1. Advaita Siddhi Siddhanta Sara III Sadananda Vyasa CSS

UNIVERSITY OF TORONTO

Sadananda, Vyasa 3 1761 00670377 1 Advaitasiddhisiddhantasarah

B 132 A3 M4828 1903 fasc.3

.TO. 67. ] [ Price Rupee One.

THE

HOWKHAMBA SANSKRIT SERIES A LECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. .

अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः ।

पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यासप्रणीतस्तत्कृत- व्याख्यासमलङ्कृतश्र। ADVAITA-SIDDHI-SIDDHÂNTA-SÂRA, An abstract of Advaita Sidhi, BY PANDIT SRÎ SADÂNANDA VYÂSA,

WITH A COMMENTARY BY THE SAME AUTHOR. Edited and annotated by PANDIT LAKSHMANA SÂSTRÎ DRÂVIDA,

The Gaurishankar Professor of Vedânta, Central Hindu College, Benares. FASCICULAS III.

BLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPÔT: BENARES. AGENT :- OTTO HARRASSO NITZ, LEIPZIG: Printed By Huri Des Gupta Proprietor AT THE VIDYA VILASA PRESS. BENARES.

Registered According to Act XXV. of 1867.

132 A3M4828 1903

300 ... 00 श्री:

आनन्दवनविद्योतिसुमनोभि: सुसंस्कृता।

चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना। रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम ॥ २॥ स्त बक :- ६७

LIBRARY 0NG3.1371

। श्रीः ।।

सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारसङ्ग्रहे तृतीय: परिच्क्वेदः प्रारभ्यते।

श्रवणादिपरा नित्यं यं चिदानन्दमद्दयम्। साक्षात्कृत्य कृतार्थाः स्युस्तं सदा नौमि केशवम्॥ १ ॥ एवं व्यवस्थिते ब्रह्मतत्वैकात्म्ये प्रमाणतः ।

यस्यानन्दसमुद्रस्य ब्रह्मानन्दादयो लवाः। तं प्रणौमि चिदानन्दं मुकुन्दं स्वेष्टदैवतम् । १॥ शान्तिदान्त्यादिसम्पन्नाः श्रवणादिपरायणाः । चिन्तयन्ति यमानन्दमाश्रये तं परं हरिम ॥२ ॥

तदेवं ब्रह्मात्मैक्यरूपे वेदान्तप्रमेये व्यवस्थिते तत्साक्षात्काराय मुमुक्षुभिरनुष्ठेयं श्रवणादिसाधनमङ्गाङ्गिभावेन विवेक्तु स्वेष्टदेव- तानुसन्धानात्मकं मङ्गलमाचरन् उपक्रमते-"श्रवणादीति"। तत्नाङ्गित्वेन श्रवणं विधीयते इत्याह-"एवमिति" द्वाभ्यां । 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्य' इत्यत्र प्रमेयावगमं प्रति साक्षा- दव्यवधानेन श्रवणस्यैव विधानात् 'मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इ- त्यत्र दर्शन प्रति श्रवणमपेक्ष्य मनननिदिध्यासनयोर्व्यवधानादङ्गत्वं निश्चीयते इत्याह-"प्राधान्या" दिति। तत्वसाक्षात्कारा-

२६

२०२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [३ परिच्छेदे-

तत्साक्षात्कारसिद्धर्थ श्रवणादि विविच्यते ॥ २ ॥ श्रवणं मननं ध्यानमनुष्ठेयतया श्रुतम्। त्रितयं श्रवणं तत्र प्राधान्यादङ्गितां व्रजेत ॥ ३ ॥ तदङ्गित्वं प्रमाणस्य प्रमेयावगमं प्रति । सिद्धत्यव्यवधानेन तदङ्गत्त्त्वं तयोई्योः ॥४॥ चित्तस्यैकाग्रताद्वारा संशयादिनिरासतः । प्रत्यक्प्रावण्यहेतुत्वं भजेतां ध्यानचिन्तने ॥ ५ ॥ विचार: शब्दशक्तथैकतात्पर्यस्यावधारणम्।

त्मकं फलं श्रवणैकसाध्यमित्यर्थः ॥२॥३॥ एतदेव विवरणोक्त- रीत्या द्रढयति-"तदङ्गित्व" मिति। तदयं निष्कर्षः श्रव- णमङ्गि प्रमाणस्य प्रमेयावगमं प्रत्यव्यवधानात् मनननिदिध्यासने तु

हानुभवहतुतां प्रतिपद्येते इति फलोपकार्यङ्ग इति ॥४॥५॥ ननु श्रवणं तावद्विचाररूप शाब्दज्ञाने न करणं वेदेन धर्म इव म्रह्मणि प्रमीयमाणे विचारस्यानुमानादी तर्कस्येव शब्दरूपे तज्ज्षा- नरूपे वा करणे इतिकर्त्तव्यतामात्रत्वादिति चेत्तत्राह-"विचार" इति। शब्दशक्तितात्पर्यावधारणं तावद्विचार: अवधृतशक्तितात्प- रयंकश्च शब्द: करणमिति विचारस्य करणकोटिप्रवेशेन इतिकर्त्त- व्यतात्वाभावादङ्गित्वनिर्णयात् तथा च तात्पर्यावधारणरूपस्य विचारस्याङ्गित्वं। नन्वाकाङ्गादिसहितशब्दज्ञानस्पैव करणत्वस-

प्रवेशे मननादेरपि तत्कोटिप्रवेशःस्पादिति शङ्कां निरस्यति- "नाकाङ्क्षादीति "। पतदुक्तं भवति एवं ह्याकाङ्गादिधियो

मनननिदिध्यासनयोः श्रवणाङ्गतोपपत्तिः । २०३

निर्णीतशक्तितात्पर्यवांश्च्छब्दः करणं मतः ॥ ६ ॥ विचारस्यापि करणे प्रवेशेनाङ्गिता मता। नाकाङक्षादिप्रविष्टं स्यादन्यथा करणे ध्रुवम् ॥। ७॥ तस्माद्ृष्टव्य इत्यत्र दर्शने सन्निधानतः । श्रोतव्य इति साक्षात्स्यादङ्गित्वं श्रवणेऽन्वयात् ।८।। शब्दातिशयहेतुत्वाच्छवणस्याङ्गितेष्यते। चित्तातिशयहेतुत्वात्तयोरङ्गत्वमीरितम् ॥ ९ ॥ फलाद्युक्त्यनुसन्धानं चित्तस्यैकाग्यूकारणम्।

करणकोटिप्रविष्टन स्यान्न चान्योन्याश्रयः सामान्यतोऽर्थायगमनेन तात्पर्यग्रहसम्भवात् अन्यथा नानार्थादी विनिगमनादिकं च न स्यात् तथा च सर्वत्र तात्पर्यज्ञानस्याजनकत्वेSपि यत्र तात्पर्यसंश- यविपर्ययोत्तरशाब्दधीः तत्र तात्पर्यज्ञानस्य हेतुता ग्राह्या संशयवि- पर्ययोत्तरप्रत्यक्षे विशेषदर्शनस्यवेति ।६।। ७॥ फलितमुपसंहर- ति-"तस्मादिति "॥८॥ अत्नैव चित्सुखाचार्याभिमति दर्शयति-" शब्देति " । करणीभूतशब्दगतातिशयहेतुत्वात्. श्रवणस्य करणत्वेनाङ्गित्वं मन- ननिदिध्यासनयोस्तु सहकारिभूतचित्तगतातिशयहेतुत्वात्फलोप- कार्यङ्गतेत्यर्थः ॥९॥ ननु यद्यपि चिन्तकाग्रचस्य सूक्ष्मवस्तुज्ञान- हेतुत्वं दृष्टमस्ति तथाऽपि मननं न चित्तकाग्रयहेतुः युत्तनुसन्धा- नरूयमननस्यायुक्तत्वशङ्कानिवर्तकताया एव दष्टत्वेन चित्तैकाग्यहे- तुन्चकलपने सति दष्टहान्यापतेः मननविधेरपूर्वत्वापाताच्च मतिर्या- वदयुक्ततेति स्मृतर्विरोधाश्चेति तत्राह-"फलादिति"। ताह-

२०४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [३ परिच्छेदे-

विपरीतनिवृत्त्या स्यान्यानमैकाग्यूकारणम् ॥ १० ॥ नियम: श्रवणे ज्ञानसाधने विधिरिष्यते। नापूर्वादिविधिस्तत सिद्धोपायोऽन्वयादिना॥ ११ ॥ गान्धर्वशास्त्रे षड्जादिसाक्षात्कारैकहेतुता। विचारस्य यतो दृष्टा ततो नापूर्व इष्यते ॥ १२ ॥ अपरोक्षेऽपि षड्जादौ विचार्यत्वं यथेक्ष्यते । तथैवाऽSत्माSपरोक्षोऽपि विचार्यत्वं व्रजेच्छुरुतौ॥१३॥

कशङ्कायां सत्यां नानाकोटौ चित्तविक्षेपस्य तस्याश्च निवृत्तौ युक्त त्वेनावधारणविषयकोटौ चित्तप्रवणतायास्तावत्पर्यन्तत्वस्य दष्ट्त्वेन दष्टहान्यपूर्वविधिस्मृतिविरोधाभावातू• निदिध्यासनस्य तु चिपरी- तसंस्काररूपविपरीतभावनानिवर्त्तकता सकलसिद्धेति तात्पर्या- र्थः ॥ १० ॥ ॥ मनननिदिध्यासनयोः श्रवणाङ्गतोपपत्तिः ॥ तञ् श्रवणादिकं विषयावगमं प्रत्यन्वयव्यतिरेकसिद्धोपाय इति तद्विधेर्नापूर्वादिविधित्वं किं तु नियमविधित्वमेवेत्याह- "नियमइति" ॥ ११॥ नन्वत्र श्रवणस्यापरोक्षफलं प्रति साधनत्वं तच्ान्यतो नावग-

न्वेतावता शास्त्रविचार: सर्वत्रार्थसाक्षात्कारहेतुरिति न सिद्ध ध- रमशास्त्रविचारे व्यभिचारादित्याशड्कापरोक्षार्थकशास्त्रविचारत्वे- न साक्षात्कारजनकतायास्तदर्शनवलेन सिद्धेरमैवमित्याह-"अपरो- क्षइति " । आत्मा च पड्जादिवदपरोक्षो न धर्मादिरिति न तत्र व्यभिचार इत्यर्थः॥१३॥ नन्वपरोक्षे विचारवैयर्थ्य न हि यदयद-

श्रवणविधेर्नियमविधित्वोपपत्तिः। २०५

सर्वत्रापि विचार्यत्वसन्दिग्धत्वफलित्वयोः। प्रयोजकत्वं तत्सत्वं ब्रह्मात्मैक्यविचारणे ॥ १४ ॥ निर्विशेषेऽन्यतोऽप्राप्तावपि मानान्तराद्विभौ। सामान्यतस्तथाप्यस्ति प्राप्तिरात्मनि चिढ्ने ॥ १५ ॥ व्रीहीनित्यत्र शास्त्रैकगम्यापूर्वीययोगिषु। अन्यतो दलनादेश्चाप्राप्तावप्युच्यते तथा ॥ १६ ॥ व्रीहिमात्रसमाकारस्तत्र यद्दत्तथाऽरित्विह।

परोक्षं तत्तद्विचार्यते इति नियम इत्याशङ्काह-"सर्वत्रेति"। अपरोक्षे विचार्यत्वनियमाभाववदविचार्यत्वनियमोSपि नास्ति ष- ड्जादावपरोक्षेऽपि विचार्यत्वदर्शनात् तद्वदेव साफल्यसम्भवाच्च सन्दिग्धत्वसप्रयोजनत्वयोरेव सर्वत्र विचार्यत्वे प्रयोजकत्वादित्य- र्थः॥ १४॥ ननु पाक्षिकप्राप्ती नियमः सा च साधनान्तरप्राप्ती न च रूपादिरहितात्मज्ञाने तत्प्राप्तिरस्तीत्याशङ्क निर्विशेषात्मनि मानान्तराप्राप्तावपि आत्मनि सामान्यतस्तत्प्राप्तिरस्तीति नियमस- म्भवादित्यभिप्रेत्याह-"निर्विशेष " इति ॥१५॥

नैतददप्टचरमित्याह-"व्रीहीनिति"। यथाऽपूर्वीयेषु व्रीहिविशेषेपु नखविदलनादेरप्राप्तावपि व्रीहिसामान्ये तत्प्राप्त्या व्रीहीनवहन्तीति नियमविधिरित्यर्थः ॥१६॥ ननु व्रीहीनवहन्ती- त्यत्र व्रीहिपदमपूर्वीयद्र्व्यपरं न तुव्रीहिमात्रपरं अन्यथा यवेष्वव- घात उपदेशिको न स्यात् नीवारेषु व्रीहित्वरूपद्वाराभावेनातिदिष्टो- 5पि बाध्यतेति नवमे स्थापितत्वेनापूर्वीयद्रव्य एव दलनादिप्राप्तर्व-

२०६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [३ परिच्छेदे-

विषय ज्ञानमात्रैकसमानाकारसम्भवः ॥ १७॥ यद्वा स्मृतिपुराणादिप्राप्त्या पक्षेऽस्त्यसम्भवः ।

क्तव्यत्वात् अन्यथा वैतुष्यमात्रे अवघातनियमे द्रव्यार्जने(१)याजना- दुपायनियमवत्तस्य पुरुषार्थत्वप्रसङ्गेन लौकिकेष्वपि व्रीहिषु दल- ने प्रत्यवेयादिस्याशङ्क नियम्यमानावघातस्यापूर्वीयद्रव्यमात्रविषय- त्वेऽपि सामान्यविषयप्राप्त्यैव नियमोपपत्ती विशेषविषयप्राप्तेरनपे- क्षितत्वान्मैवमित्याह-"व्रीहिमात्रेति "। ननु निर्विशेषसवि- शेवरूपविशिष्टद्वयानुगत विशेषाभावादिद्वारा वेदान्तवेद्ये चिन्मात्रे न मानान्तरप्राप्तिरिति चेत्तत्राह-"तथास्त्विति " । उभया- नुगते सविशेषतया प्रमेयतायां मानान्तरप्राप्तेः सतत्वात्सजातीये प्रा- पत्यापि यत्र सजातीयान्तरनियमसम्भवः तदा किमु वाच्यमेकस्मि- न्नेवात्मनि अवस्थाविशेषेण मानान्तरप्राप्त्या विशेषान्तरे नियम इत्यर्थः ॥ १७॥ पक्षान्तरेण नियममाह-"यद्वेति "। यथा मन्त्रार्थज्ञा- नस्य कल्पसूत्नात्मीयग्रहणाकवाक्यादिनापि प्राप्तत्वेन पक्षे अप्राप्तं मन्त्रसाध्यत्वं नियम्यते मन्त्रैरेव स्मृतिः साद्ध्ेति तथा वेदान्तमू- लस्त्रीशुद्रसाधारणस्मृतिपुराणादिप्राप्त्या पक्षे अप्नाप्तवेदान्तश्रव- णादिपरिपूरणार्थो नियमः 'तस्माड्गाह्मणो नावैदिकमधीयीतेति' श्रुतेः 'श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्य' इत्यादिस्मृतेश्च 'इति हासपुरा- णाभ्यां वेदं समुपबृंहये'दिति तु वेदान्ते तात्पर्यनिर्णयाय तद्विचा- रापेक्षामात्रपरं नियमे तु तदपेक्षायामपि ब्रह्मज्ञाने तद्विचारापेक्षा- विरहादिति श्रुतेरेव निरपेक्षप्रामाण्यं तत्रेति त्रयाणां तात्पर्यार्थः (१) याजनोदिनैद द्रव्यमर्जनौयमिति नियमजन्याटृष्टस्य सार्थक्ाय याजनाद न्योपावेन द्रशयोपाजने यथा प्रत्यवायः कल्यते तथा अ्वघातेन वैतष्य सोध्यमित्यच त- तसार्थक्याय दलनादिना वैतुष्यसम्पादने तत्कल्पना स्यादिति भावः ।

श्रवणादे: क्रियात्वेन विधेयत्त्वोपपत्तिः । २०७

वेदान्तश्रवणादीनां पूर्त्यै नियम इष्यते ॥ १८॥ अस्ति वेदान्ततात्पर्यनिर्णयाय स्मृतेरपि। अपेक्षा तद्विचारस्य पुंदोषक्षयकारिता ॥ १९ ॥ तथापि ब्रह्मतत्वैक्यज्ञानवेदान्तमानते। नापेक्षाऽस्ति पुराणादेः श्रुतेः स्वातन्त्र्यमत्र हि ॥२०॥ नियमादृष्टसाध्यस्य व्यावर्त्यस्यापि सम्भवात्। श्रवणादेर्नियमनं सर्वथैवोपपद्यते ॥ २१ ॥ श्रवणं शक्तितात्पर्यावधारणमिहेष्यते।

॥१८॥१९॥२०॥ फलितमुपसंहरति-"नियमेति "॥२१॥ ॥ विवरणोक्तश्रवणनियमोपपत्तिः ॥ ननु किमिदं श्रवर्ण नाम शक्ति तात्पर्यावधारणं वा, तद्विशिष्टशब्दा- वधारणं वा, तात्पर्यप्रमापकलिङ्गावधारयां वा, आगमाचार्योपदेशज- न्यज्ञानं वा, नाद्यः अवाच्ये ब्रह्मणि शत्त्यसम्भवात् तात्पर्यमपि न ता- वदापातधीजन्यस्य विचारनिवर्त्यस्य संशयस्य धर्मिणि तस्य प्रागेव निश्चितर्वेन तन्निश्चयार्थ तात्पर्यनिश्चयसाधनस्य विचारस्य वैयर्थ्यात् अन्यथा विचारानन्तरमपि संशयादि प्रसङ्गात नापि संशयधर्मिगतप्र- कारविशेषे तद्विशिष्ट तदुपलक्षिते वा, अखण्डार्थताहाने:अवधारणस्य ज्ञानत्वेन विधेयत्वस्य त्वयाऽनङ्गीकाराच्च अत• एव न द्वितीयादि, नापि गुरुमुखाद्वेदान्तानां ब्रह्मणि संयोजनं श्रवणं तस्याऽSद्यपक्षानति रेकातू नापि वाक्यविशेषप्रयोगरूपवादकथा श्रवणं तत्र श्रवणप. दाप्रयोगात् अत एव मनननिदिध्यासनयोरपि न विधिस्तयोरपि ज्ञानानतिरेकादिति चेन्मैवमाद्यपक्षस्यैव क्षोदसहत्वादित्याह- "श्रवणमिति" । न च तत्र शत्तयसम्भवो दोषः शुद्धे श- य सम्भवेऽपि विशिष्टशक्तस्तद्वोधोपयोगिन्या अवधारणीयाया: स-

२०८ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [३ परिच्छेदे-

शुद्धे यद्यपि तत्वैक्ये शक्तयसम्भव आत्मनि ॥२२॥ विशिष्टशक्तेस्तद्वोधोपयोगिन्यास्तु सम्भवात्। अवधारणयोग्यायाः नैवातः शक्त्यसम्भवः ॥२३॥ तात्पर्यस्यापि सन्देहधर्मिणो निश्चितत्वतः । तत्रासम्भवसत्वेऽपि विचारो न निरर्थकः ॥ २४ ॥ निर्विशेषेपि सन्देहसम्भवेन विचारणा। साफल्यं प्राप्नुयात्तत्वज्ञानसिद्ुयपकारिका ॥ २५॥ नचावधारणस्यापि ज्ञानत्वं तर्करूपतः । यतो ज्ञानविजातीयचेतोवृत्यन्तरं हि तत् ॥ २६ ॥ श्रवणादिक्रिया तावत्कर्तव्येह प्रयत्नतः । श्रवणादौ क्रियाशब्दो वार्त्तिके दृश्यते ततः ॥ २७॥ तथैव मननध्याने विधेयत्वेन दृश्यतां। मनोव्यापाररूपाणां त्रयाणां स्याद्विधेयता॥ २८॥

म्भवात् तात्पर्यस्यापि संशयधर्मिणो निश्चितत्वेन तत्नासम्भवेपि सं- शयकोटयुपलक्षिते निर्विशेषें सम्भवेन विचारावैयर्थ्यात् न चासत्र ण्डार्थताहानि: स्वरूपमात्रोपलक्षकतया Sखण्डार्थताया उपपादित- त्वात् न चावधारणस्य ज्ञानरूपतया अविधेयता तस्य तर्कत्वेन ज्ञा- नविजातीय चेतोवृत्यन्तरत्वात्सुरेश्वराचार्यः श्रवणादिक्रियेत्यत्र श्रव- णादी क्रियापदप्रयोगात् एवमेव मनननिंदिद्ध्यासनयोरपि विधेय- त्वमुन्नेयं तस्माच्छवणादेरधीरूपतया मनोव्यापारत्वेन विधेयत्वोप- पत्ति: यञ्चानुवादित्वादिवर्णनं वाचस्यत्ये तत्प्रस्थान्तरत्वान्न विधि- त्वोक्तिविरोधीति सप्ानां योजना ॥२२॥२३॥२४॥२५॥२६॥२७।।२८।। ॥ श्रवणादेर्विधेयत्वोपपत्तिः॥

जिज्ञासासूत्रमूलं स्याद्वेदान्तश्रवणे विधि: । अधीतवेद्पुंसोऽस्ति ज्ञानमापाततो यतः ॥ २९ ॥ नात्रान्योन्याश्रयापातोप्यधिकारिविशेषणे। समानविषयत्वेऽपि तयोः स्यान्मूलमूलिता ॥ ३०॥ श्रवणाक्षिप्ततात्पर्यग्राहकं लिङ्गमागमे। तदादाय तयोस्तुल्यविषयत्वस्य सम्भवः ॥ ३१ ॥

एवं विचारविधायकश्रवणविधिरेव जिज्ञासासूत्रमूलमित्याह- "जिज्ञासेति " सार्द्धेन। ननु विचारविधौ श्रवसासाध्यपरो क्षज्ञानाधीनाया अपरोक्षज्ञानकामनाया अधिकारिविशेषणत्वाङ्गी- कारेणान्योन्याश्रयापात इत्याशड्काधीतवेदस्य विदितपदपदार्थ- सङ्गतिकस्यापाततो जायमानपरोक्षज्ञानाधीनापरोक्षज्ञानकामनाया

"अधीतेति "।ननु जिज्ञांसासूत्रोक्तो विचारस्तत्वनिर्णायकन्या- यानुसन्धानरूप: अन्यथा न्यायग्रथनात्मकशास्त्रारम्भसिद्धये त- त्कर्तव्यतोक्तयुक्त: इतरस्य वेदेतिकर्त्तव्यतानुपपत्तेश्च श्रवणं च नोक्तन्यायानुसन्धानरूपं मननाभेदप्रसङ्गात् अतो न श्रवणविधि जिज्ञासासूत्रयोर्मूलमूलिभाव इत्याशड्काह-"समानेति "। जिज्ञासासूत्रस्य श्रवणविधिसमानविषयतया मूलमूलिभावाभावे-

पसंहारादितात्पर्यलिङ्गविचारमादाय समानविषयत्वसम्भवेन त- दुपपच्तेरिति सार््धयोजना ॥ २९॥३०॥३१॥

२७

२१० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [३ परिच्छेदे-

मननं तु श्रुतार्थस्य युक्तिभिश्चिन्तनं मतं। अङ्गित्वं श्रवणस्यैव तात्पर्यस्यावधारणात् ॥ ३२।। समन्वयाविरोधोक्तयुक्तिचिन्तनमेव वा। श्रवणं मननं चैव क्रमेणास्तु श्रुतीप्सितं॥ ३३ ।। समन्वयविचारस्याभ्यर्हितत्वात्तदिष्यते। विचारविधिमूलत्वं मननस्य तु नैव तत्॥ ३४ ।। तदेवं श्रवणं लिङ्गं विचाराधीनमागमे। जिज्ञासासूत्रमूलत्वात्स्यात्तात्पर्यावधारणं ॥ ३५ ॥ भामत्यां तु विचारैकाक्षेपकत्वं विधेरपि।

मननाभेदोपि नास्तीत्याह-"मननमिति"। अर्थाक्षिप्तवि- चारस्येतिकर्त्तव्यतात्वेपि तात्पर्यावधारणरूपे श्रवणे उक्तस्याद्गित्व- स्यानपायादित्यर्थः ॥ ३२॥ यद्वा समन्वयाध्यायोक्ततात्पर्यनिश्चाय- कोपक्रमादियुत्त्यनुसन्धानं श्रवणं द्वितीयाध्यायोक्तार्थासत्त्वशङ्का- निवर्त्तकयुत्तनुसन्धानं मननमित्याह-"समन्वयेति "॥३३॥ ननु जिज्ञासासूत्रस्यांशे मननविधिमूलत्वापात इत्याशड समन्वयो- क्विचारस्याभ्यर्हिततया श्रवणविधिमूलत्वस्यैव वक्तव्यत्वोक्तर्नेंतर- रस्येत्याह-"समन्वयेति " ॥ ३४ ॥ फलितमुपसंहरति- "तदेवमिति" ॥३५॥ ॥ जिक्षासासूत्रस्य श्रवणविधिमात्रमूलत्वोपपादनम् ॥। वाचस्पतिमतमाह-"भामत्यामिति" । अध्ययनविधेरेवार्था वगमपर्यन्तत्वात् काण्डद्वयविचाराक्षेपकत्वं श्रवणादिषु च न को-

अर्थावगमपर्यन्ततया स्वाध्याय इष्यते ॥ ३६ ॥ काण्डद्वये ततः कोपि न विधि: श्रवणादिषु। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तेषां ज्ञानेऽस्ति हेतुता ॥ ३७ ॥ अर्थज्ञानार्थकत्वेप्यध्ययने फलतो जगुः । नित्यत्त्वं के चिदन्ये तु दृष्टादष्टफलं जगुः ॥ ३८॥ आपातदर्शनं तत्र श्रवणेन विनेष्यते।

द्योर्योजना ॥३६ ॥ ३७॥ नन्वध्ययनाभावे प्रत्यवायश्रवणादध्ययनस्य नित्यताया अप्यव-

अर्थज्ञानार्थत्वेष्यध्ययनविधेरवैयर्थ्यायाधीतेनैव, वेदेन कर्नव्यतां ज्ञात्वा अनुष्ठितं कर्म फलायालमित्यादिनियमाश्रयणादसत्यध्ययने यथोक्तनित्यादिकर्मानुष्ठानासिद्धया प्रत्यवायश्रवणोपपत्तिः तथाचा- र्थज्ञानार्थस्याप्यध्ययनस्य फलतो नित्यत्वमिति केचित्। अपरेतुअ- नध्ययने सन्ध्यानुपासनेनेव साक्षात्प्रत्यवायस्मरणेनाध्ययनश्यादण: रथत्वेऽपि अर्थज्ञानस्यापि दष्टत्वादपेक्षितत्वाच्च तादर्थ्यमपीत्युभया- ्ता पशुपरोडाशादिवदित्याहुरित्यर्थः ॥ ३८॥

ननु शब्दजज्ञानस्वरूपमेव श्रवण विधेयमिति नेत्याह-" आ- पातदर्शनमिति "। आपातदर्शनस्य तद्विना जायमानत्वात् न च वेदान्तविचारत्वोपहिते ब्रह्मज्ञाने हेतुताया अप्राप्तेरपूर्वविधितेति वाच्यं। सामान्यतः प्राप्तसाध्यसाधनभावमनादृत्य विशेषोपा धिना अप्राप्तसाधनप्राप्तये अपूर्वविध्य ीकारे ज्योतिष्टोमादिवाक्य-

२१२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [३ परिच्छेदे-

विशेषात्तदनादृत्याप्राप्तसाधनसिद्धये ॥ ३९॥ विधि: स्यान्निर्गुणैकात्म्यज्ञाने नास्ति कथं चन। सूक्ष्मार्थगोचरं ध्यानं तत्साक्षात्कारकारणं ॥ ४० ॥ दृष्टं तत्राप्यपूर्वत्वाभावान्न विधिरिष्यते। तत्र स श्रूयमाणोऽपि कुण्ठीभावं भजेद्विधि: ॥ ४१ ॥ कृतिसाध्यत्वरूपस्य स्वर्गादाविव तद्विधे:। प्रयोजकस्य तज्ज्ञानेSभावादेव न तद्विधि: ॥ ४२ ॥

विचारेपि तेन रूपेण तद्वाक्यार्थज्ञानं प्रत्यप्राप्तसाधनतासिद्धये अपूर्वविध्यन्तरकल्पनापत्तेरतः श्रवणादीनां निर्गुणविषयतया सगुण विषयत्वाभावान्नापूर्वविधित्वं सूक्ष्मार्थगोचरनिदिध्यासनस्य ताह- शार्थविषयकसाक्षात्कारहेतुताया इष्टत्वेनापूर्वत्वाभावाञ्च न तत्रापि विधि स्तत्र श्रूयमाणलिङादेः शिलातलप्रयुक्तक्षुरतैक्षयायवत् कुण्ठी- भावादिति त्रयाणां तात्पर्यार्थः ॥३९॥४०॥४१॥ नन्वाज्यावेक्षयाव 'त्तस्मात्पश्येत नित्यश' इत्यादिना ज्ञानस्यापि विधानं रष्ट्मिति तत्राह-"कृतीति " । तत्र तद्धेत्विन्द्रिय- संप्रयोगादेविधेयत्वान्न ज्ञाने विधि: । ननु साक्षात्कृतिसाध्यत्वस्ये- न्द्रियसम्प्रयोगेप्यभावादिन्द्रियनिष्ठक्रियाद्वारा परम्परया कृतिसा- ध्यत्वस्य ज्ञानेऽपि सम्भवादनिच्छतो दुर्गन्धादिज्ञानवत् अनिष्टसम्प्र- योगस्यापि दर्शनाच्च ज्ञानसाम्यं सम्प्रयोगस्येत्याशड्क खवर्गादाविव सेच्छाधीनकृतिसाध्यत्वस्य विधेयताप्रयोजकस्य ज्ञाने्भावात्सम्प्रयो- गस्य तु तद्वैपरीत्येन विशेषान्न ज्ञानसाम्यमित्याह-"कृतिसा- ध्यत्वेति " । तथा चानभिमतविषयवैमुख्यस्पैव वुभुत्साप्रयत्न- साध्यतया ज्ञानं प्रति तयोरजनकत्वमिति भावः ।४२ ॥। एतदेव

ज्ञानस्यापुंतन्त्रत्वेनाविधेयत्वोपपत्तिः । २१३

न बुभुत्साप्रयत्नाभ्यां ज्ञानं साध्यतया मतं। ताभ्यां विषयवैमुख्यमेव साध्यतया मतं ॥ ४३ ॥ ज्ञानसाधनमात्रे तदन्वयादेरुपक्षयात्। न ज्ञाने कृतिसाध्यत्वं वक्तुं शक्यं क्थं चन ।।४ ४।। ज्ञानं वस्तुप्रमायत्तं पुन्तन्त्रं ज्ञानसाधनम् । ज्ञाने दृष्टो विधिज्ञीनसाधने स नियम्यते ॥ ४५॥ तदेवं श्रवणस्याऽपि ज्ञानत्वेन विधेयता।

--

विशदयति-"न बुभुत्सेति " ॥ ४३ ॥ ननु यथा दुर्गन्धा- दिज्ञानस्येच्छ्ाविषयत्वाभावेऽपि ब्रह्मज्ञानस्य तद्विषयत्वं यथा वा प- रवतादिज्ञानस्य नयनोन्मीलने सति प्रयत्नान्तरनिरपेक्षत्वेऽपि ध्रुवा- रुन्धत्यादिज्ञाने तत्सापेक्षत्वं तथाSतिसूक्ष्मब्रह्मज्ञानस्येच्छाप्रयत्नसाध्य- त्वसम्भवोऽस्त्वित्याशङ्ाह-"ज्ञानेति " । प्रामाणिकदृष्टवि- जातीय किश्चिद्धर्मदर्शनेनाप्रामाणिकवैजात्यस्य कल्पयितुमशक्यत्वात् प्रयत्नान्वयव्यतिरेकयोश्च ज्ञानसाधनजनने उपक्षीणतया घुवारुन्- त्यादिनिदर्शनस्याऽन्यथासिद्धतया तन्न्यायेन ब्रह्मज्ञाने कृतिसाध्य- त्वस्य वक्तुमरक्यत्वान्न ज्ञाने तथात्वमित्यर्थः ॥४४॥ ननुशास्त्रार्थज्ञानस्य नियमेन पुन्तन्त्रत्वदर्शनाद्गह्मणश्च शास्त्रा- र्थत्वात्तज्ज्ञानस्य पुंतन्त्रत्वं स्यादित्याशड्क तत्रापि ज्ञानसाधनस्यैव पुंतन्त्रत्वान्मैवमित्याह-"ज्ञानमिति " ॥ ४५ ॥ फलितमुप-

२१४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [३ परिच्केदे-

तस्माज्ज्ञानविजातीयं श्रवणं ज्ञानसाधनम् ॥ ४६॥ अपरोक्षधियो हेतावितिकर्तव्यतात्मकम्। विचाररूपं तत्रैव विधिर्निर्दोष इष्यते ॥ ४७ ॥ तदङगत्वेन मननध्यानें तत्वावबोधने। विधीयेते ततस्तत्वसाक्षात्कारफलावधी ॥ ४८ ॥ प्रमाणमिह तद्धास्य विजज्ञौ तमसः परम्। पारं दर्शयतीत्यादिः शब्दात्साक्षात्कृतौ श्रुतिः ॥४९॥ सफलं तत्त्वविज्ञानमुपदेशेन सिद्धति। इत्युक्तं श्रुतिवाक्येऽस्मिस्तथाऽन्यत्रापि तच्छूरुतम्॥५०॥ वाक्यं वेदान्तविज्ञाननिश्चितार्था इति श्रुतौ। सुशब्देनापरोक्षोक्तिः विशब्दाद्दारढ्र्यमीरितम् ॥५१॥ शब्दादेवापरोक्षत्वे सिद्धे तत्र न बाधकम्। उपदेशातिरिक्तस्य न हेतुत्वं श्रुतौ श्रुतम् ॥ ५२ ॥

संहरति-"तदेवमिति" त्रिभिः ॥४६॥४७॥४८॥ ।। ज्ञानस्य पुरुषतन्त्रताभङ्ग:॥ ननु कथमपरोक्षज्ञानजनकत्वं शब्दस्य मानाभावादिति तत्राह- "प्रमाणमिति"।'तद्धास्य विजज्ञौ तमसः पारं दर्शयती'त्यादेः 'वे- दान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था इत्यादेश्च मानत्वात् पूर्ववाक्ये फलजन- कापरोक्षज्ञानस्योपदेशमात्रसाध्यत्वोक्तं: द्वितीयश्रुनी शाब्दज्ञानस्य त्िपदेन विशेषविषयत्वस्य लाभात सुपदेनापरोक्षत्वोक्ते: न च वि- जज्ञावित्यादे: परीक्षज्ञानेनापि चरितार्थता 'तमसः पारं दर्शयनी'

परि ग्रामं दर्शयतीतिवत्परम्परया प्रयोजकनयोपचारः साक्षात्मा- धनत्वे वाधकाभावेन तस्यात्नान्याय्यत्वात् उपदेशातिरिक्तकारणस्य नारदमनत्कुमाराख्यायिकायामप्रतीतेश्चंति चतुर्णा समुदितोर्थः

२१५

मनसैवानुद्रष्टव्यमित्यैकाग्यूपरं धियः। साक्षातकारैकहेतुत्वं सिद्धं शब्दस्य वेदतः ॥ ५३॥ तत्वमस्यादिगीर्जन्यज्ञानवृत्त्यपरोक्षता। अपरोक्षगतात्यन्ताभावस्याप्रतियोगिनी ॥ ५४ ॥ ज्ञानत्ववदितिप्रोक्तं मानमत्रानुमानकं। तत्वमस्यादिवाक्यस्यापरोक्षज्ञानहेतुता ॥ ५५ ॥ न स्याच्चेदपरोक्षस्य निवृत्तिर्न भ्रमस्य च। न प्रमाकरणत्वेन मनः क्लप्तं हि कुत्र चित् ॥५६॥ दशमस्त्वमसीत्यादौ शब्दाद्दृष्टाऽपरोक्षधीः ।

ननु तर्हि 'मनसैवानुद्रष्टव्य'मित्यादिश्रुतिविरोध इति तत्राह- "मनसेति" ॥ ५३॥ एवमनुमानमप्यत्रप्रमाणमित्याह-"त- त्वमिति "। अपरोक्षत्वं तत्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञानवृत्ति अप- रोक्षज्ञाननिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वात् ज्ञानत्ववत् न च कर्मका- ण्डजन्यवृत्तीत्येवमपि साध्येतेति वाच्यम विपक्षबाधकसत्वास- त्वा्यां विशेषात् तथा हि तत्वमस्यादिवाक्यस्यापरोक्षज्ञानाजनकत्वे अपरोक्षभ्रमनिवृत्तिर्न स्यात् न च मनसैवापरोक्षज्ञानं मनसः कुत्रा- व्यसाधारण्येन प्रमाकरणत्वाभावात् आत्मनः खप्रकाशत्वात् सु- खादीनां साक्षिवेद्यत्वात् मनसः कुत्रापि न प्रमाकरणत्वमिति त्र- याणां तात्पर्यार्थः ॥५४॥५५॥५६॥ ननु शब्दे अपरोक्षज्ञानजनकत्ववदन्यत्राक्लृप्तमेघ मनसि त- त्फल्पनीयमित्याशङ्कौवं हि सर्वोशस्यैव मनसि कल्प्यत्वेन विशेषात् न च विमतः शब्दो नापरोक्षधीहेतु: शब्दत्वादिति प्रतिसाधनं दश- मस्वमसीत्यादावेव व्यभिचारादिस्यभिप्रेत्य समाधत्ते-"दशम"

२१६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धानतसारे। [३ परिच्छेदे-

दशमोऽस्मीति विज्ञानं स्यादन्धस्य तमस्यपि ॥५७॥ यं शाब्दं बोधमादाय यस्य बोह्त्वमीक्ष्यते। तत्साक्षात्त्व्रमभिन्नार्थावगाहित्वनिमित्तकं ॥ ५८॥ बोद्धभिन्नार्थकाच्छब्दाद्भिन्नत्वे सति तन्त्रता। प्रत्यक्षैकान्तर्भावस्याध्यक्षधीकरणत्वगा ॥ ५९॥ तन्त्वौपनिषद्श्रुत्या प्रमाणं तद्धितश्रुतिः ।

इति। ननु तत्रापीन्द्रियमेव करणं शब्दस्तत्सहकारीत्याशडाह- "दशमोऽस्मीति " । क्वचिद्बहलतमे तमसि लोचनहीनस्यापि तद्वाक्यादपरोक्षभ्रमनिवर्तकस्य दशमोSस्मीत्यपरोक्षज्ञानस्य दर्श- नातू यत्रापीन्द्रियसन्ावस्तत्रापि तदप्रयोजकमेवेति तात्पर्यम् ।५७।। नन्वेवमपि शब्दस्यापरोक्षज्ञानजनकत्वं कि स्वाभाविकमुतापरोक्ष- विषयनिमित्तकं नाद्योऽतिप्रसङ्गात् न द्वितीय: जीवा: परमात्मनो न भिद्यन्ते आत्मत्वादित्यादिना जायमानानुमिते: श्रवणात् प्रागा- पाततो वेदान्तजन्यायाः भाषाप्रबन्धजन्याया अनधीतवेदान्तज- न्यायाश्च प्रतीतेरापरोक्ष्यापातात् श्रवणनियमादेरनियमादित्याशडूघ यं शाब्दं बोधमादाय यस्य बोद्धृत्वं तत्साक्षात्वं तदभिन्नार्थावगा-

॥५८। नन्वेवं प्रत्यक्षान्तर्भावः शब्दस्य स्यादिति तत्राह- "बोद्धिति "। बोद्धभिन्नार्थकशब्दातिरिक्तत्वे सति प्रत्यक्षप्र- माकरणत्वस्य प्रत्यक्षान्तर्भावतन्त्रत्वादिति योजना ॥ ५९ ॥ ननु 'मनसैवानुद्रष्टव्यमित्यादेरिव मनःकरणताप्रतिपादकस्य प्रकृते अभावादनीपदेशिकं शब्दस्य साक्षात्कारकरणत्वमित्याश- डवाह-"तमिति"। 'तन्त्वौपनिषद पुरुषं पृच्छामी'त्यादी

श्रवणविधे: प्राधान्याद्युपसंहारनिरूपणम। २१७

भवेत्तदन्यासाध्यत्वे सति तत्साध्यभावतः ॥ ६०॥ यन्मनसा न मनुते इति श्रुत्या निषिद्धते। मनसः करणत्वं तच्छ्वरुतिरन्यपरा ततः ॥ ६१ ॥ यतो वाचो निवर्तन्ते इति शक्त्या न बोध्यते। शब्देन ब्रह्म तन्त्वौपनिषदश्रुतिमानतः ॥६२॥ तस्मात्तत्वमसीत्यस्यापरोक्ष ज्ञानहेतुता। सिद्धा युक्त्यन्वितश्रुत्या शब्दस्य करणत्वतः ॥ ६३ ॥ अविद्यादिनिवृत्त्यात्ममोक्षहेतुरखण्डधीः । तत्सिद्यै मननाद्यङ्गसंयुतं श्रवणं श्रुतेः ॥ ६४ ॥

तत्र साधुरिति तदन्यासाध्यत्वे सति तत्साध्यत्वरूपसाध्वर्थवि- हिततद्धितश्रुत्या एव मानत्वादित्यर्थः ॥ ६० ॥ ननु मनसः करण- त्वेऽव्यापनिषदत्वस्य निदिध्यासनापेक्षिततया Sन्यथासिद्धिरिति तत्राह- "यन्मनसेति " ॥ ६१ ॥ ननु 'यतो वाचो निवर्त- न्त'इति शब्दस्यापि करणत्वानुपपत्तिरिति तत्राह-"यत इति"। औपनिषदत्वश्चुत्यनुसारेण तस्या: शत्त्या अबोधकत्वपरत्वादित्य- र्थः ॥ ६२ ॥ तस्मात्तत्वमस्यादिवाक्यस्यापरोक्षज्ञानजनकत्वादवि- द्यानिवृत्त्यात्मकमोक्षसाधनब्रह्मसाक्षात्काराय मननादङ्गकं श्रवण- मङ्गि नियमविधिविषय इति सिद्धमित्याह- "तस्मादिति ॥ शब्द स्यापरोक्षज्ञानजनकत्वोपपत्तिः ॥ ॥ ६३ ॥ फलितमुपसंहरति-"अविद्येति" सार्द्धेन ॥६४॥ २८

२१८ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [३ परिच्छेदे-

अङ्गि स्यात्तत्रनिर्णीतो नियमो विधिरादरात्। तत्त्वमस्यादिजज्ञानमविद्याध्वस्तिकारणम्। जायते यत्कृपालेशात्तं नमामि रमापतिम् ॥ ६५॥ इतिसिद्धान्तसारे श्रीसदानन्दविदा कृते। श्रवणादिविचारोऽयं तृतीयः पूर्णतां गतः ॥ ६६ ॥

अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारङ्गहे तृतीय: परिच्छेदः।

प्रकरणान्ते मङ्गलमाच्चरति-"तत्त्वमिति " ॥ ६५ ॥ ६६॥

द्रत्कृते अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारसङ्गहे श्रवणादिविचा- रप्रधानपरिच्छेदस्तृतीय: पूर्णतामगमत्॥३॥

॥ श्रीः ।।

सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारसङ्ग्रहे चतुर्थः परिच्केदः पारभ्यते।

यमाराध्यपरं तत्त्वमविद्याबन्धतो जनः । अनायासेन मुक्तः स्थात्तं नमामि रमापति ॥१॥ वाक्यजा चरमा वृत्तिस्तया वृत्योपलक्षितः ।

पं चिदानन्दमद्वैतं स्वात्मन्येव विपश्चितः। विनिश्चित्य विमुक्ता: स्युस्तं मुकुन्दमहं भज ॥ १ ॥ अविद्याध्वस्तिरानन्दरूपा मुक्ति: स्यं सती। लक्ष्यते यत्कृपालेशात्तं हरिं सर्वदा श्रये ॥२॥

प्रमेयमर्थतो वदन्मङ्गलमाचरति-"यमिति " ॥ १॥ ननु मुक्तिस्तावदविद्यानिवृत्तिर्न सम्भवति तथाहि सा किमात्मरूपा भिन्ना वा नाद्ः असाध्यत्वापतेः द्वितीयेऽपि कि सती मिथ्या वा

२२० सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [४ परिच्छेदे-

आत्मैवाज्ञानहानिः स्याद्विकल्पस्तत्र नेष्यते ॥ २ ॥ तत्रोपलक्षणस्यैव साध्यत्वेनास्ति साध्यता। नचोपलक्षणध्वस्त्या ध्वस्तिर्मुक्तेरपीष्यते॥ ३ ॥ पाके निवृत्ते नो दृष्टा निवृत्तिः पाचकस्य वा। तदुक्तं शास्त्रसिद्धान्तरहस्यतरवेदिभिः ॥ ४ ॥ निवृत्तिरात्मा मोहस्य ज्ञातत्वेनोपलक्षितः । उपलक्षणनाशेपि स्यान्मुक्ति: पाचकादिवत् ॥ ५॥ ज्ञानात्पूर्वमसिद्धस्याप्युपलक्षणता न हि। पाकसम्बन्धतः पूर्व पाचकोऽस्तीति नोच्यते ॥ ६ ॥ उपलक्ष्यस्वरूपस्यासाध्यत्वेऽप्युपलक्षणे।

"वाक्यजेति" चतुर्भिः॥२॥३॥४॥५॥ ननु वृत्त्युपलक्षितस्य पश्चादिव पूर्वमपि सत्वेन मोहकालेपि तद्धान्यापत्तिरिति तत्राह-"ज्ञानादिति " ॥ ६ ॥ ननु यदि पाककर्तृत्वमेव पाचकत्वं तदा अपचति तत्प्रयोगो भूतपूर्वन्याये- नौपचारिक: यदि तु पाककर्तृतावच्छ्ेदकावच्छ्विन्नत्त्वं तत्कर्तृत्वा- त्यन्ताभावानधिकरणत्वं वा तह्टयमपि पश्चादस्ति नचैवं मुक्तौ भा- त्मातिरिक्तं योग्यत्वादिकमस्ति चिन्मात्नं तु प्रागप्यस्तीत्यसाध्यता- पत्तिः पाकोपलक्षितत्ववद्वत्त्युपलक्षितत्वस्याधिकत्वे सविशेषताप- त्तिरित्याशङ्ाह-"उपलक्ष्येति" । उपलक्ष्यस्वरूपस्य चिन्मा- तरस्यासाध्यत्वेपि चरमवृत्तिरूपोपलक्षणगतसाध्यत्वेनोपलक्षितसा-

२२१

साध्यत्वेनैव साध्यत्वमुपलक्षितवस्तुनः ॥७॥ यद्वाSविद्यानिवृत्तिः स्याद वृतिरेतद्विरोधिनी। यावत्कार्यजनेवैरिकार्य ध्वंस इतीष्यते॥८॥ पाश्चात्यवृत्तिपर्यन्तविरोध्यात्मकमेव यत्। कार्य तद्रूपभावेऽपि ध्वंसस्याधाररूपता ॥ ९ ॥ नेति नेतीति वेदान्तस्वारस्यादात्मनः पृथक् ।

ध्यत्वोपपत्ते: घटाकाशे उत्पत्तिवदित्यर्थः ॥७॥"यद्देति " ।

ध्वंस इत्यङ्गीकारादित्यर्थः ॥८॥ननु वृनी नष्टायां विरोधिनः का- र्यान्तरस्यानुदयात्तदापि ध्वंससत्वेन स न ध्वंस इत्याशडाह- "पाश्चात्येति"। यावद्विभागं तस्य ध्वंसरूपत्वेSपि विभागध्वंस- स्याधिकरणरूपतावच्चरमवृत्तिपर्यन्तं विरोधिकार्यरूपत्वेपि ध्वंसस्य चरमवृत्तिध्वंसस्याधिकरणरूपतैवेत्यर्थः ॥९॥ नन्वियं प्रक्रिया कि- मन्यत्र इहैव वा नाद्यः विम्बप्रतिविम्वैक्याज्ञाननिवृत्तिरपि ज्ञात- तदैक्यरूपेति तदैक्यधीकाले सापाधिकतन्व्वेभ्रमोपादानाज्ञानानुव्ट- स्ययोगात् नान्त्य: नियामकाभावात् नचेह निवृत्तेज्ानाधिष्ठानाति- रेके विश्वमिथ्यात्वश्रुतिपर्यालोचनया निवृत्तेरपि निवृत्याप्त्तिर्नि- यामिका तस्या ज्ञानाद्विश्वनिवृत्तिपरत्वेन स्वतात्पर्यविषयनिवृत्तीत- रमिथ्यात्वपरत्वादित्याशङ्क न तावदाद्ये दोषः सोपाधिकभ्रमे उ- पाधिविरहकालीनस्यैत तस्य तथात्वादिति प्रथम दोषं बहिरेव नि- रस्य द्वितीयं निरस्यति-"नेतीति" । नेति नेतीति श्रुतिस्वा- रस्येनात्मातिरिक्तसत्यनिवृत्तावनात्पर्यात् नच जीवन्मुक्तावपि वृ- त्युपलक्षित आत्माSस्तीति तदाऽपि मोक्षापत्तिः मुक्तिमात्रापादन-

२२२ सव्याख्य।द्वैतसिद्धिसिद्धान्नसारे। [४ परिच्केदे-

निवृत्तिस्तात्विकी का चिन्नास्तीत्येव विदां मंतं ॥१०।

मोक्षानुस्यूतरूपस्य सुखज्ञप्त्येकरूपिणः । आत्मनः पुरुषार्थत्वेप्यसाध्यत्वमपीति चेत् ॥ ११ ॥ प्राप्तप्राप्तैकरूपत्वात्फलस्यानन्दभानतः । असाध्यत्वेपि साध्यत्वं कण्ठस्थस्येव सन्मणेः ॥१२॥ तस्मादज्ञानहानिः स्यादात्मरूपं तदाकृतिः ।

स्येप्टत्वात् परममुक्ते: चरमसाक्षात्कारोपलक्षितात्मरूपत्वेन तदापा- दककाभावादिति भाव:(१)॥१०॥

॥ अविद्यानिवृत्तिनिरूपणम् ॥

ननु वेदान्तश्रवणादिसाध्यः पुमर्थो वाच्यः न चस त्वन्मते वक्तुं शक्य: मुत्तनुस्यूनसुखज्ञप्तिरूपस्यात्मनः पुरुषार्थत्वेप्यसाध्य- न्वात् वृत्तेः साध्यत्वेपि स्वतोऽपुमर्थत्वात् तस्मादात्मव्यतिरिक्त एव साध्य आवरणनिवृत्तिरूप आनन्दप्रकाशः पुमर्थोवाच्यः तथाच क- थमात्मैव निवृत्तिरितिशङ्कते-"मोक्षेति"॥११॥ समाधते "प्राप्तेति " । आनन्दभानतः आनन्दप्रकाशस्य प्राप्तप्राप्तिरूप- तथा फलस्य स्वरूपतोऽसाध्यत्वपि तत्तिगेधायकाज्ञाननिवर्तक वृत्ते: साध्यत्वमात्रण साध्यत्वोपपत्ते: कण्ठगनचामीकरादी तथा द-

(१) न व चरमसाचात्कारननिवृत्तरात्मत्व Sसाध्यत्तवापत्ति: प्विद्यानिवत्तरमा- धात् 5 प्रववत्यादिवदत तदभावात्। न च जीवन्मुक्तिप्रयीजकवृत्त्यपेक्षया परममुक्तिप्रयी- नकष्वनावानन्दा भिव्य क्रिगतवशेषाभावे चरमत्तगान चरमख्वासेन बीपलव्षित प्राम्मः मुक्ति- रिति किं न स्यादिति वाच्यम्। प्रारमकर्मप्रयुक्तवित्तेपाविचे पाभ्यामभिव्यक्त्रिविशेष- शयाङ्गीकारात् इति भाव:

अविध्यानिवर्तकनिरूपणम । २२३

वृत्तिर्बा नात्र दोषोपि शङ्कयः सिद्धमिति स्फुटं ॥१ ३॥ व्युत्पत्यै मन्दबुद्धीनां पक्षाः संदर्शिता बुधैः । ये पञ्चमप्रकाराद्या न यते तत्समर्थने ॥ १४॥ स्वज्योतिषाऽप्यबाध्यत्वेऽविद्याया बाधकं मतं। वेदान्तजन्यपाश्चात्यवृत्त्यारुढं चिदद्वयं ॥ १५॥ वृत्त्युपारूढ चैतन्यं वृत्तिर्वा चित्फलान्विता। निवर्तिकास्त्वविद्याया दोषोनास्ति मतद्ये ॥ १६ ॥

शंनादित्यर्थः ॥ १२ ॥ फलितमुपसंहरति- "तस्मादिति " ॥ १३ ॥ ननु भवन्मते सन्ति पञ्चमप्रकारादय: पक्षास्तानादाय कथं न समाधीयत इत्यत आह-"व्युत्पत्यै(१)इति" ॥१४॥ ननु किमविद्यानिवर्तकं स्वप्रकाशचैतन्यं तदाकाराऽपरोक्षवृत्तिर्वा ना- द्यस्तस्पेदानीमपि सत्वान्न द्वितीय: असत्यात्सत्यसिद्धेरयोगादित्या- शाङ्ाविद्यानिवर्त्तकं चरमवृत्यारूढं चैतन्यमेवेत्याह-"स्वज्यो- तिषेति"। वृत्त्युपारुढचितो वा चित्प्रतिविम्बधारिण्या वृत्तेर्वा नि- घर्तकत्वमस्तु नोभयत्र दोषशङ्कावसर इत्याह-"वृत्तीति"॥१६॥

वश्यकत्व म न पश्चमप्रकारत्व सत्यध्वंसरूपत्वेऽछतश्रुतिविरोध: नि तस्या भावाईतं मु- ख्यार्थ: मिथ्याभूतात्मान्याविमाशिध्व सरूपत्व उप्यती उन्यदार्तमित्यादिगुति विरोध: विना- घिष्यसामां धारात् तु गौरवं व्यर्थता व प्स्त्यमनोद्यत्तर्मुत्तित्वसभ्भवात् अत उतं व्यु- स्पश्ये दूति।

२२४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धानतसारे। [४ परिच्छेदे-

असत्या अपि धीवृत्तेः सत्योत्पादकतेष्यते। अभावस्य यथा भावोत्पादकत्वं भवन्मते ॥ १७ ॥ प्रातिभासिकवस्त्वेव व्यावहारिकसौख्यकृत ! दृष्ट तद्वदिहाप्यस्तु न हि दृष्टे ऽस्त्यसम्भवः ॥ १८॥ मायोपादानकस्यापि तत्त्वज्ञानस्य वस्तुतः । तन्निवर्तकता श्रौती महत्प्रामाण्यमश्नुते ॥ १९॥ धीवृत्तिस्थचितो मायाविनिवर्तकतया यदि। तदा शङ्का न काऽप्यस्ति तदुक्तं ब्रह्मविद्वरैः ॥२०॥ तृणादेर्भासिकाप्येषा सूर्यदीप्तिस्तृणं दहेत्।

न चासत्यायाः सत्योत्पादकत्वविरोधः अभावस्य भावजन- कत्ववदसम्भवाभावादित्याह-"असत्याइति" ॥१७ ॥ मा- यास्वाप्नमन्त्रादेरपि व्यावहारिककार्यकरत्वान्न तददष्टचरमित्याह- "प्रातिभासिकेति " ॥ १८॥ नन्वविद्योपादानकस्य तत्त्वज्ञा- नस्य कथं खोपादानाज्ञाननिवर्तकत्वमदष्टचरं कल्प्यते इत्याशड्ी न्यत्राहष्टस्यापि प्रमाणादत्रैव कल्पनादित्याह-" मायेति" । 'मायां तु प्रकृति विद्या'दित्यवगतमायोपादानकस्याप्यात्मतत्वसा- क्षात्कारस्य 'तरति शोकमात्मवि"त्सोविद्याग्रन्थि विकिरतीह सोम्ये' त्यादिना तन्निवर्तकत्वस्य प्रमितत्वान्नाद्टष्टचरत्वमित्यर्थः ॥१९ ॥ वृ- त्तिप्रतिविम्वितचितो निवर्त्तकत्वे तु नोक्तवचसः शङ्कापीत्याह- " धीवृत्तीति" । तत्र सम्मतिमाह-"तदुक्तमिति "॥२०॥

अविद्यानिवर्तकनिरूपपणम्। २२५

सूर्यकान्तमुपारुह्य त न्यायं चिति योजयेत् ॥ २१ ॥

मायाऽनिवर्तकत्वेपि विशिष्टेऽतोस्य सम्भवः ॥ २२॥ शुद्धस्याऽविषयत्वेऽप्युपहितो विषयो भवेत्। उपाधेर्विषयत्वस्याभावान्न भ्रमता धियः ॥२३॥ अन्त्यज्ञानस्य नाशोऽपि स्वोपादानान्ध्यनाशतः । पटनाशो यथा तन्तुनाशान्नान्यदपेक्षते ॥ २४॥

तद्वचनं दर्शयति-"तृणादेरिति " ॥ २१ ॥ नन्वपरीक्षवृत्ती सत्यां चिद्प्रतिविम्बनिबन्धनवृत्तिविलम्बादर्शनान्न विशिष्टे नि- वर्तकतेति अव्राह-"जडत्वादिति " । शुद्धजडस्य शुद्धचि- तश्च जडतया तन्भासकतया चाज्ञानानिवर्तकतया विशिष्टे निवर्त- कताया आवश्यकत्वादित्यर्थः ॥२२॥ ननु निवर्तकं ज्ञानमपि न शुद्धविषयकं तस्याद्ृश्यत्वात् नापि विशिष्टविषयके तस्याध्यस्तत्वेन भ्रमत्वापत्तेरिति तत्नाह-' "शुद्ध- स्येति " । उपहितस्य विषयत्वेऽपि उपाधेरविषयत्वेनाभ्रमत्वादि- त्यर्थः ॥ २३ ॥ नन्वन्त्यज्ञानस्य कि निवर्तकं स्वयमन्यद्वा नाद्यः अ- न्यनिरपेक्षप्रतियोगिनो ध्वंसजनकत्वे क्षणिकत्वापतेः दग्धदारुद- हनस्यापीश्वरेच्छ्वादिनैव नाशात्कतकरजस्तु न पङ्कं नाशयति नापि स्वरं विश्ेषमात्रदर्शनात् नान्त्यः शुद्धात्मनः किंचिदपि प्रत्यहेतुत्वात् तदन्यस्य च निवर्त्यत्वादित्याशड्क तन्तुनाशस्य पटनाशप्रयोजकत्व- दर्शनेन सवोपादानाविद्यानाशस्यैव तन्नाशकत्वान्मैवमित्याह -- "अन्त्यज्ञानस्येति" ॥ २४॥ वस्तुतस्तु सिद्धान्ते न निवर्तक्-

२२६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [४ परिच्छेदे-

वृत्तित्वान्मोहविध्वस्तेर्न निवर्तकखण्डनम्। तन्निवृत्तेश्रिदात्मत्वान्न तज्जनकखण्डनम् ॥ २५॥

खण्डनावकाश इत्याह-"वृत्तित्वादिति" । (१)वस्तुतस्तु अवि- द्यानिवृत्तवृत्तिरूपतया न निवर्तकखण्डनावकाशः वृत्तिनिवृत्तेरात्म रपतया न तज्नकखण्डनावकाशोपीत्यर्थः ॥ २५॥ ॥ अविद्यानिवर्तकनिरूपणम् ॥

(e) सेतरसवद्द तविरोधिनी वत्तिरन्त्या तदुत्तरं न किश्विज्जायते तस्याय्याग्का- लम्ये वाभावेन सुतरां न तत तदनुव्ृ्त्यापादनम् न तस्या: नाशानुत्पादे सा क्व गते- स्यादिप्रश्नावकाशः। नाशान्पादेऽषि तत्सम्भवात् तथा च तस्या नाशीडगे न नायते त्र- ग्रकालस्येवालीकत्वात्। नचैवमात्मव तन्नाश दूत्यङ्गीकारीव्यर्थ द्तिवाच्यम्। अन्त्यछ्वतिः क्षषमातं स्थित्वा नश्यतौति संसारदशायामात्मनि नाशत्वकल्पनया तथाऽ्ङ्गौकारात् प्रा

लाकरप्यते दूदमेव च प्रारन्वभीगस् देह्ादिपातप्रतिबन्धकत्वमित्यादिशन्द व्यवक्रियते न तु देहादिनाश कर्म प्रतिबन्धकं कलपवते। नचैवं चरमवत्तिरूपी दहदिनाशः पूर्वमपि जायतामित्यापत्तिरिति वाच्यम्। चरमवत्यव्यवहितपूर्व त्तपास्य चरमउत्तिहेतुत्वात्। अ्र- व दं बोध्यम् चरमवत्तः सर्वद्तविरोधित्वं न सर्व्धतनाशजनक्त्वं तज्जन्यनाशनभ्यप- गमादन्पथोक्तनाभस्यापि नाश्यत्वे नाशान्तराणामपि खौकार्थखेनानवस्थापत्तेरनाश्यत्वे

तस्यास्तहत्वे नियामकाभावेन मानाभावादैवञ्व तत्त्वज्ञानस्य वैयर्थ्यापत्तिरतावरकालममु- उत्त्डंतंकव गतमिति पर्यनुयीगन्न स्यात्। परवीच्यते। एवं सति कपालादिदेभावक्कदेन दइादिकारगकूटवान् यः चगसदव्यवह्हितीत्तर सणस्य घटा दिकार्यवत्व नियामकाभा- वाहएडारदर्घटादिहतुत्वखीकारी व्यर्थः स्यादतावतकालमसती घटादेः कथमुक्तकणे स- स्वमिति पर्यनुयीगय्य, अथ म स व्यर्थ उत्तक्षणत्वे घटादिमश्ववाध्य्त्वस्य प्रामाणिक त्वारस्ैव तद्याप्यतारूपतम्नियामकतावश्वात्पूर्व मसतीऽपि घटादेरुक्तचरी सत्वसभभव इति नोक्तपर्यनुयोग इति व्रषे तर्हि या यद्िषायका प्रमा सा खसमानविषयकाज्ञान- तरप्रयुक्काधिकरणकालपूर्व त्वानधिकरणक्षपवर्तिनीति वाप: शुत्न्या दिप्रमास्थल दृष्टत्वा- दात्मप्रमादपि सर्थेति प्रमात्त्वस्य वोत्तवााप्यतारूपनियामकतावत्वात्तत्तव ज्ञानस्योक्तवि रोधित्तवसिद्धाा नोत्तपर्यनुयोगः । परथैवमपि मुमुक्षप्रवृ्यनुपपात्तः फलाभावात्तयाहि न

खतः पृरुषार्थत्वाभावात् नापि सत्तिविषयत्वोपहित भात्मा तस्य लोके खतः पुरुषारथ

मुक्तेरानन्दरुपर्वेन पुरुषार्थत्वोपपत्तिः। २२७

पुमर्थत्वं सुखे साक्षात्क्रियमाणतया मतम् । गौरवान्न स्वकीयत्त्वप्रयुक्तं मोक्षश्दितम् ॥ २६ ॥

ननु त्वन्मते मुक्ती न दुःखाछेदमात्रं किन्तु निरतिशयानन्द- स्फुरसमपि तत्र न सुखात्मता तावत्पुमर्थः सुखीस्यामिति वत्सुखं स्या- मिनीच्छाया अदर्शनात पुमर्थताया इच्छ्रानियम्यत्वादन्यथा बौद्धम- तसिद्धात्मनाशादिरपि पुमर्थः स्यात् अत एव नापरकीयं सुखं पु- मर्थः तथेच्छाविरहात् गौरवाश्चेत्याशङ् सुखादौ पुमर्थता नापर- कीयत्वप्रयुक्ता नापि स्वकीयत्वप्रयुक्ता गौरवातू किन्तु साक्षात् क्रियमाणतया सम्बन्धस्य चानित्यत्वसाधनपारतन्त्रयादेरिवावर्ज- नीयसन्निधिकत्वादित्यभिप्रेत्याह-"पुमर्थत्वमिति "। तथा मुक्तसुखसाक्षातकारस्य साक्षात्त्रियमाणत्वेनैव हि पुमर्थत्वमि- त्याशयः। मुक्तिस्वरूपनिर्णयविदां सम्मतिमाह-"अविद्येति" । । २६ ॥ ॥ मुक्तेरानन्दरूपत्वेन पुरुषार्थतवोपपत्तिः ।.

त्वेनाक प्रत्वात् वत्तेरस्थिरत्वे न तद्विषयत्वोपह्ितात्मनी डयस्थिरत्वादितिचेन्न। साज्ञान- विरोधापह्टितस्यात्मरुपस्य सुखस्य व फलत्वात् लोकेऽपि द्वि सखमात्मेव चन्दनादियोग ज. मनोछ्वत्तेल्तव व्यञ्नकमानत्वात् मानभूवं भूयासमित्याकारिकाया पन्येक्कानधोनेककाया एव एवं परम शनन्ददत्रादिशुतेष्चाऽन्यया नुपपत्तेय, साज्ञानविरोधित्वं व साज्ञानाधि- करगाकालपूर्व त्वशून्य क्षयव्चत्तित्वं एतावांस्तु विशेषो यच्न्दनादियोगजमनीवृत्तेयैतिक्षि द-

शद्ञा न विरोधित्तव तु हयोरपि तुल्य। नचैकदै कमेवाज्ञान म उग्णो तौति सिद्ान्ता तस्वावारवह्ितपूर्व चणे, सुखावरकाज्ञानसामान्यविरोधित्तवर्माप दयीसव्यमति यतककि सिन्पदं वार्यमिति वाच्यम्। चन्दनादियोगजव्वत्तेः पूर्णानन्दावरकमूलाज्ञानाविरोित्वा: त्माच्यानन्दावरकपल्ववाज्ञानं प्रतेाव तम्या: विरोधित्वात् नय उत्तेरव सुखत्वसम्मवेन ना- त्मा सुखरुप दूति वाच्यम्। सुपुप्ती निष्कामत्तवकाले जागर व भासमानसुखम्य व्त्तित्वा मम्भवा त्तदाऽनन्तव्ृत्तिकल्पने गौरवात् एकरूपेदपि सात्यानन्दे डनुभूयमाने तारतम्यस्य

परुषा र्थत्व मावसत्तवे उप्यज्ञानसामान्यविरीधार्पाद्ितातनः परमपुरुषार्थत्वादस्थिर त्तवम- किर्चित करं तदुत्तरं सुखानावरणदिति, धायम।

२२८ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [४ परिच्छेदे-

अविद्यास्तमयो मोक्षो नित्यानन्दप्रतीतितः । निःशेषदुःखोच्छेदाच्च पुरुषार्थः परो मतः ॥२७॥ अहमर्थगतस्यैव चिदंशस्यात्मनो विभोः । मोक्षकालान्वयित्वेन पुमर्थो मोक्ष इष्यते ॥ २८॥ दुःखाभावातिरेकेपि सुखस्यात्मैकरूपता। सुखप्रकाशयोरेकाद्वयब्रह्मस्वरूपता ॥ २९॥ जाड्यदुःखात्मतारूपव्यावर्त्यभिदयाऽनयोः । सुखप्रकाशयोः सिद्धेत्प्रयोगो युगपत्सह ॥ २९ ॥

ननु कस्यायं मोक्ष: पुमर्थः किमहमर्थस्य आहो चिन्माश्रस्य नाद: त्वन्मते अहमर्थस्य मुत्त्नन्वयात् नान्त्य अहं मुक्तः स्यामि- तिवत् चिन्मात्रं मुक्तं स्यादितीछाया अननुभवादिति चेन्मैवमि- त्याह-"अहमिति। अहमर्थगतनिदंशं मुक्तिकालान्वयिनं प्रति पुमर्थत्वस्य मोक्षे सम्भव इत्युक्तप्रायत्वादित्यर्थः ॥२७॥ ननु सुखस्य दुःखाभावमात्रत्वे वैशेषिकमोक्षवदपुमर्थता अतिरेके सद्वि-

दुःखाभावेति" । नन्वात्मनः सुखमात्रत्वे सुखप्रकाशाभावे नापुमर्थत्वं उभयात्मकत्वे चाखण्डार्थत्वहानिरित्यतआह-"सु- खप्रकाशयोरिति"॥२८॥ नन्वर्थभेदाभावे सुखप्रकाश इति सहप्रयोगायोग इस्यत आह- "जाड्येति"। अविद्याकल्पितजडात्मकत्वरूपव्यावर्त्यभेदेन तदुपपत्तिरित्यर्थः ॥२९ ॥ननु दुःखाभावस्य सुखस्य च तत्वतो

चिन्मात्रस्य मोक्षभागित्वोपपत्तिः । २२९

दुःखस्य कल्पितत्वेन त्जेदः किं न कल्पितः । तत्तुल्ययोगक्षेमत्वादवस्तुत्वान्न मे क्षतिः ॥ ३० ॥ दुःखाभावस्य चिद्रूपानतिरेकेण वस्तुनः । आत्माभिन्नसुखस्फर्त्यै वास्यापि स्फुरणं भवेत् ॥३ १॥ तस्माच्चित्स्वप्रकाशात्माभिन्नं सुखमखण्डितम् । पुमर्थोस्त्यहमर्थात्मचिदंशस्यैव सम्मतः ॥ ३२ ॥ तच्चापि जीवन्मुक्तानां सिद्धं स्वानुभवेन हि। तत्वज्ञानेन विध्वस्ताविद्यो जीवद्विमुक्तिभाक् ॥३३॥ अविद्यायां विनष्टायामपि प्रारब्धकर्मणा। देहादिप्रतिभासोऽनुवृत्त्या स्याद्वाधितस्य च॥। ३४ ॥। निवृत्तसर्पविभ्रान्तेर्भयकम्पानुवृत्तिवत्। दण्डसंयोगनाशेपि चक्रस्य भ्रमणं यथा॥ ३५॥

दुःखान्भेदे अपसिद्धान्तः अभेदेत्वपुमर्थतेत्याशड्ाह-"दुःख- स्येति॥ ३० ॥ ननुखप्रकाशस्य सुखस्य स्तः स्फुग्णेपि

॥। ३१ ॥ फलितमुपसंहरति-"तस्मादिति "॥३२॥ ॥ चिन्माघ्रस्य मोक्षभागित्वोपपत्तिः ॥ तत्सुखं जीवन्मुक्तानामनुभवसिद्धमित्याह-"तच्चेति"। जीव- मुक्तं लक्षयति-"तत्त्वज्ञानेनेति ॥३३॥ननु तत्वज्ञानादविद्या- नाशे सद्यः शरीरपातापत्तिरित्याशङ्काह-"अविद्यायामिति"। ॥३४॥ उक्तमर्थ द्ृष्टान्ताभ्यां द्रढयति-"निवृत्तेति " ॥ ३५ ॥

२३०

विनिःसारितपुष्पेपि सम्पुटे पुष्पवासना । दृश्यते नियमो नातः क्रियाज्ञानैकसंस्कृतेः ॥ ३६॥ नाश: संस्कारसंव्याप्तो नाशत्वाज्ज्ञाननाशवत्। संस्कारनाशान्यत्वे सत्येवं स्यादनुमा प्रमा ॥ ३७॥ संस्कार: कार्यरूपोपि निरुपादानको मतः । ध्वंसवत्सोऽप्यविद्येव शुद्धात्माश्रित एव हि॥ ३८॥ प्रविनश्यदवस्थस्य समवायिनमन्तरा। दृष्टा स्थिति र ने तत्सि्यै स्यादज्ञानानुवर्तनम् ॥ ३९॥ बहुकालाल्पकालादिगणनाया न हेतुता।

ननु क्रियाज्ञानयोरेव संस्कारोनान्यस्येत्याशड द्ृष्टान्तेन तन्नियमं व्यभिचारयति-"विनिःसारितेति " ॥ ३६ ॥ नाशमात्रस्य संस्कारव्याप्तत्वमनुमानेन दर्शयति- "नाश- इति " ॥३७॥ संस्कारः कार्योपि ध्वंस इव निरुपादानकः अ- विद्येव च शुद्धात्माश्रित इति नाविद्यासापेक्ष इत्याह-"संस्का- र इति "॥ ३८ ॥ ननु भावकार्यस्याध्यस्तस्य संस्कारदहादितद्ध- तुप्रार्धकर्मादेः स्थित्यर्थ तदुपानाज्ञानानुवृ्त्त्यापात इत्याशङ्गाह- "प्रविनश्यदिति " ॥ ३९॥ ननु क्षणमात्रस्थितावपि कर्थं ब- हुक्षणस्थितिरिति तत्राह-"बह्निति " । सत्युपपादके लक्ष- णगणनाया अप्रयोजकत्वात् तत्र क्षणमात्रस्थितिः समममयस्याज- नकत्वात् अत्र तु प्रतिबन्धकाभावसहकृतहेतोस्तावत्कालमभावान्न

अविद्यालेशानुवृत्त्या वाधितानुवृत्तिनिरूपणम् । २३१

यत्र यद्यदथा दृष्टं तत्तथेत्यवगम्यताम् ॥ ४० ॥ जीवन्मुक्तिदशायां स्वानन्दस्फर्तिरभीष्टभाक्। तत्त्वे ज्ञातेऽनुवृत्तेस्तु बाधितस्यापि सम्भवात् ॥ ४१ ॥ द्विचन्द्रादिभ्रमे यद्द्दोषादेवानुवर्तनम्। प्रतिबन्धकसत्वेन तथाऽत्राप्यनुवर्तनम् ॥ ४२ ॥ ज्ञानानिवर्त्यदोषस्य प्रारब्धाख्यस्य कर्मणः । अत्रापि सम्भवाजीवन्मुक्तिः सिद्यति तद्विदः ॥ ४३ ॥ यद्दाSस्त्वविद्यालेशानुवृत्त्या देहादिकस्थितिः । T आकारस्यैव वेदान्ते लेशशब्दार्थता मता ॥ ४४ ॥

तथात्वमित्यर्थः ॥४०॥ आनन्दस्फूर्त्यापादानं जीवन्मुक्तिदशाया- मिष्टमेवेत्याह-"जीवन्मुक्तीति " ॥४१॥ बाधितानुवृत्तिस- म्भवं दष्टान्तेन सम्भावयति-"द्विचन्द्रेति "। तत्वे ज्ञाते

त्रेवात्र ज्ञानानिवर्त्यदोषाभावेन वैषम्यमित्याशङ्ाह-"ज्ञानेति"। यावत्प्रतिबन्धकसत्वं ज्ञानानिवर्त्यस्य दोषस्यात्रापि सम्भवात् स- र्वज्ञानानिवर्त्यस्य तस्य कुत्राप्यसंप्रतिपत्तेः तदुक्तं 'न हिजात्यैव क- श्विद्दोषोऽस्तीति' तात्पर्यार्थः ॥ ४३॥ पक्षान्तरमाह-"यद्वेति " । ननु लेशो नावयवः अज्ञानस्य निरवयवत्वादतपवाविद्या दग्धपटन्यायेन तावत्तिष्टतीत्यपि निरस्तं निरवयवे तन्न्यायासम्भवादितिचेन्नाकारस्यैव लेशशब्दार्थत्वादि- त्याह-"आकारस्यैवेति" ॥ ४४॥ अनेकाकारता अज्ञानस्यश्रु-

२३२ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [४ परिच्छंदे इन्द्रो मायाभिरीयेत पुरुरूप इति श्रुतेः । अनेकाकारता बुद्धाऽविद्यायास्तत्तथेष्यते ॥ ४५॥ स्यादाकारिनिवृत्तावप्याकारस्यानुवर्तनम्। यथा व्यक्तिनिवृत्तौ स्याज्जातेरप्यनुवर्तनम् ॥ ४६ ॥ अनेकशक्तिकाविद्या तात्विकत्वभ्रमावहा। प्रपञ्चे तत्वबोधेन सा निवृत्ता यदा भवेत् ॥ ४७ ॥ अर्थक्रियासमर्थित्वसम्पादनकरीह या। प्रारब्धसमकालेन तत्वज्ञानेन नाशिता॥ ४८ ।। अपरोक्षभ्रमाभासयोग्यार्थाभासदायिनी। साऽनुवृत्तास्ति तच्छक्त्या नोक्तदोषोऽवकाशभाक्॥४९॥

त्याऽतगतेत्याह-"इन्द्र इति "॥४५ ॥ ननु कथमाकारिनिवृ- त्तावाकारानुवृत्तिरिति तत्राह-"स्यादिति " ॥ ४६॥ ननु को- यमाकारो नाम जातिर्वा शक्तादिरुपो धर्मो वा सुवर्णकुराडलादिव- दवस्थाविशेषो वा नादयौ तयो्देहादिभ्रमोपादानत्वे अविद्यात्वापा- तातू अनुपादानत्वे च उपादानान्तराभावेन देहादिभ्रमोत्पत्ययोगात आत्मान्यत्वेन ज्ञाननिवर्त्यत्वेन चाविद्यातत्कार्यान्यतरत्वावश्यम्भा- वेनाज्ञाने निवृत्ते स्थित्ययोगाञ्च अवस्थावन्तं विना अवस्थायाः स्थि- त्ययोगादित्याशङ्कानेकशक्तिमदविद्यायाः प्रपश्चे पारमार्थिकत्वादि- 1 भ्रमहेतुशक्ते: प्रपश्चे अर्थक्रियासमर्थत्वसम्पादकशक्तेश्च प्रारब्धक- मसमकालीनेन तत्त्वसाक्षात्कारेया निवृत्तावष्यपरोक्षप्रतिभासयो- ग्यार्थाभासजनिकायाः शक्तेरनुवृत्तेः तद्वती अविद्यापि तिष्ठत्येवेति नोक्तदोषावकाश इत्यभिप्रेत्याह-"अनेकशक्तिकेति" त्रिभिः ।४७1 ४८ 1 ४९ 1

जीवन्मुत्तचुपपत्तिः । २३३

तच्छक्तिनाशमात्रेण मुक्तोऽयं व्यपदिश्यते। अतोऽन्ते सर्वशक्त्याढ्या सर्वाविद्या निवर्तते॥ ५०॥ भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिरिति च श्रुतेः । अतो लेशानुवृत्तेः स्याज्जीवन्मुक्तिप्रसाधनं ॥ ५१॥ यद्वाSज्ञानस्य या सूक्ष्मावस्था सा लेशशब्दिता। तन्नाशेपि न सा नष्टा ततो देहादिकस्थितिः ॥ ५२॥ यागे गतेपि यागस्य सूक्ष्मापूर्व यथेष्यते। तथाऽज्ञाने गते सूक्ष्मा देहाद्याभाससाधिका ॥ ५३॥ तस्मात्फले प्रवृत्तस्य यागादेः शक्तिमात्रकं।

नन्वविद्यायां सत्यां कथ मुक्त इति व्यपदेश इतिचेत्तताह- "तदिति " ॥ ५० ॥ ननु लेशस्थितौ कर्मानुवृत्तिः तदनुवृत्तौ च ज्ञानप्रतिबन्धेन लेशस्थितिरित्यन्योन्याश्रय इत्याशड्डाह-"भूय- इति"। एतवुक्तं भवति न तावज्ज्ञप्तावन्योन्याश्रयः भूयश्चान्ते- इत्यादिश्तुतेरेव लेशानुवृत्तेरवगतत्वात् नापि स्थिती एककालीनत्वेन दोषाभावादिति तथाच लेशानुवृत्तिपक्षोऽपि साधीयानिति भाव: ॥ ५१॥ पक्षान्तरेण समाधत्ते-"यद्वेति ॥५२॥ नियमपू- र्वकल्पनापूर्वतन्त्रसिद्धत्वादित्याह-"यागइति" ॥५३॥ तत्र वार्त्तिकवचनमाह-"तस्मादिति " ॥ ५४॥ तथाच यागे ग- तेपि यागसूक्ष्मावस्थारूपमपूर्व यागसाधनतानिर्वाहकमङ्गीक्रियते तथा अज्ञाने गतेपि तत्सूक्ष्मावस्थारूपो लेशो देहादिप्रतीत्यनुकूलः ३०

२३४ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [४ परिच्छेदे-

उत्पत्तौ वापि पश्वादेरपूर्व न ततः पृथक् ॥ ५४ ॥ भाटवार्त्तिकरीत्येत्थं निर्वाहसमतोभयोः । स्वर्गश्रुतेरिवात्रापि जीवन्मुक्तिश्रुतेर्गतिः ॥५५॥ ताबदेव चिरं ह्यस्येत्येवं श्रुत्याऽऽत्मवेदिनः । प्रारब्धक्षयतो नान्यत्किञ्चिन्मुक्त्या अपेक्ष्यते ॥५६॥ भक्तिजेशप्रसादस्य तत्त्वज्ञानोपयोगिता। यमेवैष इति श्रौतवाक्यानुसरणं स्मृतेः ॥५७॥

सीक्रियते इति भावः ॥ ५४ ॥ स्वर्गजनकताग्राहकश्रुतेरिवात्नापि

चाविद्यालेशानुवृत्त्या जीवन्मुक्तिरुपपन्नतरेति भाव: ॥ ५५॥ ॥ जीचन्मुकत्युपपत्तिः॥ नन्वपरोक्षज्ञानिनोपि ख्वयोग्यपरमानन्दहेतुपरमकाष्ठापन्नभ- क्य भावेन तत्साध्यस्य मोचकस्येश्वरप्रसादस्याभावेन प्रारब्कर्मणा संसारानुवृत्ती जीवन्मुक्ति: तन्भ्ावे तु प्रसादस्यापि भावेन निःशेष-

मुक्तिरित्याशङ्डाह-"तावदिति "। अस्योत्पन्नात्मतत्वसाक्षा- त्कारस्य प्रारब्धकर्मक्षयमात्रमपेक्षणीयं कैवल्यसम्पत्यर्थमिति प्रति- पादनेन ईश्वरप्रसादापेक्षाया वक्तुमशक्यत्वात्स्मृतिपुराणादीनां श्रुतिविरोधेन स्तुतिपरत्वादिति तात्पर्यार्थः ॥ ५६ ॥ 'यमेवैष वृणुते तेन लक््यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनुं स्वा'मिति •भक्तिजन्येश्वर- प्रसादस्यापि तत्साक्षात्कारस्वरूप एवो पर्योगस्य बोधितत्वेन स्मृत्या- दानामपप तदनुसारित्वाद्वैपरीत्येन साध्यसाधनभावे मानाभावा- दित्याशयेनाह-"भक्तिजेति " ॥ ५७॥ नापि मुक्तौ उच्वनी-

मुक्तौ तारतम्यभङ्ग:। २३५

न मुक्तेस्तारतम्यं वा सर्वतैक्यस्वरूपतः । उपैति परमं साम्य मित्यैक्ये परसाम्यभाक् ॥५८॥ तारतम्यविनिर्मुक्तं पदं कैवल्यमिष्यते।

चभावः तस्य द्वितीयसापेक्षत्वेन तदा असम्भवादित्याह- "नेति " । ननु मुक्तवतारतम्यं किं भेदाभावात् उत सत्यपि भेदे तत्साम्यात् नाद्यः श्रुत्या भेदसिद्धेः नान्त्यः साम्यं कि जीवे- श्वरयो रुतजीवानामेव नाद्यः तयोर्विभुत्वाणुत्वशेषशेषिभावस्वात- न्तयपारतन्त्रयादिना तारतम्यात् अनेकेश्वरापत्या जगत्प्रवृत्ययोगातू तह्टयतारतम्यप्रतिपादकस्मृतिभिः 'ज(१)गद्यापारवर्जमित्यादि'सूत्रैरु- त्कृष्टत्वनिकृष्टत्वग्राहकानुमानैर्विरोधाञ्च नान्त्यः जीवान्प्रति शे- षिणो लक्षितत्वादित्याशङ्क निरस्यि-"उपैतीति " । 'परमं साम्यमुपैतीति साम्यश्रुतेश्च सातिशयत्वे मुक्तेः खर्गादिवदनित्य- त्वं स्यात् अधिकदर्शने दुःखद्वेष्येर्ष्यादिकं च स्यादत पक्ये एव सा- मञ्जस्यमित्यर्थः ॥५८॥ ननु कथमैक्यं मुक्तावभिमते यतो जीवान्प्रति नियामकाद्विष्व- कसनादितश्च जीवानां निकृष्ठत्वं श्रुत 'सैषानन्दस्ये'त्यादितैत्त्तिरीया- दिश्रुतिभिः 'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने' इत्यादिस्मृतिभिः 'वृद्धिह्रास(२)भात्क-

मानैर्विरोधाञ्च मुक्ती तारतम्यमेव युक्तमित्याशङ्काह-"तारत- स्येति "। एतदुक्त भवति भेदाभावेन तारतम्यासिंद्धि: यथा च श्रुत्यादेन भेदपरत्वं तथा प्रागेव गतं भेदसत्वे अभेदात्मकपरमसा- म्याभावात् तत्सत्वे भेदस्यैवाभावात् किश्च तारतम्याभिधानं परम-

( १ ) व्र. सू० ४ । ४।१७। (२ ) व० सू . ४३ । २ । २० ।

२३६ सव्याख्याद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे। [४ परिच्छेदे·

यत्र स्यात्तारतम्यं साऽवान्तरा मुक्तिरीरिता ॥ ५९॥ मुक्तस्य व्रह्मरूपत्वान्न जीवत्वमुपाधिना। तत्वज्ञानेन चाज्ञाने नष्टे नासावुपाधिभाक् ॥६०॥ मानुषानन्दमारभ्य ब्रह्मानन्दान्तवर्णने।

मुक्तौ उत ब्रह्मलोकादिवासरूपापरमुक्तौ नाद्यः 'एवं(१)मुक्तिफलानि- यमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृते'रिति तृतीयान्त्याधिकरणे 'ऐहि(२)-

ष्मिकत्वरूपविशेषवन्मुक्तावपि तारतम्यमाशड निषेधात् द्वितीयेत्वि- ष्टाप्तिरित्याह-"साऽवान्तरेति ॥५९॥ ननु मुक्तजीवभोग ईश्व- रभोगान्निकृष्टः जीवभोगत्वात् संसारिभोगवत् एवं जीवज्ञानादिक मपि पक्षीकृत्य प्रयोग उहनीय: ईश्वरानन्दो जीवानन्दादुत्कृष्टः त- न्नियामकानन्दत्वात् यदेवं तदेवं यथा सेवकानन्दात्सेव्यानन्दः ई- शर्वरोजीवस्वभावानन्दादित उत्कृष्टस्व्रभावानन्दादिमान् तत्प्रेप्सुत्वे सति तत्रशक्तत्वात् योयत्प्रेप्सुत्वे सति यत्र शक्तः स तद्वान्यथा- संमत इत्यादीनि तारतम्यसाधकान्यनुमानानि सन्तीत्याशड्ाह- "मुक्तस्येति " । आद्येऽनुमाने मुक्तस्य ब्रह्मरूपतया उपाधिकृ- तजीवत्वाभावेनाश्रयासिद्धि: स्वरूपासिद्धिश्च द्वितीयाद्यनुमाने जी- वेश्वरविभागकाले तारतम्यसाधनं चेतू सिद्धसाधनं तद्भिन्नकाले चेत्पूर्वदोषानीतवृत्तिरिति तात्पर्यार्थः ॥ ६० ॥ 'सैषानन्दस्ये'त्यादिश्रुतिभिर्मानुषानन्दमारभ्य ब्रह्मानन्दपर्यन्ते-

पाधिके स्वरूपानन्दे त्तारतम्यस्य वक्तुमराक्यत्वान्न मुक्ती तारत- म्यमित्याह-"मानुषानन्दमिति " । एतेन प्रकृता बन्धनिवृत्ति:

( १) ब्र० सू० ३। ४ ५२। ( २ ) व्र ० सृ ० : । ४ | ५१ ।

ब्रह्मस्वरूपानन्दस्य निरतिशयत्व्रोपपत्तिः । २३७

तारतम्यस्य विश्रान्तिः स्वरूपानन्द एव हि ॥ ६१ ॥ अविद्याध्व्तिरप्येका तारतन्यविवर्जिता। आनन्दस्य स्वरूपत्वान्न गुणत्वादिकल्पना ॥ ६२॥ सुखे वैषयिके यद्धि साधनैस्तारतम्यतः । तारतम्यं न तद्रह्मस्वरूपानन्द इष्यते ॥ ६३ ॥ व्रह्मवित्परमाप्रोतीत्यवाप्तेर्वह्मरूपता।

स्वसजातीयबन्धनिवृत्त्याश्रयप्रतियोगिकतारतम्यवन्निष्ठा बन्धनिवृ- त्तित्वात् निगडबन्धननिवृत्तिवदिति निरस्तं तारतम्यस्य गुणगत- जातित्वेन बन्धनिवृत्त्याश्रयात्मनि वक्तुमशक्यत्वादिति भावः ॥६१॥ अतएव निवृत्तिगततारतम्यसाधनमव्यपास्तं निवृत्तेर्निरतिशयत्वा- दित्याह-"अविद्याध्वस्तिरिति"। आनन्दस्य स्वरूपतया उभ- यवादिसिद्धेन गुणत्वाभावेन तत्रापि तस्य वक्तुमशक्यत्वादित्य- र्थः ॥६२ ॥ वैषयिकसुखे साधनतारतम्यप्रयुक्ततारतम्ये सत्यपि स्वरूपानन्दे तदभावान्न तारतम्यमित्याह-"सुखे " इति ॥६३॥ सायुज्यादिगतमुक्ती उत्कृष्टत्वव्यपदेशोऽपकृष्टत्वाभावमात्रेण न तु स्वरूपेणेत्याह-"व्रह्मविदिति" । ननु सायुज्यं नैक्यं 'चन्द्रमसः सायुज्यं सलोकतामाप्नानी'त्यादिश्रुती सत्यपि भेदे सा- युज्योक्तेः 'सयुजः परमात्मानं प्रविश्य च बहिर्गता'इस्यादौ स- युजां प्रवेशमात्रोक्तेश्च, सयुजोभावः सायुज्यमिति युजशब्देन सम्ब- न्धस्यैवोक्त: 'सालोक्यमथ सामीप्यं सारूप्यं योग एव चे'ति स्मृतौ सायुज्ये सम्बन्धकवाचकयोगशब्दप्रयोगाच्च तस्मात्सायुज्यं नाम क्षीरनीरवत् अन्यदेहाविष्टग्रहदेवतादिवच्च संश्लेषमात्रं नत्वैक्य- मित्याशङ्क व्यापकेनेश्वरेण संश्लेपस्य नित्यसिद्धत्वेनापुमर्थत्वात् नचैतल्लोकस्थिनस्य जीवम्य लोकान्तरस्थितालौकिकशरीरावच्क्रित्ने- नेश्वरंण संश्लेप: साध्यः 'अत्र ब्रह्म समश्नुत'इतिथ्रुतेः उत्क्रमयाग- मनादिसाध्यव्रह्मलोका वाप्तिव दुपाध्यवच्छ्विन्नजीवस्यानर्वच्छन्नव्रक्ा-

२३८ सव्याख्याद्वैतससिद्धिसिद्धान्तसारे। [ ४ परिच्क्रेदे-

यथा तथैव ताद्रूप्यं सायुज्यस्यापि सम्मतं ॥ ६४ ॥ सायुज्यस्य विभक्तत्वाभाव एव गिरोदितः । नवा सम्बन्धमात्रार्थः सायुज्यमिति शब्दतः ॥६५॥ श्रोत्रियस्येति वाक्येषु सर्वेष्वानन्दवर्णने। अकामहतमुक्तस्यैकत्वेपि सुखमद्दयं॥ ६६ ॥। अन्तर्भावात्तदानन्दे सर्वानन्दस्य तद्धिया। अतो मुक्तिसुखं सर्वतारतम्यविवर्जितं ॥ ६७॥

भेदरूपपरममुक्ते: पारलौकिकफलत्वाभावात् 'ब्रह्मविदाप्नोति प- र'मित्यादाववांपर्वह्मरूपत्ववत् सायुज्यस्यापि तद्रूपताया अङ्गीकर- णीयत्वात् चन्द्रमसः सायुज्यमित्यादी एकोपाध्यचच्छ्ित्स्योपा-

ह-"अवात्तेरिति"॥ ६४ ॥ प्रसिद्धार्थखीकारे बाधकस्योक्तत्वात्सायुज्यशब्दस्तावद्विभक्तत्वा- भावाभिप्रायक इत्याह-"सायुज्यस्येति " ॥६५ ॥ यच्चोत्त- रोतरं शतगुगानन्दप्रकाशकवाक्येषु प्रतिवाक्यं मुक्तावकामह-

न्नेत्याह-"श्रोत्रियस्येति"। 'एनस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्नीति' सर्वेषां लौकिकानन्दानां परसानन्दान्तर्भावा- भिधानोपपत्तनतु तस्य तस्याकामहतस्य तावानेवानन्द इति येन तत्रा पि तारतम्यं कलप्येत तथाच सर्वेषु वाक्येषु अकामहतस्य मुक्तस्यै- कत्वपि तदानन्दे सर्वानन्दानामन्तर्भावात् स एव तस्मिन् तस्मिन् आनन्दे वक्तव्ये परामृश्यते तत्तदिन्द्रादिसाम्येन तस्य सर्वत्राभि- धानोपपत्तेन नेन तारतम्यराङ्क स्वरूपानन्देऽवकाश लभते इति द्वयोस्तात्पर्यार्थ: ॥६६।६७।। ॥ स्वरूपानन्दतारतम्यभङ्ग:॥

मुक्ते: कमतत् समुच्चयसाध्यत्वनिराकरणम्। २३९

न मुंक्तिः कर्मणा साध्या न ज्ञानादिसमुच्चयात्। मुक्तेरनित्यतापत्तेस्तत्वज्ञानेन सा स्वयं । ६८। ज्ञानादेव भवेन्मुक्तिर्नान्यः पन्था इति श्रुतेः । अज्ञानकृतसंसारबन्धो ज्ञानेन बाध्यते ॥ ३९॥ मुक्तेर्भक्तिगरीयस्त्वं साधनातिशयस्तुतेः ।

ननु मुक्ति: प्रयागमरणादिकर्मसाध्येति मते ज्ञानकर्मसमुच्चय- साध्यति मते च प्रयागमरणादीनां वर्णाश्रमकर्मणां च विषमत्वात् मुक्तसुखं परस्परतारतम्यवर्तिक न स्यादित्याशडाह-"नमुक्ति" रिति। केवलकर्मपक्षे समुच्चयपक्षे वा कर्मसाध्यत्वेन मुक्तेरनित्य- त्वापत्तेः 'नान्यः पन्था'इति श्रुतिविरोधाच्च ब्रह्मसाक्षात्कारस्य नि- र्गुणविषयतया गुणविषयत्वस्यैवाभावान्न तत्र वैषस्यमिति दयो- स्तात्पर्यार्थः ॥ ६८ ॥६९॥ ननु 'मुमुक्षोरमुमुक्षुस्तु परश्चैकान्तभ- क्तिमानित्यादि'स्मृत्या मुमुश्ुभक्तापेक्षया अमुमुक्षोरनन्यभक्तस्याधि- क्योक्ते: तदाधिक्यस्य लोकरीतिसिद्धत्वाच्च 'भक्तिः सिद्धर्गरीय- सीति'स्मृत्या अल्पभक्तिसाध्यमुत्त्यपेक्षया अधिकमुक्तिहेतुभक्तेर-

फलमनिच्छतो या भक्तिस्तस्यास्तु गरीयस्त्वं यत्प्रतिपादितं तत्तत्व- साक्षात्कारे त्वरासम्पादकं न तु मुक्तितारतम्याक्षेपकं कि पुनर्वा- ह्मणा: पुण्याइत्यत्र कैमुत्येन च साधनतारतम्येन नसाध्यतारतम्यं विवक्षितं किं तु विलस्विततरणरूपफलसम्बन्धमात्रपर्यवसानं के- मुत्यस्यापि त्वराफलालाभमात्रेणोपपत्तेः साधनमात्रतारतम्यस्य फलतारतम्याप्रयोजकत्वाच्च न हि दण्डतारतम्येन घटतारतम्यं क्- चिदपि दृश्यते । ननु 'साधनस्योत्तमत्वेन साध्यमुत्तममाप्नुयुः । ब्रह्मादयः कमेणैत्र यथानन्दश्रुती ध्रुता'इति ब्रह्मानन्दे 'अधिकं तव विज्ञानमधिका च गतिस्तवेति'साक्षान्मोक्षधर्मे च साधनतारतम्येन

२४० सव्याख्याद्वैनसिद्धिसिद्धान्तमारे। [४ परिच्छेदे-

किं पुनर्व्राह्मणा इत्थं कैमुत्येन तथेष्यते ॥ ७० ॥ ददामि बुद्धियोगं तमित्यत्राऽपि स्वयं हरिः । फलं भक्तेः परं ज्ञानं प्राहाज्ञाननिवृत्तये॥ ७१॥ तस्मात्स्वरूपानन्दस्य स्वप्रकाशात्मरुपिणः । प्राप्तिर्मुक्तिर्न तत्राऽस्ति तारतम्यं कथचन ॥ ७२ ॥ अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारोऽयं हरिपादयोः । सेवायै कृतआनन्दप्रदोऽस्तु सुविचारिणाम्॥७३ ॥ सदानन्दविदा कृष्णपादपद्मरसाशिषा। कृतोऽयं सुहृदां भूयात्सदानन्दपदप्रदः ॥७४॥ इति अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारसङ्गह्वे चतुर्थपरिच्छेद: समाप्तः ।

साध्ये तदुक्तिरिति चेन्न साधनोत्तमत्वेन साध्योत्तमत्वस्यापरमु- क्तिविषयत्वात् विज्ञानगत्याधिक्योक्तेरपि साक्षात्कारप्रयोजकस- गुणविषयज्ञानपरत्वाच्चेति न कश्विद्दोष इति ॥ ७०॥ ७१ ॥ फलितमुपसंहरति-"तस्मादिति "॥ ७२॥ ॥ साधनतारतम्येन साध्यतारतम्यभङ्ग:॥ स्वकृतं कर्म भगवतूपदारविन्दे समर्पयति- "अद्वैति" द्वाभ्यां॥। ७३॥ ७४॥ यत्कृपालवताऽप्यक्षः सारं वेत्ति विचारणत्। वेदान्ततज्ज्ञवाक्यानां तं मुकुन्दमहं भजे ॥ १ ॥ इति श्रीश्रीमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्दरसामिलाषिश्रीस- दानन्दविद्वत्कृते अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारे मुक्तिनि- रूपणं नाम चतुर्थ: परिच्छेदः। ॥ परिसमाप्तश्चायं ग्रन्थ: ॥ ॥ ॐ तत्सत्॥

(ग्रन्थसंख्या १८ )

अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः।

सारस्वतवंशाम्भोधिशीतकिरणश्रीसदानन्दव्यास- प्रणीतस्तत्कृतव्याख्यासमलङ्कृतश्र।

श्रीगौरीशङ्कर नाम्ना संस्थापितवेदांतशास्त्राध्यापनपदमलङ्क र्वाणेन द्राविड श्रीलक्ष्मण शास्त्रिणा परिशोधितः

श्रीकाश्याम्

विद्याविलास-नाम्नियन्त्नालये, हरिदासगुप्तेन, मुद्रयित्वा प्रकाशितम १९०३ खिष्टौयाब्दे। १९६० विक्रमीयाब्दे।

1

श्रीगुरु:शरणम् । अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारसङ्गह- भूमिका।

इह खलु पारमेश्वरमायाविलासविलसदुच्चावचकार्यप्रपश्चे लोके सन्ति बहुधा परस्परं विभिन्नमतयो जीवाः । परममी चिरन्तन कर्मसन्तानसम्भ्रान्तचेतमो मा स्म भूबन् निःश्रेयससाधनापरि- ज्ञानेन वश्चिता इत्यमन्दकरुणामयचिग्रहैरमितप्रभावैर्महर्षिभिर्यथा-

तदनु समयमहिस्ता नानाविधकुतर्कशङ्काकलुषितान्तरङ्गः पु- रुपापसदैराकुलीकृतासु सनातनवैदिकसम्प्रदायप्रक्रियासु निखि- लमेव विश्वं सांवर्तमहार्णवविघूर्णमानमिव तदा समालक्ष्य सञ्जा- तानवधिककारुण्यविशेषो भगवान्महेश्वरस्तामेव वैदिकसम्प्रदा- यपद्धति स्थिरीचिकीर्षुर्भूतलेऽवतीर्य नाम्ना भगवत्पाद श्री १०८ मच्छङ्कराचार्य इति प्रथामुपगतः समुत्सार्य वैदिकपक्षविपक्ष- संह्ति विधाय चातिमानुषानि कर्माणि संस्थाप्य शश्वत्सम्प्रदाय- स्थैर्यविधये चतुर्दिक्षु मठाम्नायनिर्मांगापुरस्सरं स्वात्मानुरूपाँ- शछिष्यानचिन्त्यज्ञानशक्ते: परमेश्वरस्य निःश्वासस्थानीयानामास्ना- यगवीनामेदम्पर्यनिरूपणपरां भगवन्महर्षिकृष्णद्वैपायनप्रणीतशा- ररिकव्रह्ममीमांसां प्रसन्नगम्भीरार्थपरिपूर्णेन भाष्याभिधेन स्व्री- यानितरसाधारणेन वाङ्मयेन यथावद्विशादय्य जगति समातेने शब्दतस्तात्पर्यतश्च परमसर्वस्वभूतमखिलश्रुतीनां निर्विशेषाद्वैतसि- द्धान्तरहस्यजातम्। अथानीते बहुतिथे काले कतिपये दुर्वादिनो राजमार्गाभ््यर्णे वरजन्तं मत्तमातङ्गमनु भषमाण इत्र सारमेया यदीयवाग्वैभवं प्रच- ण्डमार्तण्डमण्डलमितरोलूका अनाकलय्यैव महतीमारभटीमास्थाय ब्रह्मसूत्राणि व्याख्यातुकामाः स्वरसतः श्रुत्यक्षरानुप्राणितं स्वा- भिमतार्थमनासादयन्तः स्वोत्प्रेक्षितबहुविधदुस्तर्कजालमार्षसिद्धा- न्तानुसारित्वोपन्यासेन बहुलमातन्वाना: गगनकुसुमायमानां बो-

( २ )

धायनीयवृत्तिमुपजीव्य तत एवात्मानं विश्वविजयिनमभिमन्यमानाः कामं शब्दान्सङ्गिरमाणा अपि नापारयन्मात्रयाऽपि पूर्वाचार्यनिर्धा- रितवेदार्थविचारसरणिमन्यथयितुमिति न पाणिपिहितं सच्छास्त्र- रहस्यविचारणप्रवणान्तःकरणानां मनीषिणाम्। यत्तु बोधायनो नाम महर्षिः साक्षाद्बादरायणशिष्योऽतिविस्त- रेण ब्रह्मसूत्राणि वृत्तिपदव्यपदेश्यव्याख्याननोपबबृंहे, तदेव पुर- स्कृत्य श्रुत्यर्थजातं निरधारयन् पूर्वाचार्याः सच सिद्धान्त आधु- निकैर्मायावादिभिः स्वीयग्रन्थे पूर्वपक्षरूपेणोपक्षिप्तो हठात्समुत्सा- दितश्चेति परेषां केषां चितू भेरीघोषेण प्रत्यवस्थानं तन् विचा- रसहम। किं श्रीशङ्कराचार्यैः स्वग्रन्थे वृत्तिकारीयमतोपदर्शकत्वेनोक्तो यः शब्दसन्दर्भः स एव भवदीयार्षसिद्धान्ताभिप्रायक आहो स्विदन्य प्वेति ? नाद्यः मात्रया Sपि भवत्सिद्धान्तस्य वृत्तिकारमतासंस्प- शित्वात् वृत्तिकारो हि कार्यार्थे सर्वेषां शब्दानां सङ्गतिमास्थाय सर्ववेदान्तानामुपासनाविधिशेषत्वमातिष्ठते अयमेवार्थः समन्व- यसूत्रभाष्ये अत्राऽपरे प्रत्यवतिष्ठन्ते इत्यादिना तत्पक्षोपन्यासपूर्व- कं निरूपितः नचैतादृशार्थानुसारित्वं सिद्धार्थे Sपि सङ्गतिग्रह- मिच्छतां भवतां वक्तुं युक्तम। अश्युपगमे वा साध्यरूपार्थस्यैव वेदतात्पर्यविषयत्ापत्या तस्य पूर्वतन्त्र एव सुनिरूपितत्त्वात्त- न्निरूपणस्य निष्प्रयोजनत्वेन यिता स्यात् । न द्वितीयः अन्यस्य शब्दसन्दर्भस्य भवदीयार्षसिद्धान्ताभि- प्रायकस्यानुपलब्धेः । एतेन वौधायनीयवृत्तिग्रन्थस्य मायावादिभिः स्व्रग्रन्थे निराकृततया तन्मूलकत्वेन स्वमतस्यानादित्वाद्धोषणमपि परंषां निरस्तम्। किश्चवौधायनीयवृत्तिग्रन्थ एव चेद्वेदान्तसिद्धान्तो पजीव्यत्वेन श्रुतितात्पर्यावधारणायाज्ञास्यत अवश्यं तन्त्रान्तरे Sनुचाद्यतया दूष्यतया भूष्यतया वोदलेखिष्यत।न च भवन्तम- तिहाय बोधायनीयाभिनवशब्दकदम्बकं वृत्तिरिति व्यपदिशति क- श्विदपि तैर्थिकः तत्प्रतिपाद्यमर्थ वा प्रसङ्गविशेषे वेदान्तसिद्धा- न्तश्वेन प्रत्यभिजानाति। अन्यच्च वौधायनो महर्षि: परमशाम्भवः स्वीयगृह्यसूत्रे रुद्रा-

३ )

विशदमुपदिशन् स्वस्य श्रुत्येकशरणतामेवादर्ययति न पुनः केवलं पश्चरात्रागमप्रामाययव्यसनिताम । यदि नामैतदीयैव वृत्तिर्भ- वदीयवचसां मूलमभविष्यत्तर्ह्यवश्यमेव स्वप्रणीतकल्पसूत्रधर्म- सूत्रेषु मात्रयाऽपि पश्चरात्राऽडगमप्रामारायसमर्थनप्रकारोSनुष्ठेया- र्थनिरूपणमुद्रयोपालव्स्यत। अथाऽन्य एव कल्पसूत्रादि प्रणेतुर्वी धायनाद्वत्तिकारो बोधायनपदाभिधेयत्वेनःमहर्षिरिति विवक्षितश्चे- देवंविधस्य ब्रह्मसूत्राक्षरोपवृंहणसमर्थस्य महर्षेः साक्षाद्वादरायण- शिष्यत्वेन पुराशोतिहासादौ जैमिन्यादेरिवोलेखोऽपेक्षितः । न चाद्यावधि कुत्नाऽपि श्रूयते ज्ञायते वा बोधायनो नाम ब्रह्मसूत्राणि भगवद्गीतामीशावास्यादिदशोपनिषदश्च व्याकरोदिति प्रत्युत भ- गवान्महेश्वर एव श्रीशङ्कुराचार्यनाम्ना भूतले Sवतीर्य व्याससूत्रा- णि व्याकर्तेति तत्र तत्र सुस्पष्टमवगम्यते तथा हि शिवरहस्ये ९ अंशे १६ अध्याये कलौ भर्विष्यतो महेश्वरावताराननुक्र्म्य। कल्यादिमे महादेवि सहस्रद्वितयात्परम। सारस्वतास्तया गौडा मिश्रा: कर्णाजिना द्विजाः ॥ आममीनाशना देवि आर्यावर्तानुवासिनः । औत्तरा विन्ध्यनिलया भविष्यन्ति महीतले॥ शब्दार्धज्ञानकुशला: तर्ककर्कशबुद्धयः । जैना बौद्धा बुद्धियुक्ता मीमांसानिरता: कलौ॥ वेदबोधदवाक्यानामन्यथैव प्ररोचकाः । प्रत्यक्षवादकुशलाः शल्यभूताः कलौ शिवे॥ तेषामुद्धाटनार्थाय सृजामीशे मदंशतः । केरले शललग्रामे विप्रपत्न्यां मदंशतः ॥ भविष्यति महादेवि शङ्कूराख्यो द्विजोत्तमः ॥ उपनीतस्तदा मात्रा वेदान्साङ्गान् ग्रहीष्यति। अब्दावधि ततः शब्दे विहृत्य स सुतर्कजाम्॥ मत मीमांसमानोऽसी कृत्वा शास्त्रेषु निश्चयम्। वादिमत्ताद्वपवरान् शङ्करोत्तमकेसरी॥ भिनत्येव महाबुद्धान् सिद्धविद्यानपि द्रुतम। जैनान् विजिग्ये तरसा तथा ऽन्यान् कुमतानुगान् ॥ तदा मातरमामन्त्य परिव्राद् स भविष्यति।

( ४ )

परिव्राजकवेषेण मिश्रानाश्रमदूषकानू॥। दण्डहस्तस्तथा कुण्डी काषायवसनोऽमलः । भस्मदिर्व्यात्रपुण्ड्राङ्को रुद्राक्षाभरणोज्जलः॥ ताररुद्रार्थपारीण: शिवलिङ्गार्चनप्रियः । स्वशिष्यैस्ताद्ृशैर्घुष्यन् भाष्यवाक्यानि सोम्बिके।। मदत्तविद्यया भिक्षुर्विराजति शशाङ्कवत्। साद्वैतोच्छेद कान्पापानुत्साद्याक्षिप्य तर्कतः॥ स्मतानुगतान् देवि करोत्येव निरर्गलम्। तथापि प्रत्ययस्तेषां नैवासीच्छरुतिदर्शने॥ तेषामुद्बोधनार्थाय तिष्ये भाष्यं करिष्यति। भाष्यघुष्टमहावाक्यैस्तिष्यजातान् हनिष्यति॥ व्यासोपदिष्टसूत्राणां द्वैतवाक्यात्मनां शिवे। अद्वैतमेव सूत्रार्थ प्रामाण्येन करिष्यति। इत्यादि। तथा कौर्मे पूर्वखण्डे त्रिशेऽध्याये करिष्यत्यवताराणि शङ्करो नीललोहितः । श्रीतस्मार्तप्रतिष्ठार्थ भक्तानां हितकाम्यया॥ उपदेक्ष्यति तज्ज्ञानं शिष्याणां ब्रह्मसंजितम्। सर्ववेदान्तसारं हि धर्मान्वेदनिदर्शनान्॥ ये तं प्रीत्या निषेवन्ते येन केनोपचारतः । विजित्य कलिजान्दोषान्यान्ति ते परमं पदम् ॥ अनायासेन सुमहत्पुण्यं ते यान्ति मानवाः । अनंकदोषदुष्टस्य कलेरेष महान् गुणः ॥ इति तथा वायु पुराणेऽपि- चतुर्मिस्सहशिष्यैस्तु शङ्करोऽवतरिष्यति । व्याकुर्वन्व्याससूत्रार्थ श्रुतेरर्थ यथोचिवान्॥ ध्रुतर्न्याथ्यः स एवार्थः शङ्करः सविता न न। इति नचैतादृशप्रामाणिकागमप्रथितप्रभावस्य श्रुत्यर्थानर्णायकजैमिनीय- न्यायोपबृंहणपुरःसरं निर्विशेषाद्वैतसिद्धान्तं व्यवतिष्ठापयियतो भगवनो भाष्यकारस्य शब्दसन्दर्भः केवलमुत्सूत्रतयो दक्षरार्थतया वा कुशलेन सम्भावयितुं शक्य: यत्र हि साङ्ग्यादयो विप्र- तिपद्यमाना अपि सोपानाराहणन्यायेन सहकारितामेव नि- र्विशेषव्रह्मवादिनो भजन्ते। ननु कथं सर्वेषां दर्शनानां नि-

( ५ )

विशेषाद्वैतवादसहकारित्वं परस्परं विरुद्धत्वात इति चेदित्यं तथा- हि बन्धस्याज्ञानकार्यत्वं ज्ञानैकनिवर्त्यत्वञ्चेत्ययमेवार्थःसिद्धान्तत्वेन प्रतिपिपादयिषितो वदान्तानां स च साक्षात्परम्परया वा तदानु- गुण्येन सर्वतीर्थकराणामभिप्रेत एवंति सुस्पष्टमेवावगम्यते यथा- S5ह भगवानक्षपादाचार्य: सू० २ 'दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञा- नानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्ग' इति। दुःखादिषु• पू- र्वपूर्वस्योत्तरोत्तर कार्यत्वान्मिथ्याज्ञानस्य संसारहेतुत्वं तन्नाश सं- सारनाश इति तुल्यमन्यत्राभिनिवेशात् दोषनिमित्तस्य मिथ्या- ज्ञानस्य स्वरूपं स एवाह 'दोषनिमित्त रूपादयो विषया: सङ्कल्प- कृता' इति। 'तन्निमित्तन्त्ववयव्यभिमान' इति च। तन्नाशोपायमित्थं

प्रणाशवत्प्रबोध' इति। अत्र रूपादिविषयोपस्थापनद्वारा दोषा- दिजनकस्य सङ्कल्परूपमिथ्याज्ञानस्य निस्सङ्कल्पतालक्षणेन त- त्वज्ञानेन निवृत्तिर्बोध्यते एवं कणभक्षपक्षऽपि सवासनं मि- थ्याज्ञानं संसारमूलं दग्धेन्धनानलवत्तदुपशमो मोक्ष इति च तुल्यमेव । तथा साङ्ग्या अपि 'ज्ञानन चाऽपवर्गो विपर्य यादिष्यते बन्ध' इत्यज्ञानकार्यत्वं बन्धस्योक्ता 'एवं तत्वाभ्यासा- न्नास्मि न मे नाहमित्यपरिशेषं। अविपर्ययाद्विशुद्ध केवलमुत्पद्यते ज्ञान मित्यनेनास्मितामहङ्कारं ममकारं च वर्जयित्वा Sपरिशेषं पुरु- षमात्रशरीरं ज्ञानं अज्ञानतत्कार्यनिवर्तकमित्यूचिरे । एवं पात- खला अपि 'अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्याति- रविद्या' । 'अविद्याऽस्मितारागद्वेषाऽभिनिवेशा: पञ्च कशाः'। 'अ- विद्याक्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छ्रिन्नोदाराणा'मित्यादिसूत्रैः प्रति- पादितानामविद्यातन्द्ेदानां तन्मूलानां च पञ्चविधकेशानां 'योग- श्वित्तवृत्तिनिरोधः 'तदा द्रष्टः स्वरूपे Sवस्थानमित्यादिना निवृत्ति- कथनेन स्वरूपावस्थितिलक्षणां जीवन्मुक्तिमुपवर्णयन्तः साधुस- म्पाद्यन्त्यविरोधम्। वस्तुनस्तूभयपक्षे Sपि 'प्रकृतेः सुकुमारतरं न किश्चिदस्तीनि मे मतिर्भवति। या दष्टाऽस्मीति पुनर्नदर्शनमुपैति पुरुषस्य' । 'कृतार्थम्प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारसत्वा'दिति मुक्तं प्रति प्रकृत्यदर्शनबोधनं प्रकृतेमिथ्यात्वं गमयति 'न हि द्रषठुर्द्ृष्टेर्वि- परिलोपो विद्यते Sविनाशित्वादिति' श्रुत्या तन्मतेऽपि चिद्रूपस्य पु- रुपस्य दृष्टिलोपाऽसम्भवात ततश्च कश्चित्प्रति सत्त्वं कश्चित्प्रत्यस-

( ६ )

स्वमिति च घटादावदष्टे: शुक्तिरजतादौ च तदुभयदर्शनात्प्रकृते- स्तथात्वं सिद्धम न तु सत्यत्वं हष्टान्तानुपलब्धेः । मीमांसकास्तु नात्मजिज्ञासायां प्रवृत्ता इति न त इहोदाहर- णम्। यत्तु साधुशब्दाधिकरयो भट्टपादैः "सर्वत्रैव हि विज्ञानं संस्कारत्वेन गम्यते। पराङ्गं चात्मविज्ञानादन्यत्रेत्यवधार्यता" मित्यात्मज्ञानस्य स्वतः पुरुषार्थत्वमुक्तं तत्स्वस्याऽऽस्तिकत्व- प्रदर्शनार्थम न तु शास्त्रतात्पर्य तत्राऽस्तीति । मीमांसाभा- व्यकार समर्थितात्मास्तित्वस्य "यदाह नास्तिक्यनिराकरिष्णुरात्मा- डस्तितां भाष्यकृदत्र युक्त्या। दृढत्त्वमेतद्विषयश्च बोधः प्रयाति वे- दान्तनिषेवणेने"ति तैरेव तादर्थ्यप्रदर्शनात्। अयमत्र निर्गलितोरऽर्थः, तत्वज्ञानादेव मोक्षः स एव परमपुरुषा- र्थत्वनैषितव्यो भवति सर्वेषाम तञ्च तत्त्वज्ञानमनेक्जन्मानुष्ठितसु- कृतपरिपाकवशाद्विशुद्धचित्तसत्वस्य योगानुष्ठानसमासादितैका- प्रचस्यैव पुरुषधौरेयस्य समुपजायते कर्मानुष्ठानं च कर्मस्वरूपाव- गतिमन्तरा न सर्वाङ्गसुन्दरं सम्भवतीति तत्प्रदर्शनाय प्रवृत्तं मीमांसाशास्त्रं निरूपिताश्च तत्र सपरिकरं कर्मस्वरूपभेदा: षोडश- भिरध्यायैः। कर्मानुष्ठाने च कर्मस्वरूपावगतिवत् देहाद्यतिरिक्ता- मुष्मिकफलोपभोगयोग्याधिकार्यात्मतत्वज्ञानस्य पदार्थानां च व्रीहि- यवादीनां इतरेतरवैधम्यज्ञानस्य चापेक्षिततया तत्स्वरूपनिर्णयोपयो- गिप्रमाणादितत्व्रजातं यथावन्निरूपयितुं तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधि- गम इत्याद्यसूत्रयत् भगवानक्षपादाचार्यः । ये चात्मनो ज्ञानादिगु- णकत्वं परमाणुकारणतावादो जगत्सत्यत्वमित्यादयोडर्था स्ते औप- निषदसिद्धान्तविरोधिन इव दृश्यमाना अपि न तत्प्रतिपक्षतामश्नु- वते शास्त्रस्य तत्राऽतात्पर्यात् लोका हि यथा वेदेषु श्राद्धाः सन्तो देहातिरिक्तात्मा कश्चनाऽस्ति स एव चामुष्मिकफलोपभोक्तेति विनिश्चित्य कर्माण्यनुतिष्ठेरन् तथा किल चिकीर्षितं शास्त्रस्य त- दयदि पूर्वमेव जगन्मिथ्यात्वनिरूपणपूर्वकमकर्त्भोक्कात्मस्वरूपं प्रति- पादते तर्हि नाहं कर्ता भोक्तावेति निश्चित्य कर्मसु न प्रवर्तेरन् चि- तशुद्धिर्पूवकस्य ज्ञानोदयस्याभावेन निःश्रेयसाच्च विहन्येरन्नित्यौप- निषदात्मस्वरूपनिरूपणप्रयासमुज्झित्य कर्मानुष्ठानप्रवृत्तिप्रतिबन्ध- कमनात्मनि देहादावात्मतादात्म्यज्ञानं तात्विकप्रमाणभावात्म्रच्या- व्याहं जानाम्यहं सुखी दुःखीत्यादिप्रत्यक्षसिद्धमात्मनो ज्ञानादिगु-

णकत्वं अगत्सत्यत्वादिकश्चाऽनूद्यते न तु तत्न तात्पर्यमस्ति तात्प- र्यरहितस्य चागमस्य शास्त्रस्य वा तेष्वर्थेषु न प्रामाएयं 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थ'इति न्यायात् तथा च नैयायिकानामपि औपनिषद- मतं न प्रत्याचिख्यासितम । एवमुपनिषदुपायस्य तत्त्वज्ञानस्य योगानुष्ठानद्वारकचित्तशुद्ध्य- पेक्षावत् योगापेक्षाऽप्यस्ति न हि जातु योगशास्त्रविहितं यमनि-

निषदात्मतत्वसाक्षात्कार उदेतुमर्हतीत्यतो महर्षिणा पतञ्जलिना तत्प्रधानं शास्त्रं विरचितम न तु पूर्वोक्तेनी पनिषद मतेनास्ति विसंवादः। अतएव ब्रह्मसूत्रे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादे मतान्तराणां अ- द्वैतसिद्धान्तप्रत्यनीकानां न सर्वथा प्रामाण्यं निराक्रियते अपि तु तेषु तेष्वर्थेषु तात्पर्य नास्तीत्येव प्रतिपाद्यते। यथाSउहुः भामत्यां 'पतेनयोगःप्रत्युक्त'इति सूत्रभाष्यव्याख्या- नावसरे वाचस्पतिमिश्राः । 'नानेन योगशास्त्रस्य हैरण्यगर्भपातञ्ष- लादेः सर्वथा प्रामाण्यं निराक्रियते किन्तु जगदुपादानस्वतन्त्रप्र- धानतद्विकारमहदङ्कारपश्चतन्मात्रगोचरं प्रामाण्यं नास्तीत्युच्यते नचैतावतैषामप्रामाण्यं भवितुमरहति । यत्पराणि हि तानि तत्रा- प्रामाण्येSप्रामाण्यमश्नुवीरन्। नचैतानि प्रधानादिसद्भावपराणि किन्तु योगस्वरूपतत्साधनतदवान्तरफ लविभूतितत्परमफलकैवल्य- व्युत्पादनपराि। तञ्च किश्चिन्निमित्तीकृत्य व्युत्पाद्यमिति प्रधानं सविकारं निमित्तीकृतं पुराणेष्विव सर्गप्रतिसर्गवंशमन्वन्तरवंशा- नुचरितं तत्प्रतिपादनपरेषु न तु तद्विवक्षितम । अन्यपरादपि चा- न्यनिमित्ततया प्रतीयमानमभ्युपयेत यदि नाम न मानान्तरेण वि- रुध्येत अस्ति तु वेदान्तश्रुतिभिरस्य विरोध इत्युक्तम् तस्मात्प्रमाण- भूतादपि योगशास्त्रातू न प्रधानादिसिद्धि: अत एव योगशास्त्रं व्यु- त्पादयिताSSहस्म भगवान् वार्षगण्यः 'गुणानां परम रूपं न हृषष्टि- पथमृच्छति । यत्तु दृष्टिपथ प्राप्तं तन्मायैव सुतुच्छकं'इति योगं व्युत्पिपादयिषता निमित्तमात्रेशोह गुणा उक्ता: न तु भावतः तेषाम- तास्विकत्वादित्यर्थः"इत्यादिना। साङ्ग्या अपि आरम्भवादम्प्रतिक्षिप्य परिणामवादमवलम्व्य सर्वस्य जगतोमायापरिणामत्वात्परिणाम- परिणामिनोश्चाभेदादात्मनि च कर्तृत्वभोक्तृत्वादीनां स्वतोऽभावा- नमायात्वेन सर्वपदार्थानेकीकृत्यात्मनिष्ठत्वेन भासमानानां सु-

( ८)

खदुःखादीनां मायात्वात्तस्याश्च तत्वज्ञानेन निवृत्तावात्मास्वरूपेण प्रकाशमान: स्वरूपावस्थितो भवतीत्यूचिरे। एवमपि अद्वितीया- त्मतत्वस्वरूपं निरूपितं न भवतीति तन्निरूपणप्रधानं वेदान्तशास्त्रं प्रवृत्तं तत्र च सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यं त्रिकालाबाध्यमात्म- स्व्ररूपमेवाऽस्ति परमार्थसतून तुतदतिरिक्तं किश्चिदिति निरूपितं तेन निरवशेषा कृतकृत्यता सिद्धा भवति अतः परं कर्तव्याभावात् कर्त- व्यतायाश्च भेदाधीनत्वात् भेदस्य च तत्त्वज्ञानेन निवृत्तत्वात्। सा- इव्यादिपक्षे यद्यप्यात्मनि तात्विकबन्धोनाभ्युपेयते तथाSपि ब- न्धकारणस्यादर्शनस्य तमसोनित्यत्वमभ्युपगम्यते इति तस्यानि- वृत्तौ तत्कार्यस्य बन्धस्यापि निवृत्तिरनुपपन्नंति आत्मव्यतिरिक्तमि ध्यात्वपक्ष एव कक्षीकर्तव्यः। येषां पूर्वपुण्यपुञ्जपरिपाकमहिस्रा भ- गवत्कृपाकटाक्षवशेन च निर्मृष्टनिखिलरागादिदोषं स्वभावत एव प्रत्यक्प्रवणमन्तः करणं तेषां वामदेवादीनामिव गर्भेवा हस्तामल- कादीनामिव बाल्ये वाऽध्ययनगृहीतवेदान्तेभ्य एव वा श्रवशामा- त्रेण वा श्रवणमननाश्यां वाऽपरधीनप्रकाशात्मज्योतिः प्रत्यगभेदे- नानुभवपथमधिरोहति न तेषां पूर्वोदितसाधना Sपेक्षास्तीति ता- न्प्रति दर्शनान्तरासामनुपयोगित्वेऽपि न वैय्यथ्ये इतरान्प्रति चरि- तार्थत्वात्। एवं सर्वेषां शास्त्राणां परस्परविरोधो निराकृतः यदिं च सर्वेषां दर्शनानां सर्वोशे ऐकमत्यमेव स्यात् तथा सति प्रणयनम- पार्थकं भवेत् तत्कार्यस्यैकेनैव कृतत्वादतः कश्चिदंशः केन चिन्नि- रूप्यते कश्िदन्येन भूमिकाक्रमेण न हि गङ्गोत्तरीम्प्रति प्रस्थितो हरिद्वारमप्राप्य ता प्राप्तुमहति तथा च सर्वथा सवैंरुपायैः परमा- तमा शरणीकरणीय इत्यत्रैव तात्पर्यम् तदुक्तम् पुष्पदन्ताचार्येः 'त्रयी साङ्गयं योगः पशुपतिमतं वैष्णवमिति प्रभिन्ने प्रस्थाने परमिदमदः पथ्यमिति च। रुचीनां वैचित्रयाहजुकुटिलनानापथजुर्षां नृणामेकोग- म्यस्त्वमसि पयसामर्णव इवेति' तथा गौडपादाचार्यरप्युक्त 'मृल्लो- हबिस्फुलिङ्गादैः सृष्टिर्या चोदिताऽन्यथा। उपायः सोऽवताण्य नास्ति भेद: कथञ्चनेति। इतरेषां दर्शनानां गौणत्वं वेदान्तदर्शनस्योपकार्यत्वं चोक्तमु- दयनाचार्यरेवात्मतत्त्वविवेके विज्ञानवादिदूषणोपसंहारे 'न ग्रा- ह्यभेदमवधूय धियोऽस्ति वृत्तिस्तद्बाधके बलिनि वेदनये जयश्रीः । नो चेदनिन्द्यमिदमीद्ृशमेव विश्वं तथ्यं तथागतमतस्य तु कोऽव-

( १ )

काश इत। अस्यार्थ: ग्राह्यभेदं घटादिवाह्यार्थ तिरस्कृत्य घटादि- रूपाकाराभिन्नरूपेसा ज्ञानस्य वृत्तिः सम्बन्धः क्वापि नास्ति तद्बाधके घटादिवहिरर्थबाधके Sद्वैतब्रह्मरूपाधिष्ठानसाक्षात्कारे जाते तु व- लिनि सर्वेभ्यो द्वैतवादिभ्यो वलवति वेदनये वेदान्तदर्शने जयश्रीः जयोत्कर्षकाष्ठा। बौद्धमतापेक्षया तार्किकमते जयस्तदपेक्षया सा- ङ्वयमते जयस्तन्मते आत्मनोउसङ्गत्वादिस्ीकारात् तदपेक्षयाऽपि- वैदिकमते, द्वैतमिथ्यात्वादिस्वीकारात् अतो जयोत्कर्षकाष्ठा यदि तु निष्कामकर्माननुष्ठानाश्चित्तं न शुद्धं तदा श्रवणादौ सत्यपि ताहर- साक्षात्काराभावेन विश्वमनित्यतया प्रतीयमानमपि तथ्यमेव व्या- वहारिकसत्यत्वात्तत्रापाततस्तार्किकादिभिर्विश्वं ब्रह्मवत्परमार्थसत्य- मिति वक्तुं शक्यं तथागतस्य तु बौद्धस्य तु मतस्य ज्ञानादत्यन्तभिन्नं जगदलीकमित्येवंरूपस्य कोऽवकाश इति। एवमग्रेऽपि शून्यवादिदू- षणोपसंहारे "अस्तु तर्हि शून्यतैव परमं निर्वाणमिति चेन्न। सा हि यद्यसिद्धा करथ तदवशेषं विश्वं परतश्चेत्सिद्धा परोऽप्युपगन्तव्यः स च परो यदि संवृत्तिरेव विश्वशून्यतयोन कश्चिद्विशेष: कथ तद- व्यवशिष्येत असंवृत्तिरूपश्चेत्परः परत एव सिद्धावनवस्था स्वय- मसिद्धश्चेत्कर्थं शून्यत्वमपि साधयेत् स्वतः सिद्धश्चेदायातोऽसि मार्गेण, तथा हि सवतः सिद्धतया तदनुभवरूपं शून्यत्वादेव न तस्य कालावच्छेद इति नित्यमत एव न देशावच्छेद इति व्यापकमत एव निर्धर्मकमिति विचारास्पृष्टं तस्य धर्मधर्मिभावमुपादाय प्रवृत्तेरत एव तस्य विशेषाभाव इत्यद्वैतं प्रपश्चस्यापारमार्थिकत्वादेव निष्प्रति- योगिकमिति विधिरूपं अविचारितप्रपश्चाक्षेपात्तु शुन्यमिति व्यव- हारः। तथाऽपि प्रपश्चशून्यस्याऽनुभवमात्नस्य प्रपश्चेन कः सम्बन्धः न च नाय प्रकाशते इति चेद्वस्तुतो न कश्चित्संवृत्त्या तु गगनगन्ध- रवनगरयोराधाराधेयभाव इव विषयविषयिभावः स च यथा नैया- यिकः समर्थयिष्यते तथव वेद्यनिष्ठर्त्वसावस्मिन् दर्शने इति वि- शेपः तत्तन्मायोपनीतोपाधिभेदा्चानुभूतिरपि भिन्नेव व्यवहारपथ-

तावत् किमार्द्रक्रवणिजां वहित्रचिन्तयेति। तस्मादनुभवव्यवस्थिताव नात्माऽपि स्फुरतीत्यवर्जनायमिति प्रविश वाऽनिवर्चनीयख्यातिकु- सिं तिष्ठ वा मतिकर्दममपहाय नीलादीनां पारमार्थिकत्वे" इत्यादि ग्रन्थेनेदमेवोक्तम्। तथा च यथा उपर्द्रकाणि शूर्पादिपाश्रे स्थापयित्वा २

( १० )

विक्रीणानस्य वणिजोबहित्रमनुपयुक्तं प्रत्युत कार्यविरोधि समुद्रगत. वाह त्रस्थ स्यार्द्र कस्य तद्गाहकसकलसाधारणजनैईष्टत्वाSसम्भवातू तथा द्वैतमतमेव परिष्कुर्वतो मम वेदान्तदर्शनमनुपयुक्तम् द्वैतमतपरि- कारविरोधि च द्वेतखण्डनयुक्तीनां मिथ्यात्वग्राहकमानस्य च तत्र पुरस्काराती तथापि बहित्रमिव वेदान्तदर्शनं पुरुषधौरेयस्य परमप्रयो- जन साधयत्यवेति वेदान्तदर्शनस्य तदन्यसर्वदर्शनेभ्य उत्कर्ष इत- रदर्शनानां सोपानारोहणन्यायनोत्तरोत्तरभूमिकावाप्तिफलक्त्वं चा- चार्याभिप्रतम। स्पष्टमिदमतेन यदापनिषद्मतं न केषामपि- चिखण्डयिितम अत एव शास्त्रकाराणां नासार्वज्ञादिदोषसस्भावना यदतीन्द्रियार्थज्ञानशाललिभिरपि तैर्यथायर्थ मन्दमध्याद्यधिकारिभे- देन तदुपयोगाय तत्तच्छास्त्रप्रणयनादित्यलं पल्लवितेन।

रेषां साहसमात्रमेव(१)। किश्च वृत्तिकारो नाम न बौधायनो महर्षिर-

(१) यरदाप केचित्मस्तिन् विश्वातिथायि वैदुष्यमधारोप्य तत एव प्राची महा- मान्यानाचार्याननिबन्वक्तश्ावधीरयन्ती निमोल्यैव चनुषी "अथाती ब्रह्मजिज्ञासे"ति

तकर्मावबोधानन्तर्यार्कतामुपवर्गायितुकामा भगवत्पा दोयभाष्य तथ्ाख्यानभामतीनि- बन्ध घ कदर्थयितुं समुत्सहन्ते। तदैतद्वाष्यभामत्यादिताव्र्यानवबोधविजभ्भितं स-

स्यचिदानम्र्यकथनस्य निष्प्रयोजनतया ब्रह्मजि्ञासायामसाधारणकारणत्न प्रक्ृत- सेवानन्तर्यं वत्तवाम् तञ्च किं प्रकृतमिति जिच्वासायां कर्मावबोधस्य व प्रक्ृतत्वमिति समुच्चयवादिनां भडकां "नन्विह कर्मावबोधानन्तरयं विशेष" दवत्युद्वावा तत्य वमपि ब अनिज्ञासीदयसभ्भवान्र तदानन्तर्यार्थत्वमयशब्दस्य वक्ुं युक्तमति सिद्धान्तितम्। तब पद्ितुः समुच्चयवादिनीयमभिप्रायः, 'समेतं वैदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदि- षन्ति यश्ञेन दानेन तपसाऽनापनकेन,' 'सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्ुतेर श्रवत्' 'ऋणानि वौख पाऊत्यमनी मोचे निवेधये'दित्यादिुतिस्पृतिबोधित्यज्ञादिक मेससुद्चिता बह्मीपासना बहसाच्षातकरफलेति निदिधाासनापरपर्यायबह्मोपा सनाकालेरऽि कर्मानुष्ठानस्यावश्य- कतया कर्मावबोधमन्तरा तस्यानुपषद्यमानत्वादथाती ब्रह्मजिन्जासेति सूवस्थाथशब्दस्व कमवबोधानन्तर्यार्थकत्वमेंव समुचितम् यज्ञनेत्यादिशुती यज्ञादौनां वेदने करणत्व ना- न्वयस्य प्रतोयमानतया निदिधाारसनफलवेदनाङ्गत्वात्। त्न वेदनं न वाक्यार्थज्ञानरूपं

( ११ )

पितु पूर्वमीमांसासूत्रव्याख्यातृत्वेन प्रसिद्धो भगवानुपवर्षः(२)स एव च ब्रह्ममीमांसामपि व्याचस्याविति ब्रह्मसूत्रतृतीयाध्याये ३ पादे- 'एक आत्मनः शरीरे भावादित्यधिकरणभाष्यपर्यालोचनया नि-

ोमपदेयाताम्

न ब्रूमी वयं सर्वेषामेव वाक्यानां स्वाथबोधने कर्मापेक्षा विन्तु तत्त्वमसौत्यादिवे- दान्सवाक्यानामेव; विरुडयीस्तत्वम्पदार्थयीरैक्यावधारणस्य योग्यताविर इनिषयवतामवि

क्यार्थज्ञानोदयाद्योग्यतावधारणद्दारा कर्मणां वेदान्तवाकाजन्यशव्दबोधे सहकारित्व युक्नमितिचेत्तरिकं योग्यतावधारणे कर्मयां प्रमायत नोपयोग उताप्रमायात्वेन मादा: कर्मयां प्रमाणत्वप्रसिद्धाभावात् न द्वितीयः पप्रमाणात् प्रमागकार्ययोग्यतावधारगोत्पादे वाघातात् तथाच वेदान्ताविरोधितन्मूलन्यायबलेनैव योगातावधारणीत्पादम्य वत्तवातया वेदान्तवाकाजन्यवाकार्थज्ञानीत्पत्तौ योगातावधारणदारा कर्मोपयोगम्य कथमपि व- कमशका त्वाद्गावनापरोभिधानत्रह्मीपासनायामेव तदुपयोग इति। मुमेव "नन्विह कर्मावबोधानन्तर्य विशेष"दति भाष्यवााख्यानप्रवृत्तभामतीनि- बन्धः समुच्चयवादिपूर्वपतं दृढौकरोति तमिमं ग्रन्थसन्दभें शब्दतस्तात्पर्यतय्ानवबधा- पूर्वपश्तग्रन्थं सिद्धान्तलवन वित्ताय च महता सव्नाहेन कर्मावबोधानन्तर्यार्थकत्वमयभ. इस्य वार्वतिष्ठापयिषतां सत्समप्रदायाचार्येत्यादिचत् षर्टिविशेषणविशिष्टनां श्ौरामाम- पशास्त्रियां मुद्रितभास्त्रदौपिकाभूमिकायां १३ पृष्ठ कर्मफलत्याग एव त्यागशन्दार्थीं मतु कर्मस्वरूपतगरग दताथें भगवद्गौतावाकाानि प्रमाणत्व नीपन्यस्य "तवे वंसति वो वेदान्तवाकानां महकारितया डपि कर्मानपेक्षाप्रतिपादनपरः "न च वाका महका-

ज्ञानिनोऽषि कर्मणामनुष्ठ यत्त्प्रतिपादकनिरुत्मगवद्गीतावाका विरोधाइत्त्चमाणयक्ति- विरोधाच्। अववं पराक्रम्यते-दवतग्ारम्याविचाल्योयं वहस्पतेरपि बोधायनीयो वदि कःपक्ष दति कतधियो विदाङकुर्व नत्वितान्तः खरडनपराक्रमः खहसेनेव स्वपादयो कुठा- रनिपतनीद्यमायितः सर्व तन्वस्वतन्त्रतामेव प्रख्यापयतीतामत्सरा विद्वांसी विद्वाङ् वन्तु। वसुती दिवप्रदर्भनमेवैतत् सारस्वतमाम्राज्यदौक्तसधरव्रताय एवंविधानां दू- व्यग्रन्यासंस्पृष्टनां परःशतं दीषाणां तदौर्यनिबन्धमावेषूपलभारवपि प्राति स्वकरुपेणा न्यव यथावत्प्रकाशयितुं कृतमतिना स्थलमङ्गीचभियाचीदाम्यते इतिधायम। (२) अ परादपि भत्ट प्रपश्च नामरा काचन ब्रह्मम्वठ्ठात्ति : पुर् मा द्या मिप्रे ता हदारएकभाप्योपक्रमस्थां अल्पग्रन्था वत्तिरारम्यते" दूत्येनां पडक्रि 'भर्त पपसभा- वद्िशेषान्तरमाइ' "अल्यय्न्थेति" इते।वमवतारयन्ति वय खप्रसौतवााख्यायामामन्द- जानाचार्या: ।

( १२ )

श्चीयते तत्रहि देहव्यतिरिक्तात्मास्तित्वसमर्थनं प्रतिज्ञाय तस्य पूर्व- मीमांसायामेव शास्त्रफलोपभोगयोग्यत्वेन भाष्यकारशबरस्ामिना

व्यकृता न तु तत्नात्मास्तित्वे सूत्रमस्ति इहतु स्वयमेव सूत्रकृता तदस्तित्वभ्ञाक्षेप पुरस्सरं प्रतिष्ठापितं इत एव चाकृष्याचार्येण श- बरस्वामिना प्रमाणलक्षणे व्णतम् अत एव च भगवतोपवर्षेण प्र- थमे तन्त्रे आत्मास्तित्वाभिधानप्रसक्ती शारीरके वक्ष्याम इत्युद्धार: कृतः इह चेदं चोदनालक्षणेषूपासनेषु विचार्यमाणेषु आत्मास्तित्वं विचार्यते कृत्स्शास्त्रशेषत्वप्रदर्शनायेति" तदास्तां विस्तरः । तदेवं सर्वतीर्थकरसम्प्रतिपन्ननिर्विशेषाद्वैतसिद्धान्तरहस्यं य- थावद्विशदीकृतमपि भाष्यमहानिबन्धेषु कैश्चिदर्वाचीनैरुद्ावि- तानां दोषाभासानां समुद्धरणविधयाSपूपुषन् पश्चपादिकाविवर- णवार्तिकभामत्यादिनिबन्धरत्नप्रणयनद्वारा पूर्वाचार्याः। परममीषां निबन्धानामतिगम्भीरार्थप्रचुरतया तत्प्रदर्शितयु- क्तिशतैः समूलमुन्मूलितऽप्यद्वैतविपक्षपक्षे "हते भीष्मे हते द्रोणे कर्णे च विनिपातिते। आशा बलवती राजन् शल्योजेष्यतति पा- ण्डवानिति" न्यायमनुहरमाणान् "निर्विषणाSपि सर्पेण कर्तव्या महती फणे"त्युक्तरीत्या पुनरपि सिद्धान्तसिद्धमर्थ प्रतिक्षेप्तुं प्रत्यव- स्थातुकामाँश्च तादात्विकान् न्यायामृतादिग्रन्थप्रणेतृन् व्यासार्यप्- भृतीन् दुर्वादिनः समालक्ष्य विषस्य विषमौषधमिति न्यायमनुस- न्धायान्याद्दशीमेव निर्वचनप्रक्रियां पुरस्कुर्वाणा: शकलीचिकीर्षवः प- रोक्ती: प्राणैपुरद्वैतसिद्धिप्रमुखान् वज्रसारमयान्निबन्धान् सर्वद- र्शनाचार्यश्रीमन्मधुसूदनसरखतीसूरिवराः। यदीयमहिस्रा पुरन्द- रकरविसृष्टकुलिशक्षुण्णा इवाद्रिपक्षा: सहसैव व्यशीर्यन्त भेदवा- दिनां दुरुक्तयः । तदनु कश्चिन्मध्वमतानुयायी तरङ्गिणीनाम्ना निबन्धेनाद्वैतसि- द्विकारोक्तदूषणोद्धाराय प्रायतिष्ट तत्सर्वे सङ्कलय्य लघुचन्द्रिका- बृहच्चन्द्रिकाभिधानाभ्यां व्याख्यानाभ्यां गाँडब्रह्मानन्दभिक्षुस्समू- लघातं निराकरोत्। अथ वनमालिमिश्रनामा कश्चिद्वौडजातीयः कानि चिद्दूषणान्युद्धावयामास तदप्यद्वैतवैजयन्त्यभिधेन निब- न्धवरेण पण्डितसार्वभौमस्तरयम्वकशास्त्रिवरः साधु निरास्पदिति हि वृद्धप्रवक्तृपारम्पर्येण श्रूयते। उपलभ्यन्ते च तेते ग्रन्थास्तत्त-

( १३ )

त्स्यलेषु तानालोचयन्भ्िरेतच्छ्वक्यते शातुमिति न तद्विवेचनाय प्रयत्यते। तमिममर्थमतितरां बहुशाखप्रशाखं सूक्ष्मधियामपि दुरूहम-

ड्रृह्वन् खप्रणीतव्याख्यानेन तदेव विशदीचिकीर्षुः प्रणिनायाद्वैतसि- द्धिसिद्धान्तसारसङ्गहाभिधं निबन्धं विपश्चितामपश्चिमः श्रीसदा- नन्दव्यासवरः। सोडयं कदा कतमं जनपदं जन्मनाSलश्चकार किश्चाकार्षी- दिति जिज्ञासायां प्रामाणिकजनमुखाद्यथाऽवगतं तथैव पुरस्करो- मीतिहासरसिकानां प्रमोदजननाय।

श्रीसदानन्दव्यासवरः सुगृहीतनामधेयः पञ्चगौडान्तर्गतसारस्वतव्राह्मणकुललब्ध- जनि: (पञ्जाव) पश्चनन्दप्रदेशान्तर्गत (जिला ) रावलपिण्डीन- गरसन्निहितकुन्त्रीलाभिधग्रामवास्तव्यो बाल्य एवाधीत्य शास्त्राणि पौराणिकीं वृत्तिमाश्रितस्तद्देशीयेन गोरणेंनामकग्रामलब्धजनुषा नानकसम्प्रदायानुसार्युदासीनसाधुना क्षतरियजातीयेन बाबाराम- दयालुजीत्यभिधेयेन सार्द्धमेवायं पौराणिकीः कथाः श्रावयन् श्री- काशीमाययौ। साधुरपि तद्देशेऽत्यन्तं सुप्रसिद्धस्तत्रत्यजनतायाः परमादरभू- मिरासीत। यदीयशिष्यपारम्पर्यक्रमायातो मठः स्वग्राम इव श्री- काश्यामपि सकरकन्दगल्लीतिप्रथितस्थानेऽनुवर्तमानोऽद्यावधि दृश्य ते। यत्र किल तच्छ्विष्यैस्तदीया पाषाणमयी मूर्तिरस्थाप्यत । अधिवसत्यस्मिन् श्रीकाशीं कदाचिदमृतसरनगरस्थः कश्चिद्वनी श्रीकाशीयात्रासम्पिपादयिषयाSत्र समागतो बहुलं द्रविणमस्मै साधवे भक्तिपूर्वकमुपायनींचकार। परमसी नितरां विरक्त एका- मपि काकिणिकामसंस्पृशन्नेव तत्सर्वे द्रविणजातं व्यासवराय स- मर्पयामास अवोचच्चादयैव कथा परिसमाप्यतामिति। तदनु तन्निदेशानुसारं परिसमापितपौराणिककथाप्रसङ्गोऽपि व्यासवरोऽयं काशीवासिश्रद्धालुजनानामनुरोधेन रामघट्टोपकण्ठं (बालूजीकी फ*रस ) नाम्नि कुसुमोद्यानमण्डिते श्रीभगवन्म- * तदेवेततस्थानं यव किल व्यासवरजामातधनपतिमूरिभि सतः परं व्यासवरि- व्यरामदयाल व्यासेनाडय सन्ततं भगवद्वक्तिसुधामहदधिरिङ्गत्तरङ्गाप्यायितचेतसा पुरा-

( १४ )

न्दिरे प्रारभत महाभारतकथा: श्रावयितुम। अथैवं व्यतीतेषु कतिचिद्धायनेषु एतज्जातीयो रामकुमारनामा ब्राह्मणाः सवदेशादत्राSSगत्य निर्वत्य च तीर्थप्रयुक्तकार्यजातमेनद्व- दनारविन्दान्निःसरन्तीः सुधासहचरीः कथाश्चिरं शृण्वन् सवीय- विनयसौशील्यादिगुणगणप्रभावेण व्यासवरमनःप्रमोदमजीजनत् ततः परं व्यामस्तदीयगुणगणगौरवाकृष्टचतास्तत्पुत्राय धनपति- नाम्न प्रभूतद्रविणसमर्पणपुरस्सरं सकीयां कन्यां ब्राह्मेण विधिना प्रादात् अपाठयञ्च शास्त्राणि सपरिकर, यत्प्रसादेन धनपतिर्बाल्ये- परं प्रावीण्यमुपगतोSनाघ्रात- शास्त्रगन्धोऽप शास्त्रे महापण्डितो बभूव। प्राणैषीञ्च नानाशा- स्त्रीयान्निबन्धान् ये नामाद्य लोके प्रसिद्धास्तदीयवैदुष्यपरिचा- यका व्यासवरपाठनकौशलसाक्षितामावहन्ति । तेष्वन्यतमाः क- तिपयेSस्माभिरुपलब्धास्त्वेते ग्रन्थाः (वेदान्त परिभाषाटीका) (माधवीयशङ्करदिग्विजयटीका) (व्यासवरप्रणीतशङ्करदविग्वि- जयसारटीकां शङ्करविजयदुन्दुभि नाम्नो) (श्रीमन्भागवतदशम- स्कन्धान्त्गतरासपञ्चाध्यायीव्याख्यानं) निवृत्तिपरतयोपवर्णितार्थ विदुषां हृदयङ्गमम इत्येवमादयः ।(३) अथ कदाचित् काशीनिवासकृतसङ्कल्पेन "श्रीमन्तपेशवे"इतिम- हाविरुदशालिना श्रीमदमृतरावमहाराजन बहुकृत्वः प्रार्थितोऽपि व्या- सवरोयदा नालञ्चकार तदीयभवनम् तदा पश्चात्स्वयमेव महाराजो व्यासवरमुखोद्गीतकथाश्रवणेनाऽडत्मानं कृतार्थयितुं तदेव मान्दरमा- जगाम। तदानी तत्र महाभारतीय द्रोणपर्वकथाप्रसङ्गस्समवर्तत आसीच्च महाराजसभास्तारपण्डितः साक महान् शास्त्रीयविचार-

निरीक्ष्यातिमात्रं प्रमोद्मानमानसस्सबहुमानं मुक्तामालाद्यनेकवि- धमहार्हणैरर्हयाश्चकार।

गप्रवचनकुशलेन परमेशरौदत्तव्यासेन च क्रमेगा पौराणिकपदमविष्ठायात्राव्यन्त नाना- विधपुराणेतिहामस स्वन्धिन्यः श्रीतजनहृदयानन्दकारिए: कथाः। भङकरदिग्विजयमारसु १८३६ वैक्रमौये वर्षें व्यासवरेप समुपनिबद्दः तद्याख्या धनपतिमूरिणा १८६० बैक्रमीये वर्षे निरमीयत। (३ ) अपरीऽप्यासौज्जामाता व्रयासवरम्य परमसी शास्त्रे षु नातीव प्रवोणा सम नायत किन्तु यवनभाषामयप्रवन्धषु कताभ्यासस्ततएव खीयं कारये निरव तयतिस्मरति सूयते।

( १५ )

एवं कियन्तमप्यनेहसमतिवाह्यति व्यासवरे दैवदुर्विपाका- द्वनपसिडतशरीरे आमयः क्रमेण पदमध्यिष्ठुत्। तदीयपत्नी स्व- भर्तारं रोगाक्रान्तकलेवर विलोक्य समुपजातत्रासा तमेवं पृष्टवती नाथ ? कथमितः परं मयावर्तितव्यमिति। सातु स्वपितरमेव पृ- च्छेति भर्त्रा समादिष्टा तरथेति पितरमपृच्छत्। जनकस्तु तामिद- मेवाऽडहस्म मया तु त्वमन्यस्मै प्रदत्ता नास्ति त्वयि मामकीनं ले- शतोऽपि स्वत्वं त्वद्धर्ता त्वां यथाSSदिशेत्तथा त्वयाSनुष्ठेयं परमिदं निश्चयेनावधार्य यथोभयकुले कलङ्कराङ्काऽपि न सम्भवत्तथा खलु वर्ति- तव्यमिति। सा तु स्वतातपादोपदेशं हृदये निधाय पति हृदये- नाSSराधयन्ती पत्यौ कालधर्ममुपेयुषि सपदि सर्वतो विमुक्तसङ्गा सहगमनविधिना ज्वलनं प्रविवेश । एतां विषमां दशामुपसम्प्राप्य निर्विण्णचेता: पूर्व विरक्तो Sपीदानीमतिमात्रं बिरक्तिमुपगतः प्र- तिद्वादशीदिनं श्रीमद्वैकुण्ठनिलयश्रीलक्ष्मीरमणोद्दशेन द्विसहस्रान्यू- नमुद्राभिरुपक्लप्तां सर्वोपस्करयुतां विष्णुराय्यां गुसवद्राह्मणसात्कु- र्वन्नशेषद्रविणमेवं तीर्थे प्रत्यपादयत। अथ निष्पादितसकलकृत्यः पारित्राज्यावलम्बनेन ब्रह्मभूषु: श्री- मणिकर्णिकातटसीस्नि निर्माय शिवालयं संस्थाप्य च शिवालिङ्गं त. त्रैव निवसन् पुरस्कृत्य चिराभिलषितं पारिव्राज्यं ब्रह्मभावमास

वति विस्पष्टः तथाहि-

श्रीसारस्वतशीतरश्मिविकसद्वंशावतंसो भुबः ॥ श्रीसिद्धिस्तमलञ्चकार विबुधो जाताऽसिधीरस्ततः सन्तानेऽस्य वसन्दनामतनयो जीवन्दनामाऽभवत् ॥१॥

टेरूरामाख्यपझ्मालयममलमर्ति प्राप यस्मादूबभूब।। कीर्तो कर्पूरकुन्दोत्करकुमुदवनीकान्तकेलीसधर्मा धर्मानन्दककर्माऽ्द्ुंतगुणनिपुणः श्रीसदानन्दशर्मा ॥२॥ सोडयं चारुगिरीशमौलितटिनीतीरे शके वैक्रमे रामेषुद्विपभूमिते १८५३ सितदले मासे तपस्यं थ्रिते॥ पञ्चम्यां स गुरी वृषोदय इमं श्रीमत्समुद्यत्सदः शोभासंलसदेन्दुशेखरशुभप्रासादमासादयन् ॥ ३॥

पतिजीर्षतया यथाटृष्ट एवासी मिलालेखःससुद्घृत पति नाव विदुषां दोष- दृथ्य: पतेयु: ।

( १६ )

वासिष्ठेश्वरवामदेवमहितेशोदग्दिशि श्रीहरि- श्रन्द्रेशादनुदक्षिणं गणपती संनैशचिन्तामणी। यौ तौ व्यक्तवराविवाSSप सुधिया गौरीहरिब्रह्मयुग्- भक्तानामभयङ्करव्रतकरः श्रीशङ्करः स्थापितः ॥४॥ एतत्प्रणीतग्रन्थास्तु (अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारसङ्गहःसव्याख्यः)

प्रकाशः)(गीताभावप्रकाशः) (भारतसारोद्धारस्सटीकः)(दशोपनिष-

ध्ययनेSसमर्थानामनायासेन तत्रत्यप्रमेयजातमवबुभुत्सूनां पर- मोपयोगितामवधार्य नानाविधप्राचीनग्रन्थसम्पादनैकरसिकेन श्री- मता गोविन्ददासमहाशयेन प्रेरितश्चीखम्बासंस्कृतसीरिजनामक पुस्तकावली कार्यसम्पादकः श्रीयुतहरिदासगुप्तो भूयोभूयो मां विज्ञा- पितवानेतद्रन्थस्य सुपरिशोधनद्वारा प्रकाशने। तदहमेतत्कार्यस- म्पादनाय प्रवृत्त एतत्पुस्तकशोधनकाले श्रीयुतगोविन्ददासमहाश- यप्रदत्तं पुस्तकं मुद्रणकार्य उपयोज्यापरं तैरेव प्रदापितं काशिक- राजकीय (१)संस्कृतपाठशालास्थमादर्शपुस्तकस्थाने संनिवेश्यैवं पु- स्तकद्वयमासाद्य सम्यक परिशोध्य क्वचित् टिप्पणीमपि वि- निवेश्य च परिसमापितवानस्मि श्रीजगदीश्वरप्रसादादेतत्कार्यम निवेशितवांश्चास्मि मूलश्षोकाद्यपादानामकारादिक्रमेण सूचीपत्रं विषयसूचीं शुद्धिपत्रं च। एवं सपरिष्कारं संशोधितेऽपि ग्रन्थे मामकदृष्टिदोषात् सीस- काक्षरयोजकदोषाद्वा समुपजातं स्खालित्यमुपेक्ष्य गुणैकपक्षपातिनो विद्वद्वरा महाशया नयनारपेणप्रसादेन मामनुगृह्लीरन्निति कामं वि- श्वसिमि। बहूपकृतश्चास्मि एतद्रन्थकर्तृजीवनवृत्तान्तादिबोधनद्वारा का- शीस्थ-रणवीर-संस्कृतपाठशालायां व्याकरणाध्यापकपदमलङ्कवा- प्रसीदतु चानेन व्यापारेण सर्वान्तर्यामी भगवान्विश्वेश्वर इति तमेब सर्वभावेन प्रार्थयमानो विरमामीति शम। श्रावणशुक्काष्टम्यां ८ भृगौ जटापाठ्युपनामको संवत् १९६० लक्ष्मणशास्त्री द्राविड: श्रीकाश्याम।

(२) एतत्युस्तकं तु साच्षाद ग्रन्थकर्त इस्तलिखितमतीवशुद्ध चेत्युत्तं काशिकराजकौय पाठालयौ यपुप्त कालयाध्यचपरिहत श्रीविग्ध्येत्न रोप्रसा दे न ।

कारादिक्रमेण

सूचीपत्रम्।

अस्ति प्रतीयमानत्त्वं १५ ४५ अस्ति वेदान्ततात्पर्य- २०७ १९ पृ० श्रलो० अत्यन्तासत्यपि ज्ञान- २७ ८६ अकार्यकारणद्रव्य ११० १४ अत्राऽन्विताभिधानेऽपि १६२ ८४ अखण्डार्थपरं वाक्यं १०९ १२ अर्थावच्छिन्नमेवा Sस्ति ४० ३३ अखण्डार्थ द्विधा तच्ञ १०७ ३ अथ योऽन्यामिति श्रुत्या १३४ २ अगृहीत्वैव सम्बन्ध- १४३ २९ अर्थज्ञानार्थकत्वे ऽप्य २११ ३८ आङ्ग स्यात्तत्र निर्णीतो २१८ ६५ अर्थक्रियासमर्थत्व- २३२ ४८ अचिन्त्यं शब्दसाम्थ्ये २७ ८५ अर्थोपलक्षितं भानं १३ ३९ अतत्वावेद्कत्वेऽपि ९३ १६ अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तान् २ २ अतात्विकानिषधोऽपि ६ १० अद्वैतं श्रुतितात्पर्ये ३ ४ अतो न तुच्छ्तापत्ति: ६ १२ अद्वैतसिद्धिपरिशीलनतो२०० २ अतोऽनुमानशब्दाभ्यां २६ ८१ अद्वैतपर वेदान्ता २७ अतोऽवबाधकत्वेन २७ ८७ अद्वैतैकपरत्वान्न ६६ २५ अतोवृत्तेः पुरा दृश्या- ४२ ३८ अद्वैतसिद्धिसिद्धान्त- २४० ७३ अतोऽन्तः करणाध्यासात् ८७ अधिष्ठानापरोक्षत्त्वं ५० ६९ अतो वाच्यार्थवैशिष्ट्ये-१११ १९ अध्यस्तग्राहि प्रत्यक्षं २६ ८४ अतो नैवोत्तरार्द्धे डपि १७९ ४० अध्यस्तत्वादविद्यायाः ५० ६८ अतोऽन्यदारतै नेतीति १९१ ७२ अव्यस्ते 5पीन्द्रजालादा- ५३ ७८ अतस्तत्र श्रुतेरस्ति ३५ १७ अध्यस्तत्वे डप द्वरूप्य- १०० ४४ अतः सत्यामविद्यायां ४६ ५६ अध्यासे स्याददिदं रूप्यम ३६ २० अतः काल्पनिको भेद: १६८ ३ अध्यासे वाऽय बाधायां ३६ २१' अस्तु वाऽस्वप्रकाशत्वं १२ ३५ अनन्यशेषमिथ्यात्व- ३८ २७

२ )

अनन्तत्वादिरद्वैत- १३८ १३ अबाधितास्पदत्वेन ६७ २८ अनादित्वेन चाSविद्या- ४९ ६७ अबाधितत्वं सन्दिग्धं ३५ १५ अनादिभावरूपैक- ७० ३४ अवाध्यत्वं हि वा सत्वं ९४ १७ अनादिमायया सुप्तो ६६ २६ अबाध्यत्वं स्वकालेऽस्त्य-१०३ ५७ अनाद्यभावभिन्नत्वं ७४ ५१ अभान्मिथ्यैव रजतं ९१ ६ अनाद्युपाधिनाSनादि १९७ ९२ अभ्रान्तत्वादयो धर्मा १७२ १५ अनिर्वाच्यतया भेदो १६५ ९५ अभेदेऽपि धियोवृत्ति- १११ २० अनुसन्धातृनाऽपीष्टा १७६ २८ अभेदे भेदमारोप्य १६६ ९७ अनेकाSज्ञानपक्षे तु ५९ अमुख्यार्थ तथा उन्यार्थ- २२ ६६ अनेकशक्तिका Sविद्या २३२ ४७ अल्पमप्यन्तरं कुर्बन् १९३ ७६ अन्यशेषममुख्यार्थ २२ ६४ अवस्थावदभिन्नैवा- ४७ ५८ अन्यथाSनन्तनियम- ५८ ९९ अवच्छेद्यांशमादाय ७८ ६७ अन्वितं कारणत्वं स्यात् ७१ ३७ अवाच्याशब्दमस्पर्श १६२ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां १०० ४२ अन्यशेषतया तेषां अविद्योपाधिको जीव: ४६ ५१ १२७ ७५ अविद्यायोनयोभावा: ६५ १८ अन्यशेषतया मिथ्या- ३८ २७ अविद्योपाधिकं सुप्तौ ८३ ८० अन्यशेषतया नास्ति १३३ ९९ अविद्यायां तदध्यस्ते ८८ ९३ अन्यदेवेति गीः श्रीती १३९ १७ अविद्यातत्कृतं बन्ध- १०५ ३६० अन्तरित्यादिसूत्रेषु १४० २२ अविशिष्टमपर्याया- १०८ अन्तर्भावात्तदानन्दे २३८ ६७ अविद्यासिद्ध साक्षित्वा- १३३ ९८ अन्तर्याम्यमृतोह्ेष १९२ ७३ अविद्याविनिवृत्तिश्च १६७ ९९ अन्त्यज्ञानस्य नाशोऽपि २२५ २४ अविद्याध्वस्तिमोक्षस्य १७५ २४ २४ ७४ अविद्यात्मकबन्धस्य १७६ २७ अपरव्रह्मविषया १२८ अपरोक्षेऽपि षड्जादी अविद्यादिनिवृत्त्यात्म- २१७ ६४ २०४ १३ अविद्यास्तमयोमोक्षो २२८ २७ अपरोक्षधियो हेता- २१४ ४७ अविद्याया विनष्टायां २२९ ३४ अपरोक्षभ्रमाभास २३२ ४९ अविद्याध्वस्तिरप्येका २३७ ६२ अप्रमेय Sनुमानस्य १७३ १७ अवेद्यर्वे Sपरोक्षैक अप्रसिद्धविशेषत्वा . १७२ १३ ३७ १४ असद्विलक्षणं विश्व २९ ९१ अप्रसिद्धविशेषत्वा १७३ १९ १७० १० असम्भावितदोपस्या- १९ ५५ अप्रत्यक्षतयेशस्य असन्दिग्धाविपर्यस्त- अप्नामाण्यप्रसङ्गो Sपि १४३ २८ ३८ २५ असदेवमभाङ्रप्य- ९७ ३२

( ३ )

असत्वं निःस्वरूपत्वं ९५ २३ असत्या अपि धीवृत्ते: २२४ डू १७ अस्व्याघातकैरेवं १६९ इति सिद्धान्तसारे श्री-१०५ अस्य द्वैतेन्द्रजालस्य १४९ ४८ इति सिद्धान्तसारे श्री-२१८ ६६ १

अहमर्थगत स्यैव २२८ २८ ४५ ५० अहङ्कारोऽस्त्यविद्योत्थो ८२ ७८ इन्द्रोमायाभिरीयेत २३२ ४५

अज्ञानस्य स्वकार्येण ८ १८ इदं रूप्यमिति:ज्ञानं.१०० ४५ अज्ञातत्वादि भेदेन ३५ १२ इहत्वेकतरस्या Sस्ति १३१ ९२ अज्ञातत्वं मतं माना- ३५ १४ अज्ञानसाधकत्वात्त- ४३ ४१ अज्ञानध्वंसिबोधस्य ५९ २०० ईश्वरस्तु सदावाप्त- १२८ ७८ अज्ञानाच्छुद्धचिद्धातोः ६८ ३० अज्ञानस्य जगद्धेतोः ६४ १७ उ

अज्ञानभ्रमयोर्भाव- ७० ३६ उपक्रमोपसंहत्यो ३५ १३ अज्ञानानाश्रयत्वे उप्य ७२ ४१ उपपादनमेतेषां ४६ ५५ अज्ञाने भावरूप Sस्मिन् ७३ ४९ उपलक्ष्यस्व रूपस्या २२० ७ ७७ ६३ उपाधः क्पतत्वेन १७५ २५ उपाधेः प्रतिबिम्बैक- ७६ ५९ उपाधिभेदभिन्नोऽ्थों १२६ ७० आनन्देकरसं ब्रक्म १०६ १ उपासनादिसंसििद्धयै १४७ ४० आनन्दाद्यात्मना तस्या- ४९ ६४ उभयातास्विकत्वं ना ८९ ३०० आनन्दादेस्तु नित्यत्वात् १२८ ८० उभयावधिराहित्यं १४८ ४३ आनन्दाद्या इति न्याये १३४ ३ उपास्यतत्वसिद्ध वा १४५ ३५ आपातदर्शन यस्मात् ११७ उपास्तिविषयत्वे Sपि १३५ ४ आपातदर्शनं तत्न २११ ३९ उभयोरप्यनादित्वा ८१ ७५ आभाससाम्यं नाप्येषां १७ ४८ आत्मन्यारोपिता बुद्धि: १९९ ९६ ए आत्मैवेदमिति श्रौतं १३३ ९६ एकस्मिन्नपि चैतन्यं ६६ २४ आत्मैक्यज्ञानबाध्यं तत् ५१ ७४ एकधैवति वेदान्तः ३७ २३ आत्मनः स्वप्रकाशत्वं १५९ ७४ एकधैवानु द्रष्टव्य आत्मैवास्य यतोज्योति: १५९ ११४ २८ ७५ एकमेवाद्वितीयं स आरोपितगुणादेस्तु ५४ ८५ १६३ एकजीवमते सर्वो- १७६ ३१

( ४ )

एक एध हि भूतात्मा १९३ ७८ कल्पितोधर्मभेदोस्ति १६१ ५ एकत्वभेदाभावादे: ११५ ३१ कल्पितत्वेऽपि शास्त्रस्या ६७ २७ एकविज्ञानतःसर्व- १५२ ५७ कर्तृत्वमात्मनो नास्ति ८५ ८६ एवमानन्दभिन्नत्त्व- १३ ४० काण्डद्ये ततः कोऽपि २११ ३७ एवमन्येऽपि मिथ्यात्वे एवमेकैकशब्दस्या ३३ ७ किश्च ज्ञानविरोधित्वं ७४ ५० १२३ ५७ किन्तु काल्पनिक भेद- १७९ ४२ एवमन्यत्र वेदान्ते १९० ६६ २९ एवं च तत्त्वमस्यादि- केवलो निर्गुणश्चेति ११४ १२५ ६६ क्वचित्प्रतीत्यनर्त्व ६ ११ एवं च सत्यनिर्वाच्य- ९५ २२ कृतिसाध्यत्वरूपस्य २१२ ४२ एवं प्रत्यक्षतः प्राप्त- १७० एवं जडेशभेदेऽपि १७७ ३३ ख

एवं जडानामन्योन्य १७८ ३६ ख्यातिबाधान्यथापत्ति ९२ १२ एवं नकृतहान्याद्या २०० ९९ ख्यातिबाधान्यथासिद्धया ९५ १२ एवं ततत्वमसीत्यस्य १२६ ६९ ख्यातिबाधान्यथासिद्ध्ा ९२ ११ एवं व्यवस्थिते ब्रह्म- २०१ २ ख्यातिबाधान्यथासिद्धि ९२ १२ एवं समाहितं सम्यक्प- १२३ ६९ एतत्रयनिषेधेन ९५ ग ५७ एषोSणुरितिवेदन्त १९८ ९५ गान्धर्वशास्त्रे षड्जादि २०४ १२ घ २९ ९७ ऐक्यमात्मस्वरूपंहि घटाद्याःसानुगस्फूर्ति १८३ ५१ १५ ४४

ऐक्यस्य निरपेक्षत्वे १६८ घटादीनां मिथोभेदो १६४ ९१ २ घटादे: कल्पितस्यैव १५१ ५४

औष्ण्यवल्लिङ्गतोग्राह्यं २५ ७७ औपाधिकगुणोक्तयापि १३० ८८ चन्द्रे प्रादेशप्रत्यक्ष १९ ५४ चाक्षुषेदंमनोवृत्त्य- १०१ ४७ क चित्त स्यैकाग्रताद्वारा २०२ ५ चितोऽपि वृत्त्यवच्छेदा- ७७ ६१ कटव द्वेप्टनाद्वाऽप ४७ ५७ चितोऽज्ञानाश्रयत्वेऽपि कल्पकोनिश्चिताद्वैतो ६८ २९ चितोविवर्ताधिष्ठान- ७७ ६२ १४९ ४७ कील्पतानां हि सामान्य- ४८ ६२ २९ ९४

चिदध्यस्तया सर्वे ४४ ४८। तथा ब्रह्मात्मनोरैक्यं १९६ ८९ चिदचिद्रन्थिरूपत्वा ८६ ८७ २०७ २० चिदानन्दखवरूपस्य १४६ ३७ तथा चाद्वैतवाक्यस्य २२ ६७ चिन्मात्रं विषयोऽस्त्यस्या ८० ७२ तथा सद्वस्तुनभंद ५६ ९१ चिन्मात्राजायते सर्वे ८४ ८२ नथाऽडत्मा स्वप्रकाशोऽयं१६० ७८ चेतनश्चेतनानां य १७९ ४१ तथा तत्वमसीत्येव १२६ ७१ चैतन्यविषयत्वं वा ११ ३१ तथैव मननध्याने २०८ २८ चैतन्याविषयतत्वं वा १५६ ६८ तदद्गित्वं प्रमाणस्य २०२ ४ चैतन्यं स्यादधिष्ठान १०२ ५२ तदङ्गत्वेन मनन- २१४ ४८ चतन्ये कल्पिताः सर्वे १६७ १ तदूदृष्टान्तेन तत्वैक्यं १९७ ताद्वितीय न तत्नास्त्य- ६४ १६ त्वदुक्तमर्थ नो वेझि ८१ ७६ जनिकर्तुर्यतांवेति १५२ ५५ तदेवं श्रवणं लिङ्गं २१० ३१ जडत्वाच्छुद्धधीवृत्ते: २२५ २२ तदेवं श्रवणस्याऽपि २१३ जडत्वमपि हतु: स्या १३ ३८ तदेवं सर्वावश्वस्या- ५४ जडभेदा विजानीय: ५७ ९२ तदेवं प्रतिबिम्बस्य १९७ ९३ जडानां वाध्यरूपत्वा १८४ ५४ तदेवं दश्यमथ्यात्वं १०५ ५९ जाग्रद्वन्नहिं सम्बन्धं १४३ ३० ११० १७ जाड्यदुःखात्मतारूप- २२८ २९ तत्वमस्यादिगीर्जन्य- २१५ ५४ जिज्ञासासूत्रमूलं स्या २१९ २९ तत्त्वमस्यादिवाक्यं तु १०७ ६ जीवन्मुक्तिदशायां स्ा-२३१ ४१ तत्वमस्यादिजज्ञान- २८ ६५ जीवस्या Sनावृतत्वे वा ४६ ५३ तत्वमस्यादिमानं स्या १८३ ५२ जीवब्रह्मविभागादे ६२ १० ८ १९ जीवस्य ब्रह्मरूपत्वा ७५ ५६ तत्वता नैवभिद्यन्ते १९४ ८२ जीवस्या Sप्यनवच्छित्र ७५ ५५ ७ १९ जीवाश्रिताऽप्यविद्या स्वी ७९ ७० सत्वज्ञानं विनाडविद्या ५२ ७६ जीवेश्वरभिदा सत्या १७३ २० तत्वज्ञानप्रवृत्त्यर्थ ६९ ३२

त तत्वज्ञाननिवर्त्यत्व ५८ ९७ तत्वज्ञाननिवर्त्यत्वा ९८ ३८ ततोऽनिर्वाच्यमेवेदं ९८ ३७ तत्वम्पदार्थनिष्ठं तदू १०७ ४ ततोऽनुमानमप्यत्र ९३ ११ तत्वसाक्षान्कृती बुद्ध्या १९९ ९७ तथादेहेन्द्रियाध्यक्या ८७ ९० / तस्माद्वष्टव्य इत्यत्र २०४. ८

( ६)

तस्मान्तत्वमसीत्यस्या- २१७ ६३ त्रिमात्रालम्बनोपाधि १३६ V

तस्मादज्ञानहानि: स्या २२२ १३ त्रिकालावाध्यताबोधि १७९ ४३ तस्माच्चित्स्प्रकाशात्मा २२९ ३२ त्रिकालाबाध्यतादयैश्चा ११९ ४४ तस्मात्स्वरूपानन्दस्य २४० ७२ तात्पर्यविषये यस्मा २४ ७५ तस्माद्वेति श्रुतिः प्राह १४ ४३ तात्पर्या विषयत्वेन १२० तस्मादव्यक्षयोग्यस्य १७ ४९ तात्पर्यस्यापि सन्देह २०८ २४ तस्मादद्वैतवाक्यं हि २२ ६९ तात्पर्यलिङ्गसंयुक्ता ३४ ११ तस्मादाध्यासिक: सिद्धः४२ ३६ तात्पर्यविषये यस्मा २४ ७५ तस्मादैक्यश्रुतेः सर्व- १८५ ५७ तात्पर्यलिङ्गवत्वात्स्या १८० ४५ >

तस्माज्ज्ञाननिवर्त्यत्व- ६० तात्पर्येया तु सर्वासां ३८ २६ तस्मात्प्रातीतिक सत्वं ६५ १९ तात्पर्ये निश्चितेह्यैक्ये १८५ ५८ तस्मात्साधकसद्भावा- १३९ १८ तावदेव चिरंह्यस्ये २३४ १६ तस्मादू बाधकसन्भ्ावा १४४ ३३ पार्विके निरपेक्षत्वे १६० १०० तस्मात्फले प्रवृत्तस्य २३३ ५४ तारतम्यविनिर्मुक्तं १३५ ९५ तन्मात्रस्योत्तरत्वाद्वा १०९ १३ त्यागोविरुद्धरूपस्या १८३ ५३ तत्परत्वात्पुमर्थैक- १३९ १९ २२४ २१ तत्परत्वात्परत्वाञ्च २३ ७१ तत्परत्वेन सत्वैक्य १२७ ७६ द

तत्परत्वेन चाद्वैत ३८ २८ ददामिबुद्धियोगं तं २४० ७१ तत्न तद्देशकालादि १२५ ६७ दशमस््वमसीत्यादी २१५ १७ तत्राऽपर्यायशब्दानां १०७ दार्ष्टान्तिकेऽपि किं ब्रझ्मे ११३ २५ तत्राद्ये विषयाभासि ४६ ५२ दुर्विवेकतया जाग्र- ७६ तत्रोपलक्षणस्यैव १५९ २२० ३ दुःखाद्यननुसन्धान १७४ २२ ७१ ४० दुःखधीर्वृत्तिरुपत्वा १४१ २३ तव्ापि जीवन्मुक्तानां २२९ ३३ दुःखस्य कल्पतत्वेन २२९ ३० तच्छक्तिनाशमात्रेण २३३ ५० २२९ ३१ तत्सम्बन्धिपरं ब्रह्मा- १२४ ६२ दुःखाभावस्य चिद्रूपा दुःखाभावातिरेकेऽपि २२८ २९ तत्साधननिरासाभ्यां ३ ६ ९६ २५ तस्याव्याप्तिर्न मोक्षेऽपि १५४ .६३ देहात्मैक्यभ्रमे यद् ३० ९८ २१६ ६० देहेन्द्रियादितद्धर्मा ८७ ९२ तदैक्षतव्याकरोमी १५२ ५६ १२० ४९ तस्यैच प्रतिदेहं स्या दोपाप्रयुक्तभानत्व ६५ २२ दोषप्रयुक्तमानत्वा ९१ ८

( ७ )

दृष्टं तत्नाऽप्यपूर्वत्धा २१२ ४१ । न नत्कासेडितीवात्र १३२ हश्यत्वं सदवृत्ति स्या- ३२ ५ न निष्प्रकारकज्षान ११ ३० दृश्याधिष्ठानरूपेण ४२ ३७ न निर्धर्मकतायां स्या १२८ ७९ रष्टा गुणक्रयाजाति १६३ न प्रत्यक्षाSविराधाय २१ ६३ दष्टान्ते साध्यवैकल्यं ११२ २३ न पदान्तरवैयर्थ्य ११९ ४५ द्वयारध्यसनीयत्वा १०१ ४६ न पूर्वतन्त्रवच्ाSन्न १३१ ९१ द्वासुपर्णेति वेदारथो १३३ ९५ न वुभुत्साप्रयताभ्यां २१३ ४३ द्वासुपर्णेति पूर्वार्धे १७८ ३८ न व्रह्मण्यनुमानं वा १२७ ७७ द्विचन्द्रादिभ्रमे यद्व २३१ ४२ न ब्रह्म ममसत्ताकं १५१ ५२ १९२ ७४ न भूत सदसच्छब्दी ९७ १९ द्वैतमिथ्यात्वसिद्धर्हि ३ न भूनकालस्पृकप्रत्यङ् ७३ ४६ द्वौचन्द्रावितिबन्मिथ्या १७९ ३९ न मिथ्यात्वानुमानस्या- २४ ७६ न मिथ्यात्वानुमानं वा ४८ ६० न मुक्ति: कर्मणा साध्या २३९ ६८ धीवृत्तिस्थचितोमाया २२४ न मुक्तेस्तारतम्यं वा २३५ ५८ ४३ ३९ न लोकिकं न सामान्य- १८ ५० घुवाद्यौः स्याद्धुवा भूमि ६४ १४ नवाऽन्यत्र स्त्ि्रितस्पैव ९८ ३४

न न वा शब्दान्तरादीनां १८१ ४७ न वा सत्प्रतिपक्षोSन्न ११२ २२ न ख्यायमानरूप्यादी ९१ ६ न वा सदुपरागोऽत्र ९८ ३३ न च सत्वानुमानं स्या २९ ९२ न शुद्धतुच्छ्यो रवं ११ २८ न च योग्यतया व्याप्ता ९६ २३ न सत्यादिगिरा साक्षा ९० ac न च ज्ञाने विधि: शडो १३४ . १ न समानविशेषादि १७० ८ न चावधारणस्याऽपि २०८ २६ न साध्यं व्याहतं वा स्यातू ९३ न चाऽप्रयोजकं मिथ्या ४१ ३५ न सुषुप्तिगविज्ञानं ७२ ४५ न चाSत्र सदसच्छब्दी ९६ २८ न ह्यवच्केदकान्यत्वं १०२ ५१ नचा Sनुमानवाध्यत्व २८ ९० ४१ ३४ न चिन्मात्रं विरोध्यस्यां ७७ ६० नह्यतास्त्रिकरूपे द्वे ८९ ९९ न चेदनुभवव्याप्ति: ७३ ४७ नहिमुख्यपरत्वे स्यु १८६ ५९ न चैक्यं देहदेहित्व १८८ ६३ न हि विश्वनिषेधात्मा ३५ १६ नजीवानामिथोभेदे १७३ २१ न स्याधेदपरोक्षस्य २१५ ५६ म सं विदाथ इत्याद्या: ७५ ५३ १७१ १३

(८ )

नाणुर्नमध्यमो जीवो २०० १ निष्प्रकारमपि ज्ञानं १४४ ३२ नाधिष्ठानधिय: प्राकृस्या-५१ ७३ निराकारं स्वयंज्योति १४५ ३४ नात्रान्योन्याश्रयापातो २०९ ३० निर्द्धरमक्कतया ब्रह्मा १६० ८० नार्थातिरिक्तोज्ानेडस्ति ३१ १०० निःस्वरूपतया तुच्छे १५७ ६९ नार्थान्तर भवेद्बाधात् नैकत्रोभयभिन्नत्वं ८८ ९७ 0 नाश: संस्कारसंव्याप्तो २३० ३७ नीरूपस्याSपिरूपस्य ७८ ६४ नाभदे इष्टिसृष्टित्व ६३ १३ नेह नानेति वेदान्ते ९९ ४१ नासति प्रतियोगित्वं ९५ २४ नेतिनेतीतिवेदान्त २२१ १० नासदासीनो सदासी ९६ २७ नोपजीव्यविरोधोत्रो १८४ ५५ नानुमानमसन्भाने ९७ ३२ नोपजीव्यविरोधोऽपि २० ५७ नामरूपादिमुक्त: सन् ५७ ९४ नोभयत्राऽपि नियतं ७१ ३८ नारायणादिशब्देन १४६ ३८ नोवैयधिकरण्यस्या १७५ २६ नामब्रह्मेत्युपासीत १३८ १५ नाज्ाननाशिकाऽविद्या प १०२ ५० निरपेक्षस्वरूपस्य १६६ ९८ १४ ४१ नियमःश्रवणेज्ञान २०४ ११ परीक्षितप्रमाणत्वं २१ ६१ नियमादष्टसाध्यस्य २०७ २१ परात्परमुपैतीति १९१ ७० निरंशऽप्यशतारोपो १९६ ८८ परमार्थसद्भिन्नत्व ३२ ६ नित्यः सर्वगतोह्येष १९७ ९४ परमुक्तानभेदोऽस्ति १८० ४६ निष्प्रकारकबोधस्य ११४ २७ पक्षादीनांहिमिथ्यात्व ३९ २९ निष्प्रकारमपि ज्ञानं ११६ ३५ १७७ ३४ निश्चयो मुक्तिफलको ११७ ३९ पाके निवृत्ते नो हष्टा २२० ४

निर्गुणस्तावदात्मास्ति १२७ ७४ पादोस्येऽति श्रुतौ तद्व १९५ ८७ निर्गुणज्ञानतो मुक्ति १३७ १२ पाश्चात्यवृत्तिपर्यन्त २२१ निर्दोपराब्दभावेन ५४ ८६ पारमार्थिकभदस्य १९४ ८४ निर्विशेषत्वरूपेण १४१ २४ पारमार्थिकमद्वैतं २६ ८२ निर्विशेषं परं ग्रह्म १४२ २६ पारमार्थिकदष्टयातु ५३ ८० निर्विशेषेऽन्यतोऽप्राप्ता २०५ १५ पुमर्थत्वंसुखे साक्षा २२७ २६ निर्विशषेSपिसन्देह- २०८ २५ पूर्णत्वमपरिच्छ्वित्र ७ १४ निवृत्तिरात्मामोहस्य २२० ५ पूर्वस्मिन्नोत्तरज्ञान ७० ३५ निर्विशेषं परं ब्रह्म १२९ ८३ पूर्णानन्दात्मनाभाने ८१ ७४ निवृत्तसर्पविभ्रान्ते २२९ ३६ / १८२ ५०

( ९)

पृथगात्मानमित्यादि १३७ ११ । प्रावल्यमागमस्यैव २३.७०

प्र प्राणलोकादिसृष्टिं हि ६४ १५ प्रामाणिकत्वं सत्वं स्यात् ९४ १४ प्रत्यग्याथात्म्यधीरेव ५९ १ प्राश्न संपरिष्वक्त १८९ ६५ ६१ ६ प्रतीत्यभावऽव्यसतो ९४ १८ फ प्रतिकर्मव्यवस्थाSपि ६१ ८ फलादयुत्त्यनुसन्धानं २०३ १० ४४ ४५ फल व्याप्यत्वमेवेए्ं १५५ ६५ प्रमाणं ध्रुतयोऽप्यत्र ७४ ५२ फलाव्याप्यत्वतुल्याधि-१५५ ६६ प्रमाणवृत्त्युपारूढ- ८२ ७७ प्रमाणमिह तद्धास्य २१४ ४९ ब प्रवृत्तिविषयत्वस्या- ९४ २० बद्धमुक्तव्यवस्थापि १७६ २९ प्रश्नोत्तरउभे युत्त्ा ११३ २४ बाध्यवाधकयोरैक्य ५६ ८९ प्रत्यभिज्ञापदार्थाप्त- १२५ ६८ बाध्यं प्रयोजकत्वे स्यात् ९३ १६ प्रतिबन्धक्षये पुंसः १४४ ३१ बुद्धेस्तु तद्विशिष्टाया ८६ ८८ प्रवेष्टत्वे च गम्यत्वे १४६ ३६ बुद्ध्याद्युपाधिसम्बन्धा २०० ३०० प्रतियोग्यादिसापेक्षं १६९ ६ बोद्धभिन्नार्थकाच्छव्दा - २१६ ५९ १६० ७१ बहुकालाल्पकालादि २३० ४० प्रविनश्यदवस्थस्य २३० ३९ प्रत्यक्षसिद्धंसत्वं तु २५ ७८ ब्र

प्रत्यक्षमनुमानंचा- ९० ५ ब्रह्मत्वं ब्रह्मवृत्तित्वा- ३२ ३ प्रत्यक्षाद्वेदवाक्यस्या- २६ ८३ ब्रह्मवित्परमाप्नोती- ११० १६ २७ ८८ ब्रह्मवित्परमाप्नोती २३७ ६४ प्रतिविम्वस्य विम्बैक- ३९ ३० ब्रह्मात्मैक्यं प्रमेयं य- २ ३ प्रतिविस्बितचैतन्यं ४४ ४७ ब्रह्मज्ञानप्रयुक्तेयं ७ १७ प्रमाणसम्भवादेवा २७ ३१ ब्रह्मण: स्फूर्तिरूपे स्वा- १२ ३४ प्रतियोगित्वमपि तु ९९ ३९ ब्रह्मज्ञनितरावाध्य. ३१ १ प्रतियोगित्वमेवैत. १६ ब्रह्मरूपतया मुक्ते ६२ ११ प्रवृत्तिहेतुभेदं हि १०९ १० ब्राह्मणोऽहं मनुष्योऽहं ८७ ९१ २२२ १२ ब्रह्मणः स्वप्रकाशत्वे ९३ १५ प्रातिभासिकवस्त्वेव २२४ १८ प्रामाण्यं रपतेामिथ्या २० ५९ ब्रह्मभिन्नं मृषासर्वे १०३ ५५

( १० )

ब्रह्माभिन्नतया साsस्तु २२१ ५२ माया कल्पितहस्त्यादि ४० ३२ ब्रह्मबोधोपयोगित्वं १२२ ५४ मायाविन इवेशस्य ५३ ८१ ब्रह्मवा इदमित्याद्या १९० ६७ मायैव वा Sस्त्युपादानं १५१ ५३ ९० मानं वेदान्त वाक्यानि १२६ ७३ ब्रह्मण: स्त्रप्रकाशत्व- १५४ ६२ मायो पादानकस्यापि २२४ १९ ब्रह्माभिन्ननिमित्तोपा १५४ ६१ मानुषानन्दमारभ्य २३६ ६१ ब्रह्मणोनिर्विकारत्व १५१ ५१ मिथ्यात्वाभवसत्वस्य ५ १३ ब्रह्मणो नित्ययुक्तत्वे ६६ २३ मिथ्यात्वं सद्विंविक्तं वा ९ २३ ब्रह्ममाये जीवयोनी १५० ५० मिथ्यात्वस्याऽपि मिथ्यास्वे९ २४

भ मिथ्यात्वसाधने हेतु १० २७ मिथ्यात्वसाधकाः सर्वे १६ ४७ भक्तिजेशप्रसाद स्य २३४ ५७ मिथ्यात्वसाधकानां हि १७८ ५५ मिथ्या भूतेन सम्यग्धी २० ३५ भाहवार्तिकरीत्येत्थ २३४ भास्यास्वावृतचिद्धास्ना ७६ ५८ मिथ्या भूतस्य चोपाधे १७६ ३२ भामत्यान्तु विचारैका २१० ३६ मिथ्यात्वं ब्रह्मतुच्छाति- ३२ ४ भूयश्चान्ते विश्वमाया- २३३ ५१ मिथ्यात्वेऽपि प्रपञ्चस्य ५२ ७७

८५ मिथ्या स्वापनरथादीनां ५३ ७९ भेदे षाड्वधतात्पर्य १८१ ४९ मिथ्यात्वेन निवरत्यत्वं ५८ ९८ भदानुवादिनी श्रौती १७० ११ मिथ्यात्वं ब्रह्मसत्वात्म १३३ १७ भेदभ्रमाद्यिष्ठान १६५ ९४ मिथ्यास्ति भेदधीर्भेंद- १९५ ८६ भेदखण्डन युक्तीनां १६४ ९३ मिलित्वा जननाच्छद्वै १२४ ६३ भौतिकत्वाद्विनाशित्वा ८५ ८४ मिथोविरहरूपत्वे १० २५ भ्रमत्वं सगुणोपास्ते १३५ ६ मीमांसकोऽप्यपूर्वस्त्वं १८२ ४८ म मुक्तस्य ब्रह्मरूपत्वा २३६ ६० २३९ ४० मननं तु श्रुतार्थस्य २१० १३२ मोक्षानुस्यूतरूपस्य २२२ ११ मनसेवानुदष्टव्य- २१५ ५३ मयि ज्ञानं न चास्तीति ७२ ४३ य

मानान्तरविरोधे स- २२ ६८ यद्वा स्मृतिपुराणादि २०६ १९ मानान्तरा बाधितत्वा २४ ७३ यद्वा Sविद्यानिवृत्ति: स्या२२ V मानानपेक्षसिद्धर्हि २५८ ७४ यद्वा उज्ञानस्य या सूक्ष्मा २३३ ५२ मानं परीक्षितत्वेन २५ ८० यद्वा स्वाश्रयनिष्ठस्याऽ ९२२

( ११ )

य द्वा स्वव्यवहारे स्वा- ११ ३२ यद्वा Sद्वितीयशब्देन ५७ र ९३ यद्वा Sद्वितीयशब्देन ५७ १४ रज्जुसर्पादिवद्विश्वं ६३ १२ यद्वा Sस्त्वविद्यालेशानु २३१ ४४ रज्जु सर्पादिवाद्विश्वं ६५ २० यद्वा स्वव्यवहारे स्व १९४ ८३ रूपादिहीन कालादे १८ ५२ यद्वा स्वव्यवहारे स्वा- १५७ ७० रूप्योपादानमज्ञानं ८२० यद्वा Sत्रयोग्यतात्यन्ता-१५५ ६४ रूप्यं सच्चेन्न वाध्येत ९२ १३ यतो वाचोनिवर्तन्ते २१७ ६२ यत्वेकाकी न रमत- ३६ २२ ल

यत्प्रसादादविद्यादि ४९ ६५ लक्षणा शक्यसम्बन्ध ११८ ४२ यत्र हि द्वैतवद्यत्र ५९ २ लक्षणा समुदाये स्या १२४ ६४ यद्यप्येकं परं लक्ष्यं ११० १८ लक्षणा तद्दूयासिद्ध्या १२४ ६५ यद्यप्य खण्डवाक्यार्थ ११६ ३३ लक्षणास्वीकृतः श्ति १६२ ८६ यद्यपि ब्रह्मचैतन्यं ५१ ७२ लक्ष्यत्वव्यवहारो Sपि १६० ८१ यन्मदन्यन्न चाऽस्तीह १९२ ७१ लोके वा तान्विकत्वेन ९९ ४० यन्मनसा न मनुते- २१७ ६१ लक्ष्यार्थभेदाभावेपि १२३ ५८ यत्स्वलक्षणकं वत्कं १९६ ९० यथा सतोजनिर्नेव ५४ ८२ व यया देहघटादीना ८५ वल्मीकादौ यतो हषं ८९ १ यथा घोषो गभीरायां १२३ ६० वशीकृते मनस्येषां १२९ ८४ यमाराध्यपरं तत्त्व- २१९ १ वस्तुनः पदलक्ष्यत्वे १६१ ८३ य आत्माध्वस्तपाप्मेति १३६ वस्तुत्वेऽपि निषेधस्य याऽस्ति तज्जनकत्वं न १०८ 6 वस्तुतस्तु श्रुनेरेव ७८ ६५ यागे गतेऽपि यागस्य २३६ ५३ विचार: शब्दशत्त्यैक २०२ ६ यावन्मोहं तु भेद: स्या १९३ ७९ विचारस्याऽपि करणे २०३ ७ युक्तो ऽयुक्तश्च यत्राउर्थ १४० २१ वाक्यजा चरमा वृत्ति २१९ २ वाक्यं वेदान्तविज्ञान २१४ ५१ येनैवोपाधिनायस्य १७६ ३० वाक्य लाक्षणिकत्व Sि१२५ ६५ योग्यतांदश्चमिथ्यात्वे ८७ विधि: स्यान्निर्गुणैकात्म्य२१२ ४० योऽयं प्राणपु हृद्यन्त १०७ ५ विनिः सारितपुष्पेपि २३० ३६ यं शाद्वं बोधमादाय २१६ ५८ विपक्षबाधकोपेतं विना वृत्तिमविद्याया २१ ६० यः सर्वज्ञ इति श्रुत्या १३४ १०० ११६ ३४

( १२ )

विचारस्यांऽपि वेदान्त ११७ ३६ व्यावहारिकसत्वेन ६२ वाच्यार्थभेदात्सत्याऽपि ११९ ४३ व्यावृत्तिसमसत्ताकं १२१ ५० वादिनां कुमतप्राप्ता १२२ ५५ व्यावृत्ताकारतोब्रह्मा ११७ ३८ वाग्धेनुत्वादिवन्नाSन्र १३८ १४ व्यावृत्तिबुद्धिहेतुत्वं १२१ ५१ विमतं सत्वशून्यत्वे ९१ व्याषहारिकसत्वंस्या १३७ १० 9 विश्वं सत्यमिति श्रीतं ३४ १० व्यावहारिकभेदे वा १८० ४४ विश्वसत्यत्ववाक्यस्य ३६ १९ १६५ ९६ विश्वसत्यत्वगीस्तस्मा ३७ २४ व्युत्पत्यै मन्दवुद्धीनां २२३ १४ ४९ वृत्त्युपारूढचैतन्यं २२३ विश्वोपादानविषया ४९ ६६ वृत्तित्वान्मोहविध्वस्ते २२६ १६ २५ विश्वमायानिवृत्तिःस्यादू ७५ ५४ वृत्तिरूपं न तज्ज्ञानं ४३ ४० विशिष्टार्थैकसम्बन्धि १२४ ६१ वृतत्ति: स्यात्सर्वगत्वेऽस्य ४६ ५४ विशिष्टविषयोपास्ति १३५ ५ वृक्षस्य स्व्रगतोभेद: ५६ ९० विकारशब्दान्नेत्यादि १३२ ९३ विशेष्यांशस्य सत्वेऽपि १३६ ७ विचारसमयेSध्यस्त १४२ २५ शब्दातिशय हेतुत्वा- २०३ विभेदजनकेडज्ञाने १९४ ८० शब्दादेवापरोक्षत्वे २१४ ५२ विशेषणांशत्यागेऽपि १८७ ६० शक्यार्थमात्रबोधित्वं २२ ६५ व्रीहीनित्यत्न शास्त्रेक २०५ १६ शब्दबाध्यं न मिथ्यात्वं ३४ व्रीहिमात्रसमाकार २०५ १७ शब्दज्ञानानुपाती स्या ९४ १९ विशिष्टशक्ेस्तद्बोधो २०८ २३ शब्दादेवापरोक्षत्वे २१४ ५२ वेदानुकूलतर्कोऽपि १९ ५६ शाब्दिकन्यायवैषस्या- ५५ ८८ वेदान्तवाक्यजं ज्ञानं ५० ७१ शाखेन्दुन्यायतो ब्रह्म १३८ १६ वेदान्तश्रवणादिभ्यो ५२ ७५ वेदान्ता निर्विशेषे स्यु: १४२ शुद्धस्या Sविषयत्वऽप्यु- २२५ २३ २७ शुद्धं वा वृत्त्यभिव्यक्तं १२ ३३ वेदे शकुनिद्ृष्टान्ते १८९ ६४ ३२ २ वेदान्तवाक्यजज्ञान १६३ ८७ शुभादिसूचकत्वंहि ३९ ३१ व्यावहारिकमिथ्यात्वं १० २६ शुद्धेतात्विकसम्बन्धा २०९ ११ व्यावहारिकमानत्व २१ ६२ शुद्धव्रह्मैकताकारा १११ २१ व्यावहारिकप्रामाण्यं २३ ७२ शुद्ध शब्दैकगम्येना १७३ १८ व्यावहारिकसत्वैक २१ ७९ शुद्ध योस्तत्वमोर्नैव १७२ १६ व्यावहारिकमेवास्ति ३६ १८ शुद्धब्रह्मातिरिक्तोयो १४८ ४४

( १३ )

शून्यत्वस्यापुमर्थत्वा १२९ ८६।सत्वासत्वाख्यधर्माभ्यां ८८ ९५ श्रवणादिपरानित्यं २०१ १ सत्वावच्छित्नभेदस्य ८८ ९६ श्रवणं मननं ध्यानं २०२ ३ सत्वादिना विचारका- ९० २ श्रवणं शक्तितात्पर्या २०७ २२ ९० ३ श्रवसाादिक्रिया ताव २०८ २७ सर्व ब्रह्मदमित्येवं १५२ श्रवणाक्षिप्ततात्पर्य २०९ ३१ सदुपादानकं विश्वं १५३ ५९ ध्रुत्यनुग्नाहकत्वाञ्च २९ ९१ सत्यज्ञानादिशब्दास्ते १६१ ८२ श्रोत्रियस्येति वाक्येषु २३८ ६६ स आत्मा तत्त्वमित्यत्रै- १८७ ६१ सयश्चायं नरे यश्चा १९० सयोह परमं ब्रह्म १९० ६९ संस्कार:कार्यरूपोपि २३० ३० सुप्तौ विलयमायांति ८५ ८३ संसारस्योपलम्भेन ६८ ३१ सुविवेकतया र्वप्रे १९ ७७ सन्घटश्चेत्यधिष्ठान- १८ ५१ सुखदुःखादिवत्प्रक्षा १५३ ६० सच द्रष्टैक एवास्ति ६५ २१ १७४ २३ सतः सति विभिन्नत्वे ८८ ९४ सोयमित्यादिवत्वित्थं ११० १५ सदसत्त्वे विरुद्धत्वा २९ ९६ स्वज्योतिषाप्यवाध्यत्वे २२३ १५ सदसत्कार्यवादादि ५४ ८३ ६० ac संदानन्दविदाकृष्ण- २४० ७४ ३० सद्ध मंकानुमानेतें १२८ ८१ स्वप्नजागरयोस्तुल्या १०२ ५३ सफलंतत्वविज्ञान- २१४ ५० स्व्रप्रवत्सर्वभेदस्य ६९ ३३ समन्वयाविरोधोक्त- २१० ३३ स्वस्ति श्रीकृष्णतत्त्वं १ १ समन्वयविचारस्या- २१० ३४ सतः सिद्धांथवाऽसिद्धो ४४ ४४ सर्वत्राऽपि विचार्यत्व २०५ १४ स्वतोऽसिद्ध प्रमयेतु ४४ ४६ सप्रकारकधीवृत्ति ११ २९ स्वप्रकाशतया ज्ञाते ४८ ६१ सर्वाधिष्ठानमेवैकं १९ ५३ स्वरूपतः प्रमाणैर्वा ७९ ६९ सर्वतीर्थहशां सिद्धि: ४३ ४२ स्वयम्भानाहमावृत्त्या ८० ७३ सर्वतीर्थहशां तावत ४३ ८९ ९८ सत्वानन्दत्वमुख्याना ४८ ६३ स्वस्मिन् कार्यजनेरव १५० ४९ समसत्ताकताऽविद्या ५० ७० सर्वत्राउनुभवेभाव ७२ स्वप्रकाशत्वधर्मस्य १५७ ७१ सर्वतः प्रसृतत्वेन ७८ ६६ स्त्रप्रकाशानुभूति: स्या-१५७ ७२ सर्वश्ञत्वं विशिष्टेस्या ७९ ६८ स्वप्रकाशतया सर्व- १७७ ३५

( १४ )

स्वरूपस्य प्रमेयच्वा- ११८ ४१ साक्षिणः सर्वजीवेषु १४९ ४५ स्वत एवास्त्युपाधित्त्व- १०१ ४८ साक्ष्यज्ञानसुखाकारा ७३ ४८ स्यादाकारिनिवृत्ताव- २३२ ४६ स्थूल: स्यामितिवत्सुपत्यै ८४ सामान्यतापितत्सिद्धे ९१ ९ ८१ सुखवैषयिकेयद्धि २३७ ३६ स्वाधिष्ठाने परे तत्वे ५ 6 सौधुप्तिकानुभूतिस्तु १७१ ११ संस्कारस्मृतिदोषाणां ९८ ३६ सुप्तिकाला नुभूनात्मै- ८३ ७९ संशयाऽध्यस्तसामान्य ११८ ४० सुखादौशुक्तिरूप्यादौ ७२ ४२ संसर्गाविषयऽप्यस्त्या ११५ ३२ स्वापरोक्ष्येऽनपेक्षत्वं १२ सत्तर्कःश्रुतिभिःस्मृत्या १६४ ९२ ३६ स्वान्यूनसमसत्ताका १४ ४२ सत्तादीनां तु जातीनां ११९ ४६ स्ाभाविकीति वार्क्यं तु १३० ८९ सर्वएकीभवन्ती त्ये- १९१ ७१ स्वाप्नवाक्तद्विचाराभ्यां ६१ ७

सर्वभूतेषु गूढोऽयं १९३ ७७ सेनैव कल्पिते देशे ८० ७१ १४० २० १६ ४६ सत्यं तत्वमसीत्यादी १३१ ९० सदेवासीदसद्वेति १२९ ८५ ह

सत्यज्ञानादिगीरेत १२६ ७२ ३३ ८

सत्वेनानृतव्यावृत्त १२३ ५६ हेयं निरूष्य बन्धाख्यं १०६ २. सत्ये ब्रह्मणि सत्यादि १२२ ५३ सत्यमिथ्यात्वभेदोऽपि १२० ४८ क्षेत्रज्ञं चाऽपि मांविद्धि १९४ सत्यज्ञानादिवाक्येSत्र ११४ २६ ८१

सदासीत्तन्न चासीद्वा ९७ ३० ज सर्वतोऽप्यनवच्छ्िन्न ११५ ३० ज्ञानसाधनमात्रे ४४ सर्वधीप्रत्ययानां हि १०० ४३ ज्ञानंवस्तुप्रमायत्तं २१३ २१३ ४५

सत्व त्रैविध्यमप्यत्र १०३ ५६ ज्ञानत्ववदति प्रोक्तं २१ ५५ सप्रकारकज्ञानादि १०४ ५८ ज्ञानमर्थप्रकाशात्म १४७ ४१ सायुज्यस्य विभक्तत्वा- २३८ ६५ ज्ञानात्पूर्वमसिद्धस्या २२० ६. सापेक्षत्वात्सावधेश्च्े- १६८ ४ ज्ञानानिवर्त्यदोषस्य २३१ ४३ सामानाधिकरण्यं त १८८ ६२ ज्ञानादेव भवेन्मुक्ति २३९ ३५. साप्यनाद्यतिरिक्तेर्थे ६० ५ ज्ञानत्वव्याप्यधर्मेण. २१ सार्वज्ञादिविशिषं य- १८५ ५६ ज्ञानादीनां स्वरूपत्वा- १३० ८७ साक्षाज्ज्ञाननिवर्त्यत्वं ७१ ३९ ज्ञानानन्दैकरूपय १४९ ४६ साक्षिवेद्यतया वृत्ती १०१ ४९ ज्ञानानन्दापृथत्पि १४८ ४२ साविद्या साक्षिचिद्वेद्या ७६ ५७ ज्ञानानन्दैकरूपत्व- १४७ श्लोकसूचीपत्रम् समासं।

अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारसङ्ग्रहस्थप्रधानविषयाणां

सूचीपत्रम्।

पृष्ठाङ्का: मङ्गलाचरणम् १ अद्वैतसिद्धे द्वैतमिथ्यात्वसिद्धि पूर्वकत्वोपपादनम् ... ३ ... जगन्मिथ्यात्वे प्राचां प्रयोगा: ... .. .

प्रथमद्वितीयमिथ्यात्वलक्षणकथनम् . .. . . . ... तृतीयमिथ्यात्त्वलक्षणकथनम् ... ६ .. ... . . . विवरणाचार्योक्त श्षोकोत्कीर्तनम ८ . . . .. . चतुर्थपश्चमलक्षणमिथ्यात्वमिथ्यात्वोपपत्ती ... . . . दृश्यत्वहेतूपपत्तिः ११ . .. . . . जडत्वहेतूपपत्ति: १३ . . . परिच्छ्विन्नत्वहेतूपपत्ति १४ ... ब्रह्मसिद्धिकारानन्द बोधोक्ता नुमा न ननिरू पणम ... १५ ... चित्सुखाचार्या नुमाननिरूपणम ... १६ . .. ... मिथ्यात्वानुमाने सोपाधिकत्वभङ्ग:। ... १६ .. ... मिथ्यात्वानुमान आभाससाम्यप्रत्यक्षवाधयोरुद्धारः । ... १७ प्रत्यक्षयोग्यसत्वानिरुत्त्ां प्रत्यक्षबाघोद्धारः। ... १८

... ... ... ... १९ प्रत्यक्षस्योपजीव्यत्वभङ्ग: २० ... प्रत्यक्षस्यानुमानागमबाध्यत्वसिद्धि: २१ . .. अपच्छेदन्यायेन प्रत्यक्षस्याऽऽगमबाध्यत्वम्। २३ ... आनन्दबोधाचार्यवचनसम्मतिः २३ ... . . . अपच्छेदन्यायवैषम्यभङ्ग: ... २४ . . . मिथ्यात्वानुमितेर्वन्हिशैत्यानुमितिसाम्यभङ्ग: ... ... २६ परीक्षितत्त्वस्यैव प्रावल्यप्रयोजकत्वोपपत्तिः ... २६ ... शब्दस्याSचिन्त्यशक्तित्वोपपादनम ... ... २७ ... भाविबाधोपपत्तिः ... .. . २८ ... . ..

... . . . २८

( २ )

पृष्ठाङ्ा: मिथ्यार्वसत्वानुमानयो: सम्यक्तवुष्टत्वोपसंहारः २९ ... ईश्वरस्य भ्रान्तत्वनिरासः ... ३० ... ...

३१ . .. ... मिथ्यात्वे विशेषानुमाननिरूपणम ३२ ... ... मिथ्यात्वे विशेषानुमानोपसंहार: ६३ ... ... मिध्यात्वाऽनुमाने शब्दबाध्यत्वनिरासः ३४ .. ... अद्वैतश्रुतेस्तात्पर्यलिङ्गोपेतत्वोपपत्तिः ... ३५ ... ... विश्वसत्यत्व प्रतिपादकश्रुतीनामर्थान्तरपरत्वोपवर्णनम् ... ३६ सप्रपश्चताया: पुरुषार्थत्वनिरासः ... ३७ ... मिथ्यात्वश्रुतेस्सत्त्वश्रुतिबाध्यत्वाभावनिरूपणम् ... ३७ . .. विश्वमिथ्यात्वाSनुमानस्या SSगमादिबाधोद्धार: ३८ ... असतो हेतुसाध्यपक्षादीनां साधकत्वोपपंत्ति: .. . .. ३९ खप्ने विषयविशिष्टस्य ज्ञानस्यासत्वनिरूपणम ... ... मिथ्यात्वानुमानस्याप्रयाजकत्वनिरासः ... ४१ .. . ... विश्वसत्यत्वे दृग्दश्यसम्बन्धानुपपत्तिनिरूपणम ... ... ४२

... ४३ ...

वृत्त्युपरक्तस्य ज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वे वार्तिकवचनप्रदर्शनम। ४४

मतभेदेन वृत्तेरुपयोगनिरूपयाम ... ४५ ... .. . प्रतिकर्मव्यवस्थोपपत्तिः ४६ ... ... पृत्तीनामज्ञाननिवर्तकत्वनिरूपणम ... ४७ . .. मिथ्यात्वानुमाने प्रतिकूलतर्कनिरास: ... ४८ ...

... ... ४९ ... देहेन्द्रि यादि कमनपेक्ष्यान्तः करणाध्यासोपवर्णनम् ५० ... बन्धस्याSध्यस्तत्वेऽपि तन्निवृत्त्युद्देशेन श्रवणादी प्रवृत्तिनिरूपणम् ५१ ब्रन्धस्याऽध्यस्तत्वेन ज्ञाननिवर्त्यत्वोपपत्तिः ५२ ... जगन्मिथ्यात्वे श्रुतिस्मृतिसूत्रविरोधप्ररिहारः ... ५३ ... ब्रह्मणि कृत्सकल्पनोपपादनेन प्रतिकूलतर्कभङ्ग: ... ५४ महाभाष्योक्तन्यायविरोधपरिहार: ... ५५ . .. एकमेवाद्वितीयमिति श्रुतेर्व्याख्यानम ... ५६ .... सर्वाद्वैतश्रुते: प्रत्यक्षादिविरोधोद्धारः ... .. ५७

३

पृष्ठाड्रा: न्घमिथ्यात्वनिरूणम ... ... ५८ सत्यत्वे ज्ञाननिवर्त्यत्वाऽनुपपसिनिरूपणम ... ... दृष्टिसृष्ट्यन्यथाउनुपपत्याऽपि बन्धमिथ्यात्वम ... ६० ...

... ... ६१ .. ... दृष्टिसृष्टी प्रतिकर्मव्यवस्थादिनिरूपणम् ... ६२ ... दष्टिसृष्टी प्रत्यभिज्ञाविरोधनिरासः ६३ ... . . .

६४ ... एकजीववादनिरूपणम ... ६५ . . . एकजीववादे श्रुतीनां सामञ्जस्योपपादनम् ६६ ... ... शास्त्रगुर्वादीनां कल्पितत्वऽपि ततो ज्ञानोदयनिरूपगम ... ६७ अनिश्चिताद्वैतस्य गुर्वादिकल्पकत्वोपर्पा .. ६८ ... शुकवामदवादिमुक्तत्वप्रतिपादकागमोपपत्तिः ... .. . एकजीववादे सर्वकल्पनोपपत्ति: ... ... ७० .. . अविद्यालक्षण तत्पदकृत्य निरूपणम् ... ... ७० .. . उपादानोपादेयभावे भावत्वस्याप्रयोजकत्वनिरूपणम ७१ ... अज्ञान त्रिविधानुभवप्रमाणनिरूपणम् ... ... ७२ . . . भावरूपाजाने वार्तिकवचनोदाहरणम् ... ... ७३ .. .

भावरूपाज्ाने विवरणाद्युक्ताऽनुमाननिरूपणम् ... ७४ ... भावरूपाज्ञान श्त्युपन्यासः ... ... ७५ ... अविद्याया: साक्षिप्रकाश्यत्वम् ... ... ... ... ७६ चिन्मात्रस्याज्ञानाश्रयविषयत्वोपपत्तिः ... ७७ . . . ... नी रूपस्याऽपि प्रतिबिम्बनिरूपणम् ७८ ... ... ... सर्वझस्याऽपि अज्ञानाश्रयत्वोपपत्िः . . . ७९ ... अज्ञानस्य जीवाश्रयत्वोपपत्तिः ... ८० ... . . . ... चिन्मात्रस्याविद्याविषयत्वोपपादनम ... ८० ... स्वयम्प्रकाशस्याप्यावृतत्वोपपादनम् ८१ ... ...

... ८२ ...

... ८३ सुषुप्तावहमर्थाभावेऽपि सुषुप्त्यर्थप्रवृत्तिनिरूपणम ... कर्तृत्वादिविशिष्टान्तःकरणैक्याध्यासादात्मनि कर्तृत्वादेरुपपत्ति: ८५ कर्तृत्वविशिष्टाया वुद्धेश्चित्यैक्याध्यासं विनाऽहङ्कर्तेति-

पृष्ठा ड: प्रतीत्यनुपपत्तिनिरूपणम् ... ... ८६ ... आत्मन्यध्यासोपपादनम् ... ... . . . .. . अनिर्वाच्यत्वलक्षणनिरूपणम् .. ... ८८ ... अनिर्वाच्यत्वे प्रत्यक्षानुमानोपन्यास: ... ... ९१ ... अनिर्वाच्यत्वानुमानस्य निर्दुष्टत्वनिरूपणम् ... ९२ ...

... ९३ ... . . . ख्यातिबाधाऽन्यथानुपपत्त्युपपन्यास: ... ९४ . . . व्यावहारिकसत्वस्यैव प्रतियोगित्वादी प्रयोजकत्त्वम् . . . ९५ अनिर्वाच्यत्वे नासदासीदित्यादिश्रुत्युपन्यासः ... ... ९६ असतूख्यात्यादिनिरास: .. . १७ ... . .. अन्यथाख्यातिनिरास: ... ९८ . .. ... आविद्यकरजतादेर्निषेधोपपत्ति: ... ... ... आविद्यकरजतोत्पत्त्युपपत्तिः ... ... ... १०० रजतभ्रमस्य चाक्षुषत्वानुभवविरोधपरिहार: भ्रमस्य वृत्तिद्वयत्वोपपत्तिः १०१ . . .

... ... १०२ ... ... सत्वत्रैविध्योपपत्तिः .. .. . ... ... व्यावहारिकप्रातिभासिकसत्वयोर्भेदनिरूपणम् १०३

... १०४ ... पूर्वोक्तार्थोपसंहार: ... ... ... ... मङ्गलाचरणपूर्वकं वृत्तानुकीर्तनम् १०५

अखण्डार्थभेदतल्लक्षणनिरूपणम् ... . .. १०६

... . . . अखण्डार्थलक्षणे पदकृत्यप्रदर्शनम् १०७ ...

... ... ... १०८

इति प्रथमपरिच्छेदः।

अखण्डार्थे Sनुमानोपन्यास: ... . .. . .0 ... अखण्डार्थहेत्वसिद्धिनिरासः १९९ ... . . . . . . ११० ... अभेदेऽपि लक्ष्यलक्षणभावोपपादनम् .. ... अखण्डार्थानुमाने सत्प्रतिपक्षनिरासः १११ ...

... ... .. दष्टान्ते साध्यवैकल्यादीनां निरास: ११२

... ... सप्रकार कज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वनिरासः ११३

... ... ... प्रतिकूलतर्क निराकरणम् ११४

. . . .. अखण्डार्थत्वे वेदान्तानां निर्विषयत्वापत्तिनिरासः ... ११५ ...

... ११६

) पृष्ठा ङन: निर्विशेषे विचाराद्युपयोगप्रदर्शनम् ... .. ११७ कल्पितोद्देश्यविधेयभावेन वाक्यस्य नाखण्डार्थत्वव्याहतिः ११८ सत्यादिपदानां पर्यायत्वनिरासः ... ... ११९ ... सत्यादिपदानां लक्षणयाSखण्डार्थत्वेऽनुपपत्तिनिरासः ... १२० व्यावृत्ते: सत्यत्वे मिथ्यात्वे वा दोषराहित्यप्रदर्शनम् १२१ ... निर्गुणब्रह्मप्रमितौ शाखान्तरीयगुणोपसंहारः ... .. १२२ व्यावृत्तेरार्थिकत्वोपपादनम् ... १२३ . .. ... वाक्ये लक्षणोपपततिः १२४ ... ... वाक्यस्य लाक्षणिकत्वेऽपि अनुभावकत्वप्रदर्शनम १२१ 1 .. सत्याद्यवान्तरवाक्याखण्डार्थतोपपत्ति: ... १२५ ... ... महावाक्यपक्षकाऽनुमानस्य निर्दोषत्वोपपत्ति: ... १२६ ... आत्मनो निर्गुणत्व उपपत्तिप्रदर्शनम .. १२७ ... .. . ब्रह्मणि तात्विकधर्मसाधकानुमानानामाभासत्वप्रद्शेनम् ... १२८ सगुणनिर्गुणश्रुत्योव्यवस्थोपदर्शनम १२९ ... ... ज्ञानादीनां स्वरूपतया गुणत्वासिद्धि: .. १३० ... .. .

पूर्वोत्तरतन्त्रयोरवैषम्यकथनम् ... १३१ .. . . . ... श्रुतीनां तात्विकार्थान्तरपरत्वनिरास: ... १३२ ... . . .

भेदश्रुतीनामन्यपरत्वम् १३३ ... ... ... ... यः सवज्ञ इत्यादिश्रुतीनां ब्रह्मपरत्वेन विशेषणे ... ... तात्पर्याभावनिरूपणम .. १३४ ... आनन्दसत्यकामत्वादीनां तात्विकत्वातात्विकत्वव्य वस्थाप्रदर्शनम्२३५ सगुणवाक्यस्य न गुणतात्विकत्वपरत्वम् १३६ ...

सविशेषज्ञानस्य मोक्षाहेतुत्वम् ... ... . . . १३७ ... ब्रह्मण: सगुणत्वे बाधकप्रदर्शनम् ... १३९ .. . ... निर्गुणवाक्यस्य तात्पर्यवत्वेन प्रावल्यम ... १४० ... निर्गुणश्रुत्यनुगृहीततर्कस्य प्रावल्यम् ... १४१ ... ब्रह्मणा निर्गुणत्वोपसंहारः ... १४२ ... लक्षाया वेदान्तानां ब्रह्मप्रमाणत्वोपपत्तिः १४३ ... ... ब्रह्मणो निर्गुणत्वे प्रमाणोपपत्तिः ... १४४ .. . ... ब्रह्मणो निराकारत्वोपपत्ति: ... १४५ ... सर्वगतस्य ब्रह्मण: प्रवेष्टृत्वादेविग्रह विनोपप्तिति :... ... १४६

६)

पृष्ठाङ्का: ब्रह्मणो ज्ञानानन्दात्मकत्वोपपत्ति: १४७ ... ... ... साक्षिनिरूपणमं .. ... १४८ ... ...

ब्रह्मणोऽद्वितीयनित्य साक्षित्वोपपत्तिः ... १४९ ब्रह्मणो विवर्ताधिष्ठानतयोपादानत्वोपपत्ति: . . . १५० .. . एकस्यैवोपादानत्वनिमित्तत्वयोरुपपत्तिः १५१ ... ... कार्यस्य कल्पितत्वेऽपि ब्रह्मणि कर्तृत्वोपप्तिः १५२ ... ...

जगदुपादानत्वेSनुमानोपन्यासः १५३ ... ...

खप्रकाशत्वनिरुक्ति: ... .. १५५ ... . .. ...

फलव्याप्यत्वनिरुक्ति :... ... १५६: ... .. .

खवप्रकाशत्वस्य ब्रह्मस्वरूपत्वम ... १५७ . . . . . . . .

अनुभूते: खप्रकाशत्वोपपात्तः .. १५८ ... ... ...

आत्मनः खप्रकाशत्वोपप्त्ति ... १५९ ... ...

आत्मन: स्वप्रकाशत्वेऽनुमानोपन्यास: .. . .. १६० .. .

ब्रह्मण: शब्दावाच्यत्वापपत्तिः ... १६१ .. . .. .

अवाच्यत्वेऽपि लक्ष्यत्वोपपत्तिः १६३ ... ...

सामान्यतां भेदखण्डनम् 0 .. १६५ ...

व्यावहारिकभेदन कार्योपपत्ति: ... १६६ . . . . . .

कल्पितवस्तुसापेक्षत्वस्यापि काल्पनिकत्वम १६७ ... .. .

ऐक्यस्य निरपेक्षस्वरूपत्वोपपत्ति: १६८ ... ...

विशेषतो भेदखण्डनम् ... २६९: ... ... ... जीवेश्वरयोर्भेदनिराकरणम् ... ... १७० . . .

भेदपञ्चके प्रत्यक्षस्याप्रमाणत्वोपपत्ति: १७१ . . . . . .

जीव्रह्मभेदानुमानभङ्ग: ... १७३ ... ... जीवपरस्परभेदानुमानभङ्ग: ... १७४ . .. ... औपाधिकभेदेन व्यवस्थोपपादनम् ... १७५ ...

जीवभेदानुकूलतर्कभङ्ग: १७६ ...

भेदपञ्चकेऽनुमानप्रामाण्यनिरांस: .. . .. . १७७ ...

भेदश्रुतेरनुवादकत्वोपपत्ति: ... .. १७९ ... ...

... १८० ... ...

शब्दान्तरादेरत्मभेदकत्वाभावोपपत्ति :... १८१ ...

भेदश्रुतः पड्विधतात्पर्यलिङ्गभङ्गः ... ... ... १८२

( ७ )

पृष्ठाडा: ऐक्यस्वरूपोपपत्ति: ... . .. .. . ... ... १८३

जीवम्रह्माभेदे प्रमाणम् ... ... .. १८४ ...

ऐक्यश्रुतेरुपजीव्यबाधाभावः ... ... .. १८५ ...

अभेदनिर्वाहकलक्षणावाहुल्यस्यादोषत्वम् १८६ ... ...

तस्त्रमसीति वाक्यार्थनिरूपणम् ... ... १८७ . . .

शरीरशरीरिभावनिबन्धनसामनाधिकरण्यानुपपत्ति: १८८ ...

शकुनिसूत्रदष्टान्तादेरन्यथोपपत्ति: ... १८९ .. .

ब्रह्म वा इदमित्यादिश्रुतीनामभेदप्रमापकत्वम १९० ... ... एकीभावस्य गौणत्वनिरास: ... १९१ ... ... ... पक्ये श्रुतिप्रमाणोपन्यासः १९३ .. . .. अहं ब्रह्मास्मीत्याद्यनेकश्रुतिस्मृत्यर्थकथनम् १९४ ... . . .

जीवब्रह्माभेदानुमानोपपत्ति: ... १९५ .... ... ...

अंशत्वनैक्यसिद्धि: १९६ ... ...

१९७ ... ...

आत्मनो Sणुत्वनिरास: १९८ ... ... ...

आत्मनोविभुत्वोपपादनम् .. १९९ . . . . ..

कृतहान्याद्यापत्तिनिरासः .. . ... ... २००

इति द्वितीय: परिच्छेदः।

मङ्गलाचरणम ... .. २०१ ... .. ...

मनननिदिध्यासनयो: श्रवणाङ्गतोपपत्तिः २०२ . .

श्रवणविधेर्नियमविधित्वोपपत्ति: २०३ ... ... पक्षान्तरेण नियमकथनम ... २०६ ... ... ... क्रियात्वेन श्रवणादेर्विधेयत्वोपपत्तिः ... २०७ ... ... श्रवणविधिजिज्ञासासूत्रयोर्मूलमूलिभावोपपत्ति: ... २०९ वाचस्पत्युक्तस्वाध्यायविधिविचाराक्षेपकत्वोपपत्तिः ... २११ ज्ञानस्यापुंतन्त्रत्वेनाविधेयत्वोपपत्ति: . .. . . . २१३

... २१५ ...

श्रवणविधे: प्राधान्याद्युपसंहारनिरूपणम ... ... २१७

प्रफरणान्ते मङ्गलाचरणम .. ... ... ... २१८

इति तृतीय: परिच्छेदः ।

(८) पृष्ठाङ्क: मङ्गलाचरणम ... २१९ ... ... ... आत्मस्वरूपस्य नित्यत्वेऽपि मुक्ते: साध्यत्वनिरूपणम् २२० अविदयानिवृत्ति निरूपणम् ... २२१ ... ... . . . आत्मैवाविद्यानिवृत्तिरिति निरूपणम .. ... २२२ . .. अविद्यानिवर्तकनिरूपणम् ... २२३ . . . .. ... अविद्योपादानकस्यापि अविद्यानिवर्तकत्वोपपत्ति: .. . २२४ मुक्तेरानन्दरूपत्वेन पुरुषार्थत्वोपपत्ति: .. ... १२५ .. . चिन्मान्रस्य मोक्षभागित्वोपपत्ति: २२९ ... अविद्यालेशानुवृत्त्या बाधितानुवृत्तिनिरूपाम ... २३१ ... जीवन्मुकत्युपपत्तिः ... २३३ ... . . . ... .. . मुक्ती तारतम्यभङ्ग: ... २३५ . .. . .. .. c ... ब्रह्मस्वरूपानन्दस्य निरतिशयत्वोपपंत्ति: २३७ ... ... मुक्ती कर्मतत्समुच्चित ज्ञानसाध्यत्वनिराकरगम २३९ ... खकृत कर्मणो भगवत्पदारविन्दे समर्पणम ... २४० ...

इति चतुर्थ: प्ररिच्छेद:।

समाप्तं विषयसूचीपत्रम्।

शुद्धिपत्रम् । अशुद्धम शुद्धम पृष्ठ पङ्धि त्सोबोर्ध- सिद्ध: त्सोर्बोध- १२ 222 सिद्धे: १ २० ब्रह्मात्मे- ब्रह्मात्मै २ २१ द्वैनसिद्धद्वै द्वैतसिद्ध्द्वै २ २१ सिध्ध- सिद्ध ६ ७ सत्वेना सत्वेना १३ १२ सुप्रक्त- सुष्ठूक्त- १३ २३ सद्पक- सद्रपक- १५ १६ लक्षणश्र- लक्षणाश्र- २२ विरांधदूवि- विरोधादूबि २६ १२ ज्ञानमर्थेः ज्ञानमर्थे २७ ३ मप्येत्त मप्येतद्वा २९ १० व्रह्मेत्यादि ब्रह्मेत्यादि ३२ २३ रैक्यरूप्यं रैकरूप्यं ३४ १९ रैक्यरूप्य रैक रूप्य ३५ ac पृथङम- . पृथङ्म ४५ १ मस्त्यव मस्त्येवे ४८ ४ वृतिरूपस्य वृत्ति रूपस्य ४९ १६ श्रिकसम श्वित्तसम ५१ २३ निवृतिर निवृत्तिर ५१ २४ साक्षाज्ज्ञा- साक्षाज्ज्ञा- ५२ ८ विश्व विश्वं ५२ १२ जीवनन जीवनेन ५४ २१ सम्भदा- सम्भेदा ६२ ७ वृत्युपा- वृत्त्युपा- ६३ १ त्तत्व त्तश्व ६४ बुद्वरा बुद्धदा ६५ १ चैतन्यश्रि चैतन्याश्रि ७० १० मवति भवति ७० २१ समति सम्मति ७९ १४ स्ययम्भा- खयम्भा ८० ६ मनष्योऽहं मनुष्योऽहं ८७ ५ मेमेवेति मेवेति ९९ १२ तात्पय तात्पर्य १११ १८ संसृपरुप: संसृपरूप: १११ १९ दभिधया दभिधया शयत्यादी शयेत्यादी ११२ २६ ७ निवृत्या निवृत्त्या १३३ २१४ १५ त्तदुक्तिमि त्तवुक्तमि- १२२ १६ भेदभ्नाम भेदभ्रम १२६ १२

( २ ) पृष्ठ पङ्धि र्मिकतायां ्मकतायां १२८ १६ Sदिति दिति १२९ २० सपुवं संपुवं १३० १२ शेन: शयन: Sयोसोसो 5ह डयोसौसोSह १३९ १६ १३५ ७ आत्सर्गिकं औत्सर्गिकं- १३६ १० दित्याश- दित्या १४० १३ द्विग्रहत्वो द्विग्रहवत्वो १४७ ११ प्रवृतिकतया प्रवृत्तिकतया १४७ २१ द्दषृत्व दष्टृत्व १४८ ११ साक्षिरुपं साक्षिरूपं १४८ २० जोतिषोड जज्योतिषोऽ १५९ मदाद भेदादे १७० ८ प्रवृति प्रवृत्ति १७३ १ प्तिरि पत्तिरि १७३ ११ विरुद्धांश विरुद्धांश १८३ ac तात्पर्यनि तात्पर्यनि १८५ ६ दितित दिवहितित १९७ १३ तथाSस्त्विति तथारSास्त्वहेति २०६ घाचस्यत्ये वाचस्पत्ये २०८ २१ तत्प्रस्थान्त तत्प्रस्थानान्त २०८ २१ m वृत्योप वृतत्योप २१९ पते: पत्तेः २१९ १३ सिद्धान्त सिद्धान्त २२० पृत्यारूढं वृत्त्यारूढ २२३ ५ पारुढ पारूढ २२३ १४ विम्ब बिम्ब २२६ १४ निवर्तकतया निवर्तकता २२४ ७ अत्राह तत्राह २२५ १० शक्त्यादिरुपो शक्त्यादिरूपो २३२ १३ दोषानीत दोषानति २३६ १९ दतथद्व रतशब्द ३३८ १३ भूमिकाया: शुद्धिपत्रम् । अतिमानुषानि अतिमानुषाणि १ १२ महदङ्कार महदहड़ार ७ १६ स्वगनभेद स्वगतभेद- ८ ४ परधीन पराधीन ८ १५ सोवताण्य सोवताराय V समूलघातं समूलं १४ १२ मान्दर- मन्दिर १४ २१ ग्रह्मभूपु: व्रह्मबुभूपु: १५ १६ शुद्धिपत्रं समाप्तं।

विज्ञप्तिः ।

१ अस्यां चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशतके सुन्दरैः सीसकाक्षरैरुत्तमेषु पत्तेषु एक: स्तबको मुद्रयित्वा प्रकाश्यते। २ एकस्मिन स्तबके एक एव ग्रन्थो मुद्यते। ३ प्राचीना दुर्लभाश्चाSमुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शन,व्याकरण, धर्मशास्त्र, साहित्य, पुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुद्यन्ते। ४ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठालयाऽध्यापकाः पण्डिता अन्येच शास्त्रदप्टयो विद्वांस: पतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भवन्ति। भारतवर्षोयै, ्ब्रह्मदेशीयैः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतद्ग्राहकै- र्देयं वार्षिकमग्रिमं मूल्यम मुद्रा: ७ आणका: ८ ६ कालान्तरे प्रतिस्तबकं " १ ७ प्रापणव्ययः पृथग नास्ति। साम्प्रतं मुद्यमाणा ग्रन्था :- मुद्रिता: स्तबकाः (१) संस्काररत्नमाला। गोपीनाथभट्टकृता (संस्कार: ) २ (२) शब्दकौस्तुभः । भट्टोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम्) १० (२) श्लोकवार्तिकम्। भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथिमिश्रकृत-न्यायरत्नाकराख्यया व्याख्यया सहितम सम्पूर्णम। (मीमांसा) १०

(४) भाष्योपबृहितं तत्त्वत्रयम् विशिष्टाद्वैतदर्शनप्र.) करणम् श्रीमल्लोकाचार्य्य प्रणीतम्।श्रीनाराय- णतीर्थ विरचित भाट्टभाषा प्रकाश सहि- (वेदाम्तः) २ तम्। सम्पूर्ण: । (५) करणप्रकाशः । श्रीव्रह्मदेवविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिषः) १ (६) भाटृचिन्तामणिः महामहोपाध्याय- श्रीगागाभट्ट विरचितः । तर्कपाद: मीमांसा

(७) न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्र। विरचिता सम्पूर्णः । (मीमांसा) २

(e) ब्रह्मसूत्र भाष्यम्-वादरायण प्रणीत वेदान्त सुत्रस्य यतीन्द्र श्रीमद्विज्ञा- (वेदान्तः) ६ नभिक्षु कृत व्याख्यानम । सम्पूर्णः ।

(2) स्याद्वादमक्जरी-मलिवेणनिर्मिता सम्पूर्णम्। (जैनदर्शनम्

परम्-श्रीभाष्यकृतां परमगुरुभिः श्री ६ यामुनमुनिभिर्विरचितम्। सम्पूर्णः (वेदान्तः )

(११)न्यायमकरन्दः। श्रीमदानन्दबोधभट्टा- रकाचार्यसंग्रहीतः आचार्यचित्सुखमु- निविरचितव्याख्योपेतः ( वेदान्तः )

(१२) विभत्तर्थनिर्यायःन्यायानुसारिप्रथमादि- सप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूप: म० म० श्रीागरिधरोपाध्यायरचितः। सम्पूर्णः (न्यायः )

(१३) विधिरसायनम् श्रीअनपयदीक्षितकृतम् स० (१४)न्यायसुधा (तन्त्रवार्तिकटीका) भट्टसो- (मीमांसा)

मेश्वरविरचिता। (वदान्तः)

(१५) शिवस्तोत्रावली। उत्पलदेवविरचिता। श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसमेता। (वेदान्त)

(१६) मीमांमावालप्रकाशः (जैमिनीयद्वादशा ध्यायार्थसंग्रहः) श्रीमदूपदवाक्यप्रमा- (मीमांसा )

ज्यधुरन्धरश्रीभट्टनाराणात्मजभट्टशङ्कर- विरचितः । (19 प्रकरणपश्चिका (प्रभाकरमतानुसारि मीमांसादर्शनम) म महोपाध्याय श्रीशालिकनाथमिश्र विरचितम। (मीमांसा (१=) अद्वैनसिद्धिमिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्य। ( वेदान्त हरिदासगुप्तः, पत्तादि प्रेषण स्थानम् बनारस सिटी।

B Sadananda Vyasa 132 Advaitasiddhisiddhantasarah A3M4828 1903 fasc.3

PLEASE DO NOT REMOVE

CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY

UTL AT DOWNSVIEW D RANGE BAY SHLF POS ITEM C 39 12 03 07 13 005 5