामितीच्छायां शुद्धाभानेऽपि अनवच्छिन्नशुद्धस्व- रूपमात्रविषयपाष्ठि कबोधमादायैवात्ममात्रगतमुक्तीच्छापर्यवसानं बोधयतीति नानेन वाक्येनाहंप्रत्यये शुद्धभानं खएडनकारै: स्वी- कृतमित्यापादयितुं शक्यते। अत एव अद्वैतसिद्धौ "विवक्षित- विवेकेन पर्यवसानादि " त्युक्तम्। सर्वथा तु नात्राधिकाशङ्काया अवसरलेशोऽपीति व्यक्तमिदं सर्वेषाम्। एतेन-खरडनकारा- भिप्रेतशुद्ध पदार्थविषयं दूषणजातमपि-परास्तम्।

६ अद्वैतदीपिका

अत्र हि जीवोऽविद्याप्रतिबिम्बोऽन्तःकरणप्रतिबिम्बो वेति मतद््यमद्वैतिनां यत्सम्मतं तस्य मतद्वयस्यापि संग्रहायाविद्या- तत्प्रयुक्तन्यतरभिन्नेत्यन्यतरदलनिवेशः । मिन्नपदेन चात्र तादा- त्म्यानापन्नमित्यर्थो विवक्ष्यते। नह्यन्यथाSविद्याभिन्नेति विशेषणं सार्थकं भवति। नह्यविद्याप्रयुक्तभिन्नचिद्ूप इति निदेशेSविद्याया ग्रहणमापद्यत; येनाविद्याभिन्नेति विशेषणं सफलं सम्प्द्येत। अस्मन्मते तु अविद्याप्रयुक्तान्तःकरणतादात्म्यापन्नचिद् पस्य सौष- सिका विद्यातादात्म्यापन्नचिद्र पस्य च वारणार्थं भिन्नान्तविशेषण सार्थकमेव। अन्यथा सुषुप्तौ शुद्धचैतन्यभाने स्वापमात्रेण मुक्तया- पत्तेरिति, शुद्धपदार्थविवरणं खरडनकाराणामुपपन्नमेव । तथा- चाहमनुभवेऽन्तःकरण/द्यु पहितचैतन्यस्यैव विषयतयाऽनुपहित- चैतन्यस्य तत्राविषयत्वाच्छुद्धोऽहंप्रत्यये न भातीति वाक्यं नानुपपन्नार्थकं भवति। अत एवाद्वैतसिद्धौ-"स्वरूपेणाधिष्ठान- चितोऽहंप्रत्ययवषयत्वाभावादि" त्युक्तमुपपद्यते। एवंचानुपहित- चैतन्यमहंप्रत्यये न भातीत्येवात्रार्थो विवक्षितः। तथाच-"शुद्धो न भातीति कोऽर्थः? किमात्मस्वरूपे किश्चि- द्धाति किश्चिन्न भाती" त्यादिविकल्पदूषणान्यनवसराण्येवेत्येव खएडनकाराणामाशयः। न ह्यनुपहितचैतन्येंSशभेदकल्पनाद्यवसर- प्राप्तम्, न वा तदन्त:करणादिभेद विशिष्टं द्वितीयाभावादि।वशिष्टं वेति शगीरभेदादिसत्यत्वासत्यत्वविकल्पादीनामपि नावसरः। यत्तु चन्द्रिकामएडने-देहादिभिन्नश्चिद्र पः शुद्ध इति पक्षे देहादीनांमविद्याप्रयुक्तत्वेन तस्य देहभेदादिघटिततया देहभेदः

(१) अहंप्रत्यये शुद्धचैतन्यभानायोगः ।

सत्यो वाऽसत्यो वेत्यादिविकल्पदूषणानां "अविद्यातत्प्रयुक्तान्य- तरभिन्नाचिद्रूपः शुद्ध" इति परिष्कारेऽपि सम्भव इति-वर्णितम्, तदिदं चन्द्रिकाखएडनाशयानवबोधविलसितम्। न हि देहा दिमिन्नचिद्रूपोSत्र शुद्धपदार्थ इति खरडन कारैरुक्तम्। अविद्या- तत्प्रयुक्तान्यतरतादात्म्यानापन्नचिद्रपः खल्वत्र शुद्धपदार्थ इति खराडनकारा वर्णयन्ति। न हि देहादिभिन्नचिद्रिपो देहादितादा- त्म्यानापन्नः। न हि भेदाघटितं तादात्म्यं कुत्राप्यद्वैतिनां सम्म- तम्। अद्वैतिनो हि-नञभेदादिपदाभिलप्यभेदस्य तादात्म्य- घटकभेद्दातिरिक्तत्वं वर्णयन्तस्तादात्म्यानापन्नत्वमेवासति बाधके भेदशब्द्दार्थ-मन्यन्ते। न हि शशशुङ्गादीनामिवाद्वैतमते देहादीनां ब्रह्मणि न तादात्म्यम्, येन देहभेदवत्यपि चैतन्ये न देहतादात्म्य- मिति वाचोयुक्तिरुक्तिसहा भवेत्। तथाच देहादिभिन्नचिद्रपस्या- प्यत्र शुद्धपदार्थत्वाभावान्नोक्तविकल्पाद्यवसरः। वस्तुतस्तु-देहादिभिन्नचिद्रपस्य नात्र शुद्धपदेन विवक्षा सम्भवति। देहादीनामिव तद्धदादेरप्यविद्याप्रयुक्तत्वेन ब्रहमणि तादात्म्येनाविद्याप्रयुक्तभिन्नत्वाभावात् न देहमिन्नचिद्रपोऽ- त्राविद्याप्रयुक्ततादात्म्यानापन्नपदेन ग्रहीतु शक्यत इत्युक्तविक- ल्पदूषणानवसरो वज्रकल्प एव। एतेन-जीवस्यानादेरविद्याप्रयुक्तत्वाभावेन विशिष्टजीवस्या- प्यविद्यापयुक्तभिन्नत्वेनाहमनुभवे शुद्धो न भातीति वाक्यमनुप- पन्नमिति प्रकाशप्रसरोक्तिरपि-परास्ता। ये हि प्रकाशप्रसरकारा :- "मायाविम्बो वशीकृत्य तां स्या-

८ अद्वैतदीपिका

त्सर्वज्ञ ईश्वरः।" इति वचनातुस्तारेण सगुणब्रह्मणो मायाप्रयुक्त- त्वेऽपि शुद्धत्वापात इति-वर्णयन्ति, ते हि बिम्बस्येवानादेः प्रतिबिम्ब- स्यापि मायाप्रयुक्तत्वमूरीकर्तु मेवार्हन्ति। अन्यथाSनादेर्विम्वस्यापि मायाप्रयुक्तत्वं कथमिति भवन्त एव विवेधयन्तु। तथाच बिम्बं प्रति निमित्ततयोपादानतया वा मायाया उपकारकत्वाभावेऽि यथा तत्प्रयुक्तत्वं तथा प्रतिबिम्बस्यापि तदङ्गीकर्तव्यम्। वस्तुतस्तु-प्रतिबिम्बं प्रति अविद्याया उपाधिविधया निमि- त्तत्वमेव वर्तत इति निमित्ततयोपकारकत्वाभाववचनमविद्याया अनुपपन्नमेव। तथाचोक्तपरिष्कारेऽप्यविद्यापदेन मायाया एव विवक्षणात् तत्प्रयुक्तत्वेन विशिष्टजीवग्रहणं नानुपपत्रम्। अयं भाव :- "अधिष्ठाने तु जैवीभिरविद्याभिरपावृते। जगदभ्रम- प्रसिद्धौ किं साधारण्येह मायाया॥" इति कल्पतरुवाकयेन विक्षेप- शक्तिमद्विद्याया अतिरिक्तमायाया वा वाचस्पतिसम्मतत्वाभा- वावगमान्मायाशब्दप्रयोगस्थले सर्वत्र मायापदेनाविद्याया एव भामतीमतरीत्या ग्रहणं कर्तव्यमिति। अविद्याप्रतिबिम्बो जीवोऽ- विद्यावञ्छिन्नो वा जोव इति मतेनाविद्याया जोवाश्रयत्वेऽन्यो- न्याश्रयापादनं हि भवदीयन्यायामृतादिगतं तदैवोपपद्यत, यदि वाचस्पतिमते नाविद्यातिरिक्तमायाया अङ्गोकारः। न हि माया- बिम्ब ईश्वरोऽविद्यापतिबिम्बा जीव इति सङ्गतं भवति। ब्रिम्ब- प्रतिबिम्बयोरेकोपाधिकत्वं हि नियतम्। पतेन अविद्याया उपादानतया निमित्ततया वोपकारकत्वा

(१) अहंप्रत्यये शुद्धचैतन्यभानायोगः ।

भावेन जीवस्याप्यविद्याप्रयुक्तत्वं दुर्ववमिति प्रकाशप्रसरोक्तमपा- स्तम्; "जीवाशिताया अविद्याया एव जीवेशकल्पकत्वेनेतद्वि- कल्पानवसरादि" त्यद्तसिद्धिरप्यत एवोपपन्ना। अनादेरपि जीवस्य योगक्षेमसाधारणमविद्याप्रयुक्तत्वमवश्यमङ्गीकरणीयम्। अन्यथाऽनादीनां जीवादीनां तत्त्वज्ञानेनानिवृत्त्यापातादेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञादिकं व्याहन्येत। अनादेरप भावस्य तत्त्वज्ञान- विनाश्यत्वं हि शुक्तितत्त्वज्ञानेन शुक्तयज्ञानतत्सम्बन्धादेवपि विनाशादन्यत्र कसमेव। व्यक्त चैतत् लघुचन्द्रिकायां "माया- कल्पिते" ति श्लोकव्याख्यावसर इति तत एव द्रष्टव्यम्। अविद्याप्रयुक्तत्वं ह्यत्र नाविद्याजन्यत्वम्, किन्तु तत्समकालि- कत्वम्। तदुक्त' बिन्दुटीकायाम्-"ननु जीवेशभेदादेरनादित्वेन स्वप्रयोजकाप्रसिद्धया तत्र ज्ञाननिवर्त्यत्वलक्षणासङ्गतिरिति चेन्न; स्वप्रयोजकपदेन स्वकाले वर्तमानमात्रस्योक्तत्वादि " ति। एताद्टशमविद्याप्रयुक्तत्वमविद्योपहितस्यैव भवति न शुद्धस्य, अविद्यासत्तयैवाशुद्धत्वात्। व्यक्त चैतलघुचन्द्रिकायामपि। यदि "तत्कृतेन गुणेन दोषेण वाऽणुमात्रेणाविस न संबध्यते" इति भाष्यानुसारेण अविद्यासरवेऽवि न शुद्धत्वहानिरित्युच्यते, तर्हि अविद्याप्रयुक्तपदेन ज्ञानोच्छेद्यानां ग्रहणम्। ज्ञानोच्छेद्यत्वं च यद्यपि साक्षादविद्याया एव, त्थाप परम्परयाऽविद्याकार्याणां तत्प्रयुक्तानादिजीवादीनामपि तद्धवत्येवेत्यविद्यायाः स्वशब्देन पृथगत्र ग्रहणादविद्यानाशनाश्यानां सादयनादिसाधारणब्रह्म तर- सर्वपदार्थानामविद्याप्रयक्तपटेनात्र ग्रहणमिति न किश्चिदनुप-

१० अद्वतदीपिका

पन्नम्। नहि घयमनादिजीवादीनामविद्यानाशनाश्यत्वादविद्या प्रयुक्तत्वमविद्याप्रयुक्तत्वादविद्यानाशनाश्यत्वं च वदामः, किन्तु स्वभावतोऽविद्य प्रयुक्तत्वं तेन च तन्नाशनाश्यत्वमिति। एतेन-अविद्यानाशनाश्यत्त्रमविद्याप्रयुक्तत व्रमन्योन्याश्रपान्ना- ङ्गीकर्तुमुचितमिति प्रकाशप्रसरोक्तिरपि-परास्ता। न ह्यनादि- पदार्थोऽविनाशीत्यत्र प्रमाणमस्ति। परमाणुगतनीलिमादीनां पाकनाश्यत्वदर्शनादित्यादि हि पश्चपादिकाविवरणे व्यक्तम्। अथवा जीवस्याविद्याप्रयुक्तत्वं तत्कल्पितत्वमेव। तच्चावि- द्यक्कवृत्तिविषयत्वमिति लघुचन्द्रिकासिद्धान्तादविद्याप्रयुक्तपदेन जीवविवक्षोपपन्नैव। तदुक्तमद्वतसिद्धौ-"जीवतिषया वृत्ति- रविद्यावृत्तिरिति। यत्तु प्रकाशप्रसरे-'अविद्याप्रयुक्तत्वाभावेन सगुणब्रह्मणः शुद्धत्व्रापातः " इति वर्णितम्, तदिदं जीवाश्रिताया अविद्याया जीवेशकल्पकत्व। दित्य द्वैतस्तिद्धान्तानवबोधविजम्भितम्। किश्च जीवस्याविद्याप्रयुक्तत्वं नास्तीति वदन्तः प्रषव्या :- किमद्वतमतरीत्या तन्न भवतीति विवक्षितम् ? उत सवमतरीत्या ? आद्यऽपसिद्धान्तः। पूर्वोक्ताद्वैतसतिद्धय यनुसारेण स्त- स्याङ्गीकार्यत्वात्, द्वितीये तु सगुणस्य ब्रह्मणो मायाप्रयुक्तत्वे- ज्पीति स्वग्रन्थविरोधः। न हि भवन्मते मायाबिम्ब ईश्वर इत्यादि सम्मतम्, नवोपादानतयाऽविद्याया उपकारकत्वम्। यत्तु-द्वितीयाभावः कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यभावो वैव पूर्वतन- वावयैकवाक्यतार्थ शुद्धपदार्थोऽङ्गीकर्तव्य इति तस्य द्वितीयाभा-

(१) अहंप्रत्यये शुद्धचैतन्यभानायोगः । ११

वादेः सत्यत्वेऽ्द्वैतहानिर सत्यत्त्रे शास्त्रवेद्यत्वानुपपत्तिरित्यादि- दूषणानि वज्रकल्पान्येवेति प्रकाशप्रसरे-उक्तम्, तदिदं पूर्वतन- वाक्यगताद्वितीयपदेन द्वितोयतादात्म्यानापन्नमित्यर्थस्येव विवक्ष- णात्तस्यैव चात्र शब्दान्तरेणानुवादादकिश्चित्करम्। अस्तु वा द्वितीयाभावोपहितचैतन्यमेवात्र शुद्धपदार्थ इति, एवमपि नोक्तदूषणावसर :; द्वितीयाभावसत्यत्वपक्षे तस्य ब्रह्मरूप- त्वेनाद्वतहान्यभावस्य मिथ्यात्वे मिथ्याभूतस्य मिथ्यात्वेन बोधनेनातत्त्वावेदकत्वाभावस्य च भवदीयन्यायामृततरङ्गिराया- दिनिरसनेनाद्वतसिद्धिलघुवन्द्रिकादिषु प्रतिपादितत्वात्। न हि न्यायामृतसिद्धान्तावलम्बनेन चन्द्रिकाखएडननिरासार्थ प्रवृत्तानां भवतामद्वैतसिद्धयाद्यवलम्बनेनास्मदीयं निरसनमपर्यातं भर्वत। यदत्र प्रकाशप्रसरे-"विशेषणोपाध्युपलक्षणानां लघुचन्द्रि- कोकं स्वरूपं न सम्भवति; घटध्वंस इत्यादौ घटादेर्भासमानस्या- विशेषणत्वापत्तेरि" ति-वर्णितम्, तदिदं घटध्वंस इत्यादौ घटत्वार्वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्येव विशेषणत्वात्तस्य चाभावे वर्तमानत्वादनुपपन्नमेव। एतेन-निमित्ततयाप्यज्ञानप्रयुक्तत्वोपपत्त्या जगत्लत्यत्वेऽपि तत्सम्भवादनादिजगतः सत्यत्वेऽपि तत्वसाक्षात्कारनाश्यत्वोप- पत्याउद्व तहानिरिति प्रकाशप्रसरोक्तमपि-परास्तम्। कल्पतरुकारा हि-"न मायाप्रतिबिम्बस्य विमुक्तरुपसृप्यता। अवच्छेदान्न त-

जगदुभ्रमप्रसिद्धौ किं साधारण्येह मायये ॥" ति वाचस्पतिमतेऽ-

१२ अद्वतदीपिका

विद्याया: प्रमातृदोषविधया निमित्तकारणत्वमेव नोपादानकारण- त्वम् ; येन जीव एव स्वाशिताविद्यापरिणामत्वेन सर्वप्रपश्चाध्या- रोपसम्भवेन जगदुपादानत्वादिप्रसङ्ग इति शङ्गस्रमे पित्तस्येवा- विद्याया अपि दोषविधया निमित्तकारणत्वमेवेति मन्वाना अप्य- विद्यानिमित्तकस्य तस्य ब्रह्मविवर्तत्वं यदयङ्गीक्रियते न तर्हि प्रपश्च सत्यत्वं भविष्यतीति-निरुपयन्ति। तथाच-भामतीमतेSविद्या- निमित्तताया एव विवक्षितत्वा "नमित्ततयाप्यज्ञानप्रयुक्तत्वोप- पतत्या तस्य च जगत्सत्यत्वेऽपि सम्भव इति च-परास्तम्। यदि ह्यविद्याया निमित्तत्वं ब्रह्मणोऽनुपादानत्वं च सिद्धं स्यान्तर्हि खलु प्रपश्चसत्यत्वेऽपि तत्सम्भवः । न हि ब्रह्मानुपा- दानतायां "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इत्यदिश्रुतिरुपपद्यते, न वा "बहु स्यां प्रजायेये"ति वाक्यं सङ्गच्छेतेति न किश्चिदनुप- पन्नम्। न हि मन्त्री स्यामिति संकल्प्य मन्त्री भवामीति राज संकल्पे प्रजायेयेत्यपि द्वृश्यते। एतेन-सत्यत्वेऽवि साक्षातकारनाश्यत्त्रोपपत्तिरिति शङ्काऽपि- परास्ता। न ह्य पादानतत्व्रसाक्षात्कारनाश्यं शुक्तिरूप्यादिकं सत्यं दवष्टम्। सेतुहिं न पापानामुपादानकारणमित्युपादानतत्त्व- साक्षात्कारनाश्यस्य सत्यत्वं कुत्रापि न दवष्टचरम्। अस्मिंश्च पक्षे घटादीनामनादिजीवादोनां च नाविद्यानाशना- श्यत्वम्, किन्तु अविद्यासाधारण्येन सर्वेषां ब्रह्मसाक्षात्कारनाश्य-

यद्यपि न विवक्षितुं शक्यम्; तथाप्यज्ञानोपहितस्यैव जीवत्वाद- ज्ञानप्रयुक्तत्वं जीवस्य सम्भवत्येवेति न विरोध: ।

(१) अहंप्रत्यये शुद्धचैतन्यभानायोग: । १३

यत्तु पूवमस्माभिरविद्यानाशनाश्यत्वरूपमविद्याप्रयुक्तत्वमपि विवक्षितुं शक्यत इति वर्णितं तन्न्यायरतावल्युपन्यस्तवाचस्पति- सम्मतजीवोपादानतापक्षेणैवेति न दोषः। कल्पतरुसम्मतब्रह्मो- पादानतापक्षे युगपदेवाविद्यादिविनाशेऽपि न्यायरतावल्युद्धृत- जीवोपादानतापक्षे तदभावात्प्रथमतोऽविद्याविनाशोऽनन्तरं तत्प्र- युक्तविनाश इत्यङ्गीकारे नास्माकमपसिद्धान्तः कोऽपि भवति। यथाचास्मिन्मते ब्रह्मतर सर्वपदार्थानामविद्याप्रयुक्तत्वं तत्स- मकालिकत्वेन, तथा पूर्वमेव विवेचितमिति न चरमवृत्तिप्राग- भावाऽनाविद्यकत्वापत्तिः। न हि वयमविद्यानाशनाश्यत्वेनाऽनादि पदार्थानामविद्या प्रयुक्तत्वं वदाम इति चरमवृत्तिप्रागभावनाशनाश्य त्वेन तत्प्रयुक्तत्वमविद्याया यदापादितं तदप्यनवसरमेव। न हि तन्नाशनाश्यत्वं तत्प्रयुक्तत्वम्। किश्च चरमवृत्तिप्रागभावनाशोS- विद्यानाशं प्रति कारणमिति कथमिदं गृहीतम्! न तावत्प्रत्यक्षा- दिना, श्रुत्या तु ज्ञानेनेवाविद्यानाशोऽवगम्यते। यद्यपि ज्ञानस्य ततप्रागभावनाशरूपत्वम् ; तथाऽपि तत्त्वेन कारणतायां न मान मिति नाद्व तहान्यादिः॥ एवं च-"ततश्चाविद्याविलासः सर्वज्ञकल्पानां पदवाक्यप्रमा णविदां ग्रन्थकृतां वा स्वपरमतमविजानतोऽर्वाचीनस्याशुद्धभा- षिणो वेति भवानेव निराग्रहो विचारयत्विशति प्रकाशप्रसरोकि- मेव वयमत्र तत्सम्बोधनेन विलिखामः । ततश्च चन्द्रिकाकृतां तन्मएडनकृतां तत्प्रकाशप्रसरकाराणां च सर्वेषां भामतीमतदूषणं न क्षोदक्षमं न वा सोपपत्तिकमिति सिद्धम् ॥। १ ॥।

(२) साक्षिवेद्ये सुखादावज्ञानाप्रसङ्ग:।

चन्द्रिकाकारा हि-स्वरूपचैतन्यस्याज्ञानविरोधित्वेन तदवि- षयत्वात्तद्धिष्ठानकारोपासम्भवः, अन्यथा तस्य तदविरोधित्वे तद्वद्ये सुखादावज्ञानप्रसङ्ग-इति निरुपयन्ति स्म। तत्र हि खएडनकारा :- यस्य घर्ट्देर्न जानामीत्यनुभवस्तस्ये वाज्ञानविषयत्वं सुखादेहि न जानामीत्यनुभवाभावान्न तत्राज्ञान- प्रसङ्ग :- इति उपपादयन्ति।

जानामीत्यनुभवाभाववर्णनेनापाद्यानिष्टत्वस्यैवावगमात् खएडन- कारैरापादनस्य दाढ्यमेव सम्पादितं, न तु निरासः-इति वर्ण- यन्ति। तत्रेदं प्रष्टव्यम्-सुखाभिव्यञ्जकं चैतन्यं साक्षिचैतन्यं बोत चैतन्यमात्रं वा-इति। आद्यऽनावृतचैतन्यस्यैव साक्षिपदार्थत्वा- तस्य चाज्ञानाविरोधित्वस्या द्वैतिभिर नङ्गीकारात् चिन्मात्रस्याज्ञा- नाविरोधित्वेऽपि तद्वेद्य साक्षिचैतन्यमात्रवेद्य च सुखादावज्ञान प्रसञ्जनं हि पृष्ठताडनेन दन्तपतनन्यायमेवानुकरोति। तदुक्तमद्वैत- सिद्धौ-"न ह्यज्ञानावच्छेदेन चित् प्रकाशते, येनाज्ञानावच्छिन्नचि- त्प्रकाश्यत्वेन सुखं न प्रकाशत इति व्यवहार आपद्येत"-इति। तथा चानावृतचतन्यस्यैव साक्षित्वान्तद्व दत्वं सुखादीनां यद्यङ्गी- क्रियते, न तर्हि सुखं न प्रकाशत इति व्यवहारापत्तिरिति फलितम्।

(२ ) साक्षिवेद्ये सुखादावज्ञानाप्रसङ्ग: । १५ चितोऽज्ञानाविरोधित्वं ह्वद्वतिनां यदभिमतं तदिदं न साक्षि- चैतन्यत्वेन, किन्तु स्वरूपेणैव। न ह्यावृतचैतन्यभास्यं सुखादिक मिति कस्यापि मतम् । पतैन-द्वितोयविकल्पोऽपि-परास्तः । न हि स्वरूपचैतन्यमात्रं साक्षीति केऽपि मन्यन्ते। तदुक्तमद्वेत- सिंद्धौ- "शुद्धब्रह्मातिरिक्तस्य बुद्धयुपाधिकजीवातिरिक्तस्य च साक्षिणोऽभ्युपगमेन तत्पक्षोक्तदोषाभावात्। तथा चाविद्यावृत्ति- प्रतिफलितचैतन्यं साक्षी"-इति। तथाच वृत्त्यव्छिन्नचैतन्या- भिन्नविषयावच्छिन्नचैतन्याध्यस्तघटादौ यथा नाज्ञानं वृत्तिकाले, एवं सुखादीनामपि वृत्त्यर्वच्छिन्नचैतन्याभिन्नसाक्षिचैतन्याध्य- स्तानां नाज्ञानप्रसङ्ग:। इदमत्र सुखादीनां घटादिभ्यो वैलक्षरायम्, यद्धटादिकमावृत- चैतन्याध्यस्तं ततोऽज्ञानविषयः, सुखादिकं त्वनावृतचैतन्या- ध्यस्तं ततो नाज्ञानविषय इति। इदमावृतचैतन्याध्यस्तमिद्मनावृत- चंतन्याध्यस्तमिति तु फलबलकल्प्यम्। फलं च न जानामीत्यनु- भव:, तदभावश्च। तथाच घटादौ न जानामीत्यनुभवान्यथानुप- पत्तयाऽडवृतचैतन्याध्यस्तत्वम्, सुखादौ तदभावेनाSनावृतचैत न्याध्यस्तत्वं च कल्प्यत इति न किश्चिदनुपपत्रम्। अत्रेदं प्रष्टव्यम्-सुखादावज्ञानप्रसङ्ग इत्यस्य कोरऽर्थः? किं सुखं न प्रकाशत इति व्यवहारापत्िरुताहो आवृतचैतन्याध्यस्त- त्वापत्तिरिति। आद्य उक्तव्यवहारं प्रत्यावृतचैतन्याध्यस्तत्व- स्यैव प्रयोजकत्वात्सुखादीनां चानावृतचैतन्याध्यस्तत्वान्न दोषः । अत एव न द्वितीय :- तदेव ह्यावृतचैतन्याध्यस्तं, यत्स्वोत्पत्ति-

१६ अद्वैतदीपिका

काल एवाज्ञानविरोधि न भवति। अत एव वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्य- मनावृतं भवति। न हि घटादिकं स्वावच्छेदमात्रेण वृत्तिरिवाज्ञा- नविरोधीति युक्तं घटादीनामावृतचैतन्याध्यस्तत्वम्। एवं च सुखादीनामन्त:करणपरिणामविशेषाणां स्वच्छत्वेन स्वावच्छे दमात्रेणाज्ञान निवर्तकत्वादनावृतच्वैतन्याध्यस्तमेव सुखा- दिकमिति न तत्र वृत्ताविवाज्ञानप्रसङ्ग: तदुक्त बिन्दुटीकायाम्-"घटादौ प्रतिबिम्बाशयवृत्तयवच्छे- दकत्वमिन्द्रियसन्निकर्षनियम्यम्, मनस्सुखदौ तु प्रतिबिम्बाश्रय- मनःसुखाद्यवच्छेदकत्वं मनःसुखाद्युत्पादकसामग्रीनियम्यम्। केवलमनःसुखाद्यवच्छेदेन चिति प्रतिबिम्बविशिष्टमनः सुखादेर- ध्यासात्"- इति। सिद्धान्तबिन्दावप्युक्तम-"तेन स्वच्छेऽ- प्यावृते ब्रह्मण प्रमाणवृत्त्या तदाकारता, अनावृतेऽप्यस्वच्छे शुक्तिरूप्यादावाविद्यकवृत्तया, अनावृते स्वच्छे तु सुखादौ स्वतः"- इति। तथाचायं निष्कर्ष :- तत्रैवाज्ञानप्रसङ्गः, यदावृतमावृतचैतन्या- ध्यस्तं वा। न च सुखादिकं ताद्टशम्। अतो न तत्राज्ञानप्रसङ्ग:। चितोऽज्ञानाविरोधित्व एव खलु चन्द्रिकाकारैरप्यज्ञानं तद्वंदय सुखादावापादितम्, तञ्चेदमज्ञातचैतन्यवेद्य सुखमित्यङ्गीकारे सुखादावज्ञानप्रसङ्ग इत्यभिप्रायमेत्र व्याख्येयम्। अन्यथा चितोS- ज्ञानाविरोधित्व इत्यस्य वैयर्थ्यापातात्। तथाचाद्वतिभिरावृत- चैतन्यभास्यत्वस्य सुखादावनङ्गीकारादनुक्तोपालम्भनमद्वैतमत- स्वरूपाज्ञाननिबन्धनं वैवेदमापादनं चन्द्रिकाकाराणां तदनुसारिणां

(२ ) साक्षिवेद्य सुखादावज्ञानाप्रसङ्ग: । १७

च मएडनकारादीनामिति नानभिज्ञनिरासार्थ बहु प्रयतितु- मिच्छाम: । किश्च स्वरूपचैतन्यस्याज्ञानाविरोधित्वे सुखादावज्ञानप्रसङ्ग इत्यापादनं हीदं न चन्द्रिकामात्रगतम्। तटुक्त न्यायामृते- "साक्षो स्वविषयेऽज्ञानविरोधी न भवैददि। तद्वेदये सुखदुःखा- दावज्ञानं केन वार्यते"-इति। अत्र स्वरूपचैतन्यमज्ञानावच्छेदेन साक्षीति यदि न्यायामृतकारा मन्यन्ते, तहॉ वोक्तशङ्कोपपद्यत,परं तु नेदमद्व तिनोऽनुमन्यन्ते। तथा च स्वरूपचैतन्यस्याज्ञानाविरो- धित्वेऽपि सुखादावन्तःकरणवृत्यन्तरानभ्युपगमेऽपि च साक्षि- चैतन्यस्याज्ञान विरोधित्वान्न सुखादावज्ञानप्रसङ्गः। "वृत्त रज्ञान- विरोधित्वं तन्निवर्तकत्वनिबन्धनं साक्षिणस्तु तदपसक्तिनिबन्धन' मिति ह्यद्वैतसिद्धयादावुक्तम्। कथं च सुखादावज्ञानाप्रसक्तिरिति चेत्, ज्ञातैकसत्तवादिति वदामः । तच्च सुखादीनामनुभवसिद्धम् । इदमत्र तात्पर्यम्- वृत्तिप्रतिबिम्बितचैतन्यं खलु ज्ञानम- ज्ञानविरोधि। सुखज्ञानमपि तदाकारवृत्तयुपगमपक्षे वृत्तिप्रतिबि- म्बितचैतन्यमेव। पक्षान्तरे तु सुखस्येव स्वतश्चैतन्यप्रतिबिम्बो- पाधित्वान्न दोष: । तंदुक्त न्यायरतावल्याम्-"घटज्ञानं घटा- कारवृत्तिप्रतिबिम्बितचैतन्यम्, सुखादिज्ञानं तु सुखादिप्रतिबिम्बित- चैतन्यम्"- इति। लघुचन्द्रिकायाम्-अज्ञानविषयनिरूपणघट्ट वृत्तिप्रतिबिम्बितेति प्रतीकग्रहणेन "सुखादावपि तदात्मकवृत्ति- प्रतिबिम्बितचिदस्त्येवेति भावः"-इति यदुक्त' तदप्यत एवोप- पद्यते। २

१८ अद्वैतदीपिका

तथा च-यत् स्वाज्ञाननिवर्तकरहितं तदज्ञानवदिति नियमाङ्गी- कारेऽपि न क्षतिः। एवं च सुखाज्ञानविरोधिनः सुखादेरवृत्तरिवा- ज्ञानविषयत्वापादनमद्व तसम्प्रदायानवबोधविजुम्भितमेव। न ह्या- पादस्यानिष्टत्वमात्रेणापादनं सम्भवति ; सर्वत्र सर्वापादनप्रस- द्वात्, किंत्वापादकसहितेन। अज्ञानापादकश्च यद्यज्ञान निवर्तका भाव:, तर्हि शशशुङ्गादावपि तदापद्येत। न हि शशभङ्गाज्ञानमपी- ष्टम्। विद्यमानस्यैव पदार्थस्योक्तमज्ञानापादनं विवक्षितमिति कल्पना तु ताद्वशगुरुत्वादीनां नित्यपरोक्षाणामपि तत् प्रसञ्जयति। तथा च योग्यतानुसारेणैवाज्ञानवतत्वं तदभावश्च निर्णेय इति नित्यपरोक्षाणामिय नित्यापरोक्षाणं सुखादीनामपि नाज्षानमभा- नापाककं प्रसज्यते। इयान्विशेष :- नित्यपरोक्षाणां कदाऽपि न भातीति वा भाती- ति वा न व्यवहारः, सुखादीनां तु सर्वदा न न भातीति व्यवहार एरवेति। यद्यपि गुरुत्वं न जानामि सुखंन जानामीति चानुभवः सर्वसिद्ध इति गुरुत्वादिविषयमसश्वापादकमज्ञानं प्रसिद्धमेव; तथाप्यमानापाद्काज्ञानाप्रसक्त रेवात्र विवक्षितत्वान्न विरोधः । साक्षिवेद्य सुखादावज्ञानप्रसङ्ग: इति वाक्येऽपि ह्यमानापाद- काजानमेवापादनीयम्, नत्वसत्वापादकाज्ञानम्। न चैतदद्वैति- नामनिष्टम्। यदि पुनः सुखादीनामनुत्पत्तिदशायां नाशानन्तरं वैवासरवापादकमज्ञानमद्वतिनामिष्टम्, न प्रतीतिदशायाम् ; एवं च प्रतीतिदशायामेवात्राज्ञानमापाद्यत इति शङ्कयते, तहि तत्रेदं प्रष्टव्यम्-किमिति सुखपर्यन्तं श्रीमतां धावनम्,

(२) साक्षिवेद्य सुखादावज्ञानाप्रसङ्ग:। १६

कुतो घटादावेव नाज्ञानमापादितमिति। तत्र यदि वृत्तेरज्ञान- विरोधित्वेन न तदापादनम्, तर्हि सुखादावपि समानम्, साक्षिणः स्वस्यैव वाऽज्ञानविरोधित्वात्। न हि भातीति व्यवहारदशा- यामसत्वापादकाज्ञानविषयो न जानामीति .व्यवहार आपत्ति- मर्हति। अपरोक्षसाक्षात्कारेणाज्ञानसामान्यनिवृत्ति:, परोक्षज्ञा- नेन तु असत्वापादकाज्ञानमात्रनिर्वृत्तिरिति खल्वद्वै तिनामागमः ।

वात्रापाद्यत्वात्तदनिवृत्त्यापादनं चन्द्रिकाकृतां युक्तमेवेति प्रकाश- प्रसरोक्तम्-अपास्तम्। अतएव-सुखादिकमज्ञानविषयः स्वाज्ञाननिवर्तकज्ञानाविष- यत्वादन्धकारस्थघटवदिति प्रकाशप्रसरोक्तमपि-परास्तम्। अत्रह्यनुमानेऽनुत्पत्तिदशापन्र नाशावस्थापन्नं वा यदि सुखं पक्षः, यदि चासन्वापादकाज्ञानमेव साध्यम्, तर्हि सिद्धसाधनम्। प्रतीतिदशापन्नतत्पक्षतायां तु स्वरूपासिद्धिः। ज्ञानपदेन हि वृत्ते- रिव सुखस्यापि विवक्षा सम्भवत्येव। न ह्यत्र साधने स्वरूप चैतन्यं ज्ञानपदार्थः । न हि तदज्ञाननिवर्तकम्। यन्तु प्रकाशप्रसरे-सुखावच्छिन्नचैतन्यमज्ञानावृतमेव न भवतीति वदन्प्रष्टव्यः-किमनावृतचैतन्य एव सुखादीनामध्यासः? उत सुखोत्पत्तयनन्तरमेव तद्वच्छिन्न चैतन्यमनावृतं भवतीति विकल्प्य प्रथमे घटादीनामपि ज्ञातैकसत्तवम्, द्वितीये तु घटादीना- मिव सुखादीनामपि ज्ञातैकसच्वानुपपत्तिरिति वर्णितं तदप्येतेन पराहतम्। सुखाद्युत्पत्तिसमकालमेव वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यमिव

२० अद्वैतदीपिका

सुखावच्छिन्नचैतन्यमथ्यनावृतं भवतीति, अनावृतसाक्षिचैतन्य- देशावच्छेदेनैव सुखादिकमुत्पद्यत इत्यङ्गीकारेण वोभयथापि पूर्वोक्तदोषाणां परिहारसम्भवात्। न हि घटादिकमिव सुखादिकं शुद्धचैतन्याध्यस्तम्, सुखादिकमिव घटादिकं वाऽनावृतचैन्या- ध्यस्तम्। अयमत्र निष्कर्ष :- उत्पत्तिसमकालमेव प्रकाशमानं ज्ञातैक- सत्, तदनन्तरभानविषयस्तद्विपरीतः । उत्पत्तिसमकालमेव प्रकाशस्तस्यैव भवति यत् साक्षिचैतन्याध्यस्तमेवोत्वद्यत इति साक्षिचैतन्याभिन्नेदम वच्छिन्नचैतन्याध्यस्तं शुक्तिरूप्यादिकं साक्षात्साक्षिचैतन्याध्यस्त सुखादिकं वृत्त्यादिकं च ज्ञातैकसत्, घटादिकं त्वविद्योपहितचैतन्याध्यस्तं न साक्षिचैतन्याभिन्न वृत्तिं विनेति न ज्ञातैकसत्। यथा च सुखाकारवृत्तयनभ्युपगमेऽपि सुखं भातोति व्यव- हारोपर्प्तिः, सुखावच्छिन्नचिदावार काज्ञानाभवंन प्रसक्तसुखमस्ति- भातीति व्यवहारानुपपत्तभावश्च, तथा न्यायरतावल्यां मुद्रितायां सप्तविंशत्युत्तरशततमे पृष्ठे लघुचन्द्रिकारया च व्यक्तमिति नेह वितन्यते। भातिशब्दार्थो हि साक्षात्कार: स्वावच्छिन्नवृत्तिनिष्ठत्वस्व- निष्ठत्वान्यतरसम्बन्धेन विषयविशिष्टप्रतिबिम्बप्रयोजकप्रयोज्य- विशिष्टचिदेव। स च सुखादावपि विनापि वृत्ति प्रतिबिम्बाङ्गी- कारात्सम्भवत्येव। यदा तु घटादिज्ञानस्थले वृत्तिरज्ञानविरोधनी, सुखादि-

(२ ) साक्षिवेद्य सुखादावज्ञानाप्रसङ्ग:। २१

ज्ञानस्थले तु सुखोत्पादकसामग्त्येवेति न्यायरलावली पर्यालो- चयते, तदाऽज्ञानविषयत्वाभा वप्रयोजकविशिष्टचित् साक्षात्कार

विषयत्वस्य सुखादौ प्रसिद्धस्याभावस्तदाऽवगस्यत इत्यङ्गीकारात्। यत्तु घटावच्छिन्नचितः शुद्धचितश्चाभेदेन घटज्ञानादेव मोक्षापततिरिति प्रकाशप्रसराद्यु क्त तत्पूर्वमेव विशिष्टज्ञाने सविकल्पके शुद्धस्वरूपाभानस्याद्वेतसिद्धयाद्यनुसारेण प्रतिपादि- त्वात् न क्षोदक्षमम्। निर्विकल्पकमेव खलु शुद्धज्ञानमज्ञाननिव- र्तकमिति साम्प्रदायिका मन्यन्ते। अहमनुभवे विशिष्टविषये न शुद्धभानमित्यस्मदीयनि र्णयस्यापि पूर्वतनस्याऽयमेव सम्प्रदायो मूलम्। सर्वथा च चन्द्रिकाकृतां तद्नुसारिणां च सुखादवज्ञानप्रसञ्ञ- तमनुक्तोपालम्भनमनवसरं विकल्पासहं चेति सिद्धम्।

(३) विशिष्टतात्विकाभेदनिरासः

चन्द्रिकायाम्-कर्तृ त्वादिविशिष्टस्यातत्त्वावेदकेन प्रत्यक्षेण मिध्याभेदे गृहीतेऽपि तातत्रिकाभेदे मानान्तराविरोधेन तर्तवंपद- मुख्यार्थत्वाय तत्त्वमसिवाक्यावैयर्थ्याय च विशिष्टस्यैव निर्दो- षया श्रुत्या तातत्विकाभेदबोधनसम्भवेन विषयसिध्यर्थमध्यासो न वक्तव्यः। सदा विरुद्धधर्मसन्तवेन भेदतात्विकतानुमानमपि श्रुतिबाधितत्वान्न सम्भवति। नापि प्रयोजनार्थमध्यासः: सेत्वज्ञानाकार्यस्यापि पापस्य सेतुज्ञानान्निवृत्तेरिति-यदुक्तम्, तत्र हि खरडनकारा एवं वर्णयन्ति-"एकमेवाद्वितीयम्" "तद्धास्य विजज्ञा" वित्यु पक्रमोपसंहाराभ्यामद्वितीय निर्विशेष- ब्रह्मविषयाभ्यां तन्मध्यपतित-त्त्तरमसिवाक्यस्यापि निर्विशेष- विषयत्वावगमेन तस्य चैतन्यमात्रतात्पर्यकत्वं हि यदवगतं न हि तद्विशिष्टाभेद्बोधन उपपन्न भवति। न हि विशिष्टाभेद- तात्पर्यग्राहकं किमपि लिङ्ग वर्तते-इति। अत्र प्रकाशप्रसरकारा :- सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वविशिष्टयोरभेदवो धने किं बाधकम् ! न प्रत्यक्षादिविरोधः । न हि भवन्मते श्रुतिविरुद्ध प्रत्यक्षादि प्रमाण तातत्विकार्थनिर्णये। नवा चैतन्यमात्रतात्पर्यकत्वनिर्णयः । न्यायामृताद्य करीत्या हि सदेवे- त्यादिसन्दर्भ: जीवब्रह्मभेद्दमेव गोचरयति न. चैतन्यमात्रतात्प- र्यकत्वम्। विशिष्टाभेदतात्पर्यग्राहकं यद्यप्यस्मन्मतरीत्या

(३) विशिष्टतात्तिघ काभेदनिरासः २३

किमपि नास्ति; तथऽपि भवन्मतेऽलक्षणवाक्यानामिव तत्तत्रम- सिवाक्यास्यापि विशिष्टाभेदेऽप्यवान्तरतात्पर्यमूरीक्रियत इति, चन्द्रिकादूषण मिदं विकल्पासह मेवेति-निरूपयन्ति। अत्र च प्रसङ्गतः "सदेवे"ति नोपक्रमवाक्यं तत्त्वमसिवा- क्यस्य; भिन्नप्रकरणस्थत्वात्, किन्तु "स्वप्नान्तं मे विजानीही" त्येव तदित्यद्वितीयत्वादिना निर्विशेषोपक्रमोऽपि नास्त्येवेत्यवि ते विवेचयन्ति। चन्द्रिकामरडनका रास्तु-अना दिपदार्थानां जीवेशभेदादीना- मद्दतिभिरङ्गीकारात् "आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् नान्य- तिकिश्चन मिषत्" इत्यत्र शाङ्करभाष्येऽपि व्यापारविशिष्टद्वितीयव- स्तुन एवाभावो बोध्यते, न तु व्यापाररहितद्वितीयवस्तुनोऽभाव इति व्याख्यानेन द्वितीयवस्तुसामान्याभावबोधनेऽद्वितीयवा- क्यतात्पर्याभावात्, अग्रकालसत्तादीनामावरणात्रियमाणादीना बहूनां तत्र तत्र सद्गावस्य शाङ्करभाष्य वि प्रतिपादनात्, प्रलये द्वितीयवस्त्वभावस्यैवासिद्धया एकाद्वितीयपदयोः प्रधानासहा- याद्यर्थान्तरपरत्वस्यैव स्वीकरणीयत्वाच्चोपक्रमोपसंहारयोर्मध्य- वाक्यस्य वा निर्विशेषचैतन्यतात्पर्यकत्वाभावाद्वस्तुगत्या जीवब्रह्मभेद एव तात्पर्यसिद्ूश्च मेदग्राहकप्रत्यक्षस्यातत्तवावेदक- त्वेन तेन मिथ्याभेदे गृहीतेऽपि तारित्रिकाभेद्बोधने मानान्त- राविरोधेन मुख्यार्थत्वार्थं विशीष्टाभेदस्यैव प्राप्त्या चिन्मात्रता- त्पर्यकत्त्रवर्णनं खरडनकाराणामनुचितमेव। अन्यथा ह्यप्रसत्त- प्रतिषेधापत्तिरिति-विवेचयन्ति।

२४ अद्वैतदीपिका

अत्र प्रकाशप्रसरोक्तयुक्तयपेक्षयाSतीव दुर्बला एव मएडन- युक्तय इति गभीरार्थबहुलप्रकाशमरसरनिरासेन मएडननिरासोS- प्यर्थसिद्ध एव; "आषाढवाते चलति द्विपेन्द्र चक्रीवतो वारिधिरेव काष्ठे"ति न्यायादिति विशेषतः सर्वत्रापि प्रकाश- प्रसर एव नामतोऽस्माभिर्गृ ह्यते। अत्रेद्मद्वैतिनां समाधानम्-न हि वयं प्रत्यक्षाविरेधाय तशवमसिवाक्यस्य चैतन्यमात्रतात्पर्यकत्व वदामः, किन्तूपक्रमा- द्यवगततन्मात्रतात्पर्यनिर्वाहार्थमेव। तथाच प्रत्यक्षबाधेनापि तारत्रिकविशिष्टाभेदस्तदैवोरीकर्तु शक्येत, यद्य पक्रमादिकं विशि- ष्टाभेदतात्यर्यस्याप्यनुगुण स्याद्। न चैतदस्ति। न हि चन्द्रिकाकारैरन्यैर्वा तन्मएडनकारै: प्रकाशप्रसरकारैश्चव विशिष्टाभेदतात्पर्यमुक्तसन्दर्भस्य करथमपि प्रतिपादितम्। यद्यपि न्यायामृतकारैस्तदनुसारिभिश्व बहुशः स्वग्रन्थेषु चैतन्यमात्रतात्पर्यकत्वाभावः प्रतिपाद्यते, यः खदु सिद्धिलघु- चन्द्रिकाकारादिभि: सयुक्तिकं शतधा निरस्यते; तथाऽपि विशिष्टा- भेदतात्पर्याभावान्न विशिष्टाभेदबोधनमत्र सम्भवतीति पर्यनुयोगस्य का वा समाधिरमिहिता भवद्विरिति भवन्त एव प्रदर्शयन्तु। प्रतिपादितं चेदमद्वैतसिद्धयादौ यन्न प्रत्यक्षाविरोधायात्र चैतन्य- मात्रलक्षणेति प्रत्यक्षप्राबत्यभङ्गसन्दमे। एतेन-मुख्यार्थत्वाय विशिष्टाभेदः प्रतिपादनीय इति मएड- नोक्तम्-अपास्तम्। तात्पर्यविषयार्थबोधकत्वं हि मुख्यार्थत्व- मित्यद्व तसिद्धयादौ व्यक्तम्।

(३ ) विशिष्टतात्तिव काभेदनिरासः २५

यदत्र खरडनकारैश्चैतन्यमात्रतात्पर्यकत्वं तत्वमसिवाक्यस्य प्रतिपादितं तद्धि तस्य विशिष्टाभेदतात्पर्यनिरासार्थमू, न तु जीवब्रह्मभेदातात्पर्यनिरूपणार्थम्। न हीदमिदानीमवसरप्रात्तम्। तथाच द्वैतसिद्धान्तरीत्या विशिष्टभेदतात्पर्यकत्वनिर्णयेऽप्युप- पपादनीयं विशिष्टाभेदतात्पर्य कथं निरूपितं भवतीति भवन्त एव विभावयन्तु। एवं च प्रकाशप्रसरकाराणां मण्डनकाराणामन्येषां वात्र विशिष्टभेदतात्पर्यनिरूपणं प्रकृतानुपयुक्तमेव। यथाहि खण्डन- काराणां चैतन्यमात्रतात्पर्यकत्वनिर्णयो विशिष्टाभेदतात्पर्याभावं गमयति, न हि तथा भवतां विशिष्टभेदतात्पर्यनिर्णयश्चैतन्यमात्र- तात्पर्यकत्वाभावावधारणं वा विशिष्टाभेदतात्पर्यनिर्णयोपयोगी भवति। तथाच विशिष्टाभेदतात्पर्यनिरासमेव कुर्वाणा भवन्तः कथं चन्द्रिकामुण्डनार्थमेव न प्रवृत्ता इति सम्यङ्गण्डनमारचितं समूलमुण्डनेन मण्डनकारेरिति नात्र बहु विलेखितुमिच्छामः । न हि निर्विशेषचैतन्यविज्ञाने विशिष्टभेदविज्ञाने वा विशिष्टा- भेदबुद्धिरुपाय इति नावान्तरतात्पर्यमपि विशिष्टाभेदगोचरमद्व- तिनां संमतम्। तत्रैव ह्यवान्तरतात्पर्य यत्रावान्तरतात्पर्यविषयो महातात्पर्यविषयसिद्धयुपयोगीति ह्यद्वैतसिद्धयादावुक्तम्। किश्चावाधितार्थबोधनेन निराकांक्षयोर्वाभ्ययोर्यत्र वाक्यैकवा क्यतयाऽन्वयस्तत्र खल्ववान्तरतात्पर्यम्। अत एव "वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवते" त्यादीनां विधिवाक्येन वाक्यैकवाक्यतामेव देवताविग्रहा- दिसिद्धयर्थ न्यायमालादिसिद्धामद्वैतिनोऽनुमन्यन्ते। न हि

२६ अद्वैतदीपिका

"गङ्गायां घोष" इत्यत्र लक्ष्यार्थबोधपूर्वतने शक्यार्थवोधेऽप्यवा- न्तरतात्पर्य कस्यापि सम्मतम्। अत एव "यजमानः प्रस्तरः" इत्यत्र प्रस्तराभेदे नावान्तरं तात्पर्यम्; अन्यथा तत्रापि तास्विकाभेदबोधो ह्वनिवारणीयः स्यात्। न चेदं चन्द्रिकाकाराणामपि सम्मतम्। एतेन-"सन्मूलाः सौम्येमाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः" इत्यादिवाक्यानां महातात्पर्येण चैतन्यमात्रबोधकत्वेऽप्यवान्तर तात्पर्येण प्रजाधारकत्व्रादिविशिष्टसदर्थबोधकत्ववत्, अर्थवाद- वाक्यानां देवताविग्रहादिसिद्धये त्वन्मते वायुक्षेपिष्ठात्वादिपरत्व- स्याप्यङ्गीकारवत् विशिष्टयोरैक्यबोधनेऽपि चिन्मात्रतात्पर्या- विरोधः। अभिमतं च तात्पर्यद्वयं त्वत्सिद्धान्त इत्यादि प्रकाश प्रसरोक्तम्-अपास्तम्; सृष्टयादिवाक्यानां हि निषेधार्थ प्रसक्तय- पेक्षसद्वितीयत्व बोधनं महावाक्यार्थसिद्धयुपयोग्येव। एतेन-अर्थवादसिद्धदेवताविग्रहादिकमपि स्तुत्यतिशयोप- योगितया-व्याख्यातमिति तत्रावान्तरतात्पर्येऽपि विशिष्टाभेदे तन्न सम्भवत्येव। तदुक्त न्यायरतावल्याम्-"अवान्तरं तु शुद्ध- जीवब्रह्मस्वरूपयो: तदैक्यसाक्षात्कारहेतुश्रवणादौ च। प्रत्यक्षादि प्रमाणसिद्धद्वगद्वश्याद्यनेकभागभागिन्यां तु प्रक्रियायामनुवाद- कत्वम्" इति किश्च लक्ष्यार्थविषयेषु वाक्येषु तथ्रैव शक्यार्थबोधेऽवाम्तरं तात्पर्यम्, यत्र शक्यार्थसम्बन्घः प्रमाणान्तराबाधितः । अत एवार्थवादस्य गुणार्थवादत्वेन भूतार्थवादत्वेन च विभाग उप-

(३) विशिष्टतात्त्वकाभेदनिरासः २७

पद्यते। न च देवताविग्रहादिकमिव विशिष्टाभेद: प्रमाणान्तरा- विरुद्धः । अस्तु वा कथश्चिदपि विशिष्टाभेदेऽप्यवान्तरं तात्पर्यम्, एवमपि तत्तासत्विकता न बोधयितु शक्यते। न ह्यद्वतिनोऽवान्तर तात्पर्यत्रिषयमपि तास्वििकं मन्यन्ते । यत्तु प्रकाशप्रसरे-कथं सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वयोर्विरोध: १ एकस्मिन् चैतन्ये समावेशाङ्गोकारात्, भिन्नधर्मिनिष्ठत्वे च धर्मपरित्यागे- नापि धर्मिणोरैक्यं न स्यात्। न हि गोत्वाश्वत्वपरित्यागेन गवाश्वयोरभेदः सम्भवति-इति वर्णितम्, तदिदमद्व तस्वरूपा- नवबोधविजम्भितम्। यथा हि घटाकाशमठाकाशयोरौपाधिक

मत्राऽपि मायान्त:करणरूपोपाधितद्धर्मपरित्यागेन विरुद््धर्मा- क्रान्तयोरपि जीवेश्वरयोरभेदः सम्भवत्येवेति न सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्व- योरेकचैतन्यनिष्उत्वं नवोपाधिपरित्यागेनाभेद्ासम्भवः। न हि गोत्वाश्वत्वयोर्जीवेश्वरयोरिवौपाधिको भेद इति सर्वविदितमिदम्। यथा च न्यायामृतादिनिरासेन तत्तवमस्यादिवाक्यानां निर्वि- शैषचैतन्यपरत्तवं शक्तया लक्षणयोभयथा च व्यवस्थापितमद्वैत- सिद्धयादिषु तत्तत एव द्रष्टव्यम् । एतेन-एकाद्वितीयादिपदानामन्यार्थपरत्वमपि-परास्तम्; उक्ताशङ्काद्यनुवादेन ब्रह्मविद्याभरणादौ विस्तरेण भेदपरत्वस्य खसिडतत्वात्। यदपि प्रकाशप्रसरे-सदेवेति वाक्यं नोपक्रमस्तत्वमसिवा-

२८ अद्वैतदीपिका

क्यस्य; सप्तमाध्यायान्ते "तद्धास्य विजज्ञावि"ति द्विरुक्तिश्रवणेन सावदन्तस्य त्रिवृत्प्रकरणत्वस्थ तटुत्तरनवखरडया: प्रकरणान्तर- त्वस्य चोरीकर्तव्यत्वात्-इत्युक्तम्, तदिदं "सदेव सौम्येदमग्र आसीदि" त्यन्न इदंतादात्म्यापन्न सदेव अग्र आसीत्, तत्सदेकमेवाद्वितीयमिति वाक्यभेदोऽत्रेष्ट इति लघुचन्द्रिकापर्यालोचने न क्षोदक्षमं भवति। सत इदंतादा- त्म्यं सर्वकारणत्वेनेति त्रिवृत्करणान्तेनैकवाक्यार्थः समापित इति सप्तमाध्याये "तद्धास्य विजज्ञाविशति द्विरुक्तिरुपपन्नैव। सोऽयमवान्तरवाक्यार्थः। ब्रह्मणि प्रसक्तस्य सर्वस्य प्रपश्चस्य तत्रैव लयमुखेन तद्वयतिरेकेणाभावप्रतिपादनेन च निर्विशेषचैतन्य- स्वरूपर्माद्वतीयवाक्यावगतमवगमयितुं द्वितीयं नवखरडीप्रकरण- मित्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाद्यु पक्रमोऽपि व्याखयातः। इयं हि प्रतिज्ञा तदैवोपपद्यत, यदि ब्रह्मोपादानकारणमिति सम्मतम्। अत एव लयाधारत्वेनोपादानकारणस्य ब्रह्मणो द्वष्टा- न्ततया मृत्तिकाया एव "मृत्तिवेत्येव सत्यमि"त्युपादानमुपपद्यते। न हि निमित्तकारणत्वमात्रे ब्रह्मणो "बहु स्यामि" ति बहुभवन- संकल्पस्तद्विज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा वोपप्द्येत। तथाचोपादानोपादेयभावः कारणव्यतरेकेण कार्याभावश्च प्रतिज्ञावाक्यावगतः सदेवेति वाक्येनैवावगम्यत इति तस्यैवोपकर- मत्वम्, स एव चोपक्रमावगतोर्ऽर्थः तत्तवमसीत्यनेनैव बोध्यत इत्यस्यैवोपसंहारत्वं च सुस्थम्। अत्र च सदैवेति कार्यतादात्म्यापन्नमनूद्याद्वितीयमिति द्विती-

२६

यासामान्याभावो बोधितोऽनादिपदार्थानां जोवेशादीनामपि ब्रह्मव्यतिरेकेणाभावं गमयतीति-"अनादिपदार्थानां सत्तवाद्द्वैत- हानिरि"ति मएडनोक्तिरपि परास्ता। यत्तु प्रकाशप्रसरकारा :- सदेवेति वाक्यस्य शङ्ग: पाएडर एवेति वाक्यस्येवेदंपदार्थकार्यजातसत्त्बोधन एव तात्पर्यमिति- वदन्ति, तदिदमसत्कारणवादनिरासार्थ प्रलये कारणस्याद्विती- यत्ववादनिरासार्थ च प्रवृत्तस्यास्य सन्दर्भस्य केवलकार्यसत्तत- प्रतिपादनतात्पर्यायोगादनुपपत्नम् । एतेन-अलये द्वितीयवस्त्वभावस्यैवासिद्धिरिति मएडन- वाक्यम्-परास्तम। यदपि मरडने-"नान्यत्किश्चन मिषदि" त्यत्रत्यशाङ्करभाष्येण

तिसाहसं स्वान्तेवासिकोटिमात्रव्यामोहकं च। शङ्करभगवत्पादभाष्ये हि मिषत् व्यापारवदितरद्वा सर्वमिति किञ्चनपदस्वारस्थेन व्याख्यातम्, न तु भवदभिमतरीत्या। यत्तु भाष्यादौ तत्र तत्र मायादिसत्त्वं बोध्यते, तदिदं व्यावहारिकस- त्वाभिप्रायमेवेत्यद्वैतप्रक्रियाभिज्ञानां न विवेचनीयम्। तथाच चैतन्यमात्रतात्पर्यस्यैव बहुशोऽद्वैतसिद्धयादिषु प्रतिपादनात्केनापि विशिष्टाभेदतात्पर्यानिरूपणाच्च चन्द्रिकाकृतां तदनुसारिणों च तत्तवमस्यादिवाक्यस्य निरालम्बनमिति सिद्धम।

३० अद्वैतदीपिका

कर्तृ त्वादिबन्धस्य ब्रह्मज्ञाननिवर्त्यत्वेन तद्षज्ञानकलिगतत्वरूप- मित्थ्यात्वं प्रदर्शितं भवतीति विवरणराद्धान्तस्य हि ब्रह्मकार्यस्य बन्धस्य ब्रह्मसाक्षात्कारनिवत्यत्वं ब्रह्माज्ञानकार्यत्वं विना नोप- पद्यत इत्येवाशयः । तथाच यद्यत्र बन्धः, ब्रह्माज्ञानकार्यम्, स्वकारणत्रह्मसाक्षात्कारनाश्यत्वात्, शुक्तिसाक्षात्कारनिवर्त्यरू- प्यवत्, इत्यनुमानप्रयोगो विवक्ष्यते, तर्हि न सेतुसाक्षात्कारनाश्ये पापे व्यभिचारो भविष्यति। न हि सेतुः पापस्योपादानं भवति । तथाच-"नापि प्रयोजनार्थमध्यासः, सेत्वज्ञानाकार्यस्यापि पापस्य सेतुज्ञानान्निवृत्ते;" इति चन्द्रिकाकृतां दूषणं विवरणाशया- ज्ञानमूलमेव। एतेन-यदुकं सेतुज्ञानस्येत्यादि, तदपि तव विवरणकारस्य च श्रुतिसूत्रार्थाज्ञानकल्पकमेव; "तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेतति" "अथातो ब्रह्मजिज्ञासे"ति श्रुतिसूत्रयोः ब्रह्मज्ञानेन बन्धसम्बन्ध- वियोगरूपमोक्षस्य प्रतिपादनेSप्युपादानेन सह सत्यभूतकार्यस्यापि निवृत्तौ बाधकाभावेन तदर्थमध्यासवर्णनोक्तरसम्भवादिति मएडनोक्तम्-परास्तम्। तमेव विदित्वेत्यादौ कारणविज्ञानेन खलु कार्यनिवृत्ति: पतिपादिता, न तु यत्किश्चित्ज्ञानमात्रेण। कारणज्ञानेन निवृत्तिश्च निवर्त्यस्य कार्यस्यासत्यत्वं विना शुक्ति- रूप्यस्येव न संभवति। एतेन-जिज्ञासासूत्रमपि-व्याख्यातम्। अत्र हि जिज्ञासापदेन या विचारसाध्यज्ञानविषयिणीच्छा प्रतिपादिता, सा हि ब्रह्मसा- क्षात्कारस्य स्वरूपतः फलत्वं गमयति। तञ्व तस्य सकलबन्धनि-

(३ ) विशिष्टतातत्विकाभेदनिरासः ३१ वृत्तिरूपत्वेनैव वर्णनीयमिति ब्रह्मकार्याणं बन्धानां ब्रह्माज्ञान- कार्यत्वं विशदमेव। ब्रह्माकार्याणां ब्रह्मसाक्षात्कारनिव्त्यता याऽत्र बोधिता, सा ह्य पादानेन सह कार्यनिवृत्तिरेव; तथैव हि शुक्तिरूप्यादौ द्वष्टम्। एवं च श्रुतिसत्रार्थाज्ञानविलास: केषामिति भवन्त एव विदा- कुर्चन्तु। "सेतुज्ञानस्य पापनाशं प्रति हेतुत्वेऽप्युपादानेन सह कार्य- निवत्तिरूपबाधं प्रत्यप्रयोजकत्वादि"ति वदतां खरडनकाराणा मप्ययमेवाशयः। तत्रैव ह्य पादानेन समं कार्यनिवृत्तिः, यत्र कार्यं स्वकारणसाक्षात्कारनिवर्त्यम्, यथा शुक्तिप्यादौ। शुकितत्तवसा- क्षात्कारेण हि युगपदेव रजतं तदुपादानपल्लवाज्ञानं च नश्यतीति खल्वनुभवसिद्धम्। न हि वयं साक्षात्कारातिरिक्त' किमपि सोपादानकार्यनाशक नास्तीति वदाम:, किन्तु साक्षात्कारेण सोपादानकार्यनिवृत्ति: कार्यास्यासत्यत्वं विना नोपपद्यत इति । एतेन-दाहेनोपादानै- स्तन्तुभि: साकं पटनाशदर्शनादिति मरडनोक्ति :- परास्ता। तथाच उपादानेन सह कार्यनिवृत्तिरूपबाधं प्रति सेतुज्ञानना- श्यपापस्य प्रतियोगित्वं नास्तीति खएडनवाक्येनेदमेव विवक्षि- तम्-यत् सेत्वकारणकपापस्य सेतुसाक्षात्कार्रिवर्त्यत्वेऽपि न क्षतिः-इति। एतेन-अनादिबन्धेषु हेत्वसिद्धिरपि-परिहता; अत्रान्त :- करणादिसाद्यध्यासस्यैव विवरणाद्यभिप्रेतत्वेन तद्पक्षत्वात्।

३२ अद्वैतदीपिका

अतं एव "मिथ्याज्ञाननिमित्तोऽहं ममेदमिति नैसर्गिकोऽयं लोक- व्यवहारः" इति भाष्यमुपपद्यते। अस्तु वा बन्धः, ब्रह्माज्ञानकार्यम्, ब्रह्मसाक्षात्कारनिवर्त्य- त्वात्, इत्येवानुमानप्रयोगोSत्र विवक्षितः, एवमप्यत्र निवत्यत्व- पदेन बाध्यत्वस्यैव विवक्षणात् न पापादौ व्यभिचार: प्रसज्यते। अनादिभावानामपक्षत्वात्तु न तत्रासिद्धिरपि प्रसज्यते। अस्तु वाऽनादिसाधारणस्यैवात्र पक्षता, एवमपि ज्ञानजन्य- ध्वंसप्रतियोग्यज्ञानप्रयुक्तत्वमेवात्र निवर्त्यत्वान्तेन विवक्षितमिति न दोष: । विवेचितं ह्यनादीनामपि योगक्षेमसाधारणमविद्याप्रयु- क्तत्वं खएडनाभिमतशुद्धपदार्थसमर्थनावसर इति न विरोधः । एतेन-किश्चोपादानेन सह कार्यनिवृत्तिरूपबाधं प्रति सेतुद- र्शनस्य प्रयोजकत्वादिति वदतः कोऽभिप्राय इत्यादिभागासिद्धेश्चे- त्यन्तं प्रकाशप्रसरोक्तम्-अपास्तम्।अत्रोपादानपदेन प्रयोजकस्यैव

तेषामबाधितत्वापत्तेरिति प्रकाशप्रसरोक्तमपि चिन्त्योपपत्तिकम् । एतेन-यद्यत्र ज्ञाननिवर्त्यत्व-तन्निवर्त्यकारणकत्वान्यतरस्य हेतुता, तदोक्तपापादौ व्यभिचार एवेति प्रकाशप्रसरोक्तमपि- परास्तम्। न हि वयमेतादवशं हेतुमूरीकुर्मः । न ह्यस्मन्मलेऽयुगपन्ना शपक्षेऽनादिपदार्थनां साक्षादेव ज्ञाननाश्यत्वमङ्गीक्रियते, येन ज्ञाननि वर्त्यत्वदलेन भवदापादितभागासिद्धिपरिहारो भवद्धिरेव कल्पितः सङ्गतः स्यादिति ज्ञाननिवर्त्यानादिभावत्व-तन्निवर्त्यस्वकारण- कत्वान्यतरस्यैव हेतुता वक्तव्येति नोक्तपापादिव्यभिवारावसरः ।

(३) विशिष्टतात्त्विकाभेदनिरासः ३३

अनादिसाधारणपक्षतायां हि अज्ञानकार्यमिति साध्यपदम- ज्ञानप्रयुक्तपरं मन्तव्यम्। पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धेरु दश्यत्वेंऽ्शतः सिद्धसाधनस्यादोपत्वात्तु न विरोध:। ब्रह्मसाक्षा- रकारनाश्यत्वादिति हेती साक्षात्कारे स्वाविषयत्वस्य विशेषणान्न ब्रह्मणि व्यमिचारः।व्यक्त' वैतन््यायरलावल्यां प्रयोजकत्वं सम- कालिकत्वमिति निरूपणावसर इति तत पव द्ष्टव्यम्। सर्वथा च बन्धाना पापवैलक्षण्यं विशदसिद्धम्। वस्तुतस्तु-सेतुदर्शनस्य विधेयस्य पुरुषकृतिसाध्यक्रियात्वे- नैव निवर्तकत्वम्, न तु साक्षात्कारत्वेन; साक्षातकारो हि वस्तु- तन्तः, न पुरुषतन्त्रः, न वा विधेय इति भाष्ये व्यक्तम्। तथाच सेतुं द्वष्ट्वेत्यत्र सेतुदर्शनप्रयोजकतद् शगमनादिकमेव लक्षणया विधेयमभिप्रेतम्। तत एव तत्र वतकलापादीतिकर्तव्यताविधिरुप पद्यते। क्रियाया एव दीतिकर्तव्यताकांक्षा। आत्मसाक्षात्कारस्तु फलं न विधेयः। न हि फलं विधेयमिति हि मीमांसकराद्वान्तः । यथा हि सेतुदर्शनस्य फलमुक्तम्, न तथा साक्षात्कारस्येति तदुदेशेन श्रवणनियमपक्षेऽपि नियमापूर्ववैशिष्टय न साक्षात्कारस्य सम्भवति। अवघातनियमापूर्वस्य ह्यवघाताङ्गकयागापूर्वे यथोप- योग:, एवं श्रवणनियमापूर्व स्यापि श्रवणफलसम्पादन एवोपयोग इत्येवाङ्गोकरणीयतया नियमापूर्ववैशिष्य श्रवणस्यँव युक्तम्। वस्तुतस्तु-"त्रीहीनवहन्ती"त्यादिस्थलेऽपि नियमापूर्वस्यानु- षङ्गिकत्वमेव, न तु फलत्वम्: अन्यथा कृष्णलचरौ नियमापूर्वार्थ मचयातापत्तेरिति खल्ु मीमांसकसिद्धान्तः। तथाच नियमा- ३

३४ अद्वैतदीपिका

पूर्वस्यानुद्द श्यस्यानङ्गस्य च वैशिष्येन साक्षात्कारविधिसमर्थन- मसङगतमेव। न हि व्रतकलापो नियमापूर्वमिवानङ्गम्, येन तद्वै- शिष्टय सेतुदर्शनादेरपि न भवेदिति साक्षात्कारत्वेन ज्ञाननिवर्त्य-

यत्तु लघुचन्द्रिकायाम्-न चोक्तनियमविशिष्टरूषेण ज्ञानं विधे यमिति वाच्यम्; ज्ञानोइ शेनोक्तनियमस्यैव विहितत्वेन ता्वशिष्ट- ज्ञानस्य विधौ मानाभावात्-इत्युक्तम्, तस्थाप्ययमेवाशयः।

सचयतस्तु-सेतुवाक्षुपत्वेनैव पापनाश्यत्वं, न तु तत्लाक्षा- त्कारत्वेन; "यद्विशेषयो: कार्यकारणभावोऽसति बाधके तत्सा- मान्ययोरपि स" इति न्यायो ह्यन्वयव्यतिरेकग्रहघटितसामग्रो- ग्राह्यकारणताविषयो न शब्दपमाणादिग्राह्यकारणतामवि गोव- रयति। परमार्थतस्तु-"सेतु' दवश्टवे"ति वाक्यस्य तत्स्नानविधिपरत्व मेव। अत एवान्धानामपि पापनिर्रणोपायसिद्धिः। यत्तु लघुच- न्द्रिकायां चाक्षुषतवेन निवर्तकत्व श्रवणादिनियमापूर्वस्य प्रम्रा- प्रतिबन्धकपापनिवृत्तौ वोपयोग इत्याद्यु कं तद्षम्युपनमवाद एव। व्यक्त चैतद्विउलेशीये। एतेन-नियमापूर्वस्य साक्षात्कार इव वरतकलापस्यापि सेतुसाक्षात्कार एवोपयोग इत्यादि प्रकाशप्रसरोक्तम्- परास्तम् :- आरादुपकारकाणां वतकलापानां दवष्टसाक्षात्कारफलोपयोगा- सम्भवात् , अन्यथा तद्दयथ्यापत्तः।

(३) विशिष्टतात्तिवकाभेदनिरासः ३५

न हद्वितीयनिर्विशेषात्मसाक्षात्कार: पापनिवृत्तिं विना यथा न सम्भवति, तथा सेतुसाक्षात्कारोऽपि व्रतकलापं विना न सम्भ वतीति वक्तु मलम्। न हि द्वूष्टफले साक्षातकारे वरतकलापविशिष्ट तद्विशिष्टे च विशेष: कल्पयितुं शक्यते, अत्यथा "व्रोहीनवहन्ती"त्यत्नापि वैतुष्य एव विशेषकल्पनेने ष्टसिद्धाववघातस्य नियमापूर्वातिरिक्ता- पूर्वार्थत्वकल्पना ह्यनुपपत्ना स्यात् । न हि "ब्रोहीनवहन्ती"त्यत्र नियमापूर्वस्य वैतुष्य एव पर्यवसानम्। न हि दवूष्टफलेऽपूर्वापेक्षा। यत्र हि नियम्यमानस्य स्वफलद्वाराऽद्ष्टस्वर्गादिफलान्तरो- पयोगः, तत्रैव हि नियमापूर्वस्य नियम्यसाध्यफलोपयोगः, यत्र तु नियम्यमानसाध्य स्वत एव फलं तत्र तु नियमापूर्वस्य स्वतन्त्रा- द्वष्टफलान्तरार्थत्वमेव; यथा "प्राङ्मुखोऽन्नानि भुज्जीते"त्यत्र प्राङ्मुखत्वनियमापूर्वस्येति श्रवणनियमापूर्वस्य स्वतन्त्रं प्रमा- प्रतिबन्धकपापनिवृत्त्युपयोगो नानुपपत्नः, एवं च "तमेव विदि- त्वेत्यादिवाक्यानां लोकसिद्धकारणतानुवादपरत्वस्यैव युक्तत्वादु- ब्रह्मसाक्षात्कारनिवर्यानां बन्धानां मिथ्यात्वाभिप्रायमेवोक्त- श्रुतिसूत्रादीति सिद्धम्। यत्तु-श्रुतीनामपूर्वार्थत्वाय"सेतुं द्वष्ट्वे"तिवाक्यवद्विलक्षण- कारणताबोधनस्थ युक्तत्वादिति प्रकाशप्रसरे-उक्तम्, तन्न सङ्ग- तम्; सेतुं द्वष्ट्वेतिवाक्ये ह्यद्वष्टफलत्वं सेतुदर्शनस्य यद्वर्णितम्, तन्न लोकसिद्धकारणतया निर्वहतीति युक्त तत्र विलक्षणकारण- तास्वीकार:, तमेवेति वाक्ये त्वव्यवहितोत्तरभाव्यपूर्वानपेक्षफल-

३६ अद्वैतदीपिका

बोधनान्न स इति विशेष: सर्वानुभवसिद्ध एव। अन्यथा व्रीहीनव हन्तीत्यत्रापि विलक्षणवैतुष्यसाधनतादिबोधन मापघे त। वस्तुतस्तु-तमेवेति वाक्यं न विधिः,किन्तु सिद्धार्थकथनमि ति लोकसिद्धकार्यकारणभाव एव विवक्षणीयः । नचैतावताप्य पूर्वार्थत्वहानिः । न ह्यात्ममात्रविषयं ज्ञानं मृत्युनाशकमिति विना शास्त्र केनाप्यवगतम्। न हि ज्ञानं विधेयमित्यपि सेतुदर्श-

यत्तु सेतुदर्शनमप्यविधेयमित्युक्तं प्रकाशप्रसरे, त्रेदं प्रष्टव्यम् यद्यविधेयं सेतुदर्शनं तर्हि तत् पापनिवृत्तिसाधनमिति कथमवगत- मिति। न चैतत्प्रत्यक्षाहिगम्यमिति वितथमेतद्व चमापद्येत। तमेवेति वाक्ये त्वधिष्ठानसाक्षात्कारत्वेन निवर्तकताया लोकसि- द्धत्वान्नानुपपत्तिः । यत्तु प्रकाशप्रसरकाराणाम्-भाषाप्रबन्धजन्यज्ञानान्मोक्ष- स्येष्टत्वादित्यादिशङ्का गुरूपसत्त्या वैयर्थ्यापत्तिरित्यादि समा धानं च तदुभयमनुक्तोपालम्भनमेव। यथा च रूप्यस्य मिथ्या-

उर्द्वतसिद्धयादौ विस्तृतमिति मिथ्यापदार्थासत्त्वं सिद्धवत्कृत्य प्रकाशप्रसरकृतानि यानि दूषणानि तान्यवि न गणनीयानि। एतेन-अद्वतिनां मतेऽध्यासासम्भवेन प्रपश्चमिथ्यात्वास- म्भवात्, "नेह नानाऽस्ती" त्यादीनामर्थान्तरपरत्वात्, "असत्यम- प्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरमि"ति जगन्मिथ्यात्वनिन्दाश्रवणाच्चा- द्वै तमतमत्यन्तमवहेयमिति मरडनोक्तमप्यप्रसक्तमाशामोद्कमात्र

(३) विशिष्टतात्तिव काभेदनिरासः ३७ ख्ेति न वयं पिष्टपेषणेन तन्निरासार्थमत्र प्रवर्तामहे। न हि केवल प्रतिज्ञा मात्रेप्याद्वैतमतासाङत्यं मएडनकारादिकृतं अचञ्चलचित्ता- नामिमन्द्बुद्धीनां वा विश्वसनीयं भवतीत्यलमप्रस्तुतविषयचि- न्तनेन ॥। तथाच ब्रह्मसाक्षात्कारनिवर्त्यस्य बन्धस्य सेतुनाश्य पापविलक्षणस्य मिथ्यात्वं विना न ब्रह्मसाक्षात्कार फलता सम्भव तीति प्रयोजनार्थमप्यध्यासवर्णनमपेक्षितमेवेति सिद्धम्॥३॥

(४) श्रीमध्वसंमत-जिज्ञासाधिकरणशरीरानुपपत्तिः॥ यच्चन्द्रिकायां स्वसिद्धान्तानुगुणं जिज्ञासाधिकरणशरीरं प्रदर्शितम्। तद्यथा-विषयत्वेनाभिमतं ब्रह्म न जीवचैतन्या- द्विन्म्। नापि सविशेषम् ; वेदान्तैरुपक्रमादिभिरखंडप्रत्यगा- त्ममात्रस्वरूपबोधनात्, तस्य चाहमिति भासमानत्वात्-इति पूर्वपक्षः। सिद्धान्तस्तु-ब्रह्मशब्दोक्तगुणपूर्तितदभावाभ्यां जीव- ब्रह्मणोर्भिन्नत्वावगमेन ब्रह्मरायहंप्रत्ययविषयत्वाभावेन विषयत्वं सम्भवति-इति। अत्र खराडनकारा वर्णयन्ति- "तत्राद्वैतस्य सिद्धत्वे न वेदान्तस्य गोचरः । सिद्धोऽपि यदि वेदान्तगोवरस्तर्हि गोचरः॥ विचारस्य कर्थ न स्यात्? अद्वैते न च सिदधता। नितान्तं तु विचारस्य गोचरः स्याद्यथायथम्। अद्वैतवाश्यनिचय:, कर्मशेषो भवेत्तदा। निष्प्रत्यू हैर्मेंदवाक्यस्तदा भेद: सुनिष्ठितः ॥इति॥ अयमाशय :- यदि हि वेदान्तानामहमनुभवावगतसिद्ध चैतन्यमात्रपरत्वं पूर्वपक्षे विवक्षितम, तर्हि तद्विषयत्वेन वेदान्ता- नामधिगतार्थविषयत्वेन चन्द्रिका कारादिप्रमाणभू तब्रह्मतर्काव गतवेदान्तप्रमाण्यं बाधितं भवेत्। अथ यदि वेदान्तानां निर्णो- तार्थविषयकतयाऽनुवाद्कत्वेऽपि वायुक्षेपिष्ठादिवाक्यवद्विद्वद्वा- क्यवञ्च श्र तित्वेनाद्ृष्टार्थजपादिनापि सार्थक्यसम्भवात्तच्च-

३६

न्दिरिकोक्तरीत्या सह्यम, तर्हि कथं न पौरुषेयस्य विचारस्याप्यनु- बादकत्वं सह्य स्वादिति पर्यनुयोगो ह्यत्रासमाधेयः समापतति। तटुक्म्- "आत्मा ब्रह्म त्यधीतः श् तिशिखरशतैनिर्विशष्श्च सर्वैः किं तत्र स्वप्रकाशे गुणलवरहिते वस्तु शास्त्र ण चिन्त्यम् ? इत्याक्षेणे गुरूणां नतिनुतिविषये स्वाप्रणाम्यत्ववाद्ः। श्र त्यन्तानां निरुप्य: स यदि जडमते, केन शास्त्र्यः सन स्यात्" ।इति॥ एतेन-" विचारशास्त्राप्रामास्यवादो गुरुनतिविषयस्थ शिष्यनत्यविषयत्ववादमनुकरोति" इति कस्य चिन्मूर्खस्य प्रल- पितमनुक्तोपालम्भनमेव। न हि वेशन्तानां चैतन्यबोधकत्वेऽ व्यनधिगतार्थत्वेन प्रामाण्यं विचारशास्त्रस्य चाधिगतार्थत्वेना- प्रामाण्यं वदामः, किन्तु वेशन्तानां विचारशास्त्रस्य चाधिग- तार्थत्वेन प्रेक्षावद्नुपावेयत्वमेवे" ति चन्द्रिकाप्रकाशवाक्यं प्रकाशप्रसरकाराणां तदनुवाद्ध्-परास्तम; उभयोरपि समान चीगक्षेमत्व एकस्यानुवाद्कत्वं सह्यमन्यस्य न तत्सह्यमिति कल्पनाया अनुचितत्वात्। वस्तुतस्तु-अद्वैतस्य सिद्धत्वमेव प्रमाणान्तरेण नास्ति। न ह्यहमनुमचे शुद्धचेतन्यं भासत इति पूर्वमेव निरूपितम। प्रमा- जान्तरवृत्तिविषयार्थबोधकं खलु वाक्यमनुवाद्कम्। न हि स्वरूप- चैतन्यमज्ञानावृतं भवन्मतरीत्या प्रमाणविषय इति सम्मतम्। अद्वैतरीत्या तु तत्प्रमाणवृत्तिविषयो भवितु यद्यपर्हति, तथाऽपि

४0 अद्वैतदीपिका

तद्विषयकप्रमाणविचारादित: पूर्व तस्य तरवं न सिद्धयतीत्यद्वे- तसिद्धत्वमित्यादि न सङ्गतमेव। एतेन-उपक्रमादि भिर्वेदान्तैरवगतं सिद्धचैतन्यमिति चन्द्रि- कापि-परास्ता, उपक्रमादिभिर द्वैतनिर्णयो नाम न्यायानुसन्धा- नात्मकविचारनिर्णीतोऽद्वैत इत्येव फलति। सच शास्त्रारम्भ विना न सेतस्यतीति विचारशास्त्रानारम्भणीयतावादोऽनुपपत्र एव। तटुक्तम्- "श्रु त्यन्तानामखण्डं विषय इति हि ते केन बोद्धव्यमेतत् न्यायस्तादर्थ्यमेषां घटयदतिदृढ़ैः शास्त्रमेकं न चेत्स्यात्। तश्चेदङ्गीक्रियेत प्रतिहृतविषयप्रत्यगात्मेकनिष्ठं कस्यानारम्मसिद्धये स भवतु भवतः पूर्वपक्षप्रयासः" ॥इति॥ एतेन-युक्तयसहमप्यद्वैतिभिः पूर्वपक्षितम्। न हि परेषां सिद्धान्तोऽस्मत्पूर्वपक्षत्वमपि नार्ह- तीति गुरुराजीयवाक्यं प्रकाशप्रसरकाराणं स्ववाक्यवढ गुरुरा- जीयनामानुललेखनेन तदनुवादश्च-परास्तः । नह्यद्वेतिन: सिद्धान्ते वेदान्तसाध्यस्य म्रत्यगभिन्ननिर्विशेष चैतन्यमात्रस्याहमनुभवसिद्धत्वसूरीकुर्वन्ति। अहंप्रत्ययस्य शरीराद्यनियततत्तत्पदार्थविषयकस्य पूतिकृष्माएडवदप्रामाराय- स्वीकारेण खलु तत्तिद्धान्तप्रवृत्तिरिति न परोक्षमिदं भामत्या- दिर्दार्शनाम्। एवंच-"अद्व तरीत्यायं पूर्वपक्षः" इत्यादिवाक्य- मपि-परास्तम्। यद्यद्व त्यभिमतमात्मस्वरूपमस्माभि: सप्रकाश: स्वविपयश्व

(४) श्रीमध्वसंमत-जिज्ञासाधिकरणशरीरानुपपत्तिः ४१

मामहं जानामीत्यनुभवानुसारेण स्वीक्रियत इति न दोष:, अद्वैतरीत्येति पदेन हि न सर्वाशेऽ्द्वतरीतिर्विवक्ष्यते, किन्तु वेदान्तानां चिन्मात्रपरत्व एव ; स्वप्रकाशसिद्धत्वोक्तिस्तु सिद्धा- न्तदिशेति चन्द्रिकाप्रकाशोकिरपि-परास्ता; अर्धजरतीयन्याया- अ्रवणस्थायोगात्। अत एव-"केचित्तु वेदमात्रस्य कार्यपरत्वान्न जीवादन्यद् ब्रह्मा- स्ति, जीवस्त्वसन्दिग्घ इति पूवपक्ष इत्याहुः, तनप्राभाकररीत्या पूर्वपक्षकरणे न्यायविवरण आत्मनः सप्रकाशत्वोक्तययोगात्, जीवस्य देहादिभिन्नत्वेन विचार्यत्वसम्भवे शास्त्रानारम्भासिद्धरि" ति भवदीयर्चान्द्रिका विवरणसमये गुरुराजीये-"न च-जीवव्य- तिरिक्त ब्रह्म नास्तीत्यत्रैव कार्यपरत्वरूपप्राभाकररीतिर्मयाSश्रीयते न तु सर्वा शेऽपीति-वाच्यम्; स्वप्रक्काशत्वांशेऽद्वैतरीतिः कार्य- परत्वे प्राभाकररीतिरित्यर्धजरतीयानुपपत्तेरिति भावः" इत्युक्ति रुपपदते। तथाब भवद्विरेव कुत्रचनार्धजरतीयन्यायस्याश्रयणां कुत्र चिच्च तद्दोषत्वस्वीकारश्च यत्क्रियते तदिदं नामन्दबुद्धीनां सन्तोषाधायकं भवेदिति हि सर्वसम्मतम्। तदि्दिं सिद्धम्-यदात्मनः स्वतः सिद्धत्वेऽषि प्रमाणसिद्धय- भावात्तत्सिद्धयविषयत्वाद्वा तत्प्रत्यायकानां वेदान्तानां प्रामासय- मेवोरीकर्तव्यमति तस्याहमनुभवाविषयविषयत्व एव सम्भवाद- द्रैतरीत्यनुसारेण पूर्वपक्षकरणमिदं सर्वथाऽसङ्गतमेव-इति। जिज्ञासाधिकरणं हि प्रत्यक्षप्रावल्यमङ्गीकृत्यैव नवृत्तमिति खल्वद्वैततिनां सम्प्रदायः । अत एव हि प्रत्यक्षस्यात्मविषयत्वमेव

४२ अद्वैतदीपिका

नास्तीति भामत्यादौ व्यक्तम्। व्यक्त चैतत् कल्पतर्वादाविति तत एव द्रष्ट्यम्। तथाचाहमनुभवविषरयवषयकत्वमेव वेदान्तानां न स्यात्। एतेन-"रतेनाक्षस्य प्रबलत्वात्तद्बाधिता चेदान्ता नाखएड- चैतन्यं वेद्येयुरिति निरस्तम्; अद्वैतरीत्येत्युक्तत्वात्। तन्मते तस्य दुर्बलत्वादिति-चन्द्रिकाप्रकाशवाक्यं प्रकाशनसरोद्तम्- अपास्तम् ! तथाच वेदान्तानामहमनुमवसिद्धात्मपरत्वमङ्गोकृत्य पूर्वपक्ष- प्रवृत्तिर्यदि भवता संमता स्यान्तर्हि तेषां प्राभाकररीत्या कर्मशे-

पूर्वपक्षे स्यादिति तेन निर्विशेषस्वरूपचैतन्यबोधनं वेदान्तानां न सिद्धयेदिति भेक्सत्यत्वमनिवारणीयमेव भवेदित्यद्वैतरीत्या पूर्व- पक्ष इति वादोऽसङत एव। एतेन- "अद्वैतवाक्यनिचय: कमशेषो सवेत्तदा। निष्प्रत्य हैर्मेदवाक्यस्तदा भेद: सुनिष्टितः "॥ इति ॥ वाक्यं तु स्त्रपरतिज्ञातपूर्व पक्षानुपपन्नत्वासाघकत्वाद्सम्बद्ध- अलपनमेवे"ति मरडनोक'-परास्तम्; उक्तरीत्या स्वमतिज्ञात- घूर्वपक्षानुपपन्नत्वसाधकत्वसम्सवात्। तथाचोक दूषणं खरडन- काराशयानवबोधविजुम्भितमेवेति सिद्धम्। यत्तु चन्द्रिकामरडने-"अस्मदीयपूवपक्षे ब्रह्मण एव विचा- रचिषयत्ववेदान्तविषयत्त्रयो: कथितत्वेनाई्वितस्य विच्ारविषयत्व-

(४) श्रीमध्वसंमत-जिज्ञासाधिकरणशरीरानुपपत्तिः ४३

णोक्त रस्मदीयपूर्वपक्षाज्ञानविज्ञम्भितत्वात्"-इत्युक्तम्, तत्तषामे- व तन्मतस्वरूपाज्ञानं गमयति। अद्वैतरीत्या खलु भवतां मते पूर्वपक्षः । अद्ध तमते च जीवत्रह्माभेद एव ब्रह्मपदार्थः। अत एव सवदीयचन्द्रिकागतस्य- "इह तु टीकायां न्यायविवरणोक्तव्रह्म- शब्दव्यावर्त्यपूर्वपक्षः"इति वाक्यस्य विवरणावसरे चन्द्रिका- प्रकाशे ... "अद्वतरीत्याऽभेद एव ब्रह्मशब्दव्यावर्त्य इति भावः" इति विवृतमुपपद्यते। यथा च वेदान्तानां तद्विचारस्य चोभयोरपि सिद्ध जीवब्रह्म क्यविषयत्वसम्भवस्तस्याहमनुभवाविषयत्वात्तथा पूर्वमेव विवेचितम्। एतेन-"किश्च एतदधिकरणपूर्वपक्षस्य वेदान्ताप्रमाण्यपर-

वेदान्तानां यदाशङ्कगितम्, तदिदं प्रत्यक्षस्येवानुमानस्याऽनियत- विषयत्वाभावं कृत्वैव, न तु प्रत्यक्षवदनुमानमीश्वर विषयेSप्रमाण- मिति कृत्वा। सम्मतं हि पूर्वोत्तरपक्षयोस्सयोरपि ब्रह्मणोऽनुमान- विषयत्वम। इयान् विशेष :- पूर्वपक्षेऽनुमानविषय विपया वेदान्ता:, सिद्धान्ते त्वागमचिषय विषयमनुमानमिति। यत्तु-परैः शुद्धचितः स्वध्यवहारनिर्वाहकत्वाङ्गीकारात् स्व- व्यवहारहेतुत्वस्यैव स्वविषयत्वरूपत्वात्तदरीत्या पूर्वपक्ष इति चन्द्रिकाप्रकाश उक्तम्, तस्यैव प्रकाशप्रसरेऽनुवादश्च कृतः, तदुभयं शुद्ध चैतन्यस्य प्रमाणान्तरानपेक्षत्वमेव गमयतीति प्रमाणान्तर-

अद्वैतदीपिका

विषयशुद्धविषयकत्वेन वेदान्तानुवादकत्वपूर्वपक्षस्याननुकूलमेवे- त्यत्र न विशयलेशोऽपीति विस्तरभयादुपरम्यते। एतेन सिद्धान्तोऽपि व्याख्यातः । उपक्रमादितात्पर्यग्राहकलि-

नां प्रत्यगभिन्नव्रह्मपरत्वं स्वीकृत्य कृतः पूर्व पक्षो हि न केवल- ब्रह्मशब्दार्थमात्रपर्यातुलोचनयाऽसङ्गतः स्यात्। पूर्वपक्षेऽषि हि ब्रह्मशब्दस्य "बृहत्वाद् ब्रह्मणत्वाञ्चात्मैत ब्रह्मति गीयते" इत्यादिस्मृसिद्ध एव खल्वर्थः स्वीकृतः। तथाच ब्रह्मशब्दस्याने-

कृतस्य पूर्वपक्षस्य निरासी हि सिद्धान्ताभिमतार्थ एव तात्पर्य- ग्राहकलिङ्गानि वर्तन्त इति निर्णयं विनान सम्भवति। एतेन-ब्रह्मशब्दस्य श्रुतित्वेन प्रवलत्वमिति प्रकाशतत्प्रसरा- द्यु कमपि-परास्तम् , तस्य पक्षद्वयसाधारण्यात्। अनेकार्थानां हि शब्दानामर्थविशेषे श्रतित्वमर्थान्तर नेति कल्पनायां हिन किमपि मानमस्ति । यत्तु न्यायामृतेऽद्व तवाक्यानां तदनुगुणोपक्रमादोनां च गत्यन्तरमुक्त न तटुक्तसिद्धान्तसमर्थनाय। न हि खएडनकारा: कुत्राऽपि भवदीयैरुपक्रमादीनां गत्यन्तरं नोक्तमिति मन्यन्ते, प्रकृते तदनुक्तिरुक्त सिद्धान्तस्य पौष्कल्यं विघटयतीति खलु ते मन्वते। एतेन-श्रुत्यन्तरगतनारायणादिपदान्यप्युपक्रमादिम्यः प्रव- लानीति प्रकाशप्रसरोक्तिरवि-परास्ता; तेषामपि पूर्वपक्षे जीवपरत्वाश्रयणात्। एवं च खण्डनोक्तरीत्या चन्द्रिकाकृतां पूर्वोत्तरपक्षौ नोपपत्राविति सिद्धम् ॥।४।।

(५)-(६) ॥ जिज्ञासाधिकरणस्याध्यायपादसङ्गत्युपपत्तिः॥ चन्द्रिकाकारा हि-यद्यप्येतदधिकरणाभावे शास्त्रस्येव तदेकदेशयोरध्यायपादयोरप्यारम्भासम्भवः, तथाऽवि सिद्धे शास्त्रारम्मे पुनरध्यायाद्यारम्भाक्षेपस्यानेनासमाधानाच्छास्त्रेणेव न ताभ्यामौपोद्ातिकी सद्गतिः। यद्ा "यथा तद्विजिज्ञासस्वेति

चाररूपेण शास्त्र णान्तर्भावलक्षणा सङ्गतिर्न तथाऽध्यायपादाभ्याम्: समन्ययतद्विशेषाप्रतिपादकत्वात्। यथोक्तम्-"सङ्गतिस्तावत्- द्विविधान्तर्भावलक्षणा Sनन्तर्लक्षणा चेति। अत एचोक्तं सुधायाम् "अत एवास्य न शास्त्रबहिर्भावः" इति। एतेन-प्रथमसूत्रस्य

इति कल्पतरूक्त-निरस्तम् ; द्वितीयाध्यायतो व्यावृत्तस्य शास्त्रसङ्गत्यतिरिक्तस्य प्रथमाध्यायादिना सङ्गतिविशेषस्यानुक्त- त्वाद्ध्यायपादपीठत्वमात्रस्यान्याय्यत्वात्। एतेन-श्रोतव्या- दिवाक्यानां स्वार्थे समन्वयस्य तद्द्वारेण विचार्यमाणवेदान्तवा- क्यानामपि ब्रह्मणि समन्वयस्य च निमित्तत्वादाद्यसूत्रं समन्वयेन सङ्गतमिति ववरणोक्त-निरस्तम्; तत्तद्वाक्यस्य स्वार्थे समन्वय प्रतिपादनमात्रेण समन्वायाध्यायसङ्गत्तौ तृतीयाध्यायादेरपि सम- न्वयसङ्गतिप्रसङ्गात्। विचार कर्तव्यतामुखेन ब्रह्मणि सन्वयनिमित्त त्वस्येवाविरीधादिनिमित्तत्वस्यापि सत्चेन द्वितीयादितो व्यावृ- तस्य सङ्गतिविशेषस्यासिद्धेश्च, पादसद्गत्यनुक्त श्चेति-निरू पयन्ति।

४६ अद्वैतदीपिका

अत्र कल्पतरूक्तिखएडनवाक्ये गुरुराजीय एवममिप्राय आवि- ष्कृत :- यत्समन्वयाद्यशेषविचारहेतुत्वं हि शास्त्रसङ्गतिः । यदि तदेवाध्यायपादयोरवि सङ्गतिः, तर्हि अध्यायपादयो: पृथा्ग्रहण मनपेक्षितम्। तथाच शास्त्रसङ्गतिरेव प्रथमसूत्रस्येत्यस्मदमिग्नायः एव पर्थवसानं कल्पतरुकाराणामपि फलति-इति। विवरणख- एडनवाक्ये त्वेवमाशयः प्रकाशित :- यदि प्रथमाध्यायार्थसमन्व- यनिमित्तत्वेन प्रथमाध्यायसङ्गतिः, तर्हि द्वितीयाध्यायार्थाविरोध निमित्तत्वेन द्वितीयाध्यायेनाऽपि सङ्गतिर्भवेदिति। अत्र खएडनकारा :- प्रथमाध्यायवत् द्वितीयाध्यायादिसङ्ग- तत्वादस्याधिरणस्य द्वितीयाध्याये सङ्कटनापत्तिरिति भवद- भिप्रायी वक्तव्यः। स चासदुतः; साधारणत्वेऽपि प्रथमातिक्रमे कारणाभावेन प्रथमाध्याय एव सङ्गत्या एतदधिकरणसङ्गटनस्य वक्तत्वादिति न कल्पतरूक्तमनुपपत्नमिति-मन्यन्ते। अत्रायमाशयः-"समन्त्रयाद्यशेषविचार हेतुत्वादि" ति कल्पतरुवाक्यस्य हि समन्वयात्मकविव्वारहेतुत्वात्तत्साधरण सर्वविचारार्थत्वाञ्चत्यर्थद्वये तात्पर्यमङ्गीकरणीयम्; अन्यथा समन्वयपदवैयथ्यात्। तथा चाशेषविचारहेतुत्वेन शास्त्रसङ्गतिः, समन्वयविचारहेतुत्वेन प्रथमाध्यायसङ्गतिश्च स्पष्ट भवति। अत्र च समन्वयपदेन समन्वयसामान्यस्येव प्रथमपादार्थस्पष्ट- ब्रह्मलिङ्गसमन्वयात्मकसमन्वयविशेषस्यापि ग्रहजात् प्रथमपाद- सङ्गतिरपि निरूपितैव भवति। तथा च समन्वयाद्यशेषविचार हेतुत्वादित्यनेन शास्त्रसङ्गत्य-

(५-(६) जिज्ञासाधिकर णस्याध्यायपादसङृत्युपर्प्ति: ४9

तिरिक्ताध्यायसङ्गतिरिव द्वितीय पादव्यावृत्तपादसङ्गतिरवि

यद्यपि शास्त्रसङ्गतिः प्रत्यध्यायसङ्गति बिना न सम्भवतीति येन निमित्तेन शास्रसङ्गतिस्तेन द्वितीयाध्यायादिनापि सङ्गति- संवेदेव, तथापि येन निमित्तेन प्रथमाध्यायसङ्गतिस्तेन द्वितीया ध्यायसङ्गतिर्न सम्भवतीति नानुपपन्रम्। अविरोधनिमित्तत्वेन द्वितीयाध्यायेनाऽपि सङ्गतिर्वर्तत इति चेदस्तु, किं नश्छिन्रम्। नन्धेवं सति द्वितीयाध्यायादौ सङ्कटनापत्तिरिति चेत्पथमा ध्यायेनाऽवि सङ्गतिसर्त्वेन प्रथमातिकमे कारणाभावेन "नैमि- त्तिके सति निमित्तानुसरणं न तु निमित्तमस्तीति नैमित्तिकारोप: इति न्यायेन चोक्तशङ्का डि नात्रावतरतीति। एतेन-तय्सारम्: भावानवबोधात्। तथाहि समन्वयाद्य-

विशेषस्यानुक्तत्वाचति प्रकाशप्रसरोक्त-अपास्तम्।उक्तकल्पत- रुवावयाथनवबोधबिलसिता हीय चन्द्रिकाकृतां तदनुसारिणां चाशङ्का। एतेन-शास्त्र' प्रत्यस्याधिकरणस्य सङ्गत्युक्तयोपोद्वातसङ्गते-

नार्थत्याभावेन तस्याध्यायपादासङतित्वमित्याद्यु क्मू-परास्तम्ः अनुक्तोपालम्भनत्वाच्च।

४८ अद्वैतदीपिका

एतेन-चन्द्रिकाऊृतां विवरणखण्डनमवि-परास्तम्; "ओर तव्यादिवाक्यानां स्वार्थे समन्वयद्वारेण विचार्यमाणवेदान्तवाक्या- नां ब्रह्मणि समन्वयनिमित्तत्वात् समन्वये च सम्बन्धः" इति खलु विवरणकृतां वाक्यम्, न तु चद्रिकानूदितरीत्या "श्रोतव्यादिया- क्यानां स्वार्थे समन्वयस्य तद्द्वारेण विचार्यमाणवाक्याना ब्रह्मणि समन्वयस्य च निमित्तत्वादि"ति चशव्घटितम्। तथा- च वेदान्तानां ब्रह्मणि स्वार्थसमन्वयद्वारकसमन्वयप्रतिपादनरूप-

समर्थनास्तत्पर द्वितीयाध्यायतश्च व्यावृत्तस्यैवात्र निरूपणं वर्तते, न ततोऽव्यावृत्तस्थ । अत्रापि समन्वयप्दं तद्विशेषपरसपीति पाद्सङ्गत्यनुक्तिरवि परास्ता।

परत्वाभावेन तदधिकरणानां समन्वयसङ्गतत्वाभांवादित्यादि

यन्तु प्रकाशप्रसरे-चन्द्रिकानूदितविवरणवाक्ये चशन्द्श्र- चणातसमन्वयद्वयस्य हेतुहेतुमद्वावाभावेन स्वार्थसमन्वयहेतुत्वमा- स्य समन्वयाध्यायसङ्गतिविशेषतया न तस्याध्यायान्तराद्वया- वृत्तिरित्याद्यु कम्, तत् पूर्व मेव चन्द्रिकायां यथावद्धिवरणवा- क्याननुवादप्रतिपादनाद्विवरणवाक्ये चशव्दाभावात्पाठविशेष- मर्थवशेषं च परिकत्प्योच्छृङ्गलस्य मतविशेषखण्डनस्य चानाद- रणीयत्वादकिश्चित्करम्। एवं चात्राप्यनुक्तोपालम्भनमेवेति सिद्धम्।

(५)-(६) जिज्ञासाधिकरणस्वाध्यायपादसङ्गत्युपपत्ति: ४६ जिज्ञासाधिकरणं हि स्वविषयश्रोतव्यादिवाक्यस्य प्रत्यग- मिन्नब्रह्मसमन्वयद्वारकं सर्वेषां वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयं प्रति निमित्तमेवेति नात्र सङ्गत्यनन्व्रयः । एतेन-आद्यसुत्रस्य विचारकर्तव्यताद्वारेणैव समन्वयहेतुत्वा दुक्तविवरणवाक्ये साक्षान्निमित्तत्वविवक्षायां समन्वयाध्याय- सङ्गतिरपि न स्यादिति प्रकाशप्रसरोक्तमपि-परास्तम ; अनुक्तो- पालम्भनत्वात्। भवद्रमिमतपाठस्याप्रमाणिकत्वाच्च। यत्तु चन्द्रिकायाम्-"शास्त्रेणेव न ताभ्यामौपोद्धातिकी स- दतिरि" त्युक्तम्, नैतदस्मत्प्रतिकूलम्। न हि वयमवि औपोद्धा- तिकीमध्यायपादसङ्गति वदामः । यथा च प्रथमपादे स्पषब्रह्मलि- इविचार एव, तथोत्तरत्राऽनन्दमयाधिकरणे स्फुटीकरिष्याम इति न काप्यापत्ति: प्रकाशप्रसरापादिताSत्र समुन्मिषति। एतेन-स्व्रार्थसमन्व्रयमात्रस्य सङ्गतित्वभ्रमेण मण्डनकारो- कान्यपि वाक्यानि-परास्तानि। श्रोतव्यादिवाक्येषि ह्यात्मपद- स्य प्रत्यगमिन्नव्रह्मपरत्वप्रतिपादनात्तत्र जीवधर्मतयाSप्रतीयमा- नविचार्यत्वादिधर्मरूपलिङ्गस्य स्पश्ब्रह्मलिद्गताप्रयोजकत्वाच्चेति सर्वं सुस्थम् ॥६।

(७)(१२)(३०)(३१) विवरणरीत्या विचारानारभ्यत्वोपपत्तिः॥ यत्तु चन्द्रिकायाम्-जिज्ञासाया अनासम्यत्वेऽपि विवरणो- करीत्या जिज्ञासापदलक्ष्यार्थविचारस्यारभ्यत्वसम्भवः- इत्युक्तम्, तत्र खएडनकारा :- लक्ष्यार्थस्याSडरभ्यत्वेऽपि शक्या- र्थमादायैवानारभ्यत्वोक्त रिति-वर्णयन्ति। प्रकाशप्रसरकारास्तु-भामतीमते जिज्ञासाशवदरस्य विवार- लक्षकताया दूघितत्वेन तन्मतरीत्योक्तभाप्यास्याबाधितार्थत्वे- वि विवरणमते विवारलक्षकत्वेन स्वार्थपरत्वाभावाद्दारभ्यत्व सम्भवेन तन्मतस्योद्वाष्यत्वादिकं स्यादित्यत्रैव ग्रन्थकृतां तात्प- र्यम्। अत एवोक्तम्-"विवरणरीत्य" ति-इति वर्णयन्ति। चन्द्रिकामएडनकारा अपि-प्रकृते विघरणरीत्या जिज्ञसाप- दलक्ष्य विचारे आरभ्यत्वान्वययोग्यतायाः सम्भवात्-"त्रमजि- ज्ञासाया अनधिकार्यत्वादि" ति शाङ्करभाष्यस्य विवरणव्याख्या नरीत्याऽयुक्तताया अपरिहारादिति अन्धेन प्रकाशप्रसराभिप्राय- मेव शब्दान्तरेण-विवेचयन्ति। वयं तु-भामतीमत इव विवरणमतेऽपि जिज्ञासापदेन लक्ष- णया विचाराविवक्षामेव पञ्चपादिकाविवरणादिग्रन्थतोऽयगच्छन्त- श्रन्द्रिकाकृतां तदनुसारिणां मरडनकारादीनां च विवरणग्रन्थतद् र्थाद्यज्ञानमेव विशद्यन्तो वियरणरीत्वाऽवि जिज्ञासाया अनारस्य- त्वमुपपन्नमेव जानीमः । पश्चपादिकार्यां हि-"ब्रह्मजिज्ञासाया अनधिकार्यत्वादिति

(७)(१२)(३०)(३१) विवरणरीत्या विचारानारभ्यत्वोपपत्ति: ५१ भाष्यम, तज्िज्ञासाशन्दस्यावयवार्थेनार्थवरवे युज्यते। अधिक्रि- यायोग्यस्य ब्रह्मणस्तत्ज्ञानस्य वा प्राधान्येनानिर्देशात्प्रधानस्य चेच्छाया अनधिकार्यत्वात्। (ननु) अयं तु जिज्ञासाशब्दो विचार- वचनो मीमांलापरपर्यायः प्रयुक्तोऽभियुक्त :- "इदमतो जिज्ञासन्त इदमतो जिज्ञास्यमि" ति। धर्ममीमांसाभाध्यकारोऽपि सङ्कातमेव प्रयुङ्क्े-"धर्म जिज्ञासितुमिच्छेदि" ति। अतः सङ्कातस्यार्थव- स्वादधिकार्यता युज्यते। शास्त्रवचनो हि जिज्ञासाशब्दः।तेन ब्रह्मजिज्ञासाऽधिकृता वेदितव्येति। उच्यते-नायं जिज्ञासाशब्दः परित्यक्तावयवार्थः केवलमीमां- सापरपर्यायः प्रयुज्यमानो दृश्यते, नावि स्मरणमस्ति। नवाव- यवार्थेनार्थवत्वे समुदायस्यार्थान्तरकल्पना युक्ता। ननु न वयं क- ल्पयाम:, दर्शितः शिष्टप्रयोगः, न; तस्यान्यथासिद्धत्वात् ! कथ-

त्यादिसन्दर्भेण भामतीमत इव स्वमतेऽपि जिज्ञासापदेन विवारो न लक्ष्यत इति निरूपयन्तीति सर्वविदितमिदम् विवरणकारा अपि-"ननु जिज्ञासाशबदस्य विचारे रूढस्य कथमवयवार्थेनार्थवर्वमापाद्यते ? रूढिर्हि योगमपहरतीति न्याया- दित्याक्षिपति-"अयं तु जिज्ञासाशब्दो विचारवचनः" इत्यारभ्य "उच्यते" इत्यतः प्राक्तनेन। उच्यते नायं जिज्ञासाशन्द इत्यादि: परिहारः। ......... तस्मात् कुससामर्थ्यादेव प्रयोगप्रतिपत्तिसम्भवे न शक्तयन्तरकल्पनेत्याह-नायं जिज्ञासाशब्द इति" इत्यादिग्रन्थेन जिज्ञासानधिकार्य तामेव-समर्थयन्ति।

५२ अद्वैतदीपिका

तथाच भामतीविवरणमतयोर्जिज्ञासाशब्दार्थविषये विशेषस्यैवाभा- वात् यदि भामतीमतं नोद्धाष्यमिति चन्द्रिकाकतां तदनुसारिणां च सम्मतम्, तर्ह्म कामैरपि तैर्विवरणव्याख्थानमपि जिज्ञासाशब्दविषयं

नुक्तोपालम्भनमेव। एतेन-यत्तु पक्चपादीविवरणयोरुक्तम-"अवयवशक्तया ज्ञाने- च्छावाचिनो जिज्ञासाशब्दस्य विचारलक्षणया प्रयोगप्रत्यययो रुपपत्तीन शक्तयन्तरकल्पनमिति जिज्ञासाशब्दो विचारे लाक्षणिको न रूढः-इति, इत्यनुवादोऽपि चन्द्रिकाकृतां परास्त: । न हि विवरणमते जिज्ञासाशब्दो विचारलाक्षणिक इति वि- ये प्रमाणमस्ति। अन्यथा-"एतेन-जिज्ञासाशब्दवाच्ययेच्छया- Sक्षितो विचार इह विधीयत इति विवरणाभिग्रेतं मतं-निरस्तम; विचाराक्षेपस्य भामतीमतनिरासावसरे करिष्यमाणत्वादि"ति च- न्द्रिका कृतामनुवादोऽसुपपत्रः स्थान्। अनेन ह्यनुवादेन विचारस्य जिज्ञासया भामतीमत इत वि- वरणमतेऽप्याक्षेप एव न लक्षणेति स्पष्टमवगम्यते। अन्यथा भाम- तीमतेऽपि विचारलाक्षणिकता कथं न स्यात्? यत्तु चन्द्रिकायां-"जिज्ञासाशब्दस्यावयवशक्तया ज्ञानेच्छापरस्य विचारे लक्षणेति पश्चपादिकाविवरणोक्तमयुक्तम ; रूढयैव विचार बोधनसम्भवादि"-त्युक्तम, तदिदं वृद्धव्यवहारेडभिधानामिधे- यव्यतिरिक्तमनपेक्ष्य प्रयोगसामर्थ्याद्खएडाभिधानसम्बन्वस्यैव

(७)(१२)(३०)(३१) विवरणरीत्या विचारानाराभ्यत्वोपपत्तिः ५३

रूढित्वात्, एकस्यैव शब्दस्यार्थान्तर रूढस्यार्थान्तरे योगवृत्ति- सम्भव एव रूठिर्योगमपहरतीति न्यायप्रसरात्कोशादौ जिज्ञासा- शब्दस्य विचारार्थत्वाननुशासनात्, विचारसाध्यज्ञानविषयेच्छा- या विचारर्घाटतत्वेन कुत्र कुत्र चन मोमांसादौ तच्छब्दप्रयोगस्या जहल्लक्षणयाऽप्युपपत्तेः, बुभूत्सापदजिज्ञासापदयीः केवलज्ञाने- च्छापरत्वविचारसाध्यज्ञानेच्छापरत्वाम्यां विशेषात, इच्छाप्रतीति विना जिज्ञासाशब्दार्थाबोधाच्च, चिन्त्योपपत्तिकमिति विवरणा- दिदर्शिनां विशदमेव। न हि जिज्ञासाशव्दस्य विचाररूढ्यकल्पनेन काऽपि क्षतिः। तथाच प्रकाशप्रसरकाराणां मएडनकाराणा च चन्द्रिकोक्तजि- ज्ञासाशब्दविचाररूढत्वव्यवस्थापनमसङ्गतमेव। तथाच विचारा- रभ्यतया जिज्ञासासूत्रार्थवर्णनं न सम्भवतीति भगवत्पादभाष्यं नानुपपत्रम्। न हि वयं मतद्वयेऽपि विचारकर्तव्यतापरतयोक्तसूत्र व्यानक्ष्म- हे। "आर्थिके चास्मिन्नये कर्तव्यपदाध्याहार" इति कल्पतरुवा- क्यं हि पार्ष्ठि कबोध एव विचारविवक्षां गमयति। अतएव तदन- न्तरमेव-"श्रौतस्तु मुमुक्षानन्तरं ब्रह्मज्ञानेच्छा भवितु' युक्ता" इति वाक्यं कल्पतरुकाराणासुपपद्यते। एवं च जिज्ञासापदार्थघटकविचाराभिप्रायं कर्तव्यपदाध्याहा- रादिकमित्यत्रव तात्पर्यात्तस्य शब्दतोऽप्रधानस्य वाक्पर्थान्व- यायोग्यत्वस्य भामत्यादिषु व्यवस्थापनात् "ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्या" इति भाष्यस्यावि फलितार्थकथनपरत्वस्यैव एभामत्यादिसम्मतत्वा

अद्वैतदोपिका

त्युक्तमि" ति चन्द्रिकाकृतामनुवादो मएडनकारादोनां तदनुसर- णं चाप्रामाणिकमेव। पार्ष्ठिकबीधविषय विचारे खलु कर्तव्यपदाध्याहार: न सौ तश्रौतार्थ इति भामतीमतेऽप्याक्षिपविचारस्याध्याहृतकर्तव्यपदा-

जिज्ञासालाक्षणिकतासमर्थनायास इति चन्द्रिकाकृतां तदनुसारि- णां व कल्पनाप्यनवसरेव। न हि भामतीकारास्तदनुसारिणोन्य

मन्यन्त। रतेन-"अध्याहृतकर्तव्यपदस्य भामतीमत गाक्षितविचारा

दि चन्द्रिकाकृतां वाक्यम्, "मामतीमते जिज्ञासाशव्दस्येच्छावा- चित्वेऽप्यार्थिकार्थेन विचारण कर्तव्यपदस्येव श्रुतस्याधिकारा- र्थारथशब्दस्याप्यन्वयोऽस्तु, न चार्थिकार्थेनाध्याहृतस्यैवान्वय इत्यत्र नियामकमस्ति, "सौर्य चरु निर्वपेदि" त्यादौ द्रव्यदेवताक्षि- सयागेनाऽपि श्रुतविधिप्रत्ययान्वयदर्शनात्" इति प्रकाशप्रसरो- क्तम्, "जिज्ञा साक्षिप विचारेऽध्याहतकर्तव्य पदस्येवाधिकारार्थारथ- शब्दस्याप्यन्वयसम्भवादथशब्दस्याधिकारार्थत्वाभावे जिज्ञासाया अनारभ्यत्वोक्त रप्योजकत्वादथशब्दस्याधिकारार्थत्वाभावासिद्धि- रित्येव चन्द्रिकाकृतामभिप्रेतत्वेन तैराक्षिप्तविचारेऽन्वयस्याना- पादितत्वादि" त्यादि चन्द्रिकामएडनोक्त' च-परास्तम् ।

(७)(१२)(३०)(३१) विवरणरीत्या विचारानाराभ्यत्वोपपत्तिः ५५ उक्तरी्ष्याऽध्याहतकर्तव्यपदस्य धौतजिज्ञासयाऽन्वयस्य तैर- व्यप्रतिपादनेन पार्ष्टिकबोधविषयविचारेणाधिकारार्थाथशव्द्दान्व यस्यास्मदनिष्टत्वाभावेन श्रौतजिज्ञासाया एवानारस्यत्वेना-

पाळम्भनत्वात्। "सौर्य चरु' निर्वपेदि" त्यादौ हि लक्षणया निर्वा- पपदस्य याग एवार्थ इति स न पार्ष्ठिकबोधविषय इति तस्य विचारव लक्षण्यमवचनसिद्धमित्याक्षिप्तानां श्र तपदार्थेनान्वये नैतदुदाहरणं भवितुमर्हति। न हि कुत्राप्याक्षितस्य श्रुतपदार्थे- नान्चयः सम्भवति। अन्यथा ह्य हादिलोपप्रसङ्गः। तटुक्तम्- "यश्चार्थादर्थो न स चोदनार्थः" इति॥ कर्तव्यपदार्थेनान्वीयमानं जिज्ञासापदमपि हि न शौतम्,कि- न्तु पार्ष्टिकबोधोपयोगितया कल्पितमनुषक्त वा पदान्तरमेव। यत्तु मराडनकारा :- विवरणरीत्या विचारस्यारभ्यत्वसम्भ - वनेत्यादि-वदन्ति, तद्विवरणार्थाज्ञानमूलमिति पूर्वमेव विवेचि- तम्। एतेन-ध् यमाणस्याथशब्दस्य श्रयमाणजिज्ञासापदेनान्वये सम्भवति तत्परित्यज्याऽSक्षित नान्वयाSSपादनस्थायुक्तत्वात्कर्त- व्यत्वस्य जिज्ञासायामन्वयायोग्यस्वाऽ5क्षिप्त विचारान्वयः स्वीकृत इति चन्द्रिकाखएडनवाक्यमप-व्याख्यातम्। अत्र हि श्रु तार्थे- नैवान्वयः, कर्तव्यपदार्थान्वयस्तु न श्रौतजिज्ञासयेत्येव विवक्षि- तमिति न दोषः । यथा तु जिज्ञासाशन्दस्य विचारे न रुढिस्तथा पूर्वमेच विवेचितम्।

अद्वैतदीपिका

यत्तु भामत्यां विचारकर्तव्यतापर पाष्ठि कबोधकल्पनम्, तस्या- यमाशयः-ब्रह्मजिज्ञासापदेन हि विचारसाध्यज्ञानविषयेच्छा- बोधनद्वारेष्यमाणब्रह्मसाक्षत्कारप्रयोजकश्रवणादिरवि सूच्यते । "आत्मा वाडरे द्रश्टव्यः श्रोतव्यः" इति वाक्यार्थसंग्रहरूपं खल्वा- दिमं सूत्रम्। अत्रच श्रवणादिमात्र ज्ञानपदेन यदि विवक्यते, तर्हि न फलस्वरूपादिग्रहणमिति प्रसक्तन्यूनतापरिहारार्थ ससा धनफलसंग्रहो ब्रह्मजिज्ञासापदेन कृतः। अत्र चात्मदर्शनस्य फलत्वं काम्यत्वं च सकलदुःखध्वंसरूपत्वेन सुखव्याप्यत्वेन सुखाभि व्यक्षकत्वेन वेति विवक्षा हि तदेव स्याद्यदि जिज्ञासापदेनावयवार्थः परिगृह्ते। व्यक्त चैतन्न्यायरत्ावल्याम्। अत्र च कृतिसाध्यानां ज्ञानेतर क्रियादीनामेव कर्तव्यत्वेनान्व- यस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात्साक्षात्कारेच्छासूत्रणं तत्साधनकर्तव्य- तापरत्वं विना न सम्भवतीति श्रौती जिज्ञासा तडटकविचारक- र्तव्यतापरं वाक्यान्तरमपेक्षत इति युक्त ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येति फलितार्थकथनम्। एतेन-"जिज्ञासाक्षिप्विचारस्य कर्तव्यपदार्थेनान्वय इति भामत्युक्तमपास्तम्, विचारे जिज्ञासापदशक्तिसम्भवेनाक्षेपोक्तय- योगात्, भवतीत्यध्याहारेऽनुवादत्वप्रसङ्गात्। भवद्रीत्या शक्तय- सम्भवेऽपि लाक्षणिकचिारविधिसम्भवे विचाराक्षेपोक्तययोगात्" इत्यादि चन्द्रिकोक्तदूषणान्यत्रानवसराणीति-सूचितम्। न हि. जिज्ञासापदं विचार रूढमिति बहु विवेचितमन्यत्र। यत्तु भवतीत्यध्याहारे सूत्रानुवादत्वप्रसङ्ग इत्युक्तम्, तत्रेदं

(७)(१२ (३०)(३१) विवर णरीत्या विचारनारम्यत्वोपपत्ति: ५७

वक्तव्यम्-यच्छुतिसिद्धार्थबोधकत्वेनानुवादत्वं सूत्राणां सर्व- सम्मतमेव। न हि प्रमाणान्तरेणानवधाननिवृत्तिप्रयोजना ब्रह्म- जिज्ञासा प्राप्ता। भामतीमते हि स्वाभाविकविषयाभिमुखप्रव्ृ- त्तिविमुखीकरणार्थानि खलु श्रोतव्यादिवाक्यानीति नान्तरेण श्रुतिसूत्र विचाराऽवधानपर्यवसान सम्भवति। यत्तु लाक्षणिकस्य विचारस्य सम्मव इत्युक्तम्, तदिंदं न भामतीसम्मतम्। भामतीकारा हि तद्विजिज्ञासस्वेत्यादीना मविधित्वमेवोरीकुर्वन्ति। यद्यपि भामत्यामध्ययनविध्याक्षितो विचारस्तथाऽपि तद्विजिज्ञासस्वेत्यादि न विधिरवेत्यनवधाननि- वृत्तयर्थत्वं नासिद्धम्। एतेन-जिज्ञासासूत्रोक्तविचारस्य शास्त्रारम्भोपयुक्तस्य वेदार्थ- निर्णायकन्यायातुसन्धानरूपत्वेन तस्य भामतीमतेऽध्ययनविध्या- क्षितस्यासम्भावनादिनिवर्तकतया भावन्मतसिद्वत्वादनवधान- निवृत्तयर्थत्वोक्ति: स्वसिद्धान्ताबोधविलसितैवेति प्रकाशप्रसरोक्तम्- परास्तम्। ब्रह्म जिज्ञासासूत्र तद्विषयवाक्यसिद्धविचारनिरूपणस्यैव युक्त- त्वेन तस्य च समन्वयसूत्र भाष्यकारैःस्पष्टमेवानवधाननिवृत्त्यर्थ- त्वव्यवस्थापनेन च खएडनकारा न स्वसिद्धान्तानभिज्ञा इति निवेदयामः। न हि भामतीकाराः ज्ञानविधिमत्राङ्गीकुर्वन्ति। यदत्र प्रकाशप्रसरे ज्ञानविधिसमर्थनेन ता्िधिर्भामतीमतेऽप्यङ्गी- कारयिप्यत इत्युक्तम, तदिदं भामतीकार-श्रीवाचस्पतिस्वरूपा- ज्ञानमूलमेव। न हि भवन्तो भवदन्तेवासिनो भवदाश्रया इव च

५८ अद्वैतदीपिका

भामतीकारा अस्वतन्त्रप्रज्ञाश्वञ्चलस्त्रभावा अन्धपरम्परागत- सिद्धान्तानुसारिण: साहसिक्का वेति सर्वविदितमिदम। यत्तु मएडने मएडपादिशब्दानां मएडपानकर्त्रादाववि प्रयोगा- पच्या जिज्ञासापदेन नावयवार्थविवक्षेत्युक्तम, तदिदं प्रोक्षय-

शैवालादौ तादापत्तिवारणसम्भवान्न तत्र योगरूढि: कल्पनीयेति निरूपणपूर्वकं भादृदीपिकायां सत्यवयवार्थे स एच ग्रहीतव्यः, योगाद्रूढिर्बलीय सीति न्यायस्तु कोशाद्नुशासितसथकारादिशव्द- चिषय इति व्यवस्थायनात्तनेव न्यायेन मएडपादीनामप्यन्यत्र प्रयोगादिवारणसम्भवादकिश्चित्करम् : अन्यथा प्रोक्षण्यधिक- रणविरोधापन्तेरिति न जिज्ञासाशव्दस्य मराडनाद्यु क्तरीत्याऽपि विचारे रूढिरङ्गीकर्तु युज्यते। यथाच विचार बिना तत्साध्य- ज्ञार्नवषयिणोच्छा न सम्भवति, तथाऽन्यत्र विव चितम्। एतेन-"कथं च विचार विनेच्छाया अनुपपत्तिः? येन विचा- राक्षेपकता ; न हि कारणस्य कार्य विनाऽनुपपत्तिः। तचेच्छा विचारसामग्री" इत्यादि मएडनोक्त'-परास्तम्। नहि वयमिच्छां विचारसामग्रीं वदामः, येनोक्तदूषणमापर्तात, किन्तु या साक्षा- त्कारेच्छा सूत्रिता, सा हितस्य फलत्वं गमयति, फलं व ज्ञान साधनं विचारं विनाऽनुपपन्नमिति तमाक्षिपतीति। "यत्तु न हि कारणस्य कार्यं विनाऽनुपपत्तिरि"तयुक्तम्, तन्र यदि विचार: कारणमिच्छा फलमिति विवक्षितम, तर्ह्यस- म्भवः। न हि विचारसाध्या ब्रह्मज्ञानेच्छा। ब्रह्मज्ञानं खलु

(७)(१२)(३०)(३१) विवरणरीत्या विचारानारभ्यत्वोपपत्ति: ५६

विचारसाध्यम्। यथाच सूत्रेणेच्छाया एव बोधनेऽपि विषयादि- सम्भवस्तथा भामत्यादौ व्यक्तम्। ब्रह्मज्ञानेच्छासूत्रणेन हिनैता- वताऽपि ब्रह्मज्ञान सम्पन्नम, सिद्ध इच्छानुदयादित्यादिप्रकारे- व्ाहमनुभवे शुद्धं न प्रकाशत इति सन्दिग्धमात्मस्वरूप िषय :: इष्यमाणं ब्रह्मज्ञानं फलमिति च विषयप्रयोजने सूच्येते। एतेन-"न च सर्वजनीनाहमनुभवसिद्ध आत्मा सन्दिग्धी वा सप्रयोजनो वा" इत्यादि भामतीवाक्यमपि-व्याख्यातम्। तथाच पार्षटि कबोध विषयस्याऽपि विचारस्य श्ौताथशब्दार्थेनान्व- यासम्भवात्, जिज्ञासाशव्देन शक्तया लक्षणया वा विचाराग्रह- णमत्र न कथमपि दुष्टमिति सिद्धम्। यन्तु आक्षितार्थपिक्षया लाक्षणिकार्थस्य मुख्यत्वाद्विचार- लाक्षणिकत्वोक्तयसम्भवादित्युक्तिर्सङ्गतेति प्रकाशप्रसर उक्तम्, तदिदं प्राथमिकबोधे विचारविषयताया अनङ्गीकारादनवसरमेवेति विस्तरभयादुपरम्यते॥ 9-२०-३०-३॥

६२ अद्वैतदीपिका

चन्द्रिकोक्तमसङ्गतम्, वाक्यार्थानन्वितस्यपि घटरूपपदार्थस्य पदार्थत्वसम्प्रतिपत्त्याऽन्योन्याश्रयाभावादित्युक्तमपि चन्द्रिका- खरडनकृतामेतेन-व्याख्यातम ; पूर्वोक्तरीत्या भामत्यां सम- न्वयाभावेSपदार्थ त्वहेतुविषय निरूपणार्थ® कल्प्यस्य प्रथमार्थस्य ग्रहणे तत्र दोषवर्णनेनैव द्वितीयार्थानुन्मेषणेनाऽन्योन्याश्रयनिरासी भवतीत्यमिप्रायेण तथाऽनुवादात्। एवं च चन्द्रिकाकाराणामुक्त- विधं भामतीदूषणमनुक्तोपालम्सनमेव ।

न्द्रिकाशयानभिज्ञतादूषणं यत्कृतं तत्परस्मिअ्नवकाशं पिशाचव- र्स्वस्मिन्नेव विश्राम्यतोति सूचितम्। सथाच भामतीपूर्वापर सन्दर्भादयनालोचनेन चन्द्रिकाकाराणं तदनुसारिणों वा स्वान्ते- वासिव्यामोहनमिदं "स्वयं नष्टः परात्राशयितु प्रवृत्त" इति न्यायमेवानुकरोतीत्यलं दुर्बलविशसनेनेति शिवम् ॥८॥

(६) विवरणमतरीत्या पूर्वोक्तमाष्योपपत्तिः ॥ यत्तु मङ्गलस्य च वाक्यार्थे समन्वायाभवादिति भा्ष्य विवरणकारै :- "न तावजिज्ञासायां मङ्गलं कर्त्रादिसम्बन्धेन वैयधिकरण्येनान्धेति, नापि सामानाधिकरण्येन जिज्ञासा मङ्गल मिति, अर्थवादत्वप्रसङ्गात्"-इति विवृतम्, तदिदं चन्द्रिका- कारा :- भवत्पक्षे ईक्षतेर्नाश्दमितिवन्मङ्गलत्वाजिज्ञासा कर्तव्येति

अत्र च मङ्गलत्वाजिज्ञासा कर्तव्येति वाक्यार्थे श्रौतान्वयेऽपि कर्तव्यपदाध्याहरापत्ति: साध्यान्वयार्थ भवेत्, सिद्धान्ते तु ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येति फालितार्थकथनपरं पष्ठिकार्थनिरूपणपर वेति न कर्तव्यपदार्थस्य श्रौतार्थेनान्वयः। एतेन-आर्थिके चास्मिन्नर्थ कर्तव्यपदाध्याहार इति कल्पत- रुवाक्यमपि-व्याख्यातम्। सधूमो गिरिः साग्निकः इति वाक्ये साध्यवाचकमपि पदं वर्तत इति युक्त सधूमत्व्रादिति हेतुपरत्वम्। एनेन-ईक्षतेर्नाशब्दमित्यपि-व्याख्यातम्, तत्राऽपि नशन्देन साध्यसमर्पणात्। जिज्ञासा मङ्गलमित्यत्रतु न साध्यसमर्पर्क किमपि पदं वर्तते। तथाच साध्यासममिव्याहारस्थले सर्वत्र "औदुम्बरो यूपो भवती" त्यादाविवार्थवादत्वाङ्गीकारेण विध्यु न्नयनमेव कर्तव्यं स्यादिति हेतुत्वनान्वयोSत्रासङ्गत एव। वस्तुतस्तु-मङ्गलशबदस्य श्रयः परत्वस्यैव प्रचुरतपा दर्शना

अद्वैतदीपिका

द्वन्मते मङगलशव्दस्य मङलकरत्वलक्षणा समापदेत। अत एव भामत्यां मङ्गलहेतुत्वावित्येव विवरणं पूर्वपक्षे कृतम्, न तु मङलत्वादिति। नच भामत्या उक्तविधं विवरणमत्माक न ध्रड्टेयमति वाच्यम् ; भवदीयैश्चन्द्रिकामकाशकारैरेवात्र स्वमतोप- षम्भकतया "अत एव भामत्यां मङ्गलहेतुत्वाज्जिज्ञासा कर्तव्येति सुत्रार्थः सम्पद्यत इत्युक्तमि" त्यनुवादात्। किश्च नामतीकाराणां विवरणं यदि भवतां नादणीयम: तर्हि चन्द्रिकाकृतां मङ्गलत्वादिति विवरणमप्यस्माकमनादरणोय- मेव स्यात्। जिज्ञासा मङ्गलमिति विवरणवाक्ये तु मङगलपदं लक्षणयैत्र तद्धेतुपरं विवक्षितम् ; अर्थवादे लक्षणाया अदोपत्वात्। न विधौ परः शब्दार्थ इति हि न्यायः। तथाच विवरणकारादि- भिरेव जिज्ञासा मङ्गलमिति प्रयोगान्मङ्गलकरत्वे मङगलशब्दरस्य लक्षणा नाङ्गीकरणीयेति मएड नोक्तमपास्तम् । एतेन-जिज्ञासाया मङगलकरत्वेऽपि मङ्गलत्वामावेन तत्र

तम्; "कल्याणं मङ्गलं शुभमिति कोशो हि श्रेयःपरमेव मङ्गलप- दमनुशास्ति न तु तत्साधनपरमिति तदतुसारेण तत्साधनपरत्व कल्पनं तस्य प्रकाशप्रसरकाराणामनुपपत्रमेव। मङगलानां च मङ्गलमिति वाक्यं तु "एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ती" तिश्रुतिसिद्ध भगवतो निरतिशयसुख- रूपत्वमेव गमयतीति न किश्चिदनुपपत्रमद्वैतमते "मङ्गलस्य न् वाश्चार्थे सन्वयाभावादि"ति भाष्य इति सिद्धम्। ६।।

भामतीरीत्या पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्च फलत आनन्तर्याव्यतिरे- कादिति भाष्योपपत्तिः ।। "पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्च फलत आनन्तर्याव्यतिरेकादि" ति भगवत्पादीयं भाष्यम्; इदं हि भाष्यं-"पूर्वप्रकृतापेक्षोऽप्यथ- शब्द: कुत्र कुत्रचन दृश्यते, यथा-आत्मा नित्योऽथानित्य इत्यादौ "अथैध ज्योतिरथेष विश्वज्योतिरि" त्यादौ च। एतेन-पूर्वप्रकृता पेक्षोऽथशब्दः कुत्राऽपि न दृष्ट इति प्रकाशप्सरोक्तम्-अपा- स्तम्। उक्त' हि तन्त्रवार्तिके "अशैष ज्योतिरथैष विश्वज्योतिरि" त्यत्र संज्ञाधिकरणे पूर्वपक्षोपपादकयाऽथशव्दस्य पूर्वप्रकृतापे- क्षार्थत्वप्रति वार्तिकादिदर्शिनां न परोक्षमिदम्। तथा चात्रापि तदर्थत्वमथशब्दस्य भर्वत्विति-शङ्कानिवर्तनार्थ-प्रवृत्तम्। अत्रायं निष्कर्ष :- यत् आत्मा नित्योऽथानित्य इत्यादौ कल्पान्तरोपन्यासेन पूर्वप्रकृतापेक्षार्थोऽथशब्दः,,अथैष ज्योतिरि- त्याकौ कल्पान्तरानुपन्यासेनाSनन्तर्यार्थः स इति। तथाच कल्पान्तरानुपन्यासे पूर्वप्रकृतापेक्षत्वमथशब्दार्थ अनन्तर्यरूप एवेति पूर्वप्रकृतापेक्षार्थत्वमानन्तर्यार्थत्वमिति च कल्पान्तरानुपन्यासस्थलेऽनर्थान्तरमेव, कल्पान्तरोपन्यासे व न तदिति फलित :। जिज्ञासासूत्रे च यदि कल्पान्तरोपन्यासेनाथ- शब्दार्थविवक्षा, तर्हि नैतत्सम्भवति; अत्र कल्पान्तरानुपन्या- सादिति-"परमार्थतस्त्व" त्यादिना भामत्यां व्यक्तमेव निरूपितम्, पक्षान्तरे त्वनर्थान्तरत्वादिष्टापत्तिरिनि च तत्रैव निरूपितम्-

६६ अद्वैतदीपिका

"न-वयमानन्तर्यार्थतां व्यसनितया रोचयामहे, किन्तु जिज्ञासा- हेतुभूतपूर्वप्रकृतसिद्धये। साच पूर्वप्रकृतापेक्षत्वेऽप्यथशब्दस्य सिद्धयतीति व्यर्थ आनन्तर्यार्थत्वावधारणाग्रहोऽस्माकमि"ति ग्रंथेन। एवं च पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्चेति भाष्यस्यायमेवाशयः-यत् पूर्वप्रकृतापेक्षत्वेऽप्यथशब्दस्यानन्तर्यार्थत्व एव पर्यवसानात्, शब्दान्तरमात्रत्वाञ्च न प्रतिज्ञाहानिरिति। तदुक्तम्-"संज्ञाधि- करणे आनन्तर्यात्वमेव पूर्वपक्षे विवक्षितम्। आनन्तर्थं हि पूर्व- प्रकृतापेक्षमि" ति।

इत्यसांङ्गत्यापत्तिरिति चन्द्रिकोकि :- परास्ता। पूर्वोक्तरीत्या प्रतिज्ञाहान्यभावस्य भामत्यादिसूचितस्यानालोचन एव हीयमा- पत्ति: समुन्मिषति। न हि वयं कल्पान्तरोपन्यासेन जिज्ञासा- हेतुभूतस्य पूर्वप्रकृतस्य लाभ इति वदामः, न ह्यात्मा नित्योऽथा- नित्य इत्यादावनित्यत्वहेतुभूतं किमपि प्रकृतं, किन्तु कल्पान्त- रोपन्यासेनाथशब्दः पूर्वप्रकृतयत्किश्चिदपेक्षः कल्पान्तरानुपन्या- सेनापि स ताद्रशः । तत्र द्वितीये पूर्वप्रकृतं कदाचन हेतुभूतमपि भवति कदा चनाहेतुभूतमपि। यत्र तदहेतुभूतं तत्र न मुख्यार्थत्वं, यत्र तु तत् हेतुभूतं तत्र मुख्यार्थत्वमिति। आनन्तर्यार्थत्वपक्षेऽपि हि : अकारणानन्तर्यं कारणानन्तर्य चामुस्यं मुख्यं च गम्यत इति सर्वविदिर्तामदम्।

(१०) भामतीरीत्या पूर्वप्रकृता-भाष्योपपत्तिः

तथाच पूर्वप्रकृतापेक्षोऽथशब्द इति वदन्तं पूर्वपक्षिणं प्रतीद- मेव प्रष्टव्यम-किं यत्किश्चिदानन्तर्य विवक्षितमुत मुख्यमेव कारणानन्तर्यमिति। आद्य त्वसद्गतम्; तस्यानपेक्षितत्वात्, द्वितीये त्विष्टापत्तिरिति। एतद्विकल्पादिकं सर्व कल्पान्तरानु- पन्यासेन पूर्वप्रकृतापेक्षत्व एव। एवश्च कल्पान्तरानुपन्यास एव जिज्ञासाहेतुभूतपूर्वप्रक्ृ- तसिद्ध रभिप्रेतत्वेनात्रच कल्पान्तरानुपन्यासात् पूर्वप्रकृतविवे- काद्यानन्तर्य विवक्षितुं शक्यमेवेति नास्माकं किमप्यनिष्टमथश- वद्देन पूर्वप्रृतापेक्षत्व्रविवक्षयामपीत्येव भाष्यकाराशयः। एतेन-कल्पान्तरानुपन्यासेन जिज्ञासाहेतुभुतस्य पूर्वप्रकृतस्य लाभोऽष्यशक्य इति चन्द्रिकोक्तिरपि-परास्ता। अयं भाव :- पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्चेति भाष्यं हि कल्पान्तरा- नुपन्यासेन पूर्वप्रकृतापेक्षत्वमेवात्रोरीकर्तव्म्, तच्चानन्तर्यरूपमेवेति नास्मत्प्रतिज्ञाहानिरित्येवं परमेव। अतएव भामत्यां-कल्पान्त- रोपन्यासेन पूर्वप्क्वतापेक्षार्थत्वशङ्का "न वयमानन्तर्यार्थतामि" त्यादिना पूर्व प्रकृतापेक्षत्व इष्टापच्यापादनं "परमार्थतस्त्वत्यादिना कल्पान्तरानुपन्यासेन तदर्थनिरासः सर्वमुपपद्यते। तथाचेदं भाष्यं पूर्वप्रकृनापेक्षत्व्रमपि क्वचिदानन्तर्यरूपमेवेति बोधनार्थमेव प्रवृत्तमिति न प्रतिज्ञाहानिरिति सिद्धम्। एतेन-आनन्तर्यार्थ इति व्याख्यानपदस्य पूर्वप्रकृतापेक्षार्थ इति व्याख्यानपदापेक्षयाऽल्पाक्षरत्वत्तु तदानन्तर्यार्थः परिगृ- ह्यत इत्युक्त: सुसङ्गतत्वादिति चन्द्रिकाखडनवाक्यमपि-

६८ अद्वैतदीपिका

व्याख्यातम्। अनेन ग्रन्थेनानन्तर्यार्थ इत्येतद्विवरणे न क्लेशः, पूर्वप्रकृतापेक्ष इत्येतद्विवरणे तु महान्कलेशः स्यात्, यथा-अत्र कल्पान्तरोपन्यासेन तदर्थत्वं न विविक्षितं किन्तु तदनुपन्यासेना- नन्तर्यपर्यवसायितदर्थत्वमेवेति न प्रतिज्ञाहानिरिति विवक्ष्यते। यत्तु चन्द्रिकाखरडने-सूत्रे कल्पान्तरानुपन्यासेनेत्युक्तिरसङ्गता; वैदोपस्थापित जिज्ञासाहेतुभूत नित्या नित्यवस्तुविवेकादे: पूर्वप्रकृ- तस्य सर्वादित्युक्तम-तद्प्येतेन व्याख्यातम्। सूत्रे ह्यथशब्देन तदानन्तर्यमेव विवक्षणीयम्, यत् स्वविषयवाक्यत्वेनाभिमतवाक्य- समुदाये ब्रह्मजिज्ञासाहेतु: पूर्वप्रकृतम्। न हि सूत्रकारा: स्वतन्त्रं कमप्यर्थ प्रतिपाद्यन्ति, किन्तु श्रुतिसिद्धार्थमेव संगृह्गन्तीति हि साम्प्रदायिक: पन्थाः। तथाचैतत्सूत्रविषयवाक्यत्वेन "तद्यथेहेत्या" रस्य श्रीतव्य इत्यन्तस्य वाक्यसमुदायस्य विवक्षितत्वाद्विवेकाद्या- नन्तर्यमत्र विवक्षितुं शक्यमेवेति हि खएडनकाराणामाशयः। एतेन-कल्पान्तरोपन्यास एवाथशब्द: पूर्वप्रकृतापेक्ष इति भामत्याशय इति भ्रमेणात्र कल्पान्तरानुपन्यासात्तदर्थत्वमेव न सर्मवतीति भामत्याशयकल्पनेन व प्रकाशप्रसरकारैः मएडन- कारैश्र चन्द्रिकाखएडनखएडनमिदं तदाशयाज्ञाननिबन्धनमेव। कल्पान्तरोपन्यास एवाथशव्द: पूर्वप्रकृतापेक्ष इति भामतीतात्पर्ये हि न पूर्वप्रकृतापेक्षायाः पारिशेष्यादानन्तर्याव्यतिरेक इति तद्वाक्यमु- पपन्न' स्यात्। एतेन-कल्पान्तरोपन्या लाभावे व तत्तम्ब्रन्धिन्या: प्रकृतापे- झाया एवाभावादेतच्छङ्गानिरासार्थ प्रवृत्तो भाष्यकार: तदूया-

(१०) भामतीरीत्या पूर्वप्रकृता-भाष्योपपत्ति:

रूधानार्थ प्रवृत्तो भवांश्चात्यन्तमनभिज्ञ इत्युक्त भवतीति प्रकाश-

कल्पान्तरोपन्यासेन पूर्वप्रकृतापेक्षार्थत्वमथशब्दस्येवोतादेरपि नासम्ममिति तदापादनमपि नास्माकं क्षतिकरम्। सर्वथा च भामतीमतरीत्या नैतद्वाष्यमनुपपन्रार्थकमिति सिद्धम् ॥१॥॥

(११) यत्तु विवरणाचायै :- "पुष्कलकारणात्फलस्यान- न्तर्थमेव मुख्य भवति ; अव्यवधानादव्यभिचाराच्च। अहेतुफल- योस्त्वानन्तर्यं कदाचिद्यभिचरति कदाचिद््यवधीयते चेति गौणमेव स्यात्। तस्मान्मुख्यानन्तर्याभिधानेन पूर्ववृत्त पुष्क- लकारणेSवद्योतितेऽर्थान्तरभावोऽप्यन्तर्भवति, नार्थान्तराभिधाने मुख्यमानन्तर्यमन्तर्भवती"ति नात्राथशब्देन पूर्वप्रकृतादर्थान्तरत्व "मथैवं मन्यस" इत्यादाविव सीकर्तु® योग्यमिति-विवृतम्, तत्रायमेवाशयः-यत् सूत्रकारैरेव ब्रह्मजिज्ञासापुष्कलकारणं पूर्ववृत्त सूचितमिति निर्णयो याद्वशार्थस्वीकारेण स्यान्ताद्वशार्थ- परत्वमेवात्राथशब्दस्याङ्गीकरणीयम्। अर्थान्तरत्वविवक्षायां हि नोपापादितरीत्या तत्सूत्रकारेण सूचितं भवति। न ह्यर्थान्तरत्वं पुष्कलकारणानन्तरस्यैव प्रस्तूयते। अर्थान्तरविवक्षायामपि वैयर्थ्यपरिहारार्थं पूर्वप्रकृतस्य हेतुत्वं बोध्यत इति चेत्, सत्यं तथा बोधयितु शक्यते, परन्तु नैतत्सूत्रकारैर्बोधितं स्यात्। व्याख्यातृमिरेव खलु तद्बोधनीयम्। तथाचानन्तर्यार्थविवक्षाया मर्थान्तरत्वस्यान्तर्भावान्न तदनुक्तृत्या सूत्रकाराणां न्यूनता स्यात्। न वा तद्वोधनं कशसाध्यम्। अर्थान्तरविवक्षायां तु नैव मुख्या- नन्तर्यान्तर्भावस्तत्रेति तदर्थानुक्तिप्रयुक्तन्यूनताSपरिहरणोयैव सबकाराणां स्यात्। अथवा-सूत्रकारैः सर्वक्षरर्थान्तरत्वविवक्षयाऽथशब्दप्रयो-

(११) विवरणरीत्योक्तमाष्योपपत्ति: ७१

गाद्विवेकादिकारणत्वं तैरनभिमतमित्यपि कल्पना व्याख्यातृ णां कथ न सवेदिति सर्व एव विदांकुर्वन्तु। तथाचानादरणीयार्थ सूत्रजातमित्यपि शङ्का स्यादित्यतिकशेन सूत्रप्रामाण्यमपि रक्षणीयं स्यादिति विना क्लेशं सर्वेष्टसिद्धिर्यदर्थस्वीकारेण भवेत्ता द्वशानन्तर्यार्थत्वमेवाथशव्दस्याङ्गीकरणीयं नार्थान्तरार्थत्वम्। न ह्यानन्तर्यं मुख्यं सूत्रकारैर्विवक्षितममति विवरणे काऽपि न्यूनता किमपि वा कल्पनोय क्लेशेन वर्तते। चैत्रगमनान्तरं मैत्रो गत इत्यादौ तु गौणमेवानन्तर्यमिति हि विवरण एव व्यक्तम्। "अथशब्द आनन्तर्यार्थः परिगरृह्यत" इति भाष्ये हि मुख्यमेवा- नन्तर्यं विवक्ष्यत इति खलु विवरणकाराणामन्येषां वाभिप्राय इत्यर्थान्तरत्वार्थत्वस्यान्रासम्भवादानन्तर्यार्थ एवाथशब्द इत्याग्रहो भाष्यकाराणामुपपत्र एव। पतेन-"आनन्तर्याभिधानेऽपि वैयर्थ्यपरिहारार्थमेव प्रकृत- स्य हेतुत्वसिद्धिः पूर्व प्रकृतादर्थान्तरत्वाभिधानेऽप्यानन्तर्यस्या *तर्णोततया सिद्धिश्चे" ति चन्द्रिकोकि :- परास्ता। यथाचान- न्तर्यमर्थान्तरत्वाव्यभिचरितं न तथारऽर्थान्तरत्वमानन्तर्याव्यभि- चरितमिति हि विवरण एव व्यक्तमिति भाष्यविवरणाद्याशयान- वबोधनिमित्तवेयं चन्द्रिकोक्तिरिति सिद्धम्। न हि मुख्यानन्त- र्याभिधाने वैयर्थ्यपरिहारार्थमेव पू्वप्रकृतस्य हेतुत्वसिद्धि:, स्वतः सिद्धत्वा्। किञ्चात्र वैयर्थ्य परिहारार्थमेव प्रकृतस्य हेतुत्वसिद्धिरित्यनेन कि किं विवक्षितम्? किं पूर्वप्रकृतं सर्वं हेतुरित्येव नियतमिति वा,

७२ अद्वेंतदीपिका

उतानन्तर्यामिधानस्थले सर्वत्र तत्ताद्वशमेवेति ा। आद्य परमा- नन्दो मोक्ष: ज्ञानं तु सम्पादनीयम् इत्यत्र पदमानन्दमोक्षस्यापि ज्ञानात्पूर्वं प्रकृतस्य हेतुत्ववल्पनापत्तः । अत एव न द्वितीयः : चैत्रो गतः अथ मैत्रो गतः इत्यत्र चैत्रगमनस्य मैत्रगमनहेतुत्वा पत्त: । एतेन-परमानन्दो मोक्षः, ज्ञानं तु लम्पाशनीयमित्यत्र ज्ञानात्पूर्वप्रकृतस्य ज्ञानजन्यफठत्वसम्पतिपस वैयर्थ्यपरिहारार्थ प्रकृतस्य हेतुत्वसिद्धिरिति मवदचनस्य तत्र व्यमतिवाशदिति

य्तु चन्द्रिकामरडने-यत्र यत्र पूर्वप्रकृतत्वं तत्र तन्र वैय- ्थ्यपरिहारार्थं हेतुत्वमिति नियमो नामिप्रेतश्चन्द्रिकाकृताम्, किन्तु प्रकृतादर्थादर्थान्तरस्याथशब्दादिना बोधने पूर्वप्र्वतार्थस्य वैयर्थ्यानुपपत्या हेतुत्वं बोध्यत इत्येवाभिप्रेतम्, परमानन्दो मोक्ष: ज्ञानं तु सम्पादनीयमित्यत्र पूर्वप्रकृतार्थान्तरत्ववोधकपदाभावा- दत्र व्यमिचारचोदनस्य चन्द्रिकार्थाज्ञानविजम्भितत्वमेवेत्युक्म्, तदिदं स्वस्यैव चन्द्रिकापूर्वापरग्रन्थानवलोकमादिकं सूचय ति। चन्द्रिकायां हि भवदनूदितायामेव-"आनन्तर्यामिध्ानेऽपि वैयर्थ्यपरिहारार्थमेव प्रकृतस्य हेतुत्वसिद्धेरि" ति खलु वाक्यं वर्तते, नतु पूर्वप्रकृतार्थबोधकपदसत्त्वेऽपीति सम्यगाशयश्व- न्द्रिकाकृतां तदनुसारितामेवात्मनो मन्यमानैर्मरडलकारेगृहीत इति नात्र बहु विलिखाम: । परमानन्दो मोक्षः, ज्ञानं तु सम्पादनीयमिति वाक्यस्य हि

(११) विवरणरीत्योक्त माध्योपपत्ति: ७३

तुशब्द्घटितस्य मोक्षो न सम्पादनीय: नित्यानन्दत्वात्; ज्ञानं तु सम्पादनीयं साधनत्वादित्येवामिग्रायो वर्णनीय इति,-"पर मानन्दो मोक्ष इति त्वदुदाहतवाक्येऽपि यतः परमानन्दो मोक्ष- सतस्मात्ज्ञानं सम्पादनीयमित्येव वास्यार्थो वाच्य :; अन्यथा

नीयत्वं प्रति मोक्षपरमानन्दत्वं हेतुरेवेति प्रकाशप्रसरोक्तमपि- परास्तम्। न हि मोक्षसम्पादनीयत्वं ज्ञानसम्पादनीयत्वे हेतुसत्र- विवक्षितम् ; लक्षणापत्तेरिति, चन्द्रिकाखरडनमिदं वज्रकल्पमेवेति विस्तरभयादुपरम्यते ॥ ११॥

(१३) भामतीरीत्या नित्यानित्यविवेकौचित्यम् ॥ द्वादशो विषयः सप्तमविषयावसर एव सम्यग्विमर्शित इति त्रयोदशे विषये लेखिनीं व्यापारयामः । यन्तु भगवत्पादभाष्यं नित्यानित्यविवेकादिसाधनचतुष्टय सम्पचतयानन्तर्यमथशब्दार्थ इति, तत्र भामतीकारा :- नित्यानित्य वस्तुविवेकपदेन "परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्" इति वाक्यार्थ एवांशतः संगरृह्यत इति मन्वानाः अनुभूयमानेष्वात्मस्वनात्मसु च सर्वेस्वनुभवोपपत्तिभ्यां किं सत्यत्वाधिकरणं किमसत्यत्वाधिकरण मिति गवेषणाभ्यास एव 'सामान्यतः सत्यमस्तीति विशिष्य कर्म फलमनृतमि' ति च निर्णयपर्यवसितो वैराग्यादिकमेण साधनान्तराणां प्रवर्तकः नित्यानित्यवस्तुविवेकपदार्थ इति-मन्यन्ते । तदुकं परिमले "तस्मान्नित्यानित्यवस्तुविवेकक्रमेण साधनच तुष्टयं ब्रह्मजिज्ञासाहेतुं वर्णयतो भाष्यकारस्य सत्यमिदं सुखरूपमिति विशेषनिर्धारणमनपेक्ष्प कर्मकलानृतत्वनिर्णयमेव साधनान्तराणां प्रवर्तकमित्यालोच्य टीकाकारैराचार्वैश्व सामान्यतः सत्यमस्तीति विशिष्य बन्धमात्रमनृतमिमि च विवेक: प्रथमसाधनत्वेन गृहीतः"- इति। "न नित्यादिविवेकमात्रं वैराग्यहेतुः, किंतु तदम्यासः" "अनित्यसंसारस्य किञ्चिदधिष्ठानमस्तीतीयान्विवेको नतु ब्रह्मं ति" इति कल्पतरुग्रन्थोऽप्यत एवोपपद्यते।

(१३) भामतीरीत्या नित्यानित्यविवेकौचित्यम् ७५

तथाचानुभवोपपत्तिम्यां बन्धानृतत्वविनिर्णयो बन्धानां किश्वि त्सत्यमधिष्ठानमस्तीति निर्णय एव चाभ्यस्यमानउ क्तनित्यानित्यव- स्तुविवेकपदेन व्यवह्नियत इति सामान्यतो ज्ञातस्याप्यघिष्ठानस्य परिशिष्यमाणस्य निर्भुणत्वमुत सगुणत्वम्, निर्गुणत्वेऽप्यखण्डे तत्र कथं समन्वय इत्यादि निर्धारणार्थ वेदान्तविचारार्था प्रवृत्ति- रवि व्याख्याता। तदुक्तं कल्पतरौ-"नचेयतो विवेकस्य स्वरसत उदये शास्त्रविफलता; सगुणनिर्गुणविवेकांखएडसमन्वयादेर- सिद्धेः"-इति। एतेन-"नच सगुणनिरगु णविवेकाखएडसमन्वयाद्यर्थं शास्त्र- मिति वाच्यम् ; भामत्यां नित्यानित्यशब्दयोः सत्यानृतपरत्वेनोक्त- तया ब्रह्म व सत्यमन्यदनित्यमिति विवेकस्य प्रागेव सिद्धौ तदर्थस्य सगुणनिर्गु णविवेकादेरप्यनपेक्षितत्वात्"-इति चन्द्रिकोक्तम्- अपास्तम्। न हि भामतीकारैत्रह्ैव सत्यमितरदसत्यमिति विवेको नित्यानित्यवस्तुविवेकपदेन विवक्षित इति हि कल्पतर्वादिदर्शिनां न परोक्षमिदम्। भामत्यामपि हि-"मा भूदिदमृतमनृतमिति धार्मि- विशेषयोर्विवेकः" इति हि ग्रन्थेन ब्रह्मैकमेव सत्यमिति निर्णयो- नात्र विवक्षित इत्येव गम्यते। अतएव हि-"न खलु सत्यं नाम न किश्चिदस्तीति वाच्यम्, तदभावे तदधिष्ठानज्ञानभ्रमानुपपत्तेरिंति सामान्यतः सत्यविज्ञानं "अस्मिन्संसारमरडलेSनित्याशुचिदुःखा- त्मकं प्रसंख्यानमुपावर्तते" इति विशेषतो बन्धानृतत्वज्ञानं च निरूप्य तद्नन्तरमेव प्रवृत्त :- "ततोऽस्पैताद्वशान्नित्यानित्य-

अद्वैतदीपिका

वस्तुविवेकलक्षणात् प्रसंख्यानादिहामुत्रार्थ कलभोगविरागः" इति भामतीग्रन्थसन्दर्भ उपपद्यते। तथाच "नित्यानित्यवस्तुविधेकः किं ब्रह्म नित्यमन्यदनि- त्यमिति विवेक :? किं वा मित्यत्वसदाश्रययोर नित्यत्व-तदाश्रय योश्च धर्मधर्मिणो: परस्परं विवेक:, उतानित्यस्य किश्चिदघिष्ठान मिति विवेक:। आद्य शासारम्मवैयर्थ्यम्, द्वितीये तन्मात्रेणा- नात्मप्रहाणेनात्मविवारे प्रवृत्तयनुपपत्तिः, तृनीये ब्रह्मत्वाकारेणा- ज्ञानेऽवि ब्रह्मणोऽधिष्ठानस्य शास्त्रवेद्यस्य वस्तुतो ज्ञातत्वेन शास्त्र वैयर्थ्यमिति विकल्पदूषणादिकं सर्व चन्द्रिकाकाराणां भामत्या- शयानवयोधविजम्भितमेव। उक्तपक्षेषु कस्याऽवि भामत्यनभिप्रे तत्वात् ; सामान्यतोऽघिष्ठानांशविषयकस्य विशेषतो बन्धानृ- तत्यविष्यकस्थ चैव ज्ञानस्यात्र नित्यानित्यवस्तुविवेकपदार्थ- त्वस्य भामतीपूर्वींत्तर सन्दर्भ-कल्पतरुपरिमलाद्यनु लारेणाङ्गीकार्य- त्वात्। न हि ब्रह्म स्वप्रकाशमपि बिना शास्त्रं निर्गुणत्वादिनाऽनु- भवोपपत्तिम्यां कोऽप्यवगन्तुमीष्टे। ब्रह्मत्वाकारेण ज्ञानं नामो- पाध्यसंवलितासंकीर्णस्वरूपचैतन्यज्ञानमेवेति हद्वैवसिद्व यादावु- कमिति न शास्त्रवैयथ्यम्। अत एव सत्यादिवाक्यादेव स्वरूप- चैतन्यज्ञानेऽपि तत्त्वमस्यादिमहावाक्यसाफत्यमद्वैतसिद्धिबिन्दु- टीकादिषु प्रतिपादितमुपपद्यते। यदितु-द्वितीयतृतीय विकल्पयोरस्मदुपपादित नित्यानित्यवस्तु विवेक एव विज्ञितस्तर्हि यद्यपि न विकल्पानुपप्तिः ; तथाऽपि

(१३) भामतीरीत्या नित्यानित्यविवेकौचित्यम् तन्नापादितं दूषणजातमनवसरमेव। नह्यस्मन्मते साक्षान्नित्या- नित्यवस्तुविदेक आत्मविचारे निमित्तम्, किन्तु वैराग्यद्वारेति खलु सम्प्रदाय:। "परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायात्"- इति वाक्येऽपि हि लोकपरीक्षणापरपर्यायोक्तविवेको वैराग्यहेतुरेव विवक्षितः । एवं च-तन्मात्रे णानात्मम्रहाणेनात्मविव्वारे प्रवृत्तययोगादिति द्वितीयविकल्पदूषणेन यदि तन्मात्रेणानात्मप्रहाणं न भवतीति विवाक्षितम्, तर्ह्य सम्भवः । नह्मनृतत्वाविनिर्णयमात्रेण विनापि सत्यलिप्सां ततो विरज्यत एवेति ह्यनुभवसिद्धम्। व्यक्तं चैतत् परिमले। पतेन-"अनात्मनां प्रायेणानित्यत्वविकारित्वादिदोषदर्श नेन तत्प्रहाणेनात्मविचारे प्रवृत्तेरुचितत्वादिति खएडनवाक्यमपि -व्याख्यातम्। यत्तु प्रकाशप्रसरे-"एतेनैव भामत्युक्तमैहिकामुष्मिकविरा गहेतुत्वमपास्तमिति वर्णितम्, तदप्येतेन-परास्तम्। यत्तु चन्द्रिकामएडनेऽनित्यत्व विकारित्वादिदोषदर्शनसहकृत- त्वस्य तद्ूशनिश्चये विशेषणदानेऽपि विकारित्वादिदोषदर्शनवषय भूतानात्मस्वेव वैराग्यं स्यात्, न तु सर्वत्रानात्मसु, आत्मविचारे प्रवृत्तिस्त्वसंगतैवेति निरूपितम्, तदिदं दवृष्टेऽनुभवेनादृष्टे उपप- त्येति कल्पतरुवाक्यस्य "अनुभवोपपत्तिभ्यामि"ति भामतीवाक्य- स्य चानवलोकनिबन्धनम्। नहि किमप्यनात्मवस्तु युक्तयाऽनुभवेन वा विकारित्वादिना

अद्वैतदीपिका

न निर्णीतमस्तीति खलु खरडनकाराणां भामतीकाराणां चाशय इति तदाशयाज्ञानेन तत्खएडनार्थप्रवृत्तिरनुचितैव।

भयोपलक्षिताखएडचैतन्यस्यैव शास्त्रतात्पर्यविषयत्वेन तत्ज्ञानस्य संसाराधिष्ठानं किञ्चिदस्तीति ज्ञानतिलक्षणतया तृतीयपक्षे दोषाभावादिशति खएडनवाक्यमपि-व्यख्यातम्।

न शास्त्रतात्पर्यविषयता; त्वया तस्य शास्त्रतात्पर्यविषयत्वे प्रमा- णानामनुदाहृतत्वात्-इत्युक्तम्, तत्र यदि प्रमाणपदेन प्रत्यक्षोप- पत्त्यादिकं, भवदीयं प्रमाणमूर्धन्यं ब्रह्मतर्कादिकं गरुडपुराजादिकं माठरायणादिश्रुतिर्वा विवक्ष्यते, तर्हि इष्टार्पात्तिः । न ह्युक्त- प्रमाणाविषयत्वं प्रमाणकाष्ठोपनिषद्वियत्वमपि गमयेत्, यद्धि रुद्धानामेतेषां प्रामारायमेव स्वार्थेऽप्यनवसरं भवति। उपनिषद्वा- क्यानि च भाष्यकारैरत्यैश्च बहुमि :- "आत्मावाडरे द्रष्टव्यः" "एकमेवाद्वितीयम्" "तत्त्चमसि" "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म""आनन्दो ब्रह्म" प्रज्ञानमानन्दं ब्रह्म" "अहं ब्रह्माऽस्मि" "अस्थूलमनणु" इत्यदीनि सहस्रशो निदर्शितानीति खएडनकाराणामत्र तदनुदाह- रणमकिश्चित्करमेव। यथा च सर्वासामुपनिसदामद्वितीयनिर्विशेषसवरूपचैतन्य- प्रतिपादनेंनैव पर्यवसानं तथाSद्वैत सिद्धयादिषु विस्तरेण प्रतिपादित- मिति नेह पिष्टपेषणेन वितन्यते। यद्यपि शास्त्र स्वरूपचैतन्यमेव गमयति, तञ्च सवप्रकाशम्;

(१३) भामतीरीत्या नित्यानित्यविवेकौचित्यम् ७६

तावताऽपि तस्य जीवद्टष्टयाSSवृतस्याSडवरणभङ्गार्थ शास्त्रवेद्यत्व मवश्यमङ्गीकरणीयम्। न हि वयं शास्त्रेणापि संकीर्ण स्वरूप- चैतन्यं भासत इति वदामः । यथा च विशिष्टज्ञाने न शुद्धं भासते तथा पूर्वमेव विवेचितम्। सर्वथा च नित्यानित्यवस्तुविवेकोभमती मतरीत्या वैराम्यद्वारा ब्रह्मविचारोपयोगीति सिद्धम् ॥१२॥१३ ॥

विवरणरीत्या नित्यानित्यवस्तुविवेकौचित्यम् एतेन-ध्वंसाप्रतियोगित्वतत्प्रतियोगित्वविवेको नित्यानि- त्यवस्तुविवेक इति घिवरणोक्तमपि-व्याख्यातम्। अत्र च पक्षे शास्त्रवैयर्थ्यशंका कथमदि न भवति। तत एव चन्द्रिकाकारैरपि तन्नापादितम्।

पबाध्यत्ववतोऽनात्मनो ध्वंसाप्रतियोगित्वादतात्तिवके शुक्तिरूप्या- दावनित्यत्वाव्यवहाराच्चोक्त विवरणवचनमसङ्गतमिति-निरू- पितम्, तत्रेदमेव प्रष्टव्यम-किमत्यन्तालावप्रतियोगिमात्रस्य ध्वंसा- प्रतियोगित्वमुत मिथ्यापदार्थस्येति। आद्ये घटादीनां तत्सत्य-

कारान्नोपपत्तिः। द्वितीये तु मिथ्यापदार्थपदेन किमसत्पदार्थशश- शुङ्गादिकं विवक्षितम्, उत शशशङ्गविलक्षणतया सत्ताद्यत्मयेन च प्रतीयमानोऽद्वतिसम्मतमिथ्यापदार्थो वा। इष्टापत्तिरादे। न हि वयं ब्रह्मव्यतिरिक्तं मिथ्यापदार्थमसत्कल्पं चदामः । न हि शशशङ्गादिकमिव प्रपश्चः सत्तादात्म्यशून्योऽपीति वयमद्वैतिनो मन्महे। द्वितोये तु मिथ्यापदार्थानामपि ज्ञाननिवर्त्यत्व-दएडपात- निव्त्यत्वादि ध्वंसप्रतियोगित्वं ह्यद्वैतिनां सम्मतमेवेति प्रतिपन्नो- पाधावत्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपबाध्यत्ववतः ध्वंसप्रतियोगित्वं

(१४) विवरणरीत्या नित्यानित्यवस्तुविवेकौचित्यम् ८१

नास्तीति भवन्मनोरथमात्रकल्पितो हि नियमो नास्माकमादर- णीयः । एतेन-अता्तिरिके शुक्तिरूप्यादावनित्यत्वाव्यवहाराश्चेति चन्द्रिकोक्तिरपि-परास्ता। इंदं हि वाक्यमद्वैतमतरीत्या वोत स्वमतरीत्या। आद्य शुक्तिरुप्यस्याप्यनित्यत्वव्यवहारस्य तन्मू- लाज्ञानकार्यतामते अद्वैतिसम्मतत्वादद्वष्टान्तः । द्वितीये तु अता- चिवक इति पदनिवेशायोगः । न हि भवन्तोSसच्छुक्तिरूप्यमद्वतिन इवातात्विकपदेन व्यव- हर्तुमीशते। अस्तु वा कथमपि भवतां स व्यवहारः, एवमपि शशशुङ्गनिदर्शनं परित्यन्य शुक्तिरूप्यदूष्टान्ततादरणे न किमपि प्रयोजनं पश्यामः । न च मतद्वयसम्मतं निदर्शनं देयमिति तथो- क्तमिति वाच्यम्? अस्माभिस्तद्वंसाप्रतियोगित्वस्यानङ्गीकारात्। नह्ाद्वैतिनो घटादिनाश्यत्वं दएडपातादिप्रयुक्तमप्यपलपन्ति। एवं च मिथ्यापदार्थस्यासत्त्वं सिद्धवत्कृत्य, तस्य ध्वंसाप्रतियोगित्व- व्यवस्थापनं तत्र पारमार्थिकत्वेनात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं स्वरूपेण ध्वंस इत्यादिशङ्कासमाधानादिकं सर्वमनुक्तोपालम्भनमेव। न ह्यद्वैतिनो निवृत्तिमेव नाङ्गीकुर्वन्ति। अत एव हि पञ्चम प्रकाराSविद्यानिवृत्तिरित्यादि मतमुपपद्यते। सोपादानकार्य- निवृत्ति: खलु बाधपदार्थ इति बाध्यस्य ध्वंसाप्रतियोगित्ववर्णन- मत्यन्तासंगतमेव । यदि तु ज्ञानप्रयुक्तार्वस्थतिसामान्यविरहप्रतियोगित्वं मिथ्या- त्वमित्यत्यन्ताभावघटितमेव तदिति सम्नतम्, एवमषि यस्य ६

८२ अद्वेतदीपिका

शुक्तिरूप्यस्थ पक्षान्तरे सांपादनतूलाज्ञानेन सह निवृत्तिस्तस्यैव स्वोत्तरावस्थारूपध्वंसाप्रतियोगित्वम्, मूलज्ञानकार्याणां दएडपा- तादिनाश्यानां घटादीनां तु मृदादिस्वोत्तरावस्थारूपध्वंसप्रति योगित्वमनिवारणीयमेव। न हि दएडनाश्यत्वमपि मिथ्यात्वमि- वात्यन्ताभावघटितम्।

नामपि मिथ्यापदार्थानां ध्वंसाप्रतियोगित्वं यदि साध्यते, तर्हि तस्यानुमानस्य तूलाज्ञानोपादानकत्वेन सोपाधिकत्वान्न मूलाज्ञा- नकार्याणामपि ध्वंसाप्रतियोगित्वमुपपन्नं भवेत्। यन्तु चन्द्रिकाखएडनकारै :- "प्रतिपन्नोपाधावत्यन्ताभावम- तियोगित्वरूपबाध्यत्ववतः प्रपञचस्य शुक्तिरूप्यवदुन्वरावस्थारूप- ध्वंसप्रतियोगित्वाभावा" दिति चन्द्रिकाग्रन्थोऽनुदितः, तद्द्वैत- मतानुसारेणैव शुक्तिरुप्यद्वष्टान्तेन चन्द्रिकाकारैरुक्तविधया ध्वंसा- प्रतियोगित्वं साध्यते, न स्वमतरीत्येति कृत्वा। न हि खराडन- कारा :- "शशश्ङ्गादेरिव ध्वंसप्रतियोगित्वायोगा" दिति चन्द्रि- काप्रकाशोक्तमाशयं न जानन्ति। एवमनुवादे निमित्तं तु कथचचि- दृपि तस्या: किञ्विदिव गाम्भीर्य रक्षणीयमित्यनुकम्पैवेति न दोष: । एतेन-मूलाज्ञानकार्येत्याद्युक्तिस्तु अनुक्तोपालम्भनत्वादु- पेक्ष्येति प्रकाशप्रसरोक्तम्-अपास्तम ; कृत्वा चिन्तयैव तदनु- वादात्। भवद्भिमतचन्द्रिकार्थदूषणं तु पूर्वमेवास्माभि: कृतमिति न

(१४) विवरणरीत्या नित्यानित्यचस्तुविवेकौचित्यम् ८३

विरोधः। सर्वथा मिथ्यापदार्थस्य ध्वंसप्रतियोगित्वं नास्तीति रिक्तमिदं वव इति सिद्धम्। एतेन-असदेवेदं रजतं प्रत्यभादित्यनुभवेन रजतस्यासत्तव- सिद्धे: कार्यत्वाभावात् त्वन्मतरीत्या मूलाज्ञानकार्यत्व स्य मूलाज्ञा- नपरिणामित्वातिरिक्तस्य दुर्वचत्वेन मूलाज्ञानपरिणामघटादि प्रपश्चस्य स्वरूपेण ध्वंसः, शुक्तिरूप्यस्य तु नेति विशेषस्य वक्तुम- शक्यत्वेन घटादाविव शुक्तिरूप्यादावप्यनित्यत्वव्यवहारापत्तेर्दु- र्वारत्वादिति मएडनोक्तम्-परास्तम्। न हि खएडनकारा: शुक्तिरूप्यं मूलाज्ञानकार्यं मत्वा तदुत्तराव- स्थाभावं प्रतिपादयन्ति, किन्तु तूलाज्ञानकार्यं कृत्वैव। यद्यपि मुद्रितपुस्तके "मूलाज्ञानकार्यशुक्तिरूप्यादेरित्येव द्वश्यते, तथाऽपि तत्र मुद्रपाकप्रमाद एवेति नानुपप्त्तिः । ये हि मएडनकारा: "तत्राद्वैतस्य सिद्धत्व इति खएडनश्लोके मुद्रितपुस्तकस्थे "तत्राद्वैतस्यासिद्धत्व" इति विद्यमानमवि संशोध्य अकारर हितमेव पाठं वयमत्र न्यवेशयाम-इति वदन्ति स्म, कथ ते महात्मान: इदानीमपि स्वीयं कृपाकटाक्षमत्रापि न व्यनियुञ्जतेति न वयं जानीमः। न ह्येताद्वशा महात्मानः तूलाऽविद्याकार्य शुक्तिरूप्यमेवात्र ग्रन्थकारैर्विवक्षितमित्युत्तरग्रन्थस्वारस्यादि न जानन्ति स्मेति कल्पना स्वरसा भवति। तथाच घटादीनां शुक्ति- रूप्यस्य च वैलक्षण्यं विद्यमानमेवादाय खएडनकारर्व्यवहतमिति न विरोध:। न हि मूलाक्षानकार्यं शुक्तिरूप्यमिति मते तस्य घटादिवै-

८४ अद्वैतदीपिका

लक्षण्यं वयमङ्गोकुर्म इति तस्याऽपि व्वंसप्रतियोगित्वमेव सम्मतम्। अस्तु वा मिथ्यात्वं ध्वंसप्रतियोगित्वविरोधि, एवमपि पारमार्थिकत्वेन मिथ्यात्वं स्वरूपेण ध्वंसप्रतियोगित्वमित्यङ्गी- कारेऽपि न क्षतिः। यदत्र पारमर्थिकत्वस्याबाध्यरूपत्वान्मिथ्यात्वस्य च बाध्य- त्वरूपत्वादन्योन्याश्रय इत्युक्त चन्द्रिकायाम्, तत्र हि खराडनकारा एवं वर्णयन्ति-यत्ज्ञानानिवर्त्यत्वमेवात्र पारमार्थिकत्वं विव- क्षितमिति नान्योन्याश्रयप्रसक्ति :- इति। उक्त' चैतल्घुचन्द्रिकायाम्-"पारमार्थिकत्वं प्रकृते न बाध्य" त्वाभावः,-किन्तु ज्ञानानिर्त्यमात्रविशेष्यकधीः । तथाच विशे-

दकताया एव निवेशान्नान्योन्याश्रयः”-इति। यदत्र प्रकाशप्रसरे-ज्ञानानिवर्त्यत्वस्य पारमार्थिकत्वरूपत्वे पश्चमप्रकराविद्यानिवृत्ते: ज्ञानानिवर्त्याया अतीतघटादेस्तत्तवज्ञानसं- स्कारनाश्यत्वेनाङ्गीकृतस्य जीवन्मुक्ताविद्यासंस्कारादेश् ज्ञानानि- वर्त्यस्य ज्ञानानिवर्त्यत्वेनात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे स्वरूपेण निषेध- प्रतियोगित्वप्राप्तयाऽन्तासत्तवापातः, पश्चमप्रकाराभ्युपगमानुप- पत्तिश्चति-विवेचितम, तदिदमद्वैतमतस्वरूपाज्ञानमूलमनुक्तोपा- लम्भनं च । न हि वयं पश्चमप्रकाराविद्यानिवृत्तेर्बाध्यत्वमत्यन्ताभाव प्रतियोगित्वमूरीकुर्मः, अन्यथा पञ्चमप्रकारत्वस्यैवासिद्धः।

(१४) विवरणरीत्या नित्यानित्यवस्तुविवेकौचित्यम् ८५

अत एव हि द्ृश्यत्वनिरुक्तावुक्ताSविद्यानिवृत्तौ व्यभिचारवारण- र्थंमज्ञानकालवृत्तित्वं विशेषणं दीयत इति सिद्धयादावुक्तमिति तदसत्तवापादनमनवसरमेव । घटादीनां जीवन्मुक्तीयाविद्यासंस्कारादेः सर्वस्य च पटुतम-

रस्यैव सर्वबाधकत्वान्न ज्ञानानिवर्त्यत्वमिति हि न्यायरत्ावली- व्यवस्थापितोऽद्वैतसम्प्रदाय इति न किश्चिदनुपपन्नम्। यथाच ब्रह्मण इत घटादे: श्रुत्यबोधित्वान्न सद्रूपत्वप्रसङ्ग:, तथा सिद्धयादौ व्यक्तम्। एतेन-"ब्रह्मणीव घटादेरपि पारमार्थि- कत्व्ररूपधर्माभावेऽपि तात्तिवकस्वरूपत्वाबाधेन पारमार्थिकत्वा- पत्तिरि" त्यादिकम्, "ब्रह्मण इव घटादेरपि पारमार्थिकत्वशन्य- त्वेऽपि परमार्थसद्ग्पत्वापत्तिरि" त्यादिकं च प्रकाशप्रसरोक्तम्- अपास्तम् । ज्ञानानिवर्त्यत्वं चात्र ज्ञानानिवर्त्यमात्रविशेष्यकत्वोपलक्षित धीविषयत्वमिति बाध्यत्वेनाङ्गीकृतस्याप्युक्तधीविषयत्वाभावात्तेन निषेधो न स्वरूपेण निषेध एव पर्यवस्यति। एतेन-"बाध्यत्वे नाङ्गीकृतस्य ध्वंसाप्रतियोगित्वमेवेति वदन्तं प्रति ज्ञानानिवर्त्यत्वेन रूपेण निषेधोक्तौ घटादेर्घटत्वादिनेव स्वरू- पेणैव निषेवप्राप्ति :- " "वयधिकारणर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावस्य प्रतियोगितासमानाधिकरणव्यधिकरणधर्माभाववत्त्वस्य पटत्वेन घटो नास्तीत्यादौ दर्शनात् ज्ञानानिवर्त्यत्वेनाSपि निषेध- प्रतियोगित्वस्य मिथ्यापदार्थनिष्ठज्ञाननिवर्त्यत्वपर्यवसायिताप्राप्त्या

८६ अद्वैतदीपिका

ज्ञाननिवत्यत्वात् स्वरूपेण ध्वंसस्याविरोध इत्युक्तिरनुचितैवेति प्रकाशप्रसरोक्तम्-अपास्तम्। ज्ञानानिवर्त्यत्वं चात्र ज्ञानप्रयुक्तावास्थितिसामान्यविरहाप्रति- योगित्वमेव न ध्वंसघटितं इत्यपि मन्तव्यम्। तथाचोक्तनिषेधेन उक्तधीविषयत्वाभावस्यैवोक्तनियमानुसारेण मिथ्यापदार्थे स्त्रीक- रणीयतया न दोषः । एंतेन-धवंसप्रतियोगित्वं प्रति ध्वंसप्रतियोगित्वस्य प्रयोज- कत्वादित्यादि चन्द्रिकामरडनमपि-निरस्तम्। प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वं ज्ञानप्रयुक्तावस्थितिसामान्य विरहप्रति- योगित्वं च मिन्नरूपत्वान्नान्योन्याश्रयमिति नात्रान्योन्याश्रय गन्धोऽपि। व्यक्त चैतलघुचन्द्रिकायां मिथ्यात्वनिरुक्तौ।

कारे ब्रह्मरायवि सम्भवाश्ें" त्युक्तम्, तत्र यदि ब्रह्मणोऽप्यनिर्वचनी- यताSSपाद्यते, तर्हि वेदमुपपन्नम्। न च पारमार्थिकत्वेनाभाव्पत- योगिनोऽपि ब्रह्मणः स्वाधिकरणं प्रसिद्धमिति नोक्तमिथ्यात्वं तत्रा- तिप्रस क्म्। वस्तुतस्तु-निरधर्मके ब्रह्मण्युक्ताभाव प्रतियोगित्वस्याप्यभावा- न्रातिप्रसङ्गशङ्कापि। "सदसत्वानधिकरणत्वमनिर्वाच्यत्वमित्यत्र हि सवानधिकरणत्वविशेषणं न ब्रह्मव्यावृत्तयर्थम्, किन्तु सिद्ध साधनवारणायैव। अस्तु वा धर्मिन्यूनसत्ताकमारोपितं प्रतियोगित्वं ब्रह्मणोऽपि,

(१४) विवरणरीत्या नित्यानित्यवस्तुविवेकौचित्यम एवमपि हिन दोष:, मिथ्यात्वलक्षणेऽपि धर्म्यन्यूनसत्ताकत्वमेव विवक्षितम्। एतेन-पक्षतावच्छेदककोटौ चिद्धिनत्वविशेषणसार्थक्यमपि सूचितम्। एवंच यत्प्रकाशप्रसरे महताऽऽडम्बरेण "मदीयमति व्यासतिवचनमपि बह्मणोऽप्यनिर्वचनीयताSSपदनद्वारा सर्वशन्य- तापर्यवसायीति वर्णितम्, तदिदमपास्तम्। तथाच व्रह्मभिन्नस्य सर्वस्य प्रपञ्चस्य मिथ्याभूतस्याऽपि

सनातन:" इत्यादीनामापेक्षिकनित्यतायामेव तात्पर्याच्च विवर- णाभिमतोऽपि नित्यानित्यवस्तुविवेक: उपपन्न पवेति विस्तरभया- दुपरम्यते॥ १४॥

यन्तु चन्द्रिकायां "नित्यानित्यवस्तुविचेकस्य भ्रमत्वे ब्रह्म- ज्ञानमनित्यफलं स्यात्, प्रमात्वे तद्विषयस्य भेदस्य तद्वयाप्य- धर्मस्य च सत्यत्वं स्यादि" ति वर्णितम्, यञ्च चन्द्रिकाप्रकाशे- "यदि ब्रह्मज्ञानफलं नित्यं अन्यदनित्यमिनि ज्ञानं भ्रमः, तर्हि न ब्रह्मज्ञानफलं नित्यं स्थादिति कथं तद्विवारे प्रवर्तेतेति तद्वयाख्या- तम्, यदपिच गुरुराजीये प्रमात्वपक्षस्याद्वतिनामङ्गीकर्तुम शक्यत्वात् भ्रमत्वे वाच्ये विपरीत एवोक्तविवेक स्यादि" ति विवृतम्, तत्र भ्रमशब्देन बाध्यार्थविषयकत्वं विवक्षितम्, उत ब्रह्म- ज्ञानेतरबाध्यार्थविषयकत्वम्। आद्यऽप्येकसत्तावादो विवक्षित उत सत्तात्रैविध्यवादः। तत्राद्ये उक्तिविधभ्रमत्वेन पारमर्थि कत्वाभावमान्नबोधनात्तस्य चाद्तिनां सम्मतत्वादु ब्रह्मज्ञानफल- मनित्यफलं स्यादित्यापादनस्य तत्पारमार्थिकत्वाभावापादन एव पर्यवसानादिष्टापत्तिः । एतेन-प्रमात्वपक्षोऽपि-व्याख्यातः। तस्य ब्रह्मज्ञानमात्र- विषयत्वेनोक्त विवेकस्य तत्तवानङ्गीकारात्। द्वितोये तु ब्रह्मप्रमे- तरबाध्यविषयकत्वस्यैव भ्रमपदमुख्यार्थत्वात् ब्रह्मज्ञानफलं नित्य- मित्यादिज्ञानस्यातथात्वान्न भ्रमत्वमभिसंहितमिति प्रमात्वपक्ष एव स्वीक्रियते।

(१५) नित्यानित्यवस्तुविवेकप्रमात्वोपपत्तिः ८६

इदं च प्रमात्वं व्यवहारकालाबाध्यर्थविषयकत्वमेवेति तेन व्यवहारकालसत्तत्रमात्रबोधनात् पारमार्थिकसत्तवस्याबोध- नान्नाद्व तहानिः। एतेन-प्रमात्वपक्षस्याद्वतिनाऽङ्गीकर्तु मशक्य- त्वादिति गुरुराजीयं वाक्य-परास्तम्। अयं भाव :- द्विविधा प्रमा मायोपाधिकसत्तवार्थविषयिणी निरुपाधिकलत्तवार्थविषयिणी च। तत्र आद्य व्यावहारिक प्रामाण्यं द्वितीयं तु पारमार्थिकम्। अप्रमायां त्वविद्योपाधिक सर्तवार्थविषयकत्वमेव वर्तत इति हयद्वैतरत्नरक्षणे व्यक्तम्। तथा च व्यवहारकालाबाध्यविषयकत्वमित्यनेनावि मायोपाधिक- सच्तार्थविषयकत्वस्यैव विवक्षणात्तस्य व तुच्छब्रह्मज्ञानासाधा- रण्यान्न विरोधः ।

ण्यतया ताद्वशप्रमाविषयस्य व्यावहारिकत्वसिद्धावपि न पारमा- र्थिकत्वमिति वाच्यम्; तुच्छब्रह्मज्ञानयोरपीद्वशतया तद्विषय- योस्तुच्छव्रह्मणोरपि व्यावहारिकत्वापातात्, असञ्जातबाधभ्रम- विषयस्य व्यावहारिकत्वापत्तश्चेति प्रकाशप्रसरोक्तम्-अपा- स्तम्। न हपरप्रामाण्यमुक्तविधमित्यङ्गीकारे तुच्छब्रह्मज्ञानयोरपि तदापत्तिः। न हिते मायोपाधिकसत्वे। असञ्जातबाधभ्रम- विषयोऽप्यविद्योपाधिकसतत्र एवेति न दोषः। इद मायाबिद्ययोर्भेंदमङ्गोकृत्योक्तम्, अभेदपक्षे तु मूलाज्ञानो- पाधिकसत्तवार्थ विषयकज्ञानत्वमपर प्रामाण्यम, तूलाज्ञानोपाधिक- सर्तवार्थविषय कत्व मपराप्रामाण्यमिति विवक्षणान्न काप्यनुपपत्तिः।

६० अद्वैतदीपिका

अस्तु वाऽवाध्यार्थ विषय कत्वमित्य बाधितत्व्रघटितमेवापर- प्रामारायम्। एवमपि हि उत्तप्रामाण्यघटकार्थपद्ेन सत्तवेन प्रतीत्यर्हस्य विवक्षणात्तस्य च तुच्छेऽभावान्न तद्वयावहारिक- त्वापातः, ब्रह्मणस्तु सत्वप्रकारकप्रतीतिविषयत्वाभावान्न दोषः । यदितु अबाध्यपदेन तदवच्छिन्नचैतन्यस्यैव विवक्षणम्, तर्हि अनवच्छिन्नचैतन्यस्य तुच्छस्य वा तत्राग्रहणान्न दोष इति यथा- श्रुतार्थविवक्षायामपि न दोषः ।

वच्च व्यावहारिकत्वमेव संमतमिति हद्वतसिद्धयादौ व्यक्तम्। सर्वथा तु व्यवहारदशाबाध्यवाध्यार्थविषयक्केति वाध्यार्थविषय- कत्वस्याप्यपर प्रामाण्यशरोरकोटिनिवेशोऽनपेक्षित एव। अस्तु वा तन्निवेशाऽवि, एवमपि धर्मिणि सर्वं भानमभ्रान्तं प्रकारे तु विपर्यय इति सिद्धान्तात् व्यवहारदशावाध्यप्रकारज्ञान- स्यैवापरप्रामाण्यादिदं रजतमिति ज्ञाने व प्रकारस्य रजतस्य वाध्यस्याप्यबाध्यत्वाभावान्न तत्ज्ञानप्रामाण्यापातः । एतेन-अबाध्यार्थविषयकत्वस्य प्रामण्यशरीरघटकतया विव- क्षायामिदं रूप्यमिति ज्ञानस्येदंपदार्थविषयतयोक्त प्रामारायापातेन तद्विषयकरूप्यादेरपि व्यवहारिकत्वापत्तिरिति प्रकाशप्रसरोक्तम्- अपास्तम्। यथाचात्र बाध्यत्वस्याप्यर्थविशेषणत्वविव्यक्षायामवि तस्य ब्रह्मज्ञानोत्तर बाधविषयत्वरूपत्वात्पारमार्थि कत्वबाधेऽपि सत्ता- दात्म्यापन्नार्थविषयकत्वरूपं प्रमात्वं न व्याहतं तथाऽन्यत्र

(१५) नित्यानित्यवस्तुविवेकप्रमात्वोपपत्ति: ६१

विस्तृतम्। न ह्य क्तविधं बाध्यत्वमविद्यमानतापर्यवसायि ; ्यावहारिकसाधारण्यात्। यथावात्रा बाध्यान्तेनापि तुच्छवारणं- तथा पूर्वमेव विवेचितम्। एतेन-"तुच्छस्याबाध्पत्वेनैव व्यवहारदशाबाध्यत्वस्याऽपि प्राप्त्या तत्ज्ञानस्य प्रमात्वपरिहारार्थं वाध्यविषयकत्वस्याऽवि विवक्षणोयतयेत्यादि प्रकाशप्रसरोक्तम्-अपास्तम् यथाच भ्रमत्वं न बाध्यार्थविषयकत्वरूपं तथा पूर्वमेव विवेचितम्। अस्तु वा ताद्गशमेव तत्, एवमपि रूप्यं बाधित- मिति ज्ञानस्य बाधपार्थाप्रकारकत्वान्न भ्रमत्वव्यवहारः। एतेन-भ्रमत्वस्प बाधितार्थविषयकत्वे रूप्यं बाघितमिति ज्ञानस्याऽपि भ्रमत्वापत्तेरिति प्रकाशप्रसरोक्तमपि-निरस्तम्। एतावता चेयं शक्तिरिति ज्ञानप्रमात्वं; इदं रजतमिति ज्ञान- भ्रमत्वं चोपपन्नमेव। एतेन-ब्रह्मज्ञानवाध्यार्थविषय कत्वरूपभ्रमत्वस्य व्यवहारका- लाबाध्यविषयत्वरूपप्रमात्वाचिरुद्धत्वेन ब्रह्मविचारस्य नित्य- फलकत्वोपपत्तेरिति चन्द्रिकाखएडनवाक्यमपि-व्याख्यातम् ; एकसत्तावाद उक्तविवेकभ्रमत्वस्य सत्तात्रैविध्यवादे तत्प्रमा- त्वस्य च स्वीकारेऽपि न ब्रह्मज्ञानफलानित्यताप्रसङ्गो न वा भेद सत्यतादिप्रसङ्ग इति खएडनाभिप्रायात्। एकसत्तावादेऽपि मिथ्यात्वेनानिश्चीयमानार्थविषयकत्वरूपं न्यायरतावलीनिरूपितं भ्रमस्मृतिनिर्णयसाधारणं प्रमात्वं भ्रम- ज्ञानस्यापि वर्तत इति हि न्यायरतावलीदर्शिनां न परोक्षमिदम्।

हर अद्वैतदीपिका

तथाच यदि ताद्दशं प्रमात्वमेवापाध्यते, तर्हि नास्माकं क्षतिः। न हि ताद्वशप्रमा वस्तुसाधिका। सत्तात्रैविध्यमते शुक्तिरूप्य- मध्यन्यथा सत्यमापद्येत। साक्षिग्राह्य खलु तत्प्रमात्वं न स्व्रो- त्पादकसामग्रीग्राह्यमिति न्यायरलावल्यादौ व्यक्तम्। तथाच भ्रमत्वस्याऽपि प्रमात्वसामानाधिकरण्यस्याद्वैतसम्प्रदायाविरुद्ध- त्वान्नात्र काप्यनुपत्तिः । एतेन-भ्रमत्वप्रमात्वोभयाङ्गीकारे भ्रमत्वप्रयुक्तानित्यफल- त्वस्य प्रमात्वप्रयुक्तभेदसत्यत्व्रस्य च सिद्धयापत्त रित्यादि प्रकाश- प्रसरीक्तम्-पराहतम्। पूर्वोक्तरोत्यैकसत्तावादेन पारमार्थिक- त्वबाधस्यैव सम्भवादिष्टापतत्योक्तविधप्रमात्वस्य चावस्तुसाध कत्वेनादोषात्।

तद्यथा-विवेकस्य भुमत्वं यदाशंकितम्, तदिदं बाध्यार्थविष- यकत्वं भुमत्वमिति चेत्, अत्रेदं विचारणीयम्-किमत्र बाधकतया विर्वक्षितमिति? यदि ब्रह्मज्ञानेतरत्, तर्हि न संभवः, नहि ब्रह्मज्ञानेतरवाध्यो नित्यानित्यभेद:, यदि तु ब्रह्मज्ञानम्, तर्हि नास्माकं क्षतिर्भवति। उक्तभ्रमत्वेन पारमार्थिकत्वबाधेऽपि व्यावहारिकत्वाबाधनेनादो- षात्। न ह्यतादशं :भ्रमत्वं शुक्तिरूप्यादिसमानयोगक्षेमत्व ब्रह्मज्ञानफलनित्यतार्देर्गमयितुमहति, न वोक्तविधो भ्रमोऽविद्या- वृत्तिरिति कस्याऽपि मतम्।

(१५) नित्यानित्यवस्तुविवे कप्रमात्वोपपत्ति:

मोऽन्त:करणवृत्ति: प्रमेति त्वत्पूर्वाचार्यविभागानुपपलेरि"त्यादि प्रकाशप्रसतरोक्तमपि चिन्त्योपपत्तिकमिति-सूचितम्। ब्रह्मज्ञान- बाध्यार्थविषयकत्वमेव तदैव भ्रमत्वं यदैकसत्तावाद इति तस्मि- नमते शुक्तिरूप्यस्य जगदवैलक्षण्यान्न दोषः । एतेन-ब्रह्मज्ञानबाध्यर्थविषयकत्व्रस्य भ्रमत्वरूपत्वेऽनी- द्वशशुक्तिरूप्यज्ञानस्याऽपि भुमत्वानुपपत्तिः, प्रत्युत जगत्ज्ञानस्यैव भ्रमत्वप्राप्त्याSपसिद्धान्तश्चेति प्रकाशप्रसरोक्तं-अपास्तम्। एकसत्तावाद एवोक्तविधम्रमत्वस्वीकारेण तब च शुक्तिरू- व्यस्यापि जगत इव व्यवहारिकत्वस्यैव संमतत्वेन ब्रह्मज्ञानोत्तरमेव सर्वभ्रमत्वस्य तत्रोरीकारेण चाविरोधात्। यत्तु चन्द्रिकामएडने वस्तुनोऽतात्त्विकत्वे बाध्यत्वमात्रस्य तन्त्तयेदानींतनबाधविषयत्वस्य तदानींतनबाधविषयत्वस्य वाऽप्रयोजकत्वादन्यथा रजतस्याऽपि भ्रमदशाबाध्यत्वेन घटव- त्सत्यत्त्रापच्या च ब्रह्मज्ञानवाध्यविषय कत्वरूपभ्रमत्वाङ्गोकारेऽपि न विवेकसिद्धिरित्याद्यु क्म्, तदप्येतेन पराहतम ; पूर्वोक्तरीत्या पारिभाषिकप्रमात्वस्य वस्त्वसाधकत्वेन रजतसत्यताया घटा- दिपारमार्थिकताया वाऽन्रानवसरादिति नित्यानित्यवस्तुविवेक- साधनतयां न कोऽपि विरोध इति सिद्धम् ॥१५॥

(१६) "वैषयिकसुखे वैराग्योपपत्तिः" यत्तु विवरणे-"विषयैर्नित्यसुखं ब्रह्म वाभिव्यज्यते, न जन्य सुखं नाम तदतिरिक्तं किश्िदस्ती" ति वर्णितम्, तस्यायमाशय :- "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानादि" त्यादिश्रुत्या ब्रहमैवानन्द इति सिद्धं सेदपि तदब्रह्माSSनन्दांशेन सर्वदा न भासत इति तदर्थमखएडाकारवृत्तिरपेक्ष्यते। सचायमानन्दीSनवच्छिन्ना त्मरूपो मोक्ष इति व्यवहियते Sवच्छिन्नानन्दांशरूपेण तु विषयसु-

दवद्वा; औपाधिकभेदाङ्गीकारात्। तदुक्तं लघुचन्द्रिकायाम्- यद्यप्यात्मैव सुखस्वरूपम्; तथाऽपि सुखमनुनवामीत्यदौ विषय- सम्बन्धजन्यवृत्तयवच्छिन्नात्मन एव सुखपदवाच्यत्वात्स एव तत्र

स्याङ्गीक्रियते" इति।

वृत्त्यर्वाच्छन्नचैतन्यात्म कज्ञानस्येवावश्यमूरीकरणीयः। अतएव सुखस्मरणमप्यतीतसुखविषयमुपपद्यते। यदि हि केवलवृत्तेरेंव तत्र नाशः तदुपहितत्वविशिष्टानन्दात्मनस्तु न विनाशः, तर्हि कथं वैतत्स्रणमुपपद्येत। एतेन-अभिव्यकतेरनित्यत्वेन तत्र वैराग्यसम्मवेऽपि सुखांशे विषयाभिव्यक्त् युपलक्षितेऽविनाशिनि न वैराग्यसम्भव इति प्रकाशप्रसरोक्तम्-अपास्तम्।

(१६) वैषयिकसुखे वैराग्योपपतिः ६५

न हि वयं वृत्त्य्वच्छिन्न आत्माSडनन्द इत्यत्र वृत्तयवन्न्निप- देन तदुपलक्षितं गृहोम:, किन्तु तद्विशिष्टमेव। न ह्यन्यथा तत्प्र-

खल्वद्वैतमर्यादा। यथाच स्वरूपचैतन्यमज्ञानाविरोधि तथा पूर्वमेव व्यवस्थापि- तमिति तदावरणाभिभावार्थमपेक्षामह एव वृत्तिम्। तटुक्तमद्वैत- रत्नरक्षणे-"ननु नित्यस्य सुखस्य स्वप्रकाशस्य काडमिव्यक्तिर्नाम? आवरणध्वंस इति वदामः" 'इति।' तत्रवान्यत्राप्युक्तम्-विषय- सुख एव उपेक्षा क्षयिष्णुत्वादिदोषदर्शनात्, न तु नित्येऽपीति। विषयाभिव्यक्तिश्चानन्दात्मनोंडशत एव भवतीति न वैषयि- कसुखानुभवमात्रेण मुक्त्यापातः । कलप्यन्ते खलु बहवोंडशा: अखएडानन्दचैतन्यस्याऽपि श्रुतिप्रामार्यात्। इयमत्रानुसन्धेया श्रुति :- "एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ती" ति। अत्रच मात्रापदेनांश एव विवक्ष्यते। एतेन-शिखी ध्वस्त इत्यादाविव विषयविनाशेन विषयाभि-

रूपेण विनाशसम्भवाद्राग्यसस्भव इति चन्द्रिकाखएडनमपि- व्याख्यातम्। अयं भाव :- न हि वयमभिव्यक्त्यनित्यतयैव सुखवैराग्यं वदम:, किन्तु विशिष्टरूपेण सुखविनाशेनैव। अतएव तत्सरण- मुपपद्यत इति ह्यनुपदमेवोक्तम्। "आत्मस्वरूपस्य सुखस्य स्वतः प्रकाशस्य नित्यसिद्धस्यानावृततया सदाऽभिव्यक्तत्वेने" त्यादि

६६ अद्वैतदीपिका

प्रकाशप्रसरस्तु चितोडज्ञा नाविरोधित्व-तद्विषयत्वाद्यु पपादनेन पूर्वमेव निरस्तः । विस्तरस्त्वस्याद्वैतसिद्धयादावनुसन्धेयः। एतेन-अविद्यावरणस्य ग्रन्थकृद्गिरेव बहुधा दूतित्वाच्चे- त्यादि-प्रकाशप्रसरोक्तरपि-परास्तम्। विषयैर्नित्यसुखं ब्रह्मैवाभिव्यज्यत इति वाक्यस्य हि विषया- भिव्यकतं जन्यं सुखं नित्यसुखत्रह्मािन्नमित्येव तात्पर्यम्, न तु विषयाभिव्यक्तमपि सुखं नित्यमिति। विवरणे हि-"ननु नास्ति सुखं नित्यमिति नैयाधिकादयः, सत्यम्; नास्त्येव जन्यमपि सुखम्। ननु साधनोपादानाज्न्यताS- वगम्यते; सिद्धस्यैव सुखस्याभिव्यक्तिहेतुत्वात्" इति निरूपण- वसरे-"साधनपारतन्त्रयादनित्यत्वादिवद्विषयसुखस्यात्मनो भे- दोऽप्यानुषङ्गिकः" इति खलु निरूपितम्। तथाच विवरणे कुत्राऽवि विषयसुखं नित्यमित्यप्रतिपादनात् प्रत्युत तदनित्यताया एव स्पष्टं विवेचनात् तन्नित्यत्वं तत्र प्रतिपादितमिति कमपि सिद्धान्तं प्रकप्य चन्द्रिकाकाराणां तदनुसारिणां च विवरणखएडनमिद्मनुक्तोपालम्भनमेव। एतेन-"विवरणकृता विषयैर्नित्यसुखं ब्रह्मैवाभिव्यज्यते इत्युक्तम्, न तु विषयाभिव्यक्तत्वविशिष्टब्ह्यरूपसुखमिति विशिष्ट- सुखस्यामिव्यत्तयनङ्गीकारात् विशिष्टरूपेण विनाशमादाय तत्र वैराग्योपपत्तिसमर्थनमत्यन्तमयुक्तमिति, स्वरूपसुखस्य स्वरूपतो- ज्विनाशेन नित्यतयाऽङ्गीकृतत्व्रात्तत्र वैराग्यायोग: इति च चन्द्रि- कामएडनं विवरणाशयानवबोधमूलमिति सिद्धम् । १६॥

(१७) शमदमादीत्यादिपदेन विवेकाग्रहणौचित्यम्।। यत्तु चन्द्रिकायां भगवत्पादभाष्यस्थशमदमादिपद घटकेनादि - पदेन तितिक्षामात्रं नार्थतया गृहीतुं शक्यं विवेकादेरपि ग्रहणस- म्भवादित्युक्तम्, तदिदं विवरणकारैः-"सोऽन्वेष्टव्य" इति विधिप्रकरणे "तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते" इति वाक्यसि- द्धनित्यानित्यवस्तुविवेकस्य ज्ञानश्रवणविधिप्रकरणस्थ "परीक्ष्य- लोकान्कर्मचितानि" ति वाक्यसिद्धेहामुत्रार्थफलभोगविरागस्य दर्शनविधिप्रकरणस्थ "शान्तो दान्त" इति वाक्यावगतशमदमादेः सर्वत्र फलकामनाया सुमुक्षायाश्चाधिकारिविशेषणतयाSवगम्य- मानतया सर्वशाखाप्रत्ययन्यायेन विधीनामेकत्वं स्वीकृत्य साध- नचतुष्टयसम्पत््यानन्तर्यमथशब्दार्थ इति विवक्षणात् तत्तद्वाक्य प्रतिपादितानां पृथकपृथग्ग्रहणस्य युक्तत्वात् स्पष्टं वाक्यान्तरा- वगतनित्यानित्यवस्तुविवेकस्य शमदमादिवाक्यषयत्वाभावान्न शमदमादीत्यत्राSSदिपदेन विवेकग्रहणशंङ्गापीति सूचितम्। एवं च उपरतपदस्य विषयालंबुद्धिमानित्यर्थ इत्यादिचन्द्रिकाप्रका- शोऽपि परास्तः। तस्य सन्न्यासपरताया एव "न कर्मणा न प्रजयेति श्रुत्यनुग्रहार्थं युक्तत्वात्।। भामतीमते तु नित्यानित्यवस्तुविवेक इहामुत्रार्थफलभोगविरा- गहेतुरिति सिद्धान्ताद्विरागानन्तरशमदमादि कोटिप्रवेशस्यानुचित- र्वान्नाऽडदिपदेन ग्रहणसम्भवः। एतेन-एकश्रुत्युपात्तत्वमेवादि पद्संग्राह्यतावच्छेदकमित्यादिशङ्गा, तत्परिहासश्च "पश्येदित्यात्म- 9

अद्वतदी पिका

ज्ञानस्याऽपि ग्रहणापत्ते" रित्यादिना चन्द्रिकाप्रकाशे स्पष्ट इति प्रकाशप्रसरांक्तम्-अपास्तम्। पश्येदिति हि साध्यं ब्रह्मज्ञानमेव गम्यते, नाधिकारिकोटिप्रवेशार्हं विचारहेतुरिति हि न दोषः। यत्तु चन्द्रिकामएडने-आदिपदेन तितिक्षादेर्ग्रहणमिव विवे- कादेरपि ग्रहीतुं शक्यत्वेन विवेकादे: स्वशब्देन ग्रहणं कुत इति चन्द्रिकोक्ताक्षेपापरिहारकत्वात्, तदाक्षेपाज्ञानज्ञापकत्वाचेत्युक्त तदपि पूर्वोक्तदिशाऽनुचितमिति-सूचितम्। सर्वथा च शमदमादिसाधनसम्पदित्यत्राSSदिपदेन तितिक्षाया एवैकश्रुत्युपात्तत्वेन ग्रहणं न विवेकादेरन वाऽसाधनस्यात्मदर्श- नस्य। अत एव शमदमादिसाधनसम्पदित्यत्र साधनपदग्रहणमिति सर्वं सुस्थम्॥१७॥

(१८) ।। अद्वैतमतरीत्या सुमुक्षासंभवः ॥ यत्तु चन्द्रिकायाम्-परपक्षे मुमुक्षा न सम्भवति; मोक्षस्य नित्यसिद्धात्ममात्रत्वेनेच्छाऽयोगात्, वृत्त्युपलक्षितस्यात्मनो वृत्ते: पश्चादिव पूर्वमपि सत्तवाच्चति-निरूपितम्, यञ्च प्रकाश-

तद्वय वहार हेतुताया निर्वाह्यतया प्रकृतेऽपि चरमवृत्तेः कारणात्मना संसारदशायामवि सत्तवात् वृत्तयुपलक्षितात्मरूपस्यापि मोक्षस्य नासिद्धत्वमिति-विवेचितम्, अत्रेदं वक्तव्यम्-उपलक्षणस्थले कारणात्मनाऽवस्थित विशेष- मादायेव सर्वत्रोपलक्ष्यव्यावृत्तिबुद्धिर्जन्यत इति कल्पनं हि न युक्तम्। न हि काकवद्द वदत्तगृहमित्यत्र विनष्टः काक एव व्या- वर्तकः, किन्तु काकसमानाधिकरण-व्यावृत्तिधीदशाप्रकाशमानो- तुणत्वादिकमेव। एतेन-भाविपाकेन पाचकानुमानमपि-व्याख्यातम्; तत्रा- 5वि पाकसमानाधिकरण-पाचकासाधारणधर्मस्यैव व्यावर्तक- त्वात्। एवं चात्रापि वृत्तिसमानाधिकरणासंकीर्णस्वरूपमेव

प्रकाशात्. तदभिव्यञ्जकवृत्त्यादीच्छाया एव मुमुक्षापदार्थत्वाञ्च संसारदशाSसिद्धाऽविद्या निवृत्ति-कार्यात्मवृत्त्यादेरसिद्धत्वेन मु- मुक्षा सम्भवत्येव। एवश्चान्यत्र भाविन उपलक्षणत्वेऽपि प्रकृते

१०० अद्वैतदीपिका

तदुपलक्षणताया असम्भवात्, वृत्युत्पत्तयादिकं विना मोक्षस्वरू- पाप्रकाशात्, मुक्तव्यवहाराभावाञ्च नानुपपत्तिः । तदुक्तमद्वैतरत्नरक्षणे-"न चाधुनापि ब्रह्मस्वरूपस्य सुखस्य प्रकाशापत्ति :- इष्टापत्तेः, न हि र्वप्रकाशानन्दात्मकं ब्रह्म दानीं नास्ति। कथ तर्हि नाऽभिलापः सर्वेषाम् ? कथं वा परमं सुख- मातवतां क्षुद्रे भोजनादिसुखे प्रवृत्तिः ? इति चेत् ; व्य्जकाभावा- दिति वदामः । अविद्यानिवृत्तिर्हि व्यक्षिका। सा चेदानीं नास्ति; तत्तवज्ञानाभावात्."-इति। भाष्येऽप्युक्तम्-"अविद्यानिवृत्तिपर- त्वाच्छास्त्रस्ये"ति। तथाचाविद्यानिवृत्तिनिष्ठा साध्यतां तदुपल- क्षितेऽप्युपचर्यैवाऽऽत्मसुख तापक्षे मुमुक्षापदव्यवहार:। यदि त्वविद्यानिवृत्तिरेव मोक्ष:, सा चाऽऽत्मान्याऽपि सत्यै- वेति तत्पश्चमप्रकारत्वं समालोच्यते, तहि न पर्यनुयोगलेशस्याप्य- वसरः।

कीत्युक्तम्, यदि तदतत्त्रवादिसिद्धान्तदिशा, तर्हीष्टापत्तिः । न हि वयमतत्त्ववादिरीत्या मुमुक्षां साधयामः । भवन्तोऽपि खल्व- द्वतसिद्धान्तमार्गेणैव मुमुक्षाSसम्भवं व्यवस्थापयितु प्रवृत्ताः । अत एव "परपक्षे मुमुक्षा न सम्भवती" ति परपक्षादिग्रहणमुपपद्यते। तथाच प्रकृते भाव्युपलक्षणतया मुमुक्षाSसम्भवव्यवस्थापनमनु- पपत्नमेव। न हि भाविन एवोपलक्षणत्वमिति नियम :; भूतस्याप्यु- पलक्षणत्वं वर्तत इति भवतामपि सम्मतम् ; अन्यथा काकानुपल- क्षणतापत्तेः । अंत्र च भाव्युपलक्षणता विवक्षिता, उत भृतोपलक्ष-

(१८) अद्वैतमतरोत्या मुमुक्षासंभवः १०१ पतेति विशये तु संसारदशायां मुक्तव्यवहाराभावात् द्वितीयपक्ष एवोररीकतु योग्यः; "आरोपे सति निमित्तानुसरणं न तु निमि- न्तमस्तीति नैमित्तिकारोपः" इति न्यायात्। तथाच वृत्युपल क्षितात्ममोक्षतायामपि मुमुक्षा सम्भवत्येव। यथाच भावाद्वैतमतेनाऽपि सुमुक्षा सम्भवति, तथाऽन्यत्र व्यक्तम्। भावाद्वतमतमप्रामाणिकमित्यादिकथा तु भवदीया नास्माकमादरणीया। व्यक्तं च तत्प्रामाणिकतोपपादिता ग्रन्था- न्तरेषु । अयमत्र निष्कर्ष :- वृत्त्युपलक्षितात्मनोSविद्यानिवृत्त्युपल- क्षितात्मनो वा मोक्षतापक्षे वृत्त्यादिनिष्ठ साध्यत्वं मोक्षेप्युपचर्य तदिच्छोपपादनम् ; मतान्तरे तु मुख्येनैव साध्यत्वेनेति। यत्तु प्रकाशप्रसरे-"उपलक्षणभूतनिवृत्तेर्विचार साध्यत्वमङ्गी, कृत्य तदुपलक्षितस्यात्मनो विचारसाध्यत्वोक्तिश्युक्ता, विशिष्ट- विधेर्विशेष्यबाधे विशेषणोपसंक्रमणवदुपलक्षणोपसंक्रमणाभावात्" इत्युक्तम्, तदिदं विशेषणोपलक्षणयोरुभयोरपि व्यावर्तकत्वाविशेषे उपलक्षणमात्रे तत्संक्र मणानौचित्य कल्पनस्याप्रामाणिकत्वाद किश्चित्करम्। परमार्थतस्तु-नास्मन्मते विचारसाध्यत्वादिकमात्मनो विवक्षितम्, किन्त्वविद्यानिवृत्तेरेव। मोक्षसाध्यताव्यवहारस्तु

प्रास्तत्वेन व्यवहारो हि लोकसिद्ध एव। रतेन-भाविन एवोपलक्षणत्वम्, कन्यादाननिश्चयोत्तर

१०२ अद्वैतदीपिका

जामतेति व्यवहारवद्गाविराज्येनायं राजेति व्यवहारवश्चत्यादि प्रकाशप्रसरोक्तम्-अपास्तम्। कन्यादाननिश्चयोत्तरमपि धर्म

त्वव्यवहारो न भाविजामातृत्वेन, भाविराज्येन राजवदव्यवहा- रस्तु राजत्वप्रयोजकज्येष्ठपुत्रत्वाद्यसाधारणधर्मप्रयुक्तोऽपि भाक्त दव। अत एव "राजा राजसूयेन स्वाराज्यकामो यजेते " त्यत्र राजपद अभिषिक्तक्षत्रियपरमेव न क्षत्रियमात्रपरमित्यादि व्यवस्था- पितमवेष्ट्यधिकरण उपपद्यते। न ह्यज्ञातेऽपि ज्येष्ठपुत्रत्वे राजवंशीयत्वे वा राजपदव्यवहार: कस्याऽपि सम्भवति। न ह्यात्मनि मोक्षत्वव्यवहारप्योजकास ङ्कीर्णस्वरूपज्ञानमविद्यानि- वृत्तिर्वा कस्याऽपि संसारदशायां वर्तत इति विषमो द्वष्टान्तः ।

तत्रेच्छा सम्भवत्येव। न चाविद्यानिवृत्तेः पूर्वमात्मनोऽविद्या- निवृत्त्युपलक्षितत्वं सम्भवति ; भूतस्योपलक्षणत्वसम्प्रतिर्प्ति- वत् भाविन उपलक्षणत्वस्य कादाचित्कतया सार्वत्रिकत्वा- सम्प्रतिपत्तरिति चन्द्रिकाखएडनवाक्यमपि-व्याख्यातम्। अयमाशयः-"निवृत्तिरात्मा मोहस्य ज्ञातत्वनोपलक्षितः" इति वाक्यस्य बन्घसामान्याभावो मुक्तिरित्येव तात्पर्यम्, न तु मुक्तौ वृत्तिरन्तर्गतति हि विठलेशोये व्यक्तम्। तथाचावि- द्यानिवृत्तिरेव तदुपलक्षितात्मस्वरूपमेव वा मुक्तिरित्यव तदा- शयः। तत्र च वृत्तः कारणात्मनाऽवस्थानप्रयुक्त भाव्युपल-

(१८) अद्वैतमतरीत्या मुमुक्षासंभवः १०३

क्षणत्वं न कथमपि वक्तु शक्तम्। अविद्यानिवृत्तस्तु अभिव्यक्त ब्रह्मरूपाया: संसारदशायां कारणात्मनाऽवस्थानाभावात्त्वाव्यु- पलक्षणत्व कथमपिन सम्भति। एतेन-पाचक इति व्यवहारं प्रति पाकक्रियाया व्यवहि- ताया व्यवहारस्रूपकार्याव्यवहितपूर्वकाले कार्यरूपेणावस्था- नायोगेन कारणात्मनाऽवस्थानमङ्गीकृत्यैव तदूयवहारहेतुत्वस्य निर्वाह्यतया प्रकृतेऽपि चरमवृत्तेः कारणात्मना संसारदृशायामवि विद्यमानतयोपलक्षणत्वसम्भवेनायं मुक्त इति व्यवहार विषयत्वस- म्भवादित्यादि प्रकाशप्रसरोक्तमनवसरमिति -सूचितिम् । यत्तु प्रकाशप्रसरे-"निवृत्तिरात्मा मोहस्य ज्ञातत्वेनोपल- क्षितः" इति वचनानुसारेण ज्ञात एवाSडत्माऽज्ञानहानिरिति पक्षे दूषणमिति-वर्णितम्, तेन यदि खएडनकारैरात्ममात्र- भोक्षतावादो न समर्थित इति विवक्षितम्, तर्हि न दोष: ; तादूशपक्षस्यैवाऽस्मदनभिमतत्वात, यदि तु अविद्यानिवृत्त्यु- पलक्षितात्मन एव मोक्षत्वमिति खरडनमतनिरासार्थम्, तर्हि इदमेवात्र वक्तव्यम्-यदुक्तवचनस्यापि विठलेशीयोपपादित- रीत्या खएडनाभिमत एव तात्पर्यमिति। अस्तुवा प्रकृते यथाश्रु तार्थविवक्षा, एवमप उक्तवचने भाविन्या अपि वृत्तेरुपलक्षणत्वं विवक्षितमिति चन्द्रिकाकृतां तदनुसारिणां त वचनमनुपपत्रमेव। न हि कारणात्मनाऽव- स्थिता वृत्तिरज्ञानविरोधिनीति कारणात्मवृत्युपलक्षितस्याज्ञान- हानित्वम त्रोपपादितं भवदभिमतव्याख्यानेऽनुपपन्नं स्यात्। एव-

१०४ अद्वैतदीपिका

शोक्तवचनोपन्यासः प्रकाशप्रसरकाराणां प्रकृते, शान्तिकर्मणि वेतालोदय एव। यत्तु मएडने-भाविन उपलक्षणत्वव्यवहारस्य कादाचि- त्कत्वेऽपि उपलक्षणत्वस्य सार्वत्रिकतया तत्रासङ्गत्युद्धावनम- सङ्गतम्-इत्युक्तम्, तदिदं खएडनकारैरविद्यानिवृत्तिमात्रभाव्यु- पलक्षणत्वाभावस्यैव प्रतिपादनात्तस्याश्चोक्तप्रकारेण स्वरूपती-

एतेन-अविद्यानिवृत्त्युपलक्षितत्वविशिष्टस्य मोक्षत्वे विशि- शरूयेण विनाशित्वप्रसक्तिरिति मएडनोक्तमपि-व्याहतम्, अविद्यानिवृत्त्युपलक्षितत्वं हि तत्स्वरूपत्वमेव। स्वरूपस्या- प्यद्वेतसिद्धयादावुपलक्षणताया व्यवस्थापनात्। अत एव "नि- वृत्तिरात्मा मोहस्य ज्ञातत्वेनोपलक्षितः" इति वाक्येऽवि- द्यानिवृत्तेरात्मनश्चाभेद उपपादित उपपद्यत इति सर्वमन- वद्यम्। १८।।

2

(१९) अद्वैतमतरात्याऽहं मुक्तः स्यामिताच्छोपपत्तिः ॥ एतेन-अहं मुक्तः स्यामितीच्छापि-व्याख्याता। अत्र ह्यहम्पदेनाहंकार विविक्तात्मस्वरूपमेव विवक्ष्यते, यथा ब्राह्मणोऽह सवर्गो स्यामित्यत्र शरीरविविक्तमात्मस्वरूपम्। अत्र यद्यपि दवृष्टान्ते वर्तृत्वादिविशिष्टस्यैवात्मनी भानम्, तस्य च स्वर्गान्वयो वर्तत एव, तथाऽपि शरीरधर्मब्राह्मणत्वा- दिविशिष्टत्वेनेच्छाविषयस्यात्मनस्तद्र पेण स्वर्गान्वयो नास्त्ये वेति न द्वृष्टान्ततानुपत्तिः। न हि लोकान्तरेऽपि भस्मस्ा- द्वावमापादितमिदमेव शरीरमुत्पद्यते। तथाच विशेष्यमात्र- गतेच्छाविषयत्वेन विशिष्टवाचकशव्दप्रयोगोऽन्यत्र द्वष्ट इति अहं मुक्तः स्यामि " त्यत्राप्यहमथविविक्तात्मगतैवेच्छा प्रति भासत इति युक्कम्। एतेन-द्वृष्टान्तोऽप्यसङ्गतः तर्तववादिमत आत्मन्येव स्वा- भाविककर्तृ त्वाङ्गीकारेण देहस्य जीवाभिमन्यमानस्य तद्धोगाय- तनत्वस्येवोरीकारेण च यस्य स्वर्ग कामना तस्येव स्वगाँन्वय- स्वीकारात्, स्वर्गडवि शरीरसत्ात्, अन्तःकरणस्य व देहस्य जीवोपाधित्वाभावात्, इच्छाया आत्मस्वामिकतवेन स्वगे- च्छोरेव स्वर्गान्वयाञ्च नानुपपत्तिरित्यादि प्रकाशप्रसरोक्तम् -- अपास्तम्। न हि वयमपि स्वर्गान्वयिनः कर्तृ त्वादिकं नास्ती- ति वदाम:, किन्तु विद्यमानमपि तत् न पारमार्थिकमिति, तदुक्त् यादिकमत्रानवसरमेव।

१०६ अद्वैतदीपिका

कर्तृ त्वादिविशिष्टस्याप्यात्मनो यच्छरीरविशिष्टतया ब्राह्म णोऽहं स्वर्गी स्यामित्यादौ स्वर्गच्छा, न तद्र पेण स्वर्गान्वय इति हि भवतामप्युपेयम्। तथाव सवगे शरीरान्तरसत्त्वे- पि न निर्वाहः ? एतेन-स्वर्ग च्छोरेव स्वर्गान्वय इत्यपि-निरस्तम्। नहि ब्राह्मणत्वादिव देतच्छरीरविशिष्टस्याहंपदार्थतामाश्रित्योक्त द्वष्टान्तं निदर्शयामः, किन्तु यस्य शरीर विशेषविशिष्टाहमर्थस्य स्वर्गच्छा न तस्य स्वर्गान्वय इति। विशेषणांशपरित्यागेन विशेष्यमात्र- स्वर्गान्वयोपपत्तिस्तूमयसमानैव। इयान्विशेष :- यद्धवताँ शरीर- मेव विशेषणम्, अस्माकं त्वहंकारोऽपोति। यदि कदाचिदेव ब्राह्मणाद्यहमर्थविशेषणम्, तर्ह्यत्राऽपि समानं यद्हंकारोऽपि कदाचिदेवेच्छादिमानकाल एवात्मविशेषणतया भासन इति। न ह्यहङ्कारांशेऽपि सुखमहमस्वापसमित्यत्र स्मृति- त्वानङ्गीकारे कस्यापि कावि क्षतिरिति सुप्तेऽप्यहङ्कारभानं न केनाप्यनुभवानुसारिणा स्वीकर्तुमलम्। नहि गुणे जात्यनङ्गी- कतूणां मीमांसकानां मते ज्ञानस्यैकस्यैव विषयभेदेन स्मृतित्व- मनुभवत्वमुभयमनुपपन्नम्। एतेन-यस्येच्छा न तस्याहंकारस्य मोक्षान्वयः, यस्थ च मोक्षान्वयो न तस्य शुद्धस्येच्छेत्यादि प्रकाशप्रसरोक्तम्-अपा- स्तम्। ब्राह्मणोऽहं स्वर्गी स्यामित्यत्र व पूर्वोक्तरीत्या निर्वाहसम्भ चात्। न हि तत्रापि यस्येच्छा तस्य स्वर्गान्वयः यस्य स्वर्गान्वय-

(१६) अद्वैतमतरीत्याऽहं मुक्त: स्यामितीच्छोपपततिः १०७

स्तस्येच्छा वर्तत इति समानत्वात्। वस्तुतस्तु काल्पनिकमिच्छा श्रयत्वं शुद्धस्यापि वर्तत एव। अत एवान्योन्यधर्माध्यासः। वस्तुतस्तु-अहं मुक्त: स्थामितीच्छायामहंकरस्येव मुकयन्वयिता बोधेऽपि नाहंकारविशिष्टमेवात्मस्वरूपं स्वीकर्तुमुचितम्, नह्य- त्राहंकारस्य मुक्तिसम्बन्धो मुख्यो विवक्ष्यते, किन्तु गौण एवेति कल्पनाऽपि हि संभवत्येव, यथा ब्राह्मणोऽहं स्वर्गी स्यामित्यत्र शरीरस्य स्वर्गयानमौपचारिकमेवावगम्यते। तदुक्त भट्टपादैः- "आत्मन: स्वर्गधानं वा शरीरस्योपचर्यते"॥ इति न कोऽपि विरोधः। परमार्थतस्तु-यस्य यत्फलेच्छा तस्यैघ तत्फलान्वय इति नायं नियम: समस्ति। पितृगतायामपि पूततेच्छायां पुत्रस्यैव पूततादर्शनात्। एतेद-पुत्रस्य पितुरुपकारकत्वेन पित्रर्थत्वात्पुत्रगतपूत- तेच्छा यथा पितुस्तथा प्रकृते चिन्मात्रस्याहमर्थोपकारकत्वाभावा दहमर्थार्थत्वाभावाच्चिन्मात्रगतमुक्तीच्छा नाहमर्थे भवतीति प्रकाश प्रसरोक्तम्-निरस्तम्। न ह्य पकार्योपकारकभावमात्रेणान्यगत- फलेच्छयाऽन्यस्य फलसस्भवः, मातृगतपूततेच्छयाऽपि पुत्रपूतता- पत्तेः। शास्त्रप्रामारायात्तु व्यवस्थाऽस्माकमपि समानेव। शुद्धचैत- न्यमेव हि शास्त्रेण मुक्तयन्वयितयाSवगम्यते, तदर्थमेव हि श्रवणा- दिविधानं चेति न किश्चिदवद्यम्। यस्तु प्रकाशप्रसरेऽहमर्थस्य मोक्षानन्वये विवरणादिसम्मत- प्रमाणोपन्यासः, स नास्माकमुपेक्षणीयः।

१०८ अद्वतदीपिका

एतेन-अन्तःकरणस्य मोक्षानन्वयेपि चैतन्यस्य तदन्वय- सम्भवादहं मुक्तः स्यामिति मुमुक्षोपपत्ति :; अन्यथा शरीरविशेष- विशिष्टस्याहं स्वर्गी स्यामिति कामनया यागकरणानापत्तेरित्यादि चन्द्रिकाखएडनमपि-व्याख्यातम् ।

प्रमाणानुपन्यास इति-वर्णितम्, तदिदं प्रकाशप्रसरकारेरेव समाहितम् ; तैस्तदुपन्यासात्। यदपि-अहं स्वर्गी स्यामित्यत्र चेतनस्यान्त:करणावच्छिन्न. स्य वेत्यादि-मएडन उक्तम्, तत् चन्द्रिकाखएडनाशयानवबोध- निबन्धनमिति पूर्वमेव विवेचितम्। एतेन-चिन्मात्रं मुक्त स्यादितीच्छापत्तिरिति शङ्काऽपि- परास्ता; इच्छामासकसाक्षिणोऽहमर्थभासकत्वनियमेन तथा व्यवहाराप्रसक्त: । व्यक्त चैतलघुचन्द्रिकायामिति बिस्तरमया- दुपरम्यते॥ १६ ॥

(२०) ।। साधनचतुष्टयविवक्षौचित्यम् । साधनचतुष्टये पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरं प्रति हेतुत्वमिति भामतीमते साधनचतुष्टयसम्पत्यानन्तर्यमथशब्दार्थ इति भाष्य- स्यैवमाशयः। यद्यपि अस्मिन्मते साधनत्रयसाध्यमुमुक्षा- मात्रमधिकारिविशेषणम्, एवमपि साधनत्रयानुल्लेखे सर्वसा- धारणमनुत्कटमुमुक्षामात्रमधिकारिविशेषणतया विवक्षितमिति शङ्का स्यात्। अतः साधनत्रयोलेखोऽपि भाष्यकाराणामत्रो- पपद्यत इति। अयमाशय :- यथा ह्यनुत्कटा मुमुक्षा नात्र विवक्षणीयेति सूचनार्थ शमदमादिसाधनसम्पदुललेख आवश्यकः, एवमनु- त्कटशमदमादेस्ताद्वशविरागस्य चात्राग्रहणसूचनेनेतरसाधनद्वयो- लेखोऽपि सप्रयोजन एव। वैराग्यकारणतया भामत्यभिमत-

नानुत्कटः प्रसिद्ध इति तत्साधनसाधनान्तरोलेखोSत्रानपेक्षित एव। श्रुतिष्वपि विवरणोद्धतज्ञानश्रवणादिविधिप्रकरणेष्वेतेषा- मेवाधिकारिविशेषणतयाSSम्नानमप्यत एवोपपद्यते। मुमुक्षा- पदेनैवोत्कटमुमुक्षाया एव ग्रहणे तु स्वरूपकथनमात्रमेव साधन- चतुष्टयानन्तर्यम्। व्यक्त चैतद ब्रह्मविद्याभरण इति तत एव द्रष्टव्यम्। एतेन-विवेकाद्यानन्तर्यं मुमुक्षाद्वारैवाथशब्दार्थ इति भामती-

११० अद्वैतद्षीपिका

श्यत इति तदीयभाष्यविरोधः । सुमुक्षाहेतुतया साधनत्रयस्या- प्यानन्तर्यप्रतियोगितायां विवेकहेत्वानन्तर्यमप्यथशब्दार्थः स्यात्। इदं च चन्द्रिकायामेव स्पष्टमिति प्रकाशप्रसरोक्तम्-अपास्तम्। यत्तु मरडने यज्ञादेरपि मुमुक्षाद्वाराSडनन्तर्यप्रतियोगितापत्ति- रित्युक्तम्, तदिदं यज्ञादेर्मुमुक्षाहेतुतायां प्रमाणाभावादनवसर- मेव। एतेन-"सन्यस्य श्रवणं कुर्यादि" त्यादिवचनेन ब्रह्मविचा- राख्यवेदान्तश्रवणे यज्ञादिकर्मसन्न्यासस्य हेतुत्वोक्तया तत्प्रति- योगिन: कर्मण आनन्तर्यप्रतियोगित्वासम्भवादिति चन्द्रिका- खराडनमपि-व्याख्यातम्। भामतीकारा अपि हि कर्मणां ज्ञानानुपयोगं 'धर्मजिज्ञासायाः प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्त रिति भाष्यविवरणवसरे स्पष्टमेव निरूपयन्ति। यन्तु मरडने- यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्रेत्यादिव चनोपन्यासेन कर्मणामवि ज्ञानोपयोगः समर्थितः, तदिदमतत्तववादिसि- द्वान्तानुसारेण भामतीराद्वान्तसमर्थनस्यानपेक्षितत्वादकिञ्चि- त्करम्। तत्सिद्ध भामतीमतरीत्या साधनचतुष्टयानन्तर्य- विवक्षोपपन्नेति। एतेन-विवरणमतमपि-व्याख्यातम्। तदुक' खएडने- विवेकवैराग्याध्यभावे मुमुक्षामात्र ण प्रवृत्तस्य विचारस्य शिथिल- त्वार्पत्ति :- इति।

साधनचतुष्ट यविवक्षौचित्यम् १११

एतेन-विरागशमदमादिमुमुक्षासु सतीषु विवेकाभावमात्रेण फलपर्यम्तविचाराभावादर्शनान्न साधनचतुष्टयानन्तर्यविवक्षाS

परास्तानि। कुत्र वाडयं चन्द्रिकया प्रकाशेन तत्प्रसरेण तन्मएडनेन वा विवेकाभावेऽपि फलपर्यन्तो विचारो द्वृष्ट इति भवन्त एव विवेचयन्तु। न ह्यतत्त्वसाक्षात्कार .इव तत्त्वसाक्षातकारोऽप्य- विवेकिनां भवितुमलम्। सवथा च साधनवतुष्टयानन्तर्यमथ- शब्दार्थ इति युक्तमेवैतद्वाप्यं भामतीविवरणमतयोरिति सर्व सुस्थम्।

(२१) तद्यथहेत्यस्य ब्रह्मशब्देनोपस्थापनम्॥ यत्तु चन्द्रिकायाम्-"ब्रह्मशब्देन तत्प्रमाणं वेदः उपस्थाप्यते, स च "योग्यत्वात्तद्थेह कर्मचतो लोकः क्षीयते" इत्यादि: अतः- शब्देन सर्वना्ना परामृश्य हेतुपञ्चम्या निर्दिश्यते। तेनायमर्थः स्वर्गादिक्षयिताप्तिपादकादु ब्रह्मज्ञानस्य च परमपुरुषार्थताप्रति- पाकादागमाद्यथोक्तसाधनसम्पत्ततश्च जिज्ञासेति भामत्युक्तिरस- ङगता। अतःशब्दस्य विचारकर्तव्यतारूपप्रधानसाध्यानन्वया- पत्तेः, अथशब्दार्थानन्तर्यप्रतियोगिनि वैराग्य Sतःशब्दार्थहेतुत्वा- न्वयायोगात्-इत्याद्य कम्, तत्रेदं वक्तव्यम्-न ह्यतःशब्दार्थस्य जिज्ञासाकर्तव्यतयैवान्वय इति कोऽपि नियमः। एतेन-"अथातो धर्मजिज्ञासे"त्यादाविव स्पष्टमतःशव्द्रार्थस्य जिज्ञासाकर्तव्यतयेव स्वारसिक्याकांक्षो- देतीति प्रकाशप सरोक्तम्-अपास्तम्। "अथातो धर्मजिज्ञासे" त्यत्र हि-अध्ययनस्य स्वर्गार्थत्वेनाS- र्थज्ञानार्थत्वाभावाद्विचारानुपपत्तिशङ्का हि या पूर्वपक्षिणा क्रियते, तस्या हि समाधानं अध्ययनस्यार्थज्ञानार्थत्वव्यवस्थापनेनैव सम्भवतीति युक्तमन्यस्याथादिशब्दस्यार्थज्ञानफलकत्वादित्येत- दर्थपरत्वाभावेनातःशब्दस्यार्थज्ञानफलकत्वादिल्य तदर्थपरत्वं तस्य च जिज्ञासाकर्तव्यतयाऽन्वयश्च, प्रकृते तु अधिकार्यभावेन विषया- भावेन प्रयोजनाभावेन च विवक्षितास्रयः पूर्वपक्षाः न केवलेनातः शब्देन समाधातुं शक्यन्त इति अथातः पदाभ्यामधिकार्यभाव-

(२१) तद्यथेहेत्यस्य ब्रह्मशन्देनोपस्थापनम् ११३

प्रयुक्तपूर्वपक्षनिरासो ब्रह्मजिज्ञासापदेन विषयप्रयोजनाभावप्रयु- कततननिरासश्च क्रियत इति हि विशेष: सर्वविदित एव। एतेन-ब्रह्मजिज्ञासापदेन विषयप्रयोजनसूचनासम्भव इति प्रकाशप्रसरोक्तम्-परास्तम्। यथा चानेनोभयसूचनं तथाडनु- पदमेव स्फुटीकरिष्यामः। यत्तु प्रकाशप्रसरे पूर्वपक्षिणा ज्ञानेच्छा मङ्गीकृत्य न तद्विचार आक्षिप्त इत्यादिचन्द्रिकाऽनुवाद: कृतः, तस्याप्यनुपदमेव निरासः स्फुटीभविष्यति। एतेन-अपेक्षितकर्तव्यतान्वयापादनं चन्द्रिकाकाकृतां तदनु- सारिणां च-परास्तम्। न हि अतःशब्दस्य भवद्भिमतं सप्रयो- जनत्वादित्यमुमर्थ वयमत्रापेक्षामहे। विरागासम्भवशङ्कानिवा- रणार्थ हि तत्सम्भवोपपादक "तद्यथेहे" त्यादिवाक्यान्वय एव हि प्रकृतोपयुक्तः । अत एव भामतीकारा अपि "ब्रह्मज्ञानस्य परम- पुरुषार्थताप्रतिपादकादागमाडुक्तसाधनसम्पदि त्यतःशब्दार्था- नन्तर्यप्रतियोगिनो हेतुत्वेनान्वयमेव समुचितं मन्वते। एतेन-"अपेक्षितान्वयस्यैव न्याय्यत्वेनानपेक्षितान्वयाSS- पादनायोग इति चन्द्रिकाखरडनमपि व्याख्यातम्। पतेन अतःशब्देन ब्रहमपदोपस्थापिततद्यथे हेत्यादिवाक्यपरामर्शोऽपि व्याख्यातः । भामतीकारा हि पूर्वपूर्वस्योत्तरोंत्तरहेतुत्वं योग्यतासिद्ध स्वीकृत्य साधनचतुष्टयानन्तर्यमथशब्दार्थ निरूपयन्तो न विरा- गादिकं वचनविशेषानुसारेणात्र साधनकोटौ प्रवेशयन्ति। V

११४ अद्वैतदीपिका

तथाचाथशब्दार्थ विवरणावसरे न किमषि वाक्यमुपस्थितमिति नाथशब्दोपस्थापितत्वं तद्यथेहेति वाक्यस्य सम्भवति। अस्तु वा कथमपि तद्यथेहेत्यादिवाक्स्याप्यथशब्देनोपस्था- पनम्, एवमपि स्वसमानयोगक्षेमाक्षय्यादिवाक्यापेक्षया प्राबल्यं तस्य न "ब्रह्म विदाप्नोति परमि" त्यादिवाक्यान्तरानपेक्षमवग- न्तुमलम्। न हि लोकसिद्धन्यायानुवाद: श्रौतार्थान्यथानयने प्रयोजकः । तथाचावश्यमुपस्थापनीयं "ब्रह्मविदाप्नोति परमि" त्यादिक ब्रह्मपदेनैवोपस्थापनीयमित्यकामेनाप्युपगमनीयम्। तथाच तद्यथेहेत्यस्य वैराग्येण, ब्रह्मविदाप्नोतीत्यादेवहापदेन चोपस्थितौ वैरुप्यपरिहारार्थमुभयोरपि ब्रह्मपदोपस्थापितत्ववर्णन मेव युक्तम्। एवश्च सौत्रपदेन तदुपस्थापनमपि सिद्धं भ्वतति। अधशब्दार्थै कदेशवैराग्योपस्थितत्ववादे तु तद्यथेहेति वाक्यस्याऽ- क्ष्यादिवाक्यापेक्षप्राबल्यं न सौत्रमिति हि शङ्काSनिवारणीया समापतति। एतेन-"ब्रह्मपदेन वेदत्वेन वेदसामान्यवोधोत्तरं विमशेन योग्यतया परम्परया तद्यथेहेति वाक्यविशेषलाभः, वैराग्येण तु साक्षादिति, ब्रह्मपदेन तदुपस्थापनायोग" इति प्रकाशप्रसरोक्तम्- भपास्तम्। पूर्वोक्तरीत्या हि विवक्षणीयं वाक्यद्वयं न कथमपि वैराग्ये- णोपस्थापयितुमलम्। तद्यथेहेति वाक्येनाक्षय्यादिश्रुतिबाधोप- पन्तिर्हि तदैव स्यात्, यदि तत् ज्ञानविध्यादिशेषतया वाक्यैक- वाक्यतार्थ' स्वार्थेऽवान्तरतात्पर्यवत् विरवक्षितं स्यात्। तथाच

(२१) तद्यथेहेत्यस्य ब्रह्मशब्देनो पस्थापनम् ११५

"ब्रह्मविदाप्नोति परमि"त्यादेरेवोपजीव्यतया प्रधानस्य साक्षा- त्सूचनं कर्तव्यम् ; न तु "तद्यथेहे"त्यस्येति न विनिगमनाविरहः। अत एव हि भामत्यामपि-"स च योग्यत्वात्तद्यथेहेत्यादि- रतः शव्देन परामृश्यते" इति वाक्ये "तद्यथेहै" त्यादिरिति बहु- व्रीहिः प्रदर्शितः, न तु तद्यथेहेति वाक्यं ब्रह्मविदाप्नोतीति वाक्यं चेत्युभयप्राधान्येन निर्देशः कृतः। एवं चात्र तद्गुणसंविज्ञानबहु- ब्रीह्याश्रयणेऽपि समासघटकतयोपसर्जनत्वमेव "तद्यथेहे"त्यस्य गम्यत इति न दोषः । यदि तु नात्र तद्गुणसंविज्ञानवहुव्रीहिस्तर्हि तद्यथेहेत्यादिरि- त्यनेन "ब्रह्मविदाप्नोति परमि"त्यादेरेव ग्रहणमिति तस्यैवातः शब्दार्थत्वात्तस्य च वैराग्यादिपदोपस्थापनशङ्काया एवाभावात् न किञ्चिदवद्यम् । अत्र च पक्षे "तेनायमर्थ" इति भामतीवाक्ये स्वर्गक्षयिता- प्रतिपादकादित्यनुवाद:, ब्रह्मज्ञानस्य च परमपुरुषार्थताप्रतिपाका- दित्येव विवक्षितोऽर्थः। घटोऽनित्यः कार्यत्वादित्यनुमानानन्तरं कार्यत्वसाधकसावयवत्वहेतुनिर्देशानन्तरमपि हि घटोऽनित्यः कार्य त्वात्सावयत्वाञ्चति वाक्यं हि यथा नाबाधितं तथैवा- त्रापीति मन्तव्यम्। एतेन-अत इति सर्वनाम्ना ब्रह्मशब्दोपस्थापितवेदवाक्यप्रहणे सम्भवति वैराग्यरूपार्थोपस्थापितवाक्यत्वेन वाक्यग्रहणमन्याय्य- मिति चन्द्रिकाखएडनमपि-व्याख्यातम्। यक्त्र चन्द्रिकायां-"वैराग्यहेतुसत्यानृतविवेकहेतुतया "नेह

११६ अद्वैतदीपिका

नानाडस्ती"त्यादेरेव निर्देशो युक्तः" इति वर्णितम्, यञ्चास्यैव तात्पर्यस्य शब्दान्तरमात्रेण प्रकाशप्रसरमएडनका रादिभिरुपपादनं च कृतम्, तदिदं भामत्याशयानवबोधविलसितम्। अक्षय्यादिवा क्येन कर्मफलपरमपुरुषार्थतानित्यतादिसिद्धिमङ्गीकृत्य कृतायाः शङ्कायाः समाधानं हि तदनित्यत्वतदपरपुरुषार्थत्वपरश्रुतिसंग्रहे- णैव वक्तव्यम्, न तु मिथ्यात्वप्रतिपादकश्रुतिसड्ग्रहेण। नित्यत्वेनाशङ्कितस्य मिथ्यात्वव्यवस्थापनं ह्यनित्यत्वप्रति- पादनं विना न सम्भवति। "आकाशवत्सर्वगतश्च नित्य" इत्यादौ आकाशस्य दृष्टान्ततया तात्पर्याविषयत्वेन यथा न नित्यत्वमेवं कर्मफलस्यापि न नित्यत्वमिति प्रतिपादनं ह्यक्षय्यादिवाक्यानां स्वार्थपराणामन्यथानयने प्रमाणोपन्यासं विना न सम्भवति। तथाच मिथ्यात्वश्रुतेश्चातुर्मास्यफलातिरिक्तविषयत्वमेवेति शङ्का- निवारणं हि तदनित्यत्तप्रतिपादनेनैव कर्तव्यमिति "तद्यथेहे"ति वाक्योपन्यास एवात्र योग्य:, न "नेह नानास्ती" त्यादिवाश्योप- न्यास: । व्यक्त चैतत्परिमले। एतेन-"ब्रह्मशब्दाथशब्दाभ्यामर्थद्वारव वेदस्योपस्थितेत्रहा- शब्देन परम्परया "तद्यथेहे"ति वाश्योपस्थित्यपेक्षयाऽथशब्देन तदुपस्थितिग्रहणस्येव न्याय्यतया ब्रह्मशव्देन परंपरयोपस्थापनम- समञ्जसम्। एवं सर्वप्रपश्चमिथ्यात्वावगमिकाया "नेह नानास्ती" ति श्रुतेरंव ग्रहणौचित्यम्, अतःशब्देन सप्रयोजनत्वादित्यर्थ एव स्वीकरणीय" इति मएडनोकिर्रप-परास्तेति सर्वमनवद्यम्॥।२१

(२२ ) विवरणरीत्याऽतःशब्दार्थोपपत्तिः ॥

एतेन-अथशब्द्वलेनैव साधनकलापस्य ब्रह्मजिज्ञासाहेतुता- सिद्धा"वक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवती" त्यादिना तस्यापवादशङ्कायां तन्निराकरणमथशब्दोक्ता नन्तर्थ प्रतियोगिनि हेतुत्वाभिधायिनाऽतःशब्देन क्रियत इति विवरणोक्तमपि-व्या- ख्यातम् ; भामतीमतोक्तरीत्या विवरणमतेऽपि-"ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवति" "नान्यः पन्था विद्यतेयनाये" त्यादिश्रुत्यनुसारेणैवाक्ष य्यवाक्यस्य स्वार्थतात्पर्याभावव्यवस्थापनेनोक्ताशङ्गानिराकरण परतया केवल"वद्यथेहे"तिवाक्यस्य पुनरप्यनुपन्यासेनादोषात्। एतेन-अनित्यत्वदाढ्य सम्पादनाय कृतकत्वसाधकसावयव- त्वहेतुमनुपन्यस्य कृतकत्वात्कृतकत्वादित्युत्तरं वदन्वादी कृती स्यादिति प्रकाशप्रसरोक्तम्-अपास्तम् । न ह्यन्र "तद्यथेहे"ति वाक्यस्यैव केवलस्य पुनरप्यतः शब्देन ग्रहणं, किन्तु तस्य स्वार्थ- परत्वेन सर्वकर्मफलानित्यत्वव्य वस्थापकब्रह्मविज्ञानपरमपुरुषार्थ ताप्रतिपदिकवचनसहकृतस्य। एवंच "तद्यथेहे"त्यनेनावगतकर्म- फलानित्यत्वरूपहेतुसमर्थनमेवात्रातःशब्देनापि क्रियते। एवंच सावयवत्वं यथा कृतकत्वसाधकं एवं "ब्रह्म वेदेत्या"दिकं तद्यथेहेति वाक्यावगतकर्मफलानित्यत्वव्यवस्यापकम्। यथाच तत्र साव- यत्वसहकृतकृतकत्वेनानित्यत्वसाधनमेवमत्रापि "ब्रह्म वेदे"ति वाक्यसहकृत कर्मफलानिन्यत्वज्ञानं विचारसाधनमिति सिद्धम्।

११८ अद्वैतदीपिका

एतेन-हेतुत्वसाधकहेतुकथन एवापवादशङ्काSत्र व तद- भाव" इति चन्द्रिकातत्प्रकाशप्रसरादिकं-परास्तम्। एतेन-"एकतन्तुबन्धनात् द्वितन्तुबन्धनेन दाढ्यवदथशब्दसि- द्धहेतुत्वस्यैव दाढ्यमत्र सम्पाद्यत" इति चन्द्रिकाखएडनमपि- व्याख्यातम्। यथा हि : एको ब्राह्मण इत्यत्र एकपदवैयर्थ्यशङ्का- निरासेनोक्तन्याय प्रवृत्ति रेव मत्राप्यतःशब्दवैयर्थ्यशङ्कानिरासेनोक्तन्या- यविषयता सम्भवत्येव। एनेन-द्वि्बद्ध सुबद्धमिति न्यायस्य नायं विषयः, किन्तु एको ब्राह्मण इत्यादौ ब्राह्मणपदोत्तरप्रत्ययेनैवैकत्वबोधनसम्भवे- नैकपदं,व्यर्थमिति शङ्कायां तदविविक्षितत्वचोद्यपरिहाराय तन्नयाय प्रवृत्तिरित्यादिप्रकाशप्रसरोक्तम्,-"द्वितन्तुबन्धने तन्तुद्वयस्येव दार्ष्टान्तिकेऽथशव्दसिद्धहेतुत्वस्यैवातः शब्देनाप्युक्तौ हेतुद्वया- भावेनेत्या" दि मएडनोक्त च-परास्तम्। विवक्षितं ह्यत्रापि ब्रह्म- वेदेत्यादिवाक्य सिद्धब्रह्मज्ञानपरमपुरुषार्थत्वस्य तदितरापरपुरुषा- र्थत्वपर्यवसितस्याऽपि हेत्वन्तरस्य ग्रहणम्।

जनत्वोपन्यासेनातः शब्दसार्थक्यमुपन्यस्तं तदिदं ब्रह्मजिज्ञासापदे- नैव प्रयोजना दिसिद्धेर्व्यवस्थाप यिष्यमाणत्वादनवसरमेवेति सर्व- मनवद्यम्।।२२।।

(२३) जिज्ञासया विषयप्रयोजनसूचनम्॥ भामतीकारा हि "निश्चिते जिज्ञासायोगात्सन्दिग्घतया ब्रह्म व विषयः, ज्ञानमेव चेच्छाविषयत्वेन प्रयोजनमिति ब्रह्मजिज्ञासापद स्वारस्येन विषयप्रयोजने सूचिते" इति यद्वदन्ति, तत्र चन्द्रिका- कारा :- पूर्वपक्षिणा विषयाद्यमावादिच्छा नोदेतु युक्तत्येवं पूर्वपक्षकरणात्त प्रतीच्छया विषयसाधनायोग इति-निरूपयन्ति। अत्रोच्यते-"आत्मा वाडरे दष्टव्यः श्रोतव्यः" इत्यात्मनो विचारसाध्यज्ञानविषयत्वं यदवगतं तदिदमहमर्थात्मतायां नोप- पद्यत इत्यहमर्थातिरिक्तस्वरूपचैतन्यमेव ब्रह्मपदार्थ इत्येतद्वयव- स्थापनस्यैव सिद्धान्तार्थत्वात्तद्वयावर्त्यः पूर्वपक्षोऽहमर्थब्रह्मता- गोचर एवेत्यकामेनाप्युपगमनीयम्। यस्वत्र "न च सर्वजनीनाहमनुभवसिद्ध आत्मा सन्दिग्धो वा सप्रयोजनो वा, येन जिज्ञास्यः सन्विचारं प्रयुञ्जीते" ति पूर्वपक्षो- पसंहारगतं वाक्यम्, अत्र हि असन्दिग्धत्वेनाप्रयोजनत्वेन चैव विचाराभावः साध्यते, न तु विषयाभावप्रयुक्तजिज्ञासाभावः, तेन विचाराभावश्च। न हि येनेत्यस्य जिज्ञास्यः सन्निति विशेषणांशा- न्वयो व्युत्पत्तिसिद्धः। तथाच ज्ञानेच्छां स्वीकृत्यव विषयाभाव- प्रयुक्तविचाराभावपूर्वपक्षस्य भामत्यां प्रवर्तितत्वात्-"पूव- पक्षिणा विषयाद्यमावादिच्छा नोदेतु' युक्त त्येव पूर्वपक्षकरणात् तं प्रतीच्छया विषयसाधनाSयोग: इति चन्द्रिकादूषणमिद भाम- त्यभिमत पूर्वपक्षस्वरूपाज्ञान निबन्धनमनु क्तोपालम्भनं चेति सिद्धम्।

१२० अद्वतदीपिका

यत्तु भामत्यां जिज्ञासया विषयप्रयोजने सूचिते इत्युक्तम्,

आत्मा परिगृह्यते, तर्हि तस्य सिद्धस्य जिज्ञासाSसम्मवान्त द्वाक्यमप्रमाणं स्यादिति तत्प्रामाण्यसंरक्षणार्थमहमर्थातिरिक्त- स्वरूपचैतन्यमेव तदादिपदार्थ इत्यवश्यमङ्गीकरणीयम्। तथाच कुत्र कुत्रचनात्मन एव जिज्ञास्यत्वे वर्णितेऽपि अहमर्थविविक्त- चैतन्यमेव शास्त्रतात्पर्यविषय इति निर्णयस्तस्य जिज्ञासाSडर्ना- नेनैव संभवतीति जिज्ञासया विषयसिद्धिर्व्याख्याता। यथा हि धर्मज्ञानमनुष्ठानापेक्षं स्वर्गादिसाधनं न तथा ब्रह्मज्ञानमितरापेक्ष फलसाधनं किन्तु स्वत एव फलमिति जिज्ञासापदेन विचार- साध्यज्ञानस्येच्छाविषयतया प्रयोजनत्वं सूच्यते। धर्मजिज्ञा- सासूत्र जिज्ञासापदेन विचारलक्षणायामपीदमेव निमित्तम्: यत्तत्र ज्ञानेच्छाबोधनेनात्रेव प्रयोजनसूचनं न सम्भवति। नहि धर्मज्ञानं स्वरूपतो ब्रह्मज्ञानमिव फलम्। एतेन-"न च सर्वजनीनाहमनुभवसिद्ध आत्मा सन्दिग्धो वा सप्रयोजनो वा, येन जिज्ञास्यः सन् विचार प्रयुज्ीतेति त्वदीय- पूर्वपक्षोपसंहारे जिज्ञासाक्षेपपूर्व विचारस्याक्षिप्त्वात्, ततश्च ज्ञानेच्छया विषयप्रयोजनसाधनेऽन्योन्याश्रय इति प्रकाशप्रसरोक्त -"न च सर्वजनीनेत्या"दि भामत्यां जिज्ञासाक्षेपपूर्वं विचार-

मएडनोक्त च-परास्तम। पर्वोक्तरीत्योक्तषणस्यानक्तोपा ल - म्भनत्वात्।

(२३) जिज्ञासया विषयप्रयोजनसूचनम् १२१

"तद्विजिज्ञासस्वे" त्यादीनां हि अत्राधिकरणे स्वार्थे तात्प- यसस्वासत्वे एव विचार्येते इति, पूर्वपक्षे तत्पदेनाहमर्थविवक्ष या सिद्धान्ते तद्षतिरिक्तचैतन्यविवक्षया चैव तयोनिर्वाहात् नेच्छा- सम्भवासम्भवावत्र विचार्यौ।

सम्भवात् तद्दशायामहंप्रत्ययस्य ब्रह्मज्ञाननिश्चयत्वोक्तिरयुक्तति निरूपितम्, तत्र दमेव वक्तव्यम्-यत् जिज्ञासासूत्रविषयवाक्य- विचार काले वाक्यान्तराणामनुपस्थित्या तद्विचार स्यानवसरात्तेषु- च कुत्रचिदात्मशब्दस्य कुत्रचित् ब्रह्मशब्दस्य सप्तवेन निश्चितार्था- त्मपदस्यानुसारेण ब्रह्मपदार्थस्याऽपि निर्णयस्यैव युक्तत्वादात्मन

एव भामत्याम्-बृहत्वाद् बृ'हणत्वाच्चात्मैव ब्रह्मति गीयते" इत्येव पूर्वपक्षोपक्रमः कृतः । एतेन-"ब्रह्मज्ञानसाध्यो मोक्ष इति महद्गय उपश्रुत्य तत्तवबु भुत्सुना साङ्गवेदाध्ययनजन्यजीवब्रह्म क्यविषय कापातप्रतीतेरह- मिति ज्ञानस्य ब्रह्मज्ञानत्वनिश्चयादुक्तक्ञानसत्त्वेऽपि मोक्षादर्शनेन जीवब्रह्म क्यरूपविषयांशे तत्ज्ञानप्रयोजनरूपमोक्षांशे च सन्देह- वता पूर्वपक्षिणा ब्रह्मज्ञानेच्छामङ्गोकृत्य विचारस्याक्षिपत्वादि" ति चन्द्रिकाखएडनमपि-व्याख्यातम्। "तद्वि जिज्ञासस्वे"त्यादिश्र तौ ज्ञानस्येच्छाविषयत्वं यत्प्रति- पादितं तेन तत्फलत्वं च यत्सूचितं तदिदमहमर्थविषयकं वा ब्रह्मज्ञानं तद्तिरिक्तविषयकं वेति सन्देह एव। अयं च सन्देह उक्तश्रु-

१२२ अद्वैतदीपिका

तिसिद्ध च्छाविषयज्ञानमहमर्थविषयं उत तद्तिरिक्तविषयमित्या- कार एर्वोत न दोषः। यन्तु मएडने-तत्जानप्रयोज नरूपमोक्षांशे सन्देहसर्वे तत्जा- नेच्छाया एवासम्भवेन पूर्वपक्षिणा ब्रह्मज्ञानेच्छामङ्गीकृत्य विचार- स्याऽडक्षिप्त त्वादित्युक्त रसङ्गतत्वादित्युक्त तदिदं श्रु त्यर्थविचार रूपत्वात्पूर्वपक्षस्य श्रृतौ व सन्प्रत्ययस्य विद्यमानत्वाद्विषय- प्रयोजनासम्भवेन तदप्रामाण्यसाधनस्येव पूर्वपक्ष्यभिमतत्वादि- च्छासम्भवासम्भवाभ्यां पूर्वपक्षसिद्धान्तयोरप्रवृत्तत्वाश्चाकिश्चि- तकग्म्। एवंच जिज्ञासया विषयप्रयोजने सूचिते इति नानुप- पन्नार्मात सिद्धम्॥ २३॥

[२४] विवरणमते जिज्ञासया विषयादिसूचनम्।।

त्वेन ब्रह्मज्ञानं प्रयोजन ब्रह्मरूपो विषयश्च सूचित इत्युक्तम्, तदपि भामतीमतोक्तरीत्या नानुपपन्नार्थकम्। न हि विवरणमते- उपि जिज्ञासापदं विचारलक्षकमिति पूर्वमेव विवेचितम्। एतेन-त्वन्मते जिज्ञासापदस्य विचारलक्षकत्वेन ज्ञानेच्छा- परत्वाभावालक्षणास्थले शक्यार्थस्य त्यक्तव्यत्वादि"ति चन्द्रिको क्तमनुक्तोपालम्भनमिति-सूचितम्। यत्तु चन्द्रिकाखरडने-गङ्गायां घोष इत्यत्र लक्षणास्थलेSपि लक्ष्यार्थे शक्यार्थगुणसम्बन्धभानेनात्राऽपि जिज्ञासागतविषय- प्रयोजनवत्तवरूपधर्मसम्बन्धभानं लक्ष्य ऽपि विचारे सम्भवतीत्युक्त तदिदं विवरणमतेऽपि जिज्ञासापदस्य विचारलक्षकत्वं तुष्यतु दुर्जन इति न्यायेनाङ्ीकृत्य वोक्तमिति न विरोध: । इदं च खएडनं मएडनकारेन निरसितम्। यदत्र प्रकाशप्रसरकारा :- चन्द्रिकायां प्रकृतानुगुणेच्छार्थक प्रत्य यघटितस्य विषं भुडक्ष्वेत्यादिवाक्यादेरुदाहतत्वेन तद्विपरी- तोदाहरणेनान्यथाऽनुवाद:, जहल्लक्षणासथले शक्यार्थस्य न विवक्षेत्यादिकं च-निरुपयन्ति, तदिदं लक्षणास्थले शक्यार्था विवक्षायामपि लक्ष्यार्थे शक्यार्थगुणसम्बन्धबोधो वर्तत एवेत्यत्र सर्वसम्प्रतिपन्नोदाहर णान्तरस्वीकारेऽपि खएडनकारीय नियमपरि- पालनस्य सर्वत्रापेक्षितत्वादकिंचित्करम्। न हि खएडनकारा: कुत्रापि शक्यार्थविवक्षां लक्ष्यार्थबोधस्थले निरूपयन्ति ॥ २४॥

(२५) ।। आक्षिप्तकर्तव्यत्वेन विचारानाक्षेपः।। यत्तु-अद्वैतमते शास्त्रारम्भसामर्थ्यात्कर्तव्यत्वं विचारस्य तेन च विषयादिसूचनं भवत्विति चन्द्रिकायामुक्तम्, तत्र हि खएडन- कारा :- "कर्तव्यत्वस्याकरणे प्रत्यवायजनकनित्यकर्मसु प्रयोजना- व्याप्यत्वेन तत्सूत्रकत्वानियम इति-वर्णयन्ति।

लसम्पादकत्वं नित्यकर्मणामपि वर्तते; तथाऽपि तत्सर्व नियमा पूर्ववदनुद्द श्यमानुषङ्गिकं चेति नियमापूर्वस्येव तेषां फलान्तरोप- योगोऽपि कलप एव। अत एवान्तःकरणशुद्धयादीनां ज्ञानादावुपयोग उपपद्यते। तथाच ब्रह्मविचारस्यापि यदि कर्तव्यत्वेन प्रयोजन- माक्षिप्यते, तर्हि ब्रह्मज्ञानरूपं फलमानुर्षङ्गिकमेव न स्वतः फलमिति शङ्का स्यात्। यानि काम्यकर्माण्यलौकिकानि चित्रेष्ट्रयादीनि, तान्यपि ह्यद्टष्टापेक्षमेव कालान्तर एव प्रायेण फलसाधनानि दृष्टानीति ब्रह्मज्ञानस्यैहिकस्वतःफलत्वनिर्वाहार्थं कर्तव्यत्वेन तदाक्षेपो नोरीकरणीयः । एतेन-"नित्यकर्मणोऽषि सफलत्वेन कर्तव्यत्वस्य प्रयोजना- द्यव्याप्यत्वकथनमज्ञातमूलमेवे" ति प्रकाशप्रसरोक्तम्-अपास्तम्। निरूपितं हि स्वतःफऋत्वं ब्रह्मज्ञानस्येच्छाविषयत्वाम्नानानु- सारेण पूर्वमेव। "प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते" इतिव- चनमपि साक्षात्परम्परया वा कर्मसामान्यस्य सप्रयोजनत्वमेव गमयति।

(२५) आक्षिप्कर्तव्यत्वेन विचारानाक्षेप: १२५ एतेन-नित्यकर्मकर्तव्यत्वस्यापि प्रयोजनादिव्याप्यत्वेन प्रयो- जनादिसूचनसिद्धर्निष्म त्यूहत्वादिति मएडनोक्तम्-अपास्तम्। सर्वथा चाद्वतमतरीत्या कर्तव्यत्वेन तदभिमतप्रयोजनसूचनं कामनाविषयत्वेनैव बोधनीयं न तु कर्तव्यत्वोक्तिमात्रेण शास्त्रा रम्भसामर्थ्येन वा। किश्च शास्त्रारम्मसामर्थ्यात्प्रयोजनसिद्धिरित्यनेन किं विवक्षि तम् १ यदि जिज्ञासासूत्रवैयर्थ्य मद्वैतमत इति, तर्हि नेदं सम्भवति। नह्यधिकार्यादिसूचनं द्वितीयसूत्रेण कर्तुमलम्। ये ह्यधिकारार्थ त्वमथशब्दस्याङ्गीकुर्वन्ति, तन्मतरीत्या खलु सूत्रवैयर्थ्यमाशङ्गितु शक्यम्। न हि अद्द तमताभिमतविषयसिद्धिस्तद्विजिज्ञासस्वेत्या- दिवाक्यार्थ निर्णयं विना सम्भवतीति जिज्ञासासूत्रसंपाद्यमानो वाक्यार्थनिर्णयः कथं वा जन्मादिसूत्रेण स्यादिति भवन्त एव विवेचयन्तु। यत्तु चन्द्रिकायां कर्तव्यतोक्तिसामर्थ्यादेव तत्प्रयोजकविषया- दिसम्भवादित्युक्तम्, तत्र कर्तव्यताप्रयोजकत्वं विषयस्य यदि त- द्वयापकत्वरूपं तर्हि पूर्वोक्त खरडनं खरडनकाराणां नानुपपत्र भवति। न ह्यन्यः प्रयोजकपदार्थोऽत्र विवक्षितुं शक्यत इत्येव खएडनकाराणामाशयः । एतेन-उक्तचन्द्रिकाग्रन्थेनाक्षित्कर्तव्यतवस्य प्रयोजनादि- सूचनानुक्त रनुक्तोपालम्भनत्वमिति मरडनवाक्यम्-अपास्तम्, पूर्वोक्तरीत्या भामतीमत इब विवरणमतेऽपि विचारकर्तव्यता- वाक्यार्थस्यात्रासम्भवस्य सिद्धत्वेव विचारकर्तव्यतोक्तिरेवाद्वत-

१२६ अद्वैतदीपिका

मते नास्तीति, कर्तव्यतोक्तिसामर्थ्यादिति चन्द्रिकाग्रन्थः तदाक्षेप- सामर्थ्यादित्येव व्याख्येय: तस्या अन्यथानुवाददोषपरिहारायेति नानुक्तोपालम्मनत्वदोष: खरडनकाराणां समापद्यत इति सर्वमन- वघ :॥२५॥

(२६) अद्वैतमते ब्रह्मपदस्वारस्यम्। यत्त चन्द्रि काकारा :- "अद्व तमते ब्रह्मपदस्याखएडब्रह्मपरत्वे लक्षणा, मुख्यार्थत्यागश्च स्यादि"ति-वदन्ति। तदिदं नापपन्रम्, ब्रह्मपदशक्यतावच्छेदकरूपविशेषणांशस्य त्यागेऽयखएडस्य विशेष्यस्य ब्रह्मपद्देन शक्त यैव ग्रहणसम्भवाद्, पदनिरूपितवृत्तिविशेष्यस्याऽपि शक्यत्वात्, अन्यथा गौरिनित्ये- त्यादौ गोपदस्य व्यक्तौ लक्षणापत्तिः, तत्र गोत्वस्यानित्यत्वान्व- याभावेन विशेषणतया विवक्षाभावादिति-खएडनकारा वदन्ति। अयमांशयः-ब्रह्मपदस्य लक्षणया शुद्धचिन्मात्रपरत्वमिति यद्यप्यद्वैतिनां सिद्धान्तस्य वर्तमानत्वा"दथातो त्रह्मजिज्ञासे"ति सूत्रघटकब्रह्मपदस्यापि तद्वि जिज्ञासस्वे"त्यादाविव स्वरूपचैत- न्यमात्र परत्वस्य लाक्षणिकस्याप्यदोषत्वात्तात्पर्यानुरोधेन मुख्या- र्थत्यागस्य 'गङ्गारयां घोष' इत्यादौ, 'विषं बुभुक्षतीत्यादौ च दृष्टत्वान्नायं दोषोऽन्र परिगणनीयः, तथाऽपि साम्प्रदायिकमते विनाऽपि लक्षणां शक्त यैव ब्रह्मणो भानमिति सिद्धान्तस्याङ्गीका- रात्तन्मतरीत्यादरणेनोक्तदोषपरिहारोऽपि कर्तु शक्यत एव। एतेन-आपदेवेनाऽपि वेदान्तसाखव्याख्यायां गोत्वादि" शक्तिपक्षस्य दूषितत्त्वाञ्च"त्यन्तं प्रकाशकारोक्तम्, "तत्त्वम- स्यादिश्र तौ तत्वमादिपदानां विशेष्यमात्रबोधार्थ मधुसूदन-

१२८ अद्वैतदीपिका

ब्रह्मानन्दादिभिर्लक्षणायाः स्वीकृतत्वादपसिद्धान्तापत्तिश्चे"ति मराड नीक' च-परास्तम्। न हि वयं लक्षणापक्षोऽस्मदसम्मत इति वदामः, किन्तु शक्त या बोधोऽपि वर्तत इत्येव। निरूपितं हि परिभाषादौ न्याय- रत्नावल्यादौ च शुद्धब्रह्मणः शक्तू याडवि बोधो भवतीति। तदुक्त न्याययतावल्याम्-शक्यार्थसम्बन्धरूपशक्त यादिज्ञानस्य तात्पर्य- विषयवाक्यार्थप्रमानिर्वाहार्थ मणिकारोक्तरीत्या विशिष्टश्त्ति- ज्ञानस्य शुद्धमात्रतात्पर्यज्ञानसहकृतस्य शुद्धविषयस्मृतिहेतुत्वस्य

रणीयतया तद्वदेव सत्यादिपदानामपि शुद्धतात्पर्यानुरोधेन विशि- ्टशक्तानामपि शुद्धस्मृतिहेतुत्वं सम्भवतीति तत्र शक्तयपेक्षैव नास्ति। न हि यदंशे वृत्ति: पूर्व ज्ञायते तदंशे स्मृतेरेव शाब्दधी हेतुत्वम्। जातिशक्तिज्ञा नाद्यकक्तशान्द्धीस्व्रीकारादि"ति। एवं न विशेष्यस्याखएडस्य ब्रह्मपदेन शक्तू यैव बोधसम्भवादिति खराड- नवाक्यस्यापि विशिष्टशक्त नाऽपि ब्रह्मपदेन शुद्धस्मृतिसम्भवः इत्यव तात्पर्यमिति नाऽतर शक्यर्थाविवक्षेति न मुख्यार्थतात्यागः। एतेन-गौरनित्येत्यादि वाक्यमपि-व्याख्यातम्; तत्राऽपि तात्पर्यानुरोधेन विशेष्यमात्रबोधात्। लक्षणया शुद्धबोध इति सिद्धान्तत्यवहारस्तु मतान्तररीत्यैव। वस्तुतस्तु-न्यायरतावल्यां विशिष्टशक्तिज्ञानस्य विशिष्टशा- न्द्बोधजनकत्वस्यौत्सर्गि कस्य त्यागेन : विशेष्यमात्रबोधप्रयोजक- ताया एव लक्षणापदेन शास्त्रे व्यवहार इति व्यवस्थापनान्नापसि-

(२६) अद्वैतमते ब्रह्मपदस्वारस्यम् १२६

द्वान्तशङ्काऽपि। पवश्च ब्रह्मपदस्य विशिष्टशक्तत्वेऽपि न क्षति- रिति हि न्यायरतावल्यादिदर्शिनां न परोक्षमिदम्। यदि तु-आकाशपदस्य शव्दाश्रयत्वादिविशिष्टे न शक्ि: किन्तु शुद्ध एव; शक्त यनुगमार्थमेव हि धर्मविशिष्टशक्तिस्वीकारः, न चाऽत्र व्यक्तयनेकतेति मणिकारोक्तया स्वरूपशक्तिरपि प्रामा- णिक्येवेति पक्ष आद्रियते, तदा न लक्षणाशङ्काया मुख्यार्थत्ाग- शङ्काया वाऽवसरलेशोऽपि। ब्रह्मणोऽप्येकत्वेन स्वरूपशक्तताया एवाङ्गोकतुं योग्यत्वात्। तथाच "अथातो ब्रह्मजिज्ञासे" ति सूत्रे ब्रह्मपद्मपि न गुणपूर्त्यादिविशिष्टबोधकमित्यद्वैतमत एव स्वारस्यं न मतान्तरे। यत्तु प्रकाशप्रसरे-चन्द्रिकायां लक्षणायाः कएठतोऽनुक्त त्वेन मुख्यार्थत्यागश्चेति चशब्दोऽयुक्त इति-वर्णितम्, तदिदं प्रकाशप्रसरकाराणां चन्द्रिकाअ्रन्थानवलोकमेव गमयति। चन्द्रि- कार्या "परपक्षेऽखराडस्य ब्रह्मपदलक्ष्यस्यैव जिज्ञास्यत्वादु ब्रह्मपद- स्यैव मुख्यार्थत्याग इति हि वाक्यं वर्तते। अत्र च ब्रह्मणो लक्ष्यत्वं करठत उक्त' वान्यत उक्त वेति भवन्त एव विवेच- यन्तु। "लक्ष्यत्वे हेतुरखएडत्वं तञ्च मुख्यार्थत्याग" इति चन्द्रिकाप्रकाशोऽप्यत एवोपपद्यते। एतेन-चन्द्रिकायामखराडशब्देन "यत्पदस्य यः प्रवृत्तिनिमित्त धर्म: स्वसमानसत्ताकतद्वर्मवत एव तत्पद्वाच्यतया ब्रह्मणा- खएडस्य ताद्गशत्वाभावेन ब्रह्मपद्वाच्यत्वासम्भव इति चन्द्रिका- शयानवगमादि ति प्रकाशप्रसरोक्तम्-अपास्तम् । रजतपदस्य

१३० अद्वैतदीपिका

व्यावहारिकप्रातिभासिकसाधारणरजतत्वशक्ततामते प्रातिभासि- करजतस्य रजतपद्वाच्यतानापत्तयोक्तनियमस्याप्रामाणिकत्वात्। अस्तु वोक्तनियमस्वीकारः, एवमपि शक्यतावच्छेदकवरव-

तद्विषयत्वान्न दोषः । यन्तु-मरडने गौरनित्येत्यत्र शक्तया गोत्वविशिष्टगोविषयक- बोधेऽपि गोत्वस्यानित्यत्वान्वयितावच्छेदकत्व ऽप्यनित्यत्वान- न्वितत्वेत्या"दि-उक्तम्, तत्र यदि गोत्वस्थाऽपि विशेषणतया शक्यतया च भानमुपगम्यते, तर्ह्नित्यत्वान्वयं विनोपपत्तिर्न स्यादेवं ति तस्य शाब्दबोधे भानं न युक्तमेव। निर्धर्मितावच्छेद कशाब्दबोध आकाशोऽस्तीत्यादौ मणिकारमत एकत्वविशिष्टाका- शधर्मित्व नेवात्राऽपि परिहरणीयः। एतेन-गौरनित्येत्यत्र गोत्वस्य प्रकारतयेव गुणपूर्त्यादेरपि ब्रह्मजिज्ञासायां प्रकारतयैव भानमिति प्रकाशपरसरोक्तम्-अपा- स्तम् ; तत्रानित्यत्व गोत्वस्येवात्राऽपि गुणपूर्त्यादेर्जिज्ञास्यतया ऽन्वयानापत्त्या स्वरूपमात्रजिज्ञासाया एव पर्यवसानादिष्टापत्तेः। यन्तु-भावप्रधाननिर्देशस्थले विशेषणस्य शक्तयविषयत्व ऽपि विशेष्याविषयकविशेषणचिषय बोधार्थं सर्वैर्लक्षणायाः स्वीकृत- त्वेन तद्वदेव विशेषणाविषयकविश्ष्यविषयकबोधार्थ लक्षणाया अङ्गीकार्यत्वादित्यादि मएडने-उक्तम्, तदिदं स्वरूपमात्रशक्त ब्रह्मपद्मिति पक्षेऽनवसरमेव। सर्वथा च न ब्रह्मपदास्वारस्यम- द्ैतमते।

(२६) अद्वैतमते ब्रह्मपदस्वारस्यम् १३१

वस्तुतस्तु- चन्द्रिकोक्तलक्षणादोषो मुख्यार्थत्या गदोषो वा न :थायति चन्द्रिकाप्रकाश कारोऽप्यनुमन्यते। अत एव प्रकाशे- यद्ा न ब्रह्मशव्दमुख्यार्थत्याग :; अखण्डचैतन्यस्यैव ब्रह्मशब्दस्वर गर्थत्वादित्यतस्तदनूद्य निराह" इति "यञ् परत्रह्मण" इति ग्रन्थो- वतारितिः ॥ यथाचोक्तग्रन थापा दित ब्रह्मपरिच्छेदोऽसम्भवट्ुक्तिक:, थाऽनुपदमेव स्फुटीकरिष्याम इति सर्वं सुखम् ॥ २६ ॥

(२७) त्रिविधपरिच्छेदाभावब्रह्मपदार्थतोपपत्तिः ॥

यत्तु चन्द्रिकायां-ब्रह्मत्वस्य कालापरिच्छिन्नत्वरूपत्वाद्व- स्तवपरिचछेदरूपभेदाप्रतियो गित्वरूपत्वाद ब्रह्मपददेन जीवाभेदो ब्र- ह्रणि सिद्धर्यात, तद्धदे तद्ूपविकलत्वेनाल्पत्वप्रसङ्ग-इत्यद्वैत्युक्त मयुक्तम् ; ब्रह्मणो घटादिम्यो भेदे तद्रूपत्वाभावेनाल्पत्वापतत्या घटाद्यभेद्प्रसङ्गात्-इत्युक्तम्। अत्र हि खण्डनकारा :- "ब्रह्मणो घटादिरूपत्वस्य घटात्मना परिणममानाविद्याविषयत्वरूपत्वेन तस्य जडत्वाप्रसञ्जकत्वात्, अन्यथा यद्रजतं सा शुक्तिरिति प्रतीतशुक्तिनिष्ठरजतरूपत्वेन शुक्त: प्रातिभासिकत्वप्रसङ्गात्" इत्यादिना ब्रह्मणि घटाभेदः आपादितो नास्मदनिष्ट इति-विवेचयन्ति। युक्तं चैतत्-यत्र हि विशेषणविशेष्यभावे सामानाधिकरण्यं तश्रैव तन्निष्ठासाधारणधर्मयोगित्वमभेद: प्रतिभासते। तन्न सामानाधिकरण्यं समसत्ताकयोरेव भवति। न च त्रह्मजगतो- विशिष्टजीवब्रह्मणोर्वा समसत्ताकत्वम्। तथाच सन् घट इत्यादि- सामानाधिकरण्यं बाधायां सामानाधिकरण्यमेव पर्यवस्यति। यदत्र न्यायामृताद्यनुसारेणाज्ञाने तदाश्रयविषयादौ च प्रमा- णाद्यभाव: प्रकाशप्रसर उक्तः, तत्राद्व तसिद्धया खण्डितो विभाग: कोऽपि नास्तीति सविनयमिदं सुहृदुभावेन निवेदयामः, यत् अद्द तसिद्धयादित एवाऽस्मदीयन्यायामृततरङ्रिरायादिसंग्रहात्मक

(२७) त्रिावधपरिस्दाभाव ब्रहमाार्थतोपपत्ति: १३३ चतुर्ग्रन्थीत एव वोक्तशङ्गापरिहारान्सर्वानपि भवन्तः संगृह्ध- न्त्विति। अत्र हि खण्डनवाक्ये स्वात्मना परिणममानाविद्याविषयत्व- मित्यस्य स्वप्रयोजकाज्ञानविषयत्वमित्येवार्थो विवक्षितः । एवं चानादिपदार्थानामप्युक्तविधोऽभेदो नासिद्ध इति न ब्रह्मनिरतिश- यमहत्त्वासिद्धि:, नवा "जीव ईशो विशुद्धा चित्तथा जीवेशयो- र्भिदा।" इति वचनसिद्धजीवाना दित्वसिद्धान्तभङ्ग: । एतेन-"अनादिभावस्योपादानाभावेन ब्रह्मणस्तद्ूपविकल- त्वेन्ल्पताऽपरिहार्यैवे"ति प्रकाशप्रसरोक्तम्, "जीव ईश" इति वचनेन त्वत्प्राचीने: षण्णामनादित्वस्योक्तत्वेनाSनादिभूत विशिष्ट- चैतन्याकारेण परिणममानाविद्याविषयत्वस्य ब्रह्मरायसम्भवादि" ति मएडनोक्तं च- परास्तम् । एतेन-जीवस्याप्याविद्यकतयेति खएडनवाक्यमपि-व्याख्या तम्। अज्ञानप्रयुक्तत्वं चाज्ञानजीवाद्यनादिसाधारणं यथा सम्भ- वति, तथा न्यायरतावल्यवलम्बेन पूर्वमेव विवेचितम् 1 एवं चाय- मभेदो यथा जीवादिपरिच्छेदं निरुणद्धि, एवमविद्यापरिच्छेदम- पीति नाविद्याभेदमादायाऽपि ब्रह्माल्पताप्रसङ्ग इति सूचितम्। एतेन-"तुष्यतु दुर्जन" इति न्यायेन विशिष्टचैतन्याकारेण परिणममानाविद्याविषयत्वस्य ब्रह्मण्यङ्गीकारेऽप्यविद्यात्मनोर्भेदे- नोक्तदोषताद्वस्थ्यमित्यादि मरडनोक्तम चिन्त्योपपत्तिकमिति- सिद्धम्। यशु मएडनकृताम्-परिणममानात्मज्ञानविषयत्वमिति मुद्रि

१३५ अद्वंतदीपिका

तपुस्तकस्थपाठमवलम्व्य परिणममानत्वस्यात्मन्यन्वयो वोत ज्ञाने इत्यादिविकल्प-तदूषणादि, तत्सर्वमकारडताएडवमेव, यतस्तैरवो- कपाठे मुद्रापकदोषेणाकारलोप: स्वीकृतः। कति वा मुद्रापक- दोषा: प्रकाशप्रसरे मण्डने वा वर्तन्त इति न वयं वक्तुमीश्महे। यत्तु प्रकाशप्रसरे-निर्विशेषच तन्याज्ञानविरोधिता-ब्रह्मानु-

लम्बेन निरूपितम्, तत्सर्वमद्वैतसिद्धयादौ तस्मिंस्तस्मिन्नव प्रघट्टे निवारितमिति नाSप्रसक्तेSत्र विषये बहुविस्तारं कर्तुमिच्छामः। निरुपादानत्वात्सोपादानत्वेऽपि मावरू पाज्ञानानुपादानत्वादभावरूपविकलत्वेन ब्रह्मणोऽल्प- ताऽपरिहार:, भावाभावयोरुपादनोपादेयभावानङ्गीकारात्, इत्या- दिपकाशप्रसरोक्तम् - निरस्तम् ; अज्ञानस्य भावाभावविलक्षण- तृतीयप्रकारत्वस्येवाऽस्मत्सम्मतत्वेन सिद्धयादौ व्यवस्थापनेना- मावस्याप्यज्ञानोपादानकत्वे बाधकाभावैनोक्तदोषाप्रसरात्। तटु- क्मद्वैतसिद्धौ-"भावत्वाभावत्वयोर्बाधकसत्वेन तृतीयप्रकार- त्वसिद्धा"विति। यन्त प्रकाशप्रसरे-"वस्तुतो भिन्न एव तदात्मना परिणम- मानाविद्याविषयत्वस्य दर्शनादि" त्युक्तम्, तदिदं कुत्राऽप्यारो- प्याधिष्ठानयोर्वस्तुतो भेदस्यादर्शनात्प्रत्युत तद्मेदस्येव दर्शना- दनुक्तोपालम्भनमेव। तथाचोक्तविधाभेदस्य घटादिप्योगिकस्या स्मदनिष्टत्वाभावेनाप्रकृत विषय विस्तारस्य शाखोपचड्कमणरूपस्या-

१३५

उ्ानरैरस्माभि: कर्तु मयोग्यत्वेन चाद्वैत्यभिमतं ब्रह्मणस्त्रिविधपरि- च्छेदराहित्यमनपोहमेव। न हि निरतिशयमहत्किमपि त्रिविघ- परिच्छेदवद द्वष्टम्। विभुत्वमात्रण नित्यत्वरमात्रेण वान निरतिशयमहत्वमाकाशकालाद्षीनामिति सर्वमनवद्यम्। एतेन ब्रह्मपदस्य मुख्यार्थत्यागाभावोऽपि-व्याख्यातः ॥ २७।।

(२८) ब्रह्मणोऽनेकात्मत्वम् ॥।

एतेन-ब्रह्मणोऽनेकात्मकत्वेन निरतिशयमहत्त्वमपि-व्या- ख्थातम्। तस्याऽपि खडनीक्तरीत्याSनेकात्मत्वप्रयोजकाडकि द्याविषयत्वरूपत्वान्माषराशौ तद्भावेन निरतिशयमहश्ववुद्धया पादनानवसरात्। इदं चाऽपरिच्छेद्यत्वं ब्रह्माऽनन्यमेव। एवमि कल्पित- भेदेनाश्रयाSSश्रयिभावसम्भवात् ब्रह्मति प्रत्ययार्थानुपपन्तिर्न भवति। अस्तुवाऽभेद एवाSडश्रयाश्रयिभावः, स्वे महिम्नि प्रतिष्ठित इत्यादाविव। यत्तु प्रकाशप्रसरे-"वस्तुतो भिन्नस्यैव सर्वात्मना परिणामः, अविद्याऽपरिणामित्वादिकं च पूर्वमेव उक्तमित्युक्तम्, तत्र वक्त- व्यमस्माभिरवि पूर्वमेवोक्तमेव। यत्तु अभेदे आधारधेयभावो नास्तीत्युक्त तत्तादात्म्यसम्बन्ध- स्थाऽपि घटे रूपमित्यादौ वृत्तिनियामकताया अङ्गोकारात्कालत्र- यापरिच्छेदस्याSपि विशिष्टरूपेण ब्रह्मतादात्म्याविरोधादकिश्चि- त्करम्। एतेन-ब्रह्मसद्वितीयत्वापादनमपि-परास्तम्। शुक्तिरूप्या- द्ूयावहारिकमापणस्थं रजतमुत्कृष्टमिति हि व्यवहारे न सम- सत्ताकद्वितीयापेक्ष एवोत्कर्षः प्रतिपादते। एतेन-अयं महानित्युक्त कस्मादिति स्वारसिकाकांक्षानु-

(२८) ब्रह्मणोऽनेकात्मत्वम् १३७

मस्मादुत्कृष्ट इति व्यवहाराभावेन निरूप्यनिरुपकयोः समससा- कत्वमपेक्षितमित्यादि प्रकाशप्रसरोक्तम्-अपास्तम्: उक्तस्थले व्यभिचारेण पूर्वोक्तनियमस्याप्रामाणिकत्वात्। वस्तुतस्तु निरतिशयमहत्त्वविशिष्टत्वेन ब्रह्मणोऽपि व्याव- हारिकत्वादु ब्रह्म निरतिशयमहदिति व्यवहारे न पारमार्थिकपदा- र्थान्तरापेक्षति न किश्चिदवद्यम्। यत्तु मएडने -- अत्िद्यात्मनोर्भिन्नत्वेनाSनेकात्मना, परिणम-

अत्रेदं परिणममानाविद्याविषयत्वमात्मनः कथं न भवतीति ? नह्विद्या- डभेद: परिणममानाविद्याविषयत्वप्रयोजक इति केनाप्युक्तम्। वस्तुतस्तु-अविद्याभेदोऽपि घटादिभेद इव ब्रह्मणि नास्त्ये- वेति पूर्वमेव विवेचितमिति न कोऽपि विरोधः। यत्तु मरडने- व्यावहारिकस्याऽपि ज्ञानबाध्यत्वाज्ञानकल्पितत्वादिना वैलक्षण्या भावादिति-वर्णितम्, तदिदं खमनोरथमात्रम्। ब्रह्मज्ञानेतर- बाध्यत्व-पल्लवाज्ञानकार्यत्वाभ्यां प्रातिभासिकात् ब्रह्मज्ञानमात्रबाध्य मूलाज्ञानकार्यव्यावहारिकस्य वैलक्षरय हि बहुषु स्थलेषु सवि- स्तरं प्रतिपादितम्। व्यक्त चैतद्द्व तरत्नरक्षणेऽपीति विस्तर- भयादुपरम्यते ॥ २७ ॥

(२९) ब्रह्मणो विचारविषयत्वोपपत्तिः ।।

यत्तु-"परपक्षे ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्र कर्मणि षष्ठी न शेषषष्ठीत्या- दिकमुच्यते, तदिदं न सङ्गतम्, विचारजन्यज्ञानाविषयस्य ब्रह्मणो विचाराविषयत्वादिति चन्द्रिकाकारा :- वदन्ति। तत्र खएडनकारा एवं विवेचयन्ति-यत्फलविषयत्वाभावे- 5पि ब्रह्मणि विचाराख्यवृत्तिविषयत्वाङ्गीकारे.न कोऽपि विरोधः। यद्यपि ब्रह्म न फलव्याप्यम्; अथाऽपि तद्व निविषयतायां न दोषः ।

सिद्धः स्यात्, तर्हि फलविषयत्वाभावेन वृत्तिविषयत्वाभावोऽ- प्यापाद्यितुं शक्यते। न चायं व्याप्पव्यापकभावः फलाव्याप्ये ब्रह्मणि केवलवृत्तिविषयत्वं जार्नाद्गस्तत्रैवोक्तनियमस्य व्यभिचारं गृह्द्विरूरीकरतु युज्यते। तथाच ब्रह्मणः फलाव्याप्यस्यापि विचारविषयत्वं न विरुद्धम्-इति।

विषय एव व्यमिचारस्याशक्यशङकत्वेन घटादौ सर्वत्र नियतसह- चारदर्शनेन योग्यस्थले व्यभिचारादर्शनेन चापरोक्षवृत्तिव्याप्यत्व-

च फलाव्याप्यस्य ब्रह्मणो विचारविपयत्वमसम्भवदुक्तिकमेवेति वविवेच्यानन्ति । इममेवार्थ मएडनकारा अपि शब्दान्तरेणानु- वदन्ति। इयान्विशेष :- यत् सवस्मिन्स्वक्रियासम्बन्धोऽपि खएड-

(२ ६) ब्रह्मणो विचार विषयत्वोपपि: १३६

नकारर्ग्रन्थान्तरे प्रतिपादित इति खएडनकारीयग्रन्थान्तरविरोध- मध्यत्रत्यखरडनखएडनार्थ त उपोदुबलयन्ति। अत्र च ब्रह्म, वेदान्तज न्यापरोक्षवृत्त्यविषयः, फलाव्यप्य- त्वात्, इत्यनुमाने साक्षिमास्यसुखादिकं नित्यपरोक्षगुरुत्वादिकं शशशङ्गं वा दृष्टान्ततया विवक्षणीयम्। तत्र च द्ृष्टान्ते अपरोक्ष- वृत्त्यविषयत्वं प्रति फलाव्याप्यत्वं न प्रयोजकम्, वृत्त्यभाव- तन्निर्गमाभावादेरेव तत्प्रयोजकत्वात्। न हि प्रकाशप्रसरकारादि- भिरत्र विपक्षबाधकस्तर्कः कोऽषि वक्तु शक्यते। तथाचोक्तमनु- मानमप्रयोजकत्वशङ्काकलङ्गितं न ब्रह्मणो विचाराख्यवृत्त्यविषयत्वं साधयितुमलम्। एतेन-वहिरनुष्णः पदार्थत्वादित्यनुमाने धर्मिग्रहणकाल एवानुष्णत्वाभावत्रहणात्बाधोन्नीतत्वेन वन्हीतरत्वं यथोपाधिरेव- मत्राऽपि वेदान्तविचारं विना ब्रह्मस्वरूपपक्षाप्रसिद््या पक्षग्रहण- काल एव पक्षे साध्याभावग्रहेण ब्रह्म तरत्वमु पाधिरित्यपि सूचि- तम्। तथाच ब्रह्म वेदान्तजन्यवृत्त्यविषय इत्यनुमानप्रयोगो मम माता वन्ध्येतिवत् उत्पतन्नव हन्यत इति सिद्धम्। एतेनास्म- न्मते वेदान्तशास्त्रवैयर्थ्यापस्तिरवि विपक्षवाधकस्तर्कोSत्र वर्तत इति सूचितम्। यदा तु व्याप्तिग्राहकतर्काभावे "साध्याभाववच्वेन सन्दिग्धे धर्मिणि हेतुनिश्चयोऽपि व्यभिचारसंशयहेतुतया दोष एव, अत एव "चन्हिरद्विष्ठातीन्द्रियधर्मसमवायी दाहजनकत्वादि त्यादिश-

१४० अद्वैतदीपिका

क्त यादिसाधकानुमानेषु मणौ दीधितौ चाप्रयोजकत्त्रमुक्तमिति लघुचन्द्रिकोक्ति: समालोच्यते, तदाऽडपादनविषये पक्षे ब्रह्मणि- व्यभिचारोऽवि खएडनकारापादितो नानुपपत्र इति न किश्चिदव- द्यम् ।

किश्चित्कर इति तत्र तन्र खएडनकारीयग्रन्थान्तरविरोधोद्धावनं मरडनकाराणामकिंचित्करमेवेति विस्तर भयादुपरम्यते ॥ २६॥

(३०) चन्द्रिकाकृतां ब्रह्मजिज्ञासापदविवरणानुपपत्तिः। यक्षु चन्द्रिकाखण्डनकारा :- "कर्मणि षष्ठीपक्षे प्रमाणादिप- रिकरविशिष्टब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वसम्भवेन प्रमाणादिजिज्ञासाया अपि शा्दिकत्वसम्भवादार्थिकत्वोक्तिश्युक्त"ति चन्द्रिकोक्तम- युक्तम् ; जिज्ञासाकर्मसमर्पकब्रह्मशब्देन शक्तया केवलब्रह्मस्वरूप- स्यैव बोधनेन प्रमाणादिपरिकर विशिष्टव्रह्मबोधने लक्षणापत्त्या व स्वरूपस्यैव जिज्ञास्यत्वेन प्रतिज्ञातत्वावगतेः प्रमाणादिप्रतिज्ञाया आर्थिकत्वाभावादिति-निरूपयन्ति, तदिदं मण्डनकारैरनुक्तो- पालम्भनत्वेन खण्डितम्। तदाशयस्तु प्रकाशप्रसरदर्शनेनावगम्यये। प्रकाशप्रसरकारा हि-"तदपि भ्रान्तिविजुम्भितम् ; अन्यथाऽनुवादात्, अनुक्तोपा- लम्भात्, भावानवबोधाञ्च। तथाहि चन्द्रिकायाम्-"स्वपक्षे कर्मणि षष्टयाऽपि प्रमाणसाधनप्रयोजनादिपरिकरयुक्तस्य ब्रह्मणो जिज्ञासा कर्मत्वान्न प्रमाणादिविचारस्याप्रतिज्ञातताप्रसङ्ग"'इत्युक्तम्, तत्प्रकाशेऽपि-"ब्रह्मजिज्ञासायां प्रतिज्ञातायां लक्षणप्रमाणादिजि- झासामन्तरा तस्या अभावात्प्रधान्रह्मजिज्ञासयेवार्थात् प्रमाणा- दिजिज्ञासाऽपि लभ्यत इति भावः। अत एव परिकरपदप्रयोगः । उक्त' च सुधायाम्-"तस्या विनाऽप्यभिधानेन लाभादि"त्यादी" त्युम् " इत्यादिना चन्द्रिकाकाराणां तत्प्रकाशकाराणां सुधाकारा दीनां च सर्वेषां प्रमाणादिजिज्ञासाSडर्थिकताया एव सम्मतत्वेन तच्छान्दताया, असम्मवात्तच्छाव्दृत्वं स्वीकृत्य तत्र लक्षणापश्या-

१४२ अद्वतदापका

दिवर्णनमनुक्तोपालम्भनमेवेति-मन्यन्ते। तथाच मण्डनकाराश- योऽप्यत्रानुक्तोपालम्भनत्वोक्त रयमेवावगम्यते। अन्ेदं तत्तवम्-सत्यं प्रकाशकारादिभि: प्रमाणजिज्ञासाया आर्थिकत्वमुक्तम् ; परन्तु नायमाशयश्चन्द्रिकाकृताम्। चन्द्रिकायां हि प्रमाण साधनप्रयोजनादिपरिकरयुक्तस्य ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वं यदुक्त तदिदं ब्रह्मण इच प्रमाणादीनामपि जिज्ञासान्वयिताभि- प्रायेणैवेत्यकामेनाऽप्युपगमनीयम्। नह्यन्यथा प्रमाणसाधनपरि- कशदियुक्तस्येति विशेषणं सार्थकं भवेत्। तथाच प्रमाणादि- जिज्ञासाया अपि शाब्दत्व एव चन्द्रिकाकृतामभिप्राये वर्णनीये नानुक्तोपालम्भनत्वदूषणं खण्डनवाक्येऽवकाशमश्नुते। न हि वयं सुधाकारादय: प्रमाणादिजिज्ञासाया आर्थिकता नोपयन्तीति वदामः । न हि सुधाकाराभिमतमर्थं सर्वमपि चन्द्रि- काकारोऽनुमन्यते। जिज्ञासाधिकरणपूर्वपक्ष एव !सुधाखएडनेन पूर्वपक्षान्तरं तैः प्रदर्शितमिति हि सर्वविदितमिदम्। एवं च प्रकाश प्रसरकाराणां मडनकाराणां च खएडनकारोक्तावसुक्तोपालम्भ न - त्वादिघएटानाद: स्वान्तेवासिव्यामोहनार्थ एव। यत्तु प्रकाशघसरे-तथाव लक्षणयाऽर्थाद्वा प्रमाणादिजिज्ञा साया अपि लाभसम्भवादित्युक्तम्, तञ्चन्द्रिकाप्रकाशादिविरुद्वम्। प्रकाशकारादयो ह्यर्थादेव प्रमाणादिजिज्ञासां साधयन्ति, न लक्षणयेति हि तदुद्धृतप्रकाशवाक्येनैव गम्यते। अन्यथा लक्षणा पचयेति खराडनमिष्टापत्तिरूपमेव खलु स्यादिति कथमनुक्तोपा- लम्भनत्वमिति भवन्त एव विवेचयन्तु। सर्वथा च खएडनका- राणां चन्द्रिकादूषणमिद नानुक्तोपालम्भनमिति सिद्धम्॥।३०।।

(३२) कौमुदीकाराणां जिज्ञासासूत्रविवरणोपपत्तिः । यस्तु कौमुद्याम्-यस्मादु ब्रह्मजिज्ञासा सम्पन्ना, तस्माद् ब्रह्म- विचार: कर्तव्यः। जिज्ञासाशव्दोऽवान्तरवाक्ये ज्ञानेच्छापरः, महावाक्ये विचारलक्षक इति-उक्तम्, तस्यायमाशय :- सूत्रकारैः "आत्मा वाडरे द्रष्टव्यः श्रोतव्य" इत्यादिवाक्यार्थसंग्रहार्थ प्रवृत्तैद्रष्टव्यान्तार्थानुवादो दर्शनांशे नवि धिरिति सूचनार्थमिति दर्श्नाभिन्नज्ञानेच्छाप्रतिपादनमुखेन बोध्यते चेदपि मुख्यं तात्पर्यं विधेयश्रवणादिबोधन एवेति विचारसाध्य- ज्ञानविषयेच्छाबोधनेन तुल्यवित्तिवेद्यतयेव्यमाणज्ञानसाधनविचा- रकर्तव्यताऽप्यत्र विवक्षितेति वक्तव्यम्। एवञ्च द्वितीयः पर्यव- सितवाक्यार्थः, प्रथमस्त्ववान्तरतात्पर्यविषय इति सूत्रस्यार्थद्वये- 5पि तात्पर्यमङ्गीक्रियते। एवश्च तुल्यवित्तिवेद्यतास्थले युगपद्दृत्ति- दयाभावादत्र तत्स्वीकार निबन्धनस्याऽपि दोषस्य नावसरः-इतिः। एतेन-युगपज्जिज्ञासाशन्दस्य वृत्तिद्वयप्रसङ्गात्, अध्याहार- सापेक्षावान्तर वाक्यार्थ कल्पनानुपपत्ते:, जिज्ञासाशब्दस्य ज्ञानेच्छा- परत्वे मानाभावा्श्चेति चन्द्रिकोक्तम्-अपास्तम्, पूर्वोक्तरीत्या वृत्तिद्वयाभावात्, वाक्येकवाक्यतावसरे 'यस्मात्' 'तस्मादि" ति शब्दाध्याहारेऽपि अवान्तरवाक्यार्थे तह्लेशस्याप्यभावात्, जिज्ञासाशन्दस्य सन्प्रत्ययान्तस्य ज्ञानेच्छापरत्वस्यैव युकत- त्वाघ्। यदि तु सूत्रे "अथातो धर्मजिज्ञासे" त्यादाविव सति प्रयो- जने वृत्तिद्वयाङ्गीकारोऽपि न दोष:, वाक्यभेदोऽपि तत्र संह्य इति शाबरभाष्यवार्तिकादिसिद्धान्तः पर्यालोच्यते, तदा नात्राशङ्गाले- शोर्डपि।

अद्वैतदीपिका

एतेन-"अथातो धर्मजिज्ञासे" त्यत्र धर्मशब्दस्य धर्मे शक्ति- रधर्मे लक्षणा च स्वीकर्तव्या, उपादानार्थ धर्मस्येव परिहाणार्थ- मधर्मस्याऽपि जिज्ञास्यत्वादित्यादि कौमारिलवार्तिकरीत्या युग- पद वृत्तिद्वयस्वोकारात्, गङ्गायां मीनघोषौ इत्यादौ लोकेडपि वृन्तिद्वयस्य सम्मतत्वादित्यादि चन्द्रिकाखरडनमपि-व्याख्या- तम्। अभ्युपगतं हि चन्द्रिकाकारादिभिरपि सति प्रयोजने वृत्तिद्व- यमिति मएडनकाराद्योऽप्युपगच्छन्ति। अत्र च दर्शनफलत्व- सूचनादिप्रयोजनं वृत्तिद्वयस्वीकारस्यादोषत्वं व्यवस्थापयति। यथाच नातःशब्देन ब्रह्मज्ञानस्वतःफलतासूचनासम्भवस्तथा पूर्वमेव विवेचितम्। नह्यथातो धर्मजिज्ञासेत्यादौ अतःशव्दार्थार्थ- ज्ञानमनुष्ठानानपेक्ष स्वतःप्रयोज़नं भवति। एतेन-जिज्ञासा- पद्स्वारस्यमपि-व्याख्यातम्।

व्देनैव प्रयोजनलाभाज्च कौमुदीसिद्धान्तोऽनुपपत्र इति प्रकाशप्रसरे उक्तम्, यञ्च प्रयोजने सत्येव युगपद्द तिद्धयस्य स्वीकार्यत्वेनो- करीत्या विषयफलयोरन्यथव सूचनसम्भवेन प्रयोजनान्तरस्य- चाभावेन युगपद्द निद्वयस्वीकारस्थ दुष्टत्वादित्यादि मएडने- निरूपितम्, तत्सर्वं पूर्वोक्तरीत्या सर्वदोषनिरासादनवसरमेरवेति न किश्चदवद्यम् ।। ३२।।

(३३) उत्तरमीमांसायाः पूर्वतन्त्रणागतार्थता ॥ अस्य शास्त्रस्य पूवमीमांसया न गतार्थता, तत्र कार्यनिष्ट- वेदविभागस्य विचारितन्वेऽपि सिद्धब्रह्मपरवेदस्याविचारित- त्वादिति शंकरभगवत्पादीयो राद्दान्तः । तत्र सिद्ध ब्रह्मपरवेद- वाक्यमित्यस्य परिमलसिद्धांन्तानुसारेण यदि निर्विशेषव्रह्मप्रमाण वाक्यमित्यर्थो विवक्ष्यते, तहिं विवक्षितोपाधिसम्बन्धब्रह्मपरो- पासनावाक्यानामपि वस्तुगत्या निर्विशेषब्रह्मपर्यवसानादपवाद- सगुणवाक्यविचार- स्यात्र कृतत्वात् नोपासनवाक्यानामुत्तरमीमांसायामसङ्गतिः। तदुक्त परिमले-"यद्यपि हिरण्मयादिवाक्यानामपि महा- तात्पर्येण निर्विशेष पर्यवसानमस्ति ; तथाप्युपाधिविवक्षा नास्ती त्यस्मिन्नंशेऽपवाद इति भावः" इति। अस्मिन् पक्षे महातासर्येण कमेकारडाना ब्रह्मसाक्षात्कार सङ्गतावपि ब्रह्मसाक्षात्कारादोनामिव साक्षाद ब्रह्मप्रसिद्धयनुपयो- गित्वात् न कर्मकाएडविचारस्याप्यत्र प्रसङ्गः। कार्यपरवेद- वाक्यमित्यस्य त्वपूर्वद्वारा फलोपयोगिक्रियापरवाक्यमित्यर्थः ।

यानां नापूर्वद्वारा फलोपयोगित्वमिति नोपासतानां पूर्वमीमां- सया सम्बन्धयोग्यता वर्तते। अभ्युदयार्थोपासनानामपि हि- "आप्रायणात्तत्रापि हि द्वृष्टमि'त्यधिकरणे द्वष्टार्थत्वमेव व्यवस्था- पितम्। एतेन-"उपास्यविशेषभूतब्रह्मविचारस्य साधनपादे १०

१४६ अद्वेतदीपिका

उपासनाविधिविचारस्य वास्मिन् शास्त्र प्रवर्तनायोगादि"ति चन्द्रिकोक्तम्-अपास्तम्। एतेन उद्गीथोपासनमपि-व्याख्यातम्: तस्यापि स्वतन्त्रफलार्थत्वात्। केचित्तु-सिद्धपर वेदवाक्यमित्यस्य मानसज्ञानसमर्पकवाक्य मित्यर्थः, कार्यपरमित्यस्य च बाह्यक्रियापरवाक्यमित्यर्थः। यागादीनां तु सङ्कल्परूपाणामप्यग्निप्रक्षेपात्मकबाह्यक्रियाघटित- त्वान् मानसत्वमात्रम्। ज्ञानोपासनादिकं तुन बाह्यन्द्रियापेक्ष तद्पेक्षांशघटितं वेति न दोषः । तथाचास्मिन्मते उपासना- वाक्यानामपि मानसत्वेन विद्यासामान्यात् ब्रह्ममीमांसायामेव सम्बन्धः न तु कर्ममीमांसायामिति-मन्यन्ते। अस्मिन् पक्षे "समुद्रं मनसा ध्यायेते" त्यादिविधिविचार- स्थापि बाह्ययागक्रियाङ्गत्वेनाप्राधान्येन स्वप्रधानयागविचारा धिकरणपूर्वमीमांसयैव सम्बन्ध इति न हानिरिति तदाशयः । इदन्तुमतं कल्पतरुकार नानुमन्यन्ते। तदुक्त कल्पतरौ-"6 ननु बाह्यक्रियाविधिविचार: पूर्वकाएड गतः, अत्र तुमानस- ज्ञानविधिविचारी भवत्विति शङ्गापोहार्थमिदं भाष्यम-"आरभ माणं चैवमारभ्येते"ति। वस्तुतस्तु कलपतरुवचनेनेदं भाष्यकाराणामप्यसंमतमिति ज्ञायते। एतेन-उपासनानां मानसत्वसामान्येन ब्रह्मविचार- सम्बन्ध सिद्धवत्कृत्य समुद्रध्यानस्य मानसस्यापि पूर्वमीमांसा- यां विचारितत्वेनोपासनानामपि तत्रैव विचारपसङ्ग इति चन्द्रिकोक्तमनुक्तोपा लम्भन मेवेति -सूचितम्।

(३३) उत्तरमीमांसाया: पूर्वतन्त्रेणागतार्थता १४७

परमार्थतस्तु-मानसज्ञानविधिविचारस्योत्तरमीमांसाविषय- त्वेऽपि कर्माङ्गसमुद्रध्यानव्यावृत्तप्रधानमानसज्ञानविधिविचार- स्येघ तत्वालाक्तराङ्काया अवसरलेशोऽपि। एतेन-"मानसत्वा- दपि व्याप्येन ध्यानत्वधर्मेण विशेषस्य सद्धावैन ब्रह्मोपासनस्थ पूर्वतन्त्र एवात्यन्तसङ्गितिसंभवात् तत्र व विचारस्यावश्यकत्वा- पत्त रिति मरडनोक्तम्-निरस्तम्। तदुक्त खएडने-"अस्मिन् शास्त्र मानसस्य ब्रह्मज्ञानस्य प्राधा- न्येन प्रतिपादनांत् समुद्रमित्युक्तध्यानस्य प्राधान्येनाप्रतिपादनात् प्राधान्येन प्रतिपादितब्रह्मज्ञानेन मानसत्वसाम्यात् व्रझ्मोपासनस्यैव सङ्गतत्वेन न्याय्यत्वात्" इति॥ अत्र पक्षेऽपि नित्य फलक्रियाविधियाक्यविचारस्यीत्तरत- न्वार्थत्वस्याSनित्य फलक्रियापर वाक्यविचारस्य पूर्वतन्त्रार्थत्वस्य वाऽविवक्षणात् नानित्यफलक्रियात्वेनोपासनानां पूर्वतन्त्रविषय- तार्पात्तशङ्गावसर इति व्यक्तमिदं सर्वेषाम्।

सनवाक्यस्यातत्त्वावेदकत्वाच्चोपासनविचार: पूर्वतन्त्र एव युक्त इति चन्द्रिकोक्तमपि-परास्तम्। अस्तु वा कार्यपरवेदवाक्य- मित्यस्थानित्यफलक्रियाबोधकवा क्यमित्येवार्थः, एवमपि तत्रा- नित्यफलपदेन पुनरावृत्तिप्रयोजकस्वर्गादेरेव विवक्षा युक्त ति त- द्विलक्षणापुनरावृत्तिप्रयोजकहिररायगर्भलोक वाशया दिफल कसगु णोपासनविचारो न पूर्वतन्त्रे युक्त:, किन्तूत्तरतन्त्र एव। पतेन-"न स पुनरावर्तते"इति श्रुतिसिद्धापुनरावृत्तिरूप-

१४८ अद्वैतदीपिका

शोक्ष प्रति साक्षादेव दहराद्यु पासनस्य हेतुत्वान्न पूर्वतन्त्र एव विचारो युक्तः"इति चन्द्रिकाखरडनवाक्यमपि-व्याख्यातम् । अत्र हि खएडनकारा :- अपुनरावृत्ति रूपमोक्ष प्रतीत्यनेन स्वर्गविलक्षणफलमेव विवक्षन्ति; नत्वपुनरावृत्तिरेव मोक्ष इति, तत्रोपासनासाधनत्वं नास्मत्सिद्धान्तविरुद्धम् , तस्या गौणमोक्षत्वस्यैवाभिमतत्वात्। एवंच-ज्ञानस्यैवापुनरावृत्तिरूपमोक्षसाधनत्वं "तमेव विद्वानमृत इह भवती"त्यादौ सिद्धत्वाच्छाङकूरे मते उपासनस्य मोक्षसाधनत्वानङ्गीकारेण च प्रधानफलांशमादाय मोक्षशास्त्र संङ्गयसंभवादि"ति.मएडनोक्तम्,-"दहरोपासनादीनां क्रममुक्् य- र्थत्वेन परभिमतमोक्ष प्रति साक्षाद्ध तुत्वान ड्गीकारात् सगुण- निवृत्तौ तत्पाप्तिरूपमोक्षस्यापि निवृत्त्यवश्यंभावेन नित्यत्वासंभ- वेन नित्यफलसाधनविचारे तन्निवेशस्यासङ्गतत्वाञ्च त्यादि प्रका- शप्रसरोक्त च- परास्तम् , अनुक्तोपालम्भनत्वा भ्वावानवबोधाच्।

तन्त्रयोग्यतापादनमपि-परास्तम्, अस्माभिरतत्ततावेदकवाक्य- त्वस्य पूर्वतन्त्रविषयतावच्छेदकत्वानङ्गीकारात्। नत्तच्छास्त्रवि. षयतावच्छेदकवत्वं खलु तत्तच्छास्त्रसम्बन्धप्रयोजकम्, नतु यत्किंचित्साधर्म्यम्। न हि वयमद्वतिनोऽपुनरावृत्तिप्रयोजक- साधारणसर्वानित्यफलसाधनविचारत्वं पूर्वतन्त्र डङ्गीकुर्म इत्य- द्व तसम्प्रदायानवबोध निमित्तानीमान्यनुक्तोपालम्भनान्यकिंचित्क- राख्थे व।

(३३) उत्तरमीमांसाया: पूर्वतन्त्रेणागतार्थता १४६

यत्तु प्रकाशप्रसरे-'तस्मात् सर्वेन्द्रियाण्यादौ निधाय पुरुषो- तमे। इष्ट्वा तं परमं विष्णुं तल्ोकं प्रतिपद्यते।" इति वचनेन- पराभिमतमोक्षस्यापि विद्याफलत्वेनोपासनाफलत्वस्य श्रूयमाण- त्वात्तथोक्तिरयुक्त'ति-उक्तम्, तदस्मन्मते सगुणोपासनस्यापि दर्शनाविनाभूतत्वस्याङ्गोकारादनवसरमेव। तदुक्तमद्वतसिद्धौ- सगुणोपासन उपास्यसाक्षात्कारस्य"तस्य स्यादद्धति सिद्धस्य नियतत्वेन तस्यैव दर्शनशव्देनाभिधानादि"ति। न्यायरक्षामणौ तुदीक्षितवर्याः-"यथा कर्मकाएड दर्शपूर्णमा- मार्थमप्पणयनमाश्रित्य दर्शपूर्णमासप्रकरणे विहितानां गोदोहना- दोनां कल्पसूत्रेऽपि तत्तत्प्रकरण एव विवेचनं कृतम्, तथा ब्रह्म- काएड डध्यारोपापवादन्यायेन शुद्धब्रह्मप्रतिपतत्यर्थमुपदिष्ट ब्रह्म- णः सप्रपञ्जत्वमाश्रित्य विहितानामुपासनानामपि ब्रह्मकारडार्थ निर्णायकशास्त्र एव निर्णयस्योचितत्वात् तद्दिहाधिकृतातरिका- राभावेऽपि चित्तवशीकरणसम्पादनद्वारोपासनानां शुद्धब्रह्मप्रति- पस्युपायतया तद्वाक्यार्थनिर्णायकन्यायानामविचारितशुद्धब्रह्मपर वाक्यार्थनिर्ण योपयोगितया च तद्विचाराणामप्यत्र सङगतेरि"त्या- दिना निर्विशेषज्ञानप्रत्यासन्नोपायतयाऽप्यत्रव सङ्गतिर्रिति निरू- पर्यान्त। एतेन-"चन्द्रिकायामेव "निर्विशेषज्ञानार्थत्वाङ्ुपासनाया इह विचारे यागादिनित्यकर्मणामपि ज्ञानार्थत्वान्मानससंकल्परूप- तयोपासनवद्विद्यासाम्याञ्च तद्विवारोऽपीहैव स्यादिति व्यक्तमुक्त- स्वाश्चेति प्रकाशप्रसरोक्तम्-अपास्तम् ;

१५० अद्वैतदीपिका

यागादिकर्मणामुक्तप्रकारेण केवलमानसत्वाभावात्, पर- उपरया ज्ञानार्थत्वेऽपि निर्विशेषप्रतिपत्तिप्रत्यासन्नोपायत्वाभावा- शोक्तचन्द्रिकावाक्यस्यानुपपन्नत्वात्। न हि वयं कर्मणामिव सविशेषोपासनस्य परम्परया निर्विशेषसाक्षात्कारार्थत्वं वदामः, किन्तु प्रत्यासन्नतयेव। तदुक्त कल्पतरौ- "वशीकृते मनस्येषां सगुण ब्रह्मशीलनात्। तदेवाविर्भवेत्साक्षादपेतोपाधिकल्पनम्"॥ इति॥ यन्तु-प्रकाशप्रसरे-सविशेषनिरूपणस्य निर्विशेषसाक्षात्का- रार्थत्वन्तु कफोणिगुडायितम्, तस्य निराकरिष्यमाणत्वात् इत्युक्तम, तत्र वयं पश्यामो यङ्गवतां तन्निराकरणमेव भवदीयक फोणिगुडायितमिति। यसु मएडने-"सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति" "वेदैश्र सवैरह- मेव वेद्यः" इत्यादिश्रुतिस्मृत्याहे्त्र हाण एव सर्ववेदप्रतिपाद्यत्वाव- गमात्कार्यनिष्ठो वेदभाग: पूर्वमीमांसायां विचारितः, वस्तुनि- ष्ठवेदविभाग इह विचार्यत इति विभागेन गतार्थताशङ्कानिराकर- स्यायुक्तत्वात्-इत्युक्तम्, तवास्माकमिदमेव वक्तव्यम्-यत् नोक्त- श्रुत्यादीनां साक्षाद ब्रह्मणः सर्ववेदसिद्धत्वे तात्पर्यमिति। अन्यथा हि सर्वस्यापि वेदस्येहैव विचार्यत्वे पूर्वमीमांसाया एव वैयर्थ्या पत्तिः। तथाच पूर्वमीमांसयाऽस्य गतार्थत्वाभावेऽप्यनेन तद्गतार्थ- तापत्िरिति शङ्का कथं वा भवतां परिहरणीयेति भवन्त एव विवेचयन्तु।

(३३) उत्तरमीमांसाया: पूर्वतन्त्रेणागतार्थता १५१ विचारा करणाज्नानयोर्गतार्थतेत्युक्तम, तदिदं तत्र ब्रह्मविचाराकर- णेडपि सर्वावचारस्यात्र करणात्करणीयत्वाञ्च कर्मदेवमीमांसा- वैयर्थ्यमपरिहरणीयमेव स्यादिति नोपपन्न जानीमः । एवंच भवदभिमतभिन्नशास्त्रतासिद्धान्तोऽपि भवतां कफोणिगुडायित एव स्पात्। सर्वथा व-अस्य शास्त्रस्य पूर्वमीमांसया न गता- धतेति भगवत्पादीयसिद्धान्तो नानुपपन्नार्थ इति सिद्धम् ।।३३।।

(३४) अद्वतमत विप्रातपत्युपपाचः । आत्मा च ब्रह्म ति सामान्यतो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावत्रिवि- धपरिच्छेदरहितजीवाभिन्नचैतन्यस्यैक्यमात्रस्य प्रतिपत्तिमुक्त्वा तस्यैव विशेषतो विप्रतिपत्तिः-देहमात्रं चैतन्यविशिष्टमात्मेति प्राकृता जना लोकायतिकाश्च प्रतिपन्राः । इन्द्रियाण्येव चेतनानो- त्यपरे, मन इत्यन्ये, विज्ञानमात्र क्षणिकमित्येके, शून्यमित्यपरे। अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः संसारी कर्ता भोक्तेत्यपरे। भोक्तैव केवलं न कर्तेत्येके। अस्ति तद्वयतिरिक्त ईश्वरः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरिति के चित्। आत्मा स भोक्तु रित्यपर-इति भाष्येण प्रदर्शिता। अत्र विप्रतीपत्तिधर्मिया कि विवक्ष्यत इति विचारणायां-ब्रह्मा- त्मत्वेन प्रसिद्धमिति वाक्यव्याख्यानावसरे-आत्मा ब्रह्मत्वेनेति वक्तव्ये ब्रह्मात्मत्वेनेत्यभेदविवक्षया गमयितव्यम् इति विवरणात्

न्यत्र हि वाक्यार्थबोधोत्तरं पदार्थानामुद्द श्यविधेयभावो न व्याव- तते, अत्र त्वखराडसाक्षातकारे स बाध्यत इति द्योतयितुमात्म- शब्दस्थाने ब्रह्मपदं ब्रह्मपदस्ाने आत्मपदं प्रयुक्तमि"ति विवेचनाद- खरडाकारसाक्षात्कारविषय निर्विशेष चैतन्यमेवात्र विप्रतिपत्ति धर्मीति स्पष्टमेव निरूपितम्। एतेन-भामत्यां कल्पतरौ वा चिन्मात्रस्य विप्रतिपत्तिधर्मित्वं नोक्तमिति चन्द्रिकामएडनोक्त तेषां भामतीकल्पतरुग्रन्थानवलोकं तदर्थानवबोधं चैव गमयतीति-सूचितम्।

(३४) अद्वैतमते विप्रतिपश्युपपत्तिः १५३ यच्वत्रत्यभामत्यां-"त्वंपदार्थे विप्रतिपत्तिमुक्त्वा तत्पदारथे चिप्रतिपत्तिमाहे"त्यादिवाक्ये त्वम्पदार्थपदम्, तस्यावि ब्रह्माभेद- योग्यस्वरूपचैतन्यमेवार्थ:, नाहङ्कारविशिष्टम्। तथाचाद्वैत्यभिमत- मेव जीवस्वरूपं केचन शरीरमिति: पर इन्द्रियाणीति, इतरे मन इत्येवमादि मन्यन्त इति तदभेदो ब्रह्मणो नित्यशुद्धबुद्धमुक्त- स्वभावताविघातक इत्यद्वैतप्रतिकोटितया त्वंपदार्थावलम्बनेनैका विप्रतिपत्तिः प्रदर्शिता। अत्र च विप्रतिपत्तौ न केवलं विरुद्धधर्माक्रान्तत्वेन, अपि तु जीवव्यतिरिक्तव्रह्माभावेनापि जीवब्रह्माभेदासंभव इति सूचनार्थं निरीश्वरवादपक्षोऽपि लोकायतिकादिपदेन सूच्यते। एतेन-अ्द्व त्यभिमततत्पदार्थ एव "अस्ति तावत्तद्वयतिरिक्तः सर्वझः" इत्यादिना विप्रतिपत्त्यन्तरमपीति-सचितम्। तदुक्त भामत्याम् "न भिन्नाश्रया विरुद्धा वा विप्रतिपत्तयो भवन्ति। न ह्यनित्या बुद्धिः नित्य आत्मेति प्रतिपत्तिविप्रतिपत्ती भवतः। तस्मात्तत्पदार्थस्य शुद्धत्वादेः वेदान्तेभ्यः प्रतीतिः, त्वंपदार्थस्य जीवात्मनस्तु लोकतः सिद्धिरिति सर्वतन्त्रसिद्धान्तः । तदाभास- त्वतदनाभासत्वतद्विशेषेष परमत्र विप्रतिपत्तयः इति। कल्पतरु- परिमलेऽप्युक्तम्-"तत्पदार्थस्य धर्मिणो जीवात् पदार्थान्तरत्वे हि धर्म्यपि तत्पदेनाSपूर्वतया प्रतिपादनीयः, न तुस जीवात् पदार्था- न्तरमिति तद्गतं शुद्धत्वाद्य व संसारदशायामविद्यातिरोहितत्वेना- प्रसिद्धं तेन ज्ञापनीयम्। अतस्तत्पदार्थस्य शुद्धात्वादेरिति न वैयधिकरस्यमिति; तथाच नात्र धर्मिविप्रतिपत्तिर्वि-

१५४ अद्वैतदीपिका

वक्षिता, किन्तु धर्मिणि चैतन्ये निर्विशेष धर्मवप्रतिपत्तिरेवेति सिद्धम्। एतेन-त्वदीयभाष्ये भामयां च त्वत्पदार्थे विशिष्टेऽहमर्थ एव "देहमात्र' चैतन्यविशिष्टमि"त्यादिना विप्रतिपत्तीनामुक्ततया तद्विरोधात्, तत्पदार्थे च विशिष्ट एव "अस्ति तावत्तद्वयतिरिक्त"

पपत्तिरिति प्रकाशप्रसरोक्तमप भामतीकल्पतरुपरिमलादिग्रन्था- नवलोकनिबन्धनं तदर्थाज्ञानमूलं वेति-सूचितम्। न्यायरतावल्यामपि ब्रह्मानन्दसरस्व्रतीमिस्त्वंपदार्थ प्रथमं विप्रतिपत्तय इति सूलव्याख्यावसरे-"त्वंपदार्थ मोक्षवादिभिर्मो- क्षभागत्वेनाभिमते" इति, चैतन्यमात्रमेव विप्रतिपत्तिधर्मितया गमयन्ति। मधुसदनसरस्वत्योऽि-"सम्प्रति तत्पदार्थस्तथैत्र निर्धार्यः, तत्र निशाकार्या वादिविप्रतिपत्तयः प्रदर्श्यन्त इत्यारभ्य "जगत्का- रणं च प्रधानमचेतनमिति सांख्याः " इत्यादिना साख्य-पाशुपत- पाश्चरात्रिक-मोमांसक-तार्किक-पातञ्ञलमता विद्रतिपत्तीः प्रदर्श्या- नन्तरं-"अद्वितीयपरमानन्द एव ब्रह्म, तच्च जीवस्य स्वरूपमि- त्यौपनिषदाः" इत्यादिना निर्विशेषचैतन्यशुद्धत्वादिधर्मविप्रतिप- न्तिरेत न धर्मिविप्रतिपत्तिरि"ति गमयन्तीति सर्वमनवद्यम्। जग- त्कारणत्वादिनोपलक्ष्यमवि सत्यज्ञानादिस्वरूपं ब्रह्मवेति भगव- त्पादीये भाष्य एव व्यक्तमिति नोत्तरसूत्रविरोधोऽपि। न हि वयमद्वैतिनो विशिष्ट जीवाभेदं ब्रह्मण डररीकुर्म इति तज्जगत्कार-

(३४) अद्वैतमते विप्रतिपश्युपपत्तिः १५५

णत्वपूर्वपक्षोऽप्युत्तरसूत्रे नास्माकमनुपपन्नः। तत्र तत्र सविशेष निरूपणं निर्विशेषज्ञानोपयोगितयाऽत्र क्रियत इति तु कल्पतर्वाद्य- वलम्बनेन पूर्वमेव विवेचितम्। यन्तु-"वशीकृते मनस्येषां सगुणब्रह्मशीलनादि" ति कल्प- तरुवाक्यसिद्धान्तोऽन्तरघिकरणविचारावसर एवास्माभिरपि ख- एडयिष्यते। यथाच व्रह्मपदास्वारस्यं नाऽस्मन्मते, तथा पूर्वमेव विवेचितमिति प्रासड्गिकविषयविचारेण कालं यापयितुमनिच्छ- न्तो वयं विस्तरमयायत्रैव विरमाम इति सर्वं सुस्म्॥

[३५] श्रीमध्वसंमतजिज्ञासाधिकरणशररिनुपपत्तिः ॥ श्रीमध्वाचार्यसम्मतः "अथातो ब्रह्मजिज्ञासे" ति सूत्रार्थोड प्यनुपपन्न एव। तत्र हि तेऽथशब्देन भगवदेकाश्रयत्वशमाद्या नन्तर्यं विवक्षतमिति मन्यन्ते। तत्र च भगवद्देकाश्रयत्वसिद्धौ जिज्ञासा,जिज्ञासायां च सत्यां भगवदेकाश्रयत्वमित्यन्योन्याश्रयः। यथा चास्मन्मते नित्यानित्यविवेकः परीक्षणप्रयुक्तलत्या- नृतावधारणाभ्यास: शास्त्रात्पूर्वमेव न सम्भवति, तथा पूर्वमेव विवेचितमिति नारमन्मते ऽन्योन्याश्रयः । एतेन-दमपद्ग्रहणवैयर्थ्यमपि तन्मते-व्याख्यातम्, शमादी तिवर्णनेनैव भगवदेकाश्रयत्वादीतिग्रहणेनैव वाऽन्येषामादिशव्देन ग्रहणसम्भवात्। एतेन-शमदमाद्यनन्तरमित्यथशब्दार्थानुवादोऽपि चन्द्रिका- खरडनकृतां-व्याख्यातः ; आदिपदेन भवदभिमतानां सर्वेषामपि खएडनकारैरपि विवक्षणात्।

म्पच्यनन्तरमित्यथशब्दार्थमज्ञात्वा शमाद्यनन्तर मित्यनभिप्रेतार्थक- थनादिति प्रकाश प्रसरोक्तम्-अपास्तम्। एतेन-अथशब्दो मङ्गलार्थः अधिकारानन्तर्यार्थश्चेति तदीय- भाष्यमपि-परास्तम् ; न ह्यकस्यैवाथशब्दस्य युगपद्दृत्तिद्वया- ड्रीकरेण मङ्गलार्थत्वमानन्तर्यार्थत्वं च सम्भवति। यदि हि मङ्गलमत्राथशन्दावाच्यमिति भवतां मतम्, तर्हि नेदमुपपन्नम्। न ह्यकस्यैवार्थशब्दस्य चशब्दघटितैकवाक्ये कचित्प्रयोजनपरत्वं क्वविदभिधेयपरत्वं च युज्यते। न हि गोश-

(३५) श्रीमध्वसंमतजिज्ञासाधिकरणशरीरानुपपत्ति: १५७

न्दः सास्नादिमदर्थः दुग्धार्थश्चेति वाक्यं समंजसं भवति। अत एवैकस्यैवार्थशब्दस्य उभयत्र प्रयोगेणावगम्यमानमथशब्दोभया- र्थत्वं कथमपि वारयितु न शक्यम्। अभ्युपगतं हि चन्द्रिकाका- रैरपि "प्रशस्तरूपविष्ण्वभिधायकश्चे" ति वाक्येन मङ्गलाभि धेयत्वमपि। यद्यप्युक्तार्थस्य मङ्गलस्य सूत्रानन्वयितैव भवतां सम्मता, तथाऽपि वाक्यार्थान्वयायोग्यपदार्थस्य शब्दवाच्यत्वकल्पनं निष्प्र योजनमसङगतं च । अन्यया प्रश्नकात्स्न्यादिसर्वार्थकत्वाङ्गी- कारापत्तेरित्यगत्या वाक्यार्थान्वयो मङ्गलस्यापि भवतामङ्गीक- रणीय इति युगपद्दृत्तिद्वयाङ्गीकारदोषस्तद्वस्थ एव।

क्ष्यम् ; अथशब्द्रो मङ्गलार्थोऽधिकाराननन्तर्यार्थश्चेति भाष्ये मङ्ग- लार्थ इत्यनेन मङ्गलप्रयोजनक इत्यर्थस्यैवाभिप्र तत्वेनाथशब्दस्य मङगलवाचकत्वानुक्त रिति मएडनोक्तम्-अपास्तम् ; उक्तवन्द्रि- कायां विष्णुरूपमङ्गलाभिधेयत्वस्यापि वर्णनात्।

मङ्गले प्रतोतेर्वाच्यत्वावगमादिति खएडनवाक्यमपि -- व्याख्यातम्। अस्य हि खएडनवाक्यस्यायमेवाशयः-यत् अर्थशब्दद्वय- घटितवाक्यघटकचशब्दस्य स्वारस्थमुभयत्राप्यर्थशब्देनैकजातीया र्थग्रहण एव भवतीति। पतेन-सुकृती धनी व देवदत्त इत्यादौ सम्बन्धभेदेनाऽपि विधेयसमुच्चय बोधोऽनुभवसिद्ध एवेति प्रकाशप्रसरोक्त' मएडनोक्त

१५८ अद्वैतदीपिका

च-अपास्तम्; सम्बन्धसामान्यार्थ इनिप्रत्ययविधानेन तेनापे- क्षितसम्बन्ध बोध वदेकवृत्त्याऽर्थइयाबोधकाथशब्देनापेक्षितस्यार्थ- भेदस्यायोगेनादोषात्। अस्तु वा कथमप्यथशब्दार्थो मङ्गलं प्रयोजनमेवात्र विवक्षित- मिति, एवमपि अधिकारानन्तर्योसयार्थ इति मघतां भाष्यमतु- पपत्रमेव। न हि तत्राप्यधिकार: प्रयोजनम् ; वाच्यतयैवाऽन्वयस्य विवक्षितत्वादिति युगपद्द तिद्धयाङ्गीकारदोषो भवतामपरिहर- जीय एव।

श्रयेणार्थद्वयोपपत्तेरिति प्रकाशप्रसरोद्धतं प्रकाशवाक्यमपि- परास्तम्। वक्त स्तन्त्रमेकशेषो वा, श्रोतुस्त्ववृत्त्येव बोध इति शब्दरत्ने व्यक्तम्। तथाच वाक्यभेदोऽत्र सूत्रकाराणां भवन्मतेऽभिमतः कल्पनीयः स्थात्। न च सत्यामेकवाक्यतयोपपत्तो तत्कल्पनं साधीयः। खएडनकाराणामत्रापि तात्पर्य मङगलार्थोऽधिकारा नन्तर्यार्थश्चेति वाक्यस्येव तैरपि ग्रहणादुन्नीयते। एवं च ग्रन्थादौ मङगलाचरणस्यावश्यकत्वात्तत्परतयाऽ्थशब्दं व्यावष्ट इति तत्तव प्रकाशिका प्रामादिक्येवेति खरडनीक्तस्यैव प्रामादिकत्वमिति प्रकाशप्रसरोक्तिरेव प्रामादिकीति सिद्धम्। एतेनातः शब्दोऽति व्याख्यातः । तस्य हि-"जिज्ञासोत्य- ज्ञानजात्तत्प्रसादादेव मुच्यत" इत्यनुव्याख्यानानुसारेण जिज्ञासे-

(३५) श्रीमध्वसंमतजिज्ञासाधिकरणशरीरानुपपचतिः १५६

साकर्तव्यत्वे ज्ञापकहेतुत्वमतः शब्दार्थ इति माध्यानां सम्प्रदायः । अत्र चाद्वैतमते मुमुक्षामात्रस्यव तेषामपि मते मोक्षाख्यफलव स्वमात्रस्थ हेतुत्वेनान्वयसभ्भवे तत्र प्रसादेकसाध्यत्वविशेषणं प्रसादे ज्ञानैकुसाध्यत्वविशेषणं ततर जिज्ञासकसाध्यत्वविशेषण च व्यर्थम्। एतेन-बन्धसत्यत्व-सिद्धार्थशमाण्यसम्भवादीनां तदर्थ साविवक्षाऽपि-परास्ता; ते्षा सर्वेषामपि जिज्ञासासाध्यानां पूर्व- मेव सिद्धौ जिन्रासावैयर्थ्यात्। अस्तुवा कथमपि सर्वेषामत्र हेतु त्वेनान्वयः, एवमषि कथं बन्घसत्यत्वादीनामत्रोपस्थितिरिति भवन्त एव विवेचयन्तु। सम्रयोजनत्वादिति व्याख्यानेनैव धर्म जिज्ञासासूत्र इवेष्टसिद्धया भगवत्प्रसादादीनामप्यनुपस्थितानामत्र हेतुतावच्छेदक कोटिनिवेशोऽपि व्यर्थ एव। एतेन-"यमेवैष वृणुते तेन लभ्य" इति श्रुत्या भगवत्प्रसादस्य तत्प्राप्तिहेतुत्वावगमानतदु पपत्तयर्थमत्र भगवत्प्रसादस्याध्याहार :- यथा "त्रु वेणावद्यतीत्यादौ लिङ्गोपपत्तयर्थ द्रवद्रव्यादोनां कर्मतयाऽध्याहार इति चन्द्रिकातत्प्र- काशादयु क्तम्-अपास्तम् ; उक्तश्रुतौ हि भगवत्प्रसादस्य तत्प्राप्ति: हेतुत्वं न शब्दत उपन्यस्तम्। यन्तु प्रकाशकृतां "यमेष आत्मा प्रसन्नः सन् वृणुते" इति विवरणम्, तत्राऽपि प्रसन्नपद्मध्याहृतमेव द्ृश्यते। तथाचाडन्र प्रसादपदाध्याहारः तत्र प्रसादपदाऽध्याहाराधीनः, तत्र प्रसाद्- पदाध्याहारेऽन्यत्कारणमित्यनचस्थाSसमाधेया समापतति। "तमेव

१६० अद्वैतदीपिका

त्प्राप्तिसाधनत्वनिषेधेनाऽर्थापत्याऽपि "स्र वेणावद्यती"त्यादाविव नाध्याहारकल्पनावकाशः । एतेन-जन्मादिसूत्रे प्रमाणेनोपस्थितस्य जगतोऽस्येत्यनेने- चात्रापि प्रमाणेनोपस्थापितस्य प्रसादस्यातःशब्देन ग्रहणमिति चन्द्रिकातत्प्रकाशतत्प्रसरकाराद्यु क्तमपि-निरस्तम् ; तमेव विदित्वेत्या दिश्र त्यनुसारेण ब्रह्मज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वे प्रसादस्य तद्साधनत्वे च प्रसादे प्रमाणाधीनोपस्थितेरप्यसम्भवात्। ज्ञानं हि प्रसादद्वारा मोक्षसाधनमिति कल्पनाऽपि न युक्ता ; सेवाया एव लोके प्रसादसाधनत्वावगमात्। अत एव-"पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति बादरायण इत्यादौ कर्मणामेवेश्वरप्रसादद्वारा फलसाधनत्वं व्यवस्थापितम्, नत्ववि- भयस्य ज्ञानस्य। एतेन-"यस्य प्रसादात्परमार्तिरूपादि" ति वाक्येनाऽपि न तल्लाभ इति सूचितम् ; तस्याऽपि बहुप्रमाणविरोधेन प्रसाद- साक्षान्मोक्षसाधनताSतात्पर्याद्। वस्तुतस्तु जन्मादिसूत्रे स्वविषय "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इति वाक्यघटकेदंपदार्थ एवाऽस्येत्यनूद्यते, न तु प्रमाण- सिद्धं जगदिति प्रकृतविषयवाक्ये इदशब्दाभावान्न तत्साद्वश्येनात्र न्यवस्था सम्भवति। अस्मद्वाष्यकारोक्तत्वादतः शन्देन प्रसाद- परामर्शे न दोष इत्युक्तिसद्वूशमेवेदं यदस्मदीयब्रह्मतर्कप्रमितत्वा- दतः शब्देन प्रसादपरामर्शवचनमति। एतेन-जगत्सत्यत्वादिकमप्यतः श्देन परामृश्यतेऽनुव्या-

(३५) श्रीमध्वसंमतजिज्ञासाधिकरणशरीरानुपपत्तिः १६१

ख्यानरीत्येति प्रकाशादु क्मपि-निरस्तम् ; भवदभिमतविषय- वाक्येबु कुत्राऽपि जगत्सत्यत्वादीनामपरामर्शात्। एतेन-उपस्थितस्यैव सर्वनाम्ना परामर्शनीयत्वात्सूत्रघटकेन केनाऽपि पदेनानुपस्थितस्य विष्णुप्रसादस्य सर्वनाम्नाऽतःशब्देन- परामर्शायोगादिति खएडनोक्तमपि-व्याख्यातम्। अत्र विष्णुप्रसादस्येत्यस्य मोक्षसाधनत्वेनेत्यादिपूरणमपि ग्रन्थकृतामभिमतम्। तथाच "यस्य प्रसादादि" त्यत्र तदुपस्थि- तावपि न प्रसादमोक्षसाधनत्वमुक्तरीत्या तत्र विवक्षितमिति न विरोध: । एतेन-"द्रव्यं कर्म च कालश्च" "न ऋते त्वत्क्रियते किश्च- नारे" इत्यादिश्रुत्येश्वरप्रसादं विना कस्यापि कार्यस्याजनना- वगतेः प्रसादद्वारैव ज्ञानं कारणमित्यवगम्यते। तथाच श्रुत्याऽ र्थाच्त ज्ञानजन्यप्रसादद्वारा मोक्षाख्यफलसम्भवादित्यादि मएड- नोक्तम्-परास्तम्; "न ऋते त्वदि" त्युक्तश्रु तौ क्रियतेपदस- च्घेन वस्तुतन्त्रज्ञानस्य तत्राविषयत्वात् पुरुषतन्त्रकर्मादिमात्र- विषयत्वादुक्तवचनस्य ज्ञानस्य प्रसादानपेक्षस्यैव द्वष्टाविद्यानि- वृत्तिरूपप्रयोजनसाधनत्वसम्भवेन श्रुत्या अर्थाद्वा कथमपि प्रसादोपस्थितेरत्र वर्णयितुमशक्तत्वाद। यत्तु मरडने-त्वन्मते उत्तरत्रोपसथाप्यमान "तद्यथेहेत्यादि वेदस्य सौत्रातःशब्देन परामर्शवत्प्रवर्तयिष्यमाणे शास्त्रे जिज्ञा- साया अपरोक्षज्ञानप्रसादद्वारा मोक्षहेतुताया वक्ष्यमाणत्वेनोप- स्थितत्वादत: शब्देन शास्त्र वक्ष्यमाणं मोक्षहेतुत्वं परामृश्य तस्य ११

१६२ अद्वैतदीपिका

पञ्चम्या हेतुत्वबोधनोपपत्तेरित्युक्तम्, तदिदम्-अस्मन्मते तद्य- थेहेत्याद्यधिकार समर्पकवाक्या नामपि जिज्ञासा सू त्रविषयत्वेनोत्तर श्रोपस्थाप्यतया तदुपस्थितेरविवक्षितत्वादकिञ्चित्करम्। एतेन-अकारस्य विष्णुवाचकत्वेऽवि तत्प्रसादवाचकत्वा- सम्प्रतिपत्तेरिति चन्द्रिकाखएडनवाक्यमपि-व्याख्यातम्। यत्तु मएडने विष्णुकारणत्वस्य प्रसादद्वार कत्वाद्विष्णुनिष्ठहे- तुत्व तत्प्रसादहेतुत्व एव पर्यवस्यति। तथाच लक्षणया तत्प्रसा दहेतुत्वमेव विवक्षणीय मित्यु क्तम्, तत्प्रथमसूत्र एव बिना कारणं लक्षकपद्प्रयोगकल्पनस्यायुक्तत्वादुपेक्ष्यम्। यथा चास्मन्मते न ब्रह्मपदेऽपि लक्षणा, तथा पूर्वमेव विवेचितम्। वस्तुतस्तु "तद्धि जिज्ञासस्त्रे"त्यादि विषयवाक्यघट कशब्दस्ये- वोपक्रमादितात्पर्यग्राहकलिद्ग निर्विशेषचैतन्यपर तयाऽवगतस्य सू- त्रे प्रयोगात्तत्र लक्षणायामविन दोष:। अतःशब्दस्य तु कुत्रा- 5पि विष्णुपसाद्परतयाऽययोगान्न लाक्षणिकार्थपरत्वमुपपन्नम्। एतेन-ब्रह्मत इत्येवार्थः, प्रसादादिति पर्यवसितोऽर्थ इति प्रकाशप्रसरोक्तमपप-परास्तम् ।

खरडनीयांशसंग्रहार्थ तथाऽनुवादाद्। ब्रह्मशब्देन निरतिशयुणवत्परमात्मस्वरूपं विवक्षितमिति माध्वसिद्धान्तोऽपि दुरुपपाद एव। आनन्दादीनां ब्रह्माभिन्नानां

(३५) श्रीमध्वसंमतजिज्ञासाधिकरणशरीरानुपपत्ति: १६३ येन विशेषेण भवन्त आश्रयाश्रयिभावादिकं मन्यन्ते, स एव वि- शेषोडरमाभिर विद्यापदेन व्यवहियते। नीलो घट इत्यादिसामा- नाधिकररायोपपादनमप्यविद्याकल्पितभेदाधीनमेवेति लघुचन्द्रि- कादौ व्यक्तम्। तथाच. तादात्म्यघटकाविद्यकभेदातिरिकस्य- विशेषस्याप्रामाणिकत्वाद विद्याप्र युक्त प्रा नन्दाश्रयत्वव्यवहारादिक- मित्यस्यैव फलितत्वाशंस्य च निर्विशेषचैतन्याविरोधित्वात्कल्पि- तविशेषवतो ब्रह्मणो ब्रह्मशन्दार्थ त्वे न कोऽपि विरोधः। "मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरमि"त्यादौ सृष्ट्यादि- प्रयोजकतयेश्वरव्यवहारप्रयोजकतया च मायैव खलु विवक्षिता। साच मायाऽनिर्वाच्या विनश्वरा चेति विस्तृतमन्यत्र। एतेनेव भवदीयावताराभेदादिसिद्धान्त: सर्वोऽपि सेत्स्यत्येव। उक्तविशे- षसाधनतया भवदसिमतं सामानाधिकरण्यज्ञानमर्थापतत्यादिकं च सर्वमाविद्यकभेदमेव विषयीकरोतीति कल्पनैव साधीयसी। घट- बद्ध तलमित्यादौ स्वाश्रयप्रतियोगिकभेदसमा नाधिकरणसंयोगस्य सम्बन्धत्वं यदभिमतं तत्र मुख्यभेदो विषय:, तादात््यसम्बन्ध- स्थके तु तत्प्रतिनिधिभूतो विशेष इति हि भवदीया कल्पना, नेय- मस्माकमपि चिरुद्धा। इयान्विशेष :- भवतां स सत्य इति मतम्, अस्माकं तु सर्वमिथ्यात्ववादिनां सोऽपि काल्पनिक इति। यत्तु ब्रह्मशब्देन सविशेषग्रहणव्यवस्थापनार्थं प्रपश्चसत्यत्वं भवतां साधनीयम्, न चैतत्सम्भवति ; श्रुतिविरुद्धस्य प्रत्यक्षानु- मानादेरप्रामाण्यं हि बहुधाऽद्वैतसिड्यादिषु व्यवस्थापितम्। एतेन-"आनन्दो ब्रह्म" "आनन्द' ब्रह्मणो रूपम्"-इति भेदा-

१६४ अद्वैतदीपिका

भेदव्यवहारोऽपि नास्माकं प्रतिकूल इति-सूचितम् ; आविद्यक- भेदेन सर्वोपपत्तेः। एवं च कुत्र कुत्र चन जीवस्याऽपि ब्रह्मणो भेदो बोधितश्चे- दृपि सन तातत्विक इत्यस्मत्सिद्धान्तोऽपि नासङ्गतः, विशेषेण काल्पनिकभेदापरपर्यायेण तदुपपत्तेः। यथा हि भवतां मते एकस्य ब्रह्मणोऽन्रमयप्राणमयादिभावो विशेषाधीनो भवति, कथं तथा जीवभावोऽपि तस्य न सभ्भवति। यत्तु भवन्मते-तत्तप्रकाशिकायाम "ईश्वरे श्र तिसमन्वयार्थ जीवो न ज्ञानानन्दादिरूपः, न चोक्त्रु तिविरोध:, यथा पुरुषयोषि- दादीनामपत्योत्पत्तिशक्तिस्वरूपयोग्यत्वेऽपि कालान्तरेत दभिव्य- कर्नायं पुमान, इदानीं तु पुमानिति न युज्यते, एवं जीवस्वरूपत्वेन मुक्त: पूर्वमपि सतो ज्ञानानन्दादेरीश्वरप्रसादाभिव्यक्तिनिमितेना- नन्दीभवतीत्य, दिव्य पदेशोपपत्तेस्तदभिव्य क्यथ मुमुक्षूणां प्रयतोप- पत्तः। न चावरणानुपपत्तिः; ज्ञानाभावातिरिक्ततन्निमित्ताविद्या- भ्युपगमादि"त्युक्त' सर्वमिदमस्मत्संमताज्ञानवृत्तानुवाद एव। इयान्विशेष :- यत्तदनिर्वाच्यत्वं तदुपादानत्वं च भवतां न सम्मतं तदप्यस्माकं "बहु स्यां प्रजायेये"त्यादि श्र त्यनुगमार्थ सम्मतमिति। तथाच ब्रह्मण एवाविद्यया जीवभावोऽपि नानुपपन्नो भवि- व्यति, ईश्वरे/विशेषकृतः स्वगतभेदनिषेधो "नेह नानास्ती"त्यनेन यथा क्रियते, एवं विशेषकृतजीवभेदस्यैव जीवेश्वरभेदश्र तिभि- रपि बोध इत्यङ्गीकारे न कोऽपि विरोधः । ब्रह्मांशो हि जीवो

(३५) श्रीमध्वसंमतजिज्ञासाधिकरणशरीरानुपपत्तिः १६५

ब्रह्माभिन्न इति कल्पना नासमीचीना। जीवस्य हि ब्रह्मांशत्वं "ममैवांशो जीवलोक" इति स्मृतिसिद्धम्। तदिदं "एक आत्मनः शरीरे भावादिति सूत्रगतं भवदीयं भाष्यम्-"अंशाशिनोरेकत्वमेव; अंशिकर्मनिर्मितशरीर एव अंशस्य भावात् इति। "यतिरेकस्तद्वावभावित्वान्न तूपलब्धिवदि"त्यत्रा- पि-"पानादिभेदे विद्यमानेऽपि नांशांशिनो: पृथग्भाव एव तदुपा- सनादि भोगादंशस्ये"ति भाष्यमुक्तार्थमेव गमयति। "अंशिनस्तु पृथम्भूता अंशास्तस्यव कर्मणा। पुनरैक्यं प्रपद्यन्ते नात्र कार्या विचारणा ॥" इति परमसंहितावचनमप्यत एवोपपद्यते। एतेन-जीवब्रह्मणोर्भेदाभावे ब्रह्मगतभोगानां जीवेऽप्यनु- सन्धानं स्यादिति शङ्काऽपि-परास्ता; नहि इन्द्रार्जुनादीनां पर- स्परभोगानुसन्धानं भवतामपि सम्मतम्। अचिन्त्यशक्तिकेन परमे- श्वरेण तद्ननुसन्धानं तत्र यदि सम्पाद्यते, तर्ह्यत्रापि समानम् ; अस्माभिरपि अघटितघटनापटीयस्या मायाया एवेश्वरशक्तित्वा- ड्रीकारेण तत एव निर्विशेषतासम्भवात्। पतेन-जीवाभिन्न ब्रह्मणि भवन्मतेऽचिन्त्यशक्तिमत्तारूपेश- ताया एवायोगादिति प्रकाशप्रसरोक्तम्-अपास्तम्। एवश्च "तस्मात्साघकविशेषसद्गावादु बाधकाभावास्च निर्भेद- मपि ब्रह्मानन्तकल्याणगुणपूर्ण ब्रह्मशब्देन भरायते" इति प्रकाशप्र- सरोक्मपि नास्माक प्रतिकूलं भविष्यति, यदि ते कृपया विशेष- स्थानेऽवश्यकल्पनीयाश्ञानमेव योजयम्ति। आवरणशक्तिमद्श्ञानं हि निमित्तकारणतया भवतामपि सम्मतमिति पूर्वमेव विवेधि-

१६६ अद्वैतदीपिका

तम्। तथाच तत्रव विक्षेपशक्तिरूपधर्मकल्पनामपि "बहु स्यां प्रजायेये"ति श्र तिस्वारस्यसिद्धामङ्गीकृत्य सर्वेष्टनिर्वाहे व्यर्थोS- तिरिक्त विशेषपदार्थस्वीकारनिबन्धन: कलेशः। एतेन-घटादिव्यावृत्तस्य विशेषस्य तत्तद्वस्तुस्वरूपे उभा- भ्यामङ्गीकार्यत्वादिति मरडनोक्तमपि-व्याख्यातम्। सत्यमुभा- भ्यां विशेषोऽङ्गोकरणोयः, परन्तु न भवतामिवास्माकमप्रामा- णिकं तत्सत्यत्वमङ्गीकरणीयमिति विशेषोSत्रानुसन्धेयः। नहि जीवतातत्विक ब्रह्मभेदसाधकं प्रमाणं किमपि भवतां सम्भवति, यथाऽस्माकं तद्भेदसाधकानि "तत्त्वमसि" "अयमात्मा ब्रह्म" "विज्ञानमा नन्दं ब्रह्म " त्यादीनि बहूनि प्रमाणानि वर्तन्ते। एतेन-इन्द्रार्जुनयोरभेदस्य प्रामाणिकत्वेन भेदप्रतिनिधिना विशेषणेश्वरशकतया वा सेव्यसेवकभावधर्मोपपत्तावपि जीवब्रह्म- णोरभेदस्याप्रामाणिकत्वात् तत्र भेदव्यवहारो न विशेषकृत इत्यङ्गी करणीयमिति मएडनोक्तम्-अपास्तम्। वस्तुतस्तु-यत्र भेदो न सम्भवति, तत्र प्रतिनिधिना विशेषेण निर्वाह इत्यादि वाक्यमापातरमणीयमेव । यत्र दवि मुख्यावाध- स्तत्र खलु मुख्यालाभे प्रतिनिधिरिति न्यायः प्रवर्तते, न तु यत्र मुख्यस्य बाधस्तत्रापि। "यदि सोमं न विन्देत पूतोकानभिषुणु- यात्" इति नियमविधिसिद्धपूतीको हि न दर्शपूर्णमासयोरपि तदीयद्रव्यालाभे प्रतिनिधितामईति। तथाच यत्र भेदो बाधित- स्तत्र प्रतिनिधिना विशेषेण निर्वाहो बाधित एव। नहि भवदीय- विशेषनिर्वाह्याभिन्नव्यवहारादौ कुत्राऽपि भेदसम्बन्धयोग्यताऽपि

(३५) श्रीमध्वसंमतजिज्ञासाधिकरणशरीरानुपपप्तिः १६०

वर्तते; विरोधादिति हि प्रकाशप्रसरादी सम्यगेव निरूपितम्। तथाच विशेषकृतोSभिन्नानां सामानाधिकररायव्यपदेश इति वचन मनुपपत्रार्थमेव। एतेन-नीलो घट इति प्रत्यक्षस्य सामानाधिकरराय विषयस्य विशेषप्रमाणतावादोऽपि-परास्तः: ययोरमिन्नयोर्विशेष उच्यते, तयोर्भेदत्यवहारयोग्यताया एवाभावेन विशेषस्यापि तत्रायोगा- दित्य प्रामाणिक विशेषकल्पनेयं भवतामापातरमणीयेव। एतेन-न चानेनैव निर्वाहे भेदो दत्तजलाञ्जलि: स्यादिति वाच्यम् ; तथात्वे पूतीकस्य सर्वत्र ग्रहणसम्भवे सोमाभावप्रस- डादिति प्रकाशप्रसरोक्तम्-परास्तम्, पूतीकसोमयोरेकक्रतुस- म्बन्धवद्ध दविशेषयोरेकाधिकरणसमवेशाभवात्,मुख्यसोम ग्रहणे फलाधिश्चवद भेदेन निर्वाहे तदसम्भवाख्, प्रत्युत बाधाञ्त। अस्तु वा स विशेष: प्रामाणिकः, एवमपि इन्द्रार्जुनयोर्याद्वशोऽ भेदस्तादृश एव जीवब्रह्मणोरपि सोऽङ्गीकरणीयः। तत्त्वमस्या- दखराडर्थत्वं भेदश्रु तिदौबल्यं प्रत्यक्षाद्यप्राबल्यं च सवं बहुषु स्थलेषु सिद्धयादिषपपादितमिति, न्यायामृतानुसारेण तदसम्भवा- शङ्कादयाडम्पर प्रकाशप्रसरकाराणामकारडनर्तनमेव । एतेन-"जुष्ट' यदा पश्यत्यन्यमीशमि"त्यन्यशब्दोऽपि-व्या ख्यातः। "अनन्योऽप्यन्यशब्देन त्थको बहुरूपवानि"ति भवदी- यानुव्याख्यानोक्तरीत्याऽत्रापि निर्वाहसम्भवात्। एतेन-"अन्योऽन्तर आत्मे"ति प्राणमयादीनां भेदकथनेऽ- "प्यनन्योऽप्यन्यशब्देने"ति पुराणवचनेन तेषामभेद स्वीकुर्वद्धिर्म-

१६८ अद्वैतदीपिका

वद्धिः "तत्तवमसी" त्यादिश्रु तिस्मृतिपुराणवचनैस्समधिगतजीवब्र- हाभेदस्यानिच्छयाऽपि स्वीकर्तव्यतापत्तेरिति चन्द्रिकाखरडन- वाक्यम्-व्याख्यातम्। यथाSन्नमयादीनां भवद्विर्वह्मत्वं साधित- मेवमस्माभिरपि जीवस्य ब्रह्माभिन्नत्वं साधितमिति न कोऽपि विशेष: । यत्तु अन्नमयादीनामपि ब्रह्मत्वस्य साधितत्वादित्युक्तम् , तदिदमानन्दमयाधिकरणावसरे खएडयिष्यामः। "तत्त्वमसी" त्यस्याखरडार्थतात्पर्यकत्वमप्यस्माभिरसकृदेवावेदितमिति नात्र किमपि नूतनं वक्तव्यमस्ति। न्यायरतावल्यां विशिष्टतादात्म्य- ज्ञानस्येवोपहितभेदधीविरोधित्वादेः साधितत्वेनोपलक्षितभेदबुद्धि प्रतिबन्धो द्वारभूतेनैव वाक्यार्थेन भवतीति न दोषः। तदुक्त सिद्धान्तबिन्दौ"वाच्यार्थाभेदावभासान्न पौनरुक्त यमि"ति। एतेन-भेदाऽभेदोभयोदासीनतया निर्विकल्पकसाक्षत्कारस्य भेदबाधकत्वस्य त्वन्मतरीत्यैवासम्भवादिति मएडनोक्तम्- परास्तम्। एवं च सर्वोपनिषत्तात्पर्याद्द्वैतनिर्वाही तथा स्यात्तथा निर्धा- हार्थमविद्याङ्गीकार एव युक्तः। नहोदम्द्वतं "द्वितीयाद्वै भयं भवतीत्यादिवाक्येन द्वैतमिव कुत्रापि निन्दितम्। यत् "ब्रह्मणोऽनृताभेदः सत्यश्चेद् भेदखएडनम्। व्याहतं स्याद्सत्यश्चेद् ब्रह्मणोऽनृतता भवेदि"ति न्यायामृतवचनम्, तचु नास्माकमादरणीयम् ; न हि तत्र काऽप्युपपत्तिरपि वर्तते। क्रह्मानृताभेदस्य ब्रह्मव्यतिरेके णानृताभावरूपस्य सत्यत्वेऽपि

(३५) श्रीमध्वसंमतजिज्ञासाधिकरणशरीरानुपपत्तिः १६६

व्यावहारिकभेदनिषेधवचनं न व्याहतम्। तदनृतभेदसत्यताप- क्षस्त्वनङ्गीकारपराहतः। नहि भ्रान्तविलसितान्यपि निन्दावच- नानि। विद्यमानदोषवर्णनं खलु निन्दा। एतेन-न कुत्रापि भवद्भिमतजगन्मिथ्यात्वं ब्रह्माभेदो वा बोधितमिति परस्यायोग्यताकामनामात्रमनेनाभिव्यक्तमिति प्र-

तीति-सूचितम्। "असत्यमप्रतिष्ठ' ते जगदाहु रनीश्वरमि"ति वचनं हि जगतो

मेव। पतेन-"ऐतदात्म्यं च यदिदं केचिदाहुरनैपुणाः। शास्त्रत- ््वमविज्ञाय तथा वादरता जनाः"॥। इति वचनमप्यापातज्ञान- मात्रेण सर्वब्रह्मभावव्यवहारायोगमेव गमयति। एतेन-जिज्ञासापदमपि-व्याख्यातम्; जिज्ञासाशब्दो हि विचारे रूढ इति महताSडडम्बरेण संसाध्य पुनस्तत्रैव लक्षणा- अयणेन श्रवणनिदिध्यासनयोरपिग्रहणे मुख्यार्थबाधः लक्षणा- दोषश्चापरिहरणीय एव। न चेष्टापत्तिः, न हिभवतामिष्ट वय- मपेक्षामहे, किन्तु सूत्रकाराणाम्, तेषामपीदमिष्टमेवेति कथं भवन्तोऽवगच्छन्ति ? सर्वथा चा"थातो ब्रह्मजिज्ञासे"ति सूत्रारथो माध्वसम्मतोऽनुपपन्न एवेति सिद्धम्।३५।।

(३६) माध्वग्रन्थेत मीमांसाविरोधाः ॥

यत्तु खरडनकाररमाध्वग्रन्थेषु मीमांसातन्त्रविरोधो दृश्यत इत्युक्तम्, तदप्युपपन्नमेव। तथाहि-"द्वादशाहवदिति सुत्रे द्वादशाहः क्रत्वात्मकः सत्रात्मकश्चेति भावप्रकाशिकायामुक्कम्। तत्राहीनात्मकः सत्रात्मकञ्च द्वादशाह इति विभागस्येव करणीय त्वादहीनपदस्थाने कतुपदप्रयोगः पूर्वतन्त्रव्यपदेशविरुद्ध एव। न हि द्रव्यं घटश्चति विभाग: समुचितः, परस्परासमानाधि- करणधर्मनिर्देशः खलु विभागार्थमपेक्ष्यते। न चसत्रमक्रतु; एक- यजमानत्वेनाहीनत्वमनेकयजमानत्वेन सत्रत्वं चेति सिद्धान्ता- त्सत्रत्वाहीनत्वे परस्परासमानाधिकरणधर्मावेव। एतेन-अत्र क्रतुश्दस्याहदीन एवार्थ इति भावप्रदीपोक्तम्- परास्तम् ; क्रतुशव्द्देनाहीनग्रहणस्य कुत्राप्यदर्शनात्। एतेन-अहीने क्रतुशव्दप्रयोगोऽहीनद्वादशाहस्य श्रध्ठत्वज्ञाप- नार्थ इति भावप्रदीपोक्तमपि-निरस्तम्। "श्रष्ठयज्ञो वा द्वाद- शाह" इति वाक्ये हि द्वादशाहश्रेष्ठतायां न कतुत्वं प्रयोजकमिति निरूपितम्। तथाच क्रतुशब्दप्रयोगमात्रेणाहीनद्वादशाहस्य श्रेष्ठता न कथमपि ज्ञापयितुं शक्यते। एतेन-लिङ्गभूयस्त्वाधिकरण :यागीयहिंसायामितिकर्तव्य ताया एव प्रावल्यदर्शनादिति भावप्रकाशिकाऽपि-परास्ता। इदं हि वाक्यं गुरुप्रसादस्येतिकर्तव्यतात्वेन दौर्बल्यमा-

(३६) माध्वग्रन्थेषुमीमांसाविरोधाः १७१

माशङ्ू य प्रवृत्तम् । तञ्च हिंसाया इतिकर्तव्यताया इतिकर्तव्यता- त्वप्रयुक्तपुण्याधायकत्वाङ्गीकारेणव ग्रन्थकृता परिहरणीयतया विवक्ष्यत इति वक्तव्यम्। अतएव-"पायजननस्वभावाया अपि दिंसायास्तां शारकिं परिभाव्य पुण्यजननशक्त याधायकत्वदर्शना- दिति भावप्रदीपवचनमुपपद्यते। अत्र हि वाक्ये हिंसा स्वरूपतः पापजननयोग्य व, एवमपि तस्या यागे पुण्यजननशत्त्याधायकत्व- मितिकर्तव्यतात्वप्रयुक्त दवृश्यत इत्येवार्थोऽङ्गोकरणीयः। पुराय- जननशक्त्याधायकत्वदर्श नादित्यत्र हि श्रुतस्य 'पापजननस्वभावा- अपि हिंसाया' इति षष्टयन्तस्यवान्वयो युक्त:। यागीयहिंसा हि पशुसंस्कार द्वारा यागाङ्ग न पुण्यजननसमर्थेति शास्त्रतोऽवग- म्यत इति तत्र मन्त्रादीतिकर्तव्यतया पुरायजननशक्याधानं सम्पा- द्यत इति विवरणं पूर्वतन्त्रसिद्धान्तविरुद्धमेव। तथाच भावप्रदी- पविवरणानुरोधेन हिंसेतिकर्तव्यतात्वस्यैव भावप्रकाशिकासम्म- तत्वेनाङ्गीकरणीयतया तस्य व पूर्वतन्त्रसिद्धान्तविरुद्धत्वात्ख- रडनकारापादन मिदम निवार णीयमेव; एतेन-"यागीयपशुहिंसायामिति वाक्यस्य "पापजननस्व- भावाया अपि हिंसायास्तां शक्ति परिभाव्य पुरायजननशक्तयाधा- यकत्वेन मन्त्रादीतिकर्तव्यताया हिंसादिरूपयागस्वरूपनिष्पाद- क्कत्वेन च प्राबल्यदर्शनादि"ि भावप्रदीपे व्याख्यातत्वेन तत्र हिंसाया इतिकर्तव्यतात्वस्यानुक्ततयाऽनुक्तोपालम्भनत्वादिति प्रकाशप्रसरोकि :- परास्ता। अत्र भावप्रदीपे "पापजननस्वभावाया अपि हिंसाया पुरायज-

१७२ अद्वतदीपिका

ननशक्त्याधायकत्वदर्शनादित्यस्यैवांशस्य सचवेन, मन्त्रादीतिक- र्तव्यताया हिंसादिरूपयागस्वरूपनिष्पादकत्वेन, प्रावल्यदर्शना- दित्यंशस्याभावेन, विद्यमानस्य च पूर्वतनस्यांशस्य यागेतिकर्त- व्यतात्वबोधन एव तात्पर्येण, अंशद्वयघटितोक्तपाठान्तरकल्पना- यामपि "पापजननस्वभावाया अपि हिंसायास्तां शक्ति परिभाव्य पुण्य जननशक्तयाधाय कत्वेन मन्त्रादीतिकर्तव्यताया एव प्राबल्य- विवक्षायां हिंसादिरूपयागस्वरूपनिष्पादकत्वेन चे"ति चशब्दवैय- थ्येन, सिद्धानां मन्त्राणामितिकर्तव्यतात्वायोगेन, योगेऽपि तेषां अद्ृष्टार्थानां यागस्वरूपनिष्पाद्कत्वाभावेन हिंसादीनां यागरूप- त्वाभावेन च न कथमपि पूर्वतन्त्रसिद्धान्तविरोधा अत्राSSपादिता: परिहरणीया भवन्ति। सर्वथा च "यागादिहिंसायामितिकर्तव्यतायाः प्राबल्यदर्शना दिशति भावप्रकाशिकायं पूर्वतन्त्रविरोधोद्धावनं खएडनकाराणां नानुक्तोपालम्भनमिति सिद्धम्। भूम्न इत्यधिकरणगतं "दीक्षाप्रायणीयोद्यनीयसवनत्रयावभृ- तात्मकस्य क्रतोरिति वाक्यमपि मीमांसातन्त्रविरुद्धमेव। न हि दीक्षाद्यात्मक: क्रतुः किन्तु तदङ्गक एव। एतेन-अत्र क्रतुपदं तदङ्गकलापपरमिति प्रकाशप्रसरोक्तमपि-परास्तम्; लक्षणापसे: भावप्रदीपे उक्तविवरणादर्शनाथ्। तत्र हि करतोरित्यस्य ज्योतिष्टोमस्येत्येव विवरणं द्वश्यते, नत्वेता दुशाङ्गकलापविशिष्टस्येत्यादि विवरणम्। तथाच भवदीयेयं कल्पना स्वपूर्वाचार्याणां वचने मीमांसातन्त्रधिरोधं द्रृदयत्येव,

(३६) माध्वग्रन्थेषु मीमांसाविरोधा: १७३

"स्वामिन: फलश्रुतेरि"ति भाष्यटीकास्थयजमानपदस्य गृहपति- व्यतिरिक्तपरत्वेन व्याख्यानं यद्यपि न दुष्टम्; तथाऽपि यजमा- पदस्य तत्र लक्षणैव स्यादिति टीकाकाराणां प्रमादोऽपरिहरणीय एवI एतेन-ज्योतिष्टोमपदमपि-व्याख्यातम्; वाक्यशेषानुगु णबहुब्रीहिसमासं परित्यज्य सक्कशमुपपादनीयस्य तत्पुरुषस मासस्याश्रयणं न युक्तमित्येव खएडनकृतां तात्पर्यात्। सर्वथा च चन्द्रिकाखएडनकरैर्भवप्रकाशिकायां मीमांसा- तन्त्रविरोधा उद्भाविता: क्िष्टकल्पनां विना केचिन्न परिहरणीयाः केचिच्च सर्वथाऽपरिहरणीया इत्यत्र न विशयलेशोऽपीति सर्व- मनवद्यमिति त्रिस्तरभयादुपरम्यते॥३६॥

(३७) ब्रह्मविचारे कर्मवेचारानन्तर्यनिरासः । एतेन-अकृतकर्मविचारस्थापि ब्रह्मविचारेऽधीतोपनिषत्प्र तीतापातनिर्णयार्थ प्रवृत्तिसम्भवेन ब्रह्मविचारे कर्मविच्दारानन्त र्यमसङ्गतमिति खरडनोक्तिरपि-व्याख्याता; कर्मविचारस्य कर्मज्ञानतदनुष्ठानादु पक्षीणस्य कर्मणो विविदिषोपयोगेऽप्यन्य- थासिद्धस्य ब्रह्मजिज्ञसाहेतुत्वासम्भवेन तदानन्तर्याथशव्दार्थतावा दस्यानवसरात्। कार्यनिष्ठो वेदभागः पूर्वतन्त्र वस्तुतत्त्वनि- प्स्तु स उत्तरतन्त्र" इति वदतो मम हिमते पूर्वतन्त्रे नित्या-

नाधीतब्रह्मतन्त्रो ज्ञानी। न हि वयं ब्रह्मतन्त्रविचारानन्तरमपि कमप्युपयोगं कर्मविचारस्य मन्यामहे। "धर्मजिज्ञासायाः प्राग- प्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मविचारोपपत्तेरि" ति भाष्यस्य हि ब्रह्मचर्या वस्थायामेव सोपनिषद्वेदाध्ययनानन्तरमेव संसारासारतादर्शनेन वैराग्यसम्पत्तौ प्रागेव कर्मविचारात् संन्यासस्वीकारेण ब्रह्मविचा- राधिलारो भवतीत्येवाशयः। सर्ववेदाध्ययनानन्तरं स्वीकृत- सन्यासस्यापि कर्मविचारे नास्ति प्रयोजनमिति वेदान्तप्रतीता- पातनिर्णर्यार्थ तस्य ब्रह्मविचारपवृत्तिरेव साधीवसी। वस्य तुन वैराग्यसम्पत्तिर्नवा सन्यासः, तस्य तु य्द्यापि अस्ति कर्मविचार- स्यापेक्षा, तथाऽपि नियतपूर्वभावित्वं कर्मविचारस्यासम्भवदु- क्तिकमेव, कर्मविचार इच ब्रह्मविचारोऽप्यज्ञाधिकारिक पवेति खल भगवत्पादा आशेरते, तदुक्त'-"तमेतमात्मनात्मनोरध्यासं

(३६) ब्रह्मविचारे कमेविचारानन्त्यनिरासः। १७५

पुरस्कृत्य सर्वे प्रमाणप्रमेयव्यवहारा लौकिका वैदिकाश्च प्रवृत्ताः सर्वाणि च शास्त्राणि विधिनतिषेधमोक्षपराणीति। पतेन-तव मते पूर्वतन्त्र कस्याधिकारः ? न तावदधीतब्रह्म- तन्त्रस्य; ज्ञानिनः सर्वकर्मत्यागस्य सिद्धान्तितत्वेन प्रयोजनाभा- वात्, अज्ञस्याप्यनधिकारे निरधिकारिक तच्छास्त्रमापद्य तेत्यादि प्रकाशप्रसरोक्तमस्मन्मतस्वरूपाज्ञान विजम्भितमनुक्तोपालम्भनं चेति-सूचितम। एवं च खरडनकाराणामकौशलं प्रकाशितमुत प्रकाशप्रसरका- राणां वेति त एव विविच्य विजानन्तु। यथाच माध्वमते ब्रह्म- मीमांसायां सर्ववेदार्थविचारे पूर्वमीमांसावैयर्थ्य तथा पूर्वमेव विचेचितम्। एतेन-अमुख्य वैदैकदेशपर त्वात्कर्मतन्त्रस्य मुख्यतः सर्ववेदा- र्थविचाररूपत्वादु ब्रह्मतन्त्रस्य ज्ञानिनोऽपि कर्मनियमाच्च नैष दोषोऽस्मन्मत इति प्रकाशप्रसरोक्तमपि-परास्तम्। "सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ती"ति वाक्यानुसारेण सर्वेषां ब्रह्म- पर्यवसानमङ्गीकुर्वतां भवतामसुख्यार्थपरो वेदविभाग: को वेति भवन्त एव विवेचयन्तु। न हि कर्मकारडस्यासुख्यार्थत्वम् ज्ञानिनोऽवि कर्मनियमाभावप्रसङ्गात्। तथाच "भक्ष्याशया हि मख्षुषां दष्टवाऽडखुस्तेन भक्षितः ।" इति न्यायविषयतैव सवतां सम्पन्ना। एतेन-नित्यानित्य विवेकानन्तर्थमपि नौक्तरीत्या युक्तमित्या- दिकमपि-परास्तम् ; तदानन्तर्यसम्भवस्य पूर्वमेव साधितत्वात्।

१७६ अद्वैतदीपिका

तथाच-कर्मब्रह्मविचारयोहेतुहेतुमद्भावे नियामकादर्शनमिति खएडनोक्तमपि-व्याख्यातम् । "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्तीत्यत्र यद्यपि कर्मणां विविदिषोपयोगो गम्यते, तथाS पि ग्राग्भवीय कर्मानुष्ठानादपि तद्ठुपपत्त्या न तदर्थमिदानीं कर्मा. नुष्ठानं तद्विचारो वाऽपेक्षितः । तदुक्त' भामत्याम्-"एवञ्चाननु- ष्ठितकर्मापि प्राम्भवीय कर्मवशाद्विशुद्धसत्त्वो यः संसारासारता- दर्शनेन निष्पन्नवैराग्यः, कृतं तस्य कर्मानुष्ठानेन। इममेव पुरुष- धौरेयमधिकृत्य प्रववृते श्रुतिः-"यदि वेतरथा ब्रह्मवर्यादेव प्रव्र- जेदि" ति" इति। एतेन-"कर्मणा ज्ञानमाप्नोती" त्यादिवाक्यानामपि ज्ञान- प्रतिबन्धकदुरितनिवृत्तिबोधन एव तात्पर्यमिति-सूचितम्। अत एव-"ज्ञानमुत्पद्यते पुसां क्षयात्वापस्य कर्मणः" इति वचन- मुपपद्यते। तदुक्त कल्पतरो-"यथा प्रकृतौ क्लतोपकारकाणाम- ङानामतिदेशेन प्राकृतोपकारातिरिक्तोपकारकल्पनम्, एवं ज्ञाने विनियुक्तानामपि यज्ञादीनां क्लसपापक्षयातिरेकेण न नित्यका- म्यकर्मसाधारणमोक्षोपयोग्युपकार: कल्प्यः" इत। सवथा चाद्वैत मतरीत्या कर्मविचारानन्तर्यं नाथशब्दार्थ इति सिद्धम्। वस्तुतस्तु मतान्तररीत्याऽपि कर्मविचारानन्तर्य नाथशब्दार्थों भवितुमर्हति। तेषां हि मते तमेतमिति वाक्ये इष्यमाणं वेदनमु- पासनात्मकमेव विवक्षितमिति तदितिकर्तव्यतात्वमेव यज्ञाद्ीनां विवक्षणीयम्, सूत्रे त्वत्र जिज्ञासापहेन विचारमेव तेऽपि मन्पन्ते। न हि विचारेतिकर्तव्यतात्वमपि. कर्मणां प्रमाणान्तरप्रमितम् ।

(१६) ब्रह्मविचारे कर्मविचारानन्तर्यनिरासः।

अह्मविचारहेतुत्वं कर्मतद्वबोधादीनां कथमपि न

सतुघ-"कर्मणा ज्ञानमाप्नोती"ति वाक्यमपि-व्याख्यातम्; रककर कर्मण उपासनेतिकर्तव्यतात्वबोधन एव तात्पर्यस्याङ्गी- परजीयवात्। एवश्च विचारेऽपि कर्मणस्तद्विवारस्य वा हेतुत्वं शै :अवक्षितु' शक्यते, यदि विचारविधिपरे सूत्र तृतीयान्तं पदं आबू, न चैतद्स्ति। पतैन-तमेतमित्यत्रेष्यमाणवेदनमुपासनात्मकम्, सूत्रे तु. विचारात्मकमिति न प्रकृत उक्तनियामकसम्भवः। जिज्ञासासूत्रस्य तृतीयान्तपद्घटितत्वाभावेनात्र शब्दतः प्रधानेच्छायामेवानन्तर्या- न्वयार्पत्तिरिति खएडनोक्तमपि-व्याख्यातम्। ये तु "कर्मणा ज्ञानमाप्नोती"ति वचनेन ज्ञानेऽपि कर्मणामुप- योगमुपयन्ति, ते तु कर्मविचारानन्तर्थमथशब्दार्थ इति पक्षं कथ- मपि निरसितु न पारयन्ति। यन्तु चन्द्रिकादौ श्रुत्यर्थपाठस्यानादीनां प्रमाणानामप्रसङ्गा- आात्र कर्मविचारानन्तर्यविवक्षासम्भव इति निरूपितम्, तदिद- मुक्तवचनानुसारेण कर्मज्ञानयोहेंतुहेतुमद्गावस्यासिद्धावसम्भवदु- किकमेवेति मतान्तरे कर्मविचारानन्तर्यापतिसम्भवेऽपि नाछैतमते तत्सम्भव इति सर्वमनवद्यम्॥३६ ॥।

१२

(३८) नित्यानित्यविवेकाद्यधिकारिविशेषणत्वोपरत्तिः ॥ संसारासारत्वदर्शनाभ्यासरूपो हि नित्यानित्ववस्तुविवेको विचारात्पूर्वमेव सम्भवतीति पूर्वमेव विवेचितमिति नान्योन्या- श्रयः। ब्रह्मैव सत्यमितरदनित्यमिति निर्णयेऽपि सगुणनिर्गुणा- खराडसमन्वयाद्यर्थ शास्त्रमपेक्षितमित्यदि पूर्वमेव विवेचितम्। तथाच विष्णुपादैकाश्रयत्वस्य विचारसाध्यस्याधिकारिविशे षणत्वेन भवन्मते शास्त्रवैकल्येऽपि नास्मन्मते तदापत्तिः । भाम- तीमतरीत्या साधनचतुष्टयोपपत्तिरपि पूर्वमेव धन्द्रिकोक्तदूषण- परिहारपूर्वकमुपपादितैव। न हि वयं ब्रह्मज्ञानेऽनन्तस्थिरफलत्व- सम्भावनामात्रमापाततो विचारहेतुरिति वदामः ; एतेन-किश्च ब्रह्मज्ञाने आपाततोऽनन्तस्थिरफलत्वसम्भाव- नाथा विचारहेतुत्वोक्तिर युक्त त्यादिकं सर्वमनुक्तोपालम्भनमेवे- ति-सूचितमिति सर्वमनवद्यम्॥।३८ ॥

(३६) विवरणमते तितिक्षापदेन सन्यासग्रहणाद्युपपत्तिः ॥ यत्तु-विवरणमते तितिक्षापदेन सन्यासस्य ग्रहण, स चोप- नीतस्येवानुपनीतस्थाऽवि सम्भवति । "यद्हरेव विरजेत्तदहरेव प्रवज्ेत् " इति श्रुत्या वैराग्यमात्रस्य संन्यासहेतुत्वावगमेन वैरा- ग्यकालव्यतिरिक्तकालस्य सर्वस्यापि निषेधेनोपनयनादेरपि निषि द्धत्वात्, अनुपनीतस्यारण्यकाध्ययनसम्भवात्, विप्रमात्राधिका- रिकत्वान्न शद्रस्पाधिकार :- इति चन्द्रिकाखएडन उक्तम् ; तदपि युक्तमेव, "अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयोते"ति वाक्यं हि नोपनिषन्मात्रा- ध्ययनविधायकम्। विवेचितं हि सिद्धान्तसिद्धाक्जने-"उपत्वाऽ यानी"ति श्रुतिसिद्ध द्वितीयमुपनयनमधीतकर्मकारडानामप्यपे- क्षितमिति। तथाच विरक्त: कोऽपि यदि सम्यस्तो भवति, नर्हि तस्यापि विप्रत्वा"दुपत्वाSडयानी"ति वाक्यसिद्धोपनयमेन वेदा- न्तमान्राध्ययनेन विचार उपपत्न एव। व्यक्त चैतत्सिद्धान्तसिद्धा- अने। अत एव " धर्मजिज्ञासायाः प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्म- जिज्ञासोपपत्तेरि"ति भाष्यम्। अत्र ह्यधीतवेदान्तस्येत्यनेनेतरभा- गाध्ययनं विनाऽपीत्यर्थो गम्यत इति निगदव्याख्यातमिदम्। तन्मान्राध्ययनं चा"षटवरषं ब्राह्मणसुपनयोते"ति वाक्यसिद्धोपनय- नानन्तरं न सम्भवत्येव। यतः "स्वाध्यायमधीयीते"ति सर्ववेदा- ध्ययनमप यथाऽडनुपूव्यमावश्यकमवगम्थत इति वेद्ान्तमात्रा- ध्ययनापेक्षितमुपनयनमन्यद्पि वर्तत इति गम्यत एव। तच्चोपन-

१८० अद्वैतदीपिका

यनं संन्यस्तस्येव नान्यस्येत्यवि व्यवस्थापितमन्यत्र । शदस्य तु न संन्यासाधिकार इति नापशद्राधिकर णविरोधः । एतेन-"अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत" "तमध्यापयीते"ति श्रु त्यो पनयनस्याध्ययनार्थत्वावगमादध्ययन सामान्यस्याप्युपनयनसापे- क्षत्वप्राप्त्याSSरण्यकाध्ययनमात्रानुपनीताधिकारिकत्वे प्रमाणा भावेनाध्ययनहीनस्यानुपनीतस्य प्रणवमन्त्रजपानधिकारादित्यादि प्रकाशप्रसरोक्त' "किमिव वचनं न कुर्यान्न्ास्ति वचनस्यातिभारः" इति न्यायाज्ञाननिबन्धनमेवेति-सूचितम्। सन्यासे ह्यसाधारणं निमित्तं वैराग्यमेवेति हि "यदहरेवे"ति वाक्येन विवक्ष्यते। न हि विरक्तस्य पित्रादिपालकान्तराकल्पनेन काऽपि हानिः। न हि तद्पि संन्यासधिकारिविशेषणमिति सर्व सुस्थम् ॥ यथाच "ब्रह्मणो जिज्ञासे"ति कर्मणि षष्ठयामपि ब्रह्मणो वेदान्त विचारजन्यापरोक्षवृत्तिविषयत्वं फलाव्याप्यस्यापि सम्भ- वति, तथा पूर्वमेव विवेचितम् ॥ ३६, ४० ॥।

CALCUT TATJRAPOLE

(४१) स्वरूपचैतन्यसंशयनिराकरणार्थ जिज्ञासासूत्रोपपत्तिः ॥ निर्विकल्पकसंशयसम्भवस्य, उपक्रमादिन्यायाविषयतया सगुणवाक्यानां स्वार्थपरत्वाभावस्य चाद्वैतसिद्धयादिषु विस्त- रेण प्रतिपादितत्वात्, सर्वेषामुपनिषदामुपक्रमोपसंहारादितात्पर्य- ग्राहकलिद्गानुसारेण निर्विशेषचैतन्यपरत्वस्यापि बहुधाऽन्यत्र विस्तृतत्वात्, निर्विशेषचैतन्यस्य फलाव्याप्यस्यापि विचार- सव्यपेक्षापरोक्षवृत्तिविषयत्वस्यापि पूर्वं व्यवस्थापनात्, सुखादा- वज्ञानापत्तिवारणेन स्वरूपचितोSज्ञानाविरोधित्वस्याऽपि समर्थ- नात्, निर्विकल्पकवृत्तेरपि संशयनिवर्तकताया अखरडार्थवादे बहुधा सिद्धिन्यायरतावल्यादिषु समर्थितत्वाञ्च, निर्विशेषचैतन्ये पि सन्देहीत्या कारकानुभव विषयताविशेषाङ्गीकारेण तद्विषयक- संशयनिरासाथं ब्रह्मजिज्ञासा सूत्रकार: सूत्रिता सर्वथोपपन्नैव। अत्र प्रकाशसरकारर्न्यायामृततरङ्गिण्युद्धतानां सर्वेषामाक्षे- पाणामस्माभि: समाधानं पाएिडत्यप्रकाशनार्थं न कर्तव्यम्, यतो वयं वस्तुतत्त्वविनिर्णयार्थमेव प्रवृत्ताः। न चाद्वतिसिद्धि- गतानामेव वाक्यानामस्माभिरपि विलेखनेन कोऽप्युत्कर्षो भविष्यति। न ह्ाद्वतसिद्धयादिषु न्यायामृतादीनां याद्शं खएडनं कृतम्, तन्निरासपरः कोऽपि ग्रन्थः केनापि बहिरानीत इति न्यायामृतोक्तानामेवात्रानुवादस्य कृतस्य निरासप्रकारन्सर्वा- नसर्वेऽद्वैतसिद्धयादितोSवगच्छन्त्विति सप्रश्रयं अन्थविस्तरभयात् निवेदयामः । तद्त्र स्मरणपथागतमद्व तसिद्धिगतम्-

१८२ अद्दतदीपिका

"हह कुमतिरतर्वे तथ्त्वादी वराकः प्रलपति यदकाण्डे खण्डनाभासमुश्ेः। प्रतिवचनममुष्मै तस्य को बक्तु विद्वान् न हि रुतमनुरौति ग्रामसिह्यस्य सिह्यः ॥" इति श्लोकमेव "तस्मान्नोक्तकुकल्पना युक्तति प्रकाशप्रसरनिरा- सार्थ विलिखामः॥४१।।

(४१) ऐकशास्त्र्यनिरासः ब्रह्मजिज्ञासा, धर्मजिज्ञालानिरूपितैकशास्त्रत्ववती, तत्सङ्ग- तार्थत्वाल्, तदयाख्येयवेदव्याख्यानत्वाद्, तह्द, इश्यक्षप्रवनृत्ति- विषयत्वास्, तदर्थतात्पर्यक-तदुक' तहुक्तमित्यादिशैलीघटित- त्वात्, यद्यत्सद्गतार्थम्, यद्याख्येयव्याख्यानम्, यदुदश्यक. फलोदद श्यश्वृत्तिकम्, यदर्थतात्पर्यक-तबुक्त' सटुकमित्यादिशै- लीघटितम्, तत्तदैकशास्त्रतावत्, यथा धर्मजिनासासङ्गतप्रथम- द्वितीयाध्यायतत्वादादिकमिति कस्यविदनुमानमपि न प्रमाणम्, ब्रह्म जिज्ञासा, न धर्ममीमांसानिरुपितैकशासत्रत्ववती, तद्विरुद्वार्थ-

त्वात्, तद्धदतात्पर्यक-तटुक सदुकमित्यादिशैलीघटितत्वात्, तदुद्द श्यविरोध्युद्दश्यकमवृत्तिविषयत्वाद्, यन्नवं तन्नवम्, यथा धर्ममीमांसाप्रथमाध्यायप्रथमपादादिकमित्यनेन सत्पतिपक्षि

स्थानान्तरपरग्रन्वो द्वष्टान्तः । एवज् ब्रह्ममीमांसाया धर्ममीमांसा- सङ्गतार्थप्रतिपादकत्वाद्यमावेव प्रथमानुमाने हेत्व्सिद्धिरपि व्या ख्याता। तटुक्त' तदुक्तमित्यादिशैलीघटितत्वरूपहेतुस्तु द्ृष्टान्त- स्वेनाभिमते धर्मपीमांसाप्रथमाध्यायादी नास्तीति तस्यापि द्ृष्टा- न्तेडसिद्धिरूपा हेत्वसिद्धिरपि नानुपपत्रा। सर्वेषामपि हेतूनां

प्यत्रानुसन्धेयः। यदि तु तदुत्थाप्याकांक्षानिवर्तकत्व-तन्निवर्त.

१८४ अद्वेतदीपिका

नीयाकांक्षोत्थापकत्वान्यतरवत्तवे सति एकार्थत्वमेकशास्त्रत्वम, इदश्चोक्तश्लोकेष्वप्यस्तीति न व्यभिचार इति शङ्डयते, तहि सिद्धसाधनमत्र दोष इति खएडनकारा-निरूपयन्ति।

यत्तु प्रकाशप्सरे-सत्सङ्गतार्थमीमांसाशास्त्रत्वस्य प्रथमहे तुत्वविवक्षयोक्ताधुनिकश्लोके व्यभिचारवारणसम्भवः-इत्युक्तम्, तत्र मीमांसाशास्त्रत्वस्येव हेतुत्वोपपतत्या व्यर्थविशेषणघटित- त्वेन व्याप्यत्वासिद्धिरप्रयोजकता च भर्वतत।

तद्वयाख्येय वेदव्याख्यानत्वमद्व तमतानुसारिब्रह्ममीमांसया भि- न्रायामतसत्रवादिब्रह्ममीमांसायां व्यभिचरितम। तदर्थतात्पर्यकत- द्वयाख्येयव्याख्यानत्वस्य द्वितीयहेतुतया विवक्षायामपि ताद्टशहे- तुमदस्मदादिश्लोके व्यभिचारवारणमशक्यमेव। सांख्यशास्त्रनिरु- पितैकशास्त्रयशन्ये योगशास्त्रे सांख्यशास्त्रोद्देश्यमोक्षहेतुज्ञानोद्द- श्यकप्रवृत्तिविषयत्वसत्व्रेन खएडनकाराणां व्यभिचारापादनमपि युक्तमेव। न हि सांख्यमते योगिमते च मोक्षस्वरूपवैलक्षण्यं प्रकाशप्रसरोक्त प्रामाणिकम्।

त्वेन विवक्षया योगशास्त्रे व्यभिचारचोदनानिवारणसम्भव इति प्रकाशप्रसरोक्तम्-अपास्तम्। यन्तु तदर्थतात्पयंक-तदुककत' तदुक्तमित्यादिशैलीघटितत्वस्य प्रकृ- तप्रतिशाहेतुसमुदाये खएडनकाराणां व्यभिचारचोदनम्, तद्यथा- श्रुतार्थविवक्षाप्रयुक्तम्, न तु प्रकाशप्रसरकारविवक्षितोक्तशैली-

(४१) ऐकशास्त्रयनिरासः १०८५

घटितमीमांसाशास्त्रत्वस्य हेतुर्त्वविवक्षाप्रयुक्तम। प्रकाशकारीय हे- तोरपि दृष्टान्तासिद्धिपराहतत्वं पूर्वमेवोक्तम्। यानि खराडनकारैः सत्प्रतिपक्षानुमानान्तराणि सोपपादनं खरडने निरूपितानि, तेषां निरासं प्रकाशप्रसरकारा न वितन्वन्ती- ति वयमपि तदुपपादनार्थ नात्र प्रवर्तामहे॥४१।

(४३) सर्वार्थसंग्रहेणोपसंहारः । सर्वथा च-अहम्प्रत्यये शुद्धमानाभावेन, स्वरूपचितोSज्ञाना- विरोधित्वेऽपि सुखादावज्ञानाप्रसङ्गन, विशिष्टाभेदतात्पर्यग्राहक- पमाणाभावेनाSवान्तरतात्पर्यविषयस्य तात्विकत्वायोगेन च सरवमसीत्यत्र विशिष्टतातत्त्र काभेदबोधनासम्भवेन, विधेय सेतुज्ञा- नविलक्षणव्रह्मज्ञाननिवर्त्यप्रपञ्चसत्यत्वायोगेन, माध्वसम्मतजि- ज्ञासाधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तायोगेन, जिज्ञासासूत्रस्य शास्त्रा- ध्यायपादसङ्गतीनां विविक्तानां सम्भवेन, जिज्ञासाशव्दस्येच्छा- वाचकत्येन विवरणमतेऽपि जिज्ञासाSनारभ्यत्वसिद्धान्तोपपच्या, अथशब्दकार्यत्वस्येव मङ्गलस्य वाक्यार्थसमन्वयाभावप्रयोजक- त्वेन तदपदार्थत्वस्य तत्त्ताप्रयोजकत्वेन "मङ्गलस्य च वाक्यार्थ समन्वयाभावादि"ति भाष्यस्य परस्पराश्रयदोषग्रस्तत्वाभावेन, भामतीमतरीत्या विवरणरीत्या चोभयथाऽपि "पूर्वप्रकृतापेक्षा- याश्च फलत आनन्तर्याव्यतिरेकादिशति भाष्यसोपपत्या, कर्तव्य- पदाध्याहारस्य पाष्ठिकबोधविषयत्वेन प्राथमिकबोधे तदन्य- यायोगेन, नित्यानित्यवस्तुविवेकस्य सामान्यतः सत्यावधारणस-

त्वरूपस वा विवक्षाया अदुष्टत्वेन, नित्यानित्यवस्तुविवेकस्य प्रमात्वेऽपि भेदताच्विकतानापत्तया, वैषयिकसुखे ब्रह्माभिन्नऽि चैराग्योपपत्था, शमदमादीत्यादिपदेन विवेकग्रहणायोगेन, नित्य- सिद्धात्मख्वरूपस्यापि मोक्षस्यासिद्धाविद्या निवृत्त्याद्य पलक्षितत्वेन

(४३) सर्वार्थसंग्रहेणोपसंहार।। १८७

मुमुक्षासम्भवेन, ब्राह्मणोऽहं स्वर्गी स्यामितिवदहं मुक्तः स्यामि- तीच्छोपपस्था, मुमुक्षामात्राधिकारिविशेषणत्वेऽपि विवेकादि- साधनत्रयमात्रविवक्षाया उपपन्नत्वेन, तद्यथेहेत्यस्य ब्रह्मशब्दाधी- नोपस्थिति विषयत्वस्यानौचित्याभावेन, अथशब्दसिद्धस्येव हेतुत्व- स्यातःशन्देनाप्यपचाद्शक्कानिरा करणाल् दृढ़ीकरणसम्भवेन, जिज्ञा- सापदेन विषयप्रयोजनसूचनसम्भवेन,विचार कर्तव्यत्वेनाSSक्षिप्तेन विषयादिसूचनासम्मवेन, निर्विशेष्ब्रह्मण: आकाशपदैनेव स्वरूप- मात्रशक्तव्रह्मपदेनोपस्थापितस्प सूत्रे विवकायामपि मुख्यार्थत्यागा- दयमावेन, त्रिविधरिच्छेद्शून्यत्वेन ब्रह्मपदार्थेन जीवब्रह्माभेदता- त्पर्यावगमेन, अपरिच्छेद्यत्वस्य ब्रह्माजन्यत्वेऽपि प्रत्ययार्थोपपच्या, फलाव्याप्यस्यापि ब्रह्मणोSपरोक्षवृत्तिविषयत्वसम्भवेन, चन्द्रिका- कृतां सौत्रव्रह्मपदेन प्रमाणादिपरिकरयुक्तब्रह्मकर्मतान्वयविवक्षाया अनुचितत्वेन, जिज्ञासाशन्दस्य विचारे शक्तययोगेन, कौमुद्यु क्त- वाक्यभेदपक्षे वृत्तिद्वयप्रसङ्गस्यादोषत्वेन, पूर्वोत्तरमीमांसयो:

णोपासनानां पूर्वतन्त्राविषयत्वेन वव पूर्वतन्त्रेणोत्तरतन्त्रस्याग- तार्थत्वेन, चिन्मात्रधर्मिकविप्रतिपन्तेरैव "देहमात्रं वैतन्यविशिष्ट मित्यादौ विवक्षितत्वेन, माध्वसम्मतस्याथातो ब्रह्मजिज्ञासासूत्रे विद्यमानानामथातोब्रह्मजिज्ञासापदानामभिधेयस्य वृत्तिद्वयप्रसङ्गा- दिना दुष्टत्वेन, माध्वग्रन्थेषु पूर्वतन्त्रविरोधानां बहनां दर्शनोपपत्त्या, ब्रह्मविचारे कर्मविचारस्याSSनन्तर्यप्रतियोगिताया विवक्षितुमश- कयत्वेन, अन्योन्याश्रयाद्यप्रसङ्कन विवेकाद्यानन्तर्याथशब्दार्थतानु-

१८८ अद्वेतदीपिका

पपच्यभावेन, अनुपनीतस्यापि संन्यस्तस्य वेदान्ताध्ययनोपपत्त्या, निर्विशेषेऽपि संशयविषयतासम्भवेन तन्निरासार्थब्रह्मजिज्ञासासू- त्रणोपपच्या, ब्रह्ममीमांसाया धर्ममीमांसानिरुपितैकशास्त्रतानु-

त्तरमीमांसयोर्भिन्नशास्त्रतासिद्धान्तस्यैव प्रामाणिकत्वेन च चन्द्रि- काकृतां तदनुसारिणां प्रकाशप्रसरकारादीनां च जिज्ञासासूत्रम- धिकृत्याद्वैतमते कृतानि सर्वाण्यपि दूषणानि निरालम्बान्येवेति सिद्धमिति शम् ॥

इति

मद्रपुरसंस्कृतकलाशाला Sन्तेवासिन: संप्रति कल्कता-विश्व- विद्यालयाध्यापकस्य वेदान्तविशारदबिरुदाङ्कितस् श्रोयुक्तानन्तकृष्णाशास्त्रिएाः कृतिषु अद्वैतदीपिकायां जिज्ञासाधिकरणं

समाप्तम् ।!