1. Advaita Siddhi Siddhanta Sara I Sadananda Vyasa CSS

UNIVERSITY OF TORONTO Sadananda, Vyasa Advaitasiddhisiddhantasarah 3 1761 00670391 2

B 132 A3 M4828 1903 fasc.l

1-

64.1 [ Price Rupee Cve.

THE

IOWKHAMBÂ SANSKAIT SERIES A EUTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS .! ..

अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसार: 1

पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यासप्रणीतस्तत्कृत-

व्याख्यासमलङ्कृतश्र।

DVAITA SIDDHI SIDDHANTA SARA. An abstract of Advaita Sidhi,

BY PANDIT SRÎ SADÂNANDA VYÂSA.

WITH A COMMENTARY BY THE SAME AUTHOR. Edited and annotated by PANDIT LAKSHMANA SASTRÎ DRAVIDA, yessor of Vedanta Central Hindu College, Benares.

FASCICULAS I.

BLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPŐT: BENARES. AGENT :- OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG: Printed By Hari Das Gupta Proprietor AT THE VIDYA VILASA PRESS. BENARES.

Registered According to Act XXV. of 1867.

UNIVERSITY OF TORQUTO B LIBRARYY 132

1903

श्रो: -*- आनन्दवनवद्यातिसुमनाभिः सुसंस्कृता।

चीखम्वा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना। रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम ॥२ ॥ सतबक :- ६४

॥ श्री: ।। अद्वैतसिद्धिसिद्धान्त सारः।

श्रीगसेशाय नमः । स्वस्ति श्रीकृष्णतत्त्वं श्रुतिविदितमनाद्यद्वितीयं विशुद्धं मिथ्यादृश्यातिरिक्तं परसुखमकलं प्रत्यगातमैक्यरूपं। श्रुत्वा मत्वाऽनुचिन्त्याऽनुभवदृढतया स्वप्रकाशं निधाय स्वान्ते कर्त्तु प्रवृत्तो हरिभजनमयं सारमद्वैत सिद्धेः ॥१॥

ॐयस्याङ्ध्रिद्वन्द्वमन्तर्हदि विमलगुणा: शान्तिदान्त्यादिहेतुं ध्यात्वा धीरा: प्रविष्टाः श्रुतिशिखरगिरोत्थात्मतत्वावबोधातू॥ नित्यानन्दप्रकाशाद्वयपरमपदं बाध्यमेवापबाध्याS ज्ञानं सर्वे सकार्य तमविरतमहं श्रीमुकुन्दं प्रपद्ये॥ १ ॥

स्वयं प्रदर्शितान्पद्यः क्रमात्तान्विवृणोम्यहं॥२॥ वासुदेवाश्रमः स्वामी ब्रह्मतत्त्वपरायणः । तत्प्रेमप्रेरितोहं तत्सारं कर्त्तु समुदतः॥३॥ तत्रादी निष्प्रत्यूहग्रन्थसमाप्त्यादिसिद्धये मङ्गलाचरणव्याजे- नाद्वैतसिद्धिपरिच्छेदचतुष्टये विस्तरेण निरूपितमर्थ प्रदिदर्शयिषुर्वेदान्तैकवेदयं ह- थ्रो-

सच्चिदानन्दघनं प्रत्यगभिन्नमख्र- ण्डार्थ भगवन्तं स्वेष्टदैवतं श्रीकृष्णमनुसन्धत्ते-"स्वस्ति श्री- कृष्णतत्वमिति।" परममङ्गलमूर्ति श्रीकृष्णत्त्वं स्वान्ते नि- धाय हरिभजनमयमद्वैतसिद्धेः सारं कर्तु प्रवृत्तोस्मीत्यन्वयः। कि भूतं तत्-श्रुतिविदितं वेदान्तैकमानसिद्धं, मिथ्यादृश्यातिरिक्तं-अ- निर्वाच्याविद्याकार्ये दृश्यं सप्रकारकवृत्तिगोचरत्वेन दर्शनकर्माहै

२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्छेदे-

अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तान्साधितानेव युक्तिभिः । बुभुत्सो: सुखबोधाय दर्शयामि यथाक्रमं ॥ २ ॥ ब्रह्मात्मैक्यं प्रमेयं यद्वेदान्तानामशेषतः । दु(१)ज्ञैंयं तद्विना दृश्यमार्जनं तत्त्वबोधतः ॥ ३ ॥

सतो व्यतिरिक्तं तदत्यन्ताभावोपलक्षितस्वरुपं अतएवाद्वितीयं वि- जातीयादिभेवत्रयविनिर्मुक्तं । अनादिसिद्धमित्यनेन सपरिकरज्वैत- मिथ्यात्वनिरूपणं प्रथमपरिच्छेदार्थोंदर्शितः ॥ विशुद्धं-तत्पदल- श्यम्। अकलं-घोडशकलात्मकलिङ्गशरीरविनिर्मुक्तं त्वंपदलक्ष्यं प्रत्यगात्मनोस्तत्वपदार्थयोरैक्यरूपमख्नबडं ब्रह्मतत्वं खप्रकाशं-ख- यंज्योतीरूपं, अनेन तत्त्वम्पदार्थतत्वतदैक्यवाक्या र्थतत्वनिरूपयां द्वितीयपरिच्छेदार्थोंदर्शितः । भ्रुत्वा सर्वेषांवेदान्तानामद्वितीये ध्र- ह्मणि तात्पर्यमवधार्य मत्वा धुतार्थ ध्रुत्यनुकूलतर्कैरसम्भावना- दिदोषनिरासेन विनिश्चित्यानुचिन्त्य तमेवार्थ विजातीयप्रत्ययति- रस्कारपूर्वकसजातीयप्रत्ययप्रवाहीकरणेन ध्यात्वा डनुभवद्ढतया सदुत्थस्वानुभवदाढर्ेन साक्षात्कृतं स्वान्ते निधायेति सम्बन्धः, अ- नेन अवणादिनिरूपणं तृतीयपरिच्छेदार्थोंदर्शितः । परसुखमक- लमिति पदद्वयेन मुक्तिनिरूपणं चतुर्थपरिच्छेदार्थों दर्शित इति विवेक: ॥१॥ एवं मङ्गलमिषेया ग्रन्थप्रमेयं प्रदर्श्य स्वचिकीर्षि-

गोचरं दश्यमार्जनं विना न बुद्ध्यारूढं भवेत तदर्थ तदावश्यकता- माह-"व्रह्मात्मैक्यमिति" ॥३ ॥ तत्रा(२)द्वैतसिख्धद्वैतमि-

(१) दुर्ज्नानमिति वत्तवा दुर्गत सेयं दुश्नेयमिति कर्थास्तथीञ्यम। (२ ) व ताभा वोपल चितं यद्दम्र ह्वस्वरूपं तन्म्राव विषय कीऽत प्व निर्विक ल्प को यो न -

अयभ्भावः एकमेवाद्वितीयमित्यादिश्रुतेह्हिं न चैतन्यमातप्रतिपत्तिमार्च ताम्पर्यँ तस्य ख- प्रकाशतथा नित्यसिद्वत्वात् तस्य ह तभमरूपानर्थनिवृभ्यहेतुत्वाच्च किन्तु छैताभावविभि-

तुत्वाच् एवस ताटशशुतेः सकाभात् प्रथमतीव्रअ्मपि हैताभावप्रकारकीबोधीनायते त-

३

अद्वैतं श्रुतितात्पर्य ब्रह्मतत्वं निरंजनं। विनिश्चित्य विदां तत्र युक्तं युक्तिप्रदर्शनं ॥४॥ द्वैतमिथ्यात्वसिद्धेर्हि ब्रह्मात्मैक्यं प्रसिद्धयति। ततोद्वैतस्य मिथ्यात्वमुपपादयं तदादितः ॥५॥ तत्साधननिरासाभ्यां स्वपक्षपरक्षयोः । स्वपक्षसाधनं तस्मात्कर्तव्यं युक्तिभिर्द्ढं ॥ ६ ॥

थ्यात्वसिद्धिपूर्वकत्वाद्द्वैतमिथ्यात्वमेव प्रथममुपपादनीयं, उपपा- दनं च स्वपक्षसाधनपरपक्षनिराकरणाभ्यां भवतीति तत्रापि मु- मुक्षोरपेक्षितं स्वसिद्धान्तपरिज्ञानमंवाभ्यर्ह्हितत्वातू तत्सिद्धये प्र- थमं स्वसिद्धान्तमत्रलम्वते-"द्वैतेति" त्रिभिः ॥४॥५॥६॥

श्रिष्टयुद्ध हैंतुत्वात् तथा च ताटृपविश्टिष्टबुर्द्ध रभावबुद्धित्वन प्रतियोगिविशिट्टक्षानात्म- कप्रसक्निपूर्व कत्वात् देताभावविवप्रष्ठव्रह्मबीधात्पूर्व विदामामा व्रह्मीपस्थितिरैत छैसवि- शिष्टविषयिणी वाच्या तथा चासति बाधके बिधेये उद्देश्यतावच्के दककालार्वचच्किन्नत्वभानस्य व्य व्पत्तिसिद्वतयोत्तरकालीनढ्व ताभावबोधे धर्मितावक्कदकतय। हैतभानमम्भवात् सा-

गादितया हतमिध्ात्निश्चयरूपतया तदुत्तरा तसिङ्व सन्म्िध्याल्निषयपूर्व क्त्वनिर्वा-

तीयाभावेदं पदार्थ द्वै त तादा तग्यीभ यावच्किन्नसदुदेश्वकाग्रकालमत्वविधेय कमीधाड्गोकारे त- म्य दरवत मध्यात्वविषयक्त्व न से्सयात दव तस्य द्व ताभाविद्देशवरतानवच्छ दकत्वात कि- न्तु पूर्व वाक्य न द्व तविशिष्टसदविशेवकीऽग्रकालस त्वविधेयकउत्तसवाक्यन च् दर्व तवि-

हेतम्य द्वताभावोद्वेश्यतावक्क दकतवि विधेये उद्देश्यतावच्के दककालावच्िन्नतभा मस्यासाव चिकतया प्रकृतनकास्त्र तादृशकालावकम्नत्वव्ीघे तात्पयें मानाभावात् एतद्वा- का जन्यबोधस्य मिथाात्वविषयकत्व न सिद्धातीति चेन्न बदवितीयवाकास्य तादृभवीधे तात्पर्यानम्य पगमे कालान्तरावक्क दैनद्वैताभावव्त्वविषयकधियस्तरति मीकमात्मवित् विद्वान्नामरूपाद्विसुत्तः जात्वा देव सुच्यते सर्व पाधैरित्यादि युतिभि शाननाउयत्वानु-

मिथाालवनिषयरूपतयाऽद व तसिद्व दरवैतमिथात्वसिद्धिपूर्व कत्वमिति ।

४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्छेदे-

जगन्मिथ्याऽस्ति दृश्यत्वाज्ड़त्वादविभुत्वतः ।

तत्रादौ जगन्मिथ्यात्वे प्राचां प्रयोगान्दर्शयति-"जगदिति।" व्र(१)हणः सदूपत्वेन तदभावानधिकरणत्वात् निर्धर्मकत्वेनैवाभा-

( १) यद्यपि सत्वादिधर्माणं तदुपहित एव व्रह्मणि सम्वन्धीन तु शुद्ध धर्म धर्मिणी- सादात्म्यस्ीकरिण त्त्वज्ञानेन धर्माणं नाशे धर्मियोडपि नाशापत्तेः। चथ धर्मिसमान- सत्ताकधर्मनाशे सत्यव धर्मियोनाशआ्रीपितस्य वास्तवधर्मत्ाभावेन तन्नाशेडपि न ध- र्भिनाशसहिं शुद्धसत्वेऽपि कैवल्य तत्र धर्माप्रतायात् शुद्ध धर्मों न खौक्रियते तदुक्रम् रागेच्कासुखदुःखादि बुद्ौ सताां प्रवर्तते। सुषुप्ी नासति तन्नाशे तम्ाद्बुद्धस्तु नात्मनः दूति तसाद्यथा शुद्धस्य खप्रकाशतन न वत्तिज्ञानविषयत्वादिकं किन्तु तटुपहितएव व्र- अवसोति वाचस्पतिसम्मतं तथीत्तयुक्कः सत्वादिधर्मसम्वन्वस्दुपहित एव ब्रह्मगीति सत्ा दिधर्माभावघटितमिया्रा त्लक्षणं शुद्गव्रह्मयतिव्याप् तथापि व्रह्मणः सद्रूपत्व न - वाष्य-

व्याप्ति: ननु वाधात्वाभावादिरुपीधर्मोपि न शुद्ध व्रह्मषि केवलीनिर्गपाद्त्यादिश्रुतेः भा- ववदभवडपि युत्तसतुत्यत्वाज्च न च निर्गुाद्तारत गुरमावीपादानाद्ग यानात्कबाघाला- भावरूपधमखीकार किं बाधकमिति वाच्म्। व्रह्मगि बाघात्वाभावस्यावाधितस्य खौ- कारऽद्वै तश्रुतिविरोधापत्तेः म व षाघात्वातान्ताभावस्य व्रह्मरसत्वे ततप्रतियीगिबा- धात्वमेव धर्मः स्वात् प्रतियोग्यभावयीरकतरस्यावश्यकत्वात् दति वाष्यम्। ग्रुतिप्रमित- लवेन साच्ित्वादिना च तस्य बाधात्वासभ्भवात् बुह्नैव हि सावक् दकाविद्यादौनां प्रका- शरपतया भासकं यथा चन्द्रविम्वादि स्वावक्कटकराहुभासकं एवच्च बुद्मसी यदि काल- वयेडभावएव पारमार्थिक: स्ात् बाघयात्स तकालिकपारमार्थिकनिषेधप्रतियोगित्वरू पत्वात तदाडविद्यादीनां भानं कर्थं स्यात् किञ्च बुह्मउक्तबाधात्वावगाहिस्तानप्रामारय- निश्चयं विना नार्थननिश्चयः ताटशप्रामाण च चिद्र पत्रह्मणव भास एवस् ब्रश्मय ए- वीक्तनिषेधप्रतियोगितव उत्तप्रामाखग्राहकव्वरूपा निषेधसान्ितापि नीपपद्यीत न च प्र. पञ्चनिषेधसासि बरह्म तन्निषेधसान्तीत्वन्य एवेति खौकुर्भद्ति वाचाम् अन्बोपि सोक्रिय- माणः किंबह्मवद्बाधाआहीखित्पारमार्थिकः आद्ये तद्बाधसाचिणान्यन भवितव्य तस्थापि बाधात् तद्बाधसाच्िसाऽप्य् नेतानवस्था अन्त्य तदैव बुह्मति खौकुर्मः कि- स्चेव सति मपशनिषेधसात्य व लाघवादवाधाः खौकार्यदूति "साक्षी चेता केवली नि गुर " दता्र'दिशुतिप्रमितस्य बाघाता न समभवतीता्तश्राह निर्धर्भकत्व नैवेति। भभा- वरुपवनानधिकरणत्ात् सतवाभावरपधर्माधिकरणत्वम्याSप्यसन्भवात् तथा च सत्ाभाव

प्रथमद्वितीयमिथ्यात्वलक्षणकथनम्। ५

सत्वासत्वगिरा वक्तुमशक्यं तत्खवर्णवत् ॥ ७ ॥ स्वाधिष्ठाने परे तत्त्वेऽध्यस्तस्य जगतोऽथवा। त्रैकालिकनिषेधस्य प्रतियोगितयाऽस्तु तत् ॥ ८ ॥ वस्तुत्वेऽपि निषेधस्य ब्रह्माभिन्नत्वहेतुना।

त्वगिरेति"। ते(१)नेदं प्रथमं जगतोमिथ्यात्वलक्षणं भवतीति प्र० दर्शितं॥७॥ प्रतिप(२)न्रोपाधौत्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वं मिथ्या- त्वमिति लक्षणान्तरं दर्शयति-"स्वाधिष्ठानोते" । अस्तु तत् मिथ्यात्वमित्यर्थः ॥८॥ ननु तैकालिकनिषेधस्य तात्विकत्वेSद्वैत- हानिः प्रातिभासिकत्वे सिद्धसाधनं व्यावहारिकत्वेऽपि तस्य बा-

च तत्प्रतियोगिनोऽप्रातिभासिकस्य प्रपञ्चस्य पारमार्थिकत्वं च स्या- दिव्याशङ्क समाधप्ते-"वस्तुत्वेऽपीति।" प्रपञ्चनिषेधाधि- करणीभूतव्रह्माभिन्नत्वान्निषेधस्य तात्विकत्वेपि नाद्वैतहानिकरत्वं। प्रपश्टे कल्पितस्य वावहारिकबाघत्वादेरभावस्यािष्ठानव्ह्मस्वरूपर्वादन्यथा तस्ापि वावह्ारिकत्वे उत्नवाधात्वप्रतिक्वेपकत्वाSसम्भवात् ततसभ्वस्वीकारपचडपि सताब- हसरपातिरिक्तम्य तादृभामावसरुपस्य कल्पने गौरवादतिरिक्तादृशसरूपस्वीकारप- क्षेडपि तम्य ब्रह्मगि त्वया सम्वन्धास्ीकारी सत्वाभावस्यापारतिरित्तस्य शुद्बृद्धसम्बन्वास- भवान्र कीरडपपि दौष इति भावः । (१) सत्त्वातान्ताभावासत्त्वातान्ताभावीभयवत्वं सख्ातान्ताभाववत्वे सति असत्वा- तान्ताभावव्त्वं वा मियात्वलक्षणं पर्यवसितम् सत्त्वस्न विकालाबाघातव कचिदव्युपाधी सखेन प्रतीतानर्ईतवमसच्वमेतदुभयाभावः साधा इति नार्थान्तरं व्याघातीवा शुक्तिरुप्ये प्रसिष्वत वात्राप्रसिद्धविशेषरत वमतीमिलितस्य विशिष्टम्य वाSप्रसिद्वा प्रता कप्रसिद्वा व साधास्य साधनौयतया पशसद्गयोः प्रताकं प्रसिद्दा पणीयशङ्गसाधनमप सा्दिति परास्म्। (२ ) प्रतिपन्न: खप्रकार क्धीविशेष्यीा य उपाधिर धि क रं गां तत्रि्ठव् ा य ा स्ा्कालललक - निषेधीऽतान्ताभावस्तत प्रतियोगित वमितार्थः। कपालादिनिष्ठभेदध्वसादिप्रतियीगि- त वमादाय सिद्धसाघनवास्णाय न कालिकेति।

६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्छेदे-

नाद्वैतहानिर्नो वास्ति प्रपञ्चस्यापि वस्तुता ॥ ९ ॥ अतात्विकोनिषेधोऽपि व्यावहारिक इष्यते। विरोधस्तुल्यसत्वेन विश्वतत्प्रतिषेधयोः ॥ १०॥

न तथात्वं प्रपञ्चस्य स्वाधिष्ठाने प्रतीतितः ॥। ११।। अतो न तुच्छतापत्तिः शुक्तिरूप्यवदस्य तु। अनिर्वाच्यस्य मिथ्यात्वं सिध्धमारोपितत्वतः ॥ १२॥ मिथ्यात्वाभावसत्वस्य ब्रह्मरूपत्वमिष्यते।

ननु ताश्विकाभावप्रतियोगिनः प्रपश्चस्य तात्यिकत्वापत्तिः स्यादि- त्यत आह-"नो वेति।" तात्विकाभावप्रतियोगिनिं शुक्तिरज- तादी कल्पिते व्यभिचारादिति भावः ॥९॥ अतातत्विकत्वेपि न प्रातिभासिक: किन्तु व्यावहारिक इत्याह-"अतातत्विक इति" ननु तंहि निषेधस्य बाध्यत्वेन तात्विकसत्वाविरोघित्वादर्थान्तर ने- त्याह-"विरोध इति।" निषेधस्य बाध्यत्वं पारमार्थिकसत्वा- विरोधित्वे न तन्त्रं किन्तु निषेध्यापेक्षया न्यूनसत्ताकत्त्वं प्रकृते तु- ल्यसत्ताकत्वात्कर्थ न विरोधित्वमित्यर्थः ॥१०॥ नन्घेवमत्यन्तास- स्वापातः प्रतिपन्नोपाधी श्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वं हि अन्यत्रा- सत्वेन संप्रतिपन्नस्य घटादे: सर्वत्र श्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्व- पर्यन्तं अन्यथा तेपामन्यत्र सतत्वापातात् न हि तेषामन्यत्र सप्ता सम्भवतीति तव सिद्धान्तस्तथा च कथमसद्वैलक्षण्यमित्याशड््ाह- "क्कचिदित्यादि " द्वाभ्यां। अयमर्थः सर्वेत्र तैकालिकनिषेध- प्रतियोगित्वं यद्यपि तुच्छानिर्वचनीययोः साधारणं तथापि क्कचिद- व्युपाधौ सत्वेन प्रतीत्यनर्हत्वमत्यन्तासत्वं तञ्च शुक्तिरूप्ये प्रपश्चे च बाधात्पूर्व नास्त्येवेति न तुच्छतापत्तिरिति ॥ ११ ॥ १२ ॥

तृतीयमिथ्यात्वलक्षणकथनम्। 9

नित्यत्वं स्वप्रकाशत्वं विभुत्वं ब्रह्मणस्तथा ॥ १३ ॥ पूर्णत्वमपरिच्छिन्नतया दिक्कालवस्तुभिः । निर्द्धर्मकतया सर्वधर्माभावस्य सम्भवात् ॥ १४ ॥ तत्वज्ञाननिवर्त्यत्वं मिथ्यात्वं जगतोऽस्तु वा। ज्ञानप्रयुक्तावस्थानसामान्यविरहस्य यत् ॥ १५ ॥ प्रतियोगित्वमेवैतन्निवर्त्यत्वं मतं यतः । हेत्वात्मना स्वरूपेण चावस्थानं द्विधा मतं ॥ १६ ॥ ब्रह्मज्ञानप्रयुक्तेयं विरहप्रतियोगिता। न घटे मुद्गरापातात्सा भवे्ेत्ववस्थितौ ॥ १७॥

तोमिथ्यात्वव्याख्यानेन तदधिष्ठानस्य ब्रह्मणो नित्यत्वस्वप्रकाशत्या- दिकमपि व्याख्यातमित्याह-"नित्यत्वमिति।" कालपार- च्छेदाभावोनित्यत्वं, परप्रकाश्यत्वाभावो हि सप्रकाशत्वं, देशपरि- च्छेदाभावो विभुत्यं, वस्तुपरिच्छदाभावः परिपूर्णत्वमित्यर्थः ॥१३॥ भावरूपधर्मानाश्रयत्वेपि ब्रह्मणः सर्वधर्माभावरूपत्वेन न काव्यनु- पपप्तिरित्याह-"निर्द्धर्मकतयेति" ॥ १४ ॥ ज्ञाननिवर्तत्यत्वं मिध्यात्वमिति लक्षणान्तरमाह-"तत्त्वज्ञानेति।" ननूत्तर- ज्ञाननिवर्त्ये पूर्वज्ञानेऽतिव्याप्तिर्मुद्गरपातादिनिव्त्यें च घटादावव्या-

मान्यविरहप्रतियोगित्वं हि ज्ञाननिवर्त्यत्वं, अवस्थितिर्द्वेधा स्वरूपेण कारणात्मना च सत्कार्यवादाभ्युपगमात् तथा च मुद्ररपातेन घटस्य

प्रयुक्त एव स इति नातीतघटादावव्याप्तिरिति त्रयाणां समुदि- तार्थः ॥१५ ॥ १६॥ १७ ॥

८ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

अज्ञानस्य स्वकार्येण प्रविलीनेन वा सह। वर्त्तमानेन वा ज्ञानान्निवृत्तिर्बाध इष्यते ॥ १८॥ तत्वमस्यादिवाक्योत्थसम्यग्धीजन्ममात्रतः । अविद्या सह कार्येण नासीदस्ति भविष्यति ॥ १९॥ रूप्योपादानमज्ञानं स्वकार्येण सहैव तत। स्वाधिष्ठानस्य विज्ञानात्साक्षात्कारान्निवर्त्तते ॥ २०॥ ज्ञानत्वव्याप्यधर्मेण तत्वज्ञाननिवर्त्यता। यद्वा ज्ञाननिवर्त्यत्वं साक्षात्कारतयेष्यते ॥ २१ ॥

तत्न विवरणाचार्योक्तमर्थ श्ोकेन सङ्ग्ह्वाति-"अज्ञानस्येति" उत्तरज्ञानेन लीनस्य पूर्वज्ञानस्य स्वकारणात्मनाऽवस्थानादवस्थिति- सामान्यविरहांनुपपत्तेः नृशृङ्गादौ तत्वेपि तस्य ज्ञानप्रयुक्तत्वा- भावान्नातिव्याप्तिंरित्यर्थः ॥१८ ॥ तत्रैव वार्ततिककृत्संमतिमाहं- "तत्त्वमसीति।१)" सह कार्येण नासीदिति लीनेन कार्येण सह निवृत्त्यभिप्रायं सह कार्येण न भविष्यतीति तु भाविका- ्यनिवृत्यभिप्रायमित्यन्यदेतदिति भावः ॥१९ ॥ शुक्तिरजतादेश्चा- परोक्षप्रतीत्यन्यथानुपपत्या प्रतिभासकालेऽवस्थित्यङ्गीकारान्न बा- धकक्षानं विना तद्विरह इति न साध्यविकलतेत्यभिप्रत्याह-"रू- प्योपादानमिति" ॥ २०॥ ज्ञानत्वव्याप्यधर्मेण ज्ञाननिवर्त्यत्व- मित्यपि साध्वित्याह-"ज्ञानत्वेति।" तथाचोत्तरज्ञानस्य पूर्व- ज्ञाननिवर्त्तकत्वं च न ज्ञानत्वव्याप्यधर्मेण किं त्विच्छादिसाधारणेनो- दीच्यात्मविशेष गुणत्वेनोदीच्यत्वेन वेति न सिद्ध साधनादीत्यभिप्रायः वस्तुतस्तु साक्षात्कारत्वेन ज्ञाननिवर्त्यत्वं विवक्षितमित्यभिप्रेत्याह- "यद्वेति"॥ २१॥ लक्षणान्तरमाह-"यद्वेति।" तञ्च स्वा- (१) वहदारएकसम्बन्धबार्तिक शी० १८३।

चतुर्थपश्चमलक्षणमिथ्यात्वमिथ्यात्वोपपत्ती।

यद्वा स्वाश्रयनिष्ठस्यात्यन्ताभावस्य सर्वथा। प्रतियोगि-त्वमेवास्तु मिथ्यान्त्वं साधुसम्मतं ।।२२।। मिथ्यान्त्वं सद्विविक्तं वा मानसिद्धं सदिष्यते। दोषासहकृतज्ञानकरणं मानमीर्यते ॥ २३ ॥ मिथ्यान्त्वस्यापि मिथ्यानत्वे प्रप्चे सत्यता न हि।

त्यन्ताभावसमानाधिकरण एव सत्वेन प्रतीयमानत्वं अतः पूर्ववै- लक्षएयमित्यर्थः ॥२१॥ लक्षणान्तरमाह-"सद्विविक्तमिति" सत्वं च प्रमाणसिद्धत्वं प्रमाणत्वं च दोषास(१)हकृतज्ञानकरणत्वं,तेन स्वप्नादिवत्प्रमाणसिद्धभिन्नत्वन मिथ्यात्वं सिद्ध्यति, अत्राप्यसति निर्द्धर्मैंके ब्रह्मणि चातिव्याप्तिवारणाय सत्वेन प्रतीयमानत्वं विशे- षणं देयं तयोः सत्वप्रकारकप्रतीतिविषयत्वाभावादिति ॥२३॥ ॥ मिथ्यात्वनिरुक्तिः ॥ ननूक्तमिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वे प्रपश्चसत्यत्वापत्तिरेकस्मिन्धर्मियि प्रसक्तयोर्विरुद्ध धर्मयोरेकमिथ्यात्वेSपरसत्यत्वनियमात् मिथ्यात्व- सत्यश्वे च तद्वदेव प्रपश्चसत्यत्त्वापत्तेरुभयथाप्यद्वैतव्याघात इत्या- शडाह-"मिथ्यात्वस्येति" । यत्र मिथ्यात्वावच्छेदकमुभ- यवृत्ति न भवेत्तत्र हि विरुद्धयोर्धर्मयोरेकमिथ्यात्वेऽपरसत्य्त्वं भ- (१) दीषबिधया ज्ञाने निमित्तकारणमविद्या ताहशकारणतानिरुपक त्त्वमस्या- दिवेदान्तवाक्याजन्यज्ञानं तस्य सर्वस्य समत्वात् तद्विषयस्य मिथ्यात्व सिध्यति ननु शुद्धम्र- अवणी हस्यविषय्त्वपचे तत्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्य खोपहितं व्रह्मव विषय इति उपद्ति- तस्य मिथ्यात्वेन तजन्ञानम्य प्रमात्ं कथमिति चेन्न, अवाधितस्य उत्तिविषयत्वीपदितं रप यस्य ज्ानम्य विषयस्तत्वं प्रमात्वं घटादिकं वत्तिविषयत्वानुपद्ितमपि वत्तिविषयस्तथापि सवस्य ज्ञानस्य खविषयत्वीपह्ितमपि विषयः, घटाद्याकारवत्तिस न मिथ्येति बमकाले घटादे: सत्यत्वं जानतां घटाद्याकारठत्ते: प्रमात्त्वव्यवह्ारी जायत एव तथा चोक्तदीषनि- ष्ठोक्तकारयतानिरूपकान्यधौविषयोयसद न्यत्वं मिथ्यासवं ज्ञानकरयदिनिवेशे मयोजना भावादिति ध्येयम् । २

१० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्छेदे-

दृश्यत्वादेर्निषेध्यत्वावच्छेदकतयेष्यते ॥ २४॥ मिथोविरहरूपत्वेऽसमसत्ताकयोर्न हि। विरोधः सत्वमिथ्यात्वधर्मयोर्वा समुच्चयात् ॥२५॥ व्यावहारिकमिथ्यात्वं व्यावहारिकसत्यता। हरन्नापीह सत्यत्वं जातु काल्पनिकं हरेत् ॥ २६ ॥ मिथ्यात्वसाधने हेतुर्द्ृश्यत्वं तन्निरुच्यते।

वेतू यथा रजतत्वतदभावयोः शुक्ती, तत्र निषेध्यतावच्छेदकभेद- नियमात् प्रकृते तु निषेध्यतावच्छेदकमेकमेव हृश्यत्वादि तथा च न प्रपश्चसत्यत्वापत्तिर्न वाउद्वैतव्याघात इति तात्पर्यार्थः ॥ २४॥प्र- कारान्तरेण परिहारमाह-"मिथ इति" द्वाभ्यां-।"अस- मेति " छेदः। पतदुक्त भवति, परस्परविरहरूपत्वेSपि विषमसत्ता- कयोरविरोध: व्या(१)वहारिकसत्यत्वापहारेपि काल्पनिकसत्यत्वान- पहारात्तार्किकमतसिद्धसंयोगतदभाववत्सत्यत्वमिथ्यात्वयोः समु- च्चयाभ्युपगमाच्चैकसाधकेनापरस्य बाध्यत्वं विषमसत्ताकत्वे प्रयो- जकं यथा शुक्तिरूप्यतदभावयोः, एकबाधकबाध्यत्वं च समसत्ता- कच्वे प्रयोजकं यथा शुक्तिरूप्यशुक्तिभिन्नत्त्वयोः अस्ति च प्रपश्च- तन्मिथ्यात्वयोरेकव्रह्मज्ञानबाध्यत्वं अतः समसत्ताकत्वान्मिथ्यात्व- बाधकेन प्रपश्चस्यापि बाधान्नाद्वैतहानिरिति॥२५॥२६॥ ॥ मिथ्यात्वमिथ्यात्वोपपत्तिः ॥ मिथ्यात्वे साध्ये हेतूकृतं यहश्यत्वं तदुपपादनप्रतिज्ञा- माह-"मिथ्यात्वेति " । लक्षणमाह-" शब्देति "। शब्दाजन्यवृत्तिविषयत्वमेव दृश्यत्वं अन्यथा शशविषाणं तुच्छ-

दश्यत्वहेतूपपत्तिः । ११

शब्दादजन्यधीवृत्तिविषयो दृश्यमिष्यते ॥ २७ ॥ न शुद्धतुच्छयोरेवं व्यभिचारो यतस्तयोः । शब्दजन्यैकधीवृत्तिगोचरत्वं मतं इयोः ॥२८॥ सप्रकारकधीवृत्तिविषयत्वं तदस्तु वा। कश्चिद्धर्मोस्ति सोपाख्यः प्रकारो वृत्तिगोमतः ॥ २९॥ न निष्प्रकारकज्ञानविषये शुद्धचिद्धने। व्यभिचारों न वा तुच्छे निरुपाख्यप्रकारगे ॥ ३० ॥ चैतन्यविषयन्त्वं वा चित्सम्बन्धित्वरूपधृक्। न चिति व्यभिचारोऽस्य सम्बन्धस्याप्यभावतः ॥३१॥ यद्वा स्वव्यवहारे स्वातिरिक्तायाः स्वसंविदः ।

मित्यादिशब्दजन्यवृत्तिविषये तुच्छे व्यभिचारस्य दुरुद्धरत्वात् एवंस- ति शुद्धस्य वेदान्तजन्यवृत्तिविषयत्वेपि न तत्र व्यभिचार: तु(१)च्छशु- द्धयोः शब्दाजन्यवृत्तिविषयत्वानभ्युपगमात इति द्वयोरर्थ:॥।२७२८।। लक्षणान्तरमाह-"सप्रकारकेति" द्वा्यां॥२९॥३०॥ लक्षणान्तरमाह- "चैतन्येति"। यथाकथश्चित्चित्सम्बन्धित्वरूपं हेतुः तच्चन चैतन्ये अभेदेन भेदनान्तरीयकस्य सम्बन्धस्याभावाद- तो न व्यभिचार इत्यर्थः ॥३१॥ लक्षणान्तरमाह-" यद्देति " त्रिभिः। स्वव्यवहारे स्वातिरिक्तसंविदपेक्षानियतिरूपं दृश्यत्वं हेतु: संविच्छद्देन च विषयाभिव्यक्तं वृत्यभिव्यक्तं वा शुद्धं वा चैतन्य-

(१) प्च्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यी विकल्प द्ृति पातञ्जलमूतीकविकल्पाख्यशव्दजन्व-

वत्तिव्याप्तिरहेष्यते"दृत्युत्तरीत्या शुतिजन्यदत्तिविषय दति हैत्व सत्त्वान्न व्यभिचार इति भावः।

१२ सव्या्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्छंदे-

अपेक्षावन्त्वमेवास्तु दृश्यत्वं हेतुरंजसा ॥ ३२ ॥ शुद्धं वा वृत्त्यभिव्यक्तं चिन्मात्रं वा घटादिगं। संविच्छब्देन तेनासौ व्यवहारोपि सर्वगः ॥ ३३ ॥ ब्रह्मण: स्फूर्तिरूपे स्वातिरिक्ताया न संविदः। व्यवहारे नित्यसिद्धेऽपेक्षाऽस्तीति न दृश्यता। ३४ ।। अस्तु वाऽस्वप्रकाशत्वं दृश्यत्वं ब्रह्मगं न तत्। ब्रह्मण: स्वप्रकाशत्वं यत्साक्षादिति च श्रुतेः ॥३५॥ स्वापरोक्ष्येऽनपेक्षत्वं स्वप्रकाशत्वमन्यतः । अन्याधीनापरोक्षत्वाद्दृश्यत्वं स्याडटादिषु ॥ ३६॥

मभिप्रेतं तथा च घटादौ नित्यातीन्द्रिये घटादिभास्ये च सर्वोपि व्यवहारः खातिरिक्तसंवित्सापेक्ष इति नासिद्धि: व्यवहारश्च स्फु- रणाभिवदनादिसाधारणस्तत्र ब्रह्मण: स्फुरणरूपे व्यवहारे नित्य- सिद्धे स्वातिरिक्तसंविदपेक्षैव नास्तीति नियतिपदेन व्यभिचारवार- णं स्वगोचरयावद्यवहारे स्वातिरिक्तसंविद पेक्षायां पर्यवसानादिति त्रयाणां समुदितोर्थ: ॥ ३२ ॥३३ ॥३४॥ लक्षणान्तरमाह-"अस्तुवे"ति द्वाभ्यां। अस्वप्रकाशत्वं ह- शयत्वं स्वप्रकाशत्वं हि स्वापरोक्षत्वे स्वातिरिक्तानपेक्षत्वं 'यत्सा(१)- क्षादपरोक्षाद्वह्मेति' श्रुतेः तथा चान्यानधीनापरोक्षत्वं पर्यवसितं त- त्निरूपितभेदवत्वं हेतु: तञ्च नित्यपरोक्षेऽन्याधीनापरोक्षे च घटादाव- स्तीति नासिद्धिः।न च ब्रह्मणो ब्रह्मप्रतियोगिककाल्पनिकभेदवत्वा- त्तत्र व्यभिचार: अकल्पितभेदस्य क्वाव्यसिद्धत्वादिति वाच्यं। तन्रे- दस्यान्यानधीनापरोक्षत्वरूपधर्मानिरूपितत्वात् जीवत्वेश्वरत्वादिरू- पस्यान्यस्यैव धर्मस्य तन्निरूपकत्वादिति वा(२)तात्पर्यार्थः ॥३५॥३६॥ ( १ ) छददारयाके ३.४-१। (२) वा दूति पुस्तकान्तरी नास्ि ।

१३

अवेद्यन्त्वेSपरोक्षैक योग्यताभावरूपि तत् । दृश्यत्वं तत्र नासिद्धिर्हेतुवैकल्यमेव वा ॥ ३७॥ जडत्वमपि हेतुः स्याज्जगन्मिथ्यात्वसाधकं। अज्ञानत्वं जडत्वं स्यादनात्मत्वमथास्तु वा ॥ ३८॥ अर्थोपलक्षितं भानं ज्ञानत्वेनोच्यते श्रुतौ। तन्न व्यभिचरेन्मोक्षदशायामपि चिढ्धने ॥ ३९ ॥ एवमानन्दभिन्नत्वमनात्मत्वं भवेन्नयात। ब्रह्मत्वं विषयोत्थेऽपि सुखे ज्ञानात्मनि स्वतः ॥ ४० ॥

एवं चावेदयत्वे सत्यपरीक्षव्यवहारयग्यित्वाभावरूपं दृश्यत्यमपि

शिषं यदपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वं तस्य ब्रह्मणीवाविद्यान्तःकरणदौ शुक्तिरूप्यादी च सत्वेंनासिद्धिसाधनवैकल्ये स्यातामित्याशडाह- "न चेति(१)।" अज्ञाननिवर्त्तकवृत्तिविषयत्वयाग्यत्वस्यापरो- क्षव्यवहारयोग्यत्वपदेन विवक्षितत्वात्तस्य चाविद्यादौ शुक्तिरुप्यादी चासत्वान्नासिद्धिसाधनवैकल्ये इति दश्यत्वहंतूपपत्तिररित्यर्थः॥३७॥ ॥ दश्यत्वहेतूपपत्तिः ॥ जडत्वमपि मिथ्यात्वे हेतुरित्याह-"जडत्वमिति "। अर्थोप- लक्षितप्रकाशस्यैव ज्ञानत्वेन मोक्षदशायामपि तदनपायादज्ञानत्वं जडत्वमिति पक्षे नात्मनि व्यभिचार: ज्ञानस्य सक्षेयत्वं सज्ञातृत्वं न स्वाभाविकं किन्त्वौपाधिक उपाधिविलये तथात्वस्य सत्वादिति तात्पर्यार्थः॥ ३८॥ ३९ ॥ अनात्मत्वं जडत्वमिति पक्षेप्याह- "एवमिति"। वैधयिकानन्दस्यापि ब्रह्मरूपत्वात्तदुपाधिमात्रस्यैवो- त्पतिविनाशप्रतियोगित्वात्तथा चानन्दभिन्नत्वमनात्मत्वमिति सुष्ठ- क्तमिति भाव: ॥।४०॥ जडत्वहेतूपपत्तिः । (१) नच्ेति प्रतौकं मूलासम्बद्ध दृश्ते तत्स्याने नासिविरित्येय युक्तमिति धा यम्।

१४ सव्याख्याद्वैनसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

परिच्छिन्नत्वमप्यस्ति हेतुर्मिथ्यान्त्वसाधने। दिक्कालवस्तुविच्छेदशून्यत्वादात्मगं न तत ॥ ४१ ॥ स्वान्यूनसमसत्ताकाभावैकप्रतियोगिता। अस्त्यज्ञानवियन्मुख्ये नातोसिद्धिरिहेष्यते ॥ ४२ ॥ तस्माद्वेति श्रुतिः प्राह जन्यत्वं वियदादिषु।

परिच्छ्विन्नत्त्वमपि मिथ्यात्वे हेतुरित्याह-" परिच्छि- न्न-त्वमिति " । तद्देशतो वस्तुतः कालतश्चति त्रिविधं, तत्र देशतः परिच्छिन्नत्वमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं कालतः प- रिच्छिन्नत्वं ध्वंसप्रतियोगित्वं वस्तुतः परिच्छ्विन्नत्वमन्योन्याभा- घप्रतियोगित्वं। ननु समवायसम्बन्धेनात्यन्ताभाव प्रतियागिशवमा- त्मनि व्यभिचारि तस्याप्याकाशवत्क्वाप्यसमवेतत्वात् तथाऽन्योन्या- भावप्रतियोगित्वमपि तत्र व्यभिचारि तस्य जडनिष्ठान्योन्याभाव- प्रतियोगित्वादन्यथा जडत्वापत्तेरित्याशडाह-"दिक्कालेत्यादि- ना"। अत्यन्ताभावेऽन्योन्याभावे च धर्मिप्रतियोगिसमसत्ताकत्ववि- शेषणेनात्मनि व्यभिचारपरिहारादिति भावः ।।४१॥ अज्ञानाका- शादौ च स्वसमानसत्ताकात्यन्ताभावान्योन्याभावप्रतियोगित्वस- त्वेनासिद्ध्यभ वात् अविद्याकाशांदरव्यावहारिकस्य पारमार्थिकाभा वपक्षे स्वान्यूनसत्ताकेति विशषणदाने नासिद्धिरित्याह-"स्व्रा- न्यूनेति "। ॥४२ ॥ ननु ध्वंसप्रतियोगित्वमाकाशादावसिद्धं तेषां परेर्नित्यत्वाभ्युपगमादित्यतआह-" तस्माद्वा इति" ।

नानुमितत्वान्नाकाशादौ ध्वंसप्रतियोगित्वमसिद्ध 'आकाशवत्सर्व- ( १) तैत्तिरीयीपनिर्षाद ब्रह्मवलल्यां १ बनुवाके।

ब्रह्मसिद्धि का रानन्दबोधोक्ता नुमा न नि रुपयाम । १५

अतोऽन्यदार्तमित्याह ब्रह्मभिन्नं विनभ्यति ॥४३ ॥ घटाद्याः स्वानुगस्फूर्तिवस्तुन्यारोपिता इमे। विभक्तत्वाद्यथा सर्पमालाद्या रज्ज्विदंलवे॥ ४४ ॥ अस्ति प्रतीयमानत्वं स्वाभाववति वस्तुनि । कल्पितत्वं निवर्त्त्यत्वं स्वरूपज्ञानतोऽथवा ॥ ४५॥

गतश्च नित्यइत्यत्र चात्मनिदर्शनत्वं स्व्रसमानकालीनसर्वगतत्वेन आभूतसंपुवावस्थायित्वेन चेति द्रष्टव्यं। 'अतो(१)Sन्यदार्तमिति'श्रुत्या- Sनात्ममात्रस्यैव विनाशित्वप्रतिपादनादिति भावः ॥४३॥ ॥ परिच्छ्विन्नत्वहेतूपपत्तिः ॥ अत एव घटादय: स्वानुगतप्रतिभासे वस्तुनि कल्पिताः विभक्त- त्वात् यथा सर्पमालादिकं स्वानुगतप्रतिभासे रज्ज्वा इदमंशे विभ- ज्यते एवं ब्रह्मरायनुगच्छति घटादिकं विभज्यते सन्घटः सन्पट इत्यान- न्दवोधोक्तमपि साधु इत्यभिप्रेत्याह-"घटाद्या इति"। रज्ज्वदं- लघे-रज्ज्वा इदमंशे इत्यर्थः । विभक्तराव्देन खवसमानसत्ताकभेदप्र- तियोगिन्वरूपव्रस्तुपरिच्छेदस्य विवक्षितत्वात् न ब्रह्मतुच्छ्योर्व्य- भिचार इति भावः॥४४॥ अत एव घटादिकं सद्रपकल्पितं प्रत्येकं तदनुविद्धत्वेन प्रतीयमानत्वात् प्रत्येकं चन्द्रानुविद्धजलतरङ्गचन्द्र- वदिति ब्रह्मसिद्धिकारोक्तमपि साधु इत्यभिप्रेत्याह-"अस्तीति"। ननु सदर्थस्य ब्रह्मणो रूपादिहीनस्याSSसंसारमज्ञानावृतस्य शब्दैक- गम्यस्य क्थं घटः सन्नित्यादिवुद्धिविषयता तथात्वे वा कथं सहे- तुदृश्यानिवृत्तिरित्याशङ्क स्वरूपेणाप्रत्यक्षस्य राहोश्चन्द्रावच्छेदे- नेव ब्रह्मणोपि घटाद्यवच्छेदेनैव प्रत्यक्षता, स्वरूपज्ञानस्यैव सहेतु- दृशयनिवर्त्तकत्वं न घटाद्यवच्छिन्नज्ञानस्येत्यभिप्रेत्याह-"निव- च्र्यत्वमिति " ॥४५ ॥। मिथ्यात्वे चित्सुखानुमानमपि दर्शयति-

( १) वहदारणके ३ । ४२

१६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

स्वोपादानैकनिष्ठस्यात्यन्ताभावस्य सर्वथा। प्रतियोगी पटोऽयं स्यादंशित्वादितरांशिवत् ॥ ४६ ॥ मिथ्यात्वसाधकाः सर्वे ये दृश्यत्वादिहेतवः । सोपाधिके न सन्त्येत उपाधेरनिरूपणात् ॥ ४७ ॥

" स्वोपादानेति " । अयं पटः पतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियो- गी अंशित्वादितरांशिवदिति तत्र तन्तुपदं उपादानपरं अत उक्तं- "स्वोपादानेति "। स्वोपादाननिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्व- लक्षणमिथ्यात्वसिद्धिरित्यर्थः ॥४६॥ ॥ आनन्दबोधव्रह्मसिद्धिकारचित्सुखानुमानोपपत्तिः । ननु दृश््यत्वादिहेतवः सोपाधिकास्तथा हि स्वबाधका- भिमताबाध्यदोषप्रयुक्तभानत्वं स्वबाधकाबाधकं प्रति निषेध्य- त्वेन विषयत्वं वा विपक्षाद्यावृत्तं समव्याप्तमत एव व्यतिरे- कव्याप्तिमदुपाधिरिति तत्राह-"दृश्यत्वादिहेतव इति" । "उपाधेरनिरूपणादिति "। एतदुक्तंभवति, ब्रह्मज्ञानमा- त्रबाध्ये देहात्मैक्ये मिथ्याभूते साध्याव्यापकत्वात् पर्वतावय-

रतुल्यत्वाञ्च बाधोन्नीतत्वात् स्ववाधकाभिमताबाध्यदोषप्रयुक्त- भानत्वं न मिथ्यात्वव्यापकं दोषप्रयुक्तभानत्वं तु भवति व्यापकं तच्च साधनव्यापकमपीति नोपाधि: दश्यत्वादिनैव मिथ्यात्ववत्तस्यापि साधनात् एवं द्वितीयोपाधावपि स्वबाधकाबाध्यबाधकं प्रतीति विशेषणं व्यतिरेकसाधने व्यर्थ विशेष्यभागस्तु साध्यसाधनयो- व्र्यापक इति नोपाधिर्नापि श्रुतितात्पर्याविषयत्वमुपाधि: श्रुतिता- त्पर्यविषयत्वस्य घ्रह्ममात्रनिष्ठतया तदभावस्य साधनव्यापक- त्वादिति॥४७॥ ॥ मिथ्यात्वानुमाने सोपाधिकत्वभङ्ग:॥

आभाससाम्यप्रत्यक्षबाधयोरुद्वारः । १७

आभाससाम्यं नाप्येषां नैते बाधितगोचराः । प्रत्यक्षयोग्यसत्वस्यानिरुक्तेर्बाधिकं न तत् ।। ४८ ॥ तस्मादध्यक्षयोग्यस्य सत्त्वस्येहानिरुक्तितः ।

ननु विमतं प्रातिभासिक दृश्यत्वात्, ब्रह्म मिथ्या व्यवहारविषयत्वा- दसद्विलक्षणत्वाद्वा शुक्तिरूप्यवदित्याभाससाम्यमित्याशड निरा- चष्टे-"आभासेति"। जगतो व्यावहारिकसत्वे बाध्ये व्यवहा- रानुपपत्तिर्व्रह्मणो मिथ्यात्वे शून्यवादापत्तिश्च्ेति प्रतिकूलतर्कपराह- तेन तयोरसाधकत्वात् प्रकृते च प्रतिकूलतर्कस्य निरसिष्यमायात्वातू। प्रातिभासिकत्वं ब्रह्मज्ञानेतरवाध्यत्वं चेत्साध्ये देहात्मैक्ये व्यभिचा- रोSप्रयोजकत्वश्च प्रतिभासमात्रशरीरत्वं चेदू दृष्टिसृष्टिमतेन सिद्ध- साधनं, ब्रह्मणि मिथ्यात्वे साध्ये सोपाधिके सिद्धसाधनं निरुपाधिके व्यवहारविषयत्वरूपो हेतुरसिद्धः एवमसद्विलक्षणत्वं कचिदप्युपाधी सत्वेन प्रतीत्यर्हत्वरूपं शुद्धे ब्रह्मणि नास्त्येव ब्रह्मणोऽबाध्यत्वेन बाध्य- त्वलक्षणमिथ्यात्वसाधने विरोधादू, दष्टान्तस्तु साधनविकल इत्यर्थः। ।। मिथ्यात्वानुमान आभाससाम्यभङ्ग:॥ ननु सन्घट इत्याद्यध्यक्षवाधितविषया हश्यत्वादय इत्याश- ड्य परिहरति-"नैत इति "। चक्षुरादिप्रत्यक्षयोग्यमिथ्या- स्वविरोधिसत्वानिरुक्तेः, तथाहि न तावत् प्रमाविषयत्वं तद्योग्यतवं भ्रमाविषयत्वं वा तादकूसत्वं चक्षुराद्यगम्यभ्रमप्रमाघटितत्वेन चक्षु- राद्ययोग्यमिति न प्रत्यक्षस्य तद्वाधकत्त्वमित्यर्थः । तथा च प्रपश्चप्र- त्यक्षस्य तास्विकत्वागोचरत्वेऽपि अतत्त्वावेदकत्वसम्भवान्न तेन त- दूबाध इति भावः॥४८।तस्मात्प्रत्यक्षयोग्य सत्वानिरुत्त्ा प्रत्यक्षबाधो- ३

१८ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्छेदे-

नाध्यक्षबाधोमिथ्यात्वलिङ्गस्यात्रोपपद्यते ॥ ४९॥ न(१)लौकिकं न सामान्यजन्यं साक्ष्यात्मकं च न। प्रत्त्यक्षं बाधते लिङ्गं मिथ्यात्वस्यानुमापकं ॥ ५० ॥ सन्घटश्चेत्यधिष्ठानब्रह्मवस्त्ववभासते। यथेदं रूप्यमित्यत्र भातीदं रजताश्रयः ॥ ५१॥ रूपादिहीनकालादेरक्षगोचरता यथा। तथा रूपादिहीनस्य ब्रह्मणः किं न सम्भवेत् ॥ ५२॥

द्वारः सिद्ध इत्युपुसंहरति-"तस्मादिति" द्वा्यां॥४९।५०।।

किश्चेदं रूप्यमित्यत्रदमिति वत्सन्घट इत्यत्रापि सदित्यधिष्ठा- नभूनं ब्रह्मैव भासते इत्याह-"सन्निति " । इदं रजताश्रयः इदमिति रजतस्याधिष्ठानमत्यर्थः। ननु रूपादिहीनस्य ब्रह्मणः कर्थ चाक्षुपादिज्ञाने स्फुरणमिति तत्राह-"रूपादीति" सार्द्ेन॥५२।। किश्च निश्चितप्रामाण्यमेव प्रत्यक्षमितरबाधकं भवद्भवंत् न चात्र

"न वेति"। मात्वं-प्रामाण्यं। ननु प्रत्यक्षमेत प्रबलमनुमानाग- (र) अथारद्वतिमते ब्रह्माय यत्सत्वमभ्युपगम्यते तदीव मन्मते जगत्यपि, तब्रिष्ठे च मख्वं नापरिच्तिन्नत्त्वं तम्य तुच्क पि सत्त्वात्किन्तवव्यदेव तज्व प्रपश्नेि भविष्यतीति चेव्न, खैप्रकापपद्धितीयचैतन्यरूपम्य सत्त्वस्य स्वीक्ृतल्वैन जगत्यपि तदभ्य पगमे रजतत्वविरोधि- शुक्तिसत्तया रजतस्यव जगतीऽप्यस्त्वापत्तेः । न च तथाऽवि सर्वदशीयच कालिकनिषे- धप्रतियोगित्तवमसत्वं तुच्कानिर्वचनौयसाधारणं तदभावः सत्त्वं तन्व व्रह्मणीव जगत्यपीति

सामान्यप्रत्यासत्या तत्सभ्भवः सामान्यस्य प्रत्यासत्तित्वानभ्य पगमात् प्रत्यक्षस्य वर्तमानभा- वग्राहित्वाज्च, नन्वेवं सति शुककिरुप्यादेः प्रतिपत्नीपाधी चैकालिकनिषेधप्रतियीगित्वरूप- मिथ्याच्वं क्थं प्रत्यक्ष न च साच्िणा तद्ग ह्वत दति वाध्यम्। त्ई निषेधाप्रतियीगित्वं सच्वमपप तेनैव ग्ह्मतामिति चेन्र। सात्तिणी विद्यमानसर्वावभासकत्व नाविद्यमानभावि- वाधाभावभासकत्वानुपपत्तेरिति ध्येयम् ।

प्रत्यक्षापेक्षयाSSगमप्राबल्यम। १९

सर्वाधिष्ठानमेवैकं सत्सर्वत्रानुभूयते। न वा वेदविरोधेन मात्वं मानान्तरं भजेत् ॥ ५३ ॥ चन्द्रे प्रादेशप्रत्यक्षं यथाSडगमविरोधतः । अप्रमाणं तथाध्यक्षं भेदग्राहि न मा भवेत् ॥ ५४ ॥ असम्भावितदोषस्यापौरुषयतया स्वतः। यथा प्रमात्त्वं वेदस्य तथा मानान्तरे न तत् ॥५५॥ वेदानुकूलतर्कोडपि प्रत्यक्षात्प्रबलो यतः । ततो न तेन बाधोस्ति मिथ्यात्वानुमितेरपि ॥ ५६॥

मवाधकं नानुमानागमौ तर्थेत्याशङ्क चन्द्रतारकादिपरिमागाप्र- त्यक्षेऽनुमानागमविरोधेन तस्याप्रामाण्यदर्शनात्तेनाऽपि सवप्रामाण्य-

न्द्रेति "। "न मा भवेत्"-अप्रमाणं स्यादित्यर्थः ॥५४॥ ननु प्रत्यक्षमागमाद्यपेक्षया जात्यैव प्रबलं स्यादित्यतआह- "असम्भावितेति"। तथा च 'प्रावल्यमागमस्यैव जात्या तेपु- त्रिपुस्मृतमिति' वचनादपि प्रत्युतागमस्यैय सर्वनः प्रावल्यं, प्रत्यक्षे तुन जात्या प्रावल्ये मानमस्तीति भाव: ॥१५॥ वेदानुकूलतकंस्या- पि प्रत्यक्षात्प्रावल्यं किमुत साक्षाद्वेदस्येत्याह-"वेदेति "।(१) ॥५६ ॥ ननूक्तरीन्या प्रत्यक्षस्य प्रावल्याभावेऽपि उपजीव्यत्वेन त-

( १) नतु प्रत्यक्षम्यासञ्जातविशोधित्वादुषक्रमन्यायनेव प्रावल्यमिति चैन्न, यत एकवा- व्यस्थपरस्परस पेक्तपदत्वैनीभयो: साम्ये सत्युपकमस्थवेद पदानुरीधिनोपसंहारस्थर्गादिपद।- नां मन्तरमाववाचिनां कत्स्रवेदपरत्वे निर्णोतेि न तव्नायम्भ्भवत्युभयोः साम्याभवात् ग- हीतप्रमायभावश्रुत्यपेच्षया भमविलक्तरात् नानिश्चितस्य न्य नबलत्वात् बच्थंदं रजतर्मिति भमोऽपीयं प्रतिरित्याप्तीपदशापेक्षया प्रबलः सात् इति।

२० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्छंदे- नोपजीव्यविरोधोपि शङ्कयो यस्मान्न बाध्यते। उपजीव्यं स्वरूपं यद्वाध्यते तद्विलक्षणं ॥ ५७॥ मिथ्याभूतेन सम्यग्धीर्जन्यते प्रतिबिम्बवत् । ध्वनिधर्मविशिष्टैश्च वर्णैः शाब्दी प्रमा यथा ॥ ५८॥ प्रामाण्यं रूपतो मिथ्या तदर्थो न मृषा भवेत्। सर्वबाधावधित्वेन व्रह्मैव विषयो यतः ॥ ५९॥

रस्यादेव न तद्विरोधादनुमानागमयोः प्रामाण्यं सेत्स्यतीत्याशडू निराचष्टे-"नोपजीव्येति " । यत्स्वरूपमुपजीव्यते तन्न बा- धयते बाध्यते च तास्विकत्वाकारः स च नोपजीव्यते कारणत्वे त- स्याप्रवेशात् अतो नोपजीव्यविरोध इत्यर्थः ॥५७॥ननु मिथ्याभूतेन वेदेन कथं सम्यगज्ञानं जन्यत इत्यत आह-"मिथ्येति"। ॥१८॥ ननु ज्ञानप्रामाण्यस्य मिथ्यात्वे विषयस्यापि मिध्यात्वं स्यात् शु- क्तिरूप्यज्ञाने तथात्वदर्शनात् प्रकृते Sपयद्वैतसिद्धये प्रामाण्यस्य मि- थ्यात्वे वक्तव्ये विषयस्यापि मिथ्यात्वं स्यादित्याशड्ाह- "प्रामाण्यमिति"। प्रामाण्यमिध्यात्वं हिन विषयमिथ्यात्वे प्रयोजकं भ्रमप्रमावहिर्भूतनिर्विकल्पके वाधाभावात् किन्तु तदभा- ववति तत्प्रकारकत्वादिरूपमप्रामाण्यमेव तथा तञ्च प्रकृते नास्त्येव अवाधितार्थविषयत्वं हि यत्प्रामाण्यं तस्य मिथ्यात्वं प्रकृते नार्थ- बाधात् तद्बाधकप्रमाणासम्भवात् तस्य सर्ववाधावधित्वात् किन्तु तद्विषयत्त्वरूपसम्बन्धवाधात् तथा चाबाधितार्थविषयत्वरूपप्रा- मारयमिथ्यात्वेऽपि नार्थो मिथ्या विशिष्टस्यैकांशमिथ्यात्वेऽव्यपरां- शसत्यत्वात् यथा दण्डबाधनिबन्धनदण्डिपुरुषवाधेऽपि पुरुषो न घाधित एव मत्रापि द्रष्ट्व्यमिति तात्पर्यार्थः ।।५९।। ।। प्रत्यक्षस्योपजीव्यत्वभङ्ग:॥

प्रत्यक्षस्यानुमानागमबाध्यत्वसिद्धिः । २१

विपक्षबाधकोपेतं प्रत्यक्षस्यास्ति बाधकं। अनुमानमपीत्येतद्वलवद्धि परीक्षितं ॥६० ॥ परीक्षितप्रमाणत्वशब्दबाध्यमपीष्यते। प्रत्यक्षं तात्विकन्त्वेन व्यावहारिकगोचरं ॥ ६१ ॥ व्यावहारिकमानत्त्वमागमेन न बाध्यते। बाध्यते तात्विरिकं तस्य प्रामाण्यमपरीक्षितं ॥ ६२॥ न प्रत्यक्षाविरोधाय तत्त्वमोर्लक्षणाSSश्रिता। किन्तु तात्पर्यविषयीभूताखण्डप्रतीतये ॥ ६३ ॥

अपरीक्षितप्रत्यक्षं हि परीक्षितानुमानापेक्षया दुर्बलं नीलं नभ इति प्रत्यक्षमिव नभोनीरूपत्वानुमानापक्षया, अतो न सा- मान्यतोदृष्टमात्रेण सर्वसङ्करापत्तिरित्यभिप्रेत्याह-"विपक्षेति"। अत उपपन्नं सर्वत्र सत्तर्कसचिव मनुमानं प्रत्यक्षस्य बाधकमित्यर्थः॥६०।। ॥। प्रत्यक्षस्यानुमानवाध्यत्वसिद्धिः । अद्वैतागमस्यापि परीक्षितप्रमाणभावेन प्रत्यक्षवाधकत्वमि- त्याह-"परीक्षितमिति" ॥ ६१ ॥ प्रत्यक्षादेर्हि परीक्षया व्या- वहारिकप्रामाण्यमात्रंःसिद्धं तञ्व नाद्वैनागमेन बाध्यते वाध्यते तु तास्विकं प्रामाययं तत्तु न परीक्षया सिद्धमित्यभिप्रेत्याह-"व्या- वहारिकेति"। ॥ ६२॥ ननु तर्हि किमर्थ प्रत्यक्षाविरोधाय तत्त्व- म्पदयोर्लेक्षणाSSश्रीयते इति तत्राह-"न प्रत्यक्षेति"।पडविधलि- ङ्रैगतिसामान्येन चाखण्ड एवावधार्यमाणस्य तात्पर्यस्यानुपपत्तर्जीवे-

यीभूताखयडप्रतीतिनिर्वाहाय लक्षणाङ्गीकार स्यैवाचितत्वादिति ता- त्पर्यार्थः ॥ ६३ ॥ नन्वेवं सति यजमानः प्रस्तर इत्यादिवाक्यवदद्वै-

२२ सव्याख्याद्वैनसिद्धिसिद्धान्तमारे। [१ परिच्छेदे-

अन्यशेषममुख्यार्थ वाक्यं स्यात्प्रस्तरादिकं। अनन्यशेषमद्वैतवाक्यं मुख्यार्थमिष्यते॥ ॥ ६४ ॥ शक्यार्थमात्रबोधित्वं न मख्यार्थत्वमिष्यते। तात्पर्यविषयीभूतस्वार्थबोधित्वमेव तत् ॥ ६५ ॥ अमुख्यार्थ तथाऽन्यार्थतात्पर्यकमितीष्यते। न लाक्षणिकमात्रं वा विभागोऽयं विविच्यतां ॥६६॥ तथा चाद्वैतवाक्यस्य लक्षणश्रयणेऽपि हि। मुख्यार्थत्वं सुसंपन्नं तात्पर्यविषयत्वतः ॥ ६७॥ मानान्तरविरोधे सत्येव स्याल्लक्षणेत्यपि। निरस्तं लक्षणा यस्मान्न मुख्यार्थत्वबाधिका ॥ ६८॥ तस्मादद्वैतवाक्यं हि सिद्धं प्रत्यक्षबाधकं।

तागमस्याप्यमुख्यार्थत्वं स्यादित्यत आह-"अन्यशेषेति" ॥६४॥ मुख्यार्थत्वं किमित्याकाङ्कायामाह-"शक्यार्थेति "। तात्प- र्यविपयीभूतार्थबोधकत्वं हि मुख्यार्थत्वं न शक्यार्थमात्रबोधकत्व- मित्यर्थः ॥ ६५ ॥ अमुख्यार्थत्वं तु यत्र पुनः प्रतीन एव मुख्यार्थोSन्य- शेपत्वेन कल्ण्यते तत्रैवेत्याह-"अमुख्यार्थमिति" ॥ ६६ ॥ प्र- कृते तु प्रतीतार्थस्यानन्यरोपत्वेन मुख्यत्वान्न तथात्वमिति, फलित- माह-"तथा चेति"। अद्वैतागमस्य स्वतात्पर्यविषयीभूतार्थ- निर्वाहाय लक्षणाSSश्रयणपि मुख्यार्थत्वमुपपन्नमेवेत्यर्थः ॥६७॥ मा- नान्तरविरोधस्यैव लक्षणाबीजत्वमिति नियममाशड निरस्यति- "मानान्तरेति "। ॥६८॥ प्रत्यक्षस्यागमबाध्यत्वमुपसंहरति-

AY

स्वार्थे तात्पर्यवत्न्वेन बलवत्तरभावतः ॥ ६९॥ प्राबल्यमागमस्यैवापच्छेदन्यायतो मतं। पौर्वापर्ये हि पूर्वस्य दौर्बल्यं प्रकृतेरिव ॥ ७ ॥ तत्परत्वात्परत्वाच्च निर्दोषत्त्वाच्च वैदिकं। पूर्वस्य बाधकं नायं सर्प इत्यादिवाक्यवत् ॥ ७१॥ व्यावहारिकप्रामाण्यं प्रत्यक्षादेः श्रुतेस्तु तत् ।

"तस्मादिति"। ॥६९॥ ॥। प्रत्यक्षस्यागमवाध्यत्वसिद्धिः॥ पूर्वस्य प्रत्यक्षस्य परेणागमेन बाध इत्यत्नापच्छेदन्यायं निर्दिश- ति-"प्राबल्यमिति" । 'पी(१)पाचर्ये पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिव'दि- त्यधिकरणे उद्गात्रपछेदनिमित्तादक्षिणयागन परेण प्रतिहर्त्रपछेद- निमित्तकस्य बाध इति स्थितं तथादीच्यागमेन पूर्वस्य प्रत्यक्षस्य बाध: बाध इति तात्पर्यार्थः । ७०॥ तत्रानन्दबोधाचार्यवचनसम्मतिमाह-"तत्परत्वादिति" । । ७१ ॥ नतु मानान्तरविरोधे श्रुतेस्तत्परत्वमसिद्धं परत्वं तु प्रमान- न्तरभ्रमे व्यभिचारि दृश्यनेच 'न(२)त्क्वासेडिति' परं प्रति'मृ(३)डमृ- दगुधकुशककिशवदवसः (क्वति' पूर्वमपि बाधकं, निर्दोषत्वं त्वर्थान्तर- प्रामाण्यनान्यथासिद्धं तदुक्तं 'तत्परत्वमसिद्धत्वात्परत्वं व्यभिचार- तः। निर्दोषताऽन्यथासिद्धेः प्रावल्यं नैव साधये दि'त्याशड्ाह- "व्यावहारिकेति" । प्रत्यक्षादेव्यावहारिकं प्रमाण्यं ध्रुतेस्तु तास्विकमिति विरोधाभावेन तत्परत्वसिद्धेः परशब्दे च मानान्तरा- (१) जीमा नमृत अ० ६ पा० ४ सू० ५४। (२ ) पागिनिमूत अ्रप्र ० १ पा० २ म्० १८ (३) पागिनिसू० अर ० १ पा० २ म०

२४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

तान्त्विकन्त्वविरोधेन तत्परत्वं ततः श्रुतेः ॥७२॥ मानान्तराबाधित-त्वात्परन्त्वं तेन च श्रुतेः । व्यभिचारः परन्त्वस्य न प्रमानन्तरभ्रमे ॥ ७३ ॥ अपवादापवादे स्यादुत्सर्गंस्य व्यवस्थितिः । निर्दोष-त्वं श्रुतेस्तस्मान्नान्यथासिद्धमिष्यते॥ ७४॥ तात्पर्यविषये यस्मात्प्रामाण्यं चाभ्युपेयते। पूर्वोक्तन्यायतस्तस्मान्न वैषम्यं मनागपि॥ ७५॥ न मिथ्यान्त्वानुमानस्य वन्हिशैत्यानुमानवत्।

वाधितपरत्वं विवक्षितं तेन प्रमानन्तरभ्रमे न व्यभिचारस्तस्य तवु- त्तरभाविमानवाध्यत्वात्, नत्का सेडित्यस्य तु पाठतः परत्वेऽपि ख- भावसिद्धकित्वस्यानेनापाकरणं विना पुनस्तत्प्रतिप्रसवार्थ मृडमृ- देत्यादेरप्रवृत्तेस्तदपेक्षयार्थतः पूर्वत्वमेवापवादापवादे उत्सर्गस्यैव स्थितत्वात् अतो निर्दोषत्वमपि नान्यथासिद्धिमिति त्रयाणां समुदि- तार्थः॥ ७२॥ ७३ ॥ ७४ ॥ तात्पर्यविषयएव प्रामाण्यस्याभ्युपे-

"तात्पर्येति"।॥७ ॥ ॥ अपच्छेदन्यायवैषस्यभङ्ग:॥ ननु भवतु वेदेन प्रत्यक्षबाधनं अनुमान तुन तद्वाधितुमुत्सहते यदि प्रत्यक्षबाधितमप्यनुमानं साधयेत तदा वन्हनीष्ण्यमपि साधयेत तथा च कालात्ययापदिष्टकथा सर्वत्रोच्छिद्येत अनौष्ण्यानुमिते- र्मिथ्यात्वानुमितेश्च समानयोगक्षेमत्वात् औष्ण्यप्रत्यक्षायजमान- त्वप्रत्यक्षादे: सत्वप्रत्यक्षापेक्षया विशेषो वा वक्तव्यो बाधस्य दोषता वा त्याज्या न चौष्ययप्रत्यक्षं परीक्षितोभयवादिसिद्धप्रामाण्यं सत्व- प्रत्यक्षं न तथेति विशेष इति वाच्यं। सतत्वप्रत्यक्षे Sपि प्रामाययासम्मतौ

२५

कालात्ययापदिष्टत्वं विशेषोऽस्ति यतस्तयोः ॥७६॥ औष्ण्यवालिङ्गतो ग्राह्य शैत्यं तु व्यावहारिकं। औष्ण्यप्रत्यक्षतः साम्याल्लिङ्गग्राह्यं हि बाध्यते॥७७॥ प्रत्यक्षसिद्धं सत्त्वं तु प्रकृते व्यावहारिकं। तद्विरुद्धं न मिथ्यात्वं वस्तुसत्वविरोधि तत् ॥ ७८॥ व्यावहारिकसन्त्वैकग्राहकेण न बाध्यते। प्रत्यक्षेण ततो वन्हिशैत्यग्राहि न साम्यभाक् ॥७९॥ मानं परीक्षितत्वेन प्रत्यक्षं प्रबलं भवेत्।

त्यादि " चतुर्भिः । प्रत्यक्षसिद्धायजमानत्वौष्ययाद्िवच्छब्दलि- इग्राह्ययजमानानीष्ण्याद्यपि व्यावहारिकमिति समत्वात्प्रत्यक्षेण बा- ध्यते प्रकृने तु सत्त्वं व्यावहारिकं प्रत्यक्षसिद्धं तद्विरुद्धं च न मि- ध्यात्वं तस्य पारमार्थिकसत्वविरोधित्वादतो न व्यावहारिकग्राह- केणाध्यक्षेण वाध्यते इत्यस्ति वैषस्य तस्मान्मिथ्यात्वानुमानस्य न वह्निशैत्यानुमितिसाम्यमिति तत्साम्यभङ्गइति चतुर्णा समुदि- तार्थ: ॥७६॥ ७७॥७८॥७९॥ ॥ मिथ्यात्वानुमितेर्वन्हिशैत्यानुमितिसाम्यभङ्ग: ॥ इदं रजतमिति प्रत्यक्षस्यानुमानाप्तवाक्याश्यां, नभोनैल्यप्रत्यक्षस्य नीरूपत्वग्राहकानुमानेन, गौराहमित्यस्याहमिहैवास्मि सदने जाना- नइन्यस्य चन्द्रप्रादेशिकत्वप्रत्यक्षस्य चागमानुमानाभ्यां, पीतः श- ङु्त को गुडइत्यादेश्चानुमानाप्तवाक्याभ्यां बाधो दश्यते तस्मात्परी- ४

२६ सध्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्छेदे-

नोपजीव्यापरोक्षत्वादिना प्राबल्यमश्रुते ॥८० ॥ अतोऽनुमानशब्दाभ्यां प्रत्यक्षे बाध्यतेरिता। अपरीक्षितभावेन चन्द्रप्रादेशिकत्वगे॥८१॥ पार(१)मार्थिकमद्वैतं प्रविश्य शरणं श्रुतिः । विरोधादुपजीव्येन न बिभेति कदा चन ॥ ८२ ॥। प्रत्यक्षाद्वेदवाक्यस्याद्वैततात्पर्यकस्य तु। प्राबल्यं तेन बाध्यनत्वं प्रत्यक्षस्य श्रुतेर्गिरा।। ८३ ।। अध्यस्तग्राहि प्रत्यक्षमधिष्ठानप्रमावहा। बाधते श्रुतिरद्वैतब्रह्मत्त-त्वावबोधिका ॥ ८४ ॥

क्षितत्वेनैव प्राबल्यं नोपजीव्यत्वापरोक्षत्वादिनेत्यभिप्रेत्याह-"मा- नं परीक्षितत्वेनेति" द्वाभ्यां ।। ८० ॥ ८१। पारमार्थिकतत्व- परा श्रुतिनोपजीव्यविरोधदूविभेतीत्यत्र खण्डनकृत्संमतिमाह-"पा- रमार्थिकमिति" ॥ ८२।। ॥ परीक्षितत्वस्यैव प्रावल्यप्रयोजकत्वोपपत्तिः ॥ प्रकारान्तरेणाबाधितस्य चन्द्रप्रादेशिकत्वप्रत्यक्षस्य यथा- डउगमेन बाधः तथा प्रकारान्तरेणाबाधितस्य सन्घटइत्या- दिप्रत्यक्षस्य मिथ्यात्वबोधकेनागमेन बाध इति निर्णय इत्य- भिप्रेत्याह-"प्रत्यक्षादिति " ॥ ८३ ॥ ननु भ्रमकाली- नापरोक्षवुद््यविषयविशेषविषयैव धीर्बाधिका हष्टा न च विश्व- बाधिका धीस्तथेत्याशडाधिष्ठानतत्वज्ञानत्वेनैव भ्रमनिवर्त्तकत्वा- द्विश्वनिव र्त्तकव्रह्मज्ञानस्य तथात्वमित्यभिप्रेत्याह-"अध्यस्तेति"।

( १) खएनखु एडखादो प्र० प० श्ी. २२।

शब्दस्याSचिन्त्यशक्तित्वोपपादनम्। २७

अचिन्त्यं शब्दसामर्थ्य बुद्धया ब्रह्मात्मबोधके। वेदान्तवाक्ये सन्देहो न कार्यो दोषवर्जिते ॥८५॥ अ(१)त्यन्तासत्यपि ज्ञानमर्थेः शब्दः करोति हि। अबाधात्तु प्रमामत्र स्वतः प्रामाण्यनिश्चलां ॥८६॥ अतोऽवबोधक(२)-त्वेन दुष्टकारणवर्जनात्। अबाधाच्च प्रमाणत्वं वस्तुन्यक्षादिवच्छूरुतेः॥८७॥ प्रत्यक्षादिप्रमाणस्य व्यावहारिकमात्वतः । तात्विकं न प्रमाणत्वमतो नास्ति विरोधधीः ॥८८।। अद्वैतपरवेदान्तानुमानाद्यविरोधिता।

ननु प्रत्यक्षाद्यनुभूयमानं जगत्कर्थं श्रुत्याऽपलप्यते कथं घा सर्वप्र- माणाविषयमात्मानं बोधयेदित्यसम्भावनां निराकरोति-" अ- चिन्त्यमिति"। ॥ ८५ ॥ शब्दस्याचिन्त्यशक्तिकत्वं खण्डनका- रवार्तिककारोक्तिभ्यां द्रढयति-"अत्यन्तासतीति " द्वा- भयां। वार्तिकवचने वाक्षवदिति निदर्शन व्यावहारिकप्रामारायमा- त्रेणेति॥ ८६॥ एवं च तात्विकप्रामाण्याभावेऽपि प्रत्यक्षादीनां व्या- वहारिकप्रामाण्याभ्युपगमात् न खवप्रक्रियाव्याघातः न वा 'प्र(३)तय- क्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमं। त्रयं सुविदितं कार्ये धर्मशु- द्विमभीप्सते'त्यादिस्मृतिविरांध इत्याह-"प्रत्यक्षादीति" ॥८८।

तस्मात्सिद्धं बाधनिश्चयेन तच्छङ्गया वा प्रत्यक्षादेरद्वैतागमानुमा-

( १ ) खएडने प्र० प० झ्ी० ११।

(३) मनुसमती प्र० १२ त्री० १०६।

२८. सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

प्रत्यक्षादेरतः सिद्धा भाविबाधविनिश्चयात् ॥८९॥ न चानुमानबाध्यन्त्वं मिथ्या्त्वानुमितेरपि।

नाद्यविरोधित्वमिति फलितमुपसंहरति-"अद्वैतेति" ।८९।। ॥ भाविवाधोपपत्तिः ॥. स्यादेतत् अध्यक्षस्य भिन्नविषयत्वादिना वाधाक्षमत्वेप्यनुमानमेव बा- धकं स्यात् तथा हि ब्रह्मप्रमान्येन वेदान्ततात्पर्यप्रमितिजन्यज्ञाना- न्येन वा मोक्षहेतुज्ञानाम्येन वा Sवाध्यत्वेसत्यसत्वानधिकरणत्वेसति व्रह्मान्यत् विमतं वा सत् परमार्थसद्वा प्रातिभासिकसत्वानधिक- रणत्वे सत्यसद्विलक्षणत्वात् ब्रह्मवत् व्यतिरेके शशशृङ्गवद्वेत्या- शडक निराचष्टे-"न चेति"। र्वन्मते प्रातिभासिकस्याप्यसत्वेन व्यर्थविशेषणतया व्याप्यत्वासिद्धेः अस्मन्मतमाश्रित्य हेतूकरणे च देहात्मैक्ये ब्रह्मज्ञानंतरावाध्ये व्यभिचारात् न हि प्रातिभासिकत्वं ब्रह्मज्ञानेतरवाध्यत्वादन्यत् त्वया हि प्रातिभासिकस्य शुक्तिरुप्या- देरपक्षत्वाय सत्यन्तमाद्यं विशेषणत्रयं विकल्पेन पक्षे प्रक्षित्तं, तत्र ब्रह्म वृत्तिव्याप्यमिति मतेनादं, तदनभ्युपगमे तु शाव्दप्रमां प्रति तात्पर्यप्रमा हेतुरिति मतेन द्वितीयं, अन्योन्याश्रयत्वान्न सा हंतुरिति मतेन तृतीयं, तथा च प्रातिभासिकस्यासत्वानधिकरणत्वमङ्गीकृत- मेव अन्यथा तुच्छवारकासत्वानधिकरणत्वविशेषणेनैव तद्यावृ- न्तावेतत्प्रयासवैयर्थ्यापत्ते: एवं च देहात्मैक्यस्यापि पक्षत्वे वाध एव वाधे च सति पक्षविशेषणस्य पक्षत्वस्यासिद्धाSSश्रयासिद्धिरपि। अत एव स्व्रबाधकाभिमतावाध्यदोषजन्यज्ञानाविषयत्वे सतीति वा, स्ववाधकाभिमतावाध्यवाधाविषयत्वे सतीति वा, खवसमानाधिकर- णकर्मप्रागभावसमानकालीनज्ञानावाध्यत्वे सतीति वा, विशेषण प्रक्षे- ेपिन निस्तार: देहात्मैक्ये पूर्वदोपाव्यावृत्तेरेव।तेऽनुमाSनुमानमप्रमा सर्वथा हेत्वाभासै्ग्रस्तत्वादप्रमाणमेवेि तात्पर्यार्थः ।।९० ।।

जगन्मिथ्यात्वसत्यत्वानुमानयोः सम्यत्कदुष्टत्वोपसंहारः। २९

श्रुत्यनुग्राहकतत्वाच्च सद्धेतोर्व्याप्तिदर्शनात्।

न च सन्त्वानुमानं स्याज्जगत्यर्थक्रियाक्षमे। स्वान्ने हि कामिनीसङ्गे व्यभिचाराहृथाऽनुमा ॥९२॥ भ्रान्त्याप्रतीयमानेऽर्थे न सत्वं पारमार्थिकं। न हि स्वान्ने प्रियाद्यर्थे पारमार्थिकता भवेत् ॥ ९३ ॥ चिदध्यस्तत्वमिथ्यात्वे तुल्ये स्वान्नेऽथ जागरे। अर्थक्रियासमर्थत्वमपि तुल्यं तयोईयोः ॥ ९४॥ असद्विलक्षणं विश्वमपरोक्षप्रतीतितः । सद्विलक्षणमप्येत्तद्वाध्यत्त्वात्स्वाप्नवस्तुवत् ।। ९५।। सदसत्वे विरुद्धत्वान्नास्मिन्सम्भवतो यतः । अतोऽनिर्वाच्यता सिद्धयेन्मिथ्यात्वं तत एव हि॥९६॥ ऐन्द्रजालिकवन्नेशे भ्रान्तत्वापतिरण्व्यपि।

जगन्मिथ्यात्वानुमानं सर्वथाऽनवद्यमित्याह-"श्रुतीति" ॥९१॥ जगत्सत्यत्वानुमानं व्यभिचारदुष्टमित्याह-"न चेति त्रिभिः" ॥९२॥९३॥९४॥ अतोमिथ्यात्वं सिद्धमित्याह-"सद्विलक्ष- णमिति "द्वायां ॥९१॥९६॥ ।। मिध्यात्वसत्वानुमानयोः सम्यत्क्वदुष्टत्वोपसंहारः। नन्वीश्वरज्ञानविषयस्य प्रपश्चस्य मिथ्यात्वे तस्य भ्रान्त- त्वप्रसङ्ग इत्यत आह-" ऐन्द्रजालिकवदिति " । अय-

३० सव्या्याद्वैतसिद्धिसिद्धानतसारे। [ १ परिच्छेदे-

तन्मायाकल्पितत्वेऽपि नापारोक्ष्याद्यसम्भवः ॥९७॥ देहात्मैक्यभ्रमे यद्वज्जीवाविद्याप्रकल्पिते। जीवापरोक्ष्यमसत्येव नाविद्यामाययोर्भिदा॥ ९८॥। स्वप्नप्रपञ्चवन्मायामात्रमित्यादिसन्नयात्।

मर्थः मिथ्याभूतस्य मिथ्यात्वेनैव ग्रहणादैन्द्रजालिकवद्भान्त- त्वायोगादन्यथा सविषयकभ्रमज्ञातृत्वेन भ्रान्तत्वस्य दुर्वारता- पत्तेः। अथनिषेध्यत्वेन ज्ञाने तत्पालनार्थमीश्वरस्य प्रवृत्तिर्न स्यादिति चेन्न। पन्द्रजालिकप्रवृत्तिवदीश्वरप्रवृत्तेरपि तथाविधत्व- मिति। ननु विमतं नेश्वरमायाकल्पितं तं प्रत्यपरोक्षत्वात् यदेवं त- देवं यथा चैत्रं प्रत्यपरोक्षो घटो न चैत्रमायाकल्पितः विमत न जीव- कल्पितं तस्मिन्सुपुप्तेऽपि अवस्थितत्वात् आत्मवत्, नचासिद्धि: प्र- त्यभिज्ञानात् अद्ृष्टाभावे पुनरुत्थानायोगाच्चेत्याशख् समाधत्त। नाद्यमनुमानं साधु-"तन्मायेति " । पेन्द्रजालिकं प्रत्यप- रोक्षे तन्मायाकल्पिते व्यभिचारादित्यर्थः ॥९७॥ मायाSविद्ययो- रभेदेन देहात्मैक्यभ्रमे व्यभिचारादपि नापरोक्ष्यासिद्धिरित्याह- "देहात्मैक्येति " । द्वितीयेऽनुमानेत्वसिद्धिरित्यर्थः । न च प्रत्यभिज्ञया प्रपश्चस्य स्थायित्त्वसिद्धेर्नासिद्धिः सुषुप्तिकालस्थायि- त्वासाधकत्वस्य प्रत्यभिज्ञाया दृष्टिसृष्टिसमर्थने वक्ष्यमाणत्वात् अ- दष्टादेः कारणात्मनाSवस्थितत्वेन पुनरुत्थानसम्भवाञ्चेति तात्प- र्यार्थः ॥ ९८ । ॥ ईश्वरस्य भ्रान्तत्वनिरासः ॥ 'अ(१)थ न तत् रथा न रथयोगा' इत्यादि श्रुत्या "मा(२)यामात्रं तु कात्सर्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वादिति" सूत्रेण च स्वप्नप्नपश्चस्य मिथ्यात्वसाधनेन सर्वस्यापि प्रपश्चस्य त-

( १) छद्दारएके ४। ३। १। (२ ) ब्रह्ममृचरे प्र० ३ / पा० २. सू० २।

३१

ब्रह्मज्ञानैकवाध्यत्त्वात् तदज्ञानप्रकल्पितं ॥ ९९॥ नार्थातिरिक्तोज्ञानेऽस्ति विशेषस्तत्त्वविन्मतः । अ(१)थेनैव विशेषो हि निराकारतया धियां ॥१०॥ व्रह्म ज्ञानेतराबाध्यव्रह्मान्यासत्व(२)नाश्रयं।

दूद्दष्टान्तेन मिथ्यात्वं साधितं तथा ब्रह्मज्ञानैकनिवर्त्यत्वान्यथानुपप- त्याऽपि तस्याज्ञानकार्यत्वेन मिथ्यात्वं सिद्धमित्याह-"स्वप्नेति" ।९९॥ ननु सवन्नादिज्ञानमेवार्थक्रियाकारि नार्थ स्तच्च ज्ञानमबाध्यं तथा च कथं तदूदृष्टान्तेन प्रपश्चमिथ्यात्वसिद्धिरित्याशङ्काह- "नार्थेति "। न हि ज्ञानमात्रस्य सुखादिजनकत्वं तथा च कि- श्विद्विशेषितस्यैव तथात्वं वाच्यं ज्ञाने च विशेषो नार्थातिरिक्त इत्यत्र वृद्धसंमतिमाहार्थेनत्यर्द्धेन-"अर्थेनेति " । अर्थएवेत्यर्थः तथा घ मिथ्याभूतविशेषितस्य जनकत्वाभ्युपगमे मिथ्याभूतस्यापि ज- नकत्वमस्तीत्यर्थः । ननु विषयोपलक्षितस्यैव ज्ञानस्य सुखजनक- त्वमस्तु तत्कुतोविषयस्य जनकत्वमिति चेन्न। स्वरूपाणामननु-

च्छेकाभावादुपलक्षणत्त्रासम्भवात्तद्विशेषितस्यैव तथात्वमस्तीति भाव:॥१०० ॥ ॥ असत्यस्यार्थक्रियाकारित्वोपपत्तिः ॥ मिथ्यात्वे च विशेषतोऽनुमानानि, ब्रह्मज्ञानेतराबाध्यव्र- हमान्यासत्वानधिकरणत्वं पारमार्थिकसत्वाधिकरणावृत्ति ब्रह्मावृ- स्तित्वात् शुक्तिरूप्यत्ववत् परमार्थसन्भेदवच्च, विमतं मिथ्या ब्रह्मान्यत्वात् शुक्तिरूप्यवत, परमार्थसत्वं स्वसमानाधिकरणान्यो- न्याभावप्रतियोग्यवृत्ति सदितरावृत्तित्वात ब्रह्मत्ववत्, ब्रह्मत्वं प० कत्वं वा सत्वव्यापकं सत्वसमानाधिकरणत्वात् असद्वैलक्षण्यवत्, व्याव्यवृत्तिघटादिः जन्याभावातिरिक्तसमानाधिकरणाभावमात्रप्र- तियोगी अभावप्रतियोगित्वात् अभिधेयत्ववत्, अभिधेयत्वं हि प- ( १) उदयनक्तकुसमाज्जली सबके ४ पलो० ४ (२) पसम्बद्धोऽप्ययं पाठीडन्यादर्शपुस्त का ु र्ोधात्ै स्वपित इति जियम्।

३२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

व्रह्मान्यत्वाज्गत्सर्व मिथ्या स्याच्छुक्तिरूप्यवत् ॥२॥ ब्रह्मत्वं व्रह्मवृत्तित्वान्न भेदप्रतियोगि तत्। न सन्निष्ठोभवेज्जातु भेदः सत्प्रतियोगिकः ॥ ३ ॥ मिथ्यात्वं ब्रह्मतुच्छातिरिक्तत्वव्यापकं भवेत्। समस्तमिथ्यावृत्तित्वाद्यथा दृश्यत्वमिष्यते॥ ४ ॥ दृश्यत्वं सदवृत्ति स्यादभिधेयैकवृत्ति यत् । शुक्तिरूप्यत्ववद्भ्रान्तिसिद्धवस्तुगतं यतः ॥ ५ ॥ परमार्थसद्भिन्नत्वव्याप्यं दृश्यत्वमस्तु वा। दृश्यान्यावृत्तिधर्म-त्वात्प्रातिभासिकता समं ॥ ६ ॥

• रमते केवलान्वयित्वादन्योन्याभावमात्रप्रतियोगि स च समाना- धिकरणपव अस्मन्मते तु मिथ्यैवेति नोभयथाऽपि साध्यवैकल्यं, अत्यन्ताभावः प्रतियोग्यवच्छिन्नवृत्तिः नित्याभावत्वात् अन्य,न्या- भाववत्, ब्रह्म्त्वं न परभार्थसन्निष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्के- दकं ब्रह्मवृतित्वात् असद्वैलक्षण्यवत्, परमार्थसत्प्रतियोगिको भदो न परमार्थसन्निष्ठः परमार्थसत्प्रतियोगिकत्वात् परमार्थसत्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिकाभाववत्, मिथ्यात्वं ब्रह्मतुच्छ्ोभयातिरिक्तत्व- व्यापकं सकलमिथ्यावृत्तित्वात् मिथ्यात्वसमानाधिकरणात्यन्ता- भावाप्रतियोगित्वाद्वा दृश्यत्ववत्, दश्यत्वं परमार्थसदवृत्ति अभि- धेयमात्रवृत्तित्वात् शुक्तिरूप्यत्ववत्, दृश्यत्वं परमार्थसद्भिन्नत्व- व्याप्यं दृश्येतरावृत्तिधर्मत्वात् प्रातिभासिकत्ववत् इत्यादिप्रमाण- नीत्याह- "व्रह्मेत्यादिप्रातिभासिकतासममित्यन्तैः " पड्भिः॥१॥२॥३॥४॥५॥६॥

मिथ्यात्वे विशेषानुमानोपसंहारः। ३३

एवमन्येऽपि मिथ्यात्वे विपश्चिद्धिर्यथोचितं। प्रयोगा ऊहनीयाः स्युर्वादध्वान्तप्रहाणये॥ ७ ॥ हेतवोभीष्टसिद्धर्थ सम्यञ्चो बहवश्च नः । . अल्पाः परस्य दुष्टाश्र ज्ञातव्या युक्तिभिर्बुधैः ॥८॥

एवमन्येऽपि प्रयोगा ऊहनीयाइत्याह- "एवमिति " । पतत्पटात्यन्ताभावः एतत्तन्तुनिष्ठः एतत्पटानाद्यभावत्वात् एत- त्पटान्योन्याभाववत्, तन्तुनाशजन्यपटनाशस्य कदापि तन्तुवृत्तिता नास्नीति तत्र व्यभिचारवारणायानादिपदं, यस्य पटस्याश्रयवि- भागेन नाशस्तदत्यन्ताभावस्य पक्षत्वे त्वनादिपदमनादेयमेव, अत्र चैतत्पटप्रतियोगिकात्यन्ताभावत्वावच्छिन्नस्य पक्षीकरणान्न सम्ब- न्धान्तरेणात्यन्ताभावमादायांशतः सिद्धसाधनं पक्षतावच्छ्ेदका- वच्छेदेन साध्यसिद्धेरुद्देश्यत्वात्। समवायसम्बन्धावच्छिन्नोव्यधि- करणधर्मानवच्छिन्नश्च यएतत्पटात्यन्ताभावः सएव वा पक्ष: त- न्तुशब्देन च पटोपादानकारणमुक्तं तत्र च प्रागभावस्य सत्वात् न तेन व्यभिचारः। यद्वा समवायसम्बन्धावच्छिन्नोऽयमेतत्पटात्य- न्ताभावः एतत्तन्तुनिष्ठः एतत्पटप्रतियोगिकात्यन्ताभावत्वात् स- म्बन्धान्तरावच्छिन्नैतत्पटात्यन्ताभाववदिति विशिष्यानुमानं ऊ- हनीयमिति भावः ॥७॥ पराभिमतानुमानगतहेतुभ्यो दुष्टेभ्योSल्पे- भ्यश्च स्वमताभिमतानुमानगतहेतूनां बाहुल्यं समीचीनत्वं स्पष्ट- मेवेति युक्तिभिरेव ज्ञातव्य मित्याह-"हेतवइति "॥८॥ ॥ मिथ्यात्वे विशेषानुमानोपसंहारः ॥ नन्वस्तु शब्दबाध: तथा हि। "विश्वं(१)सत्यं"यञ्च(२)केतस- त्यमित्तन्न मोघं' 'या(३)थातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीक्यः समा-

( १ )वसंद्टितायां द्ितौयाष्टके ७ अध्याये ३ व्गे कक् ३। (२) क्ट कसंहिताया मट्ट माट्ट् के १ अ्र्प्र व्याये १ ७ वगें क्् क् १ ।

५

३४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्छेदे-

शब्दबाध्यं न मिथ्यानत्वं शब्दतात्पर्यमद्दये। तन्न सिद्धेद्यतः सर्वविश्वमिध्यात्वमन्तरा ॥ ९॥ विश्वं सत्यमिति श्रौतं वाक्यं स्तुति परं मतं।

तात्पर्यलिङ्गसंयुक्ता श्रुतिरद्वैततत्परा।

भ्य" इत्यादिश्ुतिभिर्विश्वसत्यत्वप्रतिपादनादित्याशङ्क श्रुतेस्तत्र ता- स्पर्याभावान्मैवमित्याह-"शब्दबाध्यमिति"। एतदुक्त भवति- "विश्वं सत्यं मघवानायुवो" रित्यादिश्रुतिवाक्यस्य स्तुतिपरतया नास्य विश्वस्य सत्यत्वे तात्पर्यम् । "यच्चिकेतसत्त्यमितन्न मोघ" मित्यादिश्रुतेरिन्द्रस्तुतिपरतया न विश्वसत्यत्वे तात्पर्यम्।"या- याथातथ्यतोरऽर्थानिति " श्रुतिर्न तत्सत्यत्वे प्रमाणं प्रत्यक्षसि- द्वानुवादकत्वात् तैकालिकसत्वनिषेधश्रुतिविरोधेन विश्वस- त्यत्वश्रुतेस्त्रैकालिकसत्वपरत्वाभावो निश्चीयते। नच वैप- रीत्यमेव किन्न स्याद्विनिगमकाभावादितिवाच्यं तात्पर्यान्यथा- नुपपत्तिगतिसामान्यानामेव विनिगमकत्वादिति ॥९॥॥ १० ॥ अद्वैतश्रुतिर्हि षड्विधलिङ्गतात्पर्योपेता, तत्र त्रिविधं तात्प- र्यलिङ्गं प्रामाण्यशरीरघटक्मर्थनिष्ठं अज्ञातत्वमबाधिततत्वं प्रयोज- नवत्वं च, त्रिविधं तु शब्दनिष्ठमतिप्रसङ्गवारकं उपक्रमोपसंहार- योरैक्यरूप्यं अभ्यासोर्थवादश्चेति, तत्र शब्दनिष्ठलिङ्गत्रये तावन्न विवाद: सर्वासामेवोपनिषदामेवं वृत्तत्वात् मानान्तरासिद्धतया मोक्षहतुज्ञानविषयतया चाजातत्वं सप्रयोजनत्त्वं च निर्विवादमेव अबाधित्त्वमात्रं सन्दिग्धं तञ्चान्यथानुप्पात्तगतिसामान्याभ्यां नि-

अद्वैतश्रुतेस्तात्पर्यलिङ्गोपेतत्वोपपत्तिः। ३८

तत्नापि त्रिविधं लिङ्गमर्थनिष्ठं प्रमावहं॥ ११ ॥ अज्ञातत्वादिभेदेन निर्विवादं सतां मतं। शब्दनिष्ठं तु त्रिविधं प्रसक्त्यन्तरवारकं॥ १२॥ उपक्रमोपसंहृत्योरैक्यरूप्यमिहादिमं। अभ्यासश्चार्थवादश्च निर्विवादमिति त्रयं ॥ १३ ॥ अज्ञात-त्वं मतं मानान्तरासिद्धे चिदद्ये। सप्रयोजनता मोक्षहेतुधीविषयत्वतः ॥ १४ ॥ अबाधित-त्वं सन्दिग्धं तच् निर्णीयते स्फुटम । अन्यथाऽनुपपन्त्या च गतिसामान्यतस्तथा ॥ १५ ॥ न हि विश्वनिषेधात्मा द्वैतं स्याद्यावहारिकं। येन तत्र श्रुतेः सिद्धेत्प्रामाण्यं व्यावहारिकं ॥ १६ । अतस्तत्र श्रुतेरस्ति प्रामाण्यं तात्विकं परं। व्यावहारिकसत्यनत्वं द्वैते तत्र श्रुतेरपि ॥ १७ ॥

रणीयते एतत्सर्वेमनसिनिधायाह-"तात्पर्ये " त्यादिपश्चभिः ॥११ ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४॥ १५ ॥ ।। अद्वैतश्रुतेस्तात्पर्यलिङ्गोंपेतत्वोपपत्तिः ॥ अद्वैनश्रुनेस्तात्विकं प्रामाण्यं तात्विकवस्तुविषयत्वात्। द्वैतश्ुनस्तु व्यावहारिक व्यावहारिकवस्तुविषयत्वादिति व्यवस्थां विषयभदेन दर्शयति-"नहीति " सार्द्धद्वयेन ॥१६॥१७॥ परस्पर- विरुद्धयोद्वयोस्तात्विकत्वं न सम्भवतीत्याह-"मिथ" इत्य-

३६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छंदे-

व्यावहारिकमेवास्ति प्रामाण्यं न तु तान्त्विकं। मिथो विरुद्धयोर्नास्ति तान्त्विकत्त्वप्रयोगतः ॥ १८॥ विश्वसत्यत्ववाक्यस्य गतिरस्त्यन्यथैव हि। सामानाधिकरण्यं हि यतः सिद्धं चतुर्विधं ॥ १९ ॥ अध्यासे स्यादिदंरूप्यमभेदे तत्वमस्यपि। स्थाणुः पुमांस्तु बाधायां वैशिष्टये नीलमुत्पलं ॥ २०॥ अध्यासे वाथ बाधायां विश्वं सत्त्यमितीष्यते। न तेनाद्वैततात्पर्यवतोवाक्यस्य बाधनं ॥ २१॥ यनत्वेकाकी न रमत इति गीः सप्रपञ्चतां।

र्द्वेन। वस्तुनि तरिकल्पासम्भवात्तात्विकव्यावहारिकप्रामाराय- भेदेन च व्यवस्थोपपत्तेरित्यनवद्यमिति भावः । १८।। स्तुतिपरत्वे- नावधारितस्य विश्वसत्त्यत्ववाक्यस्यैवान्यथा व्याख्यातुमुचितत्त्य- मित्यभिप्रेत्याह- "विश्वसत्यत्वेति" ॥ १९॥ उक्तं सामा- नाधिकरएयचातुर्विध्यं विभजते-"अध्यासे " इति ॥२०॥ विश्वं सत्यमित्यत्र बाधायामध्यासे वा सामानाधिकरण्योपपत्तेर्न

सेइति "।॥२१ ॥ । विश्वसत्यतत्वप्रतिपादिनीनां श्रुतीनामर्थान्तरपरत्वोपवर्णनम् ॥ अथ " (१)तस्मादेकाकी न रमत " इति श्रुतेः सप्रपश्च- तापि पुरुषार्थः स्यादिति नेत्याह-"यत्विति " । "(२)द्विती- ( १) छ हदार ए के १ । ४ । ३ । ( २ ) छ हदा र ए्य्रा क १ । ४ | २ ।

सप्रपश्चतायाः पुरुषार्थत्वनिरास आगमवाधोद्धारक्ष। ३७

पुमर्थमाह तन्नैवं सा Sविवेकिपरा श्रुतिः ॥ २२ ॥ एकधैवेति वेदान्तः साक्षान्मोक्षैकहेतुतां। प्राहाद्वैतात्मबोधस्य निष्प्रपञ्चैकतत्परः ॥ २३ ॥

ब्रह्मज्ञानेतराबाध्यं व्यावहारिकमिष्यते ॥ २४ ॥

याद्वैभयंभवतीति " श्रुतेः तस्याः सप्रपश्चताया दुःखसाधन- त्वेन पुरुषार्थत्वायोगात्कर्मकाण्डवदस्याः श्रुतेरविवेकिपुरुषपर- स्वाञ्च न तथात्वमित्यर्थः ॥ २२ ॥ ननु-" (१)पृथगात्मानं प्रेरि- तांरं च मत्वा जुष्टस्नेनामृतत्वमेतीति " भदज्ञानस्य मोक्षहे- तुत्वश्रवणात्कर्थं न सप्रपश्चता पुरुषार्थइत्याशड्काह-"एकधे-

क्षान्मुक्तिहेतुत्वं प्रेरकपृथत्कद्ष्टे: सगुसाब्रह्मज्ञानस्यापि परम्पर- योपकारकत्वान्मतेः पूर्व न तु तदुत्तरमिति तात्पर्यार्थः ॥ २३॥ ॥ सप्रपश्चतायाः पुरुषार्थत्वनिरासः॥ अनएव सत्यत्वश्चुतिविरोधेन मिथ्यात्वश्रुतिरेवान्यपरेत्यपि न, ष- डविधलिङ्गतात्पर्योपेतत्वेन मिथ्यात्वश्रुतेरनन्यपरतया प्रवलत्वा- द्वैदिकतात्पर्यविषयस्य च तान्विकत्वनियमेन तात्पर्यज्ञापकानामपि लिङ्गानामर्थतथात्वएव पर्यवसानात्सत्वश्चुतिवाक्यस्थपदानां चा- न्यपरत्वान्न सत्े तात्पर्यलिङ्गशङ्कत्यभिप्रेत्याह- "6 " विश्वसत्य- त्वेति"। व्यावहारिकत्वं च ब्रह्मज्ञानेतराबाध्यत्वं न त्वबाध्यत्वं मिथ्यात्वबोधकश्रुतिविरोधादिति भाव: ॥। २४॥

(१) स्ेताश्नतरीप्रनिर्षाद प्र० प० मम्त्रः । (२ ) छहदार एय के ४। ४ । २० ।

३८ सध्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धानतमारे। [१ परिच्छेदे-

अप्रामाण्यप्रसङ्गोऽपि न सत्यत्वश्रुतेर्मम। अत-त्वावेदकत्वेन स्यादनिष्टकरो मनाक् ॥ २५॥ तात्पर्येण तु सर्वासां श्रुतीनां सम्मतं समं। अस्मत्सिद्धान्तगं तत्त्वावेदकत्वं समन्वयात् ॥ २६॥ अनन्यशेषमिथ्यात्वश्रुतेः स्वार्थपरत्वतः । अन्यशेषतया विश्वसत्यत्वश्रुतिरन्यगा ॥ २७॥ तत्पर-त्वेन चाद्वैतश्रुतेः प्राबल्यमिष्यते । ततो न तद्विरोधेन सत्यं विश्वं वदेळरुतिः ॥ २८॥

ननु प्रपश्चसत्यत्वश्रुतरेप्रामारायप्रसङ्ग इत्याशङ्क निराचऐे- "अप्रामाण्येति " द्वाभ्यां। अतत्वावेदकत्वरूपाप्रामारय- स्यावान्तरतात्पर्यमादायेष्टत्वात्, परमतात्पर्येण तु सर्वश्रुतीनामपि तत्ववदकत्वं समं, प्रातिभासिकव्यावृत्तस्य व्यावहारिकस्य तद्व- तिनत्प्रकारकत्वादिरूपस्य निराकर्तुसशक्यत्वात् सांव्यवहारिक प्रामाण्यमव्याहतमेवेति तात्पर्यार्थः ॥ २५ ॥२६ ॥ ननु, यदि सत्व- श्रुतिः प्रत्यक्षप्राध्यर्थत्वान्न सार्थपरा तर्हि मिथ्यात्वश्रुतिरपि त-

वहेत्वोरुभयत्रापि समत्वादित्याशङ्काह-"अनन्येति " । प्रत्यक्षापेक्षया चन्द्राधिकपरिमाणबोधकागमस्येव मिथ्यात्व- बोधकागमस्य वलवत्वेन प्रत्यक्षप्राप्ानुवादिसत्वश्रुत्यपेक्षयाऽि ब-

न्यशेषत्वनियमादप्राप्तार्थस्यैवानन्यशेषत्वेन च बलवत्वात् अन- न्यशेषमिथ्यात्वश्रुतिविरोधान्न प्रत्यक्षागृहीतत्रिकालावाध्यत्वरू- सयत्वपरा विश्वसत्यत्वश्चुतिरिति । अद्वैतश्रुतेश्च प्राबल्ये निरध- कारत्वतात्पर्यवत्वादिकमेव प्रयोजकं नान्यदिति द्वयोस्तात्प- र्यार्थः॥ २७॥ २८।

असतां हेतुसाध्यपक्षादीनां साधकत्वोपपत्तिः। ३९

पक्षादीनां हि मिथ्यात्वबोधनेऽपि न नः क्षतिः । साधकस्य च मिथ्यात्वे न क्षतिः सत्वसाधने ॥२९॥ प्रतिबिम्बस्य बिम्बैकसाधनत्वमिहेक्ष्यते। तस्य बिम्बात्मना सत्वे मिथ्यात्वं तु स्वरूपतः ॥३०॥ शुभादिसूचक्त्त्वं हि स्वाप्नार्थस्यांसतोऽपि च।

ननु सत्वसाधकानां मिथ्यात्वसाधकानुमानेक्यः प्रावल्यं, मि- ध्यात्वसाधकप्रतिज्ञाद्युपनीतपक्षादीनां मिथ्यात्वाबोधने सर्वमि- ध्यास्वासिद्धिः तद्वोधने परस्परव्याहतिराश्रयासिद्ध्ादिकं चेत्या- शङ मिथ्यात्वसाधकप्रतिज्ञाद्युपनीतपक्षादीनां मिथ्यात्वबोधनेपि व्याहत्यभावातू प्रतिज्ञादिभिस्तेवां त्रिकालावाध्यत्वरूपसत्त्वाप्रतिपा- दनान्मैवमित्यभिप्रेत्याह-"पक्षादीनामिति "। मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वेपि तत्त्वावेदकश्रुतिवेद्यत्वोपपत्ति: सत्वेन सत इव मिथ्या- त्वेन मिथ्याभूतस्यापि प्रभाणगम्यत्वाविरोधातू एकांशे तत्वावेद- कत्वाभावे प्यंशान्तरे तत्वावेदकत्वोपपत्तरिति पुरेरितमित्यर्थः । ननु साधकत्वान्यथानुपपत्या परमार्थसत्वमायाति परमार्थसतएव साधकत्वादित्यतआह- "साधकस्येति "। परमार्थसत्वस्य साधकतायामतन्त्रत्वेन तदभवउपि न साधकतानुपपत्तिः।वस्तुतस्तु ज्ञाताज्ञातसाधारणं व्यावहारिकसत्वमेव तन्त्रं तञ्व ब्रह्मज्ञानेतराबा- ध्यत्वमेवेति न काचिद्धानिः साधकत्वस्यति शेषः ॥२९॥ नेदम- दृष्टचरं लोक प्रति बिम्वस्य मिथ्यात्वेऽपि बिम्बसाधकत्वं दष्टमत्याह- "प्रतिविम्बस्येति " । प्रतिबिम्बे बिम्वसाधक्त्वं तावदस्ति तस्य बिम्बात्मना सत्वेपि प्रतिबिम्याकारेणासत्त्वात् परमार्थसत्वं न साधकत्वे प्रयोजकमित्यर्थः ॥३०॥ एवं साप्नार्थस्याऽसतोऽपि शुभा- शुभसूचकत्वमित्याह-"शुभादीति " । वर्गाारोपितह्रस्वत्व-

४० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

वर्णारोपितदीर्धत्त्वाद्यपि सतत्यार्थबोधकं॥ ३१॥ मायाकल्पितहस्त्यादिर्भयकम्पादिकारणं। अतो न तात्विकं सत्वं साधकन्त्वे प्रयोजकं ॥ ३२ ॥ अर्थावच्छिन्नमेवास्ति ज्ञानं सर्वत्र कारणं।

दीर्धत्वादीनां च नगो नागइत्यादावर्थविशेषप्रत्यायकत्वं हष्ट- मित्यर्थः ॥ ३१॥ मायाकल्पितहस्त्यादे रज्जुसपदश्च भयादिहेतुत्वं सवितृसुषि- रस्य च मरणसूचकत्वं राङ्काविषस्य च मरणहेतुत्वं हष्टं तथाSत्रापि स्यादेवेत्याह-"मायेति "। ॥३२॥ ननु तत्र शङ्कैव भयमु- त्पाद्य धातुव्याकुलतामुत्पादयतीति सैव मरशाहेतुर्नतु शङ्कितं विषम- पि, एवं 'पु(१)रुपं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यती' त्यादिश्रुतिबलात्स्ाप्नदर्श- नस्येव शुभादिसूचकत्वं, एवं सचितृसुषिरमायागजादीनामपि ज्ञा- नमेव तत्तदर्थक्रियाकारिन तुतदर्थोगंप तथा च सर्वत्रोदाहतस्थलेषु ज्ञानमेव हेतुः तञ्च स्वरूपतः सत्यमेव अन्वयव्यतिरेकावपि ज्ञान- स्यैव कारणतां ग्राहयतः न हि सन्निहितमपि सर्पमजानानोबिभे- तीत्याशङ्काह-"अर्थावच्छिन्नमिति"। एतदुक्तं भवति स्व- मे जागरे वोत्कृष्टकलधौतदर्शनादुत्कृष्टं सुखं उत्कृष्टसर्पादिदर्शना- च्चोत्कृष्टभयादि दृश्यते विषयस्याकारणत्वे तदुत्कर्षानुविधानं कार्ये न स्यात्, न च ज्ञानप्रकर्षादेव तत्प्रकर्ष: ज्ञानेपि विषयगतप्रकर्ष वि- हायान्यस्य प्रकर्षस्याभावात्।अथ ज्ञानगता जातिरेव प्रकर्षः न, चा- क्षुषत्वादिना सङ्करप्रसङ्गातू विषयप्रकर्षेगौवोपपत्ती चाक्षुषत्वादि- व्याप्यजात्यङ्गीकारे गौरवान्मानाभावाञ्च, किं च ज्ञानस्य भयादिज- नकत्वे सर्पाद्यवच्छिन्नत्वमेव कारणतावच्छेदकमास्थेयं ज्ञानत्वेन

(१) ऐतरैयारण्यके ३।२।४/७।१६।

असतः साधकत्वं मिध्यात्वहेतोरप्रयोजकत्वनिरासश्च। ४१

न केवलमतोप्यर्थो हेतुरस्ति मृषात्मकः ॥ ३३ ॥ नह्यर्थगतमौत्कृष्ट्यं बिना ज्ञानं सुखादिके। शक्रो-त्यौत्कृष्ट्यमाधातुमितोऽर्थस्तत्र कारणं ॥ ३४॥ न चाप्रयोजकं मिथ्यात्वानुमानं यतोऽन्यथा। दृग्दृश्ययोर्हि सम्बन्धो दृश्यसत्वे न सम्भवेत् ॥३५॥

जनकत्वेऽतिप्रसङ्गात् तथा च मिथ्यार्थावच्छ्विन्नत्वाकारेण ज्ञानस्य मिथ्यात्वात् जनकतावच्छेदकरूपेण च मिथ्यात्वे रूपान्तरेण स- त्वमप्यसतत्वान्नातिरिच्यते Sनुपयोगादिति तस्मात्सद्विविक्तं साध- कमिति सिद्धमिति॥३३॥३४॥ ॥ असतामपि साधकत्वे युक्तिप्रदर्शनम् ॥ ननु मिथ्यात्वानुमानमप्रयोजकं सत्त्यत्वेऽपि दृश्यत्वोपपत्तेरि- स्याशड दग्दृश्यसम्बन्धानुपपतेने हि ज्ञानं ज्ेयासम्बद्धमेव प्रकाश- कमतिप्रसङ्गात् नापि संबद्धं आत्मस्वरूपस्य तद्गुणस्य वा क्षा- नस्य ज्ञेयेन संयोग(१)समवाययोरभावादन्यस्य चानाध्यासिकस्य सम्बन्धस्याभावान्मैवमित्यभिप्रेत्याह-"नचेति " सार्द्धेन। आध्यासिक एव सम्बन्धो दृग्दृश्ययोरतो मिथ्यात्वानुमान नाप्रयो- जकमित्यर्थः ॥३५ ॥ स्यादेतत्सर्वस्यापि द्ृश्यस्य ब्रह्मात्मकहग-

(१) गुणांदी नात्मनः संयोग: ट्रव्येऽपि तस्यातीतत्वादिकाल उत्पत्तिकाले वा न सः न चोत्पत्तिकाले संयोगी मास्तु भतौतादी तदौयमूत्तडवस्थासंयोगद्दारकः सम्बन्ध एव गुणादावपि द्र्यडारिति वाच्यम् पुटप्रादरनिरवयवत्वेन तत तद्गुणदौ च तदसभ्भवात् सा- वयव एव संयोगस्य खौकारा्निरवयवेऽवच्क दकत्वा सभ्भवात् दिक्कालविशेषणां तु वटा- दौ सम्वन्धस्य दैशिकव्याप्यव्त्तितया दैशिकाव्याप्यवत्तिम्वभावसंयोगादावबच्क दकल्ाS्स- स्भवात् आत्मगुगत्वन्तुन ज्ानम्य समपवति तव मनस एवोपादानत्वादन्यथाऽSन्मनस्ची- पादानत्वं मनसी निमित्तत्वमित्यव गौरवात् आत्मरूपन्जानस्य नगदुपादानस्य समवायी नातीतादौ सभ्भवति न वाइनादी इति ध्येयम् । ६

४२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्छेदे-

तस्मादाध्यासिकः सिद्धः सम्बन्धो दृशिदृश्ययोः । साक्षाचिद्दक्प्रकाशः स्यात्स्वसंसृष्टप्रकाशकः ॥३ ६॥ दृश्याधिष्ठानरूपेण न परम्परया भवेत्। वृन्त्याऽडवरणभङ्गे चित्प्रकाशोऽनावृतः स्वतः ॥३७॥ अतो वृत्तेः पुरा दृश्याप्रतीति रुपपद्यते।

ध्यस्तत्वेपि कस्य चित्कदाचित्कं चित्प्रति प्रकाशाय त्वयापि तक्त-

स्वीकृतः तथा च सत्यत्वेपि तद्दारक एव सम्बन्धोऽस्तु किमाध्या- सिकसम्बन्धदुर्व्यसनेन न हि भवतां विज्ञानवादिनामिव तत्तज्जञाने तत्तदर्थाध्यासस्वीकारः शुद्धद्ृशः स्वतो भेदाभावात् उपाधिविशि- ष्टाया भेदेपि घटादिवत्तस्या अपि मिथ्यात्वेनाधिष्ठानत्वायोगादितिचे- न्नेत्याह-"साक्षादिति "। प्रकाशस्य साक्षात्ससंसृष्टप्रका- शच्वनियमेन चैतन्यस्य परम्परासम्बन्धेन विषयप्रकाशकत्वायोगातू न हि प्रदीप: परम्परासम्बद्धं प्रकाशयति अतो विषयाधिष्ठानचैत- न्यमनावृतमेव प्रकाशकं आवरणभङ्गश्च वृत्त्या, अतो वृत्तेः पूर्वमा- ध्यासिकसम्बम्धे विद्यमानेपि दृश्याप्रतीतिरुपपन्ना अत एव वृत्तिप्र- तिविम्वितचैतन्यस्य घटप्रकाशकत्वे आध्यासिकसम्बन्धस्या तन्त्रतापातः घटाभिव्यक्तचैतन्यस्य घटप्रकाशकत्वे आवश्यकेन वृ- न्तिप्रतिबिम्बितचैतन्येनैव घटप्रकाशोपपत्ती तदधिष्ठानचिदभिव्य- क्तिकल्पनायोग इति निरस्तं, परोक्षविलक्षणस्फुटतरव्यवहारार्थ वि- षयाधिष्ठानचैतन्याभिव्यक्तिकल्पनाया युक्तत्वादिति सार्द्धद्वयता- त्पर्यार्थ: ॥३६॥३७॥ ॥ दृश्यत्वादिहेतोरप्रयोजकत्वनिरासः ॥ ननु घटादे: स्सन्निकृष्टेन्द्रियजन्यस्वज्ञानात्पूर्व सत्वेन तत्राध्या- सोन युक्त: न च या घटेन्द्रियसन्निकर्षवृत्तिस्तया घटस्य न प्रकाशो- येन च प्रकाशो घटाधिष्ठानचैतन्येन न तत्सन्निकर्षजमिति वाच्यं, वृत्य-

विश्वसत्यश्वे दृग्दश्यसम्बन्धानुपपत्तिः । ४३

धीवृत्तेरुदयात्पूर्वमज्ञातार्थप्रसिद्धये॥ ३८॥ धीवृत्तिव्यतिरिक्तस्य ज्ञानस्यावभ्यकत्वतः । अन्यथा साधकाभावे स्यादर्थो नरशृङ्गवत् ॥ ३९॥ वृत्तिरूपं न तज्ज्ञानं किं तु साक्षि चिद्द्वयं। वृत्तिगोत्पतिनाशाद्यसंस्पृष्टं विविधं खवत् ।। ४० ।। अज्ञानसाधक त्वात्तन्नाज्ञानविनिवर्तकं। तच्च वृत्त्युपरक्तं सदज्ञानान्ध्यनिवर्तकं॥४१ ॥ स(१)र्वतीर्थदृशां सिद्धि: स्वाभिप्रेतस्य वस्तुनः ।

ततिरिक्ते ज्ञाने मानाभावात् अज्ञाननिवृत्तरपि ततएव भावादिति चे- पेत्याह-"धीवृत्तेरिति" । अन्यथा तस्य साधकाभावेन नर- शृङ्गतुल्यतया सन्निकर्षतज्जन्यज्ञानहेतुत्वेन प्राकसत्वकल्पना निष्प्- माणिका स्यात् तस्माद्याहरास्य घटादेरिन्द्रियसन्निकर्षाश्रयत्वेन क्षान- कारणत्वं ताहशस्य साधकं कि चिन्मानमवश्यमभ्युपयं(२)तञ्च मानं न वृत्तिरूपं तदानी वृत्तिकारणाप्रवृत्तेरिति तद्विलक्षणं नित्यं स्वप्र- काशमेकमेव लाघवात् वृत्तिगतोत्पत्तिविनाशजडत्वादिभिरसंस्पृषटं नानाविधोपाधिसम्बन्धान्नानाविधव्यवहारभाग्भवति नभ इव घटा- दुपाधिभेदेनेति सार्द्धद्वययोजना ॥३८॥३९॥४०॥ सर्वाज्ञानसाधके साक्षिचैनन्ये तस्मिन् घटादेरध्यास इति का- नुपत्तिरित्यभिप्रेत्याह-"अज्ञानेति" ॥४१॥ तत्न वार्तिकवचनानि

(१) वहृ्दारण्यक ४ प० २ ब्रा० वार्तिके प्री० १५६1 (२) पन्यथाऽन्वयव्य तिरेकयोरय्यहेप कार्यकार पभावाग्रह्वा त् सर्वा मानमैयादि- ष्य वस्थी स्किद्य तेति प्रेष: ।

४४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

यदभ्युपगमादेव तत्सिद्धिर्वार्यते कुतः ॥ ४२ ॥ स(१)र्वतीर्थदृशां तावत्सामान्यं मानलक्षणं। अज्ञातार्थावगमनं त्वदुक्ते तन्न युज्यते ॥ ४३ ॥ स्वतः(२)सिद्धोऽथ वासिद्धो देहादिस्ते भवन्भवेत्। प्रमाणानां प्रमाणत्वं नोभयन्रापि लभ्यते ॥ ४४ ॥ प्रमा(३)णान्यन्तरेणापि देहादिश्चेतप्रसिद्धति। वद प्रमाणैः कोन्वर्थो न हि सिद्धस्य साधनं ॥४५॥ स्व(४)तोऽसिद्धे प्रमेये तु नासतो व्यञ्जिका प्रमा । नाभिव्यनक्ति सविता शशशृङ्गं सफुरन्नपि । ४६ ।। प्रतिबिम्बितचैतन्यं घटाधिष्ठानतोऽपृथक् । सर्वावभासकतत्वं चिद्धस्तुनोऽतोऽद्यात्मनः॥४७ ॥ चिदध्यस्ततया सर्व चिदज्ञानैककारणं।

दर्शयति ॥४२॥४३॥४४॥४॥४६॥ वृत्तिप्रतििम्बतचैतन् स्य घटाधिष्ठानचैतन्येन सह भेदाभावाच्चैतन्यस्यैकत्वमवेत्यभिप्र- त्याह-"वृत्तीति" ॥४७॥

स्तत्वमवेति सिद्धान्तरहस्यमाह-"अत इति"। सदिति प्रतीय-

(१) वृहदारपयके ४ प० २ ब्रा. वार्तिके श्री० १५८। (२ ) छहदार गय के ४ प्र० ३ ब्रा० वातिके प्री० १६०। ( ३) श् ० ४ अ्र ० ३ ब्रा० वा पली ० १ ६१ । (४) स. ४ प० ३ व्रा० वा० पसी० १६२।

विश्वसत्वे दग्दश्यसम्बन्धानुपपत्तिरवृत्तेरुपयोगनिरूपणश्च। ४५

चिज्ज्ञानेनैव बाध्यं तन्न चितोऽतः पृथड्मनाक् ॥४८॥ विश्वस्याध्यासिकत्वेपि प्रातिभासिकवस्तुतः । वैलक्षण्यं पुरा वृत्तेश्चिदध्यस्तं घटादि यत् ॥४९ ॥ इन्द्रियद्वारतश्चित्तं तत्संयुक्तं घटादिकं।

मानाधिष्ठानचैतन्यानुविद्धतया प्रतीयमानमप्यस्त्येव तस्माजगत्स- त्यत्वे दग्दश्यसम्बन्धानुपपत्तिर्द्ृढैवेति भावः ॥ ४८।। ननु विश्व- स्याध्यासिकत्वे प्रातिभासिकस्थल इव विषयेन्द्रियसन्निकर्षाधीना- या: प्रतिकर्मव्यवस्थाया अनुपपत्तिरिति चेन्मैवमित्याह-"विश्व- स्येति "। वृत्तेः पूर्वमेव घटादीनां चैतन्येऽध्यासेन प्रातिभासि- कस्थलापेक्षया वैलक्षण्यात्प्रतिकर्मव्यवस्था सिद्त्येवेत्यर्थः॥४९॥ ॥ विश्वसत्यत्त्वे दग्दृश्यसम्बन्धानुपपत्तिः ॥ अन्तःकरयां चक्षुर्वत्तेजोवयवि त्चेन्द्रियद्वारेण तत्संयुक्तं वि- षयं व्याप्य तदाकारं भवति यथा नद्यादयुदकं प्रणाड्या निःसृत्य केदाराद्याकारं भवति सैव वृत्तिरित्युच्यतइत्याह-"इन्द्रियद्वार- त इति"। तत्न जीवचैतन्यमविद्योपाधिकं सत्सर्वगतं अन्तःकर- गोपाधिकं सत्परिच्छ्विन्नमितिमतद्वयं, तत्रादे विषयावभासकं जी- वचैतन्यं द्वितीये ब्रह्मचैतन्यं आद्यपक्षेपि जीवचैतन्यमविद्यानावृ तमावृतं वा तत्नाद्ये वृतिर्जीवचैतन्यस्य विषयोपरागार्था, द्वितीये त्वावरणाभिभवार्था, परिच्छ्वन्नत्वपक्षे तु जीवचैतन्यस्य विषयप्र-

वृतं सर्वगतमपि जीवचैतन्यं तत्तदाकारवृत्यैवोपरज्यते न तु वि- पयैः असङ्गत्वात् यथा गोत्वं सर्वगतमपि सास्त्रादिमद्यत्त्ाऽभिव्य- ज्यते न तु केशरादिमद्यत्ता इत्याद्युपपादितं प्रत्यक्तत्वचिन्तामणौ

४६ सव्याख्याद्वैनसिद्धिसिद्धामतमारे। [ १ परिच्छेदे-

विषयं व्याप्य तेजस्त्वात्तदाकारं भवत्यपि॥ ५० ॥ अविद्योपाधिको जीवः सर्वव्यापी मतः क्वचित् । तथाऽन्तःकरणोपाधिः परिच्छिन्नो मतः क्वचित् ॥५१॥ तत्ादे विषयाभासि जीवचैतन्यमिष्यते। द्वितीये ब्रह्मचैतन्यं विशेषोऽयं विविच्यतां ॥ ५२॥ जीवस्यानावृतत्वे वाऽवृतत्वेवा मते भवेत्। विषयोपरागार्था वा SSवरणाभिभवाय वा ॥ ५३ ॥ वृन्तिः स्यात्सर्वगत्वेऽस्य प्रतिकर्मव्यवस्थितौ। परिच्छिन्नत्वपक्षे साऽभेदाभिव्यक्तये मता ॥ ५३ ॥ उपपादनमेतेषां युक्तिभिर्विस्तरेण तु। ज्ञेयमस्मत्कृते प्रतत्यक्तत्वचिन्तामणौ स्फुटं ॥ ५५ ॥ अतः सत्यामविद्यायां शक्तेरभिभवादपि। तूलाज्ञानक्षतेर्वा स्यादेकदेशविनाशतः ॥ ५६॥

पञ्चमप्रकरणे विस्तरेणाभिहितमित्यभिप्रेत्याह-"अविद्योपाधिक" इति पञ्चकेन ॥५०॥१॥५२॥५३॥५४॥ ॥ मतभेदेन वृत्तेरूपयोगनिरुपराम ॥ तत्र प्रतिकर्मन्यवस्थाया न का चिदनुपपतिरिति व्यवस्थामाह- "अविद्यायामिति"। तस्मादविद्यायां सत्यामपि शत्तयभिभवाद्वा तूलाज्ञाननाशाद्वाSवस्थाविशेषप्रच्यावनाद्वा एकदेशनाशाद्वा कट- वत्सम्वेष्टनाद्वा नामुपपत्तिरस्तीति द्वयोर्योजना ॥५५ ॥५६॥ नन्ववस्थाविशेषाण-

वृत्तीनामज्ञाननिवर्तकत्वनिरूपणम । ४७

कटवद्वेष्टनाद्वापसृतेर्भीतभटादिवत्। आवृतिक्षत्यनिर्मोक्षबाधानामुपपत्तितः ॥ ५७ ॥ अवस्थावदभिन्नैवावस्थाSज्ञानात्मिका मता। अज्ञानैक्यं तु सर्वताऽस्त्यनुस्यूतैकरूपतः ॥ ५८॥ अनेकाज्ञानपक्षे तु न शङ्कोदेति मन्मते। एकेनैव विनाशेपि व्यवस्था प्रागभाववत् ॥ ५९॥

मज्ञानाभिन्नत्वे एकाज्ञानपक्षक्षतिः भिन्नत्वे च साक्षाज्ञानेन निवृ- त्तिर्भ्रमाद्युपादानत्वं च न स्यात् तेषामिव रूप्यस्येवोपादाननाशं विना नाशप्रसङ्गश्च शुक्तज्ञानं नष्टमित्यनुभवविरोधश्चेत्याशड्काह- "अवस्थेति"। अक्षानावस्थाया अज्ञानत्वेन न ज्ञानसाक्षान्निवर्त्य- त्वानुपपत्तिः । यत्ववस्थाविशेषाणामित्र रूप्यस्यैवोपादाननिवृत्ति विना निवृत्त्यापादनं तदयुक्तं अज्ञानएव ज्ञानस्य साक्षाद्विरोधाव- धारणेनाज्ञानावस्थायास्तदंभिन्नाया ज्ञानसाक्षान्निवर्त्यत्वानई-वातू न तु रूप्यादीनां अनीदक्त्वादिति तात्पर्यार्थः ॥५८। नन्चनेकाज्ञानपक्षे एकया वृत्त्या सर्वतदज्ञानस्य निवृत्तिरुतैक- तदज्ञानस्य, आद्ये पुनः शुक्ते कदाप्यप्रकाशों न स्यात् अन्त्ये वृत्ति- काले पि प्रकाशो न स्यात् एकस्यावरणस्य निवृत्तावप्यावरणान्तरा- निवृत्तेरिति चेन्मैवं, एकया वृत्यैकाज्ञाननाशेपि तयैवावरणान्तराणां प्रतिरुद्धत्वाद्यावत्सा तिष्ठति तावत्प्रकाशस्तस्यामपगतायां पुनरप्र- काशश्चोपपद्यते अज्ञानस्य प्रागभावस्थानीयत्वात् यथा तव एक ज्षा- नमेकमेव प्रागभावं नाशयति तन्नाशरूपेणोदयात् प्रागभावान्तर- निबन्धनमज्ञातत्वादिव्यवहारं च प्रतिबभ्नाति तथा ममाप्येकं ज्ञान- मेकमेवाज्ञानं निवर्तयति अज्ञानान्तरनिबन्धनं च प्रयोजनं प्रतिब- भ्रातीति किमनुपपन्नमित्यभिप्रेत्य परिहरति-"अनेकेति"॥५९॥ । वृत्तीनामज्ञाननिवर्तकत्वनिरूपणम्।

४८ सव्याख्य।द्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

न मिथ्यान्त्वानुमानं वा प्रतितर्कपराहतं। ब्रह्मणो निर्विशेषस्य निःसामान्यस्य वस्तुतः ॥६०॥ स्वप्रकाशतया ज्ञातेप्यानन्दत्वाद्यभानतः । अधिष्ठानत्वमस्त्यव सामान्यादेश्र सम्भवात् ॥ ६१ ॥ कल्पितानां हि सामान्यविशेषाणां प्रवाहतः । अनादित्वेन नो शङ्कयमत्वाऽन्योन्याश्रयादिकं ॥६२।। सत्वानन्दनत्वमुख्यानामेव कल्पितभेदतः ।

ननु मिथ्यात्वानुमानं प्रतिकूलतर्कपराहतं तथाहि विश्वं यदि क- िपनं स्यात् साधिप्ठानं स्यात्, नचैवं, सामान्यतो ज्ञातत्वे सत्यक्षा- तविशेषवत्वस्याधिष्ठानत्वप्रयोजकस्य निर्विशेषे निःसामान्ये च व्र- झ्मण्यसम्भवादित्याशड स्वरूपेण ज्ञातत्वे सति विशेषेणाज्ञातत्व-

च निःसामान्ये निर्विशेषे च ब्रह्मणि खप्रकाशत्वेन ज्ञानात्परिपू-

रति-"न मिथ्यात्वे" ति द्वाश्यां। वस्तुतस्तु कलपतंसा- मान्यविशेषवत्वं ब्रह्मण्यपि सुलभमेव अकल्पितसामान्यविशेष- वश्वं चाप्रसिद्धमित्याशयेनाह-"सामान्यादेरिति" ॥६०॥६१।। नात्रान्योन्याश्रयादि शङ्कमित्याह-"कल्पितानामिति " ॥६२ ॥ सत्वानन्दत्वादीनामेव कल्पितव्यक्तिभेदेन सामान्यत्वात् परिपूर्गानन्दत्वादीनां च विरेषत्वात् सदात्मना स्वरूपश्ञानस्यैव सामान्यज्षानत्वादिति न का चिदनुपपत्तिरित्याह-"स-त्वान- न्दत्वेति " युग्मेन। नह्यध्यसनीयं सदात्मना न भाति एतावानेव

सामान्यत्वात्तथा पूर्णानन्दत्वादेर्विशेषता ॥ ६३ ॥ आनन्दाद्यात्मना तस्याऽडवृतस्याऽपि चिदात्मनः । सद्रूपेण प्रकाशस्य सम्भवान्न क्षतिः कचित् ॥६४॥ य(१)तप्रसादादविद्यादि सिद्धतीव दिवानिशं। तमप्यपन्हुतेSविद्या नाज्ञानस्यास्ति दुष्करं ॥ ६५ ॥ विश्वोपादानविषयाज्ञानस्य श्रवणादिजम्। वृत्तिरूपं विरोधि स्याज्ज्ञानं न तु चिदात्मकं ॥६ ६।। अनादित्वेन चाडविद्याध्यासे दोषानपेक्षता।

विशेष: यदधिष्ठानं स्वत पव सदात्मना भाति अध्यसनीयं तु त- त्सम्बन्ादिति भावः ॥६३॥६४ ॥ नन्वधिष्ठानतिरोभावं विना भ्रमासम्भवः प्रकाशरूपतिरोधाने तु तदध्यस्ताविद्यादे: प्रकाशानु- पपत्तरित्याशङ्गीकस्यैवानन्दात्मना तिरोहितस्य सदात्मना प्रका- शसम्भवोऽस्तीत्यत्र वार्तिकवचनमुदाहरति-"यत्प्रसादादिति" ।६५॥ विश्वोपादानगोचराज्ञानस्य शश्रवणादिजन्यमात्ममात्रवि- षयकं वृतिरूपं ज्ञानं विरोधि न तु चिद्रूपं खवतःसिद्धज्ञानं, भ्रमवि- रोधिनश्च वृतिरूपस्य ज्ञानस्येदानीमभावोऽसत्येवेत्याह- "विश्वे- ति"॥ ६६॥ ॥ मिथ्याच्वे प्रतिकूलतर्कनिरासः ॥ ननु दोषं विना भ्रमस्वीकारे स्यादप्रामाण्यस्य स्वतस्त्वापत्ति: दोषजन्यत्वस्वीकारे तु दोपस्थाप्यध्यसनीयत्वेनानवस्थाप्त्तिरित्या- शांङ्ानाद्यविद्याध्यासस्य दोषानपेक्षत्वात्साद्यध्यासस्य चावि- (१) वृहदारण्क ४ प० ३ वा वार्तिके श्री. ०४। ७

५० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्छेदे-

अन्यान्तःकरणाध्यासे त्वविद्या सर्वदोषभूः ॥६७॥ अधिष्ठानापरोक्षत्वं कारणं सकलभ्रमे। चैतन्यस्यापरोक्षत्वं स्वप्रकाशतया स्वतः ॥ ६८॥ अध्यस्तत्वादविद्यायाः स्वावच्छिन्ने चिदात्मनि। तेनैव साक्षिणा तस्या अपरोक्षत्त्वमिष्यते ॥ ६९॥ समसत्ताकताSविद्यादोषद्वैतप्रपञ्चयोः । कार्य्यकारणभावेन मिथ्यात्वमुभयोः समं ॥७० ॥ वेदान्तवाक्यजं ज्ञानं मतं स्वपरबाधकं। नानवस्थाऽस्ति दृश्यत्वमात्रबाधेऽपि बाधकं॥ ७१॥

द्यादोषजन्यत्वान्नाप्रामाण्यस्य स्त्रतरत्वं नाप्यनवस्थापत्तिरित्यभि- प्रेत्याह- "अनादित्त्वेनेति" ॥ ६७॥ ननु देहेन्द्रियादिकं विना कथमन्तःकरणाध्यास इत्यतआह-"अधिष्ठानेति" । अधिष्ठाना ररोक्षत्वं अवपरोक्षभ्रमे कारणं तद्यत्राधिष्ठानं सतो नापरोक्षं यथा शुत्त्याध्यवच्छ्िन्नचैतन्यं तत्र तदपरक्षतार्थ देहेन्द्रियाद्यपेक्षा प्रकृते चाविद्यावच्छिन्नचैतन्यमधिष्ठानं तत्र चैतन्यस्य स्वप्रकाशत्वेना- विद्यायाश्च तदध्यस्तत्वेन तनैव साक्षिणाऽपरोक्षत्वात्कुत्र देहेन्द्रि- याद्यपेक्षा स्यादिति द्योरर्थः ॥ ६८ ॥६९ ॥ अविद्याप्रपश्चयोर्न विषमसत्ताकत्वमित्याह-"समसत्ताकतेति " ॥ ७०॥ ननु वाधकज्ञानं सत्यमेव वक्तव्यं अन्यथा बाधपरम्परयाऽनवस्थापत्ति- रित्याशङ्घ वेदान्तवाक्यजन्यचरमचिप्तवृत्तेः कतकरजोन्यायेन- खपरबाधकतयाऽनवस्थाया अभावान्मैवमित्याह-"वेदान्तेति" । ७१ । यदयपि वाधकज्ञानं वृत्त्युपरक्तचैतन्यरूपं स्वतः सत्त्यमेव

बन्धस्याऽध्यस्तत्वेऽरपित्तत्निवृत्युद्देशेन श्रवणादी प्रवृत्ति निरूपणम् ।५१

यद्यपि ब्रह्मचैतन्यं ज्ञानं वृत्तिगतं स्वतः । सत्यं तथाऽपि धीवृत्तेर्मिथ्यात्वाद्वाधसम्भवः ॥७२॥ नाधिष्ठानधियः प्राक् स्या त्तस्या मिथ्यात्वधीरपि। ततस्तत्सिद्धये पूर्व प्रवृत्तिरुपपद्यते॥ ७३ ॥ आत्मैक्यज्ञानबाध्यं तदज्ञानं तत्र कल्पितं।

तथापि तदवच्केदिकाया वृत्तेर्दश्यत्वेन मिथ्यात्वाद् बाधोपपत्तिर- स्तीत्याह-"यद्यपीति"॥ ७२॥ ननु बन्धस्यात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपमिथ्यात्वे तदभा- वार्थ यतो न स्यात् अत्यन्ताभावस्यासाध्यत्वात् अत एव न तत्म्- तीत्यभावार्थमपि यत्नः तस्या अपि मिथ्यात्वादित्याशङ सत्यस्य म्रह्मणो निवृत्यदर्शनेन स्वरूपतो मिथ्यात्वाभावे निवृत्त्ययोगान्मि- ध्यात्वं निवृत्यनुकूलमेव न च तदर्थ प्रवृत्यनुपपत्ति: अधिष्ठानसा- क्षात्कारानन्तरं तथैव, ततः पूर्व तु कण्ठगतविस्मृतचामीकरप्रा- प्रय इव भ्रमवाधकज्ञानोत्पत्तये प्रवृत्त्युपपत्तरित्याशयेनाह- "नाधिष्ठानेति" ॥ ७३ ।। ननु बन्धस्य ब्रह्मण्यध्यस्तत्वे तन्निदिध्यासनसाध्यतत्साक्षा-

स्यात् न हि देवतानिदिध्यासनसाध्यतत्माक्षात्कारनिवर्त्य वु- रितं तत्राध्यस्तं न वा दूरगमनादिनियमाSहप्टसापक्षसेतुदशननि- धर्त्य दुरितं तत्राध्यस्नमत्याशड्काSSत्माध्यस्तगौरन्वादः शुक्ता- द्यव्यस्तरूप्यादेश्च नत्तत्साक्षात्कारनिव्त्यत्वदशनेन प्रपञ्चस्यापि व्र ह्मण्यध्यस्ततया तत्साक्षात्कारनिवत्यत्वस्यावश्यकत्वात् देवतादर्श- नादिना तु प्रायश्चिकसमकक्षण दुरितस्य कारणात्मनाSवस्थान- मात्रं क्रियते न तु शुक्तिज्ञाननेव निवृतिरज्ञाननिवृत्तिश्चाधिष्ठान- ज्ञानादेवेति नियमो नान्यथा तन्निवृत्तिरित्यभिप्रेत्य परिहरति-

५२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदै-

सकार्यमत एतस्य नान्यथा विनिवर्तनं ॥ ७४॥ वेदान्तश्रवणादिभ्यो वृत्तेर्जन्म न कर्मभिः । तेषां तद्योग्यतासिद्धै विधिर्नोत्पत्तये धियः ॥ ७५ ॥ तत्वज्ञानं विनाऽविद्यानिवृत्तिर्नान्यतो भवेत्। न ज्ञाने श्रवणाद्यन्यत्साधनं वेद उच्यते॥७६ ॥ मिथ्यात्वेडपि प्रपञ्चस्य श्रुतिसूत्रादिनिर्णये।

"आत्मैक्येति" ॥ ७४॥ कमीदीनां बुद्धिशुद्धर्थतया साक्षा- च्छवणादेरिव तत्वज्ञानजनकत्वायोगान्न साक्षाञ्ज्ञानसाधनत्वमि- त्याह-"वेदान्तेति " ॥ ७५ ॥ अज्ञाननवृत्तेस्तत्वज्ञानैकसाध्य- तया न तत्वज्ञाने श्रवणाद्यतिरिक्तस्य साधनत्वप्राप्तिरित्याह- "तत्वज्ञानमिति " ॥७६॥ ॥ वन्धस्याध्यस्तत्वन ज्ञाननिवर्त्यत्वोपपत्तिः॥ ननु यदि विश्व काल्पतं स्यात्तदा 'जन्मा(१)दस्य' यत इति सूत्रे- 'यतो वाइमानि भू(२)नानी' त्यादि श्रुतौ च जन्माद्युक्तिः 'इक्ष(३)नेना शब्द' मिति सूत्र 'तदै(४)क्षतेत्यादिश्रुतौ चश्वरस्येक्षापूर्वककर्तत्वो- क्तिः 'लोकवत्तु(५)लोलाकेवल्यमिति सूत 'आप्तकामस्य कास्पृहे- त्यादि'श्रुतौ च प्रयाजनाभव लीलया सृष््र्याक्त: 'वैष(६)म्यनै- धृण्ये न सापेक्षत्वादिति' सूत्रे 'पुण्येन पुण्य लोक नयती' त्यादिश्रुतौ च कर्मसापेक्षत्वनावैषम्योक्ति: तेजोन(७)स्तथाह्याहति सूत्रे 'वा- यो(८)र ग्रिरित्यादिश्रुती च तजआदेवारवादिजन्यत्वाक्तिः 'विपर्यय-

(१) ब्र० मू० १॥१२। (२ ) तैततिरीय ३ ।१। (३) व्र० मृ० ११५ू। (४ ) क्वान्दीग्ये ६।३ । १। (५) व्० मू० २ ॥१।३३। ( ६) म० मू० २।१। ३४। (b) बु० सृ० २|२११०। (८) तैतिरीय २ ।१।

जगन्मिथ्यात्वे श्रुतिस्मृतिसूत्रविरोधपरिहारः । ५३

विरोधतन्निरासोक्तिर्व्यावहारिकसत्वतः ॥ ७७ ॥ अध्यस्तेऽपीन्द्रजालादावैन्द्रजालिंक पूरुषे। ईक्षापूर्वकस्रष्टृत्वं दष्ट स्यात्प्रकृते तथा ॥ ७८ ॥ मिथ्या स्वाप्नरथादीनां सृष्टिरुच्यत आगमे। अध्यस्तस्याऽपि सर्पादर्भयकम्पादि हेतुता ॥ ७९ ॥ पारमार्थिकदृष्ट्या तु न च शङ्का न चोत्तरं। तदनन्यत्वमित्यत् श्रुतेहीर्दि तथेक्ष्यते ॥ ८०॥ मायाविन इवेशस्य स्वाभासस्यापि देहिनः । लीलया भ्रामणं तेन न भ्रान्त-त्वं महेशितुः ॥८१ ॥

(१)ण तु क्रमोऽन उपपद्यने चति सूत्रे 'पृथिव्यप्सु प्रलीयते'इत्याि- स्मृनौ च पृथिव्यादीनामवादी लयोक्तिरित्यादि मर्वमप्ययुक्तं स्यात् न हि कल्पिते तत्तद्विरोधराङ्का ता्नराकरणं च युक्तमित्याशड् प्रप- श्चस्य कल्पितस्यापि व्यावहारिकसत्वाभ्युपगमेन तद्दशायां विरोध- शङ्कानत्परिहारयो रुचि तत्वादिन्द्व जालादवाव ध्यस्तेप्यैन्द्जालिकादेरी- क्षापूर्वकत्नपृत्त्वादेर्दर्शनाञ्च सवप्नपि सृष्ट्यांद: श्रुत्या प्रतिपादना- च्ाध्यस्तस्यापि सर्पस्य भयकम्पादिजनकत्ववद्वारवादीनां तेज आदि- जनकत्वमण्युपपन्नं 'तदभि(२)व्यानादंव तुतल्लिङ्गात् स इति' सूत्र च तत्तद्भावापन्नस्य ब्रह्मण एव कारणत्वाभिधानादवादौ पृथिव्या- दिलयोक्तिरपि तत्तद्भावापन्नचैतन्ये व्याख्येयेति नाधिष्टानातिरिक्ते लयोक्ति: वैषम्यनेघृण्यप्रयोजनादिशङ्कापरिहारादिक उपासनाव-

मवादाभ्युप्रगपमेन 'तदनन्यत्व(४)मारम्भणशब्दादिभ्य' इति त वि- वर्तवादेन परममिद्धान्तदशायां न शङ्का न चोत्तर मायाविन इवश्व- रस्य स्व्रप्रतिविम्नभूतजीवभ्रमयितृत्वेन सर्वविरोधनिरासोपपनेर्मैव- मित्यभिप्रेत्य परिहरति-"मिथ्यात््वेपीत्यादि " पञ्चकेन॥७७॥

( १ · व्र० सू ० २ । ३ । १ ४ । (.) व्र० मृ० २।३। १३। ( ३) व्र ० मू ० २।१। १२ । (४) ब्र० स० २ १३।

५४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिमिद्धानतमारे। [१ परिच्छेदे-

यथा सतो जनिर्नैवमसतोऽपि जनिर्न च। जन्यत्वमेव जन्यस्य मायिकत्वसमर्पकं ॥ ८२ ॥ सदसत्कार्यवादादिनिषेधेनैव युक्तिभिः । कार्यकारणभावोऽवानिर्वाच्ये पर्यवस्यति॥८३ ॥। तदेवं सर्वविश्वस्याद्वये ब्रह्मणि कल्पनात् । प्रतिकूलेन तर्केण न मिथ्यात्वे पराहतिः ॥८४ ।। एकमेवाद्वितीयं सदित्यादिश्रुति मस्तकं। अनुगृह्लाति मिथ्या-त्वाऽनुमानं सर्वतो वरं ॥८५॥ निर्दोषशब्दभावेन वेदे प्रामाण्यसम्भवः ।

अध्यस्तस्य कथमुत्पत्यादिरित्याकाङ्कायामभियुक्त चनमाह- "यथेति" । अनध्यस्तस्य क्वाप्युत्पत्याद्यदर्शनेनाध्यस्तत्वस्यैव त- दुपपादकत्वमित्यभियुक्तवचनस्यार्थः ॥८२॥ सत्कार्यवादासत्का- र्यवादनिषेधेनानिर्वचनीयकार्यवादमात्रे कार्यकारणभावपर्यवसा- नादपि तथात्वमित्याह-"सदसदिति " ॥ ८३॥ तदेवं प्र. पञ्चस्यादये ब्रह्मणि कल्पनोपपत्तेरन प्रतिकूलतर्कपराहतिरित्याह- "तदेवमिति" ॥८४॥ । ब्रह्मणि कृत्स्कल्पनोपपादनेन प्रतिकूलतर्कभङ्ग:।।

"एकमेवेति "॥८५॥ ननु श्रुत्या स्वस्वरूपस्वप्रामाण्यस्वयोग्य तादेमिथ्यात्वावबोधनेन प्रत्यक्षादिसिद्धतत्सत्वोपजीवनन च ब्रह्मतरसकलमिथ्यात्वासिद्धि:

( १) जान्दीग्ये ६।२११।

महाभाष्योक्तन्यायविरोधपरिहारः। ५५

आप्तत्वापौरुषेयत्वे दोषाभावे गतार्थके॥ ८६ ॥ योग्यतादेश्च मिथ्यात्वबोधनेऽपि श्रुतेर्गिरा। तदर्थस्य न मिथ्यात्वं तन्निमित्ताद्यभावतः॥८७॥ शाब्दिकन्यायवैषम्यान्नोपजीव्यविरोधिता।

·(१) मन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति' न्यायेन प्र- त्यक्षादिसिद्धघटादिमिथ्यात्वासिद्धिश्च योग्यतादिमिथ्यात्वबोधने च श्रुत्यर्थस्यातातत्विकत्वापत्ति: शब्दबांध्यस्य शब्दतत्प्रामाण्ययोग्य- तादिना समसत्ताकत्वनियमातू न च सदर्थस्वाप्नदेवतावाक्ये व्य- भिचार: आप्तत्वापौरुषेयत्वायोगेन तस्य शब्दत्वेन प्रामाण्यायोगातू किन्तूपश्रुतिवत्ताद्ृशशब्दज्ञानं लिङ्गत्वेन प्रमाणमित्याशङ्क नि- दोषशब्दत्वंन तस्य शब्दविधयैव प्रामारायसम्भवात् आप्तत्वाऽपी- रुषेयत्वयोर्दोषाभाव एवोपक्षयात् व्याप्त्याद्युपस्थितिकल्पने गौरवात वक्तु: कलपित्त्वेपि तद्गतदोषस्यार्थसम्वादन कल्पयितुमशक्यत्वा- न्मैवमित्यभिप्रेत्याह-"निर्दोषेति " । तथा च शव्दसमसत्ता- कत्वस्य व्यभिचाराद्योग्यतादिसमसत्ताकत्वनियमसिद्धेरप्रयोजक- त्वाश्च परोक्षत्वानित्यत्वाद्युपाधिसम्भवाच्च ध्रुत्या योग्यतादिसकल- मिथ्यात्वबोधनेपि तदर्थस्य न मिथ्यात्वं मिथ्यात्वप्रयोजकरूपाभावा- दिति द्वयोस्तात्पर्यार्थः ॥८॥७॥ महाभाष्योक्तन्यायोदारहणमपि न युक्तं विषयवैषम्यादित्याह-"शाब्दिकेति"। तत्र प्रत्ययत्वमात्रे- णैव निमित्तत्वान्न सन्निपातलक्षणन्यायावतारः प्रत्ययसन्भावस्य त- प्रानुपजीव्यत्वात् एवं स्थिते यद्यमिथ्याभूतत्वेन प्रत्यक्षादेर्निमित्तता

( १) इयं परिभाषा महाभाष्यस्था ८। सत्निपातः सम्बन्धी लक्षणं निमित्तं यस् ताहभी विधिस्तदविघातस्यसनिमित्तीभूतसन्निपातविघातस्य निमित्तं कारयं नेत्यर्थः तथा च यथा इतानीत्यादौ शिमन्निपातं निमितौऊत्य प्रवर्तमानी नु्मवधिर्नान्तत्वद्वारकषटहं ज्या शिलीपेन तडिधातम्य न निमित्तं तथा मिथ्यात्ववर्मिग्ाहकप्रत्यचादि प्रामाएसि- पातं निमित्तीकग्य प्रवर्तमाना विश्वमिय्यात्वशुतिर्नोक्कसन्निपातविघातस निमत्तमित्यर्थः।

५६ सव्याख्याद्वैनसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

अध्यक्षादेः स्वरूपेण निमित्त-त्वं न स-त्वतः ॥८८।। बाध्यबाधकयोरैक्यरूपे सत्यपि न क्षतिः । सयं वेद्ं परं ब्रह्म वेदान्तानां प्रमात्वके॥ ८९।। वृक्षस्य स्वगतो भेद: पत्रपुष्पफलादिभिः । वृक्षान्तरात्सजातीयो विजातीयः शिलादितः ॥९०॥ तथा सद्वस्तुनो भेदत्रयें प्राप्तं निवार्यते। एकावधारणद्वैतप्रतिषेधैस्त्रिभिः क्रमात् ॥ ९१॥

स्यात्तदा प्रत्ययन्यालुत्तत्व निमित्ततायामिव भवेदेतन्न्यायावतार: प्रन्यक्षादेस्तु स्व्ररूपेणैत निमित्तता स्वप्नथर्थस्याप्यर्थक्रियाकारित्वदर्श- नेन प्रागेवोपपादितेत्यतो यद् वाध्यते तात्विकत्वं तन्नोपजीव्यं यच्चो- पजीव्यमर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणव्यावहारिकप्रामाण्यं तञ्च न बा- ध्यते इति तात्पर्यार्थः । ८८।। प्रकृतेऽपि योग्यतादेस्तात्विकत्वस्यानुपजीव्यत्वात् न हि योग्यता तात्विकयोग्यतात्वेन निमित्तं किन्तु योग्यतात्ेन सकलद्वैताभाव- स्याधिकरणस्व्ररूपत्वंन तदधिकरसास्य च ब्रह्मणाः 'सत्यं(१)जा- नमनन्तं ब्रह्म' "तत्म(२)त्यं स आत्मेत्यादि" श्रुत्या सत्यत्वप्र- तिपादनाद्योग्यतादेर्मिथ्यात्वेपि वेदान्तवेद्यं सत्यमेवेति स्थितमित्य- भिप्रेत्याह- "बाध्येति " ॥ ८९॥ एकमेवाद्वितीयमिति श्रुति व्याख्यातुं लोकसिद्धभेदत्रयं दष्टान्तेनाभियुक्तोक्तं दर्शयति- "वृक्षस्येति " ॥९०॥ दार्ष्टान्तिके भेदत्रयं त्रिभिः पदैर्निषेधति- "तथेति " । एकति सजातीयस्य, पवेति स्वगतस्य, अद्वितीय- मिति विजातीयस्य, भेदस्य निवारणं क्रियते इति विवेक: ॥९॥प्र- (s) तैततिरौये। २ । १ १ ३ । (२)कान्दीर्थ ।। । 9 ।

६७

जडभेदो विजातीयः सजातीया चितो भिदा। ज्ञानानन्दादिधर्माणां भेद: स्यात्स्वगता भिदा ॥ ९२॥ यद्वाSद्वितीयशब्देन सजातीयस्य वर्जनं। एकावधारणाभ्यां तु यथेष्टं शिष्टवर्जनं ॥ ९३ ॥ यद्वाSद्वितीयशब्देन भेदत्रयनिषेधनात्। एकावधारणाम्यां तु सङ्कोचाशङ्कनं हृतं ॥ ९४ ॥ एतन्तूयनिषेधेन ब्रह्माद्वैतपरा श्रुतिः । प्रपञ्चगतमिथ्यात्वानुमानं बहु मन्यते ॥ ९५॥ नामरूपादिमुक्त: सन्शोकं तरति तत्त्ववित्।

कृते भेदप्राप्ति विभज्य दर्शयति-"जडभेदइति " ॥९२॥ यदि चास्य गोर्द्वितीयोऽन्वेष्टव्यइत्युक्ते गौरेव द्वितीयोऽन्विष्यते नाश्वो न गरईभ इति महाभाष्यानुसारात्सजातीयद्वितीयपरत्वं द्वितीयशब्दस्य तदा द्वितीयशब्दस्य जीवभेदनिषेधपरत्वं विजातीयखवगतभेदनिषे- धपरत्वं तु एकावधारणपद्योर्यथेष्टं व्याख्येयमित्यभिप्रेत्याह- "यद्देति" ॥ ९३ ।। पक्षान्तरमाह-"अथवेति" ॥९४॥ प्रकृतमुपसंहरति- "एतदिति " ॥९५ ॥। ॥ सर्वाद्वैतध्रुतेः प्रत्यक्षादिविरोधोद्धारः ॥ 'तर(१)ति शोकमात्मवित्,' तथा(२)विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः,' भिद्य(३)ते हृदयग्रंन्थिश्क्किद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चा- ( १ ) क्ान्दीग्ये ७। १ ।२। (२) मुख्ड़ के २ । २ ८। (३) मुखड के २ । २ । ८ (

सव्याक्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्छेदे-

भिद्यते हृदयग्रन्थिरित्यादिश्रुतिभिः स्वयं ॥ ९६॥ तत्वज्ञाननिवर्त्यत्त्वस्याऽन्यथानुपपत्तितः । मिथ्यात्वं बोधितं तस्य सत्यच्वे न निवर्त्यता॥९७॥ मिथ्यात्वेन निवर्त्यत्वं बाधकत्वं प्रमात्वतः । अज्ञानकल्पिते दृश्येऽधिष्ठानज्ञान एव हि॥ ९८॥ अन्यथाऽनन्तनियमकल्पनागौरवं भवेत्।

स्य कर्माणि तस्मिन्दष्टे परावरे' इत्यादिश्रुतिवोधितक्षाननिव्त्त्यं- त्वान्यथानुपपत्तिरपि बन्धमिथ्यात्वं प्रमाणं सस्यत्वे ब्रह्मवदनिव- सर्यत्वापत्तेरित्यभिप्रेत्याह- "नामरूपादीति " द्वाभ्यां॥९६।। ।९७। ज्ञाननिवर्त्यत्वावच्छेदकवं सर्वानुगतं मिथ्यात्वमेवाज्ञानक- ल्पितत्वापरपर्यायमवच्छेदकं एवं ज्ञानस्यापि तन्निवर्त्तकत्वे सर्वा- नुगतमधिष्ठानप्रमात्वमेव तथा च यत्र ज्ञानस्याधिष्ठानप्रमात्वेन नि- वर्नकता तत्र मिथ्यात्वेनैव निवत्यतेति नियम: सिद्ध्यतीत्यभिप्नेत्याइ- "मिथ्यात्वेनेति "। अज्ञानकल्पितत्वादूदृश्ये प्रपश्चे मिथ्यात्वे- नैव निवर्त्यत्वं अधिष्ठानज्ञाने अधिष्ठानप्रमात्वेनैव बाधक्त्वं निव- र्तकत्वमित्यर्थः ॥९८॥ एताद्दशनियमानभ्युपगमे चानन्तनियमकल्पनागौरवरूपो बाघ- कस्तर्के: तथा हि यत्निष्ठा यदाकारा प्रमारूपान्तःकरणवृत्तिरुद्देति तन्निष्ठं तदाकारमज्ञानं नाशयतीति नियमस्य सिद्धत्वादुपादानना- शस्य चोपादेयनिवत्तकत्वाच्छुक्तादिज्ञानेन तत्तदाकषाराज्ाननाशे -तदुपादेयानां रजत.दीनां निवृत्तिरोचित्यावर्जितैवेति नियमान्तरा कल्पनेन लाघवमनुकूलस्तर्कोSस्मत्पक्षे अज्ञानोपादेयत्वं च रजता- दीनामन्वयव्यतिरेकसिद्धमग्रे स्यास्यति एवं स्थिते कृत्सस्यापि प्रप-

ज्ानस्य विधेयत्वनिरासः।

आत्मप्रमानिवर्त्यत्वं लाघवाजगतो मतं ॥।९०॥ अज्ञानध्वंसिबोधस्य विनोत्पति न. कस्य चित्। अपेक्षाऽस्ति न च ज्ञाने सेतुदर्शनवद्विधिः ॥२००॥ प्रत्य(१)ग्याथात्म्यधीरेव प्रत्यगज्ञानहानिकृत। सा चात्मोत्पत्तितोनान्यद्ध्वान्तध्वस्तावपेक्षते ॥ १॥ यत(२)हि द्वैतवद्यत्र(३)त्वस्येत्यादिः श्रुतिः स्मृतिः ।

सस्या SSरमप्रमनिकर्त्यत्वे तदज्ञानकल्पतत्वमेत्र तत्रावच्छेदक क- रप्यते न त्वननुगतमाका शत्वादीत्यभिप्रेत्याह-"अन्यथेति."॥९९॥ चन्धस्वाज्ञानमात्रहेतुकत्वेन. ज्ञानातिरिक्तनिव र्त्तका न, पेक्षणच्चाज्ञान- निवर्त्तकक्षानस्य चत्पत्तिमन्तरणान्यापेक्षा नास्तीति शुक्तिरज्ज्वा- दिज्ञाने हषटं सेतुज्ञानं तु. चोदितविधिनैधैनोनिवर्त्तकं न. ज्षानत्वेन त- स्मिन्सत्यपि तत्रत्यम्लेच्छानां श्रद्धाविरहिणामधानुप्वातादित्यभिप्रे- स्याह-"अज्ञानध्वंसीति" । न हि सेतुदर्शनमात्रस्य दुरितना- शकत्वं किं तु पर्षदुपस्थानादिपूर्वकव्रतकलापविशिष्टस्य छत्रपादु- का दि वर्जनदोषोद्धोषणदूरदेशगामित्वभिक्षाभोजित्वादिनियमाना कृ- तिसाध्यत्वात्तद्विशिषटं सेतुदर्शनमप कृतिसाध्यमिति विशिष्टरू- पेण विधानोपपत्ति: आत्मक्षाने तु नास्ति किश्चिद्विशेषणमपि कृ- तिसाध्यं येन तद्विशिष्टत्वेनापि विधेयत्वं स्यात्क्मर्मसमुच्चयस्य नि- राकरिध्यमाशत्वान्न सेतुदर्शनवद्विंधिर्ज्ञाने इत्यर्थः ॥.२००॥ तत्र धार्तिककृद्वचनमाह-"प्रत्यगिति" ॥१॥ अविद्याविद्या्यां प्रपश्चोपलम्भानुपलम्भौ श्रुतिस्मृतिवाकय- (१) ह. सुम्बन्ध वा० ग्ो. १८, ( १) इह . । ४ । ५ । १४ । ( श ) उइ . ४ | ५ I१X।

३ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छंदे-

या (१)निशेत्यादिरज्ञानज्ञानाभ्यां धीभिदां जगौ ॥२॥ तस्माज्ज्ञाननिवर्त्यत्वमधिष्ठानप्रमात्वतः । प्रपञ्चगतमिथ्यात्वे प्रमाणमिति साधितं ॥ ३ ॥

जगन्मिथ्यात्वसिद्धिः सा ज्ञातमात्रैकसत्वभाक्॥४॥ साप्यनाद्यतिरिक्तऽर्थे स्वीकृता कारणात्मना।

प्रमाणसिद्धावित्याह-"यत्रेति " ॥ २॥ फलितमुपसंहरति- "तस्मादिति " ॥ ३॥

थ्यात्वसिद्धिरित्याह-"स्वप्नवदिति " । दृष्टिसृष्टिः कि- मिति चेतू शृणु "दृष्टिसृष्टिर्ज्ञातमात्रैकसत्वभाग्भवतीति" यो- जना। दोषप्रयुक्तत्वनिबन्धनस्य ज्ञातैकसत्वस्याज्ञातसत्वाभा- वस्य वा प्रतिपत्नोपाधिदृष्टिजन्यज्ञातैकसत्वस्य वा द्रष्ट्रनतरा- वेद्यत्वेसति ज्ञातैकसत्वस्य वा विवक्षितत्वात् तथा चन सुखा- दयंशे सिद्धसाधनं तद्वदन्यत्नार्थान्तरंवा नास्तीत्यर्थः ॥४॥ ननु 'जीवो ब्रह्म विशुद्धा चिद्धिभागस्वनयाद्वयोः। अविद्यातच्ितोर्योगः षडस्माकमनादयइति प्राचा वचनेन, बौद्धं प्रति प्रत्यभिज्ञादिना विश्वस्य स्थायित्वप्रतिपादकेन च सूत्रभाष्यवार्त्तिकविवरणदिग्र- न्थेन विरोध इत्याशड्ानाद्यतिरिक्ते सृष्टिविषय एव दृष्टिसृष्टिस्त्रीका- रात्कारणात्मना स्थायित्वस्वीकाराच्च्र ताचतैय बौद्धाभिमतक्षणिक- त्वनिराकरणोपपत्तेरनास्माक विरोधः प्रत्युनाकरेषु बहुशो हांष्टसृप्टि-

(१) भमवद्गोतायाम् २: अ० श्ी० ६६।

दृष्टिसृष्टयुपपत्तिः । ६१

स्थायित्वस्व्रीकृतेस्तत्र न बौद्धमततुल्यता ॥ ५ ॥ प्रतीतिमात्रसत्वेपि कर्मज्ञानादिचोदना। प्रमाणं स्वाप्नकार्यादिभावबोधकवाक्यवत् ॥ ६॥ स्वाप्नवाक्तद्विचाराभ्यां विशेषो वेदवाक्यगः । विषयाबाधसन्भावाज्ज्ञातसत्वेपि सम्भवेत् ॥७॥ प्रतिकर्मव्यवस्थापि सिद्धेन्मन्दाधिकारिगा।

रुपपादितैवेत्याशयेनाह-"सापीति "। तत्र विषयजाले का- रणात्मना स्थायित्वस्वीकृतेर्न बौद्धमततुल्यतेति योजना, नन्वेवं प्र- तीतिमात्रशरीरत्वेन नियतकरणाजन्यत्वे श्रुतिषु स्वर्गाद्यर्थ ज्यो- तिप्टोमादिविधेर्व्रह्मसाक्षात्कारार्थ श्रवणादिविधेराकाशादेर्वारवा- दिहंतुत्वस्य चोक्तिरयुक्तंत्याशड्क स्वाप्नकार्यकारणभावबोधकवा- क्यवदुपपत्तर्मैवमित्याह-"प्रतीतिमात्रेति " ॥६॥ न चैवं वेदान्तवाक्यस्य तन्मीमांसायाश्च सवप्नवाक्यतन्मीमासा- तुल्यतापत्तिः, विषयवाधावाधाभ्यां विशेषोपपत्तरित्याह-"स्वा- प्रवागिति " । एतेन तृप्त्यर्थ भोजने परप्रत्यायनाद्यर्थ शब्दादौ च प्रवृत्तेरयोगेन स्वप्रक्रियाव्याघात इति निरम्तमिंति भावः ॥ ७॥ अथैवं घटादे: स्वज्ञानात्पूर्वमसत्वेन प्रतिकर्मव्यवस्थानुपपत्तिः अ- धिष्ठानस्यापि शुक्तीदमंशस्य रूप्यवदिदं रूप्यमिति ज्ञानात् प्रागस- स्वेन संप्रयोगादिहेतुत्रयजन्यत्वस्याध्यासतटस्यलक्षणस्य सत्यवस्तुनो मिथ्यावस्तुसम्भेदावभास इत्यस्य स्वरूपलक्षणस्य चायोग इत्याशड्का प्रतिकर्मव्यवस्थायाः संप्रयोगादित्रयजन्यत्वरूपाध्यासतटस्थलक्ष- गास्य च मन्दाधिकारिविषयत्वात्। सत्यस्य वस्तुनो मिथ्यावस्तु

सध्याक्याव्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्केदे-

संप्रयोगादिजन्यत्त्वाध्यासस्ततैव बोध्यते॥८॥ व्यावहारिकसत्वेन व्यावहारिकबाधवत्। प्रातिभासिकबाधोऽपि ज्ञातसत्त्वेन सम्भवेत् ॥९॥ जीव ब्रह्मविभागादेरनादित्वेन नेष्यते। दृष्टिसृष्टित्त्वमेवं न स्यान्मुक्तस्य पुनर्भवः ॥ १०॥। ब्रह्मरूपतया मुक्तेर्दगन्यत्वं न सम्भवेत्।

सम्भदावभास इति स्वरूपलक्षयां तु हष्टिसृष्टिपक्षेप्यविरुद्ध मित्य- भिप्रेत्य परिहरति-"प्रतिकर्मेति "। न हीदमंशावच्कित्नं चैतन्यं न वस्तु न वा मिथ्यारूप्यस्य तेन सह न सम्भेदावभास इति भावः॥८। ननु रूप्यादिबाधस्याऽपि दृष्टिसृप्टित्वे तेन रूप्यादेर्मि- ्यात्वासिद्धिरित्याशड् बाध्यान्यूनसत्ताकत्व्रमेव बाधकत्वे प्रयो- जकं न स्वधिकसताकत्वं व्यावहारिकेया व्यावहारिकबाधवत्प्रा- तिभासिकेन प्रातिभासिक बाधाविरोधादित्यभिप्रेत्याह-'व्याव- हारिकेति "॥९॥

तया प्रतिसुषुप्ति प्रतिप्रलयं च मुक्तस्य पुनरावृत्यापत्ति: स्यादिति तत्राह्-"जीवेति"। न च सुप्तं प्रति संस्कारादेरव्यभावेन तस्य पुनः प्रबोधायोग इति शाङ्कं, कारणात्मना संस्कारावस्थितेः सत्वादिति भावः॥१०॥। ननु मोक्षस्य हृगन्यत्वेन खाप्नमोक्षवद्ह- ष्टिसृष्ट्यापत्तिरित्यत आह-"ब्रह्मेति "। वैतन्यमात्रस्य रष्टित्वे यद्यपि तत्समानसत्ताकतया घटादे: सदातनत्वापसिस्तथा-

रष्टसष्टी प्रत्यभिज्ञाषिरोधनिरासः।

वृत्युपाधिकचैतन्यं दृष्टिनों केवला चितिः ॥। ११ ।। रज्जुसर्पादिवद्दिश्वं प्रतिभासशरीरधृक्। सोऽयंसर्प इतीवात्र प्रत्यभिज्ञा न सा प्रमा ॥ १२॥ नाभेदे दृष्टिसृष्टित्वमात्मरूपतया भवेत्। बाधक-त्वं च तज्ज्ञाने भवेदन्यूनसन्त्वतः ॥ १३ ॥

पि वृत्युपहितचैतन्यमेव दष्टिशब्दार्थः वृत्तावपि वृत्तिरेव स्वसरू- पा चैतन्योपाधिरिति नानवस्थाऽपीति भावः॥११॥ नन्वैक्यप्रत्यभि- शाविरोधः पूर्वकालप्रतीतस्येदानीमभावादित्यत आह-"रज्जु- सर्पेति" । नेहना(१)नेत्यादिश्रुतिभिः प्रपश्चस्य मिथ्यात्वेऽवधृते र- ज्जुसर्पादिवत्प्रतिभासमात्रशरीरत्वमेव प्रतिभासकालातिरिक्तका- लसत्वे बाधकं पुरुषान्तरप्रतीतेन सहैककालावच्छेदेनापि घटादौ- प्रत्याभिज्ञानं भ्रम एव प्रतिभासस्य भेदात् यथेकस्यामेव रज्ज्वां म० म्दान्धकारवर्ततिन्यां दशानां युगपत्सर्पभ्रमेण पलायमानानां परस्प- रसम्वादेनैक एव सर्पः सर्वेरनुभूयत इति प्रत्यभिश्ञाभ्रमः अन्यभ्रम- सिद्ध स्यान्यन जातुमशक्यत्वादित्यर्थः ॥१२ ॥ नन्वभेदस्यापि दृष्टिसृष्टित्वेन तज्ज्ञानस्य बाधकत्वायोग इति चे- संत्याह-"नाभेद इति "। आत्माभेदस्यात्मरूपर्वरेन इष्टिसृ- ष्टित्वाभावात् अन्यूनसत्ताकत्वमात्रेण बाधकत्वोपपत्तेश्च्ेत्यर्थः । न च साक्षात्कारस्यापि दृष्टिसृप्टित्वेन प्रमाणजन्यत्वाभावात्तत्वज्ञान- त्वाभावेन ततोमुक्तिरन स्यादिनि वाच्यं अबाधितविषयत्वेन तत्व- जञानोपपत्ते: तस्य च दृष्टिसृष्टित्वेपि न क्षतिरिति भावः॥१३॥ ननु 'घ्रुवाद्यौ(२)ध्ुवा पृथिवी घ्रुवासः पर्वता इमे घ्रुव विश्वामद जग'- ( १) ड ० ।४। ४ । २५ । (२) युस्वेदे ८ पट्टके ८ प. २१ वनेकव् ।

३४ सव्यास्य्राद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

घुवा द्यौः स्याद्ध्रुवा भूमिरित्यादिश्रुतिरञ्जसा। प्रवाहानादिता कल्पादित्याहाद्वैततत्परा ॥ १४ ॥ प्राणलोकादिसृष्टिं हि जीवात्सुप्तोत्थिताच्छूरुतिः । वदन्ती दृष्टिसृष्टौ स्यात्प्रमाणं त्तत्वतत्परा॥ १५ ॥ तद्द्वितीयं न तत्रास्त्यन्यद्विभक्तं ततो न हि। यत्पश्येदिति वेदान्तः सुषुप्तौ प्रलये प्रमा ॥ १६ ॥ अज्ञानस्य जगद्देतोः शक्तिवैचित्र्यतो भवेत्। वैचित्र्यं जगतोप्येवं वासिष्ठादौ प्रदर्शितम् ॥१७॥

दित्यादिश्रुतिविरोधः स्यादिति तत्राह-"ध्रुवेति" । अनित्य- तावादिभिरपि ध्रुवेत्यस्यान्यथानयने आवश्यके दृष्टिसृष्टिप्रतिपादक- श्रुत्यनुरोधेनाकल्पसन्तान विच्छेदपरत्वस्यैव युक्तत्वात् प्रपञ्चस्याक- ल्पात्प्रवाहरूपेणानादिताSस्तीत्याह श्रुतिर्वस्तुतः सा ब्रह्माद्वैततत्परे- त्यर्थ:॥१४॥दृष्टिसूष्टी च 'एन(१)मेवैतस्मादात्मनः सर्वे प्राणाः लोकाः सर्वे देवा: सर्वाणि भूतानि सर्व एवत आत्मानो व्युञ्चरन्तीति' श्रुतिः सुप्तोत्थिताजीवात्प्राणादिसृष्टिं प्रतिपाद्यन्ती प्रमाणमित्याह-"प्रा- णेति " ॥ १५। सुप्तौ सकलप्रपश्चविलये 'न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्ये'दित्यादिश्रुतिः प्रमाणमित्याह-"तदिति" ॥ १६ ॥ आविद्यकस्य कुतो वैचित्रयमित्यतआह-"ज्ञानस्येति"। नेदं स्वोत्प्रेक्षितमित्याह-"एवमिति"॥१७॥

( १) इ. २।१।२०।

एकजीववादनिरूपणम् । ६५

अविद्यायोनयो भावाः सर्वेडमी बुद्धदा इव। क्षणमुड्ूय गच्छन्ति ज्ञानैकजलधौ लयं ॥ १८ ॥ तस्मात्प्रातीतिकं सत्वं द्वैतजातस्य सर्वतः । ज्ञानज्ञेयात्मकं सर्वमाविद्यकमिति स्थितं ॥ १९ ।। रज्जुसर्पादिवद्विश्व्वं नाज्ञातं सदितीरितं। प्रबुद्धद्रष्टसृष्टतत्वात्सुषुप्तौ च लयश्रुतेः ॥ २० ॥ स च द्रष्टैक एवास्ति न तज्जेदे प्रमाणकं। अविद्यावशतो ब्रह्मैवास्ति जीवो न चेतरः ॥ २१ ॥ तस्यैव प्रतिदेहं स्यादहमित्यादिधीर्भ्रमात्। स्वप्नवद्वन्धमोक्षादिव्यवस्थायाश्र सम्भवः ॥ २२॥

वासिष्ठवचनमाह-"अविद्येति"॥ १८॥ फलितमुपसंह- रति-"तस्मादिति " द्वाभ्यां॥१९॥२०॥ दृष्टिसृष्ट्यन्यथाऽनुपपतत्याऽपि विश्वमिथ्यात्वसिद्धिः। स च द्रष्टैक एवास्ति तन्नानात्वे मानाभावादित्याह-"सइति" ननु कथमेक एव जीव: प्रतिशरीरमहं सुखी अहं संसारी अहमस्य स्त्रमित्याद्यनुभवविरोधादिति चेन्नेत्याह-"अविद्येति" । अ- विद्यावशाङ्गह्वैवैकं संसरति स एव जीवः तस्यैव प्रतिशरीरमहमि- त्यादिबुद्धि: खवप्नशरीरे अयं सुखी अयं दुःखीत्येव यत्र बुद्धिर्न त्वहं सुखीत्यादि तन्तु निर्जीवं यत्र त्वमित्यादि तत्सजीवं बन्धमोक्षगु- रुशिष्यादिव्यवस्थायाः स्प्नवद्यावदविद्यमुपपत्तेरिति द्वयोरर्थः ॥२१॥ ॥२२ ॥ प्रतीतिविरोधं परिहरति-"ब्रह्मण इति"। न हि

६६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्छेदे-

व्रह्मणो नित्यमुक्तन्त्वेष्यविरोधः प्रतीतयोः । मुक्तेश्र स्वस्वरूपत्वाद्वन्धस्याविद्यकन्त्वतः ॥ २३॥ एकस्मिन्नपि चैतन्ये बुद्धिभेदादयं भ्रमः । बड्धो मुक्तः सुखी दुःखी त्वमहञ्चायमित्यपि ॥२४॥ अद्वैतैकपरत्वान्न श्रुतीनां द्वैतबोधने। तात्पर्य प्रत्युताद्वैतमातैकपरता प्रमा ॥ २५॥ अ(१)नादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते। इत्यादिश्रुतिरेकत्वप्रतिपादनतत्परा ॥ २६ ॥

मृगतृष्णाकल्पितोदकेन स्वभावशुष्कमरुभूमिरार्द्रा भवतीत्यर्थः ॥ ॥ २३ ॥ व्यवस्थामाह-"एकस्मिन्निति " ॥ २४॥ ननु श्रुतिषु'(२)अविद्यायामन्तरे वर्तमाना' इत्यादावविद्या 'रमणी- य(३)चरणा' इत्यादी कर्मबन्धः 'सति स(४)मपद न विदुरि'त्यादी सु- पुप्ति: वेदा(५)नतविज्ञानसुनिश्चितर्था'इत्यादी तत्वज्ञानं 'परा(६)मृता- त्परि मुच्यन्ति सर्वेइत्यादी मुक्तिश्च चेतनधर्मः कथमनेकेपूच्यते इत्या- शाङा'नादिमायया सुप्ो जीव'इत्यादिश्रुतिस्थैकवचनप्रप्तैकत्वविरो- धेनोदाहतश्रुतीनामनेकत्वपर त्वाभावात्सर्वजनीनभ्रमसिद्ध तदनुवा- दनाSविरोधात्प्रत्यत्तपरात्तकत्वमहमित्यादि व्यवहार प्रयोजकान्तःकर- याभेदाध्यासबलादू बहुत्वस्य प्राप्तत्वेन पूर्वोत्तरवाक्योदाहतश्रुत्यादी- नामतत्परत्वादित्यभिप्रेत्याह-"अद्वैतेत्यादि" द्वाभ्यां ॥।२५। ॥ २६ ॥ नन्वा'चार्यवान्पुरुषो वेदेति' ्रुतेरुपदेशं विना जीवस्य तत्वर- ( १ ) माणडू क्या का १।१६। (२ ) मुस्डके २ ।८ । (३) छा. ५1१०/७1 ( ४) छ० ८ ।३।२। (५) मुगइ के ३ / ५ । ६ । ( ६ ) मुयड के ३ । ५ । ६।

एकजीववादे श्रुतीनां सामञ्जस्योपपादनम। ६७

कल्पितत्वेऽपि शास्त्रस्यास्योपदेष्टुर्गुरोरपि। स्वाप्नमन्त्रादिवत्सिद्धेत्तत्वज्ञानं स्वरूपगम् ॥ २७॥ अबाधितास्पदत्वेन शास्त्रप्रामाण्यमिष्यते। न तत्र सत्यतापेक्षा स्वाप्नमन्त्रोपदेष्टवत्॥ २८।।

ज्ञानमनुपन्नं उपदेष्टव्यादन्यस्य चैतन्यस्याभावाच्च नोपदेशो यु- ज्यत इत्याशड्ाह-"कल्पित-त्वेऽपीति"। ननूपदेष्टृत्वं न क- लिपितमात्रस्य किं तु तत्ववित्वेन कल्पितस्य तथा चोपदेशात्प्राक्त- त्वज्ञाने तदैव मोक्षापत्तिरुपदेशवैयर्थ्य च, न चैवं खम्नेऽपि तुल्यं तदा हि शब्दविशेषवक्तृत्वेनैव गुरुकल्पना न तूपदेशसाध्य- ज्ञानविषयविशेषवित्वेनेति विशेषादिति चेन्न। अन्नापि तद्वदेष वाक्यविशेषवक्तृत्वेनैव कल्पनसम्भवात्। ननु तर्हि 'यदेव(१)भगवान् वेद तदेव मे ब्रही' त्यादिश्रुतिः 'उ(२)पदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तस्त्व- दर्शिन इत्यादिस्मृतिश्चायुक्ता स्यादिति चेन्न। सामान्यतो मोक्षोप-

वापि मते तत्वविश्वेन प्रमित एवाचार्य्यत्वेनानुसरणीय इति प्रथमत एव तत्वज्ञाने तत्कालमोक्षापत्युपदेशवैयर्थ्यादिकं स्यात तथा च स्त्रप्नगुरुवत्कल्पितत्वेन गुरोरपर्य्यनुयोज्यत्वात्। न च तत्त्वज्ञान- हेतुत्वेन वेदस्य मीमांस्यत्ववद् गुरोरपि पर्य्यनुयोज्यत्वमिति वाच्यं। तर्केण वेद इव तत्तद्रपकल्पनया गुरावपि तत्परिहारातू तस्माच्कि-

यत्वेन शास्त्रप्रामाण्योपपत्तिश्चेति सर्वमनवद्यमिति द्वयोस्ता- त्पर्यार्थः ॥ २७॥ २८॥। ॥ एकजीववादे श्रुतीनां सामञ्जस्योपपादनम ॥। ( १) छ. ४।३.। (२ ) भगवद्गीता ४ प० पली ० ३४ ।

६८ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्केदे-

कल्पकोSनिश्चिताद्वैतो बद्ोऽहमिति निश्चयात। य एकः सर्वदेहेषु स मोक्षार्थप्रवृत्तिभाक् ॥ २९ ॥ अज्ञानाच्छुद्वचिद्धातोः संसारित्वादिसम्भवात्। तन्निरासाय शास्त्रोक्तसाधनेऽस्याधिकारिता ॥ ३०॥ संसारस्योपलम्भेन न पूर्व तत्त्वधीरपि।

ननु कल्पको न निश्चिताद्वैतः शास्त्रप्रणयनवैयर्थ्यात् नाप्यनि- श्विताद्वैतः शास्त्रस्य प्रमामूलकत्वाभावप्रसङ्गादिति चेन्नेत्याह- "कल्पक इति " । प्रमामूलकत्वाभावेSप्यबाधितविषयत्वेन शा- स्त्रप्रामाययोपपत्तेरन्त्यपक्षाञ्युपगमातू। न चामुकः स इत्यनिश्चये बह्वायाससाध्यमोक्षार्थप्रवृत्त्ययोग इति वाच्यं, प्रतिशरीरमहमहमि- कया बद्धोSहमिति निश्चयस्य खानुभवसाक्षिकत्वेन प्रवृत्तिसम्भवात् एकेनैव जीवेन चैत्रमैत्नादिशरीराणां सजीवत्वसम्भवस्य प्रागेवो- कत्वादिति तात्पर्यार्थः ॥२९॥ किं च चैत्रमैत्रादिषु कोSसाविति प्रश्नस्य किं केनचित्काडीकृतं चैतन्यं विषयः कि वा निरस्तसम- स्तभेदं, नाद्यः, तस्य कल्पितत्वेनाकल्पकत्वातू न द्वितीय: तस्यैकत्वेन तदनिश्चयासिद्धेः शुद्धचित एकत्वंन वस्तुतोऽसंसारित्वेप्यावरण-

नन्वनादौ संसारे कस्य चित्तत्वज्ञानं मुक्तिश्चाभून्न वा, आद्ये इदानी संसारोपलब्धिर्न स्यात् जीवस्यैकत्वात् अन्ते संप्रदाया- सम्भवेन तत्वज्ञानासम्भव इति चेन्नेत्याह-"संसारस्येति" । एतवुक्तं भवति न ह्यसांप्रदायिकत्वं तत्वज्ञानोत्पत्तिविरोधि अपू- र्बजातीयानुत्पत्तिप्रसङ्गात किं तु कारणासत्त्वं तभ्नास्ति इदानीमुप-

शुकवामदेवादिमुक्तत्त्व प्रतिपाद कागमोपपत्तिः ६९

शास्त्रप्रामाण्यदाढर्येन प्रवृत्तिरपि सम्भवेत् ॥ ३१ ॥ तत्वज्ञानप्रवृतत्यर्थ वामदेवादितद्विदां। मुक्तिकीर्तनमेतेन न जीवानेकता भवेत् ॥ ३२ ॥ स्वप्नवत सर्वभेदस्य प्रातिभासिकभावतः ।

देष्ट्रादिकारणस्य कल्पनासुदृढस्य सत्वात् जीवैक्यस्य प्रमाणसि- द्धत्वे संसारोपलम्भ एवातःपूर्व तत्त्वज्ञानानुदये प्रमाणम। न च त- स्ववित्वेन श्रुत्यादिसिद्धानां शुकवामदेवादीनां मुक्तिर्नाभून्मम तु भविष्यतीति कथं श्रद्दध्यादिति वाच्यं शास्त्रप्रामाण्यदाढर्ादिति गृहाण अन्यथा तेषां महानुभावानां मुक्तत्वेपि मम भविष्यति न वेति शङकापिशाच्या प्रवृत्तिप्रतिबन्धापत्तेरिति॥ ३१ ॥ 'तद्धै(६)तत्प- श्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेइत्यादिश्रुतिषु मुक्तत्वकीर्तनमपि तेषां सिद्धानां मुमुक्षुप्रवृत्तिसिद्धये न जीवभेवे प्रमाणमित्याह- "त-त्वज्ञानेति" । तथा च न काऽप्यनुपपत्तिरिति भावः ॥३२॥ ननु तर्हि श्रुतिप्रामाण्यबलादेव तत्सिद्धो जीवभेद: पूर्वमपि के- षां चिन्मोक्षश्चाभ्युपेयतां श्रूंयते हि 'तद्यो(१)यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्तथर्षीणां तथा मनुष्याणां"अ(२)जोह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोन्यः' 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनाना' मि- स्यादि, स्मर्यते च 'बह(४)वो ज्ानतपसा पूता मन्भावमागताः'।'इदंक्षा- नमु(५)पाश्रित्य मम साधर्म्यमागता' इंत्यादि: तथा च कथं जीवैक्य- मित्याशङ्कोक्तवाक्यानां सार्वलीकिभ्रमसिद्धभेदानुवादकत्वेन तत्प- रत्वाभावाज्ीवैक्यबोधकवाक्यानां च मानान्तराप्राप्तस्वार्थपरत्वा- त्स्वप्नन्यायेन भेदस्य कल्पितत्वोपत्तेश्च ज्ञानस्तुतिपराणि वाक्यानि नात्मभेदं प्रमातुं शक्नुवन्ति तात्पर्यवद्वाक्यविरोधेनातात्पर्यवद्वा-

( १) ड० १।४।१०। (२ ) से. ४ । ५ । (४) भगवद्गोता ४ प्० श्ी. १०। (५) भ० १४ अ० श्ी० २। ( ६) ड . १ । ४ । १० ।

७० सव्याख्याव्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

बद्धमुक्तादिनिष्ठस्य सम्भवात्स्याद्यवस्थितिः ॥ ३३ ॥ अनादिभावरूपैकचैतन्यविषयाश्रया। त-त्वज्ञाननिवर्त्यात्रास्त्वविद्या तत्त्वविन्मता ॥ ३४॥ पूर्वस्मिन्नोत्तर ज्ञाननिवर्त्येडतिप्रसञ्जनम्। न ज्ञानप्रागभावे वाऽनादिभावपद्द्दयात् ॥ ३५।। अज्ञानभ्रमयोर्भाववैलक्षण्येऽपि युक्तितः ।

एकजीववादे नानाशङ्कापङ्कप्रक्षालनं स्वप्नद्टष्टान्तसलिलधारयैवास्ती- ति भावः॥३३॥ । एकजीववादे सर्वकल्पनोपपत्तिः ॥। केयमविद्येत्यपेक्षायामाह-"अनादीति "। रूप्योपा- दानाज्षानमप्यनादिचैतन्यश्रितत्वादनाद्येव उदीच्यं शुक्तादिकं तु तद्वच्छेदक्रमिति न तत्राव्याप्तिः भावत्वं चात्राभावविलक्ष- गात्वमात्रं विवक्षितं अत आरोपिताभावोपादानाक्षानेऽप्यभावविल-

प्तिस्तस्याप्यविद्यात्मकत्वाज्ज्ञाननिवर्त्यत्वे नातिव्याप्तिरिि तात्पर्या- र्थः ॥ ३४ ॥ अनादिभावपदयोः सार्थक्यमाह-"पूर्वस्मिन्निति " । अनादिपदस्योत्तरक्षाननिवर्त्यपूर्वज्ञाने भावपदस्य ज्ञानप्रागभावे ज्ञा- नजन्यकार्यप्रागभावे चातिव्याप्तिवारकत्वेन सार्थकत्वादित्यर्थः ।३५। ननु भ्रमे भावविलक्षणाज्ञानोपादानत्वं न घटते भ्रमस्य भावविलक्षणत्वे उपादेयत्वायोगात् भावत्वे च भावोपादानकत्वनियमादित्याशड समाधत्ते-"अज्ञानेति" त्रिभिः। पतदुक्तं मवति न हि भाव- स्वमुपादानत्वे उपादेयत्वे वा प्रयोजकं आत्मनि तददर्शनातू किन्त्व-

अविद्यालक्षणोपपादनम्। ७१

भवेद् द्वयो रुपादानोपादेयत्वं विदां मतं ॥ ३६ ॥ अन्वितं कारणन्त्वं स्यादुपादानत्वसाधकं। सादित्वं साधकं तद्ददुपादेयत्व इष्यते ॥ ३७ ॥ नोभयत्राऽपि नियतं भावत्वमिति निर्णयः । ध्वंसेऽपि चेत्तदापत्तिः किन्नश्छिन्नमितो भवेत् ॥३८॥ साक्षाउज्ञाननिवर्त्त्यत्वं ज्ञानत्वेनास्तु लक्षणं। न तत्राऽसम्भवोऽव्याप्तिरतिव्याप्तिर्न वा भवेत् ॥३ ९॥ तत्राज्ञानेSहमज्ञोऽस्मि मामन्यं च न वेद्म्यहं। सौषुप्तमपिचाध्यक्षं नाहङ्किञ्चिदवेदिषं ॥ ४० ॥

न्वयिकारणत्वमुपादानत्वे तन्त्रं सादित्वमुपादेयत्वे तदुभयं च नभा- वत्वनियतं अत उपादानोपादेयभावोऽपि न भावत्वनियतः न चैवं ध्वंसस्याऽप्युपादेयत्वापत्ति: इष्टापत्ते: अतः सद्विलक्षणयोरज्ञानम्रम- यार्युक्त उपादानोपादेयभाव इति ॥३६॥३७॥३८॥ लक्षणान्त- रमाह-"साक्षादिति। नन्वसम्भवः कल्पितत्वेन दोषज- न्यधीमाननथरीरस्याज्ञानस्य ज्ञानानिवर्त्यस्याभावविलक्षणस्य च रूप्य- वदनादित्वायोगादिति-" तत्ाह नेति" । कल्पितत्व- मात्रं हिन दोषजन्यधीमात्रशरीरत्वे सादित्वे वा तन्त्रं किं तु प्रतिभासकल्पकसमानकालीनकल्पकवत्वं सादिकल्पकवत्वं विद्या- Sनिवृत्यप्रयुक्तनिवृत्तिप्रतियोगित्वं प्रागभावप्रीतयोगित्वं वा तन्त्रं न च तत्प्रकृतेषस्ति तथा च नासम्भवादिदूषणमित्यर्थः ॥३९॥ । अविद्या लक्षणोपपादनम् ॥ तत्न चाशाने त्रिविधमनुभवं प्रमाणयति-"तत्नेति" ॥ ४०॥

७२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ पार्रच्छेदे-

अज्ञानानाश्रयत्वेऽप्यहमर्थस्याज्ञताप्रथा। सास्त्यज्ञानाश्रयीभूतचितोऽन्तःकरणैक्यतः ॥ ४१ ॥ सुखादौ शुक्तिरूप्यादौ न जानामत्यिसम्भवः । नवेद्मीत्यन्यसौख्यादौ प्रमात्रज्ञानतो भवेत् ॥ ४२ ॥ मयि ज्ञानं न चास्तीति भावरूपैकगोचरं। सामान्याभावभानस्य व्याहतत्वेन युक्तितः ॥४३ ॥ सर्वत्रानुभवे भावरूपमज्ञानमेव हि। निर्णीतं तार्किकज्ञानाभावखण्डनयुक्तिभिः ॥४४ ॥ न(१)सुषुप्तिगविज्ञानं नाज्ञासिषमिति स्मृतिः ।

नन्वहमर्थस्या ज्ञानानाश्रयत्वेन कथमयं प्रत्ययो भावरूपाज्ञानपक्ष उ- पपद्यते इत्यतआह-"अज्ञानेति"॥ ४१॥ ननु साक्षिवेंद्ये सु- खतुःखाज्ञानादी प्रातिभासिके च भावरूपाज्ञानाभावेन तत्र न जा- नामीति प्रतीतिः कथमुपपद्यते इति नेत्याह-"सुखादाविति" ॥ ४२॥ ननु भावरूपाज्ञानविषयत्वेनाभिमतस्याहमज् इति प्रत्ययस्य मयि ज्ञानं नास्तीति ज्ञानाभावविषयात् प्रत्ययादघटं भूतलमिति प्रत्य- यस्य घटो नास्तीति प्रत्ययादिव विशेषणविशेष्यभावव्यत्यासं विना इच्छाद्वेषाभावज्ञानयोरिव विषयभेदाप्रतीतिरिति तत्राह-"मयी- ति" । धर्मिप्रतियोगिज्ञानाज्ञानाभ्यां ज्ञानसामान्याभावज्ञानस्य व्याहतत्वेन मयि ज्ञानं नास्तीत्यस्यापि भावरूपाज्ञानंविषयत्वेन वि- पयभेदाप्रतीतेर्युक्तत्वादित्यर्थः ॥४३॥ फलितमाह-"सर्वत्रेति॥४४॥ सौपुप्तानुभवोऽपि भावरूपाज्ञानविषय इत्यत्र वार्ततिकवचनमुदाह- (१) ड. १ प० ४ बा० वा. झ्ी० २०।

भावरूपाज्ञानसमर्थनम्। ७३

कालाद्यव्यवधान-त्वान्न ह्यात्मस्थमतीतभाक् ॥४५॥ न(१)भूतकालस्पृक्प्रत्यङ्ग चागाSडमिस्पृगीक्ष्यते। स्वार्थदेश: परोऽर्थोऽर्थो विकल्पस्तेन स स्मृतः ॥४ ६॥ न(२)चेद्नुभवव्याप्तिः सुषुप्तस्याभ्युपेयते। नावेदिषं सुषुप्तेऽहमिति धीः किंबलाज्गवेत् ॥ ४७ ॥ साक्ष्य ज्ञानसुखाकारास्तिस्रोऽप्यज्ञानवृत्तयः । सुप्त्याख्या वृत्तिरेकैवाप्यस्तु तत् न वा क्षतिः॥४८।। अज्ञाने भावरूपेडस्मिन्ननुमानं प्रमावहं।

रति-"नेति"। कार्योपाधिविनाशसंस्कृतमज्ञानमात्नमेव प्रल- योपमं सुषुप्तिरित्यभिप्नायः ॥४५॥ अभावरूपाज्ञानखण्डने एव वार्तिकवचनद्वयं पुनरुदाहरति-"न भूतेति"। तमोगुणात्मका- वरणमात्रालम्बना का चिद्ृृत्ति: सुपुप्तिरित्यभिप्रेत्य तदुपरक्तचैत- न्यस्य तन्नाशेनैव नाशात्तत्कालीनाज्ञानानुभवजनितसंस्कारवशेन न किश्चिद्वेदिपमिति स्मरणमश्युपेतमिति वार्ततिकिवरणयोर- विरोधः अतएत्रोक्तं वार्तिककारैरुषस्तव्राह्मणे 'न चेदिति' पद्ं ।४६ ॥४७ ॥ सुपुप्ती वृत्तित्रयमेकैव वाऽविद्यावृत्तिरस्तु न तत्राग्र- ह इत्याह-"साक्षीति "। निर्विकल्पकस्यापि स्मरणजनक- चवं अहङ्कारोपरागकालीनत्वाभावेन तत्तानुललेख इति भावः ॥४८॥ तत्न विवरणोक्तमनुमानं प्रमाणमित्याह-" अज्ञान इति" । विवादपद प्रमाणज्ञानं स्वप्रागभावव्यतिरिक्तस्वविषयात्ररणस्वनि-

(१) ह. १ अ० ४ ब्रा० बा० श्री० २०१। (२) छ. ३ अ० ४ ब्रा० वार्तिके ग्र्ी ० १ ०३। १०

७४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्छेदे-

उक्तं विवरणाचार्यैस्तथान्यैर्बहुधेरितम् ॥ ४९ ॥ किं च ज्ञानविरोधित्वं सर्वज्ञानविरोधिगम्। अनादिभावतातुल्याधारकं दृश्यभाववत् ॥ ५० ॥ अनाद्यभावभिन्नत्वं सर्वज्ञानविरोधिगम्। अनाद्यभावभिन्नैकनिष्ठत्वादभिधेयवत् ॥ ५१॥ प्रमाणं श्रुतयोऽप्यत्र न विन्दन्त्य(१)नृतेन हि।

वर्त्यस्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वकं अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वात् अन्ध कारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रभावदिति अत्र प्रमाणपदं प्रमाणवृत्तेरेव प. क्षत्वेन सुखादिप्रमायां साक्षिचैतन्यरूपायामज्ञानानिवर्तिकायां बा- धवारणाय धम्थेशप्रमायवृत्तेरिदमित्याकाराया अज्ञानानिवर्ति- काया: पक्षवहिर्भावाय विवादपद्मिति विशेषयं विशेषाकारा प्र- माणवृत्तिरिति फलितोर्थः ॥ ४९ ॥ तथान्यैरित्युक्तं विवृणोति-"किंचेति " । ज्ञानविरोधित्वं अनादिभावत्वसमानाधिकरणं सकलज्ञानविरोधिवृत्तित्वात् दृश्य- त्ववत्, यद्ा अनाद्यभावविलक्षणत्वं ज्ञानविरोधिवृत्ति अनाद्यभा- वविलक्षसामान्नवृत्तित्वात् अभिधेयत्ववदिति एवमभावविलक्ष- णाज्ञानेऽनुमानान्यूहनीयानि ॥५०॥५१॥ एवं श्रुतयश्च भावरू- पाज्ञानं प्रमाणं तत्र द्वान्दोग्येऽष्टमाध्याये 'तद्यथा हिरण्यनिधि नि- हितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि संचरंतो न विन्देयुरेवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य पतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढा' इति

(१) छा. ८। २।

भावरूपाउज्ञाने श्रुत्युपन्यासः । ७५

प्रत्यूढा इति छान्दोग्ये नीहारेणा(१)वृता जनाः ॥५२॥ न(२)तं विदाथ इत्याद्या अन्याः सन्ति प्रमापिकाः । भावत्वेऽस्य तथा ज्ञाननिवर्त्यत्वे श्रुतिर्भवेत् ॥५३॥ विश्वमायानिवृत्तिः स्याळूयश्चान्ते इति प्रमा । अज्ञानेऽनन्तशक्तित्वान्मायाशब्दोपपत्तितः ॥ ५४॥ जीवस्याप्यनवच्छिन्नब्रह्मानन्दाप्रकाशनात्। साऽन्यथानुपपतिश्र मानमज्ञान इष्यते ॥ ५५॥ जीवस्य ब्रह्मरूपत्त्वादानन्दैकस्वरूपता। तदभानान्यथापत्तिः कथं स्यात्तिमिरं विना ॥ ५६ ॥

ध्रुतिर्व्रह्मज्ञानप्रतिबन्धकत्वेनानृतं ब्रुवाणा तादगझ्ञाने प्रमाणं 'न तं विदाथ य इमा जजाने त्याद्यारण्यकं च, अन्या अप्येवमेवेत्यर्थः ।५२॥ ॥५३॥ ज्ञानमिवर्त्यत्वे 'भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्ति'रित्यादिश्रुति- मोनमित्याह-"विश्वेत्यर्धेन " । अज्ञानस्यैव चानिर्वचनीय- विचित्रशक्तियोगान्न विचित्रशक्तिमति मायाशब्दप्रयोगानुपपत्ति- रित्याह-"अज्ञान इत्यर्द्धेन"। क्वचिन्मणिमन्त्रादौ तत्प्रयोग- स्तूपचारादिंति द्रष्टव्यं। ५४।। जी वस्यानवच्छ्विन्व्रह्मानन्दाप्रका- शान्यथानुपपत्तिश्च तत्र प्रमाणमित्याह-"जीवस्येति" ॥५५॥ तदेव द्रढयति-"जीवस्येति " ॥५६॥ ॥ अविद्यार्या प्रमाणोपन्यासः॥ सा चाविद्या साक्षिवेद्या न तु शुद्धचित्प्रकाश्या साक्षी च अवि-

(१) तै संहिता ४।६।२। (२) तै० सं० ४।६।२।

७६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

साडविद्या साक्षिचिद्वेद्या साक्षी तहदतिगो मतः । शुद्धचैतन्यभास्यत्वे तस्यावस्तुत्वमापतेत् ॥ ५७॥ भास्या स्वावृतचिद्धाम्नाडविद्या राहुवदिष्यते। आश्रयो विषयश्चास्याः शुद्धं व्रह्मैव सम्मतं ॥ ५८॥ उपाधे: प्रतिबिम्बैकपक्षपातितया ततः । संसारो जीवगो नेशे बिम्बभूते चिदद्वये ॥ ५९ ॥

द्यावृत्तिप्रतिविम्वितचैतन्यं तेन निर्दोषचित्प्रकाश्यत्वेनाज्ञानस्य पार- मार्थिकत्वापत्तिर्मोक्षेपि तत्प्रकाशापत्तिर्न च तदानीमविद्याया निवृत्त- स्वात्तत्प्रकाशाभावः प्रतीतिमात्रशरीरस्य प्रतीत्यनुवृत्ती निवृत्ययोगा- दित्यादिदोषानवकाश इत्यभिप्रेत्याह-"सेति"॥५७॥ अतएवोच्यते

॥ अविद्याप्रतीत्युपपत्तिः ॥ अविद्याया आश्रयस्तु शुद्धं व्रह्मैव विषयञ्चत्याह-"आश्रयइति" ॥५८॥ दर्पणस्य मुखूमात्रसम्बन्धेऽपि प्रतिमुखे मालिन्यवत्प्रति- बिम्बे जीवे संसार: न विम्बे ब्रह्मणि, उपाधेः प्रतिबिम्बपक्षपाति- स्वादित्याह-"उपाधेरिति" ॥ ५९॥ ननु कथं चैतन्यमज्ञाना-

(१) नचैवं कदाचिदविद्याया तप्रतीत्यापत्ति: इष्टापत्तेः समाधी तथाऽम्यपगमात्। न चाडविद्याववत्तेर्दीषजन्चत्वादव कथमविद्यावृत्ति: अविद्याया एवं दोषत्ात् न च वृन्तेरपि वृत्त्यन्तरप्रतिबिस्बितचित्प्रतिभास्यत्वेऽनवस्था, सवस्या एव स्मानीपाधित्वात् ननु प्रमाण गम्यायामविद्ययां प्रमाणीप्रन्यासवैय्य्य न च प्रमाखेरसद्याव्ृत्तिमाचं बीध्यत दूति वा- थम्। अज्ञानमगर्हतां तवाSसदावृत्तिबीधडसामथ्वीदिति चैन्न प्रमाणीपनीतासद्याव- निविशिष्टाज्ञान कि साचिया गह्यते तथा चासदावत्युपनयने प्रमासानां चरितार्थत्ा- म्र काऽप्यनुपपत्तिरिति भावः ।

७७

न चिन्मात्रं विरोध्यस्याः साधकत्त्वेन सम्भवेत् । तदेव बुध्धिवृत्तिस्थं विरोधि श्रुतिमानतः ॥ ६०॥ चितोऽपि वृत्त्यवच्छेदादज्ञानेन विरोधिता। तृणादेर्भासकस्यापि दाहक्त्त्वं यथा रवेः ॥ ६१ ॥ चितोऽज्ञानाश्रयत्वेपि प्रमाणं श्रुतिरिष्यते। मायां(१)तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरं ॥६२॥ अज्ञानानाश्रयत्वेऽपि जीवोऽज्ञ इति सम्भवेत् । अज्ञानकार्ययोगित्वाद्यपदेशोऽस्य नो परे॥ ६३ ॥

श्रयस्तस्य प्रकाशस्वरूपत्वात् तयोश्च तमःप्रकाशवद्विरुद्धस्वभाव- त्वादिति चेन्नेत्याह-" नेति " । अज्ञानविरोधि ज्ञानं हि न चैतन्यमात्रं किं तु वृत्तिप्रतिविस्चितं तञ् नाविद्याश्रयः यञ्चावि- द्याश्रयस्तच्च न विरोधि इत्यर्थः ॥ ६० ॥ ननु तर्हि शुद्धचितोSज्ञानविरोधित्वाभावे घटादिवदप्रकाश- त्वापत्तिरित्यतआह-"चित इति "। वृत्यवच्छेदेन तस्या एव अज्ञानविरोधित्वात्स्वतस्तृणतूलादिभासकस्य सौरालोकस्य सूर्य- कान्तावच्केदेन सभास्यतृणतूलादिदाहकत्ववत्स्वतोSविद्यातत्का- र्यभासकस्य चैतन्यस्य वृत्त्यवच्छेदेन तद्दाहकत्वमविरुद्धमित्यर्थः।६१। चिन्मात्स्याविद्याश्रयत्वे प्रमाणमाह-"चित इति" ॥ ६२ ॥ न च'ज्ञा(१)Sज्ञावीशानीशी' इति जीवाज्ञानप्रतिपादकश्रुतिविरोध इति शङं, तदाश्रयत्वाभावेपि तत्कार्ययोगितया अज्ञत्वव्यपदेशोपप- त्तेरित्याह- "अज्ञानेति "॥ ६३॥ नन्वचाक्षुपस्य चैतन्यस्य (१) श्ेताख्न० २भ० १०। (१) सेताख्न० १३६।

सव्याख्याद्वैनसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्छेदे-

नीरूपस्यापि रूपस्य प्रतिबिम्बो यथेष्यते। व्योम्नोप्यचाक्षुषस्येव ब्रह्मणः किन्न सम्भवेत् ॥६४॥ वस्तुतस्तु श्रुतेरेव प्रतिबिम्बश्चितेर्मतः । उपाधिबिम्बसम्बन्धानादित्वान्नास्य सादिता ॥ ६५॥ सर्वतः प्रसृतत्वेन चितोऽप्यव्यवधानतः । आभिमुख्यस्य सद्भावात्प्रतिबिम्बोऽञ्जसा भवेत्॥६६॥ अवच्छेद्यांशमादाय सामानाधिकरण्यतः । बन्धमोक्षोपपत्तिश्र युक्तिभिः श्रुतिभिस्तथा ॥६७॥

गन्धरसादिवत्प्रतिबिम्बतानर्हत्वात्प्रतिबिम्बत्वे जीवस्य सादित्वा- पाताश्चेत्याशड्गाह- "नीरूपस्येति " । रूपवत एव प्रतिबि- म्बइत्यस्या व्याप्तेरूपादी व्यभिचाराद्यया भङ्ग: एवमाकाशादी व्य भिचाराञ्चाक्षुषस्यैव प्रतिविम्ब इत्यस्या अपि व्याप्तभेङ्ग:, वस्तुतस्तु श्रुतिवलाश्चितः प्रतिबिम्बे सिद्धे तत्रैव व्यभिचारान्नेयं व्याप्तिः तथा च रसादिव्यावृत्तं फलैकोन्नेय प्रतिबिम्बप्रयोजकं, नापि जीवस्य सादित्वापत्तिः उपाधिबिम्बसम्बन्धानादित्वेनानादित्वोपपस्तेरिति द्वयोस्तात्पर्यार्थः ॥६४॥ ६५॥ चिन्मात्राभिमुख्यसम्भवादपि तत्प्रतिबिम्बसम्भव इत्याह-"स- र्वत इति" ॥६६॥ बन्धमोक्षयोः सामानाधिकण्यमप्यस्तीत्याह- "अवच्छेद्यांश इति"॥६७ ।। ॥ अविद्यायाश्चिन्मात्राश्रयत्वोपपत्तिः ॥ ननु शुद्धब्रह्मणश्चिन्मात्रस्याज्ञानाश्रयत्वे सार्वज्ञविरोधः न

सर्वज्ञस्याऽज्ञानाश्रत्वोपपत्तिः। ७९

सर्वज्ञत्वं विशिष्टे स्यान्न तदज्ञानमन्तरा। स्वतोऽसङ्गतयाऽसङ्गश्रुतेर्नास्ति विरोधिता ॥ ६८॥ स्वरूपतः प्रमाणैर्वा सर्वज्ञत्वं द्विधा स्थितं। तच्चोभयं विनाऽविद्यासम्बन्धं नैव सिद्धति ॥ ६९॥ जीवाश्रिताप्यविद्या स्वीकृता वाचस्पतेर्मते।

विशिष्ट एव सार्वशयं 'तुरीयं सर्वदकसदेति' शुद्ध- स्थैय सर्वज्ञत्वोक्तेरित्याशङ्क सर्वहक्पदेन सर्वेषां दग्भूतं चै- तन्यमित्युच्यते न तु सर्वज्ञं तुरीयं तस्माद्विशिष्ट एव सार्वशयं त- च्चाविद्यां विना न सम्भवतीत्यविद्यासिद्धिरित्यभिप्रेत्याह-" स- र्वज्ञत्वमिति"। 'अ(१)सङ्गोह्ययं पुरुष' इत्यसङ्गत्वश्रुतिरपि स्वतः सङ्गाभावविषयत्वेनोपपद्यते इत्याह-"स्वतइति " ॥ ६८॥ सर्वज्ञो हि प्रमाणतः स्वरूपज्ञप्त्या वा तत्र प्रमाणस्य भ्रान्तेश्च अवि- द्यामूलत्वात् असङ्गस्वरूपज्ञप्तेश्च अधिद्यां बिना विषयासङ्गतेरि त्यत्र वृद्धसमतिमाह-"स्वरूपत इति "॥ ६९ ॥ ॥ सर्वज्ञस्याज्ञानाश्रयत्वोपपत्तिः॥ मतान्तर माह-"जीवाश्रितेति"। ननु जीवाश्रिताऽविद्या त- त्प्रतिबिम्बितचैतन्यं वा तदचच्छिन्नचैतन्यं वा तत्कल्पितभेदं चजीव स्तथा चान्योन्याश्रय इति चेन्न किमयमन्योन्याश्रय उत्पत्ती शप्तौ स्थितौ वा, नाद्यः अनादित्वादुभयोः, अज्ञानस्य चिद्भास्यत्वेपि चितः स्व्रप्रकाशत्वेन तदभास्यत्वात्, न तृतीयः स किं परस्पराश्रितत्वेन वा परस्परसापेक्षस्थितिकत्वेन वा स्यात् तन्न, उभयस्याप्यसिद्धे:

( १) ह० ४।३/ १६।

८० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

तथैव कल्प्यते सर्व भूतभौतिकविश्रकं॥ ७० ॥ स्वेनैव कल्पिते देशे व्योम्नि यद्दद्वटादिकं। तथा जीवाश्रयाविद्यां मन्यन्ते ज्ञानकोविदाः ॥७१॥ चिन्मात्रं विषयोऽस्त्यस्याः स्वयं ज्योतिरकल्पितं। नान्यदज्ञानकार्यत्वादप्रसक्तप्रकाशनं ॥ ७२॥ स्ययम्भानार्हमावृत्त्या न भातीत्याततं सुखं। प्रकाशमानताऽध्यासाधिष्ठानत्वेन चेष्यते ॥७३ ॥

अज्ञानस्य चिदाश्रयत्वे चिद्धीनस्थितिकत्वेपि चिति अविद्याश्रित- त्वतद्धीनस्थितिकत्वयोरभावात् । न चैवमन्योन्याधीनताक्षतिः - समानकालीनयोरपि अवच्छेद्यावच्छेदकभावमात्रेण तदुपपत्तेर्घटत- दवच्छिन्नाकाशयोरिवति तात्पर्यार्थः ॥ ७० ॥ तत्राभियुक्तसंमति दर्शयति-"स्वेनेति "॥ ७१॥ ॥ अज्ञानस्य जीवाश्रयत्वोपपत्तिः ॥ अविद्याया विषयोपि सुवच इत्याह-"चिन्मात्रमिति"। चि- न्मात्रमेव विषयोऽविद्यायाः तत्याः कल्पितत्वेनान्योन्याश्रयादि- दोषाप्रसक्ते: सप्रकाशत्वेन प्रसक्तप्रकाश तस्मिन्नावरणकृत्यसम्भ- वाच्च, नान्यत् तस्याज्ञानकल्पतत्वात् अप्रसक्तप्रकाशत्वंन आवर- णकृत्याभावाच्चेत्यर्थः ॥७२॥ शुद्धरूपायाश्चितः प्रकाशमानत्वेऽपि तस्या एव परिपूर्णाद्याकारेणाप्रकाशमानत्वात् तदर्थ तस्या एवावर- साकल्पनात् परिपूर्णाद्याकारस्य मोक्षदशानुवृतत्वेन शुद्धचिन्मात्र- त्वमित्यभिप्रेत्याह-"अद्वयेति"। आवरणमहिस्नैव परिपूर्ण ब्रह्म नाक्ति न प्रकाशत इति व्यवहार: अस्ति प्रकाशत इति व्यवहारप्रति- बन्धश्च अध्यासाधिष्ठानादिना प्रकाशमानता चाविरुद्धा परिपूर्णा- द्याकारेण इदानीं व्यवहाराभावेपि अपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वानपा- यादिति सार्द्धतात्पर्यार्थः॥ ७३॥

८१

पूर्णानन्दात्मनाSभानेप्यपरोक्षत्वयोग्यता। जीवमध्यस्तभेदं प्रत्यावृतत्वाच्चितः स्वतः॥ ७४ ॥ उभयोरप्यनादित्वान्नानन्तर्य मिथोऽनयोः । तज्जेदापगमे शुद्धचैतन्यं मोक्ष इष्यते ॥७५॥ त्वदुक्तमर्थ नो वेद्ीत्येवं भातेऽपि वस्तुनि। अज्ञानानुभवात्साक्षी नाज्ञानेन विरुद्यते॥ ७६ ॥

ननु दीपावरकघटादिवच्चैतन्यावरकाविद्या चैतन्यस्यान्यसं- म्बन्धं प्रतिबध्नातु अन्यं प्रति चैतन्यमाछादयतुन तु चैतन्यं प्रत्येव चैतन्ये उक्तयोग्यत्वरूपप्रकाशविरोधिनी सा नहि दीपो घटावृतोऽपि स्वयं न प्रकाशते तमःसम्बन्धापातात्। न च कल्पितभेदं जीव- चैतन्यं प्रति शुद्धचैतन्यमाछादयतीति वाच्यं। आवरणं विना भे- दकल्पनस्यैवायोगात् यो मोक्षे भावी चिन्मात्रस्यैव चिन्मात्रं प्रति प्र. काशस्तदभावस्यैवेदानीमज्ञानेन साधनीयत्वाच्चेति चेन्नेत्याह-"जी- वमिति" सार्द्धेन। कल्पितभेदं जीवं प्रति शुद्धचैतन्यस्यावृतत्वात्। न च भेदकल्पनस्यावरणोत्तरकालीनत्वादिदमयुक्तमिति वाच्यम्। भेदावरणयोरुभयोरप्यनादित्वेन परस्परमानन्तर्याभावात्। यञ्चो- क्तं मोक्षे भावी चैतन्यस्य चैतन्यं प्रति प्रकाश: तदभाव इदानीमज्षा- नसाध्य इति तन्न, मोक्षे जन्यस्य प्रकाशस्याभावात् कल्पितभेदा- पगमे शुद्धचैतन्यं प्रत्येव प्रकाशस्य जीवं प्रत्यपि सम्भवात् न का चिदप्यनुपपत्तिरित्यर्थः ॥७४॥७५॥ यच्चोक्तं प्रकाशस्वरूपे चै- तन्ये कथमज्ञानं नह्यालोके तम इति तत्राह-"त्वदुक्तमिति"। तथा च सविषयाज्ञानसाधकत्वात्साक्षिरूपविषयप्रकाशोपि नाक्षान- विरोधीति भावः॥७६॥ ११

ट२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्छेदे-

प्रमाणवृत्युपारूढ प्रकाशत्वेन चिन्मयम् । निवर्तकमविद्याया न चित्सामान्यमिष्यते॥ ७७॥ अहङ्कारोऽस्त्यविद्योत्थोनात्मात्मग्रहणे लये।

ननु न जानामीति ज्प्तिविरोधित्वस्यैवानुभवात्करथं वृत्तिविरो- धिश्वं त्वन्मते चैतन्यस्यैव श्प्तित्वात् चैतन्याज्ञानयोरविरोधे ज्ञा- नत्वाज्ञानत्वायोगादिति तत्राह-"प्रमाणेति " । मन्मते वृ- त्तिप्रतिबिम्बितचैतन्यं जानामीति व्यवहारविषयः, तथा च न जा नामीत्यनेन वृत्तिचितोरुभयोरप्यज्ञानविरोधित्वं विषयीक्रियते एवं घ न चैतन्ये अज्ञानविरोधित्वं नापि वृत्तौ वृत्युपारूढचित एवर्थप्र: काशकत्वेन तथात्वमित्यर्थः। तस्मादविद्या स्वरूपत आश्रयतो वि- षयतश्च सुनिरूपा ततश्चाहङ्कारादिसृष्टिरिति भावः ।७७॥। ॥ अविद्याया विषयोपपादनम् ॥ नन्वहमर्थ आत्मैव तस्य कथमविद्यातः सृष्टिः।न च सुषुप्ती स्वयंप्र- काशमानस्यात्मनः सम्भवेप्यनेवंविधस्याहमर्थस्याभावः यदि च सुप्ता- वहमर्थः प्रकाशेत तर्हि स्मर्येत ह्यस्तन इवाहङ्कारः अनुभूतेः स्मर- णनियमाभावेपि स्मर्यमाणात्ममात्रत्वादिति वाच्यम । हेती असि- द्धिस्तर्क इष्टापते र्नहयदयापि स्वप्रकाशात्मान्यत्वमहमर्थे सिद्धमस्ति आत्मान्यत्वेनाखप्रकाशत्वसाधने तेन च तदन्यत्वसाधने अन्यो न्याश्रयः नचाहमर्थस्यापरामर्शः सुखमहमस्वाप्सं न किं चिदवेदि- षिमिति तस्यैव परामर्शादित्याशङ्क निराचष्टे-"अहमिति"। अहङ्कारोऽविद्याकार्यत्वादनात्मा लये सुप्तौ आत्मग्रहणेपि अस्या- हङ्कारस्याग्रहात यतो जागरे अस्याऽस्मृतेः स्मरणाभावात् ततः सुप्तौ ग्रहणाभावः अतः-"स्वयंज्योतिषः सकाशाद्भ्िन्नो नात्मा- यमहङ्कार " इति योजना। अहङ्कारस्तावदिछादिविशिष्ट एव गृह्यत इत्यावयोः समं सुप्तौ च नेछादय इति कथं तदाSहमर्थानु-

अह मर्यस्यानात्मत्वोपपादनम्।

अस्याग्रहात्स्वयंज्योतिर्भिन्नोऽतो जागरेऽस्मृतेः ॥७८॥ सुप्तिकालानुभूतात्मैक्याध्यासान्निश्चयोऽहमः । अहमस्वाप्समित्यात्मैक्यारोपेणापि सम्भवेत् ॥ ७९॥ अविद्योपाधिकं सुप्तौ चैतन्यमनुभूय तत्।

भवः। न चेच्छादिगुणविशिष्ट पवाहमर्थो गृह्यत इत्यत्र न नः संप्रति- पत्तिरिति वाच्यं गुणिग्रहणस्य गुणग्रहणव्याप्तत्वात् अन्यथा रूपा- दिहीनोऽपि घटः प्रथेत न च रूपादिरहितानां तेषामसत्वं तत्र बी- जमिति वाच्यं पूर्वनाशाग्रिमरूपानुत्पत्तिलक्षणाद्यक्षणादौ तद्विनापि सत्वात् एवं च गुणाग्रहणे कर्थ गुणिग्रहणं तथा च निर्गुण पवात्मा गृह्यते इति स्वीकर्तव्यं अनुभवाभावे च न तस्य जागरे परामर्शः तथा चाज्ानाश्रयत्वेन सुपुप्तावनुभूयमानादात्मनोऽहङ्कारो भिन्नः ए- वमेवात्मान्यत्वे सिद्धे अखप्रकाशत्वसाधने नान्योन्याश्रय इति ता- त्पर्यार्थः।।७८॥। ननु यद्यहमर्थों न परामृश्येत तर्ह्येतावन्तं कालं सुप्तोSहमन्यो- वेति संशयः स्यात् नत्वहमेवेति निश्चय इति चेन्नेत्याह-"सुप्तीति"। यथा पूर्वदिनानुभूतदेवदत्तभिन्नतया अनुभूते चैत्रे सोयं नवेति न संशयः किंतु स एवेति निश्चयः तथा सुपुप्तिकालानुभूतात्मैक्या- ध्यासात्स एवाहमिति निश्चयो युज्यते इत्यर्थः। नन्वेतावन्तं कालमहं स्वम्ं पश्यन्नासं जाग्रदासमित्यत्रेवाहमस्वाप्समित्यत्नाप्य हमंशे परामर्शत्वानुभवात्कथं तन्नापरामर्शत्वमित्याशड समाधत्ते- "अहमिति"। परामृश्यमानात्मैक्यारोपात्तज्ज्ञानांशे परामर्शत्वा- भिमानात्। नचापरामर्शे परामर्शत्वारोपो न हष्ट इति वाच्यं तन्भि- श्ने तत्वेनानुभूयमाने परामर्शत्वारोपदर्शनादित्यर्थः ॥७९॥नन्वहम- र्थस्तावत्स्मर्त्ता सचाविद्यावच्छ्विन्नचैतन्यं वा अन्तःकरणावछिन्न- चैतन्यं वा, आद्ये योSहमकार्ष सोऽहं सौप्तिकाज्ञानादि स्मरामीत्यनु-

८४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्छंदे-

वुद्धवच्छेदतः स्मर्ट न वैरूप्यं तयोर्भवेत् ॥ ८० ॥ स्थूल: स्यामिति वत्सुप्त्यै प्रवृत्तिरुपपद्यते। सुप्तौ हेत्वात्मना तस्य स्थितः सर्वोपपत्तितः ॥ ८१ ॥ चिन्मात्राजायते सर्वमहङ्कारसुखं जगत्।

भवविरोधः अन्त्ये त्वहमर्थस्यैध तदनुभवितृत्वं वाच्यं स्मृतिसं- स्कारानुभवानामेकाश्रयाणामेव कार्यकारणभावात् योSहमन्वभूवं सोहं स्मरामीति प्रत्यभिज्ञाना श्चेत्याशङ्क परिहरति-"अविद्येति"। अविद्यावच्छिन्ने पवान्तःकरणावछेदान्नानयोरनुभवितृस्मत्रोर्वेरू- व्यमित्यर्थः ॥८०॥ नन्वेवं सुषुप्तावहमर्थाभावे अहं निर्दुःखः स्यामितीच्छ्या सुषु- ८त्यर्थ प्रवृत्ययोगादिति चेन्नेत्याह-"स्थूलः स्यामिति" । कृशोSहंस्थूलो भवामीति वत्प्रवृत्त्युपपत्तेः न च तत्र कार्श्यादिनिष्कृ- षटस्य शरीरस्यैव स्थौल्याधिकरणतया विवेकिनामुद्दश्यत्वमितिवा- च्यम । प्रकृतेप्यन्तःकरणादिनिष्कृष्टस्यैव तदुद्देशविषयत्वात्। ननु योऽहं सुप्तः सोऽहं जागर्मि योऽहं पूर्वेध्युरकार्ष सोSहमद करोमीति प्र- त्यभिज्ञानुपपत्ति: अहमर्थस्य भेदात्कृतहान्यादिदोषापत्तिरित्याराड परिहरति-"सुप्ताविति " । तस्याहङ्कारस्याविद्यात्मना स्थि- तस्य सर्वव्यवहारसिद्धिरित्यर्थः ॥८१॥ अविद्योपहिताच्चैतन्याद- हङ्गारीदसीष्टरित्युक्तं पूर्व तद्धिवृणोति-" चिन्मात्रादिति "

अनात्मत्वमहङ्कारे सिद्धं भ्रान्त्या समुत्थिते ॥ ८२ ॥ सुप्तौ विलयमायाति जागरादौ स जायते। आत्मभानेऽप्यभानात्स्यादनात्माSसौ विनिश्चितः॥८३।। भौतिकत्वाद्विनाशित्वाद् दृश्यत्वाच्च जडत्वतः । विकारत्वादनात्मत्वमहङ्कारस्य सिद्धति॥८४ ॥ यथा देहघटादीनामनात्मत्त्वं विनिश्चितं। तथैवास्याहमोऽप्यस्ति विचाराच्छरुतियुक्तिभिः ॥८५॥ कर्तृत्वमात्मनो नास्ति स्वभावादक्रियस्य यत्। कर्तृत्वादिविशिष्टाया बुद्धेरध्यासतो हि तत् ॥ ८६ ॥

॥८२ ॥ तस्यानात्मत्वं स्फुटयति-"सुप्ताविति " त्रिभिः॥८३॥

॥ अहमर्थस्यानात्मत्वोपपत्तिः ॥ ननु कर्तृत्वं यद्नात्मधर्मः स्यात्कथमात्मनि भासेत न च ज- पाकुसुमस्थं लौहित्यं स्फटिक इवान्तःकरणगतं कर्तृत्वमात्मन्यध्य- स्यते न तु तास्विकं निर्विकारत्वश्रुतिविरोधात् सुपुप्तौ बुद्धभावे- 5क्कर्तृत्वदर्शनाव्चेति वाच्यं एवं हि रक्तं कुसुममिति वत्कदाचिन्मनः कर्ष्रिति प्रत्यक्षप्रमा लोहित: स्फटिक इति वञ्चैतन्यं कर्त्रिति भ्रमश्च स्यादित्याशङ्काह-"कर्तृत्वमिति " । कर्तृत्वविशिष्टान्तःकर- णस्य चैतन्यात्मनाध्यासेन तथा प्रतीतिः कुसुमस्य स्फटिकात्मना नाध्यास इति वैषस्यादिति भावः ॥ ८६ ॥ ननु बुद्धिगतं कर्तृत्वं कि- महमर्थे अहमर्थगतं वा आत्मनि अध्यस्यते आद्ये आरोपितस्याप्य-

८६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धानतसारे। [१ परिच्छेदे-

चिदचिद्ग्रन्थिरूपत्वाद् द्यंशोऽहङ्कार इष्यते। तत्राचिदंशे बुद्धौ हि कर्तृत्वं धर्म ईक्ष्यते॥ ८७॥ वुद्धेस्तु तद्विशिष्टायाश्चित्यैक्याध्यासमन्तरा। अहं कर्तेति भानस्यायोगेनाध्यास इष्यते ॥ ८८ ॥

नर्थस्यात्मन्यभावे तस्य बन्धमोक्षानधिकरणत्वापत्ति: द्वितीये अन- ध्यासेनैवाहं कर्तेति प्रतीत्युपपत्तौ किमध्यासेनेत्याशड्ाह- "चिद्चिदिति "। अहङ्कारस्तु चिदचिद्रन्थिरूपतया द्यंशः त- त्राचिदंशे बुद्धौ कर्तृत्वसत्वेऽपि तद्विशिष्टाया बुद्धेश्चित्यैक्याध्यासं विनाऽहङ्क्तेति प्रतीतेरयोगेनाध्यासस्यावश्यकत्वातू। एतेनारोपित- कर्तृत्वस्याप्यभावे आत्मनो बन्धमोक्षानधिकरणत्वं स्यादिति निरस्त- मिति द्रष्टव्यमिति भावः ॥।८७।। ननु 'कर्त्ता(१)शास्त्रार्थवत्वा'दित्यधिकरणे त्वयापि सांख्यरीच्या वुद्धे: कर्तृत्वे प्राप्ते तज्जीवस्यैवेति सिद्धान्तितत्वेन विरोधः स्यादिति चेन्नेत्याह-"बुद्धेरिति " । बुद्धेरेव कर्तृत्वं भोकतृत्वं चैतन्य- स्येति पूर्वपक्षं कृत्वा कर्तृत्वभोक्तृत्वयोरैकाधिकरण्यनियमेन भो- क्तृत्ववत्कर्तृत्वमप्यङ्गीकर्तव्यमित्युक्तं न तु बुद्धेरकर्तृ्त्वं आत्मनो वा स्वाभाविक कर्तृत्वमिति 'यथा(२)च तक्षोभयथे' त्युत्तराधिकरणे पूर्वाधिकरणोक्तस्य आत्मक्तृत्वस्य स्वाभाविकत्वं पूर्वपक्षयित्वौ- पाधिकत्वस्य स्थापितत्वात् अतो न तदधिकरणविरोध इति तात्प- र्यार्थः ॥८८॥ ननु कर्तृत्वाद्यनर्थरूपवन्धस्य बुद्धिगतत्वेन मोक्ष- स्यापि तदन्वयापत्तिः अनर्थतन्निवृत्योरैकाधिकररयनियमादिति

( १) व्रह्मसूच २ । ३ । ३३। (२ ) ब्रह्ममूच २ । ३। ४० ।

अतोऽन्तःकरणाध्यासात् कर्तृत्वं भाति चिढ्धने। तद्द्वारा बन्धमोक्षादिव्यवहारोपि सिद्यति ॥८९॥ तथा देहेन्द्रियाद्यैक्याध्यास आत्मनि युज्यते। द्यंशत्वेनाहमित्यस्य चिदंशे कर्तृतादिवत् ॥ ९० ॥ ब्राह्मणोऽहं मनष्योऽहं कारणोहऽमिति भानतः । तत्तदात्मविशिष्टैक्याध्यास आवश्यको मतः ॥९१॥ देहेन्द्रियादितद्धर्माध्यास आत्मनि चिढ्धने। सिद्धों न तं विना कश्िद्यवहारः प्रसिद्धति ॥ ९२॥

चन्नेत्याह-"अत इति"। कर्तृत्वादेश्चेतनगतयैवानर्थत्वं शुद्ध- स्य भोक्तृत्वाद्यनर्थानाश्रयत्वेप्युपहितस्य शुद्धात्साभाविकभेदा- भावेन बन्धमोक्षसामानाधिकरण्योपपत्तेरिति सिद्धं मनसः कर्तृ- त्वमात्मन्यारोप्यत इति भावः ॥l८९ ॥ नन्वहमर्थस्यानात्मत्वे5हं ब्रा- हणोSहं काया इत्यादि प्रत्यक्षं देहेन्द्रियादी आत्मैक्याध्यासे प्र- माखं न स्यात् पैक्यबुद्धावात्मनोSविषयत्वादिति चेन्नेत्याह- "तथेति "। अहमित्यस्य द्यंशत्वेन चिदंशे कतृत्वादिविशि- 4 h क्याध्यासेनात्मैर्क्यावषयत्वसम्भवातू तथा चात्मनि देहेन्द्रिया- दैक्याध्यासो युज्यत एवेति न का चिदनुपपत्तिरित्यर्थ: ॥९०॥९॥ तस्मादाभीरसाधारणादहं गौर इत्यादि प्रत्ययादात्मन्यन्तःकर- सौक्याध्यासाहेहादितद्धर्माध्यासोSपीति सिद्धमित्याह-"देहेति" ॥ ९२ ॥ आत्मन्यध्यासोपपादनम्। नन्वेवमविद्यायां तन्निबन्धनाध्यासे च सिद्धेऽपि न तस्या-

सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

अविद्यायां तदध्यस्ते कार्येऽध्यासेडखिले मतं। मानलक्षणसद्भावादनिर्वाच्यत्वमेव हि॥ ९३ ॥ सतः सति विभिन्नत्वे भिन्नत्वेऽप्यसतः सति।

सत्वास-त्वाख्यधर्माभ्यां विचारं सहते न यत्। तथैव सदसत्वेन तदेवास्त्वस्य लक्षणं ॥ ९५।। सन्त्वावच्छिन्नभेदस्य सन्नेति प्रत्यये ध्रुवं। सद्वैलक्षण्यमेवास्ति सिद्धान्ते हि प्रयोजकं ॥ ९६॥ नैकत्रोभयभिन्नत्वं व्याहतं चेति सांप्रतं।

मनिर्वाच्यत्वसिद्धि: लक्षणप्रमाणयोरभावादित्याशङ्क लक्षणप्रमा- णसद्भावान्नेत्याह-"अविद्यायामिति" ॥९३॥ सद्विलक्षणत्वे सतत्यसद्विलक्षणत्वरे सति सदसद्विलक्षणत्वं सत्वासत्वाभ्यां वि- चारासहत्वे सति सदसत्वेन विचारासहत्त्वं वा प्रतिपन्नोपाधौ बाध्यत्वं वा इत्यादिलक्षा निरवद्यत्वसम्भवादित्याह-" सत इति " द्वा्यां ॥९४॥९५॥ ननु सतोऽपि सदन्तरविलक्षण- त्वात्सिद्धसाधनं स्यादिति नेत्याह-"सत्त्वेति "। न हि सति सदन्तरभेदेऽपि सन्नति प्रतीतिरतो न सिद्धसाधनमित्यर्थः ॥९६॥ एवं च सत्वरहितत्वे सति असत्वरहितत्वे सति सदसत्वरहित- त्वमपि साधु निषेधसमुच्चयस्यातात्विकत्वाङ्गीकारान्न व्याहतिरि- त्याह-"नैकत्रेति" ॥९७॥ तर्हि सदादिवैलक्षण्योक्तिः क-

अनिर्वाच्यत्वलक्षणोपपत्तिः । ८९

स्वरूपाद्दुर्निरूप्यस्य किं चिद्रूपं न वास्तवं। अतः सदादिभिन्नत्त्वमनिर्वाच्यत्वलक्षणम् ॥ ९८॥ न ह्यतात्विकरूपे द्वे प्रतिषेधसमुच्चये। सन्त्वासत्वे विरुद्धेते दृष्टस्तद्रोचरो विधिः ॥ ९९॥ उभयातात्त्विक त्वं नाप्येकत्रेदं विरोधभाक्। यथा स्यात्तान्त्विकत्वे वाऽप्युभयस्य विरोधिता॥३०॥ वल्मीकादौ यतो दष्टं स्थाणुन्त्वपुरुषत्वयोः । अतान्त्विकत्वमेकत् नैवं तात्विकरूपयोः ॥ १ ॥

थमित्यपेक्षाया माह-"स्वरूपादिति " । तत्तत्प्रतियोगिदुर्नि- रूपतामात्नप्रकटनाय तदुक्तिरिति भाव: ॥९८॥ अतात्विकविधिसमुच्चया पत्तिस्त्वि ्ै वेत्याह "नहीति" । न हयतास्विकसत्वासत्वे निषेधसमु्चयेऽि विरुद्धेते अतात्विक- स्वादेव भ्रान्तेर्वाधस्य सत्वप्रतिषेधस्याप्रतिक्षेपात् सत्वस्यातार्वि- कत्वा् तदुपपत्तेरित्यर्थः ॥९९॥ उभयातात्विकत्वादेव निषेध- समुच्चयस्यातात्विकत्वं न चोभयतात्विकत्ववत् उभयातात्विकत्व- मप्येकत्र विरुद्धमित्याह-"उभयेति" । ननु निषेधसमुख्चयस्या- तात्विकत्वं किमुभयातात्विकत्वाद्वा, एकैकातात्विकत्वाद्वा, नाद्ः उभ(१)यतात्विकत्वव दुभयातात्विकत्वस्यापि विरुद्धत्वात् विधिसमु- अ्यस्य तात्विकत्वापाताञ्च एकैकप्रतियोगितात्विकत्वापत्तेरेव न द्वितीयोऽपि, तात्विकात्यन्ताभावप्रतियोगिन एवातात्विकत्वादिति चंन्नेत्याह-"वल्मीकादाविति " । न च परस्परविरहरूप- योरंकत्रोभयो: तास्विकत्वं विरुद्धं एकत्र तन्त्वादी घटतत्प्रागभा- वयोरुभयोरपि अतात्विकत्वदर्शनादिति भावः॥ ३०१॥ सत्वा- (१)मिथी विरुद्धयरिकधामयि ता्विकतयेवाता्विकतया स्थितिर्विरुद्द ति भाव: ।

१२

१० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ १ परिच्छेदे-

सत्त्वादिना विचारैकासह-त्वं द्विविधं मतम् । स-त्वादिसर्वकालीनाभावाधार-त्वमादिमम् ॥ २ ॥ सद्रूपन्त्वाद्यभावोऽन्यो नातिव्याप्तिरतश्चिति। निर्विशषैकसद्रूपतया कोपोऽन्यथाश्रुतेः ॥३॥ न सत्यादिगिरा साक्षाद्वक्तुं शक्यं चिद्द्दयं। लक्षणाऽ्ङ्गीकृता तस्मादनिर्वाच्यत्त्वमक्षतं ॥।४॥ प्रत्यक्षमनुमानं चागमोऽर्थापत्तिरिष्यते। प्रमाणं तावदत्रास्ति प्रत्यक्षमविपर्ययम् ॥ ५॥

दिना विचारासहत्वं सत्वाद्यत्यन्ताभावाधिकरसात्वं, न चातिव्या- नरिर्त्रह्माण सत्ववत्तदत्यन्ताभावस्याप्यभावात् अन्यथा निर्विशेष- त्वादिश्रुतिविरोधापत्तेरित्यभिप्रेत्याह-"सत्वेति " द्वाभ्यां। यद्वा सत्वादिना विचारासहत्वं सद्रपत्वाद्यभावः सत्वरूपधर्मा- भावेपि यथा ब्रह्मण: सद्ूपत्त्वं तथोपपादितमधस्तादित्यतो न त-

नन्ववं सदात्मके ब्रह्मणि श्रीतसत्यपदादौ लाक्षणिकत्वं न स्या- दिति तत्राह-"नेति "। सत्वधर्मविशिष्टवाचकस्य तस्य नि- रध्ध्मके लक्षणाया आवश्यकत्वात् न हि निर्द्धर्मकस्वरूपमात्रवाच- कत्वं कस्य(१)चिदपि पदस्यास्ति तस्मान्न शुक्तिरूप्यप्रपश्चसाधारण- निर्वाच्यत्वलक्षणानुपपत्तिरित्यभिप्रायः । ॥ अनिर्वाच्यत्वलक्षणापपत्तिः । लक्षणमुक्ता प्रमाणमाह-"प्रत्यक्षमिति"। तत्न प्रत्यक्ष ताव- दाह-"प्रत्यक्षमिति " ॥ ५॥ न च मिथ्याशब्दोऽसत्पर्यायः व- (१) यदप विशिष्वाचकस्य शुद्धेपि शत्रिरव तथाडपि विशिश्बीधकत्वम्यौत्स ्रर्िकस्य बाधन लक्षणेति व्यपदेश आकाशादिपदस्याऽपि शुद्ध भत्तिर्न सर्वसम्मतेति भावः।

अनिर्वाच्यत्वे प्रत्यक्षानुमानोपन्यासः । ९१

अभान्मिथ्यैव रजतमित्यनिर्वाच्यगोचरं। न ख्यायमानरूप्यादौ नृशङ्गसदृशं मृषा ॥ ६ ॥ विमतं संत्वशून्यत्वे सत्यसत्वविलक्षणम्। सत्वासत्वविनिर्मुक्तं बाध्यत्वाद्रजतं ध्रुवं॥।७॥। दोषप्रयुक्तभानत्वाद्यन्नैवं स्यान्न तत्तथा। यथा ब्रह्मेति नात्र स्या दप्रसिद्धविशेषणं ॥८ ।। सामान्यतो Sपि तत्सिद्धेर्नाशतः सिद्धसाधनं।

क्षयमाणयुत्त्या नृश्टङ्गादिसाधारणासत्वस्य ख्यायमानरूप्यादौ वक्तु- मशक्यत्वात्। न चैतावन्तं कालमसदेव रजतमभादित्यनुभवि-

र्यार्थः ॥६॥ अनुमानमाह-"विमतमिति"। सत्वरहितत्वे सति असत्वरहितत्वे सति सत्वासत्वरहितं बाध्यत्वात् दोषप्रयुक्तभान- त्वाद्वा यन्नैवं तन्नैवं यथा ब्रह्म, न चाप्रसिद्धविशेषणत्वं सत्वासत्वे समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिनी धर्मत्वाद्ूपररसवत, स- त्वमसत्वानधिकरणानिष्ठं असत्वं वा सत्वानधिकरणानिष्ठं धर्म- त्वादूपवदिति सामान्यतम्तत्सिद्धंरिति द्वयोस्तात्पर्यार्थः ॥७॥८॥ मिथ्यात्वे यथा मिथ्यात्वसाधकदृश्यत्वादेरने व्यभिचारस्तथां- उस्यापि वादिविशेषं प्रति एकदेशसाधनेन साध्याप्रसिद्धशङ्काऽपि, तथा हि सत्ख्यातिवादिनं प्रति असद्विलक्षणं विमतं सद्विलक्षणं बाध्यत्वात् शुक्तिरजतसंसर्गवत्, असत्ख्यातिवादिनं प्रति सद्विल- क्षणं विमतमसद्विलक्षणं अपरोक्षधीविषयत्वात् घटवत, पक्षधर्मता- वलादनिर्वचनीयत्वसिद्धिरिति भावः। ननु सत्वासत्वयोः परस्पर- विरहरूपतया साध्यं व्याहतं स्यादिति चेन्नेत्याह- " ने "'सय-

९२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

न साध्यं व्याहतं वा स्यात्समाहिततया पुरा ॥ ९॥ नार्थान्तरं भवेद्वाधान्नाभाससमता तथा। न वा सत्प्रतिपक्षश्र ख्यातिबाधाद्यभावतः ॥ १० ॥ ख्यातिबाधान्यथासिद्याऽप्यनिर्वाच्यत्वमक्षतं। ततोऽनुमानमप्यत्र प्रमाणमिति साधितं ॥ ११ ॥ ख्यातिबाधान्यथासिद्धिरूपार्थापत्तिरप्यमुं। प्रमाणं साधयत्यर्थ तथैवात निदर्श्यंते ॥ १२ ॥ रूप्यं सच्चेन्न बाध्येत न प्रतीयेत यद्यसत्।

द्वैन। अतात्विकत्वेन परस्परविरहानात्मकत्वेन च समाहितत्वा- दित्यर्थः ॥ ९ ॥ ननु ब्रह्मवत्सत्वराहित्येऽपि सद्रूपत्वेनानिर्वाच्य- त्वाभावोपपत्या अर्थान्तरमित्याशड् सत्वरहितस्य प्रपश्चस्य सद्रू- पत्वे मानाभावेन बाधाद्गह्मणि च शून्यतापत्तिरंत सदूपत्वे प्रमाण- मित्यभिप्रेत्याह-"नार्थान्तरमिति "। ननु विमतं सदसदा- त्मकं बाध्यत्वात् व्यतिरेके ब्रह्मवदित्याभाससाम्यं, विमतं असत्स- त्वानधिकरणस्वान्नृश्टङ्गवदिति सत्प्रतिपक्षश्चेत्याशङ्क ख्यातिबाधा- न्यथाऽनुपपत्तिलक्षणविपक्षबाधकतर्कस्य वक्ष्यमाणत्वेनाभाससाम्य- सत्प्रतिपक्षयो रभावादित्यभिप्रेत्याह-"नाभाससमते"त्यादि॥१०॥ ॥ अनिर्धाच्यत्वसाधकानुमानोप्यासः ॥ ख्यातिबाघाद्यभावत इत्युक्तं त्रिवृणोति-"बाधे" त्यादि ॥११॥ वक्ष्यमाणमेव दर्शयति-"ख्यातीति " ॥ १२ ॥

९३

प्रतीयतेऽतो निर्वाच्यं सदसद्भिन्नमिष्यते ॥ १३ ॥ प्रामाणिकत्वं सत्वं स्यात्तत्वावेदकता प्रमा । सा च शुद्धपरब्रह्मबोधकश्रुतिवाक्यगा ॥ १४॥ व्रह्मण: स्वप्रकाशत्वेऽप्यज्ञानविनिवृत्तये। साफल्यं स्यात्प्रमाणस्य प्रवृत्तेर्न क्षतिस्ततः ॥ १५॥ अतत्वावेदकत्वेऽपि रजताद्यप्रमात्वके। बाध्यं प्रयोजकत्वं स्याद्वाधके न्यूनस-त्वतः ॥ १६॥

अर्थापत्तिस्वरूपमाह-"रूप्यमिति" ॥ १३ ॥ सत्वं कि स्वरूपमित्यत आह-"प्रामाणिकत्वमिति " । तच्चापि त- स्वावेदकत्वमेव, तत्वावेदकता शुद्धब्रह्मबोधकवेदान्तवाक्ये न तु निर्विशषत्वादिधर्मप्रतिपादके अतो न तत्र व्यभिचार इत्यर्थः । ननु घ्रह्मणि सवतो भासमाने चिन्मान्ने वैयर्थ्येन प्रमाणाप्रवृत्त्या प्रामाणि- कत्वाबाध्यत्वयोव्याप्तित्रहो न स्यात् प्रत्युत ब्रह्मभिन्न एव प्रामाणि- कत्वसत्वेन तस्य बाध्यत्वेनैव सह व्याप्तिः स्यादिस्याशड ब्रह्मणः खप्रकाशत्वेऽपि व्यवहारप्रतिबन्धकाज्ञाननिवृत्यर्थ प्रमाणप्रवृत्तेः स- फलत्वमित्याह-"ब्रह्मण " इति। अत एव न बाध्यत्वेन सह प्रामाणिकत्वस्य व्याप्ति: ब्रह्मणि व्यभिचाराद्विराधाञ्च न हि तत्व- मावेदयता वेद्यमतर्वं नामेति भावः ॥१५ ॥ ननु रूप्यादिबाधक- स्य तत्वावेद्ककत्वेऽ्द्वैतहानिः अतत्वावेदकत्वे तन्निबन्धनं रूप्यादे- रप्रामाणिकत्वं न स्यादिति चेन्नेत्याह-"तत्वेति " । बाधक- स्यातत्वावेदकत्वेऽपि रूप्याद्यप्रामाशिकत्वे प्रयोजकतैव वाध्यान्यू- नसत्ताकत्वस्यैव बाधकत्वे तन्त्नत्वादित्यर्थः ॥ १६॥ यद्वा Sवाध्य-

९४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१परिच्छेदे-

अबाध्यत्वं हि वा सत्वं न चापाद्या विशिष्टता। त्रैकालिकनिषेधस्याप्रतियोगित्वमेव तत् ॥। १७॥। प्रतीत्यभावेऽप्यसतोऽसन्नृशृङ्गमितीष्यते। तत्र सर्वोपपत्तिः स्याद्विकल्पेनैव शब्दतः ॥ १८ ॥ शब्दज्ञानानुपाती स्याद्वस्तुशून्यो विकल्पकः । विकल्पस्याऽपि ज्ञानान्यवृत्ति-त्वे बाधकं न हि ॥१ ९॥ प्रवृत्तिविषयत्वस्याऽन्यथासिद्धिरपि प्रमा ।

त्वमेव सत्वमिति पक्षान्तरमाह-"अबाध्यत्त्व" मिति।न चत- रह्य्पाद्यावैशिष्ट्यं अबाध्यत्वं हि त्रैकालिकनिषेधाप्रतियोगित्वं तेन च विपरीतप्रमाविषयत्वाभाव आपाद्यत इति नापाद्यावैशिष्ठ्यं व्यवहारस्यापाद्यत्वेन वा नापाद्यावैशिष्ट्यमित्यर्थः ॥१७॥ नन्वसत्वं चेन्न प्रतीयेतेत्युक्तं तदयुक्तं असन्नृश्ङ्गमित्यादिवा- क्यादसतोऽपि प्रतीते: अन्यथाऽसद्वैलक्षण्यज्ञानायोगः असत्प्रती- तिनिरासायोगश्च असत्पदस्यानर्थकत्वे प्रयुक्तपदानां सम्भूयका- रित्वायोगे बोधकत्वानुपप्त्तिः असतोSसत्वेनाप्रतीती असद्यवहा- राजुपपत्ति: तदुक्तं 'असद्विलक्षणज्ञत्तौ ज्ञातव्यमसदेव हि। तस्मा- दसत्प्रतीतिश्च कथ तेन निवार्यते' इत्याशङ्क परिहरति- "प्रतीत्यभाव" इति द्वाभ्यां। विकल्पस्य ज्ञानान्यवृत्तित्वे बाधकाभावात् शशविषाणमनुभवामीत्यप्रत्ययात् वस्तुशून्यता च सोपाख्यधर्म्मानुलेखित्वं अनो न कोऽपि दोषः विकल्पस्य ज्ञानत्वे तु तदन्यज्ञानविषयत्वाभाव आपाद्यः शुक्तिरूप्यादेरसववे च प्रती- तिविषयत्वं विकल्पान्यप्रतीत्यविषयत्वं वाऽनुपपन्नसित्यनिर्वाच्यत्वं सिद्धमिति भाव: ॥१८॥१९॥ एवं प्रवृत्तिविषयत्वाSन्यथाSनुपप- त्तिरपि तत्र प्रमाणमित्याह-"प्रवृत्तीति " । इदमंशस्यासद्रू-

व्यावहारिकसत्त्वस्यैव प्रतियोगित्वादी प्रयोजकत्वम्। ९५

मानस-त्वेन चास-त्वे सदसत्वे भवेद्यतः ॥ २० ॥ ख्यातिबाधान्यथासिद्धाऽनिर्वाच्यत्वं मतं दृढं। बाध्यत्वमप्यनिर्वाच्ये न सत्ये नासतीष्यते॥ २१॥ एवं च सत्यनिर्वाच्यभाव एव प्रयोजकः । प्रतियोगित्त्वमुख्येऽपि न सत्वादिविकल्पकः ॥ २२॥ असत्वं निःस्वरूपन्त्वं तद्भिन्नाः सस्वरूपताः । सस्वरूपत्वमेतस्माद्भाति निष्प्रतियोगिकं ॥। २३ ।। नासति प्रतियोगित्वं शशशृङ्गादिवस्तुनि।

व्यात्मना प्रतीतौ सामग्रीविरहस्योपपादनादित्यर्थः ॥२० ॥ ख्यातिवाधान्यथाऽनुपपत्त्युपन्यासः । केचिन्तु वाध्यत्वं सत्यसति चानुपपन्नमित्यनिर्वाच्यत्वमित्या- हुरित्याह-"बाध्यत्त्वमिति "॥२१॥ एवं च सत्यनिर्वाच्यत्वमेव प्रतियोगित्वादौ प्रयोजकमिति स्थि तमित्याह- "एवमिति"॥ २२॥ नन्वसद्वैलक्षण्यापेक्षया लघुत्वात्सत्वमेत प्रतियोगित्वादी प्रयोजकमस्तु तथा चानिर्वाच्य- त्वेऽपि प्रतियोगगित्वादिकमनुपपन्नमेवेत्याशङ् सत्त्वमेव यत्किश्चि- त्कालाबाध्यत्वरूपं तत्र प्रयोजकं न तु त्रिकालावाध्यत्वरूपं गौर- वात्तथा चानिवांच्यत्वपक्षे नानुपपत्तिः असत्व तावन्निःस्वरूपत्वं तद्वैलक्षण्यं सस्वरूपत्वं तञ्च निष्प्रतियोगिकमेव तथा च नासति

ननु शशशङ्गं नास्तीति प्रत्यक्षत एवासति निषेधप्रतियोगित्वमनु- भूयते इति चेन्नेत्याह-"नासतीति"। योग्यानुपलब्धिस्ताव-

९६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

न योग्यानुपलब्धिः स्यादसत्युक्तं तदप्यतः ॥२४॥ दुष्टोपल(१)म्भसामग्री शशशृङ्गादियोग्यता। तस्यां नाऽनुपलम्भोडस्ति नास्ति साऽनुपलम्भने ॥२५॥ न च योग्यतया व्याप्ता शशशृङ्गाडस्तिता क्वचित्। यद्वलादुपलम्भस्त आपाद्येत कथं चन ॥ २६ ॥। नासदासीन्नो सदासीदित्याद्याः श्रुतयोऽखिलाः । प्रमाणं स्युरनिर्वाच्यभाव एव विचारतः ॥ २७॥ नचाऽत सदसच्छब्दौ पञ्चभूतपरौ मतौ।

दभावग्राहिका योग्यता च शशशङ्गादीनां दोषघटिता वाच्या तस्यां नानुपलम्भअनुपलम्भच न सेति योग्यानुपलब्धेरसम्भव इत्यर्थः ॥ ।।२४।। तत्र वृद्धसंमतिमाह-"दुष्टेति" ॥२५॥ ननु प्रतियोगिसत्व- विरोध्यनुपलब्धिरेव तद्राहिका सा प्रकृतेSस्त्येवेत्याशड निराचष्टे- "नचेति,"। स्तम्भात्मनि योगत्वप्रसिद्धया पिशाच उपलम्भा- पादनं सम्भवति शशशृङ्गास्तित्वं न योग्यतया व्याप्तं यदूबलात्तेन उपलम्भ आपद्येत तथा च नात्र प्रतियोगिसत्वविरोधिनी अनुप- लद्धिरित्यर्थः ॥ २६ ॥ 'ना(२)सदासीन्नो सदासी'दित्यादिश्चुतयोऽ्यनिर्वाच्यत्वे प्रमाणं न चात्र सदसच्छद्दी पश्चभूतपरी 'न(३)सत्तन्नासुच्यत' इत्यादौ भूते प्रयोगात् 'यदन्यद्वायोरन्तरिक्षाच्चैतत्सद्वायुरन्तरिक्षं च त्य- दविति'श्रुतेश्चेति वाच्यं। प्रसिद्धपरत्वे सम्भवति अप्रसिद्धपरताया अयुक्तत्वात् न हि भूते सदसच्छन्दी प्रसिद्धौ किन्तु पारमार्थिका- ( १) कुसुमाञ्जलौ ४ सबके। ( २ ) ते ० ब्रा. २ ।८ ।८ । (३) भगवद्गीता १३ प्र० श्री० १२।

असतूव्पात्यादिनिरासः । ९७

प्रसिद्धपरतां त्यत्का नाप्रसिद्धगतिर्नयः ॥ २८॥ न भूते सदसच्छब्दौ प्रसिद्धौ वस्त्ववस्तुगौ। श्रुत्यन्तराऽविरोधाय सदेकं ब्रह्म चिद्धनं ॥ २९ ॥ सदासीत्तन्न चासीद्वा सदसद्भ्यां विलक्षणं। नासदासीदिति श्रुत्या Sनिर्वाच्यं सिद्यतीत्यतः ॥३०॥ प्रमाणसम्भवादेवानिर्वाच्यख्यातिरिष्यते। न चाऽसदन्यथाख्यातिः प्रमाणविरहान्विता ॥ ३१ ॥ असदेवमभाद्रप्यमित्येवं सद्विलक्षणं। विषयीकुरुते मानं नासद्वाधकसम्भवात् ॥ ३२॥। नानुमानमसद्भाने बाधाद्युक्तया पुरोक्तया। तथाऽङ्गीकारतस्ते स्यात्प्रवेशः सौगते मते ॥ ३३ ॥

पारमार्थिकयोरेवेति साई्धयोजना ॥२८॥२९॥ नो सदासीदि- त्यत्र सच्छब्दस्य परमार्थसत्परत्वे व्यावहारिकसतो रजःप्रभृतेर्नि- षेधस्य ततः प्राप्त्यभावात् 'आनीदवातं खवधया तदेक'मितिवा- क्यशेषाङ्गह्मणोऽप्यनिर्धाच्यत्वप्रसङ्ग: 'तम आसीदिति' वाक्या- दविद्याया इवेति चेत् नेत्याह-"श्रुत्यन्तरे " ति सार्द्धेन । सदेकं ब्रह्मैव सदासीन्न सदसद्विलक्षणमासीदित्यर्थपर्यवसानादि- त्यर्थः॥ ३० ॥ तस्मादनिर्वाच्यख्यातिरेव प्रमाणसम्भवात् न त्व- सदन्यथाख्यातिः प्रमाणविरहात् न चाSसन्भाने असदेव रजतम- भादिति प्रत्यक्षं मानं अनन्तरोक्तवाधकेन सद्वैलक्षण्यविषयत्वादि- त्याह-"प्रमाणेत्यादि " युग्मेन ॥ ३१॥ ३२ ॥ असद्भाने नानुमानं प्रमाणमित्याह-"नेति "॥३३॥ ननु १३

१८ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

न वा सदुपरागोऽत्र विशेषः सोऽप्यसन्मतः । ततोऽसदन्यथाख्यातिरसाध्वी दुष्टसम्मता ॥ ३४ ॥ न वाऽन्यत्र स्थितस्यैव रूप्यादेर्भानतो भवेत्। अन्यथाख्यातिरत्नापि सन्निकर्षाद्ययोगतः ॥ ३५ ।। संस्कारस्मृतिदोषाणां प्रत्यासत्तित्वमत्र नो। रूप्यप्रत्यक्ष एतस्य संयोगः कारणं मतं ॥ ३६ ॥ ततोSनिर्वाच्यमेवेदं सर्व विश्वं सहेतुकं। तच्चानिर्वाच्यमज्ञानोपादानकमितीरितम् ॥ ३७॥ तत्वज्ञाननिवर्त्यत्वात्तथात्वं तस्य साधितं।

घौद्ध मतात्सदुपरागो विशेष: स्यादिति नेत्याह-" नवेति " । तथाSप्यसतूख्यात्यापतेस्तदवस्थत्वमिति नासदन्यथाख्यातिरित्य- थः॥ ३४॥। अन्यथाख्यातिरप्यसाध्वीत्याह-"नवेति" । अत्यन्तासत इवान्यत्र सतोऽपि अपरोक्षप्रतीतिप्रयोजकसन्निकर्षा- नुपपत्तेस्तुल्यत्वादित्यर्थः ॥ ३५ ॥ संस्कारादीनां प्रत्यासत्तित्वं नि- राकरोति- "संस्कारेति "। रजतप्रत्यक्षमात्रे रजतसंयोग- त्वेन कारणत्वावधारणात्संनिकर्यान्तरसत्वेऽपि तदभावे रजतप्र- त्यक्षोत्पत्तेर्वक्तमशक्यत्वात् न तेषां प्रत्यासत्तित्वमित्यर्थः ॥ ३६॥ फलितमुपसंहरति-"तत " इत्यर्द्धेन। ॥ असत्ख्यात्यादिनिरासः ॥ किमुपादानकं तदित्यत आह-"तच्चेति"। नन्वेवं रू- व्यमुत्पन्नं नष्टं चेति धीप्रसङ्ग:त्रैकालिकनिषेधप्रतीतिश्च न स्यादिति तंत्राह- "तत्वज्ञानेति "। फलबलेनात्यन्ताभावधीसाम-

आविद्यकरजतादेर्निषेधोपपत्तिः। ९९

यद्वाऽस्य न स्वरूपेण तैकालिकनिषेधने ॥ ३८॥ प्रतियोगत्वमपि तु तात्विकत्वेन सम्मतं । प्रतीतं तात्विकत्वं तत्प्रातीतिकमिहेष्यते ॥ ३९॥ लोके वा तात्विकत्वेन प्रसिद्धरजतस्य तत्। त्रैकालिकनिषेधैकप्रतियोगित्वमिष्यते ॥ ४० ॥ नेह नानेति वेदान्ते किं चनेति पदेरणात्। सर्वस्याऽपि निषिद्धत्वान्न प्रपञ्चान्तरोत्थितिः ।।४१।।

ग्या एव बलवत्वेन तथात्वमनिर्वाच्यत्वं तत्वज्ञानैकनिवर्त्यत्वं प्रा- कप्रसाधितमित्यर्थः॥३८।। पक्षान्तरेणापि तद्रढयति-"यद्वेति " । न च पारमार्थि- कत्व स्यापि प्रतिभाससमये प्रतीतत्वेन त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वं न सम्भवति रजतप्रतियोगित्वेनानुभवविरोधश्चेति वाच्यम् । प्रतीति- कालप्रतीतं पारमार्थिकत्वमपि प्रातीतिकमेमेवेति न तन्निषिध्यते किं तु अन्यत्र वृत्ति तदिति तेनाकारेश रजतस्यैव निषेध इति न तत्प्रतियोगित्वेनुभवविरोधोऽपीति भाव: ॥ ३९ ॥ यद्वा लौकिक- परमार्थरजतस्यैव तत्र तैकालिकनिषेधः न च तर्हि नेह नानेति नि- षेधायापि तात्विक प्रपञ्चान्तरोरीकारापत्ति: नेह नानेति निषेधस्थलें किश्चनेति पदसंदंशात् सर्वनिषेधे प्रतीयमाननिषेधस्यावश्यकनया निषेध्यत्वेन प्रपश्चान्तरकल्पनाया गौरवकरत्वात् प्रकृते तु सर्व- त्वेन प्रतियोग्यनुल्लेखातू आपणस्रूप्यनिषेधस्य इदम्यावश्यकत्वे- नाप्रतीतनिषेधकल्पनैव युक्तेति हृदि निधायाह-"लोक" इति द्वाभ्यां ॥४०॥४१॥। नन्वेवमपि रूप्यस्य कथमज्ञानमुपादानं

१०० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छंदे-

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां शुक्त्यज्ञानेडस्ति हेतुता। उपादानं तदेवास्तु नोपादानान्तरं भवेत् ॥ ४२ ॥ सर्वधीप्रत्ययानां हि स्वस्वगोचरशूरता। प्रतीतिकाले रूप्यस्य सत्वं सिद्धमितीष्यते ॥४३॥ अध्यस्तत्वेऽपि द्वैरूप्यं नेदन्त्वस्य प्रसज्यते। स्वप्रकाशतयेदन्त्वाधिष्ठानस्य चिदात्मनः ॥ ४४ ॥ इंद रूप्यमिति ज्ञानं त्र्यात्मकं नात इष्यते। रवन्ने तु न चतरूपं ज्ञानं शङ्कयं कथं चन ।।४५।।

तदनुविद्धतया अप्रतीते: इदमंशानुविद्धतया प्रतीतेरिदमंश एव सत्यविकाराविरोधेन मिथ्याविकारात्मना विवर्तते इत्यङ्गीक्रियता- मित्याशङ्ड परिहरति-"अन्वयेति" । तत्कल्पनाया एवा- भ्यर्हित्तत्वादुपादानान्तरासिद्धेरिति भावः ॥ ४२ ॥ फलितमाह-"सर्वेति" ॥ ४३॥ ॥ आविद्यकरजतोत्पत्युपपत्तिः ॥ नन्वेव मिदमंशस्याऽव्यव्यस्तत्वेन इदिति द्यात्मकं इद रूप्यमिति च पयात्मकं खप्ने इद रूप्यमिति ज्ञानं चतुरात्मकं स्यादिति चेन्नेत्याह- "अध्यस्तत्वेऽपीति " द्वाभ्यां। इदन्त्वस्याध्यस्तत्वेऽपि नेदमिति द्यात्मकं इदन्त्वाधिष्ठानस्य खप्रकाशत्वात् न हि वयं सर्वक्राऽध्यासे द्यात्मक्ता ब्रूम: अपित्वन्तःकरणवृत्तिसव्यपेक्षािष्ठानप्रकाशे अत एवेदं रूप्यमिति न त्र्यात्मकं रवप्ने तु चतुरात्मकत्वशङ्का सर्वथा 5नुपपन्नेति दयोर्योजना ॥४४ ॥४५ ॥ तत्रोपपत्तिमाह-"द्यो-

विज्ञप्तिः ।

अस्यां चौखम्वासंस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासंपृष्ठशतके सुन्दरेः सीसकाक्षरेरुत्तमेषु पत्तेषु एक: स्तबको मुद्यित्वा प्रकाश्यते। २ एकस्मिन् स्तबके एक एव ग्रन्थों मुद्यते। ३ प्राचीना दुर्लभाश्चाऽमुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शन,व्याकरण. धर्मशास्त्र, साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते। ४ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाऽध्यापकाः पण्डिता अन्येच शास्त्रदप्टयां विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भर्वन्ति । भारतवर्षी येर्वरह्मदशीयः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतदूग्राह कैर्दे- यं वार्षिकमग्रिमं मूल्यम मुद्रा: ७ आणका : ८ ६ कालान्तरे प्रतिस्तबकं १ ७ प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति। ८ साम्प्रतं मुद्यमाणा ग्रन्था :- मुद्रिता: स्तबकाः (१) संस्काररत्नमाला। गोपीनाथभट्टक्ृता (संस्कार: ) २ २) शब्दकास्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम) १० (: श्लोकवार्तिकम। भट्टकुमारिलविरचितम पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकराख्यया व्याख्यया सहितम् सम्पूर्णम। (मीमांसा ) १०

8 भाष्योष्वहतं तत्त्वत्रयम् विशिष्टाद्वैतदर्शन प्र. करणसगीमलाकाचार्य्य प्रणीतम्।श्रीनाराय- णतीर्थ विरचित भाट्टभाषा प्रकाश सहि- (चंदान्तः) तम्। सम्पूर्णः । ५) करणप्रकाशः । श्रीव्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिषः) १ 4 भाटृचिन्तामणिः महामहोपाध्याय- श्रीगागाभट्ट विरतवतः 1 तर्कपाद: (मीमांसा)

(७) न्यायरलमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्र। विरचित सम्पूर्णः । (मीमांसा) २

(=) ब्रह्मसूत्र भाध्यम-वादरायण प्रणीत वदान्त सृत्रस्य यतीन्द्र श्रीमद्विक्षा- (वदान्तः) ६ नभिक्षु कृत व्याख्यानम ।सम्पूर्ण: ।

(2) स्याह्वादमश्जरी-मह्िषेणानमिर्ति सम्पूर्णम। (जैनदर्शनम) (१.) सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मनिरूप- णपरम्-श्रीभाष्यकृतां परमगुरुभिः (वेदान्तः ) श्री ६ यामुनमुनिभिर्विरचितम। सं० (१)न्यायमकरन्दः। श्रीमदानन्दबोध- भट्टारकाचार्यसंग्रहीतः आचार्य- (वेदान्तः) चितसुखमुनिविरचित व्याख्योपेतः i विभ त्तवर्थनिर्णयः न्यायानुसारिप्रथमादि- मप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूपः म० म० (न्यायः) श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः । सम्पूर्ण: १३ विधिरसायनम् श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् सम्पूर्णम (मीमांसा ('४)न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिकटीका) भट्टमो-। मेश्वरविरचिता । (मीमांसा )

'५) शिवस्तोत्रावली। उत्पलदेवविरच्निता।। श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसमेता। (वेदान्त)

(')मीमांगावालप्रकाशः (जैमिनीयद्वादशा ध्यायार्थसंग्रहः) श्रीमदूपदवाक्यप्रमा- ( मीमांसा )

ज्यधुरन्धर श्रीभट्टनाराणान्मजभट्टशङ्कुर- विरचित: । •) प्रकरणप्श्चिका (प्रभाकरमतानुसारि मीमांमादशजर) म महोपाध्याय श्रीशालिकनाथमिश्र विर्राचततम । (मी .. पा

( वेदान्त

हरिदासगुप्त:, पोसम्वा- संस्कत पुप्त काकष बनारश्न मटी।

B Sadananda Vyasa 132 Advaitasiddhisiddhantasarah A3M4828 1903 fasc.l

PLEASE DO NOT REMOVE

CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY

UTL AT DOWNSVIEW D RANGE BAY SHLF POS ITEM C 39 12 03 07 12 007 2