1. Advaita Nava Nitam Krishnva Avadhuta Pandita Ed. Pandurangi K.T

Barcode : 5010010006505 Title - advaita_navaneenitam Author - prof_k.t.pandurangi Language - multilingual Pages - 76 Publication Year - 1957 Barcode EAN.UCC-13

5"010010 006505"

कृष्णावधूतपण्डितविरचितम् अद्वैतनवनीतम्

Edited with detailed Introduction

by

Rastrapati Praśasti Puraskrita Darśanaratna, Mīmāmsabhūșaņa

Prof. K.T. PANDURANGI, Former Prof. of Sanskrit Bangalore University President, Mythic Society

पूर्णप्रज्ञग्रन्थालयः

र.सं .- रि मं .-

कृष्णावधूतपण्डितविरचितम् अद्वैतनवनीतम्

Edited with detailed Introduction

by Rastrapati Praśasti Puraskṛta Daranaratna, Mīmāmsabhūșaņa

Prof. K.T. PANDURANGI Former Prof. of Sanskrit Bangalore University President, Mythic Society Bangalore

Advaitanavanitam of Krsņāvadhūta Pandita, Edited by Prof. K.T.Pandurangi, Published by Mrs. Susila K.Pandurangi.

pages: 72

@ The Editor

Pirst edition: 1957 Second edition: 1991

Price: Rs.35

Copies can be had from :- Prof. K.T. Pandurangi 132/4, IIII Block, Jayanagar Bangalore-560 011.

Vedanta Book House VI Main Road, Chamarajapet Bangalore-560 011.

Geetha Book House Silver Jubliee Square, Mysore.

Jayalakshmi Indological Book Horse 6, Appar Swamy Koil Street, Mylapore, Madras-600 004.

Lasertypeset and Printed by Kalabharati Instant Frinters and Publishers, No.11. Bheema sena Garden Road, Mylapore. Madras - 600 004. Ph.71181.

PREFACE

It gives me great pleasure to bring out the Second edition of Advaitanavanitam of Krsņāvadhūta Pandita with a summary in English.

Years back when I was working at the Karnatak College, Dharwad during 1948 to 1956 I under took a survey of Sanskrit Manuscripts depositted in private collections in Bombay Karnatak. In the course of this survey I came across a bunch of Manuscripts of Sri Krsnāvadhūta Pandita one of the manusripts in this bunch was Advaitanavanītam. I found it to be a very lucid compendium of Advaita. I thought of editing and publishing it for the benefit of students who offer Vedanta special subject at M.A.

I mentioned this proposal to Sri Alluru Venkata Rao. To my surprise he informed me that Srī Krsnavadhūta Paņdita belonged to Sondur in Bellari District, his son Sarvajācharya was a theosophist and his descendents are in Hospet. I went to Hospet, contacted Sri Muddukrsnāchārya the grand son of Krsnavadhūta. He introduced me another relative of his who had a biographical poem of Krsnāvadhūta. He who reluctunt to give it to me on the ground that it contained some derogatory matters. However, he read out such portion that gave me necessary biographical details of this author. All this is given in the introduction to the first edition of this book and reproduced in this edition again.

Dr.R.Nagaraja Sharma has edited and published another work of this view Sūtramrtalaharī in Madras Govt.Oriental Series. Krsņāvadhūta Pandita has about forty works to hs credit. He has written very useful compendiums on Tarka, Vyäkarana, the three schools of Vedanta and Alamkāra. All these are mentioned in the introduction to the these editions. Many of his works deserve publication.

When the Karnatak University started it research Journal in 1957, its first cditor Prof.G.S.Dixit asked me to contribute a research article. I suggested that since Advaitanavanitam

is a small but very useful compendium of Advaita its critical edition may be issued in the very first number of the Journal. He kindly agreed. The University authorities also permitted me to take 500 cxtra copies of this book. Thus the first edition of this book was released in 1957. This was out of stock around 1970 itself. Since good many post-graduate students offering Vedanta special subject and also teachers prevailed upon me to bring the Second edition. Hence this Second edition. This book is especially mentioned in Dr.Pottar bibliography of Advaita Vedanta works issued in connection with his Encyclopaedia of Indian Philosophy.

I hope this Second edition will be received with the same enthusiasm with which the first edition was received. I take this opportunity to thank M/s. Kalabharati Instant Printers & Publishers for excellant Printing through Laser Technology and nice get up and my former Student Dr. S.R. Leela, Reader, Department of Sanskrit, N.M.K.R.V. College for Women, Jayanagar, Bangalore-11 for reading the proof.

K.T.Pandurangi

Advaitanavanītam 1 1

INTRODUCTION TO ADVAITANAVANĪTAM

The author's life and works The author of Advaitanavanītam, Sri Krsņāvadhūta Pandita is not far removed from us cither in time or place. He lived in the last three quarters of the 19th century at Hospet near the famous historical capital of Vijayanagar Empire. Some of his works are already published. However, very little is placed before the readers about the life and works of this versatile scholar so far. The editor of one of his works i.e., Sūtrarthamrtalaharī has made some conjectures about our author which require a revision. On the basis of the term Avadhuta in the name he infers that Krsņāvadhūta must have been a member of the forth äśrma The term Avadhūta does not necessarily mean a person who has entered the fourth aśrama but it refers to one's renunciation of wordly pursuits and devotion. In his work Ihamrgi- in a personal reference, our author specifically informs us that he had a mind to enter into fourth aśrama but on the adivice of his preccptor he only took to the ways of Avadhta. The second conjucture of the editor viz., the father's name of our author was Vyäsa is also not correct. The reference to Vyäsa is because of the pun on the word ašukavikhyāta and it should not be mistaken to be a reference to his father's name. Our author himself has written a commentary on this work, and commenting on the word pita in the same verse he gives out his father's name as Bhīmasena.3

1. Introduction to Sūtrārthāmrtalahari by Dr. Nagarajasarma, Madras Govt. Oriental Series No. LXXVII).

2. गुरुराज: स्वप्ने प्रणवकल्पपुस्तकं प्रदाय मह्यमुपदिदेश। ततः कर्मसन्यासमभिलषामि। गुरु :- अन्नपानशोषणपराधीनेन किं फलं सन्यासेन विषयेष्ववधूतो भवेति प्रणवमुपदिशति। - ihamrgi p. 63. 3. आशुकविरिति ख्यातः शुक इति विख्यातश्र । व्यास: वेदव्यासः । पिता भीमसेनः । -Com. on Sūtrārthāmrtalaharī, p.1.

2 Advaitananītam

Regarding the date of Krsnavadhūta the editor draws our attention to the mention of Nyāyasudha of Sri Jayatīntha (14th century A.D.) and Tantradīpikā of Sri Rāghavendratirtha (17th century A.D) and leaves the question at that.

A biography of our author written by onc Gurudāsa in simple and lucid Sanskrit in eleven chapters is available to us. Many of the details given here are corraborated by the personal references made by our author in his works, particularly in two of his works ie., Ihämrgī and Rāghavendratantra.

Shri Krsņāvadhūta was born in 1835 A.D. (1757 Saka era Manmatha Samvatsara) at Nārāyanadevarakere a village now submerged under the Tungabhadra project in the Hospet Taluka of Bellary district. His father was Venkata of Sandilya götra and his mother Triveni. The child Krsna when three months old was taken in adoption by one Bhimasena of Kutsasa gotra, a resident of Sondur and a scholar patronised by Sivasanmukharao Ghorpade, then the ruler of Sondur. After adoption Krsna was renamed as Madhva and was called Madhvakrsna or Muddukrsņa. He married Rādhā at the age of seveng He lost his mother at the age of eleven

4. It is believed that our author himself wrote this biography under the pseudonym Gurudāsa. A manuscript of this is available with Sri S.C. Pani (a grandson of our author), Pleader, Hospet. 5. नारायणतटाकाख्ये यतेर्नरहरे: पुरे। पाचक: कृष्णनामाभूत्तत्पुत्रो वेङ्कटाभिध: ।। स त्रिवेण्या सपत्नीक: शाण्डिल्यान्वयसभ्मवः । त्रिवेणीगर्भसम्भूतं ज्येष्ठं कृष्णाभिधं सुतम् ॥ त्रिमासजातं ज्ञातीनां वन्धूनामनुमोदतः । सभाराजानुमत्या च गुर्वाज्ञामनुगम्य च ।। पुत्रत्वेन स जग्राह आचार्यो भीमनामकः । -Krsnavadhuta Caritam, Canto II 6. सांख्यायनान्वयोत्पन्नो हरिराम इति डिजः । भीमाया देवरस्तस्य तनया राधिकाभिधा।। सप्तमे वत्सरे पुत्रमसदारयदेतया -Kr C. Canto II

Advaitanavanītam 3

and his father at fifteen.' After the death of his parents 7

there appears to have been a family intrigue engineered by one of his sisters viz. Sarasvati, resulting in a misunderstanding between Krsna and his wife. Attempts were also made to poison Krsna.8 Disgusted with the family intrigues Krsna left home and went to Mysorc. His real academic career began with this incident. He acquired mastery over many branches of Sanskrit literature and undertook a tour of important centres of learning in South India. At Trivendrum by composing hundred verscs within twenty-four minutes he received the title 'Ghatikāśatakavi' and a golden Kaņta (writing instrument)? He also visited Kanchi, Arani, Tirupati, Kälahasti and other centres of learning. Persuaded by his sister Saraswati he returned home. He married a second wife Rukminil. Till the age of thirty-two he led a life of sensuous pleasures as he himself confessess in his works. . But being born of austere parents and being himself a highly learned man he took to renunciation and became Avadhūta. In his later life he struggled hard to acquire spiritual power. At the age of about forty-five he had a serious attack of cholera12 and bis survival brought complete change in him. His statements regarding his spiritual attainments are as

7. एकादशे वत्सरेऽस्य माता स्वर्ग गता तदा। तस्य पञ्चदशे वर्षे भीगोपि त्रिदिवं गतः ॥। Kr. C. Canto II 8. अधो विषापकीर्तिभ्यां भीतो देशान्तरं ययी 1 -Kr. C. Canto VI 9. अनन्तशयनक्षेत्रं केरले विषये ययौ॥ तत्र राज्स्सभामध्ये घटिकाशतपद्यकृत् ।। सकिद्विणीकण्टया च वीरशृह्वलयापि च। स्वर्णमय्योर्णवस्त्रेण विद्वन्िस्स सभाजितः ।। 10. अध कृष्णोऽद्वितीयाश्च द्वितीयामकरोद्वधूम् । Kr.C. Canto VI 11. द्ात्रिंशद्वर्षपर्यन्तं दुराचाररतस्तदा। Kr.C. Canto VI & Räghavendratantram 5. 12. See Introduction to Lokōpakāra. 13. एवं कतिपये काले निवृत्ते कोऽपि सद्यतिः स्वप्रे यदाह गोप्यत्वात्तद्वक्तुं न हि साम्प्रतम् ।। Räghavendratantram 9. झुकजनकपदाब्जोपासने यस्य निष्ठा। पितूपतिरपिसाक्षान्मोक्षतत्त्वोपदेष्टा॥। प्रणवजपमहायानस्तदुष्कर्मजातः । स जयतति मुनिपोतः कृष्णनामावधूतः। Alamkārabhāşya

4 Advaitananītam

much bold as are his confessions about his earlier sinful life. He died in 1909 at the age of 74 leaving four sons one of them being the well-known theosophist of Hospet, the late S. Sarvajñācharya and two daughters behind him.

Śri Krsnāvadhūta was a poet as well as dialectician. At the age of twenty-three only he wrote two Campu kāvyas.14 He is stated to have written thirty books. However, the following only are available.

GRAMMAR : (1) Sulabhasādhya Vyākaraņam.

LITERATURE : (2) Ihāmrgi (3) Pāndu- rangavilās Ca- mpūḥ (4) Krsņāvadhūta națanatantram.

ALAMKARA : (5) Kāvyalakșanasamgraha (6) Sārasvata- "lamkārasutra and Bhasyam.

NYAYA : (7) Tarkanavanītam (8) Padārthasāgara (9) Tarkasamgrahavākyārthavivṛti.

VEDANTA : Dvaita: (10) Madhvamatasarvasvam with the commentary Lokopakära (11) Ma- dhvatattvasūtrāņi (12) Sūtrārthāmṛtalaharī with a com- mentary listing the interpre- tations of all the three schools for ready reference. (13) Adhyātmanavanītam.

Advaita : (14) Advaitanavanītam. Viśistadvaita: (15) Viśiştādvaitanavanītam.

14. कविता वनिता यस्य धर्मपत्नी विचारिणी। वेदवेदान्ततत्त्वज्ञः स्वयं शास्त्रकृतश्रमः । Kr.C. Canto I. पाण्डुरङ्गविलासाख्यचम्पूर्येनादित: कृता । मन्दारमकरन्दश्च त्रयोविशतिवर्षिणा ।। Kr.C. Canto I.

Advaitanavanītam 5

MISCELLA- : (16) Raghavendratantram. NEOUS : (17) Vyāsastavarāja .. (All these MSS are available with the writer of this article.)

Besides the above works that are available to us in manuscripts and litho-press copies, a number of other works15 are mentioned in his biography some of which appear to be his major works but unfortunately lost to us. A list of manuscripts handed over by the author's son to Adyar Library contains some more names which are not mentioned in the biography also. Thus the total number of works that go under the name of Sri Krsnāvadhūta actually comes to about 50. The range and catholicity of the scholarship of Sri Krșnāvadhūta has very few comparisons in later centuries. He primarily appears to have been a student of Nyayā. His work Tarkanavanitam is a uscful compendium on the Nyäyavaisesika system modelled on the lines of Tarkasamgraha of Annambhatta but contains many more useful details and short discussions. Though his personal faith was that of Sri Madhava's school he took pains to study the other two schools carefully and sincerely and he is justified in calling himself dvaitādvaitaviśistādvaitanisnāta in the colophon to his commentary on Sūtrārthämrtalahari. The long list of works of the three

15. पुत्रदायनिबन्धश्र लघुरामायणस्तथा। राधाविलासोदयश्र वासुदेवोदयस्तथा ।। हनूमद्विजयश्रोन्मादविभ्रान्तविलापनम् । दशोपनिषदां द्वेधा बृहल्लघुपरप्रभा ॥ अनुव्याख्यापदार्थानां विवृत्तिश्शब्दसागरः । छन्दःप्रभा स्तुतिव्यूहोप्यालक्कारिकजीवनम् सुलेषमणिमञ्जूषा सपाश्चालीस्वयंवरा। तथावधूततन्त्रश्च सुधर्मेन्द्रमहोदयः ॥ तर्कसङ्गहवाक्यार्थयोजना बुधमोददा । रसमअ्जरिकाव्याख्या नाम्ना भावानुरजजिनी ॥ सूत्रव्याख्या ब्रह्मसूत्रत्रिभाष्यार्थस्य सङ्गहः । कृष्णगीतात्रिभाष्यार्थसङ्गहश्चित्रपद्धतिः ।। तथा प्रतापरुद्रीयव्याख्या भौषज्यरञ्ञनम् । श्रीराघवेन्द्रतन्त्रञ्च म्ररत्नाकरस्तथा ।। कृष्णावधूतनटनतन्त्रमाथर्वणात्मकम् । एवं ग्रन्था: कृतास्त्रिंशद् वश्यवाक्येन मुख्यतः Kr. C Canto I 16. रुक्मिणीकल्याणचरितम, पार्वतीकल्याणनाटकम, वेदान्तकारिकावली, वेदान्तरत्नमाला, आनन्दरससागर: and सुभापितरत्नमज्जरी, A receipt issued by the Curator, Adyar Library, contains the names of these 6 MSS along with 11 other MSS that are the works of our author. It is not clear whether these are also the works of our author. This receipt is deposited with Su S Hanumaniacharya, (grandson of our author). Pleader, Hospet.

6 Advaitananītam

schools mentioned by him and consulted throughout in his commentary will convince the reader of his claims to the above title. His exposition of the three systems in the respective works is lucid and exact. His approach is objective. and unbiased.

There is a rare combination of a poet and a logician in him. The few short poems of his that are available to us reveal his high poetic gift. He is fond of choosing varied metres. His style is somewhat ornamental but not artifical. A few of his verses are simple and dircct. One of the works mentioned in his biograpby i.e., Mandāramakarandaca- mpū is said to be one published in the Kāvyamāla Series (No. 52) as that of Krsnakavi. The epithet ghatikāśatakavi and the reference to Guhapura in the colophon also suggest the samel7. However, since the work was published when the author was alive it is surprising that no information regarding our author is mentioned in the edition. The colophon of some of the chapters and the introductory verses of the commentator on this work further suggest that it is a joint work of Krsnāśarmā and Candraśarmā. This further complicates the question. Another work of our author which is equally problematic is his Alamkārasūtra. The colophon of the only complete manuscript of this work informs us that it is composed by Krsnavadhūta following the tradition

17. इति श्रीमद्धटिकाशतशतघण्टाविहिताष्टभाषाचरणनिपुणस्य वासुदेवयोगीश्वरस्यान्तेवास्य न्यतमस्य गुहृपुरवासशर्गण: कृष्णशर्मण: कवेः कृती मन्दारमकरन्द चम्पुप्रबन्धे वृत्तविन्दुः प्रथमः समाप्तः । In the colophons to chapters II to VII RTHUTT' is found. Chapters VIII to XI mention कृष्णशर्मण: only. मन्दारमकरन्दाख्यचन्द्रदेवकृते: शुभाम् । टीकां शीघ्रेण बोधाय कुर्वे माधुर्यरञ्जनीम् ॥। Here the commentator mentions only T as the author Sondur is known as Guhapura because of the Sanmukha temple there. Sri M. Krishnamachariar assigns this Krsnasarman to 17th Century A.D., and also mentions as his work a commentary on काव्यप्रकाश called रसप्रकाश:

Advaitanavanītam 7

of Auddālaki Goutama. 18 An incomplete manuscript of a commentary on these sūtras written by Krsnāvadhūta himself ascribes the sūtras to Auddälaki Goutama himself and the sūtras are called Sārasvatālamkāra Sūtras. However, a scrutiny of the Sūtras reveals that both the Sutras and the commentary are the works of our author. The grounds for the mention of Auddālaki Goutama require further investigation. Our author is highly critical of jealous people and sharply deals with them in many of his works but always with good humour.

ADVAITANAVANĪTAM

The present edition of this work is prepared with the help of two manuscripts, both in good condition. This is a compendium of Advaita Vedānta arranged under five heads: Metaphysics and Cosmology, Epistemology, Categories, Logical fallacies and the differences of views among Advaita writers. The author has taken great care in collecting and arranging the details of Advaita doctrines. However, his partiality for Nyāyavaisesika system has prompted him to arrange the details, particularly under the fourth chapter, in Nyāyavaiseșika fashion which is likely to confuse the position of Advaita in certain details i.e. Dravya, Guna etc. The fifth chapter is a useful summary of the first chapter of the Siddhāntaleśasamgraha of Sri Appayya Dīxita. The doctrines of Advaita Vedānta are discussed below, following the line of Advaitanavanitam supplementing and substantiating the information from other Advaita works.

Metaphysics and Cosmology* The most distinguishing feature of Advaita Vedānta is its conception of Brahman as the sole ontological reality, with the postulation of world-phenomenality. Brahman is

पणं नाम पश्चमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । कलावर्थकामातुराणां परमानन्दापेक्षिणां तदुपायेऽलसाना राजाज्ञावद्वेदविधेर सुकरत्वात् कलत्रवत् साहित्यस्य सुखोपदेशकत्वात्तद्वारा मोक्षहेतुज्ञानोदयाय कृपापरवशो मुनिरौद्दालकिगातमः सारस्वतमसृत्रयत् । -अलङ्कारभाष्यम्।

8 Advaitananītam

existence, consiciousness and bliss. It is not void though 1

it is talked of as nirguna,Nirākāra etc.2 Nirguna means that nothing which the mind can think of can actually belong to Brahman. Whatever the mind thinks of is objective ( drśya) and therefore not real. Existence, consciousness and bliss are neither attributes nor parts of Brahman. They are its very nature. They arc not mutually cxclusive. Brahman is partless. It undergocs no modifications. It has nothing of a like kind or of a different kind and it has no internal variety It is self luminous. It is the substrate for the superimposition of the entire structure of the objective world (I 19,26).

Advaita Thinkers hold the Suddha Brahman, Iśvara,Jīva, prakrti and the distinction among these as beginningless entities. Some hold the contact between avidya and cit as the sixth; but this is same as Jiva (I.35)

Suddha Brahman associated with māyā is Iśvara. This association is variously explained as (1) qualifying by the adjunct of maya which has predominantly pure sattva (2) qualifying by the adjunct of maya aspect of ajnāna (prakrti) which has predominantly viksepaśakti (3) qualifying by the adjunct of avidyā which is a synonym of māyā both referring to ajñāna possessing both āvaraņa and vikșepa

• The writer is indebted to the writings of the late Prof.' Hiriyanna, the late S.S. Suryanarayanasastri and Dr T.M.P. Mahadevan, besides the original Sanskrit writers quoted in-foot-notes in preparing this summary of Advaita Vědănta. 1. स्वरूपलक्षणन्तु 'तस्य सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादि श्रुतिषु प्रसिद्धम् । V.P.S. 2. न च शून्यस्याधिष्ठानत्वम् । अध्यस्यमानेष्वनुगत्यभावात्। भावे वा भ्रान्तिकाले 'शून्यं रजतमि'ति प्रतीयात्रतु 'इदं रजतमि'ति। 'इदमि'ति प्रतीयमानमेव शून्यमिति चेत्तर्हि नाममात्रे विवाद: । V.P.S. 3. विज्ञानस्वभाव आनन्दो व्रह्म । V.P.S. 4. वृक्षस्य स्वगतो भेदो पत्रपुष्पफलादिभिः । वृक्षान्तरात्सजातीयो विजातीयः शिलादितः । तथा सद्वस्तुनो भेदत्रयं प्राप्तं निवार्यत। P.D. 5. जीव ईशो विशुद्धा चित्तथा जीवेशयोर्भिदा । अविद्यातच्चितोर्योगष्पडस्माकमनादयः॥

Advaitanavanītam 9

powers, the nature of such an Isvara being bimbacaitanya. In this respect, various views are held by advaita writers such as avachhedavāda, ābhāsavāda, pratibimbavāda etc? The implications .of these views are cxplained by the analogies of water and the ether contained in it, the redness of a crystal due to the contact with a China rose and the reflection respectively8 A section of abhāsavādins consider the samasti form of ajñäna as the qualifying adjunct (I. 13)?

Iśvara, the cosmic self, is the efficient cause as well as the substantive cause for the objective world. Iśvara being Brahman qualified by māyā the question is sometimes raised as to which of them is the substantive cause. This may be answered in three ways (1) both Brahman and mayā jointly form the substantive cause both having equal importance; existence and energy are due to Brahman whils the inertness and modifications are due to mayain products. (2) mäya, the potency is the substantive cause; however, Brahman is also so called because the potency is dependent upon him . (3) Maya being superimposition, has no existence

6. मायोपहितं चैतन्यमीश्वरः । शुद्धसत्त्वप्रधानं मायापदवाच्यम् । Amd. विक्षेपशक्तिप्रधानं मायेत्युच्यते। Ibid मायाऽविद्याशब्दौ शक्तिद्वययुताज्ञानसामान्यवा चकौ पर्यायावेव। अविद्योपहितं विम्वचतन्यमीश्वरः । Ibid 7. वाचस्पतेरवच्छिन्न आभासो वार्तिकस्य च । सङ्टेपशारीरककृतः प्रतिविम्वं तथेष्यते । अवच्छेदोऽन्तःप्रवेशः । अन्यसम्वन्धेनान्यत्राभासमानोऽर्थ आभासः प्रतिविम्बः प्रसिद्ध एव । Ibid 8. जलेन्तः प्रविष्टमाकाशं जलावच्छिन्नमित्युच्यते। जपाकुसुमसान्निध्यात् स्फटिके भासमानो रक्तिमा। Tbid. 9. सृष्टिवाक्यञ्च 'तदैक्षत' इति निमित्तत्वम्' 'बहुस्याम्' इत्युपादानत्वश् प्रतिपाद्यति । V.P.S. 10. रज्वा संयुक्तसूत्रद्वयवत्समप्रधानभावेनोभयमपि जगतः उपादानम् । तत्र सत्तास्फूर्त्यंशयो र्ब्रह्मण उपयोगो जाड्यविकारांशयोस्तु मायाया इति केचिदाहुः V.P.S. व्रह्म मायाचेत्पुभयमुपादानमित्युभयश्रुत्युपपत्तिः । सत्ताजाड्यरूपोभय धर्मानुगत्युपपत्ति श्च। S.LS 11. मायाख्या शक्तिरेव साक्षादुपादानम् । शक्तेश्र नियमेन शक्तिमत्पारतत्रयाच्छक्तिमति ब्रह्मण्यप्यर्धादपादानत्वं पर्यवस्यतीत्यन्ये । VPS

10 Advaitananītam

apart from Brahman i.e., the ground; therefore, even though maya is directly substantive cause Brahman is also considered to be so, being the ground. In the first alternative māyāvisișta brahman is mukhyopadāna and in second and third alternative mäya is so. Whatever is the alternative the important point to be noted here is that Suddha Brahman is called upādāna only in a figurative sense.2 Another equally important point is that Brahmanis vivartopādāna while māyāis pariņāmyupāda- na. 'The change that is of the same grade of reality as the thing is parinama or transformation; that which is not of the same grade of reality is vivarta. or illusory manifestation; or the change which is of the same nature as cause is pariņāma while that of different nature is vivarta . There are three forms of cosmic self called Iśvara, Hiranyagarbha and Virāt. Brahman qualified by māya, the efficient and material cause of the world is Iśvara, also called sarvajña and antaryāmin. Prakrti is his kāraņaśarīra. Iśvara qualified by all the subtle bodies is Hiranyagarbha, Sūtrātman and Mukhyapraņa. Hiranyagarbha is of the nature of all the jivas put together; all subtle bodies are his sūksmaśarīra. When he is qualified by the gross world he is called virāt, vairāja and vaisvanara. The gross world is his sthūlasarira'14. (I. 13).

12. आरोपिताया मायाया अधिष्ठानव्रह्मस्वरूपमन्तरेण वस्तुतस्स्वरूपान्तराभावान्मायाया एव साक्षादुपादानत्वेपि तदधिष्ठानत्वेन ब्रह्मणोप्युपादानत्वमवर्जनीयमित्यपरे। आद्ये पक्षे मायाविशिष्टव्रह्मणो.मुख्योपादानत्वम् । द्वितीयतृतीययोस्तु मायाया एव। पक्षत्रयेऽपि विशुद्धह्मण औपचारिकमेवोपादानत्वम् । V.P.S. 13. वस्तुनस्समसत्ताकोऽन्यथाभावः परिणामस्तदसमसत्ताको विवर्त इति वा कारणसलक्ष णोऽन्यथाभाव: परिणामस्तद्विलक्षणो विवर्त इति वा। S.L.S. 14. इदमज्ञानं समष्टिव्यष्ट्रययभिप्रायेणैकमनेकमिति च व्यवहियते। एतदुपहितं (समष्टयुप हितं) चैतन्यं सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वसर्वनियन्तृत्वादिगुणकमव्यक्तमन्तर्यामी जगत्कारणमी श्वर इति च व्यपदिश्यते। ईश्वरस्येव समष्टिरखिलकारणत्वात् कारणशरीरम्। अखिलसूक्ष्मशरीरमेकवुद्धिविषयतया समष्टिः। एतत्समष्टचुपहितं चैतन्यं सूत्रात्मा हिरण्यगर्भ: प्राणश्चेत्युच्यते। अस्यैषा समष्टिः स्थूलप्रपञ्चापेक्षया सूक्ष्मत्वात् सूक्ष्मशरीरम्ं । चतुर्विधसकलस्थूलशरीरमेकानेकवुद्धिविषयतया समष्टिर्व्यष्टिरपि भवति। एतत्समष्टचु पहितं चैतन्यं वैश्वानरो विराडित्युच्यते। अस्येषा समष्टिः स्थूलदारीरम्। V.S.

Advaitanavanītam 11

Brahman obscured by avidyā is jīva, the personal self. Avidyā has impure satva predominantly. It has predominantly the power of obscuration. Jiva is a reftlection in it. In respect of the nature of Jiva also different views such as avachchedavāda, ābhāsavāda and pratibimbavāda are held. Accordingly, the consciousness (brahmacaitanya) which is the locus of ajñana or consciousness qualified by buddhi, the product a ajñana or consciousness reflected in buddhi is jiva.15 A section of the abhasvadins hold that consciousness qualificd by ajñanavyasti is jīva. Jīva as empirical self is invariably associated with physical adjuncts such as antakaraņa while its essential associate is avidya. 'The empirical form of jīva may be described as substrate consciousness plus subtle body plus the reflection of consciousness"Y -. Avidyā is kāraņaśarīra of jīva just as prakrti is that of Iśvara. In his karanaśarīra he is called prajña. The subtle body consisiting of five jñānendriyas, five karmendriyas, five prāņas, buddhi and ahamkara is his sūkșmaśarīra or lingaśarīra. He is called taijasa in it. In sthūlaśarīra or gross body he is called viśva. The gross body is a composite of the quintuplicated elements. Thus the jiva has three vestures1? (i. 14). There is also another way of characterising the three forms of jiva i.e., pāramārthika, vyāvahārika and prātibhāsika corresponding to the three states of deep sleep, waking and dream. Prātibhāsika is super-imposed on vyavahārika which in its turn is super-imposed on päramärthika. The last one is the same

15. अज्ञानाश्रयीभूतं चैतन्यं जीवः ॥ अविद्याकार्यभूतवुध्युपहितिं बुद्धितादात्म्यापभनं चैतन्यं जीवः ॥ बुद्धिप्रतिविम्बितं चैतन्यं जीवः ॥ अज्ञानव्यप्ट्युपहितं चैतन्यं जीवः।। Amd. 16. चैतन्यं यदधिष्ठानं लिन्गदेहश्र यःपुनः । चिच्छायालिङ्गदेहस्था तत्सद्दो जीव उच्यते ।। P.D. 17. एतदुपहितं (व्यष्ट्रयुपहितं) चैतन्यमल्पज्ञत्वानीश्वरत्वादिगुणकं प्राज्ञः इत्युच्यते। अस्यापीदमहक्कारादिकारणत्वात् कारणशरीरम्। सूक्ष्मशरीराणि पञ्चदशावयवानि लिङ्गशरीराणि। अवयवास्तु ज्ञानेन्दियपश्चकं वुद्धिमनसी कर्मेन्द्रियपश्चकं वायुपश्चकञ्चेति । एतव्यष्ट्युपहितं चैतन्यं तैजसो भवति । एतेभ्यः पश्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यो चतुर्विधस्थूलशरीराणां तदुचितान्नपानादीनाश्रोत्पत्तिः । एतव्यष्ट्रयुपहितं चैतन्यं विश्व इत्युच्यते ।I V.S.

12 Advaitananītam

as ktastha (i. 24). Regarding the number of jīvas there 18

are two views: Vachaspatimiśra holds that there is a single jivawhile the authors of vartika, vivarana and samksepaśārīraka subscirbe to anekajīvavāda. In ekajīvavāda the distinction experienced by individuals in respect of pleasure and pain etc., is due to different adjuncts. Prakțti or bhävarūpajñana is the first cause of the physical world. This consists of satva, rajas and tamas. It is also called pradhāna and avyakta; but it is not to be confused with the sänkhya prakrti. Metaphysically the two are altogether different. One is real the other non-real. One is independent substantive cause while the other is so in association with Brahman. Prakrti is of two kinds-māyā and avidyā-possessing predominantly pure satva and impure sattva respectively.20 Some hold this prakrti or ajñāna to be only one but possessing two powers-āvarana, (veiling). and vikśepa, (projecting). It is called maya from the point of view of the former and avidya from that of the latter being the adjunct of Iśvar and jīva respectivelyA Some others take these two-māyā and avidyā to be synonyms both referring to bhāvarūpajñana or prakrti possessing both the powers. According to this the distinction between Iśvara and Jiva is drawn by considering one as bimbacaitanya the other as pratibimbacaitanya, Iśvara being qualified by avidya and jīva the reflection in it.22

18. जलाशयतरङ्गबुद्धुदन्यायेनोपर्युपरिकल्पनाज्जीवस्त्रिविध: पारमार्थिको व्यावहारिक: प्रातिभासिकश्चेति । SL.S 19. वाचस्पतिमिश्राणां मते जीवैकत्वम्। वार्तिककाराणां विवरणकाराणां संक्षेपशारीरककार णाश्च मते जीवनानात्वम् । Amd. 20. तमोरजस्सत्त्वगुणा प्रकृतिर्द्विविधा मता। P.D. रजस्तमोनऽभिभूतशुद्धसत्त्वप्रधाना माया। तदभिभूतमलिनसत्त्वात्वविद्या । S.L.S. 21. एकैव मूलप्रकृतिर्विक्षेप प्राधान्येन मायाशव्दितेश्वरोपाधिरावरणप्राधान्येनाविज्ञानशब्दिता जीवोपाधि: । SL.S. 22. मायाऽविद्याशब्दौ शक्तिद्वययुतावज्ञानसागान्यवाचको पर्यायावेव। अविद्योपहितं विम्वचतन्यमीश्वरः । अविद्याप्रतिविम्वित प्रतिविम्वभूतचैतन्य जीवः ।

Advaitanavanītam 13

The distinction between māyā and avidyāis generally made on the ground that maya does not delude its abode and conforms to the desire of the agent while avidya docs delude the agent and does not conform to the desire of the agent; however, a common definition may be proposed to suit both these functions as that which veils the real and projects the not-real and which by, itself is indeterminable either as real or unreal is ajñana. In empirical usage, however, there is a distinction made between māya and avidya The above defined ajñāna is not mere negation of jñāna; it is positive (bhāvarūpa) and is sublated by jñāna ... It is neither real nor unreal; nor both real and unreal.24 Such a baffling nature of ajñana is discovered by the analysis of wordly experiences. A scrutiny of our experience such as 'Aham sthulah' etc., will reveal that the entirc wordly affair is based on a confusion between the real and not-real25, Therefore, the things of experience can neither be classed as real nor as unreal. This is a unique characteristic of the things of our experience which is termed mithyatva in Advaita system of philosophy. Bhāvarūpajñāna or prakrti being the cause36 of the entire structure of this objective world should also be of similar nature. Thus the nature of this ajñana being indeterminable is its unique characteristic. 27

In view of the phenomenal nature of world, the cosmological details lose much of their importance in Advaita system.

23. आश्रयमव्योमाह्यन्ती कर्तुरिच्छामनुसरन्ती माया । तद्विपरितात्वविद्या अनिर्वचनीयत्वे सति तत्त्वावभासप्रतिबन्धविपर्ययावभासयोर्हेतुत्वं लक्षणम्। विक्षेपजनकत्वाकारेणेच्छा धीनत्वाकारेण वा मायेति व्यवहारः । आवरणाकारेण स्वातन्त्र्याकारेण वाऽविद्येति व्यवहार: । V.P.S. 24. अनादिभावरूपं यद्विज्ञानेन विलीयते। तदज्ञानमिति प्राज्ञा लक्षणंपरिचक्षते॥ सत्त्वेनासत्वेन विचारासहत्वे सति सदसत्त्वेन च यद्विचारं न सहते तदनिर्वाच्यम् । C.S. 25. सत्यानृते मिधुनीकृत्य अहमिदं ममेदमिति नैसर्गिकोडयं लोकव्यवहारः । S.B. 26. तमेतमविद्याख्यमात्गानात्मनोरध्यास पुरस्कृत्य सर्वे प्रमाणप्रगेयव्यवहारा लौकिका वैदिकाश्र प्रवृत्ताः । S.B 27. अविद्याया अविद्यात्वमिदमेवात्र लक्षणम् । यद्विचारासहिष्णुत्वमन्यथा वस्तु सा भवेत् I। V.PS.

14 Advaitananītam

It is all something like working the details of a dreamwhich is going to be sublated. Briefly, these details may be stated as follows: (I. 9-12). From the tamas predominant prakrti the five subtle elements viz., ether, air, fire, water and earth which possess śabda, sparsa, rūpa, rasa and gandha respectively, are produced. Since prakrti assumes the form of these one after another, the qualities of the preceding are found in the following; for instance, air has both śabda and sparśa. while ether has only sabda. From satva and rajas aspects of these, collectively internal organ and five vital airs are produced while individually five sense organs and five organs of action are produced. These together form the subtle body. Out of the tamas aspect of subltle clements arise gross elements. These are quintuplicated. Quintuplication is a process according to which each element is first divided into two equal parts and then one of the them is further divided into four parts. Each of these four picces is passed on to other four elements taking back a similar piece from each. Thus a quintuplicated element consists of half of its own and one eighth of each of the other elements . Quintuplicated elements lead to the formation of fourteen lokas, four kinds of living beings and the rest of the objects in the world. The whole process is classified into three stages of avyākrta, amūrta and mūrta. This structure is also classified into three vestures of kāraņa, sūkșma and sthūlšarīras and five sheaths of ānanda, vijñāna, manas, prāņa and annamayakośa. This may be stated as follows: 29

28. तत्र च प्रत्येकं पञ्चभूतानि द्विधा विभज्यते। तत्रेकैको भागश्चतुर्धाविभज्यते। तन्दागचतुष्टयश्च स्वभागं विहायेतरभूतचतुष्टयार्धभागेषु प्रविशतीति स्वस्यार्धभागेनेतरे षामष्टमभागेन च पश्चीकरणात् । S.B. 29. स्थूलशरीरमन्नविकारत्वादन्रमयकोशः ॥ सूक्ष्मशरीरं विज्ञानमयादिकोशत्रयम् = प्राणादिपश्चकं कर्मेन्द्रियैस्सहितं सत् प्राणमयकोशे भवति। मनस्तु ज्ञानेन्द्रियैस्सहितं सन्मनोमयकोशो भवति। वुद्धिर्ज्ानेन्द्रियैस्सहिता विज्ञानमयकोशो भवति। कारणशरीरमानन्दयचुरत्वात् कोशवदाच्छाकत्वाच्चानन्दमयकोश: V.S.

Advaitanavanītam 15

A. STHŪLAŚARĪRA: (i) Annamayakośa. Physical body. The quintuplicated ele-

B. SŪKSMAŚARĪRA: (ii) ments. Prāņamayakośa. Five vital airs and five organs of action. (iii) Manomayakośa. Mind and five organs of knowledge. It is an instrument. Doubting and desiring are its functions. (iv) Vījñānamayakośa. Buddhi and five organs of knowled-

It is the agent and enjoyer of ge.

the fruits of action. It is the empirical soul that transmi- grates from one body to ano-

C. KĀRAŅAŚARĪRA: (v) Ānandamayakośa. Not the ther.

original bliss but pseudo bliss. It is ajñana. It is the root cause of samsāra.

Íśvara is the creator of this empirical world while jīva is the creator of dream world. Both the empirical creation and the dream creation are superimposition on the substrate Brahman. This being the case the distinction between the two lies in the gradation of existence. A corollary of the postulation of only one real entity is the acceptance of different orders of existence. The world is not real but it dòes exist in some sense. Similarly, the dream world does not exist in the sense in which the physical world exists; but still it is not the same as a barren woman's son. Thus, there are three orders of existence-real, empirical and apparent (pāramārthikī, vyāvahārikī and prātibhāsikīsattā.) The first one is never sublated; the second endures during the empirical state of self and is sublated in the state of liberation i.e,, when the phenomenal nature of the world and the real nature of the self is realised; the third endures as long as the erroncous knowledge continues and is sublated on waking. Brahman, the empirical world, and the silver

16 Advaitananītam

over the shell belong respectively to these three orders of existence3 (I. 29)

Just as the removal of the erroneous knowledge of silver superimposed on the shell leads to the apprehension of shell, sublation of the phenomenal world and the empirical self leads to the realisation of the truc nature of self. This is achieved by tatvajñana i.e., comprehension of ultimate truth. This is attained in two stages paroksa and aparoksa. Sravaņa is parokșa. Sravana is not mere listening of the Vedānta texts; but the determination of the purport of Upanișadic passages by means of upakrama3 etc., studying under a proper teacher. This removes doubt. Manana and nididhyāsana constitute aparokșa. Manana is arguing within oneself. This secures intellectual conviction and removes the feeling of improbability. Nididhyasana is a continuous stream of the consciousness of one without the second not interrupted by the awareness of body32 etc. This finally removes all incompatible thoughts. Thus, the three obstacles of samsaya, asambhāvanā and viparītabhāvanā being removed, the real nature of self is realised and the liberation achieved. The liberation or moksa is not a state to be achieved; but is the very nature of self. It is realising what has always been there.

30. कालत्रये ज्ञातृकाले प्रतीतिसमये तथा। वाधाभावात्पदार्थानां सत्त्वत्रैविध्यमिष्यते।। तात्त्विकं ब्रह्मणस्तत्त्वं व्योगादेर्व्यावहारिकम्। रूप्यादेरर्थजातस्य प्रातिभासिकमिष्यते।। 31.उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम्। अर्थावादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये। तत्र श्रवणं नाम वेदान्तवाक्यानि विचार्योपक्रमादिलिह्वैर्वाक्यतात्पर्य- निर्णयः। वाक्यानुग्राह्कन्यायशीलनं मननम् V.PS. 32. विजातीयदेहादिप्रत्ययरहिताद्वितीयवस्तुसजातीयप्रत्ययप्रवाहो निदिध्यासनम् । V.S.

Advaitanavanītam 17

Thus, the jivas that arc caught in the vicious circle of transmigration undergo the seven stages of nescience, veiling, projecting, indirect right knowledge, direct comprehension of reality, removal of misery and realisation of blissful nature which is his true self (I. 17).

Categories :,

In Advaita Vedānta, strictly speaking, there can be no categories in the sense in which Nyāya Vaisesikas and other realists talk of the categories, there being only one prameya i.e. Brahman-the final reality. However, admitting the empirical usage, categories are worked out by the writers on Advaita Vedānta.

Broadly speaking there are two categories: drk and drśya. The categories stated in other systems are either brought under these two heads or rejected. Drk is self. It appcars as many on account of adjuncts cven though it is onc. Iśvara, JīvA Sākșin come under this. Some consider Išvara himself to be the Saksin3+ and Iśvarasākșin. Sākșin is also classified as Jīvasākșin

The demarcation as Isvara and Īśvarasākșin and Jīva and Jīvasāksin is based on the nature of the association between the adjuncts and the Caitanya. The adjuncts give rise to Iśvara and Jīva as avachchedas i.e., a qualification which persists in the effect so long as it lasts and brings about a distinction e.g. bluc colour and blue lotus. These very adjuncts give risc to Īśvarasākșin and Jīvasākșin as upādhis i.c. a qualification which docs not so persist and yet effects

33. अज्ञानावृतिविक्षेपद्विविधज्ञानतृप्तयः । शोकापगम इत्येते योजनीयाश्चिदात्मनि॥ P.D. 34.अस्मन्मते पदार्थो द्विविध: दक दृश्यश्च। अन्यवादिपरिकल्पितानां पदार्थानामत्रैवान्तर्भा वात्। तत्र दृकपदार्थआत्मापारमार्थिक एकस्सर्वदेकरूपोऽप्यीपाधिकभेदेन त्रिविध: । ईश्वरो जीवस्साक्षी चेति ।। SB. वार्तिककारमतेत्वीश्वर एव साक्षीति द्वैविध्यमेव जीवेश्वरभेदेन दृश्ः । 3

18 Advaitananītam

a distinction e.g. the ear-cavity and the ear. 35 The demarcation Iśvara and of Išvarasāksin etc., is not to be mistaken as accepting two entities i.c. Isvara and Išvarasākșin ctc. It is only a statement of the difference between the two attributes Isvaratva and Sākșitva36 etc.,

The Caitanya that manifests in antahkarana is described as pramātrcaitanya, pramānacaitanya and pramiti depending upon the cognative functions of antahkarana The Caitanya defined by the object is called visayacaitanya. Thus, the category called drk is firstly classifed as Suddha and Sabala, and under Sabala i.e. the qualified consciousness six varieties i.e. Īśvara, Īśvarasākșin, Jīva, Jīvasākșin, Pramāńacaitanya and Prameyacaitanya are listed (II.5) In understanding these varieties, the fact of the substrate consciousness being one without the second, the varieties arising out of the association of qualifying adjuncts in different ways should not be lost sight of. Under the second category drsya come ajñāna and its products. These are classified under three heads of avyākrta, amūrta and mūrta in Advaita works.Thesc may be arranged in the Nyayavaiscsika fashion as follows: dharma, sakti and abhāva.(II.9) dravya, guna,karma,

35. विशेषणञ्च कार्यान्वयि व्यावर्तकम्। उपाधिश्र कार्यानन्वयी व्यावर्तको वर्तमानश् - यथा रूपविशिष्टो घट इत्यत्र रूपं विशेषणम्। कर्णशष्कुल्यवाच्छिन्न नभ इत्यत्र कर्णशष्कुल्युपाधि: । V.P.

36. ईश्वरत्वसाक्षित्वयोर्भेदो न तु धर्मिणोरीश्वरसाक्षिणोर्भेदः । V.P.

37. तस्यचाभिव्यक्तस्य चैतन्यस्यैकत्वेप्यभिव्यअ्जकान्तःकरणभागभेदात्त्रिधा व्यपदिशो भवति। कर्तृभागावच्छिनचिदंशःप्रमाता। क्रियाभागावच्छिन्नचिदशः प्रमाणम् । S.B. घटाद्यवच्छिन्नचैतन्यं विषयचैतन्यम्। 38. अविद्यातव्याप्यतत्कार्यात्मक: प्रपश्चो दृश्यपदार्थः । S.B. सोऽपि त्रिविधः । अव्याकृतागृर्तगृर्तभेदात् 1 SB. The classification as Diavya, guna ete, and the detais worked out under each head in Nyayavaisesika fashion by Krsnavadhuta are not found similarly mentioned in standard Advaita works. For the exact position ot Dravya guna etc., and classification of categories, See S.B.II 2.17 and Sıddhāntabindu under stanza 8.

Advaitanavanītam 19

Tamas or darkness is a positive entity and it is a dravya. 39

Manas is included in anthakaraña which is a dravya.(II.10). Ātman is not a dravya as contended by Nyāyavaiśeikas. The author of Siddhantabindu states that dik and kāla are not acceptable as separte entities since ether can serve the purpose of dik, and kāla is identical with avidya.40

Thirty-two gunas are enumerated under guņas. Pariņāma, Paratva and aparatva are brought under one head i.e. parichcheda. Jāti is treated as a guņa under ākāra. Sādṛšya is also a guna.The opposites-gurutva and laghutva, Kațiņatva and mrdutva are separate guņās. Vrtti-jñāna,sukha, duḥkh etc., belong to manas. Samśaya, niścaya,etc., are strictly speaking, cognative acts. (vrtti); but these are called jñāna since the vrttidefines consciousness. The duration of vitti-jñana is not three moments as contended by Nyāyavaiseşikas but till generation of another jñana opposite to the present one.(II.11-15).

Attributes come under dharma, relation is also a dharma or attribute. Saktris an independent entity under drśya category. Samavāya and viśesa are rejected.

Among the four kinds of negations (abhavas), the nature of dhvamśa deserves special attention. The locus of destruction is substantive causc; when substantive causc is destroyed, the destruction is also destroyed. Atyantābhāva is also a counter-corollary to dhvamsa. (II. 21).

The entire drśya category as detailed above has no ultimate reality. These details have only empirical value. Therefore,

39. एवमविद्यात एवान्धकारोऽपि भावरूप एवावरणात्मा चाक्षुषज्ञानविरोधी आलोकनाश्यश्च झाटेतिमहाविद्युदादिवदाविर्भवति तिरोभवतिचेति सिद्धान्त:। S.B.

V.P.S. 40. दिक्कालौत्वप्रामाणिकत्वान्नोक्ती । आकाशस्यैव दिग्व्यवहारजनकत्वव्यवस्थासम्भवात् 'दिश: श्रोत्रमि'ति श्रुतेश्च। कालस्त्वविद्यैव तस्या एव सर्वाधारत्वादिति। S B. 41. सा च वृत्तिश्चतुर्विधा संशयो निश्चयो गर्वस्स्मरणमिति। VP.

20 Advaitananitam

Advaita writers are not much interested in elaborating these details. The fundamental doctrine is that the existence, consciousness and bliss are present in every entity and entities differ only in name and form. Every entity has five characteristics i.e., existence, manifestation, desirability, form and name. Of these, the first three are of the paturc of Brahman; the remaining two are of empirical world.43

Epistemology

Six pramănas viz., perception, inference, analogy, verbal testimony, presumption (arthapatti) and non-cognition (anupa- labdhi) are accepted by Advaita Vedāntins.

The Nyāyavaisesikas hold perception to be the result of the contact between the object and the sense organ when it is in touch with the mind and the self.44 The cogniser, the object cognised and the means of cognition are clearly demarcated in that system. The approach of Advaita thinkers to this question is altogether different. In their vicw, the subject-object distinction cannot be ultimate and the objects are not wholly independent of the subject. In case the two are different and independent of cach other a relation would be required to relate the two and this relation itself would require another pair of relations to link it to the subject as well as the object; and so ad infinitum. Therefore, there is no basis for maintaining the obsolute distinctness of a perceptible object. The object must share the nature of the subject when it is perceived. In fact, the two are not different, though they appear to be so. The difference and the differents are super-imposed on the sole reality i.e.,

42. तस्मादलमनेनाऽनात्मचिन्तनेन । S.B. 43. अस्ति भाति प्रियं रूपं नामचेत्यंशपञ्चकम् । आद्यत्रयं ब्रह्मरूपं जगद्रूपं ततो द्वयम् ॥ खवाय्वाग्निजलोर्वीषु देवतिर्यद्रादिषु। अभिन्नास्सचिदानन्दा भिद्येते रूपनामनी ।। Dr.Dr V. 44. इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षम। आत्मा गनसा संयुज्यते, गन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थेन ततः प्रत्यक्षम्।

Advaitanavanītam 21

consciousness (Caitanya). In other words, the object has no reality other than that of the percipient45. Therefore, perception is not the result of the subject and the object that are distinct, being put in contact through the sense organ but it is the revelation of non-difference between consciousness as defined by the cognative act (vrtti) and that as defined by the object16 (III.2). This takes place in the following manner: The internal organ which has predominantly sattva element i.e. of the nature of light, flows out through the sense-channels, reaches the locality of the object and pervades it like the water flowing from a tank through the canals and pervading the field47 The flow of the internal organ is the cognative act (vitti). The consciousness defined by it is pramanacaitanya. The consciousness defined by the object is visayacaitanya. When the internal organ flows out and pervades the object, the non-difference between the two i.c. pramānacaitanya and vișayacaitanya is revealed. This is perception. The consciou- sness defined by the internal organ within the body is pramātrcaitanya also called ahankāra. This is the agent. Thus, what matters in a perception is immediacy but not sense-organ generatedness. The immediacy is accomplished by removing the obscuration of ajnäna and revealing the non-difference of consciousness defined in terms of object and that of subject. This is done by the cognative act in varying degrees. The final removal of ajnāna is akhaņdasākșātkāra.

In respect of inference, the Advaita writers make certain important departures from the Nyāyavaiseșikas' position. The residual impression of the pervasion (vyāptisamskāra) is considered as intermediary act (vyäpāra) instead of Linga-

45. विषयचैतन्यसत्तैव घटादिसत्ता । अधिष्ठानसत्तातिरिक्तारोपितसत्ताया अनङ्गीकारात्। विषयचैतन्यञ्च पूर्वोक्तप्रकारेण प्रमातृचेतन्यमेवेति प्रमातृचैतन्यस्यैव घटाद्यधिष्ठानतया प्रमातृसत्ता एव घटादिसत्ता नान्या। V.P. 46. प्रमाणचतन्यस्य विषयावच्छिनचैतन्याभेदः । V.P. 47. यथा तटाकोदकं छिद्रान्निर्गत्य कुल्यात्मना केदारान् प्रविश्य तद्वदेव चतुष्कोणाद्याकारं भवति तथा तैजसमन्त:करणगपि चक्षरादिद्वारा निर्गत्य घटादिविषयदेश गत्वा घटादिविषयाकारेण परिणगते। स एव परिणागो वृत्तिरित्युच्यते। VP.

22 Advaitananītam

parāmarśa or vyāptismaraņa . The inferential cognition is 48

only in respect of sädhya not in respect of paksa that being the object of perception#> (III.6). Only three members -- prati- jñā, hetu, udāharaņa, or udāharaņa, upanaya nigamana are sufficient for a syllogism50 The co-absence (vyatireki) and the bare co-presence (kevalanvayi) forms of inference arc not accepted. In the inference of probandum (sädhya) through probans (hetu), there is no use of the cognition of concomitance between the non-existence of probans and that of probandum. The bare co-presence is not acceptable to Advaitins, since all existents are counier-correlates of absolute non-existence located in Brahman5 (III. 7.8) With these changes and the changes consequent on these, the Nyayavaisesika pattern of inference is followed by Advaita writers.

With regard to upamāna or analogical reasoning also the position of Advaitins is different from that of nyaya school. According to Naiyäyikas the knowledge of similarily between a village-cow and a forest-cow leads to the knowledge of the relation between the name gavaya and the object denoted by it i.e. forest-cow34. But according to Advaitinsthe knowledge of similarity present in the forest-cow leads to the knowledge of similarity present in the cow53 The knowledge of similarity present in the village cow is not perception since the village cow is not actually present before the man moving in the forest; nor is it inference since the knowledge of similarity present in the forest cow is not the probans (hetu) for the knowledge of the similarity present in the village-cow. The circumstances under which the analogical cognition arises

48. तत्संस्कारोऽवान्तख्यापारः । न तु तृतीयलिङ्गपरामर्शेडनुमितौ करणम् । V.P. 49. वन्हयंश एवानुमितित्वम् । न तु पर्वतांशे। तदेशे प्रत्यक्षत्वस्योपपादित्त्वात्। V.P. 50. अवयवाश्च त्रय एव प्रतिज्ञाहेतूदाहरणरूपाः । उदाहरणोपनयनिगमनरूपा वा । V.P. 51. तच्चानुमानमन्वयिरूपमेव न तु केवलान्वयि। सर्वस्यापि धर्मस्यास्मन्मते व्रह्मनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेनात्यन्ताभावाप्रतियोगि साध्यकत्वरूप केवलान्वयित्य स्यासिद्धेः । नाप्यनुमानस्य व्यतिरेकिरूपत्वम् । V.P. 52. संज्ञासंज्ञिसम्बन्धज्ञानमुपमितिः । तत्करणं सादृश्यज्ञानम्। T.S. 53. गवयनिष्ठगोसादृश्यज्ञानं करणम। गोनिष्ठगवयसादृश्यज्ञानं फलम् । VP

Advaitanavanītam 23

is explained by Advaitins as follows: A person who has seen a village-cow in his courtyard when he happens to go the forest and sees a forest-cow, obtains the cognition that this (the forest-cow) is similar to the village-cow. This leads to the certitude that the village-cow is similar to the forest-cow. This is analogical cognition; not the knowledge of the relation between a name (gavaya) and the object denoted by it (the forest-cow) as contended by Naiyayikās. (m. 9)

In respect of śabda, the following points deserve our special attention. Sakti is not considered as the desire of Iśvara but is regarded as- an independent category5 The knowledge of purport (Tātparyajnāna) is included among the causcs of the verbal knowledge. Among the imphed denotations the exclusive-non-exclusive implication (jahadaja- hallakșana) is resorted to explain the statement 'That thou art'. (Some hold that there is no need of impled denotation)55 Both sentences and words have imphed denotation56 while only words have express denotation. The sentences which refer to the actions to be accomplished as well as those which refer to the things that already cxist (kārya and siddha) are valid."' Vedas are not eternal. At the commencement of each creation Iśvara creates the Vedas exactly in the same form in which the same were current in the earlier creation58 Only in this sense Vedas are called apauruseya. According to the Vivarana view, verbal testimony can generate immediate as well as mediate knowledge; but according to Vācaspatiit can generate only mediate knowledge. (III. 10-13).

54. सा च शक्ति: पदार्थान्तरम् । V.P 55. 'तत्त्वमसि' इत्यादौ तत्पदवाच्यस्य सर्वज्ञत्वादिविशिष्टस्य त्वम्पदवाच्येनान्तःकरणादिवि शिष्टनैक्यायोगात् । ऐक्यसिव्यर्थं स्वरूपे लक्षणेति साम्प्रदायिकाः । वयन्तु ब्रूमः 'सोयं देवदत्तः' 'तत्त्वमसि' इत्यादौ विशिष्टवाचकानां पदानामेकदेशपरत्वेऽपि न लक्षणा । VP. 56. लक्षणा च न पदगान्नवृत्तिः किन्तु वाक्यवृत्तिरिति। VP. 57. लोके वेदे च कार्यपराणामिव सिद्धार्थानामप्यपूर्वतया प्रामाण्यम्। VP. 58. अस्माकन्तु मते वेदो न नित्यः । सर्गाद्यकाले परमेश्वरः पूर्वसर्गसिद्धवेदानुपूर्वीसमानानुपू रबीकं वेदं विरचितवान् VP

24 Advaitananītam

Presumption and non-cognition are accepted as independent evidences following the lines of Bhätta School. According to Advaitins even though the cognition of non-existence is perception its means is non-cognition which is an independent pramana" There is no rule that when the resultant cognition is perceptual its mcans also should be the pramāna of perception. We obtain the perceptual cognition from a statement like 'you are the tenth' wherein the means is verbal. The validity of these pramanās is intrinsically generated and cognized60

Logical fallacies:

In matters pertaining to the syllogism and other procedures of formal inference, the Nyāyavaiśesika pattern is accepted with certain changes. Among the logical fallacies, the two varieties of savyabhicāra i.e. asādhāraņa and anupasamhāri are not necessary since bare co-cxistence (kevalānvayī) type of provans is not accepted. Virodha is not a separate fallacy. Prakaraņasāmya and Abhāsasāmya are added. A proban that can prove both probandum and the absence of it is prakaraņasāma. Abhāsasama is that which is similar to a probans which is accepted as incapable of proving the probandum by both the parties. With some of these changes and the changes consequent on these the Nyāyavaiścsika scheme of logical fallacies are followed. (IV. 3).

Matabheda:

Different vicws are held by Advaita vedätins on certain details of Advaita doctrines. These are discussed in Siddhäntalesasargraha of Shri Appayya Dixita and some other works.

The problem that engaged the attention of many writers and on which different views are expressed is that of

59. अभावप्रतीते: प्रत्यक्षत्वेऽपि तत्करणस्यानुपलब्धेर्मानान्तरत्वात्। न हि फलीभूतज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वे तत्करणस्य प्रत्यक्षप्रमाणतानियतत्वमस्ति । V.P. 60. प्रमाणानां प्रामाण्यं स्वत एवोत्पद्यते ज्ञायते च। V.P.

Advaitanavanītam 25

Upādānakārana. Thesc vicws may be stated as follows: 61

(V. 2-7) (i) (a) Suddha Brahman is Samkşepaśarīiraka. Upādāna (māyā is dvāraka- rana) (b) Suddha Brahman is Upādāna (māyā is sahakāri- Vācaspatimiśra.

kārana) Īśvara is upādāna Vivaraņa. (iii) (a) Īśvara is upādāna of Those who hold maya ether etc. Iśvara and Jīva and avidyā to be dis- are Upādāna (b) Īśvara is Upādāna of tinct. A section of the above ether etc. Jiva is of internal vicw. organ ctc. (iv) Brahman is upādāna of Some phenomenal world. Jiva is of the apparent i.e., dream ctc., (v) Jīva is upādāna of the enti- Dṛstisrstivādins. re world (vi) Māyā śakti is upādāna Siddhāantamuktāvali. Of these vicws, that of Samkscpasārīraka and Vivaraņa are reconciled by interpreting the stand of the former as only the denial of the characteristic of upādānatvato māyaviśișta

61. संक्षेपशारीरकृतस्तु ब्रह्मेवोपादानम् । कूटस्थस्य स्वतः कारणत्वानुपपत्तेर्मायाद्वार कारणम्। वाचस्पतिमिश्रास्तु जीवाश्रितमायाविषयीकृतं ब्रह्म स्वत एव जाड्याश्रयप्रपश्चाकारेण विवर्तमानतयोपादानमिति माया सह्कारिमात्रम् । SLS. विवरणानुसारिणस्तु 'यस्सर्वज्ञस्सर्ववित् etc., इति श्रुतेस्सर्वज्ञत्वादिविशिष्टं मायाशवलमीश्वररूपमेव ब्रह्मोपादानमिति । SLS. वियदादिप्रपश्च ईश्वराश्रितमायापरिणाम इति तत्रेश्वर उपादानम्। अन्तःकरणादिकं

दानत्वम् । S.L.S. यथा वियदादिप्रपश्च ईश्वराश्रितमायापरिणाम इति तत्रेश्वर उपादानं तधान्तःकरणादिर्जी वाश्रिता- विद्यामात्रपरिणाम इति तत्र जीव एवोपादानम् । S.L.S. कृत्सस्य व्यावहारिकप्रपश्चस्य व्रह्मैवोपादानम् जीवस्तु प्रातिभासिकस्य स्वप्रप्रपश्नस्य । SLSजीव एव स्वप्रद्रष्ट्रवत् स्वस्मित्रीश्वरत्वादिसर्वकल्पकत्वेन सर्वकारणमित्यपि केनित 1 S.I ...

26 Advaitananītam

but not to that of Iśvaracaitanya. The view that Jiva is the cause of the entire world leads to many complications i.e. denial of Iśvara, dislocation of the scheme of bondage and liberation etc. Therefore, that view is not generally accepted53 Some of the other views are linked with the question whether māya and avidya are two aspects of one ajñāna or distinct. The consensus of opinion is that Iśvara is upādānakārāna of the phenomenal world.

Another important question on which Advaita thinkers hold different views is that of the nature of Iśvara and Jiva. These may be tabulated as follows:64 (V. 8-15)

62. संक्षेपशारीरके शवलोपादानत्वनिराकरणमपि मायाविशिष्टोपादानत्वनिराकरण अभिप्रायम्। न तु निष्कृष्टेश्वररूप चैतन्योपादानत्वनिराकरणपरम्। S.L.S मायाया अपि विम्वभूतेश्वरविशेषणतयोपादानत्वाश्रयकोटौ निवेश एव तत्र दूषितो न तु विम्वत्वविशिष्ट चैतन्यरूपेश्वरस्य तन्निरस्तमिति न तद्विरोधः। (अच्युतकृष्णानन्दः) 63. जीवभावापन्नस्य ब्रह्मणस्सर्वोपादानत्वमित्यस्मिन् पक्षे जीवादधिकस्येश्वरस्य अभावादीश्वरस्य सर्वजीवनियन्तृत्वप्रतिपादकश्रुतिस्मृतिन्यायसूत्रभाष्यादिविरोधो बन्ध मोक्षव्यवस्थानुपपत्तिश्च । (अच्युतकृष्णानन्दः) 64. तस्यां (मायायाम्) चित्प्रतिबिम्ब ईश्वरः। तस्या एव परिच्छिन्ानन्तप्रदेशेष्वावरणविक्षेप- शक्तिमत्स्वविद्याभिधानेषु चित्प्रतिबिम्वो जीव इति (प्रकटार्थविवरणे) S.L.S. अविद्यायां तित्प्रतिविम्ब ईश्वरः। अन्तःकरणे चित्प्रतिबिम्बो जीवः। (संक्षेपशारीरके) SL.S. मायाप्रतिविम्व इश्वरोऽविद्याप्रतिबिम्बो जीव इत्युक्तम्। (तत्त्वविवेके) S.LS तत्र (कूटस्थे) कल्पितेऽन्तःकरणे प्रतिविम्वितं चैतन्यं संसारयोगी जीवः। अनवच्छिन्नं चैतन्यं ब्रह्म । तदाश्रिते मायातमसि स्थितासु सर्वप्राणिनां धीवासनासु प्रतिविम्बितं चैतन्यमीश्वरः । (चित्रदीपे) SL.S तत्रापि प्रतिबिम्बो जीवो बिम्वस्थानीय ईश्वर: S.L.S. अन्त:करणावच्छिनं चैतन्यं जीवस्तदनवच्छिन्नमीश्वरः । S.L.S. न प्रतिविम्बो नाप्यवच्छिनो जीवः । किन्तु कौन्तेयसय राधेयत्ववदविकृतरयैव ब्रह्मणोऽविद्यया जीवभावः। ... ईश्वरोपि सह सर्वज्ञत्वादिधर्मेः स्वप्नोपलब्धदेवतावज्जीवकल्पित इत्याचक्षते । SLS.

Advaitanavanītam 27

Īśvara Jīva

(i) Reflection of co- Reflection of co- Prakațārtha- nsciousness in nsciousness in avi- vivaraņa māyā (prakrti) as dyās which are, as a wholc. it werc, the parts of mya (ii) The author of Tatvaviveka also holds the reflection of consciousness in mayā and avidya to be Iśvara and Jīva; but considers māyā and avidya to be the two aspects of prakrti instead of the whole and parts. (iii) Reflection of co- Reflection of co- Samkşepa šāri- nsciousness in nsciousness in raka. avidyā antahkaraņa

(iv) (a) Reflection of Reflection of co- Citradīpa consciousness nsciousness inte- in māyā qua- llect supcr-impo- lified by sed on kūtastha impressions of intellects of all beings. (b) Consciousness Reflection of co- Citradīpa qualified by nsciousness in mayā (like a antahkarana (like picce of canvas the colour clothcs bleached for painting. The drawn for the fi- gures in the pai- phenomenal nting). world is the painting drawn over it). (v) Prototype Reflection of co- Vivaraņa . nsciousness in

(vi) Consciousness ajñāna.

not defined by Consciousness de- fined by anthkara- anthkaraņa. ņa (vii) Mental constru- Consciousness ction of Jiva assumes the form of Jiva on account of ajñāna without

28 Advaitananītam

being either defi- ned or reflected (like Karana, the son of Kunti be- coming the son of Rādhā.)

The above differences which are discussed in Siddhäntalesasangraha of Sri Appayya Dixita and other similar views are due to the different theories regarding the nature of association of consciousness and adjuncts i.e., avachhedavāda, pratibimbavāda and ābhāsavāda on the one hand and on the other, the differences regarding the nature of ajnana and the role of ajnānaand antahkaraņa.

Arguments for and against the avachhedavāda and pratibimbavāda are advanced by later writers. Adherents to one or the other theories have further differed on details. Attempts to combine the features of the two theories have also been made. Thus a number of views have arisen in this respect. Vivarana school adopts ābhāsavāda in respect of Iśvara and pratibimbavāda in respect of Jīva.

Whether there is only one Jiva or there are many is another point that is debated by Advaita writers. Ekajīvavādins hold three different views :- (V. 16-18) (i) There is only a single Jiva animating only one body. The other bodies are non-animated like the ones seen in dream. The entire universe is illusorily hoisted by the avidya of that Jiva. (ii) Hiranyagarbha which is a reflection of Brahman is the one principal Jiva. The other Jivas are reflections of this principal Jiva. (iii) There is a single Jiva animating many bodies without distinction. Anekajivavādins do not agree with any one of these views

65. एको जीवः । तेन चैकमेव शरीरं सजीवमन्यानि स्वप्रदृष्टशरीराणीव निर्जीवानि। तदज्ञानकल्पितं सर्वं जगत्। हिरण्यगर्भ एको ब्रह्मप्रतिबिम्वो मुख्यो जीवः । अन्ये तु तत्प्रतिविग्वभृताः। एक एव जीवोऽविशेषेण सर्वं शरीरमधितिष्ठति । SLS.

Advaitanavanītam 29

and hold that there are many Jivas on account of the adjuncts of antahkarana. However, this is all from the empirical point of view. From the stand point of the absolute there is no Jiva and the question of the number does not arise.

What is the locus of ajñäna and how it is withdrawn is also a question that is variously answered!" as Some hold that Suddha Brahman is the locus as well as the content of ajñana. This ajñana has parts and withdraws partially as and when the true nature is realised. Others hold that the locus in Jiva while the content is Brahman. Just as the generality dissociates from individual members of the class when those members are destroyed, ajñāna dissociates from liberated souls. A third view is that each Jiva has an avidya. The phenomenal world is the joint creation of all avidyas. Liberation of one will result in the elimination of prapancha so far as he is conscerned. Another opinion is that each one has his own phenomenal world produced by his avidya; the notion of a common world is erroneous. The last and perhaps more widely accepted view is that

66. शुद्धव्रह्माश्रयिविषयकमेवाज्ञानम्। .... अज्ञानस्य सांशत्वात्तदेव क्वचिदुत्पाधौ ब्रह्मावगमोत्पत्तावंशेन निवर्तते। उपाध्यन्तरेषु यथापूर्वमंशान्तरैरनुवर्तत इति। S.L.S. नाज्ञानं शुद्धचैतन्याश्रयम्। किन्तु जीवाश्रयं ब्रह्मविषयम् । तच्चन्तःकरणप्रतिविम्वरू पेषु सर्वेषु जीवेषु व्यक्तिषु प्रत्येकं पर्यवसिततया वर्तमानमुत्पन्नविद्यं कश्वचिज्जहाति नष्टां व्यक्तिमिव जातिः । स एव मोक्षः । अन्यं यथापूर्वमाश्रयति । S.L.S. इतरे तु प्रतिजीवमविद्यानिवृत्तिमभ्युपगम्यैव तद्नुवृत्तिनिवृत्तिभ्यां वन्धमुक्तिव्यवस्थां समर्थयन्ते ॥ विनिगमकाभावात् सर्वाविद्याकृतः (प्रपश्ः) अनेकतन्त्वारब्धपटवत्। एकस्यैव मुक्ती तदविद्यानाश एकतन्तुनाशे पटस्यैव तत्साधारणप्रपश्चस्यनाशः। S.L S तत्तदविद्याकृतो वियदादिप्रपश्चः प्रतिपुरुषं भिन्नः। शुक्तिरजते त्वया यद् दृषं रजतं तदेव मयापीतिवदैक्यभ्रममात्रमित्यन्ये। SL.S. जीवाश्रिताविद्यानिवहाद्धित्रा मायैवेश्वराश्रिता प्रपश्चकारणम्। जीवानागविद्यास्त्वा- वरणमात्रे प्रातिभासिकशुक्तिरजतादि । SIS

30 Advaitananītam

Jīva is the locus of avidya while Isvara is that of māya The former has the power of obscuration and produces the apparent i.e. dream objects ete. the latter is responsible for the phenomenal world. (V. 19).

The ajñana that obscures the objects is hcld by somc to be of two types: one that belongs to the object and projects i.c., the snake over the rope etc., the other is that belongs to Jiva. while some others state that there is only one belonging to the object. The obscuring ajñäna is set aside when there is ajñāna according to ckajnānavādīns and it is destroyed according to anekajñānavādīns. (V. 21)

The nature of witness self is also variously described in Advaita works In Kūțasthadīpa it is stated that the immutable consciousness which is the substrate of the two bodies-subtle and gross is witness self because it directly superintends the two bodies and is unmodified. The author of Koumudi holds that the witness self is some form of the Lord which permits the Jiva to be active and to refrain from activity, but which is indifferent and non-active. Some hold that Jiva conditioned by avidya is witness self while others hold the Jiva conditioned by internal organ to be so. In Tattvapradīpīkā the substrate consciousness which is identical with Jiva's true nature is stated to be witness self. These and similar other descriptions given in Tattvasuddhi, Nātakadīpa etc., need not be taken as conflicting with cach other. Whether the witness self

67.द्विविधं विषयावरकमज्ञानम्। एक विषयाश्रितं रज्वादिसम्भिन्नविक्षेपोपादाभृतं कार्यकल्प्यम् । अन्यत् पुरुषाश्रितमिदमहं न जानामीत्यनुभूयमानम् SLS. नयनपटलवत् पुरुषाश्रितमेवाज्ञानं विषयावरकम् । न तदतिरेकेण विषयगताज्ञाने प्रमाणमस्ति । S.L.S. विषयावगुण्ठनपटवद्विषयगतमेवाज्ञानं तदावरकम्। 68. देहद्वयाधिष्ठानभूतं कूटस्थचैतन्यं स्वावच्छेदकस्य देहद्वयस्य साक्षादीक्षणान्निर्विकारत्वाच्च साक्षीत्युच्यते । S.L.S. परमेश्र्यस्यैव रूपभेद: कश्िज्जीवप्रवृत्तिनिवृत्त्योरनुमन्ता स्वयमुदासीनस्साक्षी नाम (कौमुद्याम्) S.L.S. सर्वप्रत्यग्भूतं विश्ञुद्धं व्रह्म जीवाभेदेन साक्षी (तत्त्वप्रतीपिकायाम्) S.L.S.

Advaitanavanītam 31

is identical with substrate consciousness, Iśvara or Jiva does not matter much since the final position of Advaita is that all these are non-different from Brahman in their true nature. (V. 23). There are two views regarding creation: drstisrstivāda 69

and srstidrstiväda. According to the former, the phenomenal world has no existence apart from its being perceived; while according to the latter it does exist and is created by Iśvara but the nature of its existence cannot be determined either in terms of real or unreal. This peculiar nature is termed mithyatva. The dilemma0 that whether this mithyatva is real or unreal is solved by accepting that it is real but its reality is of the same grade as that of the phenomenal world. In other words mithyätva is neither real nor unreal but is also mithyā (V. 23-29, 31). The Ajñana that has obscured the consciousness is destroyed by the knowledge of Brahman obtained through the Upanisadic passages. This knowledge removes ajñāna and disappears by itself. Some are of the opinion that caramavrttijñana being jada, the consciousness presented in caramvrttidestroys ajñana. Removal of ajñana is liberation. The liberated soul is identical with the impartite consciousness. According to those of the anekajīvavādins who hold Iśvara to be the bimba, the liberated soul attains Iśvarabhava until all others are liberated.72

69. इममेव च दृष्टिसृष्टिवादमाचक्षते। अस्मिंश्र पक्षे जीव एव स्वाज्ञानवशाज्जगदुपादानं निमित्तश्च । दृश्यश्च सर्वं प्रातीतिकम् । देहभेदाच्च जीवभेदभ्रान्तिः। SB. 70. ननु मिथ्यात्वसत्यत्वे ब्रह्मैक्यश्रुतिपीडनम् । तन्मिध्यात्वे तु विश्वस्य सत्यत्वं केन वार्यते ।। V.S.M. वियदादिप्रपञ्चसमानस्वभावं मिथ्यात्वम् । तच्व धर्मिणः सत्यत्वप्रतिक्षेपकम्। धर्मस्य स्वविरुद्धधर्मप्रतिक्षेपकत्वे हि उभयवादि सिद्धधर्मिसमसत्त्वं तन्त्र न पारमार्थिकत्वम्।

70. वाक्यजं ज्ञानमेवाहुर्मलाज्ञाननिवर्तकम् । V.SM. S.L.S

ह्त्वा मोहं विनश्येत् सा । V.S.M. केचित्तु वृत्तिरूपं व्रह्मज्ञानं नाज्ञानतन्मूलप्रपश्चनिवर्हकम् । अज्ञानस्य प्रकाशनिवर्त्यत्व नियमेन जडरूपवृत्तिनिवर्त्यत्वायोगात् । किन्तु तदारूढ चैतन्यप्रकाशस्तन्निवर्तकः ।

72. विग्वेशवादे गुक्त: प्राक् सर्वजीवविगोचनात्। SLS.

ईशो भूत्वा ततः शुद्धे स्वभावे व्यवतिष्ठते ।I V.SM.

32 Advaitananītam

Advaita Vedänta outlined above is a leading school of Indian Philosophy and a vast literature has developed on the system. Great thinkers like Mandana, Surcsvara, Vācaspati, Madhusūdanasarsvatī, Vidyāraņya and Appayya Dixita have contributed to Advaita literature. Advaita dialecticians have fought ceaselessly with the Sunyavadins on the one hand and with the Jagatsatyatvavadins on the other. In their interpretation of Upanisads, Brahmasutras and the Gita also they have faced strong rivals like Ramānuja and Madhva and a host of writers following these schools. Within the Advaita system difference of opinion have arisen with regard to certain details in the course of the development of Advaita literature. A precise knowledge of the basic facts of Advaita system is indispensable for an advanced study of metaphysical and interpretational problems of Advaita Philosophy. It is hoped that the present summary of Advaita Vedānta and the text, which follows, will fulfil this need.

Abbreviations

Amd Advaitāmodah CS. Citsukhī Dr. Dr. V. Drgdrśyaviveka Kr.C. Krșņāvadhūtacaritam P.D Pancadaī S.B. Siddhāntabindu S.B. Śankarabhāsyam S.L.S. Siddhäntalcsasangraha T.S. Tarkasańgraha V.P. Vedāntaparibhāsā V.P.S. Vivaraņaprameyasangraha V.S. Vedāntasāra V.S.M. Vedāntasiddhāntasūktimañjarī

N.B. :- The numbers in brackets indicate Chapter and Section of the text.

अद्वैतनवनीतम् 33

श्रीकृष्णावधूतपण्डितविरचितम् अद्वैतनवनीतम्

वयं बन्दामहे भूयः कर्म किं तदकर्मकम्। नयत्प्रयोगतो भावे प्रयोग: कर्तृकर्मणोः ॥ १ अद्वैतं मतमवलोड्य कोणकोणं निश्शेषं नवनवनीतमुद्धरिष्ये। धीमन्तोऽनिलसमये विहर्तुमन्तःकाद्वन्तस्सपदि सुखं गिलन्तु सन्तः॥ प्रक्रिया च प्रमेयश्च प्रमाणं दोष उच्यते। कचिदुक्तानुवादोऽपि सङ्गत्या मतभेदतः ३

अथ प्रक्रियानिरूपणम्

१. "पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवी" ति श्रुतिः। ब्रह्मणो मृलप्रकृत्यविष्टानभूतः पाद एक: । पादत्रयन्त्वमृतरूपं शुद्धं निर्धर्मिकम्। २. अनादेर्मूलप्रपृते: प्रधानमव्यक्तमिति नाम। मायाऽविद्या तामसी राजसी सात्विकत्येतत्समष्टिरूपा। ३. अनादयोऽनन्तजीवास्स्वस्वकर्मवासनादिभिस्सह जतुपिण्डे सुवणरणव इव प्रकृतौ लीनास्सन्ति। ४. सृष्टेः पूर्व मायायां प्रतिबिम्बितं शुद्ध्रह्मचैतन्यमीश्वरः । स एवाव्याकृतोऽनादिस्सर्वज्ञोऽन्तर्यामी जगत्स्न्नष्टा स्वप्राधान्येन निमित्तकारणम्। स एव पूर्णरूपस्तामस्याऽ्वच्छिन्स्सन् जगदुपादानं तन्तोरूर्णनाभिवदप्राधान्येन। ५. अविद्यात्वन्तःकरणादिरूपेणानेकविधा। तस्यां प्रतिबिम्बितचैतन्य रूपा जीवाश्चानेकविधाः।

34 अद्वैतनवनीतम्

६. समष्टिरूपा प्रकृतिरीश्वरस्य कारणशरीरम् । व्यष्टिरूपाऽविद्या जीवानां कारणशरीरम्। जीवेश्वरयोः कारणशरीरमेवानन्दमयकोशः। तत्रैव जीवस्य सुषुप्तिः । ७. "जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवती" ति श्रुतिरनादित्वे मानम् ।

८. अविद्याजन्यान्यन्त:कारणानि। तदवच्छिन्नो जीव इत्यनेक जीववादिनः । ९. तामसीप्रकृतिरीश्वरस्येक्षणवशाद्विपशक्तिरावरणशक्तिरिति द्विविधा जाता । विक्षेपशक्तस्सकाशात्तदवच्छिन्नेश्वरात्मन आकाशस्सम्भूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्रिः। अग्रेरापः । अन्यःपृथिवी। एतान्यपञ्चीकृतानि सूक्ष्मभूतानि। तानि पश्चीकृत भूतानां मात्राणि। सर्वत्रापि गुणत्रयस्य प्राधान्याप्राधान्याभ्यमनुप्रवेशोऽस्त्येव । १०. सूक्ष्मभूतानां सत्त्वांशसमष्टयाऽन्तःकरणम् । सत्त्वांशव्यष्टय श्रोत्रत्वक् चक्षुर्जिव्हाघ्राणानि पञ्चेद्रियाणि। अन्तःकरणं मनोबुद्धिरहक्कार क्वित्तश्चेति चतुर्विधम्। सूक्ष्मभूतानां रजोंशसमष्टया प्राणादिपञ्चकं रजोगुणव्यष्टया वागादिपञ्चकर्मेद्रियाणि च जातानि। ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं कर्मेद्रियपञ्चकं प्राणपञ्चकं मनो बुद्धिश्रेति सप्तदशात्मकं लिङ्गाख्यं सूक्ष्मशरीरं भोगसाधनम्। तत्र जोवेश्वरयोरवस्थितिर्जीवस्य स्वप्नावस्था। ११. प्राणमयमनोमयविज्ञानमयकोशास्सन्ति । १२. सूक्ष्मभूतेभ्यस्तमोगुणप्रधानानि पश्चमहाभूतान्यजायन्त। पञ्चीकृतेभ्यस्तेभ्यो ब्रह्माण्डं चतुर्दशभुवनानि चतुर्विधस्थूलशरीरमन्नादिभोग्य जातम्। स्थूलशरीरे जीवस्य जाग्रदवस्था। ईश्वरस्य सर्वत्र जागृदवस्थैव। अयमेवान्नमयकोश्ाः ।

१३. तथा चात्मनस्समष्ट्रयुपाधिनेश्वरत्वं व्यष्ट्रयुपाधिना जीवत्वम्। समष्टिकारणशरीरोपाधिक ईश्वरः । अस्य शरीराभिमानो नास्ति।

अद्वैतनवनीतम् 35

योगिभिरुपास्यः। एतदुपासनाशक्तैस्समष्टिसूक्ष्मशरीरोपाधिक ईश्वर उपास्यः । तस्य हिरण्यगर्भस्सूत्रात्मा मुख्यप्राण इति नामानि। तस्यापि शरीराभिमानो नास्ति। एतदुपासनाशक्तानां समष्टिस्थूलोपाधिक उपास्यः । तस्य विराड़ वैराजो वैश्वानर इति नामानि। अस्मिञ्दारीरेऽपीशस्याऽभिमानो नास्ति। सकलजीवशरीराणामेकीभूयास्य शरीरत्वेनावस्थानाव्यावर्तनीयप्रतियोग्यभावात्। एतदुपासनाशक्तानां जीवा नामनुग्रहार्थ राजससात्विकतामसमूर्तीरस्वीकृत्य ब्रह्मविष्णुरुद्रनामको बभूव। तासु मूर्तिषु दुष्टनिग्रहशिष्टपरिपालनार्थमभिमानोऽस्ति। तदुपासनाशक्तानां मत्स्यकूर्मादिमूर्तिधरो बभूव। तत्राऽप्यभिमानोऽस्ति। १४. अथ जीवत्वसिद्धिः । आत्मैव व्यष्टिकारणशरीरोपाधिको जीव: प्राज्ञः पारमार्थिकोऽविद्यावाच्छिन्नोऽन्तःकरणप्रतिबिम्बित इत्युच्यते। व्यष्टिसूक्ष्मशरीरोपहितस्य तस्य तैजसस्स्वाप्रिक: प्रातिभासिक इति नामानि। व्यष्टिस्थूलशरीरोपहितस्य तस्य विश्वो व्यावहारिकश्िदाभास इति नामानि। जीवस्य कर्मकर्तृत्वेन शरीरत्रयेऽपि स्वीयत्वेन सुखदुःखाद्यनुभवजनकोऽभिमानोऽस्ति। अयमध्यारोपो विक्षेपशक्तिकार्यम्। १५. आवरणशक्तिस्त्वीश्वरं ब्रह्मज्ञानिनञ्च विहायान्यानावृणोति । आवरणं द्विविधम्। असत्त्वावरणमभानावरणश्चेति । वस्तु नाउस्तीति व्यवहारहेतुराद्यम्। न भातीति व्यवहारहेतुर्द्वितीयम्। आवरणशक्तिकार्यं संसारः । उभयमपि तत्त्वज्ञाननाश्यम् । जड आवरणकार्याभावान्नावरण शक्ति: प्रसरति । १६. तत्त्वज्ञानं द्वेधा। परोक्षमपरोक्षमिति। गुरुमुखाच्छ्रवणं परोक्षम्। तेना सत्त्वावरणनाशः । मननादिभिर्निश्चितमात्मैक्यज्ञान अपरोक्षम् । तेनाभानावरणनाशः । १७. आवरणं विक्षेपोऽ्ज्ञानं परोक्षज्ञानमपरोक्षज्ञानमनर्थनिवृत्तिरानन्दा वाप्तिरिति जीवस्य सप्तावस्थाः ।

36 अद्वैतनवनीतम्

१८. शुक्ती रजतवद्गह्मणि प्रपञ्चो नास्तीति निषेधोऽपवादः । तेन ब्रह्माहमिति ज्ञानं जायते। तदा जीवन्मुक्तो भवति। १९. इदन्तु बोध्यम् । प्रपञ्चो द्विविधः । आत्मानात्मा चेति। आत्मा निष्क्रिय आकाशवदसङ्गो निरंशः परिपूर्णचेतन्यं सदानन्दरूपो निर्विकार अकर्ताडकारयिता निर्गुणोऽद्वयः परमात्मा ब्रह्म स्वप्रकाशो वियदादिप्रपश्चाधिष्ठानञ्च। अनात्मा प्रकृतिः । सा च कार्यरूपेणानेकविधा। २०. आत्मा एक एवानात्मकार्योपाधिभिरनैकरनेके जीवा बभूव। स एव मायावच्छिन्न ईश्वरः । स चैकोऽप्यनात्मकार्येष्वनेकेष्वनुप्रवेशादनेक विधः । अयमच्छिनपक्षः । २१. प्रतिबिम्बपक्षे त्वनेकेष्वन्तःकरणेषु प्रतिबिम्बतस्सन्नेक एवात्मानेक जीवरूपो बभूव। २२. मायायां प्रतिबिम्बित ईश्वरो यथाऽऽदित्यस्समुद्रादिषु प्रतिबिम्बितस्तथा । चलनादिप्रतिबिम्बधर्मा आदित्य इव कर्तृत्वादयो जीवेश्वरधर्मा बिम्बे कूटस्थ आत्मनि न सन्ति । २३. ईश्वरस्य शरीरत्रयाणां समष्ट्युपहितत्वेन व्यष्टिजीवशरीरेऽपि स्थितिरस्ति। जीवेश्वरौ कारणशरीरगतौ कूटस्थौ। परमात्मा तु सर्वकूटस्थः । २४. जीवस्त्रिविध: पारमार्थिको व्यावहारिकः प्रातिभासिक इति। सुषुप्यभिमानी पारमार्थिक: । जाग्रदभिमानी व्यावहारिकः । स्वप्नाभिमानी प्रातिभासिक: । पारमार्थिके जीवे व्यावहारिक: कल्पितः । तत्र प्रातिभासिक: कल्पितः । यथा जले तरङ्गस्तरङ्गे फेनः । कल्पितात्मनां मिथ्यात्वम्। जलगुणास्तरङ्गफेनयोरिव कूटस्थ जीवगुणा व्यावहारिके तद्दारा प्रातिभासिकेऽपि भान्ति। यथा मठघटाद्याकाशो महाकाश एव तथेश्वरः पारमार्थिकश्च कूटस्थात्मैव। २५. अलौकिकपारमार्थिकं शुद्धब्रह्मचैतन्यम्। लौकिकपारमार्थिकन्तु आरोपेप्रधानं रजतप्राज्ञादि। अतः पारमार्थिकं द्विविधम्।

अद्वैतनवनीतम् 37

२६. आत्मनो निर्विशेषत्वान्निरंशत्त्वात् स्वगतभेदसजातीयभेदौ न स्तः । अद्वितीयत्वाद्विजातीयभेदोऽपि नास्ति । २७. आत्मा जीवानामवस्थात्रयं व्यापारमवस्थावतो जीवांश्र साक्षाद्द्रष्ट्रत्वात्साक्षी। ईश्वरस्यान्तर्यामित्वं नामादित्यवत्सन्निधिमात्रेण सर्वकार्यानुकूलत्वम् । कर्मणां फलस्य च स्पर्शो नास्ति। २८. सृष्टिर्द्विविधा । ईश्वरसृष्टिर्जीवसृष्टिरिति। व्यावहारिकं वियदादीश्वरसृष्टम् । तदधिष्ठानं पारमार्थिकं ब्रह्मैव। प्रातिभासिकं शुक्तिरूप्यादि जीवसृष्टिः । तदधिष्ठानं वियदादि। व्यावहारिकप्रातिभासिक योरध्याससाम्येऽपि सत्ताभेदान्वेदः । २९. सत्ता त्रिविधा। पारमार्थिकी व्यावहारिकी प्रतिभासिकीति । शुक्ति रूप्यादेरधिष्ठानज्ञानाव्यवहितोत्तरक्षण एव नाशात्तत्सत्ता प्रातिभासिकी। व्यावहारिक पश्चकोशादेरधिष्ठानब्रह्मज्ञानानन्तरमपि जीवन्मुक्त्यवस्थायां प्रारब्धकर्मक्षयपर्यन्तं दग्धपटवत्स्थितत्वात्तत्सत्ता व्यवहारिकी । अन्यथा गुरुशिष्याभावप्रसङ्गः । आत्मसत्तयैव सत्तावदपि कोदपञ्चकमात्मानमाच्छादयत्यादित्यसत्तयैव सत्तावन्मेघस्सूर्यमिव। ३०. जीवानां पश्चकोशानाश्च न संयोगसमवायादिः । आत्मनो द्रव्यत्वाभावात् । किन्त्वध्यास एव सम्बन्धः । ३१. कर्मसुखदुःखादिकं मानसवृत्तिः । पुण्यं पापं मिश्रश्चेति त्रिविधं कर्मप्रवाहतोऽनादि। कर्तृत्वं करणस्यैव। कर्ताऽहमित्याध्यासिकमा त्मनि कतृत्वम् । मनोवाक्कायभेदात्करणं त्रिविधम्। तत्प्रेरकं रागद्वेपादि। सर्वा अपि वृत्तयोऽन्तःकरण धर्माः । ३२. अज्ञानं तत्कार्यञ्चानिर्वचनीयं तत्त्वज्ञानबाध्यम्। ज्ञानं द्विविधम्। स्वरूपज्ञानं वृत्तिज्ञानञ्चेति। सुषुप्तावज्ञानप्रकाशकं स्वरूपज्ञानम्। तदानीमेवास्य प्रकाशः जाग्रत्स्वप्रयोर्विषयप्रकाशकं वृत्तिज्ञानम्। जाग्रत्स्वप्रयोरेवास्य प्रकाशः । सुषुप्तौ वृत्तयो न सन्ति। बुद्धिरूपवृत्तेरन्तःकरणवृत्तित्वेन जडत्वेऽपि स्वरूपज्ञानेन

38 अद्वैतनवनीतम्

प्रविष्टत्वात् ज्ञानमिति व्यवहारः । कार्यभूतान्तःकरणवृत्तयो जाग्रदादौ ब्रह्मानन्दात्मकं सुघुप्यानन्दमावृण्वन्ति। स्वसंवेद्ं स्वरूपसुखम्। ३३. तत्त्वज्ञानप्रतिबन्धकानि त्रीणि। संशयभावनाऽसम्भावना विपरीतभावना चेति। श्रुतिभिरुपदिश्यमानमात्मतत्त्वमनेकविधं न वेति संशयः । स च गुरु मुखाच्छ्रवणेन नश्यति। सत्यत्वेन प्रमाणसिद्धे जीवेश्वरप्रपश्चभेदे कथमद्वैतं घटत इति बुद्धिरसम्भावना । तस्या मननेन नाश: । मननेप्यनाद्यविद्यावासनया जगत्सत्यत्वप्रतीतिर्विपरीतभाव ना। सा च ब्रह्मैकाकारप्रत्ययप्रवाहरूपनिदिध्यासनेन नश्यति। वृत्तो प्रविष्टेन स्वरूपनानाद्यप्यज्ञानं तत्कार्यञ्च नश्यति। आत्माज्ञानमप्यात्माकार वृत्तिप्रविष्टेन तेनैव। न तु केवलवृत्तिज्ञानेन। ननु सुषुप्तौ स्वरूपज्ञानस्याज्ञानप्रकाशकत्वेन विरोधाभावात् कथमज्ञानविवर्तकत्वमिति चेन्न । यथादित्यकिरणस्य तृणादिप्रकाशकत्वेन तदविरोधेऽपि सूर्यकान्तप्रविष्टस्य तस्य दाहकत्वेन तृणादिविरोधित्वं तथा वृत्तिप्रविष्टस्वरूप ज्ञानस्याज्ञानविरोधित्वात् वृत्तिज्ञानमप्यज्ञानं तत्कार्यं नाशयित्वा स्वयं निवर्तते। वृत्तिनाशे सति वृत्तौ प्रतिबिम्बितस्वरूपज्ञानं बिम्बभूत स्वरूपज्ञानमेव गच्छति। ततोऽद्वैतमात्मस्वरूपमेवाऽवशिष्यते। ३४. मुक्तिर्द्विधा सदेहमुक्तिर्विरदेहमुक्तिश्रेति। सालोक्यं सामीप्यं सारूप्यमित्याद्या त्रिविधा। केङ्र्यादयः कारणम्। विदेहमुक्तिस्सायुज्यम्। अस्यैक्यापरोक्षः कारणम् । ३५. अनादिपश्चकन्तु विशुद्धात्मा ईशो जीवः प्रकृतिरेतेषां भेदश्चेति। अविद्याचिद्योगोऽपि षष्ठोऽनादिरिति केचित्। तस्य जीवपदेनैव ग्रहाणात्पृथङ्गोक्तम् । ३६. चित्सुखात्मकं ब्रह्मबिम्बं निराकारमपि मायायास्साकारत्वेन तत्प्रतिबिम्बितेश्वरस्य साकारत्वम् । एवज्जीवस्यापि। ३७. ननु जगतस्सकृत्सृष्टिर्वा सृष्टिप्रवाहो वा। आद्य 'अनाद्यनन्तं जगदेतदीटक् सृजत्यवत्यत्ति मुर्हुर्महह्श्वर" इति श्रुतिविरोधः

अद्वैतनवनीतम् 39

द्वितीयेत्वद्वैतहानिः । किश्चेश्वरस्य विदेहमुक्तिरस्ति न वा। नाद्यः। श्रुत्यनुक्तत्वात्। फलबलात्कल्प्यत इति चेत् पूर्वोक्तश्रुतिविरोधः। न द्वितीयः । अद्वैतहानेरिति चेदस्योत्तरमन्यत्र द्रष्टव्यम्।

।। इति श्रीकृष्णावधूतपण्डितविरचिते अद्वैतनवनीते प्रक्रियानिरूपणं नाम प्रथमगोलकं।।

अथ प्रमेयनिरूपणम्

१. पदार्थो द्विविधः । दृग्दृश्यभेदात् । दृगेव परमात्मा ब्रह्म चिद्रूपः पारमार्थिकसन्। स द्विविधः । शुद्धश्शबलश्रेति । शबलस्योपाधिनाशे ुद्धमेकमद्वितीयमित्युच्यते। २. शबलं द्विविधम् । इशो. जीवश्रेति । ईशो द्विविधः । ईश्वरस्साक्षी चेति। मायावच्छिन्नचैतन्यमीश्वरः । मायोपाधिकचैतन्यं साक्षी। ईश्वरनियतमुभयमप्येकम्। मायाया एकत्वात् । अनादित्वादनादि च। ३. अविद्यासम्बद्धचैतन्यञ्जीवः । स एव जीवकूटस्थो हिरण्यगर्भ इति । अविद्याजन्यान्तःकरणेषु तत्प्रतिबिम्बभूता अनेके जीवाः । महत्त्वाख्यं हिरण्यगर्भशरीरमीश्वरस्सृष्टवान्। ततो हिरण्यगर्भ एव जीवानां शरीराणि वियदादिप्रपश्चश्च सृष्टवान् । अयमेकजीववादपक्षः । अनेकजीवपक्षेत्वविद्यैकदेशभूतान्तःकरणेष्ववच्छिन्ा अनेके जीवाः । उभयपक्षेप्यवच्छिन्नचैतन्यञ्जीवः। उपहितचैतन्यं साक्षि। पृथक् प्रतिजीवनियतम् । उभयमप्यनेकम् । अन्तःकरणानामनेकत्वात् । कार्यान्वयिव्यावर्तकं विशेषणमवच्छेदः । रूपवान् घट इत्यत्र रूपम् । कार्यानन्वयि व्यावर्तकमुपाधि: । कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नं नभः श्रोत्रमित्यत्र कर्णशष्कुली।

40 अद्वैतनवनीतम्

४. जीवचैतन्यं त्रिविधम् । प्रमातृचैतन्यं प्रमाणचैतन्यं प्रमेयचैतन्यश्चेति। प्रमाता जीवः। अन्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यं प्रमाणचैतन्यम् । घटादिविषयावच्छिन्नचैतन्यं प्रमेयचैतन्यम्। ५. तथाचेश्वर ईश्वरसाक्षि जीवो जीवसाक्षि प्रमाण चैतन्यं प्रमेयचैन्यश्च्ेति शबलं षड्विधम् । ६. ईश्वरस्यान्तःकरणाभावादन्तःकरणवृत्तिरपि नास्तीति तस्य प्रमाणचैतन्यं न कल्पनीयम् । सर्वेषां जीवानामीश्वरस्य च स्वप्रकाशत्वं विभुत्वञ्च। ७. दृग्विषयं दृश्यम् । एकस्यैव ब्रह्मणः कर्तृकर्मभावानभ्युपगमात्तत्र न दृश्यत्वम् । तदेव सदसद्विलक्षणत्वादनिर्वचनीयम् । ८. तद्विविधम् । प्रातिभासिकं व्यावहारिकश्चेति। प्रातिभासिकं शुक्तिरूप्यादि। स्वाप्नं गजादिच। तच्च तूलाविद्याकार्यामत्येक: पक्ष: । मूलाविद्याकार्यमित्यपरः । सोपादानकनाशरूपो बाधः । द्वितीये तेन रजतादिमात्रनिवृत्तिः । मुद्गरप्रहारेण घटस्येव। नतूपादानस्य मूलज्ञानस्य। तस्य ब्रह्मसाक्षात्कारनिवर्त्यत्वात्। तथैव विवरणोक्तेः । मूलाविद्यातदुपादानकमर्थ क्रियाकारि वियदादि व्यावहारिकम् । ९. उभयमपि षद्विधम् । द्रव्यगुणकर्मधर्मशक्तयभावभेदात् । १०. गुणाश्रयत्वं परिणामित्वं वा द्रव्यत्वम्। मूलप्रकृत्यन्तःकरणेन्द्रिय प्राणभूतकालदिक्तमांसीत्यष्टी द्रव्याणि। अनादिर्मूलप्रकृतिर्द्वेधा। मायाडविद्या चेति। अन्तःकरणञ्चतुर्धा । मनो बुद्धिरहक्कारश्चित्तमिति। इन्द्रियं द्विविधम्। ज्ञानेन्द्रियं कर्मेन्द्रियञ्चेति। श्रोत्रत्वक्चक्षूरसनघ्राणानि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि । वाक्पाणिपादपायुपस्थानि पश्च कर्मेन्द्रियाणि। प्राणो द्विविध: । मूलप्राणा उपप्राणा इति प्राणापानव्यानोदानसमाना मूलप्राणाः । नागकूर्मकृकलदेवदत्तधनअया इति पञ्चोपप्राणाः 1 वियद्धायुस्तेजस्सलिलं वथिवीति पञ्चभूतानि। कालस्सादि: क्षणाद्यनेकविधः

अद्वैतनवनीतम् 41

"सर्वे निमेषा जज्ञिर" इत्यादिश्रुतेः । कालदिशौ सर्वाधारसर्वकार्यनिमित्ते। दिगाकाशयोर्देशपरिच्छेदाभावद्विभुत्वम्। प्रत्यक्षप्रतिबन्धकं नीलरूपवत्तमः। पृथिवीतमोंशेन जन्यत्वाद्रूपम् ।

रयधैर्यबलदयाभयानि गुणा द्वात्रिंशत्। १२. शद्ादय: पञ्च श्रोत्रादिपञ्चेन्द्रियग्राह्याः । तत्र शब्द आकाशे शब्दस्पर्शौ वायो। शब्दस्पर्शरूपाणि तेजसि। शब्दस्पर्शरूपरसा जले। शब्दस्पर्श रूपरसगन्धाः पृथिव्याम्। वाय्वादीनामाकाशजन्यत्वेन पितुर्गुणा पुत्र इति न्यायात्। न च पञ्चानां भूतानां पश्चीकरणात् पञ्चापि गुणाः पञ्चभूतेष्विति वाच्यम् ।स्थूलभूतानामेव पञ्चीकरणात्।

१३. एकत्वादिस्सड्ख्या। परिच्छेदस्त्रिविधः । देशतःकालतो वस्तुत इति। देशतः परिच्छेद एव परिमाणम्। देशतः कालतः परिच्छेद एव परत्वापरत्वे । वस्तुतः परिच्छेदस्सद्वितीयत्वम् । ब्रह्मणस्त्रिविधपरिच्छेदो नास्तीति विभुत्वम्। आकारवतामनेकत्व आकारो जाति: । तस्यैकत्वे गुण एव । यथा घटत्वमाकाशत्वम्। तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वं सादृश्यम् । स्नेहादिषट् पृथिवीजलयोः । वेगो मूर्तवृत्तिः । क्रियावन्मूर्तम् ।

१४. ज्ञानादयो दयान्ता मनोमात्रगुणाः ज्ञानमन्तःकरणवृत्तिः। सा चतुर्विधा। संशयो निश्चयो गर्वस्स्मृतिश्रेति। एता मन आदीनां क्रमादवृत्तयः । अतिनिर्मलत्वाचैतन्यावच्छेदकत्वाज्ज्ञानत्वोपचारः । अन्तःकरणस्य सादित्वेन सावयवत्वात्परिणामात्मिका वृत्तिरस्ति।

१५. एकस्मिन् विरुद्धानेकधर्मप्रकारकज्ञानं संशय: । भावाभावयोरेव विरोध इति नियमः। असामानाधिकरण्यस्यापि विरोधत्वात्। निश्रयोऽनुभवः । स द्विविधः। यथार्थायथार्थभेदात्। तद्वति

42 अद्वैतनवनीतम्

तत्प्रकारको यथार्थः । विशेष्यावृत्तिप्रकारकस्त्वयथार्थः । उभयमपि पश्चविधम् । प्रत्यक्षानुमित्युपमितिशाब्दोपपादकज्ञानभेदात्। १६. प्रत्यक्षं द्विविधं निर्विकल्पकं सविकल्पकश्चेति 1 विशेषणविशेष्यसंसर्गानवगाहिज्ञानमाद्यम्। तत्त्वमसीत्यादिवाक्यजन्यं प्रत्यक्षं ब्राह्मम् । तात्पर्यमात्रविषयस्य भानं निर्विकल्पकमिति विवरणे। तशमस्त्वमसीत्यादौ शब्दजन्यज्ञानस्यापि प्रत्यक्षत्वदर्शनान्द्रियकरणकमेव प्रत्यक्षमिति न वियमः । अभावज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वेप्यनुपलब्धिकरणकत्वात्। अत एवानुपलब्धिप्रमाणजन्याभावज्ञानस्य प्रत्यक्षेऽन्तर्भावादनुभवस्य पश्चधा विभाग: । सप्रकारकं सविकल्पकम् । अयं घट इति ज्ञानम् । सुखादिप्रत्यक्षन्त्विन्द्रियाजन्यम् । मनसोऽनिन्द्रियत्वात् ईश्वरस्य प्रत्यक्षं प्रमैव। तच्च नेन्द्रियजन्यम्। ईश्वरस्येन्द्रियाभावात्। १७. आरोपितयोर्भावाभावयो: प्रत्यक्षमयथार्थम्। तदेवान्यथाख्यातिरु च्यते। आरोपितस्य निरुपादानकत्वादारोप्यसन्निकर्षस्थले सर्वत्रान्यथाख्या तिरेवेति पूर्वैर्व्यवस्थापितत्वात्। आधुनिकास्तु व्यावहारिकप्रातिभासिकयो रपि भावाभावयोर्जीवानाश्रिताविद्यैवोपादानमनिर्वचनीयत्वसाम्यादित्याहुः । १८. अनुमिनोमीत्यनुव्यवसायसिद्धं ज्ञानमनुमितिः । पर्वतो वह्निमानिति। उपमिनोमीत्यनुव्यवसायसिद्धं ज्ञानमुपमितिः । यथा मदीया गौरनेन गवयेन सदृशीति ज्ञानम्। शब्दात् प्रत्येमीत्यनुव्यवसाया सिद्धं शाब्दं ज्ञानम् । इदं कल्पयामीत्यनुभवसिद्धमुपपादकज्ञानम्। १९. अह्मनेनोत्कृष्ट इति ज्ञानं गर्वः । संस्कारजन्या स्मृतिः । सा च यथार्थाडयथार्थेति द्विविधा। घटं स्मरामीत्याद्यनुव्यवसायसिद्धा । तत्त्वसाक्षात्कारानन्तरं सर्वस्य बाधेपि संसारदशायां विषयस्याबाधात् तज्ज्ञानं प्रमा। संसारदशायामेव बाधश्रेदप्रमा। धारावाहिकबुद्धिस्थले तादृशवृत्तिरूपं ज्ञानमेकमेव । वृत्तेर्स्वविरोधिवृत्त्युत्पत्तिपर्यन्तं स्थायि- त्वात्। अतो न ज्ञानं क्षणिकम् । स्मृतिधारादर्शनात्संस्कारोपि न क्षणिकः ।

अद्वैतनवनीतम् 43

२०. कर्म चलनम्। धर्मो विशेषणं घटत्वादि। अनुगतमननुगतं व्याप्यं व्यापकञ्च। सम्बन्धोपि धर्म एव। कार्यस्यानुकूला प्रतिकूला च शक्तिरतीन्द्रिया।

२१. अभावश्रतुर्विधः । प्रागभावो ध्वंसोज्त्यन्ताभावोऽन्योन्याभाव श्चेति प्रागभाव उपादाननिष्ठः । प्रागभावध्वंसः प्रतियोगिस्वरूपः । प्रतियोगिनाशे तस्यापि नाशः । मुद्गरप्रहारादिना घटध्वंस: उपादाननिष्ठोऽधिकरणस्वरूप: तन्नाशे ध्वंसस्यापि नाशः । - घटध्वंसध्वंसेपि नष्टो घट इत्येव प्रतीतेर्घटध्वंसध्वंसस्यापि घट एव प्रतियोगीति न घटोन्मज्जनापत्तिः । चैतन्यरूपनित्याधिकरणगतध्वंसस्या- िष्ठानचैतन्यव्यतिरेकेण नित्यता नास्तीति चैतन्यस्वरूपता एवमारोपितशुक्तिरूप्यादिध्वंसोपीदमवच्छिन्नचैतन्यरूपमेव । कालत्रयेप्य- भावोऽत्यन्ताभावः । स च प्रामाणिकप्रतियोगिकोऽप्रामाणिकप्रतियोगिकश्र। आद्यो घटाभावः । द्वितीयश्शशशृङ्गाद्यभावः । द्विविधोपि ध्वंसप्रतियोगी। घटः पटो नेति प्रतीतिसाक्षिकाभावोऽन्योन्याभावः। स एव पृथक्त्वं विभागो भेद इत्युच्यते। अयमनादिस्सादिश्च। ध्वंसप्रतियोगी। अविद्याया- निवृत्तौ तत्परतत्राणां सर्वेपां निवृत्त्यवश्यंभावात्। भेदो द्विविधः । सोपाधिको निरुपाधिकश्रेति। आदयस्तु घटाद्युपाधिभेदादाकाश भेदः । अन्तःकरणाद्युपाधिभेदाद् ब्रह्मभेदः । द्वितीयस्तु घटपटादिभेदः। अद्वितीये ब्रह्मणि प्रपश्चस्य कल्पितत्वाद् ब्रह्मप्रपश्चयोर्न पारमार्थिकभेदः। २२. कार्य प्रागभावप्रतियोगि। कार्यनियतपूर्ववृत्ति कारणम् । तद्द्विविधम्। उपादानं निमित्तञ्चेति। उपादानं द्विविधमधिष्ठानं परिणामि चेति। जगदाकारेण परिणममाणाविद्याधिष्ठानत्वाद् ब्रह्मणो जगदुपादानत्वम् । द्वितीयमविद्यातन्तुकपालादि। अपरिणामित्वे सति कारणत्वं निमित्तत्वम् । ईश्वररूपेण जगत्स्नष्ट्रत्वाद् ब्रह्मणो निमित्तत्वञ्च। घटादिकं प्रति दण्डकुलालादिकञ्च। २३.असाधारणधर्मो लक्षणम्। तद् द्विविधम्। स्वरूपं तटस्थमिति। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेतिश्रुतेस्सत्यज्ञानादिस्वरूपलक्षणम्। आनन्दो

44 अद्वैतनवनीतम्

विषयानुभवो नित्यत्वञ्चेति धर्मा अपृथक्त्वेपि चैतन्यात्पृथगिवावभासन्त इति पद्मपादाचार्यो क्े: । सास्रादिमत्वं गोः । यावल्लक्ष्यमनवस्थितं सद् व्यावर्तकं तटस्थलक्षणम् । यथेश्वरस्य जगज्जन्मादिकारणत्वम् । यथा च पृथिव्या गन्धवत्त्वम् । अस्मन्मते न्यायमते चोत्पत्तिकाले गन्धाभावात् । न्यायमते महाप्रलये परमाणुगन्धानङ्गीकारात्। ब्रह्मणो निखिलजगदध्यासाधिष्ठानत्त्वरूपोपादानत्वश्च तटस्थम् । २४. लक्षणदोषास्त्रयः । अतिव्याप्तिख्याप्तिरसम्भव इति । अलक्ष्येपि लक्षणसत्त्वमतिव्याप्तिः । लक्ष्यांशे लक्षणाभावोऽव्याप्तिः । लक्ष्यसामान्ये लक्षणाभावोऽसम्भवः । यथा गो: शृङ्गित्वं शबलत्वमेकशफमात्रत्वञ्च। २५. चिदेकमेव नित्यम्। तव्दिन्नमनाद्यपि सर्वं ब्रह्मज्ञानबाध्यत्वादनित्यम्॥ ।। इति श्रीकृष्णावधूतपण्डितविरचिते अद्वैतनवनीते प्रमेयनिरूपणं नाम द्वितीयगोलकम्॥

अथ प्रमाणनिरूपणम् ।

१. प्रमाकरणं प्रमाणम् । प्रत्यक्षानुमानोपमानागमार्थापत्त्यनुपलब्धय इति षट्प्रमाणानि। २. तत्र प्रत्यक्षप्रमाकरणं प्रत्यक्षम्। तत्तदाकारवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य तत्तदिन्द्रिययोग्यवर्तमानविषयावच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वं ज्ञानगतप्रत्यक्षत्वम्। न तु वृत्तिः प्रत्यक्षप्रमा। अविशिष्टचैतन्यस्याजन्यत्वेपि वृत्ते- र्जन्यत्वात्त द्विशिष्टचैतन्यस्य चतुरादिजन्यत्वम् । प्रमातृचैतन्यमेव वृत्त्यवच्छिन्नम्। वृत्तिस्तु चक्षुरादिद्वारा बहिर्गत्वा विषयाकारेण परिणमते। तदा योग्यविषयचैतन्यस्य वृत्तिचैतन्यस्याप्यैक्यं भवति। तदेव प्रमातुः प्रत्यक्षम् । वृत्तिविषययोरेकदेशीयत्वमेककालिकत्वञ्च तदवच्छिन्नचैतन्याभेदे प्रयोज- कम्। अनुमितावुपनीतभाने च विशेष्यांश एवापरोक्षम्।

अद्वैतनवनीतम् 45

३. संयोगस्संयुक्ततादात्म्यं संयुक्ताभिन्नतादात्म्यश्चेति त्रयस्सन्निकर्षाः । तेषां चैतन्याभिव्यअ्जकवृत्तिजनन उपयोगः । द्रव्यप्रत्यक्षे संयोगः। तद्गतगुणादिप्रत्यक्षे संयुक्तत्तादाम्यम्। गुणादिगतधर्मादिप्रत्यक्षे संयुक्ताभिन्न तादाम्यम् । समवायसंयुक्तविशेषणतादीनामप्रमाणिकत्वेनानङ्गीकारात्। इदानीं घट इत्यादौ रूपवन्नीरूपस्यापि कालस्य प्रत्यक्षत्वम्। तत्र संयुक्तसंयोगस्सन्निकर्ष इति केचित् । ४. विषयगतप्रत्यक्षत्वन्तु घटादिविषयस्य प्रमात्रभिन्नत्वम् । अधिष्ठानचैतन्यसत्तैव घटादिसत्ता। तदरिक्तारोपितसत्ताथा अनङ्गीकारात्। विषयावच्छिन्नचैतन्यं प्रमातृचैतन्यञ्च्वैकमेव अतो घटादेः प्रमात्रभिन्नत्वम्। तच्च प्रमातृचैतन्यसत्तातिरिक्तसत्ताशून्यत्वम्। ५. ईश्वरसाक्षि जीवसाक्षीति साक्षिद्वैविध्यात् प्रत्यक्षमपि द्विविधम्। ईश्वरसाक्षिणोऽनादित्वेपि सृज्यमानप्राणिकर्मवशेनेश्वरोपाधिभूतमायायास्स्न ष्टव्यं पालयितव्यमित्याद्याकारा वृत्तिविशेषा जायन्ते। तत्प्रतिबिम्बितेशचैत न्यमपि सादि भवतीति तदैक्षतेति श्रुत्युपपत्तिः । ईश्वरप्रत्यक्षे न वृत्तिरपेक्षिते। ब्रह्मचैतन्यस्य सर्वोपादानतया सर्वतादात्म्यापन्नत्वेन स्वसंसृष्टसर्वावभासकत्वात्। जीवप्रत्यक्षे तु वृत्तिरावश्यकी 1 तस्याविद्योपाधिकतया सर्वगतत्वेप्यनुपादानत्वेनासङ्गित्वादिति विवरणे इति प्रत्यक्ष निरूपणम् । ६. अनुमितिकरणमनुमानम् । तच्ब व्याप्तिज्ञानम् । संस्कारो व्यापारः । न तु लिङ्गपरामर्शो व्याप्तिस्मरणश्च । पक्षधर्मताप्रत्यक्षानन्तरमु द्ुद्धे व्याप्यनुभवजन्यसंस्कारे सति अनुमित्युत्पत्तेरानुभविकत्वेनान्वयव्यतिरे काभ्यां व्याप्तिज्ञानस्यैवानुमितिकरणत्वम्। परामर्शदरन्वयव्यतिरेका- भावात्। तथा च व्याप्यनुभवः करणम् । तज्जन्यसंस्कारो व्यापारः। तदुद्वोधकत्वेन पक्षधर्मताज्ञानं सहकारि। अनुमितिः फलम्। व्याप्तिज्ञानस्य वहिज्ञानांश एव करणत्वम् । वन्ह्यंश एवानुमितित्वमनुमितेः। न तु पक्षांशे पर्वतज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वात्।

46 अद्वैतनवनीतम्

७. अनुमानं द्विविधम्। स्वार्थं परार्थश्च्ेति। स्वार्थं स्वानुमितिकरणम्। न्यायप्रयोज्यं परार्थानुमानम् । अवयवत्रयं न्यायः । व्यवहारे भाट्टनय इत्यङ्गीकारात् । तच्ब प्रतिज्ञाहेतूदाहरणानि । उदाहरणोपनयनिगमनानि ा। पर्वतो वह्विमान् धूमात्। महानसवदित्यादावेतेनेव व्याप्तिपक्षधर्मतयोरुपदर्शनसम्भवेऽधिकस्य वैय्यर्थ्यात्। ८. व्याप्तिश्वाव्यभिचरितसहचारदर्शनाद गृह्यते। सा चान्वयमुखेनैव। सर्वस्यापि ब्रह्माद्युपादाननिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन केवलान्वयित्वाभावा त्तव्याप्यभावः । साधनेन साध्यसाधने साध्याभावहेत्वभावयोर्व्याप्तेरनुयोगाद नुमितिं प्रत्यहेतुत्वाव्य्यतिरेकव्याप्तिरपि नास्ति। पृथिव्यामितरभेदज्ञानन्त्वर्था गयगैर: भरा १वानवयव्यतिरेक्यपि न । इत्यनुमाननिरूपणम्। ९. सादृश्यप्रमाकरणमुपमानम् । गवयनिष्ठगोसादृश्यज्ञानं करणम्। गोनिष्ठगवयदृश्यज्ञानं फलम्। अतिदेशवाक्यार्थज्ञानजन्यसंस्कारो व्यापारः। केचित्तुसर्वत्र प्रमाणजन्यज्ञानस्यापूर्वहानोपादानादिप्रवृत्तिजनकत्वनियमात् स्वकीयगोनिष्ठगवयसादृश्यज्ञानं न फलम्। तदभावात्। किन्तु नैय्यायिकोक्तं गवयपदवाच्यत्वज्ञानमेव । तस्य प्रवृत्तिजनकत्वादित्याहुः॥ इत्युपमाननिरूपणम् । १०. अबाधिततात्पर्यविषयीभूतसंसर्गवद्वाक्यं प्रमाणशब्दः । शाब्दबोध आकाङ्का योग्यता तात्पर्यज्ञानमासत्तिश्च कारणम् । पदानां परस्परजिज्ञासाSडकाङ्वा। आकाङ्कासमर्पकपदाप्रयोगेऽध्याहृत्य योजना। अर्थाध्याहारे शाब्दत्वानुपपत्तिः । पदार्थसंसर्गाबाधो योग्यता । पदार्थसंसर्गानुभवजननयोग्यत्वं तात्पर्यम् । अव्यवधानेन पदजन्यपदार्थोप स्थितिरासत्तिः । सैव व्यापारो भवति। शाब्दबोधः फलम् । ११. पदार्थो द्विविधः । शक्यो लक्ष्यश्र। शक्तिज्ञाप्यश्शक्यः। शक्ति: पदार्थान्तरमित्युक्तम् । अनेकव्यक्तिस्थले जातौ शक्ति: एकव्यक्तिस्थले व्यक्तौ। शक्तिनिरूपकं शक्तं पदम्। लक्षणाज्ञाप्यो लक्ष्यः । शक्यसम्बन्धो लक्षणा। सा द्विविधा। केवललक्षणा लक्षितलक्षणेति। साक्षाच्छक्यसम्बन्ध आदया। गङ्गायां घोपः ।

अद्वैतनवनीतम् 47

दाक्यपरम्परासम्बन्धे द्वितीया। द्विरेफपदस्य भ्रमरपदद्वारा मधुकरे। सिंहो माणवक इत्यत्र सिंहशब्दस्य सिंहसम्बन्धिक्रार्यसम्बन्धो माणवके। केवललक्षणा त्रिविधा। जहत्यजहती जहदजहती चेति। विषं भुङ्गेत्यादौ शक्यार्थमनन्तर्भाव्य शत्रुगृहे भोजननिषेधो लक्ष्यते इति जहल्लक्षणा। झुको घट इत्यादो शक्यार्थं शुकक रूपमन्तर्भाव्यैव तद्वति वृत्तेरजहल्लक्षणा। विशष्टवाचकपदस्य विशेषणांशत्यागे सोडयं देवदत्तस्तत्त्वमसीत्यादौ जहदजहल्लक्षणा । केचित्तु तत्त्वमसीत्यादौ शक्यार्थैकदेशत्यागेपि न लक्षणा। शक्यसम्बन्ध्यन्यार्थस्वीकाराभावात्।काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामि त्यादौ केवलशक्यकाकापरित्यागेन दध्युपघातकत्वसम्बन्धेन बिडालादीनामा पग्रहणाज्जहदजहल्लक्षणेत्याहुः । लक्षणाबीजं तात्पर्यानुपपत्तिः । १२. शक्ति: पदे। लक्षणा पदवाक्ययोः । अर्थवादवाक्यस्य प्राशस्त्ये लक्षणाया आवश्यकत्वात्। एकपदे लक्षणामन्गीकृत्यान्येषां तात्पर्यग्राहकत्वं न च वाच्यम्। प्राशस्त्यरूपलक्ष्यार्थातिरिक्ततात्पर्यभावात्। अन्ये तु शक्तिज्ञाप्यार्थबोधकं शक्तमित्यङ्गीकारात् पदवद्वाक्येऽपि शक्तिः । तथा च वाक्ये लक्षणाया नानुपपत्तिरित्याहुः । तस्मादर्थवादवाक्यस्य पदस्थानीयतया विधिवाक्येनैकवाक्यत्वादर्थवादवाक्यस्थपदानां पदैक-

वाक्यैकवाक्यता। १३. लोके वेदे च कार्यपराणामिव सिद्धार्थपराणामपि वाक्यानां प्रामाण्यम्। भारतादिलौकिकवाक्यानां सजातीयोचचारणानपेक्षोच्चारणात् पौरुषेयत्वम्। वेदानां तदभावादपौरुषेयत्वम्। वियदादिवत् सृष्टिकाल उत्पत्तिः प्रलये नाश इति वेदानां न क्षणिकत्वम्। अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतदृग्वेद इत्यादिश्रुतेरीश्वरादुत्पत्तिः । इत्यागमनिरूपणम्। १४. तदन्यथानुपपत्त्या तत्कल्पनमर्थापत्तिः । उपपाद्यज्ञानं करणम्। उपपादकज्ञानं फलम् । पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते। रात्रिभोजनमुपपादकम्। पीनत्वमुपपाद्यम् । दृष्टार्थापत्तिरियम् । श्रुतार्थापत्तिर्द्विविधा। अभिधानानुपपत्तिरभिहितानुपपत्तिः । पदाध्याहारे

48 अद्वैतनवनीतम्

प्रथमा। वाक्याध्याहारेऽपि । द्वितीया यथा । स्वर्गकामो ज्येतिष्टोमेन यजेतेत्यादौ क्षणिकयागस्य कल्पत इत्यर्थापत्तिः । १५. अभावज्ञाने योग्यानुपलब्धिः करणम्। अनुपलब्धौ योग्यत्वञ्च तर्कितप्रतियोगिसत्त्वप्रसज्जितप्रतियोगिकत्वम्। स्फीतालोकवर्ति- भूतलेऽत्र घटोऽस्ति चेदुपलभ्येतेति घटसत्त्वेनापादितोपलब्धिरूपप्रतियोगिक त्वम्। अभावेन्द्रिययोस्सन्निकर्षाभावाद् घटाभावाकारावृत्तिनेन्द्रियजन्या किन्त्वनुपलब्धिजन्येत्यभावप्रत्यक्षे तस्या मानान्तरत्वम् । १६. यद्यपि परिशेषः प्रमाणान्तरं परासिद्धवस्तुसाधने। स च प्रसक्तस्य प्रतिषेधेऽवशिष्टविशिष्टकल्पनम्। तथापि तस्यार्थापत्तावन्तर्भा वान्न पृथगुक्तिः । तर्कस्यापि दूषणानुमानेऽन्तर्भावः । १७. प्रमाणानां प्रामाण्यस्योत्पत्तौ ज्ञप्तौ च स्वतस्त्वम् । आगन्तुकभावाकारणानपेक्षज्ञानसामान्यग्राहक सामग्री प्रयोज्यत्वमुत्पत्तो स्वतस्त्वम् अदृष्टादिसापेक्षत्वादागन्तुकेति। दोषाभावासापेक्षत्वाद्भावेति। दोषासह्कृतस्वाश्रयसामग्रीमात्रग्राह्यत्वं ज्ञप्तौ स्वतस्त्वम्। स्वं प्रामाण्यं तदाश्रयो वृत्तिज्ञानं तद्गाहिका दोषासहकृता या सामग्री साक्षिज्ञानं तद्गाह्यत्वम् । नैय्यायिकानुमानवारणाय मात्रेति । अप्रामाण्यस्य तु विसंवादादिलिङ्गकानुमितिविषयत्वात् परतस्त्वम् । १८. प्रामाण्यं द्विविधम् व्यावहारिकतत्त्वावेदकत्वं पारमार्थिकतत्त्वावेदकत्वमिति । आद्यं वियदादिविषयकप्रमाणेषु । व्यवहारदशायां बाधाभावात्। द्वितीयन्तु जीवव्रह्मैक्यपरेषु तत्त्वमसीत्या- दिषु।

।। इति श्रीकृष्णावधूतपण्डितविरचिते अद्वैतनवनीते प्रमाणनिरूपणं नाम तृतीयगोलकम् ।।

अद्वैतनवनीतम् 49

। अथ दोपनिरूपणम् ॥

१. सर्वशास्त्रवादेषु तार्किकस्य मध्यवृत्तितया तन्मतानुसारेण दोषा ज्ञेयाः ।

व्यवहारे भट्टनयस्तार्किकस्याथवा नयः । विरोधो यत्र चास्माकं त्यज्यते तत्र तन्मतम् ।

इति तोटकाचार्योक्तेः । तत्त्वबुभुत्सूनां कथा वादः । मध्यस्थसम्मतः पूर्वोत्तरपक्षवाक्यसन्दर्भ: कथा। तत्र दोषो निग्रहस्थानम्। प्रमाप्रतिबन्धको

कत्वं निग्रहस्थानत्वम्। तानि च

१. प्रतिज्ञाहानि: २. प्रतिज्ञान्तरम् ३.प्रतिज्ञाविरोध:

४. प्रतिज्ञासन्यासः ५. हेत्वन्तरम् ६. अर्थान्तरम्

७. निरर्थकग् ८. अविशातार्थकग ९. अपार्थकग्

१०. अप्राप्तकालम् ११. न्यूनम् १२. अधिकम्

१३. पुनरुक्तग् १४. अननुभापणग् १५. अज्ञानग्

१६.अप्रतिभा १७. विक्षेपो १८. अमतानुज्ञा

१९. पर्यनुयोज्योपेक्षणम् २०. निरनुयोज्यानुपयोगः २१. अपसिद्धान्त:

२२. हेत्वाभासश्चेति द्वाविंशतिः

२. (१) प्रतिज्ञातस्य त्याग: प्रतिज्ञाहानिः । पर्वतो वह्िमान् प्रमेयत्वादित्युक्तेऽनेकान्त्येऽभिहिते तर्हि माभूत् पर्वतो वह्निमानिति। 7

50 अद्वैतनवनीतम्

(२) सामान्यत उक्तस्य परेण दोषोन्भावने कृते विशेषेण विन्यासः प्रतिज्ञान्तरम् । द्रव्यं प्रत्यक्षमित्युक्त आकाशादौ बाधेऽभिहिते रूपवद् द्रव्यमित्यादि । (३) स्ववाक्ये मिथो व्याघातः प्रतिज्ञाविरोधः । मे माता वन्ध्येति। (४) स्वोक्तापलापः प्रतिज्ञासन्यासः । अगिनरनुष्ण इत्युक्ते प्रमाणविरोधाभिधाने सति न मया तथोक्तमाग्रिरुष्ण इत्येवोक्तमिति। (५) उक्त हेतौ दोषोन्ावने विशेषणान्तरप्रक्षेपो हेत्वन्तरम्। शब्दोऽनित्य ऐद्रियकत्वादित्युक्ते सामान्ये व्यभिचारेऽभिहिते सामान्यवत्वं हेतुविशेषणम्। (६) प्रकृतानुपयुक्तार्थकथनमर्थान्तरता। घटो द्रव्यं प्रमेयत्वादित्युक्ते साध्यमनुमीयत अनेनेति करणव्युत्पत्त्या प्रमेयत्वहेतुरनुमानशब्दवाच्यं भवतीति। (७) अवाचकपदप्रयोगो निरर्थकम्। शब्दो नित्यः कचटतपानां जबगडदत्वादिति।(८) त्रिवारमुक्तेपि परिषदाद्यज्ञानार्थक पदादिप्रयोगोऽवि ज्ञातार्थम् । कश्यपतनयाधृतिहेतुस्त्रिनयनतनयवाहनसनामवानिति । भूधरश्शिखिमान् । (९) अनन्वितप्रयोगोऽपार्थकम्। कुण्डमजाजिनं षडपूजा इति। (१०) क्रमविपर्यासोऽप्राप्तकालम्।

उद्देश्यं प्रथमं पश्चाद्विधेयं साधनं ततः । परेण परदोषोक्ति: स्वसिद्धान्तैस्स्वसाधनम् ॥ अय वादक्रमस्तत्राप्राप्तकालं विपर्यये।

इत्युक्तेः। (११). आवश्यकानुक्तिर्न्यूनम् । (१२) विवरणादिना पुनरुक्तिरधिकम् । (१३) प्रतीतार्थस्य प्रयोजनं विनोक्ते पुनरुक्तम्। (१४) वाद्युक्तस्य मध्यस्थेनानूदितस्याप्युत्तरानुक्तिरननुभाषणम्। (१५) द्विवारमुक्तस्य परिषदनूदितस्याप्यप्रतिपत्तिरज्ञानम् (१६) वाद्युक्तस्य प्रत्युत्तराप्रतिपत्तिरप्रतिभा। (१७) केनचिद्व्याजेन कथाविच्छेदो विक्षेपः । (१८) वाद्युक्तस्येष्टापादनं मतानुज्ञा । त्वं परस्त्रीगामी पुरुषत्वादित्युक्ते जारत्वं प्रसज्येतेति । (१९) अवश्योद्भाव्यदोषानुद्भावनं पर्यनुयोज्यो- पेक्षणम्। (२०) अतन्निग्रहप्राप्तौ तन्निग्रहोन्भावनं निरनुयोज्यानुयोगः । स चतुर्विधः। छलं हान्याद्याभासोऽप्राप्तकाले ग्रहणं जातिरिति । अर्थान्तरं प्रकल्प्यदृपणं छलम्। भ्रान्त्या निग्रहस्थानोन्भावनं

अद्वैतनवनीतम् 51

हान्याद्याभासः। कालमतिक्रम्य दोषोन्ावनमप्राप्तकाले ग्रहणम् दूषणासमर्थमुत्तर जातिः साधर्म्यसमादिभेदेनेयं चतुर्विशतिधा एतद्विस्तरस्तु मत्कृते लोकोपकारे द्रष्टव्यः । (२१) स्वसिद्धान्तविरोधोऽप सिद्धान्तः ।

३. हेत्वाभासस्तु व्यभिचारादयः । असाधारण्यानुपसंहारित्वयोर्न दोपत्वम् । केवलान्वय्यनज्गीकारात्। विरोधोपि न दोषान्तरम्। व्यभिचारेण चारितार्थ्यात्। व्यतिरेकव्याप्यभावाच्च। प्रकरणसाम्यमाभास साम्यञ्च दोषान्तरम् । एकस्यैव हेतोस्साध्यतदभावोभयसाधकत्वे वा प्रकरणसाम्यम् । शब्दो नित्य आकाशवृत्तित्वादिति । आभाससाम्यन्तु वादिप्रतिवादिमध्यस्थानामप्यसिद्धवस्तुसाधन उपयोगिव्याप्तिपक्षधर्मतादि- साम्यं। अयं घट एतद्धटत्वाभाववान् घटत्वात् घटान्तरवत् । इदमाभासितानुमानं । एतत्साम्यज्ञानमनुमिते: प्रामाणिकत्वज्ञानप्रतिबन्ध कम्। ४. अन्ये हेत्वाभासा नैय्यायिकवद्रष्टव्याः असिद्धिभेदास्तर्कभेदा अन्योन्याश्रयादयो मत्कृते न्यायनवनीते लोकोपकारे च द्रष्टव्याः । निश्ितसाध्याभाववति पक्षादन्यत्र हेतुरांशयो निश्चितद्ेतुगति गा्गरांशयश्र सन्दिग्धानेकान्त्यम्। पक्षांशे साध्यसिद्धी पक्षे साध्यांशसिदी न सिद्धसाधनता । एवमेव भागासिद्धिरपि। पकांशस्यासिद्धावंश आश्रयासिद्धिः । ।। इति श्रीकृष्णावधूतपण्डितविरचिते अद्वैतनवनीते दोपनिरूपणं नाम चतुर्थगोलकम्।

अथ मतभेदनिरूपणम्

१. उपादानविचारः। ब्रह्मण उपादानत्वं नाम अनिद्यया वियदादिप्रपश्चरूपेण विवर्तमानत्वम् । प्रकृतेरुपादानत्वं तु परिणागित्वम। नदन स्याविदोपत्यग

52 अद्वैतनवनीतम्

विवर्तत्वम् । तादृशवस्तुसत्तासमानसत्ताकत्वे सति तदवस्थाविशेषत्वम् परिणामित्वम् । २. शुद्धब्रह्मैवोपादानम् । जन्मादिसूत्रतन्भाष्ययोरुपादानत्वस्य ज्ञेयब्रह्मलक्षणत्वोक्तेरिति सङ्गेपशारीरपक्ष: 1 सर्वज्ञत्वादिविशिष्टं मायाशबलमीश्वररूपमेव ब्रह्म जगदुपादानम् "अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्" "सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्" इति सूत्रभाष्ये सर्वोपादानप्रयुक्तसर्वात्मकत्वस्य जीवव्यावृत्तेश्वरलिङ्गोक्तेरिति विवरणपक्षः । ३. प्रपश्चस्येश्वराश्रितमायापरिणामत्वात्तत्रेर उपादानम् । अन्त:करणादेरीश्वराश्रितमायापरिणाममहाभूतोपसृष्ट जीवाविद्याकृतभूत सूक्ष्म कार्यत्वात्तत्र जीवेश्वरयोरुभयोरुपादानत्वमिति मायाविद्ययोर्भेदवादि नः । वियदादेरीश्वराश्रितमायापरिणामत्वात् तत्रेश्वर उपादानम् । अन्त:करणादेर्जीवाश्रिताविद्यामान्नपरिणामत्वात् तत्र जीव एवोपादानमिति तदेकदेशिन: । अन्तःकरणादेर्जीवतादात्म्यप्रतीत्या जीव एव तदुपादानम् । अध्यासभाष्येऽ्न्तःकरणादीनां जीवेऽध्यासस्य दर्शितत्वादिति केचित्। ४. अन्ये तु व्यावहारिकप्रपञ्चस्य निरवयवब्रह्मैवोपादनम् । जीवस्तु प्रतिभासिकस्वाप्रप्रपञ्चस्य । "आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि" इति सूत्रेण विवर्तवादाभिप्रायेण जीवात्मनि स्वरूपानुपमर्देन स्वाप्नप्रपश्चसृष्टिवत् ब्रह्मणि वियदादिसृष्टिरिति सिद्धान्तितत्वादित्याहुः। ५. अपरे तु जीव एव स्वप्रदृष्टवत् स्वस्मिन्नीश्वरादिसर्वकल्पकतया सर्वप्रपश्चस्योभयविधं कारणमिति वदन्ति। ६. जीवाश्रितमायाविषयीकृतं ब्रह्मैव जडप्रपश्चाकारेण विवर्तमानत्वा दुपादानम् । माया तु सहकारिमात्रम् । न तु कार्यानुगतमिति वाचस्पतिमिश्राः । ७. मायाशक्तिरेवोपादानम् । न तु ब्रह्म। किन्तु जगदुपादानमायाधिष्ठानत्वेनौपचारिकमुपादानत्वमिति सिद्धान्द्मुक्तावली काराः । इत्युपादानविचारः ।

अद्वैतनवनीतम् 53

८. अथ जीवेश्वरविचारः । अनादिरनिर्वाच्या मूलप्रकृतिः । तत्र चिन्मात्रसम्बन्धिनी माया। तस्यां चित्प्रतिबिम्ब ईश्वरः । तत्रैवावरणविक्षेपशक्तिमत्यविद्या । तस्यां चित्प्रतिबिम्बो जीव इति प्रकटार्थविवरणे। परिच्छिन्नानेकप्रदेशेषु

९. एकैव मूलप्रकृतिर्विक्षेपशक्तिप्राधान्येन मायाशद्वितेश्वरोपाधिः। आवरणप्राधान्येनाविद्याशद्विता जीवोपाधि: । अत एव जीवस्याऽज्ञानानु भवो नेश्वरस्य । ब्रह्म नास्ति न प्रकाशत इति व्यवहारयोग्यत्वमावरणत्वम्। तत्तज्जीवसाधारणसुखदुःखाद्यनुकूला विक्षेपशक्तिरिति तत्त्वविवेके। १०. अविद्यायां चित्प्रतिबिम्ब ईश्वरः। अन्तःकरणेषु चित्प्रतिबिम्बो जीवः । "कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वर" इति श्रुतेरिति सङ्केपशारीरके! ११. चित्रदीपे तु स्थूलसूक्ष्मदेहद्वयस्याधिष्ठानतया विवर्तमानं तदनवच्छिन्नचैतन्यं कूटवन्निर्विकारत्वेन स्थितत्वात् कूटस्थम्। तत्र कल्पितेन्त:करणे प्रतिबिम्बितं चैतन्यं संसारी जीवः अनवच्छिन्नचैतन्यं ब्रह्म । तदाश्रिते मायातमसि स्थितासु सर्वप्राणिनां धीवासनासु प्रतिबिम्बितं चैतन्यमीश्वर इत्युक्तम्। १२. ब्रह्मानन्दे तु परमात्मा मायातत्कार्योपाधिरहितश्शुद्धः मायोपहित ईश्वरः । अपश्चीकृतभूतकार्यसमष्टिसूक्ष्मशरीरोपहितो हिरण्यग र्भः। पश्चीकृतभूतकार्यसमष्टिस्थूलशरीरोपहितो विराट्पुरुष इत्यवस्थाचतुष्ट्य मेकस्यैव परमात्मनः । अस्मिंश्र चित्रपटस्थानीये चित्रस्थानीयः प्रपश्चः स्थावरजङ्गमात्मकः । यथा चित्रगतमनुष्याणां चित्राधारवस्त्रसदृशा वस्राभासा लिख्यन्ते तथा परमात्माध्यस्तदेहिनामधिष्ठानचैतन्यसदृशाश्रिदा भासा: कल्प्यन्ते। ते च जीवनामानस्संसरन्तीति। १३. अज्ञानमेकमेव जीवेश्वरयोरुपाधिः । तत्र बिम्बस्थानीय ईश्वरः । प्रतिबिम्बाजीवाः ।अज्ञानप्रतिबिम्बितस्य जीवस्यान्तःकरणरूपा- ज्ञानपरिणामभेदो विदोषाभिव्यक्तिस्थानं सूर्यातपस्य दर्पण इवेति विवरणपक्षः।

54 अद्वैतनवनीतम्

१४. केचित्तु घटाकाशवदन्तःकरणावच्छिन्ना जीवास्तदनवच्छिन्न ईश्वरः । प्रतिबिम्बिपक्षेऽपि उपाध्यनन्तर्गतस्यैव चैतन्यस्य बिम्बत्वम्। जलचन्द्रन्यायादिति। १५. अपरे तु न प्रतिबिम्बो जीवः । नाऽप्यवच्छेदः । किन्तु कौन्तेयस्य राधेयन्ववदविकृतस्यैव ब्रह्मण एवाविद्या जीवभावः। ब्रह्मैव स्वाविद्यया संसरति स्वाविद्यया विमुच्यते इति बृह्दारण्यभाष्योक्तेः।

राजसूनोस्स्मृतिप्राप्तौ व्याध भावो निवर्तते। तथैवमात्मनोऽज्ञस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यतः ॥

इति वार्तिकोक्तेश्र । एवञ्च स्वाविद्याया जीवभावमाप्तस्यैव ब्रह्मणः प्रप्चकल्पकत्वादीश्वरोऽपि सर्वज्ञत्वादिधर्मैस्साकं स्वप्नोपलब्धदेवतावज्जीव कल्पित इति वदन्ति। १६. अथ जीवैकानेकत्वविचारः । एक एव जीवः । तस्यैकमेव शरीरं सजीवम्। अन्यानि स्वप्रदष्टशरीराणीव निर्जीवाणि। तदज्ञानकल्पितं सर्व जगत् । तस्य स्वप्रदर्शनवद्यावदविद्यं सर्वोऽपि व्यवहारः। बद्धमुक्तमेदो नास्ति। शुकगुत्त्यादिकगपि स्वप्नवत् कल्पितमिति केचित् । १७. हिरण्यगर्भ एक एव ब्रह्मप्रतिबिम्बो मुख्यो जीवः । अन्ये तु तत्प्रतिबिम्बभूता जीवा अविद्यायां जीवाभासास्संसारिण इति सविशेषानेकशरीरेकजीववादिन: । हिरण्यगर्भस्य प्रतिकल्पं भेदेन कस्य हिरण्यगर्भस्य मुख्यजीवत्वमित्यत्र नियामकाभावादेक एव जीवोऽविशेषेण सर्वशरीरमधितिष्ठतीत्यविशेषानेकशरीरैकजीववादिनः । १८. "प्रतिषेधादिति चेन्न शरीरादि" ति सूत्रभाष्यानुसारेण बद्धमुक्तव्यवस्थाङ्गीकारादन्त:करणोपाधिभेदेनानेके जीवा इत्यनेकजीव- वादिन: ।

अद्वैतनवनीतम् 55

१९. अथ बन्धमोक्षविचारः । शुद्धब्रह्माश्रयकं तद्विषयकमेवा- ज्ञानम् तच्च सांशं कचिदुपाधौ ब्रह्मज्ञाने जातेंडशेन निवर्तते। उपाध्यन्तरेष्वंशेनानुवर्तत इति बद्धमुक्तव्यवस्थां केचिदाहुः । अपरे तु नाज्ञानं ब्रह्माश्रयं किन्तु जीवाश्रयं ब्रह्मविषयम् । तच्चान्तःकरणप्रतिबिम्बेषु जीवेषु व्यक्तिषु जातिरिव तिष्ठति । तत्रोत्पन्नज्ञानं नष्टां व्यक्तिं जातिरिव त्यजति स एव मोक्षः । अन्यानाश्रयति यथापूर्वं स एव बन्धः । इतरे तु प्रतिजीवमविद्याभेदः। प्रपश्चस्तु सर्वतन्त्वारब्धपटवत् सर्वाविद्याजन्यः । एकस्य मुक्तौ तदविद्यानाशे तत्साधारणप्रपश्चनाशः। एकतन्तुनाशे पटैकदेशस्येव। अन्यैरन्यांशस्य निवृत्तिरिति। २०. पुनरन्ये तत्तदज्ञानकृतप्रातिभासिकरजतवत्तत्तदविद्याकृतः प्रपश्चः प्रतिपुरुषं भिन्नः । ऐक्यबुद्धिस्तु भ्रमः । पुनरेके वदन्ति। जीवाश्रिताविद्यातो भिन्नेश्वराश्रितमायैव प्रपश्चकारणम्। जीवानामविद्या तु प्रातिभासिकस्वाप्ने स्वावरणे चोपयुक्तेति । २१. अथावरणविचारः। द्विविधं विषयावरकमज्ञानम्। विषयाश्रितमेकं विक्षेपोपादानभूतम्। जीवाश्रितमन्यत्। घटमहं न जानामीत्यनुभविकम् । वाचस्पत्यनुसारिणस्तु नयनपटलवत् पुरुषाश्रितमेवा ज्ञानं विषयावरणम्। तदतिरेकेण विषयाश्रिताज्ञाने प्रमाणाभावः । सर्वस्य प्रपश्चस्य जीवाज्ञानविषयीकृतब्रह्मविवर्तत्वादिति । अपरे त्वज्ञानस्य शुक्तिरजतादिपरिणामोपपत्त्या विषयाश्रितमेवाज्ञानं तदावरणमित्याहुः । २२. चैतन्यमात्रावरकमेकमेवाज्ञानमिति पक्षे विषयावच्छिन्नप्रदेशे वृत्त्युपगमेन खद्योतादिप्रकाशेन तमस इवैकदेशनाशो वा भीतभटवदपसरणं वाऽभिभव: । अज्ञानानेकत्वपक्षे यथा ज्ञानप्रागभावानामनेकेषां सत्वेऽप्येकज्ञानोदय एक एव प्रागभावो निवर्तते। संशयादिजननशक्ततया तदावरणरूपेषु प्रागभावान्तरेषु सत्स्वपि विषयावभासः तथैकज्ञानोदय एकमेवाज्ञानं निवर्तते। अज्ञानान्तरेषु सत्स्वपि विषयावभास इत्यप्पय्यदीक्षितकृतसिद्धान्तलेशसङ्गहवाक्येन। एतेन प्रागभावस्यापि विषयावरकत्वमुक्तमित्यवगन्तव्यम् ।

अद्वैतनवनीतम्

२३. अथ साक्षिविचारः ! देहद्वयाधिष्ठानभूतं कूटस्थचैतन्यं स्वावच्छेदकस्य देहद्वयस्य साक्षादीक्षणान्निर्विकारत्वाच्च साक्षीत्युच्यत इति कूटस्थदीपे। तत्त्वप्रदीपिकायान्तु मायाशबलिते सगुणे परमेश्वरे केवलो निर्गुण इति विशेषणानुपपत्तेस्सर्वप्रत्यग्भूतं विशुद्धं ब्रह्म जीवाभेदेन साक्षीति प्रतिपाद्यत इति। कौमुदान्तु "एको देव" इति श्रुतेः परमेश्वरस्यैव रूपभेदः कश्षिज्जीवः । प्रवृत्तिनिवृत्त्योरनुमन्ता स्वयमुदासीन स्साक्षी। स च प्राज्ञ इति। केचिदविद्योपाधिजीव एव साक्षी "एको देव" इति मन्नस्तु ब्रह्मणो जीवभावाभिप्रायेणेति वदन्ति। अन्येत्वन्तःकरणोपधानेन जीवस्साक्षी । तदवच्छेदेन प्रमाता। सुषुप्तावपि संस्काररूपेणान्तःकरणसत्वात्तदपि साक्षीति। २४. साक्षिणोऽज्ञानावृतत्वं साक्ष्यानन्दस्याप्यनावृतत्वं विवरण उक्तम् । अहङ्कारानवच्छिन्नं चैतन्यम् देहान्तर इव स्वाप्नपदार्थाधिष्ठानम्। केचित्त्वहज्कारोपहितं जीवप्रतिबिम्बरूपचैतन्यमात्रमघिष्ठानमिति। २५. अथ सृष्टिविचारः । सृष्टिर्द्विविधा। दृष्टिसृष्टिस्सृष्टिदृष्टि- रिति। कल्पितस्य पूर्वमज्ञातस्य सत्त्वमनुपपन्नमिति सर्वोऽपि जाग्रत्प्रपश्चो दर्शनसमय एवोत्पन्नो भवति। दृष्टे: पूर्वं घटाद्यभावेन घटादृष्टेश्रक्षुस्सन्निक र्षानुविधानप्रतीतिर्न युज्यते । अथ स्वाप्नपदार्थानुभववज्जाग्रद्धटाद्यनुभवोऽपि न चाक्षुष इति दृष्टिसृष्टिवादिनः । अथैवंरीत्या जाग्रत्प्रपञ्चस्य कल्पितत्वाङ्गीकारे कल्पकः कः । न निरुपाधिकं ब्रह्म। मोक्षेऽपि साधनान्तरनिरपेक्षकल्पकस्य सत्वेन प्रपञ्चानुवृत्त्या मोक्षस्यापि संसाराविशेषप्रसङ्गात्। नाप्यविद्योपाधिकम् । त्वन्मत अविद्यायास्सादि त्वेन तस्या अपि कल्पनीयतया तत्कल्पनात् प्रागेव कल्पकसिद्धेर्वक्तव्यत्वेना न्योन्याश्रयादिति चेन्न। पूर्वपूर्वकल्पिताविद्योपहितमुत्तरोत्तराविद्या- कल्पकम् । बीजाङ्कुरन्यायेनानादित्वादित्याहुः । २६. अन्ये त्वस्मदाद्यज्ञातायास्सत्त्वमभ्युपगम्यते। तथा चाविद्याया अनादित्वादविद्याविषये दृष्टिसृष्टिर्नास्ति तत्कल्पकोऽपि न। किन्तु प्रपश्चमात्र एव दृष्टिसृष्टिस्तत्कल्पक अविद्योपाधिक आत्मेत्याहुः ।

अद्वैतनवनीतम् 57

२७. अपरे तु जाग्रत्प्रपञ्चसगदिर्न कोऽपि कल्पकः । तर्ह्यात्मन आकाशस्सम्भूत इत्यादिश्रुतेः कोऽर्थ इति चेत्। निष्प्रपञ्चब्रह्मात्मैक्ये तात्पर्यात् । अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चब्रह्मप्रतिपत्तिर्भवतीति तत्प्रति- पत्त्युपायतया श्रुतिपु सृष्टिप्रलयोपन्यासो न तत्र तात्पर्यमिति भाष्योद्भोषादिति ।

मेव २८. सिद्धान्तमुक्तावलीकारास्तु दृश्यप्रपश्चतादात्म्यापन्नज्ञानस्वरूप प्रपञ्चस्याद्यक्षणावच्छिन्नं सत् प्रपश्चस्य सृष्टिरित्युच्यते। अतस्स्वप्रकाशज्ञानस्वरूपमेव विश्वसृष्टिर्दृग्दृश्ययोरभेतात्। ज्ञानस्वरूपमेवाहुर्जगदेतद्विचक्षणाः ।

इति स्मृतेति। अर्थस्वरूपं भ्राम्यन्तः पश्यन्त्यन्ये कुदृष्टयः ॥

२९. सृष्टिदृष्टिस्त्वीश्वरसृष्टमज्ञातसत्ताकमेव विश्वम्। तत्तद्विषय- प्रमाणावतरणष तस्य तस्य दर्शनं भवति। प्रत्यक्षं प्रति विषयस्य कारणत्वेन प्रपश्चस्य ज्ञानसमयत्वायोगात् कार्यकारणभावस्य भेदनिबन्धन त्वान्ना भेदः प्रपञ्चज्ञानयोरित्यद्वैताचार्याः । न च तर्हि प्रपञ्चस्य सत्यत्वं स्यात्। तत्सृष्टिप्रलयोः श्रुत्युक्तत्वात् प्रत्यक्षादिप्रतिपन्नार्थ- क्रियाकारित्वाच्चेति वाच्यम्। प्रपञ्चस्याधिष्ठानसंस्कारदोषरूपत्वेन कारणत्रया- जन्यत्वाज्ज्ञानैकनिवर्त्यत्वरूपमिथ्यात्वाङ्गीकारादिति । ३०. अथ मिथ्यापदार्थस्यार्थक्रियाकारित्वविचारः । मिथ्याप्रपश्च स्यार्थक्रियाकारित्वं स्वप्रप्रपश्चवत्। साधारणधर्मस्तु स्वसमानसत्ताकार्थ- क्रियाकारित्वम्। स्वप्रकालीनसुखभयादिकं जाग्रत्सुखादिवव्धावहारिक- सत्यमेव न तु प्रातिभासिकम् । प्रबोधानन्तरम् बाधाभावादनुवर्तनाच्ेत्यद्वैत विद्याचार्याः । ३१. ननु प्रपश्चगतमिथ्यात्वस्य मिध्यात्वे सत्यत्वमेव प्राप्तमन्यथाऽद्वैतहानिरिति चेन्न। मिथ्यात्वस्यापि प्रपश्चसमसत्ताकत्वेन स्वविरुद्धसत्यत्वप्रतिक्षेपकत्वात्। धर्मस्य स्वविरुद्धधर्मप्रतिक्षेपकत्वे धर्मिसमसत्वं तंत्रमित्युभयवादि सिद्धमित्यद्वैतदीपिकाकारः ।

58 अद्वैतनवनीतम्

३२. स एतस्माज्जीवघनात् परात् परं पुरिशयं पुरुषमीक्षत इतीक्षतिकर्माधिकरण ईक्षतिकर्मत्वेन निर्दिएं यननिर्गुणं ब्रह्म तदेव ध्यायतिकर्म। आनन्दादयः प्रधानस्येति सूत्रम् । आनन्दादिभिरस्थूलत्वा दिभिरुपलक्षितमखण्डैकरसं ब्रह्मास्मीति निर्गुणत्वानुपमर्देनोपसंहृत्योपासन- सम्भवाननिर्गुणब्रह्मेवोपास्यमिति ध्यानदीपादौ। ३३. चैतन्यं न चक्षुरादिजन्यवृत्तिविषयः । "पराच्चि खानि व्यतृणादिति" श्रुतेः परमाण्वादिवच्चक्षुराद्ययोग्यत्वात् । किन्त्वोपनिषदत्वा- द्वेदान्तजन्यवृत्तिविषय इति नियमादृष्टसहितं तादृशब्रह्मज्ञानमज्ञाननिवर्त- कम्। कतकरजोन्यायेनात्मन्यध्यस्यमानं सत् पूर्वाध्यस्तसविलासमज्ञानं निवर्तयत् सत् स्वात्मानमपि निवर्तयति। ३४. अन्येतु चरमवृत्तिरूपब्रह्मज्ञानस्य नाज्ञानतन्मूलप्रपश्चनिवर्तक त्वम्। जडत्वात्। अज्ञानस्य प्रकाशनिवर्त्यत्वनियमात्। किन्तु वृत्त्युपारूढचेतन्य प्रकाशस्य। तस्य स्वरूपतोऽज्ञानादिसाक्षित्वेनाज्ञानाद्य- निवर्तकत्वेप्यखण्डाकारवृत्त्युपारूढस्य तन्निवर्तकत्वोपपत्तेरित्यग्निवत् स्वाश्रय- वृत्तिमपि नाशयतीति । ३५. अन्येतु ब्रह्मज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकं प्रपश्चस्तूपादाननाशान्न द्यतीति तदन्तर्गतब्रह्मज्ञानस्यापि नाशः । एवञ्चेत् प्रारब्धकर्मभोगपर्यन्तं जीवन्मुक्तत्वमुपपद्यत इति। ३६. अत मोक्षविचारः अविद्यानिवृत्तिरेव मोक्षः । साचात्मैवेति ब्रह्मसिद्धिकारः । ब्रह्मरूपाया अप्यविद्यानिवृत्तेरन्वयव्यतिरेकाभ्यां ज्ञान- साध्यत्वनियमादिति । आनन्दबोधाचार्यास्त्वात्मातिरिक्तवाविद्यानिवृत्तिः । साच न सती। अद्वैतहानेः । नाप्यसती। ज्ञानसाध्यत्वायोगात्। नापि सदसद्रूपा। नाप्यनिर्वाच्या । अनिर्वाच्यस्य सादेरज्ञानोपादानकत्व नियमेन मुक्तावपि तदुपादानाज्ञानानुवृत्त्यापत्तेः । ज्ञाननिवर्त्यत्वापत्तेश्र। किन्तूक्तप्रकारचतुष्टयोत्तीर्णा पञ्चमप्रकारेति। अन्येत्वविद्यावत्तन्निवृत्तिरप्य- निर्वाच्यैव। मोक्षे तदनुवृत्तौ तदुपादानाज्ञानानुवृत्तिरप्यस्त्वित्यत्र

अद्वैतनवनीतम् 59

प्रमाणाभावात्। उत्पत्तेः प्रथमसमयमात्रसंसर्गिभावविकारत्ववन्निवृत्तेरपि चरमसमयमात्रसंसर्गिभावविकारत्वोपपत्तेरिति। ३७. अथ प्रलय उच्यते। नित्यो नैमित्तिक: प्राकृत आत्यन्तिकश्चेति। नित्यप्रलयस्सुपुप्तिः । तदा धर्माधर्मपूर्वसंस्काराणां कारणात्मनावस्थानम्। तेन प्रबोधानन्तरं सुखाद्यनुभवस्मरणयोर्नानु- पपत्तिः। कार्यब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य दिवसावसाननिमित्तकस्त्रैलोक्यमात्रनाशो नैमित्तिकप्रलयः । प्राकृतप्रलयस्तु कार्यब्रह्मणो ब्रह्माण्डाधिकारलक्षणप्रारब्धकर्मसमाप्ता वुत्पन्नब्रह्मसाक्षात्कारेस्सत्यलोकवासिभिस्सह विदेहकैवल्यरूपा परा मुक्तिः ।

लयः । प्रकृतेस्तु न नाश: पुनस्सुष्टयर्था सा। ईश्वरात् पूर्ववत् सृष्टिः । तुरीयप्रलयस्तु ब्रह्मसाक्षात्कारनिमित्तकस्सम्पूर्णमोक्षो विदेहकैवल्य रूप: । तदा ब्रह्मैवाशिष्यते। स चैकजीववादे युगपदेव । अनेकजीववादे क्रमेण।

३८. अथ मुक्तस्वरूपमुच्यते । एकजीववादे ब्रह्माज्ञानकल्पितस्य जीवेश्वरविभागादिसमस्तभेदप्रपश्चस्य ब्रह्मज्ञानोदयेन नाशाननिर्विश्ेषचैतन्य- रूपेणैवावस्थानम् । ३९. अनेकजीववादे जीव इवेश्वरोऽपि प्रतिबिम्बविशेषो निर्विशेषब्रह्मण इति पक्षे मुक्तस्य बिम्बभूतशुद्धचैतन्यरूपेणेवावस्थानम्। अत्र वादे प्रतिबिम्बपक्ष एव साधुः । अवच्छेदपक्षे तु यदवच्छेदेन मुक्तिस्तदवच्छेदेनान्तःकरणसंसर्गे पुनरपि बन्धापत्तेः । ४०. तत्रापि बिम्ब ईश्वरः प्रतिबिम्बा जीवा उभयानुस्यूतं शुद्धचैतन्यमिति पक्षे मुक्तस्य सर्वमुक्तिपर्यन्तं सर्वज्ञत्वसर्वकतृत्वसर्वे श्वरत्वसत्यकामत्वादिगुणकेश्वरभावप्राप्तिः । न च मुक्तस्याविद्याऽभावात्

60 अद्वैतनवनीतम्

सत्यकामत्वादिगुणविशिष्टेरनुपपत्तिरिति वाच्यम्। ऐश्वर्यस्याविद्यकत्वेपि न हीश्वरस्याविद्या निरअ्नत्वात्। बद्धपुरुषान्तराविद्याकल्पितमेव। तस्मान्मुक्तस्येश्वरभावो युक्तः ।

निन्दको निकटे मेऽस्तु दोषमादाय तोषकृत्। गृहिण: श्रीमतो यद्वद्विष्टागर्तो गृहान्तिके ।। यस्योपास्योपदेष्टारौ सूत्रकृत्समवर्तिनौ। जाप्यौ च तारकाष्टार्णौ तेनेदं कृतमर्थिसात्॥।

। इति श्रीकृष्णावधूतपण्डितविरचिते अद्वैतनवनीते मतभेदनिरूपणं नाम पञ्चमगोलकम् समाप्तोडयं ग्रन्थ: ।।

61

APPENDIX A

Definitions and Explanatory Phrases

अनादिपश्चकम् अनादिपश्चकन्तु विशुद्धात्मा ईशो जीवः प्रकृति- रेतेषां भेदश्रेति। (I.35)

अपवाद: शुक्तौ रजतवद् ब्रह्मणि प्रपश्चो नास्तीति निषेधोड पवाद: । (I. 18)

अवच्छेद: कार्यान्वयि व्यावर्तकं विशेषणमवच्छेदः । (II. 3)

आकार: आकारवतामनेकत्व आकारो जातिः । तस्यैकत्वे गुण एव । (II. 13)

आत्मा आत्मा निष्क्रिय आकाशवदसङ्गो निरंशः परिपूर्ण चैतन्यं सदानन्दरूपो निर्विकार अकर्ताऽकारयिता निर्गुणोऽद्य: परमात्मा ब्रह्म स्वप्रकाशो वियदादि प्रपञ्चाधिष्ठानञ्च । (I.19)

ईश्वर: सृष्टे: पूर्वं मायायां प्रतिबिम्बितं शुद्धब्रह्मचैतन्य- मीश्वर: (I. 4) । समष्टिकारणशरीरोपाधिक ईश्वरः (1.13)। मायावच्छिन्नचैतन्यमीश्वरः (II. 2)

उपमानम् सादृश्यप्रमाकरणमुपमानम् (II. 9)

उपाधि: कार्यानन्वयि व्यावर्तकमुपाधि: । (II. 3)

कारणशरीरम् समष्टिरूपा प्रकृतिरीश्वरस्य कारणशरीरम् (I. 6) व्यष्टिरूपाऽविद्याजीवानां कारणशरीरम् (I. 6)

जहदजहल्लक्षणा विशिष्टवाचकपदस्य विशेषणांशत्यागे जहदजहल्लक्षणा। (II. 11)

62

जीव: अविद्यासम्बद्धचैतन्यञ्जीवः (II. 3) । अविद्यायां परिच्छिन्नानेकप्रदेशेषु चित्प्रतिबिम्बो जीवः (V.8)। अन्तःकरणेषु चित्प्रतिबिम्बो जीवः (V. 10)।

तटस्थलक्षणम् यावल्लक्ष्यमनवस्थितं सद् व्यावर्तकं तटस्थलक्षणम् (II. 23)

तम: प्रत्यक्षप्रतिबन्धकं नीलरूपवत्तमः ।(I. 10)

निर्विकल्पकम् विशेषणविशेष्यसंसर्गानवगाहिज्ञानम् (I. 16)। तात्पर्यमात्रविषयस्य भानम् (II. 16)

परिणाम: उपादानत्वाभिमतवस्तुसत्तासमानसत्ताकत्वे सति तदवस्थाविशेषत्वं परिणामत्वम् । (V ।)

परिमाणम् देशतः परिच्छेदः परिमाणम्। (II. 13)

प्रत्यक्षम् तत्तदाकारवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्य तत्तदिन्द्रिययोग्यवर्त मानविषयावच्छिन्न चैतन्याभेदः (III.2) घटादिवि षयस्य प्रमात्रभेद: (III. 4)

प्रामाण्यस्योत्पत्तौ आगन्तुकभावकारणानपेक्षज्ञानसामान्यग्राहकसामग्री स्वतस्त्वम् प्रयोज्यत्वम्।(III.17)

प्रामाण्यस्य ज्ञप्तौ दोषासहकृतस्वाश्रयसामग्रीमात्रग्राह्यत्वं ज्ञप्तौ स्वतस्त्वम् स्वतस्त्वम् । (II. 17)

63

ब्रह्मण जगदाकारेण परिणममाणाविद्याधिष्ठानत्वाद् ब्रह्मणो उपादानत्वम् जगदुपादानत्वम् (II. 22)

मोक्ष: अविद्यानिवृत्तिरेव मोक्ष: । (V. 36)

विवर्त: उपादानत्वाभिमतवस्तुसत्ताभिन्नसत्ताकत्वे सति तदवस्थाविशेषत्वं विवर्तत्वम्।(V.1)

विभुत्वम् त्रिविधपरिच्छेदाभाव: (II. 13)

वृत्तिज्ञानम् जाग्रत्स्वप्रयोविषयप्रकाशकं वृत्तिज्ञानम् (I. 32)

सद्वितीयत्वम् वस्तुतः परिच्छेदस्सद्वितीयत्वम्।(II.13)

सप्तावस्था: आवरणं विक्षेपोऽज्ञानं परोक्षज्ञानमपरोक्षज्ञानमनर्थ निवृत्तिरानन्दवाप्तिरिति जीवस्य सप्तावस्थाः । (I. 17)

साक्षी देहद्वयाधिष्ठानभूतं कूटस्थचैतन्यं स्वावच्छेदकस्य देहद्वयस्य साक्षादीक्षणान्निर्विकारत्वाच साक्षीत्यु च्यते। सर्वप्रत्यग्भूतं विशुद्धं ब्रह्म जीवाभेदेन साक्षी etc., (II. 23)

सृष्टिदृष्टिः सृष्टिदृष्टिस्त्वीश्वरसृष्टमज्ञातसत्ताकमेव विश्वम्। तत्तद्विषयप्रमाणावतरणे तस्य तस्य दर्शनं भवति। (V. 29)

हिरण्यगर्भ: अपश्चीकृतभूतकार्यसमष्टिसूक्ष्मशरीरोपहितो हिरण्यगर्भ: ।(V. 12)

64

APPENDIX B

Select Vedantic terms

अज्ञान Nescience; the indeterminable principle that brings about the illusory manifestation of the world and veils Brahman.

अधिष्ठान Substratum

अन्तःकरण Internal organ consisting of वुद्धि, मनस्, चित्त and अहंकार

अध्यारोप Superimposition

अध्यास Superimposition

अपवाद Withdrawal of superimposition अर्थक्रिया- कारित्व Practical efficiency

अविद्या Nescience or that aspect of nescience which veils Brahman and gives rise to Jīva अवच्छेदवाद The view that Jiva is the appearance of Brahman as defined by avidyā अव्याकृत Unmanifest state of nescience

आवरणशक्ति The veiling power of nescience ईश्वर Brahman associated with nescience: the cosmic self

उपादान Material cause; Brahman is material cause as the substrate of māyā उपाधि Adjunct; qualification per accidens ऐक्यापरोक्ष Immediate experience of identity कारणशरीर Causal body

65

कूटस्थ Immutable

चरमवृत्तिज्ञान The last psychosis cognition comprehe- nding Brahman

जहदजहल्लक्षणा Exclusive-non-exclusive implication; a qua- lified word abandoning a part of its sense

तत्त्वमसि. and denoting the remaining part only; i.e.,

तटस्थलक्षण Definition per accidens

तूलाविद्या Derivative nescience

दृष्टिसृष्टिवाद The theory that perception is creation निर्विकल्पक The stage of comprehension where the distinction of cogniser, the object cogni- sed and the cognition is elimitated पारमार्थिक Noumenal; Real.

प्रतिबिम्बवाद The view the Jiva is the appearance of Brahman as reflected in nescience

प्रमातृचैतन्य Cognative consciousness प्रमाणचैतन्य Cogniser consciousness

प्रातिभासिक Apparent

माया Nescience or that aspect of nescience which gives rise to Iśvara and illusorily projects the world on Brahman मिथ्यात्व The nature of being indeterminable either as real or unreal

मूलाविद्या Primal nescience

लिङ्गशरीर Subtle body विवर्त Transfiguration; illusory appearance विषयचैतन्य Content defined consciousness

66

विक्षेपशक्ति The Projecting power of nescience.

वृत्तिज्ञान Cognition with a phychosis nature व्यष्टि A unit of an aggregate व्यावहारिक Phenomenal; empirical

शबल Brahman associated with nescience

सदसद्विलक्षण Neither real nor unreal

समष्टि Aggregate सविकल्पक The stage of comprehension where the di- stinction between the cogniser and the object cognised is felt

साक्षी Witness self

सूक्ष्मशरीर Subtle body सृष्टिदृष्टिवाद The theory that world is created by Iśvara but its nature is indeterminable either as real or unreal

स्वरूपलक्षण Definition by essential nature; constitutive definition

स्वसंवेद Self-luminous हिरण्यगर्भ Cosmic form of the self creating subtle universe

DVAITA VEDANTA WORES EDITED AND TRANSLATED By Prof. K. T. PANDURANGI

1. विष्णुतत्वविनिर्णय: with Kannada translation, published by Sri Raghavendra Asrama Trust, 56/10, 17th Cross, Malleswaram, Bangalore. Rs. 18.00

2. सदाचारस्सृति: with Kannada translation, published by Sri Raghavendra Seva Samiti, IV 'T' Block, Jayanagar, Bangalore-11 Rs 2.25

3. ईशावास्य-तलवकार काठकोपनिषदः with English translation, published by S.M.S.O. Sabha, Padmasarovara Rs. 12.00 4. षटूप्रश्न-आथर्वणमाण्डक्योपनिषद: with English translation, published by S.M.S.O. Sabha, Padmasarovara Rs. 15.00 5. छान्दोग्योपनिषत् with English translation, published by S.M.S.O. Sabha, Padmasarovara Rs. 30.00

4. बृहदारण्यकोपनिषत् with English translation, published by S.M.S.O. Sabha, Padmasarovara Rs. 40.00

5. ऐतरेयोपनिषत् with English translation, published by S.M.S.O. Sabha, Padmasarovara Rs. 20.00

6. व्रह्मसूत्रानुव्याख्यानम् Rs. 30.00

7. गीतातात्पर्यनिर्णय: with Kannada translation. Included in the Kannada Sarvamūla Volume I 10. ईशावास्योपनिषत् do Volume II

11. Essentials of Yuktimallika Rs. 10.00

12. Essentials of Upanishads Rs. 10.00

13. Essentials of Bhagavadgita Rs. 6.00

14. eaoNas.asFd Volume I & II

Rs. 3.00

16. श्ोकतात्पर्यचन्द्रिका in the Press 17. अद्वैतनवनीतम् of Krishnavadhuta Pandita, Edited with detailed introduction. Rs.35.00 18. Rs. 2.00

17. ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् with Kannada translation published by Sarvajnacharya Sangha, Davanagere. Rs. 10.00 20. aamed with Kannada translation Rs. 40.00

21 तैत्तिरीयोपनिषत् Rs.15.00

(Copies of these publications can be had from the respective Publishers. No.5,6,and 8 can be had from the author.)