1. Aitareya Upanishad
Page 1
वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म् एधि वेदस्य म ग्राशीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहोत्रान्संदधामृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि
तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु अवक्तारमवतु ग्रात्मानं वक्तारमवतु वक्तारं तन्मामवतु वक्तारमवतु
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः
१
१
ग्रात्मा वा इदमेक एवाग्र ग्रासीन्नान्यत्किंचन मिषत् स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति
१
२
स इमाँल्लोकानसृजत ग्रम्बो मरीचीर्मरमापोऽद्राः परे ऽदिवं द्यौः प्रतिष्ठानरिचं मरीचयः पृथिवी मरो या ग्रधस्तात्ता ग्रापः
१
३
स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालान्नु सृजा इति सो ऽद्भ्य एव पुरुषं समुदूहत्यामूर्छयत्
१
४
तमभ्यतपत् तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथारंडम् मुखाद्वाग्वाचो ऽग्रिनिःससृजे तां नासिकाभ्यां प्राणः प्राणादायुरुदक्रामत्
१
४
निरभिद्येतां नासिकाभ्यां प्राणः प्राणादायुरुदक्रामत् निरभिद्येतामन्र्रीभ्यां चक्षुश्चक्षुरादित्यः निरभिद्येतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्राद्दिशः निरभिद्येतां त्वचो लोमनि लोमभ्य ग्रोषधिवनस्पतयो हृदयं निरभिद्यत हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमा निरभिद्यत नाभ्या ग्रपानो ऽपानादमृतं निरभिद्यत शिश्नं रेतो रेत ग्रापः
१
इति प्रथमः खण्डः १
१
१
ता एता देवताः सृष्टा ग्रस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन्त्स्तमशनापिपासाभ्यामन्ववाज्जंत् ता एनमब्रुवनायतं नः प्रजानीहि यस्मिन्प्रतिष्ठिता ग्रन्नमदामेति
१
१
ताभ्यो गामानयत्ता नोऽयमलमिति
Page 2
1
2
ताभ्योदश्वमानयत्ताऽब्रुवन् वै नोडयमलमिति
1
3
ताभ्यः पुरुषमानयत्ता ऽब्रुवन् सुकृतं वतेति पुरुषो वाव सुकृतम् ता ऽब्रवीद्याथायतनं प्रविशतेति
1
4
सप्रिवेशभूत्वा मुखं प्राविशदायः प्राणो नासिके प्राविशदादित्यश्वत्-भूत्वाच्छ्रिणी प्राविशदिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन्नोषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशद्रन्द्रमः मनो भूत्वा हृदयं प्राविशन्मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशदपो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन्
1
5
तमशनापिपासे ऽब्रूतामावाभ्यामभिप्रजानीहीति ते ऽब्रवीदेतास्वेव वां देतास्वाभजाम्येतासु भागिन्यौ करोमीति तस्माद्यस्यै कस्यै च देतायै हविगृह्यते भागिन्यावेवास्यामशनापिपासे भवत
2
1
स ईक्षतेऽमुं लोकांश्च लोकपालांश्चाह्नमेमे भ्यः सृजा इति
2
2
सोडपोऽभ्यतपत्ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत या वै सा मूर्तिरजायतान्नं वै तत्
2
3
तदेनत्सृष्टं पराडत्यजिघांसत् तद्वाचा जिघृक्षिततन्नाशक्नोदग्रहीतुं स यदैनद्वाचाग्रहेष्यदभिव्याहत्य हैवान्नमतप्स्यात्
2
4
तत्प्राणेनाजिघृक्छत् तन्नाशक्नोत्प्राणेन ग्रहीतुं स यदैनत्प्राणेनाग्रहैष्यदहैवान्नममतप्स्यात्
2
5
तच्छ्रोनुषाजिघृक्छत् तन्नाशक्नोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुं स यदैनच्छ्रोत्रेणाग्रहैष्यददृष्ट्वा हैवान्नममतप्स्यात्
2
तच्चक्ष्रोत्रेणाजिघृत्तत् तन्नाशक्नोत्चक्ष्रोत्रा ग्रहीतुं स यदैनच्चक्ष्रोत्रेणाग्रहैष्यद्दृष्ट्वा हैवान्नममतप्स्यात्
Page 3
1.3
6
स यदैनच्छ्रोत्रेणाग्रहेष्ट्यच्छुत्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्
1.3
7
तत् वाचाजिघृक्षत् तन्नाशक्नोत् वच्चा ग्रहीतुम् स यदैनत् वच्चाग्रहैष्यत् स्पृष्ट्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्
1.3
8
तन् मनसाजिघृक्षत् तन् नाशक्नोन्मनसा ग्रहीतुम् स यदैनन् मनसाग्रहेष्ट्यद् ध्यात्वा हैवान्नमत्रप्स्यत्
1.3
9
तच् छनेनाजिघृक्षत् तन् नाशक्नोत् च्छनेन ग्रहीतुम् स यदैनच् छनेनाग्रहेष्ट्यद् दृश्य इहैवान्नमत्रप्स्यत्
1.3
10
तद् पानेनाजिघृक्षत् तद् आवयत् सैषोऽन्नस्य ग्रहो यद् वायुर् एष यद् वायुः
1.3
11
स ईक्षत कथम् न्विदं मद्र्ते स्याद् इति स ईक्षत कतरेशे प्रपद्या इति स ईक्षत यदि वाचाभिव्याहतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यदि पानेनाभ्यपानितं यदि शिश्नेन विसृष्टमथ कोऽहम् इति
1.3
12
स एतम् एव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत सैषा विदृतिर् नाम द्वास्तद् एतद् आनन्दम् तस्य त्रय आवसथास्त्रय आङ्गावस्थास्त्रोऽङ्गावस्थ इति
1.3
13
स जातो भूतान्यभिव्यैरवयत् किम् इहान्यं वावदिषद् इति स एतम् एव पुरुषं ब्रह्म ततम् अपश्यद् इदम् अदर्शम् इती३
1.3
14
तस्माद् इदन्द्रो नामेदन् ह वै नाम तम् इदन्द्रम् सन्तम् इन्द्र इत्य् आचक्षते परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः १४
इति तृतीयः खण्डः ३
इत्यैतरेये द्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ४
उपनिषत्सु प्रथमोऽध्यायः १
Page 4
3
1
पुरुषे ह वा ग्रयमादितो गर्भो भवति यदेतद्रेतस्तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजःसंभूतमात्मन्येवात्मानं बिभर्ति तद्यदा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति तदस्य प्रथमं जन्म
3
2
तत्स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथास्वमङ्गं तथा तस्मादेनां न हिनस्ति सास्वमात्मानममुम गर्भं भावयति
3
3
सा भावयित्री भावयितव्या भवति तं स्त्री गर्भं बिभर्ति सोऽग्र एव कुमारं जननोऽग्रेऽधिभावयति स यत्कुमारं जननोऽधिभावयत्यात्मानमेव तद्भावयत्येषां लोकानां सन्तत्यै एवं सन्तता हीमे लोकास्तदस्य द्वितीयं जन्म
3
4
सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयतेऽथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म
3
5
तदुक्तमृषिणा गर्भे नु सन्न्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा शतं मा पुर आयसीररक्षन्नधः श्येनो जवसा निरदीयमिति गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच
3
6
स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्यामुषिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वामृतः समभवत् समभवत्
इति चतुर्थः खण्डः
इत्यैतरेयारण्यके पञ्चमोऽध्यायः उपनिषत्सु द्वितीयोऽध्यायः
3
1
कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा येन वा पश्यति येन वा शृणोति येन वा गन्धानाजिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति
यदेतदृदयं मनश्श्रेतत्
Page 5
3
2
संज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिधृतिमतिमनीषा जूति: स्मृति: संकल्प: क्रतुरसु: कामो वश इति सर्वांखयैवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति
3
3
एष ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्च महाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येतानीमानि च बीजानीतराणि चेतराणि चार्ज्जानि च स्वेदजानि चोद्भिज्जानि चक्षा गाव: पुरुषा हस्तिनो यत्किंचेदं प्राणि जङ्गं च पतत्रि च यज्ञ स्थावरं सर्वं तत्प्रज्ञानेतं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानেত্রो लोक: प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म
3
4
स एतेन प्रज्ञेनात्मनाल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान्कामानाप्त्वामृत: समभवत् समभवत्
5
इति पञ्चम: खण्ड:
6
इत्यैतरेयारण्यके षष्ठोऽध्याय:
3
उपनिषत्सु तृतीयोऽध्याय:
वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमावीरावीर्म एधि वेदस्य म ग्राशीस्थ: श्रुतं मे मा प्रहासीरेनाधीतена होत्रान्संदधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु वक्तारम्
ॐ शान्ति: शान्ति: शान्ति:
इत्यैतरेयोपनिषत् संपूर्णा