1. Advaita Vedanta Bindu Anantakrishna Shastri N.S

Barcode : 99999990292131 Title - Advet vedant bindu (Chaturth puspam) Author - Shastri,Anant Krisna Language - sanskrit Pages - 100 Publication Year - 1964 Barcode EAN.UCC-13

9 999999 029213"

BHAVAN'S LIBRARY

This book is valuable and NOT to be ISSUED out of the Library without Special Permission

विशिष्टप्रवचनमालायाः

चतुर्थ पुप्पम् अ्वैतवेदान्तबिन्दुः

पवक्ता म० म० स्व० पण्डित-अनन्तकृष्णशास्त्री वाराणसे यसंस्कृत विश्वविद्यालये संमानितमाध्यापकः

4

स T-7

X

तम मे गोपाघ

वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालयः संवत् २०२१

पवचनसूची'

प्रथमं प्रवचनम् .4. १-३६

(११-३-६४ ) द्ितोनं प्रवचनम् ... ३७-७२

(१४-१-६४) 1

मृनीपं परननम् ... ७३-९६

(१५-१-६४ )

YA BH 44D7s AR

रेवहेम्र डरगमि।

अद्वैतसि्धेः शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम्

प्रथमं प्रवचनम्

मातामहमद्दारोलं महस्तदपितामहम्। कारणं जगता वन्दे काठादुपरि वारणम्।।

प्रवचनानि दातुं ममावसरी लब्घ इति मदृदिदं सौभाग्यम्। विषयसतवेतेपाम्-अद्वैत- सिद्ध शाहकरवेदान्ते कि सानमिति। तन्राद्वैतसिद्िरमिधेयप्रधाना द्वैतीपलक्षितब्रह्मसिद्धि दवैताभाववद्वद्सिदिया । तमभिधेयममिलद्य नियद्धो निबन्धोऽद्वैतवविद्धिर्नाम। अद्दतमेव तत्वम् तनाद्वैतपदार्थ: द्वैताभावः, तस्य पारमार्थिकत्वे व्रद्यस्वरूपत्वात् स एव तत्त्रम्। तद- पारमार्यिकत्वे तु द्वितीयाभावीऽतत्त्वम्, तत्न्तु व्रदैय । तत्र तत्नपदं तत्तन्मवावम्यिभि: स्वीयेतु सिद्धान्तेषु प्रयुज्यते सिद्धान्तान्तराण्यतच्तँ मतना। अतो दैतिनोऽद्वैतमततत्वमिति, नईू- तिनो द्वैतमतत्वमिति व मन्यन्ते। अतोउद्रैतसिद्ि: "इद् कुमतिरतरवे तत्ववादी वराकः" इति

२ अद्वैतसिद्धे शाङ्करवेदान्ते किं स्थानम् द्वैतमतत्वमिति मनुते। तंत्र द्वैतिनामाक्षेपोऽद्वैतसिद्धान्तवष्टयैवाद्वैतमतत्वमिति "असात्विक एव वा तद्भावः"इत्यद्वैतसिद्धि: स्वयं बदतीति; परन्त्वतात्विक एव वा निषेध इति विद्धिवा्क्यं ववैताभावस्य मिथ्यात्वस्यापि मिथ्यात्वपक्षमादाय। तन्मते हि व्रहैव तत्वम्, न तु मिथ्यात्वमिति न तेनाद्वैतातत्वतारयां पर्यवसानम्।

मिथ्यात्वमिथ्यात्वेऽपि न प्रपंश्चसत्यत्वम् द्वैतमिथ्यात्वमिप्यात्वेन द्वैतसत्यत्वं न कथमपि, इति न मिथ्यात्वमिभ्यात्वेऽपि प्रपश्जसत्यत्वापत्तिः, इति द्ैतसत्यत्यापत्तिनिरासेन न द्वैतसत्यतार्या पर्यवसानम्। द्वितीयाभावस्य मिध्यात्वमिति पक्षो हि द्वितीयस्येव द्वितीयाभावस्यापि दृश्यत्वेन प्रतियोगि-तदभावयोरुभयोरपि निषेध्यतावच्छेदकैक्यमादाय निरूदम्, इति न तावता ह्वैततास्तििकतापत्ति:।

तभ्र सत्यम्, "वैधम्याच न स्वमादिवन्" इति सूत्रे "वैधम्ये हि भवति खम-जागरितयोः। किं पुनर्वधर्म्यम्! बाघावाधाविति ब्रमः। बाध्यते हि सवम्नोपलब्धं वस्तु, नैवं जागरितोपलब्धं वस्तु स्वाभाविकं कस्पात्चिदवस््ार्यां वाध्यते" इति भाष्येण जागरितोपलब्धस्तम्भाद्यशेषद्वैत-

धिगम्य शक्यते डपहोनुम्, इति शाङ्करमाष्ये व्रह्मविद्याभरणादावन्यत्र चादैतनिबन्धेयु निर्धा- रितम् ; तथापि सर्वत्राद्वतनिबनधेपु व्यनहरनिर्वाहकं सत्यत्वमेव तत्र निरूपितम्। अनेन दि ज्ञाना- कारातिरिक्ता अर्था न सन्तीति सौगतमतमेव निरस्यते। शाबरभाष्येऽपि निरालम्बनवाद- -

निराकरगायसरेऽयमेवार्थ: सुटीकसः । एतावता च व्यावदारिकं प्रामाण्यं सर्वेषा ममाणानाम, न तु पारमार्यिक प्रैवारिकायाष्यत्वमित्येव सिद्धयति। अनेन दि मसद्वेन स्वम् जागरयोर्व्यवहारदय्यार्या बाघावाधावेव मन्येते, इति स्वामार्ना व्यारदारिवाणामपि न म्रामा्यं जागरवत् : स्वाप्रस्य जागरे वाधितत्वात्, जागरितस्प जाम- दरस्ायामवायिततयच्च, इति पारमार्यिरसत्यता द्वैतस्प नानेन भाष्येगानगन्तु शक्यते। रद स्वाम-जागरितयोषैषम्य न द्ैतिमते, अन्यन् या ईश्वरसयैन विचित्रशक्तविरेयेग यासनागरपारेग वा सफ््तवमिति सवीकारात् स्वान्-जागरितयोषैंध्म्ये दुरपपादम; अन्यथा स्वाप्-नागन्वपोरेकरूपा तन्तता स्पात्, वैधम्ये या न स्पात्। अ: स्वाम-जागरित वैपर्म्य

अर्द्वैतसिद्धेः शाक्करवेदांन्ते कि स्थानम् मात्रेण दवैतमात्रस्य तत्वता नाहैतमतदष्टया प्रचारयितुं शक्यते, इत्यद्वैतटष्टयैवादैतमतत्यमिति दैविनां वादो हठयाद: ।

अन्नाद्वैतसिद्धेः शाङरवेदान्ते स्थानविचारावसरे द्वैताव्वैतसिद्धान्तयोर्विमर्शनमेव विषय: न तु विशिष्टाद्वैतादिसिद्धान्ना विमर्शनम्। अयमत्र हैता हैतसिद्धान्तयोर्वाइपस्थानकरमः। अद्वतसिद्धान्तः द्वैतसिद्धान्त: (१) चित्सुखाचार्याणां तत्वपरदीपिका (१) जयतीर्थानां वादावलि: (२) व्यासतीर्थांनां न्यायामृतनिरासाय श्रीमधु- (२) व्यासतीर्थानां न्यायामृतज्ञ, येन चित्मुखा सूदनसरस्वतीनामद्वैतसिद्धि: चार्याणां सिद्धान्ता निरस्यन्ते अद्वैत- (३) अद्वैतसिद्धे्व्याक्या लघुचन्द्रिका, शुरू- सिद्धेर्निरासार्थ श्रीरामतीर्थानां तरङ्गिणी, चन्द्रिका च पूज्यभीनम्मानन्दसरत्य- न्यायामृतव्याख्या, स्वतन्त्राश्वापरे ग्रन्था: तीनां तरज्रिणीखण्डनरूपा, अपरश्ष न्यायामृत पण्टकोद्धाराद्यक्ष। निचन्ध: सिद्धिव्याख्या न्यायामृतरुष्टको- द्वारखण्डनरूपा । अतोऽयगम्यते शाहरवेदानते स्थानमद्वैतविद्धर्द्वेतवेदास्तनिरसन एव।

अन्यत्र च बहुमु मतान्तरसाधारण्यं टसयते, परन्तु प्रधानं मुख्यं लक्ष्य द्वैतसिद्धान्तनिरसनमेवा- द्वैतसिक्रे। अद्वैतपदं शरौतम् तत्राद्वतपद मुपनिधन्सु माण्डक्योपनिषद्यभिधेयप्राधान्येन प्रवृत्ते पकरणे, "नान्तपप्रशं न

पत्ययसारं प्रपश्ोपशमं श्ान्त शिनमद्वैतं चतुर्थे मन्यनते" इत्यभिधानप्रधानप्रकरणे, "अमात्र- श्रतुर्थोऽन्यचहार्य: अपक्वोपशमश्शिवोऽदैत एवमीहार आत्मैव स विशत्यात्मनाइडत्मान य एवं बेद य एवं वेद" इत्यत्राम्नायते ।

अद्वैँतसिद्धे शककरवेदानते कि स्थानम्

"निर्दुःखसुखरूपत्वात् शिवशब्द्भ्रुतौ श्रुतः। अन्यथाप्रत्ययो द्वैतं सामयेतं यतो इरिः ॥ अद्वैतस्तेन चोहिए: तुरीयः पुरुषोत्तमः ।" इति माहा:्म्यानुसरेणान्यथापरत्ययरदित इति, द्वैतपदमन्यथा ज्ञानमिति च न्यासतीर्थ-

निरासाय टीकायां व्याख्यातम। अत्र व्यासतीर्थे :- "न विद्यते ह्वैतं मिनं यस्मात्तद द्वैतमित्यन्यथाप्रतीति- व्याचष्टे-अन्यथेति" इति स्वीयमह्वैतपदव्याख्यानमद्वैतमतनिरासार्थमिति विशदीकियते ।

श्रीनिवासटीका हि मकृतप्रकरणे "न विद्यते हैव मिननं यस्मात्तवद्वैतमित्यन्यथाप्रतीति- निरासायाद्वैतशब्दार्थमाह-अन्यधापत्ययः" इति पू्तोंक्तमेवार्थे द्वैतशब्दस् व्याचष्टे। माण्डूक्योपनिवरकारिका हि द्वैतमते न गोडपादीया कृतिः, किनतु तत्रागमप्रकरणमावरं श्रुतिः। अन्यानि तु वैतथ्यप्रकरणम्, अद्वैतप्रकरणम्, अलातशान्तिप्रकरणख् तन्मते स्वतन्त्रं प्रकरणम्। अतोऽद्वैतपदव्यख्यानं श्रुतिमनुसत्यैव कर्तव्यम्, न त्ु तस्य तस्याचार्यस्य सिद्धान्त-

तिपाद्वझोपनिपदादिदश्याऽद्वैतपदार्थोऽ द्वैताभिमत पव साधुः अतः श्रत्यन्तरानुसारेण तत्पदविवरणं किमत्र अम्पतमिति विचारणीयम्। त्त्र च िपादि भूतिमझनारायणोपनिषदि-"स एव तुरीय वह" इति तुरीयं बद् प्रकृत्य "जानात्मा तुरीयातमा" इत्यादि वाचकावाच्योऽद्वैतपरमानन्दो विभुर्नित्यो निष्कलक्को निर्षिकल्ो निरज्ञनो निराख्यातः शुद्धो देव एको नारायगो न द्वितीयोऽस्ति कश्िदित्यद्वैतपदं द्वैतसामान्यवर्जितवस्तु- परमेवम्नायते।

परमहंसपरियाजकोपनिषदि "भगवन् व्रझ्ष प्रणवः कीदश इति ब्झा पृवति। स होवाच नारायग :- वरद्दा पणवः पोडशमात्रातमकः सोवसाचतुष्टयचतुष्टयगोचरो जादवस्या यामू" इत्यादिना जाम्रदादितु रीयान्ता मिधेयप्रधानमोहारोपासनं प्रकरम्य, नारदपरिवाजकोपनिर्षदि व "ऐनयत्वादानन्दपूर्णत्ाच सोडयमात्मा चतुर्विध :- चतुष्पाद् जगरितः स्थूलप्रज्रो हि विश्वभुक" इत्युपकम्य तवुरीयमातमानं प्रत्तुत्य विकल्पत्रयमत्रापि मायामात्रं विदित्वैव सचिदेकरसी हायमित्यो- मर्थस्प तुरोयस्स परमाथतवं जागरिक-साम्-सुपुसानां स्वप्रमात्रत्वञ्व प्रतिपादयते। तेन च "माया-

अद्वैतसिद्धेः शाद्करवेदान्ते कि स्वानम् 4

मात्रमिद् सर्वम्" इति सर्वस्र दैतस्य मायामानतवं दुरीयस्य परमार्थत्वञ्च श्ञा्यते। इद- मेवाभिम्रेत्य-

"मायामात्रमिद सर्वमह्वैतं परमार्थंतः" इत्यागमपकरणम्, गौडपादकारिका वा। कि बहुना। नृसिदतापनीयोपनिषदि "भकार एव चनूरूपो हायमोझार" इति तुरीयं प्रकम्य "अविक्यरूपं हीद सर्वम्, नैव तत्र काचन मिदास्ति।अथ तस्यायमादेशोऽमाघश्रतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिघोऽदैतः" इति माण्टूक्योपनिपदर्थोडवतात्माडद्वितीय एव प्रतिपाधते, इत्यद्वैतपदस्य हवैतिमा व्याख्यान नृसिंद- तापनीयोपनिषद्विरुदधमपि। अरय चार्थो नसिंहतापनीयोपनिषदि-"एकमेव त्ध्वति हाविकल्पोड पि नात्र काचन मिदाइसिति, नैव तत्र काचन मिदाडसित। अन् दि भिदामिय मन्यमान: सवधा सहसधा भिन्नो मृत्यो: स मृत्युमाप्नोति तदेतद्दयम्" इत्यादिना सुबालीपनिपदमप्यालोडय व्यवस्थाप्यते। नृसिंइतापनीयोपनिषदपि नसिंहस्वरूपमद्वितीयमात्मतत्वमेवेति स्पषट प्रतिपाद्यतोति तस्ष्य सगुणेश्वरपरतया वेपाज्न व्याख्यानं निरालम्म्। गौडपादकारिफादप्ट्या5द्वैवपदार्थाSद्वैताभिभत एव, न द्वैताभिमतः गौडपादकारिकाया वैतथ्यम्रकरणम्, अद्वैतप्रकरणम्, अलातशान्तिप्रकरणव्च माण्डू- कयोपनिषद्धतमद्वैतपदव्याख्यानारथे प्रवृत्तम्। भागमप्रकरणगतम् "मायामा त्रमिर्द् सर्वमद्वैतं परमार्थतः" इत्यागमम्रकरणवचन द्वैतारनां परस्परम्, द्वैवेश्वरयोः, द्वैवजीवानाम्, नीवेश्वरयोः, जीवानाञ्ञ मेदं पञ्चविर्ध स्परषट निरस्यति। तन वैतथ्यमकरणं यथा- चैतथ्यं सर्वभावानां स्त्रप्न आहुर्मनीषिण: । अन्तःस्थानात्तु भावानां संतृतत्वेन हेतुना।। १ ॥ अदीर्घत्वाच्च कालस्य गत्वा देशान पश्यति। प्रतित्ुद्धश्च वे सर्वस्तस्मिन् देशे न विद्यते॥ २॥ अभावश्र सथादीनां श्रूयते न्यायपूर्वकम्। वैतथ्यं तेन वै भरातं स्वप्न आहु: प्रकाशितम् ॥३।। अन्तःस्थानासु भेदानां तस्माज्जागरित स्मृतम्।

अद्वैतसिद्धेः शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम् ur यथा यत्र तथा स्वप्ने संदृतत्बेन मिघते॥४॥ स्वम जागरितस्थाने होकमार्हुमनीपिग:। भेदाना हि समत्वेन परसिद्वेनैव हेतुना ॥ ५ ॥ आदावन्ते च यन्नासिति वर्तमानेऽपि तत्तथा। वितयैः सदजाः सन्तोऽवितथा हव लक्षिताः ॥६॥ सप्रयोजनता तेषां स्वप्ने विप्रतिपद्यते। तस्मादाद्यन्तवर्वेन मिध्यैव खुछु ते स्मृताः॥७॥ अपूर्व स्थानिधर्मो हि यथा स्वर्गनिवासिनाम्। तानयं प्रेक्षते गत्वा ययैवेह सुशिष्ितः॥८॥ स्वप्ननृत्तायपि त्वन्तश्रेतसा कत्पितं लसत्। बदिश्रेतोग्हीतं सद् हष्टं वैतथ्यमेतयोः ॥९॥ जाग्रदुस्तावरि ह्वन्तश्रेतसा कल्पितं त्वसत्। बहिश्रेतोगहीतं सदुक्तं पैतथ्यमेतयोः ॥१०॥ उभयोरषि वैतथ्यं भेदानां स्थानयोर्यदि। क एतान् बुध्यते भेदानू को वे तेषां विकल्पक: ॥ ११॥ कापयत्यात्मनात्मानमात्मा देव समायया। स एव बुद्धते भेदानिति वेदान्तनिश्यः ॥१२॥।

नियतांश् वहिश्चित एवं कल्पयते प्रमु: ॥१२॥ चित्तकाला दि येडन्तसु द्वयकालाश् ये बहि:। कस्पिता एव ते सर्वे विशेषो नान्यहेतुक: ॥ १४॥ अव्यका एव येउन्तस्तु स्फुय एव व ये बहि:। कल्पिता एव ते सवें विशेषस्त्यिन्द्रियान्तरे॥ १५॥ जीवं करपयते पूर्व ततो भावान् पृथग्विधान्। बाह्यानाध्यात्मिकाश्रेव यथाविद्यस्तया स्मृतिः ॥१६॥ अनिश्चिता यमा र्सुर्धकारे विकसपता। विकल्पित: ॥। १७।।

अद्वैतसिद्धेः शाङ्करवेदान्ते किं स्थानम् निश्चितायां यथा रज्वो विकस्पो विनिवर्तते। रज्नु रैवेति चादेतं तद्वदात्मविनिश्यः ॥१८॥ भावैरेतैर्विकस्पितः । मायैपा तस्प देवस्य यथा संमोहितः स्वयम् ॥ १९॥ माण इति पराणिदो भूतानीति च सदिद: । गुणा इति गुशविदस्तत्वानीति च तदरिद:॥२०॥ पादा इति पादविदो विपया इति तदिद:। लोका इति लोकविदो देवा इति च तद्विद: ।। २१ ॥। वेदा इति वेदविदो यज्ञा इति च यज्ञविद:। भोक्तेति च भोक्तृविदो भोज्यमिति च तद्रिदः ॥ २२ ॥ सूक्ष्म इति सूदमविद: स्थूल इति च तदिद:। मूर्त इति मूर्तविदोडमूर्त इति च तद्विदः । २३।। काल इति कालविदो दिश इति च तहिद:। वादा इति वादविदो भुवनानीति तदिदः ॥ २४॥। मन इति मनोविदो बुद्धिरिति च तदिद:। चित्तमिति चित्तविदौ धर्माधर्मो च तदिदः॥२५॥ लोकालोकविद: प्राहुराश्रमा इति तद्विद:। स्त्रीर्पुनपुंसकं लैद्गाः परापरमथापरे ॥ २६ ॥ पञ्चविंशक इत्पेके पड्विंश इति चापरे। एकत्रिंशक इत्याहुरनन्त इवि चापरे॥ २ ॥ सृष्टिरिति सृष्टिविदो लय इति च तद्रिद:। स्थितिरिति स्थितिविद्: सर्वे चैव तु सर्वदा ।। २८।। ये भारवं दर्शयेद्यस्य तं भार्व स तु पश्यति। वें चायति स भूत्वासौ तद्मह: समुपैति तम् ॥२९॥ पृथगेवेति लक्षितः । एवं यो बेद तत्वैन कल्पयेत् सोऽविशझित:।। २० ॥। स्म माये यथा दष्टे गन्धर्वनगर यथा। तथा विश्वमिदं हष्टं वेदान्तेतु विचक्षैः ॥३॥ 1

अद्वैतसिद्धे: शाककरयेदान्ते कि स्थानम् ८ न निरोधो न चोत्पतिर्न बदो न च साधक:। न मुमुकु्न: वै मुक इत्पेस परमार्गता॥३२॥ च कस्पित:। भावा अध्यद्येनेन तक्मादद्वयता शित्षा॥। २२।। नात्ममावेन, नानेद न स्वेनापि कथवन। न पृथग् नापृथक् किशिदिति तत्चविद्ो विद्ुः ॥ २४ ।। घीतरागमयको पेर्मुनिभिचेंदपारगै: । निर्धिकल्पो हयं दष्टो, पप्शोपमोऽदयः ॥ ३५॥ तरुमादेवं विदिरचेनमद्ैते योजयेन् स्मृतिम्। अद्वैतं समनुपाष्य जडव्लोकमाचरेत् ॥ ३६ ॥। निःस्तुतिर्निर्नमरसारो निःयाकार छूय च। चन्चलनिकेवश यतिर्षादच्छिको भचेत्॥ २७ ॥ सत्वमाध्यात्मिकं दृष्टा तत्यं दष्ट्रा तु बाहतः । भवेन् ॥1 २८ ॥। इति।

इरद वैतथ्यम्रकरणं सर्वभावानां चैतव्यं मकम्य खामिवानां मिथ्यातं तद्दृष्टान्तेन जागरिकाणामपि मिथ्यात्वं रव्जुसर्पादेरिय निरूपयति। अनेन चेद्ं सूच्यते-"वैधम्याश्च न स्वमादि- वत्" इत्यनेन सूत्रितं स्वाप्रवैपम्ं नागरिकाणां व्यवदार का लवाघितत्वाचाधितत्वाम्यामू, न तु सर्वारमना बाधाबाधाभ्याम इति तत्साधर्म्य-वैधम्ये उमे अपि विशदीकियेते, तेन च भगवत्पादमतरीत्या "वैधम्याच न स्वपादिवत्" इति सूतरगतभाष्यानुसारेण स्वाभिकवैधम्याद् जागरितसत्यत्वमेवेति द्वैतिनामन्येपां केषाव्चन कल्पना नावसरति। प्रपञ्चमिभ्यात्वानुमाने स्वाप्रिकव- दिति स्वामिकद्ष्टान्तानुर्संधानं तु स्वामिकटष्टान्तेन ज्ञानावारत्वमेव जागरिकाणाम्यर्थानामिति योगाचारमतनिरखने स्वामिकविपये द्वैतिकेवलाद्वैतिनोः सिद्धान्तमेदे मनमिकृत्य। तन्र द्वैति- नोडपि शुक्ति रूप्पादिभ्रमेध्वसतख्पर्ति मन्न्राना: समिवत्म, सरवेन प्रतीत्य हत्वञ्च स्वीकुर्षन्ति, इति प्रतिपन्नोपाधी वैकालिक प्रतिपेध प्रतियोगित्वमित्यत्र दष्टानतता न विरुद्वेत्यमिप्रेत्यैव शुकतिरूप्यो दारनम्। अयं तु दद्टान्त: सद्विविक्तत्वरूपचतुर्थातुमाने स्वात्यन्तामातवति प्रतीयमानतवेड़पि

अद्वैतसिद्धेः शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम् ९

न विरुच्यो। ज्ञाननिवत्य:वमपि द्वैतिभिरवि शुकिरु पादिसथने स्वीक्रियते। शुकितरूप्यादिस्यलेऽसत्यातिस्त्री कारस्तु तत्रासत्पदस्य पारिभ पिकत्वम भिप्रेत्येव। तदीपमसख्पातिपद् तु विपरीतख्यातिरिति नामान्तरेणावि व्यपदिशयते। नामान्तरेग तवान्यया ख्यातिरेवेति तदीयनिबन्धतं एव तनस्ततोजगम्यते । ..

तंत्रासत्पद स्वविय्यमानत्वमात्रेण झुक्तौ। न तु सर्वथा तन्र प्रनीयमानस्य रजतस्यान्यनाप्यसिद्धया; अन्यथा शराविषाणादिसाधारणेऽसत्वे तत्र स्वीक्रियमाणे, द्वैतमते साहश्यत्ञानादीनां रजतम:त्रप्रतीतिनिर्वाद्काणां तदभ्युपगतानां नोपपत्तिरिति वैतथ्यप्रकरणं सम्यगालोच्यमानं दवैतारनां तदनन्यत्वाधिकरणसिद्ध तद्यतिरेकेणाभावरूपं मिथ्यावं गमयति। तेन च द्वैतानां परस्पर भेद, द्वैतेश्वरयोमेंद:, द्वैत-जीवयोभेदश्च वाधित1 इति स्पष्टमनरगभ्यते; द्वैताधिष्ठानं चिन्मान्नमेव परमार्थमति च, इति-

"मायामान्नमिरद सर्वमद्वैतं परमार्थतः"

इत्यागम प्रकरणगतइल्ो को द्वैतिमिरन्यया व्याख्यायमानो नोपपद्यते। हद हि-जीवानां जोवेश्वरयोश्च भेदो घटाकायामठाकाशयोरियोपाधिक, स्वरूपतर्त्व- भेद एवेति निरूपणार्थम्, अनेनोपाधित्राधेनौपाधिक एव बाघो जीवेशरयोः स्वरूपततत्व- बाध इति न सूचनार्थम्।

"अनेना हैतप्रकरणममि व्याख्यातम्, तेन-मायामात्रभिद सर्वमह्वैतं परमार्यतः" इति स्लोकप्रक्रान्तं परमार्थतोऽद्वैत्तवं जीवेश्वरविषयेऽपि व्ययस्थाप्यते। अलातशान्तिप्रकरणगतोऽद्वैतवादो न सौगतानाम् अनेना अतशान्तिप्रकरणमपि व्याख्यातम्। इद दि प्रकरणम्-

भूतस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः केचिदेव हि। अभूतस्यापरे धीराः विवदन्त: परत्परम्॥

इत्यादिना द्वैतस्य सर्वस्याजातिम्, अनाशम, कि बहुना ! अजत्वमपि स्वभावनो न भरतीति शापयति। इदञ् संख्यानां सत्ख्यातिवादं नैयायिकानामाम्मव्ादञ्ञ निरस् सद्विवर्तवाद एव प्रपश्वसोचित इति प्रतिपादयति। २

१० अद्वैतसिक्ठेः शाङ्तरवेदानते कि स्थानम् अय चार्थ आरणा-परिणामनादयो: सद्विवर्तवादभूमियात्वम्- "आरम्भवाद: परिणामवादी विव्सवादस्य च भूमिहेयम्"

मिनशरथीविधुशेखरभट्टाचार्यस्तु स्वीयागमप्रकरणे गौडपादयारिकाया अवत- शान्तिप्रकरणं सर्वे सौगतमतमेवेत्युपवहयति, तत्रत्याना मदगचइलोकादिपदाना दर्शनात्, विशिष्य च श्रद्धाभिमताजाविवादस्य विस्तरेण समर्थनाथ। तन शब्दसाम्यं न विद्वान्तैक्यप्रयोजकम्, किन्तर्थमाम्यमेव। प्रकृते तु नार्थसाम्यमिति भगवत्पादानामेतत्ाररणभाव्येग विशद्मयगम्यते । सिद्धान्तसाम्यं त्वजञातवादमवलमब्य भवति, न वेति सत्य विमर्शनमर्दति। औपनिषदः सिद्धान्तो नाजातवादो न या वैयासिक, कि चहुना है भगवत्पादीयोऽपि न स सिद्धान्तः ।

तत्रोपनिपद: प्रतिवेदन्तं प्रायेग-"यनो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति" इत्यादिना, वदासूवाण्यपि-"जन्माद्स यतः" इत्यादिना सांख्यमतनिरासेन ब्रम्मण एव कारणत्वमिति व्यवस्थापनपराणि बहूनि, भगवत्पादमाध्यमपि तेपां सरवेषां जगजन्मपर तयैव प्रवृत्तत्वोदजावार्दं स्वानभिमत मन्यनते। सति चैंन गौडपादकारिकाया उपनिषद्विरुद्धार्थववर्णनम्, भगवत्यादानामपि स्वीयमाष्यानतरचिरुद्धार्थवर्णनं च चिन्त्यमूलमिति वक्तव्यम्। अतो गौडपादकारिकाया अजवशान्तिप्रकरणगताजातवादो बौद्धानामिति निगद् व्याख्यातम्।

अजातवादस्य वेदान्ते ब्रह्मसूत्रादिना समर्थनम् सत्यं वेदान्तवाक्यानि, मझ्मसूनाणणि, तत्र भगवत्पादभाय्यं च जगतो जन्मादि- वादमुपबृ ह्यन्ति, परन्तु तदिदं तेपामजातवादस् न विरुद्धम्। जगतो जातादिवादः स्वभावतः सभावेन जगदात्मना, तद्जातवादस्त स्वमावेन सदूपेण। द्विरूपं हि जगत्-कार्यात्मकमू, करणात्मकं च। तन्र कार्यातमना जगतां ब्रह्मणश्र कारणस परस्परं मेद:, कारणात्मना तु सदात्मना जगतोऽजातवादः। तदुनं भात्करेण सवीये ब्रह्ममुन्नभाषे- "कार्यातमना तु नानात्मभेद: कारणात्मना" इति। ततर कार्यत्मना नानवादो जगती मायापरिणामत्वमादाय, यदभिप्रेत्य सत्तातैविध्यवादो भगवत्पादैर्मन्यते। यत् भोक्तृ- भोग्यलक्षणो व्यावहारिको विमाग :- "भोवत्रापत्तेरविभागक्चेत् स्वालोकवत्" इति सूत्रे वर्णिनः । सदात्मनाउजातवादस्तु सद्विवर्तनामा परमार्थतः सद्रूपव्यतिरेकेण कार्य-कारणविभाग-

अद्वैतसिद्धेः शाहकर वे दान्ते कि स्थानम् ११ विषय: यत्र सदयतिरेकेग कार्ये किमपि नासित। न्यकं चेदे "वदनन्यसमारम्भगशब्दादिम्यः" हत्यधिकरणमाष्ये-"अन्युपगम्य नेमं व्यावहारिक भोक्तृभोग्यलक्षणं विभागं स्वालोकवदिति परिदारेडनिहितः। न त्वयं विभाग: परगार्थतोऽसिति, यसातयो: कार्य-कारणयोरनन्यल्गवगम्पते। कार्यम्= आकाशादिकं बहुमपश जगत्, कारणम् पर ब्रम्म, तरमात् कारणात् परमार्थतोड नन्यत्वम् = व्यतिरेकेणाभाय: कार्यस्यायगम्पते। कुतः १ आरम्भणशब्दादिम्य:" इति। अन्न भामती-"तदनन्यव्मिति नामेदं ब्रगः, किन्तु भेदं व्यासेभामः" इति व्याचषे। भतो अझ- यजाणि तद्भाष्यं वा भगवत्वादानां न कार्यार्णां सद्भावेनाजातवार्द निरुणद्धि, किन्तु सपए तं समर्थयति। ब्रह्ममूयाणि तु वेदान्तवाक्यमूलानि, वैदान्तवाक्ययाख्यानत्वादिति। सद्विवर्त- वादमिमं भ्रुयर्थोपतृहणेन समर्थयन्ति तन्तूलानि वेदान्तवाक्यानि-'वाचारम्भम विकारो नामधेयं, मृत्तिकत्येव सत्यमिताह' इत्यादीनि। अव मृत्तिकापदं मिश्षुपादप्रसरणन्यायेन मुख्यं फारणं "सदेव सौम्नेदमग्र आसीत्" इति अकृतसनूसपरमेव, इति सकावेन परमार्थस्म जातवादम्, कार्यात्मना सवरूपतोडमार्व च गोचसयति। अतः सदात्मना परमार्थत्वं तत्फल- भूतोऽजातवादश हपष्टमत्रावगम्यते।

अजातवादस्य मूलं सद्विवर्तवाद:

रियानां चैशेपिकाणाज परत्परवियादविषयमुपक्षिम्य तदुभयसम्मतमजातवार्द सदिवतवा वलम्ब नेन साधयति। बौदधानामजातवाद: प्रपश्वस्प स्वभावेन, न तु सद्हापेन सदिवर्तवादपयवसायिना। तत्र गोडपाडकारिकाउजातशान्तिप्रकरणेडजातवाद "सद्द्रावेन होर्द सर्वम" इति सन्भारेन प्रसौति न नु स्वमारेन। पण्डितप्ररश्रीनिधुरेसरभट्टावार्यासु "सद्रावेन छोद सर्म्" इति ारिकाया: समावेनेदं सर्वमिति परिवर्तनेन गौडपादानार्ययामपि बौद्धानामिव स्वभाववाद: सम्मन इति सन्वावेतेनि पदस्प साने स्वमावेनेति पाटमेश्मयलप समर्थयन्ति। अनी गौडपादकारिकाया अजातवादो नानौपनिपद: न वाउसौन, न वा माध्यविरुद्ध दति निगदव्याख्यातम्। सर्बथा वहैतपद र्थ: "मायामात्रमिर्य सर्वमद्वैतं परमार्थतः" इति ग्रोके द्वैतमिथ्याल्परमेव, न हवन्यथा- प्रत्ययराहित्यपरं द्वैताभिमतम्। द्वैताभावश्र द्वैतस्य सत्तात्रैविष्नवादे परमार्शतो द्वैताभाव- ममिप्रेतय, सद्विवर्तवादे तु सदुरूपेणा जातवादमभिप्रेत्यैव। यत्रैकसत्तावाद: 'सनू घः' इत्यादी सत्तादातम्यमात्रममिप्रेत्य। इदमेवामिप्रेलय कृस्प्रसवतघिकरसे "श्रुवेश्र शब्द्रमूलतवान" इति सिद्धान्त याख्यानानसरे भगवतपादानां भाष्यम्-

अद्वैतसिते: शाङ्करवेदान्ते कि स्थानमू "नह्यविद्याकल्पितेन रूपभेद सचयव वस्तु सम्पद्े। नदि तिमिरोतनयनेनने एय चन्त्रमा टकयमानोडनेरु एव भवति। अविद्याकव्पितेन न नामरुपलक्षगेन रूपमेदेन न्याकृताव्याकनात्मकेन व्रदा परिणामादिसय व्यवदारास्दर्व्य प्रतिपयते, पारमार्थिकेन च रूपेण

"अतश न निरक्यवत्वं बदगो दुप्यति। न सैवं परिणामभुतिः परिणामप्तिपादनार्था, ततप्रतिपत्तौ फलानयगमात्। सर्वन्यवदारद्षीनव्रद्मात्ममानप्रतिपादनार्था खेगा; तत्प्रतिपततौ फलावगमात्" (भगवत्पादभाध्यम्) इति। अन्न न चेर्यं परिणामश्रुतिः परिणाममतिपादनार्थतिभाष्ेग परिगामाख्यधिकारप्रतिपादने न श्रुतीनां तात्पर्यम्, किन्तु परिणामश्रुतेरण्यपरिणामन्रतिपत्ताषेत्र तात्पर्योचगमात् स्पष्टमजातयारदे भगनत्पादा: समर्थयन्ति, किन्तु तत् सद्विवर्तयादमभिमेत्य, न तु व्यावहारिकभोक्तृमोग्य-

तदयमन निष्कर्र :- सष्विभ्रुतय जन्मादिश्रुतयः, तत्पराणि वक्पूनाणि, भगव-

भयस्य जगजातवादस्य जगदजातवादस्य च वेदान्तव्रह्मयूनतन्नाष्यादिमिर्न विरोधलेशः। पुराणादावद्वैतवाद: अन्राद्वैतपदं बहुपु वेदान्तवावयेतु द्वतमिध्यात्वममिप्नेत्य प्रतृत्तमिति परीक्षितम्। पुराणेतु बहुष्यद्वैतवादो द्वतमिथ्यात्वमभिप्रेत्य, तद् द्वैवामायवद्वह्मापरमिति श्रीभागवतादिपर्या- लोचनेनावततत्वशुद्धयादौ विवेचितम्। विशेषतो विष्णुपुराणगतस्य- प्रत्यस्तमितमेदं यतसत्तामान्नमगोचरम् । वचसामात्मसंबेयं तज्जानं बद्मरंजितम्।। इति वाक्यमवलम्ब्यैव।

गीतायामद्वतवाद: भगवद्गीताडि नवमेऽध्याये -- मतस्यानि सर्वभूतानि न चाह तेष्ववस्ित: । न च मत्सानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ॥

अद्वैतसिद्धे: शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम् १३ इति द्वैतवति न्रद्ाणि व्वैताभावरूपपपञ्चमिथ्यालनिरूपणमुखेन "नेह नानाडसित किशन इति श्रुत्यर्थमुषवृं हयति। अतः मपशमिभ्यात्वममिप्रेत्मवा दवतपदं दैतोप लक्षितबझ्परम, द्वेतामाया- समकब्रहपरं वा। तत्रादे द्वताभावमात्रमताश्विकम्, द्वितीये तु द्वैतामावोऽवि मदास्वरूपत्वात् तात्यिक इति सिद्धम्। द्ैतमिथ्यात्यवाद पचाद्वैतवाद:, न तु द्वैवाभिमतोऽन्यः

प्रथमं प्रतिपादनीयम्" इति प्रस्तौति। अन् "द्वैतमिथ्यात्यमेये" इत्येवका रेग द्वैतसत्य्त्वं न्यावरस्यते, यत्त "यतो वा इमानि भूतानि जायनते" इत्यादिजमकारणवहयपराणां याक्याना जगत्सत्वत्व विना नोपपतिरिति भावेन दवैतिनो मन्यनते, तत्र पूर्वोद्धृततदनन्यत्ाधिकरणरत्तनप्रसवत्य- धिकरणगतानां माष्ययाक्यानां गौडपादीयम्रकरणचनुष्टयगताना कारिकाणाज्ञ पर्यालोचनेन सृप्ौ जगजन्मादिवाक्यानां तात्पर्यामावायगमानेषा मुख्यं तात्पर्य द्वैतमिध्यात्व एवेति भगवत्पा- दाशय: श्रोमधुमूदनसरस्वत्या द्वैतमिथ्यात्वमेय प्रथममुथपादनीयमिति वास्येन सूच्यते। अनेनाभिधेय प्रधानाद्वैतसिद्धिर्भगवत्पादाभिमत द्वैतमिय्यात्वं प्रधानमवलम्व्येति निरूपितम्।

अभिधानप्रधाना सवह्वैतविद्धिसामधिकृत्य निवद्ध निमन्धविशेषों न फेवलं द्वैतमिध्यात्व- मात्रम्, किन्तु वहुषएम्भकत त्तत्पक्रियाभेदानू,न्याया मृतादिनिर स्पमानानू तचनमतनिर सनेन यथा न्यायामृतक्रमं निरस्पति। अवैवकारपदेन द्वैताभिमतं ब्रह्मकारणताप्रयुकत जगतत्पत्वं वार्यते। द्वैतिनो हि "जन्माद्यस्य यतः" इति जगतारणतचेन ब्रह्मणो दक्षणाद ब्रह्मकाय जगत् सत्यमेव, न मिभ्येति मन्यन्ते। इदमपालोचनीयम्-ब्रह्मकारणत्यप्रयुकत जगता कर्यत्यमिव कर्थ तत्सत्यलमपीति। नदि कार्य कारणमावः कार्य-कारणयो: सत्यप्रयुक्त इति- अन्तर्भावितसत्वं चेत् कारण तदसतततः । नामर्भावितसत्वं चेत् कवार्ण तद्सत्ततः ।। इति सण्डनखण्डसावां विवेचयति। न च जगतः सत्यत्वं प्रमाणावसेयम्। 'सन् घटः' इत्यादि मत्यक्षं मत्यक्षस्य चर्तमान- शूरस्यात् वादात्विकं सत्तमेत्र गोवरयति। तत्तु सत्तात्रैविध्यना दे व्यावहारिकं यावद् घटादिकम्,

१४ अर्द्वैतसिद्धेः शाक्करवेदान्ते कि स्थानम् न ललण्डाकारजनानन्तरका लिरिमपि तत। मटदीना मिथ्यालं ससण्टाकारसाक्षातकार- प्रयुकत न तत्माकालिकसर्चेन विरम्यते। प्रत्यक्षस्य द्वैनमिथ्यात्वाविरोध: प्रत्यक्षं कालन्तरे मिध्यात्वं न गृहातीत्येवायता न प्रत्यक्षनाव्यत्ं मिथ्यातस्; अन्यथा "स एप यजमानोऽससा स्वर्ग लोकं याति" इति थुत्या मरणानन्तरलोकान्तरगमन श्रीतं देहतमैक्यज्ञानेन प्रत्यक्षेण विरुद्धत्वादपरमाणमापदेत। शघरस्वामी तु शाबरभाष्ये आत्मवाद- प्रकरणे प्रत्यक्षश्रौनविज्ञानयोर्भिन्नविषयकत्यात् प्रत्यक्षेण नात्रागमबाध इति भापते। "शेपलवात् पुरुपार्थवादो यथाइन्नेध्विति जैमिनि:" इति वेदान्तानों कर्मानवर्तृक्षाचकनयाSपामाण्यमाशक्कय "अधिकोपदेशानु" इति मूजेग चेशन्वानामसंसार्यात्मपरख्वात, कर्मान्नक्ष च जोवस्य संसारित्याद् भिन्नविषयत्वेन नार्थवादत्मिति विवेचितम्। म.ष्यकारोपि-"यद्यपि बुद्धिपूर्विकारी नाविदित्यात्मनः परल्दोकसमनन्धमधिक्रिपते;

व्यवस्थापयति। अथमेव न्यायः प्रत्यक्षावगतसत्यत्य-मिथ्यालयोरपि, मिथ्यात्वात् संसारित्वादेरिव भावित्वात् सत्त्स्य चासंसारित्वादेरितातत कालिकत्वान वाष्य-बाधकभारः । प्रपञ्चसत्यत्वं हि सद्वियर्तवादे सत्तादात्म्यमानरं 'सन् घटः' इत्यादिपत्यक्षायसयं न मिथ्यात्व- विरोधि, किन्तु तदनुकूलमेव; अन्यथा सत्तादात्म्यमान्नेग सत्यत्वे पपज्चस्य हैतमतेऽसत्ख्याति- वाहे शुक्तिरुप्यादीनामू, किबटुना१ शरष्टङ्गादीनामपि सत्परतीतिस्वीकाशन् सत्यत्मापद्येत। अनः प्रपव्वसत्पाने श्रुतिविरुद्धे न प्रत्यक्षप्रमाणेन मिथ्यात्ववाधः। श्रतिरपि जगत्कारणत्वादिना यावत्कार्यसत्यमेव तस्य सत्वं गमयति, न तु तद्वाघद्शायामपि। अतः प्रपञ्चमिथ्यात्वे प्रत्यक्षादिचाधशङ्काया अनवसरात् प्राधान्येन प्रपश्वमिथ्यात्वस्य वेशनविपयत्ने न काषि बाधा। किश्ज, मिच्यातपरत्यागमस्य प्रत्यक्षेण विरोध: कममिति विवेचनीयम्। तत्र तयोनिरद्ध- विषयत्वं नोपपद्यते। प्रपञ्चः सत्य इति ज्ञानं 'सन् घटः' इति ज्ञानमेव यदि, तहि तत् तेन सत्ता दात्म्यस्वैवागमात् 'सदेवेदम्', 'अद्वितीयम्' इत्यध्यारोपापनादन्यायेन घटादेरध्यारोपितित्वस्य, अपवादस्य च निरूपणाद् न विरुद्धम्। ब्रह्मा सपपञ्चमिति ज्ञानमध्यारोपसिद्धम्। तत्र प्रत्यक्षेण व्रझ्म सप्रपञ्चमिति यदि ज्ञानं स्यात्, त्हि वज्ञ निम्नपञ्ञमिति ज्ञानस तेन निरोध: सात्। न च ब्रह्म सपपश्चमिति कस्यापि ज्ञानं सम्भवति। तदुक्तं भाष्ये-

अद्वैत सिद्धे: शाद््ररवेदान्ते कि स्थानम् १५

"ननु भूतवरतुत्चे व्रदाण: प्रमाणन्तरविषयत्वमेवेति वेदान्तवाक्यविचारणानर्थकतैय प्राता ! न; इन्द्रियाविषय वेन सम्वन्धामरह्णात्। स्वमायतो विपयविषयागीन्द्रियाणि न ब्रह्मदिपयाणि। सतीन्द्रियविषयत्वे ब्रह्मण:, इू्द बहाणा सम्बद कार्यमिति गृहोत। कार्यमायं वु ग्ृह्ममार्ग कि ब्रह्मणा सम्पदम, किमन्पेन वेनचिद्वा सम्बद्वमिति न शर्क्यं निशेतम्। अनेन स्पष्टमवगम्यते-व्रह्म सपपञ्चमिति ज्ञानं न कस्यापीति, इति न प्रत्यक्षेण सप्रपस्वत्वज्ञानेन वरद्यनिष्प्पञ्वत्वज्ञानस्य श्रीनस्य वाघः। सत् घ इति हि ज्ञानं न वदा सपसत्ज्ञानम्, तत्त घ. धार्या सामानाधिरुरणात् पच्चमिष्यात्वसय साधकरवेन, न वाधफम् ।

वर्तुतत्तु आगमस्व प्रत्यक्षेणान्येन वा ममाणेन विरोधराङ्ा, तत्परिहारश्र पूर्वमीमांसाया- गर्थवादाधिकरणे सूत्रफारैस्तव्वाध्यकारादिभिश्र सम्यगेव विवेचितः। तब प्रपश्चमिथ्यात्वसत्यत्य- विषयेऽपि तेनैव न्यापेन गतार्थत्ान तच्छद्का, परिहारो वा कतव्यः।

प्रत्यक्षस भ्तिवाधकत्वश ङ्कापरिहारयो: पूर्यमीमांसामृल्कत्वम् तत्र हि "शास्त्रटष्टविरोधाच्च" इति सूत्रेण शास्त्रविरोधेन, टष्टविरोधेन, श्ास्त्रृष्टविरो- धेन चार्यवादानाम्-"न चैतद्विओ बाहणा वा स्मोडब्राहणा वा" इति, "को हि तद्वेद यदमुम्मिलोकेडरिति वा न या" इत्यादावपामा्यमासहितम्। अनावि बेदान्तानां प्रत्यक्षवि-

सम्भवतोति नाम वेदान्तेपु पताक्षादिविरोधयङ्कापरिद्वारादिक सप्रयोजनम्। तदीयसिद्धान्तन्यायो हि-"अप्राता चानुपपत्तिः प्रमोगे हि विरोधः स्पात्। यन्दार्थसतय- प्रयोगभूतस्तस्मादुपपद्येत" इति सूतसिद्ध:। अयमत् सूनार्थ :- थाऽडत्मवपोत्सेद मनस्तेय-वागनृतवादा दिष्यनुपपत्िरका, सा नात्र परोचनार्थतवपक्षे। तन स्तेयादे: प्रयोगेऽनुछठाने सर्थवादाना वित्रक्षिते प्रत्यक्षतया तचिरोधश्र त्या विरोध: सातू। न चार्यवा दरुपस्प शब्दस्यार पस्त्यनुष्ठा नरूपी रस्यत इति। अनेनेदमवगम्यते-अनुप्ठापक पोर्निराकाङ्क- वाक्यार्थयोर्थिरोघेडग्रामाण्यशक्ञाऽवसर न तु निरकाहृषक्यार्निष्पतेः पूर्वे पदार्थन्वयदशायां - + विरोध: किश्वित्करः। रात्रार्थवादो विधिना पदैकवाक्यव्वेन मामाण्यात् पद्सानीयः। अतः पदार्थान्ययदशार्यां तत विरोधो न नििककार:। साबकाश निरवकाशादिन्याया हि निराकाहयोरेव

१६ अद्वैतसिद्ठेः शाङ्कग्वेदान्ते किं स्थानम् गमस्य च विरोधो वाक्यार्थयोः। प्रपववसत्यतवपराणि दि 'सदेवेदम्' इत्यादि वापानि सर्वाणि

न स्वयं निराकाषनाक्यार्थपराणि। अनः पदसवानीयेन समपव्वत्परेण वाक्येग

र्नान्यथा नयनमति। अतोऽद्वैतपदार्थों बहुतरभ्रुतिसिद्धः। माण्ट् शयोनिपत्सजातीयं तत्ममान- विषयं च "नान्तःप्रश न चहित्मशं नोभयतःप्रशं न प्रशं नामरशं न प्रज्ञानधनमव्यवहार्याप्राह्या लक्षणाचिन्त्यमेवात्मप्रत्ययसार प्रपशनोपदम शान्तं शिवं चतुर्थ मन्यन्ते" इति रामतापनीयोप- निषद्याम्नायते। तत्र ह्ोतद्वावयानन्तग्मेद-"स आत्मा स विशेयः सदोज्नोडविद्यातत्कार्यदीन: स्वात्मबन्धुरो द्वैतरहित आनन्दरूप:" इति स्पष्ट हैताभावपरतयैवाद्वतपर्द अत्ैय व्याख्यायते। अतो भगवत्यादाभिमतमद्वैतमुक्तभुतिसिद्ध द्वैताभाववद्बद्परम्, यदेवाधिकृत्य "अथातो ब्रद्मजिज्ञासेति' शारीरिकमीमांसार्या बादरायगाचार्येग सूत्रितम्।

ब्रह्म पदार्था जिसासासू ते मण्डनाभिमतो जीघात्मतत्वम् अन्न ब्र्मपदार्थी मण्डनाभिमतजीत्राअयाज्ञानवादमनुखृत्य जीवात्मतत्वमेवेति भामती। तन्मते हि विशिष्टो जीवोऽइंपदार्थो बद्ध:, अज्ञानोषहितं जीवात्मस्वरूप कारणं तदनुपहित- मात्मस्वरूपं शुद्धमिति सिद्धान्तविन्द्वादी निष्टृष्टम्। वियरणमते तु यन मायाविशिए ब्रद्म- कारणम्, तत्प्रतिबिम्वो जीव इत्यादि मन्यते, तत्र 'जन्माद्यस्येति' सूत्रसिद्ं जिज्ञास्यं ब्रह्म जीवात्म तत्यातिरिक्तमेव।

तन्र प्रथममतेऽज्ञानं जीवाभ्ितं तदुपाधिर्वा, निमित्तकारणमात्रमज्ञानावरणेन परपव्वात्मना व्रद्मविवर्तमात्रतयोपयुज्यते। द्वितीये तु यत्र मायायाः, ब्रह्मणः, उभयस्य चोपादानत्वम्! तन् मायापरिणाम्युपादानम्, तदाभितं तद्िपयो या ब्रह्म विचर्तोपादानम्। अयमपरो विशेष :- पत्मथममतेऽन्तःकरणादिवाह्यप्रपञ्चान्तस्य सर्वस्याधिष्ठानमज्ञानो पहितं जीवात्मत्वम्। द्वितीयमते तु मायाविशिषटं जीवात्मतत्वतोऽतिरिक्त ब्रहात्त्वं सर्व- प्रपश्चाधिष्ठानं ततो विलक्षणम्। अस्य प्रस्थानद्वयस्य मूलं "तद्धीनचात्" इति सूत्गतम्- "अविद्यासिमिका हि यीजशकि: परमेश्वराश्रिता मायमयी महासुरुसिः, यस्पां स्वरूपप्रतिचोध- ९८

अद्वैत सिद्धेः शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम् १७

रहिना: शेरते संसारिणो जीवा:"इति माध्यम्। तब "यहा तु जीवो महान्, तदाप्यव्यक- लाजीरमावस "महन: परममन्यकम्" इत्युक्म्। "अविद्या सव्यक्तम्," इति भाष्यम्। आदं भाष्यं द्वितीयम्य प्रस्थानस्य, मथमं तु मूलं द्वितीयस्पेति विचेरु: । अन्नेद मीमांसम्-बद्मीमांसायां जिज्ञास्पतया प्रथममून्ने विवक्षितं ब्रह्मस्वरूप कि मण्डनाभिमतजी यात्मतस्म्, उत पञ्चपादिकाभिमतम्तत्वमिति। (i) अपरमत्र जित्ञास्सम्-कं वाडभिधेयं शारीरपदस्याभिप्रेत्य प्रदामीमांसाया अस्ा: शरीरकमीमांसेति समाख्या।

(ii) अपरो विचारस्तु यद्यात्मतस्वातिरिकं वहातत्वमभिप्रेत्य बह्मजिज्ञासा, तहि कथमध्यासभा्यस्य केवलमहमप्यावमात्रनिरूपणपरस्य ब्रह्ममीमांसया संगतिः १ तथात्मतत्व- मात्रजिज्ञासार्यों प्रस्तुतायामध्यासमाष्येगाहम्यासमावं साधयित्वा "जन्माद्यस्य यतः" इति कथ जगतहारणत्वेन ब्रहालधगम्। उभयत्रोपनिपदा बहासूयाणञ्च कथमेकवाक्यता। (iii) अद्वैतसिद्धः स्वारस्यं विमात्मतत्वमात्रतारमजिजा सायामुतान्यत्र, आहो उभयन्। न्हाजिज्ञासायां प्रस्तुत ब्रझ्त्त्वं जीवात्मतत्वमान्नमपि, तद्तिरिक ब्रह्मतर्व्रमपि, परन्तु प्रस्थानभेदेन, अतः सर्वा शारीरिकमीमांगा, उपनिषदश केवलजीवात्मतत्ववाक्यपरतया ि पस्ानमेदेन योजनमहन्ति।

शरीरकपदार्थ:, शारीरकमीमांसापदस्वारस्यं च मण्डनमते तन्र परथमे मते शारीरकपदार्थः शरोरे मवः शारीर: जीवात्मा, ततोजजाताथे कनू पत्ययात् शारीरकपद सन्दिग्धात्मतत्वपरमिति केवलजीवात्मतत्त्वसन्देहनिरायार्थे ब्रक्ष- जिरासा। वझ्पदेनापि जीवात्मतत्वमेव विवक्यो। एतदेवान भामत्यपि-"अथ यद्संदिग्घम- प्रयोजनञ् न तत्प्रेश्ावत्परतिपित्सागोचर:। यथा समनस्केन्ट्रियसंनिकृष्ट: एकीतालोकमध्यवर्ती घट:, करटदन्ता या। तथा चेदे व्रहोति व्यापकविरुद्धोपलब्धि:। तथादि-बृदत्त्वान् बंहणतवाछाइमैव वस्ेति गीयते। स न्वायं आकोटपतङ्गम्य भा च देवर्िम्म: मराणमृम्मावस्येदकारास्पदेभ्यो विचेकेनाइमित्य संदिग्घा विपर्यस्तापरोक्षानुभवसिद्धा, इति न जिशासास्पदम्। न हि जातु कश्िदत सन्दिग्धे-'अईं वा, नाईं वेति' इति।न च विपर्यस्रति- नाहमेवेवि। न चाई 'दृश:', 'स्थूळ:', 'गच्छामि' इत्यादिदेद्धर्मसामानाधिकरण्यदर्यनादहा-

१८ अद्वैतसिद्धेः शाङ्करवेदान्ते किं स्थानम्

देदेन्द्रियादिन्यतिरिकत: शक्य उपनिषदा सदसैर्यन्यथिमुम, अनुभवचिरोधात्। नलयागगाः सहसमपि घट पथतुमीशते। तस्मादनुभवविरोपादुपचरितार्या एवोपनिय"इत्पन्तेन 'अद'मध्या समाक्षितय "इदमत्राकृतमित्या"दिना "भवेदेतदेवं यदि 'अदम्' इत्यनुभन आत्मतत्त्वं प्ररामेत। न त्वेतदम्नि। यथा दि समस्तोपाध्यनवच्छिलानन्तानन्दचैतन्यैकरगमुदासीनमेरमद्विती यात्म

त्मतत्वमभिद्धति तत्पराणि सन्ति। दस्यानि दाक्ेणाध्युपचरितार्थानि कर्तुम्" इत्यादिना 'स्थूलेऽदम्', 'अन्धोऽदम्' 'च्छामि' इत्यादयोऽप्यम्यासतया व्याख्याताः। तदेवमुनेन क्रमेशाहं- प्रत्यये पूतिकष्माण्डीकते, भगवती श्रुतिरप्रत्यूहाकतृत्व भोकतृत्व-मुग दुःख शोकाद्यात्मत्वमदमनु- भनप्रसजञितमातमनो निपेधमईतीति सिद्धान्तयन्ती जीवात्मवत्मेव ब्रह्मपदार्थ इति विवेचयति। इदं हि जीवाथयोऽज्ानमिति मण्डनसिद्धानतम्, तदभिमतं विशिष्टोपहितानुपहित- भेदभिन्नमात्मतत्वरं मण्डनाभिमतं मूलीकृत्येति मण्डनपृष्टसेवी वाचस्पतिः। अन विशिएं जीन- मादाय पूर्वपक्ः, अनुपहितं संविन्मात्रमादाय सिद्धान्तः। "जन्मादसय यनः" इति सूमू, "यतो वा इमानि भूदानि जायनते" इत्यायुपनिपद्श्रोपहितं जीवात्मतत्त्वं कारणमभिपेत्य।

एतन्मते हि "ब्रह्मविदाप्नोति परम्" इति ब्रह्म वल्यामनुपहितं ब्रद्म प्रस्तुत्य, "तदेषाइम्युका "सत्यं ज्ञानमनन्तं वक्। यो बेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्" इति सत्य-ज्ञानानन्तरूपेणा- नादविद्याकल्पितभेदभिन्नेन जीवातमतत्वमश्ञानोपहितं कारणत्वेन प्रस्तुत्य, तस्यैत "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकश: सम्भूतः'इत्यादिना सर्वजगत्कारणत्वमुपक्षि्य, तदेवाSन्नमय प्राणमय-मनो-

जीवात्मतत्त्वं 'ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेति" विविच्य, तदेव विपरीतकमेगानन्दवल्त्यां "यनो वा इमानि भूतानि" रूपान्तं निष्कृष्य, तस्यापि "बक्ष पुच्छं प्रतिष्ठेति" सर्वाधिष्ठानतया प्रस्तुतेऽनुपहिते "ब्रह्मविदा- प्नोति परम्" इति परमप्रकते शुद्धे ब्रह्मणि पर्यवसानम्-"सैधा भार्गनी वारणी विया। परमे व्योमन् प्रतिष्ठिता" इत्युपसहियते। हर्द च पुच्छं ब्रह्म जीवात्मतत्त्वमेवेत्याननदमयप्रकरणन्ते "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठे"- त्युपसंद्वारानन्तरं "तस्वैप एव शारीर आत्मा यः पूर्वस्य" इति वाक्येन जी वातमततत्वमेवेति निर्णीयते।

अद्वैतसिद्धे: शाहकरवेदान्ते किं स्थानम् १५ रदनवरं "सो डकामपत बहु स्यां प्रजायेष" इति, "बदा पुच्छ प्रतिश् "दवि नपुंगकनदाराबेन" मस्तुतस्नापि अजणः 'सः' इति पुलिद्वेन तच्छन्देनानुकरगान जीवात्मतस्तातिरिक वद्ञान मुख्यार्म इति गम्यते। अो "जन्मायस पवः" इति सूपक्ष बहलक्षणार्थे प्रृतसाप्ययानोपित

अन "सोडकामयत" इत्यात्मतर्तवं प्रहृत्य "इर्द सर्वमसृजत यदिदं किञ्ब" इति सर्वजगककारणसवं यद्वर्णिंतम्, तदेव "तस्मादा एतस्ारात्मन आकार: संभूत: । आकायाद्वायुः। वायोरगिः। अग्नेराप। अन्नयः पृथिवी। पृथिव्या भषघयः। ओपधीम्योऽतम्। भन्षा सुरुषः । "ह या एव पुसुनोडजरसमयः" इतयुपकमेि व्द्मवस््यामाम्नातम्। एवं चात् तत्त्वत्पैत्र प्रज्ञपदार्थत्मादाय तैत्तरीयोपनिषद् प्रमृत्ता, अध्यासमाध्यमपि। अर्य चार्धो भगवत्या दानां दशल्रोक्यापि व्यक्तोकियते। इयमत्र दशक्षोकी-

दशमरोक्या जीवात्मतर्वव्रह्मतायां भूलता

न भूमिर्न तोयं न तेजो न वायुर्न खें नेन्द्रियं वा न से्पा समूहः ।

न वर्गा न वर्णाश्रमाचारवर्मा न मे धारणा व्यामयोगादयोऽि। अनात्माधयोडईं ममाप्यासहानात् तदेकोइनशिएर्शन: केवलोइम्। न माना पिता या न देवा न लोका न वेदा न यज्ञा न सीर्धे सुयन्ति। मुनुमो निरस्तातिशुन्यात्म स्ात् तदेकोडवशिषटश्शय: केवलोडदम्॥ न सांख्यं न शेवं न तत्पाज्ञगत्ं न जैन न मीमांसकादेमेते वा। घिशिष्ठानुभृत्या विशुद्धात्मकत्वात् तद्देकोडयशिषदि्शिय: केवलोजम्। न चोर्धे न चाधो न चान्तन बाहां न मध्यं न तिर्यड् न पूर्वाडपरा दिक्। नियद्व्यापकत्यादखण्डैकरूपस्तदेको उयशिष्टश्यय केव्ोडहम्।। न शुकउं न कृष्ण न रता न पीत न कुब्जे न पीन न हुस् न दोर्घम्। अरूवं तथा स्योतिराकारकलात् नदेकोडवशिष्टश्शव: केवलोउदम्।। न शारता न शास्ं न शिप्यो न शिक्षा न च लं न चाई न चयारयं प्रपज्: । केवल्ोडदम्।! न जामरन में स्वप्नकों वा सुपुतिः न विश्वो न या तैजस: प्राज्ञको था।

२० अद्वैतसिद्धेः शाहकरवेदान्ते कि स्थानम् अविद्यातमकत्वात् न्रयामो तुरीयस्तदेकोडवशिषट्राय: केवलोऽटम्। अपि व्यापकत्वाद्वि तत्वप्रयोगात् स्वतस्विद्धमवादनन्याधयत्वात् । जगसुच्छमेततसमस्तं तदन्यत् तदेफोSवशिष्विशय: केवलोडदम्।। न चैकं तदन्यद् द्वितीयं कुतः स्यात् न या केवलत्वं न चाकेयलत्म्। न शून्यं न चाशत्यमद्वैतकत्यात्, कर्थ सर्वचेदान्तसिद्ध न्रवीमि॥ इति । अत्र हि "न भूमिने तोयमि"त्यादिना 'तस्माद्वा एवस्मादात्मन आकाश सम्भूतः,

स्वरूपेणानुसन्धीयते। तत्र "तदेकोऽवशिएशशवः केवलोऽदम्"इति, "तुरीयं शियमदैतं चतुर्थ मन्यन्ते" इति माण्डूक्योनिषदर्थस्तनदुपाधिव्यनिरिक्तात्मस्वरूपनिरूपणपरेण, अपरेग भागेन चानुसन्धीयते। तथा चातमनस्मनुपहितमेत्र सर्ववेदान्तसिद्धमिति भगवत्पादैः प्रतिपाध्यते। तद्तान्तिमे क्राके "न चैकम्"इति, "सर्ववेदन्तषिद्ध ववीमि" इत्यवाध्यनसगोचरत्वं प्रतिपाधते।

कृतकृत्यं मन्यते। तद्तिरिक्तात्मतत्त्रमेव ब्रह्मतत्वमिति पक्षे तु जन्मादिसूनेणाध्या सभाष्यविषयस्प ब्रह्मणो लक्षणम्, अदमध्यासमाव्येग त्वहमध्यासमात्रनिरूपणमिति मिन्नवाक्यताऽध्यासमाष्य लक्षणसूत्रयोरापद्येत। एवमध्यासभाप्येग कारणवाक्यानि च न निर्विशेषपरतया व्याख्यानमहेंयुः, इति जीवन्रहौक्यमेव शाहकरमतेऽपि वेशन्तार्थ: स्पादित्यद्वैतसिद्धान्तस्वौपनिषदत्वं मण्डनसिद्धान्ते माष्याभिमत एव विश्वस्मते। इद्मेव तत्वं मनसि निधायाद्वैतसिंद्धिरपि निचन्ध :- "मायाक व्पितमातृता मुखमृषाद्वैतप्रपञ्चाभयः सत्य ज्ञान-मुखाम्मकः भुतिशिसोत्थाएण्डधीगोचर:। मिथ्याबन्धविधूननेन परमान-दैकता नातमकं मोक्षं प्राप्त इव स्वयं विजयते विष्णुर्विकल्पोज्झितः ।I" इति मङलक्षोकेनोपक्रमते। अद्वैतसिद्धिमङ्गलम्लोकस्य लघुचन्द्रिकादेश्च जी वात्मतत्वतायां मूलता अय दि क्ोको ब्रह्मानन्देन लघुचन्द्रिकायामेवं व्याख्यायते, चिट्टलेशेन च। तन्न ब्रझ्मा. नन्दीर्यं व्याख्यानम्-

अद्वैतसिद्धे: शाङ्गरवेदान्ते कि स्थानम् २१ "विष्णुः व्यापकं जीवस्वरूपम्। मोक्ष प्राप्त इन स्वयं विजयते। कीटशो विष्णुर्मोक्ष प्राप्त इय! अखण्डधीगोचर इति। संसर्गाविपयकमनोवृत्तिविशोषविपयीभूत इत्यर्थ:। नन ताहयाघी विषयत्वे मोक्षमासि प्रति नोहेश्यतावच्छेदकतवसंभयः; उदेश्यतावच्छेदककालावच्छन्त्वस विधेयगतत्वेन व्युत्पत्तसिद्धस्य प्रकृते याधात्। यदा हि ताहशघीविषयीभूत आत्मा, तदा

अविद्यासतमयो मोक्ष: साच चन्ध उदाहुतः। निवृत्तिरारमा मोहस् जातलवेनोपशक्षतः । दति च। अविदयाया अत्तमय: संस्कारादिफार्यरूपेगाय्यनवसानात्। सा स्थूलरूपा संस्कारादिरुपा च। तथा च विदेहताकालीनोडस्टमय एव मुख्यो मोक्ष:। ज्ञातत्योपलक्षित आतमापि विदेश्नाकालीन एव। जीवन्मुक्तिकालीनस्य ज्ञातत्वोपहितत्वस्यापि कदाचित् सभचेन ज्ञातत्वेनोपलक्षितल्वर सर्घशाSसंभवातदुपकवितत्पैव मोइनितत्तितवम्, जीवनमुक्ती संस्कारादि- रूपेग मोहससवाल्, स्यूलज्ञाननिवृत्तेसस्वज्ञानविशेपादिमन:परिणामरूपतासंभवेन शातातमरूप- ल्ासंभवाच। न चौतविषयत्वक्षण एव ताहयाविद्यासमय: सम्भवति; चरमधीरूपविद्यावतः

नस विद्यापति क्षणे संभवाभाचात, भत विकल्पोज्झितः" इति । पझ्या मेक्याय लरूपबन्धस तादशासतमगेन दृशय- शून्य इत्यर्थ: । अव बन्धस्य मिध्यालीकत्या तदुच्छेदस् ज्ञानाधीनत्वज्ञापनेन न ज्ञानीत्पत्ति कालीन्वमिति ज्ञापितम । त्रथा च उद्दद्यतावष्छेदयकालावच्छिन्नववोधस्योसगिय त्वात् सर्गाय्यकारीनद्यणुरुपक्ष कजन्यतासम्पन्धेन कर्तृणाव्यकानुमितो निरर्वच्छिन्ने कर्तरि विधेये तादधकालवच्छिन्त्ववोघयत प्रकृतेऽपि तस्प बाधिततवान् तत्र तद्ीघः। अन बन्धविधूनन- मविद्यातत्कार्पशून्यत्वम्, ददयशून्यत्मनादिसाघारण्यशूव्यत्वमिति तयोर्मेंद विधूननेनेति तृतीया ज्ञापरहेती, न तु कारकहेतौ। नह्मविद्याया असतमयो नाम व्यावहारिषघ्वंसरूपो विद्या- जन्योऽस्मसिद्वान्ते स्वीक्रियते, दधयान्तरत्वंसो का तजन्यः। तथा सति तस निव्तकाभावेन "विद्ानामरूपाद्विमुक्त:" हत्यादिश्षुतिवोधितस्य विद्ठुपि सर्वदस्योच्छेदस्य वाघापतेः। तव्वज्ञानो- सपत्तिद्वितीयक्षणे हि तत्वरानादिसर्वदश्यनाशोस्ादादुक्कक्षदवितीयक्षण उत्चनाश्स् नायो्पय संभवः, तत्वज्ञाननन्यकर नाशस्यैर तत्यज्ञानन रहेतुतवे स्वीकृतेऽ्युक्तयाधापत्तेस्तादवरथात्। तर्यज्ञानजन्यत्प ददयान्तरनाशसर, वत्वज्ञानस्य च यौ नायौ तयोनसिषामावातयो: स्वनाशबत्

अद्वैतसिद्धे शाङ्कचेदान्ते कि स्थानम्

स्वोका रेडप्युकापतितादवस्थ्यान्, अप्रामाणिकानन्तनाशकपने गौरवाद्य। तसाधरमतत्व- ज्ञानस्प दृश्याअ्रयकालपूर्वल्ाभाननियम एव स्वीकियते,. न तु नारहेतुत्म्। यतु बद्धपुरुैः प्र.तीतिकमस्तमया दिक कल्प्यते, न तक्षप नाशहेतुत्यम्। यद्यपि झ्ञापकेतुत्वमपि दृश्यास्तमयं प्रत्यविद्यास्तमयत्वेन नासिति; जीवन्सुक्े प्रातीतिकावित्रासतमये तदयभिचारितात्, जीवन्मुके प्रातीतिकस्प हश्यास्तमपस्य कक्पने नियमाभानात् तथाषि हस्यास्तमयकालीनत्य- रूपेगाविद्यास्तमयस्य दश्यास्तमयं प्रव्यस्त्पेयेनि ध्येयम्। अथना माडसु मातीतिकं ताद्याविद्यासतमयादिकम्, अविय्योच्छेदोपलक्षितः पूर्णा- नन्दरूप आत्मा मोक्: । अविद्योच्छेदश्र तदीयत्तू उसूक्मरूपाश्रप कालपूर्वल्ामायः सर्वदद्याश्रय- कालपूवत्वाभावरूपेण दश्योच्छेदेन व्याप्य :: मोक्षस्य हश्योष्छेोपलश्षितात्मरूपकैवत्यरूपत्यान्। यद्वा-नु दृश्योच्छेदस्तत्वज्ञानो सपस्तिक्षणे न संभत्ति; ज्ञानानुच्छेदवात्, अविद्या-तर्कार्ययोरेव तदुच्छेद्यात्। तत्रा-मिथ्याबन्धेति। मिथ्या- बन्धविधूननेन विकल्पोज्झित इति योजना। तथा च अविदयोण्छेदेन दृश्योच्छेदवानि

तायाः सम्मगः । तथा च सबदयोच्छेदोपलक्षितपरमानन्दस्पात्मरूप कैवल्यप्रातिस्तस्तज्ञानो- तरमेन, न तर्कमे, इति नोह श्यतावच्छेदकधीविषयत्वकान्ोनत्वं विधेये मोक्षठामे विवक्षितम्।

च्छेदस्यापि दृश्यवात्तादृशे मोअवाले तस्यातीतलवादिति भाव: ।

सुकस्य प्रकाशकाभावेन प्रकाशत इत्यर्थक विजयत इत्युक्तम्, तनाह-स्यमिति। प्रकाश- सम्धन्धकं चिनैवेत्यर्थः। नन्वेरें विजयत इत्यनुपपत्रम्; तस्यापि प्रकाशसम्नवार्थकत्वात्। स्वयमित्यस्य प्रकाशान्तरं विनेत्यर्थकत्वेन विजयत इत्यस्य स्नात्मप्रकाशसम्न्वार्थकत्वेऽपि विध्णोर्दश्यत्वेन मिथ्यात्वापत्तिः । अथ विजयत इत्यस्योत्कर्षान्तरमेवार्थ, न तु प्रवाशसमन्धः। तदा प्रताशमानन्दरूपत्वालाभेन मोक्षस् प्रयोजनलालाभः । तत्राह-सत्यज्ञाननुग्ात्मक इति। यथात्मन आनन्दृत्वेनानन्दरूपं मोक्ष पाप्त इवेरेयुक्तम्, अत एवानन्दावासिनोधकश्ुते रनावटतानन्दैक्यमर्थ:, न त्वानन्दसम्बन्यः, तथा प्रकाशरूपल्वेन विष्शो: प्रकाशत हत्यस्षयानादृत- चिदभेद बोधकत्वम्, न• तु प्रकाशसम्बन्धार्थकत्म्। तथा च दृशयत्वाभानाल मिथ्यात्वापत्तिः।

अद्वैतसिद्धे: शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम् २३ न च प्रमाशरूपतोकिव्पर्यति वाच्यम् : अपरोमव्यवारयोग्यसुनस्पैव पुरुपार्थतम्। उक्त योग्य नं चानावृतनिद्धपरवेन ताद्रनिनादालेन या। तोरुपावन्दस्पानया भावेयाघ मसतोति ज्ञापनार्थलेन तस्पा: सार्थरपात। ननु ज्ञानस्वाज्ञानततकार्यवियोधिाया: शुक्गाविजान स्थले दष्टतया युक्तलेप्यमादिसाधारणटश्यमात्रविरोधल्वम्रवाल् युक्तम्, तबाह-माये त्थादि। मायमा कस्पितं प्रयुकन। अ एव मृषाभूतं यम्मातृतामुखं प्रमातृत्वादिरूप द्वैत- मात्मभिन्नं तदभिननमपव्वाभ्रय इत्वर्यः । तथा च सुक्त्यायज्ञानस्पेतर चितिनत्सम्न्धादेरेवि

विरोधित्वं युक्तमिति मात्र:। मृषाद्व तादिज्ञानस तद्विरोधिताया इद्तया ब्रद्ाशानसयापि व्रह-

सूचितः। नन्वसण्डनला का रसा नस दश्योच्छेद क्ये आपाविज्ञानरप व्यापि तस तत्सात्, तत्राद-श्रतिशिकोत्येति। श्रतीनां कर्मोपासना काण्ड रूपाण मुपकार्यतवेन शिखेवमुख्यम्, यन्महा

भुत्युपकृत्तवा स्यजन्यज्ञानस्वैव तदिति भाग:।

अत्र विट्वलेशीयं विवरणं यथा-व्य तु विष्णु: जीन: वस्तुतः सत्पज्ञानसुखात्मकोडपि सन् (अज्ञाते कन्) माशकव्पितमानृनामुखमपाद्वैतपपथ्ाश्रयो जात, मुसो सन् अज्ञानेन वद्रत्वेन भ्रान्त हत्यथ: । तत्तथ वस्तुनो बदस्प तत्वेन भ्राततस् मुभुक्षासंभवात् सः मुमुक्षु सन्

छुद्धकाप्रचित्तः सन् आतमानं सत्यज्ञानमुखरूपब्रह्मवेन साक्षाकृतवान। तलथ्र मिथ्याबन्धविधून- नेन चिकसोजसितो मिथ्यानन्धापगमात् तम्परयुक्विरल्पेन दुःसेन रहित: सत् परमानन्दैक- तानाम्मके मोक्षं प्राप्त इव। अवास्तवसम्वन्धभ्रमस्पैत्र सत्तात्, मोक्षरूपस् तत्सम्मन्धाभायोधवे न्युक्म्। ईदशः सन् विजपते स्वपकशरूपोत्कर्षवानित्यर्थ: ।

अयं दिययोक :- विप्णुः "बद्यविदाप्नोति परम्" इति प्रस्नुतमनुपहिनं शुद्धमात्मतत्तत्रम्,- अनादविद्या प्रयुकत माताजात विभागवतसत्यज्ञानानन्तरूपमजानोपहितं का रणस्वरूपवामापन्म्, माया- कविशित मातृ रपुनमन द ।यपवाश्यः, आफाशा द्यानन्द मयान्तवादासया पत्रं जायस्नसुमयवस्ा विशिट्ट जीवाहमस्ररूपम, अखणदवीगीचर, तहुपाष्याद्विद्यासथाने प्रमाणजन्यवृत्युधानेना

२४ अद्वैतसिद्धे शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम्

प्राप्त इव मुस्तात्मस्वरूपं स्वयं विजयते। अनिर्वचनीयस्याश्ञानस्य वत्मयुकस्य चाभावेन ज्ञआज्ञातविभागशून्पत्वेन प्रमाणव्यापारं विवैत स्वप्रकारय भरनीति पूलोकं तैततिरीय

नान्नितं स्यात् ; वन्धस्य तत्रामसकल्वात्, इति पूर्वोकतरीत्या माण्ट क्योपनिषदर्थस्या गम के थ्याद्वैताला तशान्तिमकरण चनुषट यात्मकगोटपादकारि कोपतृ दितिस्य जामत्स्प्नमुपुत्यवस्या-

इल्लोकस्य तैत्तरीयोपनिपद्श्र सिद्धयति ।

क्षत्वं सू्यत इव, परन्तु भामत्यमिमते शाव्द्वरोक्षतावावेड्यभिहिनान्नयेऽर्जन्यवेडपि शान्द- घोधस्य शाव्पयोज्यत्वमात्रेग शब्द्वोघव्यवहारवद् भामत्यभिमते शाब््परोक्षवादेपि ध्यान सहकृन मनोजन्य-चेडम्यखण्डाकारज्ानस्य ध्यानस्य शब्द्रमूलकवाच्छान्दिकत्वव्यवहार उपपद्यते। तवायं निष्कर्ष :- भामतीमते निदिध्यासनमकि, श्रवममनने अङ्गे; प्रस्थानान्तरे भ्रवगमत्ति, मनननिदिध्यासने अङ्गे। मत्दयेऽपि ब्रह्मणोऽखण्डाकारसाक्षारकारो मोक्षसाधनमिति समानम्। अधिकं तृनीपपरि-छेदसमालोचनावसरे व्यकीमविध्यति।

प्रस्नोपनिपदो जीवात्मतत्वव्रह्मतायां मूलता तन्ालातयान्तिप्रकरणान्ते "नैतद् बुद्धेन भापितम्" इति वर्णनात्तस्य सौगतसिद्वान्तपरत्वं मवतीति पण्डितप्रवरश्रीविधुशेसरशास्त्रिणां मतमिति केचनाक्षिपन्ति, परन्तु नात्र बुद्धपर्द सौगतपरम्, किन्तु तर्नज्ञानिपरम्। तेनानुपहितमात्मतत्त्रमिरद प्रत्यसमितमेदं सन्मार्न्न वाड्मनसागोचर संविन्मात्ररूपमवाच्यम्, लक्ष्य वेतयेव बोध्यते, यदेव प्रश्नोपनिषदि पष्ठप्ररनोप- संहारे 'अवचनेन प्रोवाच" इति वक्तुमशक्यमित्येव विवच्यते। अज्ञानादिसर्वंबन्धनिवृत्तौ केवल चिन्माने ज्ञाताज्ञातविभागशून्ये यत्र- न निरोधोन चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधक: । न सुमुक्षुर्न वा मुक्तिरित्येा परमार्थता॥ इति परमार्थतः सर्वामावः प्रतिपायते। इदमेव मूलीकृत्य-

अद्वैतसिद्धेः शाङ्गरवेदान्ते कि स्थानम् २५ चित्रं चटततोमूले वृद्धा: शिष्या गुपुर्युंचा। 44675 गुरोस्ट मौनं व्यार्यानं शिष्यास्त छिनसंशयाः ॥ इति। न चान् शयविषाणादिवद्स्त्वं दैसम्रपश्वत्य मन्यते, किन्त्वविद्यानिवृत्या सर्वामाव एव, शरविपाणादितुल्यत्वाभावात्। अतो "नैतद् बुद्धेन भाषितम्" इति वचनत्य प्रश्नोपनिपद: पछपरशनेने कवा क्यतया प्रश्नो पनिषदे कवा क्थताप्यतुपहितात्म परमात्मतायामुपपद्यते।

कउवल्ल्या जीवात्मतत्वव्रह्मतायां मूलता

कनवल्ली तु-

येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येडस्तीत्येके नायमक्तीति चैके। एतद्विद्यामनु शिष्टसत्वयाऽहं वराणामेप चरस्तृतीयः ॥।

पति प्रस्नोत्तरं मक्म्य विशिष्ट जीवस्वरुप बरीरातिरिकतमसंकषार्यनुपहितमात्मक्स्वक्ष

अन्यन् भूताच भव्याच् यत्ततपश्यसि तद्ृद।। इत्याग्नाति। न चानासंसार्यात्मतत्यातिरिकतं म्रझतत्त्रम्। 'येयं मेते विचिकितसे'ति प्रश्नो हि जीवात्ममानविपयः नतु सदतिरिक्तनहयिपय :; "अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्माद" हत्पस्यापि प्रकृतसंसार्यात्मत वस्पासंसारिस्वरूपत्वविव्यक्षाय मेव तात्र्यात्,अयथा "अन्यन धर्मान्यना धर्माद्" हत्यक् जीवात्मतत्वातिरिकमहपरतायामयं प्रश्नस्तुरीयः स्ात।नच तुरीयः प्रदन: कोउपि स्वतन्द्रो नचिकेतोऽभिमतः । नचिकेवा हि-

देवैरनापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्म: ।

अन्यं वर नचिकेती वृ्णीष्न मा मोपरोघीरति 4ा सजेनम् !! इति वरान्तराय बहुधा प्रलोभितोऽपि-

देवैरयापि विचिकित्सितं कि् सुख्च मृत्यो यन् विज्ञेयमात्थ।

२६ अद्वैतसिदे: शाङतरवेदान्ते किं स्थानम् वसा चाएव व्वाटशोड्यो न लम्प: नान्यो वर एवस्य तुल्य: कश्रिन्॥। न वितेन तर्पगीयो मनुष्यो लप्स्यामहे ित्तमद्रादम चेला।। जीविध्यामो यावदीशिष्यखि त्यं वरस्तु मे वरणीयः स एव॥ दति वरान्तरं प्रत्याचष्टे। सति चैवम्-"अन्यन्न धर्मादन्यत्राधर्मात्" इत्पन्न चतुर्थ-

"आनुमानिकमप्येकेवाम्" इत्यधिकरणे भगवत्वादा अपि फठोपनिषरद सांख्यपरमाशङ्क्य 'त्याणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च"हति सूत्रेग प्रश्ननयोपपरति तघ्ोपपादर्यति। इदञ् तत्रत्यं भाष्यम-"इतश् न प्रधानस्याव्यक्तशबदवाच्यत्म्, ज्ञेयत्वं वा, यस्मात्त्रयाणामेव पदार्थानामग्नि- जीव-परमात्मनामम्मिन् अन्थे कउवल्लीयु वरमदानसामर्थ्याद्व कव्यतयोपन्यासो हृदयते" इति। "तत्राग्निवियक एक: प्रश्ना, द्वितीयस्तु जीवविषयक, तृतीयस्तु परमात्मविषयः। प्रतिन्रचनमपि- लोकादिमग्नि तमुवाच तस्मै या इृष्टका यावतीर्या यथा बा।।

हन्त स इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं व्झ्म सनातनम्। यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥ योनिमन्ते प्रपद्यन्ते शरीरत्याय देहिनः। स्थाणुमन्येऽनुमंयन्ति यथा कर्म यथाश्रुतम्।। इति व्यवहितं जीवविपयम्- "न जायते मरियते वा विपश्चित्" इत्यादि बहुप्रपञ्ञं परमाक्मविषयं निर्दि्यते। नैवं प्रधान विषय: प्रश्नोऽसित, अनोऽपद्टत्वादनुपन्यसनीयत्वं तस्थेति। अन्रादयोडयमात्मविपय: प्रश्नः "येय प्रेते विचिकिन्सा मनुष्येऽस्ति" इति, किस एवायम्-"अन्यत्न धर्मादन्यत्राधर्मात्" इति पुनरनकृष्यते, कि वा ततोऽन्योडयमपूर्वः प्रश्न

अद्वैतसिद्धे: शाहकरवेदान्ते कि स्थानम् २५

उत्थाप्यत इति। किज्ञात :! स एवायं पस्न: पुनरुकष्पत इति यशुच्येत, इयोरात्मविषययोः प्रश्नयोरेकता पत्तेरग्निविधय आत्मविषयक्च द्वावेव प्रश्नी, इत्यती न वततर्व् श्रयाणां मदनी- एन्यासायिति। अधान्योडयमपूर्व: म्रद्न उत्याप्यत इत्युच्येत, ततो यथैव वरप्रदानव्यतिरेसेश प्रस्नकूपनायामदोष:, एवं प्रश्नव्यति रेके गापि प्धानो पन्यासफल्पनाया मदोप: स्पादिति। अनोच्यते-नैवं वपमिद वरप्रदानव्यतिरेकण प्रश्नं रक्षित् क्पयामः; वाक्योपक्रम सामर्थ्यात्। चरमदानीपक्रमा दि मृत्युनचिकेत:संवादरूपा वाक्यद्रवृत्तिराउमासे: कवल्लीनां लक्षपते। मृत्यु: किल नचिकेतसे पित्रा परदिताय, त्रीन् चरान् प्रददी। नचिकेताः कित्व सेवां प्रथमेन वरेण पितुः सौमनस्यं वने, द्वितीयेनाग्निविद्याम, तृतीयेनात्मविद्यामू। तत्र यदि "अन्यन्न धर्मांत्" इत्यन्योजयमपूर्वः प्रश्न उत्थाप्येत, नतो वरपदानव्यतिरेकेगाषि प्रश्न- कल्पना स्पात्। नतु प्रन्यमेवत्-अपूर्वोडरयं प्रद्नो भवितुमहृति। पूर्वो हि प्रश्नो जीवविषयः "मेवं पेते विचिकित्या मनुष्येडरित नासि" इति विचिकित्साभिघानात्। जीवध् धर्मादिगोचरताद् न-"अग्यन धर्मान" इति पर्नमहति। म्राज्ञस्तु धर्माद्यतीतत्वात् "अन्यत्र धर्मात्" इति प्रश्न- महति। प्रश्नच्छाया च न समाना लक्ष्यते; पूर्वस्यास्तित्व-नास्तितनिषयत्वाद् उत्तरस्य धर्माद्यतीत वह्नुिपयलात्। तर्मात् प्रत्यमिश् नाभावात् प्रश्नमेद:, न पूर्वसयैवोत्तरतरानुकर्पणमिति चेत्, न; जीन-पाश्षयो रेकत्वाम्युपगमात्। भवेत् प्रश्व्यमेदात् प्रश्नमेदो यद्यन्वो जीवः प्राश्ात् स्यात, न त्वन्यत्मस्ति "तश्मसि" इत्यादिक्षत्यन्तरेभ्यः । इछ च "अन्यन धर्मात्" इत्यस्य प्रश्नस्प मतिवचनं "न जायते म्रियते वा विपश्चित्" इति जन्म-मरणप्रतिपेधेन प्रतिपाद्यमानं झारीर- परमेश्वरयोरमेदं दर्घयति। सति हि प्रसङो प्रतिषेधी भागी भवति। मरङ्गश जन्म-मरणयोः शरीर संस्र्शाच्छारीरस भवति, न परमेशवरस्। यसु प्रश्नच्छायावैलक्षण्यमुक्तम, तददूषणम; तदीयस्पैव विशेषस्प पुनः पृच्छयमान- त्वात्। पूर्वत् दि देहादिव्यतिरिकस्यात्मनोडस्तित्वं पृष्टम, उत्तरत् तु तस्यैवार्ससारित्यं पृष्ठयत इति। अनेन चेदमरगमते-जीवसैयोपहितानुपहितमेदेन मे गृहीत्वाऽुपह्ितमात्मतत्चमेव कटपल्लीप्रतिपा्द्यमिति। अधाधिकरणभाष्यं जीवात्मतत्वम्रहमातायां भूलम् "अत्ता चराचरअदणात्" हत्पत्र-

२८ अद्वैतसिद्धेः शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम् यस्प न्रदा च क्षत्रं चोभे भवत ओदन: । मृत्युर्यस्योपसेचनं क हत्या बेद. यत्र सः ।।

हत्यन् कठवल्यां प्रतिपाधमानोऽत्ता संदर्ता, न तु मोका जीवोऽन्यो चेति सिद्धान्तितम्। तत्र हि वाक्ये सः अत्ता यत्र तन्न सुविशेयमिति प्रतिपादनात् सृष्टिस्िति-संहारकर्त्रज्ञानो पहितं कारणमार्मतत्वमपि विशिष्टो जीव इवानुपदित आत्मतत्वे पर्ययस्पतीति शाप्यते। तथानु- पहितमसंसार्यात्मततत्वमेवेति तत्रापि व्यक्तम्।

गुहां प्रचिष्ठाित्यधिकरणभाप्यं जीवात्मतत्वव्रह्मतायां मूलम् "गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्दनात्" इतिसूत्रव्याख्यानावसरेऽपि विश्ञनात- परमात्मानाविद्दोच्येयातामिति सिद्धान्तं प्रस्तुत्य, तयोः परस्परविलक्षणत्वात् संसारित्वा- संसारित्वयोर्जीवपरमात्मनोव्छायातपवद् वैल्यकण्यमुक्तम्। अधिकमन्वन्र। सर्वथा कठवल्ल्या अप्यनुपहित जी वात्मतत्त्व परमात्मताया मेव तात्पर्यम्।

एतन्मते हि जीवेश्वरपरमात्मनां पक्षान्तरे जीवात्मेश्वरशुद्धद्दास्वरूपाणामिय मेदाभेद- व्यवस्था स्वियम्। तत्र प्रथममते जीवेश्वरयोभेदो धटकाश-मठाकाशयोरिव। अभेदस्तु तयोरेव

मेदौ; यथा घटाकाश-महाकाशयोर्मदामण्डपाकाश-महकारयोः। उपाधिसम्वन्धेन तयोमेंद तदभावे त्वमेद: ।

गौडपादकारिकाया अद्वैतप्रकरणममुमर्थमुपत हयति। अत्र "तत्त्वमसि" इति वाक्यार्थोडपि विशिष्नं जीवमुदिय्य अनुपदिताभेदवर्णनं प्रथमे विशेषणयागमाश्रेण, अन्यन्न तूभयत्नाऽपि विशेषणत्यागेनेति रवन्मदेतत्। माण्डक्य कठवल्ली-तैततिरीयोपनिषच्छान्दोग्योपनिपदामध्यत्रैव तात्पर्यमुपगम्यते ।

तननापि "सदेव सौम्येदमय्र आसीत्" इति सदू्षं कारणं प्रस्तुत्य, "अनेन जीवेनातमनानु- परविश्य" दति तस्प विशिष्टजीवात्मनाडभेदें परामृश्य "ऐतदात्यमिद सर्वे तत्सत्यं स आत्मा" इति सतदार्थमात्मस्वरूपतया निष्कृष्य 'तत्वमसि' इति नव कृत्तोडम्यस्स ते।

अह्वैतसिद्धेः शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम् २९

चृहदारण्य को पनिपत्तु-'तदेवत्पेष: पुत्राओ्परयो मित्राधेयः" इति पुव्रादिम्य: प्रेमास्पदत्य महमर्यल्ास्मनः प्रस्तुत्य "आत्मा वा अरे,द्षव्यः शोन्यो मन्तव्ः" इत्युककम्य-"न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वे प्रिय मवति। आतमनस्तु कामाय सौ प्रिय भवनि। आत्मा का अरे द्र्टव्यः ओ्तव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितन्यो मैंत्रेय्यातमनि अरे दष्टे भुते मते विज्ञात इद सवें विदितं गवति।" इत्यनुपदितमात्मतत्थमेव प्रतिपादयतीति वाक्यान्पयाधिकरणे शारीस्कमीमासार्या व्यवस्थापितम्। तन हि पुन्र-विवादिक भोग्यजात सय वित्तमात्मार्भनया भवतीति वर्णनाद्जोकै वात्माऽद्दमर्थ: प्रतीयत इति पूर्वपक्षयितया परमास्मोपदेश एवायमिति परमात्मेवानातमेति सिद्धान्त्ते। तन जीवात्मविषयतया पूर्वपक्ष, परमात्मविषयतया च विद्धान्त इति स्वीकारे पर्नोस्तरयोैयधिकरण्यमापदेत। अनो जीवस्येव संसारित्या सारित्विशेपकृतं मेदमादाय पूर्यों तरपश्चाविति वक्तव्यम्। अतो वाक्यान्ययाधिकरण तहुपपादयति वृहदारण्यकोपनिपच्च न जीवात्मतस्वातिरिक किमपि सूचयति। कि बहुना ! "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इति प्रस्तुत ब्रझ्म पूर्वोत्त: कारणैर ज्ञानो पधानेन कार णात्मतया प्रस्तुत्य, "आनन्दमयोडभ्यासात्" इत्यानन्दमयाधि कर पेनानुपहितासंसार्यात्मतत्वमेव तद् म्रहोति परामृश्य प्रथमाध्याये प्रथमपाद इन्द्रपतर्दनाधिकरणे "मामेवानुचिजानहि" इत्यादौ मोपदार्थतया विज्ेयमास्मतत्त्वं "शास्त्रप््या तूपदेशो वामदेव-

ब्रह्म सूत्रभाव्य भागान्तरमपि जीवात्म तत्वब्रह्मतायां मूलम् "शेपत्वाहपुष्पार्थयादो यथाऽ्येप्विति जैमिनिः" इति सूनोपक्षिसं येदान्तानां कर्माझ्- कर्तृस्तावकनयाऽर्यद्यादत्वम्, "अधिकोपदेशात" इति सू्रेणासंसार्यात्मतत्यसनैव वेदान्तप्रतिपाद्य स्वादनवसरं सूचयन् सूनकारो जीवात्मतत्वमेवनुपहितं सर्वमेदान्ततात्पर्यविपय सुचयतीति प्रागुकम्। मुक्तात्मस्वरूपप्रकरणं जीवात्मतत्त्वम्रह्मतायां भूलम् "सम्पवाविर्भाय: स्वेन शब्दात्" दति स्वेन रूपेणामिनि्प्त्ति मुक्तस्य प्रतिज्ञाय, कथ पुनर्मुक्त इत्युच्यने। इत्यादाह्स्य, नैप दोष यत आतमैवात् ज्योतिस्यब्दान् प्रकरणे अद्दीतुं शाक्य इति प्रतिपादितम्। अन्यान्यपि सूत्राणि तन्दराध्याणि, तत्तदुपनिपद् वाक्यानि चानुपहितस्य जीवात्मतत्वस्येय परतहारूपत्मवगमयन्तीति स्पष तत्र तत्रो

३० अद्वैतसिद्धेः शाङ्रवेदान्ते कि स्थानम् "अभातो व्रदानिजाम" रति शेय बम्म प्रस्तुन्य तस्य जगत्कारणपं सभगमूवेय "जगद्

मदासूयागा सविदेपत्रम्मवाद एव तात्पर्यमिति शका तु जगत्ारत्वक्ष्षासरेपत्यावकारावयानी

समुणगोपासनपलेनरोएसंइरान्, वदाजानफलस्व सम्पादार्विभाव इत्यादिनानुपदितात्म्स्वरूप- मावताया निर्देशेनोपसंह्ाराज् न सुमाणासुपकमोपरांदारादिमि: गवियेष पर्यवमाने सात्पर्यमुन्नेतुं शक्यम्।

कार्योपादानत्ववो धकशतेरवि सक्षणवाक्यविधया निःशेयससाधननिर्विकत्पज्ञानजनक्त्वेडवि तघ

रूपत्यात्, सर्वोपादानत्वस्प म्रहणि स्वात्मकसर्वजनररूमलान्, "एक्मेवादितीयम्" इति, "यः सर्वज: सूर्वचित् यस्प ज्ञानम्यं तपः। नम्मादेतद् वह नाम रूपम्" इति भुतिद्वये लक्षणादिवृत्या हैन वत्पर मझ निष्ठम्यवच्छिमवृत्तिका न्यत रूपनैक्ा लिन त्वविशिष्टात्य ्तामावस प्रतियोमि द्वैतमिति धीरूपो मिथ्यात्निक्षय हत्युपपादनेन अगरकारणवं जेयस्वोपास्यस्व का ब्रह्ाणो न स्वरपमिति साप्यते; अन्यया जगतकारगत्वस्पापि सररुपलकषणवे "जादयापारवज प्रकरणादयम्हितत्वाज्"इति सुक्तश्यात्मनस्तत्कनुन्यायेन जगद्म्यापारोपि समत्, इति तन्निषेधो नोषपथते। अत एव "विरश- वैर्नि च तथा हि खिथिविमाह" दत्यनेन यथा न निर्विकारं रूपमितराळम्बना: प्रापतुभन्ति, यथा परमेश्वरे निर्गुग रपमनवाप्य सगुग एवात्रतिष्ठन्ते, एवं सगुनोि निरव्रद्ेश्वमनवाय्य साय एवारतिष्टन्त इति सावमहैश्वर्यप्रतिपादनं मुक्तस्येति प्रतिपादनमुपपचते। ज्ञेयहरूपान्तर्गतत्वे तु जगदयापारस्य समुणोपासकस्यापि तद्द्रावापत्तौ नगद्व्यापारदापनेत। अतः सृष्टियाना सुक्षे न तार्पर्यम्, किन्तु निर्वियोपवाक्यशेपतया तटस्यलक्षणविधया, अध्यारोपापनाद्रविधया च निर्विशेष एव पर्यवसानम्। आनन्दमयाधिकरणादिकमपि जघात्मतत्वन्ह्नायां मूलम् आनन्दमयाधिकरणोपकमे हि भगस्पादानामिदं भाष्यम्- "द्विरूपं हि नक्षानगम्यते-नाम- रूपविका रमेदोपाधिविशिष्टम, तद्विपरीतं व सर्वोपाधिविवर्जितम्" इति दिरूष वह्म प्रस्तुत्य "तनाविदावस थायां ब्ह्मण उपासयोपासकमावलक्षणः सर्चो व्यवदास।वन कानिचिद् व्रम्मण उपायना-

अद्वैससिद्धे: शक्करवेदान्ते कि स्ानम् २१ न्यम्पुदयार्धांनि कानिजित् कमपुस्यर्यानि, का निचिर कर्मसमृदययानि। तेवां गुगविशोपोपाधिमेदेन मेद:। एरु पा तु परमात्मेधरसतैतीविरेवेविशिष्ट उपास्यो यदापि भवति: तभपि सथागुणोपा- सनमेव फमनि मियन्ते" इत्युनसनाप्ररुरण एच गुणाना विवक्षा, रागप्रहरणे तु सघोमुकि-

विशेषणां गुगविशेपाणा वाडमारोपापवाइन्यापेनैवाविवक्षेत्युपसंहरति । अनः कारण- वाकयानां पर्यालोचनया अ्ह्यण: सपपश्त्यं न सत्यिति वक्तु सक्यते, प्रत्युत तन्मिध्ैय। अतोड द्वैतसिद्धे द्वैतमिय्यात्वसिद्धिपूर्वक तवाद द्वैवमिथ्यात्मेव प्रथममुपपादनीयमित्ुक्तम्। उपासनापरेतु वास्येनपासनोपयोगितया कविदोपसाधरुतया निर्दिष्ा गुग आहार्यारोपविषयत्वाद् यागघेनुत्वादिवत् सत्या न अवितुमहन्ति। वेदान्तानामर्भवाइत्यममिति वदन्वोि मीमांखका: सगुगस्त्र, निर्विरोषस्य का वक्षणो5सतो पप्युपारानपरत्वं रीकुर्वन्ति। श्रीभाव्यकारादयो गय- उपादाथ समन्वयाभितरणे तदसहत्वमसहमानास्षतम्मत निरस्यन्ति।

पदार्थकनिगंपकरा द्वितोयपरिच्छेदोपक्रमे मौ मांसकानां निर्गुणोप सनमपि सम्मतम्, परनु नदस सल्वगान्रं तन विशेष इति बदन्तो भगवत्वादानां श्रीमाप्यस्य या पूर्वपक्षमतुगन्पते। मतो जगतस त्पल्े जगत उपास्यकोटी प्रघेशेडध्यारोपापवादन्यायेन भेयकोटी प्रवेशने न सत्यत्वमवस्ातुं शक्यते। सदेव जोवात्मतत्वमेव व्रह्मामीमांसायां शेयतया प्रतिज्ातमिति मण्डनसिद्धान्तं वाचसपतिसिद्धान्त वा डवलया द्वैतसिद्धि: अ्रवतते मङ्ग नद चोनपर्ययेचनयेि। न चैताववा प्रस्थानान्तरे तेपामनादर:। तदपि हि शब्दापरोक्षवादादिपसद्गेन बझ्ाज्ञानाश्यत्ववादादिसमर्थेनेव तन तबोपपायते। तथाप्याइरातिमयः मण्डनसिद्धान्त इति प्रतिभाति। शारीरकमीमांसापदसय मण्डन-विवरणमतदयाविरोध: दरीरमीमांयेति ब्रहममीमांसानामावि जीनात्मतत्नपरमात्मतामामेव स्वररस्म्, अश्ञतार्थे कनूपत्ययेन शारीरस्ेन सन्दिग्यस्यान्र जिवासनान। प्रस्थानान्तरेडपि शारीरकद रारी रपदस्योपाधिप रत्ान्मा्योहितिबझया म् न ात्र श्र्यभित यरीरखरीरिमावेन शारीसपदवुत्यत्ति: सम्भरति; तदभिमतदद शरीरलक्षणत्य दुर्निरूपत्यात्,

समालोचनेन वियेचितम्। सोपाभिकअल परत्व शरीकद्य कन्त्ययस्ेनताना सविगेषपरत्व वा निर्विशेषपरत्यं वेति सन्देहनिवारणार्यनयोपचने। अतः श्ारीरकमोमनिति समाख्या प्रस्थानव्वयस्पाव्यतुगुणा। --

३२ अद्वैतसिद्धे: शाहरवेदान्ते किं स्थानम्

अध्यासभाप्यस्य मण्डनमते सारस्यम् अनाध्यासभाप्यं तदुपलक्षरणं सर्वपपस्ञाध्यासम्ापीति शारीरकमीमांसामाप्यार्तिके विवेचितम्। अतः प्रस्थानान्त रेडपि "जन्मायस् यनः" इति जगतकारणलद्वारा निर्पिशोपव्रसलशणं पूर्वोतरीत्या न दुप्यति। तत्र प्रस्वानद्वयेऽयि नहाजिशासापरत्याद् गुगविशेषागां तत्र तत्र तद्द्वारतया विवच्ितानामध्यारोयं विना नोपपति:। अतः पक्षद्येऽ्युपोदाततयाऽध्यासभाष्यं मटचम्। "सूचनात् सूत्रमुच्यने" इति वचनाद् बद्ाशक्देन निर्धिशेषपरेण सूचितोऽध्यासोऽपीत्यध्यासभाप्य स्यापि सूनारद्रत्वम्। तत्राप्यध्यासभाध्यस्य पूर्वपक्षेणोपक्रमस्तु-"आक्षिप्य भाषगान्ाप्यम्"इति काव्यमीमांसागएं भाप्यलक्षणं मूलोकृत्य, अथवाडध्यासभाष्यस्यापि जिश्ासाधिकरणवर्णकविशेष- परत्वात् वर्षास्याप्यधिकरणवत् पञ्चावययकत्वात् पूर्वपक्षभाष्यमत्र संगत्म्।

ययोरित रेतरभायानुपपतौ सिद्धायां तद्वर्माणामपि सुनरामित रेतर भायानुपपत्तिरित्यतोऽ- स्मत्प्त्ययगोचरे विपयिणि चिदारमके युष्मत्प्रत्ययगोचरस्य विपयस्य तद्वर्मार्णा चाध्यासन तद्विपर्ययेण विपियणस्तद्वर्मार्णा चाध्यासो मिथ्येति भवितुं युक्तम्; तयाध्यन्योन्यस्मिन्नन्योन्या-

मिथुनीकृत्य 'अदमिदं' 'ममेदमि'ति नैसर्गिकोडयं लोफव्यवद्ारः" इति। अत्ाहमिद ममेदमिति नैसर्गिकोडयं लोकव्यवदार इति पूर्वपक्ष-सिद्धान्तयोः समानम्। तत्र पूर्वपक्षेऽहमर्थोडखण्डो मुख्यात्मा, सिद्धान्ते संविन्मानरं मुख्यात्मा, आत्मानात्मसंवलितोडह मर्थोऽध्यस्तो मिथ्यात्मेति विवेक:। अध्यासाक्षेप :- सिद्धान्तसिद्धमात्मानात्मसंवलितं रूपमादाय तद्सम्भवपरम्। अस्मत्प्रत्ययविषयः संविन्मात्रम्, युध्मत्पत्ययविपयोऽनात्मान्तःकरणादिवख्ञाह-

अत्राध्यासमाष्ये पूर्वपक्षे "युष्मदस्मत्पत्ययगोचरयोविषय विर्पयणोरित्यत्र गोचरयोविषय- विषयिणोरिति गोचरत्वं विषयित्वव्ञ सविन्मान्रस्य स्वप्रकाशत्वेन विषयवत्फलव्याप्यत्वाभावेन च, इदमेवाभिप्रेश्य तत्वप्रदीपिकादौ स्वप्नकाशत्वलक्षणविचार: सावसरः। इदन्तु अद्वैतसिद्धावपि ज डत्तनिरुत्तिप्रकरणे व्यतिरेकविघया, द्वितीयपरिच्छेरे साक्षाच्च समालोचितम्। अध्यासभाप्यार्थनिप्कर्षः अन्र विपयिपदेन संवित्स्वप्रकाशत्वचोधनात्तस्या ज्ञाात्त्वा व्वत्कञ्िेण जा्म्

अद्वैतमिद्वेः शाङ्कवेदान्ते कि स्थानम् ३३

अनाध्यासे फारणानि चत्ारि-(१) विवेकाम्रद: (२) सादस्यज्ञानम (३) पूर्वपूर्वपमाहिन संरकार:, (४) अधिशगज्ञानय। तत् 'युम्मइस्मप्रत्यगगोचरयोः' इत्यनेन चिवेक प्रहाद् विकेकागह् रूपकारणाभाव: सूब्यते, "तम:प्रकाशय दविरुद्धस्तभावयो:" इत्यनेन साहर्यश्ञानाभावः सूब्यते। पूर्य- पूर्वप्रमादित संस्कार: वारमिति वा सदसम्भवो वा नात स्पर्ष्ट प्रतीयते; तथापि सिद्धान्तेऽ-

तल तदभावादम्यासासंभव इति पूर्वपक्षिणा मन्यन इति ज्ञाप्यते।

शाप्यते, अध्यस्याध्यास इति तु प्राशुक्तरीत्या पूर्वपूर्वप्रमाहितसंस्कारो न कारणमिति सूच्यते। 'मिथ्याज्ञाननिमित्तः" इत्यनेन स्वमकाशस्याप्यज्ञानविषयत्वादघिष्टनज्ञानमत्र सूच्यते ।सादश्यज्ञानं कारणमत्र सिद्धान्ते न सम्थ्यते; तत्वारणं वु तन नियत कारणम्। कारणतवेडवि कथश्ञन सादृस्यं सुसम्पादमिति 'नविलक्षणत्वा'धिकरणसिद्धान्ते वर्ष्यक्ष इति न दोष इत्यमिप्रेत्य, अथवाड्यास माप्येवि "अप्त्यक्षेऽवि ह्ाकाशे वालास्तलमतिनतायध्यस्पन्ति" दत्त्यत्र रत्नप्रभोक्तरीत्या सादश्यज्ञानगरणतानियमाभावः सूब्यते। भामतीमतेऽपि मूलाविद्यासमर्थनम् अत्र भामतीमते मूलाविद्या नासिति। "मिभ्याज्ञननिमित्तः" हत्यत्र तथा मिध्याज्ञान मध्यास इति व्याख्यानादिति प्रतीयते, परन्तु कल्पतरु :- "अभ्यस्ष व्यवहार' हत्यनेन अध्यासस् व्यवहारहेतुनोक्ती मिप्याज्ञाननिमित्त इत्यनेन पौनरवयमिति केचित्, तन; पूर्वपूर्षश्रमसंस्कृता- विद्यया चितः सम्पतितनाध्यासनिन्वावस्यात् इति भ्रगस्यैव मिथ्याज्ञानसवेवाविद्याया अपि कारणत्व- व्यवस्सापनान्मूलाविद्यापि मामत्या मण्डनपृडसेविन्या स्वरीकियते। अत एव बह्मसिद्धौ "अनादिर- मयोजना चाविद्या" इति मिथ्याज्ञानाययतिरिक्ता मूलाविद्यापि साध्यत इति तदीयटी कादौ व्यक्तम्। परस्पराध्या से5पि वहामात्रम्य संसर्गाध्यास एव न स्रूपाध्यासा, तभ् द्वैतमतनिरासः प्रायेगात्राद्वेतविद्धान्तस् मूलं तर्वं वदमनिष्प्रपश्वत्मध्यासभाष्यमवलमपैन। न्यायमुधया युम्मद स्मत्मत्ययगोचर मोरिति भाष्यें यथायदनूद्य तत् विषय-विपयितोः परसपराध्याथो या साधितः स न संगतः । यदि परत्पराध्याससतदुत्तारीत्या, सर्हि नरदाणोऽवि मिथ्यात्वमापद्येत । अनात्मनि वझसंसर्गमात्नाध्यारे तु तेन न्यायेन मपव्वस्यापि संसर्गमात्राध्यासेन निर्वाान्मिथ्यात्वसिद्धि्ने- त्याविण्यते। ब्रह्मणोडनतमनि संसर्गाध्यासनातमिनि बद्यसिद्धी विवेचितम्। तस्वैवाक्षेपो न्याय मुचयाइम क्रियते। सनात्मन्यात्मनः संसर्गाध्यासमावे मू्च भगवद्गीतायाम-

३४ अद्वैतसिद्वेःशाङ्करवेदान्ते किं स्थानम्

मतस्थानि सर्वभूतानि न चाहं नेप्यवस्यितः । न च मत्स्यानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।। दृति इल्ोके "न चाहं तेष्वयस्तितः", "मयि भूतानि" इवि भगवता स्वयं वर्णनाद् भगवत्येव प्रपश्वानामप्यासः, सोऽप्यध्यास एव, न तु परमार्थतः सत्ेन, दति "न च मतस्ानि भूतानि इत्युक्तम्। अत आत्मनोडनत्मनि संसर्गाच्यासमान्नमिति बदासिद वाश्षयः। एतदाशयस्तु- संसर्गाध्यासमान संनिकृष्टस्थले, यथा लोहित: स्फटिक इत्पन्र लौहित्यस्य स्कटिके संसर्गा्यासमात्रम; पुध्पस्य तत्र सन्निहितत्वात्। यथा प्रपश्वस्यासनिकृष्वस्य व्रद्वाणि स्वरूपतोऽप्यासस्तथा संसर्ग- तोडपि तथा ब्रह्मणः सन्निकष्टस्य न स्वरूपतोऽध्यास:, किन्तु संसर्गमात्रस्येत्यद्वैतिनां प्रक्रिया। अत्र न्यायसुधाया आक्षेपो भाध्याशयविरुद्ध इति स्पष्टमवगमान्न्यायसुधाया नायमाक्षेपो युक्त इति न्यायामृतकारादिभिर्नूनं त्यक्तप्रायः, अतो न्यायामृतकारैरस्याक्षेपरयान् नोपक्षेप:, न वा तन्निरासार्थमद्वैतसिद्ध: प्रयत्नः। न्यायामृतकारा हि सति सम्भवेद्वैतसिद्धान्तमदवैताक्षेपप्रकारं च संगहन्ति। गनुसूदन- सरस्वत्योऽपि यथावदेव सर्वमाक्षेप निरस्यन्ति, स्विद्वान्तव्व स्थापयन्ति। तत्र न्यायागृतस्या- द्वैवसिद्वेश्ष गालोडित: । अद्वेतसिद्ध: प्रथमपरिच्छेदार्थसंग्रद्द: तन्नाध्यासभाष्यम्-"अहमिदं ममेदमिति नैसर्गिकोऽयं लोक्व्यवदार" इत्य्यासमुपसहै- रति। अद्वैतसिद्धिरपि प्रथमपरिच्छेदेन पष्टिप्रकरणानि संगह्ञानाऽ््यासभाप्यस्याहमव्यासस्योपसं ह्ारमेवाहमर्थानातमत्वनिरुपणेन, कर्तृत्वा व्यासोपपादनेन, देहातमैक्याध्याससमर्थनेन चोपसंहरति। अध्यासस्तन्र-"एवमयमनादिरनन्तो नैसर्गिकोऽध्यासो मिथ्याप्रत्ययरुप" इत्युपसंहारात्। तन्न मिध्याप्रत्ययशब्दस्य चानिर्वाच्यपरतया विवरणद् भामत्यादिष्विवाद्वैतसिद्धी प्रथम

पदार्था अद्वैतसिद्धे: प्रथमपरिचछेदे संगृहीता: षष्टिसंख्यावाः । त इमे-

२ पक्षतावच्छेदकविचार: ६ चतुथमिश्यात्निरूपणम्

४ द्वितीयमिय्यालनिरूपगम्,

अद्वूतसिद्ध: शाङ्करवेदानते कि स्थानम् ३५

१ हश्यरनिकसित: १० जटत्नियक्ति: ३६ दृष्टिपृप्टयुपमति: २७ एकजी वाज्ानक्प कत्योपपत्ति: ३८ अविद्यारक्षमम् १३ सोपाधिकावमङ्का ४० अविद्यानुमानोपपत्ति: ४१ अविद्यायामर्थापति: ४२ अविद्याप्तिपादक श्रुत्युपपत्ति: ४३ अधियापतीत्युपपत्ति: ४४ अज्ञानस्य शुद्धचिभ्निप्वत्ोपपतति: ४१ अज्ञानस्य् सर्वज्ञाभ्यत्योपपतिति: ४६ अज्ञानस्य जीवाश्रयत्वोपपततिः ४७ अविघ्याया विपयोपपत्ति: ४र अहमर्थस्यानात्मत्वनिरूपणम् २३ सत्यत्यानुमानभङ्क: ४९ कर्तृत्वाध्यासोपपति: २४ मिथ्यले विशेसतोऽनुमानानि ५० देहात्मीस्याध्या एनिरूपगम २५ आगमनाधोदार: २६ असतः साधकवम् २७ अछत: साध कलामावे वाघकम ५३ रपातिवाधान्यधानुपपतति: २८ हग्हररसमब्घमऊ्ः

३० प्रतिरकर्मम्नवस्था ५६ असत्ख्यातिभङ्क ५७ अन्यथास्यातिमस्: ३२ मिथ्यातवभुयुपपत्ति: ५८ आविच्यकरजतो पायुपपतति: ३३ अद्ैनशुतेरशधोद्धार: ५९ भ्रमस्म वृतिद्वयत्ोपपत्ति:

इति प्रथमं पवयनम्

३६ अद्वैतसिद्धेः शाङ्करवेदान्ते कि स्थानंम्

अथ द्वितीयं प्रवचनम्

वादजल्पादिफथास्रूपम् तत्रा द्वैवसिद्ेद्ैंतमिथ्यात्वसिद्धिपूर्वपत्वात् वतमिथ्यात्वमेव प्रथममुपपादनीयम्; तस्पैव मुख्यता पर्यविषयत्वात्। दैतसत्यत्वं तु व्यावहारिकम। अध्यारोपापरादविधयाऽध्यारीपितमेव जगत्कारणादिया क्यैर्विवश्षितमवान्तर तात्पर्यविषयत्वान्न मुख्यं प्रतिपादनमति । व्यावदारिक व्वेपि जगतकारणत्वादीनां सदसदिलक्षणवेपि व्यवदारनिर्याहकत्वमसततोऽपि साधकत्वाल विरुध्यते।

परस्परं जयकल्षा जल्पकथा । वितण्डा क्था तु परपक्षनिम्हमात्रार्था। तन् गुरु-शिष्ययोर्धदकथाया साधारणधर्मासाधारणधमाम्यां विप्रतिपत्तेश्र शिष्यस्य संशयः प्रयोजक। सा च तत्तदर्शनाना प्रकरणप्रस्यानानि, भाष्यमसथानानि च अकणविधिमूलानि। जल्पकथार्या तु वादिनोर्येयां वा सम्यानां निक्चये वादिभ्यां निश्चिते न संशयाभावमुददिश्य विचारे प्रवृत्ति:, किन्तु विजयादिक- मेवोदिश्य; तथापि तननापि तात्कालिकसंशयाभावेवि सार्वदिकसंशयामावययोजकसंकरदा््याय

विचार: सर्वेत्र समान: 1 चिम्रतिपत्तिवाक्योपयोग: स न संज्ञय आहायो नाहार्यों वेति त्वन्यदेतत्। आहार्यानाहार्यसाधारणसंशयमाननं विचारप्रयोजकम्। यद्यपि विचारे विप्वतिजन्यसंशयस्योपकारकत्वम्, अनुमिती तुन तस्याङ्ग तम; तथापि यत्र विमतमिति पक्षनिर्देशः, तत्र पक्षतावच्छेदकसमर्पकतया विप्रतिपतेरत्युपयोगः। वणांतमकः शन्दो नित्य:, अन्वकारत्वं भाववृत्तिरित्यादिरूपेण विशिग्य तत्तत्पक्षनिर्देशे तु नानुमाने विप्रततिपत्तेरायश्यकता। न्यायामृते इदञ विप्तिपत्तिप्रदर्शनं वस्तुत इत्युक्त विमतमित्येव प्रायेण पक्षनिर्देशाद् विप्रतिपत्तेरावश्यकता सूचिता। न चाद्वैतसिद्धेरपि विप्रतिपत्तेरावश्यकताया- मेवाप्रह्ः, न वा विमनमित्येव पक्षनिर्देशे। ब्रह्मप्रमातिरिक्ताबाध्यत्वे सति सत्त्वेन प्रतीत्यर्ह- चिज्निननं मिथ्येयनुमानप्रयोगे विवक्षिते तु न विप्रतिपत्तेरावद्यकता। अन्न न्यायामृतमपि विप्रतिपत्तिमुगवेन व्रह्मप्रमातिरिक्ताबा्यत्वे सति सत्वेन प्रतीत्यहै चिद्धिन्नमित्येव्र पक्षमुपक्षिपति। एवं पक्षनिर्देशत्तु नाद्वतनिबनधे कुन्नापि ददयते; तथापि कृत्या-

अद्वैवसिद्ध: शाककरवेदान्ते कि स्थानम् चिन्तया तत्र पश्चतावचछेदकाना वत्तदिशेषगानां प्रयोगनं न्यायामृतकारेरिच ब्रम्मानन्दादिभिरपि निष्कृष्यते।

पक्षतावच्छेदफदलपयोजनानि अनानुमाने शुक्तरुप्य दष्न्त इति द्वैत-केवलाद्वैतोमयसभमातम्1 तन्र द्वैतमतेड- सरख्यातिस्वीकारेडपि शुक्तिरूप्यादेरसतोजपि शुकतिज्ञानवाध्यत्वस्य स्वीकाराद् वस्तुतस्तन्मते नामान्तरेग विपरीतख्यातेरेव स्वीकारव शुक्तिरूप्यद्द्टान्तता, एवमद्वैतमते शुति रूप्यादिस्यलेड निर्वचनीयख्याति:। द्वैतमते सवसत्स्यातिर्विपरीत स्यातिर्या। अतः शुकतरूव्यादी सिद्धिस्ाघनता- वारणाथे 'द्मप्रमातिरिक्तावाध्यतवे सति' इति प्रथमं विशेषणम्। सर्वेन प्रतोत्यहत्वमिति विशेषणं तु 'सन् घटः', 'सन् पटः', 'सचछुक्तिरू्यम्' इत्यादा- तिन सद्विरदाष्यकमतीतिविषयकत्वं सत्तादात्यव्त्यं वा बोधयति। इद तु पथमविशेषणे दत्तेश्य- सति बाषावारणार्थम्। असतु शशश्स्वादिकं न सद्विशेष्यकप्रतीतिविषय: सत्तादात््यवद्दा। यदपपि दवैतमते शशभ्क्वादियमपि सदिति प्रतीयत इति स्वीकियते; तथापि तब सत्यं शशश्रक्कादीनां नाधि- अनानुवेधेन, किन्तवाविद्यकवृत्तिविशेषेग। सुक्तिरुप्यादोना तु तन्मतेपि सदिति प्रतीयमानत्वं न कांचतुपाधी सच्चेन प्रतीत्यनर्हत्ामाचेन, फिन्तु शशशङ्गादिसाधारणासत्वामावेन। शशभुङ्गादीनां व्वसत्यमत्यन्ताभावमतियोगित्यमात्रेण, न त कचिदुपाधी सच्चेन प्रतीत्यन हत्वाभावेन; शशशङ्गा- दीनरं कुआध्युपाधी सरचेन अतीत्यहंत्वामावात्। अतः सवचेन मतीत्यनहत्याभानरूपं सत्येन प्रतीत्यहत्वं माश्शृङ्गादी नास्ति, शुक्तिरूप्यादौ तु बर्तते।

हदख सत्ेन प्रतीत्यर्हत्वं ब्रह्मसाधारणम्। यद्यपि म्रक्षाण्डंन सदिति प्रतीयते; तत्राखण्डे सदादिमेदसय वाधितत्वात्। सदादिमेदेन ज्ञानं हनायविद्याप्रयुकं तन्ेमादायाृताना- सृतभागकल्पनया ब्रहमाधि:नतवस्थायामेव मवति। तदानी तु सद् ज्ञान सन् व्ानन्द इत्येय सत्तादाहम्पज्ञानं चिद्रूपादावपि संभवति। तदय निष्कर्ष :- 'सन् घटः' इत्यादी सति घटादिकम्, सचेदोडन्युभयं कस्पितम्, सद् ज्ञानमित्यादी तु भेदमात्रमनादविच्यया कव्वितम्।

न न चिद्वे वहणि सदिति प्रतीयमानेऽपि तक् स्वरूपलोऽनप्यासान्मिय्यास्म्। अतश्विति आधः स्याम्मिव्यात्यानुमानस्पेति तद्वारणायें चित्भिन्नतवं विशेषणम्। चिद्रेदस्तु स्वक्पसाबन्घमात्रेग शुत्तिरूप्यादावन्यत चावति वरतते, दति न सावन्माव्रेणासत्यपि बाघवारणं

३८ अद्वैतसिद्धेः शाक्करवेदान्ते कि स्थानम् साभयति। अनो नात्र किमपि विशेषमं अ्वमिति पक्तावण्ेदयनिष्पार:। वर्देव विम्रति- पत्यावश्यकतां मिथ्या त्यानुमानपक्षतावच्छेद्यप्रयोजनानि चाविवृत्य विशिननिवेदितम्। भतः पर मिध्यात्यप्रकार विशेषा अन्ये च तदनुचन्धिनो विपया विमृत्तो।

दश्यत्व-जडत्य-परिच्छ्िव्त्वादिदेत्ुनिरचि, मिथ्यात्वानुमानस्य सपधित्वमन्न इति प्रथम द्वादशप्रकरणान्यालोचितानि।

मिध्यात्ववक्षणमूलभाप्यादि तन आध्याभिमतं मिम्वास्मध्यासभाब्ये "अध्याये नामातसिगन् सद्युद्धिरित्ययोनाम" हति भापगात्, समन्यपमूत्रे 'अविधानिवृत्तिपरत्याच्छास्तरत्य' दति भापणाघ साक्षात् स्वात्पन्ताभाव- वति प्रतोयमानत्वमिति चतुर्थमिध्यात्व्रं चिर्मुसाभिमतम्, रास्पैव तुत्यवित्तिवेद्यतया 'प्रतिपलो-

मुयत्रापि "नेह नानारित किवन" इति क्रुतेरेत गून्यवव्यनसापनाद् भाष्यारूढे द्वितौय- चतुर्थमिथ्यात्वे, ज्ञाननिवर्त्यत्वं तृतीयमिभ्यात्ञ्च।

तत चनुर्थमिध्यात्वं साक्षात् "यलद्देश्यमप्राह्यम्" इत्पारम्य-"तद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः" इत्याम्नानपरविद्यामूचमिति तु परे। प्रथममिध्यातवं तु "नासशासीओो सदासीत्" इत्यु- मनिषद् माष्यावगतमिति मन्तव्यम्।

सदसद्विलक्षणत्वमिथ्यात्यनिष्कर्ष, तत्र मतान्तरशङ्कानिरास्च तन प्रथमं मिथ्यात्वं सदसदविलक्षणत्यम्। धतु "नासरासीननो सदासीत्" इति भुत्यर्था- पत्तिगम्यम्। अन हि अुनौ सद्सच्छब्दी-"यदन्यद्वायीर्तरिक्षाच तत् सत्। वायुश्तिक्षञ्ञा- सत्" इति भ्रत्यनुसारेण भूतपरो; प्रसिद्धपरत्वेऽपसक्तप्तिवेधात्। तदानीमित्यस्य 'नासदासीत्' इत्यनेनैव्र सिद्धरवेन 'आसीद् रजः' हत्यस्य वैयर्थ्यात्, अन्यथा 'आनीदचातम्' इति वाक्यरोपाद् व्रक्मानिर्वचनीयं स्यादिति न्यायामृताक्षयः । अर्द्रैतसिद्धि कारास्तु- गनासदासीनो सदासोत् तदानी तम आसीत तमसा शूढमप्रे प्रकेतम्" इति श्रुनौ सदसचछरौ प्रसिद्धसदस्ततवरौ। 'नो सदास्ीत' इत्यनेन मपखल समिनत् उक्ते प्रसकस्वासत्वस्ष्य निवेधार्थमास्व रुमू। "आसोद्रजो नो व्योम" इति रज्ञःप्रभृतिनिषेध एवा-

अद्वैतसिद्धः शाङ्गरचेदान्ते कि स्थानम् ३९

व्ययाव न कस्यापि वैयवर्वम्; 'आनोदवातम्' इति वाक्यशेपात्। म्रह्मणस्तु नानिर्वाच्यत्वमू; श्रीमन्तरविरोघादिति प्रतिपाद्यन्ति। अत् द्युचन्द्रिका- "अननुष्टेये विकल्पासंभगदसस्वस्य सव्वित्त्वनियेम प्रसशिनवेजय दोपेग 'नासदासीत" पति नाप्रसक्तप्रतिपेवः, नाषि तदानीमद्वैयभ्यम; तस्य रजआदिनिषेध एवान्ययान्। रजआदिनिवेधस्तु व्यावदारिक-पातिभासिरुत्षाधारणसर्वन्दोकनिरा करणार्थमिति नाप्रसक निषेधत्यापत्तिः। तथा व 'नामदासीदि"व्यप्रसकप्रतिवेधासम्भवात् सदसन्िमत मासीदित्यर्थ एव तात्पर्यम ; व्रपानिर्वाच्यत्वं तु न सम्भपति" इति विवेयपति। अत्र सदर्सान्न- नवं सत्वासत्योमयामार इति विवरक्षितम्। तत्र सत्व प्रसिद्धमत्राध्यत्यम्, अत्षस्वं तु किदुपा धी सर्वेन प्रतीन्यनहत्वम्। तत कचिदुणधौ सत्चेन प्रतीत्यनर्हत्वरूपासत्याभावो ब्रह्मभोऽपे, हुतिरूप्य देरपि 1 अश्व्यत्वरूपसत्वा भावस्तु शद्ाश्प्ादेरपि, झुकिरु यादेरपि। अतः शुकिरूप्या देरिव सस्वामायासत्ाभावोभयवतं प्रपक्वसय साप्यते। अन्न सदसद्विलक्षणप्यापि प्रपश्चस्त सर्वेन मतीस् हत्वे शुकिरूप्यादेरि नायाम्यत्ये प्रमाणम्। अतः 'सन् घरः' इत्यादिमतयक्ष न पपश्च मिथ्यात्त्रवीविरोषि। 'सन् घटः' इत्यत्र प्रतीयमान: सन् पदार्थो विष्ठानरूपं बह्षौत्र, यत्तादात्मयं प्रपसस्प, न तु तत स्त्वमत्राध्यत्वम् ; विरोधात्। अषिषनानुधेशो हि 'सन् घटः' हत्यत ता दाहम्येन प्तीयते; तन सत्तादाम्यमावस्ाध्यामात्। एक्सचावादेन 'सन् घटः' इति प्रती ते न्यैवस्या। सत्तानेविष्ययादे तु प्रपदगनमेव सरर्तं 'रन् धरः' दत्येन सदिति प्रतीयते, तदि सर्व न सदसद्विलक्षणत्वविरोधि, यतो नात्रावाध्यत्वरूपं सत्ं तत् विवश्यते । वाध्यत्वं तु घटादेः पारमार्थि- क्वेनामावादुपपचते; तथाध्यर्थकरियाकारित्वं सत्ताजातिमा्वं वा घयदेर्म विरुद्वं सदसदविल क्षगत्वेऽपि, इति प्रत्यवाधयगतं सत्व मिथ्मात्वाविरोधि किश्िद् चक्तम्। अतः सदसद्विलक्षण- त्येऽपि घटादे: शुक्तिरुप्पादेरिव न सरचेन प्रतीतिविरोध न वा बाष्यत्यविरोघ: । सत्यासरवयोः परस्परविरह्रूपल्वनिययास अन न्यायामृतकारा: सदसद्विलक्षणत मिथ्यारनं प्रपस्वस्यानुचितमिति-वणयन्ति। कारण तु तत्र यदि सत्ाभावासत्वाभावयोः परस्परविरहरूपतयादेवा भावेडपरससमा ्दाय, तर्द तु तत् स्पादपि, परन्तु नात्रासत्वं प्रसिद्धं गृह्यते सरमिय, विन्तु कविदुपाधी सत्वेन म्रतीन्य- नर्दत्व्र बह्मसाधारणं विश्विदिवश्पते। तद्विवश्चायां तु पूर्वीत्तरीत्या न विशेधेशोऽपि। सत्य मिदमसस्व पारिभाषिकमितर, परन्तु द्वैतमतेऽपि न प्रसिद्धमसववं मृहीत्वा सर्ाभावो वर्णयेतुं रस्पते, तन्मतेऽन तिस्वी कारादसतः झुफिरुप्यादे: सत्येन प्रतीत्यहंत्वस्यापि प्रतीति: मन्

४० अद्वैतसिद्धेः शाङ्गर वेदान्ते कि स्थानम् इति स्व्रीकारात्। तन सर्वेन प्रतोत्यरहल्निर्वाद उकरूपमसत्वमादायेनेति वकन्पम्। अन्यन्तामाय- प्रतियोगित्वमसच्वमिति तन्मते त्वीकाराज पेवनं धुकिरूप्पादो, रिन्तु घटादायवि सर्चेन प्रतीत्ष्- दवं न सत्स् मुख्यम विवक्षारया निर्वोहं पार्यते। अतः कचिदुपाचौ सत्चेन प्रनीत्यनर्दतर- रूपमसत्वमादायैव सर्चेन प्तीत्पर्दतत्वं द्वैतमतैऽषि निर्वदणीयम्। न्यायचन्द्रिका तु प्रसिद्धसद्मत्वे गृदीर्वा5पि सत्ासत्योः परस्परविरदरूपरत्य वर्णमितुं न शक्यत हत्युक्तरूपमेवासत्मादायासतोऽपि सर्चेन मतीत्यहतां निर्वदणीयं शततिरूप्पादेरिवेति मन्यते। तन् तथो: परत्परविरहरूपत्वं व्यमिवारान्न युकम्। यत्र सच्चे सर्वाभावः न सत्राम सम्, तथा यनासत्ये सस्ाभावर, न तत्र सत्तमिति सत्यासत्तयो: परस्परविरोध:। ममेयत्वे प्रमेयत्ववद् टश्यत्व मिथ्यात्वयोटेश्यत्व-मिभ्यात्ववत् सत्वासत्ययोः सत्या सत्वर्वीकारे त्वात्माश्रयो दोगः। हदयत्व मिथ्यात्वयोरदद्यत्यं घटादियद् दृश्यत्वातिरिकं न मन्यते। एवं मिध्यात्वेपि मिथ्यात्ं दृशयत्येन अतियोगि-तदमाचसाधाएगेन, न तु मिथ्यात्वेनेति नात्माथयः। न चा्पर्थ न्यायोडन संसवति। अतो न्यायचन्द्रिकोक दूपणं दुर्निवारम्। अतः परस्परचिरह- रूपत्यसम्भव: ।

अत्र सत्यासत्वयो: प्रसिद्धं रूप मृहीत्वैव परस्परविरदरूपत न सम्भरतीति न्यायचन्द्रिकायामुक्तम्। कचिदुषाधौ सरवेन मतीत्यनर्हत्वघटितं सदसद्वितक्षणलम्। तदाअयस्त मिथ्यात्वलक्षणे सत्त्वासत्चे उभे न मसिद्वे भहीतव्ये; तथोः परस्परविरहरूपत्वस्य बाधात्, किन्तु कचिदुपाधौ सत्वेन प्रतीत्यनईत्वरूपमेवासत्वं तत्र विवक्षणीयमिति। न चैतावता सत्वासच्वयोः सर्वेतैवंरूपतायामेव तात्पर्यमुन्नेयम; परस्परविरहरूपत्वं मसिद्योः उत्वासत्तयो्न संभवतीत्यत्रेव तात्पर्यात्। अतः प्रकृतमिथ्यात्वलक्षणे सत्ासरयोरसर्वं प्रसिद्ध न म्रहीतव्यम्, किन्तुकतरूपमेवेति विवरक्षायां न कथमपि दुष्टम्।

तत्र प्रपश्चस्य सर्वासत्वामावोभयवत्वेि बझ्मवत् सस्वरूपतामङ्गीकृत्य सन्निति प्रतीतिविषयत्वं वक्तु न शक्यते। तत्र ब्रद्मण एकस्य सत्सवमाववत् सर्वस्य प्रपञ्चस्ापि प्रतलेकं तहस्वभाववल्पने दि सर्वेत्र सननित्येकाकारप्तीत्यनुपपत्तिः; इद रजतमित्यादौ रजतं विनापि रजतादिव्यवदारयत् 'बन् घटः' इत्यादो सद्रूपं घटादि विनापि प्रतीत्युपपत्तेः । मझणः सद्रपत्वं तु तक्ष्य प्रमितत्वादुपपद्यते। झुकिसप्यादेजगतश्च न

अद्वैतसिद्धे: शाङरवेदान्ते कि स्थानम् ४१ तथा प्रमितत्यम; जगतः सहूपे व्रद्दणि कलिपतत्वेन घरादिशानस् सर्यस्य विक-

परस्परविरह्रूपत्वाभावात् सद खद्िलक्षणह्वरूपं मिथ्यात्यमव्याहतम्। सच्यासस्वयोः परत्परविरहरूपत्वं दि सच्चे सत्वाभावासत्वाभायोभयवल्ात् ।, तत्र यदि सत्े सत्म्, वर्हररत्माभयः । 'यदि तत्रासत्यम्, तर्हिं सत्त्वस्याप्यसत्त्वापत्तिः। अवः सद्सद्विवक्षणत्वस्य मिथ्यात्वे न व्याधातलेशोकपि, न वा तब सर्वेन प्रतीत्य हरत्वविरोध:। तत द्वैतमते सदिलक्षमस्या सतः सच्चेन पतीत्यर्हसेऽविचद्धे कैव कयाउद्वैतसिद्धान्ते तन्र सच्वेन मतीत्दले। 'वक सन्' इति प्रत्यक्षं हि घटादेरधिष्वानानुवेभेन सवादा्म्यमेव गोचरयति, न व्वयाध्यत्वरूपं तस् सत्म्; चम्य स्वरूपतो आध्यत्वात्। न च सत्वं सर्वन सत्पतीतावन्याध्यत्वम दैतमते शुकतिरूप्या- दावसति तस् बाघात् ।

एतेन सत्स्वभावतोऽपि ब्रह्मण इव सरस्मायता परास्ता। नहि घटादीनां सत्स्वभावता प्रत्येकं मिना; अन्यथा सत्ताजात्या देरनुगतव्पवदारप्रयोजकत्वयोगात्। परमवे जातिकल्पनाऽपि नोपपद्येत, सत्ताजल्यादेरेवान सत्यताया तु तक्व रदसदविवक्षणत्वेनाविरोधान् सदसदि लक्षणत्वे मिथ्यातवे प्रत्यक्षादिविरोधराङ्कापि।

न चाशिष्वानानुवेधे सननिति चाक्षुपप्रत्यक्षायोग:। 'सन् घटः' इत्यादिम्त्यक्षे घटायंश एव चाक्षुपत्म्, न सदशे; तस्प सप्काशत्वेन तन्भरानारथमिन्द्रियसनिकर्पानपेक्षणात्। अत एव माध्यम्-"न च पुरोडवस्यित एव विपये विपयान्तरमध्यसितव्यमिति नियम :; अप्रत्यक्षेपि हयाकारो बाला सलमटिनतायव्पस्पन्ति" इति।न चायमेमन्तेनाविषय :; अस्मत्मत्ययचिषयत्वाल्। प्रातिमासिकाध्यास एव पुरोध्वस्थितत्वमचिष्ठानस्यापेक्षितम्, न तु घटायप्यासे; अन्यथाती न्द्रियाप्यासेऽपि सतशाक्ुपत्वापत्तिः। अतः सतभासुपत्वव्यपदेशसन्न घटादेश्ाक्षुपस् तादाल्याप्या- समान्रेण, वदाकारवृत्तेश्र चाक्षुप्यास्तत्राध्यासेन। सनि चैवं 'सन् घटः' हत्यननापि नीरूपस्यापि चाकषुपत्वसमर्थनमद्वैतविदधिवाराणां कृत्वाचिन्तया न्यायामृतनिरासार्थमेय, न तु वसतुस्थिति मनुसृत्य। वस्तुतस्तु 'सन् घटः' इत्यादि प्रत्पक्षं 'सदेव सौम्य' इति श्ुतिरियाध्यारोपसिद्ध सत्तादा- सम्यमेंवानुवंद्ति, न तु सत्त्रम्। अत एव तब-'एकमेवादितीयम्' इति सदतिरिक्तस्प तनापवाद् उपपयते, इति सेन न्यायेन 'सन् घटः' इत्पादाववाणतवं सदश एव, न तु धर्यादमकारायो।

४२ अरैयमिश्ं: शाहरयेदाश्े कि रानम्

भाः 'हदं रवाम्' इति गनसर मेईें रान' सि जञनावापन तस् 'गन् गः' हवि सानस 'नेद नानासि रिशन' की भतिगिवपशदिगिप्वालमपा न शुनम, हरि पर्रमिष्यारपे

नास्तीति न मससेडपि मिव्सालापनः।

एतेन-"नेह नानासि किसन" इनि भुविमिद मिपलोषणो मेसालिप निपेधप्रनियो- गित्वं मिप्यात्गयि व्ारवानम्। एवस्ुतर्थसु-"मसिन् पथ पजबना थाप:यभ पसिषिः" इति पाक्ले पबजनसन

सवदिती पोपलशमवया सर्वदिती मतद्ससरत्वार देवरति वमि दितीयामार:। खति चैनम्-"सदेा सोम्पेदमम्र आसी।", "एवमेअदितोयम्" इति मानमार्थ एयाप भग्वन्त रेगामनायते। तप-यथा 'इदं रजाम्' हतसा माघशान 'नाम रनवम्' इति लश्ये, 'नेदं रजतम्' इतिकत्; उमयोर्येकर्थपर्वययानाह। एवममावि 'इद अदणि न नाना' इत्यनेनाषि ब्रस्मादितीयमित्वेर वियश्यते। तथा च हैतयति व्रद्ाणि दैननियेभाद् देतोपनवितनक्षबोधन एवोक्वाक्यवास्पर्याद्

रति चैंवं प्रतिपननोपाधावित्यनेन स्वम्नमारकमतीतिविशेप्े अद्षागोव्येव विरक्षणीयम्।

संप्रतिपनस्प घटादे: सर्वत्र घेवालित निषेधप्रतियोगितं पर्यवसितम् अन्यथा तेपामन्यत सचना- पातान्। तथा च कथमसदैलक््यम्। नदि वाशविषाणादेरिनोन्यदसव्वमित्याशकय छचि- दुपाधी सरनेन प्रतीत्यनहत्वमसत्म्, नान्यत्। इदवोपाधिपदेन सदर्थरेन सूचितमित्य- देतसिद्धौ व्यक्म्। सति वैंे विशतिपत्तिवयाकयेधिकरणमान्यमुपाचिपदार्थ मत्वा सर्वत्रपदप्रयोगा दिकं सम्बन्धविशेषविवक्षया शक्का-समाधानादिक च सर्वमप्राप्तावसरम; बरद्ाण्येत् तादाय सम्बन्धेनैव प्रपस्वस्थाव्यारोपणान्, तत्रैव तदमावस्य बोधनात्, इति सत्तादात्म्येन प्रसत्तस्य

अद्वैतसिद्धे शाह्रवेदान्ते कि स्ानम् ४३

तेनैत निषेधात्, अप्वथ ब्रह्मणि तादात्म्पाभावाघासत्वाविरेष इति सम्यते। इदमेव रहोत्ा सदसदविलक्षणे उतत्त्वं कचिदुपाधौ सर्वेन प्रतीत्यनहत्मिति विवेचितम्। अवो न परि भाषामात्रमेतदसत्वम् ; शृत्यतुयही तर्वादू। F

अन निवेधातास्वििकत्वपक्षे म्रतियोगिसत्त्वापतिशका प्रपशमिध्यात् तदभावयोरेक प्रतियोगितावच्ेदककत्ये न प्रसरतीति मिथ्यात्मिथ्याहे न प्रपश्नसत्यत्वापततिरिति प्रकरणान्तरे निष्कर्णार्थमान्मन्नानुसन्वीयते। अ भावाव्वैतमेव मण्डनत्पेतयनुवादो न्यायामृतानुवादभ्रान्ति- सिद्धं कृत्यचिन्तया, वस्तुतः स वादो वद्मदत्तस्पैवेति म्रहाविद्विव्याख्यायां भावशुद्धो व्यत्तम्।

अयमत्र निष्कर्ष :- प्रतिपत्नोपाधी नरैालिकनिषेधस तास्वतेवि वृतीयमिथ्यातवं ज्ञाननिरूर्यत्वम्। तत्र प्रमाणम्-"तरति शोकमात्मवित्", "विद्वानामरूपाद्विमुक्त:" इत्यादि: शुतिः। अनात्मज्ञानपदेनाधिष्ानणक्षाकारः प्रमाणतन्त्रो वसतुवन्त्रो या विवस्यते, न तु स्वरूपज्ञानं र्वपकारम्। तदप्युपहितान्याविपयररवे सत्युपहित विषयमेव। तेन 'सनू घट' इत्यादावप्यधिष्ठानप्रकाशसत्वेपि सदशे तस्प प्रमाणजन्पत्वाभावाद न्यावदारिक प्रमाणस्यापि तस्य धयादिमकाशाशा एव प्रमाणजन्यत्यान्त तैनाज्ञाननिवृत्या सर्वनिवृत्यापसि:। अशनोपहितं महाविष्ठानम्, भमोपादानं वा, प्रमाणजन्यवृत्युपहितमखण्डच्तैतन्यमत्ामनिवृत्यु परुक्षितमिति विवेक: 1 व्यक्तीकरिष्यते चेदं ज्ञाननिवर्त्यत्वानुपपत्तिमकरणे। अन्रापि जान- मयुक्ता यस्थितिया मान्यविरहप्रतियोगितं ज्ञाननिवर्तमिति विद्धन्तोपकमे व्यकम्। ज्षाननिव्त्यत्वस्याधिष्ठानसाक्षात्कार निवत्यत्वरूपस्वात्

सवि चैवम्-"ननूतरज्ञाननिवस्यें पूर्वज्ञानेऽविव्यासि:, मुद्ररपातनिवत्यें घटादाव- व्याहि:, ज्ञानलवेन ज्ञाननिवर्त्यत्वविवकायामम्ययमेव दोषन, अविष्वानसक्षारकारेन निघसें सुक्तिरप्यादौ ज्ञानत्वेन ज्ञाननिवत्यत्वामावात् साध्यधिरुलता, ज्ञानत्यव्याप्यधर्मेण ज्ञाननिवलसत्- विवक्ायां स्मृतिलवेन ज्ञाननिवत्यें संस्कारेतिव्यासिन उत्तरय ज्ञाननिवत्यत्यानुपपसिमकरणे

सेनुद्शनस्य पापनिवर्तकवपेन प्रमाण-

निरसनं स्वीकर्तव्यं मत्वा सर्वे निरस्यति।

४४ अद्वैतसिद्धेः शाक्करवेदान्तो कि स्थानम् वसतुत्षस्तु शाननिवर्त्यत्मघिष्ठानवाक्षात्वारनिवर्त्यवाज्ञान तम्प्रयुक्ता्यत त्मेव, ति मुद्रपा

पानत्वेन ज्ञाननिवर्त्यत्वपक्षोऽप्यदुष्टः निष्कर्पस्तु-ज्ञानप्युक्तान स्थिति सामा न्यविर ह्वम्नति गोगित्वं ज्ञाननिवत्यत्वम्। एयज् कार्या- त्मना, कारणात्मना च द्विविधावस्थ्ितित्वावच्छिलविरहस्प श्ञानप्रयुक्तस्यैवात्र विवश्वाद् "अविदया - सह कार्येंण नास्ति नासीन्द्रविष्यति" इति वाघस्वाविद्याया मवि सत्वेन तत्परिणा मभूतभ्रमस्यापि तथा-

'रूप्यं नास्ति नासीन भविष्यति', इति प्रतीते रानुमानि कत्वेन रूप्यस्यापि मिथ्यात्यात् साध्यघैकल्या भावाद्, उत्तरज्ञानेन पूर्वजञानस्य स्वात्गनावस्पितिविर हस्योत्तरज्ञानप्रयुक्ततवे कारणात्मनावंस्यिति- विरहस्य तत्वाभावादर्थान्तरसापि नावकाशात् परोक्षापरोक्षसाधारणस्यापि ज्ञानत्वस्य स्वरूप-

एवं ज्ञानत्व्याप्यधर्मेग निवर्तकतापक्षोऽप्यदुष्ट एव; स्मृतित्वेन स्मृतेः संसकारनिवराकताया अनझ्भीसरात्, स्मृतौ सत्या संसकारो दटो भवतीतयेवानुमगात्। स्मतिसामान्यस्यायथार्थ- स्वमेव न यथार्था स्मृतिरपि समस्तीति बिन्दुटीकोदाहृतपक्षानुसारेणानुभवत्वव्याप्यधर्मेण

समीचीन एव; जीवनमुक्तीयाज्ञानरुंस्कारस्प चरमसाक्षारकारेणैय निवृत्तिः, न तु ज्ञानसंसकारेणे त्यद्गीकारेग तत्रापि दोपाभायाद् अनाद्यव्यसानामप्यविद्योपादाननत्वस्प तत्समकालिकवेन न्यापर लावव्यासुपपादितत्वेन दृति नृतीयमपि मि्यात्वं सूपपादमेन । तुरीयमिथ्यात्वस्य चितुखीयत्वा योगशङ्का-तत्परिहारी चतुर्थमिध्यात्वं तु स्वात्यन्ताभावाधिकरणे पतोयमानत्वं चिससुसाचा्योणामिति चन्ज्रिकायाम- आयं सात पक्चपाछुक्तं ततो विवरणोदितें। चित्सुखीयं चतुर्थ स्यादन्त्यमानन्दवोधजमू ॥

अद्वैतसिद्धेः शाङ्करवेदानते कि स्थानम् इति वचनात्। तन यथपि तत्तप्रदोपिकारयां मिण्णात्वलक्षण दद्यया-(१) गमाणा गम्पतम्, (२) अपमाणसानगम्यत्यम्, (३) अयथार्थज्ञनगम्यत्वम्, (४) सदिलक्षगतयम्, (५) मडसदितक्षगत्वम्, (६) अविद्या तत्कार्यान्यतरत्यम, (७) ज्ञाननिवत्पलम्, (८) प्रतिपननोपाधी चैंकाविकनिषेवप्रतियोगित्वम्, (१) बाध्यम्, (१०) सात्यन्ताभावाधिकरणे प्रतीयमानत्वमिति विकस्य सर्वमपि पूर्वपक्षिमुखेन निरस- "सर्घेपामपि भावानां स्वाश्रयतवेन सम्मते। प्रतियोगिल्वमत्यन्ताभावं प्रति मृपात्मता ॥15 इत, "अंशिन: स्वांशगात्यन्ताभावस्य प्रतियोगिन:। अशित्वादित्रांशीव दिगेवैवा गुणादिपु॥" दति च 'प्रतिपन्रोपाधौ तरैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वमिति' चिवरणोदितं द्वितीयमिष्या व्वमेत सिद्धान्तितम; तथापि न ततदीय मिश्यात्वम, किन्तु दशमं मिथ्यात्वमेव तन्मनोगत मिति विज्ञायते।

गतानां स्वात्यन्ताभावाधिकरणगततमा प्रतीयमानानां परेः सत्चायङ्गीकारदर्थान्तरताया दुरति- कमत्वादिति तत्पक्षो दूभ्यते। तत यद्यपि सिद्द्ान्तोपन्यासावसरे तत्पक्षो दूपगोद्धारेण न सम्थ्ते; तथापि 'प्रतिपन्नोपाधौ ैकलिरनिपेधप्रतियोगित' पक्षसमर्थनावसरे पूर्वपक्षोपक्षेप

अनजीकारेण तदायक्का निःणारिता। तन्र सयोगादीनामव्याप्यतततिताइनड्ीकारपक्षो हि चितमुखा नार्येरेघोदडितः, इति तेनैवात्यन्वाभावाधिकरणे पतीयमानत्वपक्षोऽपि समर्थित- माय इति कृत्वैव चित्मुखीयं चतुर्थे स्पादित्युक्तम्।

तुरीयमिथ्यात्वमूल परविदया, नतु "नेह नानास्तीति श्रुतिः" इदमपि मिश्यालं द्वितीयं मिथ्यात्वमित्र 'नेह नानासित' इति श्रुतिगूलगिति सघु-

प्राझ्यम्" इत्पादि "तद्भूनयोनि परिपश्यन्ति धीरा" इत्पन्तपरविद्यामूरमिद मिभ्यात्मिति।

४६ अद्वैतसिद्धे: शाङरवेदानते किं स्थानम्

अत्र सर्वत्र मिप्यात्मररणेधिकरणपद मधिव्वानपर मेवद्वैतमते सम्पम्, इंवि स्वात्यन्ता- भावाधिकरणे-प्रतीयमानत्वपदारभ्या स्वस्वभावोभयाधिष्ठानकत्वमेव तत्र प्रतीयते, तेन मिथ्यात्वस्या तात्वि कत्वपक्ष एव विवश्यत इति प्रतीयते। अथवा भावाहैतमतमेवान विवश्यत इति विषय- विवेकोऽषि द्वितीय-चनुर्थमिथ्यात्वयोः । अन्यत् सवे द्वितीयमिष्यात्यप्रकरणवदेवानुसन्धेयम् । "अध्यासो नामातम्मिस्तद्वुद्धिरित्यवोचाम" इति भाप्यं तुरोयमिथ्यात्वे मूलम् अत्र-"अंध्यासो नामाऽतस्मिन् तद्बुद्धिरित्यवोचाम" इति भगवत्पादभाप्यं साक्षा मूलम्। अनिवर्चनीयख्यातौ-"तद्दति तत्पकारकं ज्ञानं प्रमा" इति प्रमालक्षणं यद्यपि न युक्तम्; भ्रमस्यापि · तद्वति तस्पकारकत्वात्; तथापि तदभाववति तत्पकारकर्त्व भ्रम इति न विरुद्वमिति भाष्या झयः। एतदेव स्वात्यन्ताभावाधिकरणे प्रतीयमानत्वं मि्यातमित्यनेन सूच्यत इति।

भ्रमस्यापि यावद्वाधं पामाण्यम् तद्वति तत्प्रकारकत्मध्यारोपेणैवेति यावद्याधं मामाण्याविरोध:, किन्तु तद्वत्वं तदभावलाधक न भवति। एतदेवाभिप्रेत्य मिथ्याचेनानिश्चीयमानार्थविषयकत्वलक्षग प्रामाण्यं भ्रमस्यापीति सिद्धान्त: । 'सदेवेदम्' इत्यादी वाधायां सामानाधिकरण्यसूचनं तुरीयमिथ्यात्वस्य लक्ष्यम् तत्र तद्वति तत्प्कारकत्वं तद्भावतस्तद्वत्वेन, वस्तुतस्तद्वत एव तद्वत्वेन वेति संशये जगत्कारणत्वादिकं वस्तुतस्तद्व्त्वेनेति शङ्कावारणं हि 'सदेवेदम्' इत्यादिवाक्येन यदि बद्दत्येन कारणत्वं विवक्यते, तहिं जगत्सत्यत्वमेव शास्त्रार्थः स्यात्। तदा चाद्वितीयादिपदानां तदनु- सारेणानयनं कर्ताव्यम्। सामानाधिकरण्यं हि विशेष्य-विशेषणभाव एव मुख्यम् ; अवाधात् कस्याप्य- र्थसय। यदि तु तद्भाववति तद्त्वमेव, तर्हि जगत्कारणत्वादीनां बाधेन बाधारयां सामानाधि- करण्येन 'सदेवम्'इति वाक्यार्थः स्यात्। तत्र च तदभाववति तद्वस्वेन बाधायां सामानाधि- करण्यमेव तत्र युक्तमिति सूचनेनैव भवतीति तत्सूचनार्थ परविद्यादियाक्यगम्यं स्वात्य- न्ताभावाधिकरणे प्रतीयमानत्वरूपतुरीयमिय्यात्वम् "अध्यासो चाम"इति भाष्योपवृंहितमत्र स्वीक्रियते। अधिरुमन्यन्न । नामातस्मिस्तद्बुद्धिरित्यवो-

अद्वैतसिद्धेः शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम् पञ्चममिध्यात्वं तन्मूलं, च । तस्य तृतीयमिथ्यात्वाद्विवेकादिश्य

निरासेन लक्ष्ये समन्वयध्

पश्चमं मिथ्यातें सदिविकत्वम्। अन च मूलम्-"अजोऽन्यदातम्" इति भुतिः। वद्भिनं मिथ्येति तु भुत्यर्थः। तघ् सद्विवित्तत्यं प्रमाणसिद्धमिन्नलम्, न तु सद्धिलक्षणत्माने बाध्यलपम; ज्ञाननिवत्यत्वरूपमिभ्यात्वेन पौनरुवत्याद्। तत्र प्रमासिद्वत्वं दोपनिष्ठकारणता- निरुपकतानान्यधीविषयान्यत्यम्। तत्र दोपविघयाऽघिष्ठानावरणद्वारा निमित्तकारणाविद्या प्रयुत्तविवर्तविषयकत्वाद् घटादिज्ञानं दोपकारणतानिरूपकं ज्ञानम, तदन्यच् ज्ञानं बम्माज्ञानम्, महण: सत इय वक्विवर्तत्वाभावात् तदन्यर्त्व घटादिजानस्येति तविषयत्वाद घटादो सद्विविक्तत्वम्। झुक्तिरुप्पादौ सविद्यातिरिककाचादिदोपकारणरत्वात् समन्वयः। अनी- केपि दोपविधयाऽविद्यायास्तदतिरिक्तस्प वा विकल्पाख्यज्ञाने कारणत्वाभावाद् दोपनिष्ठ- कारणतानिरुपकज्ञानान्यदेव व्रहाजानमिवालीकज्ञानमपि, इति न तत्साधारणं सद्विविक्तत्यम्। अनो ब्रहणीव तन्नापि न व्यमिचार: हफतादात्म्यरूपस्य हर्यत्वस्य तत्राभावात्।

असतः साधकत्वसमन्वयः, वेदान्वाना स्वरूपतो मिध्याभूतानामवि व्रहमणि प्रामाण्यं च

तत्र चाडडविद्यकवडपि चक्षुरादीनां चक्ुरादिकरणा्वमानेणाविद्याकारणत्वं विना घटादिशानस्य न भ्रमत्वनिर्धाह :; स्वरूपतोSपमाणत्वेपि विषयतः प्रमाया अविरोपात्।

"उपायाः शिक्ष्यमाणानां बाणानामुपलालनाः। असल्े व्त्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते ॥"

इति न्यापात्, सत्वस्य कारणतानवच्छेदकत्वाघ्य। अतो वेदान्तानां यदि सवत आविद्यरुत्वेड्यविद्या स्वरयं दोषविधया न निमितकारणम्, तदा वेदान्तस्पाविद्यकत्वमात्रेण तत्मस्ादिवाक्यजन्पत्ञानस्य न भ्रमावम्, येन ब्रह्मण्यविव्यातिः स्यात्। मत्र वेदान्तानामाविद्यस्त्वाव्वेदान्वजव्वज्ञानं मिथ्येति वादस्त न द्वैतिनामन्येपाशाय सरति; ब्रदाणो विभवयसानाविद्यरलात्, अयाषाच।

४८ अद्वैत सिद्धेः शाङकरघेशन्ते किं स्थानम्

मिथ्यात्वस्य प्रत्यक्षानुमानादियाघोद्धारादि: अभाद्वैतविद्धे: पष्टिम रुरणे्वाद्यानि सक फणान्यालचितानन। त पतदयमारम्य

मिथ्यात्वे विशेपतोऽनुमानानीति दशप्रुरणानि मिथ्यास्स् तत्तच्तुतिविद्धस्प प्रत्यक्षादिना बाघरड्कां वारयितुं प्वृत्तानि।

प्रत्यक्षेण वर्तमानमान्नग्राहिणामपि मिथ्यात्व- परध्ुतिवाधायोग:, परिणामेनैव पूर्वस्य प्रत्यक्षस्य वाधयोगध् तन्न प्रत्यक्षादोनां पौष्पेयत्वाच्छ्ीतस् मिथ्यात्वस्य आाधराक्का नावसरति। तत्र प्रत्यक्ष विरोधे श्रतीनामन्यथा नयनं ुतेरर्थान्तरतात्पर्ये तदचिरोधायान्यथानयनेन भवति। अन तु प्रत्यक्षेग वर्तमानमात्रशूरेण माविविपयाग्रदणाद् भाविवाघत्राधस्त् बाधकज्ञानेन वाप्यलाल संमवति। तत्र यथा 'हद रजतम्' इति शानस्य 'नेद रजतम्' इति श्ञानेन परेण बाघ:, एवमत्रापि वाधकज्ञानेन परेण पूर्वस्प 'सन् घटः' इत्यादिप्रत्यक्षस्य बाघ एव युक्त इति 'सन् घटः' इत्यादौ सामानाधिकरण्यं बाधायां पर्यवस्यति।

अपच्छेदन्यायेन प्रत्यक्षपारमार्थिकपामाण्यस्य वाधेऽपि व्यावद्दारिकं प्रामाण्यमवाधम् यद्य युपक्रमाधिकरणन्यायेन प्रथमस्य प्रत्यक्षस्य मावव्यं अङ्गितुं शकयते; तथापि तस्यापच्छेदन्यायेन बाधान पौर्वापर्यनियमे पूर्वेण परस्य बाध:, किन्तु परेणैव पूर्वस्य। अन्नापचछेद- न्यायेन यदि-"यदि प्रतिदर्तापच्छिन्यात् सर्ववेदस दद्याद् यद्यद्वाताइपच्छिन्याददक्षिणं यशं संसाप्य पुनस्तेन यरेत" इति वचनसिद्धेऽपच्छदद्ये प्रथम प्रतिहर्तरंपचछेदेऽनन्तरमुद्रात्रपच्छेदे च क्रमिके परेणोदाचपच्छेद्निमित्तमायश्वित्तेन पूर्वस्य प्रतिहतरंपच्छेदनिमित्तपायश्वित्तस्य बाधेऽपि तद् दद्यात् "यत्पूर्वस्मिन् दास्यन्, स्यात्" इति वचनात् प्रतिहर्मंपच्छेदनिमिच्तपायश्चित्तस्तापि सात्रकाशत्व मन्यते, प्रकृते व्वागमेन प्रत्यक्षवराधे न तस् साबकाशत्वमित्यपच्छेदन्यायवैषभ्यम्, तहि प्रकृतेयागमेन प्रत्यक्षस्य वाधेऽपि व्यावह्ारिकं प्रामाण्यं तस्य स्वीक्रियत इति

अद्वैतसिद्े: शकरवेदान्ते किं ख्ानन् प्रतिहर्वपच्छेदपूर्वतचे "तद् दद्यात् यत् पूर्वरन् दास्यन् स्यात्" हति वचनयलेन तस्य प्रामाण्यम, अन तुन घचनसिद्ध प्रत्यक्षप्रामाण्यम्, अतः प्रत्यक्षाप्रामाण्यम्, अतः प्रत्यक्ष- स्यागमेनात्यनतवाध एव वस्तुतस्तु प्रतिहनंपचेदनिमित्तपायश्चिचस्योहानपच्छेदनिमिस्मायभित्तेन बाघ आत्यन्तिक एव युक्त, न तु बामितस्यावि सावकाशत्यं घिना वचन क्पवितुं शकयते। मकते तु प्रतिदट्षपच्छेदनिमित्तपरायभित्ते बाधिते पुनरनुप्ठानं "तद् ददयाद् वत्पूर्यस्मिन् दासयन् स्पात्" इति वचनेन प्रतिपपूसते, हति 'किमिय चचनं न कुप्यात्, नासि वचनस्पातिभार:' इति न्याय- सिदध तम्प सानकाशत्म्। न चानागमनाधिते मपससत्यले पुनस्तस्त्यत्वप्रतिमसनपर किमपि बच्न भ्रूफते, येन नात्यन्तिरनाघ: प्रत्यक्षस्व स्वादित्यपच्छेदन्यायेन सर्वेया बाध एच प्रत्यक्षस्य स्वीवर्तव्यः तेन व सदनन्यत्वाधित्वाधिकरणसिद्धो वह्माव्यतिरेकेण अपश्ाभाव एव प्रामाणिक: सिद्धचति । प्रतिहर्वपच्देद्परत्ये पूर्वस्य बाध एव, इति

न हापच्छेद्ाये सरवन वाधितसयापि पूर्वक्ष सायकाशर्त्य विनापि वचन क्पितुं अयम्: अन्यभा यदि प्रथममुद्ानपच्छेद, अगन्तर व म्रतिहर्नंपच्छेद, तन्र मतिहर्यपच्छेदे नोद्धात्रपणडेदनिमिले दक्षिणपक्सं सयापनपूर्वक पुनर्मशानुशाने प्रायश्वितानन्वरं पुनरयुदानय छेदनिमित्तपायमित्तस्यानुशनमापदेव, इवि वात्ुन्तिक एव मध: परेग पूर्वस्पर। अतो शाधितस्यापि कुत्चन सावकाशत्वं चर्णनीयमिति कृत्वा नापच्छेदन्याय- धैपव्यं शाह्ितुं शक्यमू। न्यायचन्द्रकामतेन रश्यत्वहेतुसमन्वयः, दश्यत्वम दगमिन्रत्वसर विपक्षणेन

पक्षत्रपत्यापि नियासेन अन मिथ्मालानुमाने हसयत-जटल-परिष्तवत्वाशित्वरूपाश्रत्वाये हेतबः। सब न्यापचन्द्रिका- दश्यत्व नाम फलवाप्यत्य वृत्तिव्याप्यल साधारणं येति श्रीनेव कपानू

.५० अद्वंतसिद्धेः शाकरचे दान्ते कि स्वानम् पूर्वपक्षमुंसेनोपश्षिय नाय:, भवीन्द्रियेद्भायेन भागाविद्लात्, न द्वितीय मद्तागोडपि

निरस कमपि पक्ष नात्र समर्थवति; परन्तु नायोदासीन्वं गन्यते। तद्ीयमत्र समाधान तु-अयुकमेवत्; प्रृतिज्ञानमनम्युपगचतामित्यं विपल्पा नुत्यानात्, तद्म्युपगमे तेषागपसिद्धन्वनिप्रदान्। सिप्यधोदपतीति चेन्, व हा्थ शिक्ष- जौय :- हश्यपदार्थ एय त्वया नावगतः। हृद्यत्य हि हगवच्छिन्नत्वम्। हगू मात्मा। से शाततया, अशाततया वा साध्िवेद्यम्। अतो न दष्यत्वस्यानात्मनि कचिदप्यसिद्धिरिति। आत्म- नश्व र्वर्संवेदनात्मताया: प्रतिमादनीयत्यात्" इति।

न्यायामृतकारस्य दश्यत्वस्य पतल्पान्तर- मादाय निरास:, मद्ैतसिक्ध: फलव्याप्यात्वातिरिक- सर्वपक्षसमर्थनं च तन्र दश्यत्वं फळउप।प्यत्वं वृत्तव्या ्यत्वं साधारणं वेति विकल्पत्रयमाशङ्य वितयमपि न हेतुरित्यत्र चितमुख्या: पूर्पक्षः। सिद्धान्ते तु न कस्ापि पक्स् समर्थन कृतम्, किन्तचंशित्व- रूप्ेत्वन्तरेण कार्यसामान्यमिध्यात्वं साधितम्। इदं छिद्रं रष्टा न्यायामृतकार उक्तवान्-तरौन् विकल्पानतिरिच्य कदाचित् कथत्विद्विपयत्वं या, स्वव्यवहारे स्वातिरितेः रंविदपेक्षा- नियतिर्वा, अस्यमकाशत्यं वा इत्यपरानपि कलमान् संकलयति, अद्वैतसिदधिस फलव्याप्य- स्वातिरिकस्य सर्वस्य पक्षस् क्षोदक्षमत्वादिति हरमवपहेतुं समर्पपति।

हेतुसमादर:, दगभिन्नत्व रूपदश्यत्व हेतुसमादरसूचना च तत्त्यमदीपिका तु न्यायचन्द्रिकागवान् तौनेव मकारान् दश्यत्वस्त पूर्वपक्षस्यावसरे संगह्ल वेघामसंभवं च पूर्वपक्षित्वा तत्र किमपि समाधानं न्यायचन्द्रिकोकप्रकारेणाप्यसंकळय्या शित्वहेतुत्वमेव तन्र मन्यते, परन्तुत्ततत्र दृग्दश्यसबन्यानुपपतियुपपाद्यन्ती सा टकतादात्म्यरूपं न्यायचन्द्रिकोळा हेनुं समाद्रियत द्वेति प्रतिभाति।

अह्वैतसिद्धे: शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम् वृत्त्यभ्युपगमेन वृच्िविपयत्वरूपद्ृक्यत्वमा ब्रह्मणि व्यमिचारपरिद्वारेण समर्थ- नमद्वतसिद्:, न्यायामृतोल्लिखित सर्वंदश्यत्व मकारसमर्थनं च। इदं छिद्रमवलोक्य न्यायामृतमुक्तांस्रीन् पकारानिवापरानपि श्रीत् प्रकारन् हेतो; सोगृह दरपतानुमाने हेतुं निरस्यति। परन्तु हकतादाल्यं न्याय चन्द्रिका विवक्चितंतव्वरप्रदोपिकयाऽर्या- पत्िविधया निरूपित व प्रकार दृश्यत्वक्ष न मात्रामानेगापि स्पृशति। एवं संकन्यन्न्यायामृतं वेदान्तिमियचिस्वीकारात् तन्मतरीत्यैन दूषणं पररीत्या परस् निरसनं कर्तव्यं मत्या वदति। तेन च न्यायचन्द्रिकाया: परिहार: सूच्यतष दय। सिद्धिकारास्तर यद्यद्वैवव्या वृत्तिमम्युपगम्य हरस् हेतुनिरसन क्रियते, तरहाँद्वैतविद्ान्ता वृत्तिविषये सर्वेपि प्रफारा: शिक्ष्यनताम्, येन न्रम्मणयनेकान्ति- प्रकारा अवगन्तुं शक्यन्त इति मन्यन्ते। तमाद्वैतमतरीत्या फल्व्याव्यत्यमात्र न हदया्वमत्र हेनुकरियते, विन््परे न्यायामृतो- ललिखिताः पख्चापि प्ररार: समर्थ्यते। मिथ्यात्वानुमानस्य मिथ्यात्वविषयकत्वम- ध्यापन विधिप्रयुक्तत्वम्, सविधमयुक्तत्वं वाडध्ययनस्येति तेन मिथ्यात्वस मिध्यात्वेऽपि न प्रपश्चसत्यत्वम अत्र मिथ्यात्यमिध्यात्वेपि प्रतियोगिनो न सत्यत्वमिति द्वितीयमिथ्यातनावसरे तद- ताह्त्रकत्वपक्षोपपादनावसरे सिदयादौ स्यग विवेचतम्। अ त्दीिकोक मिथ्याता

दकावच्छेदेन समर्थितमित्यनुसन्धेयम्।

न स्वरूपाध्या सेनारोप्याणामिवेति ब्रहासिद्धिव्यवस्थाया न्यायासृतेनापि स्वीकार: तत आमाससाम्यभङ्गावसरे ब्रह्माणोऽवि मिथ्नापततिरया दाहिता, तवापि दश्यत्वा दिकमेव हेतुक्रियते, न तु परस्पराध्यासः, तेन च परत्पराध्यासी म्रह्माण्यानारपिते संसर्गाध्यास

अद्टैतसिद्धे शाङ्गरवेदा=ते कि स्वानम् मात्रेगेति ब्रद्दासिद्धि व्यवस्ा न्यायसुधादिभिराश्षिसा निश्वसरेति न्यायामृतमपि स्वीकसोति। तभा-

गुरु्चन्द्रिकायुकतमनुसन्धेयम्। तेन वारोपितस् परस्यराष्यासेिष्ानतवं नापयसे। सदेवं प्रत्यक्षादिना संभाव्यमानदोषेण श्रीतस् मिध्यालस्साबाध उपपादित: । जंगत्कारणत्वादिपराणाभागमानाम- ध्यारोंपापवादन्यायेन प्रघृत्तत्वात्, तेपामा गमतवेऽपि वाध्यतैय, न तु वाघकता अर्संभाव्यदोपागमेन तादशसागमस्यावाघयक्ा तु जगत्ारणत्वाद्या गमस्याध्यारो पेणे वापवादार्थ पवृततया 'हरद रजतम्', 'नेरद रजतम्' इत्यनयोरिवोभयोपि प्रत्यक्षत्वाविरोपेपप

ताद्, अध्यारोपस शन्दार्थतमानत्यान्, "अनाता चानुपपततिः प्रयोगे हि विरोधः स्वात्

परेणापवादेन पूर्वस्यैव वाघस्य युक्तत्ाच नावसरति।

कारणधाक्यादिपु त्वप्राप्तानुपपत्तिन्यायः, भतः कारण

प्रवृचानां न तन्न्यायेन व्यवस्था तन्र सवकाशनिरवकाशादिन्यायेनागमस्य आधाशक्का तु-तत् सर्वचोभयोरि निराका- कं वाक्यार्थत वेना मासा तुपर्पत्तिन्यायस्यानवताराद्नावसरति। एतदुदाहरणयु "आदित्यो सूंप:" इत्यादावर्थवादस्य पदस्थानीयत्वात्, विध्वेकव्नाकयतपैतर तस्प मामाण्यात्, तस्याप्रयोग- भूतत्वाच् न विध्वेरुवाक्यतार्थ तात्पर्यान्यथानुपपत्थाडर्थान्तरपरता दोपाय। "सोमेन यजेत" दरत्यनाषि पदार्थमात्रवात्, सोम-यागयोरन्ययो विरुद्ध इति कृतचैव विशिष्टरक्षणा स्वीक्रियते। प्राचीनमोमासकास्तु शंज्रदीपिकाकागदय: 'दप्ना जुद्ोति' इत्यादिगुणमात्रविध्यानस्थेज- "विधाने वाडनुवादे वा यागः करणमिध्यते। व्सगीपे तृतीयान्तं तहाचित्यं न मुख्ति ।" इति वचनमुपष्टम्य तात्पर्योषपत्यर्थमेव मत्वर्थलक्षणा स्व्रीकुर्वन्ति। खण्डदेवस्त 'सोगेन' इति तृती याया इत्थम्भूतलकणार्थेतवमूरीकृत्य विशिष्नविधिपक्ष दव । पार्ष्टिकनरोधेन याग

अद्वैतसिद्धे: शाहरयेदान्वे किं स्थानम् ५३ करशत्वं सोमस् सूपपादमिति लक्षणापर्कष परिजद्दतीति रवन्यदेतत्। इदमेवाभिमेत्याव्वतसिदि :-

"तत्परत्यात्परत्याच्य निर्दोषत्वाध वैदिकम्। पूर्वक्ष वाधर्क नायं सर्प इत्यादिवाक्यजात्।।" इति। मानान्तराजाधितं दि परशार्सत्र स्वविरुद्धस्प पूर्वस् बाधरुम्, तात्पर्यविषय एवं चायें मामाण्यात् ममाणस्य सतः परस्यैव प्रामाण्यं स्वीकर्तव्यम्। सर्वथाऽडगमेनापि परेणापवाद विधया प्रवृतस्य बाघ एवागमस्यापि। अत्रोतर्गापवाद-साचक्राश-निरवकाशादि बहुतरत सन्न्या- यावालम्मना गमस्याप्यागमान्तरविरुद्धस्य विरोधपरिहयाराये प्रमाणविशोपस्य प्रमाणविशेषवाधे मसक्ते तहारणम्, तत्तद्विपयसंकोचायुदाहरणं तु तेपामण्यारोपापवादविघया जगवृत्तत्यात्, पौर्यापर्यनिय माभावात्, विध्यर्थवादयोरिव पदैकवावयतय्, वाक्यैकवाक्यतया वान्पयाभावाद् विशयभेदा भात्राकिध्ितकरम्, इति नागमक्ष प्रपश्मिध्यात्परस्यापाततस्तक् तत्सत्वपरमूस्यागमस्य च

समाधानाभ्यां सत्वस्य कारणता- नवच्छेदकत्वादिनोपपादनम् तत्रेयं शङ्का समुदेति-मिम्याते प्रपज्वस्य कथमर्थक्रियाकारित्मिति, इत्युक्तशङ्कानिरासार्थ- मुपरितनं प्रकर्णम्:असतः साधकोपपत्तिमकरणं नाम । तत्रेदं प्रष्टम्यम्-सत एवार्थक्रियाकारि- हवमित्यत्रोमयसम्मर्त निदर्शन कि नामेति । किमिद सत्वस्यापि कारणतावच्छेद्कतयमभिप्रेत्य, उत तत्ततपदार्थस्वरूपमात्रमर्थकियाकारोति मत्वा। आदे कि नाम स्त्वमर्थक्रियाकारिता चच्छेदकम्, कि त्रिकालावाध्यत्वरूपं सत्चम्, उत तत्तद्व्यवहारमाननिर्वाइकं यावद्यारध व्यावहारिकसत्यम, उत सत्ताजात्यादिमत्वम्, उत कालसम्न्यमानम्। तत्र न कारणता घच्छेद्कत्वं सत्वस्य कस्यापि- "अन्तर्मानितसर्वं चेरकारणं तदसत्ततः । नान्वर्भावितसत्वं चेत्कारणं तदसत्तत:।।"

इति खण्डनखण्डितम्।

५४ अहैवमिक्रे: शादर्थदाम्ते कि म्थानन तर पदापसम्पमापस गनदर्गकिय रासित पु प्रामिभामिनम्य, मवावदारिपस् पार्जनि धर्यनी पस्पापि राइयिन्यनसरूपसन निवदम्। अर्यासारिवावपुर्क सर्य िवाया

पटादीना विफालायाष्यत्ादियानामप्परकरिप् सरिरनाय। तवद्पवारनिर्वादव सु खर् सच्ता

धर्मस्यानि्वचनीयसाघा रम्पालनागने=वर्पकिया सरित्यपिरोपि।

विवक्यते, ततु सदसव्िलक्षणसाधारण मित्यादिव्ययस्थाया: सीशहरणनिर्वेशम् अवतदेन नाप वदिनिकतन वियश्यवे, न शप्भसादेस्त्। न चानिवपनीपसा फचिदुपाधी सत्वेन वारित्याभावेऽनिर्वधनीमत्य म स्याद । म व सद्लक्ष्यमण् इयार्थकरियाविरोधि; रिद्धान्तेडएहलण्य लेचार्थक्रिया कारित्य पयो जपनवाल सद्सदिश्य्मेडनिवचनी पेम रैलशम्य

श्ञनस्य स्वरूपसाम्यात् सर्मस्य शातस्त्र सार्थक्रियाकारिट्यापते, अर्थोपतणमाधेग ज्ञानस्य

मक्रापत्ते जञनस्यापि तुकिरूप्याद्याफारस्याविद्यापृत्तित्वेन प्रातिभासि कतपेन/वाभ्यतवरूपसाा भावाघ।

शातमावस्य स्याप्मादी नार्थमियाकारित्यम्,

तरोदादरणेन निष्कर्ष: अयमन्न निष्कर्प :-

असतः छाघकत्यामाचे निम्वरूपेण सतोऽपि प्रतिबिम्नाकारेणासतः प्रतिबिम्बस्य,

अद्वैतसिद्धे: शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम् ५५

बाधितं स्पत्। एतेन रेखारोपित वर्णप्रत्यायकत्वं वर्णारोपित दैप्यसार्थभेद परत्यायकतर्य व व्याख्या तम : कमरं लिवति गकारं पदतीत्ादिसा नलोकिकव्यवदारेण हेखागामेव वर्गात्मत्वारोपेणार्थ प्रतयायकत्यम्, न द्वु ततमारितवर्मानामित्यङ्गी करणी यत्वात्। ध्यनीनामस्ुरणेपि दीपों वर्ण इति प्रत्ययेन दैर्व्योदीनां वरणे समारोपस्पैवाझीकरणीयत्वाच्य । अत एव दि सचितृसुपिरादे: तज्यनस चारिष्टणाघकत्वमुपपद्यते; अवच्छिनस् जनकत्वेअ्च्छेडकस्यापि ततत्वावद्यफलाद्। घददेशकालौ गहीत्या आ्रह्यास्य वन्दिन्देशसलत्वस घटाभावादिसंन्धस्त घटेनापि सबन्धे तहे शकालमिन्नदेश कान्त्वस्वैव व्याहत्यापत्या घटस्रा माचे, वेदान्तसाध्यते नित्यत्विरोषापत्या ब्रह्मणो शाने, स्वस्थ स्वजनऋत्वे प्रतियोगि-प्रागमावयोः समका लिकत्वाभत्या घटस्प मागभाये, प्रतियोगि तदभावयोः सदावृत्या भ्रम-प्रत्यवाययोरतुपपत्तिमसङ्गेन विशेषदर्शनविहितकरणयोसदभावे व सिद्धे इच्छानु- पपच्या कामनाया एव व्याइत्यापच्या सव्गस्य कामनायास का र्याव्यवहितपूर्वकाले स्व-स्वन्यापया न्यतरसत्वापत्याऽतीतस्स स्मृतौ, निःस्वरूपत्वन्याघातापत्याइसतः परोक्षज्ञाने, घटस्यापि स्वजनकत्वे चिकीपांया एव व्याहत्या चिकीर्पाया घटस्प ज्ञाने, शुद्धम्हाणो वृत्यविषयत्वेन निवर्तक स्वायोगेन व्रम्ममो ज्ञाने च विदोषणत्यस्य वाघादुपलक्षणत्याङ्गीकारेि सूर्यसुषिरादिसाने सूर्यसुषि गदेविशेपणत्चे आाघकामायान्ोपलक्षणत्मित्यवतो विपयस्यापि साधकत्वस्यानुभवात्। अत एव हुतकृष्टसर पचिज्ञानेनी रकृष्टभयाद्यनुविधाकोपपतति:। एतेन ज्ञानत्वेनैव जनकतवम्, न तु विषयावच्छिन्नत्वादिनेति वस्तुतसि्तिनत्यादिना प्रति- पादितं निरसतम, स्वरूपसय सर्वज्ञानसाधारण्याभावेऽनुगतस कस्पचन धर्मस्यैवासरपेज्ञानादिन्या- वचिम्रयोजकतपस्य वर्णनीयतया, तस्य चाक्षुपत्वादिना सोकरयेंण ज्ञानतवजातिरूपल्यासंभवात् स्वरूप संबन्धेन वाउध्यासिकसंचन्धेन वा ज्ञानसंअन्धिविषयरूपरव एव भर्यवसानाद्विपयस्यापि साधकत्वस्पेन युकत्वात्। एतेन-तजनक विल्क्षण जन्यरवेन वजन्यविवक्षणजनकरवेन च हेतुना धर्म्न्तरसंबन्धान- पेक्षचैलक्षण्मानुमानमपि-पराइतम्; उत्तप्रकारेण विपयर्सनन्धमपेश्ष्यैव वैलक्षण्यस् वर्णनीयतया बाधात, घटरूपोपाधिसं बन्धेनैव विल्क्षणे घटसयोगे व्यभिचारात्, अप्रयोजकत्वाच्च।अतीवादे- रपि व्यावृतिजनकधी विषयत्वं व्यावर्तवत्वं विद्यत पवेति नानुपपतिः। एवेन-विपयरपेत विधया- वष्टिन्नज्ञानस्यापि मिथ्यातमिति-सचितम्। तुच्छत्वादर्शनमप्यत्राधकम्। वस्तुतस्तु सर्वं ने सायनू कारणता वच्छोदकम्, न वा तुच्छनिलक्षणतम्, किन्तु दण्डत्वादिकमेव, तन्द्रेदाघ कारणमपि भिन्नभिन्नम्। ताथा च जनक वाययनुसारेणग न सरासत्यसिद्धि:। तदुतं खण्डनकृ-

५६ अद्वैतसिद्धे: शाहरयेदान्ते कि स्थानम् "पूर्वसंबन्ध नियमे देतुत्वे तुल्य एव नौ। हेनुतत्त्व मदिर्भू तसतत्वासत्वकथा सृथा 1 अन्तर्माचितसर्त्यं चेतु कारणं तदसत्ततः । नान्तर्भोवितसत्वं चेत् करण तदससतः ॥ इति।

एतेन- अन्तर्भावितसरवं चेदधिष्ठानमसत्ततः । नान्तर्भावितसत्वं चेदघिष्ठानमसत्ततः"॥ इति साम्यापादनम्-पराहतम्; अधिश्ठाने मया स्वरूपेण सताक्गीवारयन् त्वया तदनक्ट्रीकारेण वैपम्यात्। "कथमसतः" इति श्रुत्यादिकं तु तुच्छे जनकत्वनिषेधपरं नास्मार्क प्रतिकूलम् ; अस्मन्मतेऽ्पि तुच्छस्य जनकत्वानङ्गीकारादिति सर्वमनवद्यम्। दृश्यत्वस्य ज्ञानजन्यफलाधार त्वादिरूपस्य मिथ्यात्वा- प्रयोजकत्वे सत्यत्यापत्ति:, अन्यथा इक्तादात्म्यानुपपत्ति, वृत्तिव्याप्यत्वं चिषयत्वं तूपहितस्यैय, इति न ब्रह्मण: शुद्धस्य तेन मिध्यात्वम् तदेवं मिथ्याभूतस्यार्थक्रियाकारित्वात् तस्यासाधकावेऽनुपपन्तेर्टकपत्येन मिथ्यात्वानुमाने न कोपि बाघ:। तन्र हश्यत्वस्य मिथ्यात्वामयोजकत्वरङ्का तु सत्यत्वानुपपत्तिरेव बाधिकेति निरुपणार्थमनन्तरं प्रवरणम्। त्त्र-(१) ज्ञानजन्यफलाघारत्वम्, (२) ज्ञानजन्यदाना दिषुद्धिगोचरतवम्, (३) ज्ञानकर्मत्वम्, (४) ज्ञानाकारसमर्पकत्वरम, (५) दद्यमानत्वविशिष्टत्वम्, (६) ज्ञानजन्यव्यवहारयोग्यवम्, (७) तत्संनिकृष्टकारणजन्यज्ञानसम्बन्धित्वम्, (८) सस्या संविदयर्थाऽवमासते, स तस्या विथय, तथा च सिदि भासमानत्वम् (९) सम्बन्धान्तराठ् 1 ज्ञानावच्छेद्कत्वं हश्यत्वं यद्यपि अन्यज्ञानविषयत्वमादाय वक्तुं शक्यम्; तथापि तदिदं दृदयत्वं प्रातिभाविकसाधारणम, सविन्माव्रवम्नध्यविद्यादावनादावव्यासम्, तस्या विना जन्यज्ानं साक्षिमात्रमास्यस्यानादेर्ववव्यक् नमावदोय हकतादात्याभिधानस्य सभवात् ; अन्यया तन्मि श्यात्वानुपपचेः ।

अद्वैतसिद्ध: शाङकरवेदानते फि स्थानम् ५७ अत एव न्यायवन्द्रिकार्या टकनादात्यरूपमेव हश्यतमत्र हेत्ियते। अद्वैतसिद्ी तु मृत्तिव्याप्यतवं बदासाधारण्याभावेि यद्धेतुत्वेन विकक्ितम्, तदिदं बद्ाखण्ड न सृतिव्याप्य सपि किन्नु वृत्याऽडवरणामिमचे स्वप्रकाशमाये बद्य, वृत्तिव्याष्यमुपहितं तूपस्विरूपेग मिच्ये- वैवि निरुमितम्। तथा च ब्रह्मणोडपि हक्तादात्पचद् पृत्तिव्याप्यात्वस्याव्यसंभवास्तानैसन्ति-

प्रयोजरविदिष्टचैतन्याध्यस्तत्वेनैव वृत्तिव्याप्यवात् तन्मते मिष्यातचोपपत्तिः। व्यवहर- विषयर्लं त्वसण्डव्नदातिरिक्तस्यैन, इति तदन्यथानुपपत्या मिथ्यात्मपि टव्तादात्म्येनैर। वृत्यु- पहिते व्रद्माणि तृनेईकतादालयमादाय गिथ्यात्वव्यपदेशः। ज्ञानस परोक्षत्वापरीक्ष त्वविभागादिकमपि न वृत्तिसम्पन्धगाल्रेग, किन्तु तद्वच्छि्नचैतन्याध्यासेनैव। न च चैवन्यमाआध्यासेन परोक्षत्वापरोक्षत्वयिमाग उपपय्ते, किन्तु तदर्थ वृत्तिनिर्गमयादोपि,

मिथ्यात्मयोजरु्व तादात्यसपैव मुख्यम्; अत एव वृत्तिव्याप्पतापीत्यमिप्रेत्येव न्याय- चन्द्रिका हकतादात्यं टस्यत्वेव मिध्यात्वप्रयोजकमिति पदति। सर्वन्र अृत्तेषपयोग आवरण

वा। अधिकं सिद्धान्तलेशसंग्रहादौ व्यक्तम्।

ब्रहमाण इदन्तया वेद्यत्वाभाव :; आवरणा- भिभवमात्रार्थत्वाद् वृत्ते: ब्रह्म नेदन्तया ेयम्, किन्वविद्यानिष्टत्तिमानार्थतया। अ एव भगवत्पादभाष्यं "न हि शास्त्रमदन्तया सह घोधपति, अविदयानिवृत्तिपरत्वाच्छास्त्रस्इति ्ा्पाार्े वृत्तिमपेक्षते । इद मेवा ध्यासभाष्योपकरमे "युष्मदस्मतात्ययगोचर यो्विषय विषयिणोः" हत्यनेनापि सूध्यत दवि प्रागेय व्यक्तीकृतम्।

एकमेवेत्यादिश्न त्यर्थविचार: रहेवं प्रतिकर्तृव्वस्ाययुपपत्या दशयत्वस्य साक्षात्, रम्परया वा टकतादात्म्यरूपस मिथ्यालं बिना नदाम्पतिरित्तस्यानुपपत्या अलक्षानुमानादीनां मिध्याल एव ताव्पर्गस्य युक्तत्वेन द

अद्वैतमिद्धे: शाक्करवेदान्ते कि स्थानम्

"एकमेवादवितीयम्", "तरति शोकमात्मचित्" इत्मादिमिथ्यात्वपराण वाक्यार्थो निर्गीयते, यदधिकृत्प वथन्मिध्यात्वक्ष्क्षणाविचार एव विशादोकृतम्। दृष्टिषपियादे तु सिद्धिका रास्चन्द्रिकाकाराश्र स्वीयं वक्तव् सम्येव विवेच्यन्त

एकजीववादनिष्कर्य: एकनीववादेउप्वतसिद्विनिष्कर्वस्तु-अविदावशात् सर्वशरीरेतु संसरतः समपयमिमानिन एव मुस्यजीवत्वेन, सस्परसुसत्वेन, सुसे च तरिमन् ल्यकाले जगदप्रतीतेरिषत्वात्, संस्कारस कारणात्मना्वस्थितेः सुप्तपुनकत्थानोपपसे, सष्टयभिमानिन एव तल्पैक्वेन प्रतिशरीरगद- स्मत्ययविष यत्वेन च 'तय' 'मम इत्याविविकल्पाधनुपपत्तें: ब्रह्मण एव जी पत्वेडवि बन्पसाSडविद्य प्रत्यवतर-परावत्वादिव्यवसोपपत्या तत एव चैनमुखाना मैत्रेणानुसन्धानस् "अनादिमायया मुसो मदा जीवः प्रबुध्यते" इत्येकवश्रुतिविरोधेनाविद्यायामित्या दिश्ुतेश्रंमप्राप्त बहुत्वादेवोपपते्व णंनीयतयाडविद्या कर्म सन्धादी नामनेकुधर्मत्वो कक्षो पपत्येधवरकारणत्वव्य वस्थापन निद्धावविरोधाभा वस्ावित्राचिन्मानाश्रयत्वोपपादनखसरे निरुपमिष्यमाणावेन चानेकशरकैकजी ववादा संभवात, समष्ट्यभिमानिनो जीवस्वैव सर्यत्त्वस-"तान्यहं बेद सर्वोणि न द्वं वेस्थ परंत" दति स्मृत्यमुसारेग वर्णनीयतया सर्वज्ञत्वादिश्षुतीनामुक्तरमृतेश्र निर्धिपपत्वामावेन तद्िरोधामा वात्, सामान्यतो मोक्षोषयोगिज्ञानविशेषवित्वेनाज्ञातवत्वविश्वेन त्त्वमस्यादिवाक्यववतृत्वेन वा कस्पितक्योपदेष्ट त्वसंभव्नेन "यदेव भगवान्" इत्यादिश्तिस्मृतिविरोधमोक्षापदेश्ववैयर्थ्यानाम मरुज्ात, शिष्यवद् गुरेरदि वल्पितत्वेन स्वन्नगुरोरिय प्रवचनादी प्रवृत्युपपश्या सर्वव्यवस्थोपपते, एक वेन वस्तुनो प्संसारिणोडपि शुद्धचेतन्यस्प स्वाथ्रिनाविद्यावशेन मस्पकत्वायुवपते, अपूर्चज,तीया नुन्पत्तिपम प्ोनासाम्प्रदागिकत्वस्तोत्पतिविरोधित्वाभावैन वारणवत्वस्यैव तदविरोधित्वेन व षारणा- मानान्, पूर्व तत्तजानानुनपत्तायषि कारपतमवधाने इदानी पश्राद्ा त्यज्ञानोत्पततियंभवेन शा मामागदादर्व्ात्तस्ानी: पततिविषयर भज्ादेवपि संभवात्, "तदो यो देवांनाम" इत्यादिभ्यतीनां प्रगमिनजीरमेशयन रदक वेनव तबिरोधा मारधिकजी रवादोर्द्प डुछ एवेते।

अद्वैतसिद्धे शाङरवेदान्ते कि स्थानम् ५५ मिथ्यस्वस्यापानमूलक वत्या्यासमाप्य उल्लेसादू पानस्वरूपा दिविचारस्याऽ5वश्यकता सर्वोडम्यर्य मिप्यात्विचार: प्रधानमशन मूलोकृलैयातमानं लमते। अध्यासमाप्येऽि 'मिध्याशाननिमिसः" इत्यप्यासेऽज्ानस्य निमित्तत्वं प्रस्तुतम् -- "रामेतमेव एकणमप्यार्स पण्डिता अविदेति मन्यन्ते, तद्विचेकेन च वस्तुस्वरूपावधारण विद्यामाहु: दूति, 'कथे पुनरविया वादिश्याणि प्रत्यक्षादीनि ममाणानि शास्त्राणि इति।

अविद्याविरोधित्वं वृत्तरेव, न तु चैतन्यस्य, भतो नाघिद्याया ब्रह्माश्रयत्व-विषयत्वायोगः अन 'अध्यासं पणिदिता अवित्येति मन्यनते' हत्यत्ाध्यारोपे कार्याण्यास दव मूलाशनमपि नियम्पत इति व्यवस्थानुसत्येया। अतोडविद्याविरोपिनी विद्येति वाक्यनिर्दिक्ष विद्या का नामेति पक्कायां बझसिद्ि :- "न सव्तामससमाया विद्याडचिद्यानिवर्तिका अविद्यायास्या विरोधा- भागत्, विरोधे वा नित्यनिवृत्तेर्नित्यमुक्ता जगत् सात्। न च विद्यान्तरमस्य विरोधि निवतकम्, ऐस्पवादे व्यतिरिकल तलायोगात्। भगन्तुकस्य व्रदस्भाव्यानुपपचेशे त्यत्मलमाव एव विद्या नाम। सस्याक्रषिद्यपाडविरोधान्नाविद्यानिवर्तकमिल्ा शक्कय फेन पुनरविदया निववते श्वम-गनन निदिध्यासनाभ्यसनै: साधनमेव घालीीरि सयदिना डविद्याविरोधिनी विद्या भवणारिय वाडक डाफारृसिरेवेत निषेचितम्। विशगिग :- "एतदिचेकेन व वस्तुस्रूपावधारणं विद्यामाहुः" इनि गाध्पार्म सयाम निष्कषपते। व्रक्मविद्यामरणमप्पयुमय सष्यवि। "अविद्यानिवृत्तिपरत्ात् शासस्य" इति रामन उूवाणम न्दिश्धमिम मर्धपुपनृ कपति। अविद्यासरूपे सर्वदर्शनाविप्रतिपत्ति: तथ्या ज्ानेन निवृत्ती च न चाविदयार्था विद्यानिवत्यार्यां विपविपतति:, यनः संपति आदिगिभोगमागया। तया हि चून्यवादिना सच्े यवादर्शन नाविद्या, सपुण्पतुत्यत्े न अवशरकम,। पिजानमार यादिनोऽपि यथावमावं ज्ानसद्माचे नार्थापङ्व: नीटपीता देजेंयाका/एव पहिम्ण मगानपडनना, अन्यन्तासरने स्वहित्यमासायोगाद् सपुष्म्। बाहाार्थेगदिनाम्कन पवयु नियान रज्तादिश्रामय आायम, समानरूपसद्वा रेनाविद्यालमरनुचोरचित बधमेह।। अरो न

६० अद्वैतसिद्धेः शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम् अपह्ः, इति। अनादिरप्रयोजना च मूलाविद्यापि ब्रह्मसिद्धिसंमता। अतस्ततस्वरूपभेदे सत्ये नाववपोऽविद्यायाम्, तत्वक्ञानेन निवृतौ च सम्भवति।

अविद्याया अभावविलक्षणत्वे भावत्वव्यपदेशः, तस्या भावाभाव चिलक्षणत्वेनानिर्वचनीयत्वमेव स्वरूपम् अस्या अविद्याया लक्षण-प्रमाणादिकं सर्वमषि तत्वप्रदीपिकादौ सम्यक परीक्षितम, यक्ष्य न्यायसुधादौ निरासो दस्यते। सा न् भावरूपा। भावरूपत्वं च तत्या अमावविलक्षम व्यमान्रेग, परमार्थतस्तु भावाभावविलक्षणा तृतीय प्रकारा सेतीष्टसिद्धयादौ व्यकम्।

अविद्याभावरूपत्वे द्वैतिना मविप्तिपत्तावपि न्यायासृतेन 4 न्यायदप्ट्या भावत्वनिरासाद् न्यायामृत-

चस्तुतस्तु भावत्वनिरासोऽप्यत्र यद्यपि द्वैतसिद्धान्तेऽपि भावरूपमेवाज्ञानम्, नामावरूपम्; तम्नानिर्वेचनीयत्वादी विप्रतिपत्तावपि तत्राविवादात्; तथापि तस्या भावरूपत्वसमर्थन नैयायिकादिनिरासटएयैव, न द स्वदस्येति तदीप एव निबन्धे व्यक्म्, इति न्यायामृतस्त् तभ्ट्रावत्वनिरासो न चसगति मनुरध्येति तनिरासायंम द्वैनसिद्धिकाराणों प्रयनो निष्प्योजनः; तथापि 'गतानुगतिको लोफ' इति न्यायेन न्यायामृतगतिमेवानुरुथ्याद्वैतसिद्धिरप्यत्र कृत्वाचित्तया गच्छति।

अविद्यालक्षणानां तत्त्यमद्वीपिकोक्ततानां निरूपणम्, सवपां लक्षणानां तत्र समन्ययश्च

तपाविदालक्ण मानादिविपये तत्प्रदीविका मेरालम्वते, प्रायेग न्यायामृतनिरासार्थम- देतसिदि:। तमाशानक्गमनादिमावसे सति ज्ञाननिवत्यत्म्, भ्रमोपादानत्वम्, शानत्वेन रूरेग जाननिवतप्य या। वत्रायस्य मपसोपादानमूलाशनेऽनादिमावत्वस्तर, उपादानत्वस्

तान्रपंत्, तस्य भारभायपिव्वक्ष मनुनीपत्कारसात् तस्भावो पादानमवि न विव्दस्।

अव्वैतसिद्धे: शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम् ६१

तृतीयम्रकाराया अषिद्याया भाचा- भावोभयोपादानत्वोपपत्ति: नें जोपादानोपादेयमावे साजात्यनियम इति तु 'न विलक्षणयात्' इत्यधिकरणेन सिद्धान्तितम्। अतसवत्वाभावमिन्नलेऽप न भावतम्, फिन्तु सदसद्विलक्षणलमेद; रापापि मागनामपि सर्ता तृतीयमकारत्वमत्यादतम्। यत्किख्ित् साधम्ये तु सर्वत्र सत्यादिना सुुभमित्यपि सत्रैव व्यक्तम्। ज्ञानस्याश्ञाननिवर्तकत्यम्, जीवन्मुक्तानों संस्कारम्यापि श्ञानेनैव निवृत्तिरित्यादिविवेक: ब्रह्मणो नृत्तिविशयत्ववध्ेपि स्वरषणसदुपाधिमतो ज्ञानस्वैव निवतकत्नादशानस्

धामानवहितला5ेदादिमोक्ष मम्पसमानएर व्त्वज्ञानस्यैवज्ञाननियतकव्वात, "भोगेन स्वितरे क्षपयित्वा ततः संपदते" इति सूत्रस्य मार्धाभावसहकारबोधनमात्रे तात्र्यात्, स्वत एव संस्काराणां निवृत्तिरित्यस्यापि विना प्रयत्नं साक्षात्कारस्यानुवृत्तियोधन एव तात्पर्याच्च। अचिघयाया भावभायविलक्षणत्वरूपतृतीय प्रकारत्वाघिरोघः, तस्य वाधोपपतिश्च सस्वासत्ययोरिव मावाभावयोरपि परस्परविरहरूपत्वाभावसय न्यायचन्द्रिकोकरीता स्वीकर्तव्यत्वान्न तृतीयप्रकारत्विरोधः। अज्ञानल याकत स्वसरं साक्षिमास्त्मप्य विद्यावृत्युपद्वितचैतन्यस्येव साक्षित्या दविद्यानिवृत्तिकाल एव साध्ित्वस्यापि निवृते: संचिन्मानला साक्षित्वास आाघायोग:। अविय्याया धमोपादानत्वलक्षणस्य निर्दुप्त्यम् भ्रमोपादानत्वे वोडज्ानलक्षणम्। इरदतु मायाउपि परिणामविभयोपादानसरणमिति विवर्णमनामिप्रायेग। उपादानत्ष हि सस्पा परिणामिविधयैव विदयक्वितमिति न वझ्मण्यतिव्याकि:। अनाधि तृवीयम्कारत्वाद् भाधाभावोभयोघादानत्वं यथावयमनाहतमू। अयवि लकमेव मन्याहतं द्रष्टव्यम् ।

अद्वैससिद्धेः शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम् भावरूप एवाजानेऽहमर इति प्रत्यक्ष प्रमाणम् अय आावरूपेऽजाने प्रत्यक्षप्रमाणोपन्यासः । यद्यपि द्वैतमतैऽपि भावरूपमेवज्ञानम, नाभावरुपमिति द्वैताद्वैतमतमकियाप्रस्तावे नाय विचार: साकसर; तथापि न्यायानृतमनुससयैव 'गतानुगतिको लोक:' इति न्यायेनाहवैतसिद्िरप्पाऽन्तमनुगच्छति। 'अहमशः', 'मामन्यं न न जानामि' इति पत्यक्षमज्ञानमवगाहते, नें तज्जानाभावपरम्; धर्मि-प्रतियोगिज्ञानयोः सतोर्ज्ञाना- भाषानुभवविरोध:त्, भावरूपत्वे व्वज्ञानसा धर्मिज्ञानसय साक्षिज्ञानव्वात् साक्षिणध्याज्ञानसाध कत्वादुपपत्ति:। अज्ञानस्य ज्षानाभयत्वोपपत्ति: साक्षिवेद्ये सुखादी 'सुखं न जानामि' इति मतीत्युपपत्तिश्च अवाहमर्यस्याज्ञानाश्रप्रत्वेन नाज्ानानुभवविरोक:। विवरणाचायैरहमज् इति प्रतोतौ

व्यवस्थापनात्, साक्षिवेद्ये सुखादौ तु साक्षिणोऽज्ञानाविरोधेऽपि 'मुखं न ज्ञानामि' इत्यादिमती- त्यापादनं न्यायामृतगतम्, तदीयच्न्द्रिकागतम्, बिन्दुटीकार्या व ब्रम्मानन्दसरस्वतीभिः सुग्- स्वैवाशानविरोभित्ववर्णनेन परिहृतम्। अन एव 'सर्व वस्तु ज्ञाततयाऽज्ञाततया वा सकि भास्यम्' इति विवरणमुपपद्यते। 'न जानामि' इति प्रतीतेर्शनाभा वाभावविषयत्वेऽप्यज्ञानस्य भावरूपतैय वस्तुनस्ु 'न जानामि' इति ज्ञानमागमावविषयमित्येनाभावयादिना स्वीकर्तव्यम्। ज्ञान- मराग्भावश् ज्ञानस्याज्ञानावस्यैवेति तेनापि भावलुपाज्ञानविपयत्वमेव पर्यवस्यति। अत एव चा ज्ानोपादानता, तदीयेनावरणेन व्रह्ाणो विवतमानता च सिद्धयति। अस्वाज्ञानस भायरुपस् विश्वेपशक्ति: प्रायेग सर्वसंमता, तस्पावरणशक्ती परं विवाद:। अधिकमन्यम। भायरूपे शाने चिवरणाचार्यादभिमता नुमानप्माणोपन्यासा, सर्वेरघ भावामावविलक्षण-

अषाक्षानेजुमानपमागं सथा-(१) पमाशशानं स्वम्ागभारव्पतिरिक स्वविषियाऽडचरण स्वरेशगत वस्पन्तरपूर्व कम्, अ्नशशितार्थप्रहाशफतमत्: अन्धसारे प्रथमोतनाप्रदीपममायत्;

अद्वैवसिद्धेः शाङ्गरवेदान्ते किं स्थानम् ६३ (२) मैनप्रमा प्रामभावातिरिक्तानादिनिवर्विका, प्रणात्वात्; मैनमगावर: (३) विगोतो भ्रम एतः जनमयाध्या तिरिकोपादानक:, विभ्रमस्यात्, संगतवदिति तत नयः प्रयोगा: 1.तपाऽडयमनमान मेवाज्ञानपसे विवरणाचार्यागाम्। एवं वृतीयानुमानमपि। द्वितीयं तु जीवाशानवादं तमानात्वारद चाभित। सर्वत प्रागमागतिरित्तत्वमेवानुमानस्य विपयः, नतुसस्य स्वरूप मावत्वमपि या, तेनाशानस्य न भाषाभावविलक्षणतृतीयप्रकारत्वचिरोय: ।

अविद्यानुमाने वस्तुपदपयोगप्रयोजनादि: यद्यपि प्रथमानुमाने वस्ुपदं प्रयुक्तम् तमापि ततृतीयप्रकारतापक्षेडपि तद्वस्तुत्वस्य व्याप- ह.रिकत्वं सत्यस्ता निर्वचनीयद्वेधि सवीकाराम कति: अव्यथा ममागेनानुमानेन प्रमाणशानस्यापि पश्षत्वेपजानविषयका ज्ञानान्तरसाधनाच्वानवस्ा स्यात्। अनोडत प्रथमज्ञानस्य प्रागभाव्पतिरि कलमेत साध्यम्। तत तत्र प्रमाणज्ञानेन भावत्वमेव साध्यत् इति वर्णनमपि तस्याभावव्यतिरिक- स्वामिन्नायमेव । तव्ैव सवत्यविद्यार्या विपतपतति :; अन्यया विशिष्य प्रागभावव्यतिरिक्तेति विशेषगं वितथमू; वस्तुपदेन भावत्वविवक्षयाऽपि मागभावव्यापृत्तिसिक। अव एव द्वितोयानुमाने वस्तुपदामायः। तृतीयानुमानेऽचाध्यातिरिक्तत्वविशेषणं तु वक्षोपादानकत्वमात्रमादाय सिद्सा- धनवारणार्थम्, विवरणमतेज्ज्ञानमसोमयोपादन्सोकर्। तम मण्डनमते, वानस्पति मते वा तद्ममात्रोपादानकत्वस्वीकारात् तन्मतनिरासाभिप्रायं तृतीयानुमानमू।

पमाणानामावरणशक्ति- मति, आवरणविक्षेपशक्तिद्वयवत्ति वापसाने प्रमाणानामुपन्यास:

अयाज्ञाने श्रुतिप्रमागोपन्यासः। तपाज्ञाने "अनृतेन प्रत्यूढा:," "विश्वमायानिकृत्तिश्" इति च क्षुतिः। ज्ञाननिव्त्येऽज्ञ ने मानम्, मायाऽविद्ययोरैक्यात्, तस्पाः शकतिमेदमानत्वा दाइडवरणनिवृत्तिपरत्वस्यैन युक्तत्वाच, इति। श्रुतिदव्यमिदमज्ञाने प्रमाणम्। "ज्ञानेन तु तवज्ञानं येवं नावषिशनमात्मन. ।" इति तु ज्ञाननाश्यत्वमत्ञानस्य प्रतिपाद्यते। एवम्-"नासदासीय् नोसदासीत् तम आसीन तमसा गूढममे प्रकेतम्" इति श्रुतिः सदसद्विलक्षणाघरणशक्ति- मदशाने ममाणम्। अनिर्वचनीयस्ापि कालसम्यन्धस्यानिर्वचनीयस्तर स्व्रीमरात्

६४ अद्वैतसिद्धे शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम्ं 'तम आयोत्' इत्यासीचछ्दप्रयोगोपपत्तिः। कि बहुना? मायाशब्दो मिथ्याभूतविचित्र कार्यकारिपरः, खुक्तिरुप्यादी तत्तदुपादानाज्ञानानां भावरूपाणां स्वीकारत्। विचि नार्थकियाया व्यवहार एव साक्षात् मायाशब्दप्रयोग: । सर्वथा तु वज्रादौ पृथिव्यादिव्यवद्दारा- भावेऽवि पृथिवीत्ववद् मायाशब्दव्यवद्ाराभावेपि न दोप:, 'नैमिचिके सति निमित्तानुसरणम्, न तु निमित्तमस्तीति नैमित्तिकारोप:' इति न्यायाच्। नीहार-तमःशन्दावपि "नीदारेण प्राळृताः", "तमसा गूढमग्रे" इत्यादिवाक्यगतौ मायाया आवरणशक्ती प्रमाणम्। श्रुत्यन्तराणि चात्र प्रमाणानि सविमर्शमद्वैतसिद्धौ विस्तृतानि।

सोपादानत्वानुपपचिश्चाचिद्यायां पमाणम् सचिस्तरं परीक्षितम्-तत्रैका (१) तत्राइडद्या जीवस्यानवच्छिनव्नाननकाशानुपपत्ति (२) भमस्य सोपादानत्वानुपपत्तिदवितीया। तत्र जीवस्यानवच्छिननब्रस्मभावो जीवत्वेश्वरत्वादिविभागशून्यतायामेव, न तूपाधिप्रयुक्तजीवत्वा द्यवस्थायाम्, जीव म्रझ्मामेहेडपि 'सन् घटः' इत्यादौ सदात्मना तथा बहाप्रवाशोऽसत्वापादक- ज्ञानविषयत्वमान्राभावेन, एवमानन्दात्मनाडपकाशोऽषि भवितुमदति तथापि तदात्मनाS

प्रयुकं सदादिभेदमादायैवेति जीवेशादिभिरखण्डस्य ब्रह्मण: सदादिभेद:। तन्नाप्यानन्दात्मना पकाशः सदादयात्मनैव पंकाश इत्यादिकमनाद्यविद्याया अनादियोंगं विना नोपपद्यते। सर्वथा व्वनवच्छिलव्रह्मण आनव्दात्मनाऽपि प्रकाशानुपपतति: प्रथमाडविद्यार्यां प्रमाणमू।

पतेन-अमोपादानववान्यथानुपानिरपि प्रमाणमिति-व्याल्यातमू। भ्रमे हुवादानं माधकज्ञाननाध्मपि तद्विपय इब; अन्यया शुकतिज्ञानानन्तरं वाप्यम रघतसयापि रजवज्ञानमोव मन एवोपादानवारणं सपात, भती वाघन ज्ञानवाप्यत्वं भ्रमोपादानस्य तस्पैव स्पात, यत् साशत् तत्पसाक्षात्कारनाशयं स्पात्। न वान्तःकरणं साक्षात् शुक्तिज्ञानस्येय ब्रद्यतानस्व वाय्यं स्पात्। अजाननायाधीनो सन्तःकरणनाथाः । अत एवास्ाखण्डाकारतेरज्ञाननाशानन्तरमेव मोक्षः। भतो नान्त:करगं भ्रमोपादानमू। अन्तःकरणं दि भ्रमविनाघ्यकटत्तेवपादानम्, न भ्रम-तद्विप योपादानन, महूति; व्याघानात्। तत्रोपाानोपादेवयोः समसत्ताक्मशानोपादानताया मेन भनति,

अद्वैतसिद्ध: शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम् ६५ वग्योपादानत्वं तु विवर्तविधयैव। अतः सुक्तिरूप्यादी भ्मोपादानत्ान्यथातुपपत्या तूल्षशन. कल्यनपद् व्यावहारिफम्रमोपादानव्यान्यथानुपपच्या मूलाज्ञानकस्पनमिति विचरणरीत्या व्यवस्था।

घाचस्पतिमते भ्रमोपादानत्वं नाविद्याया, तन्मते तस्या आवरणविधया निमित्तमात्नत्वात् तथापि म्रहामान्- विवर्तोपादानत्वानुपपत्िरक्षाने प्रमाणम् मण्डनमते तु नाविदोपादानम्: बरद्मान्नविवतोंपादानत्वाद नानुपपतिदयमप्यश्ञाने। तन्मते दि व्रह्ैयोपादानम्, तद्पि विवर्तविधपैव। तच विवतों पादानत्वमशानेनाSSवरणविधया

रकने प्रमाणमेव। प्रथमा त्वनुपपत्तिकमयत्र समानैव।

पक्षास्त्रयोऽपि युक्ता- तमाद्ानस जीवाधयत्वेश्वराश्रयत्व- पक्षयोरननिवस्थेत्यादि, तत्र सवत्र जीवस बन्धः, सर्वसत्वं चेद्वरस्पेवेति व्ययस्था

न्यायामृतानुयादमनुकृत्य यधान्पायामृतं कृत्वाचिन्तया विवारसरणिं स्वीयामनुसृत्य। वस्तुतस्तु

सतरज्ञाथपत्ववादस्वु तस्प विशेषणत्वाभिप्रायेग। तथ मथमे सर्वज्ञत्वं सर्वतादात्यमान्नेणज्ञानोप हितत द्विपयमान्रस्य जगरकारणस्, द्वितीये सर्वज्ञपाधिमायापरिणामवृ्त्याश्यत्चेन। अभयय-

"नीव शो विशुद्धा चित् तथा जीवेशयोमिंदा। अविधा तचितोर्योंगः पडस्माकमनाद्य: ॥"

इति वचनाद् अनादित्वादविद्यायोगस्य नान्योन्याभयः । तत्रोभयत्राविद्याया उपाधि- स्वैकषि कारणायस्श्ोपाधेः प्रतिषिम्नपक्षपातित्वात, तदवच्छिलपक्षपातित्या देवस्पेव बन्धा पत्तिः। तत्र जीवाशयत्वपक्षे विशिष्टस् जीवस्ैव चन्घः, सोपि पूर्वपूर्वभमसद्कृतमूलावि यायच्छेदेन घी जाइ रन्यायेनाना दिना, पश्षान्तरे त्वनादिना प्रतिबिम्बमावेन।

६६ अद्वैतसिद्ध शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम् अह्मक्ष इति प्रतीतेर्मण्डनमते, विवरणमते चोपपत्तिप्रकारः। उभयन्नापि कारकत्व

'ततादमतः' दति प्रतीतिः साक्षाजीवस्यैवाज्ञानाथयत्व एवं, घिम्न-प्रतिबिम्बभावे त्वज्ञा- नाइह्कारयोरेकन द्यमिति रीत्योभयोरपि 'सले कपोत' न्यायेनोमयत्र तद्न्धमोक्षव्यवस्था बुद्धयादि- तादात्म्य-तदभायाभ्याम्, निम्न-प्रतिनिम्नवृत्तिभ्यामिति विशेष:। तत्राविद्याकारणतवं ब्रह्मा- वरणमात्रेण तदिवर्तोपादानताप्रयोजकत्वादू निमित्तकारणत्वमात्रं जीवाश्रयाज्ञानवादे, अन्यन्न तु परिणामित्वेनोपादानकारणत्वं चावरणेन निमित्तकारणत्वमपीत्यभिन्ननिमित्तोपादानत्वं ब्रक्षणः । विशेपस्तु ब्रह्मण उपादानत्वं विव्तमानत्वमात्रेण, अविद्यायास्तु परिणामित्वमान्रेग। उभयत्र चिन्मानस्य स्वप्रकाशस्यात्मस्वभावस्य नाविद्यया विरोध:, किन्तु श्रवणादिजन्यवृत्तेरेवेति तत्र तन व्यक्तम्। वक्तव्यञ्ञात्र सर्वे पूर्वमेवोक्तम्। न्यायामृतस्य चिन्मानस्पाज्ञानविरोधित्वेन तदा अ्रयत्वविषयत्वायोग इति शङ्का तु नादैतसिद्धान्तमूरीकृत्य ।

चिन्माननस्याज्ञानविषय त्वोपपादनम्, तस्यैव वा शक्तित्रयेण 'नास्ति', 'न प्रकाशतें, 'नानन्दः' इति प्रकारतन्नयेणावरणात्, वटादिशान मात्रेणामुक्ति श्चेत्यादि अथाज्ञानविपयतवे शह्कापरिहारी। तथाहि-अज्ञानस्य विपयोऽपि चिन्मात्रमेव; तन्नैव पकाशप्रसकत्माइडवरणऊत्म संमवात्। तनाघरणकृत्यं त्वसत्वापादक्वशक्या, अमानापाद्कृत्य- शक्या, अनानन्दतापादकत्वशकत्या च 'नारित', 'न प्रकाशते', 'नानन्दः' इत्यभिज्ञामिलपनादिरूपो व्यापार:।सा च शक्ति: जागत्स्वप्नसुपुप्त्यवस्थासु यथासंभवं वतते। तत्राज्ञानसम्बन्धस्तु-

"जीव ईशो विशुद्वा चित् तथा जीचेशोर्मिदा। अविद्या तच्चितोर्योगः पडम्माकमनाद्यः।।"

इति बचनादनादि:। चिदिय, अविद्याप्यनादिः। स च सम्न्धश्चिन्मातम्यैवाद्विती यत्वादि- विशिष्टचेतन्यस्प। तत्र शुद्धापाश्रित: स्वप्रकाशत्वेऽपि परिपूर्णानन्दादिरूपेण्ाप्रफाशानावरणविरोध:। जीवेशरयोः व विपितभेदवत्वेन जीवं प्रति चैतन्याप्रकाशो वस्तुतः संविन्मात् रूपेणाभेदेपि न व्याह- न्यते, अनवच्छिसचेतन्यरूपेण मुखं न जानामीत्यनुभवाद् ज्ञानात्मनाइज्ञानं व्रद्ाण। घटोऽयमित्यादि-

अद्वैतसिद्धे: शाङ्रघंदान्ते कि स्थानम् नेनैव निृत्या उनवक्छन्त पेउन्याश्ञा नानिवृत्या न घटादिशानमात्रेय मुकि:। यावन्ति अनाधव ६७

च्छनवैतन्यविवयत्ञानानि, सायन्ति तत शानानि, तावन्यवानविपवत्यानि निरतन्त इांते या स्ीसरान कोउपि दोय:। उपदितान्याविषयफवे सत्युपहितविषयरत्वस्वैय शाना-

आानान्ववच्छिस चेतन्यज्ञाननायानि, इति घटादिमानेन न मुकतिरिति सर्वमनवयम्। सिद्धयु करीत्या ऽज्ञानस्याथय-विषय विवेकसंग्रह: अद्वेतसिद्धिकारास्तु- सवरूपत आध्रपतो विषयतभ्ाजानं सुनिरुपमेव। तथादि- चिन्मानमेवाजानाथपः । अभिवादिसाघारणस 'नास्त न प्रफाशते' इति व्यवहाररूपस्य, 'अस्त मरशते इति न्यवहाराभावरूपस् या भवरणकतस्व तनरैय सभवात्। आवरण व तद्योग्यता, अज्ञानसं बन्रूपा सुपुप्तमादिसाधारणी आवद्यशानमयतिउवते इति सुमुप्ादी नानावरणम्, मोक्षकाले चाइडचरणमापदते। इदं चावरणानादित्वेन चित्मकाश्यखेन च, उत्पन्ती इति शसौ या न सापेक्षमिति नातमाश्रयादिकम्। सदा स्वरूपतः प्रकाशमानस्यापि सुद्धचैतन्यक्ष् परिपूर्णाद्याकारेणप्रकाश- मानसान् वत्रावरणरुत्पने न किमपि वाधकमू।

कर्थ व्रह्मणि संभवतः! मसानादिमसवेनापरेक्षव्यवहरयोग्यलम्, स्वरूपेण तु नेति पालपने स्वरूपामराशत्यापतिरिति वननमवि-पराहतम्: कव्पितभेदं जीवं प्रति छद्चेतन्यस्यावृत्वत्वमेव निवक्षितमिति न स्वपकायधिरोध:1 भेदावरणयोष्मयोर्यनादि

प्र्यापे चिन्माननमकाशामायस्वैवाज्ञानसाध्यतायामपि न विरोध:। अज्ञान-तमशोर्यदशो विरोधी न तादश एव चैतन्याज्ञानयो :: प्रकाशमाने वस्तुन्यज्ञानानुभववदालो के तमोइनुभवाभावात्, इति स्वरूप चैतन्य व्याश्ानाविरो धित्वे न किमपि ाधकम्। सुखादिस्फुरण न प्रकाशत इत्यनु-

दोप:। 'दटुकतमरय नें जानामि' इति भासमान एवशञानानुभवात्, सामान्यनिश्वयजनित विशेप-

६८ अद्वैतसिद्धे शाङ्करवेदान्ते किं स्थानम् ईश्वरस्य भ्रान्तिज्ञत्वस्येव भ्रमविषयत्ञत्वस्यापि विद्यमानत्वाद् अस्मदादीनामपि स्वैत्वेन सर्वज्ञानस्य

इति प्रकाशमान एवाज्ञानम्। प्रतियोग्यभावयोरिव ज्ञानाज्ञानयोरपि विरोधादभावस्य प्रतियोगि सर्वानपेक्षत्ववद्श्ञानज्ञानस्यापि स्वविषयाज्ञान निर्तृत्यनपेक्षत्वात्, नाज्ञानाविरोधिन्या अज्ञाननि वृत्तेरपि कल्पनाप्रसङ्गः। विरोघस्य समानत्वात्तदविषयकज्ञानापेक्षापि मास्तु, इति वर्णने

मत एव पर्यवसानम्। एवं च वृत्यवच्छेदेन चैतन्यस्याज्ञानविरोधित्वम्, न स्वरूपत इत्ि स्वरूप- चैतन्यस्याज्ञानविषयत्वे न कोऽपि दोपः। चिदुपरागार्था वृत्तिरिति मतेऽ्यज्ञाननिनृत्तिम्रयोजकत्वेन वृत्तेरेवाऽज्ानविरोधि- स्वमिति मन्तव्यम्। जानामीति व्यवहारस्यापि वृत्तिम्रतिब्रिम्वितं चैतन्यमेव विषय इति न कोऽपि दोष:। वृत्तेस्तु निवर्तक्वं प्रमाणवृत्युपारूप्रकाशश्वेन विघक्षितम्, नतु जातिविशेषखेन, प्रकाशत्चेन वा। परोक्षवृत्तेस्तु विषयपर्यन्तत्वाभावान्न विषयाभिताज्ञान निवर्तकत्यम्।

विनैवाज्ञानादर्शनादिति स्कुरणमात्रस्याश्ञानविरोधित्वे प्रमाणाभावः। परिपूर्णत्वादिनाऽ

स्त्रप्रकाशत्वसाधनमप्युपपत्रमेव। साक्षिबेद्ये सुःख दुःादो तु नाज्ानप्रसकिति:। आत्मा च प्रकाश रूपो न साश्षिवेदय:, इति स एवाज्ञानविषय:। घटादिरित स्वतमोनिवर्तकमालोकमात्मापि स्व तमोनिवर्तऋतृतिमपेक्षत इति न दोष:। अत एव "सर्वे धस्तु ज्ञाततयाउज्ञाततया घा साक्षि मास्यम्" इति विघरणवचनमुपपद्यते। अज्ानविशेष:, शकिविशोषोऽवस्याविशेषो वाडविद्यागतो निव्नत एय। मपश्ोपादानमूलाश्ञानं पर भेदभ्रमस्यानुभूयमानतवेन विशेव जन्येनैव ज्ञानेन निवतते। घटोऽयमिति ज्ानेनापि तद्बक्छननाशातत्वप्रयोजराज्ञानविशेष एवं श्रतणादिफारण-

निवतते, इति न सयो मोक्षापत्ति:, इति वृत्तेरेवाज्ञानविरोघित्वे न किमपि वाधकम्। तत्सिदम्- "आभयत्व-विषयत्यमागिनी निर्विमागचितिरेय फेवला" इति। एतेन-आत्ममान्रदेशदिभेदी ज्ञान-

न दोपन तत्परामामपि वाक्यानामखादार्थत्वादुपप तेवर्णयिप्यमाण-वादिति निरूपयम्ति।

अद्वैवसिद्धे: शाहरवेदान्ते कि स्थानम् ६५ अथाजाने निवतफनुपपत्तिनिपृत्यनुपपचेरशक्ा श्रीभाष्यदावुत्थापिता, न्यायामृते न पयगालोचिता; तथाप्पसानाभवानुपपततियद्वामीनं शनाशानमोर्विरोपकयैव नियतकानुपप- सावरपि बी जमू, इति तत्र निर्धारितया ज्ञानाशानयोरविरोध रुपयैय सापि शक्ता परिद्वतप्राया वक् सिद्धयुकरीत्या, इवि न तदमें पृथकू मफरणम्। अज्ञाननिष्ृत्युपपततिस्त्वनादित्वेऽप्यनिवंचनीयस्य

ख्यात्यापि परीक्षाउडवदयकता

मायावादाघुपव हणेन 'अहमिदम्', 'ममेदम्' इति नैसर्गिको लोकव्यवदारोडप्यासकारणाभावाल् 'अहूं पदार्थमखण्डं मरपैव मनर्तितः इति शङ्ानिराससतयुक्तिजातानां संमहेण, अनिर्वचनीया भावविवशणमायाभायविलक्षणाश्ञानोपपादनेन चोपत्र हित:। परन्तु-अदमर्थक्य चिद्चि- दातमतवरूपत वमप्याससिद्धाननिष्यनन समर्थयितुं धर्माध्यासात् कर्तृत्वाध्यासादि:, देशव्म्यैक्यायावश्च समर्थनीय:, तदर्थमपराणि प्रधानान्यौपसंदारिकानि वीणि प्रकरणानि। तानि तु पफरणान्यौपसं- हारिकार्थपराण्यप्यासमाध्यक्ष सामान्यतोऽध्यासे निरुपितेऽव्यव्यासस्य विशिष्य मिथ्यालस् ख्याति वाधानुपपत्या वत्यानिर्वाच्यत्वानुपपत्या अख्यात्यन्ययाख्यातिनिरसनेना निवर्चनीय- रूपा तिसमर्थनं बिना न सिद्धयति।अतः 'पाठक्रमादर्थकमो चलीयान' इति न्यायेनाडहमर्थाना- हमतासतृत्वाध्याप देहा। मैपाव्यासज्ञानपूर्यववेन पूर्वोदाहताना मनिर्वंचनी यत्वया तिवाधानुषपतीना- मेवार्यतः पूवायं सुक्तम्, इति तानि प्रकरणानि पूर्व प्रकृत्य, अहगर्थानात्मत्व्रादिमकरणानासुप- संहारेणाद्वतसिद्धयय: संकल्यते, येनाध्यासमाध्येगाद्वैतसिद्ध प्रथमपरिचेदस्य चैकवाययता, अध्यास माध्य स्ैवाद्वेत सिद्धेरात्मतत्त मुख्यनझतायामेव तातपरये चोन्नेतुं शक्यम्। "स्मृतिरूपः परत् पूर्वटषायभासः", "तया च

निरासेना निर्वचनीयल्यातेरेव सिद्धान्तत्यसूचनम्, असत्व्यातिनिरासश्च वन्नाध्यासमाध्ये-"तं केचिदन्यत्रान्यधर्मापपास इति चदन्ति। केचितु यय यदध्यासः, वदिवेकामदनिवन्धनो भ्रम हति। अन्ये तु यत्र यदध्यास, तस्पैय विपरीतघर्मत्वलपना 4

७० अद्वैतसिद्वे: शाङ्रवेदान्ते कि स्थानम् माचक्षते" दृत्यन्यथास्यात्यख्यात्यनिर्वचनीयख्यातीः केवलमुपक्षिपन्ति भगवत्पादा:। परन्तु तन्नानिर्थचनीयख्यातिरेव युक्तैति न वर्णयन्ति; तथापि 'स्मृतिरूपः परत्र पूर्वेटष्ावभासः' हत्यध्यासलक्षणवाक्येन स्मृतिरूपत्वोकत्या रजताशे समरणमित्यख्यातिवादस्य, 'पूर्वटष्टावभासाः इति पूर्वदृषतादाहम्यापन्रस्प पूर्वहए्सटशस्य वा भानमिति वर्णनेन संसर्गमात्रावभास हत्यन्यथाख्यातिपश्षस्त च निरास परत पूर्वदष्टावभासं ज्ञानमित्यनिर्वचनीयख्यातेः समर्थनं च प्रतीयते। "तथा च लोकेऽनुभव :- शुक्तिका दि रजतवद्यभासते" इति भाष्यन्तु 'लोकेऽनुभवः' इति पदाभ्यामलौकिकानुभव एव रजतस्पेत्यन्यथाख्यातिवादस, 'अनुभव'पदेनाख्यातिवादस्प च निरसनम्, 'रजतवत्' इति वमयोगेगानिवर्चनीयख्यातेः समर्थनञ् विशद्यति। नारायण सर स्वतीकृतौ माध्यवार्तिके, प्रदीपे चास्मदीयेऽघिर्क व्यकम्। तथा च अनिर्वचनीयख्यातिरेव भ्रमे युक्ता, न त्वसत्ख्यातिः, रूयाद्यसत्वे प्रमाणाभावांत्। 'असदेवेद रजनमभाद् इति सम्तिनत्वविष्ययम्। असदाक्मना सत एव हि त्वयापि प्रत्यक्षमिष्यते। न च पूर्वकालोनमानविघयरजतेSसत्वज्ञा नमसदा रमना सदिपयकम्। एनेन-विमतमसत्, सत्वानधिकरणतवात्, शयश्ङ्गवत् ; चिमता अप्रमा, अदिषयका, सर्वानधिकरणविषयत्वात्, शशशङ्गमसदिति वाक्यजन्यपरोक्षज्ञानवदित्यनु- मानदयमपि-परासम; पूर्वयुक्त्या बाधात्, श०्दैकसमधिगम्यत्व-परोक्षत्वयोः यथाक्रममुपा- पित्वाघ । बाह्यमतप्रवेशापत्तिरपि-सूचिता। न हि सदुपरागेण विशेपेण सत्ख्यात्यापत्ति: परिह्तु वाक्यते। तार्किकाणां तु सवोरेव शक्ति रूप्ययोस्तत्तादात्म्यस्य च भ्रमे मानालासतख्यात्यापत्तिः । असत एव संसर्गस्प तत्र भानमिति तु सुक्तम्।

अनिर्वचनीयख्याती नासत्व्यातिः, न वा

न चाऽडत्मख्याति: नापि वाडड- न्यथास्यातिरिति व्यवस्था

भ्रमत्वं तु व्यधिकरणप्रकारफश्नत्वरूपं न संसर्गासत्य विना नो पंपद्यते। नदि भावमान- वैशिष्ट्यप्रतियोगितवं प्रकारत्म्, किन्तु स्वरूपसम्बन्धविशेप, इृति न तदैशिष्ट्यविषय कत्वाययर्थ- मस संसर्गविषयत्वमन्जीक्रियेत। पबण्टक्तमसदिति वाक्येन तु धिकल्मात्रमेवोत्पयते, नतु श्ञानमिति नामाकमसत््यात्यत्तिरिति मुख्यन्। तत्र प्रातिभासिकम्येचिडानांरेन्त:करणप्टतति-

अद्वैतसिद्धे: शाङ्कर वेदान्ते कि स्थानम् रव्यस्ताे चाविद्यापृतिः। एवमदि वादारम्पस् मानाद् नाख्यातिमतमवेशः। नदि चर्य सर्वंगा- पासे द्पा:मकतां न्रमः, किन्तु अन्तःकरणपृत्तिषापेक्षापिश्नपसरा, इति। इंदन्लाघ्यघिद्वानस्प हममाशात्वा्नेदमिति द्वयात्मफतापच्ति: । छरेन-इद रूप्यमित्यस्य अयात्मकतापतिः सप्ने

उपचारे न निमित्ते नाक्षुपेदंतृत्पवच्छिक्चैतन्यस्याविद्यापरिणामयृतिविपयत्वमिति मन्तव्यम्। अविद्यावृत्तिप्रतिकलिते नैतनवेडविद्यावृत्तैः स्वत एयोपाचित्वेन नाविद्यावृत्तेरपि प्रातिभासिरत्वेनव सामसकः। रप्यमिति तु न श्ञानगताकार:, साकारवादप्रसद्वान। अपरोश्षत्यानुभवस्ु नावीत- विषयवदुपपचते। दोपागों स्वाभय एवातिशायजनकत्वमित्यत्र न विनिगम्क हश्यते। स्वसम्ब- न्धि्येव कार्यजनकत्वाङ्कीकारास नातिप्रसङ्गावकाशः। ज्ञानैक्यानुभवस्तु विपयामेदेनोपचार

यावना च ज्ञानमेदा, ायता विपयैस्याभ्यासस ज्ञानैक्याध्यासनिमित्तत्वमपूर्वमपि कहप्यत एव। समायभावात्त विषयमेदवइकाले न श्ानभेदम्रहः, इवि न रदापतेश्वकाशः। इदवृत्त्यवच्छेदेन रजावृत्तिस्तु स्त्यवक्छिलचैत्गोचाविद्याया एव परिगामा, न तु तदवच्छिनचतन्यगता- विद्यापरिणाम: । इदतृनिर्हि आभवावच्छेदिकैव, न तु विपयावच्छेदिकेति न दीप :! झुकित्वं जानत ददपृत्तितवं चाजानती रूप्यनितृत्तावपि तदजानानुवृत्तिवसक्कोऽ्येतेन परादत :; झुकित्ा-

पद्मते। भपवाऽविद्यावृत्तिन ज्ञानम् ज्ञनसवस्याज्ञाननिवर्तकमानवृतित्वात्, इति न ज्ञानैक्यानु- त तत्वाविशिष्टविषयकत्वेना नधिगतविषय- मेनेति नानुपपत्ति:। परोक्षधमेपि फलैक्योारे ाै्ु्ाैक्नि्न वाध्यमैक्यानुभन इति सर्वे सुस्यम्। सति वैवमनिर्वचनीपख्यातेरेव प्रामाणिरत्वात,

त्वेनाइमायव्याससमर्थनेन मिगविताइड्ारात्मन एव प्रमाणिकलवात्, मुख्यतात्वर्यविषमत्वात् सैनिरीयायुधनियदा तनैन स्वारस्पात्। अद्षमव्यासस्य तैतिरीयोपनिवदि देदाहमादी चाकाशा- यध्यासपूर्वस्लायगमात्, वर्सिगभानुपिते सन्देहत् शरीरिकमीमांसापदस्ारसात्, 'माया कव्पिता' इति मनलल्ोके जोवात्मततरसर पद्मतातपर्यविषप्वतञापनाच्चाइमर्थातमन एव

७२ अद्वैतसिद्धे: शाङ्करवेश्न्ते किं स्थानम् -तात्पर्ये परमादरोऽद्वैतसिद्धिकाराणाम्। न चैतावता प्रस्थानान्तरे विदेष:। ते हि यथासभवं मस्थानान्तरमपि समर्थयन्ति। यथा सर्वेज्ञाज्ञानाश्रयत्ववादम्, शाब्दापरीक्षवादम्, जीवेश्वरभिम्व- प्रतिनिम्ब्वादम्, अन्यान्यांक्ष ।

अह्मर्थानात्मतवं कर्तृत्वाऽध्यास देदेक्याध्यासं चा्यासभाष्यविचारासर एव नयरुपयम्।

अद्वतसिद्ध: प्रथमपरिच्छेदस्याध्यासभाष्य- संकलनरूपस्य संग्रह्:, अद्वतसिद्धान्तस्य नास्तिकसिद्धान्तत्वनिरासशच कि बहुना१ भगवत्पादसिद्धान्ता एव सवें प्रसक्ततदाक्षेपपरिहारमुखेना द्वैतसिद्धेरभ्यास- भाष्यमूला: प्रथमपरिच्छेद आमूलचूडं निर्धार्यते। द्वैतिनामद्देतमतनिरसनप्रकारा लोक विरुद्धा तचाद्वैतसिद्धान्ता उपन्यस्थनत इति। अलौफिकेषद्वैतवादे लौकिकव्यवहा रेण किमुपकरिष्यते! दारीरात्मतावादो हि लोकिफोडलोकिकेन* आत्म-स्वर्गाँदिपरलोकनादिसिद्धान्तेन विरुद्वा, इति परलोकवादनिरासपर शाक्यादिमतावलम्विभिरप्रमाणं मन्यमानं कथमप्रमागीकरियरी। नास्तिको नाम न स एव, यो नासीति पदमात्रं मयुड्के किन्तु यदस्ति, तन्नाप्तीति, मन्नास्ति, तदस्तीति वाद्येत। सति चैवमद्वैतमत अधिकारिकार्णां सिपितमज्ञानां वा हष्ट्या ब्रिवास्ति; नान्यत्, इति चलारि्ति जगत्, तनास्तीति, मदस्ति वक्ष, तदसीति वादिनश क्थ मद्वैतवादिनो नास्तिका नाम। ते हि भाविनी दशामेव धर्तमानामिव दष्टा तथा वदन्ति। अन्ये तु परीक्षका भाविनी दशा शासत्रसिद्धां मत्वा तथा वदन्ति परलोकवादिन:, साकारब्हाय- दिनश्र शास्रदष्टयेव परलोकादिकमस्तीति मन्यन्ते, अन्यथा न तैऽपि नाम कर्थ नास्तिका: । कि भ्रान्तदशारय रजौ सर्पोडस्तीति मन्वाना एवासितिव, न त रज्जुतत्वसाक्षात्कारानन्तर सर्पो नास्तीति वादिन:, इति न नासितिरन्दप्रयोगमाघेणावेतवादो नासितिक्यवाददूषणमति। ममाकरो हि वृहत्याम्-पस्तु बह्ाविर्दा निश्य :- यदुपलम्पते, न सत् तथ्यमिति, यन्नोपलम्पते, तत् तथ्यमिति, नमस्तेम्य विदुर्यां नोत्तरं वाच्यमिति बद्सप्य

मथमपरिच्छेदः समालोचित: ।।

अद्वैतसिद्धे: शाककरवेदान्ते कि स्थानम् ७३ जथ वृत्तीयं प्रवचनम् द्वितीयपरिचछेदार्थसंग्रह् सदेवमध्य सभाप्यसह्क उनपरो उ्द्वैतसिद्धे: प्रथमः परिच्छेदः समालोचितः। तघ द्विवीय परिच्छेद: 'अथातो वहातिजासा' इति सूनरे प्रत्तुतवरममत्वरपनिरूपणपरः, नृतीयपरिच्छेदस्तनाथ

लनिशिटत्मस्व्ररूपाख्यमोक्षनिरूपणपरः। तदुकं वार्तिके-

"निवृच्िरात्मा मोहस्य ज्ञातत्वेनोपलक्षितः" इति।

वच द्वितीयपरिच्छेदपतिपाद्या विपया इमे, ते यथा-

(१) अखण्डार्थत्म् (१८) जी वव झाभेदातुमानमङ्ग: (२) सत्याद्यवान्तरवाकपाखण्डार्थतोपपत्ति: (१९) जीवभेदानुमानमङ्ग: (३) अखण्डार्थलोपपति: (२०) जीवभेदानुकूलतकमप्र: (४) निर्गुणत्योपपत्ति: (५) निर्गुंगे सम्रमाणता (२१) भेदपञ्चका नुमानभङ्ग: (२२) जीवभेदभुतेश्नुवाद्कत्वम् (६) निराकारत्वसाधनम् (२३) अमत्यभेद्धीभ्रुतिः (७) व्रह्मणो ज्ञानावाय्युपपत्ति: (१४) शव्दान्तरादेशतमभेदक्याभाय: (८) अव्ण उपादानत्यम, (२५) भेदशुते: पड्विधतातपर्यीलङ्गमङ्ग: (९) अ्रदाणो विश्वकर्तृत्म् (२६) ऐक्यस्वरूगोपपति: (१०) महाणोडमिन्ननिमि तत्यम् (१७) जी रलझामेरे प्माणमू (११) सम फाशत्व उक्षणोपपति: (२१) तच्मसिया स्यार्धनिरूपणम् (१३) शब्दाषाव्यलम (३०) 'अह ब्रह्मारिति' इत्याधने कश्षुति स्मृत्यर्भकयनम् (१४) सामान्यतो भेदखण्डनम् (३१) जी वब्रह्माभेदानुमानम् (१५) विशेकती भेदलण्डनम् (१२) अंशिवेने क्योपपत्ि: (१६) विशेगसण्डाम् (१७) मेदपत के प्रजगभत्ञ: (१४) जोवाणु गाडनम् १०

.७४ अद्वैत्सिद्धे: शाङ्करवेदान्ते किं स्थानम् सखण्डाखण्डस्वरूपनिप्कर्षः, तदुभयोदाहरणपरीक्षा च अन्नाद्वैतसिद्धान्ते ज्ञयं जिज्ञास्य प्रस्तुतं ब्रह्माखण्डम्, उपाध्यध्यततयाऽध्यारोपविधया, जगत्कारणतया, विवर्ताधिष्ठानतया वाब्रह्माना यवियाकस्पितसदादिभेद्यत्, आवृतानावृत- भागद्वयवद्वा वश सखण्डम्, तस्याखण्डलख भवणादि प्रमाणजन्यवृत्तिप्युक्ताविद्या निवृत्याऽडवृता- नावृतभावद्वयशून्यत्वेन।तत्र सखण्डमधिष्ठानम्, अखण्डं तुमुक्तात्मस्वरूपम्। 'इयंशुक्ति:' इत्यत्रापि शुक्तिरप्यनाद्यविय्ययाऽनावृतमखण्डमू, आवृताव्स्थ तु सखण्डम्, सखण्डत्वावस्थायमेवाधिष्ठा नम्, अन्यथा तु नाधिष्ठानता, न वा भ्रम इति व्यरस्था। सर्वत्र हि सखण्डेपु वेपुचन सण्डेवु भासमानेप्भासमानखण्डान्तरमात्रे बोधिते- 5खण्डार्थत्म्, यथा 'इद् रजतम्' इत्यन्रेदमंशे शञायमान एव शुकतित्वांशमान्रस्य ज्ञाने इयं शुक्तिरिति ज्ञानमखण डार्थम्। इयान् विशेष :- यद् दष्टान्ते शुक्तित्वमिदंत्वमुभयमनुचर्तते, मह्दा-

तविभागशून्यस्वरूपत्वात् स्वप्रकाशसंविन्मात्रस्य तस्य वस्तुगत्याSखण्डार्थत्वम्, न तु वाक्य जन्यज्ञानमखण्डार्थम्, व्रह्मणो वृत्तिवियतया स्नीकारेग मण्डनप्रस्थाने ज्ञानस्याखण्डार्थत्वार्भा बात्। विवरणमते तु ब्रद्मणो वृत्तिविषयत्वे सत्यपि याचद्वृत्ति नाऽखण्डार्थतम्, तथाडविद्याया नाशे तु मण्डनमतवदेव स्वप्रकाशमेन।खण्डम्; सदादिभेदशन्यत्वातू। तात्पर्यविपयस्वरूपमात्रबोधकत्वं वाक्यस्य स्वतः सिद्धमिति न तद्योगायोगचर्चावसरति तन्र वाक्यस्य निर्विकल्पकज्ञानजनकत्वयोगायोगचर्चादिकमनवसरम् ; अज्ञातार्थमात्रबोधक- त्वस्प प्रमाणस्वाभाव्यात्, सदंशे चिदशे चास्वप्रकाशायोग आवरणाभावात्, आनन्दांशमात्र एव मेददशायां प्रामाण्यप्रवृते: प्रमागजन्यज्ञानेन तदा तदंशेडप्यविद्याया निषृत्तावखण्डार्थत् मनपोहम् ! सत्यक्षानादिवाक्यानामपि सदादिरूपेण कारणात्मताविवक्षायां नाखण्डार्थत्वम, किन्तु स्वरूपमात्रविवक्षायामेव, अ्रत एव आनन्दात्मनोऽपि न निर्देश: 'सत्यं ज्ञानमनन्तं व्रद्ा' इत्यत्रापि सन्रपेग चिद्रूपेण च ज्ञानदशार्या नासण्डार्थतम्, किन्तु तस्य वस्नुगत्या। तद्नन्यतभधिकरण दि तदनन्वतवदयामादावैत्रासण्डार्थत्वमनिप्रैति।

अद्वैतसिद्धेः शाक्करवेदान्ते कि स्थानम् तब महाशक्याथज्ञानदर्शां भाविनीमादापेर, न तु कारंमअनस्थानाम अ एव 'वत्यं ज्ञान- मनन्तम हत्यवानन्दरूपत्यमपि न निर्दिशयते। स्ीपुमावसावर्यनतमेव अष्टिरुपेय, समषटिरुपेण चाहानोपघानात् कारणता, सखपटार्थता या, दुरीमावसामामेवाखण्डार्थता; आनन्दकमनाडपि शातवान्। अतः सत्यादियाक्पानामखण डर्थता वावितैवेति प्रतिभाति, सयापि तत्राप्यखण्डार्थता वयपद्वेश: 'मन् घटः' इत्यादौ विकल्वाशंस घटादेरिय सदायंशक्षप स्वरूपतोडनवयस्तत्ाद, वाधा मावाद् मेदमानस्य वाधादखण्डार्थत्यमू। अतोपतरामेदे समानाधिकरण्पमू। तथ वाकयजन्यमू; औपाधिकस्या विद्याकत्पितस्वरूप मेदमावस्य वा याधेनामेदेडखण्टार्थत््य्दार: सत्यादिवाकये।

जायदाघ्यवस्वारयां सखण्डार्थता, तुरीयावस्थायाम- खण्डार्थता, यदाडभेदे सामानाधिकरण्यम्, न वाधायाम, "सदेवेदम्" इत्यादौ तु याधायां तत् चतुरविधसामानाधिकरण्यस्य सोदाहर- णनिर्देशसुपपादनम् वत एव चातुर्विष्यं सामानाधिकरण्मस्य-(१) विशेषणविशेष्यमावे, (२) बाधायाम्, (२) अध्यासे, (४) अमेरे वा सामानाधिकरण्यमिति। एवं प्रत्यक्षादिस्यले सविशेपत्वे विपयाणां विशेषण विशेध्यभावे, चाचार्या वरा सामानाधिकरण्यम्। शन्देव तु निर्विशेषत्वे घिपवस्यात्यन्ता-

वाक्येन घोष्पते, अन्यन्न तु पदस्मारितातिरिक्तसंसगोडमिद्दितानवयचादे, अन्वितामिधानवादे या बोध्यते।. तन सामानाधिकरभ्येनाभेदे शोध्यमानेपि तादातम्यं भेदपदितमेव वीध्पते, अखण्डारथसले तु न मेदघटितं सामानाधिकरण्यम्। तत बाधार्या सामानाधिकरणयेऽप्यमेवस््घ, परन्तु भेदघटितरूपतादातम्यरूप एवं; एकस्य तत्र स्वरूपतोडपि बाधात तादात्यस्यापि बाघात्। सत्यादि- वाक्ये तु भेदांशमात्रस्य बाधो न स्वरूपतोजि बाघस्तादातम्यस्यापि। अयमेय न्याय: "सा वैश्वदे "यामिक्षा" इन्यादौ।

अखण्डार्थत्वप्रकारभेदनिष्कर्ष, तन निर्भेदार्थ- स्वस सत्यादिवाक्ये समन्ययः अोइनुण्डायर्खम् निर्मेदार्थनिषय रम्, निर्विशेपार्यीवययत्वम्, पदस्मारितर्समर्गा

अद्वैतसिद्धेः शाक्करवेदान्ते कि स्थानम्

सत्यादिवा क्यैरमेदे सामानाधिकरण्परोधाविरोधेन निर्मेदार्यतस्य बोधादत्यन्ताभेदस्य सर्माधि दयाया निवृत्ती भानेनाखण्डार्थत्वाद्, नि्मेद भूतलमित्यांदियाक्यानामपि नाऽखण्डार्थतापात। 'प्रम्प्मकारशन्द्र:' इत्यतापि प्रहषपकाशश्न्द्र इत्यमेदे सामानाधिकरण्यादू नाव्यासिः।

निर्विशेषार्थत्वसमन्वयः, वाघार्या सामानाधिकरण्यस्याभेदेसामाना धिकरण्याद् विशेषश्च

स्वैक तेनापि विवक्षणात्। विशेषो हन भेद एव, योडमेदे सामानाधिकरण्यरेन बाध्यते। बाघायां सामानाधिकरण्यसयलेउपि भेदस्य वाधो माव्येव, अमेदे सामानाधिकरण्यखले तु भेदवाधी वर्तमान इति विशेष: ।

शष्दत्वस्य समन्वय:, पदान्तरावैययर्थ्यम्, पर्यायता या पदानामित्यादि

पर्यवसायिपदेन वाच्यविधया प्रातिपदिक,र्थमानपर्वं वयुदस्पते, न मुख्यामेदेन सामानाधि करण्यसिद्रं प्रातिपदिकार्थमात्रपरत्म्, मेन पदान्तरवैयर्ध्यमू, तद्प्रयोगो वा स्यात्। अभेदे सामानाधिरण्येन भेदमात्रम् कस्पितस् निरासेन पदान्तरसार्थक्यमव्याहतम्। प्रयुत्तिनिमित्त भेदात् स्वरूपैस्ये नापर्यायत्स् क्षतिः। अतो न पदान्तरवैयर्श्यरम्। अत एव तन सर्वंत्र वाक्य-

'शीतोष्णस्तसंवन्तौ पय:्यायकी' इत्यादौ विशेषण विशेष्यभावे या सामानाधिकर्य न प्राति पदि का यंमा नपर्रवसा यितवेन। सम्भूयार्थपरत्ामाचात्, वेदन्तवाक्यानामहैते वदाणि पयमिस्यालपरेडखण्डार्थतस वाधार्या समानाधिरुण्येना वाधान्, अमावपारमार्यितत्वपधे वदास्रूप मान परत्वेनाखण्डा र्यत। उिघाताच न कोषपि दोप: ।

अद्वैतसिद्धे: शाङरवेदान्ते कि स्वानम् ७०

सवेपं शानानां प्रकारांशे भ्रमत्वात् 'विशेव्यांशे' एच पामाण्यात् सर्वत्र तत्राखण्डार्थत्व'समन्चयः' एकविशेष्यमात्रपरत्वमप्यधिड्ठानांरमान्रमामाण्यरुप सवेपां ज्ञानानां विवस्पांशेमामाण्य स्वैव मरदसिद्ि-ततवशुदयादौ व्यवस्थापनात् सन्मात्रमामाग्यवादस्य निर्दुर्ष्धत्वस् शतभूपण्यादो

भातिपदिकार्थरूपाखण्डार्थत्वसमन्ययः विशिष्य व्रद्यासिद्धावि साधनाच न विरुद्धम्।

प्रतिपदिकार्थमात्रान्ययः, संसर्गागो चरार्थनो धकाने कापर्यायशब्द्व्वं व्याख्यातम्। तत्र संसर्गागोचरत्वमित्यत्र संसर्गपदेन पदस्मारितातिरिकससगो विवक्ष्यते, सेनामासयो: माति: संयोग इत्यादौ नाव्याति: तस्य पदस्मारितत्वात्, सत्यादिवाकयेतु तदभावाच। 'द्विपदन्नं न भोकव्यम्' इत्यननापि लक्षणया शत्रुषहाभोक्तव्यत्वपरतया पदस्मारित मंसर्गपरत्वमेवेति न तन्नातिग्यासि: ।

सत्यादिवाक्ये समन्वय:

चन्द्रव्रह्मादिशन्दानां स्वरूपतो ज्ञातत्वेपि 'प्रकुष्ट: प्रकाशश्चन्द्रः', 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रद्म' इत्यादिवाक्येपु पदार्थकेसगोडभेदातिरिक्त: प्रतिपिपादयिपित, अभेदस्त न प्रतियोग्यनुयोगिभेदसापेक्षः संसर्ग हत्यनोऽपि न को-पि दोप:। अतो नाखण्डार्थवलक्षणासंभवः, इति सत्यादियाक्यानामभेदे पद रमारिता तिरिक्त भेदघटित सं सर्गपरत्वाभाबात्, पूर्वों करीत्या पदान्तर सार्थक्यस्यापि सम्भवाच। सत्यादिवाक्यानामखण्डार्थत्वेऽनुमानम्, सत्यादिवाक्याथे नित्यपरोक्षे थ्रौतेऽपि नानुमानापेक्षाविरोध: सत्यादियाक्याखण डार्थव्यमनुमानेनापि सिद्धयति। यद्षि श्रुतिसिद्ध स्पार्थस्या- नुमानेन साघनं नापेक्ष्यते; अन्यथा स्वर्गादिसाधनत्वस्याध्यनुमेयत्वापते:

अद्वैतसिद्ठे: शाङ्रवेदान्ते कि स्थानम् मित्या चाडसिद्धस्प वेदैकगम्यत्वस्य धर्में स्वीकारात्, तथापिन नित्यमपरोक्षेनुमित्यनपेक्षाथा- मपि प्रत्यक्षयोग्येऽनुमानमप्यनवसरम, ब््स्वरूपं तु स्वतः प्रत्यक्ष स्वपकाशख्ञ विषय इति युक्तम्, यदादियास्यानामषि रात्यादिभेदमिथ्यातचोधन एव तात्पर्येण तस्य च तेन परोक्षस साधनाद् नानुमानानपेक्षा। सत्यादिवाक्यस्य सदादिभेदविरोघाच्य नाभेदज्ञानमपरीक्षम्; अन्यथा तत्- मस्यादिमद्यावाक्यवैयर्थ्यपातात्। सत्यादिवाक्येन सदादिभेद: पर बाध्यते, तत्मख्यादिवा क्ये तत्वाद्युपाधिप्रयुक्तजीवेश मैदप्योजाविद्यानिवृत्या स्वत एव संविन्मानमपरोक्षमिति खलु सिद्धान्त: । इन्द्रियसंनिकर्ष शब्दादप्यपरोक्ष- ज्ञान निर्वाहात् शाब्दापरोक्षवादसमर्थनम् सत्यादिवाक्यानामखण्डार्थत्वं न मुख्यम्, अतो न तद्वाक्यमात्रेण सार्थक्यम्,

शम्देनाध्यपरोक्षज्ञानं दष्टचरम् । अतः श्देनाप्यज्ञाताशमात्रबोधकेन निर्विकल्प्क ज्ञानं बहुसी हरयते। निर्विकत्पकत्वं च ज्ञानस्यारोपितविकत्पांशनिवर्तकाज्ञान नवृत्या। अत एव मण्डन: सर्वस्य ज्ञानस्य प्रकाशांशेऽप्रामार्ण्य स्वीकरीति, अज्ञातांशघोधकर्वेन सछ प्रामाण्यं प्रमाणानाम्, न तु तत् ज्ञानत्य सविरोषकत्वप्रयुक्तम्। नहि ज्ञानसामान्यें सुविशेपविषयमिति नियमः। तत्र विषयस्य सविशेषत्वं न तन्तम्! सत्यादिवाक्यस्थले तु सच्रिदानन्दरूप निर्विशेपमेव विषय:, सत्यस्वरूपमाव्स्व सदादिरूपत्वात्। तन 'म्रह्मविदाप्नोति परम्' इति वाक्येऽखण्डाकारसक्षास्कार एव परप्राप्तेरपायत्वे नाम्नायने, आनन्दस्यापि स्वरूपमानत्यात्। तथा चितीऽपि। अत एव चिती नानुभाव्यतमू; अन्यथा धमादियज्जडत्वमितीष्टविद्धयादौ व्यक्तम्।

तन सवत्र प्रतीतिप्वातमस्वरूपमान्रमधिष्ठानतया स्वयं प्रकाशते, सदर्भस्ाधिव्वानतया वाध्यस्वरूपलात् सद्रपस्य, तन सत्यादियाक्ये आनन्दस्वरूपयं न अतीयत इति न मिथ्यात्व- निर्शय यतसन सचिदंदपरेनमेदो बोध्यते, तेन च सदादिमेदमात्रमिष्यात्वमयगम्यते, यतो सवमिदात्मनेय न्रद्यणोकधिट्टा नत्वादघिश्ठान व्यतिरेहेण सर्वस्ाभानाध वदनन्यत्वप्रयोजकमेवानन्ततमन तिवरसतो। आनन्दात्मना तु ज्ञानं 'आाननदी

अद्वैतससिद्वे: शाङ्करयेदान्ते कि स्धानम् ७९ ब्रह्षेति व्यजानात्' इति वाक्यमात्रायसेयम्। क्तः सत्यादिवाक्यस्योशविशेष एवामेदशनम, इति तस्यासण्डार्थलं न मुख्यम्, किन्त्वंशविशेषेण भेदपवोतिनिवारणेनैवाखण्टार्थत्म्। सत्यादिचा्यम्, अखण्डार्थम्, तन्नान्न प्रश्नोत्तरत्वाद् इत्यतो प्श्नोत्तरत्वद्ेतुसमन्धयः प्रकरणार्थीपपादनपूर्वकम् अव एव-'तसमादा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः' इति कारणलेन सधिदारमन एव पसाव :: यतस्तन सचिदात्मनोर्वखुतो न भेद: तत एवाघिष्ठानतादशारयां सद्शस्यापि प्रसश- मानत्वं चिदात्मन इय, इति न तस्पापीन्द्रिय संनिकर्प प्रयुत्त वत्तिविषयत्वेनाघिष्ठानत्वम्। इदमेवाभि पेत्य-"नहि पुरोऽयस्िते विपये एव विषयान्तरमध्यसितव्यमिति नियम," इति भाष्यम्। "बद्ाविद्यदामोति परम्" इति प्रस्नुतव्रहास्वरूप न सत्यादिवाक्यमात्रेण बोष्यते, किन्तु तन्मुखेन प्रस्तुत्य, "व्रद्ा पुच्छं प्रतिष्ठा" इति वाक्येन पुच्छव्रद्मोपरांहत्य, तदेव "सैपा भागवी वारणी विद्या परमे व्योमन् प्रतिष्ठिता" त्युवसंड्ठियते, इति सत्यादियाक्यस्याखण्डार्थतय दष्टान्तविघयैव तिवक्ष्यते, न मुख्यतया प्रतिपाद्यतया; सर्वातमनाऽखण्डार्थत्वस्प तवाभावात्। एवं च "ब्रह्मर विदानोति"-इति प्रस्तुतं ब्रह्म किमिति प्रश्नोत्तरत्वस्य सचिदात्मनी रेकत्वेनाधिष्ठानतया प्रस्तावमभिमेत्य द्वारविधया प्रश्नोत्तरत्वमेवेति सत्यादिवाक्यमखण्डार्थम्, तन्मात्रपशनोचर- व्वादित्यत्र प्रश्नोत्तरत्वपदार्थ:। तत्वमस्या दिवाक्याखण्डार्थत्वानुमानस्यापि समन्वयः, साध्यद्ेत्वो: त्त्वमस्यादिवावयाखण्डार्थत्वं त्वानन्दात्मनापि मद्मास्वरूपसाक्षात्कारेण सर्वोपाध्यु- जीवत्वेश्वरत्वप्रयोजकोपाधिनिवृत्ती तत्प्रयुक्तोपाधिकभेदस्यापि निवृत्या मुख्यमेव। अभेदम्रतीन्या भेदनिरासस्तु कार्य-कारणभावेऽपि मवति, तथापि तत्र कार्यात्नाऽ्त्य- न्तभेदस्य निवृत्तावपि तादात्म्यप्रतीतिनिवाहकतया भेदोऽप्यविरद्धो भासते; भेदगर्भाभेंदरूपत्यात् तादा्म्यस्य। स चाभेदोडभिव्वानतादशायामेन। अन एव 'सन् घटः' हत्यादिस्यलेऽपि नालण्डार्थ- त्वम्, कार्य कारणभावस्य तदानी विव्रक्षणात्।तत्वमविवाक्यजन्यसक्षाकारदग््या तु सर्ोपाधि प्रयोजकाविद्यायाः, तत्प्रयुक्तानां च विनाशात् न कार्यकारणभाव:, इति सामानाधिकरण्यसवानात्यन्ता- भेदचिषपलम्। इदमे राभिप्रेत्य तत्वमस्पादिवास्या नामखण्डार्थीचा नुमानमू-तत्चमस्यादिया वयम्, १६१

८० अद्वैतसिद्धेः शाङ्कवेदान्ते किं स्थानम् अखण्डार्थनिषम्, अकार्य-कारणद्रव्यमान्ननिष्ठत्वे सति समानाधिकरणत्वात्। अय तु हेतुर्न सत्यादिवाक्यस्यापि साधारण, सत्य ज्ञानयोरकार्यकारणभावाभावात् सामानाधिकरण्याच।

सत्यादिवाक्यस्य मिलितलक्षण एव तात्पर्यम्, न प्रत्येकलक्षणत्वे सत्यज्ञानादिपदानां . न प्रत्येक लक्षणत्म्, परेः सत्यत्वस्यासत्वे, क्षणिकत्ाने जानलस्प च शून्यवादिभि: सवीकारत्, किन्तु मिलितिमेव लक्षगम्।

स्वरूपस्यासंकीर्णरूपेण स्वरुपलक्ष्यत्वाविरोध: तत स्वरूपस्ापि मेदावस्यायामविद्यापयुक्तायां लक्षणत्म्, दतरव्यावृत्तावस्थायां नु लक्ष्यत्म्, इति न लक्ष्य लक्षणभावविरोध: । संशया विनिवर्तनस्वरूपज्ञाने स्वरूपस्यापि दारत्वं त्वविरुद्धम्।

निर्विशेपज्ञानस्यैवाज्ाननितृत्या मोक्षदेतुत्वं तत्वमस्यादिस्थले

मोक्षहेतुर्हि ज्ञानं न सम्कारकम्, किन्तवज्ञानसमानविघयकमिति निष्यकारक मोक्षोपपत्तिः । सत्युपहितविषयु

अन्विताभिधानवादे वा तात्पर्यनिपयासेंकीरणस्वरूपमात्रबोधकत्वेनैवानुभावकत्वाद् वाक्यक्ष्य संसर्शविधयकत्वानियमात्। अयमेव न्यायसच्यमसिवा क्यार्येऽि। रष्टान्रत्वन 'सोयेवदस: इति वाक्यम। न चान साध्यवैकत्यम्। नहि वन्र रदेशतत्कालविशिष्टाभेदबोधवत्म् विशिष्टयोरमेदयोगात् । अत एव नान वद्देश-कालयैशिष्टथतोधकत्वम्, न या तब् विशेषणी रैक्यवोधत्वम; वाधात, किन्तु तत्तद्वियोषगाविवक्षया विशेष्यैक्यमात्रपरत्वम्। तदुकतम्-

"अधिरुद्धविशेषणदयप्रभव्त्वेऽपि विशिष्टयोईयो: । घटते न यदैकता तदा नतर्रा तत्र विपरीतरूपयोः ॥" इति।

अद्वैतसिक्वे: शाङ्करवेदानते कि स्थानम् ८१

तर्वमस्यादिवाफ्यानामैफ्ययोधफत्वं लक्षपया, सभाभेदो न प्रकार:, किन्तु संसर्ग: तन्रैक्यचोधनं तु लक्षगया। तब लद्ष्यस्वरूपैषयेपि प्रवृत्तिनिमित्तमेदन्तापयमिता। सनाभेदो न प्रकार:, किन्तु संसर्ग:। पदार्थनोपयम्येपि वाक्यार्थस्ामिसाइ्य इन प्रथर्म * विशिषर योंप सापनात्, अभिवाद्वयप्रा्यमिज्ञयोरिय सप्रकार्व-निष्नकारफत्वाम्यां विशेषाठ्।

साध्यतानन महावाक्यावेद्यलम्, सोऽयमित्यादो तत्तादेरिय सार्वज्ञादेरुपलक्षणत्वेन न सम्रकारक- ज्ञानत्वं महावाक्यजन्यत्ञानस्र। तेन च फलवैलक्षण्यम्, अस्याज्ञाननिवर्तकत्ात्। अग्रोभयत्र हमनत-दार्टान्तिकयोरमेदो नैक्यम्, फिन्तु भेदविरह एव-उपाधिनाशपयुक्तपाधिकभेदविरह एव। तदुक्त वार्तिके- "उपाधिमेदभिननार्थो येनैकः मतिषादते। तदधि स्यादखणडार्थे मह्त्खवं कुम्भखं यथा।।"

इति। तत्सिद्धम्- "मानं वेदान्तवाक्यानि निर्गुणाखण्ड बोधनात्। निर्गुणत्त्रं च तस्योकं श्रुत्या युक्तिसहायया।।" इति। ब्रह्मनिराकारत्वे विष्णुपुराणवचनानि अत एव तस्मिनिराकारताऽपि। अत एव विष्ुपुराणे-परापरमूर्तभेदेन, परापरा- मूर्तभेदेन च चतुर्धा व्रह्म प्रस्तुत्य, परामूर्तम्- "प्रत्यस्तमितमेढ पन् सत्तामानमगोचरम्। वचसामात्मसंवेरदं तद् ज्ञानं ब्रह्मदाब्दितम्॥।" इत्युपसंहतम्। अस्प मुक्तात्मपरत्वेन केवाश्चन विवरणमध्यद्वैतमतसम्मतमेन; सस्येवा नुपहितात्मतत्वरूपत्वात्। अत एवदतसिद्धायषि-

"माया कस्पितमा तृता मुखमृपाहैतप्रपञ्चाभ्रगः सत्य ज्ञान-मुस.त्मक: श्रतिशिखोत्थाबण्दधीगोचर:।

८२ अद्वैतसिद्वेः शाकरवेदान्ते किं स्थानम्

मिथ्याबन्धविधूननेन परमाननदेफतानार्मकं मोक्षं प्राप्त इव स्वयं विजयते विप्णुर्विकल्पोज्शितः ।।"

इत्यत्र विष्णुपदेन व्यापकजीयस्वरूपमिति व्याख्यातम्। अत एवाहमर्थस्वरूपनिष्कर्ष: प्रथमपरिच्छेदे द्वितीयपरिच्छेदान्ते च जीवाणुत्वनिरास उपपद्यते। कउवल्ल्यपि मुकातमस्वरूप- मेवाशरीरम् "अस्तीत्येवोपलब्धव्यः" इति निर्धारयति। ब्रह्मा मिन्ननिमित्तोपादानं निविशेषञ्ञ उपादानत्वं च विवर्तमानतया इदं च ब्रह्म निर्विशेषं निमित्तम् उपादानं च। तञ्व केवलविवर्तोपादानम्, न परिणाम्यु- पादानम्। अत्रानुमानप्रयोगी-महाभूतानि सद्वस्तुप्रकृतिकानि, सत्स्वभावानुरक्तत्वे रति विविधविकार्वात्; मृदनुस्यूतवस्तुवत् ; जगद्, अभिन्ननिमित्तोपादानकमू, प्रेक्ापूर्वकं जनितत्वात्; सुख-दुःखदिति। तथाहि-

ब्रह्मा विद्योभयोपादानताविचेक: ब्रझ्म निर्विशेषं निमित्तमुपादानं च। "अस्य हैते-द्रजालस यद्गुपादानकारणम्। अजानं तदुपाश्रित्य ब्रह्म कारणमुच्यते।।" इति वचनानुसारेग विवर्तकारणा ज्ञातविषयल्म रूपविवर्ताघिष्ठा नत्वेनोपादा- नल्नोषपत्ते। आत्मनि कार्येजनिहेतुत्वमुभयविधोपादानसाधारणलक्षणमपि न दुष्टमू। एवं याज्ानं परिणामरीत्या, ब्रह्म विवर्तमानतया जगत्कारणम्। परिणामित्व च परिणाम्युपादान- समसत्तायत्वम्, न सत्यरूपान्तरापत्तिरुपम्, इति न जगत्सत्यतामापादयति। घटकुण्डलादे परिणाभ्यपेक्षादर्शनन तद्वदेवाकाशादार्वाप तस्यापेक्षायां नाविदाकतपनानुपपत्तिः, येन ब्रह्मण एव कस्पितविकारेण परिणामित्वमपि कस्पेत। तद्विपयमाज्ञानपरिणामित्वव्यतरकेण नहि विकारे- पतास्विकत्वं निर्वक्तुमलम्, इति नाविद्योपादनत्वमन्तरा पपश्वविकारितवोषपत्तिः। उपादानत्व स्वरूपविकत्प तद्दूपगादिकं सर्वमध्यनुक्तोपान्म्भनमेव। एवं भ्रमाघिष्ठानत्वेनापि व्रझ्मोपादान- लम्। नहि झुकिम, अनीतादिक वाधिश्वानम्, किन्तु तदतच्छिनचैतन्यमेनेति नाती ते=विव्याति

अद्वैतसिदे शाङरवेदानो किं स्थानम् शनौ वा जन्यातिः। एवं नौरपेव चैतन्यनवियोपदित(चेनोपादानम्, अविवापरिणा मे व्छाहत्याया ८३

भगवेन फर्नृ च, इतिसिद्धमिव निर्विशेयं वदा निमितमुशदानं चैति। कुन्दानकर्यपमादीनागवि कल्पितत्वाद् रूप्पादीनामपि सकतृत्याय् मे फोडपि दोग:। फर्तृत्व निष्करः, येन ब्रह्मणो निमित्तत्वम् एवं च कर्तृतवे स्वोपादानमोचरमयस्नादिमतवं मायाविषद्, न्यामोहकत्यं येते सूचितम्। व्यामुग्घजीवद्रहावेपि म्रान्तत्ञतत्वमेव सपात, न तु श्रन्तत्वम्। मायाव्यवि कर्वागीति संकलपपूर्वरुं करोत्वेव, इति व्यारवाणीति नानुपपना। मायाविवेऽि सदश्मागमायिरुविश्वाकार- माया व्त्वांगपरिणामघारतया सार्मशनाभात् यात्त्रयोनित्ाधिकरणभाष्यमपि न विक्द्धम्। ब्रह्मणोडभिन्ननिमित्तोपा दानत्वे पमाणानि तन च (१) "मतो या हमानि भूतानि जायन्ते", (२) "सब त्पचामवत्", (२) "सोस्कामयत बहु स्पां प्रजायेय", (४) "तदेक्षत बहु स्ाम", (५) "असदरा इदमम आसीत् ततो वे सद जायत" इति भुत्यः, (६) "व्रकणि सुदिलय पणलिक्रम्" (७) "भूतयोनिमिति योनि- शन्द:", (८) "सर्वे खस्यिति सामानाधिकरण्यम्" (१) "प्रकृत्पधिकरणम्", (१) "महाभूवानि, सहस्तुमकृतिकानि" इत्यनुमार्न व प्रमाणानि।

पधाहि-'यतो भा' इति क्षती दि उयाधाएत्यादिविन्ेन मकतिपर त्चमेव पन्चम्या अझ्गीकर- पीयम्। न छन्था वाक्यशेष उनपथते। 'सच स्यदाभवदिति' सामानाभिकरण्यमि मोपादानल एवोपपयते। सदादिभाव एवान सगत्वृषटिः, न त सध्यनन्तर,कालिक प्रवेशो त्तर कालिक सल्वा दिगुगा मिग्यसित: वञ् त्च्चेति वाक्ये बोप्यते; 'सदनुपविद्यय' इत्पान 'मुम थ्यादाय स्पिति' इतिव दुपपक्के 'दूर्द सर्वमसजत' इति तु निमित्तत्वमानभान्तिव्युदासार्थमिति न तेन पौनसकतयम्। 'स्ाम्' इत्पनेन सुखी स्ामितियद् भाविसत्वोकत्या नियामयरूपाणामी शवरामित्ञानां पूर्वमेय सिद्धया तत्र संकष्पासंभवेन व गुरः सामितिवदतुपपत्या कार्यमावापनेरेव विरक्षणीयनया 'बट स्याम्' इति श्रुविरपि व्याखनाता। 'तत्ेज रेक्षत' इतन तेन आय्यवच्छिनचैतनपक्ष विवभणेड्यचेदकतेज आदिस मेंने ाधकामावेन "तदैशत बहु स्पाम्" इति श्रुतिरपीदानी मनुकूला। एवेन-"नदारमानं खपमफुकत" छति क्षतिरधि-व्याख्याता; आाकाशाशरमना तस्यावि कारणोपपसे। ऊगनामौ अिष्स् वन्तीरन्त: भवेरमाअमेव, न तु लूप:, इति तिरोमाचमान एव 'यशोर्णनामि: सूजत' हति

८४ अद्वैत मिद्धे: शाकरवेदान्ते कि स्थानम् दष्टान्त:, इति न निमित्ते कुनापि लय इति लयाधारतनिद्गमन्युपादानत्वं गोचसयति। अन्यत्र सुख्य.संभवाद् गौणोऽपि योनिगन्दोऽन वाधकामावाद मुख्योपादानार्थचोधक एघेति योनिमब्दोऽपि विवृतो मन्तव्यः। नहि सर्यगतत्वमान्रेग सर्वत्वम् आवाशस्ापि सर्वत्व- परसन्नात्, इति 'सर्वे खढ्' इति सामानाधिकरण्यमप्पराकमेयानुकूलम्। यथा च प्रकृत्यधिकरण- मस्माकमेवानुकूलम्, तथा कल्पतरुपरिमालायुपत हितवदासूनभाप्यभूमिकायां विस्तृतम्।

पूर्वमेव निरपतम्। नहि प्रधान तदिति नार्थान्तरमपि। हेतुशात्र तइमुरकत्वविशिष्टतद्विकारत्व- मेव, इति न गोत्यानुरकखण्डे व्यमिचारः। ब्रह्म न द्रव्योगादानमिति सत्य्तिपक्षानुमानं त श्रुतिअाधितं श्रत्यनुगहीतास्मदमुमानबाधने न समर्थमिति प्रथमानुमानं निर्दुष्टमेव। द्वितीया- नुमाने नु हेतुद्यतात्पर्यान्न व्यर्थविशेषणल्म्; अन्तःकरणस्यैव परिणाम्युपादानतवेऽपि तद्रपेय परिणताविद्याधारतया विवर्तोंपादानत्वमपि विद्यत प््वेति न साध्यचैकल्यम्,, नापि श्रुतिविरोधेन हीन वव्टत्वेन सोपाधिकत्वेन च सत्प्रतिपक्षोऽपीति सर्वमनवद्यम्।

तथाहि-परिणममानाविद्याघिष्ठानत्वमपि ब्रहमण: स्वप्रकाशत्वादुपपद्यते। ब्रह्मणः स्वप्रकाशत्वात्तु तज्जानार्थ प्रमाणान्तरानपेक्षा। सवप्नकाश्त्व चावेद्यत्वे सत्यपरो क्षव्यवहारयोग्यत्नात्यन्ताभावानधिकरणत्वम् । अनधिकरणत्वस्य स्वरूतत्वाद् मोक्षेऽपि सत्वेन नाव्यासिः। स्वरूपस्पापि लक्षत्वं ख्वन्मते व्रझाभिनानन्दादी गुणत्वव्यवहार- वदुपपद्ते। अभावश्रात्र योग्यत्वविरोधी व्यावहारिको वा विवक्षित इति न वह्ण्यसंभवः। अवेद्त्व चात्र फलान्पाप्यत्वरूपमेव विवक्षितम्। घदादीना मपि फलव्याप्यत्वसर पूर्वमेवोपपादनाद अपरोक्षव्यवहारपदेन प्रमाणजन्यापरोक्षत्तिविषयत्वस्वैव विवक्षणाच् न घटशुक्तिरूप्यादावति- व्यास्ति:। व्रह्मगस्तु न फलव्याप्यतम्; स्वस्य स्वासंब्धादिति नासंभवोऽपि। अपरोक्षव्यव हारधापरोक्ष इति शब्दपयोग, एव विधश्चित:, इति न तद दुर्वचम्। तच्च योग्यत्वं प्रमातारं कञ्चन प्रतीति न दोप: । स्वविषयमपि स्फुरणं स्वभावभेदात् स्व्यवह्ारजनकमिति न व्याहत्याद्यवकाशः। एतेन चिद्विपयस्वरूपत्वमपि र्नप्रकाशतं निर्दुष्टमिति सूचितम्। नहि स्वमेव स्वस्प विषयः । चिदन्यस्य सर्वस्य चिद्धिपयत्व्ाततुच्उस च निःत्वरूपत्नन्नातिव्यासिः। मिथ्यात्वानुमिति स्तु स्त्रपरविषयतानियामकेनैकेन रूपेण स्व्रविषयापीति सुक्तम, नैवमन। स्वबेदयत्वस्य बाधितत्वेन

अद्वैतसिद्ध: शाङतवेदान्ते कि स्थानम् ८५ तदा दयार्थीन्तरामसपेन स्परहारे स्वातिरिकवंविदन रेसवमपि तव् संभरवि। स्वमकपात्र्रं

अनुमूतिखप्रकाशत्वानुमित्या दिव्यवस्था एतेन-अनुभूतिः स्वप्रकाशा, अनुभूतित्वादिति व्यतिरेक्यनुमानमपि तन्न प्रमागमिति सूचिनम्। न च साप्याप्रसिद्धि :: वेदय्लवं कििनिव्/त्यन्तामायमतियोगीतयनुमानेन साध्मसिदि संभवात्। अन व विदविषस्ररुपस्वप्रकाशत्वस्य साधने वैद्यलं चिरद्धियपत्नरुपमेव चिदन्य- अवेद्यव्वे सत्यपरी सग्यवहरविषयत्व्रूपये

मित्यादद्वैतसिद्धौ विसस:। श्रतिविरोधात नात्र सत्तिपश्चादिकम्। कस्पितव्कि- अेदमादायानुभूतित्वजातेः शुद्धपि संभवान्ासिदि:।

निरस्तमिति न दोप: ।

एवेनानुमानन्तराण्यपि, व्याख्यातानि। नाहे सह्ैव सवेदयावम् ; विषय-विषयिमावस्प भेदव्याप्तवात्। स्वेनैव स्वव्यवदारोपपती न स्वनिगयत्वोपपादक विन्धिदस्ति। वेशन्त- प्रामाण्यादिकं नृत्िविषवत्वमात्रेगोपभ्षीणमिति न विरोध:। एतेनात्मस्प्रकाशत्मवि व्याख्यातम्। यया चाहमनो न ज्ञानाशयत्म, किन्तु जानरूपत्यमेत, तथान्यत्र विस्तृतम्। एवं च निर्धर्मसतपा वेद्यवया व व्रम्मानन्दादिपद्लक्ष्यं न वाच्यम् प्रतृत्तिनिमिततामावादिति मन्तव्यम्। अवाच्यशव्दस्तु याध्यत्वात्यन्वावयोधनद्वारा छक्षणया स्वरूत एव पयवसन: । मस्तु तस्तु वक्ष न लक्ष्यमपि; वाच्यलाभावनिबन्धनन्वास्तववयवहारस। लक्ष्यत्याभावेन वाच्यत व्यवदारोडपि गौण इषट एव। यथा चान्ितामिधानेपि स्वरूपलक्षणाSविरोधस्तथा पूर्वमेत्र निरूपितम्। एवं च न्रहाणि न शव्दस्याभिध्या प्रवृत्ति: । एतदभिप्रायैव "यतो याचो निवर्तन्ते" इति श्रुतिरिति मन्यामहे। निर्धर्मंकतया वाधात्। सघर्मकवेन सोपाधिकतवाच्च तात्र्यविपयो य्रह्म वाच्यमित्यनुमानमवि पराहतमिति सर्वेमनवयम्।

८६ अहैतसिद्धे: शाक्वेदन्ते कि स्थानम्

निरासेनोपसंहाराट् अनुपदितात्मालपरमात्म गपामेष हैतसिदे: परमादर: सूच्पत इति 'अभातो बदा जिश्ञासा' इति प्रस्तुत्य ब्रद्यापदार्पनिराय:।

अथ-"अयातो वदा जिराण" इति सूपे5्मशनमस्तुतसाधननिरुपशार्थस्तृतीयः

परिच्छेद:। अन प्रतिपादिता विषया :- (१) मनन निदिध्यासनयो: भयगासत्यम् (२) विवरणोक्तनियमोपप्ति:

(v) विचारस् अरणविधिमूलत्ोपपति: (५) वा चस्पत्युक्त स्वाध्यायविधिधिचारा श्ेप कत्यव चारः (६) ज्ञानस्य पुरु्पत ्रतामभ्: (७) ज्ञानविधिभङ्ग: (८) शाब्दापरोक्षतवमिति अनाववैनसिद्धिर्विवरणप्रस्थानमेय अ्रयणोपयोगविषये समाद्रियते। अतस्तन्मतेन अवगनियमविधिस्तात्पर्यावधारणस्पैन अ्लम्, अस् विधेयनम्, विचारस श्रवण विधिभून्तम्, जिजासासूनस्य अ्रवविधिमूलनस्म्, विचारस्य श्रवणविधिमूलकत्वोपतिरिति पञ्च पररणानि। विधित्वनिषेधस्तु दर्शनमात्रे, विवरणट्या भामनीमतेन अगा देरपि क्रियात्त्रमिति। अ च श्रव्रणविधिपक्षस्य पूर् पश्चादुपसंहारे तद्विधिपक्षस्य चोपक्षेपाद मददल्लोके विइमेशोक्तरीत्या भामतीमत एव परमादर इत्ययगम्यते।

शाब्द्रापरीक्षवादे, तत्परीक्षवादे व श्रोतव्यवाक्ययोजना तत्न ज्ञानस्य पुरुपातन्त्रत्वपक्षः, मोक्षजनकस्म ज्ञानस्यापरोक्षत्वं चीभयसम्मतम्। तन प्रथममने साक्षाच्छान्द्रतवमपरोक्षस, द्वितीये श्रवण मनन-निदिध्यासनपरिपाकसइकृतमनोजन्यत् मपरोक्षत्ञानस्य, उभयत्र श्रवम मनन-निदिधवासनाना सर्वेषा साक्षात्करि जनयिनपेडस्त्युपयोग:।

अद्वैतसिद्वे: शाङ्करवेदान्ते किंस्थानम्

विशेषस्तु भवगमेकत्राद्वि, अपरत् निदिध्यासनमझ्नि, इतरे तवङ्गे, तन पूर्वाझ्त्वमेव श्रवण-मन- नयो :- भवणासित्वपक्षे तूततराख्े निदिध्यासनमनने इति न फलभेद:।

शाब्दापरोक्ष-तत्परोक्षवादयो: फलाभेदादिव्यवस्था

तन्न निदिध्यासनाङित्वपक्षे साक्षा कारे अ्रवणस्य, श्रुतस्य शब्दस्य वा प्रयोजक्तया शाब्दत्वम् श्रवणाद्वित्वपक्षे साक्षाच्छव्दजन्यलवेन। यथाऽन्विताभिधानवादेडन्वयानुभवस्ष शाब्दतवं साक्षात्, अभिहितान्वययादे तु शब्दत्वं शब्दप्रयुक्तत्वेन। उभवत् तत्त्वसाक्षात्कार एवाज्ञाननिवर्तनक्म इत्यविशेष:।

कर्मणां ज्ञानयोग उपकारकत्वे मण्डन- विवरणाचार्यमतयोनिप्कर्ः

विशेषस्ु-य्रान्दापरोक्षवादे सन्यस्तस्य श्रवणाधिकार:, शाब्द्परोक्षवादे तु याबननिदि- ध्यासनपरिपाकाभ्यासेन साक्षात्कारोदय:, तावत्पर्यन्तं निष्कामकर्मणां संयोगपृथक- त्वनयेन। तत्र प्रथमे अवणानन्तरमेत्र स्थितप्रज्ञः सिद्ध, तथापि तत्य पठठससम- भूमिकाभेदेन तदतिशयावस्था, द्वितीयपक्षे तु यात्रन्निदिध्यासनाधीनसाक्षात्कारं साधकावस्था स्थितप्रशस्य, तदनन्तरमेव निरतिशयः सिद्ध: स्तितप्रज्ञः। तत्राधे संन्यस्तानां चिरेणैव मोक्ष:, द्वितीये तु निरतिशयानां स्थितप्रज्ञानामचिरेण मोक्ष: । इदमेवाभिप्रेत्य-"सर्वाेक्षा च यज्ञादि- श्रुतेरश्ववत्" इत्यत्राश्वटष्टान्तः। यथाश्वेन आमं गच्छलचिरेण गच्छति, वृषभेग तु चिरेग, तयाऽन्नापि कर्मसाहित्ये निदिप्पासनपर्यन्तमचिरेण साक्षाककार इति मन्तव्यम्।

भास्करीयज्ञान -कर्मसमुच्चयवादाद् मण्डना- भिमततत्समुच्चयवादविशेषादि:

अत्र ज्ञान-कर्मपमुचयवादो भामत्यभिमतः मण्डनादिमतो वा। सोऽपि न भास्करमत इव समसमुच्येन, किन्तु पापक्षयार्थत्ेनैव, आनिदिध्यासनम्, आतमसाक्षात्कारानन्तर तु नोमयत्र कर्माधिकारस्तन्र। श्रवणाद्वित्व तदह्वत्वपक्षयोः कर्मग उपयोगे सत्यपि विरोषे, आप्तात्म- साक्षात्कारणां कर्मसंन्यासे न विशेष:। इदमेवाभिप्रेत्य तत्वप्रदीविकादिष्वद्वैतयिद्धौ च ज्ञान-कर्म समुच्चयवादनिरास: ।

८८ अद्वैतसिद्वेः शाङ्रवेदान्ते कि स्थानम् तृनीयप रिच्छेदम्य, किं बहुना ? परिच्छेद- घ्रथस्यापि मण्डनसिद्धान्त एव समादर इनि विस्तरेणोपपाद्नम् वाचस्पतिम तेनोप- संहियते। तत्र जिशासामूस्य भवविधिमूलकतने न भामतीप्रस्वाने भवितुमरदति; वस्या- विधित्यात्, बरद्मजिजासाया पच्छिकत्वमाप्यते, इति तन प्रनर्तनाथे भामत्षा स्वाध्यायविधिमूच्करवं स्वीकियते। न चैतायनावि पूर्वोत्तरमीमांसयोरैक्यम; धर्मजिज्ासासूने धर्मपदस् प्रभाकरहष्ट्या बेदार्थपरत् हि वेदार्यविषपत्वोपाधिकं तदिष्टमेव तदैक्यम्। यदि तदैक्यं मीमांसरदप्टया, जैमिनि दृष्टया या, "शेपलाद् पुरुषार्थगदो यथाऽन्येव्िति जैमिनिः" इति सूतित दिशा तूपनिषद्रामर्थ- वादत्वेन, तहि तासां पृथक न श्रामाण्यं स्पात्, पृथक बद्जिश्नासासूत्रण चानुपपर्त्र स्यात्। इदमे- वामिप्रेत्य भगवत्पादानां "स्वाध्यायानन्तये तु समानन्" इति वाक्यम्, भामती चात्र सम्यगू व्याचषे धर्मपदेन वेदार्थो विनक्यत इति। यतः "चोदनाक्षणोऽयों धर्मः" इति धर्मपदार्थनिष्कर्ष:, ब्रह्म तु 'अन्मादसप यतः' इति निष्कृप्यते। वह्मपदारथों यदि जीयः, तहि अर्थवादता वेदान्तानामिति भामत्यादिपूर्वपक्ष:, अनुपहितचैतन्यपरत्वे तु सिद्धान्त इति व्यवस्था। अनेन ज्ञाप्यते-न जीवात्मतच्वातिरिकं ब्रह्मत्त्व नाम; अन्यथा जीवपरत्वेन पूर्वपक्न; अर्थान्तरपरत्वेन विद्धान्त इति पूर्वोत्तरपक्षयोवैयधिकरण्यं स्यात्। "रोपलात् पुरुपार्थवाद:" इति सूनोपक्षित- सिद्धपूर्वपक्षनिरासपरे "अधिकोपदेशासु" इति सूत्रेऽधिरपदमसंसारित्वरूपपरतया विव्ृण्वद्

समर्थनपरनयोपसंहार:, द्वितीयपरिच्छेदस्य जीवाणुत्वनिरसनपरतयोपसंहारवत् तृतीयपरिच्छे दस्याव्यसंखार्यात्मस्वरूप एव वेदान्तानां तात्पर्येणैवोपसंहारक्ष तस्या परमादरो मण्डनविद्धान्ते, भामतीसिद्धान्त एव वेति विशद्मवगम्मते ।

अथ तुरीयः परिच्छेदः "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इति सूत्रे जिजासाघटवज्ञानपदसूचितं मोक्षस्व रूपमद्वैतसिद्धान्तविद्धमुपपाद्यितुमारभते। त्षत्र पट प्रकरणनि। तानि यथा- (१ ) अविद्यानिव्टतिनिरूपणम् (२) अविद्यानिवर्त कनिरूपणम्,

अद्वैतसिक्ेः शाङ्करवेदान्वे कि स्ानम् ८९ (३) मुक्तेरानन्दरूपत्वेन पुष्पार्थत्वनिरूपणम् (४) चिन्माघस्स मोक्षतोपपत्ति: (५) जीवन्मुक्त्युपपत्ति: (६) मुक्ती तारतम्यभङ्गथ्व

अविद्या निवृ त्ति-तनिवर्तकम्करणयो- मु क्तिप्रकरणे सङ्गतिनिरूपणम् अत्रानिर्वचनीया विद्याप्रकरणे यद्यपि मसङ्गात् सङ्गते, तथैव श्रीभाप्यादिपु ते अपि विचारिते; तथापि तयोमुंख्या सक्गतिर्मुक्तिप्करण एव, यतः सैव मुक्ति:, अतोऽत तनिवृत्तिप्रकरणम्। अविद्यानिवर्तकप्रकरणं तु मुक्तिसाधनत्वात् साधना- ध्यायार्थसंकलनपरे तृतीये परिच्छेद एव साक्षात् सङ्गतम् तथाप्यविद्यानिवर्तफस्यैवाविद्या- निवृततिरूपत्वस्याद्वैतमते स्वीकासादुमयस फलाध्याये सह्गतिः । मुक्तिर्हि- "निषृत्तिरात्मा मोहस्य ज्ञातत्वेनोपलश्षितः।" इति ज्ञातत्वोपलक्षितनिवृत्तिस्वरूप आत्मैवेत्यद्वैतसिद्धान्तः । अविद्यानिवृ त्तेमु क्िस्वरूपत्वसमर्थनम्

अपि जन्यत्वासंभवान्न न संभवति वस्तु, तथापि ततोऽविद्यानिृत्तिस्तद्विरोधिनी वृत्तिरेव, इति न तस्पा: साध्यत्वविरोध :; यावत्कार्योपत्तिविरोधिकार्यमेव ध्वंस इत्यङ्गीकारात्। तन च जीवन्मु- कावपि यद्यमि वृत्युपलक्षित आत्माडस्ति। तथापि चरमवृत्त्युपलक्षितात्मन एव मुक्तित्वान्न तदापि मुक्तव्यवहारापतिः। जीवन्मुक्ति पयोनकवृत्तेः परमुत्तिप्रयोजववृत्तौ विशेषस्तु प्रारब्धविक्षे- पाविक्षेपाभ्याम्। अतो न जीवन्मुक्ति परमुक्त्योरविशेषापततिः। तत्र मुकेवृत्तिसाध्यतर्व तद्वि-

तत्वक्षानस्याविद्याप्रयुक्तस्यापि समान- विपयकस्था पि नियतकत्वेनाविद्या- निवर्तकत्वोपपादनम् अविद्यानिवर्तकख ज्ञानं न चिन्मान्नमू; तस्प तदविरोधित्वात्, किन्तु श्रवणादिसाध्य ब्रह्ाज्ञानम्। तस्पाप्यज्ञानप्रयुक्तह्वेन निवत्यत्वेन सरूपतो मिथ्यात्वेऽवि विपयतोऽमिश्यलम्। १२

अद्वैतसिव्वेः शाङ्गरवेदान्ते कि स्ानम् अज्ञाननितृत्तेरपि मिध्यात्वपक्षे तेन तहुत्पत्तेरविरोधात्, सत्यत्वपक्षे्य्यात् सत्योत्े सनात्

विषयकत्चे सत्युपददितविपयल्ववेन।ज्ञानसमानविपयत्वेऽपि 'सन् घटः' इत्यादिजानस्य तवविपरीव्स् ततो विशेषेण घटजानादपि मुक्त्यनापत्ते, मायोपादानकत्वेऽ्यात्मणक्षाकारस्नतर शोकमातम

विषयसत्वेऽयुपहित विपयकत्बेन शुद्धमसविकयाशाननिर्वतवत्वा विरोधाठ्, उपादाननाशसपाेय नाशप्रयोजकत्वेन तज्जानस्यापि तनो नारेन तेनाद्वैवाविरोधाय न कोधप दोप:।

आानन्दरूपतया साक्षात्कियमाण आत्मा पुरुपार्थ:, तस्य संसारिणो, विशेपश्च स चात्मानन्दरूप: साक्षात्कियमाणत्वेन पुरुपार्थ:, साक्षिगस्तु तथाउजमा भासते; तया सघयत्वादानन्दात्मतयाSऽतमनः; इति संसारिणो विशेषो मुक्तात्मन: ।

चिन्मानत्वेऽपि मुक्तात्मनः 'अदं मुक्तः स्पाम्' इतीच्छोपपत्तिमु क्तिसमयेSहङ्गारविच्छेदमात्रेण

तत्र यद्यपि 'अहं सुखी स्पाम्' इतिवत् 'अहं मुक्तः स्ाम्' इतीच्छानुपपत्तिः- संसारिण: कायिकमुखानुभवकाल इवाहमर्थस्पाद्वैतमतेऽननुवृत्ते:, चिन्मात्रं हि तदाउडत्मा प्रकाशते नादमिति, तथापि भुक्तताया बन्धविच्छेदरूपलवेन शृह्धलादिवद्धस्प शङ्गलादिविच्छेदमात्रेणैवाहमर्थस्पा-

नन्दरूपताया एव मुक्तातमरूपत्वाच न चिन्मात्रमुक्तत्मताविरोघ:।

भरतादिचद् द्वैतेन तस्य व्यवहारादि च

इदञ् मुक्तात्मरूपत्वमसंप्रज्ञातसमाध्यवस्थायां स्थितप्रज्ञस्य गुणातीतस्य निरतिशयस्ये त्यनुभवसिद्धमू, तत उत्थितावस्याया साधकावस्थायों या नानुभवसिद्धम्।जावन्मुक्तश्च तत्वज्ञानेन

संयोगनाशडषि च अममानुवृत्तिदवनिद्यारस्कारानुवृत्वा मिथ्या वनिश्े भरतादिवत् सुखि-

अद्वैत सिद्धेः शाद्गरवेदान्ती कि स्थानम् ९१ चत्, दुःसिच्च जीवन् व्यरहरन्, आगारन्यभोगसमाति विनैव यर्ल ववासनिशवासादिवद म्यस्यमानतत्वशानाद् मोगसभोगसमासी विदेशवयल्याख्या परममुकि प्राप्नोति। 'भीगेग लििनरे सषपयित्या ततः सम्पदते" इति सूत्रं मु प्रारब्धकर्मगा विदेदमुक्तिप्रतिब्धकत्वमापं सूत्रयति, तेन च प्रतिबन्धसमावविधया भोगाभावः परममुत्ती कारणमित्मवगम्यते। आ एवं बिन्दुदीकार्या वमानन्द :- "अग्रामाण्यज्ञानानास्कन्दित-पटुतमसंस्कार सहित-भुज्यमानादृटामाय- सहितमेव तत्रज्ञानं सर्वोत्मनाउज्ञाननिवर्तकम" इति वदति। तथा चाविद्यालेशानु- वृत्याऽडदेद्रायनुवृत्ति दरीरेव्वस्थितमप्यधरीर मेवाइडत्मर्ग जीवन्मुक्ते मन्यते,-कर्मण्यकर्म यः परगेदरमणि च कर्म यः" इति न्यायेन, इति सत्यपि बन्चामासे बद्ध इवामुकवत् पश्यबिव शृण्वन्निय जिम्नननिय कचिदवि सुख-दुश्सादिविपयासंसको नित्यसंततुद्टो न शरीरदिदु:खेन दुःख्यति, न तत्सुखेन वा सुख्यतीति प्रमाणतोऽबगम्यते। आप्रारब्धसमासिश क्तिविशेषमात्ानुवृत्या जीवन्मुक्ति: तस्पाविद्यायां निनृत्तायामपि तस्पा: शक्तिविशेषमात्रम्, विक्षेपशक्तिमात्रं वाडतुवर्तते, मार्यकर्मनशादिति दु तचम्, इति आप्रार्घभोगमनुवर्तमानेन तत्त्यरानेन पूर्वजातीपेन तस्याः सर्वशक्तिनाशात् जीवन्मुकि:। तथा च- "सस्याभिध्यानात् ... भूवश्ान्ते विश्व- मायानितृति:", "तस्य तावदेव चिरं यावत विमोक्ष्ये अथ सम्पद्यते" इत्यादिश्रुति स्मृत्यादयस्तन पमाणम्। इति जीवन्मुत्तिव्यवस्षा। मुक्ती न सुखतारतम्यम् तत्र जीवन्मुक्तेपु- "सर्वभूतस्यमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। ईशते योगयुक्तातमा सर्वेन समदर्शनः ।।" इत्यादिलश्वणयुत्तेय्वपि यदि सुखे न वारतम्यव्यवस्था, तदा परममुखेधु कैवर कथा वत्तारतग्यस्य ! मुक्तर्न भक्तिसाध्यत्यम्, किन्तु ज्ञानसाध्यत्यमेव, इति भोगक्षयमात्रेण परममुक्ति: तनापरोक्षसानिनोऽपि जीवन्मुक्स्म परमानन्दहेतुभक्त्यभावे तत्वावस् मोक्षकरण स्पेश्नर प्रमादस्यामावेन प्रारं्धकर्मणा संसारानव्ृनिवंद्स्पेव व्युस्थितस्, समाध्यनस्थार्यां तु तक्याणि

अद्वैतसिद्धेः शाङ्ूरवेदान्ते कि स्थानम् माण्डव्पादोनामिव। तत् व्युस्धितानां परदष््या तदनुवृतावपि तन्र मिथ्यात्वनिश्वयेन तस्ारध- कत्यान् "तस्य तावदेव चिरम्" इति तस्य प्रारन्धकर्मक्षयापेक्षायामपीश्चरपसादस्य परममु- कावनपेक्षणम्। "यमेवैध वृणुते तेन लभ्यः" इति श्रुतेरपि भक्ते: साक्षात्कारोपयोग एव स्वारत्या- वगमेनापरोक्षज्ञानिनो मुक्त्यर्थ प्रारब्धक्षयार्थ वा भक्तेरनपेक्षणाद् भोगक्षयमात्रेण परम- मुक्त्युपपत्ते: ।

मुक्ती जी वव्रह्मा दिमेदेपु मुक्तानां परस्परमीश्वरेण च तारतम्य- निरा सस्तत्तत्ममाणपरीक्षणपूर्वकम् यदा तु जीवन्मुक्तावपि मुक्ती न तारतम्यम, तदा कैव कथा निरतिशयानन्दस्वरूपब्रह् भावे तत्तारतम्यस्य! तदा हि मुक्तस्य न ब्रह्मणा मेद :; उभयोरपि विभुत्वेनैक्यात्, "यत्र ्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत्" इत्यादावषि तस्य भेदनिषेधात् तत्प्रयुक्ततारतमयस्था- व्यमायात्, परममुक्ती न जीवानाम्, न वा जीवेश्वरयोमेदः। तत्र तथा परिच्छिनोपाध्योस्त्त्व- ज्ञानेन तनाशाद् घटाकाशानामिव, घटाकाशमहाकाशयोश्रैवोपाधिनाशेन भैदाभावात्, परममुक्ती तु जीवेश्चरयोस्तयोरपि प्रतिबिम्नपक्षे ईश्वरत्पेश्वरत्वमपि नासिति, किन्तूमयोरपि प्रतिबिष्कत्वमिति नानेकेश्वरभावापत्तिः। तयोर्रिम्नप्रतिभिम्नभावे तु जीवोपाधिमासनाशेन मुकस्पेवेश्रमावेन जीवलापनयेन व नानेकेश्वरभावापत्ति:। "जगद्वयापारवर्जे प्रकरणद्स- निहितित्वाच्च" इत्यधिकरणं तूपासकारना सवियोपव्रहभावमेव सूत्रयति, न तु तत्वशानिनाम्। न च स ईश्वरोऽपि; जगत्कारणत्वस्येश्वरधर्मत्वेनोपाधिधर्मवाभावात्; अन्यथा तत्कुन्यायेन सस्पाद्युपोसफेन प्राप्त्या जगद्व्यापारवर्जमिति निर्देध्यानुपपततेः।

"मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः। सुदुर्नभः प्रश्यान्तात्मा कोटिध्वपि महासुने ॥।" हत्यादिवचनानामाधिकाश्कजी यपरलेन मुक्तपरत्वाभावेन मुक्कतार तम्ये तेषामम्र- मागतवात्। "वृद्धिह्ासमाकम्" इति सूनं तु जोवानामौपाधिकमेदेन मेदमात्रपरत्ेन मुक्ती विशेषाप्तिपादनपरं न मुकतारतम्ये प्रमाणम्। "भोगमात्रसाम्पिभ्वाय" इति सूनरं तु गौणमुक्ता नामेत भोगनारतर्म्य बोधयति, न परमुकानन्द्नारतम्से प्रमाणम्। अत एव "ऐेहियमप्रस्तुत. प्रतिचन्धे तहर्दनान्" इति सूयेग मुकी तारतम्यनिषेष उपपाधते।

अद्वैतसिद्धेः शाङ्करचेदान्ते कि स्थानम् २३

चरमवृत्त्युपक्षित्ात्मनो मुक्तित्वम् तदयं निष्कर्ष :- चरमवृत्युपलक्षितात्मैवाज्ञ, ननिवृत्तिः। उपलक्षणसध्यतयैव मुक्तरपि साध्यता। पाके निष्ृत्तेऽवि पाचकानिवृत्तिवद् मुकेरवि न निधृत्तिः। एतदमिपायमेव "निवृत्ति-

मतमपि-व्याख्यातम्। वृत्तिध्वंसोत्पत्तिपर्यन्तं तदूपल्वम्, चरमवृततिध्वंसस्तु अधिकरणस्वरूप- मेवेति नानुपपत्तिः। सोपाधिकभ्रमे उपाधिविरहफालीनस्येव झावरषिष्ठानस्यराज्ञाननिवृत्ति रूपत्वान्नेयं प्रक्रियाऽन्यत्र युक्ता। 'नेति नेति' वीप्सास्वा रस्येनात्मातिरिक्तसर वमिथ्यात्वावगमात्, निवृत्तेरपि निव्ृत्यनुपपत्तिरेव तस्याधिष्ठानानतिरेके प्रमाणम्। वृत्युपलक्षितस्यात्मनो जीवन्मुक्ता- वपि सत्वेऽपि मुक्तिमात्रापादनमिष्टमेव।

नित्यप्राप्तात्म रूपत्वेऽपि मुक्तेस्तत्म्रतिबन्धकनिवृत्ति- साध्यत्वमात्रेण साध्यत्वोपचार, अविद्यानिवृत्तिश्च वृत्युपारूढचैतन्यात्माSS- तमसाक्षात्कारेणाधिष्ठानसाक्षात्कारेणे- त्यादिनिरूपणम्

फलस्यानन्दप्रकाशस्य स्वरूपतोऽसाध्यरवेऽपि तत्तिरोधायकाज्ाननिवृत्ते: साध्यत्यमात्रेण कण्ठगत- चामीकरादावित् साध्यत्वोपपत्या वेदान्तश्रवणसाध्यत्व-पुमर्थत्योरपि नानुपपत्तिः। अविद्या निवर्तकं च न र्वप्रकाशवझ्मचैतन्यमात्रमू; तस्य तत्साघकत्वात्, किन्तु वृत्युपारूढ्व चैतन्यम्। चैतन्यप्रतिकलनधारिणी वृत्तिरेव तन्निवर्विका। अमावस्य भावजनकत्वयत् मीतिभासिकस् व्यावहारिकसुसजनऋत्ववच्वासत्याया अपि वृत्तेः सत्योत्षादक््ये न विरु्द्धम्।

एतेन-इच्छानिवत्यद्वेयवद् ज्ञानसत्यतापादनमपि-निरसतम्; अधिष्ठानतत्त्व्रसाक्षा्कारण त्वस्यात्राङ्गीकारेण रूप्यवतसत्यत्वानापत्तेः। अन्यतादएमपि स्वस्येव स्वनिवर्तकत्वं प्रमाणचला दङ्गीकरियते । नहि केवलं सृत्ति:, केवउं या चैतन्यं निवतकम्, इति वृत्तिरुलिितचैतन्यस्यैव निवर्त- त्वनितन्धनस्यैय निवर्तकत्वे न कावि शङ्का। उपहितविषयमपि निव्तकज्ञानमुपाध्यविषयत्वाभ् भ्रमरूपमिति तन्तुनाश्स्प सृत्तिनाशप्रयोजकत्वेन न तथा सद्वितीयत्वापत्ति:। तत्र च सुखात्मतैय पुरुषार्थः। तभ पुमर्थता न

• ९४ अद्वैतसिद्धः शाङ्करवेदानते कि स्थानम् परकीयत्वप्रयुक्ता, स्वकीयत्वप्रयुन्ता वा, किन्तु साक्षात्कियमाणताप्रयुक्ता। तत च हेयतयाज्ञातत्वं विशेषणं दीयते, इवि नास्मदादिसुखमीश्वरस्यापि पुमर्थो भवति। मुक्तसुखसाक्षात्कारो न संसारिण इति न संसारिणोऽपि भुक्तसुस्पुमर्थनापसङः । एतेन-"प्रत्यक्षप्रकाशत्वेन सुखं पुमर्थः" इति वचनमपि व्याख्यातम्।

तच्च मुखमहमर्थगतमुक्तिकालान्वयिचिदंशरपैव । तच्च दुःखाभावातिरेक्यप्यात्मानति- रेकीति नानुपपत्तिः। सुस-प्रकाशयोस्तत्वतोSभेदेऽपि काव्पनिकमेदसत्वान्न सुखप्रकाश इति व्यपदे शानुपपत्तिः। तच्च सुखं जीवन्मुक्तस्यानुभवसिद्धम्। जीवन्मुक्तो नाम निवृत्ताविद्योऽप्यनुृता- विद्यसंरकाराधीनदेहादिप्रतिमासो निःसारितपुष्पार्या संपुटिकायां पुष्पवासनावदविद्याया अपि वासनासस्कारापरपर्यायः। संभवत्येव बिमतो नाश: संस्कार्यात संस्कारनाशान्यत्वे सति नाश त्वादित्यनुमानमप्यत्र प्रमाणम्। विनश्यद्वस्थस्य समवायिकारणं विनापि स्तितिदर्शनादुपपा

संभवति। पूर्वज्ञानं प्रतिबन्धकाभावासहकृतं न संस्कारादिनिवर्तक्रम, उत्तरं तु तत्सदकृतं तन्निवर्त- कमिति न विरोध:। अविद्यालेशनुवृत्या देहाययनुवृत्तिर्जीवन्मुक्ती एतेन-अविश्यालेशानुवृत्या देहाद्यनुवृत्तिपक्षोऽि-व्याख्यातः । तत्र च लेशो नाम + आकारः। आकारश्र अपरोक्षमतिभा सयोग्यार्भीभासजनकाऽडविद्यकशक्तिविशेय:। तद्नुक्या च तद्वदविद्याध्यनुवतत एव। शकिनाशमात्रात्तु मुक्त इति व्यवहारोऽविद्यादशायामध्युपपद्यत एथ। विलीना हि पूर्वतनेन ज्ञानेनार्थक्रियासमर्थत्वसंपादिका शक्तिरिति सर्वमनवद्यम्। लेशस्थिता कर्मानुवृत्ति:, कर्मानुवृत्ती च लेशसस्थितिरित्यन्योनयाश्रयस्तु ज्ञतौ स्थितौ वा न विरोधी। एवं च यागे नष्टेऽ्रपि तत्सूक्ष्मावस्यारूपमपूर्व यथाइन्गीकरियते, एवमश्ञाने गतेपि तरेशो देहादिप्रति

कैचल्यसम्पत्यर्थ भोगक्षयपारतं कारणम्, नेश्वरप्रसादोऽपि तस्प च जीवमुक्तस् कैवल्यसंपत्यर्थ प्रारब्धकर्मयमात्रमपेक्षितम्: "तस्प ताबदेव चिरम" इति भ्रुतेः, न तु ईश्वरप्रसादोेक्ष्यते; स्मृति-पुराणादीना स्तुतिपरत्वात्। भोगादेव प्रारबधकर्म- क्षयो पपच्या नेवरमवादस्प तत्रापेक्षा।

अद्वैतसिद्धेः शाङ्गरवेदान्ते कि स्थानम् - ९५

मुक्तावुच्च-नीचभावः, तन्न भेदाभावात् एतेन-मुकायुच्चनीचमाबोडपि-परास :; मुक्तौ मेदाभार्वेन तारतम्यासिदे:। यथा न भेदे न प्रमाणम्, तथा पूर्वमेव निरूपितम्। किश तारतम्याभिघ:नम् "ऐहिकमप्रस्तुत प्रतिबन्धे" इति सूबेग परमुनी, तारतम्यराक्कया तत्समाधानान परममुकौ घटते। अपरमुक्ौ तु दष्टमेन।

मुक्तूजीवानां भोगतारतम्येऽनुमानप्रमाणनिरासा, तघ्र तत्र नारतम्यश्रावर्ण त्वपरमुक्तिविषयम्, कर्मादिसाध्यसुखपरं वा

एतेन-मुक्तजीवभोगः, ईश्वरभोगान्निकृष्टः, इत्याद्यनुमानमपि-पराहतम्; आद्ये मुक्तस्य व्रद्मरूपतया जीवत्वाभावेनाश्रयासिक्नन, ईश्वरत्वाभावेन साध्यप्रसिद्धो, स्वरूपसिद्वेश्ष। द्वितीये जीवेश्वरविभागकाले चेत्, सिद्धसाधनम्। कालान्तरे चेत्, पूर्वदोपानतिवृत्तिः । 'सेपानन्दस्य' इति ब्रह्मानन्दपर्यन्तमेव तारतम्यममिद्धाति। अनन्तरं तु "यतो वाचो निवर्तन्ते" इत्ययाडमनसगोचरत्वं निरतिशयत्वं च श्रवयति। 'निव्तन्ते' इति मुक्कौ आानन्दा- परिच्छेदमात्रं बोधयति इत्युक्तश्रुतिविरोधादनुमानत्रयमपि बाधितमेव। साधनतारतम्यप्रयुक्क हि तारतम्यं वैधयिके सुख एच संभवति, न स्वरूपानन्दे। सालोक्य-सायुज्ययोस्तु परापरमुक्तिरूपसत्वाद पर्कर्षों विद्यत एव। सायुज्यं चैक्यमेव, न संश्लेपमात्रम; व्यापकेनेश्वरेण संश्लेपस् नित्यसिद्धिलात्। यथा ब्रह्मलोकान्ताासिरत्रमणगमनादिसाव्या, नैवं मुक्ति :; "अन्र ब्रह्म समर्नुते" इति तस्प अपार णौकिकत्वावगमात्, येन पारलीकिकसंद्लेप: सायुज्यं स्यान्। "एतस्यैवान्दस्यानयानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति" इति श्रुतिसिद्धसर्वानन्दसय स्वरूपाननदेऽन्तर्भाव एव "श्रीत्रियस्य चाकामहतस्य" हत्यसकृतप्रयोगतात्पर्यविषय:, इति न तदनुपपत्तिरपि मुक्तौ सुखतारतम्ये प्रमाणम्। केवलकर्म- साध्यत वे, कर्मसमुच्चितज्ञानसाध्यत्वपक्षे च मोक्षानित्यत्वापत्या ज्ञानसाध्यत्वपश्षस्यव युक्तत्ा- चस्यैकरूपत वेन साधनतारतम्यनिबधनतारतग्यस्यापि नावकाशः। "एतेन साधनस्योत्तमत्वेन साध्यमुत्तममाप्नुयुः"इति वचनमपि व्याख्यातम् ; तस्यापरमुक्तिविषयत्वात्।

तस्मात् स्वरूपानन्दस्य स्वप्रकाश्मिरूपिण:। प्राप्तिमुत्तिरन तन्ास्ति तारतम्यं कथल्वन ॥

दति सिद्धमिति ।

९६ अद्वैतसिद्धे: शाङ्करवेदान्ते कि स्थानम्.

उपसंहार: तदेवं पहितासंसार्यात्मतत्वरवरूपमेव विवक्यते। अत एव महामीमांसारयां तुरीयपरिच्छेदे 'आत्मा प्रकरणात्' इति मुकात्मस्वरूपपरिच्छेदे आत्मपदमेव प्रयुज्यते, तत्र प्रमाणं च "हनयं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाविर्भवति", "स एवोत्तम: पुरुपः" इति समाद्रियते। तथा च गीता- "क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटसोऽक्षर उच्यते। उत्तम: पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ॥ यस्मात् क्षरमसीतोऽमक्चरादपि चोत्तमः। अतोडस्म लोके वेदे च प्रथित: पुरुषोत्तम: ॥।"

इति शमू ।

VIDY. YA ATI 4rBONBAY-7

. LIBR