1. Advaita Parijata Nilakantha Yemin Ed. Shankara Wariyer R. Nirnaya Sagar Press

THE

ADVÎTHA PÁRIJÁTHA

OF

NÎLAKANDHA YEMIN.

PUBLISHED BY R. SHANKAR WARIYER.

BOMBAY: PRINTED AT JAVAJI DADAJI'S "NIRNAYA-SAGAR" PRESS.

Copy right Reserved.

Digitizec Google .

OARPENTIER

Digitized by Google

PK 3799 N5505 1901 अ्वैतपारिजातः।।

हरिःऊँ । श्रीगणेशाय नमः ॥ शिशुवाममुने: पदारणिं पृथुसंसारमहाब्धिवाडवस्॥ सम मानसचित्रगुं च संघटयन् दीपमहोऽक्लोकये॥१॥ कुपथागतवासनानदीं शुभमार्ग निजपौरुषाश्चयन् ॥ रढ- मन्न यथा समभ्यसेदुरुनैर्मल्यमनास्ततः परम् ॥२॥ हृद यान्तरसन्महः सदा परिमृग्यं विमलेन चक्षुषा॥ परमा- स्मने एव रूपतो सुभयादर्शनदर्शने त्यजन् ॥ ३॥ चिति- संस्थितिमेति चेन्वरः परभूमा स परात्मवित्सयम्। इति बाजसनेयसंहिताश्ुतिरप्याह हि मुक्तिनामिका ।। ४ ।। हृदयस्य तु सुप्रसन्नतावशतः कर्म शुभाऽशुभं इयम् ॥ परिदस सदात्मनि स्थित: सुखमक्षय्यमिहासते न ना। ॥ ५॥ विषयादिषु यद्मथा मनो गुरसकं परमेश्वरे तथा।। यदि वेविह संसृतेर्भयाभिजरूपं भजते म क: पशु: ॥६॥ १ 'अशुभाशयमार्गगां नदीं' इति पाठः ॥ २ 'परमात्म- सुरूपलाभतो' इति पाठः ॥ 1 .M808743 Digitized by Google

(२ )

निजयोनिमथामुयाद्यथा नितरां दग्धसुकाष्ठपावक:॥। गत- वृत्तिमनश्र ताडशं निजयोनावुपशान्तिमेष्यति॥७॥पर- मार्मनि लीनचेतसो विमुखस्येन्द्रियवर्त्मसु क्षणम्। ननु कर्मवशानुगा मृषा इति मैत्रेय्यभिधा श्ुतिर्जगौ॥८॥रढ- भावनयाप्युपेक्षितं प्रतिगृह्लाति गतागमिष्यतो:॥ मनसा परिचिन्तनं यदा कविभि: कीर्तितमाशयं तदा । ९ ।। हतवासनया मनो यदा मनुते नात्र जगम्मयाफ्ुरम् । अमनस्त्वमुपैति तत्तदा तदतीतं पदमित्यृमोर्वंचः ॥ १०॥ गतरूपसरूपभेदतः कथितो योऽन् तु चित्तसंयम:॥ ऋमशो भवतीह स स्वयं ुभयोर्मुक्कसदेहमुक्तयोः ॥११॥ यो : वासनाया विलयं परीप्सुः स सेककाले त्रयमभ्यसेक्य।।मनो- निरोधं परमात्मविर्दा तथाSSशयस्यापि लयं गुरूकत्या ॥१२। यावल्लयं याति मनो न तावरक्षयं म्रजेदाशयनाम- कोऽपि॥ यावद्विलीना न तु वासना च तावन चित्तं प्रशमं प्रयाति ॥ १३ ॥ ज्ञानस्य यावत्परिपूर्णता न तावस्कुतश्रि- रशमावकाशः ।। यावद्विलीनं न मनो न तावत्स्वावबोध- * भवेद्विचित्रः॥ १४।। यावन्र गच्छेदिह वासनापि लयं कुतोऽस्त्यद्वयवेदनं तद्।। भवेश तत्वावगमो न यावन्र झ्ा- शयः संक्षयमेति तावत् ॥। १५।। मिथः समालिष्टमिदं नयं यो नरोऽनुतिष्ठेत्स तु मुक्तिमेति ॥ एकैकसेवा न

Digitized by Google

(:)

फलप्रदा स्यादयथा मनोरेककबीजचिन्ता ॥। १६ ॥ तसा स्समाभ्यासवशा्त्रिरेण भवन्ति सर्वे फलदा नराणाम्।। वासिष्ठरामायणमन्नपूर्णाश्रुतिश्र साक्षादिममर्थमाह॥१७॥ चेत्यांशहीना निजचेतना यद्विलीयते तत्परमात्मनि सवे॥ पषा हि दृष्टि: परमा सदेहविदेहयोरेकविधा विशुद्धा । १८॥ ग्रह्यो न च ग्राहकभावरूपो भवेत्समसं विलयं प्रणीय।। शिष्ट यदस्तीह तदात्मनात्र स्थेयं सदा मेरुगिरि- स्थिरेण॥ १९ ॥ लोके तु सत्वे परितो भवेद्यज्ज्ञानं समखं परिहाय वस्तु ॥ यद्ोघमात्रं स्विह शिष्यते सत्तक्रह्म- स स्यादिति वेद यो वा॥ २०॥ स्फारो विचारस्तु कृतो Sत्र येन मनस्तदीयं विषयादिभोगा:॥ भिन्दन्ति किश्निम- हि शैलराजं यथा विनिःश्वासखगा नराणाम्॥।२१॥ यथा गजो गोष्पद्वारिमओ्नो भवेश्न तद्विज्वरतां गतं सत्।। चेतः सदा वैषयिके रसेऽस्िन् न मज्जति झात्मनि लीयते च ॥२२।। सस्वात्मिका या प्रकृतिर्मता सा मायेति सस्यां प्रति- बिंबितोऽजः ॥ देव्यास्तु गीतेति वशोपधिस्सा यतो भवे- वस्य तु सटटिरक्षा॥। २३।। सर्वश्ञता वृप्िरनादियोधो सलु- पशक्यादिगुणाश्म तम्मिन्॥। सारस्वताल्यभुतिरीशगीता चैतत्परं वकि जनानुभूलै॥। २४ ॥ अनादिकल्पान्तरवास- नानुवद्धांस्तु जीवाम्सृजतीश्वरोऽसौ ॥ तमादिनाथं धनलि-

Digitized by Google

(:)

प्सुवच्चेजन्तुर्नमेन्नात्र विमुच्यते कः॥।२५॥शुद्धान्तरात्मा धृ तवेदविद्यो गुरोर्महिम्नि स्थितिमेत्य भूमौ।। वृक्षस्य मूले सत- तं वसेच्च समाहित: कोपि कुचेलवासाः॥ परात्मकामोपि सु- जीर्णकामो निष्कामवान्सन्ततमाप्तकामः।।सिंहादिसर्पादिषु मृत्युरूपं ज्ञात्वा कुतश्चिन्न बिभेति भूय: ॥२६॥२७॥ कुप्येत कम्पेत न भिद्यमानः' स्थातुं समिच्छेद्गनादिभावात् ॥ सत्यो यदात्मा भवतीह तस्मात् 'सत्येन चे'त्याह सुबाल- शाखा॥२८॥ चिन्मान्नमेतत्सकलं विचित्रं नह्यस्त्यतोऽन्यत्प्र- विचार्यमाणे ॥ जलस्य फेनादि विकारजालं कार्य यथा कार- णतो न भिन्नम्॥२९॥यदस्ति भाति प्रियमेव चेति त्रिधोदितं सन्निखिलं भवेत्तत्॥ एतत्त्रयं ब्रह्म यतस्ततोSस्माद्िन्ना मृषा स्यान्मृगतृष्णिकेव ॥३०। यत्रेति चारभ्य तु सर्वमात्मेत्यार- ण्यकस्थोपनिषत्प्रसिद्या॥ यस्मिन्रु सर्वाणि विजानतोऽभू- दात्मैव हीतीशमुखश्रुतेश्च॥३१॥ सर्वस्य चिन्मात्रतयाव शेष: कर्थं भवेदत्र तमेव वक्ष्ये ॥I स्थाणौ समारोपितचौर- रष्टिः स्वाण्वात्मना लीयत एव तद्त् ॥। ३२ ॥ अस्त्वेत- देवं परमात्मलाभे प्रपञ्ञतत्वं न विलीयते चेत् ॥सत्तावि- भेदादिह भेदभावो दष्टित्रयं चास्ति यथावदत्र ॥।३३ ।। १ 'कुप्येन्न कम्पेत च' इति पाठः ॥२ 'आरण्यकाख्योप- निषत्' इति पाठः॥

Digitized by Google

(५)

यथार्थसस्ये व्यंवहारसत्यं प्रतीतिसत्यं त्वति वस्तु भिन्नम्।। आत्मां जगद्रजुभुजंगरमेतश्रयं क्रमेणैव भवेच सत्यम् । ३४ ॥। याथार्थ्यदृष्टया नहि किञ्विदत्र मायांपि न स्यात् कुत एव चान्यत् ।I 'म्रझ्ात्मने'त्यादि विधातृगीता बला- दपीहांसिति चिदावशेष: ॥। ३५।। अध्यासतो अन्मजरादि- दुःखे तहुद्धिरन्यत्र सभाष्यमूलात्॥ सवासनावेशवशा अवराणां तस्माद्विनांशाय यतेत तस्य ॥ ३६॥ संसार इत्ये ष परात्मनीशे संभावनामात्र उदोजहार॥। श्रीवार्तिकाचा. यवरोऽप्यशंक 'मयी' ति मुख्यश्रुतिगौरवेण॥ ३७॥ सत्ये- Sड्ययें कल्पितमेव सर्वे जीवेशभावादिकमित्यमन्दम् ॥। यो वेंद मुक्तः स गुरु: शिवात्मा हद्न्थिबन्घस्फुटने समीख्यः ॥। ३८ ॥ कालत्रयेऽपीह न रजुसर्पो यथाऽद्वये नैव तथास्त हश्यम्॥ देहाययहंकारजगतपदार्थस्तस्माचिदेवाहमहं पदार्थ: ॥ ३९॥ चिद्रूप एवेति न मे जडत्वं सत्यस्वतो नह्यनृर्त कर्थचित् ॥I सुखात्मकस्वान्न दुःखलेशोऽस्यात्मप्रबो- धोपनिषद्रसोऽयम्॥। ४० ॥ सतोऽप्रमेयस्य तु निर्गुणस्य ककादिशून्यस्य परावरस्य ।I चिन्मात्ररूपस्य सदाऽड्वयस्य मूर्तिप्रसृति: सदमुगहाय ।। ४१ । सर्वत्रगोऽप्येष न लिप्यते यदाकाशवभ्रूपविवर्जितात्मा।।मनःसु सूक्ष्मोSसि- १ 'मुदाजहार' इति च पाठः ॥ 1 Digitized by Google

(६)

लहेतुभूतो यसतं विदित्वाऽमृतभावमेति॥४२ ॥ ब्रहास्व- रूपं द्विविधं मतं स्यान्मूर्त भवेदेकममूर्तमन्यत्॥। असत्य- मायं भवतीति सत्यममूर्तमेकं परमं पवित्रम् ।। ४३।। परापरब्रह्मविभेदरूपात्भ्रश्रुतावोमुदितं समग्रम् ॥ शुद्धं परं ब्रह्म भवेत्तदायं ब्रह्मापरं शब्दमयं हि साक्षात्॥४४॥ स वैष ओमित्यवद्च्छ्रतिश्र मैत्रायणीनाम स एव सर्वम्॥ भूतं भवचाथ भविष्यदेतभ्निकालभूतं सकलं सदों स्यात् ॥४५ आत्मा भवेत्सर्वमिदं स शुद्धब्रह्मैव सर्वात्मकमादि- वस्तु ॥ भातमा चतुष्पात्परणवोऽपि तद्वदतो विलीयेत सम- स्तमस्मिन् ॥। ४६॥। अकारमध्ये लयमेति विश्वो ह्युकारगः स्यादथ तैजसश्न॥ प्राज्ञो मकारेऽर्धपदं तु साक्षी स्वयं स तल्लक्ष्य इति प्रचिंत्यम्।।४७।। श्रुतौ परिव्राजकनामि- कायां माण्डूक्यशाखासु च तत्प्रंसिद्धम् ।। तारः परं ब्रह्म यतोऽत्र युशयान्मनो न भीतिस्त्विह निर्भयत्वात् ॥४८॥ ओक्कारपादं पदशो विविद्यात्पादास्तु मात्रा नहि संश- यश्च ॥। ज्ञात्वैवमन्यत्र मार्ते न कुर्यादित्यस्ति गौडेश्वरका- रिकासु॥ ४९॥ सकृत्स मुच्चारितमात्र ऊर्ध्व स एष उन्ना- मयतीति चों स्यात्॥ प्रणामयत्युत्परमात्मनि स्वप्राणांश्र सर्वान्प्रणवोऽपि तस्मात्॥५०॥ संतारयेद्यन्यसंततिभ्यः संतारणात्तार उदीरितोड़यम् ।। अथर्ववेदीयशिखाश्रुतेस्तं

Digitized by Google

(७)

शास्वाऽमृतः स्याठ्रजपन्क्रमाच्च ॥५९॥ आधारमध्ये प्रणवं तदन्ते बिन्दुं च ततस्थं प्रविचिंत्य नादम्। सौषुन्नवक्रान्त- रचित् ऊर्ध्वमुच्चारयेत्तारमितो विमुक्यै ।। ५२ ॥ यस्य भाव इह नास्त्यहंकृतो यस्य बुद्धिरिह लिप्यते नच॥ यः सम: सकलभूतजातिषु जीवनं भवति तस्य शोभनम् ।५३ ॥ रागलोभपरिमुक्त्तया इशा पश्यतीदमिह यसतव- नारतम्।। अन्तरार्द्रहितबुद्धिवृत्तिमाञजीवनं भवति तस्य शोभनम्॥। ५४॥ भृष्टबीजसदशी भवेदियं वासनाऽकर- विवर्जिता स्वयम्॥ जीविते सति हि मुक्तमानवे पावनी भवति सातिनिर्मला॥५५॥ शुद्धसरगुणपातिनी परा शाश्वती मननसंयुता शुभा ॥ सुप्िगेव विफलानुतिष्ठति न्यासभागपरिबोधकभ्रुतेः ॥ ५६ ॥ चित्तरिक्कचितिरेव केवला प्रत्यगर्थचितिरित्युदीर्यते॥ अत्र नास्ति कलनामर्ल किमप्युन्मनीभवति यत्स्मरूपतः ॥५७॥ वेत्यभावरहि- तस्य चेतसो या स्थितिर्मननवर्जिता भवेत्॥ सवे महिम्नि न चला स्थितिर्मता मोकुमिच्छुरिह संस्थितो भवेत् । ५८॥ अच्युतोऽसि शिव एव केवल:सचिदायुदितल- क्षण: परः ॥ यद्विमुक्तसुखरूपतो जडं नाहमेतदचला- . d स्मको यतः॥५९॥ चन्द्रमाद्वयवदेक एव सम्भाति यद्द- दिह नेत्ररोगिण: ॥ मायया दयमिवावभासते हङ्टयोऽपि

Digitized by Google

(८)

न हि सा तु वासवी॥ ६० ॥ व्योम भिन्नमिति यद्धदुच्यते तृत्तदौपधिक भेदवैभवाद॥ मेघकुम्भकरकादिसंक्षये नाखि भेद इति चैवमात्मनि॥ ६१॥ नीरमेव जलदादिसङ्गमा- द्वर्षकाल उपलत्वमृच्छति॥ शक्तियोगमनुसृत्य विश्वपात्स प्रपञ्च इव भासते स्वयम्॥ ६२ ॥। विंबितस्य चिति कर्तृ- तादयो झयात्मवस्तुनि न कर्हिचविद्वेत् ॥ नीरभानुगतक- म्पनं यथा बिंबभूतमिहिरे न किसन ॥। ६३ ॥ वहियुक्त- जडकाष्टसंचयोप्यभिवद्दवति दीकषिमांखिरम् ॥ एवमेव परमात्मयोग्रतः सर्वमात्मवद्रिहानुभाति च ॥ ६४॥ य- दत्र हि तमित्यवेक्ष्यते तस्तदेव विसृजेत्सुखाय वै ॥ चिन्न- संस्थमपि चेन्महौषतं जन्मरोगपरिपीहितात्मन: ॥६५ ॥ हंस एव जलमिश्रितं पयो वेद नान्य इति यस्त्वनात्मन:।। संविविक्तपरचेतनं तथा वेद कोपि यतिरेव नेतर: ॥६६I गौडपाद्मुनिकिङ्करो यतः पूज्यपादगुरुेवमुक्कवान् ॥ सद्विविच्य परमात्मरूपतः स्थातुमिच्छुरुपसंश्रयेङ्गुरुम ।। ६७ । साधने सति हि पूर्णता भवेद्वेदनस्य मनसाभ्य- सेत्ततः ॥ सूत्रभाष्यवचनादपीह तच्चान्यथोषरमृदुद्धि- दादिवत्॥ ६८ ॥ योऽतृणत्यवितथेन कर्णमित्यादियांस्क- वचनात्रयच्छति॥ योऽमृतं तमिह मातरं तथा तारतम- त्यपि च विद्धि सत्कृते॥ ६९॥ ज्ानदो भवति सहुरुः स्वयं १. 'इत्यपि' पाठः॥

Digitized by Google

(९)

तश्वतस्तदधिको न शङ्करः ॥ श्रीगुरुः स हरिरैव चेति या याजुषी वदति ब्रह्मविच्छुतिः॥७०॥ ईश्वरोक्तगुरुगीति- वाग्बलाबूर्जटिकदपि सद्गुरोर्लघुः ॥ श्रेय एव गुरुतो न

मुक्तये स्वयं तच्छिवादधिक उच्यते महान्॥ केवलो व्यव- धिपूर्वकं फलं धत्त एवमिति भेद इरितः ॥ ७२ ॥ पित्रय- देहमलसंभृतं रिविर्द जन्ममृत्युकलुषं जडात्मकम् ॥ किं न देहमुत संस्पृशब्हो स्नानयोग्य इह संभवेत्पुमान्॥७३॥ दुष्टगन्मति दुर्मलोदरं मांसरक्तपरिपूर्णवैकृतम् । किं न देहमुत संस्पृशव्हो स्नानयोग्य इह संभवेत्पुमान्॥।७४॥ स्वस्य देहमशुचीत्यपश्यतः किं भवेद्विरतिसाधनं महत्॥ इत्युदारंमतिवल्लभां परा वैष्णवी वदति सा पुराणवाकू ॥ ७५॥। अन्धमूकबधिरोपमः स्वयं निश्चले शमि समा- स्मनि स्थितः ॥ अन्तरेव परिपूर्णधीर्वहिश्वास्त्रकर्मसु य- थाऽऽगतैव्वनु ॥७६॥ सुप्तिभावमनुगम्य जागरे थ: ..- करोत्यपि च कर्मसंचयम् ॥सोडम्नसा मछिनपत्रवरकचि- क्िप्पते नहि स कर्मभियति:॥७॥ कर्मलब्धफलमाङ्क वज्न इस्यफुतं किमपि नास्ति जानत: ।। स्फाटिकस्प किल

"नो गुरोर्वरा"- इतिपाठः ॥

Digitized by Google

(90)

रखनं यथा विंबितेन नहि तत्तथाऽडत्मनः ॥७८॥ सम्ग० रक्नपि च सक्कलेव्वसौ देवयागबलिपूजनेषु च ॥। खेदमो- दराहित: सुखं वसेदंबुबिंबचलने रविर्यथा॥ ७९॥ रम्य- मेतदिति नैव चेति यत्तसु बीजमिह दुःखसंततेः ॥ सा- म्यवद्धिमुखतर्पितं व्यधादेतदत्र यदि दुःखिता कुतः॥८०।। वासनारहित खैरिवाहरन्दग्घबीजनिभकर्मसंततिम्॥क्षो- भमल्पमपि नैति मुक्तिभाक् खं यथा विकृतिकोटिभिस्था । ८१। व्यापृतोऽपि च सुशान्तमानसो नैव कर्मफल- भाग्भवेदिह॥ अक्रियोऽपि परिबध्यते जड: कर्मणीति भग- बद्धचो यथा॥ ८२॥ कामवैरविषयादिसमुत्थद्वन्द्वजाल- पतितोऽत्र हि जन्तु: ॥ भूमिभागविवरादिनिमज्जस्कीटसा· म्यमनुगच्छति हन्त ।। ८३॥ पन्नगस्तु परिमुच्य तदीयं निस्तवचं हृदि करोति न तद्वव्॥ देह आत्ममतिमास्य स विद्वानात्मबुद्धिमिह नैव दधाति॥८४ ॥ खेन्द्रियादिगुण- सङ्गमभानं याघदात्मनि भवेन्मनुजानाम् ।। संसृतिर्भवति तावदपार्थाप्येवमुद्धवमुवाच परात्मा ।। ८५।। अर्थजाल- मिति ना्ति तथापि संसृतिर्नतु निवर्तत एव ।। ध्यायतो हि विषयाद्यनुवेलं स्वप्नकाल उपयाति यथा भीः ॥८६॥ अस्तयातपवनान्तिकसंस्थ मप्यपानगतिमूलग मैक्यम् । चिन्मयं पवनयोरुपजीव्यनित्यतृप्षिमनुधावति मर्खयः ॥८७॥

Digitized by Google

(१ )

अध्वगेSपरिचिते दिविभातिर्याऽमला मनसि चापरसंस्थे॥। तस्ववादिमिरसौ चितिरेव ब्रह्म तूक्तमिति भावय तत्स्वम् ॥८८ ॥। अत्र यो भवति पूर्णहृदन्तो नाभिनन्दृति न निन्दति मृत्युम्। जीवितं च स यतोऽध्यगमत्ततद्यथा हृत- मना: परिधानम्॥ ८९॥ नीरवेगहतदारुगणानां नास्ति यद्ददिह दुःखलवोऽपि ॥ दैवनीतविषयादिषु विद्वान्नैति दुःखमथवा सुखमेवम् ।। ९०॥। स्वच्छ एव परमात्मनि शान्ते सवे महिम्नि न चले चिति शुद्धे।। ब्रह्म सत्यमिति वर्णितरूपे मौनमेत्य सुखमास्वर यथावत् ॥ ९१ ॥ य: प्रवृ- सिमिह नैव विरुनधे नापि कांक्षति तथैव निवृत्तिम्॥ यो गुणैनंहि विच्ाल्यत एव सोऽयमेव गुणभूमिमतीतः।।९२।। मध्यसंस्थ इव कश्रिदुदासते यः सदात्मरतिराड्डिगतेहः ॥ लोष्टरवचयतुस्यमतिर्यः सोऽयमेव गुणभूमिमतीतः।।९३। स्वप्रकाशपरचेतनमेकं स्वेन पश्यति सदा विगताशीः॥ यः भुतेर्गुरुवचोबळतश्च सोडयमेव गुणभूमिमतीतः।।९४॥

नादिबोधम्।। स्वत्वेन वेद गुरुवाक्यबलाम्मुनीश्षो योऽस्या- श्रमीति विदुषैरुपगीयतेऽसौ॥ ९५॥ वर्णाभ्मादि सकलं निजदेहमात्रे मायावशेन परिकल्पितमात्मनो न ॥ सर्वा- रमकस्य सछु वेद महानुभावो योऽस्याभ्रमीति विद्ुषैरुप-

. Digitized by Google

(१२ )

नीयरैडलों ॥९६॥ स्वस्मिशनम्तगुणसांगर एंव मिले मुत्यधशंकिंमहतो बहुविघ्ववीच्य: ॥। लीयम्त इंसमुदिनें न च वेद वेद योऽत्याश्रमीति वियुवैरुपंगीयततेऽसौ 11९७ मालाफणीच महदादिविकारजाल माथावशात्कमककुण्ड- लवच चित्याम्॥ सङ्कर्पमात्रमपि पश्वंति नैंव पश्यं्यों- उत्याश्रमीति विदुवैरुपगीयतेऽसौ ॥। ९८॥ आन्सकीटसुद्त नेषु हि वर्तमानं संचित्सारूपमचर्ल गगनोपर्म यतू।। सं

गीयतेंसौ ॥९९॥ नष्टोऽप्युदेति मनुजस्य तुदिग्भ्रमों यद्विज्ञानवैमवविनष्टमिद जगन्मे।। भातीह तद्वदखिलन सदित्यंमिज्ञो योत्याश्रजीति विदुषैरुपनीयतेऽलौ॥।१॥॥ नन्यविद्याविनाशे स्यात्कर्थ शिष्यादिसञ्रय: ।। अतीतस' प्रतीतो हि जगतोऽसी मुनिर्न घ॥ १॥ इति चेज्र सुनिस्सोंय मौनी योऽक्षरविद्वेद्।।' 'अक्षर' 'संमुनिः श्रेष्ठ' इलादि- वंचनात्स्मृतिः ॥२॥ ज्ञानाऽ्मृतेन सृपस्य कर्तव्यं नं हि' किजन' ॥। अस्ति चेत्र स तर्वश्ञ इत्याचार्यै: कथ स्मृत्तमू ॥ ३ ॥ अन्यत्रोत्तरगीतादांवमृतेनेति यस्स्मृतम् ।मास्तु शैंकात्र सुमतेः कथमितयेतदुच्यते॥ ४॥ उकैः स्मृत्यादि वाक्पैस्तु नास्य कर्म निवायते॥ यंत: स्रक्फणिदंट्रेव सत्य- सटेर्निमिष्यते।।५॥ एतस्आदिति विशेय नो वेसेष्ठानिके

Digitized by Google

( १३ )

धनम् ॥ इस्युक्तं महिरुद्धं तद्विचारण्यैस्ततोपि थ॥ ९॥ जकन्क्ीडत्षिति भ्ुत्या यसदप्येवमेव म॥ तस्ान्र्जितबी जादेरुपसा तस्य शोभते ॥७॥ अविद्याया लेशभानं ज़ीवन्मु क़ेपि विभयते।तस्या भवस्राSSकृतिवां यदाचार्यैपि- भा समृता ॥८। भाध्ा वश्यप्रपश्ञस्य साथार्थ्यभ्रमद्टे- तुका ॥ अद्वैतयुक्तिशास्त्रार्थविज्ञानात्सा निवर्तते ॥९॥ अर्थक्रियाश कवस्तुकल्पिकाभिनिवेशतः॥ द्वितीयेयं तत्व- साक्षास्कारमान्नाद्विलीयते ॥ ११० ॥ संस्कारेणापरोक्षस्य देहादेर्भानपूर्विका॥ तृतीया सा समारव्वभोगापाये लयं म्रजेद् ॥ ११ ॥ जीवद्विमुक्त्मनुजेप्येषा समनुवर्तते ॥ निर्विकस्पसमाधौ तु नैव टटटा भवेत्कचित् । १२ ।। एवं न्यायसुधायां श्रीमत्यकतत्वप्रदीपके । ग्रन्थे च ₹- इयसे तदन्माघवाच्ार्यवागपि।१३।। शेवाभ्तरसाजा- यां भ्ुतावेतदतिस्फुटम्।। भूयश्रान्ते विश्वमायेतयसिन्म- न्से यतसततः ॥१४॥ अवधिमानैवाविध्यानटप्रसेष्विति थुते ॥। व्यवहारो मासतु वास्तु कोऽपराधोऽस सिप्ति ॥ १५॥ समाधिमथ कार्याणि मा करोनु करोतु या॥ इति श्रुतेनिषेधोऽस्य विधि्वा कथमिष्यते ॥। १६ ॥ प्रारग्धकर्म- णि क्षीणे व्यवहारो निवर्तते।। अन्यथा न निवर्तेत पम्म- दश्यामितीरितम् ॥ १७॥ कर्तव्यो महानिषार्या प्रमादो

Digitized by Google

(१४ )

नात्र कश्चन ।I सनस्सुजातमुनिराडेनं मृत्युमुवाच ह ॥ १८॥ ब्रह्मानन्दो भवत्येव व्यवहारदशास्वपि ॥ द्वि- भाषज्ञसमं स्वस्य दयं चैकैकडष्टितः॥ १९॥ पुद्धानुपु- क इत्यादिश्रुतेश्वास्य प्रसिद्धति ॥ विषयेक्षणमात्रैकतत्प- रोपि न मुख्ति॥ १२० ॥ ब्झावलोकनधियं तथथा नर्त- की नटी॥ गीतवाद्यविलीनापि मूर्तनि कुंभं प्ररक्षति॥।२१।। ज्ञानोद यारपुराSSरब्धमित्यध्यात्मश्रुतेर्बलातू।। ज्ञाना- ! दारब्घनाशो नह्यदत्वा स्वफलं यथा ॥। २२।। गब्युस्सृहं व्याघ्रबुध्या गोर्श्ानेऽसं न तिष्ठति ॥ किंतु लक्ष्यं छिन- स्येव वेगेनेति च श्रूयते ॥ २३ ।। उत्पन्ने तस्वविज्ञाने प्रारब्धं नैव सुञ्ति ।। नादबिन्दूपनिषदि चैतत्सारमु- दाहतम् ॥। २४।। यथा पुष्कर इतस्मिन्छुतौ बोघादन- न्तरम् । आगामिकर्मणोऽक्लेषो बुधे व्यासेन चेरित: ॥ २५ ॥। 'इतरस्याप्येवमसंश्लेषः पातेरि्वि'तीरितम् ॥ सू- न्रेषतः पापवत्तस्य पुण्यश्रेषोऽपि नास्ति वै ॥ २६ ॥ 'आ- रब्धे नश्यतो नो वा सञ्चिते इव नश्यतः॥ उभयत्राप्यक र्तृत्वतद्वोधौ सदशौ खलु ।। २७।। आदेहपातं संसारश्रु- तेरनुभवादृपि॥ इषुचक्रादिदृष्टान्तानैवारब्धे विनश्यतः' ॥ २८ ॥ इति वैयासिकन्यायमाळायामपि साधितम्॥। यत्तस्य ह न देवाश्च नाऽभूत्या इति च श्रुते: ॥ आत्मभू-

Digitized by Google

(१५ )

समिमं कोऽपि न द्रुद्येत्सवं यथा तथा ॥। २९।। विद्यारण्यै- स्तैत्तिरीयदीपिकायां समीरितम्॥ त्रैविध्यं सङ्गह्मविदामे- तदत्र विलिख्यते॥ १३० ॥ एक: सदा समाधिस्थो विवे- काव्योऽपरो मतः ॥ व्यवहार प्रधानोऽन्यस्त्वारब्धा्निन्रव- स्स्मृताः ॥ ३१॥ प्रारब्धलेशो नैवास्ति समाधिस्थस्य देि- नः ॥ जीवनमुक्तिविवेके तु सम्यगेतदुदीरितम् ॥३२॥ ज्ञानाधथा सुप्रबलमारबधं तत्ततोऽपि हि॥ योग: प्रबल इत्यस्मात्समाधि सर्वदाभ्यसेत् ॥। ३३ ।। वीतहव्यशुको- डालमुख्यास्सर्वे समाधिगाः ॥ अजातशश्वश्वपतिजनका- या विवेकिन: ॥। ३४ ॥। व्यवहारप्रधानास्ते येऽन्ये पार्थन- काद्य: ॥ एषां मुक्ति: समा रष्टदुःखादौ भिन्नताऽस्त्यपि ।३५॥। य एवं वेद स व्रसेत्येतच्छुत्या सवर्णितः ।। ब्रह्ैव नापरस्त्वेष इत्यात्मोपनिषत्सपि ॥३६॥ अशरीरं वा व सन्तं स्पृशतो न प्रियाप्रिये॥ स साध्वसाधुकर्मभ्यां भ्रुते- सपति नाप्यसौ॥ ३७॥ हत्वापीति स मारभ्य न हन्ती- स्थर्जुनं प्रति॥। अर्थोडयं ब्रह्मगीतास्तप्यतोऽस्यास्त्यनवय्रता ॥ ३८॥ भारतीतीर्थमुनिभिर्विद्यारण्यैश्च वर्णितम्॥स्वा- रन्वभोगाङ्धानिर्न मुक्ानामिति युक्तितः ॥। ३९ ॥। विद्या- रब्धे विरुष्येते न भिन्नविषयत्वतः।। जानन्विरप्यैन्द्रजाल- विनोदो दश्यते खलु॥। १४०॥ तिष्ठन्सवज्ञानततकार्यशवा- ---

Digitized by Google

(१६ )

बोधेन मारिताः । न हानिर्वोधसम्राज: कीर्ति: प्रस्युत तस्य तैः॥४१॥सयो ह वै तत्परमं ब्रह्मवेदोत च भ्ुतेः॥ मुण्डकाङ्रह भवति कुलेऽस्याऽब्रहविन्र च ॥। ४२ ॥ दंभाचेदात्महा स स्यात्पतत्येवेति च स्मृतम् । ज्ञानारू- --- ढस्तु कस्यापि नैव वाग्विषयो भवेद् ।। ४३ ॥ एतत्पदं समारोडुमिच्छुः सद्ठरुमाश्रयेत् । सच्छिष्याय गुरुदध्ा- न्मुदाऽडतमैकत्ववेदनम्।। ४४॥। आचार्यस्तिविधो ज्ञेयश्रो- दको बोधकस्तथा॥ मोक्षदश्षेति तन्मध्ये चोदको दर्शये- त्पथम्॥ ४५॥ ओचरेत् स्थानमन्य्रस्तु मोक्षदस्त्वैक्यमा- त्मनः ॥ ब्रह्मविद्योपनिषदि चैवमुक्कं विदांकुरु ॥४६॥ मोक्षद्वारे द्वारपालाश्रत्वारः परिकीर्तिताः ॥ वसिष्ठादिभि- सत्नैकमप्याश्रित्यान्यभाग्भवेत्॥। ४७।। आद्यशशमो विचा- रोऽन्य: संतोषस्त्वपरो मतः ॥ चतुर्थः साधुसंसर्गः सर्वे- भ्योऽसी विशिष्यते ॥I 'साधुसङ्गतिरेवात्र मोक्षहेतुरुदा- हता' ।। इति रामायणवचो मार्कण्डेयेऽपि तथ्था॥। ४८॥। ॥। ४९॥ संगः सर्वात्मना त्याज्यस्स चेश्यकुं न शक्यते॥ स सन्जिस्सह कर्तव्यस्सतां संगो हि भेषजम्' ॥१५०॥ वि चारवान्मनोरूपं सङ्कल्परवेन वेत्यसौ ॥I प्रत्ययो द्विबिधो यत्र मनसः सन्जिरीरितः ॥।५१॥ अहंप्रत्यय एवैकः स १ 'दर्शयेत् स्थान' मिति पाठः । २ 'विजानताम्' इति पा०

Digitized by Google

(.१७ )

प्रमातारमन्वहंम्।। अन्तर्मुखस्सन् विषयीकरोत्यन्यंसतिवक गंम:॥५२।। बहिर्मुखतया नित्यं प्रमातुर्मिन्नसाधनम्॥ जर्डं तद्टत्सुनिषुणस्त्वन्तर्वृत्तिं समभ्यसेत् ।। ५३ ॥। 'प्रत्य- कत्वादतिसूक्ष्मत्वादात्मदष्टयनुशीलनात् ।। अतो वृत्तीवि- हायान्या सहवृत्योपलक्ष्यते' ॥। ५४। नैष्कर्म्यसिद्धाविं स्ववेमुक्तवानार्यपुङ्गवः ।। ततः समाधिनिरतो भूरवा कार्ल नयेंत् सुधीः॥।'५५॥ केचिद्योगादिकं कर्म प्रशंसन्ति च मुकमें ॥। तभ्न साक्षायतो ज्ञानेनैवेति हृदयंभ्रुतेः ॥५६॥ 'विधैव तभ्नाशविधौ' 'न कर्मेति'च सादरं।। रामगीतासु

सिद्धिम चित्सुखीं।। जागत राद्ट्रावस्यैव किं नो योगि- स्तीभेवेत् । ५८ ॥। न कर्मणा न प्रजया त्यागेनैवेति चोकित: ॥ केवल्यनामशाखायां मुक्केर्शानं प्रसाधनम् ॥.५९॥ शिवांद्विष्णों: परँ भेदं विदुः: केचिदनार्यका:।। कर्वन्ति कलंई चापि श्यालश्वक्यायमाश्रिताः॥१६०। स्कम्दोपनिषंदुकस्या तु नैव मेदोस्ति वस्तुतः॥ यथा शिवस् हंदप बिष्युबोश्र शंकरः॥। ६१ ॥ 'शिवाय विष्णुरूपा- न शिंबरूपाय विष्णवे।। इत्येतत्कुत एवास्तु चैतम्यसै- १ 'वद' इति पाठान्तरम्, २ 'शिवविष्ण्वादिभेदं च' इति पा० ३ 'Sणुमात्रतः' इति पा०.

Digitized by Google

(٩ )

करूपतः ॥ ६२॥। यथा हयं ज्योतिरात्मा विवस्वानपोभि- झा बहुधैकोनुगच्छन्॥ उपाधिना क्रियते मेदरूपो देहक्षेत्रे -- व्वेवमजोयमात्मा ॥। ६३॥। यदा होवैष एतस्मिसुदरं कुरु तेऽन्तरम् ॥ तैत्तिरीयश्रुतेर्वाक्यमथ तस्य भयं स्विति॥।६४।। एकोयमात्मा संवेद्यो न द्वितीयोस्ति कश्चन ।। यत्तर्कतः प्रमाणाच चिदेकतवव्यवस्थितेः ॥ ६५॥ 'अभिर्यंथैको भु- बनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ॥ एकस्तथा सर्व- भूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्र ॥६६ ॥ मृत्यो- र्समृत्युमाप्नोति यो नानेवेह पश्यति॥ इत्यादिश्रुतिवाक्यै- स्तु चिदैक्यं संग्रसाधितम् ॥। ६७।। आत्मायमेको भवि- तुमईत्याकाशवत्स्वयम् ॥ यश्चैवं न तदेवं स्यादित्यादा- वपि युक्तितः ॥६८॥ बहुविस्तरमेतद्धि भेदधिक्कारनामके॥। ग्रन्थे चोक्त्या विनिर्णीतं श्रुतावभिहिंतं यथा ॥६९॥ 'मा- नाभावादयुक्तेश्र न भिदेश्वरजीवयोः ॥ जीवानामचितां चैव नात्मनो न परस्परम्' ॥ १७० ॥ "चितश्रिन चिदा- कारान्िद्यते जडरूपतः ॥ भिद्ते चेजडो भेदश्िदेका सर्वदा खलु ॥७१॥ एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ॥। एकधा बहुधा चैव दश्यते जलचन्द्रवत्"॥

१ 'श्रुतेरभिमतं' इति पा०

Digitized by Google

(१९ )

।। ७२ ।। 'आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग्भवेत्।। तथाSSरमैकोप्य नेक: स्याज्लाधारेष्विवांधुमान्'॥ ७३॥ श्रुतौ स्मृतौ चैवमुक्तमेकत्वं केवलात्मनः ॥I तथापि मा- यया भेदप्रतीतिस्सा न तत्वतः ॥७४॥ वाचस्पत्यादयः केचिदाचार्या: प्रतिपेदिरे॥ अविद्यादिब हुत्वं न तत्सर्वेषां मेतं खलु ॥ ७५।। व्यवहारे च साप्येका समष्टिव्यष्टिमे- दतः ॥ संत्यंशा वहवस्तैस्तु जीवत्वं चिति कल्पितम्॥७६।। सतीनाप्यसती सा न किं तु निर्वकुमक्षमा ।। अनादि- सान्ता कथिता सर्वसारश्रुतिर्यथा॥ ७७॥ व्यवहारडशा सोयं जीवशब्देन कथ्यते।। साधिष्ठानव्यष्ट्यविद्याभासः कर्ता स एव हि॥ ७८ ॥ यथाऽन्धकार स्यांशस्य विनाशो यत्र दीपकः ॥ तद्टत्तस्यैव मुक्तिः स्याद्विद्यादीपोस्ति यस्य तु ॥ ७९॥ तरत्यविद्यां विततां हृदि यस्मिन्निवेशिते॥ योगी मायाममेथाय तस्मै विद्यात्मने नमः ॥१८०॥ इति स्मृते्विवरणतदुपन्यासकारयो:। मताब् न विभेदोस्त मा० याऽविद्या्ययोई्टथोः ॥ ८१ ॥ तस्वतः सम्रवर्सर्वे मायामात्रविजृंभितम् ।I न निरोधो न चोत्पसिरित्यादि- भ्रुतिवाक्यतः ॥ ८२ ॥ यया यया भवेतपुंसां ब्युरपति: प्रत्यगात्मनि ॥ सा सैव प्रक्रियेह स्यात्साध्वीति श्रीसुरे- १ 'च सम्मतम्' इति पा०

Digitized by Google

(२० )

श्वरः॥ ८३ ॥ सर्वगां चितिमावृत्य स्थिताऽविदा प्रवर्त- ते ॥ जगद्रूपेण येयं सेत्युक्ता श्रीमतसुरेश्वरैः ।। ८४ ।। 'सेयं भ्रान्तिर्निरालंबा सर्वन्यायविरोधिनी ॥ सहते नं विचारं सा तमो यद्दिवाकरम् ॥८५॥ अविद्याया अ विद्यात्वमिदमेवात्र लक्षणम् ।I यद्विचारासहिष्जुत्वमन्य थावस्तु सा भवेत्' ॥ ८६।। श्रीमद्वार्तिककारैरप्युक्का सा- SSत्माश्रयेति वै ॥ वेदांतमुक्तावल्यां च प्रकाशात्मयती श्वरैः।८७॥। 'प्रसिद्धत्वांदविद्यायास्साSपंह्लोतुं न शक्यते।।' अनात्मनों न सा युक्तका विना स्वात्मा तया नहि ॥८८॥ विवेकचूडामण्याख्ये भगवद्ि: प्रपञ्ञितम्॥ मन एव म. नुष्याणामित्यस्मिन्यस्तदेव च ॥ ८९ ॥ 'वायुनाऽनीयते मेघः पुनस्तैनेव नीयते॥ मनसा कल्प्यते बन्धो मोक्षसेनैव कल्पयते' ॥१९०॥ 'मुक्ताभिमानी मुक्तो हि बड्ो बद्धाभि- मान्यपि' ॥ या मतिस्सा गतिः प्रोक्ता स्षावक्रेण धीमता ॥९१॥ 'यस्तु विज्ञानवान्मर्त्यः समनस्कः सदा शुचिः॥ स तु तत्पदमाभोति चेत्युकं काठके श्रुतौ ॥।९२। पुनर्ज- न्मापि चार्यैव मनसा कल्पितं भवेद्।। येतः श्रीशक्करेणैव दे- व्या एतस्समीरितम् ।। ९३ ॥। 'देहावसानसमये चिसे १ 'चैव भासते' इति पा. २ 'यतोयोगशिखेत्यस्यां श्रुतावे- तत् प्रकीतितम्' इति पाठान्तरम् ॥

Digitized by Google

( २१ )

ययद्विभावयेत् ।। तत्तदेव भवेजीव इत्येवं जन्मकारणम्' ।९४॥ 'जीवेश्वरादिभेदेन चेतनाचेतनात्मिका॥ ईक्षणादि- प्रवेशान्ता सृष्टिरीशकृता भवेत् ॥ ९५॥ जाग्रदादिवि- मोक्षान्तः संसारो जीवकल्पितः ॥९६॥ इति श्रुतिर्द्विधा प्रोक्तो बाह्याभ्यन्तरभेदतः ॥ प्रपञ्जोऽत्र तु जन्तूनां बन्धना यान्तरं जगत् ॥ ९७ ॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां धीमयो जीवबन्धकृत् ॥ सत्यस्मिन् सुखदुःखे स्स्तस्मिभ्नसति न इयम् ॥९८ ॥ असत्यपि च बाह्यार्थे स्वप्रादी बध्यते नरः॥ समाधिसुप्िमूर्च्छादौ सत्यप्यस्मिन् बध्यते ॥ ९९॥ एवं द्वैतविबेके च विधयारण्यैस्समीरितम् ।। माने तु मेय- योगातस्याद्विषयाककृतिरित्यपि॥ २००॥ उपदेशसहर्यां तु पूज्यपादैर्यथा स्मृतम् ।। दष्टान्तोक्त्या विवरणोपन्यासे चास् कर्तृभि: ॥9॥ 'मूषासिकं यथा ताम्रं तब्रिभं जायते तथा । रूपादीन् व्यामुवच्चित्तं त्निभं दृश्यते ध्रुवम् ॥२॥। व्यञ्ञको वा यथाऽडलोको व्यङ्गयस्याकारतामियात्।। सर्वार्थव्य अकत्वाद्धारर्थाकारा प्रदश्यते'॥। ३ ॥ 'अविनाभा विनी नित्यं जन्तूनां प्राणचेतसी ॥। आधाराधेयवच्चैत एकाभावे विनश्यतः ॥।४॥ कुरुतः स्वविनाशेन कार्ये मोक्षाल्यमुत्तमम्' । इति श्रुतेः कार्यसिद्धिर्मनोनाशे भविष्यति ॥।५।। नष्टे मनसि विज्ञाते स्वरूपेण परात्म- १ 'श्रुतेः' इति पा०

Digitized by Google

( २२ )

नि । यत्र याति मृतं चेतस्तत्र तत्र परामृतम् ॥६॥ 'दृशयं नास्तीति बोधेन मनसो दृश्यमार्जनम् ॥ सम्पनं चेतदोत्पन्ना परा निर्वाणनिर्वृतिः'॥७॥ मुक्ति: पञ्चविधा तत्र विदेहाख्या हि पञ्चमी॥ मुक्तिकोपनिषत्सूतसंहिता- दिष्वितीरणात् ॥ ८॥ सायुज्यं तु सयुग्भावं कार्यब्रह्म- समानता ॥। इस्युक्तं भगवत्पादैर्भाष्यादिष्वितरैरैपि । ९ ॥ 'कार्ये बादरिरस्य गत्युपपत्ते'रिति ख्वयम्॥ ब्रह्मसूत्रे भग- घता व्यासेनोकं तदाभ्रितैः ॥ २१० ॥ विद्यारण्यैर्विवरण- i प्रमेयाख्ये च दर्शितम् । न्यायपूर्वे तटाकादिभोगोक्कते: कार्यमित्यपि॥ ११ ॥ सगुणध्यायिनां तद्वदयोगिनां चैतदे- व हि। आर्चरादिगति गत्वा तत्र मुक्ता भवन्ति ते।१२। 1 अहमस्मीति यद्ध यानं याथार्थ्य तदहंग्रहम्। अन्यस्यान्य- परत्वेन ध्यानं प्रातीतिकं मतम् ।।१३।। ब्रह्मलोकगति- र्नास्ति प्रतीकालंबनाद्यतः ।। आविद्युल्लोकमित्युक्ेर्भा- ष्यरतप्रभाकृता ॥। १४॥। अहंग्रहोपासनया ब्रह्मपाप्तिरु- दीर्यते ॥ 'अप्रतीकालंबना' नित्यस्मिन्सूत्रे तथोकित: ॥ ॥। १५ ॥ 'कार्या त्यये'तिसूत्रेSस्मिन्नुक्का तेषां परा गतिः॥ 'स्मृतेश्रे'ति च सूत्रोक्ता स्मृतिरेषानुवर्ण्यते ॥१६॥ 1 'ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्ते प्रतिसञ्जरे ॥ परस्यान्ते कृ- तात्मानः प्रविशन्ति परं पदस् ॥१७॥ 'अनावृत्ति'रिति-

Digitized by Google

(२३ )

स्पटटमुकतं सूत्रे भुतावपि। तस्मान्न तेषामावृत्तिरिति सिद्धा- न्तनिश्रयः॥ १८ ॥ तापनीयश्रुतेस्साक्षान्मुक्तिर्निष्कामसे- वनात्। काठायामस्य बोध: स्यात्तसान्मुक्तिश्र नान्यथा ॥ १९॥ स्वरूपमुक्तिरन्या सा योगिनामपि दुर्लभा।। अतीतजीवन्मुकस्य सिद्धतयेव न संशयः ॥। २२०॥ घटे नष्टे यथाSडकाशः कुत्रचिन्नैव गच्छति ॥ तद्वत् स्वरूप- संस्थोपि पूर्णत्वाब्रहि गच्छति॥२१॥ बहैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठो

कितः ॥ २२ ॥ 'यत्र यत्र मृतो ज्ञानी येन वा केन मृत्युना ॥ यथा सर्वगतं व्योम तत्र तत्र लयं गतः'॥२३। पैङ्गलोपनिषदयेवमुक्कतं यम्मात्ततो नहि॥ मृतौ देशाधपे- क्षास्ति स्वरूपस्थसय देहिन: ॥। २४॥ जीवन्मुक्तस्य किं लक्ष्म इति वकुं न शक्यते॥। स्वारब्धकर्मनानात्वाम्यवहा- रादिभेदतः ॥ २५ ॥ तथाप्यात्म स्वरूपेण यः स्थितस्सर्व- दाऽड्ूयः ॥ व्यवहार्यपि निष्ठावाजीवन्मुक्त: स उच्यते ॥२६॥ आनन्दघनरूपोऽस्मि सर्वसङ्गविवर्जितः॥ इति नि- शरमयुक्तो यो जीवन्मुक्तः स उच्यते ॥ २७॥ आपतत्सु यथाकालं सुखदुःखेष्वनारतः ॥। न हृष्यति ग्लायति यो जीवम्मुक्त: स उच्यते॥ २८॥ वासनां संपरित्यज्य ध्येया तीते निरअने।। सुपुपाविन यस्तिषेजीवन्मुकस्स उभ्यते

Digitized by Google

(२४ )

॥ २९ ॥ रागद्वेषौ सुखं दुःखं वाऽनपेक्ष्य करोति यः ॥ बहिरन्तस्सदानन्दो जीवन्मुक्तस्स उध्यते॥ २३० ॥ मधुरं तिक्तममृतं राज्यं दारि्यमेव वा ॥ विष वा यस्सर्म भुक्के जीवन्मुक्तस्स उच्यते ॥३१॥ अतीतं न सरेत्तद्वदनागतम- पीह यः॥ संप्राप्तेऽसंग एवास्ते जीवन्मुक्तस्स उच्यते॥३२॥ इतोऽन्यथा ये स्वारब्धप्राबल्यात्प्राकृता इवं॥ दश्यम्ते ब्रह्मविन्मुख्यास्तेषु नारोपयेदघम् ।। ३३॥। सप्तविर्धा ज्ञानभुवं कथयाम्यस्यां प्रतिष्ठितो हि पशुः ॥ संसृतिघोर- महानलतीव्रज्वालाप्रतापितो न स्यात् ॥३४।। त्रिभिरपि करणैर्नित्यं गुरुशास्त्रान्वेषणं यदा त्विच्छेत्।। भवति शुभे- च्छासोयं नाम्ना भूमि: सदा नु संसेव्या।। ३५। शासरां चार्यसुदर्शितपथमाश्रित्यान्वहं प्रवृत्तिर्या । मननविर त्यादियुता सैवात्रोक्ता विचारणा मुनिभि:॥३६॥ अनयों- रभ्यासवशात्तनुमानसनामिकां भुव याति॥ अत्र निदि- ध्यासनतो मनसस्तनुता त्रयी च साधनभूः ।। ३७ ॥ जाग्रच्वासां दार्व्याच्छुद्धान्त:करण एव सत्वाख्ये ॥ ब्रह्मास्मीत्यभ्युदिता सरवापत्तिर्मता तु वृत्तिरियम् ॥३८ ।। संप्रज्ञातपदोक्ता भवत्यसौ योगभूमिका सद्भिः ॥ अर्स्यां योगी ब्रह्मविदित्युक्तः स्यादियं च स्म्र इति ॥३९ ॥ अन्रोत्थासु हि सिद्धिषु संसक्तिमकर्वतोऽथ यमिन:

Digitized by Google

(२५ )

स्यात.।। भूमिरसंसक्यमिघा म्रहविदस्यां वरः स्वयं वि्वे- त्.।२४०।। बाझाभ्यन्तरमखिलं विस्मृस्यास्यां चिरं कुता- झ्यासात्।I स्वा्मारामतया इठमस्या: पष्ठीं ब्रजेद्वरीयान् सः ॥४१ ॥ अन्र तु गाठसुषुपिर्नान्ना सेयं पदार्थभा- वनभू:।। अन्या तुर्यपदाख्या शञेया संवित्स्रूपभूतैषा ॥४२॥ 'आत्मक्ीठ' इति भुतिबलतः सोडयं स्पितो भवे- दस्याम्। म्रह्मविदादिवरिष्ठस्तुर्यातीता विदेहमुक्यनुमा 18३॥ऋम्वादिभिरिदमुदितं कीटोप्यस्यां विमुक्तिमेतीति। अक्ष्युपनिषदि च सूकतं सूयेंणैवं समाधि कालात्प्राक्ू॥४४॥ स्थूलाथसिलं क्रमशः पूर्व चिद्रूप एव संस्थाप्य। तश्चित्य- बुद्धमुक त्वोमझ्यास्मीत्यनन्तरं कलयेत् ॥ ४५॥ तर्बम- सीत्यादिमहावावयेषु हि भागलक्षणा आ्राझ्या।। नेह जह. म्राप्यजहत्सार्था कार्येति वाक्यवृत्त तु ॥ ४६॥ श्रीशु- कर हंसनामभुश्या वाक्येष्वखण्डरसभाव:॥ अमलानन्दै- श्रोकः कश्पतरौ से भर्वन्स्विह शोकाः ॥ ४७॥ 'बाच्यं आश्यमिति द्विघार्थसरणीवा्यस्प हि त्वंपदे वाष्यं भौ. तिकसिन्द्रियादिरपि यलक्ष्यं स्वमर्थक्र.सः ॥। वाष्यं सस्प० दमीशताकृतमतिर्लक्ष्यं तु सचित्सुखानन्दमझ सदर्थ पुप व तयोरैक्यं स्वसीदंपद्म् ।। ४८।। स्यमिति तदिति कार्ये १ 'भवंतु द्रष्टव्याः' इति पा० ॥

Digitized by Google

(२६)

कारणे सत्युपाधौ द्वितयमितरयैकं सचिदानन्दरूपम्।। सभयवचनहेतू देशकालौ च हित्वा जगति भवति सोऽयं देवदसो यथैकः ॥ ४९ ॥ अविशिष्टमपर्यायानेकश- उदप्रकाशितं ।I एकं वेदान्तनिष्णाता अखण्डं प्रतिपेदिरे' ॥२५०॥ वक्त्यभिपश्यति शणुयाज्जित्रति जानाति येन स्वा- दुच तत्। आविधिकीटं मय्यपि प्रज्ञानं सच्िदेव नही- कम् ॥ ५१॥ परिपूर्णात्मा हस्मिन् बुद्धे: साक्षित्ववोऽह- मित्युक्त: ॥ त्र्यपरिच्छित: पूर्णो ब्रह्मपदोक्तस्त्वखण्डकार्य- समि॥ ५२॥ तदहं ब्रह्मास्मीत्यथ सिद्धं वाक्ये स्रखण्डरस- मैक्यम्।। वोक्यविवेके मनने शिवतर्वसुधानिधौ च यत् प्रोक्तम् ॥५३।। सृष्टेः प्रागिद्मेकं स्वगतादिविभेदशून्यमा- सीत्सत्।। नीरूपं पुनरधुनाप्यस्य तथातवं समीर्यते तदिति॥५४॥ श्रोतुर्देहविलक्षणचेतनमस्मिन् स्वमित्य- नेनोक्तम्।। लक्ष्यार्थैक्यमसीति प्राग्यत एतत्सुखेऽनुभूया- रस्वे ॥ ५५॥ अयमितिशब्देनात्र तु स्वस्फूर्त्यपरोक्षभाव उक्त: स्ात् ॥ योऽहंकारादीन्द्रियसंघाधिष्ठानसाक्ष्यसा- वा्मा॥ ५६॥ दश्य स्याखिलजगतोऽविष्ठानतया यद्स् सद्रूपम् ।। ब्रह्मपदेन तदुक्तं सद्गलैकं प्रकाशमानन्दम् ॥५७ ॥ शाखान्तरगतमेकं वाक्यं चोदाहृतं सुखार्यि- १ 'स्वाद्वपि' इति पाठः २ 'वाक्यविवर्णग्रन्थे' पा०

Digitized by Google

(२७ )

भ्यः ॥ स्वाराज्यसिद्धिनामग्रन्थे उष्ट भवेत्तदेवास ॥५८॥ यश्चायमत्र पुरुषे प्रथते गुहान्तर्यश्चाप्रमेयसुखभूस्स- वितुश्च बिंबे॥ एकस्स इ्रत्यभिदधु: स्फुटमैक्यमेके तद्वेद- י नाच विलयं जगतश्च तत्र॥। ५९॥ वैशिष्टयांशत्यागे चे- तनमात्रे त्वखण्डरसभावः ॥ सिद्धः स्याद्धृदि मलिने सर्वज्ञमुनि: स मुक्तवाश्नेति॥ २६०॥ पुरुषापराधमलिना धिषणा निरवद्यचक्षुरुदितापि यथा। न फलाय भर्च्छु- विषया भवति श्रुतिसम्भवापि च तथाऽऽत्मनि धीः॥ ॥ ६१ ॥ ॐ। बालाभिधमु निभगवन्भृत्येनोक्ते विषाख्यक- ण्ठेन ॥I अद्वैतपारिजाते हर्मिंल्भो विदेहमुक्त: स्यात्॥। ॥। २६२। इति श्रीनीलकण्ठमुनीन्द्रस्य कृतिषु अद्वैतपारिजात- स्समाप: ।। श्रीमद्नन्ताधिष्ठितकेरलभागे त्रिवेणिकाख्येंऽशे।। माराटयुदिते देशे श्रीमधुरेशो जनार्दनो जयति॥ हरिः ॐ तत्सत्।।

Digitized by Google

(26)

श्रीहस्पिड्नम्। हरिः ॥ म्रहाऋविमुख्यपरिणूतपदवार्ज हन्मकुरमेव गमितं कुरु मदीयम् ।। चन्दिरकलोदकपरिपुतमहं त्वा मिन्दिवरलोचन तथा सति करोमि ॥ १॥ अर्चिचयिषु: - सततमस्ि विधुमेकं कूर्परगुडायितमहं न कलयेऽन्यम् ॥। यो न भजतोऽपरममेय मनुते सं देवकिसुतेश्वर पृणातु स भवान्माम् ॥। २ ।। हैर्यतशिरोधिपदपांसुविनिवेशं कर्तु- मनसं हृदयगन्धकरिणं मे।। स्वश्चिति मतं स्वमर्वपात इव कुर्यास्तवां स्वगलद प्रकृपमच्युतमुपासे ॥।३॥ मर्त्यहदु पाष्छंति न वाSमरमतिर्य यं श्रुतिततिर्गमयतीव न तु साक्षात्। सूंतुममरेशितुरहं विपतिसंस्थं नौमि हरिदश्मव रुचिरं धुसदुपास्यम्॥४ सिमत्यमृतसूछृतशिरस्कमिममुखैः १. 'ऋत्यक' इति प्रकृतिभाव :. २. 'णूस्तवने' परिणूतगु- णोदय इति सि० की०३. 'मकुरः स्यान्मुकुरवद्दर्पणे'इति मेदिनी. ४. चदि किरचू। 'चन्दिरौ चन्द्रहस्तिनौ' इति कोश :. ५. 'इन्दिवरमित्यपि' अम० बि० ता० ना० व.६. 'उ्यापो: सं- शाछन्दसोर्बदुलं' इति हस्व :. ७. हयंतोऽश्व :- उ० सू. ८, 'अव- पातस्तु हस्त्यथें गर्तशछन्नस्तृणादिना' इति याद० को०९. 'उपस- गादृति धातौ' इति वृद्धिः.१०,'सूनुः पुलेऽनुजे रवौ'इति विश्रः.

Digitized by Google

( २९ )

कर्तुमखिलेश येस तेऽस्तु नम उकि:॥ त्वधत इहेश क ड यं सम उपाऊ स्वामिति गुणैर्हरिमजामि शरणं कम्॥५॥ सोडहंमनुभाव्य महिजानिमपि चोपश्रोक्य पविबाह्धरंरू नायशिखिनं स्वाम् ।। माघवनिभेवकुलदावद्वमीड्यं स्वस्थितिमितोस्मि कमुपैमि शरणं स्वोम्॥ ६॥ आराध्य पार्द बालाहं नामं नामं मुनीश्वरम्।। नीलकण्ठेन रचित- मिर्द मोक्षाय कीर्त्यंताम् ॥७॥ समाप्तम्॥

तरंगसंमितप्त इह शंभुर्गतिः ॥ सुधाप्रसृतवाह उल्लसित- मुद्रमोत्सारितप्रमोह इदमावचोऽतिग उदीतभर्ग्छटः ॥ ॥ १ । पृंदाकुवरवेष्टिताचलशरासनाभैक भाङ्गिजमृ कुटि- जानलव्युषितका लपूर्माSवतात् ॥। हरः करिवरस्वर्चासिच-

१.यसं कुरु। 'यसोऽनुपसर्गात्' इति श्यन्विकल्पः अज गतौ. २. अररु := शत्रु :- उ०सू० ३. मोन इयं माघवनी-अमरावती 'अ्यापो' रिति हस्वः. ४. 'मुनि नत्वा तदाज्ञया' पाठ :. ५. 'वाहो बाहुरिति स्मृतः' इति देशिकोशः ६. 'शिवः सपदि वेष्ट- नीकृतभुजंगपाञ्यस्त्र' इति पा० 'धनुश्षापोखतमिष्वासः' इति हे० को० (अ-स-करणे ट्रन्). ७,'व्युष दाहे, ८.सम्प०(किपू) वा टापू. -

Digitized by Google

( ३० )

यकार्यधुर्यो विभुर्निशाटकुलकालरात्र्युष उदीतभर्गच्छर:

षितसरोजबान्धवसुतोऽवतान्नः सभू:॥ दशाननभुजाभु- जङपभ्रमितशैलात्मजा कृतोरुपरिरम्भनिर्वृताम्बकोत्थभर्ग- चछटः॥ ३ ॥ मिमह्ुरिति मेSत्रिनेत्रजमहःसुधामान्रसंस- वात्तकरुणापयोवरुणवेश्मभूते मृडः ॥ सुखैकनिबिरीसवि- -----.---- ग्रह उमौषधाप्ये मतं दधातु शुर्घितात्ममक्कर उदीतभर्ग- छछटः ॥४॥ निरुद्धपवनाहृतान्तर खपीतिवृत्युष्टसंविदेक- खमणिप्रभाप्रघटने ममास्त्वीश्वरः ॥ उमाभिषकृते हरावि- धमशेषहन्मोषकं दिधक्षितवपू रुजाहर उदीतभर्गक्छटः॥ ॥ ५॥ यस्तवनन्यमना: स्तोत्रं नैलकण्ठं तदुत्तमम्॥ पठे- दिदं स भोगांस्तु भुक्तवाऽन्ते मुक्तिमामुयात् ॥ ६॥ हरिः ओम्। समाप्तम्

१. 'कष हिंसायाम्'. २. 'अम्बकेऽक्षणाक्षीणि' इति हला- युध :. ३. 'नेर्बिडज्बिरीसचौ' इति बिरीसच् प्र० 'निविडं निबिरीसं च' इति वैजयन्ती. ४. 'शुन्ध शुद्धौ' (कर्तरि क:). ५. मकि-उरच्. ६. 'पीतिर्नाश्चे' इति मे० को० ७. 'आमिर्ष स्वस्त्रियां मसि तथा स्यान्भोग्यवस्तुनि'इति को०८.छटा=दीप्तिः.

Digitized by Google