1. Advaita Siddhi Siddhanta Sara II Sadananda Vyasa CSS

UNIVERSITY OF TORONTO Sadananda, Vyasa Advaitasiddhisiddhantasarah 3 1761 00670396 1

B 132 A3 M4828 1903 fasc.2

66 .- 1 [ Price Rupee One.

THE

OWKHAMBÂ SANSKRIT SERIES A ECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS.

अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः ।

पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यासप्रणीतस्तत्कृत-

व्याख्यासमलङ्कृतश्र।

DVAITA SIDDHI SIDDHANTA SARA, An abstract of Advaita Sidhi,

BY PANDIT SRÎ SADÂNANDA VYÂSA,

WITH A COMMENTARY BY THE SAME AUTHOR. Edited and annotated by

PANDIT LAKSHMANA SÂSTRÍ DRAVIDA,

fessor of Vedanta Central Hindu College, Benares. FASCICULAS II.

BLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPÔT: BENARES. AGENT :- OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG: Printed By Hari Das Gupta Proprietor AT THE VIDYA VILASA PRESS. BENARES.

Registered According to Act XXV. of 1867.

132 A3M4828 1903

श्री: -*- आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता।

चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना। 100000E TY OF TORONT रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबक :- ६६ 101 865 1371 BIBRARY

रजतश्रमस्य चाक्षुषत्वानुभवतिरोधपरिहारः । १०१

स्वप्रकाशतयाऽविद्याधिष्ठानस्य चिदात्मनः ॥ ४६ ॥

अविद्या तद्विवर्तत्वे चाक्षुषत्वोपचारतः ॥ ४७ ॥ स्वत एवास्त्युपाधित्त्वमविद्यावृत्तिभासके। चैतन्येऽस्मिन्नविद्याया वृत्तेर्नान्यदपेक्षणम् ॥ ४८॥ साक्षिवेद्यतया वृत्तौ नाज्ञानं यद्यपीष्यते। तथाऽपि तदवच्छिन्ने शुक्तयवच्छिन्नगं तमः ॥४ ९॥

रिति"। अविद्यावच्छिन्नचैतन्यरूपाधिष्ठानस्य स्वप्नकाशत्वादि- त्यर्थः ॥४६॥ ननु रूप्यज्ञानस्याचाक्षुपत्वे रूप्यं पश्यामीति चाक्षु- षत्वानुभवविरोध इति नेत्याह-"चाक्षुषेति "। चाक्षुषेदं-

। ४७ ॥ ननु रूप्यज्ञानस्याऽविद्यावृत्तित्वेन प्रातिभासिकतया प्र- तिभासावश्यम्भावेनाध्यस्तविषयज्ञानस्य चाध्यस्तत्वनियमेनाविद्या- वृत्तेरपि अविद्यावृत्तिप्रतिबिम्बितचचैतन्यवेद्यत्त्वं एवं तस्य तस्यापि इत्यनवस्थेति चेन्नेत्याह-"स्वत " इति। सत्यमेतत् न पुनर- नवस्था अविद्यावृत्तिप्रातिभासिकचैतन्ये अविद्यावृत्तेः रुवत एवो- पाधित्वेन वृत्यन्तरानपेक्षत्वादित्यर्थः ॥ ४८॥ नन्विदं वृत्तेशतिकसत्वेन तदवच्छ्विन्नचैतन्यगताज्षानमेव ना - स्तीति चेन्नेत्याह-"साक्षीति " । वृत्तेः साक्षिबेद्यत्वेन यद्य पि तद्गोचराज्ञानं नास्ति तथाऽपि तदवच्छ्विन्ने चैतन्ये शुत्तवच्छ्ि- भगोचराज्ञानस्य सत्वात् तथा चेदवृत्तिराश्रयावच्छेदिका न तुवि- षयावच्छेदिकति वस्तुस्थितिरिति तात्पर्यार्थः ॥४९॥ ननु त्वन्मते य-

१०२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धानतसारे। [१ परिच्छेदे-

नाज्ञाननाशिकाSविद्यावृत्तिः किं त्विदमाकृतिः । धीवृत्तिस्तदभिव्यक्तचैतन्यं रूप्यभासकं॥ ५०॥ नह्यवच्छेदकान्यत्वं फलभेदकरं मतं। किं तु व्यञ्जकभिन्न-त्वं तथा च परमार्थसत् ॥। ५१ ॥। चैतन्यं स्यादधिष्ठानमध्यस्तस्य च तद्द्विधा। व्यावहारिकसच्चैकं द्वितीयं प्रातिभासिकं ॥ ५२ ॥ स्वप्नजागरयोस्तुल्या प्रतिभासैकसत्यता । अधिष्ठानमविद्यावच्छिन्नचैतन्यमेव हि॥ ५३॥

तदभिव्यक्ताभ्यां वा इदमंशावच्छित्नतदनवच्छिन्नाभ्यां वा इदमंश- रूप्याधिष्ठानचैतन्याभ्यां वा वेद्यत्वेनावच्छिन्नफलस्य भेदारकथं फलैक्यमनवच्छिन्नफलीभूतचिन्मान्राभेदस्य सर्वत्र समानत्वात् न हीदमंशेऽपि तदवच्छ्विन्नमेत्र चैतन्यमुपादानं आत्माश्रयात् न वा रूप्ये इदमंशानवच्छिन्नमुपादानं इद रूप्यमिति प्रतीत्यनुपपत्तेरित्या- शड परि हरति-"नाज्ञानेति " त्रिभिः ॥५०॥५१॥५२॥ भ्रमस्य वृत्तिद्वयत्वोपपत्तिः । नन्वेवं सतत्वत्रैविध्यविभागो नोपपद्यते प्रातिभासिकादप्यपकृष्टस्य स्वाप्नरूप्यस्य व्यावहारिकादप्युत्कृष्टाया अविद्यानिवृत्तेः सन्भावादि- ति चंन्नेत्याह-"स्वप्नेति " । रप्ने प्रातिभासिकनिकृष्टत्वे प्र- माणाभावात् तथा हि प्रातिभासिकत्वं हि प्रतिभासमात्रसत्वं तञ्च. स्वप्नजागरयोः समानं। ननु जागरे अधिष्ठानतावच्छंदकेदमंशस्या- धिकसन्ताकत्वं सवप्नकाले तस्याऽपि प्रातिभासिकत्वमित्येव निकृष्ट्त्व- मिति चेन्न। र्वम्े हि इदमो नाधिष्ठानावच्छेदक्त्वं तुल्यवदारोप्य- त्वातू तत्राधिष्ठानमविद्यावच्छिन्नमेव चैतन्यमित्यर्थः ॥५३।।

सत्त्वत्रैविध्योपपत्तिः। १०३

ब्रह्मरूपाडस्तु वाडविद्यानिवृत्तिरथ वाडस्तु सा। अनिर्वाच्येति नैवास्ति विभागान्यूनता मनाक् ॥५४॥ व्रह्मभिन्नं मृषा सर्वमित्येवं वदतो विदः। विभागातात्विकत्त्वस्यापीष्टत्वमिति न क्षतिः ।।५५॥ स-त्वत्रैविध्यमप्यत्र व्यावहारिकमीरितं। तात्विकत्वं न कस्याऽपि ब्रह्मभिन्नस्य वस्तुनः ॥५६॥ अबाध्यत्वं स्वकालेऽस्त्यनध्यस्ताध्यस्तयोः समं।

यद्वाउविद्यानिवृत्तेः सत्वाभावेन सत्वविभागे न तदसङ्गहनिय- न्धनो दोषः वस्तुतस्तु अविद्यानिवृत्तिर्व्रह्मस्वरूपा अनिर्वचनीया वेति न विभागन्यूनता न च विभागस्य तात्विकत्वे अपसिद्धान्त: अतात्विकत्वे त्रिविधत्वं गतमेवेति वाच्यं। ब्रह्मातिरिक्तमतात्विक-

रूपेति" द्वाश्यां। वाधबोध्यत्वं न तात्विकत्वे प्रयोजकं किं त्व- वाध्यत्वं तञ्च न ब्रह्मातिरिक्तवृत्ति नेहनानेत्यादिना बाधादिति भाव: ॥५४॥ ननु तर्हि तात्विकत्रैविध्यहानिः स्यादित्याशड् को हि त्रैवि- ध्यस्य तात्विकत्वं व्रवीति कि तु व्यावहारिकत्वमेवेत्याह-"स- त्वेति "।न च त्रिविधसत्वाङ्गीकारे ब्रह्मैय सदिति स्मतवि- रोधः तस्य परमार्थ सद्गह्मैवेत्येतत्परत्वादिति न कश्विद्विरोध इ- त्यर्थः ॥ ५६ ॥ व्यावहारिकसत्वप्रातिभासिकसत्वयोरवान्तर- भेदमादायैव त्रैविध्यकथनमित्याह-"अबाध्यत्व मिति। यथा प्रातिभासिके रजते ज्षातैकसदेकं रजतत्वं लौकिकपरमार्थर-

१०४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

अतोऽवान्तरभेदेन सत्वतैविध्यमिष्यते ॥ ५७॥ सप्रकारकज्ञानादिबाध्यत्वेनैव तह्िदा। तानत्विकं सदधिष्ठानं शुद्धं निर्ध्धर्मकं मतं ॥५८॥

जने चाजातं सदपरं रजतत्वं तदुभयानुगतं चारोपितानारोपित- साधारणं रजतत्वं रजतशब्दालम्बन एवमाकाशादावारोपितका स- त्यता चिदात्मनि चानारोपिताऽपरा तदुभयसाधरणी चान्या व्या- घहारिकी सत्यता सत्यशब्दालम्बनमित्यर्थः तबुक्तं 'आकाशादौ सत्यता(१)तावदेका प्रत्यङमात्रे सत्यता का चिदन्या। सत्संपर्कात्स- त्यता तत्र चान्या व्युत्पन्नो डयं सत्यशब्दस्तु तत्नति'। आरोपिता- नारोपितयोरेकसामान्याभावे प्रवृत्याद्यनुपपत्तेरुक्तत्वादिति स- द्विशंषत्वेऽपि व्यावहारिकस्य प्रपश्चस्य नानारोपितविशेषत्वमपीति भाव: ॥५७॥ ननु व्यावहारिकप्रातिभासिकयोर्बाध्यत्वाविशेषे भेदः कि नि- यन्धन इत्यत आह-"सप्रकारकज्ञानादीति "। सप्रकार- कनिष्प्रकारकज्षानवाध्यत्वाभ्यां शुद्धब्रह्मधीबाध्यत्वतदन्यधीबाध्य-

त्यर्थः । शुद्धरब्देन निर्द्धर्मकाधिष्ठानमात्रमेवात्र विवक्षितमित्याह- "तात्विक"मिति । निर्द्धर्मकं यद्वस्तुगत्या तन्मात्रगोचर- जानस्य विवक्षितत्वात निर्द्धर्मकत्वादेस्तद्वुद्धावुपायत्त्वमात्रं न तुत- द्रुद्धौ विषयत्वमिति भावः ॥५८॥

(१) सड्च पशरीरक १ प् ० ।

१०५

तदेवं दृश्यमिथ्यात्वं सिद्धं ब्रह्माद्वयं तथा। अखण्डार्थपरं वाक्यं तत्वावेदकमित्यतः ॥ ५९॥ अविद्यातत्कृतं बन्धमपबाध्य स्वया दशा। भजन्ते यं महान्तोऽपि तं भूमानं हरिं श्रये ॥३६·॥ इति सिद्धान्तसारे श्रीसदानंदविदा कृते। जगन्मिथ्यात्वनिष्ठोऽयं प्रथमः पूर्णतां गतः ॥ १ ॥

अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारसङ्गहे प्रथम: परिच्छेदः।

तदेवं दृश्यस्य प्रपश्चस्य मिथ्यात्वास्तदततिरिक्तव्रह्मरूपाखण्डा- रयनिष्ठवेदान्तवाक्यं परं तत्वावेदकं सखण्डार्थविषयकं सर्वमत- त्वावेदककमवत्याह-"तदेव" मिति ॥५९ ॥ प्रकरणान्ते भग- चन्तमनुसन्धत्ते-"अविद्ये"ति॥ ३६० ॥ इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसाभिलाषिश्रीसदा- नन्दविदा कृते अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारसङ्गहे जग- न्मिथ्यात्वनिरूपणं नाम प्रथम: परिच्छेदः ॥ १ ॥

१४

॥ श्रीः ॥

अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारसङ्गहे।

द्वितीय: परिच्छेद: प्रारभ्यते। आनन्दैकरसं ब्रह्म वेदान्तैकप्रमाणकम्। मुकुन्दमनिशं वन्दे हृदि स्थितमनामयम् ॥ १ ॥ हेयं निरूप्य बन्धाख्यं तन्निवृतेर्निबन्धनम्। यज्ज्ञानं तदखण्डार्थमादेयमधुनोच्यते ॥ २ ॥

विशुद्धं सर्ववेदान्तप्रमेय ब्रह्म चिद्धनम् । वन्दे स्वानन्दमद्वैतं कृष्णमन्भुतसुन्दरम ॥१॥ एवं दृश्यमिथ्यात्वं सपरिकरमुपवण्येदानीं हक्तत्वं निरूपयि- व्यन्भगवन्तं मङ्गलमूर्तति वेदान्तप्रमेयं श्रीकृष्णतत्वमनुसन्धत्ते- "आनन्दे" ति॥ १॥ पूर्वोत्तरपरिच्छेदयोः सङ्गति प्रदर्शयन् चिकीर्षितं प्रतिजानीते-"हेयमिति" । अविद्यामूलकं कर्तृ- त्वाद्यनर्थजातं सर्वथा हेयत्वेन शास्त्रे प्रदर्शितं दश्यबन्धं श्रुत्यनुकू- लतर्कैर्मिथ्यात्वेन निर्णीतं तत्वज्ञानैकनिवर्त्य सम्यङ्िरूप्येदानीं त- न्निवृत्यैकहेतुं 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्याद्यवान्तरवाक्यसहकृततत्व- मस्यादिमहावाक्यप्रमाणकमखण्डब्रह्मात्मैक्यविषयं ज्ञानं ताद्वषय- तत्वम्पदार्थतत्त्वतदैकवाक्यार्थभूतमखण्डत्त्त्वं सपरिकर निरूप्यते इत्यर्थः ॥२॥ निरूपणप्रकारमेवाह-"अखण्डार्थ" मिति।

अखण्डार्थभेदतलक्षणनिरूपणम। १०७

अखण्डार्थ द्विधा तच्च श्रौतलौकिकभेदतः । पुनः पदार्थवाक्यार्थनिष्ठत्वेन द्विधा मतम् ॥ ३ ॥ तत्वम्पदार्थनिष्ठं तद्द्विविधं वैदिकं मतम्। सत्यं ज्ञानमिति श्रौतं तत्पदार्थपरं मतं ॥ ४ ॥ योडयं प्राणेषु हृद्यंतरित्यादि त्वम्पदार्थगं। महाप्रकाश इत्यादि लौकिकं स्यात्पदार्थगं ॥ ५॥ तत्त्वमस्यादिवाक्यं तु श्रौतं वाक्यार्थतत्परं। सोऽयमित्यादिवाक्यार्थनिष्ठं तल्ौकिकं मतं ॥ ६ ॥ तत्रापर्यायशब्दानामखण्डार्थत्वमाश्रितं।

तच्चाखराडार्थ द्विंविधं एक पदार्थनिष्ठमपरं वाक्यार्थनिष्ठ एकैकं च पुनर्वैदिकलौकिकभेदेन द्विविधमिति योजना । ३।। पदार्थनिष्ठं वैदिकमपि द्विविधं तत्पदार्थनिषठं त्वम्पदार्थनिषं च तत्र 'सत्यं ज्ञान- मनन्त' मित्यादि तत्पदार्थानषं, 'योऽयं विज्ञानमयः प्रणंषु हृद्यन्त- ज्योति: पुरुष' इत्यादि त्वम्पदार्थनिष्टं, प्रकृष्टप्रकाश इत्यादि तु लौ- किकं पदार्थनिष्ठमित्याह-"तत्व" मितिद्वाक्यां॥४॥५॥ वाक्यार्थनिष्ठमपि द्विविधं दर्शयति-"तत्त्वमसीति" ॥ ६॥ ननु किमखण्डार्थत्वं न तावन्निर्भेदार्थत्वं यतो निर्भेदत्वस्य श- व्द्बोध्यत्वे विशेषणताया मुपलक्षणतायां च निर्घटं भूतलमिति वत्सखण्डार्थत्वमेव स्यात्शब्दाबोध्यत्वे तु वस्तुगत्या यन्निर्भेंदं ग्रह्म त.

व्य स्वाभिमत लक्षणमाह-"तत्रेति "। अप्यायशब्दानां पदवृत्तिस्मारिताऽतिरिक्तागोचर प्रमाजनकत्वमखण्डार्थत्वं तथा चा- प्राप्तयोः प्राप्तिः संयोग इत्यादि संयोगलक्षणवाक्ये नाव्याप्तिः तस्य

१०८ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे

पदवृत्तिस्मारितार्थातिरिक्तागोचरप्रमा ॥ ७॥ याऽस्तितज्जनकत्त्वं तन्नातिव्याप्त्याSतिदृषितं । संसर्गासङ्गिसम्यग्धीहेतुता या गिरामियं। उक्ताऽखण्डार्थता यद्वा तत्प्रातिपदिकार्थता ॥८॥ अविशिष्टमपर्यायानेकशब्दप्रकाशितं। एकं वेदान्तनिष्णाता अखण्डं प्रतिपेदिरे ॥ ९॥

पदवृत्तिस्मारितत्वात् नापि द्विषदन्नभोजननिषेधकेऽतिव्याप्तिः त- त्राऽनिष्टसाधनत्वसंसर्गस्य पदवृत्त्यस्मारितस्य प्रतिपाद्यत्वात् अत्र घटः कलशः इत्यादौ संसर्गाप्रमापके एकार्थपरेऽतिव्याप्तिवारण- यापर्यायशब्दानामित्युक्तं, पदश्ञाप्येत्युक्तेऽर्थापत्या पदश्ञाप्यमनिष्ट- साधनत्वमादाय विषं भुङ्क्ष्वेति वाक्येऽतिव्याप्ति: स्यात्तद्वारणा- यवृत्तीति। तथाऽप्यन्विताभिधानवादिमते शक्ताSभिहितान्वय- वादिमते लक्षणया वाक्यार्थभूतसंसर्गस्य वृतिज्ञाप्यत्वात् सर्वत्र प्रमाणवाक्येऽति व्याप्तिः स्यात्तद्वारणायोक्तं स्मारितति सार्द्धतात्प- र्यार्थः । ७॥ अपर्यायशब्दानां संसर्गागोचरप्रमितिजनकत्वं वा

स्य तत्वप्रदीपिकाकृद्वचनं तल्लक्षणपरमुदाहरति-"संसरगेति " तत्राव्येकत्वं प्रातिपदिकार्थस्यैकधर्मावच्छेदेन वृत्तिविषयत्वं नत्वे- कमात्रव्यक्तित्वं अत एकदेशस्था वृक्षा वनमित्यादी नाव्याप्ति: त- दुक्तं पश्चपाद्यां पदानां परस्परानवच्छिन्नार्थानामन्याकाङ्काण- मव्यतिरिक्तैकरसप्रातिपद्दिकार्थमात्रान्वय' इति तात्पर्यार्थः ॥८॥ तत्र कल्पतरुकृछचनमाह-"अविशिष्टेति" ॥ ९॥ ननु

अखण्डार्थेऽनुमानोपन्यास:। १०९

प्रवृत्तिहेतुभेदं हि स्वीकृत्यैवोच्यते नयात्। अनन्तादिपदानां च शुद्धब्रह्मैकनिष्ठता॥ १० ॥ शुद्धे तात्विकसम्बन्धाभावादपि हि लक्षणा। सिद्धेदतात्विकेनैव सम्बन्धेन श्रुतेर्गिरां।। ११ ।। अखण्डार्थपरंवाक्यं सत्यं ज्ञानमिति श्रुतेः । तत्प्रातिपदिकार्थैकनिष्ठं लक्षणवाक्यतः ॥ १२॥ तन्मात्रस्योत्तरत्वाद्वा तत्प्रकृष्टप्रकाशवत्। तत्वमस्यादिकं वाक्यमखण्डार्थपरं मतं।

प्रवृत्तिनिमित्तभेदेऽपर्यायत्वं स चानन्तादिपदेषु न सम्भवति शु- द्धव्रह्ममात्रनिष्ठत्वादतो वेदान्तेषु लक्षणाव्याप्तिरिति चेन्नेत्याह- "प्रवृत्तीति " ॥ १०॥ शुद्धे सम्बन्धाभावात्कथं लक्षणेत्यत- आह-"शुद्ध " इति। अतात्विकसम्बन्धेनैव लक्षणोपपत्तेः भ्रमप्रतीतरजतत्वेन शुक्तौ रजतपदलक्षणावत् शुद्धस्यैव सर्वकल्प- नास्पदत्वेन शुद्धे न कल्पितसम्बन्धाऽनुपपत्ति: यथा चानन्तादिप- दानां लाक्षणिकत्वेपि नान्तवत्वादिप्रसङ्गस्तथा वक्ष्यते इति ॥ ११॥ अखण्डार्थत्वलक्षणकथनम्। एवं लक्षणसम्भवे प्रमाणसम्भवोऽपीत्याह-"अखण्डार्थेति" सत्यादिवाक्यमखण्डार्थनिष्ठं ब्रह्मप्ातिपदिकार्थमात्रनिष्ठं वा लक्ष- णवाक्यत्वात्तत्मात्रप्रश्नोत्तरत्वाद्वा प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यादिवा- क्यवदिति पदार्थविषयाखराडार्थत्वानुमानमिति सार्द्धयोजना ॥१२।। तत्वमस्यादिवाक्यमखण्डार्थनिष्टमिति वाक्यार्थविषयाखण्डा- र्थत्वानुमानमित्याह-"तत्वमस्यादीति" सार्द्धद्वाभ्यां॥१३॥

११० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

आत्मस्वरूपमात्रैकनिष्ठं वेत्येव साध्यते ॥ १३ ॥ अकार्यकारणद्रव्यनिष्ठत्वे सति वस्तुतः । सामानाधिकरण्याद्वा तन्मात्रस्योत्तरत्वतः ॥ १४ ॥ सोऽयमित्यादिवन्त्वित्थं मानमत्नानुमानकं। सत्यादिवाक्ये तन्मात्रप्रश्नोत्तरतया मतं ॥ १५॥ ब्रह्मवित्परमाप्नोतीत्यत् ब्रह्मात्मवेदनं। इष्टसाधनभावेन बुभुत्सा तत्र युज्यते ॥ १६ ॥ तत्वमस्यादिवाक्येऽपि तन्मात्रप्रश्न उत्तरं। कोऽहमित्यात्मरूपस्य प्रश्नोत्तरतया भवेत् ॥ १७॥ यद्यप्येकं परं लक्ष्यं सत्यादिकगिरां मतं ।

॥१४ ॥१५॥ नचसत्यादिवाक्ये तन्मात्नप्रश्नोत्तरत्वमसिद्धमित्याह- "व्रह्मवि" दिति। तन्मात्रस्यैव प्रश्नविषयत्वादित्यर्थः ॥१६॥ एवंत- त्वमस्यादिवाक्येऽपि तन्मात्रप्रश्नोत्तरत्वं नासिद्ध मित्याह-"तत्त्व- मिति"।कोSहमित्यात्मस्वरूपस्यैव प्रश्नविषयत्वेन तदधिकप्रत्युत्तर- स्यायुक्तेरित्यर्थः ॥१७॥ यद्यपि सत्याद्यन्यतमपदं स्वरूपलक्षणपरं व्र- ह्मणोऽन्यस्य तदाभासत्वात् तथाऽपि परैरपि सत्वस्य सत्वे सति क्षा- नत्वस्य सत्यत्वे सति आनन्दत्वस्य शून्यवादिनाऽपि सत्वरहितज्ञाना- नन्दात्मकत्वस्य ब्रह्मणोऽन्यत्रा ङ्गीकारान्मिलितं बिना न निर्विचि- कित्सब्रह्मसिद्धिरिति मिलितं लक्षणं, यद्यपि सर्वेषां सत्यादिप- दानां लक्ष्यमेकमेव निर्विशेषं ग्रह्म तथाऽपि निवर्तनीयांशाधिक्येन

अभदेऽपि लक्ष्यलक्षणभावोपपादनम् । १११

तथाऽपि विनिवर्त्त्याशाधिक्येनेष्टं पदान्तरं ॥। १९ ॥।

स्वरूपलक्षणस्थात्राविरोधित्त्वादखण्डिते ॥ १९ ॥ अभेदेऽपि धियो वृत्तिप्रयुक्ताकारभेदतः । लक्ष्यलक्षणभावोऽपि सिद्देदावृततादिवत् ॥ २०॥ शुद्धव्रह्मैकताकारा धीवृत्तिर्निष्प्रकारिका। शुद्धव्रह्मैकविषयाज्ञानस्य विनिवर्तिका ॥ २१ ॥

न पदान्तरवैयर्थ्यमित्याह-"यद्यपीति" ॥ १८॥ अतो वाच्या- रथंवैशिष्टचस्याखयडसिद्धावुपायत्वान्न तद्विरोधितेत्याह-"अत- इति"। १९ । अभेदे कथं लक्ष्यलक्षणाभाव इत्यत्राह-"अभेदेऽपीति" । आवृततादिवत्-आवृतत्वानावृतत्ववत् अन्यथा स्वरूपलक्षणतट- स्थलक्षणविभागो न स्पादित्यथः॥२०। अज्ञानविषयश्च शुद्धं ब्रह्म अज्ञानकल्पितस्य तदितरस्याज्ञानविषयत्वायोगात् तथा च शुद्धव्र- ह्माकारा चित्तवृत्तिर्निष्प्रकारिकवाज्ञाननिवर्त्तिका प्रकारमात्रस्या- उप्यविद्याकलपितत्वेन तद्विषयाया वृत्तेरविद्यासमविषयत्वाभावा- दित्यभिप्रेत्याह-"शुद्धव्रह्मेति " । यथा चाविद्यातत्कार्यवि- पयं ज्ञानं तदनिवर्तकं तथा व्युत्पादितं प्रागिति भाव: ॥ २१॥ नन्वस्तु सत्प्रतिपक्षम्तथाहि सत्यादिवाक्यतात्पयविषयः सं- सृषटरुपः संसर्गरूपो वा प्रमाणवाक्यतात्पर्यविषयत्त्वात्संमतवत् सत्यादिवाक्यं स्वतात्पर्यविषयज्ञानावाध्यसंसर्गपर स्वतात्पर्यविष-

साधाक्यत्वादग्निहोत्ादिवाक्यवत् विषं भुङ्क्ष्ेत्यादी वाच्यार्थसं-

११२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे- न वा सत्प्रतिप्रक्षोऽत्र शङ्कयोऽखण्डार्थसाधने। प्रतिकूली यतस्तर्कः सर्वेषु प्रतिहेतुषु ॥ २२ ॥ दृष्टान्ते साध्यवैकल्यं न शङ्कयं लक्षणेष्यते।

सर्गपरत्वाभावेऽपि स्वकरणकप्रमाविषयपदार्थसंसर्गपरत्वान्न व्य- भिचार: खं च्छिद्रं कोकिल: पिक इत्यादौ चान(१)तिभिन्नार्थत्वेसा- मानाधिकरययायोगेन छिद्रकोकिलादानां खपिकादिशब्दवाच्यत्व- संसर्गपरत्वान्नव्यभिचार इत्याशडा निरस्यति-"न वेति"। आद्यानुमाने संसृष्टरूप इति साध्ये संसर्गे संसर्गरूप इति साध्ये च संसृष्टरूपे पदार्थे व्यभिचारात् तयोरपि प्रमाणवाक्यतात्पर्य- विषयत्वात् द्वितीयानुमाने प्रमाणवाक्यत्वस्याबाध्यपरत्वमात्रेय प्रमितिविषयपरत्वमात्रेया वोपपत्ती विशिष्टसाध्यस्य तत्रातन्त्रत्वे- नाप्रयोजकत्वातू अलक्षणवाक्यत्वस्योपाधित्वाच्च नाSन्र सत्प्रति- पक्षः सम्भवतीत्यर्थः । ननु वेदान्तजन्या प्रमा सप्रकारिका विचा- रजन्यत्वातू संशयनिवर्तकत्वा द्वा कर्मकाण्डजन्यज्ञानवत् वेदान्त- जन्या प्रमा ब्रह्मप्रकारविषया ब्रह्मधर्मिकसंशयविरोधित्वाद्गा्मवि- चारजन्यत्वाद्वा यदेवं तदेवं यथा कर्मकाण्डविचारजन्यो विनिश्चय इति प्रतिसाधनमस्त्वत्याशङ निरस्यति-"प्रतिकूल" इति। त्वन्मते ज्ञानमात्रस्य सप्रकारत्वेन विचारजन्यत्वसंशयविरो- धितयोर्व्यर्थत्वात् अप्रयोजकत्वात् निष्प्कारकज्ञानादपि संश- यादिनिवृत्तिसम्भवात् लक्षणवाक्याजन्यत्त्वस्योपाधित्वाज्च अत एव द्वितीयानुमानमव्यपास्तम्। ब्रह्मनिष्टप्रकारविषयत्त्वसाधने हष्टान्ता- भावा्च सर्वेषु, च प्रतिसाधनेषु प्रश्नोत्तरयवियधिकरण्यापत्ति: प्र- तिकूलतर्को5वसेय इत्यर्थ: ॥ २२ ॥ ॥ सत्प्रतिपक्षनिरासः॥ ननु रष्टान्ते साध्यवैकल्यं तथा हि प्रकृष्टप्रकाशादिवाक्यं न तावदभिधेयाखण्डार्थनिष्ठं प्रकृष्टादिपदस्याखण्डेSभिधाया अभावात त्वयाऽनङ्गीकाराच्च, नापपि लक्षणया प्रकृष्टप्रकाशस्य द्रव्यस्य गुणस्य (:) भिन्नमत्यन्तमिव्न स त्तिक्र ा न्तत् ं तत िर े ा ् ृर्त्वा भा वे दृत्यर्थ : ।

दष्टान्ते साध्यवैक्ल्यादीनां निरासः। ११३

तत्राखण्डपरत्वेऽतोऽप्युत्तरस्योचितत्वतः ॥ २३॥ प्रश्नोत्तरे उभे युत््या ते प्रातिपदिकार्थगे। चन्द्रव्यक्तिस्ततो लक्ष्या सामानाधिकरण्यतः ॥२४॥ दार्ष्टान्तिकेऽपि किं ब्रह्मेत्येवं वाक्ये प्रकल्पिते।. सत्यंज्ञानमिति श्रौतमखण्डार्थपरं भवेत् ॥ २५ ॥

ड्वाह-"दृष्टान्त " इति। यष्टीः प्रवेशयत्यादी 'लोकेतरसमयाः पुरोडाशा भवन्ती' त्यादौ वेदे च यथाश्रुतान्वयसम्भवेऽपि यथा ता- त्पर्यववषयीभूतान्वयानुपपत्या यष्टिधरपुरुषेषु सवनीयहविर्मात्रे च यष्टिपुरोडाशशब्दयोर्लक्षणाSSश्रिता तथैवेह तात्पर्यविषयीभूतान्वया नुपपत्तिनिमित्तया लक्षणया अखण्डार्थपरत्वोपपत्तेः कश्चन्द्र इति चन्द्रस्वरूपे पृष्टे तन्मात्रस्यैवोत्तरस्योचितत्वादिति तात्पर्यार्थः ॥२३। प्रश्नोत्तरे तावच्चन्द्रप्ातिपद्िकार्थमात्रविषये चन्द्रप्रातिपदिकार्थश्च प्रकृष्टप्रकाशश्रयीभूनासाधारणी विशेष्यभूता व्यक्ति: न तु प्रकृष्ट- प्रकाशविशिष्टा प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति सह प्रयोगानुपपत्तेः विशे- ष्यव्यक्तिश्चाखण्डेत्यखण्डार्थतैवेत्यभिप्रेत्याह- "प्रश्नोत्तर " इति। तथा च दष्टान्ते न साध्यवैकल्यमित्यर्थः ॥२४॥ 'ब्रह्मविदाप्नोति परं' 'एकधैवानु द्रष््व्य'मित्यादि वाक्यबला- तसत्यत्वादिवैशिष्ट्याविषयकस्यैत ब्रह्मविषयकवेदनस्य मोक्षजन- कत्वात् कश्चन्द्र इति वर्तिकि ब्रह्मेत्येव वाक्यं कल्प्यते इत्याह- "दार्ष्टान्तिक " इति ॥ २५ ॥ ननु सत्यादिवाक्ये सत्सु विशेषणेपु सस्तु(१)तिकविधिवाक्ये प्राशस्त्य इव विशेषणार्थेप्याका- (१) सस्तुतिकेति सुन्यर्थवादसद्वितेत्यर्यः। प्रस्तुतिके विधी बलवदनिष्टासाधन- त्वरुपप्राशस्यस्याक्षपलम्यत्वप सस्तुतिके विधी प्राश्हव्य गाब्दी भकाङचेति भावः ।

११४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

सत्यज्ञानादिवाक्येऽत यद्यप्यस्ति विशेषणं। नाकाङ्डाकल्पनं तत्र ब्रह्मव्यक्तिपरत्वतः ॥ २६॥ निष्प्रकारकबोधस्याधिष्ठानप्रत्ययत्त्वतः । भ्रमादिविनिवृतत्या स्यान्मोक्षहेतुत्वमञ्जसा ॥२७॥ एकधैवानुद्रष्टव्यमित्यनेकन्त्ववारणात्। नाऽल्पमप्यन्तरं कुर्यादिति भेदनिषेधनात् ॥ २८॥ केवलो निर्गुणश्चेति गुणानां प्रतिषेधनात्। एकमेवाद्वितीयं सदिति द्वैतनिषेधनात् ॥ २९ ॥

दोत्था(१)पनीयेत्याशङ्ग सत्यादिवाक्ये विशेषणे सत्यपि न तद्गोच- राकाङ्काकल्पनं प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यत्र विशेषणे सत्यपि कश्चन्द्र इति स्वरूपमात्राकाङ्गादर्शनात् व्यावृत्तिविशेषबोधश्च विशेषणपर- त्वाभावेऽपि तद्द्वारकस्वरूपज्ञानमात्रेणैवोपपद्यते इत्यभिप्रेत्याह- "सत्यज्ञानादीति " ॥२६॥ ननु सप्रकारकज्ञानस्यैव मोक्ष- हेतुतया 'ब्रह्मविदाप्नोति परं' 'य एवं विद्वानमृत इह भवतीति' ध्रुत्या 'यो वेद निहितं गुहाया' मित्युत्तरवाक्येन च मुमुक्षोः सप्र- कारक एव धर्मिज्ञाने साध्ये वुभुन्सोचितेत्याशङ्का निष्प्रकारकज्ञा- नस्यैव स्वरूपोपलक्षणोपलक्षिताधिष्ठानज्ञानत्वेन भ्रमादिनिवृत्या मो- क्षहेतुनाया उपपादितत्वेन तदनुरोधाद्गह्मविदित्यादेः सप्रकारक- ब्रह्मज्ञानपरतायां मानाभावात् य एवं विद्वानित्यस्याप्येवं प्रकारत्वं

"निष्प्रकारकेति " ॥ २७। यथोक्त एवार्थे सर्वश्रुतिसामञ्जस्यं नान्यथेत्याह-" एकधेत्यादि " युग्मेन ॥२८॥॥२९॥

(१) यथा रत्त: पटोऽत्तीत्यादी रक्रान्वयं विना वाक्यार्थसमाप्तिसभ्भवे डपि रत्त- पढ़वैयर्थ्यपरिहाराय रक्तवैशिशांशेडप्याकाडत्ता कल्प्यते तथा सत्यत्वाद्यन्वयं विना तत्स भवेडप सत्यादिपदावैद्य्णाय तव सा कलप्यतामित्ययेः ।

प्रतिकूलतर्कनिराकरणम । १११

सर्वतोऽप्यनवच्छिन्नवस्तुमात्रपरौ मतौ। अनन्तब्रह्मशब्दौ तद्वाक्यं चाखण्डतत्परम्॥३०॥ एकत्वभेदाभावादेः स्वरूपत्वेन वस्तुतः । न विशिष्टपरन्त्वं स्यादुक्तवाक्यस्य कर्हि चित् ॥३ १॥ संसर्गाविषयेऽप्यस्त्याकाङ्कादीनां सुसम्भवः ।

ननु तेषामैक्यभेदाभावादिविशिष्टार्थपरत्वे वेदान्तमात्रस्याखण्डार्थ- त्वासिद्धिः सत्यशुद्धान्यमिथ्याविशिष्टार्थपरत्वे प्रामाण्यायोग इ- त्याशड्कौक्यभेदाभावादीनां स्वरूपत्वेन विशिष्टपरत्वस्यैवाभावातू भेदाभावादे: कल्पितप्रतियोगितया कल्पितत्वे सत्यादिपदवद्विशि- प्टार्थाभिधानद्वारा स्वरूपपरत्वेन प्रामाण्योपपत्तेरित्यभिप्रेत्याह- "एकत्वेति"॥३१॥ ।। दृष्टान्ते साध्यवैकल्यादीनां परिहारः॥ नन्वखण्डार्थसाधका हेतवः प्रतिकूलतर्कपराहताः तथा हि प- क्षदष्टान्तलक्षणमैक्यपरवाक्यं यदि संसृषार्थ न स्याद्वाक्यमेव न स्यादाकाङ्कायोग्यतासत्तिमत्वाभावात् आकाङ्का हि अभिधानाप- रययसान तच्च येन बिना यस्य न स्वार्थान्वयानुभावकत्वं तस्य त- देवापर्य्यवसानं, सन्निधिस्त्वव्यवधानेनान्वयप्रतियोग्युपस्थितिः यो ग्यता चैकपदार्थसंसर्गे अपरपदार्थनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिता- वच्छेदकधर्मशून्यत्वं नैतञ्रयं संसर्गाविषये सम्भवतीत्याशड परि हरति-"संसर्गेति"। एतदुक्तं भवति अखण्डार्थेप्येतञ्रित- तयसम्भवोऽस्ति तथा हि निराकाङ्गयोरपि यत्किश्चिदन्वयानुभाव- कतया तात्पर्यविषयान्वयाननुभावकत्वमेवाकाङ्का वाच्या तथा चान्वयांशो व्यर्थ: येन बिना यस्य तात्पर्यविषयाननुभावकत्वमि

११६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

न वाक्यत्वक्षतिर्दोषी वेदान्तेऽखण्डबोधके ॥ ३२ ॥। यद्यप्यखण्डवाक्यार्थचिद्धातोः स्वप्रकाशतः । स्वतः सिद्धत्त्वमेवेष्टं तथाऽप्यस्यप्रमाणजां ॥ ३३॥ विना वृत्तिमविद्याया विनिवर्त्तकता न हि। मानवृत्तिरविद्यैकनिवृत्तिफलभागिनी ॥ ३४ ॥ निष्प्रकारमपि ज्ञानं निर्विकल्पकमिष्यते।

त्येतावन्मान्रस्यैव सामक्जस्यात् तात्पर्यविषयश्च क्वचित्संसृष्टः क्वचि- दखण्ड इति न विशेष: अतः सा तात्पर्यविषयाSखरडार्थानुभवज- ननात् प्राग् वेदान्तवाक्येऽव्यस्त्येव आसत्तिरप्यव्यवधानेन शाब्द बोधानुकूलार्थोपस्थितिमात्रं न त्वन्वयप्रतियोगित्वविशेषितपदार्थो- पस्थितिः गौरवात् सा च संसर्गाबोधकेप्यस्त्येव योग्यताऽपि तात्प- र्यविषयाबाध एव न त्वेकपदार्थसंसर्ग इत्याद्युक्तरूपेति न वाक्य- रवानुपपत्तिलक्षणप्रतिकूलतर्कपराहतिरिति ॥ ३२ ॥ ननु संसृष्टार्थत्वं न चेत्तदा वेदान्तानां निर्विषयत्वापत्तिरख- णडवाक्यार्थस्य स्वप्रकाशचिन्मात्रस्याविद्याद्यध्यासाधिष्ठानत्वेन त- त्साक्षित्वेन च नित्यसििद्धत्वादिति तत्राह-"यद्यपीति " । अनाद्यविद्योपहितत्वेनादोपात् स्वतः सिद्धस्यापि प्रमाणवृत्तिमन्त- रेणाविद्यानिव र्त्तकत्वाभावात्प्रमायवृ त्तंश्चाविद्यानिवृत्तिफ लोपहित- त्वान्न काSप्यनुपपत्तिरिति द्वयोरर्थः ॥३३॥३४॥ ननु वेदान्त- वाक्यजन्यं ज्ञानं निष्प्रकारकं चेत ज्ञानमेत्र न स्यात् ज्ञानस्येच्छा- दितुल्यतया सविषयत्ववत्सप्रकारकत्वस्यापि नियमात्कंचित्प्रकारं विना वस्तुनो बुद्धावनारोहाच्चेद्याप्यासिद्धेमैंवमित्याह-"निष्प्र- कारक " मिति। तार्किकादिभिरपि निर्विकल्पकक्षानाभ्युपग- मातू राब्दवाच्यं तुकं चित्प्रकारमन्तरेण सम्भवति न वेति वादिनो

निर्विशेषेविचाराद्युपयोगप्रदर्शनम्। ११७

तार्किकैरपि किं वाच्यं वेदान्तैर्निर्विशेषगम् ॥ ३५॥ विचारस्याऽपि वेदान्ततात्पर्यैकविनिश्चये। फलवत्वेन निर्विन्नव्रह्मज्ञानार्थता भवेत् ॥ ३६॥ आपातदर्शनं यस्मान्नाज्ञानविनिवर्त्तकम्। अतो विचारशास्त्रस्य प्रारम्भः सफलो मुनेः ॥३७॥ व्यावृत्ताकारतो ब्रह्माज्ञात-त्वाद्विषयो मतः । स्वरूपनिश्चयाधीनं प्रयोजनमपीष्यते ॥ ३८॥ निश्चयो मुक्तिफलकोऽखण्डार्थज्ञानमेव सः। सिद्धान्तपूर्वपक्षौ द्वौ कल्पितत्वावलम्बिनौ ॥ ३९॥

विवदन्ते तच्चास्माभिरव्रह्मणो ना्युपेयते आकाशादिपदवकश्चित्म्र- योगोंपाधिमादाय तद्पि सम्भवत्यवेत्यभिप्रायः ॥३५॥ विचार- विधिसम्भवोऽ्यस्तीत्याह-"विचारस्येति " द्वाभ्यां। विचा- रस्य वेदान्ततात्पर्यनिश्चयादिफलकतया निष्प्रत्यूहनिष्प्रकारकव्र- ह्मज्ञानार्थत्वोपपत्तेः आपातदर्शनस्य प्रतिवद्धत्वेनाज्ञानानिवर्तक- स्वात् विचारशास्त्रस्या थातो ब्रह्मजिज्ञासे'त्यादिरूपस्य प्रारम्भो मुनेः व्यासस्य सफलोऽभिमत इति द्वयोःसमुदितोऽर्थः ॥३६॥३७॥ शुद्धब्रह्मविषयाणामधधिकरणानामप्यारम्भो नाऽनुपपन्नः विष- यादिपञ्चकसम्भवादित्याह-"व्यावृत्तेति " । व्यावृत्ताकारे- णाज्ञातो हि विषय: ब्रह्म च तथा भवत्येव विषयस्रूपनिर्धारण- धीनं च प्रयोजनं न निर्धारणे सप्रकारकत्वमपेक्षते निष्प्रकांर व- स्तुनि स्वरूपनिर्द्धारणत्वाव्याघातात् अद्वैताद्युपलक्षिताखण्डार्थज्ञा- नं च निर्द्धारणं तदधीनं च प्रयोजनं मुक्तिरेव पूर्वपक्षसिद्धान्ती च कल्पितप्रकारालम्बिनी संशयोऽपि कल्पितसमानधर्मधीअन्मैवेति नानुपपत्तिः अत एव विषयादिपश्चक निर्विशेषे कथं स्यादिति परास्तम्। उक्तरीत्योपपत्तेरिति त्रयाणां समुदितोर्थः ॥३८॥३९॥

११८ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

संशयोऽध्यस्तसामान्यधर्मधीजननो मतः । तस्मात्सम्यग्धियः सिद्धै शास्त्रारम्भादिसम्भवः ॥४०॥ स्वरूपस्य प्रमेयत्चादुद्देश्य-त्वविधेयते। सत्यादिद्वारतो ज्ञानादसाधारणनिश्चयः ॥ ४१ ॥ लक्षणा शक्यसम्बन्धस्तात्पर्यानुपपत्तितः । बीजत्वान्नान्वयासिद्धेः प्रकृते सैव सम्मता ॥ ४२ ॥

।। प्रतिकूलतर्कनिराकरणम् ॥ । ४० ॥ एकस्मिन्नप कल्पतोद्देश्यविधेयभावसम्भवादप्राप्तविधे- यमात्रपरत्वाद्वाक्यस्य नाखण्डार्थत्वव्याघात इत्याह-"असाधा- रणेति "। असाधारणस्वरूपस्य प्रमेयतया विधेयत्वात्सत्यत्वा-

मप्राप्तप्रापणसम्भवात् तथा चोद्देश्यता विधेयता च स्वरूपमात्रप- र्यवसन्नैवेत्यर्थः ॥ ४१॥ नन्वेवं सत्यादिपदानां लक्षणा न स्यात् अशक्यासदृशान्वयप्र- तियोग्युपस्थितिरूपायास्तस्या असम्भवात्तद्वीजस्यान्वयानुपपत्ते- थ्वात्राभावादित्याशङ्काह-"लक्षणेति" । वृत्या हि पदार्थों- पस्थितिर्न तु सैव वृत्तिरतो नोक्तरूपा लक्षणा किं तु शक्यसम्बन्धः स च प्रकृतेऽ्यस्त्येव उपस्थितिरूपत्वेउपि लक्षणायास्तात्पर्यानुकू- लोपस्थितिरेव सा नोक्तोपस्थितिरूपा अतात्पर्यविषयताद्दगुपस्थितौ गतत्वात् नाऽपि बीजानुपपत्तिस्तात्पर्यानुपपत्तरेव बीजत्वादित्या- ह-"तात्पर्येति "। तात्पर्यानुपपत्तितः षष्ठचर्थे तसू नान्वया- सिद्धेरेव बीजत्वं प्रकृते तात्पर्यानुपपत्तिरेव बीजत्वेन संमतेत्यर्थः।।४२।।

सत्यादिपदानां पर्यायत्वनिरासः। ११९

वाच्यार्थभेदात्सत्यादिगिरां पर्यायता न हि। आदायाध्यस्तधर्मत्वं ब्रह्मव्यक्तिपरत्वतः ॥ ४३ ॥

व्यावर्तकत्त्वं प्रत्येक सत्यादीनां गिरां भवेत् ॥ ४४ ॥ न पदान्तरवैयर्थ्य स्वरूपैक्यपरत्त्वतः । व्यावृत्तिभेदबोधित्वात्प्रामाणिकतया तथा॥ ४५ ॥ स(१)त्तादीनां तु जातीनां व्यक्तितादात्म्यकारणात्।

सत्यादिपदानां पर्यायतापत्ति निरस्यति-"वाच्यार्थभेदा- दिति"। सत्यत्वं ह्यस्मन्मते त्रिकालाबाध्यत्वं परमते कुम्भादि- साधारणी परजातिः सत्यपदप्रवृत्तिनिमितं ज्ञानानन्दपदयोरपि

नत्वानन्दत्वे परमते तु स्वभावलब्धभेदज्ञानानन्दनिष्ठे अपरजाती प्रवृत्तिनिमित्ते तथा च लक्ष्यार्थाभदेऽपि न पर्यायताशङ्का। ननु कु- म्भाद्यनुगतसत्तायां ब्रह्मलक्षणत्त्वायोगः मिध्यासत्त्यानुगतसामा- न्याभावात् तथा चानृनादू व्यावृत्यसिद्धे: त्रिकालाबाध्यत्वं ब्रह्मणि

ब्रह्मण: सर्वाधिष्ठानतया तद्रपसत्तार्याः सर्वानुस्यूतत्वेन जातित्व- व्यपदेशा् कल्पितधर्मत्वमादाय ब्रह्मव्यक्तिकत्वाच्च सत्वं त्रिका- लावाध्यत्वमवेति न तस्य श्रीतत्वहानिः तस्यानृतं प्रत्यधिष्ठानत्वेपि अनृताश्रितत्वाभावेन तद्यावर्त्तकत्वसम्भवात् आनन्दत्वादिकलपि- तजातिसाहित्येन लक्षणंक्ति: पररीत्येति तात्प्यार्थः ।४३॥४४। स्वरूपमात्रपरत्वेऽपि न पदान्तरवैयर्थ्य व्यावृत्तिभेदबोधनेन पदस- मुदायात्मकस्य वाक्यस्य प्रामाणिकत्वेन च साफल्यमित्यर्थः ॥४५॥ नन्वेव निर्द्धर्मकत्वव्याकोपः व्यावहारिकस्य धर्मस्य सत्वेऽपि (१) कल्पतरी १।१।२।

१२० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे।[२ परिच्छेदे-

लक्ष्यव्यक्तिरपि ब्रह्म सत्तादि न जहाति नः ॥४६॥ तात्पर्याविषयत्वेन धर्मा वेदप्रकाशिताः । अतात्त्विका यतो वेदप्रामाण्यं तात्विके मतं ॥४७॥ सत्यमिथ्यात्त्वभेदोऽपि लोकेऽवान्तरभेदतः । वस्तुमात्रपरत्वेऽपि बाधकनत्वं श्रुतेर्मतं ।। ४८।। दोषाप्रयुक्तभानत्वं सत्यत्वे हेतुतां भजेतू।

स्व्रसमानसताकधर्मविरहेण तदुपपत्तेरित्यभिप्रेत्य कल्पतरुकृद्वच- नमुदाहरति-"सत्तादीना " मिति। गौर्नित्यो गौरनित्य इ- त्युभयत्नाप्येकदेशान्वयार्थ लक्षणाऽभ्युपगमेपि जातिव्य क्तयोरुभयो- रपि तार्किकैर्गोपदार्थत्वाभ्युपगमाच्चेति भावः॥ ४६ ॥ नन्वीपनि- पदे पुरुषे धर्मा न प्रत्यक्षेण प्राप्ताः किं तु तत्वावेदकेन वेदेन तथा च करथं व्यावहारिका इति चेन्नेत्याह-"तात्पर्येति " । वेदा- दापाततः प्रतीतानामपि वेदतात्पर्यविषयत्वाभावादतात्विकत्वोप- पत्ते: तात्पर्यविषये हि वेदस्य प्रामाण्यं यत्र च तस्य प्रामाययं तदेव तात्विकमिति नियम इत्यर्थः ॥४७॥ वदतात्पर्याविषयत्वेनातात्वि- कत्वे स्थिते तत्वावेदकवाध्यत्वव्यावहारिकावेदकबाध्यत्वाभ्यां व्या- वहारिक प्रातिभासिकव्यवस्थोपपत्तेः न च तत्वावेदकस्य विशेष्यमा- त्रपरत्वान्न बाधकत्वं विशेषणाबुद्धिद्वारकत्वेन तन्मात्रपरस्याSपि बाधकत्वसम्भवात् विशेषणेऽ्यवान्तरतात्पर्याभ्युपगमाद्वेति हदि निधायाह-"सत्येति "॥ ४८॥ ॥ सत्यादिपदानां लक्षणयाऽखण्डार्थपरत्वे ऽनुपपत्तिनिरासः ॥ ननु व्यावृत्तयः सत्या मिथ्या वा नाद्: व्यावर्त्तकानामपि स- त्यत्वापत्ते: व्यावहारिकाणां पारमार्थिकव्यावृत्यसाधकत्वात् नान्त्यः शुक्तेः शुक्तितो व्यावृत्तेमिथ्यात्वे शुक्तित्वस्य शुक्तिसमसत्ताकत्व-

व्यावृत्ते: सत्यत्वे मिथ्यात्वे वा दोषराहित्यप्रदर्शनम्। १२१

बोध्यबोधकयोस्तुल्यसत्ताक-त्वं न तां व्रजेत् ॥ ४९ ॥ व्यावृत्तिसमसत्ताकं नैव व्यावृत्तिबोधकं। स्वप्नस्त्रियाः स्वजानन्दापेक्षयापि सुखान्तरे ॥ ५०॥ व्यावृत्तिबुद्धिहेतुत्वं हेतोर्व्यावर्त्तकत्वतः । व्यावृत्तिस्तात्विकी सा ते मन्मते व्यावहारिकी ॥५१॥ ब्रह्माभिन्नतया साऽस्तु सत्या मिथ्या न वा क्षतिः ।

रिति चेदुभयथाऽप्यदोषान्मैवमित्याह-"दोषेति " । व्यावृत्ते- र्घ्रह्माभिन्नतया पारमार्थिकत्वेऽपि व्यावर्त्तकं पारमार्थिकमिति कुतः न हि यत्पारमार्थिकबोधकं तत्पारमार्थिकमिति नियमोऽस्ति बोध्य- बोधकयोः समसत्ताकत्वस्य पदतदर्थादी व्यभिचारेण प्रागेव नि- रस्तत्वात् दोषाप्रयुक्तभानत्वस्य सत्यत्वप्रयोजकत्वात् नाऽपि व्या- वृत्तिबाधकं व्यावृत्तिसमसत्ताकमिति नियमः स्वप्नाङ्गनादेरपि स्व- जन्यसुस्ापेक्षया सुखान्तरव्यावृत्तिबुद्धिजनकत्वात् कारणस्य का- र्यव्यावर्त्तकत्वात् सा च व्यावृत्तिस्तव मते पारमार्थिक्येत मम तु मते व्यावहारिकी सर्वथाऽपि प्रातिभासिकव्यावर्त्तकापेक्षयाऽधि- कसत्ताकैवेति त्रयाणां योजना ॥४९ ॥५० ॥५१॥ नन्वेवं सत्य- त्वज्ञानत्वादिधर्माणामपि व्यावृत्तिवद्गह्माभिन्नतया पारमार्थिक- त्वमस्त्वितिशङ्कामिष्टापत्या परिहरति-"व्रह्मेति"। तदेवं व्यावृत्तेः सत्यत्वे न कोऽपि दोषः। व्यावृत्तेर्मिथ्यात्व्रपक्षेऽपि नानृ- तत्वस्य ब्रह्मसमसत्ताकत्वापत्तिः एकवाधकबाध्यत्वस्याभयत्रापि तु- ल्यत्वात् व्यावृतिबाधकावाध्यस्यैत प्रतियोगिनो व्यावृत्यधिकसत्ता- कत्वं न त्वेकवाधकवाध्यस्यापीत्यर्थः । स्थूलारुन्धतीन्यायेन पूर्वपू- र्वभ्रमनिवृत्तये काव्पनिकोपदेशस्य पञ्चकोशखथले दर्शनाश्चेत्याह- १६

१२२ सव्याव्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे·

उपायो बोधसिद्धै स्यात्सर्वभ्रान्तिनिवृत्तये ॥ ५२।। सत्ये ब्रह्मणि सत्यादिशब्दा व्यावृत्तिद्वारतः । पर्यवस्यन्ति तात्पर्य श्रुतीनां ब्रह्मणि ध्रुवं ॥ ५३ ॥ ब्रह्मबोधोपयोगित्वं सत्यादेर्भावरूपतः । अस्थूलत्वादिशब्दानामभावद्वारतो हि तत् ॥ ५४ ॥ वादिनां कुमतप्राप्तातिव्याप्तिविनिवृत्तये। सत्यज्ञानादिशब्दानां स्यादपेक्षा समुचये॥ ५५॥

"उपाय " इति ॥५२॥ तथा च मीमांसकंमते अनृतस्याव्यर्थवादार्थस्य सत्ये प्राशहत्प इव मिथ्याभूतानामपि व्यावृत्तीनां सत्ये ब्रह्मणि द्वारत्वेन बोधर्न युक्तमित्यभिप्रेत्याह-"सत्ये " इति॥५३॥ प्रधानस्य ब्रह्मणः प्रतिपत्त्युपयोगिनामानन्दादीनां भावररूपाणा'मा(१)नन्दाइयःप्रधान- स्ये'त्यनेने स्थूलत्वादीनामभावरूपाणा'मक्ष(२)रधियां त्ववरोधः सा- मान्यतदूभावाभ्यामीपसदवत्तदुक्तिमित्यनेन च सूत्रेण निर्गुयाग्रह्म- प्रतिपत्तावेव सर्वशाखासूपसंहारस्य प्रतिपादितत्वेन द्वारसमुख्चय-

प्रसिद्धं तत् ब्रह्मबोधोपयोगित वमित्यर्थः ॥५४॥ ननु सगुणे ग्रह्म- ण्युपासनार्थ भवतु शाखान्तरीयगुणोपसंहारो निर्गुणब्रह्मप्रमिती तु किं शाखरन्तिरीयगुणोपसंहारेण सत्यादिपदानां प्रत्येकं लक्षकत्वेन लक्ष्यव्रह्मबोधने प्रत्येकमेव समर्थत्वात सत्यत्वादेश् प्रत्येकं लक्ष- णत्वात् न हि प्रकृष्टत्वादिकमित सत्यत्वादिक्कमतिव्याप्तमित्याशड प्रकृष्टप्रकाशयोरिव सत्यादिपदानामपि कुमतप्राप्तातिव्याप्तिनिवृं- त्यर्थ समुच्चयापेक्षणादित्यभिप्रेत्याह-"वादिनामिति " ॥५५॥

( १) ब्र० मृ० ३ । / ११। ( २ ) व्रे . सू ० ३ । ३ । ३ २ ।

व्यावृत्तेरार्थिकत्वोपपादनम। १२३

सत्येनानृतव्यावृत्तव्रह्मबोधनमन्तरा। ब्रह्म विज्ञानमानन्दं न सिद्धेच्छून्यतः पृथक् ॥५६॥

व्यावृत्तिस्त्वार्थिकी ज्ञया न शाब्दी द्वारभावतः ॥५७॥ लक्ष्यार्थभेदाभावेऽपि व्यवच्छेद्यविभेदतः। विज्ञानानन्तपदयोः पर्यायव्यर्थते न हि॥ ५८॥ एवं समाहितं सम्यक्पदे स्वीकृत्य लक्षणां। के चित्तु लक्षणां वाक्ये प्राहुर्नैव पदे तु सा ।५९। यथा घोषो गभीरायां नद्यामित्यत च द्योः ।

तत्प्रकारमाह-"सत्येनेति " ॥ ५६॥ एतत्प्रकारमन्यवाऽव्यति दिशति-"एव मिति" । तथा सत्यत्वादिकमनृतादिव्यावृत्तिद्वारा शून्यवादादिव्यावृत्तग्रक्ष- सिद्धेरुपाय इति भावः। ननु व्यावृत्तिः किं ब्रह्मविशेषणत्वेन बो- ध्या सवतन्त्रा वा आद्ये सखण्डार्थत्वं द्वितीये ब्रह्मजिज्ञासुं प्रति त- दुपदेशोऽसङ्गत इत्याशङ व्यावृत्तिर्यद्यपि विशेषणतयैवार्थिकबोधे भासते तथाऽपि न शाब्दबोधे सखण्डार्थत्वं 'यश्चार्थादथोंन स चोदनार्थ'इति न्याया'न्मानान्तरादपोहस्तु न शाब्दस्तेन स स्मृत'

तप्रानन्दबोधाचार्यसंमतिमाह- "लक्ष्यार्थेति " ॥५८॥ उ- क्तमनूदय लक्षणायां पक्षान्तरमाह-"एवमिति" ॥ ५९॥ त- त्प्रकारं प्रदर्शयति-"यथेति " । यथा गभीरायां नदां घोष

१२४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

गभीरनद्योरन्योन्यमन्वयज्ञानतः परः ॥ ६० ॥ विशिष्टार्थैकसम्बन्धि तीरं वस्त्वेव लक्ष्यते। तथैव प्रकृतेऽन्योन्यविशिष्टार्थधियः परं ॥६१॥ ।. तत्सम्बन्धि परं ब्रह्माखण्डं वस्त्वेव लक्ष्यते। एकस्मिन्व्रह्मणि द्वारीभूताया अपि तद्धियः ॥६२॥ मिलित्वा जननाच्छब्दैर्लक्षणातोप्यखण्डधीः । तात्पर्यज्ञापकाभावात्प्रत्येकं न पृथक्पदे॥ ६३ ॥ लक्षणा समुदाये स्यात्तस्माद्वाक्येऽपि लक्षणा। एवं पदार्थे तात्पर्यान्वयासिद्धिकृता पदे ॥ ६४ ॥ लक्षणा तद्द्वयासिद्या वाक्यार्थे वाक्य इष्यते।

इत्यत्र गभीरनद्योः परस्परमन्वयबोधानन्तरं बिशिष्टार्थसम्बन्धि तीरं लक्ष्यते तथा प्रकृते परस्परविशिष्टार्थवोधानन्तरं तत्सम्बन्ध्य- खण्डं लक्ष्यते तथा च न वैयर्थ्य न च तत्रापि प्रत्येकं लक्षणा तथा सति गभीरतीरनदीतीरादिलाभेन विशिष्टतीरबुद्धिर्न स्यातू । न च तत्र गभीरनदीपदयोरिवेह सत्यादिपदानां परस्परमन्वयबोध- कत्वं त्वन्मते नास्तीति वाच्यम्। एकस्मिन्व्रह्मणि द्वारीभूतस्य प- रस्परार्थान्वयबोधस्य सत्यादिपर्दर्मिलित्वा जननात उत्तरकालं ल- क्षणयाSखण्डबोधस्याञ्युपगमादिति सार्द्धद्वयतात्पर्यार्थः ॥६० ॥ ॥ ६१॥ ६२ ॥ तथा च समुदाये एव लक्षणा न प्रत्येकं तात्पर्य ज्ञा- पकाभावादित्याह-"तात्पर्येति " ॥ ६३॥ पदार्थे तात्पर्यान्व- यानुपपत्तिभ्यां लक्षणा पदे वाक्यार्थे तट्ठयानुपपत्या वाक्ये इत्यु- भयत्र फलितमाह-"एव " मिति॥ ६४ ॥ ॥ वाक्ये लक्षणोपपत्ति: ॥ ननु सर्वपदानां लक्षकत्वे वाक्यार्थानुभवो न स्पाल्लाक्षणिक-

वाक्यस्य लाक्षणिकत्वेऽपि अनुभावकत्वप्रदर्शनम्। १२५

वाक्यं लाक्षणिकत्त्वेऽपि भवेदेवानुभावकम् । अज्ञातज्ञापकत्त्वाच्च वेदान्ता अनुभावकाः ॥ ६५॥ एवं च तत्वमस्यादिमहावाक्यानुमानकम् । निर्दोषं सोऽयमित्यादिद्टष्टान्तोऽत्रानुकूलकृत् ॥६६॥ तत्र तद्देशकालादिविशेषणविवर्जनात्। विशेष्यमात्रमेकं हि बोध्यतेऽखण्डितार्थकम् ॥६७॥ प्रत्यभिज्ञा पदार्थाप्तभेदभ्रमनिवर्ततिका। नाभिज्ञा स्यात्पदार्थैक्यविषयत्त्वेऽपि सा प्रमा ॥६८॥

स्याननुभावकत्वादिति तत्राह-"वाक्यमिति "। एवं च प- दशक्ते: पदारथोपस्थिती एवोपक्षयादुपस्थितानां च पदार्थानामन्व- यानुभावकत्वात्सर्वपदलाक्षणिकत्वेऽपि न वेदान्तवाक्यानामन्वया- नुभावकत्वानुपपत्तिरिति भावः ॥६५॥ ॥ सत्याद्यवान्तरवाक्याखण्डार्थतोपपत्तिः॥ एवं च तत्वमस्यादिमहावाक्यपक्षकानुमानमपि निर्दोषमि- त्याह-"एवं चति"। न च सोडयं देवदस्त इत्ययं ह- प्टान्तः साध्यविकलः विशिष्टाभेदस्य बोधयितुमशक्यत्वादि- त्यतआह-"सोयमिति" ॥ ६६ ॥ उभयविशेषणपरित्यागे वि- शेष्यमात्रमभिन्नं बोध्यते इति सिद्धमखण्डार्थत्वमित्याह- "तत्रेति " भेदभ्रमविरोधितया नान्यतरपद्वैयर्थ्य प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षस्याऽप्य-

दबोधनेन भेषभ्रमनिवर्त्तकत्वं तत्समानार्थ च वाक्यमेतदिति न विशिष्टपरमित्यर्थः ॥ ६७॥ ६८ ॥

१२६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धानतसारे। [ २ परिच्छेदे-

एवं तत्वमसीत्यस्य सत्यादिपद्वाक्यतः । प्रमेयैक्येऽपि भेदान्ध्यनाशकत्वेन मानता ॥ ६९।। उ(१)पाधिभेदभिन्नोऽर्थो येनैकः प्रतिपाद्ते। तदपि स्यादखण्डार्थ महत्खं कुम्भखं यथा॥७ ॥

उपाधिभेदभिन्नेऽर्थेऽप्यैक्यस्य प्रतिपादनात् ॥७१॥ सत्यज्ञानादिगीरेतत्संसर्गव्यतिरेकिणी। अर्थे प्रमाणं मानत्वान्नयनादिप्रमाणवत् ॥ ७२॥ मानं वेदान्तवाक्यानि निर्गुणाखण्डसाधनात्। निर्गुणत्वं च तस्योक्तं श्रुत्या युक्तिसहायया॥७३॥

एवं तत्यमसीति वाक्यस्य सत्यादिवाक्यात्तत्पदाश् प्र- मेयवैलक्षययेऽपि धर्मिद्वयपरामर्शित्वन भेदभ्नमनिवर्त्तकत्वात् प्रामाण्यमित्याह-" एवमिति " ॥ ६९ ॥ कल्पतरुकृद्वचने तत्रोदाहरति-"उपाधीति " ॥ ७० ॥ प्रकृते फलितमाह- "तथेति " ॥ ७१॥ चित्सुखाचार्यो क्ताऽपि तद्ढयति-"एव" मिति। सत्यादिवाक्यमेततूपदार्थसंसर्गव्यतिरिक्त एवार्थे प्रमाण- मिति सावधारणं साध्यं विवक्षितं तेन संसर्गातिरिक्तसंसर्गिण्यपि प्रामाण्या ड्गीकारान्न सिद्धसाधनमिति भावः ।। ७२ ॥ फलितमुप संहरति-"मान " मिति॥७३॥ ॥ तत्वमसीत्याद्ि महावाक्याखण्डार्थत्वोपपत्तिः॥ ( १) कथतरी १/१।२।

आत्मनो निर्गुणत्व उपपत्तिप्रदर्शनम। १२७

निर्गुणस्तावदात्माऽस्ति कैवल्यश्रुतिसद्विरा। उपास्त्यै सत्यकामाद्या गुणास्तत्र समर्पिताः ॥ ७४॥ अन्यशेषतया तेषां तत्परत्वं न तच्छूरुतेः । निर्गुणप्रकृतस्थाया अद्वितीयपरत्वतः ॥ ७५॥ तत्परत्वेन सत्वैक्यबोधिनोः श्रुतिवाक्ययोः । प्राबल्यान्न निषेध्यत्त्वमसद्वेदादिबोधिभि ः ॥ ७६ ॥ न ब्रह्मण्यमुमानं वा सद्धर्मादिप्रमापकम्। सिद्धसाधनदोषेण द्षितत्वान्निरर्थकम् ॥ ७७॥

कैवल्यश्रुत्या तावदात्मा निर्गुण इत्याह-"निर्गुण " इति। ननु 'बृहन्तोऽस्य धर्मा' इति श्रुत्या, ब्रह्म धर्मवत पदार्थत्वादित्याद्यनु- मानैश्च, स्वसमानसत्ताकधर्मबद्गह्मति चेन्नैवं न तावत् श्रुत्या सगु- णत्वसिद्धि: सगुणप्रकरणस्थाया उपास्तिविधिविषयविशेषणसमर्प- कत्वेन तत्परत्वाभावात्, न चापूर्वत्वात् सत्यकामादौ विशेषणे तात्पर्य अपूर्वत्वेप्यन्यशेषस्य अतत्परत्वदर्शनात्, निर्गुणप्रकरण-

या अन्यथासिद्धेरिति द्वयोरर्थः ॥७४॥७५॥ असद्वाक्यभेदवा- क्ययोस्तु न ब्रह्मसत्वैक्यनिषेधकता सत्वैक्यबोधकयोरेव तत्पर- र्वेन प्राबल्यादिस्याह-"तत्परत्वेनेति " ॥ ७६ ॥ ब्रह्म घ- र्भिसत्तासमानसत्ताकधर्मवत्पदार्थत्वान्धाववद्वा घटवदित्याद्यनुमा- नमपि न म्रह्मणि तात्विकधर्मतासाधनायालमित्याह-"नेति" धर्मिपदस्य यत्किचिद्धर्मिपरत्वे समसत्ताककल्पितधर्मत्वेन सिद्ध- साधने ब्रह्मपरत्वे साध्याप्रसिद्धि: घटादिधर्मे ब्रह्मसमानसत्ताक- स्वादेरप्रसिद्धेरित्यादिदूषणग्रस्तत्वान्नानुमानं तत्र प्रमायामित्यर्थ:७७

१२८ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

ईश्वरस्तु सदावाप्तसमस्तशुभसद्गुणः । स्वीकृतोऽस्माभिरप्यत्र मायावित्वेन कालतः ॥ ७८॥ न निर्द्धर्मकतायां स्यात्कालसम्बन्ध आत्मनि। हेत्वसिद्धेर्न शुद्धस्य पक्षीकरणसम्भवः ॥७९॥ आनन्दादेस्तु नित्यत्वात्तत्प्रेप्सायाश्र तत्र च। सामर्थ्यस्य त्वया वक्तुमशक्यत्वान्न साधनम्॥८॥ सद्धर्मकानुमाने ते सर्वत्रैवास्ति दूषणम् । न ब्रह्मसमसत्ताकधर्मे मानं तवानुमा ॥ ८१॥ अपरव्रह्मविषया श्रुनिर्निर्द्धर्मकश्रुतेः ।

ईश्वरः सदाऽवाप्तसमम्तकल्याणगुणः सदा प्रेप्सुत्वे सति तत्न शक्तत्वात् यो यदा यत्प्रेप्सुर्यत्र शक्तः स तदा तद्वान् यथा चैत्र: ईश्वरः सदा त्यक्तसमस्तदोषः सदा तज्जिहासुत्वे सति तत्त्यागे श- क्तत्वात् यश्चैवं स तथैव यथा चैत्रः इत्याशड् परि हरति- "ईश्वर इति" । ईश्वरः सदाऽवाप्तसमस्तकल्याणगुणः इ- त्यन्न कालं व्याप्य आप्गुणत्वस्यास्माभिरप्यङ्गीकारातू न हि निर्ध- र्मिकतायां सत्यां कालसम्बन्धोऽस्ति किं च शुद्धस्य पक्षीकरणे हे- त्वसिद्धि: उपहितस्य पक्षीकरणे अर्थान्तरं स्वाभिन्नाप्तसमस्तक- ल्याणगुणत्वेन सधर्मकत्वायोगाच्च सिद्धसाधनाञ्च कल्याणगुणाना- मानन्दादीनां नित्यत्वेन तत्प्रेप्सायास्तत्र सामर्थ्यस्य च त्वयाऽपि वक्तुमशक्यत्वाच्च सदा त्यक्तसमस्तदोषत्वे साध्ये चरमवृत्तिपर्यन्तं तत्त्यांग सामर्थ्याभावेन हेत्वसिद्धे: यदा तु तत्सामर्थ्य तदा त्यक्त- दोषत्वमिष्टमेवेत्यादिदोषदुष्टत्वात्त्वदुक्तानुमानं न सङ्गच्छ्वते तस्मा- न्नानुमानं ब्रह्मसमसत्ताकधर्मे प्रमाणमिति च योजना ॥७९॥८०८१॥

स गुणश्रुतिव्यवस्थामाह-"परेति " । ननु सगुणातिरि-

सगुणनिर्गुणश्रुत्योव्यवस्थोपदर्शनम्। १२९

अविरोधितयोपास्त्यै गुणानां स्यात्समर्पिका ॥ ८ २ ॥ नि(१) विशेषं परं ब्रह्म साक्षात्कर्तुमनीश्वराः । ये मन्दास्तेऽनु कंप्यन्ते सविशेषनिरूपणैः ॥८३॥ वशी(२)कृते मनस्येषां सगुणव्रह्मशीलनात्। तदेवाविर्भवेत्साक्षादपेतोपाधिकल्पनम् ॥८४॥ सदेवासीदसद्देति श्रुती कारणकार्य्ययोः । विषयीकुरुतः सत्वासत्वे न ब्रह्मतत्परे ॥ ८५॥ शून्यत्वस्यापुमर्थत्वादानन्दावाप्तिरिष्यते। मुक्तिस्तस्मादसन्नेवेत्यादिश्रुतिरतत्परा ॥ ८६ ॥

कस्य परव्रह्मणोऽद्याप्यसिद्धि: त्वत्पक्षे तात्वकगुणवद्य त्यन्तरस्या भावार्त्किविषयत्वं च सगुणश्रुतेरिति चेत्तत्राह-"निर्द्धर्मक- श्रुतेरिति " । तात्विकत्वपर्यंतस्य सगुणश्रुत्या अविषयीकरणा- न्निर्द्धर्मकत्वश्रुत्या शुद्धब्रह्मसिद्धेरित्याशयः ॥८२॥ तत्न कल्पतरु- कृद्वचनद्वयमुदाहरति-"निर्विशेषमिति"॥ ८३॥८४ ॥ ननु 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदसद्वा इदमग्र आमीदिति'श्रुती अपि परापरब्रह्मविषये स्यातामिति नेत्याह-" सदेवेति " । तत्रेदमिति प्रपश्चस्य प्रकृतत्वेन ब्रह्मपरत्वस्य वक्तुमशक्यतया प्रप- अ्वस्यैव पूर्व कारणात्मना सत्वं कार्यात्मना असत्वं विषयीकुरुत इत्यर्थः ॥८५॥ नन्घेवं 'अ(३)मन्नेव स भवति । असङ्गह्नति वेद चे'- उदिति श्रुतिरपि नासत्वसिद्धर्था किं तु शून्यनापत्तिरूपपरममो- क्षपरेति स्यादिति चेन्नेत्याह-"शून्यत्वस्येति"॥८६।

( १) कच्पतरी १ । १ । १५। (२ ) कल्पतरी १।१।१५। (३) ते० १।६।१ १७

१३० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे- ज्ञानादीनां स्वरूपत्वाद् गुणत्वासिद्धिरेव हि। तत्स्वरूपातिरिक्तानामाबोधं नित्यता मता ॥८७॥ औपाधिकगुणोक्तयाऽपि श्रुतिः प्रामाण्यमश्नुते। मायाविदर्शिता मायानुवादिन्यो गिरो यथा ॥ ८८ ॥ स्वाभाविकीति वाक्यं तु लोके योग्यर्जिताद गुणात्। पृथक्कोक्तया न चिद्धातौ स्वाभाविकगुणान्जगौ।८९॥

ननु 'ज्ञानं नित्यं क्रिया नित्या बलं नित्यं परात्मन' 'एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्येत्यादि श्रुत्या ब्रह्मज्ञानादीनां नित्यत्वप्रति- पादनात्सगुशात्वमित्यत आह-"ज्ञानादीना " मिति। ज्ञाना- दीनां स्वरूपतया गुणत्वाससिद्धि: स्वरूपातिरिक्ानां तु चरमसाक्षा- त्कारपर्य्यन्तस्थायितया नित्यत्वोपचारात् 'अपामसोमममृता अ- भूमे त्यादी अमृतशब्दस्य 'आभूतसपुवं स्थानममृतत्त्वं हि भाष्यत' इति पौराणिकोक्तामृतत्वपरत्ववदिति तात्पर्यार्थः।।८७। नन्वौपाधि- कत्वस्य सोपाधिकाध्यस्तरूपत्वे श्रुत्यप्रामाययापत्तिः सत्यत्वश्रुति- विरोधश्च अन्तःकरणादिरूपोपाधिसृष्टेः प्रागेव ईक्षितृत्वादिश्रुते- रुपाध्यसम्भवश्चेत्याशङ्का मायाविदर्शितमायानुवादिवाक्यवत्सवतो भ्रमजनकत्वाभावेन अप्रामाण्यानापत्तेः सत्यत्त्वश्रुतिस्त्वन्यथैव सि- द्धा सृष्टेः पूर्वमन्तःकरणाभावेऽ्यविद्याया उपाधेः सत्वान्मैवमि- स्यभिप्रत्याह-"औपाधिकेति" ॥ ८८॥ ननु गुणानामौपाधिकत्वे- 'साभाविकी ज्ञानबलक्रिया चे'त्यनेन विरोधः स्यादित्याशङ्काह- "स्वाभाविकीति "। अस्मदादाविव भौतिकोपाधिकत्वाभा- घेन योगिष्विय योगार्जितत्वाभावेन स्वाभाविकत्वोक्तेः । न च स- ड्रोचाभाव: निर्गुणवाक्यस्पैव सङ्कोचकत्वादित्यर्थः ॥८९॥ नन्वेवं

पूर्वोत्तरतन्त्र योर्वेष म्यकथनम् । १३१

सत्त्यंतत्वमसीत्यादी ब्रह्मसत्वैक्यतत्परे। सत्वैक्ये तात्विके ब्रूतः श्रुती प्रामाण्यनिश्चयात् ॥१०॥ न पूर्वतन्त्रवच्चात्र व्यवस्था श्रुतिवाक्ययोः । तत्र प्रामाण्यहेतुत्वं समकक्षतया मतम् ॥ ९१॥ इह त्वेकतरस्याऽस्तिप्राबल्यं तत्परत्वतः । इतरस्य तु दौर्बल्यमिति वैषम्यमेतयोः ॥९२॥

'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' 'तत्वमसी त्यादिश्रुत्युक्तम्रह्मसत्वैक्यादि- क्मपि तात्विकं न स्यादिति चेन्मैवमित्याह-"सत्यमिति " । निर्गुणश्रुतिविरोधस्यात्र तत्नेवाभावादिति भावः ॥९०॥ ननु श्रुत्योर्विरोधे नैकस्यातात्विकविषयत्वं शास्त्रविरोधे सङ्को- चविकल्पादिना उभयप्रामाण्यस्य पूर्वतन्त्रे व्याकरणे च निर्णीत- त्वात् तथा हि दशमाध्यायस्थप्राप्तबाधे प्रकृतिवत्कुर्यादित्यादिरूप- कलूपस्य चोदकस्य कृष्णलादाववघातवर्जमित्यादिरुपः सङ्कोच एव एवं तार्तीयडाप अप्राप्तबाधे 'गार्हपत्य'मिति द्वितीयाश्रुत्यनुसारेणे- न्द्रशव्दयुक्तमन्त्रलिङ्गस्य गार्हपत्ये गौसात्वादिकमेव, व्याकरसोऽपि परेण पूर्वस्य नित्येनानित्यस्पेत्यादिबाध उक्तस्तत्रापि सड्डेच एव तथा चोक्तं 'को हि मीमांसको ब्रूयाद्विराधे शास्त्रयोर्मिथः । एकं प्रमाणमितरत्वप्रमाणं भवेदि'त्याशड् निरस्यति-" नेति" । तत्र शास्त्रयोः प्रामाण्ये समानकक्षतया एकतरस्यात्यन्तिकबाधायो- गात्सक्कोचेन चिकल्पेन वा पाक्षिक प्रामाण्यमाश्रितं इह त्वेकतरस्य तत्परतया प्रबलत्वात् इतरस्य वानत्परत्वेन दुर्बलतया वैषस्या- त्पूर्वतन्त्रांतरतन्त्रयोर्महद्वैषम्यमिति द्वयोर्योंजना ॥९१॥९२॥ ॥ पूर्वोत्तरतन्त्रयो वैरषस्यकथनम्।।

१३२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्केदे-

व्यवस्था यत एकस्मिस्तात्पर्य श्रुतिसद्गिराम् ॥९३॥ न नत्कासेडितीवात्र शब्दशास्त्रव्यवस्थया।

'गौराय(२)सम्भवा'दित्यादी शास्त्रयोरविराधे तान्विकार्थान्तरपरतोक्ता नत्वारोपितार्थता अन्यथेक्षत्याद्यविकरणे सिद्वान्तसाधकानामी- क्षणदीनां साङ्ग्यादयभिमतप्रधानादावारोपसम्भवेन प्रधाननिरा- करणादि न सिद्धयदित्याशड विकारशब्दादित्यादी न विरोधेन तात्विकार्थान्तरपरत्वमर्थः किंतु स्वप्रधाने व्रह्मणि अवयवत्वास- म्भवेन पुछपद्मुपचरितमित्यर्थःगौण्यसम्भवादिति पूर्वपक्षसूत्रेऽपि 'आत्मन आकाशः सम्भूत' इति श्रुतिस्तु गौणी आकाशोत्पत्ति: कारणासम्भवादित्यर्थःन तु तात्विकार्थान्तरविषयत्वं उपदेशभे- दादित्यादौदिवि दिव इति सप्तमीपश्चमीभ्यामाधारत्वावधित्वयोः प्रतीतेरुपदेशभेदेन न पूर्वनिर्दिष्टव्रह्मणः प्रत्यभिज्ञानमस्तीति प्राप्ते ए- कस्मिन्नपि श्यने वृक्षाग्रे शेनः वृक्षाग्रात् श्येन इति निर्देशदर्शनात् एकस्मिन्नेव ब्रह्मणि उभयरूपाविरोधइत्यर्थःन तु तात्विकार्थान्तर- परत्वं चतथा च चेतन एवेक्षितृत्वदर्शनाच्चेतने ब्रह्मणि आरोपो यु- ज्यते नाचेतन इति न सिद्धान्तक्षतिरित्याशयेन समाधत्त- " विकारेति" ॥ ९३॥ ननु मृडमृदत्यादेर्यथा नत्कासेडिति निषेधनिषेधत्वं तद्वत्सगु- णवाक्यानामप निर्गुणवाक्यवाधकत्वं किन्नस्यादिति चेन्नेत्याह- "न नेति "। दृष्टान्ते पर्युदासाधिकरणन्यायेन मृडमृदेयाघुत्त- रत्वरहिन सेटत्ताप्रत्यय कित्वनिषेधपरत्वेनैकवाक्यतायां वाक्यभे- देन निषेधनिषेधकत्वाकल्पनात् न च प्रकृतऽपि पर्युदासार्थत्वं नेति

(१) ब्र० सू·१।१।११। ( २ ) ब्र . सू ० १ । ३ । ३।

भेदश्रुतीनामन्यपरत्त्रम् । १३३

पर्युदासोऽस्ति नेतीति श्रृत्या सर्व निषिध्यते ॥९४॥ द्वा सुपर्गेतिवेदार्थो बुद्धिजीवपरत्वतः । न जीवव्रह्मणोर्भेदस्तथा पैंग्येऽपि वर्णनात् ॥ ९५॥ आत्मैवेदमिति श्रौतं ब्रह्मसार्वात्म्यतत्परं। वाक्यं तद्विश्वमिथ्यात्वे पर्यवस्यति सर्वथा॥ ९६ ॥ मिथ्यात्व्रह्मसत्वात्मव्रह्मैक्यानां श्रुतेर्गिरा। सिद्धत्वान्नाऽत्र कस्याऽपि सामर्थ्य तन्निषेधने ॥९७॥ अविद्यासिद्धसाक्षित्वाद्यनुवादेन निर्गुणे। श्रुतीनामस्ति तात्पर्य ताटस्थ्यद्वारतो मतम् ॥ ९८॥ अन्यशेषतया नास्ति सार्वज्यादिनिवेदने।

नेतीति वाप्सायाः प्रसक्तसर्वनिषेधकतया विशेषपरिशेषायोगेन प. र्युदासस्याSSश्रयितुमशक्यत्वादित्यर्थः ॥ ९४ ॥ द्वा सुपर्णेति वा- क्यस्य न भेदपरत्वमित्याह-"द्ेति " ॥ ९५ ॥ 'स एवेदं स- व"मात्मैवेदं सर्व'मित्यादेस्तात्पर्यमाह-"आत्मेति" ॥९६॥वि- श्वमिथ्यात्वब्रह्मसत्वादीनां ज्ञाननिवर्त्यत्वादिनाऽडक्षिप्तानां न केना- डपि निषेद्धुं सामर्थ्यमित्याह-"मिथ्यात्वेति" । सत्यस्य ज्ञा- नादनिवृत्तेः असत्यस्याधिष्ठानत्वायोगात् भेदे सावात्म्यायोगाश्चे- त्यर्थः ॥९७॥ नन्तीपनिषदस्य ब्रह्मणः सार्वझ्यादिकमनुमानादि- सिद्धमित्याशङ्क विद्यासिद्धसाक्षितवाद्यनुवादेन तटस्थलक्षणद्वा- रकब्रह्मपरतया गुसपरत्वाभावाद् गुयनिषेधतोकपपत्तमैबमित्याह- "अविद्येति" ॥९८।

१३४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धानतसारे। [२ परिच्छेदे-

तात्पर्य वाक्यभेदः स्यादन्यथा श्रुतिमौलिषु॥ ९९॥ 'यः सर्वज्ञ'इति श्रुत्या ब्रह्मतत्वं निवेदितम् । तटस्थलक्षणद्दारा तात्पर्य्यान्नाप्युपासनम् ॥ १००॥ न च ज्ञाने विधि: शङ्कयोऽप्यग्रे तस्य निषेधनात्। आत्मप्रावण्यसिद्धै तत्कथनं कुत्र चिन्मतम् ॥ १ ॥ अथ योऽन्यामिति श्रुत्या भेददर्शननिन्दया। नोपास्तिरुच्यते तत्र न सवेदेति निन्दनम् ॥ २॥ आनन्दाद्या इति न्यायेऽखण्डवाक्यार्थसिद्धये। वाच्यार्थस्योपसंहारान्नोपास्यत्वस्यसम्भवः ॥ ३ ॥।

विपक्षे बाधकमाह-"अन्यथेति" ॥९९ 'यः सर्वज्ः स स- वैवि'दित्यादावुपासनाप्रकरणस्थत्वाभावेऽपि तटस्थलक्षणद्वारा ब्रह्म प्रतिपादने तात्पर्येण विशेषणे अतात्पर्यात् अन्यथा एकविज्ञानेन स- रवविज्ञानप्रतिज्ञाविरोधापत्तिः स्यादित्याह-"यः सर्वज्ञ इति ॥ १००॥ न च ज्ञाने विधि स्तस्य निराकरिष्यमाणत्वान्नच विधि- श्रुत्यानर्थक्यं बाह्यविषयात्परावर्त्य चित्तस्य प्रत्यगात्मप्रवणतास- म्पादकत्वादित्याह-"न चेति" ॥ १ ॥ 'अथ योन्यां देव- तामुपास्ते' इत्यादेन स वेदेत्युतरवाक्यपर्यालोचनया भेददर्शन- निन्दापरतयोपा्तिपरत्वशङ्गैव नास्तीत्याह-"अथेति" । ॥ २ ॥ ' आनन्दादयः प्रधानस्येति' सूत्रेण लक्ष्याखण्डवाक्यार्थसि- द्वयर्थ वाच्यवाक्यार्थोपसंहारस्य क्रियमाणत्वेनोपास्यत्वानुपपत्ति- रित्याह-"आनन्दाद्या इति॥ ३ ॥ व्यतिहारसूत्रे च

आनन्दसत्यकामत्वादीनां तास्विकत्वातात्विकत्व व्यवस्था।१३५

उपास्तिविषयत्वेऽपि तात्विकत्वं न चैक्यवत्। सत्यकामत्वमुख्यानां न वैक्यस्याऽप्यवस्तुता ॥ ४॥ विशिष्टविषयोपास्तिनिर्विशेषे न सम्भवेत् । आनन्दादेरतो व्रह्मरूपत्वादेव वस्तुता ॥ ५ ॥ भ्रमत्वं सगुणोपास्तेर्विशिष्टविषयत्वतः । न निगुणाद्युपास्तेस्तन्निर्विशेषास्पदत्वतः ॥ ६ ॥

'तद्योऽहं सो Sसौ यो सो सौऽह' मित्युक्तस्य जीवे ईश्वरा- भदध्यानस्पेश्वरे वा जीवाभेदध्यानस्योपासनाप्रकरणपठितश्रुत्युक्त- स्य जीवेश्वराभेद: सगुणोपासनरूपेणापि दृढीकर्त्तव्य इत्येवं पर- तया ऐक्यस्योपासनाविषयत्वेऽपि न सत्यकामत्वादिवदतात्विकत्वं न चैक्यवत्सत्यकामत्वादीनां तात्विकता वा अनुपासनाप्रकरणस्थ- तत्परवाक्यबोधितत्वाबोधितत्वाभ्यां विशेषादित्यभिप्रेत्याह- "उपास्तीति" ॥४ । नन्वानन्दादिवाक्यसत्य कामादिवाक्ययोर्मानान्तराविरोधे तद- प्राप्ती च उपासनाविध्यश्रवणे निर्गुणश्रुतिविरोधे च तुल्ये Sपि आ- नन्दादयस्तात्विकाः सत्यकामत्वादयस्त्वतात्विका इति कथ व्य- घस्थेति तत्राह-"विशिष्टेति "। आनन्दादीनां ब्रह्मरूपत्वेन निर्गुणश्रुतिविरोधाभावस्य व्यवस्थापकत्वमित्यर्थः ॥५॥ ननु स- गुणोपास्तेभ्रमत्वे निर्गुणोपास्तेरपि भ्रमतया सम्यकूफलासिद्धिर्व्रक्मा- सिद्धिश्च स्यादिति नेत्याह-"भ्रमत्वमिति"। स्यं भ्रमोऽपि सं- वादी यथा सम्यक फलप्रदः। ब्रह्मतत्वोपासनापि तथा मुक्तिफ- लप्रदं'त्युक्ते निर्गुणोपास्तेः सम्यक्फलप्रदत्वं नाऽपि ब्रह्मासिद्धि- रुपास्तर्भ्रमत्वेऽपि शब्दाज्ायमानस्य ज्ञानस्य प्रमात्वादित्यर्थः ॥३॥

१३६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्केदे-

विशेष्यांशस्य सत्वेऽपि न सत्यत्वं विशेषणे। अतः सगुणवाक्यं नो गुणानां वस्तुतापरम्॥ ७॥ त्रिमातालम्बनोपाधिविशिष्टस्यैव वस्तुनः । ध्येयत्वोक्तया न शुद्धे सा नेक्षतेःस्याद्विरोधिता ॥८॥ य आत्मा ध्वस्तपाप्मेति गुणाः सन्ति स्वरूपगाः । जिज्ञास्या न बहिर्भूताः सत्यकामादयो गुणाः ।। ९॥

सगुणवाक्यस्य विशेष्यांशसत्यविषयत्वेऽपि विशेषणांशासत्यवि- षयत्वान्न गुणादितात्विकत्वपरत्वमित्याह-"विशेष्यांशस्येति" ।७।। नन्वीक्षतिकरमेति सूत्रे 'ईक्षतिध्यानयोरेकः कार्यकारणभू- तयोः। अर्थ आत्सर्गिक तत्वविषयत्वंतथेक्षते'रितिभामत्यां 'परात्परं पुरि शयं पुरुषमीक्षते' इतीक्षतिकर्मणः परब्रह्मण एव 'पर पुरुष- मभिध्यायीते'ति अभिध्यातव्यत्वेनोक्ता तद्विरोध इत्याह-" त्रि- मात्रेति"। त्रिमात्रोंकारालम्बनोपाधिविशिष्टस्यैव ध्येयत्वोत्तया- शुद्धविषयत्वाभावेन विरोधाभावातू विशेष्यांशमादायेक्षतिस- मानकर्मत्वोपपत्तिरित्यर्थः ॥८॥ ननु 'यआत्मा अपहतपाष्म'त्यारभ्य 'सत्यकामः सत्यसंकल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञाससितव्य' इति सत्यकामत्वादीनामपहतपा-

त्वादीनां स्वरूपतया जिज्ञासाकोटिप्रवेशेपि सत्यकामत्वादीनां स्वरूपवहिर्भावेन जिज्ञास्यत्वायोगात्तच्छव्देन तेषामपरामर्शातू य- श्वित्रगुर्लम्वकर्णश्च तमानयेत्यादौ योग्यविशेषसास्यैव तच्छ्व्देन प- रामर्शदर्शनान्मैघमित्याह-"अपहतेति"। अस्वरूपत्वे तेषाम- व्यपरामशें विशेष्यांशमात्रपरामर्शः यश्चित्रगुर्बहुधनस्तमानयेत्या- दिवदिति भावः॥९॥ धर्माणामवि व्यावहारिकसत्यत्वोक्तर्व्रह्म-

सविशेषज्ञानस्यमोक्षाहेतुत्त्वम। १३७

व्यावहारिकसत्वं स्याद्धर्माणां न तु धर्मिणः । अधिष्ठानतया सत्वं पारमार्थिकमात्मनः ॥१० ॥ पृथगात्मानमित्यादिश्वतिर्योमामिति स्मृतिः । कैवल्यहेतुधीसिद्धै सगुणोपासनं जगौ ॥ ११ ॥ निर्गुणज्ञानतो मुक्तिं तत्परत्वाज्जगौ श्रुतिः । सगुणागुणयोज्ञीने महद्वैषम्यमिष्यते ॥ १२॥

णोऽपिसत्यत्वं तथाऽसत्विति चेन्नेत्याह-"व्यावहारिकेति"। 'सत्यस्य सत्य'मिति निरतिशयसत्वप्रतिपादनविरोधादधिष्ठानत्वा- नुपपत्तेश्च न ब्रह्मणो व्यावहारिकसत्यत्वोपपत्तिरित्यर्थः ॥ १० ॥ ननु 'पृथगात्मान' मित्यादिश्रुतिषु 'यो मामशषदोषोत्थगुणसर्वस्व- वर्जितं।जानात्यस्मै प्रसन्नोऽहं दद्यां मुक्ति न चाऽन्यथा'। भोक्ता(१)रं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरं। सुहृद सर्वभूतानां जञात्वा मां शान्ति- मृच्छती त्यादिस्मृतिषु च सविशेषज्ञानादेव मोक्षोक्तेः सप्रकारक- ज्ञानस्यैव मोचकत्वमित्याशड्क निरस्यति-"पृथगिति" । प- रममुक्तिहे तुनिर्गुशा साक्षात्का रोपयोगिसत्वशुद्धचुपायसगुणोपासन- विध्यर्थवादतया साक्षान्मुक्तिहेतुत्वाप्रतिपादकत्वात् श्रुतिस्मृत्योः नैवं परत्वमित्यर्थः ॥ ११ ॥ न च निर्गुणज्ञानान्मुक्तिश्रुतिरपि तथा तत्परत्वातत्परत्वाभ्यां वैषम्यादित्याह-"निर्गुण" इति। यद्यपि 'नास्याव्रह्मवित्कुले भवती' त्यादि फलान्तरश्रवणं निर्गुणज्ञानेऽपि स्तुत्यर्थतयोपपाद- नमपि समानं, संयोगपृथत्कन्यायेनोभयफलत्वोक्तिरपि समाना, त-

शेषात् सगुणज्ञानजन्यमुक्तेरवान्तरमुक्तित्वाश्चेति तात्पर्यम् ॥ १२ ॥। ( १) भगवद्गौतायाम ५।२६। १८

१३८ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे·

अनन्तत्वादिरद्वैतस्वरूपपर इष्यते। उपास्तिप्रकृतस्थोऽपि वस्तुमात्रपरत्वतः ॥ १३॥ वाग्धेनुत्वादिवन्नात्र सत्यकामादयो गुणाः । अध्यस्ता ईश्वरान्नैतेऽन्यत्र सन्ति श्रुतेर्मताः ॥। १४ ॥ नाम ब्रह्मेत्युपासीत सैषा नामाभिमानिनी। स्मरेत्तस्यां हरिं ब्रह्मेत्येवमारोपतत्परा॥ १५॥ शाखेन्दुन्यायतो ब्रह्मोपदेष्टुं स्यादुपास्तिगीः ।

स्वरूपपर 'सत्ये शनिमनत' मित्यादिवाक्ये अनन्तत्वादिः स्वरूप पवं सत्वैन वस्तुतत्वमात्रपरत्वमेव युक्तं क्वचिदुद्गीथाद्युपास्तिप्र- करणस्थस्यापि 'स पवानन्त' इंतिं वक्यिस्योभयपरत्वेऽपि निर्गु- गश्रुतिविरोधेने समुणवाक्यस्योमयपरत्वाभावातू अनन्तत्वादेस्ता- त्विकत्वमेवेत्य भिप्रेस्याह-"अनन्तत्वादिरिति" ॥ १३ ।। नन्वेवं सार्वश्यादीनां वाग्धेनुत्वादिवत्प्रातीतिकत्वापत्तिरिति ने- त्याह-"वागिति "। वाग्धनुत्वादर्वुद्धिपूर्वकारोपविषयतया प्रातीतिकत्वेऽपि सत्यकामत्वादेरीश्वरादन्यत्रासम्भवेन बुद्धि पूर्वका- रोपविषयत्वाभावान्न तथात्वमित्यर्थः ॥ १४।। नामब्रह्मेत्यत्रारोपेण मुख्यत्वसम्भवे गौणत्वस्यान्याय्यत्वमित्याह-"नामेति " । एवं प्रतिमादावपि देवतात्वारोपेण मुख्यत्वे गौणत्वमन्याय्यमेवे- ति दष्टव्यम ॥ १५ ॥ अनात्मोपास्तेस्तु भूमाख्यव्रह्मोपदेषुमेव शाखाचन्द्रन्यायेनावता- रितत्वात् 'तदेव(१)ब्रह्मत्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते' इति गुणषि- शिष्टस्योपास्यस्य ब्रह्मत्वनिषेधोऽपि सुसंपन्न इत्याह-"शाखेति"

( १) केनीपनिषद १।

ब्रह्मण: सगुणत्वे वाधकम । १३९

नोपास्तौ श्रुतितात्पर्यमुपास्यत्वनिषेधतः ॥ १६॥ अन्यदेवेति गीः श्रौती प्रमेयादप्रमेयतः । घटादेः शशशृङ्गादेरन्यद्रह्मेति तत्परा ॥ १॥ तस्मात्साधकसद्भावान्निर्गुणं ब्रह्म सम्मतम्। सगुणत्वे तु बहुधा बाधकस्यांऽपि सत्वतः ॥ १८ ॥ तत्परत्वात्पुमर्थैकफलत्वान्निर्गुणश्रुतिः ।

।। १६ ॥ नन्व 'न्यदेव(१)तद्विदितादथो अविदितादधी'ति श्रुती अ- औीतज्ञानस्याकात्स्येन ज्ञानस्य वा निषेध इति तदेव ब्रह्मेत्यादाव- श्रीतध्यानस्याकार्त्स्येन ध्यानस्य वा निषेधेन नोपास्यस्य ब्रह्मत्वनि- षेधः अन्यथा तस्याभिध्यानादित्यादिश्रुतिविरोध इति चेन्मैवमि- त्याह-"अन्यदेवेति"। अन्यदेवेत्यादौ विदितात्प्रमेयादू घट7 देरविदितादप्रमेयात् शशविषाणादेवैंलक्षण्येन स्वप्रकाशत्वप्रतिपा- दनपरतया त्वदुक्तार्थाद्ष्टान्तत्वात उपास्ये ब्रह्मत्वनिरषधेऽपि न 'त- स्याभिध्यानादिति' श्रुतिविराधः अभिध्यानशब्दस्य निदिध्यासनवा- चकत्वात् ध्यानपरत्वेऽपि क्रममुत्तर्थत्वेन विरोधाभावादिति ता- त्पर्यार्थः ॥ १७॥ फलितमाह-"तस्मादिति " । न चासिद्धिः मिथ्यात्वश्रुतेनिर्गुणश्रुतेश्च बाधकत्वादिति भावः ॥१८॥ ॥ ब्रह्मणः सगुशत्वे बाधकम॥ ननु निर्गुणवार्क्य सगुणवाक्य बाधते न तु सगुणवाक्य तदिति- किमत्र नियामकं।न च निषेधकनया निर्गुणवाक्यं प्रबलं 'असद्वा इत्यादिवाक्यस्य सदेवेत्यादिवाक्यात्प्रावल्यापत्तेरिति चेन्न।अपच्छेद- न्यायेन प्राबल्यस्य प्रागेवोक्त: निषेध्यत्वाच्च प्रावल्यं असद्वा इत्य- त्रासच्छद्दस्यानभिव्यक्तपरत्वेनानिषेधत्वात् नैतन्न्यायेन प्राब- ल्यमित्याह-"तत्परत्वादिति "। निर्गुणवाक्यस्य पुरुषार्थ-

( १) केनोपनिषद् १।

१४० सव्या्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

प्रबलास्यानुसारित्वमिष्यते सगुणश्रुतेः ॥ १९॥ सगुणश्रुतिबाहुल्यं प्राबल्ये साधकं न हि। नेक्षते शतमन्धानामिति न्यायस्य सम्भवात् ॥ २०॥ युक्तोऽयुक्तश्र यत्ार्थ आगमस्य प्रतीयते। स्यात्तत युक्त एवार्थ इत्यप्यस्मन्मते भवेत् ॥ २१॥ अन्तरित्यादिसूत्रेषु न तात्विकगुणोक्तयः ।

पर्यवसायितया तत्परत्वेन प्राबल्यात् सगुणवाक्यस्य तत्सननिधिप- तितस्य 'फलवत्सन्निधा'विति न्यायन तद्गुणतया नेयत्वादित्य- र्थः(१)॥ १९। बहुत्वादपि न प्राबल्यमित्याह-"सगुणेति" । तथा च सर्वथा निर्गुणश्रुतेरेव प्रावल्यमिति तात्पर्य । २०।। सा- क्ष्यादिशब्दानां द्रषृत्वादिद्वारकब्रह्मरूपार्थतव युक्ता आगमस्य त- त्रेव प्रामाण्यसम्भवादित्याशयेनाह-"युक्त इति"। नन्व'न्त(२) स्तद्ध मोपदेशात् 'अन्त(३)याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशा'दित्याश- दिसूत्रेषु धर्माणां तत्तदधिकरणसिद्धान्तसाधकतया आद्ृतत्वात्स- गुणत्वसिद्धिरित्याशड्काह-"अन्तरिति"। आरोपितब्रह्ममात्र-

( १) न च सगुगन्ानस्य मीचकत्व तम्य प्रागेव निरासात् अत एव सगुणनिगण- व्वयोविरोधेन समुच्चयायोगात चनुष्ठान दूव च वस्तनि विकल्पायोगात् एकम्य प्रतौ- तार्थन्यागरूपे बाधे तक्तव्य निर्गगवाकम्यव सयुत्तः नतु प्रबलस्य सगुषवाक्यस्यति नि- रस्तम प्रावल्यामिङ्डः न चीपक्रमाधिकर गान्यायेन अनुपजातविरीधित्वात निरगणशुतेः प्र- तियागिज्ञानापेक्षया विलम्वितर्लन लिङ्गाकक रुतेरिव शोघगामित्वात् पदनुद्टीतीतिव- िशेष बिषयत्वाज् सगुणवा क्ास्य प्रावस्यमति वाच्यम उपक्रमाधिकरग न्यायस्या उन्पया- िडीपस हारतिषयत्वात् प्रकृते च तदभावात् सगुयावा कास्य प्रततियीग्यपस्थापकतया भौ घगा मित्वं न प्रावत्ये ग्रहगाव।क्ाम्यार्दप प्रावल्यापत्या विकल्भावप्रसङ्गात् सामान्यविष- यरप्रमाणममान कत्तम्य व विशेर्षावषयम्य प्रावल्यात् इति भावः । ( १) व्र ० मू ० १ । १। २० । ( ३ ) ब्र . मू० ११२।१८ ।

निर्गुणश्रुनेस्तर्कस्य च प्रावल्यम् । १४१

आरोपितगुणैरेव सिद्धान्ते सिद्धिसम्भवात् ॥ २२॥ दुःखधीर्वृत्तिरूपत्वादानन्दस्तु चिदात्मकः । ब्रह्मण्यध्यस्तविश्वस्य न सत्त्वं स्यात्ततः पृथक् ॥२३॥ निर्विशेषत्वरूपेण विशेषप्रतिषेधनम्। अद्वितीयतया द्वैतनिषेध इव सम्भवेत् ॥ २४ ॥

सम्बन्धिगुणोपादानेन सिद्धान्तसिद्ध्युपपत्ते: गुणतात्व्रिकत्वौदा- सीन्यान्न सगुणत्वसिद्धिरित्यर्थः । तस्मान्निगुणवाक्यवाधात्सगुण- वाक्यमतत्परमिति भावः ॥२२॥ नन्वेवमानन्दस्य ज्ञानमात्रत्वे दुःखज्ञानमप्यानन्दः स्यात् भि- स्नत्वेऽखण्डत्वहानिः एवमेव ब्रह्मणो जगदभिन्नत्वे मिथ्यात्वापत्ति: भिन्नत्वे भेदसत्यत्वमित्यादितर्कवाधात्वदभिमतं ब्रह्मापि न सि- द्ध्येदिति ध्रुनिबाधात्तर्काणामाभासत्वं त्वन्मतेऽपि समानमित्या- राङ दुःखज्ञानस्य वृत्तिरूपतया आनन्दस्य नित्यचिन्मान्नानतिरेके- पतिप्रस इाभावात् आरम्भणाधिकरणन्यायेन ब्रह्मव्यतिरेकण ज-

श्रुतिवाधसाम्योक्तेरयुक्ते: निर्गुणश्रुतेस्तु तत्परतया तदनुगृहीत- तर्के शुष्कत्वाभावान्न त्वन्मतसाम्यमिति तात्पर्यमनुसृत्याह- "दुःखधीरिति " ॥२३॥ ननु निर्विशेषत्वस्य भावाभावा- भ्यां मूकोऽहमिततिवत्म्वव्याघातः यदि निर्विशेषन्वरूपनिषेधोऽव्य- नेनैव निषिध्यत तहीयमपि वचनक्रिया मूकोहमित्यनेनैव निषिध्यत इति सममित्याशड निरस्यति-"निर्विशेषत्वेति " । नि- विशेषत्वस्य विशेषरुपत्वे निर्विशेषत्वेनैत रुपेण तन्निषेधस्याद्विती-

कृत्वतदभावयोरेकरूपेण निषेधाभावाद्याघातोपपत्तेरनात्र तथात्व- मिति तात्पर्यार्थः॥ २४॥ ननु ब्रह्मणो निर्विशेषत्वे विचारविषय-

१४२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

विचारविषयत्त्वं स्या्ितो विविदिषा फलं ॥ २५ ।। निर्विशेषं परं ब्रह्म सिद्धं श्रुत्यादिमानतः । सगुणत्त्वमितोड़ध्यस्तं मायया तत्र केवलं ॥ २६॥ वेदान्ता निर्विशेषे स्युः प्रमाणं नान्यसम्भवः ।

त्वानुपपत्तिः 'इदमित्थमिति ज्ञानं जिज्ञासायाः प्रयोजनं। इत्थम्भावो हि धर्मोऽस्य न चेन्न प्रतियोगितेत्याशड विचारकाले आरोपित- धर्मसम्भवात् विचारोत्तरकाले च इत्थमिति व्यवहारस्य स्वरूप- व्यावृत्यादेः कल्पितपार्थक्यमादायोपपत्तिरिति मैवमित्याह- "विचारसमय" इति। ननु धर्मारोपार्थमेत के चन धर्मा: सत्या: सवीकर्त्तव्या इदन्त्वादिना ज्ञात एव रूप्याद्यारोपदर्शनातू तदुक्त 'धर्मारोपोऽपि सामान्यधर्मादीनां हि दर्शने। सर्वधर्मविही- नस्य धर्मारोप: क्व दश्यत' इति चेन्नेत्याह-"अंजसेति"। इदं- त्वादेरपि सत्यत्वासंप्रतिपत्तेः शुद्धेऽव्यध्यासस्योपपादितत्वा्च

धर्मकल्पनाऽपीति भावः ॥ २५ ।। स्वरूपातिरेकिणोSभावस्यानङ्गीकाराद्धर्ममात्रे प्रामाणिकत्वस्य निराकृतत्वाञ्च निर्विशेषं परं ब्रह्मति सिद्धमित्याह-"निर्विशेष- मिति" ॥ २६॥ ।। ब्रह्मणो निर्गुणत्वोपसंहारः॥ ननु निर्विशेष कि प्रमाणमिति चेतु किं स्फूत्यर्थ वा अज्षाननिवृत्यर्थ वा प्रमाणप्रश्न आद्ये स्वप्रकाशतया प्रमा- णवैयर्थ्य द्वितीय उपनिषद एव प्रमाणत्वादत एव प्रत्यक्षमनुमानं वत्यादिविकल्पानवकाश इत्याह-"वेदान्तानामिति "। ननु

लक्षणया वेदान्तानां ब्रह्मप्रमाणत्वोपपत्तिः । १४३

तेडपि लक्षणया ब्रेह्म बोधयन्ति न मुख्यया ॥ २७ ॥ असन्दिग्धाविपर्यस्तबोधकत्वेन मानतां। प्राप्नुवन्त्यत्र वेदान्ता निर्विशेषऽपि वस्तुनि ॥ २८॥ अ(१)मृहीत्वैव सम्बन्धमभिधानाभिधेययोः । हित्वा निद्रां प्रबुध्यन्ते सुषुप्तेर्बोधिताः परैः ॥२९॥ जाग्रद्दन्न हि सम्बन्धं सुषुप्तो वेत्ति कश्चन। इति वाक्यस्य सम्बन्धं बिना प्रामाण्यमीरितं ॥३०॥

क्वयं तत्रोपनिषन्मानं जातिगुणक्रियादिरूपनिमित्ताभावेन मुख्यवृ- तेरयोगात अस्वीकाराच्च आरोपितनिमित्तविषय प्रतीतेनिर्विशेषे प्रामाण्यायोगात गौण्याश्च मुख्यार्थगुणयुक्ततयैव लक्षणायाश्च श- क्यार्थसम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्तयैव स्वार्थोपस्थापकतया निर्वि- शेषे वृत्तिमात्नायोगातू पदविधया वार्क्यविधया चोपनिषन्मानं न

मुख्यगौण्यसम्भवैपि लक्षणायाः सम्भवात् तत्रोपनिषत्प्रमाण- मित्यर्थः ॥२७॥ ननु लक्षकपदे शक्यार्थसम्बन्धित्वावच्छेदकरूपवत्तया पद- मात्रेऽन्वयतावच्छेदकरूपवत्तया चोपस्थितिनिय मस्तस्याSन्ाSमा घात्कथं लक्षणेत्याशाड संसर्गवोधकवाक्यस्थपदानामेव तथात्वान्न च संसर्गागोचरत्वे प्रमाणवाक्यत्वानुपपत्तिः असंदिग्धाविपर्यस्त- बोधकतया निर्विकल्पकत्वेSपि प्रामाण्यस्याकाङ्गादिमत्तया वाक्य- त्वस्य चोपपत्तेर्मैवमियाह-"असंदिग्धति" ॥२८॥ वृत्तिमन्त- रेणाऽपि सुप्तोत्थापकवाक्यस्येव वेदान्तवाक्यस्य निर्विशेषे प्रामा-

लक्षणापक्षेऽपि तात्पर्यविशेषग्रहेणैवातिप्रसङ्गभङ्गो वाच्यः शक्य- सम्बन्धस्यानंकत्र सम्भवादिति भावः ॥२९॥३०॥ तात्पर्यविशे- ( १ ) ख. बा० १।४।८६१।

१४४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

प्रतिबन्धक्षये पुसः सन्बन्धग्रहणं बिना। शब्दाजज्ञानं धियोऽशुद्धि: प्रतिबन्ध इहेरितः ॥ ३१॥ निष्प्रकारमपि ज्ञानं निर्विशेषात्मगोचरं। जायते शंसयोच्छेदि वेदान्तैकप्रमाणजं ॥ ३२॥

सगुणत्वे परं ब्रह्म निर्गुणं सिद्धमञ्जसा ॥ ३३ ॥

षग्रहश्च पुरुषविशयेषस्य भवति न सर्वस्य पुरुषगतो विशेषश्चान्तःक- रणशुद्धिरूप: प्रतिबन्धाभावः अन्तःकरणाशुद्धिरुपस्य पापस्य च प्रतिबन्धकत्वं 'ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मण'इत्यादिशा- स्त्रसिद्धं तथा च प्रतिबन्धक्षये विनाऽपि सम्बन्धं शब्दादात्मसा- क्षात्कार इत्यभिप्रेत्याह-"प्रतिबन्धक्षय " इति ॥३१॥ ननु निर्धारितैककोटिप्रकारकनिश्चयं प्रत्येव धर्मिज्ञानाधीनवि- चारस्य जनकत्वात् कथं विचारसध्रीचीनवेदान्तवाक्यजन्यज्ञानस्य निष्प्रकारकत्वं क्थं वा ताद्ृग्ज्ञानस्य जनिरित्याशड्ाह-"नि- ष्प्रकारमिति "। एतदुक्तं भवति संशयनिवृत्तिक्षमज्ञानस्यैव विचारफलत्वात् तस्याश्च विरोधिकोटिप्रतिक्षेपकोपलक्षितधर्मि- ज्ञानादप्युपपत्तेरन तदर्थ सप्रकारकत्वनियमः । न च गौरवं प्रमा- णवतो गौरवस्य न्याय्यत्वात् न च निर्विशेषविषयकस्य ज्ञानस्य निष्प्रकारकत्वे निर्विशेषत्वासिद्ध्या तत् सिद्धयर्थ विशेषाभावरूप- विशेषविषयत्वस्यावश्यकत्त्वमिति वाच्यं विशेषाभावस्य स्वरूप- तया तत्स्फूर्ती प्रमाणानपेक्षत्वात् अखण्डार्थसिद्धनुकूलपृथकूक्षा- तपदारथोपस्थितिविषयमात्रेण विशिष्टव्यवहारोपपत्तेरिति॥। ३२ ॥। फलितमुपसंहरति- "तस्मादिति "॥ ३३॥ ॥ ब्रह्मणो निर्गुणत्वे प्रमाशोपपत्तिः॥

ब्रह्मणो निराकारत्वोपपत्तिः । १४५

निराकारं स्वयं ज्योतिस्तमसः परमर्कवत्। ज्ञानानन्दैकरूपत्वमृतेनान्याSSकृतिर्विभोः ॥ ३४ ॥ उपास्यतत्त्वसिध्धै वा सर्वात्मकतया विभोः । नियम्यगानुवादित्वात्तथोक्तेर्नान्यथेष्यते ॥ ३५॥

नन्वा'दित्यवर्णे तमसः परस्ता"ददा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण' 'ऋुतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलं"विश्वतश्चक्षुः' 'सहस्रशीर्षा' इत्यादिश्रुतिभिः 'पश्य मे पार्थ रूपाणि' 'सर्वतः पाणिपादं त'दि- त्यादिस्मृनिभिः ब्रह्म सविग्रहं स्रप्टत्वात् पालयितृत्वादुपदप्टृत्वा- दित्याद्यनुमानैश्च् विग्रहसिद्धिरित्याशाङ्क परि हरति-"निराका- रमिति " द्वा्थां। आदित्यवर्णमित्यस्याविद्यािलक्षणस्त्रप्रका- शस्व रूंपप्रतिपादनपरतया उपास्यपरतया चोपपत्तेः न च तमसः परत्वोत्त्योंपासनापरत्वानुपपत्तिः उपास्यविग्रहांपलक्षितस्य तमसः परत्वोक्ते: न तु रूपविशिप्टस्य नचै घोन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो हृश्यत' इत्यत्र वर्त्तमानत्वेनापरांक्षज्ञानविषयत्वोक्तेरनारोप्यत्वं न हि योषितोऽपनित्वं हश्यत इत्युच्यते इति वाच्यं प्रतीकोपासने उ- पास्यसाक्षात्कारनियमाभावेडपि सगुणोपासने उपास्यसाक्षात्का- रस्य 'स्यादद्वेति' ध्रुनिसिद्धेन नियतत्वंन तस्यैव दर्शनशब्देना- भिधानात् विश्वतश्चक्षुरित्यादिश्रुनिस्मृतीनां सर्वात्मकतया सर्वा- न्तर्यामितया च नियम्यजीवशरीरचक्षुःपाणिशिरःप्रभृत्यनुवा- दित्वोपपत्तेः सर्वतःपाणिपादत्वादंस्तु असम्भवात् त्वया व्येवमेव- घक्तव्यत्वात् अन्यथा देशविशेषावच्छेदेन परममुक्तिप्रतिपादनं ग- म्यत्वप्रवेषृत्वाद्युपपादनं च त्वदीयमसङ्गतं स्यात् अनुमानेऽप्येवमेव सिद्धसाधनं 'विक(१)रणत्वान्नेति चेत्तदुक्तमिति सूत्रे अविद्यापरि- णामस्य करणस्थानीयस्याङ्गीकारादविरोधादिति द्वयोः समुदिता- र्थः ॥ ३४॥ ३५ ॥

( १) व्र० मृ ० २ ।१ / ३१।

१९

१४६ सव्याख्याद्वैतससिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्केदे-

प्रवेष्टृत्वे च गम्यत्वेऽन्यथासिद्धे न विग्रहः । कल्प्योऽथ क्रममुक्त्यै वा तज्ज्ञानं वोपलक्षितं ॥३६॥ चिदानन्दस्वरूपस्य निराकारस्य वस्तुतः। विग्रहो मायया भाति नान्यथा तर्क्यतां वृथा ।॥३७॥ नारायणादिशब्देन मायोपहितमुच्यते।

ननु 'तदे(१)वानुप्रविश"ड्रह्म(२)विदाप्नोति पर'मित्यादि श्रुति सिद्धं सर्वगतब्रह्मणः प्रवेष्टत्वं गम्यत्वं च विग्रहं विना न युज्यत इति शङ्कां निरस्यति-"प्रवेष्टृत्वमिति " । स्वसृष्टकार्याभिव्यक्त- त्वस्यवानुप्रवेशशब्दार्थतया व्यापकस्य मुख्यप्रवेशासम्भवातू अतः प्राप्तस्याप्यविद्यातिरोधाननिवृत्यपेक्षया प्राप्यत्वोपचारेण विग्रहाना- क्षेपकत्वात यत्तु 'तमेवं विद्वानमृत इह भवति' 'यदा पश्य'इत्या- दिश्रुतौ सर्वनास्त्रा सविग्रहस्यैव परामर्शात्तज्ज्ञानस्यैव मोचकत्वे सविग्रहत्वमिति तन्नेत्याह-"अथेति " । सगुणविद्यायाः क्र- ममुत्तर्थत्वेनान्यथासिद्धे: साक्षान्मुक्तिजनकत्वपक्षे तदुपलक्षिता- त्मज्ञानस्यैव मोचकत्वमित्यर्थः ॥ ३६ ॥ 'अपाणिपादो' 'नेति नेतीति' श्रुतिविरोधान्मायिकत्वमेव सविग्रहत्वस्य न तात्विकत्वमित्याह- "चिदानन्देति " ॥ ३७॥ नन्वे'को नानारायण आसीन्न व्र. झ्मा न च शङ्कर' इति श्रुत्या महाप्रलये नारायणस्थित्युत्ता नित्य- विग्रहसिद्धिरित्याशङ्क निराचष्टे-"नारायणेति"। नारायणश- व्दस्य 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदिति' श्रुत्यनुसारेग मायोपहित- ब्रह्मपरत्वेन विग्रहपरत्वाभावात् न चैतावता चेतनान्तरसाधारययं ( १) ते० उ० २ । ६। (२ ) तै० उ० २ । १

ग्रह्मणो निराकारतासिद्धिः । १४७

चैतन्यं न चिते नास्ति विग्रहस्यापि कल्पना ॥३८॥ ज्ञानानन्दैकरूपत्वप्रतिपादनतत्परा । श्रुतिर्न विग्रहं वक्ति तात्पर्येणाद्वितीयगा ॥ ३९॥ उपासनादिसंसिद्धौ ब्रह्मणो रूपकल्पना । वस्तुतस्तु निराकारं निर्गुणं निर्विशेषकं ॥ ४० ॥ ज्ञानमर्थप्रकाशात्म मुक्तावप्यनपायतः ।

अखण्डमायोपहितत्वस्यैव व्यावर्तकत्वादिति तात्पर्यार्थः ॥ ३८॥ नन्वा'नन्दरूपममृतं यद्विभाति' 'आप्रणखात्सर्व एव आनन्दः' 'मोदो दक्षिणः पक्षः' 'यदात्मको भगवान् तदात्मिका व्यक्तिः किमा- न्मको भगवान् ज्ञानात्मक ऐश्वर्यात्मक' इत्यादि श्रुनेः मदाभावेपि अहिकुण्डलन्यायेन विशेषबलाद्विग्रहत्वोपपत्तिरित्याशड्ाह- "ज्ञानेति "। आप्रणखादित्यादेश्च दुःखाद्यभोक्तृतयोपपत्तेः मोदो दक्षिण इत्यादेरनन्दमयकोशप्रति- पादकनया ब्रह्मपरत्वाभावादिति भावः ॥३९।। फलिनमुपसंहरति- " तस्मादिति" ॥ ४० ॥ ॥ ब्रह्मणो. निराकारतासिद्धिः ॥ ननु निर्विशेषं चेड्रह्म ब्रह्मवैकें ज्ञानात्मकमानन्दात्मकम- द्वितीयं नित्यं साक्षि चेति ते नोपपद्यते जातिविशेषाद्य- भावादित्याशङ्ाह-"ज्ञानमिति " । अर्थप्रकाशत्वमेव ज्ञा- नत्वं मुक्तौ अर्थाभावे तत्मंसृष्टप्रकाशत्वस्य कदानिदर्थसम्ब- न्धेनाव्यनपायातू आनन्दत्वस्य निरुपाधिकेष्टत्वरूपत्वात् ज्ञाना- नन्दयोरभेदेपि कल्पितजातिभेद निबन्धनप्रवृतिकतया पदद्वयप्रयोग- स्य व्यावृत्तिभेदेन साफल्यात् द्वितीयाभावोपलक्षितस्वरूपत्वर्माद्वती-

१४८ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

निरुपाधिकमानन्द इष्टरूपत्वमश्रुते ॥ ४१ ॥ ज्ञानानन्दापृथत्केऽपि साफल्यं स्यात्पदद्वये। · अद्वितीयस्वरूपं स्याद् द्वैताभावोपलक्षितं ॥ ४२ ॥ उभयावधिराहित्यं नित्यत्वं सम्मतं विदां। अविद्यायां तत्कार्ये वा साक्षिचैतन्यबिम्बनं ॥ ४३॥ शुद्धव्रह्मातिरिक्तो यो बुद्ध्युपाधिकतः पृथक्। साक्षी स एव वेदान्ते स्वीकृतः सर्वसाधकः ॥४४॥

यत्वं उभयावधिराहित्यं नित्यत्वं कालस्याप्याविद्यकत्वेनान्तावधिम-

तरप्रतिफलितचैतन्यस्यैव साक्षित्वादिति। ननु कथ दृग्रूपस्य ब्रह्मणः साक्षाद्वषृत्वरूपं साक्षित्वमित्यत आह-"अविद्यायामिति" । तथा च दृग्रूपस्यापि उपाधिना द्रषृत्वमति त्रयाणां तात्पर्या- र्थः ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ ननु साक्षी जीवकोटिर्ब्रह्मकोटिर्वा उभयानुगत चिन्मान्नं वा नादः जीवो बुद्धचुपाधिकोSणुरिति पक्षे इदमंशावच्छिन्नन्तिद्वे- दस्य शुक्तिरूप्यस्य साक्षिबेद्यत्वायोगाच्चककाद्यापातात् अज्ञानोपा धिकः सर्वगत इति पक्षेऽव्यज्ञानस्यापि साक्ष्यधीनसिद्धिकत्वेना- न्योन्याथ्रयात् न द्विनीय: ब्रह्मशा एव माक्षिवेद्यदुःखादिधीर्न तु जीवस्येति वैपरीत्यापातात् न तृनीय ईश्वरणेव चिन्मात्रेणापि सं- मारिदुःखस्य तद्गतत्वेन ग्रहणे मुक्तोपप्ठुवापान इति शङ्कां साक्षिरुपं प्रदर्शयन्निरम्यनि-"शुद्धेति" । तथाचाविद्यावृत्तिप्रतिफलितं चैतन्यं साक्षी सुनावप्यविद्यावृत्तिस्वीकारस्य प्रागुक्ते: नचान्योन्या- श्रयः प्रागेव निरासात् शुद्धस्य साक्षित्वाभावेन मुक्तोपपठत्रापाता- भावादिति तात्पर्यार्थः ।४४। साक्ष्यकत्वेपि न व्यवहारसङ्कर

ब्रह्मणो ज्ञानानन्दाद्वितीयनित्यसाक्षित्वोपपत्तिः । १४१

साक्षिण: सर्वजीवेषु साधारण्येऽपि सर्वदा। तत्तज्जीवादभेदेनाभिव्यक्तस्यैव बोधिता॥ ४५ ॥ ज्ञानानन्दैकरूपं यदद्वितीयमनश्वरं। नित्यं साक्षि परं ब्रह्मेत्येवं सिद्धान्तदिग्जयः ॥४६॥ चितो विवर्ताधिष्ठानतयोपादानता मता। विवर्तकारणाज्ञानगोचरत्वात्तथेष्यते ॥ ४७ ॥ अस्य द्वैतेन्द्रजालस्य यदुपादानकारणं।

इत्याह- "साक्षिण " इति। साक्षिणः सर्वजीवसाधारण्येऽपि तत्तजीव चैतन्या भेदेनाभिव्यक्तस्य तत्तद्दुःखादिभासकतया Sनिप्र- सङ्गाभावादित्यर्थः ॥ ४५ ॥ फलितमुपसंहरति- " ज्ञानेत्या- दिना॥ ४६॥ ॥ ब्रह्मणोज्ञानानन्दाद्विनीयनित्य साक्षित्वोपप्तिः ॥

ननु निर्विशेषं चेद्रह्म कर्थ तदेव निमित्तमुपादानमित्यभिन्न- निमित्तोपादानक्त्वं जगतो विकारवत्कारणस्यैवोपादानत्वाड्रह्म- शा5विकारत्वात् अन्यथा 'निर्विकारी हरः शुद्धइत्यादिश्रुतिघि- रोधादित्याशड्काह-"चितइति "। परिणामितयोपादानत्वा-

विवर्तकारणाज्ञानविषयत्वमेवेत्यर्थः ॥ ४७॥ तत्र वार्तिकवचनमु-

१५० सन्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्क्रेदे-

अज्ञानं तदुपाश्रित्य ब्रह्म कारणमुच्यते ॥४८॥ स्वस्मिन्कार्यजनेरेव हेतुत्वं लक्षणं ध्रुवं। उपादानस्य तच्चास्ति विवर्तपरिणामयोः ॥४९॥ ब्रह्ममाये जगदयोनी नोभयोः परिणामिता।

दाहरति-"अस्येति " ॥ ४८॥ उपादानलक्षणमाह-"स्व- स्मिन्निति "। आत्मनि कार्यजनिहेतुत्वस्यैघोपादानत्वलक्षण- स्वात् तस्य च परिणाम्यपरिणाम्युभयसाधारणत्वादित्यर्थः ॥४९।। ननु व्रह्मैवोपादानमुताज्ञानमपि आद्ये सत्योपादानत्वे सत्यत्वापत्या अज्ञानोपादानकत्वकल्पनविरोधः द्वितीये सूत्रद्वयस्य रज्जुं प्रतीव व्रह्माज्ञानयो: समप्राधान्येन वाऽन्यथा वा कारणत्वं विवक्षितमि- त्याशड्काह-"ब्रह्मेति " । उभयापरिणामित्वेन तयोः कार- णत्वाङ्गीकारात् न च तत्पक्षोक्तदोषावकाशः उभयो: परिणामि- तया कारणतानङ्गीकारात् किन्त्वज्ञानस्यैव न ह्यविद्यासाहित्येSपि ब्रह्म परिणमते किन्तु विवर्तते न चाविद्यापरिणामत्वेऽपि सत्य- त्वापत्ति: परिसाम्युपादानसमसत्ताकत्वरूपस्य सत्यत्त्वस्य परिणा- मनिर्वाहकत्वात् ब्रह्मसमसत्ताकत्वाभावेन तदपेक्षया परिणाम- त्वाभावात्ससमानसत्ताकविकाराहेतुतया निर्विकारत्वोपपत्तश्च न च सत्योपादानत्वे सत्यत्वापत्तिः परिणाम्युपादानधर्माणामेव मृत्वसुवर्णत्वादीनां कार्ये अन्वयदर्शनात् सत्योपादानत्वेऽप्यस-

ब्रह्मणो जगदुपादानत्वोपपत्तिः । १५१

तयोर्विकारिणी माया ब्रह्म तत्र विवर्तते ॥ ५०॥ ब्रह्मणो निर्विकारत्वमसाधारण्यरूपतः । विकारित्वं तु मायायाः समसत्ताककार्यतः ॥ ५१॥ न ्रह्मसमसत्ताकं जगत्तस्य विवर्तनं। जगत्प्रातीतिकं तस्मात्सत्यं ब्रह्मैव तात्विकं ॥। ५२।। मायैव वाऽस्त्युपादानं निमित्तं परमेश्वरः । अधिष्ठानं विशुद्धा चिदिति पक्षोऽपि युक्तिभाक् ॥५३॥ घटादे: कल्पितस्यैव कुलाले कर्तृतेक्ष्यते।

त्यत्वापत्तेरिति(१)त्रयाणां तात्पर्यार्थः ॥५०॥॥२॥ ननु मायोपादानं ईश्वरो निमित्तं शुद्धं ब्रह्माधिष्ठानमिति पक्षे अभिन्ननिमित्तोपादानत्वाभावेन त्वन्नये तदर्थस्य प्रकृत्यधिकरण- देरनुपप्त्तिरिति चेन्मैवमित्याह-"मायेति "। एकस्यैवावि- दयोपहितत्वेनोपादानत्वस्य अविद्यापरिणामेच्छाकृत्याद्याश्रयत्वेन नि- मित्तत्वस्यापि सम्भवात् तस्माद्गह्मणो जगदुपादानत्वं सिद्धं न तत्न दोषकल्पनावकाश इति तात्पर्यम् ॥ ५३॥ ॥ ब्रह्मणो जगदुपादानत्वोपपत्तिः ॥ नन्वेवं कुलालादिव दुपादानगोचर प्रयत्नादिमत्वं कर्तृत्वमुक्तं स्या- तू तच्च कार्यस्य कल्पितत्वे न घटते कुलालादेरकल्पितं प्रत्येव कर्तृ- त्वदर्शनातू कल्पितं च रूप्यादिकं प्रति भ्रान्तस्यान्यस्य वा कर्तृत्वाद-

(१) नच सत्यासत्यधूमानुगतधूमत्वस्य व सत्यासत्यानुगतीपादानकत्वस्ये कस्याभाव इति त्राच्यम । खनिष्ठकार्य अनिहेतुत्वस्यीत्तववात् न हि सत्यत्वासत्यत्ववैधम्य साधम्य विरोधि अन्धथा किश्चिह्नधम्यस्व साधम्य विरोधित्व साध्य कथाकेदापत्ति: चनाभा सविषय संस्कार जन्यञ्वानविषयत्ा देरा मासा न भ सस्धरपस् ट्टन्पि सत्वपि ता त्पर्थम्।

११२ स्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

रूप्यादौ कल्पिते साक्षिकर्तृत्वं सम्मतं विदाम् ॥५४।। जनिकर्तुर्यतो वेति श्रुतिसूत्रप्रमाणतः । स्थित्याद्याधारलिङ्गाच्चोपादानत्वं प्रसिद्धति ॥५५॥ तदैक्षत व्याकरोमीत्यादिश्रुत्या चिदद्ये। ईक्षणादिकलाधारतया कर्तृत्वमिष्यते ॥ ५६॥ एकविज्ञानतः सर्वविज्ञानश्रुतिमौलिगीः । सच्च त्यच्च भवत्येवमित्युपादानतां जगौ ॥ ५७ ॥ सर्व ब्रह्मेदमित्येंवं सामानाधिकरण्यगीः । अधिष्टानतया सर्वव्यापित्वे मानमीशितुः ॥ ५८॥

शनादित्याशङ कुलालकार्यघटादावप्यकल्पितत्वासंप्रतिपत्ते: तं प्र- त्येव कर्तृत्वदर्शनात् कल्पितरूप्यादेरपि अकर्तृकत्वासिद्धेश्च तत्रापि साक्षिण एव कर्तृत्वादित्याह-"घटादेरिति। न ह्यदर्शनमात्रेण कर्त्रपलापः त्वन्मतेपि सर्वज्ञकर्तुरसिद्ध्यापत्तेरिति भावः ॥५४॥ 'यतो(१)वा इमानि भूतानि जायन्त'इति श्रुतौ 'जनिकर्तुः प्रकृतिरिति' सूत्रविहितप्रकृत्यर्थपश्चमीश्षुत्या 'तत्प्र(२)यन्त्यभि संविशन्नीति'स्थिति-

तदैक्षत व्याकरवाणीति ईक्षणाद्याधारतया कर्तृत्वसिद्धिश्चे- त्याह-"तदक्षतेति " ॥५६॥ एकविज्ानेन सर्वविज्ञानश्रुतिः 'सच्(३)त्यञ्चाभवदिति'श्रुतिश्चोपादानत्वे मानमित्याह-"एकवि- ज्ञानत इति॥५७॥ 'सर्वे खल्विदं ब्रह्मति' सामानाधिकरण्य- श्रुतिरपि मानमित्याह-"सर्वमिति " ॥५८॥ श्ुत्यनुगृहीता-

(१) तै. ५० २। (२) तै० उ० २। · ( ३) तै० उ० २ ।

ब्रह्मणो जगदुपादानत्वेऽनुमानोपन्यासः । १५३

सदुपादानकं विश्वं सत्स्वभावानुरख्जितं। नानाविकाररूपत्वान्मृत्स्नाव्याप्तघटादिवत् ॥ ५९।। सुखदुःखादिवत्प्रेक्षापूर्वोत्पादितकार्यतः ।

भूतानि सद्वस्तुप्रकृतिकानि सत्सभावानुरक्तत्वेसति विविधविका- रत्वान्मृदनुस्यूतघटादिवदित्यर्थः । नच विवर्त्तमते उपादानत्वा- नुपपत्ति: सत्प्रधानप्रकृतित्वेनार्थान्तिरता वा आदावेव तदुपादा- नत्वस्य स्थापितत्वात् प्रकृतेः सत्वाभावस्य प्रसाधितत्वेन अर्थान्त- रानवकाशाञ्च, न च खरडो गौर्मुयडो गौरिति गोत्वानुरक्तख- ण्डादी व्यभिचार: तदनुरक्तत्वे सति तद्विकारत्वादित्यत्र तात्प- र्यात् सदतिरिक्तगोत्वाद्यनभ्युपगमञ्चंति भावः ॥५९॥ (१)एवं च जगदभिन्ननिमिनोपादानक प्रेक्षापूर्वजनिनकार्यत्वा- ब्रह्म सिद्ध्यतीत्याह- "सुखेति" द्वाभ्यां।न च व्यर्थविशेषणत्वं प्रेक्षापूर्वकत्वात् कार्यत्वादिति हेतुद्ये तात्पर्यात् न च त्वन्मते दुःखादीनामन्त :- करणोपादानकत्वेन साध्यवैकल्य मिति वाच्यं अस्मिन्मतेऽ- न्तःकरणस्य परिणाम्युपादानत्वेपि अन्तःकरणरूपेण परिणता- ज्ञानाधारतया विवर्त्तोपादानत्वस्यानपायात् कार्यत्वादिति हेतौ स- वक्कार्यनिमित्तकालघटसंयोगस्योभयवादिसंप्रतिपन्नस्य हष्टान्तस्य ला- भाञ्च।न च जगदुपादानं न कर्तृ द्व्योपादानत्वान्मृद्वत् जगत्क- (१) एतेन सन् घट दतिवद्नेदानोमसन्घटः समन्न शङ्गमियादिपतीत्यनुमारेण चटनृपङ्गादेरसदुपादानत्वारपतितिरितिनिरस्म्। नापि व्रद्म न द्त्योपादानं चेतनत्वा- सेववत् जगन्नानन्दप्रक्रतिक यद्यरखभावाननुरत्त न सत्तत्प्रक्रतिकं यथा घटस्वभावाननुरत्र घटादि न घटोपादानवमित्यादिना सत्परतिपचतत्व वाप्तिपत्तधर्मतयोरापातप्रतौत्या साम्यदपि शृत्यनुग्रहेप स्थापनायां बलवत्वात् द्वितौयानुमाने कपालम्भावाननुरत्रे घरट वाभिचार: कपालं घट दत्यप्रतोतेः नय मृखेन तदनुरक्तत्वमसतौति वाच्यम्। सख्वेमा- उवाध्यनुरक्तत्वस्य सुमानत्वादिति भावः ।

१५४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

अभिन्नहेतूपादानं जगदित्यनुमानतः ॥ ६० ॥ ब्रह्माभिन्ननिमित्तोपादानं सिद्धमितीष्यते। न वा सत्प्रतिपक्षोऽत्र श्रुतिमौलिविरोधतः ॥ ६१॥ ब्रह्मण: स्वप्रकाशत्वमवेद्यत्वे सति ध्रुवं। अपरोक्षार्हतात्यन्ताभावानाश्रयतात्मकं ॥ ६२॥ तस्याव्याप्ति ने मोक्षेपि स्वरूपत्वेन सत्वतः ।

्त्ता वा न द्रव्योपादानं कर्तृत्वात्कुलालाद्दिवदित्यादिना सत्प्रतिप- क्षत्व श्रुतिविराधेन हीनबलत्वात् आद्यानुमाने जडत्वस्य द्विनीया- नुमान सर्वानन्तर्यामित्वस्य चापाधित्वात् बाधोन्नीततया पक्षंतर- त्वेपि दोषत्वात् तस्माङ्गह्म जगदुपादानं कर्तृ च सिद्धमिति द्वयो- स्तात्पर्यार्थ: ॥६०॥ ६६ ॥ ॥ ब्रह्मणो जगदुपादानत्वे प्रमाणोपपत्तिः ॥ ननु परिणाममानाविद्याधिष्ठानत्वेनोपादानत्त्वं वाच्यं अधिष्ठा- नत्वं तु नावेद्यस्य तद्वेदनार्थ प्रमाणापेक्षायामन्यांन्याश्रयात् न च सवप्रकाशतया तदनपेक्षमेवाधिष्ठानमिति वाच्यं स्त्रप्रकाशताया वक्तुमशक्यत्वात् तथाहि किमिदं ख्वप्रकाशत्वं वृत्त्यव्याप्यत्वं वा फलाव्याप्यत्वंवा, अवेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारविषयत्वं वा, तद्यो- ग्यत्वं वा, तद्योग्यत्वात्त्यन्ताभावानधिकरणत्वं वा, नाद्यः ब्रह्मणो- उप्यावरणभङ्गाय चरमवृत्तिव्याप्यत्वात न द्वितीयः अतीतादी नि- त्यातीन्द्रिये चातिव्याप्तेः न तृतीयः सुपुप्त्यादौ व्यवहाराभावेना- व्याप्त: न चतुर्थः योग्यत्वरूपधर्मस्य मोक्षकाले अभावेन तदा ्र. ह्मण्यव्याप्तेः नापि पञ्चमः अनधिकरणत्वस्यापि धर्मत्वेन मोक्षद- शयां तस्याप्यभावेनाव्याप्तिरित्याशङ् पश्चमपक्षस्यैव क्षोदसहत्वा- न्मैदमित्याह-"ब्रह्मण इति " । अब्ेद्यत्वे सति अपराक्ष-

स्वप्रकाशत्वनिरुक्तिः । १५५

स्वरूपत्वेपि तस्यास्ति लक्षणत्वं गुणत्ववत् ॥ ६३ ॥ यद्वाSत्र योग्यतात्यन्ताभावो ब्रह्मैव तत्त्वतः । फलाव्याप्यतया त्वस्यावेद्यत्वमपि सम्भवेत् ॥ ६४ ॥ फलव्याप्यत्वमेवेष्टं घटादौ न तु चिह्ने। साक्षिमास्यत्वमेवेष्टं सुखादौ रजतादिके ॥ ६५॥ फलाव्याप्यत्त्वतुल्याधिकरणत्वंस्य सम्भवात् ।

व्यवहारयोग्यत्वात्यन्ताभावानधिकरणत्वं स्त्रप्रकाशत्वं ब्रह्मणो- स्तीत्यर्थः । न च मोक्षे अव्याप्तिरित्याह-"तस्येति " । अनधिकरणत्वस्य स्वरूपनया नदापि सत्वात्। न च स्त्ररूपत्वे ल- क्षणत्व्रानुपपत्तिः त्वन्नये व्रम्मभिन्नानन्दादी गुणत्वव्यवहारवत् स्वरूपभूतेष्यनधिकरणत्वे लक्षणत्वव्यवहारादिति तात्पर्यार्थः ॥६३। यद्वा व्यावहारिकात्यन्ताभावो विवक्षितः ब्रह्मशिा च योग्य- त्वात्यन्ताभावस्य ब्रह्मरूपत्वेन तात्विकत्वात् नाप्यवेद्यत्वानिरुक्ति: फलाव्याव्यत्वस्यैव तत्वात् आवरणभङ्गे चित एव फलत्वादित्यभि- प्रेत्याह-"यद्वेति " ॥ ६४ ॥ नन्वेवं घटादेरपि वृत्तिबेद्य तया फलविषयत्वाभावाद्रृप्यसुखादेरपि अपरोक्षव्यवहारयोग्य-

त्वमिति " । घटादौ फलव्याप्यत्वस्य समर्थितत्वात् रूप्यसुखादौ साक्षिभास्यतयाSपरोक्षव्यवहारेऽपि प्रमाणजन्यापरोक्षवृत्तिविषय- त्वाभावान्नातिव्याप्तिरित्यर्थः ॥६५ ॥ तथा च फलाव्याप्यत्वस- मानाधिकरणत्वस्य पर्यवसिततया सकलदोषनिरासादित्याह- "फलेति "। न च ब्रह्मणोऽपि वृत्तिप्रतिबिम्बितचिद्रूपफल-

१५६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

ब्रह्मण: फलरूपत्वान्न तद्रोचरतेष्यते ॥ ६६॥ स्वस्मिन्स्वाविषयत्वेऽपि व्यवहारैकहेतुता। घटादेरप्रकाशत्वाद्विषयत्वं बिना न सा ॥ ६७॥ चैतन्याविषयत्वं वा स्वप्रकाशत्वमुच्यते।

भास्यत्वेन असम्भवः तस्य फलरूपत्व्रेन तद्विषयत्वाभावादित्याह- "ब्रह्मण इति " । अयमत्र निष्कर्षः वृत्तिप्रतिबिम्बिनचिज्ज- न्यातिशययोगित्वं वृत्या तत्प्रतिफलितचिता वाडभिव्यक्ताधिष्ठान चिद्विषयत्वं वा फलव्याप्यत्वं चिज्न्यातिशयश्च नावरणभङ्गो- नापि व्यवहारो विवाक्षितः किं तु भभ्नावरसचित्सम्बन्धः स च घटादावस्ति नात्मनि सम्बन्धस्य भेदगर्भत्वात् एतमुक्तचिद्विषय- त्वमपि भेदघटिनं घटादावस्ति नात्मनीति स्थितं प्रतिकर्मव्यवस्था- यामिति ॥ ६६ ॥ नन्ववेद्यत्वे सन्यपरोक्षव्यवहारविषयत्वं तद्योग्यत्वं च व्याहतं तदपराक्ष्यवहारे तद्विषयकस्फुरणस्य हेतुत्वादित्याशङ्कान्यत्र त- द्विषयस्य नद्यवहारजनकत्वेपि स्फुरणम्य स्वाविषयस्य स्वस्मिन् व्यवहारजनकत्वं स्वभावभेदादस्तीत्यभिप्रेत्याह-"स्वस्मिन्निति" न च घटादावपि तथैवास्तु तेषामस्फुरणरूपत्वेन तद्विषयत्वं वि- ना नियामकान्तराभावादित्याह-"घटादेरिति "॥ ६७ ॥ यद्वा चिदविवयस्वरूपत्वमंव स्वप्रकाशत्वं चिदन्यत्य सर्वक्ष्य चि- द्विवयत्वादित्याह-"चैतन्येति " द्वाभ्यां। तुच्क्वस्य निःख- रूपत्वेन नातिव्यातिशङ्का नाप्यसम्भवः स्वात्मनि वृत्तिविरोधन

१५७

चिदन्यस्य समस्तस्य चैतन्यविषयत्वतः ॥ ६८॥ निःस्वरूपतया तुच्छे नातिव्याप्तिरसम्भवः । स्वस्मिन्वृत्तिविरोधेन स्ववेद्यत्त्वं न युज्यते ॥ ६९ ॥ यद्वा स्वव्यवहारे स्वातिरिक्तायाश्र सम्विदः । अनपेक्षत्वमेतद्वा स्वावच्छिन्नानपेक्षता॥ ७॥ स्त्रप्रकाशत्वधर्मस्य स्वरूपत्वमिहेष्यते। नाद्वैतहानिर्बाधो वा नेदमिष्टं च वादिनां ॥ ७१॥ स्वप्रकाशानुभूतिः स्यादनुभूतित्वहेतुना ।

छिदाया अच्छेद्यत्ववत्स्त्रस्य स्ववेद्यत्वायोगादित्यर्थः ॥ ६८॥ ६९ । यद्वा स्वव्यवहारे स्वातिरिक्तसंविदनंपक्षत्वं स्वावच्छिन्नसंविद न- पेक्षत्वं वा स्त्रप्रकाशत्वमित्याह-"यद्देति " ॥ ७० ॥ ननु स्त्रप्रकाशत्वधर्मस्य तात्विकत्वे अद्वैतव्याघातः अतात्विकत्वे अस्व- प्रकाशत्वस्यैव तात्वििकत्वपत्या तत्साधकानुमानादेर्बाध इति चेन्मै- घमित्याह-"स्वप्रकाशत्वेति "। न च परेषामिदमिष्टं व- द्यत्वविरोधिस्वरूपस्य परैरन डीकारादित्यर्थः ॥ ७॥ ॥ स्तप्रकाशत्वलक्षगोपपत्तिः ॥ न च प्रमाणाभावः अनुभूतित्वहेतोतर्यतिरेकिण एव प्रमाण- त्वातू। नन्वत्र साध्याप्रसिद्धि: न च वेद्यत्वं किश्चित्निष्ठास्यन्ता- भावप्रतियोगि धर्मत्वादित्यनुमानेन सामान्यतः प्रसिद्धिरिति वा-

नचानुभूनित्वेनापि तावदेवसाध्यं वैद्यत्वस्य वृत्तित्याप्यत्वरूपत्वे तु तदभावस्य चरमवृत्तिव्याप्यानुभूती वाधात् फलव्याप्यत्वरूपत्वे

१५८ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

यन्नैवं न तदेवं स्यादित्यस्ति व्यतिरेकिमा ॥ ७२ ॥ मानानपेक्षसिद्धेर्हि स्वतः सिद्धिपदार्थंता।

तु तदभावस्य मम घटादौ तव धर्मादौ शुक्तिरूप्यादौ च पक्षमिन्ने

तियोग्यप्रसिद्ध्या Sप्रसिद्धिरेव किश्च अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं कु- नश्चिद्यावर्त्तते चेतू तत्नैव व्यभिचारः न चेदत्र व्यभिचार इति चेन्न। चिदविषयस्वरूपत्वरूपं स्वप्रकाशत्वं अनुभूतित्वेन यदा साध्यते तदा वैद्यत्वं चिद्धिषयत्वमेव चिदन्यमात्रवृति पक्षः अत्य- न्ताभावप्रतियोगिस्वरूपत्वं साध्यं यथा च वृत्तिप्रतिफलितचिद्वि - षयता घटादी न ब्रह्मणि तथोपपादित्तमिति नासाधारण्यबाधी नाप्य- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वेSपि व्यभिचार: अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य मिथ्यात्वेन अत्यन्ताभावप्रतियोगिन्येवा- त्यन्ताभावप्रतियोगितया यन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तस्य केव- लान्वयित्वाभावात्, न चैवं ब्रह्मणि चिद्विषयत्वेऽपि तदत्यन्ताभा- वोपपत्या अर्थान्तरं घटादावप्येवं साध्यसत्वेनासाधाररायं चेति वाच्यम। चिद्धिषयत्वविरोध्यत्यन्ताभावप्रतियोगिरूपत्त्वस्य साध्य- त्वात् नार्थान्तरासाधारण्ये घटादौ तयोः सहावस्थित्या अविरोधात् ब्रह्मणि विरोधादिति तात्पर्य अनुसृत्याह-"स्व्रप्रकाशेति"॥७२॥ ननु स्वतःसिद्धानुभूतिरात्मेत्यर्थादुक्तं स्वत इत्यस्य स्वेनैवेत्यर्थे स्वविषयत्वापतिः प्रमाणं विनेत्यर्थे उपायान्तरस्यानुपन्यासेनासि- द्ध्यापत्तिः अन्यथा नृश्ङ्गादेरपि सिद्ध्ापात इत्याशड्ाह- "मानेति "। मानानपेक्षसिद्धरेव स्वतःसिद्धिशब्दार्थत्वात् न च नृश्टङ्गादावेवं प्रसङ्गः तदसत्त्वव्यावृतिफलकप्रमाणाभावात् प्र- कृते च वृत्तिविषयतामात्रेण तत्सत्वात् सिद्धिरुप आत्मनि सिद्ध

आत्मनः स्वप्रकाशत्वोपपत्तिः । १५९

नृशृङ्गादेरसत्त्यत्वान्न मानामानयोग्यता ॥ ७३ ॥ आत्मनः स्वप्रकाशत्वं चिद्रूपत्वादपीष्यते। चिद्रूपत्वं श्रुतेर्मानात्स्वयं ज्योतिर्गिरेष्यते॥ ७४॥ आत्मैवास्ययतो ज्योतिः स्वयं ज्योतिस्तदुच्यते। स्वातिरिक्तानपेक्षत्वात्स्वप्रकाशत्वमात्मनः ॥७५॥ दुर्विवेकतया जाग्रदवस्थायामनेकधा। आदित्यादेः समावेशात्स्वयं ज्योतिष आत्मनः ॥७६।। सुविवेकतया स्वप्ने तदन्यस्याखिलस्य हि। अभावाज्जोतिषोऽत्रेति सफलं स्याद्विशेषणं ॥७७॥

इति व्यवहारस्य सिद्धप्रयुक्तव्यवहारविषयतया गौसत्वमिति ता- तूपर्यार्थः॥७३॥ ॥ अनुभूतेः स्वप्रकाशत्वोपपत्तिः ॥ एवं चिदभिन्नस्यात्मनोऽपि स्व्रप्रकाशत्वं चिद्रूपत्वा- त्साधनीयमित्याह- "आत्मन " इति ॥ ७४ ॥ 'अत्रायं पुरुष: स्वयं ज्योति रित्यादिश्रुतिरपि खप्रकाशत्वे प्रमाणमित्याह- "आत्मैवेति"। 'अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्ये'त्यादिना कि ज्योति- रयं पुरुष इत्यन्तेन ज्ञानसाधनालोकाद्यभावे जीवस्य कथं स्फुरणमि- त्युक्त 'आत्मेवास्य ज्योतिः स्वयंज्योति'रित्यादिना स्वातिरिक्तानपे- क्षतया स्वप्रकाशत्वमुक्तमित्यर्थः ॥७५॥ नन्वात्मनः सदा स्वप्रका- शत्वेन श्रुतावत्रेत्यस्य वैयर्थ्यमित्यत आह-"दुर्विवेकतयेति" दाभ्यां।। ७६॥७७॥

१६० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

तथाSडत्मा स्वप्रकाशोऽयं स्वसत्तायां प्रकाशतः । व्यतिरेकविहीनत्वात्प्रकाशस्याश्रयत्वतः ॥ ७८॥। प्रकाशकर्तृभावच्चेत्युक्तं विवरणे स्फुटं। अत एव घटादौ नाप्रकाशेऽतिप्रसङ्गतः ॥ ७९॥ निर्द्वर्मकतया ब्रह्मावेद्यत्वेन निरञ्जनं। अनन्तादिगिरां लक्ष्यं न वाच्यं हेत्वभावतः ॥ ८० ॥ लक्ष्यत्त्वव्यवहारोडपि वाच्यत्त्वाभावहेतुकः ।

तत्र विवरणोक्तानुमानं प्रमाणमाह-"तथेति " द्वा- भ्यां। आत्मा स्वप्रकाशः स्वसत्तायां प्रकाशव्यतिरेकविधुरत्वात् प्रकाशाश्रयत्वात् प्रकाशकर्तृत्वात्प्रदीपवत् स्वप्रकाश्यत्वस्य बाधि- ततया तदप्रकाश्यत्वेन पक्षस्य विशेषिततया वार्डर्थान्तराभावात सजातीयप्रकाशाप्रकाश्यप्रकाशत्वमेव साध्य एवं न घटादिवद- स्वप्रकाशत्वेनोपपत्तिः स्वाप्रकाश्यसजातीयाप्रकाश्यत्वेनावेद्यत्व- स्य लाभात् विजातीयस्याप्रकाशत्वात ज्ञानप्रभानुगतं च प्रकाश- त्वमावरणाभिभावकत्वं एवं च न स्वविषयत्वरूपस्वप्रकाशत्वं कि- नत्ववेदयत्वे सति अपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वमिति सिद्धमिति भावः ॥ आत्मनः खप्रकाशत्वोपपत्तिः ॥ निर्द्ध्मर्कतया अवेद्यतया च व्रह्मानन्तादिपद्लक्ष्यं न वाच्यं प्रवृत्तिनिमिताभावादित्याह-"निर्द्धर्मकतयेति "॥८०॥ नन्ववाच्यशव्देनोच्यते चेत् वाच्यत्वसिद्धिर्लक्ष्यते चेतू अवा- च्यत्व्ररूपमुख्यार्थस्याभावात्कर्थं लक्षणा भाव वा ब्रह्म न अवा- चयं किन्तु तीरवत् अवाच्यत्वरूपमुख्यार्थसम्बन्धिमात्रमिति स्यात् मुख्यार्थहीनस्यापि ब्रह्मलक्षकत्वे घटपद्मपि घटलक्षकं स्यादित्या-

ब्रह्मण: शब्दावाच्यत्वोपपत्तिः । १६१

निर्द्र्मकतया वृत्तेर्निमित्ताभावतो गिरां ॥८१॥

लक्षयन्ति परव्रह्माखण्डव्यक्तिं च तात्विकीं ॥ ८२।। वस्तुनः पदलक्ष्यत्वेप्यपदार्थत्वसम्भवात्।

वाच्यत्वात्यन्ताभावबोधनद्वारा स्वरूपलक्षणयैव पर्यवसानात् एवं निर्विशेषपदमपि अखण्डपदलक्षकतायामेव मुख्यार्थावश्यम्भावनिय- मादित्यभिप्रेत्याह-"लक्ष्यत्वेति " । नन्वेवं लक्ष्यपदेनापि लक्ष्यत्वे पत्या समाधन्ते-"निर्ध्धर्मकतयेति "। सर्वथा निर्द्ध- रमकत्वात् लक्ष्यव्यवहारस्य च वाच्यत्वाभावनिबन्धनत्वं न चैवं लक्ष्यत्वाभावेन वाच्यत्वव्यवहारप्रसङ्ग: गौयास्य तस्यापीष्टत्वादि- त्यर्थः ।८१॥ सत्यज्ञानादिपदानां वा कल्पितधर्मवाचिनां ब्रह्म- रूपव्यक्तिलक्षकतया सखण्डत्वानापातादित्याह(१)-"सत्येति"॥८२। ननु निर्विशेषादिपदानां समासपदतया लक्ष्यादिपदानां च यौगि- कतया वाक्यतुल्यत्वान्न वाचकतेति वक्तुमशक्यं अन्विताभिधा- नपक्षे तेषामपि वाचकत्वात् अभिहितान्वयपक्षेऽपि वाक्य एवाभि- हितान्वयस्वीकारेण प्रकृतिप्रत्यययोरन्विताभिधायकत्वाद्वाक्यतुल्य- स्यापि वाचकत्वात् ब्रह्मणः पदार्थसंसर्गरूपत्वे सखण्डत्वापत्या पदार्थत्वे वाच्यत्वापरिहारादित्याशद्ाह-"वस्तुत इति" । (१) नच सत्चादिधर्माश्रयतया लक्यत्वाभावे मञ्सम्वन्वित्वमात्य् लक्ष्यस्य पुं-

स्पितचन्द्रत्वादिनातेः परमार्थचन्द्रव्यक्रितादात्म्य नाचन्दत्वाभाववदचाडपि सत्ाद्यभावा- नापनेः यथाऽडहुः लच्षााकतिरपि वुद् सत्वादि न नहाति न इति, भतएव खप्रकाशा- देरह्यस्वे यदृबद्ष्ट तत्तदबह्यति साधु समर्थिती ब्वाद दवति निरस्तम्। २१

१६२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

अखण्डत्वेऽपि वाक्यार्थभावो ब्रह्मणि सिद्धति॥८३॥ अत्रान्विताभिधानेऽपि स्वरूपे लक्षणेष्यते। अन्वितस्य न चावाच्यभावस्य क्षतिरस्ति वा ॥८४।। अवाच्याशब्दमस्पर्शमखण्डं श्रुतयो जगुः । स्वार्थे मानतया तासां न चान्याय्यप्रकल्पना ॥ ८५॥ लक्षणास्वीकृतेः शक्तिमात्रस्यैव निराकृतेः । निर्द्धर्मकतया वाच्यभावबाधादुपाधितः ॥८६ ॥

पदलक्ष्यत्वेव्यपदार्थत्वोपपत्तिः अखण्डत्वेपि वाक्यार्थत्वस्योपपा- दितत्वात् अन्विताभिधानेऽन्वितवाचकस्यापि स्वरूपे लक्षणाङ्गी कारान्न च तर्ह्यवाच्यत्वासिद्धि: अखण्डब्रह्मसिद्ध्युपायत्वेन प्राप्त- स्यावाच्यत्वादेर्निवारकाभावेनानुषङ्गिकतया सिद्धेः 'यतो वाचो नि- वर्तन्त'"अशब्दमस्पर्श' मित्यादिश्रुतयश्चात्रानुसन्घेयाः अवाच्य शब्दवदशब्दशव्देऽपि व्याघाताभावात् नचेयं श्रुतिरद्भुतत्वाभिप्राया शूयमाणार्थे बाधकाभावादन्याय्यकल्पना तत्रोचितेति त्रयाणां यो- जना ॥८३॥ ८४॥ ८५॥ ननुः यतो वाच इत्यत्रापि मनसा सहेति श्रुतमनोवृत्तरिवान्त:करणवृत्तिव्याप्ये ब्रह्मणि वाग्वृत्तेरपि सर्वथा निषेधायोग इति चेन्मैवमित्याह-"लक्षणेति " । ननु तात्प- येविषयो ब्रह्म वाच्यं वस्तुत्वाल्लक्ष्यत्वाच्च तीरवदिति चेन्मैवं नि-

ि(१) भावः ॥८६ ॥ (१) परमार्धमदादिक कम्य चिद्ाचकं पढ़त्वादित्यमि न, किमत पदत्व न ताव- मुपिङन्तत्वं ममासपदस्याशत्ततवन राजपुरुषादी वाभिचारात् नापि प्रत्तत्व साधा विशेषात् अवयवदारा समासपदे वाचकत्व चेदिष्टमेव, नापि सत्यादिवावयं वाच्चार्थतान्- व कद्युक्त वाकत्वादित्यपि, विषं भुङ दवेत्यादौ वाभिचारादिति।

अवाच्यत्वेऽपि लक्ष्यत्वोपपत्तिः । १६३

वेदान्तवाक्यजज्ञाननिवर्त्याज्ञानगोचरं। बोधयन्ति प्रमाणत्वाद्वेदान्ता ब्रह्म चिद्नं ॥८७॥ दृष्टा गुणक्रियाजातिसम्बन्धाः शब्दहेतवः । नात्मन्यतमोह्येषां तेनात्मा नाभिधीयते ॥ ८८॥ आरोपितगुणादेस्तु तात्पर्यागोचरत्वतः। अवाच्यत्वेऽस्ति तात्पर्य सर्वतेदान्तसद्विरां ॥८९॥ ब्रह्मण्यवाच्ये योविद्वान्वाच्यतामधिगच्छति। स निस्त्रपो निमित्तानां विरहैः प्रतिबोध्यतां॥ ९०॥

नन्वत्रावाच्यत्वे लक्ष्यत्वानुपपत्ति: वाच्यार्थमस्बन्धित्वेन ज्ञा नम्येव लक्ष्यत्वात् तज्ज्ञानं च न शध्दभिन्नेन, उपनिषन्मात्रगडग- त्वातू नापि स्वप्रकाशतया, नित्यसिद्धे शब्दवैयर्ध्यात् अवाच्यरददम्य च लक्षकस्यैव वक्तव्यत्वात् तत्रापि वाच्यसम्बन्धित्वेन जञेयत्वे अ- नवस्थत्याशङ्का समाधत्ते-"वेदान्तेति "। तथा ज्ञानसुप- स्थिती उपयोगि ब्रह्म स्वप्रकाशतया स्वत एवोपस्थितमिति किं तेन नचैवं शब्दवैयर्थ्य आवरणाभिभावकवृत्तावुपयोगादत एव नानव- स्थत्यर्थः ॥८७॥ तस्मात्प्रवृत्तिनिमित्तस्य दुर्निरूपत्वादवाच्यत्वमि- त्यत्र वृद्धसंमतिमाह-"दृष्टेति" ॥८८॥ न चारोपितगु णाश्रयतया वाच्यता तस्य तात्पर्याविषयतया तात्पर्यविषये अवा- च्यत्वस्य स्थितत्वादित्याह-"आरोपितेति " द्राश्यां ॥ ८९॥ ॥९० ॥ तस्मािर्विशेषत्वादेव जीवव्रह्माभेदः सिद्धःभदकासम्भ-

१६४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

घटादीनां मिथो भेदो भेदो जीवेशयोर्मिथः । भ्रान्त्या प्रतीयमानत्वान्मिथ्या रज्जुभुजङ्गवत् ॥ ९१॥ सत्तकैंः श्रुतिभिः स्मृत्या भिदाया बाधितत्वतः । प्रतीत्येकशरीरस्य न भेदस्यास्ति वस्तुता ॥ ९२॥ भेदखण्डनयुक्तीनां तत्वतो भेदवारणात्। व्यावहारिकभेदस्यावारकत्वान्न दुष्टता।। ९३॥

वात्तथा च जडानां जडचैतन्ययोर्मिथो भेदो जीवेशयोश्च भेदोऽप्रा- माणिकत्वान्मिथ्यैवास्ति रज्जुसर्पादिवदित्यभिप्रेत्याह-"घटा- दीनामिति" ॥ ९१। ॥ ब्रह्मण: शब्दावाच्यत्वोपपत्तिः ॥

ननु भेदस्य प्रमाशासिद्धत्वादपलापो न युक्त इत्यत आह- "नेति " । न हि वय भेदप्रतीतेः स्वरूप वा कारणं वा Sपलपामः किन्तु बाधितविषयत्वं ब्रमः व्याप्तिसध्रीचीनतया अशुष्कैस्तर्कैरनन्यपरया श्रुन्या स्मृत्या च भेदस्य बाधितत्वात् वि- पयभेदादिना प्रत्यक्षविरोधस्य परिहृतत्वेन श्रुत्यादावुपचरिता- र्थत्वाभावादिति तात्पर्यार्थः ॥९२॥ नन्वभेदस्याप्येवं निरासः न चाभेदखण्डनयुक्तीनां स्वस्य स्व्रा- भेदोपि न सिद्धेदिति स्वध्याघातादाभासता भेदखण्डनयुक्तीना- मपि भूपणयुत्तभेदेन स्वव्याघातकतायाः समानत्वादिति चेन्ने- त्याह-"भेदेति"। तथा च स्त्राव्याघातकतोपपत्तिभेदख- ण्डनयुक्तीनामिति भावः ॥९३॥ ननु भेदबाधकं न भेदविषयमेव

सामान्यतो भेदखण्डनम् । १६१

भेदभ्रमाद्यधिष्ठानतत्त्वगोचरबोधतः । भ्रमे समूले विध्वस्ते नैव भेद: प्रमाणभाक् ॥९४॥ अनिर्वाच्यतया भेदो बाध्यत्वेनैव सम्मतः । ऐक्यं ब्रह्मस्वरूपत्त्वादबाध्यं श्रुतिबोधितं ॥ ९५॥ व्यवहारव्यवस्थापि व्यावहारिकभेदतः ।

तत्साधकतापत्तेर्नाप्यभेदविषयं एवं हि तदन्यस्तद्विरोधी तदभावो वा नञर्थो विषयो वाच्यः सर्वथा च भेदो दुष्परिहरः तदनन्यत्वे तद्विरोधितदभावतत्वयोरयोगात् भेदाभावग्राहिणाऽपि प्रतियोगि- विलक्षणतयैवाभावस्य ग्रहणाच्च औदासीन्येन प्रवृत्तस्येदमितिज्ञान- वदबाधकत्वाश्चेति चेन्मैघमित्याह-"भेदभ्रमेति " । अयम- र्थः। पारमार्थिकत्वाकारेण भेदाभावविषयस्यैव बाधकत्वात् न च भेदस्य दुष्परिहरता व्यावहारिकभेदेनैव व्यावहारिकतद्विरोधि- त्वतदभावत्त्वयोरुपपत्तिसम्भवात् यक्षानुरूपोबलिरिति न्याया- व्वेदभ्रमाधिष्ठानतत्वगोचरं ज्ञानं भ्रमवाधकमित्युपपन्नं उक्त- रीत्या भेदवैलक्षरायेन तद्रहणोपपत्तेरिति ॥९४ ॥ भासमानो यो भेद: स स्वरूपादिपक्षान्तर्भावबहिर्भावाभ्यां वा अन्येन वा धर्मान्तरेणानिर्वाच्य इत्याह-"अनिर्वाच्यतयेति" । नच तर्का- भासेन अनिर्वाच्यत्वे ऐक्यस्यापि तत्प्रसङ्ग: भेदवाधकस्यानाभास- ताया उक्तत्वादित्याह-"ऐक्यमिति" । ऐक्यभदयोः श्रुत्य- नुग्रहाननुग्रहाभ्यां विशेषाच्चेति भावः ॥९५।। तात्विकभेदाभावेSपि कल्पितव्यावहारिकमेदेन व्यवस्थोपप- त्तिरित्याह-"व्यवहारेति " । नच कल्पितेनाकल्पितकार्य-

१६६ सव्याख्याद्वैतसिद्धििद्धान्तसारे। [२ परिच्कंदे-

सिद्धा न भेदवस्तुत्वमपि साडपेक्षते स्वयं ।। ९६ ।। अभेदे भेदमारोप्य धर्मधर्मिभ्रमावहा। माया भ्रान्तिकरी दक्षाऽप्यसम्भावितदर्शने ॥९७॥ निरपेक्षस्वरूपस्य सापेक्षत्वं न सम्भवेत् ।

प्रतिबन्धायोग: अविद्यया स्वप्रकाशरूपब्रह्मकार्यप्रतिबन्धदर्शनात् कल्पितकान्तया विश्लेषकार्यप्रतिबन्धदर्शनाञ्च्ेति तात्पर्यार्थः ॥९७॥ ननु भेदस्य व्यावहारिकसत्वार्थमपि त्वया अन्योन्याश्रयादिकमु- द्धरणीयं परस्परमपि सापेक्षेण व्यवहारस्याप्यभावातू न हि व्या- वहारिकमृदः स्वजन्यघटसापेक्षत्वमित्याशङ्ाह-"भेदइति"

यायामसम्भावनीयं नाम तथाच परस्पराश्रितमपि इन्द्रजालवद्दर्श- यिष्यति न चेश्वरसामर्थ्यात् तादृशमपि सत्यं स्यादिति वाच्यं उ- भयसिद्धमृषाभूतेन्द्रजालस्थले कारणादिव्यवस्थोल्लङ्विकार्यादिद- र्शनवदन्यत्र तथा अदर्शनात् दर्शने च मृषात्व एव पर्यवसानातू आपादनं च भेदस्तत्प्रतीतिश्च यदि मायिकी न स्यात् सर्वव्यवस्थो- छड्िनी न स्यात् सर्वव्यवस्थोल्लङ्गिनी चेयं तस्मान्मायिकीति विप- रयेयपर्यवसानात् मायिके व्यवस्थोललङ्गनस्य दर्शनेन व्याप्तिसिद्धेः त- स्मात् श्रुत्या अस्वव्याघातकयुक्त्ा च भेदस्य बाधादभेदस्यावाधाच्च पटे स्वाभेदाभेदयोर्व्यावहारिकत्वे समानेऽपि स्वाभेदं परित्यज्य भेद एव सर्वथा प्रद्वेषो नाकारणक इति तात्पर्यार्थः ॥९७॥ ॥ सामान्यतो भेदखण्डनम् ॥ ननु निरपेक्षस्वरूपत्वे सापेक्षत्वानुपपत्तिरिति यदुक्तं तत्ता- वदयुक्तं अविद्यानिवृत्तेजीवव्रह्मैक्यस्य च तव मते मनद्वयेऽपि स्थिनी व्यक्तिसापेक्षस्य जातिमात्रस्य प्रतीती सापेक्षस्य नीलतरत्वादेर- रथंप्रकाशात्मकज्ञानस्य ब्रह्मणि ब्रह्माभेदस्य अस्ति ब्रझ्मेत्यादी काल-

कल्पितवस्तु सापेक्षत्वस्यापि काल्पनिकत्वम् । १६७

क्वचिदाविद्यका सा चेदपेक्षा तेन काक्षतिः ॥९८॥ अविद्याविनिवृत्तिश्र जीवव्रह्मैक्यमेव वा। अपेक्षते प्रतीतौ तत्सापेक्षत्वं हि मायिकं ॥ ९९॥ तात्विके निरपेक्षत्वे नविरोधोस्ति तावता। न हि काल्पनिकं किञ्चिद्वस्तुतत्त्वमपि स्पृशेत ॥१००॥ चैतन्ये कल्पिताः सर्वे ये विरोध्यनुरोधिनः । तेषां सापेक्षताप्येवं कल्पिता चिढ्धने पदे ॥ १ ॥

सापेक्षस्यास्तित्वस्य निरपेक्षव्रह्मव्यक्तादिरूपताया दर्शनादित्या- शङ् समाधत्ते-"निरपेक्षस्वरूपस्येति " त्रिभिः। एतदुक्तं भवति अविद्यानिवृत्तिजीवव्रह्मैक्ययोः प्रतीती सापेक्षत्वस्याSSवि-

भेदासिद्धि: व्यक्तिसमानसत्ताकघटत्वादावभावात् व्यत्तयसमा- नसत्ताकसत्तादिजाती तु सापेक्षत्वस्य काल्पनिकत्वात् नीलतर- त्वादेव्यक्तिरूपत्वासिद्वी हेतोरभावात् अर्थप्रकाशात्मकज्ञानस्य ब्रह्माभेदस्य च सापेक्षतायाः काल्पनिकत्वात् अस्ति ब्रह्मेत्यादाव- व्येवमेव तथा च तत्वतो निरपेक्षस्य सामानाधिकररायासिद्धा न तर्काभासता व्याप्तिसिद्धरत एवैक्यस्यास्वरूपत्वे अद्वैतहानि- र्मिथ्याच्वे भेदस्य सत्यत्वप्रसङ्ग(१)इति निरस्तं ऐक्यस्य ब्रह्मभेदान- ङ्रीकारादिति ॥ ९८॥ ९९ ॥ २०० ॥ सिद्धान्तरहस्यमाह- "चैतन्यइति" ॥ १ ॥

( १) यत य दधासं तव तद्विरीधि तजज्ञानाबाघा' यथा शुक्कावरुव्यत्व' यत्र त- देका बाधां तब तहदसतनज्ञानाबाधाः यथा दूरस्थवनस्यत्यीभेंद दति वा यव यद- धन्त तब तदिरोधि ता्विकं यथा बह्मययनृतत्वस्याघास्तत्व सत्यत्व तालििकममिति वा वाापतररिि शेषः ।

१६८ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

एैक्यस्य निरपेक्षत्वे भेदभ्रान्तिनिवृत्तये।

अतः काल्पनिको भेदः सर्वत्र व्यावहारिके। वस्तुन्यात्मन्यभेदस्तु तात्विकः श्रुतिबोधितः ॥ ३ ॥ सापेक्षत्वात्सावधेश्च तत्वे द्वैतप्रसङ्गतः ।

नन्वैक्यस्य निरपेक्षत्वे ततत्वस्पदार्थपराणां 'सत्यं विज्ञानघन' इत्यादीनामैक्यपरमहावाक्यैकवाक्यत्वाभावेन वैयर्थ्य स्यादित्या- शङ् निरस्यति-"ऐक्यस्येति "। ऐक्यस्य स्वप्रकाशब्रह्मा- भिन्नतया स्थितिप्रतीत्यादौ निरपेक्षत्वेऽपि यथालक्षितार्थभेदभ्रम- निवर्त्तकवृत्तिजनने पदार्थसापेक्षतया स्वरूपपरवाक्यानामेकवा- क्यताया: सत्वात् भेदरूपप्रतियोगिसापेक्षत्वंन तत्न सापेक्षत्वव्यव- हारादित्यर्थः ॥२॥ न चैतावता सापेक्षत्वापत्तिरैक्यस्येत्याह- अत इति "। काल्पनिकस्य सापेक्षत्वस्यापीष्टत्वात्। न च भे- देषपि एवमेवास्तु भेदस्य निषेधप्रतियोगितया श्रुतत्वेन ब्रह्मरूपत्वा- भावात् न च तत्राभेदश्रुतिरम्ति। एतेन स्वरूपण निरपेक्षस्याप्य- भेदस्याभेदत्वेन सापेक्षत्ववत्स्वरूपेण निरपेक्षस्याऽपि घटस्य भेद- त्वेन सापेक्षत्वमस्तु अवच्छेदकभेदेन सप्रतियोगित्वाप्रतियोगित्वे अपि तद्वदिति निरस्तं, भेदस्य स्वरूपतो निरपेक्षत्वे निष्प्रतियोगि- कत्वे च परान्प्रतीव स्व्मपि प्रत्यविशिष्टतया स्वव्याघातः नचैवम- भेदस्यापि स्व्रान्प्रतीव परान्प्रति तथा सति तथात्वापत्तिरिष्टापत्तः घटत्वादिना भेद: परं कल्पितः स्वरूपतस्त्वभेद एव तथासति पर- त्वं परं व्याहतं न स्वरूपत्वमपीत्यर्थः ।। ३।। यथैक्यं ब्रह्मणो रूपं न तथा भेदो वस्तुनो रूपमित्यत्राच्चार्यसं- मतिमाह-"सापेक्षत्वादिति" । घटस्य भेदत्वे एकतरप-

विशेषतो भेदखण्डनम्। १६९

एकाभावादसन्देहान्नरूपं वस्तुनो भिदा ॥ ४ ॥ कल्पितो धर्मभेदोऽस्ति ज्ञानानन्दादिगोचरे। तदैक्यं श्रुतिसंसिद्धं भेदभ्रान्तिनिवर्तकं ॥ ५॥ प्रतियोग्यादिसापेक्षं भेदज्ञानं न तात्विके। ऐक्यज्ञाने प्रमाणोत्थे वस्तुतः प्रतिबन्धकं ॥ ६ ॥ अस्त्रव्याघातकैरेवं जातिभिन्नैः सदुत्तरैः । निरस्तं भेदमादाय स्वात्माभेदो निषीदति ॥ ७॥

रिरोषापत्ति: स्यादिति भावः ॥४। नन्वैक्यस्य ज्ञानस्यानन्दस्य च ब्रह्मस्वरूपत्वे एकतरपरिशेषापत्तिस्तवापि समाना न च वस्तुन एकत्वेनेष्टापत्तिः प्रकृतेऽपि साम्यादिति तत्राह-"कल्पिते इति एकतरपरिशेषापत्या घट इति भेद इति विलत्तणव्यवहाराभावस्या- पादनात् न च ज्ञानानन्दादावपि विलक्षणव्यवहारो न स्यादिति वाच्यं कलपतधर्मभेदमादायोपपत्तेरित्यर्थः । अयं भावः भेद स्य हि स्वरूपत्वे इदं भिन्नमस्य भेद इति सम्बन्धित्वेन धीर्न स्वात् नचानन्दो ब्रह्मण इति वदुपपत्तिः प्रमाणसिद्धेह्यैक्ये भेदव्यवहार- स्योपचारिकत्वं कल्प्यते राहोः शिर इत्यादिवत् न च प्रकृते तथा ऐक्ये मानाभावाद्वाघका्श्चेति ॥५॥ ननु त्वन्मतेऽपि बिम्बब्रह्मजी- वानां प्रतिबिम्बव्रह्माभेदे इदमनेन भिन्नमस्यामुष्मादभेदः इमे अ- मिन्ने एनयोरभंद इत्येवं प्रतीति: स्यात तथा च धर्मप्रतियोगिभा-

तिरित्याशड्ाह-"प्रतियोग्यादीति " । काल्पनिकभेदझ्ा- नस्य धर्मिप्रतियोगिभावद्वित्वार्वच्छन्नज्ञाननिर्वाहकस्य तात्विकाभे- दश्ानप्रतिबन्धकत्वायोगादित्यर्थः ॥६ ॥ तस्मादात्मैक्यं विजयते तरामित्याह-"अस्वव्याघातकैरिति "॥७॥ ॥ विशेषतो भेद्खण्डनम ॥I २२

१७० सध्याव्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [१ परिच्छेदे-

न समानविशेषादिरूपभेद: प्रमाणयुक् । अभेदो विजयी तस्माद्वेदान्तैकप्रमाणभाक्॥८॥ एवं प्रत्यक्षतः प्राप्तभेदस्यैव निवारणात्। असाक्षात्कृतजीवेशभेदादौ का कथा तब । ९ ॥ अप्रत्यक्षतयेशस्य तद्धर्मिप्रतियोगिकः । भेदोऽशक्यो ग्रहीतुं सोऽन्यथासिद्धस्तु तद्ग्रहः ॥१०॥ भेदानुवादिनी श्रौती गीरवच्छिन्नमात्रगा।

स्वरूपभेदान्योन्याभाव मेदादरप्रमाणकत्वान् भेदगन्धोऽपि प्रमाणपंथमवतरतीत्याह-"नेति" ॥८॥जीवेशभेदनिराकरणं कैमुत्येन प्रतिजानीते-"एवमिति" ॥१॥"अप्रत्यक्षतयेति"। ईश्वरस्याप्रत्यक्षत्वेन तद्धर्मिकस्य तत्प्रतियोगिकस्य वा भे- दस्य प्रहीतुमशक्यत्वादित्यर्थः ॥ १० ॥ ननु तद्धर्मिकभेदस्य जीवाप्रत्यक्षत्वेऽपि स्व्रधर्मिकभेदस्तथाऽपि तत्प्रत्यक्षो नाहं सर्वज्ञो- नाहं निर्दुःख इत्यनुभवात् न च योग्यप्रतियोगिकत्वमभावे योग्य- त्वप्रयोजकमिति वाच्यं स्तंम्भ: पिशाची नेत्यादिप्रत्यक्षरूपफलब- लेन संसर्गाभावे तथात्वेपि अन्योन्याभावे अधिकरणयोग्यताया पव तन्त्रत्वात् 'तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप । उत्तमः पुरुपस्त्वन्य 'इत्यादिव चनानुमितप्रत्यक्षसिद्धत्वमेवेति चेन्नेत्याह- "अन्यथासिद्धस्तु तदग्रह इति" । उक्तानुभवस्यान्त :-

गाहितया शुद्ध जैंतम्यधर्मिफनिर्दुःखादिप्रतियोगिकभेदानवगाहि-

१७१

अनवच्छिन्नचिद्धातोरभेदः श्रुतिसम्मतः ॥ ११॥ सौषुप्तिकानुभूतिस्त्व ज्ञानावच्छिन्नभेदगा । न शुद्धेऽथ न जीवानां मिथो भेदे प्रमाऽक्षजा ॥१ २॥ नानुमानाञ्विदासिद्धि स्तयोनिर्द्धर्मकत्वतः ।

स्वमित्यर्थः ।'द्वासुपर्णे त्यादिश्रुतिरप्यवच्छ्िन्नभेदानुवादिनी- त्याह-"भेदेति "। भेदनिषेधश्रुतिस्तु अनुमानादिप्रसक्तमे- दनिषेधपरतति भावः ॥ ११ ।। ननु योऽहमस्वाप्सं यस्य ममाज्ञानसंसारादि सोऽहं निर्दुःखो नेति सुपुप्तिकालीनान्तः- करणानवच्छ्िन्नाभेदेनाज्षानाद्याश्रयभदेन च प्रत्यभिज्ञायमाने शुख्धे

वच्छिन्न एव भेदग्रहोन तु शुद्धे न हि सुपुप्ती अन्तःकरणानव- च्छिन्नत्ववदक्षानानवच्छिन्नत्वमप्यस्तीत्यर्थः । चैत्रमैत्रादिजीवानाम- प्रत्यक्षतया तत्र भेदग्रहोन्तःकरणाद्यवच्छ्विन्नमेवावगाहते न तु शु- द्वांमत्यर्थः ॥१२॥ ॥्र भदपञ्चके प्रत्यक्षस्याप्रमाणत्वोपपत्तिः ॥ नाव्यनुमानं जीवेश्वरी भिन्नौ विरुद्धधर्माधिकरणत्वात् दहन- तुहिनवदित्येवं रूपं भेदे प्रमाणमित्याह्न-"नेति." । दुःखा- देरन्तःकरणादिधर्मत्वेन स्वरूपासिद्धे: एकल्ैव निर्दुःखत्वदुःखवत्व- योर्वच्छेदभेदेन दष्टतया धर्मिभेदासाधकत्वात् भेदमात्रे सिद्ध- साधनात तात्विकभेदसाधने साध्यवैकल्यात् ब्रह्म तत्वतो जीवा- द्व्िन्नं सर्वक्ञत्वात् व्यतिरेकण जीववदित्यत्राप्रांसद्धविशेषणत्वात् ब्रह्म धर्मिसत्तासमानसत्ताकभेदवदिति साध्यकरणे अमाधारण्यात् आत्मत्वं नानाव्यक्तिनिष्ठं जातित्वात् पृथिधीस्ववदित्यत्रात्मैक्यवा-

१७२ सव्याक्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छे दे.

स्वरूपासिद्धितः साध्यवैकल्यात्सिद्धसाधनात् ॥१३।। अप्रसिद्धविशेषत्वादसाधारण्यदूषणात्। अन्यथैवोपपत्या च सर्वस्मिन्सिद्धसाधनात् ॥ १४ ॥। अभ्रान्तत्वादयो धर्मा न तयोर्भेंदसाधकाः । ज्ञानाज्ञानप्रयुक्तास्ते न स्वरूपनिबन्धनाः ॥ १५ ॥ शुद्धयोस्तत्वमोनैंव धर्मित्वमवकल्पते। निर्विशेषतया तत्र भेदगन्धोऽपि दुर्लभः ॥१६॥

दिनं प्रत्यसिद्धे: कल्पितव्यक्तिनिष्ठत्वेन सिद्धसाधनाच् ईश्वरो जी- वप्रतियोगिकतास्विरिकभेदवानू सर्वशक्तित्वात् सर्वज्ञत्वात् सर्वका- र्यकर्तृत्वात्स्वतन्त्रत्वाद्वा व्यतिरेकेण जीववत् जीवों वा ब्रह्मप्रति-

सारित्वाद्वा व्यतिरेकेण ब्रह्मतदित्यादिषु भेदस्य च स्वरूपत्वेन त- द्वत्वसाधने बाधान्न च विशेषमादाय तदुपपादनं तस्य स्वरूपान- तिरकेण तद्वत्वासम्पादकनवातू अप्रसिद्धविशेषणतापत्तंश्च तात्वि- कभेदव्यनिरेकेपि उपाधिकल्पितभेदेन सर्वानिष्टपरिहारसम्भवा दिति द्वयोस्तात्पर्यार्थः ॥१३॥१४॥ पतेनाभ्रान्तत्वादसंसारित्वा- तूदुःखाननुभवितृत्वादित्यादिहेतुकानुमानान्याप निरस्तानीत्याह- "अभ्रान्तत्वादय इति " ॥ १५ ॥ उपहितस्य पक्षत्वे धर्भिसमसत्ताकत्वेऽपि तात्विकत्वासिद्धेः सिद्धसाधनात् शोधिततत्व्रम्पदार्थपक्षत्वे तयोर्द्धर्भित्वाभावेन या-

जीवब्रह्मभेदानुमानभङ्ग:। १७३

अप्रमेयेऽनुमानस्य प्रवृतिर्न कथञ्चन । प्रमेयस्य त्वनात्मत्वात्तत्र भेदानुमेष्यते ॥ १७ ॥ शुद्धे शब्दैकगम्ये नानुमानप्रसरोऽञ्जसा। तात्विकत्वभ्रमध्वस्त्यै भेदे तस्य फलित्वतः ॥ १८॥ अप्रसिद्धविशेषत्वादन्यथैवोपपत्तितः । सर्वशक्त्यल्पशक्त्यादेर्न भेदे तन्त्रता ततः ॥ १९ ॥ जीवेश्वरभिदा सत्या खण्डिताSSस्माभिरादरात्। गीताभावप्रकाशेऽतो यत्यते नेह विस्तरे ॥ २०॥ न जीवानां मिथो भेदे Sनुमानं सिद्धसाधनात्।

शुद्ध चैतन्ये धर्मानधिकरणतया अनुमानाप्रसरः यत्र प्रसरस्तत्रेष्ट- पतिरित्यत्र वृद्वस्म्मतिमाह-"अप्रमेयइति"। नन्वेवमै स्या- नुमानमव कर्यं भवेत् यद्यत्य तदैक्पानुमितिः कथमिति पठितुं श- क्पत्वादित्यत आह-"शुद्धइति " । शुद्धचैतत्यैक्यस्य शब्दै- कगम्पववेत तन्नानतुमेयत्वस्येटत्वात् न च तर्हि पक्यानुमनो- पन्यासानर्थक्यं तस्य भेदे तात्विकभ्रममात्रनिरासकलक्रत्वादिति तात्पर्यार्थः ॥१८। फलितमाह-"अप्रसिद्धेति " ॥ १९ ॥ विस्तरेण जीवेश्वरभेइनिराकरणं तु गीतासु त्रयोदराध्यायस्थदद्वि- तीये श्रोंके भावप्रकाशे द्रष्ठव्यमिति नेह यत्यत इत्याह- "जीवेश्वरभिदेति "॥ २०॥

१७४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे।[२ परिच्छेदे-

अर्थान्तरादसिद्धेश्रांशस्योपाधित्वसम्भवात् ॥ २१॥। दुःखाद्यननुसन्धानमुपाधेर्न स्वरूपतः । सुप्तौ लयेऽप्युपाधेर्नों भेदः संस्कारतः स्थितेः ॥२२॥

जीवानां मिथो भेदाऽनुमानमौपाधिकभेदमादाय सिद्धसाध- नादिदूषणग्रस्तत्वान्न साध्चित्याह-"नेति"। चैत्रो मैत्र- प्रतियोगिकधर्मिज्ञानाबाध्यभेदवान् मैत्रप्रतियोगिकतात्विकाभेद- वान्नेति वा मैत्रानुसंन्धितदुःखाननुसन्धातृत्वात् मैत्रस्मृतसर्वा- स्मर्तृत्वात् मैत्रानुभूतसर्वाननुभवितृत्वाच्च घटवदित्यत्र प्रथमसाध्ये धर्मिपदविकल्पेन द्वितीयसाध्ये तात्विकाभेदस्यातात्विकभेदेन च सिद्धसाधनात् उपहितस्य पक्षत्वे अर्थान्तरात् चैतन्यमात्रपक्षत्वे

॥ जीवभेदानुमानभङ्ग:॥ ननु यद्यात्मैक्यं स्याप्तदा चैत्रेण सर्वदुःखाद्यनुसन्धानं स्यादिति

नन्वन्तःकरणस्य प्रत्यहं सुपुप्तौ चिलयेन पूर्वदिनानुभूतस्याननुस- न्धानापत्तिरित्यत आह-"सुप्ताविति " । सुनौ संस्कारा- त्मनाSवस्थितस्यैव पुनर्द्वोधेन तत्रान्त:करणभेदाभावादित्यर्थः ।२२।। नन्वेवं सुप्तप्रलीनमुक्तानामननुसन्धानप्रयोजकान्तःकरणभेदाभावा- तसंसारिदुःखानुसन्धानापत्तिरित्यत आह-"सुप्तेति "।

नुसन्धातृत्वं न हि प्रतिबन्धकमात्रेण कार्यविरहः किन्तु सामग्री- विरहेशापि न चैवं मुक्तस्य स्वरूपसुखानुभवोऽपि न स्यादिति वाच्यं

औपाधिक मेदेन व्यवस्थोपपादनम्। १७५

संसार्यननुसन्धानं स्वसुखानुभवः स्वतः ॥ २३॥ अविद्याध्वस्तिमोक्षस्य गतत्वेऽपि चिद्द्वये। तत्रैवोपहिते बन्धो न तेनारिति भिदा तयोः ॥ २४ ॥ उपाधे: कल्पितत्वेन निवृतावपि तातत्विकम् । उपधेयस्वरूपं नो मुक्तौ जातु निवर्त्तते ॥ २५॥ नो वैयधिकरण्यं स्यादात्मनो बन्धमोक्षयोः । विशिष्टे भोक्तृता सिद्धा न शुद्धे सा सुखात्मनि ॥२६॥

तश्याजन्यत्वेनान्त करणानपेक्षत्वादित्यर्थः ॥२३॥ नन्वेवमनेकाविद्यासम्बन्धस्य दुःखानुसन्धानरूपस्यानर्थस्य च विशिष्टगतत्वे बन्धमोक्षयोवैयधिकरण्यापातेन 'शुद्धगतत्वे वाच्ये यच्छुद्धं चैत्रीयदुःखानुसन्धातृ तदेव मैत्रीयदुःखानुसन्धातृ इति

तमकबन्धनिवृत्त्यात्मकमोक्षस्य शुद्धगतत्वेऽपि दुःखाद्यनुसन्धातृत्व- स्योपहितवर्तितया शुद्धभेदापादनायोगात् न च संसारस्य शुद्ध गतत्वे ब्रह्मणोऽपि संसारित्वापा्त्तिः विम्वप्रतिबिम्बयोरवदातत्व- श्यामत्ववत् घटाकाशमहाकाशयोः परिच्छ्वन्नत्वापरिच्छिवन्नत्ववत् एकस्येव नभसस्तत्तत्कर्णपुटावच्केदेन तत्तच्छोत्रतावञ्च उपाधिक- भेदेन संसारित्वासंसारित्वव्यवस्थोपपत्तेरित्यर्थः ॥ २४ ॥ ननु दुःखाद्यनुसन्धानरूपस्यानर्थस्योपहितनिष्ठत्वेन तस्य कल्पतत्वेन ब- द्धस्य निवृत्तिरेव न तु मोक्ष इत्यापात इत्याशङ निरस्यति- "उपाधेरिति " ॥ २५ ॥ अत एव न बन्धमोक्षयोवैयधिकर- ण्यमित्याह-" नेति"। उपाधिसम्बन्धेन भोक्तृतोपलक्षित- संसारस्तद्विरहे स्वरूपावस्थानं मोक्षोऽपीत्यर्थः ॥२६॥ पक्षान्तरेणापि

१७६ सव्याश्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

अविद्यात्मकबन्धस्य शुद्धवस्तुगतत्वतः । सामानाधिकरण्यं स्यादेवं वा बन्धमोक्षयोः ॥२७॥ अनुसन्धातृतापीष्टा शुद्धेऽवस्थात्रयानुगे। सर्वदेहेषु शुद्धस्यानुप्रवेशश्रुतिर्यतः ॥ २८॥ बद्धमुक्तव्यवस्थाऽपि न स्वाभाविकभेदगा। उपाधिबाधाबाधाभ्यां साऽपि सम्यग्व्यवस्थिता ॥२९॥ येनैवोपाधिना यस्य परिच्छिन्नत्वमात्मनः । तदुपाधेर्लयात्तस्य मुक्तित्वे नास्त्यसम्भवः ॥३०॥ एकजीवमते सर्वोपाधिनाशाद्दिमुक्तिता। इदानीं मुक्त्यभावस्य नानिष्टत्वं मते मम ॥ ३१ ॥ मिथ्याभूतस्य चोपाधेर्मिथ्याभेदैकहेतुता।

बन्धमोक्षयोः सामानाधिकरण्यमित्याह-"अविद्यात्मकेति" ॥२७॥

वद्धमुक्त व्यवस्थाप्यनवद्यैवेत्याह-"बद्धेति " त्रिभिः॥२९॥ ॥। ३०॥ ३१ ॥ ननूपाधेः कथ भेदकत्वं तथा हि उपाधि: कि- मकदेशेन संवद्ध्यते कृत्स्ेन वा आद्ये त्वन्मते स्वाभाविकांशाभावे- नौपाधिकत्वं वाच्य तथाचानवस्था अन्त्ये त्वभेदकता कृत्सस्यैको- पाधिग्रस्तत्वात् गगनादावपि स्वाभाविकांशाभावे घटाद्युपाधिस- म्बन्धो न स्यात् तदुक्तं 'भवेदुपाधिसम्बन्ध एकदेशेऽथ सर्वगः । ए- कदशेऽनवस्था स्यात्सर्वगश्चेन्न भेदक' इस्याशङ सर्वविकल्पास- हत्वेन मिथ्याभृतस्पैवोपाधेर्मिथ्याभेदप्रयोजकत्वस्य प्रागेवोपपादि-

भेदपश्चकेऽनुमानप्रामाण्यनिरासः । १७७

अस्ति तेन न जीवानां मिथो भेदो मनागपि ॥ ३२॥ एवं जडेशभेदेऽपि भेदे च जडजीवयोः । तात्विके न प्रमाणं स्यात्प्रोक्तदोषानतिक्रमात् ॥ ३३ ॥ परिच्छिन्नत्वजन्यत्वजडत्वोपाधिभावतः । स्यादप्रयोजकत्त्वाच्च हेतोरनुमितिर्वृथा॥ ३४॥ स्वप्रकाशतया सर्वप्रत्यये विषयत्वतः । ब्रह्मसिद्धावपि श्रौती गीरज्ञाननिवतर्तिका ॥ ३५॥

तत्वादित्याह्-"मिथ्याभूतस्येति"॥३२॥ । जीवभेदानुकूलतर्कभङ्ग:॥ एवं जडेशभेदे जडजीवभेदे च तात्विके प्रमाणं नास्ति ब्रह्म जीवो वा अनात्मप्रतियोगिकधर्मिज्ञानावाध्यभेदवान् पदार्थत्वाद्वटवत् ब्रह्म जी- वो वा घटप्रतियोगिकधर्मिज्ञानावाध्यभेदवान् घटासम्बद्धकालसम्ब- न्धित्वात् तदसम्बद्धदेशसम्बन्धित्वात् तजनकाजन्यत्वातू पटवत् व्र- हम जीवो वा जडप्रतियोगिकधर्मिज्ञानावाध्यभेदवान् जडानात्मकत्वातू यदेवं तदेवं यथा दूरस्थवनस्पत्योरेक इत्यादिषु पूर्वोक्तदोषानतिवृक्तेः परिच्छिन्नत्वस्य जडत्वस्य जन्यत्वस्य चोपाधित्वात् अप्रयोजकत्वाश्चे- स्यभिप्रेत्याह-"एवमिति"। "॥ ३३॥३४ ॥ यद्यपि सर्वजडाधिष्ठानत्वेन सर्वप्रत्ययगोचरत्वं ब्रह्मणस्तथापि पूर्णानन्दत्वादिरूपेण वेदैकगम्यत्वमित्याह-"स्वप्रकाशतयेति"। खप्रकाशत्वेन सर्वप्रत्ययवेद्यत्वेन च ब्रह्मसिद्धावपि सविलासाज्षा- ननिवर्तकज्ञानाय वेदान्तसाफल्यस्य बहुधाऽभिधानादित्यर्थः ॥३५॥ २३

१७८ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [ २ परिच्छेदे-]

। एवं जडानामन्योन्यभेदेनानुमितिः प्रमा। धर्म्यादिकविकल्पैकग्रासतासानपायतः ॥ ३६॥ मिथ्यात्वसाधकानां हि हेतूनां प्रबलत्त्वतः । तैर्बाधान्नानुमानं ते जडानां भेदसाधकम् ॥ ३७ ॥ द्वासुपर्णेति पूर्वार्धे न प्रमेयो भिदेक्ष्यते। अपदार्थतया तद्ददवाक्यार्थतयाऽस्य च॥ ३८ ॥

एवं जडानां परस्परभेदे नानुमानमित्याह-"एवमिति"। घटस्तत्वतः शुत्तभिन्नो न शुक्तिसम्बद्धकालासम्बन्धित्वात् तज्ज- नकाजन्यत्वात तत्रारोपितरूप्यवत् व्यावहारिकभेदस्य त्वयाऽव्य- ड्रीकारेण न पक्षदष्टान्ताद्यनुपपत्ति: अन्यथा भेदसिद्ध्यसिद्ध्यो- दोषतदभावयोश्चाभेदेन स्वप्रत्रियाविरोधः स्यादित्यत्र तात्विकशु- त्तयभिन्नत्वरूपप्रतियोग्यप्रसिद्ध्या साध्याप्रसिद्धेः तत्वत इत्यस्य ने- त्यत्र विशेषणत्वे सुतरामप्रसिद्धेः घटादिसमसत्ताकभेदमात्रेण हे- तोरुपपत्या अप्रयोजकत्वाच्च भेदस्य तात्विकत्वे बाधस्योक्तत्वेन बा- धाश्चेत्यर्थः॥ ३६॥ मिथ्यात्वसाधकानां प्रावल्यस्योक्तत्वेन तैर्बाधाश्च न भेदेऽनुमानोदय इत्याह-"मिथ्यात्वेति"। तस्माद्वेदपश्चकं नानुमानविषय इति भाव:॥३७॥ ॥। भेदपञ्च केSनुमानभङ्ग:। ननु भेदतात्विकत्वे 'द्वासुपर्णा' 'य आत्मनि तिष्ठन्' 'नित्यो नित्यानां चेतनश्च्चेतनानां' 'अजोह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोन्य' इति ध्रुतयो मानमित्याशड्गाह-"द्वेति ॥ ३८॥ ननु द्वित्वस्य खाश्रयप्रतियोगिकभेदसमानाधिकरणत्वनि-

भेदश्रुतेरनुवादकत्वोपपत्तिः । १७९

द्वौ चन्द्राविति वन्मिथ्या भेदेनाप्युपपत्तितः । न वास्तवस्य भेदस्याक्षेपकत्त्वं भवेद्विरः ॥ ३९ ॥ अतो नैवोत्तरार्द्धेपि तात्विकं भेदमाह सा। बुद्धिजीवपरत्वेन व्याख्याता श्रुतिरन्यथा ॥४० ॥ चेतनश्चेतनानां य आत्मन्नित्यादिवेंदगीः । आधाराधेयभावादेस्तात्विकत्वे न तत्परा ॥ ४१ ।। किन्तु काल्पनिकं भेदमादायैवोपपद्यते। श्रुत्यन्तरविरोधाच्च न सा भेदपरा श्रुतिः ॥ ४२॥ त्रिकालाबाध्यताबोधिपदाभावादजाश्रुतिः ।

यमात् श्रुतद्वित्वार्थापत्तिसमधिगतस्याऽपि भेदस्य श्रीतत्वमित्या- शड्ु निरस्यति-"द्वाविति" ॥ ३९॥ अत एव नोत्तरार्द्ध- स्यापि तात्विकभेदपरत्वं।वस्तुतस्त्वस्या: श्रुतेः पैङ्गिरहस्यव्राह्मणे बुद्धिजीवपरतया व्याकृतत्वेन जीवेशभेदपरत्वस्य वक्तुमशक्य- त्वादित्याह-"अतइति" ॥४० ॥ 'य आत्मनि तिष्ठ' मित्या- दावाधाराधेयभावस्य 'चेतनश्चेतनानामिति' निद्धारणस्य 'अ- जोन्य' इत्यत्र भेदव्यपदेशस्य च काल्पनिकभेदमादायाप्युपपत्तेभें- दतात्विकत्वापर्यवसायित्वात् श्रुत्यन्तरविरोधाच न भेदे कस्या अपि श्रुतेस्तात्पर्यमित्याह-"चेतन" इति द्वाभ्यां ॥४१॥४२॥ नचैतच्छूरुतिविरोधात्सैव श्रुतिरन्यपरा भेदश्रुतेः प्रत्यक्षसिद्ध- भेदानुवादित्वेन हीनवलत्वादित्याह-"त्रिकालेति" ।

१८० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे- प्रत्यक्षसिद्धभेदानुवादित्वेन न तत्परा ॥ ४३ ॥। व्यावहारिकभेदे वा तत्पराऽस्त्वर्थवादवत्। प्रामाण्यं वैपरीत्यं वा विरोधेनाभिदाश्रुतेः ॥ ४४ ॥ तात्पर्यलिङ्गवत्वात्स्यात्प्राबल्यमभिदाश्रुतेः । यत्र भेदश्रुतिर्मुक्तौ सा मुक्तिः स्यादवान्तरा ॥ ४५ ॥ परमुक्तौ न भेदोऽस्ति सर्वद्वैतनिषेधनात्। विस्तरेण प्रकारोऽयं ज्ञेयो भावप्रकाशतः॥ ४६॥

अजोऽन्य इत्यादौ त्रिकालाबाध्यत्वबोधकपदाभावात् भेदनिषेधक- ्रुतेभेंदतात्विकत्वनिषेधपरत्वेन भेदसवरूपप्रतिपादकवाक्यस्य त- त्प्रतिप्रसवायोगात् प्रत्यक्षसिद्धभेदानुवादित्वमेवेत्यर्थः ॥४३। ॥ भेदश्रुतेरनुवादकत्त्वोपपत्तिः ॥ अथवाऽनुवादत्वाभावेऽपि व्यावहारिकभेदपरत्वेनैव थ्रुत्युपपत्तिरि- त्याह-"व्यावहारिकेति "। न चाप्रामाण्यापातः अर्थवादवा- क्यवत्तदुपपत्ते: प्रतीयमानार्थे वा Sभेदश्रुतिविरोधेनाप्रामाण्यस्येष्ट- त्वाच्चेत्यर्थः ॥४४॥ षड्विधतात्पर्यलिङ्गवत्वादैक्यश्रुतेः प्रावल्यमि- त्याह-"तात्पर्येति "। ननु नायं भेदो व्यावहारिको मुक्ताव- पि भेदस्य श्रुतिस्मृतिभ्यां सिद्धेरित्याशङ्काह-"यत्रेति"। तस्या मुक्तेरतान्तरत्वात्। नन्विदं 'ज्ञानमुपाश्चित्ये'त्यादिना सापरमा मुक्तिरित्यत आह-"परेति " । परममुक्ती भेदस्याप्रसक्तेः व्यावहारिकत्वोपपत्या भेदश्रुतेव्यविहारिकभेदपरत्वमेवेति सिद्धं अयं प्रकारो विस्तरेशास्मतूकृते गीताभावप्रकाशे द्वपटव्य इ- त्यर्थः ॥ ४६ ॥

शब्दान्तरादेरत्मभेदकत्वाभावोपपात्तिः। १८१

न वा शब्दान्तरादीनां भेदकत्वेऽपि तात्विके। अभेदे स्याद्विरोधित्वं प्रत्यक्षसमकक्षतः ॥ ४७॥ मीमांसकोऽप्यपूर्वस्त्वमन्यभेदकमानतः । कल्पयस्यात्मनोभेदं नेक्षसेऽतिप्रसञ्जनम् ॥ ४८॥ भेंदे षड्विधतात्पर्यलिङ्गं नास्ति श्रुतेर्मतं।

ननु पूर्वतन्त्रे द्वितीयाध्याये यैरेव शव्दान्तरादिभि: कर्मभेद उ- क्स्तैरेव जीवेशभेदोऽपि सिद्ध्ति तथाहि एष एव जीवं प्रबोधयति- एतस्माजीव उत्तिष्ठतीति विरुद्धार्थधातुनिष्पन्नाख्यातरूपशब्दान्तरस्य नित्यः परो नित्यो जीव इत्यप्रत्यभिज्ञायमानपुनः श्रुतिरूपाभ्यासस्य द्वासुपर्णेत्यादिसंख्याया अशब्दं अनश्नन् इत्यादेमेदकस्य गुणान्तरस्य 'यतो वाचो निवर्त्तन्त' इत्यादिप्रकरणान्तरस्य जीवेशाविति नामधेय- भेदस्य सत्वाश्चेत्याशङ्क निरस्यति-"न वेति " । प्रत्यक्षादि- समकक्षतया शव्दान्तरादीनां भेदकत्वेऽपि तात्विकाभेदाविरोधात् न तथात्वमित्यर्थः ॥४७॥ शङ्गितुः शास्त्रतात्पर्यानभिज्ञतां दर्शयति- " मीमांसक इति " ।अद्ष्टचरस्त्वं मीमांसको यः कर्मभेदे शा- स्त्रभेदे वा प्रमाणत्वेन क्लप्तानां शब्दान्तरादीनां चेतनभेदे प्रमाण- त्वं कल्पयसि नह्यन्यभेदप्रयोजकस्यान्यभेदप्रयोजकता विशिष्टभद- प्रयोजकस्यापि विशेषणभेदस्य विशेष्यभेदकत्वापत्तेः देवदत्त उत्ति- प्रति शिष्यं बोधयति यजति ददाति जुहोतीत्यादावपि भेदापत्तरन शब्दान्तरस्य कर्तृभेदकतेत्यर्थः ॥४८॥ म शब्दान्तरादेरत्मभेदकत्वाभावोपपत्तिः ॥ ननु षड्विधतात्पर्यलिङ्गोपेतश्रुतिगम्यभेदस्य कथमतात्विकत्वं तथा हि आथर्णे 'द्वासुपर्णेत्युपक्रमः' परमं साम्यमुपैती'त्युपसं- हार: तयोरन्यः अनश्नन्नन्यः अन्यमीशमित्यभ्यासः शास्त्रकगम्ये- श्वरप्रतियोगिकस्य कालत्रयाबाध्यभेदस्य शास्त्रं बिना अप्राप्तरपूर्वता 'पूण्यपापे विधूरयेति' फलंअस्यमहिमानमिति स्तुतिरुपोरऽर्थवाद:

१८२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्केदे-

मुण्डकोपक्रमादीनामद्वैतैकपरत्वतः ॥ ४९ ॥ पौर्वापर्यापरिज्ञानात्प्राह भेदपरां श्रुतिम्। भ्रान्तस्तेन न वेदान्तप्रमाणं भेदगोचरं ॥ ५० ॥

अत्ति अनश्नन्नित्युपपत्तिः अत्र च मायामात्रमिद द्वैतमित्यादाविव द्विशब्द एव भेदवाचक इत्याशड्ाह-"भेद इति" । आथर्व- णे प्रथममुण्डके 'कस्मिन्तु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भ- वतीति' प्रश्नानन्तरं द्वेविद्ये वेदितव्ये इति विद्याद्वयमवतार्य ऋुग्वे- दादिलक्षणामपरामुक्ता 'अथ परा यथा तदक्षरमधिगम्यते यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमित्यादिना परविद्याविषयं प्रतिपा- दयताऽभेदस्यैवोपक्रान्तत्वात् द्वितीयमुण्डके 'पुरुषं एवेदं विश्वं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठमिति मध्ये परामर्शात् तृतीय मुरडकान्ते च 'परेऽवयये सर्व एकीभवन्ति स योह वैतत्परमंब्रह्म वेद ब्रह्मैव भ- वतीत्यैक्यलक्षणफलोपसंहाराच्च मुण्डक्त्रयात्मिकाया उपनिषद पक्यपरत्वे स्थिते 'असंयुक्तं प्रकरणादिति'न्यायेनाभि(१)क्रमणादि- वन्मध्यस्थितवाक्यस्याधपि द्वासुपर्णेत्यादेस्तदनुकूलत्वे सम्भवति महाप्रकरणविरोधेन विपरीततात्पर्यकल्पनया भेदोपक्रमत्वाभावात् परमे साम्यमुपैतीत्यस्य पूर्वोक्तन्यायेनैक्यपरतया भेदोपसंहारत्वा- भावात् अनश्नन्नन्य इत्यादिना न तात्विकभेदाभ्यास इत्यादिविचा- रेण श्रुतेरैक्यपरत्वं निश्चीयते इत्यर्थः ॥४९॥५०॥ (१) ननु द्वासुपोंत्यादावैक्यस्याऽस्पट्टलान्नीक्तन्यायल्तवाSडह अभिक्रमणेति। दर्भ- पूर्यमासी प्रक्ृत्य प्रयाजसमीपे अरूयते अभिक्रामं जुहीतीति तवाभिकाममित्यस्य गामुल- न्तत्व नाभिक्रम्य त्यर्थकत्वात् जुहीतिना प्राकरगिकसर्वहीमानुबादात्तदुद्देशेनाभिक्रमणं वि- धीयते प्रयाजानां सत्निधिस्त्वऽपि तदपेक्षया प्रकरणस्य बलवत्वात् न चावान्तरप्रकरणेन- प्रयानाङ्गतेति वाच्म्। प्वान्तरप्रकरणस्यविनियोजकत्वे सर्वेषामङ्गानांतत्सभ्भवेन मिथी- ड्राङ्गितापत्तरिति प्राप्त प्रयाजाव्विधाय वौन्प्रयाजानिष्यवा समानयत उपमृत दृत्यने- नोपभृतस्थान्यम्यारधे नहवां स्थाप्यमित्यव रुपंसमानयन विधायाभिक्रामं जहीतौत्यु- वत्वायोवे प्रथाजानां मिथुनं वेद समिधीबहवौरिवेत्यादिना प्रयाजानिष्ण्वाह्वौंष्यभिधार यतोत्यन्तेन प्रयाजपरामर्भात्ततसन्दर्मस्य प्रयाजप्रकरणत्वनिश्चयात् तेन तन्मध्येयय्ि- ह्वितं तत्ततप्रयाजाङ गमितिनिश्रयात् दवति तृतीयप्रथमे स्थितम् तथा च तन्नपायेन पूर्वा- पर वा क्यार्थयी रेकबड् तरपकारकत्वान्मव्य स्यदामुपर्गोंतदर्थस्ापि तदितार्थः.

ऐक्यस्वरूपोपपत्तिः। १८३

ऐक्यमात्मस्वरूपं हि ज्ञानानन्दादिरूपवत्। निरपेक्षतयैक्यस्य निरपेक्षात्मरूपता ॥ ५१॥ तत्वमस्यादिमानं स्यादभेदे ब्रह्मजीवयोः ।

त्यागो विरुद्धरूपस्याविवक्षामात्रतो मतः ।

। भेदश्रुतेः पड्विधतात्पर्यलिङ्गभङ्ग:॥ नन्वैक्यमात्मस्वरूपमुतान्यत् नाद्यः एकतरपरिशेषाधापत्तेः सापेक्षेक्यस्य निरपेक्षात्मत्वायोगाच्च नान्त्यः सत्यत्वे अद्वैतहानिः

नैकतरपरिशेषपर्यायत्वादिकं कल्पितानन्दत्वादिधर्मात् तथा प्रकृ- तेऽपि सम्भवात् ऐक्ये अभिज्ञेयत्त्वस्य प्रागुक्तेः तस्याऽपि निरपेक्ष- तया निरपेक्षात्मरूपत्वाविरोधातू अज्ञानाद्यघिष्ठानतया भासमा- नात्मरूपत्वेऽपि पक्यस्य तद्गोचरवृत्तिविशेषस्याज्ञाननिवर्तकस्येदा- नीमसत्वात्संसारोपपत्तिरपीति तात्पर्यार्थः ॥५१॥ शून्यस्य निः- स्वरूपत्वान्न शुन्यस्यैक्यरूपताऽतो जीवब्रह्माभेदे 'तत्त्वमस्ययमात्मा ब्रह्मे'त्यादिश्चुतिर्मानमित्याह- "तत्त्वमिति " ॥ ५२ ॥ ॥ ऐक्यस्वरूपोपपत्तिः ॥ ननु सार्वश्यासार्वश्यादिविशिष्टयोरैक्यमयोग्यतापराहतं कथमुदाह- तथ्रुत्या बोध्यमित्यत आह-"विरुद्धांशेति" । सोऽयमित्यादाविव विरुद्धाकारत्यागेन शुद्धयोरैक्यबोधनं युक्तमित्यर्थः । ननु विरुद्धाका- रत्यागो किमविवक्षामात्रेण उतानित्यत्वेन उत मिध्यात्वेन नाद्यः वि- रुद्धांकारस्याविवक्षायामप्यनपायात् न हि असद्वा इदमग्र आसीत सर्व ब्रह्मे त्यादिश्रुत्या सत्त्वशून्यत्वयोश्चित्वजडत्वयोर्वेहाविवक्षामा-

१८४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

· स च ब्रह्मानुभूत्यैकागोचरत्वं न चात्ययः ॥ ५३॥ जडानां बाध्यरूपत्वान्निःस्वरूपत्वतो Sसतः । न जीव्रह्मवत्ततानुस्यूताकारसम्भवः ॥५४॥ नोपजीव्यविरोधोतोपजीव्यांशो न बाध्यते।

त्रेण ब्रह्मण: शून्येन जडेन च पक्यं सुवचं न द्वितीय: त्त्त्वं भवि- ष्यसीति निदशापत्या असीति वर्त्तमाननिर्देशायोगात् दशाभंदेन भेदाभेदयोः सत्वापत्या त्वयाप्यनङ्गीकाराश्च जीवेशयोः स्वातन्त्रय- पारतन्त्रयादेनिय्यत्त्वाञ्च न तृतीयः निर्दोषश्रुतिसाक्षिसिद्धयोर्विरुद्ध- धर्मयोर्मिथ्यात्वायोगादित्याशङ्ाह-"त्यागइति "। विरुद्धा- कारस्याविवक्षयव त्यागात् त्यागश्च ब्रह्मानुभवाविषयत्वं न त्वपायः तस्य चरमसाक्षात्कारसाध्यत्वात् तथा च तत्तेदन्ते इवानपेते अपि सार्वश्यासार्वश्ये नाश्रयाभेदविरोधाय अविवक्षा च प्रधानप्रमेयनि- र्वाहायेत्यर्थः ॥५३॥ असद्वत्यादौ सर्वे खल्विदं ब्रह्मेत्यादौ च शून्यजडैक्यापत्ती इ- त्याह-"जडानामिति " । शून्यसतोः चिज्डयोर्वा विरुद्धा- कारपरित्यागेन जीवब्रह्मणोरिवानुस्यूतस्याकारस्याभावात् असतो निःस्वरुपत्वाज्जडस्य वाध्यस्वरूपत्वान्न तदैक्यापत्तिरित्यर्थः ॥५४॥ ॥ जीवब्रह्माभेदेप्रमाणम् ॥ नन्वैक्यश्रुत्या प्रत्यक्षसिद्धं जीवमनूद्य ब्रह्मत्त्वं वा बोधनीयं श्रुति- सिद्धं ब्रह्मानूद्य तस्य जीवत्वं वा उभयानुवादेनाभेदो वा विधेयः सर्वथाऽप्युपजीव्यविरोधान्नैक्ये प्रामाण्यं प्रत्यक्षेय जीवस्य ग्रह्म- भिन्नत्वेन श्रुत्या च सर्वक्षत्वादिमद्गह्मग्राहियया तद्धीनत्वेनानु- भूयमानाजीवाद्िप्नत्वेन ब्रह्मणो ज्ञायमानत्वात् न चानुमानेन ब्र- ह्योपस्थितिः तेनापि सर्वक्त्वादिना ब्रह्मणो विषयीकरणेनोपजीव्य- विरोधतादवस्थ्यादितिचेन्मैवमित्याह-"नोपजीव्येति "

पक्यश्रुतेरुपजीव्यबाधाभावः। १८५

यद्वाध्यते न तच्चेहोपजीव्यमिति वर्णितं ॥ ५५॥ सार्वज्यादिविशिष्टं यत्तत्रैक्यं नेष्यते मया। ऐक्यज्ञानं प्रमाणत्वे न तज्ज्ञानमपेक्षते॥ ५६॥ तस्मादैक्यश्रुतेः सर्वशेषित्वेन बलिष्ठता। व्रह्मात्मैक्यपरत्वं स्यात्सिद्धं भेदैकबाधनात् ॥ ५७ ॥ तात्पर्यनिश्चितेह्यैक्ये तन्निर्वाहकलक्षणा।

शक्तिग्रहादी तयोरूपजीव्यत्वेऽपि स्वप्रमेयेऽनुपजीव्यत्वात् तथा च यदुपजीव्यं तन्न बाधते यद्वाधते तन्नोपजीव्यमिति मिश्रोक्त्या प्रा- ग्वर्णितमित्यर्थः ॥ ५५॥ ननु यद्धि यदपेक्षं यस्य बाधे स्वस्य बाधापत्तिश्च तत्तस्योपजीव्यं प्रकृते च धर्म्यादिग्राहकस्यैव स्वप्रामाण्यग्राहकतया तद्बाधे स्वबा- धापत्तिरिति चेत्सत्यमित्याह-"सार्वज्यादीति " । :सार्व- इयादिविशिष्टं न तद्धर्मि किन्तु ब्रह्मस्वरूपमात्रं विशिष्टधर्मिज्ञानप्रा माण्यमैक्यज्ञानप्रामाण्ये नापेक्ष्यते किन्तु स्वरूपज्ञानप्रामाययमात्र- मित्यर्थः ॥५६ ॥ तस्मावुपजीव्यतिरोधाभावात् प्रत्युताभेदश्रुतेरेव सर्वशेषितया भेदश्रुरति प्रत्यप्युपजीव्यत्वात् भेदश्रुतेरेव तद्विरोधेन तदानुकूल्यतया नेयत्वात् सर्वविरोधशून्यं तत्वमस्यादिवाक्यं तथा- चैक्यपरमिति सिद्धमित्याह-"तस्मादिति "॥५७॥ ॥ ऐक्यश्रुतेरुपजीव्यवाधाभावः ॥ नन्वेवं पद्द्वयेऽपि लक्षणा स्यातू तथा च मन्मतमाश्रित्यैक पदलक्षणैव लक्षणीया तथा हि द्वासुपर्णा सयुजेत्यादी जीवस्य ब्र- ह्यसाहचर्योंक्तेस्तत्साहचर्यात्तदिति व्यपदेशः 'वसन्तादिभ्यष्ठगि'- २४

१८६ सव्यास्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

निर्दुष्टा न तु तात्पर्यत्यागस्तदनुरोधतः ॥ ५८॥ न हि मुख्यपरत्वे स्युरर्थान्तरविकल्पनाः ।

त्यत्र वसन्तसहचरिते(१)अध्ययने वसन्तपदप्रयोगस्य महाभाष्ये उ- क्तत्वा'तसन्मूलाः प्रजाः सदायतना'इत्यादिवाक्यशेषात्प्रसिद्धत- दाश्रितत्वाद्वा तदितिव्यपदेशः 'समर्थः पदविधि'रिति सूत्रे समर्थ- पदाश्चितत्वेन पदविधौ समर्थपदप्रयोगस्य महाभाष्योक्तेः 'सन्मू- लाः सोम्येमा: सर्वाः प्रजा' इति वाक्यशेषात्प्रसिद्धतज्त्वाद्वा त- त्पदप्रयोग: 'ब्राह्मणोऽस्य मुखमासी'दित्यादिवत् 'डग् यण: संप्रसा- रण'मित्यत्र(२)संप्रसारणाज्ातोवर्णः संप्रसारणमिति भाष्योक्ते 'प्रा० णबन्धनं हि सोस्य मनइति वाक्यशेषेण जीवस्पेशाधीनत्वोत्त्या तद्धीनत्वाद्वा तच्छष्दप्रयोग: 'धान्यमसि धिनुही'त्यत्र मन्त्रे त- ण्डुले धान्यपदप्रयोगवत् 'तत्सादश्याद्वा तच्छब्दप्रयोगः सारूप्या'- दिति जैमिनिसूत्रे 'आदित्यो :यूप'इत्यादिकं सादश्यादित्युक्तत्वातू 'तद्गुण(३)सारत्वात्तद्यपदेशः प्राज्ञव'दिति ब्रह्मसूत्रेण ब्रह्मगुणयोगा- ज्ीवे तद्यपदेश इत्युक्तेरिति चेन्मैवमित्याह-"तात्पर्यइति।

लक्षणैक्यानुरोधेन तात्पर्यपरित्यागः तवुक्तं न्यायचिन्तामणौ ता- त्पर्याद्धि वृत्तिर्न वृत्तेस्तात्पर्यमिति तात्पर्यार्थः ॥५८॥

(१) पधायनविषये वसन्तसइचरिते वसन्तादिम्यष्ठगित्यनैन तदधौते तह दैत्या

सन्तसम्वन्धिपदसम्वन्वित्वन वसन्तसाइचर्यादित्युक्तम्। (२ ) दग्यथा: सभप्रसारस्मिति सुव यप: स्ाने य दग्वर्: स सम्पसरप सं घप पति चेर्नाई व्यञ्सम्प सारणमित्यादौ दोषी न हि व्यजीयणस्थाने इकुसिद्ोस्तिय: ष्यः सम्प सारणमित्यनेन वर्ष संज्ञापचं दूरषययत्वा यण स्थाने दग्भवनरपी वाक्यार्थः स सम्प सारणसंक् इति पचान्तरमाभड क्ा वाक्यार्थस्यासत्त्वरूपत्वेन स्थानित्वाद्यभावात्सम्प सार पास्येतादौ दोष इति तदपि दूषयत्वो काकाव्जाते काकादिपदस्येव सम्प सारणज्जा- सम्यो कारोदिवरण स्यादपि सम्प सारणसंभ्ञकत्व न स्यानित्वाद्यापपत्तिरित्युक्रम्। ( ३ ) ब ० २।१ । २६।

तत्वमसीतिवाक्यार्थनिरूपणम्। १८७

न तथा श्रुतिसूत्राणां व्यवस्था त्वन्मतेऽअ्सा ॥५९॥ विशेषणांशत्यागेऽपि न त्यागः स्याद्विशेष्यगः । भागलक्षणया त्वैक्यं निर्दुष्टं श्रुतिसम्मतं ॥ ६० ॥ स आत्मा तत्त्वमित्यत्रैतदात्म्यमिति शद्वतः ।

जहदजहल्लक्षणया मुख्यपरत्वे सम्भवति तत्सहचरिताद्यर्थप- रत्वकल्पनस्यानुचितत्वादित्याह-"नहीति "। 'द्वा सुपर्णा सयुजा' इस्यनेन न जीवस्य ब्रह्मणा सहचरितत्वोक्तिः किंत्वन्तःक- रशनेति न तेन सहचरितत्वप्रसिद्धिरपि न वा 'सन्मूलाः सर्वा: प्रज्ा इत्यादिना जीवस्य तदाश्रितत्व्रप्रसिद्धिः प्रजाशब्दस्य प्रजाय- मानवाचकत्वेन जीवस्य नित्यस्याप्रतिपादनात् अतएव न तज्जन्य- त्वेन तच्छब्दप्रयोग: यन्ु 'तद्गुणसरत्वा'दित्यादिना जीवे ब्रह्म- गुणयोग इति तन्न । बुद्धिगुणसूक्ष्मत्वयोगाज्जीवे ब्रह्मणींव सूक्ष्म त्वमित्येवंपरत्वात्सृत्रस्य सर्वत्राप्पि श्रुतिसूत्रार्थानभिशत्वमेव सवस्य. प्रकटितमित्यर्थः । ननु जहदजहल्लक्षणायां वाच्यान्तर्गतत्वेन प्रा- ग्धीस्थस्य बाधकातू त्यक्तस्य पुनःस्वीकार: जहल्लक्षणायां अधीस्थस्या- त्यक्तस्यैव स्वीकार: त्यक्तस्व्रीकाराद्वरमधीस्थस्व्रीकार इतिचेन्मैव- मित्याह-"विशेषणांशेति "।. अनुपपत्या विशेषणत्यागेऽपि विशष्यांशात्यागात् तथा च तेन त्वं तिष्ठसीति वा ततः सञ्जात इति वा तस्य त्वमिति वा तस्मिस्त्वमिति वार्डर्थप्रकल्पनमतीवास- ङतमेवोत्प्रेक्षितमिति नैक्ये का चिदप्यनुपपत्तिस्त्वत्सम्भाविता स- म्भवतीति तात्पर्यार्थः ॥ ६० ॥ नन्वैतदात्म्यमिदं सर्वे तत्सत्यं स आत्मा तत्व्रमसी'त्यत्न तत्प- देन नात्मा परामृश्यते किन्त्वैतदात्यं नपुंसकत्वात् ऐतदात्म्यमि- त्यस्य एष चासावात्मा च एतदात्मा तस्ेदं ऐतदालयं एवं च ए-

१८८ सव्याख्याद्वैतससिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

एतत्सद्यस्य सर्वस्यास्त्यात्माभावे ष्यञो विधेः॥ ६१॥ सामानाधिकरण्यं तद्यो वै भूमेतिवत्सुखं। एकविज्ञानतः सर्वविज्ञानस्य प्रतिज्ञया ॥ ६२ ॥ न चैक्यं देहदहित्वहेतुकं तत्वमोर्मतं।

तदीयं वस्तु त्वमसीत्यरथों नत्वात्मामेदः एतदात्मा यस्य तदैतदा- त्म्यमित्यर्थे भावप्रत्ययवैयर्थ्यापत्तेः ततो वरमर्थान्तराश्रयां वि- चचित्रा हि तद्धितगतिरिति वचनात् 'स स्रष्टा चैव संहर्ता नियन्ता रक्षिता हरिः। तेन व्याप्तमिदं सर्वमैतदात्म्यमतो विदु'रिति स्मृते- श्रेति चेन्मैवमित्याह-"स इति " द्वा्यां। अयमर्थः तस्ये- दमित्यर्थे व्यञोऽविधानात प्रयोगादर्शनाथ्च स्वार्थे च सौख्यमि- त्यादिप्रयोगदर्शनातू तथा च एतत्सत् आत्मा यस्य सर्वस्य तद्ेत- दात्म तस्य भाव ऐतदात्म्यं सामानाधिकरण्यं तत्स्वार्थिकत्वाद्वा भावभवित्रोरभेदोपचाराद्वा यो वै भूमा तत्सुखमितिवत् यत्तु स्मृ- तावेतद्यापकत्वेन ऐतदात्म्योक्ति: सा न युक्ता एकविश्ञनन सर्व- विज्ञानप्रतिज्ञाविरोधादिति ॥६१॥६२।। ननु शरीरवाचिनां देवमनुष्यशब्दानां शरीरिपर्यन्तत्वदर्श- नातू ब्रह्मशरीरभूतजीववाचित्वम्पदस्य ब्रह्मपर्यतत्वेन तत्त्वमिति व्यपदेश: शररशरीरिभावनिबन्धनः 'यस्यात्मा शरीर'मित्यादिश्रुने- रिति मुख्यमेवास्मन्मते पदद्वयमिति चेन्मैवमित्याह-"नचेति" अयमर्थः शरीरिपर्यन्तत्वमिति तल्लक्षकत्वं वा तत्राऽपि शक्तत्वं वा शरीरविषयवृत्त्यैव तत्प्रतिपादकतत्वं वा नादः मुख्यत्त्वानुपपादनातू न द्वितीयः शरीरवाचिनामित्यसाधारण्येन निर्देशानुपपत्तेः प्रवृ- पिनिमित्तमनुष्यत्वादिजातेः शरीरिण्यवृत्तेरुक्तत्वाञ्च, न तृतीयः अ- न्यविषयवृत्तेरन्यत्रानुपयोगेन शरीरशरीरिणोरनादिभ्रमसिद्धाभेद- निबन्धनोडयं प्रयोगो वाच्यः तथा चात्राप्यभेदनिबन्धन एवायं प्र-

१८९

तात्विके बाधकाभावादभेदे ब्रह्मजीवयोः ॥६३ ॥ वेदे शकुनिद्टष्टान्ते भेद: सन्नन्यथेष्यते। स्वमपीत इति श्रुत्या स्वरूपे स्वार्थ ईरितः ॥ ६४ ॥ प्राज्ञेन सम्परिष्वक्त इति विक्षेपहानितः ।

योग: अभेदस्तु भेदबोधकाभावादत्र तात्विक इत्येव विशेष इति ॥ ६३ ॥ ननु 'स आत्मा तत्वमसी'त्यत्नातत्वमसीति पदच्केदः शब्दो नित्य इत्यत्रानित्य इति पदच्छेदो यथा घटदष्टान्तानुसारेण त- थाऽत्नापि शकुनिसूत्रादिद्ृष्टान्तानुसारादिति चेन्नेत्याह-" वेद इति "। 'स यथा शकुनिः सूत्रगा प्रवद्ध' इत्यादिदृष्टान्ते विद्य- मानोऽपपि भेदो नातदिति पदच्छेदप्रयोजकः तं विनैव तदुपपत्ते: तथा हि ज्वरादिरोगग्रस्तस्य तन्निमोक स्वास्थ्ये विश्रान्तिवत् जाग्रत्स्व- मावस्थयोः करणव्यापारजनितश्रमापनुत्तये जीवस्य देवतात्मकस्- रूपावस्थानमित्यस्मिन्नर्थे शकुनिसूत्रद्ृष्टान्त इत्यन्यथैवोपपत्तेः 'स्- मपीतोभवती'त्यत्र स्वशब्दस्य स्वरूपे मुख्यस्यार्थान्तरपरत्वे गौणी- लक्षणयोरन्यतरापत्ते: अभेदे योगरुढ्योरभावेऽप्युपसर्गप्रकृतिप्रत्य- यपर्यालोचनया लब्धसवरूपप्राप्तिरूपार्थस्य अभेदे पर्यवसानादिति तात्पर्यार्थः ॥ ६४ ॥ ननु 'प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्त' इति सुषुप्तविषयभेदश्रुत्या त्वन्मतेऽपि भेदपरण 'सु(१)ुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेंदेनति सृत्रेगा त्वत्पक्षपि

इति चेन्नेत्याह-"प्राज्ञेनेति "। सुप्ती हि जाग्रतूस्तरप्नाव- स्थयोरिव स्फुटतरविक्षपो नास्तीत्यभिप्रायण स्वरूपप्राप्त्युक्ति: नत्वा- त्यन्तिका भेदाभिप्रायंणान्यथा सुपुत्तिमुत्तोरविशषापत्तिः स्यादि- ( १) ब्र. सू० १॥३।४२।

१९० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

सुप्तौ स्वरूपलाभोक्तिर्नत्त्वात्यन्तिकतत्परा ॥ ६५ ॥ एवमन्यत्र वेदान्ते भेदगन्धोडपि नेष्यते। ऐक्ये षड्विधतात्पर्यलिङ्गसद्भावतः श्रुतेः ॥ ६६ ॥ ब्रह्म वा इदमित्याद्यारण्यकस्थगिरामपि। ऐक्ये प्रमापकत्वं ता न भेदं लवतोऽब्रुवन् ॥ ६७ ॥ स यश्चायं नरे यश्चासावादित्ये स एककः । इति गीरैक्यमेवाहोपाधिभेदनिवारणात् ॥ ६८॥। स योह परमं ब्रह्म वेदेत्यादि तु मुण्डके। ब्रह्मैक्यपरमेवेति वाक्यं भेदभ्रमापहं ॥ ६९ ॥

स्यर्थः ॥६५ ॥ उक्तन्यायमन्येषु श्रुतिवाक्येष्वतिदिशति-"एव मिति" ॥ ६६॥ ॥ तत्वमसिवाक्यार्थनिरूपणम्।। बृहदारण्यकस्थितस्य तु 'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति' वाक्यस्यानुपासनाप्रकरणस्थ- नया अभेदप्रमापकत्वमेवेत्याह-"ब्रह्मेति " । ता गिरोल- वतों शतोपि कटाक्षेणापि भेदं न वदन्तीत्यर्थः ॥६७॥'स(१) यश्चायं पुरुष। यश्चासावादित्ये।स एक' इति वाक्यस्यापि नान्तर्याम्यैक्यप- रता 'ब्रह्मविदाप्नोति पर' मित्यादिना शुद्धस्य ब्रह्मणः प्रकृततया तस्मिन्नुपाधिकृतभेदस्य तात्विकत्वप्रसक्ती तन्निराकरणार्थत्वेन ऐ- क्योपदेशोपपत्तेरित्यभिप्रेत्याह-"स इति "॥ ६८ ॥मुयडकेपि तदेक्यपरं वाक्यमुदाहरति-"स य इति "॥६९॥

(१) तै० उ. २।

एकीभावस्य गौणत्वनिरासः । १९१

परात्परमुपैतीति ब्रह्मप्राप्तिपरं वचः । आवेद्याभ्रान्तिबाधात्स्यादैक्यज्ञाने न सा गतिः॥७०॥ सर्व एकीभतन्तीत्येतदप्यैक्यप्रमापकम्। अज्ञानहेतुकानेकभावं ध्वस्तैकतां गतः ॥ ७१ ॥ अतोऽन्यदार्त नेतीति जडवर्गनिषेधतः ।

'परात्परं पुरुषमुपैति दिव्य'मिति न देशान्तरस्थब्रह्मप्राप्त्युक्ति- परा तस्या: सगुणोपासनफलत्वेन ब्रह्मविद्याफलत्वासम्भवेन स्वरू- पभूतब्रह्मप्राप्तिपरत्वादित्याह-"परात्परमिति " । नन्वद्वैति- मते नित्यं म्रह्मभूतस्या पूर्वव्रह्मभावोक्तिरयुक्तेति तत्नाह-"अवि- द्याभ्रान्तीति"। कण्ठगते चामीकरादौ भ्रान्तिनिवृत्तिमात्रेण प्रा- पप्राप्तिरूपतया फलत्वदर्शनान्तदुक्तिर्युक्तैवेत्यर्थः ॥ ७० ॥ 'परे- Sवयये सर्व एकीभवन्ती' त्येतदप्यभेदे मानमित्याह-"सर्व इति"। ननु गाव: सायं गोष्ठे एकीभवन्ति' एकीभूता नृपा: सर्वे ववृपुः पा- राडवं शरैः । कीटो भ्रमरेणैकीभूत इतिस्थानैकमत्यैक्यसादृश्यनिब- न्धनैक्कीभावस्य गोनृपकीटभ्रमरादी दर्शनात् अन्नापि तैरेव निमि- त्तैर्गोण एकीभावः स्यादित्याशङ्क निराचष्टे-"अज्ञानेति"। मुख्यत्वे सम्भवति गौणत्वस्यायोगात् ब्रह्मैक्यमात्रपरत्वेन सकृदु- धचरितस्य नानेकार्थपरत्वशङ्कापीत्यर्थः ॥७१॥ अनेन ह्येतत्सर्व वे- देति प्रतिज्ञातस्यैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्योपपादनार्थ अन्यत्वेन प्र- तीतेन जीवेनाभेदबोधनात् अचेतनवर्गस्यातो उन्यदार्ते नेति नेतीति निषेधाश् जीवव्रह्माभेद एव वाक्यप्रमेय: दष्टान्ते तु अभेदस्याविव- क्षितत्वातू त्वदुक्तप्रकाराश्रयणे बाधकाभावान्नाद्वैतिमते क्षतिः का

१९२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

ब्रह्मात्मैक्यं प्रमेयोऽत्र सर्ववेदान्तसंग्रहे ॥ ७२॥ अन्तर्याम्यमृतोह्येष त आत्मेत्यैक्यतत्परम् । अतोऽन्यदार्तमित्यत्र दृश्यमिथ्यात्वबोधनात्॥७३॥ द्वितीयाङ्जयमित्यत्र भेदस्याभयहेतुताम्। वहन्ती निन्दया त्वैक्यं प्रमेयं वदति श्रुतिः ॥७४॥ यन्मदन्यन्न चास्तीह तत्कस्मान्नु बिभेम्यहम्।

चनास्तीत्यभिप्रेत्याह-"अतइति"॥७२॥ नन्वत्राप्यन्तर्यामिवाक्ये 'य आत्मनो अन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं यश्चात्मानमन्तरो यमयतीति पूर्ववाक्येन 'एष त आत्मा अन्तर्याम्यमृत अतोन्यदार्त'मित्युत्तरवाक्येन च विरोधः तत्र परमात्मनोऽन्यं चेतनमङ्गीकृत्य तस्यार्तियुक्तत्वेनास्वातन्त्रयस्यै- वोक्तेरिय्याशङ पूर्ववाक्यस्यौपाधिकमेदमात्रेणोपपत्तेः उत्तरवा कयेन न चेतनान्तरस्यार्त्तियोगो विधीयते किन्त्वेषोन्तर्यामी ते आ- त्मति जीवस्वरूपभूतादन्तर्यामिणोव्यतिरिक्तं सर्व आत विनश्वर- मिति वा मिथ्येति वा बोधना न्न विरोधशङ्काSस्तीत्यभिप्रेत्याह- "अन्तर्यामीति"॥ ७३ ॥ 'द्वितीयाद्वै भयं भवतीति' भेदस्य भ- यहेतुत्वेन निन्दितत्वादप्यभेद एवोपनिषद्रम्य इत्याह-"द्विती- यादिति " ॥ ७४॥ नन्वस्य विरोधिनः समानान्भयं भवतीत्येवा- र्थः लोके तादृशादेव भयदर्शनेन लोकसिद्धानुवादित्वात पूर्वत्र 'तस्मादेकाकी विभेति'उत्तरत्र 'तस्मादेकाकी न रमते' इति श्रव- णादिति शङ्कां श्रुत्यन्तरनिदर्शनेन निरस्यति- "यदिति " । 'यन्मदन्यन्नास्ति करमान्नु बिभेमीति' 'तत एचास्यं भयं वीयाये-

ऐक्ये श्रुतिप्रमाणोपन्यासः । १९३

द्वैतस्य भयहेतुत्वं स्पष्टमाह श्रृतिः स्वयम् ॥ ७५॥ अल्पमप्यन्तरं कुर्बन्भयं यातीति वेदगीः । भेदस्य निन्दनादैक्ये प्रामाण्यं भजते स्फुटं ॥ ७६ ॥ सर्वभूतेषु गूढोऽयं देव एक इति श्रुतिः । केवले निर्गुणे शुद्धे मानमद्दैतवस्तुनि॥ ७७॥ एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ ७८ ॥ यावन्मोहं तु भेद: स्याज्जीवस्य च परस्य च।

ति'श्रुतेः सामान्यतो द्वितीयमात्रदर्शनस्यैव भयहेतुत्वात् विशेषक- लपनायोगात् 'एकाकी बिभेतीति'पूर्ववाक्ये परमार्थदर्शनरहितस्य तन्निमित्तभयसम्भवात् एकाकी बिभेतीत्युक्तं उत्तरवाक्ये तस्मा- देकाकी न रमतेइत्यत्र इष्टसंयोगजन्यरतेरेकाकिन्यभावात् एका- किनो रतिर्नास्तीत्युक्तं ततश्चातत्वज्ञविपयोक्तवाक्यानुसारेण. तत्त्व- ज्ञविषयमध्यवाक्यस्य । स्ार्थसमर्पणेनाप्युपयुक्तत्वात तद्विरोव्यर्थ- परत्वायोगात् 'य एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुत अथ तस्य भयं भव- तीति भेदनिन्दयाऽव्यभेदसिद्धिरिति द्वयोस्तात्पर्यार्थः ॥७५॥७६॥ 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढ' इत्यादिश्रुतिरप्यैक्ये प्रमाणमित्याह- "सर्वेति " ॥ ७७॥ श्रुत्यन्तरमप्यत्रप्रमाणमित्याह-"एक- एवेति " ॥ ७८॥ भेद स्याविद्यकत्वे ऐक्यस्य तात्विकत्वे स्मृतिप्र- माणमाह-"यावदिति " त्रिभिः। एवं श्रुतिस्सृतिवाक्यानि

२५

१९४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

ततः परं न भेदोडस्ति भेदहेतोरभावतः ॥ ७९॥ विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते। आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति ॥ ८०॥ क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । एवं श्रुतिस्मृतीनां स्युर्गिरोमानं सहस्रशः ॥८१॥ तत्त्वतो नैव भिद्यन्ते जीवास्ते परमात्मनः । परमात्मवदेवैते आत्मत्वादिति माऽनुमा ॥ ८२ ॥ यद्वा स्वव्यवहारे स्वभिन्नज्ञानानपेक्षता। हेतुरस्त्वथवा तत्राबाध्यत्त्वं ज्ञातृताऽथवा॥ ८३ ॥ पारमार्थिकभेदस्य सर्वत्रासम्भवादपि। जडे न व्यभिचारोऽस्ति तात्विकाभेदसाधने ॥८४॥

सहस्रश ऐक्ये प्रमाणमिति सिद्धमिति भाव: ॥७।८०।।१ ।। ।। अहूं ्रह्मास्मीत्याद्यनेकश्रुतिस्मृत्यर्थकथनम्॥ एवमनुमानमपि तत् मानमित्याह-"तत्त्वत इति"। अनु- मा अनुमानं मा प्रमाणमित्वर्थः । ननु आत्मत्वजातिरत्र हेतुस्तथा- चामेदे हेतुच्छ्वित्तिरेव प्रतिकूलस्तर्क इति चेन्न तत्वतोभेदेपि व्याय- हारिक मेदेनैव व्यावहारिकजातेरनुच्छेदोपपत्तेरिति भावः ।।८२।। ख्व्यवहारे सभिन्नज्ञानानपेक्षत्वं वा हेतु: तवापि जीवस्य स्वा- भिन्ननित्यज्ञानस्याबाध्यव्यवहारविषयत्वात् अबाध्यत्वं हेतु: ज्ञातृ- स्वादित्यप्यत्र हेतु: जीवे उपधेयान्तःकरणोपहितवृत्तेस्तस्यासिद्धे- रभावादित्यभिप्रेत्याह-"यद्वेति" द्वारयां॥ ८३॥८४॥ भेदो

भेदधियो मिथ्यात्वेऽनुमानोपन्यासः। १९५

भेदो मिथ्याऽस्ति भेदत्वादेकस्यां दृशि कल्पितः । दृश्यत्वादिति हेतोर्वा चन्द्रभेदवदेव सः ॥ ८५ ॥। मिथ्याऽस्ति भेदधीर्भेदधीत्वाच्चन्द्रभिदेव धीः। इत्यादान्यनुमानानि भेदमिथ्यात्वसाधने॥ ८६ ॥ पादोडस्येति श्रुतौ तद्वन्ममैवांश इति समृतौ।

मिथ्या एकस्यां हशि कल्पितो वा भेदत्वातू रश्यत्वाद्का चन्द्रभेद- वदित्यनुमानान्तरमाह-"भेदइति" । एकस्यां हशि क्षणि- कवादिकाल्पतभेदवद्वा मिध्या अकल्पितभेदो न कुत्रापीत्यर्थः ।८५। एवं विमता भेदधीमिथ्या भेदधीत्वाच्चन्द्रभेदधीवदित्यनु- मानान्तरमाह-"मिथ्येति। चन्द्रभिदेव धीरिति" । चन्द्र- भिदा प्रमेयत्वेन विषयो यस्याः सा धीस्तथेत्यर्थः ॥८६॥

॥ जीवब्रह्मांभेदानुमानोपपरि: ॥

'पादोऽस्य विश्वाभूतानीति'श्रुतौ 'ममैवांशो जीवलोके जीव- भूतः सनातनइति स्मृतौ चांशत्वव्यपदेशादफि जीवव्रह्माभेदसि- द्धिरित्याह-" पादइति"। यद्यपि ब्रह्म प्रति जीवस्यांशत्वं न तावदारम्भकत्वं ब्रह्मोनादित्वात् नापि खण्डत्वं अछेदावातू नापि समुदायित्त्वी समुदायस्य समुदाय्यनन्यत्वेन व्यवहारदशा- यामपि संसार्यन्यशुद्धव्रह्माभावापातात नापि भिन्नाभिन्नद्रव्यत्व- मनङ्गीकारातू नापि घटं प्रति खण्डपटस्येव प्रदेशत्वं निष्प्रदेशब्रह्म- प्रति कल्पनां बिना तद्योगात् तथाऽपि घटाकाशस्य महाकाशं प्रतीव कल्पितत्वं जीवस्यावच्छेदपक्षे सम्भवतिः सवती निरशेऽपि

१९६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्केदे·

अंशत्वोक्त्याऽनयोरैक्यं घटाकाशादिसाम्यतः ॥८७॥ निरंशेऽप्यंशतारोपो भवेदौपाधिकस्ततः । महत्खं कुम्भखं यद्ददन्यथा नांशतेष्यते॥ ८८॥ तथा ब्रह्मात्मनोरैक्यं स्याद्विम्बप्रतिबिम्बवत्। आपाताव्ेदभानेऽपि सयुक्त्यध्यक्षतोऽभिदा॥ ८९॥ यत्स्वलक्षणकं वत्क्ं दृष्टं ग्रीवास्थमुज्ज्वलं। दर्पणस्थं तथेदं तदेवेति मुखमस्ति मे ॥ ९० ॥

औपाधिकांशो यथा युज्यते तथोक्तं पुरस्तादिति द्वयोस्तात्प- र्यार्थः ॥८७॥८८।! ॥ अंशत्वेनैक्यसिद्धिः ॥

दोSवगन्तव्य इत्याह-"तथति"। ननु दष्टान्ते नाभेदः संप्रतिपन्नः चैत्रछाये भिन्ने इतिवच्चैत्रतत्प्रतिबिम्बे भिन्ने इत्येव पार्श्वस्थितेन प्रहणात् स्ेनापिस्वकरतत्प्रतिविम्बे भिन्नेइति ग्रहणादित्याशङ्ाह- "आपातादिति"। आपाततो भेदप्रतीतावपि सयुक्तिकप्रत्यक्षेण-

।८९॥एतदेवानुभवेन द्रढयति-"यत्स्वलक्षणकमिति"। लक्ष- णापरिज्ञाने भेदभ्रमवतोऽपि बहिस्थितश्चैत्रोयत्स्वलक्षणकत्वेन 'प्र- तिपन्नः ततो गृहस्थ तथा भाति तस्मिश्चैत्र एवायमिति धीः तथा श्रीवास्थं मुखं यत्स्त्रलक्षणकं प्रतिपन्नं दर्पणस्थमपि त्थत्यवधार्य्य तदेवेदं मुखमिति स पवायं कर इति च स्वपरसाधारणप्रतीनिर- व्यनुभवसिद्वेति तात्पर्यार्थः ॥९० ॥

१९७

तद्दृष्टान्तेन तत्वैक्यं लक्षणैक्यात्प्रतीयते। प्रतिबिम्बत्वसद्ावे निर्णीता युक्तयो बुधैः ॥ ९१॥ अनाद्युपाधिनाऽनादिजीवस्यानादिसंसृतिः । तत्वज्ञानेन तद्वाधाजीवो ब्रह्मैव सिद्धति ॥ ९२ ॥ तदेवं प्रतिबिम्बस्य बिम्बेनैक्ये व्यवस्थिते। ब्रह्मैक्यं जीवजातस्य सिद्धं तत्प्रतिबिम्बनात् ॥९३।। नित्यः सर्वगतोह्येष महानज इति श्रुतेः ।

दार्श्टान्तिके फलितमाह-"तद्दृष्टान्तेनेति "। जीवस्य ब्रह्मप्रतिबिम्बभावसाधकयुक्तीनां सूरिभिः सामक्जस्यप्रदर्शनं बहु- धा कृतं न तत्प्रयासो Sत्रास्तीत्याह-"प्रतिबिम्बत्वेति"॥९१। नन्वनादेर्जीवस्य नोपाध्यधीनं प्रतिबिम्बत्वं किं तु तदनधीनत्वेसति तत्सदृशत्वं तञ्च भेदव्याप्तमिति विरुद्धो हेतुः उक्तं हि सूत्रकृता 'अन(१)एव चोपमा सूर्यकादिति तत्राह-"अनादीति" । उ- पाध्यधीनत्वं हि उपाधौ सत्येव सत्वं तच्च नानादित्वविरोधि अना- द्युपाधिना अनादिजीवस्यापि तत्सम्भवात् अत एव प्रतिविम्बपदस्य भदसादृश्यार्थकत्वमादाय विरुद्धत्वोक्तिर्हेतावयुक्तेति तात्पर्यार्थः ॥ ९२ ॥ फलितमुपसहरति-"तदेवमिति "॥ ९३॥

नन्तणुतवाजीवस्य कर्थं व्यापकादीशादभेद इति चेन्मैव मित्याह- " नित्य इति "। जीचो नाणुः प्रत्यक्षगुणाश्रयत्वात्प्रत्यक्षत्वाच्च

( १ ) ब्र ० मृ० ३ । २ / १८ ।

१९८ सव्याख्या द्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [२ परिच्छेदे-

व्यापकत्वप्रसिद्धश्चे नाणुर्जीव इति स्थितं ॥ ९४ ॥। एषोऽणुरिति वेदान्तो दुर्विज्ञेयात्मतत्परः ।

विपक्षे च देहव्यापिसुखज्ञानाद्यनुपलम्भापत्तिर्वाधिका ततो नाणु- जीव इत्यर्थ: ॥ ९४॥ नन्व' णुर्ह्योष आत्मा ये वा एते सिनीतः पुण्यं च पापं च' 'वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च। भागो जीवः स.विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते इति श्रुत्या जीवो Sणुरिति चेन्मैवमित्याह- "एष " इति। व्यापकत्वप्रतिपादकबहुश्रुतिविरोधेन दुर्विज्ञे- यत्वपरत्वात् देशव्यापिगुणोपलम्भस्याऽन्यथयितुमशक्यत्वात्। ननु. जीवो न व्याप्तः उक्रान्तिमत्वात् क्रियावत्त्वाच्च खगरारीरवत् विपक्षे हेतूच्छित्यापत्तिरेव बाधिकेत्याशङ्काह-"उत्कान्त्यादिरिति."। हेतोरसिद्धेर्नानुमानं तत्र मान। ननु सोऽस्माच्छरीरादुत्क- म्यामुं लोकमधिगच्छति अमुष्मादिमं लोकमागच्छ्वतीत्यादिश्रुतिभिः 'तत्र चान्द्रमसं ज्योतियोगी प्राप्य निवर्सते' इत्यादिस्मृतिभिश्च है- तुसिद्धिरित्याशङ्काह-"धिय" इति। उत्क्रमणादीनां बुद्धि- गतानां तदुपहिते श्रुत्या प्रतिपादनात् न तु शुद्धे गत्यादिकमिति भावः। आत्मनि सुखदुःखाद्यनुभवस्याऽपि बुद्ध्युपाधिकत्वेन तत्सा- मानाधिकण्यस्य गती स्वाभाविकत्वासाधकत्वान्न तेषामात्मगतत्व- मित्याह-"आत्मनीति "। ननु 'स एतान्व्रह्म गमयंती'त्या- दिश्रुती 'तत्न प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जना ' इत्यादिस्मृ- तो च गतेर्मुक्तिसामानाधिकरण्योक्ते: क्थं नात्मगतत्वमिति चेन्मै- वमित्याह-"यावदिति " । अव्यापकस्यैवाव्यापक प्रत्येव ग- मनं ब्रह्म च व्यापकं तत्प्रतिगमनासम्भवेन गमनपदस्योपाधिकृत- भेदराहित्यपरतया गतिमुक्तिसामानाधिकरण्याप्रतिपादकत्वाद्याव-

आत्मनो विभुत्वोषपादनम्। १९९

उत्क्रान्त्यादिर्धियो धर्मस्तत्सत्वे तस्य सम्भवः ॥९५॥ आत्मन्यारोपिता बुद्धिस्तड्डर्मा न तु शुद्धगाः । उत्क्रान्त्याद्याः सुखाद्याश्च यावन्मोहं भवन्ति ते ॥९६॥ तत्वसाक्षात्कृतौ बुद्धयाद्युपाधिविलये सति । उत्क्रान्त्याद्याः सुखाद्याश्र शुद्धे सन्ति न कर्हि चित्॥९७॥ येनाऽडत्मनापि यह्ुध्यवच्छिन्नेन न कर्म यत्। कृतं तेनैव तह्ुद्धवच्छिन्नेनैव भोजनं ॥ ९८॥

दज्ञानं यथा यथ सर्वस्यापि व्यवस्था समर्थनीयेति भावः ॥९५।९६।। ननु 'तन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति' इत्यात्मनिष्ठत्वश्रुते- रनासिद्धि: अन्यथा मोक्षादिकमपि बुद्धेरेव स्यात् नाऽपि श्रुत्या वु- दूध्युपाधिकगत्यादिविषयत्वं सम्भवति 'तद्यथाऽनः सुसमाहितमु- त्सर्जद्यायादेवमेवायं शारीर आत्मा प्राज्षेनाऽऽत्मनाउन्वारूढ उत्सर्ज-

बुद्ध्युपहितस्यैव परामर्शेन शुद्धात्मनिष्ठत्वस्य गतावनुक्ते: मोक्षे च बुद्ध्युपरमेन तन्निष्ठत्वस्यासम्भाविततया वैषम्यादित्यभिप्रेत्याहं- "तत्वसाक्षात्कृताविति " ॥ ९७ ॥ नन्वात्मनो व्यापकत्वे सर्वाणि शरीराणि सर्वस्वैव भोगायतनानि स्युः तथा हि सर्वशरीरे- न्द्रियादीनां सर्वदा सर्वात्मसंयुक्तत्वात्कर्मणामपि साधारणदेहा- दिकृतत्वेन असाधारण्यायोगात् अहन्त्वारोपादेरपि नियामकमूलस- म्बन्धादेरभावे. नैयत्यायोगादित्याशङ्क तवापीश्वरस्य व्यापकत्वेन सर्वशरीराणां तन्भोगजनकत्वापत्तेः समानत्वान्न च तदहष्टाजन्य- त्वात्तत्संयुक्तत्वेऽपपि न तत्र भोगजननं तहीहापि सममित्यभिप्रेत्याह- " येनेति "। यद्ठुद्धवच्छ्विन्नेन येनैवाSSत्मना यत्कृतं तदव- च्छ्िश्नेन तनैच भोजनातू नह्यात्मनो व्यापकस्यापि निरवयवस्य प्रदे- शोऽस्ति न च कर्मणामेव कथमसाधारण्यं पूर्वतत्कर्मजन्यत्वात् एवमनादितैव शरणं अन्यथा ईशात्मनि तवाप्यगतेरिति तात्प- र्यार्थः ॥९८॥

२०० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धानतसारे। [२ परिच्छेदे-

एवं न कृतहान्याद्यापत्तिरस्ति मनागपि। जीवोऽस्तु प्रतिबिम्बो वाऽवच्छिन्नो वा तदेव वा ॥९९।। बुद्धाद्युपाधिसम्बन्धादेव संसृतिभागयं। तत्वज्ञानेन तद्वाधे विशुद्धो नित्यमोक्षभाक् ॥ ३००॥ नाणुर्न मध्यमो जीवो न विभुस्तार्किकैर्मतः । जीवो ब्रह्मैव वेदान्तसिद्धान्त इति निर्णयात् ॥१॥ अद्वैतसिद्धिपरिशीलनतो मयाऽडत्म- तत्वे धियः परिचयाय परिश्रमो यः । सम्यक् कृतो यदि भवेदथ वा Sन्यथाSसौ श्रीकृष्णपादकमले डर्पित एव भूयात् ॥ २ ॥ अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारसङ्गहे द्वितीयः परिच्छेदः।

त्यत आह-"एव " मिति। अवच्छेद्यात्मनोSवच्छेदकबुद्धेश्च्ै- क्यSवच्छ्िन्नभेदस्य वक्तुमशक्यत्वमिति भावः ॥९९। सिद्धान्त- रहस्यमाह-"जीव इति सार्द्धद्वाक्यां ॥३०१॥ स्व्रकृतप- रिश्रमं स्वेष्टदैवतकृष्णपदारविन्दे समर्पयति-"अद्वैतसि- द्धीति" ॥ ३०२ ॥। इति श्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसाभिलाषिश्रीसदान- न्दविदा कृते अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारसङ्रहे भत्म- निरुपणं नाम द्वितीयपरिच्छेदः समाप्ति- मगमतू ॥ २ ॥

विज्ञप्तिः ।

१ अस्यांचौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशतके सुन्दरः सीसकाक्षररुत्तमेषु पत्तेषु एक: स्तवको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते। २ एकस्मिन् स्तबके एक एव ग्रन्थो मुद्यते। प्राचीना दुर्लभाश्चाSमुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शन, व्याकरण, धर्मशास्त्र, साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते। ४ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाऽध्यापकाः पण्डिता अन्येच शास्त्रदप्टयो विद्वांसः एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन्ति। भारतवर्षीयै, ब्रह्मदेशीयैः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतद्ग्राहके- र्देयं वार्षिकमग्रिमं कालान्तरे प्रतिस्तबकं मूल्यम् मुद्रा: ७ आणका : ८ ६ " १ "

७ प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति। ८ साम्प्रतं मुद्यमाणा ग्रन्था :- मुद्रिता: स्तबकाः (१) संस्काररत्नमाला। गोपीनाथभट्टकृता (संस्कारः ) २ (२) शब्दकास्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम) १० (३) श्लोकवार्तिकम्। भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकराख्यया व्याख्यया सहितम सम्पूर्णम्। (मीमांसा) १०

(४) भाष्योपबृहितं तत्त्वत्रयम् विशिष्टाद्वैतदर्शन प्र करणम् श्रीमल्लोकाचार्य्य प्रणीतम्।श्रीनाराय- णतीर्थ विरचित भाटृभाषा प्रकाश सहि- (वेदान्तः) २ तम्। सम्पूर्ण: । (५) करणप्रकाशः । श्रीव्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिषः) १ (६) भाटृचिन्तामणिः महामहोपाध्याय- श्रीगागाभट्ट विरचितः । तर्कपाद: (मीमांसा ) २

(७) न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्र विरचिता सम्पूर्णः । (मीमांसा) २

(८) ब्रह्मसूत्र भाष्यम्-वादरायण प्रणीत वेदान्त सूत्रस्य यतीन्द्र श्रीमद्विज्ञा- (वेदान्तः) ६ नभिक्षु कृत व्याख्यानम । सम्पूर्ण: ।

(६) स्याद्वादमश्जरी-मल्लिषेणनिर्मिता सम्पूर्णम्। (जैनदर्शनम्

परम्-श्रीभाष्यकतां परमगुरुभिः श्री ६ यामुनमुनिभिर्विरचतम्। सम्पूर्णः (वेदान्तः )

(१२)न्यायमकरन्दः। श्रीमदानन्दबोधभट्टा- रकाचार्यसंग्रहीत: आचार्यचित्सुखमु- निविरचितव्याख्योपेतः (वेदान्तः )

(१२) विभत्तवर्थनिर्याय:न्यायानुसारिप्रथमादि- मप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूप: म० म० श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः। सम्पूर्णः (न्यायः )

(१३) विधिरसायनम् श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् स० (मीमांसा) (१४)न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिकटीका) भट्टसो-। मेश्वरावरचिता। (वेदान्तः)

(१५) शिवस्तोत्रावली। उत्पलदेवविरचिता।। श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसमेता। (वेदान्त)

(१६) मीमांसाबालप्रकाश: (जैमिनीयद्वादशा ध्यायार्थसंग्रहः) श्रीसदूपदवाक्यप्रमा- (मीमांसा)

विर्राचतः । () प्रकरणप्चिका (प्रभाकरमतानुसारि मीमांसादर्शनम)२ महोपाध्याय श्रीशालिकनाथमिश्र विरचितम । (मीमांसा (-)अद्वैतासिाद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्य प्रणीतस्तत्कृत व्याख्या समल ङ्कृतश्र । ( वेदान्न

पनादि प्रेषणस्थानम् हरिदासगुप:,

बनारस सिटी।

B Sadananda Vyasa 132 Advaitasiddhisiddhantasarah A3M4828 1903 fasc.2

PLEASE DO NOT REMOVE

CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY

UTL AT DOWNSVIEW D RANGE BAY SHLF POS ITEM C 39 12 03 07 12 006 4