Books / Advaita Dipika Vata Agama Gauda Giri Venkata Ramana Acharya

1. Advaita Dipika Vata Agama Gauda Giri Venkata Ramana Acharya

Page 1

Barcode : 5010010087218 Title - advaitadiipikaa vaataagama' Author - NULL Language - Sanskrit Pages - 222 Publication Year - 1921 Barcode EAN.UCC-13

5 010010 087218"

Page 3

श्री

अद्वैतदीपिका वातागमः

श्रीमदित्याद्यनंकबिम्दा कितश्रीमच्चन्द्रिका चार्य्वर्य्ार विष्टित ि्विद्याममिहा मनर्मा वरुदैग्नवग्ततप प्रवचनपजावराग्यौदार्याटिपयोनिधिमि श्रीम

विगंचत अ्वैनटीषिकावातागमनामा श्री अननकृप्ण शाम्त्रि कृतार्ड्रनटीपिकाग्वडनरूपो निबध

बगळूर नगंर वि तरि सुत्बंग्य अड मनम् "इन्येंते म्वीययत्रालये मुद्रिनोय ग्रथ शकाब्दा

Page 5

। श्रीमद्यामराज गुरुराजोविजयते।।

अद्वैतदीपिका वातागमः

श्रीनिगामायनम

॥। ॥ वदे वदारु मगरमिहिग मठिगेग्म। बनुगन:मदोह साद सुदरनग्रह।।

नेत्राणीन त्रयोपि त्रिजगनि तृहरेरिवंतेयत्मबगा । यद्वागद्वैत विद्याचल कुलकुलिश ज्रोहिमाट्ो क नं श्रयोभूयोविदध्यात्मुमहितमहिमा मर्मात व्यानगय ।। अद्वैतदीपिकायेय तस्दावातागमाभिव। निवव क्रियने प्राचामुपजीव्र्यमरमसी।। वटतिवदनमत्वाद्दपण मोहयन्मवात य इहकिलविदोषे दोपदष्टयाल्पबुद्धि। निमिगभिदिनिनात कल्पयन् निग्ममानौ निबिडनमउल्कम्नत्तरा सतिभर्ति। अनाश्रतदीपिका कौरै म्वन्य भापापाटवादिख्यापनाय लग्रथे महनाड बरज सन्हनह द्वा। दयन्वनरथिन सद्वदिपय निनेवनमाममि

Page 6

अद्वैतदीपिका वातागम

कपन परप्रदर्शिना सत्साधनबाधनजातस्याभासतासान्नं व्युत्पादयिप्याम । यद्यन्यन्न खड वकारवचनानासतिस्पष्टार्थानां दीपिकाकारीय विवरणानपेक्षत्वा त् - तद्बुद्धिमात्रपरिकल्पितार्थाभासपरत्वविवक्ष्य ज्ञापकाभावाच्च खडनग्रथो परि ग्रथकृदुक्त दृपणानामनुद्धार्यतया तानि वज्रकल्पान्येव दीपिकाकन र कुबरुद्धिकल्पिवस्वतत्र दूषणाभासानां त्वत्यंतनिर्दलत्वेनक्षोदाक्षमत्वात् तद्दपण प्रयासोषि मृनमारणवद्विफलएव। तथापि मदजनमनोव्यामोहहेतुत्वादद्वेव दी पिका कारोत्प्रेक्षित दृपणाभासानामसारताव्युत्पादनेनाति हेयतावश्यप्रदर्शनी ेति पुनर्गप मृनमारणायायमारभ इत पर दीपिकाकृता मुखमस्तीति वक्तत्यमिति न्यायमनुरुध्य पुतग्प्येतनखडनमाचरितमिति मदजनेषु स्वमह त्वचिग््यापयिपया खद्दतासासलेखनेपि नतत्प्रतिवचनाई। कितु तदसबद्ध प्रन्ापस्य प्रतिवातायास्मन्प्रति तत्प्रहिता अद्वैनसिद्धिकारेण कुकविना कल्पि तश्ोकरूपा पिशाच्येत किचिद्विकारेणास्मामि प्रतिमन्यते। किचिद्विकनर =

प्रन्नपन यटकांडे दूषगाभाममुच्चै। प्रतिवचनममुष्मै तस्य को वक्ति विदान् नहि र्तमनुरौति ग्रामसिहस्य सिंह ॥ इवि प्रकृतमनुमराम। तथाहि यत्तावदुक्तमद्वैतदीपिकायां ॥ नैतच्चद्रिकाममर्थनार्थ। कितु दूषणातरोपन्यासेन स्वतत्र भामनीमिद्वान निरसितुमेव। नहि भामतीकारा विशिष्टनिषय ज्ञान शुद्धविषयमपि मत्र तीति निरूपयंति। विवरणवाक्यस्यचात्रोपन्यामो न भामतीदृपणममर्थो भनेन्। नहि भामतीकारा शुद्वब्रह्मनिषय ज्ञानमूरीकुर्ननीत्यारि।।

Page 7

शु द्म्याहंप्रत्यये भानं

तदेतत्प्रकाशप्रमराशयानवत्रोधविजुभितं / नहि वयमिदीनी भामतीग्वडना र्थे प्रवृत्ता.। र्कितु तात्पर्यचद्रिकायामेव सोपपत्तिक सुत्यक्तमेव भामतीख डनं कृतं। वयतु तत्खडनाभासस्य खडनार्थमेव प्रवृत्ता। सतिचैवं विवरणग्रंय तद्यार्यानतत्वदीपनादिग्रंथंचोपजीव्य चंद्रिकाम्वंडनार्थ प्रवृत्तप्रति तदीयपूर्तोत्तरव चनमदर्भ विवरणा दिग्रं्थंचानूद्य तन्नर्ये नैवा ीयदृणाभामभंग व्युत्पादनेन चैद्रिकाखडनस्य ग्वंडने चंद्रिकाममर्थनस्थावर्जनीयतया प्राप्तत्वेना स्य तत्समर्थनार्थत्वाभाव श्ाघनीयप्रज्ञै्ीपिकाकारे कयमवगत इति त एक विभावयंतु ।। यदपि नहि भामतीकारा इत्यादि। तन्न ॥ भामतीमनेष्यहंका रम्य चिदचिद्य्रंथिरूपत्वांगीकारेणाहंप्रत्ययस्थाविष्टानतया शुद्धनिद्विषयताया अवर्जनीयतया प्राप्तत्वेनानुक्तिमात्रेण प्रमितार्थांपलापायोगात् H वस्तुनस्तु ।। भामत्या"तस्माच्विदात्मैव कार्यकारणरांघातन ग्रथित

दं जीव इति क्षेत्रज्ञ इतिनाख्यायते। नग्वलुजीवश्चिदात्मनोभिद्यते" इत्या दावनेकत्र चिदात्मन शुद्धम्याहं प्रत्ययालबनत्वं व्यक्तमेवोक्तमिति तदनुक्तित चनं भामतीग्रंथांध्यनिबधनमेवेति किंचिदेतत्। एवं भामतीमतइव विवरण मनेपि विचारअक्षिप्त इति वढता त्वयैव क्वचित्तयोर्मिय ममतितयुत्पादनेन प्रकृते विशिष्टे शुद्धस्यानुगमविषयेपि समतिसभवेन तत्रविवरणानुवादोपि सूप पन्नएव। परंतु यत्र तयोर्विसवादस्तत्र खलु तदनुवादोन युक्त ।। यतु । भामनीकाराः अगंडसाक्षात्कारोपि वृत्युपहितविषय एवाज्ञाननिवर्तक न शुद्धविषयकंज्ञानमूरीकुर्वतीत्यादि। तदविमर्शसुंदरं । नथाहि।। कृत शुद्धस्य वृत्यविषयत्वं। नच यत्तदद्रेश्यमित्यादि श्रुत्या

Page 8

नदेतरीणिका दातागम

शुद्धम्यरपें दश्यन्वनिषंधान वृत्यपहित एव तत्र टृश्यत्वं स्वीक्रियत दति वाच्य। तद्वाक्यजन्यबोधविपयन्वम्याप्युपहित एव सन्वेन शुद्धे तनििपेधा मधर्वात्। स्वाविपयेपि तत्मावकत्वे उत्तश्रत्यव वटादि केवलरूपेपि उ्गव्दनिषेध कि न म्यान्। नवृत्तश्वतिनान्पर्यविषयीभृतं यत तत्तादा तगम्य शुद्धे मन्दादेत तम्यादध्यत्वमिद्धि न घटीयकेवलरूपस्येति चेन्र। तत्तादात्म्यन्यापि तन्मते म्वोपहित एव सत्चन तत्म्वेनापि शुद्धे दृश्यन्वामा वा्दि मिव्ययोगात। एतन शुद्ध म्वप्रकाशत्वांदेव मिध्यति। नतु

विषयत्वात्। नच पूर्वोक्तरीत्या शुद्ध स्वप्रकाश नवेत्यादि मशयाठिक प्रनिप्रतिगवित्वमेवर तद्वाक्यस्य शुद्धविपयकत्पमिति वाव्यं। शुद्धविपयक सशयाप्रमिद्ेरंद्वत चटिकाटोनिरपितत्वंन तद्विरोविताया दूग्पराहनन्वात्। ध्रंन शुद्वविपयक ज्ञानाजनकत्वं तन्मशयविरदित्वाममवाच्च। केननि तादशमामग्री क्पने उक्तवाक्यजन्यधियस्तद्विरोवित्वम्य वाचम्पतिना कल्प नामान्रेण तद्वाक्यम्य शुद्धपरत्वं पुरुषानरण घटमंशय विरोवित्वकल्नामात्रेण उपरत्वमपि दुर्निवारमिति सन्यक अत्यर्यविचारकौशल प्रकटीकृत । किंच वृत्यपहिंत वृत्तिविपयन्स्त अज्ञानोपहित अन्ञानविपयत्वम्य

िहिर्येत। हतगाप्रकारकत्वमात्रेण निवर्तकत्वं पृर्वोक्तनटनिर्विकलपकादेरपि तत्स्यादविशेषात्। तथान शुद्धाशे अन्याप्रकारकवृत्य-पत्तेगवश्यकत्वे

यहत्रोक्त कल्पनगै ।। 'निरुपाधिव्रह्मति विपयीकर्वाणा वृत्ति

Page 9

शुद्धम्य-ज्ञानविषयता

म्वगत्ताया विनाशहेतुमान्निध्याद्विनश्यटवम्थत्वं। एबं नानुपहितम्य विप यनेति। एव ननु वृत्तिविशिष्टम्य शत्रलनया ननन्वमाक्षात्कारगोचरता। वृन्यवच्छिन्नात्मविषयन्वेच वृत्ते स्वविषयत्वापात। विशेषणाग्रहे विशि षग्रहान्। उपलक्षितम्यतु नवृत्युपाविकतेति। उच्यंते। वृत्युष रगांत्र मत्तयोपयुज्यते। न प्रतिभाम्यतयाऽनोवृत्तिमंमगे सत्यात्माविषयो मनति न म्वत इति। ननूषाधिमत्रवाद्विपयत्व विपयत्वेचोपाधिसबध इती नंग्तगश्रयन्वमत आह। अन्यथति ॥। न व्रह्ममाक्षान्कारम्य ब्रह्मविषय कत्वप्रयुक्त चैतन्यप्रतिविवितत्व । कितु स्वत । घटादिवृत्तिष्वभि माम्यात्। चैतन्यंच ब्रह्मेति म्वाभाविको वृत्तेरनत्मत्ध" इति न । परि मलेषि ॥ 'सत्तयोपयुज्यन उत्यविद्यमानत्यावर्तक्वनिषेघात्नोपलक्षण। न प्रतिभास्यतयेति कार्यान्वयनिषेघान्नविशेपणं। कितु कार्यानन्वयी सत्वनि यन उपाधिम्तृतीयप्रकार एव । वतन्रितत्व मजातंचतन्यप्रतिबित्र त्व । तथाच चैतन्यवृत्यो प्रतितितनद्ुपाघित्वल्क्षण म नंधो ियविषयी भावप्रयोज्य। कितु म्वयमेव नत्प्रयोजक इति नान्योन्याश्रय" इति। अत्रोव्यतं। तथाहि ॥ यदि वृत्ति स्वमन्निधिमात्रेण चैतन्यम्य स्वोष हिनता मपाद्य स्वयमुपाध्यविपयामती मिथ्याभूतोपहितविषया भवति । नर्ह्ज्ञानमपि स्वमन्निधिमात्रेण चैतन्यम्य स्वांपहितता सपाद्याजानाविषयक मदज्ञेयविषयक भवतीत्यज्ञानमपि मिथ्यार्थविपयक म्यात्। ततश् ज्ञानाना नयोग्ममानविषयकत्वान्निवत्य निवर्तकभावानुपपत्ति। चग्मवृत्त मिथ्यार्श विषयकत्चन म्रमत्वाचाजाननिवर्तकता। अपमिद्धानश् ।। किचानुपहिनम्य शुद्धम्य वृन्यनिषयत्वेन तस्य चरमवृत्तिविषयत्वाय नटम्यमास्मुन्यला लंवहिवत्त्र। उपहितंच चतन्ये नदिषय रुवृत्युत्द

Page 10

अद्वैतटीपिका वातागम

ति निर्विषयवृत्तेरनुत्पादान्। एवन चैतन्यस्त विषयत्वे तद्विषयकवृत्युत्पत्ति वृत्युत्पत्तोच वैतन्यस्य वृत्यधीन विषयत्वमित्यन्योन्याश्रयो दुर्निवार एव किचोपाध्यविषयकत्वं सत्युपहितविषयकत्वं अनुपहितविषयकत्व एव पर्यवस्य तीति शुद्धम्य विषयत्वमपरिहार्यमेव । किच भामत्यां"क्रियासमभिहारेणे दृगात्मतत्वमभिदधति तत्पराणि सती"त्याद्युत्तया शुद्धात्मनो वेदातवेद्यत्वमू रीकृतमेवावगन्यते। नहि शक्त्या लक्षणायावा शुद्धात्मन शास्त्रजन्यज्ञा नविषयत्वाभावे शास्त्रस्यात्मतत्वपरत्व सभवद्क्तिकं। उपहितंतु मिथ्यात्वर देव न शास्त्रतात्पर्यविषय इति।। किचोपहितरू पंणैव शुद्धब्रह्मण प्रमाणविषयत्वेन दृश्यत्व मिथ्यात्वन स्यात्। तथाच स्फुट शुन्यवाद। प्रमाणाविषयीकृतस्यालीकत्वात्।

खडाकारवृत्तिचैतन्ययोरुपाधिप्रतिबिवत्वलक्षणमंवध एव नागीकर्तु शक्य इति तस्य स्वाभाविकत्वमष्टमग्मवत् दूरापास्नमिति नान्योन्याश्रयपरिहारोपि । यद्रत्रोक्तमद्वैतचन्द्रिकाया .. ब्रह्मान्विते स्वविषयत्व अनन्वितत्वे सति विद्यमान त्वेच सति स्वविषयत्यावर्तकत्वाद्वृत्तेविषयत्वप्रत्युपाधिन्व। यदनन्वित विद्यमान यद्विशिष्टस्येतरस्माद्यावर्तक यद्भवति तत्तत्रोपाधि यथा घटकारण त्वादौ दडत्वाटिकमिति" । तन्न ॥ तद्वक्षणाभावात्। तथाहि पंकजपद प्रयोगे पद्यत्वमुपाधि। तच्च योगेन पद्यापद्यमावार्ण पकजपदप्रयोगपद्ये इत रम्माद्यावर्तयनि। नतु पद्ये तत्मपाठ्यति । योगेन प्रागेव तत्रतत्प्रत्याय नात्। नच स्वत्र्यापार म्वाश्रयचेनग्स्माद्यावर्तयनि। किंच धर्मिणिविद्यमानसत त्मममत्ताको धर्मो भवन्युपाधि । अन्यथा प्रातिभामिकपद्यत्वस्यकुमुदादावपि सभवेन तत्राप्यपाधि ग्यान्। नचह वृत्तिग्नथ॥ अधिकमाकरे व्यक्त।।

Page 11

शुद्धम्य- ज्ञानवविषयना ७

यदपि ॥ नहि भामत्या पूर्वपक्षे सिद्धांतव् शुद्धपदघटित वाक्य सम स्तीति तत्पूर्वोत्तरभामतीग्रयांध्यविमित। "चिदात्मन तु श्रुतिम्मृती तिहासपुराणगोचर तन्मूलतदविरुद्धन्यायनिर्णीनशुद्धबुद्धमुक्तम्वभाव इति-पदा तरावगमितं नित्यशुद्धबुद्धत्वादीति - ब्रह्मम्वरुपम्योपाधिकलुषितम्य जीवस्य प्रागप्यरोक्षत्वात् ।नहि शुद्धबुद्धत्वादयोः वस्तुतोतिरिच्यते" इतिच तत्र तत्र सिद्धातादिग्रंथषु शुद्धफ्दघटितवाक्यानामद्याप्यविलीनत्वात् ।। वस्तुतस्तु ॥ "परोक्ते दृष्यएवांशोमितै. शब्दैरनूद्यंते" इति स्वप्र तिज्ञानुमारेण भामतीनिष्कृष्टसिद्धातम्य स्वकीय मितश्देनानुवादश्रंद्रिकाया सूपपन्न नहि चद्रिकाकारै परकीयानुपूर्वीविशिष्टवंषेष तदीयशब्दानुवा द् प्रतिज्ञातः 1 येन परग्रथे शुद्धेत्यानुपूर्वीविशिष्टशव्दाभावो दोषावहो भवेत् 4 परतु "भवदेतदेव यद्यहमित्यनुभवे आत्मतत्व प्रकाशेत। नत्वंतदस्ती"त्यादि भामतीग्रथसर्भेणाहंप्रत्यये शुद्धात्मा न भातीत्यस्थार्थस्य स्फुटप्रतिभामात् - यथा प्रतिज्ञस्वीयमितशब्दन तदनुवाद् एव युक्त इति यत्किचिदेनत् ।। यद्पि ॥4 शुद्ध ग्वप्रकाशमित्यास्याशु द्धत्वमप्रकाशत्वव्यापकमित्या दर्थवर्णननेत्यादि। तद मद्॥ यत्राशुद्धत्वाभावस्तत्रास्वप्रकाश त्वाभाव इति व्यतिरकमहचारज्ञानाय शुद्धस्यापिज्ञेयत्वत्। किच वृत्तिप देनाविद्यावृत्तिर्मनावृत्तिर्वा विवकिता। नाद। जगन्मिथ्यात्वसिद्धे प्राकू भ्रमरूपाविद्यावृत्तिविषयत्वामभवान्। नात्य ।। साक्षिवद्ये शु क्तिम्प्यादावत करणधर्मगुग्वादिषुन भागामिद्धे। यत्तु । शुक्तिर व्यादिक मिथ्येत्याकारकमनोवृत्तिविषयत्वमादाय नभागामिद्धिरिति। तन्न ।। शुद्ध ब्रह्म वृत्तित्याप्य नेत्या क्ार कृत्तिविषयत्वमादाय तत्रा नैका त्या न् ।

Page 12

अद्वेनदीपिका वानागम

यत्त १ अस्वनकाशन्त्रव्यापकामावप्रतियोगित्वरूपाया म्वप्रकाम त्वव्यातिरकव्याप्तर्य दोपहितत्वाभावरूपं शुद्धत्वं ज्ञानउद्बुद्धसम्कारोवा नभे न.शुद्धत्वविशिष्ट म्वप्रकाशत्वाभावो न ज्ञायते । वन्हभावव्यापकाभाव प्र्तियोगित्वम्य धूमे निश्चये उद्बुद्धमम्कांरेवा मति धूमवति वन्हेग्भानस्या ज्ञानवदिति नादृशव्यापिज्ञानम्य तादशज्ञानाभावप्रयोजकत्वमंवर स्वप्रकाशत्वति शिष्टशुद्धमावरतत्वमिति। तन्न ।। न्वप्रकात्वव्याप्यवत्तया शुद्धस्य ज्ञाना सांवे तत्र म्वप्रकाशत्वाभाव ज्ञानस् बाधकाभावान्। स्वप्रकाशत्क्याप्ये उपहिनत्वाभावरूंप शुद्धत्वं ज्ञातंच शुद्धज्ञानस्याप्यवर्जनीयत्वात्। दृष्टानंपि वन्हिव्याप्य धूमवत्तयाज्ञान एव पर्वताटोवन्हेरभावो नज्ञायंत। उपहितन्व म्याम्वप्रकाशत्वव्यापकत्वं ज्ञातव्ये शुद्धत्वस्वप्रकाशत्वयो. सहचारग्रहआवश्य क। अन्यथा अम्वप्राशत्वं व्यभिचागज्ञानानुच्छंदनोक्तव्यापकताज्ञाना समनान्। महनागग्रहेच शुद्धवीरवर्जनीयेत्र। शुद्धत्वविशिष्टत्वंन शुद्धज्ञानेच शुद्धे अन्चन्काशन्वनिषवरूपम्वप्रकाशत्वर र्यवमान भवतीति। यदपि।

दि प्रलपन। तटप्यनांदयमेव ।। स्वातत्र्येण चद्रिकाखडनन भामत्यु जीवनार्थ प्रवृत्तेन ग्वडनाकारेणानुक्तोपालभनदोषमसतमनभिधाय तथानुवाद चटरिकृता भामतीममतमूरीकृत्य भामत्यभितशुद्धशब्दस्यार्थविशंपकल्पनया चद्रिको कदृपणपरिहारप्रयामेन शुद्धों न भातीति कोर्थ इत्यादि चद्रिकानृदित पसन्य भामतीमिद्धातत्वनिर्वाग्णान्। कल्पतगे पूर्वपक्षमिद्धानोपमहास्त्रथ आत्मस्वरूपस्याहप्रत्ययविपयत्व प्रत्यक्षप्रवल्यचोपजीव्य जिज्ञामाक्षपस्य निरु पाधिकात्मनोह प्रत्यय विपयन्त प्रत्यक्षम्याभामन्त्चोपजीव्य तदाक्षेपममाधानम्य न व्यक्तुक्तपाच। तवान विवाविकन्ता-गामा वे- आन्मर

Page 13

शुद्धस्य-ज्ञानविपयता

रूप - इत्यादिशव्दाभिलप्यमान शुद्धत्मा अहप्रत्यये न भानीति भामतीसिद्धां तोपरि ग्रथकृदुक्तविकल्पदूपणानामत्यतसल्लिए्तया सर्वज्ञकल्पनां चंद्रिकाकृता मज्ञानकल्पनस्य सौरालोके दिवाभीतांधकारकल्पनवत्स्वाज्ञानमूलत्वान्।। यत्तु ।। खडनकारवचनस्य शुद्धपदविवरणादिरूपस्य कृत्वा निन या प्रवृत्तत्ववचनं। तदपि प्रेक्षावन्िग्श्ट्ेयमेत्र। अभ्युपगमगादप्रयो जनानिरूपणात्। सतोष्यनुक्तोपालंभनदोपस्यानुद्भावने कारणानभिधानात्। तज्ज्ञापकाभावाच्चेति।। यदपि ॥ विशिष्टज्ञानं स्वरूपेण शुद्धविषयकं न भवति। कितु किचिद्रपेण तद्विपय भवतीत्यादि। तत्रोच्यते ॥ स्वरूपेणेति कोर्य । स्वम्य रपमिति विवक्षया स्ववृत्यसावारणरुपोपरागेणेतिवा - धर्मिभूतशुद्धम्व रूपविपयमपि न भवतीतिवा। नाद भामतीमते अनुर्पाते व्यावहाग्कि वर्मस्याप्यनगीकारेण चरमवृत्तेरप्युक्तरूपेण शुद्धविपयकत्वाभावात्। अवि ष्टानविधयात्मस्वरूपविषयत्वमंमत्या अपसिद्धातापाताच्च। वयतु स्वरूप - पर रूपादिम कलधर्मानुपरागेणो परागेणवात्मम्वरूपस्य विशिष्टज्ञानविपत्वसपाद नेन कृतार्था स्वरूपेणात्मनो विषयत्व नाशास्महे। शुद्धम्वरूपस्य विशिष्ट ज्ञानविपयत्वंतु लघुचद्रिक या शुद्धम्य किंचिद्रुपेण भानमिति व्यक्तमुक्ततया अविकंत्विति न्यायेन मिद्धमेव्र । परतु - तत्र प्रतीयमानं रूपं - स्वकीय वा परकीयवा - सत्यं-मिथ्यावा भातु। तेन रूपेणात्मम्वरूपस्य विषय त्वतु नापन्होतु शक््यमित्यनं निर्दन्नपक्षप्रतिक्षेपेणेति। एतेनाद्वैतसिध्याद्य नुवाद पराग्न। किन भामतीमंते स्वरूपेणशुद्धविषयकज्ञानस्यैवानं गीकारादहप्रत्यये शुद्वात्मा न भातीत्याटि विशिष्योक्तिरेवायुक्तेति संक्षेप.।।

Page 14

१० अद्वतदीपिका वातागम:

यदपि विवरणग्रथस्याप्ययमेवाभिप्राथ इत्यादि। तद्विवरणग्रेथाज्ञानमूलं। तथाहि॥ "यथा तार्किकमते कर्णश्ष्कुल्यवच्छ्विन्नाकाशस्य शुद्धाक्राशान्यत्वेवि तद्धर्म शब्द शुद्धाकाशस्यापि धर्म । अन्यथा शब्दाश्रयत्वेनाकाशानुमानासंभ वात्। तथा किचिदुपहितचिदाश्रितमपि ज्ञानं शुद्धचिन्निष्टं भवत्येव । विशिष्टा्चन शुद्धचितोनुगमात्। तमेव भांतमिति श्रुत्या तत्प्रतीतावेव प्रतीनंश्च । दृश्यत्वादिक नूपहितनिष्टमेव शुद्धाचिता तादात्म्यरूत्वान्तस्य 1 अत्यनाभंदे सतधायोगाच्च। विषयावच्न्निचिता सहैकीभावापन्ां र र्व छत्रचित्तादात्म्यापन्नस् वृत्तिरूपस्य तत्प्रतिनितितचिद्रपस्यक ज्ञानस्य विषयावच्छि त्नाचदमानापाठ काज्ञा समदेशत्मुक्तरूपमस्त्येव। इदंचोप् हितनिष्टम्य शुद्धिन्निष्टत्वपपादनं यथाश्रतममानदेशत्वाभिप्रायेणत्यादि"

यर्दाप।। अह मुक्त म्यामितीच्छायां शुद्धाभानपि अनवच्छिन्न शुद्धत्य रृपमात्रविषय पार्ष्टिकबोधमादाये वात्ममा ्रगमुक्ततच्छापर्यवसानं बोध यतीति नाननवाक्येनाहप्रत्यये शुद्धभान खडनकारै स्वीकृतमित्यादि । तदप्यापानग्मणीयं। अह मुक्त स्यमितीच्छामंफत्वनतर मामग्रीविरहे प्रयोजनाभावन मति शुद्धचिन्मात्रविषयक्मानसादिबोधकल्पनासंभवात्। तत्कल्पनामात्रेण विशिष्टगतमुक्तीच्छाया विशेष्यमात्रगतमुक्तिविषयत्वपर्यव सानम्य विशिष्टेच्छ्ाया शुद्धभानाभावे कर्तुमशक्यतयोक्तामबद्धप्रलापम्यानाद रणीयत्वात्। अविकमन्यत्र व्यक्त ।। यत्तु ।। विशिष्टस्यातिरिक्ततापक्षे नैष दोष इति । तन्न । त्वन्मतेविशिष्टशुद्धयोस्तादात्म्यागीकारेणोक्तदोषम्य वज्रलेपत्वात्। अन्य था विशिष्टज्ञानाननरविशेष्ये मशयादि प्रमगात्। तथाच भामतीममर्थ

Page 15

शुद्धम्य-ज्ञानविषयता ११

नार्थ खंडनकारपरिकल्पितकल्पे चंद्रिकोक्तविकल्पदूपणानि संलग्नान्येव नानु क्तोपालंभनानीति नशतेनापिप्रयनानां दीपिकाकारेण परिहर्तु शक्यानीति सुस्थान्येवेति सिद्ध ॥I यदपि।। अत्रहि अविद्याप्रतिनिंबोंत करणप्रतिविवोवेति मतद्वय मद्वैतिनामित्यादि। तदप्यद्वैतसिद्धांतानवबोधविलसित। विवरणे"नन्वज्ञा नं जीवावच्छेदोपाधिरितिपुरस्तादुक्त। तक्तथमहकारोपाघिता जोवस्ाभि घीयत इति। नैष दौषः ॥ चैतन्यम्यावच्छेदकविकल्पतारतम्येन व्यव हारविकल्पतारतम्यात्। तथाहि ॥ निर्विकल्पक चैतन्यमात्रैकरस अवि द्यासंबंधादीषद्विकल्पव्यवहारालंबनं भवति सुपुप्ते। ततस्तदुपादानांत कर णावच्छेदात्तदेव स्थूलतरं व्यवहारालंबनं भवति स्वपे। पुनरत करणसस एस्थूलशरीरोपरागात्स्थूलतमं भवति जागरणे। नचोपाधिभेदाजीवभेदप्र

मेदेहि जीवभेद"इति व्यक्तमुक्ततया मतद्वयस्याप्रामाणिकत्वान्। "कार्योपाधिरयं जीव. कारणोपाधिरीश्वर" इत्यादि श्रुतिविरोधात्। अविद्या विवत्वमीश्वरत्वं। तत्प्रतिर्निवत्व जीवत्व।। अविद्यातूभयानुगतचिन्मा त्रसंबंधिनी। उपाधे प्रतिर्ननिवपक्षपातित्वाज्जीवे संमार । अत करणतु ' नावच्छेदो नाप्युपाधि। कृतनाशाकृताभ्यागमप्रमगादित्यादि त्वदीयप्र क्रियाविरोधाच्च। भामतीमते त्वत्कल्पनानवसरप्रकारो व्यक्तीभविष्यत्युप रिष्टादिति ।। रकिंच प्रतिर्बिबे उपाधितादात्म्यमन्यत्रादृष्टमेव कन्पनीयं। अत्रो क्तं लघुचद्रिकाय। ।। असनद्धस्योपाधित्वायोगात्। सबधातरायोगाच्चा ध्यासिक एव सबवो वान्य इति ताढात््यसिद्धिरिति। तन्न ॥ अतः

Page 16

अद्वैतदीपिका वातागम

कर्णादे करणरूपतया कर्त्रधीनत्वेन तेन सह स्वस्वामिभावाद्यनेकविधसंभा वितसववानामाकरे व्यक्तमुक्तत्वात्। तादात्म्याध्यासस्य दूपयिष्यमा णत्वाच्चति। यद्पि ।। भिन्नपदेनचात्र तादात्म्यानापन्नमित्यर्थो विवक्ष्यते। अस्मन्मंतेतु अविद्याप्रयुक्तात करणतादात्म्यापन्नचिद्रूपस्य सौषुप्तिकाविद्याता दात्म्यापन्नचिद्रूपस्यच वारणार्थ भिन्नातविशेषणमित्यादि। तदप्यसारं । मुप्तौश्वामादिक्रियादर्शननांत करणस्य ज्ञानशक्तिविशिष्टवंषेण विलयेपि क्रिया विशिष्टवंषेण सत्वागीकारात्तत्राप्यत करणतादात्म्यापन्नचित सभवनाविद्यातादा त्म्यापन्नचिद्विवक्षाया व्यर्यत्वात्। दृश्यमात्रतादात्म्यपन्न स्वोपादानाज्ञाननि वर्नकक्षानविपयेच ब्रह्मणि अत करणतादात्म्यानापन्नत्वस्य दुर्घटत्वन शुद्धासंग्र हप्रमगाच्च विवरणे "एकाग्निसवंधादयोदहती तिवदज्ञानान करणयोरेकात्मसबधाद हमि यत्रभासो नात करणम्याज्ञानसवधादि"त्यादिना ग्रथेन शुद्धात्मन्येवात क रणतादात्म्यस्य व्यक्तमेवोक्तत्वाच्च। सन् घट इनिवत्सदत करणमिति प्रतीतस्तत्र तत्तादात्म्यस्यापन्होतुमशक्यत्वाच्च।। एतेनाविद्यातादात्म्यानापन्नत्वमपि प्रत्युक्त। अन्योन्याश्रयादि भिया शुद्धएवावरिद्याव्यासस्य समर्थितत्वंन तत्र तत्तादात्म्यस्यावर्जनीयत्वात्। सव्षानमितिप्रर्तीत। दृश्यमामान्यतादात्म्यापन्ने स्वनिवर्तकज्ञानविपये शुद्धएवाविद्यातादात्म्यम्याकामेनाप्यमीकार्यत्वाच्च। तथाच शुद्धासग्रहो दुर्गर एव। वस्तुनस्तु ।। "इति भाष्यकृतो भापा तेन भ्रातिर्द्विवि पिणी। ताहत्म्यारोपरपाडा धर्मारोपात्मिकापि वा। नाज्ञानमह मि.यस्ति नाज्षान वमयीत्यपि। धमो अहाणि ननम्यात्कयमज्ञानकल्पना।

Page 17

शुद्धम्य-ज्ञाननिषयता १३

अज्ञोहमिति च ज्ञानं सिद्धाज्ञानस्य वेदनं। उक्ताकारद्वयायोगात्सिद्धिश्च भ्रमरूपिणी। नास्त्येवेति कुनोऽज्ञानं कल्पितं स्याठ्यतुधी। नाज्ञानक ल्पना रूपा ततोऽज्ञानमकल्पित" इत्युक्तरीत्या अज्ञानत्वरूपाज्ञान धर्मससर्गा

त्म्यापन्नत्वमात्मनः संभवतीति न तत्तादात्म्यानापन्नत्व जीवचैतन्यव्यावर्तक। एवं ममांत करणं नाहमंत करणमित्येव प्रतीत्या अहमत करणमित्यत करणानु वेधाभावान्नतत्तादात्म्यापन्नत्वमात्मन इति न तत्तादात्म्यानापन्नत्वमपि व्याव तक। अंत करणस्य स्वरूपेणात करणत्वादिना तादात्म्यारोपाभावेपि कर्तृ त्वादिविशिष्टवेषेण तत्तादात्म्यारोपसभवइत्याठिकत्वनुपदभेव निरसिप्यते । अपिच तादात्म्यानापन्नत्वमपि आपन्नत्वाभावो आपन्नमेदोवा। पक्षद्वये पि शुद्धशब्दार्थस्य द्यंशतया प्रागुक्तोपाणामत्रापि वज्रलेपत्वात् भक्षितपीति न्यायेन दीपिकारप्रयासो विकल्प एव ।।

तादात्म्याध्यासस्यासंभावितत्वेन तत्तादात्म्यानापन्नत्वात् अत करणतादात्म्या नापन्नत्वांगीकाराच्चेश्वरस्य शुद्धत्वापत्तिरप्यपरिहार्यैव। अधिकमाकरे व्यक्त यदपि चिद्रूप इति शुद्धस्य ज्ञानरूपत्वमुक्तं । तदप्यापातरमणीयं।। अज्ञानाविगेिन शुद्धत्वादेव व्यवहाराद्यनुकूलशक्तिविधुरस्य ज्ञातृज्ञेयविही नम्य ब्रह्मणो ज्ञानरूपत्वस्यामभव दुक्तिकत्वात्। न च ज्ञानम्य विपयता दात्म्यमेव सविपयकत्व। तच्च सर्वदृश्यतादात्म्यापन्ने व्रह्मण्यश्षुण्णमिति वाच्य। तादात्म्यम्य विपयतारूपताया अनुपदमेव निगकर्प्यमाणत्वात। मर्दश्योच्छेटरूपमोक्षे मविषयकत्वायोगाच्च। न च याकटाचित्मविपयक

Page 18

१४ अद्वैतदीषिका वातागम:

त्वमात्रेण ज्ञानत्वोपपत्तिरिति वाच्यं। ज्ञानस्वरूपत्वं स्वसमानमत्ताकस्वनि ष्टविषिताव्याप्यमित्येव व्याप्ेरव्यभिचारेण व्यापकाभावे व्याप्याभावनिर्धार णात्। सविषयकत्वारोपमात्रेण ज्ञानत्वं घटादेरपि ज्ञानत्वापातात्। तत्रापि कदानित्कचित्सविपयकत्वभ्रमसभवात्। न च ज्ञानस्वरूपत्वं प्रति ब्रह्मज्ञानंतराबाध्यसविषयकत्वं व्यापकमतो नोक्त दोष इति वाच्यं ।सन्निपा तादिना मरणस्थले तस्य बाधानुदयेनोक्ताबाध्यत्वस्याव्यनपायात्। यतु ।। ज्ञाने तादात्म्यमेव सुग्य विषयत्वं। इच्छायास्स्त्वाकाराख्यं गौणमेवेति। तदसत् ।। मोक्षे ज्ञानानंदयोर्भेंदाभेदनिर्वाह्यतादात्म्याभावेन विषयविषयि भावानुपपत्या आनंदाप्रकाशे तम्यापुरुषार्थत्वापत्ते। नचानावृतानंद एव पुमर्थः। आनंदस्यानुभवगोचरत्वानगीकारे तदावरणत्वस्वैव वक्तुमशक्यत्वात्। एवं क्रियाकर्तृभावविरोधेन समानसत्ताककर्तृशून्यत्वाच्च न ज्ञानरूपत्वं ब्रह्मण इति दीपिकाकारोत्प्रेक्षितशुद्धशब्दार्थसन्मत एवातिहेय इति प्रथमत एव सम्यक् प्रकटीकृत दीपिकाकारेण स्वसिद्धांतकौशलमित्यल दुर्बलकशसनेनेति।। यद्रपि अतःकरणतादात्म्यापन्नो जीव इति। अत्र दीपिकाकार स्याद्वैतसिद्धिलबुचद्रिकादौ न्यायामृतोक्तदूषणोद्धारः कृतस्तत एव न्यायामृतं खडितमिति महामोहनिरसनार्थ न्यायामृतोक्तान्यद्वैतदूषणानि संश्िष्ानि न केनापि कथचिदप्युद्धर्तु शक्यानीति परप्रत्यायनार्थच किंचिद्विचार्यते । तथाहि।। जीवे तावदत करणतादात्म्यमसंभवदुक्तिकमेव। अत्रोक्तम द्वैतचद्रिकाया ।। आवश्यक खल्नात्मन्यंत करणतादात्म्याध्यासः । तं विना आत्मनि कर्तृत्वादेरंत करणधर्मस्य भानानुपपत्ते। तदुक्तं पंचपादि काया ।। "तस्याअनाद्यविद्याया परमेश्वराधिष्टितत्वलघपरिणामविशेषो

Page 19

शुद्धत्य-ज्ञानविषयता १५

आत्मधातुरपि मिथ्यैव भोक्त्तेति प्रसिद्धिमुपगत 1 सचाहंकार चिदात्म नो बुध्या निष्कृष्यवेदांतव्ादिभिरंत करण मनोबुद्धिरहप्रत्ययी इतिच विज्ञान शक्तिविशेषमाश्रित्य व्यपदिश्यते 1 परिस्पदशत्त्याच प्राण इति । तेनांत करणोपरागनिमित्तं मिथ्थैवाहकर्तृत्वमात्मन स्फुटिकमणेरिवोपधान ननिमित्तो लोहितिमा" इति। नच कर्तृत्वाठय आत्मधर्मा एव स्वाभावि का भवंतु 1 किसंतःकरणवर्मत्वमगीकृत्यात्मनि तत्प्रतीतिनिर्वाहायांत कर णतादात्म्याध्यासकल्पनयेति चरच्यं। तथासति कर्तृत्वस्य कृतिरूपतया तस्यात्मनि तादात्म्येनोत्पत्तिप्राप्त्याऽत्मनोप्युत्पत्तेरावश्यकत्वे निर्विकारत्वबो धकश्रुत्याद्यप्रामाण्यापत्ते. कृतीच्छादीनां सामानाधिकरण्यस्य सर्वसमत तयेच्छादीनां च "काम संकल्प एतत्सर्व मन एवेति" श्रुत्या मनोधर्मत्वा वगते। सुप्तौ मनसोऽभाबे न कर्तृत्वानुभवाभावाच्च। मनउपाधिकमे वरकर्तृत्वमात्मनश्च्कास्त इत्येत्र युक्तं 1 नन्वेव तर्हि जपोपाधिना स्फुटिके लौहित्यप्रतीतिबन्मनोरूपोपाघिना आत्मनि कर्तृत्वप्रतीत्यगीकारे जपा रक्ता स्फटिकच रक्तमिति वन्मन कर्तृचैतन्यंत कर्त्रितिपृथग्व्यवहारप्रसग। सादृशप्रतीत्यो स्फटिकलौहित्यादिस्थल इव विपरीतप्रमाभावश्रस्यात्। तथाचात्मनि कर्तृत्वस्त प्रातिभासिकत्वप्राप्त्या"कर्ता शास्त्रार्थवत्वात्। यथा च तक्षोभयथे"'त्यधिकरणविरोध। तत्रात्मन एव कर्तृत्वस्य व्यव स्थापितत्वात् । एवं मनस कर्तृत्वे मननादिक्रियाकरणत्व न स्यात्। इष्टापत्तौच यन्मनसा न मनुत इत्यादि श्रुतिषु करणत्वश्रवणविरोध । श्रवणादिकर्तृत्वस्थ बंधस्यच बुद्धिनिष्टत्वप्रात्प्या तत्मामानाधिकरण्यानुरोधेन मोक्षस्यात करणनिष्टत्वापत्ति। प्रतियोगिध्वमयो सामानाधिकरण्य निय

Page 20

अद्वैतदीपिका वातागम

मात्। शास्त्रफलममति विशेपशास्त्रे प्रयोक्तर्येवति नियमान्मोक्षस्यात क रण प्रत्येव पुरुषार्थताचेत्यादयो ढोषा स्युरिति चेन्न। मम मन. पांठे प्रवर्तत इति प्रतीते अहं करोमीति प्रतीतेश्च तवापीष्टत्वेन तत्र मनस आत्मनश् पृथक् कर्तृत्वभानस्यावश्यकत्वे उक्तापादनस्येष्टत्वात्। न न पृथगुह्ंलववला त्तया मेंठ भानादात्मांत करणयोसादात्म्याध्यासानुपप त्तिरि ति वा च्य। आत्यतिकभेदग्रहस्यैव तद्विरोधित्वेन प्रकृते तदभावात् ।। वस्तुतम्तु ।। मनस्त्वचैतन्यादिविशिष्टवषेण पृथगुल्लेख तेन रूपे णात्यतिकमेदश् । तथापि कर्तृत्वादिविशिष्टरूपणैव ताात्म्याध्यास अत उक्तप्रतीत्यगीकांरे न काचिटनुपपत्ति। नच मनसश्चैतन्येन सहात्यतिक मंदगोचरप्रत्ययाभाव इति वाच्य। मनो न स्फुरणं किंतु स्फुरतीति प्रत्य यात्। आत्मन्यहकारेच कर्तृत्वावगाहिज्ञानद्वयस् ब्रह्मज्ञानंनैव बाधेनैक विनापरस् ब्रह्मज्ञानतरेणाताधान्नविपरीतप्रमाद्यापादनावकाश। नचैव तर्ह्यम्य सोपाविकभ्रमत्वे कटाचित्स्फटिकानवगाहिन कुसुम रक्तमिति प्रत्यक्ष स्य एव कुसुमानवगाहिन रक्त स्फटिकमिति प्रत्यक्षस्येवात्मानगाहिन कर्तृ त्वमाक्षात्कारस्य अत करणानवगाहिन आत्ममात्रावगाहिकर्तृत्वसाक्षात्कारस्य चापत्तिरितिचेन्न। स्फटिकस्य कुमुमसन्निधिभात्रेण तादृशप्रत्ययद्वयसंभवे पि प्रकृतांत करणस्यात्मतादात्म्यापन्नस्यैवोपाधित्वेन परस्परानवगाहिप्रत्यक्षानु दयात्। नच तादात्म्य रूपस श्रेपात्तदृत्ति धर्माध्यासानंगीकारे रज्जौ सर्पस्य

माध्यामस्यैव सोपाधिकत्व वाच्य। तथात्वे अग्न्युपाधिकस्यायोनिष्टदाहक त्वाध्यामम्य नीरनिष्टक्षीगोपाधिकमाघुर्याध्यामम्यच सर्वममतमोपाधिकत्वानु पपत्या अधिष्टानोपाध्यो पगम्परावषयकपनीत्यविषयत्पर्पाश्ंपम्य सोपावि

Page 21

शुद्धम्य-ज्ञानविपर्येता १७

कत्वे तंत्रत्वाभावात्। कितु यदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं यद्धर्माध्यास स्य तडविकमत्ताक तद्वर्माश्रयीभूत यद्वस्त्वतर तदभावस्यैव तत्रत्वात् । जपारूपोपाधिसन्निधिकाल एव स्फटिकलौहित्याध्यासाज्जपान्वयव्यतिरेकित्व

पाविकन्व। एवं मन. सत्ताकाल एवात्मनि कर्तृत्वाध्यामात्ताद्शकर्तृत्वा

र्वाह। रज्जौ भीपणत्वादिधर्माध्यामस्य रज्वारोपितमर्पान्वयव्यतिरेकि त्वात्तादृशभीपणत्वाश्रयी भूतारोपितमर्पापेक्षयाSधिकस त्ताकसर्पोतरम्य सत्वान्नत ददमस्य सोपाविकनत। नापि पूर्ाविकरणद्वयविरोध। तन्र हि बुद्धे रेव कर्तृन्व भोक्तृत्वं चैतन्यस्येति पूर्वपक्षे करोमि भुजे इतिप्रतीत्या वर्तृन्व भोक्तृत्वयो सामानाविकरण्यनियमात् कर्तृत्वमात्मनोपीति व्यवस्थापित त्वात्। नन्वत करणस्यापि कर्तृत्वे भोक्तृत्वमपि स्वादिति चेन्न । इष्टापत्ते। सुग्वाद्यनुभवतादात्म्यरूपभोक्तृत्वस्यांत करणेप्यारोपितस्य सत्वा

कर्तृत्वस्य स्वाभाविकत्वपूर्वपक्षेणौपाधिकत्वस्य समर्थितत्वाच्च न तद्विगेधोपि अत एवात्मनि कर्तृत्वातरस्यैवोत्पत्यगीकारात् श्राणादि कर्तृत्वेन मोक्षस्याप्य पपत्तिः। अन्यथा कर्तृत्वादिविशिष्टात कग्णतादात्म्याध्याममात्रात्कर्तृ त्वादिव्यवहारे आरोपितत्रधस्याप्यभावापत्ते। उपपादितचैतत्पचपाटिका कृता। 'स्फटिकमणेरिव लोहितिमा कर्तृत्वाठिकमात्मनो मिथ्येति" । स्फटिकलौहित्य तत्मनर्गश् मिथ्येनि प्रतीतिवन्दात्तत्र यथा मिथ्याभूत लैहि त्यातर जायंत तद्वात्मन्यपि कर्तृत्वातर जायत इति नदर्य। शगीरवृत्ति

Page 22

१८ अंदैतदीपिका वातागम:

त्वाद्यतगेत्पत्ति स्वीक्रियते। भीषणत्वादि समर्गाध्याममात्रस्य रज्जाविव मनोनिष्ट स्तृत्वममर्गाध्याममत्रेणैवात्मनो बद्धतन्व -तत एव नकमेक्षणे

पित। न नोक्तपक्षद्व्यपि मनन श्रपगाठिकिर्तृतवात्तम्यापि भक्षापत्ति। तम्चेत नाशेन मो त्ापादनायोगात्। फठवत कर्तृ्वनियमति कर्तृत्ववत फलनियमाभावात्। कर्तृ-वादित वम्यात्मनिष्टत्वात्तनाशरुपमोस््यापि तत्र

वस्तुनम्तु ॥। प्रतियोगितत्नाशयो सामानाविकरण्यनियमो ना स्त्येव। आश्रयनाशजन्यरूपाठिनाशे व्यचागत्। इन्य न मोक्ष म्यात्मानप्रत्येव पुरुपार्यत्वान्नात कग्णप्ति पुरुपार्यतापत्ति। शास्त्रफल प्रयात्तरीनि नियमो नाम्तयेव। जानेि पितृयजञादी व्यमिनारात्। ननु यत्र प्रयोस्तृगतनया शास्त्रेगेव फत्ृक्त । तनाय न्यायोन प्रपंन । संदहाभावात् ॥ कितु तटन्यंत्रवतिच र् प्रयोक्तृगवत्वन प्रमितुदान्यम्य ल एवाय नियम टत्यागत। तथा चावियातत्कार्योकंेदरुपमोक्िम्य प्रयोक्तृ

क्ति। वम्तुतो मोत्षो न शाखत्रफल। यन्निषकलमाधनत्वं शास्त्रतान्पर्य

निष्ट न शास्त्रतात्पर्य। ज्ञाननिष्टाज्ञाननिवर्तरत्वस्य लेकमिद्धव्यातिमूलका नुमानगम्यत्वं न तदश शास्त्रम्यानुवादमूपतापत्या तात्पयरच वक्तुमशक्य त्वात्। नापि मनम कर्तृत्वं करणन्वविरोय । 'विज्ञान यज्ञ तनुन कर्माणि तनुतेपिचेति" श्रुत्युक्त यज्ञादिवर्तृन्वम्य मनाविज्ञानबुद्धिशब्दवाच्य वस्तुन सत्वंपि वृत्तिप्रतिविवितचिद्रपा हत्यवच्छिन्ना मयावरणा वा चितमुप

Page 23

शुद्धत्य-ज्ञानविपयता १९

लञ्धिपदार्यभूताप्रतिकरणत्वे बावकाभावात्। तस्मदात्मन्यत करणतादा त्म्याध्याम आवश्यक इति।। अत्रोच्यते। यत्तावद्दुक्त कर्तृत्वम्य कृतिरूपम्यात्मधर्मन्चोत्पनौ आत्मनोप्युत्पत्याटिरपविकार स्यादिति। तन्न ।I क्तृत्वस्त कृतिर पातिरिक्तधर्मत्वानगीकागत्। मन आदि्वृत्तिहेतुभूतात्मम्वरुपभूतशक्ति रेव कर्तृत्व। तदनगीकारे सप्त्यनतरं मनम कर्तृत्वं न त्वदभिमतकृत्या

  • नना ग्प्रियुक्तवि हारशा लित्वमान्मन इति न निर्विकारत्वश्रतिनिगेय ॥ वम्नुतस्तु। जीवम्प्र कृत्याश्रयव्यषि ज्ञानानयत्त इव न द्रत्यात गपतिरुपविकागपत्तिर्गिति चद्रिकोक्तया मिद्वांने आत्मनोमि तामक्षनी च्तिं् तादिक्षणविकाराम्युपगमान्निर्निकारवश्ुतिरीयर एव मुख्या। जीवे तु यथासभवमंवति न कोषि दोप। तादशकतृत्त्प विर्गारतनगिलवल्प नारूपमोक्षेतरि 'मतत्रपर्यती"त्यादिना नयमाणतान्न मन उपानिरत्व। मुपुपी मनोनिष्टकृत्यनुकूल्प्रग्णाया अभावपि अनदानुभ गनुकलाशक्तिग्त्ये वति न तत्रापि कतृत्वमामान्याभाव ति न मनम सतृन्वान्वयव्यतिर्करूष चुत्त्यवकाश। उत्तश्रनमोपगत् त्वन्यत्रमोक्षनिरद्णप्रग्ावे व्यक्त।

र्तृ ्वन्दात्मना सविशेपाभिन्नन्वान्। वर्म वमिभावार्दव्यक्तयाठेसोपर्पत्ति। नचात्रमानाभाव । "वमानदओजश्र महोन्ञानमनाकुल।स्परूपा Uयेव जीवस्य व्यज्यने परमादविमो"रितिश्रुनौ वन्दश्देन शक्तरुक्तत्वान् । एंनन मम मन पांउ प्रवर्नत इति प्रतीतित्र टान्मनमोपि कर्तृत्वमित्यपासत ।

Page 24

२० अद्वैतटीपिका वातागम

तत्प्रतीनेरवाभावात् ।। व्यपदेशमात्रस्य करणे कर्तृत्वोपचारेण सभवात्। जन्यथा मम हम्न एव करोति मम जिन्हैत व्रवीनीत्यादिव्यपंटशाड्रनादी नामपि कर्तृन्व स्यादविशेषान्। एवं मन कर्तृ चैतन्यच कर्त्रिति प्रतीत्या पत्तिगविदुर्वाग। मनो न ग्फुग्णमित्यात्यतिकभेदावगाह्यनुभवस्य त्वयेवागी कृतत्वंन तत्मत्वं केनापि रूपेणात्ममनमोम्नदात्म्यभ्रमम्य देहतादात्म्यभगा वमरे दर्शितरीत्या अनभव्वेन मानाभाननचानुपपत्तौ त्वद्क्तरीत्या मोपाधिकम्र मत्वम्यायोगेन मनमोपि कर्तृतवे कुसुम रक्त स्फटिकच रक्तमिति प्रत्ययवेल क्षण्यस्योपपादयितुमशक्यत्वात्। यदप्यत कग्णम्य भोक्तृन्वे इष्टापादनं। तदमारं ।। सुखानुभ वतादात्म्यमात्रादत करणस्य भोक्तृत्वागीकारे जडभूतांत करणतादात्म्यादा त्मनोपि जडत्वापत्ते। मनम कर्तृन्वे मोक्षापत्तिरपि दुर्वारा ॥ तत्र मनस्ो नाशान्नमोक्ष इतित्वतिस्यवीय। तावतापि सागश्रवणादिरूपसाध नानुष्टातु फल्दाभावे तद्वोधकवेदाप्रामाण्यादेर्दुर्निवारत्वान्। न हि वेदेन कर्त्रनाशोषि सामग्रीघटकतया निरूपित येन तदप्रामाण्य न स्यात्। त्वदुक्तरीत्या भोकतृत्वागीकारवन्नित्यानुभवतादात्म्यादत करणम्य नित्यताया अप्यवार्यत्वाच्च। शास्त्रम्य मोक्षफलकत्वाभाववचनत्वतीव शोभते । शाम्त्रस्य निष्प्रयोजनताया स्वत एवामयुपगतन्देनानारभणीयत्वस्यैवागीकृत प्रायन्वात्। न च शात्रमाध्याग्वदार्यज्ञानम्य मोक्षहेतुत्वादेव शास्त्रम्य सफउव्वमिति वाच्य। स आमति लौकिरुवाक्याधीनाग्वडसाक्षात्कारम्य मोक्षाहेतुत्वेन व्यभिनागन्। शास्त्रश्रवणाधीनविजातीयमाक्षात्कारम्य मोक्ष हेतुत्वागीकारे तम्य शाम्त्रानुपजीविप्रमाणागन्यतया तदशे तात्पर्य दुर्वार मेव। अविद्यातकार्योचडेटरूपमोक्षोप्यन्यनिष्ठत्वनैव प्रमित इत्यप्यमार ।

Page 25

शुद्वम्य-ज्ञानविषयता २१

प्रमाणेन प्रयोत्क्न्यस्यैत फलं भत्रतीति प्रतिपादने कस्यापि तत्र प्रवृत्यनुदया पातान्। लोकानां साक्षात्परंपरयावा स्वफलसाधनत्वज्ञाननैत्र प्रवृत्ते । अत एव यत्राप्रयोक्तुगततया शास्त्रेण फल प्रमीयने। तत्रापि प्रयोक्तुरि च्छाद्वारा प्रवृत्तिनिर्वाहाय पुत्रपूतत्वादिसाध्यस्वमंत्रधिफलविशेलाक्षणिकमेन पृतत्वादिबोधक पदमवश्यं वाच्य। अन्यथा तद्वाक्यस्याप्रवर्तकत्वापत्ते । ननु सत्यमेतत्।। तथाप्यहमर्थस्य चिदचिदात्मकत्वाद्हमर्थगतत्वेन फल

महमर्थातर्गते जडे अप्युपगम्यत इति चेन्न। कर्तृत्वस्य शक्तिरूपताया उक्तत्वात्। अहमर्थस्य चिदचिदग्रंथिरूपताया आकरे निराकृतत्वाच्च । अहमर्थस्य चिदचिद्ग्रथित्वेपि मम मोक्षो भवत्वितीचछाया विशिष्टसत्रधिफल विषयकत्वप्राप्त्या केवलात्मसंत्रधिफलस्य तदविपयतया केवलात्मसतधिमोक्षस्य एतद्वयोविशिष्टस्य ममेद भवत्वितीच्छावतस्तद्वयोऽतिक्रमोत्तर जायमानफलस्ये व पुरुषार्यत्वमेव न स्यान्। नहि मद्घटकस्वात्मनो मोक्षो भवत्वितीच्छया लोके प्रवृत्तिग्नुभूयते। कितु त्थेच्छाया स्वघटकस्य स्वात्मान्यत्वेनैव गृही तनया स्वीयफलांतरेच्छा विना प्रवृत्यभाव एव प्रमन्यते ।। एतेन पित्रर्थन्वेन पुत्रपृतत्वच्छया पितु प्रवृत्तिवदात्मनोंत करणार्थ त्वेनात्ममोक्षेच्छयात करणस्य श्रवणादौ प्रवृत्तिरित्यपि प्रत्युक्तं। पूतत्वव

शक्यत्वात्। प्रत्युतात करणलयस्यवात्ममोक्षत्वेन तस्थानर्थरुपताया एव वक्तव्यत्वाच्च ।। एनेन म्वमववित्वेन यत्र यम्य द्वेपस्तस्य स्वमंत्रंवित्वेन तदभावेच्छेति नियम। ममेद माम्न्विति द्वेपादेव तदभावोम्त्वितीच्छानुभवात्। तथा च कर्तृ

Page 26

२२ अद्वैतदीपिका वातागम

त्वादिक म्वमववित्वेन द्विपता तदभावस्येव्यमाणत्वात्कर्तृत्वादिबंधाभावश्चिन्निष्ट एव युक्त। नतु बुद्धिनिष्टतयाऽपादनार्हदत्यपि प्रत्युक्त। ममानर्यो माम्त्विति द्वेपम्य तदभावो्त्वितीच्छायाश्च त्वन्मते चिदचिदग्रथिविषयकत्व म्यैव्र सत्वेन तत्परित्यागेनानर्थाभावस्य चिन्निष्टत्वागीकारे बुद्धिनिष्टत्वापादन म्येथ्टत्वान्। एवमविकमत्तादिघटनया मोपाविरत्वपरिष्करणं त्वविकमत्ता देनिग्ग्नत्वांदेव निग्म्प्राय ।

प्रति कर्तृत्व वाधकाभाव इति। तठप्यमत्।। जानातीच्छति कगोनीति प्रमा बलेन कर्तृतवग्य ज्ञानच्छाममानाधिकर्णम्यैव प्रतीतमेनसो झानृत्वाभा वषि कर्तृत्वमित्यम्यागीकर्तुमनुचितत्वान्। मनम एव ज्ञातृत्वागीकांरेतु तत्कग्णत्वविगेध एव । "विज्ञान यज्ञ तनुने"इति वचनतु न बुद्धि मन आदि शब्दवाच्यजटपर। प्तु ब्रह्मपरमेव। "विनान ब्रलचेद्ेद तस्माच्चन्नपमाद्यति। शरीरे पाप्मनो हित्वा मर्वान्कामान्ममश्नुतं"इति

स्ववाक्योक्तयक्ञाठिकर्तृत्वम्य व्रह्मणि वाघान्नव्रलमार्गमद वाक्य। वाक्येष

ग्तिपर इनि वाच्य। ब्रम्मणो निविशेपत्वम्यापाकृतत्वंन महि सर्वम्य कर्ते 'ति वाक्यवलेनेश्वर एव कर्तृत्वम्य मृख्यतया 'विज्ञान यक्षतनुन"इत्य स्य ब्रह्मपरत्व वाधकाभावात्। मिथ्योपासनापक्षम्य निगकृतत्वेनात्रह्मणि विज्ञांन ब्रह्मत्वोपामनाविधानायोगन वाकगशेषम्य त्परत्वायोगाच्च - "अन्न बभे"त्यादावन्नपदार्थम्य ब्रह्म्वेनागीकारात् दृष्टातोष्यमगन। नचा न्नस्य व्रजत्वं औपविजन्यत्व्विरो। औषध्यतर्गतेश्वररूपणाज्ञानरगतम

Page 27

शुद्धस्य-ज्ञानविषयता २३

गवदूपस्य तद्वाक्येनाभिव्यक्तयादिवयुत्पाठनेनैतद्दोषस्याकरे परिहृतत्वात् । नत "छपनीव' त्यादिश्रुतावित शव्दभ्रवणेन कर्तृत्वाभावम्यैव प्रतीतेः"तत्रे वं गति कर्तारमान्मान के उप। नकृतब्रुद्धित्वान्नम पश्यति दुर्म ति" रित्यानिनृत्या अिवन ताे ोकाना पंचाना पचैते तम्य हे ता शी क्रिय मंन्ये हतुल्मिनपरर ति केवल कर्तृत्वादिशून्यमा त्मान कर्तार पश्यतीत्याद्यर्थसरया आत्वन कर्तृत्वम्य निढितत्वाच्च नात्मन कर्तृन्नमिति वाच्य। परतत्रपभी प्रभुर्तिवत्तथाव्यवहारस्य पराधीन कतृत्पनोपपत्त। ओोपमाया स्वपत्वे"इति कोशे इवश्दम्याल्पार्थक त्वम्योक्तत्वात्। अत्वतान्य पारतत्र्यरूपत्वात् नच सादृश्यरूपमुख्यार्थ त्याग हेत्वभाव। उभगनाष्यनुशामनम्य तुल्यतया तंत्रेकम्य मुख्यत्वम न्यम्यामुख्यत्वमित्यन नियामानातान्। नच मादृश्यम्य मुख्यत्वे तत्रेव गव्दम्य प्रचुग्प्रयोगका नियामक । शक्तरेव मुख्यत्वेन तत्र कोशब लाळ्छक्तिमिव्या कृध्यलम्यानपाया। अन्यथा प्रमिद्ठनानार्थकपदो चदापत्त। गाे नत्रापि प्रचुग्प्रयोगम्य सत्वाच्च। मुक्तावप्या

च। एव गीतावाक्यमाप न भवभिमनार्थसाधक। कितु तद्विरोध्येव । तथाहि ।। "अविद्वान तथा कर्ता करण च पृथग्विध। विविधाश्च पृथक चेष्टा देवचंवात्र पचम। गरीरवाड्मनोभिर्यत्कर्मप्रारभंते नर । न्याय्य वा विपरीत वा पचेत नम्ब हेतव। तंत्रव मति कर्तारमात्मान केवलंतु य उत्यत्र ककल कतृत्वर ितमान्मान स्तोर पश्यतीत्यर्थागीकारे एवमतीत्यम्या संगति म्फुटैव। याआत्मान केवल कर्तार य पश्यति म दुर्मतिरित्यु

Page 28

अद्वैतटीपिका वातागमः

पपाद्य तंत्रेवंसतीत्यादिना सोनूदते। नहि पूर्ववाक्ये आत्मन कर्तृत्वा भावो निरूपित । कित्वधिष्टानादिपंचकस्य मिलितस्यैव फचेपधायकत्व निरपितं । हेतुपटस्य फलोपधायकपरत्वान्। कर्तृत्वकरणत्वाटीना कार णत्वगर्मितनया तदवच्छित्ने स्वरूपयोग्यतारूपकारणत्वविधानायोगेन कारण त्वावच्छिन्नपरत्वायोगान्। किंच लोकानां सहजसिंद्धं ज्ञानमनूद तसय भ्रमत्वमनेन कथ्यते। नहि शुद्धात्मनि कर्तृत्वप्रत्ययो भवत्पक्षेऽरित । अह करोमीत्यादि प्रती तश्चिदचिद्ग्रथिपाहकारविषकत्वागीकारात्। तादृश भ्रमम्यापि शुद्धात्मनि कर्तृत्वाध्यासरूपत्वागीकारे दुर्मतिरित्युक्तभ्रमत्वमयु क्तमेव। यावद्वहाप्रमाम नुवर्तमानत्वेन ब्रह्मज्ञानेतरात्राध्यत्वात्। पारमार्थि कान्यविषयकत्वमात्रेण भ्रमत्वागीकारे अधिष्टानादिपचकहेतुत्वादिज्ञानस्यापि तथात्वावर्जनेन तादृशज्ञानत्य प्रमात्वाभिसंधिना एवसतीत्युक्तेरमांगत्यापत्ते ।। किंच मनस एव त्वद्रीत्या कर्तृत्वे शरीरवाड्मनोभिरिति शरीरादिसमक क्षतया क्रियासामान्यकरणत्वनिर्देशानुपपत्ति। कर्तु पृथक् निर्देशानुपप त्तिश्च नहि कर्तृभूतमनोतिरिक्त क्रियासामान्यकरणीभूतं किचिन्मनोस्तीत्यत्र मानमुपलभ्यते। येनेंद कथचित्सगत स्वात्। अपिच त्वया तत्रेत्यत्र तच्छव्देन कर्मण परामर्श सप्तम्यास्तु निरूपितत्वमर्थ कर्तृपदार्थिकदेशभूतक तृत्वेनमहान्वय इतिवा वाच्य। तत्र क्रियासामान्ये एवं सति एव भूते सति केवल कर्तृत्वरहितमात्मन कर्तार वेत्तीत्यर्थोवा वाच्य। तत्राद्ये एकदे शान्वयादिदोष स्फुट । द्वितीयेप्यात्मान्यस्यत् कर्तृत्वस्यानुक्त्वात्क तारिमिति सामान्यत एवांक्तत्वाच्चात्मकर्तृत्वज्ञानिनो दुर्मतित्वे एवसतीत्यम्योप एभरत्वामगति । तच्छ्ववम्य पूर्वोक्ताघिष्टानादिपचकरत्व घटकत्व मप्त म्यर्थ इत्यर्गीकारे आन्मन पर्त्चकाननर्गत्वंनात्मनि तदन्वयम्य बावि

Page 29

शुद्धस्य-ज्ञानविषयता

तत्वादन्यत्र तदन्वयस्याप्रसक्ति। तस्मात्कर्तारमात्मानं म्व केवलं इतरा साहित्येनफलोपधायकं वेदेति वा केवलमितरासहितमात्मान कर्तारं फलनिष्पाट कं यो वेदेतिवा अर्थ एव वर्णनीय। प्रथमव्याख्याने बुद्धिम्थत्बेन मिद्धत्वात्केवलं हेतुमिति नोक्त। द्वितीयेतु स्वातंत्र्यगर्मितार्थकर्तृपदस्य मुख्यस्वातत्र्यघटितार्थकत्वे फलनिष्पादकत्व एव पर्यवसानं भदतीति न कुत्रा प्यस्वारस्य। भाष्ये कर्तृपदेनेश्वरोक्तावपि तात्पयें जीवस्याभिप्रेतत्वान्न विरोध। एवं "अहकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते" इति वाक्यात रमपि जीवम्य मुगव्यस्वातंत्र्यनिषेधकमिति न तद्विरोघोपि । यत्तु "मनसावाडग्ेसं कल्पयति" इत्यादौ मनसः करणत्वं श्रूयते। तत्र विद्यमानमन पदस्य मनोगतसंकल्पसामग्रीपरत्वस्य तदुपहितमन परत्वस्य चांगीकारात्। अन्यथा शुद्धमनस "काम संकल्प" इत्याढिना संकल्पप्र त्युपादानत्वबोधनेन कणत्वस्य बाकितित्वापत्तेरिति। तन्न ।। तथात्वे उपलन्धिप्रत्यपि मनस करणत्वस्य त्वदभ्युपगतस्वायुक्ततापत्ते.। तस्या मेव श्रुतौ धीपदस्य ज्ञानसामान्यपरत्वेनोपलन्धि प्रत्यपि मनम उपादानत्वो क्ते। वृत्तिद्वाराभम्माववरणचिदेवोपल्धि। तत्करणत्वंच वृत्तिद्वारात द्वेतुत्वंचेत्। वृत्युपादानस्य मनस संकल्पादिवृत्तिप्रति कर्तृभूतजीवाधीन व्यापारवत्वेन संकल्पादिहेतुतया तत्करणत्वे न काचित्क्षति। उपादानम्या पि मृदादे कारणत्वदर्शनात्। अन्यथा चैत्र कपालेन घट करोतीत्यत्र तृतीयानुपपत्ते। ननु घटं प्रत्येव कपालस्योपादानत्वं कृञर्थव्यापारंप्रतितु करणत्वमेवेतिचेदिहापि मनसावाग्रेसंकल्पयतीत्यत्र घात्वर्थव्यापारे आत्मन,कर्तृ त्वं संकल्पाद्युपादानस्य मनसम्तु करणत्वमस्तु । का क्षति ॥ जीवपि

Page 30

अद्वैतवीष्रिका वातागम

सोडभावकालेप्यात्मन कर्तृन्वश्रवणाच्चात्मन एव कर्तृत्व। नच जनकत्वे नाभिमतस्यांत करणस्याभावे कृतरुत्पत्ययोगात्तद्वाक्य प्रजापतिवपोत्खननव।क्य वद्वाधितार्थकत्वात्कथचिद्गौणार्थतया नेयमिति वाच्य। मनसोऽभावेप्या त्मम्वरूपभृताविर्भूतव्यापाररूपकर्तृत्वस्यात्मनि सभवेन बाधितार्थकत्वाप्रस क्त । नच'मनोहोच्चक्रामत् तत्मवत्सर प्रोप्यागत्योवाचत्या"दीना तत्प्र कग्णगतवाक्याना बाधितार्थत्वमवर्जनीयमेव। जडस्य स्वतोगमनादेरनुपप त्तरिति वाच्य। अभिमान्यधिकरणन्यायेन सर्वसामजस्यात्। अभि

ष्ण। एवं सुप्तौ मनसो लयेप्यात्मन श्वासादिकर्तृत्वदर्शनाच्चात्मन स्वत कतृत्व। नच दृष्टिसृष्टिपक्षे तदा तदीयदेहद्रियादे सर्वम्य विलीन तया तम्य तदा श्वामादिकर्तृत्व नास्त्येव। जाग्रतामन्योषातु भ्रांत्या प्रती यने। यद्वा ज्ञानविशिष्टमत करण मन इति क्रियाविशिष्टच प्राण इत्यभ धीयत। एव न सुषुप्ौ ज्ञानशक्तिविशिष्टस्य लयेपि क्रियाशक्तिविशिष्ट स्य लयाभावान्नश्वासादिकर्तृत्वानुपपत्तिरिति वाच्य। दृष्टिसृष्टिपक्षस्याग्रे निरसिष्यमाणत्वात्। तत्यक्षेपि सुप्ते मनोलयवत्येव पुरुष पुरुषातरैश्यवि लीनमनआदिमान्सुप्त श्वमति चलनीति श्वासाठिकर्तृत्वम्य कल्पितत्वन तादृशकर्तृत्वम्य तटीयजाग्रत्काल्दीनकर्तृत्वम्येव ब्रह्मज्ञानेतराबाध्यत्वेन मनो भिन्नस्यात्मन एव श्वामादिकर्तृत्वापरिहारात्। अन्यथाधपुरुषीयशरीरतटी यभौ कृष्णवर्णादीनामन्यपुरुषकल्पितानामपि प्रातिभामिकतया शुक्तिरजततु ल्यनापते। अन करणद्वैविध्ये मानाभावादेव द्वितीयसमाधानमप्ययुक्त। एवमद्वैनमिव्याद्यकन्यान्यस्यापि दृषणाभामम्य निरमनमूद्यमित्यन पह्ति

Page 31

शुद्धस्य -ज्ञानविषयता २७

तेन। तस्मादहंकारास्पदस्य जीवस्यैव स्वत एव कर्तृत्व स्थितमिति न तत्रांत करणतादात्म्याध्यमस्यावश्यकतेति नांत करणतादात्म्यापन्नत्वं जीव स्य। ततथ तस्यापि शुद्धशब्रदार्थत्वापातइत्यलं प्रासगिकविषयचितया ।। एव त्वन्मते ताडात्म्यमपि दुर्वन्न। विकल्पासहत्वात् ।। तथा हि ।। कि तत्तादात्म्य ज्ञानज्ञेययोराध्यासिक सबध इति त्वत्प्रक्रियानु रोधेन विषयताविशेष। भेदाभेटोभयरूपवा - भेदाभेदोभयनिर्वाह्यातिरि क्तसबधविशेषोवा। नादय। तथाहि ॥ कि सर्वत्र तादात्म्य विश्य ता - उत जडनिष्टचित्तादात्म्य। आद्ये नीलघटयोरपि तादात्म्यस्य सत्वेन घटस्य नीलविषयत्व - नीलस्य घटविषयकत्वच स्ान्। नचष्टा पत्ति ॥ घट नीलो विषयी करोतीति प्रयोगप्रत्यययोरापत्ते नच प्रकाश स्वभावप्रतियोगिकमेव तादात्म्य तथांत वाच्यं। सविपयकत्वातिरिक्तप्रक्रा शस्वभावत्वस्येव दुर्निरूपत्वात्। अविद्याविरोधित्वं प्रकाशस्वभावत्वमिति चेत्तर्हि चितस्तत्साधकत्वंन तत्सवधस्य विषयतारूपत्वानुपपत्ति। वृत्तिसा हित्येन तथात्वे वृत्तेरपि तथात्वंन तत्तादात्म्यापन्नांत करणादेरपि वृत्तिविषय त्वापत्या अय घट इति ज्ञानोत्तरमिय वृत्तिरंत करण विषयीकरोतीति प्रत्यया पत्ते। अविद्याया प्रकाशविरोधिन्यास्तत्स्वभावत्वाभावन चित्निष्टतत्ता

तस्याआकाराख्यविषयतैव चिति स्वीक्रियते। ज्ञानाज्ञानयो समानविपय कत्वेन निवर्त्यनिवर्तकभावाभ्युपगमात। अन्यथा वृत्तिविषयतायास्तादा त्म्यरूपत्व तम्यात.करणादिनिष्टत्वन चरमवृत्तेर्मिथ्यार्थविषयकत्वप्राप्त्याप्रपच निवर्तकत्वानुपपत्तरिति वाच्य। तथात्व अज्ञानस्य चिद्विपयकत्वसिद्धये तत्र तत्तादानम्याम्युपगमम्य निर्वाजन्वापानात्। नच तन्प्रकाशार्थ तत्सवथसि

Page 32

अद्वैतदीपिका वातागम:

द्धयं तादात्म्याभ्युपगम इति वाच्यं। लैकिकप्रकाशस्य घटादिसंयुक्त्ये व भासकत्वेनाज्ञानमाक्षिणोरपिसिंयोगस्यैवोचितत्वात्। "असगोह्ययं पुरु ष" इतिश्रुत्या सक्षिचैतन्यस्यासगत्वप्रतिपादवात्कयं सयोगाभ्युपगम इति चेतू तादात्म्यागीकारेपि कथ श्रुतेर्नबाघ। तस्यापि सबधत्वाविशेषात् नापि चित्निरूपितं जडनिष्तादात्म्य विष्यतेति द्वितीय पक्ष: । नीलो घट इतिवत् ज्ञान घट इति व्यवहारापत्ते । नचेष्टापत्ति "सर्व खल्विदं व्रह्मेति"श्रुत्या सर्वस्थापि ब्रह्मम्रूपज्ञानतादात्म्यस्य व्यवहृतत्वादिति वाच्यं । उक्तव्यवहारस्य विषयविषयिभावरूपवादात्म्यालबनत्वे चैत्रस्य घटज्ञानोत्पत्य नतरं स्वज्ञानस्य घटविषयकृत्वच्न्ोधनाय मम ज्ञानं घट इति व्यवहारप्रसगात्। घटस्य ज्ञावं मय्यस्तीति व्यव्हारविलयापाताच्च। नहि नीलघट्योस्तादा त्म्यशोधनाय नीलस्य घट इति व्यवहर्तारो भवति। नचोक्तव्यवहारेषु ज्ञाश्पदेन वृत्तेरेव विवक्षणात् तस्वांचघटादितादात्म्यत्राधात् आकाराख्थविष- यताबोधनाय षष्टीमयोग इतिसांग्रतं । वृत्तरजानाति वाच्यताचच्छेदकघटकत्वेन चित्र एव तद्वाच्यत्वागीकारेण भावे ल्युडंत ज्ञानपदेन चित एव बोधनात्। किंच तादात्म्यस्य विष्यतारूपत्वे चैत्रीयज्ञानमस्तीति वाक्यं श्रुण्वन क्ैश्रीयतादात्म्ये ज्ञाने झञाते सति चैत्रीयं ज्ञानं किविषयकमिति जिज्ञासा भटस्येत्याद्युत्तरंच नस्पात् । चैत्रीयलक्षणविषयस्य ग्रहीतत्वात्। ननु

त्म्यापनचिद्वा असत्वापादकाज्ञानविष्यत्वाभावप्रयोजक विशिष्टं यन्मनोमाया न्यतरावच्छिलं चैतन्यं तत्तादात्म्यापन्नचिद्वा ज्ञानमित्युच्यते । घटं जाना तीत्यत्र प्रथमकल्पे तादात्म्यसंसर्गावच्विन्नमाधेयत्वं प्रतिरनिंबे द्वितीय कल्पेच्च अवच्छेदकत्वस्वरूपान्यरसंबंधावच्छिन्नमाधेयत्वं कर्मविभक्तयर्थीभृतं अज्ञानवि

Page 33

शुद्धम्य-ज्ञानविषयता २९

षय्त्वाभावेऽन्वेवि 1 घटस्य ज्ञानमिति कर्मणि षष्टीस्थलेप्येवमेव। तथा च चैत्रीयज्ञानमितिवाक्यात् ज्ाने चैत्रीयपदार्थतादात्म्यमानेपि ज्ञानपदार्थघट कीभूत फलाश्रयजिज्ञासानिवृत्यभावात् कस्येति प्रश्नो घ्टस्येत्युत्तरच सग च्छते । अत एव नीलो घट इति तयोस्तादात्म्यज्ञानानतर नील विषयी करोति घट इति व्यवहारापच्िरपि परास्ता। तव्निष्टोक्त्फलप्रयोजकस्य तादृशवाक्येन बोकनीयतया नीलतादात्म्यमानेप्युक्तव्यवहारविषयी भूतस्य धर्मस्यायानात्। तस्मान्नकोपि दोष इति चेन्न। एवं सति गत्यादि स्थल इव क्रियाजन्यफलशालित्वमात्रेण क्टादेर्विषयत्वप्राप्त्या ज्ञानज्ञेययोस्ता दात्म्यरूपयिषयविषयिभावासिद्धिप्रसंगात् । घरट जानामीति प्रत्यक्षस्या पि अभिलापकतादृशवाक्यममानविषयकत्वात्। नच घंटंजानामीत्यादौ द्वितीयार्थस्तादात्म्यं वच्च साक्षादेवज्ञानेऽन्वेतीत्युक्तार्थसिद्धिरिति वाच्य । तत्रमानाभावात् ।I आग्रहकरणे घटंनानाति चैत्र इति वाक्याद्वोधे जाते ज्ञान घटो नेति व्यक्हारानुपपत्तिः। ज्ञान घट इति व्यवहारापत्तिश्च। नच विलक्षणतादात्म्यमेवोक्तत्यवहारनिर्वाहक प्रकृततादात्म्यंतु नतादृशमिति वाच्यं। उक्तत्रयक्हारानिर्वाहकस्य तादात्म्यत्वोक्ते संकेतमात्रत्वापत्ते। अधिकमानेपि घटज्ञानयोस्तादात्म्यभानस्यानपायात्। नच तादात्म्यं विषयतात्वेनैव द्वितीयार्थो नतु तादात्म्यत्वेनातोज्ञानविषययोस्तादात्म्यत्वविशिष्ट स्याग्रहणान्नोक्तोष इति चेन्न। तादात्म्यत्वातिरिक्त्ानां विशेष्यतात्वप् कारतात्वाद्यखडधर्माणा त्वयैवानगीकृतत्वात्। अगीकारेवा तद्धर्ममात्रेषु तादात्म्यत्वसद्भरावे मानाभावात्। उक्तप्रत्ययेन तत्र तादात्म्यत्वानवगा हनात्। तादृराप्रत्ययातग्स्याभावाच्च। नच "सर्व खल्विदं ब्रह्मे"

Page 34

३० अद्वूतदीपिका वातागम

वाञ्य। अस्यामेदे सामानाधिकरण्यम्य त्वत्प्राचीनैरनंगीकृत-्वेन य म्थाणु स पुरुष इत्याटाविव बाधायां सामानाधिकरण्यस्यैवांगीकारेणोक्त श्र्या ब्रम्मजगतोस्तादात्म्यस्यैव्रासिद्धे। यदि च विवरणादिरीत्या श्रुंत रतादात्म्याबोधकत्वमभ्युपेयते। तदेद विषयतात्व कि स्वस्य तादात्म्या तिरिक्ताश्रयानुपपत्या सादात्म्ये कल्प्यंते। एवमेव वा ।। नाद।। आकारत्वेन त्वया व्यत्रहियमाणविषयतासु तद्धर्मकल्पनाया आवश्यकतया ताढात्म्येपि तत्कल्पंन गौरवान्। नच घट जानामीति प्रत्यये विषयता त्वेन तादात्म्यमानस्यैवागीकारादाकारतासु कुतो विषयतात्वस्वीकार इति शक्य। चरमवृत्तर्व्रह्मविषयकत्वव्यवहारविलोपप्रसगात्। शशविषाण मस्तीति वाक्याधीनविकल्पस्यासद्विषयकत्वव्यवहाराभावप्रसगाच्च। असति तादात्म्यानगीकारात्। बाघग्रहे शुक्तिरजतोच्छेदानतरं तदीयसूक्ष्मावस्था या अप्यभावेन चित्तादात्म्यायोगात्तत्राकाराख्यविषयतयेव तज्ज्ञांनं सविषय कवव्यवहारस्य निर्ताह्यत्वाच्च। न द्वितीय। घटादावपि तत्कल्पना पातात्। नच चिद्रृपज्ञानस्या वश्यं विषयेण विषयस्यच तेन सबधोडये क्षिन। तन्निर्वाहाय चिन्निरूपिताकाराख्यविषयतानां नानाविषयेष्वनत तानां कल्पने गौरवात् श्रुतिसिद्धेषु चित्प्रतियोगिकत्वेन घटाद्यनुयोगिकत्वे नच क्लपतादात्म्येषु विषयतात्वं स्वीक्रियंत। न घटादौ तेषां चित्प्रति योगिकत्वादिना क्लपत्वाभावादिति वाच्य। तादात्म्यनिर्वाहकयोभेंदाभे दयोश्चित्प्रतियोगिकत्वादिना क्लृप्योर्वातत्कल्प्य ताढात्म्यएववेत्यत्र नियामका भावात्। अन्यत्र क्लपाकाराख्थविषयताया एव बलात्सिद्वेश्व। नच साक्षिण सुखादि विषयकन्वनिर्वाहाय तादात्म्यमपि विषयतारूपत्वेन क्लृप्तमि नि वाच्य। माक्षिणो निर्विकाग्स्यान कर्णपरिणामरुपसुग्वादितादाल््या

Page 35

शुद्धम्य-ज्ञानविषयता ३१

योगात्। सौरालोक घटरूपादीनामिव संयोगादिघठितसंबधांतरस्यैव मास कत्वौचित्येन तादात्म्यस्य क्लूप्तत्वासमते। किंच ज्ञानस्य विषयसबंधो वरिषयतारूप आवश्यक इति नियममभ्युपगम्य चिद्रूपज्ञाने तनिर्वाहाय तादा त्म्ये विषयतात्व य कल्पयति स कीदशविषयताया ज्ञानसत्रधत्वनियम गृण्हाति न तावत्तादात्म्यस्य। तस्य चिदतिरिक्तस्थले विषयतात्वेन भानस्यासिद्धत्वात्। अन्यत्रापि क्लृप्तत्वे प्रकृत तयैव सिध्या तत्साध नप्रयामवेफल्यापत्ते। आकाराख्यविषयतानिरूपितत्वज्ञानत्वयो सहचार ग्रहाद्याप्तिगृण्हन् तन्निर्वाहाय प्रकृते तादात्म्ये विषयतात्वमात्रकल्पनया कथ कृतार्थ स्यात्। अन्यथा धूमाग्न्योरव्याप्िग्रहात्पर्वते धूमे न वन्हि मनुमाय पर्वते क्लप्ततृणादावेव वन्हित्व परिकल्प्य कृतार्थ. स्यादविशेषात्। तस्मात्साधकाभावात् बाधकभावाच्च तादात्म्यस्य दृग्दृश्यसबधरूपविषयतात्वक ल्पनमश्रद्धेयभेवेति सक्षेप नापि भेदाभेदोभयरूप तादात्म्यमिति द्वितीय पक्ष. । तद्रहयोः पग्स्पर प्रतिबधकत्वेन युगपदेकत्र भेदाभेंदोभयग्रहणस्यानुपपन्नत्वात्। नचै व "सामानाधिकरण्यप्रत्यये भेदाभेदौ चकास्त"इति भामतीविरोध. मेदाभेदयोस्ससर्गतया भानस्यैव तदभिप्रेतत्वात्। प्रकारतया तदुभयभा नस्चैत्रानुपपन्नत्वादिति वात्य। अद्वैतचद्रिकाया "भेदाभेदयोर्द्योरपि सा मानाविकरण्यप्रतीतौ संबधत्वमितिच दुर्वचं भेदसबधेन तद्विशिष्टबुद्धेर भेदसब धन तद्विशिष्टबुद्धेश्र परस्परविरोधेन तदसभव्रा"दित्यादिनाग्रथेन तत्पक्षप्रतिषे धपूर्वक भेठममानाधिकरणाभेदस्य सबवत्तोपगमात्। नचैतदवि युक्त। अस्य साक्षात्सबंधत्वे सबधतावच्छेदकीभूतभेदस्य विशेषणप्रतियोगिकत्वानपे क्षणादम्त्व नग्भेदममानाधिकरणम्वा मेदमाढायात्यंताभेदेपि घटो घट इति प्रती

Page 36

३२ अद्वैतदीपिका वातागम:

त्यापत्तेः । परंपरासंबंधत्वेचामेदस्य विशेषणप्रतियोगित्वानपेक्षणात्स्वभेदस मानाधिकरणपटाद्यमेदमादायपटो घट इत्यादि प्रतीत्यापत्ते.। तत्त्ेदसमा नाधिकरणतत्तदभेदस्यसंबंधत्वेचाननुगमात्। भेउसमानधिकरणाभेदस्य सा क्षात्परंपरासंबधत्वस्य कथं चिदुपपत्तावषि सामानाविकरण्यप्रतीतौ भेदभानस्या प्रामाणिकत्वात्। सिद्धांतेतु अयावद्दव्यभात्रिमुणगुण्यादिस्थले सामाना

मेदस्थलेपि घटो घट इत्यादिं प्रात्यक्षिकप्रतीते निर्वन्हि वन्हिमान् वन्हि मान् निर्वन्हि इत्यादौ वन्हभाववननिर्वन्हे वन्दिमद्वन्हिमतश् बाघस्य दोषत्वनिर्वाहाय निर्वन्हि वन्ध्यभाववान् वन्हिमान् वन्हिमान् इत्यादि प्रतीतेश्रोफ्पादितत्वात्। शान्दप्रतीतेस्तु शब्दसामर्थ्यामावादेवानुद यात्। अत एवोद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरमेदे पचन्पचतीत्यादौ न शाब्द धीरित्युक्तं ।। यदश्रोक्तमद्वैतचंद्रिकादूये ।। तद्घटभूतलसंयोगस्य तद्घटे सत्वेपि तद्घटस्तद्घटवामित्यादिप्रमानुदयात्सर्वत्र विशिष्टबुद्धौ विशेषणभेदसमानाधि करणसंबंधः संसर्गमर्यादया भासते । नच तद्घटसंयोमस्य तद्घटभिन्नेपि सत्वादुक्त्दोष । विशेषणभेदवद्वत्तित्वविशिष्टसंयोगादेरेव संबंधत्वोपगमा त्। तादृशस्यच संयोगादेस्तद्घटेवाधादिति। तन्न । तद्घटभेद वद्धत्तित्वविशिष्टस्यापि संयोगस्य प्रतियोगितया तद्घटे सत्वेन तद्घस्तद्घट वानिति प्रमापत्तर्दुर्वारत्वात। यदि च तादृशसंयोग. स्वानुयोगिन्येव स्वप्र तियोगिन: संबंधो नतु स्वप्रतियोगिनीति नियमान्नोक्तापत्तिरित्युच्यते। तदाव्यर्थ भेदस्य संबंधमध्ये प्रवेशनं। तद्घटप्रतियोगिकसंयोगानुयोगित्व स्य तदघटे अभावादेव तत्र तस्य संबंधत्वानुपपत्ते ।।

Page 37

पग्म ने- ता हात्म्यस्वरू पभग ३३

यर्दाप ॥। एवमपि तद्यटस्तद्घटवानित्यादिज्ञानस्य म्रमात्वापत्तिर निवायैव। उक्तप्रतियोगित्वानुयोगित्वयोविशिष्टबुद्धिविषयत्वे मानाभा वात्। विशेष्यविशेषणसतधानाचात्रावितत्वादिति। तदपि न ॥ भेदस्य विशिष्टबुद्धिविषयत्वे मानागापादित्यादेम्त्वन्मतेपि तुल्यत्वात्। एतटनु रोधेनैव तत्कल्पने प्रतियोगित्वादेरपि तत्कल्पन मभवात्। वम्तुनस्तु ॥ विशेष्ये विशेषणस्य विशेषणतावच्छेदकसवधेनाभाव एव विषयत्राधपदार्थ। म न तदघटस्तद्घटवानित्यादावक्षत एव । तढघटे सयोगेन तदघटो नाम्तीति प्रतीन। तत्प्रतियोगिकमयोगानुयोगिन्येव तदभावानभयुपग-

ममवायेन म्वाश्रये म्वाश्रयस्य सबय इति वक्तव्य। तथान तदवटस्य तटघटमयोगाश्रयत्वात्तद्घटरटघटवा नितिप्रतीतिवारणाय ने दत्तित्वविशिष्ट- सयोगांढे सबधत्वमावश्यकमिति। तपि न ॥ तदघटस्यापि प्रत- योगितया तटघटभेदवत्वंनोक्तप्रतीतंतु निवारतवान्। अनुयोगितया रेदव- त्वोक्तावपि तादशानुयोगिताया कालिकाठिमत्रधेन तद्घंटसत्वात्। अनु- योगितादिकंदेशिक विशेषणतासबधन स्वाश्रय एत सतध इत्युक्तावपि तदीय- देशिकमवधम्यापि कालिकमवधेन तदघंटमत्वान्। यदि तु अनुभवानुग- धनानुयोगित्वादिक तद्धिन्न एव तद्वेदस्य सबध इति न नदवटभेठवत्व तर्हि मयोगोपि तद्भिन्न एव तस्य मंबंध इति भेटनिवेशनमनर्थकमेव तत्र पष्टीमप्तमीम्यामुलििग्विते एव प्रतियोगित्वानुयोगित्व ।। किच विशिष्टबुद्धों भठोभेठत्वेनेव भामते किवा विशेषणतावकढेदव।-

Page 38

अट्ैनटीपिका वातागन

नित्यादि वज्यापत्त। न द्वितीय ॥ स्वरूपतो घरत्वािप्रकारिकायां नट उन्यादि बुट्ो तदयोगात्। तदघटत्वारव्छन्नप्रतियोगिताकमदस्

पर्योक्तम्य सयोगाहयये भठवद्रत्तिन्वविशेपणम्य व्यर्थत्वात्। यस्मिन् घटा- तम्मयोगो नाग्ति तटघटी घटवानिति प्रतीन्यापत्तंश। वटत्वाव्छिन्न प्रतियो वतव्यत्तित्ाव ्ञानुयोगिनाक मठवहृतित्वविदिषम्य तदवटसयो-

यर्मप गु्या। अनर्वाक््जविशे्यनाउिम्यल विशेषणादिनिष्ट- नदक वार्वा-उकप्रतियोगितानुयोगिताकमट शव भागत ज्युक । नद-

क्वार्ग कन्नमे:न्यासतवेन ्वरुतो ्वदिविगिए ुदर्गनर्वाहात्। गडपि त्वव्यामुक्त । ताटानयान्यसनपेन विमित औपा- विकमेदान्य एव मेठे भामते। ओशकतत्वच उपाक्ततियोगिकत्वा-

गपहित दन्पन्व यपहितन्य भाममानोमदस्नाहश एव। तत्र विशेषपध्य- कंरकल्नेन विभेषणयोयोभ स एव तदुपह्नयोगपीति नियमात्।

वितानयोंनिताकत्वेन तह्ानेन रुपताववारी रमदयाड. गामानानि

Page 39

परमन ताठत््यम्वरूपभग

एव विशिटुद्धो विगेन्यविगेवणयोर्भैमाननियमे घटामानो घटामाववा निन्यादिश्रतीच्य उपपरिश्च यदत्रोक्तमद्वेतचत्रिराहये। तत्र घाभावन्वािता विशेष्यत्वे घटनिगेव्यमावन्वाठिनैव विंगेरणता। घटाभावग्नद्वानित्यादावेकरूपाव-

धी तरिशव्यनति मिन्न पाभ्या घटामावाटी भेटसभवाभ्निरि पतिशेगणदामा नमज्ाहतमिति। तन्र॥ भिन्नरूपाभ्या मेदस्यीपाधिक्वेन तत्रौपा- विकान्यभेवभानस्य तावताप्यनिर्ताहात्। किच घटाभाणे मटाभाववा- निनि शाव्दस्थले घटाभावत्व विशेष्यतारचछेटकू घटाभाववर्वतु निगणनाव-

शेपणतार्मत्यस्म्यके नेटमानानुपपत्तिणका समाधानत, मिन्नरुपार्वा. न- न्नविगेप्यिशेषणभानस्थल इति कि कन सगा। अयर सार्वउि प्यविशेषणताकप्रत्यक्षमेव नाम्नीति कम ति वेत। गपयमात्रनिणयमे त्। उपादिनच तत्मत्व ।। किन घटामावत्वाद्यवचछन तवव्त्त्या्यवनवापगमर् सर्र्-ह - न्नविधेयता कानुमिति केन वार्यत। अनुमितावुपनीतमनिग्मनोपगमेि तन्नियमामिंद्ठ। घटाभावम्तद्वानित्याटी शाष्देतु शरकेव नावतग्तीत्युक्त। सुवर्यैकच्चादिकमाठाय ममावानमतिम्यवीय । तथामति घटानावन्तदा- न्रंति श्रम निचे घटमावसतव्नितिवाक्यप्रयोगानुप्पः। कुछतदवर्माव-

त्वान। तन्यव नाटगराक्याठन्पत्ते। एव घटाभाव तटभाववा-

Page 40

३८ अंद्वैतठीपिका वातागम

भिन्न एवावागधयभावपर्यवमानेन भेटकल्पनाया व्यर्थत्वात्। पुरु- पंमेंद प्रतीतिभदादिभिगधागधेयभावानंत्यम्याप्रामाणिकत्वात् - गौरवात्- अयुक्तत्वाच्च। आवागधंयभावादीनामपि प्रातीतिकानामेव भान घंट शौकयं पुरुपम्य चैतन्यमिति प्रतीतीनामपि शुक्तिरजतप्रत्ययतुल्य- तापत्ति। नचष्टापत्ति । उत्तरत्रवाधकानुपलंभात्। प्रत्यु- तप्रामाण्यस्थैवानुभवाच्च ।। किंच श्रतिनिष्टयथार्थज्ञानजननशक्तिमत्व विपरीतबोधकत्वाभावरूप- प्रामाण्य पौरुषेयत्वाभावरूपापौरुषेयत्वादीनां श्रुतिम्वरूपभूतत्वात् श्रुतिरपौरु- पंया प्रमाणमित्यादि प्रतीत्या श्रतौ प्रातीतिकम्यैव प्रामाण्यादेरवगाहनापा- तेन बौद्धशास्त्रवत् श्रुतिग्प्रमाणमेवेति व्यवस्थापित स्यात्। एवं क्रमेणा- न्येषि सर्वे वैदिकार्था व्यवहारकालेपि विप्लुता इति स्वस्य वैदिकत्वं माधु- ख्यापितंस्यात्। प्रतिप्रतीतिभेदभ्रमहेतुभूतानतटोपादिकल्पना गौरवंत्वनुवृ- त्तमेव। तस्मात्कल्पितभेद इति रिक्तं वच इति मिद्ध ॥ यद्यपि ततुपटयो- रत्यंतभिन्नघटपटयोरिव परस्परवैल्क्षण्याननुभवात् अत्यतभेदस्वीकारे मूर्तद्वय- स्यैकत्रावस्थानायोगेन तंतुपटयोरेकदेशस्थत्वानुपपत्ते गुरुत्वाधिक्यापत्तेश् । तयोरभेदागीकारेपि भेदस्याप्यंगीकारेण तंतव पट इति सामानाविकरण्य- बुध्युपपादनवदत्रापि नीलो घत इत्यादौ स्यादिति वक्तुं शक्यते। तथापि तन्र सामानाधिकरण्यब्रुद्धिनिर्वाहायैव न भेदोंगीकृत। कितु पटाद्यव- स्थात प्राक् इमेततव एव न पट इति निर्बाधप्रतीत्याभेदस्याप्यंगीकारात् आतानवितानात्मकास्तंनव एव पट इत्यत्राधितप्रतीन्या अभेदस्याप्य+युपग- मात्। एकतरपरिशेंन विनिगमकाभावान् भेगभेठ्वयो मिद्वौ तम्य मामा-

Page 41

विरोध। वस्तुशच्तिरुपविशपस्य विरोधशातिहेतुताया व्यवस्थापित त्वान्। प्रकृंत च पपे न शुक्ल इति कढापि प्रतीत्यभावात् - महारजन- रंजनावम्यायामपि विशेषदर्शिना अप शुक्लो नेति प्रमान्दयात् - शुक्ल पट इत्यत्र भेदाभटयोरवच्छेटकदूयास्फुरणाच्च न तथा कल्पन युक्त। यत्तु ततु पटमामानाविकरण्याय त्यमंदोपि भामत नवा आद्य अय पटो न पटश्ेति प्रत्ययापत्ति। नचात्यनभेट एव नञ्ुल्वेर्य प्रतीतिविषयोऽतोनोक्तदोप इतिनात्य। तर्हि ततुपटमदम्य पूर्वोक्तरीत्या सिध्यभावापत्ते। तादश- प्रतीतेस्त्वद्रीत्यात्रमत्वादिति। तन्न । गुक्तः पट इत्यादावप्युक्तदांप- साम्यात्। तत्राप्रनीतम्य भेदस्य तादृशव्यवहारनिर्वाहकत्वे पटवृत्तिचैत्री- चतादेरपि तनिर्वाहकत्वप्रमगान्। अज्ञायमानस्य प्रातीतिकत्वायोगाच्च। अप्रतीतन्या्यगीकांर तुच्छस्याप्यगीकारापत्ते।। विच कल्पितमेदा वीनस्यावागधयभावम्य गुणगुणिभावनिर्वाहकत्वे शून्थवद्यारापितामत्वंन क्षणिकवाद्यारो पितक्षणिकत्वन आरोपितदेहतादात्म्या- दिना च ब्रह्मणो गुणित्वापान । युक्तितोल्यादिति भेदाभेदग्नादात्म्य- मिति पक्षा न युक्त इति मक्षेप ।। यत्तु ।। लबुचट्रिकाया 'सामानाधिकरण्यप्रतीतौ भासमानोऽभेद- 1 तथाहि। ताटात्म्य नातन्नविशेषणम्वरूप। विनिगमकाभावेन विशे- प्यम्वरूपत्वम्याप्यापन। म्व न म्वीयमित्यनुभवन स्वप्रतियोगिकत्वस्य म्वस्मित्रमनवाच। नापि विशेषणनावच्छेटकम्वरूप । निर्विशेषणक- घटत्वादिविशेषणके वट इत्यादि ज्ञाने तदयोगात् । तव्य्तिल्स्य विशे- पणनावच्उेदत्वस्थ:े रूपग्माद्यनकवमैक्षण स्था सव वस्य नद्यनितादात्ग्य-

Page 42

४० अद्ूनदीपिका वातागम

तृतीय पक्षो युक्त इति। तन्न । सचासावात्माच तदात्मा तस्यभाव- स्नहात्म्यमितित्युत्पत्या तटमाधारणधर्मत्वस्यैव तत्र प्रतीत्या तादात्म्यत्वाख्या- खडवर्मे मानाभावात्। नच तादात्म्यमित्यनुगतप्रतीत्या तत्सिद्धि । असाधारणधर्मइत्यनुगतप्रतीत्या अमाधारणणर्मत्वादेरप्यखडत्वापातान् । सखडधर्मेणांष्यनुगतव्यवहारस्य पाचकादिव्यवहारवदुपपत्तेश्र । एव स्वमि- त्याद्यकमप्ययुक्त। संयोगग्रतियोगित्वादेरप्रामाणिकत्व वढतम्नादात्म्य- प्रतियोगित्वादौ प्रमाणम्य दुर्वचत्वेन तदसभवोक्तेरयोगात्। त्वन्मतपि तादात्म्य प्रत्येकस्वैव विभिन्न रूपेण प्रतियोगित्वानुयोगित्ववत् विभिन्नरूपंण स्वस्यैत्र स्वप्रतियोगिकत्वस्थापि सभवात् ॥ यदत्रोक्तं ।। घटत्वादेस्तादात्म्यत्वे मिद्धे तेन रूपेण घरत्वाठिवि- शिष्टप्रतियोगिकत्वसिद्धि । तत्सिद्धौ च तत्सिद्धिरित्यन्योन्याश्रय इति। तदसन् । सामानाधिकरण्यप्रतीतौ विशिष्टबुद्धित्वेन विशेष्यविशेषणमत्रं- धविषयकत्वे सिध्यति सति सथोगत्वाद्यर्वच्छन्नसबंधत्राधेन तन्यरूपा्वच्छ- न्नस्ब्नधविषयकत्व सिध्यल्लाघवाद्विशेषणस्यैव तादृशसंबंधत्वमादाय पर्यवस्यती- त्यगीकारे संयोगत्वाद्यन्यरूपत्वेन तादात्म्यत्वस्य विशेषणप्रतियोगिकत्वादेश् युगपदेव सिध्या अन्योन्याश्रयानवकाशात्। एव निर्विशेषणकेत्याद्युक्तम- व्यसार। तत्र विशेषणीभूतघटत्वादिगततद्यक्तित्वस्यैव तादात्म्यत्वोप- गमात्। एव तद्यक्तित्वस्येत्यप्ययुक्त। तद्यक्तिवृत्तिरूपरसादिषु तद्य- स्यसाधारणघर्मत्वस्य क्लप्तत्वात् एतन्मते तद्यक्तेस्तद्वतरूपादेश्वैक्यक्तित्वंन धर्मिणोऽनेकत्वाभावाच्च। नस्य च न रूपत्वरमत्वाद्युपवानेन माम- नाधिकम्णयप्रनीनौ भान। किनु नादान्म्यन्वेकैवेनि न किचिनेनन् ।

Page 43

परमते-तादात्म्यस्वरूपभंग ४ १ वस्तुतस्तु ।। तद्यक्तित्वमखंडोपाधिरित्यस्माक्रमपि संमतं - तद्यक्तिरित्यादौ स्वमूपत एव तद्धानस्यानुभन सिद्धत्वात् । एवं च तादा- त्म्यमतिरिक्तमुत्पद्यत इति पक्षेपि तस्य निरुक्तामाधारणघर्मत्वेनैव समाना- विकृतत्वरूपहेतुशरीरप्रवेशो नतु त्वन्मतसिद्धतादात्म्यत्वाख्याखडोपाधिना । तदन पगतृनार्कि कादीन्प्रतिहेत्वसिद्धिप्रसगादिति। किच समवायस्य संबं- धिभ्यामतिरिक्तल्प स्वीकारे तस्याप्येवमित्यनवस्थादूपणेनातिरिक्तमवाय- म्य" समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थिते"रिति सूत्रकारेणैव निरस्तत्वेन तुल्यन्यायतया समवायम्थानाभिषिक्त त्वत्परिकल्पित तादात्म्यस्यापि सूत्रोक्त- दूषणग्रस्नत्वेन मृत्रकारनिषिद्धत्वान्न तदंगीकारउचितः । अत्रोक्तमर्वा- चीनन ॥। तादात्म्यस्य पदार्थविभाजकधर्मानाक्रांततया न सूत्रोक्तानव- स्थाप्रमग इति। तन्न ॥। तादात्म्यमतिरिक्तः पदार्थ इति वदता तादात्म्यम्य पदार्थविभाजकधर्मानाक्रांतताया दुर्वचत्वेनासभवदु- क्तिकत्वात् ।। अपिच ।। तादात्म्यस्य भेदाभेदरूपत्व इव भेदाभेदोभयसापेक्षा- तिरिक्तसंबंधधरूपत्वेपि शुक्तिरजतादे सदितिप्रतीत्या सदर्थभूताबाध्येन सहाभेदस्यापि प्राप्त्या अबाध्यत्वावच्छ्यिन्नात्यतभेदरूपब्राध्यत्वानुपपत्तिः । अन्यथा बाध्यो अवाध्यश्चति प्रतीतिप्रसग । तद्धर्मावच्छिन्नेन सहा- त्यंतभेदग्रहस्यैव ताटान्म्येन तद्धर्मावच्छित्नग्रहं प्रति विरोधित्वेनाबाध्यतादा- त्म्येन विद्यमनत्राध्यत्वस्याबाध्यात्यंतभेदरूपत्वाभावात्। नचावाध्यभेद- स्य तादात्म्यापेक्ष्याऽविकसत्ताकत्वान्न विरोध इति वाच्यं। जगत्युक्त- भेदतादात्म्ययोर्व्यावहारिकत्वम्यैव वक्तव्यत्वान्। सत्ताभेदस्य निराकृ- तत्याच्च। तस्मादुक्ततृतीयक्पोप्ययुक्त एव ।। तथाच विक्यामहत्वात्तादात्म्य दुर्वचमिति नद्घटितोक्तमरिष्कार-

Page 44

४२ अद्वैतदीपिका वातागम:

इन्थं च चिदचिद्रंथिरूपाहंकारविषयकाकंप्रत्यये अघिष्टानत्वेन शुद्धा- त्मनः किचिद्रृपेण भानस्योदाहृताद्वैतचंद्रिकादौ व्यक्तमुक्तत्वेनाखंडसाक्षा- त्कारे निर्विकल्पके यच्चैतन्यस्वरूपं भाति तस्य किचिद्रपेण भानपक्षेपि अधि- कंतु प्रविष्टं नतु तद्धानिरिति न्यायेनाहंप्रत्ययविषयत्वमवर्जनीयमेव । ततश् खंडनाकारोक्त्तरीत्या -त्वदुक्तदिशा - भामत्याद्युक्तप्रकारेणच शुद्ध शब्दार्थस्य व्यशतासिध्या आत्मस्वरूपे किचिद्भाति किचिन्नभातीत्यादि चंद्रिकोक्तदूषणानि वज्रकल्पान्येव। खडनाकारपक्षे अविद्यातत्कार्यान्य- तरभिन्नत्वांद: - त्वत्पक्षे अंतःकरणतादात्म्यापन्नत्वाभावादे - भामतीपक्षे अविद्यादिरूपद्वितीयाभावादेः -विशेषणत्वोपहितत्वोपलक्षणत्वान्यतमस्य दुर्निवारतया - तद्विशिष्टं तदुपहितं तदुपलक्षितवा चैतन्यं शुद्धशब्दार्थ इति प्राप्त्या तत्र किचिदित्यनेनोक्तान्यतमस्य पुन किचिदित्यनेन चैतन्याशस्य विवक्षया किचिद्भाति किंचिन्नभातीत्याद्युक्तविकल्पदूषणानामत्यंतसश्िष्ट- त्वात्। तथाचात्र दीपिकाकारोक्तदूषणाभासस्तत्वाप्रतिपत्तिनिबवन प्रे- क्षावद्भिरूपंक्षणीय एवेति सिद्ध H यत्तु चंद्रिकामडनं देहादिभेद सत्यो वा असत्योवेत्यादिविकल्पदूष- णानां अविद्यातत्पयुक्तन्यतरभिन्नचिद्रूप शुद्ध इति परिष्करेपि संभव इति वर्णित । तदिदं खंडनकाराशयाज्ञानमूलं। अविद्यातत्प्रयुक्तान्यतरता- दात्म्यानापन्नचिद्रपोत्र शुद्धपदार्थ इति खंडनाशयः । नहि देहादिभिन्न चिद्रूपो देहादितादात्म्यनापन्न । नहि शशश्रुंगादीनामिव दहादीना ब्रह्मणि न तादात्म्यं। तादात्म्यानापन्नत्वमेव भेढशब्दार्थः । देहाढी- नामिथ त्देदादेरप्यविद्याप्रयुक्तत्वेन ब्रह्मणि तादात्म्येनाविद्याप्रयुक्तभिन्न- त्वाभावात् नदेहादिभिन्नचिद्रूपेत्र तत्तादात्म्यानापन्नपददेन गृहीतुं शक्यत इत्यादि। तदसारं ।। अविद्यातत्प्रयुक्तान्यतरभिनचिद्रप इति खडन-

Page 45

परमते-तादात्म्यस्वरूषभंग

प्युक्तोपलक्षणादिक्धिया शुद्धशब्दार्थघटकत्वात। किंचिन्नभातीत्यव किचि- त्पदेन विवरक्षितोपलक्षणादिभूतदेहादिभेद सत्योवेत्यादि विकल्पतद्दषणाना मस्यंतश्िष्टत्वात् । भिन्न इत्यस्याविद्यातत्प्रयुक्तान्यतरतादात्म्यानापन्न इति त्वदीयंखंडनाशयवर्णनंत्वयुक्ततममेव। त्वयैव न हि शशश्रुंगादीनामिवा- द्वैतमते देहादीनां ब्रह्मणि न तादात्म्यमित्यादिना ब्रह्मण्ि देहतादात्म्य- स्यैव भाषितत्वेन त्वदुक्ततादात्म्यानापन्नत्वस्य त्वदभिमतशुद्धचिति दुर्घट- त्वात्। तादात्म्यानापन्न - मिन्नशब्दयोरेकार्थत्व वढता तत्तादात्म्याना- पन्ने तद्भिन्नत्वस्याकामेनाप्यवश्यमगीकार्यत्वाच्च। गुणादिकं गुण्यादिना- भिन्नाभिन्नमित्यत्राद्वैतचंद्रिकाया नात्र भेदाभेदोभयं साध्य किंतु भेदसमानाधिक- रणाभेद एवेत्युक्तत्वेन तादात्म्यघटकमेदेपि भेदशब्दव्यवहारेण भेदशब्दस्य तादात्म्य घटकभेदातिरिक्तमेदपरत्वमित्युक्तिरपि रिक्तैव।। त्वयापि भेदसहिष्णुरभेदस्तादात्म्यमित्युक्ततया स्वव्यावातश्र। तथाच मडनोक्तस्य सूपपन्नत्वात्तत्र दीपिकाकारीयदूषणाभासजल्पनमज्ञाना दिमूलमश्रद्धेयमेवेति स्थित यदपि वस्तुतस्त्वित्यादि वज्रकल्प इत्यंत। तदप्यसारं ।। देहा-

भावाद्देहादिभिन्नचिद्रूपस्याविद्यातादात्म्यानापन्नपदेन गृहीतुमशक्यत्वे त्वदुत्प्रे- क्षित तत्तादात्म्यानापन्नत्वस्य शुद्धे ब्रह्मण्यसंभवन शुद्धास्ग्रहस्य दुर्वारत्वात्। भिन्नपद तादात्म्यानापन्न पदयोरैकार्थ्योत्तया चिद्रूपब्रह्मण अविद्यातादात्म्याना- पन्नत्वे देहादिनेव तद्देनाप्याविद्यकेन भिन्नत्वस्यावर्जनीयत्वात्। अन्यथा चिद्वटो नेत्यादि प्रतीति विलयापातात्। पक्षतावच्छेदकशरीरेचिद्धिन्न- त्वनिवंशासंगतिप्रसंगाच्चेति ढिकू।। यत्तु एतेन जीवस्यानादेरविद्याप्रयुक्तत्वाभावन विशिष्टस्यापि तस्याविद्या- प्रयुक्तत्वाभ।वादहप्रत्यये शुद्धो न भातीत्यनुपपन्नमिति प्रसरोक्तिरपि परास्ेति।

Page 46

४४ अद्वैतदीपिका वातागम

अत्रोच्यते। तथाहि॥ दृश्येषु त्वदभिमतमविद्याप्रयुक्तत्वं-तदुपादानकत्वंवा- साक्षात्तज्जन्यत्वंवा साक्षात्परंपरासाधारणतज्जन्यत्ववा -स्वरूपसंबंधविशेषोवा- नाद। अनादिद्श्यानां कालरूपाविद्याचित्संबरंधादीनांचोपादानाप्रसिद्धे। अत एव न द्वितीय ।। आत्मापरोक्षानंतरमाविद्यकपदार्थविलयेन संस्कारोपा- दानकपदार्थानामभ्युपगमात्। नापि तृतीय ॥ पूर्वोक्तदोषानिस्ता- रान्। सर्पभ्रमोत्यभयानीनां परंपरया रज्वज्ञानजन्यानां रज्ुसाक्षात्कारानं- तरमपि सत्वात्। नापि चतुर्थः ॥ तृतीयपक्षोक्तदोषानिस्तारात् । भयादीनामपि रज्वज्ञानान्ममेटं सर्वमनिष्टमभूदिति प्रतीतिसाक्षिकस्वरूपसव- धरूपप्रयुक्तत्वानपायात्। अविद्यासस्कारोपाठनकपदार्थेंषु अविद्याप्रयुक्त त्वेमानाभावेन ज्ञानेन तदुच्छेदासिध्यापत्तंश्र। यत्वद्वैतचंद्रिकायां - अना

यादीनां नास्तीति नोक्त्तदोष इति। तत्तु्हं ।। शुद्धाद्वैतपक्षस्यैवेदानी- मादृततया तत्राविद्यानाशादनादि दृश्यनाशोपगमे नाशस्य नाशानभ्युपममे- चाद्वेतहानि.। आत्मनस्तद्रूपत्वकल्पनेपि तत्र कल्पितनाशानुच्छेदे स एव दोष। नाशस्य नाशांतरकल्पने अप्रामाणिकनाशवाराकल्पनयाऽन-

न्स्य तस्यत्र साधनादिसाारणसर्वदृश्योच्छेदत्वेन जन्यत्वमित्यगीकारस्य तत्व- ज्ञानस्याज्ञानानाशकत्वप्रमंगेन हेयत्वमिति अनादिदृश्वनाशेषु अविद्यानाशस्य कारणत्वप्रक्रियाया स्वयमेव त्यक्तत्वान्। क्षेमसाधारणाविद्याप्रयुक्तत्वं- तूक्तभयकपादिमाधारणन्वाव्ज्ञाननिवर्त्यत्वप्रयोजकं । रजुतत्वज्ञानोत्तरमपि भयाद्यनुवृत्ते । भयकंसंदिविशिष्टवषेणैव सर्पस्यारोपान्नाज्ञानसंस्कारकार्य- त्व वा । किंतु सत्यस्यापि क्लूपस्वकारणायत्तोहितन्नाश। नाप्यवि- वावृन्तिविषयत्वं प्रयुक्तत्वं। प्रपंचमिध्यात्वसिद्धे प्रागविद्यावृत्तेरेवा सिद्धे।। जीवस्याहमिति भ्रीशरिषयत्कांगीकारेणाविद्यावृत्तिविषयत्वाभातात्। तयात्मे

Page 47

४५

प्रातीतिरन्त्म्संगाख। भामतीमते अविद्याश्रयस्य जीवस्याविद्यावृत्तिवि- षयत्वे जीव सिद्धरज्ञानसिध्याघीनत्वमाप्त्या अन्योन्याश्रग्राज्य।अविद्या-

नाप्यविद्याममकालिकत्वं - तत्प्रयुक्तत्वं। ब्रह्मण्यपि तत्मसंगात्। नाप्यविद्योपाधिकत्वं तत् ।। अविद्याया दर्पणादिवद्पाधित्वे तत्र प्रति- मुखस्येव जीवस्यापि कल्पिततयाSमादित्यभंगः । कल्पनाप्रवाहस्यानादि- त्वविवक्षायामपि जगत्प्रवाहस्याप्यनादित्वेन सद्यनादिविभागानुपपत्तिः । नाप्यविद्यादोषाचीनप्रतीतिकत्वं। शून्यवाद्यारोपित क्षणिकत्वादिभ्रमविष- यत्वेन ब्रह्मणोपि तत्प्रसंगात्। अधिकमाकरेव्यकत।। ग्रंथगौश्वभया- दुपरम्यते ।। बत्तु ये हि प्रसरकाराइत्यारभ्य बिंवस्येव प्रतिनिषस्यापि जीवा-्यमाया- प्रयुक्तत्वंमंगीकर्तव्यमित्यंतं। तदपि तुच्छं।I ऋ्ण्यवस्थिता माया साS विद्या जीवसंस्थिते"त्यादि वाक्यसुधाधयनुरोधेन"मायाचाविधिाच स्वयमेव भवति जीवे शावाभासीकरोती"त्यादि श्रुत्याचाद्वैत्येकदेशिमतप्राप्तं माषाविद्याभेदमंगीकृत्व मायाप्रतिबिंबईस्वरः अविद्याप्रतिर्बिंबो जीव. चिन्मात्रं तु विंबस्थामीयमिति मतम नुखृत्य प्रसरस्य प्रवृत्तत्वात्। एकस्यैयाझानस्य विक्षेपशक्तिप्राधान्येनबाये- तिआवरकशक्तिप्राधान्योनाविद्येति नाममात्रे भेद इति भामतीविबरणाद्यमुसा- रेण तयोरैक्यपक्षे मायाबिंबईस्वरः । तत्प्रतिर्बिषो जीवः ॥ तत्रोपाधेः

मायासंबंधेन परिच्छ्म्नत्व तत्वज्ञामनाश्यत्वादिमायाधीनटोषभागित्वेन निंव- भूतेश्वरस्य मायाप्रयुक्तत्वमिति यद्यन्युभयत्र प्रयुक्तत्वं तुल्यं। तथापि

रूपमेव विवक्षितमतो प्रतिबिंबे तद्भावो युक्त एव । अस्तु वा - माया- प्रयुक्तत्वं - जीवस्य - तावतापि - भक्षिते पीति न्वायेन न दीपिकाकारस्य

Page 48

.४६ अद्वैतदीपिका वातागमः

समीहितसिद्धि.। प्रकाशप्रमरएवाविद्यापदेनाज्ञानसामान्यविवक्षायामपि तदीय शुद्धशब्दर्यस्य बहुवा दूषितत्वात्। जीवस्य सोपाधिप्रतिर्बिबताया अद्वैनचंद्रिकायुक्त युक्त्याभासादिनिरासेनाकरेसोपपत्तिकं निरस्तत्वेनोक्तप्रक्रि याया अप्रामाणिकत्वादुक्तकल्पनानिर्मूलैव ।। यत्तु । वस्तुतस्तु । प्रतिर्बिनंप्रत्यविद्याया उपाधितया निमित्तत्वमेव वर्तत इति निमित्ततयोपकारकत्वाभाववचनमविद्याया अनु पपन्नमित्यादि नानुपपन्नमित्यतं। तन्मददंघनं ।। अविद्याया निमित्त- तयोपकारकत्वाभाववचनस्य जीवस्यानादित्वेनाजन्यतया तं प्रत्यविद्यायाः प्रतिमुखादिकं प्रति दर्पणादेरिव निमित्तकारणन्वाभावपरत्वेन तदर्थाज्ञान- मूलत्वात् ।। किंच प्रतिर्बिबप्रत्यविद्याया उपाधित्वेन निमित्तत्वमित्युक्तिरेवा- युक्ता। त्वन्मते प्रतिर्निंबस्य उपाधे तत्संबंधस्य चानादित्वेन प्रतिबिब्न- स्योत्पत्तौ निमित्तत्वासंभवातू। तस्य स्वप्रकाशत्वेन ज्ञप्तौ निमित्तत्वायो- गात्। ज्ञप्तिहेतोस्तद्विषयं प्रति निमित्तत्वाव्यवहाराच्च। विशिष्टस्य केवले कल्पितत्वेन तत्स्थितौ वा निमित्तत्वासंभवात् । त्वन्मते बिनप- तिर्जिनयोरेकल्वेन विच्छेदमात्रस्वाविद्यकतया प्रतिबिंबंप्रत्यविद्याया निमित्तका- रणत्वोक्त्तेरनुचितत्वात् ।। अत एव स्वरूपातिरिक्तोपाधिराहित्यरूपं निरुपाधिप्रतिबिबत्वं सम- र्थिंत सिद्धांते । अविद्योपाधौ च प्रसिद्वर्पणायुप।धिवैलक्षण्ये मानाभा- वात्। जीवाश्रिताविद्याया जीवं प्रत्युपाधित्वासंभवाच्च। त्वयैव जीवस्यापि विशिष्टवेषेण कल्पितत्वोत्त्या तत्राविद्याया उमदानताया एव युकच्वात्। अन्यथा सर्वत्राप्येनं भावेन निस्म्नसट्यापाताच। अधिकमम्रेवक्ष्यते ॥ वतु वस्नुतस्न्वित्यारभ्य विकश्रतिनिक्योरेकोपाधित्वं नियतमित्यंतं ।

Page 49

४७

त्वशब्देन विषक्षितस्येश्वरे अभावन एकोपाधित्वमात्रस्येक्ताविद्याप्रयुक्त त्वाभावाविरोधित्वात्। किच भामतीसिद्धांतस्त्वित्थमद्वैतचंद्रिकादिषु प्रकाशितः । तथाहि। भामतीकारस्त्वदिदियां जीवाश्रितां मन्यते।

भेदं जीव इत्युच्यते। ततश्च तस्याविद्याधीनसिद्धिकत्वादन्योन्याश्रया- दीति चेन्न। उत्पत्तौ- स्थितौ - ज्ञप्तौवा - अन्योन्याश्रयो वाच्यः । त्रयमपि न संभवति ॥ अविद्याया. तदाश्रयीभूतजीवस्द-तन्निष्टमेदस्य- चानादित्वेन कस्याप्युत्पत्यभावात्। नच भेदादीनामाव्द्यकत्वानुपपत्ति.। अविद्यनाशाधीननाशकत्वेनाविद्याप्रयोज्यतया तदुपपत्ते। नापि स्थितौ।। अविद्याया जीवाश्रितत्वेषि जीवस्य विशिष्टरूपस्य चिदुपादानकस्य चिन्मा- त्राश्रितत्वांगीकारात् । ननैव जीवाविद्ययोरन्योन्याधीनत्वमतहानि. अविद्यानाशस्य जीवनाशव्यापकत्वंन जीवस्य तदधीनत्वव्यवहारान्। अविद्याया. स्वोपहिते जीव सत्वाद्वा तदवहारात्। यद्वा अविद्याया जीवोपाधित्वाज्जीवस्य तद्धीनत्कव्यवहारः । अविद्यायाः स्वोपहितजीवा- श्रितत्वादविद्याया जीवाधीनत्वत्यवहार । म्वसत्तायां स्वस्यावच्छेदकत्व्- रूपोपाधित्वमात्रमंगीक्रित्यत - नतु विशेषणत्वमाश्रयत्वरूपमिति न कोपि दोषः । यथोक्तं ॥। "स्वनैत्र कल्पिते देशे व्योम्नि यद्वदघटादिकं । तथा जीवाश्रिताविद्यां मन्यंतेज्ञानकोविदा"इति। नापि जतौ॥। अज्ञानस्य माक्षिरूपचिद्धास्यत्वेपि चिद्रपस्य जीवस्य स्वपका त्वंनावि्ाधीन ज्ञप्तिकत्वाभावात्। नचेश्वरजीवयोरीश्वरजीवकल्पितत्वे आत्माश्र ाः । जीवेश्वरकल्पितत्वे त्वन्योन्यश्रय। न च शुद्धचित्कल्पिका ॥ दसा अज्ञानाम दादिति वाच्य। यतो जीवेश्वरकल्पितत्वं नाम जीवेश्वरविषय-

Page 50

४८ अद्वैतदीपिका वातागम:

उभयोरण्यनादित्वेन तौ प्रति जनकत्वानंगीकारात्। आद्य तु युज्यत एव । अविद्यायृत्तेरेव कल्पनापदार्थतया तां प्रत्यविद्याया उपादानविघय दोषतया च हेतुत्वात्। तत्र जीवस्य द्रष्टत्वमविद्याश्रयत्वादिना - ईशे- म्वरूपचैतन्येन - नत्वविद्यावृत्या। तस्वाविद्यनाश्रयत्वात्। स्वरू पंचा विद्याविषयत्मनैत्र द्रषटत्वं । अविद्याश्रयजीवादिकं प्रति विषयतासवधेना- विद्यायाः जगत्प्रतिदोषविधया निमित्तत्वमेव। नोपादानत्वं ।। अतोऽ विद्यानिषयी भूतचिन्मात्ररूपब्रह्मणः प्रपंचाधारत्वोपपत्तिः। यद्वा अविद्या जीवावेव प्रपंचप्रतिपरिणामविवर्तोपादानभूतौ -जीव एव प्रपंचाधार। ब्रह्म तु वस्तुतो जीवस्वरूपत्वाज्जगदाधारतया निगद्यते। ब्रह्मणो जगत्का रणत्वमतिपादक्वाक्यानां जगत्कारणी भूतादिद्यापरत्वादेव यतो वेत्यां देर्ईहलक्ष- मपरत्वं। अत एव अविद्यैव शुद्धचिदाश्रितद्जगदुपादान । नतु ब्रह्म जीवोवेति । अत्रोच्यते ।। तथाहि ।। यद्यप्यत्र वाचस्पतिपक्षे अविद्या- वन्ध्िन्नचैतन्यं जीव। नादृशजीवत्वमविद्याश्रयतावच्छेदक। स्वस्य

वत्तस्यावच्छेदकत्वे मानाभावमाश्यंक्य तस्या उपाधित्वमेव व्यवस्थापितं । "ज्ञाज्ञाविति"श्रुतिरेव।ज्ञानस्य जीवाश्रितत्वे मानमितिचाभिहितं - कल्कतरवाक्यानुसारेणानाध्यनिर्वाच्याविद्या तिरिक्तमायास्वरूपानंगीकारेण मा- याविद्योरैक्यं चाभ्युपगतं। तथपि न्यायामृताद्युक्तान्योन्याश्रयादि- दोषा दुर्निवारा एव। न केनाप्युद्धर्तु शक्या। तथाहि।। अविद्यासिद्धौ तदवच्छिन्नतयावा - तत्प्रतिबित्निततया वा कल्पितमेदस्य जीकस्य सिद्धिः । तत्सिद्धौ च तदाश्रयतया अविद्यासिद्धिरित्यन्योन्या- श्रय । न च बीजांकुरन्यायेनासी न दोष.। तत्र व्यक्तिमेदेना-

Page 51

परोक्तशुद्धशब्दार्थभंग: ४२.

न च निरंशेपि महाकाशे घटस्तटस्थ एव तदुपलल्ष्यैकदेशं संपाद्य तेन सतध्यते - तद्वदविद्यापि तटस्थैव चिन्मात्रमुपलक्ष्यैकदेशमपाद्य तत्रैव ति तीति नेतरेतराश्रय इति वाच्यं। निराश्रयाविद्यायोगेन जीवसिद्धावविद्या- सिद्धि - तन्सिद्वौ च तदुपलक्षितजीवसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयात् । घटा- काशसिद्धि विनापि घटसिद्धिवत् जीवसिद्धि विना अविद्यासिद्धेरयोगात् । त्वन्मते गगनस्याप्यनित्यद्रव्यत्वेन स्वतएवाशसभवात्। अस्मन्मतेपि गगने स्वाभाविकांशानामन्यत्र समर्थितत्वात्। घटादिसबंध विना आका- शाशमिद्धिवदज्ञानमतध विना जीवसिद्वेरभावात्। नन जीवाविद्यायोरनादि त्वेनोत्पत्याद्यप्रतिबधादस न दोष. । यत "अविद्याजीवयोर्यत्र व्यपेक्षातन्नि रोधक। अन्योन्यसंश्रयो नोचेदन्योन्याधीनता हति." । अज्ञान- जीवयार्हि कुत्रापि विपये अन्योन्यापेक्षा नचेदन्योन्याधीनता व्याहति। नहि सर्वथा तदनपेक्ष तदधीन। अथानादित्वेपिद्रव्यत्वगुणवत्वादिजा- निव्यजकयोरितर प्रयुक्तत्वरूपप्रयुत्तयादावपेक्षा। तर्ह्यन्योन्याश्रयसतस्थँव प्रतित्रवक। द्रव्यत्वादौ व्यग्यमेव व्यंजकप्रयुक्त नतु त्र्यजक व्यग्यप्र- युक्त। तार्किकमते गुणवत्वस्योपाधित्वेन द्रव्यत्वस्य तदव्यजकत्वांगी- कारात्। तथा च तत्रान्योन्यप्रयुक्तत्वाभाववत्प्रकृत जीवत्वमेवाज्ञानप्रयु- क्त नाज्ञान जीवत्वप्रयुक्तमिति नान्योन्याश्रय इति न वक्तुं शक्य। अविद्या आदौ निरश चैतन्यं संत्रध्य विभाग संपाद्य जीवत्वमापादयतीत्यगी कारेण जीवव्रह्मविभागस्वादिद्यकत्वात्। अविद्याया जीवाश्रितत्वात्। जीवत्वाज्ञाने अन्योन्यप्रयुक्त्े इति प्रयुक्तरेव प्रतिबध । एव चोत्दत्या-

तदुक्त । "यद्यन्पत्तिज्ञप्तिमात्रप्रतिबंधेन दोषता। तर्हि स्याच्चै- त्रंभत्नांदरन्यान्यारोहणािर्काम "ति। अन्रयुगपदेवति शेषः ॥ तच

Page 52

अद्वैतदीपिका कातायन:

अन्य्रथा अन्योन्याश्रयादिः क्वापि दोषो न स्यात् 1 अन्योन्याश्रयपरि- हाराय जीवत्वप्रयोजकमज्ञानांतर वेत् अज्ञानसिद्धी जीवसिद्धि:। तत्सिद्धौ च तवाश्रिताज्ञानसिद्धिः । तत्सिद्धौ च तत्कल्पिताज्ञानांतरसि- द्विरिति चक्रकं अज्ञानांतरकल्पनेत्वनवस्था । नचेयं परंपरानवऽनन्य-

वोपपत्तेः । किंच जीवेश्वरयो जीवेश्वराम्यां कल्पितत्वे आत्माश्रयात्। तत्कल्पकम्य शुद्धस्माज्ञानमावश्यकं। कल्पनाया अज्ञानकार्यत्वात्। तक च जीवाश्रिताइमवादोऽनुपपन्नएव ।। अदपि।। कल्पनांप्रतिहेतुत्वं कल्पकत्वं। तचाविद्यायामक्षत- मिति 1 तदप्यसारं ।। शुक्तिरूप्यादावपि साक्षिण एवाध्यासद्रषटत्वेन कर्मृत्वरूपं कल्पकत्वमित्यद्वैतचंद्रिकादावुक्तत्वात् - कल्पनां प्रत्याश्रयत्वमेव

हारात् म किंच अज्ञानस्य जीवाश्रितत्वपक्षोनांगीकर्तृ शक्यः 1 तथाहि॥ शुद्धचिदाश्रितत्ापक्षे शुद्धचिद्दूये पूर्णानंदे अविनवाप्रतियोगिकतादात्म्यरूप स्वाविद्यासंबंधस्य कथचिद्वक्तुंक्यत्वात् अस्ति भातीत्यादि व्यवहारायोग्य- त्वरूपमावरणकृत्यं संभवति । अज्ञानोपहित एवाज्ञानमिति बते शुद्धे आज्ञानसंबंधस्यैवाभावात्कयमुत्तरूपमावरणकृत्यं। अज्ञानोपहितस् शुद्धा- भिन्नत्थात् शुद्धे उपहितवर्मसंबंध इति चेत्तर्हि शुद्धएवाज्ञानसंबंधोडगीकृतः खपात्। वतथ् शुद्धे नाजञानमिति मतहानि । मिथ्याभृतोषहितस्वा-

श्रयः । अज्ञानोषहितस्याप्यज्ञानप्रयुक्तत्वात्। शुद्धचिति अविद्या निरूपितमरकाराख्यविष्यत्वम्युपगम्यत इति चेत् - कि तावता तन्मात्रे-

Page 53

पशोक्तशुद्धशब्दार्थमंग्र ५१

तचित्तादात्म्यमेवास्तित्वमित्यंमीकारेपि अनिर्वाह एव। चिति स्वतादा- स्म्याभावस्योपपादितत्वेनोक्तसत्ताभानस्य निरूपयितुमशक्यत्वात्। ताद्रा- विषत्वाभावस्यैव सत्ताभानादिरूपत्वे शशविषाणमस्ति भातीत्यादि व्यवहार- प्रसंग:। नचैतन्मतो अविद्याविषयत्वोपहितएवावरप्पवृत्मस्त्विति वाच्यं। तथात्वे चरमवृत्तेरज्ञनसमानविषयकत्वामावेन तद्निवर्तकत्व- प्रसंगात्। अन्यथा जडस्यैवाज्ञानाश्रयत्वं स्यात्। नवाज्ञानसिध्यनंतरं जडस्योत्पत्तिः तदनंतरंतत्सत्वमित्क्योन्याश्रयः जडस्यास्वप्रकाशत्वेना- वरणकृत्वाभावः - तस्य विषयत्वानुफपत्तिश्चेति वाच्यं। उत्पत्यनंतरमेव

जातितुल्यासानिराश्रयवावतिष्टते। नैयायिकमते गोत्वादिजातिरिवेलगंगी- कारे बाधकराभावात्। अथवा अन्व्वदिजीवेश्वरविभागादेरेव तदाश्रपत्व- मस्तु। उक्त्ाज्ञानसंवंधस्यैव जडे आवरणकृत्यतमा भवन्मलवर्यवसानेन तादृशावरणकृत्यं तु सादिनडे उत्पत्यनंतरं - अनादि जडेषु वा संभवति । आकारास्यविषयताषि तत्रैव स्वीक्रियतां। चिन्मात्र विषयकचरमव्टृत्तेर- समानविषयिण्या अप्यज्ञाननिवर्तकत्वं श्रुतिप्रामाण्यात् शकतिपुरस्कारेजे- वास्तां। अहमज्ञ इत्यादिप्रतीतिस्त्वंत.करणविषयिण्येव भवत्वित्यादि कल्प-

त्राश्रितत्वे बीजाभाचः । अपरामाणिकत्वस्योभयत्रत्ुल्यत्वात्। किंच "मायिनं तु महेश्वरं - मायया सनिरुद्धः - अनादिमायया- सुप्त."इत्यादि श्रुत्या जीवेशयोर्मायाकार्यतत्तद्धर्मसिद्धये उभयत्रापिमाया संबंधस्य वक्तव्यतया व जीवमात्राश्रितत्वकल्पनमयुक्त्तमेव ।। किंच चिति जीवत्वप्रयोजकाज्ञानसंबंधः कि स्वाभाविकः - उतावि- याधीनः । नाथः ॥ तस्य नित्स्वभावत्वाफत्या तशिवृत्तो चिन्निवृत्या- पत्तेः । अनिवृत्तौमोक्षामावप्रसंगाथ । न द्वितीयः ॥ अन्योन्य-

Page 54

५२ अद्वैतटीपिका वातागम

क्षायामनादित सतोऽविद्याभेदादेर्ज्ञानेन साक्षात्परंपरगा वा नाशपि पाग्मा- यिकत्वमश्ुण्णमित्यद्वैतश्रनित्याकोप एव। नहि नाशप्रतियोगित्वादेव मिध्यात्वं - नेनानित्यत्वव्यवहारेपि पराभिल्पितमिथ्यात्वव्यवहारासभवात्। चित्यागेपितत्वान्नमत्या दनि चेन्न। साक्षिरूपज्ञानम्याविद्यां विना मिद्धे- रभावात्। शद्धचित एवाविद्यादिग्राहकत्वे तस्या सत्यत्वेन दोपाद्यजन्य-

त्वान्। अन्यथा चरमवृत्तिविषयम्यात्मनापि मिथ्यात्वापातात् ।। किच अज्ञानम्याश्रयमापेक्षत्वान् तदाश्रयस्तावद्दुर्निरूप इति वक्तु सामान्याकारेणाश्रयज्ञानमत्वेनविशेष वर्मपुरस्कारेण तज्ज्ञानम्य जिज्ञासित- तया जीवाश्रितत्ववाढिना अज्ञानोपहिंत चैतन्ये अज्ञानं वर्तत इत्युक्तिमा- त्रेण तज्जिज्ञासाया अनिवृत्या तथोक्तिरनुचितंत्र। अज्ञानस्योपाधित्वक- नेन तदुपहितस्याश्रयविशेषस्य लाभ इति चेन्न। किचिन्निष्टस्यँवोपितया तस्यैव किवृत्तित्वमिति विशेष जिज्ञामाया तद्वत्येव तद्वर्तत इत्यस्यानुत्तर- त्वात् । चिस्येवस्वावच्छेदेनाक्ञान वर्तत इति चेन्न। स्व प्रति स्वस्याव- चछेदकत्वे सर्वस्थापि तथात्वापातेनानवच्छिन्नवृत्तिकवस्तुन एवासिध्योक्ता व्यावर्तकावच्छेटकताया एवाप्रामाणिकत्वात्। घटादेम्तु आकाशाश स्वाभाविक एव संबद्धत्वं। नतु स्वकृतभेदवदशे स्वावच्छेदेन। कृत्स्नैकदेकमंत्रंध विकल्पपूर्वकदूषणगणग्रासेन तम्य भेदकत्वस्यैवायोगेनानुटा- हरणीयत्वान् ।। एतेनाविद्याया जीवनिष्टत्वादीशञस्य द्रष्टत्वं - स्वरूपज्ञानेनैव चैतन्यस्य सवज्ञत्व्मित्यादिकं परागनं। जीवाश्रिताज्ञानम्य शुद्धचैतन्ये सर्वविषयक त्वामंपादकत्वान्। अविधाविष्यत्वमात्रेण तथात्वस्य तु निरमिष्यमाण- त्वात्ं। ईशे तादृशज्ञानेन महाश्रंयाश्रयिभावानिर्वाहकत्वाच्च। स्वूपै-

Page 55

परोक्तशुद्धशब्दाथेभंग १३

क्यमात्रस्य तन्नियामकत्वे जीवपि तत्प्रमगस्ापरिहारान्। ईशे मायावृत्यम्युपगमेन जीवादिद्रष्टत्वागीकारे अविद्यारूपमायाश्रयत्वमवर्ज- नीयमेव ।। यदपि जीवब्रह्मणोर्वास्तवाभेदात् जीवनिष्ट कारणत्व ब्रह्मलक्षणत्वेनो- च्यन इति। तदप्यशुद्ध ।। जिज्ञास्यस्यजगत्कारणत्वंन जीवादिव्यावृ- त्तिसाधनस्य विरुद्धत्वात्। वियतासबधेनाविद्याया निमित्तमात्रत्वे त्वन्मंत

तथात्वे च सुषुप्तावहकारलये कर्मादीना समूलघात घातितत्वेन कारणात्मना- व्यवस्थानाभावात्पुन शरीरारभाद्यनुपपत्ति। जीवाविद्ये एव जगदृपा- ढाने - ब्रह्मकारणत्वश्रुतिम्तु स्वरूपैक्यविवक्षयोपचरितार्था जगत्कारणाविद्या विपयत्वविषयेति लज्जापरित्यागेनवचन तु प्रेक्षावता हामास्पटमेव - जन्मादिसूत्रेण जमत्कारणत्वं श्रतिसिद्ध लक्षणमभिधाय तस्याचेतने प्रधाने अतित्याप्तिनिराम ईक्षत्याद्यधिकरणै क्रियंत। न विलक्षणत्वाद्यधिक- रणे ब्रह्मण कारणत्व्रे युक्तिविरोध परिहियंत इत्यादिस्वीयभाप्याटौ स्फुट- = यदषि। एतेनाविद्याया उपादानतया निमित्ततया वा उपकारक- त्वाभावेन जीवस्याविद्याप्रयुक्तत्व दुर्वचमिति प्रसरोक्तमपासतं। जीवाश्रि- ताविद्याया एव जीवेशकल्पकत्वेनंत्यादि तन एव द्रष्टव्यमित्यत । तटप्य- सार ॥। जीवाश्रिताविद्याया जीवेशकल्पकत्वादि प्रक्रियायादृषितत्वात्। क्षेममाधारणप्रयुक्तन्वस्य रज्ुनत्वज्ञानोत्तरमनुवृत्तमयादावपि मत्वेन तन्मा- त्रस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वाप्रयाजकत्वात्। अनादिभावस्य तदन्वयत्यतिरेकप्रयो- ज्यान्वयव्यतिरेकशालित्वरूपाविद्याप्रयुक्तत्वस्थ तत्कार्यत्वापत्या अगीकर्तुम- शक्यत्वात् - ममकालिकत्वादिरूपस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वाप्रयोजकतया ताद्दशप्रयु-

Page 56

अद्वैतदीपिका वातागम:

नेन तेन मिथ्यात्वासिदेश्व। एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानादेवाकरे अन्यथै- वोपपादितत्वादिति । अधिकमग्रेवक्ष्यते। यद्पि ।। अविद्याप्रयुक्तत्वं हात्र तत्समकालिकत्वं- अविद्याप्रयु- कपदेन ज्ञानोच्छेद्यानां ग्रहणमित्यारभ्य न तन्नाशनाश्यत्वमित्यंत। तद- प्ययुक्तं ।। समकालिकत्वमात्रस्य ब्रह्मसाधा्रणताया उक्तत्वात् - तादृशस्य तत्प्रयुक्तत्वस्य तन्नाशकनाश्यत्वाप्रयोजत्वात्। ब्रादिसाधा- रणाविद्याप्रयुक्तपदेन ज्ञानोच्छेद्यविवक्षाया असंभवात्। रक्षणाकल्पना - पर्तेश् ॥। किचिदुपकाराभावे तदधीनताया एव मृषात्वेनाविद्याधीनत्वाभा- वात् साक्षाद्वा परंपरया वा न ज्ञाननिवर्त्यत्वमनादिभावस्येति वादिनं प्रति ज्ञानोच्छेद्यपदेनानादिभावग्रहणायोगात्। एतत्कल्पे पृक्गविद्यापद- प्रयोजनाभावल्य रयमेवांगीकृतत्वात्। अद्वैतचंद्रिकादौ अनादिभावस्या- ज्ञानाधीनत्कमालिप्य तवाशाधीननाशकत्वेन तदधीनत्वस्य -दंडमागभाव- नाशे - घटप्रागभावनाशेन-घटप्रागभावस्थिते. दंडप्रागमावस्थित्यधीत्वेन च

भाव इवोपपादितत्वात्। स्वत एवाविद्याप्रयुक्तत्वे तत्कार्यत्वापाताच। ततव्यात्र दीपिकाकारीयकुकल्पनं प्रेक्षावद्दिरनादरणीयमेवेति सिद्धं ।। यतु। एतेन अविद्यानाशनाश्यत्वमविद्याप्रयुक्तत्वमन्योन्याश्रया- भांगीकर्तुमुचितमिति प्रकाशप्रसरोक्िः परास्ता । नह्यनादिपदार्थो अवि- नाशीत्वत्र प्रमाणस्तीत्यादि। तदकांडतांडवायिंत ।। अस्मामिरनादि- पहार्याविनाशस्पानुक्तत्वात् । किंतु । अनादिमावस्यापि निवृत्तिमंगी- कृत्यैक तु्जाविद्यावाशनाश्यत्वमन्योन्याश्रयादिना न युक्तमिति न तादसं प्रयुकतत्नमत्र विवक्षितुं र्रजममित्युक्तं। युक्तंचतत्।। प्रयोजकनाश- विषया अविधानाशस्य हेतुताया वक्तव्यतया अविदयायाः प्रागेवप्रयोजक- । अनादेः सत्यस्यैव निवृत्य्युष्गमात्।।

Page 57

परोक्तशुद्धशब्दार्यभंग.

अनादेर्विनाशित्वमात्रेण प्रकाशप्रसरोचन्योन्याश्रयस्यापरिहारेणासंवद सपत्यायेति।। यन्तु। अथवा अविद्यावृत्तिष्चियत्वं अविद्याप्रयुक्तत्वमित्यादि। तब । त्वन्मवे अविद्यावृत्तेरेव कल्पनापदार्थत्वेत जगन्मिय्यात्वसिद्धे: प्राकूत्रमरूपाविद्यावृत्तेरसिद्धत्वात्। सचस्पतिपक्षे जीवस्य स्वमाकाशत्वे- नाविद्यावृत्तिविषयत्वस्य दूयितत्वात्। शुक्तिरूप्यादिवद्विद्यावृत्तिविषयत्वे = कदपि ।। जीवस्याविद्याप्रयुक्तत्वाभाव· किमद्वैतरीत्या उत स्वमत- रीत्येयादि। तदप्यसारं ।। त्वन्मतरीत्यैवानादिभावस्याविद्याप्रयुक्त- त्वाभावस्योपपादितत्वात् । तत्र तस्ब दुर्निवारत्वाच्चेति।। यचु।। द्वितीयाभाव इत्यारम्याद्वितीयपदेन द्वितीयतादात्म्या- नापन्नमित्यर्षस्यैव विवक्षितत्वादकिंचित्करमित्यंत। तदपिमंदं ।। द्वितीयदृदश्यसामान्यतादात्म्यापन्नत्वेनाद्वैतचंद्रिकादि सिद्धे अध्यासभाष्यादि- सिद्धे च शुद्धब्रह्मणि त्वत्कल्पिततत्तादात्म्यानापन्नत्वस्य विवक्षितुमशक्य- ताया असकृदावेदितत्वात्। तादात्म्यानापन्नत्वस्य तादात्म्यापभत्याथ- भावरूफ्तया द्वितीयाभावादिस्थानाभिषिक्त तादात्म्यापनत्वाभावादावेवोककवि- = यदपि । अस्तु का द्वितीयाभावोपहितं वैतन्यं शुद्धदार्थ: द्वितीयाभावस्य सत्यत्वे ब्रह्मस्वरूपत्वेनाद्वैतहान्यामावात्। तस्य मिथ्या- त्वे मिथ्याभूत्य मिथ्यात्वंन बोधनेनातत्वावेदकत्वाभावादित्यादि॥ तदप्यापातरमणीयं ।I त्वन्मते मिध्यात्वेनोपहितस्य शुद्धप- दार्षत्वांगीकारायोगात्। कृत्वा किंतया तस्य प्रवृत्तत्वेपि द्विती- याभावस्य सत्यत्वपक्षे तम्य ब्रह्मस्वरूपत्वेनाद्वेतहान्यभावस्य दुरुपपाद- त्वात्। तथाहि ।। अत्रोक्तमद्वैतचंद्रिकायां । प्रपंचनिषेधस्या-

Page 58

अद्वतदीपिका वातागम:

धिकरणीभूतब्रह्माभिन्नत्वात् - निषेधस्य तात्विकत्वेपि नाद्वैतहानिकरत्व । न च तात्विकाभावप्रतियोगिन प्रपचस्य तात्विकतापत्ति। तात्विकाभाव प्रतियोगिनि शुक्तिरूप्ये व्यभिचारादिति। तन्न । प्रपचनिषंधस्य व्रल्माभिन्नत्वं ब्रह्मनिष्टत्वानुपपत्ते। तस्य निर्विशेषत्वात् ।। अत्यताभंदे आघाराधंयभावानुपपत्ते। कल्पितभेदस्याधारधेयभावनिर्वाहकतायास्ता- दात्म्यनिरसनप्रस्ताव निरस्तत्वात् । न च निषेधत्वोपहितस्य ब्रह्मनिष्टत्वो- पगमान्नानुपपत्तिरिति वाच्यं। निषेधत्वोपहितस्यैवात्र तात्विकत्वादि विकल्पस्य विवक्षितत्वात् । अत एव तस्य व्यावहारिकत्वे तत्प्रतियो- गिनो व्यावहारिकत्वानुपपत्ति सगच्छत। अन्यथा घटाभावत्वंन ज्ञाय- मानपटाद्यमावस्य यत्र व्यावहारिकत्वं। तत्र घटस्यापि व्यावहारिक- त्वंम तदसगत. न च तदुपहितस्याभावस्य व्यावहारिकत्वे तग्यापि व्याव- हारिकत्व। युक्तिरूप्योपहिताभावस्य व्यावहारिकत्वंपि शुक्तिरुप्यम्य तददर्शनात्। एवं च प्रपचनिषेधत्वोपहितस्य निषधस्य ब्रह्मस्वृपाति- रिक्तस्य तात्विकच्वे अद्वैतहानि सुस्थैव । तरगिण्या तु "प्रपच्रमा- र्थमविष्टानब्रह्मस्फुरणस्यावश्यकतया तत्र ब्रह्माभिन्नप्रपचनिषेधस्यापि प्रकाश प्रपंचभ्रमासभवः। न चंदत्वादिना अधिष्टानप्रकाशपि प्रपचनिषेधत्वादि- ना न प्रकाश इति वाच्य। तव मते प्रपचनिषेधत्वादेरपि ब्रह्ममात्रत्वा" दवित्युक्त। कटकोद्धारे तु ।। "तवन्मते ब्रह्म्फुरणम्य सासषिमूपत्वे न पाक्िपप्रकाशम्य भ्रमाविरोधित्वान्नमानुपपत्तिरित्याशक्य साक्षिण समानविषकाज्ञानभ्रमविराधित्वाभवे ज्ञानत्वमंव न स्यात्। अज्ञानादि विरोविन एव ज्ञानत्वात्। साक्षिगाचर सुखादावज्ञानभ्रमापत्तेश्रति" ममा- हित। सत्र यद्यपि प्रपचनिषधम्य निषधत्वम्यचाधिष्टानव ाभिन्नतया तन्स्फुरण प्रकाशषि न निषेधत्वप्रकारकत्व तस्येति न प्रपंतभ्रमविराधित्व।

Page 59

परोक्तशुद्धशब्दार्थभंग: १७

त्वादिना ज्ञानाद्रजतभ्रमस्याप्यनुपपत्ते नचाविष्टानब्रह्मज्ञानं हि - सत्वादिप्रकारकत्वान्निषेधत्वादिप्रकारकमपि । त्वात्। शुक्त्यादेरिदं त्वादिकं तु न रजतनिषेधत्वादिरूपं। तसय ब्रह्मवन्निर्वर्मकत्वाभावेन भिन्नानेकधर्मवत्वोपपत्तेरिति' वाच्यं। तथापि निषेधत्वेन निषेधप्रकारकत्वाभावेन प्रपंचभ्रमविरोधित्वानुपपत्तेः' न च बहणि बाध्यत्वामावरूपसत्वस्याभावत्वेन प्रकारत्वादुक्तदोषो दुर्वार इति वाच्यं । घटाभाक्वदित्यादि ज्ञानदशायामेव घटवदित्यादिभ्रमानुत्पत्या प्रतियोगितया तदुपहितनिषेधप्रकारकज्ञानस्यैव तद्रमविरोधितया बाध्यत्वाभावरूप सत्वप्र- कारक ज्ञानस्य घटाद्युपहितनिषेधप्रकारकत्वाभावेन घटादिभ्रमाविरोधित्वात्। न चैवं वेदांतजन्यनिर्विकल्पकचरमवृत्तेः प्रपंचोपहितनिषेधप्रकारकत्वाभावेन प्रपंचभ्रमनिवर्तकत्वानुपपत्तिरिति वाच्यं। श्रुत्यादिवलेन तस्यास्तथात्वक ल्पनात्। तथापि स्यादेतंदव यदि वेदांतवाक्यानिर्विकल्पकं ज्ञानमुत्पद्येत उत्पन्नं च तत्सर्वदृश्यनिवर्तकमित्यत्र निरवकाशंप्रमाणमप्युपलम्येते। न वैवमिति वक्ष्यते ।। लोके तु निषेधस्फुरणमात्रस्य भ्रमनिवर्तकत्वमसिद्ध मेव। सोयमित्यादिवाक्यानिर्विकल्पकबोधस्य ततो भेदभ्रमनिवृत्तेश्वाखंडा र्थत्वमंगे निरस्तत्वादित्ति तरंगिण्यभिप्रयो द्रष्टव्यः । कि च भ्रमकालाप्र तीतस्य सापेक्षस्य च निषेधस्य भ्रमकालप्रतीत निरपेक्ष निर्विशेष ब्रह्मस्वरूप- त्वासंभवश्च। नचाभावस्य सापेक्षत्वंमायिकं। ब्रह्मणोनिरपेक्षत्वं तात्वि- कमतो न विरोध इति वाच्यं। मिथ्यात्वसिद्धेः प्राकूं मायिकत्वादि कल्पनासंभवादिति ।। यत्तु । मिथ्यात्वेपि मिथ्याभूतस्य मिथ्यात्वबोधनेनातत्वावेदक त्वामाव इति। तदद्वैतचंदिकादिनिरासक तत्ववाद्याकरग्रंथांध्यनिमित्तमेव 1 तथाहि॥ भावाभावयोर्युगपदेकाधिकरणकत्वबोधकवाक्यवत् तदुभयोरम्ा वस्य तदतात्विकत्वस्य च बोधकवाक्यस्याप्रामाण्यं तावडर्वारमेव ।।

Page 60

अद्वैतदीपिका वातागम:

अत्रोक्तमद्वैतचंद्रिकायां ।। ब्रह्मभिन्न प्रपंचनिषेघादिकमतात्विक मतात्विकत्वेन बोधयंत्याः श्रुतेरपामाण्यासंभव इति।। तद्युक्तं ।। भेदवाक्यानामनुवादकत्वादतत्वविषयकत्वं - अद्वैत- वाक्यानां तु तन्निषेधकत्वात्तत्वविषयकत्वमिति यस्तवसिद्धांतः तद्विरोघ एवा नेनोच्यते। न तु याथार्थ्यरूपप्रामाण्याभावः । येन प्रपंचनिषेधस्यापि नानाशब्दार्थभूतबह्मभिन्नत्वेन निषेधप्रतियोगित्वरूपातात्विकत्वबोधकत्वेन श्रुते रुक्तप्रामाण्यसमर्थन संगच्छेत। एतेन यजेतेत्यादिश्रुतेरिवोक्तश्रुतेरपि व्यावहारिकं प्रामाण्यमक्षतमेव। तात्विकं तु नास्त्येवेत्युभयत्र चंद्रिका दवये त्दाववर्णनमपास्तं। उक्त्विभागभंगप्रसंगस्य दुर्निवारत्वात्। त गिण्या तु ।। प्रतियोगितदभावयोरतात्विकत्वबोधनं विरुद्धमित्युक्तं तत्र भावाभावज्ञानयोः प्रतिबध्यप्रतिबंधकभावस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात्-"ने नाने"ति श्रुत्या ब्रह्मणि प्रमंचाभावज्ञाने तत्र तदभावज्ञानासंभवादुक्तनिषेधप्र तियोगित्वरूपमतात्विकत्वं प्रपंचतदभावयोर्बोधयितुमशक्यमिति तदर्थ न च ब्रह्मणि घटो नास्ति घटाभावो नास्तीति ज्ञानानुदयेपि ब्रह्मणि ब्रह्मभि नास्तीति ज्ञानोत्पत्तौ बाधकामावात् - ब्रह्मभिन्नत्वेन प्रपंचतद्भावयोई्योर निषेधसिद्धिरितिवाच्य । प्राचीनमते भावामावज्ञानयो. समानविषयकत्वे प्रतिबध्यप्रतिबंधकभावोपगमेन ब्रह्मण्यभावत्वेनाभावभाने ब्रह्मभिन्नत्वेना तदभिन्नभावभानायोगात्। समानप्रकारकत्वनैव प्रतिबध्यप्रतिबधकम इति नव्यमतेपि घटो द्रव्यमिति ज्ञानकाले भूतले घटोस्ति द्रव्यं नास्तीति ज्ञ तावन्नानुभूयते। तन्निर्वाह्श्च - घटो द्रव्यमिति ज्ञानविशिष्टस्य घटोस्ती ज्ञानस्य सुल्यकालतया द्रव्य नास्तीति ज्ञानप्रतिबंधकत्वोपगमेन वा- तादृश ज्ञाने नियमेन पूर्वोपस्थितद्रव्यत्वभानोपगमेन वा - कर्तव्यः । तथा महमभिनाभावो बहमिन्न इति ज्ञानकाले न ब्रह्मणि ब्रह्ममिन्नाभावज्ञान भवः 1 तस्योक्तरीत्या स्वविरोभित्वात्। यदि च घटो द्रव्यमिति ३

Page 61

१९

कालेपि भूतले घटोस्ति द्रव्यं नास्तीति ज्ञानमुत्पद्यत एव। परं तु पक्चा- चत्राप्रामाण्यंगृह्यत इति ब्रूषे तर्हि प्रकृतेप्युक्तार्ये पश्चादेवामामाण्य गृह्ाता मित्यद्वैतश्रुतेरतत्वावेदकत्वमवर्जनीयमेवेति। कंटकोद्धारे तु ।। श्रुत्या निषेधमात्रस्य बोधनेनातात्विकत्वांशे तस्या औदासीन्यादित्युक्त। तत्र निषेधस्य निषेधत्वेनातात्विकत्वं श्रुत्या न बोध्यत इति तदर्य.। ब्रह्ममि- ननत्वेनातात्विकत्वबोधस्तूक्तरीत्या निरसनीय एतेन यद्घ्व्यां - कथमुक्तश्रुत्या मिथ्यात्वेन प्रपंचतदभावयोर्बोष। ब्रह्मणि प्रपंचाभावबोधनेपि अभावे प्रपचसामानाधिकरण्यस्य तत्र प्रपंचान्यून सत्ताकत्वस्य चाबोधनादित्याशंक्योक्तं । इहेत्यस्य प्रपंचविशिष्टव्रह्मणी त्यर्थ- कत्वात् - किंचेत्यस्व च "अतोन्यदार्तमिति" श्रुत्यादिमानेन विनाशितया प्रमित दृश्यमात्रमित्यर्थकल्वात् - विनाशिदृश्यविशिष्टे ब्रह्मणि विनाशिदृश्यं नास्तीति बोधस्योक्तश्रुत्या संभवात्। विनाशिदृश्याभावस्य चोक्त्तश्रुतिप्रमि- तत्वेनाप्रातिभासिकत्वानुमितिसंभवात् - विनाशिदृश्यत्वावच्छेदेनाप्रातिभासि- कस्वसमानाधिकरणांत्यंताभावप्रतियोगित्वरूप मिथ्यात्वनिश्चयस्थानुमितिद्वा- रोक्त श्रुतितात्पर्य विषयत्वसंभवात् । न च विनाशिदृश्यविशिष्टे विना- शिदृश्यं नास्तीति बोधस्याहार्यत्वात् न शाब्दत्वमिति वाच्यं। नानेति पदस्यनान् प्रत्ययांत नञ् पदसिद्धस्य भेदार्थकत्वात्। ब्रह्मपरपद्योगेन ब्रह्म भेदबोधकत्वात्। उक्तानुपपत्या विनाशिदृश्यत्वस्य तादृशबोधे अभावप्र- तियोगितावच्छेदकतया भानासंभवेपि प्रतियोग्यंशे विशेषणतामात्रम्वीकारेण

किंच "अत्यंतवाधितेप्ययें ज्ञानं शब्द करोति ही"ति संडनोक्े: शाब्दनोधस्याहार्यत्वं स्वीक्रियत इति। तन्न ।। इहेत्यस्य प्रपंचविशिष्टा- र्थकत्वे मानाभावात्। "विद्वान्न्नह्मामृतोऽमृत"मित्यादिना मोक्षजनक- ज्ञानविषयतया प्रकृतस्य शुद्धब्रह्मण एव तदर्थताया वक्तव्यत्वाद्।

Page 62

अद्वतदीपिका वातागम:

प्रपंचस्य निरुक्तमिय्यात्वबोघादेव तत्कल्पनेत्वन्योन्याश्रयात्। एतच्छु- ते. प्रपंचाभावे अप्रातिभासिकत्वानुमितिद्वारेव ब्रह्मण: श्रुत्यंतरजन्यप्रपंचवि- शिष्ठत्व बोधद्वारापि निरुक्तमिथ्यात्वनिश्ये तात्पर्यस्य सुवचतया इहेति शब्दस्य प्रपंचविशिष्टब्रह्मपरत्वस्यानावश्यकत्वाच्च। एवं किंचनेत्यप्य- सत् ।। अतोन्यदित्यनेन ब्रह्मभिन्नत्वस्याप्युक्ततया किंचनशब्देन तस्यापि ग्रहण संभवेन नानेत्यस्य वैयर्थ्यापातात्। ब्रह्मार्थकपद्योगेनेत्य- प्ययुक्तं । "विनज्भ्यां नानाजौ न सह"इति सूत्रेण नानाशब्दस्यासा- हित्यवाचित्वात्। कथंचिद्धेदार्थकत्वेपि इहेति सप्तम्यंतपदेन ब्रह्मपतियो गिकत्वस्य तत्र बोधयितुमशक्यत्वात् । "पृथग्विना नानाभिस्तृतीया- न्यतरस्या"मितिसूत्रेण तृतीयांतपदस्यैव तत्प्रतियोगिकत्वबोधकत्वानुशास- नात्। अध्याहारस्य चागतिकगतित्वात् । प्रकृते चानेकपर्याय- नानाशब्दग्रहणसंभवेनागतिकत्वासिद्धे। अनेकत्वस्य च स्वप्रतियोगि- वृत्तित्वस्त्रानुयोगिवृत्तित्वोभयसंबंधेन भेदविशिष्टान्ववितावच्छेदकवत्वरूपस्य व्यासज्जवृत्तिघर्मवत्वरूपस्य वा प्रकृतब्रह्मभेदाघटितत्वात्। किंच किंचनशब्दस्यैवोक्त्तरीत्या ब्रह्मभिन्नदृश्यार्थकत्वसंभवात् नाना शञ्देन तद्वोधनायासोव्यर्ष एव। न च प्रतियोगिविशेषणतापन्नेषु कस्य चित्प्रतियोगितावच्छेदकत्वं भाति कस्यचिननेत्यस्यानुभवविरुद्धत्वान्नव्रह्मभिन्न त्वं र्किचन शब्दार्थः । तथा सति तस्यापि दृश्यत्ववत्प्रतियोगिविशेष- णतापत्ते.। अतस्तस्य प्रतियोग्यविशेषणत्वेनावच्छेदकत्वलाभाय ब्रह्माभि- न्नत्वार्थकं तृतीयांतं नानापदं। तथा च प्रतियोगिविशेषणतानापन्ने प्रति- योगितावक्छेदकत्वमवगाहमानाधी: न प्रतियोगिविशेषणतानापन्नेपि तदवगा- हत इति नियमात् घटत्वेन फ्टोनास्तीत्यादौ घटत्वादिमात्रस्येव ब्रह्ममिन्न- तोन दृश्यं नास्तीत्यत्र ब्रह्मभिन्नत्वमात्रस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमानमुपपद्यत इति वाच्यं। तथा सति भिन्नार्षकप्रयमांत नानापद्मादाय दृश्यविशिष्ट-

Page 63

परोक्तशुद्धशब्दार्थभंग:

ब्रह्मणि ब्रह्मभिन्नं नास्तीत्युत्तयैव विवक्षितार्थसिद्धौ भेदार्थकतृतीयांत नानाप- दमादाय प्रतियोगिबोधक किंचनपदोपादानस्य श्रुतौ निर्बीजत्वापत्ते। न च दृश्यत्वावच्छेदेन तादृशप्रतियोगित्वसिद्धये तदिति वाच्यं। ततोऽ- भावांशेप्रतियोगितासंबंधेन दृश्यत्वार्वच्द्विन्नप्रकारताकबोधस्यैवोत्पत्या दृश्यन्भा वच्छेदेन प्रतियोगित्वाबोधनात्। उदीच्यतद्वोघस्य च दृश्यमात्रं ब्रह्म- भिन्नमिति ज्ञानसहकृते ब्रह्मणि दृश्यं नास्तीति बोधेनैव निर्वाहात्। स्वरूपेण निषेधप्रतियोगित्वमिति पक्षे दृश्यमात्रे स्ववृत्तिरूपावच्चिन्नप्रतियो- गिताघटितमिथ्यात्वनिश्रयाय तादृशज्ञानस्यावश्यकत्वात्। किंच वैशिष्टयस्य भेदघटितत्वात् ब्रह्मदृश्ययोवैंशिष्ट्यज्ञाने तयोमेंद स्यापि भानेन ब्रह्मभिन्नदृश्यविशिष्टत्बेन भासमाने ब्रह्मणि ब्रह्मभिन्नत्वेन दृश्याभावज्ञानमप्याहार्यमेव। नच ब्रह्मणि दृश्यवैशिष्ट्यज्ञाने दृश्यमेद एव भाति न तु ब्रह्मभेद इति शंक्यं। इतरेतराध्यासेन ब्रह्मभेदत्यापि भानात्। न च मेदस्य संसर्गतया भानेपि प्रकारतया तदमानान्नाहार्य तेति वाच्यं। भेदसंसर्गकज्ञानस्यापि भेदप्रकारकज्ञानवद्विरोघिताया अनु भवसिद्धत्वेन तवापि संमतत्वात। विरोधिविषयकस्य तस्यानाहार्यत्वासं- भवात्। किंचेत्यप्यसत् ।। अत्यंतबाधित इति कारिकया शाब्दज्ञानस्य मानांतरबाध्यत्वमात्रप्रतीत्या आाहार्यशाब्द बोधाबोधनात्ं। किंच ।। आाहार्याशाब्दांगीकारे "तद्वैकआहुरसदेवेदमग्रआसी"दिति श्रुते असतः सत्वबोधकत्वस्यापि संभवात् त्वन्मते अर्थोतरपरतया व्याख्यानासंगतिः । नचासतः सत्वं विरुद्धं ॥। दृश्यतदभावयोरिव सत्वासत्वयोरपि व्यावहा- रिकयोरविरोधस्य सुवचत्वात्। तस्मात् इह ब्रह्ममण नाना भिन्नं किंचन- गुणक्रियादिकं नास्तीत्यादिरेव न्यायामृतोपदर्शितरीत्या श्रुत्यर्थः !

क्रिययेति

Page 64

६२ अद्वैतटीपिका वानागम:

एतेन ।। भवदीयन्ययामृत तरंगिण्यादि निरासेनाद्वैतसिद्धि लघु- चंद्विकादिषु प्रतिपादितत्वादिति परप्रलापोप्यपोठ। उक्तरीत्या लभुचंद्रि- कादि निरासप्रकारस्याकरग्रंथानुसारेण त्वदुन्मादपरिहाराय लेशतोऽत्र प्रका- शितत्वात्। एवमेव लघु चंद्रिकाद्युक्तसकलदूषणाभासनिरसनप्रकारो विशे- षत आकरे कृतो द्रष्टव्यः विस्तरमयान्नेहप्रपंच्यते। यन्तु। घटध्वंसइत्यादौ घटप्रतियोगिताकत्वस्यैव विशेषणत्वात् - तस्य चाभावे वर्तमानत्वादिति। तन्न ॥ लघुचंद्रिकादौ न हि प्रती- तिकाले प्रतियोगिता सत्वेनावभासते। इदानीं ध्वस्तो घट इत्यादौ एत- त्कालीनत्वस्य ध्वस एव भानात्। अभावप्रतीतौ भानमात्रेण सत्ताभ्यु- पगमे घटस्यापि सत्वापातादित्यादिना प्रतियोगिताया अपि घटसमानाका- लिकात्वाभ्युपगमेन तस्या अपि विशेषणत्वानुपपत्तेः । विशिष्टबुद्धौ प्रति- योगितया तद्विशेषिताभावबुद्धेरेव विरोधित्वांगीकारेण प्रतियोगितासंसर्गक- परिष्कारस्य कृतत्वाच्च ।। रकिंच ।। यत्रोपहितव्यवहार. - तत्रविशिष्टव्यवहार - यत्र विशिष्टनाशादिपत्यक्षं - तत्रोपहितनाशादिप्रत्यक्षं - योपहितसामग्री सैव विशिष्टस्येति कारणभेदानिरूपणात्। फलभेदानिरूपणात् ।I परस्परा- विषयकप्रतीतिविषयत्वादिरूपभेदकधर्माभावाच्च - उपहितविशिष्टयोभेंदो नि- 6प्रमाणक एव । न च दंडीप्रमेय इत्यत्र दंडविशिष्टउद्देश्यः दंडी मुझ्गे इत्यत्र दंडोपहितउद्देश्य इति प्रतीतिबलात्तयोभेंद इति वाच्यं। तस्या उक्तार्थाविरुद्धविषयकत्वात्। विशिष्टउद्देश्य इत्यत्र विधेयभूतप्रमेयत्ववत्वेन भासमानदंडाश्रयः प्रमेयत्वंप्रत्युद्देश्य - उपहित उद्देश्य इत्यत्र विधेयभोजना- श्रयत्वेनाप्रतीयमानः भोजनसमकालिकत्वेन प्रतीयमानश्च यो ढंड: तदाश्रय उद्देश्य इति प्रतीयते। तथा च विधेयाश्रयत्वेन भासमानत्वतद्भावयो-

Page 65

परोक्तशुद्धशब्दार्थभंग अन्यथा सोस्तीत्यत्र तत्तोपलक्षितउद्देश्यः - अय कांच्यामभूदित्यत्रेदंत्वोप- लक्षितः - चैत्रोस्तीत्यत्र शुद्धचैत्र उद्देश्य इति प्रतीत्या तत्तेंदंतोपलक्षि- तयोरपि परस्परं शुद्धेन च भेदप्रसत्त्या सोयं देवदत्त इत्यादौ तत्त्व- मसीत्यादौच तत्तेंदंतोपलक्षितयोः तत्त्वं पदोपलक्षित चेतनयोश्र प्रतीयमाना- भेदृस्य प्रातीतिकत्वापत्तेः । तयोर्भेदेपि स्वरूपमात्रबोधस्य ततो जाय- मानस्य प्रमात्वात्तद्वाक्यप्रामाण्यमिति चेत् न। तत्त्वंपदादीनां विशिष्टो- पहितार्थकत्वेप्येवं वक्तुं शक्यत्वेन तत्परित्यागस्यानुचितत्वात्। नच दंडविशिष्ट - दंडोपहित - टडापलक्षितोद्देश्यकानां दंडी द्रव्यवानिति ज्ञाना- नां विषयावैलक्षण्ये वैलक्षण्यायोगाद्विशिष्टोपहितोपलक्षितानां वैलक्षण्यमावश्य कमिति वाच्यं। उद्देश्यतावच्छेदकदंडे विधेयभूतद्रव्याश्रयत्वभान तद- भान सहिततत्सम काली नत्वादिसंबंधांतर भानेनैतदुभयसाहित्यविशिष्टधर्मिताव- च्छेदकत्वमात्रेणैव तद्वैलक्षण्यसभवान्। त्वद्रीत्यापि उद्देश्यतावच्छेदकदं- डादौ विधेयाश्रयत्वादिभानम्यावश्यकत्वात्। अन्यथा दडिनं द्रव्यवत्वेन

रस्परवैलण्यस्यैवासिद्धिप्रसंगात्। विशिष्टधर्मिक विधेयप्रकारक ग्रहोत्तर- मुद्देश्यतावच्छेदके दंडे - द्रव्यवान्नवेति संशयानुत्पत्ति - उपहितधर्मिकताद. शग्रहोत्तरं ताद्शदंडे द्रव्यवत्वरूप विधेयतदभावोभयकोटिक संशयोत्पत्तिरिति वैलक्षण्याभावापत्ते.। दडांशे विधेयभानस्योभयत्रापि तुल्यत्वात्।। यत्तु ।। उपलक्षणनयोपात्तस्य शाष्दबोधे भानं नास्ति। किंतु तदुपस्थापित धर्मातरस्य। तदुपम्थापिन स्वरूपमात्रस्य वा भानमिति । तदसन् ।। पदवृत्यनुपस्थापितस्य शाब्दबोधे भाने घटशब्देन समवायेनो- पस्थापितगगनादीनामपि मानापत्ते । अन्यथा धूमोस्तीति वाक्यप्रयोक्तृ तात्पर्यविषयीभूतवन्ह्यनुमितरपि शाब्दत्वापातात्। स्वरूपमात्रोपलक्षकत्वं त्वश्रद्धेयमेव । स्वरूपमात्रबोधस्योपलक्षणया धर्मोतरोपादानस्थले अनुभव-

Page 66

१४ अद्वैतदीपिका वावागम:

बाधितत्वाच्च । विवेचयिष्यतेचेदमुपरिष्टात्। तद्विधेयकबोधे तत्सम- कालिकत्वमात्रेणावभासमानेष्वप्युद्देश्यतावच्छेदकेषु विशेषणत्वव्यवहारः यथा तिलकी कर्मकुर्वीत धनवान्सुखीत्यादौ तिलकादीनां। तदभिप्रायेण तिल- कादिविशिष्टोद्देश्यकस्थलमिति व्यवह्रियते । कदाचित्तिलकादौ कर्मकरण- रूपविधेयाश्रयत्वभानं - तु - समकालिकत्वमात्राभिप्रायं। क्वचित्पद्श- क्यकोटावप्रविष्टः तच्छ्क्तेरितरव्यावृत्तिनिर्वाहकोप्युपाधिरुच्यते। यथा धेनुपदप्रयोगे गोत्वं । समुदायशत्त्यनंगीकारे पंकजपदप्रयोगे पद्मत्वं। कचिन्नीकाविषयकत्वमात्रेण नीलोफ्लक्षितस्य ज्ञानमिति - नीलस्य ज्ञानसम- कालिकत्वत्तात्पर्येण नीलविशिष्टस्येदं ज्ञानमिति - विशिष्टादिव्यवहाराणां - थोक्तव्यवहारनलात् तिलकीकर्मकुर्वीित्यादि वाक्यानां विशिष्टोद्देश्यकत्वतद- भावौ - स्यातामिति दिक्। तथा च ब्रह्मानंदप्रदर्शित विशिष्टादिविभा- गोप्यनुपपन्न एवेतिसिद्धं ।। यदपि ।। एतेन निमित्ततयाप्यज्ञानप्रयुक्तत्वोपपत्या जगत्सत्यत्वेपि तत्संभवादनादिजगतः सत्यत्वेपि ज्ञाननिवर्त्यत्वोपपत्या अद्वैतहानिरिति प्रस- रोक्ति परास्ता। अविद्यानिमित्तकस्यापि ब्रह्मोपादानकत्वांगीकारादि- त्यादि। तदप्ययुक्तं । भामतीमते अविद्याया अनुपादानत्वपक्षे- अरुष्या यद्ा अविद्याजीवावेव प्रपंचं प्रति परिणामविवर्तोपादानभूतौ इति पक्षांतरस्य व्यवस्थापितत्वेनाविद्याया दोषविधयानिमित्तकारणत्वस्य वाचस्प- तिसंमतत्योक्तेरनुचितत्वात्। यञ्च ।। ब्रह्मविवर्तत्वान्न सत्यत्वमिति कल्प तरुकारा मन्यंत इति। तदसत् ।। अज्ञानसिद्धेः प्रागज्ञानोपहिता- ज्ञानदिग्राहकसाक्षिस्वरूपस्यैवासिध्या तात्विकत्वापातेन शुद्धचिद्वेद्यत्वानंगी- कारेण चाविद्याहेतुकजगदारोपासंभवस्योक्तत्वात्। अविद्योपादानकत्वा- भावे जगतो ज्ञाननिव्त्यत्वाभावप्रसंगात्। कयंचित्तत्प्रयुक्तस्य तन्निवर्तक-

Page 67

परोक्तशुद्धशब्दार्थभंग ज्ञाननिवर्त्यत्वे परंपरया शुक्यज्ञानप्रयोज्यस्य रजतार्थिप्रवृत्तिसमकालिक- कंटकवेधादिजन्यदु खादेरपि शुक्तिज्ञाननिवर्त्यत्वप्रसंगाच्च। ततश्च अविद्या- नुपादानकत्वे जगत ब्रह्मविवर्तत्वस्यैवासंभवदुक्तिकत्वात् अनादिदृश्यस्य- सत्यतापादनं निरात्राधमेव ।। यत्तु ।। यदि ह्यविद्याया निमित्तत्वं ब्रह्मणोनुपादानत्वंचेत्यारभ्य- प्रजायेयेत्यपि दृश्यतइत्यत। तदसार ।। तथाहि ॥ यत्तावदुक्तं न हि ब्रह्मानुपादानतायां "यतोवे"त्यादि श्रुतिरुपपद्यते - न वा "बहुस्यां प्रजाये- येति"वाक्यं संगच्छत इति न किंचिद्नुपपन्नं नहि मंत्रीस्ामिति संकल्प्य- प्रजायेयेत्यपि दृश्यते इति । अत्रोच्यते ॥ नतावत्"यतोवा इमानि भूतानि जायत" इति पंचमीश्रुतिरुपादानत्वे मान । "जनिकर्तु प्रकृति- रिति"सूत्रवृत्तौ प्रकृतिपद हेतुमात्रपरमित्युत्तवा पुत्रात्प्रमोदो जायत इत्यु- दाहृतत्वेनोक्तपंचम्योपादानत्वाबोधनात्। एवं महाभाष्येपि - "अय- मपि योग शक्योऽवक्तुं। कथ ।। गोळोमाविलोमभ्यो दूर्वा जायंते अपक्रामति तास्नेभ्य"इत्यादिना लोमादीना दूर्वादीन्प्रत्यवधित्वात् - धृवम- पायेअपादान" इत्यनेनैवापादानसज्ञासिद्वेरिद सूत्र नारंभणीयमिति दर्शित। कैयटेपि ॥। अपक्रामावविलोमादिषु कार्यप्रतीतिर्नसभवतीत्याशक्य"बिला· न्निष्क्रामतो दीर्घभोगस्य भोगिनोऽविच्छिन्नतया तत्रोपलग्धिवत् कार्यस्यापि दूर्वादेस्तत्रोपलब्धि'रिति अवधित्वमेव तस्योपपादित। तथा च भव्यका- रपक्षेपि उपादान एव जनि धातुयोगे पचमीत्यनगीकारात् - प्रकृते पचमी अपादान एव - श्रगाच्छरो जायत इत्यादिवत्। न च लोमादीनां तदा- त्मनापरिणतानां कथं विभागावधित्वरूपमपादानत्वमिति शंक्य। श्रुंग मृन्पिंड लोमादिघटक भागविशेषणामेवशरघटदूर्वोकु राद्यात्मना परिणत- त्वान्। तद्वागनिष्टविभागाविभूमभागविशेपाणामेव प्रकृतवाक्यघटर- श्रुंग लोम मृन्पिंड पढतात्पर्य विषयत्वेनापादानत्वोपपत्तेः। तद्वा-

Page 68

अद्वैतदीपिका वातागम:

क्याद्वोचप्रकारस्तु यथा वृक्षात्पततीत्यनेन वृक्षावधिक विभागानुक्क- लवृत्ति भेदप्रतियोगितावचछेदिका या पतनक्रिया तदाश्रयः पर्ण- मिति । तथा प्रकृते - मृत्पिडलोमादि भागनिष्ट विभागजनकीभूत तन्नि- ष्टमेदप्रतियोगितावच्छेदक परिणामविशेषभृत जनिकर्ता दूर्वादिरिति । शरस्तृणराजविशेष. । कर्दमनिक्षिप्तमहिषीश्रुंगेण शरांकुरोत्पत्तिः । परि - णामरूप व्यापारस्य तु तादृशभागांतरावधिकविभागानुकूलत्वमेव। नतु ममीपवृतितद्भागानंशभूतपदार्थोतर विभागानुकूलत्वं। मानाभावात्।। अवयव विभागानुकूलत्वं वा आवश्यकं। तस्मादुद्रमनं विना रूपांतरा- पत्तिरूप परिणामायोगात् । पदार्थोतरविभागस्तु सर्वप्रत्यक्षसिद्ध क्रियांतरेणैव । अतो यत्र मृत्पिंडादूघटो जायत इति व्यवहार तत्र तत्संयुक्तपदार्थोतराद्घटो जायत इति न व्यवहार। इंदं तु लोकानां बीजादिभागादंकुरादेरुद्रमनदृष्टिमवष्टभ्य - न तु सारू यनैयायिकादिमतमव- लंब्य। तयोरेकस्य सत्कार्यवादित्वात् । अन्यस्य त् श्रुंगलोमादिनाशा नंतरमेव तदवयवसमवेतमसदेव कार्य जायत इत्यम्युपगंतृत्वेन परिणामादेर- प्रसिद्वेरिति कैयट एवोक्तं। एतन्मते दुग्धाद्दधि जायते तंतुभ्यो वत्तं जायत इति प्रयोगा न मुख्या। तंतव पटी भवंति दुग्धमेव दधि भवतीति प्रतीतित्रलेन तद्विभागादेर्बाधितत्वात्। यो भागो घटात्मनापरिणमते तत्तात्पर्येण मृत्पिडाद्घटो जायत इति व्यवहारो अमुख्य एव। न च विभाषागुणंऽ स्त्रिया"मित्यनेनैव पंचमीहेतावेवाम्त्वितिवाच्यं। "भीत्रा- र्योनां भयहेतु - वारणार्थानामीप्सित" इत्यादिसूत्राणि प्रत्याचक्षाणेन भाष्य- कृता जोराद्विमेति - यवेभ्यो गां वारयति कूपादंधं वारयति पापात्त्रायते इत्मादिस्यलेषु बौद्धमेवापायावधित्वरूपमपादानत्वं स्वीकृत्य तादृशप्रयोगा्णां समर्थितत्वात्। प्रकृतेपि तथात्वमेव। बौद्धत्वं च यथाकयचिद्गौण त्वात्। सर्वत्र मुख्यप्रयोग एव तत्तनसूत्रै रपादानसंज्ञेत्यभयुपममे भया-

Page 69

परोक्तशुद्धशब्दाथभगः स्त्रायते एको भ्राताऽन्यस्माद्विमक्तः । संकल्पाच्चलतीत्यादौ पंचमी न स्वात्। भयस्य स्वहेतुत्वाभावात्। आ्रात्रोर्गुणरूपविभागस्य परस्परं स्व स्वमात्रस्वामिकद्रव्यकरणमात्रेणानुत्पत्या धृवमपाय इत्यनेनापादानसज्ञाS प्राप्तेः - अन्यस्य च तद्विघायकस्याभावात् - संकल्पे विभागायोगाच। मुख्यगौणसाधारण्येन सूत्रोक्त्तकार्याभावे पांडवः आधिरथि: कर्ण इत्यादाव- पत्यार्थें अणादिप्रत्ययो न स्यात् । तत्र पांडुजन्यत्वाद्यभावात्। एवं रथो ग्रामं गच्छतीत्यपि न त्यात्। रथस्य कर्तृत्वाभावात्। ग्रामस्य तदीप्सिततमत्वाभावाच्च। इत्थं च सूत्रस्थापायशब्दोपि विभागरूपमु- ख्यार्थ-सं्षेषाभावरूपगौणार्थोभयपर एव। तथा च"यतोवेत्यादि" कारणवाक्येनापि ब्रह्मरूपविशेषनिष्ट विभागानुकूल ब्रह्मवृत्ति भेदप्रतियोगि- तावच्छेदकपरिणाम विशेषवंतिभूतानीति बोध: । ब्रह्मरूपविशेषोदरस्थस्य जगदात्मना भागविशेषेण विक्रियमाणाव्यक्तस्य ब्रह्मरूपविशेषेणविभक्तत्वा- दपादानत्वनिर्वाह। तदुक्तमनुव्याख्याने ।। "स्वदेहादिच्छ्या विश्वं मुक्तपूर्व जनार्टन. । ससर्ज माता पितृवदूर्णनाभिवदेववे"ति। उपपा- दनप्रकारश्र श्रीमन्नयायसुधातोऽवगंतव्य.। वृत्तिकारादिमते तु ॥। कारणमात्रस्य प्रकृतिपदार्थत्वेनापादानसज्ञायां यतोवेत्यादिवाक्येन यद्धेतुको- त्पत्तिमंतिभूतानीत्येवबोधः । तथा च भाष्यकारस्यापि पक्षे उपादानता निरूपितप्रयुक्तत्वविशेषस्य जनीत्यादिसूत्राभिप्रेतताया अप्रामाणिकत्वात्। यत इत्यादौ पंचम्यास्तदर्थकत्वकल्पनमप्ययुक्तमेव ।। अत्रोक्तमद्वैनसिद्धौ ।। पंचम्याः कारणत्वमात्रार्थक्त्वेपि प्रकृते वाक्यशेषबलादुपादानत्त्वरूपतदर्यकत्वे पर्यवस्यति पंचमी । यथा"पशुना- यजेते"ति वाक्यस्थ पशुपदं"छागस्यवपायामेदम"इत्यादिवाक्यशेषबलाच्छा- गेपर्यवस्यति। अवधिपंचमीपक्षेपि श्रुंगाच्छर इत्यादौ निमित्तत्वरूपावधि- परत्वेषि प्रकृते नियामकसत्वेनोपादानत्वरूपावधिपरत्वमेव । "भात्मन

Page 70

३८ अद्वैत्टीपिका वातागम

आकाश संभूत"इत्यादावप्युपादानरूपप्रकृति पचमी । "सच्चत्यच्चाभव- ढिति"वाक्यशेषेण तदैक्षत बहुस्वाप्रजायेयेति वाक्येन च प्रतीतसामानाधि- करण्यस्यैव नियामकत्वादिति। तदमत् ॥ यत्प्रयंत्यभिसंविशंतीत्यादिना प्रतीयमान लयाद्यधिकरणत्वस्य गेहे निविष्टो नष्टो घट इत्यादाविवोपपत्तरस्योपा- दानत्वाप्रत्यायकत्वात्। सव्तत्यच्चाभवदिति वाक्यस्व ब्रह्मवह्ीस्थस्य यतो- वत्यादि भृगुवल्लीस्यवाक्य प्रति शषत्वाभावात्। अवधिपचमीत्वपक्षे पूर्वोपपा दितरीत्योपादानत्वाभावम्यैवावधौ मिध्या तस्योपादानत्वपरत्वकथनास- गंत। अतएवोक्तनियामककथनमकिचित्करं। अवधित्वनैवोपा- दानत्वाभावस्येव प्राप्त्या नियामकशतेनाप्युपाढानत्वस्यासिद्धे सच्चत्यच्चे- त्यादिवाक्य तु। सृष्टवा जगदिद सर्व नियामकतया स्यतु। बहुरूपो भवानीति स्याज्जगच्चेत्यचिंतय"दित्यादि तैत्तिरीयभाष्येण - "तदैक्षत बहु- स्यामि"तिवाक्यं तु- "बहुस्यामिति संकल्प्य तेज प्रभृतिसर्जन। गुरु स्यामिति सकल्प्य शिष्यसपादन यथत्यादि' छादोग्यभाष्येण च सम्यगव्या- ख्यातमवगतव्य। अत्र यत्परैरुक्त ।। परमेश्वरस्य स्वकीयनियामक बहुभावेच्छा नघटते। तद्रूपाणामपि नित्यसिद्धत्वादिति । तत्तु - गुणपूर्णत्वविचारावसरे भगवदत्यताभिन्नेप्वेव ज्ञानेच्छादिषु शक्तिव्यत्तयंगीका- रेण अचित्यशक्त्या विशेपमहिम्ना च रूपविशेपाभिव्यक्तीच्छादेरुपपत्या निरस्तप्रायमेवंति नेह पुन प्रयतिनव्य।। यद्वि। व्रल्मानदेनोक्तं। "अवसादसुवाच्यत्वदौर्बल्याज्ञप्त्य साधुता । प्रकृतिप्रकृतितोन्यत्र कुर्वस्तन्नामको हरिरिति भाप्यं" -तच्चा निरुक्त विज्ञान तथा निलयनं महान्। सत्यं प्राणस्तया श्रीश्चेत्यादि भाष्यं च परस्परविरुद्धं। सत्यादिशब्दाना प्राणादिपरत्वे भगवद्गुणाभिव्यक्तिपर- त्वायोगात्। योगे वा महरादिपरत्वोक्तेरुन्मत्तप्रलपितत्वापत्तेरिति ।

Page 71

६९

नत्तन्नियामकभगवद्रूपस्य च द्वयोरपि प्रतिपादनात्। प्राणादीनां परमात्म प्रतीकत्वंन चैत्रादिशव्दै पिंडावच्छिन्नचैतन्यस्येव सत्यादिश्ै शरीरस्था- नीयप्राणाद्यवच्विन्नेश्वरत्रो कत्वस्ाव्यक्तािकरण न्यायसिद्धत्वात्।पर- मते मोडकामयेतेति कामनाया जगदुपादानकारणत्वेनाभिमते शुद्धे ब्रह्मण्य- नुपपत्ते। "तत्सृष्ट्व्रातदेवानुप्राविशत् तदनुप्रविश्य सच्चत्यच्चाभवदि"युक्ते जगदुत्पत्ति तत्प्रवेशानंतरमेव सदादिभवनस्योक्तत्वेन तस्य जगत्सृष्टित्वानुपप- त्तेरस्य वाक्यस्य ब्रह्मणो जगदात्मत्वे प्रमाणत्वेनोपन्यासासंभवश्च। न च निमित्तकारणत्वेन कामनोपपत्ति। परमते विवर्तोपादानत्वातिरिक्तनिमि- त्तकारणत्वस्य दुर्वचत्वेनानुपदमेव तस्य निरसिष्यमाणत्वात्। न च मुखं व्यादाय स्वपतीतिवत् त्तवाप्रत्ययस्समकालिकत्वार्थकोस्त्विति वाच्यं । पूर्वकालिकक्रियायामेव त्तवाप्रत्ययस्य सूत्रविहितत्वेन क्वाचित्कप्रयोगमात्रसि- द्धलाक्षणिकार्थोगीकारे मानाभावात्। तथात्वेपि सदादिभवनातिरिक्तसर्ज- नप्रवेशयो प्रकृतोपयोगिनोर्वक्तुमशक्यतया तादृशक्रियाणां परस्परं समका- लिकत्वोत्तयसंगतेश्च। सत्त्यच्छ्व्दाभ्यां मूर्तामूर्तरूपनिखलप्रपंचस्योक्त- त्वेन निरुक्तादिपद्वैयर्थ्य। एवं सदादिभवनस्यैव जगत्सृष्टिरूपत्वे"स इदं सर्वमसृजत"इत्यनेन पौनरुत््यं च। शुक्ते रजतं संभूत - शुक्ती रजत- मभवदित्यादिव्यवहाराभावेन ब्रह्मणो जगदारोपािष्टानत्वे"आत्मन आकाश' संभूत सच्चत्यच्चामवदित्याद्ययोगश्च। नच मूर्तामूर्तविवरणरूपत्वान्न निरुक्तादिपटवैयर्थ्य" । "स इद सर्वमसृजत" इतिवाक्येन निमि-

सच्चत्यच्चाभवदित्यनेनोक्ते। किंच अपचीकृतसमष्टेरेव सृष्टि तत्प्रवेशं- चोत्तवा पंचीकृतसमष्टे सृष्टि सच्चेत्यनेनोच्यत इति नपौनरुत्तयं। न च पंचीकृतेषु प्रवेशालाभ । अपंचीकृतेषु प्रवेशोत्तयैव पंचीकृतषु प्रवेशस्यो- क्तप्रायत्वात्। शुक्त्यवच्छिन्नचित एव रजतोपादानत्वेन शुक्ते रनतोपा-

Page 72

७० अद्वैतदीपिका वातागम:

दानत्वशून्यतया शुक्ती रजतमभवदित्यादिव्यवहाराभावेपि प्रकृते तथा व्यव- हारे बाघकाभावान्नोक्तदोष इति वाच्यं। उक्तार्थविवरणरूपतया पौनरुक््य परिहारस्यागतिकत्वेन स्पष्टार्थकशब्दविवरणस्यानावश्यकतया च भाष्योदाहृत प्रमाणप्रदर्शितार्थभेदसंभवे संग्रहविवरणरूपत्वेन समाधानस्यायुक्तत्वात्। स इंदं सर्वममृजंतत्युक्त सष्ट्युत्तरप्रवेशात्तरसदादिभवनोत्त्या उपादानतया सष्टृत्वालाभेन तद्ांतिनिरसनोपायाभावात्। स इदं सर्वमिति वाक्यस्या- पंचीकृतसमष्टिमात्रपरत्वे सर्वपदस्य वृथा सकोचापत्ते। उक्तकुकल्पनायां नियामकादर्शनाच्च ।। किचेत्यप्ययुक्त ।। अपचीकृतप्रवेशोक्त्या पंचीकृतप्रवेशलाभवत् तत्सृष्टचैव पचीकृतसृष्टेरपि लाभेन पुनस्तत्कथनवैयर्थ्याच्च। उपादानत- याशुद्धात्मन प्रवेशादिक्रियायोगात् तत्प्रतीतावघिष्टानीभूय तत्तादात्म्येन भानस्येव प्रवेशरूपताया वक्तव्यत्वेन तनैव त्वदभिमतोपाढनत्वसिध्या सच्चे- त्यादेर्वैयथ्याच्च ।।

नावच्छेदकतया शुक्तौ रजततादात्म्यस्य त्वया स्वीकृतत्वेन तादृशव्यवहारस्य दुर्निवारतया आरोपितस्य तादात्म्यं नास्त्येवेति भवत्पक्षे सच्चत्यच्चाभवदि- त्यस्यायुक्तत्वात्। कि च त्रह्मणः कर्तृत्वोपादानत्वयो परस्परविरुद्धत्वेनो भयांगीकारो न युक्त। नन्वंत करण एव सुखादिकं प्रति कर्तृत्वोपादा- नत्वे - दृष्टे। तस्य सुखादिकं प्रत्युपादानत्वात् - तदनुकूलकृतेरप्यंत क- रणोपादानकत्वेन कृतिनिरूपिततादात्म्य संबधकत्वरूपकर्तृत्वस्याप्यक्षेतेरिति चेत् - त्वदुक्त त्रक्षणस्य मायायामेवातित्याप्ति । तस्य जनदुपादानत्वात्॥ ईक्षणकृत्यात्मनापरिणामाच्च ।। न च तदारोपाधिष्टानत्वमुपानानत्वमिति वाच्यं। आरोपित प्रति कारणस्यैवासिध्या आरोपाविष्टाने उपादानका- रणत्वनिमित्तकारणत्वाद्युके।योगात्। कल्पिते शुक्तिरूप्यादौ कर्तुरदर्श-

Page 73

७१

नाच्च। न च तत्रापि साक्षिण एव कर्तृत्वं। तत्र तदनुकूल्कृतेरनुभव- बाधितत्वात् । नन्वत्र कार्यानुकूलज्ञानकत्वमेव कर्तृपदार्थ इति चेत् - किं तत्रोपाधिवशाच्छुद्धस्यैव विवर्तोपादानत्वे कर्तृत्वघटकज्ञानक्रियादिकं तत्रैव स्वीक्रियते - उत मायोपहिते। आद्ये ।। शुद्धस्यैवेक्षण तज्जन्यकृति- क्रिया तन्नाशादिविकागंगीकारात् शुदृन्व्हानि। शुद्धत्वमपि स्वसमान सत्ताकविकारराहित्यं चेत् - सत्ता त्रैविध्यादेर्निराकृतत्वेनोक्तसंकोचानुप- पत्तिः। मृत्पिंडादि दृष्टांतानुगेधात् ब्रह्मण परिणामित्वेनोपादानत्वमगी- कृत्य निर्विकारत्वश्रुते स्वाधिकरणकालत्वव्यापक विकाराभावार्थकत्वेन सको- चापातश्च। एवमेव संकोच कार्य इत्यत्र नियामकाभावात्। न द्वितीय ॥ मायोपहितस्य शुद्धान्यत्वंन लक्षणस्य ब्रह्मनिष्टत्वायोगात् । ततश्वाभिन्ननिमित्तोपादानत्वमतहानि। स्वरूपविवक्षया तथात्व चेत् - जीव एवातिव्यप्ति। ईक्षणमात्रस्य कर्तृत्वपदार्थत्वे मृत्पिंडं दृष्वा एवं कुर्विति प्रेरकस्यापि घटकर्तृत्वव्यवहारापत्ति। मायापरिणामभूत ज्ञानरूप- कार्यप्रत्यपि कर्तृत्वनिर्वाहाय ज्ञानांतरस्वीकारे अनवस्था। अस्मन्मते तु अचित्यशक्त्या नित्यज्ञानाभिव्यत्त्यादिना निर्वाह प्रागेवोक्त - जगन्भ्रमोत्पादनाय प्रेक्षावत्तमस्येश्वरस्य प्रवृत्याद्यसभवश्च। अधिक न्याया- मृते व्यक्त। तथा च ब्रह्मणो विवर्तोपादानत्वसाधकत्वभ्रांत्या परस्य यतोवेत्यादिपंचमीश्रुतिघटिन वाक्योदाहग्णमयुक्तमिति मिद्धं ।। यत्तु ।। एनेन सत्यत्वेपि ज्ञाननिवर्त्यत्वोपपत्तिरिति शकाषि परास्ता। नह्युपादानतत्वसाक्षात्कारनाश्य रूप्यादि सत्य दष्टं। सेतुर्हि न पापानामुपादानमिति न कुत्रापि सत्यस्योपादाननत्वमाक्षात्काग्नाश्यत्वं दृष्टच- रमिति। तदशुद्धं ।। ब्रह्मण परिणाम्युपादानत्वानगीकारात्। विव- र्तोपादानत्वस्य जगन्मिथ्यान्वसिद्धे प्रागमिद्धत्वान्। आरोपाधिष्टाने उपादानकार्णशव्दाव्यवहागच्। आरोपितं प्रति कारणमात्रस्यापि निर

Page 74

७२ अद्वैतदीपिका वानागम

स्तत्वाच्च। "तरतिशोकमात्मविदि"त्याढावात्मसाक्षात्कारत्वेन ब्रह्मज्ञा- नम्य निवर्तकत्वोक्तावप्युपादानसाक्षात्कारत्वेन निवर्तकत्वाश्रवणेन तथा कल्प नाया निर्मूलत्वात्। आरोपितस्य मिथ्याभूततया नित्यनिवृत्तत्वेन ज्ञान- नाश्यत्वामभवात्। ध्वसस्य प्रतियोगिमत्तासापेक्षत्वात्। एतावंतं

नुभूते अर्थक्रियाममयें चाज्ञानभ्रमादौ ज्ञाननाश्यत्वानुभवाच्च। सत्यस्यैव ज्ञाननाश्यताया प्रकाशप्रमरे अत्राप्यन्यत्र च सम्यगुपपादितत्वेन दीपिका- कारीय तददर्शन वचनस्याज्ञानमूलत्वाच्चेति।। यदपि। अस्मिंश् पक्षे सर्वस्यापि ब्रह्मज्ञाननाश्यत्वमेव नाविद्या- नाशनाश्यत्वमिति भामतीरीत्या नोक्तनाशनाश्यत्वरूपमविद्याप्रयुक्तत्व विव- क्षितुं शक्य। तथाप्यज्ञानोपहितस्यैव जीवत्वादज्ञानप्रयुक्तत्वं जीवस्य संभवतीति । तदसंत्रद्ध ।। अनादिदृश्यघटितस्य सर्वस्याप्यविद्याप्रयुक्त- त्वमाक्षिप्य जीवमात्रस्य तत्संभवोक्तेरनुचितत्वात्। भामतीमंत जीवस्य स्वाश्रिताविद्याप्रयुक्तत्वे अन्योन्याश्रयादिदोषस्योक्तत्वाच्च। यत्तु। वाचस्पतिसमतजीवोपादानतापक्षे अविद्यानाशनाश्यत्व - कल्पतर्संमतव्रह्मोपादानतापक्षे तु तन्नेत्यादि। तदयुक्तं ॥ वाचस्पति- मत एवोक्तपक्षद्वयस्य लघुचद्रिकादावुपपादितत्वात्। तत्प्रकारस्य प्रागुप- दर्शितत्वाच्च। जीवोपादानत्वपक्षे सर्वेषामविद्यातिरिक्तानामविद्यानाश- नाश्यत्व - ब्रह्मोपादानतापक्षेतु तन्नेत्यत्र नियामकानिरूपणात्। अनादि = यदपि ।। यथा चास्मिन्मते सर्वस्याप्यविद्याप्रयुक्तत्वं तत्सम- कालिकन्वेनेति न चरमवृत्तिप्रागभवस्यानाविद्यक्वं। न ह्यविद्यानाश- नाश्यत्वंनानादिभावम्याविद्यापयुक्तत्व वदामः - यद्यपि ज्ञानस्य तत्प्रागभा- वनाशरूपत्व्ं -तथापि तन्वेन काग्णतायां न मानमिति नाद्वैनहान्यादि-

Page 75

परोक्तशुद्धशब्दार्थभंग ७३

रिति। तदप्यज्ञानविलस्षित ।। अविद्यासमकालिकत्वमात्रेण तत्प्र- युक्तत्वे ब्रह्मणोपि तत्प्रसंगस्योक्तत्वात्। लघुचंद्रिकादौ दंडप्रागभावादि- दृष्टातेना विद्यानाशनाश्यत्वेनाविद्याप्रयुक्तत्वस्योपपादितत्वात्। तत्प्रकारस्य लेशत पूर्वमुपदर्शितत्वाच्च। तत्वेन कारणतायां न मानमित्यप्ययुक्त। वितरणमते स्वप्रागभावव्यतिरिक्तस्वनिवर्त्येत्यत्र प्रागभावस्य प्रतियोगिनिवर्त्य- त्वागीकारेण प्रागभावव्वसस्य प्रतियोगिसमनियतत्वेपि तद्रूपत्वाभावात् । अस्तु वा तथापि दडप्रागभावनाशस्य घटप्रागभावनाशं प्रति प्रयोजकनाश- त्वेनैव कारणताया लुचंद्रिकादौ व्यवस्थापितत्वेन के वलनाशत्वस्यातिपस- क्तस्य कारणतावच्छेदकत्वोक्तिरयुक्तैव। एवं च चरमवृत्तिग्रागभावस्या- विद्यादिकप्रति प्रयोजकत्वस्यान्वयव्यतिरेकादिसिद्धस्यापलपितुमशक्यत्वेन तन्नाशस्यापि प्रयोजकनाशविधया अविद्यानाशं प्रति हेतुत्वस्यावर्जनीय- तया प्रकाशप्रसरोक्तदोपस्य वज्रलेपत्वादित्यलं प्रसक्तानुप्रसत्तया। तथा च प्रकाशप्रसरोक्त प्रथमविषये अद्वैतदीपिकाकारप्रदर्शित स्वपरपक्षसाधकबा- धकानामपक्षपातिभि प्रेक्षावद्धिरनुपेक्षणेन विमर्शे कृते सति - असंबद्धभा- षिणोर्वाचीनस्योत्तानदशोदीपिकाकागस्यैवाविद्याविलास इति सुदृढनिर्णयस्या- कामेनाप्यगीकार्यत्वात् - अविद्याविलाम इत्यादिप्रसरोक्ति तत्सबोधनेन पुनरपि दीपिकाकारेण विलिखितु शक्या न वेति निराग्रहो दीपिकाकार एव विभावयतु। तस्मान्प्रकाशप्रमरप्रदर्शिताद्यविपये चद्रिकोक्तानिदूपणानि - प्रमरोक्तखडनदूपणानि च सुम्थान्येवति विफल एवात्रदीपिकाकारस्याशनय- माधनवाधनभ्रमवितसिन प्रयास इति सिद्ध ।

Page 76

अद्वैतदीपिका वातागम'

थानुपपत्या एतत्सर्व कल्प्यत इति वात्य। सबंधाभावसंतंधस्य स्वबोधि- तम्य निराकरण श्रुतेर्व्याितत्वापत्या परमात्मन पापलेपाभावपरत्वात्। अहमज्ञ इत्यादिप्रतीतीनामविद्यानादित्वश्रुतीना च तत्सत्वेपि सभवात् । अन्यथोपपत्तरन्यत्रोक्तत्वाच्च। कि च साक्ष्युपाधिभूता अविद्यावृत्ति सविषया निर्विषया वा। आद्ये यदग्रहणे साक्षी म्वोपहितचिद्भवति - तद्विपयिणी - तदन्यविषविणी वा। नाद्य।। अविद्याया म्वाका- खृत्तितया परिणामानंतरमेव तदुपहितचिदूपमाक्षिसिध्यगीकारापत्या चक्र- कात्। कि च वृत्ते स्वविषयकन्वाभावेन वृत्तिग्रहणार्थ वृत्यतरापेक्षाया- मनताना यौगपद्यमनुभवविरुद्धमापद्येत। वृत्ते स्वविषयकत्वाभ्युपगमेपि सुखाद्युन्यत्तिकाले तद्विषयकवृत्यभावेन तदवच्छिन्नस्य तत्प्रतिबिंतितस्य वा अभावेन प्रत्यक्षस्व प्रथमक्षणे अभावात् ज्ञातैकमत्वानुपपत्ति। न द्वितीय । तदन्यविषयकवृत्यवच्छ्िन्नस्य त प्रति साक्षित्वे तत्संस्कारा- भावप्रसगात् चैतन्यस्य नाशाभावात् वृत्तिनाशेपि वृत्ते' सुखाद्यविषयकत्वेन तन्नाशरूपसस्कारस्य तद्विपकत्वायोगात्। तत्समानकालिक पदार्थनाशत्व- मात्रेण तद्विषयकत्वे सुखादिकालीनानतवायुसयोगादि वृत्तिविशिष्टचितामपि साक्षित्वापत्ति। तादृशवायुसंयोगनाशेपि संस्कारत्वोपगमसंभवात्। न च सयोगादेरस्वच्छतया तत्र चित्प्रतिर्बिंबनायोगात् तदर्थ वृतिरपेक्ष्यत इति वाच्यं। तदुपहितरूपेणैत्र साक्षित्वसंभवरे प्रतिबिंत्ननस्याकिचित्करत्वात्। न तृतीय ।। अविद्यावृत्तेनिर्विषयकत्वे तन्नाशस्य सस्काररूपत्वानुप- पत्ते। वायुसयोगादिकमादाय विनिगमनाविरहस्योक्तत्वाच्च।। एतेन ॥ वस्तुत अविद्योपहितचिदेव साक्षी । लाघवात्॥ वृत्ते स्वविषयकत्वाभावेन तन्नाशस्य वृत्तिविषयकत्वाभावेपि सस्कारसामान्य- स्पैत वृत्तिस्मारकत्वसंभवादिति परास्तं । अस्य पक्षस्य दूपितन्वात्। एतत्कल्पे सस्कास्सामान्यस्य वृत्तिस्मारकत्वोक्तावपि सुखादौ सस्कारस्यानु-

Page 77

सुग्वादावज्ञानप्रसंगममर्थन ७७

क्तत्वाच्च। स्मर्यमाणविषयकत्वमनादृत्य तत्मामान्यस्य ज्ञानरूपवृत्तिस्मा- रकत्वे घटसंस्कारात्पटविषयकवृत्ते. स्मरणापातादिति दिक्। अविद्योपा- घिक सर्वगतो जीवः साक्षीति पक्षस्याप्यन्योन्याश्रयादिना अविद्योपाधिक- त्वासभवेनायुक्तत्वात्। तथाचाद्वैतमंत अविद्याघटिनस्य तद्वत्तिघटितस्य वा साक्षित्वासंभवात् "साक्षी चेता" इत्यादि मानसिद्ध शुद्धचैतन्यस्यैव साक्षित्वं क्थंचिदंगीकर्तु शक्यमिति स्थित ।। एतेन ।। तत्रेदं प्रष्टव्यमित्याढिना फलितमित्यतेन ग्रथेन मडनो- परि दीपिकाकारोक्त दूषणाभासजल्पनमापास्तं। अनावृतचैतन्यस्य आवृ तशुद्धचैतन्यान्यस्य साक्षिताया समूलघातं घातितत्वात् - अविद्याया अखडे ब्रह्मणि कृत्स्नैकदेश संबधविकल्पतद्दषणाभ्यां आवृतानावृतांशद्वय सपादकत्वायोगस्यावेदितत्वाच्च। इत्यं च अज्ञानाद्यनुपहितशुद्धचैतन्यस्यैव सुग्वादिसाक्षिताया अकामेनाप्यवश्यमंगीकर्तव्यत्वात् - तस्व चाज्ञानाविरो- धित्वे सुखादिसत्ताकालेपि नप्रकाशते इत्यादि व्यवहारापत्तिर्दुर्निवारैव । न च सुखादीनामेवाज्ञानविरोधित्वात् न सुसादिसत्ताकाले तदज्ञानापत्तिरिति वाच्यं। साक्षात्साक्षिमास्यानां ज्ञानाज्ञानसुखदु खादीनां ज्ञातैकसत्वात्। तस्य च स्वप्रागभावाधिकरणकालवृत्तिप्रत्यक्षविषयभिन्नत्वरूपत्वेन सुखदु खा- देर्यावत्स्वसत्व स्वप्रत्यक्षसत्वनियमेन तस्य प्रत्यक्षस्याज्ञानविरोधितया तत्स- मनियतसुखादावपि अवर्जनीयसन्निधितया प्राप्तस्वसत्वनियतप्रत्यक्षविषवत्व- मात्रेणाज्ञानविरोधित्वव्यवहारस्य गौणत्वेनान्यथामिद्धे तत्राज्ञाननिवर्तकत्वो- क्तेरनुचितत्वात्। नापि सुग्वोत्पादकसामग्रया एव सुखाज्ञानविरोधित्व। स्वमत्ताममनियतमत्ताक तत्प्रत्यक्षसामग्र्या अन्यथासिद्धत्वात्। अन्यथा वृत्युत्पादकसामग्र्या एवाज्ञानविरोधित्वकल्पनापत्या वृत्तेगज्ञानविरोधित्वसिद्धां तभगापत्ते। घटादिप्रत्यक्षसामग्रया एव प्रत्यक्षकार्यकारित्वसंभवन सर्वत्र- सामग्र्या फलापन्हवापत्तेश्र ।।

Page 78

अद्वैतदीपिका वातागम:

एतेनैव ।। चितोऽज्ञानाविरोधित्वं न साक्षित्वेन कि तु स्वरूपेणे- त्यादिना नाज्ञानप्रमंग इत्यंतेनोक्तमप्यपहस्नित। परमते शुद्धचैतन्यस्यैव क्यचचित्साक्षिताया उपपादितत्वात् । अविद्यादिघटितस्य साक्षिताया दूषि तत्वाच्च। घटादौ चैतन्याभिव्यंजनार्थ तःद्रेष्यकदृत्तेरपरोक्षत्वस्यावश्यकत्वेन घटादिविषयकापरोक्षवृ त्यैव तदज्ञानादिनिवृत्तिसंभवेन तत्र वैतन्यप्रतिबिंबनादि प्रक्रियाया आकरे दूषितत्वाच्च। घटादेर्विष्यावक्भिन्नचैतन्याघ्यस्तत्वादेः तादात्म्यस्य विषयतारूपत्वखंडनप्रस्तावे ज्ञेयस्य ज्ञानाध्यस्तत्वं तत्तादात्म्य रूपं तद्विपयत्वमित्यादितत्प्रक्रियाखडनेन निरस्तत्वाच्चेति।। यत्तु ।। इदमत्र घटादीनां सुखादिभ्यो वैलक्षण्यं यद्घटादिकमा- वृतचैतन्याध्यस्तं - सुखादिकंत्वनावृतचतन्याध्यस्तमित्यारम्य न किंचिदप्य- नुपपन्नमित्यंतं। तदप्येतेनैवापाकृत। आवृतानावृतचैतन्यभागभेदस्या संभवदुक्तिकताया उक्तत्वात्। सुखादीनां घटादीना च ज्ञातैकसत्व तद- भावाभ्यां वैलक्षण्यसंभवेनोक्त कुकल्पनाया अयुक्तत्वात्। ज्ञातैकसत्वस्य व यावत्स्वसत्वं स्वप्रत्यक्षसत्वादिनैवोपपत्ते। सुखादीनां स्वसत्तादशाया मपि अनित्यत्वादिविवादेन न जानामीत्यादिव्यवहारस्य घटादाविव त्वयैवो- पपादितत्वाच्च। तदावरकाज्ञानकल्पितम्यैव तत्रारोपितत्वेन स्वोपादाना- ज्ञानाविषये साक्षिचैतन्ये सुस्ादीनामध्यस्तत्वासंभवस्यासकृदावेदि - तत्वाच्चेति ।। यदपि ।। अत्रेदं प्रष्टव्यं। सुखादावज्ञानप्रसंग इति कोर्य.। कि न प्रकाशते इति व्यवहारापत्ति - उत आवृतचैतन्याध्यस्तत्वापत्ति रिति। आद्ये आवृतचतन्याध्यस्तत्वरूपप्रयोजकाभावात् न तथा व्यव- हार । अत एव न द्विनीय। तदेवह्यावृतचैतन्याध्यस्तं - यत्स्वो- त्पत्तिकाल एवाज्ञानविरोधि न भवनि। यथा घटादीत्यादि। तदप्ये- नेन परस्ं। अज्ञानाद्यनुपह्तशुद्धचैनन्यगैव त्वन्मने साक्षिपटार्थनाया

Page 79

सुखादावज्ञानप्रसंगसमयनं ७९

व्युत्पादितत्वात् 1 सुखादिविषयकप्रत्यक्षरूपोक्तसा क्षिणो ज्ञानाविरोधित्वे अज्ञातवटादाविव ज्ञातसुखादावि न प्रकाशन इत्यादिव्यवहारापादनस्य मुल भत्कात् । त्वदीयकुकल्पनायास्तु आवृतचैतन्याध्यस्तत्वाभावरूप- प्रयोजकाभावे सिद्धे - न प्रकाशत इत्यादि व्यवहाररूपप्रयोज्याभावसिद्धि । तत्सिद्धौ च स्वोत्पत्तिकाल एवाज्ञानविरोधित्वसिध्या अज्ञानविरोवित्वरूप प्रयोजकाभावत् आवृतचैतन्याध्यस्तत्वरूपप्रयोज्याभावसिद्धिरिति त्वद्रीत्यैवा- न्योन्याश्रयाढिना दुष्टत्वात् । आवृतानावृतचैतन्यद्वैविध्यासंभवस्योदित- त्वाच्च । सुग्वादीनां स्वावच्छेदमात्रेण्ाज्ञाननिवर्तकत्वे वृत्तिदृष्टांतीकरणं- त्वत्यतानुचितं । वृत्यादेरपि साक्षिभास्यतया सुखादितुल्ययोगक्षेमत्वेन विप्रतिपन्नत्वात्। एतेनैव मन सुखादौ प्रतिबिंबाश्रयमनः सुखाद्यवच्छेदकत्व- तदुत्पादकसामग्री नियम्यमित्यादिनिंदुटीकोक्त्तमप्यपासतं । घटादौ वृ्त्तिं प्रतीव मनः सुखादौ मनः सुखादिक प्रति विषत्वरूपावच्छेदकत्वासंभवात्। िति केवलमन सुखाद्यवच्छेदेन प्रतिबिंत्रविशिष्टमनआदेरध्यासंस्यानुवेधा भावादिना निराकृतत्वाच्च ।। यत्तु ।। स्वच्छेप्यावृते ब्रह्मणि प्रमाणवृत्या तदाकारता-अस्वच्छे अनावृवेपि शुक्तिरूप्यादावविद्यावृत्या - स्वच्छे सुग्वादौ अनावृते सुखादौ स्वत इति सिद्धांतबिंदुसमतिकथनं। तदमारं ।। तद्विषयत्वरूपतदाका- रत्वं प्रति स्वच्छतादेरप्रयोजकत्वात् । शुद्धस्य वृत्तिविषयतायास्त्वयैव निर- सत्वात्। जगन्मिथ्यात्वसिद्धे प्रागविद्यावृत्तिरूपभ्रमासिद्धेरुपदर्शितत्वात्। मुग्वादौ स्वाज्ञानविरोधिस्वप्रत्यक्ष विना तटाकारताया असंभवदुक्तिकत्वान्।

एतनैव तथानय निष्कर्षः ॥ अद्वैतिमिरावृतचैनन्यभास्यत्वस्य सुग्वादावनंगीकारात् अनुक्तोपालवन -अ्द्वूतमतम्वरूपाज्ञाननिवधन चेदमा- पादन चद्रिकाकाराणामित्याद्यमन्प्रतापोप्यपोट । तन्मते उपहितचैतन्यस्य

Page 80

अद्वैतदीपिका वातागम:

साक्षित्वासंभवस्योक्तत्वंन शुद्धस्यैव साक्षित्वसिध्या तत्रोक्तापदनस्य सूपपन्न- त्वात्। विना मानं अद्वैतिभिरनंगीकारमात्रेणावृतचैतन्यभास्यतात्यागे दार्किकारनंगीकारेणेश्वरस्य सुखरूपताया अपि त्यागापत्तेः । एतत्कुकल्प नाया निर्मूलत्वाच्चेति ।। यदपि ॥ कि च वृत्तेरज्ञानविरोधित्वं तन्निवर्तकत्वनिबंधन। साक्षिणस्तु तदप्रसक्तिनिबधनं। स्वरूपचैतन्यंसाक्षीति नाद्वैतिनोऽनुमन्यते। सुखादौ तत्प्रतिनिंबितचैतन्यंज्ञानं। घटादौ तु तदाकारवृत्तिप्रतिबिबित च्ैतन्यं ज्ञानमित्यादि। तदप्यन एव परास्तं ।। उपहितचैतन्यस् साक्षिताया दूषितत्वात्। सुखवादिविषयक वृत्यंगीकारपक्षे वृत्तेरज्ञानविरो- धित्वं - पक्षांतरे तु तद्राहकशुद्धचैतन्यरूपसाक्षिण एवाज्ञानविरोधित्वमूरी- कर्तव्यं। अन्यथा तत्राज्ञानप्रसगात्। न्यायरवावल्युक्ताया वृत्तिज्ञाने चैतन्यप्रतिबिंबनादिप्रक्रियाया दूषिनत्वात्। सुखादौ स्वच्छत्वेन चैतन्य- प्रतिबिंत्रने तादृशे स्फटिकादावपि तत्पतिबिंबनापत्या वृत्तिवैयर्थ्यात्। परोक्षवृत्तावपि तत्प्रतिबिवनप्रसंगात्। आत्मनीव सुखादिवृत्तेरेव वा साक्षिण एव वा सुखादि ज्ञानत्वसंभवेन तत्र चैतन्यप्रतिबिंतनादेरप्रामाणिक- स्वात्। लघुचद्रिकायां सुखादौ वृत्यभ्युपगमेन सुखादेरेवाज्ञानविरोधि- त्वानंगीकारात् प्रकृते तदुदाहरणस्यानुचितत्वाच्चेति ।। यत्तु। तथा च यन् स्वाज्ञाननिवर्तकशून्य - तदज्ञानविषय इति नियमेपि न क्षति। सुग्वादेरेव तदज्ञानविरोधित्वांगीकारात्। आपा- दकाभावसहितस्यैवापाद्यानिष्टत्वस्य प्रयोजकत्वात्। अज्ञानापादकश्च यद्य ज्ञाननिवर्तकाभाव तर्हि तुच्छस्यापि तदापत्ति । न ज तदिष्ट ।। विद्यमानम्यैत पदार्थस्याज्ञानांगीकारादित्यादि - नाज्ञानापादकं प्रमज्यत इत्यन। तद्प्येतन परास्त ॥ सुग्वांदरेवाज्ञानविराधित्वस्य वृत्ते म्वतु- ल्ययोगक्षेमाया. दृष्टांततायाश्चनिराकृतन्वात्। सुखादिसाक्षिणः शुद्धचेत-

Page 81

सुखादावज्ञान प्रसंगसमर्थनं ८१

न्यस्याज्ञानाविरोधित्वांगीकारात्। यत् विद्यमानत्वे सति अज्ञाननिवर्तक- शून्यं तदज्ञानवदिति नियमस्य निराबाधत्वाच्च। सुखादौ अज्ञाननिवर्त- कमद्भावमंगीकृत्य पुनस्तदभावस्यापादकत्वदूषणप्रयासस्य व्यर्थत्वाच्च। तेन सतोपि निवर्तकाभावस्यापातकत्व न सभवतीतिप्राप्त्या पूर्वविरोधेन व्याहतत्वा- च्चेति। तथाच सुखादिभासकस्यानुपहितचैतन्यरूपसाक्षिणोऽज्ञानाविरो- वित्वे अन्यस्य तद्विरोधिनोऽभावेनाज्ञाननिवर्तकज्ञानाभावोऽवर्जनीय एवेति प्रकृते आपादकसंपत्या आपाद्यानिष्टत्वेनचाज्ञानापादन युक्तमेत । त्वन्मते तुच्छेपि विकल्पार्य वृत्ते तस्या धीत्वस्य चांगीकारेण किचिद्रूपे- णाज्ञानस्य मंमतत्वात् आपदकशरीरे विद्यमानत्वे सतीत्यस्य विवक्षितत्वाद्वां- क्तातिप्रमगपरिहारसभवाच्च। नित्यातींद्रये गुरुत्वादौ तज्ज्ञानस्याज्ञाना- निवर्तकत्व अज्ञानापादनस्येष्टत्वाच्चेति ।। यच्च।। इत्यान्विशेष। नित्यपरोक्षाणां कदापि न भातीति वा भातीति वा न व्यवहार। सुग्वादीना तु सर्वदा न नभातीति व्यन- हार एवंति अभानापादकाज्ञानाप्रसक्तिरेवात्र विवक्षितति न विरोष इति। तदप्यत एव निरस्तं। नित्यपरोक्षेपि धर्मादौ तद्भामकमामग्र्य- भावदशायां स्वमत्ताकालेपि धर्मादिकं न जानामीत्यादि व्यवहारस्व सर्वानु- भवमिद्धत्वेनाभानापादकाज्ञानस्यैत प्रमक्तत्वात् । मुखादावप्यज्ञान- निवर्तकाभावे अमानापादकाज्षानस्यैवापाद्यमानत्वाच्च। त्वयापि सुखा- दावनित्यत्वादिविषये स्वमत्तादशायामप्यभानापादकाज्ञानस्याभ्युपगतत्वा- च्चेति।। एंतनैव । सुग्वादावसत्वापादकाज्ञानमत्वेपि नामानापादकाज्ञानं- सुखादेरेव वा तत्साक्षिणो वा भज्ञानविरोधि-्वादित्यादि -प्रकाशप्रसरोक्त- मपास्तमित्यत निरस्त। सुखार्दिग्राहकानुपहितचैतन्यरूपमाक्षिणोऽज्ञानावि- गेवित्वागीकागन्। सुग्वादेरेव विरोधिताया निरस्त वात् - अनुप्पचतिदा-

Page 82

अद्वैतदीपिकावातागम:

शायामसत्वापादकाज्ञानस्येवोत्पत्तिदशायामपि अज्ञाननिवर्तक सामम्यभावे अमानापादकाज्ञानस्याप्यवारणीयत्वात्। घटादौ वृत्तेरज्ञानविरोचितायाः संमतत्वेन तत्राज्ञानापादनस्वानुचितत्वाचेति। यत्तु ।। अत एव सुस्ादिकं - अज्ञानविषय। स्वाज्ञाननिव- रतकज्ञानाविषयत्वात् अंधकारस्थ घटवदिति प्रसरोक्तमपास्तं। असत्वापा- दकाज्ञानविवक्षायां सिद्धसाधनात्। अमानापादकाज्ञानविवक्षायांस्वरूपा- सिद्धेः । सुखादेरेवाज्ञाननिवर्तकज्ञानपदेन गहणसंभवात्। सुखाधु- त्पत्तिसमकालमेव सुखावच्छिन चतन्यमनाां भवति। नटादिकंत्वावृत चैतन्याघ्यसतं। ततो न ज्ञातैकसदित्यादि - नेहवितन्यते इत्यंत। तद व्येतेनैवापास्तं ।। उत्पत्तिदशापत्रं सुखादिकं पक्षः । अभानापादका ज्ञानविषयत्वमेव्र साध्यं। स्वाज्ञाननिवर्तक स्वममानविषयक ज्ञानाविषयत्व मेव हेतु ज्ञानं तु ज्ञप्तिरेव। नचोक्तदोष. ॥। सुग्वादेरेवाज्ञानविरोधि- त्वम्य दूषितत्वात् सुखविषयकज्ञाकपंदेन सुखविवक्षावचनम्योन्मादमूल- त्वाच। न हि सुखं - स्वविषयं - ज्ञानपदवाच्यं-दष्टमिष्टं वा-ज्ान- पदेन जञपेरेव विवक्षितत्वात्। त्वयापि साक्षिण एव सुखादिज्ञानत्वांगीका- राच्च। सुखाद्युत्पत्तिसमकालमेव सुखावच्निनं अनावृतं भवतीति कल्पना तु - न युक्का। अनावृतप्रदेशावच्छेदेनैव सुखादिकमुप्तथत इत्यंगीकार विरोधात् । उत्पत्तिसमय एवानावृतं भवतीत्यत्र कारणविशेषानिरूपणात्। पूर्वोक्तरीत्या अन्योन्याश्रयाच्च। अखंडे चैतन्येभगमेदासंभवस्योक्तत्वाथ्च। उत्पत्तिसमये अनावृतत्वकल्पनायामपि अनियतानंतांत करणप्रदेशावच्छेदे- नतत्रैवचैतन्ये तदैवोत्पन्नघटादीनापपि ज्ञातैकसत्वप्रसंगाथ्। सुखादेरु्पत्ति- शप्त्यो समनियतत्वमात्रेण ज्ञातकसत्वोपपत्तावनावृतचैतन्यादिकल्पनाया निर्मूलत्वाच्। घटादेविषयावच्छिनने - मृतिनिउद्यवच्धिन्ने वा चैतन्ये अ्ण्पस्तत्वेन साक्षात् शुद्चैतन्याध्य सस्यासंभवदुक्तिकत्वाच्चेति।

Page 83

सुम्वावज्ञानप्रसंगसमर्थनं ८२

यत्तु ।। अयमत्र निष्कर्ष: सुख्ादिकं साक्षिचैतन्याध्यस्तमेवोत्प- धते । उत्पत्तिसमकालमेव प्रकाशमानमित्यादि - तदप्ययुक्तं सुखादेर्यवत्स्वसत्वं प्रकाशमानत्वनियमेन - स्वोत्पत्ते स्वज्ञप्तिसमनियरतभ ज्ञातैकसत्वस्योपपादितत्वेन तदर्थमध्यासकल्पनाया अयुक्तत्वात्। अना- वृतस्याध्यासाविष्टानताया निरस्तत्वाच्च। सुखाकाग्वृत्यनभ्युपगमे - सुखा दिभासकसाक्षिणोनुपहितस्याज्ञानाविरोधितया स्वाज्ञाननिवर्नकज्ञानाभावेच सति सृखादौ स्वसत्तादशायामपि भातीति व्यवहारानुपपत्तर्वुर्निवारम्वात्। न्यायरवावल्युक्तप्रकारस्य - लघुचंद्रिकोक्तस्य च प्रकारस्यदूषितत्वाच्च।। यततु। मातिशब्दार्थोहि साक्षात्कारः स्वावक्धिननवृत्तिनिष्ठत्व सव निष्टत्वान्यतरसंबधेन विषयविशिष्टपतिर्बिबप्रयोजकप्रयोज्यविशिष्टचिदेव - सुखोत्पादकसामड्रयेवाज्ञानविरोधिनीति न्यायरवावलीपक्षे अज्ञानविष- यत्वाभावप्रयोजकविशिष्टचित् साक्षात्कारः। अनित्यत्वभ्रमाषिष्टानतया सुखादावज्ञानविषयत्वस्यप्रसिद्धत्वादित्यादि। तदप्येतेन परासं ।। घट दिवृत्तौ चैतन्यप्रतिरबिंननस्य - स्वच्छतामात्रेण सुखादौ चैतन्यप्रतिफलनस्व चानेकातिप्रसंगगहननिविष्टतया तत्कल्पनाया निर्मूलत्वात्। चरमवृत्तौ ब्रह्मणि वा चैतन्यप्रतिर्बिंवनाभावेन चरमवृत्ते साक्षात्कारत्वानुपपत्तेश।

सुखादावनित्यत्वभ्रमप्रयोजकाज्ञानविषयत्वाभावं प्रति नित्यत्वप्रकारकानुमि- त्यादेः प्रयोजकत्वेपि सुखस्वरूपग्राहकचितस्तत्पयोजकत्वाभावेनोक्तांगीकार- स्वानुचितत्वात्। वृत्तिप्रतिबिंबितचितः फलशब्दार्थत्वेपि भाति शब्दा- र्धत्वानंगीकारात् प्रतिनिबितचित एवार्थप्रकाशकत्वसभवेन तत्प्रयोजकप्रयो- ज्यविशिष्टचितः साक्षात्कारत्वोक्तेरयुक्तत्वात्। सुखादावनित्यत्वाज्ञानस्या- भानापादकस्याप्यंगीकारे मंडनायुकाज्ञानप्रसंगखंडनत्व सवम्याहतस्वाना- ताबेति।।

Page 84

अट्वैतदीपिका वातागम

यदपि। घटावच्छिन्नचित शुद्धचितश्रमंदेन घटज्ञानादेव मोक्षा- पत्तिरिति प्रसरोक्ततं न क्षोदक्षमं। विशिष्टज्ञाने शुद्धस्याभानादित्यादि। तदप्येतेनैव परासनं। त्वन्मते विशिष्टकेवलयोस्तादात्म्यांगीकारेण कल्पि- तभेदमत्वेपि तयोरभेदस्य तात्विकत्वात् । अतात्विकस्य च तात्विकका- र्याविघातकत्वाच्च विशिष्टचिद्विषयकज्ञानस्वापि विशिष्टकेवलतात्विकाभेदवलेन केवलविषयकत्वानपायेनोक्तापत्ते र्दुर्निवारत्वात्। विशिष्टचिति शुद्धचितोडनु गमेन विशिष्टज्ञाने शुद्धमानस्यावर्जनीयताया असकृदावेदितत्वाच्चेति। तथा च चद्रिकोकततं सुखादावज्ञानप्रसंजनं न शतेनापि प्रयव्वानां दीपिकाका- रेण परिहर्तु शक्यमिनितत्राशक्यकार्ये दीपिकारप्रयास स्वाज्ञानाद्याविष्कार- निदानत्वान्नकेवलं निष्फल कि तु विरुद्धफलश्। तस्मात्परोक्तस्याभास त्वाह्रंथकृदुक्त दूषणंसुस्थमितिसिद्धं ।। ....

Page 85

परमते विषयार्थमध्यासमंगः

यत्तु। चंद्रिकायामित्यारभ्य प्रकाशप्रसरकारा सदेवेत्याद्युपक्र- मादिसंदर्भ विशिष्टार्थपार जीवब्रह्मभेदमेव गोचरयति। तत्त्वमसि वाक्यस्य विशिष्टाभेदेप्यवांतरंतात्पर्यमिति निरूपयंति। मंडनकारास्तु॥ प्रलये अनादिभावानां सत्वांगीकारेण द्वितीयसाभान्याभावबोधने तात्पर्या- योगात् - चिन्मात्रतात्पर्यकत्ववर्णनं सदेवेत्यादेरनुचितमेव । ततश्र तत्त्व- मसिवाक्यस्य विशिष्टाभेदपरत्वमेव । अन्यथा ह्ापसक्तप्रतिषेदापत्तिरिति। अत्राद्वैतिना ममाधान तु विशिष्टाभेदतात्पर्यग्राहकानिरूपणात् न विशिष्टा- भेद्परत्वं। कि तु न्यायामृतोक्तस्य चैतन्यमात्रपरत्वाभावस्य शतधा

तदविमर्शसुंदरं ।। तथाहि। "एकमेवाद्वितीयं सन्नामरूप- विवर्जितं। सृष्टे. पुराधुनाप्यत्र तादृक् सत्तदितीर्यते। श्रोतुर्देहेंद्रिया- तीत वस्त्वत्र त्वंपदेरितं । एकता ग्राह्यतेऽसीति तदैक्यमनुभूयता"मिति रहस्योपनिषदुक्तरीत्या पूर्वप्रक्ांतवाचिना तत्पदेन पूर्वप्रकृतं सर्वज्ञत्वाध्युपल- क्षितं चैतन्यमात्रं - त्वं पदेन तु दहेंद्रियातीतं अल्पज्ञत्वाद्युपलक्षितचैतन्य- ूपवस्तुमात्र च विवक्षित्वा तात्पर्यग्राहकासिपदसमभिव्याहृतसामानाधिकर- ण्येन नयोरुपलक्षितयोभेंदभ्रमविरोधी उपलक्षिताभेदबोधोद्वारभूत वैतन्य- स्वरूपमात्रबोध फलीभृतो जायत इति त्वसिद्धातामुरोधेन तत् - त्वं पदा- भ्यामुपलक्षितचैतन्यमात्रस्य विशिष्टविषयकशक्या - लक्षणायावाबोधने

Page 86

भद्वैतदीपिका वातागम

सति नयोलूपलक्षिनयोरमेदबोषः सामानाधिकरण्येन भवतीति खल्वद्वैतिनां तत्त्वमसिवाक्यार्षनिष्कर्ष। सति चैव तत्ववादिभिः सदेवेत्याद्युपक्रमस्य निर्विषेषचैतन्यस्वरूपमात्रे तात्पर्यनिरासेन सच्चन्दस्य विशिष्टार्थत्वं -तत एव तत्पदस्यापि विशिष्टपरत्वं - त्वंपदस्य तु संबोध्य चेतने शक्तस्य तच्छ- रीरावच्छिनविशिष्टचेतनार्थत्वमिति रीत्या तत्वंपदयोर्विशिष्टापरत्वे व्यवस्था-

अमेदबोधनसंभवेन तत्त्वमसीत्यस्य विशिष्टाभेदबोघतात्पर्यनिर्णायकस्व परोप- न्यस्तोपकमादेरेव तत्ववादिमिर्विशिष्टर्परत्वेन निर्णीतस्य जागरूकत्वप्राप्त्या विशिष्टा भेदतात्पर्यनिर्णाय काभावोकिास्ताकदुक्तैन। यथा हि त्वन्मते सदे- वेत्यायुपक्रमादेश्वैतन्यमात्रपरत्वेन तत्त्वमसीत्यस्य चैतन्यस्वरूपामेदबोघतात्य- र्यनिर्णायकत्वं - तथा तत्ववादिमि सच्छ्दस्य प्रल्यकालावस्थितत्व -सत्ता श्रयत्व - प्रजाधारकत्वादि विशिष्टार्थकत्वेन तद्घटितोपक्रमोदेरपि विशिष्टार्थ- त्वेसमर्थिते सति - तस्थैवोपक्रमादेस्तत्त्वमसिवाक्येन विशिष्टाभेदे बोधनीये तात्पर्यनिर्णायकत्वमवर्जनीयमेव। उक्तोपव मादेरन्यत्र विशिष्टभेदता- त्पर्यनिर्णायकत्ववचनं तु तत्त्वमसीत्यादेस्तत्ववादिरीत्या व्याख्यानमनुरुष्येति न तद्विरोषः । प्रकृते तु अद्वैतरीत्या तद्वाक्यव्याख्यानं विवक्षि- त्वोक्तोपक्रमादेर्विशिष्टार्थकादेव तत्पदस्यापि विशिष्टार्थपरत्वे सिद्धे अद्वैतरीत्या

निर्वाधतया तत्त्वमसीत्यस्य विशिष्टाभेदनोघतात्पर्यनिर्णायकत्वं परोपन्यस्तवि- शिष्टार्थपरोपक्रमादेरक्षुण्णमेव। तथा च प्रकाशप्रसर - मंडनाद्ुक्तरीत्या विशिष्टार्थपरात् त्यदुपन्यस्तोपक्रमादेग्द्वैतिरीत्या तत्त्वमसीत्यनेन विशिष्टाभेद- बोधने तात्पर्यनिर्णायकताया अकामेनाप्यंगीकार्यत्वात्। न्यायामृतोक्त्त- स्याद्वैतसि्यादौ शतथा निरसनवत्रनं तु बालभाषणमेव। प्रकाशप्रसर

Page 87

परमते विषयार्थमध्यासभंग

रासेन न्यायामृतोक्तस्यादूष्यतया सुस्थिरतायाः प्रदर्शितत्वात्। अत्रापि तत्र तत्र प्रसक्तानुप्रसत्तया लघुचंद्रिकादिनिरसनप्रकारस्योपदर्शितत्वादुपदर्श- यिष्यमाणत्वाच्च। तथाच तथावचनं - तत्ववाद्याकरग्रंथांध्यनिमित्तं प्रेक्षा

.यत्तु। एतेन मुख्यार्थत्वाय विशिष्टाभेद: प्रतिपादनीय इतिमंड- नोक्तमपास्तं । तात्पर्यविषयार्थनोधकत्वं हि मुख्यार्यत्वं। न हि विशि ष्टामेदतात्पर्यनिरूपणं मंडनाकारैरन्यैर्वा कृतं- किं तु सदेवेत्याचुपकमस्य विशिष्टार्थत्वेन विशिष्टभेदतात्पर्यनिरूपणमेव कृतं - न हि चैतन्यमात्रतात्य- र्यकत्वाभावावधारणं - विशिष्टभेदतात्पर्यनिरूपणं वा विशिष्टाभेदता्स्पर्यनिर्ण- योपयुक्तं। कि तु तद्विरोध्येवेति विशिष्टाभेदतात्पर्यनिरास एव कृत इति चद्रिकामुंडनमेवकृतमित्यादि। तदप्येतेनैव निरस्तं। सदेवेत्यादि त्वदु पन्यस्तोपक्रमादेर्विशिष्टार्थत्वोपपादनद्वारा तत्त्वमसीत्यस्याद्वैतमतरीत्या व्या-

र्यानुरोधेन विशिष्टाभेदतात्पर्यनिगसस्याकृतत्वात् तद्रमनिबंधनासंबद्धसोत्प्रा- सदूषणाभासजल्पनस्योन्मत्तप्रलापत्वेनानादरणीयत्वात्। कचिद्विशिष्टाभेद- तात्पर्यनिरासस्तु तत्ववाद्यभिमतश्रुत्यर्थमनुरुध्येति प्रागेवावोचाम ।। यदपि॥ न हि निर्विशेषचैतन्यविज्ञाने विशिष्टाभेद्बुद्धिरुपाय इति न तत्रावांतरतात्पर्यमपि। महातात्पर्योपयुक्त एवावांतरतात्पर्योगी कारात्। न हि गंगायां घोष इत्यत्र शक्यार्थवोधेप्यवांतरंतात्पर्य कस्यापि संमतं। अत एव यजमान प्रस्तर इत्यादौ प्रस्तरामेदे नावांतरतात्पर्य । सन्मूलइत्यादौ तु निषेधार्य प्रसत्त्यपेक्षसद्वितीयत्वबोधनं महावाक्यार्थसिध्यु- पयोग्येव। कि च यत्र शक्यार्थसबंध, प्रमाणांतराव्राधितः तत्नैव शक्या- र्भत्रोचे अवांतरं तात्पर्य - न च विशिष्टाभेद प्रमाणांतरावाचितइत्यादि। *सद्युक्तार्याज्ञानविनरुंमितमेत्। तथा हि । तत्त्वं पदार्थभूतयोविशिष-

Page 88

भद्वैतदीपिका वानमगम चेतनयोरभेदबोधोप्यखंडार्थबोष प्रति द्वारत्वेन संक्षेपशारीरके अभिहित । "सामानाधिकरण्यमत्र भवरति प्राथम्यभागन्वयः पश्चादेव विशेषणेतरतया पश्चाद्विरोषोन्भव । उत्पन्ने तु विरोध एकरसके वस्तुन्यखंडात्मधी सवैं- रेवपदैरय समृदितो ज्ञेय क्रम. सूरिभि"रित्युक्ते। सामानाधिकरण्यं समानविभक्तिकत्वनिश्चय। प्राथम्यभागिति सामानाधिकरण्यविशेषणं। विशेषणेतरतयान्वय पदार्थयोस्तादात्म्येन विशेषणविशेष्यभवावगाहिबोध । पश्चादनंतरं विरोधोद्व बाचकपरतिसंवानेनोक्तबुध्यप्रामाण्यधीर्जायते। तनश्चैकरसे वस्तुनि चैतन्ये तद्विषय इति यावत्। अखंडात्मवी अख- डस्वरूपधीर्जायत इति तत्पद्यविवरणमद्वैतचद्रिकायां कृतं। तथाचात्र

कठत एवंक्तत्वात् तदनुपयोगवचनं तावदज्ञानमूलमेव्र ।। अत्रांक्तमद्वैतचद्रिकाया ।। तादृशतादात्म्यावगाहिबुद्धे क्वचिदु- न्नत्वमात्रेण तस्य द्वारत्वोक्ति। नियमेन तादृशबोधोत्पत्तौ मानाभावात्। अन्यथा गगाया घोष इत्यादावपि नियमेन प्रवाहवृत्तिर्घोष इत्याकारकबाधि- तार्यबोषस्यावश्याश्रयणीयत्वात् प्रागेव विशेषदर्शिनां तद्वाक्याच्छाव्दानुभवा- भावप्रसगात् । न चान्यत्र तनियमाभावेपि प्रकृते तादृशबोधनियमोस्तु। नेहनानेत्यादिवाक्यस्याखंडार्थनोधपरत्वेपि द्वारीभूतमिष्यात्वनोधे अवांतरता- त्पर्यस्य सत्वेन तादृशबोधवदितिवाच्य । तत्र मिथ्यात्वबोधे अवांतरता- त्पर्यस्ययुक्तत्वात् मिध्यात्वस्य व्यावहारिकत्वेन तदशे व्यावहारिकप्रामा- ण्याक्षतेः । प्रकृते च विशिष्टद्वयनादात्म्यस्व प्रातीतिकत्वेन तदंशे व्याक्हारिकप्रामाण्यायोगात्। तथात्वे यजमानप्रस्तरत्वादिबोधेपि श्रुते- रवातरतान्पर्यापत्तेरिति। अत्रोच्यते ।। वरिशिष्टद्वयतादात्म्यस्य प्राती- तिकत्वंवि कुतस्तदंशे अप्रामाण्य। प्रातिभासिकविषयकस्व प्रामाण्य तिप्रतिषिद्धमिनि चेनर्हि व्यावहारिकविषयकम्यानि कुतो न विग्रनिषिद्व ।

Page 89

परमते विषयार्थमध्य.सभंगः

विक्यीभूतस्य यत्किचित्कालावध्यत्वस्यां तनो वाध्यत्वस्य च साम्यात् । विषयस्य. बाध्यत्वे तुल्ये बाधविलंबाविलंबयोरप्रयोजकत्वात्। तयोश्र विष- यवैल सग्यासंपादकत्वात्। अन्यथा असंजातवाधभ्रम विषयस्याप्यर्थक्रि- यापातात्। ज्ञानेनाज्ञाननिवृत्या तत्कार्यनिवृत्तावद्वितीयब्रह्मभावरूपमो- क्षसि्या प्रातिभासिकप्रामाण्यादिप्रक्रियायाएवाप्रयोजकत्वात् - किच प्रातिभासिकविषयकत्वंचेदप्रामाण्यं शुक्तिरजतं दोषजन्यम्रती- तिविषय इति वाक्यमप्रामाणं स्यात्। तद्विधेयकत्वमप्रामाण्य चेत् शुक्तिरजने दोषजन्यप्रतीतिविषयत्वमिति ज्ञानमप्रमाणं स्यात्। प्रकार- तायामाधेयतासंत्रधानवच्छिन्नत्वोपदाने हृदे वन्हिरित्यादि ज्ञानमप्रमाण न स्यात्। ज्ञानं विषयितया प्रातिभासिकवदिति ज्ञानस्य भ्रमत्वापत्ति- श्चेति ।। कि च विशिष्टयोर्मिथ्याभेदे प्रत्यक्षादिना गृहीतेषि तयोरभेदस्य भेदविषममत्ताकस्याबाधितत्वान्न तद्वोघम्याप्रामाण्य। वम्तुतस्तु ।। तत्त्वमसीतिश्रुत्या अनन्यशेषया ह्यमभावितदोषया च महावाक्यरूपया लक्ष- णां विनैव लब्धे सर्वज्ञत्वाल्पत्वोपहितयोरभेदे तात्विकतैत्र युक्ता। नही- दृशश्रुतिपमापितार्थें संभावितदोषयोः प्रत्यक्षानुमानयोर्बाधकतवं सभवदुक्तिक- मपि। न च नेहनानेति श्रुत्योपहितयारेव मिथ्यात्वबोधनेन तदभेदस्य न तात्विकत्वसंभव इति वाच्य। महत्तरवाक्यस्य मुख्यार्थत्वानुरोधेन किंचनेति सामान्यश्रुतेरेव संकोचस्यौचित्यात्। उक्तं च वेदांतपरिभाषायां ।। "ननु नाहमीश्वर इत्यादिप्रत्यक्षेण - विरुद्धधर्माध्यासर्लिंगेन च जीवपरयो- भेंदस्यावगतत्वेन तत्त्वमसिव्राक्यमुपचरितार्थमिति चेन्न। भेदप्रत्यक्षस्य संभावितकरणदोषस्यासंभावितकरणदोषजन्यज्ञानेन बाध्यमानत्वात्। अत एव नानुमानमपि प्रमाणं। अगमव्राधात् ॥ मेरुपाषाणमयत्वानु- मानवदिति। नाप्यागम. ॥ अनुपलंनात् - ममत्वाच्चेति" । 13

Page 90

अद्वतदाापकावातागम:

कि च व्यावहारिकविषयकत्वेन प्रामाण्योक्तिरयुक्त्तैव। व्याव- हारिकार्थबोधकस्य दीर्घभ्रांतिहेतत्वेनात्यंताप्रामाण्यापातस्यासकृदावेदित - त्वात् म कि च त्वन्मते मृत्वघटत्वोपहितयोस्तादात्म्यांगीकारात् अविरूद्धोपा- धिद्वयोपहितयोस्तादात्म्यमवश्याभ्युपगंतव्यं। तथा च जीवत्वोशत्वयोरे- ककाले एकस्मिन् चेतने समावेशस्य त्वन्मतसिद्धतया तत्र भवता विरोधस्य दुरुपपादत्वात् तदुपहितयोरभेद एव बोध्यतां। तत्र भेदस्य कल्पितत्वेना- भेदस्य तात्विकत्वागीकारात् कि च "कार्योपाधिस्यं जीव कारणोपाधिरीश्वर" इति श्रुतिबलाद- विद्यांत करणरूपकारणकार्योपाध्युपहितयोर्जीवेश्वरत्वप्राप्त्या कारणोपहितस्य कार्योपहितं प्रति कारणत्वसंभवात् जीवेश्वरयोस्तादात्म्यस्यैव बोधनसभवा- दखंडार्थत्वं निर्मूलमेव एव बाधायां सामानाधिकरण्य तत्त्वमसीत्यादौ सिद्धातलेशादिषूप- पादितमितिनाखडार्थतावश्यकतापि = किं च अद्वैतचद्विकायामेव शोधकवाक्यजन्याखडसाक्षत्कारस्य प्रपं- चभ्रमनिवर्तकत्वमाशंक्य जीवत्वेशत्वनिष्टप्रकारता निरूपितचैतन्यमात्रनिष्ट- विषयताकज्ञानस्यैत्र जगन्निवर्तकत्वं सिद्धांतयित्वा तत्त्वमसीति महावाक्यज- न्यबोघीयचैतन्वविषयता स्वपूर्वतनज्ञानविषयीभूत जीवत्वेशत्ववृत्तिप्रकारता निरूपिता भवति। तज्ज्ञानाविषयस्यापि तन्निष्टविषयतानिरूपितप्रकारता- या: प्राचीननैयायिकैरंगीकारात्। अत एव निर्विकल्पकोपस्थित घटत्व- निष्टप्रकारतानिरूपकत्वमात्रं सविकल्पके - न तु घटस्यापि तत्र विषयत्वं तैरंगीकृतं। गुरणापि भ्रमस्थले इदंज्ञानाविषयीभूतरजतत्वनिष्टप्रकारता निरूपितविषयता इंदं ज्ञाने स्वीक्रियते। तथा च तादृशजीवत्वेशत्वोपल- क्षित चैतन्यविष्यक महावाक्यार्थज्ञानं स्वाविषयी भूनेशत्वजीवत्वनिष्टप्रकारता-

Page 91

पग्मते विषयार्थमध्यासभंग ९१

निरूपितचैतन्यमात्रनिष्ट विषयताकं भवतीति मतांतरमुपन्यस्तं। तथा अनृतल्वादिभ्रमहेतुभूतयोरीशत्व जीवत्वोपलक्षितचैतन्यविषयकाज्ञानयोर्निव- रतके अवांतरवाक्ये तादृटशचैतन्ययोर भेंदभ्रमहेतुभूतचैतन्यमात्रविषयकाज्ञान- निवर्तक महावाक्यमिति विवेक इति चोक्त। ततश् तत्पदार्थशोधक- सत्यादिवाक्यस्य नियामकत्वादिधर्ममिथ्यात्वग्रहपूर्वके जीवस्य निरतिशयत्वा- दिबोधे तात्पर्यवत् - प्रजाधारकत्वादिविशिष्टबोधे निषेध्य समर्पकतया सदादिपदघटितसृष्टिपरवाक्यस्य तात्पर्यवच्च - जीवत्वेशत्वोपलक्षित चैतन्ययो- भेंदभ्रमनिरासकतत्त्वमसीति महावाक्यस्यापि सर्वज्ञत्वादिधर्ममिथ्यात्वग्रहपूर्वक स्वस्वरूपनिरतिशयानंदाद्यात्मकत्वनिश्चयाय निषेध्यसमर्पकोपहिताभेढबोधेपि तात्पर्यमावश्यकमेव। त्वयैवोत्तरत्र उपहिताभेदबोधस्वाप्युपलक्षितभेद- भ्रमनिवर्तकत्वोक्त्ेश्र तत्रावांतरतात्पर्यनिरास स्वव्याहत्यादिना अनुचि- तएव ।। कि च उपहितयोर्मेंदस्य व्यावहारिकत्वे अभेदस्तात्विकोस्तु। न तु प्रातीतिक ।। मानातराविरोधस्योक्तत्वात्। तस्मादुपहिताभेद- बोधतात्पर्यग्राहक त्वदुपन्यस्तोपक्रमादेरुपपादनात् - अखंडार्थबोधीयचैतन्य- विषयताया जीवत्वेशत्वनिष्टप्रकारतानिरूपितत्वप्रयोजकत्वात् - निषेध्यस- मर्पणार्थत्वात् - तयोः कार्यकारणभावापन्नत्वेन तत्तादात्म्यस्यागीकृतत्वात् - अविरुद्धोपाधिद्वयवतोरभेदस्याबाधितत्वात् - उपहिताभेदबोघस्याप्युपलक्षित- भेदभ्रमविरोधित्वाभ्युपगमाच्च विशिष्टाभेदबोधे महावक्यस्यावांतरतात्पर्यम- कामेनाप्युपेयमिति सिद्धं । एतेनप्रतिबंदीद्वयमपि मोचितं। बहुधा वैषम्यात्। तथाहि ।। प्रकृते विशिष्टाभेदबोधस्यानेकधा म- हावाक्यार्थनोधोपयोगस्योपदर्शितत्वेन तद्वत् गंगायां घोष इत्यादौ बाधितवाच्यार्यबोधस्य विवक्षितार्थबोधानुपायत्वात्। तात्पर्यग्राहकाभा- वात् - अर्थस्य माितत्वात् - अद्वैतचंद्रिकायामेव बहुषा वैललण्यल्योपपा-

Page 92

अद्वैतदीपिका वातागम

दितत्वाच् न तत्प्रतिबंदी युक्ता । यजमान: प्रस्तर इत्यादावपि तद्वो- धस्य विवक्षितबोधानुपायत्वात् - तत्तात्पर्यग्राहकाभावात् । यजमानप्रस्त- रामेदत्य प्रत्यक्षत्राधितत्वान् - तन्सिद्धिपेटिकया तत्र गौणार्थतायाः पूर्वतंत्रे समर्थितत्वान् - अद्वैतिभिरप्यत्राखंडबोधस्यानंगीकृतत्वाच्च न तत्प्रतिबद्यपि युक्ता। प्रकृते तु विशिष्टयोस्तात्विकाभेदम्यमानांतरावाधितत्वोपपाटनेन शक्यार्थमत्नधस्या बाधितत्वात्। प्रत्युत सत्यादिवाक्ये शबले सत्यत्वादिसंब- धस्य बाधितत्वेपि तत्रापौनरुत्तयादिलाभायापर्यायतासिद्धये च बावितवाच्या- थंविषयकबोधे तात्पर्योगीकाराच्च प्रकृत नावांतरतात्पर्यनिराक्रियाशक्या । अवांतरतात्पर्यविषयस्यान्नाधितत्वेन तात्विकतापि दुर्निवारैव। तथा च प्रकाश प्रसरोपटर्शितरीत्या तत्त्वमसिवाक्यस्य तात्विकविशिष्टामेदबोधकत्वसं- भवेन विषयार्थमध्यासवर्णनमयुक्तमिति चंद्रिकोक्त्तदूषणस्यात्यंतसश्िमिष्स्य केनाप्युद्धर्तुमशक्यतया वज्रलपत्वादत्र दीपिकाकारस्य प्रयासो विफली विरद्धफलश्रेति मिद्ध ।। यदपि ।। यत्तु प्रकाशप्रसरे - कथं सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वयोर्विरोध । एकस्मिन चैतन्ये समावेर्शागीकारात्। भिन्नधर्मिनिष्टत्वे च न धर्मपरि- त्यागेनापि धर्मिणोरैक्यं। न हि गोत्वाश्वत्वपरित्यागेन गवाश्वयोरभेद

घौपाधिकोमेद। न वा सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वयोरेकचैतन्यनिष्टत्वमित्यादि। तदेशोक्तवाक्यार्थाज्ञानविजृंभिनं। सर्वझञत्वाल्पज्ञत्वयो स्वभावतोभिन्नघ- र्मिनिष्टत्वं खलु धर्मपरित्यागेपि धर्मिणोरकैयं न सिध्यतीत्यत्र गवाश्वादिक- मुदाहनं। न हि घटाकाशमठाकाशयोर्गवाश्वयोरिवानौपाधिकमेदोस्ति - तपाच गवाश्योर्वटाकाशमाक्काशादिवैषम्योपपादनं न परसमीहिता- र्थल्यसाधकं। प्रत्युतास्मदभिमतार्यस्यैव। न च मायांत करणरूपोपा-

Page 93

परमते विषयार्थमध्यासभंग ९३

उक्त सर्व युक्तमितिवाच्यं। मायादिरूपोपाधेश्वैतन्ये कृत्नैकदेशसंबंध- विकश्पतद्दष गादिनौपाधिकमेदस्यान्यत्र दूषितत्वात्। खडने मायांतःकर-

क्रातेरुक्तत्वान् - चैतन्यस्यस्वभावतोऽंडत्वेनांशभेदाभावात्। कृस्नैकंदेश संबधानुपपत्या भेदकल्पनायोगाच्च सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वयोरैकचैतन्यनिष्टत्वस्यावर्ज- नीयतया प्राप्तत्वेन तदपलापायोगश्चेति ॥ एतेन यथाचंत्यादिना न्यायामृतादिनिरासेन तत्त्वमसीत्यादेश्चैतन्य- मात्रपरताया अद्वैतसिध्यादिषु समर्थनोक्ति - ब्रह्मविद्याभरणादौ भेदपरत्व- खडनोक्तिश् परास्ता। अद्वैतचंद्रिकादिखडनंन तत्त्वमस्यादिवाक्यानाम- खंडार्थनिष्टताया बहुधा महावाक्यार्थखंडने दूषितत्वात् - प्रकाशप्रसरे लेश- तस्तत्प्रकारस्थोपदर्शितत्वाच्च। ब्रह्मविद्याभरणादिखंडननैकाद्वितीयादि- पढानां विशिष्टार्थपरताया समर्थितत्वात् - मिथ्यात्वादिपरताया निरा- कृतत्वाच्चेति।। यत्तु। यद्पि प्रकाशमनरे इत्यादिना सदेवेत्यादि वाक्यं तत्त्वम- सिवाक्यस्य नोपक्रम इत्युक्तं न क्षोदक्षमं। लतुचद्रि कायां सदेवेत्यादेरुप- क्रमत्वपरतया व्याख्यातत्वात् । कि तु कारणत्यतिरेकेण कार्याभावः प्रतिज्ञावाक्यावगत सदेवेत्यनेनावगम्यत इति तस्ैवोपक्रमत्वमित्यादि। तदप्यज्ञानम्लं ।। सदेवेत्यादेर्वस्मानंदोक्तार्थस्य प्रकाशप्रसर एव दूषितत्वात। नवप्रकरण्या अवांतरभिन्नप्रकरणत्वात्। त्रह्मण परिणाम्युपादानत्वस्या- द्वैत्यममतत्वात् - विवर्तोपादानव्यतिरेकस्य च तत्र कल्पिते तत एव विषम- सत्ताके कायें ब्रह्मण्यनृतव्यावृत्तिवादिनांगीकार्यत्वात् । तथात्वेवा महा- प्रकरणविवक्षयां एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानवाक्यस्य -अवांतरप्रकरणविवक्षायां स्वम्रात मे इत्यांदे रेवोपक्रमतायाअवश्यांगीकार्यत्वात् - अन्यन्न त्वदीयम्रंधवु तथतोदाहृतत्वाच्च न. कयचिदृपि संदेवेत्यादेरमवमत्वंशक्यसंपादनमिति ।।

Page 94

९४ अद्वैतदीपिका वातागम

एतेन अद्वितीयपदेन द्वितीयसामान्याभावबोधनात् तदा अनादिपदा- र्थानां सत्वमिति मंडनोक्ति परास्तेति दीपिकाकारोक्तिरेव परास्त्ा ।। अनादिदृश्यस्य तम आदिशब्दबोध्यस्य - अपंचीकृतसमष्ट्यादेश्र तदानीं सत्वस्य तम आसीदिति श्रुतिसिद्धस्य त्वत्पूर्वाचार्यैरंगीकृतस्य चापर्ला्तुमश- क्यत्वात् । दृग्दृश्ययोस्तात्विकत्वातात्विकात्वाभ्यां व्यतिरेकस्याभ्युषगत- त्वात्। ब्रह्मव्यतिरेकेणाभावे ब्रह्मात्मनामत्वप्राप्त्या तन्मिथ्यात्वाशाया दूरविसर्जनीयत्वापाताच्चेति।। यत्तु । सदेवेत्यादे शंख पांडुर एवेत्यादेरिव इंदं पदार्थकार्यजा- तस्य सत्वबोधन एव तात्पर्य प्रसरोक्तमनुपपन्नं तदाकारणस्यापि सत्वादि- त्यादि। तत्प्रकाशप्रसरोक्ताज्ञानमूलं ।। अत एवानुक्तोपालंभनं च । प्रकाशप्रसरे हि।। यत्तु सदेवेत्यस्य सद्यतिरेकेणेद नासीदित्यर्थ तथा च सर्वस्य मिथ्यात्वमत्रोच्यत इति ब्रह्मानदप्रभृतिभिरुक्तमिति। तदसारं ।। शख पाडुर एवेत्यादिवत् सदेवेत्यनेन सर्वस्य सद्रृपतालाभेन मिथ्यात्वप्रति- कूलत्वात्। एकाद्वितीयादिपदानामपि त्वन्मते मिथ्यात्वपरतया पौनरु- क्यापातच्वेत्युक्तं । सति चैव ग्रंथददभें दीपिकाकारोक्त्तदूषणाभास कथ समवदुक्तिक इति सूरयो विमर्शयंत्विति ।। यत्तु ।। यदपि मंडने मिषदित्यनेन व्यापाररहितद्वितीयसत्वमवग- म्यत इत्युक्त। तदतिसाहस -स्वांतेवासिव्यामोहक च । मिषदित्यस्य व्यापारवत् इतरद्वा सर्वमिति भाष्ये व्याख्यानात्। तम आसीदित्यादे- ष्यावहारिकार्थसत्वबोधकत्वादित्यादि। तदप्येतेन परास्त । असकु- चितन किचनेत्यनंन द्वितीयसामान्यसंग्रहे मिषदित्यस्यत्र्यर्यत्वापातात्। मिषस्पर्धायामिति धातुव्याख्यानेन व्यापारवदर्यकमिषदित्मस्य तद्रहितार्थता- या अनुचितत्वात्। तस्य ब्रह्मानंदप्रभृतिभिरप्यन्यथा व्याख्यातत्वात्। तम आसीदित्यादि श्रुतिविरोषाब। "तर्हव्याकतमासीत् - तम भा-

Page 95

परमंत विषयार्थमध्यासभंग ९९

सी"दित्यादिश्रुत्या व्यावहारिकसत्वं बोध्यते इत्युक्तमप्ययुक्तं। स्थिति- दशायामिव प्रलयेपि व्यावहारिकद्वितीवस्तुसद्भावस्यैव मडनाभिप्रेतत्वेन तदा व्यापररहितद्वितीयसत्वस्येदानीमिवावर्जनीयतया प्राप्तत्वेन मंडनोक्तस्य सूप- पन्नत्या तस्य शिष्यव्यामोहकत्वप्रलापस्य विद्वेषमात्रमूलत्वादिति । तस्मात् अद्वैतमते तत्त्वमसीत्यादेस्तात्विकविशिष्टाभेदपरत्वसंभवसमर्थनं चद्रि- कानुयायिनां सोपपक्तिकं समूल निबाध चेति सिद्धं ।।

प्रयोजनार्थमध्यासभंगः

यत्तु ।। कर्तृत्वादिबंधस्येत्यादिना - बघः ब्रह्माज्ञानकार्य-वका- रणब्रह्मसाक्षात्कारनाश्यत्वात् - शुक्तिसाक्षात्कारनिवर्त्यरूप्यवदिति प्रयोगो विवक्ष्यते। न हि सेतु पापस्योपादानं ।। तथा च नापि प्रयोजना- थ्थमध्यास -सेत्वज्ञानाकार्यस्यापि पापस्य सेतुज्ञानान्निवृत्तेरिति चद्रिकाकृतां दूषणं विवरणाशया ज्ञानमूलमेवेत्यादि। तद्वालभाषण ॥। उक्तरीत्या प्रयोगविवक्षाया निर्मूलत्वात्। बहुदोषदुष्टतयातिहेयत्वाच्च। तथा हि ।। पचपादिकाविवरणयो."तेन सूत्रकारणैव ब्रह्मज्ञानमनर्थहेतुनिबर्हणं सूत्रयता अविद्याहेतुक कर्तृत्वादिकं प्रदर्शित भवति"इत्युक्त्या - "तरति शोकमात्मविदित्यादिश्रुत्या च ब्रह्मज्ञानस्य तन्माक्षात्कारत्वेनाज्ञाननिवर्तकत्वा- वगमेपि कारणसाक्षात्कारत्वेन निवर्तकत्वाप्राप्त्या स्वकारणसाक्षात्कारनाश्य- ताया अश्रुतत्वेन निर्मूलतयास्वरूपासिध्यापत्तेः । अस्तुवा सा ना- श्यता हेतुः । तथापि किं तत्कारणत्व - यद्रह्मविशेषणतया नाश-

Page 96

९.६ अद्वैतदीपिकावातागम

कतावच्छेदकटौ पापे व्यभिचारपरिहारायेप्सितं। किमुपादानत्वं-उत निमित्तत्वं - तद्विरोषः कर्तृत्वं वा । आद्येपि । कि परिणाम्युपादान- त्वं- उत विवर्तोपादानत्वं। नाद् । अनंगीकारात्। निर्विका- रश्रुतिविरोधाच्च। अत्र विवरणोक्तं समाधानं तु प्रकाशप्रसर एव लेशनो दूषितं। विशेषतस्तन्निरासश्चाकारे व्यक्त। कि च परिणाम्युपादान- साक्षात्कारस्य कार्यानुकूलत्वेन तन्निवर्तकत्वमसंभवदुक्तिकमेव। न द्विती- य ।। पक्षीकृते बरे ब्राह्माज्ञानकार्यत्वसिद्धि विना तदारोपाधिष्टानत्वरू- पविवर्तोपादानत्वासिध्या अन्योन्याश्रयात् - अधिष्टानत्वस्य च भ्रमोपादा- नाज्ञानविषयत्वरूपत्वात्। अरोपाधिष्टाने कारणत्वाव्यवहाराच्च। तस्मा दिदमंभूतं - जायते - जीवतिचेत्यादि व्यवहारादर्शनाच्च। न हि शुक्ते रूप्यं मंभूतं - जायते - जीवतिचेति व्यवहारो दृष्ट इष्टो वा। अस्ति च ब्रह्मणि "आत्मन आकाशः संभूत. यतो वा इमानि भूतानि जायते ये नजातानि जीवंती"त्यादितव्यवहारः । दृष्टांतासिद्धिश्च ॥ शुक्ति- ज्ञानाद्रूप्यं नष्टमित्यप्रतीत्या रूप्ये तव्नाश्यतायाः - शुक्तौ तत्कारणतायाश्र प्रतिवादिनोऽसिद्धत्वात्। ज्ञातस्य ब्रह्मण उक्तकारणत्वानुपपत्या अज्ञात- स्यैव कारणत्वे वाच्ये नागृहीतविशेषणन्यायेनाज्ञानकार्यत्व एव पर्यवसानेन साध्या विशिष्टता न । नापि द्वितीय ।। निमित्तकारणसाक्षात्कारेण- कार्यनाशादर्शनात्। त्वन्मते ब्रह्मण आरोपाघिष्टानत्वरूपोपादानत्वाति- रिक्त निमित्तत्वासंभवाच्च। अत एव न तृतीय ।। "अधिष्टाने तथा भ्राते भ्रामके च न कर्तृता। लौकिकीकृतिमत्ता तु नद्ृष्टारोपित प्रती"त्याद्यु- करीत्या कर्तृत्वस्य निरस्तत्वात्। अत्राद्वैतिसिध्यादिप्रदर्शितासत्साधन- वाधननिरसनप्रकारो गुर्वामोदादौ व्यक्तो द्रष्टन्यः । किंच त्वन्मते विद्य- मानस्यैवाज्ञानं न तुच्चर्स्येत्यंगीकारेण घटादेर्विषयविधया स्वाज्ञानं प्रत्यन्वय- व्यतिरेकाम्यां कारणत्वप्राप्त्या स्वकारणघटज्ञाननिव्त्येंतदज्ञाने व्यभिचारथ।

Page 97

प्रयोजनार्थमध्यासभग ९७

कारणशव्देनोपादानकारणविवक्षा तु-प्रागेव निराकृता। तस्मान्नोक्तवि वक्षा युक्तेति ।। यत्तु। एतेन"तमेनें विठित्वातिमृन्युमेति - अथानो ब्रह्मजिज्ञा- सेति' श्रतिसूत्रयो ब्रह्मज्ञानन बघसवधवियोगरूपमोक्षस्व प्रतिपादनंपि उपा- दानेन सह सत्यभूतकार्यस्यापि निवृत्तौ बाधकाभावेन तदर्थमध्यामोक्तिरयु- क्त्तेति मचनोक्तमपासत। तमेवं विदित्वंत्या दौ कारणज्ञानात्खलु कार्यनिवृ- त्ति प्रतिपादिता। कारणज्ञानेन निवृत्तिश्वासत्वं विना रूप्यस्येव न संभवनीत्यादि । तदप्येतनैव परास्त । तमेव विदित्वंत्याटौ तच्छनदेन

"यस्माद्विराडजायनं"त्याटौ कारणत्वमप्युक्तमिति मनुष - तदींक्तपचम्था निमितत्वपंत्रोदितमिति त्वत्प्रतिकूलमंद। न हि निमित्तकाग्णनाशात्का- र्यनाश शुत्ते रूप्यमजायतत्यादि व्यपदेशो वा प्रामाणिक। तथा न् श्रुत्याद्यनुरोनाने कोपद्रनोपप्लृन कारणत्वाश विहाय ब्रह्ममाभत्कारवं नैव तन्नाश्यत्वे विनक्षणीये तन्य मत्वप्युपपत्या पापादावुक्ती व्र्यभिचारो दुर्निवार एवंति मडनरव डनोद्यमन खवमुडनमेवसपाठित दीपितिकारेण ।। कि च न हि दृष्टसामर्थ्यात् ज्ञानाद्वधनिवृत्ति - येन तदुपपत्तये वामिध्यान्वमपक्षित भवेत्। कितु "तगति शोकमात्मवित् - दष्ट्वैन त मुच्यते - तस्मिन्टंट्ट परावरे-ज्ञानागि मर्वकर्माणि - तदधिगमे उत्तरपूर्वाघयो" इत्याद्यागम एव - "सेतु दृष्टवा ममुद्रस्य ब्रह्महत्या व्यापो- हति। स्थम्थ फशव दृष्टवा सर्वपांपे प्रमुच्यते - तद्यथपीकातूलमम्रौ प्रदू- यने - एवमेव विठिमर्चें पाप्मान प्रदूयंनं" इत्याद्यागम इव ब्रह्मज्ञानाद्वघ- निवृत्ति श्राव्यति। प्रमिते च माध्यमाधनभावे- का नामानुपपत्ति - य-उमनायोपपाठकमज्ञानकार्यत्वानिक मृग्य स्यात्। ननु श्रुनम्यैव यागे स्वगमावनत्वस्योपपत्तये अपूर्वमव श्रुनोपपत्यर्थमेव्र बधमिथ्यात्वकल्पनमिति

Page 98

९८ अद्वैतटी पिका वातागम

चेन्न। वेपम्यात। नियतपूर्ववृत्तिता शून्यम्य कारणनाया इत सत्यस्य निवृत्तो वाधकाभावात्। मन्यस्यापि निवृत्तावान्मापि निवर्नेनेति चेन् - अनादिभावम्यापि निवृत्तो आत्मनोपि निवृत्ति कि न म्यात् 1 निवर्तक- भावाभावाम्या विशेषद्ति चेत् - कुत आत्मनि वृत्ति - विरोधिमद्ापस्येव निवृत्तो प्रयोजकत्वागीकांरण प्रकृत तटभावात्। दृष्टांतं सत्यस्यैव पापा- दे अनि्प्राक्षप्रषीकादेश्च सेतुदर्शनादिनेत ब्रह्मज्ञानेनापि सत्यस्यैव निवृत्ति-

योगेन व्वसम्य प्रतियोगिसन्तामापसत्वान्। नाशम्य व्वमरूपत्वें मत्यत्व- मनर्जनीयमेव। वावरूपन्वेतु "तरति शोकमित्यादि" श्रतिविरोष ।। किच 'दिद्वान्नामरुपाद्विमुक्त' तत्यादि श्रतिर्यदि शुक्तिमाक्षान्कार-

णता बोधयनि तश लोकमिद्धकार्णतानुवाठम्य व्यर्थत्वात अनुपादेयैव म्यान। न हि लोकमिद्धार्ये उपदेशपक्षित। अपि न विद्रानित्या-

वाय कविलक्षण कार्णतात्रोबन इत्यत्रतवदूचनातिरित्तप्रमाणाभार्वन तत्कल्प- नाया अयुक्तवान्। प्रत्युत ध्वमात्तया तन्सत्यताया एवावगमाच्च नानुवादित्व युक्त । कि वैतर मति शुत्त्यादिज्ञानांपंक्षया ब्रह्मज्ञान संतु- दर्शनाटावित्र महिमातिशयोपि न मित्येत । नतथ ब्रह्मज्ञानप्रशमा 'एप हि व्रह्म आयानी त्याटिमिद्धा विर्येन। नवविष्टानज्ञानेनाव्यम्ननन- वृत्तिरपृर्वा। शुक्तयादिज्ञानमाधारण्पान्। तम्माद्वलमाक्षा ्लारत्वंन निवर्तकताया अलोौकिकतया अपृर्वाया एव अत्याबोधन युक्तमिति चडिको- कटोपानुद्धार एव। कारणत्वनिवशाग्रहेपि स्वत्तरीत्पत्नवटानुव्यवमाय निव्त्ये तत्पूर्वभाविनि घटस्मरणे व्यभिचार एव । स्वकाग्णघटव्यवमाय-

Page 99

प्रयोजनार्थमध्यामभंग e.९.

एवं प्रतिवादिमते ब्रह्मज्ञानाकार्य अनादिकामकर्मादिप्रवाहे सर्वकारणे ब्रह्मणि स्वकारणत्वम्यापि सत्वेन हेतुभावान् - साध्याभावाच्च व्यभिचारश्र। "व्यमिचागे हेत्वमिद्िरेकपक्षेषि दृषण"मित्युत्त्या अन्यतररीत्या व्यभि- चारस्थापि ढोपत्वान्। न चानादेरुत्पत्याद्ययोगेन तत्कारणत्वायोग ।

एव ब्रह्मज्ञानम्य म्वन फनत्वोक्तिरप्ययुक्ता। तम्यैव वर्नवृ- त्तिपमोक्षहेतुत्वं तिना स्वत एन पुरुपार्थन्वे प्रयोजनार्थमध्यामवर्णनपरभा- ष्याद्यमामजम्यापानात्। नम्तीत्यादिश्रतिविगेधात। अज्ञानाविरोधि

रुपज्ञानस्य मिथ्यात्वंन पुरुषार्यतायोगात। ब्रह्ममाक्षात्कारम्य मकल्द- श्योच्छेदरपताया अनुपदमेवर निगकरिच्यमाणत्वाच्च। उपादानेन मह कार्यनिवृत्तिबाध इत्यप्ययुक्तं । अनाठिभावत्राघाभावापातान्। रप्या- देर्नाशानगीकागत्। अज्ञानस्यांपादनत्वे उपादानमाक्षात्कागत्वेन व्रम- ज्ञानम्य निवर्तकत्वानत्यमागत्यापत्त। विवग्णे ध्वमरुपनिवृत्तिविवक्षाभा- वस्वानुपटमेव व्यु-पाठयिष्यमाणत्वाच्चेति। एनेन ब्रह्मकार्याणा नितर्त्यता उपादानेन मह कार्यनिवृत्तिग्वत्याद्यपि परास्त। एतत्पक्षम्य दृषितत्वान् । सत्यन्यैव निवन्येताया उपपाठित-वाच्च। तथान श्रतिमृत्रार्याज्ञानविल्दासी- शुद्धभापिणी दीपिकाकारस्यवेति मिंदे ।। यत्त।। संतुज्ञानस्थेत्यारभ्य शुक्तितन्वमाक्षात्कांरण हि युगपदेव रजत - नदुपादान पह्वाज्ञान च नश्यनीति खल्चनुभवसिद्ध। न हि वयं ज्ञानानिरिक्त मोपादानकार्यनाशक नास्नीति वदाम। कि तु साक्षात्का- रेण सोपाठानकार्यनिवृति कार्यम्यागत्व विना नोपपद्यत इति। तथा च संत्वकारणकपापे न व्यभिचार इत्यादि। तदप्यतएवापास्तं। उपादा- नेन सह कार्यनिवृत्तिरुपस्य वाधम्योदाहृत्वत्यााव प्रमितत्वान्। लघुचंद्रि

Page 100

१०० अद्वैतदीपिका वातागम

कायामुक्तविवरणवाक्यव्याख्यावमरे अज्ञानम्य निवृत्तिर्नाश तत्कार्यस्य तु बाध एवंत्युक्तत्वेन सर्वत्रैकविधनिवृत्तेरनुचितत्वात्। असंदेव रजनं प्रत्यभादित्येवानुभवन शुक्तिज्ञानेन रूप्य नष्टमिति प्रतीतस्त्वदनुभवमात्रव- द्यत्वेनाप्रामाणिकत्वात्। तादृशज्ञानस्य न एतावंन काल शुक्त्यज्ञानमा- सीदित्याद्यनुभवेन सत्यत्वात्। एतत्कल्पस्य निरस्नन्वाच्चति। यत्तु ॥। एतनेत्यादिना अनादि्ववस्य नात्रपक्षत्व विवर्णाभिप्रतमिति। तन्न ।

योरपि शकाममाधिभ्यामुपपा दितत्वेनानादिवधस्यापि पक्षताया विवरणाभि-

नच बाब = क्षणीयन्वादिति 11 गदि ॥ अन्तु वा बव ब्रम्माज्ञानकार्य ब्रह्मसाक्षात्कारनिवर्त्य- त्वादित्यत्र प्रयोगोत्र विवक्षित। एवमप्यत्र निवर्त्धन्व बाध्यत्व विर्वास- तमिति न पापादी व्यमिचार इति। तदपि न । निवृत्तिपंदन त्रेकानििकनिवधादिरूपवा ववित्रक्षाया "तर्गत शोकमात्मवित् -ज्ञानागि सर्वकर्माणि स्ममात्कुरुंतर्जुन। तदविगमे उत्तरपूर्वाघयोर '्रेपविनाशौ"

हत्वेन दूक्तित्वान्। दृष्टानामिद्ेश्वति ।। यच्च। अम्तु वा अनादिववमाधारणम्यवात्रपक्षता। एव-

हयनाटीनामपि क्षेननाधारणमविद्याप्रयुक्तत्वमित्यादि। तदप्यमार। ज्ञानजन्यव्वसप्रतियोग्यज्ञानमयुक्त्वमात्रस्य हेतुत्व - शुक्तयज्ञानप्रयुक्ते रु- व्यार्पिप्रवृत्तिकालीनकटकवंवादिजन्यदु खाद्यनथ - यत्र विपरीतप्रमया रज्वा- रोपितमुजगनाशः तत्प्रयुक्तमयकपादिनाशक्ष तत्र रज्वज्ञानप्रयुक्त भयक्रपादौ

Page 101

१c१

च व्यभिचारात्। क्षेममाधारणप्रयुक्तत्वस्य ब्रह्ममाधारणतया तस्या्य- ज्ञानप्रयुक्तत्वं सत्यानृतविभागभगप्रमगाच्च। एतेनेत्यारभ्य उपादानंन सह कार्यनिवृत्तिरित्यत्रांपादानपंदेन प्रयाजकमात्रविवक्षणात् नानादिभावामग्रह इत्युक्तमप्यत एव परास्त। तथा विवक्षया बघस्वाज्ञानोपाटानकत्वा- मिध्या सत्यत्वंप्युक्तवाध्य दमभवन तन्मिथ्यावामिद्धिप्रसगात् । अस् पूर्रमिवर निराकृतत्वाच्च।। यदपि एंतन यद्यतरत्यादिना न हयस्मन्मत अनादिपदार्थाना साक्षादेव ज्ञाननाश्यत्वमगीक्रियंन। ज्ञाननिवर्त्यानाठिभावत्व - तन्निवर्त्यकारणक- त्वान्यतग्स्यैव हेतुता वक्तरयेति न पापादौ व्यभिचार। अनादिपक्ष- ताया तु-साध्ये कार्यपद प्रयुक्तपर -साक्षात्कांरे म्वाविषयकत्वविशेष- णान्न व्रह्मणि व्यभिचार। प्रयोनकत्व न समकालिकत्व। सर्वथा बवाना पापवैलक्षण्य दिवमित्यनमुक्त। तदप्ययुक्त॥ अनादिट- श्याना माक्षाज्ज्ञाननिवर्त्यत्वम्य त्वयवानगीकृतत्वेनामिद्धे। भावत्वनिवशे चरमवृत्तिप्रागभावासग्स्य टुर्वारत्वात्। उत्तरज्ञानप्रयुक्त व्यतिरेकप्रति- योगिपूर्वज्ञानजन्यसंस्कारे व्यभिचारात्। प्रतिवादिमते अनादिभावस्यापि सत्यम्यैवकाम कर्मादिप्रवाह स्यानादिप्रक तिरु पाज्ञानस्य च ब्रह्मसाक्षात्कर निवर्त्य- त्यागीकारण तत्रान्यतररीत्या व्यभिचारात्। हेतुशरीरे ज्ञाननिवर्त्यत्वनि- वशंवयर्थ्यात्। क्षेमसाधाग्णप्रयुक्तत्वमात्रस्य साध्यत्वे तस्य सत्वेप्युप- पत्या अर्थातगत्वात्। ब्रह्मसाधारण्यनामाधारण्यापाताच्चति । साक्षा-

= यदपि। वस्तुतम्तु ॥ सेनुदर्शनस्य क्रियात्वेनैव पापनिवर्त- कत्वरं - न तु मालात्करत्वंन। आत्मसाक्षात्कारस्तु फलं न विधेय । सेतु दृष्ट्वेत्यत्र संतुदर्शनप्रयोजकतद्देशगमनादिकमेव लक्षणयाविधेयमभि- प्रेत। अत एव हि तत्र ततकलाद्ीनिकर्तत्यताविधि। क्रियाया

Page 102

अड्ैनकीपिका तातागम.

एव हीति कर्तत्यताकांक्षा। यथा सेतुदर्शनम्य फलमुक्तं न तथा साक्षा- न्कारस्य। तदुददशेन श्रवणनियमपक्षपि नियमापूर्ववैशिष्टयं न साक्षा- सकारम्य। श्रवणनियमापृर्वपागि श्रवणफठमपादन एवोपयोग। ततो नियमापृ्ववैिष्टय श्रवणम्ैव युक्तमित्यादि। तदप्यापातरमभीय । पूर्व मेतुदर्शनस्व क्रियात्वंन पापनिवर्तकतपमुत्तवा तन पर सेतुदर्शनाददेश्यक तद्दशगमनादेग्व विधेयत्वेन पापनिवर्तकन्दोत्तया म्वव्याहते. । सेतु दृष्टवंत्यत्र मेतुदर्शनम्य क्रियान्चंन निवर्तकत्वं "दष्टवैव त मुच्यने" इत्यत्र ब्रह्मदर्शनम्यापि तथात्वापत्त। अिशषात्। आत्मसाक्षात्कारस्य मो- क्षमाघनत्व विना स्वत एव फनत्व निरम्न - निरशिष्यंत च। सेतु दृष्ट्रवंत्यत्र तद्देशगमनलक्षणागा कन्पना तु निभृलैव। न हि सेतुदर्शनस्य पापनिवर्तकन्त्र प्रमाणातरवाचित। कि तु कपिलाठिदर्शनस्य तत्प्रमित च। एव विफल्ा विरुद्धफलाच ।। संतुठर्शन विना गमनमात्रेण पाप- निवृत्तेरप्रमितत्वान्। अन्यथा दृष्टववतमित्यादावपि ब्रह्मदर्शनाद्देश्यकगुरु- समीपगमनादिकमेव विधेयमभिप्रेत स्वात्। कग्णम्य ग्वल्विति कर्तव्यता- काक्षा। न तु क्रियाया एवति नियम। अत एव वेदेन करणेन ब्रह्मणि प्रमीयमाण मीमासाहीति कर्तव्यनंति मर्वमनप्यविप्रतिपन्ना व्यव- हार। "तरति शोकमात्मवित् - जानाशि सर्वकर्माणी"त्यादौ सेतु- दर्शनस्येव ब्रह्मसाक्षात्कारस्थापि शोकतरण - कर्मक्षयादिफलस्य स्पष्टमुक्त- त्वात्तदभावोक्तिरज्ञानमूलैव। अवघातादावित्र श्रवणादावपि क्रियानननि- यमादृष्टयोर्भिन्नफलत्वस्य ममर्थितत्वेन अवघातजन्यवेतुष्यान्यतदगकयाग- साध्यपरमा पू्वें अवहनननियमादृष्टस्यापयोगवत् - श्रवणादिजन्य ब्रह्मज्ञाना- न्य श्रवणाद्यगक ब्रह्मज्ञानमाव्याज्ञाननिवृत्याद,व्व श्रवणनियमादृषटस्ोपयोग इत्यस्य मर्परी तव समनतया श्रवणमाध्यफल एव श्रवणनियमापूत्रम्याप्युप- योगांगीकारोक्ति नुचितैव। तथान्वे अववाननियमापूर्वस्याप्यवचात नाज्य-

Page 103

प्रयाजनाथमध्य ममंग १०२

फचांश एवोण्योगोंगीकर्तव्य छात् । तनथ श्रवणस्यैत्र तनियमादष्टवै- शिष्ट्चवचनमयु कमनेकातिनसगपराहतं च। अविक तु प्रकाशप्रसंर व्यक्तं ।। यत्तु । वस्तुनम्नु ॥ व्रीहीननहंनीत्याठिम्थलपि नियमापूर्व- मानुषगिकं - अनुद्देश्यं-अनग च नेर व्रतकलाप इति तद्विराष्टसेतुदर्शनस्य न माकात्काग्लेन निवर्तातेत्यादि। तन्न ।I विवरण एव ब्रीहीनवह-

अंगतायाथ् स्पष्टमवगमात्। अन्यगा यागमाध्यापूर्वार्थिन नियमेनाव- घाने प्रवृत्तिर्न स्यात्। अवघातमान्यवैतुप्यमल एव नियमापृर्वस्योप- योगागीकारात् अन्यथेत्युक्तमप्यमत्रद्धमंत्र । तथा च नियमापृर्वम्य माघ- नातरपरित्यागेन तंत्रैव प्रवृत्तिप्रणोजातर्याद्देश्यच्वात्। वितुपवीह्यगकयाग- माध्यपग्मा पृरतरे अगत्वाच् -श्रुत्यभिप्रेतो मोक्षहेतुव्रह्ममाक्षात्कार पापनाश

एव वा - तत्माध्यशक्तितिय विशिष्ट एव ग विर्शकतो वक्तवय ति तादश विशिष्टमाक्षात्कार सेनुमासात्कार टव विधय एव । तम्य च शुर्क्ति- प्रमादिविलक्षणं्पणैव वर्वानवर्तकताया श्रत्यभिप्रेतन्वान - तन्निवर्त्यम्य सत्य- न्व एव तादृशनिवर्त्यत्वम्योपपन्या मृत्रानिप्मयोजनार्थमध्यामवर्णन भाष्ये अयुक्तमेवति स्थित ।। एनन तन्वतम्तु मेतुदर्शनम्य चा्षु वेन ापनाशकत्व -न साक्षा त्कागत्वे नेन्युक्तमपानन। दृष्टवेव त नच्यन इत्यादावपि व्रम्मज्ञानम्य चाक्षु- प त्वेनैव निवर्तकन्वापातान्। रुपादिहीनम्याप्यान्मन मर्वप्रत्ययवेद्यत्वेन चाक्षुपनाया अगीकृतत्वान्।। यनु ॥ पर्मार्थनम्तु। सेतु दष्टवति वाक्य तत्म्नानविधिपर- मंव - अत एवानाना पापनिर्टग्णं। लघुनद्रिाया सेतुज्ञानम्य चाक्षृष-

Page 104

अहैनरीपिका नातागम

त्वेन निवनकन्तोकि श्रश्णाठितियपापूर्व्य प्रमानतिग वकुपापनिवृत्तावुप- योगोकिश्वाम्युपेन्यादेव - व्यक्तवेननिऊंदशीय इति।तडमन् ।।

स्वात्वरेत्वर्थेवदन्येन केनापि सचतमा वक्तु शक्य। लक्षणाठिकल्पनं तु निर्मूलमेवति प्रागेवावोचाम। मर्वपुराणाद्यभिमन सेतुदर्शनमहिमानि- शयान्ामात्। म्नानविवेस्तन्कठन्य च पृथक् कथनाच्च। अंधाना- मषि मेतुविपयकन्वाचमास्षात्कांरण पापनित्ृते स्मार्तत्वात्। सर्ववि धीना मर्वाविकारिकत्वाभावात्। दग्किणा पगना सेनुदर्शनजन्य पापप- रिहारोपायाभवेन तत्रापि प्रकागतग्स्य वल्पनीयत्वापातान्। तत्र गता ना चक्षुप्मतामपि सन्निपाडना म्नानापमर्थाना विध्यंतरकल्पनापत्तेश्र अन्यथा दृटवैततमिन्यतरापि मदाधिकार्गा शोम्तरणसिद्धये किचिद्चान- स्ैत् विधेयत्वापान यत्तु।। एतेन व्रतकनापन्य नियमापूर्वम्येत सातात्कार एवोप- योन इति प्रकाशप्रमरोक्त परास्त। अ द्पकारकाणा वतकलापानां दृष्टमास्षात्कारफलोपयोगामभवात्। न हि व्रलमाक्षात्कार इव पापनि- वृत्ति विना सेतुमाक्षात्कारोपि व्रनकदाप तिना न समततीति वक्तुमलनिति। तन्न ।। व्रतकलापस्येत आरादुपकारकम्य नियमापृर्वम्यापि दृष्टब्रह्मसा-

माध्या चेन् - सेनदर्श वप्रतिव सणा न वकदापा नीना स्पडविशे -

रम्याप्ययोगात् - विना वतकनापं पापनिवर्तनक्षममेनुमास्षात्कारामभवाच्च ।

वोक्तत्वाच्च। तथा च नियमाती श्राणायायुक्निवर्तकर्मानुष्ठाना- दिना दर्शनप्रतिवधरुदुरितनिवृत्यादशने जाने नियमापृर्वविशिष्टमेव ज्ञान

Page 105

परमते इ्योजनार्थमध्यासभग १०९

शोकतरणोपाय. । तथा उत्कटेच्छया भगवद्भक्तिध्यानादिना च प्रति- बधकदुरितनिवृत्या सेतुदर्शन जाते त्रतकलापविशिष्ट सेतुदर्शन पापपरिहारो- पायस्तद्वदित्येव वक्तु युक्तमिति । यत्त।। न हि दृष्टफले साक्षात्कारे त्रतकलापविशिष्टे तदविशिष्टे च विशेष । न हि दृष्टफले अदृष्टापेक्षा। यत्र हि नियम्यमानस्य स्वफलद्वारा अदृष्टफलांतरोपयोग तत्रैव नियमापूर्वस्य साध्यफलोपयोग । यत्र तु नियम्यमानसाध्य स्वत फलं - तत्र नियमापूर्वस्य स्वतत्र अदृष्ट- फलातरार्थत्वमेवति श्रवणनियमापूर्वस्य स्वतत्र प्रमापतित्रधकपापनिवृत्युप- योगो नानुपपन्न। तमेव विित्वेत्यादेरलोकसिद्धकारणतानुवादित्वान्मि- थ्यात्वाभिप्रायकमंव श्रतिसूत्रादीत्यादि । तदसत् ।। विवरणमते श्रोत व्य इत्यांदर्नियम विधित्वागीकारेण नियमाधीतवेदातश्रवणोत्पाद्यमेत्र ब्रह्मज्ञानं बधनिवर्तक। न तु भाषाप्रत्धादिजन्यमित्युपपादितत्वेन श्रवणनियमा- पूर्वस्य श्रवणमाध्यफलाश एव सहकारित्वप्राप्त्या तस्य दुरितनिवर्तकत्वक- ल्पनायानिर्मूळत्वात्। ब्रह्मज्ञानस्य स्वत फलत्व तु निरस्तमेव - निरशि- प्यंते च। तथा च सेतुसाक्षात्कारस्येव ब्रह्मसाक्षात्कारस्यापि दृष्टफल- त्वाविशेषात् - तत्र नियमापूर्वापेक्षा ह्ययुक्तैव। तत्रेवात्रापि साक्षात्कार- रूप फले अविशेपोपि सुवच एव। यदि च त्रतकलापविशिष्टमेव सेतृद्र- र्शन पापनिवृत्तिहेतु । न केवलमिति विशेष ।। तर्हि श्रदणनियमा- पूर्वविशिष्टमंव ब्रह्मज्ञान शोकतरणोपाय - अन्यत्त नेति प्रकृतषि विशेपः सूपवाद एव। त्रीहीनवहतीत्यत्र नियमापूर्वस्य वैतप्याशे उपयोगानगीका- रान्न तत्प्रतिवदीग्रहण युक्त। त्रतकलाप विना सेतक्र्शनमिव नियमापूर्व विना पि श्रवणाठिमात्रेण प्रमाप्रतितवकपापनिवर्तकनिवृत्तकर्मानुष्टानादिसा- ज्यात कग्ण शुद्धिपुर्नकण त्रसदर्शनमपि युक्तमेव । निवृत्तकर्मादिनैव- पापनिवृत्तिमभवात्। नदुक्तं भामत्या ।। "नित्यनमित्तिकानुष्टनप्रक्षी

Page 106

१०६ अद्वैतदीपिका वातागम:

णकल्मपस्य ज्ञानोत्पत्तिंदर्शयत्याथर्वणी श्रुति"रिति । ब्रह्मज्ञानस्य स्वत' फलत्वाभावेन अवघातनियमापूर्वस्येव श्रवणनियमापूर्वस्यापि नियम्यमानश्र- वणादिमाच्य त्रमज्ञानरूपफलांश एवोपयोगेन फलोपकार्यगतया स्वरूपोपका- रकत्वाभावेन फलोपयोग एवयुक्त: न तु पापनिवृत्युपयोग । तस्य अन्य तः सिद्धत्वादिति। तमेवविदित्वेत्यादेलोकसिद्धकारणतानुवादित्वं तु निरस्नमेवेति ।। यत्तु ।। श्रुतीना विलक्षणकारणताबोधकत्वमेव्र युक्तमिति प्रस- रोक्तमसंगतं। सेतुंदृष्वेत्यत्र ह्यदृष्टफलत्वं न लोकसिद्धकारणनया निर्व- हति । तमेवेत्यत्र तु अन्यवहितोत्तरभाव्यपूर्वानपेक्षफलबोधनान्न दोष इत्यादि। तन्न ॥ सेतुदर्शनस्येव ब्रह्मदर्शनस्यापि शोकतरणकर्मक्ष- याद्यदृष्टफलकताया. प्रमितत्वात्। नियमापूर्वस्चारादुपकारकत्वेन फलस्य तन्निरपेक्षत्वोक्तेरनुचितत्वात्। लोकसिद्धकारणतावादिताया दूषित- त्वाच्चेति ।। यत्त ।। वस्तुतस्तु तमेवमिति वाक्य न विधि कि तु सिद्धार्थ कथनं । न चापूर्वार्थताहानि ॥। नद्यात्मज्ञानं मृत्युनाशकमिति विनाशास्त्र केनाप्यवगतं। न हि ज्ञानं विधेयमित्यादि। तन्न ।। सिद्धार्थकत्वापूर्वार्थत्वयोर्विरुद्धत्वेन व्याहतभाषित्वात्। अविष्टानतत्व- ज्ञानस्य तत्र कल्पितार्थनाशकताया लोकसिद्धत्वे तत्र शास्त्रानपेक्षणेनापूर्वार्थ- ताया दुरुपपादत्वात्। सेतुदर्शनस्य पापनिवर्तकताया अपि विना शास्त्र- मवगतुमशक्यत्वंन सेतुदर्शनापेक्षया ब्रह्मज्ञाने विशेषस् दुरुपपादताया उक्तत्वाच्च। ज्ञानविधिसमर्थनेन तस्यापि विवेयत्वादिति ।। यत्तु। सेतुदर्शनस्याविधेयत्वे तत्पार्पानेवृत्तिसा वनमिति कथमव- गतं। तमेवेत्यत्राषिष्टानसाक्षात्कारत्वेन निवर्तकताया लोकमिद्धत्वान्नानु- पपत्तिरिति। तन्न ।। सेतुदर्शनस्व पापनिवर्तकताया. सेतु दृष्ट्वति-

Page 107

परमते प्रयोजनार्थमध्यासभंगः १०७

स्मृत्यादिप्रमितत्वात् । तमेवेति वाक्ये अधिष्टानसाक्षात्कारत्वेन निवर्तकंताया लोकसिद्धत्वे न ह्यात्ममात्रविषयकं ज्ञानं मृत्यु नाशकमितिविना शांस्त्र केनाप्यवगनमिति त्वयैवोक्तत्वेन स्वव्याहतत्वापातात्। तत्पक्षस्य निराकृतत्वाच्चेति ।। यत्तु ।। प्रकाशप्रसरकाराणां भाषाप्रबंधजन्यव्रह्मज्ञानान्मोक्षस्ये- ष्टत्वादिति शका - गुरूपसत्यादि वैयय्यापत्तिरिति समाधानं चानुक्तोपालभ- नमेव। रूप्यस्य सत्तादात्म्यवत्वात्तुच्छ्वतो वैलक्षण्य। मिथ्यापदार्थ- स्यासत्वं सिद्धवत्कृत्योक्तानिदूपणानि न गणनीयानीत्यादि । तन्न ॥। "भापाप्रबधादिना ब्रह्मज्ञाने पाक्षिकतया प्राप्ते तद्यवच्छेदेन वेदातवाक्यवि- चारे नियमविधिरूपाणि जिज्ञासाविधिवाक्यानीत्यादि" सिद्धातलेशादिग्रथेषु श्रुतिमतोद्योतोदाहृतलघुचद्विकादिग्रथेषु च प्रकाशप्रसरोक्तशंकासमाध्योर्व्यक्त- मुक्ततया तत्रानुक्तोपालभनवचनस्य तद्रंथांध्यमूलत्वात्। रूप्यं सदित्यादौ अधिष्टानगतेदंत्वादेरिव तद्गतसत्वस्यापि प्रतीतिसभवे अप्रामाणिकसदर्थता- दात्म्यकल्पनायोगस्योक्तत्वात्। शशश्रुग सदित्यादिप्रतीत्या तुच्छेपि मत्तादात्म्यापाताच्च। त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगिनोबाध्यस्यासत्वसिद्धेर्नि- पप्रत्यूहत्वाच्च प्रसरोक्तदूषणानामकामेनापिगणनीयत्वादिति ।। यदपि ॥ अध्यासासभवेनजगन्मिथ्यात्वायोगात् नेहनानंत्यादेरन्या- र्थपरत्वात् । असत्यमप्रतिष्टमिति तन्निदाश्रवणाच्चाद्वैतमतमत्यतहेयमिति मडनोक्तमेंतन परास्तं। न हि प्रतिज्ञामात्रेणार्थसिद्धि - तथाच पाप- विन्क्षणस्य ज्ञाननिवर्त्यस्य बंधस्य मिथ्यात्वात् प्रयोजनार्थमध्यासवर्णनयुक्त- मेवेत्यादि। ततुचउं ।I अद्वैतमते जगदारोपासभवस्य - नेहनानंत्यादे- रुचितार्थोतरत्वस्य - असत्यमप्रतिष्टते इत्यादेर्मिथ्यात्वनिंदापरत्वस्य च लघु- चंद्रिकादिनिरासंनाकरग्रवषु समर्थितब्ेन तत्प्रतिज्ञामात्रत्ववचनस्य तदंथा- ज्ञानविजमिनत्वात्। मंडनकारैरपि ग्रंथगौरत्रभियैवान्यत्र प्रपंचितस्या-

Page 108

१०८ अद्वैतीपिका चातागम

ताप्रपंचनात्। अन्यथैवंजातीयक त्वदीयोक्तेरपि तत्रतत्रानुचितत्वा- पातात्। सत्यस्येवनिवृत्तिममर्थनेन प्रयोजनार्थमध्यामवर्णनस्यानपक्षितत्वा- च्चेतिमंक्षेप तथाचायमत्राद्वैतमतनिष्कर्ष ।। "दृष्ट्वैव तं मुच्यने" इति श्रतौ इतरासहकृतव्रसदर्शनेन बंधापगमरूपामृक्ति श्रूयते। सा च विद्यया सत्यस्य बधस्यात्मनोविश्रेषेण न घटते। सत्यम्य ज्ञानेन विश्लेपस्य कुत्राप्यदृष्ट- लान्। अतोघिष्टानज्ञानेन शुक्िश्जतादेरप्रतीनिरूपनिवृत्तिरित्र निवृत्ति- र्वात्येतिरीत्या ज्ञानान्मोक्षाभिधान वघस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वेन मिथ्यात्वमाक्षि- पति। इदमेव सूचाक्षिप्त प्रयोजन । ततस्तत्सिव्यर्थ बधस्याध्यस्तत्- रूपमज्ञानकार्यत्व समर्थयितुमध्यासवर्णन भाष्य इति। अंद्वैतचद्रि- कायातु - इत्याशक्य त्रेवा तत्परिष्कृत । तथा हि ।। ज्ञानत्व व्याप्य वर्माव- ्व्िन्नजनकताकव्वंमप्रतियोगित्व तत्। ततश्रोत्तरज्ञाननिवर्त्य पूर्वज्ञाने सस्कारे च न दोप। यद्वा साक्षात्कारत्वघटितवर्मार्वच्छन्नकारणनाक- नाशप्रतियोगित्वं तत्। ब्रह्मज्ञानम्य शुक्तिज्ञानस्य च साक्षात्कारत्वेनेवा- मानापादकाक्षाननाशकत्व्र। नच सेतुदर्शननिवत्यपापेव्यभिचार। तस्य चाश्ुपत्वंनैन निवर्तकत्वात्। नच शुक्तिज्ञानमपि चाक्षुषत्वनव निवर्तक अन्यथा शुक्तिस्पार्शनेनापि रजतनिदृत्यापातादिति वाच्यं । शुक्तिस्पारशनस्य चाक्षुपस्येवाधिष्टानतत्वमाक्षात्काररूपत्वे तस्यापि निवर्त- कन्वे क्षत्यभावात्। नन्ोपादानमाक्षात्कारत्वावच्छिवाजनकताकनाशप्रति योगिनि तत्प्रागभावे व्यभिचार । नाशत्वेन जन्यताया विवक्षणान्। यद्वा इतरनिरपेक्षसाक्षात्कारनिवर्त्यत्वं तत्। सेतुदर्शनादे पापनिवर्तकत्व्र छत्रपादुकधारणाद्यभाव स्वकृतदोपोद्वाटनाद्यनेकत्रतकनियमन्यादृमह कृाम्यर। अन्यथा तन्नियमविधानवेयर्थ्यापत्ते। न च ब्रह्ममाक्षान्कार-

Page 109

परमने प्रयोजनार्थम ्यामभग १०९

स्यापि नियमादृष्टसहकृतम्यैवाज्ञाननिवर्तकत्व। नियमादृष्टादेः साक्षा-

न च सेनुदर्शनस्थलेपि तयैत्रास्न्वितिताच्य। नियम विना गमनमात्रेण सेतुदर्शनसभवेन त्र्यभिचारितया नियमाद्ृष्टस्य तत्राहेतुत्वान्। तत्र दर्शन मात्रस्य पापनिवर्तकत्वे देवादागनयवनादेरपि तत्प्रमगात्। न च भवन्म- तपि भापाप्रबधातर्गतनाद्वैतपरेण तत्त्वमस्यादिवाक्यममानार्थकेन वाक्येना- त्मापरोक्षसभवेन तत्र नियमादृष्टभावाद्यभिचार। नच तत्रापरोक्षधीरेव- नोदेतीति युक्त। ज्ञानापरोक्ष्यस्य त्वन्मते विपयीभृतब्रह्मस्वाधीनतया तत्त्व-

नीयत्वात्। नच भापया ज्ञानमेत्र न जायन इति वक्तु युक्त। सर्वानुभवापलापापत्ते ॥I न च साक्षात्कारे वैजात्यमज्ञाननिवर्तकतावच्छे- टक स्वीकृत्य तटवच्छिन्न प्रति श्रवणादिनियमादृष्टत्य कारणत्वागीकारान्नो क्तव्यभिचार इति वाच्य। सेतुदरशनस्थलेपि तयैवागीकारसभवात्। देवादागतयवनाटिनिष्टदर्शन तादृश वेजात्याभावेन तद्दोपवारणसभवाच्चेति- चेन्न। आत्मनोध्यानसहकृतम नोजन्यसाक्षा त्का विपयत्वाभयुपगमपक्षे उ- क्तव्यभिचरानवकाशेन तद्रीत्यैतत्कल्पोत्थानान्। कल्पत्रयेपि तन्निवर्त्य- तदभिन्न-तत्प्रयुक्तान्यतमत्वविवक्षिणीय। तनाज्ञाननदुपादानक -तत्म् युक्तानादिदृश्यादीना नासंग्रह। एतच्च सत्यवस्तुव्यावृत्त मिथ्यानिष्ट- मेवति विवक्षितलाभ इति।। अत्रोच्यंत ।I तत्राद्यकल्पस्य द्वितीयकल्पस्य च सेतुदर्शननिवर्त्य- पापे व्यभचार। तम्य साक्षात्कारत्वंन निवर्तकत्वात्। ज्ञानत्वत्या- प्यत्वाच्च । न च तम्य चाक्षुपत्वनैव निवर्तकचमिति वाच्य। अंधस्यापि तत्स्थानं प्रति भक्तिनियमािपृर्व गतु पापनिवृत्ते प्रमितत्वेन चाक्षुपर पार्शनमाधारणमाक्षात्कारत्वस्थैतर निवर्तकतावच्छ्दकत्वौचित्यात् ।

Page 110

११० अद्वैतदीपिका वातागम

दृशेश्वाक्षुषे व्य।हाराधिक्यमात्रेण चाक्नुषस्यैव ग्रहणे दृष्ट्वैव तमित्यादावपि दृशिग्रहणात् ब्रह्माचाश्वुषत्वेनैव निवर्तकत्वापातात्। न च "विद्वान्नामरू- पाद्विमुक्त" इत्याटौ ज्ञानसामान्यग्रहणान्नचाश्षुपस्यैव निवर्तकत्वमिति वाच्य। सामान्यवाक्यस्य विशेषवाक्यानुसारेणैव पर्यवसानस्य कर्तव्य- त्वात्। नच रूपहीनं ब्रह्म कथं चाश्रुषे स्फुरतीति शंक्यं। चित्रा- वयविनिरूपानंगी कारपक्षे तदीयमहत्वादेरेव शक्तिविशेषेण चाक्षुषादिकारणत्व- वदत्रापि महत्वे व्रा चक्षु संयोगे वा तादृशशक्तिस्वीकारेणोपपत्ते। भव- न्मते ब्रह्मण षर्डिद्रियवेह्यत्वागीकाराच्च। नीरूपस्यापि कालवच्चाक्षृष- त्वस्य त्वयैव भाक्तित्वेन विरोधस्य त्व्यैव परिहर्तव्यत्वात्। सत्वोपहित दृश्यत इत्युच्यंत मयेति चेत् - तर्हि द्रष्टत्य इत्यादि श्रुतिस्वारस्याय केवल- चक्रुषा न दृश्यते। किंतु उपनिषदर्यश्रवणादिवासितमन सयुक्तेन चक्ष- षा दृश्यत इत्यपिं वक्तु शक्यत एव । एवमपि चाक्षुपानगीचारे "यतो वाचो निवर्तते" इत्यादिश्रुतिभि शाद्वापरोक्षविषत्वमपि न स्यात्। तत्र सकोचे प्रकृतेपि तत्प्राप्ते. । प्रत्युतदृशिग्रहणसामर्थ्याच्चाक्षुषत्वाभ्युपगम एव युक्त । एव प्रियवस्तुदर्शनभिवत्यें तद्विरहजन्यदु खे - "ज्ञानाभि सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन"। तद्यथेषीकात्लमऔौ प्रदूयते एवमेव हैवंविदि सर्वे पाप्मान प्रदूयते "इत्यादिवचनै्ब्रह्मसाक्षात्कारत्वेनाप्रार्धकर्म- नाशकत्वस्योभयमलसिद्धत्वात्तादृशकर्मसुचव्यभिचार । एतेन तृतीयपरि- प्कारोप्यपोढ.। प्रियवस्तुसाक्षात्कारातिरिक्तासाधारणकारणस्य दु ख-

साधारणकारणविवरपायात्वज्ञाननिवृत्तेरपि कार्यत्वाददृष्टसापेक्षत्वेनासिद्धि- प्रमंगात्। किंन: "प्रार्धनाशात्प्रतिभामनाश" इति स्मृत्या सविलासा- ज्ञाननाशे ब्रह्मसाक्षात्करेण जननीये प्रारधकर्मरूपप्रतिबधकाभावस्य सहका-

Page 111

परमते प्रयोजनार्थमध्यासमंग १११

क्षात्कारेणेतरनिरपेक्षण रोगविशेषनिवृत्तिदर्शनान् - कूर्मेक्षण मात्रेण तच्छिशु- श्षुधानिवृत्तिदर्शनाच्च तत्र व्यमिचारो दुर्वारएव। एवं सेतुदर्शनस्थले नियमादृष्टस्य पापनिवृत्तावेवोपयोग - ब्रह्मज्ञानस्थले तु नियमादृष्टस्य साक्षा- त्कार एवोपयोग न तु तत्फल शोकनाश इत्यत्र त्व्वचनातिरिक्तनियाम- काभावेनैवमेवेति नियंतुमशक्यत्वात्पुन पापेपि न व्यभिचारनिस्तार ।। एवं गुरुचंद्रिकोक्तपरिष्कारद्वयमप्ययुक्तं ।। आद्यस्य - ज्ञानप्र- युक्ततावच्छेदकी भूतध्वंसत्वनिरूपकत्वरूपस्योक्तक्रमेण सेतुदर्शननिवर्त्यपापादौ व्यभिचाराढिना दुष्टत्वान्। पापादिनिरूपितध्वंसत्वस्य सेतुदर्शनादिकार्यता- वच्छेदकताया. सेतुदर्शनेन पाप नष्टमित्यादि प्रामाणिकव्यवह। रेणावश्या-

त्व्रावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावकत्वरूपस्य द्वितीयपरिष्कारस्यापि रजतनिष्टशु- क्त्यनुयोगिकतादात्म्यप्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावस्य तदधिकरणत्वस्य वा शुक्तौ सदाविद्यमानस्यैव बाधेन सर्वदा विषयीकरणमात्रस्य कृतत्वन तादृशाभा- वस्य ज्ञानप्रयुक्त-वोक्त्तेरत्यतासभावितत्वात्। अधिकमाकरे व्यक्तं ।। अविष्टानसाक्षात्कारत्वेन निवर्तकत्व त्वशक्यशकं।। तस्य तद- ज्ञानकार्यत्वानिश्चये तन्निवर्तकज्ञानविषये तदारोपाधिष्टानत्वस्ासिध्या अन्यो न्याश्रयसंदिग्धासिध्याद्यनेकोपद्रवकलुषितत्वात्। तस्मात् ध्वसघटितपक्षा- श्रयणमयुक्तमेव। एवं ज्ञानप्रयुक्तोच्छेदप्रतियोगित्वं तन्। तच्च स्व

पक्षाश्रयणमप्ययुक्त। अनादिदृश्यसस्कार तत्वज्ञान तत्समकालिक वायु- सयोगादिषु व्यभिन्वागन् ।। अपि च तादृशोच्छेदरूपाभावम्य ध्वमस्य च नाशो वर्तते न वा । आद्ये तन्नाशस्यापि नाशातरप्राप्त्या नाशधाराविश्रात्यभावापातेन न कदापि शुद्धात्मरूपमोक्षाशा। क्वचिद्विश्रांतौ तस्यैव नाशाभावेनात्मस्वरूपारोपित-

Page 112

११२ अद्वैतदीपिका वातागम:

तयासिव्या न निष्प्रपंचब्रह्मरूपावस्थिति ।। न द्वितीय. ॥ तस्यैवा- नाशेनोत्तरत्राष्यनुवृत्या म्वपदेनोपादेये तस्मिन् स्व स्वीयेत्यादि लक्ष- णयमनायोग.। म्वाविकरणक्षणे तादृशान्यतराधिकरणीभूतक्षणपूर्वत्वम्य सत्वात्। किचाद्वैतचंद्रिकाया ज्ञाननिवर्त्यत्वलक्षणव्याख्यावसरे "अधिष्टनया- थात्म्यज्ञानेनाविद्याया विलीनाया स्वयमेव तत्प्रयुक्त निवर्तत" इति विवरण- वाक्यत्र्याख्यायां अज्ञानस्य निवृत्ति तत्प्रयुक्तस्य तु बाध एवेत्यमिहित ।

विलीनाया त्रैकालिकनिषे वप्रतियो गित्वेन गृह्यमाणाया स्वयमेव तन्नाशाधीन- नाशप्रतियोगिता विनेव निवर्तते बाधबुद्धिविषयीभूत भवतीति विवरणे निवृत्तिपढमत्यताभावपरमपि वार्तिकानुसारादित्यप्यभिहित। वार्तिक तु । "तत्त्वमस्याठिवाक्यार्यसम्यग्धीजन्ममात्रत। अविद्यासहकार्येण नासी_ दस्ति भाविष्यतीति" । तथा - ज्ञाननिवर्त्यपदेन ज्ञानप्रयुक्तावस्थिति सामान्याभावकत्वस्य विवक्षितत्वादिति चोक्त। तथाचोक्तपक्षद्वयेपि अ- ज्ञानप्रयुक्तरजतादीना नाशामावप्राप्तेर्नाशघठितपरिप्करस्तत्परम सिद्धाताज्ञान- मूलो नादरणीय एवति स्थित ।। यदपि। एतन भापाप्रत्रंधादिभिरात्मसाक्षात्कारस्य शाद्ापरोक्ष- मते जायमानत्वेन तनापि मोक्षापत्या श्रवणादिनियमादृष्टपूर्वकत्वविशिष्टस्य तस्य विधेयत्व युक्तमित्यपासत। प्रमात्वेन निश्चितज्ञानस्यैवाज्ञाननिवर्त- कत्वेन भाषाप्रबधादिजन्य्ञानस्यातयात्वेन विशिष्टविधेरनपेक्षणात्। श्रव- णादी नाम सभावनाविपरीतभावनानिवृत्तिद्वारा प्रमात्वनिश्चयजनकत्वे मानाभा- वात्। नवत्ममासात्कारस्य शुक्तितमापाधारग्येन कारणत्वे शुक्तिज्ञाने रजतस्येवात्मज्ञाने जगन्निवृत्यापत्या जीवन्मुक्ताभावप्रस्तग इति वाच्य। शंखत्रभे पीतादेरिब जगद्द्रमे प्रार्यकर्मणा ज्ञानोत्तरमप्यज्ञाननिवृत्तिविरो-

Page 113

नत्ववादिमते पृर्वपक्षादनुपपत्तिभग ११३

सृश्मार्थिपयकमाधनरूपज्ञानम्य विधेयताया आकारे समर्थितन्वात्। इष्टमाधनताया एव विकिषपत्वात्। श्रवणादीना प्रामाण्यनिश्चय एवो- पयोगागीकारे प्रामाण्यम्य झत्री स्वतर्चेन यत्र भापाप्रबधादिनैव कस्यनि- दतिश्रद्वानोनिश्चित प्रमान्मकमेव शाञ्ापरोक्षज्ञान जातं। तनजीव मु- कन्त्रापत्त। प्रमाण्यजती नियमेनान्यापेक्षणे तम्य स्वतस्त्वानुपपत्त।

नग्यस्यापानात्। पित्तादीना तदज्ञानोपादानकत्वाभा्वेन ज्ञानोत्तस तत्सत्ता - सभवषि कर्मणा मूचाजनोपाठानकाना तन्नाशविरोधित्वे नदनवृ तरवापा-

मोक्तिग्युक्तव। उक्कदिशा मत्यम्यैव ज्ञाननिव्त्यत्वान्। तम्मादन- दीपिकाकागेक्तस्वाभामत्वंनाविहेयत्वात् ग्रथकुदुक्त दूषण सुस्थमिति मिद्न । यत्तु।। चटिकाया म्वमिद्वातानुगुणमित्यारभ्य अनुचितत्वादित्य- नन ग्रथेन चद्रिकाया पृर्वपक्षे प्रमाणाभावेन जीकयनिरि कशराभावात् वंदातानामग्वटम्वात्मम/वत्री वकत्वात् तम्य चाह धीमिद्वतया विपयत्वायो- गादित्याटिना वेदातानाचंतन्यमात्रबोधकत्वेष्युपादेयत्व प्रामाण्य चागीकृत्य

याभावनानाग्भणीयत्वमप्रामाण्य च स्यादिति वाट गुरूनतिविपयस्य शिप्य-

मह्यत्ने पौरपंयस्विचारशास्त्रम्यापि मद्यत्वादित्यादि। नंदेतन्मूर्गप्रल्पन चद्रिकाप्रकाश एव 'नहि वेदातना चैतन्यतरोधकन्देव्यनिगनार्यत्वेन प्रामा- ण्य विचारशाशम्यचाविगतार्थत्वनाप्रामाण्य न दढाम। कितु वंदा-

पालमनत्वादिना निर्ग्त्वान् ।

Page 114

११४ अद्वैतदीपिका वातागम'

यदपि ॥ वम्तुतम्त्वित्यादिना शुद्धचैतन्यस्याहमालंवनत्वाभावा- दंद्वैतम्य मिद्धत्वमेव नास्नीत्यादि। तदपि शुद्धम्याहं प्रत्ययविपयत्वममर्थ- नेनाद्वैतरीत्या अनुवादकत्दम्य प्रकाशप्रमरएवोक्तत्वान्निरस्त।। यत्तु ।। एंतनोपक्रमादिभिरित्यारभ्य परास्तमित्यतेनोक्त। वि चारशास्त्र विना वेदातानामुपक्रमादिमिर्न शुद्धचैतन्यपरत्वनिर्णयस्तस्मात्पूर्वप- क्षप्रयामो वरिफल इति - युत्तयमहमपीत्यादिगुरुराजीवाक्यमपास्त। नह्य द्वेतिनश्चैतन्यमात्रम्याहमनुभवविषयत्तमूरीकुर्वति। एव चाद्वैतरीत्या पूर्व- पक्ष इत्ययुक्तमित्यादि। तदप्येतेन परास्त ॥। "उपक्रमादिभिर्वेदाता- नामग्वटप्रत्यगात्मपरत्व्रममर्थनपरस्य कम्यचिच्छास्त्रस्ानगीकारपि वंढाता-

पूर्वपक्षमभवेन व्याघाताप्रमक्ते"रित्यादिना प्रकाश एव शकापूर्व ममाहित-

कांग्णैव भापितत्वात्। आपातप्रतीती प्रामाण्याववारणाय विचारशा- स्त्रारभ इत्यन्यत्र त्वयैव्रोक्तत्वाच्च। भूयमा वंदातवचनाना कथमखडचैत- न्यमात्रबोधकत्व - विफलत्वात् - तस्यासमर्गरूपत्वात्। गुणप्रवानभावे-

गुरुराजीयवाक्य प्रवृत्त। निर्विशपचेतन्यस्वाहमनुभवमिद्धत्वानगीकार- वचन - अह प्रत्ययस्य भामतीमंत अप्रामाण्यस्वीकारवचनचात्यतामबद्ध- मेव। ततश्राद्वतरीत्या पूर्वपक्षसभवस्य बहुधा प्रकाशप्रसर एव समर्यित- त्वादिद मृतमारणमेवेति ॥ यत्तु।। नमर्वाशे अद्वेतरीनिर्विवक्ष्यते। कितु वेदाताना चिन्मात्रपरत्व एव। र्वप्रकाशत्वोक्तिम्तु मिद्धातद्शति प्रकाशोक्तिर- युक्ता। अर्धजरतीयायोगात् ।। अन एत गुरुराजीये स्वप्रकात्वे अंद्व- तरीति कार्यपरत्वे तु प्राभाकररीतिरित्यर्ध नरतीयानुपपत्तरिन्युत्तिरुपपद्यत

Page 115

तत्वनाम्मिते पूर्वपक्षाद्यनुपपत्तिमंग १११

इत्याटि। तदप्ययुक्तं । पूर्वपक्षदसाया किनिदंशे पररीत्याश्रयणमात्रे- णार्धजग्तीयन्यायानुमरणापाटने विवरणे सिद्धातदशाया परमाणृश्यामता- निवर्त कपा ककल्पकतार्किकरी त्यनुमरणेना नादिभाव निवृत्युपपादनेन स्क्याघात- प्रसगात्। व्यवहारे भट्टनय इति बढता त्वया अनविगतार्यगतृत्व प्रामा- ण्यमित्याययशे भट्टमतानुमग्णेपि मर्वस्यापि वेदस्य कार्यपरत्वादिविषये तटनगी काग्ण सर्वत्र तद्दोपापातान्। अद्वैतमते निर्विशेषचैतन्यबोधकस्यापि शास्त्रम्यारभणीयताया स्वमते उपपादितन्वरपि तम्यातिहेयत्वाभिप्रायेण तदशे

नमतभिद्व - वम्तुतम्नत्म्वप्रकाशत्वचोरीकृत्य पूर्वपक्षमभवम्यासकृढावेदित- तवाच्च। उदत्वापानत ।I वस्तुतम्तु अद्वैतमते अह्प्रत्ययालबनम्य प्रत्यगात्मम प्रयुक्तम्वप्रकाशताया कल्पितभेदेनापहर्तुमशक्यतया सर्वाशपि पररीते सभ- वाच्च। अन्यथा गुंजापुजतयारोपितम्याग्नेर्दहिकत्वाभवप्रमगात्। अर्ध जरतीयशकातु गर्भश्रावणत गता। एतन गुरुगजीयसवादव्युत्पादनमप्य- पास्न। तदाशयाज्ञानमूलत्वात् ।। तंत्रव "तयात्व उत्तरीत्या अनु- वादकत्वमगीकृत्यांद्वैतिगीत्यव पूर्वपक्षमभवे रवप्रकाशत्वाशे अंद्वूतिरीति कार्यपरत्वेप्राभाकगरीतिरित्यर्धजरतीयानुपपत्त" रित्युक्त्वनेकरीत्या पूर्वपक्ष- सभवे मतद्वयरीतिमवत्व्य तदमभवम्योक्तत्वात्। सर्वोगे स्वरीत्या पूर्वप- क्षामंभवे किचिळे परनीत्याश्रयणम्यादोपत्वेषि पृर्वोक्तरीत्या अनुवादकत्वम- गीकृत्ये करीत्यापृर्वपक्षमभते परकीयगीतिद्वयानुमरणम्य दोपत्वेन तत्प्रतिबदी ग्रहणम्यानुनितत्वान्। जीक्यतिरित्तव्रह्माबाधका कार्यपरा वेदाता न विचार्या इति सर्वाश प्राभाकरगीत्यनुमरणमभत्राभिप्रायणैव तद्यमव्ृ- त्तिमभवाच्च। अनएव चद्रिकाया "प्राभाकगरीत्या पूर्वपक्षेपि वास्तव-

Page 116

अद्वैनदीपिका वानागम

तीयावकाश इनि कुतम्नद्ीत्या पर्वपगानौचित्य' मित्यालोच्य जीवस्य देहारिमिन्नत्वेन तन्मते विनार्यत्वमभव्रेन शास्त्रानारभासिद्वेरिति दूंपणा- तग्मुक्तमिनि । यत्त। निट भिद्धमियादिना आत्मन म्वनसिद्धतवेपि प्रमाणत मिन्यमानाद्वेदानानां तद्वोधकाना प्रामाग्यमित्यादि। नन्र ॥! आत्म- न म्वात्मानें प्रनि म्वत सिद्धत्वे शास्त्रे अधिकृत तत्वत म्वाभिन्न जिज्ञासुं

नमन आत्मन पटिद्वियंवेद्यत्वागीकागत् - विशिष्टज्ञाने विशेष्यभाननिय- मात - अध्यामाधिष्टानत्वेन भिद्धत्वाच्चानधिगतार्थत्वस्य दुर्लभत्वाच्च। शास्रोयम्य शुद्धस्याहप्रत्ययविपयताया समर्थितत्वाच्चाद्वैतरीत्या पृर्वपक्ष भंगत श्वत ।। यदषि॥ जिज्ञामाधिकरण हि प्रत्यक्षप्रातल्यमगीकृत्य प्रवृत्तमि- त्यप्रनिना सप्रदाय - अतरनन्मते प्रत्यक्षम्य दुर्वलत्वानिति प्रकाशोक्तिग्युक्तं त्याहि। तटपि दुरुक्त । भामत्या पृर्वपक्षे प्रत्यक्षमरात्रल्यावल्वनेपि भि-तिं तम्य श्रतिवाचितत्वेन दुर्वलत्वम्गैत्र "तदेव सुक्तक्रमेणाहप्रत्यये पूतिकू माडीकृने भगातीश्रतिग्प्रनगृहमहमनुभवप्रमंजित कर्तृत्वाठिक निषे- दुमहैी"त्याटी म्पतक नात्। यैवाहप्रत्ययस्य पृतिक्-माडवढप्रमा- ण्यम्बी कारेण खवलु निद्ध तवतृतिरिति भामतीग्रथानुवादेन स्व्याघाताच्चेति। अविरुमाकरे व्यचे।। वकु ।। तथानंत्यागिता वेदातानामहममुभवसिद्धात्मपरत्व मेद्रा थे प्रामाण्यायोगेन कर्मशेपग्तावरतयोपयोगपाप्त्या अर्थवादविवयैत प्रामाण्य वाव्यमिति निः्प्रत्यहभेदवा स्ैम:मय्वमिटन्वैनरीया पृर्वपक्षममत्र ट- त्य हि। तवपि नामनबुद्धिगम्यं । पर्वपक्षिणा बेढानाना मिद्धान्म- मात्रपराणां प्रेक्ष वदनुपाठेयत्वम्यैगेक्तदन कर्मशेपत्वानगीकारान्। पिद्ा-

Page 117

तत्ववादिमिंत पूर्वपक्षाद्यनुपपत्तिमग ११७

र्त्वपि याथार्थ्यरूपप्रामाण्याहानेश्व। वेदाता न विचार्या इति पृर्वप- दिणावंदातवाक्यगतेरवाच्य वाच्च। अंद्नमते द्वताद्वतपराणा सवेषा

मेंटसत्यत्व सिध्यसभवात्। जपा दिनाभ्यु दयाद्युपयोगागीकारपि स्तावकत-

त्यता मिध्यम्युपगमपि पूर्वपरूदशाया तद्विववक्षाभावाच्चति । एतन अद्वैत- वाक्यनिचय कर्मशषो भवेत्तदेनि खवडनकारवाक्यमसवद्धप्रलपनमिति मड- नाक्तमयुक्त - तस्य पूर्वपक्षानुपपन्नत्वमाधरत्वादिनि टीपिकोक्तपससन

अन एत्र त्व कल्पितम्य खटनकारीयदुराशय स्यानुपपन्नत्वंनव द्वावम्यारुबद्ध- मरदापत्व मडनकारेरुक्त युक्तमेव ।। यटपि। यत्त चंटरिकामडने अस्मदीयपृर्वपक्षे व्ररण एव विप-

क्तमयुक्त। उद्वेतमंत जीवव्रम्मामेम्यैत ब्रमश्दायत्वान्। अत

इत्यादि। तदपि न युक्त ॥ अद्वैतमत पस्तपरिच्छेदवाचित्रह्मशब्दस्य जीनव्रल्माभेढपरताया ग्रथकृन्भिंर्व बहुया दृपितत्वात्। इहाप्यनुपदमेव दृषयिन्यमाणत्वाच। जीवव्रलविशपिताभेंदम्ब सग्त्वेन ब्रह्मपरवेदाता-

"तंदेन व्रभ पग्म कवीना। अय वसमादुन्यंन ब्रल 'त्यादि श्रतिविरो- पान। "व्रलश्ठ परे विन्णौ" इत्यादि म्मृतिविगेघाच्च। न ब्रम- शब्दो जीवागभंदपर कितु निर्दाचद्विल्क्षवस्तुवचीति नाद्वतस्य मिद्वत्वा- हिना दषगामिवान युक्तमिति मडनकरीय त्थं, क्रग्ज्ञानवि=भित्ववचनमुप-

Page 118

अद्वैतदीपिका वातागम:

पन्नमेत। म्वपक्षमावकत्वभ्रात्या प्रकाशमंमतिकथनं तु महामोहमूलमेव। "जिज्ञाम्ये ब्रह्मशब्द न गुणपूर्त्यभिधायिना। गुणाल्पत्वेनानुभूताज्जीत्रा- दिदिन्न प्रतीयंत" इनि चद्रिकोक्तदिशा जीवव्यतिरिक्तेश्वराभावात्तस्य च रवप्र- काशत्वादजिज्ञाम्यतंत्यभंदमूलकनिर्विषयत्वाक्षेप एव ब्रह्मशब्दव्यावर्त्य। मुमुक्षुमात्रस्यानविकारित्वान्निरधिकारिकत्व - कर्माठिनाि मोक्षसंभ वा न्र्प्प् योजन-व च जिज्ञामाया इत्यादि पूर्वपक्षस्तु अथशब्दात शब्दव्यावर्त्य इत्य- भिप्रायरप्रकाशवाक्यम्य त्वदभिमताद्वैतार्थत्वामाघकत्वात्। अद्वतम्य शास्रार्थताया आकरे दृपितत्वाच्चेति ।। यत्तु। एतन किचत्यारभ्य शास्त्रयोनित्वाधिकरणे समत हि पृर्तोत्तरपक्षयोरपि ब्रह्मणोनुमानविषयत्व। न तु प्रत्यक्षवदनुमानमीश्ररे अप्रमाणमित्यादि। तदमार ।। "नेंद्रियाणि नानुमानमि"त्यादि श्रुत्या प्रत्यक्षस्ये वानुमानस्वापि ब्रह्मणि प्रामाण्यनिषंधन तत्समतत्वोक्तेरयोगात् नीरूपस्यापि ब्रह्मण कालादिवत्प्रत्यक्षत्वस्याद्वैतचद्रिकादौ भाषितत्वात् ।

प्रव्यमित्यादौ प्रमितत्वात्। अन्यथा "अशब्दमित्यादिश्रुत्योपनिपढत्व- स्या्यभावप्रसंगात्। मिद्धाते आगमोपजीव्यनुमानस्येव तदुपजीविप्रत्यक्ष- स्वापि ब्रह्मविषयकत्वसभवन तदप्रामाण्यागीकारस्य निर्वीजत्वाच्चेति" । यत्त ।। परे शुद्धचित स्वव्यवहारनिर्वाहकत्वागीकारात् -स्वव्य- वहारहेतुत्वम्यैत्र स्वविषयत्वरूपत्वात् - तद्रीत्या पूर्वपक्ष इति प्रकाशोक्तिर्व्रह्म- ण प्रमाणातगनपेक्षत्वमेवर गमयतीति वेदाताना प्रमातरमिद्धार्थबोधकत्वेना- नुवादक-्पृर्वपक्षाननुकूत्टैं वत्यादि। तद्धातिमूल ॥ स्वविषयप्रकाशत्व- रूपम्वप्रकाशत्वस्य परसमतत्वेन तद्रीत्यैव पूर्वपक्षमभवप्रदर्शनपरप्रकाशवाक्यस्य

तन्मात्रपर्यवसानस्यायुक्तत्वाच्च।। प्रमाणातरमिद्धत्व इव स्वन मिद्धन्वंपि

Page 119

तत्ववादिमने पूर्वपक्षाद्यनुपपत्तिभंग ११९

ज्द्विपयाणां वेदांतानां मिद्धार्थत्वापरिह र्णानुवादकत्वपृर्वपक्ष नुकूलतया तद- ननुकूलत्घोक्तेरपि भ्रातिमूलत्वाच्चेति। ततश्रात्र परप्रदर्शितस्य किचिद्दप- णाभामस्याप्यमत्रद्धताया उपदर्शितत्वादत्र विस्तारभयादुपरम्यत इ युक्तो परम परस्य ग्रथकृदुक्तमद्दषणपरिहारामामार्थ्यनिबधन एव -न तु सत्यपि तत्मामथ्ये ग्रथविस्तरभयाधीन इति मिद्वं ।। यदपि ॥। एनेन मिद्धातोषि व्र्याख्यात । न हि विचारविधि-

त्युक्तरीत्या जीवपरत्वमगीकृत्य कृत पृर्तपक्ष ब्रम्मशब्दार्थमात्रपर्यालोचनया अमगत। किंतु मिद्धाताभिमतार्येंत्रह्मशब्दस्य तात्पर्यलिगान्येव वक्त- व्यानि - न्यायामृते अद्वैतोपक्रम।टीना गत्यतरोक्तिर्न सिद्धातममर्थनार्थ । ब्रह्मनारायणादि शब्दाना प्रावल्योक्तिरुभयत्र तुल्या तपामपि जीवपरत्वाश्र- यगात्। तम्मात् चद्रिकोक्तौ पूर्वपक्षावनुपपन्नाविति । तदेतन्मंढदघन । पूर्वपक्षे अविमर्शदशाया ब्रह्मादिशव्दानामज्ञरूढ्यादिना जीवपरत्वाश्रयणेपि मिद्धानदशाया सति विमर्श "अथकस्मादुच्यते ब्रह्मति बृहतो ह्यस्मिन्गुणा - तदेव ब्रह्म परम कवीना" मित्यादिश्रुत्या - "ब्रह्मशब्द परे विष्णौ नान्यत्र क्कनिदिप्यते। असपूर्णो पंर यम्मादुपचारेणवा भव"दित्यादिस्मृत्या- सूत्रकृदुक्तनगत्कारणत्वमुक्तप्राप्यत्वादिलिगे - अवयवशक्या- सूत्रकार- विवक्षाज्ञापकेन "म विष्णुगह्हि - त ब्रह्मेत्याचक्षन" इति निग्तग्सूत्रद्वयेन- 'नारायणोमौ पग्मो विचित्य" इत्यादौ मोक्षजनकज्ञानविषयत्वादिलिंगेन- "अमति पुन कस्य वक्त"त्यादिश्रुन्या - "यो गुणै गर्वतो हीन मर्वदो- पविवर्नित। हेयोपादेयगहित स आत्मेत्यभिवीयंन" इत्यादिस्मृत्या - 'तत्र य म आ-मा केवलो निर्गुणश्चेत्या"िश्रुतिनिश्च ममाकर्षाधिकरण- निद्धमह्ायोगविद्वद्वढ्याटिना व्रम्म - नागयण अमान्मादिशव्दाना विन्णु- मात्रपरत्वस्याकर व्यवस्थापितत्वेन जीवपरत्वस्यादक्यशकतया मिद्धातमाध-

Page 120

११० उद्ैतदीपिका वातागम

काना पूर्वपिक्षामगगत्यनपाठवताया अतिमुलभत्वात्। विष्णुरूपार्य एव मृत्र कार िवक्षाक्ञापरक्िगानामुपदर्शितत्वात्। जीवग्रहण बाधकानामप्यु- पदर्शितत्वाच्त । मामत्या "बहत्वाद्वह्मण-वाद्धात्मैव ब्रह्मति गीयंते। सनाकी टपनगेम्यो ेहादिम्यो विवकेनाहमित्यमाहग्वानुभविद्ध" टत्या- दिना- म्वशरीग्यापित्व - तत्परिणामयितृत्वादिना पृर्वपक्षे व्रह्मशकस् जी सपगत्यागी कांगपमिद्धांनं परिच्छेदत्रयगहित्यवाचिना ब्रह्मश्दन शुद्धचेन- न्यमात्रवोधनवदेव तत्ववादिमंतपि जिज्ञास्ये श्रुते न ब्रह्मशब्देनावयवशकया- "बृहतो ह्यम्मिग्गुणा" इन्यादिश्रुत्याचान्यत्रासभावितदेशकाल्गुणापरि=ते-

तमा रकनाया अश्ुण्णत्वात्। अद्वनमते पृर्वपक्षे व्रह्मशब्दस्य हेतूऋग्णा- भावन तत्र तत्प्रातल्यादिविचारम्यानवमारग्रस्तत्वात्। तत्ववाठिमंत मि- द्वानं विपयमिद्धी व्रभशञदारदर्हेतूकरणेन तत्प्रावल्यादिविचाग्स्यावश्यक- त्वात्। वरिष्णुपरत्वदत् जीवपरत्वं सावकाभावेन वाघकाभावन च प्राय्- न्यायययोगाच्च। न्यायामृतादौ अद्वैतोपत्रमादभिमतानाभ्द्वततात्पर्यग्राह- कनानिगभात्- द्वनतात्पर्यज्ञापकोपक्रमादोनामुपदर्शितत्वाच्चात्र यावता विप- गादिमिद्विम्तावन्मात्रम्यैव वक्तत्य्वात्। नारायणादिशव्दाना जीवपरत्व- स्वायक्तताया अकंर अमकृदावंदितत्वाच्चेति। अधिक तु प्रकाशप्रमंर व्यक्त। तस्माच्चद्रिकोक्तपृर्वोत्तरपक्षयोनिर्दोषतया महादरेण शिग्मा सर्व- मान्यत्वादत्र दीपिकाकारप्रयासो भ्रात्यादिमूलो विफल एवंति ग्रथकृदुक्त दूषण सुम्थामति मिद्ध ।।

Page 121

।।विवरणाद्युक्ताध्यायादिसंगतिभंगः॥।

यत्तु।। अत्रायमाशय ॥ समन्वयाद्यशेषविचारहेतुत्वादिति कल्पतम्वाक्यस्य ममन्वयात्मकविचारहेतुत्वात् - तत्साधारण सर्वविचारार्थ- त्वाच्चेत्यर्थद्वये तात्पर्य। अन्यथा समन्वयपद्वैयर्थ्यात। तथाचाशेष- विचारहेतुत्वेन शास्त्रमगति। ममन्क्यविचारहेतुत्वेन प्रथमाध्यायसंग- तिश्च। समन्वयपदेन तद्विविशेषविवक्षया पादसंगतिश्र निरूपितैव। तथाच शास्त्रसगत्यतिरिक्तस्य द्वितीयाध्यायादिव्यावृत्तस्य संगतिविशेषस्य पाढमगतेश्चानुक्तिरिति चद्रिकाकृतां शका कल्पतरुवाक्यार्थाज्ञानविजुंभिते- त्यादि। नदेतन्मूर्प्रलपितमनादेयमेव। कल्पनरुवाक्यस्य त्वत्कल्पितार्थद्व यतात्पर्यस्यायुक्तत्वात्। आद्यमूत्रस्य कर्मतत्र देवतत्र - कामतत्रादिसा-

न्वयपटस्य भवदुक्तायुक्तार्थद्वयवितक्षाज्ञापकत्वासभबेन तथा तात्पर्वकल्पका- भावान्। तत्कल्पनायामप्युक्तरीत्याशेपविचारहेतुत्वस्थात्र बाधितत्वात्।

नुसधानरूपविचारात्मकत्वोक्तेरज्ञानमूलत्वात्। समन्वयनिमित्तत्वस्येवा- विरोधादिनिमित्तन्वम्यापि सत्वेनाध्यायचतुष्टयसगतस्यास्य विशिष्यप्रथमाध्या- यमंगतिरिति द्वितीयाध्यायादि व्यावर्तकप्रथमपदप्रयोगस्यानुचितत्वात्। समन्वयपदेन तद्विगेष विवक्षायां द्वितीयादिपादमगतेरप्यवर्जनीयतया तत्रापि द्वितीयादिपादत्यावर्तकप्रथपटम्यायुक्तत्वाच्च। प्रथमातिक्मे कारणाभावेन तंत्रे सवटनस्य युक्तत्वेपि सर्वाध्यायमगनौ - सर्वपादसगतौचाविशिष्टायां 16

Page 122

अद्वैतदीपिका वातागम

शास्त्राव्यायपादमंगनय इत्येत्र वाच्ये प्रथमाध्यायप्रथमपादेति - प्रथमपद प्रयोगोऽनुपपत्न इत्यत्र तात्पर्यात्। शास्त्रस्य पचप्रघट्टिकारूपत्वेनाध्याया- द्यमगतावपि शास्त्रमात्रसगते श्रीमम्यायसुधादावुक्तत्वाच्च। तथान द्वितीयाध्याठिव्यावृत्तम्य प्रथमाध्यायमात्रानुवृत्तम्य- द्विनीयपाठाढिव्शवृत्त- स्य प्रथमपदमात्रानुवृत्तस्य च सगतिविशेपस्योक्त कल्पतरुवाक्यात्कर्थाचपि लाभाममवात् - दीपिकाकारकुवुद्धिमात्रपरिकल्तिदुराशयस्या ततिहेयत्वाच्च्या द्र कोक दूपण न कन्पतरुवाक्यार्याज्ञाननित्रधन। कितु - दीपिकाकृता

= विवरणोक्तदृप्ण प्रग्तावें खडनकारणीपोद्वातरुपम्याधिरुग्ण्येत्युक्त्वंन तम्या नुपपत्तताप्रदर्शनाय प्रवृत्तस्य प्रकाशप्रगरत्रस्यरवाशयमविदुष कल्पनरुक्त-

यत्त।। एतन चद्रिकाकृता नितरणम्वटनमपि पराग्त। विवर- णं नद्रिकानूहितरीत्या श्रीत्यादिवाक्याना स्वार्ये समन्वयस् तद्दवाग्ण विचगमाणवेदानवाक्याना वरर्द्माण समन्वयम्य च निमित्तत्वादिति चशब्दव- टिनवास्याभावन चशळ्घटितपाटविशंपमर्यविशेष न परिकल्प्योच् ग्वन््म- तग्वटनम्यानादरणीयत्वाठनुक्तोपा लभनसे्व मिद्वममित्यादि। तटप्यमार।।

व्यादिवाक्याना स्यार्य समन्वयद्वांरण विचार्णमाणवदानवाक्यानामि ब्रमण समन्वयनिमित्तत्वात् समन्वय च सबव द्त्यत विवग्णराठी दृरपने। तथापि प्राचीनतालापुस्तकस्यपाठानुमारेण चद्रिकोक्तिसत्वदोष । अग्तु- वैवमंत्र पाठ तथापि तद्वाक्यार्थविमशे अवृदुक्तदृपणानि शिशन्यंत्र । भवद्क्तपाठेि अपिशब्दाद्वापएव क7 चश्षकास्तु न त्यक्त। नवशी

Page 123

१२३

दाहृतविवरणवाक्ये श्रोतव्यादिवाक्याना म्वार्थे समन्वयनिमित्तच्वान्। वेदातवाक्यानामपि तद्द्वारा व्रहाणि समन्वयनिमित्तताच्तेति - न केवल शास्त्रे - कितु ममन्वयाध्यायेचाय्यसूसगतिरिति च - चशब्दो व्याख्ये- य। तथा च स्वार्थममन्वयमात्रेणेत्यादिदूपणमनिवार्यमेव। स्वार्थस-

याध्यायादिमगतिप्रसगस्य दुष्परिहरत्वात्। विचारकर्तव्यतागा समन्व- यनिमित्तत्वस्येवाविरोधादिनिमित्तत्वस्यापि प्रकाशप्रमर एवोपदर्शितत्वाच्य। स्मृत्यविकरणादेरपि - यतोवेत्यादे पाशुपतादिविरोधेन म्वार्वपरत्व्राभावे श्किते तदविरोवनिरासेन विष्णुक्तृत्वरपम्वार्थ प्रामाण्यम्यापनद्वारा ब्रर्ह्मणि प्रमाण मृतवेदातसमन्वययुक्ततोपपाठनेन म्वार्यममन्वयद्वारक वंदातममनवय- - मेत चशव्दघटटित वाक्यमुदाहृत्य चशब्दाभावादित्युक्तेरुन्मत्तप्रलापत्वान् । समन्वयपटम्य तद्विशेषपरत्वे द्वितीयपादाठिमगतेरप्यवर्जनीयत्वात्। वढा- तममन्वय हेतुम्वार्यममन्वयपरत्वस्येवातिरोघ हेतुम्वार्यममन्वयपरत्वन द्विनीगा- व्यायादिमिगनरप्यनिवार्यत्वाच्च। तथाच चश्दघटितपाठम्य म्वयमेतरा- नूदितत्वान् -विवरणवाक्यम्य मर्वपरीक्षक्समतसभावितार्यमवल्व्यैव दृषणा- भिवानाच न किचिदत्रोनुक्तोपालभनमिति यत्किचिंदतदिति।। यत्तु। जिज्ञासाविकग्ण हि श्रोतत्यादिवाक्यग्य प्रत्यगभिन्नव्रह्म- समन्वयद्वारक वेानाना ब्रह्मणि समन्वय प्रति निमित्तमवेति नात्र मगत्यन- न्वय। एनेंन आय्य्रमूत्रम्य विचारकर्तव्यताद्वागणेव समन्वयहेतुत्वादुक्त- विवग्णवास्ये साक्षान्निमित्तन्त्रविवक्षाया समन्वयाध्यायमगनरपि न म्यादि- नि प्रकाशप्रमगेक्तमपास्न। अनुक्तोंपानभनत्वान्। भाठीयपाठम्या- प्रामागिकत्वच्चति। तहसार। निजामासूतरम्य व्रह्मज्ञानायवेदानवि चार कर्तन्य वति विहणे व्याख्याततवेत श्रोतव्याठिविविवाकयम्याव्येनदर्य-

Page 124

१२४ अद्वैतदीपिका वातागम·

कनाया अवश्यवक्तत्यत्वात्। निर्णेयनिर्णायकयोर कार्थ्यनियमाच्च प्रत्यग-

व्यादिवाक्यस्य विचारकर्तव्यतारूपस्वार्थममन्वयस्यैव व्युत्पादितत्व्ात्। अखंडे ब्रह्मणि समन्वयस्योत्तरत्र दूषयिष्यमणत्वाच्च। विवरणे ब्रह्मणि समन्वयनिमित्तत्वादिति व्यक्तमुक्तया तत्र साक्षात्परंपराविकल्पस्य समाति तत्वेन कथाक्रमशिक्षणाय प्रवृ्त्तववकल्पतद्द्षणानामनुक्तोपालंभनत्ववचनस्य विवरणग्रंथांध्यनिमित्तत्वात् । भवदीयपाठानुसारेणैवानुपपत्तेरक्त चाच्चेति। यदपि। यत्तु चंद्रिकायामित्यादिना यथा प्रथमपादे स्पष्टब्रह्म्लि- गविचार एव तथानंदमयाधिकरणे स्फुटीकरिष्याम इति न काप्यापत्ति प्रस- रोक्ता समुन्मिषतीत्यादि। तन्न। प्रतिज्ञामात्रेण प्रकाशप्रसरोक्तापाद- नापरिहारात्। स्पष्टब्रह्मलिंगविचारपरत्वाभावस्यैव तत्र समर्थयिप्यमाण- त्वाच्ेति ।। यत्तु। एतेन मंडनोक्तं परास्तं। श्रोतव्यादिवाक्येपि ह्यात्म- पदस्य प्रत्यगभिन्नव्रह्मपरत्वप्रतिपादनात्तत्र जीवधर्मतया अप्रतीयमानविचार्य- त्वादिवपर्लिंगस्य स्पष्टब्रह्मर्लिंगताप्रयोजकत्वाच्दति सर्व सुस्थमिति। तद- युक्तं ।। आत्मपदस्य "आदानादनकर्तृत्वादात्मेत्युक्तो जनार्दन" इत्यादि स्मृत्या - आदेयमातीत्यादिव्युत्पत्या - शक्तिग्राहककोशादिना च स्वामित्वा- द्यनेकार्थकत्वेपि प्रत्यगभिन्नार्थकताया अप्रामाणिकत्वात्। "स्वशब्दा' दिति सूत्रकारणैव प्रत्मगर्थपरत्वस्य निरस्तत्वाच्च। जीवस्यापि देहादिभिन्न त्वाणुत्वादिना विचार्यत्वसभव्रेन विचार्यत्वस्य जीवधर्मतया अप्रतीयमानत्वा- भावाच तादृशस्पष्टत्परिष्कारस्योत्तरत्र दूपयिष्यमाणत्वाच्चति। तस्माद्दी- पिकाकारोक्तस्यात्याभापत्वात् क्पतरूक्त वरिवरणोक्तचाध्यायमगत्या दिकमयु- क्तमिति तत्र ग्रथकृदुक्त दृषण मुस्यमिति मिद्ध ।।

Page 125

विवरणमते विचारलक्षणाविवक्षाभावभंगः

यदरपि । यत्त चद्रिकाया जिज्ञामाया इत्यारभ्य वयं तु भामती- मत इव विवरणमतेपि जिज्ञामाशब्देन लक्षणया विचागविवक्षामेवावग- च्ाम। तथा च भामतीमतनिवरणमतयोर्जिज्ञामाशब्दार्थविषये विशे- स्यैवाभावात् प्रकाशप्रसरे विवरणव्याख्यानस्ोद्ध्ाप्यत्ववर्णनमनुक्तोपालं- भन। नहि विवरणमते जिज्ञामाश्दो विचारलाक्षणिक इत्यत्र प्रमाण- मस्ति। अन्यथा "एतेन जिज्ञामाशव्दवाच्ययेच्छया आक्षिप्तोविचारइ ह विधीयत" इति चंद्रिकाकृता विवरणानुवादोऽनुपपन्न स्यादित्यादि। तदेतद्विवरणग्रथाध्याठिमूलमनादेयमेव। तथाहि ॥ विवरणे चतुर्थ- वर्णकोपसहारप्रकरणे "भाष्य व्याचष्टे। ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासव्याजेनेति। जिज्ञामापदेनांतर्णीत विचारमुपलक्ष्य तत्कर्तव्यतापर सूत्रमित्युक्तं भवति। योजनांतरमाह। अथवनि॥ जिज्ञासाकर्तव्येत्युक्ते ज्ञानमिध्यमाण माध्यतया कर्तव्यमिति सूत्रार्थ सपद्यते। आतोऽर्यात्सिद्धविचारकर्तव्य- तापरं सूत्र" मितीति। स्थलातरेपि ॥ "स्वयमवयवार्थत्वाभावेप्यवय- वार्थममर्गाविनाभावाल्क्षणया प्रयोगप्रत्ययोपपत्तौ न शत्तयंनरकल्पना। अनन्यथासिद्धकार्याभावादिति परिहगनि। अतर्णीतविचारार्थत्वादिति" चोक्त। तथाच विवरण लक्षणापक्षज्ञापकवाक्यानामुदाहृतत्वान्। चद्रिकायां विवरणाभिप्रेन मनांतर निरम्नमित्युक्तत्वेन तदभिप्रेतपक्षानरस् प्रदर्शितत्वाच्च विवग्णमंने विनाराक्षेप एवंति दीपिकाकारोत्तिरयुक्तैवाज्ञा- नाटिमूलेति मक्षेप ।।

Page 126

१२६ अद्वैतीषिका वातागम

यत्तु ।। चद्रिकायां जिज्ञासाश्दत्व लाक्षणिकत्वमयुक्तं रुल्ीव विचाग्बोधनमभवादित्याय्युक्तमयुक्तं। जिज्ञामाशब्दम्य विचारा- र्थच्वाननुशामनात्। बुभुत्मापद जिज्ञामापदयो केवलज्ञानेच्छापरत्ववि- चारमाध्यज्ञानच्द्ापरत्वाभ्या विशेषात्। इच्छाप्रतीति विना जिज्ञामा- शब्दार्याबोधाच्चेत्यादि। तन्न ।I जिज्ञामाशत्य विचारे रूढत्वे अन- न्यधीपृर्तकविचार प्रतीतिरूपस्य तत्र बुभुत्मादि पढत्यागेन नियमेन जिज्ञामा- पदप्रयोगादिरूपस्वचानन्यथासिद्धकार्यातरस्य - तत्र नियमेन जिज्ञासापद- प्रगागान्ययानुपपत्तिरूपस्य -"जिज्ञासित सुमपन्न"मित्यादि भागवतादिप्र- योगरूपस्य च शत्त्य तरकल्पकप्रमाणस्य चद्रिकायामेवोक्तत्वेन रुढे सावि- तत्वान्। बुभुत्मापटजिज्ञामापढयो प्रवृत्याप्रत्ययेन वा विचाराबोधनेन

त्वमित्यत्र त्वद्वचनातिरिक्तप्रमाणाभावेन तस्याप्रामाणिकत्वात्। ज्ञाने- रछावाचिनो जिज्ञासाशव्दत्य विचारे रुहिमनगीकृत्य लक्षणयैवप्रयोगाद्युपपा दने मंटपादिशव्दानां मडपानकर्तरि मुख्यवृत्ति तत्सबधादगृहे लक्षणा प्रवी- णशब्दस्य प्रकृष्टीणावति वृत्तिर्मुग्या - प्रकृष्टवीणावादनसमर्थगतप्रौदत्वरूप- गुणयोगान्निपुण गौणीवृत्ति. - कुशलशञडम्यापि कुशच्छेत्तरि मुग्यवृत्ति - कर्तृत्वरूपतद्घट कार्थसत्रधान्निपुणे लक्षणत न रूढि - वाजिशब्दस्वान्नवदर्थ- कस्य तद्घटकान्नेपि प्रयोगप्रसगइत्याद्यतिप्रमगरपतराधकस्य चद्रिकायामेवो- क्तत्वात्। त्वन्मते ज्ञानसामान्येच्छाया अभावात् = अपरोक्षेच्छाया- च जिज्ञासाशव्दम्यावयवशत्त्यभावात्-ममृदायशक्त कल्प्यत्वे अविशेषात्- विचारे समुदायशक्ति अपरोक्षेच्छाया च ल्क्षणत्येव कि न म्यान् । "म्वीकृतध त्यापि विचारमाध्यज्ञानं्छाजिज्ञामाशदात्प्रतीयंन नोपदेग- मात्रमाव्यज्ञानविषयेति वढना विचाग्प्रनीनरिहाप्रतीतिपृर्वकन्दाभाव :त्या- दिना ग्रथवृन्विरेन शडितिव्रत्ययनियनं थग्त्ययानुपपनिर्णनेन रुडे

Page 127

परमते सूत्रम्यतिचार कर्तव्यत्वपरत्वाभावभंग १२७

ममर्थिनत्वाच्चात्र दीपिकाकारोक्त सर्वमषि चंद्रिकांध्यमूलमयुक्तमेवेत्यल नि्ट-

यत्तु। नहि वयं मतद्वयेपि विचारकर्तव्यतापरतयोक्तसूत्रं व्याच- कष्महे। "व्रह्मजिज्ञामाकर्तवये "ति माध्यपपि फलितार्थकथनपर । जिज्ञामाक्षिप्तविचारस्याध्याहृतकर्तव्यपटार्थान्वय इति भामत्युक्तमिति चद्र- कानुवाटो ह्यप्रामाणिक एव । उक्तरीत्या अध्याहृतकर्तव्यपदस्य श्रीत- जिज्ञासान्वयम्य तैगप्यप्रतिपादनेन पार्ष्टिकतोधनिपयविचारणाधिकारार्या- थशव्दान्वयस्यासगादनिष्टत्वाभावन श्रौतजिज्ञामाया एवानरभ्यत्वेन न सर्वेपा- मुक्तटोपाणामनुक्तोपालमनत्वात्। सौर्य चरुमित्यादौ लक्षणयैव निर्वाहा- त्तदुदाहरणमयुक्त। कर्तव्यपदार्थेनान्वीयमान जिज्ञामापदमपि न श्रत । कितु पार्ष्टिकत्रोवोपयोगितयाकल्पितमनुपक्त वा पदातरमेदेत्यादि। तदेनन्महामोहमूल। तथाहि । विवरण "अथातो ब्रह्मजिज्ञ,से"नि गूत्र अनुवादत्वपरिहागय पुरुपप्रवृत्तिमिद्धये च कर्तव्यपटमाध्याहर्तव्य। तत्र जिज्ञामाशव्देनानर्णीत विचारगुप्क्ष्यानुष्टानयोग्यतया साधनचतुष्टय- मपन्नग्य ब्रह्मत्ञानाय विचार कर्तव्य ति सृत्रवाक्यस्य श्रौतोडर्य सप- द्यंते। अर्यादध्विकारिविशेपणमोक्षमाधन व्रह्मज्ञानमिति मिध्यति । सन्निवानाच् वदातवास्यविचार इति श्रुत्यर्थाभ्या साधनचतुष्टयसपत्नम्य मोक्षमा वनत्रलज्ञानाय वंदावास्यविचार कर्तत्य इति मृत्रवाक्यम्य तान्प- येण प्रतिपायोऽर्शोऽवगत। तत्र मान्यमटम्य मूर्तेणार्थादुपात्तविषयप्रयो- जंत तान्पर्य"मिति। पग्मिलषि "आर्गिकेचाम्मिनिति टीकायामेपितव्यमि- त्युन्या गवे निजामा कन्येति कर्तव्यपदाध्याहार सचित। स तु

गत्। 'प्रारयिकचारर्व्यत्ाभिप्ायक,' इति - कल्पतरौच "निर्ण-

Page 128

१२८ अद्वैतटीपिका वानगम

यध्च विचारमाध्य इति तत्कर्नत्यताऽर्याद्गन्यत" इनि। भामत्यामपि "तस्माद्वह्मजिक्ञामितव्य" मिति भाष्यव्याख्यायां "तदुपायोज्ञानमेषितव्यं। इच्छानिमिचेन मीमामाया प्रवर्त्यत" इति च भाष्य - भामती- कल्पतरु- पग्मिलादिषु जिज्ञामाक्षिप्तविचारकर्तव्यत्वस्य - पंचपादिकाविवर्णयोरपि- "द्विविधोहि सूत्रार्थ श्रीतआर्थिकश्चेति 1 तत्र श्रौनार्थ प्रथमप्रतिपत्ति- गोचरत्वात्प्रथम । आर्थिकम्तु अनंतरप्रतीतिविषयत्वाच्चरमः द्वावपि

परत्वस्य च व्यक्तमुक्त वात्। परिमले आर्थिकविचारस्य सौत्रजिज्ञामा- पद्ल्धस्याध्याहृतकर्तव्यपदार्थे अन्वयमगीकृत्य सूत्रार्थवर्णनात्। श्रौता- रथम्य भामत्युक्तरीत्या पुरुषप्रवर्तकत्वाभावेनार्थिकार्थोपयोगितयैत्र तस्योक्त- त्वेनार्थिकार्य एव मुख्यतान्पर्यात्। तत्रैवार्थिकार्ये आरंभार्थायशब्दान्व- स्य ग्रंथकृष्भिरापाठितत्वात्। तदापादनस्य विचार कर्तव्य इतिवत् - विनार आरम्यते इत्यन्वयस्य तैग्म्वीकारेणेष्टताया भवन्िर्वक्तुमशक्यतया तस्येष्टत्वाक्तेरनुचितत्वात्। अन्यथा आनंतर्यार्थो आरंभार्यश्रेति भाष- मापत्ते। सौत्रनिजिज्ञामापदेनाक्षिप्तो विचार इत्यस्य सर्वाद्वैतिसमतत्वेन सूंत्र जिज्ञासापदातरमध्याहृत्य तेन विचाराक्षेप इत्यत्र त्वद्वचनातिरिक्तप्रम।-

नधी नमानमादिरूपपार्ष्टिक वो षत्वादिकल्पनाया निर्मूलत्वेनो पेक्षणीय चाच्च। व्यर्थो भामतीकाराणा जिज्ञामालाक्षणिकतःममर्थनायाम इति चंद्रिकाकृता कल्पनाप्यनवसरैवेति दीपिकाकारवचनत्वनु्तोपालभनमेव। चंद्रिकाया कुत्रापि तादृशकल्पनासूचनादर्शनात् ।। यदषि॥ सौर्य चरु निर्वपठित्यत्र लक्षणया निर्वाह इत्यादि। तद्वार्तिककारमतानुरोधि शंकानिवर्तक भामतीग्रंथाध्यनिमित्त। भामत्या "आक्षिप्तम्य श्रुंतनान्वये न सौ ववारयमुः 'हरण। तत्रादि प्रम्य यागा

Page 129

भावनाविशेषणत्वेनाक्षिप्तविधिविधेयत्वावश्यभावात्। श्रतविध्यन्वयान- भ्युपगमादिति वार्तिककाग्मतानुवर्तिना पथा "इत्यादिना कृतस्य चोद्स्य" उच्यने। श्रुतस्यैवविधेर्विशेषणेष्ववश्य व्यापागे वाच्य। तेषामा- क्षिप्तविधिविधेयत्वे आक्षेपेण विशेषणविधी मिद्धे विशिष्टविधिमिद्धि नत्मिद्धो न विशेषणविध्याक्षेपसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयापत्ति "रित्युक्तत्वंन नद्रीत्यास्योदाहरणस्व युक्तत्वान्। "यदाग्नेयोऽट्टाकपाल्ो भवतीत्यादौ भव

दर्शितत्वाच्च। एव नहि कुत्राप्याक्षिप्तस्य श्रुतपदार्थनान्वय सभवतीति तदीयोक्तिगपि रिक्तैव । माहित्यदर्पणटीकाया" शाद्वीह्याकाक्षाश्दनैव पृर्गत इति शब्दाव्याहारवादिना मनमाश्रित्योक्त। अर्थाध्याहाग्वा- दिना गुरुणामतेत्व विनाभावल्धम्या्यार्थिकार्यस्य शाञ्दतोधविषयत्वागीका- गत्। अन्यथा उपाधिशक्तिवादिना मंत व्यक्ते शा्दवोघविषयत्व न म्यात्। न च लक्षणयेव तदुपम्थितिरिति वाच्य। रूढिप्रयोजनाभा-

'गौरनुबध्य" इत्यत्र गुरुमते द्वागमत्यादावर्थाव्याहांग्ण तम्य श्रत- श्दाक्षिपस्व श्रुनपदाथेनान्वयम्योपपादितत्वान्। व्यक्तों लक्षणापक्ष- सर्वत्राषि शब्दीह्याकाक्षाशब्दनैत्र पूर्यत इति पक्ष चाम्युपगम्याक्षिप्ता- र्थम्यापि वृत्तिनिग्पेक्षशब्दाधीनप्रतीनिविषयत्वमूरीकृत्याक्षिप्रस्य श्रुतपदायें- नान्वयम्य महता प्रबधन ममर्थितत्वाच्च। प्रकृतपि परिमलएवो- क्तार्थस्वत्यक्तमुक्त्वाच्ेति। जिज्ञामापदमपि कर्तव्यपदर्थेनान्वीयमानं न श्रीत कितु कल्पितमिति वचन तु ज्ञानेच्छापि सदिग्धेड्ये निर्ण- याय भवतीति श्रननिजामाशब्डेन विचारक्षेपप्रदर्शनपरकल्पतरु विव-

व्यमिन्युपरम्यते॥ 17

Page 130

१३० अद्वैतदीपिका वातागम:

यतु।। भामत्यामित्यारभ्य अयमाशय प्रसक्तन्यूनतापरिहारार्थ समाधनफलसंग्रहो ब्रह्मजिज्ञामापदेन कृत न श्रवणादिमात्रं विवक्षितं । अत्रचात्मदर्शनस्य फलत्वं काम्यत्वं च तस्व सकलदु खघ्वसरूपत्वेन - सुग्कत्याप्यत्वेन - सुखाभित्यंजकत्वेनवंति विवक्षाहीत्यादि। अत्रो- च्यंते ।। तत्र तावदात्मज्ञानस्य ध्वंमरूपत्वोक्तिरयुक्ता। तथाहि ।। चरमसाक्षात्कारस्य स्वेतरसकलदृदश्यनाशरूपत्वं - द्वितीयक्षणावच्छदेन रवना- शकत्व्र चांगीकृत्य स्वस्य स्वप्रतियोगिकध्वमत्व स्वीक्रियते न वा। आद्ये प्रतियोगिध्वसौ मिलिताविदानी स्त इति कस्यापि प्रत्ययाभावात् - ध्वमप्र- तियोगिनोरेककालवृत्तित्वायोगेन स्वात्मकप्रतियोग्यधिकरणकालस्य स्वात्मक ध्वसवत्वागीकारे स्वत्याहति। द्वितीये तस्य ध्वंसातरानगीकारे आत्मन्यनुवृत्तिप्रसगेन नित्यत्वापात ध्वमातरांगीकारेतस्वोच्छेदाभावे- पुनर्दृश्यसामान्योच्छेदरूपमोक्षासिद्धि । उच्छेदे तस्याप्येवमित्यनवस्था। ज्ञात्वंत्यादिश्रुतिभिर्ज्ञानोत्तरमेव दृश्यनाशावगमेनात्मदर्शनस्यनाशरूपताया अ- प्रत्यायनात्तथाकल्पनमप्राणिकमेव । कवचित् त्वाप्रत्ययस्य समानकालीना- र्थत्वदर्शनेन प्रकृतपि तत्समकालिकत्वस्य मोचनशब्दितनाशं बोधनेन तत्व- ज्ञानतादृशनाशयारैक्य प्रतीयते। समानकालीनयारेकस्य वा रूपभंदेन प्रयोज्यप्रयोजकभाव स्वीक्रियत इत्येतच्छ्ुतिमातु स्वमनोरथात्पये कचाक- र्पणमात्र । "कर्मणा ज्ञानमातनोति -ज्ञानेनामृतीभवती"त्येवंजातीयकश्षु- तिपुराणादेर्बह्ुन्टमुपलंभेन कार्यकारणभावस्यैव प्रतीत्या तटभेदाप्रत्ययात्। "विद्वान्नामरूपाद्विमुक्त" इत्यादौ उद्दश्यतावच्छेदकविधयभावमहिन्ना ज्ञान- प्रयोज्यत्वमेव नाशे भामत इत्यन्यत्रोक्तत्वात्। "नामरूपाद्विमुक्त परात्पर पुरुषमुपैति दिव्य"मित्यनेन नामरूपविमोचनोत्तर पुरुषप्राप्तिरूपफल- श्रवणात्तस्यैव सकलदृश्यनाशरूपत्वे तदुत्तरक्रियाश्रवणानुपपत्तेश्रेति । एवं सुख्याप्यत्वेन पुरुषार्थत्ववर्णनमप्ययुक्त। दु खम्यापि सुग्व्याप्य-

Page 131

१३१ स्वेन पुरुषार्थत्वप्रमगरत्। सुखन्यंजकत्वम पि सुखरूपताव्यंजकत्वंचेदपुरुषार्थ- त्वमेव्। धनित्वस्येव धनरूपत्वस्याकाम्यमानत्वात्। सुखवत्व-व्यंजकत्वं तु त्वन्मते न सभवति। आत्मन. सुखरूपत्वेपि सुखित्वा-नगीकारात्। अधिकमाकरे व्यक्तं ।। यद्पि । भवतीत्याध्याहारे सूत्रस्यानुवादत्वप्रसंग इति। तत्रे दंवक्त्य श्रुतिमिद्धार्थबोधकत्वेनानुवादकत्व सत्राणां सर्वसमतमित्यादि । तच्चद्रिका विवरणाद्यज्ञाननिवधन। तथाहि। विवणे "तस्मात्कर्तृव्या- पारस्य करणव्यापारव्यवधानेनेव विचारव्यपारस्य प्रमाणप्रमेयसंभावनावगम- द्वारेण ब्रम्मावगम एवोद्देश्य इति ब्रह्मकर्मता न विरुध्यते। शब्दात्तत्व- ज्ञाने जननीये शक्तितात्पर्याज्ञानेन तत्वज्ञानानुत्पत्तौ विचारशास्त्रेण तादृश- प्रतिबधनिवृत्ति·शक्तितात्पर्यावगमद्वारा विचारान्भ्वतीति प्रतिबधनिरासिनो- प्युपचारेण ब्रह्मनिर्णयहेतुत्वात् विचास्य ब्रह्मविषयतेति विधिवाक्यार्थनिर्णा- यकन्यायग्रयनात्मकानिसूत्राणी"त्यादिप्रबधेन सूत्राणा श्रौतस्य प्रयोजनादे- न्यायेनोपपादनार्थत्वामिति ति स्पष्टमवगमेन श्रुत्यर्थनिर्णायकन्यायग्रथना- त्मकविचारशास्त्रस्य श्रुतिज्ञापितमात्रज्ञापकत्वोक्तेर्विवरणादिग्रंथाध्यनिबधन- त्वात्। ईक्षति सूत्रार्थतया त्वदभ्युपगतस्य प्रधानकारणतानिषेधादे श्रुतावप्रतीयमानत्वेन श्रुत्यर्यताया वक्तुमशक्यत्वाच्च विधायकाना सूत्राणा-

युक्त इति। या तु सूत्राणामनवधाननिवृत्यर्थत्वोक्ति सापि रिक्तैव । अनवधाननिवृत्यभावे श्रवणादिरूपविचारेपि प्रवृत्यनुपपत्याप्रमाणादिसंभावना- विषयत्व - शक्तितात्पर्याज्ञाननिवृत्तिप्रयोजकशक्तितात्पर्यावधारणादीनां सूत्र- प्रयोजनत्वोपपादकविवरणादिविरोधात् । समन्वयसूत्रे अनवधाननिवृत्ते: साक्षात्सूत्रप्रयोजनतायास्त्वदीयभाष्ये अनुक्तत्वाच्च।। यत्त। नहि भामनीकारा भवंत इवास्वतंत्रप्रज्ञाश्चंचलस्वभावा

Page 132

११२ अद्वैनदीपिका वानागम

इत्याहि। नन्न ।I विवग्णे तहिजिनामम्वेत्यादर्नियमविधित्वमंगीकृत- मेत्र। भामतीमंतेषि तम्य विविरूपताया निग्वकाशहततरप्रमाणे मम- मैंने वाचम्पतिना नतो महतापि विधित्वस्यश्रीतव्यादिवाक्यस्याकामेनाव्य- गीकार्यनया दुगग्रहमात्रेणानगीकांरे मूर्गत्वापत्या प्राणिक पक्षमनगीतृत्ा निर्जनया बाधितपक्षे अचचतस्व भावत्वम्य मृर्म्वताव्यजकतयोत्कर्पानापा :- क्पेन वाचस्पने प्रेक्षावत्वममिठपता प्रमितार्थानवलापम्यैव वक्तत्यनया

यदि।। मंडने मडपादिशव्दाना मडपानकर्त्रादावपि प्रयोगापत्या शिक्षामापदेन नावयवार्थविवक्षेत्युक्तमकिनित्कर। प्रोक्षण्यधिकरण योगाद्-

नेन तंन्नचायेनेत मडपादिशब्दानामन्यत्र प्रयोगादिवाग्णसभवादित्यांदि। नदिटमुक्तार्थविम्मरणनिमित्त नोपादेयं। मटपादिशञ्दानामिव जिज्ञामा- शञ्दस्यापि रूढे साधितत्वात्। जिज्ञासापदेनाकयवार्थविवक्षायामत्वया- व्यम्वीकागत्। विचारस्य ज्ञानच्छानिमित्तत्वंपि ज्ञानच्छाया विचार निमित्तकत्वायोगाद्विचार विनेच्छाऽममवोक्तिरप्ययुक्तवति। युत्त्मेव मड- नोक्तमतिप्रमगापादानमिति । यत ।। एतेन कथ च विचार विनच्दाया अनुपपत्ति। नहि कारणम्य कार्य विनानुपपत्ति नचच्द्राविचारसामग्रीनि मडनोक्तमपास्त। नहि वयमिच्दरा विचारममग्री ब्रम कितु सूत्रिता साक्षात्कांरेच्छा तस्य कउत्व गमयति फल च साधन विचारमाक्षिपतीत्यादि। तदिद बाल्भा- पग। कारणेकदेशस्य कार्याक्षेपरत्वायोगेन न ज्ञानेच्छाया विचाराक्षेप- क पमिि मडनोक्तूपणापरिहारात्। फनीभूनज्ञानन्याक्षेपकत्व तु पूर्व- पक्षिणा इच्छेत् नोदेतीन्याक्षितत्व्रनच्छाया एवासभत्र तया ज्ञानम्य फल- त्वावगने कथमप्यमभत्र इत्यनुपद्मेव निरनिरशिऱ्यंन। निराकृन च

Page 133

पग्मने व्रह्म निक्वयाविपयास्चनभग १३३

अ्ंथक्रृतिवेति नात्र पराक्रात मदनकािति।। यदपि॥ नहि काग्णस्य कार्य वरिनाऽनुपपत्तिरित्यत्र यदि विचार कारण इच्छाफलमिनि विवक्षित तदा अमभव इत्यादि दृषणाभामत्युत्पा- ढन। नद्ज्ञानम्ठ । नहीन्नविचारमामग्रीति मडनोत्तया विचार फलमिति स्पष्टमनगते। ततश्रानुक्तोपालभनमेवेति।। यत्तु।। सूत्रेणेच्छाया एव तोधनपि विपयादिमभव तथा भाम- त्याटौ व्यक्त। व्रह्मज्ञानेचछासूत्रणेन विषयप्रयोजन सून्येंत इत्यादि। तहमार ।। परमते ज्ञानेच्छाया एवानुपपत्या विषयादिसूचनप्रकारस्यानुपद- मेव निगमिष्यमाणत्वादिति ।। यपि। एतेनत्यारभ्य तथा च पार्ष्टिकबोधनिपयम्यापि विचा रम्य श्रीताथशव्दार्थेनानन्वयात् जिज्ञामाशन्देन शत्त्या लक्षणया वा विचारा- ग्रहण न दुष्टमित्यादि। तदप्युक्तार्थविम्मरणविजभित । त्वयैव पृर्व आर्थिकविचारे अथशब्दर्थारभ्यत्वान्वयस्येष्टत्वादित्युक्तत्वेन तत्र तदन्वया- भंभववचनम्य स्वव्याहतत्वात्। रुढ्याविचारग्रहणम्य साधितत्वात्। विवरण लक्षणया तद्रहणम्योपदर्शितत्वात्।I आक्षिप्तार्थे श्रुतार्थान्वयस्य ममर्ितत्वाच्चेति ।। यत्तु ।। आर्थिकार्थापक्षया लाक्षणिकार्थस्य मुख्यत्वात् विचार- लाक्षणिकत्वोक्त्यसभवादित्युक्तिरसगनेति यन्प्रकाशप्रमरे उक्त। तदिद प्राथ- मिकवोवेविचागिपयताया अनगीकागढनवसरमेवेति विस्तग्भयादुपरम्यते इति.। तटप्यज्ञानमूल । विवग्णमंते प्राथमिकत्रोधएव लक्षणया विचारविषयताया अगीवृतत्वात्। आर्थिकार्यापक्षया लाक्षणिकार्थम्य गळ्दत्वंन मुग्यन्वात् - सट्या विचार्म्य प्राथमिकत्रोधविपयताया असकृ-

त्त िप्रयारोत्यर्व त्वंति प्रथकृदुक्त दृषणमत्र सुग्थमिति सिद्व ।।

Page 134

२३: अद्वैनठीपिका वानागम

मपर्वक समर्थिनत्वाच्च। तनश् मति नैवरं ग्रयमदर्भे वाक्यार्थविमश च चद्रिकाकृता भामनीपृर्वापग्म दर्भानालोचनेनेद म्वातेवामिव्यामोहन म्वय नष् पगन्नाशयतीति न्यायमेव्रानकरोतीति दीपिकाकाग्वचनमुन्मादमृल न मचेतसो युक्तमिनि। तस्माद्दीपिकाकारोक्तम्यात्यनाभामत्वाङ्गथकृदुक्त दूषण सुम्य मिति सिद्व ।। यर्दाप ॥ यत्तु मंगठम्य च वाक्याथें इत्यारभ्य - "नापि सामा- नाधिकरण्येन जिज्ञामा मंगलमित्यर्थवाढत्वप्रसगा'दिति विवर्णवाक्यमम- गत । भवन्पक्षे ईक्षतेनशि्दमितितन्मगलत्वाज्जिज्ञासाकर्तव्येति हेतुत्वे- नान्वयमंभवादिति चद्रिकाकारा विवेचयत। अत्र च ईक्षतेरित्यादौ

एव । मगलपदस्त श्रेय परत्वेन जिज्ञामाया मगलहेतुत्वपि मंगलरूप- त्वाभावात्। अत एव भामत्या मगलहेतुत्वादिति विवृत - तदीयविवरण- म्यानादरणीयत्वं भवदीय विवरणम्याध्यनादेयत्व स्यात्। विवरण जिज्ञासा- मगलमित्यत्र मगलपढ मगलकर लाक्षणिकमेव । "मगलानाचमगलम-

निरतिशयसुग्वरूपत्वगमयतीति न किचिदनुपपन्नमद्वैतमते इत्यादि। तद- व्यज्ञानविजृभित । विवरणे "विचारमुपलक्ष्य शास्त्रे पुरुषप्रवृत्तिमिद्धये कर्व्येति पदमध्याहार्य"मित्यादिना ग्रथन ब्रह्मज्ञानाय वेदांतविचार कर्नव्य इति सूत्रार्थम्य व्यक्तमुक्तत्वंन तन्मते जिज्ञामाकर्तव्येति साध्यममर्पकश- वदम्य जागरूकत्वेन मगदमित्यस्य सधूम इति बद्धेतुगर्भत्वस्य सूपपन्नत्नात्। आर्थिकार्थस्य श्रौतपदार्थान्वयम्य ममर्थितत्वेन भामनीमतपि मूत्रस्यार्थिकार्थवि- वक्षाया विवार कर्तय इति साध्यममर्प रश्सममित्र्य हाग्म्यावर्जनीय- त्वाच्च। श्रतम्येत्राध्याहृतम्यापि मूत्रावयवताया अन्यत्र व्युत्पादित्वात्। पार्ष्टि कबोधादिन्वदीयकुकल्पनाया निरस्तन्वाच्चेति। ज्ञन्दकल्पद्रमे "मगित्य

Page 135

मिद्वा परोक दृषणामानमेग १३७

लच् - मंगलं - भृमिमुने - प्रशस्ने - अमीष्टार्थभिद्धौ- तद्धेतृगोरोचनादा- वपि। "लोकम्मिन्मगलान्यष्रे ब्राहमणो गौर्वताशन । हिग्ण्यं सर्पि- राठिन्य आपो राना तथाष्टम । प्रशन्नाचरण नित्यमप्रशसविसर्ज- न"मिति। वेंद्षि "यदु किचेमा शुभमाच्ति नशुभमनुभूय पुनराय- त इन्याने च निरुपाधिकषेषणा वनयोमेगलश्शुभव्दयो प्रयोगान्। मानमऱादिमंद मिन्नत्रिषिघम गसस्यापि सर्व्तात्रिय ग्षमावनपरत्वाभ्युरगमाब कोशे शुभशन्दस्यापि निसुमाविके द्साधनादिसूपंश्रय परन्नात भामत्यादों निदु-

सामगलमितिञ्यवहान्ममवन मघ लकणाकल्पनाया अन्याय्यत्वान्। अन्यया मगलमाचरन। मगल्मनुष्षेय- मंगलं मफलं - समाप्त्यादिक- एफमन्याविस्वार मि्यदहारािन्टापप्रसगान्। एसन भामतीविवरणमना- दग्णीय त्रेद्वित्या दविद्वूषणमनुक्तांपा लंभनमंव विवक्षाविंशेषणनग्या दर्शवष नाया एवावेदित्ान। श्रत एव मंडनो क्रमपास्नमिन्युक्तापि दृग्क- सव। विवग्णप्रयोगम्य मुख्यताया उपपाठितन्यान। अन्गानि गृनाति- मात्रामिति कृुतंग्न्यानंदस्य भगवदानदापक्षया अल्पत्वन-प्रतिबिवत्वाद्यभिप्रा- यक्वनेष्टमाधनत्वानाक्षेपकत्वात्। मगलानां च मंगलमित्यस्य महापुरुषा- र्थप्रदत्वरपरमश्रेय साधनपरत्या व्याख्यातत्वाद्दनि। तस्मादत्र दीपि-

सुस्यमिति सिद्ध ।I

18

Page 136

भामत्युक्तनित्यानित्यविवेकभंगः

यदपि। भगवत्पादभाष्यमित्यारभ्य- नित्यानित्यविषेको हि - कि ब्रह्मैव नित्यमन्यदनित्यमितिविवेक - किं वा नित्यत्वतदाश्रययोरनित्य- त्वतदाश्रययोश्च धर्मवर्मिणो परस्परं विवेक। उतानित्यस्य किंचिदविष्टा- नमस्तीति विवेक। नाथ ॥ शास्त्रवयर्थ्यात्। द्वितीये तन्मात्रे- णा नात्म प्रहा णेनात्मविचारेप्रवृत्यनुपपत्ति। तृतीये ब्रह्मत्वाकारेणाज्ञानेपि व प्रणोधिष्टानस्य शास्त्रवेद्यस्वज्ञातत्वेन शास्त्रवैयथ्यमिति चद्रिकावचन भाम- त्याशयाजञाननिबंधनं 1 सामान्यत सत्यमस्तीति विशिष्यवंधमात्रमनृत मिति ज्ञानस्यैव मामत्या नित्यानित्यविवेकशब्दार्यत्वोपगमात् । सत्यादि- वाक्यादेव शुद्धचैतन्यज्ञानेपि तत्त्वमसीत्यादिमहावाक्यसाफल्यमद्वतसिध्यादा- सुपपादितमित्यादि। तदप्यसार । त्वयैव द्वितीयतृतीयविकल्पयोरस्मद्ट- पपादितविवेकरूपत्वेन यद्यपि न विकल्पानुपपत्तिरित्युक्ततया तृतीयविकल्प परसंमत इति व्यक्कमवगम्यते । तत्र हि चद्रिकाया "नात्य ब्रह्मत्वादेः प्रकारस्याज्ञानेपि वस्तुतो ब्रह्मणोSनात्माघिष्टानस्य शास्त्रवेधस्य ज्ञातत्वेनशास्त्र वैयर्थ्या"दित्युक्कं। तस्यायमाशय ॥। विधारशास्त्रमपि असत्यसंसारा- घिष्टानस्य सत्यस्म वस्तुतो ब्रह्मणो न म्रम्मत्वप्रकारकज्ञानजनक। अखडा- र्थत्वहाने। कित्विष्टानस्वरूपमात्रविषयनिर्विकल्पकज्ञानजनकं। तथ्व निर्विकल्पकं वस्तुतोब्रह्मचैतन्यरूपसत्यविषयकं ज्ञानं शास्त्रात्प्रागेवास्तीति व्यर्थ शास्त्रमिति। अत्रोक्त खंडने ।। जीवत्वेशत्वोपलक्षितास्वड चतन्यस्थैव शाखतात्पर्यविषयत्वेन ताद्राजञानस्य संभाराषिष्टानं किंचिदसीति ज्ञानादिन्-

Page 137

११९ सर्वनेस्यनुपदमेत्र दर्गयिष्याम ।चद्रिकायात्विममेषार्यमभिप्रेत्य सूत्रे कल्पातंरानुन्यासेन पूर्वप्रकृतापेक्षार्यत्वं दूषितं। यदत्र अपैषज्योतिरि- त्यादौ कल्पातरानुपन्यासेपि पूर्वप्रकृतापेक्षार्योऽपशब्द इति। तत्परिमल एव समाहित। परिमले हि ।। "नदु अयैषन्योतिरेतेन सहस्तरदति- णेन यजेतेत्यत्र प्रकृतन्योतिष्टोमानुवादेन सहस्रदक्षिणा लक्षणगुणविधानं। नतु तद्विशिष्टकर्मोतरविधानमिति पूर्वपक्षोपपादकत्वेन पूर्वद्रकृतापेक्षार्यत्थमय- शम्दस्य वार्तिककृतोक्त। तत्रवार्तिके । "अतो विकल्पाभवयेपि ताद थ्यप्रसिद्धिरस्तीति चेन्न। तम्रानतर्यार्थत्वमेव पूर्वपक्षे अभिमत। भत एव सज्ञाधिकरणानुक्रमणे अथशब्दस्यानंतर्यार्थस्यासबधे अनुपपत्तेरित्यानंत- र्यार्यमादायैव पूर्वपक्षसमर्यन कृत"मित्युक्कं। कल्पतरावपि। "ननू- भययापि फलामेदे किमित्यानंतर्यार्यत्वाग्रहस्तत्राह । परमार्थत"स्त्वित्यु- कं । परिमलव्यार्यायामपि वार्तिककृदुक्तं पूर्वप्रकृतापेक्षार्थत्वमाशक्य न्यायसुाकारादिभिरानंतर्यार्थत्वमादायैव पूर्वपक्षसमर्थनेन कल्पानरांपन्याम- स्थल एव पूर्वप्रकृतार्थबोधनेनात्रकल्पातरानुपन्यासादानतर्यार्थ एवंत्युक्तं ।। र्किंच दीपिकाकारैरेव विपयानुक्रमणिकाया विकल्पाप्रतिभानेनाथशब्दस्व पूर्वप्रकृतापेक्षापरत्वनिरासश् भामत्यामिति व्यक्तमुक्त। तर्थाचतत्सर्वध- र्यालोचनया भामतीमते कन्पातरानुपन्यासे पूर्वप्रकृतापेक्षार्यत्वमथशब्दम्य न समतमिति स्पष्टमेवावगमात् मामत्याशयाज्ञानमूलमिद खवडनमिति दीपि- काकारोक्तिरेवोक्तरीत्या भामत्याद्यारायानवबाधविजमिता -म्वध्याहतोचोपे- क्ष्यैव। एनेन खंडनकारोक्तेर्दुराशयवर्णनमप्यपासं। अतिस्पष्टार्थव- चनस्यातिक्िष्टार्यकल्पनाया जुगुप्सितत्वेन लज्जाकरल्वात्। ततथ प्रकृते पूर्वतकृतापेक्षाया एवाभावात्तच्छंकानिरासर्य प्रवृत्तो भाष्यकार तव्याख्यानार्थ प्रवृत्तो भवाश्वाकुशल एवेति प्रकाशवचनमुपपन्नमेवेति तस्य साहसिकध्वांत- वरिजृमिनत्वततन मुन्मादसूच्मेव । तस्य ध्वांतनिवर्तकचंद्रिका विजृंभित्वात।

Page 138

१४० अट्टैनदीपिका वातागम'

एवं कम्पातरोपन्यामम्थे विकल्पया मामानाघिकरण्यार्थ पूर्वपकृतविकल्प- धर्म्याकांक्षामश्वपि तस्या पृर्वविकल्पधर्मिममर्पकपदस्यानुषगेण निवृत्यां स्वार- विकतदपेक्षार्धन्व - अशब्द्म्यवा - उतादेर्वानास्त्येव। किंतु कल्पास- रार्यत्वमेव सर्वपरीक्षकसंमतमिति तत्रेष्टापादनमप्यजाननिबंधनमेव - ए.न मंडनोपरि नीयं दुर्भाषण दुरिकृत वेदितव्य। "पूर्वप्रकृतादर्योतर ल्ाभिवानेप्यानतव स्थतिर्णीततया सिद्धि"श्रेति चंद्रिकाया मंडनाकम उपक- गकत्वादिति। तम्मापन्न टी पिकाकागेक्तन्यामबद्धप्रल्ापत्वमाकिचित्कर- त्वात् म गदुकं दूषर्ण सुम्यमिति सिद्ध।। यदपि।। यनु विवर्णाचार्यिरित्यागम्य एतन "आनंतर्यानिधा- नेपि वैयर्यपरिहारार्थमंत्र प्रकृतस्य हेतुत्वसिद्धि । पूर्वप्रकृतादर्थानरत्वा- भिधाने यानंतर्यस्यांतर्णीततयासिद्धिश्वेति" चंद्रिकोक्ति परास्ता। यथानं-

क्वरण एव व्यक्तमिति तदाशायाजञाननिमित्तैवेयं चंद्रिकोक्िः। यन्तु मं डने यत् एत पर्वप्रकृनत्वं तत्र तत्र हेतुत्वमिति नियमो नात्राभिश्रेत कितु प्रक :दर्यादर्योतरम्यायशब्दाढिना बोधने पूर्वप्रकृतस्य वैयर्य्यपरिहारार्थ- मेव हेतुत माध्यते। परमानंदो मोक्ष इत्यादौ तादराफ्दाभावासत्र व्यम धारचोदनं चद्रिकारगाज्ञानविजृंभितमित्युक्त। तदेव तवज्ञाननिबंधनं।। चंद्रिकायां पूर्वप्रकृतार्थशे रकपदमत्वपीति वाक्यस्मामत्वात्। परमानंदो मोक्ष ज्ञानं तु सपादनीयमिम्यत्र मोक्षो न सवावनीय नित्यानंदत्वात्। ज्ञानं तु संपादनीयं साधनत्वादित्यभिप्रायः। एतन मोक्षहेतुमूतज्ञानसपा- दनीयल्व प्रति मोक्षम्य परमानंदष्तस्व हेतुरेवेति प्रकाशप्सरोक्तमपास्त। नहि ज्ञानसपाडतीयत्वें मंश्कसपाटनीयत्वं हेतु लक्षणापसेरित्यादि। तद- व्यक्षानमूलमेव ॥ कारणादाननर्य मुख्यं यत कुमश्च्िदानतर्यममुख्यमिति-

Page 139

भामन्याय कायशब्दार्थभंग १४१

ख्यनिति तुल्यन्यायना मग्यामतयें यथार्योतरत्वमन्णीन - तथा मुख्या- थौतरत्वेप्यानंतर्यमत मिदिशापचंन तन्निराकरणायोगात्। आनर्या- र्थत्वपि चैत्रो गत अनवरमेव मेत्रो गत्त इत्यादाविवानतर्यप्रतियोगित्वमात्रेण पूर्दवृन्म्य हेतुत्वालाभनाकारणादानतर्यम्य वैयार्थ्यपरिहारार्थमवर पूर्वप्रकृतस्य हेतृत्वमिद्वेरवध्यत्क्तवयतया तम्प सवत सिद्धत्वोक्तरयु क्तत्वात्। यच् मडन- काराणा चंतिकाशयाज्ञानवचन तटन्मादमूलमेव। "पूर्षप्रकृतावर्थोतरत्वा- किसानेप्यानतर्यस्यावर्णीनतयासिहिश्रे"नि चंदिकाया मंडनोक्स्य व्यक्तमुक्त त्वात। चंद्रिकाया "आनंतर्याभिवानेपीत्वपिश्दंन नकेक्लं पूर्वप्रकृता- दर्गातरत्वाभिधाने कित्वाननर्याभिधाने पीत्यस्यार्श्रस्य म्वरमनया प्रतीयमान

हेतुत्वं बोध्यत इति। चंद्रिकाशयमूलकमडनवचनस्य तदाशयाज्ञामनिबधन त्ववचनमेत्र दीपिकाकागस्यैव ताज्ञानं कल्पयतीति यत्किचिद्ेतस्। पस्मा नदो मोक्ष इत्यत्र मोक्षो न सपादनीयः नित्यानंदत्वात्। ज्ञानं तु संप्राद- नीयं साधनत्वादित्याशयवर्णन खवलु विदुभाममीव तोषावं। मोक्षसम नित्यत्वेनानृत्पाद्यत्वमभिघाय ज्ञानस्य पुनस्तत्साधनटयोके: स्वयाहतत्वास्। "अविद्यास्तमयो मोक्ष" इत्यादौ ज्ञानसाध्याज्ञाननिवृत्तरेक मोक्षत्वामिया नात्। नित्यानंदरूपत्वमात्रस्यापुरुषार्यत्कान। मोक्षो व संप्रादमीफ: मित्यानंदत्वात्। ज्ञानं तु संपादनीयं साभनत्वादिति स्वदीघष्यास्यान इ यतः परमानंदो मोक्ष ततस्ततसाचनं ज्ञानं संपादनीयमित्वस्म व्ाख्याने बहु- तरपदा्याहारामावव्युपकुत्ताल्पपदाव्याहारेण वाक्यार्थोपपत्या लक्षणाकल्पना- या अनावश्यकत्वात्। मोक्षस्य परमानदरूपत्म्भाव परुषार्यत्वायोगेन तत्माधनज्ञानसपादनासंभवात् ज्ञानस्य सपाटनीयत्वे तत्ताध्यस्वमोक्षस्य पर- मानदरूपत्व हेतुरित्यकामेनाप्युफंयमित्यल दुर्वलविशसननेति। तस्मावत्र दीपि- काकासेक्तस्म मासत्वात् ग्रंथकृदु क दृषणं सुस्यमिति सिद्ध ।।

Page 140

भामत्याद्युक्ताथशब्दार्थभंगः

यदपि ॥ पृर्प्रकृतापेक्षायाश्चेत्यारम्य कल्पांतरोपन्यासे -अनुप- न्यासे वा किमात्मानित्य अथानित्यइत्यादौ अयैषज्योतिरित्यादौचायश ्द पूर्वप्रकृतापंक्षार्य एव। तत्र कल्पातरानुपन्यासे पूर्वप्रकृतापेक्षत्वमानं- सर्यरूपमेव। कल्पांतरोपन्यासे तु नानंतर्यरूपं तदिति निष्कर्ष। कल्पातरोपन्यास एवाथशब्दआनतर्यार्थ इति भामत्याशयभ्रमेणेदं खंडनं तदा- शयाज्ञाननिबंधनं। अतएवानंतर्यार्य इति भाष्कारस्य न प्रतिज्ञा हानि। कल्पातरानुपन्यासे च तत्संबंधिन्याः पूर्वपकृतापेक्षाया एवाभावादेनच्छकानि- रासार्थप्रवृत्तो भाष्यकार तद्यास्यानार्थे प्रवृत्तो भवाश्राकुशल इति प्रकाश- प्रसगेक्तं ध्वांतविजमित। कल्पांतरोपन्यासेन पूर्वप्रकृतापेक्षार्थत्वमथश- वदस्येवोतादेरपि नासंमतमिति नानुपपन्नार्थक भाष्यमिति सिद्धमित्यादि । तदप्यापातरमणीयं। तयाहि॥ कल्पातोपन्यासे -तद्भावे वा सर्व- त्रायशब्दल्य पूर्वप्रकृतापेक्षार्थत्ववर्णनं तावद्युक्त। शब्दकल्पद्रुमादौ -सं- शये - आनंतयें - प्रश्ने-विकल्पे -समुच्चये- पक्षातरेचाथशन्द इत्यादिना तस्य यथासंभतं प्रयोगानुप्तारेणानेकार्थतायाव्युत्पादितत्वात्। दिवरणे प्रकृतादर्यादर्योतरपरत्वस्य वर्णितत्वाच्च। भामत्यामेव प्रकृताथशब्दम्य पूर्वमकृतापेक्षा्यनाया दूषितत्वाच्च। इ्यंच पूर्वप्रकृतगपेक्षत भामत्यादि-

थंकत्वं। तच्ायशव्दस्य ग्यममभिव्र्याहृतपदोपस्थाप्यनिकल्पममानाधिकर णपूतवविंकल्प वन्यपेक्षार्यर्वमेव्र। इद च कल्नातरोपन्यामलथल एव न

Page 141

मामत्युक्त नित्यानित्यविवेकभग १४३

सणतया दोषाभावादिति। अद्वैतदीपिकायामपि ।। ब्रह्मत्वाकारेण ज्ञान नामोपाध्यसवलिनासकीर्णस्वरूपचैतन्यज्ञानमेवति। द्वावपि स्थूल- हानौ॥ एगावनापि शास्रसाध्यब्रह्मज्ञाने अंढार्यगोचरे अत एव निर्विकल्पके 1 शास्त्रात्प्रागेव सिद्धेअनित्यस्य संसारस्य किक्दिषिष्टानं सत्यमस्तीति ज्ञानेअभासमानचैतन्यस्वरूपातिरिक्तविषयनिशेष प्रकाशत इति त्वयासंडार्थनिष्टत्ववादिता वक्तुमशस्यतया तयोर्ज्ानयोर्विषयकृतवैक्ष ण्यस्याशक्योपपादनत्वेनालाभात् । नहि तदनषिकविषयं तत्कारणविलक्ष- णकारणजन्यमपि ज्ञानं ततो विपयकृतवैलक्षण्यापेतं दृष्टमिष्ट वा । किंचा- द्वैतचंद्रिकादौ जीवत्वेशत्वोपलक्षिताभेदबोधस्याखंडाकारबोंघ द्वारत्वोक्या

अवीतादाम्नायादापाततो ब्रह्मान्यदनृतं तस्मात्तस्य किधिदविष्टानमस्ीति सत्यांशे सामान्यत. अनृताशे विशिष्य व ज्ञानरूपं विवेकमंगीकुर्वता "ततो न्यदार्त"मिति वाक्यादिय"तसय"मिति वाक्यादप्यापाततो ब्रह्मैव सत्य- मिति ज्ञानम्य तुल्यन्यायतअवश्याभ्युपेयत्वंन सत्यांशे सामन्यज्ञानागीकारो निर्युक्तिक एव । अन्यथा तद्वाक्यादपि किचिदनृतमिति ज्ञानापते । अधिकं प्रकाशप्रमरे व्यक्त । एव सत्यज्ञानादिवाक्यस्यानृतत्वादिभ्रमनिव- तकत्व तत्त्वमसीत्यादिमहावाक्यस्य मेदभ्रमनिक्तकत्धित्यद्वतसिध्यादाबुक्त त्वेम्यु करीत्याऽखडाकारज्ञानजन्मनि शास्त्र वैर्थ्यमिन्यस्य तेनाप्यपरिहृतस्वाद्- प्परिहरत्वान्व दीपिकाकारत्य तथोकिरज्ञानमूलैव। तथा च शाख्ा- त्प्रागिवपरतोपि ज्ञेयस्वरूपेविशेषाभावे सतयुक्तापादनं वज्रकल्पमेवेति। यत्तु ।। द्वितीयतृतीयविकल्पयोरित्यारम्य तानन्मात्रेणानात्मप्रहा- णेनात्मविचारेप्रवृत्ययोगादित्यत्र यदि तन्मात्रेणानात्मप्रहाणनभवतीति विव- क्षिंतं तर्ह्यमभव। न ह्यनृतन्वानिनिर्णयमात्रेण विना सत्यलिन्मा तताविर- ज्यत एवंति नुभवमिद्ध व्यक्तंचैतन्परिमल इनि। दनन्विनममनदाहान

Page 142

१४४ अद्वैनदोपिका वातागम

भुक्तारायाज्ञानमूल। मत्र इढरिकायां।। "सादन्याव्रणानात्मम्हाणे- नात्मविचार प्रवृत्ययोगात्'। ऐहिकार्ममदभोगविरागायोगाच्चे"त्युक्त। नदाशायस्तु ।1 यद्यन्यदनित्य म्रह्षकमंव सत्यमिति निम्विल्यात् तदान्यप- रित्यागेनब्रह्म विचारे प्रवृत्तिर्युज्यते। यदि तु नित्यत्ता नित्यत्वरूपंघर्मद्य- मस्ति। तदाश्रयी न द्वाविति निश्धयमात्र नदा कधमात्मनिवारे प्रवृत्ति: । किंतु किंता नित्यत्यांडगविष्टानमिति सविहिांना न काप प्रवतेत। किच् भामतीमंते विवस्य विगागहेतुत्वोक्तेरुक्तविवंकयत पृंस पशुपुत्राद्यैहिक- भोगे स्वर्गाद्यामृप्अिकभोग च कृथ विगग मान्। तत् विरागस्य तदनि- स्यनात्ञानमाध्यत्प्रादिति। सति चैवं ग्रथमदमें दीपिकाकाराणामुक्तारुन- दप्रलाप: प्रेक्षाबन्धिरुपक्षणीय, एवेति न क्रिचिंदतविति। एतन प्रवाश- मसराक्त ममाहित ॥। यदपि । यतु चद्रिकामंडने विकारित्वादि देंोपदर्शनसहकृतत्वस्य सादशमिख्ये विशेषणम्य द्वानेपि तादशदोपदर्रनविषयानान्मसु वैराग्येपि न सर्वत्रानात्मस्वित्यादि। तदिद ।। "दधरे अनुभषनादृष्टे उपपत्येति"

रसमतलखंडनार्यप्रवृतिरनुचितंति। तदपि दुरुसगंत्र ।। खडने दोष- दर्शनति दर्शनशब्दस्वारस्येन साक्षात्का दिन लदा मंहनोकदूपणस्ाति्ि-

मानत्यानेकातिप्रमगपराहतरवेन तद्ुचदूउमरा दुरुद्वरत्वादिति।। यदपि यत्तु । चद्रिकामडन उचविषचनन्यस्यागामाजिकलेन न शातनास्क्यविवयनंति। तटरकिनिका।। "आत्वास "्य"ना

पदवतीय पेतनपन् स्रपतिभादन पनज सासुकलाकर प्रनतताल्ि-

Page 143

भमत्युक्तनित्यानित्यविवेकमंग १४५

दृपेषणेन वितन्धन इति। तदप्यज्ञानविलसितं ॥। "आत्मावारेद्र-

चद्रिफाटिनिरासेन महावाक्यार्थखडनावसरे बहुधा निरस्तत्वात्। तत्प्र- कारस्य लेशन प्रकाशपसरे प्रदर्शितत्वाच्च। प्रन्युत तत्ववाद्यभिमतविशि- एब्रह्मस्वरूपपरताया एव व्यवस्थापितत्वाच्वेति ।। यदपि ॥ यद्यपि शास्त्र स्वरूपंचैतन्यमेव गमयति। तस्य च स्वप्नकाशत्वेपि जीवदष्टया आवृत्तस्यावरणभगार्थ शास्त्रमिति वदामः । विशिष्टजञांनं न शुद्ध भामत इति प्रागेव विवचितमित्यादि। तद्वि न शोभां वरिभर्ति। तत्ववाटिमते ब्रह्मण स्वात्मन प्रति स्वप्रकाशत्वेपि शास्त्रे अधिक़त जिज्ञासु तत्वतो मिन्न जीवप्रत्यप्रकाशमानत्वंन त प्रति शाम्त्रस्य मफळ्त्वेपि नाद्वैतमंत तत्सभव। तन्मते तयोर्जीवब्रह्मणभेंदम्य कल्पितन्वंनाभेदस्य तात्विकतया कल्पितम्यातात्विस्य तात्विककार्याविघातक-

स्वरूपस्य स्वात्मान प्रति प्रक्ाशमानत्वं बोध्यस्य जीवात्मनस्तत्वती ब्रह्मस्वरूप- त्वंन तादशजीव प्रत्यप प्रकामानत्वमकामेनाप्यभ्युपेयमेव। कल्तिभेदस्य तात्विकाभेदकार्यभूतप्रकाशाविघातकत्वात्। विशिष्टज्ञाने विशेष्यभानस्त समर्थितत्वाच्च। ततश्राखव्रडस्वप्रकाशचैतन्यबोध कत्वे शास्त्रवैयर्थ्यवज्रकल्प- मेव। तस्माद्भामतीमंत नित्यानित्यवस्तुविवेकस्य दुर्निरूपत्वात्। अत्र दीपिकाकारोक्तासत्प्रलापस्य चोक्तदृषणलघनजघालत्वाभार्वन भामत्युजीव- नासमर्थत्वात् ग्रयकृदुक्त दृषण मुम्थमिति मिद्ध ।। यत्तु। एतेनंत्यारभ्य यत्तु चद्रिकायां प्रतिपन्नोपाधावत्यंताभावत्र-

च्च विवरणोक्तमयुक्तमिति। तंत्रद प्रष्टन्य ।। किमत्यनाभावप्रनियोगि- मात्रन्य ध्वमाप्रनियोगित्वमुन मिथ्यापटार्थम्येति - आद्य घटादेगि तदभव

Page 144

१४६ अह्टैतदीपिका वातागम:

प्रसंग: । द्वितीये मिथ्यापदार्थपदेन किमसद्विवक्षितमुत पराभिमतमिथ्या- पदार्थः। इष्टपत्तिराधे ॥ द्वितीये तु मिथ्यापदार्थानामद्वैतमते ज्ञान- निवर्त्यत्वंसमतमेवति भवन्मनोरयकल्पितोऽयंनियमो नास्माकमादरणीय इत्या- दि। तदज्ञानविजृभितमेव ॥ तषाहि ॥ तावत्तत्रोक्तविकल्पतद्दषणादि- कमसंबद्ध। चंद्रिकायां प्रतिपन्नोपाचावत्यंताभाकत्रतियोगित्वरूपबाध्यत्व- वत इब्रि व्यक्तमुक्ततया तत्र किमत्यताभावप्रतियोगिमात्रस्येत्यादि विक्ल्पा नवकाशात्। घटादे: मत्न्नपक्षे उक्तवाध्यत्वासंभवेन तत्र ध्वंसप्रतियोगि- त्ववर्णनस्यानुपयुक्तत्वात्। एवं द्वितीयविकल्पाप्ययुक्त : त्वन्मते अ- सत. प्रतिपन्नोषाधेरनगीकारेण प्रतिपञ्ञोपाधावत्यंताभावप्रतियोगिन इत्यनेनै- वासद्यावृत्ति सिध्योक्तविकल्पानुपपत्ेः। वस्तुतस्त्वदभिमतमिथ्यापदार्था- सतोर्वैलक्षण्यायोगाच्च ॥ परोपाधावसत्वेन संमतस्य स्वोपाधावसत्व सार्व- दैशिकमार्वकालिकनिषेधप्रत्ियो गित्वपर्यवसन्नमिति त्वनप्राचा प्रवादामुसारेण भवद्भिमतमिथ्वात्वस्यासत्व एव पर्यवस्तानात्। रूप्य सदित्यादिप्रतीता- वाधिष्टानसत्वप्रतीत्या सर्वनिर्वाहे तत्र सत्तादत्म्यभाने मानतभावात्।

तिकावाध्यभेदाभावेन रूप्यं बाघ्यमिति प्रतीत्यनुपपत्तेः । अ्रमकाले रुष्यादौ प्रतीतस्यासम एव सत्वस्थ प्रतीतराकर समर्यितत्वाच्च। शशश्रुं- सभावमजानत श्रगविशेषे प्रतारकोपदेशादिना शशश्रगमिद सदित्यादिप्रती-

निराकृतत्त्वाच्च। त्रैकालिकनिषधप्रतियोगिन स्वचरमक्षपात्तरकालमात्र- वृत्यभावरूपध्वसप्रतियोगित्वामभवस्योक्तत्वंन ध्वसप्रतियोगिनि घटादार्वनत्य- त्वमात्रं न मृषात्मंतत्यन्यत्रोपपादिततया तत्रोक्तृषणासभवाच्चति । यदपि ॥। एतन अतात्विके शुक्तिरूप्यादावनित्यत्वाव्यवहाराञ्चेति धंद्रिकोसि परास्ता । इद वाक्य पररात्या - स्वमतरीत्या वा। नाद

Page 145

विवरणोक्तनित्यामित्यविवेकभंग १४७

तस्य ध्वंसप्रतियोगिन्वांगीकारात्। नांत्य तत्रातात्विकपढ़ाप्रयोगात्। अस्तु वा - तथापि शश्रुगादिकं परित्यज्य रूपयनिदर्शनोपादाने फला- भाव। अद्वैतमते तस्य ध्वसप्रतियोगित्वागीकारान्नोभयसमतमिदं निद- र्शन। एवच मिथ्यापदर्यस्यासत्व सिद्धवत्कृत्य तत्र ध्वंसाप्रतियोगित्वः समर्थन - स्वरूपेण घ्वसः पारमार्थिकत्वाकारेणात्यताभाव इत्यादि शंकासमा- धान।टिकंधानुक्तोपालंभनमेव। पचमप्रकाराविद्या निवृत्तिरिति मते बा- ध्यस्य निवृत्ति. सिद्धैव । सोपादानकार्यनिवृत्ति ग्वलु बाघ। ततश्र- बाध्यस्य थ्वमाप्रतियोगित्ववर्णनमत्यंतासगतमेवेत्यादि। तदप्यशुद्धं ॥ तथाहि ॥। अद्वैतचद्रिकायां - अधिष्टानयाथात्म्यज्ञानेनाविद्यायां विली- नायामिति विवरणवाक्यव्याख्यावसरे - अज्ञानस्य निवृत्ति तत्प्रयुक्तस् तु बाघ एवेत्युक्त्त। तंत्रैव यद्वा· विलीनायामित्यस्य त्रैकाल्िकनिषेधम्रतियो स्वेन गृह्यमाणायामित्यर्य । स्वयमित्यादेर्नाशंषिनंत्यादि पृवोक्त एवार्थ। अत्र निवृत्तिपदं वार्तिकानुमाराढत्यताभावपरमिति कल्पातरम्यभिद्दितं । तथाचोक्तपक्षद्वयेप्यज्ञानप्रयु क्त्य नाशाभावप्राप्तेर्न नाशघटित लक्षण रूप्या- दौ समतमिति वक्तुं शक्यं। यद्यपि विवरणे मिथ्यात्वस्य लक्षणद्य- मेवाभिहित। तथापि प्रथमलक्षणार्थभूत ज्ञाननिवर्त्यत्वं न नाशघटितं । कित्वन्यदेवविवक्षित। त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगिन स्वाधिकस्णकालोत्तरका- लमात्रसंबंध्यभावरूपनाशस्यविप्रतिषिद्धत्वेन लक्षणयो परस्परव्याहतिप्रसगात्। तयाच बाध्यस्य नाशप्रतियोगित्वमशक्यांगीकारमेव। स्योपादानेनस- हकार्यनिवृत्तिर्बाधइतितु अनादिमावस्य बाधाभावप्रसगादिना बट्दुशो दूषित- मेव । एवं स्वरीत्या पररीत्यावेत्यादिकमप्यनुपपत्न। रघुचंद्रिकायां स्वाप्नयाघ्रशुक्तिरजतादीनामुक्तोच्छेदशालिनामपि घटादीना मुद्रपातादिनेव ध्वंमानुपतवात् रूप्यादो नष्टमित्याकारो मुख्यार्यालंबनः सार्वजनीनमत्ययो नास्त्यव। क्वाचित्तव्यक्हारस्तु त्ज्ञानध्यसविषयकः। तथामाषि-

Page 146

१४८ अद्वूतटीपिका वातागम'

ष्टानसाक्षात्कारानंतरं प्रतीयमानोऽमावो न ध्वंसः । तत्काले अविद्यमा- नस्य नदुत्तरक्षणे प्रतीयमानस्यैव ध्वसत्वात्। अयं तु पूर्व विद्यमान एव रजतप्रतीत्यपगमे प्रतीयते। अतोऽ्त्यंताभाव एवेत्यादिना रुप्यादावुक्तानि-

एतन तत्काले अ्धिमनस्तदुत्तरक्षणे प्रतीयमानोयोऽभावस्तादृशघ्वंसप्रतियो- गित्वं यदि घटादेरंगीक्रियते - तर्हि तादृशामावस्य पूर्व घटकाले अविद्यमान- स्वात् घटादेखेकालिकनिषेधप्रतियोगित्वरूषं बाध्यत्वं गतमंवेत्यस्मदभिमतसि- द्धिरेव । यदि तु पूर्व विद्यमान एव तत्प्रतीत्यपगमे प्रतीयत इति कल्प्यते - तर्ह्वात्यंताभाव एव स इति न नाशप्रतियोगिता। यदि च पूर्वक्षणे सत्तादात्म्यापन्नतया विद्यमानो यरनदिद्वतीयक्षणे प्रतीयमानस्तत्प्रति- योगिकामावस्य ध्वसत्वमगीक्रियते - तर्हि रूप्यादेस्तूलाविद्याकार्यत्वेषि ध्वंसप्रतियोतित्वसंभवात्तदनंगीकारोऽनुचित एव। एवंच प्रपंचस्य त्रैका- लिकनिषंचप्रतियोगित्वरूपबाध्यत्वे स्वाधिकरणकालोत्तरकालमात्रवृत्यभावरू- पठ्वसोऽनुपपन्न एव। एवं मतानररीत्या तत्सस्कारस्थ ध्वंसरूपत्वे अवि- द्याघ्वसस्यापि तत्सस्कारत्वापत्या तस्य जीवन्मुक्तिदशाया देहादिप्रतिभास- हेतुभूतस्यापूरुषार्थत्वापात। सर्वस्यापि मूलाविद्योपादानकत्वेन तन्नाशे सस्कारस्थितेरयोगाच्च। अन्यथा कार्पासस्य भस्मावस्यायामपि ततुस- त्वापत्तेश। चरमक्षणसबधस्य ध्वंसरूपत्वे तस्यस्वाधिकरणक्षणनिष्टपूर्व-

्माश्रयान्योन्याश्रयाद्यापातात्। तस्मिन क्षणे नंक्ष्यतीति व्यवहारामा- वापजात्। प्रत्युत नश्यतीति व्यवहारापाताच्च। एवमत्यशब्द - ज्ञान्यों क्षणिकत्वपक्षे उत्पत्तिनाशयोरैक्यप्रसंगाच्च। तस्मात्तादृशचरम- क्षणद्वितीयक्षणे प्रतियोगिना जायमानोऽभाव एव तन्नाश इति वाच्यं। स च त्रैकालिकालिकाभावप्रतियोगिन्ययुक्तमित्युक्तमेव । एवं स्वोपादा-

Page 147

१४९

नगतोत्तरावस्थाया ध्वंसरूपत्वे अनादिभावासंगह। म्वाश्रयगतोत्तराव स्थामात्रस्य तथात्वे भूतलादपसारितेघटे नष्ट इति व्यहारापान।। तस्मात् "तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थसम्यग्धीजन्ममात्रत" इति वार्तिकानुसारेण सदाविद्यमान तत्प्रतीत्युपरमे प्रतीयमानमभावंप्रतिप्रतियोगिनोनकयमपि ध्वसप्रतियोगित्वंशक्यनिर्वाहमिति। ततश्च चंद्रिकायां दृष्टांततया रूप्या- दिग्रहंण तस्य तूलाविद्याकार्यत्वे मतद्वयसंमतनिदर्शनार्थ। मतांतरे तु लस्बा प्यसत्वप्रदर्शनार्थ। आदिपदग्राह्यतुच्छममकक्षतयोषादानात्। तत्प्रका- रस्त्वन्यत्रोक्त। सिद्धातेरूप्यादावतात्विकत्वाव्यव हारोक्तिरप्यज्ञानमूलैष। घटादेर्दडादिनाश्यत्वं तु त्रैकालिकाभावाप्रतियोगित्वपक्ष एवेत्यसकृदावेदितं. ।' अविद्याया ध्वंसरूपनिवृत्यंगीकारे दोषा उक्ता वक्ष्यंते च । विवरणवा-

बाध्यस्य निवृत्तिरूपध्वसप्रतियोगित्ववर्णनमप्यनुपपन्नमेवेति । यढपि ।। यदि तु ज्ञानप्रयुक्तावस्थितिसामान्यविरहप्रतियोगिल्वं मिथ्यात्वमत्यताभावघटितं । एवमपि तूलाज्ञानकायें रूप्यादौ ध्वंसाभावेपि मूलाज्ञानकायें घटादौ ध्वंमप्रतियोगित्वमनिवारणीयमेव। दंडपातादिना नाशदर्शनात्। तथाच शुक्तिरूप्यद्ृष्टातेन घटादौ ध्वंसाप्रतियोगित्व- साधने तूलाज्ञानकार्यत्वमुपाधिरिति न घटादेर्ध्वसाप्रतियोगित्वमुपपन्नमिति । तदप्यसारं। उत्तरावस्थाया ध्वंसरूपत्वस्य दूवितत्वात्। घटादावुक्ता- ध्यत्वाभावपक्ष एव नाश्यत्वस्योपपादितत्वाच्च। प्रकाशे शशश्रुंगादेरेव निदर्शनतयोपात्तत्वेन तत्र तूलाज्ञानकार्यत्वस्योपाधिताया अशक्यशंकत्वान्। रूप्यादेर्निदर्शनताया तस्य सत्तादात्म्यवत्वेन प्रतीतिसमये सतस्तदुत्तरं प्रतीय- मानाभावरूपनाशप्रतियोगित्वस्य घटादितुल्यतया पर्वमेवोपपादितत्वेन ता साध्यासमतेरयोगाच्च। तत्र हेतूच्छ्वितिव्याघराताटिरूपानुकूलतर्काणां जाग- रुकत्वेन पक्ष एव माध्यव्यापकताभंगेनोपाधिताया असंभवाच। आंषाद्-

Page 148

१५० अद्वैतदीपिका वातागम:

नविवक्षायां तूक्तकल्पना निर्मूलैवेति ।। यसु । यत्तु चंद्रिकाश्वंडनकारैरन्यथानुवाद: कृत इत्यनुक्तोपालंभ- नमिति प्रकाशप्रमरोक्तमयुक्तं। एवमनुवादे निमितं तु कथचिटपि नस्याः किचिदिव गांभीर्य रक्षणीयमित्यतुकंषैवेति न दोष। सर्वथा व बाध्यस्य न ध्वस इति रिक्तं वच इति सिद्धमिति। दुरुक्त्ं तत्। चंद्रिकाया रूप्यग्रहणेप्रयोजनातरस्योक्तत्वात्। अतएव प्रकाशे शशश्रुंगादेरेव निदर्शितत्वात् 1 उत्तरावस्यामात्रस्य ध्वंसरूपतायादूषितत्वात्।

क्तत्वाच्ेति। तथाम कृत्वा चिंतया - अनुक्तंपथा का अन्यधानुवाद इत्युक्ति कयंसचतसो गुक्तेति भवानेव पृष्टो व्याघष्टां ।। यतु । एतेनासदेवेदमित्यानभ्य रूज्यादेरपि खंडने मूलाज्ञान- कार्यत्वोक्तेस्तत्र घटादाविव माशप्रतियोगितयाSनित्यत्वव्यवहारापत्तर्दुर्वारत्वा- दित्ि मडनोक्मपासं। खडने प्रामादिकपाठस्य शोधनीयत्वात्। सम्य मूलज्ञानकार्यत्वे घटादिवलसयंनांगीकुर्म इत्यादि।तदप्यसार।। नहि तद्पणार्य प्रवृत्तैरतत्र तत्रापतितमशुद्ध संशोध्यैव दूक्षणमभिधातव्यमिति नियम: 1 त्वयापि तस्थ भूलाजञानकार्यत्वोत्तया शोधनायोगाच्च

या असकृदाबेदितत्वेन तत्र संमतिष्चनरवोन्मत्तपलापत्वाचेति।। यसु । अस्तुवेत्वारम्य पारमार्थिकत्वेन मिथ्यात्वस्य स्वरूपेण ध्वंमाविरोधित्वात्ोक्तदोष: नचान्योन्याश्रयः । लघृचंद्रिकोक्त्तरीत्या ज्ञानानिवरस्यमात्रविशेष्यकघीरेवपारमार्यिकत्वं - न बाघध्यत्वाभाव इत्यंगीका- रात्। तथाच विशेष्यतासंबंधेन तादृशाधीत्योपलक्षितज्ञाननिष्टानवच्छ्- सावचछेदकताया एव निवेशानान्योन्याश्रय इति। तदप्यशुद्ध ।। पारमार्थि कत्वावच्छिन्रतादृशाभावीयप्रतियोगितावत्वं मिथ्यात्वमिति रक्षे सा

Page 149

विवरणोक्त नित्यानित्यविवेकभंग. १५१

लक्षितज्ञाननिष्टानचच्छिन्नावच्छेदकताक चवनिवेशसभवेपि प्रकृते ामर्िक- त्वलक्षणशरीरे अनवच्छिवावच्छेदकताया कुत्रापि निवशायोगेन लघुचद्रि कापरिष्कारानुवादो दीपिकाकारस्य तदर्थाज्ञानमूलक कर्णौ च्छ्धित्वा गुदं दहेदिति न्यायम नुकरोतीत्यंताज्ञतापादकोनुषादेय एव । किंचानूदितं लक्ष- णमयुर्त। लघुचंद्रिकायामेव्र विकल्पार्यवृत्तेरवि धीत्वस्योपादितत्वेन तुच्छ्ेपि विशेष्यतासंबंधेनोक्तषियः मत्वेनातिव्याप्त्यापत्तेः। चरमवृत्ते. स्वविषियकत्वागीकारेण ब्रह्मण्यपि पारमार्थिकत्वस्योक्तरूपस्यासिध्यापातात्।

निर्धर्मके ब्रह्मणि मुख्यविशेष्यत्वरूपधर्मस्यापि तत्वतोऽभावेन तेन रूपेणा- भावप्रतियोगितया बाध्यत्वापाताच्च। प्रपचस्वापि बाध्यत्वपक्षे ज्ञानजन्य

तेश् । ज्ञानगृहीताभावप्रतियोगित्वस्य निवर्त्य-वरूपत्वे तत्र पारमार्थिकत्वे न निषेधप्रतियागित्वविवक्षावश्यं भावनोक्तदोषानिस्तारात् ततश् प्रका- रातरासभवन यारमार्थिकेत्वस्य बाध्यत्वाभाव एव पर्यवसानादुक्तान्योन्याश्रयो दुर्निवार एवंति। अधिकमाकरे व्यक्तं ।I यत्तु। यदत्र प्रकाशप्रसरे ज्ञाननिवत्यत्वस्य पारमार्थिकत्वरूपत्वे

निषेधप्राप्त्याऽत्यतासत्वापात इति विवेचितं। तदिदमद्वैतस्वरूपाज्ञानमूल- मनुक्तापालभन च । नहि वय पचमप्रकाराविद्यानिवृत्तर्वाव्यन्वमूरीकुर्म। पचमप्रकारम्यैव्रामिद्धे ।। अत एव दृश्यत्वस्य तत्र व्यभिचारमाशक्य समाहित मिध्यादावित्यादि। तंदवाज्ञानविजुभित दीपिकाकारस्य। तथा हि।। यत्तावदुक्तमविद्यानिवृतर्वाध्यत्वनागीकुर्त इति। तत्रोच्यंत । मोक्षरूपाज्ञानव्वमन्य किमवरुरण । द्यातर ब्रह्म वा - आये तस्यापि

Page 150

१५२ अद्वैतदीपिका वातागम:

नाश इत्यनवस्या । द्वितीये तस्यात्मान्यत्वे सत्यत्वे च सत्यद्वैतहानिः । अभावद्वैतत्वन्यत्रनिरसतं ॥। मिथ्यात्वे मोक्षाभावप्रसंगः । तस्य ब्रह्म- माघ्रत्व तु सांपक्षनिरंपक्षयार मदासभवान्नागीकर्तु शक्यमित्याशंक्याज्ञाननि- वृत्तिर्मुक्ति: - सा च वृत्युपलक्षितात्मस्वरूपैव। तदुक्त ॥ "निवृत्ति- रात्मा्मोहस्य ज्ञातत्वेनापलक्षित.। उपलक्षणनाशेपि स्यान्मुक्ति पाचका- दिवदि"ति समाहित सिद्धिकारप्रभृतिभिरित्यविवाद । तत्रात्मनोऽ्ञान- घवसरूपत्व तत्र विद्यमानव्वसत्वरूपानुयोगिताया ध्वसागीकारे अनवस्था । ध्वंसाकगीकारे दृश्यसामान्याच्छेदरूपमोक्षासिद्धिः। आत्मस्वरूपमात्रस्य मोक्षस्य कृत्यसाध्यतया पुरुषार्यत्वानुपपत्तिश्र। कृत्युद्देश्यत्वायोगश्च ॥। न च वृत्तिरूपोपलक्षणार्थ कृतिरसत्विति वाच्य । वृत्तेः स्वत सुखदुखा- वाप्तिहान्योरन्यतरत्वाभावात्। ननु नवीनमते यत्कार्योत्पत्तिकाले यन्न तिष्टति - स बस्य धमः। यथा विभाग एव सयोगनाश इत्यादिरीत्या चरमवृत्तेः स्वेतरसकलदृश्यनाशरूपत्व - द्वितीयक्षणे स्वध्वमरूपत्वचांगीकृत- मिति वृत्तेरज्ञानादिनिखिलद्दश्यनाशरूपतया दु खनाशत्वेनोद्देश्यता युक्तेति चेत्तहविद्यानिवृत्तिरपचरमवृत स्वस्यें नाशकत्वाी कारेण वृत्व्ाध्य- ताया. सर्वा्वतिसमतत्व नापलपितु शक्य। तथाच चरमवृत्तेरज्ञानादि सकळदृश्यनाशत्वन दु खनाशरूपतया पुरुषार्यता वदता तादृशवृत्ते स्वनाश्य- त्वेन बाध्यत्वमंगीकुर्वता दीपिकाकृताऽविद्यानिवृत्ते पचमप्रकारायाब्ाध्यत्व नागीकुर्म इत्यादिवचन कथमज्ञानाविजृभितमिति । नहि पचम प्रकार. पारमार्थिकत्व। येनात्राध्यत्वं। अन्यथा प्रथमप्रकारनिराकर णानुपपत्तेः । एवं तत्र व्यभिचारचोदनमप्ययुक्तमेव। दृश्यत्वे तस्या अप्युच्डेदस्यावश्यकत्वेन साध्याभादस्य दुरुपपादत्वात्। अन्याथा दृश्य- सामान्योच्छेदेनात्ममात्रावस्थानरूपमाक्षायोगात्। यदपि घटादीनामवि-

Page 151

विवरणोक्त नित्यानित्यविवेकभग

व्यवस्यापितमित्यादि। अत्रोच्यंते ।I तथाहि ॥ तावदात्मापरोक्षणा- विद्यानिवृत्यनतर तदुपाठानक्मकलकार्यानवृत्तेरावश्यकत्वेन जीवन्मुक्तीयावि- द्याम कारादेरयोगाद्देहादिप्रतिभामानुपपत्ति। नच सर्पभ्रमहेत्वविद्यानि- वृत्तावपितत्मस्कारवशेन भयकपाद्यनुवृत्तिवदविद्यानाशेपि तत्सस्कारवशादेहा- दिप्रतिभासोपपत्तिरिति वा्य । वैषम्यात् ।। सर्पादेराविद्यकत्वेपि भय- कंपादेस्तभावेनाविद्योपादानकत्वाप्राप्त्या तत्र सर्पज्ञानम्य निमित्ततया तस्य स्मरणादिरूपस्योत्तरकालेपि सभवेन तदुपपत्तावपि प्रकृते संस्कारादे सर्वस्थापि मूत्रविद्योपाढानकत्वेन तन्नाशे स्थितेरयोगात्। अविद्याध्वंसस्यापि तत्स- स्काररूपस्य देहादिप्रतिभामहेतुत्वे तस्यानर्थहेतो. फलत्वायोगाच। प्रती- तिमात्रशरीरस्याविद्यावृत्तिमा पेक्षस्याविद्यानाशरूपसस्काराधीनप्रतीतिकत्वांगी- कारे तस्य सम्कारकार्यत्वस्यैत्र प्राप्त्याऽविद्याकार्यत्वाभ्युपगमेनाविद्यानाशेपि प्रारवकर्मरूपप्रतितधकवशात्तदुत्तरक्षणे नाशाभावोपपाठनासंगते। उक्त- सम्काररूपाविद्यानाशस्य जगत्प्र निभामकारणत्वस्यैव प्रागुपपादितत्वंन तभा- शकन्वाप्रमत्तया तत्र प्रार्धकर्मणा प्रतिबधकत्वोक्तेरसगतेश्च। अन्यथा कार्पामस्य भम्मावस्थायामपि तनुमत्वापत्ते । स्वनाशेपि स्वस्य प्रतिबध- कन्वे कदाप्यनिवृत्यापातात्। एतन प्रथमज्ञानानधिकविपयण द्वितीयज्ञा- नेन कथ निवृत्तिग्स्याशक्य प्रतिवधकतदभावसहकारिभ्या विशेषव्युत्पादन- मपाम्न। तस्य प्रनितवकत्वामभवस्यैवोपपादितत्वात्। संस्कारस्यावि- द्यान्यन्य माक्षाज्जाननिवत्यत्वं मानाभावादीरवाच्च। मास्तु सस्कारपक्षः अविद्यालेशेन तु जीवन्मुक्तस्य शरीगठिप्रतिभास इतितु निरस्न। अवि- द्याया निग्वयदत्वेनावयवविशेषादिरूपलेशोत्तयमंभवात्। भवन्मते ज्ञान- ग्वभावांदेवाविद्यानाशस्यावश्यकत्वेन तत्प्रयुक्तनिखिलकार्यनाशस्यावर्जनीयतया

तावदेवचिर"मिनिश्रतिरेवकर्म विनवेनमोक्षविलववदतीनिवाच्य। तदनुप- 20

Page 152

१९४ अद्वनदीपिकरा वातागम:

नात्। "इंो मायामि"रिति श्रुत्या अविद्याया नानाशक्तय सति । तत्र प्रथमज्ञानेनावग्णशक्तिमात्रनाश -नतु विक्षेपशक्ेरित्यादिकं तु तादृशश्रु-

विस्मरभयान्ने प्रपंच्यते। तथाचाविद्यामंस्कारादृष्टादेरप्रामाणिकत्वात्प्रमाणवि रुद्धत्वाच्च तटभावे सिद्धे त्वत्प्रदर्शितपट्तमसंस्कारसहितत्यादिपरिष्कारोडनुचित एव । किषानादिदृश्येध्वेवमपि न ज्ञाननिवर्त्यत्वलाभ. ससस्कारेणापि ज्ानेन तवाशाभावात्। अतीतघट - शुक्तिरूप्याविद्यासंबंध्यावरणशक्ति - प्रथमज्ञाननिव्त्य प्रपंचस्थूलरुपादीनामसग्रह एव। तत्र केषांचिज्जञाननि- वर्त्यत्वाभावात्। केषाचित्सस्कारसहितज्ञाननिवर्त्यत्वाभावात्। बाध्य

मानिवर्त्यस्वस्वीय मंम्कारोभयकत्वादिरुपविवक्षाविशेषसत्वाकरग्रंथेषु सोपपत्तिक- मिरस्तोद्रष्टत्य यदपि ॥ यथाचात्र ब्रह्मण इव घटादे श्रुत्यवाधितत्वान्नमद्ूपत्वप्र- संग इत्याद्यपास्तमित्मत। तदपि मोहमूलं ।। "तत्मत्य" मित्यादिबह्म- सन्बोधकश्रतिकदेव"मत्य मोऽस्यमहिमा - विश्व सत्यं मघवाना- यच्चिकेतमत्यभिसनमोघ - याथातध्यतोर्था"नित्यादिश्रुतिभि सर्वत्ञत्वादि- ब्रह्मघर्माणा - वियदादिप्रपंचम्य च सत्यत्वबोधनात्। तेषामपरमा- र्थमत्वे ब्रह्मणोपि तत्प्रसग श्रतत्वाविशेषात्। तथाच पारमार्थिक- त्वशून्यम्यापिव्रह्मण परमार्थसद्रपत्वे घटांदंरपि तटापादनमुपपत्नमेव

नेदिति ।। यदपि।। ज्ञानानिवर्त्यत्वंचात्र ज्ञानानिवर्त्ममात्रविशेष्यकत्वोपलक्षि- तथीविषयन्वमिति बाध्यत्वेनांगीकृतस्याक्तवीविषयत्वाभावा त्ेनरूपेण निषेधो

Page 153

विवरणोक्त नित्यानित्यविवेक्भग. १११

नस्वरूपेण निषेध एव पर्यवस्यति। एतेन ज्ञानानिवर्त्य-वेननिषेषोक्तौ

तदपि दत्तोसरं ।। त्रैकालिकनिषेघप्रतियोगित्वरूपबाध्यत्वेनागीकृ- तस्योत्तरकालमात्रवृत्यभावरूपध्वंसप्रतियोगित्वं न सभवतीति कदंतं प्रति ज्ञानाविवर्त्यत्वेन रूपण मिषेधस्योक्तौ घटादेर्घटत्वादिनेवनिषेध प्राप्त इत्या- वेदितत्वादिति।। यत्तु। ज्ञानानिवर्त्यत्वंचात्र ज्ञानप्रयुक्तावस्थितिसामान्यकिरिहा- प्रतियोगित्वमेव न ध्वसघटितमित्यादि । तद्टक्कार्थविस्मरणविजृभित । घ्वंसप्रतियोगित्व अनित्यत्वमिति विवरणपक्षदूषणस्य प्रक्रातत्वेन ध्बसघटितोन्क

द्युक्तस्यास्य परिष्कारस्यान्यत्र समूलघात निराकृतत्वाच्वेति। निरा-

अतीतघटाद्यसंग्रह कारणात्मनावस्थितिविवक्षाया तु अनादितृश्यासंग्रह- इत्यादि दृषणेनान्यत्र व्यक्त।। यदपि। एतेन ध्वसप्रतियोगित्वप्रति - ध्वसप्रतियोगित्वय प्रयो- जकत्वाटितिमडन निरस्त। प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषंधप्रतियोमित्व- ज्ञानप्रयुक्तावस्थितिसामान्यविरहप्रतियोगित्वच भिन्नरूपत्वान्नान्योन्याश्रय- मित्यादि। तदप्युक्तवाक्यार्थाबोधविलसितमेव । सामान्यविरहशब्दे नापि त्रैकालिकनिषवस्यैवविवक्षणीयतया तत्रापि पारमार्थिकत्वनैवनिषेघस्य वक्तव्यतया तम्यचोक्तवाध्यत्वाभावरूपत्वेन भक्षितपीति न्यायेनोक्तदोषा- निवारणात्। वस्तुतस्तु ।। तादृशमिद्धिकारीयाक्तपरिप्कारएवासुद्ध। तथाहि ॥। घटादरेकावस्थितिशेषस्य ज्ञानाप्रयुक्तत्वेन घटादाववस्थितिसमा- न्यविरहम्य ज्ञानप्रयुक्तव्वाभात्रात्तत्राव्याप्त्याद्यापत्ते.। ज्ञानप्रयुक्तविरहप्रति- योग्युपादानकत्वविव्रक्षायामनाविदृश्यासम्रहात्। नच मण्याधसमवधान-

Page 154

१५६ अद्वैतढीपिका वातागम

कालीनम्य कारणाभावप्रयु क्तदाहाभावस्यतत्तत्कालीनतत्तदाहाभावत्वेनमण्या-

त्वं - एवं घटाटीनां स्वरूपेणावस्थितिविरहस्य ब्रह्मज्ञानप्राक्कालीनम्य तत्वेन तदप्रयोज्यत्वेपि स्वसमानविषयकाज्ञानतत्प्रयुक्तान्यतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगि ताकाभावत्वेन तत्प्रयोज्यत्वस्यनिष्प्रत्यृहत्वात् । "विद्रान्नामरूपाद्विम्- क्" इति श्रुत्याधनवान्सुखीत्यत्रेव नामरूपमामान्यविरहरूपमुक्तो दिद्वत्ता- या. प्रयोजकत्वावगमात्। शुक्यादिनत्वज्ञानाटिदनीतदज्ञानतत्प्रयुक्तान्य तरन्नास्तीतिसार्वजनीनानुभवादिति वाच्य। येन रूपेण भासमाने प्रयोज्यता भामते तद्रूपावच्छेद्यत्वं तत्र भामत इति नियमस्यावश्याभ्युपेयत्वात् । अन्यया मण्यसमवधानकालीनदाहाभावोमणिप्रयुक्त मणिमान् कारणाभाव- प्रयुक्तदाहाभाववान् तत्तत्कालीनदाहाभाववानित्यादिम्वारसिकप्रयोगापातात्।

"नामरूपाद्विमुक्त - मुच्यतेसर्वपापै" रित्याटौ नामत्वावच्छिन्नाभाव रूप-

ज्यतानवच्छेदकत्वेन तत्र प्रयोज्यप्रयोजकभावबोधस्योक्तश्रुतिभिरनुत्पादने- नाप्रामाणिकत्वात् । नच नामत्व रूपत्वं तदन्यतरत्वं वा अज्ञान- तत्प्रयुक्तलर्वसाधारणं - येन तदवच्छिन्नाभावत्वमपिप्रयोज्यतावच्छेदकं स्थात्। तयो परस्परमेत व्यावृत्तत्वात्। अन्यतरत्वस्यापि अव्याकृते आनादि- दृश्येषुषावृत्ते। तस्य पंचीकृतभूतमात्रविकारवृत्तित्वस्य श्रुत्याऽवगमात् । सर्वपापैरित्यत्रापि तत्तन्पापत्वावच्िन्ाभाव एव प्रतीयते। सर्वपदसमभि- व्याहागन्। सर्वपदस्यतु उपम्थिततत्तद्रपावच्छिन्नवाचिताया अद्वै्र कायां वार्तिककारादिसमत्याव्यवस्थापितत्वात्। अन्यथा पापत्वव्यापक ध्याज्यवृत्ति वर्मावच्छित्राभावस्य सर्वदा ससारिषि विद्यमानन्यापुरुपार्यत्वे

Page 155

विवरणो क्तनित्यानित्य वरिवंकभग

ज्ञानफलत्वोत्त्ययोगात्। लक्षणाया अतिप्रसगपराहतत्वात्। मणि- समवधरनस्थलेपि तन्निष्टमणिसमवधानोत्तरदाहाभावाधिकरणता तविष्टाधेयत्व- योमणिप्रयोज्यत्वस्ोभयसिद्धस्योपगमेनैवेदानीमत्र दाहाभावो मणिप्रयुक्त इत्यादिव्यवहारस्य सविशेषणहीति न्यायेनोपपत्तावनाद्यभावे मणिपूर्वकालीनं- रूपातरेणतत्प्रयुक्तताया अप्रमाणिकतया तद्दष्टातनात्रापि तथोक्तेरसगत- तात्। प्रकृंतं ज्ञानप्रयुक्ततादृशाधिकरणताघटितपरिप्क रम्त्वसंभवदुक्ति- क । तस् सर्वभावोच्छेदकत्वेन तत्प्रयोजकत्वोक्तेरयोगात् । तादृशा- धिकरणतारूपभावस्यैव सत्वन मोक्षायोगात्। एव सर्वाद्वैतमते लक्षणासं- भव। घटादौ ज्ञाननिवर्त्यावस्थाविशेषमद्भावाविरोधिन एव तदर्मस्य मिथ्यात्वरूपत्वायोगश्च। किंच शुक्तिरजतादावव्याप्ति। तदीयकार- णावस्थारूपाज्ञानस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वेमानाभावात्। नच शुक्तितत्वज्ञानात्तद- ज्ञानतत्प्रयुक्तान्यतरन्नास्तीत्यनुभव एव मानमितिवाच्य। शुर््यवच्छि- न्नचिद्विषयकाज्ञानस्य रजतोत्पत्यर्थमेव कल्पनीयस्यातीद्रियत्वेन तदभावस्य प्रत्येनुमशक्यतयोक्तप्रतीते पुरुषाश्रिनाज्ञानाभावादिविषयकत्वात्। तस्यच रजताद्यनुपादानत्वेन तद्भावम्य प्रत्येतुमशक्यतयोक्तप्रतीतेस्तत्रमानत्वायो- गात्। नच चिदैक्यात्तवच्छिन्नाज्ञानसाक्षिभास्यं। तथात्वे पुरुषांतरी- याज्ञानस्यापि मानापते। तथाचोपदर्शिनसिद्धिकारीयपरिष्कारस्यातिहे- यत्वेनोपादातुमशक्यत्वात्तमवष्टभ्यपरस्यप्रयासोविफल एवेति सुस्पमेवोक्तं दूषणमिति मिद्धं ।I यत्तु ।। चद्रिकाया - "तथात्यंताभावप्रतियोत्वस्यनिराकारे ब्रम्म-

तद्शुद्व ।। भूमप्रकरणे"म एवोपरिष्टादित्यादिना स्वेमहिम्नीत्यतेनोपर्शिन- स्वाविकरणस्य प्रमितत्वात् । प्रतिपन्नांपाविघटितलक्षणाभिधानस्य सार्वत्रि- कत्रै कालिकनिवंधप्रनियोगिन्वतात्पर्यकत्दम्य त्वप्राचीनैरंगीकृनत्वेन तादृशनि-

Page 156

१६८ अद्वैतदीपिका वातागम:

षकृष्टपरिष्कारस्य बहुदोषदुष्टतयोपादातुमशक्यत्वाच्च ।। एतेन ।। वस्तुनस्त्वित्यादिना अनिर्वाच्यलक्षणे सत्वानधिकरणत्व- विशेषणं न ब्रह्मव्यावर्त्यर्थ-किंतु सिद्धसाधनवारणायैवेत्युक्तमपासं। लक्षणशरीरघटकविशेषणप्रयोजनविचारावमरे सिद्धसाधनवारणार्थत्वोक्तेरुन्म- पभाषणत्वात्। अधिकं प्रकाशप्रमरे व्यक्तं।। यथ। अस्तुवा मिध्यात्वलक्षणेपि धर्म्यन्यूनसत्ताकप्रतियोगित्व- मेवविवक्षितमित्यादि। तञ्चायुक्तं ॥। शुक्तिरूपाद्यसंग्रहप्रसंगात् तत्र प्रतियोगिनाया व्यवहारिकत्वात्। तेनैष तुच्छव्यावृत्तिसंभवेनप्रतिपन्नोषा- विपदनिवेशानर्थक्याच्वेति। अनिर्वाच्यलक्षणे धर्मन्यूनसत्ताकत्वमेव विव- स्षितमित्यत्र असत्वानधिकरणत्वे - सत्वानधिकरणत्वेवातद्विवक्षा। नाद्यः भावाव्वैतपक्षे तस्य व्रह्मसाधारणतया व्यर्षत्वात्। सर्वाद्वैतपक्षेच सत्वानधि- करणत्वनिवेशवैयर्थ्यास्। नद्वितीय ॥ व्यर्थत्वात् ॥ शुक्तिरजता

संगाच्चेति । यसु ।। एसेन पक्षतावञ्छेदककाटौ बिद्िन्नत्वविशेषणसार्यक्यम- पिसुचितमिस्यादि। तदसारं।I तननिवंशसार्थक्यसपादनप्रकारस्यानिरु-

र्पश्थश्वत्मयां निर्धर्मकत्वम्रतिज्ञाब्पाघातात्। ब्रह्मणि पारमार्थिकवर्मोंगी- कारेण पिण्याकयाचनार्थगतस्यपिशाचस्य खारीतैलदानप्रतिज्ञावदविकापाता- देति-अधिकं प्रकाशप्रसर एव व्यक्तं। तस्माद्दीपिकाकारोक्तस्यात्या- भासत्वाद्विवरणमसे नित्मानित्यविवंकोनुपपत्र एवंति ग्रथकृदुक्तं दूषणं सुल्य- मिति सिंद्ध 1 यतु। पंद्रिकायामित्यारम्य भ्रमशन्देन बाध्यार्थविपयकत्वविव- क्षायां तन नित्याभित्दिवेय विषय मेदादे पारम दिकत्वा मावमात्ररिध्या इष्ा

Page 157

विवरणोक्त नित्यानित्यविवेकभंग १५९ प्ति:ः। द्वितीथेतु ब्रह्मप्रमेतरबाध्यार्थविषयकत्व स्य भ्रमपदमुख्यार्थत्वात्। उक्तविवेकस्योक्तभ्रमत्वासमतेःप्रमात्वपक्ष एवाद्रीयते। इंदंघ प्रमात्वं व्यव हारकालाबाध्यार्थविषयकत्वमेवति नाद्वैतहानि। एतन प्रमात्वपक्षो नाद्वै- तिभिरगीकर्तु शक्य इति गुरुराजीयवाक्य परास्तमित्यतं । तदापातरम-

मंगीकृत्य ब्रह्मज्ञानफलस्यापारमार्थिकत्वा्युपगतौ ब्रह्मझ्ञानस्य मोक्षफलकताया विवरणाौनिर्णीतत्वेन मोक्षस्वापि व्रह्मज्ञानत्राध्यत्वंमापारमार्थिकत्वागीकार- प्राप्त्यावधाद्वेषम्याभावेन मोक्षस्य परमपुरुषार्थत्वाभावप्रसगात्। मोक्षा भावप्रसंगेनापसिद्धाताच। त्वत्प्राचीनै."निवृत्तिरात्मामोहस्य ज्ञातत्वेनो- पलक्षित। उपलक्षणहानेपि स्यान्मुक्ति पाचकाठिवदि"त्यादिवदान्विर्मोक्षत्यपु- रुषार्थताया आत्मस्वरूपत्वेनाबाध्यतायाश्चागीकृतत्वात्। अद्वैतसिद्धौ दृश्य- त्वानुमानस्य पराभिमतमोक्षेव्यभिचारमाशक्य हेतुकोटौ विशेषणदानेन- तत्सत्यनाया स्पष्टमवगमाच्च। तथाचाद्वैतसमर्थवार्थ प्रवृत्तेन दीपिकाका- रेण ब्रह्मज्ञानफलस्य मोक्षस्य बाध्यत्वसमर्थनेन तस्य प्रयोजनत्वासिध्यानिष्फ लत्वेनार्द्वैतशास्त्रस्या नारभणीयत्वमेव्र सपादितमितिसाधुसमर्थिताह्यद्वैतवाद इति। एतन प्रमात्वपक्षोपि व्याख्यात इ-युक्तमप्यपास्तं। ब्रह्मज्ञानफलं नित्य- मिति ज्ञानस्य बाध्यार्यविपयकत्वं दोपस्योक्तत्वात्। तादृशज्ञानस्य ब्रह्मा-

अवाध्यार्थविषयकत्वमेव प्रमात्वमित्यवश्यवत्त्यतया तादृशप्रमात्वस्यनित्या- नित्यविवेकशन्दितभेदम्य सत्यत्वापत्या अद्वतिभिरगीवर्तुमशक्यत्वात्तथा मुरु- राजीयोंके. सूपपन्नत्वान्। कर्मफन्टद्धह्मज्ञानफलम्यापि ब्रम्मज्ञाननिवर्त्य त्वप्राप्त्याद्वयोरपिबध्यत्वाविशेषात्कमफले वैराग्यायोगाच्चति ॥ यदपि। अयभाव द्विविधा प्रमा-मायोपाविकसत्वार्थवविषयि- णी - निरुपाधिकमत्वार्थविर्षर्यणीचेकि। तत्राद्य व्यायहारिकममाण्य-

Page 158

१६० अद्रेंतटीपिका वातागम

द्वितीयतु पारमार्थिकं। अप्रमायात्वविद्यापाधिक्सत्वमेव्र। व्यवहार- कालावाव्यार्थविषकत्वमपि मायोपाधिकमत्वार्थविषकत्वमेव। अमंजातबा- धश्रमविषयाप्यविद्यापाधिकमत्व एव । मायाविद्ययोरभेद पक्षेतु मूलाज्ञा- नोंपाधिकमत्वार्थविषय कत्वमपर प्रामाण्य। तून्दाज्ञानोपाधिकसत्वार्थविषय- कन्व्रमपराप्रामाण्यमिति विवक्षणान्नकाप्यनुपपत्तिरिति। तदप्यसार ।। मायोपाधिकस्य ब्रह्मज्ञानत्राध्यतया कर्मफलाढविशेषदिदोषस्योक्तत्वात्। मायाविद्ययाभेंदपक्षस्य स्वयमंवदृषितत्वाच्च। अभेदपक्षेपि मूलाज्ञानोपाधिक- मत्वार्थम्यापि ब्रह्मज्ञानवाध्यतया बमोक्षयोरवैषम्यापातादि दोषापरिहारात। ब्रह्मज्ञानफलस्य मोक्षस्य ब्रह्मज्ञानसंपादितस्थ तदुत्तरकालीनस्य तद्वाध्यताया

यदपि। अस्तुवा ब्रह्मज्ञानेतराबाध्यार्थविषयकत्वमपर प्रामाण्णं- अर्थपदेन सत्वन प्रतीत्यर्हम्यविवक्षितत्वात्तुच्छ्व्यावृत्तिरिति । तन्न ।। असनोपि सत्वेन प्रतीतरुपपाढितत्वात्। ब्रह्मणाप्यर्थपदेन ग्रहणमंभवेन तस्यापि व्यावहारिकत्वापाताच्च। तब् सतादात्म्यरूपमेवेत्यादितु प्रागेव निराकृतं। ततश्र तुच्छादित्यावृत्यर्थत्राध्यार्थविषयकत्वनिवेश शिरमा- धार्य एव । एतेनाबाव्यपदेन तदवच्छिन्नचैतन्यस्यैव विवक्षेत्याद्यपि परास्त। अर्थपदास्वारस्यप्रसगात्। तम्यासमनत्वेन दष्टांतासिद्वेश्व। असंजातव्राचत्रमविषयस्य तूलाज्ञानकार्यन्य व्यावहारिकत्वानुपपत्यो क्तविवक्षा- यामपितदव्यावृत्ते। देहा-मैक्यम्यतु ममंदेह इत्यादीदानीतनबाघत्राध्यम्य व्यावहारिकताया अशक्यशंकत्वाच्चेति ।।

मिति ज्ञानं अताध्यप्रकारकत्वाभावात्तदसग्रह इति। तर्दाप दुरुक्त।। अत्ररजतमित्यादिज्ञानाव्यावृत्ते। रूप्यस्यापि व्यवहारदशाया प्रतीति- ममये सत्तादात्म्य नम्रतीयमानतया सतात्ाध्य-चेन।क्तज्ञानानित्ारणाच्च। एनेन

Page 159

विवग्णोत्त नित्या नित्यविवेकभंग १६१

यथानान्रेत्यारम्यापास्तमित्यंतम गस्तं। प्रागेवदूषितत्वात् ।। यदपि।। भमत्व न बाध्यार्थविषयकत्वं- बाध्यार्थप्रकारकतवंवा विवक्षिनमिति नोक्तदोष इत्यादि। तन्न ॥I रूप्यं बाध्यमिति ज्ञानस्य भ्रमत्वापत्तेरनिवारणात्। प्रकारातरस्य दूपितत्वाच्च। इय शुक्ति - इदं रजनमिति ज्ञानयो प्रमात्वादिनिर्वाहायबाध्याबध्ययोस्तादात्म्यविषयकत्व भ्रमत्वमिति विवेचनस्यावश्यकत्वात् ।। यत्तु ।1 एंतन व्रह्मज्ञानबाध्यार्थविषयकत्वरूपभ्रमत्वस्य व्यवहार- कालाबाध्यविषय कत्वरूपप्रमात्वाविरुद्धत्वात् एकसत्तावादे भ्रमत्वस्य -सत्तात्रै- विध्यावादे प्रमात्वस्यचोक्तविवकेस्वीकारेपि न ब्रह्मज्ञानफलानित्यता प्रसगोनवा भेटसत्यतादिपणर इति स्वच्नाभिप्राय इति। तढमार ।। यथाकर्थचि- द्वाध्यार्थविषयकतस्य प्रमात्वरूपतायादृपितत्वात्। बाघविलंबाविलंबयोर- प्रयोजकत्वेन ब्रह्मज्ञानवाध्यार्थविषयकस्य ज्ञानस्य सर्पभ्रमाद्यपेक्षयाधिक्भ्रमत्व- स्यैव न्याय्यत्वात् - रूप्यज्ञानस्याप्यपरप्रामाण्यापाताच्चेति।। यदपि ।। एकसत्तावादेपि भ्रमसाधारणं मिथ्यत्वेनानिश्चीयमाना- र्यविषयकत्वरूपं प्रमात्वमितिजल्पन । तदप्युन्मत्तप्रलापत्वादनादेयमेव ।

भ्रमप्रमाविभागाद्यपलापप्रसंगात्। एकसत्ताप्रक्रियाया सत्ता त्रैविध्यादे-

यत्तु ।। एतन भ्रमप्रमात्वोभयांगीकारे प्रकाशप्रमरोक्तं दृषणं परा स्तं । एक्सत्तावादेपारमार्थिकत्ववाघस्यैव प्राप्त्येष्टापत्ते। सत्तात्रैविध्य- वादेतु ब्रह्मज्ञानबाध्यत्वेनोक्तविवेकस्य न व्यावहास्किताहानि। नह्ेता- दृशभ्रमत्वं व्रह्मज्ञानफलनित्यनादेरूप्यादिममानयोगक्षेमत्व ममयितुमहति । नतोक्तविधोभ्रमोऽविद्यावृत्तििति वस्यापि ममनमिति। तदप्येतेन परास्न ।। उक्तविवेकरूपज्ञानस्य बाध्यार्थविषयकन्वे ब्रह्मज्ञानफल नित्यनादे

Page 160

१६२ अद्वैतदीपिका वातागम:

कर्मफल्नित्यतादिसमानयोगक्षेमत्वस्यासकृदावेदितत्वात् । एकसत्तावादेि

मिथ्यात्वसिद्धे प्रागविद्यावृत्तेरसिध्या अविद्यावृत्तित्वस्य भ्रमलक्षणत्वायोगा- श्चेवि।। यदपि ॥। ब्रह्मज्ञानबाध्यार्थ विषयकत्वस्येत्यारभ्यैकसत्तावादेरूप्य- स्य जगदवैलक्षण्यात् - रूप्यस्यापि व्यावहारिकत्वन ब्रह्मज्ञानोत्तरमेवसर्वभ्रम

त्। रूप्यव्यवहारिकताया एकसत्ताप्रक्रियायाश्निराकृतत्वाच्चेति ।। यच्न ।। यत्तु मंडने अतात्विकत्वेवाध्यत्वमात्रस्य प्रयोजकत्वेन न विवेकसिद्धिरित्युक्तमयुक्त। उक्तपारिभाषिकप्रमात्वस्य वस्त्वसाधक- त्वेननकोषि विरोध इति सिद्धमिति। दुरुक्त्तत् । व्यवहारदशाया प्रतीतिसमये अवाध्यस्य रूप्यादेरप्यपरप्रमाविषयत्वापादनस्य सुक्तत्वात्। नित्या नित्यविवेक्यपारिभाषिकप्रमात्वेअनिर्मोक्षप्रसगात्। ब्रह्मज्ञानफलनि- त्यत्वासाधकत्वेनोक्तपरिभाषाया अनुचितत्वाच्चेति। तस्मादद्वैतदीपिकाका- रोक्त्स्यात्याभासत्वाद्यकृदुक्तदूषण सुस्थमिति सिद्धं ।। यदपि ॥। यत्तु विवरणे विषयैर्नित्यसुख म्रह्नैवाभिव्यन्यते। नजन्यं सुखनामतदस्तीत्यम्यायमाशय। ब्रह्मरूपोयमानंदोऽनवच्व्विन्नात्म- रूपोमोक्ष इत्युच्यते। अर्वच्छन्नानदाशरूपेणतु वृत्तिसुखमिति। विष यसबधजन्यवृत्यवच्छिन्नात्मन एव विषयमुखत्वादविद्योपहितात्मान्यत्वमेव- तस्येति लशुचंद्रिकोक्ते। तस्यविशिष्टरूपंण विनाशात्तत्र वैगग्योप- पत्ति। एतेन प्रकाशप्रसरोक्त - मडनोक्तच निरस्तमित्यादिसिद्धमि- त्यंत। तदपि चंद्रिकायामेव दूषितत्वात्तत्निराकरणमृतमारणमेव 1 तयाहि ।। मोक्षेरागवत पुरुषस्य तत्वतस्तामेदहीनेऔपाविकभंदभिन्नेषि

Page 161

विवरणोक्तनित्यानित्यबिवेकंग १६२

विषयसुखेनिरागायोग एव। वस्तुतो वन्हावयं न वन्हि किंतु गुंजापुं- ज इति भ्रमसिद्धमिथ्याभेदसत्वेपि तात्विकवन्हिभेदाभावेन दाहस्यैव दृष्टच्ा तद्वढ़तात्विक्यतात्विककार्याविधानकत्वेन विषयमुखेमोक्षसुखादौपाधिकभेद- िन्नेपि तात्विकमेदसत्वेन तत्कार्यरागरूपकार्याविघातेनोक्तवैराग्यायोगात्। नचायौ तात्विकाग्नचभेदवन्मोक्षे अतात्विकेन वैषयिकसुग्वेन तात्विकाभेदा- भावान्मोक्ष एव रागःनविषयसुख इतिवाच्यं। तात्विकभेदाभादोभया- भावस्य व्याहतत्वात्। ननु विरुद्धयोरन्यतरेणतात्विकेन भाव्यमिति नियमस्तात्विकधर्मिविषयकः। सुखंत्वतात्विकमतोनदोष। अन्यथा वंध्यासुतस्य श्यामत्वाभावे गौरत्वंसत्यंस्यदितिचेन्न। अपारमार्थिकेपि शुक्तिरूप्ये नेदं रूप्यमितिप्रतीयमानशुक्तिधर्मिक तात्विकमेदप्रतियोगित्वस्येव मोक्षसत्तासमानसत्ताकमोक्षधर्मिकतात्विक भेदप्रतियोगित्वस्य वैषयिकसुखे अवश्यमंगीकर्तव्यत्वात्। तस्यन त्वया सदद्वैतभंगभियागीकर्तुमशक्यत- या तात्विकतद्भेदस्यैवप्राप्त्यातत्रविरागायोगस्य युक्तत्वात्। किंचाखंड- ब्रह्मण अनंदाशचिदशादिभिभेंदस्य तत्प्रतिनिधेर्षात्वन्मते अनगीकारणांश विशेषेणावृतत्वादिकल्पनमव्ययुक्तमेव। अंगीकांरेवा तादृशांशभेंदस्य त्व- न्मते औपाधिकनयोपाधे कृस्नैकदेशसबधविकल्पदूपणादिनाकरेदू षितत्वात्।

*्दगृहीत ब्रह्मा नंदप्रतिनिंत्रभूततत्सदृशतदधीनाल्पानदत्वजीवाना श्रातयतीति स्वाभिलषितसिद्धयेतदुदाहरण भ्रांतिम्लमेव। एव विवरणे "नास्त्येव- जन्यंसुग्व मिद्धस्यैव सुग्वस्याभिव्यक्तिहेतुत्वादितिवचनेन व्यक्तमेवनित्यसुग्वस्या भित्यक्तिप्रतिभासेन वरिशिष्टसुग्वस्याभिव्यत्तयनगीकारादिति मंडनोक्ते. सूप- पन्नन्वात्ततदृषणाभासोक्तिरप्याग्रहमूला विवरणाशयाज्ञानमूलाच। किंना-

वृत्तिज्ानवदवृत्तिपुखस्य विनाशित्वेनागीकृतस्यवैषयिकसुखम्य जन्यत्वाविरो-

Page 162

१६४ अद्वैतदीपिका वातागम

धेन नास्त्यंक्जन्य सुग्वमिति वक्तुमशक्यतया तथो क्तेरनुचितत्वप्रसगेन विव- रणग्रंथस्य त्वत्कल्पिताशयस्यासभवात् । विषयाभित्यक्त जन्यं सुखं नित्यसुग्वम्रह्माभिन्नमितिन्दुक्तदुराशगामीकारे विशिष्टसुखस्य जन्यत्वेनाभि- व्यक्तिकथनं कथमुपपन्नंभवेत्। घटादेरिव नित्यसुखाद्यावहारिकमेदमात्रेण जन्य- त्वसभवात्। अन्यथा घटादेरपि कारकव्यापारेरभिर्व्याक्तरेदेत्यापातात्। तस्मान्नित्यमेवसुखं विपयै किचिद्यन्यन - तदेवविषयसुखं। चरमतृत्या- अज्ञाननाशेनसम्यग्व्यज्यते - तदेवमोक्षसुखमित्यत्रविवरणाशयोवक्तव्य। ततश् स्वरूपतोनित्यत्वान्नतत्रविरागसभत्र इनि। तस्मादत्रदीपिकाकार- कल्पनस्यात्याभासत्वाद्रंथकृदुक्त दूषण सुस्थमिति सिद्धं ।। यद्पि ॥। चद्रिकायामित्यारभ्य सर्व सुस्थमित्यंतन ग्रथेन शमद- मादीतिभाष्यस्थादिपद नैकवाक्योपात्त तितिक्षा दरेवग्रहण - नतु वाक्यानर ाग- तविवेकादेरपीति। तदप्यमार ।। सर्वशाखाप्रत्ययन्यायेनविधीनामेक-

ध्युपात्तत्वस्य विनेकादावप्यक्षुष्णत्वात्। उपरतपदस्य सन्यासिपरत्वकल्प-

न्यासिप्रत्यायकसया अवश्यागीकार्यनशाविरागस्य तत्पदोपात्तताया अवर्जनी- यत्वान्। पश्येदित्यत्र श्रवणादिरूपविचारात्मक साधनीभूतज्ञानस्यैव विव- क्षणीयत्वेनमाध्यज्ञानविवक्षाया अयुक्तत्वात्। अन्यथा "शातादिर्भून्वाप-

मतत्याहन्येत। नहिशमाति फलीभूतज्ञानाशेप्यगतायाधिकारतामर्हतीति सत्रापिसमत। एतेन मडनोपरिदूपणजल्पनमप्यपास्त। तस्मादत्र परोक्तस्याभासत्व्ाद्गयकृमुक्त दूषण सुस्मिति सिद्ध ।। यदपि ॥ यततु चनिकायामियरभ्य प्रकाशप्रसरे अतीतो पलक्षण- तास्थले कारण त्मनावस्थानमादायितक र्यक्वनिर्वाध्यतया प्रकृते चरमृत्तेः

Page 163

वित्रस्णोक्त नित्यानित्यनिवेकमंग १६६

तटयुक्तं ।। नहिव्नष्ट काक एक व्यावतक किंतु कावममानाधि- भाविपाकेनपाचकानु- मानस्थलेपिपाकसमान धिकरणपाचकासाधारणधर्मस्वैव व्यावर्तकत्वात् प्रकृते वृत्तिसमानाधिकरणासंकीर्णस्वरूपमेव व्यावर्तकमितिससारदशायातदप्र- काशान्मुमुक्षासंभव। अन्यत्रभाविनउपल्क्षणत्वेपि नप्रकृतेतत्सभब किंतु भूतोपलक्षणत्वमेव। एतेनवृत्युपलक्षिगत्मन साध्यत्ववचनस्योपलक्षणमात्र-

दिति प्रकाशप्रसरोक्तमयुक्त । विशेषणोप तणयोद्वयारपि व्यावर्तकत्वा- विशेषेवैषम्यायोगात्। वस्तुतस्तु ॥। मोक्षस्य माध्यतात्र्यवहारो मौण एव । ऐतेन कन्यादानादिनिश्चयोत्तरजाम तृत्वादि 77हा्टर्शनाद्ावि उपलक्षणत्वमिति प्रसरोक्तमपास्त। तत्र शास्त्ररीत्याकन्यापतित्वम्प्तिनि- मित्तिकत्वात्तव्हारस्। अयमाशय निवृत्तिरात्मामोहस्येत्यस्य बंधसा- मान्याभावोमुक्ति नतुवृत्तिर्मुक्तावतर्गतेतिविद्टलेशीयेव्यक्त। अविच्ानिकृ- त्युफ्लक्षितात्मन एव मोक्षत्व। तदुपलक्षितत्वं तत्स्वरुपमेव । एते तस्थविश्िष्टकंषेण विनाशित्वमिति मडनोक्तमपास्तं। अत एव सर्वमनय घमिति । तदविमर्शमुनर ।। तथाहि ॥। न वृत्युत्पत्तेः प्रागात्म- नस्तदुफलक्षितस्यसत्वान्मुक्ति स्यादिति वाच्य। पाकोत्पत्ते प्रामयं पाचक इति व्यवहाराभावेन तदुपलक्षितत्वाभावान्। ननु इदानीमयं पाचक

तादशम्थूलकाले किंचित्क्षणावच्छेदेन कृतेरुत्पादात्। कालविशेषाघटित- स्तुन्यवहार कृत्यु-्पत्त प्रागपीष्ट एव। एव वृत्युत्पत्ते प्राककास्घटितोय मुक्त इनि व्यवहारस्त्विष्ट. । शतवर्पात्मकवृत्ति तत्प्रागभावोभयाविकरणं-

Page 164

१६६ अद्वैमटीपिका वातागम:

कालमादाय वृत्तिप्रागभावदशायामप्ययमस्मिन्काले मुक्त इति व्यवहारोपीष्ट एव । परंतु यत्कालस्यवृत्तिमागभावमात्राधिकरणत्वं तत्कालमादाय व्यव- हारस्तु न जायते। मृक्तपदार्थतावच्छेदकाज्ञाननाशपदार्थकोटिप्रविष्टवृत्तावेव समभिव्याहनकालान्वयस्य व्युत्पत्तिमिद्धत्वादितिचेन्न। उक्तरीत्यंगीकारे चैत्रीयपाकाधिकरणीभूत दिवसोत्तर दिवस्मात्र तात्पर्यकम्येदानीम यंपा चक इतिव्य वहारस्य -इदानीमपि" शुक्तो मुक्तो वामदेवश्च मुक्त इत्यादिपौराणिक- व्यवहारस्वचाप्रामाण्यापत्ते। समभिव्याहृतकालान्वयस्य पाके वृत्तौ च बाधितत्वात्। तत्रेष्टापत्तौचस्थूलकालमादायापितथाव्यवहारस्यांगीकर्तुमश- क्यत्वेन सोप्यनंगीकरणीय एव स्थात्। तत्रापीष्टापत्तौपाककृतिकाल एव पाचकइतिव्य वहारस्य बलात्प्राप्त्याविशेषणविघयैव व्यवहारइत्यापत्ते। तथाच पाककृतेरुपलक्षणतया व्यवहारमभिलषतोक्तदोषपरिहारायपाकग्रागभाषमात्र- कालेपि भाविपाककर्तुत्वमादायतद्वेत्तृणामय पाचक इति व्यवहारस्त्विष्टएवेति वक्तु युक्त। यदिनास्तीत्याग्रह ।। तदातदुत्पत्तिक्षणमारभ्यविद्यामा-

प्रकृते शुद्धात्मनि वृत्तिध्वंसादे कस्यापि धर्मस्याभावात् - वृत्युपलक्षितत्वं तत्रान्यद्वक्तुनशक्यमित्यात्मैयाज्ञाननाशइस्यागनं। पाकसमानाधिकरणत-

नासंकीर्णात्मस्वरूपस्थाव्यावर्तकत्वाच्च। तदेवहिसर्वतोव्यावृत्तमात्मनो रूप। नहि ततोन्यत्तव्ययावर्त्यतदुपलक्षितं रूपमस्ति। उपलक्षितस्यैवोपलक्षणत्व- वचनमनुचितमेव i वृत्युपहितस्वाज्ञाननाशत्वमित्यस्य वृत्तेरेवाज्ञाननाशत्व- मितिपक्षानतिरेकेण तद्दषणनैव दुष्टत्वात्। तस्माच्छुद्धात्मन एवाज्ञाननाश त्वंपर्थवमानात्। वृत्ते प्रागप्ययंमुक्त इति व्यवहारप्रसंगोदुर्निवार एव । उत्तरकाल इव पूर्वकालेप्यज्ञानावस्थानायोगादज्ञानस्वरूपस्यैव विलटोपप्रसंग । नाशकालेप्रतियोगिसत्वासभवात्। आन्मरूप्मोक्षस्य कृत्यमाध्यत्यापुरुषार्थ

Page 165

विवरणोंक्त नित्यानित्यतिवंकयग १६७

त्वानुपपत्तिश्व 1 नच वृत्ते. स्वेतरसर्वकार्यनाशरूपाया उषलक्षणत्वात्- वृत्ते प्राकृतदभावान्नमुक्तव्यवहार.। नाप्यबिद्यानिषृत्तिरुपपुरुषार्थस्य सा- ध्यत्वानुपपत्तिश्चेति वाच्य। वृत्तर्नशाभाव तदुपादानमनआदीनामपि- सत्वापत्याससारस्यैव प्राप्तत्वनमुक्तवाचोयुक्तरयोगात्। वृसतेर्नाशमगीकृ-

त्वानुपरति। नच वृत्तिरूपाज्ञाननाशार्थमेवकृतिरसत्वतिशंक्य। वृत्ते. स्वेतरसर्वकार्यनाशरूपनवेन दु खनाशाज्ञानादिनाशरूपतया कृत्युद्देश्यत्वेसर्वसु- स्वनाशत्वबुध्येच्छाविषयत्वाभावस्यापि प्राप्ते। नच नित्यामदव्यक्तिहेतु- त्वादिच्छाविषयत्व। विषयसुखेष्वस्थिरत्ववुध्यामुमुक्षोरिच्छाभाववच्चरम- वृत्तिरूपदु खादिनाशेप्यस्थिरत्वबुध्या मुमुक्षोस्तत्रेच्छायोमात्। वृत्तरेवा- ज्ञानादिनाशत्वे तत्करणीभूतवाक्य स्येवाज्ञाननिवर्तकत्वाफ्त्याज्ञाननेवाज्ञाननि-

1 ननुवात्ममात्रंमोक्ष - किंत्वविद्यानिवृत्तिलक्षण पचमप्रकारआत्मान्य 1 अतो न सदद्वैतभगः ॥ यद्वा अविद्यानिवृत्तिरूपोमोक्षआत्मान्य सत्य एव । नचाद्वैतभगः ॥ अभावद्वैतागीकारात्। तस्मान्मुमुक्षायुक्तेति- चेदुच्यते । आद्यकल्पे - सत्व - अमत्व - देशकालव्यवस्थयासदमत्व- चेतिप्रकारत्रयस्यैवानुभूयमानत्वंन चतुर्थप्रकाररवँ, वाभावात्पचमप्रकारतामोक्ष- स्याप्रामाणिकत्वान्सृत्तरामनुपपन्नैव । अम्तुवा तथापि मोक्षात्मभेद मि- थ्या सत्योवा - नद्वितीयः -अद्वैतशुनं । आद्ये मिथ्याभूतोसभेदोनिवर्व- तंनवा- नेतिपक्षेससारानुवृत्तिप्रसषग मर्कदृश्योच्छेदरूपमोक्षाभावप्रस- गश्च। अविशेषात् ।। आद्यभेदनिवृस्तमेदिनिवृत्यवीनत्वेन तत्रात्मनो नित्यनया मोक्षनिवृत्यत्र भेदनिवृत्तिर्वाच्येत्यनिर्मक्षप्ररगः । यद्वेत्याद्विती- यकल्पंप्य भावद्वैतागीकारे भेदस्याप्यन्योन्याभावरपत्वेन सत्यतापान। श्रौता द्विन्तीयशब्देन भवस्यवाभावस्यापि नि्षेबोपने अविशिष्टेप्यभावस्यसत्वनभा-

Page 166

अद्वूतटीपिका वातागम

1 अभावस्य सत्यन्वे तन्निष्टमप्रतियोगिकत्वादिभावर्धर्माणामभावसममनक्पन- थमेन नांतरीकतया नेकभावानाम पिमत्यतागीकारापके। किच तादशाभा- व .- कि दृश्यानरे वर्तन - ब्रह्मणि वा - आद्ये दृश्यमामान्योच्दरूपमोक्ष1- योग : द्वितीये बह्मणि तादृशाविद्याध्वंमाधिकरणत्वस्य - ध्वंसेच ब्रह्मा- धिकरणकत्वरूपभावस्वापि सत्यता दुर्निवारैव। अधिकमाकरे व्यक्तं । अत्रावि भेदपक्षोक्त दृषणमपि जागर्त्येव। अविद्यानाशस्फ्तदुफ्लक्षितान्म-

लक्षणत्ववित्रक्षाया जीवन्मुक्ते शुकतामदेवानौ मुन्कत्यवहारस्येष्वत्ंपि तादृश-

पौराणिकत्वेनानपलपनीयत्वात्। जीवन्मुक्तिदशाया विवक्षितोपलक्षणा भावेपि तदुफलशितम्य सत्वात्। नहि विशेषणाभावे विशिष्टाभाववदुप- लक्षणाभावे उपलक्षिताभा, प्रामाणिक। भृनव भाविनोष्युपलक्षणत्वं प्रामाणिकत्वादगीकार्य । वस्तुनस्तु ॥ मृक्तिरेवापाद्यते। नतु व्यत्र हार इति नोक्तोपगंधोपि ।। ।नेन भाविपाकेन पाकानुमानस्थले इत्यादि दुरुक्तिरपास्ना। अनागतादिर्लि्गेनानुमितिदर्शनेन समामार्थ्यलिंगज्ञानस्यैवा- नुमानतया भाविपाकजानातिरिक्तानुमापकासभवाच्च। प्रकृते तादृशधर्मो- तरस्वाशस्यकल्पनत्वात् । स्वस्चैव स्वोपलक्षणतायानिराकृतत्वाच्चेति। यत्तु - तदुक्त्मद्वैतरक्षणदत्यादि। तद्वालभाषण ॥I स्वरूपमात्रम्य स्व- स्वरूपत्यावर्तकत्वरूपोपलक्षणत्वविषये अविद्यानिवृत्ते स्वरपमग्वाभिव्यंजकत्व- बोधकतदथसंमतिकथनम्याकाडतांडवायितत्वात्। अविद्यानिवृत्तिरेव मोक्ष इति पक्षस्तु दूपित एव। एंतंन यत्त चद्रिकाप्रकाशे इत्यादिकमपासत।

Page 167

विवरणो क्तनित्यानित्व विवेकमंग १६९ पंचमप्रकाराप्रामाणिकताया समर्थितत्वात्। भाविनोप्युपलक्षणत्वसंभवेन संसारदशायां मुक्त इति व्यवहार: स्यादिति वदत प्रतिमुक्व्यवहाराभावेनो पलक्षणत्वनिराकरणे अन्योन्याश्रायाद्यापाताच्चेति। एतेनैषायमत्र निष्क र्पदत्यादितदीयदुरुक्तमप्यपास्त। मोक्षे औपचारिकपुरुषार्थताया अत्यता- युक्तत्वात्। ससारे मुक्तव्यवहारापत्तेर निवारणाच्चेति। अतएव पर- मार्थतस्त्वित्यादिकं निरस्तं । विस्मृतकठमणिरित्यदिना प्राप्तबह्मप्राप्तेः पुरुषार्थत्वस्याकरे दूषितत्वात्। मोक्षस्य ज्ञानसाध्यताव्यवहारस्य श्रौतस्य

यदपि ।। एतेनेत्यादिना भाविनएवोपलक्षणत्वमिति प्रकाशप्रसर- भाववर्णनं - तदप्यनुक्तोपालबनत्वादनादेयमेव। एवं कन्यादाननिश्चयोत्त- रमेव कन्यापतित्वादिजिल्पनमप्यशुद्धमेव । पतित्वस्यसप्तपद्यतसस्कारसा- ध्यत्वेन पूर्व तस्यालाभात्। भाविराज्यज्ञानेन राजपदव्यवहारस्तु राजपद- स्याभिषिक्तक्षत्रियपरत्वंन तस्य तदानीमविद्यमानतयोपलक्षणविधयव तद्यवहा- रप्रामाण्यस्य समर्थनीयत्वात् भाव्युपलक्षणमादायैव निर्वाह्य। अन्य या राजपद्लक्षणाद्यापत्तेः । खंडनकारेण न्यायभास्करखडने विट्ठलेशी- यकल्पनस्य दूषितत्वेन प्रकृते तत्समतिकथनमनादेयमेव। एतेन नहि कारणात्मनावस्थितावृत्तिरज्ञानविरोधिनीत्याधपहस्तित। वृत्ते पश्ादिव पूर्वमपि वृत्युपलक्षितआत्मास्तीत्यत्रोक्तप्रलापस्यासवद्धत्वात्। अज्ञाननि- वृत्तेरप्यात्ममात्रत्वे तत्मत्वस्यावश्यकत्वाच्वेति।। यदपि। मडने इत्यादि। तदप्ययुक्तं ।। खंडनकारेण भाविनउपलक्षणत्वव्यवहारस्य कादाचित्कताया उक्ततयोपलक्षणत्वमात्रस्य तन्संमतन्वावगत्यापुनापि भाविन उपलक्षणत्वखडनमसगतमिति स्वारसिकदूष- णव्य मडनाकरिरुतस्य सूपपत्रत्वात्। मोक्षस्य वरिशिष्टरूपत्वंत्वन्मते विशिष्टस्य विनाशिन्वनियमेन मोक्षस्य विनाशप्रसग इति मंडनोक्तदूषणोपरि 22

Page 168

१७० अद्गतदीपिका वातागम:

अविद्यानिवृत्युपलक्षितत्वस्य तत्स्वरूपत्वकथनस्य - स्वरूपस्याप्युपलक्षणत्व- विषये अद्वैतसिध्यादिप्तमतिकथनस्यन कर्णे स्पृष्टे क्टिचालयसीतिन्यायग्रस्त- त्वात्। अन्यथा विशिष्टत्वस्वापि स्वरूपत्वापातादिति। सस्मादत्र दीपिकाकारोक्तस्याभामत्वाद्रंथकृदुक्तं दूषणं सुस्थमिति सिद्ध ।। यदरपि ॥। अह मुक्तः स्यामित्यत्राहं पदेनाहंकारविविक्तमात्म- स्वरूप विवक्ष्यते। यथा ब्राह्मणोहं स्वर्गीस्यामित्यत्र शरीरविविक्तमात्म- स्वनपमित्यादि। तदेतद्वालजनमनोरजन H अद्वैतचंद्रिकादावहमा- स्पदस्याहकारस्यात करणतादात्म्यापन्नचत्सवलितचिद्रपत्वविवक्षया क्वचि- दहषदस्यात्मनि मुख्यावृत्ति'। क्वचिच्चित्सवलिताचिद्रूपत्वविवक्षया लक्ष- णाद्यमुग्या वृत्तिरित्युक्तत्वेन तदीयकर्तृत्वाध्यासार्थमत करणतादात्म्यापन्न- तदवच्छिन्नविशिष्टात्मन एवाहप्रत्ययविषयत्वस्योपपादितत्वात् - खंडनकारे- णापितयैत्रोक्त्वाच्चाहकारविविक्तात्मनोऽहंपदेन विवक्षितुमशक्यत्वात्। ब्राह्मणत्वादे देंह धर्मत्वेन ब्राह्मणोहमित्याटौ गौरोहमित्याढाविव देहधर्मेण देहता- दात्म्यापन्नात्मन एवाद्वैनमतेऽहपदेन विवक्षिततया तदुदाहरणम्यानादरणीय- त्वान्। इच्छामात्रस्य स्वर्गासाधकत्वेन तदिच्छापूर्वकसागयागाद्यनुष्टान - द्वारैवेच्छायास्तत्मंपाठकनया यागकर्तुर्यजमानस्याधीतस्वाध्यायस्य स्वर्गादेः पारत्रिकउरुषार्थत्व जानतो यागादेर्जन्मातर एव फलदत्वमनुभवतएतज्ज- न्मन्येनद्देहावच्छेदेन स्वर्गेच्छाया एवायोगेनेच्छावच्छेदकशरीरस्य स्वर्गानन्व- यस्य युक्त्वान्। परतु एतज्जन्मनि ब्राह्मणदेहावच्छेदेन यागानुष्टा- तुर्मम जन्मातरे शरीरांतरावकछंदन स्वर्गो भूयादिति तात्पयेण जन्मातरे- शरीरांतरावच्छेदेनाह स्वर्गी स्यामित्येवंच्चादयेनाहगेही तिवदहब्राह्मणइत्यादि- षयवहारान्नत्राह्मणादिशरीरमप्यहंपदार्थघटक। कितु स्थूलात करणविशि-

एव। जन्मातरे स्वर्गमनुभवत इहयागाद्यनुष्टातु स्वरगेच्छी र्ब्राह्मणादिशरी-

Page 169

परमते मृमुक्षाद्यसंभव: १७१ रविशिष्टस्य चेतनस्य शरीरभेदेप्यात्मभेदानंगीकारेणात्मा।भेदान्नास्माकं क्षति. प्रत्युत परमते अत करणस्वैवारोपितकर्तृताकत्वेन तदुपाधिककर्तुरत.करणवि शिष्टस्य तन्नाशेन नाशांगीकारात्कर्तुभोक्त्रोर्भिन्नतयोक्तेच्छाफलयो सामाना- विकरण्यासंभन। शरीरादिकतूपकारकमात्र। मह्यपकारकस्यापिफलान्व-

विशिष्टस्य भोजनानन्वयापत्याकुत्रापि फलेच्छयो सामानाविकरण्यायोगप्र- संग स्यादिति।। यद्पि एतेनेत्यादि प्रकशनसर दूपणाभामवचन । शदप्य- युक्तं ॥ त्वन्मते भिन्नभिन्नांत करणवतो कर्तृभोक्त्रात्मनोर्भिन्नत्वात्स्वर्ग- काम नास्वर्गान्वययोर्नप्लामानाधिकरण्यसभव इत्यत्र स्वगेंप्यात्मन. काल्पनिक कर्तृत्वं न पारमार्थिकमित्यादिपरिहारोक्तेरसबद्धप्रलापत्वात्। एतन यस्य शरीगविशेषविशिष्टस्य स्वर्गेच्छ्धानतस्य स्वर्गान्वय इत्याद्युक्तमपारत। उक्त्े- च्छाश्रयाशे शरीरस्योक्तविधया विशेपणत्वायोगाच्चेति। कदाचिदेव ब्राह्म- णत्वादिकम हमर्थ विशेषणमित्यादिकत्वनुक्तोपालबनमेंव ।। यदपि ॥। काल्पनिकमिच्छाश्रयत्व शुद्धस्यापि वर्तत एवत्यादि । तदप्यशुद्ध ।I शुद्धात्मन इच्छाश्रयतयाहप्रत्ययविषयत्वस्य त्वदन्यैरनभ्यु- पगमेनापसिद्धांतान् । तत्पक्षस्य दूषितत्वाच्च। कल्पितनापि संसारे- णास्पृष्टचेतनाभावे नित्यमुक्तश्रुतर्निर्विषयत्वापातादेरुक्तत्वाच्च। अतएव भट्टपादममतिकथनमप्यपास्तं। तदुत्तेर्महात्मन एतंद्दहावच्छेदेन स्वर्गादि- गमनममर्थस्य रैवतादे स्वर्गादिगमने तच्छरीरस्वयापि गमनेनात्मनिष्टगतृत्व- शरी रेप्युपचर्यत इत्याद्यन्यार्थकतया त्वदमिमतासाधकवात् ।। यत्तु। नफलेच्छावत एव फलान्वय। पितृगतायामपि पु्र पृततेच्छाया पुत्रस्यैव पूतत्वदर्शनादित्यादि। तत्प्रकाशप्रसर एव सम्यव- समाहितमिति पुनरप्यत्र तन्निराकरणं मृतमारणमित्युपेक्षितं। यदत्रोक्त।।

Page 170

१७२ अद्वैतदीपिका वातागम:

नह्यपकारकोपकार्यभावमात्रेणान्यगतफलेच्छया अन्यस्य फलसंभवः 1 मातृगतपूततेच्छयापि पुत्रपूतत्वापत्तेरित्यादि। तदिदं नामंदधीगम्यं दयालुप्रवृत्तावप्यन्थपलेच्छाया उपकारकत्वनिबंधनत्वात्। उपकार्योपका- रकमावंविना न्यम्यान्यफलेच्छाया एवायोगान्न। नहीच्छामात्रं फलनि- ष्पादकं-कितु तत्संपादककर्मानुष्टानसहित। ततश्र कर्मानुष्टानद्वारोक्तेच्छा- - छछाया अपि साक्षाद्वेतुत्वाभावेपि पतिप्रेरणादिद्वारा पुत्रपूतताप्रयोजकत्वस्य

एतेन ।। मंडनोपरिदूषणाभासजल्नमपि दूरीकृतं। अंत कर- णावच्छ्िन्नचेतनस्ाह्म्नेन विेत्यितदुकतेंडनकारवक्यनुसरेण प्रवृत्ततया तत्रोक्तूषणासंगतेः ।। यद्पि ।। एतेन चिन्मात्रं मुक्तं स्यादितीच्छ्ापत्तिरिति शंकापि परास्ता। इच्छाभासकसाक्षिणोहमर्थभासकत्वनियमादिति । तत्स्व- व्याहतं ।। पुत्र. पूतः स्यादित्यहमर्थानुपरक्तेच्छायास्त्वयैवांगीकृतत्वात्। दयालूनामस्य दु खं माभूदितीच्छया तत्परिहारे प्रवृत्तिदर्शनाच्च। तत्रा वि पूतपुत्र स्यामितीच्छाकल्पने पूतपुत्रकत्वस्यैव फलत्वकल्पनेनेच्छाफलयो सामानाधिकरण्यस्यैत्र प्राप्ते। सर्वत्रैवं कल्पनाया असंभवाच्चेति। तस्मावत्र परोक्त दूषणाभासानामकिंचित्करत्वाद्रंथकृदुक्तं दूषणं सुस्थ- मिति मिद्धं ।I यदपि ।। विवेकादयानंतर्य मुमुक्षाद्वारैवाथशब्दार्थ इति भाभती मते "यथोक्तसाधनचतुष्टयानंतर्यमुपदिश्यत" इति भाष्यविरोधः - मुमुक्षामात्रानंतर्यस्थाथशब्दार्थत्वसंभवान्। मुमुक्षाहेतुतया तत्कथने वि- वे हेत्वानंतर्यमप्ययशब्दार्थः स्यादिति प्रकाशप्रसरोक्तमपास्तमिति - मि टलोनां॥ ममश्ादावत्कटताविवक्षया पर्वस्य तद्धेतोः शम।देसुलेख

Page 171

१७३

नच परीक्षाधीनतागर्भितविव्रेकस्य विवक्षितम्य नानुत्कटत्वमिति वाच्यं। सत्यानृतविवेकमात्रस्य मापत्यादौ करूपनाथ क्तवान। अन्यथो- क्तोत्कटविव कहेतुव रागादेविवक्षया तस्योत्कटत्वनियमेन व्यावर्त्याभावात्त- त्कथनस्यैवायोगात्। तत्रोक्तविशिष्ट विवेकाधीनो विरागो नाभिप्रेत इति तु नं प्रेक्षावद्भिरादरणीयं। तत्रोक्तविरागहेतुविरागोत्कटत्वार्थमेव तद्धे तोरुल्ेखस्यापाद्यमानत्वात्। ततश् विशिष्टमुमुक्षादिविवक्षाया पूर्वपूर्ववैयर्थ्य मुमुक्षादिमात्रविवक्षायां विवेकहे-्वानंतर्यम्यापि कथनमावश्यकमिति यत्कि- चिदेतत् ।। यत्तु ।। मंडने यज्ञादेरपि मुमुक्षाद्वागनंतर्यप्रतियोगित्वापत्तिरिन्यु- क्तमयुक्तं। भामतीकारैरेव कर्मणां ज्ञानानुपगोगस्योक्तत्वादित्यादि । तत्तदज्ञानविजृंभितं ।। तथाहि ॥ अत्र भामतीवाक्यानि। "तथाहि नित्यादिकर्मानुष्टानाद्धर्मोत्पाद - तत पाप्मा निवर्तते - सह्यनित्याश्ुचिदु'- खरूपे संसारे नित्यशुचिसुख्ख्यातिलक्षणेन विपर्यासेन चित्तसत्वं मलिन- यति। ततः पापनिवृत्तौ प्रत्यक्षोपपत्तिभ्यां संसारस्यानित्याशुचिदु स्रूप- तामप्रत्यूहमवबुध्यते। ततोस्यास्मिन्ननभिरति संज्ञ वराग्यमुपजायते। ततस्तज्जिहासोपावर्तते। ततोहानोपायपर्येषते। पर्येषमाणश्रात्मतत्व- ज्ञानमस्योपायइत्युपश्रुत्यतज्जिज्ञासते। तत श्रवणादिक्रमेण तज्जानाती- त्यारादुपकारकत्वं तत्वज्ञानोत्पादंप्रति चित्तसत्वशुध्या कर्मणा युक्तमिति । एवं - वैराग्योप्तादोपयोगिनः प्राग्भावीय कर्मानुष्टानादेव तत्सिद्धेरिति। अन्यत्रापि - अनधीत्यद्विजोवेदाननुत्पाद्यतथात्मजान्। अनिष्ट्वाचैव यज्ञैश् मोक्षमिच्छन्त्रजत्यध इति वचनंत्वशुद्धसत्वपुरुषाभिप्रायकमिति" ततश्चोदाहृतभामतीग्रंथसदर्भस्य मडनोक्ताविरोधितयात्र दीपिकाकारोक्तं दूष- णमेव भामतीक्रंथांध्यमूच्मनादेयमेवेति सक्षेप. ।।

Page 172

१५४ अन्वैतदीपिका वातागमः

यत्तु । मुमुक्षामात्रेण प्रवृत्तस्य विचारस्य शिभिलत्वापत्या विवे- कोक्तिरित्यादि। तदप्यज्ञानमूलं ।। विवरणैकदेशिमते विवेकस्य विरा गहेतुताया अनंगीकारात्। वैराग्यशमदमादि मुमुक्षासु सतीषु अन्यत्रो- पक्षीणविवेकाभावमात्रेण फलपर्यतविचाराभावादर्शनोक्तेः सूपपन्नत्वात् । विवेकस्य विरागहेतुत्वेतु तद्रहणमपीष्टमेव। नहि विवरणैकदेशिमते विवे कस्य विरागहेतुतांगीकृता। विवेकस्योक्त्तरीत्यान्यथासिद्धत्वाच्चेति - तस्मादत्र परोक्त्याभासत्वाद्रंथकृदुक्कतं दूषणं सुस्थमिति सिद्ध ।। यत्तु।। नह्यत पदार्थस्य जिज्ञासाकर्तव्यतायामेवान्वय इति कोपि नियम इत्यादि। तन्न ।। अथातो धर्मजिज्ञासा - अथातो दैवीमीमां- सा - अथातो दर्शपूर्णिमासौ व्याख्यास्याम इत्यादावुक्तान्वयस्यैव दर्श नात्। लोकेपि - अतो मंतव्यं -अतो भवत्ययमर्थकलाप सूत्रसूचित इत्यादावत शब्दार्थल्य समभिग्याहृतोत्तरपदार्थान्वयस्य सर्वसंमतत्वेनोक्तप्रयो- गप्राचुर्यस्यैव नियमग्राहकत्वात् ।। यदपि। अतो धर्मजिज्ञासेत्यत्र धर्मविचारस्य समयोजनत्वपरस्या न्यस्याभावादत.पदस्य तदर्थपरस्य कर्तव्यतायामन्वयोयुक्तः। प्रकृतेतु ब्रह्मजिज्ञासापदेन प्रयोजनलाभान्नातःशब्स्य सदर्यस्य तत्रान्वय इति। तदषि न ।। ब्रह्मजिज्ञासापदेनेव धर्मजिज्ञसापदेनापि निश्चिते विषारा- योगेन संदिग्धतया धर्म एव विषय तज्ज्ञानमेवावांतरं प्रयोजनमिति सूचन- संभवेन तेनैव सफलत्वलाभसंभवात् । प्रकृतेपि वक्ष्यमाणरीत्या ब्रह्मजि- ज्ञासापदेन प्रयोजनादिसूचनाडसंभवेनात शब्दस्य सफलत्वार्थताया आवश्य- कत्वाच्च। तदुक्त चद्रिकायां ।। "अथशब्देनाधिकारमत इत्यमुना- फकं ब्रह्मशब्देन विषय सूचयामास सूत्रकृदिति"। जिज्ञासाप- दस्य प्रयोजनसूच कत्वप्रत्याशामप्यनुपदमेवापाकरिष्यामः । एतेनात 'श- ब्दार्थस्यायशब्दार्थानतर्यप्रतियोगिन्यन्वये भामतीसंमति कथनमपासतं।

Page 173

विवरणाद्यक्कात पदार्थभंगः १७१

अनन्यलभ्यस्य सफलत्वरूपातःशब्दर्थस्य प्रधानसाध्यान्वयस्यैवोच्यमा- नत्वात् ॥। यदपि ॥ भामतीकारा नविरागादिकं वचनविशेषेणात्रसाध्यकोटौ प्रवेशयंति। तथाचाथशव्दार्थविचारावमरेन किमपि वाक्यमुपस्थित- मितिनाथशब्दोपस्थापितत्व तद्यथहेतिवाक्यस्येत्यादि। तदतीव तोषावहं- विदुषां। भाष्यव्यास्यानार्थ प्रवृत्तस्य भामतीकारस्याथशब्दव्याख्यानस-

ल्पनस्यात्यद्भुतत्वात् । अप्रमितहेतुकथनस्यासंभावितत्वाच्च। हेतु समर्पकाथशब्देन तत्प्रमाणभूतवदानुपस्थापने विषयसमर्पकब्रह्मशब्देनापि तत्प्रमाणवेदोपस्थितेरयोगात्। "ब्रह्मचवक्ष्यमाणलक्षणक" मितिभाष्यानुसारेण ब्रह्मशब्दस्य शब्दराश्यर्थकताया पंचपादिकादौ व्यक्तं दूषितत्वेन लक्षणादि- नैव तत्र वेदोपस्थितेर्वाच्यतयाथशब्देनापि तुल्यन्यायतया लक्षणादिना तद- र्थ प्रमापकवेदोपस्थितेरवश्यवक्तव्यत्वाच्च।। यदपि ।। अस्तुवा तद्यथेहेति वाक्यस्याथशब्देनोपस्थापनं । एवमपि स्वसमानयोगक्षेमाक्षय्यादिवाक्यात्प्राबल्यं तस्य न ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादिवाक्यांतरानपेक्षमवगंतुमलं। ना नहि लोकमिद्धन्यायानुवादः श्रौतार्थान्यथानयने प्रयोजक इत्यादि। तदपि भामत्यादिग्रंथांघ्यमूलं। तथाहि ॥ भामत्यां ।। "क्षयितानुमानोपोद्वलितंच तद्यथेहकर्मचित इत्यादिवचनं क्षयिताप्रतिपादकं अपामसोममित्यादि वचने जघन्यवृत्तितामा- पादयति। यथाहुः पौराणिका ॥ आभूतसंप्ुवंस्थानममृतत्वं हि भ ण्यत इति" इत्याद्युक्तं ।। पंचपादिकायां तु ।। "ननु पुण्यस्याप्य- क्षय्यफलत्वं वेद एवाहेत्युक्त। न । तस्य वस्तुवलप्रवृत्तानुमानविोधे अर्थवादस्य नित्यत्वप्रतिपादनासामर्थ्या"दिति। दिवरणेषि ॥ 'ननु तद्यथेहेति सामान्यश्रुतिश्रातुर्मस्यादिवि नेषाद यैव प्रवर्ततामितिचोःयति।

Page 174

१७६ अद्वैतदीपिका बातागम:

ननु छयेति ।। तत्रतावच्चातुर्मास्यश्रुतिः सुकृतस्याक्षयत्वमाह - न तत्फलस्य ।। सत्यपि सुकृते फनस्यानुपभोगवत् क्षयोपपत्तेः। तत्र वाकस्य श्रुवार्थ परित्यन्य शक्षयत्वविषयत्वकल्पनाप्रमाणविरुद्धेत्याह। नतस्येति । वस्तुलप्रवृत्ता व्याप्िवलनवृत्तत्यर्य.। अनुमानानुगृही- तश्रुतिविरोध इतियोजइतव्य। हिरण्यदा अमृतत्व भजंत इति श्रुतिर्वर्त- मानापदेशाद्योग्यानुपलब्धिविरुद्धा। भजिष्यंते इति कल्पनापूर्वव्प्रम-

तिरिक्तपुरुषारये अनित्यतया वैराग्यमुपपन्नमिति। ननु दोषस्य तुल्यत्वान्न ब्रह्मण्यपि प्रवृत्तिकारणमेतदिति तत्राह । यन्मुमुक्षुत्वाभाव इती"त्यादि। पंचपादिकायामन्यत्रापि। "यत्पुनर्मुसृक्षुत्वाभावे निमित्तमुक्त तत्राह। तथा ब्रह्मज्ञानादपि परं पुरुपार्थ दर्शयतीत्यादिकनुक्त। तथाचोदाहृत- ग्रंथसंदर्भे ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादिवाक्य निरपेक्षमेवानुमानानुगृहीतत्वेन तद्यथहेति श्रुते प्राबल्यस्योपदर्शितत्वात्तस्य वाक्यस् लोकसिद्धार्थानुवादक- त्वेन दुर्वउत्वप्रलपनं दीपिकाकारस्याज्ञानविलसितमेव। किंच कर्मफलानि त्यत्वप्रतिपादकवाक्यस्य कर्मफले वैराग्यहेतुत्वस्य ब्रह्मज्ञानफलनित्यताप्रतिपाद- कवाक्यस्य मुमुक्षुत्वप्रयोजकतायश्रोक्तया परस्परसापेक्षतया द्वयोरपि वाक्य थोर्पैराग्यापपादकत्वमप्यसंभवदुक्तिकमज्ञानमूलंच। साधनचतुष्टयविवक्षा यांतु अथशब्देनैव स्वार्थेकदेशविरागोपपादकतधयेहेतिवाक्यस्येव स्वार्थैकदेश मुमुक्षोपपादक ब्रह्मविदाप्नोतीत्यादिवाक्यस्याप्युपस्थितिसंभवेन तत्रापि ब्रह्म-

यद्पि॥ पूर्वोक्तरीत्या विवक्षणीयं वाक्यद्वय न कथमपि वैराग्ये णोपस्थापयितुमलमित्यादि। तदप्येतेन परास्तं । तद्यथेदेतिवाक्य स्यैव वैराग्येणोपस्थापितत्वं ब्रह्मविदामोनीत्याद्युपस्थापकत्वतु मुमुश्षुत्वस्यैे- त्यर्यस्य पंचपादिकासंमत्या समर्थिनत्वात्। शोषपटटीपरिग्र्े साधार गे

Page 175

विकरणोक्त नित्य्रानित्यविनेकभंगः १७७ शब्दे अभिप्रेतमर्थ विहायार्थोतरं पर्गृत्व पुनस्तद्त्वारेणाभिप्रेतमर्थ प्रतिपद्ममा- मस्य व्यर्थ: प्रायसस्स्यात्। प्रत्यक्ष ग्रह्मणः कर्मत्वमुत्सृज्य सामान्य- द्वारेण परोक्ष कर्मत्वं कल्पयतो व्यर्थ: प्रयास इत्याविपंचपादिकानुमारेण ब्रह्म शब्देन वेदोपस्थितौव्यर्थप्रयासदोषस्य जागरूकत्वाच्च। यद्पि नित्यत्वे- नाशंकितस्यामिथ्यात्वव्यवस्थापनं ह्यनित्यत्वप्रतिपाटनं बिना न संभवतीति। मिथ्यात्वश्रुतेश्रातुर्मास्यफलातिरिक्त विषयत्वशंकानिवारणं तदनित्यत्वप्रतिपाद- नेनैव कर्तव्यमिति तद्यर्थहेतिवाक्योपन्यास एव योग्यः नतु नेहनानेत्यादेरि- तिच। तदपि मझामोहविजंभितं। दृश्यत्वजडत्वपरिष्छन्नत्वादिहे- तुभि: नेहनानेत्यादिश्रुतिभिश्चाद्वैतमते प्रपंचमिथ्यात्वस्य साक्षादेव साधित- त्वेन मध्येऽनित्यत्वसाधनस्य त्वदनुभवमात्रगम्यत्वेनाप्रामाणिकत्वात्। ज्ञानत्वेन ज्ञाननिवर्त्यत्वस्य मिथ्यात्वरूपत्वाच्च। यद्यपि ज्ञाननिवर्त्यत्वान्य्र- थानुपपत्या मिथ्यात्वसाधनमप्यस्ति। तथापि निवर्त्यत्वस्य ध्वंसप्रतियोगि- त्वरूपस्य प्रतियोगिसत्वसापेक्षस्य त्रैकालिकनिषेधरूपमिथ्यात्वप्रतिकूलत्वेन तत्वमस्यादीतिवार्तिकानुसारेण निवृत्तिपदस्यात्यताभावरूपताया अद्वैतवंदरिका- दिसंमत्या प्रागेवोक्तत्वान्नतनापि परस्त समीहितलाभ। तथाच अनित्यःष बोधनेपि यावत्तत्सत्वं तत्प्रेप्सया तत्साधने प्रवृत्तिसंभवेन नात्यंतिर्कनिवृत्ति रूपविरागसंभवः । मिथ्यात्वबोधनेतु न कदापि कोपि तत्र प्रवर्तते। नहि नेदं रजतमिति ज्ञानोत्तरमपि रुप्यादौ प्रवर्तते। तस्माद्ामत्यभि- मत विवेकोपपत्तये प्रपचमिभ्यात्व ब्रह्मसत्यत्वबोधकवाक्योपन्यास एवो- चित. । एतेनातःशब्दस्य सप्रयोजनत्वार्थत्वमेव स्वीकरणीयमित्यादिमंड- नोक्तिरपि समाहिता। तस्यैवार्थस्योपपादयिष्यमाणत्वेनोचितत्वात्।

तःशब्देनापि क्रियो। एवंत सावयवत्वं यथाकृतकत्वसाधक एवं अहवे

Page 176

१७८ अद्वैतदीपिका वातागमः

त्यादिकं तद्यथेह्ेतिवाक्यावगतकर्मफलानिव्यत्वसाधकमिति। ब्रह्मवंदेतिवां क्यसहकृततद्यथेहेतिवाक्यार्थज्ञानं विचारसाधनमित्यादि। तदप्यसारं।। विमतः कृतकः सावयवत्वादितिप्रयोगवत्। कर्मफलमनित्यं ज्ञानफलस्य नित्यत्वादिति प्रयोगसंमवात्। द्वयोरपि नित्यत्वसंभवेन तत्रेवात्रानुकूल तर्क्राभवेनाप्रयोजकत्वात्। अन्यथा ज्ञानफलनित्यता बोधकापेक्षया अनुमानानुगृहीतत्वेन प्रबलया स्वार्थपरया कर्मफलानित्यत्वश्रुत्या तत्सिद्धौ कर्मफलानित्यत्वेन ज्ञानफलानित्यत्वसाधनप्रसंगात्। विवरणमते तद्यथहेति- वाक्यस्य वैराग्यसाधनत्वेन ब्रह्मविदाप्नोतीत्यादेर्विचार साधनत्वांगीकारेण मिलितयोरद्वयोरपि विचारसाधनत्वोक्तेरयुक्तत्वाच्च। एतेन विवक्षितंह्यत्रापि ब्रह्मवेदेत्यादिवाक्यसिद्धब्रह्मज्ञानपुरुषार्थत्वस्य तदितरा पुरुषार्थत्वपर्यवसित- स्वापि हेत्वंतरस्य प्रहण। अतःशब्दवैयर्थ्यशंकानिरासेनोक्तन्यायविषयता संभवत्येवेत्यादि। सदप्येतेन परास्तं ।। कर्मफलानित्यत्वस्य वैराग्यहेतु त्वेन ज्ञमनफलनित्यत्वस्य विचारप्रतृत्तिहेतुत्वेनच द्वयोरेकसाध्यसाधकत्वाभावेन

थब्दपरिगृहीतस्यैव साधनकलापहेतुत्वत्य हेत्वंतरेणापवादशंकायां तन्निराक- रंग पुनरप्यथशब्दोक्तहेतुत्वाभिघायिनातःशब्देन क्रियत इति विवरणोक्त्तं न युक्तमेव। अतइत्यनेन साधनकलाप हेतुत्वसाधकस्यापि हेतोरयशब्दानुक्त स्याप्रतिपादनेनापवादशंकावारणस्यासंभवात्। अन्यथा अथशब्देनैव त- त्स्यात्। कर्मफ लानित्यत्वबोधकवाक्यस्येव ज्ञानफलनित्यत्वबोधकवाक्य- स्याप्युपस्थापनसंभवात्। सफलत्वादि हेतुममर्पकतया अतरशब्दस्य सार्थक्यं त्वनुपदमेव समर्थयिष्याम। एतेन हेतुद्वयाभावेनेत्यादि- मंडनोक्तमपास्तमित्येतद्दरीकृतं। द्वितंतुबंधनस्थले तंतुद्वयमिव प्रकृते एकसिमन्साध्ये हेतुद्वयाभावस्चोक्तत्वेनमंडनोक्तेस्सूपपन्नत्वात्। दुराग्रह-

Page 177

विवरणाथ्यक्तात:पदार्थमंग १५९

मात्रमूलत्वादसत्प्रलापस्येति। तस्मात्परोक्तकस्यायुक्तत्वादंबकृदुक्तं दूषणं सुस्थमिति सिद्धं ।। यदपि ॥। नच सर्वानुभवसिद्धआत्मा संदिग्धोवा सप्रयोजनोवा। येन जिजास्यस्सन् विचारं प्रयुंजीतेत्यत्रासंदिग्धत्वादिना विचाराभाव एव साध्यते। नतु जिज्ञासाभावः । नहि येनेत्यल्य जिज्ञास्यस्सन्नितिविशेष- णांशान्वयो व्युत्पत्तिसिद्धः । तथाच ज्ञानेच्छां स्वीकृत्यैव विषयाभावत्र- युक्तविचाराभावपूर्वपक्षस्य भामत्यां प्रवर्तितत्वादिति। तदिंदं मोहमूलं । भामत्यां यदि प्रसिद्ध निश्चयेन विषयीकृतं ततो न जिज्ञासितव्यं अथाप्र- सिद्धं नैत्र शक्यं जिज्ञासितुं। अनुभूतेहि प्रिये भवतीच्छा। तस्मा- त्प्रसिद्धस्य ज्ञातुं शक्यस्याप्यजिज्ञासनात् अप्रसिद्धस्येच्छाया अविषय- त्वात् न ब्रह्मजिज्ञास्यमित्याक्षेप इति स्पष्ठमुक्तं। तत्रचेच्छासंभवाभाव- निमित्तक एव पूर्वपक्ष इति मंदधियामपि प्रतीयते स्पष्टं। तथाचेच्छा- मंगीकृत्य पूर्वपक्ष: भामत्यामिति देवानां प्रियेण कथमवगतमिति दुरुकं तत्। एवं येनेत्यस्य विचारएवान्वये मध्ये जिज्ञास्यस्सन्निति विशेष- णस्यानर्थक्यापातः भाभत्यामसंदिग्धत्वस्येच्छाभाव एव हेतुत्वोच्या तद्वि- रोधः । नहि प्रत्यक्ष तत्वावेदकं। येन मेदगोचरं सदद्वैतानुमानंप्रति क्षिपेत्। नहि व्रह्मनिमित्तमात्रं ।। येन कार्याञ्िन्नं मत् एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानंप्रतिरुध्यादित्यादौ येनेत्यस्य सन्नंतविशेषणांश एवान्वयदर्शनेन तस्य व्युत्पत्यसिद्धत्ववचनमपि स्वाव्युत्पत्तिनिबंधनमेव ।। यद्पि ॥। धर्मज्ञानमनुष्टानापेक्ष स्वर्गादिसाचनं न तथा ब्र्मज्ञान- मितरापेक्ष फलसाधनं। किंतु स्वत एव फलमिति। तदपि मंदधीमा- त्रगम्यं। ज्ञानाद्वंधनिवृत्तिस्सूत्रिता बंधमिथ्यात्वं गमयतीत्यादि विवरणा- दिग्रंथेषु बह्मज्ञानस्य बंधनिवर्तकतयैव फलत्वावगमात्। अन्यथा प्रयो- जनार्थमध्यासभाष्यानुत्थितिप्रसंगात्। तत्वमस्यादि वाक्यार्थसम्यग्घी-

Page 178

१८० अद्वैतदीपिका वातागम

जन्ममात्रतः । तरतिशोकमात्मवित्, विद्यैवतुनिर्धारणात्, इत्यादिप्रमा- णविरोधात्। स्वत.पुरुषार्थत्वासंभवाच्च ।I ज्ञानफलनित्यत्वप्रतिपादक- वाक्योक्त्या ज्ञानस्य फलाभिधानाच्च। त्वयैत्र पटुतम स्कारभुज्यमान- प्रारब्ध कर्मनिवृत्यादिसहकृतस्यैव ज्ञानस्य फलसाधनत्वोत्तया इतरापेक्षत्वाच्च। अत एव, प्रत्यग्याथात्म्यधीरेव प्रत्यगज्ञानहानिकृत्। साच स्वोत्पत्तितो नान्यत् ध्वांतव्वस्तावपेक्षत। इति वचन प्रतिबधकादृष्टाभावातिरिक्तान- पेक्षपरमिति अद्वैतचंद्रिकायां व्याख्यात ।। यद्पि। अत्राधिकरणेनेच्छासंभवासंभवौ विचार्यविति तदुदाहृन- भामत्यादिग्रंथांध्यनिमित्तं । उक्तार्थग्रहणासामार्थ्यनिमित्तंचेत्युपेक्ष्यं। यत्तु।। जिज्ञासासूत्रविषयवाक्यविचारकाले वाक्यांतराणामनुपस्थित्या अहंप्रत्यमस्यै- क्यनिश्चयत्वमुपपन्नमिति। तदप्यतोधविलसिनं ।। सांगवेदाध्ययनजन्यजीव- ब्रह्मक्यविषय कापातप्रतीतेरहमिति ज्ञानस्य ब्र्मज्ञानत्वनिश्चयादिति खंडन- ग्रंथोपरि। अधीतस्वाध्यायस्य विचारात्पूर्व द्वैताद्वैतोभयविधवाक्यदर्श- नेने स्यसंदेहसभवपि तन्निश्चयायोग इति प्रसरोक्तदूपणस्यानेनापरिहारात् । सांगवेदाध्ययनवृत विचारकाले वाक्यातरानुपस्थितिकल्पनस्यातिहेयत्वा- च्वेति। यत्तु मंडने ज्ञानप्रयोजने मोक्षसदेह्सत्वे नादशज्ञानेच्छाया एवा- योगेन पूर्त्रपक्षिणा ज्ञानच्छांगीकारांकिरयुक्तत्युक्ति. श्रुत्यर्थविचाररूपत्वात्पूर्व पक्षस्य श्रुतौच सन्प्रत्ययस्य विद्यमानत्वादकिंचित्करेत्यादि। तदसंबंद्ध ।। मडनोक्तूषणपरिहाराक्षमत्वात्। शब्दो नित्यः काकस्य कार्ष्ण्यादित्यादि वद्लंबद्धप्रलापत्वात्। इच्छासंभवासंभवाभ्यां पूर्वपक्षसिद्धांतयोरप्रवृत्तत्वो- क5दाहृतभामत्यादिना स्वनचनेनच विरोधात्। पूर्वपक्षस्य विचारेण निश्मनीयपक्षरूपस्य श्रुत्यर्य विचाररूपत्वोक्तर्विचारशास्रज्ञानमूलत्वात् । मंडनो क्ताकिचि-करत्वानुपपादकत्वाच्चेति। तस्मात्परोक्तस्याभासत्वात् ग्रंथकृ दरुकतं दूपणं सुस्भमिति सिद्धं।।

Page 179

विवरणाद्यकात: पदार्थमंगः १८१

अत्रोक्तं चंद्रिकायां ।। अन्यथा शास्त्रारंभसामार्थ्यादेव का कर्तव्यप्ोक्तिसामर्थ्यादेववा विषयादिसूचनसंभवात् निझामापदादिना तत्सू- चनोक्त्ययुक्तिरिति ।। यतत्रोक्तं दीपिकायां संध्यावंदनादि नित्यकर्मफलस्वेश्वरप्रीत्यादे. फल स्थानुद्देश्यत्वमिति। तन्न ॥ तत्प्रेरणया तत्प्रीत्यर्थसध्यामुपाशिष्ये इत्येवं सवैरपि आस्तिकैरीश्वरप्रीत्यादिकमुद्दिश्यैव तत्करणात्। नियमापूर्वस्या- प्युद्देश्यताया विवरणसंमत्या प्रागेवोपपादितत्वाच्च । यदपि ।। ब्रह्मविचारम्यापि यदि कर्तव्यत्वेन प्रयोजनमाक्षिप्यते तर्हि ब्रह्मज्ञानफलमानुषंगिकं स्थात् न स्वत फलमिति शकास्यादित्यादि तद- व्यसारं ।। प्रेक्षावद्नुष्टानाद्याक्षिपस्य मंगलफलस् समाप्त्यादेरानुषंगिक- त्वापातात् । निष्प्रयोजने प्रेक्षावतामप्रवृत्तेः। प्रेक्षावत्मवृत्या प्रयोजनं सूचतइत्यस्याविप्रतिपन्नत्वेन सूचितस्य प्रयोजनस्य स्वत फलत्वादेर्मानांतरगम्य- त्वात्। र्वप्रयोजनंपरप्रयोजनंवोद्दिश्यैत्र प्रेक्षावतां प्रवृत्तर्दर्शनेन कर्तव्य- त्वाक्षिप्तस्योद्दश्यत्वेनानुषंगिकत्वासिद्ेश्च। अन्यथा त्वत्पक्षेपि तत्प्रसंगस्य को निवारयिता। एतेन नित्यकर्मकर्तव्यत्वस्य प्रयोजनव्याप्यत्वेन प्रयो- जनसिद्धेरिति मंडनोक्तमपि समाहित। तन्रापीश्वरप्रीत्यादेः कामनाविष- यत्वात्। प्रेक्षवत्प्रवृत्तिसूचितप्रयोजनस्योद्देश्यतानियमाच्च । यच्च शास्त्रारंभमामार्थ्यादित्यत्र कि वित्रक्षितमित्यादि तच्द्रिकाप्रकाशोक्तरीत्या प्रकाशप्रसर एव दत्तोत्तरमिति नेह पुन प्रपं यते। यदप्यत्र सत्प्रयोजक विषयादिसूचनमित्यत्र यठि प्रयोजकत्वं व्यापकत्वमित्यादि तदप्येतेन परास्तं।

तत्रयत्वस्य प्रयोजनादिमूचनानुक्तेरनुक्तोपालंबनत्वमिति मंडनोक्तम पारंतं । वितररणमतेषि विचाराक्षेपेणविचारकर्तव्यतोक्तरेवाभावादित्यादि। त०पि निरस्तं ।I वितरणमते विचारे लक्षणाया पूर्व प्रदर्शितत्वात् ।खंडन

Page 180

१८२ अद्वैतदीपिका बातागम:

वेति। तस्मात्परोक्तस्याभासत्वाद्रंयकृडुक्त दूषणं सुस्यमिति सिद्धं ।। अत्र । चंद्रिकायां ब्रह्मशब्दश "अथकस्मादुच्यते ब्रह्मेति बृहं- तोह्स्मिन्गुणा" इत्यादिश्रुतिबलादगुणपूर्त्यर्थ। परपक्षेतु अखंडब्रह्मपद- लक्ष्यस्यैव जिज्ञास्यत्वात् श्रुतिसूत्रस्थब्रह्मपदस्यैव मुख्यार्थत्यागः । परिच्छे- दश्नयराहित्यरूपमहत्वार्थत्वेन जीवाभेदार्थत्वे तनैव घटाद्यमेदप्रसंगादित्युक्तं । अत्र यदुक्तं ।। विशिष्टशक्तेनापि पदेन तात्पर्यवशाद्विशेष्यमात्रस्य ग्रह- णसंभत्र इति शकयैव ब्रह्मग्रहणान्नमुख्यर्थत्याग इति। तदसारं ।। तात्पर्यमात्रानुमारेण विशिष्टशक्तर्विशेष्यमात्रतोधकत्वे घटो न जातिमानिति बाधग्रहकाले घटोजातिमानितिवाक्येन स्वरूपतो द्रव्यत्वप्रकारकस्य द्रव्यं घट इति बोधस्यापत्ते.। अविशेषात् । जातिमद्याप्यवानिति पराम-

नित्याद्यनुमित्याद्यापाताच्च । एवं विशिष्टशक्तपदस्य विशिष्टवाधग्रहसहकृ- तस्य विशिष्टशक्तर्यवैकदेशबोवकत्वे घटो जातिमानिति वाक्यं विशिष्टबाध- ग्रहसहकारिवशात्। शक्तिभ्रमंलक्षणाग्रहंच विना अनवच्छिन्नद्रव्यत्वप्र- कारकबोध जनयेत्। नचेष्टापत्ति । घटो जातिमान्नवेति प्रश्नं प्रत्य- स्यानुत्तरत्वापत्तेः । यत्तु ॥ स्वरूपचैतन्यपरत्वस्य लाक्षणिकस्याप्य- दोषत्वादित्यादि। तदपि न।। गंगायां घोष इत्यादौ बाधकवशेन मुख्यार्यत्यागेपि इह तत्यागस्य दोषत्वात्। प्रकृते बाधकाभावस्योक्त- त्वात्। श्रौतस्य मुख्यार्यस्याब्ावितत्वेन लक्षणाकल्पनस्यान्याय्यत्वान्च। यच्च ।। मणिकागेक्तरीत्या विशिष्टशक्तिज्ञानस्य शुद्धमात्रतात्पर्यज्ञान- सहकृतस्य शुद्धस्मृतिहेतुत्वात्। तत्र शस्यपेक्षैव नारतीत्यादि = तत्स्वत्याहनं ।। तरिशिष्टशक्तिज्ञानस्यैव सहकारिवशेन शुद्धविषयस्मृति- 19 -प नतयंने शक्तितानसापेक्षत्वात्। अन्यथा 4

Page 181

परोकायशब्दार्थभंग: १८३

पटादेरपि घटपदार्थत्वेनशाब्दज्ञानविषयत्वापत्तेः। नातिशचिज्ञानाद्यक्तिशा- *दधीस्वीकारस्तु लक्षणादिनेति व्यक्तमेव मीमांमकमते। मण्युक्तरीत्या स्वरूपशक्तिरपि अद्वैतचंद्रिकादौ "यतोवाचोनिवर्तते, अशन्दमस्पर्श; अवचनेनैवप्रोवाच, अनिरुक्त' मित्यादिश्रुत्या ब्रह्मणो वाच्य-वनिषेधादिव्यु- त्पादनेनोपेक्षितैष। एतत्पक्षेचोक्तकुञ्जश क्कर् क ण तुल्यत्वेन श्रपरक ृ - तिप्रत्ययलञ्धयौगिकमुख्यार्थत्यागस्यावर्जनीयतया विशिष्टार्थस्य ब्रह्मशब्दस्य शुद्धचिन्मात्रे अस्वारस्यस्य वज्रलेपत्वाच्च ।। यदपि ।। भवंत एव विवेचयंत्विति। तदपि न चंद्रिकायां लक्षणामुख्यार्यत्यागश्चेति लक्षणाशब्द चशब्दोपि न गृहीत इति प्रसरोक्ता- शयाज्ञानमूलत्वात्। वस्तुतस्त्वित्यादिना लक्षणादोषश्रंद्रिकोक्तो न स्थायी त्यत्र स्वानुकूलाश्रांतिमूलं । "यद्वा न ब्रह्मपदमुख्यार्थत्याग। अखंड- चैतन्यस्यैव ब्रह्मशब्दस्वरसार्थत्वादित्यतस्तदनूदनिराहे"तिप्रकाशवाक्योदाहर- णमपि। केरलकरवालवत्स्वात्मानमेवघानयति। अनूद्यनिराहेत्यनेन परि च्छेदत्रयराहित्यरूपमहत्वरूपार्थस्वयापि दूषितत्वंन स्वरसत्वस्य परोक्तस्य दूष- णार्थमनुवादेन द्वयोरपि दूपितत्वात्। त्वदभिप्रायकत्वे इत्यस्वरसादाहेत्य- वत्तरणप्रसंगादिति ।। यदपि ।। रजतपदस्य व्यावहारिकप्रातिभासिकसाधारणरजतत्वश- क्ततामते प्रातिभासिकरजतस्य रजतपद्वाच्यतानापत्या स्वसमानसत्ताकतत्पद- प्रवृत्तिनिमित्तधर्मवत एव तत्पदवाच्यत्वमिति नियमस्याप्रामाणिकत्वादिति । तदशुद्ध। व्यावहारिकरजतत्वस्य प्रातिभासिकवृत्तित्वेसद्रजतमित्यादावधि- ष्टानगतस्येदंत्वस्यैवसत्वस्याप्यारोपसंभवेनोपपत्या तत्र व्यावहारिकरजतता- दान्म्याध्यासवैयर्थ्यात्। अनेनैव टोषेण व्यावहारिका ष्टं रजनत्वादिकं प्रातिभासिकेन श्वीक्रियते प्रथमपरिच्छेदाते मूले प्रातीतिकव्याकहारिकसा- धारणमेक रजतत्वादिक। व्यावहारिकमात्रे अन्यत् प्रातिभासिकयात्रे-

Page 182

१८४ अद्वैतदीपिका वातागम:

चान्यदित्युक्तिस्तु व्यावहारिकरजततादात्म्यस्य प्रातीतिके अनंगीकारपक्षे

वन्हेर्वूमज्याप्तत्वापाताच्च। अत्रोक्तं लघव्यां। व्याहारिकनिष्टरजतत्वा- दे: प्रातिम सिके स्वी कारेपि ततो व्यावहारिकरजतादिकार्यस्य नापत्तिः । व्यावहारिकन्त्रविशिष्टस्यैत्र कारणस्य कार्यप्रयोजकत्वदर्शनेन तदंतर्भावनैव कारणकूदस्य फलोत्पत्तिव्याप्यतास्वीकारात् नचैवं वन्हादेर्धूमव्याप्यता- पत्तिः। वन्हिममानाधिकरणप्रतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगिप्रतीति- कधूमसामानाविकरण्यस्य वन्हौ सत्वादितिवाच्यं। व्यावहारिकमात्र- वृत्तेरपि संयोगत्वादे स्वीकारेण तदाश्रयस्यैव संयोगादे. साध्यसमानाधिकर- ण्यवट्रकाविकरणादौ साध्यादिमसर्गतया निवेशेन व्यावहारिकल्य प्रातीतिकस सर्मन्त्रामानेत प्रातीतिचूममादायत्याप्तिघटनाया असंभवात्। एवंच व्यावहारि कप्रतीतिकोभयवृत्तिसंयोगत्वादिकं व्यावहारिकमात्रवृत्तिचतत्खवीक्रियते। नतु प्रनीनिरुमात्रवृत्तीति। तदपि न व्याहारिकत्वविशिष्टरजतत्वेन कारणतामंत- रेण तद्घटितकारणकूटस्यैव कार्योत्पत्तिप्रयोजकत्वमित्यस्यैवासिद्धे। कार- णतावचज्ेढकावच्छिन्नऋदवस्यैव कार्योत्पादप्रयोजकत्वात्। अन्यथा ।। अनुमित्यादौ ज्ञानत्वादिकमात्रेण हेतुत्वि परामर्शादिरूपज्ञानघटितकूटस्यैव तत्प्रयोजकत्वसभवेन परामर्शत्वादिना हेतुत्वविलयापत्तेः । नच प्रातीतिक साधारणरूपेण हेतुत्वेषि व्यावहारिकसबधस्यैव तदवचछेदकत्वात्। व्याव हारिकरजनघटितकूटस्यैव कार्योत्पत्तिप्रयोजकत्वनिर्वाह इति वाच्यं। व्यावहारिकमात्रवृत्तिरनतत्वनैा हेतुत्वसभवात्। नच व्यात्हारिकमात्र- वृतिरमतत्वादिकमप्रामाणिकं। संयोगत्वादेरिव तस्याप्यंगीकार्यत्वात्। नच् व्यावहारिक्य वन्हे संयोमो यत्र प्रातीतिकः तत्र धूमापत्तिवारणाय व्यावहारिरपयोगस्यैवर तन्त्रयोजरनात्। तशवच्छेदकतया व्याव्हारिक छाउवति। मे।त्वादिलिद्धावपि न तपाविवत्न्हित्वर जतत्वांदेरावश्य करता ।

Page 183

विवरणाधतमलपदृथिमर: १८१

पुंजादौ वन्हिभमानतर अय देशो वम्हिसंथोमीति प्रतीतेर्मुआपुंजप्रतियोमि कव्यावहारिकसंयोगविषयकत्वस्यैव स्वीकारेण त्त्र धूमादिकार्थवारणाद व्यावहारिकवन्हेरेव तद्वेतुशवेन तदवच्छेदकतवा व्यावहार्किमात्रवृत्तिवन्हि-

त्वात्। तस्तत्कार्यतावचछेदकतयापिं प्रत्येकं तसन्मात्रवृत्तिवन्हित्वादिकं पृथगेव। एवंच ।। व्याक्हारिकप्रातिमासिक साधारण रनतत्वादिक मप्रामाणिकमेव। किंच उभयसाधारणवर्मस्ीकारे मार्षपारीफ्तिघूमेन

भ्रमविषयधूमाव्यावृत्तेः। अषिकमम्योन्याश्रयादिना दूषणाभिवानमाक रे द्रष्टव्यं। गौरवमयान्नेहोच्यसे ॥ तस्मानोक्तनियमस्य शुक्तिरुप्यादौ व्यमिचारः। वस्तुतस्तु ॥ शुक्तिरूप्ये रूप्योचितार्थकरियामावेन वस्तुतोऽरजतत्वात्। तत्र रजतत्वनातिसदारवें मानाभावेन मृद्रविगोशनंद- स्येव तत्र सादृश्यादिना रजतशब्दो गौण शवेति म रजतंपद्वाच्यत्वं तस्येति।। वढपि ।। गौरनित्येत्कता मोत्वस प्रकारतयेव पूर्णत्वस्यापि नान- मिति प्रसरोक्तमपासतं। तत्रानित्यत्वे गोत्वस्येवात्रापि गुणपूर्णत्वस्य जिज्ञा स्वत्वेनान्वयानापत्यास्वरूपमात्रजिज्ञासाया एवं पर्यक्सानादिति। तष्यु- काशयाज्ञानमूलं ।। तत्र गोत्वस्थानित्यत्वधर्मितावच्छेदकविपयेव प्रकृते पूर्णत्वस्त विजासाधर्मितावच्छेवकतया मानापादनस्येष्टवोक्तः स्वव्याभात कत्यात्। एतेन गोत्वस्यानित्यत्वानन्क्येपि सदन्वयितावचछेद्वतया भान मिल्यादिबउनवचनमपि व्याख्यासं। तवाच तद्दपरणाभासालापोति तदाया योकोकविलसित एव। यतु ।। स्वरपमात्रशक्तिपक्षे निवर्मितावकी-

Page 184

१८६ अद्वैतदीपिका वातागम:

युक्तं ।। त्वन्मते म्रह्मपदाधीनबोघस्य निर्विकल्पकत्वेन तद्दोषात्रारणात्। तत्पक्षस्य स्वदीयैरव दूषितत्वाश्वेति। तस्मात्परोक्तस्याभासत्वाद्ंयवृदुक्क्तं दूषणं सुस्थमिति सिद्धं ।। अत्रोक्तं चंद्रिकायां ।। "परैस्त्रिविधपरिच्छेदाभाववाचिना ब्रह्मपदे- नैव जीवाभेदसिद्धिरित्युक्तं । तन्न ।। तेनैव घटाद्यमेदप्रसंगा"दिति। यदत्रोक्तं दीपिकायां ।। विशेषणविशेष्यभावस्थल एव तन्निष्टासाधारण- धर्मयोगित्वमभेद: प्रतिभासत इति। तदशुद्धं ।। अद्वैतचंद्रिकायां नैयायिका भिमतैतत्कल्पदूषणेन व्यावहारिकतादात्म्यं विशेषणविशेष्यभाव इत्यु कत्वेनापसिद्धातात्। एवं सन्घट इत्यादिकमपि बाघायां समानाधिक- रण्यमित्युक्तिरप्यज्ञानमूला । तत्रैव प्रातिभासिकतादात्म्यमध्यासः । इदंचाघ्यासे सामानाधिकरण्यं यश्चोरः सस्थाणुरित्यादिकं बाधायां सामा- नाधिकरण्यमित्युक्तत्वात्। वस्तुतस्तु ।। चतुर्धासामानाधिकरण्य- मपि म्ागेव दूषितमिति तत्प्रभेदोप्ययुक्त ॥। यदपि ॥ न्यायामृतोक्ताज्ञानाश्रयादि दूपणखंडनप्रकारोड्द्वैतसि- व्यादितोत्ववसेय इति। तमेतं महामोहमपहर्तुमेव पूर्व प्रसंगात्तत्र तत्र स्थालीपुलाकन्यायेन लघुगुरुचद्रिकाद्वयादिनिरासप्रकारः प्रदर्शितोऽस्माभिः । ततश्राद्वैतसिद्धाद्युक्त्य तत्ववादिमते शतवादूपितत्वात्परस्य तदाशामात्रं । सर्वत्रापि तन्निरासप्रकार विस्तरभयान्नप्रदर्श्यंत। यत्तु । स्वात्म- नापरिणममानाविद्याविषयत्वं प्रयोजकाज्ञानविषयत्वमिति खंडनाशयवर्णनं। तदपि पिष्टपेषणमेव अनादिदृश्यप्रत्यज्ञानस्य प्रयोजकतायाः = पूर्वमेव निरस्तत्वात्। तत्प्रयोजकाज्ञानविषयत्वस्य तटभेदरूपत्वे भयकं- पादिप्रयोजकाजञानविषयस्य सर्पाेस्तदभेदप्रसंगात्। रूप्यार्थिप्रवृत्तिका- कीन कटकवेधादि जन्यद्ूःखादि प्रयोजकाज्ञानविषयशुक्तयादेस्तदभेद प्रसं. पाच, I।

Page 185

विवरणाधयुक्त ब्रह्मपदार्थमंग १८७ वस्तुतस्तु ।। सदसतोरषिष्ठानाध्यस्तयोस्तादात्म्यस्य भ्रमसिद्धत्वे- नाभेदंस्य प्रातीतिकतया भेदस्यतु बाघघीगम्यतया धर्मिसमसत्ताकत्वेन तात्विकत्वात्। उक्तपरिष्कारेण घटाद्यमेदस्येव जीवाभेदस्यापि भ्रम- सिद्धस्य प्रातिभासकत्वेन तेन बाघन्रुद्धिसिद्धस्य धर्मितुल्यसत्ताक भेदस्याप्र- तिघातेन ब्रह्मपदेन भेदविरोधिनोऽभेदस्यासिद्धिरेव । एतेनाविद्यात्मनोमें- देनोक्तंदोषतादवस्थ्यमिति मंडनोक्तमपि समाहित जीवस्येवोक्त विभा- गस्यापि विशिष्टरूपेणाज्ञान परिणामत्वानुपपादनात्। स्वप्रयोजकेत्यादि परिष्कारस्याभासत्वाच्चेति ।। एतेनैवर यत्तु। प्रकाशप्रसर इत्याद्युक्तमपास्तं ।I अद्वैत- सिध्यादि निरासम्रकारस्थोपदर्शितत्वात्। अज्ञानस्य भावाभावविलक्षणत्वे विवरणादौ तस्यभावत्वसाधनप्रयास वैकल्यापातात्। तस्याभावविलक्षण स्वमात्ररूपत्वे सर्वत्राप्येवं भावेन त्वन्मते भावाभावविभागविलोषप्रसंगादि- त्यलं। यच्चारोप्याधिष्टानयोर्वस्तुतोभेदस्य कुत्राप्यदर्शनादिति। तन्न ॥ तथासति नेदं रूप्यमिति बाघधीविलोपप्रसंगात्। भ्रमसिद्धाभेदस्य प्राति भासिकस्य बाघगम्यतात्विकमेदाविरोधिन इष्टत्वापादनेन तत्वार्थाप्रतिपत्या तत्र तत्रासंबद्धविषयपरिग्रहत्यापारो वानराणामेव युक्तो न नराणामित्युक्त स्वात्मन्येव संब्रध्यत इति युक्तमेवेति । वस्तुतस्तु ।। अद्वैतमते स्वरू पतः तात्विकपदार्थाभेद एव महत्वप्रयोजकः। तात्विकप्रतियोगिकभेद- स्यैवाल्पत्वप्रयोजकत्वांगीकारात्। घटादेस्त्वतथात्वात्तदभेदाभावर्वाल्प- त्वप्रयोजकत्वमंगीकृत्य तदभेदसमर्थन ब्रह्मणि अनृतादिनगद्यावृत्तिममिल- पतामद्वैतिनामनिष्टमेवेति सर्वमिदं गजस्नानायितं स्वपरमतानवबोधविजूमितं चेति। तस्मात्परोक्तस्याभासत्वाङ्ंथकृदुक्त्तं दूषणं सुस्थमिति सिद्धं।। अत्रोक्तं चंद्रिकायां ।। "अपरिच्छेदस्य ब्रम्मानन्यत्वे प्रत्ययार्या- भावेनापरिच्छ्विनत्वासिद्धि: । अन्यत्वेसुतरां ॥ तद्रूपविकल्रवात्।

Page 186

अज्ैतदीपिका वातागम:

अतात्वकल्वे सत्यतः परिच्छ्न्नत्वापत्तिः। किंच।। वस्तुतोऽल्ये सस्येवतन्निरूपितमहत्वस्य वास्तवत्वभिति ब्रद्मशब्दनैव सद्वितीयत्वमिति निरं- कशमहत्वार्थ ब्रह्मणस्सर्वात्मकत्वे एकास्मकाद्रगनादितोSने कात्मकराश्यादौ महत्ववरुद्धिस्स्ा"दिति। अत्रोक्तं दीपिकाकारेण अनेकात्मकत्व प्रयोजका ज्ञानविषयत्वमनेकात्मत्वंमाघराश्यादिव्यावृत्तं विवक्षितमिति। तत् तत्प्रय्रो नकाज्ञामविषयत्वं तदात्मकत्वमिति प्रक्षस्य पूर्वमेव निराकृतत्वात्पिष्टपेषणं

अनेकात्मकत्वेत्युक्तिरप्यज्ञानमूलैव। किंच। नानावृक्षात्मकं बनं गजाश्वाद्यनेकात्मिका सेनेत्यादि व्यावहारविलेपप्रसंगश् ।। यत्तु ।I अपरिच्ध्धितत्वं ब्रह्मानन्यमेव कल्पितमेदेनाधारत्वं। मन न्वत्वेपि सेमहिम्रीत्यादाविव स्वाधारत्वमिति। तन्मंद ॥ कल्फ्तिमेदस्य

रवापि कल्पितत्वापत्तेश्। निर्विशेषाभेदवादिमते सवस्मैव स्वाधारत्वस्य वक्तुमशक्यत्वाश्र्ेति।। यदपि ।। घटे रूपमित्यादौ तादात्म्यस्याषि वृत्तिनियामकत्व- मित्वादि । तन्न ।। तत्र तादात्म्यघटकमेदस्पैव विशिष्टव्यवहारमि- र्वाहकताया अद्वैत्चंद्िकादौ व्यक्तमुक्तत्वात्। अपरिच्छेदस्य विशिष्ट- रूपेण ब्रह्मनावात्म्वे सवस्थिन्खतादात्म्याभावेम तस्य ब्रह्मान्यत्वप्राप्त्या - =

तइसारं ।। प्रातिभासिकस्य रजसोचितार्य क्रियाद्यसमर्थस्य तत्वतो अर- जतत्वेन तत उस्कर्षस् रजतोचितार्य क्रियाशुन्पारजतादुत्कर्ष एव पर्थवसा- नैम रनतांतरादुत्कर्वासिद्वि:। किंच। मीताया "आदित्यानामहं- विम्णुरियादिना मासानांमार्गशीषारी' स्यादौ सर्वधापि लसमानसत्ताकल-

Page 187

विवरणाद्यक्त ब्रह्मपदार्थभंगः

भातीयपदार्ोदशपेक्षयोत्कर्वस्य प्रतिपादनात्। वदेवि वाग्वाक्यास्ो भूय भूवसी इंद्रियेम्पः पराहार्था। ज्योतिषा ज्योतिरित्यादौ । छोकेश्ि अर्पवनवतोऽधिकघनवानुत्कृष्टः। अयं परमधार्मिको धार्मिकांतरादुत्क ए इत्यादौ पुराण्ादावपि। दाने कर्ग शासने रविपुत्र ऐश्वयें इंद्र: द्वादशीकते अंवरीषः अध्यात्मविद्यायां उत्तरापुत्रः उत्कृइत्यादौ सर्वत्र स्वसमानसत्ताकवस्त्वंतरादेवोत्कर्षस्य प्रतीत्या समानसत्ताक सद्वितीयत्वापा- दनस्य वज्रलेपत्वात्। शुक्तिरूप्यादापणस्थं रूप्यमुत्कृष्टं ।। तीक्ष्ण- स्वादौ नरविषाणाद्वोविषाणमुत्कृष्टं इत्यादिरूपः स्वन्यूनसत्ताकार्थोतरात् स्वर्ू- पतोजसतोबा उत्कर्षादिव्यवहारस्तु त्वद्नुभवैकगम्यत्वेनाप्रामाणिकएव ।। यद्यपि ।। सत्वदीपनादौ प्रातिभासिकसत्वाद्यावहारिकसत्वमुस्क ध्मित्यादिव्यवहारो दर्शितः । तथापि तयोद्वयोरपि सत्वयोर्व्यावह्मरिक- त्वात् रवन्यूनसत्ताकश्यासतोवास्वनिष्टोत्कर्षनिरूपकत्वं न तेनापि सिद्धमतोड वालमदुक्तनियमोनिराआथ एव। किचोक्तमहत्वविशिष्ब्रह्मणो व्यावडा- रिकल्वे तब जीवामेदस्मासिद्धिरेव। विशिष्टाभेदानंगीकारात् । तत्षम् यम्र मीतामेद न तत्रापरिच्छेदः यत्रापरिच्छेदः न तत जीवाभेद इति दीपिकाकारेण साधु समर्थितः अपरिच्छेदवाचिनहशम्देन जीत्रा मेद़ो महाणीति ।। यदपि।। व्यावहारिकस्यापि ज्ञानबाध्यत्वाज्ञानकल्पितत्वादिना वैलक्षण्याभाषादित्ति मंडनोक्तमनूद्य ब्रह्मज्ञानेतरबाध्यत्वफल्वाजानकार्यत्वाम्यां वैलक्ष्यमुषपादिसमिति। तदिंदं स्वमनोरथमात्रमज्ञाननिंबंसनमेव। एतावतापि व्याकहारिकम्ानीतिकयोर्ज्ञानवाध्यत्वादि वैलक्षण्यस्यान्युत्पाद- नात्। महाज्ञानेतरस्यापि ज्ञानत्वात् पछ्माज्ञानस्या्यज्ञानत्वात्। असंजातवाघभ्रमविषयावृत्तेश्रति। प्रकारांतरेण वैलक्षण्यंत्वन्यत्ञ निरसं। तम्माल्परोक्स्याभासत्वाडंथकृदुकं दूषणं सुस्थमिति सिं्द्धं ।।

Page 188

अद्वेतदीपिका वातागम

अत्रोकं चंद्रिकायां ।I "परपक्षे कर्मणि पष्टी न युक्ता विचारज- न्यज्ञानाकमणो ब्रह्मणो विचारकर्मत्वायोगात्। अपरोक्षवृत्तिव्याघ्यस्य फञव्याप्यत्वनियमाच्चेति" । अत्रोक्तं दीपिकाकारेण ब्रह्म वेदांतजन्यापरो- क्षतृत्यविषय फाव्यप्यत्वादित्यनुमाने नित्यातींद्रियं दृष्टांतीकर्तव्यं तत्रच वृत्यभावतननिर्गमनाभावादेरेव तत्प्रयोजकत्वेन फलाव्याप्यत्वमप्रयोजकं । नकोप्यत्र विवक्षे बाधकस्तर्क इति। तन्न ।। बहिः निसृतांतःकरण- वृत्तावेव चैतन्यप्रतिर्बिंबननियमेन तादशचैतन्याविषयत्वे उक्तापरोक्षवृत्तिविष- यत्वासंभवात्। ब्रह्मणि द्वाराभावेन बहिः नि.सरणाद्यमावादेः साधन- ष्यापकत्वात् - तस्यापि स्वपयोज्यफलव्याप्यत्वाभावद्वारैवोक्तापरोक्षवृत्तिविष-

त्वाच खलु बाह्यविषयसन्निकृष्टेद्रियरूपद्वाराभावेन तत्रांतःकरणस्य बहि- र्निस्सरणाभावात् बहिर्निस्सृतांतःकरणवृत्तिरूपापरोक्षवृत्तिविषयत्वाभावः । एवमपरोक्षवृत्तावेव चैतन्यप्रतिरञिंबनं न परोक्षवृत्ताविति नियमात्। उक्ता परोक्षव्ृत्तिविषयो नियमेन फलव्याप्य इति फलव्याप्यत्वस्य तादृशवृत्तिवि- क्यत्वव्यापकत्वंच परान्यायेनैव लब्धं। तथाच दृष्टांते उक्तसाध्यंप्रति- बाहत्वेसत्यैद्रियकत्वाभावोवा फलव्याव्यत्वाभावोवा प्रयोजकः प्राप्तः निर्ग- मनाभावं प्रत्यपि तस्यैव प्रयोजकत्वात्। सतिचैवं यदि ब्रह्मअपरोक्षवृत्ति- विषयः स्यात् तर्हिअपरोक्षवृत्तौ चैतन्थप्रतिर्बिवननियमेन फलव्याप्यमेव स्यात्। ऐंद्रियकत्वे सति बाह्यविषयोवा स्यादिति बाधकतर्कः विपक्षे हेतूच्व्वित्यादिरूपानुकूलतर्कोषि सुवच एव । अन्यथा कस्यापि फलव्या- व्यत्वासिद्धिप्रसंगः । तेन विनापि अपरोक्षवृत्तिव्याप्यत्वमात्रेण सर्वनिर्वा- हात्। एतेन वन्हिरनुष्ण इत्यादाविवपक्षग्रहणकाल एव साध्याभावग्रह- णात् वाधोन्नीते पक्षेतरत्वकुपाधि स्यादित्यादिकमपारतं। हेतूच्छित्यादि

Page 189

विवरणाध्युक्त षष्टचर्थमंग: १९१

व्याप्यत्वयोरव्यभिचरित साहचर्यदर्शनादिसिद्धस्य तत्प्रतिबंधस्यापन्होतुमश- क्यत्वात्। अनुकूलतर्कसनाथेच साधने पक्षेतरत्वादेरुपाधित्वशंकाया अप्यसंभवात्। वेदांततात्पर्यविषयत्वेन सिद्धस्य वेदांतजन्यपरोक्षज्ञानविष- यस्य ब्रह्मण पक्षत्वसंभवेन धर्मिग्राहकमानावाघाथ। य्रमम अपरोवृत्य विषय इत्यस्य माता वंध्येतिवत् व्याहतिरितिवचनमपि मोहमूळमेव। वेदांततात्पर्यविषयीमूतं परोक्षवृत्तिविषयं पक्षीकृत्य अपरोक्षवृत्तिविषयत्वाभावे परन्यायेन साधिते व्याहतेरनवकाशात्। तत्ववादिमतेपि पुशकतिसाध्या- परोक्षाविषयत्वागीकाराच्च। एतेन मंडनोक्तमपि समाहित ॥ उक्तरी- तेस्तुल्यत्वादिति। खंडनकारीय प्रंथातरविरोधो्भावनमपि मडनो क्त्र युक्तं स्वस्यैव प्रस्थानातराभावेन स्वोक्तविरुद्धभाषित्वे तदुद्धावनस्य त्वदीयरेव अ्रंथा- तरे कृतत्वात्। पक्षादन्यत्र निश्चितहेतुमतिसाध्यसदेहेन व्यभिचारसदे- हस्य दोषत्वेपि पक्षीयव्यभिचारसदेहस्य दोपत्वे अनुमानमाश्रोच्छेदमसं- गात्। प्रकृतेचानुकूलतर्कर्णा जागरूकत्वेन तच्छकाया गर्भश्रावेणैव गत- त्वादितिसक्षेप। तस्मात्परोक्तस्याभासत्वाद्थकृदुक्तं दूषण सुस्थमिति सिद्धं ।I अत्रोकतं चंद्रिकाया ।। "स्वपक्षे कर्मणिषष्टयामपि प्रमाणसाधन- प्रयोजनादिपरिकरयुक्तस्यैव ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वान्नप्रमाणादि विचारस्या- प्रतिज्ञातताप्रसंग" इति। अत्रोक्त दीपिकायां ॥ परिकरयुक्त्येति चंद्रिकाया उक्तविशिष्टब्रह्मण एव ब्रह्मशब्दमुख्यार्थत्वात्प्रमाणादि जिज्ञासापि शाब्दीत्येवाशयः न तत्प्रकाशोक्तदिशा परिकरशब्दस्वारस्यात् प्रमाणा- दिजिज्ञासाया आर्थिकत्वमिति। तत्रेदं दक्तव्यं ।I कथमिदमवगतम- पूर्व चद्रिकातात्पर्य प्रकाशकाराटिभिरनवगत लोकोसरप्रज्ञेन देवानां प्रिये- मेति। परिकरशदोहि राजासौगच्छतीत्यादौ सपरिवारस्येति यथा भर्थाल्लम्यते तथा परिकरशबदबलादेव प्रमाणादिजिज्ञासा आर्थिकीतिप्रकाश-

Page 190

१९२ अद्वैतदीपिका वातागम:

एवीकल्वेन तसथ स्वपतिकूलत्वात्। ब्रह्मज्ञानप्रयोजनतत्साधमतत्करणप्र- माणादीनां सर्वेषामपि ब्रह्मशब्दमुरुयार्थत्वस्य भ्रतिन मूर्खेगापि ववतुमश- क्यत्वेन तस्पाशाउदस्य प्रमाणादिजिज्ासाकर्तव्यता रुपस्य शाब्दतया चद्रि- काशयनिषयत्वस्य त्वत्कुबुद्धिमात्रकल्पितस्यातिहेयत्वात्। अन्यथानु- वादादिदोषों दुरूद्वर एव। किंत ।। पंव्रिकावाक्यस्य प्रकाशे सम्य- ग्व्याख्यातर्स्यापि स्वबुध्या अनमिप्रेतमपार्थ परिकल्प्य तद्दपणार्य प्रवृत्तस्य डलेन निम्रहोप्यधिकस्संपादित। परोक्तस्यायुक्तत्वेवि अन्ययानुवादस्य दोपताया आ्यवेदितत्वात् । परिकारशब्देन वावता विना तब्जिज्ञासा न संभवति तावन अर्थात्सिद्धत्वस्यैव परन्यायेनैव लाभसंभवात्। अन्यत्प्र काशप्रसेरग्यर्क। यदृपि । जिज्ञासाधिकरणपूर्वपक्षे सुघारंडनेन पूर्वपक्षांतरं चंद्रि- काकारैः प्रदर्शितमिति। तदपि ॥ सहनघ्वांतविलखितं। चंद्रिका- थां सुघाटीकयोरापातत. फ्रतीतं विरोधमाशंक्रय बहुधा तत्परिहारेण तयो- रैकार्थ्यसमर्थनेन सुभाखंडनवचनस्योम्मत्तप्रलापत्वात्। सर्वविदितमित्यु- क्िस्तु स्वयं नष्ट परान्नाशयतीति न्यायमनुकरोति। केनापि स्वस्था- त्मना तन्परिकलपतातिहेयार्थस्यागृहीतत्वात्। सुधाकारान्नमस्कृत्य तदु- स्तकिमुषर्जींव्य तदुक्तस्य विक्षिप्तस्य प्रमेयस्य संग्रहाद्यर्थ आपाततः प्रतीतस्य विरोषस्य परिहारार्थ च प्रवृत्तैश्वंद्रिकाकारै तच्छात्रगणप्रविष्टै तेष्वतिमह- त्वबुद्धिमद्िस्तत्खंडनवचनस्यानादेयत्वाच्चेति। प्रकाशप्रसरे लक्षणयेत्यु- फिरनास्यया अभ्युपेत्य वादेनवेति न दोपः । एतेन मंडनोक्तमपि समाहित। तस्मात्परोक्तस्याभासत्वात् ग्रंथकृदुक्तं दूष्णं सुस्थमिति सिंद् ।1 अत्रोसं चंद्रिकायां ।। "यस्माज्जिज्ञासा सेपन्ना तत्माद्विचारः कर्तव्य हने कौमथक्तमयक्तं। जिज्ञासाशव्दस्य यगध्ध्वत्तिद्वयप्रसंगात्। अर्ध्या

Page 191

पगेक्तजिज्ञामाशब्दार्थभंग १९२

= यदत्रोक्त दीपिकाया । ज्ञानेच्दाबोधनेनेष्यमाण ज्ञानमाधन - मतिप्रयोजने अध्याहासम्यावश्यकत्वात्। वृत्तिद्वयम्य युक्तत्वाच्चत्यादि। तन्कौमुीग्रथाध्यमूल। तत्रहि ॥अवातग्वाक्ये जिन्ञामाश्द इच्छा- पर महावाक्ये विचारलक्षणक इत्यभिहितत्वेन तुल्यवित्तिवेद्म्यानुमानिक-

दिमिद्धेरुक्त्वेन प्रयोजनाभावेनाध्याहारम्य निर्मूलत्वान्। मत्येकवाक्य- न्वे वाक्यभदायोगात्। सभवत्येकार्थत्वे वृत्तिद्वयकल्पनाया अन्याय्य- त्वाच्चति । अधिकतु प्रकाशप्रसरे व्यक्त। एतेन मतिप्रयोजने वृत्ति- द्वयम्वीकारेपि प्रकृते अत पदाढिना प्रयोजनादिलाभमभवात् युगपद्वत्तिद्वय- कल्पनाठिक दुष्टमति मडनोक्त ममर्थित। परोक्तप्रयोजनािसृचकत्वा- न्यथानुपपत्यादि रूपार्यापत्तिप्रमाणा माव्रतात्पर्येण मानाभावादिति चटिकोक्ते- गशयमविदुषो व्याकग्णरूप मानमुपदर्शयत दरस्य छ्लेन निम्हात् । नहि चद्रिकाकार इच्छाया मन्निति व्याकरण न जानतीति सांप्रतमिति । तस्मात्गरोक्तस्वाभमत्वाङ्थकृदुक्त दूषण सुम्थमिति सिद्ध ।। अत्रोक्तं "चद्रिकाया ।। यत्तु परैर्स् शास्त्रस्य पूर्वेण गतार्थत्व- माशंक्य तत्र कार्यनिष्टो वेदभागो विचारित इहतु वम्तुतत्वनिष्टो विचार्यते इत्यगतार्थतेत्युक्तं। मन्न ।I इहातत्वभूत मविशेष ब्रह्मविचारायोगात समुद्रध्यानादिवत्कर्मकांड एवोपामनाविचारो सुक्त। नात्र साधनपादे॥ निर्विशेषज्ञानार्थत्वनेह विचारे नित्यकर्मणामपि तवर्थत्वादिहैवतद्विचारम्म्या- दिति।। यटत्रोक्त दीपिकाया ॥ मिद्वनमारशरदेन निर्विशेषव्रह्मप्रमाणवाचय मित्यर्थोवितरक्षित। कार्यपर इन्यस्ाकव्रशारुगेपयोगिकियापर इत्यर्थ -

Page 192

सविशेषब्रह्मपरवाक्यानामपि वस्तुत निर्विशेपज्ञानार्थत्वादुत्तरतत्र एव विचा- र। कार्यपरस्य साक्षाद्वम्मसिव्यनुपयोगात्पूर्वतत्रे विचार। एतेन उपास्य- विशेषब्रह्मविचारस्य उपासनापादे उपामनाविधिविचारस्य चात्र प्रवर्तनायो- गादिति चद्रिकोक्त परास्तमिति ।। अत्रोच्यते ।। पंचपादिकायां हि। वस्तुतत्वनिष्टो वेदभाग इह विचार्यते इत्युक्तत्वेन तत्वविषये शास्त्रे अतत्वविचारायोगोत्तिश्चंद्रिकाया तावद्युक्तैत। सिद्धब्रह्मपरेत्यादिकंत्वप्रमाणिकमेव। कार्यभूतस्य शतल- ब्रह्मणोपि सिद्धत्वात् । अस्तु वा तन् तथापि सगुणोपासनावाक्या- ना त्वन्मते चित्तवशीकरणद्वारा निर्विशेषज्ञानोपयोग। न साक्षादव्यव- धानेन ॥। ततश्र नित्यकर्मणामपि चित्तशुद्धिद्वारा ज्ञानार्थत्वेनाविशेषादत्रैव चारप्रसंगो दुर्निवार एव। नहि अतत्वभूतमविशेषब्रह्मपरंवाक्य 1 i.जयममर्पकं। अविद्यमानातत्वभूतार्थदिपयकोपासनापरंवाक्यवा निर्विशेषव्रह्मणि प्रमाण। अन्यथा वेदच्छेदानुपपत्ते। परपरया महातात्पर्येणनिर्विशेषपरत्वतु कर्मकाडस्याप्यवर्जनीय। ततश्रोक्तविभागानु- पर्पत्तिरिति चद्रिको्त युक्तमिति। केचित्वित्यादिनाशकितपक्ष स्वनैव त्यक्त इनि न तत्र विचार, । यत्तु मानसज्ञानविधिविचारस्वोत्तरतत्रविष- यत्वेपि ममुद्रध्यानव्यावृत्तप्रधानज्ञानविधिविवक्षया न तस्यात्रविचार्यताशंका- वमर इति। तदपि न समजम ॥ अद्वैतमते ज्ञानभिन्नामानसी क्रिया- अर्थहीनापि सभत्रत्युपासनेत्युक्तत्वेनोपामनाया ज्ञानरूपत्वोक्तावपसिद्धातात्। प्रधामशब्देन साक्षाज्ज्ञानांगत्वविवक्षायामृद्रीथोपासनाद्यसंग्रहात्। परंप- रया तदंगत्वविवक्षाया तस्य समुद्रध्यानंपि सत्वात् । कर्मानगत्वविव- क्षायां कर्मसमृध्यर्थोपासनानामत्राविचारप्रसंगात्। एतेन मंडनोक्तमपि समाहित। समुद्रध्यानात् ध्यानत्वसाम्येन प्राणाद्युपामनानामपि पूर्वतत्रे विघागपादनस्ययुक्तत्वात्। अनएवचंद्रिकोक्त नानुपपत्र ।। अनत्वनि-

Page 193

परोक्तागतार्थताभंग १९५

ष्टोपामनावाक्यस्य पूर्वतत्रएव विचार्यस्य वस्तुतत्वनिष्टवाक्यविषारपरशास्त्रे अविचार्यत्वेनानावश्यकन्वात्। यत्तु ।। खंडने अपुनरावृत्तिरूपमोक्षप्र- तीत्यत्र मोक्षश्देन स्वर्गादिवित्द्रक्षण हिरण्यगर्भादि लोकप्राप्तिरूप फल विवक्षितं नतु मोक्ष इतीति। तदसुद्ध ।। हिगण्यगर्भन्टोकस्थानामप्य- शेनात्र जननादिसद्धावात्। तत्रमोक्षशब्दाव्यवहाराच्च ॥ अपुनरावृ- त्तिरूपइति स्पष्टमेव खडने अपुनरावृत्तर्मोक्षत्वाभिधानाच्च। गौणमोक्षा- तिरिक्तस्य फलाध्यायाविचारितस्य मोक्षस्याप्रामाणिकत्वात्। "सर्गेपि नोपजायते प्रलयेनव्यथतिचेति गीताया"। अनावृत्तिश्शब्दादितिसूत्रे। "न स पुनरावर्तत"इतिश्रुतौ च सगुण प्राप्तम्य भोगान्भुजानस्थापुनरावृत्यु- सयानित्यत्वावगमेन मोक्षातरस्य शंकितुमशक्यत्वाच्च। निर्गुणमोक्षप्रत्या- शातु आपाततस्तथाप्रतीयमानश्रुत्यादीना प्रमगादिपगतया पर्वोत्तगविरोधा- = यदपि।। एतन अनत्वावेदकवाक्यविचारत्वेनोपसनायावयानां पूर्वतत्रयोग्यतापादनमपास्नं। अस्माभिग्तत्वावेदकवाक्यविचारत्वम्य पूव- नत्रविषयतावच्छेदकत्वानंगीकारादिति। तदपि मद ॥ पंचपादिका- या मिहवस्तुतत्वनिष्टइत्युत्त्यानत्वावेदकवाक्य विचारत्वम त्तरतत्रविपयतावकछे- दकमित्यनगमेन तादृशोपाध्यनाक्रातम्योपासनावाक्यस्य पूर्वनत्रयोग्यताया अकामेनाप्यगीकार्यत्वात्। यच्च ।। प्रकाशप्रसरे "तस्मात्मर्वेद्रिया- ण्यादौ निधाय पुरुषोत्तमे। दृष्ट्वा नं परम विष्णु तल्ोक प्रतिपद्यत" इतिवचने दृष्ट्ववेत्युक्त्या त्वदभिमतमोक्षस्यापि ज्ञानफलत्वेन नोपासनाफलत्व- मित्युक्तमपास्त। अस्मन्मते सगुणोपासनस्यापि दर्शनाविनाभूतन्वादि त्यादि। तदप्ययुक्तं ।। अपुनरावृत्ति लोकप्राप्तिरूपफलस्य नोपास- नासाध्यत्वं। किंतु तत्साध्यविद्यासाव्यत्वमेवेति उपासनस्य साक्षा-

Page 194

१९६ अद्वैतदीपिका वातागम

भित्तिचित्रायितपरममोक्षस्यापि तन्फलत्वसंभवात्। यत्तु ।। न्याय- रक्षामणौ उपासनाना निर्विशेषज्ञानम्रत्यासन्नोपायतयात्रव सगतिरित्युक्त- मिति। तदप्येतेन परास्त ।। तत्रेवोपासनाना चित्तवशीकरणद्वारा- शुद्धब्रह्मप्रतिपत्युपायताया एवोक्तत्वेन साक्षादृपायताया अनुक्तत्वान्। चित्तशीकरणद्वारेव चित्तशुद्धिद्वारा नित्यकर्मणामपि इहैव सगातिसंभवाच्च । यदपि ॥। नित्यकर्माणा परपरया ज्ञानार्थत्वपि न प्रत्यासन्रोपा- यत्वं। तदुक्तकल्पतरौ ।। "वशीकृते मनस्येषा सगुणब्रह्मशीलनात्। तदेवाविर्भवेत्साक्षादपतोपाधिकल्पन"मितीत्यादि। तत्स्वव्याहत्याढिनो- पेक्ष्यमेव। कल्पतरौ चित्तवशीकरणद्वारैवोपयोगस्योदितत्वात्। वस्तु- तम्तु ।। रूपादियुक्तपराग्भूतसविशेपध्यानेन तद्विपरीनिर्विशेषज्ञानायोगे- नानयो परस्परविरुद्धत्वान्नकार्यकारणभाव इति। यच्च।। तत्र वय न पश्याम यद्भवतां तन्निगकरणमेव कफोणिगुडायितमिति। तत्रोत्तर ।। अनम्थत्वनये मविशेपज्ञानस्य दृटद्वागवा अदृष्टद्वारावा प्रतित्धकनिवृत्तिद्वा- राव्रा निर्विशेषज्ञान्थत्वमित्यादिविकल्पतद्दपणेन कफोणिगुड्ायिनमिति शका परिह्ृत्य निगकणप्रकार म्फुटीकृत्य दीपिकाकार तोपयिप्याम इति ॥। यदपि।। यत्तु मडन इम्यादिना मर्वे वंदायत्पदमामनतीत्याढिना सर्वोषि वेद उहैव विचार्यत इति मडनोक्तमनूद्य अनेन पर्वतत्रगतार्थताशका कथ परिहरणीयेत्यादविदृपण। तदप्यज्ञानमूल ।। चद्रिकायामेव तस्मा त्मर्वस्यापि वेदस्य ब्रह्मपरत्वान्मर्वोपीहेवविचार्य कर्मदेवमीमासयाने दैकदेशावा- तग्तात्पर्यविषयकर्मदेवताविचार इति व्यक्तमुक्तत्वात्। टीकायामपि ॥ "श-दजातम्य सर्वम्ध यन्प्रमाणश्चनिर्णय" इत्यादिप्रमाणानुगेधेन अन्येषा- दवितशाम्ानिर्णायकत्वपि अम्त्यव ब्रह्ममुत्राणा सर्वशान्त्रानिर्णायकत्व । तन्निर्णयस्य ब्रह्मसूत्रनिर्णयमूलत्वेन श्रुतिमूल्क्मृतिवद वैर्थ्योपपत्तेरित्युत्तयांचे-

Page 195

पर प्रदर्शितसामान्य प्रमिद्धयादिभग १९७ तापिदूरापास्ता। अस्मन्मतेतु मिन्नशास्त्रत्वप्रकारं मीमामाद्वयस्ागतार्थ ताप्रकारंच सप्रदाय्ञेभ्यो महत्तमेम्यश्रद्रिकाशय सम्यगवबुध्य जानी- हीत्यउ विस्तरेणेति। तस्मात्परोक्तस्याभासत्वाइकृदुक्कत दूषण सुस्थ मिति सिद्ध ।I अत्र चद्रिकाया ।। "परमते व्रह्मणि मामान्यप्रमिद्वि विशेषवि- प्रतिपत्ति प्रदर्शनमयुक्त" मित्युक्त॥ तत्प्रकारश्वत्यं। तथाहि ॥ आत्मा- च ब्रह्मेन्यादिना ब्रह्मणि सामान्यप्रसिद्धिविशपविप्रतिपत्ती। किविशिष्टे॥ उत निर्विशेषे चैतन्यमात्र। नाद । तस्यविशिष्टस्व प्रत्यगभदाभा- वेन तदुद्दिश्यजीवाभदविधानायोगात्। तस्य मिथ्यात्वेन मुमुद्रुभिरजि- ज्ञास्यत्वाच्च। भाप्ये "नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभाव"मित्यनौपाबिके ब्रह्मणि प्रमिद्धिप्रदर्शनायोगाच्च । न द्वितीय ॥ चैतन्यमात्र विप्रतिपत्यभा- वात्। चिन्मात्रे देहादिभिन्नत्वादेनिर्णीतनवात्। नहि चिन्मात्रे दह- त्वादिविप्रतिपत्ति। देहेंद्रियाठिविशिष्टे मव्यापारे एव तद्भावात्। तत्र जीवाभेदादिविप्रतिपत्ययोगाच्च। नहि भेदवादिनश्चिन्मात्रत्व जीवस्य नाभ्युपयंति। नापि द्रव्ये घटाभेदविप्रतिपत्तिरिवात्र सा सभाविता । जीवस्यापि चिद्रपत्वात्। सर्वज्ञ सर्वशक्तिसमन्वितमित्यादिना विशिष्ट एव सामान्यप्रसिद्धिविप्रतिपत्योरुक्तेश्र। चिन्मात्रस्य भामतीमते अवेद्यत्वेन शब्दात्तत्प्रतीत्ययोगाच्च। जिझासाधर्मिणि ब्रह्मण्येव प्रतीचोन्यन्नवेति विप्रतिपर्त्तेनवैयधिकरण्यमित्यपि न युक्तं। भेदाभेदविप्रतिपत्तौ त्वन्मते ब्रल्मविचारपरे द्वितीयसूत्रे जीवाभेदस्यैववाच्यत्वेनतद्ंदकलक्षणोक्तेरयुक्तत्वात्। त्वन्मतेपि प्राणभृच्चेत्यादौ जन्मादिमूत्रोक्तलक्षणस्य जीवे निषेधात्। नच विशिष्टरूपेग तद्भरोषि मम्मत इति वाच्य। तर्हि ब्रह्मजिज्ञासेत्यनेन त्रम्मणि तदभेदविधानायोगात्। तत्र शुद्धरूपंणाभेद इति चेत्। शुद्धे

Page 196

अद्वैतदीपिका वातागम:

दपि संशयायोगादित्युक्तेश। किच धर्मितुल्यसत्ताकज्ञायमानसामान्या- कार तादृशाज्ञायमान विशेषाकारोभयवत्वस्य विप्रतिपत्तिधर्मित्वजिज्ञास्यत्वा- दिव्यापकत्वेन त्वन्मते निर्विशेषेतस्याभावेन धर्मित्वासंभवश्च ततश्च ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्र ब्रह्मशब्देन चैतन्यमात्रविवक्षायां तस्याविप्रतिपन्नत्वात्। तत्र जिज्ञासासाध्यविप्रतिपत्तिविरुद्ध धर्मविशेषनिश्चयायोगः । शब्दत प्रमिध्यसभवश्च। विशिष्टविवक्षायातु तस्य मिथ्यात्वात्। तद्विचारस्य मुमृक्षुभिरकर्तव्यत्वाच्च न जिज्ञास्वत्वमित्यादिरूपानुपपत्ति सुस्थैव। अत एवाभयानुगते चिन्मात्र तत्वपटलक्ष्ये विप्रतिपत्ति जिज्ञासाधर्मितु चिन्मा श्रमेवंति प्रत्युक्त। तद्विशेष प्रतीत्यादिनाडद्वैतभाष्ये धर्मिविकल्पेनानुपपत्ते प्रदर्शितत्वात्। अत्रौक्तमद्वैतदीपिकाया। चिन्मात्रमेव विप्रतिपत्ति- धर्मीति भामत्यादिसम्मतमिति । तन्न ।। यतोत्र यथाश्रुतभाष्य- भामत्यादिग्रथसदर्भेण विशिष्ट एव विविप्रतिपत्तिस्स्वरसतया प्रतीयते । अत एव सपक्ष प्रकाशप्रसरादौ प्रर्शित। अम्तुवा त्वदुक्तरीत्या चिन्मात्रे विप्रतिपत्तितात्पर्यकताभाप्यादे। तथापि तत्पक्षे चद्रिकोक्तानुपपत्तिरूप- तम परिहारस्तत्र प्रकाशहीनयोक्तदीपिकया कथं लब्ध इति दीपिकाकार एव विभावयतु। एतेन ।। मडनोक्तमपि समाहितं । कारणन्द- स्य स्वरूपलक्षणताया साधयिष्यमाणत्वात्। सविशेषनिरूपणस्य व्यर्थ- स्वेनासगतत्वात् । "वशीकृते मनस्येषा"मित्यादिदीपिकाकारवचनस्या- नन्वितत्वात्। ब्रह्मपदस्य चिन्मात्रे अम्वारस्यस्योक्तत्वात्। द्वैत-

परोक्त सर्वमयुक्तमनुपयुक्तचेत्यल। तम्मात्परोक्तस्वाभासत्वादंथकृदुक्तं दृष्ण गुम्थमिति सिद्ध ।I

निर मन्यग्विवृत। अत्रोक्तम्द्वैनदीपिकाया सूत्रार्थोष्यनुपपन्न एव।

Page 197

मिद्धानंपरोक्तानुपपत्तिभंग १९०

ज्ञासाधीनत्वेनान्योन्याश्रयाटिति। तदज्ञानमूलं ।। स्कयाघानकच। 'यत्वादौ श्रद्धया शिन्न पुनर्न्यायेन सावित"मिति न्यायेन विचारात्प्रा- गपि आप्तपित्राद्युपदेशेन वा अन्यथा शरण नाम्मि त्वमेव शरण ममेत्यादि- शिक्षणपरवाल्योपदिष्टमत्रार्थानुसधानेन वा अनन्याश्चितयतो मा ये जना पर्युपासत इत्यादिगीताद्यापातम्तीतार्थानुसंधानेन वा प्राग्भवीय स्कारपाटवा- दिना वा। भगवदेकाश्रयत्वादिसिद्धिमंभवात् । अन्यथा त्वन्मतेपि मोक्षजनकज्ञान विषयव्रह्मैकाश्रयत्वं विना मुमुक्षोरन्यपरित्यागेनब्रह्मविचारे प्रवृ- त्ययोगात् । "शमदमाद्युपेतस्स्यात्तथापितुतद्विधेस्तदगतया तेषामवश्यानु- ष्टेयत्वात्"। शातो भवेत् दातो भवेदित्यादि शास्त्रार्थज्ञानाधीनज्ञानश- माद्यानतर्याभिधानेपि अन्योन्याश्रयापातात् । श्रवणांदेर्विचारांगगुरुपम त्तिपूर्वभावित्ववत्। "आव्रह्मस्तत्पर्यतममारचाष्यनित्यक। विज्ञाय जातवैराग्यो विष्णुपादैकसश्रय। म उत्तमोऽधिकारीम्यात्सन्यस्नाखिल- कर्मत्रा"नित्यादिस्मृतौ तस्याधिकारिविशेषणत्वोक्त्या विचारात्पूर्वकालीनत्व- स्य स्पष्टमवगमाच्चेति। अधिकंतु चद्रिकायामेव व्यक्तं। तथाचेद दृष- णाभामाभिधान तदंथांध्यनिबंधनमेवेति। यत्तु ।। दमपद्ग्रहणतैयर्थ्यमपि तन्मते। शमादीत्यत्रत्यादिप- देनैतर सर्वस्तम्रहादिति। तदपि अ्रथाघ्यमूळमेव।। भाष्ये टीकाया चद्रिकाथावा शमदमाद्याननर्यमथशब्दार्थ इत्यनुक्ते भाष्ये अथश- ब्दो अधिकारानतर्यार्थ इति स्ववचन आनतर्येधिकारस्येति प्रमाणोदाहरणच टीकायातु अधशब्दस्यानतर्यमात्रार्थत्वेप्यधिकारस्य योग्यतया सबध इत्युक्त। चद्रिकायातु तम्माठधिकारानतर्यार्थोथशब्द इत्युपसंहार कत। सतिचैव ग्रथसमें दीपिकाकारीयमिद दृषणभामाभिधानमनुक्तोपालभनमेव । पर- मन इवासमन्मते विवेकादिसग्राहकमादिपद शमदमादीति प्रयुज्य पुन पदा-

Page 198

तनश् श्रीतस्य प्रयोजनादेन्ययिनोपपाठनार्थ सृत्रमितिव्िविरणपि व्दत्तरन- त्पेन श्रुतिम्मृत्यादि सहकृतन्यापेन जिज्ञामयैद ज्ञान ज्ञानेनद प्रमात। व नस्य सत्यन्यान्प्रमादापेक्षा प्रमादादेव मोक्ष तत्याद्यर्थकळापवैव जिक्ञामाक तत्र्यत्वे प्रपोजनाभिधायिनात श्देनावश्यवक्तव्यतया सुहाप्रयोजनतवादुक्त- युक्तमिति। उक्तश ।व्यानृत्तिप्रकारस्त। "श्रवण मननचैवत्याहिमृती"ननता

मुग््यमाधनत्व्र कर्मणा तु परपरया ज्ञानागत्य"। कर्मणात्वधम प्रोक्त प्रगाद अ्ागादिमि। मध्यमो ज्ञानमपत्या प्रमादस्तूत्तमी मत । प्रमादात्व- धमाद्विष्णो स्वर्गलोक प्रकीर्नित "इत्याढिना ज्ञानजन्यप्रमादस्यैव मोक्ष- साधनता वधस्य प्रत्यक्षादिमानमिद्धत्वंन सत्यतया प्रमादमापेक्षतानव्निवृत्ते। कर्मा वीनमोक्षम्य" यावदिद्रो यावन्मनुरि"त्वाटिना गौणत्वमित्यादयुपपाटनेंना- करेव्यक्त। प्रमादन्याप्रकृतत्वतु" यम्य प्रमागन्प मार्तिरूपादन्मा त्समारा- नमुच्यंते नापरेग,। नारयणोसी परमो निचिन्दो मृवधुमि कर्मपाशाहमुप्मा- दि"त्यादिविचारविवायक विषयवाक्य एव प्रवृतत्वादममपुत्तिक ।। यदपि।। यनेप आत्मा प्रमन्नम्मन् वृषते दरति प्रकाशे प्रगन्न- पदाकरार इति सष्त प्रमाउस्य न लाभ इति च। तदप्यज्ञानमूल ।। प्रकाशे प्रमन इत्दस्य श्रीत एप इनि पदव्याख्यानरूपत्वंनाध्याहागभा- वात्। इषटच्ागामित्यरमात अर्शआठिभ्योऽचिकृत सुणे च एप इति निपते। प्रमादम्यापीच्छाविशेपत्वात्। अत एव एप एप हत्यन्यतरदे- य्थ्यमिति च निरस्न। प्रपादवापकपदाभावशकापिपरास्ता। तथाची क्तमिद दूषण कथममदधीगम्यं। तमेव विठिन्नेतसत्यानधारणय मुश्कुस-

सुधादौ व्यक्तलात्। अयोगव्यवच्छेदकत्वमभवाच्च तन प्रमादापनत्व- निषेधोक्तिरप्यज्षानादिनिवधनैव । एतेन जगन दव प्रमादस्य मोक्षमाध-

Page 199

विवग्णाव्वक्तात पद़ार्थभग २०३

नत्वादे प्रमितन्वाभावाज्जात पदेन ग्रहण शक्तमित्यपास्न । "यस्य प्रमा- उात्पर्मार्निपात"। यमे पषुते "प्रमाठस्द्ृतमोमत" ॥ उत्तम-

चमेप्रिय" इत्यादिभिर्जानिमाध्यन्वेन भोक्षमाधन्त्वेनच प्रमाटर प्रमित- त्वात्। एननेत्र यर्त्र ध्रमादािय्या देर्वहृप्रमाणविरोधोक्तिरपि तिरोहिता।

वात्। प्रमाणातराविरोषायान्यथादपपत्याल्क्षणाठिना ज्ञानस्य प्राद- द्वारकपाधनत्वार्थकताया आकरे व्यवस्थापितत्वाच्च।। यदपि। अन्मसूयश्रीतमिमानीति पढ वचनविभत्तयाठित्र्यत्यासे- नानूद्यंते नतु प्रमाणसिद्ध जगदिनीति। नंदेनदुन्मादमूलमेव ।। अनू- हिनस्यापीट गब्दम्य बुद्धिम्थवाचक्त्वंन मौत्रेणपदेनाप्राकृतत्वाजगन प्रमाणातरेणैत तुहिम्थत्वमगीकृ-येट पदेन तत्परामशम्य वत्तव्यतया उक्त-

प्रमाणपमितम्य ब्रह्मतर्कस्य वचनान्युदाहृत्य त्त्वनिर्णयादौ प्रमाणलक्षणादि-

गिनि परामर्शमभवेनोत्तप्रलापस्या नादर्णीयत्वात् । अत एव जगत्मत्य- त्वाककिमप्यनशश्दार्थ इत्युत्त ममाहित। नहि तरिषयवाक्यप्रमितत्नमेव सर्वनामपगमर्मप्रयोजरुुद्धिम्यत्वमपाठक। कितु यमायय प्रत्यक्षाठि- प्रमाणप्रमितत्वमिलन्यत्र समर्यित्वात्। एनेंनेर मडनोक्तमपिसमाहित। "द्रव्य कर्मचेत्यन मोक्षपोग्यत्वादिम्वभात्रस्येश्वराधीनत्वोत्तया स्वरूपेणाव- स्थिनिकमोसास्यानि प्रमादमाध्यत्वावगमात्"। न ऋते इत्यादिकतु =

Page 200

२०४ अद्वैतटीपिका वातागम

यदपि॥। मडने वक्ष्यमाण मोक्षम्य प्रमादमाध्यत्वादिकमत श- -देन परामृश्यत इत्युक्तमकिचित्करमति। तदप्येनेन निरम्त ।। प्रमादमोक्षयो साधनसाध्यभावस्य विषयवाक्य एव प्रतिपाद्यत्वोपपादनात् । प्रमितत्वमात्रस्य प्रयोजकत्वेन विपयवाक्येनैव प्रमितत्वम्य सर्वनामपरामर्शा- प्रयोजकत्वाच्च। यत्तु ।। अकारम्य विष्णुवाचकत्वेपि न तत्प्रसादवान- कत्वं प्रमितमिति। तदपि भ्रातिनूल ।। एतादृशप्रसादस्य जिज्ञासा- कर्तव्यत्वे प्रमाणत्वाभावन जिज्ञासाजनकत्वरूपहेतुत्वस्यात्र विवक्षितत्वात । तस्यच "महिसर्वमनोवृत्तिप्रेरकस्समुदाहृत" इत्यादिप्रमाणसिद्धत्वात्। तत्र प्रसन्नस्यैव ब्रह्मण मर्वमनोवृत्तिप्ररकत्वात्। "परस्य ब्रह्मणो विप्णो प्रसादाठिति वा भवेदि'त्यादिप्रमाणववलेनप्रसादार्थकत्वे सिद्धे प्रसन्नाङ्गह्मत इति तम्पर्यत्रसितार्थस्योक्तौ बाघकाभावात्। मडने तु । कृत्वा चिंत- या लक्षणाश्रयण। यद्वा उदाहृनस्मृत्यनुरोधेनात इत्यस्य विष्णुप्रसादादि- स्यर्थकन्वे वक्त्ये अकारस्य प्रमाद मुग्यवृत्यभावविवक्षाया लक्षणाश्रयणं युक्तमेत्र। मति प्रयोजने लक्षणाया अदोपत्वात् । विवरणे जिज्ञामा- पदस्यविचारे ब्रह्मपदस्य चैतन्यमात्र च लक्षणाश्रयणाच्च। त्वन्मने उपक्रमांदरिवात्रापि परम्य ब्रह्मण इत्यादिस्मृतेरेव लक्षणातात्पर्थग्राहकत्वात्॥ वस्तुनस्तु ।। अन्विताभिधानवादे घटे न जलमाहरेत्यादौ पढा- तरसम भित्र्याह।रेण घटशब्देन छिद्रतरघस्येवात्रत्याशब्देन जिज्ञासादिपढातर सन्निधानन प्रमन्नव्रह्मण एवान्वययाग्यतयोपस्थितिदिति न लक्षणा नवा त्वन्मत उपक्रमादिलाभोषि पूर्वमेव निस्तत्वात्। एतन प्रसरोक्ति- रपि समाहिता। यत्तु ।। प्रकाशप्रमरे प्रमादमात्रस्यात शब्दार्थत्वक थनमयुक्तमितियत् तन्खडनाकाराशयानवबोधविजभितमिति। तन्न ॥ अतशब्दस्य जिज्ञासाकर्तव्यत्वे प्रमाणरूपहेतुपरत्वेन प्रसादद्वारकमोक्षफलकत्व- जैतात प्रजतार्थतया प्रसादस्य तदर्थत्वाभावात्। अतश्शब्दार्थभूतम्तु

Page 201

२०९

प्रमादो जिज्ञामाजनक एव न मक्षजनक 1. तथाच प्रसादस जिनासा- कर्तव्यत्वे झ्ञापकतयातहेतुत्वभ्रातिमूल्ठमन इत्यम्य ब्रह्मपमादान्त्वर्थमभ्युपंत्य तत्राश्दम्य प्रसादार्थकत्वग्वटन तत्यसादस्य मोक्षहेतुत्वज्ञानमाज्यत्वादिखं डनच खडनकारीय तत्ववादिमिद्धाताज्ञानविर्लमिनवा प्रकाशप्रमरोक्ति सड- नकाराशयाज्ञानविजृभितावति भवानेव पृष्ी व्याचटा । इत्यचायमुन्मत्त- प्रचापो नादेय इतिमंक्षेप ।। यत्तु ।। व्रत्मशब्दन गुणपृर्ण विवकिनमिति म्वभिद्धातोपि दुरुपपाद एव। आविद्यकभदातिरित्तर्विेषेप्रमाणाभावेन कल्पितभेंदेन तदाश्रयत्वस्य व्यावहारिकत्व्रन कल्पितविशपत्रतो व्रह्मशब्दार्भत्वे न कोपि विरोंध इति। तदपि मोहमूल ॥। विशेपम्य प्रकाशप्रमर एव सम- र्थितन्वेन तेन तात्विकपूर्णत्वमिध्या चतन्यमात्रग्रहणे विरोवस्यावर्जनीय- त्वात्। अनदो न व्रल्मेत्यादिप्रतीत्यभावन ेठकल्पनायोगेन तेनानंदब्र ह्मण इत्यादिव्यवहारानिर्वाहात्। प्रतीति विना प्रातीतिकासिद्ध । आनदो ब्रह्मेति अभेदे गृह्यमाणे भेदभ्रमस्या्ययोगाच्च। प्रातिभासि- कस्य शुक्तिरूप्यादिवदर्थक्रियासभवाच्च। सभववा प्रतीनिद्वितीयक्षणेतूत्प- न्नस्याधाराधेयभावस्य तथैवावस्थान प्रतीतिनाशकाले प्रातीतिकभेदस्याप्यभा- वादभिन्न एवाधाराधेयभावपर्यवसानेन भेदकल्पनाया व्यर्थत्वात्। अता- त्विकस्य तात्विककार्याविवातकत्वेनातात्विकभेदेन तात्विकाभेटकार्याधाराधे- यभावानुपपत्तिशमनानुपपत्ते। वस्तुतस्तद्धर्महीनस्यापि कत्पितभेदेन तद्ध र्मतत्वागीकारे शुन्यवादिकल्पितासत्वादिनानि व्रह्मण कल्पितमेदेन गुणि- त्वापाताच्च। स्वस्मिन्नपि स्वाधारत्वप्रतीत्यापत्तेश्र। प्रातीतिक इति कोर्थ इत्यादिना तादात्म्यानिरसनप्रस्तावे अस्य दृपितत्वाच्चेवि। एतेन ।। वेदातदर्शन व्यवहारदशायामेत्र गुणगुण्यादिभेदम्य विचारेण मिथ्यात्वनिश्च- . यात् तादृशो भेद प्रातीतिक अभेदस्तु व्यानहारिकोतोभिन्नुत्ताकत्वात्त-

Page 202

२०६ अरद्वतवीपिका दातागम

वोरविरोध इति अद्वैतचंद्रिकोत्तमपार। तथासति भेदस्य विचारेणमि- ध्यात्वनिधयोत्तर विशिष्टयुद्धौ भेदभानाहृपपत्ते। अन्यथा छटादेरपि

यदपि। मायातु प्रकृर्ति विद्यादिन्यादौ सृष्टयादप्रयोजकतया ईश्वरव्यवहारप्रयोजकतयाच मायैव विवकिता। माचानिर्याच्या विनश्- राचयादि। तदपि । अत्यर्थाज्ञानमृल। तथाहि ॥ नतावत्

ज्ञानसिद्धि। नीवम्वरूपत्रविकाया प्रकृतग्व् तत्राविद्यापठवाच्य वातु। "तथापि प्रकृतर्व्रवो ब्रह्मणा सह भिद्ते" नि वचनात्। नच मैवास्मा- कमविद्येनि वाच्य। त्वदविद्याया ज्ञानसमानविपयक्वेन मदसदिलक्षण

सहिलक्षगत्वसिद्धिरितितु न शाक्य। ब्रह्मणोरि मिथ्यात्वापत्यादिना तळु तेस्नदर्षकताया निरस्तन्दात्। निरामप्रकारश्राकरे व्यक्त। नाप्यजा- मंकामि-यादिश्रतिस्तत्र मान। तस्या अपि त्रिगुणात्मकप्रकतिपरत्वात् । त्वया अविद्याया ज्ञाननिवर्यन्दारोपितत्वयोरगीकारात्। ए्ह्ुत्युत्तप्रकृ- तस्तु "गौरनाद्यंतवनी कालश् नित्य पुरुषश्च नित्य प्रकृतिश्च नित्या किमु वेवदेत् " इत्यादिभिर्नित्य ्वावगमात्। एव श्वेताश्वतगोपनिपदि "यादासि यज्ञा क्रतव्रो व्रनानि मूत भव्य यच्च वदा वदति। अम्मान्मायी सजने विधमेततस्मंश्ान्यो मायया मन्निरुद्ध" इनि पूर्ववाख्ये मायिशञ्देन परमे- धरम्म मायाप्रयुक्कतम्यैत्र जगनापपमशता सायपा जटनिर्माणसयानुपयोगमाश य त्म्मिद्ान्य इति वाक्येन सावीनम्कृन्दा बद्ाना जीवाना अथे वद नाउ तोसच्पड। त्न सस्मपमूतजीवन वकस्यप्रेस्षात्वमाशक्यान्य इन्गुक। तदुगरि मायरा जान्ववय ईवार पात्िल्पत्या न पतत सच्या व पगणत ा शलिर्पाष मामार्थ्य भावनापक्रष्टत्वपेत्र स्व्राहित्याक्षेपपरि-

Page 203

२०७

हारपोत्तरोमत्र । "मायायु प्रक्वर्ति विद्यान्मायिन तु महेश्ररं। अग्या- वष व्यात सर्तिद गा दिनि। अत्र सायानाम नैद्रजालविछा। किं तामानादयनताप्रवृ तिग्व तत्मर् महे्श्रर एवार्नित्या प्रतिहत्शनन्तमा नंव। प्रकृतंत्र्यपित्वात् परिरिसवाद्यारना परिणाम कर्थम- त्याशक्य नम्यावयनभूतैरिन्युक्त। तत्पः पूर्वमन्माठितिपठच प्रकृतिपग- मर्शक। पुत्दिगतु छादम । तदमिमानिचेतनप्रकृते पुवच्छक्तिमद्भा- दाच्च। तववयवाग्तदशागेग्तेमृनपक्षे पदायें प्राकृतै घराचर व्याप्त- मित्यर्थ। इ्यच जगत्कारणत्वेनाभिमतमायाया उत्तश्रृतौ प्रकृति रूप- तानिधानात्। "मा दा एनम्प सद्रष्ट शक्तिम्सदमदात्मिका। मायानाम महानागययेद धर्यित जग दिति भागवते तृनीये नगत्कारणपर- मेधरम्योपकग्णभूनाया कार्षकारणात्मिकाया प्रकृत्यात्मकशक्तरेव माया- शञ्दाभिधयत्वप्रतिपाठनाथ। तराच मायाया जडमृनाया ईश्वरनियता- या अनादिजीवेशराविकल्पकत्व न श्रत्वय। ननु मापाचाविद्ाच स्वय- मेव भवतीति प्रकृतरवाज्ञानरूपन्व मिद्नमितिवेत्न। स्वयभूरित्यादाविव म्वयपदम्य परमात्मवाचितया स्वयमेव पर्मेधणँव्र कर्षा अविद्यान भवति

रावीनत्वरूपविशेपसूचक। किच मायातु प्रकृति विद्यादितिश्रुतौ माया शष्दोकम्य जगदुपादानतरूप प्रद्टरितममिषीयते। नगत्प्रवाहस्चा-

गात्। त्वडमिनसज्ञाना जानवाल सविष्पकष। निर्विषयनित्यप्रद्ृ- ति चरप्रतिपाठदभुतिनोव्य कथ खान। नव प्रदृतिपि सविपयस्वभा-

तत्स्य नभृतपविषपर सपते। नवास्ननिष्ट सविषयकत्व न नास-

Page 204

अद्वैनदीपिका वानागम

माव इति युक्तं । अनादिनश्चिद्विषयक वस्थ स्वत अनागतुकत्वात्। एतेनैवाविद्यरुभेदनैत्र मर्वनिर्वाह इनि परस्वाशापि पराहता। तन्निराक- रणेन विशेपस्य समर्थितत्वात् ।। यनु ॥। वावढभूतन्मित्यादौ स्वाश्रपनतियोगिकभेदममानाधि- करणसंयोगम्य मवधन्त्र नवदभिमतमित्यादि। तदप्यज्ञानविजृभितं ।। अद्वैतचद्रिकाभिमतैतत्कल्पस्वास्माभिग्न्यत्र दृपतत्वात्। नथाहि॥ अत्रोक्तमद्वैतचद्रिकाया गुर्व्या लव्याच। तदघटैतैद्भूतलसंयोगम्य सदघटेसत्वेषि तद्घटम्नद्वानितिप्रमानुदयात्मर्वन्र विशिष्टबुद्धौ विशेषणभेठममा- नाविरुग्ण एव सतरव । सववमयदिया भामते। नच तदृघटसयोगम्य - संबधत्वोपगमात्। तस्यच तद्घटे बाधादिति । तन्न ।। तादृशम- योगम्यापि प्रतियोगितामत्रवेन तदघटे सत्वेनोक्तापत्तर्दुर्वारत्वात्। यदिच् तादृगसयोग: म्वानुयोगिन्येत स्वप्रतियोंगिनस्सवध नतु स्वप्रतियोगिनीनि नियमान्नोक्तापत्तिरित्युन्यने तर्हि व्यर्थ भेदस्व मध्ये प्रवेशनं तद्घटप्रतियो गिकनयोगानुयोगित्वत्य तदघटे अभावादेव तम्य सबधत्वानुपपत्ते । अधि कमाकरे व्यक्त। तथाचैतत्कल्पस्यास्मदभिमतत्वकथनमज्ञानमूलमेव । मिद्धांनं क्वचिद्वे विषयकत्वव्यवहारस्तु भेदाविनाभूतसतंधविषयकत्वेन भेद- क वर्म विषयकत्वेनवा निर्वाद्य। यत्तु ब्रह्मशवदेन सविशेपब्रह्मव्यवस्थापनार्थ प्रप चनत्यत्व भवता मधनीयमिम्यादि। तदप्यबोधविलसितं । निरवका- शप्रबलाने कप्रत्यक्षा दरिप्रमाणबलनैवाद्वैतसिध्यादिनिरासेन प्रपचमत्यताया "अ- परेपदृशो मि ्यादर्शन न क्वचिद्व"'दित्यादिना गुर्वामोदादौ समर्यितत्वत्। ग्रथगौरवमयात्रह पुनस्ततप्रपच्यते। एवेन कवचिज्जीवेश्वरभेवबोधनेपि सभे- द काल्पनिक एव न तात्विक इत्यादिकमपाम्न। अविद्यानिवृत्यनतर-

Page 205

परो क्तानुपपत्तिभगः २००

र्यते। भेदाभेद्भिढानोचेत्कथ भेदो निवार्यत" इत्यादिना भेदखडनव्या- हत्या जीवेशरभे दस्यातात्विकत्वे तस्य तात्विककार्याविघातकतया परस्परानु- सधानापत्यादिदूषणेनच तत्मत्यत्वस्यान्यत्रोपपादितत्वाच्च। तत्प्रकारस्तु विस्तग्भयान्नेह प्रदर्श्यंते। एतनैव जी वम्वरूप भूतज्ञानानंदादेरावरणानुष- पत्तिमाशक्य ज्ञानाभावातिरिक्ततन्निमित्ताविद्याभ्युपगमादिति टीकावचनस्य स्वाभिमतार्थनाधकत्वभ्रात्योदाहरणमपि प्रत्युक्त। अनुपदमेव त्रिगुणा- त्मकप्रकृतिप्रभेदस्यैव विद्याविरोधित्वेनाविद्यापदवाच्यताया अवंदितत्वान्। बहुस्यामित्यांदरज्ञानोपादानतायामनुपयोगान्। प्रामाणिकार्थोतरवर्णनेन त्वत्कल्पितवावितयिकनाया निरस्तत्वान। अत एव ब्रह्मण एव स्वावि- द्यया जीवभाव इत्यप्यपास्त। ब्रह्मेव स्वाविद्ययामंमारतीत्यम्य नहि कोपि स्वस्थात्मा निरुपाधिक स्वात्मान अनर्थभाज कुर्वाण प्रेक्षावन्ष्ट इत्यादिना सुधाया सोपपत्तिक निराकृतत्वादिति ।। यद्पि॥ भद्श्रुति कल्पितभेददिपयेति। तद्दीर्घभ्रातिहेतुत्वादिना अत्यताप्रमाण्यापत्तर्निरस्त। कित्र गृष्टयोर्विरोधेसति पृथकृपृथक तृणपि- ग्याकाटितत्तद्योग्या हारदानादिना विरोधशाति कृत्वा गोद्वयस्थापि पालनमा- स्तिको धर्म तत्रापराड़मुखीमेका गा निहत्य विरोधशाति. म्लेछकुमाराणा धर्म। प्रकृते अभेदवास्यस्य स्वातत्र्य विशिष्टत्व सादृश्यस्थानैक्यमत्यैक्या द्यनेकार्थेषु मावकाशत्वंनाभेदवाक्यानां अविरुद्धान्यार्थवर्णनेन तत्र प्रामाण्य- समर्थन भदवाक्याना भेदातिरिक्तार्थोतरे निरवकाशाना स्वार्थें प्रामाण्य- समर्थनच वैदिकाना धर्म नत्वन्यतरगोवधवत भेदश्रुतेव्याह रिकमेदप-

नेरत्र वस्तुमशस्यमेत्र। अधिकतु न्यायामृंत श्रोर्ग्याहारिह्मेदपरत्व- निगमे व्यक्त। 27

Page 206

२१० अ्वैतदीपिका वातागम

यदपि ॥। ममेवांशो जीवलोक इति स्मृते जीवस्य ब्रह्मांशत्वमा- धकन्वप्रांत्योदाहरण। तदप्यज्ञानमूलं ।। त्वद्धाप्ये अशइवाश । नह्यखवंडत्य चैतन्यम्यैकदेश मभवतीत्युक्तत्वेन गीतोक्तेश्वरांशत्वस्य त्वन्मते अनगीकारान्। महारत्नस्य सहस्राशोय रब्नाभास इत्यादित्यवहारेण "द्विरूपा वंशकौ तस्य स्वरूपं बाह्यमेवचे"त्यादिप्रमाणेनाचांशत्वनैक्यभगो- करीत्या अंश-वम्योपकार्यत्वादिरूपत्वम्य वा मिन्नाशरूपत्वम्यवा वक्तव्य- त्वात्। एतेन एक आत्मन शरीरे भावादिति सूत्रोपन्यासोपि परास्त। तत्ववादिमते जीवे ब्रह्मस्वरूपाशत्व्ाभाविपि अर्जुनादाविंद्रादि- स्वरूपांशत्वस्वीकारात् तन स्वसमीहितस्यासिद्धे। एतेनेवेंद्रार्जुनाढीना- मिव जीवब्रह्मणोरमदेपि नानुमधान। मायारूपेशशत्तया तन्निर्वाहादि स्यादिकमपि प्रत्युक्तं। तत्रैक्ये प्रमित भेढकार्यस्य कस्यचिद्विशेषकृत- त्वात् । प्रकृते ऐक्यस्योपजीव्यानेकप्रमाणतावितम्याप्रमितत्वेन वैष- म्यात्। तत्र प्रधानोपासनादिजन्यसुखाद्यनुमधानसद्भावात्। ईश्व- रस्य परिच्छिन्नतकवाध्यत्वाद्यपकर्षसपादकमाया रुपाज्ञानस्येश्वर स्वरूपभिन्ना चित्यशक्तिरूपताय।स्मचेतसावक्तुमशक्यत्वाच्च। दैवात्मशक्तिमित्यादौ तुशन्कोतीति व्युत्पत्योपादानभूतत्रिगुणात्मकप्रकृतिरेव विवक्षितेत्यनुपदमेवोक्तं। अधिकतु प्रकाशनसरे व्यक्त। एतेनैव मंडनोक्तमपि समाहित । इंद्रार्जुनयोरिव जीवत्रह्मणोरभेदस्याप्रमितत्वात्। महावाक्यार्थखडन प्रक- रणे तत्वमश्यादिवाक्यानामव्राधितान्यार्थत्वेन सम्यग्व्याख्यातत्वाच्च ।। यत्तु।। यत्र मुख्याबाघ तत्र मुख्यालाभे प्रतिनिधिरिति निय- मः नतु यत्र मुख्यस्य बाघ तत्रेत्यादि। तदेतदापातरमणीय मानां- तरगृहीताभावोहि बाघ। सोमालाभस्यलेप्यय बाघ सोमेपि सुलभ एव। तत्स्थले सोमस्य प्रत्यक्षादिना प्रमितत्वे तत्यागायोगात्। वस्तु बस्तु मुख्यासभवे प्रतिनिधिरित्येव न्याय नन्वबावे इत्यस्य नियमप्रवंश ।

Page 207

सिद्धांतेपरेक्तानुपपत्तिभंग २११

दर्शादिम्थलेतु मुख्यालाभे पूतीके सोमकार्यकारिताया इव तदीयद्रव्यालाभे तत्कार्यकारिताया अनुक्तत्वादेव तत्र प्रतिनिवित्वानर्ईत्वसभवात्। अवि- कं भावप्रकाशे व्यक्तं ।। यत्तु।। न्यायरतावल्यां विशिष्टतादात्म्यज्ञानस्थैवोपहितभेदवी- विरोधित्वादे साधितत्वेनेत्यादि। तद्सारं ।। अद्वैतचद्रिकायामेव विशिष्टयोस्तादात्म्यस्य प्रातीतिकताया उक्तत्वेनोपहितयोरपि मिथ्यात्वेन तयोरभेंदस्य व्यावहारिकत्वेन प्रातीतिकज्ञानस्य व्यावहारिकज्ञानत्राधकताया असंभवदुक्तिकत्वात्। उपलक्षितभेद्बुद्धिप्रतिबंधस्य द्वारभूतेनोपलक्षिताभे - दबोधेनैव त्वन्मते उक्तत्वाच्च ।। यदपि ।। निर्विकल्पकज्ञानस्य भेदबाधकत्वस्य त्वन्मतरीत्यैवासं- भतादिति मटनोक्तमपास्तमिति तदप्यज्ञानमूल ।। त्वन्मते द्वारीभूतबो- धस्य भदवाधकत्वागीकारेपि फलीभूतस्य निर्विकल्पकसाक्षात्कारस्य तद्वा- धकत्वानगीकारात्। यत्तु द्वितीयाद्वैभयंभवतीति वाक्येन द्वैतमिवाद्वैत कुत्रापि न निंदितमित्यादि। तत्तुच्छं तत्र तस्मादेकाकी न रमत इति तस्यापि निंदितत्वात् ।। यदपि ।। "ब्रह्मण्यनृततोभेदस्सत्यश्च्देदग्वडन । व्याहतस्या दमत्यश्चेद्धह्मण्यनृतता भवे"दिति न्यायामृतवचनमनादरणीय । अनृता भेदम्य ब्रह्मव्यतिरेकेणानृताभावरूपस्य सत्यत्वेपि व्यावहारिकाभेटनिषेधवचनं न व्याहतं तदनृतभेदमत्यतापक्षस्त्वनंगीकारपााहत इत्यादि। पि मोह मूलं ।। अनृतस्य ब्रह्मत्यतिरेकेणाभावे ब्रह्मात्मना सत्वापत्या तस्य मिथ्यात्वसाधनस्य व्याहतत्वात्। ब्रह्मानृतयोरव्याहारिकभेदखडनर य तयोस्तात्विकतादात्म्य विना अयोगेन ब्रह्मण्यनृततापत्तेर्दुर्वारत्दात्। तथार ब्रह्म सत्यं अनृतं मिय्येति विवेकार्थ व्रह्मानृतयोस्सत्यभेदांगीकारे तत्खंडनं व्याहतमेव। तादृशाभेदानगीकारे तात्विकतादात्म्यापत्या ब्रह्मण्यनृतत्वा-

Page 208

अद्वैत्वीपिका वातागम

पत्तिर्दु्वारेति न्यायामृतोक्तं दृष्णं दुग्द्वरमिति स्वानिष्टसंपाठकत्वादेव तत्रा- नांदरायुष्माक युक्त एव। परंतु तत्र म्वोक्तार्ये उपपत्ति त्वन्मते अनुपपत्तिश्रानेन बोध्यत इति महार्यत्वात्प्रेक्षावतामादरणीयमेव न्या- यामृतवचनमिति। एतेन जगन्मिध्यात्वं जीवब्रह्मभेदोवा न कुत्रापि प्रमित इति प्रकाशप्रमगेक्तिम्ममाहिता। यथाचैतत्तथा गुर्वामोदादौद्रष्टव्य।। यत्तु ।। अमत्यमप्रतिष्टते इत्याद्वचन सौगतविपयं नाद्वैतिविषय- मिति॥ तदप्यमारं। तथाहि ॥ अत्रोक्त श्रतिमतोद्योंने। अम- त्यमप्रतिष्टतं इत्याटीनि नाैतदर्शनविरोधीनि। अमत्यमित्यम्य न मत्यं यस्मिन्निति शून्यवादम्य अप्रतिष्टितमिति म्थैर्यनिषधेन क्षणभगवादम्य अनी- श्वामिति निरीश्वग्वादम्य अपरम्परमभृतमिति स्वभाववादस्य किमन्यद्वक्तवय काम्यन इति काम परमाण्वादि म हेतु यम्येति तद्वेतुकमित्यनेन स्वबृ-

नन न सत्यममत्यमिति अद्वैतनिंदापि लभ्यत इतिवाच्यं । एव

सति जगद्ूबुद्धिगम्य भवतीत्यादित्वन्मनदृषणम्यापि वक्तु शक्यन्वात्।। यतु।। काम इति तत्कारणाविद्या उपलक्ष्यत इति। तदसत्।। मतातरनिरामन्यृनताप्रमगात्। यच्च सत्य नर्चत्कममदेव परम्परसभूत नचेत् कि म्वतोजानं। आद्यम्योतर अन्यतू मठमद्धचामिति शेष । दवितीयस्योत्तरं कामहेतुकमित्याव्याग्व्यान। तदमत्। सदमन्या- मित स्याध्याह रे मानाभावात्। किपदाम्वारम्याच्च॥ अपरस्परसंभृत- त्वम्य विधन्याहेतुन्वेपि अव्याघाताच्च। अप्रतिष्टितमित्यम्य ज्ञानोच्छे- दमियर्यवर्णनंतु उदक्षरमिति स्पष्टमंत्र । तसान्ष स्न्मवनिः,त्रेति ता्मारं। तषाहि असन्यमित्यस्य त्वदुक्तार्यागीकारेषि शून्यमतत्वन्मत- योरविशेषस्य तत्वोद्योतादौ वर्णितत्वेन शून्यमतनिरासकसूत्राणामेव त्वन्मत- 1्दे जत निताया अ्प दरेण त्तप्रयामेपतयात्।

Page 209

परों कानुपप,त्तभग २१३

किंनामन्यमित्यनेन मद्भित्नस्यव म्फुरणात्प्रसिद्दिश्रद्धालुना तंदेवाटर्तव्य नतु बहुव्रीहि अप्रमिद्धत्वान्। अनृतामत्यादिपद्चटितश्रुत्यतरत व्यामस्मृ- त्यैत्ान्यथा व्याख्यातमिनि नाम्माक प्रमिध्यतिकरमे रीजाभाव एव कामपदेपि प्रमिद्धार्थत्याग। इद्ाया एव तटर्यन्वेन प्रमिद्धत्वान प्रसिद्वार्थत्यागे आवश्यके स्वोत्प्रेक्षितयोगापक्षया लक्षणेव ज्यादमी अन्यथा घटत इति व्युत्पत्यापटदर्गप वटपदार्थन्वापातान्। प्रमिद्वार्थ-

यतरगामित्वाच्च। किंच परमाण्दांढे कामनाविपयत्दमपि दुर्घट। 1 तथात्वे त्वदभिमतेश्वरस्य अविद्यायाश्च तथात्वंन तत्कारणत्वताद्स्यापि निदाप्रसगात् ।। यदपि॥ न्यूनताव्युत्पादन। नहसत्। नानामननिदापरत्वेनैट- स्थाप्रवृत्तत्वेन न्यृनताया अप्रमगात्। तर्हि मर्वमतविषयतया व्याख्या नम्याकृतत्वात् न्यूनंततिचेत् तर्हिटीकारीत्याअप्रतिष्टित पदव्याग्यानं विज्ञान- वादालाभेन तत्रापि न्यूनतानुक्तो बीजाभावात्। नच कामहेतुकपद- मात्रम्यास्मदु क्तरीत्यार्थवर्णने सर्वावैदिकमतलभोभवतीति तत्रैवन्यूनता दोषउ- द्वावित इति वाच्य। तर्हितनैत सवीवदिकमतलाभे अमत्यमित्यादिपूर्वभागस्य वैयर्थ्यापत्ते। शृन्यवाद्यादिभिरपि स्वेच्छानुमारेणैव जगत्कारणस्य कल्पि- तत्वात्। नच विशेषरूपेण तन्मतोपन्यामार्य पूर्वभाग इति वाच्य। जैनादिमताना वरिशिष्टरूपेणानुपन्यासेन त्वन्मते न्यृनतापातात्। किन्त् जगति प्रयुक्तामत्यादिपढाना अन्यार्यप्रदर्शनपूर्वक प्रवृत्तव्यागरमृतौ अम- त्यमप्रतिष्टत इत्यादिपढाना मद्भिन्ार्थत्वमेत्र। तव्रापि प्रसिध्यतिकरमे बीजाभावान्। प्रत्युतजगतोगत्यनवे तत्र प्रयुक्तानामसत्यादिपदानामर्था- तरवर्णनम्यानुपयोगेन सत्यत्वाभिमंतरेव स्मृतिकर्तुगाश्यकतया मतांतगनु-

Page 210

११४ अद्वतदीपिका वातागम

घादकवाक्ये स्वाभिमतविरोध्यर्थकत्वम्यैत्र युक्तत्वात् तादृशवाक्यानुरो- धेन टीकोक्त्त्यार्यैव युक्ता। नचभवद्याख्यानेकिंपदास्वारस्यमिति- वाच्य। तम्यार्जुनकृतप्रश्नतया किंपदस्वाग्म्यापरित्यागात्। किंच स्वन्मनएन शियादास्वारम्प किचिन्मभावितस्यानुपपत्यादिक प्रदर्श्य कैमृत्यान्याय तदपक्षयानुपपन्नार्थे दर्शयति। यथा पडिता अपि मुह्यति किमु प्राकृता जना वि। प्रकृतेच अत्यतवेदविरुद्धसौग- तादिमन प्रदर्श्य किचिद्विरुद्धपरमाणुकारणत्वादिमतस्य कैमुत्यन्यायेन प्रदर्श- नस्य लोक मर्यादातिक्रमेणास्वरमत्वान् ।। यदप्युद्क्षरत्वमिमिति ॥ तदप्यमार ।। अतोन्यदार्तमित्यत्र आर्त- मित्यस्य ज्ञानबाध्यार्थकतया व्याकुर्वतस्त्वदगुरोरप्युदक्षरत्वापत्तेः । नच- पीडिनमात्र तदर्थ। पीडाच स्वरूपोपघातकव्यापार ततश्र कार्यकारणा- दिसक लरूपैर्जगदुपघातप्रयोजक ज्ञानमेव मुग्यपीडेति वाच्य। अत्राप्ये- करूपापगमेपि अंतत एकरूपेणस्थितिरूपप्रकृष्टस्थित्यभावबोधने कारणात्म- नाप्युच्छेदलाभेन ज्ञानोच्छेद्यत्वस्य पर्यवसितत्वात्। अन्यथा अप्रतिष्टि- तपदेन स्थिरत्वाभावमात्रबोधने त्वद्भिमतविज्ञानवादस्याप्यलाभात् । यदप्यपरस्परसभूतत्वस्येति। तदपि मंद । अपरस्परसभूतत्वव्याघा- तेन कामहेतुकत्वस्यानवतारितत्व्रान्। त्वदुक्तरीत्यास्वभाववादपरत्वे पगा- संभूतमित्यस्यैत वक्तव्यतया परस्परेत्युक्तेरसांगत्यापत्ते। अपिचोक्तवच- नस्य नानामतपरत्वे एतांदृष्टिमित्येकवचनायोगः । जात्येकवचनत्वेपि तत्पदास्वारस्यमेव अस्तुवा त्वदुक्तरीत्यैव गीतावाक्यार्थ। तावतापि स्वन्मतस्यैतद्वाक्यनिद्यत्वमव्याहतमेव । दृष्टिमष्टिपक्षे जगतो विज्ञानसम- कासिक्वेन विज्ञानवादाविशेषान्। एवमनीश्वरवादनिंदापि त्वन्निदैव । एकजीववदे ईश्वरस्यापि स्वप्नहष्टराजादिवत् जीवकल्पित-्वेन सर्वस्यापि स्वावि धाकल्पितत्वागीकारेणेश्वराभावात्। नहि स्वरूपत. परिकल्पित निव-

Page 211

परा कानुपप त्तिमग

त्र्यश्र श्रीकृ्णमम्मत ईश्वररूपो भवति । तन यो मामजमनादिच यो लोकत्रयमाविश्य बिर्भत्यव्यय ईश्रर। उत्तम पुरुषस्त्वन्य. परमात्मे- त्युदाहृत। ईश्वर सर्वभूतानां हृद्देशेर्जनतिष्टति इत्यादिना ईश्वरस्याना दि- त्वाव्ययत्वमर्वोत्तमत्वादिकयनात् । एकजीवमव्धिज्ञाननिवर्त्यस्य तदज्ञान- कल्पितस्य त्वटंगीकृतत्वात्। एवं स्वभाववादनिंदापि त्वन्निदैव - अविद्यारोपस्य स्वत एवागीकारात्। नच तस्दा अनादित्व मयांगीकृतं नतु स्वतोजातत्वमिति वाच्य। आरोपमामान्यस्यापि दोषजन्यत्वेन दंडं विना घटागीकारवदु क्तानादित्वस्याप्य प्रामाणिकस्य स्वभाववादपर्यवसानात्। कामहेतुकत्वोक्तिस्तु स्फुट त्वन्निंदकैव । त्वया जीवाविद्याकल्पित एव सर्वप्रपंच। ब्रह्मतु तत्स्वरूपत्वात्तथाच्यने इति। अबरादिकमीश्वरमा- याकल्पित दु खादिक जीवाविद्याकल्पित। मायाव्रह्मणीसितासितरज्जव- ज्जगत्कार्णे मायैव जगत्कारण ब्रह्मतु तदधिष्टातृत्वात्तथोच्यत इतिच स्वेच्छा नुमारेण सर्वश्रुत्यादिसिद्वेश्वरकारणत्वादेरुपचरितत्वादिकल्पनया तत्कारणकत्वं विहाय जगदुत्पत्तेरगीकृतत्वात् । तथाच सौगतविषयमेवे तिरिक्तवच उपे- क्ष्यमेवेति यत्तु ।। ऐतदात्म्यच यदिदमिति वचनमापातज्ञानमात्रेण सर्वब्रह्म- भावव्यवहारायोगमेव गमयतीति। तन्न ।। भारते मोक्षधर्मे ऐकात्म्यं- नामेति पाठस्य प्रमितत्वेनान्यथानुवादात् । अस्तुवा तथापि तत्रैव "शास्त्र तत्वमविज्ञायेति याथातथ्यमविज्ञायेति ब्रह्मस्तेना इति। यत स्वरूपत- श्रान्योजातितशश्रुतितोर्थत" इतिच स्पष्टमुक्तत्वंन तस्यापातज्ञानमात्रेण ब्रह्म- भावव्यवहारो न भवतीत्यर्थकत्वस्य त्वदन्येन केनापि सचेतमा वक्तुमशक्य- त्वेनानादरणीयत्वात्।। यदपि। जिज्ञामाशब्दो रूढ इति महताडबरेण समाध्य पुन- स्तत्रैव लक्षणाश्रयणेन श्रदणादेर्य्रहणे मुख्यार्थत्राधादेरपरिहारात्। ्रित-

Page 212

२२१ सतैनरीविका वाताग

तटप सृतमार्णमेत्र । प्रकाशनमर एव निरसतन्व्ात्। सुधातत्वप्रकाशिका- अपयोग्पातप्रनविगेवारिहाराय मननमात्रे शक्तस्वाजहल्लक्षणया श्रणादि- परत्वस्योक्त-वेन तत्र टीकाविवक्षा ज्ञापकाकाक्षायामपि सूत्रकारविवक्षाया अप्र कृतनवान्। नहि मूत्रकार क्वचिज्जिज्ञामामननमिति क्वचित् श्रवणादि- पितर्यमित्याह। येन तद्िवक्षापक्षितामवत्। किंतु टीकाकाररेव तथो- क्-वात्तद्विवक्षेत्र ज्ञापनीया। अस्तुवा तथापि "श्रत्वा मत्वा तथा ध्यात्वा तदज्ञानविषययौ। मशयच पराणुद्यनभंते ब्रह्मदर्शनमिति" सूत्रकारवचनमेव विवक्षाज्ञापकमिति मतोष्टव्य। त्रितयेपि श्त्तिपक्षेनोक्तशकावकाशोपि।

स्मद्वाव्यकारेरुक्त एव सूत्रार्थो हृद्यानवद्यति मिद्ध।। यत्तु।। क्रतु शबदप्रयोगमात्रेणाहीनद्वादशाहस्य श्रष्टता न ज्ञाप- यि। शक्यते इति तथा भावढीपोक्तिरयक्तति। तन्न । अहीनपढ- ्यांने कनुपद पयोगे सति क्रतुशव्दयज्ञशच्यो पर्यायत्वेन म्वपर्याययज्ञश

रीत्या ज्ञापकन्दस्याक्षुण्णन्वात् ।। यदषि। लिगभृयस्त्वाधिकरण यागीयहिमायामिति कर्तव्यताया एव प्रावल्यदर्शनादिति भावप्रकाशिकाप्यपारतेत्यादि। तदज्ञानमूल ।। अस्य टीकानाक्यत्वात्। एतेन भावदीपवाक्यानामन्यथात्र्याग्यानमपि प्रत्युक्त। मोहमूललान्। यागरुपहिमाया पापजननस्वाभावत्वंवि तत्स्वरूपनिप्पा- दकवदमत्रोच्चारणतदर्यानुमधानादिपृर्वक क्रियमाणत्वेन मत्रादिरुपम्वरूपोप- कारकमहजारि उ्पेनिकर्तव्यताया हिमाया पुण्यजननशक्याधायकत्वपरस्थ भावदीववाक्यत्र यागकार्रिनानितत यजनस्वस्य नाटरारिानिष्टेतिकको तात्वजयुक्त वयशाहतपाय निहेयच्न्। दनिकर्तव्पताप्रयुक्तमित्म-

Page 213

परप्रदर्शितानुपपत्याभासभंग २१७

स्येतिकर्तव्यतात्वप्रयुक्तमित्यर्थकल्पनात्। हिसाया एवेतिकर्तव्यतारूपत्वे पापजनकेतिकर्तव्यनाया पुण्यजनकत्व कथमित्यस्येनिकर्तव्यतात्वादेवेत्युक्ते- रनुत्तरत्वात्। तत्र स्वभावमिद्धम्येतिकर्तव्यतात्वस्य तत्रैव स्वभावमिद्ध-

पुण्यजननशक्ति खलु परमापूर्वोत्पादकत्वं तदाधानंच कग्णभूते याग एव नतु उपकार कमात्र रूपेनिकर्तव्यतात्मकन्वदभिमतहिसाया तथान हिमा न यागरूपेति त्वत्पक्षे यागनिष्टापूर्वोत्पादकशत्तयाधायकत्व इतिव त- व्यतारूपहिंमाया इति वक्त्यं। ततश्च पापजननम्वभावया हिमया अन्यत्र तदुपकार्ये यागे पुण्यजननशक्ति स्वय संपद्यत इत्युक्त स्यात्। इदंच नोपपन्न चर्मद्वारकपादरक्षादानागगोवधस्यापि तत्र पुण्यजननशत्तया धायकत्वप्रसगात्। हिंसातिरिक्त यागे पापजननशक्तरेवाभावेन तत्परि- भावकत्वायोगाच्च। किच हिसानिष्टा पापजननानुकूला सहजशक्ति परि- मात्य तत्रैव तद्विरूद्धपुण्यजननशक्तिमपादन तदुपकारकमत्रादिमहकारिशत्तया भवति। महकारि्णिाहि महजामपि शक्ति प्रतिबध्य विपरीता शक्तिमा- दवाना बहुल दृश्यंते। दावदहनदग्घवंत्रत्रीजस्य कटलीकाडजनकत्वदर्श- नात्। योगजधर्मसहकारेण योगीद्रियाणा अनीताठिविषयकज्ञानजनकत्व- शक्तिसपत्तथ। एवच म्लेछ्ादिभि स्वजीवनार्थ कृतहिमाया एत पापज- नकत्वं होमागताबुध्याविधिसिद्धमत्रोच्चारणतदर्थानुमधानपूर्वकयागीय हिमायातु स्वोपकारकमत्रादिरुपमहकारिसभूतैत पुण्यजनकत्वशक्तिरिति स्फुट भावर्दीपे

हिमाया अन्यत्र पापजननशक्तिपरिभावकत्व पुण्यजननशक्तयाधायकत्वन पापजननस्वभावाया कथमित्यम्य हिमात्वादेवेत्युत्तरं कथ सचेतमा वक्तुं शम्य म्यात्। परिभात्यशक्तराधियशक्तथ सहचरितत्वेन स्वस्मिन्नपृर्वरात्पा- दकत्वाभावेेन तम्यन करणनिष्टत्वान्। तंत्रैत पापशक्तिपरिभावकत्वं

Page 214

२१८ अद्रैनढीपिका वातागम

हिमाया वक्तव्यमिति हिमानिष्टपापशक्तिप्रतिबधेन करणनिष्टपु्यशक्तमंपा- दकत्व इतिकर्तव्र्यतारुपमंत्रादेरिति त्वव्यागव्याने भावदीपोक्ति कर्थमुपरत्रा भंव्रदिति मत्रानेवालोचयतु ।। यतु॥ हिमाया न यागरूपत्वमिति। तन्न ॥ मर्णानुकूलव्या- पागेहि हिमा - तथान वपाहोम पचगहोमश्र भूयादितीच्छ्या दपाद्गक- यागोद्दगेन मत्रपृर्वक पशुमरणे प्रवृत्ते स्वर्गादेरिव प्रवृत्तिप्रयोजकेच्छाविष-

वक्त्यन्वात । मत्रपर्व्ररमस्काराभावे पशुमर्णायोगेन मरणानुकूलव्या-

मंत्रादे मिद्धार्थत्व्रेपि सहकारित्वेनेतिकर्तव्यतात्वम्याविरोधान्। भाव- टीपे मत्रादीनिकर्तव्यनाया हिमादिरुपयागम्परूपनिप्पाठकत्वंनचेति पाटा- पलापन्तु तद्टयान्यमूल इत्युपक्य एव। न केवल्ें पुज्यजननशत्तयाधाय क्पेरन कितु तत्म्यक्पनिप्पाद कत्वंनचेति समुच्चाय कत्वेन वैय्यशकाप्यजान मूलैव। ग्वर्नपोपकारकत्वतूक्कतमेत्र। भागवताडी यागम्य हिमाठिरूप- नायाग्तत तन प्रतिपाउनान्। यदा भावदीप हिमाटिरुपेत्यत् रुप्यते अने- नेति व्युत्पत्या हिंगादिरूपत्व तदगरुत्व। अन एव तंत्रेव यागीयहिमाया

परिभाज्य यागनिष्टापृर्वोत्पादत्वशत्तयावायत्व मनाठिरुप्सति कर्व्य नया इनि न किचिववत।।

एव निरस्त ।। यदषि ॥ यजमानपढम्य लक्षणि तन्म । टीकास्स्पाय - मानानामिन्यम्य यजमानभिन्नानामित्यर्थकत्व, योगेनयजमानपदन गृहपतिर्ति वकित तत्र गृहपतिशञ्दमप्रयुं्य यजमानगवप्रयोंगे निमित्ततु रह्पतेग

Page 215

परदर्शितानृपपत्याभामभंग २१९'

शवदस्तु अन्यत्र व्याख्यात इति न भावटीप विवृत सेनेन क्रियापर इत्यपि प्रकाशप्रसरएवोक्त यत्र कुत्रचिदरौण्पवल,रन सवतT पीति यकत्तचिदेतत्। किच त्वया विशिष्टशकेनापि ब्रह्मपदेन । गष्य- मात्रवोधागीकारेण प्रकृतपि दीक्षारूप संस्कारविरिष्टयागीयाक्ककन्भा- गिनि शेक्तनाषि यजमानपदेन शत्तयैव टीक्षाशुन्यतादृशविशेष्यमात्रभृतम्य गृहपंत प्रत्यायनसभवेनात्र लक्षणादोपकयनमयुक्तमंव। एवं वेठिकसर्वश ब्दाना चैतन्ये लक्षणामगीकर्वत क्वचित् कतुशब्दे योगाश्रयणे दृपणकथन कथनाम न लज्जाकर इति मक्षेप। तस्मात्परेक्तमएक्तमिति न तत्व- वान्मिंते कोपि मीमामाविगोध इति मिद्ध ।। यढपि ।। पृर्वतत्रे कम्याभिकार न तावधीतत्रह्मतत्रस्य । अनुपयोगात्। अज्ञम्याप्यनविकार निरधिकार्कि तदापद्यंतति प्रमरोक्त मसान्मतस्वरुपाज्ञानव्रिजुभितमनुक्तोपालभन चेति। तंदेवाज्ञानमूल ।। स्वनत्र कर्मतत्रे नाधीतव्रम्मतत्रोज्ञानी अधिकारीत्यक्तत्वेनाजस्यानधीदव्रम्मत- त्रस्याप्यनधिकारे निर्गधकारित्वम्यावर्जनीयतया अज्ञाधिकारिकन्दर यैव भाम

स्याभिधातुरेवाज्ञानकल्पकत्वात्। ततश्राकौशन कम्य व्यक्तमिति भदा- नेव निराय्रहां विचारयतु। यत्तु सर्ववेदस्यापि ब्रह्मपरत्वं अमुग््या्थपरो वेदभाग क टति। नहि कर्मकाउम्यामुख्यार्यत्य ज्ञानिनोषि कर्मनियमा- भावप्रमगादिति। तदवि मद । अपरममुष्यवृत्या अन्यपरत्वे

वेदभागम्यैर तथात्वातु। नहि ज्ञानिनोषि कर्मानुष्टाने कर्मणा वदसुम्यार्थत्वनियामर कितु तत्पमापरश्षुतिस्मृत्यादिपमाणप्रमित चमेव।

Page 216

२२० अद्वैतदीपिका वातागम

अधिक्माकरे व्यक्तं। ततश्रेद दूषण तत्ववादिसिद्धांताज्ञानविलसि- तमेत्र ।I यदपि ॥ कर्मब्रह्मवरिचाग्यो कथमपि हेतुहेतुमद्भावाभाव भामती- सम्मतिकथनं नदुक्तं भामत्यामिति। तदप्यज्ञानमूलमेव।। भामत्यां- हि "कमनवच नित्याना कर्मणा नित्याहितेनोपात्तदुग्तिनिवर्हण१ पुरुषसं- स्कारेण ज्ञानोत्पत्तावंगभावोपपत्तौ न सयोगपृथुत्तवन साक्षादंगभाव इयुक्त- त्वेन तयोर्हेतुहेतुमन्धावस्यैवागीकारात्। तत्ववादिमतपि अंत करणशुद्धि- द्वारैत कर्मणां ज्ञानागताम्वीकारात्। इह जन्मनि अननुष्टितकर्मण पुरु- पवौरेयम्यापि प्राग्भावीयकर्माधीनविशुद्धसत्ववत एव ब्रह्मतत्राधिकारोत्तया सर्वथा इह जन्मनि जन्मातरेवा कर्मानुष्टानसाध्यसत्वशुद्धये कर्मतंत्रविचार- स्यो तग्तत्रविचारपूर्वत्वम्याकामेनाप्यंगी कर्नव्यतया ब्रह्मविचागनतग्मकर्तव्यस् कर्न्पव्पेन सम्मतम्य च पर्वतत्रविचारम्योत्तरतंत्रविचार पृर्वत्वमेव्रसिद्धमिति अंद्ैतमते सर्वथा कमविचारानतर्यमयशब्दार्थो युक्त एव ।। यदपि ॥ विशिष्टाद्वैतमते तमेतमितिवाक्ये इप्यमाण वेदनमुपास- नात्मकमेत्र। यज्ञादीना नदितिकर्तव्यतात्वमेव। सुत्रेतु जिज्ञामाप- देन विचारमेत्र मन्यते। नहि विचारतिकर्तव्यतात्वमपि कर्मणामिति तनमतपि तदुपपत्तिरिति। तदेतत्तन्मनाज्ञ नक्लिसितमेव। श्रुतप्रकाशे हव्यमाणं विचारात्मक ज्ञानमेव विधेय। तर्कानुगृहीनवाक्यजन्यप्रमि- तिछवप ज्ञानतु फलत्वान्नविधेयमित्युक्तत्वन जिनामापदेनापि तमेतमित्यत्र विव्र क्षिनज्ञानस्वैव तन्मते विवक्षितत्वात्। अधिक प्रकाशपसरे व्यक्त।। यत्त। ये तु कर्मणा ज्ञानंप्युपयोगमुपयति तेषा कर्मविचारानंतर्यमथशब्दार्थ इत्य ास्याभ्युपेयमित्यादि। तन्न ॥ तत्ववाठिमतपि त्वन्मत इवात कर- णयु द्विद्वारै त्रोप योगागी कारेणमाक्षाज्ज्ञानोपयोगस्यानंगीकारात्। अधिकं चंद्रिकाया ।।

Page 217

परोक्तानुपप त्तिभंग *२१

यदपि । चंद्रिकायां श्रुत्यर्थपाठस्थानादीनां क्रमप्रमाणानामप्रसं-

प्येतन परासं। साक्षाठंगांगिभावासिद्वेग्टिन्वात् तथाव तत्वव्रादिमतेसामा न्यत पित्राद्यपदेशेन धर्मशास्त्रविमर्शादिनावा ज्ञातम्य कर्मणोनुष्टानेन मत्वशुद्धि- द्वारा व्रह्मविचारप्रवृत्तो अधीतव्रह्मतंत्रम्यापि "अन्यार्यतु जैमिनि"रित्यादि- सूत्रार्थपर्यान्ोचनया विशेषज्ञानायानंतरमपि विशेषतो कर्मानुष्टानार्थ कर्मतत्रवि चारमंभवेपि परमते एवं वक्तुमशक्यत्वेनाद्वैतमत एत कर्मतंत्रविचारानतर्य- मथशब्दार्थ इन्युपेयमिति अकौशल परस्य वज्रलेपायितमिति । तस्मा- त्परोक्तमयुक्तमिति मिद्धं यत्तु ।। नित्यानित्यवस्तुविवेकादेरधिकारिविशेषणत्वं पूर्वमेव विवे- चितमिति। तत्प्रकाशप्रसर एव व्यक्तं निरस्तत्वादुपेक्ष्यमेव । यदषि ।। आपाततो अनंतस्थिरफलत्वमंभावनाया विचारहेतुत्वो- क्तिरयुक्तेत्यादिकमनुक्तोपामभनमेवेत्यादि। तद्पि। अधीतस्वाध्यायस्य विचारात्प्रागुक्तमंभावनोत्पत्ती मानाभाव अतएव नियामकादृक्तमभावनो- त्पत्तिसंभव इत्यादिखंडनकारवाक्यान्यनूद्य दूपितत्वेनानुक्तोपालभनवचनम्य खडनग्रथप्रकाशप्रसराद्यज्ञ ननिवधनत्वादनादेयमेदेति। तम्मात्परोक्तम्यु - क्मिति सिद्ध ।I यत्तु ।। विवरणमते तितिक्षापदेन सन्यासग्रहणं सनोपनीतस्ये- वानुपनीतस्यापि सभवति। अनुपनीतम्यापि आरण्यकाध्ययनसंभवात् । तथाच विरक्त कोपि यदि मन्यस्नो भदति तर्हि तस्यापि विप्रत्वादुपनय- नातरेण वेदाताध्ययने सति विचारो युक्त इत्यादि। तदपि मद ।

Page 218

२२० अद्वतदीपिका वातागम

अधिकमाकरे व्यक्तं। ततश्चेद दूषण तत्ववादिसिद्धांताज्ञानविलसि- तमेत्र ।। यदपि।। कर्मब्रह्मत्रिचाग्यो कथमपि हेतुहेतुमद्भानाभाव भामती सम्मतिकथनं नदुक्तं भामत्यामिति। तदप्यज्ञानमूलमेव।। भामत्यां- हि "कृपननवच नित्याना कर्मणा नित्याहितेनोपात्तदुग्तिनिवर्हण१ पुरुपसं- स्कारेण ज्ञानोत्पत्तावंगभाव्रोपपत्तौ न सयोगपृथुत्तवन साक्षादंगभाव इयुक्त- त्वेन तयोर्हेतुहेतुमद्धावस्यैवागीकारात्। तत्ववादिमतेपि अंत करणशुद्धि- द्वारेव कर्मणां ज्ञानागताम्वीकारात्। इह जन्मनि अननुष्टितकर्मण पुरु- पतौग्यम्यापि प्राग्भावीयकर्माधीनविशुद्धमत्ववत एव ब्रह्मतत्राधिकारोत्तया सर्वथा इह जन्मनि जन्मातरेवा कर्मानुष्टानसाध्यसत्वशुद्धये कर्मतंत्रविचार-

अद्वैनमते सर्वथा करमविचारानंतर्यमयशब्दार्थो युक्त एव ।। गढपि ॥ विशिष्टाद्वैतमते तमेतमितिवाक्ये इप्यमाण वेठनमुपास- नात्मकमेत्र। यज्ञादीना तदितिकर्तव्यतात्वमेत । सृत्रेतु जिज्ञामाप- देन विवारमेत्र मन्यतं। नहि विचारतिकर्तव्यतात्वमपि कर्मणामिति तनमतेषि तदुपपत्तिरिति। तंदनत्तन्मताज्ञ नविलसिनमेव। श्रुतप्रकाशे दव्यमाणं विचारात्मक ज्ञानमेव विधेय। तर्कानुगृहीतवाक्यजन्यप्रमि- तिध्वपज्ञानतु फलतवान्नविधेयमित्युक्तत्वन जिन्ामापदेनापि तमेतमित्यत्र विव क्षिनज्ञानम्यैत तन्मते विर्व्ाक्षतत्वात्। अधिक प्रकाशप्रसरे व्यक्त।। यत्त। ये तु कर्मणा ज्ञानप्युपयोगमुपयति तषा कर्मविचारानंनर्यमथशब्दार्थ इत्य ास्याभ्युपेयमित्यादि। तन्न । तत्ववाठिमंतपि त्वन्मत इवात कर- णयुद्विदारैत्रोपयोगांगी कारेणसाक्षाज्ज्ञानोपयोगस्यानंगीकारान्। अधिकं चद्रिकाया ॥

Page 219

परोक्तानुपपत्तिभंग

यदपि॥ चंद्रिकायां श्रुत्यर्थपाठस्थानादीनां क्रमप्रमाणानामप्रसं-

व्येनेन परासन।I साक्षाठंगागिभावासिद्वेग्ट्टिन्वात् तथाव तत्ववादिमतेसामा न्यत पित्राद्युपदेशेन धर्मशास्त्रविमर्शादिनावा ज्ञानम्य कर्मणोनुष्टानन मत्वशुद्धि- द्वारा व्रह्मविचारप्रवृत्तो अधीतव्रह्मतंत्रम्यापि "अन्यार्यतु जैमिनि"रित्यादि- सूत्रार्थपर्यानोचनया विशेषज्ञानायानंतरमषि विशेषतो कर्मानुष्टानार्थ कर्मतत्रवि चारसंभवेषि परमते एवं वक्तुमशक्यत्वेनाद्वैतमत एव कर्मतंत्रविचारानतर्य- मथशब्दार्थ इन्युपेयमिति अकौशल परस्य वज्रलेपायितमति । तस्मा- त्परोक्तमयुक्तमिति मिद्धं यत्तु ।। नित्यानित्यवस्तुविवेकादेरधिकारिविशेषणत्वं पूर्वमेव विवे- नितमिति। नत्प्रकाशप्रसर एव व्यक्तं निरस्तत्वादुपेक्ष्यमेव । यदपि ।। आपाततो अनंतस्थिरफलत्वसंभावनाया विचारहेतुत्वो- क्तिरयुक्तेत्यादिकमनुक्तोपामभनमेवेत्यादि। तद्पि। अधीतस्वाध्यायस्य विचारात्प्रागुक्तसंभावनोत्पत्तौ मानाभाव अतएव नियामकादृक्तमभावनो- त्पत्तिसंभव इत्यादिखंडनकारवाक्यान्यनूद्य दूपितत्वनानुक्तोपालभनवचनम्य खडनग्रंथ प्रकाशप्रसराद्यज्ञ, ननिवधनत्वादनादेयमेदेति।तस्मात्परोक्तमयु- क्तमिति सिद्ध ।I यत्तु ।। विवरणमते तितिक्षापदेन सन्यासग्रहणं सचोपनीतस्ये- वानुपनीतस्यापि संभवति। अनुपनीतस्यापि आरण्यकाध्ययनसंभवात्। तथाच विरक्त कोपि यदि मन्यस्ो भदति तर्हि तस्यापि विप्रत्वादुपनय- नातरेण वेदाताध्ययने सति विचारो युक्त इत्यादि। तदपि मद ।

श्रितोपनयनविधिजन्यसम्कारम्यापि तद्द्वारेणाध्ययनविधिरुव रम्योदनयनवि- विगामाथ्यदित मिद्धे््भ्विधविध्युपादानमामार् र्याध्ययनागमुपनयनमिति

Page 220

२२२ अट्वैतटीपिका वातागम

सिद्धं। उपनयनाध्ययनयो पग्स्परमाकांसत्वस्य दर्शितत्वादिति। तस्मादयुक्तं सस्कारश्रस्वाध्यायाध्ययनार्थ" इत्याटिना अध्ययनमांमान्य- स्यापि उपनयनमापक्षत्वाभिधानात्। अनुपनीतम्यार्ण्यकाध्ययन प्रमा- णाभात्राच्चायुक्तत्वादिति। अधिक प्रकाशप्रमर व्यक्त।। विरागा- तिरिक्तस्यापि तत्र सन्यासाधिकारिविशंषणताया समर्थितत्वाद्रिति। तनश्च दुराग्रहमूलकमेवासद्दपणाभिधवानमिति। तस्मात्परात्तमयुक्तमिति मिद्ध।। यसु।। न हद्वैतमिध्यादिषु यादशं न्यायामृतादिखंडनकृत तन्नि गसपर कोषि ग्रथ केनापि बहिगानीत इत्यादि। तदेनत्तत्ववादिमता- करग्रथाध्यमूल। तादृशाकराक्तीरुपजीव्यत्दटीयैनादशदुराशय निरामायाँद्वै

कंटकोदार गुर्वामोट मक्षिकाव्यजन न्यायामृत्माधुरी महावाक्यार्थरटन वनमालिमिश्रीय द्वैतदिवाकर न्यायामृतप्रपचनादिग्रयाना त्वटीयाद्वैतमिध्या- दिनिरामकाना सुप्रसिद्धत्वात्। तथाच ज्ञानदौवल्यैकनिबरंधनमिद प्रल- पनमकिचित्करमेव। एतनाद्वैनसिद्धिकारीय श्लोकलेगवनमपि प्रत्यक्त । प्रागेवकिचिद्विकारेण त्वाप्रत्यपि प्रहितन्वेन स्वविघातादिति। तस्मात्परोक्त- मंयुक्तमिति सिद्ध यत्तु। व्रह्मजिज्ञामा धर्ममीमासानिरू पितैकशास्त्रत्ववती तन्मगतार्थ

तर्व्थनात्पर्यरुशैीवटितत्वादित्यत्र। प्रकाशप्रसरे तत्मगतार्य मीमासा- शाम्त्रत्वादित्युक्तमयुक्त। व्यर्थविशेषणत्वादिति । तन । वात्स्या यनविचारे कामुवतने व्यमिचार्वारणार्यत्वाद्विशेषणम्य। मीमासातरे पक्षीकृतमीम सयाभेदपि मीमामात्वोपपत्या अप्रयोजकताशकावारणद्वारा-

Page 221

पगक्तानुपपत्तिभंग

नात्रा प्रयोजकत्ववर्णनमज्ञानमूलमेव ।।

तादृशाधुनि-क्ोके व्यभिचारकयन। नदपि मद ॥ तत्रापि तादृशमीमामा त्वम्य विवक्षयोक्तदोपवारणात्। यत्त योगसाख्यमतगोर्मोक्षम्वरूपावैल- ण्यत्युत्पादन तटप्यज्ञानमूल ।। साग्यमंते योगमतेच मोक्षसाधनाना विल्वक्षणत्वेन तत्माध्यमोक्षेम्यापि वैलक्षण्यप्राप्त्या तयोर्मोक्षमेदस्य तत्र तत्र सुव्यक्तत्वात्। अत एव एतनेत्युक्त परास्त ।। यदपि ॥। प्रकाशप्रमरीयचतुर्थहतोरपि दृष्टातासिद्धिपराहतत्व पूर्व- मेवोक्तमिति तदपि अज्ञजनत्र्यामोहकमेव । धर्मजिज्ञामाघटकाध्याया- दिरूपट्ष्टातस्व जागरूकत्वेनंत पृर्व कुत्रापि तन्निरासस्याकृतत्वात् । तद- मि्द्वदुरुपपादत्वाच्च। तथाचेदर्माप ज्ञानदौर्वल्याधीनमेवेति । तस्मात्प- गंक्तमयुक्तमिति मिद्ध ।। एतेन ।। मर्वार्थमग्रहेणोपमहागेषि पगहत। अस्मिन्नद्वैतदी- पिकानतागमे परोपमहताना सवेयामषि विषयाणा सम्यग्दृषितत्वेनाद्वैतदीपि - यथाचाय दीपिकाग्रथोऽतिनिर्दलत्वात्प्रेक्षावद्भिरुपेक्ष्यस्तथा प्रागेव विर्वेचतमि- त्यन अपहमनीयप्रक्रियानिगकरिययेत्युपरम्यते। तस्मात् श्रीमनातोर्य- चद्रिकोक्तानि अद्वैतमतमल्िष्टानि सर्वाण्यपि दूपणानि वज्रलेपायिनान्य र्वोचीनेग्ल्पज्ञर्दुगग्रहग्रस्ैर्म देन माणसकेन मर इत नोद्धर्तु शक्यानीति रुस्थानविति मिळ्न॥। जत "प्रतिसृन प्रकाशयत घटनावठने मया । =

=

Page 222

अद्ैतदीपिका वातागमः

आनंदतीर्यवरदे दानवारण्यपावके । ज्ञानदायिनि मर्वेशे श्रीनिवासेस्तु मे मनः ॥। ॥ १ वेदत्यास गुणवाम विद्यावीश सतां वश । मां निराश गतकेशंकुर्वनाश हरेनिश।। श्री.।I

इति श्रीमद्विदितप्रभावानां पडितप्रवराणा गौडगिरि महीर कुलावतम वासुदेवाचार्याणामात्मजेनाल्पज्ञेन पूर्वाचार्य निबंधोपजीविना वेंकटरमणाचार्येण संपादितो- यमद्वैतदीपिकावातागमनामा निबध

समाप्त

श्रीमध्नर्गन श्रीकृष्ण प्रियता