1. Ahirbudhnya Saṃhitā

1

श्रीपाञ्चरात्रे अहिर्बुध्न्यसंहिता शास्त्रावतारो नाम प्रथमोऽध्यायः शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये

śrīpāñcarātre ahirbudhnyasaṃhitā śāstrāvatāro nāma prathamo'dhyāyaḥ śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam | prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye

---

1-1

मङ्गलाचरणम् अक्षरत्रितयाव्यक्तविकाराक्षादिरूपिणे । परव्यूहादितत्त्वाय नमश्चक्राय चक्रिणे

maṅgalācaraṇam akṣaratritayāvyaktavikārākṣādirūpiṇe | paravyūhāditattvāya namaścakrāya cakriṇe

---

1-2

सोमसूर्यानलाकल्पामकल्पामिन्दुशेखराम् । पञ्चबिन्दुं हरेः शक्तिं पञ्चकृत्यकरीं नुमः

somasūryānalākalpāmakalpāminduśekharām | pañcabinduṃ hareḥ śaktiṃ pañcakṛtyakarīṃ numaḥ

---

1-3

भरद्वाजस्य दुर्वाससं प्रति सुदर्शनमाहात्म्यकारणप्रश्नः आप्लुतं दिव्यगङ्गायामुपासीनं परं पदम् । भरद्वाजोऽथ पप्रच्छ दुर्वाससमकल्मषम्

bharadvājasya durvāsasaṃ prati sudarśanamāhātmyakāraṇapraśnaḥ āplutaṃ divyagaṅgāyāmupāsīnaṃ paraṃ padam | bharadvājo'tha papraccha durvāsasamakalmaṣam

---

1-4

भरद्वाजः - अनसूयाहृदानन्द भगवंस्तपसां निधे । अस्ति मे संशयः कश्चित् तं मे व्याख्या तु मर्हसि

bharadvājaḥ - anasūyāhṛdānanda bhagavaṃstapasāṃ nidhe | asti me saṃśayaḥ kaścit taṃ me vyākhyā tu marhasi

---

1-5

अग्निषोमक्रियायोगिन्याथर्वणविनिर्णये । महोदयेऽस्त्रसंघे च प्रवर्तकनिवर्तके

agniṣomakriyāyoginyātharvaṇavinirṇaye | mahodaye'strasaṃghe ca pravartakanivartake

---

1-6

लोकपालास्त्रसंघे च तत्तत्सामर्थ्यसंभृते । महोदयासु शक्तीषु वह्निसूर्येन्दुवर्त्मनाम्

lokapālāstrasaṃghe ca tattatsāmarthyasaṃbhṛte | mahodayāsu śaktīṣu vahnisūryenduvartmanām

---

1-7

अस्त्राश्रये च शस्त्रौघे ब्रह्मरुद्रादिनिर्मिते । त्रैलोक्यत्राणसंहारजनिकर्मविचक्षणे

astrāśraye ca śastraughe brahmarudrādinirmite | trailokyatrāṇasaṃhārajanikarmavicakṣaṇe

---

1-8

महर्षिगणसंदृष्टे मन्त्रग्रामे महोदये । वैष्णवे च गदाशार्ङ्गशङ्खखड्गादिपूर्वके

maharṣigaṇasaṃdṛṣṭe mantragrāme mahodaye | vaiṣṇave ca gadāśārṅgaśaṅkhakhaḍgādipūrvake

---

1-9

लाक्ष्मे च दलगण्डाब्जपूर्वेऽस्त्रौघे महोदये । अन्यत्रोच्चावचेऽप्येवं कीर्त्यमाने प्रभावतः

lākṣme ca dalagaṇḍābjapūrve'straughe mahodaye | anyatroccāvace'pyevaṃ kīrtyamāne prabhāvataḥ

---

1-10

सुदर्शनाश्रयत्वं तु तत्र तत्र निरूपितम् । किंकृतं तस्य माहात्म्यं स्वतः संसर्गतोऽपि वा

sudarśanāśrayatvaṃ tu tatra tatra nirūpitam | kiṃkṛtaṃ tasya māhātmyaṃ svataḥ saṃsargato'pi vā

---

1-11

किं तत् सुदर्शनं नाम कश्च शब्दार्थ इष्यते । तेन किं क्रियते कर्म जगद् व्याप्नोति तत् कथम्

kiṃ tat sudarśanaṃ nāma kaśca śabdārtha iṣyate | tena kiṃ kriyate karma jagad vyāpnoti tat katham

---

1-12

कियन्तः कीदृशाः के च व्यूहास्तस्योदिता मुने । प्रयोजनं च किं तेषां व्यूही तेषां च कीदृशी

kiyantaḥ kīdṛśāḥ ke ca vyūhāstasyoditā mune | prayojanaṃ ca kiṃ teṣāṃ vyūhī teṣāṃ ca kīdṛśī

---

1-13

विष्णुना तस्य संबन्धः कश्च कीदृक् च संमतः । किं तेन नियतं नित्यमुतान्यत्रापि दृश्यते

viṣṇunā tasya saṃbandhaḥ kaśca kīdṛk ca saṃmataḥ | kiṃ tena niyataṃ nityamutānyatrāpi dṛśyate

---

1-14

एष मे संशयो जातो नानाशास्त्रनिरीक्षणात् । छिन्ध्येनं भगवन् सम्यगुपसन्नोऽस्म्यधीहि भोः

eṣa me saṃśayo jāto nānāśāstranirīkṣaṇāt | chindhyenaṃ bhagavan samyagupasanno'smyadhīhi bhoḥ

---

1-15

दुर्वाससः प्रश्नप्रशंसापूर्वकं तत्प्रतिवचनम् दुर्वासाः - उपपन्नमिदं वत्स यत् त्वयैवं विमृश्यते । तानि तानि तपांस्यद्य व्युछन्ति तव सुव्रत

durvāsasaḥ praśnapraśaṃsāpūrvakaṃ tatprativacanam durvāsāḥ - upapannamidaṃ vatsa yat tvayaivaṃ vimṛśyate | tāni tāni tapāṃsyadya vyuchanti tava suvrata

---

1-16

पक्वकषायस्यैव परतत्त्वजिज्ञासोदयः आन्तःकरणिके तैस्तैः क्षयं नीते कषायके । मनीषा जायते पुंसां परतत्त्वविमर्शिनी

pakvakaṣāyasyaiva paratattvajijñāsodayaḥ āntaḥkaraṇike taistaiḥ kṣayaṃ nīte kaṣāyake | manīṣā jāyate puṃsāṃ paratattvavimarśinī

---

1-17

अत्र ब्रह्मादीनामपि संशयः न संशयी भवानेव पूर्वोपन्यस्तवस्तुनि । ब्रह्माद्याश्च यतन्तेऽत्र संशयाना मनीषिणः

atra brahmādīnāmapi saṃśayaḥ na saṃśayī bhavāneva pūrvopanyastavastuni | brahmādyāśca yatante'tra saṃśayānā manīṣiṇaḥ

---

1-18

स्वस्याहिर्बुध्न्यात् तत्त्वनिर्णयप्राप्तिः निर्णयोऽत्र मया प्राप्तो नारदाय सुरर्षये । साक्षात् कथयतः पृष्टाच्छंकराल्लोकशंकरात्

svasyāhirbudhnyāt tattvanirṇayaprāptiḥ nirṇayo'tra mayā prāpto nāradāya surarṣaye | sākṣāt kathayataḥ pṛṣṭācchaṃkarāllokaśaṃkarāt

---

1-19

नारदस्योत्कर्षः प्राप्याग्र्यां तपसो व्युष्टिं नारदो देवसंमतः । छिन्दानः संशयान् सर्वान् ब्रह्मदेवमहर्षिषु

nāradasyotkarṣaḥ prāpyāgryāṃ tapaso vyuṣṭiṃ nārado devasaṃmataḥ | chindānaḥ saṃśayān sarvān brahmadevamaharṣiṣu

---

1-20

तस्यापि तत्त्वविषयसंदेहादहिर्बुध्न्याभिगमनम् स्वयं तु संशयं प्राप्य गहनं दुर्विदं सुरैः । अरागरोगकलुषस्तपस्वी संयतेन्द्रियः

tasyāpi tattvaviṣayasaṃdehādahirbudhnyābhigamanam svayaṃ tu saṃśayaṃ prāpya gahanaṃ durvidaṃ suraiḥ | arāgarogakaluṣastapasvī saṃyatendriyaḥ

---

1-21

पदवाक्यप्रमाणानां याथातथ्यविधानवित् । ब्रह्मचारी दमावासः परापरविभागवित्

padavākyapramāṇānāṃ yāthātathyavidhānavit | brahmacārī damāvāsaḥ parāparavibhāgavit

---

1-22

शुश्रूषुरनहंवादी यथार्थज्ञानतत्परः । नारदो मुनिशार्दूलस्त्रीन् लोकाननुसंचरन्

śuśrūṣuranahaṃvādī yathārthajñānatatparaḥ | nārado muniśārdūlastrīn lokānanusaṃcaran

---

1-23

छेत्तारं संशयस्यास्य दुर्विदस्य सुरर्षिभिः । देवादनभिगम्यान्यं सर्वज्ञाच्चन्द्रशेखरात्

chettāraṃ saṃśayasyāsya durvidasya surarṣibhiḥ | devādanabhigamyānyaṃ sarvajñāccandraśekharāt

---

1-24

कैलासवर्णनम् प्रभाभिः स्वाभिरखिलान् प्रहसन्तमिवाचलान् । उन्मेषमिव सत्त्वस्य प्रकृष्टज्ञानकारिणः

kailāsavarṇanam prabhābhiḥ svābhirakhilān prahasantamivācalān | unmeṣamiva sattvasya prakṛṣṭajñānakāriṇaḥ

---

1-25

सिद्धविद्याधराकीर्णं देवगन्धर्वसेवितम् । कैलासं शंकरावासं शंकरं द्रष्टुमाययौ

siddhavidyādharākīrṇaṃ devagandharvasevitam | kailāsaṃ śaṃkarāvāsaṃ śaṃkaraṃ draṣṭumāyayau

---

1-26

अहिर्बुध्न्यवर्णनम् रुद्रैर्वसुभिरादित्यैः सिद्धैः साध्यैर्मरुद्गणैः । ऋषिभिर्योगिभिर्दिव्यैर्भूतैर्नानाविधैरपि

ahirbudhnyavarṇanam rudrairvasubhirādityaiḥ siddhaiḥ sādhyairmarudgaṇaiḥ | ṛṣibhiryogibhirdivyairbhūtairnānāvidhairapi

---

1-27

ददर्श सेवितं तत्र समासीनं सहोमया । त्र्यक्षं वरदमीशानं शूलिनं चन्द्रशेखरं

dadarśa sevitaṃ tatra samāsīnaṃ sahomayā | tryakṣaṃ varadamīśānaṃ śūlinaṃ candraśekharaṃ

---

1-28

पतिं पशूनामनिशं भवपाशाविभेदिनम् । स्थितं मूर्तिभिरष्टाभिरवष्टभ्य जगत्त्रयम्

patiṃ paśūnāmaniśaṃ bhavapāśāvibhedinam | sthitaṃ mūrtibhiraṣṭābhiravaṣṭabhya jagattrayam

---

1-29

तं दृष्ट्वा देवमीशानं नारदो देवदर्शनः । प्रणिपत्याथ तुष्टाव गीर्भिरग्र्याभिरादरात्

taṃ dṛṣṭvā devamīśānaṃ nārado devadarśanaḥ | praṇipatyātha tuṣṭāva gīrbhiragryābhirādarāt

---

1-30

नारदकृताहिर्बुध्न्यस्तुतिः नारदः - नमस्ते देवदेवेश नमस्ते वृषकेतन । वृषप्रवरवाहाय वृष्णे कामप्रवर्षिणे

nāradakṛtāhirbudhnyastutiḥ nāradaḥ - namaste devadeveśa namaste vṛṣaketana | vṛṣapravaravāhāya vṛṣṇe kāmapravarṣiṇe

---

1-31

ओजीयसे परस्मै ते मीढुष्टम नमोऽस्तु ते । सर्वज्ञाय स्वतन्त्राय नित्यतृप्ताय ते नमः

ojīyase parasmai te mīḍhuṣṭama namo'stu te | sarvajñāya svatantrāya nityatṛptāya te namaḥ

---

1-32

अनादिबोधरूपाय नमस्ते नित्यशक्तये । कर्त्रे हर्त्रे च जगतां षडङ्गाय नमोऽस्तु ते

anādibodharūpāya namaste nityaśaktaye | kartre hartre ca jagatāṃ ṣaḍaṅgāya namo'stu te

---

1-33

दशाव्यय नमस्तुभ्यं नमस्ते कृत्तिवाससे । अघोरायाथ घोराय घोरघोरतराय च

daśāvyaya namastubhyaṃ namaste kṛttivāsase | aghorāyātha ghorāya ghoraghoratarāya ca

---

1-34

[सद्योजाताय देवाय वामदेवाय ते नमः । नमो ज्येष्ठाय रुद्राय भवोद्भव नमोऽस्तु ते

[sadyojātāya devāya vāmadevāya te namaḥ | namo jyeṣṭhāya rudrāya bhavodbhava namo'stu te

---

1-35

नमो बलविकाराय बलप्रमथनाय ते । नमः - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - य ते नमः]

namo balavikārāya balapramathanāya te | namaḥ - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ya te namaḥ]

---

1-36

नमः कलविकाराय कालाय कलनात्मने । नमस्ते सर्वभूतानां दमनाय मनोन्मन

namaḥ kalavikārāya kālāya kalanātmane | namaste sarvabhūtānāṃ damanāya manonmana

---

1-37

नमः शर्वाय शान्ताय शंभवे शंभवे नमः । विद्येश्वर नमस्तुभ्यं भूतेश्वर नमोऽस्तु ते

namaḥ śarvāya śāntāya śaṃbhave śaṃbhave namaḥ | vidyeśvara namastubhyaṃ bhūteśvara namo'stu te

---

1-38

महादेव नमस्तेऽस्तु नमस्तत्पुरुषाय ते । ज्ञानरूप नमस्तुभ्यं नमो वैराग्यवारिधे

mahādeva namaste'stu namastatpuruṣāya te | jñānarūpa namastubhyaṃ namo vairāgyavāridhe

---

1-39

ऐश्वर्यगुणपूर्णाय नमस्ते तपसां निधे । नित्यसत्य नमस्तेऽस्तु क्षमासार नमोऽस्तु ते

aiśvaryaguṇapūrṇāya namaste tapasāṃ nidhe | nityasatya namaste'stu kṣamāsāra namo'stu te

---

1-40

धृतिसार नमस्तुभ्यं स्रष्ट्रे ते जगतां नमः । आत्मसंबोधपूर्णाय त्रीन् लोकानधितिष्ठते

dhṛtisāra namastubhyaṃ sraṣṭre te jagatāṃ namaḥ | ātmasaṃbodhapūrṇāya trīn lokānadhitiṣṭhate

---

1-41

दशाव्ययाय ते नित्यमव्ययाय नमो नमः । क्षोण्यम्ब्वनलवाय्वभ्रचन्द्रादित्यात्मने नमः

daśāvyayāya te nityamavyayāya namo namaḥ | kṣoṇyambvanalavāyvabhracandrādityātmane namaḥ

---

1-42

नमः सर्वोपकाराय त्रिलोकीमधितस्थुषे । दुर्वासाः - इति स्तुवानमग्र्याभिर्वाग्भिर्देवर्षिसत्तमम्

namaḥ sarvopakārāya trilokīmadhitasthuṣe | durvāsāḥ - iti stuvānamagryābhirvāgbhirdevarṣisattamam

---

1-43

प्रसादमधुरं वाक्यमित्युवाच वृषध्वजः । अहिर्बुध्न्यः - स्तोत्रेणानेन भक्त्या च तुष्टोऽस्मि मुनिपुंगव

prasādamadhuraṃ vākyamityuvāca vṛṣadhvajaḥ | ahirbudhnyaḥ - stotreṇānena bhaktyā ca tuṣṭo'smi munipuṃgava

---

1-44

ब्रूहि किं करवाण्यद्य यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम् । नारदः - किमन्यदिह वक्तव्यं यदि तुष्टो जगत्पतिः

brūhi kiṃ karavāṇyadya yadyapi syāt sudurlabham | nāradaḥ - kimanyadiha vaktavyaṃ yadi tuṣṭo jagatpatiḥ

---

1-45

एतदेव हि काङ्क्षन्ति यतमाना विपश्चितः । अहिर्बुध्न्यः - प्रसन्नोऽस्मि तवाद्यास्तु दर्शनं सफलं मम

etadeva hi kāṅkṣanti yatamānā vipaścitaḥ | ahirbudhnyaḥ - prasanno'smi tavādyāstu darśanaṃ saphalaṃ mama

---

1-46

ब्रूहि नारद तत्त्वेन यत् ते मनसि वर्तते । कालनेमिसंग्रामे नारदस्य सुदर्शनमहिमदर्शनम् नारदः - तारकामयसंकाशे संग्रामे कालनेमिनः

brūhi nārada tattvena yat te manasi vartate | kālanemisaṃgrāme nāradasya sudarśanamahimadarśanam nāradaḥ - tārakāmayasaṃkāśe saṃgrāme kālaneminaḥ

---

1-47

संप्रवृत्ते जगद्धातुर्देवदेवस्य शार्ङ्गिणः । देवदानवगन्धर्वयक्षरक्षोभयावहे

saṃpravṛtte jagaddhāturdevadevasya śārṅgiṇaḥ | devadānavagandharvayakṣarakṣobhayāvahe

---

1-48

मध्याह्नार्कसहस्राभशस्त्रास्त्रगणसंकुले । सुरासुरेन्द्रसैन्येषु निकृत्तेषु महास्त्रतः

madhyāhnārkasahasrābhaśastrāstragaṇasaṃkule | surāsurendrasainyeṣu nikṛtteṣu mahāstrataḥ

---

1-49

भीतविस्मितसंभूतहृतसंगतसंप्लुतैः । पिशाचप्रेतवेतालभूतसंघैः समाकुले

bhītavismitasaṃbhūtahṛtasaṃgatasaṃplutaiḥ | piśācapretavetālabhūtasaṃghaiḥ samākule

---

1-50

उद्यन्तीष्वतिघोरासु ह्रादिनीष्वशनीषु च । देवदानवदेहेभ्यः क्षरद्भिः क्षतजैस्तथा

udyantīṣvatighorāsu hrādinīṣvaśanīṣu ca | devadānavadehebhyaḥ kṣaradbhiḥ kṣatajaistathā

---

1-51

स्यन्दमानासु वेगेन स्यन्दिनीषु समन्ततः । विद्रुतैः सर्वतो भीतैर्हतशेषैः सुरासुरैः

syandamānāsu vegena syandinīṣu samantataḥ | vidrutaiḥ sarvato bhītairhataśeṣaiḥ surāsuraiḥ

---

1-52

गरुडस्थे जगन्नाथे सुदर्शनकराम्बुजे । प्रादुश्चक्रे कालनेमिरस्त्रग्रामानशेषतः

garuḍasthe jagannāthe sudarśanakarāmbuje | prāduścakre kālanemirastragrāmānaśeṣataḥ

---

1-53

भृशाश्वतनया ये ते ये ते त्वन्मुखनिःसृताः । ये ते ब्रह्ममुखोद्भूता ये ते संवर्तकालजाः

bhṛśāśvatanayā ye te ye te tvanmukhaniḥsṛtāḥ | ye te brahmamukhodbhūtā ye te saṃvartakālajāḥ

---

1-54

लोकपालोद्भवा ये ते ये ते पातालवासिनः । महाभूतमया ये ते ये ते वैकारिकोद्भवाः

lokapālodbhavā ye te ye te pātālavāsinaḥ | mahābhūtamayā ye te ye te vaikārikodbhavāḥ

---

1-55

गुणत्रयमया ये ते ये ते गन्धर्वयोनयः । रक्षोयक्षोद्भवा ये ते ये ते विद्याधराह्वया

guṇatrayamayā ye te ye te gandharvayonayaḥ | rakṣoyakṣodbhavā ye te ye te vidyādharāhvayā

---

1-56

ये ते द्वन्द्वगुणोद्भूता ये ते शक्तिसमुद्भवाः । अथर्वाङ्गिरसा ये ते ये ते मन्त्रान्तरोद्भवाः

ye te dvandvaguṇodbhūtā ye te śaktisamudbhavāḥ | atharvāṅgirasā ye te ye te mantrāntarodbhavāḥ

---

1-57

सर्वकार्यकरा ये ते प्रवर्तकनिवर्तकाः । यष्टयः शक्तयो यास्ता ये ते दण्डादिरूपकाः

sarvakāryakarā ye te pravartakanivartakāḥ | yaṣṭayaḥ śaktayo yāstā ye te daṇḍādirūpakāḥ

---

1-58

महाबला महावीर्यास्त्रैलोक्यक्षपणोद्यताः । शैलेन्द्रसंनिभाः केचित् केचिन्नागेन्द्रसंनिभाः

mahābalā mahāvīryāstrailokyakṣapaṇodyatāḥ | śailendrasaṃnibhāḥ kecit kecinnāgendrasaṃnibhāḥ

---

1-59

पारावारनिभाः केचित् केचिद् गगनसंनिभाः । ज्वलज्ज्वालाशतालीढा रोदसीमध्यवर्तिनः

pārāvāranibhāḥ kecit kecid gaganasaṃnibhāḥ | jvalajjvālāśatālīḍhā rodasīmadhyavartinaḥ

---

1-60

नृत्यन्तश्च हसन्तश्च क्ष्वेलन्तः पतयालवः । अनिर्देश्या अनौपम्या गौराः श्वेतारुणासिताः

nṛtyantaśca hasantaśca kṣvelantaḥ patayālavaḥ | anirdeśyā anaupamyā gaurāḥ śvetāruṇāsitāḥ

---

1-61

नानासंस्थानवर्णाश्च नानाविभ्रमरोचिषः । सर्वे संभूय संयत्ताः कालनेमिप्रचोदिताः

nānāsaṃsthānavarṇāśca nānāvibhramarociṣaḥ | sarve saṃbhūya saṃyattāḥ kālanemipracoditāḥ

---

1-62

सर्वास्त्राणां सुदर्शनेन पराभवः सप्रयोगोपसंहारैः सरहस्यैश्च संगतैः । अस्त्रग्रामैरशेषैस्तैर्नारायणकरोद्यते

sarvāstrāṇāṃ sudarśanena parābhavaḥ saprayogopasaṃhāraiḥ sarahasyaiśca saṃgataiḥ | astragrāmairaśeṣaistairnārāyaṇakarodyate

---

1-63

सुदर्शनमहावह्नौ संभूय शलभायितम् । पूर्णाहुतिरभूत् तस्मिन् कालनेमिर्महासुरः

sudarśanamahāvahnau saṃbhūya śalabhāyitam | pūrṇāhutirabhūt tasmin kālanemirmahāsuraḥ

---

1-64

अत्यद्भुतमहिमदर्शनात् संशयोदयः तं दृष्ट्वा विस्मयाविष्टः संग्रामं महदद्भुतम् । अन्तर्हितं क्षणात् कृष्णं प्रणिपत्य जगद्गुरुम्

atyadbhutamahimadarśanāt saṃśayodayaḥ taṃ dṛṣṭvā vismayāviṣṭaḥ saṃgrāmaṃ mahadadbhutam | antarhitaṃ kṣaṇāt kṛṣṇaṃ praṇipatya jagadgurum

---

1-65

इमं संदेहसंदोहं हृदयेन वहन् गुरुम् । तवान्तिकमिह प्राप्तः संशयच्छेदनाय वै

imaṃ saṃdehasaṃdohaṃ hṛdayena vahan gurum | tavāntikamiha prāptaḥ saṃśayacchedanāya vai

---

1-66

न हि सर्वज्ञमीशानं विना छेत्तास्य विद्यते । अहिर्बुध्न्यः - देवर्षे संशयान् ब्रूहि ये वर्तन्ते तवान्तरे

na hi sarvajñamīśānaṃ vinā chettāsya vidyate | ahirbudhnyaḥ - devarṣe saṃśayān brūhi ye vartante tavāntare

---

1-67

अप्यनिर्वचनीयास्ते सर्वांश्छेत्तास्मि सांप्रतम् । दुर्वासाः - अथ प्रश्नान् क्रमेणोक्तान् नारदेन सुरर्षिणा

apyanirvacanīyāste sarvāṃśchettāsmi sāṃpratam | durvāsāḥ - atha praśnān krameṇoktān nāradena surarṣiṇā

---

1-68

व्याचष्ट भगवान् शर्वः सर्वतः प्रीतमानसः । संहितावतरणम् संहिता सेयमाख्याता नानामन्त्रार्थगोचरा

vyācaṣṭa bhagavān śarvaḥ sarvataḥ prītamānasaḥ | saṃhitāvataraṇam saṃhitā seyamākhyātā nānāmantrārthagocarā

---

1-69

पञ्चरात्रमयी दिव्या नाम्नाहिर्बुध्न्यपूर्विका । अर्थैः परकृतिप्रायैः पुराकल्पैश्च संयुता

pañcarātramayī divyā nāmnāhirbudhnyapūrvikā | arthaiḥ parakṛtiprāyaiḥ purākalpaiśca saṃyutā

---

1-70

नानासिद्धान्तसंभेदा नानाविद्योपशोभिता । शतद्वयमिहाध्यायाश्चत्वारिंशच्च दर्शिताः

nānāsiddhāntasaṃbhedā nānāvidyopaśobhitā | śatadvayamihādhyāyāścatvāriṃśacca darśitāḥ

---

1-71

ततो द्वापरवेलायां मनुष्याणां हिताय वै । अध्यायानां शतेनाथ विंशत्या च समन्विता

tato dvāparavelāyāṃ manuṣyāṇāṃ hitāya vai | adhyāyānāṃ śatenātha viṃśatyā ca samanvitā

---

1-72

अतिविस्तरमुत्सृज्य गुह्येन प्रतिसंस्कृता । ततोऽपि बुद्धिसंकोचान्मनुष्याणां हिताय वै

ativistaramutsṛjya guhyena pratisaṃskṛtā | tato'pi buddhisaṃkocānmanuṣyāṇāṃ hitāya vai

---

1-73

याति द्वापरसन्ध्यंशे व्यासस्यानुमतेर्मया । षष्ट्यध्यायैरियं भूयः संहिता प्रतिसंस्कृता

yāti dvāparasandhyaṃśe vyāsasyānumatermayā | ṣaṣṭyadhyāyairiyaṃ bhūyaḥ saṃhitā pratisaṃskṛtā

---

1-74

उपन्यास्थद्यथाप्रश्नं नारदो भगवानृषिः । निरुवाच यथा शर्वस्तान् सर्वांस्त्वं निबोध मे

upanyāsthadyathāpraśnaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ | niruvāca yathā śarvastān sarvāṃstvaṃ nibodha me

---

1

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां शास्त्रावतारो नाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ śāstrāvatāro nāma prathamo'dhyāyaḥ

---

2-1

श्लोकाः 74 षाड्गुण्यब्रह्मविवेको नाम द्वितीयोऽध्यायः अहिर्बुध्न्यं प्रति नारदप्रश्नः नारदः - मन्त्रग्रामानशेषांस्तान् सूर्यवैश्वानरोपमान् । अनायासेन जग्राह हरेश्चक्रं सुदर्शनम्

ślokāḥ 74 ṣāḍguṇyabrahmaviveko nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ahirbudhnyaṃ prati nāradapraśnaḥ nāradaḥ - mantragrāmānaśeṣāṃstān sūryavaiśvānaropamān | anāyāsena jagrāha hareścakraṃ sudarśanam

---

2-2

सांसिद्धिकप्रभावोऽयमस्य सांसर्गिकोऽपि वा । किं तत् सुदर्शनं नाम कश्च शब्दार्थ उच्यते

sāṃsiddhikaprabhāvo'yamasya sāṃsargiko'pi vā | kiṃ tat sudarśanaṃ nāma kaśca śabdārtha ucyate

---

2-3

अहिर्बुध्न्येन संकर्षणात् स्वस्य ज्ञानप्राप्तिकथनम् अहिर्बुध्न्यः - शृणु नारद तत्त्वेन यत् तज्ज्ञानमनुत्तमम् । वर्षायुतगणान् घोरं तपस्तप्त्वा मया पुरा

ahirbudhnyena saṃkarṣaṇāt svasya jñānaprāptikathanam ahirbudhnyaḥ - śṛṇu nārada tattvena yat tajjñānamanuttamam | varṣāyutagaṇān ghoraṃ tapastaptvā mayā purā

---

2-4

प्राप्तं संकर्षणात् साक्षाद् विज्ञानबलवारिधेः । ब्रह्मादिषु यदन्येषु न महर्षिषु विद्यते

prāptaṃ saṃkarṣaṇāt sākṣād vijñānabalavāridheḥ | brahmādiṣu yadanyeṣu na maharṣiṣu vidyate

---

2-5

सुदर्शनस्वरूपं तत् प्रोच्यमानं मया शृणु । श्रुते यत्राखिलाधारे संशयास्ते न सन्ति वै

sudarśanasvarūpaṃ tat procyamānaṃ mayā śṛṇu | śrute yatrākhilādhāre saṃśayāste na santi vai

---

2-6

परब्रह्मस्वरूपसंक्षेपः अनाद्यन्तं परं ब्रह्म यत् तदक्षरमव्ययम् । अनामरूपसंभेद्यमवाङ्मनसगोचरम्

parabrahmasvarūpasaṃkṣepaḥ anādyantaṃ paraṃ brahma yat tadakṣaramavyayam | anāmarūpasaṃbhedyamavāṅmanasagocaram

---

2-7

सर्वशक्ति समस्ताख्यं षाड्गुण्यमजरं ध्रुवम् । सुदर्शनशब्दार्थनिरूपणम् तस्य स्यामिति संकल्पो भावतोऽभावतोऽपि वा

sarvaśakti samastākhyaṃ ṣāḍguṇyamajaraṃ dhruvam | sudarśanaśabdārthanirūpaṇam tasya syāmiti saṃkalpo bhāvato'bhāvato'pi vā

---

2-8

स्वातन्त्र्याननुयोज्येन रूपेण परिवर्तते । यत् तत् प्रेक्षणमित्युक्तं दर्शनं तत् प्रगीयते

svātantryānanuyojyena rūpeṇa parivartate | yat tat prekṣaṇamityuktaṃ darśanaṃ tat pragīyate

---

2-9

वस्तुतः कालतो देशात् तस्य त्वव्याहतिर्हि या । पूजा सात्र सुशब्दार्थस्तत् सुदर्शनमीर्यते

vastutaḥ kālato deśāt tasya tvavyāhatirhi yā | pūjā sātra suśabdārthastat sudarśanamīryate

---

2-10

सर्वस्य सुदर्शनाधीनत्वम् कारणं जगतो यत् तदाधारो जगतश्च यः । प्रमाणं जगतो यत् तत् प्रमाणार्थोऽखिलश्च यः

sarvasya sudarśanādhīnatvam kāraṇaṃ jagato yat tadādhāro jagataśca yaḥ | pramāṇaṃ jagato yat tat pramāṇārtho'khilaśca yaḥ

---

2-11

तत्राधिकारिणो ये च विभागा ये च तद्गताः । रक्षाविधिश्च यस्तस्य स च यस्य प्रकीर्तितः

tatrādhikāriṇo ye ca vibhāgā ye ca tadgatāḥ | rakṣāvidhiśca yastasya sa ca yasya prakīrtitaḥ

---

2-12

सर्वं सुदर्शनायत्तं सुदर्शनमयं च यत् । इति सांसिद्धिकं रूपं तस्य सर्वातिशायि च

sarvaṃ sudarśanāyattaṃ sudarśanamayaṃ ca yat | iti sāṃsiddhikaṃ rūpaṃ tasya sarvātiśāyi ca

---

2-13

अस्त्रग्रामेष्वशेषेषु यत् तत् सामर्थ्यमैश्वरम् । एतदीयमशेषं तदित्याप्तं स्वेन तत् स्वकम्

astragrāmeṣvaśeṣeṣu yat tat sāmarthyamaiśvaram | etadīyamaśeṣaṃ tadityāptaṃ svena tat svakam

---

2-14

पुनर्नारदकृताः प्रश्नाः नारदः - देवदेव जगन्नाथ लोकत्रितयशंकर । विमुह्यतीव चित्तं मे संशयो बहुलीकृतः

punarnāradakṛtāḥ praśnāḥ nāradaḥ - devadeva jagannātha lokatritayaśaṃkara | vimuhyatīva cittaṃ me saṃśayo bahulīkṛtaḥ

---

2-15

षाड्गुण्यं किं परं ब्रह्म किंप्रकारं च तद्भवेत् । संकल्पः कीदृशस्तस्य कथं दर्शनतास्य च

ṣāḍguṇyaṃ kiṃ paraṃ brahma kiṃprakāraṃ ca tadbhavet | saṃkalpaḥ kīdṛśastasya kathaṃ darśanatāsya ca

---

2-16

कथं चाविहतिस्तस्य सर्वदेशातिगोचरा । किं कारणं च जगतः कीदृशं किंविधं च तत्

kathaṃ cāvihatistasya sarvadeśātigocarā | kiṃ kāraṇaṃ ca jagataḥ kīdṛśaṃ kiṃvidhaṃ ca tat

---

2-17

को वा जगत आधारः कीदृक् कतिविधश्च सः । किं तत् प्रमाणमित्युक्तं कीदृक् कतिविधं च तत्

ko vā jagata ādhāraḥ kīdṛk katividhaśca saḥ | kiṃ tat pramāṇamityuktaṃ kīdṛk katividhaṃ ca tat

---

2-18

प्रमाणार्थश्च को नाम कीदृक् कतिविधश्च सः । के तेऽधिकारिणो नाम कीदृशाः किंविधाश्च ते

pramāṇārthaśca ko nāma kīdṛk katividhaśca saḥ | ke te'dhikāriṇo nāma kīdṛśāḥ kiṃvidhāśca te

---

2-19

सर्वस्यास्य च का रक्षा तद्विधिः कश्च किंविधः । कश्च तत्राधिकार्यर्थः स च किंगुण इष्यते

sarvasyāsya ca kā rakṣā tadvidhiḥ kaśca kiṃvidhaḥ | kaśca tatrādhikāryarthaḥ sa ca kiṃguṇa iṣyate

---

2-20

एतन्मे भगवन् ब्रूहि प्रश्नजातमशेषतः । उपसंगृह्य चरणावुपसन्नोऽस्म्यधीहि भोः

etanme bhagavan brūhi praśnajātamaśeṣataḥ | upasaṃgṛhya caraṇāvupasanno'smyadhīhi bhoḥ

---

2-21

दुर्वासाः - ततो दर्शनपूताय प्रणिपत्याभियाचते । उपसन्नाय मुनये सर्वं व्याचष्ट शंकरः

durvāsāḥ - tato darśanapūtāya praṇipatyābhiyācate | upasannāya munaye sarvaṃ vyācaṣṭa śaṃkaraḥ

---

2-22

विस्तरेण परब्रह्मस्वरूपनिरूपणम् अहिर्बुध्न्यः - एकं निर्दुःखनिःसीमसुखानुभवलक्षणम् । अनाद्यन्तं परं ब्रह्म नारायणमनामयम्

vistareṇa parabrahmasvarūpanirūpaṇam ahirbudhnyaḥ - ekaṃ nirduḥkhaniḥsīmasukhānubhavalakṣaṇam | anādyantaṃ paraṃ brahma nārāyaṇamanāmayam

---

2-23

सर्वभूतकृतावासं सर्वं व्याप्य व्यवस्थितम् । निरवद्यमविक्षिप्तमतरङ्गार्णवोपमम्

sarvabhūtakṛtāvāsaṃ sarvaṃ vyāpya vyavasthitam | niravadyamavikṣiptamataraṅgārṇavopamam

---

2-24

परब्रह्मणः हेयप्रतिभटत्वं कल्याणगुणाकारत्वं च अप्राकृतगुणस्पर्शमप्राकृतगुणास्पदम् । भवोदधेः परं पारं निष्कलङ्कं निरञ्जनम्

parabrahmaṇaḥ heyapratibhaṭatvaṃ kalyāṇaguṇākāratvaṃ ca aprākṛtaguṇasparśamaprākṛtaguṇāspadam | bhavodadheḥ paraṃ pāraṃ niṣkalaṅkaṃ nirañjanam

---

2-25

आकाराद् देशतः कालादनवच्छेदयोगतः । पूर्णं नित्योदितं व्यापि हेयोपादेयतोज्झितम्

ākārād deśataḥ kālādanavacchedayogataḥ | pūrṇaṃ nityoditaṃ vyāpi heyopādeyatojjhitam

---

2-26

इदमीदृगियत्ताभिरपरिच्छेद्यमञ्जसा । परब्रह्मणः परमात्मादिसकलशब्दवाच्यत्वम् उपर्युपरि तत्त्वानां पूर्वपूर्वात्मभाविनाम्

idamīdṛgiyattābhiraparicchedyamañjasā | parabrahmaṇaḥ paramātmādisakalaśabdavācyatvam uparyupari tattvānāṃ pūrvapūrvātmabhāvinām

---

2-27

पारम्येणात्मभावित्वात् परमात्मा प्रकीर्तितः । ओमित्यापन्नयोगेन सर्वतत्त्वप्रवेशतः

pāramyeṇātmabhāvitvāt paramātmā prakīrtitaḥ | omityāpannayogena sarvatattvapraveśataḥ

---

2-28

षाड्गुण्यगुणयोगेन भगवान् परिकीर्तितः । समस्तभूतवासित्वाद् वासुदेवः प्रकीर्तितः

ṣāḍguṇyaguṇayogena bhagavān parikīrtitaḥ | samastabhūtavāsitvād vāsudevaḥ prakīrtitaḥ

---

2-29

आप्नोति जगदित्येवमात्मत्वेन निरूपितः । रूपात् प्रकारतोऽव्यक्तेरव्यक्तः परिगीयते

āpnoti jagadityevamātmatvena nirūpitaḥ | rūpāt prakārato'vyakteravyaktaḥ parigīyate

---

2-30

सर्वप्रकृतिशक्तित्वात् सर्वप्रकृतिरीरितः । प्रधीयमानकार्यत्वात् प्रधानः परिगीयते

sarvaprakṛtiśaktitvāt sarvaprakṛtirīritaḥ | pradhīyamānakāryatvāt pradhānaḥ parigīyate

---

2-31

नेतृत्वादनितृत्वाच्च नित्य इत्यपि पठ्यते । अननाददनाच्चापि ह्यनन्तः परिपठ्यते

netṛtvādanitṛtvācca nitya ityapi paṭhyate | ananādadanāccāpi hyanantaḥ paripaṭhyate

---

2-32

परितो मित्यभावाच्च प्रोक्तोऽपरिमितो वुधैः । अक्षयादक्षरः प्रोक्तो ह्यरिष्टो रिष्टवर्जनात्

parito mityabhāvācca prokto'parimito vudhaiḥ | akṣayādakṣaraḥ prokto hyariṣṭo riṣṭavarjanāt

---

2-33

अविकार्यस्वभावत्वादव्याप्यत्वात् तथाच्युतः । रागादिदोषनिर्मुक्तेः समधीगोचरत्वतः

avikāryasvabhāvatvādavyāpyatvāt tathācyutaḥ | rāgādidoṣanirmukteḥ samadhīgocaratvataḥ

---

2-34

सर्वोपादानतासाम्यात् समः संपरिकीर्तितः । ध्यानवर्त्मबहिर्भावात् स्वभावाननुयोगतः

sarvopādānatāsāmyāt samaḥ saṃparikīrtitaḥ | dhyānavartmabahirbhāvāt svabhāvānanuyogataḥ

---

2-35

इयत्तयाप्यचिन्त्यत्वादचिन्त्यः परिकीर्तितः । जगन्ति प्रभवन्त्यस्मात् सर्वत्र प्रभवत्यपि

iyattayāpyacintyatvādacintyaḥ parikīrtitaḥ | jaganti prabhavantyasmāt sarvatra prabhavatyapi

---

2-36

प्रकृष्टश्च भवो यस्मात् प्रभवः परिकीर्तितः । सर्वप्रलयभूमित्वादव्ययो व्ययनाशनात्

prakṛṣṭaśca bhavo yasmāt prabhavaḥ parikīrtitaḥ | sarvapralayabhūmitvādavyayo vyayanāśanāt

---

2-37

बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च ब्रह्मेति श्रुतिगह्वरे । कपिलः श्रेष्ठविद्यत्वात् तेजिष्ठत्वाच्च कापिलः

bṛhattvād bṛṃhaṇatvācca brahmeti śrutigahvare | kapilaḥ śreṣṭhavidyatvāt tejiṣṭhatvācca kāpilaḥ

---

2-38

हितश्च रमणीयश्च गर्भो हृदयनामवान् । हिरण्यगर्भ इत्येवं योगिभिः समुदाहृतः

hitaśca ramaṇīyaśca garbho hṛdayanāmavān | hiraṇyagarbha ityevaṃ yogibhiḥ samudāhṛtaḥ

---

2-39

अपनाशतपोयोगादपान्तरतपाः श्रुतः । शिवंकरतया प्रोक्तः शिवः पाशुपते स्थितैः

apanāśatapoyogādapāntaratapāḥ śrutaḥ | śivaṃkaratayā proktaḥ śivaḥ pāśupate sthitaiḥ

---

2-40

अदूरविप्रकर्षस्थैर्वस्तुतोऽनवगाहिभिः । इत्येवमादिभिः शब्दैस्तत्त्वं तदुपलक्ष्यते

adūraviprakarṣasthairvastuto'navagāhibhiḥ | ityevamādibhiḥ śabdaistattvaṃ tadupalakṣyate

---

2-41

प्रतिबन्धविगमे ब्रह्मानुभवसंभवः अनेकजन्मसंसिधपुण्यपापपरिक्षये । निकृत्ते वासनाजाले सम्यग्विज्ञानशस्त्रतः

pratibandhavigame brahmānubhavasaṃbhavaḥ anekajanmasaṃsidhapuṇyapāpaparikṣaye | nikṛtte vāsanājāle samyagvijñānaśastrataḥ

---

2-42

त्रैगुण्योपरमे तत्तु स्वेनानुभवितुं क्षमम् । साक्षादिदमिति व्यक्तं वाचा वक्तुं न शक्नुमः

traiguṇyoparame tattu svenānubhavituṃ kṣamam | sākṣādidamiti vyaktaṃ vācā vaktuṃ na śaknumaḥ

---

2-43

ब्रह्मणः प्रयत्नलभ्यत्वविरहः संवत्सरसहस्राणि पक्षिराडिव संपतन् । नैवान्तं कारणस्यैति यद्यपि स्यान्मनोजवः

brahmaṇaḥ prayatnalabhyatvavirahaḥ saṃvatsarasahasrāṇi pakṣirāḍiva saṃpatan | naivāntaṃ kāraṇasyaiti yadyapi syānmanojavaḥ

---

2-44

उपर्युपरि गच्छन्तो विशिक्षन्तस्तथा तथा । ज्ञानोद्यमदशायास्ते न व्यक्तिमधिकां गताः

uparyupari gacchanto viśikṣantastathā tathā | jñānodyamadaśāyāste na vyaktimadhikāṃ gatāḥ

---

2-45

तत्र सर्वाणि तत्त्वानि निषीदन्ति परात्मनि । भावाभावावुभौ प्रोतौ ज्ञानसूत्रमयात्मना

tatra sarvāṇi tattvāni niṣīdanti parātmani | bhāvābhāvāvubhau protau jñānasūtramayātmanā

---

2-46

ब्रह्मणः त्रिविधपरिच्छेदशून्यत्वम् सर्वप्रत्यक्षदर्शित्वात् सर्वात्मा तत् परं पदम् । अतीतानागते काले मध्यतः प्रतिसंहृते

brahmaṇaḥ trividhaparicchedaśūnyatvam sarvapratyakṣadarśitvāt sarvātmā tat paraṃ padam | atītānāgate kāle madhyataḥ pratisaṃhṛte

---

2-47

वर्तमानं न तद् ब्रह्म नातीतं नैव भावि तत् । अग्रतः पृष्ठतो नैव नोर्ध्वतः पार्श्वयोर्द्वयोः

vartamānaṃ na tad brahma nātītaṃ naiva bhāvi tat | agrataḥ pṛṣṭhato naiva nordhvataḥ pārśvayordvayoḥ

---

2-48

न कल्माषं न विकलं न कृष्णं न च पिङ्गलम् । न सारङ्गं पिशङ्गं न कपिलं नारुणं न च

na kalmāṣaṃ na vikalaṃ na kṛṣṇaṃ na ca piṅgalam | na sāraṅgaṃ piśaṅgaṃ na kapilaṃ nāruṇaṃ na ca

---

2-49

न बभ्रु नकुलं नैव न श्यामं न च रोहितम् । न दीर्घं नैव च ह्रस्वं न स्थूलं नैव चाप्यणु

na babhru nakulaṃ naiva na śyāmaṃ na ca rohitam | na dīrghaṃ naiva ca hrasvaṃ na sthūlaṃ naiva cāpyaṇu

---

2-50

न वृत्तं नाप्यपावृत्तं नाश्रितं तदनाश्रितम् । नैव भावो न चाभावस्तद्भावार्चितये न च

na vṛttaṃ nāpyapāvṛttaṃ nāśritaṃ tadanāśritam | naiva bhāvo na cābhāvastadbhāvārcitaye na ca

---

2-51

न शीतं नापि चैवोष्णं नानुष्णाशीतमप्युत । न दुःखं न सुखं नैव निर्दुःखं सुखमव्रणम्

na śītaṃ nāpi caivoṣṇaṃ nānuṣṇāśītamapyuta | na duḥkhaṃ na sukhaṃ naiva nirduḥkhaṃ sukhamavraṇam

---

2-52

न मूलं नापि तन्मध्यं नैवान्तं कस्याचिन्मुने । न शेते तन्न चैवास्ते न तिष्ठति न गच्छति

na mūlaṃ nāpi tanmadhyaṃ naivāntaṃ kasyācinmune | na śete tanna caivāste na tiṣṭhati na gacchati

---

2-53

सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तं सर्वोपाधिविवर्जितम् । षाड्गुण्यं तत् परं ब्रह्म सर्वकारणकारणम्

sarvadvandvavinirmuktaṃ sarvopādhivivarjitam | ṣāḍguṇyaṃ tat paraṃ brahma sarvakāraṇakāraṇam

---

2-54

नारदः - किं तत् षाड्गुण्यमित्युक्तं देवदेव जगत्पते । कथं च गुणहीनं तत् षाड्गुण्यं परिगीयते

nāradaḥ - kiṃ tat ṣāḍguṇyamityuktaṃ devadeva jagatpate | kathaṃ ca guṇahīnaṃ tat ṣāḍguṇyaṃ parigīyate

---

2-55

ब्रह्मणः षाड्गुण्यप्रपञ्चनम् अहिर्बुध्न्यः - अप्राकृतगुणस्पर्शं निर्गुणं परिगीयते । शृणु नारद षाड्गुण्यं कथ्यमानं मयानघ

brahmaṇaḥ ṣāḍguṇyaprapañcanam ahirbudhnyaḥ - aprākṛtaguṇasparśaṃ nirguṇaṃ parigīyate | śṛṇu nārada ṣāḍguṇyaṃ kathyamānaṃ mayānagha

---

2-56

ज्ञानस्वरूपनिरूपणम् अजडं स्वात्मसंबोधि नित्यं सर्वावगाहनम् । ज्ञानं नाम गुणं प्राहुः प्रथमं गुणचिन्तकाः

jñānasvarūpanirūpaṇam ajaḍaṃ svātmasaṃbodhi nityaṃ sarvāvagāhanam | jñānaṃ nāma guṇaṃ prāhuḥ prathamaṃ guṇacintakāḥ

---

2-57

ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपत्वं ज्ञानगुणकत्वं च स्वरूपं ब्रह्मणस्तच्च गुणश्च परिगीयते । शक्तिस्वरूपनिरूपणम् जगत्प्रकृतिभावो यः सा शक्तिः परिकीर्तिता

brahmaṇo jñānasvarūpatvaṃ jñānaguṇakatvaṃ ca svarūpaṃ brahmaṇastacca guṇaśca parigīyate | śaktisvarūpanirūpaṇam jagatprakṛtibhāvo yaḥ sā śaktiḥ parikīrtitā

---

2-58

ऐश्वर्यस्वरूपनिरूपणम् कर्तृत्वं नाम यत् तस्य स्वातन्त्र्यपरिबृंहितम् । ऐश्वर्यं नाम तत् प्रोक्तं गुणतत्त्वार्थचिन्तकैः

aiśvaryasvarūpanirūpaṇam kartṛtvaṃ nāma yat tasya svātantryaparibṛṃhitam | aiśvaryaṃ nāma tat proktaṃ guṇatattvārthacintakaiḥ

---

2-59

बलस्वरूपनिरूपणम् श्रमहानिस्तु या तस्य सततं कुर्वतो जगत् । बलं नाम गुणस्तस्य कथितो गुणचिन्तकैः

balasvarūpanirūpaṇam śramahānistu yā tasya satataṃ kurvato jagat | balaṃ nāma guṇastasya kathito guṇacintakaiḥ

---

2-60

वीर्यस्वरूपनिरूपणम् तस्योपादानभावेऽपि विकारविरहो हि यः । वीर्यं नाम गुणः सोऽयमच्युतत्वापराह्वयम्

vīryasvarūpanirūpaṇam tasyopādānabhāve'pi vikāraviraho hi yaḥ | vīryaṃ nāma guṇaḥ so'yamacyutatvāparāhvayam

---

2-61

तेजःस्वरूपनिरूपणम् सहकार्यनपेक्षा या तत् तेजः समुदाहृतम् । शक्त्यादिगुणपञ्चकस्य ज्ञानगुणप्रकारत्वम् एते शक्त्यादयः पञ्च गुणा ज्ञानस्य कीर्तिताः

tejaḥsvarūpanirūpaṇam sahakāryanapekṣā yā tat tejaḥ samudāhṛtam | śaktyādiguṇapañcakasya jñānaguṇaprakāratvam ete śaktyādayaḥ pañca guṇā jñānasya kīrtitāḥ

---

2-62

ज्ञानमेव परं रूपं ब्रह्मणः परमात्मनः । षाड्गुण्यं तत् परं ब्रह्म स्वशक्तिपरिबृंहितम् । बहु स्यामिति संकल्पं भजते तत् सुदर्शनम्

jñānameva paraṃ rūpaṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ | ṣāḍguṇyaṃ tat paraṃ brahma svaśaktiparibṛṃhitam | bahu syāmiti saṃkalpaṃ bhajate tat sudarśanam

---

2

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां षाड्गुण्यब्रह्मविवेको नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ ṣāḍguṇyabrahmaviveko nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

---

3-1

आदितः श्लोकाः 136 वैश्वरूप्यसंक्षेपो नाम तृतीयोऽध्यायः नारदः - षाड्गुण्यं तत् कथं ब्रह्म स्वशक्तिपरिबृंहितम् । तस्य शक्तिश्च का नाम यया बृंहितमुच्यते

āditaḥ ślokāḥ 136 vaiśvarūpyasaṃkṣepo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ nāradaḥ - ṣāḍguṇyaṃ tat kathaṃ brahma svaśaktiparibṛṃhitam | tasya śaktiśca kā nāma yayā bṛṃhitamucyate

---

3-2

सर्ववस्तूनां शक्तिरपृथक्सिद्धविशेषणम् अहिर्बुध्न्यः - शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्या अपृथक्स्थिताः । स्वरूपे नैव दृश्यन्ते दृश्यन्ते कार्यतस्तु ताः

sarvavastūnāṃ śaktirapṛthaksiddhaviśeṣaṇam ahirbudhnyaḥ - śaktayaḥ sarvabhāvānāmacintyā apṛthaksthitāḥ | svarūpe naiva dṛśyante dṛśyante kāryatastu tāḥ

---

3-3

सूक्ष्मावस्था हि सा तेषां सर्वभावानुगामिनी । इदंतया विधातुं सा न निषेद्धुं च शक्यते

sūkṣmāvasthā hi sā teṣāṃ sarvabhāvānugāminī | idaṃtayā vidhātuṃ sā na niṣeddhuṃ ca śakyate

---

3-4

शक्तीनामपर्यनुयोज्यत्वम् सर्वैरननुयोज्या हि शक्तयो भावगोचराः । परब्रह्मणोऽपि शक्तिरपृथक्सिद्धविशेषणम् एवं भगवतस्तस्य परस्य ब्रह्मणो मुने

śaktīnāmaparyanuyojyatvam sarvairananuyojyā hi śaktayo bhāvagocarāḥ | parabrahmaṇo'pi śaktirapṛthaksiddhaviśeṣaṇam evaṃ bhagavatastasya parasya brahmaṇo mune

---

3-5

सर्वभावानुगा शक्तिर्ज्योत्स्नेव हिमदीधितेः । भावाभावानुगा तस्य सर्वकार्यकरी विभोः

sarvabhāvānugā śaktirjyotsneva himadīdhiteḥ | bhāvābhāvānugā tasya sarvakāryakarī vibhoḥ

---

3-6

स्वातन्त्र्यरूपा सा विष्णोः प्रस्फुरत्ता जगन्मयी । उदितानुदिताकारा निमेषोन्मेषरूपिणी

svātantryarūpā sā viṣṇoḥ prasphurattā jaganmayī | uditānuditākārā nimeṣonmeṣarūpiṇī

---

3-7

भगवच्छक्तेरानन्दादिशब्दाभिधेयत्वम् निरपेक्षतयानन्दा स्वतन्त्रा नित्यपूरणात् । स्वात्मभित्तिसमुन्मीलत्परावरजगत्स्थितिः

bhagavacchakterānandādiśabdābhidheyatvam nirapekṣatayānandā svatantrā nityapūraṇāt | svātmabhittisamunmīlatparāvarajagatsthitiḥ

---

3-8

नित्या कालापरिच्छेदात् पूर्णाकारावियोगतः । व्यापिनी देशविभ्रंशाद्रिक्ता पूर्णा च सर्वदा

nityā kālāparicchedāt pūrṇākārāviyogataḥ | vyāpinī deśavibhraṃśādriktā pūrṇā ca sarvadā

---

3-9

जगत्तया लक्ष्यमाणा सा लक्ष्मीरिति गीयते । श्रयन्ती वैष्णवं भावं सा श्रीरिति निगद्यते

jagattayā lakṣyamāṇā sā lakṣmīriti gīyate | śrayantī vaiṣṇavaṃ bhāvaṃ sā śrīriti nigadyate

---

3-10

अव्यक्तकालपुंभावात् सा पद्मा पद्ममालिनी । कामदानाच्च कमला पर्याप्तसुखयोगतः

avyaktakālapuṃbhāvāt sā padmā padmamālinī | kāmadānācca kamalā paryāptasukhayogataḥ

---

3-11

विष्णोः सामर्थ्यरूपत्वाद् विष्णुशक्तिः प्रगीयते । पालयन्ती हरेर्भावं विष्णुपत्नी प्रकीर्तिता

viṣṇoḥ sāmarthyarūpatvād viṣṇuśaktiḥ pragīyate | pālayantī harerbhāvaṃ viṣṇupatnī prakīrtitā

---

3-12

जगदाकारसंकोचात् स्मृता कुण्डलिनी बुधैः । अनाहता बुधैः प्रोक्ता मनोवागाद्यनाहतेः

jagadākārasaṃkocāt smṛtā kuṇḍalinī budhaiḥ | anāhatā budhaiḥ proktā manovāgādyanāhateḥ

---

3-13

परमानन्दसंबोधा मन्त्रसूक्ष्मतयापि च । शुद्धसत्त्वाश्रयाद् गौरी ह्यदितिश्चाविशेषणात्

paramānandasaṃbodhā mantrasūkṣmatayāpi ca | śuddhasattvāśrayād gaurī hyaditiścāviśeṣaṇāt

---

3-14

सर्वपुण्यकरीभावान्महीयस्यपि सा मही । तथानाहतशीर्ष्णी चानाहतोऽभ्युदयो यतः

sarvapuṇyakarībhāvānmahīyasyapi sā mahī | tathānāhataśīrṣṇī cānāhato'bhyudayo yataḥ

---

3-15

प्राणयन्ती स्वसंवित्त्या जगत्प्राणा इतीर्यते । पराहतासुरूपत्वान्मन्त्रमाता प्रकीर्तिता

prāṇayantī svasaṃvittyā jagatprāṇā itīryate | parāhatāsurūpatvānmantramātā prakīrtitā

---

3-16

त्रायन्ती गायतः सर्वान् गायत्त्रीत्यभिधीयते । प्रकुर्वती जगत् स्वेन प्रकृतिः परिगीयते

trāyantī gāyataḥ sarvān gāyattrītyabhidhīyate | prakurvatī jagat svena prakṛtiḥ parigīyate

---

3-17

मिमीते च तता चेति सा माता परिकीर्तिता । सर्वेषामविपर्यासाच्छिवंकरतया शिवा

mimīte ca tatā ceti sā mātā parikīrtitā | sarveṣāmaviparyāsācchivaṃkaratayā śivā

---

3-18

तरुणी काम्यमानत्वात् तारा संसारतारणात् । अविपर्यासरूपत्वात् सत्या सत्यद्वयान्वयात्

taruṇī kāmyamānatvāt tārā saṃsāratāraṇāt | aviparyāsarūpatvāt satyā satyadvayānvayāt

---

3-19

शान्ताशेषविकारत्वाच्छान्ता सा चिन्त्यते बुधैः । मोहानपनयन्ती सा मोहिनी मोहनादपि

śāntāśeṣavikāratvācchāntā sā cintyate budhaiḥ | mohānapanayantī sā mohinī mohanādapi

---

3-20

इडा हविरधिष्ठानादिष्यमाणतयापि च । रमयन्तीति सा रन्ती रतिश्च परिकीर्तिता

iḍā haviradhiṣṭhānādiṣyamāṇatayāpi ca | ramayantīti sā rantī ratiśca parikīrtitā

---

3-21

विश्रुतिर्विश्रुता सद्भिः स्मारयन्ती सरस्वती । अनवच्छिन्नभासत्वान्महाभासाभिधीयते

viśrutirviśrutā sadbhiḥ smārayantī sarasvatī | anavacchinnabhāsatvānmahābhāsābhidhīyate

---

3-22

नामधेयैरियं तैस्तैर्नानाशास्त्रसमाश्रयैः । अन्वर्थैर्दर्शिताशेषविभवा वैष्णवी परा

nāmadheyairiyaṃ taistairnānāśāstrasamāśrayaiḥ | anvarthairdarśitāśeṣavibhavā vaiṣṇavī parā

---

3-23

उदधेरिव च स्थैर्यं महत्तेव विहायसः । प्रभेव दिवसेशस्य ज्योत्स्नेव हिमदीधितेः

udadheriva ca sthairyaṃ mahatteva vihāyasaḥ | prabheva divaseśasya jyotsneva himadīdhiteḥ

---

3-24

विष्णोः सर्वाङ्गसंपूर्णा भावाभावानुगामिनी । शक्तिर्नारायणी दिव्या सर्वसिद्धान्तसंमता

viṣṇoḥ sarvāṅgasaṃpūrṇā bhāvābhāvānugāminī | śaktirnārāyaṇī divyā sarvasiddhāntasaṃmatā

---

3-25

शक्तिमतः शक्तिर्भिन्ना देवाच्छक्तिमतो भिन्ना ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । एष चैषा च शास्त्रेषु धर्मधर्मिस्वभावतः

śaktimataḥ śaktirbhinnā devācchaktimato bhinnā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ | eṣa caiṣā ca śāstreṣu dharmadharmisvabhāvataḥ

---

3-26

भवद्भावस्वरूपेण तत्त्वमेकमिवोदितौ । स्वातन्त्र्येण स्वरूपेण विष्णुपत्नीयमद्भुता

bhavadbhāvasvarūpeṇa tattvamekamivoditau | svātantryeṇa svarūpeṇa viṣṇupatnīyamadbhutā

---

3-27

यतो जगद्भविष्यन्ती क्वचिदुन्मेषमृच्छति । शक्तेः द्वैविध्यम् भूतिशक्तेः त्रैविध्यम् सहस्रायुतकोट्योघकोटिकोट्यर्बुदांशकः

yato jagadbhaviṣyantī kvacidunmeṣamṛcchati | śakteḥ dvaividhyam bhūtiśakteḥ traividhyam sahasrāyutakoṭyoghakoṭikoṭyarbudāṃśakaḥ

---

3-28

लक्ष्मीमयः समुन्मेषः स द्विधा व्यवतिष्ठते । क्रियाभूतिविभेदेन भूतिः सा च त्रिधा मता

lakṣmīmayaḥ samunmeṣaḥ sa dvidhā vyavatiṣṭhate | kriyābhūtivibhedena bhūtiḥ sā ca tridhā matā

---

3-29

अव्यक्तकालपुंभावात् तेषां रूपं प्रवक्ष्यते । क्रियाशक्तेः भूतिशक्तिप्रवर्तकत्वम् क्रियाख्यो योऽयमुन्मेषः स भूतिपरिवर्तकः

avyaktakālapuṃbhāvāt teṣāṃ rūpaṃ pravakṣyate | kriyāśakteḥ bhūtiśaktipravartakatvam kriyākhyo yo'yamunmeṣaḥ sa bhūtiparivartakaḥ

---

3-30

लक्ष्मीमयः प्राणरूपो विष्णोः संकल्प उच्यते । स्वातन्त्र्यमूल इच्छात्मा प्रेक्षारूपः क्रियाफलः

lakṣmīmayaḥ prāṇarūpo viṣṇoḥ saṃkalpa ucyate | svātantryamūla icchātmā prekṣārūpaḥ kriyāphalaḥ

---

3-31

उन्मेषो यः सुसंकल्पः सर्वत्राव्याहतः कृतौ । अव्यक्तकालपुंरूपां चेतनाचेतनात्मिकाम्

unmeṣo yaḥ susaṃkalpaḥ sarvatrāvyāhataḥ kṛtau | avyaktakālapuṃrūpāṃ cetanācetanātmikām

---

3-32

भूतिं लक्ष्मीमयीं विष्णोः शक्तिं संभावयत्यसौ । अव्यक्तं परिणामेन कालं कलनकर्मणा

bhūtiṃ lakṣmīmayīṃ viṣṇoḥ śaktiṃ saṃbhāvayatyasau | avyaktaṃ pariṇāmena kālaṃ kalanakarmaṇā

---

3-33

पुरुषं भोजनोद्योगैः सर्गे संयोजयत्ययम् । सामर्थ्यत्रितयादानाद् वियोजयति संचरे

puruṣaṃ bhojanodyogaiḥ sarge saṃyojayatyayam | sāmarthyatritayādānād viyojayati saṃcare

---

3-34

विषमे परिणामे यत् सामर्थ्यं त्रिगुणात्मनः । सृष्टौ दधाति तत् तस्मिन् विपर्यासं च संहृतौ

viṣame pariṇāme yat sāmarthyaṃ triguṇātmanaḥ | sṛṣṭau dadhāti tat tasmin viparyāsaṃ ca saṃhṛtau

---

3-35

अव्यक्तपुरुषोद्योगसंयोजनविधिक्रमम् । काले दधाति सर्गादौ विपर्यासं च संहृतौ

avyaktapuruṣodyogasaṃyojanavidhikramam | kāle dadhāti sargādau viparyāsaṃ ca saṃhṛtau

---

3-36

पुंसश्च वुद्धिसामर्थ्यमसामर्थ्यं च भोजने । संकल्पः कुरुते विष्णोः सर्गप्रतिविसर्गयोः

puṃsaśca vuddhisāmarthyamasāmarthyaṃ ca bhojane | saṃkalpaḥ kurute viṣṇoḥ sargaprativisargayoḥ

---

3-37

त्रीनेतान् संहतान् सृष्टौ विहतान् प्रतिसंचरे । दधाति स्वेन रूपेण गुणो मणिगणानिव

trīnetān saṃhatān sṛṣṭau vihatān pratisaṃcare | dadhāti svena rūpeṇa guṇo maṇigaṇāniva

---

3-38

स्थितौ च कुरुते रक्षां तेषां कार्यसमीक्षणात् । सर्वत्राव्याहतत्वं यत् तत् सुदर्शनलक्षणम्

sthitau ca kurute rakṣāṃ teṣāṃ kāryasamīkṣaṇāt | sarvatrāvyāhatatvaṃ yat tat sudarśanalakṣaṇam

---

3-39

क्रियाशक्तेः वैविध्येन सर्वभावानुयायित्वम् सोऽयं सुदर्शनं नाम संकल्पः स्पन्दनात्मकः । विभज्य बहुधा रूपं भावे भावेऽवतिष्ठते

kriyāśakteḥ vaividhyena sarvabhāvānuyāyitvam so'yaṃ sudarśanaṃ nāma saṃkalpaḥ spandanātmakaḥ | vibhajya bahudhā rūpaṃ bhāve bhāve'vatiṣṭhate

---

3-40

वैविध्यप्रपञ्चनम् व्याप्तिं सुदर्शनस्येमां प्रोच्यमानां मया शृणु । यज्ज्ञात्वा पुरुषो लोके कृतकृत्यत्वमश्नुते

vaividhyaprapañcanam vyāptiṃ sudarśanasyemāṃ procyamānāṃ mayā śṛṇu | yajjñātvā puruṣo loke kṛtakṛtyatvamaśnute

---

3-41

षाड्गुण्यं यत् परं ब्रह्म या गतिर्योगिनां परा । नारायणः स विश्वात्मा भावाभावमिदं जगत्

ṣāḍguṇyaṃ yat paraṃ brahma yā gatiryogināṃ parā | nārāyaṇaḥ sa viśvātmā bhāvābhāvamidaṃ jagat

---

3-42

निष्कलेन स्वरूपेण यदा प्राप्य नियच्छति । सदा सत्ता हि या तस्य जगन्निर्माणशक्तिका

niṣkalena svarūpeṇa yadā prāpya niyacchati | sadā sattā hi yā tasya jagannirmāṇaśaktikā

---

3-43

सर्वभावात्मिका लक्ष्मीरहंता परमात्मनः । तद्धर्मधर्मिणी देवी भूत्वा सर्वमिदं जगत्

sarvabhāvātmikā lakṣmīrahaṃtā paramātmanaḥ | taddharmadharmiṇī devī bhūtvā sarvamidaṃ jagat

---

3-44

निष्कलेन स्वरूपेण सापि तद्वन्नियच्छति । तदीयैका कला भूतिर्जगद्भवनसंज्ञिता

niṣkalena svarūpeṇa sāpi tadvanniyacchati | tadīyaikā kalā bhūtirjagadbhavanasaṃjñitā

---

3-45

व्यापारो वास्तवस्तत्र जगन्नियमनात्मकः । निष्कला या क्रियाशक्तिर्लक्ष्म्याः सौदर्शनी कला

vyāpāro vāstavastatra jaganniyamanātmakaḥ | niṣkalā yā kriyāśaktirlakṣmyāḥ saudarśanī kalā

3-46

भजेते तौ यदा रूपं मनोनयननन्दनम् । रक्षायै जगतामीशौ चक्रपद्मे तदा क्रिया

bhajete tau yadā rūpaṃ manonayananandanam | rakṣāyai jagatāmīśau cakrapadme tadā kriyā

---

3-47

रक्षोपकरणं देवौ तौ यावद्यावदिच्छतः । शङ्खशार्ङ्गादिरूपेण तावत् तावत् सुदर्शनम्

rakṣopakaraṇaṃ devau tau yāvadyāvadicchataḥ | śaṅkhaśārṅgādirūpeṇa tāvat tāvat sudarśanam

---

3-48

प्रकाशाह्लादपातैर्यद्विश्वस्योपचिकीर्षतः । सूर्येन्दुवह्निरूपेण तदा चक्रं सुदर्शनम्

prakāśāhlādapātairyadviśvasyopacikīrṣataḥ | sūryenduvahnirūpeṇa tadā cakraṃ sudarśanam

---

3-49

देवदैत्यादिकान् भावान् यदा तौ भजतः स्वयम् । तत्तदस्त्रमयी देवी तदा सौदर्शनी क्रिया

devadaityādikān bhāvān yadā tau bhajataḥ svayam | tattadastramayī devī tadā saudarśanī kriyā

---

3-50

यदा विश्वोपकाराय शास्त्रं नानाफलाश्रयम् । कुरुतः सा क्रिया तत्र शासनं हृदयस्थितम्

yadā viśvopakārāya śāstraṃ nānāphalāśrayam | kurutaḥ sā kriyā tatra śāsanaṃ hṛdayasthitam

---

3-51

यदा तौ भवतः शास्त्रं विश्वोपकृतये विभू । तदा सा शास्त्रतात्पर्यं क्रिया सौदर्शनी कला

yadā tau bhavataḥ śāstraṃ viśvopakṛtaye vibhū | tadā sā śāstratātparyaṃ kriyā saudarśanī kalā

---

3-52

शास्त्राधिकारिणो नाम यदा तौ पितरौ ध्रुवौ । अधिकारस्तदा तेषां क्रियाशक्तिः सुदर्शनम्

śāstrādhikāriṇo nāma yadā tau pitarau dhruvau | adhikārastadā teṣāṃ kriyāśaktiḥ sudarśanam

---

3-53

यदा शास्त्रार्थभूतौ तौ फलसाधनसंश्रयात् । फलप्रसवसामर्थ्यं क्रिया तत्र सुदर्शनम्

yadā śāstrārthabhūtau tau phalasādhanasaṃśrayāt | phalaprasavasāmarthyaṃ kriyā tatra sudarśanam

---

3-54

पुरुषार्थास्तु चत्वारो यदा तौ भवतः स्वयम् । आत्मतर्पणसामर्थ्यं तदा चक्रं सुदर्शनम्

puruṣārthāstu catvāro yadā tau bhavataḥ svayam | ātmatarpaṇasāmarthyaṃ tadā cakraṃ sudarśanam

---

3-55

यदा मन्त्रमयीं रक्षां भजतो जगतां हिते । मन्त्रयन्त्रमयी देवी क्रियाशक्तिस्तदा त्वियम्

yadā mantramayīṃ rakṣāṃ bhajato jagatāṃ hite | mantrayantramayī devī kriyāśaktistadā tviyam

---

3-56

वैश्वरूप्यस्य संक्षेपः क्रियाशक्तेः प्रदर्शितः । सुदर्शनात्मिकायास्ते किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

vaiśvarūpyasya saṃkṣepaḥ kriyāśakteḥ pradarśitaḥ | sudarśanātmikāyāste kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

---

3

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां क्रियाशक्तेर्वैश्वरूप्यप्रदर्शनं नाम तृतीयोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ kriyāśaktervaiśvarūpyapradarśanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

---

4-1

आदितः श्लोकाः 192 प्रतिसंचरवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः नारदः - भगवन् देवदेवेश सर्वज्ञ वृषकेतन । किं तत् कारणमित्युक्तं सृष्टये यत् प्रवर्तते

āditaḥ ślokāḥ 192 pratisaṃcaravarṇanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ nāradaḥ - bhagavan devadeveśa sarvajña vṛṣaketana | kiṃ tat kāraṇamityuktaṃ sṛṣṭaye yat pravartate

---

4-2

सुदर्शनेन यद् व्याप्तं रूपतः कार्यतोऽर्थतः । विस्तरेण ममाचक्ष्व जगतः कारणं परम्

sudarśanena yad vyāptaṃ rūpataḥ kāryato'rthataḥ | vistareṇa mamācakṣva jagataḥ kāraṇaṃ param

---

4-3

प्राकृतप्रलयवर्णनम् अहिर्बुध्न्यः - प्रोच्यमानं मया तत्त्वं कारणस्यावधारय । तत्र तावन्निबोधेमं प्राकृतं प्रतिसंचरम्

prākṛtapralayavarṇanam ahirbudhnyaḥ - procyamānaṃ mayā tattvaṃ kāraṇasyāvadhāraya | tatra tāvannibodhemaṃ prākṛtaṃ pratisaṃcaram

---

4-4

येन कालेन सा विद्या प्रकृतिर्मूलसंज्ञिता । सस्यादिसृष्टये धेनुरभवन्मेघरूपिणी

yena kālena sā vidyā prakṛtirmūlasaṃjñitā | sasyādisṛṣṭaye dhenurabhavanmegharūpiṇī

---

4-5

कालेन तावता सा तु चिकीर्ष्ये प्रतिसंचरे । अधेनुर्नीरसा शुष्का भवत्यव्यक्तसंज्ञिता

kālena tāvatā sā tu cikīrṣye pratisaṃcare | adhenurnīrasā śuṣkā bhavatyavyaktasaṃjñitā

---

4-6

नारदः - कालेन कियता सर्गः सा धेनुः कामरूपिनी । अधेनुः सा भवेद् देवी यावता प्रतिसंचरे

nāradaḥ - kālena kiyatā sargaḥ sā dhenuḥ kāmarūpinī | adhenuḥ sā bhaved devī yāvatā pratisaṃcare

---

4-7

प्रतिसंचरकालपरिमाणम् अहिर्बुध्न्यः - अष्टादश निमेषास्तु काष्ठा त्रिंशत्तु ताः कला । तास्तु त्रिंशत् क्षणस्ते तु मुहूर्तो द्वादश स्मृतः

pratisaṃcarakālaparimāṇam ahirbudhnyaḥ - aṣṭādaśa nimeṣāstu kāṣṭhā triṃśattu tāḥ kalā | tāstu triṃśat kṣaṇaste tu muhūrto dvādaśa smṛtaḥ

---

4-8

ते तु पञ्चदशाहः स्यात् तावती रात्रिरिष्यते । ते पञ्चदश पक्षः स्यात् पक्षौ द्वौ मास इष्यते

te tu pañcadaśāhaḥ syāt tāvatī rātririṣyate | te pañcadaśa pakṣaḥ syāt pakṣau dvau māsa iṣyate

---

4-9

संवत्सरो मानुषस्तु तैर्द्वादशभिरिष्यते । काम्यः षोडशभिस्तैस्तु काम्याब्दानां तथा मुने

saṃvatsaro mānuṣastu tairdvādaśabhiriṣyate | kāmyaḥ ṣoḍaśabhistaistu kāmyābdānāṃ tathā mune

---

4-10

विद्या धेनुरधेनुश्च भवेत् कालेन तावता । अधेन्वां तु ततस्तस्यां चिकीर्ष्ये प्रतिसंचरे

vidyā dhenuradhenuśca bhavet kālena tāvatā | adhenvāṃ tu tatastasyāṃ cikīrṣye pratisaṃcare

---

4-11

सर्वस्य पृथिव्यां लयः नीरसं शुष्कमेवासीज्जगदेतच्चराचरम् । महावातेन संशुष्कं संदग्धं च महाग्निना

sarvasya pṛthivyāṃ layaḥ nīrasaṃ śuṣkamevāsījjagadetaccarācaram | mahāvātena saṃśuṣkaṃ saṃdagdhaṃ ca mahāgninā

---

4-12

आ शैलादा तृणाच्चैव यदा भूमौ समुन्नतम् । मानवेषु लयं यान्ति तदा मानवमानवाः

ā śailādā tṛṇāccaiva yadā bhūmau samunnatam | mānaveṣu layaṃ yānti tadā mānavamānavāḥ

---

4-13

मनुष्वेव लयं यान्ति मानवास्ते चतुःशतम् । एवं चेतनवर्गे तु मनुष्वेव लयं गते

manuṣveva layaṃ yānti mānavāste catuḥśatam | evaṃ cetanavarge tu manuṣveva layaṃ gate

---

4-14

मिथुनान्येव चत्वारि मनूनां केवलानि तु । कूर्मपृष्ठसमानायां भुवि तिष्ठन्ति वै मुने

mithunānyeva catvāri manūnāṃ kevalāni tu | kūrmapṛṣṭhasamānāyāṃ bhuvi tiṣṭhanti vai mune

---

4-15

पृथिव्या अप्सु लयः नारायणस्य संकल्पादव्याहतसुदर्शनात् । भूमेर्गन्धात्मकं सारं ग्रसन्त्यापस्तदा मुने

pṛthivyā apsu layaḥ nārāyaṇasya saṃkalpādavyāhatasudarśanāt | bhūmergandhātmakaṃ sāraṃ grasantyāpastadā mune

---

4-16

आत्तगन्धा यदा भूमिरम्भसा कारणात्मना । अतिभूय तदा पृथ्वीं मनवोऽप्सु व्यवस्थिताः

āttagandhā yadā bhūmirambhasā kāraṇātmanā | atibhūya tadā pṛthvīṃ manavo'psu vyavasthitāḥ

---

4-17

भूमिस्त्वात्तरसा शश्वज्जहाति व्यक्तिनामनी । प्रभवन्त्याप एतर्हि जगदेतच्चराचरम्

bhūmistvāttarasā śaśvajjahāti vyaktināmanī | prabhavantyāpa etarhi jagadetaccarācaram

---

4-18

अपां तेजसि लयः संकल्पादेव पूर्वस्मात् सुदर्शनमयाद्धरेः । अपामपि रसं सारं ज्योतिर्ग्रसति कारणम्

apāṃ tejasi layaḥ saṃkalpādeva pūrvasmāt sudarśanamayāddhareḥ | apāmapi rasaṃ sāraṃ jyotirgrasati kāraṇam

---

4-19

अतिभूय तदापस्तु मनवो ज्योतिषि स्थिताः । आपश्चात्तरसाः शश्वज्जहति व्यक्तिनामनी

atibhūya tadāpastu manavo jyotiṣi sthitāḥ | āpaścāttarasāḥ śaśvajjahati vyaktināmanī

---

4-20

देदीप्यमानमेतर्हि ज्योतिरेव जगन्मुने । तेजसो वायौ लयः संकल्पचोदितो विष्णोर्वायुः कारणसंज्ञितः

dedīpyamānametarhi jyotireva jaganmune | tejaso vāyau layaḥ saṃkalpacodito viṣṇorvāyuḥ kāraṇasaṃjñitaḥ

---

4-21

ज्योतिषोऽप्यान्तरं रूपं सारं ग्रसति तद् ध्रुवम् । संकल्पचोदिता विष्णोर्मनवोऽपि तदा मुने

jyotiṣo'pyāntaraṃ rūpaṃ sāraṃ grasati tad dhruvam | saṃkalpacoditā viṣṇormanavo'pi tadā mune

---

4-22

अतिभूयाखिलं ज्योतिर्वायुमेव श्रयन्ति ते । आत्तरूपं तदा ज्योतिर्जहाति व्यक्तिनामनी

atibhūyākhilaṃ jyotirvāyumeva śrayanti te | āttarūpaṃ tadā jyotirjahāti vyaktināmanī

---

4-23

वायुर्दोधूयमानस्तु जगदेतच्चराचरम् । वायोराकाशे लयः ततः कारणमाकाशं विष्णोः संकल्पचोदितम्

vāyurdodhūyamānastu jagadetaccarācaram | vāyorākāśe layaḥ tataḥ kāraṇamākāśaṃ viṣṇoḥ saṃkalpacoditam

---

4-24

सारं ग्रसति संस्पर्शं कारणं वै नभस्वतः । सुदर्शनेरिता विष्णोर्मनवोऽपि महामुने

sāraṃ grasati saṃsparśaṃ kāraṇaṃ vai nabhasvataḥ | sudarśaneritā viṣṇormanavo'pi mahāmune

---

4-25

न भस्येवावतिष्ठन्ते व्यतिभूय समीरणम् । आत्तस्पर्शस्तदा वायुर्जहाति व्यक्तिनामनी

na bhasyevāvatiṣṭhante vyatibhūya samīraṇam | āttasparśastadā vāyurjahāti vyaktināmanī

---

4-26

भृशं शब्दायमानं तद्वियद्विश्वं चराचरम् । आकाशस्याहंकारे लयः क्रियाशक्तीरितो विष्णोरहंकारोऽभिमानवान्

bhṛśaṃ śabdāyamānaṃ tadviyadviśvaṃ carācaram | ākāśasyāhaṃkāre layaḥ kriyāśaktīrito viṣṇorahaṃkāro'bhimānavān

---

4-27

सारं ग्रसति शब्दाख्यं कारणं नभसो मुने । तयैव प्रेरिता विष्णोरतिभूय वियत्पदम्

sāraṃ grasati śabdākhyaṃ kāraṇaṃ nabhaso mune | tayaiva preritā viṣṇoratibhūya viyatpadam

---

4-28

अहंकारेऽवतिष्ठन्ते मनवो भगवन्मयाः । आत्तशब्दं वियत् तच्च जहाति व्यक्तिनामनी

ahaṃkāre'vatiṣṭhante manavo bhagavanmayāḥ | āttaśabdaṃ viyat tacca jahāti vyaktināmanī

---

4-29

अहमित्येव तद्विश्वमहंकारात्मकं मुने । अहंकारस्य बुद्धौ लयः अभिमानात्मकं सारमहंकारस्य कारणम्

ahamityeva tadviśvamahaṃkārātmakaṃ mune | ahaṃkārasya buddhau layaḥ abhimānātmakaṃ sāramahaṃkārasya kāraṇam

---

4-30

सुदर्शनेरिता विष्णोर्बुद्धिर्ग्रसति वै मुने । सुदर्शनेरिता विष्णोरतिभूय त्वहंकृतिम्

sudarśaneritā viṣṇorbuddhirgrasati vai mune | sudarśaneritā viṣṇoratibhūya tvahaṃkṛtim

---

4-31

बुद्धावेवावतिष्ठन्ते मनवोऽष्टौ महामुने । आत्ताभिमानोऽहंकारो जहाति व्यक्तिनामनी

buddhāvevāvatiṣṭhante manavo'ṣṭau mahāmune | āttābhimāno'haṃkāro jahāti vyaktināmanī

---

4-32

बुद्धिरेवेदमखिलं व्यवसायवती मुने । बुद्धेस्तमसि लयः सारमध्यवसायाख्यं बुद्धेः कारणमव्ययम्

buddhirevedamakhilaṃ vyavasāyavatī mune | buddhestamasi layaḥ sāramadhyavasāyākhyaṃ buddheḥ kāraṇamavyayam

---

4-33

सुदर्शनेरितं विष्णोस्तमो ग्रसति कारणम् । सुदर्शनेरिता विष्णोर्मनवोऽपि महामुने

sudarśaneritaṃ viṣṇostamo grasati kāraṇam | sudarśaneritā viṣṇormanavo'pi mahāmune

---

4-34

अतिभूय तदा बुद्धिं तमस्येव श्रिताः स्थितिम् । आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम्

atibhūya tadā buddhiṃ tamasyeva śritāḥ sthitim | āsīdidaṃ tamobhūtamaprajñātamalakṣaṇam

---

4-35

अप्रतर्क्यमविज्ञेयं संस्तब्धं गुरु मोहनम् । इन्द्रियाणां भूतैः सह तत्तत्कारणेषु लयः घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक् च श्रोत्रं च पञ्चमम्

apratarkyamavijñeyaṃ saṃstabdhaṃ guru mohanam | indriyāṇāṃ bhūtaiḥ saha tattatkāraṇeṣu layaḥ ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvak ca śrotraṃ ca pañcamam

---

4-36

पायूपस्थं तथा पादौ हस्तौ वाक् चैव पञ्चमी । द्वयोः पञ्चकयोर्द्वन्द्वं घ्राणपाय्वादिकं क्रमात्

pāyūpasthaṃ tathā pādau hastau vāk caiva pañcamī | dvayoḥ pañcakayordvandvaṃ ghrāṇapāyvādikaṃ kramāt

---

4-37

महीजलादिभिर्हेतौ लीयमानैः स्वके स्वके । समं विलयमायाति सह घ्राणादिवृत्तिभिः

mahījalādibhirhetau līyamānaiḥ svake svake | samaṃ vilayamāyāti saha ghrāṇādivṛttibhiḥ

---

4-38

मनोऽहंकार इत्येतत् सवृत्ति करणद्वयम् । अहंकारे लयं याति बुद्धौ बोधनमिन्द्रियम्

mano'haṃkāra ityetat savṛtti karaṇadvayam | ahaṃkāre layaṃ yāti buddhau bodhanamindriyam

---

4-39

तम एवेदमखिलमिदानीमवतिष्ठते । तमसो रजसि लयः स्थितिशक्तिर्हि या चास्य तमसो गुरुतामयी

tama evedamakhilamidānīmavatiṣṭhate | tamaso rajasi layaḥ sthitiśaktirhi yā cāsya tamaso gurutāmayī

---

4-40

रजो ग्रसति तां शश्वदीश्वरेच्छाप्रचोदितम् । इच्छया प्रेरिता विष्णोर्मनवोऽपि महामुने

rajo grasati tāṃ śaśvadīśvarecchāpracoditam | icchayā preritā viṣṇormanavo'pi mahāmune

---

4-41

रजस्येवावतिष्ठन्ते व्यतिभूय तमोगतिम् । आत्तसारं तमस्तत्तु जहाति व्यक्तिनामनी

rajasyevāvatiṣṭhante vyatibhūya tamogatim | āttasāraṃ tamastattu jahāti vyaktināmanī

---

4-42

चलकिर्यात्मकं दुःखं रज एव जगत् तदा । रजसः सत्त्वे लयः या सा स्पन्दमयी शक्तिश्चलत्तात्मा रजोमयी

calakiryātmakaṃ duḥkhaṃ raja eva jagat tadā | rajasaḥ sattve layaḥ yā sā spandamayī śaktiścalattātmā rajomayī

---

4-43

तां वै सुदर्शनादिष्टं सत्त्वं ग्रसति कारणम् । रजःस्था मनवश्चैव विष्णुसंकल्पचोदिताः

tāṃ vai sudarśanādiṣṭaṃ sattvaṃ grasati kāraṇam | rajaḥsthā manavaścaiva viṣṇusaṃkalpacoditāḥ

---

4-44

अतिभूय रजः सत्त्वं विशन्ति विमलं मुने । आत्तसारं रजस्तत्तु जहाति व्यक्तिनामनी

atibhūya rajaḥ sattvaṃ viśanti vimalaṃ mune | āttasāraṃ rajastattu jahāti vyaktināmanī

---

4-45

लघु प्रकाशकं सत्त्वमिदमासीच्चराचरम् । सत्त्वस्य काले लयः कालो नाम गुणो विष्णोः सुदर्शनसमीरितः

laghu prakāśakaṃ sattvamidamāsīccarācaram | sattvasya kāle layaḥ kālo nāma guṇo viṣṇoḥ sudarśanasamīritaḥ

---

4-46

सारं प्रज्ञामयं सत्त्वादादत्ते ज्ञानकारणम् । अतिभूय तदा सत्त्वं मनवः कालसंश्रिताः

sāraṃ prajñāmayaṃ sattvādādatte jñānakāraṇam | atibhūya tadā sattvaṃ manavaḥ kālasaṃśritāḥ

---

4-47

काल एव जगत् कृत्स्नमिदमासीत् तदा मुने । आत्तसारं च तत् सत्त्वं जहाति व्यक्तिनामनी

kāla eva jagat kṛtsnamidamāsīt tadā mune | āttasāraṃ ca tat sattvaṃ jahāti vyaktināmanī

---

4-48

कालस्य नियतौ लयः काली कालगता शक्तिर्या साशेषप्रकालिनी । नियतिर्नाम तां तत्त्वं ग्रसतीश्वरचोदिता

kālasya niyatau layaḥ kālī kālagatā śaktiryā sāśeṣaprakālinī | niyatirnāma tāṃ tattvaṃ grasatīśvaracoditā

---

4-49

सुदर्शनेरितास्ते च मनवोऽष्टौ महामुने । अतीत्य कालतत्त्वं तां नियतिं प्रतिपेदिरे

sudarśaneritāste ca manavo'ṣṭau mahāmune | atītya kālatattvaṃ tāṃ niyatiṃ pratipedire

---

4-50

आत्तसारस्तदा कालो जहाति व्यक्तिनामनी । नियतिर्नाम सा विश्वमिदमासीच्चराचरम्

āttasārastadā kālo jahāti vyaktināmanī | niyatirnāma sā viśvamidamāsīccarācaram

---

4-51

नियतेः शक्तौ लयः महाविद्यामयी शक्तिर्नियतेर्या महामुने । शक्तिर्नाम तदा तां तु ग्रसतीश्वरचोदिता

niyateḥ śaktau layaḥ mahāvidyāmayī śaktirniyateryā mahāmune | śaktirnāma tadā tāṃ tu grasatīśvaracoditā

---

4-52

मनवोऽपीश्वरादिष्टा नियतिं तामतीत्य वै । शक्तिं मायामयीं विष्णोर्विशन्ति विपुलात्मिकाम्

manavo'pīśvarādiṣṭā niyatiṃ tāmatītya vai | śaktiṃ māyāmayīṃ viṣṇorviśanti vipulātmikām

---

4-53

नियतिश्चात्तसारा सा जहाति व्यक्तिनामनी । अथ शक्तिरिदं विश्वं जगदासीच्चराचरम्

niyatiścāttasārā sā jahāti vyaktināmanī | atha śaktiridaṃ viśvaṃ jagadāsīccarācaram

---

4-54

शक्तेः कूटस्थपुरुषे लयः आ चैतन्योन्मिषत्तायाः शक्तेः शक्तिः सनातनी । सुदर्शनेरितस्तां तु पुरुषो ग्रसति स्वयम्

śakteḥ kūṭasthapuruṣe layaḥ ā caitanyonmiṣattāyāḥ śakteḥ śaktiḥ sanātanī | sudarśaneritastāṃ tu puruṣo grasati svayam

---

4-55

अतीत्य मनवः शक्तिं तं विशन्तीश्वरेरिताः । आत्तसारा तदा शक्तिर्जहाति व्यक्तिनामनी

atītya manavaḥ śaktiṃ taṃ viśantīśvareritāḥ | āttasārā tadā śaktirjahāti vyaktināmanī

---

4-56

सर्वात्मा सर्वतःशक्तिः पुरुषः सर्वतोमुखः । सर्वज्ञः सर्वगः सर्वः सर्वमावृत्य तिष्ठति

sarvātmā sarvataḥśaktiḥ puruṣaḥ sarvatomukhaḥ | sarvajñaḥ sarvagaḥ sarvaḥ sarvamāvṛtya tiṣṭhati

---

4-57

मनूनामेष कूटस्थः पुरुषो द्विचतुर्मयः । कृत्स्नकर्माधिकारो वै देवदेवस्य वै हरेः

manūnāmeṣa kūṭasthaḥ puruṣo dvicaturmayaḥ | kṛtsnakarmādhikāro vai devadevasya vai hareḥ

---

4-58

त्रयोदशानां भूम्यादिशक्त्यन्तानां महामुने । विलीनस्वस्वकार्याणां काम्यवर्षशतस्थितिः

trayodaśānāṃ bhūmyādiśaktyantānāṃ mahāmune | vilīnasvasvakāryāṇāṃ kāmyavarṣaśatasthitiḥ

---

4-59

कूटस्थपुरुषस्यानिरुद्धे लयः पुंसस्त्रीणि शतानि स्युस्ततो मनुमयः पुमान् । चतुर्धा स्वं विभज्याथ ब्रह्मक्षत्रादिभावतः

kūṭasthapuruṣasyāniruddhe layaḥ puṃsastrīṇi śatāni syustato manumayaḥ pumān | caturdhā svaṃ vibhajyātha brahmakṣatrādibhāvataḥ

---

4-60

स्वे स्वे स्थानेऽनिरुद्धस्य मुखबाह्वादिके मुने । प्रलीयते क्षणेनैव तप्तायः पिण्डवारिवत्

sve sve sthāne'niruddhasya mukhabāhvādike mune | pralīyate kṣaṇenaiva taptāyaḥ piṇḍavārivat

---

4-61

ततोऽसौ भगवानेकः प्रलीनचिदचिन्मयः । शतानि दश षट् चाथ वर्षाणामवतिष्ठते

tato'sau bhagavānekaḥ pralīnacidacinmayaḥ | śatāni daśa ṣaṭ cātha varṣāṇāmavatiṣṭhate

---

4-62

अनिरुद्धस्य प्रद्युम्नेऽप्ययः अवस्थाय ततोऽप्येति प्रद्युम्नमजरं विभुम् । निरुध्य सर्वचेष्टाः स्वास्तावत्कालं स तिष्ठति

aniruddhasya pradyumne'pyayaḥ avasthāya tato'pyeti pradyumnamajaraṃ vibhum | nirudhya sarvaceṣṭāḥ svāstāvatkālaṃ sa tiṣṭhati

---

4-63

प्रद्युम्नस्य संकर्षणेऽप्ययः ततः प्रद्युम्नसंज्ञोऽसौ भगवान् पुष्करेक्षणः । अप्येति भगवन्तं तं संकर्षणमनामयम्

pradyumnasya saṃkarṣaṇe'pyayaḥ tataḥ pradyumnasaṃjño'sau bhagavān puṣkarekṣaṇaḥ | apyeti bhagavantaṃ taṃ saṃkarṣaṇamanāmayam

---

4-64

कालं तिष्ठति तावन्तं सर्वदेवमयोऽच्युतः । चिदचित्खचितं विश्वं शुद्धाशुद्धमशेषतः

kālaṃ tiṣṭhati tāvantaṃ sarvadevamayo'cyutaḥ | cidacitkhacitaṃ viśvaṃ śuddhāśuddhamaśeṣataḥ

---

4-65

तिलकालकवत् स्वस्य देहे ज्ञानमये दधत् । उदयास्ताचलावेष देवः संकर्षणो बलः

tilakālakavat svasya dehe jñānamaye dadhat | udayāstācalāveṣa devaḥ saṃkarṣaṇo balaḥ

---

4-66

चिदिन्दोरचिदङ्कस्य कलास्ता अनुधावतः । अहीनमहरेतद्धि संकर्षणमयं परम्

cidindoracidaṅkasya kalāstā anudhāvataḥ | ahīnamaharetaddhi saṃkarṣaṇamayaṃ param

---

4-67

यत्र नानाविधा भावा व्यज्यन्ते स्वस्वयाख्यया । संकर्षणस्य वासुदेवेऽप्ययः शतानि षोडश स्थित्वा वर्षाणामयमच्युतः

yatra nānāvidhā bhāvā vyajyante svasvayākhyayā | saṃkarṣaṇasya vāsudeve'pyayaḥ śatāni ṣoḍaśa sthitvā varṣāṇāmayamacyutaḥ

---

4-68

अप्येति भगवन्तं तं वासुदेवं सनातनम् । नासदासीत् तदानीं हि नो सदासीत् तदा मुने

apyeti bhagavantaṃ taṃ vāsudevaṃ sanātanam | nāsadāsīt tadānīṃ hi no sadāsīt tadā mune

---

4-69

भावाभावौ विलोप्यान्तर्विचित्रविभवोदयौ । अनिर्देश्यं परं ब्रह्म वासुदेवोऽवतिष्ठते

bhāvābhāvau vilopyāntarvicitravibhavodayau | anirdeśyaṃ paraṃ brahma vāsudevo'vatiṣṭhate

---

4-70

सा रात्रिस्तत् परं ब्रह्म तदव्यक्तमुदाहृतम् । षण्णां युगानि विज्ञानबलादीनामशेषतः

sā rātristat paraṃ brahma tadavyaktamudāhṛtam | ṣaṇṇāṃ yugāni vijñānabalādīnāmaśeṣataḥ

---

4-71

त्रीणि यस्मिन् प्रलीयन्ते यत् तत् सा रात्रिरुच्यते । संकर्षणादिभूम्यन्तमञ्जनं विगतं यतः

trīṇi yasmin pralīyante yat tat sā rātrirucyate | saṃkarṣaṇādibhūmyantamañjanaṃ vigataṃ yataḥ

---

4-72

तदव्यक्तमिति ज्ञेयं समत्वात् सम उच्यते । या सा भगवतः शक्तिरहंता सर्वभावगा

tadavyaktamiti jñeyaṃ samatvāt sama ucyate | yā sā bhagavataḥ śaktirahaṃtā sarvabhāvagā

---

4-73

अपृथक्चारिणी सत्ता महानन्दमयी परा । संकर्षणादिभूम्यन्तस्तस्याः कोट्यंश ईरितः

apṛthakcāriṇī sattā mahānandamayī parā | saṃkarṣaṇādibhūmyantastasyāḥ koṭyaṃśa īritaḥ

---

4-74

सदसच्चिदचिद्रूपैर्यत्र विश्वं प्रकाशते । तस्मिन्नुपरते शश्वद्विश्वकोलाहलोद्गमे

sadasaccidacidrūpairyatra viśvaṃ prakāśate | tasminnuparate śaśvadviśvakolāhalodgame

---

4-75

अलक्ष्या कार्यतः शक्तिर्देवाद्विजहती भिदाम् । प्रतिसंचरिकां शक्तिं क्रियां सौदर्शनीं स्वकाम्

alakṣyā kāryataḥ śaktirdevādvijahatī bhidām | pratisaṃcarikāṃ śaktiṃ kriyāṃ saudarśanīṃ svakām

---

4-76

संहृत्य बिभ्रती तां तु स्थितिं संकल्परूपिणीम् । इन्धनाभावतो ज्वाला वह्निभावं यथा गता

saṃhṛtya bibhratī tāṃ tu sthitiṃ saṃkalparūpiṇīm | indhanābhāvato jvālā vahnibhāvaṃ yathā gatā

---

4-77

ब्रह्मभावं व्रजत्येवं सा शक्तिर्वैष्णवी परा । नारायणः परं ब्रह्म शक्तिर्नारायणी च सा

brahmabhāvaṃ vrajatyevaṃ sā śaktirvaiṣṇavī parā | nārāyaṇaḥ paraṃ brahma śaktirnārāyaṇī ca sā

---

4-78

व्यापकावतिसंश्लेषादेकं तत्त्वमिव स्थितौ । संकर्षणोदयो यावदहः पौरुषमिष्यते । तावती पौरुषी रात्रिः संहृताखिलवस्तुका

vyāpakāvatisaṃśleṣādekaṃ tattvamiva sthitau | saṃkarṣaṇodayo yāvadahaḥ pauruṣamiṣyate | tāvatī pauruṣī rātriḥ saṃhṛtākhilavastukā

---

4

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां प्रतिसंचरवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ pratisaṃcaravarṇanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

---

5-1

आदितः श्लोकाः 270 शुद्धसृष्टिवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः अहिर्बुध्न्यः - कार्यकारणवर्गस्य प्रलयोऽयं प्रदर्शितः । सुदर्शनमयीं सृष्टिं तस्य वक्ष्यामि ते मुने

āditaḥ ślokāḥ 270 śuddhasṛṣṭivarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ahirbudhnyaḥ - kāryakāraṇavargasya pralayo'yaṃ pradarśitaḥ | sudarśanamayīṃ sṛṣṭiṃ tasya vakṣyāmi te mune

---

5-2

प्रलयावस्थब्रह्मस्वरूपम् प्रसुप्ताखिलकार्यं सर्वतः समतां गतम् । नारायणः परं ब्रह्म सर्वावासमनाहतम्

pralayāvasthabrahmasvarūpam prasuptākhilakāryaṃ sarvataḥ samatāṃ gatam | nārāyaṇaḥ paraṃ brahma sarvāvāsamanāhatam

---

5-3

पूर्णस्तिमितषाड्गुण्यमसमीराम्बरोपमम् । शक्तिरूपाया लक्ष्म्याः क्वचिदुन्मेषः तस्य स्तैमित्यरूपा या शक्तिः शून्यत्वरूपिणी

pūrṇastimitaṣāḍguṇyamasamīrāmbaropamam | śaktirūpāyā lakṣmyāḥ kvacidunmeṣaḥ tasya staimityarūpā yā śaktiḥ śūnyatvarūpiṇī

---

5-4

स्वातन्त्र्यादेव कस्माच्चित् क्वचित् सोन्मेषमृच्छति । आत्मभूता हि या शक्तिः परस्य ब्रह्मणो हरेः

svātantryādeva kasmāccit kvacit sonmeṣamṛcchati | ātmabhūtā hi yā śaktiḥ parasya brahmaṇo hareḥ

---

5-5

देवी विद्युदिव व्योम्नि क्वचिदुद्द्योतते तु सा । शक्तिर्विद्योतमाना सा शक्तिरित्युच्यतेऽम्बरे

devī vidyudiva vyomni kvaciduddyotate tu sā | śaktirvidyotamānā sā śaktirityucyate'mbare

---

5-6

शक्तेर्विविधभावव्यञ्जकत्वम् व्यनक्ति विविधान् भावान् शुद्धाशुद्धान् समूर्तिकान् । तस्या उन्मेषमृच्छन्त्याः स्वातन्त्र्यं यत् स्वनिर्मितम्

śaktervividhabhāvavyañjakatvam vyanakti vividhān bhāvān śuddhāśuddhān samūrtikān | tasyā unmeṣamṛcchantyāḥ svātantryaṃ yat svanirmitam

---

5-7

प्रेक्षणात्मा स संकल्पस्तत् सुदर्शनमुच्यते । सा क्रिया तद्धरेर्वीर्यं तत् तेजश्च बलं च तत्

prekṣaṇātmā sa saṃkalpastat sudarśanamucyate | sā kriyā taddharervīryaṃ tat tejaśca balaṃ ca tat

---

5-8

व्यज्यन्ते ये च ते भावाः स्वभित्तिपरिवर्तिताः । सा भूतिर्विष्णुशक्तिः सा शक्तेः कोट्यंशकल्पिता

vyajyante ye ca te bhāvāḥ svabhittiparivartitāḥ | sā bhūtirviṣṇuśaktiḥ sā śakteḥ koṭyaṃśakalpitā

---

5-9

बहुभिर्द्वन्द्वभावैः सा शक्तिर्भूतमयी स्थिता । शुद्धाशुद्धविभागेन चेत्यचेतनरूपतः

bahubhirdvandvabhāvaiḥ sā śaktirbhūtamayī sthitā | śuddhāśuddhavibhāgena cetyacetanarūpataḥ

---

5-10

काल्यकालविभेदेन व्यक्ताव्यक्तविभागतः । व्यङ्ग्यव्यञ्जनरूपेण वाच्यवाचकभेदतः

kālyakālavibhedena vyaktāvyaktavibhāgataḥ | vyaṅgyavyañjanarūpeṇa vācyavācakabhedataḥ

---

5-11

भोग्यभोक्तृविभेदेन देहदेहिविभेदतः । अन्यैश्चैवंप्रकारैः सा द्वन्द्वभेदैर्विभज्यते

bhogyabhoktṛvibhedena dehadehivibhedataḥ | anyaiścaivaṃprakāraiḥ sā dvandvabhedairvibhajyate

---

5-12

एवं प्रकारभेदेन या शक्तिर्हेतुतां गता । तां विजानीहि देवर्षे दिव्यां सौदर्शनीं कलाम्

evaṃ prakārabhedena yā śaktirhetutāṃ gatā | tāṃ vijānīhi devarṣe divyāṃ saudarśanīṃ kalām

---

5-13

समीर्यते यथा वह्निर्मेघो वापि समीरणात् । तथा सुदर्शनेनैव विभूतिः प्रेर्यते कला

samīryate yathā vahnirmegho vāpi samīraṇāt | tathā sudarśanenaiva vibhūtiḥ preryate kalā

---

5-14

आनुलोम्येन सर्गे तु प्रातिलोम्येन संहृतौ । यथा संप्रेर्यमाणा सा सुदर्शननभवस्वता

ānulomyena sarge tu prātilomyena saṃhṛtau | yathā saṃpreryamāṇā sā sudarśananabhavasvatā

---

5-15

दधाति विविधान् भावांस्तथा मे गदतः शृणु । शुद्धसृष्टिप्रपञ्चनम् तत्र शुद्धमयं सर्गं विभूतेः प्रथमं शृणु

dadhāti vividhān bhāvāṃstathā me gadataḥ śṛṇu | śuddhasṛṣṭiprapañcanam tatra śuddhamayaṃ sargaṃ vibhūteḥ prathamaṃ śṛṇu

---

5-16

यत् तत् षाड्गुण्यमित्युक्तं ज्ञानैश्वर्यबलादिकम् । युगैस्तस्य त्रिभिः शुद्धा सृष्टिर्भूतेः प्रवर्तते

yat tat ṣāḍguṇyamityuktaṃ jñānaiśvaryabalādikam | yugaistasya tribhiḥ śuddhā sṛṣṭirbhūteḥ pravartate

---

5-17

गुणयुग्मत्रयात् व्यूहत्रयाविर्भावः तत्र ज्ञानबलद्वन्द्वाद्रूपं सांकर्षणं हरेः । ऐश्वर्यवीर्यसंभेदाद्रूपं प्राद्युम्नमुच्यते

guṇayugmatrayāt vyūhatrayāvirbhāvaḥ tatra jñānabaladvandvādrūpaṃ sāṃkarṣaṇaṃ hareḥ | aiśvaryavīryasaṃbhedādrūpaṃ prādyumnamucyate

---

5-18

शक्तितेजःसमुत्कर्षादानिरुद्धी तनुर्हरेः । एते शक्तिमया व्यूहा गुणोन्मेषस्वलक्षणाः

śaktitejaḥsamutkarṣādāniruddhī tanurhareḥ | ete śaktimayā vyūhā guṇonmeṣasvalakṣaṇāḥ

---

5-19

व्यूहत्रयेऽपि षाड्गुण्यानुवृत्तिः षाड्गुण्यविग्रहा देवाः पुरुषाः पुष्करेक्षणाः । तत्र तत्रावशिष्टं यद् गुणानां द्वियुगं मुने

vyūhatraye'pi ṣāḍguṇyānuvṛttiḥ ṣāḍguṇyavigrahā devāḥ puruṣāḥ puṣkarekṣaṇāḥ | tatra tatrāvaśiṣṭaṃ yad guṇānāṃ dviyugaṃ mune

---

5-20

अनुवृत्तिं भजत्येव तत्र तत्र यथायथम् । त्रिधा चातुरात्म्यस्थितिः व्याप्तिमात्रं गुणोन्मेषो मूर्तीकार इति त्रिधा

anuvṛttiṃ bhajatyeva tatra tatra yathāyatham | tridhā cāturātmyasthitiḥ vyāptimātraṃ guṇonmeṣo mūrtīkāra iti tridhā

---

5-21

चातुरात्म्यस्थितिर्विष्णोर्गुणव्यतिकरोद्भवा । तत्र ज्ञानमयत्वेन देवः संकर्षणो बली

cāturātmyasthitirviṣṇorguṇavyatikarodbhavā | tatra jñānamayatvena devaḥ saṃkarṣaṇo balī

---

5-22

व्यनक्त्यैकान्तिकं मार्गं भगवत्प्राप्तिसाधनम् । प्रद्युम्नस्य कृत्यम् वीर्यैश्वर्यमयो देवः प्रद्युम्नः पुरुषोत्तमः

vyanaktyaikāntikaṃ mārgaṃ bhagavatprāptisādhanam | pradyumnasya kṛtyam vīryaiśvaryamayo devaḥ pradyumnaḥ puruṣottamaḥ

---

5-23

स्थितः शास्त्रार्थभावेन भगवत्प्राप्तिवर्त्मना । अनिरुद्धस्य कृत्यम् शास्त्रार्थस्य फलं यत् तद् भगवत्प्राप्तिलक्षणम्

sthitaḥ śāstrārthabhāvena bhagavatprāptivartmanā | aniruddhasya kṛtyam śāstrārthasya phalaṃ yat tad bhagavatprāptilakṣaṇam

---

5-24

प्रापयत्यनिरुद्धः सन् साधकान् पुरुषोत्तमः । शास्त्रशास्त्रार्थतत्साध्यफलनिर्वाहका इमे

prāpayatyaniruddhaḥ san sādhakān puruṣottamaḥ | śāstraśāstrārthatatsādhyaphalanirvāhakā ime

---

5-25

पुरुषाः पुण्डरीकाक्षा व्यूहाः शक्तिमया हरेः । परवासुदेवेन सह व्यूहस्य चातुरात्म्यम् भगवान् वासुदेवश्च व्यूहाश्चैते त्रयो मुने

puruṣāḥ puṇḍarīkākṣā vyūhāḥ śaktimayā hareḥ | paravāsudevena saha vyūhasya cāturātmyam bhagavān vāsudevaśca vyūhāścaite trayo mune

---

5-26

चातुरात्म्यमिदं विद्धि व्यक्ताव्यक्तस्वलक्षणम् । गुणोन्मेषस्वरूपप्रदर्शनम् गुणाः शक्तिमया ये ते ज्ञानैश्वर्यबलादयः

cāturātmyamidaṃ viddhi vyaktāvyaktasvalakṣaṇam | guṇonmeṣasvarūpapradarśanam guṇāḥ śaktimayā ye te jñānaiśvaryabalādayaḥ

---

5-27

तेषां युगपदुन्मेषः स्तैमित्यविरहात्मकः । संकल्पकल्पितो विष्णोर्यः स तद्व्यक्तिलक्षणः

teṣāṃ yugapadunmeṣaḥ staimityavirahātmakaḥ | saṃkalpakalpito viṣṇoryaḥ sa tadvyaktilakṣaṇaḥ

---

5-28

भगवान् वासुदेवः स परमा प्रकृतिश्च सा । शक्तिर्या व्यापिनो विष्णोः सा जगत्प्रकृतिः परा

bhagavān vāsudevaḥ sa paramā prakṛtiśca sā | śaktiryā vyāpino viṣṇoḥ sā jagatprakṛtiḥ parā

---

5-29

शक्तेः शक्तिमतो भेदाद् वासुदेव इतीर्यते । सिसृक्षोर्वासुदेवात् संकर्षणाविर्भावः सर्वशक्तिमयो देवो वासुदेवः सिसृक्षया

śakteḥ śaktimato bhedād vāsudeva itīryate | sisṛkṣorvāsudevāt saṃkarṣaṇāvirbhāvaḥ sarvaśaktimayo devo vāsudevaḥ sisṛkṣayā

---

5-30

विभजत्यात्मनात्मानं यः स संकर्षणः स्मृतः । तत्र दृष्टान्तः भानावुदयशैलस्थे प्रभा यद्वद्विजृम्भते

vibhajatyātmanātmānaṃ yaḥ sa saṃkarṣaṇaḥ smṛtaḥ | tatra dṛṣṭāntaḥ bhānāvudayaśailasthe prabhā yadvadvijṛmbhate

---

5-31

उदयस्थे तथा देवे प्रभा संकर्षणात्मिका । तस्य षोडशशतवर्षप्रतीक्षणम् अव्यापृता शतान्येषा शक्तिस्तिष्ठति षोडश

udayasthe tathā deve prabhā saṃkarṣaṇātmikā | tasya ṣoḍaśaśatavarṣapratīkṣaṇam avyāpṛtā śatānyeṣā śaktistiṣṭhati ṣoḍaśa

---

5-32

संकर्षणात्मिका साक्षाद् विज्ञानबलवारिभिः । अनन्तो भगवान् विष्णुः शक्तिमान् पुरुषोत्तमः

saṃkarṣaṇātmikā sākṣād vijñānabalavāribhiḥ | ananto bhagavān viṣṇuḥ śaktimān puruṣottamaḥ

---

5-33

पूर्णस्तिमितषाड्गुण्यो निस्तरङ्गार्णवोपमः । षण्णां युगपदुन्मेषाद् गुणानां स्वप्रचोदितात्

pūrṇastimitaṣāḍguṇyo nistaraṅgārṇavopamaḥ | ṣaṇṇāṃ yugapadunmeṣād guṇānāṃ svapracoditāt

---

5-34

अनन्त एव भगवान् वासुदेवः सनातनः । तत्र ज्ञानबलोन्मेषात् स्वसंकल्पप्रचोदितात्

ananta eva bhagavān vāsudevaḥ sanātanaḥ | tatra jñānabalonmeṣāt svasaṃkalpapracoditāt

---

5-35

अनन्त एव भगवान् देवः संकर्षणोऽच्युतः । प्रद्युम्नाविर्भावः स्थित्वा षोडश वर्षाणि देवः शक्तिमयोऽच्युतः

ananta eva bhagavān devaḥ saṃkarṣaṇo'cyutaḥ | pradyumnāvirbhāvaḥ sthitvā ṣoḍaśa varṣāṇi devaḥ śaktimayo'cyutaḥ

---

5-36

अनन्त एव भगवान् प्रद्युम्नः पुरुषोत्तमः । अंशांशेनोदिता शक्तिः प्राद्युम्नी भगवत्प्रभा

ananta eva bhagavān pradyumnaḥ puruṣottamaḥ | aṃśāṃśenoditā śaktiḥ prādyumnī bhagavatprabhā

---

5-37

अव्यापृता शतान्येषा तूष्णीं तिष्ठति षोडश । अनिरुद्धाविर्भावः ततः शक्तिमयो देवः प्रद्युम्नः पुरुषोत्तमः

avyāpṛtā śatānyeṣā tūṣṇīṃ tiṣṭhati ṣoḍaśa | aniruddhāvirbhāvaḥ tataḥ śaktimayo devaḥ pradyumnaḥ puruṣottamaḥ

---

5-38

शतानि षोडश स्थित्वा स्वसंकल्पप्रचोदितः । अनन्त एव भगवाननिरुद्धो भवत्युत

śatāni ṣoḍaśa sthitvā svasaṃkalpapracoditaḥ | ananta eva bhagavānaniruddho bhavatyuta

---

5-39

अंशांशेनोदिता शक्तिरानिरुद्धी हरेः प्रभा । अव्यापृता शतान्येषा तूष्णीं तिष्ठति षोडश

aṃśāṃśenoditā śaktirāniruddhī hareḥ prabhā | avyāpṛtā śatānyeṣā tūṣṇīṃ tiṣṭhati ṣoḍaśa

---

5-40

व्यूहस्य षोडशशतवर्षानन्तरं सृष्टौ व्यापृतिः शतानि षोडश स्थित्वानिरुद्धः शक्तिमानसौ । तदा व्याप्रियते सृष्टौ पूर्वाभ्यां सह नारद

vyūhasya ṣoḍaśaśatavarṣānantaraṃ sṛṣṭau vyāpṛtiḥ śatāni ṣoḍaśa sthitvāniruddhaḥ śaktimānasau | tadā vyāpriyate sṛṣṭau pūrvābhyāṃ saha nārada

---

5-41

व्यूहा एते विशालाक्षाश्चत्वारः पुरुषोत्तमाः । व्यूहानां हेयप्रतिभटत्वमनादित्वं च निर्दोषा निरनिष्टाश्च निरवद्याः सनातनाः

vyūhā ete viśālākṣāścatvāraḥ puruṣottamāḥ | vyūhānāṃ heyapratibhaṭatvamanāditvaṃ ca nirdoṣā niraniṣṭāśca niravadyāḥ sanātanāḥ

---

5-42

अनन्तमक्षरं चैतच्चातुरात्म्यं महामुने । निस्तरङ्गदशायां ते निःसत्ताः सक्तचिन्मयाः

anantamakṣaraṃ caitaccāturātmyaṃ mahāmune | nistaraṅgadaśāyāṃ te niḥsattāḥ saktacinmayāḥ

---

5-43

शक्त्यात्मका गुणोन्मेषदशायां ते व्यवस्थिताः । तत्र स्थूलदशायां ते व्यक्तिभावमुपागताः

śaktyātmakā guṇonmeṣadaśāyāṃ te vyavasthitāḥ | tatra sthūladaśāyāṃ te vyaktibhāvamupāgatāḥ

---

5-44

जगतामुपकाराय सच्चिदानन्दलक्षणाः । चातुरात्म्यस्य मन -आलम्बनार्थत्वम् मन -आलम्बनायैषा चातुरात्म्यव्यवस्थितिः

jagatāmupakārāya saccidānandalakṣaṇāḥ | cāturātmyasya mana -ālambanārthatvam mana -ālambanāyaiṣā cāturātmyavyavasthitiḥ

---

5-45

व्यूहात् व्यूहान्तराविर्भावः आम्नासिषुरमुष्याश्च रहस्याम्नायवेदिनः । व्यूहान्तरविभावादीन् भेदान् संकल्पकल्पितान्

vyūhāt vyūhāntarāvirbhāvaḥ āmnāsiṣuramuṣyāśca rahasyāmnāyavedinaḥ | vyūhāntaravibhāvādīn bhedān saṃkalpakalpitān

---

5-46

द्वादश व्यूहान्तराणि व्यूहान्तरं दश द्वे च केशवाद्याः प्रकीर्तिताः । वासुदेवात् केशवादित्रयम् केशवादित्रयं तत्र वासुदेवाद् विभाव्यते

dvādaśa vyūhāntarāṇi vyūhāntaraṃ daśa dve ca keśavādyāḥ prakīrtitāḥ | vāsudevāt keśavāditrayam keśavāditrayaṃ tatra vāsudevād vibhāvyate

---

5-47

संकर्षणात् गोविन्दादित्रयाविर्भावः संकर्षणाच्च गोविन्दपूर्वं त्रितयमद्भुतम् । प्रद्युम्नात् त्रिविक्रमादित्रयाविर्भावः त्रिविक्रमाद्यं त्रितयं प्रद्युम्नादुदितं मुने

saṃkarṣaṇāt govindāditrayāvirbhāvaḥ saṃkarṣaṇācca govindapūrvaṃ tritayamadbhutam | pradyumnāt trivikramāditrayāvirbhāvaḥ trivikramādyaṃ tritayaṃ pradyumnāduditaṃ mune

---

5-48

अनिरुद्धात् हृषीकेशादित्रयाविर्भावः हृषीकेशादिकं तत्त्वमनिरुद्धान्महामुने । व्यूहान्तरस्य त्रैविध्यम् पराः स्वकारणान्तःस्थाः सूक्ष्मास्ते द्विभुजाः स्मृताः

aniruddhāt hṛṣīkeśāditrayāvirbhāvaḥ hṛṣīkeśādikaṃ tattvamaniruddhānmahāmune | vyūhāntarasya traividhyam parāḥ svakāraṇāntaḥsthāḥ sūkṣmāste dvibhujāḥ smṛtāḥ

---

5-49

चतुर्भुजास्ते विज्ञेयाः स्थूलास्त्रिभुवनेश्वराः । चक्राद्यायुधविन्यासो यन्त्रतन्त्रेऽभिधास्यते

caturbhujāste vijñeyāḥ sthūlāstribhuvaneśvarāḥ | cakrādyāyudhavinyāso yantratantre'bhidhāsyate

---

5-50

विभवा एकोनचत्वारिंशत् विभवाः पद्मनाभाद्यास्त्रिंशच्च नव चैव हि । पद्मनाभो ध्रुवोऽनन्तः शक्त्यात्मा मधुसूदनः

vibhavā ekonacatvāriṃśat vibhavāḥ padmanābhādyāstriṃśacca nava caiva hi | padmanābho dhruvo'nantaḥ śaktyātmā madhusūdanaḥ

---

5-51

विद्याधिदेवः कपिलो विश्वरूपो विहंगमः । क्रोडात्मा बडबावक्त्रो धर्मो वागीश्वरस्तथा

vidyādhidevaḥ kapilo viśvarūpo vihaṃgamaḥ | kroḍātmā baḍabāvaktro dharmo vāgīśvarastathā

---

5-52

एकाम्भोनिधिशायी च भगवान् कमठेश्वरः । वराहो नारसिंहश्च पीयूषहरणस्तथा

ekāmbhonidhiśāyī ca bhagavān kamaṭheśvaraḥ | varāho nārasiṃhaśca pīyūṣaharaṇastathā

---

5-53

श्रीपतिर्भगवान् देवः कान्तात्मामृतधारकः । राहुजित् कालनेमिघ्नः पारिजातहरस्तथा

śrīpatirbhagavān devaḥ kāntātmāmṛtadhārakaḥ | rāhujit kālanemighnaḥ pārijātaharastathā

---

5-54

लोकनाथस्तु शान्तात्मा दत्तात्रेयो महाप्रभुः । न्यग्रोधशायी भगवानेकशृङ्गतनुस्तथा

lokanāthastu śāntātmā dattātreyo mahāprabhuḥ | nyagrodhaśāyī bhagavānekaśṛṅgatanustathā

---

5-55

देवो वामनदेहस्तु सर्वव्यापी त्रिविक्रमः । नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च

devo vāmanadehastu sarvavyāpī trivikramaḥ | naro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca

---

5-56

ज्वलत्परशुधृग्रामो रामश्चान्यो धनुर्धरः । वेदविद्भगवान् कल्की पातालशयनः स्मृतः

jvalatparaśudhṛgrāmo rāmaścānyo dhanurdharaḥ | vedavidbhagavān kalkī pātālaśayanaḥ smṛtaḥ

---

5-57

त्रिंशच्च नव चैवेते पद्मनाभादयो मताः । तेषामुत्पत्त्यादिकं सात्त्वतादौ ज्ञेयम् यतश्चैषां समुत्पत्तिर्यो व्यापारो यदायुधम्

triṃśacca nava caivete padmanābhādayo matāḥ | teṣāmutpattyādikaṃ sāttvatādau jñeyam yataścaiṣāṃ samutpattiryo vyāpāro yadāyudham

---

5-58

या मूर्तिर्यादृशी चैव यत्र चैते व्यवस्थिताः । भूषणानि विचित्राणि वासांसि विविधानि च

yā mūrtiryādṛśī caiva yatra caite vyavasthitāḥ | bhūṣaṇāni vicitrāṇi vāsāṃsi vividhāni ca

---

5-59

बाह्यान्तःकरणानां च त्रयो वर्गाः सवृत्तयः । संकल्पनिर्मिता शक्तिर्या तत्तत्कार्यगोचरा । सात्त्वते शासने सर्वं तत्तदुक्तं महामुने

bāhyāntaḥkaraṇānāṃ ca trayo vargāḥ savṛttayaḥ | saṃkalpanirmitā śaktiryā tattatkāryagocarā | sāttvate śāsane sarvaṃ tattaduktaṃ mahāmune

---

5-60

अध्यायार्थोपसंहारः इतीयं शुद्धसृष्टिस्ते विष्णोः संकल्पकल्पिता । भूत्यंशो लेशतः प्रोक्तः शृणु सृष्टिमथेतराम्

adhyāyārthopasaṃhāraḥ itīyaṃ śuddhasṛṣṭiste viṣṇoḥ saṃkalpakalpitā | bhūtyaṃśo leśataḥ proktaḥ śṛṇu sṛṣṭimathetarām

---

5

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां शुद्धसृष्टिवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ śuddhasṛṣṭivarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

---

6-1

आदितः श्लोकाः 330 शुद्धेतरसृष्टिवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः शक्तितद्वतोर्भेदवदभेदस्याप्युपपत्तिः अहिर्बुध्न्यः - योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः । अहंभावात्मिका शक्तिस्तस्य तद्धर्मिणी

āditaḥ ślokāḥ 330 śuddhetarasṛṣṭivarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ śaktitadvatorbhedavadabhedasyāpyupapattiḥ ahirbudhnyaḥ - yo'sau nārāyaṇo devaḥ paramātmā sanātanaḥ | ahaṃbhāvātmikā śaktistasya taddharmiṇī

---

6-2

ताविमावेकधैवोक्तौ भेद्यभेदकभावतः । पृथक्त्वेन च शास्त्रेषु जगद्धेतुतयोदितौ

tāvimāvekadhaivoktau bhedyabhedakabhāvataḥ | pṛthaktvena ca śāstreṣu jagaddhetutayoditau

---

6-3

शक्तितद्वतोरपृथक्स्थितिः नैव शक्त्या विना कश्चिच्छक्तिमानस्ति कारणम् । न च शक्तिमता शक्तिर्विनैका व्यवतिष्ठते

śaktitadvatorapṛthaksthitiḥ naiva śaktyā vinā kaścicchaktimānasti kāraṇam | na ca śaktimatā śaktirvinaikā vyavatiṣṭhate

---

6-4

भगवतो लक्ष्म्याश्च प्रत्येकं जगत्कारणत्वव्यवहारकथनम् तत्तद्गौरवमाश्रित्य तन्त्रवेदान्तपारगैः । जगद्धेतुतया देवावेकैकाविव दर्शितौ

bhagavato lakṣmyāśca pratyekaṃ jagatkāraṇatvavyavahārakathanam tattadgauravamāśritya tantravedāntapāragaiḥ | jagaddhetutayā devāvekaikāviva darśitau

---

6-5

शुद्धेतरसृष्टिकथनप्रतिज्ञा इति व्यवस्थिते सृष्टिमुक्तशिष्टामिमां शृणु । भूतिशक्तेः स्वसंकल्परूपक्रियाशक्तिप्रवर्त्यत्वम् येयं भूतिमयी स्फूर्तिर्विष्णुशक्तेः पुरोदिता

śuddhetarasṛṣṭikathanapratijñā iti vyavasthite sṛṣṭimuktaśiṣṭāmimāṃ śṛṇu | bhūtiśakteḥ svasaṃkalparūpakriyāśaktipravartyatvam yeyaṃ bhūtimayī sphūrtirviṣṇuśakteḥ puroditā

---

6-6

तस्याः संकल्पमय्यैव स्फूर्त्या सा बहु नर्त्यते । योगालम्बनभूतव्यूहविभवादेः शुद्धिमयस्फूर्तिरूपत्वम् भूतेः शुद्धिमयी स्फूर्तिः सा व्यूहविभवात्मिका

tasyāḥ saṃkalpamayyaiva sphūrtyā sā bahu nartyate | yogālambanabhūtavyūhavibhavādeḥ śuddhimayasphūrtirūpatvam bhūteḥ śuddhimayī sphūrtiḥ sā vyūhavibhavātmikā

---

6-7

यामालम्ब्य तरन्तीमं योगिनो भवसागरम् । शुद्धेतरसृष्टेः व्यूहविभवमूलकत्वम् अथ शुद्धेतरा सृष्टिस्तन्मूलैव प्रवर्तते

yāmālambya tarantīmaṃ yogino bhavasāgaram | śuddhetarasṛṣṭeḥ vyūhavibhavamūlakatvam atha śuddhetarā sṛṣṭistanmūlaiva pravartate

---

6-8

तस्यास्त्रैविध्यम् पुरुषश्चैव कालश्च गुणश्चेति त्रिधोच्यते । भूतिः शुद्धेतरा विष्णोः पुरुषो द्विचतुर्मयः

tasyāstraividhyam puruṣaścaiva kālaśca guṇaśceti tridhocyate | bhūtiḥ śuddhetarā viṣṇoḥ puruṣo dvicaturmayaḥ

---

6-9

स मनूनां समाहारो ब्रह्मक्षत्रादिभेदिनाम् । प्रद्युम्नात् मिथुनचतुष्टयोत्पत्तिः ब्राह्मणो ब्राह्मणी चैव मिथुनं तन्मनुद्वयम्

sa manūnāṃ samāhāro brahmakṣatrādibhedinām | pradyumnāt mithunacatuṣṭayotpattiḥ brāhmaṇo brāhmaṇī caiva mithunaṃ tanmanudvayam

---

6-10

प्रद्युम्नस्य मुस्वाज्जातं स्वसंकल्पेन चोदितम् । उरसः क्षत्रियद्वन्द्वमूरुतश्च विशो द्वयम्

pradyumnasya musvājjātaṃ svasaṃkalpena coditam | urasaḥ kṣatriyadvandvamūrutaśca viśo dvayam

---

6-11

पद्भ्यां शूद्रद्वयं चैव प्रद्युम्नस्य समुद्गतम् । समष्टिर्या मनूनां सा पुरुषो द्विचतुर्मयः

padbhyāṃ śūdradvayaṃ caiva pradyumnasya samudgatam | samaṣṭiryā manūnāṃ sā puruṣo dvicaturmayaḥ

---

6-12

कालप्रकृतिसृष्टिः सूक्ष्मकालगुणावस्था सुदर्शनसमीरिता । प्रद्युम्नस्य ललाटाच्च भ्रुवोः कर्णादुदीरिता

kālaprakṛtisṛṣṭiḥ sūkṣmakālaguṇāvasthā sudarśanasamīritā | pradyumnasya lalāṭācca bhruvoḥ karṇādudīritā

---

6-13

अनिरुद्धाय पालनाज्ञादानम् पुरुषः शक्तिरित्येतच्चेतनाचेतनात्मकम् । वर्धयेत्यनिरुद्धाय प्रद्युम्नेनोपपाद्यते

aniruddhāya pālanājñādānam puruṣaḥ śaktirityetaccetanācetanātmakam | vardhayetyaniruddhāya pradyumnenopapādyate

---

6-14

तेन तद्वर्धनम् अन्तःस्थपुरुषां शक्तिं तामादाय स्वमूर्तिगाम् । संवर्धयति योगेन ह्यनिरुद्धः स्वतेजसा

tena tadvardhanam antaḥsthapuruṣāṃ śaktiṃ tāmādāya svamūrtigām | saṃvardhayati yogena hyaniruddhaḥ svatejasā

---

6-15

नियतिकालयोरुदयः नियतिः काल इत्येवं शक्तिः संकल्पचोदिता । द्विधोदेत्यनिरुद्धात् सा यत् तत् कालमयं वपुः

niyatikālayorudayaḥ niyatiḥ kāla ityevaṃ śaktiḥ saṃkalpacoditā | dvidhodetyaniruddhāt sā yat tat kālamayaṃ vapuḥ

---

6-16

गुणमय्याः प्रकृतेस्त्रैविध्यम् यत्तद्गुणमयं रूपं शक्तेस्तस्याः प्रकीर्तितम् । सत्त्वं रजस्तम इति त्रिधोदेति क्रमेण तत्

guṇamayyāḥ prakṛtestraividhyam yattadguṇamayaṃ rūpaṃ śaktestasyāḥ prakīrtitam | sattvaṃ rajastama iti tridhodeti krameṇa tat

---

6-17

सत्त्वादिभ्यो रज -आद्युत्पत्तिः सत्त्वाद्रजस्तमस्तमस्तस्मात् तमसो बुद्धिरुद्गता । बुद्धेरहंकृतिस्तस्या भूततन्मात्रपञ्चकम्

sattvādibhyo raja -ādyutpattiḥ sattvādrajastamastamastasmāt tamaso buddhirudgatā | buddherahaṃkṛtistasyā bhūtatanmātrapañcakam

---

6-18

एकादशकमक्षाणां मात्रेभ्यो भूतपञ्चकम् । भूतेभ्यो भौतिकं सर्वमित्ययं सृष्टिसंग्रहः

ekādaśakamakṣāṇāṃ mātrebhyo bhūtapañcakam | bhūtebhyo bhautikaṃ sarvamityayaṃ sṛṣṭisaṃgrahaḥ

---

6-19

पुनर्विस्तरेण सृष्टिप्रपञ्चनप्रश्नः नारदः - भगवन् भगनेत्रघ्न तत्त्वविज्ञानवारिधे । आख्याहि विस्तरेणाद्य भूतेरुन्मेषमद्भुतम्

punarvistareṇa sṛṣṭiprapañcanapraśnaḥ nāradaḥ - bhagavan bhaganetraghna tattvavijñānavāridhe | ākhyāhi vistareṇādya bhūterunmeṣamadbhutam

---

6-20

तत्प्रपञ्चनम् अहिर्बुध्न्यः - शृणु नारद तत्त्वेन विष्णोः संकल्पकारिताम् । भूतेः परिणतिं चित्रां चिदचिद्वर्गसंकुलाम्

tatprapañcanam ahirbudhnyaḥ - śṛṇu nārada tattvena viṣṇoḥ saṃkalpakāritām | bhūteḥ pariṇatiṃ citrāṃ cidacidvargasaṃkulām

---

6-21

परवासुदेवस्य नित्यविभूतिमत्ताप्रतिपादनम् शुद्धा पूर्वोदिता सृष्टिर्या सा व्यूहादिभेदिनी । सुदर्शनाख्यात् संकल्पात् तस्या एव प्रभोज्ज्वला

paravāsudevasya nityavibhūtimattāpratipādanam śuddhā pūrvoditā sṛṣṭiryā sā vyūhādibhedinī | sudarśanākhyāt saṃkalpāt tasyā eva prabhojjvalā

---

6-22

ज्ञानानन्दमयी स्त्याना देशभावं व्रजत्युत । स देशः परमं व्योम निर्मलं पुरुषात् परम्

jñānānandamayī styānā deśabhāvaṃ vrajatyuta | sa deśaḥ paramaṃ vyoma nirmalaṃ puruṣāt param

---

6-23

निःसीमसुखसंतानमनवद्यमनाकुलम् । तत्रानन्दमया भोगा लोकाश्चानन्दलक्षणाः

niḥsīmasukhasaṃtānamanavadyamanākulam | tatrānandamayā bhogā lokāścānandalakṣaṇāḥ

---

6-24

ज्ञानानन्दमया देहा मुक्तानां भावितात्मनाम् । श्रियः पत्युर्भगवतो नित्यमुक्तानुभाव्यत्वम् सदा पश्यन्ति ते देवाः पुरुषं पुष्करेक्षणम्

jñānānandamayā dehā muktānāṃ bhāvitātmanām | śriyaḥ patyurbhagavato nityamuktānubhāvyatvam sadā paśyanti te devāḥ puruṣaṃ puṣkarekṣaṇam

---

6-25

षाड्गुण्यविग्रहं देवं तादृश्या च श्रिया युतम् । संकल्पसाधिताशेषदेहदैहिकविस्तरम्

ṣāḍguṇyavigrahaṃ devaṃ tādṛśyā ca śriyā yutam | saṃkalpasādhitāśeṣadehadaihikavistaram

---

6-26

ईशानमस्य सर्वस्य जगतस्तस्थुषस्पतिम् । सर्वावासमनावासं नारायणमनामयम्

īśānamasya sarvasya jagatastasthuṣaspatim | sarvāvāsamanāvāsaṃ nārāyaṇamanāmayam

---

6-27

मुक्तानां स्वरूपम् तत् पदं प्राप्य तत्त्वज्ञा मुच्यन्ते वीतकल्मषाः । त्रसरेणुप्रमाणास्ते रश्मिकोटिविभूषिताः

muktānāṃ svarūpam tat padaṃ prāpya tattvajñā mucyante vītakalmaṣāḥ | trasareṇupramāṇāste raśmikoṭivibhūṣitāḥ

6-28

आविर्भावतिरोभावधर्मभेदविवर्जिताः । तेषामपुनरावृत्तिः परमं तेऽध्वनः पारं वैष्णवं पदमाश्रिताः

āvirbhāvatirobhāvadharmabhedavivarjitāḥ | teṣāmapunarāvṛttiḥ paramaṃ te'dhvanaḥ pāraṃ vaiṣṇavaṃ padamāśritāḥ

---

6-29

विशन्ति नेममध्वानं कालकल्लोलसंकुलम् । तेषा यथोपासनं फलप्राप्तिः भक्तास्ते यादृशे रूपे संसारपदमाश्रिताः

viśanti nemamadhvānaṃ kālakallolasaṃkulam | teṣā yathopāsanaṃ phalaprāptiḥ bhaktāste yādṛśe rūpe saṃsārapadamāśritāḥ

---

6-30

तादृशं ते समीक्षन्ते परमव्योमवासिनः । विहृत्य सुचिरं कालं कोट्योघप्रतिसंचरम्

tādṛśaṃ te samīkṣante paramavyomavāsinaḥ | vihṛtya suciraṃ kālaṃ koṭyoghapratisaṃcaram

---

6-31

ततो विशन्ति ते दिव्यं षाड्गुण्यं वैष्णवं यशः । परमव्योम्नोऽशक्यवर्णनत्वम् तदेतत् परमव्योम लेशतस्ते प्रदर्शितम्

tato viśanti te divyaṃ ṣāḍguṇyaṃ vaiṣṇavaṃ yaśaḥ | paramavyomno'śakyavarṇanatvam tadetat paramavyoma leśataste pradarśitam

---

6-32

नैव वर्षायुतेनापि वक्तुं शक्योऽस्य विस्तरः । जीवसमष्टिपुरुषस्यार्वाचीनस्थानवर्तित्वम् उक्तः कर्माधिकारो यः पुरुषस्ते चतुर्युगः

naiva varṣāyutenāpi vaktuṃ śakyo'sya vistaraḥ | jīvasamaṣṭipuruṣasyārvācīnasthānavartitvam uktaḥ karmādhikāro yaḥ puruṣaste caturyugaḥ

---

6-33

अस्मात् स परमव्योम्नस्तिष्ठत्यर्वाचि वै पदे । सर्वात्मनां समष्टिर्या कोशोमधुकृतामिव

asmāt sa paramavyomnastiṣṭhatyarvāci vai pade | sarvātmanāṃ samaṣṭiryā kośomadhukṛtāmiva

---

6-34

शुद्ध्यशुद्धिमयो भावो भूतेः स पुरुषः स्मृतः । अनादिवासनारेणुकुण्ठितैरात्मभिश्चितः

śuddhyaśuddhimayo bhāvo bhūteḥ sa puruṣaḥ smṛtaḥ | anādivāsanāreṇukuṇṭhitairātmabhiścitaḥ

---

6-35

स्वतः शुद्धानामप्यात्मनां भगवच्छक्त्या स्वरूपतिरोधानम् आत्मनो भूतिभेदास्ते सर्वज्ञाः सर्वतोमुखाः । भगवच्छक्तिमय्यैवं मन्दतीव्रादिभावया

svataḥ śuddhānāmapyātmanāṃ bhagavacchaktyā svarūpatirodhānam ātmano bhūtibhedāste sarvajñāḥ sarvatomukhāḥ | bhagavacchaktimayyaivaṃ mandatīvrādibhāvayā

---

6-36

तत्तत्सुदर्शनोन्मेषनिमेषानुकृतात्मना । सर्वतोऽविद्यया विद्धाः क्लेशमय्या वशीकृताः

tattatsudarśanonmeṣanimeṣānukṛtātmanā | sarvato'vidyayā viddhāḥ kleśamayyā vaśīkṛtāḥ

---

6-37

तिरोहितस्वरूपाणां चातूरूप्यम् ब्रह्मक्षत्रादिभावेन चातूरूप्यं व्रजन्ति ते । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा इति विभेदतः

tirohitasvarūpāṇāṃ cātūrūpyam brahmakṣatrādibhāvena cātūrūpyaṃ vrajanti te | brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā iti vibhedataḥ

---

6-38

आत्मानो जीवसंज्ञास्ते बन्धमोक्षौ व्रजन्ति ते । तेषां कर्मपारवश्यात् पृथिव्यामवतरणम् मनवो नाम कूटस्थास्तेषामुक्ताः समष्टयः

ātmāno jīvasaṃjñāste bandhamokṣau vrajanti te | teṣāṃ karmapāravaśyāt pṛthivyāmavataraṇam manavo nāma kūṭasthāsteṣāmuktāḥ samaṣṭayaḥ

---

6-39

क्लेशाशयापरामृष्टाः सर्वज्ञाः सर्वतोमुखाः । नित्यसिद्धा हि भूत्यंशास्ते प्रोक्ता भगवन्मयाः

kleśāśayāparāmṛṣṭāḥ sarvajñāḥ sarvatomukhāḥ | nityasiddhā hi bhūtyaṃśāste proktā bhagavanmayāḥ

---

6-40

आविर्भावतिरोभावैः स्वस्मिन्नात्मनि नारद । आत्मनो वर्तयन्तस्ते वैष्णवा आधिकारिकाः

āvirbhāvatirobhāvaiḥ svasminnātmani nārada | ātmano vartayantaste vaiṣṇavā ādhikārikāḥ

---

6-41

विष्णोः संकल्परूपेण स्थित्वास्मिन् पौरुषे पदे । योगेनावतरन्त्यंशैः स्थानात् स्थानं धरावधि

viṣṇoḥ saṃkalparūpeṇa sthitvāsmin pauruṣe pade | yogenāvatarantyaṃśaiḥ sthānāt sthānaṃ dharāvadhi

---

6-42

अवतीर्णानां प्रजास्रष्टृत्वम् सृष्टायां कर्मभूमौ ते मिथुनीभूय मानवान् । चतुःशतं सृजन्त्येते भूयो मानवमानवान्

avatīrṇānāṃ prajāsraṣṭṛtvam sṛṣṭāyāṃ karmabhūmau te mithunībhūya mānavān | catuḥśataṃ sṛjantyete bhūyo mānavamānavān

---

6-43

ते चापरिमिताः सर्वे विस्तारस्तत्र वक्ष्यते । अनिरुद्धात् शक्त्युत्पत्तिः अर्वाचीने पदे तस्मात् पुरुषाद्धि चतुर्युगात्

te cāparimitāḥ sarve vistārastatra vakṣyate | aniruddhāt śaktyutpattiḥ arvācīne pade tasmāt puruṣāddhi caturyugāt

---

6-44

सृष्टानिरुधतः शक्तिस्तत्सुदर्शनचोदितात् । शक्तौ कूटस्थमनूनामवतरणम् सृष्टायामथ शक्तौ तु मनवोऽष्टौ महामुने

sṛṣṭānirudhataḥ śaktistatsudarśanacoditāt | śaktau kūṭasthamanūnāmavataraṇam sṛṣṭāyāmatha śaktau tu manavo'ṣṭau mahāmune

---

6-45

अवतीर्य स्वकात् स्थानाद्विष्णुसंकल्पचोदिताः । तिष्ठन्ति कललीभूतास्तस्मिञ्शक्तिमये पदे

avatīrya svakāt sthānādviṣṇusaṃkalpacoditāḥ | tiṣṭhanti kalalībhūtāstasmiñśaktimaye pade

---

6-46

कालो नाम गुणो नाम तस्या गर्भस्थितं द्वयम् । शक्तितो नियतेरुत्पत्तिः कालस्य नियतिर्नाम सूक्ष्मः सर्वनियामकः

kālo nāma guṇo nāma tasyā garbhasthitaṃ dvayam | śaktito niyaterutpattiḥ kālasya niyatirnāma sūkṣmaḥ sarvaniyāmakaḥ

---

6-47

उदेति प्रथमं शक्तेर्विष्णुसंकल्पचोदितः । तत्र मनूनां स्थितिः मनवोऽवतरन्त्यत्र ते सुदर्शनचोदिताः

udeti prathamaṃ śakterviṣṇusaṃkalpacoditaḥ | tatra manūnāṃ sthitiḥ manavo'vatarantyatra te sudarśanacoditāḥ

---

6-48

यस्य स्याद्यादृशं रूपं यत्करं यत्स्वभावकम् । सुदर्शनप्रभावस्थं तत्तन्नियमभावितम्

yasya syādyādṛśaṃ rūpaṃ yatkaraṃ yatsvabhāvakam | sudarśanaprabhāvasthaṃ tattanniyamabhāvitam

---

6-49

नियतितः कालस्योत्पत्तिः कालस्य पावनं रूपं यत्तु तत्कलनात्मकम् । उदेति नियतेः सोऽथ कालः संकल्पचोदितः

niyatitaḥ kālasyotpattiḥ kālasya pāvanaṃ rūpaṃ yattu tatkalanātmakam | udeti niyateḥ so'tha kālaḥ saṃkalpacoditaḥ

---

6-50

तत्र मनूनां स्थितिः नियतेर्मनवोऽप्यत्र काले ह्यवतरन्ति ते । कालः स कलयत्येको विष्णुसंकल्पचोदितः

tatra manūnāṃ sthitiḥ niyatermanavo'pyatra kāle hyavataranti te | kālaḥ sa kalayatyeko viṣṇusaṃkalpacoditaḥ

---

6-51

कलयत्यखिलं काल्यं नदीकूलं यथा रयः । कालात् क्रमेण गुणमयरूपोत्पत्तिः यत्तद्गुणमयं रूपं शक्तेः पूर्वं समीरितम्

kalayatyakhilaṃ kālyaṃ nadīkūlaṃ yathā rayaḥ | kālāt krameṇa guṇamayarūpotpattiḥ yattadguṇamayaṃ rūpaṃ śakteḥ pūrvaṃ samīritam

---

6-52

सोपानक्रमतः कालात् तद्गौणं व्यज्यते वपुः । तत्र प्रथमं सत्त्वोत्पत्तिः सत्त्वं तत्र लघु स्वच्छं गुणरूपमनामयम्

sopānakramataḥ kālāt tadgauṇaṃ vyajyate vapuḥ | tatra prathamaṃ sattvotpattiḥ sattvaṃ tatra laghu svacchaṃ guṇarūpamanāmayam

---

6-53

प्रथमं व्यज्यते कालान्मनवोऽवतरन्त्यतः । आनिरुद्ध्या वैष्णवमूर्त्या तस्याधिष्ठानम् आनिरुद्धी ततो मूर्तिः स्वसंकल्पप्रचोदिता

prathamaṃ vyajyate kālānmanavo'vatarantyataḥ | āniruddhyā vaiṣṇavamūrtyā tasyādhiṣṭhānam āniruddhī tato mūrtiḥ svasaṃkalpapracoditā

---

6-54

अधितिष्ठति तत् सत्त्वं विष्णुनाम्नैव नामभाक् । तत एव तस्य सुखरूपत्वं स्वच्छत्वं च । सत्त्वाद्रज-उत्पत्तिः तदेतत् सकलं स्वच्छं सुखमासीदनाकुलम्

adhitiṣṭhati tat sattvaṃ viṣṇunāmnaiva nāmabhāk | tata eva tasya sukharūpatvaṃ svacchatvaṃ ca | sattvādraja-utpattiḥ tadetat sakalaṃ svacchaṃ sukhamāsīdanākulam

---

6-55

अन्तःस्थमनुकं सत्त्वमन्तःस्थाचिद्गुणं मुने । विष्णुनाधिष्ठितं तस्माद्विष्णुसंकल्पचोदितात्

antaḥsthamanukaṃ sattvamantaḥsthācidguṇaṃ mune | viṣṇunādhiṣṭhitaṃ tasmādviṣṇusaṃkalpacoditāt

---

6-56

रजो नाम गुणः सत्त्वात् तस्मादाविर्भवत्यलम् । तत्र मनूनां स्थितिः मनवोऽवतरन्त्यत्र सत्त्वात् संकल्पचोदिताः

rajo nāma guṇaḥ sattvāt tasmādāvirbhavatyalam | tatra manūnāṃ sthitiḥ manavo'vatarantyatra sattvāt saṃkalpacoditāḥ

---

6-57

तस्यानिरुद्धाधिष्ठितब्रह्मरूपत्वम् ब्राह्मी मूर्तिर्गुणं तं चाप्यानिरुद्ध्यधितिष्ठति । अतस्तस्य दुःखरूपत्वम् तदेतत् प्रचलं दुःखं रजः शश्वत्प्रवृत्तिमत्

tasyāniruddhādhiṣṭhitabrahmarūpatvam brāhmī mūrtirguṇaṃ taṃ cāpyāniruddhyadhitiṣṭhati | atastasya duḥkharūpatvam tadetat pracalaṃ duḥkhaṃ rajaḥ śaśvatpravṛttimat

---

6-58

लोलीभूतमिदं तच्च विश्वमन्तःस्थितं तदा । रजसस्तम उत्पत्तिः ब्रह्मणाधिष्ठितात् तस्मादन्तःस्थमनुकान्मुने

lolībhūtamidaṃ tacca viśvamantaḥsthitaṃ tadā | rajasastama utpattiḥ brahmaṇādhiṣṭhitāt tasmādantaḥsthamanukānmune

---

6-59

संकल्पचोदितं विष्णोस्तमो नाम गुणोऽभवत् । तत्र मनूनां स्थितिः मनवोऽवतरन्त्यत्र ते सुदर्शनचोदिताः

saṃkalpacoditaṃ viṣṇostamo nāma guṇo'bhavat | tatra manūnāṃ sthitiḥ manavo'vatarantyatra te sudarśanacoditāḥ

---

6-60

तस्यानिरुद्धाधिष्ठितरुद्ररूपत्वम् रुद्रो नाम गुणस्तं चाप्यानिरुद्ध्यधितिष्ठति । अतस्तस्य मोहनादिरूपत्वम् गुरु विष्टम्भनं शश्वन्मोहनं चाप्रवृत्तिमत्

tasyāniruddhādhiṣṭhitarudrarūpatvam rudro nāma guṇastaṃ cāpyāniruddhyadhitiṣṭhati | atastasya mohanādirūpatvam guru viṣṭambhanaṃ śaśvanmohanaṃ cāpravṛttimat

---

6-61

तत् तमो नाम भणितं गुणसागरपारगैः । अंशतो गुणत्रयसाम्यापत्तिः सुदर्शनमयेनैव संकल्पेनात्र वै हरेः

tat tamo nāma bhaṇitaṃ guṇasāgarapāragaiḥ | aṃśato guṇatrayasāmyāpattiḥ sudarśanamayenaiva saṃkalpenātra vai hareḥ

---

6-62

चोद्यमानेऽपि सृष्ट्यर्थं पूर्णं गुणयुगं तदा । अंशतः साम्यमायाति विष्णुसंकल्पचोदितम्

codyamāne'pi sṛṣṭyarthaṃ pūrṇaṃ guṇayugaṃ tadā | aṃśataḥ sāmyamāyāti viṣṇusaṃkalpacoditam

---

6-63

तस्यैव प्रकृतित्वम् त्रैगुण्यं नाम तत्त्वज्ञैस्तत् तमः परिगीयते । प्रकृतिपर्यायशब्दाः गुणसाम्यमविद्या च स्वभावो योनिरक्षरम् । अयोनिर्गुणयोनिश्चेत्याद्यास्त्रैगुण्यवाचकाः

tasyaiva prakṛtitvam traiguṇyaṃ nāma tattvajñaistat tamaḥ parigīyate | prakṛtiparyāyaśabdāḥ guṇasāmyamavidyā ca svabhāvo yonirakṣaram | ayonirguṇayoniścetyādyāstraiguṇyavācakāḥ

---

6

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां शुद्धेतरसृष्टिवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ śuddhetarasṛṣṭivarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

---

7-1

आदितः श्लोकाः 393 शुद्धेतरसृष्टिवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः प्रकृतिपुरुषकालानां समष्टिः अहिर्बुध्न्यः - अन्यूनानतिरिक्तं यद् गुणसाम्यं तमोमयम् । तत् सांख्यैर्जगतो मूलं प्रकृतिश्चेति कथ्यते

āditaḥ ślokāḥ 393 śuddhetarasṛṣṭivarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ prakṛtipuruṣakālānāṃ samaṣṭiḥ ahirbudhnyaḥ - anyūnānatiriktaṃ yad guṇasāmyaṃ tamomayam | tat sāṃkhyairjagato mūlaṃ prakṛtiśceti kathyate

---

7-2

क्रमावतीर्णो यस्तत्र चतुर्मनुयुगः पुमान् । समष्टिः पुरुषो योनिः स कूटस्थ इतीर्यते

kramāvatīrṇo yastatra caturmanuyugaḥ pumān | samaṣṭiḥ puruṣo yoniḥ sa kūṭastha itīryate

---

7-3

यत् तत् कालमयं तत्त्वं जगतः संप्रकालनम् । स तयोः कार्यमास्थाय संयोजकविभाजकः

yat tat kālamayaṃ tattvaṃ jagataḥ saṃprakālanam | sa tayoḥ kāryamāsthāya saṃyojakavibhājakaḥ

---

7-4

भगवत्संकल्पचोदितात् त्रितयादस्मात् महदाद्युत्पत्तिः मृत्पिण्डीभूतमेतत्तु कालादित्रितयं मुने । विष्णोः सुदर्शनेनैव स्वस्वकार्यप्रचोदितम्

bhagavatsaṃkalpacoditāt tritayādasmāt mahadādyutpattiḥ mṛtpiṇḍībhūtametattu kālāditritayaṃ mune | viṣṇoḥ sudarśanenaiva svasvakāryapracoditam

---

7-5

महदादिपृथिव्यन्ततत्त्ववर्गोपपादकम् । प्रकृतिः स्वरूपतः स्वभावतश्च परिणामिनी पयोमृदादिवत् तत्र प्रकृतिः परिणामिनी

mahadādipṛthivyantatattvavargopapādakam | prakṛtiḥ svarūpataḥ svabhāvataśca pariṇāminī payomṛdādivat tatra prakṛtiḥ pariṇāminī

---

7-6

पुरुषः स्वरूपतोऽपरिणामी पुमानपरिणामी सन् संनिधानेन कारणम् । कालस्य प्रकृतिपुरुषपाचकत्वम् कालः पचति तत्त्वे द्वे प्रकृतिं पुरुषं च ह

puruṣaḥ svarūpato'pariṇāmī pumānapariṇāmī san saṃnidhānena kāraṇam | kālasya prakṛtipuruṣapācakatvam kālaḥ pacati tattve dve prakṛtiṃ puruṣaṃ ca ha

---

7-7

प्रकृतेर्महत्तत्त्वोत्पत्तिः पुरुषाधिष्ठितात् तस्माद्विष्णुसंकल्पचोदितात् । कालेन कलिताच्चैव गुणसाम्यान्महामुने

prakṛtermahattattvotpattiḥ puruṣādhiṣṭhitāt tasmādviṣṇusaṃkalpacoditāt | kālena kalitāccaiva guṇasāmyānmahāmune

---

7-8

महान् नाम महत्तत्त्वमव्यक्तादुदितं मुने । महत्तत्त्वपर्यायाः विद्या गौर्यवनी ब्राह्मी वधूर्वृद्धिर्मतिर्मधुः

mahān nāma mahattattvamavyaktāduditaṃ mune | mahattattvaparyāyāḥ vidyā gauryavanī brāhmī vadhūrvṛddhirmatirmadhuḥ

---

7-9

अख्यातिरीश्वरः प्राज्ञेत्येते तद्वाचका मुने । महतस्त्रैविध्यम् कालो बुद्धिस्तथा प्राण इति त्रेधा स गीयते

akhyātirīśvaraḥ prājñetyete tadvācakā mune | mahatastraividhyam kālo buddhistathā prāṇa iti tredhā sa gīyate

---

7-10

तमःसत्त्वरजोभेदात् तत्तदुन्मेषसंज्ञया । कालस्त्रुटिलवाद्यात्मा बुद्धिरघ्यवसायिनी

tamaḥsattvarajobhedāt tattadunmeṣasaṃjñayā | kālastruṭilavādyātmā buddhiraghyavasāyinī

---

7-11

प्राणः प्रयतनाकार इत्येता महतो भिदाः । तत्र सात्त्विकस्य चातुर्विध्यम् धर्मो ज्ञानं विरागश्चाप्यैश्वर्यमिति संज्ञया

prāṇaḥ prayatanākāra ityetā mahato bhidāḥ | tatra sāttvikasya cāturvidhyam dharmo jñānaṃ virāgaścāpyaiśvaryamiti saṃjñayā

---

7-12

महतः सात्त्विकं रूपं चतुर्धा प्रविभज्यते । तामसस्यापि चातुर्विध्यम् अधर्माज्ञानावैराग्यमनैश्वर्यं च तामसम्

mahataḥ sāttvikaṃ rūpaṃ caturdhā pravibhajyate | tāmasasyāpi cāturvidhyam adharmājñānāvairāgyamanaiśvaryaṃ ca tāmasam

---

7-13

महत्तत्त्वे मनूनामवस्थितिः विद्याया उदरेऽष्टौ ते सुदर्शनसमीरिताः । मनवो गर्भतां यान्ति सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः

mahattattve manūnāmavasthitiḥ vidyāyā udare'ṣṭau te sudarśanasamīritāḥ | manavo garbhatāṃ yānti sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ

---

7-14

तत्र बुद्ध्युत्पत्तिः बोधनं नाम वैद्यं तदिन्द्रियं तेषु जायते । येनार्थानध्यवस्येयुः सदसत्प्रविभागिनः

tatra buddhyutpattiḥ bodhanaṃ nāma vaidyaṃ tadindriyaṃ teṣu jāyate | yenārthānadhyavasyeyuḥ sadasatpravibhāginaḥ

---

7-15

महतोऽहंकारोत्पत्तिः विद्याया उदरे तत्राहंकृतिर्नाम जायते । संकल्पाच्चोदिता विष्णोश्चोदितायाः सुदर्शनात्

mahato'haṃkārotpattiḥ vidyāyā udare tatrāhaṃkṛtirnāma jāyate | saṃkalpāccoditā viṣṇoścoditāyāḥ sudarśanāt

---

7-16

अहंकारपर्यायाः अहंकारोऽभिमानश्च प्रजापतिरहंकृतिः । अभिमन्ता च बोद्धा चेत्यस्याः पर्यायवाचकाः

ahaṃkāraparyāyāḥ ahaṃkāro'bhimānaśca prajāpatirahaṃkṛtiḥ | abhimantā ca boddhā cetyasyāḥ paryāyavācakāḥ

---

7-17

अहंकारस्य त्रैविध्यम् तस्य वैकारिकं नाम रूपं सात्त्विकमुच्यते । तैजसं राजसं रूपं भूतादिर्नाम तामसम्

ahaṃkārasya traividhyam tasya vaikārikaṃ nāma rūpaṃ sāttvikamucyate | taijasaṃ rājasaṃ rūpaṃ bhūtādirnāma tāmasam

---

7-18

अहंकारस्य रूपभेदाः कामः क्रोधश्च लोभश्च मानश्चावमतिस्तृषा । इत्यहंकृतिरूपाणि दर्शितानि मुने तव

ahaṃkārasya rūpabhedāḥ kāmaḥ krodhaśca lobhaśca mānaścāvamatistṛṣā | ityahaṃkṛtirūpāṇi darśitāni mune tava

---

7-19

अहंकारे मनूनामवस्थितिः नानाविभवयुक्तायामुत्पन्नायामहंकृतौ । तदन्तर्गर्भमायाति मनूनां तच्चतुर्युगम्

ahaṃkāre manūnāmavasthitiḥ nānāvibhavayuktāyāmutpannāyāmahaṃkṛtau | tadantargarbhamāyāti manūnāṃ taccaturyugam

---

7-20

अहंकारात् मन -उत्पत्तिः सुदर्शनेरितं विष्णोराहंकारिकमिन्द्रियम् । मनो नाम मनूनां तज्जायते चिन्तनात्मकम्

ahaṃkārāt mana -utpattiḥ sudarśaneritaṃ viṣṇorāhaṃkārikamindriyam | mano nāma manūnāṃ tajjāyate cintanātmakam

---

7-21

मनस्वी बुद्धिमांश्चापि गर्भो मनुमयस्तथा । भूतादेः शब्दतन्मात्रोत्पत्तिः भूतादेः शब्दतन्मात्रं तामसादथ जायते

manasvī buddhimāṃścāpi garbho manumayastathā | bhūtādeḥ śabdatanmātrotpattiḥ bhūtādeḥ śabdatanmātraṃ tāmasādatha jāyate

---

7-22

तस्मादाकाशोत्पत्तिः वियच्च शब्दतन्मात्राज्जायते शब्दलक्षणम् । आकाशस्य गुणकर्मणी शब्दैकगुणमाकाशमवकाशप्रायि च

tasmādākāśotpattiḥ viyacca śabdatanmātrājjāyate śabdalakṣaṇam | ākāśasya guṇakarmaṇī śabdaikaguṇamākāśamavakāśaprāyi ca

---

7-23

आकाशे मनूनां स्थितिः तदन्तर्गर्भतां यान्ति विष्णुसंकल्पचोदिताः । मनवोऽष्टौ महाबुद्धे तदा वैकारिकात् पुनः

ākāśe manūnāṃ sthitiḥ tadantargarbhatāṃ yānti viṣṇusaṃkalpacoditāḥ | manavo'ṣṭau mahābuddhe tadā vaikārikāt punaḥ

---

7-24

श्रोत्रवाचोरुत्पत्तिः श्रोत्रं वागिति विज्ञानकर्मेन्द्रिययुगं मुने । समीक्षयैव देवस्य मनुषु प्रतिजायते

śrotravācorutpattiḥ śrotraṃ vāgiti vijñānakarmendriyayugaṃ mune | samīkṣayaiva devasya manuṣu pratijāyate

---

7-25

मनूनां तद्वैशिष्ट्यम् श्रोत्रवानथ वाग्मी च गर्भो मनुमयस्तथा । अथ स्पर्शतन्मात्रोत्पत्तिः सुदर्शनेरिताद्विष्णोर्भूतादेः स्पर्शमात्रकम्

manūnāṃ tadvaiśiṣṭyam śrotravānatha vāgmī ca garbho manumayastathā | atha sparśatanmātrotpattiḥ sudarśaneritādviṣṇorbhūtādeḥ sparśamātrakam

---

7-26

तस्माद्वायूत्पत्तिः जायते स्पर्शवान् वायुस्तस्मादपि च जायते । वायोः क्रियाभेदाः शोषणं प्रेरणं चेष्टा व्यूहनं च समूहनम्

tasmādvāyūtpattiḥ jāyate sparśavān vāyustasmādapi ca jāyate | vāyoḥ kriyābhedāḥ śoṣaṇaṃ preraṇaṃ ceṣṭā vyūhanaṃ ca samūhanam

---

7-27

क्रियाभेदा इमे तस्माज्जायन्ते वायुतो मुने । त्वक्पाण्योरुत्पत्तिः वैकारिकादहंकारात् त्वक्पाणिद्वितयं मुने

kriyābhedā ime tasmājjāyante vāyuto mune | tvakpāṇyorutpattiḥ vaikārikādahaṃkārāt tvakpāṇidvitayaṃ mune

---

7-28

ज्ञानकर्मेन्द्रियद्वन्द्वं संकल्पात् तस्य जायते । वायौ मनूनां स्थितिः तदन्तर्गर्भतां याति तदा मनुमयः पुमान्

jñānakarmendriyadvandvaṃ saṃkalpāt tasya jāyate | vāyau manūnāṃ sthitiḥ tadantargarbhatāṃ yāti tadā manumayaḥ pumān

---

7-29

तेषां त्वक्पाणिवैशिष्ट्यम् चेष्टमानस्तदा गर्भो विष्णुसंकल्पचोदितः । त्वक्पाणिद्वयवानासीत् स्पर्शादानादिसिद्धये

teṣāṃ tvakpāṇivaiśiṣṭyam ceṣṭamānastadā garbho viṣṇusaṃkalpacoditaḥ | tvakpāṇidvayavānāsīt sparśādānādisiddhaye

---

7-30

रूपतन्मात्रतेजसोरुत्पत्तिः तामसादथ भूतादेः सुदर्शनसमीरितात् । जायते रूपमात्रं तु ज्योतिस्तस्माच्च रूपवत्

rūpatanmātratejasorutpattiḥ tāmasādatha bhūtādeḥ sudarśanasamīritāt | jāyate rūpamātraṃ tu jyotistasmācca rūpavat

---

7-31

तेजसः क्रियाभेदाः रूपं व्यक्तिस्तथा पाकः कान्तिर्दीप्तिरितीदृशाः । जायन्ते तैजसा भेदा भेदाद्वैकारिकात् तथा

tejasaḥ kriyābhedāḥ rūpaṃ vyaktistathā pākaḥ kāntirdīptiritīdṛśāḥ | jāyante taijasā bhedā bhedādvaikārikāt tathā

---

7-32

चक्षुःपादयोरुत्पत्तिः सुदर्शनेरिताज्जातं चक्षुःपादयुगं मुने । तेजसि मनूनां स्थितिः तदन्तर्गर्भतां यान्ति ते सुदर्शनचोदिताः

cakṣuḥpādayorutpattiḥ sudarśaneritājjātaṃ cakṣuḥpādayugaṃ mune | tejasi manūnāṃ sthitiḥ tadantargarbhatāṃ yānti te sudarśanacoditāḥ

---

7-33

तेषां चक्षुःपादवैशिष्ट्यम् मनवो रूपवन्तस्ते कान्तिदीप्त्यादिशालिनः । चक्षुष्मन्तः पादवन्तो वीक्षणाटनयोगिनः

teṣāṃ cakṣuḥpādavaiśiṣṭyam manavo rūpavantaste kāntidīptyādiśālinaḥ | cakṣuṣmantaḥ pādavanto vīkṣaṇāṭanayoginaḥ

---

7-34

रसतन्मात्राम्भसोरुत्पत्तिः तामसादथ भूतादेर्विष्णोरीक्षानियोजितात् । जायते रसमात्रं तु जायन्तेऽम्भांसि वै ततः

rasatanmātrāmbhasorutpattiḥ tāmasādatha bhūtāderviṣṇorīkṣāniyojitāt | jāyate rasamātraṃ tu jāyante'mbhāṃsi vai tataḥ

---

7-35

तत्क्रियाभेदाः जायन्तेऽथ गुणास्तेषां रसस्नेहद्रवादयः । रसनोपस्थेन्द्रियोत्पत्तिः अथ वैकारिकात् तस्माद् विष्णुसंकल्पचोदितात्

tatkriyābhedāḥ jāyante'tha guṇāsteṣāṃ rasasnehadravādayaḥ | rasanopasthendriyotpattiḥ atha vaikārikāt tasmād viṣṇusaṃkalpacoditāt

---

7-36

रसनोपस्थमित्येतज्जायते दृक्क्रियात्मकम् । अप्सु मनूनां स्थितिः तदन्तर्गर्भतां यान्ति विष्णुसंकल्पचोदिताः

rasanopasthamityetajjāyate dṛkkriyātmakam | apsu manūnāṃ sthitiḥ tadantargarbhatāṃ yānti viṣṇusaṃkalpacoditāḥ

---

7-37

मनवस्ते महाबुद्धे विष्णुकर्माधिकारिणः । तेषांरसनोपस्थवैशिष्ट्यम् सरसाः स्नेहवन्तश्च रुधिरादिद्रवान्विताः

manavaste mahābuddhe viṣṇukarmādhikāriṇaḥ | teṣāṃrasanopasthavaiśiṣṭyam sarasāḥ snehavantaśca rudhirādidravānvitāḥ

---

7-38

जायन्ते रसनावन्तः पुंस्त्रीव्यञ्जनभेदिताः । गन्धतन्मात्रमह्योरुत्पत्तिः सुदर्शनेरितात् तस्माद्भूतादेस्तदनन्तरम्

jāyante rasanāvantaḥ puṃstrīvyañjanabheditāḥ | gandhatanmātramahyorutpattiḥ sudarśaneritāt tasmādbhūtādestadanantaram

---

7-39

जायते गन्धतन्मात्रं तस्माद्गन्धवती मही । पार्थिवगुणभेदाः काठिन्यं गौरवं स्थैर्यमित्याद्याः पार्थिवा गुणाः

jāyate gandhatanmātraṃ tasmādgandhavatī mahī | pārthivaguṇabhedāḥ kāṭhinyaṃ gauravaṃ sthairyamityādyāḥ pārthivā guṇāḥ

---

7-40

घ्राणपाय्वोरुत्पत्तिः वैकारिकादहंकारात् सुदर्शनसमीरितात् । घ्राणं पायुरिति द्वन्द्वं ज्ञानकर्मात्मकं मुने

ghrāṇapāyvorutpattiḥ vaikārikādahaṃkārāt sudarśanasamīritāt | ghrāṇaṃ pāyuriti dvandvaṃ jñānakarmātmakaṃ mune

---

7-41

पृथिव्यां मनूनां स्थितिः भुवस्ते गर्भतां यान्ति विष्णुसंकल्पचोदिताः । तेषां घ्राणपायुवैशिष्ट्यम् गुरवः स्थिरसंघाता अस्थिदन्तादिसंयुताः

pṛthivyāṃ manūnāṃ sthitiḥ bhuvaste garbhatāṃ yānti viṣṇusaṃkalpacoditāḥ | teṣāṃ ghrāṇapāyuvaiśiṣṭyam guravaḥ sthirasaṃghātā asthidantādisaṃyutāḥ

---

7-42

घ्राणवन्तः पायुमन्तः संपूर्णावयवा मुने । संकल्पाद्युत्पत्तिः संकल्पश्चैव संरम्भः प्राणाः पञ्चविधास्तथा

ghrāṇavantaḥ pāyumantaḥ saṃpūrṇāvayavā mune | saṃkalpādyutpattiḥ saṃkalpaścaiva saṃrambhaḥ prāṇāḥ pañcavidhāstathā

---

7-43

मनसोऽहंकृतेर्बुद्धेर्जायन्ते पूर्वमेव तु । एवं मनूनां सर्वावयवपूर्णता एवं संपूर्णसर्वाङ्गाः प्राणापानादिसंयुताः

manaso'haṃkṛterbuddherjāyante pūrvameva tu | evaṃ manūnāṃ sarvāvayavapūrṇatā evaṃ saṃpūrṇasarvāṅgāḥ prāṇāpānādisaṃyutāḥ

---

7-44

सर्वेन्द्रिययुतास्तत्र देहिनो मनवो मुने । सृष्टिप्रलयकालयोस्तुल्यपरिमाणत्वम् यो यादृग्वर्णितः पूर्वं कालस्तत्प्रतिसंचरे

sarvendriyayutāstatra dehino manavo mune | sṛṣṭipralayakālayostulyaparimāṇatvam yo yādṛgvarṇitaḥ pūrvaṃ kālastatpratisaṃcare

---

7-45

सर्गे स एव विज्ञेयो वैष्णवैस्तत्त्वचिन्तकैः । विद्याविपरिणामोऽयं सप्तधा वीक्षया हरेः

sarge sa eva vijñeyo vaiṣṇavaistattvacintakaiḥ | vidyāvipariṇāmo'yaṃ saptadhā vīkṣayā hareḥ

---

7-46

महाभूतानि तान्याहुर्विभागान् सप्तधा मुने । मनुविभागः मनवोऽपि विभज्यन्ते सुदर्शनसमीरिताः

mahābhūtāni tānyāhurvibhāgān saptadhā mune | manuvibhāgaḥ manavo'pi vibhajyante sudarśanasamīritāḥ

---

7-47

युगशो युगशः पूर्वं पश्चात् पुंस्त्रीविभेदतः । स्वयमागतविज्ञानाः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः

yugaśo yugaśaḥ pūrvaṃ paścāt puṃstrīvibhedataḥ | svayamāgatavijñānāḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ

---

7-48

आत्मन्यध्यक्षमीशानमनिरुद्धं दधत्यथ । मनुभिर्गर्भोत्पादनम् ततो ह्यध्यक्षवन्तस्ते तत्संकल्पेन चोदिताः

ātmanyadhyakṣamīśānamaniruddhaṃ dadhatyatha | manubhirgarbhotpādanam tato hyadhyakṣavantaste tatsaṃkalpena coditāḥ

---

7-49

गर्भानादधते स्त्रीषु मनवस्ते शतं शतम् । तेषां ब्राह्मणादिसंज्ञा ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चेति वतुर्विधाः

garbhānādadhate strīṣu manavaste śataṃ śatam | teṣāṃ brāhmaṇādisaṃjñā brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśceti vaturvidhāḥ

---

7-50

मानवा मनुयोषिद्भ्यो जायन्ते द्वन्द्वलक्षणाः । तदुत्पन्नानां मानवमानवादिसंज्ञा मनुभिः संस्कृतास्ते तु स्वासु पत्नीषु मानवाः

mānavā manuyoṣidbhyo jāyante dvandvalakṣaṇāḥ | tadutpannānāṃ mānavamānavādisaṃjñā manubhiḥ saṃskṛtāste tu svāsu patnīṣu mānavāḥ

---

7-51

जनयन्ति बहून् पुत्रांस्ते स्युर्मानवमानवाः । तेषां भगवत्कैंकर्यकारित्वम् तेषां गोत्राण्यनेकानि यैरिदं सकलं ततम्

janayanti bahūn putrāṃste syurmānavamānavāḥ | teṣāṃ bhagavatkaiṃkaryakāritvam teṣāṃ gotrāṇyanekāni yairidaṃ sakalaṃ tatam

---

7-52

चातुर्वर्ण्यमया एते भगवत्कर्मकारिणः । भागवतकैंकर्यकारिणां मोक्षसंपत्तिः तेषां ये कर्म कुर्वन्ति साधवः शतवार्षिकम्

cāturvarṇyamayā ete bhagavatkarmakāriṇaḥ | bhāgavatakaiṃkaryakāriṇāṃ mokṣasaṃpattiḥ teṣāṃ ye karma kurvanti sādhavaḥ śatavārṣikam

---

7-53

विवेकज्ञानमासाद्य ते विशन्ति हरिं परम् । अन्येषां संसारप्राप्तिः युगादियुगनिर्ह्रासाद्ये कर्मान्तरकारिणः

vivekajñānamāsādya te viśanti hariṃ param | anyeṣāṃ saṃsāraprāptiḥ yugādiyuganirhrāsādye karmāntarakāriṇaḥ

---

7-54

फलाभिध्यायिनो यान्ति तत्प्रसूतां गतिं तु ते । कर्महेतुकदेवादिसृष्टिः या सा विद्या पुरा प्रोक्ता मनुगर्भवती मुने

phalābhidhyāyino yānti tatprasūtāṃ gatiṃ tu te | karmahetukadevādisṛṣṭiḥ yā sā vidyā purā proktā manugarbhavatī mune

---

7-55

गर्भवत्येव सा देवान् नानागुणविभेदितान् । दैत्यदानवरक्षांसि गन्धर्वोरगकिंनरान्

garbhavatyeva sā devān nānāguṇavibheditān | daityadānavarakṣāṃsi gandharvoragakiṃnarān

---

7-56

इति नानाविधा योनीर्विष्णोः संकल्पचोदिता । स्वसंकल्पेन सृजति ते चान्यांस्तेऽपि चापरान्

iti nānāvidhā yonīrviṣṇoḥ saṃkalpacoditā | svasaṃkalpena sṛjati te cānyāṃste'pi cāparān

---

7-57

मनुगर्भदशायां तु पितृदेवर्षिमानवाः । इति सृष्टास्तया शश्वद्विद्यया ब्रह्मणा स्वयम्

manugarbhadaśāyāṃ tu pitṛdevarṣimānavāḥ | iti sṛṣṭāstayā śaśvadvidyayā brahmaṇā svayam

---

7-58

मनूनां देवादीनां च कूटस्थपुरुषव्यष्टिरूपत्वम् कूटस्थो यः पुरा प्रोक्तः पुमान् व्योम्नः परादधः । मनवो देवताद्याश्च तद्व्यष्टय इतीरिताः

manūnāṃ devādīnāṃ ca kūṭasthapuruṣavyaṣṭirūpatvam kūṭastho yaḥ purā proktaḥ pumān vyomnaḥ parādadhaḥ | manavo devatādyāśca tadvyaṣṭaya itīritāḥ

---

7-59

जीवानां भगवद्विभूतित्वम् जीवभेदा मुने सर्वे विष्णुभूत्यंशकल्पिताः । महतो मेघात्मना परिणामः अथ व्यक्तेषु मनुषु प्रजातेषु पुनः पुनः

jīvānāṃ bhagavadvibhūtitvam jīvabhedā mune sarve viṣṇubhūtyaṃśakalpitāḥ | mahato meghātmanā pariṇāmaḥ atha vyakteṣu manuṣu prajāteṣu punaḥ punaḥ

---

7-60

विद्यैवांशेन केनापि धेनुर्भवति शाश्वती । धेनुरित्युच्यते विद्या मेघभावमुपागता

vidyaivāṃśena kenāpi dhenurbhavati śāśvatī | dhenurityucyate vidyā meghabhāvamupāgatā

---

7-61

पयः क्षरति वर्षाख्यमन्नादिपरिणामवत् । जीवानां ज्ञानभ्रंशहेतुकथनम् तत्तु वैद्यं पयः प्राश्य सर्वे मानवमानवाः

payaḥ kṣarati varṣākhyamannādipariṇāmavat | jīvānāṃ jñānabhraṃśahetukathanam tattu vaidyaṃ payaḥ prāśya sarve mānavamānavāḥ

---

7-62

ज्ञानभ्रंशं प्रपद्यन्ते सर्वज्ञाः स्वत एव ते । ततः शास्त्रप्रवृत्तिः ततः प्रवर्त्यते शास्त्रं मनुभिः पूर्वजैस्तदा

jñānabhraṃśaṃ prapadyante sarvajñāḥ svata eva te | tataḥ śāstrapravṛttiḥ tataḥ pravartyate śāstraṃ manubhiḥ pūrvajaistadā

---

7-63

तदादिष्टेन मार्गेण ते यान्ति परमां गतिम् । लेशतः सृष्टिरुक्तेयं भूतेः शुद्धेतरा मुने

tadādiṣṭena mārgeṇa te yānti paramāṃ gatim | leśataḥ sṛṣṭirukteyaṃ bhūteḥ śuddhetarā mune

---

7-64

सुदर्शनेन या विष्णोरेवंभावेन भाव्यते । अध्यायद्वयार्थसंक्षेपः भूयश्च शृणु संक्षेपमिमं नारद तत्त्वतः

sudarśanena yā viṣṇorevaṃbhāvena bhāvyate | adhyāyadvayārthasaṃkṣepaḥ bhūyaśca śṛṇu saṃkṣepamimaṃ nārada tattvataḥ

---

7-65

एका शक्तिर्हरेर्विष्णोः सर्वभावानुगामिनी । देवी षाड्गुण्यपूर्णा सा ज्ञानानन्दक्रियामयी

ekā śaktirharerviṣṇoḥ sarvabhāvānugāminī | devī ṣāḍguṇyapūrṇā sā jñānānandakriyāmayī

---

7-66

भाव्यभावकभेदेन सा द्विधाभावमृच्छति । भावकस्तत्र संकल्पः सुदर्शनमयो हरेः

bhāvyabhāvakabhedena sā dvidhābhāvamṛcchati | bhāvakastatra saṃkalpaḥ sudarśanamayo hareḥ

---

7-67

अव्याघातस्तु यस्तस्य सा सुदर्शनता मुने । ज्ञानमूलक्रियात्मासौ स्वच्छः स्वच्छन्दचिन्मयः

avyāghātastu yastasya sā sudarśanatā mune | jñānamūlakriyātmāsau svacchaḥ svacchandacinmayaḥ

---

7-68

भाव्यो नाम परांशो यः सा भूतिरिति गीयते । संकर्षणादिभूम्यन्ता शुद्धेतरविभागिनी

bhāvyo nāma parāṃśo yaḥ sā bhūtiriti gīyate | saṃkarṣaṇādibhūmyantā śuddhetaravibhāginī

---

7-69

संकर्षणादिव्यूहान्ता शुद्धसर्गमयी स्थिता । शक्त्यादिर्भूमिपर्यन्ता शुद्धेतरमयी मुने

saṃkarṣaṇādivyūhāntā śuddhasargamayī sthitā | śaktyādirbhūmiparyantā śuddhetaramayī mune

---

7-70

अंशयोः पुरुषो मध्ये यः स्थितः स चतुर्युगः । शुद्धेतरमयं विद्धि कूटस्थं तं महामुने

aṃśayoḥ puruṣo madhye yaḥ sthitaḥ sa caturyugaḥ | śuddhetaramayaṃ viddhi kūṭasthaṃ taṃ mahāmune

---

7-71

इतीयं विविधा भूतिर्नानातत्त्वमयी मुने । सुदर्शनेन मरुता ज्वालेव बहुधेर्यते

itīyaṃ vividhā bhūtirnānātattvamayī mune | sudarśanena marutā jvāleva bahudheryate

---

7-72

आनुलोम्येन सर्गे तु प्रातिलोम्येन चाप्यये । मध्ये च स्थाप्यते तेन कार्यते च तथा तथा

ānulomyena sarge tu prātilomyena cāpyaye | madhye ca sthāpyate tena kāryate ca tathā tathā

---

7-73

सुदर्शनानधीनस्य वस्तुनस्तुच्छता भूतेरंशः स नैवास्ति स्वल्पाल्पोऽपि महामुने । यो न याति स्वजन्मादौ सुदर्शनविधेयताम्

sudarśanānadhīnasya vastunastucchatā bhūteraṃśaḥ sa naivāsti svalpālpo'pi mahāmune | yo na yāti svajanmādau sudarśanavidheyatām

---

7

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां शुद्धेतरसृष्टिवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ śuddhetarasṛṣṭivarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

---

8-1

आदितः श्लोकाः 466 जगदाधारनिरूपणं नाम अष्टमोऽध्यायः सृष्टौ वादिनां बहुधा विप्रतिपत्तिः नारदः - भगवन् देवदेवश भगनेत्रविनाशन । श्रुतं मयैतदखिलं तव वक्त्राम्बुजस्रुतम्

āditaḥ ślokāḥ 466 jagadādhāranirūpaṇaṃ nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ sṛṣṭau vādināṃ bahudhā vipratipattiḥ nāradaḥ - bhagavan devadevaśa bhaganetravināśana | śrutaṃ mayaitadakhilaṃ tava vaktrāmbujasrutam

---

8-2

व्याकुलस्त्वन्तरात्मा मे नानाज्ञानविमोहितः । केचित् त्रैभूतिकीं सृष्टिं ब्रुवते तत्त्ववादिनः

vyākulastvantarātmā me nānājñānavimohitaḥ | kecit traibhūtikīṃ sṛṣṭiṃ bruvate tattvavādinaḥ

---

8-3

चतुर्भूतमयीमन्ये केऽप्यन्ये पाञ्चभौतिकीम् । तां षड्धातुमयीमेके सप्तधातुमयीं परे

caturbhūtamayīmanye ke'pyanye pāñcabhautikīm | tāṃ ṣaḍdhātumayīmeke saptadhātumayīṃ pare

---

8-4

अष्टप्रकृतिकां केचिन्नवप्रकृतिकां परे । दशतत्त्वमयीमेके केचिदेकादशात्मिकाम्

aṣṭaprakṛtikāṃ kecinnavaprakṛtikāṃ pare | daśatattvamayīmeke kecidekādaśātmikām

---

8-5

एवमुच्चावचां संख्यां तत्त्वप्रकृतिगोचराम् । वदन्ति मुनयः सिद्धा देवा वेदास्तथैव च

evamuccāvacāṃ saṃkhyāṃ tattvaprakṛtigocarām | vadanti munayaḥ siddhā devā vedāstathaiva ca

---

8-6

अण्डजामपरे सृष्टिं पद्मजामपि चापरे । पावकीमपरे सृष्टिं केचित् कायान्तरोद्भवाम्

aṇḍajāmapare sṛṣṭiṃ padmajāmapi cāpare | pāvakīmapare sṛṣṭiṃ kecit kāyāntarodbhavām

---

8-7

विद्यागर्भमयीमेके शून्यरूपामथापरे । तत्र तत्त्वजिज्ञासया प्रश्नः इत्थमुच्चावचार्थास्ते नानाशास्त्रमहोदधौ

vidyāgarbhamayīmeke śūnyarūpāmathāpare | tatra tattvajijñāsayā praśnaḥ itthamuccāvacārthāste nānāśāstramahodadhau

---

8-8

नानादर्शनकल्लोलजातकोलाहलोद्भटे । विमुह्यत्यवमग्नेयमप्लवा वुद्धिरद्य मे

nānādarśanakallolajātakolāhalodbhaṭe | vimuhyatyavamagneyamaplavā vuddhiradya me

---

8-9

निर्णयप्लवदानेन तामुत्तारय शंकर । तदुत्तरकथनारम्भः अहिर्बुध्न्यः - उचितं तव देवर्षे यदयं प्रश्न ईरितः

nirṇayaplavadānena tāmuttāraya śaṃkara | taduttarakathanārambhaḥ ahirbudhnyaḥ - ucitaṃ tava devarṣe yadayaṃ praśna īritaḥ

---

8-10

मुह्यन्त्यत्र महान्तोऽपि शृणु मे तत्त्वनिर्णयम् । परमात्मा परो देव एकः षाड्गुण्यमुज्ज्वलम्

muhyantyatra mahānto'pi śṛṇu me tattvanirṇayam | paramātmā paro deva ekaḥ ṣāḍguṇyamujjvalam

---

8-11

वेदवाचोऽपि कार्त्स्न्येन तत्त्वावगाहनासामर्थ्यम् वागनादिरनन्तापि तत्त्वं तन्नावगाहते । गुणैस्तटस्थितैस्तैस्तैरजानानेव सा स्थिता

vedavāco'pi kārtsnyena tattvāvagāhanāsāmarthyam vāganādiranantāpi tattvaṃ tannāvagāhate | guṇaistaṭasthitaistaistairajānāneva sā sthitā

---

8-12

विप्रतिपत्तौ हेतुकथनम् यद्गुणे नाम्नि ये श्रान्तास्तत्र तत्त्वविदो मुने । मनुभिस्तद्गुणैस्तैस्तैस्ते ते तत्त्वविदां वराः

vipratipattau hetukathanam yadguṇe nāmni ye śrāntāstatra tattvavido mune | manubhistadguṇaistaistaiste te tattvavidāṃ varāḥ

---

8-13

निर्दिशन्ति जगद्धेतुण् स्वनिरूढैर्महामुने । नानागुणनिमित्तैस्तैर्नानावक्तृसमीरितैः

nirdiśanti jagaddhetuṇ svanirūḍhairmahāmune | nānāguṇanimittaistairnānāvaktṛsamīritaiḥ

---

8-14

भेदं व्यवस्थिताः शब्दैरपर्यायविदो जनाः । एकस्या अपि लक्ष्म्या नानाशब्दगोचरत्वम् एवं विष्णोः प्रिया भाः सा शक्तिः षाड्गुण्यविग्रहा

bhedaṃ vyavasthitāḥ śabdairaparyāyavido janāḥ | ekasyā api lakṣmyā nānāśabdagocaratvam evaṃ viṣṇoḥ priyā bhāḥ sā śaktiḥ ṣāḍguṇyavigrahā

---

8-15

नानानामभिरेकापि तत्त्वविद्भिरुपास्यते । तत्त्वविदां स्वस्वदृष्टार्थवादित्वम् तस्यां प्रवर्तमानायां स्वसंकल्पेन सर्जने

nānānāmabhirekāpi tattvavidbhirupāsyate | tattvavidāṃ svasvadṛṣṭārthavāditvam tasyāṃ pravartamānāyāṃ svasaṃkalpena sarjane

---

8-16

तथा निवर्तमानायां स्वसंकल्पेन संहृतौ । विज्ञानबलवैषम्याद्ये ये तत्त्वविदो मुने

tathā nivartamānāyāṃ svasaṃkalpena saṃhṛtau | vijñānabalavaiṣamyādye ye tattvavido mune

---

8-17

न्यूनाधिकविभेदेन यावतीर्ददृशुर्भिदाः । तावतीस्तावतीस्ते ते प्रोचुः शिष्याभिचोदिताः

nyūnādhikavibhedena yāvatīrdadṛśurbhidāḥ | tāvatīstāvatīste te procuḥ śiṣyābhicoditāḥ

---

8-18

अतश्चासर्वदृग्बुद्धिः संख्यासु प्रविमुह्यति । पितामहादयो ये च जगत्कार्याधिकारिणः

ataścāsarvadṛgbuddhiḥ saṃkhyāsu pravimuhyati | pitāmahādayo ye ca jagatkāryādhikāriṇaḥ

---

8-19

तेषां न्यूनाधिभावोऽपि वक्तृभेदात् प्रकल्पितः । स्वातन्त्र्यमनियोज्यं तु विष्णोः षाड्गुण्यरूपिणः

teṣāṃ nyūnādhibhāvo'pi vaktṛbhedāt prakalpitaḥ | svātantryamaniyojyaṃ tu viṣṇoḥ ṣāḍguṇyarūpiṇaḥ

---

8-20

तद्बुद्धिरुचिवैचित्र्यादण्डपद्मादिसंभवः । नानुयोजनमर्हन्ति परमात्मप्रवृत्तयः

tadbuddhirucivaicitryādaṇḍapadmādisaṃbhavaḥ | nānuyojanamarhanti paramātmapravṛttayaḥ

---

8-21

भगवत्प्रकारानन्त्यम् स यथा चेष्टते सृष्टौ स्थितौ संहरणेऽपि वा । तथा तथा प्रकारास्ते ह्यनन्ताः कालवैभवात्

bhagavatprakārānantyam sa yathā ceṣṭate sṛṣṭau sthitau saṃharaṇe'pi vā | tathā tathā prakārāste hyanantāḥ kālavaibhavāt

---

8-22

वादिनामेकैकप्रकारवादित्वम् एवं प्रकारनानात्वे देवस्य हरिमेधसः । कश्चिदेकं परोऽन्यं तु प्रकारमपरोऽपरम्

vādināmekaikaprakāravāditvam evaṃ prakāranānātve devasya harimedhasaḥ | kaścidekaṃ paro'nyaṃ tu prakāramaparo'param

---

8-23

धिया विदित्वा प्रोवाच शिष्याय हितकाम्यया । अतः शास्त्रवैविध्यम् चित्रा सिष्ट्यादिशास्त्राणां प्रवृत्तिरत ईदृशी

dhiyā viditvā provāca śiṣyāya hitakāmyayā | ataḥ śāstravaividhyam citrā siṣṭyādiśāstrāṇāṃ pravṛttirata īdṛśī

---

8-24

यथाद्यत्वे मनुष्याणां कर्मवैषम्यसंभवा । अहोरात्रादिभेदेषु सुखदुःखव्यवस्थितिः

yathādyatve manuṣyāṇāṃ karmavaiṣamyasaṃbhavā | ahorātrādibhedeṣu sukhaduḥkhavyavasthitiḥ

---

8-25

तथा ब्राह्मेष्वहःस्विष्टा सुखदुःखव्यवस्थितिः । ब्राह्मकल्पानां नानारूपत्वम् केचिद्वाताकुला घस्रा ब्रह्मणो मुनिसत्तम

tathā brāhmeṣvahaḥsviṣṭā sukhaduḥkhavyavasthitiḥ | brāhmakalpānāṃ nānārūpatvam kecidvātākulā ghasrā brahmaṇo munisattama

---

8-26

तथा वर्षाकुलाः केचित् केचिदातपसंकुलाः । प्रभूतशत्रवः केचित् केचित् सुस्वमनोहराः

tathā varṣākulāḥ kecit kecidātapasaṃkulāḥ | prabhūtaśatravaḥ kecit kecit susvamanoharāḥ

---

8-27

अनेन निश्चयेनैव धियमास्थाय शाश्वतीम् । संस्तम्भयान्तरात्मानं व्यामोहस्ते विनश्यतु

anena niścayenaiva dhiyamāsthāya śāśvatīm | saṃstambhayāntarātmānaṃ vyāmohaste vinaśyatu

---

8-28

इति नानाविधाकारं क्रियाभूतिविभेदितम् । निमित्तोत्पादकाकारं कारणं कथितं मुने

iti nānāvidhākāraṃ kriyābhūtivibheditam | nimittotpādakākāraṃ kāraṇaṃ kathitaṃ mune

---

8-29

श्रुतार्थानुवादः नारदः - कारणं कथितं देव सर्वज्ञ वृषकेतन । या सा शक्तिर्जगद्धातुः कथिता समवायिनी

śrutārthānuvādaḥ nāradaḥ - kāraṇaṃ kathitaṃ deva sarvajña vṛṣaketana | yā sā śaktirjagaddhātuḥ kathitā samavāyinī

---

8-30

लक्ष्मीर्नाम द्विधा सा तु क्रियाभूतिविभेदिनी । या क्रिया नाम संकल्पः स सुदर्शननामवान्

lakṣmīrnāma dvidhā sā tu kriyābhūtivibhedinī | yā kriyā nāma saṃkalpaḥ sa sudarśananāmavān

---

8-31

भूतिर्नाम जगद्रूपा कालाव्यक्तपुमात्मिका । अशुद्धा शुद्धरूपा तु सा व्यूहविभवात्मिका

bhūtirnāma jagadrūpā kālāvyaktapumātmikā | aśuddhā śuddharūpā tu sā vyūhavibhavātmikā

---

8-32

क्रिया प्रवर्तिका भूतेः सा सुदर्शनरूपिणी । इत्येतद्दर्शितं तत्त्वं देवदेवेन मे श्रुतम्

kriyā pravartikā bhūteḥ sā sudarśanarūpiṇī | ityetaddarśitaṃ tattvaṃ devadevena me śrutam

---

8-33

द्वितीयप्रश्नस्मारणम् अधुना श्रोतुमिच्छामि द्वितीयं प्रश्नमीश्वर । आधारो नाम यः प्रोक्तो जगतां वृषभध्बज

dvitīyapraśnasmāraṇam adhunā śrotumicchāmi dvitīyaṃ praśnamīśvara | ādhāro nāma yaḥ prokto jagatāṃ vṛṣabhadhbaja

---

8-34

सुदर्शनस्य जगदाधारत्वम् अहिर्बुध्न्यः - शृणु नारद तत्त्वेन य आधार उदीर्यते । येनेदं ध्रियते विश्वं तन्तुना मणयो यथा

sudarśanasya jagadādhāratvam ahirbudhnyaḥ - śṛṇu nārada tattvena ya ādhāra udīryate | yenedaṃ dhriyate viśvaṃ tantunā maṇayo yathā

---

8-35

या सा शक्तिर्हरेराद्या लक्ष्मीर्नाम महामुने । या सा सर्वात्मनो विष्णोर्भावाभावानुयायिनी

yā sā śaktirharerādyā lakṣmīrnāma mahāmune | yā sā sarvātmano viṣṇorbhāvābhāvānuyāyinī

---

8-36

तस्या अल्पायुतांशांशः स्वस्वातन्त्र्यविजृम्भितः । क्रियाभूतिविभेदेन समुदेतीति वर्णितम्

tasyā alpāyutāṃśāṃśaḥ svasvātantryavijṛmbhitaḥ | kriyābhūtivibhedena samudetīti varṇitam

---

8-37

सुदर्शनेन क्रियया शङ्कुनेव छदो मुने । भूतिः सा ध्रियते शश्वद्विस्तरं तत्र मे शृणु

sudarśanena kriyayā śaṅkuneva chado mune | bhūtiḥ sā dhriyate śaśvadvistaraṃ tatra me śṛṇu

---

8-38

तत्र महारात्रिधरचक्रं प्रथनम् संहृताखिलभूतस्य स्तैमित्यं ब्रह्मणो हि यत् । अप्ययः सा महारात्रिस्तत्संकल्पेन धार्यते

tatra mahārātridharacakraṃ prathanam saṃhṛtākhilabhūtasya staimityaṃ brahmaṇo hi yat | apyayaḥ sā mahārātristatsaṃkalpena dhāryate

---

8-39

महारात्रिधरो नाम तदरं वै सुदर्शनम् । तदेकारं महच्चक्रमद्यत्वे चिन्त्यते सुरैः

mahārātridharo nāma tadaraṃ vai sudarśanam | tadekāraṃ mahaccakramadyatve cintyate suraiḥ

---

8-40

उषश्चक्रं द्वितीयम् यत् सिसृक्षामयं रूपं ब्रह्मणः शक्तिसंभवम् । ज्वालेव वायुना वह्नेः संकल्पेन तदीर्यते

uṣaścakraṃ dvitīyam yat sisṛkṣāmayaṃ rūpaṃ brahmaṇaḥ śaktisaṃbhavam | jvāleva vāyunā vahneḥ saṃkalpena tadīryate

---

8-41

उषश्चक्रं तदुद्दिष्टमरद्वितयभूषितम् । भूतिकामैरजस्रं तद्ब्रह्मणा चैव धार्यते

uṣaścakraṃ taduddiṣṭamaradvitayabhūṣitam | bhūtikāmairajasraṃ tadbrahmaṇā caiva dhāryate

---

8-42

उदयचक्रं तृतीयम् यः स संकर्षेणोन्मेषो यो धारयति तं सदा । साक्षादुदयचक्रं तद्विज्ञानत्रितयात्मकम्

udayacakraṃ tṛtīyam yaḥ sa saṃkarṣeṇonmeṣo yo dhārayati taṃ sadā | sākṣādudayacakraṃ tadvijñānatritayātmakam

---

8-43

स संकर्षणसंकल्पो ज्ञानकामैर्निषेव्यते । ऐश्वर्यचक्रं चतुर्थम् यः स प्राद्युम्न उन्मेष ऐश्वर्यमय ऊर्जितः

sa saṃkarṣaṇasaṃkalpo jñānakāmairniṣevyate | aiśvaryacakraṃ caturtham yaḥ sa prādyumna unmeṣa aiśvaryamaya ūrjitaḥ

---

8-44

वैष्णवेनैव लाक्ष्मेण स संकल्पेन धार्यते । तद्वै प्रद्युम्नसंकल्पमैश्वर्यमयमूर्जितम्

vaiṣṇavenaiva lākṣmeṇa sa saṃkalpena dhāryate | tadvai pradyumnasaṃkalpamaiśvaryamayamūrjitam

---

8-45

सम्यक् चतुररं चक्रमैश्वर्यस्था उपासते । शक्तिमहाचक्रं पञ्चमम् आनिरुद्धो य उन्मेषः शक्तितेजोविदीपितः

samyak caturaraṃ cakramaiśvaryasthā upāsate | śaktimahācakraṃ pañcamam āniruddho ya unmeṣaḥ śaktitejovidīpitaḥ

---

8-46

संकल्पो ब्रह्मशक्त्युत्थस्तं धारयति सर्वदा । तद्वैशक्तिमहाचक्रं पञ्चारं परिकल्पितम्

saṃkalpo brahmaśaktyutthastaṃ dhārayati sarvadā | tadvaiśaktimahācakraṃ pañcāraṃ parikalpitam

---

8-47

शक्तितेजःसमृद्धयर्थं विश्वे देवा उपासते । षडरचक्रं षष्ठम् व्यूहान्तरसमाख्यातं केशवादिद्विषट्ककम्

śaktitejaḥsamṛddhayarthaṃ viśve devā upāsate | ṣaḍaracakraṃ ṣaṣṭham vyūhāntarasamākhyātaṃ keśavādidviṣaṭkakam

---

8-48

सुदर्शनेन ध्रियते येन संकल्परूपिणा । षडरं तन्महाचर्कं व्यूहान्तरविभावकम्

sudarśanena dhriyate yena saṃkalparūpiṇā | ṣaḍaraṃ tanmahācarkaṃ vyūhāntaravibhāvakam

---

8-49

ऋत्वरं तत् समाख्यातं व्रतकामा उपासते । महासुदर्शनचक्रं सप्तमम् विभवो यः पुरा प्रोक्तः पद्मनाभादिरूर्जितः

ṛtvaraṃ tat samākhyātaṃ vratakāmā upāsate | mahāsudarśanacakraṃ saptamam vibhavo yaḥ purā proktaḥ padmanābhādirūrjitaḥ

---

8-50

स येन ध्रियते विष्णोः संकल्पेन महामुने । महासुदर्शनं नाम द्वादशारं तदुच्यते

sa yena dhriyate viṣṇoḥ saṃkalpena mahāmune | mahāsudarśanaṃ nāma dvādaśāraṃ taducyate

---

8-51

विभवान्तरसंज्ञं तद्यच्छक्त्यावेशसंभवम् । धृतं तद् द्वादशारेण तत्संकल्पेन चक्रिणा

vibhavāntarasaṃjñaṃ tadyacchaktyāveśasaṃbhavam | dhṛtaṃ tad dvādaśāreṇa tatsaṃkalpena cakriṇā

---

8-52

सहस्रारचक्रमष्टमम् यत्तु तत् परमं व्योम यद् विष्णोः पदमूर्जितम् । सहस्रारेण चक्रेण तत्संकल्पेन धार्यते

sahasrāracakramaṣṭamam yattu tat paramaṃ vyoma yad viṣṇoḥ padamūrjitam | sahasrāreṇa cakreṇa tatsaṃkalpena dhāryate

---

8-53

एते सौदर्शना व्यूहाः समासेन प्रकीर्तिताः । आधाराधेयभावेन वर्तन्ते ते स्वयं मुने

ete saudarśanā vyūhāḥ samāsena prakīrtitāḥ | ādhārādheyabhāvena vartante te svayaṃ mune

---

8-54

संकल्पः कोटिकोट्यंशः शक्तेर्भूतिस्तथा द्विधा । शक्तिः सा वैष्णवी सत्ता बहुधैवं प्रभासते

saṃkalpaḥ koṭikoṭyaṃśaḥ śakterbhūtistathā dvidhā | śaktiḥ sā vaiṣṇavī sattā bahudhaivaṃ prabhāsate

---

8

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां जगदाधारवर्णनं नाम अष्टमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ jagadādhāravarṇanaṃ nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ

---

9-1

आदितः श्लोकाः 520 अशुद्धजगदाधारनिरूपणं नाम नवमोऽध्यायः प्रथमं पौरुषचक्रम् अहिर्बुध्न्यः - आधारः कथितः शुद्धः शुद्धा सा येन धार्यते । भूतिर्व्यूहादिरूपेण या सा देवी प्रवर्तते

āditaḥ ślokāḥ 520 aśuddhajagadādhāranirūpaṇaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ prathamaṃ pauruṣacakram ahirbudhnyaḥ - ādhāraḥ kathitaḥ śuddhaḥ śuddhā sā yena dhāryate | bhūtirvyūhādirūpeṇa yā sā devī pravartate

---

9-2

पुमाद्यवनिपर्यन्ता यथा शुद्धेतरात्मिका । सा येन धार्यते चक्रं तत्संकल्पमयं शृणु

pumādyavaniparyantā yathā śuddhetarātmikā | sā yena dhāryate cakraṃ tatsaṃkalpamayaṃ śṛṇu

9-3

त्र्यरं तत् पौरुषं चक्रं पुरुषो येन धार्यते । शक्त्यादिचक्राणि चक्रं त्रिंशदरं प्रोक्तं शक्तिः सा येन धार्यते

tryaraṃ tat pauruṣaṃ cakraṃ puruṣo yena dhāryate | śaktyādicakrāṇi cakraṃ triṃśadaraṃ proktaṃ śaktiḥ sā yena dhāryate

---

9-4

तादृशं नैयतं चक्रं नियतिर्येन धार्यते । षडरं कालचक्रं तत् स कालो येन धार्यते

tādṛśaṃ naiyataṃ cakraṃ niyatiryena dhāryate | ṣaḍaraṃ kālacakraṃ tat sa kālo yena dhāryate

---

9-5

सत्त्वं रजस्तमश्चैव धार्यन्ते यैर्महामुने । तानि त्वाधारचक्राणि त्र्यराणीति विदुर्बुधाः

sattvaṃ rajastamaścaiva dhāryante yairmahāmune | tāni tvādhāracakrāṇi tryarāṇīti vidurbudhāḥ

---

9-6

चक्रमेकादशारं तु बुद्धिः सा येन धार्यते । अष्टारं तन्महाचक्रमहंकारस्य धारकम्

cakramekādaśāraṃ tu buddhiḥ sā yena dhāryate | aṣṭāraṃ tanmahācakramahaṃkārasya dhārakam

---

9-7

एकारं वैयतं चक्रं द्व्यरं तद्वायुधारकम् । त्र्यरं तैजसमाख्यातमाप्यं चतुररं मुने

ekāraṃ vaiyataṃ cakraṃ dvyaraṃ tadvāyudhārakam | tryaraṃ taijasamākhyātamāpyaṃ caturaraṃ mune

---

9-8

पञ्चारं पार्थिवं चक्रं पृथिवी येन धार्यते । गुणचक्राण्यरैः सर्वाण्यङ्कितानि त्रिभिस्त्रिभिः

pañcāraṃ pārthivaṃ cakraṃ pṛthivī yena dhāryate | guṇacakrāṇyaraiḥ sarvāṇyaṅkitāni tribhistribhiḥ

---

9-9

एकादशविधं चक्रमैन्द्रियं द्वियुगारकम् । इयमाधारशक्तिस्ते प्रोक्ता प्रतिस्विकी मुने

ekādaśavidhaṃ cakramaindriyaṃ dviyugārakam | iyamādhāraśaktiste proktā pratisvikī mune

---

9-10

महाविभूतिचक्रम् एकधारं महच्चक्रं महाभूतिकरं शृणु । महाकेतुपटी यद्वद्वितता व्योम्नि धार्यते

mahāvibhūticakram ekadhāraṃ mahaccakraṃ mahābhūtikaraṃ śṛṇu | mahāketupaṭī yadvadvitatā vyomni dhāryate

---

9-11

अनिशं पावमानेन पवमानेन वै मुने । संकर्षणादिभूम्यन्ता विष्णुशक्तिमयी तथा

aniśaṃ pāvamānena pavamānena vai mune | saṃkarṣaṇādibhūmyantā viṣṇuśaktimayī tathā

---

9-12

निरालम्बे पटे भूतिः संकल्पेनैव धार्यते । तत्संकल्पमयं चक्रमनन्तारं महामुने

nirālambe paṭe bhūtiḥ saṃkalpenaiva dhāryate | tatsaṃkalpamayaṃ cakramanantāraṃ mahāmune

---

9-13

दिव्यं महाविभूत्याख्यमवाङ्मनसलङ्घितम् । अप्रमेयमनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम्

divyaṃ mahāvibhūtyākhyamavāṅmanasalaṅghitam | aprameyamanādyantaṃ bhāvābhāvasvalakṣaṇam

---

9-14

अनन्तारमपर्यन्तं पर्यन्तकुलसंकुलम् । ब्रह्माण्डकोटिकोट्योघकोट्यर्बुदविभावितम्

anantāramaparyantaṃ paryantakulasaṃkulam | brahmāṇḍakoṭikoṭyoghakoṭyarbudavibhāvitam

---

9-15

महाभूतसहस्रौघसहस्रौघविभावनम् । ज्योतिरिङ्गणसच्छायैरिन्द्रियैः कोटिकोटिशः

mahābhūtasahasraughasahasraughavibhāvanam | jyotiriṅgaṇasacchāyairindriyaiḥ koṭikoṭiśaḥ

---

9-16

अङ्कितं क्षुद्रमेघाभैर्ब्रह्माण्डैरनुचित्रितम् । महाभूतमयीभिस्तु क्वचिदद्भिरिवाततम्

aṅkitaṃ kṣudrameghābhairbrahmāṇḍairanucitritam | mahābhūtamayībhistu kvacidadbhirivātatam

---

9-17

विप्रुङ्भिरिव वर्षाणां विततं वैष्णवं पदम् । महाभूतैः क्वचिद्दीप्तं ज्योतिर्भिरयुतायुतैः

vipruṅbhiriva varṣāṇāṃ vitataṃ vaiṣṇavaṃ padam | mahābhūtaiḥ kvaciddīptaṃ jyotirbhirayutāyutaiḥ

---

9-18

वीजितं भूतपवनैर्व्यजनोत्थैरिव क्वचित् । क्षुद्रावकाशसंकाशैराकाशैः कोटिकोटिशः

vījitaṃ bhūtapavanairvyajanotthairiva kvacit | kṣudrāvakāśasaṃkāśairākāśaiḥ koṭikoṭiśaḥ

---

9-19

छिद्रितं विविधाकारैरहंकारैरहंकृतम् । अमहद्भिर्महद्भिश्च कोटिकोटिविभागिभिः

chidritaṃ vividhākārairahaṃkārairahaṃkṛtam | amahadbhirmahadbhiśca koṭikoṭivibhāgibhiḥ

---

9-20

अङ्कितं विविधाकारैस्तमोभिर्बहुलं कृतम् । क्वचिद्विविधसंतापचलनैरयुतायुतैः

aṅkitaṃ vividhākāraistamobhirbahulaṃ kṛtam | kvacidvividhasaṃtāpacalanairayutāyutaiḥ

---

9-21

रजोभी रञ्जितं क्षुद्रैर्विशदैर्लघुभिः क्वचित् । अङ्कितं बहुभिः सत्त्वैर्विमलैः कोटिकोटिशः

rajobhī rañjitaṃ kṣudrairviśadairlaghubhiḥ kvacit | aṅkitaṃ bahubhiḥ sattvairvimalaiḥ koṭikoṭiśaḥ

---

9-22

त्रिविधैः षट्प्रकारैश्च द्विषट्कप्रविभागिभिः । चतुर्विंशतिसंभेदैस्त्रिंशदर्धद्वयोज्ज्वलैः

trividhaiḥ ṣaṭprakāraiśca dviṣaṭkapravibhāgibhiḥ | caturviṃśatisaṃbhedaistriṃśadardhadvayojjvalaiḥ

---

9-23

षष्टिषट्कसमाकीर्णैः कोटिकोटिविभागिभिः । कालैरनेकसाहस्रैरयुतायुतसंकुलैः

ṣaṣṭiṣaṭkasamākīrṇaiḥ koṭikoṭivibhāgibhiḥ | kālairanekasāhasrairayutāyutasaṃkulaiḥ

---

9-24

कीर्णं नियतिरूपेण नानानियमनात्मना । कोटिकोटिसहस्रौघकोटिकोटिगुणेन च

kīrṇaṃ niyatirūpeṇa nānāniyamanātmanā | koṭikoṭisahasraughakoṭikoṭiguṇena ca

---

9-25

शक्त्या नानाविधाकारमधुकोशनिभात्मना । निष्यन्दमानतत्त्वौघस्वरूपमधुविप्रुषा

śaktyā nānāvidhākāramadhukośanibhātmanā | niṣyandamānatattvaughasvarūpamadhuvipruṣā

---

9-26

कोटिकोटिसहस्रौघनियुतायुतरूपया । स्निग्धं क्वचिदिवात्यर्थं पुंसा क्वचिदिवास्थितम्

koṭikoṭisahasraughaniyutāyutarūpayā | snigdhaṃ kvacidivātyarthaṃ puṃsā kvacidivāsthitam

---

9-27

शुक्लरक्तासिताकारकर्मकल्पितरूपिणा । अनेकमशकाकीर्णोदुम्बरप्रतिमात्मना

śuklaraktāsitākārakarmakalpitarūpiṇā | anekamaśakākīrṇodumbarapratimātmanā

---

9-28

नानाजीवविभेदेन नानाफलविधाजुषा । शुभाशुभोभयाकारवासनाजटिलात्मना

nānājīvavibhedena nānāphalavidhājuṣā | śubhāśubhobhayākāravāsanājaṭilātmanā

---

9-29

अनेकक्लेशकोशेन पुरुषेणास्थितं क्वचित् । निर्मलानन्दसंबोधमहासत्तामयेन च

anekakleśakośena puruṣeṇāsthitaṃ kvacit | nirmalānandasaṃbodhamahāsattāmayena ca

---

9-30

नित्यैर्मुक्तैर्निराबाधैर्निर्मलानन्दलक्षणैः । साक्षात् पश्यद्भिरीशानं नारायणमनामयम्

nityairmuktairnirābādhairnirmalānandalakṣaṇaiḥ | sākṣāt paśyadbhirīśānaṃ nārāyaṇamanāmayam

---

9-31

देव्या लक्ष्म्या समासीनं पूर्णषाड्गुण्यदेहया । नित्योदितैर्नित्यतृप्तैरतिक्रान्तैस्तमो महत्

devyā lakṣmyā samāsīnaṃ pūrṇaṣāḍguṇyadehayā | nityoditairnityatṛptairatikrāntaistamo mahat

---

9-32

आत्मभिः शोभितेनैवं वरेण नियताङ्कितम् । षाड्गुण्यविग्रहैर्व्यूहैः पुरुषैः पुष्करेक्षणैः

ātmabhiḥ śobhitenaivaṃ vareṇa niyatāṅkitam | ṣāḍguṇyavigrahairvyūhaiḥ puruṣaiḥ puṣkarekṣaṇaiḥ

---

9-33

आस्थितं जगदुत्पत्तिस्थितिसंहृतिकारिभिः । इति व्याप्तवतीमेतां विभूतिं वैष्णवीं पराम्

āsthitaṃ jagadutpattisthitisaṃhṛtikāribhiḥ | iti vyāptavatīmetāṃ vibhūtiṃ vaiṣṇavīṃ parām

---

9-34

चित्राम्बरधरां सम्यग्दधदात्मानमात्मना । संकल्पो वैष्णवो योऽयं मणीन् सूत्रमिवास्थितः

citrāmbaradharāṃ samyagdadhadātmānamātmanā | saṃkalpo vaiṣṇavo yo'yaṃ maṇīn sūtramivāsthitaḥ

---

9-35

तदनन्तारमव्यक्तं महच्चक्रं सुदर्शनम् । भावितं स्मृतिमात्रेण भावयत्यखिला गतीः

tadanantāramavyaktaṃ mahaccakraṃ sudarśanam | bhāvitaṃ smṛtimātreṇa bhāvayatyakhilā gatīḥ

---

9-36

संहृतिचक्रम् यो जिहीर्षामयो नित्यः संकल्पो वैष्णवः परः । अनन्तारमपर्यन्तं तत्संहृतिसुदर्शनम्

saṃhṛticakram yo jihīrṣāmayo nityaḥ saṃkalpo vaiṣṇavaḥ paraḥ | anantāramaparyantaṃ tatsaṃhṛtisudarśanam

---

9-37

एक एव तु संकल्पो रूपैर्नानोपगीयते । अनन्तमपरिच्छेद्यमप्रमेयमनूपमम्

eka eva tu saṃkalpo rūpairnānopagīyate | anantamaparicchedyamaprameyamanūpamam

---

9-38

अतरङ्गार्णवाकारमनभ्राम्बरसंनिभम् । एकं तत् परमं ब्रह्म षाड्गुण्यस्तिमितं महत्

ataraṅgārṇavākāramanabhrāmbarasaṃnibham | ekaṃ tat paramaṃ brahma ṣāḍguṇyastimitaṃ mahat

---

9-39

भावाभावमयी तस्य शक्तिरेकानपायिनी । तद्धर्मधर्मिणी दिव्या ज्योत्स्नेव हिमदीधितेः

bhāvābhāvamayī tasya śaktirekānapāyinī | taddharmadharmiṇī divyā jyotsneva himadīdhiteḥ

---

9-40

तस्य संकल्पसंकल्पो रूपव्याप्रियमाणता । स्तैमित्यस्थितिसंकल्पस्तिमितं तत् सुदर्शनम्

tasya saṃkalpasaṃkalpo rūpavyāpriyamāṇatā | staimityasthitisaṃkalpastimitaṃ tat sudarśanam

---

9-41

चलनचक्रम् प्रभवे चाप्यये वापि स्थितौ वापि महामुने । चलत्तापूर्वरूपं यः संकल्पस्तत्र वर्तते

calanacakram prabhave cāpyaye vāpi sthitau vāpi mahāmune | calattāpūrvarūpaṃ yaḥ saṃkalpastatra vartate

---

9-42

चलनं नाम तच्चक्रं सुदर्शनमयं महत् । तस्य त्रैविध्यम् भेदास्त्रयोऽस्य विज्ञेयास्तन्त्रविज्ञानपारगैः

calanaṃ nāma taccakraṃ sudarśanamayaṃ mahat | tasya traividhyam bhedāstrayo'sya vijñeyāstantravijñānapāragaiḥ

---

9-43

महासृष्टिमयं तत्र समासव्यासलक्षणम् । नानाशक्तिसमाकीर्णं तच्च ते कथितं पुरा

mahāsṛṣṭimayaṃ tatra samāsavyāsalakṣaṇam | nānāśaktisamākīrṇaṃ tacca te kathitaṃ purā

---

9-44

महासंहारचक्रं च समासव्यासलक्षणम् । तादृगेवात्र विज्ञेयं तच्च ते दर्शितं पुरा

mahāsaṃhāracakraṃ ca samāsavyāsalakṣaṇam | tādṛgevātra vijñeyaṃ tacca te darśitaṃ purā

---

9-45

स्थितिचक्रं तु यन्मध्ये समासव्यासलक्षणम् । तस्य वक्ष्यामि विस्तारं यत्प्रमाणतया स्थितम्

sthiticakraṃ tu yanmadhye samāsavyāsalakṣaṇam | tasya vakṣyāmi vistāraṃ yatpramāṇatayā sthitam

---

9-46

यथा ह्येको नटो भावैर्नानारूपैर्विभज्यते । तथा संकल्प एवैकस्तैस्तैर्भेदैर्विभज्यते

yathā hyeko naṭo bhāvairnānārūpairvibhajyate | tathā saṃkalpa evaikastaistairbhedairvibhajyate

---

9

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां अशुद्धजगदाधारनिरूपणं नाम नवमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ aśuddhajagadādhāranirūpaṇaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

---

10-1

आदितः श्लोकाः 566 अर्थात्मकप्रमाणनिरूपणं नाम दशमोऽध्यायः नारदः - भगवन् देवदेवेश भवानीजीवितेश्वर । लोकनाथ जगन्नाथ देवानामभयप्रद

āditaḥ ślokāḥ 566 arthātmakapramāṇanirūpaṇaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ nāradaḥ - bhagavan devadeveśa bhavānījīviteśvara | lokanātha jagannātha devānāmabhayaprada

---

10-2

नमस्ते त्रिपुरघ्नाय तत्त्वविज्ञानसिन्धवे । दशाव्ययाय ते नित्यं षडङ्गाय नमो नमः

namaste tripuraghnāya tattvavijñānasindhave | daśāvyayāya te nityaṃ ṣaḍaṅgāya namo namaḥ

---

10-3

यदेतदुदितं नित्यं जगत्कारणमव्ययम् । यच्चाधारतया प्रोक्तं संकल्पाख्यं सुदर्शनम्

yadetaduditaṃ nityaṃ jagatkāraṇamavyayam | yaccādhāratayā proktaṃ saṃkalpākhyaṃ sudarśanam

---

10-4

तदेतदखिलं देव विष्णुसंकल्पजृम्भितम् । समासव्यासरूपेण तत्त्वतो मेऽवधारितम्

tadetadakhilaṃ deva viṣṇusaṃkalpajṛmbhitam | samāsavyāsarūpeṇa tattvato me'vadhāritam

---

10-5

इदानीं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेणान्तकान्तक । किं तत् प्रमाणमित्युक्तं कीदृशं किंविधं च तत्

idānīṃ śrotumicchāmi vistareṇāntakāntaka | kiṃ tat pramāṇamityuktaṃ kīdṛśaṃ kiṃvidhaṃ ca tat

---

10-6

किमर्थं किंमयं देव तन्मे विस्तरशो वद । वक्ता सर्वस्य गुह्यस्य त्वदन्यो नैव विद्यते

kimarthaṃ kiṃmayaṃ deva tanme vistaraśo vada | vaktā sarvasya guhyasya tvadanyo naiva vidyate

---

10-7

प्रमाणनिरूपणप्रतिज्ञा अहिर्बुध्न्यः - शृणु नारद तत्त्वेन प्रमाणस्थितिमव्ययाम् । विश्वं यत्रैव विश्रान्तं सदेवासुरमानुषम्

pramāṇanirūpaṇapratijñā ahirbudhnyaḥ - śṛṇu nārada tattvena pramāṇasthitimavyayām | viśvaṃ yatraiva viśrāntaṃ sadevāsuramānuṣam

---

10-8

प्रमाणस्वरूपनिरूपणम् मध्यमो यः स संकल्पो विष्णोः सृष्टवतो जगत् । शाश्वते तिष्ठति व्यक्तं जगन्मार्ग इतीदृशः

pramāṇasvarūpanirūpaṇam madhyamo yaḥ sa saṃkalpo viṣṇoḥ sṛṣṭavato jagat | śāśvate tiṣṭhati vyaktaṃ jaganmārga itīdṛśaḥ

---

10-9

तत् प्रमाणमिति प्रोक्तं स्थितिचक्रं महामुने । प्रमाणविभागः समष्टिव्यष्टिभावेन तद् द्विरूपं विभाव्यते

tat pramāṇamiti proktaṃ sthiticakraṃ mahāmune | pramāṇavibhāgaḥ samaṣṭivyaṣṭibhāvena tad dvirūpaṃ vibhāvyate

---

10-10

समष्टिप्रमाणस्वरूपम् ऐकरूप्येण संकल्पो यः सर्वविषये स्थितः । महास्थितिमयं चक्रं तदेतत् कीर्तितं मुने

samaṣṭipramāṇasvarūpam aikarūpyeṇa saṃkalpo yaḥ sarvaviṣaye sthitaḥ | mahāsthitimayaṃ cakraṃ tadetat kīrtitaṃ mune

---

10-11

व्यष्टिप्रमाणस्वरूपम् तत्त्वेयत्ता समस्तात्मन् यस्मिन्नायततेऽखिला । प्रातिस्विकी व्यवस्था या यस्य सत्त्वस्य यादृशी

vyaṣṭipramāṇasvarūpam tattveyattā samastātman yasminnāyatate'khilā | prātisvikī vyavasthā yā yasya sattvasya yādṛśī

---

10-12

परिणामक्रियासाध्यस्थानरूपादिगोचरा । तद्वद्व्यष्टिमये चक्रे प्रमाणे सा व्यवस्थिता

pariṇāmakriyāsādhyasthānarūpādigocarā | tadvadvyaṣṭimaye cakre pramāṇe sā vyavasthitā

---

10-13

एकचेष्टादिको योर्थो यश्च सृष्ट्यादिलक्षणः । शास्त्रशास्त्रार्थतत्साध्यव्यवस्थात्मा च यो मुने

ekaceṣṭādiko yortho yaśca sṛṣṭyādilakṣaṇaḥ | śāstraśāstrārthatatsādhyavyavasthātmā ca yo mune

---

10-14

वासुदेवादिके व्यूहे स्वस्वसंकल्पसंभवः

vāsudevādike vyūhe svasvasaṃkalpasaṃbhavaḥ

---

10-15

प्रमाणं येन तत् सर्वमियत्तां प्रतिपद्यते । तस्यैव विस्तरेण प्रतिपादनम् यच्च तत् परमं व्योम दिव्यसंभोगलक्षणम्

pramāṇaṃ yena tat sarvamiyattāṃ pratipadyate | tasyaiva vistareṇa pratipādanam yacca tat paramaṃ vyoma divyasaṃbhogalakṣaṇam

---

10-16

स्थितिप्रमाणरूपेण तत्संकल्पेन वै हरेः । अनियत्तमसंकोचमनन्तं व्यवतिष्ठते

sthitipramāṇarūpeṇa tatsaṃkalpena vai hareḥ | aniyattamasaṃkocamanantaṃ vyavatiṣṭhate

---

10-17

अचेतनानां तत्त्वानां या सा योनिः परा मुने । कालकाल्यमयी शक्तिरियत्ता तत्त्रिधा परा

acetanānāṃ tattvānāṃ yā sā yoniḥ parā mune | kālakālyamayī śaktiriyattā tattridhā parā

---

10-18

स्वरूपकार्यभावादौ सा प्रमाणनिबन्धना । नियतिः काल इत्येते द्वे कालस्य भिदे मते

svarūpakāryabhāvādau sā pramāṇanibandhanā | niyatiḥ kāla ityete dve kālasya bhide mate

---

10-19

शुद्धाशुद्धमये मध्ये यः पुमान् कूटवत् स्थितः । नानाजीवमहायोनिस्तस्य या स्थितिरव्यया

śuddhāśuddhamaye madhye yaḥ pumān kūṭavat sthitaḥ | nānājīvamahāyonistasya yā sthitiravyayā

---

10-20

इयत्ता या च सा चक्रे प्रमाणे व्यवतिष्ठते । इयत्ताया भिदा या च कलाकाष्ठादिगोचरा

iyattā yā ca sā cakre pramāṇe vyavatiṣṭhate | iyattāyā bhidā yā ca kalākāṣṭhādigocarā

---

10-21

सा प्रमाणमये चक्रे सर्वाप्यायतते मुने । सत्त्वादीनां स्वरूपं यद्या प्रवृत्तिः फलं च यत्

sā pramāṇamaye cakre sarvāpyāyatate mune | sattvādīnāṃ svarūpaṃ yadyā pravṛttiḥ phalaṃ ca yat

---

10-22

इयत्ता तत्र सर्वत्र सा प्रमाणसुदर्शनात् । यद्रूपत्रितयं बुद्धेर्धर्माद्या या च विक्रिया

iyattā tatra sarvatra sā pramāṇasudarśanāt | yadrūpatritayaṃ buddherdharmādyā yā ca vikriyā

---

10-23

व्यापारस्पन्दनिर्णीतिर्निमेषात्मा च योऽखिलः । योऽत्रेयत्तामयो भावः स प्रमाणसुदर्शनात्

vyāpāraspandanirṇītirnimeṣātmā ca yo'khilaḥ | yo'treyattāmayo bhāvaḥ sa pramāṇasudarśanāt

---

10-24

अभिमानो द्विधा योऽपि संरम्भो योऽप्यहंकृतेः । यश्च कामादिको भावस्तत्रेयत्तास्थितिश्च या

abhimāno dvidhā yo'pi saṃrambho yo'pyahaṃkṛteḥ | yaśca kāmādiko bhāvastatreyattāsthitiśca yā

---

10-25

सा प्रमाणमये चक्रे संकल्पेऽस्मिन् सुदर्शनेन । पञ्चानां पञ्चकं यच्च संकल्पानामवस्थितम्

sā pramāṇamaye cakre saṃkalpe'smin sudarśanena | pañcānāṃ pañcakaṃ yacca saṃkalpānāmavasthitam

---

10-26

तादृशं च विकल्पानां तदेतद् द्वितयं मुने । इयत्ता या स्थिता व्याप्य सा प्रमाणसुदर्शनात्

tādṛśaṃ ca vikalpānāṃ tadetad dvitayaṃ mune | iyattā yā sthitā vyāpya sā pramāṇasudarśanāt

---

10-27

तानवं पाटवं यच्च यच्चालोचनपञ्चकम् । शान्तघोरादिकं रूपं यच्च धीन्द्रियपञ्चके

tānavaṃ pāṭavaṃ yacca yaccālocanapañcakam | śāntaghorādikaṃ rūpaṃ yacca dhīndriyapañcake

---

10-28

वचनादानविक्रान्तिमोदोत्सर्गमयं च यत् । शान्तघोरादिकं रूपं यत्कर्मेन्द्रियपञ्चके

vacanādānavikrāntimodotsargamayaṃ ca yat | śāntaghorādikaṃ rūpaṃ yatkarmendriyapañcake

---

10-29

तत्रेयत्तामयं रूपम् यच्च स्थितिमयं वपुः । प्रमाणे वैष्णवे सर्वं तत्संकल्पसुदर्शने

tatreyattāmayaṃ rūpam yacca sthitimayaṃ vapuḥ | pramāṇe vaiṣṇave sarvaṃ tatsaṃkalpasudarśane

---

10-30

व्यूहावकाशलघुताचेष्टाप्रेरणशोषणम् । व्यूहावकाशव्यक्तार्द्रस्नेहक्षुद्रत्वमप्युत

vyūhāvakāśalaghutāceṣṭāpreraṇaśoṣaṇam | vyūhāvakāśavyaktārdrasnehakṣudratvamapyuta

---

10-31

स्थैर्यपार्थिवकाठिन्यमित्येतद्भौतिकं वपुः । एकद्वित्रिचतुःपञ्चगुणव्यूहमयी स्थितिः

sthairyapārthivakāṭhinyamityetadbhautikaṃ vapuḥ | ekadvitricatuḥpañcaguṇavyūhamayī sthitiḥ

---

10-32

यैस्तद्व्याप्य स्थितेयत्ता सा प्रमाणसुदर्शनात् । तत्त्वे तत्त्वे च मर्यादा या या शश्वदवस्थिता

yaistadvyāpya sthiteyattā sā pramāṇasudarśanāt | tattve tattve ca maryādā yā yā śaśvadavasthitā

---

10-33

सा सा प्रमाणचक्रस्य संकल्पस्य हरेर्गतिः । इतीयं स्थितिमर्यादेयत्ता चक्रे प्रकीर्तिता

sā sā pramāṇacakrasya saṃkalpasya harergatiḥ | itīyaṃ sthitimaryādeyattā cakre prakīrtitā

---

10-34

विष्णुसंकल्पसंभूतां स्थितिमन्यां मुने शृणु । प्रतिबन्धनिरासेन या स्वभावगतिर्मुने

viṣṇusaṃkalpasaṃbhūtāṃ sthitimanyāṃ mune śṛṇu | pratibandhanirāsena yā svabhāvagatirmune

---

10-35

तत्त्वानां तात्त्विकानां च सा स्थितिः कथ्यते मुने । गुणान्तरानुग्रहेण यः सत्त्वोन्मेष ऊर्जितः

tattvānāṃ tāttvikānāṃ ca sā sthitiḥ kathyate mune | guṇāntarānugraheṇa yaḥ sattvonmeṣa ūrjitaḥ

---

10-36

धर्मज्ञानादिरूपोऽसौ सुदर्शनसमीरितः । परिमाणविशेषः स बोध्यस्त्रैलोक्यधारकः

dharmajñānādirūpo'sau sudarśanasamīritaḥ | parimāṇaviśeṣaḥ sa bodhyastrailokyadhārakaḥ

---

10-37

शनैराचर्यमाणोऽसौ सत्त्वोज्ज्वलितबुद्धिभिः । बिभर्ति रोदसी शश्वदन्नवृष्ट्यादिदानतः

śanairācaryamāṇo'sau sattvojjvalitabuddhibhiḥ | bibharti rodasī śaśvadannavṛṣṭyādidānataḥ

---

10-38

गुणान्तरानुग्रहेण तमसो यः स उद्यमः । अधर्मादिस्वरूपोऽसौ विष्णुसंकल्पचोदितः

guṇāntarānugraheṇa tamaso yaḥ sa udyamaḥ | adharmādisvarūpo'sau viṣṇusaṃkalpacoditaḥ

---

10-39

शनैराचर्यमाणोऽसौ तमोमलिनबुद्धिभिः । अन्नवृष्ट्यादिनाशेन विनाशयति रोदसी

śanairācaryamāṇo'sau tamomalinabuddhibhiḥ | annavṛṣṭyādināśena vināśayati rodasī

---

10-40

सत्त्वस्योपद्रवः शश्वदतोऽन्यस्माद्गुणद्वयात् । शस्त्रव्यूहप्रतिपादनम् धर्मसंस्थापनायाथ निरसिष्यन्नधार्मिकान्

sattvasyopadravaḥ śaśvadato'nyasmādguṇadvayāt | śastravyūhapratipādanam dharmasaṃsthāpanāyātha nirasiṣyannadhārmikān

---

10-41

जनार्दनत्वमीशानो यदा विष्णुः प्रपद्यते । तदा देवस्य संकल्पः सुदर्शनसमाह्वयः

janārdanatvamīśāno yadā viṣṇuḥ prapadyate | tadā devasya saṃkalpaḥ sudarśanasamāhvayaḥ

---

10-42

आयुधादिस्वरूपेणाकारत्वं प्रतिपद्यते । चक्रलाङ्गलसौनन्दशङ्खशार्ङ्गशरत्मना

āyudhādisvarūpeṇākāratvaṃ pratipadyate | cakralāṅgalasaunandaśaṅkhaśārṅgaśaratmanā

---

10-43

खड्गखेटकरूपेण पाशाङ्कुशपरश्वधैः । दण्डकुन्तस्वरूपेण दम्भोलिमुसलात्मना

khaḍgakheṭakarūpeṇa pāśāṅkuśaparaśvadhaiḥ | daṇḍakuntasvarūpeṇa dambholimusalātmanā

---

10-44

शतवक्राग्निरूपेण कुन्तशक्तिमयात्मना । तथा शूलस्वरूपेण खर्वाङ्गाद्यायुधात्मना

śatavakrāgnirūpeṇa kuntaśaktimayātmanā | tathā śūlasvarūpeṇa kharvāṅgādyāyudhātmanā

---

10-45

एवं नानाविधै रूपैस्तत्संकल्पविकल्पितैः । उदेति जगतो वृद्ध्यै नारायणकराश्रयी

evaṃ nānāvidhai rūpaistatsaṃkalpavikalpitaiḥ | udeti jagato vṛddhyai nārāyaṇakarāśrayī

---

10-46

इति शस्त्रमयो व्यूहो लेशतस्ते निदर्शितः । अपरोऽस्त्रमयो व्यूहः सौदर्शन उदीर्यते

iti śastramayo vyūho leśataste nidarśitaḥ | aparo'stramayo vyūhaḥ saudarśana udīryate

---

10-47

अस्त्रव्यूहप्रतिपादनम् रूपमास्थाय दिव्यं तदङ्गप्रत्यङ्गभूषणम् । ब्रह्मक्षत्रादिभावेन मुखबाहूरुपादतः

astravyūhapratipādanam rūpamāsthāya divyaṃ tadaṅgapratyaṅgabhūṣaṇam | brahmakṣatrādibhāvena mukhabāhūrupādataḥ

---

10-48

ब्रह्मास्त्रादिमयं व्यूहं प्रवर्तकनिवर्तकम् । सृजत्यशेषरक्षार्थं षष्टिद्वितयसंमतम्

brahmāstrādimayaṃ vyūhaṃ pravartakanivartakam | sṛjatyaśeṣarakṣārthaṃ ṣaṣṭidvitayasaṃmatam

---

10-49

प्रजापतिपितृब्रह्मदेवेभ्यश्च तथा तथा । दिव्यो नानाविधाकारः समुदेत्यस्त्ररूपवान्

prajāpatipitṛbrahmadevebhyaśca tathā tathā | divyo nānāvidhākāraḥ samudetyastrarūpavān

---

10-50

ब्रह्मदेवर्षिराजर्षिष्वपि मन्त्रमयात्मसु । अनुव्याहारशापादिरूपेणैवावतिष्ठते

brahmadevarṣirājarṣiṣvapi mantramayātmasu | anuvyāhāraśāpādirūpeṇaivāvatiṣṭhate

---

10-51

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि वा मुनिसत्तम । निग्रहेऽनुग्रहे वापि यत्रायं नैव साधनम्

na tadasti pṛthivyāṃ vā divi vā munisattama | nigrahe'nugrahe vāpi yatrāyaṃ naiva sādhanam

---

10-52

प्रमाणव्यूह एतावानर्थाकारो निदर्शितः । सुदर्शनस्य देवस्य शब्दाकारमथो शृणु

pramāṇavyūha etāvānarthākāro nidarśitaḥ | sudarśanasya devasya śabdākāramatho śṛṇu

---

10

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायाम् अर्थात्मकप्रमाणव्यूहनिरूपणं नाम दशमोऽध्यायाः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyām arthātmakapramāṇavyūhanirūpaṇaṃ nāma daśamo'dhyāyāḥ

---

11-1

आदितः श्लोकाः 618 शब्दात्मकप्रमाणव्यूहनिरूपणं नाम एकादशोऽध्यायः नारदः - नमः समस्तगीर्वाणसुखसौभाग्यदायिने । शंकराय गिरीशाय गौरीदयित ते नमः

āditaḥ ślokāḥ 618 śabdātmakapramāṇavyūhanirūpaṇaṃ nāma ekādaśo'dhyāyaḥ nāradaḥ - namaḥ samastagīrvāṇasukhasaubhāgyadāyine | śaṃkarāya girīśāya gaurīdayita te namaḥ

---

11-2

शब्दात्मकप्रमाणप्रश्नः श्रुतः प्रमाणरूपोऽयं व्यूहार्थो यन्मयाखिलः । शब्दाकारो य उद्दिष्टस्तं मे वद सुरेश्वर

śabdātmakapramāṇapraśnaḥ śrutaḥ pramāṇarūpo'yaṃ vyūhārtho yanmayākhilaḥ | śabdākāro ya uddiṣṭastaṃ me vada sureśvara

---

11-3

तत्प्रतिविवक्षयोपोद्धातः अहिर्बुध्न्यः - आदिसर्गे पुरावृत्ते नानाभावविभूषिते । आसीच्छक्तिमतो विष्णोरियं चिन्ता सुखोदया

tatprativivakṣayopoddhātaḥ ahirbudhnyaḥ - ādisarge purāvṛtte nānābhāvavibhūṣite | āsīcchaktimato viṣṇoriyaṃ cintā sukhodayā

---

11-4

आदिसर्गे भगवतश्चिन्ताप्रकारः विपुलेयं कृता सृष्टिर्मया सत्त्वगुणोत्तरा । प्रत्यक्षसर्वधर्मार्था निराबाधा सुखोत्तरा

ādisarge bhagavataścintāprakāraḥ vipuleyaṃ kṛtā sṛṣṭirmayā sattvaguṇottarā | pratyakṣasarvadharmārthā nirābādhā sukhottarā

---

11-5

प्रजेयमभिनिर्वृत्ता देवर्षिब्रह्मसंकुला । सत्त्वविवृद्ध्या परमपुरुषप्राप्तिपूर्वकं स्वरूपाविर्भावः तत्त्वज्ञानसमायोगात् सद्धर्मकरणादपि

prajeyamabhinirvṛttā devarṣibrahmasaṃkulā | sattvavivṛddhyā paramapuruṣaprāptipūrvakaṃ svarūpāvirbhāvaḥ tattvajñānasamāyogāt saddharmakaraṇādapi

---

11-6

अचिरेणैव मां प्राप्य स्वीयं भावं भजिष्यते । रजस्तमोविवृद्ध्या सत्त्वह्रासः रजस्तमोगुणोद्रेकः कालेनैव भविष्यति

acireṇaiva māṃ prāpya svīyaṃ bhāvaṃ bhajiṣyate | rajastamovivṛddhyā sattvahrāsaḥ rajastamoguṇodrekaḥ kālenaiva bhaviṣyati

---

11-7

तदुन्मेषवशेनैव सत्त्वमप्युपचोष्यते । तदा दैत्याद्याविर्भावः तदा प्रादुर्भविष्यन्ति दैत्यदानवराक्षसाः

tadunmeṣavaśenaiva sattvamapyupacoṣyate | tadā daityādyāvirbhāvaḥ tadā prādurbhaviṣyanti daityadānavarākṣasāḥ

---

11-8

तैर्वैदिकमर्यादाविलोपनम् तैरियं सात्त्विकी दिव्या मर्यादा चालयिष्यते । ज्ञानप्रमोषात् धर्मतिरोधानम् रजस्तमोगुणोन्मेषात् सम्यग्ज्ञाने विनाशिते

tairvaidikamaryādāvilopanam tairiyaṃ sāttvikī divyā maryādā cālayiṣyate | jñānapramoṣāt dharmatirodhānam rajastamoguṇonmeṣāt samyagjñāne vināśite

---

11-9

ज्ञानहेतुः स धर्मोऽपि तिरोधानं गमिष्यति । ततः प्रजाक्षोभः ततश्चेयमनाधारा प्रजाशुद्धा विनङ्क्ष्यति

jñānahetuḥ sa dharmo'pi tirodhānaṃ gamiṣyati | tataḥ prajākṣobhaḥ tataśceyamanādhārā prajāśuddhā vinaṅkṣyati

---

11-10

तदा भगवदवताराणां लब्धावकाशता तत्र रूपैरनेकैर्मे कृत्यं शश्वद्भविष्यति । तेषूपकरणापेक्षा नानाकारा भविष्यति

tadā bhagavadavatārāṇāṃ labdhāvakāśatā tatra rūpairanekairme kṛtyaṃ śaśvadbhaviṣyati | teṣūpakaraṇāpekṣā nānākārā bhaviṣyati

---

11-11

धर्मस्थापननिश्चयः आविश्याविश्य भूतानि स्वेन रूपेण मायया । तैस्तैः साधनसंभेदैर्निरस्य सुकृतद्विषः

dharmasthāpananiścayaḥ āviśyāviśya bhūtāni svena rūpeṇa māyayā | taistaiḥ sādhanasaṃbhedairnirasya sukṛtadviṣaḥ

---

11-12

सुकरा धर्ममर्यादा तत्र तत्र भविष्यति । अधर्मनिराससाधनद्वैविध्यम् साधनं च द्विधा कार्यं धर्मद्वेषिनिराकृतौ

sukarā dharmamaryādā tatra tatra bhaviṣyati | adharmanirāsasādhanadvaividhyam sādhanaṃ ca dvidhā kāryaṃ dharmadveṣinirākṛtau

---

11-13

शस्त्रास्त्रव्यूहरूपेण शास्त्ररूपेण चैव हि । भगवत्संकल्पात् तदुभयोत्पत्तिः इत्युक्त्वार्थत्वरूपं हि शस्त्रास्त्रौघसमाकुलम्

śastrāstravyūharūpeṇa śāstrarūpeṇa caiva hi | bhagavatsaṃkalpāt tadubhayotpattiḥ ityuktvārthatvarūpaṃ hi śastrāstraughasamākulam

---

11-14

व्यूहं ससर्ज संकल्प्य स्वेन संकल्पतेजसा । स च सौदर्शनो व्यूहो मर्यादाधारणक्षमः

vyūhaṃ sasarja saṃkalpya svena saṃkalpatejasā | sa ca saudarśano vyūho maryādādhāraṇakṣamaḥ

---

11-15

प्रमाणरूप उद्दिष्टो वक्ष्यते च तथा तथा । प्रमाणरूपशास्त्रार्थः संकल्पो वैष्णवो हि यः

pramāṇarūpa uddiṣṭo vakṣyate ca tathā tathā | pramāṇarūpaśāstrārthaḥ saṃkalpo vaiṣṇavo hi yaḥ

---

11-16

उदितो ब्रह्मणस्तस्माद्यथा तदवधारय । आदिशास्त्रस्वरूपवर्णनम् संकल्पमयमेवैकं सकलान्तस्तमोनुदम्

udito brahmaṇastasmādyathā tadavadhāraya | ādiśāstrasvarūpavarṇanam saṃkalpamayamevaikaṃ sakalāntastamonudam

---

11-17

निर्घातशब्दवद्व्योम्नः शास्त्रमेकमभूत् तदा । वर्णार्थैः संभृतैर्वर्नैश्चिदानन्दमहोर्मिभिः

nirghātaśabdavadvyomnaḥ śāstramekamabhūt tadā | varṇārthaiḥ saṃbhṛtairvarnaiścidānandamahormibhiḥ

---

11-18

विष्णुशक्तिसमुद्रोत्थैर्मणिभिमाक्तिकैरिव । प्रोतं सौदर्शनं रूपं विष्णोः संकल्पकल्पितम्

viṣṇuśaktisamudrotthairmaṇibhimāktikairiva | protaṃ saudarśanaṃ rūpaṃ viṣṇoḥ saṃkalpakalpitam

---

11-19

तद्विज्ञानमयं शास्त्रं सद्धर्मप्रतिपादकम् । नियुताध्यायि यत् प्रोक्तं कामपालेन शाश्वतम्

tadvijñānamayaṃ śāstraṃ saddharmapratipādakam | niyutādhyāyi yat proktaṃ kāmapālena śāśvatam

---

11-20

तस्य सर्वशास्त्रार्थगर्भितत्वम् पुरुषार्थैश्चतुर्भिस्तदन्वितं हेतुसंकुलम् । ऋग्यजुःसामभिर्जुष्टमङ्गिरोभिरथर्वभिः

tasya sarvaśāstrārthagarbhitatvam puruṣārthaiścaturbhistadanvitaṃ hetusaṃkulam | ṛgyajuḥsāmabhirjuṣṭamaṅgirobhiratharvabhiḥ

---

11-21

पदवाक्यप्रमाणार्थैर्विकल्पैर्बहुभिश्चितम् । अलंकृतं शुभैस्तैस्तैः समयैर्दिव्यमानुषैः

padavākyapramāṇārthairvikalpairbahubhiścitam | alaṃkṛtaṃ śubhaistaistaiḥ samayairdivyamānuṣaiḥ

---

11-22

तस्तैर्विकल्पितैः कल्पैश्छन्दोभिर्विविधैर्वृतम् । कालोपग्रहसंख्याभिः प्रकृतिप्रत्ययैः स्वरैः

tastairvikalpitaiḥ kalpaiśchandobhirvividhairvṛtam | kālopagrahasaṃkhyābhiḥ prakṛtipratyayaiḥ svaraiḥ

---

11-23

विभक्तिकारकैर्लिङ्गैः स्वैरैः प्रकृतिसन्धिभिः । संज्ञाभिः साधिकाराभिर्भूषितं परिभाषया

vibhaktikārakairliṅgaiḥ svairaiḥ prakṛtisandhibhiḥ | saṃjñābhiḥ sādhikārābhirbhūṣitaṃ paribhāṣayā

---

11-24

आदेशैरागमैर्लोपैर्विकारैश्चाप्युपाघिभिः । वृत्तिभिर्विविधाभिश्च वाक्यैरुपपदैरपि

ādeśairāgamairlopairvikāraiścāpyupāghibhiḥ | vṛttibhirvividhābhiśca vākyairupapadairapi

---

11-25

अव्ययैरुपसर्गैश्च नामाख्यातनिपातकैः । मात्रावृत्तिस्वरबलैरभिनिष्टानसामभिः

avyayairupasargaiśca nāmākhyātanipātakaiḥ | mātrāvṛttisvarabalairabhiniṣṭānasāmabhiḥ

---

11-26

यमरङ्गविभागैश्च भूषितं पदभङ्गिभिः । वर्णागमविकल्पैश्च तथा वर्णविपर्ययैः

yamaraṅgavibhāgaiśca bhūṣitaṃ padabhaṅgibhiḥ | varṇāgamavikalpaiśca tathā varṇaviparyayaiḥ

---

11-27

कल्पनाभिश्च लघ्वीभिर्विकृतेः प्रकृतेरपि । निरुक्तकल्पैर्विविधैर्नानानिगमनैरपि

kalpanābhiśca laghvībhirvikṛteḥ prakṛterapi | niruktakalpairvividhairnānānigamanairapi

---

11-28

ग्रहनक्षत्रराशिस्थैर्विकल्पैर्गणनोत्थितैः । होरास्कन्धविकल्पैश्च विधानैः फलकल्पितैः

grahanakṣatrarāśisthairvikalpairgaṇanotthitaiḥ | horāskandhavikalpaiśca vidhānaiḥ phalakalpitaiḥ

---

11-29

विध्यर्थवादमन्त्रोत्थैर्विचारैः कर्मकल्पनैः । अङ्गयुक्तिक्रमोहैश्च तन्त्रवापातिदेशनैः

vidhyarthavādamantrotthairvicāraiḥ karmakalpanaiḥ | aṅgayuktikramohaiśca tantravāpātideśanaiḥ

---

11-30

अधिकारैरनेकैश्च विचारैर्वाक्यगोचरैः । प्रमाणकल्पितैर्न्यायैर्निग्रहच्छलजातिभिः

adhikārairanekaiśca vicārairvākyagocaraiḥ | pramāṇakalpitairnyāyairnigrahacchalajātibhiḥ

---

11-31

द्रव्यकर्मविकल्पैश्च गुणसामान्यकल्पनैः । चातुर्होत्रविकल्पैश्च चातुर्वैद्यविजृम्भितैः

dravyakarmavikalpaiśca guṇasāmānyakalpanaiḥ | cāturhotravikalpaiśca cāturvaidyavijṛmbhitaiḥ

---

11-32

चातुराश्रम्यकल्पैश्च चातुर्वर्ण्यविकल्पितैः । संस्कारकल्पैर्विविधैर्नित्यकाम्यक्रियाक्रमैः

cāturāśramyakalpaiśca cāturvarṇyavikalpitaiḥ | saṃskārakalpairvividhairnityakāmyakriyākramaiḥ

---

11-33

इतिहासपुराणाभ्यां विविधाभ्यां समन्वितम् । विविधैश्च प्रसंख्यानैः स्वप्रकृत्यादिकल्पितैः

itihāsapurāṇābhyāṃ vividhābhyāṃ samanvitam | vividhaiśca prasaṃkhyānaiḥ svaprakṛtyādikalpitaiḥ

---

11-34

पुमीश्वरविकल्पैश्च परिणामविकल्पितैः । अवस्थालक्षणव्याख्याधर्मकॢप्तिविचित्रितम्

pumīśvaravikalpaiśca pariṇāmavikalpitaiḥ | avasthālakṣaṇavyākhyādharmakḷptivicitritam

---

11-35

प्रमाणानां ससर्गाणां नानाकल्पनयान्वितम् । लेपालेपविचारैश्च पुरुषाव्यक्तगोचरैः

pramāṇānāṃ sasargāṇāṃ nānākalpanayānvitam | lepālepavicāraiśca puruṣāvyaktagocaraiḥ

---

11-36

तत्त्वतात्त्विककल्पैश्च नानागतिविचिन्तनैः । मुक्तिक्रमविचारैश्च ख्यातिकल्पैरनेकशः

tattvatāttvikakalpaiśca nānāgativicintanaiḥ | muktikramavicāraiśca khyātikalpairanekaśaḥ

---

11-37

ज्ञानाज्ञानसमाख्यातगुणदोषविचारणैः । गुणत्रयविकल्पैश्च सर्गसंयोगचिन्तनैः

jñānājñānasamākhyātaguṇadoṣavicāraṇaiḥ | guṇatrayavikalpaiśca sargasaṃyogacintanaiḥ

---

11-38

आन्वितं विविधैः सांख्यैः प्रसंख्यानकृतक्रमैः । योगप्रकारकल्पैश्च वृत्तीनां कल्पनैरपि

ānvitaṃ vividhaiḥ sāṃkhyaiḥ prasaṃkhyānakṛtakramaiḥ | yogaprakārakalpaiśca vṛttīnāṃ kalpanairapi

---

11-39

अभ्यासकल्पैर्विविधैश्चातुर्वैराग्यकल्पनैः । अन्तरङ्गबहिर्भूतयोगाङ्गपरिचिन्तनैः

abhyāsakalpairvividhaiścāturvairāgyakalpanaiḥ | antaraṅgabahirbhūtayogāṅgaparicintanaiḥ

---

11-40

क्लेशकर्मविपाकानामाशयानां च वर्णनैः । तापसंस्कारचिन्ताभिर्दुःखभेदविचिन्तनैः

kleśakarmavipākānāmāśayānāṃ ca varṇanaiḥ | tāpasaṃskāracintābhirduḥkhabhedavicintanaiḥ

---

11-41

तैस्तैश्चतुरधिष्ठानकल्पनैः कल्पितं पृथक् । उपादेयस्य हेयस्य हानोपादानयोरपि

taistaiścaturadhiṣṭhānakalpanaiḥ kalpitaṃ pṛthak | upādeyasya heyasya hānopādānayorapi

---

11-42

स्वरूपचिन्तानैश्चित्रैर्भोगकामविकल्पनैः । क्रियायोगैरनेकैश्च चित्तसंस्कारसाधनैः

svarūpacintānaiścitrairbhogakāmavikalpanaiḥ | kriyāyogairanekaiśca cittasaṃskārasādhanaiḥ

---

11-43

सिद्धिभिश्च विचित्राभिश्चित्तस्थाभिरलंकृतम् । पतिपाशपशुव्याख्याविकल्पैर्हेतुचित्रितैः

siddhibhiśca vicitrābhiścittasthābhiralaṃkṛtam | patipāśapaśuvyākhyāvikalpairhetucitritaiḥ

---

11-44

शुद्धाध्वकल्पनाभिश्च क्रियाज्ञानविभेदतः । अर्थपञ्चकचिन्ताभिरनेकाभिरलंकृतम्

śuddhādhvakalpanābhiśca kriyājñānavibhedataḥ | arthapañcakacintābhiranekābhiralaṃkṛtam

---

11-45

शक्तिपञ्चकचिन्ताभिर्मलत्रयविचारणैः । भोगोपकरणाख्यानैः पुंसां रूपविकल्पनैः

śaktipañcakacintābhirmalatrayavicāraṇaiḥ | bhogopakaraṇākhyānaiḥ puṃsāṃ rūpavikalpanaiḥ

---

11-46

दीक्षाप्रतिष्ठाकल्पैश्च धर्मैः पाशुपतैरपि । इति नानाविधाकारबुद्धिकल्पविचित्रया

dīkṣāpratiṣṭhākalpaiśca dharmaiḥ pāśupatairapi | iti nānāvidhākārabuddhikalpavicitrayā

---

11-47

युक्तं कल्पनया शश्वत् कॢप्तनानाधिकारया । अधिकारेण सद्धर्मान् व्याचक्षाणमनेकधा

yuktaṃ kalpanayā śaśvat kḷptanānādhikārayā | adhikāreṇa saddharmān vyācakṣāṇamanekadhā

---

11-48

नियुताध्यायकं पूर्वमासीत् संकर्षणोदितम् । संकल्पमयमाद्यस्य विष्णोः संकल्पजात् किल

niyutādhyāyakaṃ pūrvamāsīt saṃkarṣaṇoditam | saṃkalpamayamādyasya viṣṇoḥ saṃkalpajāt kila

---

11-49

तस्य शास्त्रस्य भगवत्प्रीतिहेतुत्वम् तेन शास्त्रेण ते दिव्या मनवो मानवाश्च ते । ये प्रोक्ता आदिसर्गे ते तथा मानवमानवाः

tasya śāstrasya bhagavatprītihetutvam tena śāstreṇa te divyā manavo mānavāśca te | ye proktā ādisarge te tathā mānavamānavāḥ

---

11-50

सत्क्रियाभिरनल्पाभिर्नारायणमतोषयन् । तस्य शास्त्रस्य मन्दप्रचारता अथ कालविपर्यासाद्युगभेदसमुद्भवे

satkriyābhiranalpābhirnārāyaṇamatoṣayan | tasya śāstrasya mandapracāratā atha kālaviparyāsādyugabhedasamudbhave

---

11-51

त्रेतादौ सत्त्वसंकोचाद्रजसि प्रविजृम्भिते । कामं कामयमानेषु ब्राह्मणेषु महात्मसु

tretādau sattvasaṃkocādrajasi pravijṛmbhite | kāmaṃ kāmayamāneṣu brāhmaṇeṣu mahātmasu

---

11-52

मन्दप्रचारमासीत् तच्छासनं यत् सुदर्शनम् । वाच्यायनादिभिस्तच्छास्त्रविभजनम् ततो मोहाकुले लोके लोकतन्त्रविधायिनः

mandapracāramāsīt tacchāsanaṃ yat sudarśanam | vācyāyanādibhistacchāstravibhajanam tato mohākule loke lokatantravidhāyinaḥ

---

11-53

संभूय लोककर्तारः कर्तव्यं समचिन्तयन् । अपान्तरतपा नाम मुनिर्वाक्संभवो हरेः

saṃbhūya lokakartāraḥ kartavyaṃ samacintayan | apāntaratapā nāma munirvāksaṃbhavo hareḥ

---

11-54

कपिलश्च पुराणर्षिरादिदेवसमुद्भवः । हिरण्यगर्भो लोकादिरहं पशुपतिः शिवः

kapilaśca purāṇarṣirādidevasamudbhavaḥ | hiraṇyagarbho lokādirahaṃ paśupatiḥ śivaḥ

---

11-55

एते तप्त्वा तपस्तीव्रं वर्षाणामयुतं शतम् । आदिदेवमनुज्ञाप्य देवदेवेन चोदिताः

ete taptvā tapastīvraṃ varṣāṇāmayutaṃ śatam | ādidevamanujñāpya devadevena coditāḥ

---

11-56

सुदर्शनस्य लेशेन तत्संकल्पेन संयुताः । विज्ञानबलमासाद्य धर्माद्देवप्रसादजात्

sudarśanasya leśena tatsaṃkalpena saṃyutāḥ | vijñānabalamāsādya dharmāddevaprasādajāt

---

11-57

आविर्भूतं तु तच्छास्त्रमंशतस्ते ततक्षिम । तत्र वाच्यायनेन वेदविभजनम् ततक्ष भगवान्पूर्वमपान्तरतपा मुनिः

āvirbhūtaṃ tu tacchāstramaṃśataste tatakṣima | tatra vācyāyanena vedavibhajanam tatakṣa bhagavānpūrvamapāntaratapā muniḥ

---

11-58

हरेर्वाच्यायनः पुत्रो यावदात्तं च वै ततः । उदभूत् तत्र धीरूपमृग्यजुःसामसंकुलम्

harervācyāyanaḥ putro yāvadāttaṃ ca vai tataḥ | udabhūt tatra dhīrūpamṛgyajuḥsāmasaṃkulam

---

11-59

विष्णुसंकल्पसंभूतमेतद्वाच्यायनेरितम् । कपिलेन सांख्यविभजनम् ततक्ष कपिलः शास्त्राद्यावदंशमुदारधीः

viṣṇusaṃkalpasaṃbhūtametadvācyāyaneritam | kapilena sāṃkhyavibhajanam tatakṣa kapilaḥ śāstrādyāvadaṃśamudāradhīḥ

---

11-60

तत् सांख्यमभवच्छास्त्रं प्रसंख्यानपरायणम् । हिरण्यगर्भेण योगशास्त्रविभजनम् हिरण्यगर्भो लोकादिर्यत् ततक्षादिशासनात्

tat sāṃkhyamabhavacchāstraṃ prasaṃkhyānaparāyaṇam | hiraṇyagarbheṇa yogaśāstravibhajanam hiraṇyagarbho lokādiryat tatakṣādiśāsanāt

---

11-61

यमाद्यङ्गमभूदेतद् दिव्यं योगानुशासनम् । शिवेन पाशुपतविभजनम् अहं ततक्ष यच्छास्त्रादंशान्नानाव्रताकुलात्

yamādyaṅgamabhūdetad divyaṃ yogānuśāsanam | śivena pāśupatavibhajanam ahaṃ tatakṣa yacchāstrādaṃśānnānāvratākulāt

---

11-62

अभूत् पाशुपताख्यं तत् पशुपाशविमोचनम् । भगवता पाञ्चरात्रविभजनम् सदागममयात् तस्मात् केवलाद् दिव्यशासनात्

abhūt pāśupatākhyaṃ tat paśupāśavimocanam | bhagavatā pāñcarātravibhajanam sadāgamamayāt tasmāt kevalād divyaśāsanāt

---

11-63

निर्ममे सारमुद्धृत्य स्वयं विष्णुरसंकुलम् । तत् परव्यूहविभवस्वभावादिनिरूपणम्

nirmame sāramuddhṛtya svayaṃ viṣṇurasaṃkulam | tat paravyūhavibhavasvabhāvādinirūpaṇam

---

11-64

पञ्चरात्राह्वयं तन्त्रं मोक्षैकफललक्षणम् । सुदर्शनाह्वयो योऽसौ संकल्पो वैष्णवः परः

pañcarātrāhvayaṃ tantraṃ mokṣaikaphalalakṣaṇam | sudarśanāhvayo yo'sau saṃkalpo vaiṣṇavaḥ paraḥ

---

11-65

स स्वयं बिभिदे तेन पञ्चधा पञ्चवक्त्रगः । अध्यायार्थनिगमनम् विष्णुसंकल्परूपोऽयं प्रमाणव्यूह ईरितः । शस्त्रशास्त्रविभेदेन किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

sa svayaṃ bibhide tena pañcadhā pañcavaktragaḥ | adhyāyārthanigamanam viṣṇusaṃkalparūpo'yaṃ pramāṇavyūha īritaḥ | śastraśāstravibhedena kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

---

11

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां शब्दात्मकप्रमाणव्यूहनिरूपणं नामैकादशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ śabdātmakapramāṇavyūhanirūpaṇaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ

---

12-1

आदितः श्लोकाः 683 शब्दात्मकप्रमाणव्यूहविशेषस्वरूपनिरूपणं नाम द्वादशोऽध्यायः वृत्तानुवादः नारदः - सुरासुरगणाराध्य नमस्ते पार्वतीप्रिय । त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं देव दिव्यं तद्वैष्णवं यशः

āditaḥ ślokāḥ 683 śabdātmakapramāṇavyūhaviśeṣasvarūpanirūpaṇaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ vṛttānuvādaḥ nāradaḥ - surāsuragaṇārādhya namaste pārvatīpriya | tvatprasādācchrutaṃ deva divyaṃ tadvaiṣṇavaṃ yaśaḥ

---

12-2

यत् तदाद्यं महच्छास्त्रं सुदर्शनमयं हरेः । तस्मात् पृथक् पृथक्छास्त्रमाहुर्वाच्यायनादयः

yat tadādyaṃ mahacchāstraṃ sudarśanamayaṃ hareḥ | tasmāt pṛthak pṛthakchāstramāhurvācyāyanādayaḥ

---

12-3

त्रय्यादिस्वरूपप्रश्नः त्रयी सांख्यं तथा योगशास्त्रं पाशुपतं तथा । सात्त्वतं चेति तद्रूपं श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो

trayyādisvarūpapraśnaḥ trayī sāṃkhyaṃ tathā yogaśāstraṃ pāśupataṃ tathā | sāttvataṃ ceti tadrūpaṃ śrotumicchāmyahaṃ prabho

---

12-4

तत्प्रतिवचनप्रतिज्ञा अहिर्बुध्न्यः - शृणु नारद तत्त्वेन तेषां रूपं पृथक् पृथक् । संकल्पो यावता विष्णोर्भेदेन व्यवतिष्ठते

tatprativacanapratijñā ahirbudhnyaḥ - śṛṇu nārada tattvena teṣāṃ rūpaṃ pṛthak pṛthak | saṃkalpo yāvatā viṣṇorbhedena vyavatiṣṭhate

---

12-5

त्रयीस्वरूपनिरूपणम् तत्र त्रयीमयं रूपमाद्यं सर्वार्थदशनम् । ऋग्यजुःसामरूपत्वात् त्रयी सा परिकीर्तिता

trayīsvarūpanirūpaṇam tatra trayīmayaṃ rūpamādyaṃ sarvārthadaśanam | ṛgyajuḥsāmarūpatvāt trayī sā parikīrtitā

---

12-6

कार्यभेदात् त्रयीत्वेऽपि चतुर्धा सा प्रकीर्तिता । ऋचो यजूंषि सामानि ह्यथर्वाङ्गिरसस्तथा

kāryabhedāt trayītve'pi caturdhā sā prakīrtitā | ṛco yajūṃṣi sāmāni hyatharvāṅgirasastathā

---

12-7

चातुर्होत्रप्रधानत्वादृगादित्रितयं त्रयी । अथर्वणां पृथक्करणे हेतुः अथर्वाङ्गिरसां रूपं सर्वमृग्यजुषात्मकम्

cāturhotrapradhānatvādṛgāditritayaṃ trayī | atharvaṇāṃ pṛthakkaraṇe hetuḥ atharvāṅgirasāṃ rūpaṃ sarvamṛgyajuṣātmakam

---

12-8

तथापि शान्त्याभिचारप्राधान्यात् ते पृथक् कृताः । ऋगादीनां शाखासंख्या एकविंशतिशाखावानृग्वेदः परिगीयते

tathāpi śāntyābhicāraprādhānyāt te pṛthak kṛtāḥ | ṛgādīnāṃ śākhāsaṃkhyā ekaviṃśatiśākhāvānṛgvedaḥ parigīyate

---

704

शतं चैका च शाखाः स्युर्यजुषामेकवर्त्मनाम् । साम्नां शाखाः सहस्रं स्युः पञ्च शाखा अथर्वणाम् ॥ 12- 9

śataṃ caikā ca śākhāḥ syuryajuṣāmekavartmanām | sāmnāṃ śākhāḥ sahasraṃ syuḥ pañca śākhā atharvaṇām || 12- 9

---

12-10

इयतामेव वेदानां प्रत्यक्षत्वम् इयन्त एव प्रत्यक्षा आम्नायन्ते महर्षिभिः । स्मर्यन्ते मुनिभिर्नित्यं लब्धानुज्ञैर्महेश्वरात्

iyatāmeva vedānāṃ pratyakṣatvam iyanta eva pratyakṣā āmnāyante maharṣibhiḥ | smaryante munibhirnityaṃ labdhānujñairmaheśvarāt

---

12-11

एषां नैयमिका धर्माः स्वरूपाम्नायगोचराः । कल्पादीनि षडङ्गानि कल्पो व्याकरणं शिक्षा निरुक्तं ज्योतिषां गतिः

eṣāṃ naiyamikā dharmāḥ svarūpāmnāyagocarāḥ | kalpādīni ṣaḍaṅgāni kalpo vyākaraṇaṃ śikṣā niruktaṃ jyotiṣāṃ gatiḥ

---

12-12

छन्दसां विचयश्चेति षडङ्गानि विदुर्बुधाः । मीमासा न्यायश्चोपाङ्गम् उपाङ्गद्वितयं चैतन्मीमांसा न्यायविस्तरः

chandasāṃ vicayaśceti ṣaḍaṅgāni vidurbudhāḥ | mīmāsā nyāyaścopāṅgam upāṅgadvitayaṃ caitanmīmāṃsā nyāyavistaraḥ

---

12-13

धर्मज्ञसमयोऽर्थाश्च वेदवादोत्थितास्तथा । निबद्धा चानिबद्धा च संस्काराचारसंततिः

dharmajñasamayo'rthāśca vedavādotthitāstathā | nibaddhā cānibaddhā ca saṃskārācārasaṃtatiḥ

---

12-14

धर्मशास्त्रं महर्षीणामन्तःकरणसंभृतम् । उपवेदादिकम् इतिहासपुरणाख्य उपवेदः प्रकीर्तितः

dharmaśāstraṃ maharṣīṇāmantaḥkaraṇasaṃbhṛtam | upavedādikam itihāsapuraṇākhya upavedaḥ prakīrtitaḥ

---

12-15

वास्तुवेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्च तथा मुने । आयुर्वेदश्च पञ्चैत उपवेदाः प्रकीर्तिताः

vāstuvedo dhanurvedo gāndharvaśca tathā mune | āyurvedaśca pañcaita upavedāḥ prakīrtitāḥ

---

12-16

दण्डनीतिश्च वार्ता च विद्याद्वयमिदं परम् । एकविंशतिभेदो यः सप्रकारः प्रकीर्तितः

daṇḍanītiśca vārtā ca vidyādvayamidaṃ param | ekaviṃśatibhedo yaḥ saprakāraḥ prakīrtitaḥ

---

12-17

वाच्यायनादृषेः पूर्वं विष्णोर्वाणीसमुद्भवात् । त्रयीरूपेण संकल्प इयद्भेदो विजृम्भितः

vācyāyanādṛṣeḥ pūrvaṃ viṣṇorvāṇīsamudbhavāt | trayīrūpeṇa saṃkalpa iyadbhedo vijṛmbhitaḥ

---

12-18

सांख्यस्वरूपवर्णनम् सांख्यरूपेण संकल्पो वैष्णवः कपिलादृषेः । उदितो यादृशः पूर्वं तादृशं शृणु मेऽखिलम्

sāṃkhyasvarūpavarṇanam sāṃkhyarūpeṇa saṃkalpo vaiṣṇavaḥ kapilādṛṣeḥ | udito yādṛśaḥ pūrvaṃ tādṛśaṃ śṛṇu me'khilam

---

12-19

षष्टिभेदं स्मृतं तन्त्रं सांख्यं नाम महामुने । प्राकृतं वैकृतं चेति मण्डले द्वे समासतः

ṣaṣṭibhedaṃ smṛtaṃ tantraṃ sāṃkhyaṃ nāma mahāmune | prākṛtaṃ vaikṛtaṃ ceti maṇḍale dve samāsataḥ

---

12-20

प्राकृतमण्डलवर्णनम् प्राकृतं मण्डलं तत्र द्वात्रिंशद्भेदमिष्यते । तत्राद्यं ब्रह्मतन्त्रं तु द्वितीयं पुरुषाङ्कितम्

prākṛtamaṇḍalavarṇanam prākṛtaṃ maṇḍalaṃ tatra dvātriṃśadbhedamiṣyate | tatrādyaṃ brahmatantraṃ tu dvitīyaṃ puruṣāṅkitam

---

12-21

त्रीणि तन्त्राण्यथान्यानि शक्तेर्नियतिकालयोः । गुणतन्त्राण्यथ त्रीणि तन्त्रमक्षरपूर्वकम्

trīṇi tantrāṇyathānyāni śakterniyatikālayoḥ | guṇatantrāṇyatha trīṇi tantramakṣarapūrvakam

---

12-22

प्राणतन्त्रमथान्यत्तु कर्तृतन्त्रमथेतरत् । सामितन्त्रमथान्यत्तु ज्ञानतन्त्राणि पञ्च च

prāṇatantramathānyattu kartṛtantramathetarat | sāmitantramathānyattu jñānatantrāṇi pañca ca

---

12-23

क्रियातन्त्राणि प्रञ्चाथ मात्रातन्त्राणि पञ्च च । भूततन्त्राणि पञ्चेति त्रिंशद् द्वे च भिदा इमाः

kriyātantrāṇi prañcātha mātrātantrāṇi pañca ca | bhūtatantrāṇi pañceti triṃśad dve ca bhidā imāḥ

---

12-24

प्राकृतं मण्डलं प्रोक्तं वैकृतं मण्डलं शृणु । वैकृतमण्डलवर्णनम् अष्टाविंशति भेदं तन्मण्डलं वैकृतं स्मृतम्

prākṛtaṃ maṇḍalaṃ proktaṃ vaikṛtaṃ maṇḍalaṃ śṛṇu | vaikṛtamaṇḍalavarṇanam aṣṭāviṃśati bhedaṃ tanmaṇḍalaṃ vaikṛtaṃ smṛtam

12-25

कृत्यकाण्डानि पञ्चादौ भोगकाण्डं तथाऽपरम् । वृत्तकाण्डं तथैकं तु क्लेशकाण्डानि पञ्च च

kṛtyakāṇḍāni pañcādau bhogakāṇḍaṃ tathā'param | vṛttakāṇḍaṃ tathaikaṃ tu kleśakāṇḍāni pañca ca

---

12-26

त्रीणि प्रमाणकाण्डानि ख्यातिकाण्डमतः परम् । धर्मकाण्डमथैकं च काण्डं वैराग्यपूर्वकम्

trīṇi pramāṇakāṇḍāni khyātikāṇḍamataḥ param | dharmakāṇḍamathaikaṃ ca kāṇḍaṃ vairāgyapūrvakam

---

12-27

अथैश्वर्यस्य काण्डं च गुणकाण्डमतः परम् । लिङ्गकाण्डमथैकं च दृष्टिकाण्डमतः परम्

athaiśvaryasya kāṇḍaṃ ca guṇakāṇḍamataḥ param | liṅgakāṇḍamathaikaṃ ca dṛṣṭikāṇḍamataḥ param

---

12-28

आनुश्रविककाण्डं च दुःखकाण्डमतः परम् । सिद्धिकाण्डमथैकं च काण्डं काषायवाचकम्

ānuśravikakāṇḍaṃ ca duḥkhakāṇḍamataḥ param | siddhikāṇḍamathaikaṃ ca kāṇḍaṃ kāṣāyavācakam

---

12-29

तथा समयकाण्डं च मोक्षकाण्डमतः परम् । अष्टाविंशतिभेदं तदित्थं विकृतिमण्डलम्

tathā samayakāṇḍaṃ ca mokṣakāṇḍamataḥ param | aṣṭāviṃśatibhedaṃ taditthaṃ vikṛtimaṇḍalam

---

12-30

षष्ठितन्त्राण्यथैकैकमेषां नानाविधं मुने । षष्टितन्त्रमिदं सांख्यं सुदर्शनमयं हरेः

ṣaṣṭhitantrāṇyathaikaikameṣāṃ nānāvidhaṃ mune | ṣaṣṭitantramidaṃ sāṃkhyaṃ sudarśanamayaṃ hareḥ

---

12-31

आविर्बभूव सर्वज्ञात् परमर्षेर्महामुने । योगशास्त्रस्वरूपवर्णनम् विष्णुसंकल्परूपं च महद्योगानुशासनम्

āvirbabhūva sarvajñāt paramarṣermahāmune | yogaśāstrasvarūpavarṇanam viṣṇusaṃkalparūpaṃ ca mahadyogānuśāsanam

---

12-32

हिरण्यगर्भादुद्भूतं तस्य भेदानिमाञ्शृणु । योगे संहिताद्वयम् आदौ हिरण्यगर्भेण द्वे प्रोक्ते योगसंहिते

hiraṇyagarbhādudbhūtaṃ tasya bhedānimāñśṛṇu | yoge saṃhitādvayam ādau hiraṇyagarbheṇa dve prokte yogasaṃhite

---

12-33

एका निरोधयोगाख्या कर्मयोगाह्वया परा । निरोधसंहिताया द्वादशविधत्वम् संहिता तु निरोधाख्या तत्र द्वादशधा स्मृता

ekā nirodhayogākhyā karmayogāhvayā parā | nirodhasaṃhitāyā dvādaśavidhatvam saṃhitā tu nirodhākhyā tatra dvādaśadhā smṛtā

---

12-34

अङ्गतन्त्रमथाद्यं तु दोषतन्त्रमतः परम् । उपसर्गाभिधं तन्त्रं तथाधिष्ठानकं परम्

aṅgatantramathādyaṃ tu doṣatantramataḥ param | upasargābhidhaṃ tantraṃ tathādhiṣṭhānakaṃ param

---

12-35

आधारतन्त्रं योगं च बहिस्तत्त्वाधिकारवत् । रिक्तयोगाख्यतन्त्रं च पूर्णयोगाख्यमेव च

ādhāratantraṃ yogaṃ ca bahistattvādhikāravat | riktayogākhyatantraṃ ca pūrṇayogākhyameva ca

---

12-36

सिद्धियोगाख्यया त्रीणि मोक्षतन्त्रमतः परम् । इति द्वादशभेदास्ते निरोधायाः प्रकीर्तिताः

siddhiyogākhyayā trīṇi mokṣatantramataḥ param | iti dvādaśabhedāste nirodhāyāḥ prakīrtitāḥ

---

12-37

कर्मसंहितायाश्चातुर्विध्यम् ब्रह्मणा गदितास्तत्र चतस्रः कर्मसंहिताः । नानाकर्ममयी त्वेका परा त्वेका क्रियामयी

karmasaṃhitāyāścāturvidhyam brahmaṇā gaditāstatra catasraḥ karmasaṃhitāḥ | nānākarmamayī tvekā parā tvekā kriyāmayī

---

12-38

बाह्याभ्यन्तररूपेण द्वे अपि द्विविधे स्मृते । योगानुशासनं शास्त्रमिति षोडशविस्तरम्

bāhyābhyantararūpeṇa dve api dvividhe smṛte | yogānuśāsanaṃ śāstramiti ṣoḍaśavistaram

---

12-39

सुदर्शनमयं विष्णोरुदितं तत् प्रजापतेः । पशुपतस्वरूपवर्णनम् तन्त्रं पाशुपतं नाम पशुपाशप्रमोचनम्

sudarśanamayaṃ viṣṇoruditaṃ tat prajāpateḥ | paśupatasvarūpavarṇanam tantraṃ pāśupataṃ nāma paśupāśapramocanam

---

12-40

मद्वक्त्रान्निःसृतं विष्णोः संकल्पप्रविजृम्भितम् । पाशुपतस्याष्टकाण्डत्वम् अष्टकाण्डमिदं प्रोक्तं मया तन्त्रमनुत्तमम्

madvaktrānniḥsṛtaṃ viṣṇoḥ saṃkalpapravijṛmbhitam | pāśupatasyāṣṭakāṇḍatvam aṣṭakāṇḍamidaṃ proktaṃ mayā tantramanuttamam

---

12-41

पतिकाण्डमथाद्यं तु पशुकाण्डमतः परम् । पाशकाण्डं तृतीयं तु प्रोक्तं पञ्चप्रभेदतः

patikāṇḍamathādyaṃ tu paśukāṇḍamataḥ param | pāśakāṇḍaṃ tṛtīyaṃ tu proktaṃ pañcaprabhedataḥ

---

12-42

शुद्धचर्या च मिश्रा च काण्डे द्वे परिकीर्तिते । देवकाण्डमथो षष्ठं दीक्षाकाण्डमतः परम्

śuddhacaryā ca miśrā ca kāṇḍe dve parikīrtite | devakāṇḍamatho ṣaṣṭhaṃ dīkṣākāṇḍamataḥ param

---

12-43

सायुज्यमष्टमं प्रोक्तं काण्डं पाशुपतं महत् । अष्टकाण्डमिदं शास्त्रं सुदर्शनमयं हरेः

sāyujyamaṣṭamaṃ proktaṃ kāṇḍaṃ pāśupataṃ mahat | aṣṭakāṇḍamidaṃ śāstraṃ sudarśanamayaṃ hareḥ

---

12-44

दिव्यं पाशुपतं शास्त्रं मयैवोक्तं महामुने । पाञ्चरात्रस्वरूपवर्णनम् यत् तत् सौदर्शनं विष्णोः सात्त्वतं नाम जृम्भितम्

divyaṃ pāśupataṃ śāstraṃ mayaivoktaṃ mahāmune | pāñcarātrasvarūpavarṇanam yat tat saudarśanaṃ viṣṇoḥ sāttvataṃ nāma jṛmbhitam

---

12-45

भेदो दशविधस्तस्य संक्षेपेण प्रकीर्तितः । भगवत्संहिता त्वाद्या तथान्या कर्मसंहिता

bhedo daśavidhastasya saṃkṣepeṇa prakīrtitaḥ | bhagavatsaṃhitā tvādyā tathānyā karmasaṃhitā

---

12-46

विद्यामयी तृतीया च चतुर्थी कालसंहिता । कर्तव्यसंहिता त्वन्या षष्ठी वैशेषिकी क्रिया

vidyāmayī tṛtīyā ca caturthī kālasaṃhitā | kartavyasaṃhitā tvanyā ṣaṣṭhī vaiśeṣikī kriyā

---

12-47

सप्तमी गदिता तत्र पूज्या संयमसंहिता । अष्टम्यधिकृते चिन्ता नवमी मार्गसंहिता

saptamī gaditā tatra pūjyā saṃyamasaṃhitā | aṣṭamyadhikṛte cintā navamī mārgasaṃhitā

---

12-48

सात्त्वती गीयते शुद्धा दशमी मोक्षसंहिता । एतावत् सात्त्वतं शास्त्रमाविरासीत् सनातनात्

sāttvatī gīyate śuddhā daśamī mokṣasaṃhitā | etāvat sāttvataṃ śāstramāvirāsīt sanātanāt

---

12-49

एतानि पञ्च शास्त्राणि मूलभूतानि वै मुने । युगे युगे विभज्यन्ते विष्णुसंकल्पचोदितैः

etāni pañca śāstrāṇi mūlabhūtāni vai mune | yuge yuge vibhajyante viṣṇusaṃkalpacoditaiḥ

---

12-50

तत्तत्कर्तृसमाख्यातास्तास्तास्त्रय्यादिसंहिताः । प्रादेशिक्यो निवर्तन्ते ह्रासकालानुकालतः

tattatkartṛsamākhyātāstāstāstrayyādisaṃhitāḥ | prādeśikyo nivartante hrāsakālānukālataḥ

---

12-51

शास्त्राभासप्रवृत्तौ कारणम् हिंस्राणां मोहनार्थाय संकल्पा एव वैष्णवाः । शास्त्राभासाः प्रवर्तन्ते देवब्रह्मर्षिवक्त्रतः

śāstrābhāsapravṛttau kāraṇam hiṃsrāṇāṃ mohanārthāya saṃkalpā eva vaiṣṇavāḥ | śāstrābhāsāḥ pravartante devabrahmarṣivaktrataḥ

---

12-52

उक्तार्थनिगमनम् एष प्रमाणयोर्व्यूहो दिव्यः सौदर्शनः परः । शब्दार्थप्रविभागेन गदितस्ते मया मुने

uktārthanigamanam eṣa pramāṇayorvyūho divyaḥ saudarśanaḥ paraḥ | śabdārthapravibhāgena gaditaste mayā mune

---

12-53

सुदर्शनपर्यायशब्दाः प्राणो माया क्रिया शक्तिर्भाव उन्मेष उद्यमः । सुदर्शनं च संकल्पः शब्दाः पर्यायवाचकाः

sudarśanaparyāyaśabdāḥ prāṇo māyā kriyā śaktirbhāva unmeṣa udyamaḥ | sudarśanaṃ ca saṃkalpaḥ śabdāḥ paryāyavācakāḥ

---

12-54

पञ्चानामपि शास्त्राणां भगवति निष्ठा निष्ठा त्वेकैव शास्त्राणामेतेषां पञ्चवर्त्मनाम् । शास्त्रं सुदर्शनं नाम तदर्थो विष्णुरव्ययः

pañcānāmapi śāstrāṇāṃ bhagavati niṣṭhā niṣṭhā tvekaiva śāstrāṇāmeteṣāṃ pañcavartmanām | śāstraṃ sudarśanaṃ nāma tadartho viṣṇuravyayaḥ

---

12-55

प्रमाणमय उद्दिष्टो लेशतोऽयं महामुने । व्यूहः सौदर्शनो विष्णोः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

pramāṇamaya uddiṣṭo leśato'yaṃ mahāmune | vyūhaḥ saudarśano viṣṇoḥ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

---

12

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां शब्दात्मकप्रमाणव्यूहविशेषस्वरूपनिरूपणं नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ śabdātmakapramāṇavyūhaviśeṣasvarūpanirūpaṇaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

---

13-1

आदितः श्लोकाः 738 प्रमाणार्थनिरूपणं नाम त्रयोदशोऽध्यायः प्रमाणार्थविषयकः प्रश्नः नारदः - नमस्ते देवदेवेश नमस्ते मरुतां पते । भवानीपतये तुभ्यं नमस्ते वृषकेतन

āditaḥ ślokāḥ 738 pramāṇārthanirūpaṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ pramāṇārthaviṣayakaḥ praśnaḥ nāradaḥ - namaste devadeveśa namaste marutāṃ pate | bhavānīpataye tubhyaṃ namaste vṛṣaketana

---

13-2

त्वद्वक्त्रकमलोद्भूता अर्था अवधृता मया । यत् कारणं च जगतामाधारो जगतां च यः

tvadvaktrakamalodbhūtā arthā avadhṛtā mayā | yat kāraṇaṃ ca jagatāmādhāro jagatāṃ ca yaḥ

---

13-3

जगतां यत् प्रमाणं च त्रयं तदवधारितम् । प्रमाणार्थमिदानीं मे वक्तुमर्हसि शंकर

jagatāṃ yat pramāṇaṃ ca trayaṃ tadavadhāritam | pramāṇārthamidānīṃ me vaktumarhasi śaṃkara

---

13-4

यश्च यादृक् च यावांश्च प्रमाणास्यार्थ इष्यते । तत्प्रतिवचनप्रतिज्ञा अहिर्बुध्न्यः - शृणु नारद तत्त्वेन प्रमाणस्यार्थमुत्तमम्

yaśca yādṛk ca yāvāṃśca pramāṇāsyārtha iṣyate | tatprativacanapratijñā ahirbudhnyaḥ - śṛṇu nārada tattvena pramāṇasyārthamuttamam

---

13-5

विष्णुसंकल्पमूलो यो बहुधा प्रविजृम्भते । प्रमाणशब्दनिर्वचनम् मितिर्मा गदिता सद्भिः प्रकृष्टा मा प्रमा स्मृता

viṣṇusaṃkalpamūlo yo bahudhā pravijṛmbhate | pramāṇaśabdanirvacanam mitirmā gaditā sadbhiḥ prakṛṣṭā mā pramā smṛtā

---

13-6

प्रकर्षश्च मितेः सोऽयं यद्यथार्थावधारणम् । धीसाधकतमं यत् तत् प्रमाणमिति शब्द्यते

prakarṣaśca miteḥ so'yaṃ yadyathārthāvadhāraṇam | dhīsādhakatamaṃ yat tat pramāṇamiti śabdyate

---

13-7

प्रमाणार्थस्वरूपम् प्रमाणेनार्थ्यते यद्धि स प्रमाणार्थ उच्यते । यत् पुंसो हितमत्यन्तं सर्वदेशेषु सर्वदा

pramāṇārthasvarūpam pramāṇenārthyate yaddhi sa pramāṇārtha ucyate | yat puṃso hitamatyantaṃ sarvadeśeṣu sarvadā

---

13-8

स प्रमाणार्थ इष्टोऽत्र स द्वेधा व्यवतिष्ठते । तस्य द्वैविध्यम् हितं च साधनं चेति तयोस्तत्त्वमिदं शृणु

sa pramāṇārtha iṣṭo'tra sa dvedhā vyavatiṣṭhate | tasya dvaividhyam hitaṃ ca sādhanaṃ ceti tayostattvamidaṃ śṛṇu

---

13-9

हितस्वरूपम् आत्यन्तिकी निवृत्तिस्तु पुंसो या दुःखसंततेः । तयोपलक्षितं नित्यं सुखं यत् तद्धितं स्मृतम्

hitasvarūpam ātyantikī nivṛttistu puṃso yā duḥkhasaṃtateḥ | tayopalakṣitaṃ nityaṃ sukhaṃ yat taddhitaṃ smṛtam

---

13-10

साधनस्वरूपम् तस्य योऽव्यभिचारेण साधनत्वं प्रपद्यते । हितसाधनमित्युक्तः सोऽर्थो वेदान्तपारगैः

sādhanasvarūpam tasya yo'vyabhicāreṇa sādhanatvaṃ prapadyate | hitasādhanamityuktaḥ so'rtho vedāntapāragaiḥ

---

13-11

हितस्वरूपयाथात्म्यम् स्वरूपभूतं यत् पुंस्रो हितं सुखमुदीरितम् । भगवन्मयता सास्य भगवत्तापराह्वया

hitasvarūpayāthātmyam svarūpabhūtaṃ yat puṃsro hitaṃ sukhamudīritam | bhagavanmayatā sāsya bhagavattāparāhvayā

---

13-12

साधनद्वैविध्यम् अत्यन्तसाधनं तस्य यत् तद् द्वेधा व्यवस्थितम् । विधा ज्ञानमिति त्वेका धर्म इत्यपरा विधा

sādhanadvaividhyam atyantasādhanaṃ tasya yat tad dvedhā vyavasthitam | vidhā jñānamiti tvekā dharma ityaparā vidhā

---

13-13

तयोर्हेतुहेतुमद्भावः हेतुमद्धेतुभावस्तु विधयोरनयोः स्मृतः । ज्ञानद्वैविध्यम् ज्ञानं तु हेतुमत् तत्र तच्च द्वेधा व्यवस्थितम्

tayorhetuhetumadbhāvaḥ hetumaddhetubhāvastu vidhayoranayoḥ smṛtaḥ | jñānadvaividhyam jñānaṃ tu hetumat tatra tacca dvedhā vyavasthitam

---

13-14

साक्षात्कारमयं चैकं परोक्षं परमीर्यते । तयोरपि हेतुहेतुमद्भावः हेतुमद्धेतुभावोऽयं द्वयोरपि निरूप्यते

sākṣātkāramayaṃ caikaṃ parokṣaṃ paramīryate | tayorapi hetuhetumadbhāvaḥ hetumaddhetubhāvo'yaṃ dvayorapi nirūpyate

---

13-15

हेतुमत्त्वपरोक्षं यत् परोक्षं हेतुरुच्यते । कर्मणां ज्ञानहेतुत्वम् अनयोर्ज्ञानयोर्धर्मः स हेतुरिति गीयते

hetumattvaparokṣaṃ yat parokṣaṃ heturucyate | karmaṇāṃ jñānahetutvam anayorjñānayordharmaḥ sa heturiti gīyate

---

13-16

साक्षात् परोक्षे तत्साध्ये हेतुस्तन्मुखतो ह्यसौ । कर्मणां द्वैराश्यम् अस्यापि द्वे विधे दृष्टे तत्त्वशास्त्राब्धिपारगैः

sākṣāt parokṣe tatsādhye hetustanmukhato hyasau | karmaṇāṃ dvairāśyam asyāpi dve vidhe dṛṣṭe tattvaśāstrābdhipāragaiḥ

---

13-17

साक्षादाराधनात्मैकः परस्तु व्यवधानतः । व्यवहितकर्मस्वरूपम् अपारं तत् परं ब्रह्म शक्तिमत् परमेश्वरः

sākṣādārādhanātmaikaḥ parastu vyavadhānataḥ | vyavahitakarmasvarūpam apāraṃ tat paraṃ brahma śaktimat parameśvaraḥ

---

13-18

नारायणसमाख्यातं नित्यं षाड्गुण्यमव्ययम् । विभूतयस्तु तस्येमे ब्रह्माद्याः स्थावरान्तिमाः

nārāyaṇasamākhyātaṃ nityaṃ ṣāḍguṇyamavyayam | vibhūtayastu tasyeme brahmādyāḥ sthāvarāntimāḥ

---

13-19

भावनात्रयसंमिश्रास्तत्सुदर्शनजृम्भिताः । या सा भूतिः पुरा शक्तेः कोट्यंशेनोदिता मया

bhāvanātrayasaṃmiśrāstatsudarśanajṛmbhitāḥ | yā sā bhūtiḥ purā śakteḥ koṭyaṃśenoditā mayā

---

13-20

तदंशलेशाद् ब्रह्माद्या विष्णुसंकल्पजृम्भिताः । एतद्विभूतिमुखतो यो ह्यकामहतैर्नरैः

tadaṃśaleśād brahmādyā viṣṇusaṃkalpajṛmbhitāḥ | etadvibhūtimukhato yo hyakāmahatairnaraiḥ

---

13-21

ब्रह्मार्पणेन क्रियते स धर्मो व्यवधानवान् । अव्यवहितधर्मस्वरूपम् विभूतिमत् परं ब्रह्म तदेवाव्यवधानतः

brahmārpaṇena kriyate sa dharmo vyavadhānavān | avyavahitadharmasvarūpam vibhūtimat paraṃ brahma tadevāvyavadhānataḥ

---

13-22

येन प्रीणयते योगी स साक्षाद्धर्म इष्यते । पाञ्चरात्रस्याव्यवहितधर्मपरत्वम् सात्त्वतं शासनं सर्वं तस्यैतस्यावबोधकम्

yena prīṇayate yogī sa sākṣāddharma iṣyate | pāñcarātrasyāvyavahitadharmaparatvam sāttvataṃ śāsanaṃ sarvaṃ tasyaitasyāvabodhakam

---

13-23

सशिरस्कस्य वेदस्य व्यवहितधर्मपरत्वम् यस्तु पूर्वस्त्रयीभागः परभागार्थतां गतः । अपरस्य स धर्मस्य निष्कामानां निरूपकः

saśiraskasya vedasya vyavahitadharmaparatvam yastu pūrvastrayībhāgaḥ parabhāgārthatāṃ gataḥ | aparasya sa dharmasya niṣkāmānāṃ nirūpakaḥ

---

13-24

पाशुपतस्यैकविभूतिविषयकधर्मपरत्वम् धर्म एकविभूतिस्थो मया पाशुपते स्मृतः । उग्रव्रतैर्नरैः शश्वद् ब्रह्मप्रीत्यै स साध्यते

pāśupatasyaikavibhūtiviṣayakadharmaparatvam dharma ekavibhūtistho mayā pāśupate smṛtaḥ | ugravratairnaraiḥ śaśvad brahmaprītyai sa sādhyate

---

13-25

सांख्यस्य परोक्षज्ञानफलकत्वम् साक्षाच्च व्यवधानाच्च यत् तन्मोक्षस्य साधनम् । परोक्षं तत् प्रसंख्यानं ज्ञानं सांख्येन चिन्त्यते

sāṃkhyasya parokṣajñānaphalakatvam sākṣācca vyavadhānācca yat tanmokṣasya sādhanam | parokṣaṃ tat prasaṃkhyānaṃ jñānaṃ sāṃkhyena cintyate

---

13-26

वेदान्तानामपरोक्षज्ञानफलकत्वम् अन्तरङ्गशमाद्यङ्गभक्तिश्रद्धापुरःसरम् । त्रय्यन्तैर्ब्रह्मविज्ञानमपरोक्षं विभाव्यते

vedāntānāmaparokṣajñānaphalakatvam antaraṅgaśamādyaṅgabhaktiśraddhāpuraḥsaram | trayyantairbrahmavijñānamaparokṣaṃ vibhāvyate

---

13-27

योगस्यापरोक्षज्ञानाङ्गयमादिपरत्वम् बहिरङ्गान्तरङ्गाख्ययमाद्यङ्गकलापवान् । चित्तवृत्त्तिनिरोधात्मा योगो योगानुशासने

yogasyāparokṣajñānāṅgayamādiparatvam bahiraṅgāntaraṅgākhyayamādyaṅgakalāpavān | cittavṛtttinirodhātmā yogo yogānuśāsane

---

13-28

शश्वदभ्यासवैराग्यपरेशप्रणिधानतः । साक्षात्कारावभासाख्यसिद्धशुद्धापवर्गदः

śaśvadabhyāsavairāgyapareśapraṇidhānataḥ | sākṣātkārāvabhāsākhyasiddhaśuddhāpavargadaḥ

---

13-29

गुणप्रधानभावेन सर्वत्र सर्वोपदेशः यथोक्ततत्त्वविज्ञानं नानाहेतुविधान्वितम् । धर्मो बहुविधश्चेति सर्वं सर्वैर्निरूप्यते

guṇapradhānabhāvena sarvatra sarvopadeśaḥ yathoktatattvavijñānaṃ nānāhetuvidhānvitam | dharmo bahuvidhaśceti sarvaṃ sarvairnirūpyate

---

13-30

शास्त्रेषु विविधफलान्तरसाधनान्तरोपदेशस्याभिप्रायकथनम् हितप्रवृत्तेर्लोकानां तनूकाराय पाप्मनाम् । रागद्वेषप्रयुक्तानामायुर्वेदोपदेशवत्

śāstreṣu vividhaphalāntarasādhanāntaropadeśasyābhiprāyakathanam hitapravṛtterlokānāṃ tanūkārāya pāpmanām | rāgadveṣaprayuktānāmāyurvedopadeśavat

---

13-31

नानारूपफलावाप्त्यै नानानियमभेदिताः । शास्त्रैर्धर्मा विधीयन्ते नानारूपा धियस्तथा

nānārūpaphalāvāptyai nānāniyamabheditāḥ | śāstrairdharmā vidhīyante nānārūpā dhiyastathā

---

13-32

लौकिकपुरुषार्थद्वयोपक्षेपः तदित्थं सविशेषं ते पुमर्थद्वयमीरितम् । अथान्यल्लौकिकं शास्त्रैः पुमर्थद्वयमीरितम्

laukikapuruṣārthadvayopakṣepaḥ taditthaṃ saviśeṣaṃ te pumarthadvayamīritam | athānyallaukikaṃ śāstraiḥ pumarthadvayamīritam

---

13-33

अर्थकामौ तयोः कामः स्मृतो वैषयिकेरितः । अर्थो गोभूहिरण्यादिप्रेक्षोत्थानफलात्मकः

arthakāmau tayoḥ kāmaḥ smṛto vaiṣayikeritaḥ | artho gobhūhiraṇyādiprekṣotthānaphalātmakaḥ

---

13-34

त्रिवर्गस्य मिथः साध्यसाधनभावविवेकः अर्थो धर्मस्य कामस्य तथार्थस्यापि साधनम् । धर्मो धर्मस्य कामस्य तथार्थस्यापि साधनम्

trivargasya mithaḥ sādhyasādhanabhāvavivekaḥ artho dharmasya kāmasya tathārthasyāpi sādhanam | dharmo dharmasya kāmasya tathārthasyāpi sādhanam

---

13-35

कामो धर्मस्य कामस्य तथार्थस्यापि साधनम् । अर्थः कामश्च सर्वत्र व्यभिचारेण साधनम्

kāmo dharmasya kāmasya tathārthasyāpi sādhanam | arthaḥ kāmaśca sarvatra vyabhicāreṇa sādhanam

---

13-36

धर्मः सर्वस्य साध्यस्य नियमेनैव साधनम् । तदेतत् त्रितयं प्रोक्तं त्रिवर्ग इति पण्डितैः

dharmaḥ sarvasya sādhyasya niyamenaiva sādhanam | tadetat tritayaṃ proktaṃ trivarga iti paṇḍitaiḥ

---

13-37

मोक्षस्य सर्वदा साध्यत्वमेव मोक्षश्च साध्य एवेति पुरुषार्थचतुष्टयम् । अर्थकामयोः प्रमाणनिरूपणम् दण्डनीतिः सवार्ता सा सोपवेदचतुष्टया

mokṣasya sarvadā sādhyatvameva mokṣaśca sādhya eveti puruṣārthacatuṣṭayam | arthakāmayoḥ pramāṇanirūpaṇam daṇḍanītiḥ savārtā sā sopavedacatuṣṭayā

---

13-38

प्रमाणत्वेन निर्दिष्टा पण्डितैरर्थकामयोः । इतिहासादेस्तत्त्वज्ञानसहकारित्वम् इतिहासपुराणाख्य उपवेदो हि यः स्मृतः

pramāṇatvena nirdiṣṭā paṇḍitairarthakāmayoḥ | itihāsādestattvajñānasahakāritvam itihāsapurāṇākhya upavedo hi yaḥ smṛtaḥ

---

13-39

सहायभावं शास्त्राणां तत्त्वज्ञाने व्रजत्यसौ । इति ते लेशतः प्रोक्ता पुरुषार्थचतुष्टयी

sahāyabhāvaṃ śāstrāṇāṃ tattvajñāne vrajatyasau | iti te leśataḥ proktā puruṣārthacatuṣṭayī

---

13-40

धर्मादीनामन्तरङ्गसाधनानि अन्तरङ्गममुष्यास्तु साधनं शृणु नारद । निर्व्याजा निरुपस्कारा दया धर्मस्य साधनम्

dharmādīnāmantaraṅgasādhanāni antaraṅgamamuṣyāstu sādhanaṃ śṛṇu nārada | nirvyājā nirupaskārā dayā dharmasya sādhanam

---

13-41

हेतुरुत्थानमर्थस्य देशकालोपपादितम् । हेतुः कामस्य संकल्पो निर्व्याजो निरुपस्कृतः

heturutthānamarthasya deśakālopapāditam | hetuḥ kāmasya saṃkalpo nirvyājo nirupaskṛtaḥ

---

13-42

हेतुस्तु सर्वसंन्यासो मोक्षे ज्ञानपुरस्कृतः । तेषामेव बहिःसाधनानि न्याय्यं धर्मादि धर्मस्य बहिःसाधनमुच्यते

hetustu sarvasaṃnyāso mokṣe jñānapuraskṛtaḥ | teṣāmeva bahiḥsādhanāni nyāyyaṃ dharmādi dharmasya bahiḥsādhanamucyate

---

13-43

बहिःसाधनमर्थस्य तन्त्रावापादिचिन्तनम् । कामे पाणिग्रहाद्युक्तं बहिरङ्गं विचक्षणैः

bahiḥsādhanamarthasya tantrāvāpādicintanam | kāme pāṇigrahādyuktaṃ bahiraṅgaṃ vicakṣaṇaiḥ

---

13-44

निष्कामधर्मकृत्यादि बहिर्मोक्षस्य साधनम् । विजृम्भितमिदं भूतेः पुरुषार्थचतुष्टयम्

niṣkāmadharmakṛtyādi bahirmokṣasya sādhanam | vijṛmbhitamidaṃ bhūteḥ puruṣārthacatuṣṭayam

---

13-45

संकल्पो वैष्णवस्तस्य विजृम्भाहेतुरुच्यते । अध्यायार्थोपसंहारः इति ते सकला प्रोक्ता प्रमाणार्थगतिः परा । ससाधना सप्रकारा किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

saṃkalpo vaiṣṇavastasya vijṛmbhāheturucyate | adhyāyārthopasaṃhāraḥ iti te sakalā proktā pramāṇārthagatiḥ parā | sasādhanā saprakārā kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

---

13

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां प्रमाणार्थनिरूपणं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ pramāṇārthanirūpaṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

---

14-1

आदितः श्लोकाः 783 जीवस्य संसारहेतुतदुद्धरणप्रकारवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः तत्रादौ मुक्तिविषयः पुनः प्रश्नः नारदः - अज्ञानतिमिरप्लोषिललाटनयनत्विषे । नमस्ते त्रिपुराराते नमस्तेऽन्तकविद्विषे

āditaḥ ślokāḥ 783 jīvasya saṃsārahetutaduddharaṇaprakāravarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ tatrādau muktiviṣayaḥ punaḥ praśnaḥ nāradaḥ - ajñānatimiraploṣilalāṭanayanatviṣe | namaste tripurārāte namaste'ntakavidviṣe

---

14-2

पुरुषार्थाः श्रुताः सर्वे मुख्यगौणविकल्पिताः । पुरुषार्थः श्रुतो मुख्यस्तत्र मुक्त्यभिसंज्ञितः

puruṣārthāḥ śrutāḥ sarve mukhyagauṇavikalpitāḥ | puruṣārthaḥ śruto mukhyastatra muktyabhisaṃjñitaḥ

---

14-3

भगवत्तामयी प्रोक्ता मुक्तिश्च त्रिपुरद्विषा । तस्याश्च साधनं साक्षात् तत्त्वज्ञानं द्विधा स्थितम्

bhagavattāmayī proktā muktiśca tripuradviṣā | tasyāśca sādhanaṃ sākṣāt tattvajñānaṃ dvidhā sthitam

---

14-4

साधनं तस्य च प्रोक्तो धर्मो निरभिसंधिकः । भूयो विस्तरतः शंस मुक्तिं तां चन्द्रशेखर

sādhanaṃ tasya ca prokto dharmo nirabhisaṃdhikaḥ | bhūyo vistarataḥ śaṃsa muktiṃ tāṃ candraśekhara

---

14-5

यतो यस्य च या मुक्तिस्तच्च मे द्वितयं वद । न ह्यन्यं प्रष्टुमर्हामि त्वामृते सर्ववेदिनम्

yato yasya ca yā muktistacca me dvitayaṃ vada | na hyanyaṃ praṣṭumarhāmi tvāmṛte sarvavedinam

---

14-6

जीवस्वरूपसंक्षेपः अहिर्बुध्न्यः - अनादिरपरिच्छेद्यश्चिदानन्दमयः पुमान् । भगवन्मय एवायं भगवद्भावितः सदा

jīvasvarūpasaṃkṣepaḥ ahirbudhnyaḥ - anādiraparicchedyaścidānandamayaḥ pumān | bhagavanmaya evāyaṃ bhagavadbhāvitaḥ sadā

---

14-7

जीवस्य भगवच्छक्त्यंशलेशत्वम् या सा शक्तिर्महासत्ता विष्णोस्तद्धर्मधर्मिणी । तस्याः कुट्यर्बुदांशेन शक्ती द्वे कथिते तव

jīvasya bhagavacchaktyaṃśaleśatvam yā sā śaktirmahāsattā viṣṇostaddharmadharmiṇī | tasyāḥ kuṭyarbudāṃśena śaktī dve kathite tava

---

14-8

भूतिश्चेति क्रिया चेति भाव्यभावकसंज्ञिते । भूतिः सा क्रियया ज्वाला मरुतेव प्रणर्त्यते

bhūtiśceti kriyā ceti bhāvyabhāvakasaṃjñite | bhūtiḥ sā kriyayā jvālā maruteva praṇartyate

---

14-9

नानाभेदवती भूतेर्विभूतिः कथिता पुरा । शुद्ध्यशुद्धिवशाद् द्वेधा शुद्धा सा बहुधोदिता

nānābhedavatī bhūtervibhūtiḥ kathitā purā | śuddhyaśuddhivaśād dvedhā śuddhā sā bahudhoditā

---

14-10

पुंशक्तिः कालमय्यन्या पुमान् सोऽयमुदीरितः । तस्य कालवश्यत्वात् संसारप्राप्तिः कालशक्तिविकारस्थः सोऽयं संसरति ध्रुवम्

puṃśaktiḥ kālamayyanyā pumān so'yamudīritaḥ | tasya kālavaśyatvāt saṃsāraprāptiḥ kālaśaktivikārasthaḥ so'yaṃ saṃsarati dhruvam

---

14-11

साधननिष्पत्त्या स्वरूपाविर्भावः सोऽयं शास्त्रीयमासाद्य मार्गं स्वेनाभिजायते । तत्र पुनः प्रश्नः नारदः - भगवन् देवदेवेश त्रिपुरान्तक शंकर

sādhananiṣpattyā svarūpāvirbhāvaḥ so'yaṃ śāstrīyamāsādya mārgaṃ svenābhijāyate | tatra punaḥ praśnaḥ nāradaḥ - bhagavan devadeveśa tripurāntaka śaṃkara

---

14-12

कालशक्तिविकारस्थः कथं संसरति ध्रुवम् । कथं वोपायमासाद्य पुमान् स्वेनाभिजायते

kālaśaktivikārasthaḥ kathaṃ saṃsarati dhruvam | kathaṃ vopāyamāsādya pumān svenābhijāyate

---

14-13

भगवत्स्वातन्त्र्यस्यापर्यनुयोज्यत्वम् अहिर्बुध्न्यः - सर्वैरननुयोज्यं तत् स्वातन्त्र्यं दिव्यमीशितुः । अवाप्तविश्वकामोऽपि क्रीडते राजवद्वशी

bhagavatsvātantryasyāparyanuyojyatvam ahirbudhnyaḥ - sarvairananuyojyaṃ tat svātantryaṃ divyamīśituḥ | avāptaviśvakāmo'pi krīḍate rājavadvaśī

---

14-14

भगवत्संकल्पस्य पञ्चधा विभागः संकल्पो नाम यस्तस्य सुदर्शनसमाह्वयः । सत्यप्यनन्तरूपत्वे पञ्चधा स विजृम्भते

bhagavatsaṃkalpasya pañcadhā vibhāgaḥ saṃkalpo nāma yastasya sudarśanasamāhvayaḥ | satyapyanantarūpatve pañcadhā sa vijṛmbhate

---

14-15

सृष्टिस्थित्यन्तकारेण निग्रहानुग्रहात्मना । निग्रहशक्त्या जीवस्याकारादितिरोधानम् तिरोधानकरी शक्तिः सा निग्रहसमाह्वया

sṛṣṭisthityantakāreṇa nigrahānugrahātmanā | nigrahaśaktyā jīvasyākārāditirodhānam tirodhānakarī śaktiḥ sā nigrahasamāhvayā

---

14-16

पुमांसं जीवसंज्ञं सा तिरोभावयति स्वयम् । आकारैश्वर्यविज्ञानतिरोभावनकर्मणा

pumāṃsaṃ jīvasaṃjñaṃ sā tirobhāvayati svayam | ākāraiśvaryavijñānatirobhāvanakarmaṇā

---

14-17

तिरोधायकपर्यायशब्दाः मायाविद्या महामोहो महातामिस्रमित्यपि । तमो बन्धोऽथ हृद्ग्रन्थिरिति पर्यायवाचकाः

tirodhāyakaparyāyaśabdāḥ māyāvidyā mahāmoho mahātāmisramityapi | tamo bandho'tha hṛdgranthiriti paryāyavācakāḥ

---

14-18

जीवाणुत्वादि आकारस्य तिरोधानादणुत्वं पुंस इष्यते । ऐश्वर्यस्य तिरोभावादकिंचित्करता स्मृता

jīvāṇutvādi ākārasya tirodhānādaṇutvaṃ puṃsa iṣyate | aiśvaryasya tirobhāvādakiṃcitkaratā smṛtā

---

14-19

पुंसो विज्ञानसंकोचादज्ञत्वं समुदाहृतम् । तिरोहितः पुमाञ्छक्त्या विष्णुसंकल्परूपया

puṃso vijñānasaṃkocādajñatvaṃ samudāhṛtam | tirohitaḥ pumāñchaktyā viṣṇusaṃkalparūpayā

---

14-20

अणुः किंचित्करश्चेति किंचिज्ज्ञश्चेति कथ्यते । अणुत्वादेर्मलत्वं बन्धत्वं च मलत्रयमिदं प्रोक्तं बन्धत्रयमिदं बुधैः

aṇuḥ kiṃcitkaraśceti kiṃcijjñaśceti kathyate | aṇutvādermalatvaṃ bandhatvaṃ ca malatrayamidaṃ proktaṃ bandhatrayamidaṃ budhaiḥ

---

14-21

अविद्यादिभिर्मलविवृद्धिः तिरोभावनशक्त्यैवं वैष्णव्या बन्धमेयुषः । अविद्यास्मित्वरागाद्या मलं समुपचिन्वते

avidyādibhirmalavivṛddhiḥ tirobhāvanaśaktyaivaṃ vaiṣṇavyā bandhameyuṣaḥ | avidyāsmitvarāgādyā malaṃ samupacinvate

---

14-22

इष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारेच्छा क्लिश्यद्भिः क्लेशितः क्लेशैरविद्यादिभिरीद्दृशैः । नुन्नः प्रेप्साजिहासाभ्यामागमाननुसंपतन्

iṣṭāniṣṭaprāptiparihārecchā kliśyadbhiḥ kleśitaḥ kleśairavidyādibhirīddṛśaiḥ | nunnaḥ prepsājihāsābhyāmāgamānanusaṃpatan

---

14-23

इष्टार्थप्राप्तयेऽनिष्टविघाताय च लालसः । कर्म तत् कुरुते कामी शुभाशुभफलोदयम्

iṣṭārthaprāptaye'niṣṭavighātāya ca lālasaḥ | karma tat kurute kāmī śubhāśubhaphalodayam

---

14-24

कर्मवशात् जात्यायुर्भोगप्राप्तिः ततः कर्मविपाकस्थः शुभाशुभविमिश्रितान् । जात्यायुरनुबन्धान् स प्राप्नोति विधिचोदितः

karmavaśāt jātyāyurbhogaprāptiḥ tataḥ karmavipākasthaḥ śubhāśubhavimiśritān | jātyāyuranubandhān sa prāpnoti vidhicoditaḥ

---

14-25

सुखादिवासनास्तास्ताः संचिनोति शनैः शनैः । एषा निग्रहशक्तेस्तु तिरोधानपरंपरा

sukhādivāsanāstāstāḥ saṃcinoti śanaiḥ śanaiḥ | eṣā nigrahaśaktestu tirodhānaparaṃparā

---

14-26

तिरोधाने सहकारिकारणम् अंशौ यौ कालशक्त्याख्यौ भूतेः समनुवर्तिनौ । ताभ्यां पुंसस्तिरोभावं तनुते निग्रहात्मिका

tirodhāne sahakārikāraṇam aṃśau yau kālaśaktyākhyau bhūteḥ samanuvartinau | tābhyāṃ puṃsastirobhāvaṃ tanute nigrahātmikā

---

14-27

सृष्ट्यादीनां संचितकर्ममूलकत्वम् अजस्य त्वनया शक्त्या तिस्रः सृष्ट्यादिशक्तयः । संचितैः संप्रवर्तन्ते तैस्तैः कर्मभिरूर्जितैः

sṛṣṭyādīnāṃ saṃcitakarmamūlakatvam ajasya tvanayā śaktyā tisraḥ sṛṣṭyādiśaktayaḥ | saṃcitaiḥ saṃpravartante taistaiḥ karmabhirūrjitaiḥ

---

14-28

सहेतुकस्य बन्धस्यानादित्वम् बन्धोऽनादिरयं प्रोक्तो बन्धहेतुश्च नादिमान् । बद्धजीवे भगवत्कृपाविर्भावः एवं संसृतिचक्रस्थे भ्राम्यमाणे स्वकर्मभिः

sahetukasya bandhasyānāditvam bandho'nādirayaṃ prokto bandhahetuśca nādimān | baddhajīve bhagavatkṛpāvirbhāvaḥ evaṃ saṃsṛticakrasthe bhrāmyamāṇe svakarmabhiḥ

---

14-29

जीवे दुःखाकुले विष्णोः कृपा काप्युपजायते । कृपाया अनुग्रहशक्तिपातरूपत्वम् या ह्युक्ता पञ्चमी शक्तिर्विष्णुसंकल्परूपिणी

jīve duḥkhākule viṣṇoḥ kṛpā kāpyupajāyate | kṛpāyā anugrahaśaktipātarūpatvam yā hyuktā pañcamī śaktirviṣṇusaṃkalparūpiṇī

---

14-30

अनुग्रहात्मिका शक्तिः सा कृपा वैष्णवी परा । शक्तिपातः स वै विष्णोरागमस्थैर्निगद्यते

anugrahātmikā śaktiḥ sā kṛpā vaiṣṇavī parā | śaktipātaḥ sa vai viṣṇorāgamasthairnigadyate

---

14-31

कृपाविषयस्य जीवस्य कर्मसाम्यप्राप्तिः अनुग्रहात्मना शक्त्या सुदर्शनमयात्मना । स्वीकृतो हि यदा विष्णोः करुणावर्षरूपया

kṛpāviṣayasya jīvasya karmasāmyaprāptiḥ anugrahātmanā śaktyā sudarśanamayātmanā | svīkṛto hi yadā viṣṇoḥ karuṇāvarṣarūpayā

---

14-32

समीक्षितस्तदा सोऽयं करुणावर्षरूपया । कर्मसाम्यं भजत्येव जीवो विष्णुसमीक्षितः

samīkṣitastadā so'yaṃ karuṇāvarṣarūpayā | karmasāmyaṃ bhajatyeva jīvo viṣṇusamīkṣitaḥ

---

14-33

शक्तिपातः स वै जीवमुत्तारयति संसृतेः । कर्मणी च समे तत्र तूष्णीं भावमुपागते

śaktipātaḥ sa vai jīvamuttārayati saṃsṛteḥ | karmaṇī ca same tatra tūṣṇīṃ bhāvamupāgate

---

14-34

सदृष्टान्तं कर्मणामुदासितृत्वोपपादनम् यथा हि मोषकाः पान्थे परिबर्हमुपेयुषि । निवृत्तमोषणोद्योगाः समाः सन्तः उदासते

sadṛṣṭāntaṃ karmaṇāmudāsitṛtvopapādanam yathā hi moṣakāḥ pānthe paribarhamupeyuṣi | nivṛttamoṣaṇodyogāḥ samāḥ santaḥ udāsate

---

14-35

अनुग्रहात्मिकायास्तु शक्तेः पातक्षणे तथा । उदासाते समीभूय कर्मणी ते शुभाशुभे

anugrahātmikāyāstu śakteḥ pātakṣaṇe tathā | udāsāte samībhūya karmaṇī te śubhāśubhe

---

14-36

मुमुक्षोर्मोक्षोपायप्राप्तिप्रकारः तत्पातानन्तरं जन्तुर्युक्तो मोक्षसमीक्षया । प्रवर्तमानवैराग्यो विवेकेऽभिनिवेशवान्

mumukṣormokṣopāyaprāptiprakāraḥ tatpātānantaraṃ janturyukto mokṣasamīkṣayā | pravartamānavairāgyo viveke'bhiniveśavān

---

14-37

आगमाननुसंचिन्त्य गुरूनप्युपसद्य च । लब्धसत्त्वप्रकारैस्तैः प्रबुद्धो बोधपालनः

āgamānanusaṃcintya gurūnapyupasadya ca | labdhasattvaprakāraistaiḥ prabuddho bodhapālanaḥ

---

14-38

अक्षिण्वन् गुरुसंबोधं क्षिण्वन् क्लेशादिकानपि । विचिन्वन् सर्वतः सारमुपचिन्वन् परां धियम्

akṣiṇvan gurusaṃbodhaṃ kṣiṇvan kleśādikānapi | vicinvan sarvataḥ sāramupacinvan parāṃ dhiyam

---

14-39

सांख्ययोगसमावेशी सत्कर्मनिरतः स्वयम् । उग्रव्रतधरो ज्ञानी वेदान्तज्ञाननिश्चलः

sāṃkhyayogasamāveśī satkarmanirataḥ svayam | ugravratadharo jñānī vedāntajñānaniścalaḥ

---

14-40

संहतैर्विगृहीतैश्च मार्गैरेभिः सुनिश्चयैः । क्लेशेन महता स्थानं वैष्णवं प्रतिपद्यते

saṃhatairvigṛhītaiśca mārgairebhiḥ suniścayaiḥ | kleśena mahatā sthānaṃ vaiṣṇavaṃ pratipadyate

---

14-41

लब्धज्ञानस्य मोक्षप्राप्तिः संप्राप्य ज्ञानभूयस्त्वं निर्मलीकृतचेतनः । अनाविलमसंक्लेशं वैष्णवं तद्विशेत् पदम्

labdhajñānasya mokṣaprāptiḥ saṃprāpya jñānabhūyastvaṃ nirmalīkṛtacetanaḥ | anāvilamasaṃkleśaṃ vaiṣṇavaṃ tadviśet padam

---

14

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां जीवस्य संसारहेतुतदुद्धरणप्रकारवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ jīvasya saṃsārahetutaduddharaṇaprakāravarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

---

840

आदितः श्लोकाः 824 अधिकारिनिरूपणं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ध्यातो धृतात्मभिश्चक्रमध्यस्थो मधुसूदनः । पायादपायात् संसाररूपकूपात्तु नः परः

āditaḥ ślokāḥ 824 adhikārinirūpaṇaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ dhyāto dhṛtātmabhiścakramadhyastho madhusūdanaḥ | pāyādapāyāt saṃsārarūpakūpāttu naḥ paraḥ

---

15-1

अधिकारिविषयः प्रश्नः नारदः - देवदेव नमस्तेऽस्तु वृषकेतन शंकर । त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं दिव्यं रहस्यं ज्ञानमुत्तमम्

adhikāriviṣayaḥ praśnaḥ nāradaḥ - devadeva namaste'stu vṛṣaketana śaṃkara | tvatprasādācchrutaṃ divyaṃ rahasyaṃ jñānamuttamam

---

15-2

प्रश्नशेषं मम ब्रूहि यत् पृष्टोऽसि मया पुरा । पुरुषार्था हि ये प्रोक्ताश्चत्वारः सकलाश्रयाः

praśnaśeṣaṃ mama brūhi yat pṛṣṭo'si mayā purā | puruṣārthā hi ye proktāścatvāraḥ sakalāśrayāḥ

---

15-3

के हि तानधिकुर्वन्ति तन्मे विस्तरतो वद । तत्प्रतिवचने प्रथमं सात्त्विकरीतिप्रतिपादनम् अहिर्बुध्न्यः - ये हि ते मनवो नाम विद्यागर्भाः पुरोदिताः

ke hi tānadhikurvanti tanme vistarato vada | tatprativacane prathamaṃ sāttvikarītipratipādanam ahirbudhnyaḥ - ye hi te manavo nāma vidyāgarbhāḥ puroditāḥ

---

15-4

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा इति विभेदिताः । मानवास्तत्प्रसूता ये तथा मानवमानवाः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā iti vibheditāḥ | mānavāstatprasūtā ye tathā mānavamānavāḥ

---

15-5

मुखबाहूरूपादेभ्यो ब्राह्मणाद्याः समुत्थिताः । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा इत्यपि ते स्मृताः

mukhabāhūrūpādebhyo brāhmaṇādyāḥ samutthitāḥ | brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ityapi te smṛtāḥ

---

15-6

द्वितये ते यथायोगमधिकुर्वन्ति तानिमान् । मनुसन्ततिजानां पाञ्चरात्राधिकारः ये पुरा कथिताः पञ्च सिद्धान्ताः सर्वसंमताः

dvitaye te yathāyogamadhikurvanti tānimān | manusantatijānāṃ pāñcarātrādhikāraḥ ye purā kathitāḥ pañca siddhāntāḥ sarvasaṃmatāḥ

---

15-7

मनुसन्ततिजास्तत्र सात्त्वतं त्वधिकुर्वते । तेषां तन्निष्ठया भगवत्प्राप्तिः त्रयोदशविधं कर्म गुणैः सांयमिकैर्युतम्

manusantatijāstatra sāttvataṃ tvadhikurvate | teṣāṃ tanniṣṭhayā bhagavatprāptiḥ trayodaśavidhaṃ karma guṇaiḥ sāṃyamikairyutam

---

15-8

कुर्वाणाः पञ्चकालस्थास्ते यान्ति पुरुषोत्तमम् । तेषु त्रैवर्णिकानां चातुराश्रम्यम् विहितं चातुराश्रम्यं त्रयाणां तत्र नारद

kurvāṇāḥ pañcakālasthāste yānti puruṣottamam | teṣu traivarṇikānāṃ cāturāśramyam vihitaṃ cāturāśramyaṃ trayāṇāṃ tatra nārada

---

15-9

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वनस्थो भिक्षुरित्यपि । तेषां शुश्रूषया शूद्रस्य भगवत्प्राप्तिः शूद्रः शुश्रूषया तेषां भगवत्कर्मसाधनात्

brahmacārī gṛhastho vā vanastho bhikṣurityapi | teṣāṃ śuśrūṣayā śūdrasya bhagavatprāptiḥ śūdraḥ śuśrūṣayā teṣāṃ bhagavatkarmasādhanāt

---

15-10

अरागरोषलोभः सञ्छनैर्याति हरेः पदम् । अन्यतमाश्रमस्थानामपि तेषां मोक्षसिद्धिः सद्ब्रह्मयाजिनस्ते वै शुद्धाः स्वाध्यायतत्पराः

arāgaroṣalobhaḥ sañchanairyāti hareḥ padam | anyatamāśramasthānāmapi teṣāṃ mokṣasiddhiḥ sadbrahmayājinaste vai śuddhāḥ svādhyāyatatparāḥ

---

15-11

अनन्ययाजिनो विप्रा आसृष्टेरधिकारिणः । मातापितृभ्यां तरुणाः प्राग्बुद्धेः साधु पालिताः

ananyayājino viprā āsṛṣṭeradhikāriṇaḥ | mātāpitṛbhyāṃ taruṇāḥ prāgbuddheḥ sādhu pālitāḥ

---

15-12

आचार्यनयसंपन्नास्ते शुश्रूषणतत्पराः । सम्यक् सप्तपदार्थज्ञा नियमस्थाः समाहिताः

ācāryanayasaṃpannāste śuśrūṣaṇatatparāḥ | samyak saptapadārthajñā niyamasthāḥ samāhitāḥ

---

15-13

प्रकृतिज्ञानसंपन्नाः प्रमादपरिवर्जिताः । त्यक्तकामाः सुधृतयः शुचयः संयतेन्द्रियाः

prakṛtijñānasaṃpannāḥ pramādaparivarjitāḥ | tyaktakāmāḥ sudhṛtayaḥ śucayaḥ saṃyatendriyāḥ

---

15-14

सिद्धा नाम महाभागाः समाप्तज्ञाननिश्चयाः । धिया समाप्तकर्माणश्चरणैरन्विताः शुभैः

siddhā nāma mahābhāgāḥ samāptajñānaniścayāḥ | dhiyā samāptakarmāṇaścaraṇairanvitāḥ śubhaiḥ

---

15-15

आसमाप्तेः समास्थाय चतुर्णामेकमाश्रमम् । पाञ्चकालिकमच्छिद्रं कुर्वाणाः शतवार्षिकम्

āsamāpteḥ samāsthāya caturṇāmekamāśramam | pāñcakālikamacchidraṃ kurvāṇāḥ śatavārṣikam

---

15-16

विवेकजां परां प्राप्य कर्मणोऽन्ते शुभां धियम् । प्रद्योतमानविज्ञाना निर्धूतप्राकृतोद्यमाः

vivekajāṃ parāṃ prāpya karmaṇo'nte śubhāṃ dhiyam | pradyotamānavijñānā nirdhūtaprākṛtodyamāḥ

---

15-17

सहस्रार्चिषमीशानं लक्ष्मीपतिमनाविलम् । क्षेत्रज्ञं सर्वभूतानां वासुदेवं विशन्ति ते

sahasrārciṣamīśānaṃ lakṣmīpatimanāvilam | kṣetrajñaṃ sarvabhūtānāṃ vāsudevaṃ viśanti te

---

15-18

गार्हस्थ्यस्याश्रमान्तरोपजीव्यत्वम् अग्निमान् बहुमात्रावानेकः कौटुम्ब आश्रमः । व्रतादिनिरताः शुद्धास्तत्रयोऽन्येऽनग्नयः स्मृताः

gārhasthyasyāśramāntaropajīvyatvam agnimān bahumātrāvānekaḥ kauṭumba āśramaḥ | vratādiniratāḥ śuddhāstatrayo'nye'nagnayaḥ smṛtāḥ

---

15-19

कौटुम्बमुपजीवन्ति ते त्रयो ह्यूर्ध्वरेतसः । सात्त्विकरीतिनिगमनम् गदिता सात्त्विकी रीतिरिति ते लेशतो मुने

kauṭumbamupajīvanti te trayo hyūrdhvaretasaḥ | sāttvikarītinigamanam gaditā sāttvikī rītiriti te leśato mune

---

15-20

अथ त्रय्यादिरीतिकथनारम्भः एवं विस्तरतो मेऽद्य रीतिमन्यां निशामय । मुखबाहूरूपज्जानां त्रय्याद्यधिकारः ये हि ब्रह्ममुखादिभ्यो वर्णाश्चत्वार उद्गताः

atha trayyādirītikathanārambhaḥ evaṃ vistarato me'dya rītimanyāṃ niśāmaya | mukhabāhūrūpajjānāṃ trayyādyadhikāraḥ ye hi brahmamukhādibhyo varṇāścatvāra udgatāḥ

---

15-21

ते सम्यगधिकुर्वन्ति त्रय्यादीनां चतुष्टयम् । त्रयीनिष्ठानां फलसिद्धिः सांख्यादिनिष्ठानां क्रमात् पञ्चरात्रारोहणं च त्रयीस्था एव सिध्यन्ति सांख्यादिष्वपि च त्रिषु

te samyagadhikurvanti trayyādīnāṃ catuṣṭayam | trayīniṣṭhānāṃ phalasiddhiḥ sāṃkhyādiniṣṭhānāṃ kramāt pañcarātrārohaṇaṃ ca trayīsthā eva sidhyanti sāṃkhyādiṣvapi ca triṣu

---

15-22

आरोहन्तीच्छया तेऽपि सात्त्वतं शासनं परम् । पाशुपतनिष्ठानां त्रयीधर्माननुष्ठातृत्वम् प्राप्ताः पाशुपतं ये हि धर्मं ब्रह्मणपूर्वकाः

ārohantīcchayā te'pi sāttvataṃ śāsanaṃ param | pāśupataniṣṭhānāṃ trayīdharmānanuṣṭhātṛtvam prāptāḥ pāśupataṃ ye hi dharmaṃ brahmaṇapūrvakāḥ

---

15-23

न धर्ममनुतिष्ठन्ति त्रयीस्थं ते पुनर्मुने । पञ्चरात्रं प्रविश्येव नान्यं धर्मं वितन्वते

na dharmamanutiṣṭhanti trayīsthaṃ te punarmune | pañcarātraṃ praviśyeva nānyaṃ dharmaṃ vitanvate

---

15-24

सांख्यानां नैष्कर्म्यम् निष्कर्माणः स्मृताः सांख्याः प्रसंख्यानैकतत्पराः । योगनिष्ठानां वैदिकर्मानुष्ठातृत्वम् नित्यनैमित्तिकैर्युक्तो योगी योगाङ्गवाञ्छया

sāṃkhyānāṃ naiṣkarmyam niṣkarmāṇaḥ smṛtāḥ sāṃkhyāḥ prasaṃkhyānaikatatparāḥ | yoganiṣṭhānāṃ vaidikarmānuṣṭhātṛtvam nityanaimittikairyukto yogī yogāṅgavāñchayā

---

15-25

कुर्यादलब्धलाभाय लब्धवृद्धय एव च । ब्रह्मिष्ठो वैदिकं कर्म नित्यं नैमित्तिकं तथा

kuryādalabdhalābhāya labdhavṛddhaya eva ca | brahmiṣṭho vaidikaṃ karma nityaṃ naimittikaṃ tathā

---

15-26

त्रय्यादिमार्गगा रीतिर्नारदैषा प्रदर्शिता । वर्णाश्रमतद्धर्माणां निरूपणम् वर्णाश्रमविभागं मे धर्मैः सह निशामय

trayyādimārgagā rītirnāradaiṣā pradarśitā | varṇāśramataddharmāṇāṃ nirūpaṇam varṇāśramavibhāgaṃ me dharmaiḥ saha niśāmaya

---

15-27

चत्वारो वर्णाः वर्णाश्चत्वार उद्दिष्टा ब्राह्मणादिक्रमेण ये । आद्यानां त्रयाणां वेदाध्ययनं द्विजातित्वं च अधीयीरंस्त्रयो वर्णाः पूर्वे भूत्वा द्विजातयः

catvāro varṇāḥ varṇāścatvāra uddiṣṭā brāhmaṇādikrameṇa ye | ādyānāṃ trayāṇāṃ vedādhyayanaṃ dvijātitvaṃ ca adhīyīraṃstrayo varṇāḥ pūrve bhūtvā dvijātayaḥ

---

15-28

श्रूद्रस्य द्विजशुश्रूषा एकजातित्वं च चतुर्थ एकजातिस्ताञ्छुश्रूषेतानहं कृतः । याजनाध्यापनप्रतिग्रहा ब्राह्मणस्यैव ब्राहणो नाम यो वर्ण आद्यो ब्रह्ममुखोद्गतः

śrūdrasya dvijaśuśrūṣā ekajātitvaṃ ca caturtha ekajātistāñchuśrūṣetānahaṃ kṛtaḥ | yājanādhyāpanapratigrahā brāhmaṇasyaiva brāhaṇo nāma yo varṇa ādyo brahmamukhodgataḥ

---

15-29

स त्रीनध्यापयेदेतान् ब्राह्मणादीननुक्रमात् । याजयेच्च यथाकामं वृत्त्यर्थमनसूयया

sa trīnadhyāpayedetān brāhmaṇādīnanukramāt | yājayecca yathākāmaṃ vṛttyarthamanasūyayā

---

15-30

त्रिभ्यश्च प्रतिगृह्णीयादेष वैशेषिको विधिः । शस्त्रधारणादिकं क्षत्रियस्य शास्त्राणां धारणं नित्यं क्षत्रजातेर्विशेषणम्

tribhyaśca pratigṛhṇīyādeṣa vaiśeṣiko vidhiḥ | śastradhāraṇādikaṃ kṣatriyasya śāstrāṇāṃ dhāraṇaṃ nityaṃ kṣatrajāterviśeṣaṇam

---

15-31

क्षतत्राणं यथाशास्त्रं प्रजानां परिपालनम् । कृष्यादिकं वैश्यस्य विशो वैशेषिकी वृत्तिः कृषिगोरक्षवाणिजम्

kṣatatrāṇaṃ yathāśāstraṃ prajānāṃ paripālanam | kṛṣyādikaṃ vaiśyasya viśo vaiśeṣikī vṛttiḥ kṛṣigorakṣavāṇijam

---

15-32

इज्याध्ययनदानानि त्रयाणां तुलानि इज्याध्ययनदानं तु द्विजातीनामिदं समम् । नित्यं धर्मार्थमेवैतत् तत्र हिंसादिवर्जनम्

ijyādhyayanadānāni trayāṇāṃ tulāni ijyādhyayanadānaṃ tu dvijātīnāmidaṃ samam | nityaṃ dharmārthamevaitat tatra hiṃsādivarjanam

---

15-33

शुश्रूषा शूद्रस्य धर्मो वृत्त्यर्था च शुश्रूषैव तु शूद्रस्य धर्मो वृत्त्यर्थमेव च । श्रेष्ठा ब्राह्मणशुश्रूषा कनिष्ठे त्वपरे स्मृते

śuśrūṣā śūdrasya dharmo vṛttyarthā ca śuśrūṣaiva tu śūdrasya dharmo vṛttyarthameva ca | śreṣṭhā brāhmaṇaśuśrūṣā kaniṣṭhe tvapare smṛte

---

15-34

चतुर्णां सामान्यधर्माः अहिंसा सत्यमक्रोधः स्वदारनिरतिर्दया । चतुर्ष्वेतेषु धर्मोऽयं सामान्येन विधीयते

caturṇāṃ sāmānyadharmāḥ ahiṃsā satyamakrodhaḥ svadāraniratirdayā | caturṣveteṣu dharmo'yaṃ sāmānyena vidhīyate

---

15-35

ब्राह्मणोत्तमक्षत्रिययोश्चातुराश्रम्यम् ब्रह्मणश्चातुराश्रम्यं क्षत्रस्य तु कथंचन । क्षत्रियवैश्ययोराद्यमाश्रमत्रयम् त्रयं चाद्यं क्षत्रविशोर्नियतं धर्मलक्षणम्

brāhmaṇottamakṣatriyayoścāturāśramyam brahmaṇaścāturāśramyaṃ kṣatrasya tu kathaṃcana | kṣatriyavaiśyayorādyamāśramatrayam trayaṃ cādyaṃ kṣatraviśorniyataṃ dharmalakṣaṇam

---

15-36

त्रैवर्णिकानां प्रागुपनयनात् कामचारः आचार्यजन्मनः पूर्वमव्रतास्ते द्विजातयः । उपनयने द्वितीयं जन्म आचार्याज्जन्म सावित्र्यां द्वितीयं दिव्यमिष्यते

traivarṇikānāṃ prāgupanayanāt kāmacāraḥ ācāryajanmanaḥ pūrvamavratāste dvijātayaḥ | upanayane dvitīyaṃ janma ācāryājjanma sāvitryāṃ dvitīyaṃ divyamiṣyate

---

15-37

यज्ञदीक्षायां तृतीयम् ते त्रयो यज्ञदीक्षायां जन्म प्राप्य तृतीयकम् । तेषा स्वाध्यायनिष्ठानां देवतुल्यत्वम् ब्राह्मणाः सवनस्थार्याः सवनान्ते यथाक्रमम्

yajñadīkṣāyāṃ tṛtīyam te trayo yajñadīkṣāyāṃ janma prāpya tṛtīyakam | teṣā svādhyāyaniṣṭhānāṃ devatulyatvam brāhmaṇāḥ savanasthāryāḥ savanānte yathākramam

---

15-38

स्वाध्याये वर्तमानास्ते देवाः सर्वेऽपि ते त्रयः । आश्रमधर्माः इति ते कथिता वर्णा आश्रमानपि मे शृणु

svādhyāye vartamānāste devāḥ sarve'pi te trayaḥ | āśramadharmāḥ iti te kathitā varṇā āśramānapi me śṛṇu

---

15-39

उपकुर्वाणब्रह्मचारिधर्माः आचार्याज्जन्म संप्राप्य तदन्ते नियतं वसन् । तद्धर्मकारी तन्निष्ठस्तद्भक्तस्तत्परायणः

upakurvāṇabrahmacāridharmāḥ ācāryājjanma saṃprāpya tadante niyataṃ vasan | taddharmakārī tanniṣṭhastadbhaktastatparāyaṇaḥ

---

15-40

तन्निवेदितसर्वार्थो भिक्षार्थी तत्कुलाद्बहिः । कर्मशेषेण चाचार्यादिच्छन् स्वाध्यायमत्वरः

tanniveditasarvārtho bhikṣārthī tatkulādbahiḥ | karmaśeṣeṇa cācāryādicchan svādhyāyamatvaraḥ

---

15-41

उपासीत बहिः संध्ये नित्यस्नाय्यनसूयकः । कुर्वन्निन्द्रियसंरोधं भूतानामनुकम्पकः

upāsīta bahiḥ saṃdhye nityasnāyyanasūyakaḥ | kurvannindriyasaṃrodhaṃ bhūtānāmanukampakaḥ

---

15-42

वह्निं समिद्भिरिन्धान उभे संध्ये समाहितः । धर्मज्ञसमयस्थं चाप्याचरन्नात्मनो व्रतम्

vahniṃ samidbhirindhāna ubhe saṃdhye samāhitaḥ | dharmajñasamayasthaṃ cāpyācarannātmano vratam

---

15-43

उपकुर्वाणको नाम स्वाध्याये सिध्यति द्विजः । समाप्तब्रह्मचर्यस्येच्छया आश्रमान्तरप्राप्तिः वेदस्नायी व्रतस्नायी गुरवे दक्षिणां ददत्

upakurvāṇako nāma svādhyāye sidhyati dvijaḥ | samāptabrahmacaryasyecchayā āśramāntaraprāptiḥ vedasnāyī vratasnāyī gurave dakṣiṇāṃ dadat

---

15-44

प्राप्यानुज्ञां गुरोरिच्छेच्चतुर्णामेकमाश्रमम् । नैष्ठिकब्रह्मचारिधर्माः यदीच्छेद् ब्रह्मचर्यं स ब्रह्मचारी स्वमाश्रमम्

prāpyānujñāṃ guroriccheccaturṇāmekamāśramam | naiṣṭhikabrahmacāridharmāḥ yadīcched brahmacaryaṃ sa brahmacārī svamāśramam

15-45

आचार्यमेव सेवेत युक्त आ देहपातनात् । जिज्ञासुर्ब्रह्मचारी स लभेत ज्ञानमुत्तमम्

ācāryameva seveta yukta ā dehapātanāt | jijñāsurbrahmacārī sa labheta jñānamuttamam

---

15-46

अन्यथा पुण्यलोपः स्यादिति वेदानुशासनम् । गृहस्थधर्माः अथ चेद्रोचयेत् कर्तुं गार्हस्थ्यं धर्ममुत्तमम्

anyathā puṇyalopaḥ syāditi vedānuśāsanam | gṛhasthadharmāḥ atha cedrocayet kartuṃ gārhasthyaṃ dharmamuttamam

---

15-47

लब्धानुज्ञो गुरोः स्नात्वा संप्राप्य विधिवत् स्त्रियम् । तया सह चरेद्धर्मं नित्यं स्वाध्यायतत्परः

labdhānujño guroḥ snātvā saṃprāpya vidhivat striyam | tayā saha careddharmaṃ nityaṃ svādhyāyatatparaḥ

---

15-48

श्राद्धकृत् सत्यवादी च नित्यं चैवातिथिप्रियः । संकोचिनीं चरन् वृत्तिमनसूयुरलोलुपः

śrāddhakṛt satyavādī ca nityaṃ caivātithipriyaḥ | saṃkocinīṃ caran vṛttimanasūyuralolupaḥ

---

15-49

स्नातकव्रतशाली च पञ्चयज्ञपरायणः । गृहस्थस्यापि पाञ्चरात्रधर्मावश्यकता पञ्चकालरतो नित्यं दयाक्षान्तिधृतिस्थितिः

snātakavrataśālī ca pañcayajñaparāyaṇaḥ | gṛhasthasyāpi pāñcarātradharmāvaśyakatā pañcakālarato nityaṃ dayākṣāntidhṛtisthitiḥ

---

15-50

अक्रोधसत्यह्रीविद्याशौचास्तेयदमस्थितः । अनायासो ह्यकृपणः शास्त्रीये मङ्गले रतः

akrodhasatyahrīvidyāśaucāsteyadamasthitaḥ | anāyāso hyakṛpaṇaḥ śāstrīye maṅgale rataḥ

---

15-51

मनसा कर्मणा वापि यज्ञान् सर्वान् समाचरेत् । निष्कामकर्मिणो गृहस्थस्यापि मोक्षप्राप्तिः अकामहतया बुद्ध्या त्यक्ताहंकारलोभया

manasā karmaṇā vāpi yajñān sarvān samācaret | niṣkāmakarmiṇo gṛhasthasyāpi mokṣaprāptiḥ akāmahatayā buddhyā tyaktāhaṃkāralobhayā

---

15-52

सत्तर्कव्यवसायाभ्यां लोचनाभ्येत्यसंभवम् । श्रौतस्मार्तक्रियानित्यो नित्यनैमित्तिके रतः

sattarkavyavasāyābhyāṃ locanābhyetyasaṃbhavam | śrautasmārtakriyānityo nityanaimittike rataḥ

---

15-53

ईदृग्गृहस्थो जिज्ञासुः प्राप्य ज्ञानमनुत्तमम् । प्राप्तवेदान्तविज्ञानो वैष्णवं श्रयते पदम्

īdṛggṛhastho jijñāsuḥ prāpya jñānamanuttamam | prāptavedāntavijñāno vaiṣṇavaṃ śrayate padam

---

15-54

सकामस्य गृहस्थस्य ब्रह्मलोकप्राप्तिः केवलो धर्मनित्योऽसौ ब्रह्मलोके महीयते । वानप्रस्थधर्माः गार्हस्थ्यादथवा पूर्वं वानप्रस्थ्यं श्रयेत् पदम्

sakāmasya gṛhasthasya brahmalokaprāptiḥ kevalo dharmanityo'sau brahmaloke mahīyate | vānaprasthadharmāḥ gārhasthyādathavā pūrvaṃ vānaprasthyaṃ śrayet padam

---

15-55

गृहस्थस्तु यदा पश्येद् वलीपलितमात्मनः । अपत्यस्यैव चापत्यं वनं चाथ समाश्रयेत्

gṛhasthastu yadā paśyed valīpalitamātmanaḥ | apatyasyaiva cāpatyaṃ vanaṃ cātha samāśrayet

---

15-56

ग्राम्याहारं परित्यज्य वन्याहारोपयोगवान् । बहिरात्मनि वाप्यग्निं जुह्वद्यज्ञपरायणः

grāmyāhāraṃ parityajya vanyāhāropayogavān | bahirātmani vāpyagniṃ juhvadyajñaparāyaṇaḥ

---

15-57

वत्सरे वत्सरे त्रीणि तपांसि विधिवच्चरेत् । वानप्रस्थस्यापि निष्कामकर्णिणो मोक्षप्राप्तिः कुर्वन् वनस्थः शास्त्रार्थानकामहतया धिया

vatsare vatsare trīṇi tapāṃsi vidhivaccaret | vānaprasthasyāpi niṣkāmakarṇiṇo mokṣaprāptiḥ kurvan vanasthaḥ śāstrārthānakāmahatayā dhiyā

---

15-58

सेवमानो व्रतस्थश्च तास्ता दीक्षाः समाहितः । वृत्तिसंकोचकृच्छुभ्रस्तत्त्वजिज्ञासया युतः

sevamāno vratasthaśca tāstā dīkṣāḥ samāhitaḥ | vṛttisaṃkocakṛcchubhrastattvajijñāsayā yutaḥ

---

15-59

संप्राप्य तत्त्वविज्ञानं वैष्णवं श्रयते पदम् । सकामस्य तस्य ब्रह्मलोकप्राप्तिः केवलो धर्मनित्यश्च महाप्रस्थानमाचरन्

saṃprāpya tattvavijñānaṃ vaiṣṇavaṃ śrayate padam | sakāmasya tasya brahmalokaprāptiḥ kevalo dharmanityaśca mahāprasthānamācaran

---

15-60

वीतशोकभयो वन्यो ब्रह्मलोके महीयते । संन्यासिधर्माः काषायवसनं प्राप्य द्वाभ्यामादित एव वा

vītaśokabhayo vanyo brahmaloke mahīyate | saṃnyāsidharmāḥ kāṣāyavasanaṃ prāpya dvābhyāmādita eva vā

---

15-61

द्वयोरेकस्य वा पश्चात् पारिव्राज्यं समाचरेत् । प्राजापत्यां निरुप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम्

dvayorekasya vā paścāt pārivrājyaṃ samācaret | prājāpatyāṃ nirupyeṣṭiṃ sarvavedasadakṣiṇām

---

15-62

लब्धानुज्ञो गुरोर्वाथ कर्मश्रान्तो महाव्रती । समारोप्याग्निमानग्नींश्चतुर्थाश्रममावसेत्

labdhānujño gurorvātha karmaśrānto mahāvratī | samāropyāgnimānagnīṃścaturthāśramamāvaset

---

15-63

विमुक्तः सर्वदोषेभ्यो विरक्तो विषयेषु च । उच्चावचां विचिन्वंश्च गतिमस्यान्तरात्मनः

vimuktaḥ sarvadoṣebhyo virakto viṣayeṣu ca | uccāvacāṃ vicinvaṃśca gatimasyāntarātmanaḥ

---

15-64

अन्वीक्षमाणः सूक्ष्मं च परमात्मानमात्मना । प्रसंख्यानपरो नित्यं वेदान्तज्ञानतत्परः

anvīkṣamāṇaḥ sūkṣmaṃ ca paramātmānamātmanā | prasaṃkhyānaparo nityaṃ vedāntajñānatatparaḥ

---

15-65

समाधिस्थश्च सततमुग्रव्रतपरोऽपि वा । वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षतः

samādhisthaśca satatamugravrataparo'pi vā | vāsyaikaṃ takṣato bāhuṃ candanenaikamukṣataḥ

---

15-66

विद्वेषमनुरागं वा द्वयोरप्यविचिन्तयन् । वायुभूतः खवत् स्वस्थ उर्वीस्थिरमना मुनिः

vidveṣamanurāgaṃ vā dvayorapyavicintayan | vāyubhūtaḥ khavat svastha urvīsthiramanā muniḥ

---

15-67

वारिवच्चार्द्रचेतास्तु शुचिर्ज्वलनवत् सदा । गाङ्गो ह्रद इवाक्षोभ्यः शून्यागारसमाकृतिः

vārivaccārdracetāstu śucirjvalanavat sadā | gāṅgo hrada ivākṣobhyaḥ śūnyāgārasamākṛtiḥ

---

15-68

धियालोचितसर्वार्थो धिया त्यक्तपरिग्रहः । धिया स्वीकृतसच्छास्त्रो धिया तृप्तः सुशुद्धया

dhiyālocitasarvārtho dhiyā tyaktaparigrahaḥ | dhiyā svīkṛtasacchāstro dhiyā tṛptaḥ suśuddhayā

---

15-69

दत्तसर्वाभयो योगी सर्वैर्दत्ताभयस्तथा । स्वाध्यायाद्योगमासीनो योगात् स्वाध्यायमामनेत्

dattasarvābhayo yogī sarvairdattābhayastathā | svādhyāyādyogamāsīno yogāt svādhyāyamāmanet

---

15-70

अब्रुवन् केनचित् किंचित् प्राप्ते कालेऽप्यविब्रुवन् । समः सर्वेषु भूतेषु मातृवत् पितृवत् सदा

abruvan kenacit kiṃcit prāpte kāle'pyavibruvan | samaḥ sarveṣu bhūteṣu mātṛvat pitṛvat sadā

---

15-71

आत्मज्योतिरात्मरतिः प्रसीदन्नात्मनि स्वयम् । प्रज्ञाप्रासादमारूढो विमुक्तः सर्वतो जनैः

ātmajyotirātmaratiḥ prasīdannātmani svayam | prajñāprāsādamārūḍho vimuktaḥ sarvato janaiḥ

---

15-72

भूमिष्ठानिव शैलस्थः पश्यन् सर्वानवस्थितान् । कैश्चिन्मूक इति प्रोक्तः कैश्चिद्धीर इतीप्सितः

bhūmiṣṭhāniva śailasthaḥ paśyan sarvānavasthitān | kaiścinmūka iti proktaḥ kaiściddhīra itīpsitaḥ

---

15-73

कैश्चित् कः स्विदिति प्रोक्तः कैश्चिद् घोर इतीरितः । उपेक्षाकरुणामैत्रीमुदितालिङ्गितः सदा

kaiścit kaḥ sviditi proktaḥ kaiścid ghora itīritaḥ | upekṣākaruṇāmaitrīmuditāliṅgitaḥ sadā

---

15-74

विवेकबोधसंतोषैर्नित्यं परिजनैर्वृतः । भैक्षाशी तुष्टिसंपूर्णो धर्मैरीदृग्गुणैर्युतः

vivekabodhasaṃtoṣairnityaṃ parijanairvṛtaḥ | bhaikṣāśī tuṣṭisaṃpūrṇo dharmairīdṛgguṇairyutaḥ

---

15-75

संन्यासिनः परमपुरुषोपासनान्मोक्षप्राप्तिः प्रदीप इव शान्तार्चिः परिव्राड् ध्यानमास्थितः । देहसंस्कारनाशेन वैष्णवं श्रयते पदम्

saṃnyāsinaḥ paramapuruṣopāsanānmokṣaprāptiḥ pradīpa iva śāntārciḥ parivrāḍ dhyānamāsthitaḥ | dehasaṃskāranāśena vaiṣṇavaṃ śrayate padam

---

15-76

अध्यायार्थनिगमनम् इति वर्णाश्रमा ये ते तुल्यवैशेषिकैर्युताः । धर्मास्ते लेशतः प्रोक्ताः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

adhyāyārthanigamanam iti varṇāśramā ye te tulyavaiśeṣikairyutāḥ | dharmāste leśataḥ proktāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

---

15

इति पाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायाम् अधिकारिनिरूपणं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti pāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyām adhikārinirūpaṇaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

---

16-1

आदितः 900 वर्णोत्पत्तिनिरूपणं नाम षोडशोऽध्यायः रक्षातदधिकारिविषयः प्रश्नः नारदः - भगवंस्त्रिदशारिघ्न सर्वज्ञ वृषकेतन । प्रमाणार्थः श्रुतोऽस्माभिः सहेतुः सविपर्ययः

āditaḥ 900 varṇotpattinirūpaṇaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ rakṣātadadhikāriviṣayaḥ praśnaḥ nāradaḥ - bhagavaṃstridaśārighna sarvajña vṛṣaketana | pramāṇārthaḥ śruto'smābhiḥ sahetuḥ saviparyayaḥ

---

16-2

सर्वस्यास्य च का रक्षा कश्च रक्षाधिकारवान् । सप्रकारमिदं द्वन्द्वं भगवन् वक्तुमर्हसि

sarvasyāsya ca kā rakṣā kaśca rakṣādhikāravān | saprakāramidaṃ dvandvaṃ bhagavan vaktumarhasi

---

16-3

तत्प्रतिवचनारम्भः अहिर्बुध्न्यः - सुदर्शनमयी रक्षा देवस्य हरिमेधसः । स्वमृते विष्णुसंकल्पं रक्षान्या न विधीयते

tatprativacanārambhaḥ ahirbudhnyaḥ - sudarśanamayī rakṣā devasya harimedhasaḥ | svamṛte viṣṇusaṃkalpaṃ rakṣānyā na vidhīyate

---

16-4

वस्तुनिष्ठसामर्थ्यस्य सुदर्शनात्मकत्वम् या सा दिव्या क्रियाशक्तिर्विष्णुशक्त्यंशसंभवा । सुदर्शनाह्वया देवी सर्वकृत्यकरी विभोः

vastuniṣṭhasāmarthyasya sudarśanātmakatvam yā sā divyā kriyāśaktirviṣṇuśaktyaṃśasaṃbhavā | sudarśanāhvayā devī sarvakṛtyakarī vibhoḥ

---

16-5

तन्मयं विद्धि सामर्थ्यं सर्वं सर्वपदार्थजम् । तत्त्वानां तात्त्विकानां च चेतनाचेतनात्मनाम्

tanmayaṃ viddhi sāmarthyaṃ sarvaṃ sarvapadārthajam | tattvānāṃ tāttvikānāṃ ca cetanācetanātmanām

---

16-6

प्रमाणानां विचित्राणां भावाभावयुगस्य च । धर्मस्यार्थस्य कामस्य मुक्तेर्बन्धत्रयस्य

pramāṇānāṃ vicitrāṇāṃ bhāvābhāvayugasya ca | dharmasyārthasya kāmasya mukterbandhatrayasya

---

16-7

यद्यत् स्वकार्यसामर्थ्यं तत्तत् सौदर्शनं वपुः । शास्त्रास्त्रव्यूहस्य रक्षासाधनत्वम् उक्ता शास्त्रास्त्ररूपा ते विष्णुसंकल्पविक्रिया

yadyat svakāryasāmarthyaṃ tattat saudarśanaṃ vapuḥ | śāstrāstravyūhasya rakṣāsādhanatvam uktā śāstrāstrarūpā te viṣṇusaṃkalpavikriyā

---

16-8

यया देवो जगन्नाथः काले काले जनार्दनः । अवतीर्याथवाविश्य भूतानि लघयेद्भुवम्

yayā devo jagannāthaḥ kāle kāle janārdanaḥ | avatīryāthavāviśya bhūtāni laghayedbhuvam

---

16-9

मन्त्रग्राम्स्यापि रक्षासाधनत्वम् नानामन्त्रमयी चान्या यन्त्रकोशविचित्रिता । वेदतन्त्रोभयोद्भूता नानाप्रसवशालिनी

mantragrāmsyāpi rakṣāsādhanatvam nānāmantramayī cānyā yantrakośavicitritā | vedatantrobhayodbhūtā nānāprasavaśālinī

---

16-10

साक्षाद्विष्णोः क्रियाशक्तिः शुद्धसंविन्मयी परा । मन्त्रमयरक्षायां ब्राह्मणस्यैवाधिकारः सर्वतत्त्वार्थपारज्ञः सर्वविद्याविशारदः

sākṣādviṣṇoḥ kriyāśaktiḥ śuddhasaṃvinmayī parā | mantramayarakṣāyāṃ brāhmaṇasyaivādhikāraḥ sarvatattvārthapārajñaḥ sarvavidyāviśāradaḥ

---

16-11

अस्कन्ननित्यनैमित्तः शुद्धाभिजनसंअतः । त्रिशुक्लो निस्त्रिसंदेहः षट्कर्मविधिपारगः

askannanityanaimittaḥ śuddhābhijanasaṃataḥ | triśuklo nistrisaṃdehaḥ ṣaṭkarmavidhipāragaḥ

---

16-12

ब्राह्मणो ब्रह्मयोनिस्थः स्वदारनिरतः शुचिः । अधिकुर्यात् क्रियाशक्तिं विष्णोर्मन्त्रमयीं पराम्

brāhmaṇo brahmayonisthaḥ svadāranirataḥ śuciḥ | adhikuryāt kriyāśaktiṃ viṣṇormantramayīṃ parām

---

16-13

ब्राह्मणस्यापि राजानवष्टब्धस्य रक्षायामसामर्थ्यम् ब्राह्मणो नानवष्टब्धस्तया कार्यमिहार्हति । अवष्टम्ब्य तु राजानं जगतोऽर्थे तया चरेत्

brāhmaṇasyāpi rājānavaṣṭabdhasya rakṣāyāmasāmarthyam brāhmaṇo nānavaṣṭabdhastayā kāryamihārhati | avaṣṭambya tu rājānaṃ jagato'rthe tayā caret

---

16-14

राजप्रशंसा राजा हि परमं भूतं सर्वदेवमयो विभुः । क्रियाशक्तेरधिष्ठानं वैष्णव्या भगवन्मयः

rājapraśaṃsā rājā hi paramaṃ bhūtaṃ sarvadevamayo vibhuḥ | kriyāśakteradhiṣṭhānaṃ vaiṣṇavyā bhagavanmayaḥ

---

16-15

मूर्धतो हि पुरा देवो राजानमसृजत् प्रभुः । मूर्धाभिषिक्तस्तेनासौ सर्वभूतोपरि स्थितः

mūrdhato hi purā devo rājānamasṛjat prabhuḥ | mūrdhābhiṣiktastenāsau sarvabhūtopari sthitaḥ

---

16-16

द्विगुणो ब्राह्मणो राजा वेदशास्त्रेषु गीयते । राजद्विषां दृष्टादृष्टयोः प्रत्यवायः यस्तु तं द्वेष्टि संमोहात् स हरिं द्वेष्टि दुर्मतिः

dviguṇo brāhmaṇo rājā vedaśāstreṣu gīyate | rājadviṣāṃ dṛṣṭādṛṣṭayoḥ pratyavāyaḥ yastu taṃ dveṣṭi saṃmohāt sa hariṃ dveṣṭi durmatiḥ

---

16-17

यो हरिं द्वेष्टि संमोहात् स लक्ष्मीं द्वेष्टि मानवः । लक्ष्म्या द्वेष्टा तु दुर्मेधाः सर्वधर्मेषु हीयते

yo hariṃ dveṣṭi saṃmohāt sa lakṣmīṃ dveṣṭi mānavaḥ | lakṣmyā dveṣṭā tu durmedhāḥ sarvadharmeṣu hīyate

---

16-18

स भ्रष्टः सर्वलोकेभ्यः सर्वदेवबहिष्कृतः । अप्रतिष्ठे तमस्यन्धे समास्तिष्ठति शाश्वतीः

sa bhraṣṭaḥ sarvalokebhyaḥ sarvadevabahiṣkṛtaḥ | apratiṣṭhe tamasyandhe samāstiṣṭhati śāśvatīḥ

---

16-19

अतो राजा अवश्यं बहु मन्तव्यः ऐहिकामुष्मिकीं लक्ष्मीमतः प्रेप्सुरुदारधीः । राजानं बहु मन्येत सर्वलोकाधिदैवतम्

ato rājā avaśyaṃ bahu mantavyaḥ aihikāmuṣmikīṃ lakṣmīmataḥ prepsurudāradhīḥ | rājānaṃ bahu manyeta sarvalokādhidaivatam

---

16-20

केवलयोर्ब्राह्मणनृपयोर्लक्ष्म्या अस्थिरत्वम् ब्राह्मणे केवले लक्ष्मीर्न वसत्यतिमार्दवात् । अत्यौग्र्याद् बिभ्यती क्षत्रे केवले नेच्छति स्थितिम्

kevalayorbrāhmaṇanṛpayorlakṣmyā asthiratvam brāhmaṇe kevale lakṣmīrna vasatyatimārdavāt | atyaugryād bibhyatī kṣatre kevale necchati sthitim

---

16-21

संसृष्टयोस्तयोर्लक्ष्म्याः स्थैर्यम् ब्रह्मक्षत्रे तु संपृक्ते ह्यग्नीषोममयात्मनि । निवसत्यतिसंप्रीता ग्रीष्मे शीत इव ह्रदे

saṃsṛṣṭayostayorlakṣmyāḥ sthairyam brahmakṣatre tu saṃpṛkte hyagnīṣomamayātmani | nivasatyatisaṃprītā grīṣme śīta iva hrade

---

16-22

तत्र हेतुः द्वे हि ते बिभृतो लोकस्थितिं संभूय तेजसी । तयोर्हि सकला शक्तिः स्थिता विष्णोः क्रियात्मिका

tatra hetuḥ dve hi te bibhṛto lokasthitiṃ saṃbhūya tejasī | tayorhi sakalā śaktiḥ sthitā viṣṇoḥ kriyātmikā

---

16-23

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्र दृष्टान्तकथनम् महत्या हि यथा नद्याः कुसरो न धृतेः क्षमम् । एवं लघुर्नरो नैव क्रियाशक्तेर्धृतौ क्षमः

anvayavyatirekābhyāṃ tatra dṛṣṭāntakathanam mahatyā hi yathā nadyāḥ kusaro na dhṛteḥ kṣamam | evaṃ laghurnaro naiva kriyāśakterdhṛtau kṣamaḥ

---

16-24

पारावारो यथा धीरो महतीं तां प्रतीच्छति । ब्रह्मपृक्तं तथा क्षत्रं क्रियाशक्तिं प्रतीच्छति

pārāvāro yathā dhīro mahatīṃ tāṃ pratīcchati | brahmapṛktaṃ tathā kṣatraṃ kriyāśaktiṃ pratīcchati

---

16-25

पूर्यमाणं महानद्या कुतटाकं विदीर्यते । रक्ष्यमाणस्तथाप्येको नैव पर्याप्यते तया

pūryamāṇaṃ mahānadyā kutaṭākaṃ vidīryate | rakṣyamāṇastathāpyeko naiva paryāpyate tayā

---

16-26

राजार्थं प्रयुक्ताया अपि क्रियाशक्तेः सर्वप्रजोपकारकत्वकथनम् यथा समुद्रगामिन्यां महत्यां सरिति ध्रुवम् । उपस्नेहेन पूर्यन्ते सरांस्यन्यानि भूयसा

rājārthaṃ prayuktāyā api kriyāśakteḥ sarvaprajopakārakatvakathanam yathā samudragāminyāṃ mahatyāṃ sariti dhruvam | upasnehena pūryante sarāṃsyanyāni bhūyasā

---

16-27

प्रयुक्तायां क्रियाशक्तौ चक्रे वै चक्रवर्तिनः । चक्रस्था हि प्रजाः सर्वाः समेधन्ते तथा श्रिया

prayuktāyāṃ kriyāśaktau cakre vai cakravartinaḥ | cakrasthā hi prajāḥ sarvāḥ samedhante tathā śriyā

---

16-28

चक्रवर्त्यादीनां क्रियाशक्तावधिकारतारतम्यम् चक्रवर्ती नृपः पूर्वां द्वितीयां मण्डलेश्वरः । अधिकुर्यात् क्रियाशक्तिं तृतीयां विषयेश्वरः

cakravartyādīnāṃ kriyāśaktāvadhikāratāratamyam cakravartī nṛpaḥ pūrvāṃ dvitīyāṃ maṇḍaleśvaraḥ | adhikuryāt kriyāśaktiṃ tṛtīyāṃ viṣayeśvaraḥ

---

16-29

महामात्रो द्विजातिर्वा यो वह्वी रक्षति प्रजाः । इमां नैको नरः कुर्यादेकस्मै मानवाय तु

mahāmātro dvijātirvā yo vahvī rakṣati prajāḥ | imāṃ naiko naraḥ kuryādekasmai mānavāya tu

---

16-30

क्रियाशक्तिस्वरूपकथनारम्भः अधिकारः क्रियायाश्च शक्तेस्ते संप्रदर्शितः । रूपमस्या यथावन्मे गदतस्तन्निशामय

kriyāśaktisvarūpakathanārambhaḥ adhikāraḥ kriyāyāśca śakteste saṃpradarśitaḥ | rūpamasyā yathāvanme gadatastanniśāmaya

---

16-31

सामान्यतः शक्तेर्द्वैविध्यम् उन्मेषः परमः शक्तेर्विष्णोः कोट्यंशकोटितः । भाव्यभावकभेदेन स द्विधा व्यवतिष्ठते

sāmānyataḥ śakterdvaividhyam unmeṣaḥ paramaḥ śakterviṣṇoḥ koṭyaṃśakoṭitaḥ | bhāvyabhāvakabhedena sa dvidhā vyavatiṣṭhate

---

16-32

भावको विष्णुसंकल्पः सुदर्शनपराह्वयः । शक्तेः पर्यायशब्दाः सैषा देवी क्रियाशक्तिः सामर्थ्यं योग इत्यपि

bhāvako viṣṇusaṃkalpaḥ sudarśanaparāhvayaḥ | śakteḥ paryāyaśabdāḥ saiṣā devī kriyāśaktiḥ sāmarthyaṃ yoga ityapi

---

16-33

पारमेष्ठ्यं महातेजो मायायोग इतीदृशैः । शब्दैः प्रकारसामर्थ्यः संकल्पः सोऽभिधीयते

pārameṣṭhyaṃ mahātejo māyāyoga itīdṛśaiḥ | śabdaiḥ prakārasāmarthyaḥ saṃkalpaḥ so'bhidhīyate

---

16-34

भावकस्य भूत्यंशप्रवर्तकत्वम् भाव्यो नाम य उन्मेषः सा भूतिरिति गीयते । शुद्ध्यशुद्धिमयी सेति पूर्वमेव निदर्शितम्

bhāvakasya bhūtyaṃśapravartakatvam bhāvyo nāma ya unmeṣaḥ sā bhūtiriti gīyate | śuddhyaśuddhimayī seti pūrvameva nidarśitam

---

16-35

ज्वलनस्येव सा ज्वाला संकल्पेन प्रतन्यते । एको नारायणो देवस्तस्य भावानुगामिनी

jvalanasyeva sā jvālā saṃkalpena pratanyate | eko nārāyaṇo devastasya bhāvānugāminī

---

16-36

तस्या देव्याः क्रियाशक्तेः स्थितिं मन्त्रमयीं शृणु । क्रियाशक्तेर्नादात्मकत्वम् उद्यती सा क्रियाशक्तिर्भजते नादरूपताम्

tasyā devyāḥ kriyāśakteḥ sthitiṃ mantramayīṃ śṛṇu | kriyāśakternādātmakatvam udyatī sā kriyāśaktirbhajate nādarūpatām

---

16-37

नादस्य दीर्घघण्टाध्वनिसाम्यम् तं नादं परमं विद्धि दीर्घघण्टानदोपमम् । तस्य योगिमात्रप्रत्यक्षविषयत्वम् परमैर्योगिभिः स्वान्ते स साक्षात् क्रियते स्वयम्

nādasya dīrghaghaṇṭādhvanisāmyam taṃ nādaṃ paramaṃ viddhi dīrghaghaṇṭānadopamam | tasya yogimātrapratyakṣaviṣayatvam paramairyogibhiḥ svānte sa sākṣāt kriyate svayam

---

16-38

क्वचिदुन्मेषात् तस्य बिन्दुरूपत्वम् स बुद्बुदवदम्भोधौ क्वचिदुन्मेषमृच्छति । अनुद्रुतगतैः सोऽथ योगिभिर्बिन्दुरुच्यते

kvacidunmeṣāt tasya bindurūpatvam sa budbudavadambhodhau kvacidunmeṣamṛcchati | anudrutagataiḥ so'tha yogibhirbindurucyate

---

16-39

बिन्दोर्नामनामिरूपेण द्वैविध्यम् नामनामिस्वरूपेण स बिन्दुर्भिद्यते द्विधा । नाम्नः शब्दब्रह्मत्वम् तत्र नामोदयं प्राप्य शब्दब्रह्म प्रवर्तते

bindornāmanāmirūpeṇa dvaividhyam nāmanāmisvarūpeṇa sa bindurbhidyate dvidhā | nāmnaḥ śabdabrahmatvam tatra nāmodayaṃ prāpya śabdabrahma pravartate

---

16-40

नामिनो भूतिरूपत्वम् प्राप्य नाम्युदयं भूतिः पूर्वोद्दिष्टा प्रवर्तते । वर्णोत्पत्तिकथनारम्भः नामोदयमिदानीं मे मन्त्राध्वानं मुने शृणु

nāmino bhūtirūpatvam prāpya nāmyudayaṃ bhūtiḥ pūrvoddiṣṭā pravartate | varṇotpattikathanārambhaḥ nāmodayamidānīṃ me mantrādhvānaṃ mune śṛṇu

---

16-41

सा हि बिन्दुमयी शक्तिः स्वेच्छया नामतां गता । अवर्णोऽप्येकधा पूर्वमनुत्तरमयात्मना

sā hi bindumayī śaktiḥ svecchayā nāmatāṃ gatā | avarṇo'pyekadhā pūrvamanuttaramayātmanā

---

16-42

बिन्दोर्द्वैविध्यम् स्वरव्यञ्जनभेदेन स द्विधा व्यवतिष्ठते । बिन्दुशक्तेरमुष्यास्तु भूयोऽपि शृणु विस्तरम्

bindordvaividhyam svaravyañjanabhedena sa dvidhā vyavatiṣṭhate | binduśakteramuṣyāstu bhūyo'pi śṛṇu vistaram

---

16-43

उदेत्येषा विसृष्टाख्या शब्दसर्गमयी परा । एकानेकविचित्रार्था नानावर्णविकारिणी

udetyeṣā visṛṣṭākhyā śabdasargamayī parā | ekānekavicitrārthā nānāvarṇavikāriṇī

---

16-44

साक्षात् सोमस्वरूपा सा लक्ष्म्याः शब्दमयी तनुः । स्वरव्यञ्जनरूपेण सा विवर्तं प्रपद्यते

sākṣāt somasvarūpā sā lakṣmyāḥ śabdamayī tanuḥ | svaravyañjanarūpeṇa sā vivartaṃ prapadyate

---

16-45

अकारात्मना तस्य स्मुन्मेषः अ इत्यादिसमुन्मेषः सोऽनुत्तर उदीर्यते । अकारस्य सर्ववाग्रूपत्वम् सर्वा वागयमेवैकस्तत्तदाकारभेदवान्

akārātmanā tasya smunmeṣaḥ a ityādisamunmeṣaḥ so'nuttara udīryate | akārasya sarvavāgrūpatvam sarvā vāgayamevaikastattadākārabhedavān

---

16-46

बिन्दोरिकारोकारात्मना समुन्मेषः स इच्छन्निरिति व्यक्त उन्मिषन्नुरिति स्मृतः । यथोक्तवर्णत्रयस्य सर्वस्वरविभावकत्वम् एत एव त्रयो वर्णाः सर्वस्वरविभावनाः

bindorikārokārātmanā samunmeṣaḥ sa icchanniriti vyakta unmiṣannuriti smṛtaḥ | yathoktavarṇatrayasya sarvasvaravibhāvakatvam eta eva trayo varṇāḥ sarvasvaravibhāvanāḥ

---

16-47

तेषां दीर्घतापत्तिः अनुत्तरः स आनन्द आभावं प्रतिपद्यते । इरिच्छया स ईशान ईभावं प्रतिपद्यते

teṣāṃ dīrghatāpattiḥ anuttaraḥ sa ānanda ābhāvaṃ pratipadyate | iricchayā sa īśāna ībhāvaṃ pratipadyate

---

16-48

उरुन्मिषन्नूनरूप ऊभावं प्रतिपद्यते । एचामुत्पत्तिः अनुत्तरेच्छासंधानादेकारो नाम जायते

urunmiṣannūnarūpa ūbhāvaṃ pratipadyate | ecāmutpattiḥ anuttarecchāsaṃdhānādekāro nāma jāyate

---

16-49

अनुत्तराद्भवन् भूय ऐभावं प्रतिपद्यते । दिव्यादनुत्तरोन्मेषादोकारो नाम जायते

anuttarādbhavan bhūya aibhāvaṃ pratipadyate | divyādanuttaronmeṣādokāro nāma jāyate

---

16-50

अनुत्तराद्भवन् भूय औभावं प्रतिपद्यते । तेषां संध्यक्षरत्वम् संध्यात्मान इमे कूटाश्चत्वारः समुदाहृताः

anuttarādbhavan bhūya aubhāvaṃ pratipadyate | teṣāṃ saṃdhyakṣaratvam saṃdhyātmāna ime kūṭāścatvāraḥ samudāhṛtāḥ

---

16-51

तेषामवयवार्थाविष्करणम् अनुत्तरेच्छायोगेन ह्येधमानः स ए स्मृतः । भूयोऽनुत्तरसंयोगादै चाप्यैश्वर्यवान् स्मृतः

teṣāmavayavārthāviṣkaraṇam anuttarecchāyogena hyedhamānaḥ sa e smṛtaḥ | bhūyo'nuttarasaṃyogādai cāpyaiśvaryavān smṛtaḥ

---

16-52

दिव्यादनुत्तरोन्मेषादोतः सर्वत्र ओ स्मृतः । अनुत्तरात् स संभूय और्जित्यादौगतिं गतः

divyādanuttaronmeṣādotaḥ sarvatra o smṛtaḥ | anuttarāt sa saṃbhūya aurjityādaugatiṃ gataḥ

---

16-53

ऋळ्वर्णोत्पत्तिः एकत्रिभागयो ऋद्ध्या अरयो ऋ स्मृतो बुधैः । अलयोश्च तथा ळ्त्वमाकारः स्यादनुत्तरः

ṛḷvarṇotpattiḥ ekatribhāgayo ṛddhyā arayo ṛ smṛto budhaiḥ | alayośca tathā ḷtvamākāraḥ syādanuttaraḥ

---

16-54

भूयोऽप्यनुत्तरोद्योगात् प्लवमानस्तथा स्मृतः । एवं चतुर्दशोद्योगान्नानाकारविभाविनी

bhūyo'pyanuttarodyogāt plavamānastathā smṛtaḥ | evaṃ caturdaśodyogānnānākāravibhāvinī

---

16-55

नटीव कुण्डलीशक्तिराद्या विष्णोर्विजृम्भते । अस्य रूपद्वयं सूक्ष्मं सृष्टिसंहारकारणम्

naṭīva kuṇḍalīśaktirādyā viṣṇorvijṛmbhate | asya rūpadvayaṃ sūkṣmaṃ sṛṣṭisaṃhārakāraṇam

---

16-56

अनाख्येया महासत्ता क्रियाशक्तिः क्रमेण सा । शब्दात्मना विवर्त्स्यन्ती सा पुरा याति सृष्टिताम्

anākhyeyā mahāsattā kriyāśaktiḥ krameṇa sā | śabdātmanā vivartsyantī sā purā yāti sṛṣṭitām

---

16-57

सृष्टिः सर्गो विसर्गश्च विसर्जनमितीदृशैः । नाभौ कुण्डल्याः पश्यन्तीत्वम् मूलाधारात् समुद्यन्ती सा शान्ता सा निरञ्जना

sṛṣṭiḥ sargo visargaśca visarjanamitīdṛśaiḥ | nābhau kuṇḍalyāḥ paśyantītvam mūlādhārāt samudyantī sā śāntā sā nirañjanā

---

16-58

अङ्क्ष्यन्ती साञ्जनैस्तैस्तैः संस्कारैः समनुत्तरम् । दृष्टिदृश्यात्मतां प्राप्य शब्दार्थत्वविवर्तिनी

aṅkṣyantī sāñjanaistaistaiḥ saṃskāraiḥ samanuttaram | dṛṣṭidṛśyātmatāṃ prāpya śabdārthatvavivartinī

---

16-59

पश्यन्ती नाम नाभौ सा योगदृश्योदयं गता । शक्तिः सा वैष्णवी सत्ता मन्त्रमाता समञ्जना

paśyantī nāma nābhau sā yogadṛśyodayaṃ gatā | śaktiḥ sā vaiṣṇavī sattā mantramātā samañjanā

---

16-60

अधिकारक्षयं यान्ति योगिनस्तां गता धिया । तस्या हृदब्जे विस्तारः विजृम्भणोन्मुखी लक्ष्मीः पश्यन्ती सा क्रियामयी

adhikārakṣayaṃ yānti yoginastāṃ gatā dhiyā | tasyā hṛdabje vistāraḥ vijṛmbhaṇonmukhī lakṣmīḥ paśyantī sā kriyāmayī

---

16-61

भावं संस्कृत्य संस्कारैः समर्थाख्यां विवर्तनाम् । भृङ्गीव निनदन्ती सा हृदब्जे याति विस्तृतिम्

bhāvaṃ saṃskṛtya saṃskāraiḥ samarthākhyāṃ vivartanām | bhṛṅgīva ninadantī sā hṛdabje yāti vistṛtim

---

16-62

वाच्यवाचकभावेन लोलीभूता क्रियामयी । तदा संस्कृतयः सर्वाः स्मृतीः पुष्यन्ति वाच्यगाः

vācyavācakabhāvena lolībhūtā kriyāmayī | tadā saṃskṛtayaḥ sarvāḥ smṛtīḥ puṣyanti vācyagāḥ

---

16-63

तस्याः कण्ठदेशे विसर्गात्मना परिणामः एवंविधा क्रियाशक्तिस्तत्तद्वाच्यविवक्षया । शब्दरूपं समास्थाय कूटस्थं व्यक्तिवर्जितम्

tasyāḥ kaṇṭhadeśe visargātmanā pariṇāmaḥ evaṃvidhā kriyāśaktistattadvācyavivakṣayā | śabdarūpaṃ samāsthāya kūṭasthaṃ vyaktivarjitam

---

16-64

सा यात्यनुत्तरस्पृष्टा कण्ठं शक्तिर्विसर्गिणी । पुनः सानुत्तरे स्थित्वा चतुर्दशविभाविनी

sā yātyanuttaraspṛṣṭā kaṇṭhaṃ śaktirvisargiṇī | punaḥ sānuttare sthitvā caturdaśavibhāvinī

---

16-65

अनुत्तरोत्तरा याति कण्ठे हेति विजृम्भणम् । ततः सादिमयी भूत्वा कान्तव्यञ्जनशालिनी

anuttarottarā yāti kaṇṭhe heti vijṛmbhaṇam | tataḥ sādimayī bhūtvā kāntavyañjanaśālinī

---

16-66

अनुत्तरमयी भूयो बिन्दौ संप्रतितिष्ठति । बिन्दुः संहार इत्युक्तो विसर्गः सृष्टिरुच्यते

anuttaramayī bhūyo bindau saṃpratitiṣṭhati | binduḥ saṃhāra ityukto visargaḥ sṛṣṭirucyate

---

16-67

इमौ द्वौ सृष्टिसंहारौ लेशतस्ते निदर्शितौ । मत्तः शृणु मुने भूयः स्वराणां विविधां ततिम्

imau dvau sṛṣṭisaṃhārau leśataste nidarśitau | mattaḥ śṛṇu mune bhūyaḥ svarāṇāṃ vividhāṃ tatim

---

16-68

स्वराणामवान्तरभेदनिरूपणम् यदादित्रितयं पूर्वं स्वरकूटस्थमीरितम् । अष्टादशविधं तत्तु प्रत्येकं योगिनां मतम्

svarāṇāmavāntarabhedanirūpaṇam yadāditritayaṃ pūrvaṃ svarakūṭasthamīritam | aṣṭādaśavidhaṃ tattu pratyekaṃ yogināṃ matam

---

16-69

स्वरव्यञ्जनकूटौ यौ ऋ ळ् इत्युदितौ पुरा । आद्योऽष्टादशधान्त्यस्तु तयोर्द्वादशभेदवान्

svaravyañjanakūṭau yau ṛ ḷ ityuditau purā | ādyo'ṣṭādaśadhāntyastu tayordvādaśabhedavān

---

16-70

इति स्वराणां पञ्चानामशीतिश्चतुरुत्तरा । स्वरकूटास्तु चत्वारो ये तेषामीदृशी भिदा

iti svarāṇāṃ pañcānāmaśītiścaturuttarā | svarakūṭāstu catvāro ye teṣāmīdṛśī bhidā

---

16-71

शतानि त्रिण्यथैकारा विंशतिश्चतुरुत्तरा । एवं पञ्च सहस्राणि शतान्यष्टावनुष्टुभाम्

śatāni triṇyathaikārā viṃśatiścaturuttarā | evaṃ pañca sahasrāṇi śatānyaṣṭāvanuṣṭubhām

---

16-72

ऐकारः कथितः सम्यक् शिक्षातत्त्वविशारदैः । ओकारश्च तथौकार इयद्भेदौ प्रकीर्तितौ

aikāraḥ kathitaḥ samyak śikṣātattvaviśāradaiḥ | okāraśca tathaukāra iyadbhedau prakīrtitau

---

16-73

रम्यौ गौरौ यमित्येव संख्या संभूय संधिगा । योगिनस्तां प्रपश्यन्ति मन्यन्ते मनसा नराः

ramyau gaurau yamityeva saṃkhyā saṃbhūya saṃdhigā | yoginastāṃ prapaśyanti manyante manasā narāḥ

---

16-74

संभूय स्वरसंख्या तु स्तब्धौ गौरो यमित्यसौ । द्विस्तावन्तः स्वरा ज्ञेयाः सृष्टिसंहारभेदिताः

saṃbhūya svarasaṃkhyā tu stabdhau gauro yamityasau | dvistāvantaḥ svarā jñeyāḥ sṛṣṭisaṃhārabheditāḥ

---

16-75

सर्गयुक्ता बिन्दुयुक्ताः केवला इति ये त्रिधा । देहोऽर्थः सङ्ग इत्येव ते संभूय चतुर्दश

sargayuktā binduyuktāḥ kevalā iti ye tridhā | deho'rthaḥ saṅga ityeva te saṃbhūya caturdaśa

---

16-76

सृष्टिः सोमः समाख्याता बिन्दुः सूर्य उदीर्यते । स्वराणां सूर्यचन्द्रकिरणात्मता पूर्वे सप्त स्वराः सूर्यकिरणाः परिकीर्तिताः

sṛṣṭiḥ somaḥ samākhyātā binduḥ sūrya udīryate | svarāṇāṃ sūryacandrakiraṇātmatā pūrve sapta svarāḥ sūryakiraṇāḥ parikīrtitāḥ

---

16-77

सोमस्य किरणा ज्ञेया आकारादय उत्तरे । तयोरहोरात्रप्रवर्तकत्वम् अहर्नयति सूर्यस्तु स्वरैः पिङ्गलया चरन्

somasya kiraṇā jñeyā ākārādaya uttare | tayorahorātrapravartakatvam aharnayati sūryastu svaraiḥ piṅgalayā caran

---

16-78

रात्रिं सृजति सोमस्तु स्वरैः स्वैरिडया चरन् । परशक्तेः सुषुम्नासंचारित्वम् स्वराणां या परा विष्णोः कूटस्था शक्तिरुज्ज्वला

rātriṃ sṛjati somastu svaraiḥ svairiḍayā caran | paraśakteḥ suṣumnāsaṃcāritvam svarāṇāṃ yā parā viṣṇoḥ kūṭasthā śaktirujjvalā

---

16-79

सुषुम्नया संचरते शब्दब्रह्म वितन्वती । इति ते लेशतः प्रोक्ता स्वराणां गतिरुत्तमा

suṣumnayā saṃcarate śabdabrahma vitanvatī | iti te leśataḥ proktā svarāṇāṃ gatiruttamā

---

16-80

व्यञ्जनसृष्टिकथनारम्भः अथ व्यञ्जनसृष्टिं ते कथयामि मुने शृणु । विसर्गस्य वासुदेवमूर्तित्वम् अनुत्तरोत्तरा सृष्टिर्या सा हेति पुरोदिता

vyañjanasṛṣṭikathanārambhaḥ atha vyañjanasṛṣṭiṃ te kathayāmi mune śṛṇu | visargasya vāsudevamūrtitvam anuttarottarā sṛṣṭiryā sā heti puroditā

---

16-81

आदिव्यूहस्य देवस्य वासुदेवस्य सा तनुः । अच्युतो बिन्दुयुक्तोऽसौ रुन्धन्नाधारमादिमम्

ādivyūhasya devasya vāsudevasya sā tanuḥ | acyuto binduyukto'sau rundhannādhāramādimam

---

16-82

साग्निं दीपयते नादं योगारम्भे तु योगिनाम् । अच्युतः सृष्टियुक्तोऽसावूर्ध्वसृष्टिं करोति च

sāgniṃ dīpayate nādaṃ yogārambhe tu yoginām | acyutaḥ sṛṣṭiyukto'sāvūrdhvasṛṣṭiṃ karoti ca

---

16-83

अच्युतः सृष्टियुक्तस्तु बहिःसृष्टिं करोत्ययम् । तस्मादूष्मणामुत्पत्तिस्तेषां चातुरात्म्यं च हात् सात् षात् शात्ततः शश्वच्छक्त्यूष्माण उदीरिताः

acyutaḥ sṛṣṭiyuktastu bahiḥsṛṣṭiṃ karotyayam | tasmādūṣmaṇāmutpattisteṣāṃ cāturātmyaṃ ca hāt sāt ṣāt śāttataḥ śaśvacchaktyūṣmāṇa udīritāḥ

---

16-84

चातुरात्म्यमिदं प्रोक्तं चतुर्ब्रह्मेति शब्दितम् । क्षकारसहितानां तेषां ब्रह्मशब्दवाच्यत्वम् क्षेण कूटेन संयोगात् पञ्चब्रह्मेति शब्दितम्

cāturātmyamidaṃ proktaṃ caturbrahmeti śabditam | kṣakārasahitānāṃ teṣāṃ brahmaśabdavācyatvam kṣeṇa kūṭena saṃyogāt pañcabrahmeti śabditam

---

16-85

क्षस्तु सत्यस्य बीजं तु प्रोक्तः सात्त्वतशासने । कषकूटमुशन्त्यन्ये नित्यं तत्प्रतिरूपकम्

kṣastu satyasya bījaṃ tu proktaḥ sāttvataśāsane | kaṣakūṭamuśantyanye nityaṃ tatpratirūpakam

---

16-86

अन्तःस्थानामुत्पत्तिस्तेषां संज्ञात्रयं च शाद्वस्तस्माल्ल उद्दिष्टो लाद्रो राद्यः प्रजायते । धारणा नाम विज्ञेया याद्या विश्वस्य धारणात्

antaḥsthānāmutpattisteṣāṃ saṃjñātrayaṃ ca śādvastasmālla uddiṣṭo lādro rādyaḥ prajāyate | dhāraṇā nāma vijñeyā yādyā viśvasya dhāraṇāt

---

16-87

अन्तःस्था इति च प्रोक्ता अन्तःस्थपुरुषेशयाः । अवस्था इति च प्रोक्ता ईशावतरणक्रमे

antaḥsthā iti ca proktā antaḥsthapuruṣeśayāḥ | avasthā iti ca proktā īśāvataraṇakrame

---

16-88

मकारोत्पत्तिः यकारादीशशक्तिस्थान्मकारो नाम जायते । अनुत्तरोत्तरो बिन्दुर्म इति प्रतिशब्द्यते

makārotpattiḥ yakārādīśaśaktisthānmakāro nāma jāyate | anuttarottaro bindurma iti pratiśabdyate

---

16-89

तस्य सर्वचेतनसमष्टिरूपत्वं जीववाचित्वं च चेतनानां तु सर्वेषां समष्टिः सा निगद्यते । अस्मदर्थोऽयमुद्दिष्ट सोऽयमुत्तमपूरुषः

tasya sarvacetanasamaṣṭirūpatvaṃ jīvavācitvaṃ ca cetanānāṃ tu sarveṣāṃ samaṣṭiḥ sā nigadyate | asmadartho'yamuddiṣṭa so'yamuttamapūruṣaḥ

---

16-90

भकारोत्पत्तिस्तस्य च प्रकृतिवाचित्वम् सूक्ष्मेक्षयानुवृद्धौ सा प्रकृत्या भोग्यरूपया । भ इत्येव मकारात् सा पुनः स्थूला विविच्यते

bhakārotpattistasya ca prakṛtivācitvam sūkṣmekṣayānuvṛddhau sā prakṛtyā bhogyarūpayā | bha ityeva makārāt sā punaḥ sthūlā vivicyate

---

16-91

बादिटान्तत्रयोदशवर्णोत्पत्तिः भोगोपकरणाकारा बहिरन्तर्व्यवस्थया । त्रयोदशात्मना व्यक्ता बाद्या टान्ता महामुने

bādiṭāntatrayodaśavarṇotpattiḥ bhogopakaraṇākārā bahirantarvyavasthayā | trayodaśātmanā vyaktā bādyā ṭāntā mahāmune

---

16-92

बादित्रयस्य महदहंकारमनोवाचित्वम् तवर्गस्य ज्ञानेन्द्रियवाचित्वम् बुद्धिश्चाहंकृतिश्चैव मनश्चेति मनीषिभिः । वादित्रितयमुद्दिष्टं नादि तान्तं तु धीन्द्रियम्

bāditrayasya mahadahaṃkāramanovācitvam tavargasya jñānendriyavācitvam buddhiścāhaṃkṛtiścaiva manaśceti manīṣibhiḥ | vāditritayamuddiṣṭaṃ nādi tāntaṃ tu dhīndriyam

---

16-93

टवर्गस्य कर्मेन्द्रियवाचकत्वम् णादि टान्तं तु कर्माख्यमथ भोग्योद्भवो द्विधा । चवर्गोत्पत्तिः तस्य तन्मात्रवाचित्वम् ञादि चान्तं तु तन्मात्रपञ्चकं प्रविजृम्भते

ṭavargasya karmendriyavācakatvam ṇādi ṭāntaṃ tu karmākhyamatha bhogyodbhavo dvidhā | cavargotpattiḥ tasya tanmātravācitvam ñādi cāntaṃ tu tanmātrapañcakaṃ pravijṛmbhate

---

16-94

कवर्गोत्पत्तिः तस्य महाभूतवाचित्वम् ङादिः पञ्चमहाभूता कान्तान्या वर्णसंततिः । यस्माद्यस्योद्भवो वर्णात् तत्त्वसृष्ट्यां तु तत् स्मरेत्

kavargotpattiḥ tasya mahābhūtavācitvam ṅādiḥ pañcamahābhūtā kāntānyā varṇasaṃtatiḥ | yasmādyasyodbhavo varṇāt tattvasṛṣṭyāṃ tu tat smaret

---

16-95

लकारोत्पत्तिः लस्यैव करणान्यत्वे लकारो नाम जायते । व्यञ्जनानां वैविध्यम् चतुस्त्रिंशदिति प्रोक्ता वर्णास्ते व्यञ्जनात्मकाः

lakārotpattiḥ lasyaiva karaṇānyatve lakāro nāma jāyate | vyañjanānāṃ vaividhyam catustriṃśaditi proktā varṇāste vyañjanātmakāḥ

---

16-96

एवमेकैकशो योगाद्भेदाः स्युर्बहवः स्वरैः । चतुःपञ्चाशदुद्दिष्टाः ककारास्तत्र वै मुने

evamekaikaśo yogādbhedāḥ syurbahavaḥ svaraiḥ | catuḥpañcāśaduddiṣṭāḥ kakārāstatra vai mune

---

16-97

किकाराश्च कुकाराश्च कृकाराश्च तथाविधाः । कॢकारास्तत्र षट्त्रिंशत् केकारा रसधीर्मुने

kikārāśca kukārāśca kṛkārāśca tathāvidhāḥ | kḷkārāstatra ṣaṭtriṃśat kekārā rasadhīrmune

---

16-98

तथाविधाश्च कोकारा योगिभिः संख्यया स्मृताः । स्तब्धस्वार्थोऽयमित्येवं कैकारो योगिभिः स्मृतः

tathāvidhāśca kokārā yogibhiḥ saṃkhyayā smṛtāḥ | stabdhasvārtho'yamityevaṃ kaikāro yogibhiḥ smṛtaḥ

---

16-99

कौकाराश्च तथासंख्याः सप्त संहत्य ते पुनः । देहोऽर्थः सङ्ग इत्येवं संख्याताः परमर्षिभिः

kaukārāśca tathāsaṃkhyāḥ sapta saṃhatya te punaḥ | deho'rthaḥ saṅga ityevaṃ saṃkhyātāḥ paramarṣibhiḥ

---

16-100

वेगव्यञ्जनसंख्यैव देहोऽर्थः साङ्गभेदिताः । नीतिमत्प्रतिभा हेति संख्यया जायते मुने

vegavyañjanasaṃkhyaiva deho'rthaḥ sāṅgabheditāḥ | nītimatpratibhā heti saṃkhyayā jāyate mune

---

16-101

स्वरव्यञ्जनसंयोगादियं संख्या समीरिता । एकद्वित्र्यादिसंयोगैर्व्यञ्जनानां क्रमात् क्रमात्

svaravyañjanasaṃyogādiyaṃ saṃkhyā samīritā | ekadvitryādisaṃyogairvyañjanānāṃ kramāt kramāt

---

16-102

केवलानां सस्वराणां ततः संख्याविधिः स्मृतः । वर्णमातृकाया भगवच्छक्तिप्रोतत्वम् पदवाक्यप्रमाणादिनानाकोरकशालिनी

kevalānāṃ sasvarāṇāṃ tataḥ saṃkhyāvidhiḥ smṛtaḥ | varṇamātṛkāyā bhagavacchaktiprotatvam padavākyapramāṇādinānākorakaśālinī

---

16-103

वर्णस्तम्बा ज्ञानमूला शब्दशक्तिर्हि वैष्णवी । विष्णुना देवदेवेन तेन शक्तिमता स्वयम्

varṇastambā jñānamūlā śabdaśaktirhi vaiṣṇavī | viṣṇunā devadevena tena śaktimatā svayam

---

16-104

स्थूलसूक्ष्मपरत्वेन प्रोतेयं वर्णसंततिः । भगवदाज्ञया रुद्रांशस्यापि वर्णमातृकाधिष्ठातृत्वम् तदाज्ञयास्मदंशैश्च रुद्रैर्नानाविधैरियम् । मन्त्रयोनिरियं देवी मातृकाधिष्ठिता सदा

sthūlasūkṣmaparatvena proteyaṃ varṇasaṃtatiḥ | bhagavadājñayā rudrāṃśasyāpi varṇamātṛkādhiṣṭhātṛtvam tadājñayāsmadaṃśaiśca rudrairnānāvidhairiyam | mantrayoniriyaṃ devī mātṛkādhiṣṭhitā sadā

---

16

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां वर्णोत्पत्तिनिरूपणं नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ varṇotpattinirūpaṇaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

---

1023

आदितः श्लोकाः 1004 वर्णसंज्ञानिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः ध्यायिनां सुखदं नित्यं ज्वालाजटिलकुन्तलम् । सुदर्शनाख्यं तद्दिव्यं महः किमपि धीमहि

āditaḥ ślokāḥ 1004 varṇasaṃjñānirūpaṇaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ dhyāyināṃ sukhadaṃ nityaṃ jvālājaṭilakuntalam | sudarśanākhyaṃ taddivyaṃ mahaḥ kimapi dhīmahi

---

17-1

वर्णमातृकाधिष्ठातृरूपप्रश्नः नारदः - नमस्ते शर्व सर्वज्ञ सर्वासुरनिबर्हण । स्थूलसूक्ष्मपरैर्भावैर्यथा वर्णा अधिष्ठिताः

varṇamātṛkādhiṣṭhātṛrūpapraśnaḥ nāradaḥ - namaste śarva sarvajña sarvāsuranibarhaṇa | sthūlasūkṣmaparairbhāvairyathā varṇā adhiṣṭhitāḥ

---

17-2

विष्णुना देवदेवेन रुद्रैश्च भवदंशकैः । तथा तं मे परं भावं वक्तुमर्हसि शंकर

viṣṇunā devadevena rudraiśca bhavadaṃśakaiḥ | tathā taṃ me paraṃ bhāvaṃ vaktumarhasi śaṃkara

---

17-3

तत्प्रतिवचनप्रतिज्ञा अहिर्बुध्न्यः - विष्णुशक्तिमया वर्णा विष्णुसंकल्पजृम्भिताः । अधिष्ठिता यथा भावैस्तथा तन्मे निशामय

tatprativacanapratijñā ahirbudhnyaḥ - viṣṇuśaktimayā varṇā viṣṇusaṃkalpajṛmbhitāḥ | adhiṣṭhitā yathā bhāvaistathā tanme niśāmaya

---

17-4

वर्णाधिष्ठातृवैष्णवरूपाणि प्रथमश्चाप्रमेयश्च व्यापकोऽकार उच्यते । आनन्द आदिदेवश्च गोपनश्चाः स्मृतो बुधैः

varṇādhiṣṭhātṛvaiṣṇavarūpāṇi prathamaścāprameyaśca vyāpako'kāra ucyate | ānanda ādidevaśca gopanaścāḥ smṛto budhaiḥ

---

17-5

इष्ट इद्धश्च रामश्च इकारः परिपठ्यते । विष्णुश्च पञ्चबिन्दुश्च माया ईकार उच्यते

iṣṭa iddhaśca rāmaśca ikāraḥ paripaṭhyate | viṣṇuśca pañcabinduśca māyā īkāra ucyate

---

17-6

उकार उदयश्चापि ह्युद्दामो भुवनाह्वयः । प्रज्ञाधारश्च लोकेश ऊर्ज ऊकार उच्यते

ukāra udayaścāpi hyuddāmo bhuvanāhvayaḥ | prajñādhāraśca lokeśa ūrja ūkāra ucyate

---

17-7

ऋकार ऋतधामा च सत्यश्चाङ्कुश एव च । ज्वाला प्रसरणश्चैव ऋकारो विष्टराह्वयः

ṛkāra ṛtadhāmā ca satyaścāṅkuśa eva ca | jvālā prasaraṇaścaiva ṛkāro viṣṭarāhvayaḥ

---

17-8

ळ्कारस्तारकः प्रोक्तो लिङ्गात्मा भगवानिति । ॡकारो दीर्घघोणश्च देवदत्तस्तथा विराट्

ḷkārastārakaḥ prokto liṅgātmā bhagavāniti | ḹkāro dīrghaghoṇaśca devadattastathā virāṭ

---

17-9

एकारस्तु जगद्योनिस्त्र्यश्रो विग्रह एव च । ऐकारश्च तथैश्वर्यं योगी ह्यैरावणस्तथा

ekārastu jagadyonistryaśro vigraha eva ca | aikāraśca tathaiśvaryaṃ yogī hyairāvaṇastathā

---

17-10

ओदनश्चौतदेवश्च विक्रम्योकार उच्यते । और्वो भूधरसंज्ञश्चाप्यौः स्मृतो ह्यौषधात्मकः

odanaścautadevaśca vikramyokāra ucyate | aurvo bhūdharasaṃjñaścāpyauḥ smṛto hyauṣadhātmakaḥ

---

17-11

त्रैलोक्यैश्वर्यदो व्यापी व्योमेशौंकार एव च । अंकारः सृष्टिकृत् प्रोक्तो विसर्गः परमेश्वरः

trailokyaiśvaryado vyāpī vyomeśauṃkāra eva ca | aṃkāraḥ sṛṣṭikṛt prokto visargaḥ parameśvaraḥ

---

17-12

ककारः कमलश्चैव करालः प्रकृतिः परा । खकारः खर्वदेहश्च वेदात्मा विश्वभावनः

kakāraḥ kamalaścaiva karālaḥ prakṛtiḥ parā | khakāraḥ kharvadehaśca vedātmā viśvabhāvanaḥ

---

17-13

गकारस्तु गदध्वंसी गोविन्दश्च गदाधरः । घकारस्त्वथ घर्मांशुस्तेजस्वी दीप्तिमांस्तथा

gakārastu gadadhvaṃsī govindaśca gadādharaḥ | ghakārastvatha gharmāṃśustejasvī dīptimāṃstathā

---

17-14

ङकार एकदंष्ट्राख्यो भूतात्मा भूतभावनः । चद्रांशुश्चञ्चलश्चक्री चकारः परिकीर्त्यते

ṅakāra ekadaṃṣṭrākhyo bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ | cadrāṃśuścañcalaścakrī cakāraḥ parikīrtyate

---

17-15

छन्दःपतिश्छलध्वंसी छकार छन्द एव च । अजितो जन्महन्ता च जकारः शाश्वतः स्मृतः

chandaḥpatiśchaladhvaṃsī chakāra chanda eva ca | ajito janmahantā ca jakāraḥ śāśvataḥ smṛtaḥ

---

17-16

झकारो झषसंज्ञस्तु सामगः सामपाठकः । ञकार उत्तमाख्यश्च ईश्वरस्तत्त्वधारकः

jhakāro jhaṣasaṃjñastu sāmagaḥ sāmapāṭhakaḥ | ñakāra uttamākhyaśca īśvarastattvadhārakaḥ

---

17-17

विश्वाप्यायकरश्चन्द्री ट आह्लाद उदीरितः । धाराधरो नेमिसंज्ञष्ठकारः कौस्तुभो मतः

viśvāpyāyakaraścandrī ṭa āhlāda udīritaḥ | dhārādharo nemisaṃjñaṣṭhakāraḥ kaustubho mataḥ

---

17-18

मौसलो दण्डधारश्च डकारोऽखण्डविक्रमः । ढकारो विश्वरूपश्च दृढकर्मा प्रतर्दनः

mausalo daṇḍadhāraśca ḍakāro'khaṇḍavikramaḥ | ḍhakāro viśvarūpaśca dṛḍhakarmā pratardanaḥ

---

17-19

णकारोऽभयदः शास्ता वैकुण्ठः परिकीर्तितः । तकारस्ताललक्ष्मा च वैराजः स्रग्धरस्तथा

ṇakāro'bhayadaḥ śāstā vaikuṇṭhaḥ parikīrtitaḥ | takārastālalakṣmā ca vairājaḥ sragdharastathā

---

17-20

धन्वी भुवनपालश्च थकारः सर्वधारकः । दत्तावकाशो दमनो दकारः शान्तिदः स्मृतः

dhanvī bhuvanapālaśca thakāraḥ sarvadhārakaḥ | dattāvakāśo damano dakāraḥ śāntidaḥ smṛtaḥ

---

17-21

धकारः शार्ङ्गधृग्धामा माधवश्च प्रकीर्तितः । नरो नारायणः पन्था नकारः समुदाहृतः

dhakāraḥ śārṅgadhṛgdhāmā mādhavaśca prakīrtitaḥ | naro nārāyaṇaḥ panthā nakāraḥ samudāhṛtaḥ

---

17-22

पकारः पद्मनाभश्च पवित्रः पश्चिमाननः । फकारः फुल्लनयनो लाङ्गली श्वेतसंज्ञितः

pakāraḥ padmanābhaśca pavitraḥ paścimānanaḥ | phakāraḥ phullanayano lāṅgalī śvetasaṃjñitaḥ

---

17-23

बकारो वामनो ह्रस्वः पूर्णाङ्गः स च कथ्यते । भल्लातको भकारश्च ज्ञेयः सिद्धिप्रदो ध्रुवः

bakāro vāmano hrasvaḥ pūrṇāṅgaḥ sa ca kathyate | bhallātako bhakāraśca jñeyaḥ siddhiprado dhruvaḥ

---

17-24

मकारो मर्दनः कालः प्रधानः परिपठ्यते । चतुर्गतिर्यकारश्च सुसूक्ष्मः शङ्ख उच्यते

makāro mardanaḥ kālaḥ pradhānaḥ paripaṭhyate | caturgatiryakāraśca susūkṣmaḥ śaṅkha ucyate

---

17-25

अशेषभुवनाधारो रोऽनलः कालपावकः । लकारो विबुधाख्यश्च धरेशः पुरुषेश्वरः

aśeṣabhuvanādhāro ro'nalaḥ kālapāvakaḥ | lakāro vibudhākhyaśca dhareśaḥ puruṣeśvaraḥ

---

17-26

वराहश्चामृताधारो वकारो वरुणः स्मृतः । शकारः शंकरः शान्तः पुण्डरीकः प्रकीर्तितः

varāhaścāmṛtādhāro vakāro varuṇaḥ smṛtaḥ | śakāraḥ śaṃkaraḥ śāntaḥ puṇḍarīkaḥ prakīrtitaḥ

---

17-27

नृसिंहश्चाग्निरूपश्च षकारो भास्करस्तथा । सकारस्त्वमृतस्तृप्तिः सोमश्च परिकीर्तितः

nṛsiṃhaścāgnirūpaśca ṣakāro bhāskarastathā | sakārastvamṛtastṛptiḥ somaśca parikīrtitaḥ

---

17-28

सूर्यो हकारः प्राणस्तु परमात्मा प्रकीर्तितः । अनन्तेशः क्षकारस्तु वर्गान्तो गरुडः स्मृतः

sūryo hakāraḥ prāṇastu paramātmā prakīrtitaḥ | ananteśaḥ kṣakārastu vargānto garuḍaḥ smṛtaḥ

---

17-29

बिन्दुः संहार इत्युक्तो विसर्गः सृष्टिरुच्यते । विष्णुशक्तिमया एते स्थूलसूक्ष्मपरात्मकाः

binduḥ saṃhāra ityukto visargaḥ sṛṣṭirucyate | viṣṇuśaktimayā ete sthūlasūkṣmaparātmakāḥ

---

17-30

अप्रमेयादयो भावाः शतं सार्धमुदीरिताः । वर्णाधिष्ठातृरौद्ररूपाणि वर्णास्तेऽधिष्ठिता यैस्तैर्मदंशै रुद्रसंज्ञितैः

aprameyādayo bhāvāḥ śataṃ sārdhamudīritāḥ | varṇādhiṣṭhātṛraudrarūpāṇi varṇāste'dhiṣṭhitā yaistairmadaṃśai rudrasaṃjñitaiḥ

---

17-31

तान्निबोध महाभागानक्षरस्थान् महामुने । श्रीकण्ठानन्दसूक्ष्मेशास्त्रिमूर्तिरमेश्वरः

tānnibodha mahābhāgānakṣarasthān mahāmune | śrīkaṇṭhānandasūkṣmeśāstrimūrtirameśvaraḥ

---

17-32

अङ्घ्रीऽसो भारभूतिश्च तिथिः स्थाणुर्भवाह्वयः । चण्डीशो भौतिकः सद्योजातश्चानुग्रहेश्वरः

aṅghrī'so bhārabhūtiśca tithiḥ sthāṇurbhavāhvayaḥ | caṇḍīśo bhautikaḥ sadyojātaścānugraheśvaraḥ

---

17-33

अक्रूरश्च महासेनः स्युरेताः स्वरमूर्तयः । ततः क्रोधीशचण्डीशपञ्चान्तकशिवोत्तमाः

akrūraśca mahāsenaḥ syuretāḥ svaramūrtayaḥ | tataḥ krodhīśacaṇḍīśapañcāntakaśivottamāḥ

---

17-34

तथैकरुद्रः कूर्मैकनेत्राह्वचतुराननाः । अजेशः सर्वसोमेशौ लाङ्गली दारिकस्तथा

tathaikarudraḥ kūrmaikanetrāhvacaturānanāḥ | ajeśaḥ sarvasomeśau lāṅgalī dārikastathā

17-35

अर्धनारीश्वरश्चोमाकान्तश्चाषाढदण्डिनौ । अत्रिर्मीनश्च मेषश्च लोहितश्च शिखी तथा

ardhanārīśvaraścomākāntaścāṣāḍhadaṇḍinau | atrirmīnaśca meṣaśca lohitaśca śikhī tathā

---

17-36

चलगण्डद्विगण्डौ च समहाकालवालिनौ । भुजङ्गेशः पिनाकी च खड्गीशश्च बकस्तथा

calagaṇḍadvigaṇḍau ca samahākālavālinau | bhujaṅgeśaḥ pinākī ca khaḍgīśaśca bakastathā

---

17-37

श्वेतो भृगुर्वकुलीशः संवर्तक इतीरितः । रुद्रमूर्तय उद्दिष्टा मदीया वर्णपालिकाः

śveto bhṛgurvakulīśaḥ saṃvartaka itīritaḥ | rudramūrtaya uddiṣṭā madīyā varṇapālikāḥ

---

17-38

वर्णचक्रपद्मनिरूपणम् तथा वर्णमयं चक्रं पद्मं चापि निबोध मे । प्रणवोऽक्षः समुद्दिष्टः शक्तिर्नाभिरुदीरिता

varṇacakrapadmanirūpaṇam tathā varṇamayaṃ cakraṃ padmaṃ cāpi nibodha me | praṇavo'kṣaḥ samuddiṣṭaḥ śaktirnābhirudīritā

---

17-39

अकचाष्टतपाश्चैव सवर्ग्या अरपद्धतिः । यादयो नेमिरुद्दिष्टा गरुडः प्रधिरुच्यते

akacāṣṭatapāścaiva savargyā arapaddhatiḥ | yādayo nemiruddiṣṭā garuḍaḥ pradhirucyate

---

17-40

प्रणवः कर्णिका प्रोक्ता शक्तिः केसरपद्धतिः । स्वरद्विरष्टकं वर्गा अन्तःस्था ऊष्मभिः सह

praṇavaḥ karṇikā proktā śaktiḥ kesarapaddhatiḥ | svaradviraṣṭakaṃ vargā antaḥsthā ūṣmabhiḥ saha

---

17-41

पत्राष्टकमिदं प्रोक्तं गरुडो दीप्तिरुच्यते । इति चक्राब्जमध्यस्था मातृकावर्णमालिनी

patrāṣṭakamidaṃ proktaṃ garuḍo dīptirucyate | iti cakrābjamadhyasthā mātṛkāvarṇamālinī

---

17-42

मन्त्रयोनिर्महादेवी वैष्णवी षड्गुणात्मिका । वर्णमातृकात्मकवैष्णवशक्तिस्वरूपवर्णनम् आदिवर्णप्रकॢप्ताङ्गा वर्गाभरणभूषिता

mantrayonirmahādevī vaiṣṇavī ṣaḍguṇātmikā | varṇamātṛkātmakavaiṣṇavaśaktisvarūpavarṇanam ādivarṇaprakḷptāṅgā vargābharaṇabhūṣitā

---

17-43

पद्मगर्भप्रतीकाशा शङ्खपङ्कजधारिणी । प्रणवेनाथ शक्त्या च श्रिया संकॢप्तदेहिका

padmagarbhapratīkāśā śaṅkhapaṅkajadhāriṇī | praṇavenātha śaktyā ca śriyā saṃkḷptadehikā

---

17-44

स्वरसंपूर्णवदना कचकॢप्तकरद्वया । टतकॢप्तपदद्वन्द्वा पादिकॢप्तोदरा शुभा

svarasaṃpūrṇavadanā kacakḷptakaradvayā | ṭatakḷptapadadvandvā pādikḷptodarā śubhā

---

17-45

यरप्राणोष्मका देवी लकारवरहारिणी । वकारकाञ्चीसुभगा शषकुण्डलधारिणी

yaraprāṇoṣmakā devī lakāravarahāriṇī | vakārakāñcīsubhagā śaṣakuṇḍaladhāriṇī

---

17-46

सहृत्का हान्तरात्मा च क्षप्रभा वर्णमालिनी । पाशाङ्कुशकराग्रा च वाणी ध्येया विपश्चिता

sahṛtkā hāntarātmā ca kṣaprabhā varṇamālinī | pāśāṅkuśakarāgrā ca vāṇī dhyeyā vipaścitā

---

17-47

प्रथमं वैष्णवशक्त्याराधनम् वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण पुरैवाराधयेद्गिरम् । ततो मन्त्रोद्धारः लब्धानुज्ञस्ततो देव्या गुरुपङ्क्तिं समर्च्य च

prathamaṃ vaiṣṇavaśaktyārādhanam vakṣyamāṇena mantreṇa puraivārādhayedgiram | tato mantroddhāraḥ labdhānujñastato devyā gurupaṅktiṃ samarcya ca

---

17-48

गणेशमभिपूज्याथ मन्त्रानिष्टान् समुद्धरेत् । वैष्णवरूपैरेव वैष्णवमन्त्रोद्धरणम् अप्रमेयादिभिर्भावैर्वैष्णवानुद्धरेत् सुधीः

gaṇeśamabhipūjyātha mantrāniṣṭān samuddharet | vaiṣṇavarūpaireva vaiṣṇavamantroddharaṇam aprameyādibhirbhāvairvaiṣṇavānuddharet sudhīḥ

---

17-49

रौद्रमन्त्राणा रौद्ररूपैरुद्धरणम् शक्तिमन्त्राणां शक्तिरूपैः रौद्रान् रुद्रैस्ततः शाक्तान् भारत्यंशैः समुद्धरेत् । यद्यपि व्यापका मन्त्रा नित्यं सिद्धा महामुने

raudramantrāṇā raudrarūpairuddharaṇam śaktimantrāṇāṃ śaktirūpaiḥ raudrān rudraistataḥ śāktān bhāratyaṃśaiḥ samuddharet | yadyapi vyāpakā mantrā nityaṃ siddhā mahāmune

---

17-50

स्युः शक्तिशालिनो मन्त्रा एवं सृष्टिविचिन्तनात् । उक्तक्रमोल्लङ्घने प्रत्यवायः उज्झित्वोक्तक्रमं यो हि मन्दात्मा मन्त्रमुद्धरेत्

syuḥ śaktiśālino mantrā evaṃ sṛṣṭivicintanāt | uktakramollaṅghane pratyavāyaḥ ujjhitvoktakramaṃ yo hi mandātmā mantramuddharet

---

17-51

भवन्ति शापदा मन्त्रास्तस्य शास्त्रातिवर्तिनः । अनुल्लङ्घनेऽभ्युदयः अनुज्झित्वा क्रमं सर्वं यः सुधीर्मन्त्रमुद्धरेत् । तस्याध्ययनमात्रेण मन्त्रः सिद्धिं प्रयच्छति

bhavanti śāpadā mantrāstasya śāstrātivartinaḥ | anullaṅghane'bhyudayaḥ anujjhitvā kramaṃ sarvaṃ yaḥ sudhīrmantramuddharet | tasyādhyayanamātreṇa mantraḥ siddhiṃ prayacchati

---

17

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां वर्णसंज्ञानिरूपणं नाम सप्तदशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ varṇasaṃjñānirūpaṇaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ

---

1076

आदितः श्लोकाः 1055 मन्त्रोद्धारो नाम अष्टादशोऽध्यायः ध्यातं सकृद्भवानेककोट्यघौघं हरत्यरम् । सुदर्शनस्य तद्दिव्यं भर्गो देवस्य धीमहि

āditaḥ ślokāḥ 1055 mantroddhāro nāma aṣṭādaśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya taddivyaṃ bhargo devasya dhīmahi

---

18-1

शक्तिमन्त्रोद्धारः अहिर्बुध्न्यः - शक्तिं समुद्धरेत् पूर्वमग्नीषोमात्मना स्थिताम् । विष्णुस्थां परमात्मस्थां स्पृशन्तीं व्यापिनीं पुनः

śaktimantroddhāraḥ ahirbudhnyaḥ - śaktiṃ samuddharet pūrvamagnīṣomātmanā sthitām | viṣṇusthāṃ paramātmasthāṃ spṛśantīṃ vyāpinīṃ punaḥ

---

18-2

वानीहृदयमादाय योजयेदन्तरात्मना । हृदा पुनः समायोज्य योजयेदूष्मणो द्वयम्

vānīhṛdayamādāya yojayedantarātmanā | hṛdā punaḥ samāyojya yojayedūṣmaṇo dvayam

---

18-3

पञ्चबिन्दुं महाशक्तिं स्मरेदथ तदासनाम् । व्योमेशमाश्रयन्तीं तां स्मरेदथ धिया पुनः

pañcabinduṃ mahāśaktiṃ smaredatha tadāsanām | vyomeśamāśrayantīṃ tāṃ smaredatha dhiyā punaḥ

---

18-4

संक्षेपतस्तत्प्रभावः इयं दिव्या महाशक्तिः सोमसूर्याग्निभूषणा । माया नाम तनुर्विष्णोस्त्रैलोक्यैश्वर्यदोज्ज्वला

saṃkṣepatastatprabhāvaḥ iyaṃ divyā mahāśaktiḥ somasūryāgnibhūṣaṇā | māyā nāma tanurviṣṇostrailokyaiśvaryadojjvalā

---

18-5

स्थूलसूक्ष्मपरत्वेन शक्तिरेषा निदर्शिता । सौदर्शनानां मन्त्राणामियं योनिर्महामुने

sthūlasūkṣmaparatvena śaktireṣā nidarśitā | saudarśanānāṃ mantrāṇāmiyaṃ yonirmahāmune

---

18-6

विष्णुसंकल्परूपाणां ये चान्ये वैष्णवा भुवि । इयम् सा परमा शक्तिरहंतेयं हरेः परा

viṣṇusaṃkalparūpāṇāṃ ye cānye vaiṣṇavā bhuvi | iyam sā paramā śaktirahaṃteyaṃ hareḥ parā

---

18-7

विचित्रानेकशब्दार्थतत्तत्संकल्पकोरका । युग्मान्तैरादिभिः षड्भिराद्यन्तस्वरषट्कयोः

vicitrānekaśabdārthatattatsaṃkalpakorakā | yugmāntairādibhiḥ ṣaḍbhirādyantasvaraṣaṭkayoḥ

---

18-8

अङ्गकॢप्तिः समुद्दिष्टा शक्त्या मेलितया स्वया । सुदर्शनदशाक्षरमन्त्रोद्धारः मनसाभ्यस्य तां शक्तिं संतोषावधि वैष्णवीम्

aṅgakḷptiḥ samuddiṣṭā śaktyā melitayā svayā | sudarśanadaśākṣaramantroddhāraḥ manasābhyasya tāṃ śaktiṃ saṃtoṣāvadhi vaiṣṇavīm

---

18-9

समुद्धरेन्महामन्त्रं सौदर्शनमनन्यधीः । अमृतं शक्तिहृद्भूतमप्रमेयेन वर्णयेत्

samuddharenmahāmantraṃ saudarśanamananyadhīḥ | amṛtaṃ śaktihṛdbhūtamaprameyena varṇayet

---

18-10

दिव्यं तदन्तरात्मानं परमात्मानमञ्जसा । योजयेत् प्रथमेनैव तत्स्थां तृप्तिं तु केवलाम्

divyaṃ tadantarātmānaṃ paramātmānamañjasā | yojayet prathamenaiva tatsthāṃ tṛptiṃ tu kevalām

---

18-11

केवलं तत्स्थितं सोमं तत्स्थितं च स्मरेत् सुधीः । अशेषभुवनाधारं तत्स्थमानन्दमेव च

kevalaṃ tatsthitaṃ somaṃ tatsthitaṃ ca smaret sudhīḥ | aśeṣabhuvanādhāraṃ tatsthamānandameva ca

---

18-12

कालपावकमादाय दुष्टपापेन्धनानलम् । योजयेद् व्यापकेनैव नानाविधविभाविना

kālapāvakamādāya duṣṭapāpendhanānalam | yojayed vyāpakenaiva nānāvidhavibhāvinā

---

18-13

संक्षेपतस्तत्प्रभाववर्णनम् दशाक्षरी महाविद्या शक्तिः सौदर्शनी त्वियम् । स्थूलसूक्ष्मपराकारा विष्णुसंकल्परूपिणी

saṃkṣepatastatprabhāvavarṇanam daśākṣarī mahāvidyā śaktiḥ saudarśanī tviyam | sthūlasūkṣmaparākārā viṣṇusaṃkalparūpiṇī

---

18-14

तत्तद्विचित्रसंकल्पसदसद्भावभाविनी । सर्वभावानुगा विष्णो परा सौदर्शनी स्थितिः

tattadvicitrasaṃkalpasadasadbhāvabhāvinī | sarvabhāvānugā viṣṇo parā saudarśanī sthitiḥ

---

18-15

आकाशादिपृथिव्यन्तभूतिभेदानुयायिनी । सूक्ष्मा सौदर्शनी शक्तिः कारणादिविभागिनी

ākāśādipṛthivyantabhūtibhedānuyāyinī | sūkṣmā saudarśanī śaktiḥ kāraṇādivibhāginī

---

18-16

तत्तद्दुरितदैत्यौघतमोविध्वंसनात्मिका । स्थूलचक्रस्वरूपाढ्या विष्णोः सांकल्पिकी स्थितिः

tattadduritadaityaughatamovidhvaṃsanātmikā | sthūlacakrasvarūpāḍhyā viṣṇoḥ sāṃkalpikī sthitiḥ

---

18-17

स्वरव्यञ्जनकूटस्थैः पूर्णेयं चतुरक्षरी । निदानं सर्वसिद्धीनामपदं लाभनाशयोः

svaravyañjanakūṭasthaiḥ pūrṇeyaṃ caturakṣarī | nidānaṃ sarvasiddhīnāmapadaṃ lābhanāśayoḥ

---

18-18

कूटे त्र्यर्णमये त्वस्याः परतः प्रायशः स्थितेः । याभ्यां षडक्षरी सैषा विद्या भुवनकारिका

kūṭe tryarṇamaye tvasyāḥ parataḥ prāyaśaḥ sthiteḥ | yābhyāṃ ṣaḍakṣarī saiṣā vidyā bhuvanakārikā

---

18-19

त्रेधा पञ्चमबीजकथनम् परमात्मानमादाय योजयेदुदयेन तु । प्रधानं संस्पृशेद्भूयः परं बीजं तु पञ्चमम्

tredhā pañcamabījakathanam paramātmānamādāya yojayedudayena tu | pradhānaṃ saṃspṛśedbhūyaḥ paraṃ bījaṃ tu pañcamam

---

18-20

सूर्यमुद्दामकालाढ्यं सूक्ष्मं तद्बीजमुच्यते । सप्राणं भुवनाधारं रक्षोदुरितमर्दनम्

sūryamuddāmakālāḍhyaṃ sūkṣmaṃ tadbījamucyate | saprāṇaṃ bhuvanādhāraṃ rakṣoduritamardanam

---

1097

स्थूलं तु पञ्चमं बीजं सौदर्शनमनुत्तमम् । त्रेधा षष्ठबीजकथनम् यत्तत् सांकर्षणं घोरं लाङ्गलं परमायुधम् ॥ 18- 21

sthūlaṃ tu pañcamaṃ bījaṃ saudarśanamanuttamam | tredhā ṣaṣṭhabījakathanam yattat sāṃkarṣaṇaṃ ghoraṃ lāṅgalaṃ paramāyudham || 18- 21

---

18-22

योजयेदप्रमेयेण चन्द्रिकाकेवलेन च । परं तत् परमं षष्ठं दीप्तिशालि सुदर्शने

yojayedaprameyeṇa candrikākevalena ca | paraṃ tat paramaṃ ṣaṣṭhaṃ dīptiśāli sudarśane

---

18-23

सर्वशास्त्रार्थकूटस्थमिति तेजोऽप्रमेयकम् । षष्ठे परा स्थितिर्बीजे सेयं नारद दर्शिता

sarvaśāstrārthakūṭasthamiti tejo'prameyakam | ṣaṣṭhe parā sthitirbīje seyaṃ nārada darśitā

---

18-24

तत् फुल्लनयनाकारं फुल्लैर्यन्नयनैर्वृतम् । प्रथितं प्रथमाक्रान्तं विश्वाप्ययकृदुज्ज्वलम्

tat phullanayanākāraṃ phullairyannayanairvṛtam | prathitaṃ prathamākrāntaṃ viśvāpyayakṛdujjvalam

---

18-25

सूक्ष्मं षष्ठं समुद्दिष्टं बीजं सौदर्शनं परम् । यस्मान्नयति सन्मार्गं छित्त्वाघं बाह्यमान्तरम्

sūkṣmaṃ ṣaṣṭhaṃ samuddiṣṭaṃ bījaṃ saudarśanaṃ param | yasmānnayati sanmārgaṃ chittvāghaṃ bāhyamāntaram

---

18-26

प्रथते च मुहुर्वृद्ध्या विश्वमाप्याययत्यपि । इयं ते मध्यमावस्था सूक्ष्मा षष्ठी प्रदर्शिता

prathate ca muhurvṛddhyā viśvamāpyāyayatyapi | iyaṃ te madhyamāvasthā sūkṣmā ṣaṣṭhī pradarśitā

---

18-27

श्वेताख्या व्यापकाक्रान्ता आह्लादेन तु केवलम् । षष्ठी स्थूला समुद्दिष्टा विधा नारद ते मुने

śvetākhyā vyāpakākrāntā āhlādena tu kevalam | ṣaṣṭhī sthūlā samuddiṣṭā vidhā nārada te mune

---

18-28

स्थाणुं छित्त्वा यथा दग्ध्वा पूर्वं केदारकारकः । फलप्रापणबीजानि प्रथयित्वा च वारिणा

sthāṇuṃ chittvā yathā dagdhvā pūrvaṃ kedārakārakaḥ | phalaprāpaṇabījāni prathayitvā ca vāriṇā

---

18-29

आप्याय्य शान्तसंतापो व्याप्नुवन् विविधं फलम् । आह्लादं लभतेऽतीव सेयं षष्ठी परा मुने

āpyāyya śāntasaṃtāpo vyāpnuvan vividhaṃ phalam | āhlādaṃ labhate'tīva seyaṃ ṣaṣṭhī parā mune

---

18-30

इति ते दर्शिता शश्वच्छक्तिः सा षोडशाक्षरी । सुदर्शनगायत्री स्वशक्त्या तु समाक्रान्ता गायत्री सेयमीरिता

iti te darśitā śaśvacchaktiḥ sā ṣoḍaśākṣarī | sudarśanagāyatrī svaśaktyā tu samākrāntā gāyatrī seyamīritā

---

18-31

पुनः शक्तिमन्त्रवैभवः एषा सौदर्शनी शक्तिर्भवबीजक्षयंकरी । जप्तार्चिता हुता ध्याता तारयत्येव साधकम्

punaḥ śaktimantravaibhavaḥ eṣā saudarśanī śaktirbhavabījakṣayaṃkarī | japtārcitā hutā dhyātā tārayatyeva sādhakam

---

18-32

अस्याः प्रातिस्विकं बीजं चतुर्थं कूटमुत्तमम् । स्मृता प्रातिस्विकी शक्तिस्तृप्तिः सोमामृतात्मिका

asyāḥ prātisvikaṃ bījaṃ caturthaṃ kūṭamuttamam | smṛtā prātisvikī śaktistṛptiḥ somāmṛtātmikā

---

18-33

शक्तिमन्त्रस्य प्रथमद्वितीयाक्षराभ्यां पुरुषसूक्तश्रीसूक्तयोराविर्भावः अक्षरादादिमादस्याः सूक्तं पौरुषमुद्गतम् । द्वितीयाक्षरसंभूतं श्रीसूक्तं नाम यन्मुने

śaktimantrasya prathamadvitīyākṣarābhyāṃ puruṣasūktaśrīsūktayorāvirbhāvaḥ akṣarādādimādasyāḥ sūktaṃ pauruṣamudgatam | dvitīyākṣarasaṃbhūtaṃ śrīsūktaṃ nāma yanmune

---

18-34

संक्षेपतो मन्त्रार्थवर्णनम् सहयोर्यत् स्मृतं ज्ञानं तत् सहस्रारमुच्यते । सहो बलं समाख्यातं तत् स्रवत्यखिलेन यत्

saṃkṣepato mantrārthavarṇanam sahayoryat smṛtaṃ jñānaṃ tat sahasrāramucyate | saho balaṃ samākhyātaṃ tat sravatyakhilena yat

---

18-35

तत् सहस्रं समाख्यातमनन्तं प्राणनं च तत् । अरं ज्ञानं समाख्यातं नित्यशुद्धं निरञ्जनम्

tat sahasraṃ samākhyātamanantaṃ prāṇanaṃ ca tat | araṃ jñānaṃ samākhyātaṃ nityaśuddhaṃ nirañjanam

---

18-36

ज्ञानक्रियात्मिका शक्तिरिति सौदर्शनी कला । संप्राप्योदयमुद्दामं भुवनस्य कृते स्वयम्

jñānakriyātmikā śaktiriti saudarśanī kalā | saṃprāpyodayamuddāmaṃ bhuvanasya kṛte svayam

---

18-37

प्राणसूर्यात्मिका भूत्वा परमात्मस्वरूपिणी । निहत्य दुरितं शश्वद्विश्वमाप्याययन्त्यपि

prāṇasūryātmikā bhūtvā paramātmasvarūpiṇī | nihatya duritaṃ śaśvadviśvamāpyāyayantyapi

---

18-38

श्वेता प्रसन्नभूयिष्ठा स्वयमानन्दते मुहुः । संहृतैर्विगृहीतैश्च वाक्यैर्वर्णैः पदैरपि

śvetā prasannabhūyiṣṭhā svayamānandate muhuḥ | saṃhṛtairvigṛhītaiśca vākyairvarṇaiḥ padairapi

---

18-39

लेशतोऽर्थगतिः प्रोक्ता विस्तृत्या नैव शक्यते । सुदर्शनसप्ताक्षरी प्रणवेन समाक्रान्ता सेयं सप्ताक्षरी स्मृता

leśato'rthagatiḥ proktā vistṛtyā naiva śakyate | sudarśanasaptākṣarī praṇavena samākrāntā seyaṃ saptākṣarī smṛtā

---

18-40

सुदर्शनाष्टाक्षरी स्वशक्त्या च समाक्रान्ता सेयमष्टाक्षरी स्मृता । सुदर्शननवाक्षरी श्रिया समेता भूयोऽपि स्मृता सैषा नवाक्षरी

sudarśanāṣṭākṣarī svaśaktyā ca samākrāntā seyamaṣṭākṣarī smṛtā | sudarśananavākṣarī śriyā sametā bhūyo'pi smṛtā saiṣā navākṣarī

---

18-41

अथाङ्गसिद्ध्यर्थाङ्गमन्त्रः अथास्या अङ्गसिद्ध्यर्थमेकमङ्गं निशामय । चन्द्रांशुमुद्धरेत् पूर्वमप्रमेयेण भूषयेत्

athāṅgasiddhyarthāṅgamantraḥ athāsyā aṅgasiddhyarthamekamaṅgaṃ niśāmaya | candrāṃśumuddharet pūrvamaprameyeṇa bhūṣayet

---

18-42

अशेषभुवनाधारं परप्रकृतिसंयुतम् । आनन्देन समाक्रान्तं द्वितीयं कूटमुद्धरेत्

aśeṣabhuvanādhāraṃ paraprakṛtisaṃyutam | ānandena samākrāntaṃ dvitīyaṃ kūṭamuddharet

---

18-43

चतुर्गतिमथादाय ह्यप्रमेयेण भूषयेत् । ततोऽमृतमुपादायाप्यमृताधारभूषितम्

caturgatimathādāya hyaprameyeṇa bhūṣayet | tato'mṛtamupādāyāpyamṛtādhārabhūṣitam

---

18-44

आनन्दयोजितं पश्चात् परमात्मानमुद्धरेत् । आनन्दपूरितः सोऽयं मन्त्रः सर्वाङ्गमन्त्रराट्

ānandayojitaṃ paścāt paramātmānamuddharet | ānandapūritaḥ so'yaṃ mantraḥ sarvāṅgamantrarāṭ

---

18-45

अतिचञ्चलदीप्ताग्निः फुल्लत्कमलसंनिभः । सूर्यानलसहस्राभ आदिदेवसमद्युतिः

aticañcaladīptāgniḥ phullatkamalasaṃnibhaḥ | sūryānalasahasrābha ādidevasamadyutiḥ

---

18-46

नित्यतृप्तश्च मन्त्रात्मा सूक्ष्मावस्थ उदाहृतः । करालाकारवर्णाभा स्फुरच्चक्रायुतान्विता

nityatṛptaśca mantrātmā sūkṣmāvastha udāhṛtaḥ | karālākāravarṇābhā sphuraccakrāyutānvitā

---

18-47

निहत्य दुरितं सर्वं प्राणेन स्वेन तेजसा । सोमसूर्यात्मिका भूत्वा गोपायति जगत्त्रयम्

nihatya duritaṃ sarvaṃ prāṇena svena tejasā | somasūryātmikā bhūtvā gopāyati jagattrayam

---

18-48

इति स्थूला गतिर्दिव्या चक्रमन्त्रस्य दर्शिता । इदं नानाविधैर्बीजैर्हृदयाद्यङ्गसंततौ । योजयेच्चक्रमन्त्रं तु यथा तन्मे निशामय

iti sthūlā gatirdivyā cakramantrasya darśitā | idaṃ nānāvidhairbījairhṛdayādyaṅgasaṃtatau | yojayeccakramantraṃ tu yathā tanme niśāmaya

---

18

इति श्रीपाञ्चरात्रे तत्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां मन्त्रोद्धारो नाम अष्टादशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tatrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ mantroddhāro nāma aṣṭādaśo'dhyāyaḥ

---

1126

आदितः श्लोकाः 1103 अङ्गोपाङ्गमन्त्रोद्धारो नाम एकोनविंशोऽध्यायः ध्यातं सकृद्भवानेककोट्यघौघं हरत्यरम् । सुदर्शनस्य तद्दिव्यं भर्गो देवस्य धीमहि

āditaḥ ślokāḥ 1103 aṅgopāṅgamantroddhāro nāma ekonaviṃśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya taddivyaṃ bhargo devasya dhīmahi

---

19-1

हृदयमन्त्रः अहिर्बुध्न्यः - यत्तज्ज्ञानमयं दिव्यं गुणानां प्रकृतिः परा । पञ्चानां तु बलादीनां नित्यशुद्धं निरञ्जनम्

hṛdayamantraḥ ahirbudhnyaḥ - yattajjñānamayaṃ divyaṃ guṇānāṃ prakṛtiḥ parā | pañcānāṃ tu balādīnāṃ nityaśuddhaṃ nirañjanam

---

19-2

तन्नाम हृदयं मन्त्रं स षाड्गुण्यमयो यतः । तस्य वाचकमाकारमुद्धरेन्मनसा सुधीः

tannāma hṛdayaṃ mantraṃ sa ṣāḍguṇyamayo yataḥ | tasya vācakamākāramuddharenmanasā sudhīḥ

---

19-3

ज्ञानत्वादप्रमेयश्च प्रथमो व्यापकः स्मृतः । आनन्द आदिदेवश्च गोपनश्चेति षड्विधाः

jñānatvādaprameyaśca prathamo vyāpakaḥ smṛtaḥ | ānanda ādidevaśca gopanaśceti ṣaḍvidhāḥ

---

19-4

क्रमात् संहृत्य तज्ज्ञानं सांकर्षणमनुत्तम् । तत्तद्विशेषसंयोगाद्विशेष्यस्तन्मयः सदा

kramāt saṃhṛtya tajjñānaṃ sāṃkarṣaṇamanuttam | tattadviśeṣasaṃyogādviśeṣyastanmayaḥ sadā

---

19-5

इत्याभावसमायोगाज्ज्ञानात्मा मन्त्रराट् स्वयम् । हृदयाय नमः पश्चाद्व्यक्त्यर्थं संप्रयोजयेत्

ityābhāvasamāyogājjñānātmā mantrarāṭ svayam | hṛdayāya namaḥ paścādvyaktyarthaṃ saṃprayojayet

---

19-6

शिरोमन्त्रः रमणीया समिद्धा च येच्छा देवस्य शाश्वती । सर्वत्राप्रतिघा दिव्या ह्यमृताधारभेदिता

śiromantraḥ ramaṇīyā samiddhā ca yecchā devasya śāśvatī | sarvatrāpratighā divyā hyamṛtādhārabheditā

---

19-7

वीति बीजेन निर्दिष्टा तच्चैश्वर्यं महद्धरेः । ऐश्वर्यं च शिरःस्थाने यत्तत् सर्वोपरि स्थितम्

vīti bījena nirdiṣṭā taccaiśvaryaṃ mahaddhareḥ | aiśvaryaṃ ca śiraḥsthāne yattat sarvopari sthitam

---

19-8

अविघातात्मकं यत्तदिच्छाया रूपमुत्तमम् । समिद्धं रमणीयं तदमृतस्याश्रयः परः

avighātātmakaṃ yattadicchāyā rūpamuttamam | samiddhaṃ ramaṇīyaṃ tadamṛtasyāśrayaḥ paraḥ

---

19-9

वीति तद्द्योतकं बीजं तेन संयोजयेच्छिरः । तेन संयोजितश्चक्रमन्त्र ऐश्वर्यबृंहितः

vīti taddyotakaṃ bījaṃ tena saṃyojayecchiraḥ | tena saṃyojitaścakramantra aiśvaryabṛṃhitaḥ

---

19-10

इच्छामिन्धान एवास्य मन्त्रिणः संप्रकाशते । ततस्तच्छिरसे स्वाहा व्यक्त्यर्थं संप्रयोजयेत्

icchāmindhāna evāsya mantriṇaḥ saṃprakāśate | tatastacchirase svāhā vyaktyarthaṃ saṃprayojayet

---

19-11

शिखामन्त्रः अमृता सोमरूपा च या सा तृप्तिमयी परा । जगत्प्रकृतिरीशाना विष्णुशक्तिः परावरा

śikhāmantraḥ amṛtā somarūpā ca yā sā tṛptimayī parā | jagatprakṛtirīśānā viṣṇuśaktiḥ parāvarā

---

19-12

तस्या यो भुवनाकार उद्दाम उदयोऽमलः । सु इत्येवं समाख्याता शक्तिस्तेनोदिता सती

tasyā yo bhuvanākāra uddāma udayo'malaḥ | su ityevaṃ samākhyātā śaktistenoditā satī

---

19-13

विशेषयति रूपेण चक्रमन्त्रं सनातनम् । तया स भेदितः शक्त्या शक्त्यात्मा संप्रकाशते

viśeṣayati rūpeṇa cakramantraṃ sanātanam | tayā sa bheditaḥ śaktyā śaktyātmā saṃprakāśate

---

19-14

या सा कुण्डलिनी शक्तिर्हृदयस्था समीरिता । योगिभिर्या शिखा तस्या दिव्या दीपाकृतिः परा

yā sā kuṇḍalinī śaktirhṛdayasthā samīritā | yogibhiryā śikhā tasyā divyā dīpākṛtiḥ parā

---

19-15

प्रसरत्यूर्ध्वभागे तु शिखास्थाने विराजते । अतः शक्तेः शिखास्थाने न्यासस्तस्यास्ततः स्मृतः

prasaratyūrdhvabhāge tu śikhāsthāne virājate | ataḥ śakteḥ śikhāsthāne nyāsastasyāstataḥ smṛtaḥ

---

19-16

शिखायै वषडित्येवं व्यक्त्यर्थं संप्रयोजयेत् । कवचमन्त्रः ऊर्जो नाम समुद्दिष्टो बलं विष्णोः स्वमूर्जितम्

śikhāyai vaṣaḍityevaṃ vyaktyarthaṃ saṃprayojayet | kavacamantraḥ ūrjo nāma samuddiṣṭo balaṃ viṣṇoḥ svamūrjitam

---

19-17

प्रज्ञाधारणसामर्थ्यं नित्यतृप्तिमयं परम् । सर्वकार्यैः समुद्युक्तः श्रमाभावे हि तृप्यति

prajñādhāraṇasāmarthyaṃ nityatṛptimayaṃ param | sarvakāryaiḥ samudyuktaḥ śramābhāve hi tṛpyati

---

19-18

अशेषभुवनाधारस्तद्बलं परिगीयते । बले बलं धारणेद्धा बिभर्ति सकलं जगत्

aśeṣabhuvanādhārastadbalaṃ parigīyate | bale balaṃ dhāraṇeddhā bibharti sakalaṃ jagat

---

19-19

चतुर्गतिमयं यत्तत् प्राणानां परिगीयते । व्यानापानादिका सा च प्रोक्ता गतिचतुष्टयी

caturgatimayaṃ yattat prāṇānāṃ parigīyate | vyānāpānādikā sā ca proktā gaticatuṣṭayī

---

19-20

चतुर्गतिमयः प्राणो बलं तत् परिगीयते । अजितो भगवान् येन जयत्यखिलमच्युतः

caturgatimayaḥ prāṇo balaṃ tat parigīyate | ajito bhagavān yena jayatyakhilamacyutaḥ

---

19-21

एतैर्गुणैः समायुक्तं बलं तद्वैष्णवं महत् । अप्रमेयमनाद्यं तत् सूर्यशब्देन गीयते

etairguṇaiḥ samāyuktaṃ balaṃ tadvaiṣṇavaṃ mahat | aprameyamanādyaṃ tat sūryaśabdena gīyate

---

19-22

बलेन भेदितो मन्त्रो बलात्मा व्यवतिष्ठते । बलं चाखिलगात्रेषु मूर्छितं विपुलं महत्

balena bhedito mantro balātmā vyavatiṣṭhate | balaṃ cākhilagātreṣu mūrchitaṃ vipulaṃ mahat

---

19-23

अंसयोस्तदभिव्यक्तिरतस्तत्रैव विन्यसेत् । कवचाय हुमित्येव व्यक्त्यर्थं संप्रयोजयेत्

aṃsayostadabhivyaktiratastatraiva vinyaset | kavacāya humityeva vyaktyarthaṃ saṃprayojayet

---

19-24

अस्त्रमन्त्रः महत्ता न्यूनताभावः स च स्यादविकारिता । अव्याहतस्वसंकल्पः सुशब्दार्थो निरूपितः

astramantraḥ mahattā nyūnatābhāvaḥ sa ca syādavikāritā | avyāhatasvasaṃkalpaḥ suśabdārtho nirūpitaḥ

---

19-25

चेतनाचेतनं विश्वं स्वसंकल्पेन भावयन् । यः स्यादविकृतः सोऽस्य भावो महासुदर्शनः

cetanācetanaṃ viśvaṃ svasaṃkalpena bhāvayan | yaḥ syādavikṛtaḥ so'sya bhāvo mahāsudarśanaḥ

---

19-26

तद्वीर्यं तच्च शास्त्रोक्तं यद् दुष्टदमनात्मकम् । शान्तिदं सर्वपापानां शंकरं जगतामपि

tadvīryaṃ tacca śāstroktaṃ yad duṣṭadamanātmakam | śāntidaṃ sarvapāpānāṃ śaṃkaraṃ jagatāmapi

---

19-27

विकारविरहो दैत्यमर्दिनः परमात्मनः । महासुदर्शनेत्येवं तद्विर्यं बहुधोच्यते

vikāraviraho daityamardinaḥ paramātmanaḥ | mahāsudarśanetyevaṃ tadviryaṃ bahudhocyate

---

19-28

वीर्येण भेदितो मन्त्रो वीर्यात्मा व्यवतिष्ठते । तस्य हस्ततले स्थाने ततस्तत् तत्र विन्यसेत्

vīryeṇa bhedito mantro vīryātmā vyavatiṣṭhate | tasya hastatale sthāne tatastat tatra vinyaset

---

19-29

ततोऽस्त्राय फडित्येवं व्यक्त्यर्थं संप्रयोजयेत् । नेत्रमन्त्रः अन्तर्बोधस्वरूपो यः प्राकृतध्वान्तनाशनः

tato'strāya phaḍityevaṃ vyaktyarthaṃ saṃprayojayet | netramantraḥ antarbodhasvarūpo yaḥ prākṛtadhvāntanāśanaḥ

---

19-30

सूर्यवत् तपतस्तस्य या ज्वालाप्यूर्ध्वगामिनी । पुरुषाणामशेषाणामैश्वर्यान्निरपेक्षता

sūryavat tapatastasya yā jvālāpyūrdhvagāminī | puruṣāṇāmaśeṣāṇāmaiśvaryānnirapekṣatā

---

19-31

अमृताधाररूपत्वमनिशं जन्मघातकम् । नैरपेक्ष्येण यत् तस्य तत् तेजः समुदाहृतम्

amṛtādhārarūpatvamaniśaṃ janmaghātakam | nairapekṣyeṇa yat tasya tat tejaḥ samudāhṛtam

---

19-32

ज्वालाशब्देन तत् तेजो वैष्णवं बहुधेर्यते । तेजसा भेदितो मन्त्रस्तेजोरूपोऽवतिष्ठते

jvālāśabdena tat tejo vaiṣṇavaṃ bahudheryate | tejasā bhedito mantrastejorūpo'vatiṣṭhate

---

19-33

तेजसो नयनं स्थानमतस्तत् तत्र विन्यसेत् । वौषण्नेत्रत्रयायेति व्यत्यासाद् व्यक्तये पठेत्

tejaso nayanaṃ sthānamatastat tatra vinyaset | vauṣaṇnetratrayāyeti vyatyāsād vyaktaye paṭhet

---

19-34

इति षाड्गुण्यरूपेयं दर्शिता तेऽङ्गसंततिः । उपाङ्गसंततिश्चैव न्यसनीया विपश्चिता

iti ṣāḍguṇyarūpeyaṃ darśitā te'ṅgasaṃtatiḥ | upāṅgasaṃtatiścaiva nyasanīyā vipaścitā

---

19-35

उपाङ्गमन्त्रः कुक्षिपृष्ठांसयुग्मोरुजानुपादयुगेषु च । शाद्यर्णान् व्यापिसंयुक्तान् ज्ञानाद्यैर्नमसा सह

upāṅgamantraḥ kukṣipṛṣṭhāṃsayugmorujānupādayugeṣu ca | śādyarṇān vyāpisaṃyuktān jñānādyairnamasā saha

---

19-36

विन्यसेत् षड्गुणात्मैव मन्त्रिदेहः प्रजायते । अप्रमेयो गदध्वंसी पन्थाः स्वर्गापवर्गयोः

vinyaset ṣaḍguṇātmaiva mantridehaḥ prajāyate | aprameyo gadadhvaṃsī panthāḥ svargāpavargayoḥ

---

19-37

इच्छामयो हि यो भावो विष्णुसंकल्पजृम्भितः । अशेषदुरितप्लोषात् सोऽग्निरित्युच्यते बुधैः

icchāmayo hi yo bhāvo viṣṇusaṃkalpajṛmbhitaḥ | aśeṣaduritaploṣāt so'gnirityucyate budhaiḥ

---

19-38

अग्निना भेदितो मन्त्रस्त्वग्न्यात्मा व्यवतिष्ठते । प्राकारं कल्पयेत् तेन परितः पावकाकृतिम्

agninā bhedito mantrastvagnyātmā vyavatiṣṭhate | prākāraṃ kalpayet tena paritaḥ pāvakākṛtim

---

19-39

अग्निप्राकारमध्यस्थो दुर्निरीक्षोऽभिजायते । संस्मरंश्चक्रगायत्रीं परितश्चक्रमुद्रया

agniprākāramadhyastho durnirīkṣo'bhijāyate | saṃsmaraṃścakragāyatrīṃ paritaścakramudrayā

---

19-40

ऊर्ध्वाधस्तिर्यगाकारं मुद्रयेदात्मनो बहिः । अग्निप्राकारतः पूर्वं चक्रमुद्राथवा भवेत्

ūrdhvādhastiryagākāraṃ mudrayedātmano bahiḥ | agniprākārataḥ pūrvaṃ cakramudrāthavā bhavet

---

19-41

चक्रगायत्री हृदयं चाथ चक्राय विद्महेपदमादिमम् । मन्त्रनाथस्य नेत्रादिपदं सूक्ष्मोऽथ धीमहि

cakragāyatrī hṛdayaṃ cātha cakrāya vidmahepadamādimam | mantranāthasya netrādipadaṃ sūkṣmo'tha dhīmahi

---

19-42

गायत्र्या आद्यनवमे ततश्चैवानिवारितः । ततः समस्तरूपं तु गायत्र्या दशमं पदम्

gāyatryā ādyanavame tataścaivānivāritaḥ | tataḥ samastarūpaṃ tu gāyatryā daśamaṃ padam

---

19-43

उदिता चक्रगायत्री सप्तविंशतिकीर्तिता । अथ सौदर्शनास्त्राणां मन्त्रानेतान् निबोध मे

uditā cakragāyatrī saptaviṃśatikīrtitā | atha saudarśanāstrāṇāṃ mantrānetān nibodha me

---

19-44

चक्राद्यस्त्रमन्त्राः ओं नमो भगवन् विष्णो सर्वेषामादिमं समम् । चक्रमूर्तिधरेत्येवं गदामूर्तिधरेति च

cakrādyastramantrāḥ oṃ namo bhagavan viṣṇo sarveṣāmādimaṃ samam | cakramūrtidharetyevaṃ gadāmūrtidhareti ca

---

19-45

शार्ङ्गमूर्तिधरेत्येवं खड्गमूर्तिधरेति च । चक्राद्यस्त्रचतुष्कं तु ततः सेनापतेपदम्

śārṅgamūrtidharetyevaṃ khaḍgamūrtidhareti ca | cakrādyastracatuṣkaṃ tu tataḥ senāpatepadam

---

19-46

सर्वत्र सममुच्चार्य वदेत् प्रातिस्विकं ततः । मन्त्रनाथो भवेच्चक्रे षड्वर्नोऽथ गदादिषु

sarvatra samamuccārya vadet prātisvikaṃ tataḥ | mantranātho bhaveccakre ṣaḍvarno'tha gadādiṣu

---

19-47

कौमोदकि महाशर्ङ्ग महाखड्गेत्युदीरयेत् । वर्मास्त्रे च ततो युञ्ज्यादेष मौनविधिक्रमः

kaumodaki mahāśarṅga mahākhaḍgetyudīrayet | varmāstre ca tato yuñjyādeṣa maunavidhikramaḥ

---

19-48

इमाश्चतस्रो गायत्र्यश्चक्रादीनामुदीरिताः । शङ्खादीनां चतुर्णां तु मन्त्रानेतान्निबोध मे

imāścatasro gāyatryaścakrādīnāmudīritāḥ | śaṅkhādīnāṃ caturṇāṃ tu mantrānetānnibodha me

---

19-49

शङ्खादिमन्त्राः ओं नमो भगवन् विष्णो सर्वेषामादितः समम् । शङ्खमूर्तिधरेत्येवं हलमूर्तिधरेति च

śaṅkhādimantrāḥ oṃ namo bhagavan viṣṇo sarveṣāmāditaḥ samam | śaṅkhamūrtidharetyevaṃ halamūrtidhareti ca

---

19-50

मुसलमूर्तिधरेत्येवं शूलमूर्तिधरेति च । सेनापतेपदं पश्चात् सर्वेषां तुल्यमुच्चरेत्

musalamūrtidharetyevaṃ śūlamūrtidhareti ca | senāpatepadaṃ paścāt sarveṣāṃ tulyamuccaret

---

19-51

महाथ पाञ्चजन्याय स्वाहेत्येकाधिको मनुः । महाहलाय स्वाहेति मन्त्रोऽप्येकाधिकः स्मृतः

mahātha pāñcajanyāya svāhetyekādhiko manuḥ | mahāhalāya svāheti mantro'pyekādhikaḥ smṛtaḥ

---

19-52

महा च मुसलायाथ स्वाहेत्यभ्यधिको मनुः । महाशूलाय स्वाहेति स चाप्यभ्यधिको मनुः

mahā ca musalāyātha svāhetyabhyadhiko manuḥ | mahāśūlāya svāheti sa cāpyabhyadhiko manuḥ

---

19-53

इमाश्चतस्रो गायत्र्यः शङ्खादीनां प्रदर्शिताः । दण्डादीनामथाष्टानामिमान् मन्त्रान् निबोध मे

imāścatasro gāyatryaḥ śaṅkhādīnāṃ pradarśitāḥ | daṇḍādīnāmathāṣṭānāmimān mantrān nibodha me

---

19-54

दण्डाद्यस्त्रमन्त्राः ओं नमो भगवन् विष्णो सर्वेषामादितः समम् । दण्डमूर्तिधरेत्येवं कुन्तमूर्तिधरेति च

daṇḍādyastramantrāḥ oṃ namo bhagavan viṣṇo sarveṣāmāditaḥ samam | daṇḍamūrtidharetyevaṃ kuntamūrtidhareti ca

---

19-55

शक्तिमूर्तिधरेत्येवं पाशमूर्तिधरेति च । अङ्कुशमूर्तिधराय कुलिशमूर्तिधरेति च

śaktimūrtidharetyevaṃ pāśamūrtidhareti ca | aṅkuśamūrtidharāya kuliśamūrtidhareti ca

---

19-56

परशुमूर्तिधरायाथ ततः शतमुखेति च । अनलमूर्तिधरेत्येवं प्रातिस्विकपदक्रमः

paraśumūrtidharāyātha tataḥ śatamukheti ca | analamūrtidharetyevaṃ prātisvikapadakramaḥ

---

19-57

सेनापतेपदं पश्चात् सर्वेषा सममुच्चरेत् । महादण्डायाथ नमो मन्त्र एवाधिकः स्मृतः

senāpatepadaṃ paścāt sarveṣā samamuccaret | mahādaṇḍāyātha namo mantra evādhikaḥ smṛtaḥ

---

19-58

महाकुन्तायाथ नमो मन्त्रोऽप्येकोऽधिकः स्मृतः । महाशक्तये च नमो मन्त्रोऽप्येकोऽधिकः स्मृतः

mahākuntāyātha namo mantro'pyeko'dhikaḥ smṛtaḥ | mahāśaktaye ca namo mantro'pyeko'dhikaḥ smṛtaḥ

---

19-59

महापाशायाथ नमो मन्त्रोऽप्येकोऽधिकः स्मृतः । महाङ्कुशाय नम इत्येषोऽप्यधिक उच्यते

mahāpāśāyātha namo mantro'pyeko'dhikaḥ smṛtaḥ | mahāṅkuśāya nama ityeṣo'pyadhika ucyate

---

19-60

महा च कुलिशायाथ नम इत्यपि तादृशः । महापरशवे चाथ नम इत्यपि तादृशः

mahā ca kuliśāyātha nama ityapi tādṛśaḥ | mahāparaśave cātha nama ityapi tādṛśaḥ

---

19-61

महाशतमुखेत्येवमनलाय ततो नमः । अयं मन्त्रस्त्रयस्त्रिंशद्वर्णो वह्न्ययुतप्रभः

mahāśatamukhetyevamanalāya tato namaḥ | ayaṃ mantrastrayastriṃśadvarṇo vahnyayutaprabhaḥ

---

19-62

इत्यस्त्राणामिमे मन्त्रा रूपतस्ते निदर्शिताः । अत्रानुक्तस्य संहितान्तरात् ग्रहणम् आधाराद्यासनाकारो द्वारपर्यन्तपूजनम्

ityastrāṇāmime mantrā rūpataste nidarśitāḥ | atrānuktasya saṃhitāntarāt grahaṇam ādhārādyāsanākāro dvāraparyantapūjanam

---

19-63

मुद्रा च विविधाकारा यस्य यस्य च यादृशी । अभिषेकविधिश्चैव दीक्षानियम एव च

mudrā ca vividhākārā yasya yasya ca yādṛśī | abhiṣekavidhiścaiva dīkṣāniyama eva ca

---

19-64

भूतशुद्धिविधिश्चैव ध्यानानि विविधानि च । सर्वं जयाश्रुतं कार्यं तत्तद्वैशेषिकं विना

bhūtaśuddhividhiścaiva dhyānāni vividhāni ca | sarvaṃ jayāśrutaṃ kāryaṃ tattadvaiśeṣikaṃ vinā

---

19-65

अमुद्राणामिहास्त्राणां दण्डादीनां महामुने । कार्या समन्विता दिव्या शक्तिमुद्रास्त्रमुद्रया

amudrāṇāmihāstrāṇāṃ daṇḍādīnāṃ mahāmune | kāryā samanvitā divyā śaktimudrāstramudrayā

---

19-66

इति ते लेशतः प्रोक्तः सौदर्शनविधिक्रमः । ग्रहणादिप्रकारोऽयं वक्ष्यते शृणु तं मुने

iti te leśataḥ proktaḥ saudarśanavidhikramaḥ | grahaṇādiprakāro'yaṃ vakṣyate śṛṇu taṃ mune

---

19

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायाम् अङ्गोपाङ्गमन्त्रोद्धारो नाम एकोनविंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyām aṅgopāṅgamantroddhāro nāma ekonaviṃśo'dhyāyaḥ

---

1194

आदितः श्लोकाः 1169 मन्त्रग्रहणादिदीक्षाविधानं नाम विंशोऽध्यायः ध्यातं सकृद्भवानेककोट्यघौघं हरत्यरम् । सुदर्शनस्य तद्दिव्यं भर्गो देवस्य धीमहि

āditaḥ ślokāḥ 1169 mantragrahaṇādidīkṣāvidhānaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya taddivyaṃ bhargo devasya dhīmahi

---

20-1

आचार्यलक्षणम् अहिर्बुध्न्यः - वेदवेदान्ततत्त्वज्ञो विद्यास्थानविचक्षणः । ऊहापोहविधानज्ञो दैवपित्र्यक्रियापरः

ācāryalakṣaṇam ahirbudhnyaḥ - vedavedāntatattvajño vidyāsthānavicakṣaṇaḥ | ūhāpohavidhānajño daivapitryakriyāparaḥ

---

20-2

अवक्ता चापवादानामकर्ता पापकर्मणाम् । अमत्सरी परोत्कर्षे परदुःखे घृणापरः

avaktā cāpavādānāmakartā pāpakarmaṇām | amatsarī parotkarṣe paraduḥkhe ghṛṇāparaḥ

---

20-3

दयावान् सर्वभूतेषु हृष्टः परसुखोदये । पुण्येषु मुदितायुक्त उपेक्षावान् कुबुद्धिषु

dayāvān sarvabhūteṣu hṛṣṭaḥ parasukhodaye | puṇyeṣu muditāyukta upekṣāvān kubuddhiṣu

---

20-4

तपःअसंतोषशौचाढ्यो योगस्वाध्यायतत्परः । पाञ्चरात्रविधानज्ञस्तन्त्रान्तरविचक्षणः

tapaḥasaṃtoṣaśaucāḍhyo yogasvādhyāyatatparaḥ | pāñcarātravidhānajñastantrāntaravicakṣaṇaḥ

---

20-5

तन्त्राणामन्तरज्ञश्च मन्त्राणां कृत्यतत्त्ववित् । पदवाक्यप्रमाणज्ञो हेतुवादविचक्षणः

tantrāṇāmantarajñaśca mantrāṇāṃ kṛtyatattvavit | padavākyapramāṇajño hetuvādavicakṣaṇaḥ

---

20-6

सामान्यस्यापवादस्य वेत्ता यन्त्रविचक्षणः । कुण्डमण्डलभेदज्ञः क्रियाकारविचक्षणः

sāmānyasyāpavādasya vettā yantravicakṣaṇaḥ | kuṇḍamaṇḍalabhedajñaḥ kriyākāravicakṣaṇaḥ

---

20-7

अध्यात्मज्ञानकुशलः शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः । सदन्ववायसंभूत आचार्यो नाम वैष्णवः

adhyātmajñānakuśalaḥ śānto dānto jitendriyaḥ | sadanvavāyasaṃbhūta ācāryo nāma vaiṣṇavaḥ

---

20-8

शिष्यलक्षणम् आचार्यमाश्रयेच्छिष्यः श्रेयोऽर्थी सुसमाहितः । विनयव्रतशाली च द्विजातिः संस्कृतः शुचिः

śiṣyalakṣaṇam ācāryamāśrayecchiṣyaḥ śreyo'rthī susamāhitaḥ | vinayavrataśālī ca dvijātiḥ saṃskṛtaḥ śuciḥ

---

20-9

ब्रह्मचर्यपरो धीमान् स्वदारनिरतोऽथवा । अच्छलेन यथावत् स्वकृताकृतनिवेदकः

brahmacaryaparo dhīmān svadāranirato'thavā | acchalena yathāvat svakṛtākṛtanivedakaḥ

---

20-10

संसाराङ्गारमध्यस्थः पच्यमानः स्वकर्मभिः । भवन्तं शरणं प्राप्त उपसन्नोऽस्म्यधीहि भोः

saṃsārāṅgāramadhyasthaḥ pacyamānaḥ svakarmabhiḥ | bhavantaṃ śaraṇaṃ prāpta upasanno'smyadhīhi bhoḥ

---

20-11

इत्येवं प्रतिपद्येत शिष्य आचार्यसत्तमम् । दीक्षाक्रमः इत्येवं संप्रपन्नाय शिष्यायाच्छलवादिने

ityevaṃ pratipadyeta śiṣya ācāryasattamam | dīkṣākramaḥ ityevaṃ saṃprapannāya śiṣyāyācchalavādine

---

20-12

प्रत्यक्षाभिः परोक्षाभिरुपाधिभिरनेकधा । शोधितायैकरूपाय रहस्याम्नायगोपिने

pratyakṣābhiḥ parokṣābhirupādhibhiranekadhā | śodhitāyaikarūpāya rahasyāmnāyagopine

---

20-13

अशठायानसूयाय लोभमोहाद्यसेविने । संवत्सरं परीक्ष्यैवं परितः परितो धिया

aśaṭhāyānasūyāya lobhamohādyasevine | saṃvatsaraṃ parīkṣyaivaṃ paritaḥ parito dhiyā

---

20-14

निष्कम्पाय वदेद्विद्यां यावती यादृशी च सा । अङ्गन्यासकरन्यासौ मातृकामादितो देवीं विन्यसेद्वपुषि स्वके

niṣkampāya vadedvidyāṃ yāvatī yādṛśī ca sā | aṅganyāsakaranyāsau mātṛkāmādito devīṃ vinyasedvapuṣi svake

---

20-15

अङ्गन्यासकरन्यासौ मन्त्रवर्णैः समाचरेत् । मृजेत् प्रकोष्ठमेकैकं त्रिर्मन्त्रेण त्रिरूपिणा

aṅganyāsakaranyāsau mantravarṇaiḥ samācaret | mṛjet prakoṣṭhamekaikaṃ trirmantreṇa trirūpiṇā

---

20-16

एवं पाणितलद्वन्द्वमङ्गुलीष्वथ विन्यसेत् । उभाभ्यां मध्यमाग्राभ्यामुभयस्मिंस्तलद्वये

evaṃ pāṇitaladvandvamaṅgulīṣvatha vinyaset | ubhābhyāṃ madhyamāgrābhyāmubhayasmiṃstaladvaye

---

20-17

तारकं तारिकां लक्ष्मीं प्रणवाद्यन्तगां न्यसेत् । प्रणवाद्यन्तगं सोमं मध्यमेऽङ्गुष्ठपर्वणि

tārakaṃ tārikāṃ lakṣmīṃ praṇavādyantagāṃ nyaset | praṇavādyantagaṃ somaṃ madhyame'ṅguṣṭhaparvaṇi

---

20-18

सबिन्दुं विन्यसेत् प्राणमेव तर्जनिपर्वणि । न्यसेद्वर्णांस्तृतीयादीनङ्गुल्यन्तरपर्वसु

sabinduṃ vinyaset prāṇameva tarjaniparvaṇi | nyasedvarṇāṃstṛtīyādīnaṅgulyantaraparvasu

---

20-19

लाङ्गलं परमास्त्रं तु न्यसेदूर्ध्वाङ्गुलीष्वथ । ऋष्यादीनां स्थानभेदः ऋषिं शिरसि विन्यस्येच्छन्दो वदनगोचरम्

lāṅgalaṃ paramāstraṃ tu nyasedūrdhvāṅgulīṣvatha | ṛṣyādīnāṃ sthānabhedaḥ ṛṣiṃ śirasi vinyasyecchando vadanagocaram

---

20-20

नारायणमनाद्यन्तं देवतां हृदये स्मरेत् । परसूक्ष्मस्थूलमन्त्राणामृषयः पराकारस्य मन्त्रस्य परमात्मा ऋषिः स्मृतः

nārāyaṇamanādyantaṃ devatāṃ hṛdaye smaret | parasūkṣmasthūlamantrāṇāmṛṣayaḥ parākārasya mantrasya paramātmā ṛṣiḥ smṛtaḥ

---

20-21

संकर्षणस्तु सूक्ष्मस्य स्थूलस्याहमृषिः स्मृतः । सुदर्शनमन्त्रस्याथर्वणवेदसारतमत्वम् अथर्वाङ्गिरसो नाम पञ्च शाखा महामुने

saṃkarṣaṇastu sūkṣmasya sthūlasyāhamṛṣiḥ smṛtaḥ | sudarśanamantrasyātharvaṇavedasāratamatvam atharvāṅgiraso nāma pañca śākhā mahāmune

---

20-22

तासु त्वन्तर्हितो दिव्यः कृतान्तो मन्त्रराट् स्वयम् । संकर्षणाज्ञया अहिर्बुध्न्येन तदुद्धरणम् मया त्रेतायुगादौ तु तप्त्वा वर्षायुतं तपः

tāsu tvantarhito divyaḥ kṛtānto mantrarāṭ svayam | saṃkarṣaṇājñayā ahirbudhnyena taduddharaṇam mayā tretāyugādau tu taptvā varṣāyutaṃ tapaḥ

---

20-23

दिव्यात् संकर्षणादेशात् परमेण समाधिना । सर्व आथर्वणो वेदो मथितस्तु शनैः शनैः

divyāt saṃkarṣaṇādeśāt parameṇa samādhinā | sarva ātharvaṇo vedo mathitastu śanaiḥ śanaiḥ

---

20-24

मथ्यमानात् ततस्तस्माद् दध्नो घृतमिवोद्धृतः । मन्त्रोऽयं सपरीवारः साङ्गोपाङ्गः सनातनः

mathyamānāt tatastasmād dadhno ghṛtamivoddhṛtaḥ | mantro'yaṃ saparīvāraḥ sāṅgopāṅgaḥ sanātanaḥ

---

20-25

स्थूलस्य मन्त्रनाथस्य ततो मामृषिमूचिरे । दैवी ब्राह्मी तथार्षी च गायत्री छन्द उच्यते

sthūlasya mantranāthasya tato māmṛṣimūcire | daivī brāhmī tathārṣī ca gāyatrī chanda ucyate

---

20-26

परः सूक्ष्मस्तथा स्थूलः परमात्मा च देवता । देहे संहारन्यासक्रमः विन्यसेदथ गात्रेषु मन्त्रनाथं सनातनम्

paraḥ sūkṣmastathā sthūlaḥ paramātmā ca devatā | dehe saṃhāranyāsakramaḥ vinyasedatha gātreṣu mantranāthaṃ sanātanam

---

20-27

परसूक्ष्मादिभावेन सोमार्कानलदीधितिम् । प्रणवादित्रयं मूर्ध्नि ललाटे सोममेव च

parasūkṣmādibhāvena somārkānaladīdhitim | praṇavāditrayaṃ mūrdhni lalāṭe somameva ca

---

20-28

आस्ये सूर्यं गले स्रां च हृदि रं नाभिगं तु हुं । मूलाधारे तु फट्कारं तारादित्रितयं हृदि

āsye sūryaṃ gale srāṃ ca hṛdi raṃ nābhigaṃ tu huṃ | mūlādhāre tu phaṭkāraṃ tārāditritayaṃ hṛdi

---

20-29

नाभौ समूलगं हं च पादयोः स्रां च रं हृदि । हुं वक्त्रे फट् शिरोदेशे ततः सर्वात्मना क्रिया

nābhau samūlagaṃ haṃ ca pādayoḥ srāṃ ca raṃ hṛdi | huṃ vaktre phaṭ śirodeśe tataḥ sarvātmanā kriyā

---

20-30

अङ्गोपाङ्गन्यासः हृदयादीन्यथाङ्गानि स्वेषु स्थानेषु विन्यसेत् । उपाङ्गेषु तथा न्यासं मान्त्रैर्वर्णैः समाचरेत्

aṅgopāṅganyāsaḥ hṛdayādīnyathāṅgāni sveṣu sthāneṣu vinyaset | upāṅgeṣu tathā nyāsaṃ māntrairvarṇaiḥ samācaret

---

20-31

देहस्य त्रेधा विभावनम् स्थूलसूक्ष्मपरत्वेन देहं विद्यात् ततस्त्रिधा । अङ्गप्रत्यङ्गकोशाढ्यं प्रत्यक्षं स्थूलमुच्यते

dehasya tredhā vibhāvanam sthūlasūkṣmaparatvena dehaṃ vidyāt tatastridhā | aṅgapratyaṅgakośāḍhyaṃ pratyakṣaṃ sthūlamucyate

---

20-32

पुर्यष्टकं तु सूक्ष्माख्यं परमाणव उच्यते । वह्न्यर्ककोटिसंकाशज्वालाकोलाहलाकुले

puryaṣṭakaṃ tu sūkṣmākhyaṃ paramāṇava ucyate | vahnyarkakoṭisaṃkāśajvālākolāhalākule

---

20-33

त्रिविधे मन्त्रनाथेऽस्मिंस्त्रिविधं भावयेद्वपुः । तेजो दिव्यं महच्छुभ्रं मनःस्थं हृत्स्थमव्ययम्

trividhe mantranāthe'smiṃstrividhaṃ bhāvayedvapuḥ | tejo divyaṃ mahacchubhraṃ manaḥsthaṃ hṛtsthamavyayam

---

20-34

नारायणमयं ध्यायेदात्मानं ज्योतिषां पतिम् । ततस्तच्चक्रमध्याक्षसोमसूर्यानलात्मनि

nārāyaṇamayaṃ dhyāyedātmānaṃ jyotiṣāṃ patim | tatastaccakramadhyākṣasomasūryānalātmani

---

20-35

मज्जयित्वा स्वमात्मानं निर्वासनमथोद्धरेत् । सृष्टिन्यासः ततः परादिभावस्थान् मन्त्रनाथान् सनातनान्

majjayitvā svamātmānaṃ nirvāsanamathoddharet | sṛṣṭinyāsaḥ tataḥ parādibhāvasthān mantranāthān sanātanān

---

20-36

तेनैव क्रमयोगेन तनूस्ता विसृजेत् पुनः । तासु प्रवेश्य चात्मानं पुनर्न्यासं समाचरेत्

tenaiva kramayogena tanūstā visṛjet punaḥ | tāsu praveśya cātmānaṃ punarnyāsaṃ samācaret

---

20-37

हस्तदेहादिगो न्यासो यावत् पूर्वमुदाहृतः । शिष्यावेक्षणम् अथ मन्त्रतनुर्दिव्यो मन्त्रात्मा मन्त्रसारथिः

hastadehādigo nyāso yāvat pūrvamudāhṛtaḥ | śiṣyāvekṣaṇam atha mantratanurdivyo mantrātmā mantrasārathiḥ

---

20-38

विष्णुसंकल्पजं रूपं वहन् सौदर्शनं वपुः । नेत्रैः शिष्यमवेक्षेत वह्न्यर्केन्दुमयैः क्रमात्

viṣṇusaṃkalpajaṃ rūpaṃ vahan saudarśanaṃ vapuḥ | netraiḥ śiṣyamavekṣeta vahnyarkendumayaiḥ kramāt

---

20-39

शिष्यस्य संहारन्यासः अथ स्थूलादिभावेन दहेन्मन्त्रेण तद्धिया । पूर्वोक्तक्रमयोगेन शिष्यात्मानं परात्मनि

śiṣyasya saṃhāranyāsaḥ atha sthūlādibhāvena dahenmantreṇa taddhiyā | pūrvoktakramayogena śiṣyātmānaṃ parātmani

---

20-40

सृष्टिन्यासः निमज्जयित्वेत्याद्यं तु क्रमं सर्वं समाचरेत् । मनसा शुष्कदग्धोत्थे शिष्यदेहे तथा तथा

sṛṣṭinyāsaḥ nimajjayitvetyādyaṃ tu kramaṃ sarvaṃ samācaret | manasā śuṣkadagdhotthe śiṣyadehe tathā tathā

---

20-41

विन्यसेत् क्रमयोगेन मन्त्रन्यासं धिया ततः । मन्त्रोपदेशः अथ तस्योपदेष्टव्यः सहाङ्गो मन्त्रनायकः

vinyaset kramayogena mantranyāsaṃ dhiyā tataḥ | mantropadeśaḥ atha tasyopadeṣṭavyaḥ sahāṅgo mantranāyakaḥ

---

20-42

सार्थः सप्रतिपत्तिश्च यो यो भावः पुरोदितः । एवं गृहीतमात्रे तु मन्त्रनाथे सनातने

sārthaḥ sapratipattiśca yo yo bhāvaḥ puroditaḥ | evaṃ gṛhītamātre tu mantranāthe sanātane

---

20-43

उत्पद्यते स्वयं चित्ते प्रत्ययो देवनिर्मितः । शिष्यकृत्यम् सम्यगित्थं गृहीतेन मन्त्रेणानेन मन्त्रवित्

utpadyate svayaṃ citte pratyayo devanirmitaḥ | śiṣyakṛtyam samyagitthaṃ gṛhītena mantreṇānena mantravit

---

20-44

कृतार्थं मन्यमानः स्वं गुरवेऽथ निवेदयेत् । आत्मानमथ चात्मीयं यत् किंचिदुत विद्यते

kṛtārthaṃ manyamānaḥ svaṃ gurave'tha nivedayet | ātmānamatha cātmīyaṃ yat kiṃciduta vidyate

---

20-45

विना पापमनिष्टं च सर्वं तस्मै निवेदयेत् । एवं निवेद्य मन्वीत कृतार्थोऽहमिति स्वयम्

vinā pāpamaniṣṭaṃ ca sarvaṃ tasmai nivedayet | evaṃ nivedya manvīta kṛtārtho'hamiti svayam

---

20-46

एवंधियो ह्यच्छलेन मन्त्रः स्वेन प्रकाशते । भावस्य तारतम्येन तत्तद्दीक्षादिसाधनम्

evaṃdhiyo hyacchalena mantraḥ svena prakāśate | bhāvasya tāratamyena tattaddīkṣādisādhanam

---

20-47

दीक्षया दीक्षयित्वाथ पात्रयित्वाथवा धिया । संस्कारेणाथर्वणेन यद्वा संस्कृत्य मन्त्रतः

dīkṣayā dīkṣayitvātha pātrayitvāthavā dhiyā | saṃskāreṇātharvaṇena yadvā saṃskṛtya mantrataḥ

---

20-48

मन्त्रोऽयमुपदेष्टव्यो गुरुणा गुरुसेविनः । इत्थं ग्रहणसिद्धेन साधनेनाथ वाग्यतः

mantro'yamupadeṣṭavyo guruṇā gurusevinaḥ | itthaṃ grahaṇasiddhena sādhanenātha vāgyataḥ

---

20-49

मन्त्रेणानेन सिद्धेन कुर्याल्लोकहितं सुधीः । क्षुद्रार्थं मन्त्रो न प्रयोज्यः न जातु यस्य कस्यापि क्षुद्रस्यात्मन एव वा

mantreṇānena siddhena kuryāllokahitaṃ sudhīḥ | kṣudrārthaṃ mantro na prayojyaḥ na jātu yasya kasyāpi kṣudrasyātmana eva vā

20-50

लौकिकेऽर्थे विधिः कार्यः क्षुद्रकृत्यं हि तत् स्मृतम् । मन्त्रप्रयोगविषयाः त्रैलोक्यस्याथ रक्षायै भुवश्चक्रस्य वा कृते

laukike'rthe vidhiḥ kāryaḥ kṣudrakṛtyaṃ hi tat smṛtam | mantraprayogaviṣayāḥ trailokyasyātha rakṣāyai bhuvaścakrasya vā kṛte

---

20-51

राष्ट्रस्य वाथ राज्ञो वा राजमात्रस्य वा कृते । भावायैव विधिः कार्यो नैवाभावाय कर्हिचित्

rāṣṭrasya vātha rājño vā rājamātrasya vā kṛte | bhāvāyaiva vidhiḥ kāryo naivābhāvāya karhicit

---

20-52

पुरश्चरणार्थप्रदेशविधिः पर्वताग्रे नदीतीरे विष्णोरायतनेऽपि वा । ऋषीणामाश्रमे वापि सिद्धानामालयेऽपि वा

puraścaraṇārthapradeśavidhiḥ parvatāgre nadītīre viṣṇorāyatane'pi vā | ṛṣīṇāmāśrame vāpi siddhānāmālaye'pi vā

---

20-53

गवामायतने वापि वह्न्यायतन एव वा । कृच्छ्रादिभिः शरीरशोधनम् त्रिभिः कृच्छ्रैर्विशोध्य स्वं गायत्रीनियुतेन वा

gavāmāyatane vāpi vahnyāyatana eva vā | kṛcchrādibhiḥ śarīraśodhanam tribhiḥ kṛcchrairviśodhya svaṃ gāyatrīniyutena vā

---

20-54

त्रिभिर्वा ब्रह्मकूर्चोत्थैः स्नानैः सात्त्वतचोदितैः । पुरश्चरणाङ्गनियमाः अहरेकं हरेर्बिम्बमापादमवलोकयेत्

tribhirvā brahmakūrcotthaiḥ snānaiḥ sāttvatacoditaiḥ | puraścaraṇāṅganiyamāḥ aharekaṃ harerbimbamāpādamavalokayet

---

20-55

ततो भैक्षहविष्याशी यावकेनोत वर्तयेत् । पयोव्रतो हविष्याशी यथा वा शक्नुयान्नरः

tato bhaikṣahaviṣyāśī yāvakenota vartayet | payovrato haviṣyāśī yathā vā śaknuyānnaraḥ

---

20-56

मन्त्रजपादिसंख्या जपेल्लक्षाणि षण्मन्त्री जुहुयाच्चायुतानि षट् । तावच्च तर्पयेत् तोयैर्ब्राह्मणानथ तर्पयेत्

mantrajapādisaṃkhyā japellakṣāṇi ṣaṇmantrī juhuyāccāyutāni ṣaṭ | tāvacca tarpayet toyairbrāhmaṇānatha tarpayet

---

20-57

मन्त्रसिद्धिः अच्छलेनेतिवृत्तस्य मन्त्रनाथः प्रसीदति । तेन लोकसंरक्षा प्रसन्नेनाथ मन्त्रेण रक्षा लोकानुकम्पया

mantrasiddhiḥ acchalenetivṛttasya mantranāthaḥ prasīdati | tena lokasaṃrakṣā prasannenātha mantreṇa rakṣā lokānukampayā

---

20-58

राजार्थितेन वै कार्या नार्थकार्पण्यतः क्वचित् । इति ते दर्शितः सम्यङ् मन्त्रनाथस्य विस्तरः । मन्त्रानधिकारिणः नादान्तैः श्रावणीयोऽयं नैव यादृशतादृशैः

rājārthitena vai kāryā nārthakārpaṇyataḥ kvacit | iti te darśitaḥ samyaṅ mantranāthasya vistaraḥ | mantrānadhikāriṇaḥ nādāntaiḥ śrāvaṇīyo'yaṃ naiva yādṛśatādṛśaiḥ

---

20

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां मन्त्रग्रहणादिदीक्षाविधानं नाम विंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ mantragrahaṇādidīkṣāvidhānaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ

---

1254

आदितः श्लोकाः 1227 ज्योतिर्मयरक्षानिरूपणं नाम एकविंशोऽध्यायः ध्यातं सकृद्भवानेककोट्यघौघं हरत्यरम् । सुदर्शनस्य तद्दिव्यं भर्गो देवस्य धीमहि

āditaḥ ślokāḥ 1227 jyotirmayarakṣānirūpaṇaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya taddivyaṃ bhargo devasya dhīmahi

---

21-1

रक्षाप्रकारप्रश्नः नारदः - नमो निखिलगीर्वाणगणश्रेयोविधायिने । नमस्ते त्रिपुराराते भूयो गौरीगुरो नमः

rakṣāprakārapraśnaḥ nāradaḥ - namo nikhilagīrvāṇagaṇaśreyovidhāyine | namaste tripurārāte bhūyo gaurīguro namaḥ

---

21-2

अत्यद्भुतमिदं दिव्यं वेदान्तेष्वपि दुर्लभम् । श्रुतं भगवतो वाक्यं कृतार्थोऽहमनेन वै

atyadbhutamidaṃ divyaṃ vedānteṣvapi durlabham | śrutaṃ bhagavato vākyaṃ kṛtārtho'hamanena vai

---

21-3

भूयोऽहं श्रोतुमिच्छामि त्वद्वाक्यामृतमुत्तमम् । का रक्षा कीदृशी चैव कार्या मन्त्रेण मन्त्रिणा

bhūyo'haṃ śrotumicchāmi tvadvākyāmṛtamuttamam | kā rakṣā kīdṛśī caiva kāryā mantreṇa mantriṇā

---

21-4

रक्षाया द्वैविध्यम् अहिर्बुध्न्यः - रक्षा तु द्विविधा मान्त्री मन्त्रनित्येन धीमता । कार्या ज्योतिर्मयी पूर्वं पश्चात् तत्र च वाङ्मयी

rakṣāyā dvaividhyam ahirbudhnyaḥ - rakṣā tu dvividhā māntrī mantranityena dhīmatā | kāryā jyotirmayī pūrvaṃ paścāt tatra ca vāṅmayī

---

21-5

अक्षकल्पनम् यत् तद् दिव्यं महज्ज्योतिरक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् । सूर्यस्य यः परः सूर्यश्चन्द्रश्चन्द्रस्य यः परः

akṣakalpanam yat tad divyaṃ mahajjyotirakṣaraṃ brahma śāśvatam | sūryasya yaḥ paraḥ sūryaścandraścandrasya yaḥ paraḥ

---

21-6

अग्नेरग्निः परो दीप्तेस्तेजस्तत्तेजसामपि । नित्यतृप्तं सदानन्दमुदयास्तमयोज्झितम्

agneragniḥ paro dīptestejastattejasāmapi | nityatṛptaṃ sadānandamudayāstamayojjhitam

---

21-7

तदक्षं कल्पयेद् दिव्यमथ नाभिं स्मरेद् बुधः । नाभिकल्पनम् तद्धर्मधर्मिणीं शक्तिं ब्रह्मणोऽनपगामिनीम्

tadakṣaṃ kalpayed divyamatha nābhiṃ smared budhaḥ | nābhikalpanam taddharmadharmiṇīṃ śaktiṃ brahmaṇo'napagāminīm

---

21-8

अनाकारामनौपम्यां लक्षयन्तीं सदा जगत् । शक्तेः श्रीशब्दवाच्यत्वं तन्निर्वचनं च श्रयन्तीं श्रीयमाणां च शृणन्तीं शृण्वतीमपि

anākārāmanaupamyāṃ lakṣayantīṃ sadā jagat | śakteḥ śrīśabdavācyatvaṃ tannirvacanaṃ ca śrayantīṃ śrīyamāṇāṃ ca śṛṇantīṃ śṛṇvatīmapi

---

21-9

महानन्दां महाभासां निर्विकारां निरेषणाम् । श्रियः षाड्गुण्यपूर्णता ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजःप्रभावतीम्

mahānandāṃ mahābhāsāṃ nirvikārāṃ nireṣaṇām | śriyaḥ ṣāḍguṇyapūrṇatā jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejaḥprabhāvatīm

---

1264

अनन्तानन्तरूपां तामभेद्यां सर्वभेदिनीम् । नन्दां भद्रां जयां पूर्णां रिक्तां चैवामृतां हराम्

anantānantarūpāṃ tāmabhedyāṃ sarvabhedinīm | nandāṃ bhadrāṃ jayāṃ pūrṇāṃ riktāṃ caivāmṛtāṃ harām

---

1265

21-10

21-10

---

21-11

त्रिरूपामत्रिरूपां च सर्वप्रत्यक्षसंमताम् । निषेधैरनिषेध्यां तामविधेयां विधिक्रमैः

trirūpāmatrirūpāṃ ca sarvapratyakṣasaṃmatām | niṣedhairaniṣedhyāṃ tāmavidheyāṃ vidhikramaiḥ

---

21-12

अवाच्यां वाचिकां नित्यां गौरीं लक्ष्मीं सरस्वतीम् । अरकल्पनम् अराणि पञ्च कृत्यानि शक्तेस्तस्याः प्रकल्पयेत्

avācyāṃ vācikāṃ nityāṃ gaurīṃ lakṣmīṃ sarasvatīm | arakalpanam arāṇi pañca kṛtyāni śaktestasyāḥ prakalpayet

---

21-13

तिरोभावं सृजिं चैव स्थितिं संहृत्यनुग्रहौ । नेमिकल्पनम् व्यूहं व्यूहान्तरं चैव नेमिभावं प्रकल्पयेत्

tirobhāvaṃ sṛjiṃ caiva sthitiṃ saṃhṛtyanugrahau | nemikalpanam vyūhaṃ vyūhāntaraṃ caiva nemibhāvaṃ prakalpayet

---

21-14

सच्चिदानन्दसंदोहमस्पन्दस्पन्दलक्षणम् । सर्वक्रियास्पदं शुद्धमक्रियास्पदसेवितम्

saccidānandasaṃdohamaspandaspandalakṣaṇam | sarvakriyāspadaṃ śuddhamakriyāspadasevitam

---

21-15

उदयास्तमयस्थं तदुदयास्तमयोज्झितम् । अवस्थाविधुरं नित्यं शश्वच्चतुरवस्थितम्

udayāstamayasthaṃ tadudayāstamayojjhitam | avasthāvidhuraṃ nityaṃ śaśvaccaturavasthitam

---

21-16

अपदं चाक्रमं चैव क्रमास्थितचतुष्पदम् । अनायुधमसंरम्भं सर्वायुधसमन्वितम्

apadaṃ cākramaṃ caiva kramāsthitacatuṣpadam | anāyudhamasaṃrambhaṃ sarvāyudhasamanvitam

---

21-17

शास्त्रशास्त्रार्थतद्भेदं फलकॢप्तिविचक्षणम् । चन्द्रार्काग्निसहस्रौघकोटिकोट्यर्बुदोपमैः

śāstraśāstrārthatadbhedaṃ phalakḷptivicakṣaṇam | candrārkāgnisahasraughakoṭikoṭyarbudopamaiḥ

---

21-18

स्वभासां निचयैर्ध्वस्तसमस्तदुरितोदयम् । विभवेशादीनां नेमिबाह्यस्थानकल्पनम् नेमिबाह्यस्थितान् ज्वालान् विभवेशाननुस्मरेत्

svabhāsāṃ nicayairdhvastasamastaduritodayam | vibhaveśādīnāṃ nemibāhyasthānakalpanam nemibāhyasthitān jvālān vibhaveśānanusmaret

---

21-19

चन्द्रार्काग्निसहस्राभान् संविदानन्दलक्षणान् । सर्वाकारान् निराकारान् सर्वाभीष्टफलप्रदान्

candrārkāgnisahasrābhān saṃvidānandalakṣaṇān | sarvākārān nirākārān sarvābhīṣṭaphalapradān

---

21-20

कान्तिज्वालाकुलालीढरक्षोदैत्येन्द्रदानवान् । धूम्रां ज्वालाकुलोत्थां च सृष्टिं शुद्धेतरां स्मरेत्

kāntijvālākulālīḍharakṣodaityendradānavān | dhūmrāṃ jvālākulotthāṃ ca sṛṣṭiṃ śuddhetarāṃ smaret

---

21-21

त्रैलोक्यं धरणीं चक्रं मण्डलं वा तदीश्वरम् । अक्षस्थं कल्पयेत् तस्य यदीच्छेद्रक्षितुं धिया

trailokyaṃ dharaṇīṃ cakraṃ maṇḍalaṃ vā tadīśvaram | akṣasthaṃ kalpayet tasya yadīcchedrakṣituṃ dhiyā

---

21-22

एवं ध्यायिन आनुषङ्गिकं फलम् इत्थं विचिन्तयेद् यत्र मन्त्री मन्त्रार्थतत्परः । तत्र नश्यति पाप्मान आधयो व्याधयोऽपि वा

evaṃ dhyāyina ānuṣaṅgikaṃ phalam itthaṃ vicintayed yatra mantrī mantrārthatatparaḥ | tatra naśyati pāpmāna ādhayo vyādhayo'pi vā

---

21-23

ईतयोऽरातयश्चैव न क्लेशा दधते पदम् । राजा विजयते नित्यं शश्वत् स्निह्यन्ति मन्त्रिणः

ītayo'rātayaścaiva na kleśā dadhate padam | rājā vijayate nityaṃ śaśvat snihyanti mantriṇaḥ

---

21-24

नित्यं माद्यन्ति मित्राणि सुख्यन्ति सुहृदस्तथा । बध्नन्ति बान्धवाः प्रीतिं सन्तः सन्ति च संततम्

nityaṃ mādyanti mitrāṇi sukhyanti suhṛdastathā | badhnanti bāndhavāḥ prītiṃ santaḥ santi ca saṃtatam

---

21-25

पोष्याः पुष्यन्ति चार्थानां श्रयन्ति श्रिय एव च । ऋध्नुवन्ति प्रजा नित्यं प्रसीदन्त्यः परस्परम्

poṣyāḥ puṣyanti cārthānāṃ śrayanti śriya eva ca | ṛdhnuvanti prajā nityaṃ prasīdantyaḥ parasparam

---

21-26

कामैर्धमान् निबन्ध्नन्ति धर्मैरर्थाननेकशः । अर्थैः कामान् निबध्नन्ति तथा धर्मानशेषतः

kāmairdhamān nibandhnanti dharmairarthānanekaśaḥ | arthaiḥ kāmān nibadhnanti tathā dharmānaśeṣataḥ

---

1282

धर्मैरर्थान् निबध्नन्ति तथा कामानशेषतः । धर्मार्थाभ्यां तथा कामं कामार्थाभ्यां तथेतरम् ॥ 21- 27

dharmairarthān nibadhnanti tathā kāmānaśeṣataḥ | dharmārthābhyāṃ tathā kāmaṃ kāmārthābhyāṃ tathetaram || 21- 27

---

21-28

अर्थं च धर्मकामाभ्यां संचिन्वन्ति सदा नराः । मुख्यफलकथनम् सर्वे स्वधर्मनिरतास्तथा कल्याणभागिनः

arthaṃ ca dharmakāmābhyāṃ saṃcinvanti sadā narāḥ | mukhyaphalakathanam sarve svadharmaniratāstathā kalyāṇabhāginaḥ

---

21-29

संप्राप्य भगवज्ज्ञानं प्राप्नुवन्ति परं पदम् । अध्यायार्थनिगमनम् इति ज्योतिर्मयी रक्षा लेशतस्ते निदर्शिता । रक्षां तु वाङ्मयीं प्रोक्तां गृणतो मे निशामय

saṃprāpya bhagavajjñānaṃ prāpnuvanti paraṃ padam | adhyāyārthanigamanam iti jyotirmayī rakṣā leśataste nidarśitā | rakṣāṃ tu vāṅmayīṃ proktāṃ gṛṇato me niśāmaya

---

21

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां ज्योतिर्मयरक्षानिरूपणं नाम एकविंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ jyotirmayarakṣānirūpaṇaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ

---

1286

आदितः श्लोकाः 1256 मन्त्रमयरक्षानिरूपणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ध्यातं सकृद्भवानेककोट्यघौघं हरत्यरम् । सुदर्शनस्य तद्दिव्यं भर्गो देवस्य धीमहि

āditaḥ ślokāḥ 1256 mantramayarakṣānirūpaṇaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya taddivyaṃ bhargo devasya dhīmahi

---

22-1

तत्रादौ चतुररब्रह्मचक्रम् अहिर्बुध्न्यः - शृणु मन्त्रमयीं रक्षां वाङ्मयी या निगद्यते । यस्मिन् विश्वमिदं प्रोतं सदेवासुरमानुषम्

tatrādau caturarabrahmacakram ahirbudhnyaḥ - śṛṇu mantramayīṃ rakṣāṃ vāṅmayī yā nigadyate | yasmin viśvamidaṃ protaṃ sadevāsuramānuṣam

---

22-2

मन्त्रनाथः पुरा यो हि षड्वर्णः समुदाहृतः । कामधुक् साधकेन्द्राणामचिन्त्याश्चर्यबृंहितः

mantranāthaḥ purā yo hi ṣaḍvarṇaḥ samudāhṛtaḥ | kāmadhuk sādhakendrāṇāmacintyāścaryabṛṃhitaḥ

---

22-3

तं तारशक्तिश्रीबीजैर्ग्रथितं कल्पयेन्मनुम् । तारेण वेष्टयेत् त्रिस्तं तथा शक्त्या तथा श्रिया

taṃ tāraśaktiśrībījairgrathitaṃ kalpayenmanum | tāreṇa veṣṭayet tristaṃ tathā śaktyā tathā śriyā

---

22-4

विलिखेत् परितो भूयः सहग्रथितमातृकम् । परितो विलिखेद् बाह्ये साध्यनाम विदर्भितम्

vilikhet parito bhūyaḥ sahagrathitamātṛkam | parito vilikhed bāhye sādhyanāma vidarbhitam

---

22-5

मन्त्रेश्वरं बहिर्भूयस्तारशक्तिश्रियो लिखेत् । अक्षकॢप्तिरियं दिव्या देवैरपि सुदुर्लभा

mantreśvaraṃ bahirbhūyastāraśaktiśriyo likhet | akṣakḷptiriyaṃ divyā devairapi sudurlabhā

---

22-6

स्राकारं कल्पयेन्नाभिं शक्तिश्रीकारलोलितम् । स्राकारग्रथितेनैव मन्त्रनाथेन वेष्टयेत्

srākāraṃ kalpayennābhiṃ śaktiśrīkāralolitam | srākāragrathitenaiva mantranāthena veṣṭayet

---

22-7

शक्तिश्रीतारग्रथितां मातृकां बहिरालिखेत् । अप्रमेयं ततस्तारं प्रथमं शक्तिमप्यतः

śaktiśrītāragrathitāṃ mātṛkāṃ bahirālikhet | aprameyaṃ tatastāraṃ prathamaṃ śaktimapyataḥ

---

22-8

व्यापकं च श्रियं चेति क्रमात् पूर्वमरं लिखेत् । अप्रमेयेण ग्रथितं पार्श्वयोर्मन्त्रमालिखेत्

vyāpakaṃ ca śriyaṃ ceti kramāt pūrvamaraṃ likhet | aprameyeṇa grathitaṃ pārśvayormantramālikhet

---

22-9

उद्दामादिक्रमेणैव दक्षिणं चारमालिखेत् । प्रासादादिक्रमेणैव प्रश्चिमं चारमालिखेत्

uddāmādikrameṇaiva dakṣiṇaṃ cāramālikhet | prāsādādikrameṇaiva praścimaṃ cāramālikhet

---

22-10

व्योमेशादिक्रमेणैवमुत्तरं चारमालिखेत् । इयं चतुररी दिव्या सुरैरपि सुपूजिता

vyomeśādikrameṇaivamuttaraṃ cāramālikhet | iyaṃ caturarī divyā surairapi supūjitā

---

22-11

आद्यन्तयोरराणां च रेफं मन्त्राक्षरं लिखेत् । कालानलसमज्योतिर्भवेदरचतुष्टयम्

ādyantayorarāṇāṃ ca rephaṃ mantrākṣaraṃ likhet | kālānalasamajyotirbhavedaracatuṣṭayam

---

22-12

परितः कल्पयेन्नेमिं वैष्णवं तु षडक्षरम् । शक्तिताररमाबीजैर्ग्रथितं वर्मवेष्टितम्

paritaḥ kalpayennemiṃ vaiṣṇavaṃ tu ṣaḍakṣaram | śaktitāraramābījairgrathitaṃ varmaveṣṭitam

---

22-13

शक्तिताररमाश्चैव परितस्त्रिस्त्रिरालिखेत् । फट्कारशक्तितारश्रीग्रथितां मातृकां पुनः

śaktitāraramāścaiva paritastristrirālikhet | phaṭkāraśaktitāraśrīgrathitāṃ mātṛkāṃ punaḥ

---

22-14

प्रधिभूमौ लिखेच्चक्रमेतच्चतुररं स्मृतम् । षडरविष्णुचक्रम् तारकात्मकमेतत्तु चक्रमक्षं प्रकल्पयेत्

pradhibhūmau likheccakrametaccaturaraṃ smṛtam | ṣaḍaraviṣṇucakram tārakātmakametattu cakramakṣaṃ prakalpayet

---

22-15

तारशक्तिरमाबीजैर्ग्रथितं मन्त्रनायकम् । परितो विलिखेच्चक्रं पूर्वमक्षीकृतं हि यत्

tāraśaktiramābījairgrathitaṃ mantranāyakam | parito vilikheccakraṃ pūrvamakṣīkṛtaṃ hi yat

---

22-16

नामवर्णान् लिखेद् बाह्ये तारादित्रयदर्भितान् । वैष्णवेन षडर्णेन ग्रथितं मन्त्रनायकम्

nāmavarṇān likhed bāhye tārāditrayadarbhitān | vaiṣṇavena ṣaḍarṇena grathitaṃ mantranāyakam

---

22-17

परितो विलिखेद् बाह्ये तद्बहिः सहदर्भिताम् । मातृकां विलिखेत् सर्वमिदमक्षं विचिन्तयेत्

parito vilikhed bāhye tadbahiḥ sahadarbhitām | mātṛkāṃ vilikhet sarvamidamakṣaṃ vicintayet

---

22-18

वैष्णवेन षडर्णेन शक्तिश्रीबीजतारकैः । ग्रथितं कल्पयेन्नाभिं स्राकारां परमाद्भुतम्

vaiṣṇavena ṣaḍarṇena śaktiśrībījatārakaiḥ | grathitaṃ kalpayennābhiṃ srākārāṃ paramādbhutam

---

22-19

स्राकारग्रथितां चापि मातृकां परितो लिखेत् । रेफं च प्रणवं रेफं प्रणवं शक्तिमेव च

srākāragrathitāṃ cāpi mātṛkāṃ parito likhet | rephaṃ ca praṇavaṃ rephaṃ praṇavaṃ śaktimeva ca

---

22-20

रेफं च प्रणवं पश्चाच्छ्रियं पश्चान्महामुने । रेफं चेति लिखेत् पूर्वमरं कालानलद्युतिम्

rephaṃ ca praṇavaṃ paścācchriyaṃ paścānmahāmune | rephaṃ ceti likhet pūrvamaraṃ kālānaladyutim

---

22-21

प्रणवालोलितं मन्त्रमाग्नेयमरमालिखेत् । रेफं विं प्रणवं रेफं विं शक्तिं रेफमेव च

praṇavālolitaṃ mantramāgneyamaramālikhet | rephaṃ viṃ praṇavaṃ rephaṃ viṃ śaktiṃ rephameva ca

---

22-22

विं श्रियं रेफमित्येवं दक्षिणं चारमालिखेत् । रेफं ष्णं प्रणवं रेफं ष्णं शक्तिं रेफमेव च

viṃ śriyaṃ rephamityevaṃ dakṣiṇaṃ cāramālikhet | rephaṃ ṣṇaṃ praṇavaṃ rephaṃ ṣṇaṃ śaktiṃ rephameva ca

---

22-23

ष्णं [श्रियं रेफमित्येवं नैर्-ऋतं चाप्यरं लिखेत् । रेफं वें प्रणवं रेफं वें शक्तिं रेफमेव च

ṣṇaṃ [śriyaṃ rephamityevaṃ nair-ṛtaṃ cāpyaraṃ likhet | rephaṃ veṃ praṇavaṃ rephaṃ veṃ śaktiṃ rephameva ca

---

1310

वें श्रियं] रेफमित्येवं वारुणं चाप्यरं लिखेत् । रेफं नं प्रणवं रेफं नं शक्तिं रेफमेव च ॥ 22- 24

veṃ śriyaṃ] rephamityevaṃ vāruṇaṃ cāpyaraṃ likhet | rephaṃ naṃ praṇavaṃ rephaṃ naṃ śaktiṃ rephameva ca || 22- 24

---

22-25

नं श्रियं रेफमित्येवं वायव्यं चारमालिखेत् । रेफं मों प्रणवं रेफं मों शक्तिं रेफमेव च

naṃ śriyaṃ rephamityevaṃ vāyavyaṃ cāramālikhet | rephaṃ moṃ praṇavaṃ rephaṃ moṃ śaktiṃ rephameva ca

---

22-26

मों श्रियं रेफमित्येवमैशानं चाप्यरं लिखेत् । तत्तदक्षरसंदिष्टं मन्त्रं तत्पार्श्वयोर्लिखेत्

moṃ śriyaṃ rephamityevamaiśānaṃ cāpyaraṃ likhet | tattadakṣarasaṃdiṣṭaṃ mantraṃ tatpārśvayorlikhet

---

22-27

दशाक्षराण्यराणि स्युः प्रत्येकं षडिमानि तु । इयं हि षडरी दिव्या देवैरपि सुपूजिता

daśākṣarāṇyarāṇi syuḥ pratyekaṃ ṣaḍimāni tu | iyaṃ hi ṣaḍarī divyā devairapi supūjitā

---

22-28

परितो विलिखेन्नेमिं मन्त्रमष्टाक्षरं बुधः । हंकारं विलिखेन्नेमिं शक्तिश्रीतारलोलितम्

parito vilikhennemiṃ mantramaṣṭākṣaraṃ budhaḥ | haṃkāraṃ vilikhennemiṃ śaktiśrītāralolitam

---

22-29

शक्तिताररमास्त्रिस्त्रिरालिखेत् परितो बहिः । फट्कारग्रथितां बाह्ये मातृकां प्रधिमालिखेत्

śaktitāraramāstristrirālikhet parito bahiḥ | phaṭkāragrathitāṃ bāhye mātṛkāṃ pradhimālikhet

---

22-30

एतत्तु षडरं चक्रं षड्विंशार्णविनिर्मितम् । अष्टारनारायणचक्रम् षडरं कल्पयेच्चक्रमक्षमेतन्महाद्युति

etattu ṣaḍaraṃ cakraṃ ṣaḍviṃśārṇavinirmitam | aṣṭāranārāyaṇacakram ṣaḍaraṃ kalpayeccakramakṣametanmahādyuti

---

22-31

अष्टाक्षरेण मन्त्रेण चक्रमष्टारमालिखेत् । महाबलं महाभीमं कालानलसमद्युति

aṣṭākṣareṇa mantreṇa cakramaṣṭāramālikhet | mahābalaṃ mahābhīmaṃ kālānalasamadyuti

---

22-32

विधानमस्य चक्रस्य यथावदवधारय । विलिखेत् परितो मन्त्रं तारादित्रयलोलितम्

vidhānamasya cakrasya yathāvadavadhāraya | vilikhet parito mantraṃ tārāditrayalolitam

---

22-33

नामवर्णान् लिखेद्बाह्ये तारादित्रयलोलितान् । अष्टाक्षरेण मन्त्रेण ग्रथितं मन्त्रनायकम्

nāmavarṇān likhedbāhye tārāditrayalolitān | aṣṭākṣareṇa mantreṇa grathitaṃ mantranāyakam

---

22-34

परितो विलिखेद् बाह्ये तद्बहिः सहदर्भिताम् । मातृकां विलिखेत् सर्वमिदमक्षं विचिन्तयेत्

parito vilikhed bāhye tadbahiḥ sahadarbhitām | mātṛkāṃ vilikhet sarvamidamakṣaṃ vicintayet

---

22-35

अष्टाक्षरेण मन्त्रेण शक्तिश्रीबीजतारकैः । ग्रथितं कल्पयेन्नाभिं स्राकारं परमाद्भुतम्

aṣṭākṣareṇa mantreṇa śaktiśrībījatārakaiḥ | grathitaṃ kalpayennābhiṃ srākāraṃ paramādbhutam

---

22-36

स्राकारग्रथितां चापि मातृकां परितो लिखेत् । एषा नाभिः समुद्दिष्टा बहिरष्टाक्षरं लिखेत्

srākāragrathitāṃ cāpi mātṛkāṃ parito likhet | eṣā nābhiḥ samuddiṣṭā bahiraṣṭākṣaraṃ likhet

---

22-37

रेफं च प्रणवं तारं रेफं तारं च तारिकाम् । रेफं तारं श्रियं चैव रं चेति प्रागरं लिखेत्

rephaṃ ca praṇavaṃ tāraṃ rephaṃ tāraṃ ca tārikām | rephaṃ tāraṃ śriyaṃ caiva raṃ ceti prāgaraṃ likhet

---

22-38

रेफं नं तारकं रेफं नं शक्तिं रेफनौ तथा । श्रियं रेफमिति प्राज्ञोऽप्याग्नेयं कल्पयेदरम्

rephaṃ naṃ tārakaṃ rephaṃ naṃ śaktiṃ rephanau tathā | śriyaṃ rephamiti prājño'pyāgneyaṃ kalpayedaram

---

22-39

रेफं मों तारकं रेफं मों शक्तिं रेफमोंद्वयम् । श्रियं रेफं च मतिमानरं याम्यं क्रमाल्लिखेत्

rephaṃ moṃ tārakaṃ rephaṃ moṃ śaktiṃ rephamoṃdvayam | śriyaṃ rephaṃ ca matimānaraṃ yāmyaṃ kramāllikhet

---

22-40

रेफं नां तारकं रेफं नां शक्तिं रेफमेव च । नां श्रियं रेफमित्येवं नैर्-ऋतं च लिखेदरम्

rephaṃ nāṃ tārakaṃ rephaṃ nāṃ śaktiṃ rephameva ca | nāṃ śriyaṃ rephamityevaṃ nair-ṛtaṃ ca likhedaram

---

22-41

रेफं रां तारकं रेफं रां शक्तिं रेफमेव च । रां श्रियं रेफमित्येवं वारुणं च लिखेदरम्

rephaṃ rāṃ tārakaṃ rephaṃ rāṃ śaktiṃ rephameva ca | rāṃ śriyaṃ rephamityevaṃ vāruṇaṃ ca likhedaram

---

22-42

रेफं यं तारकं रेफं यं शक्तिं रेफमेव च । यं श्रियं रेफमित्येवं वायव्यं च लिखेदरम्

rephaṃ yaṃ tārakaṃ rephaṃ yaṃ śaktiṃ rephameva ca | yaṃ śriyaṃ rephamityevaṃ vāyavyaṃ ca likhedaram

---

22-43

रेफं णां तारकं रेफं णां शक्तिं रेफमेव च । णां श्रियं रेफमित्येवं कौबेरं च लिखेदरम्

rephaṃ ṇāṃ tārakaṃ rephaṃ ṇāṃ śaktiṃ rephameva ca | ṇāṃ śriyaṃ rephamityevaṃ kauberaṃ ca likhedaram

---

22-44

रेफं यं तारकं रेफं यं शक्तिं रेफमेव च । यं श्रियम् रेफमित्येवमैशानं च लिखेदरम्

rephaṃ yaṃ tārakaṃ rephaṃ yaṃ śaktiṃ rephameva ca | yaṃ śriyam rephamityevamaiśānaṃ ca likhedaram

---

22-45

तत्तदक्षरसंयुक्तं मन्त्रं चाप्यरपार्श्वयोः । अष्टारीयं महापुण्या सुरासुरनमस्कृता

tattadakṣarasaṃyuktaṃ mantraṃ cāpyarapārśvayoḥ | aṣṭārīyaṃ mahāpuṇyā surāsuranamaskṛtā

---

22-46

परितः कल्पयेन्नेमिं द्वादशाक्षरमद्भुतम् । तारतारानुताराभिर्ग्रथितं हुं बहिर्लिखेत्

paritaḥ kalpayennemiṃ dvādaśākṣaramadbhutam | tāratārānutārābhirgrathitaṃ huṃ bahirlikhet

---

22-47

शक्तिताररमास्त्रिस्त्रिः परितो बहिरालिखेत् । फट्कारग्रथितां बाह्ये मातृकां प्रधिमालिखेत्

śaktitāraramāstristriḥ parito bahirālikhet | phaṭkāragrathitāṃ bāhye mātṛkāṃ pradhimālikhet

---

22-48

नारायणं महाचक्रमेतन्नारायणेरितम् । अक्षं कृत्वा चक्रमेतद् द्वादशारं बहिर्लिखेत् । वासुदेवं महाचक्रं विधिं तस्य निशामय

nārāyaṇaṃ mahācakrametannārāyaṇeritam | akṣaṃ kṛtvā cakrametad dvādaśāraṃ bahirlikhet | vāsudevaṃ mahācakraṃ vidhiṃ tasya niśāmaya

---

22

इति श्रीपाञ्चरात्रे तन्त्ररहस्ये अहिर्बुध्न्यसंहितायां मन्त्रमयरक्षानिरूपणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ mantramayarakṣānirūpaṇaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ

---

1336

आदितः श्लोकाः 1304 वासुदेवादियन्त्रनिरूपणं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ध्यातं सकृद्भवानेककोट्यघौघं हरत्यरम् । सुदर्शनस्य तद्दिव्यं भर्गो देवस्य धीमहि

āditaḥ ślokāḥ 1304 vāsudevādiyantranirūpaṇaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram | sudarśanasya taddivyaṃ bhargo devasya dhīmahi

---

23-1

द्वादशारचक्रम् अहिर्बुध्न्यः - द्वादशारस्य चक्रस्य क्रमोऽयं परिगीयते । पाप्मानो विप्रदूयन्ते यस्य स्मरणमात्रतः

dvādaśāracakram ahirbudhnyaḥ - dvādaśārasya cakrasya kramo'yaṃ parigīyate | pāpmāno vipradūyante yasya smaraṇamātrataḥ

---

23-2

नारायणाह्वयं चक्रं यत् पूर्वं समुदीरितम् । तदक्षं कल्पयेन्मन्त्री वक्ष्यमाणविधानतः

nārāyaṇāhvayaṃ cakraṃ yat pūrvaṃ samudīritam | tadakṣaṃ kalpayenmantrī vakṣyamāṇavidhānataḥ

---

23-3

तारतारानुताराभिर्ग्रथितं मन्त्रनायकम् । परितो विलिखेद् बाह्ये चक्रान्नारायणाह्वयात्

tāratārānutārābhirgrathitaṃ mantranāyakam | parito vilikhed bāhye cakrānnārāyaṇāhvayāt

---

23-4

नामवर्णान् लिखेद् बाह्ये तारादित्रयलोलितान् । द्वादशाक्षरमन्त्रेण ग्रथितं मन्त्रनायकम्

nāmavarṇān likhed bāhye tārāditrayalolitān | dvādaśākṣaramantreṇa grathitaṃ mantranāyakam

---

23-5

परितो विलिखेद् बाह्ये तद्बहिः सहदर्भिताम् । मातृकां विलिखेत् सर्वमेतदक्षं विचिन्तयेत्

parito vilikhed bāhye tadbahiḥ sahadarbhitām | mātṛkāṃ vilikhet sarvametadakṣaṃ vicintayet

---

23-6

द्वादशाक्षरमन्त्रेण शक्तिश्रीबीजतारकैः । ग्रथितां कल्पयेन्नाभिं स्राकारं परमाद्भुतम्

dvādaśākṣaramantreṇa śaktiśrībījatārakaiḥ | grathitāṃ kalpayennābhiṃ srākāraṃ paramādbhutam

---

23-7

स्राकारग्रथितां चापि मातृकां परितो लिखेत् । एषा नाभिः समुद्दिष्टा द्वादशाराण्यथो लिखेत्

srākāragrathitāṃ cāpi mātṛkāṃ parito likhet | eṣā nābhiḥ samuddiṣṭā dvādaśārāṇyatho likhet

---

23-8

दिक्षु द्वे द्वे अरे लिख्याद्विदिक्ष्वेकैकमप्युत । रेफं मन्त्राक्षरं तारं रेफं मन्त्रार्णतारिके

dikṣu dve dve are likhyādvidikṣvekaikamapyuta | rephaṃ mantrākṣaraṃ tāraṃ rephaṃ mantrārṇatārike

---

23-9

रेफं मन्त्रार्णलक्ष्म्यौ च रेफमित्यनया दिशा । अराणि द्वादशैवं च द्वादशाक्षरविद्यया

rephaṃ mantrārṇalakṣmyau ca rephamityanayā diśā | arāṇi dvādaśaivaṃ ca dvādaśākṣaravidyayā

---

23-10

प्रागादीशानपर्यन्तं कल्पयेन्मन्त्रवित्तमः । तत्तदक्षरसंयुक्तं मन्त्रं चाप्यरपार्श्वयोः

prāgādīśānaparyantaṃ kalpayenmantravittamaḥ | tattadakṣarasaṃyuktaṃ mantraṃ cāpyarapārśvayoḥ

---

23-11

द्वादशारी महाविद्या सेयं सर्वेश्वरप्रिया । परितः कल्पयेन्नेमिं जितंताख्यमहामनुम्

dvādaśārī mahāvidyā seyaṃ sarveśvarapriyā | paritaḥ kalpayennemiṃ jitaṃtākhyamahāmanum

---

23-12

तारतारानुताराभिर्ग्रथितं हुं बहिर्लिखेत् । शक्तिताररमास्त्रिस्त्रिरालिखेत् परितो बहिः

tāratārānutārābhirgrathitaṃ huṃ bahirlikhet | śaktitāraramāstristrirālikhet parito bahiḥ

---

23-13

फट्कारग्रथितां बाह्ये मातृकां प्रधिमालिखेत् । वासुदेवाह्वयं चक्रमेतद् देवैरभिष्टुतम्

phaṭkāragrathitāṃ bāhye mātṛkāṃ pradhimālikhet | vāsudevāhvayaṃ cakrametad devairabhiṣṭutam

---

23-14

अस्य चक्रस्य माहात्मयं वक्तुं शक्यं न मादृशैः । अजिताख्यद्वात्रिंशदरचक्रम् अक्षं कृत्वा चक्रमेतद् द्वात्रिंशदरमालिखेत्

asya cakrasya māhātmayaṃ vaktuṃ śakyaṃ na mādṛśaiḥ | ajitākhyadvātriṃśadaracakram akṣaṃ kṛtvā cakrametad dvātriṃśadaramālikhet

---

23-15

अजिताख्यमिदं चक्रं सुरासुरनमस्कृतम् । अस्य चक्रस्य विधिवद् विधानमुपदिश्यते

ajitākhyamidaṃ cakraṃ surāsuranamaskṛtam | asya cakrasya vidhivad vidhānamupadiśyate

---

23-16

वासुदेवाह्वयं चक्रमस्याक्षं परिकल्पयेत् । यथा तथा विधानेन विधानं शृणु सांप्रतम्

vāsudevāhvayaṃ cakramasyākṣaṃ parikalpayet | yathā tathā vidhānena vidhānaṃ śṛṇu sāṃpratam

---

23-17

तारतारानुताराभिर्ग्रथितं मन्त्रनायकम् । परितो विलिखेन्मन्त्री वासुदेवाह्वयाद् बहिः

tāratārānutārābhirgrathitaṃ mantranāyakam | parito vilikhenmantrī vāsudevāhvayād bahiḥ

---

23-18

तारादिग्रथितान् साध्यनामवर्णान् लिखेद्बहिः । जितंताग्रथितं मन्त्रं परितो बहिरालिखेत्

tārādigrathitān sādhyanāmavarṇān likhedbahiḥ | jitaṃtāgrathitaṃ mantraṃ parito bahirālikhet

---

23-19

मातृकां विलिखेद् बाह्ये सहद्वन्द्वविदर्भिताम् । विद्यादजितचक्रस्य सम्यगक्षमिदं बुधः

mātṛkāṃ vilikhed bāhye sahadvandvavidarbhitām | vidyādajitacakrasya samyagakṣamidaṃ budhaḥ

---

23-20

जितंताख्येन मन्त्रेण शक्तिश्रीबीजतारकैः । ग्रथितं कल्पयेन्नाभिं स्राकारं परमाद्भुतम्

jitaṃtākhyena mantreṇa śaktiśrībījatārakaiḥ | grathitaṃ kalpayennābhiṃ srākāraṃ paramādbhutam

---

23-21

स्राकारग्रथितां चापि मातृकां परितो लिखेत् । एषा नाभिः समुद्दिष्टा पुण्डरीकाक्षसंमता

srākāragrathitāṃ cāpi mātṛkāṃ parito likhet | eṣā nābhiḥ samuddiṣṭā puṇḍarīkākṣasaṃmatā

---

23-22

द्वात्रिंशतमराण्यस्य परितो नाभिमालिखेत् । दिक्षु चत्वारि चत्वारि लिखेदष्टसु वै क्रमात्

dvātriṃśatamarāṇyasya parito nābhimālikhet | dikṣu catvāri catvāri likhedaṣṭasu vai kramāt

---

23-23

रेफं मन्त्राक्षरं तारं रेफं मन्त्रार्णतारिके । रेफं मन्त्रार्णलक्ष्म्यौ च रेफमित्यनया दिशा

rephaṃ mantrākṣaraṃ tāraṃ rephaṃ mantrārṇatārike | rephaṃ mantrārṇalakṣmyau ca rephamityanayā diśā

---

23-24

द्वात्रिंशतमराण्येवं लिखेत् सम्यग्जितंतया । तत्तदक्षरसंयुक्तं मन्त्रं चाप्यरपार्श्वयोः

dvātriṃśatamarāṇyevaṃ likhet samyagjitaṃtayā | tattadakṣarasaṃyuktaṃ mantraṃ cāpyarapārśvayoḥ

---

23-25

सा द्वात्रिंशदरी दिव्या देवदेवजयप्रदा । परितः कल्पयेन्नेमिं नृसिंहानुष्टुभं पराम्

sā dvātriṃśadarī divyā devadevajayapradā | paritaḥ kalpayennemiṃ nṛsiṃhānuṣṭubhaṃ parām

---

23-26

तारतारानुताराभिर्ग्रथितं हुं बहिर्लिखेत् । शक्तिताररमास्त्रिस्त्रिः परितो बहिरालिखेत्

tāratārānutārābhirgrathitaṃ huṃ bahirlikhet | śaktitāraramāstristriḥ parito bahirālikhet

---

23-27

फट्कारग्रथितां बाह्ये मातृकां प्रधिमालिखेत् । अजिताख्यमिदं चक्रं पुण्डरीकाक्षसंमतम्

phaṭkāragrathitāṃ bāhye mātṛkāṃ pradhimālikhet | ajitākhyamidaṃ cakraṃ puṇḍarīkākṣasaṃmatam

---

23-28

येनाद्य पुण्डरीकाक्षो दैत्यान् विजयतेऽखिलान् । एतदत्यद्भुतं चक्रं कथ्यते वैष्णवं यशः

yenādya puṇḍarīkākṣo daityān vijayate'khilān | etadatyadbhutaṃ cakraṃ kathyate vaiṣṇavaṃ yaśaḥ

---

23-29

नित्ययुक्तोऽत्र सन्मन्त्री जगद्विजयतेऽखिलम् । नारसिंहद्वात्रिंशदरचक्रम् अक्षीकृत्यैतच्चक्रं तु चक्रमन्यत् प्रवर्तते

nityayukto'tra sanmantrī jagadvijayate'khilam | nārasiṃhadvātriṃśadaracakram akṣīkṛtyaitaccakraṃ tu cakramanyat pravartate

---

23-30

महाविष्णुमयं घोरं भद्रं मृत्युविमर्दनम् । विधानं शृणु तस्येदं कथ्यमानं मयानघ

mahāviṣṇumayaṃ ghoraṃ bhadraṃ mṛtyuvimardanam | vidhānaṃ śṛṇu tasyedaṃ kathyamānaṃ mayānagha

---

23-31

तारतारानुताराभिर्ग्रथितं मन्त्रनायकम् । अजिताख्यान्महाचक्रात् परितो बहिरालिखेत्

tāratārānutārābhirgrathitaṃ mantranāyakam | ajitākhyānmahācakrāt parito bahirālikhet

---

23-32

तारादिग्रथितान् साध्यनामवर्णान् बहिर्लिखेत् । उग्रवीरादिमन्त्रेण ग्रथितं मन्त्रनायकम्

tārādigrathitān sādhyanāmavarṇān bahirlikhet | ugravīrādimantreṇa grathitaṃ mantranāyakam

---

23-33

परितो विलिखेद् बाह्ये सहग्रथितमातृकम् । महाविष्णुमयं ह्येतदक्षं चक्रस्य शोभनम्

parito vilikhed bāhye sahagrathitamātṛkam | mahāviṣṇumayaṃ hyetadakṣaṃ cakrasya śobhanam

---

23-34

उग्रवीरादिमन्त्रेण शक्तिश्रीबीजतारकैः । ग्रथितं कल्पयेन्नाभिं स्राकारं परमाद्भुतम्

ugravīrādimantreṇa śaktiśrībījatārakaiḥ | grathitaṃ kalpayennābhiṃ srākāraṃ paramādbhutam

---

23-35

स्राकारग्रथितां चापि मातृकां परितो लिखेत् । एषा नाभिः समुद्दिष्टा महाविष्णुमयी परा

srākāragrathitāṃ cāpi mātṛkāṃ parito likhet | eṣā nābhiḥ samuddiṣṭā mahāviṣṇumayī parā

---

23-36

द्वात्रिंशतमराण्यस्य परितो नाभिमालिखेत् । दिक्षु चत्वारि चत्वारि लिखेदष्टसु वै क्रमात्

dvātriṃśatamarāṇyasya parito nābhimālikhet | dikṣu catvāri catvāri likhedaṣṭasu vai kramāt

---

23-37

रेफं मन्त्राक्षरं तारं रेफं मन्त्रार्णतारके । रेफं मन्त्रार्णलक्ष्म्यौ च रेफमित्यनया दिशा

rephaṃ mantrākṣaraṃ tāraṃ rephaṃ mantrārṇatārake | rephaṃ mantrārṇalakṣmyau ca rephamityanayā diśā

---

23-38

द्वात्रिंशतमराण्येवं नृसिंहानुष्टुभा लिखेत् । तत्तदक्षरसंयुक्तं मन्त्रं चाप्यरपार्श्वयोः

dvātriṃśatamarāṇyevaṃ nṛsiṃhānuṣṭubhā likhet | tattadakṣarasaṃyuktaṃ mantraṃ cāpyarapārśvayoḥ

---

23-39

सा द्वात्रिंशदरी विद्या दुष्टदैत्यनिबर्हणी । अस्य चक्रस्य नेमिं तु त्रीणि छन्दांसि कल्पयेत्

sā dvātriṃśadarī vidyā duṣṭadaityanibarhaṇī | asya cakrasya nemiṃ tu trīṇi chandāṃsi kalpayet

---

23-40

गायत्रीं त्रिष्टुभं चैव तथानुष्टुभमेव च । तारतारानुताराभिर्ग्रथितं हुं बहिर्लिखेत्

gāyatrīṃ triṣṭubhaṃ caiva tathānuṣṭubhameva ca | tāratārānutārābhirgrathitaṃ huṃ bahirlikhet

---

23-41

शक्तिताररमास्त्रिस्त्रिः परितो बहिरालिखेत् । फट्कारग्रथितां बाह्ये मातृकां प्रधिमालिखेत्

śaktitāraramāstristriḥ parito bahirālikhet | phaṭkāragrathitāṃ bāhye mātṛkāṃ pradhimālikhet

---

23-42

एतदत्यद्भुतं घोरं दुष्टदानवसूदनम् । नारसिंहं महाचक्रं मृत्युंजयमिति श्रुतम्

etadatyadbhutaṃ ghoraṃ duṣṭadānavasūdanam | nārasiṃhaṃ mahācakraṃ mṛtyuṃjayamiti śrutam

---

23-43

प्रेतापस्मारकुश्माण्डदैत्यदानवराक्षसाः । डाकिन्यो भूतयोगिन्यो याश्चान्याः क्रूरजातयः

pretāpasmārakuśmāṇḍadaityadānavarākṣasāḥ | ḍākinyo bhūtayoginyo yāścānyāḥ krūrajātayaḥ

---

23-44

स्मरणादस्य चक्रस्य विनश्यन्त्येव सर्वदा । शतारज्योतिश्चक्रम् अक्षीकृत्यैतच्चक्रं तु ज्योतिश्चक्रं प्रवर्तते

smaraṇādasya cakrasya vinaśyantyeva sarvadā | śatārajyotiścakram akṣīkṛtyaitaccakraṃ tu jyotiścakraṃ pravartate

---

23-45

ज्योतींषि त्रीणि च्छन्दांसि गायत्र्यादीन्यसंशयम् । विधिज्ञैस्तस्य चक्रस्य विधानं विहितं शृणु

jyotīṃṣi trīṇi cchandāṃsi gāyatryādīnyasaṃśayam | vidhijñaistasya cakrasya vidhānaṃ vihitaṃ śṛṇu

---

23-46

यदेतत् प्रथितं ज्योतिर्दिवि प्रत्यक्षमुत्तमम् । एषा तदिति गायत्री वेदानां जननी परा

yadetat prathitaṃ jyotirdivi pratyakṣamuttamam | eṣā taditi gāyatrī vedānāṃ jananī parā

---

23-47

यदेतदग्निहोत्रस्थं ज्योतिर्वहति वै हुतम् । जातवेदस इत्येषा त्रिष्टुबग्निमयी तनुः

yadetadagnihotrasthaṃ jyotirvahati vai hutam | jātavedasa ityeṣā triṣṭubagnimayī tanuḥ

---

23-48

रसैः पुष्णाति यद्विश्वं ज्योतिर्नयननन्दनम् । तत् त्रियम्बकमित्येषानुष्टुबिन्दुमयी तनुः

rasaiḥ puṣṇāti yadviśvaṃ jyotirnayananandanam | tat triyambakamityeṣānuṣṭubindumayī tanuḥ

---

23-49

ज्योतिर्भिर्धार्यते विश्वं बोधतापनहर्षणैः । विरुद्धोपक्रमैर्विश्वं भोक्तृभोग्यमयात्मभिः

jyotirbhirdhāryate viśvaṃ bodhatāpanaharṣaṇaiḥ | viruddhopakramairviśvaṃ bhoktṛbhogyamayātmabhiḥ

---

23-50

यत् पूर्वमुदितं चक्रं महाविष्णुमयं महत् । तदक्षं कल्पयेन्मन्त्री त्रिभिर्ज्योतिर्भिरुत्तमैः

yat pūrvamuditaṃ cakraṃ mahāviṣṇumayaṃ mahat | tadakṣaṃ kalpayenmantrī tribhirjyotirbhiruttamaiḥ

---

23-51

छन्दोभिः कल्पयेदक्षं तारादिग्रथितं पुरा । महाविष्णुमयाद् बाह्ये विलिखेन्मन्त्रनायकम्

chandobhiḥ kalpayedakṣaṃ tārādigrathitaṃ purā | mahāviṣṇumayād bāhye vilikhenmantranāyakam

---

23-52

तारादिग्रथितांश्चापि साध्यवर्णान् लिखेद् बहिः । छन्दोभिर्ग्रथितं मन्त्रं मन्त्री तद्बहिरालिखेत्

tārādigrathitāṃścāpi sādhyavarṇān likhed bahiḥ | chandobhirgrathitaṃ mantraṃ mantrī tadbahirālikhet

---

23-53

मातृकां विलिखेद् बाह्ये सहद्वयविदर्भिताम् । एतदक्षं समुद्दिष्टं ज्योतिश्चक्रस्य नारद

mātṛkāṃ vilikhed bāhye sahadvayavidarbhitām | etadakṣaṃ samuddiṣṭaṃ jyotiścakrasya nārada

---

23-54

त्रिभिस्तदाद्यैश्छन्दोभिः शक्तिश्रीबीजतारकैः । ग्रथितं कल्पयेन्नाभिं स्राकारं परमाद्भुतम्

tribhistadādyaiśchandobhiḥ śaktiśrībījatārakaiḥ | grathitaṃ kalpayennābhiṃ srākāraṃ paramādbhutam

---

23-55

स्राकारग्रथितां चापि मातृकां बहिरालिखेत् । एषा नाभिः समुद्दिष्टा वेदवेदान्तपूजिता

srākāragrathitāṃ cāpi mātṛkāṃ bahirālikhet | eṣā nābhiḥ samuddiṣṭā vedavedāntapūjitā

---

23-56

अराणि शतमस्य स्युर्विधानं तस्य मे शृणु । वायुतो वह्निपर्यन्तं रक्षसः शर्वगोचरम्

arāṇi śatamasya syurvidhānaṃ tasya me śṛṇu | vāyuto vahniparyantaṃ rakṣasaḥ śarvagocaram

---

23-57

सूत्रद्वयं पातयित्वा चतुर्धा प्रविभज्य तु । अराणि पञ्च पञ्चैव क्षेत्रमेकैकमालिखेत्

sūtradvayaṃ pātayitvā caturdhā pravibhajya tu | arāṇi pañca pañcaiva kṣetramekaikamālikhet

---

23-58

अराणि शतमेवं स्युर्विधानं तस्य मे शृणु । गायत्र्यादीनि यानि स्युस्तत्र च्छन्दस्त्रयं लिखेत्

arāṇi śatamevaṃ syurvidhānaṃ tasya me śṛṇu | gāyatryādīni yāni syustatra cchandastrayaṃ likhet

---

23-59

रेफं मन्त्राक्षरं तारं रेफं मन्त्रार्णतारके । रेफं मन्त्रार्णलक्ष्म्यौ च रेफमित्यनया दिशा

rephaṃ mantrākṣaraṃ tāraṃ rephaṃ mantrārṇatārake | rephaṃ mantrārṇalakṣmyau ca rephamityanayā diśā

---

23-60

विलिखेदरगायत्रीं गायत्र्यादौ समाहितः । अराणां त्रिष्टुभं चैव त्रिष्टुभैव समालिखेत्

vilikhedaragāyatrīṃ gāyatryādau samāhitaḥ | arāṇāṃ triṣṭubhaṃ caiva triṣṭubhaiva samālikhet

---

23-61

अनुष्टुभमराणां चानुष्टुभैव समालिखेत् । प्रागादिक्रमयोगेन यावदीशानगोचरम्

anuṣṭubhamarāṇāṃ cānuṣṭubhaiva samālikhet | prāgādikramayogena yāvadīśānagocaram

---

23-62

तत्तदक्षरसंयुक्तं मन्त्रं चाप्यरपार्श्वयोः । शतारीयं महापुण्या सा ब्रह्मास्त्रमयी परा

tattadakṣarasaṃyuktaṃ mantraṃ cāpyarapārśvayoḥ | śatārīyaṃ mahāpuṇyā sā brahmāstramayī parā

---

23-63

पादैः पदैरक्षरैश्च त्रिधैव प्रतिलोमया । ब्रह्मदण्डब्रह्मशिरोब्रह्मास्त्रमयतेजसा

pādaiḥ padairakṣaraiśca tridhaiva pratilomayā | brahmadaṇḍabrahmaśirobrahmāstramayatejasā

---

23-64

आन्तरं नेमि भागं तु गायत्र्या कल्पयेत् सुधीः । आग्नेयास्त्रस्वरूपिण्या त्रिष्टुभा प्रतिलोमया

āntaraṃ nemi bhāgaṃ tu gāyatryā kalpayet sudhīḥ | āgneyāstrasvarūpiṇyā triṣṭubhā pratilomayā

---

23-65

मध्यमं नेमिभागं तु कल्पयेन्मन्त्रवित्तमः । अनुष्टुभा तृतीयं तु नेमिभागं प्रकल्पयेत्

madhyamaṃ nemibhāgaṃ tu kalpayenmantravittamaḥ | anuṣṭubhā tṛtīyaṃ tu nemibhāgaṃ prakalpayet

---

23-66

त्रैयम्बकास्त्ररूपिण्या वर्णशः प्रतिलोमया । विलिखेत् प्रतिलोमास्ता मन्त्रेण ग्रथिताः सुधीः

traiyambakāstrarūpiṇyā varṇaśaḥ pratilomayā | vilikhet pratilomāstā mantreṇa grathitāḥ sudhīḥ

---

23-67

तारतारानुताराभिर्ग्रथितं हुं बहिर्लिखेत् । शक्तिताररमास्त्रिस्त्रिः परितो बहिरालिखेत्

tāratārānutārābhirgrathitaṃ huṃ bahirlikhet | śaktitāraramāstristriḥ parito bahirālikhet

---

23-68

फट्कारग्रथितां बाह्ये मातृकां प्रधिमालिखेत् । त्रिषु लोकेषु विख्यातं त्रिज्योतिश्चक्रमुत्तमम्

phaṭkāragrathitāṃ bāhye mātṛkāṃ pradhimālikhet | triṣu lokeṣu vikhyātaṃ trijyotiścakramuttamam

---

23-69

नानास्त्रग्रामसंभिन्नं ब्रह्मज्योतिरनामयम् । ब्रह्मचक्रम् अस्माच्चक्राद् बहिः पञ्च होतारः सग्रहाः स्मृताः

nānāstragrāmasaṃbhinnaṃ brahmajyotiranāmayam | brahmacakram asmāccakrād bahiḥ pañca hotāraḥ sagrahāḥ smṛtāḥ

---

23-70

संभाराः पत्नयश्चैव दक्षिणा हृदयानि च । तद्बहिः शतरुद्राणि पञ्च ब्रह्माणि तद्बहिः

saṃbhārāḥ patnayaścaiva dakṣiṇā hṛdayāni ca | tadbahiḥ śatarudrāṇi pañca brahmāṇi tadbahiḥ

---

23-71

त्वरितां तद्बहिश्चैव सूक्तं पौरुषमेव च । श्रीसूक्तं तद्बहिश्चैव गायत्रीं व्याहृतित्रयम्

tvaritāṃ tadbahiścaiva sūktaṃ pauruṣameva ca | śrīsūktaṃ tadbahiścaiva gāyatrīṃ vyāhṛtitrayam

---

23-72

प्रणवं चेति परितः पङ्क्तीरेताः क्रमाल्लिखेत् । एतद् ब्रह्ममयं चक्रं सर्वच्छन्दोविनिर्मितम्

praṇavaṃ ceti paritaḥ paṅktīretāḥ kramāllikhet | etad brahmamayaṃ cakraṃ sarvacchandovinirmitam

---

23-73

सर्वदुःखोपशमनं सर्वपापनिबर्हणम् । स्मृतिमात्रेण सर्वेषामभीष्टार्थप्रदं सदा

sarvaduḥkhopaśamanaṃ sarvapāpanibarhaṇam | smṛtimātreṇa sarveṣāmabhīṣṭārthapradaṃ sadā

---

23-74

सहस्रारमातृकाचक्रम् बहिः प्रवर्तते चास्मान्मातृकाचक्रमुत्तमम् । सोमसूर्यौर्वबिन्दूनां कूटं तु परितो लिखेत्

sahasrāramātṛkācakram bahiḥ pravartate cāsmānmātṛkācakramuttamam | somasūryaurvabindūnāṃ kūṭaṃ tu parito likhet

---

23-75

तारतारानुताराभिर्ग्रथितं मन्त्रनायकम् । तद्बहिर्विलिखेन्मन्त्री तारादिग्रथितान् पुनः

tāratārānutārābhirgrathitaṃ mantranāyakam | tadbahirvilikhenmantrī tārādigrathitān punaḥ

---

23-76

नामवर्णान् लिखेद् बाह्ये तद्बहिर्मन्त्रमिश्रितान् । मातृकां विलिखेद् बाह्ये सहग्रथितमातृकाम्

nāmavarṇān likhed bāhye tadbahirmantramiśritān | mātṛkāṃ vilikhed bāhye sahagrathitamātṛkām

---

23-77

एतदक्षं समुद्दिष्टं मातृकाचक्रसंभवम् । तारतारानुताराभिर्वर्णमातृकयापि च

etadakṣaṃ samuddiṣṭaṃ mātṛkācakrasaṃbhavam | tāratārānutārābhirvarṇamātṛkayāpi ca

---

23-78

ग्रथितं कल्पयेन्नाभिं स्राकारं परमाद्भुतम् । स्राकारग्रथितां चापि मातृकां बहिरालिखेत्

grathitaṃ kalpayennābhiṃ srākāraṃ paramādbhutam | srākāragrathitāṃ cāpi mātṛkāṃ bahirālikhet

---

23-79

एषा नाभिः समुद्दिष्टा शब्दब्रह्ममयी परा । अराण्यस्य सहस्रं स्युस्तद्विधानमिदं शृणु

eṣā nābhiḥ samuddiṣṭā śabdabrahmamayī parā | arāṇyasya sahasraṃ syustadvidhānamidaṃ śṛṇu

---

23-80

पूर्वादिषु विभक्तेषु सूत्रैः क्षेत्रेषु पूर्ववत् । पञ्च पञ्चाशतं कुर्यादराणि प्रतिभागशः

pūrvādiṣu vibhakteṣu sūtraiḥ kṣetreṣu pūrvavat | pañca pañcāśataṃ kuryādarāṇi pratibhāgaśaḥ

---

23-81

पञ्चाशद्भिस्तु विंशत्या सहस्रारं भवेत् तलम् । तारतारानुताराभिर्वाग्भवाद्यैस्त्रिभिस्तथा

pañcāśadbhistu viṃśatyā sahasrāraṃ bhavet talam | tāratārānutārābhirvāgbhavādyaistribhistathā

---

23-82

चतुर्भिर्मातृकाबीजैराद्यैरौर्वान्तिमैः स्वरैः । आदिद्विसप्तसंभिन्नैः काद्यैः क्षान्तैश्च वर्णकैः

caturbhirmātṛkābījairādyairaurvāntimaiḥ svaraiḥ | ādidvisaptasaṃbhinnaiḥ kādyaiḥ kṣāntaiśca varṇakaiḥ

---

23-83

त्रैलोक्यैश्वर्यदोपेतैः शतैः पञ्चभिरक्षरैः । तावद्भिश्चैव सृष्ट्यन्तैः सहस्रेणेति संहतैः

trailokyaiśvaryadopetaiḥ śataiḥ pañcabhirakṣaraiḥ | tāvadbhiścaiva sṛṣṭyantaiḥ sahasreṇeti saṃhataiḥ

---

23-84

अराणि कल्पयेदेवं सहस्रं तद्विधिं शृणु । रेफं मन्त्राक्षरं तारं रेफं मन्त्रार्णतारके

arāṇi kalpayedevaṃ sahasraṃ tadvidhiṃ śṛṇu | rephaṃ mantrākṣaraṃ tāraṃ rephaṃ mantrārṇatārake

---

23-85

रेफं मन्त्रार्णलक्ष्म्यौ च रेफमित्यनया दिशा । प्रागादिक्रमयोगेन लिखेदरसहस्रकम्

rephaṃ mantrārṇalakṣmyau ca rephamityanayā diśā | prāgādikramayogena likhedarasahasrakam

---

23-86

सहस्रारीयमुद्दिष्टा शब्दब्रह्ममयी परा । ऐश्वर्यं बिन्दुसंयुक्तं वाग्भवं संप्रचक्षते

sahasrārīyamuddiṣṭā śabdabrahmamayī parā | aiśvaryaṃ bindusaṃyuktaṃ vāgbhavaṃ saṃpracakṣate

---

23-87

करालविबुधाख्यस्था माया व्यापिसमन्विता । कामराजमयं बीजं सोमौर्वव्यापिसंयुता

karālavibudhākhyasthā māyā vyāpisamanvitā | kāmarājamayaṃ bījaṃ somaurvavyāpisaṃyutā

---

23-88

बीजं सारस्वतमिदं वाग्भवाद्या इमे त्रयः । कालानलस्थकमलभास्करानिलगामिनी

bījaṃ sārasvatamidaṃ vāgbhavādyā ime trayaḥ | kālānalasthakamalabhāskarānilagāminī

---

23-89

माया व्यापिसमायुक्ता मातृकाबीजमादिमम् । अशेषभुवनाधारसूर्यानलविहारिणी

māyā vyāpisamāyuktā mātṛkābījamādimam | aśeṣabhuvanādhārasūryānalavihāriṇī

---

23-90

पञ्चबिन्दुर्व्यापियुता द्वितीयं बीजमुच्यते । सोमानलस्थसूक्ष्मस्थानन्दव्यापिसमन्वयः

pañcabindurvyāpiyutā dvitīyaṃ bījamucyate | somānalasthasūkṣmasthānandavyāpisamanvayaḥ

---

23-91

तृतीयं बीजमुद्दिष्टं चतुर्थमपि मे शृणु । सोमतालाङ्कसूक्ष्मस्थकालपावकगोपना

tṛtīyaṃ bījamuddiṣṭaṃ caturthamapi me śṛṇu | somatālāṅkasūkṣmasthakālapāvakagopanā

---

23-92

कूटीकृता व्यापियुता चतुर्थं बीजमुत्तमम् । बीजानीमानि चत्वारि मातृकायां महामुने

kūṭīkṛtā vyāpiyutā caturthaṃ bījamuttamam | bījānīmāni catvāri mātṛkāyāṃ mahāmune

---

23-93

तत्तदक्षरसंयुक्तं मन्त्रं चोभयपार्श्वयोः । अराणां विलिखेन्मन्त्री सहस्रारविधिक्रमे

tattadakṣarasaṃyuktaṃ mantraṃ cobhayapārśvayoḥ | arāṇāṃ vilikhenmantrī sahasrāravidhikrame

---

23-94

मन्त्रार्णग्रथितां मन्त्री मातृकां प्रतिलोमिकाम् । विलिखेत् परितो मन्त्री तारादिग्रथितं च हुम्

mantrārṇagrathitāṃ mantrī mātṛkāṃ pratilomikām | vilikhet parito mantrī tārādigrathitaṃ ca hum

---

23-95

बहिर्लिखेच्छक्तिताररमास्त्रिस्त्रिर्विचक्षणः । फट्कारग्रथितां चापि मातृकां प्रधिमालिखेत्

bahirlikhecchaktitāraramāstristrirvicakṣaṇaḥ | phaṭkāragrathitāṃ cāpi mātṛkāṃ pradhimālikhet