1. Advaya-Taraka Upanishad

[ Sutra शान्ति मन्त्र ]

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।

oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇāt pūrṇamudacyate । pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ।

· · ·

[ Sutra verse १ ]

व्याख्येयो विषयः तदधिकारी च अथातोऽद्वयतारकोपनिषदं व्याख्यास्यामः । यतये जितेन्द्रियाय शमादिषड्गुणपूर्णाय ॥

vyākhyeyo viṣayaḥ tadadhikārī ca athāto'dvayatārakopaniṣadaṃ vyākhyāsyāmaḥ । yataye jitendriyāya śamādiṣaḍguṇapūrṇāya ॥

· · ·

[ Sutra verse २ ]

योगोपाय तत्फलम् चित्स्वरूपोऽहमिति सदा भवयन् सम्यङ्निमीलिताक्षः किञ्चिदुन्मीलिताक्षो वाऽन्तर्दृष्ट्या भ्रूदहरादुपरि सच्चिदानन्दतेजःकूटरूपं परं ब्रह्मावलोकयन् तद्रूपो भवति ॥ २॥

yogopāya tatphalam citsvarūpo'hamiti sadā bhavayan samyaṅnimīlitākṣaḥ kiñcidunmīlitākṣo vā'ntardṛṣṭyā bhrūdaharādupari saccidānandatejaḥkūṭarūpaṃ paraṃ brahmāvalokayan tadrūpo bhavati ॥ 2॥

· · ·

[ Sutra verse ३ ]

अद्वयतारकपदार्थौ गर्भजन्मजरामरणभयात्संतारयति तस्मात्तारकमिति । जीवेश्वरौ मायिकाविति विज्ञाय सर्वविशेषं नेति नेतीति विहाय यदवशिष्यते ततद्वयं ब्रह्म ॥ ३॥

advayatārakapadārthau garbhajanmajarāmaraṇabhayātsaṃtārayati tasmāttārakamiti । jīveśvarau māyikāviti vijñāya sarvaviśeṣaṃ neti netīti vihāya yadavaśiṣyate tatadvayaṃ brahma ॥ 3॥

· · ·

[ Sutra verse ४ ]

लक्ष्यत्रयानुसन्धानविधिः तत्सिद्ध्यै लक्ष्यत्रयानुसंधानं कर्तव्यं ॥ ४॥

lakṣyatrayānusandhānavidhiḥ tatsiddhyai lakṣyatrayānusaṃdhānaṃ kartavyaṃ ॥ 4॥

· · ·

[ Sutra verse १ ]

अन्तर्लक्ष्यलक्षणम् देहमध्ये ब्रह्मनाडी सुषुम्ना सूर्यरूपिणी पूर्णचन्द्राभा वर्तते । सा तु मूलाधारादारभ्य ब्रह्मरन्ध्रगामिनी भवति । तन्मध्ये तटित्कोटिसमानकान्त्या मृणालसूत्रवत् सुक्ष्माङ्गी कुण्ण्दलिनीति प्रसिद्धाऽस्ति । तां दृष्ट्वा मनसैव नरः सर्वपापविनाशद्वारा मुक्तो भवति । फालोर्ध्वगललाटविशेषमण्डले निरन्तरं तेजस्तारकयोगविस्फुरणेन पश्यति चेत् सिद्धो भवति । तर्जन्यग्रोन्मीलितकर्णरन्ध्रद्वये तत्र फूत्कारशब्दो जायते । तत्र स्थिते मनसि चक्षुर्मध्यगतनीलज्योतिस्स्थलं विलोक्य अन्तर्दृष्ट्या निरतिशयसुखं प्राप्नोति । एवं हृदये पश्यति । एवमन्तर्लक्ष्यलक्षणं मुमुक्षुभिरुपास्यं ॥ ५॥

antarlakṣyalakṣaṇam dehamadhye brahmanāḍī suṣumnā sūryarūpiṇī pūrṇacandrābhā vartate । sā tu mūlādhārādārabhya brahmarandhragāminī bhavati । tanmadhye taṭitkoṭisamānakāntyā mṛṇālasūtravat sukṣmāṅgī kuṇṇdalinīti prasiddhā'sti । tāṃ dṛṣṭvā manasaiva naraḥ sarvapāpavināśadvārā mukto bhavati । phālordhvagalalāṭaviśeṣamaṇḍale nirantaraṃ tejastārakayogavisphuraṇena paśyati cet siddho bhavati । tarjanyagronmīlitakarṇarandhradvaye tatra phūtkāraśabdo jāyate । tatra sthite manasi cakṣurmadhyagatanīlajyotissthalaṃ vilokya antardṛṣṭyā niratiśayasukhaṃ prāpnoti । evaṃ hṛdaye paśyati । evamantarlakṣyalakṣaṇaṃ mumukṣubhirupāsyaṃ ॥ 5॥

· · ·

[ Sutra verse ५ ]

बहिर्लक्ष्यलक्षणम् अथ बहिर्लक्ष्यलक्षणं । नासिकाग्रे चतुर्भिः षड्भिरष्टभिः दशभिः द्वादशभिः क्रमात् अङ्गुलालन्ते नीलद्युतिश्यामत्वसदृग्रक्तभङ्गीस्फुरत्पीतवर्णद्वयोपेतं व्योम यदि पश्यति स तु योगी भवति । चलदृष्ट्या व्योमभागवीक्षितुः पुरुषस्य दृष्ट्यग्रे ज्योतिर्मयूखा वर्तते । तद्दर्शनेन योगी भवति । तप्तकाञ्चनसङ्काशज्योतिर्मयूखा अपाङ्गान्ते भूमौ वा पश्यति तद्दृष्टिः स्थिरा भवति । शिर्षोपरि द्वादशाङ्गुलसमीक्षितुः अमृतत्वं भवति । यत्र कुत्र स्थितस्य शिरसि व्योमज्योतिर्दृष्टं चेत् स तु योगी भवति ॥ ६॥

bahirlakṣyalakṣaṇam atha bahirlakṣyalakṣaṇaṃ । nāsikāgre caturbhiḥ ṣaḍbhiraṣṭabhiḥ daśabhiḥ dvādaśabhiḥ kramāt aṅgulālante nīladyutiśyāmatvasadṛgraktabhaṅgīsphuratpītavarṇadvayopetaṃ vyoma yadi paśyati sa tu yogī bhavati । caladṛṣṭyā vyomabhāgavīkṣituḥ puruṣasya dṛṣṭyagre jyotirmayūkhā vartate । taddarśanena yogī bhavati । taptakāñcanasaṅkāśajyotirmayūkhā apāṅgānte bhūmau vā paśyati taddṛṣṭiḥ sthirā bhavati । śirṣopari dvādaśāṅgulasamīkṣituḥ amṛtatvaṃ bhavati । yatra kutra sthitasya śirasi vyomajyotirdṛṣṭaṃ cet sa tu yogī bhavati ॥ 6॥

· · ·

[ Sutra verse १ ]

मध्यलक्ष्यलक्षणम् अथ मध्यलक्ष्यलक्षणं प्रातश्चित्रादिवर्णाखण्डसूर्यचक्रवत् वह्निज्वालावलीवत् तद्विहीनान्तरिक्षवत् पश्यति । तदाकाराकारितया अवतिष्ठति । तद्भूयोदर्शनेन गुणरहिताकाशं भवति । विस्फुरत्तारकाकारदीप्यमानगाढतमोपमं परमाकाशं भवति । कालानलसमद्योतमानं महाकाशं भवति । सर्वोत्कृष्टपरमद्युतिप्रद्योतमानं तत्त्वाकाशं भवति । कोटिसूर्यप्रकाशवैभवसङ्काशं सूर्याकशं भवति । एवं बाह्याभ्यन्तरस्थव्योमपञ्चकं तारकलक्ष्यं । तद्दर्शी विमुक्तफलस्तादृग्व्योमसमानो भवति । तस्मात्तारक एव लक्ष्यममनस्कफलप्रदं भवति ॥ ७॥

madhyalakṣyalakṣaṇam atha madhyalakṣyalakṣaṇaṃ prātaścitrādivarṇākhaṇḍasūryacakravat vahnijvālāvalīvat tadvihīnāntarikṣavat paśyati । tadākārākāritayā avatiṣṭhati । tadbhūyodarśanena guṇarahitākāśaṃ bhavati । visphurattārakākāradīpyamānagāḍhatamopamaṃ paramākāśaṃ bhavati । kālānalasamadyotamānaṃ mahākāśaṃ bhavati । sarvotkṛṣṭaparamadyutipradyotamānaṃ tattvākāśaṃ bhavati । koṭisūryaprakāśavaibhavasaṅkāśaṃ sūryākaśaṃ bhavati । evaṃ bāhyābhyantarasthavyomapañcakaṃ tārakalakṣyaṃ । taddarśī vimuktaphalastādṛgvyomasamāno bhavati । tasmāttāraka eva lakṣyamamanaskaphalapradaṃ bhavati ॥ 7॥

· · ·

[ Sutra verse ७ ]

द्विविधं तारकम् तत्तारकं द्विविधं पूर्वार्धं तारकमुत्तरार्धममनस्कं चेति । तदेष श्लोको भवेति -- तद्योगं च द्विधा विद्धि पूर्वोत्तरविधानतः । पूर्वं तु तारकं विद्यात् अमनस्कं तदुत्तरमिति ॥ ८॥

dvividhaṃ tārakam tattārakaṃ dvividhaṃ pūrvārdhaṃ tārakamuttarārdhamamanaskaṃ ceti । tadeṣa śloko bhaveti -- tadyogaṃ ca dvidhā viddhi pūrvottaravidhānataḥ । pūrvaṃ tu tārakaṃ vidyāt amanaskaṃ taduttaramiti ॥ 8॥

· · ·

[ Sutra verse ९ ]

तारकयोगसिद्धिः तारकयोगस्य सोमसृर्यैक्यदर्शनैकफलकत्वं । अक्ष्यन्तस्तारयोः चन्द्रसूर्यप्रतिफलनं भवति । तारकाभ्यां सूर्यचन्द्रमण्डलदर्शनं ब्रह्माण्डमिव पिण्डाण्डशिरोमध्यस्थाकाशे रवीन्दुमण्डलद्वितयमस्तीति निश्चित्य तारकाभ्यां तद्दर्शनं । अत्राप्युभयैक्यदृष्ट्या मनोयुक्तं ध्यायेत् तद्योगाभावे इन्द्रयप्रवृत्तेरनवकाशात् । तस्मातन्तर्दृष्ट्या तारक एवानुसंधेयः ॥ ९॥

tārakayogasiddhiḥ tārakayogasya somasṛryaikyadarśanaikaphalakatvaṃ । akṣyantastārayoḥ candrasūryapratiphalanaṃ bhavati । tārakābhyāṃ sūryacandramaṇḍaladarśanaṃ brahmāṇḍamiva piṇḍāṇḍaśiromadhyasthākāśe ravīndumaṇḍaladvitayamastīti niścitya tārakābhyāṃ taddarśanaṃ । atrāpyubhayaikyadṛṣṭyā manoyuktaṃ dhyāyet tadyogābhāve indrayapravṛtteranavakāśāt । tasmātantardṛṣṭyā tāraka evānusaṃdheyaḥ ॥ 9॥

· · ·

[ Sutra verse १० ]

मूर्तामूर्तभेदेन द्विविधमनुसन्धेयम् तारकं द्विविधं मूर्तितारकं अमूर्तितारकं चेति । यतिन्द्रियान्तं तत् मूर्तिमत् । यत् भ्रूयुगातीतं तत् अमूर्तिमत् । सर्वत्र अन्तःपदार्थविवेचने मनोयुक्ताभ्यास इष्यते । तारकाभ्यं तदूर्ध्वस्थसत्त्वदर्शनात् मनोयुक्तेन अन्तरीक्षणेन सच्चिदानन्दस्वरूपं ब्रह्मैव । तस्मात् शुक्लतेजोमयं ब्रह्मेति सिद्धं । तद्ब्रह्म मनःसहकारिचक्षुषा अन्तर्दृष्ट्या वेद्यं भवति । एवममूर्तितारकमपि । मनोयुक्तेन चक्षुषैव दहरादिकं वेद्यं भवति रूपग्रहणप्रयोचनस्य मनश्चक्षुरधीनत्वात् बाह्यवदान्तरेऽपि आत्ममनश्चक्षुःसंयोगेनैव रूपग्रहणकार्योदयात् । तस्मान्मनोयुक्ता अन्तर्दृष्टिः तारकप्रकाशाय भवति ॥ १०॥

mūrtāmūrtabhedena dvividhamanusandheyam tārakaṃ dvividhaṃ mūrtitārakaṃ amūrtitārakaṃ ceti । yatindriyāntaṃ tat mūrtimat । yat bhrūyugātītaṃ tat amūrtimat । sarvatra antaḥpadārthavivecane manoyuktābhyāsa iṣyate । tārakābhyaṃ tadūrdhvasthasattvadarśanāt manoyuktena antarīkṣaṇena saccidānandasvarūpaṃ brahmaiva । tasmāt śuklatejomayaṃ brahmeti siddhaṃ । tadbrahma manaḥsahakāricakṣuṣā antardṛṣṭyā vedyaṃ bhavati । evamamūrtitārakamapi । manoyuktena cakṣuṣaiva daharādikaṃ vedyaṃ bhavati rūpagrahaṇaprayocanasya manaścakṣuradhīnatvāt bāhyavadāntare'pi ātmamanaścakṣuḥsaṃyogenaiva rūpagrahaṇakāryodayāt । tasmānmanoyuktā antardṛṣṭiḥ tārakaprakāśāya bhavati ॥ 10॥

· · ·

[ Sutra verse ११ ]

तारकयोगस्वरूपं भ्रूयुगमध्यबिले दृष्टिं तद्द्वारा ऊर्ध्वस्थिततेज आविर्भूतं तारकयोगो भवति । तेन सह मनोयुक्तं तारकं सुसंयोज्य प्रयत्नेन भ्रूयुग्मं सावधानतया किञ्चिदूर्ध्वम्त्क्षेपयेत् । इति पूर्वतारकयोगः । उत्तरं तु अमूर्तिमतमनस्कमित्युच्यते । तालुमूलोर्ध्वभागे महान् ज्योतिर्मयूखो वर्तते । तत् योगिभिर्ध्येयं । तस्मातणिमादिसिद्धिर्भवति ॥ ११॥

tārakayogasvarūpaṃ bhrūyugamadhyabile dṛṣṭiṃ taddvārā ūrdhvasthitateja āvirbhūtaṃ tārakayogo bhavati । tena saha manoyuktaṃ tārakaṃ susaṃyojya prayatnena bhrūyugmaṃ sāvadhānatayā kiñcidūrdhvamtkṣepayet । iti pūrvatārakayogaḥ । uttaraṃ tu amūrtimatamanaskamityucyate । tālumūlordhvabhāge mahān jyotirmayūkho vartate । tat yogibhirdhyeyaṃ । tasmātaṇimādisiddhirbhavati ॥ 11॥

· · ·

[ Sutra verse १२ ]

शाम्भवीमुद्रा अन्तर्बाह्यलक्ष्ये दृष्टौ निमेषोन्मेषवर्जितायां सत्यं सांभवी मुद्रा भवति । तन्मुद्रारूढज्ञानिनिवासात् भूमिः पवित्रा भवति । तद्दृष्ट्या सर्वे लोकाः पवित्रा भवन्ति । तादृशपरमयोगिपूजा यस्य लभ्यते सोऽपि मुक्तो भवति ॥ १२॥

śāmbhavīmudrā antarbāhyalakṣye dṛṣṭau nimeṣonmeṣavarjitāyāṃ satyaṃ sāṃbhavī mudrā bhavati । tanmudrārūḍhajñāninivāsāt bhūmiḥ pavitrā bhavati । taddṛṣṭyā sarve lokāḥ pavitrā bhavanti । tādṛśaparamayogipūjā yasya labhyate so'pi mukto bhavati ॥ 12॥

· · ·

[ Sutra verse १३ ]

अन्तर्लक्ष्यविकल्पाः अन्तर्लक्ष्यज्वलज्ज्योतिःस्वरूपं भवति । परमगुरूपदेशेन सहस्रारज्वलज्ज्योतिर्वा बुद्धिगुहानिहितचिज्ज्योतिर्वा षोडशान्तस्थतुरीयचैतन्यं वा अन्तर्लक्ष्यं भवति । तद्दर्शनं सदाचार्यमूलं ॥ १३॥

antarlakṣyavikalpāḥ antarlakṣyajvalajjyotiḥsvarūpaṃ bhavati । paramagurūpadeśena sahasrārajvalajjyotirvā buddhiguhānihitacijjyotirvā ṣoḍaśāntasthaturīyacaitanyaṃ vā antarlakṣyaṃ bhavati । taddarśanaṃ sadācāryamūlaṃ ॥ 13॥

· · ·

[ Sutra verse १४ ]

आचार्यलक्षणम् आचार्यो वेदसम्पन्नो विष्णुभक्तो विमत्सरः । योगज्ञो योगनिष्ठश्च सदा योगात्मकः शुचिः ॥ १४॥

ācāryalakṣaṇam ācāryo vedasampanno viṣṇubhakto vimatsaraḥ । yogajño yoganiṣṭhaśca sadā yogātmakaḥ śuciḥ ॥ 14॥

· · ·

[ Sutra verse १५ ]

गुरुभक्तिसमायुक्तः पुरुष्ज्ञो विशेषतः । एवं लक्षणसम्पन्नो गुरुरित्यभिधीयते ॥ १५॥

gurubhaktisamāyuktaḥ puruṣjño viśeṣataḥ । evaṃ lakṣaṇasampanno gururityabhidhīyate ॥ 15॥

· · ·

[ Sutra verse १६ ]

गुशब्दस्त्वन्धकारः स्यात् रुशब्दस्तन्निरोधकः । अन्धकारनिरोधित्वात् गुरुरित्यभिधीयते ॥ १६॥

guśabdastvandhakāraḥ syāt ruśabdastannirodhakaḥ । andhakāranirodhitvāt gururityabhidhīyate ॥ 16॥

· · ·

[ Sutra verse १७ ]

गुरुरेव परं ब्रह्म गुरुरेव परा गतिः । गुरुरेव परा विद्या गुरुरेव परायणं ॥ १७॥

gurureva paraṃ brahma gurureva parā gatiḥ । gurureva parā vidyā gurureva parāyaṇaṃ ॥ 17॥

· · ·

[ Sutra verse १८ ]

गुरुरेव परा काष्ठा गुरुरेव परं धनं । यस्मात्तदुपदेष्टाऽसौ तस्माद्गुरुतरो गुरुरिति ॥ १८॥

gurureva parā kāṣṭhā gurureva paraṃ dhanaṃ । yasmāttadupadeṣṭā'sau tasmādgurutaro gururiti ॥ 18॥

· · ·

[ Sutra verse १९ ]

ग्रन्थाभ्यासफलम् यः सकृदुच्चारयति तस्य संसारमोचनं भवति । सर्वजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति । सर्वान् कामानवाप्नोति । सर्वपुरुषार्थसिद्धिर्भवति । य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥ १९॥

granthābhyāsaphalam yaḥ sakṛduccārayati tasya saṃsāramocanaṃ bhavati । sarvajanmakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati । sarvān kāmānavāpnoti । sarvapuruṣārthasiddhirbhavati । ya evaṃ vedetyupaniṣat ॥ 19॥

· · ·

[ Sutra शान्ति मन्त्र ]

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।

oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇāt pūrṇamudacyate । pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate ॥ oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ।