आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः

ग्रन्थाङ्कः ११

ऐतरेयोपनिषत् ।

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेता ।

तथा

विद्यारण्यविराचितैतरेयोपनिषद्दीपिका च ।

एतत्पुस्तकमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् ।

तथा

बी. ए. इत्युपपदधारिभिः

विनायक गणेश आपटे

इत्येतैः

पुण्याहवपत्तने

श्रीमन्महाराज चिमणाजी आपटे

इदमविधेयमहाभागप्रतिष्ठापिते

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आयसाक्षरैरमुद्रयित्वा

प्रकाशितम् ।

पञ्चमीयमडूनान्त्रक्तिः ।

शालिवाहनशकाब्दा: १८३२

खिस्ताब्दा: १९३१

( अस्य सर्वेडिकाराशासनानुसारेण स्वायत्तीकृता: ) ।

मूल्यं सपादरूपकः ( १४८ ) ।

अस्यास्या ऐतरेयोपनिषद आदर्शपुस्तकानि ये: परहितैकपरायणमनिषया प्रदत्तानि तेषां नामग्रामादीनामुल्लेख: कृत्तज्ञतया क्रियते—

क. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिषद्सटीकमाष्योपेता वडगांवग्रामनिवासिनां दे. लेखनकाळ: शके १७१७।

स्व. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिषद्सटीकमाष्योपेता करवीरपुरनिवासिनां श्रीमां दे. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् ।

ग. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिषद्सटीकमाष्योपेता, इन्कुरपुरनिवासिनां श्रीयुतानां किन्हे इत्युपाह्वानां “माऊसाहेब वाळासाहेब ” इत्येतेषाम् ।

घ. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिषद्सटीकमाष्योपेता वटोदरग्रामनिवासिनां श्रीयुतां—नां पटवर्धनोपाध्यानां रा. रा. “ कृष्णराव मोराशंकर ” इत्येतेषाम् ।

ङ. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिषद्सटीकमाष्योपेता नागपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. “ अप्पासाहेब बुट्टी ” इत्येतेषाम् । लेखनकाळ: शाके १७१४ ।

च. इति संज्ञितमू—ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्, पुण्यपत्तननिवासिनां कै. दे. शा. सं. देवोपाह्वाचार्याजिणाम् । लेखनकाळ: शाके १७९२ ।

छ. इति संज्ञितमू—ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्, वैराजसेत्रनिवासिनां वे. शा. सं. “ शिवराम वीरेश्वर शास्त्री मह ” इत्येतेषाम् । लेखनकाळ: संवत् १७८१ ।

ज. इति संज्ञितमू—ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्, वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाह्वानां रा. रा. “ कृष्णराव मोराशंकर ” इत्येतेषाम् ।

झ. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिषद्भाष्यसहिता करवीरपुरनिवासिनां श्रीयुतानां वे. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् ।

ञ. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिषद्सटीकमाष्योपेता काश्यां शिष्यामुद्रिता कै. रा. रा. “ महादेव चिमणाजी आपटे ” इत्येतेषाम् । मुद्रणकाळ: संवत् १९४१ ।

ट. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिषद्सटीकमाष्योपेता काश्यां कानपुरे मुद्रिता “जीवानन्द” इत्येते: संस्कृता कै. वे. शा. सं. “ बाळशास्त्री देव ” इत्येतेषाम् ।

उ. इति संक्षिप्तमू—ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम् , उज्जथिनीसेठनिवासिनां वे. शा. सं. " सोरटीबुवा " इत्येतेषाम् ।

ऊ. इति संक्षिप्तमू—ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम् , अष्टग्रामानिवासिनां रा. रा. " गोविदंदराव शिय़ये " इत्येतेषाम् ।

क. इति संक्षिप्ता—ऐतरेयोपनिषन्मूलमात्रा वैराजसेत्रिनिवासिनां वे. शा. सं. " शिवराम वीरेश्वर शास्त्री मट्ट " इत्येतेषाम् ।

ख. इति संक्षिप्ता—ऐतरेयोपनिषन्मूलमात्रा पुणयपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. " माऊ साहेब नगरकर " इत्येतेषाम् ।

क. इति संक्षिप्ता—ऐतरेयोपनिषद्दीपिका. वटोदरानिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाध्यानां रा. रा. " कृष्णराव माधवकर " इत्येतेषाम् । लेखनकाळ: शके १७७१ ।

ख. इति संक्षिप्ता—ऐतरेयोपनिषद्दीपिका. विंचुरपुरानिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा. " रावसाहेब रणासाहेब " इत्येतेषाम् । लेखनकाळ: संवत् १७६३ ।

ग. इति संक्षिप्ता—ऐतरेयोपनिषद्दीविका मुंबापुरनिवासिनां वे. शा. सं. जयकृष्णमहाराजानाम् ।

घ. इति संक्षिप्ता—ऐतरेयोपनिषद्धीपिका प्रांतिज्ञसकाऽऽदागता* ।

ङ. इति संक्षिप्ता—ऐतरेयोपनिषद्धीपिका समुला*।

च. इति संक्षिप्ता—ऐतरेयोपनिषद्धीपिका समुला*।

• एतस्यामिनो नाम न ग्राह्यते ।

ॐ तर्सद्‌ब्रह्मणे नमः ।

ऋग्वाल्लणारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यकस्था

*ऐतरेयोपनिषत् ।

आनन्दिगिरिकृतटीकासहितशांकरभाष्यसमेतं ।

परिसमाप्तं कर्म सहापरब्रह्मविषयविज्ञाननेनैव शेषा कर्मेणो ज्ञानसहितस्य परा गतिर्‌ऽकथंविज्ञानाद्वैरेषोपसंहृता । " एतत्सत्यं ब्रह्म प्राणारुह्यम्‌" " एष परा गति:" कथंविज्ञानाद्वैरेषणसंहृता । " एतस्यैव प्राणस्य सर्वे देवा विभूतय: " " एतस्य प्राणस्यडुत्पभावं गच्छन्तीदेवता अप्येति " इत्युक्तम्‌ । सोऽयं देवतात्ययलक्षण: पुमानर्थ: । एष मोक्ष: । स चायं यथोक्तेन ज्ञानकर्मैसमुच्चयसाधनेन प्राप्तव्यो नातः परमस्तीत्यकें प्रतिपाद्यास्तान्निराकृत्यसुरुतरं केवलात्मज्ञानविधानार्थिमातमा वा इदमित्याद्राह ।

आत्मा वा इदमित्यादिना केवलात्मविद्यारम्भस्यावसरं वच॑कुं वृत्तं कीर्त्यते--परिसमाप्तिमिति । तप्तारिसमाप्ति: कथं गम्यते इत्याशङ्क्यै तत्फलोपसंहारादित्याह—सैषेति । परा गति: परं गन्तव्यं प्राप्तव्यं फलमित्यर्थ: । उपसंहारमेव वाक्योदाहरणेन दर्शयति—एतादिति । तत्र सह सर्वेण भोउयेन मंयुः, प्राण: सत्यैकवार्यो भवैति प्राणस्वरूपमनेन वाक्येनोपसंहृतमित्यर्थ: । अननेन प्राण एक एवेत्युक्तं भवति । तर्हि वागादीनांदेवाः क इत्याशङ्क्य "तस्य वाक्‌-नितरस्यातो विमृतयोडस्य पुरपस्य " इत्यादिना प्राणस्यैव विभूतयो विस्तार इत्युच्यमित्याह—एतस्येति । एवं नानात्कर्मसहितात्सर्वदेव-तातमकस्या आहिलक्षणं फलं " प्रज्ञानमयो देवतामयो ब्रह्ममयोडमृतमय: संभूय देवता

३ क. ग. छ. नं । एवा । ३ क. ग. घ. ङ. नं "कुक्षि" । ३ ग. "प॑ । पं" । ४ क. ग. घ. डु "परमपुं" । ५ च. "मैस" ६ ख. "चन्द्रेन सा" । ७ च. ज. "के त्रिपं" । ८ च. छ. ज. "स्मविद्यात्रि" । ९ क. "ह । एषे" । १० ख. गतिरिति पं । ११ क. ग. घ. "न्थं पं" । १२ ख. "वते । प्रा" ! १३ क. ग. "दयः क" ।

अथ्येति य एव वेद " इत्येनं वाक्येनोपसंहृतमित्याह— एतस्येति । तथा च ज्ञानसहितेन कर्मणा केवलात्मस्वरूपावस्थानलक्षणमोक्षस्यासिद्ध्येस्तत्सिद्ध्यर्चे केवलात्मविद्यारम्मस्येदानीमवसर इति भावः । अथानन्तरे सर्वात्मकसूत्रात्मप्राप्तिविलयतिरिक्कमोक्षस्यामात्रासंधै केवलात्मविद्यारम्मो न युक्त इति केषांचिन्मतमुपयति—सोऽयमिति । एतस्यैव विपर्यादिमत: सुरूपत्वेन पुरुषार्थत्वान्मोक्षत्वे न निर्विषयस्य केवलात्मस्वरूपावस्थानस्यैत्याह—पुष इति । अयमपि चेत्मोक्ष: केवलात्मज्ञानेन साध्यते तदा तद—रम्मोडर्थवानित्याशंकुच सविशेषणैव साधनेन सिद्धिर्युक्तेत्याह—स चेत इति । आत्मन: सविशेषत्वेन केवलात्मविद्याया अमावादपि न तस्या हेतुत्वमित्याह —नात: परमिति । तन्मतं प्रदर्श्य तन्निराकरणार्थत्वेन केवलात्मविद्यावाक्यमवतारयति—तानीति । केवलात्मज्ञानोति निर्विशेषात्मविषयत्वपक्षेर्मनिष्ठत्वं कर्मानिष्कलक्षणं कर्मसंनिष्ठत्वं च केवल्यामिह विवक्षितामित्यर्थ: ।

कथं पुनरकर्मसंबन्धिकेवलात्मज्ञानबिधानार्थ उत्तरो ग्रन्थ इति गम्यते । अन्वर्थानुगमातू । तथा च पूर्वोक्तानां देहतातानम्रादीनां संसाररित्यं दर्शविषयत्वज्ञनायादिदोषवरवेन तमशनापिपासाभ्यापनववर्जेदित्स्यादिना । अशानायादिभिःसर्वे संसार एव परस्य तु ब्रह्मणोऽनायाद्यत्ययश्रुते:। भवत्वेवं केवलार्त्मज्ञानां मोक्षसाधनं न त्वात्रोभयेनाधिक्रियते । विशेषाश्रवणात् । अकर्मिंण आश्रयमन्तरस्येहाश्रवणातू। कर्मे च वृंहितीसहस्रलक्षणं प्रस्तुत्यनन्तरमेवाडडरम्भज्ञांनं प्रारभ्यते । तस्मात्कर्मण्येवाधिकार्यते ।

ननु " आत्मा वा इदम् " इत्यादि कथं केवलात्मविषयं "स रुः इदं कःननूम्न " इति एकस्यैवमुच्यते: । तद्याश्र सर्वविशेषहिरण्योर्मादिकर्तकत्वेन पुराणेषु प्रतिद्वे: । ताम्यो मामानप्रित्यादि:ग्रंथराणां लोके सविशेषविषयत्वप्रतिद्वे:। पूर्वत्र " अधातो रेतस: सृष्टि: " "प्रजापते रेतो देवाः" इत्यत्र प्रजापतिशब्देनास्य हिरण्यगर्भस्य प्रस्तुतत्वाच तस्य तद्विषयत्वमौचित्यादित्यात्मगृहीतिरित्यभिकरणपूर्वपक्षण्यायेन शाङ्कते—कथमिति । सविशेषविषयत्वे सत्यात्मविद्यायाः कर्मो:संभन्धोडस्यसिद्ध इत्यमिप्रेतो—कर्मकर्मसंबन्धीति । " आत्मा वा इदमेक एवाम्र आसीत्" इत्यद्वितीयीयात्मोपक्रमात् । " पष ब्रह्मैष इन्द: " इत्याद्यनुक्रम्य " सर्व तत्वप्रज्ञानैत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितम् " इति प्रज्ञानशब्दितत्प्रत्यगात्माविष्ठानत्वेन तदूष्यतिरेकेण ब्रह्मशब्दितहिरण्यगर्भोदिपचस्स्याम—

९ क. °ते यदा त° । २ ग. तत्र तं । ३ °स्मविषयति । ४ क. भा. घ. °संज्ञा° । ५ ख. देवा—ना° १ ६ ख. °नायापि° । ७ ग. ड. °मत्ससा° । ८ च. ज. °स्मविज्ञा° । ९ ग. छ. सन्वक° । च. ननु क° । १० छ. °तू । क° १११ च. °स्मविज्ञा° । १२ ख. °गभैक° १३ क. ग. घ. °हीन:° ।

वमुक्ष्वा प्रज्ञानं ब्रह्मेत्यद्वितीयारमनोपसंहारात् " स एतमेव पुरुपं ब्रह्म ततमपश्यत् " इति मध्ये परामर्शाद्द्रष्टात्माद्वितीयत्वस्य मानान्तरागम्यत्वेनापूर्वत्वादविरोधः । सुषुम्नास्वर्गे लोके सर्वान्कामानाप्त्वाडसृतः सम्पद्यदिति स्वर्गेऽभिद्युतानिरातिशयमुखात्मकब्रह्मणैक्येन स्थितस्य तैंदंशभूतवैश्वानरस्योनदप्राप्तेश्लक्षणफलोक्तेः सृष्ट्यार्थवादात् । " स एतमेव सीमानं विदार्यैतया द्वारामुपप्राप्तः " इति प्रवेशोक्तेः । "तस्य घ्रय आवसथ आख्नयः स्वप्राः" इति स्वप्रज्ञान मिध्यात्वेन व्यष्ट्युपपत्तेष्ट निर्विशेषाद्वैतसिद्धान्तोऽपि गमनागमनेन ग्रन्थस्यार्थान्तरशाङ्कानवकाशात् । लोकद्वयच्युतेकेशाध्यारोपापवादाभ्यांमुक्तात्मप्रतिपत्तिरर्थमा तमन्यध्यारोपात् । अस्ति परमात्मैवाडडत्मशब्देन गृह्यत इतरवत् । येथेरेपु सृष्टिश्रवणेपु "तस्मादात्मन आकाशः" इत्येवमादिपु परस्यान्नत्मने । ग्रहणं यथा वेतरास्मिन्‍हि कुतः । वाक्यार्थदर्शी नात् । तमपरत्वनिश्चयात्न सर्विशेषपरत्वमुत्तरग्रन्थस्येत्याह-अन्यार्थीते । यच्चैव मोक्ष इत्युक्तं तत्राडडह—तथा चेति । तथा संसारित्वं च दर्शयिष्यतीत्यन्वयः । तं हिरण्यगर्भस्य रूपं वैराजं पिण्डात्मकशरीरैरपि पापासाम्यां संयोजितवान् । ईश्वर इति श्रुत्यर्थः । आशानाया- दिमस्वप्ननि रतिशयसुखवत्त्वेन दे वताभावस्य मोक्षत्वं स्यादित्यत आह अशानायादेरिति । अनित्यत्वादनि रतिशयसुखवत्त्वं तस्यासिद्धमिति संसारित्वमित्यर्थः । यच्च निर्विशेषात्मस्वरूपावस्थानस्य विषयादिरहितत्वेन न मोक्षत्वमिति तदसत् । तस्य योडशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येतीत्यशनायाद्याह्यतये तान्नियतदुःखाप्रसक्तेः स्वतःश्रुतौ " मानन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् " इति श्रुत्यन्तरादमुत्रनिस्स्वर्गे लोक इतीहाप्यनन्दकपापगमात्रोपशमादिति सुखसामान्यवाचित्वात् । "अमनन्ते स्वर्गे लोके ब्रह्माविद् । स्वर्ग लोकमित ऊर्ध्व विमुक्ताः" इत्यादिश्रुतिपु ब्रह्मानन्दे स्वर्गशब्दप्रयोगाच्च । तस्य विषयादि-

मावेदपि पुरवार्थत्वान्मोक्षत्वमित्याह-परमस्य द्विति । एवं निर्विशेषात्मविद्याया मोक्षसाघनत्वमप्युक्तम् । तस्या अकर्मनिष्ठत्वानियमरूपं कैवल्यं न संभावतीति वदनसंन्यासमाक्षि- पाति-भवति । विशेपाश्रवणमेव स्फोटयति-अकर्मिण इति । संन्यासिन इत्यर्थः । न केवलं विशेषाश्रवणं किंतु मननिभानात्नर्मिणः प्रतीतेः कर्मसंबन्धित्वानियमश्रवणं

× परमात्मैवेत्यादि वाक्यार्थदर्शी नादित्यन्तः क. ख. म. संक्षिप्तुपकेषु नास्ति । ९ क. घ. 'ह्राणयैकये' । २ ख. तदन्तर्मूत' । १३ ख. 'स्मन्यारो०' । ४ ख. स्थूलरू०' । ५ ख. 'नाभि' । ६ ख. 'खत्वेन' । ७ ख. ग. 'नादी' । ८ ख. 'यादिमदिति' । ९ ख. 'नाद्य' । १० ख. 'ति । न त्वा' । ११ ख. ग. कमिसं' ।

४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेतार- [ १ प्र०ध्याये-

चास्तोत्याह—कर्म छोयत । तथा च तदद्वारा कर्माणि सन्निहित इत्यर्थः । तस्मादिति ।

न च कर्मासंबन्ध्यात्मविज्ञानं पूर्वंवदन्त उपसंहारात् । यथा कर्मसंबन्धिनः पुरुषस्य मूर्खत्वम्—उभयपरिज्ञमाद्विवेकप्राप्त्यर्थं च मुखं ब्राणेन पिहितमेव न

सूर्य आत्मेत्यादिना, तथैव “ एष ब्रह्मैष इन्द्रः ” इत्याद्युपक्रम्य सर्वप्राण्य-त्मत्स्वम् । यच्च स्थावरेऽपि सर्व तत्वज्ञानेऽत्राप्युपसंहारिष्यति । तथा च संहितोपनिषदि—“पतं ह्येव बहुधा महत्वुक्थे प्रीमानसन्ते ” इत्यादीनि कर्मसं-

त्मत्स्वमुक्त्वा “सर्वेषु पूतेष्वेतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते ” इत्युपसंहरति । तथा तस्यैव योड्यमशरीरः प्रज्ञातमेव युक्तस्य यक्षस्यादित्य एक.मेव तदिति विद्यादित्ये.

कृत्वमुक्तं । इहापि कोऽयमात्मेत्युपक्रम्य प्रज्ञातमत्वमेव प्रज्ञानं ब्रह्मेति दर्शोय-त्यति । तस्मादकार्यसंबन्ध्यात्मज्ञानम्

एवमात्मविद्यां केवलां कर्मासंबन्धिनीं, दृढकृत्य तस्या अकर्मनिष्ठत्वनियमो निराकृतः । इदानीमझीकारं परित्यजति—न चेति । पूर्ववत् कर्मसंबन्धिज्ञानविषयस्य सर्वात्मत्वोक्तेरपि

ब्रह्मेत्यादिनाड्वापि सर्वात्मत्वोक्तेरस्तनैव लिङ्गेनास्याध्यात्मज्ञानस्य कर्मसंबन्धित्वानुमान-दृश्यमाणस्याडSडत्मज्ञानस्य न कर्मासंबन्धित्वमित्यर्थः । संग्रहवाक्यं विवृणोति—यथेत्या-

दिना । कर्मसंबन्धन इति । तस्य “ एष हीमं लोकमभ्यर्चत् ” “ पुरुषरूपेण य एष तपति” इत्यादिना सूर्य आत्मत्वमुक्त्वा तस्य सर्वात्मत्वं “तस्माच्छत्राच्चिन इत्यादाचक्षते एत-

मेव सनतम्” इत्यादिना “प्राण ऋच इत्येवं विद्यात्” इत्यन्तेन “प्राणे वै सर्वाणि भूतानि च” इत्यनेन चोक्कमित्यर्थः । जगतो जडत्वस्य तमुषः स्थावरर्जङ्गमस्य सर्व आत्मेति मुख्यार्थः ।

प्रज्ञानेऽत्रपिति । प्रज्ञानादितत्कर्मनेत्रक्रमित्यर्थः। संदेशान्येयेनाप्यस्य कर्मसंबन्ध्यात्मविषय-

त्वामिति वदन्सर्वात्मत्ववाडिङ्गस्य कर्मसंबन्ध्यात्मनियतत्वमाह—तथा चेति । तथा संहितोपनिषदि चेति चकारान्वयः । महत्वुक्थे वृहत्साहस्रारुध्ये ऋक् एतं प्रकृतमात्मान-

मृग्वेदिनो विचारयतीति श्रुत्यर्थः । संहितोपनिषदि प्रज्ञातमेवयुक्तस्याडSडत्मनो

यो यज्ञस्योल्बणं पड्येतिर्दिवाक्यपर्यालोचनया कर्मसंबन्धप्रतीतेऽस्यापि प्रज्ञानं

१ ख. °ति वृहतीसहस्रलक्षणमिति । त° २ च. ज. °त्मज्ञा° । ३ क. ख. ग. ड. °त्मन् स्था° । ४ च. छ. °त्मक्त्वं । ५ क. म. ड च. छ. ज. °र्कं म° । ६ ग. ड. मन्त्रत्रयेण । ७ ग. ड. °न सू° । ८ च. ज. वसु° । ९ क. ग. घ. ड. व. छ. °त्मुक्थ ई° । १० छ. °नो भामसि-न्ते । क° ११ ख. च ज °हरिष्यति । १२ च. ज °स्युपक्रम्य य° । १३ क. ग. च °मेत° । १४ ड. च. ज. °मू । तथेह्या° । १५ ख. °स्तेन च लि° । १६ ख. °स्य कर्मंस° । १७ क. °क्षेव विं° । १८ क. °स्य च र’ । १९ क. ग. घ. ड. 'पच्येति ।

त्सोकत्या च कमंसंभःधावगामातज्ज्ञानस्य कमंसंभानिष्ठत्वामित्याह-तथा तस्स्यैति । शाक्कामुपसंहरति—तस्मादाति ।

पुनहक्त्यानर्थक्यामिति चेत्कृतं “ प्राणो वा अहमैस्मृग्रे ” इत्यादिेे्राह्मणेन “ सूय आर्मा ” इातं पश्नेण च निर्शारितस्यादडस्मन “ आत्मा वा इदं ” इत्यादिेे्राह्मणेन कोटयमातेमाति प्रश्पूर्वकं पुननिर्धारणं पुनरुक्तमनर्थकामिति चेत् । न । तस्स्येव धर्मान्तरावेशेषणनिर्धारणार्थत्वात् पुनरुक्ततादोषः । कथम्, तस्सैव कमंसंबंधिनो जगत्सृष्टिस्थितिसंहारादिधर्माविशेषनिर्धारणार्थत्वात् । केव्लोपास्त्यर्थत्ववादत्र । अथवाश्रुतेरेयादिपर्रो ग्रन्थसंदर्भे आत्मनः एकमिणः कमंगुणेन्त्योपासनाामात्रो कमंप्रस्तानेडविहितत्वात्केव्लोस्वात्मोपास्य इत्पेवमर्थः । भेदाभेदोपास्यच्वाद्रिक एवार्डस्मा कमविषये भेदहष्टिभाक् । स एषाकमंगालेडभेदनास्युपास्य इत्पेवर्मपुनहक्तता । शाक्कावाचैव सिे्द्रन्त्याशक्कामाश्र्कते—पुनहक्तीति ।

प्राणो वा इत्यादिना । पूर्वोत्तरग्राह्मणयोरेकार्थत्वे ऽक्ष्यमाणमपि प्राणात्माविषयं स्यातच्च निर्शारितमिति पुनरुक्तिमित्पर्थः । स ऐवार्डस्माद् परिहरति—न तस्स्यैति । तमेव प्रश्पूर्वकं विवृणोति— कथमित्यादिना । जगन्सृष्टिरिति । “ स इमाँल्लोकानसृजत ” इत्यादिेे्रशणादित्यर्थः । प्रकारान्तरेण पुनहक्ती परिहरति— केव्लेति । ऐतं परिहारं वारक्नार्थे बदनिवृणोति— अथवोति । कमंगोण्डन्यग्रेति । कमंगोण्ङतत्वं तद्न्नोवध्यावाथ्रयत्वं च विनेत्यर्थः ।

अपाश्राविति च्छेदः । अपाश्राव हेतुमाह— कमंप्रस्ताव इति । उ. ह. न. ज. ? च्छेद उत्तरत्र हतुः । न चैवं श्वोक्तकमंसंभानिष्ठत्वानियमत्यागापत्ति: । कमंगोण्ङाश्रितत्वामस्य त्यागेऽपि कमंसंभानिष्ठत्वं सदित्रोषविषयत्वाल्क्षणस्य वाडत्यागाद्क्कारवादेनास्य पक्षस्योक्तत्वाडस्मिन्नपि पक्षे कमंगिनिष्ठत्वं नियन्मिति भावः । अत्रैक पक्षे विशेषान्तरमह— भेदेति । भेदहष्टिरिति । इन्द्तयोपास्य इत्पर्थः । अभेदेनोति । अहन्तेत्यर्थः ।

“ विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभय* सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतमश्नुते ” इति । “ कुर्वेतेवेह कमंगाणि जिजीविषेच्छत* समाः ” इति च वाँजिनाम् । न च वर्षशतात्परमायुर्मर्त्यानाम्भूः । येन कमंपारियतियागे

१ ख. ह. च. 'चेत्प्राणो' । २ ख. मम्येष हं । ३ ग. छ. ज. 'ति च' । ४ ह. द. व छ. 'स्वाद: प' । ५ च. छ. परतां प्र । ६ ख. म. ह. कमं । ७ क. ख. घ. ह. छ. त्स्वाश्र्के न. ज. 'त्स्वादेक' । ८ ह. च. ह. ज. 'मायपु' । ९ ख. एव शा' । १० ख. एतमेव प° । ११ ख. 'ड्गोक्याधीकरणत्वं' । १२ ख. 'ति च्छेदनोक्त' । १३ ख. 'स्य चास्या°' । १४ ख. च. छ. ज. 'ति च. कु' । १५ ख. वाजनेोयिना° । १६ ख. 'मू । यतः क ।

नाडरमानमुपासीत । तावान्तं च "तावान्ति पुरुषायुषोडहं सहस्राणि भरन्ति" इति । वर्षशतं चाडडयुः कर्मणैव वयास्म । दार्शिन्तेश मन्त्रः 'कुवृञ्जेवह कर्माणि' इत्यौदः । तथा "यावज्जीवमप्रिहोत्रं जुहोति" "यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्या यजेत" इत्याधाश्व । " तं यज्ञपात्रैर्ददान्ति " इति च । ऋणत्रयश्रुतेत् ।

आत्मा वा इदामत्यादृष्टकस्य स्वपक्षेऽथवस्तुमुत्रव्वा तस्य कमत्याग्निाडटत्मज्ञानधृतवपक्षे बहुश्रुतिविरोधमाह—विद्यामत्यादिना । अविद्याशब्देनात्र तत्त्वार्यी कैंमो च्यते । ननु कुर्वन्नेवेति मन्त्रे वर्षशतस्य कर्मणियत॑वोकतावपि तदनन्तरं संन्यास: स्यादित्यत आह—न चेति । " शातायुरेव पुरुषः " इति श्रुतेरित्यर्थः । इहापि वृहत्या सहस्राल्पयस्य शाखास्य पठन्त्रिश्रतस्मकश्रानां सहस्राणीयुक्तत्वैवद्विसहस्रशतमेवाडडयुरित्याह—दार्शिनं चेति । मवन्तीत्यनन्तरमितिशब्दो द्रष्टव्यः। पुरुषायुषस्याहामिति पाठः साधु। पुरुषायुपोडहामिति तु समासन्तविषेरानित्यत्वामिप्रायेण कथम्चिन्त्येयः । पुरुषायुषं चेद्वर्षशतात्पिकं नास्ति तर्हि तन्मध्य एव कर्मसंन्यास: स्यादत आह—वर्षशतं चेति । तथा मानमाह—दार्शिनतरेति । ननु पुराणेऽु शाताधिकसाडडयुषो दशरथादेः श्रुतत्वाच्छतवर्षाणोनन्तरं कर्मसंन्यास: स्यादित्याशङ्क॑च शातायु.श्रुतेविरोधेन तस्यार्थवादत्वातथाडडडकारोडपि जीवनकालस्य सर्वस्म्यापि कर्मणा व्याप्तत्वशून्तनेवमित्याह—तथा यावज्जीवमिति । जीर्णो वा विरमेदिति वचनाद्ज्ञानानन्तरं संन्यास: स्यादित्याशङ्क॑च यज्ञपात्रैर्ददान्तिविधानेनैतत्याह—तं यज्ञ- पात्तैरिति । ननु यावज्जीवादिक्यनां प्रतिपन्नगर्होध्यविषयत्वं वक्तव्यम् । अनयथा ब्रह्मचारिणोडपि तद्विधिप्रसङ्गात्ततश्व गार्हस्थ्यात्पूर्व कमत्याग: स्यादत आह—ऋणनेति । " जायमानो वै ब्राह्मणस्तिभिरृणवा जायते " इति श्रुतेः । " ऋणानि त्रीणिपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् " इति स्मृतेः। श्रुतेरित्यर्थः । ततक्ष तदपकरणार्थी तेनापि गाहस्थ्यमेव प्रतिपत्तव्यं न संन्यास इत्यर्थे ।

तत्र पारिग्राड्यादिशास्त्रं व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्तीत्यात्मज्ञानस्तुतिपरोडर्थववादोनधिकार्त्थो वां । न । परमार्थविज्ञाने फलादर्शने क्रियानुपपत्तेः । यदुक्तं " कर्मिण पैैव चाडडयत्पज्ञानं कर्मसंबन्ध च" इत्यादि तत् । परं ह्याप्तकामं सर्वसंसारदोषैर्वर्जितं ब्रह्माहमस्पीतयात्म-

१ क. ख. ग. ज. °वन्ते । व° २ व. तमन्त्र कु° ३ च. °स्यादे । त° ४ ज. इत्येमाथा° । ५ क. कमध्यते । ६ ग. °हृदस्य । ७ ख. °स्वस्तवत्स । ८ ख. °ति भाध्यपा° । ९ क. ग. घ. °श्रुतेविरो° । १० छ. °स्यादारम° । ११ ज. °तार्थविषयो वा । १२ छ. वाडनधिकारीपरः । न । १३ ग. छ. °मार्थातमवि° । व. °मार्येत आत्मवि° । १४ व. छ. ज. एवंआडडत्तम° । १५ व. ब. °सधर्मेव° ।

त्वेन विज्ञानेन कृतेन कर्तव्येन वा प्रयोजनमात्रमनूदपद्यत: फलादर्शने क्रिया नोपपद्यते । फलादर्शनेsपि नियुक्तस्वात्करोतीति चेत् । न । नियोगाविषया-

त्वेन विज्ञानेन कृतेन कर्तव्येन वा प्रयोजनमात्रमनूदपद्यत: फलादर्शने क्रिया नोपपद्यते । फलादर्शनेsपि नियुक्तस्वात्करोतीति चेत् । न । नियोगाविषया-

त्मदर्शनादृष्ट्ययोगपनिष्टचियोगं चाडडद्मन: प्रयोजनं परयस्तदुपायार्थी यो भवाति स नियोगस्य विषयो दृष्टो लोके न तु तद्विपरीतानियोगाविषयत्वात् । त्मैवदर्शी । ब्रह्मात्मत्वदर्शीsपि संशये नियुज्येत नियोगाविषयोडपि सन् काश्चित्

त्मदर्शनादृष्ट्ययोगपनिष्टचियोगं चाडडद्मन: प्रयोजनं परयस्तदुपायार्थी यो भवाति स नियोगस्य विषयो दृष्टो लोके न तु तद्विपरीतानियोगाविषयत्वात् । त्मैवदर्शी । ब्रह्मात्मत्वदर्शीsपि संशये नियुज्येत नियोगाविषयोडपि सन् काश्चित्

नियुक्त इति सर्वे कर्म सर्वेण सर्वदा कर्तव्यं प्राप्नोति । तच्चानिष्टम् । न च स नियोक्तं शाकयते केनाचित् ।

नियुक्त इति सर्वे कर्म सर्वेण सर्वदा कर्तव्यं प्राप्नोति । तच्चानिष्टम् । न च स नियोक्तं शाकयते केनाचित् ।

" यदहरेव विरजेतदहरेव प्रव्रजेद्गृहात् " इत्यादि श्रुतिस्मृत्यो: का गतिरिस्यत आह—तत्रेति । ज्ञानस्तुतीति । सर्वसंन्यासनाध्यात्मा ज्ञातव्य इति ज्ञानस्तुति: प्रतीत इति तत्पर इत्यर्थ: । विधि-

" यदहरेव विरजेतदहरेव प्रव्रजेद्गृहात् " इत्यादि श्रुतिस्मृत्यो: का गतिरिस्यत आह—तत्रेति । ज्ञानस्तुतीति । सर्वसंन्यासनाध्यात्मा ज्ञातव्य इति ज्ञानस्तुति: प्रतीत इति तत्पर इत्यर्थ: । विधि-

त्वेडपि कर्मानधिकारित्वाद्वग्वादिविषयत्वमेवेत्याह—अनधिक्तेति । तस्माच्चाकर्मनिष्ठा विधा किंतु कर्मनिष्ठा तदसंभवे चेतति हेतु: । तदेतद्विधानं परिहर्तुं—नोति । एवं हि कर्मनिष्ठा विद्या स्यात् । यदिदं विदुषोडपि कर्मानुष्ठानं स्यादतदपि प्रयोजनार्थे-

त्वेडपि कर्मानधिकारित्वाद्वग्वादिविषयत्वमेवेत्याह—अनधिक्तेति । तस्माच्चाकर्मनिष्ठा विधा किंतु कर्मनिष्ठा तदसंभवे चेतति हेतु: । तदेतद्विधानं परिहर्तुं—नोति । एवं हि कर्मनिष्ठा विद्या स्यात् । यदिदं विदुषोडपि कर्मानुष्ठानं स्यादतदपि प्रयोजनार्थे-

तया वा स्यात्काम्य इव नियोगबलेनैव प्रामाण्यमिति न तन्निर्मोक्ष: । तत्र नाडडघ इत्या—परमार्थेति । संग्रहवाक्यं विवरणत्रिपेध्याध्याहारपूर्वकं नजर्थ विवरणोति—यदु-

तया वा स्यात्काम्य इव नियोगबलेनैव प्रामाण्यमिति न तन्निर्मोक्ष: । तत्र नाडडघ इत्या—परमार्थेति । संग्रहवाक्यं विवरणत्रिपेध्याध्याहारपूर्वकं नजर्थ विवरणोति—यदु-

क्मित्यादिना । कर्मेसंबन्धि चेति । कर्माज्ज्ञेयस्याद्याश्रयपित्त्यर्थ: । परमार्थेति वाक्यं विशेषणद्वयम् । दोषपदेन राजद्देशामावेनापि प्रवृत्त्यभावं सूच्यते । प्रागुक्तश्रेतकर्मणाडड्य-

क्मित्यादिना । कर्मेसंबन्धि चेति । कर्माज्ज्ञेयस्याद्याश्रयपित्त्यर्थ: । परमार्थेति वाक्यं विशेषणद्वयम् । दोषपदेन राजद्देशामावेनापि प्रवृत्त्यभावं सूच्यते । प्रागुक्तश्रेतकर्मणाडड्य-

संख्ये कर्तव्येन संबन्धो दुरापास्त इति वच्यं कृतनेतयुक्तम् । द्वितीयं शाखतो—फला-

संख्ये कर्तव्येन संबन्धो दुरापास्त इति वच्यं कृतनेतयुक्तम् । द्वितीयं शाखतो—फला-

दर्शनेsपोति । ममेदं कार्यमिति बोध्दा हि नियोगस्य विपयो नियोड्य: । कार्ये स्वकीय-

दर्शनेsपोति । ममेदं कार्यमिति बोध्दा हि नियोगस्य विपयो नियोड्य: । कार्ये स्वकीय-

यत्वज्ञानं च तज्ज्ञान्यफलार्थिनो न चाडडडरमनोडडडाइत्वज्ञानिनो ममेदमिति बुद्ध्यर्भाति । न तस्य नियुक्तत्वामित्याह—न नियोगेति । तदेवोपपद्यत इष्टेति । ममेदं

यत्वज्ञानं च तज्ज्ञान्यफलार्थिनो न चाडडडरमनोडडडाइत्वज्ञानिनो ममेदमिति बुद्ध्यर्भाति । न तस्य नियुक्तत्वामित्याह—न नियोगेति । तदेवोपपद्यत इष्टेति । ममेदं

कार्यमिति बोधामवेडपि चेत्नियुज्येत तर्हि राजसूयादिकं कर्तव्यं स्यादग्रे-

कार्यमिति बोधामवेडपि चेत्नियुज्येत तर्हि राजसूयादिकं कर्तव्यं स्यादग्रे-

षोमादिकं च सर्वदा कर्तव्यं स्यादन्निमित्तरविशेषादित्याह—ब्रह्मात्मत्वेति । न काश्चित्

षोमादिकं च सर्वदा कर्तव्यं स्यादन्निमित्तरविशेषादित्याह—ब्रह्मात्मत्वेति । न काश्चित्

नियुक्त इति । नदूदयेन सर्वेऽपि नियुक्त एवेत्यर्थ: । किंच नियोक्ताडडयस्य किं य: कश्चन डुरुषो वेदो वा । आचे विटुषु श्वरात्मवविज्ञानात्सर्वनियन्तृवेन स्वनियोडयेनाऽये.

नियुक्त इति । नदूदयेन सर्वेऽपि नियुक्त एवेत्यर्थ: । किंच नियोक्ताडडयस्य किं य: कश्चन डुरुषो वेदो वा । आचे विटुषु श्वरात्मवविज्ञानात्सर्वनियन्तृवेन स्वनियोडयेनाऽये.

१ ख. पं. श्लो. कं २ क. रत्ना लि० १३ ख. श्लो. च. (म) १४ ग. पं. कं १५

ष. ग. घ. "क्षित्‌दिनि०" । ६ ग. सर्वक° । ७ क. ग. घ. "जे द्वयुः्या" ८ स्व. इति श्र° ९ ख. निष्ठेव वि° । १० "वेधाध्येड्याहा°" । ११ क. स्व. "डुपोक्याच्या°" । १२ क. ग. घ.

"क्षितेन क° ।

नास्य नियोजयत्वं स्यात्तथा विरोधात् संभवतीस्याह—न च स इति । तस्यैव सर्वे नियोकृतृत्वादित्यर्थः ।

आज्ञायस्यापि तत्प्रभवत्वात्तन्न हि स्वविज्ञानोत्थेन वचसा स्वयं नियुज्यते नापि बहुविधस्वाम्य विवेकिना भृत्येन ।

आज्ञायस्य नित्यत्वे सति स्वातंत्र्यात्सर्वान्मति नियोजकत्वसामर्थ्यामिति चेत्त् । न ।

उक्तदोषात् । तथाडपि सर्वेषां सर्वदा सर्वपरिशिष्टं कर्म कर्तव्यमित्युच्यते दोषोऽयपरिहार्य एव ।

तदापि शास्त्रेणैव विधीयत इति चेत्त् । यथा कर्मकर्तृव्यतया शास्त्रेण कृतं तथा तद्यात्मज्ञानं तस्यैव कर्मिणः शास्त्रेण विधीयत इति चेत् ।

विरुद्धार्थबोधकत्वानुपपत्तेः । न हेतुस्मिन्कृताकृतौसंबंधित्वं तद्विपरीतत्वं च बोधयितुं शक्यम् ।

शास्त्रोक्ततामिच्छामेः । नन्वेस्य नियोजयत्वामावेद्याम्नायेन किं क्रियते इति द्वितीयमाशङ्कच तस्माडडडनायस्येश्वरे संबन्धित्वं स्वविज्ञानपूर्वकत्वात्स्वस्य नियोजयत्वमेकत्वं कर्मकर्तृत्वविरोधात् संभवतीस्याह—आज्ञायस्यापीति ।

किं वा आकारणादेशतत्कर्तृपाणिन्यादित्यैकदेशार्थविषयत्वदर्शनेन वेदस्यापीश्वरजन्यस्यैश्वर्यैकदेशाविषयत्वेनारोपज्ञानेत्थम् ।

अचेतनत्वाद्वा तस्याविवेकित्वम् । मृत्येन न नियुज्यत इत्यनुष्ठः । न तु वेदश्वरज्ञानेपूर्वकत्वपक्षे पूर्वोक्तदोषानुषङ्गादपि तस्य नित्यत्वपक्षे नायं दोष इति शङ्कते—आज्ञायस्येति ।

तस्याचेतनस्य नियोकृतृत्वं न संभवति तस्य चेतनधर्मत्वादित्युतरमाह—नेति । नियोकृतृत्वमस्युपेत्यापि दोषमाह—उक्तदोषातीति ।

तदेव विषयकतया विधुपरत्वाह तस्यापि । अन्योन्यनियोग्यौ चेतकर्तारौ विधिपूर्वकौ स्यातामिति शङ्कं कृत्वाऽऽम्नायस्यापीश्वर्यमिच्छन्ति—तदपीति ।

सङ्कोचो हेतुमावादित्यर्थः । नासज्जीब्रह्मात्मत्वज्ञानेन कर्मकर्तृव्यतायाश्व शास्त्रेण कृतत्वादुभयोरपि शास्त्रयोः 'कदा चित्कर्मानुष्ठानं च स्यात्' इत्यम्नाने कदाचित्कर्मानुष्ठानं च स्यादिति शङ्कते—तदपीति ।

कृताकृतेऽस्य पुनः शास्त्रेण कर्तृत्वबोधः संभवतीस्याह—नेति । कृताकृतेऽस्य कृतमिदानीमकृतमिति परं कर्तव्यं यत्तदुच्यते ।

१ व. 'किं तु०' । २ ख. च. छ. 'द्रष्टव्यः स०' । ३ क. छ. ज. 'युक्तदो०' । ४ ख. व. च. ज. 'बोधक०' । ५ ख. 'ज्ञेयते०' । ६ व. छ. ज. 'ज्ञेयेति वि०' । ७ क. च. चेतन । ८ क. 'बोधानां०' । ९ व. छ. ज. 'करिष्य कृतो' । १० क. ख. ग. च. व. ज. 'कृतं०' । ११ व. छ. ज. 'ज्ञात्वाऽभि०' । १२ क. ग. घ. 'न्या०' । १३ ख. स्वार्थी । १४ ख. कर्तृकर्मवि० । १५ क. 'ज्ञानवद्वेद०' । १६ ख. 'इति विशिं०' । १७ ख. 'तं कर्म स०' । १८ ख. 'वेद सर्वदाSपि०' । १९ क. 'हुए—तत्रेति । २० क. 'तमस्तः ।

न चेष्टयोगचिकीर्षाडडत्मनोडनिष्टवियोगचिकीर्षा च शास्त्रकृता सर्वेषामिणीनां तत्त्वज्ञानाच्छास्रकृतं चेतदुभयं गोपालादीना न हृयेतासाशास्त्रतत्त्वचातोेपास् । यदि स्वतोडपामं तच्छास्रेण बोधयितव्यम् । तचेच्छाकृतैकर्यताविरोधात्सात्मज्ञानं शास्रेण कृतं कथम् तद्विरुद्धा फर्तव्यतां पुनरुत्पादयेच्छिततामिवामो ह इदं च भानो ।

एवं तावत्पयोगान्निषयाकत्रात्मदर्शीतवाङ्दृदुः । नपे मनार्गेन मामार्च विदुषो न कर्म-त्युक्कम् । इदानीं स्वत इष्टानिष्टसंचोगवियोगरूपप्रयोजनार्थितामवेडपि विदुषः स्वर्गेकामो यजेतोति शास्रेणैव सड्याश्रीयत इत्याशड्क्य स्वपावतः प्राप्तप्रयोजनार्घितादुवादेन तदुपयमात्रं शास्रेण बोधयते न तु सड्याश्रयोत्यते । अन्यथा डडशास्रज्ञाना तदर्थिता न स्यादित्याह—न चेष्टेति । अन्र चिकीर्षावाव्देन फलेच्छामात्रमुचवते नैतु कर्तुमिच्छा फले तद्योगादिति । ननु कनाऋतासंखितवं तद्विपरीतत्वं च विरुद्धत्वाम बोधयति चेच्छास्रं तर्ही कृतीकृतिसंभान्तिस्थवमे मा बाधित्यासार्क्कचं तस्यैव मानोन्तरासिद्धत्वेनाविशेषात् । शास्रीदृघ्यत्वे वक्तव्ये तद्विपरीतत्वस्य मानान्तरासिद्धस्यैव न शास्रबोध्यत्वं विरुद्धत्वादित्याह—यद्योति । चेदिति निश्रयार्थे । कृतेति । इदं कृतामितं कर्तव्यमिति ज्ञानविरोधीत्यर्थः ।

न बोधयत्येवेति चेत् । न । स म आत्मेति विध्यात्स्मज्ञानं ब्रह्मोति चोपसंहारात् । तदात्मानमेवेन्चेतस्ससलीत्येवपादिवाक्यानां तत्परत्वात् । उत्पत्त्यादि च ब्रह्मात्मविज्ञानस्याधियमानत्वाज्ञानानुत्पत्तं ब्रह्म त्वेति शक्यं वक्तुम् । विध्यभावेन वेदान्ताना न ताहगात्मबोधकत्वमिल्याशड्कय पुरुषस्य कर्तव्याभिमुखीकरणार्थं विधेस्वरूपास्वार्ये वेदस्य सर्गादिस्वरूपो-

कस्य तत्परवार्थस्यापि सत्वाच नैषामित्युत्तरमाह—न बोधयत्येवेति चेत् । न । स म आत्मेति । इदं विज्ञानं ब्रह्मोति चोपसंहारात् । तदात्मानमेवेन्चेतसा संलीयेत्येवंपादिवाक्यानां तत्परत्वात् । उत्पत्त्यादि च ब्रह्मात्मविज्ञानस्याधियमानत्वाज्ञानानुत्पत्तं ब्रह्म त्वेति शक्यं वक्तुम् । विध्यभावेन वेदान्ताना न ताहगात्मबोधकत्वमिल्याशड्कय पुरुषस्य कर्तव्याभिमुखीकरणार्थं विधेस्वरूपास्वार्ये वेदस्य सर्गादिस्वरूपो-

दित्यनेन तत्सहचारिरिमाल्मा वा अरे इत्यादिना न कार्येत्याह - तदात्मानमिति । तदिति जीव-रूपेणावस्थितं ब्रह्मेति । छान्दोग्ये तदध्ययेव मेवोति वदन् गम्यमानतिसामान्यन्वायं दर्शयाति-तत्त्वमसीति । अन्रैव तद्वार्य विज्ञातृिति वाक्यशेषोडप्युद्यक्ष्यते । अपमत्तमा

दित्यनेन तत्सहचारिरिमाल्मा वा अरे इत्यादिना न कार्येत्याह - तदात्मानमिति । तदिति जीव-रूपेणावस्थितं ब्रह्मेति । छान्दोग्ये तदध्ययेव मेवोति वदन् गम्यमानतिसामान्यन्वायं दर्शयाति-तत्त्वमसीति । अन्रैव तद्वार्य विज्ञातृिति वाक्यशेषोडप्युद्यक्ष्यते । अपमत्तमा

१ अ. केदु°। २ गा. °कृतं क°। ३ क. गा. घ. ड. °तत्कर्मक°। ४ ख. °रुद्रक°। ५ ख. °न या°। ६ ख. °न त°। ७ क. ख. व. ड. °स्थासो°। ८ ख. °वाव इ°। ९ क. गा. न क°। १२ घ. ड. तु कर्म क°। १३ ग. °कृतस°। १४ घ. °कुत्स°। १५ ख. °घोदित्या°। १६ ख. °ति तचेदि°। १७ ख. °यार्थमु कु°। १८ क. ग. घ. ड. °श्रेत्युप°। १९ ख. °स्य त्र°। २० क. °रितास्मा°।

१० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेत— [ १ प्र०ध्याये-

ब्रक्षेत्र्यादिरादिशार्थः। कत्र्तात्मबोषककर्मकाण्डविरोधादुत्पन्नमपि ज्ञानं आान्ताभित्य-

बाधूच तस्य यथाप्राप्तकत्र्तामानुवादेनोपायमात्रपरत्वात् वस्सूपरवेेदान्तजन्यज्ञानसाधक-

स्वमित्याह—उत्पन्नरसयेति । नानुत्पन्नामिति । वाक्यश्रवणानन्तरमकर्तोऽडडह्मिति

ज्ञानस्यानुपवसिद्धत्वान्नाहमकर्तेति विपरीतज्ञानादर्शनाच्च नोभयं वत्कुं शाक्यमित्यर्थः ।

त्यागेडपि प्रयोजनाभावस्य तुल्यत्वामिति चेत् "नाकुतेनेह कश्चन " इति-

स्मृते: । य आहुरिंदिवा ब्रह्म कुर्यादिति तेषामष्येष समानो

दोष: प्रयोजनामाव इति चेत् । न । अक्रियामात्रवादग्युत्थानस्य । अवि-

ध्यानिमित्तो हि प्रयोजनस्य भावो न वस्तुधर्मः । सर्वप्राणिनां तद्( तद्द् )-

शानात् । प्रयोजनतृष्णया च प्रेर्यमाणस्य वाद्रूपनकायैः प्रत्तसिदर्शनात् ।

" सोडकामयत जायामे स्यात् " इत्यादिना पुत्रादिवित्तादि पादृक्तलक्षणं

काम्यमेेति " उभे हेते साध्यसाधनलक्षणै एषणे एव " इति वाजसनेयि-

ब्राह्मणेडवधारणात् ।

विदुष: प्रयोजनाभावात्न कर्मणि प्रवृत्तिरित्युक्तं तर्हि तस्यागेडपि प्रयोजनाभावात्-

स्यादिति शङ्कते—त्यागेडपि । तथा च विदुष: कृतंन कर्मणाडर्थो ना-

स्त्यकृतेऽन र्भावेनापीह लोके नार्थोडसूति गीतात्सु स्मरणात्त्यागेडपि प्रयोजना-

भावस्य तुर्थ्यमिति चेदित्यन्वय: । शङ्कामेव विवरणोति—य आत्मत्याग-

स्य व्यापारात्मकत्वे व्यापारस्य केशात्मकत्वात्तदनुष्ठानं प्रगेनापेक्षं स्यात् । न त्वेतद्-

स्ति । किंतु क्रियामात्रोद्दासिन्यरुपम् । तस्य च स्वास्यस्थलहरूपत्वात् स्वत्व एव प्रयोजन-

त्वान्न त्वापेक्ष्यमिति परिहरति—नेति । त्यागस्यायन्न कल्पडव्यापारहेतुत्वन्य-

स्वभावाच्च न्यापारत्वामिति वकुमन्यत्र कल्पडव्यापारहेतुत्वमोऽविद्याद्यादिना । यद्वा

विदुष: कयं यत्नं विना क्युत्थानमोदार्शन्यमात्रेण सिध्यतोत्याशङ्क्य नित्याहेतुमाविक्‌-

त्याग इति वचुं तद्वेतुमाह—अविद्येत्यादिना । प्रयोजनस्य भाव इति । प्रयोजनस्य

तृष्णोत्यर्थ: । तस्या वस्तुभर्मत्चे विदुषोडपि तृष्णा स्यादिति तत्रिषेधति—न वस्तु-

धर्म इति । न वस्तुस्वभाव इत्यर्थ: । वस्तुस्वभावं हि निल्यं.मिल्यादि च सुरभ्रूच्च्छेतादीनां

सा स्वाभ्र्न स्वेतदस्ति । तत्र हेतुमाह—सर्वेति । तद्वशानादिति पाठे वस्तुस्वभाववाझ्ञानिनां

गोवाड्देन.म.पे तृष्णादर्शनान्न वस्तुधर्म इति कगंचिद्योग्यम् । तृष्णाया अविद्याजन्यत्व-

मुक्त्वा तस्या व्यावारहेतुत्वमाह—प्रयोजन इति । दर्शनेदिति पच्‍म्यनिदियाकावदोषानिमि-

१ स्व. °दिश° १२ ख. °कत्र्तात्मा° । ३ च. °दिना पु° । ४ व. °जनतृष्णाभां° । ५ ग. घ.

°सुक्के त° । ६ ख. °पेक्षिते स्या° । ७ ख. °स्थिरू° । ८ क. ग. व. क. °स्वे चि° ।

॥ ॐथमः खण्डः ॥ ऐतरेयोपनिषत् ।

ताथा इत्युप्रत्न हेतुत्वेन संबध्यते । न केवलं दर्शनमेव किंतु श्रुतिरप्यस्तीत्याहं-- सोऽकामयतेऽति सोऽकामयतेऽस्यादिनोऽहे हेतेऽषणे एतेऽति वाक्येन च पुत्रादिकाम्यमेवेति वाजसनेयिन्राह्मणे डवधारणादित्यन्वयः । पाङ्क्त्तलक्षणमिति । जायापुत्रदैवमानुषवित्तद्रयकर्मीभः पञ्चभिर्योगादपादृक्तलक्षणं कर्मेत्यर्थः । उमे इत्यस्यार्थमाह--साध्यसाधनोति ।

अविद्याकामदोषनिमिच्चाया वाङ्मनःकायप्रवृत्तेः पाङ्क्तलक्षणाया विदुषो विद्या डविदोषांभावदुपपत्तेः क्रियांभावमात्रं व्युत्थानं न तु यागादिददनुछेयरूपं भावात्मकं तथ विध्योक्तपुरुषधर्म इति न प्रयोजनमने वेष्ट्र्यच्यम् । न हि तमसि प्रविश्टस्योदित आलोके यर्हींतपदूष्णट्कम्रप्तानं तर्तिकप्रयोजनमिति प्राश्नाईमिति । व्युत्थानं तर्हिर्थमात्रल्वाश्र चोदनाहिमिति । गाईर्हस्थ्ये * चेत्परब्रह्मविज्ञानं जातं तत्क्षेवास्तकुर्वंत आसनं न ततो डन्यत्न गमनामिति चेत् । न । काममयुक्तत्वाद्वाद्वाहरध्यस्य । एतावान्चै काम इति । उमे होते अषणे एतेस्यवधारणात् । कामनिमिच्चपुत्रादिसंबंधानियमाभावांच न हि ततो डन गाईर्हस्थ्य एवाकुर्वंत आसनमुत्पन्नाविद्यास्य ।

एतेन गुरुडशिष्यातपसोरष्यप्रतिपत्तिवार्ङ्मुषः सिदा । एवं क्रियाहेऽं प्रदर्श्य तदभावादेव विदुषः क्रियामाचोद्यनसिद्ध इत्याह--आविद्या-कामेति । पाङ्क्तलक्षणाया इति । जायापुत्रदैववित्तमानुषवित्तकर्मीभः पञ्चभिरलेऽपते साध्यत इति वैदिकी डवृत्तिः पाङ्क्तलक्षणेत्युच्यते । पञ्चसंख्यायोगेन गौण्या वृत्त्या पाङ्क्तल-चछन्दःसंबंधोपचारात्पञ्चाक्षरा पाङ्क्तिः । पाङ्क्तो यो इति श्रुतेरित्यर्थः । पाङ्क्तलक्षण-णाया इत्यानंतरमनुषपत्तेरित्यनुषङ्ः । न्यायस्थान्मिल्यनंतरमयत्नसिद्धमिति शेषः । एवं च क्रियांभावस्यौदासीन्यात्मकस्य पुरुषस्य भावात्वेनायनसिद्धत्वे सति न प्रयोजनापेक्ष-त्याह--तथेति । पुरुषधर्म इति । पुरुषस्वभाव इत्यर्थः । अज्ञानकार्येस्याज्ञाननिवृ-त्तावयत्तनत एवं निवृत्तिश्चेत॒न्र दृष्टान्तमाह--न हीति । व्युत्थानस्य पुण्यापाराधीन-त्वामावे विधेरनवकाशाद्द्विषो नियमेन व्युत्थानं न सिध्यतीति । दृकूते - व्युत्थानं

• क. संक्षितपुस्तके बहिर्लिखितं--°स्थये वासं कुर्वतः परमब्रह्मविज्ञानं जातं चेतत्रैवाडSसनं न ततो डन्यत्न । × क. संक्षितपुस्तके बहिर्लिखितं--°तो डकुर्वत । उत्पन्नविद्यास्य गाईर्हस्थ्य आसनं नैव भवति । एतेन ।

१ क. ख. ग. घ. ङ. च. छ. ज. °बानु । २ क. ख. ग. घ. ङ. च. छ. ज. °पत्ते । ३ ग. ज. °पत्तेरभावादकि । च. °पत्तेरभावाल्किया° । ४ ज. °यामा° । ५ ख. ग. घ. छ. ज. °यादृ-तपु° । ६ च. छ. °तें° । ७ क. ख. °श्रैव वार्त्र कु° । ८ च. कामः इ° । ९ च. °बन्धाभा° । १० ख. °मात्रमेव हि । ११ छ. °ते । ततो ।

तहींति । ततोडन्यात्र गमनंमति । पारित्राज्यस्वीकार इत्यर्थः । किं गार्हस्थ्यशब्देन गृहस्थ्योडहमित्यभिमानपुरःसरं पुत्रवित्ताद्यभिमान उच्चयत उत गृहस्थलिङ्गधारणम् । नाद्यघ् । विद्यादिविद्याकायोंभिमाननिवृत्तेरित्याह— न कामेति । न द्वितीयः । लिङ्गेडप्यिममानराहित्यस्य तुल्यत्वात् । न चैवं पारित्राज्यलिङ्गेडप्यिममानाभावात्तस्य ।

प्यासिद्धिरिति वाच्यम् । सर्वेऽतोङ्ग्यभिमानराहित्येन सर्वसंन्यासराहित्यलक्षणं हि परम- हंसपरित्राजो लक्षणं न लिङ्गधारणम् । “न लिङ्गं धर्मकारणम्” इति स्मृतेः । तत्क्ष लिङ्गेडप्यिममानशून्यस्य पारित्राज्यं सिद्धमित्याह—कामनिमित्तेति । गार्हस्थ्य इति । अभिमानात्मक इत्यर्थः । ताहि गुरुशुश्रूषादावश्यमिमानो न स्यादित्याशङ्क्येष्टापत्ति- रित्याह—एतेनेति ।

अत्र केचिद्गृहस्था अपि क्षात्रणादिभ्योऽत्परिभवाः व्रस्यमानाः सूक्ष्ममहत्त्वाद् दर्शयन्त उत्तरमाहुः । भिक्षोरपि भिक्षाटनादिनियमदर्शनादेहधारणमात्रार्थिनो मुनयः साध्वसाध्वैकैषण्योभयनिर्द्धारकम देहधारणार्थमेकनिष्ठाद- नमात्रमुपजीवतो गृह एवास्त्वासनमिति ।न स्वगृहाविशेषपरिग्रहनियमस्य काम- प्रयुक्तत्वादित्युकोत्तरमेलत् । स्वगृहादविशेषपरिग्रहाभावे च शरीरधारणमात्रस्यु- क्ताशनाच्छादनार्थिनः स्वपरिग्रहविशेषभावेर्द्धिर्लङ्कृतत्वमेव । शरीरधार- रणार्थीया भिक्षाटनादिहु प्रवृत्तो यथा नियमो भिक्षोः शौचादौ च तथा गृहिणोऽपि विदुषोऽकामिनोऽस्तु नित्यकर्मसु नियमेन मत्त्वित्याद्विज्जीवादित्य- तियुक्तत्वात्प्रत्यक्क्यायपरिहारोयते । एतद्वियोगाविषयत्वेन विदुषः प्रयु. ( त्यु )क्तमशक्यनियोज्यत्वाचैति ।

ननु यथा पुत्रादिसंन्यासनियमराहित्यापि त्वन्मते देहधारणार्थिनो भिक्षोः पारिग्रह- व्यतिरिक्तानांऽ भिक्षाटनादीनांऽनैमित्तिक इति नियमोऽपि क्रियते तथा गृहस्थस्याप्यिम मानशून्यस्यैव सतो देहधारणार्थे गृह एवास्त्वासनं न भिक्षु रत्नमविशेषादिनि । शक्यते—अत्र केचि- द्गृहस्था इति । तेषां न न्यायो मूलं किंतु दृश्यमयादिकमेव मूलमित्युपैहसनाह— भिक्षाटनादीति । परिभवः पारमेः क्रियमानस्तितरस्कारः । सूक्ष्ममेति । काकं व्यतिरे- केण स्थूलदृश्य इत्यर्थः । भिक्षाटनादीतियादिशब्देन प्राक्प्रणीतमप्याचितमित्यादयो गृह्यते ।

१ क. 'तोडाभिँ' । २ ख. 'हित्ये हि' । ३ ज. 'धनाभँ' । ४ ख. 'कुतः' । ५ क. म. घ. ड. 'र्थोय भिं' । ६ छ. 'दिप्र' । ७ ग. घ. ड. 'क्षोः प्रतिष्ठि शौ' । ८ ग. घ. ड. 'दौ तँ' । ९ ख. छ. 'रायेंति' । १० क. ख. ग. घ. ड. 'यक्तृत्या' । ११ ख. 'दिरेवे' । १२ क. ग. घ. ड. 'चिदिति' । १३ ग. 'पसंहरणा' ।

ऐतरेयोपनिषत् ।

देहधारणमात्रार्थिने भिक्षोरिति पूर्वेणाऽऽत्रयः । सिद्धान्ती तस्यैवंभूतस्य श्रीपरिग्रहोऽस्ति वा न वेति विकलप्याडडचेद्दूषणमाहे—न स्वेति । सङ्गृहीतविरोषणाद्देन श्रीविशेषो गृह्यते । द्वितीये श्रीपरिग्रहवत् एव दृव्यपरिग्रहाधिकारात्तदभावेडद्वैतदृव्यपरिग्रहनिर्वृत्ते-स्तदभावे प्रकारान्तेरण जीवनसिद्धेरथाऽऽदिक्षान्तनियम एव सिद्धयतीत्याह—स्वयमेति । न व पुत्रादिपारिगृहीतेन जीवनमस्तीति शाङ्कुचम् । तैरपि स्वस्य स्वत्वेन संबन्धाभावे तदोयस्यापि परकीयद्रव्यतुर्यत्वेन तत्रापि भिक्षुत्वनियमविधिते । अन्ये तु भिक्षोरपि भिक्षाटनादौ सप्तागारानुसंकल्पानित्यादिनियमः शौचादौ च चातुर्गुण्यादिनियमम् प्रत्यवायपारिहारार्थं यथेष्ट्यते तथा यावज्जीवादिश्रुतील्लातप्रत्यवायपरिहारार्थं नित्यकर्माणि नियमेन प्रवर्त्तिरतिहुस्सादनुषदति—शरीरधारणार्थोऽपिति । अकुर्वत एव गृहेहव-स्पानं पूर्वमते शाक्तितम् । अस्मिन्नमते त्वाग्निहोत्राद्यनुष्ठानमपि कर्तव्यामिति शाङ्कुते । तैषा पूर्व पारिग्रहलव्या वृत्यर्थो भिक्षाटनादिविषयो दृष्टशारीरधारणप्रयोजनो नियमो दृष्टान्तस्वेनोक्तः । इहेह तु से भिक्षाटनादिगतेसङ्गारत्वादिविषयोद्दष्टया दृष्टान्तवेनोक्त इति भेदः । दूषयति—पतदिति । तस्य सर्वनियोक्रिश्वरात्मत्वाच्च न नियोडयस्वामित्याघु-क्मित्याह—अशक्ययेतित ।

यावज्जीवादिनित्यचोदनानर्थक्यमिति चेत् । न । अविद्याद्दषयत्वेनार्थव-त्वात् । यत्तु भिक्षोः शरीरधारणमात्रप्रयोजनस्य प्राप्तत्वेन नित्यतत्स्वं तत्पवृत्तेन प्रयोज-कम् । आचमनादिपूर्वकस्य पिपासापगमवन्मानंsयमपोजनार्थत्ववगम्यते । न चाग्निहोत्रादीनां तद्वदर्थमुपपत्तौ चिनियमतत्स्वोपपत्ति: । तर्हि तच्छुतेरप्रामाण्ये मिक्षाटनादिनियमविषयेपि तत्स्यादित्यमिप्रायेण शाङ्कुते—यावज्जीवेतित । अविदुषि नियोडये तत्प्रामाण्यं घटत इति नेक्तदोष इत्याह—नेति । तदुक्तप्रतिषेधी पारिहार्वोंऽनुवदति—यथिव्रतित । दूषयति—तत्पवृत्तोरिति । आचमन-विधिनाsडचंमैने प्रवृत्तस्य यथा नान्यप्रयोजनार्थत्वं प्रयोज-जनं र्युकिस्थरार्थत्वं नाडचमप्रवृत्तिप्रयोजनंकत्वम् । तद्वज्जीवनार्थे मिक्षादौ प्रवृत्तस्य यस्तत्र नियमः स न भिक्षादिप्रवृत्तेः प्रयोजक इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । नियोडयस्वामि-वातिकळ नाझाविदो नियमाविध्यनुपपत्तिराशङ्कते । तन्न युज्यते । कथम् । नियोगसिद्धचर्यमपेक्ष्यते नियोगश्र प्रवृत्तिसिद्धचर्यम् । प्रवृत्तिश्वेदन्यत: सिद्धा कि

१ घ. खं । वेति । २ क. स्पष्टीकरे लो° । ३ ख. ओं ते । न दिं° । ४ क. °तीरेपि लो° । ख-तैषा खो° । ५ ख. °वे स्वकी° । ६ क. ग. घ. ह. थोंयेतित । ७ ख. °तेऽऽकृक्फि झ° । ८ क. तथेतिपू° । ९ क. ग. घ. ह. °क्षादि° । १० क. 'मने प्र' । ११ हृ. 'नयप्रयो' । १२ क. 'हि तिं' श्रुते° । १३ ग. घ. ह. °विन्दु ५° । १४ ख. °मनप्र° । १५ ग. ह. °जनत्वं° । १६ क. °पेक्षते ।

१५ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः- [ १ प्र०ध्याये-

नियोगेन । अत एव न प्रकृतिसिद्धौ तत्र न पृथक्नियोगोऽपि क्रियते । तदभावे च न नियोज्यापेक्षेति ब्रह्मविदो नियोज्यत्वाभावेऽपि न नियमविध्यनुपपत्तिरिति । अश्रियोतादिमप्रवृत्तेरस्त्वन्यतोऽसिद्धत्वेन तद्विषयित एव तत्र प्रवृत्तेरचकन्येन ( काचन्येन ) तत्र सिद्धचर्थे तत्र नियोगे वाच्ये तस्य तत्र नियोज्यापेक्षेति वैषम्यमाह— न चाश्रियोत इति ।

अर्थपाप्तिप्रयुक्तिनियमेंडपि प्रयोजनाभावेऽनुपपन्न एव ति चेत् । न । तस्मिय्यमस्य पूर्वमेवासद्वात्स्वातद्रतिक्रमे यत्नगौरवादथेमामत्यय व्युत्थानस्य पुनश्चनाद्दुषः कर्तव्यतोपपत्तेः ।

नियमविधौ तस्य तेन्र:त्मक:स्य नधे:जं:वाच्या । तदभावे वान्न नियमः सिद्ध्यताइति दू:—अर्थप्राप्तेति । तत्रिय मस्म्यापि पूर्ववासनावशादेव प्राप्तत्वात्तत्रापि नै नियमविधेरवकाशो येन प्रयोजनापेक्षा स्यादिति परिहरति — न त्वात्त्रापि इति । यद्यापि नियमेन वेदान्तविज्ञानेन जीवन्मुक्ति: सिद्ध्यति तथाडपि विद्यो-

त्पत्तेः पूर्व विद्यासिद्ध्यर्थे नियमस्याsनुच्छितत्वाच्चद्वाशानाप्रबल्याद्विद्योत्पत्त्यनन्तरमपि नियमयत्नसाध्यत्वात्तत्सनानां नियमवासनाभिरत्यन्तमम्भूतत्वेन पुनस्तदुद्रौौौधनस्य व्युत्थानस्य विधिना विना स्वतः प्राप्यत्वेऽपि सति तत्कर्तव्यताविधिमपि विदित्वा व्युत्थाये-

त्यादिकमनुमोदते विद्वानित्याह—अर्थप्राप्तस्येति । विधितः कर्तव्यत्वोपपत्तिरित्यर्थः । प्रैषोच्चारणामयदानादिवैषम्यं हेतुहेतुमद्भिर्विधरैर्व्याप्तं । न च तस्यापि वेद्यस्य रैक्कुंचम् । विदुषः परम-

हंसे लोकसंग्रहार्थत्वात् । तस्म्य तु संग्रहस्य पूर्वोक्त्यसतमैत्रिकुरणादिवासनाप्राप्तत्वेन ब्रह्मविद्योपदेशादाविव प्रगे:त्म:न:ह::।। यद्वा प्रार:त्म:द:हे निःि:निमासेना-

विचारितयावउजीववादिश्रुतिजनितकर्मकर्तव्यताश्रान्तौ तन्निवर्तनेन वा विदुषो व्युत्थानविघेरयवस्वोंपपत्तिरिति भावः ।

अविदुषेऽपि मुंमुक्षुणा पारित्राज्यं कर्तव्यमेव । तथा च " शान्तो दान्तः " इत्यादिवचंनं प्रमाणम् ।

१ ख. 'स्थ' ते नि° । २ दृ. ज. 'वसेनिय'° । ३ गा. यमः प्र° । ४ च्छ. 'वस्ति'° । ५ च. 'पति'° । ६ ख. च 'कथम् कु°' । ७ ख. गा. 'तद्वयो'° । ८ ख. ड. क. न ति° । ९ म. ड. 'यमः त°' । १० ख. ड. खे स° । ११ ग. 'पत्तेति°' । १२ ड. 'मू' । 'प्रैपो°' । १३ ग. ड. 'धृ' । १४ क. ग. ड. 'व्याप्त्रा°' । १५ ख. 'पत्तेति°' । १६ क. ग. घ. ड. 'षामपि °' । १७ क. व. ग. ड. मुंमुक्षूणां । १८ ख. च. छ. ज. 'चनम्' । १९ च. ज, शमा° ।

१ प्रथमः खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् । १५

नानामन्याश्रमे त्वनुपपते: । "अन्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्प्राप्यसंघजुष्टम्" इति च श्रेताश्वनरे विज्ञायते । "न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः" इति चै कैवल्यश्रुति: । "ज्ञात्वा नैष्कर्म्यमचरेऽत्" इति च स्मृते: । "ब्रह्माश्रमपदे वसेत्" इति च । श्राचार्यादिविद्यासाधनानां च सकलयेनैवाश्रमिष्युपपत्तेर्हि सस्थ्येडसंभवात् ।

एवं बिदुषा न्याय्यान साधनेन विद्या च अकर्मनिष्ठत्वं साधितम् । तेनैव च तस्याः कर्मासंघोध्र्योत्साधितः । इदानीं विविधिशोऽपि न्याय्यैतां प्रसाधयति-विद्यायाः कर्मभि-निष्ठत्वं कर्मसंन्यासित्वं च दूतीयास्तमित्याह-अविदुषोऽपीति । तत् तु श्रुतिमाह—तथा चेत् । उपरतस्तितिक्षुः समाहितो मूत्रवाडवत्मनसिे$डतमान् परिये दिति श्रुतिरेषः तत्रो-पंरशब्देन संन्यासो विहित इति भावः । शमादिसाधनानां पौर्वकलयेनानुष्ठानस्य गुहरस्या-दृष्टसंभावात्तद्विधिना डप्यनर्थापतिपूर्वमेव्याह—श्रौपद्मादीनां चेत् । तैरी उपरमसुच्यत इति । तेनं विद्वद्विद्ययोः । तस्य साधनविधयोर्यथात् । किंतु विविधिशुविशयमिति वकुंमात्रदर्शनसाधनानामित्युक्तम् । अत्याश्रमिभ्य इति । ब्रह्म च योऽदिंन्हंसान्तानाश्रमवर्तिं अज्ञानानतिक्रम्य वर्तते परमहंस इति सोडत्याश्रम-शब्देनोच्यत इति तद्विरुद्ध प्रतीयत इत्पर्थः । ऋषिभिःचजुष्टैः मन्त्रसमूर्हैर्ज्ञानिसमूर्हैर्वा सेवन्तं तत् तुं प्रोवाचेत्यर्थः । न कर्मणेति । त्यागस्य साक्षाद्मृत्तत्वसाधनत्वामावे-नाऽऽस्त्वं । अःशानं ज्ञानं त्यागेनाडSनशुः प्राप्तवन्त इत्यभि शानेन ज्ञानसाधनत्वेन त्यागोऽपि विहित इत्यर्थः । ज्ञात्वेति । आपाततो ब्रह्म ज्ञात्वा निःश्वार्थ नैष्कर्म्ये कर्मत्याsगरूपं संन्यासममाचरोदिति स्मृत्यर्थः । ब्रह्मेति । ब्रह्मज्ञानेन साक्षान्निभूतः आश्रमो ब्रह्माश्रमः । संन्यास इत्यर्थः । किंच "एकोऽहं यतश्चेतस्मा" इत्यादियुक्तिभि: "ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । मनः संशम्य माधितो युक्त आसीत मत्परः" इत्यन्तेन ब्रह्म चर्यादिसाधन-विधिचलाद्यर्थात्संन्यासविधिरित्याह—ब्रह्मचर्यादिति ।

न चासम्पन्नं साधनं कस्याचिदर्शय साधनायालम् । यद्द्विज्ञानोपयोगीनि च गाईस्थ्याश्रवकर्माणि तेऽपि पें्र फलमुपसंहतं देस्तास्पयलक्षणं संसाराविष्यमेव ।

१ ख. च. छ. ज. भेषजु । २ च. छ. ज. च. ज्ञा । १३ ख. श्रुते: । ज्ञा । ४ क. ति स्म्र । ५ च. नां सा । ६ ह. नान्त्याश्र । ७ ख. वं हि वि । ८ ख. रादपा । ९ क. म. घ. ह. शमपा । १० क. भ. व. ह. रातिश । ११ क. गुर्यधापि । १२ क. ख. निमिष । १३ क. ग. घ. शमा । १४ ख. ति । आदिश । १५ रतशब्दस । १६ ख. रतस । १६ ख. नहंर्संन्यासा । १७ ख. वदाथ । १८ क. ख. श्रमिश । १९ ख. नश्रुर्यांस । २० ग. वासा । २१ च. पां फ । १२२ छ. परफ ।

नतु गृहस्पत्याद्यप्युक्तवत्परमप्राप्त्यनन्तरक्षणं ब्रह्मचर्यं कदाचिद्वचनकाळ एकांकित्वादिकं च संभवतीत्याशङ्क्य तस्यापुष्कलैष साधनत्वात्ततो ज्ञानासिद्धेऽथ्यनिकाले पत्नीसंप्र-

ण्हाप्रसक्तेऽतद्विधिवैषम्याद्वा नैवमित्याह—न चेति। अतो न कर्मनिष्ठत्वं कर्मसंनिष्ठत्वं वाडडमज्ञानस्येत्यर्थः । यत्तु कर्म च वृहत्सहस्रलक्षणं प्रवृत्याडडत्मज्ञानं प्रारम्यते तस्यादेना कर्मसंनिष्ठत्वमुक्तं तत्राडSह—यदि द्विजानेति । तथा न पूर्वोक्त कर्मसंनिष्ठ ज्ञानं संसारफलकमण्यदेव । तच्चोपसंहन्तमिति न तत्परमात्मज्ञानमित्यर्थः ।

यदि कर्मिण एव परमात्मविज्ञानमभाविष्यत्संसाराविष्यस्यैव फलस्योपसंहारो नैोपपत्त्यत् । आह्नःफलं तदिति चेत् । तद्विरोध्यात्मवस्तुविपयत्वाद्वादात्मविद्याया: । निराकृतसर्वनामरूपकर्मपरपरार्थमवस्तुत्वाद्विष्यं ज्ञानममृतत्वसाधनं । गुणफलसंनिधौ हि निराकृतसर्वविशेषात्मवस्तुविपयत्वं विज्ञानस्य न प्राप्नोति तत्स्वानिष्ठम् । “ यज्ञ त्वस्य सर्वात्मैवाभूत् ” इत्यधिकृत्य क्रियाकारकफलादिसर्ववहिारानिराकरणाद्दूषयति । तद्विरोधितस्याविदुषो यज्ञ हि द्वैतमिवेस्युक्त्वा क्रियाकारकफलरूपस्यैव संसारस्य द्वैततत्वाच्च वाजसनेयि-

ब्राह्मणे । तथेहापि देवादिह्यं संसारविषयं यत्फलमश्नन्नोयादिमद्रस्त्वात्मकं तत्फलमुपसंहृत्य केबलसर्वात्मकवस्तुविशेषयं ज्ञानममृतत्वाय वक्ष्यामोति प्रवर्तते ।

नतु पूर्वोक्तमेव परमात्मज्ञानं तच्च कर्मसंनिध्यवेल्याशङ्क्य तस्य संसारफलकत्वे नोपसंहारात्परमात्मज्ञानस्य च मुक्तिफलत्वात्तत्परमात्मज्ञानमित्याह—यदि कर्मिण एव परमात्मज्ञानं चेदित्यर्थ: । कर्मनिष्ठस्वेनोक्तज्ञानमेव परमात्मज्ञानं चेदित्यर्थ: । परमात्मज्ञानाज्जभूतस्थिर्यादिहेतुत्वाज्ज्ञानस्य तद्भावरूपं नादिनः परमात्मज्ञानस्योति न तस्य मुक्तिफलत्वविरोध इति शङ्कते——अत्रेति । परात्मज्ञानस्याडSसंबन्धादिसर्वविशेषाहितानि-

विंदेशवस्तुविपयत्वात्तत्साझादिसंबन्धचिन्त्वं येन तद्विषयत्वमुक्तफलस्य स्यादिति परिहरति——न तादिति । तदेव स्पष्टयाति——निराकृतेऽत्यादिना । तच्चानिष्ठमिति । आत्मा वा इत्यादिप्रहकप्रतिपादितेरात्मनो निर्विशेषत्वान सिद्धेरित्यर्थ: ।

वाजसनेयिब्राह्मणे च पठ्यतेमार्मविद: सर्वेसंबन्धशूनू त्वमुक्त्वाS-

सिद्धेरित्यर्थ: ।

९ ख. °क्षणन° १ २ ख. °किं सं° १ ३ ख. °लख्या° १ ४ छ. °व ब्रह्मात्म° १ ५ ख. च. छ. ज. °स्मज्ञा° १ ६ क. ग. घ. ड. °नोपप° १ ७ ग. छ. परस्स्येत् । घ. °तस्येत् अ° ८ च. °वादध्यात्म° १ ९ च. °विक्ना° १० क. घ. ड. °भयात्मज्ञा° १ ज. °भयविज्ञा° १११ क. ग. च. °प्यसंस° । १२ छ. °यं फलं । १३ छ. °नादि° १४ छ. °कं फल° १५ ख. तस्म° १९६ ख. घ. छ. °यत्वा° १९७ ख. °इत्य कारकफलकत्वे° १८ क. ग. घ. ड. °लत्वा° १९९ ख. घ, °नोर्क ह्वा° १२० क. म. घ. ड. देवाडSह नि° २१ ख. °दिह° २२ शा. परात्म° ।

विवृतः संसारफलंचोकेऽत्रेह संसारफलैकसत्यातितस्य ज्ञानस्य न परमात्मज्ञानत्वं वक्ष्यमाणस्य निर्विशेषवस्तुविशयत्वेन परमात्मज्ञानत्वं मुक्तिफलत्वं चेत्याह—यथ्रेत्यादिना । तथेष्ट्रापूर्ति वाक्ये फलचद्र्यपाठ एकं पदं निष्पाद्यार्थकं निष्पाद्यत्वादपि संसारविषयं संसारान्तर्गतामिति वैंकृतम् ।

ऋणप्राप्तिबन्धश्रुत्याविष्कृत एव मनुष्यपितृदेवलोकप्राप्तिं प्रांतः, न वेदुषः । "सोडयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव " इत्यादिलोकत्रयसाधननियमश्रुते: । विदुषश्चैवं प्रतिबन्धाभावो दर्शित आत्मलोकार्थिनः " किं प्रजया करिष्यामः " इत्यादिना । तथा " पतद्र स्म वै तत्पूर्वे विद्वांसः " इत्यादि । " पतद्र स्म वै " तत्पूर्वे विद्वांसोऽग्रिहोत्रं न जuhवांचक्रुः " इतं च कोशीतकिनामू ।

एवं कर्मासंबन्धित्वं ज्ञानस्योक्त्वा यावज्जीववादिश्रुते: कर्मत्यागो न संभवतीति यत्पूर्वश्रवदिनोक्तं तत्र यावज्जीववादिश्रुतेराविष्कृत्यमेवम् । ऋणश्रुतिरिदानीं गतिमाह—ऋणणोति । ऋणस्यापनाकृतस्य मनुष्यादिलोकप्राप्तिं प्रति प्रतिबन्धकत्वादित्यर्थेनोऽविदुष एवर्णापाकरणं कर्त्तव्यं न मुमुक्षोः । मुमुक्षु प्रति तस्याप्रतिबन्धकत्वादित्यर्थः । ननृणस्व मुक्तिं प्रत्यपि प्रतिबन्धकत्वमस्तु विशेषाभावात् । " अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो व्रजत्यधः " इति स्मृतेश्चैवाशंक्याहचऽऽऽह—सोडयमिति । " सोडयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जध्यो नान्येन कर्मणा पितृलोको विद्धया देवलोकः " इति श्रुते: पुत्रादीनां मनुष्यलोकादिहेतुत्वाभिधानात्पुत्रादिभिरपाकर्त्तव्यां ऋणानपाकरणे पुत्रादिसाधनाभावात् । न मुक्तिं प्राति, तस्यास्तदपाकृत्याऽऽवश्यकत्वाभावात् । स्वतेरश्राग्रिणं प्रति सन्ध्यासनिन्दार्थवादमात्रत्वादित्यर्थः । न केवलमुक्तेर्यायतो मुक्तिं प्रत्यप्रतिबन्धकत्वं किंतु श्रुतितोऽपि त्याह—विदुषं श्रुते । श्रुतित्येयेण कर्मेण प्रजाधनकर्मणामननुष्ठितानामप्रतिबन्धकत्वं दर्शितम् । कावषेय इत्यनन्तरं किमर्था वयोमध्ये-ष्यामह इति रोषो दृश्यः ।

अविदुपस्तर्‌र्हाणापाकरणे पारित्राज्यायानुपपत्तिरिति चेत् । न । प्रागर्ह-रूष्यप्रतिपत्तेर्‌र्हिाणत्वासंभवादधिकारानाहुःचोडपृणी चेत्तस्यात्सर्वेष्याणित्वामि-

१ क. "फलं चेद् । २ व. "फलश्रुते"* । ३ व. म. "लख्या" । ४ ग. ह. "फलं चेत्" । ५ क. व. "पुत्रा द्वितीये पदन्नू"* । ६ प. वि वलयो म" । ७ क. म. घ. क. "प्रजेया"* । ८ क. तथैवैत्* । ९ च. वै पूर्वे* । १० ब. "ति कौ"* । ११ क. म. ष. ब. "किनः अ"* । १३ क. म. व. "ति । म"* । १३ क. म. "वा इति" । १५ ग. ह. च. "ह्नद्गणा"* । १६ क. म. क. "पत्तेति"* । १७ ग. व. ह. ऋणी ।

तथनिष्टं प्रसज्येत । प्रतिपत्तिगर्हास्स्थयस्यापि " गृहाद्दनी भुत्वा मद्रजेष्टादि वेष्ट-रथा ब्रह्मचर्यादेव मद्रजेष्टांहाद्रा वनाद्रा " इत्यातमदर्शिनोपायसाधनत्वेनेष्यत एव पारित्राड्यम् ।

यावज्जीवादिश्रुतौनामविद्यादमुक्षाविषये कृतार्थता । छान्दोग्ये च केषांचिदूद्द्वादशात्रापमिहोत्रं हुत्त्वा तत उर्ध्वं परित्यागः श्रूयते ।

राक्षते—अविदुषस्त्वाहंति । यच्चाप्यविदुषोडपि लोकत्रयं प्रत्येकं प्रतिवन्षकत्वा-नमुक्तिं प्रति प्रतिबन्षकत्वामावाहण्यानपाकरणीयत्वान्मुमुक्षोः पारित्र ज्वसंप्रवादाश्रद्धा न संभवति तथाडपि विद्वांस आहुरित्युक्तिः । श्रवणमत्रेेणयं श्रद्धा ।

यद्वा परिहारान्तरं वक्तुमियं शङ्का दृश्यतया । गृहस्थस्यैवर्णप्रतिबन्धकत्वं तस्यैव तन्निराकरणाधिकारात् ।

ततस्त्र गाहैस्थ्यप्रतिपत्तेः प्रागब्रह्मचर्य एव मुमुक्षोः पारित्राड्यं संप्रत्तत इति परिहराती—नेति । यच्चाप्यपनयνανंतरमेवऋणिनिर्वर्तनेराधिकारः संप्रतीति प्रागैस्थ्येल्ययुकं

तथाडपि विविधिसाहंन्यासेड्वीतवेदस्यैवाधिकार इत्यधीतेवेदस्यैव गाहैस्थ्यप्रतिपत्तेः प्राङ्गीत इति दृश्यतयम् । ननु " जायमानो वै ब्राह्मणः " इत्यादि जायमानस्यैव श्रुणा.धिकारात् प्रयोजनं न साक्षात्किकिंचिदर्ते किंतु ब्रह्मचर्यादिकर्तव्यताज्ञानम् ।

न शाधिकारानारुढस्तत्कृत्यं शक्तोति जायमानমাত্রस्यासामध्य्यात् । किंच ब्राह्मणम्हणा-त्कस्य्रियादेरेऋणा मावप्रसङ्ग । द्विजात्युपलक्षणत्वेदाधिकार्युपलक्ष्ष्यतवेव न्याय्यम् ।

अतो जायमानपदमधिकारं लक्षयतीति जायमानोडधिकारः संपघमान ईति तदर्थः । ततस्तत्प्राप्तुर्नसंघ इत्याह—अनिष्टंपति । ब्रह्म चारीणोडप्यणितवे ऋषचर्य एव मृतस्य नैष्ठिकस्य च लोकप्रतिबन्धः स्यात्तथा-निष्म ।

अदृष्टशोभितसहस्राणाम्यारम्य तदेव गुरुवासिनामिल्यादिपुराणे लोकप्राप्त्युक्ते-रित्यर्थः । न केवलं गाईर्हस्थ्यप्रागेव संन्यासासिद्धिः किंतु विधिविलादूहस्थस्यापि तदस्तीत्या्ह—प्रतिपत्तेः । आत्मदर्शनेति । आत्मदर्शने य उपायाः श्रवणादय-स्तत्साधनत्वेनैल्यर्थः । न चरणश्रुत्या मद्रजुगादिविशेषैरोषः ।

तस्मात् अवदानार्थवादेमात्रत्वेन स्वार्थे तात्पर्याभावात् । अन्यथा तद्वदानेरेवाज्ञदयते तद्वददानामवदानत्वमित्यवदान ।

मा्रानिरस्सत्वोक्त्या ब्रह्मचर्यादीनामध्यनुष्ठेयत्वप्रसङ्गादिति भावः । एवमपि यावज्जी-

• बह्मचर्येणेष्टस्यादतील्यन्तं क. ख. ग. घ. ड. संक्षितपुस्तकेषु नास्ति ।

१ क. ग. घ. ड. 'तीनां चाबि' । २ ख. 'स्युक्तश्र' । ३ ख. 'दस्य गा' । ४ ग. ड. 'ह्स्यप्रतीते: प्रा' । ५ ख. 'दस्यपि तु' । ९ क. ख. ग. घ. ड. 'जमे' । ७ क. ख. ग. घ. ड. 'यति । ६ ग घ. ड. इत्यर्थे: १ ९ ग. 'दत्त्वे ।

ऐतरेयोपनिषत् ।

वाङ्मयसृतिविरोध: संन्यासश्रुतेरिस्याश्रयेच्या डद्ध-यावज्जीवेति । विरक्तमुमुक्षुंग्रामत्रविष्यविण्या संन्यासश्रुत्या यावज्जीवादिसामान्यश्रुतेरमुमुक्षुविषये संकोच इत्यर्थ: ।

अग्निहोऽन्विष्यकरणावज्जीवादिश्रुतेर्नानेयेष संकोच: किंतु श्रुत्यनंतरेणैव द्वादशरात्रानंतरमग्रिहोत्र्यागविषयिनों सा पूर्वमेव संकोचितेति न तां विरोदूं शक्तीतिस्याह-छान्दोग्य इति ।

"तद्याज्ञायैवंविदानेह निपतत्येवंविद इव हि तत्र सोमेन पशुना वेदान्Dग्गाननुस्मरति " इति श्रूयत इत्यर्थ: ।

यस्यानधिकृतानां पारित्राडयमिति । तक् ।

तेषां पृथगेवोतस्माDग्रिरनमिको वेत्यादिश्रवणात्सर्वेष्मृतिषु चाविशेषेणाडडश्रमविकल्प: प्रसिद्ध: समुच्चयश्र्च ।

ननु पारित्राडडश्रुतिरप्यधिकृतविषये संकोचितेत्याह-आचिरवाति । वचनान्तरेणैव तेषां तद्विषयेनास्या अनधिकारी विषय: किंत्वधिकारीयेति पारिहरति-तत्रेति ।

उत्सन्ना-श्रिनेषाऽग्रिरपरिग्रहीताSऽपि श्रुति: सेडत: स्मृत्यनुबंधितन्वादपि पारित्राडजयश्रुतिबलेनैवामीतया-सर्वस्मृतिषु चेति ।

अत एव " ब्राह्मचर्यवान्प्रजायते " " बुद्धध्वा कर्माणि यमिच्छे, तमावसेत् "

" ब्रह्मचारी गृहस्पो वा वानप्रस्थोऽथ मिक्षुक: ।

ग इच्छेत्तपरं स्थानमुत्तमां वृत्तिमाश्रयेत् " ।

इत्यादिषु स्मृतिषु विकल्प: प्रसिद्ध: ।

" अश्रौत्य विविधदेदान्पुत्रानुत्पाद्य धर्मतः ।

इष्ट्वा च इशक्तितां येऽन्र्मनो मुक्तिं निविश्रयेत् " ॥

इत्यादिषु समुच्चयश्र्च सिद्ध इत्यर्थ: ।

यतु विदुषोऽडथंप्राप्तं व्युत्थानमित्याश्रयार्थत्वे गृहे वसे वा तिष्ठतो न विशेष इति तदसत्त् ।

व्युत्थानस्यैवार्थप्राप्त्वाद्वाक्यान्यत्रावस्थानं स्यात् ।

अन्यत्रावस्थौ-नस्य फलेनैकरमप्रयुक्तत्वं ह्रावोचाम ।

तद्भावपात्रं व्युत्थानमिति च ।

१ क. ग. ह. "दिवि विधु"० । २ ल. "ना पू"० । ३ ल. "दय प्र"० । ४ ल. "मिररामि"० ।

५ ल. "वेदतिस्त्र"० । ६ ल. ग. ह. "स्थाने"० । ७ ल. "मिनराद्रि"० । ८ ल. ह. "नितिन्दितीं"० । ९ क. ग. घ. ह. "पंङ्वतीसा"० । १० ग. ह. "वेदतिस्त्र"० । ११ ल. "घु वि"० । ह. "घु श्रुतिवि"० । १२ ग. घ. ह. "स्थानं का"० । १३ क."कायिक"० । १४ ग. "मप्र"० । १५ क. ग. घ. ह. "ज्ञ च "ब्यु"० । १६ ख. पति य"० ।

एवं विविधविद्यासंन्यासं प्रसाध्य पूर्वप्रसाधिताविद्वत्संन्यासी शक्त्रानुगवदति-प्रस्तुति । पूर्वत्र गृह एवास्त्वासनामिति शास्त्रं निरस्ता । इह तु गृहे वा बने वाडस्त्वासनमिस्यान्नियमशास्त्रं निराकर्तुं स पुनरनूद्यते । यथेष्टचेष्टामधिकारं पारिहरति शेति दृष्टान्तम् । यधप्यथेऽप्राप्तस्यापि पुनर्वचनादित्यत्र विद्धदव्युत्यानस्यापि शास्त्रार्थस्पष्टीकर्मेव तथाडध्याशास्त्रार्थैवमुक्तमप्यन्रकृत्याप्य्याह-तदसदिति । यदि न्यायानवदद्राह्मस्थ्येऽप्यर्थप्राप्तं स्यास्तस्यादेवमनियमो न त्वेतदस्तीत्यादि-गुरुस्थास्यैवेति । अन्यत्रेति । गाहस्थ्य इत्यर्थः ।

नन्वन्यत्रावस्थानेवद्रच्युस्थानस्यापि कामादिमयुक्तत्वमनुष्ठेयत्वादित्यशङ्कचाऽSह—तदभावेति । कामाद्यभावमात्रमेव न्यायस्थानमिस्युक्तस्वात्मस्य नानुष्ठेयत्वमित्यर्थः ।

यथोंकामित्त्वं तु विदुषोडत्यन्तममा तपस्यन्तमूढविषयस्सेनावगमात् । तथा शास्त्रचोदितमपि कर्मोडडस्मविदोडमास्तु( मां ) गुरुभारतयाडवगम्यते किमुता-तन्नास्ति विशेषोनिमित्तं यथाकामित्वम् । नु उन्मादविमिरहच्छुपलक्षणं वस्तु तद्-वगमेडपि तथैव स्पादुन्यादतिमिरहच्छिनिमित्तत्वादेव तस्य । तस्मादात्मविदो व्युत्थानव्यतिरेकेण न यथाकामित्त्वं न चान्यत्कर्तव्यामित्येतत्सिद्धम् ।

एवमनियमशास्त्रं निरस्य व्युत्थानस्याशास्त्रार्थत्वे यथेष्टचेष्टामधिकारच निराकरोति—यथाकामित्वमिति । चेष्टामात्रमेव कामादिप्रयुक्तम् । निविद्धचेष्टा पु शास्त्रार्थज्ञानसू-न्याय्यन्तमूढविषया । तदुंश्चैव विदुषो नास्तीति चेष्टामात्रमेवाशास्त्रं नैवद्धचेष्टा तु दूरापास्तेत्यर्थः । एतदेव विवृणोति-तथेति । तथा हेत्यर्थे तथाहब्दः । गुरुभारतयाड-तिकथेतिवा यथोद्दवगम्यतेडत्रोभयेऽन्वयः । भविद्वकोविदानामेवात्र गम इत्यप हृष्टान्तमाह-न हीति । उन्मादहच्छुपलक्षणं गन्थर्वनगरादितिमिरहच्छुप-लक्षणं द्विचन्द्रद्वीदिति विवेकः । न चान्यादिति । वैदिकं कर्मेत्यर्थः ।

यज्ञु— 'विधियां चाविधियां च यस्तद्वेदोभयस्प सह । इति " नै विध्यावतो विधया सहाविद्याडपि वर्तत इत्येभयमर्थः । कस्तर्हैकस्मिन्नुरुष एकदेव न सह संबध्येयातामित्यर्थः । यथा शुक्तिकायां रजतशुक्तिकाज्ञाने एकस्य पुरुषस्य ।

१ क. ग. घ. ड. 'हे व' । २ क. ग. घ. ड. 'येभ' । ३ क. ड. 'स्वम' । ४ क. ग. व. ड. 'मथे' । ५ ख. 'था वा व्युत्थाने वि' । ६ ख. 'अविहित' । ७ ख. 'मित्रम् स्विति' ८ क. म. ड. 'पुनः' । ९ क. ग. ड. 'निवेधचे' । १० ख. 'न्नादिति' । ११ च. ड. व. न तत्र वि० । १२ च. ग. व. ड. 'स्यर्थ' । १३ च. ड. डा. म. व. 'कदा न ।

दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्या " इति ज्ञातोऽथ हि काठके । तस्माद् विष्वास्यां सत्यामविद्यासंप्रबोधस्त । " तपसा ग्रप्तं विजिज्ञासासस्म " इत्यादिविश्रुते । तपआदिविध्योत्पत्तिसाधनं गुरूपासनादि च कर्माविद्यात्पकत्वाद् विषोद्यते । तेन विपामुत्पाद्य मृत्युः काममातितरति । ततो " निष्कामस्य तु सक्के-

या च विद्या " इति ज्ञातोऽथ हि काठके । तस्माद् विष्वास्यां सत्यामविद्यासंप्रबोधस्त । " तपसा ग्रप्तं विजिज्ञासासस्म " इत्यादिविश्रुते । तपआदिविध्योत्पत्तिसाधनं गुरूपासनादि च कर्माविद्यात्पकत्वाद् विषोद्यते । तेन विपामुत्पाद्य मृत्युः काममातितरति । ततो " निष्कामस्य तु सक्के-

षणो ब्रह्मविद्ययाड्मृतत्वमश्नुते " इति । इत्येतत्पर्थे दर्शयिष्यामः—" * प्राधियया मृत्युः तीत्स्था विषयाड्मृतमश्नुते " इति । यतु पुरुषायुः सर्वे कर्मणेषु यया मृत्युः तीत्स्था विषयाड्मृतमश्नुते " इति । यतु पुरुषायुः सर्वे कर्मणेषु ह्वापितरथाडसंभवात् । यतु वक्ष्यमाणमपि पूर्वोक्ततुर्यसाक्षर्योगाद् विकडुमास्पज्ञानमिति तत्सविषेषणनिर्बंधशातत्मया प्रत्युक्तमुत्तरं व्यारुयाने च दर्शयिष्यः । अतः केवलनिद्रिकयमाश्रयमेकत्वविद्याप्रदर्शनार्थमुच्यरो ग्रंथ आरभ्यते ।

इत्येतत्पर्थे दर्शयिष्यामः—" * प्राधियया मृत्युः तीत्स्था विषयाड्मृतमश्नुते " इति । यतु पुरुषायुः सर्वे कर्मणेषु यया मृत्युः तीत्स्था विषयाड्मृतमश्नुते " इति । यतु पुरुषायुः सर्वे कर्मणेषु ह्वापितरथाडसंभवात् । यतु वक्ष्यमाणमपि पूर्वोक्ततुर्यसाक्षर्योगाद् विकडुमास्पज्ञानमिति तत्सविषेषणनिर्बंधशातत्मया प्रत्युक्तमुत्तरं व्यारुयाने च दर्शयिष्यः । अतः केवलनिद्रिकयमाश्रयमेकत्वविद्याप्रदर्शनार्थमुच्यरो ग्रंथ आरभ्यते ।

ननु विद्ययाडविद्याः सहभावश्रवणाद्दृढुषोडपि तन्मूलकामादेकं स्यादेवेति तन्नि मित्ता विशेषचेष्टा स्यादिति च युक्तियुक्तमाह—यद्विति । यतु विद्यां वेत्ति वक्ष्यं तस्य नायमर्थ इति तस्येतिशब्दाद्याहारेण वाक्यं योजयम् । एकस्मिष्ठति । कालमेदेन स्थितयो-रप्येकस्मिन्पुरुषे साहिल्यं तदर्थ ईश्वर्यः । नन्विदं साहिल्यं न स्वरसं किंतु एककाले साहिल्यं स(स्व)रसामिल्याशकूच श्रुत्यनंतरें विद्याविद्ययोः साकाल्साहिल्यस्यासंप्रबोके-हक्मेव साहिल्यं प्राक्षामित्याह—दूरमेते इति । विषूची विप्रकृष्टमने विद्हदे इत्यर्थः । अस्मिन्नपि मन्त्रेऽविद्याया मृत्युः तोःवेत्तुत्तरार्धपर्योऽचनयाडविद्याया विद्योत्पत्तिर्हेतुत्वाव-

ननु विद्ययाडविद्याः सहभावश्रवणाद्दृढुषोडपि तन्मूलकामादेकं स्यादेवेति तन्नि मित्ता विशेषचेष्टा स्यादिति च युक्तियुक्तमाह—यद्विति । यतु विद्यां वेत्ति वक्ष्यं तस्य नायमर्थ इति तस्येतिशब्दाद्याहारेण वाक्यं योजयम् । एकस्मिष्ठति । कालमेदेन स्थितयो-रप्येकस्मिन्पुरुषे साहिल्यं तदर्थ ईश्वर्यः । नन्विदं साहिल्यं न स्वरसं किंतु एककाले साहिल्यं स(स्व)रसामिल्याशकूच श्रुत्यनंतरें विद्याविद्ययोः साकाल्साहिल्यस्यासंप्रबोके-हक्मेव साहिल्यं प्राक्षामित्याह—दूरमेते इति । विषूची विप्रकृष्टमने विद्हदे इत्यर्थः । अस्मिन्नपि मन्त्रेऽविद्याया मृत्युः तोःवेत्तुत्तरार्धपर्योऽचनयाडविद्याया विद्योत्पत्तिर्हेतुत्वाव-

गमात्तयोः कालमेदेनैव सहत्वामित्याह—तपसेत्यादिना अविद्येत्युच्यते । तयोश्व श्रवणैकाले डनुपेयत्वाद्द्वृतीयोत्पत्तिकाल एकस्मिस्तयोः साहिल्य-मस्तीत्यर्थोऽंतरमाह—तपसेति । अस्मिन्नर्थे मन्त्रोऽप्यनुगुण इत्याह—तेन विद्यामिति । साक्षादविद्याया मृत्युत्वेन मृत्युतरणहेतुत्वानुपपत्तेरविद्याशब्देन तपआदि-

गमात्तयोः कालमेदेनैव सहत्वामित्याह—तपसेत्यादिना अविद्येत्युच्यते । तयोश्व श्रवणैकाले डनुपेयत्वाद्द्वृतीयोत्पत्तिकाल एकस्मिस्तयोः साहिल्य-मस्तीत्यर्थोऽंतरमाह—तपसेति । अस्मिन्नर्थे मन्त्रोऽप्यनुगुण इत्याह—तेन विद्यामिति । साक्षादविद्याया मृत्युत्वेन मृत्युतरणहेतुत्वानुपपत्तेरविद्याशब्देन तपआदि-

• अत्र क. ख. संस्कृतपुस्तकयोः किंविद्दाहीलेखितमास्ति तयथा—नन्वेशामध्ये विद्याशब्द उपासनापरो न तु ब्रह्मविद्यापर इत्युक्तं तेन विरोध इति नेस्ल्यम् । काश्याद्वाख्यायां नमवर्कि विशेषेषूपगहनायामेमोऽपनिषत्समासेसतद्वाख्याश्य्या तदनुचारेणोपासनपरत्वमुच्यते । माध्येदिनशाखायां तु योडसावादित्ये पुरुषः सोऽसावहं ब्रह्मेल्येकारम्योपसंहारातदनंतरेणात्र मुख्यविद्यापरत्वमुख्-

• अत्र क. ख. संस्कृतपुस्तकयोः किंविद्दाहीलेखितमास्ति तयथा—नन्वेशामध्ये विद्याशब्द उपासनापरो न तु ब्रह्मविद्यापर इत्युक्तं तेन विरोध इति नेस्ल्यम् । काश्याद्वाख्यायां नमवर्कि विशेषेषूपगहनायामेमोऽपनिषत्समासेसतद्वाख्याश्य्या तदनुचारेणोपासनपरत्वमुच्यते । माध्येदिनशाखायां तु योडसावादित्ये पुरुषः सोऽसावहं ब्रह्मेल्येकारम्योपसंहारातदनंतरेणात्र मुख्यविद्यापरत्वमुख्-

भिति विवेकः ।

भिति विवेकः ।

१ क. ग. च. ह. 'त्या' । २ प. छ. क. 'द्वाः ह' । ३ क. 'प्रोष्णि' । त° ४ क. 'काम मदना' । ५ क. ग. च. ह. 'तयेवम' । ६ क. ग. घ. ह. 'तरम' । ७ क. 'मूलं का' । ८ ग. व. इति तषेतिशब्दाद्याहारेणेल्य । ९ ख. व. 'ले सहत्वं क' । १० व. 'हेतव' । ११ क. 'भेदस्तेन' । १२फ. व. 'ये । इत्युच्यते । १३ ख. 'वणादिका' ।

१ क. ग. च. ह. 'त्या' । २ प. छ. क. 'द्वाः ह' । ३ क. 'प्रोष्णि' । त° ४ क. 'काम मदना' । ५ क. ग. च. ह. 'तयेवम' । ६ क. ग. घ. ह. 'तरम' । ७ क. 'मूलं का' । ८ ग. व. इति तषेतिशब्दाद्याहारेणेल्य । ९ ख. व. 'ले सहत्वं क' । १० व. 'हेतव' । ११ क. 'भेदस्तेन' । १२फ. व. 'ये । इत्युच्यते । १३ ख. 'वणादिका' ।

कर्मेवोच्यतें । विद्याव्यवस्थानं चार्थात्कृत्यप्त इत्यर्थः । आविदद्विषपस्त्वेनोति । जिजीविषेदिति । जीवितेच्छारूपविद्याकार्येण तस्याः सूचनादित्यर्थः । परिहतामिति । यावज्जीवादिश्रुतिन्यायेन परिहृततप्रायामित्यर्थः । यद्वा नाविद्यादिति सूत्रेण परिहृतमित्यर्थः । असंभवादिति । विरोधेन विद्यया सहासंभवादित्यर्थः । उदाहृतश्रुतिस्मृत्यसंभवादिति वा । प्रसुक्तोऽर्थः । निर्वेदादिशास्त्रात्मज्ञानस्य कर्त्रादिकारकत्वप्रमेदकत्वेन विरुद्धत्वादुपपद्यते वेत्यर्थः । तस्माद्विद्यामाणविद्याया अकर्मिनिष्ठत्वं केवळात्मविषयत्वं च सिद्धमिति पूर्वोक्तकर्माभिविद्यया च शुद्धसद्रूपस्यात एव केवलात्मस्वरूपावस्थानैक लक्षणमोक्षसिद्धचर्ये केवलात्मविद्याडडरम्यत इत्युपसंहरात्यत इति ।

हरिः ॐ ।

• धौह्मे मनासि प्रतिष्ठिता मनो मे

• ह्रदयकोषस्थात्मज्ञानाचा शांति-प्रकर्षपर्यंतशांत्युपसंहारः । एतदध्यायं ऋषींत्वाडध्यायच-दीपिकां वियते तत्र दृश्यं दृश्यम् । इयं शांतिः ससमाध्यारूपा । एतमध्यायं गृहीत्वाडध्यायच-हृष्यरुपेयसुपनिषत् ।

• वाडह्मे मनसीवाशिष्टखण्डडरुपसंहननिस्थाने ॐ भूर्भुवःसुवःसोदित्यादिवाङ्प्रसादयन् । शान्तेः पठने विकल्पेन संप्रदायः । सेयं यथा—

ॐ भूर्भुवःसुवः ॐ तला नम इळा नम ऋषिस्यो मन्त्रखुदूम्यो मन्त्रपतिम्यो नमो वो अस्मु देवेभ्यः । शिवा नः शांतमा मव सुमृळीका सरस्वती । मा ते व्योम सं दध्रि । मन्त्रं करोमि शृणुयाम देवा मन्त्रं पडियेमाक्षरभ्रियेजज्ञाः ।। स्थिरेररदैःसुष्टुभ्वांसेस्तनूभिर्निध्येओम देव-हिंतं यदायुः ॥ शां ने इन्द्राग्नी मवतामवोमे शां ने इन्द्रावरुणा रातहव्या । शामिन्द्रासोमौ सुविताय शं योः शां न इन्द्रापूषणा वाजसातौ ।। स्तुवे जनेन सुष्टुतं नद्येसोमिग्निग्भिरिमित्राव-रुणा सुमृयन्तां । त आगन्मन्तु त इह श्रुवन्तु सुक्रत्रासो वरुणो मित्रो अग्निः ॥ कया नश्चित्र आभुवदूती सदावृधः सखा । कया शाचिष्ठया वृता ॥ करतवा सत्यो मदानां मंहिष्ठो मत्सदन्वसः । वहळा चिंदारुजे वसु ॥ अमोषु णः सक्शनामविता जंरितुणाम् । शातं मवा स्यूतिमिः ॥ स्योना पृथिवि मवानृक्षरा निवेशनी । यच्छा नः शर्म सप्रथः ॥ ओष्ठापिवाना नकुछी दन्तेः परिवृत्ता पविः । सर्वस्ये वाच ईशाना चारु मामिह वादषे-दिति वाग्रसः ।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

१ श. ५ ते । तद्विद्यां । १२ श. 'द्रा तृतीयस्य चतुर्थेपादे सूत्रं ना' । १३ श. 'स्कत्वोप' । ४ श. 'स्वस्य तत् । ५ श. 'स्थाल' ।

वाचि मे मनसीति मे मा प्रहासीरननाधीतेऽहेरात्रान्तं-दद्याम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु तद्वक्तारम्‌ ।

अँ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

ॐ आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्‌ ।

आत्मेति । आत्मा डपनोत्परोचेरतत्त्वेऽ परः सर्वेभ्यः सर्वशक्तिरशयनंयादिसर्व-संसारॅधर्मवर्जितो निर्गुणशुद्धबुद्धियुक्तस्वभावो डजरोरोडमरडमृतो डभयोडद्वयो वा इदं यदुक्तं नामरूपकर्मेदमिदं जगदात्मैककोडग्रे जगत्‌ सृष्टेः प्रागासीत्‌ । कि नेदानीं स एवकः । न । कय तद्वानोइदितयुच्यते । यथपिॊंदानां स एवक-कस्तथाडऽस्ति विशेषः । प्रागुत्पचेरध्याकृततनामरूपभेदमात्र( भेदात्म ) भूतमात्रैकशब्दमात्रययोगोचरं जगदिदानीं व्याकृततनामरूपभेदत्वादनेकशब्दप्रस-यगोचरमात्मैकशब्दप्रत्ययगोचरं चेति विशेषः ।

नन्वात्मनः सविभोषत्वप्रतीतेऽस्तद्विरोधात्कथं कैवल्यमिल्याशङ्कच विशेषस्य सर्वेऽस्याSS-स्पानि मायया कलिपतस्वाच वास्तवनिर्विशेषत्वविरोध इति तदर्थं माययाडडड्मनः सक-लात्सृष्टे वक्तुं शृणुते पूर्वमात्मनो निर्विशेषरूपं दर्शयितुमात्मा वा इत्यादि वाक्यम्‌ । तत्रैSS-त्माद्वैते इत्यनन्तरमुच्यत इति शेषः । नन्वात्मशब्देन कथमुक्तलक्षण आत्मोच्यत इत्यादय इत्यननन्तरमुच्यत इति शेषः । नन्वात्मशब्देन कथमुक्तलक्षण आत्मोच्यत इत्यादय इत्थंप्रपञ्च-व्यासङ्गो डस्तु । तथा च स्मृतिः-

" यच्चाडड्मोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्य सन्ततो भावस्तमादात्मेति कीर्त्यते "।। इति ।

भन्राडडचिर्योनं व्याचचिॊश्रोच्यते । सत्तारफुरणास्म्यां सर्वे व्याप्तनोत्पत्ति सर्वज्ञस्वं सर्वश-

१ च. "नादि"० । २ ग. न. "दिसं" । ३ घ. ढ. "वंश"० ४ न. "रव"० । ५ च. "रोड्मृ" ६ च. "परख"० । ७ ख. मग्याक"० । ८ क. ग. घ. ढ. "शेषं ह"० । ९ ख. "स्मोक ह"० ।

कितवं लोच्यते । सत्ताप्रदानेनोपादानस्सूचनात्सर्वव्याकित्स्वरमचेत्यनेन संहृत्स्वममततील्यनेन त्रिविषपरिच्छेदरााहित्यमुच्यत इति । अज्ञानाचादिवर्जितत्स्वादिति विषयादानेन रूढचा च प्रत्यगमेदश्रोच्यत इत्युक्तलूप आत्मपदेनोच्यत इत्यर्थः । अभिव्यक्तनामरू-

पदार्थाच्या स्वरूपाचे विवरण या ग्रंथात केलेले नाही. केवळ त्या पदार्थाच्या प्राप्तीच्या साधनांचा निर्देश केला आहे. सर्वव्यापक अशा चैतन्याचा निर्देश सत्ताप्रदान या शब्दाने केला आहे. तसेच त्या चैतन्याच्या ज्ञानाने सर्व ममतेचा त्याग कसा होईल याचेही विवेचन केले आहे. हा ग्रंथ केवळ आत्मचैतन्याच्या विवेचनासाठी आहे. आत्मचैतन्य हे अज्ञानादि दोषरहित असल्याने त्याचा साक्षात्कार झाल्यानंतर इतर कोणताही विषय उरत नाही. आत्मचैतन्याच्या प्राप्तीसाठी केवळ अंतर्मुखता हेच साधन असल्याने त्या साधनाचे वर्णन या ग्रंथात केले आहे.

प्यावर्तनेनाडडस्ममान्नावधारणार्थों वैशद्य इत्याह—वा इति । यदुक्तामिति । पूर्वत्र प्राणादिदेंतप्रजापतिरूपत्वेन यदुक्तमित्यर्थः । यदुतेति पाठः सारखः । तत्रोतेति पदेन प्रत्यक्षादिमासिद्धमुच्यते । नन्वप्र इति विशेषणादासीतिति मृतत्वोत्त्कर्ष पूर्वमेवाडडस्म-मात्रमिदानीं त्वात्ममात्रं न भवति किंतु ततः पृथक्सदिति प्रतीत इति नाद्वैततीय

या ग्रंथात 'वा' या शब्दाचा उपयोग करून स्पष्टीकरण दिले आहे. पूर्वी प्राणादी देवतांच्या रूपाने जे वर्णन केले होते त्याचा येथे निर्देश केला आहे. 'यदुक्तामिति' या वाक्याचा अर्थ 'पूर्वी जे सांगितले होते त्याचा येथे उल्लेख केला आहे'. 'यदुतेति' हा पाठांतर आहे. 'तत्रोतेति' या पदाचा अर्थ 'प्रत्यक्षादि प्रमाणांनी सिद्ध केले जाते'.

यथा सलिलात्पृथक्फेनं नामरूपपद्याकरणात्माऽसलिलेकशब्दप्रत्ययगोचरमेव फेनं यदा सलिलात्पृथक्फेनं नामरूपभेदेन व्याकृतं भवति तदा सलिलं फेनं चेत्यनेकशब्दमत्पयभावसालिलमेवोति चैकशब्दमत्पयभाक्च फेनं भवति तदव् ।

जसे पाण्यापासून वेगळे झालेले फेस हे नाव आणि रूप यांच्या उत्पत्तीने पाण्यापेक्षा वेगळे दिसते, तसे आत्मचैतन्य हे नाव आणि रूप यांच्या उत्पत्तीने वेगळे दिसते. पण खरे पाहता ते पाण्यासारखेच असते.

१ पं. उ. दिविषं । २ पं. उ. कें । विदित प्र । ६ ऋ. पुं । भेदादिमिति । ८ ऋ. स्मसं झुं । ९ बा. घ. ते । अप्रं । ५ स्व. पुं ९ यथादिति । १० क. ग. घ. ड. योषः सः । १२ क. प. ज. लिखं पुं । १३ बा. म. सा. थक्केनना । १४ घ. म. ज. भाक्केनं ।

ऐतरेयोपनिषत् ।

उक्तमर्थ. हृष्टान्तेन विशदायति—यथेति । अन्नादडत्मशब्दयुत्पत्ति षळात्सर्वज्ञादिशब्देऽप्यस्मित् सत्स्यज्ञानानैनतरूपोऽखण्डैकरस आत्मोपसृष्टः । तस्यैवार्थस्य हृदीकरणार्थेकादिपदानि । तथैक इल्यान्तराभाव उच्यते । एवेत्यनेन वृक्षादावेकत्वेडपि शाखादिभिन्नानानात्मत्वबदेकस्यात्मनो नानाआत्मत्वाभाव उच्यत इति ।

नान्यातिरिक्तन मषत् ।

नान्यातिरिक्तन न किंचिदपि मिष्ट्रादिपिष्टद्यापारवदितरद्वा । यथा सांख्यनाम्नाआत्मपक्षपाती स्वतन्त्रं प्रधानम् । यथा च काणादानामणवो न तेऽदिदहान्यदात्मनः किंचिदपि वस्तु विद्यते । किं तर्ह्यात्मैवैक आसीदित्यभिपायः । स्व(मं)जातीयभेदस्वगतभेदनिराकरणार्थत्वेन परदूयमित्यमिप्रेत्य विजातीयभेदानिरकरणार्थत्वेन नान्यातिरिक्तनेति पदं व्याचष्टे—नाऽन्यदिति । ननु जडप्रपञ्चस्य कारणीमूता जडमाया वृत्तत इति कथम् विजातीयभेदनिषेध इत्यत आह—मिषादिति । मायाया: सद्वेऽपि तद्वत्‌नीकपाराभावाद्वयपारवतोऽस्य निषेधः संमवतीरर्थः । ननु निर्ग्योपाराया अपि तस्या अन्यस्या: सद्भावादेकं तस्याखण्डैकरसतवं न सिध्योदित्यत आह—इतरदिति. निर्ह्योपारं वेत्यर्थः । ननु माया तथाविधाडस्तीति पुने: पूर्वोक्तद्वयं स्यादित्याशङ्कच मिषदित्यनेन स्वतन्त्रं स्वतःसत्कमुच्यते । तथाविधस्य च निषेध इति व्यतिरेकदृष्टान्तेनाडडह—यथेति । अनात्मपक्षपातीति । आत्मशक्तितया ड्डत्मन्येवान्तर्भूतस्यात्वनस्याह—स्वतन्त्र इति । यथा सांख्यानां प्रधानंशक्तिभूतं स्वतःसत्कमास्ति, तथाविधमात्ममध्यतिरिक्तं पिषदित्येनानूद्य निपिध्यते । मायातु न तथाभूतो नोक्तदोष इत्यर्थः । द्विपकाऽऽहु वातूनोमानकल्पवन्मिषादिति घातोराऽऽदित्यधमुक्त्वा नान्यातिरिक्तनाडडसीदिति काकार्थे उक्तः । तदयं वाक्यार्थः—इदं जगत्स्थे सन्नातीयोभस्वस्तथेमेदरहितात्मैवाडडसीदिति । अनेऽनाडृत्मनोडद्वितीयत्वं जगत्स्थापविभात्ममात्रतया मृषात्वं च सूचितम् । अनेऽने जगत आत्ममात्रत्वेऽचेक न द्वैतियोज्जनमात्रैक एवाडडसीदित्येतवाखण्डतत्सिद्धेरित्याशङ्का निरस्ता । जगन्मुपालवसूचनयैव प्रयोजनत्वात् । न चैवमर्थमेद: स्यादिति वाच्यम् । अखण्डत्वस्य भावानार्थमेत जडनिर्वचनोयत्वयै(स्थे) जगदखण्डत्वादिति वाच्यम् ।

१ ख. अङ्गकुं । ३ ख. अत्र अंसम्र । ४ क. ग. ड. नास्ति° । ५ व. तथाडन्यदित्यडस्म् । ६ ख. ज. पि वि° । ७ क. ख. रमेक° । ८ ख. क एवाडडसी° । ९ न. घ. ड. यनिं° । १० क. पारमित्य । ११ ख. ति पू° । १२ ख. पः पुनः स्या° । १३ ख. शान्तमा° । १४ ख. धानं हि° ।

तैत्तिरीयविशिष्टविदोषणोक्तत्वात्‌ । विशेषणानां चार्थात्‌सिद्धेः सोमेन यजेतेत्यत्रेति । अन्नार्थेद्वयस्यापि सूचितत्वादेवांतेडपि तस्य त्रय आवस्थाख्याः स्वप्ना इति जाग्रदादेः स्वप्नत्वेन मृषात्वमुक्त्वा स एतेनैव पुरुषं ब्रह्म तत्‌तत्‌ममपइत्यादि आत्मशब्दोक्तं तत्‌तत्‌त्वं त्रिविधपरिच्छेदराहि त्यलक्षणमखण्डत्वं वक्ष्यति । न चेदमात्रैवाडडसीदिति सामान्याङ्‌करणेनाडडसीत्‌मेनो जगद्रूपत्वे प्रतियते न तु [ जगतां ] मृषात्वाभाति वाच्यम्‌ । आत्मैक एवेति पदैरुक्तेडकारणे तद्विपरीत जगत्‌प्रतीतितरतस्मिस्तद्बुद्धिरुपपत्वेन मृषात्वसिद्धेर्‌जगदैव रिष्टचस्य घटाः सन्निध्यादिरूपेण प्रत्यक्षसिद्धत्वेन प्रयोजनामावेन च तत्‌प्रतिपादनस्याऽनुपपत्तेश्व मृषात्वमेव तदर्थः । मिषादित्यनेनै स्वात्मनैवाऽनिषेधेन स्वतःसत्ताऽनिषेधादवि मृषात्वासिद्धेश्व । स्वतःसत्तावत्त्वे स्वात्म्यापारे स्वात्मनडयमेव स्याद। न चानेन प्रकारेणेऽनिमपि मृषात्वस्याडडडक्‍षण्डनत्वस्य च वकुं शाक्यत्ववादमिति विशेपणं ठ्यर्थमिति वाङ्‌यम्‌ । इदानीमात्मभिन्नतया पृथक्त्वसच्वेन च प्रतीयमानत्वेन तस्य महसाडडडक्‍षमतत्वे बोधिते विरोधिप्रतीतितस्य बुद्धचचारोहः स्यादिति गुडाजिहिकान्थयेनाडडडक्‍ष प्रखडनमरूपान्‌भियङ्‌किदर्शायामात्ममात्रत्वं बोधयते । तस्मिन्न्‌बोधिते पश्चात्‌प्रज्ञाननेऽनिमपि स्वयमेवाडडडक्‍षमात्रत्वं ज्ञास्यतीत्यभिप्रायेणाग्र इति विशोपणोपपत्तेः । चद्धों वाजसनेयके-“ तद्वेदं तर्ह्यन्याकृतमासीत्‌ ” इति स्रुते प्राक्‌कार्येस्यानभिव्यक्‍त-नामरूपाऽस्थबीजमूताव्याकृतात्मतोच्यते, इह त्वान्नमत्रणां हारायोपसंहारे कर्तव्य इहाऽऽकृतपदमुपसंहितये । तत्‍त्र चाडडकृतपदामितीदमग्रे ठ्याकृतमासीदितच्च सदाडडसीदिति वाक्यं सिध्यति । तत्राऽऽकृतशब्देन “ तम आसीत्‌तमसा गूढमग्रे ” “ मायां तु प्रकृतिं विद्यात्‌ ” इत्यादिषु जगद्व्याव-स्थां तमादिरूपतया गतमौरुपा मायोच्यते । तेन कार्य(पामृ)डभिव्यक्‍तनारूप-रमक्‍षमायार्तंमकत्वं सिध्यति । तस्या आश्राडडक्‍षमतदार्तम्योक्‍सया सांख्यमतवत्‌स्त्व नात्रस्वनि-रासेन तत्‍त्र कल्पितत्वं सिध्यति । तयोः कार्यकारणभावेन डकारांतरेण ताद-त्म्यानिर्वाहात्‌तत्‍श्राडडक्‍षमतनोडक्‍षण्डत्वं तद्विलक्‍ष मृषात्वं चाऽडसीत्‌मनः परिनाममानाविद्या-विष्टानत्वेन विवर्तोपादानत्वं तस्या आश्र परिगामित्वं च सूचितं भविप्यति । कार्यस्य च मृषात्वार्थमेव वाऽऽकृतात्‌मत्वमुख्यते । तस्या डाकृतस्याडडडक्‍षमतदार्तम्येन मायात्वेन च मृषात्वादिदानां तु नानभिव्यक्‍तनोमहुपबीजात्मकत्वमित्यग्र मित्यग्र इति विशोपणमप्यर्थे वत । तद्‌मिप्रतेवै³ माय्ये प्राज्ञुपपत्तेर्नाभिव्यक्‍तनारूपमहूपमेदात्मकमूतमात्रैकशब्दप्रतिपयगोचरं जगदि-

१ घ° "छत्वे०" । २ क. ग. "शेषणो" । ३ क. ग. घ. ड. "न स्वतन्त्रत्वानि" । ४ ख. घ. "रोधप्र" । ५ ग. घ. "द्वाज" । ६ ख. "वस्थावी" । ७ ख. "तादत: शु°" । ८ क. ग. ड. ज. "त्मन्" । ९ क. घ. द. "प्रमु°" ।

दानंँ वृ द्याकृतनामरूपमेदवत्त्वादनेकषड्प्रत्ययगोचरं मातृकषड्प्रत्ययगोचरं चैते विशेष इतीदानीन्तनामाभिव्यक्त्‌ नामरूपवीजातमंत्वमेवैष प्राकट्युस्य ठयावर्त्यमुक्तम्‌ ।

१ क. ग. ड. °'नी व्या° १२ ग. 'रमे' । ३ ग. घ. ड. ल. °वाप्रे ऋ° १४ ग. घ. ड.

न च साक्षादिदानीनैव मायात्मत्वेन मृष्योत्त्वमुख्यतामिति वाच्यम्‌ । इदानीनं प्रत्यक्षादिविरोधेन तथैव त्वदित्युक्तत्वात्त्वामरूपाभिव्यक्तेः सृष्टे: पूर्वेमभाविनेदानीनैव विधमानत्वेन कादाचित्कत्वादपी रज्जुसर्पादिदेवन्मृषात्ववामिति वक्तुमपी प्राग्य्राकृतत्वोक्तिरर्थवतीति न किंचिदवद्यम्‌ । अथवा जगदधिष्ठानं किंचिददृं संभावयितुमत्र आसीदित्युच्यते । असंभविते तस्मिन्नखण्डतत्वोक्तेर्नि-

'पातमध्य' । ५ क. ग. ड. °'संभल°' १५ ख. °'तल्प प्र°' १६ स. °'तद्वचोत' । अ°

प्यतत्वप्रसङ्गात्‌ । अनन्वयातः शशविषाणादेरिव सदैवमेतस्य प्राग्वस्था सदातिमका काचित्संभाविता । तस्याश्र्चैतनत्वे कार्यकारण स्वतोदप्रवृत्तेरांतिरिक्चेतनाधिष्ठानाऽऽश्र्कीरे च गौरवात्‌ । उपादानाधिष्ठानत्वयो:रिक्मिन्नैवडुतन्मनि घट-संयोगादाविव चेतनस्वमात्मैवेल्यनेन संबाध्यते । एवं संबाविते ह्याधिष्ठानामित्न उपादानकारण आत्मन्यश्र्कण्डेकरसतवं तस्य वक्तुमेक एवं नान्यत्किंचनोति पदानी ।

शावि° ९ क. ग. °'का कदाचि' । १० ग. घ. ड. °'तस्म°' ११ क. ग. घ. ड. °'चित्स्वधि° ११२

अस्मिन्नपक्षे चेदमग्र आत्मैवडुत्सीदित्यशेन संबावितं कार्यस्य प्राग्रूपमनूद्य यदात्मक-भिदमाभोत्स एक एवं नान्यत्किंचनेत्यस्र्कण्डेकरसतवं विशिष्ट इति न कस्यचिदस्प्यानर्थ-क्यम्‌ । अनेन छांदोग्ये ' सदेव सोम्येदमग्र आसीत्‌ ' इत्यस्य सदूपकारण-संभावनार्थत्वादेव तत्तद्वैच्य तदैक आहुरित्याद्यडसिद्धस्य सतोडद्वितीयत्वमात्रविवक्षायां तस्यप्रस्तुततवप्रसङ्गात्‌ ।

ख. °'स्थान उ° । घ. °'शात्रभि° ११३ क. ख. ठ. °'व सौम्ये' ११४ ख. °'स्वादिव' ११५ °क. ग. घ. ड.

अस्मिन्नपि व्यारह्याने कारणस्याद्वितीयतैवैदेव च तदनस्य मृषात्वमपी सिध्यति । कार्यस्य मृषात्वे तन्निरूपितं स्र्माणन्वमपी तथैति तथाविधात्मज्ञानन्मुक्तिरुपवक्ष्यमाणा सिझ्यतीति न किंचिदवद्यम्‌ । दीपिकायां त्विदमात्मैवडुत्सीदिति सामानाधिकरण्यं वाच्यायां यद्वो: स स्थानुरितिवदिदानीं जगद्विशिष्टात्मप्रतिमासेन तत्‌ तद्बाधानुपपत्त्या स्थितिकाले पारित्यड्याप्रशब्देन सृष्टे: प्राचीन: काल उपादीयते । सृष्टप्रपश्वबाधया सिद्ध-स्याखलैकरसतत्वस्य स्पष्टीकरणार्थमेकादर्शंना इति न कस्यच्यनर्थक्यमित्युक्तम्‌ ।

'चीनका° । ११६ ग. घ. ड. °'शब्द ई°' ११७ ख. यक्षौर: ११८ क. ड. °'घेडवा°' १९ ग. घ. ड.

तत्राप्रशब्दस्य न प्रयोजनमारोप्य प्रतीतिदशायामेव थेंशोर: स स्थानुरित्यादौ बाधदर्शनानेहापि जगत्प्रतीतिदशायामेव तद्बाधानुपपत्तेश्‌ । किंच कालत्रयनिषेधो हि बाध: प्राक्काल एवेति निषेधे बाध ऐक्यं तस्य बाधानुपपत्तेश्‌ ।

न स्यात् । न हि पाकरचे घटे पूर्व न रक्तो घट इति प्रत्ययं बाधं मन्थैन्ते । अत एव भाष्ये प्रागुपपत्तेरव्यकृतनामरूपमेदात्सभूतं जगदासीति जगतः कारणात्मना सत्ते-

शोक्का न तु बाध इति । न च सूत्रे: प्राक्कालामावेनाम्र इति कद्य कालसंवैनष्ययोग इति वाच्यम् । प्राक्काले घटशरावादिकं श्रुतेनाड्डसीदित्यादिवाक्यैवु काळसंघंधेनैव बोधनस्य व्युत्पत्तत्वेनैहापि तथैव बोधयितुं कालसंवंधारोपोपपत्तेः । यथा देवदत्तस्य शिर इत्यादि-

वयवावावयाविमेदेन बोधनस्य दृष्टत्वेन राहोः शिर इत्यादावपि तत्कल्पनम् । यथा वा पूर्वकाळेडपि काल आसीदित्यादौ काळान्तरसंवंधारोपणं तद्वत् । दीपिकायां तु परैरल्या परो बोधनीय इति न्यायेन परमते काळस्य नित्यत्वेन प्रागपि सर्वात्मकत्वात् काळसंवंध

उक्त इत्युक्तम् । न चाडड्मां वा आसीदिति सत्तावैरिष्ठचमेव प्रतीयते करुं: क्रियाश्रयत्वादिति वाच्यम् । सविता प्रकाशात इत्यादौ कर्तृत्वाचिप्रत्ययस्य साधुत्वमात्रार्थत्वेन सवितुः प्रकाशरूपत्वप्रत्ययादात्मन एव सद्रूपत्वभ्रतीतः । अतिरिक्तसत्ताजात्यभावाच ।

अन्यथा सत्ताऽड्ससीदित्यादावगतेरिति ह्रस्वम् ।

स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति ।

स सर्वज्ञस्वभाव्यादात्मैक: स ईक्षतं लोकान्नु सृजा इति । ननु प्रागुत्पत्ते:कार्यकरणत्वात्क थमीक्षतवान् । नायं दोषः । सर्वज्ञस्वभाव्यादात्म् । तथा च मंन्रवर्ण:-“ अपांनिपादो जवनो ग्रहीता ” इत्यादिः । केनाभिप्रायेेणेत्प्याह- लोकानम्भृतीन्वानि कर्मफलोपभोगस्थानभूतान्नु सृजै सृजेद्-

ह्मिति ।

एवं सुतितमात्मनोडखण्डेकरसत्वं साधयितुमुपाक्षिषं प्रपंचस्य मृषात्वं तद्घ्यारोपपवादाभ्यां हृदौकर्तुमध्यायशेषः । तत्राऽध्यारोपार्थ स जातो भूतान्नित्यतः प्राप्तनस्तदा-

दिपवादार्थः: तत्रापि वाचाडड्रम्मन्यानायेनाडड्मातिरिक्तस्य विकारत्वेन मृषात्वं वक्तुं सृष्टिवाक्यम् । तत्र सृष्टुरात्मनः संभावितं चेतनत्वं हृदौकर्तुममीक्षणमाह-सर्वज्ञेति । नःवेकस्याखण्डसस्य कथमेक्षणं साधनमावादित्याशङ्क न तस्य साधनापेक्षेत्यभिप्रेत्यैक:

सन्नपि सर्वज्ञस्वभाव्योदीक्षतेत्युक्तम् । अन्राऽडडागमावच्छान्दसः । इमेवाभिप्रायं शाङ्करपरिहाराम्यां स्पष्टी करोति-नन्विति । तत्र करणानीन्द्रियाणि कार्ये शरीर-

मिति विवेकः । तद्रहितस्यापि सार्वज्ञेये श्रुतिमाह-तथा चोति । अपादो जव.

१ डे. ंयते । २ ख. व. पं । ३ ख. व. कोऽं । २ ख. व. बह्मादयोऽ । क. ग. ड. कथ को ऽ । ५ क. ग. घ. ड. °रप्रसिद्दया प° । ६ ग. घ. °माड्डसी° । ७ ख. च. छ. म. °त । न° । ८ क. ग. घ. ड. °ह । स इमॉल्लोका° । ९ क. ग. ड. °वाद: । त° । १० ख. °रस्य मृत° । ११ क. ग. घ. ड. °स्यादैक्ष° । १२ क. ग. ड. °स्युक्तं तन्ना° ।

१ प्र० खण्डः । ऐतरेयोपनिषत् ।

नोदपाणिम्रहीतेत्यन्यवयः । प्रजत्यचक्षुः स मृणोत्यकर्र्णः । स वेत्ति वेधं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्रयं पुरुषं महान्तमिति मन्त्रशेषः । न तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश्राम्याधिकश्र हयते । पराड्‌स्य शक्तीरिविधैव श्रूयते स्वामाविक्री ज्ञानबलक्रिया चेत्यादिरादिशब्दार्थः । ननु स्वामाविकानित्यचैतन्येन कथम् कादाचित्केक्षणामिति । अमु कोचत्सर्गादौ प्राणिकर्मामिरेकः सृज्याकारोड्विधावृत्तिरुत्पद्यते । तस्यामात्मचैतन्यं प्राति-विम्बते तदेवेक्षणं तच्चाड्‌धिकाऱ्यत्पात्स्वरूपनिर्वाहकमिति न तत्रापेक्षणान्तरापेक्षा सर्वैरुपि प्रथमकार्येंडनवस्थापरिहारायैवमेव वक्तव्यमित्याहुः । अपरे तु प्राणिकर्मवशात्सृ-ष्टिकाले डमिध्यकरणमुखीभूतानभिव्यक्तनामरूपावाच्छिन्नं सत्स्वरूपपैतत्‌न्यमेवोक्तमुखयस्य का-दाचित्कत्वादाचित्कमीक्षणमित्याहुः । अन्ये त्वेक्षणवाक्यस्य कारेणैस्याचैत्‌न्ययात्‌-तिपरत्वाद्दीक्शणे तात्पर्यामिवाच्छ न तत्र भूतानाम्रहः कर्तव्य इत्याहुः । नुशब्दो वितर्कार्थे इति मनसि निधायाड्‌डहत्‌-निवर्त्ति । लेडर्थस्य विध्यादेः स्वातम‌न्यसंभवाच्छोटो डडर्थ-त्वमाह—सृज इति । अहमितीत्थस्यैकतेति पूर्वेणान्वयः । स इमाल्लोकानसृजत ।

एवमीक्षित्वाड्‌डलोक्य स आत्मेमाल्लोकानसृजत सृश्वान् । यथेह बुड्‌धिर्‌षां-स्तक्‍सादिरेवं प्रकारैरामासादादीनसृज इतीक्षत्‍वैकानन्तरं मासादादीन्‍सृजति तद्वत् । ईक्षणस्य पूर्वकालीनत्वं वदन्‍सृश्विदहेतुत्वमाह—एवमिति । अग्निक्षणपूर्वकैः सृष्‍टषचुक्केः प्रयोजनं तद्‌भुश्र्चेतनत्वसिद्धिरेवेत्यभिप्रेत्य न भाविनिष्म्य तक्षणश्र्चेतनत्वमुदाहरति—यथेति । ननु सोपादानस्‍तक्‍षादिः मासादादीनसृजतीति युक्तं निरुपादानस्वात्मा कथं लोकानसृजतीति । नेष दोषः । स्वलिलफनेर्‌स्थानीय आत्मभूत नामरूप-व्याकृते आरमैकशब्दवाच्ये व्याकृतफनस्थानीयस्य जगत उपादानभूते संभवन्तः । तस्मादात्मभूतनामरूपोपादानान्नभूतः सन् संस्‍ऋज्‍नो जगन्निर्मिमीत इदं-विरुद्धम् ।

न्वेक्षितुस्तक्‍षादेर्‌वाच्छुपादानकारणसहितस्वात्मासादौदिवश्र्चत्‍वं मुक्तम् । इह त्वात्मा वा इदमेक एवेत्युक्तस्याद्वितीयत्वेनोपदानकारणान्तराभावात्स्वरूपत्‍वं न युक्तमिति शङ्‌कते—नन्विति । न च बहु स्यां प्रजायेयं तदाड्‌डत्मानं* स्वयमकुर्वीत इति श्रुत्या डडत्मन एवोपा-

१ ख. 'म्रहीतेत्य्' । २ ह. 'ण्यवयः' । १३ ग. थ. 'नेष' १४ ख. 'तन्या श्रु०' । १५ व. 'रन्तून्-ज्यप्रा०' । ६ क. ग. ड. 'क्षित्वाड्न्' । ७ व., 'त्वेक्षणान्‍' । ८ क. ग. ड. 'ति । तत्रे' । ९ क. तक्षा दे०' । १० छ. 'कादीन्सु°' ११ ख. 'ति । नार्य दो' । १२ ख. 'दानः स' । १३ व. छ. ज, 'नतस् त रवे' । १४ ख. 'इति न वि' । १५ ख. 'दादेः स' । १६ ख, 'येयेति त°' ।

दानत्वान्नोपादानान्तरोपेक्षेतेः वाच्यम्।

वियदादेः श्यैवहारिकत्वेन घटादिषत्वपरिणामित्वात्।

तस्य परिणाम्युपादानं वक्तव्यम् ।

न चाडडस्मा तथा मवितुमर्हति ।

तस्य निरवयवत्वेन-परिणामिस्वादिति भावः ।

तत्र वियदादेः परिणामिमर्हीकृत्य तन्नानभिध्यक्तनामरूप-परिणामिस्वादिति भावः ।

वस्तु स्वयं बीजभूतमव्या कृतं तद्रे दं तर्ह्यव्या कृतमासीत्, मायां तु प्रकृतिं विद्यादित्या-दिश्रुति-सिद्धं परिणाम्युपादानमस्तीत्याह---नैष इति ।

आत्ममूत इत्या ननना मिध्यक्तनाम-रूपाभिदितान्त्रया कृतस्याडडत्मनो विवर्तो-पादानत्वं तयोरात्रमात्रत्वेन मूषात्मवादात्मनो द्वितीयात्वं च न विरुध्यत इति दर्शयति-नामरूपे इति ।

तदाश्र यमव्या कृतमित्यर्थः ।

अथवा यथा विज्ञानवाङ्मयावी निरुपादान आत्मानमेवाडडत्मान्तरत्वेनाडS-काशेन गच्छन्तमिव निर्मिमीते तथा सर्वज्ञो देवः सर्वशक्तिमहामाय आत्मान-मेवाडडत्मान्तरत्वेन जगद्रूपेण निर्मिमीते इति युक्तं ।

तथ च सति कार्य-कारणो भयासद्रूपादिप्रसङ्गात् न प्रसज्यते सुनिराकृताख्य भवति ।

इदानीं घटादिदृश्वपि विवर्ततैव परिणामो नाम विवर्ताद्दश्यो नास्त्येव विवर्त इति पर-िणामान्नि सूत्रकारेण परिणामशब्दप्रयोगाच्च सिद्धं तत्रैव च सत एवोपादानत्वम् ।

माया तु सहायमात्रमित्य मिप्रत्यडडत्मनि चैवं विचित्राश्र हातिर्-हारान्तरमहरथेति ।

विज्ञानवानिति ।

आकाशेन गच्छन्तमिव स्थितमात्म-न्नतरं लक्ष्यामीति ज्ञानवानित्यर्थः ।

इदं च विशेषणमक्षरस्य सृष्टृत्वस्य च शक्तिरजतादौ विवर्तेऽदर्शनात्कार्यस्य तत्तुल्यत्वेन तदुमयं न स्यादिति शाङ्कानिरासार्थं तन्निरासिद्धे मायाविवर्त इति ।

स्व ङ्यातिरिक्तोपादानरहित इत्यर्थः ।

सर्वशक्तित्वे हेतुमाह---महामाय इति ।

आत्ममिन्नत्वेनैतर्थः ।

युंक्ततमा प्ति ।

इन्द्र्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते मायया हन्यादिव मवति बहु स्या प्रजापेय वाचाडडदरम्भणं विकारोऽपादशेर मित्यादि-बहुश्रुतिसंमतत्ववादित्यर्थः ।

एवं च सतीति ।

सत एवाडS-त्मनः कार्यकारणरूपेणावस्थानाङ्गीकारात्नियें हेतुकमेव कार्यमुपपद्यत इति यदच्छावादिनाम्

असदेव कार्यमुत्पच्यत इति नैयाायिकानाम् । उभयमध्यसदिति सौन्यवादिनां पक्षः ।

आदेशबदेन सदेव कार्यमुत्पच्यत इति सांख्यादीनां पारेणामपक्ष उत्कः । अस्न पक्षशब्देन तत्तत्पक्षोक्तदोषा लक्ष्यन्ते । तत्रासत्कारणपक्षे दृश्याद्यार्थिनां दुग्र्थाद्यवेषणं न स्यादिति दोषः । असत्कार्यपक्षे त्वसतः सत्त्वापत्तिः शाशविषाणादेरप्युपपत्तिपसङ्गश्च दोषः । पारेणामवादे च तस्य पूर्वमेव कारणसत्त्वादिति केचित्पारेणाद्वैतिनः पूर्वमसत्कारणस्यैवावस्थान्तरापत्तिं लक्षयपरिणामोऽतिवानुपपत्तेः । उत्पत्त्यनन्तरमसदेव ततः व्यवहारसिद्धिरपरोक्स्त्वानुपपत्तिश्वेति दोषः । उभयमासत्वे चोभयपक्षोक्तदोषास्ते विवर्तवादे न प्रसज्यन्त इत्यर्थः ।

यद्वाडस्माभिरिविर्वर्तवादस्याझीकारोऽन्तपारेणामादिपक्षाझीकारे परपक्ष-झोकारलक्षणो दोषो भवेदिति यच्छेदूच्यते तन्न संमवतीत्याह—एवं च सतीति ।

विवर्तवादस्यैव पारिग्रहेण पक्षान्तरेषु दोषसूचनाद्द्रितीयीयात्मनस्तद्विपरीत॑ पश्च्चाकारतांभिषायेन बहु स्यामिति श्रुत्या विवर्तवादस्यैव पारिग्रहीतत्वेन पक्षान्तराणां श्रुतिबाह्यत्वाच्च ते निराकृता भवन्तीतिप्रः ।

अम्भो मरीचीर्मरमापोडदोडम्भः परेण दिवं यौः प्रतिष्ठाडन्तरिक्षं मरीचयः पृथिवी मरो या अधस्तात्त आपः ।

अम्भो मरीचीर्मरमाप इति । आकाशादिक्रमेणाडमुत्पाद्याम्भःपृथिवी-लोकान्मृजत ।

तत्राम्भःपृथ्वीन्स्वयमेव व्याचष्टे श्रुतिः । अदस्तद्म्भःशब्द-वाच्यो लोकः परेण दिवं च्छुलोकात्परेण परस्ताद्मोडम्भःशब्दवाच्योऽद्योदम्भो-रणात् ।

द्यौः प्रतिष्ठाडश्रयस्तस्याम्भसो लोकस्य । च्छुलोकादधस्तादन्तरिक्षं यत्तन्मरौचयः । एकोऽप्यनेकस्थानभेदत्वाद्द्रुहुवचनभाङ्मरीचय इति ।

मिर्या रसिमाभिः संवन्धात् । पृथिवी मरो त्रिभ्यतेस्मिन्भूतानीति या अधस्ता-त्पृथिव्यास्त आप उच्यन्त आमोतेलोका: । यद्यपि पश्च्भूतात्पकतवं लोकान् तथाडऽप्यन्वाहुल्याद्वननामिरेवाम्भो मरीचीर्मरमाप इत्युच्यन्ते ।

The earth is called 'maro' because it is related to the rays. The waters are called 'you' because they are below the earth. Although the five elements are the cause of the worlds, they are referred to in this order due to their relative importance.

१ क. ग. घ. ड. तत्प्र° । १२ क. घ. सत्ताप्र° । १३ 'पारवै° । १४ क. ग. घ. ड. 'नामित्ये° । ५ ख. 'तिथ्य दो° । ६ ख. °दोषः । ७ ते थि° । ८ क. 'रात्रतप° । ९ ख. 'क्षानडूगो° । ९ क. ग. ड. 'निष्कर्षः° । १० ख. 'ध्या न सं° । ११ क. ग. 'च्छेदूभयत° । १२ क. 'त्वाचिते । १३ ख. °अपां भर° । च. 'द्यो लोके ब्याप्यास्तमेर° । १४ स्व. छ. ज. 'भेदाद्र° ।। १५ ख. 'रीङिव° । १६ ख. ग. 'च्युतते । सर्वभ्राणिकर्मफलोपादान। उपमोगस्थानूता आ° १७ क. ता 'हस्मनान्° ।

श्लोकानां मोतिकत्वादण्ढान्तर्गतत्वाच्च भूतसृष्टितत्पश्चादिकरणण्डसृष्टचमनन्तरं तत्सृष्टिरिति गुणोपसंहारन्यासमाश्रित्याडऽह—आकाशादिति । स्वयमेव व्याचष्टे इति । तेषां श्लोकेऽप्रसिद्धत्वादित्यर्थः । घुलोकात्परस्ताच्चे महुरादयो लोकाः यथ्थ तर्हि । म्मसो लोकस्याडडडश्रयो व्योलोकस्ते सर्वेऽपि:शब्देनोच्यन्ते । वृष्टचमपससत्न विद्या-

लोकानां मोतिकत्वादण्ढान्तर्गतत्वाच्च भूतसृष्टितत्पश्चादिकरणण्डसृष्टचमनन्तरं तत्सृष्टिरिति गुणोपसंहारन्यासमाश्रित्याडऽह—आकाशादिति । स्वयमेव व्याचष्टे इति । तेषां श्लोकेऽप्रसिद्धत्वादित्यर्थः । घुलोकात्परस्ताच्चे महुरादयो लोकाः यथ्थ तर्हि । म्मसो लोकस्याडडडश्रयो व्योलोकस्ते सर्वेऽपि:शब्देनोच्यन्ते । वृष्टचमपससत्न विद्या-

नित्वादित्याह — अथ इत्यादिना । अन्तरिक्ष मरीचय इत्यस्यार्थ:—घुलो- कादिति । मरीचिरशब्देन सूर्यिकिरणसंभन्धादन्तरिक्षलोकं लक्ष्यितवा तस्मैक्त्वेडपि प्रदेशाभेदादहुवचैनं युक्तम् । इदानीं बहुनां मरीचीना लक्षकत्वात्तकृते तं बाहुर्य गद्रायां घोष इत्यत्र रक्षगतख्रीडिमिवेतश्राह—परिचिभिरिति । न तु मरीचि- शाब्देनान्तरिस्लोकस्चकारो मरीचिसंभन्धो निमित्तान्तरमुच्यत इति अभितव्यम् । एत- द्विलस्य निमित्तान्तरसय पूर्वमसुकत्वेन विक्लपार्थकवाशब्दयोर्गत् । आप उच्चयन्त

नित्वादित्याह — अथ इत्यादिना । अन्तरिक्ष मरीचय इत्यस्यार्थ:—घुलो- कादिति । मरीचिरशब्देन सूर्यिकिरणसंभन्धादन्तरिक्षलोकं लक्ष्यितवा तस्मैक्त्वेडपि प्रदेशाभेदादहुवचैनं युक्तम् । इदानीं बहुनां मरीचीना लक्षकत्वात्तकृते तं बाहुर्य गद्रायां घोष इत्यत्र रक्षगतख्रीडिमिवेतश्राह—परिचिभिरिति । न तु मरीचि- शाब्देनान्तरिस्लोकस्चकारो मरीचिसंभन्धो निमित्तान्तरमुच्यत इति अभितव्यम् । एत- द्विलस्य निमित्तान्तरसय पूर्वमसुकत्वेन विक्लपार्थकवाशब्दयोर्गत् । आप उच्चयन्त

स्यंत इत्यन्वयः । ननूक्तानां लोकानां पञ्चभूतसंचनाऽविशेषादूतरेण प्राथेङ्घादिनो- प्रतिनतलोका लक्ष्यन्तामपन्तरीमध्य मरीचिह्निति एकपदार्थान्तरेण मेघादिनोडपि संबन्ध- तेन स लोका: पृथिव्य्ङपास्तोडषोळोकानां च मरणाङ्घिध्योतिष्कम्नादिक्रियान्तरेणापि योगाङ्क्रियान्तरेण ते हृश्यन्तामिति शाङ्कते—यघपोति । भूतात्मकत्वाभिति । भूत- संबन्धित्वाभित्यर्थ: । इदमुपलक्षणं मेघादिपदार्थान्तरसंभ्घोधोपी वर्त्तते इत्यपि दृश्यम् । अम्पआदीनामेव तेङ्ङु लोकेषु प्राचुर्यंतैरेव ते लोका लक्षणीयाः प्राचुर्येण ठ्यपदेशा

स्यंत इत्यन्वयः । ननूक्तानां लोकानां पञ्चभूतसंचनाऽविशेषादूतरेण प्राथेङ्घादिनो- प्रतिनतलोका लक्ष्यन्तामपन्तरीमध्य मरीचिह्निति एकपदार्थान्तरेण मेघादिनोडपि संबन्ध- तेन स लोका: पृथिव्य्ङपास्तोडषोळोकानां च मरणाङ्घिध्योतिष्कम्नादिक्रियान्तरेणापि योगाङ्क्रियान्तरेण ते हृश्यन्तामिति शाङ्कते—यघपोति । भूतात्मकत्वाभिति । भूत- संबन्धित्वाभित्यर्थ: । इदमुपलक्षणं मेघादिपदार्थान्तरसंभ्घोधोपी वर्त्तते इत्यपि दृश्यम् । अम्पआदीनामेव तेङ्ङु लोकेषु प्राचुर्यंतैरेव ते लोका लक्षणीयाः प्राचुर्येण ठ्यपदेशा

मवन्तीति न्यायादिति परिहरति—तथाडपोती । अब्बाहुल्यादित्युपलक्षणं मरीच्वादि- नामपि बाहुल्यादित्यपि दृश्यम् । एतदनामभिरित्यत्रापि मरीच्यादिनामभिरित्यपि दृश्- व्यम् । यथाश्रुतेन्वातमक्तवेनाम्म आदिशब्दलक्षकत्वान्नुकेलोकानां शाङ्काऽुपपत्तेमेरी- च्यादीनामेऽपि नामभिरित्यत्रापि मरीचीदिनामभिरित्यपि दृश्यम् । उभयतिरित एकादृश्रिद्धारेणाडडगतंम एवास्माभिः साक्षादुप. लम्यते न तु भूतान्तरमित्यस्मदृष्टचाडडदन हुर्यमुपरितनलोकानामूर्ध्वशोकेग्ङामिप्राणयपे.

मवन्तीति न्यायादिति परिहरति—तथाडपोती । अब्बाहुल्यादित्युपलक्षणं मरीच्वादि- नामपि बाहुल्यादित्यपि दृश्यम् । एतदनामभिरित्यत्रापि मरीच्यादिनामभिरित्यपि दृश्- व्यम् । यथाश्रुतेन्वातमक्तवेनाम्म आदिशब्दलक्षकत्वान्नुकेलोकानां शाङ्काऽुपपत्तेमेरी- च्यादीनामेऽपि नामभिरित्यत्रापि मरीचीदिनामभिरित्यपि दृश्यम् । उभयतिरित एकादृश्रिद्धारेणाडडगतंम एवास्माभिः साक्षादुप. लम्यते न तु भूतान्तरमित्यस्मदृष्टचाडडदन हुर्यमुपरितनलोकानामूर्ध्वशोकेग्ङामिप्राणयपे.

तस्रय तु मरीचीनाहुर्यं प्रसिद्धमेवेति झेयम् । अम्भो मरीचीमेरमाप इत्युच्यन्त इति ।

तस्रय तु मरीचीनाहुर्यं प्रসिद्धमेवेति झेयम् । अम्भो मरीचीमेरमाप इत्युच्यन्त इति ।

क. म. ड 'द्विस्तरप' २ ख. इति । अ ३ म. घ. ड 'चनभिदयुक्त' । ४ ख. 'त्कृत- मा' । ५ क. म. ड 'बणधानितमि' । ६ क. 'न्नति' । ७ ख. घ. 'मिसतस्य' । ८ ख. 'व्यादीनासुप' । ९ क. म. घ ड. 'ना शं' । १० ख. 'रेतव ल' । घ. 'रेतैव ते' । ११ ख. इति द्व° । १२ क. म. ड 'बु तेषु लो' । १३ क. भव्युपरम् । १४ क. म. घ. ड 'स्याड्डस्ति' । १५ म. 'ग्रास्यपे' । १६ म. घ. 'पि वा' ! १७ मत्तो. 'स्यर्थ: ।

स ईक्षतेऽमे नु लोका लोकपालान्नु सृजा इति ।

सर्वेपाणीकरर्मफलोपादानाधिष्ठानभूतांशतुरो लोकान्सृष्टा-स ईश्वर: पुनरे-वेक्षत । इमे न्वसृजमपृथिवयो मया सृष्टा लोकाः परिपालयितृवर्जिता विनशेयेयुः ।

तस्मादेशां रक्षणार्थं लोकपालाल्लोकानां पालायितॄन् सुजते सृजेदहमिति ।

अन्नाडडमा वा इत्युक्तात्मज्ञानेन संसारी मोचयितव्यतया विवक्षितः । असंसार-रिणो मोक्षादुपपत्तेः । संसारश्र संसरणाधीकरणलोकांस्तदुपाधिमूतं लिख्ङशरीरं तद्भिमानिनो देवांस्तदधिष्ठानं स्थूलशरीरं संसाररूपपाणायार्दीस्तदभिमानिनं तद्वोक्तारमन्त-रे॑ण नोपपद्यत इति तस्य सर्वेष्य सृष्टिभयमावसथ इत्यन्तेन प्रथेन कमेण वक्ष्यतसंसररणा-धिष्ठानलोकसृष्टिमुक्त्वा तप्त्वाल्लयितॄदेवतां वृष्ट्युकिग्याजेन समष्टिरिख्ङशरीरस्य तद्भिमानिनां देवानां च सृष्टिं वकुमारमते-स ईक्षतेऽति ।

तद्वच्या चष्टे-सर्वपाणीतित ।

फ ऱस्य तदुपादानस्य तत्साधनस्य चाधिष्ठानभूतान्नित्यर्थः । अहययान-मनेकार्थत्वाद्वुशब्दऽस्तुशब्दौर्थी वैलक्षण्यं शोकानामहल्याह-ईमे निवाति ।

अहंमितीतस्यैक्षतेऽति पूर्वेणाऽऽवयः ।

पवमीक्षतवा -

सोऽद्रुच एव पुरुषं समुद्दृत्यामूर्छयत् ।

सोऽद्रुच एवाप्रधाने॑ऽप एव पञ्चभूतेऽप्यो येष्योडम्भःप्रभृतीन्सृष्ट्वांस्तेऽप एवेत्पर्यः । पुरुषं पुरुषाकारं शिरःपाण्यादिमन्तं समुद्दृत्याद्वचः समुपादाय मृतिपण्डमित्र कुलालः पयिच्चा अमुच्छोऽन्वमितवैनम्पिण्डितवान्स्वावयवसंयो-जननेत्पर्यः ।

समष्टिलिख्ङशरीरस्य तद्भिमानिनां तिराडहवयवजन्यतया तद्वये विराट्सृष्टिमाह-एव मीक्षितवोति ।

यद्यपि लोकोत्पत्तेः पूर्वमेवाऽऽडो॑ऽपतिहृत्तॄडमुत्पाद्याम्भःप्रभृतीन् सृजतोति भाध्येण तथाडपि सैवोत्पत्तिरिहाऽऽद्यते । न च । इष्टे न विरोध इति मावः । अद्दृच एवेत्येवकारार्थमाह-येष्व इति । कुलालः पुथिव्या; सकाशान्मृत्पिण्ड.मिवेत्यन्वयः । स्वावयवयेऽति । भूतानां परस्परात्पृथग्भूयो मनुष्यादि॑श्र॑ंयोगमनेन अर्थः ।

१ क. मे नु त्वम्भः । २ क. क. वि० ब० डे० । परतया । ३ क. लक्दू० ४ क. लैडादिकाद्वारा स० । ५ क. ख. 'नदार्थीं वै०' । ६ क 'हु । निवाति । ग. ड. 'हो । नु त्वलिति । ७ क. 'मिय'० । ८ ख. 'नेम्न्य: प०' । ९ ख. डे. 'हवप्रका०' । १० ख. 'यत्संमूर्छि'० । ११ क. ग. ड. 'वान्पिण्डि'० । १२ ग. घ. 'संप्रययो'० । १३ ख. भाष्यकारेण । १४ क. घ. ड. 'संप्रययो' ।

तमभ्यतपत्स याभितप्तस्य मुखं निरभियत यथाडण्डम्‌ ।

तं पिण्डं पुरुषविधमुर्तियाभ्यतपत् । तदभिध्यानं संकल्पं कृतवानित्यर्थः । " यस्य ज्ञानमयं तपः " इत्यादिश्रुते: । तस्याभितप्तस्येश्वरसंकल्पेन तपसाभितप्तस्य पिण्डस्य मुखं निरभियत मुखाकारं सषिरमजायत । यथा पिण्डोऽण्डं निरभियतैवम्‌ ।

विराडुपपत्तिमुक्त्वा तद्वयववेम्यो लोकपालोत्पत्तिमाह—तं पिण्डमित्यादिना । तपःसंबन्धेनामिध्यानशब्दं ज्ञानमुच्यते न तुच्छादित्यत्र श्रुतिमाह—यस्येति । यस्य तपो ज्ञानमेव न तुच्छादित्यर्थः ।

मुखाद्द्राग्वाचोडशिरासिके निरभियेतां नासिकाभ्यां प्राणः प्राणाद्द्रायुरक्षिणी निरभियेतामक्षिभ्यां चक्षुःश्रषुश्रोत्रादयः कर्णौ निरभियेतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्रादिशब्दकुनिरभियत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयो हृदयं निरभियत हृदयादमनो मनसश्चान्द्रमाः नाम्निर्निरभियत नाभ्या अपानोऽपान्मृत्यु: शिश्नं निरभियत शिश्नाद्रेतो रेतस आपः ॥ इत्थैतरेपोपनिष्यात्मषट्के प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ उपनिषत्क्रमेण प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

मुखाद्वाचौडशिरासिके निरभियेतां नासिकाभ्यां प्राण: प्राणाद्द्रायुरक्षिणी निरभियेतामक्षिभ्यां चक्षुःश्रषुश्रोत्रादय: कर्णौ निरभियेतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्रादिशब्दकुनिरभियत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयो हृदयं निरभियत हृदयादमनो मनसश्चान्द्रमाः नाम्निर्निरभियत नाभ्या अपानोऽपान्मृत्यु: शिश्नं निरभियत शिश्नाद्रेतो रेतस आपः ॥ इत्थैतरेपोपनिष्यात्मषट्के प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ उपनिषत्क्रमेण प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

इति अ०भा०ह०। (४कखण्डा|न्तर्गततद्विती|यारण्यके चतुर्थोऽध्याये प्रथमः खण्डः ॥१॥

तस्माद्रिभिन्नान्मुखाद्वाकरणामिन्द्रियं निरवर्त्तत तदधिष्ठातडमिसत्ततो वाचो लोकपाल: । तथा नासिके निरभियेताम्‌ । नासिकाभ्यां प्राण: प्राणाद्रायुरिति सर्वचाऽऽधिष्ठानं करणं देवता च त्रयं क्रमेण निर्भिन्नाभवति । अक्षिणी कर्णौं त्वगृद्रयमन्तःकरणाधिष्ठानं मनोदन्तःकरणं नाभि: सर्वप्राणेबन्धनस्थानम्‌ । तस्मादपानसयक्त्वादपान इति पाञ्चिन्द्रियगणुच्यते ।

१ ह. ज. °। अभि° । च. °। अभि तेन नाभि° । छ. °। अभितपन्नं सं° । ३ ख. च. छ° ज. इति श्र° । ३ च. °माच निर्भि° । ४ क. ख. ग घ. °नाभि° ।

तस्याधिष्ठात्री देवता मूर्त्युः । यथाड्न्यन्त्र तथा शिश्रं निरभिद्यत प्रजननेन्द्रियं यस्यानमिन्द्रियं रेतो रेतोविसर्गार्थस्त्वात्सह रेतसोच्यते रेतस आप इति ॥

हाति श्रीमद्भोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छङ्करभगवत्कृतावैत्‌ रेयोपनिषद्भाष्ये प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

ततो वाचो लोभयाथोऽनिष्ठान निरवर्ततेत्यन्वयः । यद्यपि वागादिकरणजातमप्यधीकरिष्यते ।

मपच्यीकृतभूतकार्यै न मुखादिगोलककार्ये तथाडपि मुखाद्याश्रितये तद्मिघ्यकर्म्ममुखाद्वागित्युक्‍तं । नासिकाभ्यां प्राण इत्यत्र प्राणराब्देनै प्राणत्रितिसहितं प्राणेन्द्रियं मुञ्च्यते । गोळकर्म्मत्यर्थः । त्वग्मोळककर्म्म । लोमेंति गोळमसहचरितं स्पर्शनेन्द्रियं मुञ्च्यते ।

एभिरेवस्पृशं रत्नोनोः कामयते । नित्तं वु चेतो हृदयं हृदयज्ञं चाहद्रज्ञं चेत्यादौ हृदयराब्दस्यन्तःकरणार्थत्वादर्शनान्मनःशब्देनापि तस्यैवाभिधाने पौनरुक्‍ण्यमित्यत आह—हृदयामिति ।

अन्तःकरणविषयं हृदयकमलंमुञ्च्यत इत्यर्थः । सर्वेषांर्णवन्धनस्थानमिति । गुदमूलमित्यर्थः । अपानशब्देन पाश्चान्द्रियलक्षणायां संबन्धमाह—अपानेति । ननु शिश्रं निरभिद्यत इति पर्याये शिश्रेरतसोरूप-

रस्याभिधाने क्षीयोत्पादेरुत्पत्तिरुक्ता स्यादित्याशङ्क्य श्रीशब्ददेनोपस्थेन्द्रियस्याने द्रक्ष्यते रेत इति तद्विसर्गार्थत्वेन तत्सहितमुपस्थेन्द्रियमप्यशब्ददेन तल्लक्षितपञ्चभूतोपाधिः प्रजापतिश्शोच्यत इत्याह—यथोति !

यथाड्न्यन्त्र पर्योयान्तरे स्थानं करणं देवता चेति प्रयुक्तमेवमिहापि शिश्रादिशब्दैरस्य मुञ्च्यत इत्यर्थः । रेत इति । इन्द्रियंमुञ्च्यत इत्यन्वयः ।

तह्‌त्सणाभ्यां संबन्धमाह—सह रेतस इति । रेतमा सहितं तत्संबद्धमित्यर्थः । संबन्धमुपपादयति—रेतोविसर्गार्थत्वादिति ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवच्चिष्यश्रोनन्द्ज्ञानविरचिताया-मैनेयोः।।१।। ष्यटीकायां प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

अथ द्वितीयः खण्डः ।

ता एता देवता: सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन् ।

ता एता अग्न्यादयो देवता लोकपालत्वेन संकल्‍प्य सृष्टा ईश्वरेणास्मिन्‌संसारस मुद्रे महत्यविद्याकामकर्म्मपभवदुःखोदके तीत्नरोगजरामृत्युमहा-

१ क. ग. घ. °तोवि° । २ झ. °ते रेत इति रे° । ३ ख. °र्य तत मु° । ४ घ. °न प्राणद्-शिनात्प्राण° । ५ क. °मुक्तम् अ° । ६ ख. ग. °हं चेति° । ७ क. ग. घ. ड. °लमित्य° । ८ क. ख. °निब° । ९ क. ग. घ क. °पान इति° ।

ग्राहेडनादावनन्तेडपारे निरालम्बे विषयेन्त्रियजनितसुखलवसक्षणाविश्रामे पश्चाद्-

इन्द्रियार्थेतृणमारुतविक्षोभोल्लियतानर्थशतमहोभिर्महारौरवाग्नेकनिरयगतहाहेत्या·

दिक्षूजिताक्रोशनोदूतमहारवें सत्यार्जवबदानदयाहिंसाशमद॥धृत्यादिगुणपाथेयेप्पू·

णेज्ञानोदुपे सैतसज्ज्ञसर्यरागमार्गे मोक्षतीर प्रतिस्पन्महत्यप्णवे प्राप्तनपातितवत्स्यः ।

एवं समस्तेऽपोंमेन्द्रियार्थां तदांभमानेन्द्रियाणां चांपांतीन्मुखस्रोत॥ध्य तासां देवतानां माग·

योग्याल्पयाष्टदेहसृष्टि तेषु देवतानां मोकार्थे व्यक्तिरूपेण प्रवेशं च विवक्षुस्तदुपोद॥घातस्वेन

क्षुत्पिपासयोः सृष्टि दर्यायति-हा पृता इति । तच्चछद॥दार्थमाह -लोकपालत्वेनेभि ।

अशनायादिसृष्टचुपर्योगिरेवैतासां स्वरूपाज्ञा-

नपूर्वकं संसारे ब्रह्माण्डरूपे पतितत्वमासक्तत्वं तन्मात्रत्वाभिमानेनैव हद्रुत्वं तदाह—

अस्मिन्निति । अण्णवसायमाह—अविद्येत्यादिना । अविद्यादिप्रमवं दुःखमेव दुष्प्र·

वेशानगुणेनोदकनिवोदकं यास्मस्ततोऽत्रिरोगादय एव भयंकरत्वेन म्राहा नकादयो यस्मिस्त·

स्वज्ञानमन्तरेण विनाशभावादनन्तेडज्ञानमुत्तरा॥ध्यभावेनापारे विश्वामस्थानेभावेन निर·

लम्वे । समीचीनविश्वमास्थानेभावेडपि तदामसोदस्तीत्यााह—विषयेइन्द्रियेतिति । विषयेइ·

न्द्रियसंभ-धजनितसुखलवेशारूपो विश्रामो यस्मिन्पश्चादिन्द्रियाणामर्थेषु विषयेषु शद्बादिषु या

ट्रेट् तृष्णा सैव मारुतस्तक्कुतो यो विक्षोभस्तेनोःस्थिथानरनर्थशतानीं विषयसंपादनादिना

क्लेशास्त एवोर्मयो यस्मिन्महारौरवादय एवानेके निरया नरकविशेषास्तद्रुतानां

गर्मवासंतनिष्क्रमणबाल्यादयो मरणान्ता येडनेक निरया दु·वजनकत्वाद्दुतानां च

यानि ह्व हेत्यादीनि कूजितानि स्वल्पध्वनय आकोशनानि म्राघनयस्तददुःदूतो महारवो

यस्मिन् । महापातकादनेकनिरयेभि पाढे महापातकजन्या निरया इति द्रष्टव्यम् ।

संसारार्णवस्थैवंभूतत्वे तस्य तरंगासंभावनमोक्षशास्त्रैर्मिथ्याशा्रकृच्याविवेकिनां

तथा॥त्वेडपि विवेकिनां तत्त्वर्णोपायोऽस्तीत्यााह—सत्येयत इति । सत्यादयो य आत्मगुणास्त

त्यादयः॥ गुरुंसप तेः संर्व-

एव पाथेयं पध्यश्रानं तेन पूर्णज्ञानमेवोडुपं प्तुवो यस्मिन् ।

मतसदृशो मार्गो ज्ञानोदुपप्रवृत्तिहेतुरुयस्मिन्मोक्से सति पुनः संसारार्णवेऽस्प

शोभावात्स एवं तीर्यवत्तीर्य यास्मिन्नेतस्मिन्प्रत्यक्षसिद्धेडणव इत्यर्थः ।

अत्र पतनं नैमादि-

त्मस्वरूपाज्ञानेन संसारेडहंभिमानेन सक्तत्वम् ।

१ ख. ग. घ. ड. च. 'तृष्णामारुत्' । २ क. ग. व ड. च. 'तसह्नोरिमिमाले महा' ।

३ क. ग. घ. ड. 'ह्यापातकाद्य' । ४ क. ग. घ. 'त्यध्यात्म' । ज. 'व्याध्याध्यात्म' । ५ घ. च. छ. सत्संयोगेस्' । ६ क. ग. घ. ड. 'रगन्यााद्या ह' । ७ क. 'भिधाने' । ८ क. ग. 'न बद्ध' ।

९ ख. ट. तृष्णा । १० क. ग. ड. 'सस्तीतत्रे' । ११ ख. क्यमाशि । १२ ग. ड. तर' ।

१३ क. ड. 'यो येडध्यात्मः' । १४ क. ख. पूर्ण ज्ा' । १५ क. गुरुपसत्तिः सः । १६ ख. क. 'स्वाभा' । १८ ख. 'रमिव तीरें' । १९ ख. ट. नाम स्वः । २० क. 'ह्मितयभि' ।

तस्मादग्न्यादिदेवताव्यतिरिक्तयोर्या गतिर्यांहार्याता ज्ञानकर्मसमुचयेन तु श्रुतेन फलभूता साधयितुं संसारदुःखोपशमायेत्यं विवक्षितोऽर्थोऽत्र। यत एवं तस्मादेवं विदित्वा परं ब्रह्माड्वैतसंपदनं सर्वभूतानां च यो वक्ष्यमाणविशेषणः प्रकृतत्वात् जगदृतिस्थितिसंहारहेतुत्वेन सर्वंसंसारदुःखोपशमहेतुत्वात् तस्मात् "पण्था पतथाः" इत्यलं तदुक्तम् "नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय" इति मंत्रवर्णात् ।

ननु संसारार्णवपतितस्य वक्ष्यमाणशानायादियोग इत्यादिस्वोंडपि बन्यस्तदर्थिमानिनो जीवस्य वक्तव्यो न देवतानाम् । न च तासामपि तत्राभिमानोडस्तीति तदुक्तमिति शंकनीयम् । तथाडपि प्राधान्यतोऽभिमानिनं जीवं ९.१०.११. नः.न.ने.नि.नं तदुक्केरभिप्रायो वक्तव्य इत्यत आह-तस्मादिति । यस्मात्संसारार्णवपतितस्य तासां तस्मादर्थे न. स सर्वे° । ज. म. °न स सं° । ५ द्वा. °वेदु°ः ६ छ. ज. °ग्रामाय । ७ क. ग. ह. °विति प्रधानतया° तं तद् । ८ व. त्मावृत्तिं° १० ट. °पति प्रधानतां° ११ क. ग. घ. ढ. °शमनाय° १२ ख. ठ. °न च यः । १३ क. ग. घ. ढ. ब्रह्मेति वेद° । १४ ख. ट. °दि ब्र° । १५ ख. ट. °स्मज्ञा° १६ ख. ट. °ष ह इ° । १७ ख. ट. °न पदेन य° । १८ ख. ट. यद्र° १९ क. ग. घ. ढ. °यत इत्र° । २० ख. ट. °स्मज्ञा° ।

पत्या इत्युपकान्तं मुखयं ज्ञानं वक्तुं शक्यमित्यमिप्रायेणेति भावः । यद्यप्येतद्वाक्यवद्रूपानौवसरे ऋऋषिभि-

अन्वयापिपासाज्जयामन्ववार्जत ।

ममा । ओडि पडितःडर्र्थनेनेऽःसनमाडपि र्गम्यते न उक्तो न प्राधान्द्येनेऽति भावः ।

तं स्थानकरणदेवतेपत्तिबीजभूतं पुरुषं पथमोत्पादितं पिण्डपात्मानमशनापिपासाज्जयामन्ववार्जदनुगमितवान्संयोजितवानित्यर्थः । तस्य कारणभूत-

स्याशनौ्यादिदोषवशात्कार्यभूतानामपि देवतानामशनौ्यादिमत्त्व । नतु पिण्डस्याशनायादियोगे देवतानां कथम् तद्रूपं येन तासामन्वादनार्थमायतनप्रश्नः स्यादिति न्रप्रतिष्ठिता इत्यनेनैव नेय्यता आहे—तस्येति ।

तद् एनमब्रुवायतमं नः प्रजानीहि यस्मिन्न्रतिष्ठिता अन्नमादामेति ।

तास्ततोऽशनायापिपासाभ्यां पीड्यमाना एनं पितामहं स्पष्टारमब्रुवच्त्वक्तव्यः । आयतनमधिष्ठानं नोऽस्पभ्यं प्रजानीहि विधत्स्व । यस्मिन्न्रायतने प्रतिष्ठिता: समर्थाः सत्योडन्रमदाम भक्षयाम इति ।

पितामहमिति । स्वजनकपिण्डजनकमित्यर्थः । अधिष्ठानामिति । शरीरमित्यर्थः । ननु विराड्देह एवऽडयतनं वर्तते इत्यार्कृडच नमतेऽःस्मि । यत्र स्थातुं वय-मसमर्था अन्य च तद्वेहपयैः संपादयितुमसमर्था अतोडस्मच्योभयं व्यािष्टदेहं सुजस्चेत्स्युक्त-वस्तु इत्याह—यस्मिन्न्रिति । यद्यस्यस्मदादिदिव्यष्ठिदेहं विनाऽपि चरपुरोडाशादिहवि-

रहद्यमस्ति तथाऽपि तद्वि हविरदनं द्रव्यिद्देवतादेहमन्तरा नास्तीति भावः ।

तांपो गामानयत्ता अब्रुवन्न वै नोड्यमलमिति ।

एवमुक्त ईश्वरस्ता ङ्यो देवताश्यो गां गवाकृतिविशिष्टं पिण्डं ताश्य एवाद्दश्यः पूर्ववत्पिण्डं समुदृष्ट्वा मूर्खैर्यत्स्वाडनयद्दर्शितवान् । ताः पुनर्गवाकृतिं दृष्ट्वाडब्रुवन् । न वै नोऽस्मदर्थमधिष्ठानायान्नप्तुपयं पिण्डोऽलं न वै । अलं पर्यासोडतुं न योग्य इत्यर्थः ।

व्यािष्टदेहस्यष्ठिमाह—ताश्य इति । मूर्खैर्यित्रोति । निबिडतया परस्परावयवसंयो-

१ क ग. 'तद्वच्याद्रपा०' । २ ट. 'नायाफि०' । ३ क. ख. 'नापि०' । ४ गा. ह. 'नादि०' । ५ ग. ह. 'नादि०' । ६ ग. घ. ड. छ. ज. 'नापि०' । ७ ग. 'स्ठिम०' । ८ घ. 'देह०' । ९ क. ख. च. छ. ज. 'ष्ट्राया०' । ९० व च. ज. वै प० । ११ उ. ज. 'सोडतुमयो०' ।

जननं सृष्टिर्वेत्यर्थः । न योग्य इति । गोशब्दोऽस्योपरिदन्तानाममावेन दूरोदिमूलस्यो-

त्लाद्युमशक्यैंत्वादित्यर्थः ।

तांपोडश्वमानयत्ता अनुवन्त वैनोड्यमलामिति ।

गावि प्रत्यारुरोहत्ते तांऽप्योडश्वमानयत्ता अनुवन्न वै नोड्यमलामिति पूर्ववत् ।

अश्वामिति । तस्योभयतोदन्ततवेनोक्तदोषामवावादित्यर्थः । न वै नोड्यमलमिति । अश्वस्यापि विवेकज्ञानाभावादयोग्यत्वादित्यर्थः ।

तांथ: पुरुषमानयत्ता अनुवन्तसुकृतं वतेति पुरुषो वाव सुकृतं ता अश्वीयथायतनं प्रविशतेति ।

सर्वप्रत्यारुरुहानस्तस्य: पुरुषमानयत्स्वयानीभूतम् । तं: स्वयोनिपुरुषं दृष्ट्वाडखिन्ना: सत्य: सुकृतं शोभनं कृतमिदमाधिष्ठाने वतेत्यन्वन् । तस्मा-

त्पुरुषो वाव पुरुष एव सुकृतं सर्वऽणकर्महेतुत्वात्। स्वयं वा स्तेनैवाडऽत्मना स्वमायाभि: कृतत्वात्सुकृतमुच्यते । ता देवता । ईश्वरोड्रवीद्वीदृष्टिमासामिदं-

धिष्ठानमिति मत्या सर्वे हि स्वयोनिपु रमन्ते । अतो यथायतनं यस्मै यदृद्द-

नादिक्रियायोग्यमायतनेन तत्व्वविशतेति ।

गवाश्वग्रहणस्य सर्वत्रैथग्देहोऽपहक्षक्तकतमा भिप्रेतोक्तम्— सर्वेति । स्वयोनिभूत-

मिति । स्वयोनिभूतविराट्पुरुषदेहसजातीयमित्यर्थ: । यस्मात्स्वकीयपरितोषघोतकेन सुकृत बनैनानेन शब्‍देन पुरुषोऽयं स्तस्मात्तस्यदानीमाप सुकृतत्वामित्याह—तस्मा-

दिति । स्वयं वेऽति । ईश्वरेण स्तेनैव कृतं भुत्यादिकृतापेक्षया सुकृतं सुपु कृतमित्यर्थ:। पृषोदरादित्वात्स्वयमित्यमिस्माने सुशब्द इत्यर्थ: । एवं व्यष्टिदेशिमुक्त्वा तत्न करणानां

देवतानां च व्यष्टिरूपेण प्रवेशमाह—ता देवता इति । इष्टवै हेतुमाह—सर्वे हीति । आयतनमिति । गोलकरूपं स्थानमित्यर्थ: ।

अग्निर्वाऽगभूत्वा मुखं प्राविशत्। प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशदादित्यश्वश्रुमूत्वाडक्षिणी प्रावि-

1 ड. 'रिनदं° । 2 ख. ट. 'नताऽऽ° । 3 ड. 'कयानमथ° । 4 ख. ट. 'हयाने ता° । 5 ख. च. छ. ज. ठ. 'बे तद्वाऽऽ । 6 ट. 'योनि पु° । 7 ज. 'निभूतं पु° । 8 क. ग. 'मसे । भालोक्य य° । 9 च. ड. ज. 'द्वयना° । 10 ख. ठ. 'भूतं चि° ।

शद्विशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशत्नोषधिवनस्पतयस्त्वचं प्राविशन्नन्नमा मनो भूतानि हृदयं प्राविशन्मृत्युरपानो भूतानां नाभिं प्राविशत्प्राणो रेतो मूत्वा शिश्नं प्राविशान्नू ।

तथाडसि्वैत्यानुज्ञां प्रतिलभ्येश्वरस्य नगय्रामिव बलाधिकृतांदयौडप्रियांगभिमानी वागेव भूत्वा स्वां योनिं मुखं प्राविशत्तथोकार्थमन्यत् । वायुनासिके आदित्यौडक्षिणी दिशः कर्णावोषधिवनस्पतयस्त्वचं चन्द्रमाः हृदयं मृत्युरनाभिमापः शिश्रं प्राविशन् ।

राज्ञोडनुज्ञां प्रतिलभ्य बलाधिकृतादयः सेनापत्यादयो नायां यथा प्रविशान्ति तद्वद्देवस्याऽनुज्ञां प्रतिलभ्यात्रेिः प्राविशादित्यन्वयः । यद्यपि वागभिमान्यग्रिने तु वागेव तस्य वाचं विना प्रत्यक्षमुपलब्ध्येस्तस्या अपि देवतां विना स्वविषयग्रहणसामध्यांवात्तथाऽपि तया वाग्भवति । यद्यापे देवतांनाऽमनेवश्वरेण प्रवेशोऽदितस्तथाडपि करणोर्विना ताभां साक्षाददनादिमोगसांभावत्तेषामपि प्रवेशोऽड्योदित एवेति तेऽामपि सु उक्तः ।

तमशनाऽऽविपासे अभूतामावांयामभिजानीहीतीं ते अब्रवीतास्वेव वां देवतास्वाभजाम्येतासु भागिन्यौ करोमोति । तस्माऽस्यै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते भागिन्यावेवास्यामशनाऽऽविपासे भवन्तः ॥

इत्यैतरेयोपनिषयात्मषट्के द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

उपनिपत्करण प्रथमाऽध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

इति ऋग्वाह्मणारण्यकण्डे ऽन्तर्गतद्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्याये

द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

एवं लब्धाऽऽधिष्ठानासु देवतासु निरधिष्ठाने सत्यावचनै्यापिपासे तमेश्वरमबत्नामकत्वत्याद्यावांयामभिष्ठानमभिजानीहीहि चिन्तय विधृत्सने।

९ क. ग. ड. 'स्त्वलग्नां । २ क ग. घ ह. छ. ज. 'ता आनयाद' । १३ च. 'योऽन्यादयोऽभि० । ४ क. ग. घ. च. 'त्वा स्वयां' । ५ ख. ट. 'नामोश्र' । ६ क. ग. घ. 'नायापि' । ७ द्दति स तें० । ८ ड. 'नायापि' । ९ ख. ग. घ. 'नापि' । १० क. 'नीहीति चि' ।

२ द्वितीयः खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् । ४१

सपर्यः । स ईश्वर एवमुक्तस्ते अश्नन्नायापिपासे अभवत् । न हि युवयोर्भास्वरूपत्वाश्चेतनावद्‌द्रुस्वेनाश्रित्यात्मनाचृतं संभारवति । तस्मादेतास्वेवाग्न्यायासु वां युवां देवतास्वध्यात्माधिदैवतास्वाभजामि वृत्तिसंविभागेनानुगृह्णामि । पतासु भागिन्यो यदेवत्यो यो भागो हविरादिलक्षणः स्यात्तस्यास्तेनैव भागेन भागिन्या भागवत्या वा करोत्यादि । ऋषचोदिताविषये एव वेदोद्देश्योऽस्मात्संप्रदानेपापि यस्यै कस्यै च देवतायां अर्थोय हविग्रहणादि चरपुरोडाशादिलक्षणं भागिन्यावेव भागवत्यावेवास्यां देवतायामश्नन्नायापिपासे भवतः ॥

अश्नन्नायापिपासतयोर्द्वेष्टिदेहेडपि करणाधिष्ठातृदेवतासंप्रदानेनं वकुं तयोः प्रश्नप्रवत्तारयति-एवंवमिति । निरविशेषाने सत्याविति कारणीभूते विराड्‌देहेदधिष्ठिताविशेषो यदि स्याद्‌ज्ञानोऽयापिपासयोर्मनुयादीनां मूलादय इव तदैव ऋष्टिदेहेडपि तदेव स्यात्तयो रांचेष्ठान तेषामिव न त्वेतदास्ति । अतो निरशिष्ठाने ते इत्यर्थः । विष्टस्त्वेत्यनंतरं यस्मिन्‌प्रतिष्ठिते अनंदोवेति शेषः । तत्राधिष्ठानाविशेषस्तावद्‌युवयोः कारणे समष्टिदेहेऽप्यनिहानि । नासत्येव कारणपूर्वकत्वात्कार्येडप्यधिष्ठानस्यादनं तु युवयोर्‌धर्मेरूपत्वाद्‌भिन्नमपनाश्रित्य धर्मस्य स्वातः्‌द्यायोगाश्चेतनावरद्वर्मींभूतदेवतात्मकेवाज्ञानं युवोरित्याह-—स ईश्वर इति । भाव-रूपत्वादिति । धर्मेरूपत्वादित्यर्थः । धर्मीणोडप्यचेतनस्य मोक्षतृवाद्‌र्शनाच्चेतनावद्‌द्रुस्व-त्युक्तम् । अध्यात्ममेवेति । अध्यात्मदेवता ऋष्टिदेहंगतदेवता अधिदेवता: समष्टिविराड्‌देहगता देवता अधिदेवताः ।

इति श्रीमद्रोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवत्कृताचैतरे-योपनिषद्‌भाष्ये प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

क. 'नापि' । २ ख. ग. 'स्वनभिक्रुचा' । ३ ख. ड. व. छ. ज. 'तस्यै' देवताया । ४ क. 'नापि' । ५ क. ग. ष. 'नापि' । ६ ख. ड. 'रणभू' । ७ ख. ड. 'नापि' । ८ क. ख. ट. 'धर्मीभू' । ९ क. ग. 'देहे गतः' । १० ष. 'द्गता' । ११ ग. घ. ति' । १२ क. ग. ष. सेन भा° !

चाग्न्यादिदेवतातृषौ तयोर्नाश एव हरयते न च तद्रागेन भामित्वं तथाडपि तयोः सर्वात्मना नाशे पुनः कदाचन तस्मिन्‌ तेन स्याताम्‌ । अतः स्वरूपेण स्थितयोरेव तयोः कदाचिदिन्द्रियदेवतां विषयोनमुखतया प्रेरकत्वरूपं कार्योन्मुखं कदाचित्तदभावरूपो। पशान्तरितियंस्यु गगनःयम्‌ । तथा च हविषा देवतातृप्यावस्थान्या विपासयोरपि तृसिरूप- शान्तेरेहश्रयत इति तद्रागान्‌ मार्गवश्वमुक्तमेव यथोः । न च चक्षुरादीनां रूपादिग्रहण- दर्शायामशानौ न्यापिपासयोनै शान्तिर्‌इहयत इति न सर्वत्र मार्गवश्वं तयोरिति शाक्क्यचम्‌ । क्षुत्पिपासातर्यानुपदर्शनाश्रवणादिनाडीपनम्रत्यासत्तिपरितोषेण मनसि तृष्णा शान्तैव माति । न तु यथापूर्वं बाष्पत इति चक्षुरादिष्वपि तयोर्मागवस्वामित्युक्तं सायण- यद्दीपिकायाम्‌ । वस्तुतस्त्वश्रायापिपासारुहेनैनेन्द्रियांणां स्वस्वविषयगोचरौ तृष्णा कामावुच्येते । अन्र्मदामेध्यात्रार्यभ्नादनं स्वस्वविषयग्रहणमेव चक्षुरादीन्द्रिदेवतानां मुख्यादनासंश्रयात्‌ । तथा च रूपादिविषयग्रहणेन तत्तद्विषयगोचरयोस्योः शान्तिर्‌- स्तीति सर्वेन्द्रियेष्वपि तयोर्मागवस्वं युक्तमिति । न चेइद्रियदेवतातृस्यातिरेकेण न तयोः पृथक्त्वासिद्धयत इति वाच्यचम्‌ । इन्द्रियदेवतानां स्वस्वविषयोनमुखतया प्रेरकत्वरूप- कार्योन्मुख्यानिवृत्तितिलुपोषान्तिरेव पृथक्त्योस्तस्सिरस्तीत्युक्तत्वात्‌ । यद्यप्यर्णवप्रवेशान्‌- मशानायादिमस्स्वं तनिमित्तमन्नादनमित्यादि सर्वे कार्थकरणसंघातपञ्चराध्यकसस्य जीवस्य मोक्षरेव नेन्द्रिदेवतानाम्श्र्यापिपासौ तदाडपि तस्य वस्तुतोडभोक्रृबद्धाभूतस्य स्वतो मोक्षृत्वायोगादिन्द्रिदेवताच्शु प्राधिक्तमेव तस्य भोक्तृत्वादिसंसार इति वचं तेष्टेव तमारोप्य श्रुत्योच्यत इति न दोषः ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवच्छिष्यश्रानन्दगिरिन विरचितायां मैत्रेयो-पनिषद्धृटीकायां प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

अथ तृतीयः खण्डः ।

स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालाश्चान्मेभ्यः सुजा इति । स एतभोश्वर ईक्षत । कथमिमे नु लोका लोकपालाश्च या सृष्टा अश्‌ ।

१ क. ग. ड. भागवस्सं त° । १२ क. °नापि° । १३ क. °तिसुरूप° । १४ क. पा. घ. डु. °नित्यो- यत । ५ क. °नापि° । ६ क. °नापि° । ७ क. ख. ग. °स्ववि° । ८ क. ग. °प्यादः° ९ ख. घ. डु. °तेन तु° । ९ ख. °नतु° । १० क. °नापि° । १० = तु °नान्यत्त° । १० - डु °न हि किञ्चन° ।

नौं याविपासाभ्यां च संयोोजिताः । अतो नैषां स्थितिरन्यमन्यरेण तस्माद्‌

अस्यां स्थितिरन्यमन्यरेण तस्माद्‌

मेभ्यो लोकपालेभ्य ईशजे सृज इति । एवं हि लोक ईश्वराणामनुग्रहे निग्रहे

मेभ्यो लोकपालेभ्य ईश्वराणामनुग्रहे निग्रहे

च स्वान्त्रयं हृयं स्वेष्टु तद्नुमहेश्वरस्यापि सर्वेश्वरत्वात्सर्वान्प्रति निग्रहानुग्रहैडपि

स्वान्त्रयं हृयं स्वेष्टु तद्नुमहेश्वरस्यापि

स्वातन्ड्र्यमेव । एवं भोगंसाधनसृष्टिमुक्त्वा भोग्यसृष्टिं वक्तुमारभते—स एवंमिति । नुशब्दद्विकं

एवं भोगंसाधनसृष्टिमुक्त्वा भोग्यसृष्टिं वक्तुमारभते

वितर्के स्पष्टी करोति—श्लोका इत्यादिना । पूर्ववल्लोकैर्लोकपालप्रार्थनां विना स्वयमे-

पूर्ववल्लोकैर्लोकपालप्रार्थनां विना स्वयमे

वानं सृष्ट्वा वितर्कितसानिध्युक्ते: प्रयोजनमीश्वरत्वज्ञानमिल्याह—एवं हीति ।

प्रयोजनमीश्वरत्वज्ञानमिल्याह

सोडपोडघतपत्ताभ्योडभितन्नाभ्यो मूर्तिरजायत या

सोडपोडघतपत्ताभ्योडभितन्नाभ्यो मूर्तिरजायत

वै सा मूर्तिरजायतानं वै तत् । स ईश्वरोडनं सिसृक्षुस्ता एव पूर्वोक्ता अप उचिदियाश्यतपत् । तास्योडभि-

स ईश्वर: सिसृक्षु: पूर्वोक्ता अप उचिदियाश्यतपत्

तस्य उपादानभूताश्यो मूर्तिधरनेरूपं धारणसमर्थ चराचरलक्षणमजायतोत्प-

उपादानभूताश्यो मूर्तिधरनेरूपं धारणसमर्थ

त्तमं वै तन्मूर्तिरूपं या वै सा मूर्तिरजायत । अप इति । पञ्च भूतानां त्वर्थ: ।

पञ्च भूतानां त्वर्थ:

अभ्यतपदिति । एतेम्यो मूतेम्यो मनुष्यादीन-

एतेम्यो मूतेम्यो मनुष्यादीन

मन्नूभूता श्रीह्यादयो जयन्तां मार्जोरादीनामन्नमूतानि मूषकादीनि जायन्तामिति पर्यालोचनं

मार्जोरादीनामन्नमूतानि मूषकादीनि जायन्तामिति

संकल्पं कृतवानित्यर्थ: । मूर्तिशब्देन करचरणादिमतो डमिषां श्रीह्यादेरग्रहणं स्यादत

मूर्तिशब्देन करचरणादिमतो डमिषां

आह—घनरूपामिति । कठिनमित्यर्थ: । नन्वमूर्तोनामपि वाय्वचनदाकिरणादीनां सरपादी-

कठिनमित्यर्थ:

प्रत्यान्नत्वमस्तीति तत्संग्रहार्थमाह—धारणसमर्थ इति । धारणसमर्थे मिल्यर्थ: । धरं

धारणसमर्थ इति

मूषकाद्यं श्रीह्यादीतिवर्थ: । या वै सा मूर्तिरजायतानं वै तादिति पूर्व-

या वै सा मूर्तिरजायतानं वै तादिति

तदेनैतसृष्टं पराहतिजिगीषांसतद्वाचाडजिहृक्षतन्ना-

तदेनैतसृष्टं पराहतिजिगीषांसतद्वाचाडजिहृक्षतन्ना

शकोद्वाचा ग्रहीतुं स यदैनद्वाचाडग्रहैष्यदभिग्‌

शकोद्वाचा ग्रहीतुं स यदैनद्वाचाडग्रहैष्यदभिग्‌

हत्य हैवान्त्रमप्स्यत् ।

हत्य हैवान्त्रमप्स्यत्

तदेनदस्मं लोकैलोकपालैर्नामेंडभिमुखे सृष्टं तथ्यथा पुष्कादिर्मार्जोरादिगो-

तदेनदस्मं लोकैलोकपालैर्नामेंडभिमुखे सृष्टं

चरे सैनमम मृत्युरषाद इति मत्वा पराग्रृणतीति पराक्‌ सदत्तृनतीत्याजिघांसद्‌

चरे सैनमम मृत्युरषाद इति मत्वा पराग्रृणतीति

तिग्नतुमैच्छतत्पलायितुं प्रारभतेतव्यर्थः। तदस्माभिपायं परस्वं स लोकैलोकपालसंधातः कार्यकारणलक्षणः पिण्डः प्रथमजत्वादन्यान्शानादानपर्यन्तदूः वाचा बदनैक्यापारेणाजिघृक्षद्र्द्धीहितुमैच्छतदश्रं नाक्रोश्न समर्योद्भवद्वाचा बदनक्रियया ग्रहीतुमुपादातुम् । स प्रथमजः शरीरं रेघ्वादि हैन्द्वाचतुग्राह्यैर्द्दृग्रृहीतवानिस्यत्स्वादिप लोकस्तत्कार्यभूतत्वादेभिर्नैयैःसहृत्यै हैवैः। समत्रस्पयतृष्णोडभाविष्यत् । नै चैतद्रसत्यतो नाशक्रोद्वाचा ग्रहीतुमित्यवगच्छापः पूर्वेजोडपि । समानमुत्तरम् ।

शब्दादिभोक्तृत्वामिन्द्रियदेवतोपाधि न स्वत आत्मन इत्यमिप्रायेण तेषां शब्दादिदिमोगमुक्त्वेदानीमन्न्रपानमेकृत्वमध्यपानवृत्तिमरपाणोपाधि न स्वत आत्मन इत्यमिप्रायेण तस्या मोक्तृत्वं परिशेषान्निरासयितुमाह—तदैनदिलिते । सृष्टे तत्त्वराड्मदत्यानिघ्नां सदित्यान्वयः । उत्कार्थे हद्यान्तमाह—यथेति । परारूपंद व्युत्पादयति—परागश्रुतीति । मत्वर्थे सततं परादृश्यात तद्वदिति रूपः । आत्मान्तमुच्छादति । यधापि द्विह्याद्यचेतनान्नस्य नैवमिच्छा संभवति तथापि मोक्तृशरीरान्तर्न प्रवृष्टं किंतु बहिरेव स्थितमित्यत्र तात्पर्येम् । कार्यकारणलक्षणः पिण्डस्तदैर्द्वाचडजिघृक्षदित्यान्वयः । नन्विदानीमेव प्रथममेवापनेवाऽऽनिघृक्षा तस्य किंमिति नाक्षीदित्यांडकूच तस्येदानींतनशरीरापेक्षयै प्रथमजत्वत्तदानीं चापोनेना डजिघृक्षादेवस्त्यानिश्वय्यात्तम्य वागादिनाडन्रजिघृक्षा युक्तेल्याह—प्रथमजत्वादिति । अस्मदाद्यपेक्षयेत्यर्थः । यस्मिन्प्रतिष्ठिता अननदामेत्युपकान्तस्य व्यक्तिशरीरस्य समष्टिपिण्डापेक्षया प्रथमजत्व पावादपश्यनन्नजान्त्रित्यर्थः । वदनक्रियया प्रथमजैस्य पिण्डस्य कारणस्यानुप्रहणासमध्ये कार्यगतासामर्थ्येन तद्गयति—स प्रथमज इति । स प्रथमममपदं गृहीतवानित्यादिव्यतिरिक्त कार्यत्वादिति । तदनन्तरमूर्त्त्वादिस्यर्थः । इदानींतनशरीरस्य पूर्वकाली नद्यथिशरीरकार्यत्वावादिति । अभिव्याहृत्योति । वाचकशब्देनाभिधायेत्यर्थः । पूर्वेजोडपित्यस्य नाशक्रोदिति पूर्वेणाऽन्वयः ।

तत्पाणेनाऽजिघृक्षन्नाशक्रोपाणेन ग्रहीतुं स यद्धैनन्नपाणेनाऽहैयदभिपाण्य हैवानमत्रणस्यतच्चक्षु-

१ स्व. "तया लोकपा" । १२ चे. ज. "कपा" । ३ च. "नद्वारे" । ४ च. यदद्धदितने वाचा" । ५ ड. च. न त्वैत् । ६ क. ग. "धिकमातम्" ७ क. ख. ट. "देतदित्" । ८ क. ग. "हु परा" । ख. "हुं सतप्" । ९ ख. घ. "दधि" । १० क. ग. घ. ड. "डाड्क्षेदा" । ११ क. घ. ड. "या तस्य प्र" । १२ क. ख. "दनत्व" । १३ क. ग. ड. "जपि" ।

पादजिघृक्षन्नाशकोच्चक्षुषा ग्रहीतुं स यदैन-चक्षुषाडग्रहैष्पदृशदृशा हैवान्नमत्रपस्पत्तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षतन्नाशकoc्छ्रोत्रेण ग्रहीतुं स यदैनच्छ्रोत्रेणाग्रैढैनच्छोत्रा हैवान्नमत्रपस्पत्स्वाडजिघृक्षतश्चा ग्रहीतुं स यदैनच्वाडग्रहैष्पतस्पृष्टा हैवान्नमत्रपस्प तन्नमनसाडजिघृक्षतन्नाशकोन्मनसा ग्रहीतुं स यदैननमनसाडग्रहैष्पद्वच्यात्वा हैवान्नमत्रपस्पताच्छ्रेनाजिघृक्षतन्नाशकोच्छ्रेन ग्रहीतुं स यदैनच्छ्रेनाग्रहैष्पद्विमुच्य हैवान्नमत्रपस्पत्सद्पानेताजिघृक्षतावयत्मैषोडन्नस्य ग्रहो यदायुर्युर्या एष यदायु: ।

तत्पाणेन तत्क्षुषा तत्छ्रोत्रेण तत्स्वचा तन्मनसा तच्छ्रेन तेन तेन करणच्यापारेणात्रं ग्रहीतुमशकनुवन् पश्वादपानेन वायुना मुखच्छिद्रेण तदन्नम् जिघृक्षतदावयत्तदस्मेकं जग्राहदाश्रितवान् । तेन स एषोडपानवायुरस्य ग्रहोडग्राहक इत्येतत् । यदायुयुं वायुरन्नायुन्नावन्धनोर्ज्जीवनो वै प्रसिद्धं स एष यौ वायु: ।

प्राणेन द्राणनाऽम्राणयाडड्रविच्यवर्थ: । अपानेनेति । मुखाच्छिद्रेणाडग्रैष्यत् । वायुनेष्ट्यर्थ: । अन्राऽतृत्त्वमैपि विद्धानवृत्तिमत् प्राणस्य धर्मो नाडडडृनन: स्वत इत्येतत्तदेनत्सृपं पराडडत्यादिनोक्तं संदर्मस्य प्रयोजनमुपसंहरति---तेन स पर्ष इति । येन कारणेन- पानेनान्नमाशितवांस्तेनेष्ट्यर्थ: । अपानवृत्तिमत् प्राणस्याऽन्नग्राहकत्वं प्रसिद्धचा हृदीकृदृमन्या- युरिति वाक्यं य्यावष्टे- अन्राऽयुरिति । अन्रमदामेत्यादिश्रुत्यस्तरे प्राणस्थाऽन्नायुयुं प्राति-दृदृमित्यर्थ: ।

स ईक्षत कथं निवदं महते स्यादिति स ईक्षत

9 क. 'क्षुष्याम्र' । २ व. 'योऽडनं वा' । ३ ह. च. 'ऽमपभ्र' । ४ ख. ट. 'देतत्सू' । ५ ख. ड. 'नोक्कम् । अस्य सं' । ६ ग. 'र्की सदमस्य प्र' ।

कतरेण प्रपद्या इति स ईक्षत यदि वाचाडभिप्यहतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यदपानेनाभ्यपानितं यदि शिश्नेन विसृष्टमथ कोडहामिति।

स एवं लोकलोकपालसंघातस्थितिमसन्निमित्तां कृत्वा पुरपोरतत्पालयितृस्थितिसमां स्वामीवेष्टत । कयं नु केन प्रकारेणेति वितर्कयन्निदं महते मामन्तरेण पुरस्वाविनम् । यदिदं कार्यकरणसंघातं कार्ये बद्ध्यमानं कयं नु खलु मामन्तरेण स्यात्परार्थं सत् । यदि वाचाडभिप्याहुतामित्यादि केवलमेव वाग्ज्यबहरणादि तन्निरर्थकं न कथंचन भवेद्धलिसतुल्यौदितवत् । पौरवन्यादिभिः प्रयुज्यमानं स्वाम्यर्थे संचत्स्वामिनमनंतरेणासत्येव स्वामिनि तद्वत् । तस्मान्नयपा परेण स्वामिनाडशिष्टाशा कृताकृतफलसाक्षिभूतेन भोक्त्रा भवितव्यं पुरुष एव राज्ञा । यदि नामैतत्संहतकार्यस्य परार्थत्वं पौरार्थिनं मां चेतनमनंतरेण भवेत्पुरपोरकार्यमिव तत्स्वामिनेऽम् । अथ कोडहं किस्वरूपः कस्य वा स्वामी । यद्यहं कार्यकरणसंघातमनुप्रविश्य वागाद्यभिम्याहुतादिफलं नोपलभेय राजेव पुरमविद्याधिक्तपुरुषकृताकृतावेक्षणं, न कश्चिदमामं सचेच्चरूपस्थेयत्यधिच्छेद्विचारयेत् । विपर्यये तु योडयं वागाद्यभिम्याहुतादामिति वेद स सन्ने । तेनरूपेणासत्याभिनत्नयोरहं स्वाम । पदचानंद संहितागां वागादीनामभिप्याहुतादि । यथा स्त्रजभूष्यादीनां प्रासादादिसंहतानां स्वावयवैःसंहतपराथेत्वं तद्वदिति । एवमीदृश्वादत: कतरेण प्रपद्या इति । प्रपदं च मूर्खो चास्य संघातस्य प्रवेशमार्गोवनयोः कतरेण मार्गेणेदं कार्यकरणसंघातलक्षणं पुरं प्रपद्ये प्रपद्येयमिति ( घेयेति ) ।

९ क. ज. °थे स ईक्षत कयं नु । २ ग. ड. ज. °तं व° । ३ क. ग. घ. छ. °व्यादीव । पौ° । ४ ग. ज. सत्स्वा° । ५ क. ग. घ. °येत्वातपरा° । ६ ग. घ. ज. परमार्थ° । ड. परमार्थि° । ७ क. ख. ट. °नंतरेण । अ° । ८ व. छ. ज. किंहु° । ९ ड. व. ड. ज. °यंकर° । १० क. ग. व. त्वं सत्तद्र° । ११ ड. व. °त्वादन्तः° । १२ ख. व. छ. ज. °ण प्रपदं । १३ व. छ. ज. °यंकर° ।

एवं मोगादिकरणभूतानां छोकानां भोगायतनस्य समष्टिशरीरस्य मोगोपकरणानां वागादीनां समष्टिशरीरे छोकपाठल्वेन व्यष्टिशरीरे करणाभिप्रातत्वेन व स्थितानांं देवतानां मोगे प्रेरकयोरन्वयापिपासयोसतत्प्रयुक्तस्य करणनिष्ठस्य शाठद्रादिविषयप्रग्रह-

णलक्षणस्य मोगस्यापानवृत्तिमत्प्राणनिष्ठस्याऽऽपानमहणलक्षणस्य व मोगस्याडSडत्मनः संसारत्वासिद्धचये सृष्टिमार्गाच्चादनां संसारण मोक्षकार दर्शीयतुं स्थूलरूपाश्वरस्य विचारदर्शोयितुं स ईशतेति वाक्येन तद्वचाऽऽचष्टे- स एवामिति । पुरस्य पौराणां पुरवासिनां तस्स्थितुणां राजानीयुक्ताधिकारिणां स्थितिस्मं तत्सल्यामन्वानिमित्तमन्नाधीनां संशातस्थितिं कृत्वेत्यन्वयः । कृत्स्नेत्युपलक्षणं छोकादीन्स्क्षत्रेत्यापि दृश्यत्वम् । पदार्थानुक्वा वाक्य-

थेमाह—यदिदामिति । वाक्यादमिल्यााहरितमित्यादिना वक्ष्यमाणम-मिल्यााहरणादिकमित्यर्थः । हेतुर्गमितमिदं शाब्दार्थस्य विशेषणम् । परार्थे सादाति । परार्थस्वार्परमार्थिनं मामुते कथं स्यादित्यसैवर्थस्य कथनादूचूचिनं यतिरिकमाह—यदेति । केवलं मोक्षरहितव्यवहारणादि यत्न कयंचन मवेत्त्कथंचिदपि न भवेदित्य-

र्थ: । तत्र हेतुः—निरेशकोमिति । अर्थयेत इत्यर्थः । पचाऽऽद्यजयंतो पुरुषस्तद्र-हितमित्यर्थः । अयं हि पुरुषः स्वस्य प्रयोजनासिद्धचर्थे वागादिकं प्रेरयति । तद्मावे मेरकाभवाद्वागुयवहारादेकं न मवेदित्यर्थः । यद्वाडSर्थः प्रयोजनमर्थिनोडमावे तस्पार्थत्वामावान्निष्प्रयोजनं सत्तत्न मवेत्प्रयोजनप्रयुक्तत्वात्सर्वपदार्थेरिति । तत्र दृष्टान्तः—

बलिस्तुत्यादिवादिति । एतदेव त्रि-ृणोति-पौरोति । अत्र ययाशब्द्रो दृश्यव्य: । यथा पौरादिमि: प्रयुड्यमानं बलिस्तुत्यादिकं स्वामिनमनंतरेण न मवेतद्वदिस्थन्वयः । अस्य व्यवहारमसल्येवेति । विचारस्य फलमाह—तस्मादिति । परेणार्थादनेयेन स्वामिनार्थिना वागादियवहारकृतोपकारमजाडSडिष्ठात्रा । वागादिप्रे-

रकेणा( कर्त्रा वा )निष्ठातृत्व शाख्यस्रोतवचनतस्य सोनिशानिमित्रमेव सोSस्तितया ने व्यापार इत्याह—कृतेऽरित । कृताकृतयोसतत्फलस्य चेत्यर्थः । फलसाक्षिस्वमेव मोक्षत्वमैप्यसीयाह — मोक्त्रिति । राज्ञेत्यस्येतिपदाद्याहारेणैष्कतेति पूर्वेणान्वयः । एवं वामन्यवहरणादेकार्योसिद्धचर्थे मया ९वेद्य मित्युडSडत्मस्वरूपनोधार्थे च मया प्रेव-

श्यामिति वचुं स ईशत यदि वाचाSSमिल्यााहरितमित्यादय कोडहमित्यतं वाक्यं तत्प्र-वेशप्रयोजनकथनार्थत्वेन किं निवदामितिर्होSकयतुर्यात्वात ईशत कतरेणाति वाकयेन स्वव-हितमपीहेवाडSकृष्य व्याचष्टे—यदि नामेति । संहतस्य वागादिलक्षणस्य कायेस्य

१ क. गा. व. ठ. 'खेनावस्थ' । २ क. गा. च. ठ. 'नां च देवानां । ३ ग. 'नापि' । ४ ख. ठ. 'चारोंच ह' । ५ ख. ठ. 'कथं व्याच' । ६ ख. ट. 'तपरार्थ' । ७ ग. च. 'परार्थ' । ८ ख. ठ. 'तव्याह' । ९ क. ध. 'स्यादिवेति' । १० क. घ. ट. 'दिस्वां' ११ ख. ग. ड. 'त्वमिसा' । १२ क. ख. ड. 'गेतीक्ष' । १३ क. ग. ह. 'कत्वा मरस्वह' । १४ क. ग. वाक्यं तु' !

परार्थत्वं परोपकाररूपाभिन्न्याहि रणादिकारित्वं पैरार्थिनमुपकारमाजमनंतरेण भवेदित्स्यर्थः । ऋतेन यदि वाचैव केवल्यांऽडमिल्याहुतं भवेदित्येवकारा ध्याहारेग वाक्यं योजितम् । एवमुत्तरत्रापि यदि प्राणेनैवाभिप्राणितं भवेदित्यादि द्रष्टव्यम् । अभिप्राणितमाभातमभ्युपानि-तमन्तर्गतं भासितामित्यर्थः ।

उक्तमेव वाक्यार्थे स्पष्टी करोति— यद्विहमित्यादिना । अयं संबन्धः । अयमात्माडSस्ते स चैवरूपेक्ष्यांत नाभिगच्छछातस्यर्थः । अपवेश स्वस्याङ्गमो न स्यादित्युक्त्वा पञ्चे तु सोऽस्तीति प्रवेशफलमाह—विपर्यये त्वाति । प्रविश्याभिल्याहुताद्युपलेमे त्वित्स्यार्थः ।

वेदनरूपत्वमुपपादयति—योऽयमिति । योऽयं वागाद्याभिल्याहुतादि वेद स वेदनरूप इत्याङ्ग-नत्वयः स्वामित्यान्वयः । न च वेदितुः कथं वेदनरूपत्वमिति वाच्यम् । वेदितुर्वेदनरू-पत्वे तस्य वेदना नंतरकर्मत्वं वाच्यम् ।

तस्मिन्न्वेदने वेदितैव कर्ता चेदेकस्मिन्न्वेदितारी कर्तृत्वं कर्मैव च विरुद्धं प्रसज्येत । अन्यो वेदिता कर्ता चेतत्स्याप्यन्यो वेदितेत्थनवस्था स्यादिति वेदितुर्वेदनरूपत्वं सिद्ध रति । अत एव श्रुत्यन्तरे यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मेति व्यातृध्येदघ्राणवेदनस्यैडSत्मत्वमुक्त्वामिति ।

संहतानां वागादीनाममिल्याहुतादि यदर्थे सोडन्यों वागादि-यथेति । एतदुक्तं भवति । वागाद्याभिल्याहुतादि स्वासंहताराथि मवितुमर्हति । संहतत्वा-त्कुछ्यादितव्प्रासादिवच्छेति ।

तद्वदित्यनंतरं श्रुतिगंतं स ईक्षतेति पदं द्रष्टव्यम् । माझ्ये तु स्पष्टतया व्यक्तकम् । प्रयोजनद्वयवशात्प्रवेशास्य कर्तव्यत्वे सिद्धे प्रवेशाद्वारेंस्य विचारा्यावसर इतीदानों स ईक्षत कनरेगोति वाक्यं व्याचष्टे—एवमीक्षित्वेति ।

अत इति । यतः प्रवेशाय वागादिव्यवहारांसिद्धिरेव मस्य स्वरूपोपबोष्थेति प्रयोजनद्वयासिद्धचर्थे कतेन्वर्थत्वमत इत्यर्थः । अनंतरिति पाठे शरीरस्यान्तः मपद्य इत्यन्वयः । कतरेणेति पदं गृहीत्वा तद्वचाल्यातं माझध्यं दर्शयति—प्रपदं चेति । इदानीं गृहीतं पदं व्यारुया-ति-अनयोः कतरेणेति । प्रपच्च इत्यनंतरं श्रुतं स ईक्षतेति पदं द्रष्टव्यम् ।

स एतमेव सीमां विदारैतया द्वारा प्रापणत । एवमीक्षित्वा न तावन्मेदमूल्यस्य प्राणस्य मम सर्वार्थाऽधिकृतस्य प्रवेशेमांगेगण प्रपदाऽSयापषः प्रपद्ये । किं तर्हि परितोष्यादस्य पूर्वोऽं

१ ग. घ. परमार्थी° । हृ. परमा॑र्थी° । २ ग. घ. 'था ध्या' । २ ख. ट स एथे° । ४ ड. लम्भ इत्य° । ५ क. 'चैन त°' । ६ ड. 'रविः° । ७ ख. 'सिद्धः सत्स'° । ८ क. ग. ह. 'व्यतेत्स°' । ९ छ. न. 'भमम भस्य°' । १९ ख. ट. 'मार्गप°' ।

विदार्य प्रापग्रेयामिति लोक इवेसितकांरी स सृष्टेश्शर प्रतमेव पूर्वसीमानं केशविभागावसानं विदार्य चिच्छद्रं कुत्वेतया द्वारामार्गेणेमं लोकं कार्येकारणसंघातं प्रापद्यत प्रविवेश च ।

अनन्तरं स ईश्वरः यदिवाचेत्यादिवाक्यं व्याख्यातामिति तदुतरं स एतमेवसीमानमिति वाक्यं व्याचष्टे—एतदमीसीनविति । पर्योलोच्येत्यर्थः । मृत्यस्य प्रवेशमार्गेण स्वामिनः प्रवेशोऽनुचित इत्यनेनैव मार्गेण प्रवेशं निश्चितवानित्याह—न तावदिति । अस्येति । पिण्डस्थेत्यर्थः । प्रापद्येऽमित्यनन्तरं निश्चित्येति शेषः । एवमपेक्षितमुक्तवा स एतमिति वाक्यं व्याचष्टे—इति लोक इवेत इति । एतमसीतवा मूर्ध्नां विदार्य प्रापद्येऽमिति निश्चित्येमं संघातं प्रापच्येत्यन्वयः ।

सेयं हि प्रसिद्धा द्वार! मूर्धिन तैलादिदारणकाले तद्रसादिसंवेदनात् । सैषा विदारिता द्वार इति द्वारत्वाद् द्वार इति हेतोरिग्रहणम् । इतराणि तु श्रोत्रादिद्वाराणि भूतादिस्थानीयासाधारणमार्गत्वात् संहृत्य द्वारेणैव हेतोस्तुने ! इदं तु द्वारं परमेशरमप्येव केवलस्येति । तदेतदनन्दनं नन्दनमिति देढर्य छान्दसम् । नन्दैत्यनेन द्वारेग गत्या परसिन्नब्रह्मणिति ।

नजु नव वै पुरुर्षे प्राणाः । स च्च वै शीर्षण्याः प्राणा द्वारवाश्चो । नचद्वारे पुने देहोल्यादिशु द्वारनवकं प्रसिद्धं न तु मूर्धनि द्वारान्तरमित्याशङ्कच प्रत्यक्षतस्तयोर्ध्वेमायचक्षुस्तत्वमेतिति श्रुतितश्च तस्य द्वारस्य प्रसिद्धेर्नैवमिति वक्तुं सेधति वाक्यं तद्व्याचष्टे—सेयमिति । प्रत्यक्षतः प्रसिद्धिः सेधेति पदाभ्यां दर्शयति—मूर्धनि विरं विष्णुरस्तैलादिदीरणकाले तिक्तादितद्रुम्बदेनं हृयत इति सा द्वाः प्रत्यक्षतः प्रसिद्धिः । न केवलं द्वारः प्रत्यक्षत एव प्रसिद्धः किंतु तरया वि. हातिरिति नाम्नाडवि प्रसिद्धिरित्याह—विदारिति । अननेद्वरेण स्वप्रवेशार्थ. मसाधारणतया विदारितवान् भूयःस्थानीयचक्षुरादिप्रवेशद्वारैः सह नव वै पुरुपे प्राणा इतिपूर्वोक्तश्रुतिषु परिगणितमित्युक्तम् ।

१ स. ढ. °यि स्त° । २ ख. ढ. °शरः स ए° । ३ च. ज. °भं का° । ४ ग. घ. ह. च. क. ज. °येकर° । ५ ख. ट. °छि लो° । ६ ह. °यं प्र° । ७ ख. ट. °मूर्धनि । ८ घ. च. छ. ज. °लेङ्नुस्ताद° । ९ च. ज. °द्वा । १० ° । ११ छ. °मूर्धिननन्दनहे° । १२ क. व °ति कर्तव्ये° । १३ व. °हन्दने° । १४ छ. ज. °नन्दन है° । १५ ख. ज. °नन्दनस्य । १६ ग. छ. °द्वारसिम° । १७ ग. ष. ह. °तिदं सै° । १८ ख. ट. °मूर्धनीति । १९ क. °मूर्धिन । १० क. ग. °थते° । २१ ख. भ. °रणे ति° । २२ क. ग. ढ. °ले त° ।

तन्नानन्दमिति वाक्यं तत्रैतदेव नानन्दं नान्यानीत्युक्तमिति कृत्वा त्याचष्टे--इतराणि तिवति । समृद्धीनिति । सम्यगृद्धिरानन्दो येषु तानीति विग्रहः । हेतु-शब्दं भावप्रधानं स्वाकृतया डडननन्द प्रति हेतुत्वं येषामिति बहुव्रीहिणा हेतूनिति नपुंस-कत्वं दृश्यम् । नन्दत्पनेन द्वारेण गत्वैति । अनन तयोधर्मायन्नमृतत्वमेतिति श्रुति-प्रसिद्धिरिति ।

तस्य तत्रावस्थात्रयः स्वप्ना आय-मावस्थोडयमावस्थोडयमावस्थ इति ॥

तस्मै च पुरुषाय आत्मनः तिस्रः अवस्थाः स्वप्नादिकाः यथाक्रमं आयम् आधुनिकः अयं पूर्वः अयम् अवस्थः तृतीयः इति ।

तस्यैवं सुषुप्रप्रविष्टस्य जीवेनाडडमनः राज्ञ इव पुरं त्रय आवस्था: । जागरितकाल इन्द्रियस्थानं दक्षणं चक्षुः । स्वप्नकालेडन्तर्मनः । सुपुप्तौ तु तस्मिन्नेकीभूते हृदयेऽप्येतद्रूपमाणा वा त्रय आवस्था: । पितृशरीरं मातृगर्भाशयस्य स्वं च शरीरामिति । त्रयः स्वप्ना जाग्रत्स्वप्नः सुपुप्तस्यार्कयः । नतु जागरितं प्रभोधरू-पत्वात्तु स्वप्नः । नैवं स्वप्रः । कथं तु । परवशात्स्वात्मप्रबोधा-भावात्स्वप्रवदसद्रतुं दर्शना नाः । अयमेवाडडत्मसदृशः शुद्धदक्षिणं प्रथमः । भिन्नोडन्तरं द्वितीयः । हृदयाकाशस्तृतीयः । अयमावसथ इत्युक्तानुकीर्तनमेव तेन ह्यायमावसथेषु पर्य-

येणाडडत्मभावेन वर्तममानोडविद्यया दीर्घकालं गाढं प्रसुप्तः स्वाभाविक्या न प्रभुध्यते डनेकरतसहस्रार्थसन्निपतजदुःखमुद्राभिघातानुभवैरपि ।

ईश्वरस्यैव प्रवेशमुक्तवा तस्य पूर्वोक्तकारणसङ्घातोपाधिकं संसारमाह-तस्यैति । एवं पुरं सुषुप्रप्रविष्टस्य तस्य राज्ञ इव त्रय आवस्था: ऋीडास्थानानि-स्थन्वयः । तान् यैवडडह-जागरित इति । चक्षुरिति । चक्षुरल्कमित्यर्थः । मन इति । मनसोडधिकरणं कण्ठस्नानमित्यर्थः । कण्ठे स्वप्रं संचारयेदिति श्रुते: । हृदयाकाश-

इत्यादि । हृदयावच्छिन्नभूताकाश इत्यर्थः । यद्यपि ब्रह्मण्येव सुषुप्तौ जीवो वर्तते सतासाम्य तदा संपन्न इति श्रुतेस्तथाडपि ब्रह्मणोडपि हृदयावकाशेऽस्य स्थानात्तत्संपन्नोडपि-तत्रैव वर्तते इति तथोक्तम् । अन्यथा हृदयाकाशरूढेरनेव द्वहराधिकरणं न्यायेन महा-विधाने तस्य त्रयः स्वप्ना इति वक्ष्यमाणस्वप्रतुल्यत्वानुपपत्तिरित्यत एव प्क्षान्तरमाह -

१ क. ख. तदैत्° । २ क. ड. °ति त° । ३ क. ग. घ. ख. °र्शितेति । इ° । ४ च. °व स्व-पु° । ५ ख. ट. °बुसका° । ६ क. ख. ग. घ ड. ट. °काल हंद ह° । ७ क. ख. ग. घ. ड. च. ढ. °शमिल्यो° । ८ ख. °याने वाक्य° । ९ ख. प. छ. ढ. °उत्क्रान्त्या° । १० ख. ट. °श्रुतत्व° । ११ छ. ज. मनकान्त° । ढ. मन आन्त । १२ छ. ज. °ढ सु° । १३ ख. घ. °यकर° । १४ क. ग. घ. ड. °स्म रा° । १५ ग. घ. ड. °मानिवशो° । १६ ख. ट. सौम्य । १७ ख. ट. °याका° । १८ क. ग. घ. ड. °पत्तेरि° ।

वह्न्यमाणा वेति ।

तान् वाडवडह-पितृश्राद्धारामाति । नन्वात्मा वा इदमेक एवेत्यद्वितीयत्वेनोक्तस्य ऋषेःपात्रवमभगयोग इत्याश्रकुचोंडडवसधानां मृषात्वान्न पारमार्थिकाद्वैतेयत्वा.योग इति वक्तुं त्रयः स्वमा इत्युक्तं तद्व्याचष्टे—त्रयः स्वप्न इति । स्वप्नतुल्या इत्पर्यर्थः ।

जाग्रदित्युपलक्षणं पित्रादिश्राद्धारमत्प्रय चेत्यपि द्रष्टव्यम् । तेषां स्वप्नतुल्यत्वं नास्तीति शङ्कते — नन्वोति । अन्नरपि शरीरस्थोऽमिःपुलक्षितस्तत्प्रज्ञावस्थस्य स्वप्नप्रबोधतुल्यत्वात्स्वप्नत्वमेवेति ।

तथा प्रसिद्धिरास्वतीति शङ्कते—कथामति । आविवेकिनां तथा प्रसिद्धचामेवडपि विवेकिनां तत्त्वज्ञानत्वात्तथा प्रसिद्धिरस्तीत्याह—घरमार्थोंति । वस्तुतस्त्वातिरेधानेनासदृशःसुप्रांतिमासः स्वप्न इति तत्त्वज्ञानम् ।

जागरितमपि तथाभूतमेव ब्रह्मस्वरूपातिरेधानादविद्यमाजगत्प्रतीतिद्वेत्यर्थः ।

अन्तरं यन्मनस्तद्वितीय आवासथ इत्यादिनार्डान्तरं नोच्यते । प्रासादभूमिकावदुपर्यधोमावेन स्थिता एव चक्षुरादयोऽडुल्या निर्देश्य प्रदर्श्यन्ते बाध्यावस्थाभान्तिर्वारणे त्याह—अयमावसथ इत्यादिनाॅकुतीनमेवेति ।

ननावसस्थादृश्य कथमक्ष्यादितु प्रयोग इत्याश्रकुचोंडडवसस्थस्यैव तु स्थितस्य दीर्घानिद्रादर्शनात्तेषु सुखं सुखस्स्येव शेष्टप्रज्ञोः!दर्शनात्तृप्तो वाडवसस्थत्माह—तेन ह्यायमिति ।

स्वाभाविकाडविद्येत्यन्रयः । अनुमैविरित्यान्तरमिल्येत आवस्थो उच्च्यन्त इति शेषः ।

स जातः शरीरेऽभिप्रविष्टो जीवात्मना भूतान्यभिव्यैह्यदृश्याकारोऽन्तं ।

ननु जागरितादिकं मूलकोत्सस्य कार्यकरणसहितस्य धमो न त्वात्मनः । तद्विद्यमानस्स्यापि तस्मस्तादात्म्याभिमानात्तद्रवमेवस्त्वमिति वाक्यं तद्व्याचष्टे—स जात इति । भूतान्येवडडमिमुखेन तादात्म्येन व्याकरव्दचकं ज्ञातवानुक्तवांश्व मनुष्योडहं काणोडहं सुखीहंमित्यादिप्रकारेणोदर्थः ।

जीवेनाडडरमनाडुपविष्टिय नामरूपे व्याकरवाणि" इति ।

ननु व्यतिरिक्तात्मज्ञाने सति कथमुॅक्तादात्म्याभ्रम इत्याश्रकुचोंडडह श्रुति:-“किमिहान्यं वावदिषदिति । इहास्मिल्लशरीरेऽन्यं वावदिषदिति काकानोक्तवानित्यर्थः ।

न ज्ञातवानित्यपि दृष्ट.

१ घ. व. ह. 'धमपस्वदा' । १३ म. व. ह. 'हृदयावस्थां' । २ क. म. 'पिंकोद्रु' । ७ क. 'नन्तिनिवा' । १५ ख. ट. 'यतव्यो' । १६ ख. ट 'स्यति वो' । ७ घ. 'स्थाः' । ८ क. 'निनिवा' । ९. ख. ट. 'था इत्युच्य' । १०. घ. ह. ज. 'तू' । किमिहान्यं वावदिषदिति । स १११ क ग. ह. 'मुर्कं ता' ।

स एतमेव पुरुषं ब्रह्म तत्तन्ममप्रथयदिदमदर्शयमिति॥ ३ ॥

अथ "स एतमेव पुरुषं ब्रह्म तत्तत्" इत्यादि । वेदान्तवाक्यं मुख्यकारणि शंङ्कराचार्यैः प्रदर्शितं तदध्यारोपप्रकरणसमाप्त्यर्थो वा । इदं वाक्यं मुख्यकारणेः स्पष्टत्वादुपपत्तिं लेझकदर्शयति स्पष्टीकरणं वा ।

स कदाचित्परमकारणिरूपेण शाङ्कराचार्यैः प्रदर्शितं तदध्यारोपप्रकरणसमाप्त्यर्थो वा । वेदान्तवाक्यं मुख्यकारणि शंङ्कराचार्यैः प्रदर्शितं तदध्यारोपप्रकरणसमाप्त्यर्थो वा । इदं वाक्यं मुख्यकारणेः स्पष्टत्वादुपपत्तिं लेझकदर्शयति स्पष्टीकरणं वा । स कदाचिदिन्द्रो नाम यस्याऽऽत्मनि ब्रह्मबुद्ध्या तद्रूपतया परिपूर्णमाकारान्तरत्वनयकुबुद्ध्यातपयत् । कथम् । इदं ब्रह्म ममाऽऽत्त्मनः स्वरूपमदर्शि हष्टवानस्मि । अहो इति विचारणार्थोऽभिप्रेतः पूर्वम् ।

एवमध्यारोपं प्रदर्श्य तस्यापवादार्थ स एतमित्यादिवाक्यं तद्व्याचष्टे—स कदाचिदिति । यद्वा स जात इत्यादिपवादस्तस्मिन्पक्षे एवं योजनां व्याकरोद्द्विविच्याकरोट् । किमन्यमात्मन्यतिरिक्तं स्वतः सत्ताऽस्ति नेति विचारितवानित्यर्थः । विचार्य च किमन्यमात्मन्यतिरिकिं स्वतःसत्ताकं वावदिष्टद्विष्यामि न किंचिदप्यात्मव्यतिरिक्तं वक्यं शक्तोमिति निश्चित्य तानित्यार्थः । एवं पदार्थशोधनवतो वाक्यार्थज्ञानमाह -सं इति । आचार्येःवाःपुरुषो वेदेति श्रुत्वा तेन दिवा स्वतो ह्याकार्यज्ञाने न संभवतात्तस्यापेक्ष्याऽडह-परमेति । वेदान्तेति । उपनिषत्काण्डस्य समुदायस्य मेरिस्थानत्वं तद्वततां तत्त्वम्-सीत्यादिवाक्यानां प्रबोधकत्वाद्वस्तुमिति श्रेयम् । पुरी ष्यायानामिति । मूर्खेऽन्यया द्वारां प्रविश्येति शेषः । लुबेनेभि । तेन सहेत्यर्थः । किं परोक्षतया ज्ञातमिति पृच्छति— कथमिति । तस्य कृतार्थताप्रह्याण्केन वाक्येन तस्यापरोक्षत्वमाह—इदमिति । इतोरे इति प्लुतनर्थमाह—अहो इति । विच रणार्थो प्लुतेः । पूर्वमिति विचारणार्य प्लुतोर्विहितत्वात् । प्लुत्या सम्यग्ब्रह्म ज्ञानं न वेति विचारे सम्यग्ज्ञातमिति निश्चित्याहो इति स्वस्य कृतार्थत्वं प्रह्यापितवानित्यर्थः ।

तस्मादिन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम तमिदन्दं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेण ।

१ ऋ. 'छन्दककार्यां' । अ. 'छन्दसकचारिणां वे' । २ ऋ. छ. ज. ट. 'हामे' । १३ ऋ. ट. ऋ. 'नायां म पते' । ४ क. 'स्मि । आहो' । ५ क. 'नायां हू' । ६ क. ऋ. 'प्लुतिपू' । ७ ऋ. ठ. 'ति । ए' । ८ ऋ. ट. 'कयं ब्रुया' । ९ क. 'स्ति न वेति' । १० ऋ. ट. स एतमिति । ११ क. ग. घ. ड. 'प वा' । १२ क. ग. घ. ड. 'ह । आहो' । १३ क. ऋ. ह. 'णायां प्कुति' । म. च. 'णायां प्कुतिपू' ।

यस्मादिदं परतयैव यस्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म सर्वान्तरमप्यदपरोक्षेण तस्मादिदं पश्येतीदन्द्रो नाम परमात्मा । इन्द्र्रो ह वै नाम प्रसिद्धो लोक ईश्वरः । तमेवमिदन्द्रं सन्तमिद्र इति परोक्षेण परोक्षाभिषानिनाड्डचक्षते ब्रह्मविदः सङ्गयवहारार्थी पूज्यतमत्वादात्मतद्यक्षनामग्रहणभयात् ।

तस्येदन्द्रनामप्रसिद्धच्यादपि तस्य ज्ञानस्यापरोक्षत्वामिति वक्ष्यं तस्मादिदन्द्र इति वाक्यं तद्वाच्यवष्टे—यस्मादिति । तस्मात्सर्वान्तरं ब्रह्मैव नित्यमेवापरोक्षेण प्रत्यगात्मे(त)य्येवम-पश्यादित्यन्वयः । कथमिह इन्द्रनामत्वमत आह—इन्द्र्रो ह वा इति । नन्विन्द्रो मायाभिरित्यादाविन्द्र इति प्रसिद्धो न द्विविदन्द्र इत्यत आह——तमेवमिति । इन्द्रस्यैव सतः परोक्षत्वार्थमक्षरलो(ऽ)पेनेन्द्र इत्याहुरित्यर्थः । परोक्षो(ऽ)केः प्रयोज(ज)समाह—पूज्यतेति । परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः ॥

उपनिषत्कथनं प्रभमाद्यायो(ऽ)यं तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ इत्यैतरेयोपनिषदि प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ इति ऋग्ब्राह्मणारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यकेचतुर्थोऽध्यायेऽथ तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यकेचतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥

तथा हि परोक्ष्मियाः परोक्षनामग्रहणमिय इव खलु हि यस्मादेवाः । किमु सद्देवतानामपि देवो महेश्वरः । द्विचनं प्रकृताध्यायपरामन्वित्यर्थम् ॥ इत्यैतरेयोपनिषद्राऽध्ये प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ इति श्रीमद्भगवद्पूज्यपादाशिष्यश्रीमच्छङ्करभगवत्कृतावैत- रेयोपनिषद्भाष्ये प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

पूज्यतां परोक्षतयैव नाम वक्तव्यमित्यत्र प्रमाणमाह—तथा हीति । देवा इति । पूज्या इत्यर्थः। अत एव(ऽ)चार्यो(ऽ)पाध्याया इत्युक्तमे(क्त ए)व प्रीतिं कुर्वन्ति लोके न तु

9 ख. च. छ. न. ट. 'रोक्षेव य' । १२ क. ग. व. 'इयति तेनेद' । ३ क. ख. ग. ह.'रोक्षा' । ४ ख. ट. 'ति यस्मा' । ५ ख. ट. 'देवमित्यप' । ६ ख. घ. 'त्स्येवाप' । ७ घ. च.छ. ज. 'सुत स' । ८ क. घ. ग. घ. ह. 'यस'

विष्णुमित्रादिनामग्रहण इति भावः । नास्तः परोक्षत्वं नाम यथार्थेनाज्ञो रूपान्तरकरणेन स्वरूपाच्छादनमिति झेयम् । ॥

इत्यैतरेयोपनिषद्धृश्यटीकायां प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवच्छिष्य आनन्दज्ञानविरचितायां-मैत्रेयोपनिषद्धृश्यटीकायां प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

अथ द्वितीयोऽध्यायः । (आरण्यक्रमेण पञ्चमोऽध्यायः ) तत्र प्रथमः खण्डः ।

आस्मिन्शतुर्ङेऽध्याय एव वाक्यार्थो जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयकृत्संसारी स-वेधाः सर्वशक्तिः सर्ववित्सर्वेभिमदं जगत्स्वतोऽन्यदहृत्स्ववन्तरमचुपादायैवाडकाशा-दिक्रमेण सृष्ट्वा स्वात्मैवेऽन्धनार्थ सर्वाणि च प्राणादिमच्छरीराणि स्वयं प्रविवेश प्राविशय च स्वात्मानं यथाभूतमपद ब्रह्मास्मीति साक्षात्प्रत्ययबुद्धयते । तस्मात्स एव सर्वशरीरेभ्य एक एवाडडत्मा नान्य इति । अन्योडपि सम आत्मा ब्रह्मास्मीत्येवं विध्यादिल्यात्मा वा इदमेक एवाग्र आसीदिति । ब्रह्म तत्पमिति चोक्कम् । अन्यत्र च सर्वेगतस्य सर्वात्मनो बालाग्रमात्रमध्येप्रविष्टं नास्तीति कथमपि वानं विदार्य प्राप्यतत् पिपीलिकैव सुषिरम्॥

आस्मिन्नध्याय आत्मैकत्वलोककलोकपालैः सृष्टचशान्यैपारसंयोजनादीनां बहून् म-थोनामुक्तत्वात्सर्व्वेषामपि विवक्षितत्वाच्छन्दावारणाय विवासितमर्थमाह—आस्मिन्निति । विवक्षित इति शेषः । कथंमगमेतार्थो विवक्षित इत्याशाङ्क्य पूर्व-सन्दर्भेऽप्योलचनयेत्याह— जगदित्यादिना । यद्यापि लोकादिसृष्टचाडनसृष्टचा चोत्त्पत्ति-स्थिती एवोक्के तथाडSड्म्युक्तिस्थित्यमुक्त्या इति प्रलयोडप्युक्तः । प्राय इति प्रलयकृदित्युक्तम् । लोकपालादीनामेव मोक्षत्वोकोऽडसंसारीत्युक्तमित्यर्थः । समानन्यतः सर्वे जानातीतीति सर्ववेधाः । विशेषतः सर्वप्रकारेणापि सर्वे वेधितीति सर्ववित् । यदृष्ट्र्यन्तेन जगत्स्तरकार्य-त्वातद्र्वचतिरेकेण नास्तीत्युक्त्वा प्रत्यगात्मनस्तदमेदमाह—स्वारमेति । न केवलं प्रवेशोऽक्तयैव तद्वेदः किं तु तद्मेदज्ञानोक्तेश्चेत्याह—प्रविचिति । यस्मात्स-वैशरीरेभ्येकस्यैव प्रवेश उक्तः । यस्याच प्रवेशस्य ब्रह्मातया ज्ञानमुक्तं तस्मात्सर्वैशरीरे-ष्वेक एवाडडत्मा स च सर्ववेध ईश्वर एव नान्न्य इत्येष वाक्यार्थो विवक्षित इति पूर्वोक्त-व्याः । सम आत्मेति विद्यादिति संहितोपनिषदृतत्वाक्यशेषोऽड्येतमेवार्थमाहेल्याह—

१ क. म. घ. ड 'मित्र इत्यादि' । २ छ. ज. 'तुर्योध्याः' । ३ घ. घ. 'त्मबो' । ४ व. छ. ज. 'बोधार्थे' । ५ क. 'सीत्र' । ६ क. म. ड. 'नोडप्यस्य वा' । ७ क. म. 'नापि' । ८ क. म. 'ति । प्रत्यभुष्यतेति । य' ।

ऐतरेयोपनिषत् ।

प्रतीयोडपीति । सम इति । सर्वभूतेष्वेक इत्यर्थः । स ईक्षेत्यादिसंदर्भादच्यर्थः प्रती-

त्यत इत्युक्तं पूर्वमिदानीमुपक्रमोऽसंहारोऽस्यामध्येषु ऐक्यार्थः प्रतीयत इत्याह—आत्मा

। इति । सदेव सोम्येदमग्र आसीत् । सदेव इत्यादौ चाक्षुषंत्वमुक्तं मिल्याह—

नस्पत्र चेतिं । प्रवेशाव्यादात्मन एकत्वमुक्तं तद्युक्तं तस्यैवासंगतार्थत्वादिति

दूते—सर्वगतस्येति । अशरीरत्वाद्विदारायितत्वं सर्वगतत्वात्प्रवेशाश्च न संग.

उत इत्यर्थः ।

नन्वस्यल्पमिदं चोघं बहु चात्र चोदितव्यम् । अकरणः समीक्ष्यताडनु-

दाय किंचिल्लोकान्मृजतादृशः पुरुषं समुद्भूयामूर्छयेत् व । तस्याभिध्यान-

मुखादि निर्मितं मुखादिम्यश्व न्यादयो लोक पालास्तेषां चाशनायापिपासादि-

योजनं तदायतनमार्थनं तदर्थं गवादिपशूनं तेभ्यां यथायतन्नमवेशनं सृष्टस्य-

स्य पालनं वागादिभिस्तद्ज्ञप्तिः । पतत्सर्वे सीमाविदारणप्रवेशे सममेव

अस्तु तर्हि सर्वमेवेद मनुपपन्नम् । न । अज्ञाडज्ञानबोधाद्यमात्रस्य विवक्षितत्वा-

सर्वोंडयमर्थवाद इत्यदोषः । मायाविद्वैष महामायावी देवः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः

।वमेतच्चकार सुखावबोधनमातिपरार्थं लोकवादार्धयिकादिमपक्ष इति युक्त.

रः पक्षः । न हि सृष्टचाल्यायिकादिपरिज्ञानांतिकचित्फलाभिष्यते । ऐकात्म्य-

वरूपंपरिज्ञानाच्चव मृत्येत्वं फलं सर्वोंडपनिषत्सिद्धम् । स्मृतिषु च गीताद्यांसु

मं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठंतं परमेशमित्यादिना ।

किं प्रतीयमानार्थे संगतत्वमुत त्व.सेतार्यै । अद्ये सर्वस्यैवासंगतार्थत्वेन सर्वस्यैवै-

।माणं स्यात् । न च वेदस्य तद्युक्तमंत्यमिमप्रेल्यादह —नन्विति । चक्षुरादिकरणै-

क्षणं प्रसिद्धं मृत्याद्युपादानवत एव सृष्टत्वं हेतार्यामेव समुद्भरणासमूर्छने इत्यशारी-

स्य तदसंगतम् । शाब्दादिना मूर्तेन विदारंण न स्वमूर्त्योध्यानमुलादिमयोदन्या्युपपत्तो

।स्य दाहादिः स्यात् । मूर्तस्यैवान्चेन संयोगनं कर्तुं शाक्यं नाशानायादेरमूर्तस्य ।

मग्न्यादीनां शारीरसृष्ठे: पूर्व प्रार्थनाया अयोगस्तदा गवादिशरीरावामावात् । स्वयं

9 छ. ज. °हु ह्यत्र । २ छ. ज. °दिमल्वेन प्र° । ३ ख. ट. °वाच य° । ४ क. ग. घ.

: °तनने प्र° । ५ ख. द. °तन्न प्र° । ६ ख. ट. °धप्र° । ७ ख. ग. घ. क. नो

पविष्टा° । ८ क. ग. ह. °नाधमृ° । ९ च. °तंवहपं फ° । १० छ. ज. °वसिद्ध° । ११ क. ग.

ट. ड. °धु गी° । १२ क. ग. घ. ड. °सुच स° । १३ ख. च. ट °दि । न° । १४ ख. द°

त्रिम्या° ।

२ द्वि० ध्याये-

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितवाक्यपंक्तिसमेत-

शारीररत्नादानयनायोगः । तेषामशारीररत्नादमूर्तस्त्वात्प्रवेशानुपपत्ति: । असत्याचेतनस्य पलायनानुपपत्ति: । वागादीनां हस्तादिदेवद्रुस्त्वादानामाद्यर्थात्तत्प्रसङ्गादुपपत्तिरिति सर्वे मसृणतार्थमित्यर्थ: । तर्हि सर्वमप्रमाणमस्ति—काष्ठिच्छकृतेरस्तिवाति । विवक्षितार्थवि-

षं मुहूष्ष म प्रजापतिरात्मनो वपामुद*लिखद्वित्यादीनामिव प्रामाण्यसंम-

वेनाप्रमाण्यं न कस्यांचिदपि युक्तम्‍। विवक्षितार्थे च नामङ्गतिरिति द्वितीयं दूषयति—नेति । लोकै: स्वयमेव द्वारं कृत्वा डनेवेषु मृगेषु प्रवृत्तस्य देवदत्तस्यैक्त्वदर्शनान्नातद्वैद-

त्मन एकत्वमिति बोधयितुं विदारणप्रवेशानौ उच्येते । न तु सोडर्थो विवक्षित: । विव-

स्तातमैकत्वबोधद्वारतयोक्तत्वात्प्रास्यार्थद्वारतयोक्तवपोक्षणनादिवदर्थवाद इत्यर्थ: । असत एव प्रवेशादेरिहोक्तिरित्यश्रुकीकृत्य तस्य गुणार्थवादत्वं वपोक्षणनादिवाक्यवैद-

त्युक्त्वाडनिरिहमस्य मेघनादित्वादिह्नूतार्थवादत्वमज्ञा—मायावीति । माय-

याड्वाटितमपि सर्वमुपपद्यते डघटितघटक्तत्वात्तस्या इत्यर्थ: । अननेन सृष्ट्यादेरघटितार्थ-

त्वाद्दृङ्घटनेनगरादेर्नामुप्तत्वमेवास्ति स्पष्टीकृतमित्यघटितमपि सृष्ट्यादिकं श्रुत्या दोषरहितं-

त्युक्तम्‍। नन्वात्मावबोधश्रुतिर्वस्तितस्तर्हि साक्षादेव स उच्चतां किमनेन वृथा प्रपञ्च-

नेनेत्यत आह—सुखेति । अवबोधनं प्रतिपादनम्‍। सुखेन वाक्यं: प्रतिपादनार्थं सुखेन श्रोत्र: प्रतिपद्यर्थ: । ननु लोकसृष्टचादेरमानान्तरागोचरत्वेनापूर्वत्वेन तत्त्वपरत्वेन स्वयमेव त्वर्यनियमात्‍। अन्यथा ह्यत्रोदनादेरघ्यपूर्वत्वेन तत्रापि तत्त्वप्राप्तेर्न सृष्ट्यादौ ताल्प-

र्यमित्याह—न हीति । आत्मप्रतिपत्तौ तु फलदर्शनान्नातत्फलवत्यज्ञाते श्रुतेस्ता-

त्पर्याप्तेर्न सृष्ट्यादौ ताल्प-

र्यमिति । सर्वेति । एतावदरे खलु वस्तुनस्तवं तमेव विद्धि नमृतं इह भवति विद्वा-

नमृत: समभवदित्यादिषु ज्ञानादमृतत्वं प्रसिद्धमित्यर्थ: । समं सर्वत्र न हिनस्त्यात्मनाडडत्मानमिति ज्ञानादमृतत्वमुक्तमि-

त्याह—स्मृतिषु चेति । यज्ज्ञात्वा डमृतमश्नुते इत्यादिरादिब्दार्थ: ।

• अत्र सर्वेऽप्यादर्शोपुस्तकेषु 'उदधिक्षितत्' इत्येष पाठो दृश्यते स तु लेखकप्रामादादेव । 'उदधिक्षितत् ।' इतयेव तात्पर्य्यपाठ: । अत्र च्छान्दसो वर्णोऽपजनः । तथा च प्रातिशाख्ये—'उपसर्गवष एष:' इत्यादि । अत्र कलिकातामुद्रितपुस्तके 'उदधिक्षितत्' इति वन्ते । तत् तु प्रामादि-

क्रमेष । चलखनतुरियादिवदत्रापि ऋकारग्रहणस्यैव सिद्धत्वास्सित्तरीये द्वितीयखकारयुक्तस्थैव पाठ-

स्योपरितनसंग्रहीतप्रातिशाख्यसूत्रेण सिद्धत्वाच ।

१ ख. ट. 'धेंवि' । २ ख. ट. 'धें ना' । ३ ख. ट. 'द्विदिहाsडस्म' । ४ ख. ट. 'वदुष्क.च1' । ५ ख. ट 'मितिव' । ६ क. आ. घ. ड. 'ति स्फुर्रीक' । ७ ख. ट. 'दि श्रु' । ८ क. म. घ. ड. 'व तदुच्य' । ९ म. घ. ड. 'अप्पनेनख' । १० ख. ट. 'बोधो बोध' । ११ ख. ट 'लाभ'वतस्फ' !

सोडहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम् ।

इत्यैतद्मयमुक्त्वा " स चापि जातिस्मरणीःसबोधरतत्रैव जन्ममृत्युपवर्गेऽप " इत्यादिविष्णुपुराणमौक्तिकशास्त्रार्थः ।

इतीरितस्तेन स राजवर्यैस्तत्न्याज मेदं परमार्थदृष्टि: " ॥

ननु त्रय आत्मानो भोक्ता कर्ता संसारी जीव एकः सर्वलोकेःशास्त्रप्रसिद्धः ।

अनेकमाणि कर्मफलोपभोगयोन्यनेकादिष्ठान्तर्वलोकदेहनिर्माणेन लिढ़ेन यथा शास्त्रमदर्शितेन पूरमासादादिनिर्माणालिढ़ेन तद्विषयकौशलज्ञानवांस्तरकुर्ता तक्षा-

दिरेवेश्वरः सर्वज्ञो जगत्कर्ता द्वितीयश्वेतन आत्माडगमभते । यतो वाचो-

निवर्तन्ते नेति नेतीत्यादिशास्त्रप्रसिद्ध औपनिषदः पुरुषस्तृतीयः । एवमेते त्रय आत्मानोऽन्योन्यविलक्षणाः ।

तत्र कथमेक एवाऽऽत्माडद्वितीयोऽसंसारीति ज्ञातुं शक्यते । तत्र जीव एव तावत्कथं ज्ञायते ।

नन्वेवं ज्ञायते श्रोता मन्ता दृष्टाऽद्रष्टाडद्रष्टा विश्रान्ता पश्यति ।

आत्मैवमेवास्याऽऽध्यात्मार्थ इत्युक्त्वैतदेव स्पष्टं कतुंमार्गं कुर्वते—ननिवर्तते ।

जीव ईश्वरो निर्विशेषब्रह्म चेति त्रय आत्मान इत्यर्थः । तत्र जीवा डहं कर्तेंति लोक एष हि दृश्यां स्पष्टां यजेत स्वर्गकाम इत्यादि शास्त्रे च प्रतिपादित इत्यां ह—भोक्तेति ।

एक इति । त्रयाणां मध्य एक इत्यर्थः । इत्याह—अनेकेति । अनेकेषां विचित्राणां च प्राणिनां :::-: ने [नि]निमित्त|नि कर्म-

फल्यानि तदुपभोगयेप्यानि यान्यनेकान्ति [नि]निर्धृप्तपापिष्ठान्.नि स्थानविशेषास्तद्वन्तो लोकादेहाश्च तेभां निर्माणेन लिढ़नेत्यर्थः ।

ईदृं विशेषणं कर्तुः सर्वज्ञतार्थम् । यथाशास्त्रप्र-

दर्शितेनैति । स इमाल्लोकान्सृजतेत्यादिशास्त्रप्रदर्शितालिढ़नेत्यर्थः । अनुमाने दृष्टान्त-

माह—पुरेति । अचेतनं प्रधानं स्वयमेव विचित्रजगदाकारेण परिणमते न तु सर्वज्ञोऽधि-

छाता कश्चिदिति सांख्या:, तन्निरासायऽऽडहं—चेतन इति । चेतनान्धिष्ठितस्याचेतनस्य स्वतः प्रवृत्त्यदर्शनादवश्यं चेतनस्य

इत्यर्थः । तृतीयमाह—इतीरित इत्यादि श्लोकार्थ क. ग. घ. ड. संक्षिप्तपुरस्तकेपु नास्ति ।

यत इति । एकत्वेन रुपमेदेन भेद इत्याशङ्कचाह—एवमिति । अन्योन्याविरुद्धवर्मवत्त्वाद्वाहनतु हैनवावृत्तिः इत्यर्थः । तत्र जीवस्य यत्कर्तृत्ववमोक्तृत्वादिना वैलक्षण्यमुक्तं तदसिद्धम् । तस्य मानान्तराविषयत्वेन तद्वर्मवत्त्वया प्रमाणशक्यत्वात् । अतो न भेद इत्यभिप्रायेण परिहरति सिद्धान्ती—तत्र जीव एवेति । कथमिति । तस्य ज्ञेयत्वामाने कर्तृत्वादि धर्मविशिष्टतयाडपि स ज्ञातुमशक्य इत्यर्थः । अविध्याताभिप्रायः प्रकाशप्रकारं मत्ना शङ्कते—नन्विति । आदेशा वर्णात्मकशब्दवाक्य । अचेष्टा ध्वनयात्मकशब्दवाक्येत्यर्थः ।

ननु विप्रतिपिद्धं ज्ञायते यः श्रवणादिकर्तृत्वेनामतो मन्ताडविज्ञातो विज्ञातेऽति च । तथा न मतेऽन्तरं मन्तोता न विज्ञातेऽविज्ञातारं विजानीत इत्यादि च । सत्यं विप्रतिपिद्धम् । यद्य प्रत्यक्षेण ज्ञायते सुखादितत् । प्रत्यक्षज्ञानं चैन निवायंते न मतेऽन्तरमित्यादिन ! । ज्ञायते तु श्रवणादिलिङ्गेन तत्र कुतो विप्रतिषेधः ।

पूर्वोक्तवावये स एमतोडविज्ञात इति विज्ञेयत्वस्य प्राप्तिपक्षातोऽस्मस्तदिरुद्धं जेयत्वमित्याह—ननु विप्रतिपिद्धमिति । यः श्रवणादिकर्तृत्वेन ज्ञायते स एवामतोऽविज्ञातो विज्ञाते त्वादिविप्रतिपिद्धं चेत्याह—तथा न मतोरिति । मतेऽन्तरं नोचते तत्रेमनोतोडविज्ञात इति । आदिपदेनामतो मन्ताडविज्ञातो विज्ञाते त्वादिसंग्रहः । श्रुत्योः प्रमाण्याविशेषाद्विप्रतिपेधानुपपत्तेः प्रत्यक्षेणाविज्ञेयत्वं चोच्यते । ताम्यामिति शङ्कते पूर्वपक्षी—सत्यमिति ।

ननु श्रवणादिलिङ्गेनापि कथं ज्ञायते यावता यदा ऋणोऽत्यात्मा श्रोतव्यं श्रद्दं तदा तस्य श्रवणाक्रिययैव वर्तमानस्वान्मननविज्ञानक्रिये न संभवन्त आत्मानि परत्र वा । तथाडन्यत्रापि मननादिक्रियासु श्रवणादिक्रियाश्र संसिप्रयेष्टेन । न हि मन्तव्यादन्यत्र मन्तुर्भननक्रिया संभवति ।

आत्मानि युगपज्ज्ञानेऽथ योगाच्छूनादिकाले मननविज्ञानयोरसंभवाच्छ्रवणादिना मननविज्ञानशब्दास्म्यामनुबन्ध इहच्यत आत्मनस्तादृश्विषयेऽकर्तुमितिज्ञानं न संभवेतीत्याह सिद्धान्ती—ननु श्रवणादीति । श्रवणक्रिययैव सह वर्तमानत्वाच्छ्रवणक्रियाधारत्वादात्मनि विषये वा तस्य मननविज्ञानक्रिये न संभवन्त इत्यर्थः । अत्र प्रकरणे मननविज्ञानशब्दास्म्यामनुबन्ध इहच्यत आत्मनस्तादृश्विषयेऽकर्तुमितिज्ञानं सिद्धान्तिना उक्तत्वादिति ।

१ स. ख. ट. 'धिदै'° २ स. ख. ट. ज्ञातं न शाक्यते हि° ३ घ. ख. ल. छ. ज. 'निप्या हि°' ४ क. ख. ग. च. ट. ज्ञायते । ५ क. च. छ. ज. च वा° ६ ग. घ. ड. स योजनोडश्रुतोद्गतोडमतोदनतोधरथेऽविज्ञातोदनादृष्ट इति । ७ ख. ट 'यखमजुमानेन । ८ ख. ट. 'णादिकि°' ९ छ. 'क्रियाया-मेव ! १० च. ज. स 'चवि°' ११ ख. ट. '°दपारम°' १२ क. ग. घ. 'यकं वाड्न्य°'

तर्हि श्रवणमननयोयुक्तपदसंवेऽन्यविषयमननक्रियाडडल्वा मन्तव्य इत्यासांड्कच विज्ञातीयक्रियाडडयवतसजातीयक्रियाडडयमपि युगपत् संभवतीत्याह—तथेति । मननादिक्रियांंतरमपि न संभवन्तीति शेषः । ननु मननादिक्रियां हि लिङ्गम् । न च लिङ्गं करणमतितद्र्घेनाऽन्यनुमितिदर्शनात् । किंतु लिङ्गज्ञानं करणम् । न च तस्याऽन्यनुमितिकौले सत्स्वानियमः । पूर्वोदर्शनसत्त्वमात्रेण करणत्वोपपत्तेः तयोयुक्तपच्याभोवडपि न दोष इति चेत् । न । श्रवणमननादिलिङ्गविज्ञानस्य साक्षिरूपस्य स्वतो विशेषामावेन श्रवणादिल्घंपितरत्ववरोनैव तस्यानुमापकत्वस्य वक्तव्यत्वेन तावत्तत्कालेऽपि तत्काळे वक्तव्यत्वादिति भावः । ननु तर्हि बाह्यगोचरश्रवणादिक्रियया मन्तुरनुमानं मा भूत् । किंतु बाह्यगोचरश्रवणादिक्रियैवडडल्वमानमपि विषयी कारियतिल्वयत आह—श्रवणादिक्रियाश्रोत इति । स्वविषयगोचरा एव न तु स्वाश्रयगोचरा इत्यर्थः । किंच न मतेर्मेंतारं मःखीया इत्यात्मनो मनःकरणेनाऽन्वयेन न मननक्रिया संभवतीत्याह—न हीति । अन्यत्रेति । आत्मनील्यर्थः । कुठारादिक्रियाया दारुणो-

न्यु नियतान्यपोदर्शनादित्यर्थः । ननु मनैसा सर्वमेव मन्तव्यम् । सत्यमेवम् । तथाडपि सर्वैमपि मन्तव्यं मन्तरमपि न मन्तुं शक्यम् । यद्येवं किं स्यात् । इदमत्र स्यात् । सर्वस्य योडयं मन्ता स मन्तैवैति न स मन्तव्यः स्यात् । न च द्वितीयो मन्तुरम्ताडस्ति यदाऽसौ आत्मनैव मन्तव्यसर्तदा येनैव मन्तव्य आत्माडडत्मना यज्ञ मन्तव्य आत्मा तौ द्वौ प्रसज्येयाताम् । एक एवाडडत्मा द्विधा मन्तृमन्तव्यतयैव द्विश्रकली भवेदंशादिवदुभयाडऽनुपपत्तिरेष । यथा प्रदीपयोः प्रकाशकत्वानुपपत्तिः समत्वाद्द्वैधं न च मन्तुरमन्तव्य मननग्रामात् । कोलोऽस्त्यस्तमननाय । यदाडपि लिङ्गेनाडडल्वमानं मनुने मन्ता तदाडपि पूर्ववदेव लिङ्गेन मन्तव्य आत्मा यैश्च तथै मन्ता तौ द्वौ प्रसज्येयाताम् । एक एवं वा द्विधैति पूर्वोक्तो दोषः । न प्रत्यक्षेण नाऽन्यनुपानेन ज्ञायते चेत्स्थमुच्यते सम आात्मेति विध्यादिति । कथं वा श्राता मन्तेतस्यादि ।

ननु मनसो वशे सर्वमिदं बभूवेत शुते: सर्वस्य मनोवियत्वादात्मे मनोडपि मन्तव्यः प्रसुमेवेति शाङ्कते——ननु मनंसेति । एवमपि मनसः करणत्वान्त्रियायाश्च कर्तारमनतराडुपपत्तेरनताडडइयमज्ञीकरत्व इति वदन्नाह सिद्धान्ती——सत्यमेवमिति । तथाडपि न मन्वीया इति विशेषश्रुत्या मन्तव्यत्वानिषेधादस्युपगम्यो दोष इति सूचयत्यपि शब्द: ।

ननु मनसो वशे सर्वमिदं बभूवेत शुते: सर्वस्य मनोवियत्वादात्मे मनोडपि मन्तव्यः प्रसुमेवेति शाङ्कते——ननु मनंसेति । एवमपि मनसः करणत्वान्त्रियायाश्च कर्तारमनतराडुपपत्तेरनताडडइयमज्ञीकरत्व इति वदन्नाह सिद्धान्ती——सत्यमेवमिति । तथाडपि न मन्वीया इति विशेषश्रुत्या मन्तव्यत्वानिषेधादस्युपगम्यो दोष इति सूचयत्यपि शब्द: ।

अस्तु मन्तव्यगवइयक्तवं तावतां तेव कि स्यादिति शाङ्कते——यथेवार्थमिति । एव सत्यारमनो मन्तव्यत्वाभाव: सिद्धयतील्याह——इदामिति । कुत एतदिति चेतत्न वक्तव्यं किमात्रमनो मनने स्वयमेव मन्तव्योत्यो वेति विकलप्याडडद्यं दूषयति——सर्वस्योति । एकत्र कर्तृकर्मभावस्य विरोषादनन्तुर्मेन्तव्यत्वं न संभवान्तीत्यर्थ: ।

अस्तु मन्तव्यगवइयक्तवं तावतां तेव कि स्यादिति शाङ्कते——यथेवार्थमिति । एव सत्यारमनो मन्तव्यत्वाभाव: सिद्धयतील्याह——इदामिति । कुत एतदिति चेतत्न वक्तव्यं किमात्रमनो मनने स्वयमेव मन्तव्योत्यो वेति विकलप्याडडद्यं दूषयति——सर्वस्योति । एकत्र कर्तृकर्मभावस्य विरोषादनन्तुर्मेन्तव्यत्वं न संभवान्तीत्यर्थ: ।

द्वितीये स मन्ताडनात्माडडडमा वेतित विकलप्याडडद्य आह——न चोति । द्वितीय इत्यनन्तरमनात्मेति शेष: । अनात्मनोचेतनस्य मन्तृत्वानुपपत्तेरिर्यर्थ: । द्वितीयमनुवदति——यदेति । आत्मनपक्ष एकस्मिञ्शरीरे आत्मद्वयं स्यादित्याह——वदेति । चशब्दौ परस्परसमुच्चयार्थौ ।

द्वितीये स मन्ताडनात्माडडडमा वेतित विकलप्याडडद्य आह——न चोति । द्वितीय इत्यनन्तरमनात्मेति शेष: । अनात्मनोचेतनस्य मन्तृत्वानुपपत्तेरिर्यर्थ: । द्वितीयमनुवदति——यदेति । आत्मनपक्ष एकस्मिञ्शरीरे आत्मद्वयं स्यादित्याह——वदेति । चशब्दौ परस्परसमुच्चयार्थौ ।

येन चाडडत्मनाडडत्मा मन्तव्यो यश्राडडत्मा मन्तव्य इत्यन्वय: । तृतीयान्तप्रधाना न्तीयेच्छब्दोऽप्यमुख्यो द्वार्तिरिति स्योतामित्यर्थ: । एतद्विप्रिहररीयकस्मैवाडडत्मन एकांशेन मन्तृत्वं शास्त्रेण मन्तव्यत्वमियुक्तौ सावयवत्वं स्यादित्याह——एक एवेति । अस्तु को दोष इत्याशाङ्क्याडडत्ममेदे तयोरे कलमायोगाद्विरुद्धेर्द्विक्रयतथा शरीरसुन्मध्येत ।

येन चाडडत्मनाडडत्मा मन्तव्यो यश्राडडत्मा मन्तव्य इत्यन्वय: । तृतीयान्तप्रधाना न्तीयेच्छब्दोऽप्यमुख्यो द्वार्तिरिति स्योतामित्यर्थ: । एतद्विप्रिहररीयकस्मैवाडडत्मन एकांशेन मन्तृत्वं शास्त्रेण मन्तव्यत्वमियुक्तौ सावयवत्वं स्यादित्याह——एक एवेति । अस्तु को दोष इत्याशाङ्क्याडडत्ममेदे तयोरे कलमायोगाद्विरुद्धेर्द्विक्रयतथा शरीरसुन्मध्येत ।

सावयवत्वेनित्यत्वेन कृतहानादिकं स्यादिति दोषमाह——उभयथोति । मिन्रयोरपि समानस्वभावयोर्द्वैप्यो: कर्तृकर्मभावादर्शनादात्ममेदपक्ष आत्मशाकलभेदपक्षे वा तयो: समानस्वभावत्वादभिन्नपक्ष इव कर्तृकर्मभावो न संभवान्तीत्यनुपपत्त्यन्तरमाह——यथेति । किंच 'पराञ्चि खानि' इति व्यतृणात्स्वयंभूतमात्मपराडडप इयति नान्तरा तमनू ' इति शुल्या करणानां बहिर्वियत्ननियमस्याडडत्ममविषयत्वाभावस्य चोकतवात् ।

सावयवत्वेनित्यत्वेन कृतहानादिकं स्यादिति दोषमाह——उभयथोति । मिन्रयोरपि समानस्वभावयोर्द्वैप्यो: कर्तृकर्मभावादर्शनादात्ममेदपक्ष आत्मशाकलभेदपक्षे वा तयो: समानस्वभावत्वादभिन्नपक्ष इव कर्तृकर्मभावो न संभवान्तीत्यनुपपत्त्यन्तरमाह——यथेति । किंच 'पराञ्चि खानि' इति व्यतृणात्स्वयंभूतमात्मपराडडप इयति नान्तरा तमनू ' इति शुल्या करणानां बहिर्वियत्ननियमस्याडडत्ममविषयत्वाभावस्य चोकतवात् ।

चन्मनसो न मन्तुत्वं इति शुलश्रुते: मनसां बाह्यविषयं मन्तव्यं एव त्वयापारां नाडडत्मनो——त्याह——न च मन्तुरिति । न चैवं सति कश्चिद्धीर: प्रत्यगात्मानमैक्षनमनेवेतानुद्रक्षण्यमित्यादीनां का गतिरिति वाच्यम् । मनसो बहिर्वियेपाभावे नैकाॅग्रये सत्यात्मा स्वयमेव प्रकाशात इति तदर्थवात् ।

चन्मनसो न मन्तुत्वं इति शुलश्रुते: मनसां बाह्यविषयं मन्तव्यं एव त्वयापारां नाडडत्मनो——त्याह——न च मन्तुरिति । न चैवं सति कश्चिद्धीर: प्रत्यगात्मानमैक्षनमनेवेतानुद्रक्षण्यमित्यादीनां का गतिरिति वाच्यम् । मनसो बहिर्वियेपाभावे नैकाॅग्रये सत्यात्मा स्वयमेव प्रकाशात इति तदर्थवात् ।

अन्यथा पूर्वोक्तन्या योगप्रुंहितामतोविज्ञत इत्यादिबहुश्रुत्याकोप: स्यादिति भाव: । एवमात्मन: शाकान्ननसा मन्तव्यत्वपक्ष एकस्मिञ्शरीरे आत्ममेदरतस्य शाकलाभावो वा स्यादित्युक्तदोषमनुमितविषयेतपक्षेडप्याह——यदाडपिति । एवममोडविज्ञात इति श्रुत्या ग्याभोपब्रुंहितया सर्वात्मना ज्ञेयत्वाभाव इति स्थितम् ।

अन्यथा पूर्वोक्तन्या योगप्रुंहितामतोविज्ञत इत्यादिबहुश्रुत्याकोप: स्यादिति भाव: । एवमात्मन: शाकान्ननसा मन्तव्यत्वपक्ष एकस्मिञ्शरीरे आत्ममेदरतस्य शाकलाभावो वा स्यादित्युक्तदोषमनुमितविषयेतपक्षेडप्याह——यदाडपिति । एवममोडविज्ञात इति श्रुत्या ग्याभोपब्रुंहितया सर्वात्मना ज्ञेयत्वाभाव इति स्थितम् ।

४ ख. टि. 'तन्म्याप' । २ ख. ग. घ. ङ. टि. 'नस इति' । ३ ख. ग. घ. ङ. टि. 'वच्यं वक्तव्यं' । ४ ख. टि. 'तावदाह' । ५ ख. टि. 'ता किं' । ६ ख. ग. घ. ड. 'कर्मकर्तृभा' । ७ ख. टि. 'पत्तिरि' । ८ ख. टि. 'मन्तेत्य' । ९ ग. ड. 'रुद्धादि' । १० क. 'द्वद्विक्रिय' । ११ ख. टि. 'युप' । १२ क. ग. घ. ड. 'क्षेड्यस्तीत्याह' । १३ क. 'ति स ए' ।

तत्र पूर्वेवादी राक्षते—न प्रयक्षेणेति । कथमिति । ये यत्प्रतिपादकश्रुते: श्रोन्तु-

त्वादि धर्मेव स्वप्रतिपादकश्रुते: श्रान्ति पर्यन्ति रित्यर्य: ।

ननु श्रोतृ त्वादि धर्मे नानात्वाडश्रोतृ त्वादि च प्रसिद्धमात्मन्: किमत्र विषमं पश्यसि । यद्यापि तव न विषमं तथाडपि मम तु विषमं प्रतिभाति । कथम् ।

यदाडसो श्रोन्ता तदा न मन्ता यद्रा मन्ता तदा न श्रोन्ता । तत्रैवं साते पक्षे श्रोन्ता मन्ता पक्षे न श्रोन्ता नापि मन्ता । तथाडनयपक्षे च यदैवं तदा श्रोतृ-

त्वादि धर्मंवानात्मा डश्रोतृ त्वादि धर्मंवान्वोति संशयस्थाने कथं तव न वैषम्यमप् । यदा देवदत्तो गच्छति तदा न स्थाता गन्तैव । यदा तिष्ठते तदा न गन्ता स्थातैव तदाडस्य पक्षे एव गन्तृत्वं स्थातृत्वं च न नित्यं गन्तृत्वं स्थातृत्वं

वा तदैव ।

तत्र विद्यादिति श्रुति वितरणिषेधे सति स्वप्रकाशत्वेन स्वत: स्फुरणमेवोच्यते न तु कर्म-

तया वेद्यत्वमिति पारिहारं वक्ष्याम इत्यभिप्रेत्य श्रोतृ त्वादि श्रुती पारिहारमाह—नान्विति ।

तत्र किं धर्मे: स्वप्रतिपादनस्य का गतिरिति पृच्छते किं वा श्रोतृ त्वादि प्रतिपादने नाथ्रो-

तृत्वादेकं सिदधामिरुच्यते वेति विकलष्य नाडड्य: । नित्यमेव श्रोतृ त्वादि धर्मोऽङ्गीकारादि-

त्याह—श्रोतृ त्वादीति । न श्रोता न मन्तेत्यादि श्रुते: नित्यमेव श्रोतृ त्वादेरपि म मः।१।

स्वाल्न द्वितीयोऽपीलत्याह— अश्रोतृ त्वादीति । उभयो: विरोधं जोत्ततरत्न वक्ष्याम इति भाव: । एवं च श्रोन्ता मन्ता न श्रोन्ता न मन्तेति चोभयश्रवणे सति श्रोतृ त्वादि धर्मे वाने-

वत्यन्यतरपारिग्रह वैषम्यं तव न युक्तमित्याह— किमत्रेति । नन्वश्रोतृ त्वश्रुते रन्यपरत्वे-

पत्तेर्नै वैषम्यमित्याराक्कृच कालमेदेनो भयोरपि दर्श्नादन यतरस्यान्यपरत्वे हेत्वभावाच्छोते ।

वैष्ण्यकारे वैषम्यं स्यादेवेत्याह— यद्यपीति । प्रसिद्धमनात्मन् इति पाठे

नन्विति वाक्यमपि शङ्कान्तर्गत मेव । श्रोतेत्यादि श्रुत्या श्रोतृ त्वादि धर्मे वानात्मा ननु तत्त्वथं

स्यादित्यन्वय: । ननु न श्रोतेत्यादि श्रुते रश्रोतृ त्वादे: स्वमात मन इत्याराक्कृच शोकेडप-

सिद्धेनैवमिति स एवं डह— अश्रोतृ त्वादीति । उभयो: आत्मधर्मत्वव श्रवणे समानेऽ-

न्यतरस्याऽऽत्मधर्मेत्वा मिशन मयुक्तमिति सिद्धान्ती दूषयति— किमत्रेति । ननु लोकप्र-

सिद्ध वलादनात्मधर्मेत्वा निश्वयान्न वैषम्यमित्याराक्कृच निराकरोति— यद्यपीति । अथो

तृत्वादेरात्मधर्मेत्वे डपि प्रसिद्देर विशेषाच्च लु यत्नुरोधेनो भयोरप्यारण्यात् धर्मेत्वा मिति प्रश्नपूर्वक-

माह— कथमिति । इत: रस्स्वं समानम् । त्वया हि कादाचित्कज्ञानेन नित्यमेव श्रोतृ त्वादि

कमज्ञी कियते तदयुक्त मित्याह— यदाडसाविति । न मन्तित्यानन्तरं न तु नित्यमेव

श्रोता मेत्ताेति शेषः । तदाड्‌नयत्रापि । दृश्टृत्वाविज्ञातृत्वादावप्येवमेव कादाचि·

श्रोता मेत्ता इत्यादि शेषः । तदाड्‌नयत्रापि । दृश्टृत्वाविज्ञातृत्वादावप्येवमेव कादाचि·

स्कत्वामिस्यर्थः । श्रोतृत्वादेः पाक्षिकत्वं दृष्टान्तेन स्पष्टं करोति—यदेतत् । तदाड्‌स्ये·

स्कत्वामिस्यर्थः । श्रोतृत्वादेः पाक्षिकत्वं दृष्टान्तेन स्पष्टं करोति—यदेतत् । तदाड्‌स्ये·

स्पष्टं यदेवमिति पदमध्येाह्यं यदेवं व्यवस्था तदाड्‌स्य पक्ष एव गन्तृत्त्वामिति वाक्यं

स्पष्टं यदेवमिति पदमध्येाह्यं यदेवं व्यवस्था तदाड्‌स्य पक्ष एव गन्तृत्त्वामिति वाक्यं

योज्यम् । तद्वदिति । तथैव श्रोतृत्वादिकमपि न नित्यमित्यर्थः ।

योज्यम् । तद्वदिति । तथैव श्रोतृत्वादिकमपि न नित्यमित्यर्थः ।

अत्र काणादादयः पर्यन्ति । पक्षमात्रेणैव श्रोतृत्वादिनाड्‌डडस्मोचयते श्रोता

अत्र काणादादयः पर्यन्ति । पक्षमात्रेणैव श्रोतृत्वादिनाड्‌डडस्मोचयते श्रोता

मन्तेत्यादिसंयो गजात्वमयोगपद्यं च ज्ञानस्य ह्याशङ्कते । दर्शयांति ज्ञान्यत्रैव

मन्तेत्यादिसंयो गजात्वमयोगपद्यं च ज्ञानस्य ह्याशङ्कते । दर्शयांति ज्ञान्यत्रैव

अभूतं नादर्शोमित्यादि युगपद्ज्ञानानुत्पत्तिमनसो लिङ्गित्वात् च न्याय्यम् ।

अभूतं नादर्शोमित्यादि युगपद्ज्ञानानुत्पत्तिमनसो लिङ्गित्वात् च न्याय्यम् ।

भवत्वेवं किं तु नष्टम् । यद्येवं स्यादस्त्वेवं तवेष्टं । श्रुत्यर्थस्तु नैव संभ-

भवत्वेवं किं तु नष्टम् । यद्येवं स्यादस्त्वेवं तवेष्टं । श्रुत्यर्थस्तु नैव संभ-

वति किं न श्रोता मन्तेत्यादिश्रुत्यर्थः । न । न श्रोता न मन्तेत्यादिवचनात् ।

वति किं न श्रोता मन्तेत्यादिश्रुत्यर्थः । न । न श्रोता न मन्तेत्यादिवचनात् ।

अत्रान्तरे डविदितामिप्रया: काणादादय उच्यमपि कादाचित्कमेवामित्वाति चोदय·

अत्रान्तरे डविदितामिप्रया: काणादादय उच्यमपि कादाचित्कमेवामित्वाति चोदय·

न्तील्याह — अभ्रेति । ननु सिद्धान्तिनोडपि श्रोतृत्वादिश्रोत्राद्यश्रयीकाङ्गादस्य सिद्धान्त·

न्तील्याह — अभ्रेति । ननु सिद्धान्तिनोडपि श्रोतृत्वादिश्रोत्राद्यश्रयीकाङ्गादस्य सिद्धान्त·

त्वं मेद्र इत्याशङ्कच तन्मते ।ननु.ग.ङ्लो नित्यमेव श्रोतृत्वं कादाचित्कज्ञानस्य मृशा·

त्वं मेद्र इत्याशङ्कच तन्मते ।ननु.ग.ङ्लो नित्यमेव श्रोतृत्वं कादाचित्कज्ञानस्य मृशा·

त्वेन तदभावेन च नित्यमेवाश्रोत्रत्वम् । अस्मन्मते तु कादाचित्कज्ञानानेनैव श्रोतृत्त्वादिक·

त्वेन तदभावेन च नित्यमेवाश्रोत्रत्वम् । अस्मन्मते तु कादाचित्कज्ञानानेनैव श्रोतृत्त्वादिक·

मिति विशेषमाह—संयो गजात्वमिति । ज्ञानस्य कादाचित्कत्वेऽडयोगपद्ये च यथा·

मिति विशेषमाह—संयो गजात्वमिति । ज्ञानस्य कादाचित्कत्वेऽडयोगपद्ये च यथा·

क्रमं प्रमाणमाह--दर्शेयांति चेत् । युगपदिति । यदि मनो न स्यात्तर्हि चक्षु·

क्रमं प्रमाणमाह--दर्शेयांति चेत् । युगपदिति । यदि मनो न स्यात्तर्हि चक्षु·

रादीन्‌द्रियाणां युगपदेव रूपादिभिः संबन्धे युगपदेव सर्वेन्द्रियैः सर्वविषयकज्ञानानि स्यु:।

रादीन्‌द्रियाणां युगपदेव रूपादिभिः संबन्धे युगपदेव सर्वेन्द्रियैः सर्वविषयकज्ञानानि स्यु:।

सामग्र्या: सत्त्वात् । न च तथाड्‌स्ति । अतः क्रमेण तत्तदिन्द्रियसंयोगाद्यणुपरिमाणं मनो ड

सामग्र्या: सत्त्वात् । न च तथाड्‌स्ति । अतः क्रमेण तत्तदिन्द्रियसंयोगाद्यणुपरिमाणं मनो ड

्जीकरते ड्यम् । तथा च युगपत्सर्वेन्द्रियैर्मन:संयोगाभावात्सामस्त्रभावान्न युगपत्सर्वविर्षयकं

्जीकरते ड्यम् । तथा च युगपत्सर्वेन्द्रियैर्मन:संयोगाभावात्सामस्त्रभावान्न युगपत्सर्वविर्षयकं

ज्ञानम् । अतएव युगपद्रूपाद्युपलब्धिपूर्वकज्ञानोत्पत्तौ तद्वैलक्षण्येन मनोड्वैलक्षण्यं

ज्ञानम् । अतएव युगपद्रूपाद्युपलब्धिपूर्वकज्ञानोत्पत्तौ तद्वैलक्षण्येन मनोड्वैलक्षण्यं

ज्ञायते । इत्थं न्याय्यं पदर्शनं भवति सति तर्हि काणादादि·

ज्ञायते । इत्थं न्याय्यं पदर्शनं भवति सति तर्हि काणादादि·

मते सिद्धान्तिना प्रदर्शिते सति तर्हि काणादादि·

मते सिद्धान्तिना प्रदर्शिते सति तर्हि काणादादि·

धर्मैवस्तुसिद्धेष्ट तथैवारित्वात् पूर्वपक्षी तटस्थो वा सिद्धान्तिनं प्रति शङ्कते—भवत्स्वाति ।

धर्मैवस्तुसिद्धेष्ट तथैवारित्वात् पूर्वपक्षी तटस्थो वा सिद्धान्तिनं प्रति शङ्कते—भवत्स्वाति ।

यचैवं न्य.अयं स्यादेनेमेव भवतु किं तु नष्टमित्यर्थः । आत्मनः कादाचित्कज्ञानेन श्रोतृ·

यचैवं न्य.अयं स्यादेनेमेव भवतु किं तु नष्टमित्यर्थः । आत्मनः कादाचित्कज्ञानेन श्रोतृ·

त्वादिधर्मेवस्त्वप्रतिपादनान्नित्यायामिति सिद्धान्ती तं पक्षं दूषयति—

त्वादिधर्मेवस्त्वप्रतिपादनान्नित्यायामिति सिद्धान्ती तं पक्षं दूषयति—

अस्त्वेवमिति । ननु श्रोता मन्तेति श्रुत्या तद्‌दर्मेवस्त्वप्रतिपादनानिमित्तस्वमसिद्ध·

अस्त्वेवमिति । ननु श्रोता मन्तेति श्रुत्या तद्‌दर्मेवस्त्वप्रतिपादनानिमित्तस्वमसिद्ध·

१ क. ग. ड. मन्तैव° । १२ क. ग. घ. ड. लिङ्गं चेति । १३ छ. ज. न भव° । १४ क. प.

घ. ड. 'न्ताद्रेद: कयमित्या° । १५ ख. ट. 'वात्त् । १६ ग. घ. ड. 'यक्ज्ञा° । १७ क. ग. घ. ड.

'यज्ञा° । १८ ड. 'जुपपत्ति° । १३ ख. ट. 'स्मन: श्रो° । १९ ख. ट. 'भित्से° ।

ऐतरेयोपनिषत् ।

मिति शङ्कते—किं नेति । न श्रोतेत्यादिश्रुत्याडविशेषत: कार्यश्रयेडपि श्रोतृत्वादिर्धर्म-राहिल्यप्रतिपादनात्तद्र्मवत्त्वमनिमतमेवेत्तेयुत्तमाह सिद्धान्ती--न, न श्रोतेति ।

ननु पासिकत्वेन श्रुत्युक्तं त्वया न नित्यमेव, श्रोतृत्वाद्युपगमात् । न हि श्रोतु: श्रुतेर्विपरीपो विद्यत इत्यादिश्रुते: । एवं तर्हि नित्यमेव श्रोतृत्वाद्युपगमे प्रत्यक्षविरोधा युगपज्ज्ञानोत्पत्तिरज्ञानाभावश्रात्मडष्टत्वन: कल्पित: स्यात् । तच्चानिष्टमपि । नोभयदोषोपपत्तिरात्मन: शुत्र्यादिर्धर्मवत्त्वश्रुते: । अनित्यानां पूर्त्तानां च चशुरादीनां हष्ट्यादिनिरर्थमेव संयागवियोगधर्मिणाम् । यथाडSम्रेडितनं तृणादिसंयोगेनैवातद्रत्व ।

यदाडSहौ श्रोतेत्यादिना श्रोतृत्वादे: पासिकत्वस्य तदेवोक्तं त्वात्काणादपक्षप्रदर्शन-वेलार्यां च कादाचित्त्वज्ञानैन तदुपपादनात्प्रादि: ब श्रोतृत्वादि तदभावविषयत्वया श्रुति-द्वारस्योपपत्ति शङ्कते--ननिवति । अपासिकत्वेन श्रोतृत्वादतदभावयो: श्रुतिम्या: स्मृतत्व: पत्नीत: । प्राप्तिकालेन तरतमकोचो न युक्त इति स्वामिपक्षं विभज्यनाह ति-द्दान्ती—न नित्यमेवेति । ननु श्रुतेरनित्यत्वे सति तदूश्रितं श्रोतृत्वमपेक्षानित्यमिति संकोच आवइयकोडन आह—न होति । श्रुते: श्रोतृत्वस्य चानित्ययैववैचनं श्रुतिविरुद्धामित्यर्थ: । श्रुतिमत्स्यादीनां नित्यत्वे युगपत्तर्वे ज्ञानं स्यात्कदाचिदपि न स्यात् । श्रुत्यादिशङ्किततां सर्वेषां ज्ञानानां नित्यत्वात् । न चेष्टापत्ति: । प्रत्यक्षविरोधात् । अतो न हि श्रोदृ: श्रुतेरित्यादि श्रुतेरन्यपरत्वं वक्तुंमिति शङ्कते—एवं तर्हीति । इतिशब्द: शङ्कासमाप्त्यर्थ: । परिहारान्नोपपत्तिरज्ञा नो त्पत्तिरज्ञा नामावश्वस्त्युमयदोषांश्योपपत्ति: संमवो नास्ती-त्यर्थ: । श्रुतितृतीयान्त्यत्वेडपि वृत्तिरूपकवाद।। चितकश्रुत्यादेरप्यम्युपगमादुक्तदोषाभाव इति परिहारानि ।

त्यश्रोत्रत्वादिकं दर्शयति—आत्मन इति । आत्मन: स्वरूपमूतं दृश्यत्वादि श्रोतृ-न्यवृत्यिसादृश्ं तद्वार्श्वाद्यचक्षोत्रत्वादि तद्र्मवत्त्ववस्य श्रोता । मत्स्यादिना श्रुतेरित्यर्थ: । अनित्यश्रुत्र्यादिकं तर्हि कथामित्याशङ्कच तदर्शयति—आनित्यानाभिति । तेषामनि

१ ख. ट. °तेतिश्रु° । २ ग. च. ज. प्रयुक्तं । ३ छ. ज. इति श्रु° । ४ क. ग. °स्वाश्रयु° । ५ क. ग. ड. °दोषानुष° । ६ ड. °दोषानुपपत्ति° । ७ ड. °पत्तेरा° । ८ ख. च. °स्यहवमे° । ९ ज. °जङ्घाच्च° । १० क. °त्वस्याति° । १३ ग. घ. °स्य° । १३ क. ड. °वर्णनं । १४ क. ग. °न ज्ञा° । १५ क. °वस्युपपत्ति° । १६ क. ग. °पत्तिसं° । १७ ख. घ. ड. श्रोतृज । १८ क. ग. °वादच्क्रो° । १९ क. ग. ड. °दिशर्मे° । २० ड. 'दिश्रु° ।

त्यत्सवमाह-मूर्तानामिति । हृश्यादेरनित्यत्वे हेतुमाह—संयोगेति । संयोजन्त्यत्वादृष्ट्यादेरनित्यत्वामित्यर्थः । ज्वलनमित्यनन्तरमन्त्यामित्यनुषज्जः ।

न तु नित्यस्यामूर्तस्यासंयोगविभागधर्मणः संयोगजदृष्ट्याद्यनित्यधर्मेर्वत्सं संभवति । तथाच श्रुति:-“ न हि द्रष्टुर्दृष्टेः विपरिलोपो विधते ” इत्याद्या । एवं तर्हि द्वे हृष्टी चक्षुषोर्नित्याऽहष्टिनित्या चाडडष्टमः । तथाच द्वे मन्त्री विज्ञातौ बार्ह्माबाह्यो ।

श्रोत्रस्याऽऽनित्या नित्योऽडडसस्वरूपस्य । तथाऽऽद्रे श्रोतेऽपि प्रसिद्धं चक्षुपस्तिरिति चाऽऽडडक्षुरेरणित्यत्वम् । एवं श्रोत्रे तथैव चेति । श्रुतिरुपपन्ना भवति हृष्द्रे श्रोते: श्रोतेऽत्याद्या । लोकेडपि प्रसिद्धं चक्षुप्स्तिरिति रागमापाययोर्नाश्ट्रेर्जाताऽऽहष्टिरिति चाऽऽडडक्षुरेरणित्यत्वम् ।

तथाच श्रुतिमस्यादीनामात्रमहृश्यादीनां च नित्यत्वं प्रसिद्धमेव लोंके वदति क्षुप्तचक्षुः स्वप्नेऽप्य मया भ्राता हष्ठ इति । तथाडडतद्वातबाधिर्यः स्वप्ने श्रोतॊ

मन्त्रोदग्रेत्यादि । ननु चान्यतिरो हष्यादिभ्योऽन्यत तर्हि तदेवाडडत्मनोऽपि धर्मोंडस्तु किं नित्यत्व-हष्यादिनेत्यत आह—न हि वक्ति । नित्यत्ववादमूर्तत्वममूर्तत्वादसंयोगादिर्धर्मराहितत्वं ततः संयोजनदर्शनराहित्यहितत्वं तत्संयोगजदृश्याद्यसंभव इत्यत आत्मनोऽपि त्यदृश्यत्वाद्यमुपगन्तव्यमित्यर्थः । श्रुतितोडपि नित्यदृश्यादिसिद्धिरित्याह—तथेति ।

नित्यानित्यदृश्द्रियाऽऽश्रिकारे गौरवं प्रामाणिकमित्याह—एवं तर्हीति । श्रुतिमपाम्राद्द्वैविध्याऽऽश्रिकारे गौरवं प्रामाणिकमित्याह—एवं तर्हीति । चोदवादघारण । तथैवेत्यर्थः । हष्द्रे श्रोतेति । हषष्टिविषयकदृश्श्रानिति तदर्थः । तत्र विष्षयविषयिविभास्यैकमिलितसंवादृश्द्रियं प्रतीयत इति दृश्द्रिये विधये सत्येवेयं श्रुतिरुपपद्यते नान्यथेत्यर्थः ।

तिमिररोगस्याडडडगमे नष्ठा हष्टीरपाये च जाता दृश्टिरिति प्रत्येतितेनेनमनाश्रयांगैनऽऽनित्या दृश्टिरेकां तदोयजनमनाश्रयासाक्षिभूतां द्वितीयां दृश्टिरस्तीतां छोकेडपि प्रतीयत इत्याह—लोकेडपोती । चक्षुर्दशेऽरित्युपलक्षणमात्रमदृश्येर्नित्यत्वं च प्रसिद्धमित्यपि दृश्यत्वम् ।

तथाच श्रुतिमस्यादीनामिति । आत्ममहष्यादीनां नित्यत्वे हेतवऽऽततऽऽरमाह—आत्म-हष्यादीनां चेति । स्वपे चक्षुषोडभावेऽपि हषष्टे: सत्वाद्वान्नि-

चेत्यादि । स्वपे चक्षुषोडभावेऽपि हष्ठे: सत्वाद्वान्नित्यैवेत्यर्थः । चक्षुः स्वप्नेऽनुपरतामिति यदि काचिद्दृश्श्रया वाचं प्रत्युक्तम्—उदृतच-

वियोगो । २ ख. ट. ‘भेतवं सं’ । ३ क. ख. म. ग. ष. ‘त्यादि । ए° । क. ‘त्या नित्याडडडमो’ । ५ ख. ज. ‘त्या चाडडडडष्टमः’ । त° । ६ ख. ज. ख ह. ‘थ म° । ७ च. ज. मतिविज्ञातिश्रोते । ए° । ८ ख. ‘ख्याडडबाद्या चेत्यादि । ए° । ९ ग. ड. ‘ब्रेति । चेत्यादि । ए° । १० च. ज. ‘प्र मे° । ११ क. ख. घ. ड. ‘मन्त्र इत्यां’ । ग मन्त्र इति । य° । ११ ग. ‘निस्यदू° । १३ क. ग. ‘तो नि° । १४ क. ग. ग. ड. ‘ये जा° । १५ क. ग. घ. ड. ‘कें प्र° ।

ऐतरेयोपनिषत् ।

श्रूयत इति । तस्य चक्षुःश्रदृश्डेव नास्तीतिर्यर्थः । अवम्नतोति । अवगतं निश्चितं बाधिर्ये यस्मिन्नेत्यर्थः । न च स्वम्रहणचादेश्वकुराद्यजननयत्स्वात्कयं दृष्टिश्रुत्यादिशब्दवाच्यत्वामिति वाच्यम् । रूपादिविषयकापरोक्षज्ञानस्येव दृष्ट्यादिशब्दैरुच्यत इति भावः ।

यदि चक्षुःसंयोगजेवाड्डमनो निरया दृष्टिस्तनाश्रे निरयेतदोदृृतचक्षुः स्वमे नीळपीतांदि न पश्येत् । न हि दृश्यदृशेःरित्य्याधा: च श्रुतिरनुपपत्तिं स्यात् ।

तच्चक्षुः पुरूषे येन स्सम्प्रे परयतीत्य्याधीं चें श्रुतिः । उत्कर्म्ये विपर्यये बाधकोकल्या द्रश्यते-यदोति । न पश्येदिति । दर्शनहेतौक्ष्षोद्मावादित्स्यर्थः । न चेदं दर्शनं स्मृतिरिति वाच्यम् । तथोँ सति संनिहितत्वेनापरो-

क्षावमासो न स्यात् । न च तदर्शने ऽ्रम इति वाच्यम् । बाधकामावा: पूर्वेमननुभूंतेऽत्र। प्रादिदर्शनं न व स्यादिति भावः । इदमुपलक्षणं सुष्ठोऽस्थितस्य सुखमहहमस्वादसमिति परामर्शेहेतुःभूतः सुष्ष्ठिकाश्चीनानुभवोडपि नित्योडमुपगंतव्यः । तद्दान्नी सर्वकरणानाममा। केनानुप्राणनमात्रसामावादित्यनि दृष्ट्यादृश्यं । न केवलं प्रत्यक्षत्मनुपपत्तेः श्रुतिरदष्यानुपपत्त्या स्यादित्याह—न हि दृश्यदृश्िति । न हि श्रोत्रः श्रुतेर्विपरिलोपो विद्यत इत्यौँदृश्या चेत्यनेन गृह्यते । तच्चक्षुरिति । वष्ठ इति चक्षुर्दृशा साक्षी पुरुष आत्मनि शारीरे वा येन स्सम्प्रे परयति तच्चक्षुः साक्षीत्याद्या चानुपपत्तियुपपादः ।

तांतं चोभौ येनानुप्रविशतीत्यदिरादिशब्दार्थः । नित्यारंभैनो दृष्टिराद्यनित्यदृष्टेःग्राहिका । बाधाहष्टेश्वोँपेर्जैनापायाघंनित्ययर्ष्य-वस्वाच्चदग्राहिकाया आत्महष्टेस्तददवमास्वमनित्यत्ववादिभ्रान्तिनिमित्तं शोकस्पोति युक्तम् । यथा ऽऽणादिष्मेंवदलातादिवस्तुभ्रदृश्यरापि भ्रप्रतीव तद्दश्ं । तथोँ च श्रुतिः—ध्यायंतिवाँ लेलायितवाँति । तस्मादितिमहष्टोनित्यत्वादिभि-

योगपघ्रषयौगपघं वाडस्ति । नन्वात्मदृष्टेरनित्यत्वे कथं तत्रानित्यत्वप्रतीति: कथं रैंडस्य लोेक्स्यानित्यैव सर्वाडपि दृष्टिरिति निश्ियपश्येत्यारड्कुय प्राङ्ङानित्यदृष्टिमतनित्यत्ववादिरसँ् ग्रािकायां नित्यदष्टे

१ ख. ट. स्वम्रे ह° २३ च. ज. न° 'दि हि च°' । ३ ख. ट. निष्क्षह°' । ४ च. क. म. 'शेन न°' । ५ क. म. घ. ह. °'द्रेयशयो-ददृशो°' ६ ख. ट. श्वेत तदो° । ६ ख. ट. °तादेनि न । ८ च. °तादेश् प°' । ७ क. म. घ. क. °'श्रेतेर्विपरिलो°'ो विद्यत इत्यौँदृश°' । ८ च. ज. °'या श्रु°' । ९ च. ज. °'न्ना । त°' । १० क. ख. ट. स्वप्नं । ११ क. °'या श्रुतिरनुपपत्त्रा स्यात् । नि°' १२ व. ज. च नि°' । १३ क. ग. घ. ह. °'द्रश्यदृशि°' । १४ क. ग. घ. ह. °'या च स°' । १५ ख. ट. °'भूतस्म°' । १७ क. °'स्याच्या । १८ ग. घ. ह. °'राथेःस°' । १९ क. ख. ट. स्वप्नं । २० क. ग. घ. ह. °'दि-१°' । २१ ख. ट. °'स्मरह°' । २२ व. °'परसैनाथ' । २३ क. °'जन्नाथा°' । २४ क. घ. ष्प. छ. ज. °'स्या ह°' । २५ ख. ट. वा लेन°' २६ क. ख. ग. सर्वेम्रा°' ।

६५ं श्रानन्दंगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसहितां- [२ द्वि० ध्याये-

मासते । ग्राह्यायःपिण्डगतवत्स्थूलवोदीशमोंणा ग्राहकागन्या्दो भानदर्शानादतो लोकस्य तथा प्रतीतिरुपपद्यत इत्याह—निरूप्येत्यादिना । तदूदवभासत्वमिति । ग्राह्यवदवभास- मानत्वमित्यर्थः । ग्राह्य ्यर्मेस्य ग्राहके मानं हृश्यांतनेन स्पष्टयति—यथा श्रमणादिति । श्रादिशब्देन गमनादि गृह्रते । द्वितीयेन भावत्पक्ष्यादि । ध्यायतिवेति । ग्राह्यबुद्धिगतं ध्यानादिकं ग्राहके साक्षिणि मासत इति श्रुत्यर्थः । एवं च यत्पूर्वोक्तादिना युगपदने क- ज्ञानोत्पत्तिः प्रत्यक्षविरुद्धा स्थादितियुक्तं तत्पारिहृतमित्याह—तस्मादिति । तस्माद- व्यस्यैकस्यां दृष्टौ तदुभयमपि नास्तीत्यर्थः ।

बाध्यानित्यहृश्युपाधिवशां तु लोकस्य तार्किकाणां चाड्डमसंप्रदायवशा- त्स्वादानित्याद्डष्टमने हृश्यिरिति भान्तिरुपपन्नैव । जीवे श्वरपरमात्मभेदकल्पना चैतन्यमित्तैव । तथाडडसि नॉंस्तीत्याद्याङ्क यावन्तो वादूनसयोमेंदा यत्रेकं भवन्ति तद्विषयाया निश्चितषाया दृष्टनिविशेषायाः ।

मन्वात्महृष्टेर्नेत्यत्वे क.थं परीक्षाकुशलानां नैैयायिकानां सर्वेस्य लोकस्य च भ्रमः स्थादित्याशड्कच ' न रेणावारेण प्रोक् एष सुविझेयो बहुषा चिन्त्यमाणः । नेषा तर्के- ण मतिरापने या प्रोक्ताडन्येनैव सुज्ञााय प्रेष्ठ " इत्यादिश्रुते: स्वबुद्धच्या ज्ञातुमशक्यत्वावग- मात्संप्रदायपरंपरैव ज्ञातव्यस्वावगमाच तेषां तद्रहितस्वाद्दूषो युक्त इत्याह—बाध्या- नित्येति । न केवलं ज्ञानभेदकल्पनैव तेषां भ्रमः किंतु आत्मभेदकल्पनाडप्येतन्मूलो भ्रम एवेत्याह—जीवेश्वरौति । एतदभिमित्तैव । ज्ञानानित्यर्वतद्रेकल्पना नैैमित्तैव, नित्य- ज्ञानवतोर्ज्जीवेश्वरयोर्विंचित्रज्ञानवतां च जीवां परमात्मनै्रैकत्वं न संभंवतीति

युक्त्याभासेन तैमेंदकल्पनादित्यर्थः । किंचाडडडत्मनैैवायं ज्योतिषाडडडस्ते । अयमाल्मा ब्रह्म सर्वानुभूः प्रज्ञानघन एवेत्यादिश्रुतिमि आत्मन एव निरप्यरडि्हलपरवादात्मनश्र सर्वा: प्रजा यत्रेकं भवन्तीत्याादिना सर्वकल्पनानां तन्मात्रत्वेन; तदृच्यतिरेकेणामावोेकर्न्न. विर्शेषत्वादतद्रूपाया अपि दृष्टेर्निविर्शेषत्वात्स्यास्तोत्याद्या: सर्वाः कल्पना भान्तिरित्तैव एतेत्याह—तथाडस्तीति । यावन्तो वादभेदा नामविर्देश। मनसो मेदा रूपविशेष यत्रेकं भवन्ति सर्वे वेदा यत्रेकं भवन्ति सर्वाः प्रजा यत्रेकं भवन्तीत्याादिश्रुते. स्तद्विषयाया निश्चितषाया अस्तत्स्वरूपाया अत एव नित्याया निर्विर्शेषाया दृष्टेरस्तोित्यादिकलपनाSS-

१ क. ग. ड. 'स्थादीनां प्रा० । २ क. ग. घ. ड. 'च सति यो० । ३ ख. ड. 'रूपितस्वा० । ४ क. ग. घ. ड. 'झालोक० । ५ ख. ड. च. छ. ड. 'नास्तिस्यस्ति नास्ती० । ९ ड च छ. ज. 'बाया अस्ति नास्ति ! अ० । ७ ड. 'ब्बलो० । ८ क. 'स्वतस्त्रे० ।

स्तिकानाम् । नास्तीति कल्पना शून्यवादिनाम् । अस्ति नास्तीति कल्पना दिगम्बर-

स्तिकानाम् । नास्तीति कल्पना शून्यवादिनाम् । अस्ति नास्तीति कल्पना दिगम्बर-

णाम् । अन्येषां च यथायथं सांख्यवत्‍वादिकलल्पना । सा सर्वाडपे तथा आन्तिनिमित्ते-

णाम् । अन्येषां च यथायथं सांख्यवत्‍वादिकलल्पना । सा सर्वाडपे तथा आन्तिनिमित्ते-

वति पूर्वेणान्वयः ।

वति पूर्वेणान्वयः ।

अस्ति नास्तीत्येकं नानागुणवद्गुणं जानाति न जानाति क्रियावदक्रियं

अस्ति नास्तीत्येकं नानागुणवद्गुणं जानाति न जानाति क्रियावदक्रियं

फलवदफलं सर्वज्ञं निर्बीजं सुखं दुःखं मध्यमपेक्ष्ये शून्यमशून्ये परोऽहमित्य

फलवदफलं सर्वज्ञं निर्बीजं सुखं दुःखं मध्यमपेक्ष्ये शून्यमशून्ये परोऽहमित्य

हं वा सर्वबाक्‍मयतयागोचरं स्वरूपे यो विकल्‍पयितुमिच्छति स नूनं खमपि

हं वा सर्वबाक्‍मयतयागोचरं स्वरूपे यो विकल्‍पयितुमिच्छति स नूनं खमपि

चर्मवद्द्रष्टयितुपिच्छति सोऽनुमिर्य चै पदर्थामारोढुम् । जले खे च मीनानां

चर्मवद्द्रष्टयितुपिच्छति सोऽनुमिर्य चै पदर्थामारोढुम् । जले खे च मीनानां

वसां च पदं द्रक्षते । नेति नेति यतो वाचो निवर्तन्ते इत्यादिश्रुतिभ्यः

वसां च पदं द्रक्षते । नेति नेति यतो वाचो निवर्तन्ते इत्यादिश्रुतिभ्यः

को अद्वै वेदेत्यादिपम्‍निगवर्णनात् ।

को अद्वै वेदेत्यादिपम्‍निगवर्णनात् ।

ननु ते ते तार्किका आत्मनोडस्तित्वादिसत्कारण साधयन्ति । अतो न तेषां प्रान्ति-

ननु ते ते तार्किका आत्मनोडस्तित्वादिसत्कारण साधयन्ति । अतो न तेषां प्रान्ति-

निमित्तत्वमित्याशङ्क्य श्रुतिविरुद्धत्वादसद्क्‍

निमित्तत्वमित्याशङ्क्य श्रुतिविरुद्धत्वादसद्क्‍

आत्मन्यानुपपत्तेस्तेषां कल्पनानां सद्‍

आत्मन्यानुपपत्तेस्तेषां कल्पनानां सद्‍

मोक्षानुपत्तेश्च तेषां तार्किकाणां कल्पना न प्रमाणप्रमारोहत्तीत्याह—अस्ति नास्तीति ।

मोक्षानुपत्तेश्च तेषां तार्किकाणां कल्पना न प्रमाणप्रमारोहत्तीत्याह—अस्ति नास्तीति ।

सुषुप्तौ न जानात्यनृतं जानातीति कादाचित्कज्ञानवरकल्पना वैरोषिकादीनाम् । आत्मा

सुषुप्तौ न जानात्यनृतं जानातीति कादाचित्कज्ञानवरकल्पना वैरोषिकादीनाम् । आत्मा

परलोकं प्रति गच्छतीति केषांचिच्क्रियावसकल्पना । 'ईहैव स्थित्वा शरीरान्तरं गृृण्या-

परलोकं प्रति गच्छतीति केषांचिच्क्रियावसकल्पना । 'ईहैव स्थित्वा शरीरान्तरं गृृण्या-

त्‍न्येशाम् । देहात्मवादे साङ्खिविज्ञानवादे वाडफलं परलोकस्‍थायिनोऽभावात् । अ-

त्‍न्येशाम् । देहात्मवादे साङ्खिविज्ञानवादे वाडफलं परलोकस्‍थायिनोऽभावात् । अ-

न्येषां फलवत् । देहात्मसङ्कित्रादिपक्ष एव कर्मतदाश्रयामावात्परलोके निर्बीजं

न्येषां फलवत् । देहात्मसङ्कित्रादिपक्ष एव कर्मतदाश्रयामावात्परलोके निर्बीजं

नित्यात्मवादिनां सर्वज्ञं, दुःखसुखरूपं वैरोषिकादिवादे । यद्‍वा विज्ञानवादे सोपलव-

नित्यात्मवादिनां सर्वज्ञं, दुःखसुखरूपं वैरोषिकादिवादे । यद्‍वा विज्ञानवादे सोपलव-

वर्तते इति दिगम्बराणां मते मध्यमम् । अन्येषां व तद्‍द्वैरेद्यस्‍तित्यैमध्यमम् । परोऽहमिति

वर्तते इति दिगम्बराणां मते मध्यमम् । अन्येषां व तद्‍द्वैरेद्यस्‍तित्यैमध्यमम् । परोऽहमिति

मत्तः परोडयं ततोडन्यदिति प्रत्येकपरिग्रहद्वैकल्पना असतत्याधः परोडहमिति

मत्तः परोडयं ततोडन्यदिति प्रत्येकपरिग्रहद्वैकल्पना असतत्याधः परोडहमिति

इत्यन्ता: कल्पना वाक्‍प्रत्‍यायागोचरं वाड्‌डुमनसागोचरं यो विकल्‍पयितुमिच्छतीत्यान्वयः ।

इत्यन्ता: कल्पना वाक्‍प्रत्‍यायागोचरं वाड्‌डुमनसागोचरं यो विकल्‍पयितुमिच्छतीत्यान्वयः ।

आरोहदुमित्यत्र स्वामित्यानुसक्‍तः । जले मीनानां वयसामित्यन्वयः । वाड्‌डुमनसमेदा

आरोहदुमित्यत्र स्वामित्यानुसक्‍तः । जले मीनानां वयसामित्यन्वयः । वाड्‌डुमनसमेदा

आत्मनि न सन्ति तद्गोचरेष्वा डडत्मेत्यत्र क्रमेण श्रुतिद्वययमाह—नेति नेतीति ।

आत्मनि न सन्ति तद्गोचरेष्वा डडत्मेत्यत्र क्रमेण श्रुतिद्वययमाह—नेति नेतीति ।

वाड्‌डुमनसागोचरत्वे श्रुत्यन्तरमाह—को अद्वैति । अद्वै साक्षात्को वेदेतिममोगो-

वाड्‌डुमनसागोचरत्वे श्रुत्यन्तरमाह—को अद्वैति । अद्वै साक्षात्को वेदेतिममोगो-

चरतं व क इह प्रवোচदिति वाग्गोचरत्वं च निषेधतस्यर्थः ।

चरतं व क इह प्रवোচदिति वाग्गोचरत्वं च निषेधतस्यर्थः ।

कयं तर्हि तस्य स म आत्मेति वेदनं शृणुहि केन प्रकारेण तयहं स म आत्मेति विद्याम् । अत्राडडल्यकामाचचते । कश्चित्किल मनुष्यो मुग्धः कैश्चिदुक्तः करिमपश्विदपराधे सति धिकृत्यां नासि पुरुष इति । स मुग्धस्तया डडस्मनो मनुष्यत्वं प्रत्या्यायितं किंचिदुपेत्याडडह स्मेति । स तस्य मुग्धतां ज्ञात्वाडडह । ऋतेन बोधयिष्यामेति । स्थावराद्य-

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [ २ द्वि०ध्याये-

स्थभावमपोद्ध न त्वमसि पुरुष इत्युक्त्वोपपराम । स तं मुग्धः पत्यााह । भवान्मां बोधयितुं प्रभवतस्तुष्णीं बभूव किं न बोधयतीति । ताहृगेव तद्न्वतो वचनम् । नास्यमत्रुष्य इत्युक्तेऽपि मनुष्यत्वमात्मनो न प्रतिपद्यते यः स कथमत्रुष्यो-

६८

सीत्मुक्तेऽपि मनुष्यत्ववाचकमः प्रतिपद्येत । वाङ्मनसागोचरत्वे श्रवणमननयोरसंभवादात्मनो वेदनं न संभवतीति शङ्कते--कथं मिति । तहिं माडडत्मवेदनमित्यारहक्च शुतेरनतिशङ्कच्यादात्मवेदनेनिषेधायोगात्त-

न्नोपायः पुष्ट्यामत्याह--बूहीमेति । केन प्रकारेण स म आत्माति विद्या तं प्रकारं बूहीमत्य-नयः । नेति नेतीत्यादिश्रुत्युदाहरणेनैवेतरानिषेधेनैव तस्य स्वप्रकाशस्य बोध इति वेद-नपकारस्योक्तत्वात्पकारान्तरासंभवात्पकारान्तरासं भवादनेनैव प्रकारेणवियता वेदितव्य इति मत्सो-

पहासमुत्तरमाह--अत्राडडल्यकामिति । मुग्ध इति । मूढ इत्यर्थः । स्थावरादित्यनभिधानेडहमेवंभूत इत्यज्ञानामावातदर्थः विधिमुखेन बोधनं कार्यमत आह--नासोति । अपरोक्षतया प्रतीयमाने वस्तुनि विपर्ययेगृहीते विपर्ययनिरासमात्रे यत्ते-

कार्यो न तु स्वरूपबोधे तस्य स्वयमेव प्रतीतः । तथाडपि चेत् न बोधयुं शक्रोति तर्हेति-मूढत्वादुपदेशानर्ह एव स इत्यर्थः । तस्माद्यथाशास्त्रोपदेेा एवाडडत्मबोधविधिर्निर्णीयते । न ह्यग्रेर्दाहोभं तृणाद्यन्येन केनचिद्गध्युं शक्यम् । ज्रत एव शास्त्रमत्मस्वरूपं बोधयितुं प्रभवत्तं सदपत्नुष्य-

त्वप्रतिषेधनेव नेति नेतीत्युक्त्वोपपराम । तथाडनन्तरमवाझमयमपात्मा ब्रक्ष सर्वानुभूतित्यनुशासनम् । " तत्त्वमसि " " यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन कं पश्येत् " इत्येवमाघ्यापि च ।

१ खं व. छ. ज. 'स्मेत्यादि वे' । २ क. म. ड. व. छ. ज. 'धे धि' । ३ क. म. व. ड. धिकृत्या त्व नो । ४ ख. व. ह. ज. कस्त्वां त्व नो । ५ म. घ. ह. ड. भगवान्कोड । ९ व. छ. व. मते' । ७ ख. व. छ. ज. ट. 'के म' । ८ ख. व. च. ट. 'स्युफेडपि ९ व. 'दने नि' । ९ ख. ट. 'न्तर-स्पात्राभावा' । ११ ख. ट. इत्युक्त्वैवस्' । १२ क. म. घ. ह. 'स्नः करेन्न्यो न । १३ क. म. घ. ड. च. 'नहं स । १४ म. घ. ड. व. छ, ज. 'भेरदाझ । १५ ख. च. ख. ज. द. 'पि या' ।

अत: प्रकृत आत्मनो नित्यापरोक्षस्याहं मनुष्य इत्यादिना डडरोपितरूषेण प्रतीतेस्तस्य नेति नेति यतो वाचो निवर्तेन्न इतोऽनिषेधे कूते स्वप्रकाशस्य स्वयमेव प्रतीतिसंभवा. दयमेवोपदेशापकारो नान्य इत्युपसंहरति— तस्मादिति । ननु शास्त्रं विनाडपन्यतो विषिमुखेनाडडस्मादवोधोडस्ति न ह्यत्र न शास्रैकसमधिगम्यत्वाद- त्मनो न हेतुहेतुमतो बोध: संभवतत्यय:? । शास्त्रोपोद्यवोधैकप्रकारो डडयमेव नान्य इतोऽरनिषेधमात्रेण परमार्थीक्ष्रीयत इत्याह—अत एवेति । इत्यनुशासनमितिपदेनाथोदनुशासनानन्तरनिषेधाद्येवमेवेत्याह—तथाडनन्तरामिति । तत्वमसीत्यत्रापि तत्प- दार्थिसामानाधिकरण्येन त्वं पदार्थी करून्वादिनिषेधेनैव तस्य ब्रह्मात्वबोध इत्याइ—तत्स्वम- सीति । तत्केन पद्येयदिति दर्शनाक्रियाकर्मत्वानिषेधाद्यस्य केदयतयैवाडडत्मनो ज्ञानामि- त्याह—यज्ञ त्वस्येति । एत्माध्यपीते । वेधस्तं निषेधतीते शेष: ।

याबदयमेवं यथोक्तमिममात्मानं न वेत्ति तावदयं बाह्यानित्यहष्टिकषष्णुपा- धिप्रातमत्वेनोपेत्याविद्योपाधिधर्मानात्मनो मन्यमानो ब्र्मादिस्थावरान्तेषु देहातियदूनरनस्थानेपु पुन: पुनरावतेमानो डविद्याकामकर्मवशात्संसाराति ।

तस्मादात्मन: कर्तृत्वादिदर्शववत्तया प्रमाणेन ज्ञातुमशक्यंवा|तद्र्मेव वस्वप्रतीतेरज्ञानमू- छत्वेन भ्रमत्वाद्वात्संसारित्वेनैव न्यायेनेष्टरस्यापि सर्व- ज्ञत्वादिकोपाधि करणस्य ब्रह्मामात्रत्वादेनैव न्यायेनेष्टरस्यापि सर्व-

आत्मान: किंवात्मैकं एतान्यभिप्रित्यैवंमूतम्य कर्यं संसारप्रतीतिरिति:श- कूचाडडत्मन: संसारस्याज्ञानत औपाधिकृतमुत्तराध्याायसंग्रुपयोगित्वया डडह—याबद- यमिति । बाह्यानित्यहाष्टिलक्षणामिति । प्रत्यगात्मनो बाह्यामत:करणवृत्ति वृत्ति व.

स एवं संसरणुपात्तदेहेंद्रियसंघातं त्यजति । स्यस्वाडन्यमुपाददे । पुन: पुनरेवं नदीस्वोतोवर्जनम्परेण ब्रह्मन्धाविच्छेदेन वर्त्मान: कामिरवस्थाभ- वर्त्तत इत्येतमर्थे दर्शान्त्याह शुत्तिवैराग्यहेतो:—

ॐ पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति यदेतद्रेत: । अयमेवाविद्याकामकर्मवशाद्विध्याकामकर्मवशाद्विध्या- भिमानव्यान्नजादिकर्म कृत्वाडSमाल्लोकादधोवादिक्र. मेण चन्द्रपसं प्राप्त्य ऋणकर्मा ऋष्यादिक्रमेण लोकं प्राप्याज्ञात: पुरुषाप्रै

१ व. ह. 'दार्यक' । २ ख. छ. ज. 'येङ्गादिस्या' । ३ क. ग. घ. 'न प्रतित' । ४ ख. ट. 'त्वादेरौपाधिकरखेन भ' । ५ व. छ. ज. 'इन्द्रियादिस' । ६ क. 'नव' । ७ ग. 'प्रतिष' । ८ ता. क. म. ठ. 'कर्मवा' ।

हुतः । तस्मिन्नपुरुषे ह वा अयं संसारी रसादिक्रमेणाड्डितः प्रथेपतो रेतो- रुपेण गर्मों भवतीत्येतदाह । यदेतत्पुरुषे रेतस्तेन रूपेणोति ।

एवमध्यारोपापवादाभ्यामात्मतत्त्वं निरूप्योक्तामतत्स्वज्ञाने वैराग्यं हेतुरिति तदर्थी जीवावस्था: प्रपञ्चयत्यर्थां तस्य त्रय आवस्था इत्यपक्षिं शारीरमयं च प्रपञ्चयितुं पश्च-माध्यायमवतारयन्भूमिकां करोति—स एवमिति । यावदशमित्यारम्य वोत्तराध्यायस्य भूमिकां । इदानीन्तध्यायमवतारयति—स एवमिति । इत्येतपर्थमिति । इति जिहासायामवस्थारूपमर्थिमित्यर्थः: वैराग्यहेतोरिति । वैराग्यार्थमित्यर्थः । जीवावस्था-रुपस्य जन्मेऽप्यस्यात्यन्तबीमत्सारूपस्वात्तद्विचारे वैराग्यं भवतीति भावः । पुरुषे ह वा अघमित्यप्रे दर्शयिष्यमाणशब्दार्थमइ—अयमित्यादिना । यो मूर्धानं विदार्य प्रविश्य स्थितः सोडयमित्युक्त इत्यर्थः । यज्ञादिति । अथ य इहैव ग्राम इहशप्तौ दत्तमित्युपासते ते भूममिसंभवन्तील्यादिना पञ्चाग्निविद्यायामयपर्थः प्रसिद्धः अन्नमभूत इति । श्रीषा-धनिकालुब्ध: पुरूषोऽपि हुतः पुरुषो भवतीत्यर्थः । तस्मिन्निति । येन पुरुषेण मक्षितरतस्मिनित्यर्थः । पुरुषे ह वा अयं संसार्यादितः प्रथमतः श्रीगर्भप्रवेशात्पूर्वी गर्मों भवतीति प्रथममन्त्रयः । पुरुषे त्रियमिव गर्मों न दृश्यत इत्याशङ्क्क मक्षितस्यान्नस्य रसा-दिक्रमेण रेतोरूपेण परिणामे सति तत्संस्क्लेषण रेतोमावे सति तेन रूपेण पुरुषस्य शारीरं विद्यमानतस्य स गर्म इत्याह—रासादिति । रसादीत्या-दिशब्देन शोणितमांसादि गृह्यते । रसादिक्रमेण यदेतत्पुरुषे रेतस्तेनःरूपेण गर्मों भवतीतदहेति पश्चाद्वचः कार्ये ।

तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः संभूतमात्मन्र्ये-वाड्डतमानं विभर्ति तददा क्रियां सिष्ष-त्यथैनञ्जनयति तदस्य प्रथमं जन्म ।

तदैतद्रेतेऽङ्गमयस्य पिण्डस्य सर्वेभ्योऽङ्गेभ्योऽङ्गेभ्यो रसादिलक्षणेभ्य-स्तेजः साररूपं शारीरस्य संभूतं परिनिष्पन्नं तत्पुरुषस्याडडत्मन्र्येच स्वशरीर एवोङ्कडतमानं विभर्ति धारयति ।

तं आत्मानं रेतोरूपेण गर्मीभूतमात्मन्र्येच स्वशरीर एवोङ्कडतमानं विभर्ति धारयति ।

9 च. छ. ब. ट. 'थमं रे' १२ च. ब. ट. 'तोति तदा' ३ च. व. 'ति । यच्चै' । ४ क. ग. व. डे. 'ति । एवमिति' । ५ क. ख. ड. 'शमोड्दू' । ६ च. व. 'सित इत्यो:' । अ' । ७ च. ट. 'न रेतोः' । ८ ख. ट. 'वति त' । ९ क. ग. घ. ड. कर्तव्यः । १० क. खा .ट. 'येतद' । ११ ग. घ. 'स्तमानमा' ११ क. ग. घ. 'मात्मनि रे' । १२ ख. ट. 'मात्मानात्म' । १३ क. ख. व. छ. 'रीरे वि' । १५ ख. ट. 'एव वि' ।

तद्रेतो यदा यस्मिँकाले मार्यर्त्तुमती तस्यां योषाम्रौ क्रियां सिञ्चत्युपगच्छेन्न । अथ तदैनद्रेतद्रेत आात्मनो गर्भर्भूतं जनयति पिता । तदस्य पुरुषस्य स्थानेँषिगर्भनं रेतःसेक्काले रेतोरूपेणास्य संसारिणः प्रथमं जन्म प्रथमावस्याभिव्यक्तिः, तदेतदुक्तं पुरुषादासावात्माडमुमातमानमित्यादिना ।

ननु तस्य गर्भत्वमंप्रसिद्धमित्याशङ्क्य तत्रैव तं पुँल्लिङ्गं भूतत्वाद्वोण्या वृक्षया गर्भत्वामिति वचुं तदेतादृश्यादि विरतांत्येनं वाक्यम् । तह्याचचष्टे — तच्चेतादिति । रसादिलक्षणेभ्य इति । रसादिशब्दात्समुदायात्मकत्वाच्छरीरस्य तेषां तद्ययवस्तुं चरमघातुत्वाच्छरीरस्य साररूपत्वं चेत्यर्थः ।

आत्मभूतत्वादिति । भूतामिमानविषयशारीश्रुत्यक्षरारूढं करोति—आत्मनोऽनेनेति । अत आत्मानमित्यस्य न पुनरुक्तिदोषः । एवं पितृशरीरूपमावसथं तत्र रेतोरूपेणावस्थां चोक्त्वा मातृदेहरूपावसथं तत्र गर्भरूपेणावस्थां च दर्शयितुं पितृशरीराज्जिग्मनरूपं जन्म दर्शयति—तद्रेत इति । यदेत्सुकं काळं विशादयति—मार्यें इति ।

The passage 'Ātman-bhūtatvād iti' explains that the word 'Ātman' refers to the embodied being, and the phrase 'Bhūtāmimān-viṣaya-śarīra-śruti' indicates that the being is the subject of the Śruti. The phrase 'Ātman-o'neheti' means 'by this, the Atman is born'. The commentary explains that there is no repetition in the phrase 'Ātmānam ityasya' because it refers to the same being.

पञ्चाम्रविद्यां योषा वाव मृत्तमाभिरिस्त्यादिनाडुदयमथों दार्शित इति वचुं योषामावित्युक्तम् । उपगच्छेन्निति । मायया संगच्छनित्यर्थः । अस्य रेतोरूपेण स्थानान्निर्गमनमित्यन्वयः । रेतो मार्योभ्यां सिष्यतीच्यत्र वाक्यान्तरं संवादयति—तदैनदिति । असावात्मा पुरुषोऽमुमातमानमस्मा आास्मने मार्योःप्रपचछतीति श्रुत्यर्थः ।

The passage 'Pañcāmrvidyāṁ yoṣā vāva mrttamābhiristyādinaḍudyamathoṁ dārśita iti vachuṁ yoṣāmāvityuktam' explains that the woman is compared to the earth in the Pañcāgni-vidyā. The phrase 'Upagacchenniti' means 'the man approaches the woman with the intention of procreation'. The commentary clarifies that the phrase 'Asya reorūpeṇa sthānān-nirgamana-mityanvayaḥ' refers to the emission of semen from its place.

तत्क्षया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमझं तथा तस्मादेनां न हिनस्ति सादस्पैत्मात्मानमत्र गतं भावयति ।

तैंद्रेतो यस्यान्न क्रियां सिक्तं सश्चंस्या आत्मभूयमात्माऽऽग्यातिरेकतां यथा पितुरेव गच्छति प्राप्नोति यथा स्वमझं स्तनादि तथा तद्रदेव । तस्मादेतोरेनां मातरं स गर्भों न हिनस्ति पिटकादिवत् । यस्मास्तनादौ स्वाझ्ँनदात्मभूयं गतं

१ क. ग. घ. ड. °छत्रयुपगच्छन् । २ ग. घ. ठ. °मत्सि° । ३ क ग. ड. °छे यदेतादि° । ४ ख. ठ. °स्वाझ्ँ शारी° । ५ क. ग. ड. °स्मा तं ग° । ६ क. °आत्मनोऽतिय° । ७ ग. °देनदि° । ८ क. ग. घ. ड. °ने स्वद्वीर्य । ९ ख. °इय संप्र° । १० ग. घ. ज. तदैनद्रे° । ११ क. ख. °यां सृत्तं सत्त° । १२ ड. °तस्या क्रिया आ° । १३ ख. ग. घ. ष. °दिव° । १४ क ग. ष. °भूतं ग° ।

तस्माद्हिनस्ति न वाधत इत्यर्थः । साधन्तर्वस्त्न्येतमस्य भरूवरात्मानमेतन्नाडडत्मन् उदरे गतं प्रविष्टं बुद्बुदवा भावयति वर्षयति परिपालयति गर्भविरुद्धांशानादिपरिहारमनुकूलाशनाद्युपयोगं च कुरूते ।

ननु श्रीशरीरे प्रविष्टं पुरुषस्य रेतः क्रिया उपद्रवकारि स्याच्छरीरलङ्घनप्राणवदित्या-शङ्कया तत्रैवोक्तम्-तद्रेतस्तद्धि च्छन्द-तद्व्रता यस्स्यादिति । पितॄणां त्रिगुरूपप्रतिनियविशेषास्तद्व्रल हिनस्तांति व्यतिरेकेण हेत्वान्तः । अक्षरार्थमुक्त्वा पिण्डितार्थमाह-यस्मादिति । अत्र प्रसङ्गाद्विव्या सावधानेन गर्भरसंणं कुतेऽ्यामिति विधत्ते-सेति । भावयति भावयेदित्यर्थः । पालनोपायमाह-गर्भविरुद्धेति ।

सा भावयित्री भावयितव्या भवति तं श्री गर्भं विभर्ति सोडग्रे एव कुमारं जन्मनोडग्रेडधिभावयति ।

सा भावयित्री वृष्यचित्रा भरूवरात्मनो गर्भभूतस्य भावयितव्या रक्षयितव्या च भर्त्रा भवति । न ह्याकारप्रत्ययपकारमनन्तरेण लोके कस्यचिच्छेनचित्संबन्ध उपपद्यते । तं गर्भं श्री ही यथोक्तेन गर्भधारणविधानेन विभर्ति धारयस्यग्रे प्राग्जन्मनः । स पिताडग्रे एव पूर्वमेव जातमात्रं जन्मनोडध्यूर्ध्वं जन्मनो जातं कुमारं जातकर्मादिना पिता भावयति ।

तस्याऽनन्तरयन्नीरक्षणं विधत्ते-सा भावयित्रीति । च्छन्दस्स्य सेत्स्यन् संबन्धः । तस्या माघयितव्यत्वे हेतुमाह-न हीति । श्रीपुत्रयोः परस्परोपकारकत्वमुक्त्वा तयोः पुत्रं साध्यवक्ष्यमाणपुण्यकर्मप्रतिनिधिरूपप्रत्युपकारकत्वमाह-तमिति । अत्र इत्यत्रैकादशग्रशब्दो जन्मनः पूर्वकालं वदति द्वितीयो जननकालम् । आधीशब्दोऽनन्तरकालं वदतीति व्याचष्टे-अग्रे प्राग्जन्मन्न इत्यादिना । पूर्वमेवेत्यस्य विवरणं न जायमानमिति । जायमानमित्यस्यर्थः । जातकर्मादिनेति जन्मनः प्राक्सीमन्तादिना जननकाले सुषनिष्क्रमणार्थमन्त्रजपप्रोक्षणादिना डनन्तरं जातकर्मादिनेस्स्थर्थः ।

स यत्कुमारं जन्मनोडग्रेडधिभावयत्यस्मान्मेव तद्भावयतिषां लोकानां संतत्या पूर्वं संतता हीमे लोकास्तदस्य द्वितीय जन्म ।

९ छ. मत्र पुत्रात्मानसुद० । १२ छ. ज.- द्वामादि० । ३ क. म. घ. ड. तद्वधा० । ४ क. रेकी दृ० । ग. घ. ड. रेकदू० । ५ छ. श्री श्री भ० । ६ च. छ. ज. व्या वर्षयितव्या र० । ७ ग. रं भा० । ८ क. ग. घ. इनि तत्रै० । ९ ख. ट. ठे- प्रा० ।

स पिता यज्ञसात्कुमारं जन्मनोडध्युर्ध्वेमपे जातमात्रमेव जातकर्मोदिना यज्ञावयति तदात्मानमेव भावयति पितुरात्मैन हि पुत्ररूपेण जायते । तथा युक्तं पतिज्ञीयां प्रविशतीत्यादि । तत्किमर्थेमात्मानं पुत्ररूपेण जनयित्वा भावयतीति । उच्यते—एषां लोकानां संतत्या अविच्छेदायेत्यर्थः । विच्छेद-घटनहीये लोके; पुत्रोत्पादनादि यद्‌ति न कुयुः कर्म; तेन हि । एवं पुत्रोत्पादनादि-ऋणमोविच्छेदेनैव सत्तता: प्रभवन्ध्रुरूपेण वर्त्तंते हि यस्मादिमे लोकास्तस्माच्छे विच्छेदाय तत्कर्तव्यं न मोक्षायेत्यर्थः । तदस्य संसारिणः कुशाररूपेण मातृ-रुदराद्याश्रितं तद्वेतोऽपापेक्षया द्वितीयं जन्म द्वितीयावस्थाभिव्यक्ति:

पित्रा जातकर्मादिकं कर्तव्यमित्यंभिषाय तत्सौति -स पितेति । प्रविशतीर्‌यादितीति । गर्भे मूल्क्ष स मातरम् । तस्यां पुनरेवो मूल्क्षा दशमे मासि जायते इति मन्त्रशेषः । गर्भ.ञ.त.णे पुत्रोत्पादनस्य विधानात्पुत्रोत्पादनं मोक्षसाधनमित्यमिप्रायेण पुञ्छति—तत्किमर्थेति । न कर्मणा न प्रजया धनेनेत्यादिश्रुतिमोक्षप्रकरणे पुत्रोत्पादनोक्तिर्‌वैरा-ग्यार्थेत्यामिप्रत्य प्रकृतश्रुत्यत्कमाह—उच्यते इति । अत्र लोकशब्देन लोकसाधनो- मूता: पुत्रपौत्रादयो गृह्यंते । तेषां संतत्या इत्यर्थः । पुत्रोत्पादनेनैवोक्तानां लोकानां सन्ततत्ं प्रसिद्धमिति वक्तुंमेव सन्तना होति वार्त्तं तद्व्याचष्टे—एवमिति: । स्वेन पुत्रो- त्पादने विष्ठितः क्र्ते सति स्वपुत्रोऽपि तंयै तत्पुत्रोऽपि तयेस्यैव लोकसंततिर्‌भवत्लीत्यर्थः । पुत्रोत्पादनस्य लोकसंततिरेव प्रयोजनमिति वदन्‌त्या श्रुत्या तस्म मो॑नानत्वं निर- स्तमित्याह—न मोक्षायेत्यर्थ इति । एवं प्रसङ्गाद्‌वै—गर्ंगानदीषु मुरुत्ना प्रकृतं वैर.

मोक्षसाधनत्वं पुत्र्याय: कर्मैक्य: प्रतिषिध्यते ।

अस्य पिता: सोडयं पुत्रात्मा पुण्येऽ्य: शास्त्रोक्ते ऽ्य: कर्मेऽ्य: कर्मेनिष्पाद- नार्थे प्रतिधीयते पितुः स्म्याने पित्रा यत्कर्तव्यं तत्करणाय प्रतिनिर्धीयत इत्यर्थः । तथा च स्मृतिविद्यायां वाजसनेयके—"पित्राडनुचिष्टोऽहं यज्ञ इ॑दं"यादि प्रतिपघ [ ते ]" इति ।

एवं पितृशरीरेड्यस्ताचुचावस्थान्ताश्चिरेतो रूपेणावस्थां ततोऽपि निर्गेमन् ततो मातुर-

१ ख. व. ट. °पु पु° । २ ख. ट. यति । उ० । ३ ख. °न। ते चैवे । ४ क. ख. ट. °पुं० । ५ ख. व. °नपुंस क° । ६ म. व. क °कर्तृ क° । ७ ख. ट. °कुय्याच्च° । ८ ख ट. °छे। ते चेति । ९ क. ग. घ. ड. °ति स पु° । १० म. घ. ड. तथे° । ११ क- णा. ड. °र॑णत्रि° । १२ ग घ. °झाहमस्मीला° । १३ च. इति प्र° । १४ क. ग. घ. ड. °तो नि° ।

दरे मचमूत्राकान्ते निघ्घाट.मि:षम्पयानं ततो योनिद्वारों निर्घमनं चैतन्याच्चतनत्कष्टमिर्युक्त्वा जन्मानन्तरमपि न स्वातंङयं किंतु पित्रनियोगान्नत्पारतंङयेण सर्वदा कर्मोानुष्ठातन्याामिति वदन्युत्रेण कर्तव्यं पितुरुपकारं दर्शयति सोडस्येयित वाकयं तद्व्याचष्टे—अस्येति । पितद्र्वोात्मानं देहं स्वदेहः पुत्रदेहश्रेति । तन्न पुत्रस्योपयोगमाह—सोऽयमिति । पुत्रस्य प्राप्तनिष्ठत्वमन्यत्राप्युक्तमित्याह—तत्था चेति । सम्प्राप्तिः संप्रदानं स्वकर्तव्यस्य पुत्रे स्थानं यत्रोच्यते सा सम्प्रतिविद्येत्यर्थः । यदा तु प्रैष्यनमन्यते स्वस्य परलोकगमनं निश्चिनोति, अथ पुत्रमाह—त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति । मया डघ्येतव्यं ब्रह्म वेदस्त्वं त्वयाडघ्येतव्यं यज्ञस्त्वं त्वया कर्तव्यः, मया संपाद्यो लोकस्त्वं त्वया संपाद्यः, इत्येवं पित्राडनुशिष्टः सन्पुत्रोऽहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं लोक इति प्रतिपघते । अहं ब्रह्माद्येष्ये यज्ञान्करिष्ये लोकं संपादयिष्यामिति स्वीकरोतीत्युक्तामित्यर्थः । अननेन स्वशरीरंअनुजो.षयति ।

अथास्मादपितरि आत्मा छेतनशरीरवयोगतः प्रैति स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म । अथानन्तरं पुत्रे निवेशयाडSत्मनो भारवस्य पुत्रस्थेतरोजं यः पित्रात्मा कृतकृत्यः कर्तव्याङणत्वाद्विमुक्तः । कृतकर्तव्य इत्यर्थः । वयोगतो गतवया जीर्णः सन्नैति श्रियते । स इतोडस्मात्प्रययनेन शरीरं परित्यजन्त्रेव तृणजलूकावदेहान्तरमुपाददानः कभ्चितं पुनर्जायते । तदस्य मृत्वा प्राप्तपत्तद्यवृत्तितोयं जन्म । ननु तत्स्थान्तरसः पितुः सकाशादेतोरेवण प्रथमं जन्म । तथैव कुमाररूपेण मातुद्र्वेतीयं जन्मोक्तम् । तस्मैव तृतीये जन्मनि वक्तव्ये प्रेतस्य पितुर्यजनं तत्रृतीयाभिति कथमुच्यते । नैष दोषः । पितापुत्रयोरेकात्म्यस्य विवक्षितत्वात् । सोडपि पुत्रः स्वपुत्रे मारं निधायेतः प्रयन्नेव पुनर्जायते यथा पिता । तदन्यत्रोक्तमितरत्राप्युक्तमेव भवतीति मन्यते श्रुतिः ।।पितापुत्रयोरेकात्मकत्वात् । ननु किंर्मे पुत्रं प्राप्तनिदधाति स्वयमेव करोस्त्वित्याशङ्कच स्वस्य मरणात्कर्तुमशा.

१ क. म. य. ड. 'छायिकंम् । ९ क. 'रान्ति'गां । १० क. ग. ड. चक्षुर्न्ते । ८ क. 'नपुत्ररूपेण । ५ ख. ट. 'काराऽस्तरे' । ६ क. ग. घ. ड. 'ति तद्वचा' । ७ ख. ड. तथ्येति । ८ ख. ट. तु प्रेष्य' । ९ क. 'तव्यः । म' । १० ख. घ. 'रीं तू' । ११ च. 'यानमुक्तः । १२ च 'जलायका' । १३ ज. कर्माजिते । १४ क. ड. च. प्रयतत: ।

केरिस्यभिप्राये णोक्तमथास्यायामिति तद्धचाचष्टे— अथेति । एककारार्षि मध्ये विलम्बामायं दर्शयति— तृणजल्लूकेति । तृणजल्लूका तृणस्यान्तं गत्वा तृणान्तरमाक्रम्याडष्टमानंदेहं पूर्वस्मात्तृणादुपसंहरति पूर्वतृणं मुष्णाति । एवमेवायमात्मा देहान्तरं परिगृह्य पूर्वदेहं मुष्णतीति मध्ये विलम्बामावः श्रुत्यन्तर एक इत्यर्थः । कर्माचितं देहान्तरमुपाददानः पुनर्जायते इत्यन्वयः । यथापि हि देहाद्देहान्तरं जन्माग्रहणं गच्छन्तो लोकान्तर एव शरीरप्रग्रहणमुच्कमुषयङ्ग्यामोहात्तसिद्देरिति सूत्रे । आकाशाच्छन्द्रमसमेष सोमो राजेति श्रुते: । न तु पूर्वदेहत्यागकाले एव । तथाडपि सविज्ञानो भवति सविज्ञानमेवाडनुवर्तते इति श्रुतौ वासनामयं भाविशरीरमुच्कान्तिकाले एव गृह्यत इत्युक्तत्वात्तदामिप्रायं तृणजल्लूकेनिदर्शनेऽने द्रष्टव्यम् । तदस्येति । यस्माद्जन्माद्दयमुकं तस्यैव तृतीयं जन्म वक्तव्यम् । औचित्यात् । अन्यथाडस्य पिता: पूर्वजनमद्वयस्याऽनुक्त्वेनेऽदस्य पितुरस्तृतीयं जन्मेतेऽन्विता: । प्रेतस्येति । त्रियमाणस्येत्यर्थः: यत्कुमारं माव्यत्यात् आत्मानमेव तद्धावयति सोडस्याऽऽत्ममेति च पितापुत्रयोर्मेदस्योक्तत्वात्पुत्रस्योक्तं जन्मद्वयं पितुरेव तस्यैव च तृतीयं जन्मोच्यते नान्यस्येति न तृतीयत्वविरोध इत्याह— नैष दोष इति । यद्वा पितुर्मरणानन्तरं पुनर्जन्मेत्त्युक्ते: पुत्रस्याऽऽप्येव जन्म ज्ञातुं शक्यते इत्यभिप्रायेण पितृमरणानन्तरं पुनर्जन्मेति युक्तामित्याह— सोडपि पुत्र इति । यथा पितेत्यनन्तरं तत्स्थ पुत्रस्यैव तृतीयं जन्मोक्तामिति शेष: । एवं च तदस्य तृतीयं जन्मेति वाक्ये तच्छब्देन तत्प्रकारकत्वमुख्यते । अस्येति पुत्र उच्यते । अस्य पुत्रस्य तत्प्रकारकं तृतीयं जन्मेति वाक्यार्थ इति भाव: । ननु पर्योयद्वयोरकं जन्म यथा पुत्रगतं मेऽप्येव तृतीयपर्योयोक्कमपि साक्षात्पुत्रगतमेवोच्यतां किं तयोरेकप्रकारकत्वविशेषयोर्हेतुभि: दोषमार्क्ष्योऽह— तद्वैन्यत्रकार्मिति । अयं भाव:— पुत्रस्य पितरं प्रत्युपकारप्रदर्शनार्थ तत्प्रतिनिधित्व उक्ते पितरि स्वयंमेव कर्म करोत्व किं प्रणिनिर्जिनेऽङ्गै: कृत्ने तत्परिहारार्थ पितुर्मरणाभिधानं प्रसक्तमिति मरणानन्तरं वृक्कद्वयं तृतीयं जन्म लाघवार्थे तस्मिन्नेवोदकामिदं जन्ममत्रयं सर्पैषा पूर्वेषामध्यसूत्रिति प्रदर्शयितुं च पुत्रे वक्तव्यमपि तृतीयं जन्म पितुर्युक्तामिति ।

१ क. उक्त: १ क° । २ क. ग. घ. ड. कर्माज्जंत । ३ ग. घ. ड. °यानमा । ४ क. ग. ड. °मयमा° । ५ ग. ड. °जलायुजं° । ६ ख. ट. °मिदं द्र° । ७ ग. °ल्यस्व° । ८ क. ग. घ. ड °प-तितो° । ९ क. ग. ड. °हि प्राप्त इति । १० क. °न्यते इति नास्त्य तृ° । ११ ख. ट. 'जन्मन्युत्ते पुं' । १३ क. घ. ड. 'स्यादे प°' । १४ क. ग. घ. ड. °न्येति । १५ ख. ट. °श्रैक्य त° । १६ ट. ख. °कल्यमिति तृ° । १७ ख. ट. °दं तु ज° । १८ क. ग. घ. ड. °मस्ती° । १९ ग. पितरु° । २० ख. ट. °ति भावः ।

तदुक्तमृषिणा--

गर्भे नु सन्न्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा ।

एवं संसारचक्रावस्थामिध्यक्रित्येप, जन्ममरणप्रबन्धारूढः सर्वो लोकः संसारसङ्कद्रे निपतितः ऋथं चिद्यथाश्रुतुक्तमौन्मानं विजानाति यस्यां कस्यांचिदवस्थायां तदेव मुक्तिसर्वसंसारबन्धनः कृतकृत्यो भवतीत्येतदृष्ट्रैव तदृषिणा मण्डे णाश्रुक्तमित्याह—१मे नु मातुर्गर्भाशय एव सनू । निवति वितर्के ।

शतमं मा पुर आयसीररक्षन्नधः श्येनो जवनिरदीयमिति गर्भ एववत्‍‌छयांनो वामदेव एवमुवाचैतत्‍‌ ।

अनेकजन्मान्तरभावनापरिपाकवशादेपां देवानां वाग्न्यादीनां जनिमानि जन्मानि विश्वा विश्वानी सर्वाण्यवेदमहमहं जानामि अनुवुद्वानसमीतियर्थः । शतमनेकं वह्नव्यो मा मां पुर आयसीरायस्यो लोहमध्ये इह्मेग्यानी शरीराणीतस्यभिप्रायः । अक्षणरक्षितवस्त्र्यः । संसारपाशनिगंमनादेःोधः श्येन इव जालं भित्वा जवसा डटत्‍‌मज्ञाकृतसाद्ध्येन निरदीयं निर्गतेऽसि । अहो गर्भ एव शयानो वामदेव ऋषिरेवमुवाचैतत्‍‌ ।

पूर्वोध्याये डध्यारोपप्रकरणोक्तमावस्थत्रयं द्वैतद्वैतार्थमिह प्रपञ्च्य तस्मिन्नेव तद्विपवादार्थे यत्तत्वज्ञानमुक्तं स एतमेवेत्यादिना तत्सक(क)ले प्रपञ्च' यितुं तदुक्तमृषिणेत्यादिनः । तत्र तच्छब्दोऽर्थमाह—एवमित्यादिना । एतद्रस्रिवाति । संसारसमुद्रे पतनं तंतस्तत्त्वज्ञानाच तन्निवृत्तिरित्येतद्रसिवत्यर्थः । भावनेऽति । आत्मानात्मविवेकभावनेऽर्थः । वाग्न्यादीनामिति । उक्तानि जन्मानि शरीरमणहरूपाणि तदुपलक्षितः सर्वोऽपि संसारो वागादिकरणतद्‌विष्ठातदेवतादिसंघातस्थ्य भेदशारीरस्यैव न स्वसदृक्ष्य व्याप्तिनो ममेत्यर्थः । अनन पदाथैविवेकपूर्वकात्मज्ञानमुक्तम् । यद्वा सर्वज्ञादात्मनः सकाशादेवैषां जन्मानीत्यन्ववेदम् । एतज्जन्महेतुतं मूलं । अरणमातमाने ज्ञातवासमोऽत्यर्थः । यद्यपि गर्भे श्रवणादिज्ञानसामग्री नास्ति तथाडपि पूर्वजन्मकृतश्रवणादिसामग्रीविशादेव प्रतिबन्धनिवृत्तौ सत्यां गर्भेडपि ज्ञानोत्पत्तिः संभवतीति भावः । इतः पूर्वकाळींनं बन्धं दर्शयति—शतापिति । अभेदध्याने ऽति । तत्त्वज्ञानमनन्तरा तत्प्रवाहाविच्छेदादित्यर्थः ।

१ ख. म. ड. 'स्पार्श्वम्‌' । १२ ड. मातरस्थि' वि° । १२ क. ड. व. 'पङ्कम्‌' । ३ ड. न. 'द्वास्विधि' । ५ क. ग. घ. ड. 'मातुर्गर्भो' । ६ ग. ड. बहवो मा' । ७ क. ग. घ. ह. 'सर्थः । अ*' । ८ क. ख. ज. 'घोडय रये' । ९ ख. ट. 'वर्तेकत्वे' । १० क. ग घ. तत्‍‌व° । ११ ख. ट. 'देवादि' । १२ क. ग. ड. जनिमानी° ।

अषोडघ इति । अघो लोकेऽवैव निकृष्टष्लोकेऽ्वेवारक्षानित्यार्थः । यद्वाड इति श्रोतं पदमथेत्यर्थे व्याचष्टे-- आधोड्येथेति । अध्यनन्तरमिदानीमिल्यर्थः । मन्त्रदृष्टुरनिपाय- माह—अहो इति । इदमाश्र्ये मम संवृत्तमित्यमिप्रायेण मन्त्रमुक्तवानित्यर्थः । मन्त्रदृष्टुरनिदेशापूर्वकं तस्य तात्पर्ये वक्तुं गर्भे ऐवैतदित्यादि ब्राक्षणम् । तद्व्याचष्टे—गर्भ इत्यादिना । ऐतत्पूर्वब्राह्मणकृतपञ्जातमव मन्त्रकृत्प्रकारेण योजनं वोचेत्यन्वयः ।

स एव विद्वान्स्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्यामुष्मिन्स्वर्गे लोके सर्वान्का- मानान्प्राडमृतः समभवत्समभवत्॥

( यथास्थानं गर्भिण्यः ) ।

इत्यैतरेयोपनिषद्यात्मपञ्चके चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

उपनिषत्क्रमेण द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

इत्यैतरेयोपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

इति ऋग्ब्राह्मरणकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यकके पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इत्यैतरेयब्राह्मरणकाण्डे द्वितीयारण्यकके पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

स वामदेव ऋषिर्यथोक्तमात्मानमेवं विद्वान्स्माच्छरीरभेदाच्छरीरस्य- त्रिहोत्रपरिकल्पनादिसर्वदर्शनिदेशाम्यां जननपरिणाहानेकानर्थश्रुतिस्वविषयरीत्या- म्रवन्धनस्य परमात्मज्ञानामृतोपयोगजनितवीर्यकृतभेदाच्छरीरोत्पत्तिबीजाविग्र्या निमित्तोपपदहेतुः शारीरविनाशादित्यर्थः । ऊर्ध्वः परमात्ममृतः सन्नधोभिः- वातसंसारादुत्क्रम्य झीनात्प्रध्योतितामलसर्वात्मभावमापन्नः सन्नुमिप्रनयथोक्कैड- जरेदमरेदमृतेऽभये सर्वज्ञेऽपवर्गेऽन्तेऽतेनड्वाहो प्रज्ञानामृतौकरसे प्रदीपवद्भिवाण- मर्त्येऽगमत्स्वर्गे लोके स्वस्मिन्नात्मनि स्वे स्वरूपेऽमृतः समभवदात्मज्ञानेन पूवै-

१ क. 'घोडघो निकृष्टलो' २ क. ग. घ. ड. 'ब्वेधा' । ३ ग. घ. ड. 'घोडघ इति । ४ ख. त. 'हष्णनां' । ५ क. ड. म. ड. ज 'बाक' । ६ क. ग. घ. ड. 'म्यायोव' । ७ क. ख. क. म. 'रब' । ८ ग. घ. ज. 'द्यावि' । ९ क. ग. घ. 'धोमवा' । १० च. 'भावसंसा' । ११ ग. घ. ज्ञानूच्चैव- योतितास्मा स° । १२ च. ज. 'केड्जेड्ज' । १३ च. ज. 'नन्तरे डवा' । १४ ड. च. ज. 'मूते स्वर्गों । १५ क. ग. घ. 'स्वर्गा' । १६ क. ग. पूर्वं समा° । ख. ट. पूर्वं प्राप्त° ।

मात्रक्रमतया जीवसेत् सर्वान्कामानाप्तवेत्यर्थः । द्विचचनं सफलतस्य सोदाहरणस्योपनिषद्राध्ये द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

ज्ञानस्याध्यैवंभिचरितफलत्वज्ञापनाय वामदेवेन ज्ञानफलं प्राप्यमिति वच्तुं स एवं विद्धानिति वाक्यं न्याचष्टे—स वामदेव इति । शरीरस्य पुनर्हत्वादिशङ्कां वारयति—शरीरात्पच्यतीति । तत्वज्ञानेनावियोडैनाशादित्यर्थः । परमात्मभूतः सन्निति । उद्ध्वेशटदुस्योपरितनवा चित्वात्परमात्मवस्तुन एवं कदाचिच्छद्यघोमारूपनिकर्षो मावेन निरड्कुशोपरितनभावादुद्धेशटदार्हत्वमित्यर्थः । इन्द्रियागोचरत्वेनामुष्मिन्दिति निर्देशः । सवर्गशब्दस्य निरतिशयस्य । ख्वमा मान्यवा चित्वा दृश्या नदृश्यैव तथाविघटवात्स्यैव मुख्यं सवर्गत्वम् । वैशयिकस्य तु सवर्गस्यमपेक्षतामित्यर्थः । उत्कतस्य सवर्गस्य ब्रह्मरूपस्य स्वस्माद्वेदेमाशाङ्क्याचडह—स्वस्पष्टनिति । आत्मशब्दस्यान्तःकरणाद्यर्थत्वं वारयति—स्वे स्वरूप इति । अमुमिन्सवर्गे मत्वेदेहादिमावं विहाय स्वात्मभावेनैव स्थित इत्याह—अमृत इति । उत्कसवर्गेलोके सर्वकामावासिरिति भ्रमं वारयति—पूर्वमिति । जीवनन्मुक्तिदशायामकामतया सर्वान्तमेवेनेथ्यर्थः । सोदाहरणस्येति । उदाहरणं वामदेव इत्यर्थः ॥ इत्यैतरेयोपनिषद्राध्यष्टीकायां द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

इति श्रीमद्भगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छङ्करभगवत्कृतावैतरे्योपनिषद्राध्यष्टीकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

अथ तृतीयोऽध्यायः । (आरण्यकक्रमेण पञ्चमोऽध्यायः ) । तत्र प्रथमः खण्डः ।

ॐ कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा ।

१ क. 'निश्चारत्कफ' खे. 'निश्चारितया' फलवस्वख्या । २ ग. घ. ह. 'जानां' । ३ ख. ग. ड. 'मार्थी' । ४ ख. ग. ड. ट. 'मार्यव' । ५ ख. ह. 'सिद्धस्व' । ६ ग. घ. 'स्वर्गे लो' । ७ क. ग. ह. 'नार्थ' । ८ क. ख. ह. ड. 'मे मर्त्ये दे' । ९ क. ग. घ. 'स्वर्गे लो' । ९० ख. ट. 'के स्वर्गेका' । ११ क. 'मुक्तद' । १२ क. 'अभादने' ।

ऐतरेयोपनिषत् ।

अथर्वविध्यासाधनकृतसर्वोत्तमभावफेलकावास्मि वामदेवाद्याचार्यपरंपरया श्रुत्यां डवघोत्पमानां ब्रह्माविस्पारिष्यत्स्थान्तप्रसिद्धामुपलबभाना मुमुक्षवो ब्राह्मणा अधुनातना ब्रह्म जिज्ञासवोडनुस्यात्रसाध्यसाधनलक्षणात्संसाराद्राजीवभावदूत्यादिविषयको विचारयंतोडन्योन्यं प्रच्छन्निर्न कोडयमात्मेति कथं यमात्मानमयमात्मेति साक्षाद्यमुपास्महे कः स आत्मेति । यं चाडडत्वानयमप्यात्मोति साक्षादुपासीनो वामदेवोऽमूत् । समभवच्चमेव वयंमप्युपास्महे को नु खलु स आत्मेति ।

एवं जिज्ञासापूर्वेमन्योन्यं प्रच्छछतामतिक्कान्तविशेषविषयश्रुतिसंस्कारजनिता स्मृतिरजायत । तंं प्रपदाभ्यां प्राप्यत ब्रह्मेमं पुरुषम् । स एतमेव स्त्रीमानं विदार्हीतया द्वारा प्राप्यत । एतमेत्र पुरुषम् । अत्र द्वे ब्राह्मणी इतरेतरमातिक्कूर्येन प्रतिपद्ये इति । ते चास्य पिण्डस्याडडत्मभूते । तयोरऽनतर आत्मोपास्यो भवितुमर्हति । योडश्रोपास्त्यः कः स आत्मेति विशेषनिर्धारणार्थं पुनरन्वयान्यै पंचच्छुबर्विवक्ष्यते ।

पूर्वेमिन्रध्याये जन्मत्रयानिरूपणेन वैराग्यं निझूंपितं ज्ञानोत्पत्तिरिति पदार्थशोधनपूर्वकं वाक्यार्थं कथयितुं पंक्त्रोऽध्याय इत्यमिप्रेत्य पदार्थशोधनेडधिकरणं दर्शयित्वाक्ष्यमवतारयति——ब्रह्मविद्येति । वामदेवाद्याचार्येति । आदिशब्देन तयो यो देवानां प्रत्यबुद्धयत स एवं तदमवादिस्यादिनोक्ता देवादयो गृह्यांत इत्यधुनेति । पूर्वोक्तरीत्या वैराग्योत्पद्यनंतरमिल्यर्थः । संहारस्य हेतुभूतर्निवियात्कार्यस्यात्मभावस्थिताद्वचांवृत्तितुं संसारपरित्यक्तुमिच्छंत इत्यर्थः ।

पूर्वोक्तस्मिन्रध्याये जन्मत्रयानिरूपणेन वैराग्यं निझूंपितं ज्ञानोत्पत्तिरिति पदार्थशोधनपूर्वकं वाक्यार्थ कथयितुं पंक्त्रोऽध्याय इत्यमिप्रेत्य पदार्थशोधनेडधिकरणं दर्शयित्वाक्ष्यमवतारयति——ब्रह्मविद्येति । वामदेवाद्याचार्येति ।

न वचयमात्मेति विरोधोनिश्रये स क इति प्रश्नानुपपत्ति । तद्विचारण वा न किंचित्प्रयोजनमिल्यााश्र्क्ष्याडडत्ममानं विशिनष्टि——यं चेति । उपास्मह इत्युपासितुं प्रवृत्ता इत्यर्थः । वामदेवो यमात्मानमुपास्यात्मतोडमवद्रयमपि तमात्मानमुपासितुं प्रवृत्ता वयं यद्वाडहं सुखोत्यादिल्यवहारेषु तमेव वयंमप्युपास्महे तमवाडडत्मवेन स्वीकरोतु स्थिताः । अनात्मनोडहविति प्रतीत्यनु ।

१ व. ज. 'फलप्रार्सि', २ व. 'क्या चाव', ३ ग. घ. 'सिद्धिमु', ४ ख. व. ज. ट. 'नित क', ५ छ. 'यं परमां', ६ क. फ. व. छ. 'कं च', ७ क. ग. व. ह. 'वकम', ८ क. ख ग. घ श. ज. ट. 'स्पास्तिः प', ९ ख. षष्टाध्या', १० ख. षष्टाध्या', ११ क. ग. ह. 'ति अधुना पू', १२ ख. ट 'ताश्विव', १३ क. ख. ठ. 'वर्त्तयितुं', १४ क. ख. ट. 'चक. नित क', १५ ख, 'नैक्यं त', १६ ख. ट 'यमुपा'

पपत्ते: स आत्मा क इति विच्चारार्थ: । न चायमात्मेति निश्चये विचारायोग: । तस्यैव कार्यकारणसंकोर्णत्वेन विचारोपपत्तेरिति । ननु भूतानां ग्राकरणार्थं य: प्रविष्ट: स एवाडडस्मेति निर्षारणसमवाद्विचारानुपपत्तिरित्याशङ्क्यैवमति द्वयो: प्रविष्टत्वेन स्मृतं, मणत्वाच निर्षारणमिति वाक्य द्वयो: प्रविष्टत्वं स्मृतमित्याह-एवं जिज्ञासेति । अतिक्रान्तेति । आतिक्रान्तौ पूर्वमुक्तौ यौ विशेषौ देहं प्रविष्टौ प्रणाल्मानौ तद्विषया श्रुतिर्जन्यानुभवजन्यसंस्कारजनिता स्मृतिरित्यर्थ: । तामेव स्मृति स्वरूपतस्तौ दर्शयति-तं प्रपदाभ्यामिति । तमिमं पुरुषं शरीरं प्रपदाभ्यां पादाभ्यां ब्रह्मापरब्रह्मरूपै: प्राण:

प्रविष्ट इत्यर्थ: । अन्यस्य प्रवेशे श्रुतिमाह- स एतमेति । श्रुतिमिमां छळधर्मर्थमाह-एतमेवेति । अत्रेति श्रुतिमिमामित्यध्याह्ल्येति श्रुतिमितरेतरप्रातिकूल्येनैतरेऽभिमुखतयैतदेवेति । त्वेतमेवैत्यानैतमेव पुरुषं ब्रह्म तततम इत्यदिति वाक्यं द्वे ब्रह्मणी इत्थनेन द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति वाक्यं च द्वयो: प्रवेशे मानत्वोपनयस्तमिति अभिमतॊड्यम् । आद्यवाक्ये द्वयो: प्रवेशाऽऽप्रतीते: । द्वितीये च श्रुतब्रह्मपरॊड्महणोऽभिधानेन तयोर्द्वयो: प्रवेशे मान. त्वायोगादिति । तथाडSपि तयोर्द्वयो: कथमात्मतत्त्वशब्द्देत्य आह-ते चेति । तयोरन्यतरेण बिना शरीरास्थित्यमवात्त्योरात्मतत्त्वशब्द्देत्यर्थ: । एवं विचारापेक्षिता त्मह्दयास्मृ तिमुक्त्वा विचारमाह -तयोरन्यतर इति । आत्मा वा इदमेक एवतयैकसैवं जे ग्रत्वोपक्रमाद् द्वयो रुपपत्त्यवास्यत्वमित्यर्थ: । क: स आत्मेति । य उपास्य आत्मा स क इत्य-

न्वय: । पमच्छुरिति । कतर: स आत्मेति वाक्येनैति शेष:। येन वां पश्यति येन वां शृणोति येन वा गन्धान्जिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वां स्वादु चास्वादु च विजानाति । पुनस्तेषां विचार्यतां विशेषविचारणास्पदविषया मतिरभूत् । कथं, द्वे वस्तुनी अस्मिन्पिण्डे उपलब्धे अनेकभेदभिन्नेन करणेन येनो-पलभते यदैक उपलब्धते करणान्तरोपलब्धाविषयस्मृतिप्रतिसंधानात् । तत्र न तावदेनोपलभते स आत्मा भवितुमर्हति । के न पुनरुपलभत इति ।

१ ह. यकारं । २ ग. व ङ. ह. दह । १२ क. तों निर्दिशाति । ४ ग. ड. लह । १५ ग. घ. ड. रूपप्रा । ६ क. ग. घ. ड प्रतिपत्ते: । द्वि' । ७ ग. घ. ड 'ने तं' । ८ ख. ट. 'ह इति । ९ ख. ट. 'रेणापि वि° । १० क. ग. घ. 'वमेय° । ११ ट वा रूपं प° । १२ ट वा शब्द्द शु° । १३ ग. 'विषयानिच्छया । १४ ग. ड. 'विषयानिच्छतां तद्विष° । १५, ग. घ ड ज. 'तिसं ।

उच्चयते । येन वा चक्षुर्भूतेन रूपं परियाति येन वा श्रोत्रभूतेन शब्‍दं शृणोति श्रोत्रभूतन गृढं व्याकरोति गौरस्मै इत्येवमाग्रां साध्वसाधिति च ये न वा जिह्वाभूतन स्वादु चास्वादु च विजानातिति ।

९ जा. ०श्रृणोते० । १२ ख. ग. ०लभतेवो० । ३ ग. ०लभतेनो० । ४ क. ग. घ. ड. ननूभयं । ५ क. हे वस्तुनो हो० । ६ ख. गा घ ह ०अपकं च० । ७ क. मा. ड. ०दिमनं । ८ क. ०णरूपु । ९ ख. ट. ०क इदं० । १० क. परखे० । ११ ख. ट. ०रिक्त उप० । १२ क. ग. घ. ड. एवं स्तो० । १३ क. ग. ०ह न । १४ क. ग. तत्रेति तयो० । घ. तत्र तयो० । १५ ख. ०व्यभित्या० ! ट. ०न्यमित्यत आहे ।

एवं विचारे क्रियमानेऽतिपरिस्फुरद्भान्ति:करणत्वसाधं प्रपद्यामि प्रपन्ने करणत्वेनाऽऽत्मत्वनिश्चयो मूर्छन्ना प्रविश्ट उपलंभभूतनेनाड्‌डतमत्म्वनिश्चयश्‍चाभूदित्याह—पुनरिस्‍त्या-दिना । विशेषेभति । विचारणास्पदंप्राणंआत्मदृश्‍यतयाविषयै:कस्मिंकरणत्वेनापरस्मिन्नुपलंभधु-त्वेन प्रकारेण विशेषरूपा मतिरजायतेऽत्यर्थ:। ननु द्वयो: सत्त्‍व इयं विशेषमति: स्यात्‌मित्‍याह—द्वे इति । चक्षुषा पश्यामील्यादिप्रकारेण द्वयो: प्रतीतेनैव मिल्‍लयाह—द्वे इति । येनोपलभते यस्‍मादुपलभते तद् द्वै उपलभिर्कर्तृकरणे वस्तुनो उप-लभ्यते इत्यन्वय: । तत् किं करणमित्यत आह—अनेकेति । चक्षु:श्रोत्राद्यनेकभेदमिल्‍ने-

नेत्‍यर्य: । अनेन यदुनेकार्थं न क्रियतऽऽदिकरणसंप्रातातमकं प्राणिस्वरूपं तत्त्‍वसहिततत्‍वाऽऽपरार्थ-मिति परशेषत्वेन करणमित्युक्तम् । उपलंभभूति त्वनैकात्मकत्वाऽऽभावान्न परार्थत्‍वेन शेष-त्वम् । किंतु शेषिस्‍वमेवेति वक्‍तुंशक्‍यम् एतद्‍युक्‍तम् । अनेन करणस्य परार्थत्‍वं पंरं शेष-णन्तरम्‌डुपपत्तं सत्‍यं तं नातिरिक्‍तमुपलंभधारं गमयतीति तस्मिन्नपि तत्‍प्राणमाणित्युक्‍तम् । इदानीं करणानामेवोपलंभधृत्‍यं तद्ध्यचातिरेकोपलंभना नास्तीति वदन्‍तं नास्तिकं प्रति प्रमा-णान्तरमाह—करणान्तरेति । पूर्वे चक्षुषा रूपं दृट्‌हा पश्‍चाद्दृश्‍तचक्षु: स्मरति रूपमद्राक्ष-मिति । तथा योजहमद्रालं स पश्येदानीं पश्यामीति प्रतिसंधत्ते । तदुभयं व्यातिरि-

क्‍तेऽपलंभने न स्‍वात्‍ । अन्‍यायानुमूतेडन्ययव स्मृतिसंशयानोर्दर्शनादिस्‍वर्य: । एवम् नेकात्मकं करणत्‍वमस्‍तक्‍त तत् एव तद्‌गड्‌डमत्‍यं नास्तील्याह—उत्‍तर न तावदिति । तद्‍योर्मध्‍ये इत्‍यर्य: । अह्‍हेति मन्‍नतरं किंतु परिसेपादुपलंभखड्‌डमा भवितुमर्हीतीति वक्‍स्‍यमाणऽक्‍थेन वाक्‍यं पूरणीयम् । एवम्‍नेनुपवर्ण्य तमर्थं श्रुत्‍यक्षराहुढं कर्‍तुं पृच्छति-केन पुनरिस्‍ति । श्रुत्‍यालुढं करोति । उच्चयते इति । येनेति । तृतीयया करणत्‍वें चक्षुरादेरकभित्‍यर्य: । वाक्‍करणोति—नाम्रुकरणनेत्‍यर्य: । वाचा मिति करणं नोच्‍यते तस्‍य येनैत्‍यनेोकर्तृवात्‌कतु वक्‍तृं्‍यमुच्‍यत इत्याह—नामातिमकामिति । साधिति । गौरितीदं नाम साधु गाविति नामासाधिति व्याकरोति व्याकरणेन व्‍यक्‍ती करोतीति चार्थ: ।

किं पुनस्तद्बैकमनसैकधा भिन्नं करणमिति, उच्यते—

यदुक्तं पूरस्ताद्मजानां रेतो हृदयं हृदयस्य रेतो मनो मनसा सृष्टा आपः । वरुणस्य हृदयान्मनो मनश्चन्द्रमा अस्तदेवैतदयं मनश्चैकेमेतेनेकधा । एतेना-

नःकरणेनैकं चक्षुर्भूतं तै रूपं परयति श्रोत्रभूतैः शृणोति ग्राणभूतेन जिघ्रति वाग्भूतेन वदति जिह्वाभूतेन रसयति स्वेनैव विकार्पणरूपेण मनसो विकार्पयति हृदयरूपेणाध्यवस्यति । तस्मात्सर्वकरणविषयव्यापारकर्मेकमिदं करणं सर्वोपलधर्यथमुपलभधुः ।

करणसंहितारूपेन प्राण इत्यचोचाम प्राणसंवादादौ ।

तथा च कौषीतकिनाम—“प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामानि मोति” इत्यादि । वाजसनेयके च—“मनसा ह्येव परिगृह्य मनसा शृणोति हृद्येन हि रूपाणि जानाति ” इत्यादि ।

तस्माद्धृदयमनोवाच्यस्य सर्वोपल-

ब्धोपलब्धयर्थमुपलब्धकरणत्वं प्रसिद्धम् । तदार्मकत्वात् प्राणो यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वै प्रज्ञा स प्राण इति श्रुयते । करणसंहितारूपेण प्राण इत्यचोचाम प्राणसंवादादौ ।

तस्माद्यपदूस्वां प्राप्यते तद्ब्रह्म तदुपलध्दुरुपलब्धकरणत्वेन गुणवृतत्वाच्चैवं तद्वस्तु ब्रह्मोपास्यात्मा भवितुमर्हति ।

तद्वस्तु ब्रह्मोपास्यात्मा भवितुमर्हति । पारिशेष्याद्यस्योपलब्धुरुपलब्धकरणत्वेन गुणवृतत्वाच्चैवं तद्वस्तु ब्रह्मोपास्यात्मा भवितुमर्हति ।

एतस्य हृदयस्य मनोरूपस्य करणस्य वृत्तयो वक्ष्यपाणः स उपलब्धोपास्य आत्मा नोऽस्माकं भवितुमर्हति ।

नमु चक्षुरादीनां करणत्वेऽपि प्रपञ्चाम्यां प्रविश्यस्य प्राणस्य करणत्वे किं प्रयोजनम् ।

इत्याशङ्कते—किं पुनस्तदिति ।

तत्र प्राणस्यैव करणत्वं वक्तुं तावदृष्ट्यमनःशब्दवाच्य-

चस्य चक्षुरादिभेदाभिन्नत्वमाह—षच्यते इति ।

यदुक्तामिति । रेत इति । मार्भूतं द्रव्यमित्यर्थः । प्रजानां रेतो हृदयमित्यादिषु श्रुतिषु यदुक्तं हृदयं मनश्चेति तदेवैतद्वयाख्यातम्—“पञ्चमेतेदनेकेते ।

अत्र येन दधदुपरिमित्यत्र दृश्यते—

अत्र येन दधदुपरिमित्यादि करोलि संशातातमकं; पुरुषः; तच्चक्षुरादिकिं प्रजानां

9 ज. °देक° । २ क. °चैतदेकमने° । ३ ख. °तत्तद्° । ४ ज. °सा संक° । ५ ग. व. °कामि° । ६ च. ज. °ति हि ब्रा° । ७ °चादपदांष्यां । ८ ख. ट. °तु ब्रह्मैतदु° । ९ च. ज. °तत् बहु° । १० ग. ज. ट. °लभितु° । ११ ख. ड. °नेतत्° । १२ च. व. चक्त । १३ ग. ड. °ति । परिशेषाय° । १४ ख. ड. °द्यर्थमेत° । १५ स्व. म. च ज. ट. नो भ° । १६ क. ग. घ. ड. °मिति स° । १७ ख. ड. °थः । एत° । १८ त. °एतदेवमने° । १९ ग. °तत्तद्° !

रेतो हृदयमित्यादि॥ मनसश्चन्द्रमा इत्यंततासु श्रुतिषु यदुक्तं हृदयं मनश्चेति करणं तदेतत्स्वया दृष्ट्या समेतदेवैकं सदनेकथा मिलितं चेति। श्रुतिगतयनेतितोयान्तयादितिप्रथमान्ततच्छब्दद्वयस्यैतादितिप्रथमान्ततच्छब्दद्वयस्य चान्वयो दर्शितः। एकस्यैवानेकात्मकत्वं विशदयति-एतेनेत्यादिना। सर्वकरणोति। सर्वाणि करणानि विषयाश्र न्यापारो यस्येति विग्रहः। करणानां विषयाणां च हृदयरथाडवचच्यबुद्धघ्यापारैकत्वे श्रुतिमाह —तथा चेति। प्रज्ञया चिदाभासयुक्तया बुद्धचा वाचं करणं समारुह्य बुद्धिदेवैगात्मना परिणमे सति तद्बुद्धिद्वार। स्वयम्भ्यात्मा वाग्भिमानी भूतवाडनंतरं वाचोडपि बुद्धघ्यापाररूपपाया नामात्मना वक्तव्यशब्दलरूपेण परिणमे सति वाचा बाग्द्वारा सर्वाणि नामान्यमोति तस्फुरणात्मना स्वयमपि वर्तते इति श्रुत्यर्थः। एवं प्रज्ञया चक्षुरित्यादिष्वप्यर्थो द्रष्टव्यः। अत्र बुद्धौ गा॥थ॥मना परिणामो वागादेश नामात्मना परिणाम उक्त इत्यर्थः। मनसा ह्येव पश्यतीत्यत्र मनसः प्रःसादर्शन.निरूक्षण.गमोग.नचुरादिमावामपन्नस्य दर्शना.दिकरणत्वमुक्तमिति भावः। एवं हृदयेन हेत्यत्रापि दृशृशब्देन हृदये ह्येव रूपाणि प्रातिष्ठितानी भवन्तीति रूपाणां हृद्यश्रिततबुद्धघात्मकत्वमुक्तं संग्राह्यम्। एवं हृदयस्य सर्वकरणात्मकत्वमुक्तवेदान्ति तस्य प्राणात्मत्वमाह—तदात्मकथ्येति। एवं हृदयं वेदितव्यं प्राणस्य सर्वकरणात्मकत्वात्साक्षादेव प्राणस्य तदाह—करणसहितेति। तव वयं स्मो न शक्ष्यामस्त्वहते जीवितुम्। इतरे चक्षुरादयः प्राणा इत्येवडडरुरायन्न इत्यादिप्राणसंवादारूढस्य वचनबळालकरणमंहति रूपतत्वं करणसमूहलक्षणं प्राणस्यावंगंतमित्यर्थः। आदिशब्देन संर्वेगविद्या.दिगंतं प्राणमेतत् वाग्मोति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः स यदा प्रतिनुध्यते प्राणादि पुनर्नीयात इत्यादिवाक्यं ग्राह्यम्। करणस्यानात्मत्वमुक्तमपसंहरति-तस्मादिति। ब्रह्मेति। ब्रह्म विनोपास्यो ज्ञातव्य आत्मेत्यर्थः। तर्हि कस्तथा ज्ञानतत्व इत्यत आह्म—पारिशेष्यादिति। वक्ष्यमाणा इति ।

तदन्तःकरणोपाधिस्थस्योपलभ्यः प्रज्ञानरूपस्य ब्रह्मण उपलडयर्था या अन्तःकरणैर्वृत्तयो बाह्यान्तर्वर्तिविषयविषयास्ता इमा उत्पन्ने—संज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिःर्धृतिःर्मतिर्मननीषा जूति: स्मृतिः

१ क. म. घ. 'चन्द्रं' २ क. 'रणमेत्यः' ३ ख. ट. 'तर्हि' । ४ ख. ड. 'येन वेति' ५ क. ग घ. ड 'रत्वे' । ६ 'माचात्म' । ७ ख. 'स्वामी' । ८ क. ट. प्रथिता' । ९ ड. 'त्मकःव' । १० ड. 'वेकारः' । ११ क. ग. घ. ड. 'मस्वामृतेः' १२ ख. ट. 'गम्यत इह' । १३ ख. ट. 'त्यायुक्त्रपते' १५ च, ज. 'णस्य द्वे' ।

संकल्प: ऋतुरसु: कामो वश इति ।

संज्ञानं संज्ञास्विश्वेतनभाव: । आज्ञानमाज्ञास्विरीश्वरभाव: । विज्ञानं कलादिपारिज्ञानम् । प्रज्ञानं प्रज्ञासु: प्रज्ञानां ! मेधा ग्रन्थधारणसापर्थ्यम् । हृष्टिरिन्द्रियष्टार्ग सर्वविषयोपलब्धि: । धृतिरधारणमत्वसंप्लानां शरीरेंद्रियन्त्राणां ययोत्तम्भनं भवति । धृत्या शरीरमुद्रहन्तीति हि वदन्ति । मतिर्मतिननम् । मनीषा तत्र स्वातन्र्यम् । जूतिश्वेतसो रजादिदुःखित्वभाव: । स्मृति: स्मरणम् । संकल्प: शुद्धकृणादिभाविन् संशकपनं रुपादीनाम् । ऋतुरध्यवसाय: । असु: प्राणनाडीजोवनक्रियानिमित्ता वृत्ति: । कामोऽसंनिहितविषयाकाक्ष्षा तृष्णा । वश: श्रोव्यतिकाराग्यभिलाष: । इत्येवमाद्या अन्त:करणस्य प्रज्ञानसिमात्रस्योपलब्धुरुपलड्घ्यर्थंवाsच्छुद्दमज्ञानरुपस्य ब्रह्मण उपाधिभूतास्तदुपाधिजनितगुणननामधे ।

यानि भवन्ति संज्ञानादीनि ।

येन वा पश्यतोल्यादि मनश्चेतदित्यन्तं प्राणस्य करणत्वेनानात्मत्वार्थमित्युक्त्वा संज्ञानमित्यादि वश इत्यन्तमन्त: करणवृत्तिद्वारारा तद्वचयतिरिक्तमुपलड्घारं दर्शोयितुमाह-तदन्त:करणाति । निर्विशेषस्य कथम् वृत्तिविषयत्वमित्यथा कमं तदुपलड्घ्यर्थता तासां स्यादत आह -बाह्यार्न्तवृत्तिविषययेत । तर्हि तासाम्यविषयत्वे ततो बाह्यान्नर्विर्षयप्रतीतेरेव स्यान्नाडडड्मन इत्यत आह-उपलड्घ्यर्था इति । निर्विशेषत्वेनाविषयत्वेsपि संज्ञानाद्यन्त:करणवृत्तिसाक्षादिंदंतया ज्ञानसंमवेदपि संज्ञानाद्यन्त:करणवृत्तिसाक्षितयाडविषयत्वेनेव तस्यो-पलडिघ: संमवतीत्यर्थ: । आविषयत्ववार्थ प्रज्ञानरुपस्यैति विशेषणम् । प्रकृष्टा ज्ञप्ति: स्वप्रकाशचैतन्यं तस्य विषयत्वे स्वप्रकाशोन्तर्गतत्वस्याहिता विरुद्धार्थ: । तद्भाण इति विशेषणं निर्विशेषत्वार्थम् । नन्वसकलस्य कथमन्त:करणवृत्तिसाक्षित्वं स्यादित्यर्थ: । सविशेषत्वे हि तस्य परिन्छेदेन ब्रह्मात्वं न स्यादित्यर्थ: । नन्वसकलस्य कथमन्त:करणवृत्तिसाक्षित्वं स्यादित्यर्थ: । असकलस्यान्त:करणवृत्ति-

वृत्ति: सर्वदा सर्वशारीरस्यपिनो संज्ञानमित्यर्थ: । कलादिपरिज्ञानं चक्षु:श्रौतिकादिजन्यं लौकिकं ज्ञानमित्यर्थ: । प्रज्ञानोति । तात्कालिकप्रतिमेत्यर्थ: । प्रयोत्तममनं भवति मों वृत्ति-धृतीरित्यन्वय: । शारीराद्यचमकस्य वृत्तिविशेषस्य धृतितवे लौकिकं व्यवहारं मानमाह-

धृत्योति । तत् स्वातन्थ्यमिति । मनस ईशा मनीषेत्यनुपपत्तिरत्यर्थः । रजादिदुः-

क्षितिभाव इति । रोगादिजन्यदुःखितप्राचुर्येऽर्थः । संकल्पनामिति । सामान्येन प्रतिपन्नानां रूपादीनां शुद्धादिरूपेण सम्यक्कल्पनमित्यर्थः । जीवनक्रियेति । जीवनप्रयत्न इत्यर्थः । स्त्रीग्यनिकरोति । स्त्रीसंपर्के इत्यर्थः । इति शब्दस्य प्रदर्शनेार्थस्त्वमाह-इत्यर्थेन माध्य इति । एवमध्याहृतया वृत्त्या—

क्षितिभाव इति । रोगादिजन्यदुःखितप्राचुर्येऽर्थः । संकल्पनामिति । सामान्येन प्रतिपन्नानां रूपादीनां शुद्धादिरूपेण सम्यक्कल्पनमित्यर्थः । जीवनक्रियेति । जीवनप्रयत्न इत्यर्थः । स्त्रीग्यनिकरोति । स्त्रीसंपर्के इत्यर्थः । इति शब्दस्य प्रदर्शनेार्थस्त्वमाह-

इत्यर्थेन माध्य इति । एवमध्याहृतया वृत्त्या— प्रज्ञानेन नामधेयानि भवन्तीत्युत्तरेणान्वयः । अत्र प्रज्ञानशब्देन पूर्ववद्र्ज्ञता वृत्तिरूपा नोच्यते । तस्या: संज्ञानादेनामवस्थानुपर्यन्ते । किं वा भूद्रचैतन्यमुच्यत इत्याह—प्रज्ञानमात्रस्येति । नन्वत:करणवृत्तीनां शब्दरूपपदार्थं प्रज्ञाननामधेयत्वामित्याशङ्क नामधेयस्य नैमार्थ्योपलधिषहेतुत्वात्संज्ञा-

नादिवृत्तीनामपि प्रज्ञानोपलधिषहेतुत्वात् गुणेन तन्नामधेयस्वमुपचारादुच्यते न मुख्यय्या वृत्त्येत्याह—उपलब्धुरुपलब्धव्यर्थत्वादिति । उपलब्धधुरुपलब्धव्यर्थत्वाद वा कथंमित्यारात् तत् उपाधित्वादित्याह—गुर्देति । यत् उपाधिभूतां उपलब्धव्यर्था अतो गौण्या वृत्त्या नाम-

घेयानि भवन्तीत्यर्थः । यद्वा श्रुतौ संज्ञानादिशब्दैर्न वृत्तय उच्च्यन्ते किंतु संज्ञानादिशब्दा एव लक्षणयाडिमेषोयन्त इत्यत्रव । तथा च संज्ञानादिशब्दा: संज्ञा-नादिवृत्तिविशिष्ट: प्रज्ञानस्य नामधेयानि सन्ति, तदूद्वारा शुद्धस्यैव प्रज्ञानस्य लक्षणया नामघेयान्त्याह—तदुपाधिजनितेति । वृत्त्युपाधिजनितो गुणो वृत्त्युपहितरूपं तन्नाम-

घेयानि भवन्तीत्यर्थः । यद्वा श्रुतौ संज्ञानादिशब्दैर्न वृत्तय उच्च्यन्ते किंतु संज्ञानादिशब्दा एव लक्षणयाडिमेषोयन्त इत्यत्रव ।

तथा च संज्ञानादिशब्दा: संज्ञा-नादिवृत्तिविशिष्ट: प्रज्ञानस्य नामधेयानि सन्ति, तदूद्वारा शुद्धस्यैव प्रज्ञानस्य लक्षणया नामघेयान्त्याह—तदुपाधिजनितेति । वृत्त्युपाधिजनितो गुणो वृत्त्युपहितरूपं तन्नाम-

सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ।

सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति न स्वत: साक्षात् । तथा चोक्तं प्राणैरेव प्राणा नाम भवेत्यादि ।

सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति न स्वत: साक्षात् । तथा चोक्तं प्राणैरेव प्राणा नाम भवेत्यादि । प्राणनक्रियां कुर्वन्न्र्राणो नाम भवतीत्यनेन प्राणवृत्त्युपाधि कमात् मन: प्राणनामवस्तुमुक्तम् । यद्यपि संज्ञानादीनाम् तत् नोपाधि कमुक्तं तथापि तुण्यण-

यतैैतेषामध्यौपाधिकत्वमुक्तं प्राणायामिति माव: । एतदुक्तं भवति । संज्ञानादिशब्दा: प्रकाशात्मकवस्तुन्याचिन: । न च साक्षादन्त:करणवृत्तीनां जडानां प्रकाशात्मकत्वं संमवतीति प्रकाशात्मकवस्तुन्यध्यासालैव तासां प्रकाशात्मकत्वमिति कल्पयतोऽध्यासान्मूतमतीरिक्तं प्रकाशं गमयन्त: पर्यवसानत्स्या प्रकाशात्मन: प्रज्ञानस्यैव नामधेयानीति । अत्र संज्ञानादि-

प्राणनामवस्तुमुक्तम् । यद्यपि संज्ञानादीनाम् तत् नोपाधि कमुक्तं तथापि तुण्यण-यतैैतेषामध्यौपाधिकत्वमुक्तं प्राणायामिति माव: । एतदुक्तं भवति ।

एतदुक्तं भवति । संज्ञानादिशब्दा: प्रकाशात्मकवस्तुन्याचिन: । न च साक्षादन्त:करणवृत्तीनां जडानां प्रकाशात्मकत्वं संमवतीति प्रकाशात्मकवस्तुन्यध्यासालैव तासां प्रकाशात्मकत्वमिति कल्पयतोऽध्यासान्मूतमतीरिक्तं प्रकाशं गमयन्त: पर्यवसानत्स्या प्रकाशात्मन: प्रज्ञानस्यैव नामधेयानीति । अत्र संज्ञानादि-

१ ख. ग. घ ड. ट 'पदेर्यो'। २ घ. 'वत्स्याः' । ३ ड. 'तत्र तु' । ४ क. 'रूपता नो' । ५ क. 'तत् स:' । ६ क. घ. ह ड. 'पत्नान्तःकरण कि' । ७ ग. घ. ड. 'शुद्ध च' । ८ ट. 'नोभ्यर्था:' । ९ ख. ट. 'ह्यवृ' । १० ग. घ. ड. 'लक्ष्य' । ११ ख. ड. ट. 'ता अत' । १२ ख. ट 'नि भवन्ति' । १३ क. ग. घ. 'द्वस्य विज्ञा' । १४ ख. ग. घ. 'दिते रू' । १५ ग. घ. ड. प्रज्ञा-भेदानस्य' ।

दीनामनिस्यत्वेन जडानां वृत्तीनां प्रकाशात्मकवस्तुवाचकसंज्ञानादिनामेवानुपपत्तेस्तद्वच्‍‌चतिरिक्तः काश्चित्सनकाशाहुपोदस्तीत्युक्तम् ! तथा संज्ञानादिशब्दुवाच्यत्वोकत्या तत्प्रज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानमित्यैश्रेवं प्रतिताह्रीपा वृत्तिरिति मवतीत्युक्तम् । तस्या: संज्ञानादिवाच्यत्वानुपपत्ते: । तथा संज्ञानादिनि सर्वाण्येकस्य प्रज्ञानस्य नामान्तरीत्युक्त्या च तत्प्रज्ञानमेकं सर्ववृत्त्यनुगतामित्युक्तं तदनेक्त्वे तत्तद्वृत्तिगतानां प्रज्ञानानां तत्तन्नामक्त्वेन सर्वनामक्त्वानुपपत्ते: । प्रज्ञानस्यैवचचनानुपपत्तेश्च । अतो येन वा पियतोल्स्यादिना नामधेयानि भवन्तीत्यन्वतेन सर्वकरणतद्वृत्तियतिरिक्त: स्वप्रकाशात्मक: सर्वसाक्षी सर्ववृत्त्यनुगत एक आत्मा शोचित: ।

एष ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवाः इमानि च पञ्च महाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येलानिमानि च क्षुद्रमिश्राणि ।

१ क. ख. °भक्त्या° । २ ढ. °था च सं° । ३ घ. ढ. °नं संज्ञा° । ४ ख. म. ट. °स्यैव । ५ घ. च. °व आकृत° । ६ ढ. ह. °रूपवत° । ७ खे. °वस्त्या त° । ८ ख. ट. °स्वन त° । ९ ख च ज. °रस्र्थ प्रा° । १० क. ग. ढ. च. °प्राणप्र° । ११ च. छ. ज. °वद्दैर° । १२ क. ख. ग. घ. च. छ. ट. °वेद्र इन्द्रगु° । १३ क. ख. ग. घ. ड. °दल° । १४ ख. म. घ. ढ. °मानिहि° । १५ ख. ढ. °गर्भप्रा° । १६ ख. °प्राणप्र° । १७ घ. ट. °ज्ञानात्मा° ।

स एष प्रज्ञानरूप आत्मा ब्रह्मापरं सर्वेशरीरेऽनुस्मृतिमांण: प्रज्ञात्माडनत:करणो. पाधिष्वनुप्रविष्टो जलमेदगतसूर्यप्रतिबिम्बैरिंद्रियगर्भे: प्राण: प्रज्ञात्मा । एष एवेंद्रो गुणाधिदेवाजो वा । एष प्रजापतिर्य: प्रथमज: शरीरी । यतो मुखादि-निर्मेदद्धारेगण्यादयो लोकपाला जाता: । स प्रजापतिरेष । येड्र्येतेर्ड-ण्यादय: सर्वे देवाः एष एव । इमानि च सर्वेशरीरेऽपादानभूतानि पञ्च पृथि-व्यादीनि महाभूतान्यत्रादे:वलक्षणान्येवानि । किंचिमानि च क्षुद्रमिश्राणि क्षुद्रेरल्पकैरिमिश्राणि । इचाब्दोोडनर्थक: ।

एवं शोधितस्याडडड्मन: प्रतिशरीरं नानात्वं वारण्यितुमेव ब्रहेत्यादि वाक्यं तदूच्या चष्टे-स एष इत्यादिना । एष इत्यस्यार्थमाह - प्रज्ञानरूप आत्मेति । प्रज्ञानं ब्रह्मोति मुल्लयब्रह्मताया वक्ष्यमाणत्वादिह मूर्धद्वाराडनुप्रविष्टं समष्टिलिङ्कशरीराभिमानी हिरण्य-गर्भ: प्रज्ञात्मादिशब्दैरैस्तत्र त्रोत्कतमपरं ब्रह्मोच्यत इत्याह—अपरमित्यादिना। सर्वेशरीरेऽत्यनेन समष्टिस्थूलशरीरमुच्यते । अनत:करणोपाधि:विलयनेनापि समष्टि-लिङ्कशरीरमुक्तम् । आद्याभ्यां प्राणप्रज्ञात्मशब्दाभ्यां क्रियाशक्तिज्ञानशक्तिम्

स्वमुक्तम् । द्वितीयार्यां तु तत् तत्र तथा निर्दिष्ट इत्युच्यत इत्यपोहत्स्यम् । ननूक्तप्र. ज्ञानात् मैवैपंर ब्रह्मेत्यत्र किं प्रमाणमित्याशङ्क्य प्रवेष्टव्यं प्रमाणमिति वक्तव्येष इन्द्र इति वाङ्मयं व्याचष्टे-एष इति । गुणादिति । इदमदर्शोमिति श्रुत्युक्तगुणयोगादित्यर्थः । प्रवेशवाक्ये प्रविष्टस्यैन्द्रत्वाभिधानाद्दिरण्यगर्भस्यापिर्द्रुत्वोक्त्या प्रविष्टप्रत्यभिज्ञानात्प्रवेष्टुरेव हि तत्प्रवादो भेदः । सिद्ध्यत इति भावः । न तु परमेश्वरगुणयोगादात्मभेदः । परमेश्वर इत्यर्थः । प्रज्ञानात्मनः परमेश्वरा[दि]भेदस्य प्रज्ञानं हि ब्रह्मेति श्रुतेन वक्ष्यमाणस्वारुपरमे-श्वरंत्वगुणवत्त्वप्रतिवादनस्य च प्रकरणविरोधात् । न च हिरण्यगर्भाद्यात्मवत्त्वमायाविशिष्ट-रमेश्वरा[द]त्मवमनेच्छ्यत इति वाच्यम् । तथा सति भाष्योक्तगुणादितिहेतुत्वनवयादेश ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरिति पूर्वोत्तरपर्यायोभिन्न गुणयोगामावेड्युपपत्तेश्रुते । अस्य व्याख्यानास्य किञ्चित्वं मनसि निधायार्यान्तरमाह-यः इति । प्रजापतेःहिरण्यगर्भ-भोन्द्रेदमाह-यः प्रथमज इति । स लिङ्गशरीराभिमानिनोऽयं व स्थूलशरीराभिमानीति भेद इत्यर्थः । तत्साझच एव पुरुषं समुद्भूत्यामूर्छे नमुखं निरभिद्येतत्यादि वाक्यं प्रमाण-माह-यत इति । देहग्रहणं मनुष्यादीनामुपलक्षणम् । तथा च सर्वे जीवात्मान एष एवेत्यर्थः । एतन्मेष ब्रह्मेत्यादि[व]क्येष्वैक्ये सामानाधिकरण्यं गुहीत्वा सर्वेभूतस्थस्याऽऽत्मन एकत्वमुक्त्वा सजातीयमेदं निराकृत्य तदुपाधीनां भूतभौतिकानामपि बाधायां समान-धिकरण्यमाश्रित्याऽऽडृश्यातिरेकेणाऽपि तस्य विजातीयमेद निराकरणार्थे वक्तुमिमानि चेत्पादिविकयं तद्ध्याचष्टे--इमानी चेति । एतान्यनन्वादत्वेन पूर्वमुक्तानीति षकुं विशिनाद्धि--अस्वैति ।

बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भिज्जानि चाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत्किञ्चेद् प्राणि जङ्गं च पतत्रि च यच्च स्थावरं सर्वं तत्प्रज्ञानैत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानैत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म । सर्पादीनि बीजानि कारणानीतराणि चेतराणि च द्वैरौश्येन निर्देश-मानानि कानि तानि उच्यन्ते । अण्डजानि पक्ष्यादीनि । जारुजानि जरायुजानि मनुष्यादीनि । स्वेदजानि यूका[दी]नि । उद्भिज्जानि च वृक्षा-

१ ख. ट"था तथा नि" १ २ ख. ट. नुक्तं ष" १ ३ ग. घ. "परत्र" । ४ ख. ट. वाक्यमिति व्याख्या" । ५ ख. ट. "तं" । ६ ख. ट. हेतुवचनान" । ७ क. ख. ग. घ. ङ. छ. राज इति । ८ क. ग. घ. "थ" । ९ क. ग. घ. "मू. स" । १० ख. ट. "पायोंकि" । ११ ष. ट. "राज्यस्त्वेन । १२ ख. ट" नि च प" । १३ च. ज. "नि च ज" । १४ च. छ. "नि च यू" । १५ क. ग. घ. ड. च. "कामशकादि" । १६ क. ग. घ, ड, च. "नि तृ" ।

दीिनि । अश्वा गावः पुरुषा हस्तिनोडन्यच्च यत्किच्चेदं माणिजातम्‌ । किं तत्‌ । जडं यच्चलति पद्भ्यां गच्छति । यच्च पतत्रि । आकाशेन पतनशीलम्‌ । यच्च स्यावरमचलं सर्वे तद्रोपतः प्रज्ञानत्रं प्रज्ञासिः प्रज्ञा तच्च ब्रह्मैव नीयते ड्‌ नेनेति नत्रं प्रज्ञानेत्रं यस्मात्तदिदं प्रज्ञानत्रम्‌ । प्रज्ञाने ब्रह्मण्युपपत्तिस्थातिलयकालेनु पतिष्ठितं प्रज्ञानाश्रितमित्यर्थः । प्रज्ञानেত্রो लोकः पूर्ववत्‌ । प्रज्ञाचक्षुषो सर्वे ऽपि लोकाः । प्रज्ञा पतिष्ठा सर्वस्य जगतः । तस्मात्प्रज्ञानं ब्रह्म ।

सर्पादीनां न केतलं क्षुद्रमिश्रत्वं किंतु सर्पान्तरादीन्‌ प्रति भीतत्वं चेत्याह—कारणान्ति । द्दैररायेनेति । स्थावरजङ्‌गमभेदेन निर्देशयामानानौत्पत्त्यर्थः । सेदजा [ न्ताऽ ] नि जङ्‌गमान्यु द्भिज्जानि स्थावराणीत्याह—उच्यत ( न्त ) इति । जङ्‌गममित्यस्य न्यायात्था यच्चलतीति । स्थावराणामपि वाचादिना चलनमस्तीत्याशङ्‌क्याह—पद्भ्यामिति । स्यावरमचलमित्यनन्तरं सर्वे तदेष एवेति शेषः । तत्सर्वमेष एवत्यन्न हें वक्तुं सर्वतद्भाननेत्रमित्यादि पतिष्ठितान्तं वाक्यं तद्व्याचचष्टे—सर्वमित्यादिना । नीयते ड्‌नेनेति । अनेन प्रज्ञानेन सत्तां नीयते सत्तां प्राप्यते । सत्तावृत्कृत्य इत्यर्थः । यद्वा स्वस्वरूपापरेषु प्रवर्त्यते इति वा । न ह्येवं भूतं शुद्धबुद्धेत्युपनिषत्सु प्रासिद्धं न तु प्रज्ञानमित्याशङ्‌क्य वस्तुतः प्रज्ञास्वैप तत्र तत्र ब्रह्मरुडेनाभिषानात्न दोष इत्युक्तं प्रज्ञानं ब्रह्मैवेति । यद्वा को ड्‌यमात्रमेत्याम्येते सर्वे देवा इत्यनन्तं तत्पदार्थशोधनार्थम्‌ । तत्र पक्षे प्रकृष्टं ज्ञानां प्रज्ञानमिति तत्पदार्थों ब्रह्मैवोच्यते । पञ्‍ञभूतादि स्थावरान्तं सर्वे तत्प्रज्ञानत्रं ब्रह्मनेत्रमित्यर्थः । प्रज्ञासतत्यैप सर्वस्यापि सत्ता-वस्तुं साधयितुं प्रज्ञाने पतिष्ठितमित्युक्तम्‌ । तद्वचाचष्टे—प्रज्ञाने ब्रह्मणीति । न केवलं प्रज्ञासतत्यैप सततं सर्वद्य किंतु प्रकारतिरपि तद्र्वीनैवेत्याह—प्रज्ञानत्र इति । पूर्ववदिति । नीयते प्रवर्त्यते ड्‌नेनेति व्युत्पत्त्या नेत्रं प्रवर्तकमित्यर्थः । लोक इति । सर्व जगदित्यर्थः । यद्वा पूर्व नेत्ररुडेन सर्वस्य सत्ताव्यापारहेतुत्वमुक्तमिदानीं सर्वस्य स्फुरणहेतोर्‌ ऽप्यनेमेवेत्युक्तम्‌—प्रज्ञाचक्षुर्‌वेति । चक्षुरिति स्फुरणमित्यर्थः । जगत इव प्रज्ञानस्यापि स्फुरणप्रतिष्ठयोरन्याधीनत्वमाशङ्‌क्य तस्य स्वप्रकाशत्वा-स्वमाहिमप्रतिष्ठितत्वेनाऽऽश्रयांन्तरमवाच्च नेवमित्याह—प्रज्ञानप्रतिष्ठेति । यद्वा सर्वस्य जगतः सच्चास्फूर्त्यः प्रज्ञैनाधीनत्वादित्यवस्थामु _ प्रज्ञाने सच्चास्फूर्त्यः प्रज्ञैनाधीनत्वादित्यवस्थामु _ प्रज्ञाने

१ क. हि ‘ में स नु ’ । २ क. न ‘ पश्र्वै नें ’ । ३ ख. न ‘ ला ’ । ४ क. घ. ङ. ‘ पाँदी ’ । ५ ख. ‘ णानि चेतिं ’ । ६ ख. ख. ग. घ. ड. ट. ‘ रारयस्वेने ’ । ७ क. ग. घ. ब्रह्मेत्यु ’ । ८ क. ग. ग. ड. ‘ वेष्ट ’ । ९ क. ख. ग. ड. ‘ स्य ’ । १० ख. ट. ‘ भेवोच्य ’ । ११ ख. ड. तिष्ठत्वे ’ । १२ क. ‘ न्तरस्वाभा ’ । १३ क. ‘ ज्ञाभी ’ !

तदेतत्प्रत्ययस्तिपततसर्वेऽप्याधिविशेषं सन्निरुद्धं निर्मलं निष्क्रयं शान्तमेकमद्वयं नेति नेतीति सर्वविशेषापोहसंवेद्यं सर्वशब्दपतयागोचरं तदन्तविशुद्धमज्ज्ञोपाधिसंबन्धेन सर्वज्ञमीश्वरं सर्वसाधारणव्याकृतजगद्वीजमपवर्तकं नियान्तृस्वादनन्तर्योमसङ्जं भवति । तदेव व्याकृतजगद्वीजभूतबुद्ध्यात्मा-प्रतिष्ठिततयैव तदुबोधनत्वाच्च वाचां हृदयसंयागेन प्रणवस्योत्पत्तिवेकणाभिप्रतिष्ठानत्वेन सर्पादिरिव पर्यवसानभूमिरित्याह—प्रज्ञा प्रतिष्ठिति । प्रतिष्ठा ध्रुवं पर्यवसानभूमिःपरिशिष्टं भवत्यर्थः । एवं च प्रज्ञानस्य प्रत्यगात्मनो निर्विशेषत्वादिकं सिद्धमित्याह-तस्मादिति । प्रज्ञानस्यैव परिशिष्टत्वेन परमार्थसत्यत्वादित्यर्थे । ब्रह्मशब्दार्थमाह-प्रत्यस्तमितेति । अस्मिन्पक्षे ब्रह्मशब्देन प्रत्यगात्मनो निर्विशेषत्वादिकमेव सामान्यधिकारणयेन समर्ध्यते । ब्रह्मशब्दस्यापि निर्विशेषत्वादिकमेवार्थः । ब्रह्मशब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्धत्वाद्योर्ध्वः प्रतीयन्ते । बृहतेर्धातोरर्थानुगमादिति शारीरकभाष्ये उक्तत्वात्तु प्रत्यगब्रह्मणोरे क्यमनेन वाक्येनोच्यते । आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसी-दित्यात्माद्वै नित्यत्वेनैवोपक्रमादृष्टपदार्थानुप्रक्रमाच्च । एवं चात्मैव स्वाविद्या संसरति स्वविद्यया मुच्यत इत्यं पक्षोऽत्र स्फुटीकृत इति दृष्टव्यम् । यथोक्तार्थशोधनार्थत्वेन व्याहर्यायते तद! तत्पदार्थशोधनानन्तरं वाक्यार्थकथनार्थे प्रज्ञानं ब्रह्मेति वाक्यमिति व्याख्येयेम् । अत्र च पक्षे द्वयप्रज्ञानशब्देन त्वोपलक्षितं चैतन्यमुक्त्वामिति दृश्यम् । तस्माद्वे निचोमयोर्निर्वेशाच्चिदूपत्वाविरोषादि-त्यर्थः । ननु प्रज्ञानस्य ब्रह्मत्वोपदेशे किं सिद्ध्यतीत्याशङ्क्य तस्य निर्विशेषत्वादिकं सिद्ध्य-तीति फलितार्थकथनपरत्वेन व्याख्येयं नञ्यनमिति । अन्यत्समानम् । उपाधिविशेष-पमिति । उपाधिकृतकर्तृत्वमोक्षकर्तृत्वादिविशेषपमित्यर्थः । तस्य पुरुषार्थत्वमाह-शान्तामिति । परितृप्तं परमानन्दरूपमित्यर्थे । निर्विरोधत्वे मानमाह-नेतीति । सरेति । यतो वाचो निवर्तन्ते । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानिति श्रुतिनिर्विशेषोपनन्दत्वे मानमित्यर्थः ।

नन्वेवंमूत्रस्य प्रज्ञानस्य कथं सर्वज्ञादिसत्मान्तनानाविधमेद इत्याशङ्क्य नाना-विधोपाधिसंबन्धादित्याह -तदन्तेत्यादिना । विशुद्धोपाधिसंबन्धाविशेषेडप्यन्तर्य-मिहिरण्यगर्भप्रजापतीं सर्वज्ञादेदमाह--सर्वसाधारणोति । व्याकृते सर्वजगत्कीरणं मिहिरण्यगर्भप्रजापतीं सर्वज्ञादेदमाह--सर्वसाधारणोति । व्याकृते सर्वजगत्कीरणं

१ क. ख. ग. ज. 'तप्रज्ञानं ब्रह्म प्रस्थ°' । १२ क. ख. ट. 'श्वर्ससंह भवति । स°' । १३ च. छ. जः 'यमनन्त°' । १४ ख. द. 'ति ध°' । १५ क. व. क. 'लिङ्ग°' । १६ ख. ट. क मता° । १७ ग. च. 'शेष-दि°' । १८ क. ग. घ. यद्वात्वि°' । ९ ख. ट. चाकयं व्या° । १० ग. घ. ड. अन्यत्र.। ११ ख. द-'न ज° । १२ ग. घ. ड. 'शेषत्वादि°' । १३ क. 'वेङ्खस्वादि°' । १४ ख. ट. 'रणे स° ।

एतमेके वदन्त्यग्निं मनुमन्ये प्रजापतिम् । इन्द्रमेकेऽपरे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतम् ॥ ३ ॥

समष्टिबुद्धावात्मत्वाभिमान एव लक्षणमुपाधिर्यस्य तदित्यर्थः । अन्‍तरङ्गेति । अण्‍डोपाधिकं विराट् तदनन्तरमुपाधिप्रथमं शरीरोपाधिवैकः प्राण्‍डादिर्गौः । तदुद्दूतास्तेति । तस्मादुद्‌दूताः इमे मन्‍डादीनामुखद्‌बध्यः समष्टिवागादिस्‍तदुपाधिमत्प्रजा ममद्‌ग्यादिदेवतासंज्ञं भवतीत्यर्थः । आदिशब्‍देन वाय्वादिनो गृह्‍यान्‍ते । डमरूदयश्‍व । न्यास्‍शितमुष्‍यादि-शरेरापिधु महुष्‍यादिसंज्ञं भवतीत्याह—तथेति । अपीत्यानन्‍तरं तत्‍तत्संज्ञं भवतीति शेषः । उपसंहरति—ब्रह्मादितः । अथैवमति रोषः । एवं हि.. दू. ९. ५९ ने योक्त्यम् । ननु सांख्‍यादिभिर्नानामेव नानात्‍वमुच्‍यते । अन्‍यैश्‍च(न्‍ये च) मविशेषेणानात्‍वं जगत्‍कारणं मान्‍यथान्‍डयथाड्‌ग्याहुस्‍तत्‍कथंकेस्‍यैव ब्रह्मगो नानारूपं मतत आह—तदेवैकामिति । अस्मिन्‍नर्थे प्रमाणमाह—एतमेक इति ॥ ३ ॥

स एतन् प्रज्ञानेनाड्‌डमालोकादुत्क्रम्‍यामुप-हेणाड्‌डत्‍मना पूर्वं विद्‍दांसमोड्‌मृता अभूवस्‍थाड्‌यमपि विद्‍वान्‍तेनैव तत्‍वकोड्‌यमात्‍मेल्‍यारस्‍म्य प्रज्ञांन् ब्रह्मैष्‍यन्‍तेन विचारपुरःसरमात्‍मतत्‍वं निर्-याति । आत्मा करणतयालोकान्‍तर्गत्‍क: संशयान्‍तकारणपूर्वस्‍तारतर्कः स्तदनुगतः स्वप्रकाशः सर्वशरीरेष्‍वेकः सर्वप्रपञ्‍चाधिदानभूतोद्‌द्रितीयः प्रज्ञानं ब्रह्म नित्‍यशुद्धबुद्धमुक्‍तस्‍वरूप इति । इदानीमेवम्‍भूतब्रह्‍मात्‍मविदः केन् वक्‍तुं स एतेनेत्यादि बहूनां परामर्शोयोग्‍यत्‍वादीनांन्‍तनस्य विदुषश्‍व स इति भूतान्‍वाचिना परामर्शात्‍योग्‍यत्‍वात्‍पूर्वाध्‍यायोक्‍तो वामदेवः परामृश्‍यत इत्‍याह—स वामदेव इति । ब्रह्माविदः फलमित्‍यस्‍य वाक्‍यस्‍य तात्‍पर्‍याद्‌देवादिपुरुषविशेषे तात्‍पर्‍याभावाच्‍छक्‍यान् प्राप्त इत्‍याह—अन्‍यो वेति । एवमपि । कोड्‌यमात्‍मेत्‍युक्‍तप्रकारेण तं कश्‍चन प्राप्‍नोति ।

अथात आत्मादेवमुपास्य इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् । नान्यत्किञ्चन मिषत् । स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति ॥ १ ॥

सोऽपो लोकानसृजत । अम्भो मारिचीर्मरोमापो ऽदोऽपः । तदाम्भः परेण दिवं द्यौः ।

तस्माद्वै ता अपः परेण दिवं दिवि देवा आसते । ता अम्भः परस्ताद्दिवः ॥ २ ॥

स ईक्षत । इमान्नु लोकानात्मानमुत्पादयानीति ॥ ३ ॥

सोऽग्निमुखेभ्यो वेदिमुखेभ्यः पुरुषमुच्चक्रमे । तमभ्यैतपत् । तस्याभितप्तस्य मुखं विददॄते । यथाऽण्डं व्युष्टम् ॥ ४ ॥

ततो वाग्वभूव । वाचोऽग्निः । तस्य भूय एव मुखं विददॄते । नेत्रे विददॄते । नेत्राभ्यां चक्षुः । चक्षुषो रूपाणि ।

कर्णौ विददॄते । कर्णाभ्यां श्रोत्रम् । श्रोत्रस्य दिशः ।

तस्य भूय एव कर्णौ विददॄते । त्वङ् विदद॥ते । त्वचो रोमाणि । रोम्णां ओषधिवनस्पतयः ।

हृदयं विददॄते । हृदयस्य मनः । मनसो मन्त्राः । मन्त्राणां वेदः ।

तस्य भूय एव हृदयं विददॄते । नाभिं विददॄते । नाभ्या अपानः । अपानस्य मलः ।

शिश्नं विददॄते । शिश्नाद्रेतः । रेतसः आपः ॥ ५ ॥

इत्येतरे ये द्वितीयारण्यके षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ६ ॥

हार्षिर्ह वै नामैतद्यदात्मा । तदात्मनो ह वै नामधेयम् ।

हार्षिः = हृषीकाणां स्वामी । आत्मा = परमात्मा ।

तस्माद्वै तस्मिन्नेव प्रतितिष्ठति मनो मे वाचे प्रतिष्ठितमाविरावीर्म अधि वेदस्प म आणिस्तः । श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतেনाहो-

माझ्या वाणीमध्ये मन स्थिर होवो (अर्थात् वाणी व मन यांचा ऐक्य होवो). वेदविद्येवर माझे चित्त स्थिर होवो. माझे श्रुत (श्रवण केलेले) ज्ञान माझ्यापासून लुप्त होऊ नये. या ब्रह्मविद्येने (अर्थात् या ब्रह्मविद्येच्या साहाय्याने) मी अनाधीत (अधीत नसलेला) विषय विसरू नये.

प्रज्ञेनाडडमनाडस्मालोकादुत्क्रम्येत्यादि व्याख्यातम् । ऐस्माल्लोकादुत्क्रम्यामुं लोकं प्रज्ञेनाडडमनाडस्मिन्स्वर्गे लोके सर्वान्कामानाप्त्वाडमृतः समभवदित्योपेतत् ॥ ४ ॥

या मंत्राचा व्याख्या पूर्वी (प्रथम खंड, मंत्र ४ या ठिकाणी) केली असल्याने इथे केली नाही.

इति पञ्चमखण्डभाष्यम् ॥ ५ ॥

इत्येतरे ये द्वितीयारण्यकभाष्यटीकायां षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ६ ॥

प्रज्ञानात्मना विद्धानिति वाडन्वय । उत्कमात्मतस्त्वमज्झीकारवाचि-

प्रज्ञान आत्म्याने (ब्रह्माने) व्यापलेले आहे असे विद्वान् लोक म्हणतात. हा वाक्याचा अन्वय आहे.

ओंकारश्रद्धशब्ददर्श द्वावेतौ ब्रह्माणः पुरा ।

ओंकार व श्रद्धा ही दोन ब्रह्माची पूर्वरूपे (कारणे) आहेत.

कण्ठं बिञ्चति नित्यंच तन्मनोमूत्रल्कोभुवम् ॥

अशी (अर्थात् ओंकार व श्रद्धारूप) जी ब्रह्मविद्या तिच्यावर मनुष्य नित्य चिंतन करीत असतो तो (चित्ताचा) मलरूपी आवरण असलेले मन ज्यात लीन होते त्या परब्रह्मस्वरूपाला प्राप्त होतो.

इति स्मृतेरांकारेरण ब्रह्मात्मानुसंधानलक्षणं मझलं करवूमोभित्युक्तंमिति ॥ ४ ॥

या मंत्रामध्ये स्मृतीच्या आधाराने ब्रह्मात्मैक्य-चिंतनाचे लक्षण सांगितले आहे.

इति पञ्चमखण्डभाष्यटीका ॥ ५ ॥

इत्येतरे ये द्वितीयारण्यकभाष्यटीकायां षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ६ ॥

इति श्रीमदानन्ददृज्ञानविरचितायामैतरेयोपनिषद्भाष्यटीकायां षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ६ ॥

• षट्त्रिंशोऽध्यायस्य भाष्यं स्पष्टस्वादात्मतस्वाप्रतिपादनाच्च श्रीमत्केचकराचार्यैर्न कृतमित्येतदृटीकां च

या षट्त्रिंश अध्यायावर श्रीमत् केचकराचार्यांनी स्पष्ट भाष्य केले असल्याने त्यांनी टीका केली नाही.

एव ज्ञायते । सा तु टिका दीपिकातोडभितृतीयैवोति ह्रस्वाद्व न संगृहीता । अस्य खण्डस्य व्याख्यान-

ती टीका दीपिका नावाच्या तृतीय टीकेत आहे असे समजावे. तिचा येथे संग्रह केला नाही.

मेतस्युप्तकसंग्रहीतदीपिकायां विद्यात एव ।

१ च. 'वत्सम्भवाद्' । २ क. ख. ग. घ. 'प्रज्ञानिन्ना०' । ५ ख. ट. 'वदिष्योम्' । ५ ख. ट. 'बदोचकप्र०' । ६ ख ट. 'प्रज्ञान०' । ७ ख. ट. 'नैव' । ८ ख. ट. प्रज्ञानां० । १० ख. ट, न भ० । ११ क. ग. घ. ह. 'ज्ञाज्ञ' । १२ क. ग. घ. ड. 'कम्' । ४ ।

रात्रान्संदधामृत्तं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

इत्यैतरेये द्वितीयारण्यके सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छन्द्रोद्भिन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य-श्रीशंकरभगवतः कृतौ वृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥

ॐ उदितः शाक्रियं दधे । तमहमात्मानि दधे । अनु मात्रमपिंहि मम् । मति श्रीर्मति रशः । सर्वः सप्राणः सवलः । उत्तिष्ठाम्पनु मा श्रीः । उत्तिष्ठ त्वनु माऽऽड्-यन्तु देवताः । अदब्धं चक्षुरिषितं मनः सूर्यो ज्योतिषां श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हिांसि: । तदक्षुर्देवहितं शतं । त्वं मे व्रतपा असि देव आ मर्त्येष्वा । त्वं यज्ञेश्विडच्यः । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

इति ऋक्शाखीयामैतरेयोपनिषदि द्वितीयारण्य-कान्तर्गत्मात्माष्टकं द्वितीयारण्यकं च समाप्तम् ॥ ॐ तत्सत् ॥

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

अथ विबारण्यऋषेरुपनिषदीपिका ।

यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥

इत्यमुष्यायत्र्येण प्राणविद्या उपक्रमिता । तत्रत्या ब्रह्मविद्यायां पुरुषस्य मुख्याधिकारः संपन्नः । कर्मकाण्डोक्तः कर्मभिरिविविधिषया उत्पन्नत्वादुपासनया चित्तैकाग्र्यस्य संपन्नत्वाच । तत्संपत्तौ शमदमादयो गुणा अर्थसिद्धाः । ते चाडडस्मविद्यायामन्तराsभूता: । शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूतवाडडस्मन्येवाडडत्मानं परयतीति श्रुतेः । अनो मुख्याधिकारिणमुपलेऽक्ष्य श्रुतिरध्यायतत्रयेण ब्रह्मतत्त्वं स्पष्टमुपदेष्टुमवादौ तत्त्वं संग्रहेण सूचयति—

आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् । नान्यत्किच्चन मिषत् । इति ।

आत्मैवेदस्स्यार्थो मर्हषिभिरेवं स्मर्यते—यच्चोदप्राप्तं यदुदितं यच्चोक्तिर्विषयानीह । यच्चास्य संततो भावस्तमादात्मेति कीर्तितः ॥

द्विविधो ह्यात्मा व्यवहारी च केवलश्श्रेति । व्यवहारीडपि त्रिविधः--जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिश्श्रेति । तत्र सुषुप्तावस्थं जीवः स्वोपाधिविलये सति परमानन्दरूपं ब्रह्म प्राप्नोति । तथा च कैवल्योपनिषादि श्रूयते—सुषुस्सिकाले सकले विलीनें तमोभिभूनः सुखरूपमेतीति । तस्मादामोतीर्यात्मेति स्मर्यमाणं प्रथमं निर्वचर्नं दृश्यम् । स्वप्नावस्थायामपं जीवो जागरणस्थपदार्थवासनाः सर्वा आददे । तथा च वाजसनेयिन् आपन्नान्ति—स यत्र प्रस्वापितस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामुपादाय स्वयं विहृत्य स्वयं निर्माय स्वेन ज्योतिषा स्वपितीति । अस्यायमर्थः—यदाडयं जीवो वाक्चक्षु-

रादिदशविविधबाहकरणोपरतिरूपं स्त्रापं प्राप्नोति तदानीं सर्वावतो गिरिनदीसमुद्रमनुष्यपश्वादिसर्वपदार्थोंपेतस्य लोकस्येन्द्रयैरवलोक्यमानस्यास्य जगतो मात्रां लेशंरूपां वासनामुपादाय तत्प्रदार्थोंडवच्छिन्नं स्वयं स्वीकृत्य ततो जागरणाभिमानं स्वयमेव विनाश्य स्वप्ने जगद्रूपं च स्वयमेव निर्माय जगदा-

कारण परिन्वपते स्वेन भासा स्वकीयेनान्तःकरणेन । तथा स्वेन ज्योतिषा पदिशति ।

९ घ. शमा° २३ ख. हितः श्रदधातिह्योः म° ३ क. ति अ° ८ क. लम्ब शु° १५ भो° पदिशति । तन्नादौ। ६ख. शब्दो म°ग. शब्दार्थों म° १७ ख. यदस्य ८ घ. कीर्तितः । ९ घ. 'ण् निर्वचर्नं प्रथमं दृ° । १० घ. 'त्रामादः । ११ ख. घ. 'पं प्रस्वा° ,या. 'पं स्वप्नं प्रा° । १२ ख. ग, 'भ्योडपचिछ° । १३ ख. ग 'णतेन स्वे° ।

स्वरूपचैतन्येन कल्पितपदार्थावभासकेन युक्तः सन् प्रसुप्तीति । तस्माद्वासनास्वीकारादादत्त इत्यादिमिति द्वितीयं निर्वचनं दृश्यते । जागरणावस्थायां चक्षुरादीनिद्रैयैर्विषयान् रूपादिविषयान् सति भुङ्क्ते । तथा चाडर्थवणिकैरेवास्स ज्ञायते—रूपादिविचित्रभोगे: स एवं जाग्रत्परितृप्तिमेति । ततो बाह्यविषयभोगान्नीत्यात्मेति तृतीयं निर्वचनं दृश्यते । उपाधिविशिष्टस्यास्य वस्तुतयमुपजीव्य निर्वचनत्रयमुक्तम् । अथ केवलस्य निर्वचनमुख्यते—यज्ञ-

विधारणकृता—

स्मारकारणादस्याडडत्मनो भावः स्वभावविशेषः सन्ततः परिच्छेदरहितः । तथा च सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यत्र श्रुत्यन्तरे देशकालवस्तुपरिच्छेदराहित्यलक्षणमान्त्यमभिहितम् । तस्माद्वाति सान्तत्येन सर्वत्र सङच्छतीत्यात्मेति चतुर्थे निर्वचनं दृश्यते । एवं सत्याद्ड्डमतरविनिर्देशस्य प्रस्तुततवादखण्डैकरसत्चेन सततस्वमात्रपदार्थत्वात्तन्निमित्तमू ।

यदि वातुर्मत्यजन्यमेव वायोर्मुपपद्येत रुढिमाश्रित्य स्वरूपविवेचनमुरुच्यते तदाsडध्यस्यस्तस्य निष्किलस्य जगतोद्रष्टानत्वेन सर्वस्वरूपत्वमस्ति । न ह्यारोपितानां सर्पधारादण्डवालाबलिर्वद्मूर्त्तादीनामविष्टानभूतां रज्जुमन्त्रे किंचिदन्यद्वास्ति स्वरूपमस्ति । किं बहुना यद्यमात्मशब्दो योगिकोsस्त्वसर्वरूपभूतः । पदार्थ आत्मशब्देनात्र विवक्षितः । वैशब्दोऽवधारणार्थः । इदानीं सर्वजननीनमत्यक्षादिप्रमाण; सर्वैरपि प्रतियमानं जगदग्रे सष्टं पूर्वमात्रैवाडडसीत् । न तु तत्कार्यभूतं नामरूपात्मकं जगदासीत् । नाप्यात्मगो-

चरौ शब्दमत्ययावस्थितम् । लोक मृत्कार्यभूतेघटेऽप्यवस्थितम्; पूर्व मृत्कार्यभूतघटेऽप्यवस्थितम् । तथाsपि मृत्कोऽचरो शब्दप्रत्ययौ विध्येते एव । तदद्यापि प्रसक्तौ सत्यां शब्दमत्ययावपि वैशब्देन व्यवत्थ्यते । देहेइन्द्रियादीनामभावेऽपि नन्विदमात्माऽडडसीदिति सामान्याधीकरणेन जगदेइष्टचमत्कारः प्रतिपत्ते । नीलमुत्पलमिति सामानाधिकरण्यश्रवणे सत्युपलदृश्यस्य नीलेंगुणैर्वैशिष्ट्यस्य प्रतिभासात् । नैवं वैशिष्ट्ये सत्यग्रहणंवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । इदानीं जग-

३ मा. नातां स्त्रियः । ४ क. कैरात्राः । ५ ख. ग. भोतिश्रु० । ६ घ. सतवतच्वस्य स्व० । ७ ख. नत्स्चेन । ८ ख. तस्ते प० । ९ ख. ग. तत्तत्प० । १० ग. तथ्यो पूर्वमास्ता० । ११ ख. येइच० । १२ ख. न जीवन ज० । १३ ग. लन्नुगु० । १३ ग. च. झाक्रीशी० ।

ऐतरेयोपनिषदीपिका ।

द्विशिष्ट आत्मा प्रंतिभासत इत्यनुपपत्त्या स्थितिकालं परित्यज्य केवलमात्मानं वाक्यमप्रतिबदेन सृष्टे: प्राचीनकाल उपादीयते । तदेवमेन वाक्येनाखण्डैक-समात्तत्कं सूचितं भवति । एकादशदैरखण्डैकरस्त्वमेवं स्पष्टतया क्रियते । लोके वृक्षादिपदार्थेपु स्वगतः सजातीयो विजातीयश्च त्रिविधो भेदोऽस्ति । तत्र शाखास्कन्धप्रतिपदार्थानां परस्परमतीयोगित्वात् शाखास्वेव स्वगतो भेदः । वृक्षान्तरेपु तियोगिक: सजातीयः । पाषाणादिप्रतियोगिक्रो विजातीयः । तदूदात्पन्नोडपि मसक्तावेकशब्देन स्वगतो भेदो व्यावर्त्यते । न हि वृक्षवृक्षानात्मको भवति किंत्वेकात्मक इत्यर्थः । एवशब्देनाडडत्मान्तरस्यांत्रत्ति: । योड्यमेक: स एव न त्वन्य: कश्चित्तादृश इत्यर्थ: । नान्यदित्यादिना विजातीयभेदो निषिध्यते । अन्यत्प्रकृतादात्मनो विलक्षणं किंचन । किंचिदपि वस्तु न मिषत् । धातूनामने-कार्यत्वान्नैडसीदित्युत्तं भवति । न चै जगदुपादनाय मायारुपयाया: शक्तेरड्नीकरणकार्यत्वादन्यसद्भाव: शड्कनीय: । आत्मशक्तित्वेनात्रस्तुत्वेन च मायाया: प्रथग्गणनानर्हत्वात् । न हि मृत्युमयो जीवितं मृच्छिल्न: स्वामिनस्तस्य तावदनं त्वदीयशक्तेश्चैतादिति विभज्य गणयंति । नाप्यव रतुभूनं चंद्रमतिवि-म्वादिकमभिलक्ष्य द्वौ चन्द्रमाौ वस्तुभूतावित्येवं बुद्धिपूर्वक हरन्ति । तस्मादड्नी-कृतायामपि मायायापत्मनोडखण्डैकरसतायां न कोडपि विरोधोऽस्ति । ईदृश: स यदि तत्रापि जगद्जुर्र्त्तत् तदानीं व्यर्थोड्यमग्र-रुदपायास: स्यात् । सामानाधिकरण्यं तु बाधार्याश्रुपपत्ते । यस्त्वदीयश्शोर: स स्थानुरित्येवं बाध-रीनात् । तदूदत्रापि यज्जगवेनेऽभिदानां प्रति भासते तज्जगन्न भवति किंत्वा-त्मैवेत्येवं योजनीयम् । नन्विदानीमपि तत्प्रत्यक्ष्य निंदं जगत्किंत्वात्मैव ।

तथाडपि बुभुत्सोर्मूढस्य जगत्प्रत्ययदाह्र्दैनानुभवविरोधश्रमो मा भूदिति सृष्टे: प्राचीनकाल उपन्यास्यते । कालस्यापि सृष्ट्यन्तभावात्कालवा-चकैडग्रशब्द्रोऽनुपपन इति चेत् । परमसिद्धचु:शरणार्थत्वात् । परमसिद्धया परो बोधनीय इति न्याय: । परस्य तु बुभुत्सो: पूर्वसृष्टिवर्तमानसृष्ट्योर्धे मलयकालप्रसिद्धिरास्ति । अतस्तदीयभापया बोधयितुमग्र इत्युच्यते । अननेनैव न्यायेनाडडत्माऽSस्समीदिति शब्दद्वयं परमसिद्ध्या योजनीयम् । अन्यथा पुनरुक्ति: ।

१ ग. प्रतिभाति । २ ग. यं पकती किं । ३ ग. यमसद्: स्त्रां । ४ ग. भिति वु । ५ ग. यामुप । ६ ख. घ. रिति वा । ७ ख. बाधाव । ८ ख. स्वात्मैवति यो । ९ ग. त्वारमेव होवें । १० स्व. सेव यो । ११ ख. ग. घ. दर्यानु । १२ ख. घ. रोधादूश्रमो । १३ ग. ति पदद् ।

किपरिहाराय शब्दद्वयार्थमेदे डीनीकृते सति सत्ताबिशिष्ट आत्मेत्येवं प्रतीमासादखण्डार्थत्वं हीयेत । श्रुतेस्त्वात्मशब्दसचछब्दौ पर्यायत्वेनाभिमतौ ।

अतएव-" आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् " इत्यस्य स्थाने छान्दोग्यः-" सदेव सोम्येदमग्र आसीत् " इति पठन्ति । सर्वेऽथा सर्वमेदगून्य आत्माडज्ञान् विरक्षिनो न तु हिरण्यगर्भादिलौकिक आत्मा ।

एतच्चोत्तरमीमांसायां सायैव तृतीयाध्यायस्य तृतीये पादे चिन्तिततम्-

" आत्मा वा इदमित्यत्र विराट् स्पादथवेश्वरः । भूतसृष्टेर्नेश्वरः; स्पादत्वाद्यानैयनाद्विराड् ॥ भूतोपसंहतेरीशः; स्पादद्वैतावधारणात् । अथवा दे गवाद्युक्तिब्रह्मात्मतयैव विरक्ष्यताम् ॥"

" आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्" इत्यत्र विराट् स्पादथवेश्वर इति मन्त्रेऽत्र "नेस्वरः" इत्यादिद्वादशशब्दवाच्यो नेस्वरः । कृतः । "स ईक्षत लोकान्नु सृजे" इति पश्चाद्भूतसृष्टिमनुकत्वा लोकमात्रसृष्टेरमिधानाद्दशैकपकरणेपू तैत्तरीयैष्छान्दोग्यादिषु भूतसृष्ट्यभिधानदर्शनात् । तस्म्यो गामानयादिति चोक्तगवाद्यानं यनं शरीरिणो विराजो घटने । न त्वशरीरस्य परमेश्वरस्येष्टि पथे बूपः-एक एवाग्र आसीदित्यैनाच धारणाद्देश्वरोजड इडतशब्दार्थः ।

तथ सत् शाखान्तरेषु भूतसृष्टिरत्रोपसंहृतं शवपते । यत्तु गवाद्यानयं तदर्थवादरूपपम् । तद्वे- दनस्य स्वातन्र्येण पुरुषार्थेत्वा मातृत् । अथ भूतार्थवोऽदं मन्येथाः, तर्हि विराडादिद्वारा परमेश्वर एव गवादिकमानयतु । श्रूयपाणस्य गवाद्देशपश्रस्य सर्वस्यापवादित्वे श्रुतेर्निरोधः; कोऽपि न सिध्येदिति चेत् । न । अज्ञानब्रह्मः-

कयस्य विरक्षितत्वात् । आत्मा वा इत्युपक्रम्य स एतमेव पुरुषं ब्रह्म तत्पपइयत् । तस्माद्देश्वं एवडतदशब्दवाच्यः ।

इत्थं संग्रहेणाडSत्मतत्त्वं सूत्रितम् । तच्चाद्यारोपापवादाभ्यां मपचच्यते । तत्र स ईक्षतेत्यारम्यावसथ इत्यन्तेन ग्रन्थेनाध्यारोपं मपश्रयितुकाम आहदो-

रोपं संग्रलाति-स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति । स इमाल्लोकान्सृजत, इति ।

९ क. 'नेस्वरडSदम्' १० क. ड. 'तृण तु' ३ क. ख. 'यने विरा' ४ ड. 'रहेः' ५ क. 'रकारः' ६ क. ख. घ. 'यच्छन्दोगादि' ७ घ. 'घाना' ८ ग. 'हित यचोकं ग' ९ ड. 'कर्मो-ल्क्षू' १० ड. 'वादत्वं म' ११ ग. 'वाद्यानयनादि' । ष. 'वाद्यानयनप्र' । १२ ख. ग. 'आ-त्म' १३ ख. च. सूचितम् । १४ ग. 'दावध्यारो' ।

आत्मा वा इत्यनेन सूत्रेण सूत्रितं: स परमेश्वर: पृथिव्यादीलोकान्साक्ष्या. मीक्ष्येवमीक्षत, ईक्षणं विचारं कृतवान् । तुशब्दो विचार्के । इत्यं विचार्य स परमेश्वर इमाल्लोकान्सृजत । यथाश्रयन्नुपददातिैति केवळं तत्त्वं प्रकृतं तथाडपि निर्विकारस्य जगत्स्थावरजंगमभवाच्छाक्तावन्तरोक्तमायाशक्तिरप्यर्थोद्रोधितेति दृष्ट्र्यम् । “ मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । ” इति श्रुत्यन्तरभू । “ इन्द्रो मायाभिः पुरुरूपः ” इति च । मायासहितस्योपादानत्वस्य विरसिस्वरूपाद्विरत्नाद एवंनानाश्रुपेतद्रूपो न त्वारम्भपरिणामवादौ । यथापि लोकानसृजा इत्येताच्छब्दमात्रविचारेण कुलालवद्विमितकारणत्वमेव प्रतीयते तथाडपि “ सोडकामयत बहु स्यां प्रजायेय” इति श्राखान्तरगतस्य स्वकीयीयन. हुभावविचारंवाक्यस्य गुणोपसंहारण्येनात्रोपसंहारालुपादानत्वमपि सिद्ध्य. ति । एतच्च भगवता व्यासेन सूत्रितम्—“प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्” [ ब्रे० सू० २ । ३ । २३ ] इति । यद्यपि परमात्मा निष्कलं केवले निर्वित्तमेव किंतु प्रकृतिरुपादानमपि । कुतः । येनाश्रुतं श्रुतं भवतीत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञायोपादानरूढष्टान्तस्य चानुसरणात् । तदेतत्सूत्रोक्तं स्वपक्षसाधनं परपक्षदूषणमुखेन स्मृतिपादेन तर्कपादेन च प्रपञ्चितम् । सृष्ट्यनु लोकानां भौतिकत्वेन भूतचयतिरेकेणासंभवात् । न तु सृष्टिरप्त्रोपसंहरणीया । सा चान्यत्रैवमात्रायते—“ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः , वायोरग्निः । अमेरापः । अन्नच: पृथिवी ” इति । एतदীয়विचारश्च द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादे प्रतिपादितः । परमेश्वरस्य सत्यसंकल्पत्वाद्द्वितीयमृष्टौ लोकसृष्टौ वा संकल्पव्यतिरिक्तं साधनान्तरं नापेक्षितम् । अत एवाह्मत्र श्रूयते —“ सत्यसंकल्प: सत्यसंकल्प: ” इति । “ स तपस्तप्त्वा । इदं सर्वमसृजत” इत्यनन्तर श्रवणात्पोऊपं साधनमपेक्ष्यतेति चेत् । नैवम् । न हि तप: कुडचोऽन्वायणादिकं तप: । किंतु सृष्ट्यसंकल्प एव । “ यस्य ज्ञानमयं तप: ” इति श्रुत्यन्तरात्संकल्पस्य निरङ्कुशत्वान्नतीश्वरस्य भूयाद्रप्याम: । तपस्य च संकल्पस्य सत्यत्वाज्जगतो न मनोराज्यतुल्यत्वम् ये लोकाः परमेश्वरेन सृष्टास्तान्नवसुनान्न । निर्दिशाति ।

१ ग. 'भ्रितो यः प' । २ क. ख, ष च. 'ततः प' । ३ ख. ग. घ 'रोका मा' ४ ग. 'म तथेन्त्रो' । ५ ग. 'प इयत इत्यादि' । मा० । ख. 'प इयत ह' । ६ ग. ५. 'नस्य', ७ ग. 'यथाश्रमा' । ६ ग. 'रस्य वा' १ ९ ग. घ.'ज्ञाता उपा'

अभो मरोचीर्मरमाप, इति ।

अतेषां शब्दानां लोकवाच्चित्स्वप्रसिद्धेरमावात्स्वयमेव श्रुतितद्र्यांचष्टे — अद्रोडमः परेण दिवं चोः प्रतिष्ठाडन्तरिक्षं मरी। चयः पृथिवी मरो वा अधस्तात्त आप:, इति ।

दिवं परेण भुलोकस्योपरि पह्लोकजने.लोकतपोलोकसत्पलोका ये सन्ति या च चोः प्रतिष्ठा सरेपां देवानामाश्रयभूतो भुलोकदोऽदभ्र पतत्सर्वेममः.शब्दवाच्यम् । लोकेषु पञ्चभूतानां साधारणवेङपि जलस्यैवास्मदुपलभ्यियो गत्वेन प्राथान्यममिप्रेत्य पादोऽम्भ इत्युक्तम् । उपरितनलोकादृष्टिद्वारेणाडड्गत- मम्भ एवार्माभिः साक्षादुपलभ्यते न तु भूतान्तरम् । सूर्यमरीचीनामा धारत्मादन्तरिक्षलोको मरीचय इति शब्देनोच्यते । पूर्वलोकवर्तिनां प्राणिनां सहसा क्रियमाणत्वान्परशब्देन पृथिव्युपलक्ष्येत । पृथिव्या अधस्तात्पाताल- त्रिरोपरूपा योगभूयो या: सन्ति ता: सर्वाःशतलोकाविमिरिङ्गादिमिराश्या-यमा (राष्ट्रपा)नत्स्वादाप इत्युच्यन्ते ।

लोक.सृष्टिमुक्त्वा पालकामावेन लोकानां विनाशो मा भूदिति लोकपाल सृष्टिं दर्शयति—

स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालान्जु सृजा इति । सोडद्वच एव पुरुषं समुदृश्यामूर्छयत्, इति ।

सै एवं परमेश्वर: पुनरप्येवं विचारितवान् । इमे खलु लोकाः निष्पन्न- स्तेषां योगध्यानादिना मचेवर्तिनां लोकानां रक्षार्थी नेतान्हिलोकपालान्देवान्सर्वैया सृष्ट्याभीष्टि । स विचारयुक्त ईश्वरोडड्द्य एव जलोऽपिस्थितपञ्चभूतेश्य एव पुरुषं पुरुषाकारं विराजं विराट्पिण्डं समुदृश्यामूर्छयन्मूर्तिं कठिनमककरोत् । यथा कुलालस्तटाके जलस्याधस्ताद्दार्भि: मृद्मानीय शोषयित्वा कठिनं विण्डं करोति तद्देवायं विराट्पुरुष: समष्टिरूपो ब्रह्मांडेरूपल्लोकस्य पालकः ।

अथ तद्वान्तरलोकपालानां चेतनान्मग्न्यादिदेवतानां सृष्टिं दर्शयति— तमभ्यतपत्तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाडSडंडं मुखाद्व गाचोऽ- भिनिःसिके निरभिद्येतां नासिकाम्या प्राणः प्राणाद्वायुरक्षिणी निरभिद्ये- त नु म्रःश्रु चक्षुः श्रादित्यः कर्णो निरभिद्येतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं

१ घ. 'तेज' ज० १३ ख. ग. ड. च. 'भूलेक' । ३ ख. ग. स प० । ४ श. 'नानां लो' । ५ ग. 'डस्य लो' । ६ ख. ड. च. 'पस्य लो' । ७ ख. घ. च अंयेतरदेबा० ।

ऐतरेयोपनिषदीपिका ।

श्रोत्रादिदशास्वकनिरभिद्यत त्वचो ळोमा.नि ळोमष्य ओषधिवनस्पतयो हृदयं निरभिद्यत हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमा नामभिनिरभिद्यत नाम्या अपानोडरानान्मृत्यु: शिक्षं निरभिद्यत शिक्षाद्वेतो रेतस आप:' इति । इत्यैतरेयोपनिष्यास्त्रिषट्के प्रथमः खण्ड: ॥ १ ॥

उपनिषद्वाक्यसंग्रहेण प्रथमाध्याये प्रथम: खण्ड: ॥ १ ॥

इति ऋग्वाणारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयीयारण्यके चतुर्थाध्याये प्रथम: खण्ड: ॥ १ ॥

सं विराट्पुरुषवपुष्यतत् । आभितस्तत्चाच्छिद्रात्तद्रेनेन्द्रियदाभिमानिदेवतास्तच्छ्रेष्ठ्यर्थे स परमेश्वर: पर्यालोचितवान् । पर्यालोचनमेव तप इति पूर्वमुक्तम् । आभित: पर्यालोचितस्य विराट्पिण्डस्य मुखं छिन्नं निरभिद्यत मुखाच्छिद्राद्विदारितम्- भूत् । यथा पक्किसर्पादीनां पक्कवणडं पिण्डं भवति तद्वदस्मान्मुखाच्छिद्राद्वाग्- इन्द्रियं निष्पन्नम् । तथसाच्चेन्द्रियादाभिमदेवता निष्पन्ना । एवमुत्तरपर्यायेपी च्छिद्रेन्द्रियदेवता द्ययालेखेया: प्राणो ग्राणोन्द्रियम् । लोभषद्बेने तदाधारभूतत्व- क्निनेष्ट सुपर्णेनेन्द्रियमध्ये । हृदयप्रदेशलं कमलम् । अपानोडध: संचारो वायो: । रेतो गुध्येन्द्रियं ॥

इति श्रीमद्वैतारण्यभुनिनिरचितायैमैतरेयोपनिषदीपिकायां द्वितीयारण्यके चतुर्थाध्याये प्रथम: खण्ड: ॥ १ ॥

इन्द्रियाणामाभिमानिदेवतानां च सृष्टिरुक्ता । अथ तासां देवतानां भोग्यो- ग्यालपशरीरस्ताश्च दृष्ट्वेन विचकुस्तदुपोदघातत्स्वेन धुतिपपासयो: सृष्टिं दर्शयति— ता एता देवता: सृष्टा असिमन्-महत्यर्णवे प्राप- तन्स्तम्भानापिवासाध्यमन्वार्जत्, इति ।

या इन्द्रियतदाभिमानिदेवतास्ता एताः सृष्टा: सत्योडसिमन्-पुर्वोक्ते महत्य- ण्णवे समुद्रवदत्यन्तविस्तृते विराड्देहे प्राप्तनकर्षण पतिता अभूवन् । तं सर्वे- न्द्रियतदेवताधिष्ठानभूतं विराड्देहं सृष्टिपासाध्यापनवर्जदनुगमितवान्संयो- जितवानिस्पर्श: ।

अथारगदेहसृष्टिमाह- ता एनमभुजन्नायतनं न: प्रजानीहि यत्रिमन्प्रति । छिना अक्मदामेति ताम्स्यो गामानयत्ता अन्ववत् चै नोऽयमलभिति ताम्योऽश्मानयत्ता अन्ववत् चै नोऽयमलभिति ताम्प: पुरुपमानयत्ता अन्व- रत्- नु कुने मतांति पुरुषा वाव सुकृतम्, इति ।

१ ग. ह. 'विरादेहम्' । २ घ. 'स्तम्भ छिन्द्र' । ३ ह. 'द्वतस्मा' । ४ ह. च. 'प्रिदेव' । ५ ग, 'इन्द्रियाभि' । ६ ग. 'विन्यो दे' । ७ ह. च. अमवन् ।

तौ विराजौ देहपतिता इन्द्रियाभिमानिनौ देवौंतौः ऋष्षारं परमेश्ररं प्रत्येष्टुंभूत्वा योः परमेश्वरायं विराजौदेहोऽस्माकं भोगक्षेमौ न भवत इति अतिप्रौढं तं विराजौदेहमापूर्ये तत्न प्रतिष्ठां प्राप्तुं वयमसमर्था: । अथ चेतोऽहंवर्ग्यांसं संपादयितुमसमर्थो: । अतः यरिमन्नुपशरीरे पतिष्ठिता: सत्यो वयं तदेहपर्यन्तमवतसंसक्ता भवामस्ताहशमाप्तनं शरीरं नोडस्मदर्थ प्रजानाक्षराय संपादयेत्यर्थ:। ततः परमेश्वरस्तांभ्यो देवताभ्यो भोगाय गां गोदेहमानयत् । ताश्र देवता अनुव्रतोऽस्माकमयं देवो नैवालमुपरितनानां दन्तानामभावेन दूर्वोदिमूलस्यो-रखातुमशकत्वादतोड्यामपि गोदेहस्तिष्ठतु । इतोड्यैष्युभयतोदान्तं देहं सृजेत्ये वमन्नुवन् । ततः परमेश्वरतदार्थमभ्यममानयत्ताश्र देवता विवेकज्ञानाभावादयमभ्देहोऽपि न पर्याप्त इत्युक्तवत्या: । ततः परमेश्वरस्तदैवं विवेकसंपन्नं पुरुषदेहमानयत् । ताश्र देवतास्तावता परितुष्टा आाश्रयवाक्येन वत्स्राब्देन स्वर्की-यपरितोषं सूचयन्त्यः सुपु कृतं परमेश्ररेणेत्यब्बवन् । यस्मान्ननुयुधेदेव विवेकसंपन्नः । तथा च पूर्वमुदाहृतं—“पुरुषे त्वेवाडविस्तरामात्मा स हि प्रज्ञानेन संपन्नतमो विजातं वदति विज्ञानं परियाति वेद शसस्तनं वेद लोक.लोकामृतमोऽमृतमोष्मत्येवं संपन्नः ” इति । तस्मान्मनुष्यदेह एव सुकृतामिस्यनेन श्रब्देन परितोषयोतकेन वक्तुं योग्यः ।

ईश्वरस्तेऽपि भोगक्षमशरीरेपु देवनानां प्रवेशायेश्ररमेतदं दर्शयति—

तौ अब्न्वीद्यधायतनं प्रविरोतेति, इति ।

यस्मिन्नायतने छिद्रे यदिन्द्रियमुपलक्ष्यं या चाभिमानीनी देवतोत्पत्त्या तदायतन-तनमनतिक्रम्य हे देवता: प्रविशत ।

इत्यभनुज्ञातानां देवानां प्रवेशं दर्शयाति—

आन्निर्वाग्मूर्त्वा मुखं प्राविशदायुः प्राणो मूर्त्वा नासिके प्राविशादित्यादित्यक्षरमूर्त्त्वाडक्षिणी प्राविशादिहिरा: श्रोत्रं भूत्वा कर्णों प्राविशालोषधिवनस्पतयो झोम.नि मूर्त्वा त्वचं प्राविश्रांदिति । शनश्रन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशान्म्नुरपानो भूत्वा नाभि प्राविशदापो रेतो भूत्वा शिक्षं प्राविशन्, इति ।

योड्यमश्र्वोऽगिन्द्रियाभिमानी देवः सोऽयं चांगमूर्त्वा वाच्यन्तभूयीय मुख-छिद्रं प्राविशत् । एवमुत्तत्रत्रापि योज्यम् । न तत्र वागादिश्रान्द्रिये-

9 ग. 'वता एनं ह' 12 ग. 'ऋं तं प' । ३ ट. 'हदे ह प' ४ क. ख. ग. घ. च. 'ने नोड' । ५ ग. घ. 'नीहि संपादयावधारये' । ६ ख. 'न्यूसुभ' । ७ ख. 'दये वि' । ८ ख.ग, 'कज्ञानत्स' । ९ घ. 'रुपत्वे' । १० क. च. वागिन्द्रिय एवान्त' ।

अन्यादिदेवता: प्रत्यक्षमुपलक्ष्यन्ते। नापि देवताभिरंपेरिवानामि᳚द्रि᳚याणां स्वस्वविषयग्रहणसामर्थ्यमस्ति । एतद्भगवता ड्योसेन सूचितम्-“ज्योति-

राषिष्टानं तु तदापन्ननाव्” [ बृ० सू० २ । ४ । १४ ] इति । ज्योतिरादिभिरग्न्यादिदेवतैररिष्ठानं वागादीनिद्रियाणां प्रेरणवश्यू᳚पगतत्वं कुतः । तदामन्नान्नोत्स्ये देवतामरणस्याप्रि᳚वृ᳚ग्भूतत्व्यादेना श्रूयमाणत्वात् । यथाडयं विचारो द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितः । एवमन्ये᳚डपी᳚निद्रि᳚यविचारास्तास्मि᳚पेव पादे द्रष्टव्या: ।

श्रु᳚तिपा᳚सयो᳚र्वि᳚राङ्ङदेहे नियतस्य स्थानविशेषस्य पूर्वेमश्रवणात्कुत᳚क᳚त᳚ख्वरीरे प्रवेशं दर्शयाति-

तमशानापाते अन्नूनामावाग्रामभिप्रजानीहीति* ते अन्नवीदेतास्वेव -वां देवतास्वाम्मीयेतासु माग᳚यो करोमोति तस्माच᳚स्ये क᳚स्ये च देवताये हवि᳚ह᳚ष्यते माग᳚᳚यो᳚देवास्यामशनापाते भवत᳚, इति ।

इ᳚त्यै᳚ते᳚रेयो᳚पनि᳚ष᳚दाम᳚ष᳚ट᳚के द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

उपनिष᳚त्क᳚मेण प्रथमाध्या᳚ये द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

इति ऋ᳚ग्व᳚दाणा᳚र᳚ण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यक चतुर्थोध्याये द्वितीय: खण्ड: ॥ २ ॥

ये श्रु᳚तिपा᳚से परमे᳚श्व᳚रे᳚ण विरा᳚ङ्ङदे᳚ह सं᳚यो᳚जि᳚ते ते उ᳚भे परमे᳚श्व᳚रं प्रति स्वा᳚र्थे स्थानविशेषमनुगृहीत᳚य᳚न्ताम् । ई᳚श्व᳚र᳚स्तु स्थानविशेष᳚प᳚म᳚ह᳚त्त्वा वामु᳚भे अपे᳚तास्वे᳚नान्यादिदेवतास्वाभजामि, तत᳚स्तास्वे᳚व भाग᳚᳚यो᳚ विषयभागयुक्ते करोमोति᳚ य᳚स्मादे᳚वपि᳚श्व᳚रे᳚णो᳚क्तं त᳚स्पाल्लोके य᳚स्ये क᳚स्या अग्न्यादिदेवतायै हवि᳚गृ᳚ह्य᳚ते भो᳚ग्यं व᳚स्तु सम᳚प᳚र्य᳚ते, अ᳚स्याम᳚ग्न्यादिदेवताया᳚मेते श्रु᳚तिपा᳚से

भागयुक्ते एव भवत᳚: । अग्न्याद्या᳚दिदेवता᳚नां श᳚रीरेष᳚व᳚पा᳚हार᳚स्वीका᳚रे श्रु᳚तिपा᳚सयो᳚रे᳚व तृ᳚प्ति᳚र्म᳚वति । तथा मनु᳚ष्य᳚श᳚रीरेडपि च᳚क्षुरा᳚दिदेवताया᳚मे᳚व ह᳚वि᳚᳚ष्वोका᳚रे श्रु᳚तिपा᳚से तृ᳚प्य᳚त᳚: । य᳚दा पा᳚त्रे पति᳚तं समीची᳚नम᳚नु᳚ष्काम आद᳚र᳚णं प᳚द᳚य᳚ति तदा᳚नीं भो᳚ग्य᳚स᳚प्रत्या᳚स᳚र्थ᳚त्वपरितो᳚ष᳚ण मन᳚सि तृ᳚ष्णा शा᳚न्ते᳚भव᳚ति न तु यथापू᳚र्वं बा᳚ध᳚ते । एवंभूत᳚न्तमि᳚या᳚वा᳚र्ता᳚श्रवण᳚स्प᳚र्श᳚नादौ य᳚थोचि᳚तं तृ᳚ष्णे-

*ति स ते, इ᳚स्यपि क᳚चि᳚त्पु᳚स्त᳚के पाठ᳚: ।

१ ख. ग. ह. च. °रनभिप्रे° । २ ख. प्रे᳚न्ता° । ३ घ. °म᳚न्यु᳚प° । ४ ग. °भ᳚युपेत᳚क्य° । ५ क. ख. ग. च. °से वि᳚मा° । ६ ख. गा. °न᳚त्वा᳚त्परि° । ७ ड. शा᳚न्ते᳚व । ८ ग. °तं शु᳚द्वि-

ना᳚शो द्र° ।

लेशो दृश्यस्य । तदेवं सर्वदेवतासु भूतिपपासयोरभोगोपेतत्ववत् ॥

यानी भोगांधिष्ठानानि गवाश्वपुत्रादीनि शरीराणि यानी च भोगकरणानि वह्न्यादिदेवताधिष्ठितानि वाक्चक्षुरादीनि गवादिदेहेषु प्रविश्यानी तानी सर्वो-

इति श्रीमद्वैवारण्यमुनिविरचितायामितरेरेयोपनिषदीपिकायां द्वितीयारण्यके चतुर्थोध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

ण्यभिषाय भोग्यस्थविषमभिधते— स ईक्षतेमां लोकाश्च लोकपालाश्चानुभव्यान् मे सृजा इति सोऽयमस्यपत्तास्मादभिषाध्यो मूर्तिरजायत या वै सा मूर्तिरजायतां वै तत्, इति । स परमेश्वरः पुनरस्त्वं विचारिनवान् । ये पृथिव्यादिलोका ये च लोकपालाः सर्वेन्द्रियशरीरदेवतारूपास्ते सर्वेऽपिमे सृक्षा. खलु । अतः परमेश्वरस्ते-

धामस्मन्न्तरेण जीवनासंभवादेतदर्थं सृक्ष्यामीति विचार्याक्निष्पादनार्थ तत्कारिणभूतानि जलपर्वतानि पश्वो महाभूतान्यन्वभवत्प्रभू । सर्वतः पयोलिचनमकरोत् । ईदृशाज्जलसहितात्क्षेत्राद्वृक्षादयो जायन्तां स ईदृशानि मूषकादि-

शरीराणि मार्जारादीनाम्त्रभूतानि जायन्तामपित्येवं संकल्पं कृतवान् । ताभ्योद्वृक्षो जलोपलक्षितभूतेष्यो त्रीहियवादिरूपा मूषकादिरूपा च मूर्तिरजायत । तत्र त्रीहियवादिमूर्तिमञ्जुगादीनामपं तैद्यमानस्वाचेशामक्रम् ।

अन्नसृष्टिमुक्त्वाडन्वचयतिरेकाद्म्यां तर्स्वीकरणसाधनं निशिनोति— * तदेनरसृक्षं पराक्षरयज्घां सतद्वाचाडनिजिघृसतन्नाशक्रोचाद्वाचा ग्रहीतुं स यदैतद्वाडनिजिघृसतन्नाशक्रोच्चभ्रवणान्निजिघृसतद्वाश्रोत्रेणैवाऽऽत्मनत्रप्रसयतत्चक्षुःकर्णं ग्रह्हींतं स यदैतन्मणानेवाग्रह्हीष्यद्भि गा्य णेन ग्रहीतुं स यदैतनात्मणेना-

ग्रह्हीष्यद्वाङ्मनःप्रसयतत्चक्षुःश्रोत्रे जिघृसतन्नाशकोच्चक्षुषा ग्रहीतुं स यदैतनचक्षुषाडग्रहीष्यद्वाक्श्रोत्रद्वदृशा हैवाऽऽत्मनत्रप्रसयतत्चक्षुः- श्रोत्रेजिघृसतन्नाशक्रोच्चश्रोत्रेण ग्रहीतुं स यदैतन्छ्रोत्रेणा-

ग्रहीष्यच्छुत्वा हैवान्मत्रप्रसयतन्नमनसाडनिजिघृसतन्नाशक्रो- च्छ्रोनाऽजिघृसतत्नाशकोच्चमनसा ग्रहीतुं स यदैतन्मनसाडग्रहेष्यद्वचा हैवान्मत्रप्रसयतत्चिच्छे- नाऽजिघृसतत्नाशक्रोच्चिच्छेन ग्रहीतुं स यदैतच्चिच्छेना-

ग्रहैः पद्विसृज्य हैवान्मत्रप्रसयतत्प्राणनाभिवृत्येतद्विपयत्, इति ।

• "तदर्षं सृक्षं" "तदेतदभिसृक्षं" इति च कचित्पुस्तके पाठः ।

१ ग, ड. 'देतत्सर्वं' । २ ड 'गायाधि°' । ३ ख. घ. 'नि दे०' । ४ ख. ग, घ. 'वभू०' ।

ऐतरेयोपनिषदीपिका । ३१

यत्सृष्टिमत्यं श्रीहियवादिकं पुष्कादिकं च तत् तु श्रीलाघ्यश्रस्य स्वकीयवधविषये विवेकज्ञानाभावादनुपसमर्थत्वात् नास्ति जनात्पलालयनम् । यतु पुष्कादिरूपं तदतुं तदेतन्मार्जारादीना भोक्तृणा स्ववधेहेतुत्वं निश्चितं तेष्यः पराधीनत्वं सद्याज्ञानसदातिशयेन हन्तुं गन्तुमेच्छत्पलायितुं प्रारभतेतव्यर्थः ।

पलायितुं यद्युक्तं तन्मार्जारादिरूपमयं हेतुना भोक्तृवर्गो मार्जारादीनां गिन्द्रियेण ग्रहीतुमेच्छछत् । ततः स्वल्पयत्नेन वागिन्द्रियं प्रयुज्यारोडपि तेन तद्रं ग्रहीतुं नाशक्रोत् । इदार्नींतनोदाहरणेन सृष्टिकालीना तदंशाक्तिः स्पष्ट्री क्रियने । स भोक्तृवर्ग आदिश्टिकाले यदेतन्मूषकादिरूपमयं वाचा गृहीयात्तेदान्नींप भोक्ता तदंशवाचकैः शब्दैरूदरमित्युक्षिप्रिमात्रेण तृप्तो भवेत् । न हि वागिन्द्रियबलेप्टारणमात्रेण तृप्तिदीयते । तस्मान्मृष्टिकालेडपि वाचोडनस्वीकांरे सांपर्थ्य नास्तीतद्नुमेयम् । मानेन प्राणिन्द्रियेणैतदर्थस्य शक्तावन्तेषु पृथक् पर्यायेषु पूर्ववद्वचारुप्येयम् । अभिमान्याडडगमयेत्यर्थः । अन्नापानसदनेनामस्य मुखबिलादन्तःप्रवेशनरूप निगरणं कुर्वचन्नत्मुखो यो वायुः सोडभिधीयते । तेनापानेन तद्रं ग्रहीतुमेच्छत्तत्सद्म आव यद्जग्राहादिशतवान् ।

अन्नवयवपरिरेकाभ्यां वायोरेवात्रग्रह्हणे साधनत्वं निश्चित्य दाढर्यार्थ वायूं मश्रंसाति—

सोडनस्य ग्रहो यद्वायुरन्नायुर्योऽप्य यद्वायुः; इति । मुखबिलादन्तःसंचारी वायुरिति यदस्ति स एषोडनस्य ग्रहो ग्राहकः । अयमर्थोऽरमदनुभवसिद्ध इत्यर्थः । किंचायं वायुरन्नायुर्या अन्नद्वारेणाड्डयुष्यहेतुरेव । अन्नरसेन हि माणो देहे बध्यते । अत एव वाजसनेनः शिशुश्रावणे प्राणवर्णनमस्तावै—“अन्नं दाम” इति वाक्येनात्रास्य माणबन्धनरहजुस्त्वमामनन्ति । तथाडडबन्धनशोथिल्ये सति जीवस्य देहपरित्यागं सद्यः शान्तमामनन्ति—“तदयाथड्डयं वोढुम्बरं पिप्पलं वा बन्धनात्मक्यत एतमेवायं पुरुष एभ्योऽड्रेभ्यः संप्रच्यते” इति । अन्नबन्धनप्रयुक्तस्य प्राणावस्थानस्याॅॅडयुहेतुत्वं लोकैः प्रसिद्धं कोशीतकिनः सपामनन्ति—“यादृश्यस्मिळ्रग्ररे माणो

१ ह. 'ययथि । २ ग. 'तदेतदर्श मार्जो' । ३ ख. घ. 'देतन्मार्जो' । ६. 'देव मार्जो' । १४ ग. 'मुखर्त त०' १५ ड. 'दंसर' । १६ ख. ग. 'श्रे सृष्टिकाले वा' । १ ७ ड. 'कारसा' । ८ ख. ग. ड. 'हुणसा' । ९ स्व. ग. 'वेङ्गमदा' ।

वसति तावदायु: " इति । तदेतत्सर्वेषामभिमतस्याश्नायुर्यथा एष इत्युपयते । भोगाधिष्ठानभोगसाधनभोग्यभोगानां सृष्टिमभिधाय भोगस्वामिनं दर्शयतुभीष्वरस्य विचारमाह —

स ईक्षत कथं निविदं महते स्यादिति, इति । यदिदंदेहेन्द्रियैतदभिमानिनिदेशै[ता]द्दीप्यमानतत्स्वीकाकारूपं ठयवहारजातमास्ति तदिंदं सर्वे महते भोगस्वामिनं जीवरूपं मां बिना कथं तु नाम स्यादिति चिदुपपघते । न हि नगरस्वामिनं राजानं विहाय पुरस्य पौरजनानां व। रचना शोभते । तस्माद्भोगस्वामिना मया जीव रूपधारिणा देहे प्रवेशितव्यमित्यर्थ: ।

प्रवेशद्वारविचारं दर्शयति — स ईक्षत करेण म्रपद्या इति, इति । द्वावत्र प्रवेशमार्गों पादाग्रं मूर्धिन ब्रह्मरन्ध्रं च । तयोर्मध्ये करेण मार्गेण म्रपद्ये प्रविष्टानि ।

कथं निवदामिति वाक्येन जीवप्रवेशस्य देहेन्द्रियादियवहारपालनरूपं प्रयोजनान्तरस्य विचारं दर्शयति- स ईक्षत यदि वाचा डभिघाहतं यदि प्राणेनाम्प्राणितं यदि चक्षुषा हष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यदपानेनाम्यपानितं यदि किश्रेण विदिशेभ्य: कोडिहोभिति, इति ।

मां स्वामिनमनपेक्ष्य वागादयोऽमिमदनादिकव्यापारेषु स्वतन्त्राः कर्तार: कर्तुरस्पृष्टदानीमर्ह को नाम स्यां न क्रियादिर्भवेयम् । असित कश्रिदेहादिप्यतिरिकिदारमा स च परब्रह्मस्वभाव इत्येहं कश्रिदापि न जानीयात् । यदा त्वहं पेष सर्वेष्यापाराणां कर्ता वागादयस्तु मया प्रेरिता: सन्तोऽभिवदनादिक्रियाः कुयुरिति स्तदानीं वागादिकरणको व्यापारः सकर्तृक्रो भवितुमर्हति क्रियात्वाल्लोकसिद्धाव उपस्तन्नामणे समाधीयते—“यः प्राणेन

1 क. ख. ग. घ. ङंतादौ त* । 2 ग. घ. ङभ्रं चेति ।त* । 3 ड. थिदेश देहा । ४ व. वैषयवद्वारा । 5 घ. ण्या । 6 ड. च. द्वासनां । 7 ख, ग, घ. *न्नातः । यः ।

ऐतरेयोपनिषदीपिका ।

सेधान्तरः " ईदृशे ! तस्मादात्मोषोडपि जीवेच्छुपपत्तेऽर्थ प्रयोजनम् । तदेतद्भिमेत्यार्थम् भ्रूयते—" रूपं रूपं प्रतिरुपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय " [ इति ]। इतः प्रवेशदारं देहेन्द्रियादिपालनस्वात्मावबोधरूपप्रवेशप्रयोजने च विचारितवान् ।

अथ प्रवेशं दर्शयति—

स एतमेव सीमां विदारयैतया द्वारा प्रापद्यत, इति ।

पूर्वं प्रपदाद्वयं प्राप्यतेतया प्राणरुक्रियाश्वकस्युपाधि कस्य पादाग्रे प्रवेशोऽभिहितः । इदानों ज्ञानशकस्युपाधि कस्य पूष्णःपध्यास्थिताच्छिद्रद्वयप्रवेशोऽत्राभिधीयते । यथोक्तविचारोपेतः स परमेश्वर एतमेव पूष्णःपध्यभामेघ्र कपाससंधिरूपं सीमां स्थानविशेषं विदारयैच्छिद्रं कृत्वा तच्च्छिद्ररूपद्वारारां ज्ञानशक्तिसहितः सन्देहमध्ये प्रविष्टव् । यस्माज्ज्ञानोपाधि कस्य पूष्णःमध्ये प्रवेशस्तस्मान्निर्ज्ञानद्वारेण बाहुरुपपलभ्यते । क्रियांकस्युपाधि कस्य पादाग्रप्रवेशशक्त्य ण्णादधोभागे कर्मेन्द्रियबाहुरुपमपलंभ्यते ।

मूर्धगतं प्रवेशद्वारं प्रखंसति—

सैषा विदारिता द्वास्तदेतन्नान्दनम्, इति ।

आसिश्रोत्रादिगोलकानां भृत्यादिस्थानीयरेशकुरादिन्द्रियैैराधिष्ठिततत्त्वालस्वामिनः स्वस्य प्रवेशार्थमसाधारणं किंचिद्द्वारमपेक्ष्यमित्याभिप्रेत्य प्रीतिपूर्वकं विदारितत्वादेकमुत्कर्ष मुक्ताटयितुं तस्य द्वारस्य विद्वितिरिति नाम संम्पन्नष । तेन द्वारेण निर्गतस्य ब्रह्मलोकान्मद्यममानन्दानन्दहेतु खेन तदेतददारं नान्दनमित्युच्यते ।

शरीरे प्रविश्यस्य संचारस्थानाने तेषांवस्त्याविशेषांश दर्शयति—

तस्य प्रय आवसथाक्षयः स्वमा अयमावसयोडयमावसथ इति, इति ।

यथा महाराजस्य क्रोशार्थमुपयेष्टोभोगेन वर्तमानः; मौसादस्य भूपयो निर्मीयते पन्त एतमस्याडडडत्मनः शरीरमध्ये क्रोडार्थ त्रय आवसथाल्कोणि स्थानानि निर्मिंतानि । त्रिषु स्थानेषु च त्रयः स्वप्रास्तेनाडडत्मनाडवलोक्यन्ते ।

१ ग. हृयादि । २ ग. वप्र । ३ ड. ज. चिच्छद्र प्र । ४ ड. चिच्छद्ररूपया द्वा । ५ च. वपक्षाद्द्रा । ६ ड. च. द्वाग्रे प्र । ७ घ. लक्ष्यते ८ ग. स्वादधिक् । ९ ग. दस्यभू ।

१४

वसथ इत्यादिना नेत्रषण्ठहृदयाक्षयाद्यैः स्थानानि हस्ताग्रेण प्रदर्शयन्ने । तेषु हि जागरणाद्यवस्थानां निष्पत्ति: ।

तथा च ब्रह्मोपनिषदाम्नायते—

नेत्रे जागरितं विद्यात्कण्ठे स्वप्नं समादिशेत् । सुपुष्टं हृदयस्यं तु तुरीयं मूर्ध्नि संस्थितम् ॥

जागरितादीनां महाराजस्य प्रासादस्थैष्क्रीडावजीववीडारुपत्वं कैवल्योपनिष्याम्नायते—

रुच्यत्पानादिविचित्रभोगैः स एव जाग्रत्परित्रक्ष्यते । स्वप्ने स जीवः सुखदुःखभोक्ता स्वमायया क्रियत इव विभ्वलोके ॥ सुपुप्तिकाले सकले बिलीने तमोऽभिभूतः सुखरूपमेति । पुनश्च जन्मान्तरकर्मयोगात्स एव जीवः स्वपिति प्रभुद्धः ॥ पुरत्रये ऋषीणां यशः जीवस्ततस्तु जातं सकलं विचित्रम् ॥

नेतु जागरणसुपुप्त्योः स्वप्नप्रज्ञानयोरापि चतु । न स्वप्नलक्षणोपेतत्वात् । विद्यमानवस्तुनस्तवं तिरोधाय समुल्पश्योऽन्यथाभवति-भासः स्वप्न इति तल्लक्षणम् । जागरणसुपुप्त्योरेवापि विद्यमानस्य ब्रह्मतत्स्वरूपतिरोधानानन्यथाभूतस्य जीवतत्स्वरूपं चावभास इत्यपिस तल्लक्षणम् । तस्माल्लोकप्रसिद्धस्य स्वप्नस्यैव लक्षणसिद्धा: स्वप्नाख्यः । त्रय आवस्थास्त्रिविधैरपि लक्षणैः सिद्धा: । इत्यनेन पित्रशरीरमानुषरीरासुरशरीरंरूपपां त्रीणि स्थानानि च विवक्ष्यन्ते । तथा चोपरितनाध्याये प्रपञ्चयिष्यते—संसारो द्विविधः ।

दैनंदिनऋणव्यवहारस्य नेत्रादीनि स्थानानि । जन्मान्तरऋणव्यवहारस्य तु पित्रशरीरादिस्थानानीति विवेकः । इतिशब्दः संसाररूपाधयारोपमकरणस्य समाप्त्यर्थः ।

अथापवादप्रकरणार्थं संक्षिप्य दर्शयति--

स जातो भूतान्यभिव्येहेत्किमिहार्चिमिहान्चैवावदिशदिति । स एतमेव पुरुषं ब्रह्म तत्सममपश्यत्, इति ।

स परमात्मा जातो देहपवेशेन जन्ममरणजागरणस्वप्नसुपुप्तिस्थिभिः संसाररीसृतः सङ्क्षयाच्चिदीश्वरानुग्रहाद्गुरुशास्त्रप्रसादेन च भूतान्याकाशादीनि

५ ड. च. नेत्रस्य जो । १२ ड. श्व. 'स्य जीवस्वस्याव' । ३ ड. 'ब्रह्म की' । ४ ग. 'स्व हि' ब्र० , ५ ख. ग. इत्युक्तं । ६ क. ख. 'सति वा श्री' । ८ ड. 'नि नि लक्ष्मी' । ९ च. 'नि वि' । १० ड. च. 'तुमात्रस्वीयश' । ११ ड. च. 'राज्ञि स्या' । १२ ड. च. 'हपरव.ध्या'

ऐतरेयोपनिषदीपिका ।

प्राणिनां प्राभिप्रयेऽयत्नं । सर्वतो विवेकेन ज्ञातवान् । हृयमानान्‍याकाशादीनि भूतानि प्राणदेहाश्र कुत उत्पद्यन्ते केन वा रक्ष्यन्ते कस्मिन्‍वा प्रलीयन्त इत्येवं शास्त्रं विविध्य सर्वेस्य संसारस्य मायाकलिपतत्वाद्‌ऐहैव सर्वेस्यापि वस्तुतत्वं तस्मादिह जगति किंचि वस्तु ब्रह्मणोड्‌न्यद्‌वाद्‌विष्याद्‌व्याद्‌ष्यामि न किंचिदपि ब्रह्मण्यतिरिक्ततया वस्तुं शक्कोमीति निश्चित्य स जीव एतमेव शरीरं प्रविष्टं पुरुषं चिद्रूपं द‍ृशादिसाक्षिणं ब्रह्मेति निश्चितवान् । कीद‍ृशं ब्रह्म तत्परं । एकस्तकारो ह्यः । अतिशयेन तत्‍ विस्तृतं तत्‌ तत्परम् । हृयस्य सर्व-

स्य जगतो द्रष्टुंज्ञावस्य च ब्रह्मैव तत्त्वमित्युपद‍ृशकरणस्य सर्वेस्य तात्पर्याोर्थः ।

यथोक्तं ब्रह्मसाक्षात्कारं नामनिर्वचनेन प्रशंसति— इन्द्रमदर्शीमितीह ३ । तमादिदन्‍द्रो नामेदन्‍द्रो ह वै नाम तमिदन्‍द्रं सन्तमिन्‍द्र इत्याचक्षते परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा:, इति ॥ इत्यैतरेयोपनिषदात्मके तृतीय: खण्ड: ॥ ३ ॥ उपनिषत्कृपेण प्रथमाध्याये तृतीय: खण्ड: ॥ ३ ॥

इत्यैतरेयोपनिषदि प्रथमोऽध्याय: ॥ १ ॥

इति ऋग्भाषागारण्यकाण्डे तर्गतद्वितीयावरण्यके चतुर्थाध्याये तृतीय: खण्ड: ॥ ३ ॥ इत्यैतरेयब्राह्मारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यक चतुर्थोऽध्याय: ॥ ४ ॥

शीरे प्रवेश: स जीवात्मा ब्रह्मैवतत्त्वं साक्षात्कृत्येदमदर्शोमिति वाक्येन स्वकीयमपरोक्षानुभवं मुक्तयतनपरितुष्टोष । परितोषघोतनार्था पुष्टि: । यस्माद्‌द‍ृश-दर्शोमित्युक्त्वांस्तस्मादिं द‍ृशमित्यनयैव व्युत्पत्त्या सोड्‌यमिदन्‍द्र इति नाम प्राप्तवान् । तस्य नाम्नो निर्वचनेनानुसारेण योगत्वापसिद्धि ज्योतिषितुमिदन्‍द्रो ह व नामेत्युक्तं । न च लोके परमेश्वरपिन्‍द्रमित्येतद् व्यपद‍ृशन्ति न त्विदन्‍द्रापिति श‍ृड्‌नीयम् । परमार्थतो यथोक्तरीतियेदमद्‌द्रेव सन्तं परोक्षत्वार्थमपकर्षं विलो-

येन्‍द्र इत्येवं व्यवहुततां(न्तः) । नापि परोक्षत्ववेयधर्ये श‍ृड्‌नीयर्म् । यस्माद्‌नेवा: पद्यया: सदेव स्वकीयं नाम गृहीत्‍वोपाध्याय आचार्य इत्याादके

१ ग. अमितो । ३ ख. एवमे° । १३ ऋ. योग्यत्‍व° । ४ ऋ. °मू। तस्मा° ।

परोक्षनापञ्येव प्रीतिं कुर्वन्ति । हि:सद्बेनासिमत्सर्ये लोकसिद्धिर्दर्शिता । अभ्यासोड्यायपरिसमाप्त्यर्थ: ॥

इति श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितायामैतरेयोपनिषद्दीपिकायां द्वितीय-

रण्यके चतुर्थोऽध्याये तृतीय: खण्ड: ॥ ३ ॥

इति श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितायामैतरेयोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्याय: ॥ ४ ॥

"अध्यारोपापवादाभ्यां निष्पपञ्चं प्रपञ्च्यते " इति पूर्वाचार्यै: कुल्लूकवेदान्तानां तात्पर्यं संगृहीतम् । तत्रैवात्र चतुर्थाध्याये विशेषमुदीरितम् । आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीदन्यत्किञ्चन मिषदित्येतत्तत्रिष्पपञ्चब्रह्मात्मतत्त्वस्य प्रतिपादकं सूत्रम् । तस्य सूत्रस्यार्थमवबोधयितुं स ईक्षत लोकान्नु सृजा इत्यारभ्यायमावसथ इत्यन्तेन ग्रन्थेन कुत्स्न्रपपञ्चस्याध्यारोप: प्रतिपादित: । ब्रह्माण्डस्य मध्ये य एते चतुर्दश लोका यत्रैतल्लोकान्तरस्वभावोपिमन्यमानो विराटपुरुषो यार्चि चै तदेहाच्छिद्रेषूपपमानि वाक्चक्षुरादीन्द्रियाणि याश्च तदिदिद्रियाभिमानिन्योडग्रिवादिदेवता यानि च तानि देवतानां भोग्यो-

ग्यानि गवाश्वपशुष्यादिरीराणि यच्च तेषु शरीरेषु प्रविष्टानां देवतामसं यच्च वायुनैव तदङ्गस्वीकारो यदपि जीवतुरूपेण तेषु देहेषु प्रविष्टिय जागरणाय-वस्थात्रयस्य शरीरान्तरसंचारस्य चानुभवनं सोऽयं सर्वोऽप्यद्वितीये परमात्म-

न्यध्यारोपित: परस्च: । स चाडडस्मबोधोपयोगी: पततेन हि जगदद्वैकरेण तन्मूलमात्मतत्त्वमेव प्रस्फुरतीवगेनु श्रूयते । एतदेवाभिलीयेच्छान्ति-"अभ्येन सोम्य शुद्धेनाडपोमूलमन्विच्छाङ्ग्र: सोम्य शुद्धेन तेजोमूलमन्विच्छ सदायतन: सन्मतिष्ठा: " इति । तदेवमध्यारोपेणाद्वितीयस्यैवाडडत्मतत्स्वा-स्तित्वमात्रं सिद्धम् । तस्याध्यारोपस्यापवादेन तत्त्वस्यैवाऽऽवो बक्तुं शस्सते । तस्मात्स जातो भूतान्जीयारण्य परोक्षप्रिया इव हि देवा इत्यन्तेन ग्रन्थेनाध्यारोपस्यापवाद: संगृहीत: । ततश्चाध्यारोपभागे तस्य त्रय आवसथाः इति वाक्येन शरीरान्तरसंचारोऽपि संग्रहेन प्रतिपादित: । तदेवात्पितशरीरं मातृशरीरं

१ ङ तदेवात्र । २ ख. ग च देह° । ३ ख. ग, "ण दे° । ४ ग, "बोध जु°" । ५ ग. क, 'भाषोडवगतं श° ।

स्वशरीरामित्येतदावसथंय पश्वमाध्याये विन्वारिष्यते । तत्राडडदौ पितृशरीररू. पमादसयं दर्शयति*—

ऐतरेयोपनिषदीपिका ।

ॐ पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति यदेतद्रेतः, इति ।

१७

सोऽयं शरीरं जिघृक्षुर्जीवात्मा सोऽयं पुरुषे पितृशरीरे मथमतो गर्भो भवति । न चात्र श्रीगर्भेचदुदरबुद्धचा सोडभिव्यज्यते । किंतु यदेतत्पितृशरीरे सप्तमधा- तुरुपं रेतोऽस्ति तदेव गर्भ इत्युच्यते । तस्मिनेतसि जनिष्यमाणस्य जीवस्य मविष्यत्वात् । स्वर्गाद्दा नरकाद्दा दृष्टिद्वारा भूमौ समागतस्य जीवो श्रीदिपवाघन. द्वारा पितृशरीरे प्रविशति । एतस्य पश्वाप्रविष्ट्याया मपश्रेनाऽडडन्नातम् , तस्मिन्मै पुरुषशरीरे डन्वसृज्योनितमांसादिक्रेण परिणते रेतस्स्थितो भवति । सोऽयं पुरुषे गर्भ इत्युच्यते ।

तस्य गर्भेस्य जन्मप्रकारं दर्शयति—

तदेतत्स्वंयोडक्यस्य तेजः संभूतमात्मनयेऽडडत्मानं बिभर्ति तयदू. क्रियां सिद्धयत्यथेनुजायते तदस्य प्रथमं जन्म, इति ।

पुरुषे गर्भत्वेन व्यवस्थितं यदेतद्रेतोऽस्ति तदेतस्मिन्पुरुषशरीर आपाद- वस्तकं सर्वेष्योडयपेश्यः सारभूतं सत्संभूतं निर्गतं भवति । तत्र सर्वो- पवर्निर्गतं रेतोरूपमसारम आत्मनयेऽव स्वस्यैव रूपांतरभूतमात्मनयेब स्वशरीर एवासो पुरुषो बिभर्ति पोषयति । तत्पोषितं रेतोऽमिसंप्रकेण घृतमिव काम- प्रिना विळीनं सदृशृदये समागत्य रपवस्थितं भवति । ताहं रेतो यदत्का- लीनगमनेन स्त्रीयोनौ गर्भाशये सिश्र्वति, अथ तदानोमयं पुरुष एनडजीवा- स्वरांवष्टं रेतोरूपं शरीरं जनयति । तदेतद्रेतो नि:सरणरूपमस्य रेतस्स्वभावस्य

तस्य संसारिणो जीवस्य प्रपथं जन्मेत्युच्यते । तस्य त्रय आवस्था इत्यु- क्कानां मध्ये प्रथमाद्वसथ्यात्पितृशरीररूपात्संपन्नामिति कृचवा प्रथमं जन्म भवति ।

ननु श्रीशरीरे प्रविष्टं परकीयं रेतः क्रियां उपद्रवकारि स्याच्छरीरलग्रशा. णादिवदित्याशड्कूयाऽडडह—

तत्रिया आत्ममूयं गच्छति यथा स्वमक्‍ तथासतेनां न हिनस्ति, इति ।

• ऐतदब्र च. पुस्तके 'अपकामेन्तु गर्भिणी' इत्यधिकम् ।

१ क. ड. 'विचारयिष्य०' । २ क. ख. ग. 'ऋषग' । ३ ड. 'ऋषग' । ४ क. ड. 'तं तत्स' । ५, ड. 'तोभूतं शा' । ६ च. 'रूपं सा' ।

त्रीयोनौ प्रविश्टं तत्पुरुषे तत्सत्या: स्त्रिया आत्मभूयं स्वशरीरभावं गच्छति । यथा स्वमद्रूं हस्तादिकं नै शारीरात्पृथग्भूतं तद्वत् । तस्मात्स्वशरीरत्वेनैकीभावात्कारणादेनां स्त्रियं न हिनस्ति, उदरलग्नाणवद्दिसां न करोति ।

तद्रर्मद्वारेण स्त्रीपुरुषयो: परस्परमुपकार्योपकारकभावं दर्शयति—सोडस्येतन्मानुषं गर्भं मावयति सा भावयित्री भावयितव्या, इति ।

सा गर्भं धारिणी स्त्रियत्र गतं स्वशरीरे प्रविष्टप्रस्य पुरुषस्य रेतःसेकुरेतमा-त्मानं पुत्ररूपं भावयति परिपालयति । त्रिरात्राशनादिप्रित्यागेऽनुकूलतया प्रयत्नेन परिपालनम् । यथ्मात्सा स्त्री गर्भपरिपालनेन भावयित्री पुरुषस्यैव पालयित्री तस्माकारणाच्चेन पुरुषेणैव सा हि भावयितव्याडभीष्टान्नादिप्रदानेन पाल्यितव्या भवति ।

स्त्रीपुरुषयोरुभयोरुपकारकत्वं दर्शयति—तं स्त्री गर्भं बिभर्ति सोडग्र एव कुमारं जन्मनोडग्रेऽधिमावयति, इति ।

तं पुत्ररूपं गर्भं मातृरूपा हरतयन्तं प्रयासं सोढवा नच दश वा मासा-नक्षोदरे धारयित्वा पोषयति । स च पिताडग्र एव प्रसवात्प्रागेव निष्पन्नं कुमारं जन्मनोडग्रेऽधिमावयति । अधिकतरैन शास्त्रीयजातकर्म-दीक्षादिसंस्कारं करोति ।

कुमारसंस्कारेण पितुरुपकारं दर्शयति—स यत्कुमारं जन्मनोडग्रेऽधिमावयत्यात्मानेव तद्रूपतया पश्यति तेन पिता स्वकीयैः संस्कारैः करोते । पुत्रसंस्कार इति वदन्ति तेन पिता स्वकीयः संस्कारं करोते । पुत्रस्य स्वदेहरूपत्वात् ।

तथा चान्यत्र श्रूयते—"पतिज्ञियां प्रविशति गर्भो भूत्वा स मातरम् । तस्यां पुर्नेवो भूत्वा दशमे मासि जायते ॥ " इति । नतु पुरुषस्योपनयनादिना स्वकीयसंस्कारः पूर्वमेक संपन्नः किपनैन पुत्र-संस्कारेण पुत्रोत्पादनेन चेत्यत आह—एषा लोकानां संत्यया एवं संतता हीमे लोका:, इति ।

१ क. न स्वश्र° । २ ड. पुरुवरू° । ३ क. स्व. ग. घ. °ण स्त्री। ४ ड. पुरुयं प्र° । ५ क. पुरु° ।

पुत्रपौत्रादय इपे जना लोकास्तेषां लोकानामविच्छिदाय संस्कृतपुत्रोत्पादनम् । अननेन पित्रा स्वोत्यादिते पुत्रे संस्कृते सति तथैव पुत्रोडप्यन्यं पुत्रमुत्पाद्य संसक्रोति । सोडप्यन्यं पुत्रमित्येवमिमे लोका अविच्छिन्ना भवन्ति ।

मातृशरीरान्निःसृत्य गर्भनस्य पूर्वोक्तजन्मापेक्षया द्वितीयोऽयं तदस्य द्वितीयं जन्म, इति । जनकस्य पुत्रप्रयुक्तमुपयोजनं दर्शयाति-- सोडस्यामातमा पुण्येष्य: कर्मष्य: प्रातिबध्यते, इति । अस्य पितृद्रव्यात्मानो देहो । तयोर्मध्येsयवाात्मा पुत्ररूपो देहः पुण्येष्य: कर्मेष्य: शास्त्रोक्तकर्मनिष्पादनार्थी प्रतिश्रीयते स्वस्य प्रतिनिधिस्थेन गृहेsव- स्थाप्यते । ननु किमर्थे प्रतिनिधिना । स्वयमेव कुर्यां न करोतिस्त्येत आह— अथास्यावितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति, इति । अस्य पितुरितर आत्मा स्थाविरो देहः कृतकृत्यः, कृत. न्येतज्जन्मप्रयुक्तकानि सर्वाणि ऋत्यानि येनास्तां कृतकृत्यः । लौकिकानां कुड्मलोपोषणादीनां शास्त्रीयाणामप्रहोतादीनां न निष्पादितत्वाल्कृतकृत्यत्वम् । वयोगतो वयसा पूर्वेक-मेसंपादितेनाड्डयुषा हीनः प्रैति स्म्रियते । अतः पुत्रदेहैनैव पुण्यं कर्म न तु मृतेन पितृद्रहेन कतुं शक्यम् ।

पूर्वोक्तजन्मद्वयमपेक्ष्य द्वितीयं जन्मांतरं दर्शयति-- स इतः पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म, इति ।

स वृद्धः पितेतरोडस्याऋणदेहात्पयश्र्चैव निर्गच्छन्ने स्वर्गे नरके मनुष्यलोके वा स्वकर्मानुसारेण पुनर्जायते । न त्वस्मादेहान्निष्क्रान्तस्य जन्मांतराय कालो.वधानमस्ति । आs्मित्रेव शरीरे स्थित्वा मनसा देहान्तरं स्वीकर्य पश्चादपुं देहं परित्यजति । यथा तृणजलूका मुखेन तृणान्तरमवष्टभ्य ततः पृष्ठभागमुप संहरति तद्वत् । तथा च वाजसनेयिनः समामनन्ति—" तद्यथा तृणजलूकां मुखेन तृणमात्रप्रमाणमुपसंहरत्यपेवायमात्रेवे दं शरीरं निहतशरिर्यां गमयित्वाडSत्मानं तन्मात्रं तदुपसंहरति" इति । तद्यथोक्तं

१ क 'पौत्रप्रपौत्रा' । २ छ. 'न पुनः सःो' । १३ क. 'च वयसा' । १४ क 'म लोके न' । ५ ष. 'जलूका' । ६ ड. 'लूकां ।

पुनर्जन्मरूपवश्यं संसारिण आत्मनस्तृतीयं जन्मेत्यच्यते । यद्वापि पूर्वोक्तं जन्मद्वयं पुत्रद्वयमेव तु देहान्तरस्म्य तथाडपि पितृपुत्रोपाधिरेव भिक्षत्वाद्दुपाध्युपलक्षितस्याडडत्मन एकत्वमभिमेत्यैकस्य जन्मत्रयमित्युपचर्यते । यद्वा पितः सकाशादेतोरूपेण मातः सकाशादात्मपररूपेण च पुत्रे यज्जन्मद्वयमुदाहृतं तेनैव न्यायेन पितुरापि स्वकीयपितृमातृसकाशाज्जन्मद्वयमैथार्दुक्कामित्याभिप्रेत्य तदपेक्षया पितुरिंदं तृतीयं जन्म पुत्रस्य तु जन्मद्वयं साक्षाद्द्दष्टं पितृदृष्टान्त्वेन तु मरणादूर्ध्वं तृतीयं जन्म भविष्यति । एतं सर्वस्यापि जन्मत्रयं पुनः पुनरावर्तते, अननेन जन्मत्रयोपवर्णनेन संसाराद्दीरक्तिरुपजायते न हि मातृपितृमचद्वय-

विधारण्यकृतां—

रूपदेहस्य निरन्तरं धारणादन्यदधिको जिजुप्सितं वैराग्यकारणमुदाहृतं शक्यमू।

अत एव विष्णुपुराणे पठ्यते—

स्पन्देहेहाऽऽचिगङ्गनेन न विरिड्येत यः पुनः । विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते ॥ इति ।

तस्यैतस्य जुगुप्सितस्य संसारस्य ज्ञानमन्तरेण विनाशाभावं तत्त्वज्ञानेन निःश्रेयं च घोतयितुं मन्त्रमुदाहरति—

तदुक्तमृषिगा, इति ।

पुरुषे ह वा इत्यार्ष्य तृतीयं जन्मेत्यन्तेन ग्रन्थेन संसारस्य यत्कथंचिद्विमुपवर्णितं यद्वा संसारनिवर्तकं तत्कज्ञानमुत्तत्तरत्र विवक्षितं तदुभयमप्यर्थजातं केनचिन्मन्त्रेणाभिहितमभू।

तंमेतं मन्त्रं पठति—

गर्भे नु सन्न्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा । शतं मा पुर आयसीररक्षन्ः इत्येनो जवसा निरदीयमिति, इति ।

अहं वापदेवारुपो मुनिर्निर्गर्भे नु मातुर्गर्भे एवावस्थितः सन्नेवाप्रवादितस्यादीनां देवानां विश्वा जनिमानि सर्वाण्यपि जन्माऽननुबेध-मनुक्रमेण विदितवानस्मि । सुखाद्यादिगुणाचोदमिरित्यादिश्रुतिम्रतिपादितं परमात्मना संपादितं देवानां जन्म ज्ञातवानस्मि । औपनिषद्मात्मज्ञानं

१ क. °जेननहु° । ३ मा. °स्य देहस्य सं° । ३ ग. °यमुक्त° । ४ ग. °क्षार्क्षंतं पि° । ५ ग. घ, °मर्थ° । ६ ग. °मैव म° ।

ऐतरेयोपनिषदीपिका ।

३१

यम संपश्यामि तस्पर्शः । अथैतस्माज्ज्ञानोदयादप्यदृष्टस्यान्मा वामदेवमायसीळोहनिर्मितसृकृलाससमानाः स्रवं पुरः । सत्संख्यायानि शरीराणि परसन्य्यथा कारागृहेःवश्यामितं तस्करं पबसं कदसृकृकुलाः पलायनाद्रुनस्येवं सत्संख्योपलसिता । व्यनस्तानि शरीराणि वयसाडं मुक्तो न भवामि तथैवारशन् । इदानीं गुरु-

कृपया सदाल्लुष्टतस्माद्यायुक्तोऽपिबध्याप्रयातस्ससारः । उच्च्छेदन एवं जालं भित्वा जयसा निर्दीयं स्वरया निर्गतोस्मि । इतिवृत्तो मन्त्रसमाप्तस्पर्थः ।

अस्य मन्त्रस्य तात्पर्ये दर्शयति—

गर्भे एवेतच्छयानो वामदेव एवमुवाच स एवं विद्वान्‌ स्माच्छरीरेभेदादूर्वे उत्क्रान्त्यामुपविशन्स्वर्गे लोके सर्व-

नकामानाप्त्वाडऽसृृतः सममवत्ससममवत्, * इति ।

इत्यैतरेयोपनिषद्यात्मषट्के चतुर्थः खण्डः ॥ ३ ॥

उपनिषत्सु मेण द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

इत्यैतरेयोपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

इति ऋग्ब्राह्मारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यकस्य पञ्चमोऽध्यायः प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

इत्यैतरेयब्राह्मारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यकस्य पञ्चमोऽध्यायः ॥ ९ ॥

अथाहं ति मन्त्रे योजनिहितः स वामदेवो मातृगर्भे एव ज्ञानः समवेतत्पूर्वोंकं मन्त्रार्थजातमेवमुवाच । स वामदेव एवं मन्त्रार्थोक्तप्रकारेणाडSस्ममतस्तवं विद्वान्‌

न्मारत्सुकर्मणि स्रीणे सस्म्यस्माच्छरीरभेदादेहविनाशादूर्ध्वमुक्तरङ्कालेडत्र स्थितः सर्वेस्मात्संसारबन्धादुक्तं क्म्याऽऽपुषिमप्यभिन्द्रियागोचरे स्वर्गे सुटु तत्रवज्ञानेज्जि-

ते लोके स्वपककाष्ठस्वेमाच्छोक्यमाने स्वरूपे सर्वान्कामान्सौचिरीयोक्तान्सार्वेभौ-

मादिहिरण्यगर्भपर्यन्तान्सर्वोनानन्दानाप्त्वा परमानन्दस्वरूपप्राप्तस्स्वेन मा-

पृतो मरमरहितः समभवत् । यद्यपि गर्भे गुरुशास्त्रोपदेशो नास्ति तथाडपि जन्मान्तरोपदेशरस केनाचिस्थान्तिब्बधकरमणा तदार्नीं प्रतिपद्य स

त्यमपेष्टं ज्ञानोत्पादकं संभवति । तथा च भगवता व्यासेन सूत्रितम्—

" ऐहिकमप्यस्तुतप्रतिबन्धे तदर्शनात् " [ ब्रो० सू० ३ । १ ।

५९ ] इति । मस्तुतप्रतिबन्धान्तवे सति यस्मिन्न्मनुपदेशस्तास्मिन्नेव जन्मानि

अत्र मूले—"यथास्थानं गतम्" इत्याष्ठकं वदन्ते ।

९८ च. 'रीयप्रोक्' । १३ ९८ च. 'द्रष्यलक' ।

९४

ज्ञानं भवति । अन्यथा जन्मांतरेऽपि । कुतः । वामदेवे तदर्शनादिति सूत्रार्थः । यद्यापि मुक्तौ कामा विषयानन्दाः न सन्ति तथापि विषयानन्दानां ज्ञानं-

दैैकंद्रेशात्वेन तस्मिन्नंतरभावाद्रूपमानंदमाप्त्या सर्वकामास्वादुपचर्यंते । तस्व-ज्ञानिनो वर्त्तमानेऽप्यनाद्दुःखं देहान्तरसंभवस्याप्यभवन्मरणस्यापि सक्तत्वादमुत्रैव दुःखयः । समप्यवादितर्यस्यैषोडध्यायेसमाप्त्यर्थः ॥

इत्येतरेरेयोपनिषदीपिकायां द्वितीयारण्यकके पञ्चमोडध्यायः ॥

प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

इति श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितायामेतरेरेयोपनिषदीपिकायां द्वितीयारण्यकके पञ्चमोडध्यायः ॥ ५ ॥

अथाध्यारोपप्रकरणे तस्य त्रय आवस्था इति वाक्येन पितृमातृस्वसृरीरूपं संसरणार्थं स्थानत्रयं यदुक्तं तत्पुनः पञ्चमाध्याये वैराज्योत्पत्तिपर्यं पुरुपे ह वा इत्यादिना प्रपञ्चितम्‍ । स जातो भूतान्ग्रभ्यैव यदित्यादिना डिम्बादिमकुरणेन

यत्तज्ज्ञानं संगृहितं यच्च वामदेवोदाहरणेन ज्ञानफलं संसृष्टं दर्शितं तदुभयं विशदीकतुं शिष्टाध्याय आरभ्यते । तत्राडS-प इदमित्यध्यायेन सामान्य-तस्युत्तमवर्गतय पुरुषे ह वा इत्यध्यायोक्तजनकश्रेणीविचारेण परं वैराज्यं मानान् जिज्ञासूनां विचारं दर्शयति—

आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीदिति भूतौ कल्प्याभिप्रायिक आत्मा भूतः । तथा " स एनमेव सृजानं विदांहितया " द्वारात्तु प्राप्यते " इति श्रुतौ कल्पित्सो-पाधिक आत्मा श्रुतः । वयं तु प्रतिदिनं पतिक्षणमात्रं यमुपास्महे स कः सोपाधिको निरुपाधिको वेर्थ्यर्थः । उपासनं नाम नैरन्तर्येण तात्पर्यपुरःसरो

व्यवहारः । अहं गच्छाम्यहमागच्छामी पमायं देहो ममेदं गृहं ममिति निरन्त-रमादरेणाडSत्मद‌वहःसु लोके हृदयते । सोऽयमत्रोपासनत्वेनोचर्यते । तथा स आत्मा श्रुतावात्मा वा इत्यादिना श्रुतः कतरः सोपाधिकनिरुपाधिकयो-र्मध्ये कतरः कोऽसावित्यर्थः ।

ननु कतरः स आत्मेत्ययं विचारोऽस्तु । भूत्प्र( रे )ककृतस्य तस्य विशिष्टान्तरेरणान्निश्चयात् । कोऽयमात्मेत्ययं तु विचारो न युक्तः । तथ्या-

१ क. च. 'नन्दलेघ' । २ ग. 'कलेश' । ३ क. च. किंक्षिप्य द' । ४ क. च. 'पष्टोऽध्याय' । ५ म. 'योक्तुं ज' । ६ क. 'तथा' । १ स ।

ऐतरेयोपनिषदीपिका ।

एतद्ब्रह्मात्मलत्बेन प्रसिद्धिरस्यादिस्याचरूकुप विशारहेतुमनेककोटघात्मकं संशययं दर्शयति—

येन वः पश्यति येन वः शृणोति येन वाग्न्यानिशामति । येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति यदेतदृशृण्वतं मनसैतत्संज्ञानमज्ञानं मेधा दृष्टिः श्रुतिरितिर्मर्तिमनीषा जूति: स्मृतिः संकल्प: ऋतुरसु: कामो वश इति, इति ।

यत्स्वरूपमत्वप्रयम्यचेतनव्वरूप आत्मोति सामान्याकारेण प्रसिद्धिरास्त तथाsडपि तद्विशेषे संशयौ विशते । बाह्यान्तःकरणेषु सर्वेष्वापि चेतन्यं पृथक्पृथगभिव्यज्यते । यथा जलपात्रेषु अन्येषकं सूर्यादिप्रतिबिम्बद्दत् । तथा साति चक्षुरिन्द्रियाभिव्यक्तचैतन्ये देशेन्द्रियादिसंघाताभिमानी लौकिक: पुरुषो नीत्पी-तादिकूपं पश्यति । अतो येन वां चाक्षुषचैतन्येन पश्यति तच्चेतनस्य किमात्म्येकैका कोटि: । तथा येन श्रोत्राभिव्यक्तचेतन्थेन शब्दं शृणोति तत्किमात्मोति द्वितीया कोटि: । एवं प्राणवाग्जिह्वादीनिन्द्रियाभिव्यक्तचैतन्यविशेषाणामाप्तमत्वरूपे संदेहकोटिस्वं दृश्यम् । चेतनस्यैव सुप्रसादिज्ञापकत्वं कठवल्लीषा-ज्ञायते—“ येन रूपं रसं गन्धं शब्दान्नस्पर्शान् पैशुनात् । पतेनैव विजानाति” इति । श्रोत्रादीनिन्द्रियद्वारा विषयग्राहकत्वप्रयमित्य तत्त्वकारेरप्यामनायते—“ प्राणस्य श्रोत्रं मनसो ये वाचो ये ।” इति । वाजसनेयिनोडपि तच्चादिन्द्रियसाक्षिचैतन्येन तच्चादिन्द्रियद्वारकं विषयप्रहसिमेत्य तच्चादिन्द्रियाणाम्ना व्यवहारमामनन्ति—“ प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्व-क्षुरत अभेषस्य श्रोत्रमपस्यां मनसो ये मनो विदु: ” इति । वागादिन्द्रियाभिव्यक्चेतन्येष्वात्मकरसंकल्पमाभिमेत्य यदेतद्दूशृण्वत्यादिना तच्चदुपाधिकस्वरूपुप-न्यस्पते । तन्न हृदयं बुद्धिः । सा चाडडत्मनि कर्तृत्वादिषमारोपसाधनस्वादन्तःकरणविशिष्टस्य कर्तृत्वादिमतो रूपादिविषयसंकल्पनचिकारः ।

१ ग. ह. °न चा° । २ व. वा वधुबैत° । ३ ख. घ. श्रोत्रेन्द्रियाभि° । ४ ग. °पत्लती° । ५ स्त. प. ह. श्रोत्रं मन° । ६ खा. ग. °तंस्तं । घ. °त्मवत्सं ।

दिसाधनं मन इत्युद्यते । बुद्धिमनसोरैक्योरस्तःकरणविधेयेपोः . समुच्चयार्थकः

कारः । अतदेवान्तःकरणद्वेऽनिध्यमविभेत्य तैत्तिरीयके—“ तस्माद्वा एतस्मा-

स्मान्मनोमयादात् । अन्योऽंतर आत्मा विज्ञानमयः" इति कौषीतकयुपनंयस्तप् । तस्य

च मनसो द्वैतिविशेष अतदसंशानमित्यादिना भ्राज्यते । यन्मनोडस्त्रयेतदेव दृष्टि-

रुपेण परिणतं सत्संज्ञानित्युद्यते । सम्यगिदं वस्त्विति ऋषिः संज्ञानम् ।

आज्ञानमज्ञानमिरीश्वरमाचः । विज्ञानविदमसमादेविशिष्टमिवेषमादिविवेकः । मज्ञानं

प्रन्थार्थादावुन्मेषः । मेधा प्रन्थतदर्थधारणा । हृदिश्रुकुक्षौरा रूपोपलब्धिहेतुत्वा-

नोऽत्रतिः । धृतिदृधेये प्राप्तायामप्यापदि तद्विक्षेपगणनराहित्यम् । पतिम्यैनं

राजकार्याध्यालोचनम् । मनीषा तत्र स्वातन्ड्यम् । युक्तिश्रवः मानसकार्येयु मनसो

व्यग्रता । यद्वा युक्तिमनसो रोगादिजनितदुःखत्वम् । स्मृतिरनुभूतार्थवस्तुस्म-

रणम् । संकल्पोऽसमीचीनेडपि वस्तुनि सम्यक्स्वेन कल्पनम् । ऋतुरवइयं

करिष्यामीत्यधयवसायः । अमुः प्राणनादिजीवनक्रियानिमित्तं दृष्टिः । कामोऽ-

सन्निहितविपयाकाड्क्षा । वसः श्रीप्सतिकराग्यभिलाषः । इति श्रुतः प्रदर्श-

नार्थः । इत्येवमाच अन्गेडपि साचिवकराजसतामसर्हचिवेदा बहवो विचारणे-

दृश्याः । अत्र सर्वत्र किमेतद्वृत्तयुपादितं चेतन्यमात्मेस्येयं संशयकोटस्थे

योजनीया:।

इत्थं संशायुपनंयस्य निर्णयं दर्शयति—

सर्वाण्येवतानि प्रज्ञानस्य नामचेयानि मवन्ति, इति ।

येन वा पश्यतीत्यादिना कतुरसः कामो वस इत्यन्तेन ग्रन्थेन यान्युप-

नस्तान्वेतान्येव सर्वाण्यपि तत्तद्वृत्त्युपाधिद्वारोपलक्षितस्य प्रज्ञानस्य भेदचेत-

न्यास्य नामघेयानि संप्रचक्षते । प्रकृष्टं ज्ञानं प्रज्ञानं चेतन्यं [तस्य] हि स्वतः

निर्मेलत्वात्कृष्णस्यैवाश्रयोपाधिसंपर्कवशादपकर्षः प्रतीयते । यदा तूपाधिभि-

शिष्टत्वं परित्यज्य तततदुपाधिभिरविलक्षणसंतं शाब्दाच्चन्द्र्यायेन विशिष्टश्वते तदा।

नीमुपाधिॠतस्यापकर्षेस्वाभावस्वकार्ष एव परिकर्ष्यते । तथा प्रकृष्टं चेतनंय

सर्वेष्ययुक्तोपाधिॠतनुगमिति कुत्रवा तस्यैव मुख्यमत्स्वामिति निर्णयः ।

" १ च. 'शेषा ए' । २ च. उच्चयन्ते । य° । ३ ऋ. व. ग. व. 'तं तस्सं' । ४ क. व. ग. घ. 'जनरा' । ५ ऋ. च. प्राणादि° । ६ घ. ऋ. 'व्यत्स्पाकूकरस' । ७ ऋ. व. अन्यया अपि । ८ ऋ, घ. 'समेता दृष्टयो वि' ।

ऐतरेयोपनिषत् !

असदेवेदमग्र आसीत् तं सदचेतनमसदयेत् मुख्यात्मस्वाभिल्पयपेत् विवेको । बृहदारण्यक-“ स एव इह प्रविक्षः ” इत्यादिना प्रविक्षं जीवात्मानं ऐकृत्यैवमाज्ञायत-“ तं न पतयन्त्सकृत्लो हि स पाणभृत् प्राणो नाम भवति वदन्वाक्पतथ्यंश्रकुः शणवद्रोत्रं मन्वानो मनस्ताऽन्यस्यैतानि कर्मनामान्येव इति । अयमर्थः- देहं नास्ताप्रपयेन्ते प्रविष्टं ज्ञानैक्यवाक्सुपाधिकं तमात्मानं विवेकिनः पुरुषाः स्वात्मतया न पतयन्ति । हि यस्मात् आत्मोपाधिष्विशिष्टः कुत्को न भवति । तस्मात् स मूलयात्मस्वभू । अकृत्स्नस्वभावेक कुत इति चेतदुच्यते । प्राणशब्दः श्वासं कुर्वक्षेव प्राणोपाधिविशिष्टतया प्राणनामको भवति । न चासौ वागाद्युपाधिविशिष्टेष्वनुगच्छति । इतरेतत् नानुगच्छति । अभिवदनकाले एव वागुपाधिकः । रूपदर्शनकाले एव चक्षुरूपाधिकः । एवमितरेतस्मै । कुतस्तह्यनः कृत्स्नस्वपिस्याकादूक्षायां प्राणवागाद्युपाधिविशिष्टपदार्थों बृहदारण्यक एवं वदन्ति-“ आत्मनैवोपासितो भूत् सवै एको भवति ” इति । एवमुपाधिषु चेतन्यविशेषास्ते सर्वेऽपि निरुपाधिक आत्मऽनन्तर्भवाऽन्ति इति । यथा जलप्रतगताः सूर्या: सर्वेऽपि तत्कल्पनाधिष्ठानभूते मुख्ये सूर्येऽनन्तर्भवन्ति तद्वत् ।

तदेवं कोडयमात्मेल्येतस्मिस्तस्वपदार्थवचारे निरुपाधिकं साक्षिचेतन्यं प्रज्ञानशब्दाभिधेयमात्मोति निर्णयोऽभिहितः । अथ कतरः स आत्मेत्येतस्मस्तत्पदार्थविचारे निर्णयं दर्शयति—

एष महेष इन्द्र: प्रजापतिरतेते सर्वे देवाः इमानि च पञ्च महाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींष्येतानिमा.ने च सूद्रविमिश्राणी वीजानीतराणि चेतराणि वाणिजानि च जार्जानि च स्वेदजानी प्राणोद्रिजानी शाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत्किमचेदं प्राणि जङ्गं च पतत्रि च यच्च स्थावरं सर्वं तत्प्रज्ञानेभृत्, इति ।

बस्पादिस्थावरान्तं यद्जगददर्शित तत्सर्वं प्रज्ञानेभृत् । निरुपाधिकत्सेन प्र-

कृष्णा ज्ञप्तिः प्रज्ञा । नीचोते सर्वे जगदनेनेति सृष्टिस्थितिलयवडयपहाराणां पूर-

कारणं नेत्रभू । प्रदेव नेत्रं यस्य जगतस्तत्मझानेभृत् । अकेषेजगतो मूलकारणभूतं यद्येतद्यं तदेव कतरः स आत्मेत्येतस्मस्तत्पदार्थविचारे मुख्यात्मस्वेन निश्चित्यमिति तात्पर्यार्थः । एष व्रस्पेत्यनेन पुंलिङ्गकप्रसन्देन “ हिरण्य-

१ श्लो. ष. प्र. १३ श्लो. ष. एकं भ° ।

गर्भः सम्भवते॥

हरपादिदिशा|आज्ञासिद्धः प्रथमं शरीरात् विकसिद्धः । तस्य आाझासिद्धि योतायितुमेच्छब्दः । इन्द्र्रो देवराजः । प्रजापतिः पूर्वॆन्द्रियतदभिमानिदेवैतत्सकॊ विराजिद्देहः । सर्वे देवा अप्रिवाॆ्यादयः । पृथि॒व्यादीनि पञ्च महाभूतानि प्रसिद्धानि । इमानि पञ्च महाभूतानिॆतयेतस॒ वा॒स्य पृथिवीॆत्यादिॆशयेतानिॆत्यन्तं विवरणॊ । इमानि चान्यानि शूद्रैरल्पकैरपिॆशकपिॆलिकाॆदिदेहेर्मिश्राणि । इवशब्दोॆडनर्थकः । बीजानि कारणानि । मनुष्यादिप्रविभाजिकान्ता॒ः सर्वे देहाः स्वयं पञ्चभूतकार्योॆः सन्तः सजावीॆदे॒हान्तरे॒तु॒स॒ब॒न बीजशब्दाॆभिधेयाः । तेषां बीजानां नानाजातीयत्वाॆमिवराणि चैवराणि चेतननेन प्रतिज्ञो॒यते । परस्परविॆलक्षणबहुॆभेदयुक्तानिॆतपर्षः । अण्डजादिॆशदॆतिज्ञातमेव नानात्वं प्रपॆलक्ष्यते । पॆक्षिसर्पादीनि॒ण्यण्डजानि । जारुजानि जरायुजानि मनुष्यादीनि । कॆमिॆन्दॆशादीनि स्वेदजानि । तॆरुगुल्मादीन्युॆद्धिॆजानि । यथो॒क्तॆष॒व॒ जरायुजानि॒व॒म्शा॒ः पु॒रुषा ह॒स्तेन इ॒त्युॆद्दे॒ह॒त्य पद॒र्थनॊ । उक्तानाॆमुक्तानां च संक्षेपेणोॆपमॆग्रहा॒र्थ॒ य॒त्कि॒चॆ॒द॒ माणि॒ । त्वादि॒ वाक्यॊ ।

यदेत॒ज्ज॒ग॒द॒दु॒त्प॒त॒सि॒सृ॒क्ष॒त॒िल॒य॒का॒रण॒त्वं चैतन्यस्य प्रज्ञानॆशमिति पदेन संगृ॒ ।

मोक्तं तदेव विग्रॆणोति — प्रज्ञाने प्रति॒ष्ठितं प्रज्ञानॆत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा, इति । प्रज्ञाने नितराॆषिकचेतन्ये पूर्वो॒क्तं सर्वॆ जग॒त्प्रति॒ष्ठितं रज्॒ज्वां सर्पाॆदिद॒द॒रो॒पित॒म॒ । अनॆनै॒व॒ ह॒त॒स्य॒मु॒क्त॒म् । लोकः सर्वॆपामि॒समू॒हः । प्रज्ञानॆत्रः प्रज्ञा॒ चैत॒न्य॒पॆव ने॒मं च॒पु॒र॒हा॒रक॒ारणं यस्मा॒सो प्रज्ञानॆत्रः । अनॆन सिथति॒हे॒तु॒स॒व्य॒क्त॒म् । प्रज्ञा चैतन्यॊप । प्रतिष्ठा ल॒च्य॒स्य॒स्थानॊ । प्रतितिष्ठति विॆळीयते॒डनेति घ्युत्पचेः । अनॆन संहारॆहे॒तु॒स॒व्य॒क्त॒म् । एवंवता शा॒स्त्रान्तर॒सिद्ध॒ जग॒ज्ज॒न॒मादि॒स्थि॒त॒िल॒य॒का॒रणत्वाॆल॒च्यं ग्र॒हण॒स॒ट॒र॒स्य॒ल॒क्षण॒मु॒क्तं भ॒वति । ऐ॒ंत॒स॒तु ल॒क्षणं त॒च्च॒री॒या वि॒स्प॒ष्ट॒नॊ । मनान्ति — " य॒तो व॒ इ॒मानि भू॒तानि जा॒यन्ते । य॒ेन जा॒तानि जी॒वन्ति । य॒त्प्र॒यन्त्य॒भि॒सं॒वि॒श॒न्ति(ग॒ती) । त॒द्वि॒जि॒ज्ञा॒स॒स्व । त॒द्‌ब्र॒ह्म" इति ।

१ क. म. 'जॆलो॒भा॒वॊको' १ ३ क. व. 'स्पृश्रु' । २ ख. व. 'सं॒भ॒व॒ता' । ४ क. व. 'का॒र्य-भूताः स' । ५ क. ख. ग. घ. 'ज्ञा॒यॆत । प' । ६ क. ड. 'दिना प्र' । ७ ख. व. 'ण॒त्वेन चै' । ८ क. ख. म. घ. 'मु॒कं भ॒व॒ति' । ए° । ९ क. ख. ग. घ, 'द॒च ज' । १० ह. 'ए॒त॒च्च ल' । च. प॒र्व॒ तु ल° ।

ऐतरेयोपनिषद्भाषा ।

तदेवं विचारदयेन तत्त्वंपदार्थों शोधितो । अथ प्रज्ञानादयेन तत्त्वंपदार्थ-योरेक्यं दर्शप्रति—

प्रज्ञानं ब्रह्म, इति ।

सर्वाण्येवैतानी प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्तीति वाक्येन देहेंद्रियादिसाक्षिरूपं चैतन्यांश त्वपदार्थारूपं निर्णीतं तदेवश्र ब्रह्मत्यादिकरयेन जगत्कारणत्वादिना निरीक्ष्यते । तदो जीव इत्युच्यते । यदा तु शास्त्रप्रतिपाद्यत्वाकारो विवक्षितस्त-दानीं ब्रह्मेत्यभिधीयते । अतो व्यवहारभेदपात्रं न तु तत्त्वतो भेदोऽस्ति । न चैव सति पुनरुक्तिपसज्जः । अन्रभ्रुत्वपरोक्षत्वयोर्भेदेऽपि तद्र्योर्मेंदेन पदद्रयो-पयोगात् ।

एतद्वाक्यद्वयौ विशिष्टमभिहितम्—

मत्स्यगंधो य आभाति सोऽयंयानन्दलक्षणः । अद्वैतानन्दरूपेण मत्स्यगंधादिलक्षणः ॥ इत्यमुनोऽन्यतादात्म्यमतिपत्तिर्येदा भवेत् । अन्रभ्रुत्वं त्वपर्थस्य च्यावर्त्तंत तदैव हि । तदर्थस्य च पारोक्ष्यं यत्रैवं कि ततः ऋणु । पूर्णानन्दैकरूपेण प्रपञ्चबोधोदेति तिष्ठने ॥ इति ।

मत्स्यगंधादिक जे कांहीं रूप दिसतें त्याचा अधिष्ठानभूत जो आनंद तो अद्वितीयचैतन्यरूप आहे. जेव्हां हें तादात्म्य बुद्धीनें घेतां येतें तेव्हांच 'त्वं' पदाच्या अर्थाचें [जीवाचें] अज्ञान निवृत्त होतें. जेथ अज्ञाननिवृत्ति होते तेथ पारोक्ष्याची [ब्रह्मज्ञानाची] जरूरी नाहीं. [कारण जीवब्रह्मैक्य झाल्यामुळे प्रत्यक्षत्वच प्राप्त झालें.] पूर्णानंदस्वरूपचैतन्याच्या आकारानेंच प्रपंचबोध उत्पन्न होऊन राहतो.

इत्थं चतुर्थाध्याये स जातो भूतान्यभिगृह्यपदित्यादिनाडपवादपकरणेन संगृहीतमात्मतत्त्वमस्मिन् अध्याये तत्त्वंपदार्थविचारमुखेन(ण) प्रपञ्चितम् । अथ तत्त्वज्ञानफलं दर्शयति-

ते ऐतत् प्रज्ञानमुदित्यनाडुस्सहस्रार्द्धकोटिकल्पैरमृतत्वं लोके सर्वैकमानत्वमापद्यते, सममवत्ससमवत्सं, इति ।

असें हें प्रज्ञान जाणून जो पुरुष परब्रह्मस्वरूप होऊन मुक्त होतो तो कल्पकोटीच्या अर्धसहस्रान्तरपर्यंत अमरत्व पावतो व लोकांत सर्वत्र एकत्व पावतो. तो सर्वत्र समदर्शी होतो.

इत्यैतरेयोपनिषद्यास्तृतीयके पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

उपनिषत्सु तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

इत्यैतरेयोपनिषदि तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

इति श्रीमद्भाष्यकारणभाण्डान्तर्गततद्वितीयारण्यकवैष्णवाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ इत्यैतरेयण्[?] षरण्यकाण्डे द्वितीयारण्यकाण्डे षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥

योऽप्रमत्तः प्रज्ञानं ब्रह्मेत्यव जानाति स पुरुषोत्तम इत्युदेति वेदनोऽपस्मात् ।

९ ख. ग. घ ड. च. 'ज्ञ न चान' १२ घ. 'रुक्तप्र' १३ ख. घ. 'वाशिष्यते' ४ क. ख. ग. 'मुख्येन'

विद्यारण्यकृतौ—

स्वपेण स्वयमप्रविभवाति । तस्मादूर्ध्वं च विदेहश्रुति मतिपघते । । तन्मुखे किपातिपादकमस्पाल्लोकादिति वाक्यं पूर्वस्मिन्प्रश्नमाध्याे घ्याख्यापवातम् । । तस्मैव वाक्यसय घ्याखुयातस्म पुनरस्यश्रोकतिस्तस्बविद्योपसंहारार्था । समभवादित्येतरेयोपनिषद्विपिकायां द्वितीयारण्यके षष्ठाध्याये प्रथमः खण्डः॥ १ ॥

इति श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितायामैतरेयोपनिषद्विपिकायां द्वितीयारण्यके षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥

षष्ठे तत्वविचारः परिसमाप्य सप्तमे शान्तिकरं मन्त्रं पठति—

ॐ वाह्यं मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रति-ष्ठितामविराधयर्मे ऽधि वेदस्य म आणी स्पः श्रुतं मे पाहसीरनेनाधीतена होत्रात्रान्सुसंविद्यामतं वन्दि-ष्यामि सत्पं वदिष्यामि तन्मावतु तद्वक्तारमवतु वक्तारम्, इति ।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

इत्यैतरेयोपनिषदात्मषट्के षष्ठः खण्डः ॥ १ ॥

उपनिषत्क्रमेण चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

इत्यैतरेयोपनिषदि चतुर्थोऽध्यायः॥ ४ ॥

इति काश्माख्यगुरुकुलान्तर्गतद्वारिकाद्वैतवेदान्तद्वितीयारण्यकस्य सप्तमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

इत्यैतरेयम्रह्मणारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यकं समाप्योऽध्यायः ॥ ७ ॥

यथोक्ततत्वविद्याप्रतिपादकग्रन्थपाठे प्रवीणा मदीया वाक्सर्वदा मनसि प्रतिष्ठिता । मनसा यथ्रुक्छब्दजातं विवक्षितं तदेव पठति । मनश्र पदीयं वाची प्रतिष्ठितम् । यथ्राद्विद्याप्रतिपादकत्वेन वक्तव्यं शुश्रूषातमस्त तदेव मनसा विवक्ष्यते । एवमन्योन्यानुप्रहीते वाङ्मनसे विध्यार्थग्रन्थं सकृदपेनावधारयितुं शक्तुतः । मनसः साक्षादनुभावे सुषुप्तोऽपच्यलापादिव्यतिकाबिदासंगतं भृशंयात् । तथा च वाचः पाठनावावे सति गद्यरूपया वाचा विवक्षितं सर्व यथाविकल्पं जायते । अत्रसदर्थम्रह्मानु-रूपेमास्तत्वयेब्र प्राधीयते । आविर्भवन्दे

१ उ. व. तदूर्ध्वं वि० । २ स्व. ग. ष. 'दिस्यादिकरूपं वा' । ३ क. 'पार्थे प्र' । ४ उ. 'पे वागिन्द्रियं सु० ।

ऐतरेयोपनिषदीपिका ।

२९

स्वपकाशं ब्रह्मचैतन्यमुपच्यते । प्रज्ञानशब्देन व्यवहृतत्वात्स्वप्रकाशडडविर्भूततृप्त्वम् । तथाविध हे आत्मनमे पदार्थमाविरोधि । अविध्यावरणापनयेन प्रकटी भव । हे वाड्मनसे मे मदर्थे वेदस्य यथोक्ततथैवविधाप्रतिपादकस्य प्रथयस्पासड्‌णी स्थ आननसमर्थे भवतम् । मे श्रुतं मया श्रोतव्यं ग्रन्थतदर्थेजातं म| म| प्रधामोऽर्थान् परित्यजतु विशिष्टं मा अधित्वर्यर्थः । अनन्वाशीतेन ग्रन्थेन विस्मरणरहितेनाहोरात्रानसंदधापि संयोज्यावपि । अहनि रात्रौ चाड्‌डलस्यं परित्यज्य निरंतरं पठनीयर्थः । अस्मिन्‌षठते ग्रंथ ऋतं परमार्थभूतं वस्तु वदिध्यामि । विपरीतार्थबदनं कदाचिदपि मा स्मदियर्थः । ऋतं मानस सत्यं वाचिकं मनसा वस्तुतत्त्वं विचार्य वाचा वदिष्यामीतर्थः । तन्मया वक्ष्यमाणं ब्रह्मतत्त्वं मां शिष्यवदु सम्यग्ज्ञोधेन पालयतु । तथा तद्रुत्तरव वक्तारमाचार्यमवतु बोधकत्वसामर्थ्यमदानेन पालयतु । पुनरप्यतु पामितयुक्तिः फलविषया । पूर्वे साधनकाले शिष्याचार्यौः पालनं प्रार्थनम् । इदानीन्तं फलकालेऽपि साध्यते । तत्र शिष्यस्याविच्छिकारायेन निवृत्तिः फलत्व । आचार्यस्य तु ताद्रुक्षिष्यदर्शनेन विद्यासंप्रदायप्राप्तिस्त्रिम्रुय्क्तः परितोषः फलत्व । अननेन मन्त्रपाठेन विद्योत्पत्तेः पुरा विद्याप्रतिबन्धका विद्नाः परिहियन्ते । विद्योत्पत्तेर्ध्वंससंभावनाविपरीतभावेनोत्पादका विद्नाः परिहियन्ते । अनतु वक्तारमित्यग्यासोड्‌घ्यायसमाप्त्यर्थी द्वितीयारण्यकसमाप्त्यर्थश्व ।

वेदार्थस्य प्रकाणेन तमो हृदि निवारयन् ।

पुरर्थीश्वरो देयाद्रिग्यातीर्थीमहेश्वरः ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यवैधररिण्यमुनिविरचितायामैतरेयोप-

निषदीपिकायां द्वितीयारण्यकं समाप्तोध्यायः ॥ ७ ॥

इति द्वितीयः७रकं समासम् ॥ २ ॥

समाप्ता चेयमैतरेयोपनिषदीपिका ।

१ ऋ. 'ध्रे:' । तस्मि' । २ ख. ध्रे. 'विक्रमधिकं मे' । ३ क्ष. धा. 'ध्रे:' । १ काळे शिष्याचार्यैः पाल्यायीक्ष्यथेः । तं । ४ क. ख. ग. घ. ङ. 'गुरुप' । ५ ख. व. 'तनारूपा वि' ।