1. Aitereya Upanishad ASS

174788

5 174788

5

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः

5

ग्रन्थांकः ११

5

ऐतरेयोपनिषत्।

5

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमन्विता।

5

तथा च

5

विद्यारण्यक विरचिता ऐतरेयोपनिषद्दीपिका।

5

एतत्प्रस्तुतकमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम्।

5

तच्च

5

हरि नारायण आपटे

5

इत्यनेन

5

पुन्यास्वपत्तने

5

आनन्दाश्रममुद्रणालये

5

आयसाक्षरैरुद्रयित्वा

5

प्रकाशितम्।

5

द्वितीयेयमड्कनान्वित्तिः।

5

शालिवाहनशकाब्दा: १७९०

5

खिस्ताब्दा: १८९८

5

(अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुमारण स्वायत्तीकृता:)

5

मूल्यं सपाद एको रूपकः।

5

RMIC LIBRARY Acc. No 174788 Class ...... 21375 Date ...... 58 Cross ...... at. Pr. Cat. Checked

5

आदर्शपुस्तककोडेक्सपत्रिका ।

5

अथास्या ऐतरेयोपनिषद आदर्शपुस्तकानि यैः परहितैःपरायणमनोवया नृपौानि नीरां नामप्राणप्रतिष्ठानामुखेऽभवत् । कृतहया कियते—

5

क. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, वडलीग्रामनिवासिनां ₹ः= श्ञा० सं० मार्तण्डदीक्षितानाम् । लेखनकालः—शा० १७६७ ।

5

ख. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, करवीरपुरनिवासिनः श्रीमतां वेऽ श्ञा० सं० गुरुमहाराजानाम् ।

5

ग. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, इन्दूरपुरनिवासिनां श्रीयुतानां किवे इस्त्युपाध्यानां " भाऊसाहेब वाळासाहेब " इत्येतेषाम् ।

5

घ. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, वटोदरग्रामनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाध्यानां रा० रा० " कृष्णराव भीमासङ्कर " इत्येतेषाम् ।

5

ङ. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, नागपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा० रा० "अप्पासाहेब कुर्ले" इत्येतेषाम् । लेखनकालः—शाके १७९४ ।

5

च. इति संज्ञितम्—ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्, पुण्यपत्तननिवासिनां कै० वेऽ श्ञा० सं० देवोपाह्वालाशाङ्क्षिणाम् । लेखनकालः—शाके १७९२ ।

5

छ. इति संज्ञितम—ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्, वैराजक्षेत्रनिवासिनां वेऽ श्ञा० सं० " शिवराम वीरेश्वर शास्त्री भटृ " इत्येतेषाम् । लेखनकालः—संवत् १७६६ ।

5

ज. इति संज्ञितम—ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्, वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्धनोपाध्यानां रा० रा० "कृष्णराव भीमासङ्कर" इत्येतेषाम् ।

5

झ. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिषद्भाष्यसहिता, करवीरपुरनिवासिनां श्रीयुतानां वेऽ श्ञा० सं० गुरुमहाराजानाम् ।

2

[ २ ]

2

अ. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिपट्सटीकभाष्योपेता, काश्यां मिलामुद्रिता, रा० रा० “महादेव चिमणाजी आपटे” इत्येतेशाम् । मुद्रणकालः—संवत् १९४९ ।

2

ट. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिपट्सटीकभाष्योपेता, कालिकातानगरे मुद्रणालये मुद्रिता “जीवानंद” इत्येते: ससंस्कृता कें० वेँ० शा० सं० “वाळकृष्णी देव” इत्येतेशाम् ।

2

ठ. इति संक्षितम्—ऐतरेयोपनिपद्भाष्यम् । उज्जयिनीनिवासिनां वेँ शा० सं० रा० रा० “सोरटीबुवा” इत्येतेशाम् ।

2

ड. इति संक्षितम्—ऐतरेयोपनिपद्भाष्यम्, ओंग्रामनिवासिनां रा० रा० “गोविंदराव लिमये” इत्येतेशाम् ।

2

क. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिपन्मूलमात्रा, वैराजक्षेत्रनिवासिनां वेँ शा० सं० “शिवराम वीरेश्वर शास्त्री भट” इत्येतेशाम् ।

2

ख. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिपन्मूलमात्रा, पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां रा० रा० “भाऊसाहेब नगरकर” इत्येतेशाम् ।

2

ग. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिपदीपिका, वटद्रोनिवासिनां श्रीयुतानां पट्टवर्धनोपाध्यानां रा० रा० “कृष्णाराव भीमाशंकर” इत्येते- पाम् । लेखनकालः—शाके १७७३ ।

2

घ. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिपदीपिका, विंचूपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा० रा० “रावसाहेब अण्णासाहेब” इत्येतेशाम् । लेखनकालः—संवत् १७६३ ।

2

ङ. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिपदीपिका, मुंबापुरनिवासिनां वेँ शा० सं० रा० रा० जयकृष्णमहाराजानाम् ।

2

च. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिपदीपिका प्राणितजसकारादागता*

2

छ. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिपदीपिका समूळा* ।

2

ज. इति संज्ञिता—ऐतरेयोपनिपदीपिका समूळा* ।

2

• एतत्स्वामिनो नाम न ज्ञायते ।

5

ॐ तुत्सद्रह्मणे नमः ।

5

ऋग्वणब्राह्मणयकाण्डान्तर्गतह्रितीयारण्यकस्थ * ऐतरेयोपनिषत् ।

5

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता ।

5

परिसम्पां कर्म सहापरब्रह्मस्वरूपविजिज्ञासनेन् । सैपा कर्मेणो ज्ञानस्वित्यस्य परा गितरेव विजिज्ञासनद्वारेणोपसंहता । "एतत्सल्यं ब्रह्म माणास्व्यम्" "उप प्राक्को देवा:" "एतस्यैन प्राणस्य सर्के देवा विभूतय:" "एतस्य प्राणस्यादित्यमाव गच्छन्ति देवल्ला अप्यति" इत्युक्तम् । सोडयं देवेत्याद्यप्यलक्षणं; प्राण: पुरुषार्थ: । एप मोक्ष: । स चायं यथोक्तेन ज्ञानक्रमेणैवं चैषयसाधनेन प्राप्तव्यो नातः परमतत्त्वलोकेऽ-

5

तिपन्नास्त्रातिग्रार्चिकीयपुत्ततरं केवलार्थज्ञानविधानार्थमात्रया ता इद-मित्यायाह ।

5

आत्मा वा इदमित्यादिना केवलात्मविद्यारम्भस्यावसरं वचकुं वृत्तं कीर्तयति—परिसमाप्तमिति । तत्रैषमालि: कर्म गम्यते इत्याश्रुक्कु तत्फलोपसंहारादित्याह—सैषेति । पुरा गतेः परं गन्तव्यं प्राप्तस्य फलमिल्यर्थ: । उपसंहारमेव वाक्योदाहरण-दर्शयति—एतदिति । तत्र सह सवेंण मोक्ष्येन संयुक्तोऽध्यात्मलिङ्गेन प्राण: सुतैकशब्दवाच्यो मवैतीति प्राणस्वरूपमपनेन वाक्येनोपसंहृतमित्यर्थ: । अनने प्राण एक एवेत्युक्तमित्याह—पुष इति । तहिं वाग्न्यदृश्यो देवा: क इत्याश्रुक्कु "तस्य वाड्कतिरस्थातो वियुमयोऽसु" इत्यादिना प्राणैषैव विभूतयो विष्टारा इत्यु-

5

क्तमित्याह—पतसिद्धेति । एवं सर्वात्मकप्राणस्याडSडत्मलवेन विज्ञानात्मकसहितात्सर्वे-देवतात्मकप्राणप्राप्तिमप्रिलक्षणं फलं "प्रज्ञायमयो देवतामयो ब्रह्ममयोऽमृतमय:" संमूय देव-कया । अथवा ऋग्यजु:सामाथर्वणश्रुतिषु उपास्यत: संहितपदिककोशवद्वैलोमपटलादि नान्त्राप्रसिद्ध: ।

5

१ क. ग. छ. 'न । एथा । १३ क. म. घ. छ. 'हक्वति' । १३ म. "न: पु" । ४ क. घ. ह. परमपु* । ५ च. 'भैसा' । ६ ख. 'च्येन सा' । ७ च. ज. 'के विप्र' ८ च. छ. ज. 'रमवियादि' । ३ क. 'ह । पुषे' । १० ख. गुरुतरिति प° । ११ क. म. घ. "अं फ" । १३२ ख. 'वाति । प्रा । १३ क. ग. 'दस: क ।

5

२

5

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेत—[ १प्रथमाध्याये—

5

तत्र अद्वैतेत य एवं वेद " इत्यनेन वाक्येनोपसंहृतमितीयाह—एतस्येति । तथा च ज्ञानसहितेन कर्मणा केवलात्मस्वरूपावस्थानलक्षणं मोक्षस्यासिद्धेस्तनिश्चयं केवलात्म-विध्यारम्भसेयदानोमवसर इति भावः । अज्ञानन्तरे सचेतनकर्मारातमप्राप्तियतिरिक्तमोक्ष-स्याभावातदर्थ केवला|म्विध्यारम्भो न युक्त इति केषांचिन्मतुन्थापयति—सोडप-मिति । एतसैव विषयादिमत: सुलालुप्तेन पुरुषार्थानुप्राप्तिसत्वं न निविषयस्य केव-लात्मस्वरूपावस्थास्वानरेपयस्याह—पृथ इति । अयमपि चेतनमोक्ष: केवलात्मज्ञानैन साध्यत तत्न तद्वारमप्योधैनव्यानिश्राय शाकृ सर्वशोषैनैव साधनेन सिद्वियुक्त इत्याह—स चेति । आत्मन: सर्वशोषप्चेन केवलात्मविद्या| अभावादपि न तस्य हेतुत्वमित्याह—नातः परामृति । तेनमतं प्रदर्शय तन्विरकरणार्थेैन केवलात्मविद्यावानयमवत्तारयति — तानिति । केवलह्मैनोति निर्विशेषपात्न्मनिपयत्वमकर्मणि|निष्वं कर्मो-संविन्यतं च केवलस्यमिह विवक्षितमित्यर्थ: ।

5

कथं पुनरर्करसंबन्धिकेलात्मबोधज्ञानविशानार्थ उत्तरोग्रन्थ इति गम्यते । अन्यार्थोन्वगमात् । तथा च पृथक्‌कानां देवानामग्न्यादीनां संसारित्वं दर्शयिष्यत्सनायादिदोषवच्चेन तु मज्ञानिपासाश्यामन्-वाजेदित्यादिना । अशानायादिमन्तसर्वं संसार एतत्परसय तु ब्रह्मणोड-शनायाद्यचल्युपरतेः । भवत्स्वैन केवलार्कबोधज्ञानं यौगसाधनं नै स्वाश्रक-स्वेच्छिक्रियते । विशेषाश्चनान्तु । अकर्मिण आश्रमन्तरसपेदाश्रव-णातो । कर्म च वृहत्सीसहस्रलसंगं प्रस्तुत्स्यानंतरमेवडलतमझ्ञानं पार-श्यते । तस्मात्कर्मण्याधि|क्रियते ।

5

ननु " आत्मा वा इदं" इत्यादि कथं केवला|म्विषयं " स इमाल्लोकानसृजत" इति लोको|च्यते: । तस्याश्र सर्वशोषहिरण्यगर्भादौपिकृत्कर्तेन गुराणपु प्रसिद्ध: । ताम्यो गमाननुदित्यादिदिव्यवहारान्‌ लोकेः सर्वशेषविपयत्वप्रसिद्ध: । पूर्वत्र " अयातो रेतस: सू|षि: " प्रजापते रेतो देवा: " इत्यत्र प्रणपतिरहिडतस्य हिरण्यगर्भस्य प्रष्तु-तत्त्वाच तस्य तद्विशिष्टत्वस्योचि|यादित्यान्मुगृहू|तेरिव्याकरणपुवंपसन्या|येन शाकूते—कथयिते । सर्वशोषविषयत्वंच सत्यत्वन्वित्याया: कर्मसंविन्योद्यसिद्ध इत्यभियेयोक्त-मकर्मणि|निष्वं । " आत्मा वा इद्मेक एव आसीत् " इत्यद्वितीयीयातमो|पकमात् ।

5

" एष वेद इन्द्र: " इत्याचानुरूप्य " सू|मं तमज्ञानेन प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं" इति प्रज्ञानशब्दिनप्रतिपगात्माधिष्ठानत्वेन तयातिरके|ण ब्रह्माश्रि|दतहिरण्यगर्भो|द्रिप्रचयस्याभा-

5

९ क. "ते यदात" २. म. तत्र तं । ३ म. "सद्विति" । ४ क. म. प. "सम्मा" । ५ ल. देहाना' । ६ ख. "नुग्रप्ति" । ७ म. क. "मत्सता" । ८ च. ज. "सविज्ञा" । ९ म. छ. "नात्वक" । ९ च. ननु क' १० छ. "तु । क" । ११ च. "सविज्ञा" । १२ ल. "गर्भक" । १३ क. म, घ. "हील" ।

5

वमुक्तस्वा पृथिवीं द्विधाद्वितीया यात्मनोऽसंहारात् "स एतस्मै पुष्टिं वृक्षं तत्प्रमपद्यव" इति मध्ये परामर्शाद्विआत्माद्वितीया यात्मस्वय मानान्तरागम्यत्वेनापूर्वैव्वादमुत्रपुष्टिरूप्योऽपेक्ष्यते सर्वोकामानाऽऽद्वा डृश्यते समप्रवृदिते स्वर्गाश्रिते तनिरतिश्रायमुच्यतेऽक्नाहेणीयेन स्थितस्य तैदशभूतेपयिकसर्वाननुप्रासिलक्षणफलोक्ते । सुष्टाचार्यवादांत "स एतमेव सोमां विदारयित्वा द्वारा प्राप्नुयात्" इति प्रवदंतोक्ते । "तस्य ह्यप आवसथाज्ञय: स्त्रमा:" इति जामदग्नयस्याऽऽत्रप्रपय स्वमतेन मिथ्यात्वोक्त्युपपते श्व । निर्द्वेशाद्वितीया यात्मपरत्वा गमने प्रज्ञस्यार्थान्निरस्ताज्ञानविकाराल्लोकादृष्ट्येकेशाद्वयारोपवात्स्यमुक्तात्मप्रतिपत्तयपि स्वामैवैज्ञात्त्वोऽपवरमस्त्वैवाह डडत्मशब्देन गृह्यते इतरवती । यथेतरेषु सृष्टिशास्त्रेषु "तस्माद्रातत्मादात्मन आकाद: संपूत:" इत्येवमादितु परस्परडडतमनो ग्राह्यं यथा वेतर स्मैदौकिक आत्मशब्दैरप्योंगे प्रत्यगात्मैव मुख्य आत्मशब्देन गृह्यते तथेहापि भवितुमर्हेति । कुतः । वाक्यार्थदर्शिनोऽनात् आत्मगृहीतैरितरतद्वयतद्विशिष्टरणसिद्धान्तनयैव केषांचित्परत्वेनिश्रयात् सत्रोशपरत्वमुत्तरमन्यस्थनस्यैव—अन्यार्थोंति । यच्चैवं मोक्ष इत्युंक तत्राडSह—तथा चेति । तथा संसारित्वं च दर्शीयिष्यतोत्सन्न्य: । तुं हिरण्यगर्भस्य सूल्लों रूपं वैराजं पिण्डमश्नस्योविवासामग्रां संयोजितवानोधरे इति श्रुतिय: । अश्वमेधदर्शनेनाडSप निरतिशयमुखेन वक्ताभविष्यमोक्षत्वं स्यादित्यत आह—अश्वार्घ्यादेंषु:लनियतत्वान्निरतिश्रयमुक्तत्वं तस्याऽसिद्धमिति संस्पार्श्वितमियंधे: । यच निर्वेशेपात्मस्मृतौ पावस्यानस्य विपयोदरहितेन न मोक्षसंपत्ति तदसंन । तत्र योडSरान्नयापिपाते श्वों मोहं ज्ञां मृत्युमत्ये कीशरनोऽप्याचार्यश्रुयभ्रुनस्त्रियतद्वा:लप्रसक्ते । स्वतश्व "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्" इति श्रुत्यन्तरदमुत्रपिंलोके इतोहार्याणान्नरुपतावगमस्वप्रश्राद्वस्य सुषुप्रानन्व्याचित्वात "अनते सर्गे लोके न बस्तित: सर्गी लोकेमित ऊर्ध्वं विमुका:" इत्यदिश्रुतिभिस्तु ब्रह्मानंदे सर्गाशब्दप्रयोगाच्च तस्य विषयानंदेऽपि पुरुषार्थत्वान्मोक्षस्वभिलाष—परस्य द्विति । एवं निर्द्वेशो यात्मविद्याया मोक्षसाधनत्वमद्र्घीकृत्य तस्या अकर्मनिष्ठत्वनियमरुपं केवलं न संभूयते ति कदसं न्यासमाक्षिपति—भुक्तद्विति । विशेषाश्रवणेन स्फोटोयते—अकृत्वा इति । संन्यासिन दयेः । न तेषां नैवोपाश्रयणं किन्तु संन्यासाल्लक्षण: प्रतीतः कमसि चानित्यत्व

5

• परस्मैश्वद्यादि वाक्यार्थदर्शनादिव्यनंत क. ख. ग. संहितपुस्तकेपु नास्ति । १ क. घ. "डाक्क्येकेये" । २ ख. तदनंतभूत" । ३ ख. "स्मन्यारो" । ४ ख. सूल्लक" । ५ घ. "नापि" । ६ ख. "खतेन" । ७ ख. ग. "नूरी" । ८ ख. "प्रविद्वदिति" । ९ ख. "नाय" । १० ख. "ति न ति" । ११ ख. ग कामंस" ।

8

आानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेता — [१प्रथमाध्याये-नियमश्रवणं श्रवणीयाह—कर्मे चेत्‌ति । तथा च तद्वारा कर्मीं संनिहित इत्यर्थः । तस्मादिति । ततो न कर्मेल्यगरूपसंन्यासाश्रमोड्सीत्यर्थः ।

8

न च कर्मोंसंनिध्यात्सेविवानं पूर्ववदन्त उपसंहारात् । यथा कर्म-संनिधानं प्रकाशयति सूत्रोक्कैः— स्याद्व्यजकत्वादिति शङ्करं द्वाभ्यां मैन्रेयेण च सूर्ये आत्मत्वादिना, तथैव "पृथु ब्रह्मेष इन्द्रः " इत्यभुपक्रम्य सर्वेमांयात्मतामभू । यथा स्तोत्रं सर्वे तत्वज्ञानेत्रमित्यु-पसंहरत्यपि । तथा च संहितोपनिर्‌दिदो—"पृथुं क्षत्रं वृद्रवचा महत्युक्थे मीमांसते" इत्यादिनां कर्मसंनिधनत्वमुक्त्वा "सुक्ष्मं भूतेष्वेतमेव द्वेष्टस्याचरत्‌ते" इभुयसंहरति । तथा योड्यमशरीरः प्रज्ञातमे-त्स्युक्कस्य युज्याश्रावादिल्य एकरूपंव तद्विति विद्वादिल्येकत्वमुक्तं । इहापि क्रोडयमात्स्नेत्युपक्रम्य प्रज्ञातमत्वमेव मुख्यां न व्रह्मति दर्शयिष्यति ।

8

तस्मात्कार्यंमसंनिधनिमद्‌गृकृत्य तस्या अकर्मेति श्चनियमा निरा-कृतः । इदानींमद्‌गृकारं परित्यज्यति—न चेतित । पूर्वत्र कर्मींमसंनिध्यानविषयस्य संशोधनविकेरेग शोषः । तमोभिःशब्दैरपि संहितोपनिषद्भिःश्रुतेन चास्मिन्नाश्रयणात्मशास्त्रं कर्मसंनिधनानुनाादृश्यमाणस्याडSडडSमज्ञानेर्नैव कर्मसंनिधित्वमियर्थः । संग्रह-वार्तं न विद्योति—पृथेल्यादिना । कर्मसंनिधनं इति । तस्य "पृथु हीमं लोकेम-स्पार्शते" "पुरुषो ह एष य एष तपति" इत्यादिना सूर्ये आत्मतत्वमुक्त्वा तस्य सर्वात्मतवं विध्यात " इहनेतनं प्राणो है सर्वाणीं भूतानि च" इत्येनतं चोकमिल्यर्थः । जगतो जडकस्य तस्युपः स्यावर्स्य सूर्य आत्मतिते मब्राये । प्रज्ञानेऽत्रभिति । प्रज्ञा-शब्दिततद्‌नेत्रकमियर्थः । संदेदशानयोयानुपस्य कर्मसंनिध्यात्मविषयत्वमिति वद्‌-न सर्वात्मसाद्‌गृकृत्य कर्मसंनिध्यात्मकनियतत्वमाह—तथा चेतित । तथा संहितोपनि-'शो देहि चककारान्वय । महत्युक्थे वृद्रतीसहलस्यै रालु एतं प्रकृतमात्मान-मुग्वेदितो विचारयन्निति श्रुत्यर्थः । संहितोपनिपदि प्रजापतेस्युक्स्याडSडडSत्मनो ये यज्ञोहलानं प्रयतेध्विल्यादियपर्योछोनतया कर्मसंनध्यतीतरस्यापि प्रज्ञातम-

8

9 ख. 'ति' वृद्रतीसहश्लक्षणमिति । १२ च. ज. 'त्मना' । ३ क. ख. ग. घ. 'त्मना स्या' । ४ च. छ. 'समकृत' । ५ क. ग. ह. च. छ. ज. 'कां मं' । ६ ग. ह. मुग्‍न्रवेषण । ७ ग. त. 'न प्र' । ८ च. ज. 'पत । ए' । ९ क. ग. घ. च. छ. 'स्युक्थ हि' । १० छ. 'ना मीमांसन्ते क' । ११ ख. च. ज. 'हरियष्यति' १२ च. ज. 'स्युक्कस्य न' । १३ । क. गा. च. 'मेत' । १४ क. ज. 'मू । इतयेहा' । १५ ख. 'स्तेन च लि' । १६ ख. 'स्य कर्मंस' । १९ क. 'प्रेतु द्वि' । १८ क. ज. 'इद्य च पू' । १९ क, ग. घ. क. 'यष्यति ।

5

त्वोक्त्या च कर्मसंवन्धावगमाततज्ज्ञानास्य कर्मसंवन्धितत्वमित्याह—तथा तस्येति । शाक्तामुपसंहरति—तस्मादिति । पुनरुक्त्याडनर्थकयमिति चेत्कयं "प्राणो वा अहंमस्म्येऽ" इत्यादिद्वयामणेन "सर्व आत्मा" इति प्रबन्धो न निरर्थक इत्याड्डुल्मन "आत्मा वा इदम्" इत्यादिद्वयामणेन क्रोडयमातम्सिति प्रक्षप्तुंवेके पुनर्निरोरणं पुनरुक्तमनर्थकमिति चेत् । न तस्मैव धर्मोऽन्तरविशेषे निधा-रणार्थेत्वाद पुनरुक्ततादोपः । कथम्, तस्यैव कमसंवन्धिनो जगत्सृष्टिस्थितिसंहारादिधर्मविशेषनिरूपणार्थत्वाद् । केवलोपास्यर्थत्वाद । अथ-वाडडम्बरयादिंपरो ग्रन्थसन्दर्भ आस्ताम् । कर्मिणः करणे ऽन्यत्रोपसना-मासौ कर्ममस्तकोद्विहितत्वादकेवलोडस्याल्मोपास्य इत्यवमर्थः । भेदो-पास्यत्वाद्देश एवाडडस्मा कर्मीविषये भेदादृष्टिभाक् । स एवाकर्मके ऽभेदेनाश्रुपास्य इत्यवर्मपुनरुक्तता । शाक्तावाच्चन सिद्धान्त्याशाक्तामार्श्राकृत—पुनरुच्यते । संग्रहवाक्यं विवृणोति—प्राणो वा इत्यादिना । पूर्वोक्तद्वयामणयोरेकार्थ्यं वक्ष्यमाणमपि प्राणातमविषयं स्यात्तच्च निरूपितमिति पुनरुक्तमिल्यभिप्रायः । स एवाडडस्मादृशां परिहारतिः—न तस्येति । तमेव प्रक्षप्तुंवेके विवृणोति—कथमिल्यादिना । जगत्सृष्टिति । "स इमाऽऽल्लोकान्सृजत " इत्यादिदर्शनादित्यर्थः । प्रकारान्तरेण पुनर्लकिं परिहरति—केवलान्ति । ऐकं परिहारं शाब्दार्थ वदन्विवृणोति—अथवोति । कर्मणोडन्यत्रेति । कमोऽकर्तृकं तद्‌कृतोऽथवा-ग्राश्रयत्वं च विनेत्यर्थः । अप्राप्ताविति च्छेदः । अप्राप्तौ हेतुमाह—कर्मपस्ताव इति । भवबिधित्यादिति च्छेद । उत्तत्र हेतुं । न चैवं स्वोत्कर्मसंवन्धित्वनियमत्वादाप्तिः तत्रोक्ताधितत्वमात्रस्य त्यागेऽपि कर्मसंवन्धित्वस्य सर्वेश्वरविययत्वलक्षणस्य कर्मेसमु-चेतत्वलक्षणस्य वाडस्त्यागद्विकारवादेनास्य पसत्योक्तेर्वोडस्मिन्त्रपि पसे कर्मिनिष्ठत्वं नेयतिमिति भावः । एचिव पके विशेषान्तरमाह—भेदेति । भेदादृष्टीन्ति । इदंतयो-रम्य इत्यर्थः । अभेदेनेति । अहंतयेल्यर्थः ।

5

"विद्या ज्ञेया च यसद्वेदोभ्रश्य* सह । अविद्यया पूयं तद्बर्मं विद्या ऽपूतमभ्रूवत्" इति। "कुतश्चेद वेद कर्माणि जिज्ञासितेच्छतः श्रपाः" इति च वौजिनामू । न च वर्षेऽनातत्परमायुर्येल्योऽनर्थ । येन कर्म-9 स्व. क. व. चेतनाणो । १२ ख. "भस्मे" हू । १३ ग. छ. ज. "ति च । १४ क. च. छ "तादि: ' १५ च. छ. 'परतो प्र' । ६ ख. ग. म. ड. कमे' । ७ क. ख. गड. छ. 'तनाश्चेक' च. ज. वादेक । ८ ह. च. छ. ज. 'मध्यपू' । ९ ख. स्व. एत हि । १० ख. एतमेव प' ११ ख. तमोऽकाधितत्वमात्रस्य । १२ छ. 'ति छेदनेनोत' । १३ ख. 'स्य चाला' । १४ ख. स्व. च. छ. ज. 'ति कु' । १५ च. वाजनोविना' । १६ स्व. 'मू । व्रत: क" ।

5

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेताः—[ १ प्रथमाध्याये—परित्यागेनाड्.डत्मानुप्रासीत । दंर्शितं च “तावन्तं पुरुषायुषं द्वा सहस्राणि भवंन्ति” इति । वर्षशतं चाङ्गद्रुः कमेणैव व्यासमम् । दंर्शितस्त्र मन्त्रः “कुत्रेहस्तेह कर्माणि” इत्यादिः । तत्र “यावज्जीवमभिधोत्रं प्रोक्षेत्” “प्रतिज्ञाती देहपूण्णमारम्भं येजते” इत्यादिश्श । “तं यूपपात्रेर्ददंहि” इति च । ऋणत्रयश्रुतेश्च ।

5

आत्मा तु इदमिल्यादिप्रपञ्चस्य स्वप्नेऽपेक्ष्यत्वमुक्त्वा तस्य कर्मल्यागेनाड्.डत्मज्ञानार्थ-त्वपसे वह्न्रुतिविरोधमाह—विषयाभिल्यादिना । अविचारश्रुतानात्र तत्कार्यां कैंरो-चेयते । ननु कुत्रिचेचति मन्त्रे वर्षशतस्य कमनियतत्वोक्तावपि तदनन्तरं संन्यास: स्यादित्यत आह—न चेति । “ध्यायवैर्हि पुरुः” इति श्रुतिरित्यर्थः । इहापि वृह-तीर्हलस्यादिप्रसङ्ग इहाश्रस्य पट्टडंशतमत्कसरणां सहलाणीयुक्ता तावन्तं पुरुषायुःड्क्षां सहलाणीयुक्ताड्द्रुतरसहत्मेवाड्.डस्यरिलयाः—दंर्शितं चेतिं । भवन्तीयनन्तरमभित-शाब्द्रो हि द्वष्टव्यः । पुरुपायुःड्क्षामिति पाठः साधुः । पुरुपायुःड्क्षामिति तु समास-नतिवेर्द्रुतिस्वाभिप्रायेण कार्यचित्लेयः । पुरुपायुः चेङ्ग्रुपशताधिकं नास्ति तर्हि तन्मध्य एव कर्मसंन्यासः स्यादित्य आह—चर्पश्रितं चेति । तत्र तु आमहं—दंर्शितस्थेति । ननु पराम्परं पुरुषायुःड्क्षाद्यग्निहोत्रादेश्चेति द्रृष्टव्यम् । ऋषिकुल्यागतानन्तरं कमनत्यागः क्रियत इत्युक्तं “कर्मणांन्तरं कमनत्यागः” इत्यादि तत्क्ष ।

5

तत्र पारित्राज्यादिशास्त्रं व्युत्थाप्य शिष्याचर्यं चरन्तीत्यांन्तमझा-नस्तुतिपरोद्रुतिवदवो डन्विच्छन्त्येऽ वाँ । न । परमार्थीविद्याने फलादर्शने क्रियानुपपत्तेः । युक्तं “कर्मिणं पञ्च चाड्.डत्मझाने कमसंवन्तिथ च” इत्यादि तत्क्ष । पुर्ने श्यामकामं सर्वेसंसारदोषेऽप्वर्जितं कमाहपस्मीत्यात्म-

5

१ स्व. ख्व. गा. म. “वन्ति । १२ च. “तामत्र कु°” १ ३ च. “तादि । त° । ४ ज. इत्य-वमाश्रय° । ५ क. कमेंध्येते । ६ ग. “हसत्य ७ स्व. “त्वात्संवत्स°” ८ ख्व. “ति भाध्यपा°” । ९ क. व. घ. “श्रुतिविरो°” १० छ. “स्यादित्यम°” ११ ज. “तातोविषयो” व १२ छ. वाडन्थिकारिपरः । नं. १३ ता. छ. “मार्ताल्मविः” ड. “मार्यंत आरमंवि°” १४ च छ. म. पेत्याड.डमं । १५ च. ज “सधर्मैव°”

7

[ १ प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् ।

7

स्वेन विहिताने कुर्वीत नान्येन वा प्रयोजनमात्मनोडपश्यत: । फलादर्शनेऽपि नियुक्तस्वालकरोतीति छेद । तु । तु । नियोगाद्विषयातफलादर्शनादित्योगपन्निष्ठतियोगं चास्स्तमन: प्रयोजनं पद्यंस्तडुपपायार्थी यो भवति स नियोगस्य विषयो दृश्यो लोके न तु तद्विपरीतनियोगाविषयप्रवृत्तात्मलव्दर्शी । प्रवृत्तात्मवदर्शनेपि संशयिय-

7

ज्येत नियोगाविषयोडपि सन् कश्चिल्ल नियुक्त इति सर्वे कर्म सर्वेण कर्त्तव्यं प्रामोति । तचानीष्टम् । न च स नियोगेकु अकियते केनचित् ।

7

"पृथिवरेक विरजे तद्हरेक प्रजायते" "च्युत्थायाय भिक्षाजयं चरन्ति" "ब्राह्मण: प्रतिजेगृहात" इत्यादिद्विस्तिमृद्यो: का गतिरिस्यत आह—तत्रेति । ज्ञानस्तुतीति । सर्वेध्यावासेनाप्यातमा ज्ञातत्व इति ज्ञानस्तुति: प्रतीत इति तल्लपर इत्यर्थे । विधित्वेऽपि कर्मानधिकारानुपपत्तिविपयत्वमेवेत्याह — अनधिकारत्वे । तस्माल्लाकर्मिनिष्ठा विद्या किंतु कर्मनिष्ठा तत्संनिधौ नैति स्थितं तदेतद्विसिद्धान्ती परिहरति—नेति । एवं हि कर्मनिष्ठा विय्या स्मात् । यदिदं विधियोगेऽपि कर्मोन्नयात् स्मृत्यादवि प्रयोगान्वितयवा च स्मात्कारम्य इदं गच्छलाद्वा प्राभाकरमत इव नियत्कर्मीणि । तत्र नाश्टच इत्याह-परमार्थेति । संघटिताकयं विवृण्वन्प्रथयाद्याहारपूर्वकं नवर्यं विवृणोति—यदु-

7

कृप्रिल्यादिना । कपिसंवर्न्य्रि चेति । कर्मोद्द्यध्यायाश्रयमित्यर्थ: । परमार्थेति-वाक्यां विडृणोति—परामिति । अधप्राप्त्येधमनभिनिवृत्त्यर्थं वा कर्म स्यादोमयम-पीति वकुं विरोपणद्ध्र्यं दोपपदेन रागद्देषभावेनापि प्रवृत्त्यभावं सूचयति । प्राग्नु-

7

दितिकर्मणाडप्यसंबन्धे कर्त्तव्येन संबन्धो दुरापास्त इति वकुं कृतेऽप्येकत्वम् । द्वितीयं शाङ्कते—फलादर्शनेऽपीति । ममेदं कार्यीमिति बोधा हि नियोगस्य विषयो नियोज्य: कार्ये स्वकीयत्वज्ञानान् च तद्योगफलाधीनो न चाडलसनोडप्सरक्षितज्ञानेन ममेदम्भिति बुद्धिभेदवति । अतो न तस्य नियुक्तवमित्याह—न नियोगीते । तदे-चोपपादयति—इष्ट्विति । ममेदं कार्यीमिति चोभाभावेऽपि चेतनियुज्येत तर्हि राजसू-यादिकं ब्राह्मणादिना कर्त्तव्यं स्याद्विश्रितोमादिकं च सर्वदा कार्यीयं स्याद्विमित्त्वा-

7

व्रातमवेचति । न कुशल्र्र नियुक्त इति । नच्द्येन सर्वोडपि नियुक्त एवेत्ये: किंच नियोक्ताडप्यस्य किं य: कश्र्न पुरुपो वेदो वा । आधे

7

१ स्व. च. "काते कु" । २ क. "रोती नि" । ३ स्व. ड. छ. "तद" । ४ ज. "पि न क" । १ स्व. ग. च. "श्विदनि" । ६ ग. सर्वेक" । ७ क. म. घ. "जेउद्वच्यो" । ८ स्व. इतिश्रु° । ९ स्व. 'निष्ठ वि' । ११. "प्याश्र्ड्याह" । ११ क. स्व. "भूयथाया" । १२ क. ग. घ. 'हितेन क' ।

5

आनन्दगिरिकृतटिप्पणयां संवलितेशांकरभाष्यसमेता—[१प्रथमाध्याये—

5

विदुप ईश्वरात्मत्वज्ञानात्सर्वंनियोग्रहणेन स्वनियोगेनानुयेनानास्य नियोग्यत्वं स्वातस्च विरोधाल्ल सम्भवतीत्याह—नु च मे इति। तथैव सर्वनियोगत्वादित्यपे: । आस्तां तस्यापि तथाभवतल्ल हि स्वविचारनिरोधेन वचसा स्वयं नियुज्यते। नापि बुद्धिक्षयाम्यपिविवेकेन शृणुयेन । आन्र्रायस्य नियत्यं सति स्वातन्त्र्यादसर्वोनियत्य नोक्तदोषः। न त्वापि सङ्कल्प: संकल्पविषयं करोति कर्तृद्वय-

5

तदुक्तो दोषोऽम्पपरिहार्य पच । तदपि शास्त्रणैव विधीयत इति चेत्तू। यथा वर्मकर्तव्यता शास्त्रेण कृत तथा तदस्यात्मनोऽनु तदेव कर्मण: शास्त्रेण विधीयत इति डेक्ष । विरुदार्थवोधकत्वादुपपत्ते: । न शेकोस्मृक्काल्लोकतासंवलितत्वं तद्विपरीतत्वं च बोधयितुं शाक्यम् । श्रीतो-डणतापिवापे: ।

5

नववन्धस्य नियोग्यत्वाभावेडप्याश्रयेन विद्धानियोग्य: स्वादिति द्वितीयमार्गकृत्य तस्याडSद्वैश्वरतामापनस्य सवैज्ञानपूर्वकत्वात्स्वातन्त्र्यचनेन स्वस्य नियोग्यत्वमेकत्र केषांकर्तृत्वविरोधाल्ल सम्भवतीत्याह—आन्र्रायस्यापीति। किंच व्याकरणादेशकर्तृ-पाणिन्यादिप्रकेडशास्त्रविषयत्वदर्शनोन वेदस्यापीश्वरजन्यत्वेSश्वरतैकेनेशाविषयत्वेना-स्पष्टत्ववादप्यिकरणोनियुक्तमित्याह—नापि बुद्धिक्षयादिति । अविवेके-

5

नेतन्निराकरणयत्नेन निखिलव्यतिरेकानुप्रवेश । जुगुप्स वेदशास्त्रादिपूर्वकत्वविपक्षे पूर्वोक्तदोषाप्रसङ्गेडपि तस्य नियतत्वेन नायं दोष इति शाङ्कते—आन्र्रायस्येति। तस्याचेतनस्य नियोगकर्तृत्व न सम्भवति तस्य चेतनश-शाङ्कते—आन्र्रायस्येति । नियोगकर्तृत्वमभ्युपेत्यापि दोषमाह—नेति । नियोगकर्तृत्वमभ्युपेत्यापि दोषमाह—उक्तदोषादिति । तदेव विगृणोति—तथाडSपीति । अनियोग्यस्यापि चेतकर्तव्यैव विदुपस्तादहं सर्वं शिष्टं विहिते सर्वेणापि कर्तव्यं संकोचे हेतुभावादित्यर्थ: । असङ्क्रिम्राज्ञानात्मवज्ञानस्य

5

कर्मकर्तव्यतायाश्र शास्त्रेण कृतत्वादुमयोरपि शास्त्रयो: प्रामाण्यादेशोऽपातद्वाचिदात्म-ज्ञानं कदाचिल्लकमुनुच्चानां च स्यादिति शाङ्कते—तदेव पीति। तदेव विगृणोति—यथेति । स्वाभाविककर्तृत्वमोधेन सकृदुपदिष्टेनैव केतवांबोधनानात पुन: शास्त्रेण कर्तव्यबोध: कृतत्वादुमयोरपि शास्त्रयो: प्रामाण्यादेशोऽपातद्वाचिदात्म-ज्ञानं कदाचिल्लकमुनुच्चानां च स्यादिति शाङ्कते—तदेव पीति। तदेव विगृणोति—यथेति ।

5

१ च. 'किंचित्' । २ ख. च. छ. 'द्वाविति' । ३ क. छ. ज. 'स्युकदोष' । ४ ख. च. छ. ज. 'बोध्य' । ५ ख. 'बोध्यते' । छ. 'बोध्यवति' । ६ च. छ. ज. 'बोधय वि' । ७ क. चेतत्र । ८ स. छ. 'बोधनु' । ९ च. छ. ज. 'कस्य कृत:' । १० क. ख. ग. च. छ. ज. 'कृतस' । ११ च. छ. ज. 'घातविभि' । १२ क. ग. घ. 'नियमि' । १३ ख. स्वाश्र' । १४ ख. कर्तृकर्मी' । १५ क. 'ध्रौनवद्रे' । १६ ख. 'हिंद विशि' । १७ ख. 'ते कर्मे स' । १८ ख. 'वाण सवादिप' । १९ क. 'हि' ।

5

तत्रेति । २९ क. 'तमत:' ।

9

ऐतरेयोपनिषत् ।

9

ञ चेष्टयोगचिकीर्षापूर्वमनोऽनिष्ठवियोगचिकीर्षो च शास्त्रकृतां सर्वमाणिनां तद्विधानाच्छास्त्रकृतं चेच्छतुभयं गोपालादीनां न हृश्येताशास्त्रत्वाच्छेपाम् । यद्वि स्वतोडप्रां तच्छ्रवण बोध्यितव्यतयम् । तचेत्कृतैककृत्यन्यातिविरोधात्मज्ञानां शास्त्रेण कुतं कृत्यं तद्विरुद्धां करणव्यर्ता पुनरुत्पादयेच्छीततामिवापौ तप इवं च भानौ ।

9

एवं तावत्क्रियोगविषयकतन्मात्रदर्शितविप्रतिपत्तिः प्रयोजनाभित्यामावाचि विदुषो न कर्मेसुक्तम् । इदानीं स्वत इष्टानिष्टैःसयोगवियोगरूपप्रयोजनार्यितामपि विदुषः स्वर्गकामो यज्ञेतोलिशाब्देनैव सुषुप्याधीयेत इत्याश्चर्य स्वभावतः प्रासप्रयोजनार्यितानुवादेन तदुपायमार्गं शास्त्रेण बोध्यते न तु साक्ष्यार्यीयते । अन्यथाडशास्त्रज्ञानां तदर्थिता न स्यादित्यह—न चेष्टति । अत्र चिकित्साद्वेदन फलेच्छामात्रमुच्यते 'ञ तु कर्तुमिच्छा फलं तदयोगादिति । ननु कृतैककृत्यसंबन्धित्वं तद्विपरीतरत्वं च विरुद्धत्वान्न बोधयति चेच्छात्रं तर्हि कृतैककृत्यसंबन्धित्वमात्र बोध्योयाराकृतच तस्य मानान्तरा सिद्धत्वेनावश्यं शास्त्रबोध्यत्वे वक्तव्ये तद्विपरीतत्वस्य मानान्तरसिद्धत्वेऽपि न शास्त्रबोध्यत्वं विरुद्धत्वादित्य—पुनरार्ती । चेच्छिति निश्चीयोर्थी । कृतति इदं कृतिभिदं करणव्यभिति ज्ञानविरोधीयथेः । करणीयतां तनूज्ञानभित्यर्थे ।

9

ञ न बोधयितवेचि चेत् । न । म मा आस्तेति विधातात्मज्ञानं वृणाति चोपसंहारात् । तदात्तात्मानमेवावेश्य त्रमसील्येवपादिवाक्यानां तदपरत्वात् । उत्पत्त्यादि च ब्रह्मात्मविज्ञानस्यानध्यात्मानात्वाद्यनुत्पत्तिं भ्रान्तं वेधि शाक्यं वदूय् ।

9

विध्यभावेन वेदान्तानां न ताहगात्मबोधकत्वमित्याराकृतच पुरुषस्म कर्तव्याभिमुख्यकरणार्थं विधिस्वरूपस्यार्थवत्त्वाद्विधेस्तत्त्वज्ञानानुवादिका एवं श्र(वादकथ्रा)तिच्छलादप्यनृतपत्तिराक्ष न काङ्क्ष्यते—सदात्मनपिति । तादिति जीवेच्छणवासित्यं ब्रह्मेत्यर्थे । छान्दोग्यवल्लदेवप्रमितेः पदनगतिसामान्यादर्शीयति—तस्मपुस्सिति । अनने तद्वास्य विज्ञप्तिमिति वाक्यशेषोऽप्युपलक्ष्यते ।

9

ञ चेद्' २ ग. 'त्कृतं क' १ ३ क. ग. घ. ड. 'तर्कमक' १ ४ ख. 'रुद्रक' १ ५ ख. 'व भा' १ ६ ख. 'श न' १ ७ क. ख. ग. घ. 'ध्यो' ८ क. 'धित्लाभा' १ ९ ड. 'व वि' १ ९ ड. 'पिल्वान' १ ११ क ग. नक' १ १२ ग. घ. तु कर्मे क' १ १३ ग. 'कुतस' १९ ग. 'कुतस' १५ ख. 'धीतिया' १ १६ ख. 'ठि । तचोद' १ १७ ख. 'यार्थमू । कू' १ १८ क. ग. घ. ड. 'कैयुप' १ १९ ख. 'दय ब्र' १ २० क. 'रितास्म' ।

10

१० आनन्द गिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेता—[१प्रथममाध्याये— अयमात्मा ऋषभ्यादिरादिराश्वदार्ः। कच्रोऽमोषधकर्मे काण्डविरोचदुत्पन्नमपि ज्ञानं ब्रान्तिमिलारूढं तस्म यथाप्रासक्तरोऽनुवादेनोपायमात्रपरत्वाच वस्तुपरवे दान्तज- न्यज्ञानवाधकत्वमिल्य—उत्प्रेक्ष्यते। नानुत्प्रेक्ष्यमिति। वाक्यश्रवणानतरमके ऽत्रोडस्माद्दुमित्यास्यानुमवसिद्धत्वा ल्लाङ्ङमर्के ऽतिविपरीतज्ञानादेशिनाच नोऽयं वृङ्कु शाङ्क्यमिल्यर्थः।

10

तृतीयेऽद्विप्रयोजनाभावस्य तुल्यस्यांपिति चेतू। न, "अकृतेनेह कृत्स्न" इति स्मृतेः। य आदुविदिस्वा ब्रह्म व्युत्थानमेव कुरीआदिति । तेषामप्येष समासो दोषः प्रयोजनाभाव इति चेन्न। न अक्रियामात्र- स्वाध्यायोऽथानस्य। अविद्यानिमित्तों हि प्रयोजनस्य भावो न वस्तुधर्मः। सर्वप्राणिनां तदर्शनात्। प्रयोजनदर्शनया च प्रेयोमाणस्य वाञ्छनाकार्यः मद्विदर्शनानात्। "सोऽकामयत जाया मे स्याद्" इत्यादिना पुत्र- वित्तादि पाङ्गलक्षणं काम्यमेवं ति "उभे होते साध्यासाधनलक्षणे एव" इति वाजसनेयिब्राह्मणेऽवधारणात्।

10

विदुपः प्रयोजनमावाल कर्मणि प्रवृत्तिरित्येक तर्हि तस्येष्टवि प्रयोजनाभावा- त्क्वापि न प्रवृत्तिः; स्यादिति शाङ्कते—न, "अकृतेन कर्मोणाडर्था ज्ञास्स्ति । अकृतेन कमोभावेनापि लोकेऽनर्थोडस्यति गीतामू स्मरणात्। त्यागेऽपि नास्ति । अकृतेन कमोभावेनापि त्यागो न स्यात्। शाङ्क्यमेव चोदयति—य आदुरिरिति । प्रयोजनाभावस्य तुल्यस्यांपिति चोद्यस्य। शाङ्क्यमेव विचार्यते—य आदुर्विदिति । कमत्यागस्य व्यापारात्कत्वे व्यापारस्य हेयात्मक्त्वादुक्तंस्यां प्रेयोजनांप्तं स्यात् । न त्वेतदस्ति किंतु क्रियाभावमात्रोऽनाश्रयलुपम्। तस्य च स्वाश्रयस्वरुपतत्स्वत एत्र प्रयोजनात्त्वाल प्रयोजनानतरवस्तुस्पमिति परिहृत—नेति। त्यागस्यानन्यत्न कृत- व्यापारहुतुजत्वान्न्यत्प्रयोजनाभावात्त्वि कुत्रचन्यत्र मदनकृत्स्यध्वापहेतुमाह—अविद्ये- त्यादिना। यदह विदुपः करं यत्नं विना व्यापारमौदासीन्यमात्रेण सिध्यतीत्या- शाङ्कच कियाहेतुमावात्क्रियाभाव इति वक्तुं तदङ्गतुमाह—अविद्ये- त्यादिना। प्रयो- जनस्य भाव इति। प्रयोजनस्य भावोऽर्थः। तस्यां वस्तुस्पर्मेस्ते विद्युपोडपि तृष्णा स्यादिति तत्रिप्रेधति—नु वस्तुस्पर्म इति। न वस्तुस्पभाव इत्यर्थः। वस्तुस्पर्मेस्ते हि विद्वामरिविद्यां च तस्माद्धितादीनां सा स्पात्त तेतदस्ति। तत् हेतुमाह—सर्वेऽति । तदर्थमेवात्रि पाटे वस्तुस्वभावाज्ञानां गोपालादी नामपि तृष्णादेशिनाच वस्तुस्पर्म इति कथम्चिद्येज्जम्। तृष्णाया अवियाजन्यत्वमुक्त्वा तस्या व्यापारहेतुत्वमाह—प्रयो- जनेति दुर्यादिति पञ्चम्यविच्छकामद्रोणि निमित्तागा इत्युत्तरत हेतुत्वेन संबध्यते।

10

१ ख. 'दिसा'। २ ख. 'कुत्रोस्स्ना' । ३ च. 'दिना गु' । ४ ख. 'जतरुष्णाभा' । ५ ग. घ. 'दुके तं' । ६ ख. 'पेक्षित्रे स्या' । ७ ख. 'शाङ्ख' । ८ क. ग. घ. ड. 'वं दि' ।

11

१ प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । ११

11

न केवलं दर्शनमेव किंतु श्रुतिरप्यस्मीत्याह—सोडकामयतेति । घोरङ्कामयतेत्यादिनोऽपे ह्येव एष्ठे एवते वाक्येन च पुत्रवित्तादि कास्मैचिद्वाजसनेभिवाच्चाण्डजधरणादिस्थानवयः । प्राज्ञलक्षणंविधित्सति । जायापुत्रादेवमानुपविच्छद्यकरर्मभिः पञ्चभिर्योगतपाऽऽलक्षणं कर्मेत्यर्थः । उक्तं इत्यस्यार्थोऽह— साध्यसाधनंति ।

11

अविद्याकामहोपनिषद्वित्ताया वाज्छनःकायमव्रुते: पादिकलक्षणाया विदुपोडविद्यादिदंभावादनुपपत्तेः क्रियाभावमार्तं व्युत्थानं न तु यागादिदनुचीयेरुं भावात्मकं तद्वा त्रिचतुर्गनुरुपरमे इति न प्रयोजनमन्चेष्टचयम् । उक्तं तर्मात् प्रविष्टव्योदित आलोके यदातपसङ्कप्तकाश्यपतनं तत्त्कियोजनमिति प्रश्शाहेम । व्युत्थानां तर्हीयथामास्वात्र चोदना ईमिति । गाहस्थ्येऽ* चेत्परत्रविज्ञानां जांतं तथैवास्वकुर्वीत आसनं न ततोऽन्यत्र गमनमिति चेत् । न । काममयुक्तत्वाद्वाइस्थस्य । पताद्वात्क्रूम इति । उक्ते होते एपुणे प्रणेत्यवधारणात् । कामनिमित्तपुत्रवित्तादिसंथनियमभावामांत्रं न हि ततोऽन्यत्र गमनं व्युत्थानमुख्यते ।

11

ततो+ न गाहस्थ्य एतत्कुर्वीत आसनमुपनिषत्क्रतिचरस्य । एतेन गुह्यगुह्यश्रोतपसोरप्यमितपत्तिवृत्तुपः सिद्धा । एवं क्रियाहेतुं प्रदर्श्य तद्भावादेव वित्तुपः क्रियाभावोऽड्यनसिद्ध इत्याह—अविद्याकामेति । पादिकलक्षणाया इति । जायापुत्रादेवमानुपवित्तकर्मभिः पञ्चभिलेक्ष्यते साध्यत इति वैदिकी प्रबृत्तिः । पादड्कसणण्योचित्ये गौण्या वृत्त्या पादिकल्चनात् संशयोऽपचारात्प्रभासरा पादिः । पादको यज्ञ इति शुद्धेतरथे: पादिकलक्षणाया इयमनन्तरमनुपपत्तेरित्यनुपपः । व्युत्यानमिचनन्तरमध्यस्थसिद्धमिति द्वेपः । एवं च क्रियाभावोऽड्योदनस्यात्मकस्य पुरुषस्वभावतत्त्वेनायतनसिद्धत्वे सति न प्रयोजनापेक्ष्ययाह—तच्चेति । पुरुपधर्म इति । पुरुपस्वभाव इत्यर्थः । अज्ञानकार्येषाज्ञाननिवृत्तावयत्तन एतत् नित्युतिरित्यत्त डाहंतमाह —न हत्यादि । व्युत्यानस्य पुण्यापाराद्योचितावभावे वैनेरत्ककाराद्विप्रयोग न तु न ततोऽन्यत्र* । क. संशितपाठके बहिहिलिखितः—“उक्ते वां कुर्वीत: परमार्थविज्ञान ज्ञात्वा चेतनैडडप्सरत्न न ततोडन्यत्र” । + क. संशितताठके बहिरिलोकितः—“ततोऽन्यत्र उपरमविषयस्य माहेश्य आसनं न तु नैव भवति । एतेन ।

11

१ क. म. व. ड. छ. ज. 'ह' । सोडकामयतेत्याः । २ क. ख. व. घ. ड. च. छ. ज. 'वान्' । ३ म. जत् 'पत्तेरमःवादक्रि' । च. 'पतेलमावाःकिया' । ४ जत् 'भामा' । ५ ख. च. छ. ज. 'धाइत्पुरः' । ६ च. छ. 'तैक्क' । ७ क. ख. 'त्रैव वार्त्तां कु' । ८ च. छ. कामः उ*' । ९ च. 'बन्धाभा' । ९० ल. 'मात्रमेव हि' । ९९ छ. 'ते' । ततो ।

12

१२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेत—[ १प्रथमाध्याये—सिद्ध्यतीति शाङ्कते—अध्यात्मं तावींति । तत्त्वोद्‌म्रयत्र गप्यसमिति । पारित्रा ङ्यस्वीकरण इत्यर्थे । किं गाईस्थ्यश्रदेन गृहस्थोऽहमिवाभिमानपुरःसरं पुत्रादिवित्ताद्यभिमान उत गृहस्थलिङ्गधारणम् । नाद्‌स्य । विद्याद्‌वियाकार्याभिमानानिवृत्तेरित्याह—न्न क्रामेति । न द्वितीयः । लिङ्गेड्‌ग्याभिमानराहिल्यस्य तुण्यत्वात् । न चैवं पारित्राज्यलिङ्गड्‌ग्याभिमानाभावात्तस्याप्यसिद्धिरिति वाच्यम् । सत्त्वोद्‌ग्याभिमानराहिल्यस्यैव सर्वसंन्यासराहित्यलक्षणं हि परमहत्पारित्राज्यं लक्षणं न लिङ्गधारणम् । " न तेन सर्वसंन्यासराहित्यलक्षणं हि परमहत्पारित्राज्यं लक्षणं न लिङ्गधारणम् । " न तेन सर्वसंन्यासराहित्यलक्षणं हि परमहत्पारित्राज्यं लक्षणं न लिङ्गधारणम् । " न त्वलं प्रपञ्चारणम् " इति स्मृतेः । तत्क्ष लिङ्गड्‌ग्याभिमानगून्यस्य पारित्राज्यं सिद्धमित्याह—क्रियानिमित्तेति । गाईस्थ्य इति । अभिमानात्मक इत्यर्थः । तर्हि गुरुश्रूषाद्‌वाव्‌ध्यभिमानो न स्यादित्याशाङ्क्यैतेनेति ।

12

अत्र केवलगृहस्थस्य शिक्षाटनादिष्वयत्परिभवाच्च रसिमानः सूक्ष्मरश्मितां दशैयेन्त उत्तरमाददात् । शिक्षोरपि शिक्षाटनादिनियमदर्शनेनैवधारणमात्राधीनो गृहस्थस्थापि साध्यासाधैर्नैपुणोभयविनिर्वकल्पो देह-मात्रधारणार्थंमस्माद्‌च्छादनमात्रोपजीवितो गृह एवास्तासनभिति । न स्वगृहविशेषपरिग्रहणियमस्य कायमयुक्तत्वादियुक्तोत्तरमेतत् । स्त्रीगृह-विशेषपरिग्रहान्तर्गतविप्रहिकृतमेव शरीरधारणार्थोभयोर्‌या शिक्षाटनादिषु महत्सौ यथा नियमो मिश्रोः शौचादौ च तथा गृहिणोऽपि विदुषोऽ-कामिनोड्‌स्तु नित्यकर्मसु नियमेन प्राप्ततिर्योव्‌ज्जीवादिषु नियुक्तव्या-त्मत्यपपरिहारोयेयित । पुत्रक्रियोगाविषयत्वेन विदुषः प्रयु(न्यु)क्रम-शक्यंनोयेयत्वव्वेति ।

12

उभय यथा पुत्रादिसंवन्थनियमरहितस्यापि तन्मते देहधारणार्थिनो मिश्रोः परिगृह-व्यावर्तेनाथो शिक्षाटनादि नैवैति नियमोऽ्‌क्रियते तथा गृहस्थस्थाप्यभिमानज्ञानस्यैव सतां देहधारणार्थं गृह एवास्तासनं न भिक्षुकत्वंविप्रहिकादिति नाकूतेऽश्र केचिद्‌वृहस्थाः इति । तेषां न न्यायो मूलं किंतु द्रष्टव्यादिकेमेव मूलमित्युपैहस्तनाह-भिक्षाटनादील्यादिराद्‌धे न प्रतिमुः पार्श्वे; क्रियामाणस्स्तरस्कारः । रस्मेतिति । काक व्यतिरेकेण स्मूलदृष्टय इत्यर्थः । न भिक्षाटनादील्यादिराद्‌धे न प्रतिमुः पार्श्वे; क्रियामाणस्स्तरस्कारः । रस्मेतिति । काक व्यतिरेकेण स्मूलदृष्टय इत्यर्थः ।

12

१ क. 'तोड्‌मि' । १२ ख. 'हित्य हि' । १३ ज. 'धनोऽभ' । ४ ख. 'शुल्त' । ५ क. म. घ. ड. 'धां मि' । ६. 'दिते' । ७ म. छ. 'क्षोः प्रवृत्तिः क्षो' । ८ ग. प. ड. 'दौ त' । ९ ख. छ. 'रार्पति' । १० क. ख. म. घ. ड. 'योगत्ना' । ११ ख. 'दिरेवे' । १२ क. म. घ. ड. चिदिदिति । १३ पा. 'वसंस्करणा' ।

13

१प्रथमः सण्डः] ऐतरेयोपनिषत् ।

13

देहधारणमात्राभिनो भिक्षोरपिति पूर्वेऽन्वयः । सिद्धान्ती तस्मैवंभूतस्य क्षीरपरिमहोदत्ति वा न वेति विकलप्याडडये दूषणमाह—उद स्तेति । क्षैगृहवदिक्षुपादेन क्षोभिपोषो गृह्यते । द्वितीयेऽपि क्षीरपरिसहवत् एव दृग्यपरिग्रहाधिकारातद्भावेऽप्यक्षीरदुग्यपरिग्रह-निवृत्तेस्तद्भावे प्रकारान्तरेण जीवनसिद्धेर्यथोदिसाटनादिनियम एव सिद्धयत्याह—क्षिक्षिति । न य पुङ्गवदापरिगृह्होतेन जीवनव्यस्तीत् शोष्येद्यम् । तस्मै स्वस्थ स्वस्थने संवन्यभावे तदीयमपि परकीयद्रव्यतुल्यत्वेन तत्रापि भिक्षुत्वनियमादिति । अन्ये तु भिक्षोरपि भिक्षाटनद्वौ ससामानसङ्क्रान्तिनियादिनियमः शौचादौ इद्व चातुर्झ-ण्यादिनियमश्र प्रक्षाळादिपरिहाराय यंथेभ्यते तथा यौगजिज्ञासाविधिश्रुतिलातत्र्यवायप-रिहारायं नित्यकरणि निमित्तेन प्रत्रितिरियाहुलदनुवदति—धरीतपहारणार्थोया-मिति । अकुर्वीत एव गृहेऽवस्थानं पूर्वमते नाद्वितम् । अस्मिन्मते त्वस्मिहोत्रा-चनुष्ठानमपि कतेङ्यमिति शाङ्कते । तेनां पूर्वं परिग्रहयादनुष्ठेयो भिक्षाटनादिविषयो टष्टशरीरधारणप्रयोजनो नियमो द्रष्टान्तवलेनोक्तः । इह तु स भिक्षोटनादिगतस्स-गारत्वादिविषयोदृष्टान्तवलेनोक्त इति भेदः । दूषणमति—पेतद्विति । तस्य सर्वेऽपिोक्त्रीश्वरात्मलाक्ष न नियोज्यस्वभावियायुक्तमिलय—अशक्ययेऽति ।

13

यौगजिज्ञासावदिनित्यचोदनानर्थक्यमिति चेत् । न। अविद्वद्विषयत्वेना-थेवस्वात् । यतु भिक्षोः शरीरधारणमात्रत्वस्य प्रत्तत्त्वेनियतत्वं तत्फ-डुर्गेन प्रयोजकं । आजन्मम्रप्रत्तस्य विपासापगमवत्वान्नैवप्रयोजनार्थ-त्वमवगम्यते । न चाविहोत्रादीनां तद्धर्मस्याप्यनित्यतनत्कोपाच्चः ।

13

ताहि तच्छुतेरप्रामाण्ये भिक्षाटनादिनियमविधेरपि तत्स्या|दिति भ्रयाण शाङ्कते—यौगजिज्ञासेति । अद्वैतवि नियोज्ये तत्प्रामाण्यं घटत इति नोक्तदोष इत्याह—ऐति । तद्धृक्प्रतिबेधादि परिहर्तुमनुवदति—यथ्रिति । दूषणमति—अनृतमिति । आचमन-विधिनाsडडचर्मने प्रत्तुच्याडडचर्यो यः विपासापगमत्वस्य यथा नान्यप्रयोजनार्थत्वं प्रयोजनं प्रयुक्तिसतत्वेन नाडडचमनप्रवृत्तिप्रययोनेकत्वं । तद्धृजीवनार्थी भिक्षादौ प्रवृत्तस्य यस्तत्र नियमः स न भिक्षादिप्रवृत्तेः प्रयोजक इत्य्यः । एतदुक्तं भवति नियोज्यस्वभावाल्लक्ष ब्रह्मादिवो नियमविधिनानुपपत्तिराशङ्क्यते । तत्र युज्यते । कथम् । नियमस्य हि नियमासिद्ध्यमपेक्ष्यते । नियमेष्ट्र प्रत्रित्तिसिद्ध्यर्थं ।

13

१ घ. 'हि' । २ क. 'देति' । ३ क. 'स्वस्थगृहे वि' । ३ ख. 'ते' । ४ क. 'न द्वि' । ५ क. 'तीयडपि व्री' । व. 'तीय क्षी' । ५ ख. 'वे स्वकीय' । ६ क. ग च. ड. 'प्रोयेऽति । ७ व. 'तेऽक्षति' । अ° । ८ क. तथैति पु° । ९ क. ग. व. क. 'क्षादि' । ९ क. 'मने प्र°' । ११ छ. 'न्यात्प्रयो°' । १२ क. 'हि शुते' । १३ ग. व. ह. 'चिन्द्र प°' । १४ स. 'मनप्र°' । १५ ग. ढ. 'जनतस' । १६ क. 'पेक्षते ।

18

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेत—[ १प्रथमाध्याये—

18

सिद्धा किं नियोगेन । अत एवं दर्शपूर्णमासतियोगादेवाहननियमेन प्रवृत्तिसिद्धौ तत्र न पृथकू नियोगोऽङ्गड्य् क्रियते । तद्मावें च न नियोग्यापेक्षेत ब्राह्मणिदो नियोज्य-

18

स्वभानेडपि न नियमविध्यनुपपत्तिरंत्ति । अभिहोत्रादिग्रहणुतेस्ल्वनयतोऽसिद्धत्वेन तद्धि-

18

शित एवं तत्र प्रवृत्तिस्ववधन(कल्पसूत्रे)तत्सिद्धयर्थं तत्र नियोगे वाच्ये तस्य तत्

18

नियोग्यापेक्षेत वैपम्म्यमाह—नु श्रुयतेहोति ।

18

अर्थेमासमृद्धिंचिन्तैनियोगडपि प्रयोजनाभावेडनुपपन्न एवति हेतु।न ।

18

वमिमयस्य पूर्वोक्तसिद्धत्वाद्वादतदिक्रम यत्नगौरवादूर्थात्तस्माद्व्युत्था-

18

नस्य पुनर्वचनादृष्टि: कर्तव्यतोलोपपत्ति ।

18

नियमविषये नियोग्यानपेक्षायामपि तस्य क्रियात्मकरवात्र्यायोगानपेक्षा वाच्या । तद्भ-

18

क्तन्तु नियम: सिध्यतीति शाङ्कते—अर्थेमासोति । तत्रनियमस्यापि पूर्ववासनावशादेव प्राप्तत्वात्तत्रापि नियमविरोधकाश्चो येन प्रयोजनमनपेक्षा स्यात्ति परिहरति——न

18

तृप्ती । यद्यपि नियतेन वाड्वियतेन भोक्तृत्वादिना जीवनं न सिद्ध्यति तथाडपि विद्यो-

18

त्प्रे: पूर्वं विद्यासिद्धयर्थं नियमस्यापिहितत्वात्तादृशानप्राप्तव्यादृचोऽपराननरमपि

18

नियम एवं प्रवर्तते नान्तरीयें । तद्रशानानां नियमवासनाभिरन्वयेनामिमूतत्स्वेन पुनस्त-

18

दुङ्ङेचनस्य यत्नमाध्यान्तर्गतत्वात्तत्रैवेतित नियमोऽड्यसिद्ध इत्यर्थः । एतेन

18

प्रत्यायपरिहार्यार्थत्वमपि नियमानुपालनस्य निरतं तस्य विधुतः: प्रत्यायायप्रसक्तेरिति ।

18

एनमुक्तरिया व्‌युत्थानस्य विधि विना स्वतः प्राप्स्वेडपि सति तत्कर्तव्यताविधिमपि

18

विदित्वा व्‌युत्थायवेदिकमनुरुन्धे विद्धानित्याह—अर्थेमासोति । विधित:

18

कर्तव्यतोलोप्सिसिद्धेः । न च विधे: प्रयोजनाभावप्रतिपादिकत्वादिति वाच्यम् ।

18

प्रैशोचबारगणभयदानादिहेतोर्मूत्युमेघप्राप्त्यर्थेतवन चेत्स्यापि वैषम्यं

18

शङ्क्यं च । विद्युपि परमं हलेक लोकसंहारहेतुत्वात् । तस्य तु संघहय पूर्वोक्तमैत्री-

18

करणदिवसानप्राप्त्यर्थेन ब्राह्मण्योपदेशादविन प्रयोजनानपेक्षणात् । यद्वा प्रारड्घक-

18

मार्लिसहेतुर्नव्यादिप्रतिमासंनविचारितयाडSहुतिदृष्टिज्ञानंतरकर्मार्थेतात्प्राप्तौ तत्रि-

18

वतीनेन वा विदुपो व्‌युत्थानविधाविच्छेदयेच्छोभंपंस्तरिति भावः ।

18

अथिदर्शेऽपि 'पृथुकुणा पारित्राज्यं कर्तव्यम्प्र । तथा च " शान्तो

18

इति । 'इसीद्वचनं प्रमाण्यम्' । शेपदर्शान्तर्गतो

18

९ स्व. ९ 'श्रु नो' । १२ ड.ज. "देवतिय' । १३ ग. "यमः प्र" । १४ च. 'वेष्टि' । १५ च. "प्रति" । ६ स्व. ९ 'स्य च वस्यु' । ७ स्व. 'तंव्योऽप' । ८ ग. घ. ड 'न वि:' । ९ ग. ड. 'यम: । त' १० ड. ह. 'ते व स:' । ११ ग. घ. ड 'पतेऽ' । १२ ड. 'मू । प्रेयो' । १३ ग. ह. 'घघ' । १४ क. 'व्यसस्रा' । १५ स्व. 'पत्तेर्ऽ' । १६ क. ग. घ. ह 'ग्रामडपे' । १७ क. प. घ. क 'भसुलूणां' । १८ स्व. च. छ. ल 'चनमु' । १९५ व. ज. 'दामा' ।

15

१प्रथमः खण्डः। ऐतरेयोपनिषत्।

15

नानामन्याश्रेमे तद्वचुपपत्ते:। " अत्याश्रमिष्य: परमं प्रविशं मोक्षाय सम्यग्रपिसंप्रजायते" इति च व भ्रेताश्वतरे विझायते । "उ कुष्णा ज मुञ्जया धनेनै त्यागेनैक अमृतत्वमानशुः" इति चै केवल्ययति: । " आत्मा ज्ञेयः श्रेयमार्जेते" इति च स्मृतेः। " आत्माश्रपदे वसेत् " इति च । दृढचुपदिवादिवचसाधनानां च साकिल्यानुसारिभिरुपपत्ते-र्गौडश्श्ये डस्मभावात् ।

15

एवं विदुपो व्युत्थानप्रसाधनेन विद्याया अकर्मणि निष्ठतंव साधितम् । तेनैव च तस्या: कर्म-संवन्धोडप्यर्थतस्तस्मात्: " इदानीं विविधिपोरपि व्युत्थानं प्रसाधयिष्यामः" कर्मनिष्ठतंव कर्मसंवन्धित्वं च दृढं "पालयितव्यम्-अविदुपो डपेति । तत्र श्रुतिमाह-तथा चैति । उप-रक्षत्नितिक्ष: समाहितो भूत्वाडडत्मनयनेनवाडडत्मानं परंयेति श्रुतिरोष: । तचोक्तंतेनरब्रदेन संन्यासो विहित इति भाव: । शमादिसाधनानां पौर्वकल्येनानुप्रास्य गृहस्थादिव्वसं-वात्तद्धिनाडप्यर्थद्वालिक्येन संन्यास इति श्रुत्यार्थोऽपिमय्यश्-जुष्प्रेमादीनां चैंति । जुशब्द उपर्यमसूचयार्थे । नेदं विद्धद्विपयम् । तस्य साधनविधिवैयर्थ्यात् । किंतु विविदिपुपिते वकुयादित्यसाधनान्नानुतानामित्युच्यते ।

15

अत्याश्रमिष्य इति । नह्य-चर्यादिन्हस्सान्तानाश्रमधर्मत्वेन आश्रमानतिक्रम्य वर्तते परमहंस इति सोऽड्याश्रमिष्य-व्देनोच्यते इति तद्विधेरे प्रतिपादित इत्य: । "एतद्पमुपुष्ट मत्रैस्समूहैरजो निस्सहेतु: सेवितं तच्चं प्रजापत्यै:" न कुष्णेति । त्यागस्य साक्षाद्मृतत्वसाधनत्वाभावेनाऽ-मृतत्वसाधनं ज्ञानं तद्विपयान्त तद्रूपत्वेन तदुप-गीयते इति । आपाततो वाक्यं ज्ञात्वा निश्चीयार्थ नैतद्रूपं कर्त्त्यागरुपं संन्यासमाश्रुतेति सतथ्ये । डत्क्षैति । डत्क्षैज्ञानसाधनीभूत आश्रमो व्रात्याश्रम: संन्यास इत्यर्थ: । किंच " एकाकी यतचित्तात्मा " इत्यायुपक्रम्य " व्रातचारिव्रते स्थित: । मुन: संन्यस्य मचित्तो युक्त आसीत मत्पर:" इत्यनेन व्रातचर्यादिसाधन-विधिवल्लाडप्यर्थतस्तस्मिन्सविधिरित्याह-व्रातचर्योच्यते इति ।

15

न चासंप्रं साधनं कस्मिचद्दश्यस्य साधनायालम् । युद्दितानेपयो-गीनि च गाहस्थ्याश्रमकर्माणि तेपां "परे" फलमुपसंहृतं देवतास्पयलक्षणं संसारविषयमेव ।

15

१ ख. व. छे. जे. मधुनु । १२ व. छे. ज च लोम । १३ ख. गुरुत: "कुलि" व के" ति स्मु° १ ५ व. "नां सा°" १ ६ छे. "नान्ल्वाङ्ग" १ ७ ख. "वं हि वि" ८ ख. "रादप" । ९ क. ग. घ. ख. "वामपी°" १० क. म. घ. ख. "रतिस"° ११ क. खुर्श्योऽप" १२ क. ख. 'सिमि" १३ क. ग. च. अस"° १४ ख. "ति । आदिस"° १५ ख. "रतशब्दस" । घ अ. "रतस"° १ ६ ख. "नडुसंन्यास"° १ ७ ख. "वदार्ह"° १८ क. ख. "श्रमिश"° १९ ख. "नुत्यादि°" । २० मा. "दास"° । २१ च. 'वां फ°' । २२ छे. परफ° ।

16

१६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता—[१प्रथमाध्याये—

16

अत्रु गृहम्थस्याप्यृतुकालामागमनलक्षणं ब्रह्मचर्यं कदाचिच्छदनकाल एकाकित्वादिकं च संप्रतीयाशार्कृच्य तस्यापुष्कलेःसाधनत्वाच्चत्तो ज्ञानासिद्धयोनिकाले परनिःसं-

16

न्याप्रसक्तेऽत्रविधावैयर्थ्याच्च नैवमित्याह—तु चेत् । अतो न कर्मनिष्ठस्वं कर्मसंनिः-

16

त्यत्वं चाडडमज्ञानस्यैर्ये । यतु कर्म च वृत्ततीसहस्रलक्षणं प्रस्तुत्याडडत्मज्ञानं

16

प्रारम्यते ह्यस्यादिना कर्मसंनिष्ठितमुक्तं तदाडडह—यद्वाडडहोति । तथा च पूर्वोक्तं

16

कर्मसंनिष्ठं ज्ञानं संसारफळकर्मणदेव तचोःसंहनोभिति न तत्परमात्मज्ञानमित्यर्थः ।

16

यादि कर्मिणः पूर्वं परमात्माविज्ञानमभविष्यत्संसारविपयस्यैव फल-

16

स्योपसंहारो नोपपत्त्यः । अङ्कफलं तद्विति चेत् । तद्विरोध्यात्मवस्तु-

16

विषयत्वादात्मविद्याया । निराकृतसर्वनामरूपकचोपरमार्थत्वस्तुविच्छंयं

16

ज्ञानमृतत्वसाधनमपु । गुणवफलसंभवे हि निराकृतसर्वविशेषात्मवस्तु-

16

विषयं विज्ञातस्य न प्रामोति तच्चानिष्टमपु । “ यत्र त्वस्य सर्वपातमै-

16

वाङ्मनः” इत्यधिकलत्य क्रियाकारकफलादिसर्वव्यवहारनिराकरणा-

16

द्वितुषक । तद्विरोधीतस्याविदुषो यत्र हि द्वैतभिव्यक्तस्वा क्रियाकारक-

16

फलकदुप्येव संसारस्य दर्शनितत्वाच वाजसनेपियब्राह्मणे । तथेहापि देव-

16

ताप्येयं संसारविषयं यत्फलमशनौंपादिदृष्टस्वात्मकं” तत्फलमुपसंहृत्य

16

केवलसर्वैक्यमेकसत्वविषयं ज्ञानामृतत्वाय वक्ष्यापिति मचतते ।

16

अत्रु पूर्वोक्तमेव परमात्मज्ञानान्त च कर्मसंंचन्ध्येवेत्याशङ्क्य तस्य संसारफळकत्वे-

16

नोपसंहारात्परमात्मज्ञानस्य च मुक्तिफलकत्वात्त तत्परमात्मज्ञानमित्याह—यदि

16

कर्मिण एकैन्तनेनैःज्ञानमेव परमात्मज्ञानान्त चौदित्यर्थः । परमात्मज्ञा-

16

नाकाङ्क्षत्प्रथिग्यमविद्यादेवताज्ञानस्य तत्संसारफळं नाङ्कदिते: परमात्मज्ञानस्यैति

16

न तस्य मुक्तिफलत्वविरोध इति शङ्कते—अङ्केति । परमात्मज्ञानस्याङ्कसंचन्ध्यफळसंच्या-

16

दिस्वैविधोषरहितैर्निविशेषवस्तुविपयत्वाच तस्याङ्कादिसंबन्धित्वं नेन तदङ्कविषयत्व-

16

मुक्तफलस्य स्प्यादिते परिहरति—न तद्विति । तदेवं स्पष्टीकृत्यते—निराकृत-

16

त्यादिना । तच्चानिष्टमिति । आत्मा वा इल्यादिमभिलपकमादिलिङ्गैरात्मनो निर्देश-

16

षत्वसिद्धौदृष्ट्यर्थः । वाजसनेपियब्राह्मणे च परेमात्मविदः सर्वसंशयान्त्यमुक्त्वाडS-

16

१ ख. 'श्रणन्' । २ ख. 'कितं सं' । ३ ख. 'लख्या' । ४ छ. 'व ब्रह्मात्' । ५ ख. च. छ. ज. 'त्मज्ञा' । ६ क. म. घ. 'नोपसं' । ७ म. छ. 'तस्येतु' । घ. 'परेत' । अ' । च. 'त्वाद-

16

ध्यातं' । ९ च. 'विज्ञा' । १० ग. घ. ड. 'परमात्मज्ञा' । ज. 'परविद्या' । ११ क. म. च. 'व्यासं' । १२ छ. 'यं फलं' । १३ छ. 'नादि' । १४ छ. कः 'फलं' । १५ ख. 'तमव' । १६ ख. घ. छ. 'पयत्व' । १७ ख. 'दूष्य कियाकारकफलकले' । १८ क. म. घ. ड. 'लत्या' । १९ ख. घ. 'नोक्तं हि' । २० क. म. घ. ड. 'देवाडडह' । मि' । २१ ख. 'दितो' । २२ ख. परात्म' ।

17

१ प्रयमः सण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । १७

17

विदुषः संसारफलोचेच्छ्रेष्टं संसारफलैकस्यातीतस्य ज्ञानस्य न परमात्मज्ञानत्वं वक्ष्यमा-

17

णस्य निर्बीजरोपवस्तुतिविषयत्वात् । परमात्मज्ञानवं मुक्तिफलत्वं चेत्याह—युत्रेत्यादिना ।

17

तत्रेहापीतिवाक्ये श्रुतिदृष्टयैवपाठ एकं पदं निष्पाद्यत्नार्थक निष्पाद्यवादपि संसार-

17

विषयं संसारान्तर्गतामिति वैंकुम् ।

17

ऋणमपतिवनस्थावनिदुष एव मनुष्यपितृदेवलोकप्राप्तौ मातृ-, न

17

विदुषः । “सोडयं मुल्यलोकः: पुत्रेणैव ” इत्यादिलोकत्रयपसाधननि-

17

यमपृणते । विदुषः पुत्रणपतिवनस्थामात्रो दर्शित आत्मलोकार्थिनः “ किं

17

प्रजया करिष्यामः” इत्यादिना । तथा “पुत्रधौ ऋषे तदिद्रां आसू-

17

ऋषः काङ्क्षेया: " इत्यादि । "पतद् ऋषे वै तत्पुत्रे" विदिद्र्ऋषे-

17

होत्रे न जुष्टांचकु: " इति च कौपीतकिनाम् ।

17

एवं कर्मसंवन्धित्वं ज्ञानयोक्त्वा यात्रजीवावदिश्रुते: कमेल्यागो न संशयतीति यत्पू-

17

र्वादिनोक्तं तत्र यावज्जीवावदिश्रुतिरविद्धदृष्टिप्रतिपत्मुक्तम् । ऋणश्रुतेरिदानीं गतिमाह—

17

ऋणमेति । ऋणस्यापनाकृतस्य मनुष्यादिलोकप्राप्तौ प्रति प्रतिकन्यकत्वादर्थिनोऽधि-

17

दुष एव ऋणोपाकरणं कर्तव्यं न मुमुक्षः । मुक्ति प्रति तस्याप्रतिकन्यकवादित्यर्थः ।

17

नत्वर्णस्य मुक्ति प्रतिप्रतिकन्यकत्वं विरोषाभावात् । “अनपाकर्तुर्हि तु शेव-

17

माज्ज्ञो व्रतत्यध:" इति स्मृतेश्चैवंश्रुत्याददह—सोडयमिति । “सोडयं मनुष्यलोके:

17

पुत्रेणैव नरस्यो नाम्न्येन कमेभीः ऋणेति पितृयको विहित्या देवेलोक:" इति श्रुते:

17

पुत्रादीनां मनुष्यलोकादिहेतुत्वेनावगमात् । पुत्रादिभिरपारक्तव्यां

17

पुत्रादिसाध्यलोकप्राप्तौ प्रति प्रतिकन्यकत्वमेव युक्तम् । ऋणानपाकरणे पुत्रादिसाध-

17

नामेवं साध्यलोकामावात् । न मुक्ति प्रति, तस्यास्तदभावात् ।

17

स्मृतेश्च रागिणं प्रति संन्यासानिन्द्रयाथावमात्रत्वादित्यर्थः । न केवलमुक्तिन्यायतो मुक्ति

17

प्रत्यप्रतिकन्यकत्वं किन्तु श्रुतितोडपि याह—खिद्रे॒ष॒ श्रुति । श्रुतिच्चैण ऋणे प्रजा-

17

ध्यानकर्मणामनुष्ठानामप्रतिकन्यकत्वं दर्शितम् । काक्षेया इत्यनन्तरं किंमर्थी वच-

17

मध्ये्य्यग्राह इति शेषो दृश्यः ।

17

आविदुषः पुत्रेणानपाकरणे पारित्राड्‌यानुरूपं पित्तिरिति श्रेयः । न प्रामाण-

17

हस्त्यप्रातिपच्च॑र्णत्वासंभवादाधकारिकानुरोधाद्यप्यत्र डिम्प्र । चतस्स्यात्तस्वव्याख्या

17

१ क. "फलं निध्द" लस "फलवेच्छे" । २ ख. म. "लस्या" । ३ ग. ड. "फलं चे" । ४ क. यमे" ५ क. वतुं द्वितीयं पदम् । ए° ६ च. "ति यत्लो न" ७ क. म. घ. ड. "प्रेप्लया" ।

17

८ क. तथैवैत्° ९ च. वृ पुत्रे° १० श्व. "ति कौ°" ११ क. म. घ. ड. "किनः अ" १२ क. म. ड. "ति म्र°" १३ क. "ग्रा" । पि° १४ क. म. घ. "च इति" । १५ म. ड. च. "स्त्रत्या" ।

17

१६ क. म. ड. "पतेरे" । १७ प. घ. ड. "स्तद ऋणी" ।

17

३

5

१६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमीता—[१ प्रथमाध्याये-समित्यष्टिं प्रसाध्येत । मृत्युपरगाइस्थस्यापि " ग्रमदती भ्रूव्या-प्रसज्येधि वेतरथा ब्रह्मचार्यादेव मृत्येजेदृशाद्दा वृणाक्षा " इत्यात्मदर्श-नोपायसाधनत्वेनेध्यत एव पारित्राज्यम् । यद्वज्जीत्रादिश्रुतीनामधि-त्वाद्देवताप्रतिषयो क्रियेतया । आनन्दमयं व चानन्दाद्देशरानिर्गमाहिरोवं ध्रुवता तत ऊर्ध्वं परित्यागः श्वयते ।

5

ध्रुवते—अविच्छिद्यसत्तीति । यद्यप्यविद्योऽपि लोकत्रयं प्रत्येष प्रतिबन्ध-कत्पान्मुर्ति प्रति प्रतिचन्यकत्पनावहङ्गस्यानुपाकरणीश्वरोपि पारित्राज्यसंप-वादाद्वा । न संपवति तथाडपि विद्वांस आहुः—इत्येकश्रवणमात्रेण्य शाक्रा । यद्वा परिहारान्तरं वकुमियं शाक्रा द्रष्ठव्या । गृहस्थाश्रमेप्रतिबन्धकत्वं तस्यैव तमिराकरणाधिकारात् । तत्क्ष गाहस्थ्यप्रतिपत्तेः प्रामाण्याचर्य एव मुमुक्षोः पारित्राज्यं संपवतीति परिहरति—नेति । यद्यप्युपयानानन्तरमेवष्याणनिवर्त-नेडधिकारः संभवन्तीति प्राग्गाहस्थ्येनैव युक्त तथाडपि विविधासंयमेसड्घीतवेद-स्थैयाधिकार इलप्यत इवेदैव गाहस्थ्यप्रतिपत्तेः प्रागिति द्रष्टव्यम् । ननु " जाह्मणो वै ब्राह्मणेभ्योऽभिरेच्चणा जायते "* नह्मचार्येण्येपि यद्येन देवेस्यः प्रजया पितॄणाम्" इति जायमानमात्रस्यैव प्रतिबन्ध इत्याशङ्क्यनिर्वोके; प्रयोजनं न साकालिक्रिचदेवेति किं तु ब्रह्मचर्योदिकरणेनैवतादात्मापनम् । न चाविकारान-रूवसत्कतुं शाक्रोति । जायमानमात्रस्यैवासामध्य्यात् । किं च ब्राह्मणग्रहणात्स्क्रियादेश्रेणाभावप्रसक्तः । द्विजात्युपलक्षणेDपिचिकायनुपलक्षणात्तदेव न न्याय्यम् । अतो जायमानपदभिकां लक्शणान्तीति जायमानोऽधिकारी संपचमान ईति तदर्थः । तत्क्ष

5

णित्ने ब्रह्मचर्य एव मृतस्य नैष्कर्म्य च लोकप्रतिष्ठः स्यात्—चानिष्म् । अष्टाशीतिसहस्राणीयरम्य तद्वैव गुरुसिस्नापयितादि पुराण लोकप्राप्त्युकेरितव्यथः ॥ न केवलं गाहस्थ्याद्याग्रेगेव संन्यासासिद्धिः किं तु विधिवद्लाइग्रुहस्थस्यापि तदस्लीयाह—प्रतिपत्तेति । आत्मदर्शनेति । आत्मदर्शने य उपाः श्रवणादिसततसाधनद्धने-स्थ्येः । न चैणेस्थूल्या प्रवृत्यादिविच्छेदेः । तथ्या अनदानार्थेदान्तर्वेन स्वार्थे तात्पयोभावात् । अन्यथा तद्वद्दानोरेवावद्यते तद्वदानानमवादानत्वमित्यवदानमात्र-निरस्यतोकृत्या ब्रह्मचार्यादीनामध्यननुष्टेयत्वप्रसक्नादिति भावः । एवमापि यावद्जी-

5

• ग्रहमजुणेलया द्दितीयान्त क. व. ग. घ. ड. संखितिगुप्तकेपु नास्ति ।

5

१ क. ग. घ. ड. "तीनां चान्त्र" १ २ ख. "तु काक्ष" १ ३ क. "दस्य गा" १ ४ ग. क. "हस्त्र्ये प्रतिपते प्रा" १ ५ क. "दस्त्यपि तु । ६ क. ग. घ. ड. "णमे" १ ७ क. ग. घ. क. "यति । ८ क. ग. घ. क. हयथे: ९ग. "दत्वे" ।

19

१ प्रथमः सण्डः] पैतरेयोपनिषत् ।

19

ग्रादिङ्मुखतिविरोधः संन्यासश्रुत्योःरिस्याश्रयण्चाडSह—ग्रारज्जीववेतिः । विरक्तमुमुमुक्षु मात्र-विपयेण्या सेन्यासश्रुत्या यारज्जीवादिसामान्यश्रुतेरमुमुक्षुविषये संकोच इत्यर्थः। अग्रिहोत्रान्वपयकयोःज्जीववादिश्रुतेरनैष्यव संकाचः किं तु श्रुत्यन्तरैणैव द्वादशाराष्ट्रा-न्तरमग्रिहोत्रत्यागविषयिणीं सा पूर्वमेव संकोचितेति न तां विरोद्घं शांकनीयमित्याह—छान्दोग्य इति । किंपञ्चिक्रेच्छलिनां “ऋग्वेदशारात्रमहत्तमाहा” यजमानः स्वयमपि-होते जुद्याद्दैशप्रसङ्गल् तदैन सोमेंन पशुना वेष्टयडSडSनुमृज्यते” इति श्रुत इत्यर्थः।

19

यस्त्वनधिकृतानां पारित्राज्यश्रुतिप्रणधिक्ताविषये संकोचितेत्याह—यद्विति । वचनान्त-नत्र नपिको वेत्यादिश्रुत्वानाल्स्ववै स्मृतिपुञ चाविरोपेणाडSश्रमविकल्पः प्रसिद्धः समुच्चयक्ष ।

19

जनु पारित्राज्यश्रुतिप्रणधिकृतविषये संकोचितेत्याह—यद्विति । वचनान्त-रेतैव तेभां तद्विशेषेष्वनधिकारी विषयः किंत्वधिकारेवेतिः परिहरति—मखोति । उत्सन्नाग्निष्टोमाङ्गिरनुःपरिपेङ्गृहतेरामिरिति भेदः । स्मृत्युपबृंहितत्वादपि पारित्राज्य-श्रुतिवेलीयसीतिव्याह—सर्ववस्मृतिपुञ चोति । अत एव “नाऽऽहचर्येभ्यं वृत्तिच्छेदस्तमावसेत्”

19

“नाऽऽचार्य गृहदस्यो वा वानप्रस्थोऽथ शिक्षुकः।। यत् इच्छेत्परमं स्थान्तमुत्तमां वृत्तिमाश्रयेत् ” इत्यादिपु’ स्मृतिपुञ विकल्पः प्रसिद्धः इत्यादिपु स्मृत्यपक्षः सिद्ध इत्यर्थः ।

19

यस्तु विकल्पोऽर्थेषु न युत्थानामिल्याश्रार्थं तु ऋहे वने वा तिष्ठतो न विशेष इति तदसद् । व्युत्थानस्तुयैवार्थोऽयमुत्सन्नायनप्रचारावस्थां स्यात् । अन्यत्रावस्थिन्नस्य कौमेऽकंपयुक्तत्वं हावोचाम । तदभावप्राप्ते युत्था-नमिति च ।

19

एवं विविधितासंन्यासं प्रसाध्य पूर्वप्रसाधितविद्वत्संन्यासे शाक्कामनुवदति—य-त् इत्यादिपु ।

19

१ क. ग. ड “दिविवधिषु'। १२ क. “ना पुं” १३ ल. “दय प्र” १४ ख. “प्रमिताद्धि' १५ क. 'दैवितसु' १ ६ ल. ग. क. “स्थान' १ ७ ल. “भित्रितरति' १८ ल. “त्रिकाप' १ ९ क. म. घ. ड. 'बलवतीया' १ ९० म. क. “दैवितसु' १ ११ ल. “यु ति' १ क. “यु श्रुतिषि' १ १२ म. प. क. 'यु श्रुतिदि' १ १३ क. “ति यु' १९ ३ क. कायका' १४ ज. “मप्र' १५ क. ग. प. ड. “श्रि च कन्यु' १६ क. “ति यु'

20

२० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेता—[१प्रथममाध्याये—स्थितिः । पूर्वम् ग्रहः एवास्त्राऽस्त्रसम्भितः शास्त्रं निरस्तः । इह तु गुरोः शिष्यो वा बने वाडस्त्वासन्नियमनिराकृतं सा पुनर्निरूच्यते । यथेष्टचेष्टामधिकं परिहतं चेतिः दृश्ट-द्रव्यम् । यथाप्रथप्राप्तस्यापि पुनर्वचनाद्वस्त्र विधिद्वदव्युत्थानस्यापि शास्त्रार्थत्वमुक्तमेव तथाडन्यासार्थप्राप्तस्यापि मुक्कश्रृङ्खलाकृतिलयार्थ—वस्तुसिद्धितः । यदि व्युत्थानद्वारस्थस्यम-पर्थप्राप्तं स्यात्स्यादेवमानियमो न त्वेतदस्तीयाह—द्रव्यस्थानसिद्धेति । अन्यत्रेति । ग्राह्यस्थ्य इत्यर्थः । नवन्यत्रावस्थानवदव्युत्थानस्यापि कामादिप्रयुक्तत्वमनुष्ठेयत्वादित्यारुढच्याऽSस्रह—तद्भावेति । कामादिभावमात्रे तु व्युत्थानमित्युक्तत्वात्स्य नानुष्ठेयत्वमित्यर्थः ।

20

यथोक्तमपितत्रे विदुपोडयन्तपमापमलमत्स्नमूर्छविपयलेनागमातः । तथाडश्रयं चोदितमपि कर्माडदृष्टविप्रदस्यामु(स) गुरुर्भारतोऽवगम्यते क्रिमुतात्यन्तविवेकनिमित्तं यथाकामितं वस्तु तदपगमेऽपि तथैव स्पादृष्टमादृतेऽभिरटष्टिनिमित्तत्वादत्र तस्य । तस्मादात्मविदो ह्यव्यत्याग्यतिपरेकण न यथाकामितं न चान्यत्कर्तव्य-भिस्येतत्सदम् ।

20

यथाकामितत्वादिति चेत्रेति । निपिद्धचेष्टा तु शास्त्राभ्येज्ञान-ज्ञानात्यन्तमूर्छद्विपया तदर्थं च विदुपो नास्ति चेष्टाऽऽमामेत्तु निपिद्ध-चेष्टा तु दूरापलसत्यर्थः । एतदेव विभृणोति—तुप्रेति । तथा ह्यर्थं तथाश्रयः । गुरुभारतोऽवगतेश्चया यतोऽवगम्यते डटो डप्राप्तमित्यन्वयः । अविनिविकदिनिमित्तापगमे नैमित्तिकापगम इत्यत्र दृष्टान्तमह—न तत्रेति । उस्मादृष्टच्युलकेऽपि गन्थर्वनगरादि तमिरष्टयुपलक्ष्यं द्विचन्द्रद्विती दीप्तिवेकः । न चानपद्यति । वैदिकं कर्मेत्यर्थः ।

20

यत्तु—“द्वियं चाद्रिये न य यस्तदेऽदरोभय* सद्द ” इति न विद्या-वतो विधया सहाऽऽविय्राडपि वर्तते इत्यस्यमर्थः । कुत्रेऽपिकस्मिन्पुरुष-प्रकृतौ न सह संवध्येयातमिल्यर्थः । यथा शुक्तिकायां रजतशुक्तिका-ज्ञाने एकस्य पुरुपस्य । “दूरमेते विपरीते विप्रुष्टी अधीविद्या । या च ।

20

१ क. म. प. ह. ड. 'ड्रे ड्नु' २ म. प. ड. 'योमे' ३ क. ड. 'स्वमो' ४ क. म. प. ह. 'मपं' । ५ ल. 'या वा डुपरानं ति' ६ ल. 'काविहित' । ७ ल. 'वित्लं ललिवि । ८ क. म. प. ह. 'यं वि' । ९ क. म. 'व. क. 'नियेधवेः' १० ल. 'न्वादिते' ११ व. छ. ज. न तत्न ति' । १२ ल. म. प. ह. छ. ज. 'लपे:' १३ व. छ. ज. ह. म. 'कदा न ।

21

॥ प्रथमः सण्डः ॥ ऐतरेयोपनिषत् ।

21

तिस्रा" ऋत ऋतेतिं हि काउके । तस्मात् विधायां सत्यामविधांसेभवोदस्ति । " तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व " इत्यादिदैशते; तपआदिविद्यासाधनं गुरूपासनादि च कर्मविधातमकत्वादविधोच्यते । तेन विद्यासुपाधि गुरुसं कामपतितराति । ततो निष्कामस्यकैष्णो ब्रह्मविद्यायामतुल्यमस्मृत इत्येतर्मथे दर्शयन्नाह-"आविद्यया ऋतुं विद्यायासृतमस्मृत" इति । यतः पुरुपायुः; सर्वे कम्पेणेव ध्यायं " कुविद्विज्ञेह कर्माणि जिजीविषेच्छतख़् समाः " इत्यविद्विष्य-त्वेन परिहृतमितरथासंभवात् । यतः वशगमाणमपि पूर्वांकतुत्वपत्व-स्कर्मेणाडविसदृशात्मकज्ञानमिति तत्सविदोषेपणविद्योशातमतया प्रयुक्तमु-तरत्र ध्यारुलयाने च दर्शयिष्यामः । अतः केवलनिद्विद्यब्रह्मातिमकत्व-विद्यामदर्शनार्थमुत्तररो ग्रन्थ आरभ्यते ।

21

ननु विद्याविचार्या: सहमात्रश्रवणादिहेतुद्रुपदि तन्निर्मूलकामादिकें स्यादेवेति तत्र-मित्ता यथेष्टचेष्टा स्यादिस्यत आहे-युष्टिति । यतः विद्याें "चेतिं कचनं तस्य नायमर्थे इति तस्मे तिशब्दाद्याहारणं वाक्यं योड्यमुं । एकस्मिन्निति । कालभेदेन स्थितयोरप्यकस्मिन्‌पुरुषे साहिल्यं तदर्थे इल्यर्थे। नन्विंदं साहिल्यं न स्वारसं किंते-ककाले साहिल्यं हि (स्त)रसमीक्ष्यारक्च श्रुयते विद्यााविद्ययो: साक्षात्साहिलस्यासंभवेक्केहक्मेव साहिल्यं ग्राहिलमित्य—दूषते इति । द्विप्रकारे विप्वगमने विरुद्धे इत्यर्थे । अनिमित्ते मत्रेडविद्या मूर्त्ती वेदशास्त्रार्थपारगोळचनायाडविद्याया विद्यो-स्पतिहेतुत्वावगमात्‌यो: कालभेदनेव सहत्वभित्याह—तपसेल्यादिना । यद्वा गुरू-पासनतपसी अद्वि॒चेयतुष्ट्यते । तयोश्र श्रवणकालेडनुगृहीत॒द्विो॑त्यत्तिकाल एकस्मं-स्तयो: साहिल्यमस्तीत्यनंतरमाह—तपसेति । आस्माल्यं मद्वेषो॑ड्यनुगुण इत्याह—तेन चिध्यामिति । साक्षाद्विद्याया मृत्य॒वेन मृत्युतरणहेतुत्वावपत्तेरद्वि-

21

• अत्र क. ख. संदृष्टपुस्तको: "इ॑चिद्विहितस्मितस्मित तद्वा—चिद्वीरभाषे विद्यााचद उपासनापरो न तु ब्रह्मविद्यापर इत्युक्तं । तेन विरोष इति झेषयां काग्रश्रावकां नपुंकि विपेने-त्युपासनायामेवोपनिषद्समासाद्याल्लोभ्यास्त तन्नुपरोहापरत्वस्मकृतम् । माझानंदाशाखायां तु योड्यवादेशे पु॑रष: सोड्सावाद॒म् । श॒म्भ॑ द्वैदे॒क॑ल्मो॑प॑शा॑त॑रा॑ता॑नु॑सा॑रा॑त॑ मह॑य॑विद्या॑परा॑त॑मु॑क-मिति विवेकः ।

21

१ ड. "ति का" । १२ च. छ. ज. "ध्याया: सं" । १३ ख. "बोडपि । डू" । १४ व. "कुपसदना" । ५ क. ग घ ड "सेमं" । ६ क. ग. घ. ड. "तरग्रे" । ७ क. "न्मूल का" । ८ ग. घ. इति तस्ये-तिशब्दाद्याहारणेऽप । ९ ल. "दे सहत्व सं" । १० ख. "हेतव" । ११ क. "भेदवके" । १३ क. ख. 'ये इत्युच्यते । १३ ख. "वणादिका" ।

22

२२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता—[१प्रथमाध्याये—

22

द्याशब्देन तपआदिकमेवोच्यते । विद्याध्ययनं चार्थकल्पत इत्यर्थः । अद्भि-

22

द्विष्यपात्रे निति । जिज्ञासाप्रेरणेति । जीवितेच्छारूपाविधायकर्णे तस्या: सूचनादित्यर्थ: । परिदृश्यभिति । यावज्जीववादेश्रुतितन्न्यायेन परिदृश्यप्रायमित्यर्थ: । यद्वा

22

ज्ञानविरोधादितिसूचणं परिदृष्टमित्यर्थ: । असंप्रादिति । विरोधेन विद्यया सहासंप्र-

22

दृश्यर्थ: । उददातधृतिस्मृतिसंभववादिति वा । प्रत्युक्तमिति । निविरोधपातञ्ज्ञानैक्य-

22

कर्तृंकादिकोपमदर्शकेन विरुद्धत्वादुपदर्शं चेतिसूत्रेणाविरुद्धत्वं प्रत्युक्तमित्यर्थ: ।

22

तस्मादृक्षरमणविद्याया अकभिन्नितत्त्वं कमीसंविन्यस्तं केतलात्मविपयत्वं च सिद्धामिति

22

पूर्वोक्तकर्मभिविद्यया च शुद्धसत्वश्रेयात एवं साधनचतुष्टयसंपन्नास्य केवलात्मस्वरू-

22

पत्वैकनक्षणमोक्षसिद्धयर्चय केवलात्मविद्याडडरम्यत इत्युपसंहरति—अत इति ।

22

इति: । ॐ ।

22

• वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मानो मे

22

• उभौ मनसीयायास्प शान्तिरूपकल्पणहस्त्य ध्यायामेनमेतत्सुत्कास्यन्ते संगृहीताविचारण-

22

दीपिकाभिर्विचते तत्र दृश्यताम् । इदं शान्तिः । रसमाधीयारूपा । एतमर्थं वृहतीनाड्वैयाचचतुष्ट-

22

यस्मुपनिषत् ।

22

• वाचो मनसीदादिप्स्यहंकरूपाशान्तिस्थाने ॐ भूर्भुव इवादि वाग्मस इहन्तस्सान्ते:

22

पठन्ते विकल्पेन संप्रदाय: । यद्वा—

22

ॐ भूर्भुवस्सुवरोदश एका नम इला नम ऋभुम्यो मण्रक्रतुभ्यो मुख्र्पतिभ्यो नमो

22

वो अस्तु देहेम्प: । शिवा न: शांतमा भत सुवृक्तिका सरस्वति । मा ते व्योम संदशि ।

22

भद्रं कर्णेभि: शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्रा: । स्थिरैरङ्गै-

22

स्तुष्टुवां सस्तनुभि-वैयैशोम देकिहि तनायु: । ज्योक्च शरद: शतं भु-

22

द्रं न इन्द्रावरुणा रातहव्या । शामिन्द्रासोमापां सुविताय यो यो:

22

दों न इन्द्रापूणणा वाजेसातौ ॥ सुत्रुचि जन्मन् सुवृतं नव्य-

22

सीभिग्रीभीभत्सवरण्णा मुच्यंन्ततां । जू आगन्मतु त इह श्रुवन्तु सुतद्रासो वरूणो मित्रो

22

अभि: ॥ ऋध्वा नश्चित्र आभि-

22

दूतिं सदावृध: सखा ॥ कया नश्चित्र आभ्वदूत्या सचैतसा ॥ कस्मै

22

सत्यो मदानां महींछो मत्सदन्धस: । इहूळा चिन्दाहुने वसुं ॥ अभूषु ण: सहाँनाम-

22

खिता जरितृणाम् । ध्रूतं मंवा स्यूतिभि: ॥ स्वोना पृथिवि भवानृत्या निद्धग्रन्ती ॥

22

युष्याँ उ न: सुप्रथ: । ओष्ठाविधाना नकुली दन्तै: परिद्धवा पवि: ॥ सर्वस्यै वाच

22

ईशाना चारु मभिह वाड्मयेदिति वाग्रह: ॥

22

ॐँ शान्ति: शान्ति: शान्ति: ॥

22

१ श. प. 'ते' । तद्रिया' । १२ श. 'द्रा नृत्यस्य' चतुर्योगादे सूत्रे 'ड्रा' । ३ क. 'हृदयोप' ।

22

४ श. 'त्वस्य' तत् । ५ क. 'स्थाल' ।

39

॥प्रथमः खण्डः॥

39

ऐतरेयोपनिषत् ।

39

वामि॑ प्र॒तिष्ठि॒तमावि॒रावि॒र्मे॒ऽधि वे॒द॒स्य म॒ ज्ञा॒णी स्थ॒ः श्रु॒तं मे॒ऽमा प्र॒हासीर॒स॒न्ना॒धीनाहो-

39

रा॒न्न॒स॒न्दृशा॒म॒स्य॒तं व॒दिष्या॒मि स॒त्यं व॒दिष्या॒मि

39

त॒न्म॒मव॒तु त॒द्व॒क्तार॒मव॒तु माम॒वतु व॒क्तारं

39

व॒क्तार॒म् ॥

39

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

39

ॐ जा॒तमा॒ वा॒ इ॒दमे॒क ए॒वाग्र॒ आसी॒त् ।

39

आत्मे॒ति । आ॒त्मा॒ड॒मो॒ते॒र॒त॒ते॒र्वा॒ पर॒ः स॒र्व॒ज्ञः स॒र्व॒श॒क्तिरशेषा॒ादि-

39

स॒र्व॒स॒न्सार॒धिवि॒ज॒तो नि॒त्य॒शु॒द्ध॒बु॒द्धिमु॒क्त॒स्व॒भा॒वो॒डज॒रो॒डमृ॒तो॒ड-

39

भ॒यो॒द्भ॒यो वै इ॒दं य॒द॒कं नाम॒रूप॒क॒र्मे॒दभि॒न्नं जग॒दा॒त्मै॒वो॒क॒थि॒ग्रे जग॒त॒

39

सृ॒ष्टे॒ः प्रा॒गासी॒त् । १॒कि॒ ज॒ज्ञान॒ः स ए॒वै॒कः । २॒वा॒ क॒थं त॒खो॒प॒दि॒त्यु॒च्यते ।

39

य॒द॒पि॒त॒न्नाम॒रूप॒क॒र्मभि॒द॒व्य॒प॒द॒र्शि॒तम् । १॒ प॒रा॒म॒श॒स्य॒त॒ व्याख्या॒न॒म॒पृथ॒क्-

39

मे॒द॒मा॒त्म॒(मे॒द॒मा)॒भू॒त॒मा॒मे॒क॒श॒ब्द॒म॒ल॒स्य॒गो॒चरं जग॒दि॒दार्नी व्या॒कृ॒त॒नाप-

39

रू॒प॒मे॒द॒त॒वा॒द॒ने॒क॒श॒ब्द॒भ॒ल्या॒गो॒चरं प॒रा॒म॒श॒ब्द॒मु॒ल॒स्य॒गो॒चरं चेत॒ि वि॒शेषः॒।

39

नु॒न्व॒त॒मन॒ः स॒पि॒रो॒ष॒त॒प्र॒वि॒ते॒स्त॒द॒द्वि॒रो॒षा॒त॒क॒यं के॒व॒ल्य॒मि॒त॒रा॒दृ॒क् वि॒शेष॒स्य स॒र्व-

39

स्या॒ड॒ड॒मनि॒ माँ॒या वा क॒ल्पि॒त॒वा॒न् वास॒त॒वि॒नि॒रो॒ष॒त॒वि॒रो॒ष इ॒ति त॒द॒र्थं म॒ाया॒ड॒ड॒त॒मन॒ः

39

स॒काशा॒त्प्र॒ष्टि॒ व॒कुं सृ॒ष्टे॒ः प्रा॒ग॒म॒त॒नो॒ नि॒र्वि॒रो॒ष॒र॒प॒रां द॒र्शो॒यि॒तु॒मा॒त्रा वा इ॒त्यादि

39

वा॒क॒यम् । त॒न्ना॒ड॒म॒शा॒ब्दा॒र्थ॒मा॒ह—आ॒त्मे॒ति । आ॒त्मे॒ति॒ पदे॒न् स॒र्व॒ज्ञा॒दृ॒प आ॒त्मो-

39

च्य॒त इ॒त्य॒न्व॒यः । अ॒दृ॒श्य इ॒त्य॒न॒न्त॒र॒मु॒च्यते इ॒ति शेषः । ३॒ उ॒क्ता॒त्म॒रा॒ब्दे॒न् क॒थ॒मु॒क्त॒ल॒क्षण

39

भा॒ल्मो॒च्य॒त इ॒त्या॒शा॒ब्दा॒ड॒ड॒म॒शा॒ब्द॒स्य स्मृ॒तु॒क॒ल॒स्य॒त॒प॒तिब॒ला॒दृ॒क्‍व्या चेत्या॒ह—आ॒त्मो-

39

त॒रि॒ति । ४॒ आ॒शा॒ब्दा॒र्थ आ॒दान॒ं च समु॒चि॒नो॒ति । तथा॒ च स्मृ॒ति॒—

39

“ग्रु॒हा॒ड॒म्रो॒ति य॒द॒द॒त्ते॒ यु॒च्य॒त्‍ते वि॒षया॒निह ।

39

य॒ज्ञा॒स॒म्प स॒न्त॒तो भ॒व॒त॒स्मा॒दा॒ते॒मे॒ति को॒हि॒ते ” इ॒ति ।

39

अ॒न्ना॒ड॒मि॒ल्ली॒न् व्यासि॒श्रो॒च्य॒ते स॒त्ता॒स॒कु॒रणा॒भ्या॒न् स॒र्वं व्या॒प्य॒मो॒ति॒ स॒र्व॒ज्ञ॒त॒न् स॒र्वे॒श-

39

१ व. 'ना॒दि॒' । १२ ग. च. 'दि॒स॒' । १३ घ ड. 'वै॒श॒' । १४ ग. 'र॒वो॒' । १५ छ. 'रो॒ड॒मु॒' । १६ घ. 'प॒ल्ता॒' । १७ ख. 'प॒व॒स॒द॒' । १७ ख. माया॒क॒' । ८ क. ग.व. ड. 'शो॒प॒ ह॒' । ९ ख. 'त्मो॒क ह॒' ।

39

१० स्व. की॒द॒न्‍त॒ः ।

24

२४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता—[१प्रथमाध्याये—

24

किञ्च वোচ्यते सत्ताप्रधानेनोपादानत्वसूचनात्स्वरूपाकिल्यमूर्त्येन संहृत्यवमततीयनेन त्रिविधपरिच्छेदराहित्यमुख्यत इति । अज्ञानादिवादिनस्त्वादिति विषयादानेन रूढ्या च प्रत्यभिज्ञाश्रौँच्यत इत्युक्तरूप आत्मपदेनोँच्यत इत्यर्थः । अभिव्यक्तिनामरूप-

24

पञ्यवतेनेनाड्‌डस्ममात्राचरणार्थं शैशवं इत्याह—ब्रा इति । यदुक्तमिति । पूर्वत्र प्राणाश्रितनित्यप्रजापतिलौकिकवैदेन युक्त्युक्तिभिस्त्यर्थः । यदुक्तेति पाठः साहुञः । तत्रोँतेतिपदेन प्रत्यक्षादिसिद्धमुख्यत इति । ननु इति विरोचनादिभिर्दिति भूतयोकैश्वर्य पूर्वमेवाड्‌डस्म-मात्रभिदां न भवति किन्तु ततः पूर्वसदिति प्रतीत इति नाद्वितीय आत्मनि शाङ्कते—किं नेदानीँमिति । जडस्य मायिकस्य कदाऽपि स्वतः सत्त्व-

24

योगादिस्मनोद्द्वितीयस्वस्य न विरोध इत्याह—नेति । तथाऽऽत्ममा॓ऽवस्येदानीँमपि सत्त्वे मुक्त्योः का गतिरिति उच्च्छिति—कथम् तर्हाऽसिदिति । इदमुपलक्षणमप्-

24

इत्यपि कथमिति दृश्यचयम् । जगतः कालत्रयेऽप्यात्मव्यतिरेकेणाभावो यचापि तथाऽपि तथा बोधने बाध्यस्य प्रत्यक्षादिविरोधराशयौक्तमार्गत्वाच्च बुद्धो नाऽड्‌डरोहेत् । अतः प्रागुक्तरादौँदित्युच्यते बोधस्य चित्तमात्रूष्य तद्रूपं जगतो नामरूपाभिव्यक्त्यभाव-मपेक्ष्यैव न त्विदानीँमात्रमार्गत्वाभावि॓प्रायेण्येऽन्तरमाह—यचपील्यादिना ।

24

अङ्‌डयच्चो नामरूपभेदो यस्मिन्नात्मनि तथाविधादिमुत्पत्तिमत्यर्थः । आत्मैक्यशब्दमत्य-योगोऽवरमिति । यचापि प्रागुक्तरत्नेऽमुत्रचो॓रमावें शाठचप्रत्ययो तावपि न सत्स्याऽ-

24

पीदान्तं तदानीनातमत्वाच्च मृषादृश्यतिः पृथ्विकालीनातमत्वाच्च प्रमाणान्तरेण ज्ञात्वा तदानीमातैक एवाड्‌डसदिति वदति प्रयोति चेति । यथोँकार्यँञ् वाड्‌डभैकसाव्दप्रत्ययोऽप्यै

24

स्त इति दृश्यचयम् । अनेकशब्दोँते । अविवेकिनां व्यतिदेशवद्मत्यगोचरं घटः सत्ति-

24

त्यात्मशब्दैरप्यसच्चङ्‌लद्गोचरं चेति—गोचरशब्दस्य भावप्रधानत्वमज्ञात्कृत्य गोचरत्वं यस्मात् बहुत्रोहिणा नपुंसकत्वं दृश्यचयम् । आत्मैक्यशब्दोँते । विवेकिना-

24

मित्यर्थः ।

24

गोचरपै फेनें यदा सलिलात्पुथक्फेननारूपमपेन्दैन व्याकृतं भवति तदा सलिलेऽप्यथेननारूपमपेन्दैन वयाकृतं भवति ।

24

सल्लिलें फेनें वयेनैकशब्दनयपेक्ष्यलिङ्‌गस्यैवैकशब्दनयपेक्ष्यलिङ्‌गभूतचै

24

कच फेनें भवति तद्त्त् ।

24

१ ग. ड. °दिविष° । २ ग. घ. ड. °विदतें प्र° । ३ ख. स्त. °पुः° । ४ ख. स्त. °ते । श्रम° । ५ ख. स्त. °नु पुँ° । ६ ख. स्त. °यकृति° । ७ क. ग. घ. °नाश्ये° । ८ ड. °स्मतं गु° । ९ ख. स्त. य. °धोमीय° । १० ल. स्त. °रसयेva° । ११ क. ग. ख. ड. °याः ह° । १२ क. ग. म. °सिल्क पुँ° । १३ च. व. स्त. °यकफेनना° । १४ घ. च. ज. °भाषफेनं° ।

39

१ प्रथमः सण्डः] पैतरेयोपनिषत् ।

39

उत्तमं दृष्टान्तेन विशदयति—युक्तेति । अत्राऽSडुत्मशाब्देन युत्पत्तिप्रसङ्गलात्सर्वज्ञा-दिशाशब्दोपलक्षितः सत्ज्ञानाSन्तरङ्गपोडशङ्णेकरसत आत्मोपसिसः । तस्येवार्थस्य हृद्दी-करणार्थमेकादिपदानि । तत्रैकू इत्यात्मान्तरभाव उच्यते । एकस्यनेन दृशादावेक-त्वेऽपि शास्त्रादिविनिर्णीततरेष्वदेकस्यऽऽप्यात्मनो नानात्मभाव उच्यते इति ।

39

नान्यत्किंचिदपि पृथक्त्वेनाऽऽपारवदितरत्राऽS यथा सांख्यानामात्मपक्षपाति स्वतन्त्रं प्रधानम् । यथा च 'काणादानाम-णवो व तैद्रविह्याद्रवत्परमन्: किंचिदपि वस्तु विद्यते । किं तर्हि तै-रेकं आशीतिव्यभियामः ।

39

स्वजातीयभेदसद्गतभेदेनिरङ्करणार्थेन पृथग्विमित्यभिप्रेत्य विजातीयभेदनिरीकार-पार्थेनैन न्यायैकग्नेतिं पदं व्याचक्षते—ज्ञानयदिति । ननु जडप्रपञ्चस्य कारणीभूता जडा माया वरीत हति कथम् विजातीयभेदानिरेष इत्यत आह—मिषदिति । मायाया: सत्स्वेडपि तद्वान्तों नापारभावाद्व्यावहारिकोडरस्य निप्रेः । संभृतत्वीतर्यः । ननु निध्योपा-राया अपि तस्या अन्यस्या; सत्वं आहत्यशाब्दोऽकं तस्याङ्गलणडेकर्सतवं न सिध्येदित्यत आह—इतरद्रेति । निलर्योपां वेलित्यरः । ननु माया तथाविधाडडस्लिति पुनः पूर्वोक्तदोषः स्वादित्याशड्कच दृशिदर्शननेन सत्वानं स्वतःसत्ताकमुच्यते । तथाविधस्य च निषेध इति न्यायिरेकडSनेनैडSडSह—घ्येति । अनात्मपक्षपातात्तीति । आत्माश्रितयाऽS-त्मन्येवान्तर्भूतभावपक्षपातात्तीति ।

39

न चैतमर्थे वाक्यभेदः । स्पादिति वाच्यम् ।

39

१ ख. 'नन्दक' । २ ख. 'तस्ब' । ३ ख. 'स्याडडस्स्त्' । ४ क. ग. ड. 'नात्ता' । ५ च. तथाडन्यविधाSSडSम् । ६ ख. ज. 'पि वि' । ७ क. ल. 'मैक' । ८ ल. 'क एवाडडस्सी' । ९ ग. घ. क. 'यनि' १० क. 'पारमिय' । ११ ख. 'ति पू' । १२ ख. 'ः पुनः स्या' । १३ ख. 'ध्यानमाह' । १४ क. 'धामशा' । ख. 'धाने सा' ।

25

२५ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेता— [१प्रथमाध्याये- निर्वचनीयत्वसै(स्यै)दं जगद्रसणाभैरवि विश्रैरविरोषेणोक्तत्वात् । विरोषणानां चार्थोऽतिसदृ: सोऽपेन यत्सतेत्यत्रेति । अन्रार्थद्वयस्यापि मुचितस्वदेवाने(न)डपि तस्य त्रय आङ्ग्याश्रय्य: स्वप्रा इति जायते: स्वप्रत्पेन भुवात्पमुक्त्वा स एतमेव पुरुषं ब्रह्म तत्पुरुषमपदियतात्मशब्दोऽकं तततमत्वं त्रिविधपरिच्छेदरहितलक्षणमलक्षणहस्तं वक्ष्यति । न चेदंमात्रैवडडसीदिति सामानाधिकरण्येनाडडत्मनो जगद्रेशित्रमेव प्रतीयते नु [जगतो] मृपात्वमिति वाच्यम् । आस्थैव पुष्टे(पुष्टे)परैरेक्ते(क्ते)डकण्डेकरे तद्विपरीतजगत्प्रतीतेरतद्संम्तद्विरुद्धैरप्यवलेपनं मृपात्वमिद्धे(दृश्यास्य घट: सत्ति- तद्विपरीतजगत्प्रतीतेरतद्संम्तद्विरुद्धैरप्यवलेपनं मृपात्वमिद्धे(दृश्य)स्य घट: सत्ति- त्यादिरूपणं प्रत्यक्षविद्धत्वेन प्रयोजनाभावेन च तत्प्रतिपादनस्यारुपपत्तेश्च मृपात्वमेव तद्वे: । तत्रादित्यैर्नैं स्वातकुयुपिपेक्षणं स्वत:सत्तानिराकरणादपि मृपात्वसिद्धेश्च । स्वत:सत्तत्वाच्च स्वप्रापारे स्वातकार्यमेव स्यात् । न चानेन प्रकारेणाडडनिमृपा- मृपात्वसिद्धेश्च । स्वत:सत्तत्वाच्च स्वप्रापारे स्वातकार्यमेव स्यात् । न चानेन प्रकारेणाडडनिमृपात्वस्याडSमासङ्कलस्य च वत्कुं शक्यत्वादपि इति विशेषोऽन्यथामिति वाच्यम् । इदानीन्तभिलतया ऋथकसृष्टे: च प्रतीयमानत्वेन तस्य सहाडSत्ममात्रत्वे बोधिते विरोषधिप्रतीतया तस्य बुद्धचने(नारोह:) स्यादिति गुडजिहिकान्याये(ण)डडडसौ ऋथकलनाम- रूपानभिव्यक्तिदशायामात्ममात्रत्वं च बोध्यते । तस्मिन्नभिज्ञाते पश्वात्तत्येनेऽSत्नानिमपि स्वयमेवाडSत्ममात्रत्वं ज्ञात्वेत्यमिप्रतीयते इति विरोषणाप्रकट: । यद्यपि वाग्वै- खर्या—“वेदे(द्रे)न तर्है:ख्यालकृतममीत् ” इति मृते: प्राक्कार्यस्यानभिव्यक्तनामरूपार्व- स्वकीयभूतव्याकृतमात्मतोऽच्यते, इह त्वात्ममात्रतोऽच्यते, इह त्वात्ममात्रतो, न तु श्रुतीमिरोजपरिहारायोपस- हारे कतिपय इहान्याकृतपदमुपसंहियते । नत्र चाडSडलपदामिते(ते)मग्रेड(ड्य)ाकृतमासी- तच्च सद्र(डS)मैवडSसीदिति वाक्यं सिध्यति । तच्चाक्रुतशब्देन “तुम् आसीततत्समा गूढमे(मे) ” “ग्रा(ग्रा)यां तु प्रकरते(र्ते) खिद्य(द्रि)आत्” इत्यादिपु जगद्वीजावस्यां(स्या)यां तमादि- शाब्दमयो(यो)गात्तमोरूपा मायोऽच्यते, तेन कार्यस्यप्रसङ्गेनभिव्यक्तनामरूपात्मकंवं सिध्यति । तथाश्र(श्र)डSत्मतया(य)त्मकोऽयं साङ्ख्यमतवतस्तत्रत्वानिरासेन तत्र कतिप- तत्त्वं सिध्यति । तयो: कार्यकरणाभ्याम(म)भावेन प्रकारान्तरेण तादात्म्यानिर्वाहाहेत- तत्त्वं सिध्यति । तयो: कार्यकरणाभ्याम(म)भावेन प्रकारान्तरेण तादात्म्यानिर्वाहाहेत- तश्र(श्र)डSत्मनो(नो)डSडनो(नो)लक्षणस्य तद्विलस्म मृपात्वं चाडSडलमन्: पारेणमानाविध्याद्धानत्वेन विवर्तोपादानत्वं तत्राश्र(श्र) परिगणामित्वं च सूचितं भविप्यति । कायस्य च मृपात्वार्थ- मेवाश्र(श्र)यत्वकथनं च पराश्र(श्र)यत्वादिलक्षणै: कस्माद्वा(है)तु(तो)नातात्वादित्येन । मायावै- द्वैत(तं)र्नी तु नानभिव्यक्तनामरूपप्व(व)ज्ञातत्वमभिलप्यम् इति विरोषणमत्यर्धे(धेत् । तदभि- प्रेत्यैव मायै(यै) प्रागुत्पत्तेरनभिव्यक्तनामरूपभेदानामभूतमात्राभेदेकाऽऽकाङ्क्षप्रत्ययोद(ग)च्‍रं जगदि- 'रोषप्र' । ५ स्व. घ. 'हवेक्रे' । १२ क. ग. 'दोषणो' । ३ क. म. शा. ड. 'न स्वतस्स्वनि' । ४ स्व. घ. 'रोषप्र' । ५ स्व. घ. 'हवेक्रे' । १२ क. ग. 'दोषणो' । ३ क. म. शा. ड. 'न स्वतस्स्वनि' । ४ स्व. घ. 'द्य मृ' । ६ स्व. 'वस्त्वाथी' । ७ स्व. 'तादत: श्रु' । ८ क. ग. ह. म. 'सर्व' । ५ क. ग. ड. 'द्य मृ' । ६ स्व. 'वस्त्वाथी' । ७ स्व. 'तादत: श्रु' । ८ क. ग. ह. म. 'सर्व' ।

27

[प्रथमः खण्डः] ऐतेरेयोपनिषत् ।

27

द्वान्तु व्याकृतनामृपभेदेनैकश्रुतेनप्रतिसंयगोऽरमातमैकराद्वयप्रत्ययगोचरमातमैकराद्वयप्रत्ययोगोचरं चेष्टि धिनोेप इतीदानीन्तमानाभियुक्तनामरूपविज्ञानात्मेवमेवंश्रुणारडस्य वयावर्त्यमुकम् । तं ज्ञ सासादिदानीमेव मायात्मनेन मूध्नोत्वमुख्यताभिति वाच्यम् । इदानीं प्रत्यक्षादिदि-रोधेन तथा चौध्यियुमराशयत्वादित्युक्तत्वात्तानापररूपाभियुक्ते सृण्टे: पूर्वेमांवेनदानो-मेव तिथ्यमानत्वेन वादाचिकत्वादपि रजूगुणोपेक्षितव्यमात्रत्वमिति वकुमति प्रागच्या-कृतत्वोक्तिरर्थवती न किंचिद्वचधम् । अथवा जगद्व्याप्तानां किचित्सदृशं संभावयि-तुमिद्रमग्र आसीदित्यच्यते । आसीम्भाविते तस्मिन्नसंडिते लोकेऽनिर्वाच्येऽतिप्रकृष्ट ज्ञात् । अने-नार्द्रत: शाशाविषाणदन्तिरिव सदृशेपणोऽतस्यसंभावकार्यस्य प्राग्वस्था सदातिप्रकां काची-तसंभाविता । तस्याश्रांचेतत्वे कार्योकारण स्वतोऽप्रकृतेरतरिक्तचेतनाधिष्ठानाझीकारे व गौरवात् । उपादानाधिष्ठानत्वयोरेसिमिकृत्ये$डडितन्मनि घटसंयोगादिव संभावाच वेतनत्वमात्रमेवस्तनें संभाष्यते । एवं संभाष्यते ह्याष्टिभिोनामित्न उपादानकारण आत्म-न्यासंङेकऱसत्वं तस्य वक्तुमेकं व नान्यत्किंचनेचेति पद्यानी । असिम्नसपे चेदुमग्र आत्मै-वाडडित्यशोन संभाषिते कार्यस्य प्राग्मप्रनुज यदात्मकभिदमासीलत एक एवं नान्यत्किंचनेष्टव्यण्हेकरसत्वं विधीयेत इति न कस्यचिद्य्यानार्थक्यम् । अत एवं छान्दोग्ये-"सदेव सोम्येदमग्र आसीत्" इत्यस्य सदृशकारणसंभावनार्थेस्था-देव तसिद्धचर्यं तद्वैक आहुरित्यादिनादसत्कारणवाचो निरस्तः । अन्यथासिद्धदस्य सतोडद्वितीयत्वमात्रविचार्यां तस्याप्रस्तुतत्वप्रकृष्ट ज्ञात् । अस्मिन्नपि न्यायेन कारण-स्पाद्वितीयत्वोदेव च तदन्यस्य मृषात्वमपि सिध्यति । कार्यस्य मृणावले तन्निरुपितं स्याद्वितीयत्वोदेव वक्यमाणा सिध्यतोति न किंचिद-वच्यम् । दीपिकार्या हि विद्मामेव$डडिति सामानाधिकरण्यं वाच्यायां यभ्मोर: स स्थानारितवादिन्नां जगद्विशिष्टात्मप्रतिपादनैन तत्र वाचानुपपत्या स्थितिकाले परित्यज्यादृष्टशब्दे सृण्टे: प्राचीन: काल उपादीयते । सृष्टप्रक्ववायव्या सिद्धस्या-खण्डेकऱसत्वस्य स्पष्टीकरणार्थेमेकादशेन्दा इति न कस्याप्य्यानार्थक्यमित्युक्तम् ।

27

१ क. ग. ड. 'ही वम्रे' । २ ग. 'तस्मे' । ३ ग. घ. ड. व. 'वाग्रि द्वा' । ४ ग म. ड. 'वामतव' । ५ क. मा. ड. 'सर्वव' । ६ ख. 'यत्वं प्र' । ७ ख. 'सज्जेत । अन' । ८ ख. 'सचछब्दे' । ९ क. गा. 'का कदिच' । १० म. घ. ड. 'तमघ' । ११ क. ग. घ. ड. 'नितेदक्षि' । १२ ख. 'छान उ' । प. 'छात्रामि' । १३ क. ल. ठ. 'व हून्मे' । १४ ख. 'त्वादिव' । १५ क. ग. म. घ. ड. 'चीनका' । १६ ग. घ. ड. 'शब्द हि' । १७ ख. युब्हो$। १८ क. ड. 'पेडवा' । १९. ग. घ. ड. 'व स्या' ।

5

३८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितंशांकरभाष्यसमेता—[१ प्रथमाध्याये— स्यात् । न हि पाकरकृत् घटे पूर्वं न रक्तो घट इति प्रययं वार्थ मन्यन्ते । अत एवं भाष्ये प्रागुक्तचेरद्याकृतनामरूपभेदात्सम्भृतं जगदासीत् इति ज्ञातः कारणात् मनै सतैवो- क्ता न तु वाध इति । न च मूषे: प्राकालाभावेनाप इति कथम् कालसंबन्धयोग इति वाच्यम् । प्राकृतो घटेश्वरोपादिके मूर्तवाड्सदादित्यादिकेनापि कालसंबन्धनव बोध- नष्यं ध्युपकृतत्वेनैवापि तथैव बोध्यितुं कालसंचरण्यारोपपत्तेः । यथा देहद्रव्यस्य शिर इत्यादाविवयवावयविभेदेन बोधनस्य ह्रटत्वेन राहः शिर इत्यादावपि तत्कल्पनम् । यथा वा पूर्वकालेडपि काल आसीदिवादो कालान्तरसंबन्धारोपणं तद्वत् । दीर्घ- कमयो तु परैरैतया परो बोधनीय इति न्यायेन परमते कालस्य नियत्वेन प्रागपि सत्त्वात्तद्वितीय कालसंबन्ध उत्क इत्युक्तम् । न च डडडरमै वा आसीदिविति सत्ता- वैशिष्ट्येव प्रतितेते कृतिः क्रियाश्रयत्वादिति वाच्यम् । संहिता प्रकाशित इत्यादौ कर्तृत्वाच्च प्रयत्नस्य साधुवमात्रार्थत्वेन सवितुः प्रकाराहूप्रतिप्रयवदातमन एवं सदृश- पत्प्रतीतः । अतिरिक्तसत्ताजाल्यभावाच अन्यथा सत्ताडडपीदित्यादावगतेरिति सर्वं मुक्त्वम् ।

5

सु ईशत लोकाच्च मूजा इति ॥ स सर्वेश्वरस्वभाव्यादात्मैः सन्निकृष्टं लोकाच्च मूजा इति । न च स प्रागुपचेरकार्यकरत्नवाल्कथममीसिवान् । नायं दोषः । सर्वेश्वरस्वाभा- व्यात् । तथा च मन्त्रवणगः—“ अपाणिपादो जवचो गहीता ” इत्यादिः । केनाभिमान्येनलयाहि खोेकालक्रमः:पथृत्तीनांनिकमेफलान्भोग- स्थानसूतान्त्र सृजेडडभिति ॥

5

एवं सुत्रितमात्रनोऽडडणेडकरसत्वं साधभितमुपसिलितं च प्रपञ्चस्य मृपात्वं तदध्यारोप- पवादाभ्यां हृदयङ्करमध्यायरोपः । तत्राप्यध्यारोपार्थं य ज्ञातो भुवानीत्यतः प्राक्तनस्- द्वादिपपौदाः । तत्रापि वार्चरम्मण्यादियोनिDडस्मातिरिक्तस्य विकार्त्वेन मृपात्वं वचुं मृप्टिवाक्यम् । तत्र सृष्टिरातमनः संभारिते चेतनत्वं च हृदयङ्करमीक्षणमाह—स सर्वेश्वरेति । ननु प्रागुपचराक्षणडस्मात् कथमीश्वरं यत् साधनानुपसेत्थाभिः- मिप्रायं प्राक्कापरिहारास्यां स्फुटो करोति—नुद्यति । तत्र करणानीनिद्रयाणि कायं धारोरभिति विवेकः । तद्रहितस्यापि सापेक्षे श्रुतिमाह—चशा त्रेति । अप्रमेय च्छ-

5

१ क 'न्यते' अ० । २ ख. घ. 'ति का' । ३ ल. घ. 'वङ्घयो:' । ४ क. म. ड. 'वैसे का' । ५ क. म. घ. क. 'उपसिका' प० । ६ म. घ. 'साड्डसि' । ७ ख. ल. ज 'तु' न° । ८ क. म. घ. क. 'हो' । ९ स इमांशिकां' । ९ क. म. घ. 'वाद' । १० । १० ल. 'रसय मृ०' । ११ क. म. प. क- 'व्यादेश' । १३ क. म. घ. ड. 'स्युकं तन्ना' ।

29

१प्रथमः खण्डः] पैङ्गेयोपनिषत् ।

29

चोङ्याधिगम्भीर्यनयः: प्रथमस्यार्थः: प्र सूणोत्पर्कणः: १. प्र वेष्टि वेधं न व तस्याप्ति: क्षत्ता तमहुरस्यं पुरुषं महान्तमीति मत्रोष:। न तस्य कार्यं करणं च विग्रते न तत्समश्राम्यधिविक्षर हरयते । प्रारडस्य शक्तिरधिकृत्यैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानमल-

29

क्रिया चेत्यादिप्रतिषेधार्थः: न तन स्वभावविकृत्यचेतनैनेन कार्यं कादाचित्केषणमिति । अत्र केचित्सगणो प्राणिकमभिरेकां मूर्ध्याकाराडविद्यावृत्तिरुपपद्यते। तस्यामात्मचै-

29

तन्यं प्रतिविम्बते तदेवदृश्यं तमाऽऽडदृश्यात्वात्स्वरपरनिबोर्हक्मिति न तत्रापेक्षणानतरा-पेक्षा सैन्धरपि प्रयमकार्योऽनवस्यापरिहारयैवंवमन्तु वक्तव्यमितिाहुः। अपरे तु प्राणिक-

29

मेवशान्मृष्टिकालेsडभियुक्तेनमुबोभूतानभियुक्तनामरुपावाच्छन्ना: सत्सरलुपचैतन्यमेव-

29

नमूलयस्य कादाचित्कत्वादाचित्कमेक्षणमित्याहुः। अन्ये स्वेक्षणवाक्यस्य कारेणै-स्याचैतैन्नयग्यात्वतिपरत्वादिक्षणे तात्पर्यमभानाच न तत्र भयानाग्रहः। कर्तव्य इत्याहः।

29

नुरान्तो वितर्कार्थ इति मनसि निश्रायाऽऽईह—निवर्तते । लोडर्थस्य विध्यादेः स्वात्म-

29

निसंभवाऽलडयर्तवमाह—सृज इति । अडिमितोऽस्येष्तेति पूर्वेणान्वयः। ॥

29

स इमाञ्छोकानसृजत् ।

29

एतर्मीशिल्लासडलोच्य छ आत्मेमाञ्छोकानसृजत् सृष्टवान् । युष्मेह बुडिंमास्तसादिरेवङ्कारोऽन्र्सादान्न्स्रज इतीक्षत्वेक्षानन्तरं प्रासा-

29

दादीन्स्रजति तद्वत् । ईक्षणस्य पूर्वकालीनत्वं बदनृष्टिहेतुत्वमाह—प्रुमर्भिति । अत्रेक्षणपूर्वकृष्टचके: प्रयोजनं लडुश्रेतनत्वसिद्धयेरेवड्यभिप्रेत तथाविधस्य तैक्ष्ण्यश्रेतनत्वमुहारति—ऽऽरभेति ।

29

नुञ्जु सोपादानस्तकाऽऽदः प्रासादान्न्स्रजतीतिति युक्तं निरुपादान-

29

स्वात्मा कथं लोकेनुसृजतीति । चैत्र दोषः। सलिलफेनस्थानीय आत्म-

29

भूते नमस्कृपे अग्याकूते आत्मैकशब्दवाच्ये व्याकृतफेनस्थानोयस्य जगत उपादानभूते संहरवत् । तस्मादात्मभूतानमारूपोपादानेभूतः सन्स-

29

वेझो जगडिर्मीत इऽऽलविरुदधम् । उद्दोऽसितस्तत्क्षदेवरीडुपादानकरणसहितत्वात्स्वप्राणादौ द्वेष्यदृष्ट्यं युक्तम् । इह

29

स्वात्मा वा इदमक् पऽऽवेत्युक्तस्यानुपादानकरणान्तरीयत्वेन न युक्त-मिति शाङ्कते—चत्कति । न च ब्रहू स्यां प्रजाऽऽमेय तदाडSड्गमानः स्वयमकृत इति

29

९ क. °मेघश्य° । २ क. °रणाचै° । ३ ग. घ. °पाचै° । ४ ग. °तन्यान° । ५ च. °रान्सू-

29

ज्यप्र° । ६ क. ग. °खिल्वाडन° । ७ च. °लेङ्क्षणान° । ८ क. ग. क. °इति तत्रे° । ९ क. तक्षादिदे° । १० ल. °कारोइन्य° । ११ ल. °ति ड्रम्म चो° । १२ ल. °दान: स° । १३ व. छ. ज. °नत: स सर्व° । १४ ल. इति न वि° । १५ ल. °दादे: ल° १६ ल. °ऽइमेऽधि ड° ।

5

श्रुत्वाडऽस्तमन एषोपादानत्वाद्वारोपादानानन्तरोपेक्षेति वाच्यम् । वियदादेर्य्योऽहारिकत्वेन घटादिवत्परिणामोऽतद्वात्तस्य परिणामोऽनुपादानं वक्तव्यम् । न चाडSरमा तथा भवितुमर्हति तस्य निरवयवत्वेनापरिणामित्वादिति भावः । तत्र विद्यादौः परिणामित्वमझीकृत्य तन्निरूपितनिरूप्यत्वेन भेदोक्तिमवष्टभ्य बाजोन्मदनवदृकृत्य वेदान्त तत्त्वविदांमते ऽप्य असंत्, शश्वत्प्रकृतिं वियदादिर्य्यदृशुतिसिद्धं परिणामोऽपादानमसलीयाहं—नैष इति । आत्मभूत इत्येनानानुभियुक्तनानरूपाश्रितत्वाद्विकारुत्पत्त्यस्याऽSद्यस्यन्वयस्तद्वेन परिणममानाविद्यावैचित्र्यात्तेनैवऽSडSस्तम्नो विचित्रोंपादानत्वं तयोरात्मकमात्रत्वेन मूर्ताव्द्यादास्मनोऽद्धि-तीयत्वं च न विरुध्यत इति दर्शयति—नाश्रुप्रे इति । तदाश्रयमच्याकृतमित्यर्थः ।

5

अथवा यथा तत्रिज्ञानवान्मायावी निरुपादान आत्मानेवाडSडस्तमान्त-रत्वेनाडSड्कार्शन गच्छेल्लेनापिव निर्मिपीते तथा सर्वज्ञो देवः सर्वशक्ति-महामाय आत्मानमेवाडSडस्तमान्तरत्वेन जगदुपेण निर्मिमीत इति युक्त-तरम् । एवं च सति कार्यकारणोभयासदृश्याॅप्यादिप्रकाशे न प्रसज्यते सुनिराकूताथ भरन्ति । इदानों घटादिवत्पि विवर्त्ततैव परिणामां नाम विविदीदयों नास्त्येव विवर्त्त इति परिणाम इति च पर्याय इत्यरम्भणाचिकरणन्यायेन विवर्त्ततया सिद्धे विकारोडप्यात्म-कृतः परिणामादिति सूत्रकारण परिणमाश्रदुपयोगाच सिद्धं तर्हि च सत एषोपादा-नत्वम् । माया तु सहायमात्रमिल्यभिप्रेत्याडSदिसति नैवं विचित्राश्च हींति सूत्रावष्ट-म्भेन परिहारान्तरमाह—अथर्वेति । विज्ञानवानिति । आकारोन गच्छन्नलमिव स्थितमात्रमन्तरं व्यक्त्यामिति ज्ञानवदनित्यर्थः । इदं च विशेषणमेकणस्य सृष्टत्वस्य व स्वप्यतिरिकोपादानरहित इत्यर्थः । सर्वशक्तितने हेतुमाह—महामाय इति । आत्मान्तरत्वेति । आत्मभिन्नत्वेनैवर्थः । युक्ततरमिति । इद्रे मायाभिः पुरुरूप ईक्षते मायैषां ह्यनयदृश भवति बहु सृंह प्रजायीय वाचारम्भण विकारोडपागादेश्रि-स्वभिल्यादिहश्रुतिसम्मतत्वादित्यर्थः । पूर्वं च सव्विति । सत एवाडSडस्तमनः कार्य-मुत्पचत इति यदचछावादिनाम्,

5

१ स्त. वः १ अत्र । २ क. गा. ड. 'दितिल्यु' । ३ ख. गा. म° हृ नायुमिति । ४ क. ख. गा. घ. च. ह. च. जत. 'सो गम'° । ५ ल. गा. ह. 'छछभिव' । ६ ग. ड. च. युक्तान्तर° । ७ ख. ल. घ. 'द्वादि'° । घ. छ. 'द्वादप'° । ज. 'द्वादि'° । ८ ख. 'न चाडSडस्तन ए' । ९ ख. 'ति द्वितीयस्य प्रथमपादे सू'° । १० म. घ. ड. 'तेन त°' । ११ म. तमस्या° । १२ क. म. गा. घ. छ. हेतु° । म° । १३ गा. ड. युक्ते° । १४ ख. 'आ तुध्य'° । १५ ल. कारणकायं° ।

39

॥प्रथमः खण्डः॥ ऐतरेयोपनिषत्।

39

असदेव कार्यमुत्पच्य इति नैरायिकानामप् उभयमध्यसदिति शून्यवादिनां पक्षः । आदिराब्देन सदेव कार्यमुत्पच्य इति सांख्यवादीनां परिणामपक्ष उक्तः । अत्र पक्षग्राब्देन तत्तत्पक्षोक्तदोषा लक्ष्यन्ते । तत्रासत्कारणपक्षे दूष्यार्थान्वेषणं न स्वादिति दोषः । असत्कार्यपक्षे त्वमतः भेदाभेदः । शाब्दविशाणादेरप्युत्पत्तिप्रस-

39

ङ्ग दोषः । परिणामवade च तस्य पूर्वेमेव कारणे सत्त्वात्कुलालादिकारकत्वापौरा-दिवैषम्यं पर्वैमसत्त्व कारणस्यैवास्या-नतरपतिलक्षणपारिणामोन्मात्रानुपपत्तिः । उत्पत्त्य-

39

नंतरमसत्त्वे ततो व्यवहारासदिति परोक्षत्वानुपपत्तिश्च दोषः । उभयासत्त्वे चोभय-पक्षोक्तदोषैः विवर्तवादे न प्रसरज्यत इत्यर्थः । यद्वाडSसाम्भिर्वर्तवादस्याक्कि-

39

कारात्परपक्षोऽपिकाललक्षणं दोषाप भवेदिति यच्चोक्तं तन्न संभव-तील्याह—पूर्वं व सतीति । सुनिराकूताश्रिते । विवर्तवादस्यैव परिग्रहण पक्षान्तरेपु दोपसूचनाद्द्वितीयात्मनस्तद्धितपरप्रकृत्याकारतामिथ्येन भायितेन्या बहु स्वामिति श्रुत्या विवेते-

39

वादग्र्येव परिगृहीत्वेन पक्षान्तराणां श्रुतित्वाद्वोच ते निराकूत भवन्तीत्यर्थः ।

39

काङ्क्षकोनसृजतेल्याह— अस्मो मरीचीपरमापोडडस्मः पुणे ण दिवं चोः प्रतिप्राङ्न्तरिक्षं मरीचियः पृथिवी मरो या अयस्तात्त्वा जापः ॥

39

अस्मो मरीचीपरमाप इति । आकाशादिकारकेणांडमुत्पाद्याग्रतः: मभृतिरीकानसृजत । तत्साम्भः:प्रभृतितीन्स्वयमेव व्याचष्टे श्रुतिः । अदस्तदस्मेःशब्दवाच्यो लोकः परेण दिवं च घुलोकात्परेण परस्ता-

39

त्सोडम्भःशब्दवाच्यैचोडम्भोभरणात् । ग्रौः प्रतिप्राडSडश्रयस्तस्यामसो लोकस्य । प्रलोकाद्दशताद्वाततद्वारिं यत्तन्नामृदृचयः । एकोड्यनेकस्था- लx नभेदत्वाद्द्रवचनभावो$डच इति । मरीचीचिर्वा रस्मिभिः संहन्यात ।

39

पृथिवी मरोे ज्योतिष्टेमस्मिन्नुच्यते । यत् अप्रशस्तात्पृथिव्यादिखा आप उच्चन्त अमुषोतेलका । युष्मापि पक्षवृत्तात्मकत्वं लोकानां तथाडप्यन्बा-

39

हुल्यादेर्नाभिरेवास्मो मरीचीपरमाप इत्युच्यते ॥

39

१ ग. प. ड. ततः । २ क. घ. ड. सतताप । १३ स्व. 'पारवै' । १४ क. म. घ. ड. 'नामितवा' । ५ ख. 'तितक्ष दो' । ६ ख. 'दोषः' १ ते वि' । ७ क. 'रालात' । ८ ख. 'क्षालन्री' । ९ क. म. ड. 'णक्कदो' । १० वत. 'दो न सै' । ११ क. म. 'च्छडूयेत तः' । १२ क. 'स्वाथैते' । १३ स्व. ड. 'च्यो स्वोकः' । अपां भरं । व. 'च्यो ल्यके न्याप्यान्तर्मर' । १४ व. छ. ज. 'भेदाद्रौ' । १५ ख. 'रीचि' । १६ ख. घ. 'चयन्ते' सर्वप्राणिकर्मफलोपादान उपभोगस्थानभूता आ' । १७ क. म. 'दम्नुनास' ।

5

३२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता—[ १ प्रथमाध्याये—

5

श्लोकानां पौतिकस्वादणडानन्तर्वर्तितल्वाच्छ भूतसृष्टितस्पष्टीकरणाडसूष्टचरनंतरं तत्त्वदृष्टि-

5

रिति गुणोपसंहारन्यायेनामाश्रित्याडSह—आकाशादिति । स्वप्नेऽपि व्याप्तुं इति ।

5

तेभ्यां लोकप्रसिद्धत्वादितिर्थे: । घुलोकादपरस्ताये महारादयो लोका यश्र तस्याः-

5

मभसो लोकस्याSSडSश्रयो घुलोकस्ते सवैंडमःशाङ्खेनोच्यते । वृद्धयम्भसस्तत्र विद्यमान-

5

स्वादेश्याह—अंड ईर्यादिना । अन्तरिक्षं मरीचिय इत्यस्यार्थमाह—घुलोकादिति ।

5

मरीचिच्छादन सूर्येकिरणसंव्यानानन्तरिसलोके’ ल्कस्यित्या तदैकत्वेडपि प्रदेशेऽद्रडहु-

5

वर्जेन युग्मम् । इदानीं बहूनां मरीचीनां लकसक्वातलकुंडं वाहुल्यं गड्वायां ग्रोष

5

इत्यत्र लकसकर्गतश्रीतविमलेत्याह—मरीचिभिरिति । न तु मरीचिशब्देनान्तरिसलो-

5

कस्वीकारो मरीचिसंबंधो निमित्तान्तरमुख्यत इति अभितव्यम् । एतद्विर्ंस्य निमि-

5

त्तान्तरस्य पूर्वमनुक्तत्वेन विकलार्थेकशाङ्खाद्यायोगात् । आप उच्चयन्त इति । अघो-

5

लोकवासिभिर्वैराज्यमुनालत्वादिस्रोतस्तयोःतरंगयोगात्ते लोका आप इत्युच्यन्त इत्यन्वयः।

5

ननूक्तानां लोकानां पद्मभूतसंघ्याविरोधकाऽऽतरणं पुथिव्यादिनोपहितनलोका लक्षण-

5

न ता मन्तरिसस्य मरीचिद्वयतिरेकपदार्थान्तरणं मेवादिनोडपि संख्यान्तेन स लोकः

5

पुथिव्यास्तोड्योलोकानां च मरणसिक्रयतिरेकगमनादिक्रियांतरणांपि योगात्क्रियांत-

5

रणं ते रक्ष्यन्तामिति शाङ्कते—मुष्मूषति । शुतात्मकत्वमपिते । भूतसंघनित्य्वामि-

5

त्यर्थे: इदमुपलक्षणं मेवादिपदार्थानन्तरसंख्योडपि वतते ‘इत्यपि द्रष्टव्यम् । अभ्‍म-

5

आदीनामेव तेऽहि लोकेऽपु प्राजुगुंस्तरेव ते लोका लक्षणीया: प्राजुग्येण ब्यपदेशा भव-

5

न्तीति न्यायादिति परिहरति—तथाडSप्ति । अन्नाहुल्यदित्युपलक्षणं मरीच्यादीनाम-

5

भि वाहुल्यादित्यपि द्रष्टव्यम् । अन्नामभिरित्यत्रापि मरीच्यादिनामभिरित्यपि द्रष्ट-

5

व्यम् । यथाश्रुतेनैवम्भावादर्शनलकानुत्केलेऽकान्तां शाङ्खानुपपत्तेेमरी-

5

च्यादीनामपत्त्वा भावेनालोकामभिरित्यपरितत्र हारानुपपत्तेष्टि । उपरितनलोकाद्वृत्तिद्वैरणाDDसतगतमम्ह एवास्माभिः साक्षादुपलम्यते

5

न तु भूतान्तरभित्यत्र हेतुमुपरितनलोकानामुन्मार्गेण गमनेन तेषां लोकानामिम्राण्यपेक्ष्याडSडSो-

5

लोकगामिनां प्राणिनां पुराणपु बाहुल्योक्तेःक्वभिरूप्याणैडSयोलोका इत्यघोलोकेऽपु तसक-

5

त्रिकासेरपि बाहुल्यं गृथ्यते।यमातिद्रिशं प्राणिनां मरणात्तस्यापि तत्र बाहुल्यमन्यरिसस्य

5

तु मरीचिच्छादहुल्यं प्रसिद्धमेवेति शेयम् । अश्मो मरीचिज्वलिरमाप इत्युच्यन्त इति ।

5

एतेनोभयच्छन्न इत्येनवयः ॥

5

१ क. गा. क. ‘धिस्तस्य’ । २ ख. इति अ । ३ ग. घ. क. ‘चनमितुफ’ । ४ ख. ‘कुतवा’ ।

5

५ क. ग. ड. ‘वन्धाभिमि’ । ६ क. ‘म्रानि’ । ७ ख. ग. ‘मितस्य’ । ८ ख. ‘व्यार्तिनासुप’ । ९. क. ग. च ड. ‘न सं’ । १० ख. ‘रणैव ल’ । घ. ‘रणैव ते’ । ११ ख. इति द्र° । १२ क. ग. ड. ‘चु तेउ लो’ । १३ क. अश्नुनासु° । १४ क. ग घ. ड. ‘स्वाडड्डति’ । १५ ग. ‘गाम्यपे’ । १६ ग. घ. ‘पि बा’ । १७ ख. लथे: ।

33

स ईक्षतेऽस्मे नु लोका लोकपालान्नु सृजा इति ।

33

सम्मेधाप्रक्रमेऽपादानाधिष्ठानभूतांश्शुरो लोकान्सृष्ट्वा—स ईश्वरः पुनरेषक्षत । इमे न्वस्मभ्महृतयो मया सृष्टा लोकाः परिपालयितव्र्जिता विनहयोगैः । तस्मादेते रसज्ञाय लोकपालाश्चेष्टारः पालनीयत्नु सृज्य सृजे डहर्पिति ।

33

अन्नादडस्मा वा इत्युक्तात्मज्ञानेन संसारी मोचयितव्यश्चेन विवक्षितः । असंसार-रिणो मोक्षानुपपत्तेः । संसारस्थ संसरणधीकरणयोःकान्तद्वयाभीमतिलिङ्गशरीरं तद्भमानिनो देवास्तद्ग्रहणान् सूक्ष्मशरीरं संसाररूपाश्रानायाद्देतद्भिमानिनं तद्वोक्तारम-नतेरण नोपपद्यते इति तस्य सद्वे सेयं सृष्टिमयमावसथ इत्यन्तेन ग्रन्थेन क्रमेण वक्ष्यन्स-

33

रणाधिष्ठानलोकसृष्टिमुक्त्वा तत्पालयींश्च देवतास्ताभ्यृक्रियाभ्याजेन समष्टिलिङ्गशरीरस्य तद्भिमानिनां देवานां च मूर्तिर्वा कुरुमार्भते—स ईक्षत इति । तद्या-चष्टे—द्विपार्श्वेति । फलतस्तु तद्वादनस्य तत्वावनस्य चाधिष्ठानभूतानित्यस्यः । अध्ययानामनेकार्थत्वादुरुद्रस्तुराद्देवर्द्धैः वैलक्षण्यं लोकानामहेतुयै—इमे निष्पति । अहर्हिमित्यस्यैतदेति पूर्वेणान्वयः ।

33

एतत्पक्षतिथौ—

33

मोद्वद्य एव पुरुषं समुद्रयामूढयेत् ॥

33

मोद्वद्य एव प्राप्तध्यानेष्य एव पश्चभूतेष्यो येष्योदम्भःपृतीनस्पृष्ट-चांस्तेष्य ऐनेलयस्थः । मुहुर्म पुरुपाकारं शिरःपाण्यादिमत्त्वं समुद्द्यया-दृश्यते । दृश्यं हि सुप्तिपिण्डद्मिव कुलालः पृथिव्या अमूढ्यंपृथग्नचै-नसंपीणिडतवान्स्त्रावयवसंज्ञोजनेनैतस्यः ॥

33

समष्टिलिङ्गशरीरस्य तद्भिमानिनां विराड्रूपिधिमाह —एतन्मेक्ष्यद्वेति । यद्यपि लोकत्रयस्थे पूर्वींवान्डोद्भूतपतितिह्रुत्का ड्डमृत्प्राप्त्या अभ्रप्राप्ती तृथादपि सैवोक्तप्तिरिहानूयते लोकपालमूर्त्यभिमिति न विरोध इति भावः । अस्तद्य प्रवेक्ष्येकवाक्यारार्थमाह—येष्व इति । कुत्सितः पृथिव्या सकाश-

33

नृपतिपिण्डौक्तनयः । इदानीं परमात्मविशयवेदविषयौक्तनय-गस्तनैतस्यः ॥

33

१ ड.'मे नु त्वम्भः'० । १२ क. गा. घ. ड.'देतेयां' । ३ क. 'लोकदे' । ४ ख. 'सृष्टिकर्त्राद्वारा स०' । ५ क. ख. 'बदायों वै' । ६ क. 'ह । निस्सति । म. क. 'ह । जुगुप्सति' । ७ क. 'भिय्य' । ८ ख. 'नेद्यः पद्य' । ९ ख. छ. 'रहस्प्रकाश' । १० ख. 'अतस्माच्छि' । ११ क. ग. ड. 'वान्पिण्ड' । १२ ग. च. 'संप्रयो' । १३ ख. भाष्यकारेल । १४ क. घ. ड. 'संप्रयो' ।

33

५

5

३८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेत—[१प्रथमाध्याये-

5

तमभ्यतपन्नस्याभितपस्य मुखं निरभिद्यत

5

यथाडऽडद्रम्।

5

तं मुखं पुरुषविधमुखैरियास्यप्तं। तदभिध्यानं संकल्पं कृत-

5

वानिर्वयः। “ यस्य ज्ञानमयं त्वः ” हेलयादिद्वशेः। तस्याभितप-

5

तस्येश्वरसंकल्पेन तपसाडभिततस्य पिण्डस्य मुखं निरभिद्यत मुखाकारं

5

सुषिरमजायत । यथा पिण्डोऽण्डे निरभिद्यतेवम्।

5

विराडप्सु मुखत्वा तदवयवेभ्यो लोकपालोभत्पतिमाह—ते पिण्डमिलादिना ।

5

तपःशब्देनामिध्याननाश्रितंतं ज्ञानमुखचते न कुच्याद्दितीयत्र श्रुतिमाह—यस्येति । यस्य

5

द्र्शे ज्ञानमिव न कुच्छ्याद्दितीयर्थे ।

5

मुखादागवाऽऽनोऽग्निर्निरासिके निरभियेतां नासि-

5

काम्यां प्राणः प्राणाद्दायुरक्षिणी निरभियेताम-

5

क्षीभ्यां चक्षुश्चश्रुप आदित्यः कर्णौ निरभियेतां

5

कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्रादिदास्विश्वेभिरभियते

5

त्वचो लोमनि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयो

5

हृदयं निरभियत हृद्याज्ज्ञो मनश्वन्द्रमा

5

नाभिनिरभियत नाभ्या जपानोऽपानामृत्यु:

5

शिश्नं निरभिवत शिश्नाद्देतो रेतस आपः ॥

5

द्वैयतेयोपनिषद्यात्मपपदके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

5

उपनिषत्कथनेन प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

5

इति कुरमद्गाराण्यका डान्तर्गतद्वितीयारण्यके वेदान्त्यायै पृथमः खण्डः ॥ १ ॥

5

तस्मादाभ्रभियोगाद्दारुणादिकरणभिदन्त्रां निरवर्तेत तद्विष्ठाताद्विस्ततो

5

आत्र्नो लोकपालः । तथा नासिके निरभियेताम्। वामनिकाम्यां प्राणः

5

प्राणाद्दयुरिति सर्वत्राभिधानं करणं देवता च तयं कमेण निर्दिश्रभिति ।

5

अक्षिभ्यां क्र्णां व्वगुद्युद्यमपनःकरणाधिष्ठानं प्रणोदनःकरणं नाभि:

5

सर्वार्णोऽवनधनस्थानम् । तस्मादपानसंयुक्तत्वादप्राज इति पाञ्चविन्द्र-

5

१ क. ज. “तु” । अभि° । च. “दृश्” । अभितपत्नमभि° । छ. “दृ” । अभितपनं स° । १२ ल. व.

5

छ. ज. द्विती शु° । ३ च ‘स्माश नित्यं’ । ४ क. ल. व. घ. ‘नाभि’ ।

94

द्वितीयः सण्डः । पैतरेयोपनिषत् ।

94

यमुच्यते । तस्याधिष्ठात्री देवता मूर्त्युः । यथाडन्यत्र तथा शिष्यं निर-

94

शिष्युत प्रजनननेन्द्रियस्थानेमिन्द्रियं रेतो रेतोविसर्गार्थत्वात्स्वरेतसोच्चयते

94

रेतस आप इति । इति श्रीमद्रत्नप्रदीपप्रकाशनिद्या श्रीमच्चिदानन्दनातैरेयोपनिषद्राध्ये

94

प्रथमाध्याये । प्रथमः सण्डः ॥ १ ॥

94

ततो वाचो लोकपालादीनां वाग्वदतैतन्यनयः । यचपि वागादिकरण-

94

जातमपधीकृतभूतकार्यं न मुवादिगोलककार्यं तथाडपि मुलायाश्रये तदभिलयेक्त्रं

94

खाद्याग्नियुक्तम् । नासिकाभ्यां प्राण इत्यत्र प्राणादीनें प्राणद्रुतिसहितं प्राणेनिद्रा-

94

यमुच्यते । अभिप्राणनमिति । गोलकमित्यर्थः । तद्गोलकम् लोमभि लोमसहचरितं

94

स्पर्शननिद्रयमुच्यते । एतद्विनासतय इत्याद्यपध्याधिदेवता वायुरुच्यते । चित्तं तु

94

चेतो हृदयं हृदयाश्रितं चाङ्गदयं चेङितयादौ हृदयशाब्देन स्यान्तःकरणार्थदर्शनानमनःशा-

94

ब्देन पाञ्चभौतिकलक्षणानां संनिवेशमाह —अधोमुखी । नतु त्रिश्रेन निरभिध्येति

94

पर्वीये शिशिरेतौहृदयाभिधाने क्रियोऽन्योन्यदेवर्तिपरतद्रुत्का स्यादित्यादृच्य

94

शब्देनोपस्थेन्द्रियस्थानं लक्ष्यते रेत इति । तद्विसर्गार्थैनेन तत्सहितमुस्येन्द्रियमुख्या-

94

शब्देन तद्लिङ्गभूतोपाधिकः प्रजापतिश्रेःचय इत्याह—युषेथा । यथाडन्यत्र

94

पर्योयान्तरे स्थानं करण देवता चेति त्रयमुखमेवमिलापि शिश्वादिशद्वयममुच्यत

94

इत्यर्थः। एतद इति । इन्द्रियंमुच्यत इत्यनयः । तद्लक्षणां संनिवेशमाह—सह रेतसेति ।

94

रेतसा सहितं तत्संवेधमित्यर्थः । संवेेधमुपपादयति—देवोऽिसर्गार्थत्वादिति ॥

94

इति श्रीपरमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमच्चिदानन्दन विरचिताया-

94

मैत्रेयोपनिषद्भाष्यटीकायां प्रथमाध्याये प्रथमः सण्डः ॥ २ ॥

94

अथ द्वितीयः सण्डः ।

94

सा पुता देवता सुष्टु अस्मिन्महत्यर्थपर्वे प्राप्ततन ।

94

सा पुता अग्न्यवादयो देवता लोकपालाद्वेन संकल्प सुष्टु ईश्वरेणा-

94

स्पनसंशाराेे संसारसुप्रे मद्वयाविद्याकामकर्म्ममप्रभवदुःखोदके तीत-

94

१ क. म. व 'देवि' । २ ख. 'ते रेत इति च' । ३ ख.व 'यं तत् मु' । ४ घ 'न प्राणद

94

सनात्प्राण' । ५ क. 'मुकम्' अ' । ६ ख. ग. 'जं चे' । ७ क. ग. घ. ड. 'छमिल्य' । ८ क. ख

94

'जानेच' । ९ क. म. घ. क. 'पान इतीति ।

5

३५ श्रानन्दगिरिरुकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेतम्—[१प्रथममध्याये— रोगजरामृत्युमहाग्राहेडनादावनन्तेडपारे निरालम्बे विश्रपनिन्द्रयजनितसु- स्वलवलक्षणाविश्रांपे पञ्चेन्द्रियार्थैरूणमारुतविक्षोभोत्थानर्थेशतप्रमहोर्मीं महाँरौरवाच्येनैकनिरयगतहाहेल्यादिकूजिताक्रोशानोऽकृतमहारचे सत्यार्ज- वदानकयार्द्रिसारमदमध्योऽघात्मगणना पथ्येपरिज्ञाने डपे सत्त्वस्कुरवै- त्यागमग्ने मोक्षतीर एतस्मिन्महदत्यये प्राप्ततन्यतितत्वतः ।

5

एवं समस्तेन्द्रियाणां तद्भविनिर्जेतानां चोत्पत्तिमुक्त्वा तासां देवानां भोगयोग्याल्पच्यतिरेकेऽसौ तेभ्यो देवानां भोगार्थं वृष्टिलेपणं प्रदेशां च विवस्वताद- पौत्राततेन शुल्तिपपासयोः सृष्टिर्दृश्यते—तथा पतता इति । तच्छब्दार्थमाह— श्रन्नादयादय इति । एतच्छब्दार्थमाह—लोकपालत्वनेति । आशानायादिदृष्टचुपयो- गित्वेनैतासां स्वर्लपाज्ञानुप्रवेशे संसारे ब्रह्मादरूपे पतितत्वमसक्तत्वं तन्मात्रत्वाभिमो- नेर्न यदृदतवं तदाह—आसक्तिमति । अज्ञानसदृशयमाह—अविद्येत्यादिना । अविद्यादिप्रभवं दुःखमेव दुःखप्रवणगुणनोदककुमुदवदं यस्यस्मृतेःतारादय एवं भयं- करतवेन प्राहा नकादयो यस्यस्मृततत्त्वज्ञानमन्तरेण विनाशाभावदमन्तेऽज्ञानामुत्तरा- ध्यभावेनाप्रेरे विश्वरामस्यनावमोवन निरालम्बे । समीचीनविश्रामस्थानभावेऽपि तदाभा- मोडन्वितत्वात्—विपयेन्द्रियेति । विपयेऽपियमुच्वोत्पत्तिनिर्मलेच्छारूपो विश्वामो यस्मि- न्पक्षेन्द्रिगुणानामर्थं पुन शाद्वादिपु या तृष्णा सैव मारुतस्तकृतो यो विश्वो- मुस्तेनोत्थितान्यनर्थास्तान्नि विषयसंपादनादिना केशरास्त एवभियो यस्यन्महारवाद्य एवंके निरया नकविपोऽपासततद्भयां गम्भीरसंततिलक्मणवालयातयो मरणान्त येऽ- नेके निरया दुःखनकत्स्वादतद्वातातां च यान्ति ।हा हेत्वादीनि कूजन्तानि स्वल्पघटनय श्राक्रन्दनान्ति महाद्भुतनयस्ततद्भयोरू महाभ्रों यास्मिन् । महापातकज्ञा निरया इति दृश्यते । संसारार्णवस्यैवम्भूतेनैव तं त्यरणासंभवान्मो- क्षरालानथैरेकृत्यमित्याद्राक्षाविवेकिनां विवेकिनां तत्तरणोपायोऽस्तीत्या—

5

सत्येति । सत्यादयो य आत्मभूताः एतत् प्रार्थियं पश्यन्ताने तेन पूण्णज्ञानेमेवोऽयं पद्धो यास्मिन् । सत्सद्गुणैः श्रेयसेपतिः सवेत्यागः संय्यासलावेव मार्गे ज्ञाने डुप्रवृत्तिहेतुर्यीसि- न्मिन् । सत्सद्गुण सतिः पुना: संसारार्णवेस्रोभोभावात् एवं तोरवेगतैस्मिन्प्रत्यक्शादृध्थै इत्येः । अत्र पुना नामडुत्कटसाहस्लपाशानन सत्सारोहणनानामनिर्गमः ।

5

१ ख. घ. ड. 'तृष्णामार्क' १ २ क. म. घ. ड. च. 'तसहसोमिमाले महा' । ३ क. म. प. क. 'हापातकायो' १ ४ क. म. घ. 'स्याग्यामं' । ज. 'स्यायग्यासं' ५ प. च. छ. सत्संयो- मस्सं* ६ क. घ. ड. 'उद्याद्य हू' १ ७ क. 'भिधाने' । ८ क. म. 'न बन्धू' । ९ ख. ट. तृष्णा । १० क. म. घ. ड 'सत्सत्कथि' ११ ख. 'कयमाय' । १२ म. ड. तरं* । १३ क. ड. 'यो येडुयासं' १ १४ क. ख. पूण्ण झा' १ १५ क. 'गुरुपसति:' १ १६ ख. 'संगिति: स' । १७ घ. 'वस्त्याभा' । १८ ख. 'रमिव तिरें' १९ ख. ट. नाम स्त*' । २० क. 'ह्मिलभि' ।

37

तस्माद्ग्न्यादिदेशताप्यलक्षणाडपि या गतिद्वयाल्लयाता ज्ञानकर्म-समुच्चयानुग्रहनफलभूता सारडपि नालं संसारडुःखोपशमायेत्पयं विवासि-तोङ्क्योऽत्र गुरू पूर्वं तस्मादेशं विदित्वा परं ब्रह्माडSष्याडSडमनः सर्वे-भूतानां च यो वृश्यमाणविशेषणः प्रकृतिक्ष जगदुत्पत्तिस्थितिसंहारहेतु-स्त्वेन सर्वसंसारडुःखोपशमनाय वेदितव्यः। तस्मात् “पृथ पुण्य एत-कृमेवहृदुत्सत्कथं यदेतद्वपुरश्वराडSह्मद्वयाम् ।” “ज्ञानं पथा विच्छते ऽ-यनाथ” इति मष्वरर्णीतू।

37

वदू संसाराणांवपितितत्वं वृश्यमाणाश्रानायादियोग इत्यादिसर्वोऽपि वचस्तद्भिमानिनो जीवस्य वक्तव्यो न देवनानाम् । न च तातामपि तत्नाभिमानोडस्तीति तदुक्त-मिति शाङ्कनीयम् । तथाडपि प्राणिन्योऽभिमानिनिर्ज जीवं विहायांप्रधानन्योडभिमानिनीषु तदुक्तेरिभिपायो वक्तव्य इयत् आह—तस्मादिति । यस्मात्संसाराणिवपितितत्वं तस्मादित्यर्थे;। महारौड्वाश्रयेनकतिर्यग्विर्यग्वेति पाठ उत्कटिनिर्यगतिर्यथा दुःखो-परामाय नालं तथा सारडपि नालमिति पूर्वेणान्वयः । तद्वृत्तक्षाया अपि प्रयोजनमाह—यत् पुढेऽभिति । पूर्वं विदितवैति । नालमिति त्रिदिवेऽर्थे;। आत्मनः सर्वभूतानां वाडडत्मा यत् आहमा वा इदंम्रियादिना जगदुत्पत्तिप्रलयहेतुत्वेन यः प्रकृतः स परं ब्रह्म वेदितव्य इत्यनयः । नन्वैषा पथा एतद्न्मेंडहृदुत्सतस्यभिनुपक्रम्योक्त्रय-मिति वा इत्यादिना कर्मसंन्यासमगुणनब्रह्मात्मज्ञाननयेप्योक्कवातस्यैव मोक्षसाधनत्वं नोक्ककेवलात्मज्ञानमात्रस्यैल्यरोचकं पथा इत्यादिना वक्ष्यमाणविज्ञानमेकं न कर्म-समुचितं ज्ञानं तथ्योक्कवाक्येन संसारहेतुत्वाचगमन सत्यस्वयोगादित्याह—तस्मादेश पथा इति । यस्माद्वेमसेऽहितस्य प्राणविज्ञानस्य संसारफलत्वं तस्मादेश पथा इत्यनेनो “यदेतद्वपुरश्वराडSह्मद्वयाम्” तदन्वोक्तभियान्वयः।। “तुमेव विदितवथित्युमिति नान्यः पथा डSतेतडयनाय” इत्यनेनापि केवैलांविज्ञानमग्यतिरिक्कपपनिषडस्युक-मेव ज्ञानं पन्था इत्याह—नान्य इति । एष पथा इति ब्रह्मात्मज्ञानमुपक्रम्य मष्ये प्राणविज्ञानोक्तिस्थु प्राणोपासनया चिकित्साक्रमये सति तद्फलाच वैराग्ये सत्येष

37

१ छ. ज. ‘दुःखागममा’। २ च. ‘शानायै’। ३ छ. ज. “येयेव वि”। ४ ग. ड. ‘न सं’। च. ‘न स वें’। ज. म. “न स सैं’। ५ छ. ‘वंदुः’ ६ छ. ज. “शामय ७ क. ग. ड. ‘खं तदे’ । ८ च. ‘सविच्छा’ । ९ ट. ‘पि प्रधानतो’। १० ट. “प्राप्रभानतो” । ११ क. म. घ. ह. ‘शमनाय’ १२ स. ड. ‘ड य यः’ । १३ क. म. घ. ड. हृदृक्रेति ये’+ १४ स. ट. ‘हि त्र’ । १५ ख. ट. “तुमेव” १९६ ख. ट. ‘दुः’ । १७ ख. ट. ‘न पदेन डुः’ १८ ख. ड. ट.लुः । १९ क.

5

३८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता—[१प्रथमाध्याये-

5

पुन्य्या इत्युपकान्तं मूलं ज्ञानं वक्तुं शाक्यमित्याभिप्रायेणेति भावः । यद्यप्येतद्द्वारैकवल्या-

5

स्यान्नावसरे कर्ममार्गोडपि प्रधिष्ठाद्वारर्थवेनोक्तस्थायडपि ज्ञानमार्गोपायतवेन स उत्को

5

न प्राधान्येनeti भावः ।

5

तमज्ञानोपिपासाभ्यांमनुच्ववाजितं ।

5

तं स्थानकरणदेवोत्यप्तिवीजभूतं पुरुषं प्रथमोत्पादितं पिण्ड-

5

मातृमानमहसोऽपिपासाश्रयामन्वबहुजदनुगमितवान्संयोजितवानिलयस्थः।

5

तस्य कारणभूतस्याशनोऽयादिदीपवच्चाङ्गात्कार्यभूतानापि देवानान्‌

5

शानोऽयादिमच्चमु ।

5

त्रनु पिण्डस्याशनोऽयादियोगे देवानां कथम् तद्रस्च येन तास्मन्नादनार्थमायतनप्रश्नः

5

स्याध्यासिम्प्रतिष्ठिता इत्यनेनेत्यत आहे—वचमेति ।

5

तत्र एनमभुक्कन्नायुतं न प्रजानीहि यास्मिन्न्र-

5

तिष्ठिता अन्रमदामेति ॥

5

वस्मात्तदज्ञानांपिपासाश्रयां पीड्यमाना प्राणं पिनामहं सप्तारपशृङ्‌

5

क्तत्वतः । आयवत्प्राणिप्राणं नोऽस्मभ्यं प्रजानीहि विध्रतस्व । यस्मि-

5

न्नायितने प्रतिष्ठिता: समरथाः सत्योङ्कनपदाप्र मक्षयाम इति ॥

5

पितृमडलमिति । स्वजनकपिण्डजननकफित्यपे । अधिष्ठानमिति । धारोरमित्यर्थः।

5

त्रनु विराड्देह एवाड्यडतनं वत्तते इत्यारुचच तस्यातिप्रसक्तमापुरे तत्र स्पातुं

5

वयमस्मात् अन च तदेहेपयातं संपादयितुम्समर्थाः, अतोडस्मयोगं व्याघिद्देहें मृज-

5

स्वेतयुक्तस्य इत्याह—युष्प्रिति । यद्यप्यस्मदादियोगेर्ह विनाडिपि चरपुरोड-

5

शादिहिरदनमलक तथाडपि तद्रपि हविर्दनं व्याघिद्देहवातेहमतरा नासोति भावः ॥

5

ताभ्यो गामानयत्ता अनुवन्त वे नोडयलमिति ।

5

एवमुक्त इश्वरस्ताभ्यो देवानाभ्यो गं व गवाकृतिविशिष्टं पिण्डं ताभ्य

5

एवादृश्ः पूर्वेवैतनिपुण्ङ समृद्धचृ मुढेपित्स्वाडनमहितवान । ता;

5

पुनर्निवाकृकृतिं दृष्ट्वाडन्वन । ज डै नोडस्मदर्थमपिष्ठानायामचुपरं

5

पिण्डोडकं न वैं । अलं पर्याप्तंडसु न योग्म इत्यर्थः ।

5

व्याघिदेहपुष्टिमाह—ताभ्य इति । मृधेपलोति । निविडतया परस्परावयवसंयो-

5

१ क. म. 'तदचाल्यो'। १२ ट. 'नायाधिप्र'। ३ क. ख. 'ज्ञाप्रि' । ४ म. ड. 'नादि' । ५ म.

5

क. 'नादिन' । ६ म. घ. ड. छ. ज. 'नाथि' । ७ म. 'धिम' । ८ घ. 'देवु' । ९ क. ख. च. छ ज.

5

'द्वाया' । १० च. छ. ज. वैं । ५१ ११ छ. ज. 'सोडगुमयो' ।

55

२द्वितीयः षण्णः] ऐतरेयोपनिषत् ।

55

जनेन सृष्टस्यर्थः ।ज्र योनय इति । गोमारीरस्स्योपरिदत्नानामभावेन दूर्वीदिमूलस्यो-

55

ल्लातुमशक्यैत्वादित्यर्थः ।

55

तास्योदक्रमानयत्ता जनकवत्तं वैं नोऽयमूलमिति ॥

55

गवि प्रलायेऽप्यांतें तास्योदक्वानयत्ता। अब्रवत्तं वै नोऽयमूलमिति

55

पूर्ववत् ॥

55

अभ्रभिति । तस्योमभतोनदत्नवेनोकद्रोपभावादित्यर्थः । इज्र वै नोऽयमूलमिति ।

55

अक्षरस्यापि विनेक्लानाभावादित्योमभतोनदित्यर्थः ।

55

तास्यं: पुरुषमानयत्ता अन्नकस्सुकुतं ब्रजति

55

पुरुषो वाव सुकुतं ता अन्नवीयधायातनं

55

प्रविशेति ॥

55

सर्वमलाख्याने वाभ्रः: पुरुषमानयत्स्योणिनृत्पुम् । ता: स्ख्य-

55

निपुरुषं हृत्वास्विन्त्र: सतः: सुकुतं शोभनं ऋतुमिदमिश्रानं इदंलेल-

55

भवन । तस्मात्पुरुषो वात्र पक्षुप एवं सुकृतं सर्वेपण्यक्क्रेहेतुंवात् । स्वयं

55

वा स्वैनवाइष्मना स्वमायाधि: ऋतत्वास्सुकृतवुच्यते । तू देवता

55

ईश्वरोड्क्रेपीडमासंपिदमिश्रानामिति मत्वा सर्वें डिति स्वयोनिषु

55

रमन्ते । अथो युष्माकं यस्य यद्देवतानादिक्रियायोग्यमायातनं तत्ख-

55

विशतेति । स्वयोनिंवितरापुरुषदेहेस्सजातीयमिल्यः: । यस्माल्स्कीयापरितोष्योत-

55

केन सुकृतं ऋत्वीयनेन शाव्देन पुरुपदेहेस्समुत्पत्तिस्समातेधानामपि सुकृतत्व्वमि-

55

त्याह—दस्पातदिति । स्वयं ब्रेति । ईश्वरेण स्वैनैव ऋतुं भूलादिकृतापेक्षया

55

सुकृतं सुप्रु कृतमिल्यर्थः । अ्रेपोदरादिस्थास्योमितिस्थाने सुहृताद इत्यर्थः । पृथ्वं व्यष्टि-

55

देहस्स्थिसुकत्न तत्र करणानां देवानां च व्यक्तिलोपेण प्रवृत्तिस्साम—ग्रा दृष्टा इति ।

55

इष्टले हेतुमाह—स्वं ब्रेतीति । आयतनापिति । गोलकद्रुपं स्थानमिल्यर्थः ॥

55

अतिसूक्ष्मगूढा सुष्टुं प्राविशदायु: प्राणां भूत्वा

55

नासिके प्राविशदादिस्स्वशरपूल्वाडक्षिपी प्रावि-

55

शते ॥

55

१ ड. 'रितनद'० । २ व. ट. 'नताभा'० । ३ ड. क. 'कयत्नमिल'० । ४ स्व. ट. 'दशाने ता' ।

55

५ स्व. च. छ. ज. ट. 'ते तथैवाय'० । ६ ड. ट. 'धो निपु'० । ७ ज. 'निमूतं पु'० । ८ क. प. 'ते ।

55

भालोक्य डू० । ९ च. छ. ज. ट. 'द्वंतरा'० । १० स्व. ट. 'भूतं वि'० ।

5

आत्मन्निगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता—[९प्रथमाध्याये—

5

शब्दिश: श्रोत्रं भूतवा कर्णी प्राविशन्तोषधिवन-

5

स्पतयो लोमनि भूतवा त्वचं प्राविशंशशन्द्रमा

5

मनो भूतवा हृदयं प्राविशन्मत्स्यरपाचो भूतवा

5

नाभिं प्राविशदापो रेतो भूतवा शिश्ने प्राविशन्त्र॥

5

तथाडSसक्तिस्वलुजां प्रतिलभ्येश्वरस्य नगस्यामिव बलमधिकृत्यौदधिं

5

जोभिमानी वागभि: भूतवा स्त्रां योनिं मुखं प्राविशतथोकार्थमन्यद्‌।

5

वारुणीमिव आदिलयोधिणी दिश: कर्णावोपश्रिवनस्पतयस्त्वचं

5

चन्दमा हृदयं मत्स्युरांभिमुख: शिक्षां माविशन्॥

5

रज्जुनां प्रतिलभ्य वलादिकृतादृश: सेनापत्यायो नगां यथा प्रविशान्ति

5

तद्धदीश्वरस्यां प्रतिलभ्यामि: प्राविशादित्यनवय:। यथापि वागिभमान्यझिने तु

5

वागेव तथाडपि तस्य वाचं विना प्रत्यक्षमनुपलब्धेष्टस्यां अपि देवन्तां विना स्वविषय-

5

ग्रहणास्मर्थ्यभावात्तस्योरेकेलोभिवानभेदेऽपिकरिलयाह—वागेवेति। यथापि देवन्ता-

5

नांमेवेक्षण प्रवेशेऽप्यदितस्याथापि करणैर्विना तासां साक्षाददनादिमोगांसंभवात्तेषामपि

5

सर्वगामोच्यादिति एवमति तेषामपि से उत्क:॥

5

तमर्शानापिपासे अनूत्तामावाभ्यामाभिप्रजा-

5

नीहींति ते अन्नविदेतास्त्वेव वां देवन्तास्वाभा-

5

जाम्येतामु भागिन्यौ करोमीति। तस्मा-

5

तस्यै कस्सै च देवन्तायै हविर्गृह्यते

5

भागिन्यावेवास्याशमनांपिपासे भुक्तः॥

5

इदितरेऽ्योपनिषद्यात्मपटके द्वितीय: खण्ड:॥ २॥

5

उपनिपत्क्रमेण प्रथमाध्याये द्वितीय: खण्ड:॥ २॥

5

इति कुम्भकर्णार्णवकाण्डेऽन्तर्गतिहेतुत्वादिरण्यके

5

चतुथोऽध्यायेऽ्वितीय: खण्ड:॥ २॥

5

एतद्‌ लब्ध्वापिप्सितासु देवन्तासु निरपिष्ठाने सत्यावचनौऽपिपासे तृप्ती-

5

श्वरत्नात्तमुक्तवलतया वाग्रण्ठस्थामधिष्ठानमभिलक्ष्यनान्ति चिन्तय विधत्स्वे-

5

१ क. म. ड. 'सवित्यां'। २ क. म. ग. ड. छ. ज. 'त अन्न्याद'। ३ च. व. 'योऽग्न्या-

5

द्भि' ४ क. व. 'स्था स्वयो'। ५ ख. त. 'नामीष'। ६ क. म. ग. 'नाव्यापि'।

5

७ त. 'ति प्‌ तै'। ८ त. 'नायापि'। ९ स. ग. घ. ड. 'नाधि'। १० क. 'गीरिति चि'।

49

[ द्वितीयः सण्डः] ऐतरेयोपनिषत् ।

49

तस्ये? हॄदिशर एवमुक्तेsथानौयापिपासे अन्नाद्वीत्। न हि युनयोर्भोग्ये-

49

ऽपत्वाचेतनावद्र्श्वेनाश्र्रियााश्रान्तं संभार्ति । तस्मादेतास्तेकागन्या-

49

चासु॥ ॐ युतां देवतास्त्र॑यातमाधिदेवतास्त्वांप्रजामि वृजिसंविभागेना-

49

नगृह्णामि । पतास्म भागित्यौ यद्देवत्यो यो भागो हविरादिलक्षणः स्यात्त-

49

स्यास्तैनैव भागेन भागितित्यो भागवल्यौ वां करोमोति मुख्या|दावीःबर एवं

49

वयद्वाघास्मादस्पादानौंपि युष्मै ऋषॆ ॥ देवत॑या अथैप हॄदि-

49

च्छ्राते चरुपुरोडाशादिलक्षणं भागिन्यावेव भागवत्याविवश्या देवताया-

49

मज्ञैन्यायापिपासे भवतः ॥

49

इति श्रीमद्रगत्पय्यादिपदिष्यश्रीमच्छङ्करभगवत्कृतवैतरेयो-

49

परिनिष्पाद्ये प्रथमाध्याये द्वितीयः खंडः ॥ २ ॥

49

अथानौयापिपासयोरपि व्यष्टिद्वैदेवि करणाभिप्रातदेवतासंभवं वचुं तयोः प्रकर्ष-मवतरयति—पृथ्विमिति । निरविष्ट्याने स्यात्वावितकारण्योभूतं विराड्देवेहविष्यानविशेषो

49

यदि स्यादज्ञानौयापिपासयोरसन्या|दानां मुवादय इत तदा व्यष्टिद्वेदेवि तदेव स्यात्-

49

योरविष्टानं तेऽपिमि न त्वेतदस्ति । अतो तिरद्विष्टाने ते इत्यथेः । विधात्सेत्र्यनन्तरं

49

परिसन्नतिष्ठते अन्नाद्वाति योः। तत्क्रियाविशेषो हि परब्रह्मविवक्षे-

49

देहेडभावादिहापे नास्त्येव कारणवैकल्यकारणडप्यचिनानसदां तु युनयोऽमीरूप-

49

स्वादृद्मिणमना|श्रितः पध्मेष्य स्वात्मन्र्ययोगाचेतनावद्वर्मीभूतदेवतागर्भवक्त्रादन् युग्यो-

49

रित्याह—स ईश्वर इति । भात्रुपत्वादिति । धर्महपल्वादिलयर्थः । धर्मिणोऽप्यचे-

49

तनस्य भोक्तृत्वादेशना|वद्र्श्वलस्ययुक्तम् । अध्यात्मम्ति । अध्यात्मदेवता व्यष्टिदे-

49

हंगतदेवता अधिदेवता: स्मृत्यादिद्वैरेहगता हविर्नींऽडमदयः: प्रसिद्धास्तावित्यथेः ।

49

वृत्तीति । भोगैकदेशानेनैत्यर्थः । एनदेव स पृथी करोति—पृथ्वासु भोग्याविति ।

49

साक्षादेवतासु भागवत्योमा|हदेवताभागेन भागवस्त्रंशशवस्त्वमुक्तिमिति व्याचष्टे—मदूे-

49

वृप्य इति । यदेवे यो यद्देवतासंबन्धी यो भागः स्यास्तस्या देवताया: संचभिना

49

त्रैनै भोगेकेयर्थः । हविरादौ द्वैदशदेन तत्क्षदिन्द्रियविपयोडवि गृह्यते । करोमीत्य-

49

नन्तरमुक्त्वेति रोषः । उत्कृष्टर्मिधानान्तनवयवहारेण हढीकृतं तस्मदेवैकवं तद्या-

49

चष्टे—यस्मादिते । यस्माद्वैष्याद्बवच वियद्व्याप्तिसम्भवदिल्यः । हविर्मश्रहणुपलक्षणंम्-

49

धिदैवंतं हविर्योग्यादेवतायै यज्ञादिद्विषयो गृह्णात इति योजयम् । भागिन्यां-

49

१ क. 'नापि' । २ क. ट. 'स्वनाधिकुल्या' । ३ ग. ड. च. छ. ज. 'तयै देवताया' ।

49

४ क. 'नापि' । ५ क. ग. घ. 'नापि' । ६ क. ट. 'रणमू' । ७ क. ड. 'नापि' । ८ क. ख. ट.

49

'दिमिमू' । ९ क. ग. 'दृहे गता' । १० घ. 'हुमता' । ११ ग. घ. 'ति भागे' । १२ क. ग. घ.

49

क. तृ॑ज अथ् ।

49

६

42

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः—[१प्रथमाध्याये—

42

वेधेति । यथापि शब्दादिविषयेण हविषा नाम्यादिदेवतास्तृप्तौ तयोरेव दर्शयते न तु तद्रागेन भामितरं तथाडपि तयोः सर्वात्मना नाशो पुनः कालान्तरे ते न स्व्याताम् । अतः स्वरूपेण स्थितयोरेव तयोः कदाचिदिन्द्रादिदेवतानां विषयेनमुक्ततया प्रेरकत्वरूपं कार्योन्मुखं कदाचित्तदभावरूपोपशान्तिरित्यस्युपगमतद्वयम् । तथाऽ च हविषा देवता-

42

तृसावशानौयापिपासयोरपि तृंलेऽपशान्तिर्दर्शयत इति तद्रागेन भागवत्तन्मुक्तमित्यथे । न च चक्षुरादिना रूपादिग्रहणदृशया|मशानौयापिपासयोर्न शान्तिरदर्शयत इति न सर्वत्र भागवत्तं तयोरिति शङ्कचम् । सुल्तिपासार्तस्य यत्पानदार्शनश्रवणादिनाडनाप्रत्यास-

42

तिपरितोषेण मनसि तृप्णा शान्तौैव माति । न तु यथापूर्वं वाछत इति चक्षुरादिष्वपि तयोर्भागवत्ताभित्यंकं सायणीयद्विपिकायामू । वस्तुतस्तुवार्तान्विपासाशङ्केनेन्द्र-

42

याणां स्वस्वविषयेष्चरौ तृप्णाकामजुष्यते । अनलमदभिलाष्यादेश्चादनं स्वस्वविषयम्-

42

हणेन चक्षुरादिन्द्रियदेवतानां मुल्यादानं|मशङ्कत् । तथाऽ च रूपादिविषयमग्रहणानं तत्क्षद्विषयोगजयोस्तयोः शान्तिरस्तीति सैविन्द्रियदेवतां युक्तिमिति । न तेनिन्द्रियदेवतातृप्तिस्थितिरङ्के न तयोः पृथक्त्व|तिदर्शयत इति वाच्यम् । इन्द्रियदेव-

42

तानां स्वस्वविषयेष्नमुक्ततया प्रेरकत्वलकपकायोंमुल्यनितितृलोपशान्तिरेव पृथक्त्वयो-

42

स्तपरिस्पष्टीकथनात् । यथापूर्वंनवेदानसमजालिमित्यादि तत्रैव मिलित्वादर्शित्यादि सर्वं कार्यकरणसंघातपड्कराध्यकस्य जीवस्य मोक्षुरेव नेन्द्रियदेवतानामश्रांयापि-

42

सौदि तथाडपि तस्य वस्तुनोऽमोक्षब्रह्ममुक्तस्य स्वतो मोक्षत्वयोगादिन्द्रियदेवताद्विपा-

42

चिक्कृतमेव तथ्य मोक्षत्वादिस्वर्यंसंसार इति वसुं तेदेव तमारोप्य श्रुत्योऽचपत इति न दोषः ॥

42

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवच्छिष्योचार्य्यश्रीमसुधन्वनन्दिज्ञानविरचिता-

42

युक्तिरेयोपनिदध्याप्यटीकायां प्रयथमाध्याये द्वितीयः स्वण्डः ॥ २ ॥

42

अथ तृतीयः खण्डः ।

42

स ईक्षतेमे नू लोकाश्व लोकपा-

42

लाक्षान्नमेभ्यः स्रजा इति ।

42

सु एषमीश्वर ईक्षत । कथंमे नु लोकाश्व लोकपालाश्व मया सृष्टा

42

१ क. ग. ब. भागवत्तं तु² । २ क. 'नामि'³ । ३ क. 'सिसृक्षु' । ४ क. म. घ. ड. 'नितर्ज-

42

यत । ५ क. 'नामि' । ६ क. 'नामि' । ७ क. ख. ग. स्व. 'स्वद' । ८ क. ग. 'यद' । ९ ख. प. ट. 'जे तु' । १० क. 'नामि' । ११ ख. ट. 'सादीनां तु' । १२ च. इक्षतवान् ।

43

अज्ञानायापिपासाभ्यां च संयोजिताः । अतो नैवां स्थितिरचमनतरेण तस्मादृपमेः यो लोकपालेभ्यः ऋॄजॄ ऋज इति । पत्रं हि लोक ईश्वराणामनुग्रहे निग्रहे च स्वातंत्र्यं हस्ते स्वेऽपि तद्रनमहेश्वरस्यापि सर्वेश्वरत्वार्ष्टांऽप्ति निग्रहानुग्रहे॑पि स्वातंत्र्य॑वन् ।

43

एवं भोगसाधनस्थितिकृत्या भोग्यस्यूटिदं वक्तुमारभते—स परमिति । तुशान्द्रोकं वितर्क स्पष्ट करोति —लोका इत्यादिना । पूर्वैः सह॑क॑लोकपालप्रार्थनां बिना स्वयमेवानं स्फुट वितर्कितवानित्युक्तः प्रयोजनवीश्वरत्वज्ञानपनित्याह—एवं हीति ।

43

सोडप्यतपत्त्राभ्योद्भितसाभ्यो मूर्त्तिरजाय-यत या वै सा मूर्तिरजायतां वै तत् ।

43

स ईश्वरोद॑न् सिसृक्षुस्ता एव पृथो॑क् अप उ॑द॑हर्याभ्यतपत् । ताभ्योद्भितसाभ्यो॑मू॑र्त्ती॑ध॑नेन॑रू॑ धारणसप॑र्थ॑ चराचरलक्षणमजायत॑त्पन्न॑त्र॑ त॑न॑मू॑र्त्तिर॑पं या वै सा मूर्तिरजायत ।

43

अप इति । प॑च॑ भूतान॑नी॑त्य॑र्थः । अश॑प॑तप॑दि॑ति । ए॑त॑म॑यो भूत॑म॑यो मनु॑ज्यादीनां-मन॑भू॑ता॑ व्री॑ह्या॑द॑यो ज॑य॑न्तां मा॑जोर॑दीनाम॑त॑भू॑त॑नि॑ मूपकादीनि जायतामिति प॑च॑ो-लोचन॑ संकल॑प॑ कृत॑वा॑न॑ी॑त्य॑र्थः । मूर्त्तिरज॑द॑न करचरणादि॑म॑तो॑द॑भि॑ान॑ व्री॑ह्या॑द॑र॑म॑ह॑र्ण स्॑या॑द॑त आ॑ह—च॑न॑च॑प॑लि॑मि॑ति । क॑ठिन॑मि॑ल॑र्यः । उ॑त॑न॑मू॑नो॑ना॑म॑पि वायुचन्द्रकिरणादीनां सपो॑द॑न॑प्र॑त्य॑त॑म॑स्ति॑ति त॑त्स॑म॑ग्र॑ह॑र्म॑हा॑—धा॑र॑ण॑सप॑र्थ॑ चेति । श॑रीर॑धा॑रण-सम॑र्थो॑मि॑ल॑र्यः । चर॑र॑ति । उ॑र॑ण मू॑का॑य॑व॑र्‌ण व्री॑ह्या॑दि॑त्य॑र्थः । या वै सा मूर्तिरजायतां वै त॑द॑ति॑ति पू॑र्व॑ण॑न॑यः । त॑रु॑छ॑छ॑दा॑द॑र॑म॑हा॑—मूर्त्तिर॑पि॑मि॑ति ।

43

त॑द॑व॑स॑म॑ पराड॑र॑सि॑यां॑स॑च॑हा॑ड॑जि॑द॑क्ष॑-ज्ञानकादाचा ग्रहीतुं स य॑द॑हे॑न॑दा॑न॑ड॑ग॑र॑है-ष्यद॑भि॑य॑ह॑स॑ है॑वा॑त॑न॑म॑त॑प्र॑स्य॑त् ।

43

व॑द॑त॑द॑र लो॑कै॑लो॑क॑पा॑लै॑र॑नु॑मे॑द॑भि॑म॑व॑ स॑प॑ त॑था त॑ म॑क्का॑दि॑मा॑र्ज्ज-रादि॑ग॑च॑र॑ स॑न्म॑प मू॑त्यु॑र॑न॑त् इ॑ति म॑त॑वा प॑रा॑ग॑च॑ली॑ति प्रभ॑व॑स॑द॑ष्ट् ।

43

१ क. 'नाभि' । २ छ. ज. व यो' । ३ छ. ज 'मेवैष्यो' । ४ क. ग. क. गृञ्जा हं । ५ क. च. छ. ज. ट. 'हे स्वा' । ६ क. ग. म. क. 'क प्रकटी क' । ७ क. ग. ट. 'कपा' । ८ क. ग. क 'हु त' । ९ क. ट. 'दीनमपि स' । १० क. ज॑द॑र॑ छु॑य॑ट॑ । ११ ट. 'देवद॑भि॑दृ॑ट॑ । १२ क. ख. ग. छ. ज. ट. द॑त्‌ट॑दृ । १३ ख. ग. 'वप' । १४ च. 'लाआार्यभिमु ज॑त्स॑खे त॑य' । छ. ज. 'लाआार्यभिमुते सूच्ये सप' । १५ क. 'मभि' । १६ ख. 'सन्मे मू' ।

45

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितांशांकरभाष्यसमेत—[१ प्रथमाध्याये-

45

नतील्पाजिह्वांसदवतिगनुच्छतलपलायितं प्रातभतेल्वरथः । तद्रज्ञाभिप्रायं मत्वा स लोकेलोकपालसंघतः कार्यकारणलक्षणः पिण्डः प्रथमजत्वादन्यांशांकरादानपर्यस्वदतरं वक्ता बदनैच्यापारेणाजिघृक्ष-

45

ड्ढीतपुच्छत्वदरं नाभाकुल्ला समग्रोंऽवतारजा वेदनिक्रिया महीतनपा-दातुमृदु । स प्रथमजः शरीरी यंयदिहैनद्वाजाड्यग्रहैष्कृहीतवान्स्यात्स-

45

वोंडफि लोकस्तत्कार्यैरूत्पत्तवादनुभविग्राह्यत्व हैवान्नप्रस्यचुओऽभ-विष्यतु । नै चैतदस्त्यतो न्नाचक्रोधाचा ग्रहीतुमिल्यागच्छामः पूर्वं-जोडीपि । समानमुत्तरमु ।

45

शब्द्रादिभोक्टुमिंद्रियदेवतोपाधिं न स्वत आत्मन इत्यमिप्रायेण तेषां शब्द्रा-दिभोगमुक्तवेदानांमत्रपानमोक्षत्वमप्यनत्प्राणोपाधिं न स्वत आत्मन इत्य-मिप्रायेण तस्यामोक्षत्वं परिरोपान्त्रिघारयितुमाह—तदेवंदिति । मूष्णं तत्पराडमदैल्य-

45

जिघांसदित्यवयः । पुराडपदं व्याप्ताद्यति—परागश्वरिति । उत्कर्षे दृष्टान्त-माह—युध्यति । सत्वेत्यन्नतं पराडध्रति तद्वददिति शेषः । अपितुन्नतुमैच्छदिति । यद्यपि श्रीहरेचेतनान्तस्य नैवमिच्छा संभवति तथापि मोक्षशरीरान्तर्ने प्रविश्य किंतु

45

बाहिरेव स्थितमियत्तु तात्पयं । कार्यकारणलक्षणः पिण्डलटुक्रत्तं वुच्चाडजिघृक्षदित-स्तन्रयः । स न्नित्नदानीमिम प्रथममेवपानैनैवात्राजनुप्रुषा तस्य कििमिति नाडडसीदित्यै-

45

शोंडयच तसेयादीनंतनशरीरापसंभेषु प्रथमजत्वादतां चापानेनालोच्यैनत्स्यानिश्रयायत्तस्य वागादिनाडनिम्र्क्षा युक्तेत्याह—प्रथमजत्वादिति । अस्मादपेक्ष्यतेल्र्यः । यस्ति-

45

न्मतिद्र्वा अन्नमद्यमेलित्युपकान्तस्य व्यतितशरीरस्य सोमाटिपिण्डपया प्रथमजत्वादवा-दपुड्डयग्ननाज्जितिय्र्थः । वेदनिक्रियया प्रथममैल्स्य विण्डस्य कारणस्यालग्रहणासामर्थ्ये कार्येगतासामर्थ्येन तद्रद्यति—स प्रथमज इति । अत्र प्रथममक्तपदं गुर्होतिवान्स्यादि-

45

त्यन्न कर्मेल्लेन संबध्यते । तत्कार्येभूत्वादिति । तदनंतरमूर्तादित्यस्यै-इदानींतनशरीरस्थ पूर्वकॉलोचनायष्टिशरीरकार्येल्वभावादिति । अभिच्याहूल्योति । वाचकत्व-

45

डेनाभिमुख्येल्र्यः । पूर्वैनैपीत्यस्य न्नाचाकोदिति पूर्वेणान्वयः । गदितं म्र

45

वेदनाप्राणेनालोक्रितान्नोल्कोप्राणेत गृहीतं म्र यदैनत्प्राणेनाग्रहैष्टदभिलाषय .हैवान्नप्रस्यचुओऽभ-

45

१ व. 'त्वा लोकपा' । २ ड. च. 'कया' । ३ च. 'नद्वारे' । ४ च. यद्वैनतदर्श वाचा' । ५ ड. च न त्वैत' । ६ क. ग. 'धिकमार्त' । ७ क. ख. ट. 'देवदि' । ८ क. म. 'छे परा' । ड ख. ड. च सतप' । ९ ख. घ. 'दरिं' । १० क. ग. घ. ड. 'शब्द्रुषदा' । ११ क. ग. घ. ड. 'या तस्य प्र०' । १२ क. ला. 'दनत्व' । १३ क. ग. ड. 'जोपी' ।

35

॥ऋतुतीयः खण्डः॥ ऐतरेयोपनिषत् ।

35

तं वाचस्पतिर्जिज्ञासत्तन्नाश्रकोऽचछ्वप्ना ग्रहीतुं स यदैनच्छ्वप्नाSग्रहैयदृदृश्वा हैवान्त्रमग्रप्स्यत्तच्छ्रोत्रेणाजिज्ञासत्तन्नाश्रकोऽच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुं स यदैनच्छ्रोत्रेणाग्रहैयदृच्छ्रवा हैवान्त्रमग्रप्स्यत्स्वचाजिज्ञासत्तन्नाश्रकोऽस्वचा ग्रहीतुं सयदैनस्वचाग्रहैयस्स्वप्ठा हैवान्त्रमग्रप्स्यतन्नमसाजिज्ञासत्तन्नाश्रकोऽमनसा ग्रहीतुं स यदैनन्मनसाग्रहैयदृच्छवा हैवान्त्रमग्रप्स्यत्तांच्छ्रेनाजिज्ञासत्तन्नाश्रकोऽच्छ्रेन ग्रहीतुं स यदैनच्छ्रेनाग्रहैयदिमृज्य हैवान्त्रमग्रप्स्यत्स यत्तदपानेनेनाजिज्ञासत्तदावयस्स पोऽपानस्य ग्रहेण यथाग्निार्को वृण यदासः ।

35

तत्पाणेन तच्छ्रुप्सा तच्च्छ्रोत्रेण तन्वसा तन्वप्रसा तन्निच्छ्रेन तेन करणनिपारेणान्तुं ग्रहीतुपरशकुनपक्षादपानेन वायुना मुच-च्छ्रोत्रे तदङ्गपजिझक्षचदूरादयचदरमेवं जग्राहाशितवान् । तेन स पोडपानवायुरसृक् ग्रहोण्डग्राहक इत्येतत् । यदैषोऽपां वायुरसृक्-वन्धनोण्डजीवनो डै मसिद्धं स पुप यो वायुः ।

35

प्राणेन प्राणणाऽऽपृणयाडड्डयेयर्थः । आपानेनेति । मुचच्छ्रोत्रेSन्तर्गच्छता वायुनेत्यर्थः । अन्रातत्न्न्नर्भविषसनुयतिमत् प्राणस्य धर्मो नाडडत्मन् स्वत इत्ये-त्तद्वेऽनस्मृतं परिलक्ष्यादिनोऽन्त संर्द्धेमिष प्रयोजनमुपसंहरति—तेन स एप इति । तेन कारणेनापानेनालमस्मितवांस्तं च्छेतेऽर्थः । आपानवृतिमत् प्राणस्याऽऽमहकत्वं प्रसिद्धा येन कारणेनापानेनालमर्थिते वायं व्याचष्टे—अन्नापूरिति । अन्रपद्मेमध्येSदिस्थ्यास्तरे प्राण-स्पान्नायुष्टं प्रसिद्धमित्यर्थः ।

35

स ईक्षत कथं द्विदं मद्धते स्पादिति स ईक्षत

35

१ क. 'शुध्यात्' । २ च. 'ओंटों वा' । ३ डल. च.'ऽपभ' । ४ ख. ट. 'देवस' । ५ ख. ट. 'नोऽस्म' । ६ ग. 'कं सद्मस्य प्र' ।

5

आानन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता—[९प्रथमाध्याये-

5

कतरण प्रपच्या इति स ईक्षत यदि वाचाड़-

5

भिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदे चक्षुषा

5

हृष्टं यदि श्रोत्रेण शृतं यदि त्वचा स्पृष्टं

5

यदि मनसा ध्यातं यद्पानेनाभ्यपानितं यदि

5

शिश्रेण विशिष्टष्मथ क्रोडह्मिति ।

5

स एवं लोकलोकपालसंघातसस्थितिमच्वानिनिच्छां कृत्वा पुरपौरतपा-

5

लयितृषितस्यां स्वाभिवेच्छात् । ऋष॒ तु केन प्रकारेण वितर्कयन्न्रिदं

5

मदते मामन्तरण पुरुषाभिनमू । यदिदं कार्यकारणसंधातं कार्य वृक्ष्य-

5

माणं कृत्वा तु खलु मामन्तरण स्यात्परार्थ सन् । यदि वाचाड़भिव्याह-

5

त्मिलयादि केलमेव वागध्यवहरणादि तद्विरष्यकं न कथंचन भवेद्र-

5

लिस్తుल्यादिद्वितत् । पौरवध्यादिशः प्रयुज्यमानं स्वाम्यर्थ सन्नतस्वाभि-

5

नमन्तरणसत्येन स्वामिनि तदृत्त । वस्वामनया परेण स्वामिनाडधि-

5

प्राप्ता कताकूतफलमाश्रितेन । मोक्षार्था भवितव्यं परस्यान्त राड्‌या ।

5

यदि नामैततसंहतकार्यस्य परार्थत्वं पौरार्थिनं मां चेतनमन्तरण भवे·

5

तपुरपौकार्यमिव तत्स्वामिनम्‍मू । अथ क्रोडह इंकिस्वरूपः कस्य वा

5

स्वामी । यचहं कार्यकारणसंधातमनुमुविषय वागाद्यभिव्याहुतादिफलं

5

नोपलभ्मेय राजेवपुरामिवेदियाधृतपुरुषकृताकूतावलेषणम्‍, न कश्चि-

5

न्मामयं सत्त्रे(च)न्द्रप्रभृत्यश्रिगच्छेद्विचारयन् । त्रिपय्ये तु योड़यं वागा-

5

घ्यभिव्याहुताद्दीमिति वेद स सन्नेन्द्रनरूपश्रेष्ठयभिगतन्योडह स्याम् ।

5

यदर्थींपद संहतानां वागादीनामभिव्याहुतादि । यथा स्तम्भकुक्ष्या-

5

दीनां प्रासादादिसंहतानां स्वाचचैरससंहतपरार्थत्वं तद्वदिति । एवमी-

5

क्षित्वादतः कतरणेऽप प्रपच्या इति । प्रपदं च मूर्धा चास्य संघातस्य प्रवे-

5

शामागिवनयोः कतरण मार्गींदयं कार्यकारणसंधातलक्षणं पुर्ं रूपेधे मप-

5

धेयमिति(ग्रेयेति) ।

5

१ छ. ज. "अथ स ईक्षत कृत॒ जु । २ म. ड. ज. "तं व" । ३ क. म. घ. छ. "स्यादीव ।

5

यो" । ४ म. ज. मूस्स्वा" । ५ क. स. घ. "धेन्वात्परा" । ६ म. घ. छ ज. परमार्थ" । ह. परमार्थ" ।

5

७ क. ख. ड. "नमन्तरण । अ" । ८ व. छ. ज. किं" । ९ ड. व. छ. ज. "येकर" । ९० क.

5

ग. घ. व°तस्तद्र° । ११ व. ज. "स्यादन्तः क°" । १२ स्व. व. छ. ज. °ण । प्रपदं । १३ व.

5

छ. ज. °धकर° ।

5

छ. ज. °प्कर° ।

47

ऐतरेयोपनिषत् । एवं मोक्षादिकरणमूत्रानं श्लोकानां भोगायतनत्वस्य समष्टिव्यष्टिरूपैरोरस्म भोगोपकर- णानं वागादीनां समष्टिरूपैरे लोकपालत्वेन व्यष्टिरूपैरे करणापिष्ठातृत्वेन च स्थितानैन देवतानां मोहें प्रेरकयोरद्वैतयोपिपासयोगस्तत्प्रयुक्तस्य करणनिष्ठस्य शास्त्राद्वैतविषयग्र- हणलक्षणस्य मोक्षोपायत्वसिद्धम्रयोगानिष्ठस्योपसंहारेणैवोचीयते च मोक्ष्योडेतस्मा- त्संसरितवसिच्छ्यं सृष्ट्यभिप्रयोदनानां संसारिणं भोक्तारं दर्शयितुं तत्रैवशास्त्रस्य विच्छेदं दर्शयितुं स ईश्वेतिवाक्यं तद्याख्याने—स एतस्मिन् । पुरुषस्य पौराणां पुरवासिनां तत्पालयितॄणां राज्ञियुक्ताधिकारिणां स्थितिसंमां तत्सल्यामत्ननिमित्तमलंकाराणां संस्था- तस्यिं कुत्रैष्यत्कथा: । कुत्रैष्युपलक्ष्यं लोकादीनां तृष्णादिप्रसङ्गम् । पदार्थानुक्त्वा वाक्यार्थमाह—युगिदृष्टमिति । वृक्ष्यमाणभिति । वाचाSदिभिर्ह्याहतिमित्यादिना वाक्ष्य- माणभिद्याहरगादेकमित्यर्थ: । हेतुगभितिमिदंशास्त्रादौैष विषय:—परार्थ- सङ्गति: । परार्थत्वादीनांमार्गीणां मृग्यते कथम् स्यादित्यैवैष्य कर्थ्याशास्त्रमुचितं व्यति- रेकमाह—यदीति । केषां भोंकॄरिहलित्यादिवहरणादिति यत्तन कर्थ्यंचन भेदेकगोच- द्रपि न भोगवेदित्त्यन: । तत्र हेतु:—निरर्थकामिति । अभ्यगत इत्यर्थ: पचाच्यर्जनीयता पुरुपस्त्रहिहितमिल्यर्थ: । अर्थेतिया हि पुरुष: स्वस्य प्रयोजनसिद्धयर्थं वागादिके प्रेर- यति । तद्भावे प्रेरकामाद्वावृद्गव्यादिविहारादिकं न भवेदित्यर्थ: । यद्वार्ड्र: प्रयोजनमार्धनोड- भावे तस्यार्थेत्वभावादिप्रयोजनं सततं भवेत्प्रयोज्योSप्रयुज्यत इत्यर्स्वप्रवृत्तेरिति । तत् तत्रान्त:—वलिसुल्यादिदृदिति । एतदेव त्रिवृण्णाति—पार्णेति । अत्र यथाशास्त्रदृंष्ट्रव्य: । यथा प्रैषादिमि: प्रयुज्यमानं वलिसुल्यादिकं स्वामिनमनुतेरेण न भवेततदृदृत्ति- तन्नय: । स्वामिभिन्नमनेरेणति । अस्य व्याख्यानाममुच्यतेवैति । विचारस्य फलमाह— तस्मादिति । परेषां याज्ञेन स्वामिनाडीनां वागादिवबहा हणुपोकारमजानडष्टात्र । वागादिधिरके(वलन)दृष्टात्त्वं च आयासकान्तवचेतनस्य सन्नियामात्रमेव शासितया न व्यापार इत्याह—कुलेति । ऋताकॄत्योSस्तत्फलस्य चेत्यर्थ: । फलसाक्षित्वमेव भोकॄत्वमुपोत्या ह—भोकॄतेति । राज्ञेत्यादिप्रपञ्चाहारगणसोSते पुॄहैनामन: । एवं वाग्यवहरणादिक्रियास्थ्यं मया प्रेर्यतेSपिमित्यर्थ: SडSत्मसाक्ष्यार्थं च मया प्रणे- त्यमिति वचॄं.सु तु लिङ्‌ । ९३ क. म. व. पा. ‘लेनान्वित्य’ । २ क. म. घ. ड. ‘नां च देवानां । ३ ग ‘नापि’ । ४ ख. ठ. ‘चारांस द्वे’ । १५ ख. ठ. ‘कयं वच्य’ । ६ ख. ठ. ‘तपरांष्य’ । ७ घ. पा. ‘रमांष्य’ । ८ ख. ट. ‘तथ्याह’ । ९ क. प. ‘ख्यादिति’ । १० क. घ. ड. ‘दि स्वा’ । ११ ख. म. क. ‘स्वमिषा’ । १३ क. ल्‌. ट. ‘पेतोषु’ । १३ क. ग. ड. ‘नस्वा मस्तकं’ । १४ क. म. ग. वाध्यं तु’ ।

46

परार्थत्वं परोपकाररुपाभिलयाहारणादिकारितस्त्वं पैरार्थिनमुपकारमाजमत्सरेपण श्रवेदितव्यर्थः। अनেন युक्ते वाच्येव केवलयोःडभियाहृतं भवेदित्येककाराध्याहारेण वाक्यं योजितम् । एवमुत्तरत्रापि यदिं प्राणनैवाभिपाणितं भवेदित्यादि द्रष्टव्यम् । अभिप्राणितमाग्रातम्‌स्यपानितमनुगतं भवतीत्यर्थः । उत्तमवचोभ्यां स्पष्टी करोति—स्यथाहि-

46

स्यादिना। अयं श्लो॓क्तिः । अयमात्मादष्टि हि चैवंबलप्रकृति नाधिगच्छेदितव्यर्थः । अपवेश्रो स्वास्याभिगमो न स्यातदित्युक्ता प्रवेेशो तु सोडस्तीतिं प्रवेष्टुमाह—त्रिप-येये तिविते । प्रविक्रियोभिलयाहृताचुपल॓म्मे वितव्यर्थः। वेदनरूपः सुश्र्चेष्टधिगन्त-व्योडहं स्यामित्यन्वयः । वेदनरुपतयैवपुपादयति—योडपमिति । योडयं वागाद्यभि-न्याह्यातादि वेद स तु वेदनरूप इत्यभिगमस्तथ्यः स्यामित्यन्वयः । न च वेदितुः कर्थ वेद-नरुपत्वमिति वाच्यम् । वेदितुरवेदनरुपत्वेन तस्य वेदनान्तरकमेत्वं वाच्यम्‌ । तस्मि-

46

न्नेदने वेदितैव कर्तो चेदेकस्मिन्नेवेदितारि कर्तृत्वं कर्मत्वं च विरुद्धं प्रसज्येत । अन्यो वेदिता कर्तो चेतस्याप्यवेदनरुपत्वेन स्यादिति वेदितुरवेदनरुपत्वं सिष्यति । अत एव श्रुत्यन्तरो यों वेदेदें जिग्राण्णोति स आत्मनि घ्राणण्येदनेनस्याडSडत्मल्व-मुक्तिमिति भावः । तस्य वेदनाहपत्वेन प्रमाणमुक्तावडत्थले प्रमाणाह—यदर्थिमिति । संहतानां वागादीनामभिलयाहहिततया यदर्थ संज्ञया वागादिभिस्सहृ-इति पूर्वेणान्वयः । संहतानामसंहतपरार्थत्वेन द्रष्टान्तमाह—येथिति । एतदुक्तं भवति—वागाद्यभिलयाहहिततादि स्वासंहतपरार्थं भवितुमर्हेति संहतत्वात्कुल्यादिवत्प्यमा-

46

दादिवचननंतरं श्रुतिगंतं स ईश्वते पदं द्रष्टव्यम् । माझें तु स्पष्टतया स्फुटम्‌ । प्रयोजनद्वयवशात्प्रवेष्टव्यास्य कर्तव्यत्वेन सिद्धे प्रवेष्टाराडSस्य विचारस्यावसर इतीदानीं स ईश्वरितकरणेतिवाक्यं व्याचष्टे—प्रमीक्ष्यते इति । अत इति । यतः प्रवेष्टारस्य वागादिव्याहारसिद्धयाडSडत्मल्वपचोः श्रेष्ठितप्रयोजनद्वयसिद्ध्यत्सिद्धरस्य कर्तव्यत्वमत इत्यर्थः । अन्तरितिपाठे द्वारोर्स्यांतः । कतरेणेतिपदं गृहीतां पदं व्यास्यायातुं मागे॓द्रयं द्वयोर्यत्‌—उभयद्व चेति । इदानीं गृहींतं पदं व्यास्यायाति—अनयोः कत-रेणेति ।

46

सु प्रथमेत्तं सीमांत विदार्घेतया द्वाग प्रपद्यत । उपमीक्षिता न तावन्मेदूद्वयस्य प्राणस्य मम सर्वोधिकृतस्य प्रवे-शामोंगेन प्रपदाद्श्यामपः प्रपद्य । किं तर्हि पारिशेष्याद्दूस्य पूषो॓नें

46

१ ग. घ. परमार्थः । टि. पुरुषार्थो । २ ग. घ. "व्या" । ३ ख. ट. स एवं । ४ ड. "सम्म हव्य" । ५ क. "वेन तु" । ६ ड. "रविः" । ७ ख. "सिद्धिः सत्सु" । ८ क. ग. ड. "न्य-तेऽस" । ९ ड. ज. "नमम भ्रुवः" । ९० ख. ट. "मार्गप्र" ।

49

ऐतरेयोपनिषत् ।

49

विद्यार्थं प्रपद्येमिति लोक इहेशितकार्थी स सृष्टेश्चर एतमेव पूर्वसीमानं केशविभागारमासं विदार्ये छिद्रं कृत्वैतया द्वारा मार्गेणमं लोकं कार्य-कारणसंप्राप्तं प्राप्यतं प्रविचेश ।

49

अननन्तरं स ईशते यदिदं वाच्येऽविदार्यं पूर्वमेव व्यास्यातमिति तदुक्तरं । स एनेमव सीमामनिति वाक्ये व्यास्यातमु तदपेक्षितमाह—एतमविश्वेति । परावोऽचोद्येऽर्थः । भूतस्य प्रवेशमार्गेण स्वामिनः प्रवेष्टुमिच्छेत्यनेनैव मार्गेण प्रवेशं निष्क्रितवानि-त्याह—न तावदेति । अस्वेति । विण्डनेद्यर्थः । गृह्यतेऽयमित्यनन्तरं निष्क्रियन्ते दोषः । एतमपेक्षितुमक्ता स त एतमिति वाक्यं व्याख्येष्टे—इति लोक इहेष्टि । एत-मोक्षित्रा मूर्धीन विदार्य प्रपद्येमिति निष्क्रित्येमं संग्रातं प्रापच्येतसन्नय ।

49

सेयं विद्या॑र्तिनाम दास्तदेत॒नान॑न्दनम् ।

49

सेयं हि प्रसिद्धा दृशा । मू॑म्रि॑ तैलादि॑धारणकाले तद्रसादिसंवेद-नात्त । सेयं विद्या॑र्तिविदारि॑त॒वा॑दि॑त॒री॑प॒म॒सि॑द॒द्वा । इ॒राणि॑ तु श्रो॒त्रो॑न्दि॑कारणि॑ भूतादि॑स्यान॑ी॑या॑सा॑धा॑रण॒मा॑र्गे॑ण॒त्॒वा॑न॒ स॒म्प्र॑द॒ी॑नि॑ न॒ड्डा॑न॒न्द॑हे॒त॒वे । इ॒द॒न्तु द्वारे॑ण परम॑श्वर॑स्य॒व केवल॑स्य॒ति । तु॑द॒त्वा॑ स॒द॑नं नन॑द॒न॑मि॑ति दे॒र्ग्यै छा॑न्द॒सम् । नन॑द॒त्य॑ने॑न द्वारे॑ण ग॒त्व॑ा परसि॑न्न॑ब्रह्म॑णि॒ति ।

49

ऋत॑न् नव॒ वै पुरु॒षि प्राणा॑ः । सस॒ वै श्रो॑प॑ण॒गा॑ः प्राणा॑ द्वार॑वा॒चो॑ न॒न्द॑रे पु॒रे दे॒र्ग्यै-दि॒पु द्वा॑र॑व॒कं प्रति॑द॒न् न तु मू॑र्ध॒नि द्वा॑र॑न्त॑र॑मि॑शा॑रा॒कुच प्रत्य॑क्ष॑त॒स॑यो॒दृ॑श्या॑य॑न॑ग्रु॑-त॑मे॒द्री॑ति॑शु॑ति॒त॑श्व त॒स्य द्वार॑स्य॒ प्रति॑द॒न॒गे॑य॒मि॑ति व॒र्कुं स॒॑प्ती॑ वाक्यं त॒द्याऽच॑ष्टे—सेय॑मि॑ति । प्रत्य॑क्षतः प्रा॒ण्द॑शि॒ मेधि॑ति प॒द॑म्यां दर्श॑य॒ति—पु॒रोगी॑ति । मू॑र्ध॒नि चि॑रं विं॒प॑द्रु॒स्तै॑ला॑दि॑घा॑र॑काले ति॑क॑दि॑त॑द्र॑स॑वे॒द॑नं द॒र्श॑य॒ति इ॒मा दृशा । प्रत्य॑सतः प्र॒सि-द्द॒र्यः । न केवलं द्वार॑ः प्रत्य॑सत ए॒व प्र॑सि॑द्धः किँ॒तु त॒स्या वि॑द॑वि॑रि॑त॒ना॑म॒डवि॑ प्र॑सि॑द्धि॑रि॒त॑याह—वि॑द॒वि॑रि॒त॑ । अ॑ने॑न॒श्र॑ण स्व॒प्र॑वेश॑य॒म॑सा॑धा॑रण॒त॑या वि॑द॒रि॑त-त्वा॑त्तु भूत॑स्था॑यि॑प॑रु॑द॑रै॑मे॑श॒दृशोः । सह॒ न॒व॒ वै पु॒रु॒षि प्राणा॑ इ॒त्य॑दि॑पु॒ण्क्ष॑ति॒पु

49

१ स. उ. 'री यः सः' १ २ स्व. ढ. 'भरः स च' १ ३ च. ज. 'मं का' १ ४ म. प. ड. च. छ ज. 'यंकर' १ ५ च. उ. 'ते ल्वे' १ ६ ड. 'यं प्र' १ ७ स. ट. 'मूर्धनि' ८ च. च. ड. ज. 'लेन्तस्तद्र' १ ९ छ. ज. 'द्धा' १ १० छ. ज. 'त्रा धीमि द्वा' ११ ९५ छ. 'मुद्गनन्दने' १२ क. च. 'न नन्दहे' १३ ९५ च. ज. 'नन्दं दै' १४ ९५ छ. ज. 'नन्दस्यने' १५ ९६ म. छ ज. 'स्वादसि' १ ९७ म. प. ड. 'सिदन् दै' १८ स्व. ट. 'सुमेधिति' १९ क. 'मूर्धा' २० क. म. ड. 'पते' १ २१ स्व. प. 'रगे हि' १ २२ क. म. प. ड. 'ते तु' ।

50

परिणामितमित्युक्तम् । श्रोतप्रसिद्धं वचं तदेतत्सानन्दसम्भितं वाक्यं तदैतदेव नानन्दं नाम्यान्तीयुक्तमिति कृत्वा ष्याचष्टे—दुतरां तु तिव्यति । सुप्रतीनोति । सम्यगृद्धि-रानन्दो येषु तानोति विद्ग्रहः । हेतुतद्धं भावप्रधानं स्वीकृताड्डनन्दं प्रति हेतुत्वं येषामिति बहुव्रीहिहणो हेतुत्वात् नपुंसकत्वं दृश्यते । तन्न तस्य तं द्वारेण गत्वाति । अनেন तुषोभायमानकृतवत्संबंधमोति श्रुत्वो प्रसिद्धद्वशिता ।

50

तत्र तय्य आवस्थास्वत्रयः स्वप्ना जमनावस-थोडियमावस्थोडियमावासथ इति ॥

50

तत्रैवं सृथ्था प्रविष्टस्य जीवेनाडड्डत्मना राग इवं पुरं तय्य आयत-सृथ्या । जागरितकाल इन्द्रियस्थानां दक्षिणिं चक्षुः । स्वप्नकाले डनन्तर्मनः । सुप्तिकाले डने हृदयाकाश इमंव्यातदक्षयाणा वा जय आयासथा । पितॄणां रीरं मारुतगर्भाशयः । स्त्रं च धारि यरमिति । तय्यः स्वप्ना जाग्रत्स्वप्नसुपु-व्यारया । यतु जागरितं प्रवोधयत्यत्रान्तं स्वप्नः । नैवं तु । स्वप्न एव । कुत्र परमार्थस्वातत्यप्यबोधभावात्स्वमवदंस्रडसुं तर्दशनाच । अथपेमवाड्डन-सृथ्यथदर्शनिंणं प्राथे । अनेनोक्तं द्रितत्वं । हतयाकासस्तत्त्वीः । अथ-पारसथ इत्युक्तानुक्रीतैनमेव तेषु ह्यायमाससथयपु पर्याणाडड्डत्मभावेन वर्तानोडविचया दीर्घकालं पाहे मसुतः स्वाभाविका न म्वुःयते ड-नेकसत्तहसारंभसं तियानजडः । अयमुद्रारागियतात्मनुत्रैरपि ।

50

ईश्वरस्थैव प्रवेधमुक्त्वा तस्य पूर्वोक्तकारणसं चायोपाधिं सं सारमाह—तस्थैति । एवं पूरं सृथ्था जावेनाडड्डरमना प्रविष्टद्वय तय्य चान इवं तय्य आवस्थाः कीडास्थाना-नीत्यानयः । तान्त्येवाड्डह—जागरितिति । रक्शुरिति । चक्षुर्गोलकभित्यर्थः । मन इति । मनसोडधिकारणां कण्ठस्थानमित्यर्थः । कुण्डे खगं सेनोद्देशो दित्यृते । हृदयाकाश इति । हतद्यावच्छिन्नं भूताकारा इत्यर्थः । यचापि ब्रह्मणैव सुपुप्तो जीवो वत्ते तत्र ९.८ स्वप्य तत्र सुप्त्र इति श्रुतेः तयापि वासनोडपि हतद्याकाशो डतत्संपत्तोडपि तत्रैव वत्ते इति तथोक्तम् । अन्यथा हतद्याकाशराशौरेतत् दरहदारिधकरणण्यायेन ब्रह्मा-भियाने तरस्य तय्यः स्वमा इति वस्यमा गाढनुरपगानुसं चानु विचित्रियन एवं पसात्तरमाह—

50

१ क. ख. वु. 'उद्देशः' । २ क ड. 'ति.डु' । ३ क. गा. घ. ड. 'शितेति डू' । ४ च. 'वसं पु' । ५ ख. ट. 'पुसका' । ६ क. ल. गा. घ. ड. ट. 'काल इदं हू' । ७ क. ख. ग. घ. ड. च. ट. 'शामिले' । ८ च. 'हेते वक्ष्य' । ९. ख. व. ड. ट. 'पुसाद्या' । १० ड. ट. 'स्तुलद' । ११ छ. ज. 'मन्क्षान्त' । १० ट. मन आंनत' । १२ छ. ज. 'देंसु' । १३ ल. घ. 'येंकर' । १४ क. गा. घ. ड. 'स्तु रा' । १५ गा. प. क. 'माधियें' । १६ ख. ट. 'सौस्य' । १७ ख. ट. 'याका' । भ८ क. ग. घ. ड. 'पतेति' ।

51

ऐतरेयोपनिषत् ।

51

वक्ष्यमाणा श्रुति । तानेवाडहं—पित्रुसरीरोभृति । चरुाहमा वा हृदयमेक प्रविष्ट-द्वितीयेत्वेनोक्तस्य कर्मभावसत्ययोग इत्याश्रङ्कोंडसवस्थानां मूषात्वाल्ल परमार्थिक-द्वितीयेऽत्वायोग इति वचं श्रुयः शुमा इत्युक्तं तव्याचष्टे—त्रपः स्वमा इति । स्वप्र-तुर्यां इत्यभिः । श्रुयतेऽनुपद्युत्पत्तिः पित्रुसरीरोभृतिच्छायाप दृश्येभ्यम् । तस्या स्वप्र-तुर्यत्वं नास्तीति श्रूयते—नास्तीति । अत्रापि शरीरत्रयमित्युपलक्षितं तद्भवोऽस्य स्पप्रभोऽस्तुल्यत्वात्स्वप्रमभेवे चान— नैतन्मिति । तथा प्रभिद्रिद्र्वीलोभि शाङ्कते—कथमिति । अविकेकित्वां तथा प्रविद्ध्यभावेऽपि विवेकित्वां तल्लक्षणज्ञत्वात्प्रति-द्वैरल्स्याह—पुरपेयोति । वस्तुतस्त्वरतिरोच्यमानादृष्टसुप्रतिभासः श्वम् इति तल्लक्षणं जागरितयापि तथा मूर्तत्वं ब्रह्मास्वरूपपितरोभानानतविद्यमानजगत्प्रतीतेश्चेत्यः । अन्तरं यन्मवस्तद्धृतोऽपि आवासय इत्यन्नादयः । अथामावासय इत्यन्नादर्थोंऽतरं नोच्यते । प्रासा-दभूमिकावदपर्योश्रवेन कियन् एतां च वज्रादेशोऽडकुल्या निर्दिश्य प्रदर्श्यतेन तादृशाव-सभाऽऽन्तर्वारणे यथाः—अथामावासय इत्युक्तानुकीर्तनमेवेति । नन्वाडवशब्दस्य गृहविनेऽपवाचिनः कथमक्षगादिपे प्रयोग इत्याश्रङ्कोंडसनस्थायंनेवेयु स्थितस्य द्वैवे-निद्रादर्शनाच्चेपु सुवं सुषुप्णे श्रोत्रप्च्छादरौडराणां तुरीयाडसवस्थत्वमाह—वेधु व्रपमिति ।। स्वप्नादिसंज्ञाव्युत्पत्तिः—

51

स जातः शरीरेऽपि विष्णो जीवात्मना भूतान्यभिव्येऽरुपम्याकारोः ।

51

अनु जागरितादिकं भूतकायेऽस्य कार्यकराणमचातस्य धर्मेऽण त्वात्मनः । तद्विद्य-लास्यापे तदिमल्लात्मभिमनातद्रवमेवस्मिभि वचं सु जात इति वायं तथाछेष्टे—स जात इति । भूतान्येवाडडमिसुल्येन तादात्म्येन क्याकारोऽथक्ने ज्ञात-वानुक्तवांश मनुण्योऽहं काणोऽडहं मुलुयहमित्यादिप्रकारेण्यथे । तथा च श्रुत्य-तरम्—'अन्ने जिह्वेाडडलस्मान्नुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोवाणि' इति । अन्व्यतिरिकतज्ञाने सातत्यं कथमुक्तादित्यन्नं इत्याश्रङ्कोंडसदृशं श्रुति—'किमिहाऽऽन्य-प्रिति । कुहासिज्जारेडन्न्य व्यतिरिक्तममान्त्र वाचद्विप्रकिमिति काका नोक्तवानि-

51

१ ग. घ. ड. 'यन्मवस्थायो' । २ ग. घ. ड. 'द्वैवावस्थानां' । ३ क. ग. 'पित्कोऽद्रि' । ४ क. 'यत्स्यो' । ५ ख. ठ. 'यमुप' । ६ ख. ट. 'प्रति बां' । ७ ग्य. 'धीः' । ८ क. 'आत्मन्' । ८ क. 'नितनिवा' । ९ ख. ट. 'आ' इत्युच्य' । १० ग. घ. ज. 'तुरीय' । 'किमिहाऽऽन्य-प्रिति । कुहासिज्जारेडन्न्य व्यतिरिक्तममान्त्र वाचद्विप्रकिमिति काका नोक्तवानि- ११ क. त. क. 'श्रुते' । १२ क. ग. घ. 'मुख ता' ।

5

५२. आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेतम्— [१ प्रथममाध्याये— स्येः । न ज्ञातवानित्यपि दृश्यतयम् । इति श्राहुः । यस्मादित्येत्यो यस्मादेवं तस्मादेवि- नैवंघदित्यध्यारोपप्रकरणसमाप्त्यर्थो वा । इदं वाक्यं भाष्यकारे: स्पष्टतयाॅॅॅदुपदितं एकदोॆषात्परतितं वा ।

5

स पूर्वतमव पुरुष ब्रह्म तत- समपश्यदिदमदर्शामितीदॆऱे ।

5

कदाचित्परमकारणिकैरएषां च एॆयंणएषड्संज्ञानप्रवोधकृच्छाॅॅॅॅबन्द- कायां वेदान्तमकहोवाक्यमेॆर्यै तत्कर्णमूले तादृगमानौयामेतमेव शिष्यादि- कर्तृवेन मकृतं तु पुरुपं पुरी शयानमामाने ब्रह्म वृद्धत्वतं तकारेणऐएन छुवन तत्परमं व्याप्ततं परिपूर्णमाकाराशवतत्मलयुब्धयतापयत्व । कथं । इदं ब्रह्म मऐडस्सनः स्वरूपमदृर्शी हछतानारसिॆऱे । अहो इति विचार- एषमध्येारोॆप प्रदर्श्यं तस्यापवादायं स एतमिल्यादिॆचाऱ्यं तदृृचछटे-स कदाचि- द्वित्यादिना । यद्वा मु झात इत्यादिॆरपवादस्तदिमपक्ष एवं योनना । मृतानि द्याकरोद्वि- विच्याकरौतु । किंपां स्वतः सत्तादिॆषु निति विचारितवानित्यः । विचार्यं च किंम- न्यमातनव्यतिकिरिकं स्वतःसतार्कं वावदिदॆषदिन्दॆष्यामि न किंचिदॆष्यमत्यतिर्कं वचुं शक्तोमिति लेष्टितवानित्यपे । एवं पदाथॆशोधनवतो वाक्याथॆजिज्ञासामाह—सुं इति । आचार्यैवानुपहुओ वेदैॆस्त्रिॆषुतेन विना स्वतो वाक्याथॆजिज्ञासानं न संभवनीत्यिप्रेत्याडडह— परमेति । वेदान्तेति । उपनिपत्काण्डस्य समुदायस्य भेरीस्थानत्वं तदृत्तानां तत्त्वप- म्रीत्यादिवाक्यानां प्रबोधजनकराहदत्मवमिति धेयम । पुरी शयानमिति । मूॆश्‌्‌॔यया द्वारा प्रविंदॆषते रोपः । झुॆषनेति । तेन सहेल्यथेः । किं परोक्षतया झातमिति पृच्छति—कस्मिति । तस्य कृताथॆतैःप्रालयैॆपकैन वाक्येन तस्यापरोक्षत्वमाह — पृच्छति—कस्मिति । तस्य कृताथॆतैःप्रालयैॆपकैन वाक्येन तस्यापरोक्षत्वमाह —

5

हृदॆदमिति । हृदीॆए इथिकुन्तॆरयॆम्ह—आहो इति । विचारणाथॆ हूति: पूर्वमिति विचारणार्थं मूॆनोॆऱहितॆल्वात् । हृद्या सम्यग्ज्ञा झात न वेति विचार्य सम्यग्ज्ञातमिति निश्चित्याहुओ इथि स्वस्य कृताथॆत्वं प्रालयपदितवानित्यथेः ।

5

तस्मादिदॆछ्रो नामेदॆद्रो ह वॆ नाम तृमि- देन्द्र सनतिमिद्र इत्याचक्षते परोॆक्षिणा ।

5

१ छ. 'छन्दकदायो'यां । ज. 'छन्दकारिॆण्य वें' । २ ख. छ. ज. ट. 'होॆमे' । १ ३ ख. क. ट. 'नापी स पॆक्क' । ४ क. 'स्मि आहो' । ५ क. 'णांयां झु' । ६ क.ड. 'मूतिपू ७ ख. ट. 'ति: १ प' । < ख. ट. 'क्ये नयां' । ९ क. 'सित न यॆति' । १० ख. ट. स एतमिति । ११ क. म. ख. क. 'पकवा' । १३ क. म. प. ड. 'ह आहोऽ' । १३ क. ख. ड. प्रायां श्लुतिॆपु' । म. ख. 'शयां प्कुतिॆ पू' ।

53

ऋृतीयः खण्डः] पैतरे्योपनिषत् ।

53

यस्मादिदमिल्येवं युत्साकादपरोक्साद्द्रृक्ष सर्वान्तरं परमपरस्सदपरोक्सेण तस्मादिदं पच्येथेतीदन्द्रो नाम परमात्मा । इदन्द्रो ह वै नाम प्रसिद्धो लोक ईश्वरः । तमेवमिदन्द्रे सन्तमिदन्द्र इति परोक्सेण परोक्साभिधाने-नोचडचसते तस्माद्विद्वान् । संज्ञप्यवहारार्थं पूजयत्पत्न्यादिप्रत्यक्षेण नामप्रहणं भयात् ।

53

तस्येदन्द्रनामप्रसिद्धयाडपि तस्य ज्ञानस्यापरोक्षत्वमिति वचं तस्मादिदन्द्र इति वाक्यं तद्याचष्टे—यस्मादिदिति । तम्यात्सभोऽन्तरं ब्रह्मे नित्यमेवापरोक्षेण प्रत्यात्मे-रैयेमपरिद्यादित्यनयः । कथमिदन्द्रद्वनामत्वमत्—इदन्द्रो ह वा इति । तविदद्रो मायाभिरित्यादिविद् इति प्रसिद्धो न त्विदन्द्र इत्यन इति । त्विद्विभिति । इदन्द्रसैव सततः परोक्सत्वार्थमसर्लोपीनेन्द्र इत्याद्याहुःरित्यर्थः । परोक्सार्थः प्रयोजन-माह—पूजयेत्यादि ।

53

परोक्षपिया इव हि देवाः परो— क्षपिया इव हि देवाः ॥ ३ ॥

53

इत्येतरे्योपनिषद्यात्मपदके तृतीयः खपडः ॥ ३ ॥

53

उपनिषत्कथनं प्राथमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

53

इत्येतरे्योपनिषदि प्रथमोऽध्यायः ॥ ९ ॥

53

हृति कुरआचार्य्यकण्ठद्वारान्तद्वितीयारण्यके चतुथोंड्यायः ॥ ३ ॥

53

इत्येतरे्यारण्यकरण्यकण्ठे द्वितीयारण्यके चतुथोंड्यायः ॥ ४ ॥

53

तथा हि परोक्सपिया: परोक्सनामग्रहणपिया इदं द्वेव हि यस्मा-देवाः । किमु सर्वे देवानेवापि देवो महेश्र्वरः । द्वितीयेनं प्रकृताद्यार्यप-रिसमाप्त्यर्थम् ॥

53

इत्येतरे्योपनिषदध्याये प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

53

इति श्रीमद्दशबलपादपद्मनिषयश्रीमच्छंकरभगवत्कृतैतरे्योप-निषद्भाष्यं समाप्तमध्यायः ॥ १ ॥

53

पूज्यानां परोस्तयेव नाम वक्तव्यमित्यत्र प्रमाणमाह—तथा हीति । देव इति । पूज्या इत्यर्थः । अत्र एवडचायों उपाध्याया इत्युक्त्वानेव प्रीते कुर्वेति

53

९ क. ख. छ. ज. ट. 'लवद्रु' २ क. ग. घ 'इवति तेनद्रु' ३ क. ख. ग. घ. ड. 'पेश्र्र' ४ ख. ट. 'ति वस्मा' ५ ख. ट. 'देवमिल्यप' ६ ल. ट 'तैयापु' ७ प. च. छ. ज. 'मुन शु' ८ क. ग. घ. ड. 'यदु'

5

५८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[रद्वितीयोध्याये-लोके न तु विष्णुमित्रादिनामग्रहण इति भावः । नाम्नः परोक्षत्वं नाम यथार्थेनालो रुपान्तरकरणेन स्वरूपाच्छादनमिति श्रेयम् ॥ ईश्वरेयोपनिषद्राध्याटीकायां प्रयमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

5

इति श्रीमद्भगवत्पादाश्रितश्रीमच्छंकरभगवत्कृतभाष्यो-पनिषद्राध्याटीकायां प्रयमोऽध्यायः ॥ १ ॥

5

अथ हितीयोऽध्यायः । ( आरण्यककाण्डे पञ्चमोऽध्यायः ) तन्त्र प्रथमः खण्डः ।

5

आस्मिन्कृतुर्थेऽध्याये ऽप वाक्यार्थो जगदुद्भवचिस्थितिलयकृत्संसारी सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्वचित्रत्सर्वेमिदं जगत्स्वोदनाद्वयाद्वस्त्वरमनुपादायै-वास्स्काशादिकमपेण सृष्टा स्वात्मैवोपाधनार्थ सर्वाणि च माणादिम-च्छरीराणि स्वयं प्रविश्यं प्रविश्य च स्वमात्मानं यथास्वथिदं ब्रह्मा-स्पीत इति सोऽपिमत्यलुप्तवित् । तस्मात्स एव सर्वशरीरेषु एवोडस्ति नान्य इति । अन्योडपि सन् आत्मा ब्रह्मासीलेवं विचालयितव्यो न वा इदमेक एवाग्र आसीदिति । द्वेधा तत्पर्मिति चोक्तम् । अन्यत्र व । सर्वं-वस्त्य सनोत्मनानं वालाग्रप्रमाणमप्यवित्यं नास्तीति कृत्वं सीमानं विदार्य प्राप्तव्यत पिपीलिकेव सुपिरम् । अस्मिन्नध्याय आत्मैकत्वललखेचकपालस्थशरानोऽपिपासासंयोजनादीनां बहुनामार्थ-नामुक्तत्वात्तेषामपि विवक्षित त्वशकावारभाय विवक्षितमर्थमाह—अस्मिन्निति । सदेवदपि धारेदेशेक एवं परमेश्वर इति वक्ष्यमाणोडर्थः एतच्छब्दद्वार्तः । वाक्यार्थ इति । विवक्षित इति शेषः। कथंमयमेवोर्विवक्षित इत्याराकृत्य पूर्वैसंधि-मेव्योऽलोचनयेत्याह—जगद्व्यादिना । यचपि लोकादिद्वयस्याडनुसक्षा चोद्यपत्ति-स्थिती एवोके तयाडल्पत्वपत्तिस्थित्युक्त्यादौड्ययुक्तप्राय इति प्रलयकदित्युक्तं लोकपादादिनामेव भाक्तृत्वाद्व्याडसूत्रपात्युक्तिमित्यर्थः । साम्प्रतं सर्व जिज्ञासित-स्ववेद्नः । विरोषतः सर्वप्रकारोरणापि सन् वेत्ति तु मुह्येदिति । श्रुत्यस्तेन जगतस्तत्का-येत्वात्तद्व्यतिरेकेण नासोत्युक्त्वा प्रत्यगात्मनस्तद्भेदमाह—स्वात्मेति । न केवलं प्रवे-शोक्लेव तद्भेदः । किं तु तद्भेदज्ञानोऽनेकेश्वरेह्याह—प्रविद्धिय झोति । यम्मात्सर्वेश्वररीरे-

5

१ क. गा. घ. ड 'मित्र इत्यादि' । २ छ. ज. 'तुथोऽर्या' । ३ व. 'स्मो' । ४ च छ. ज. 'बोधार्थ । ५ च. क. 'श्रुत् । इ' । ६ क. ग. ड 'नोडप्यस्य वा' । ७ क. गा. 'नापि' । ८ क. व. 'ति । मूलपुस्तकान्ति । च' ।

55

… १प्रथमः सण्डः] ऐतरेयोपनिषत् ।

55

एकस्यैव प्रवेश उक्तः । यस्याञ्च प्रवृत्तस्य ब्रह्मनया ज्ञानमुक्तं तस्मात्सर्वनारोरेक एवाइSSरमा तु च सर्वज्ञ ईश्वर एव नानय इत्येप वाक्यार्थो विरक्षित इति पूर्व-णान्वयः । सम आत्मनि विद्यादितिसंहितोपनिषद्गतवाक्यशेषोऽड्यतदेवार्थमाह-

55

अन्यानुपपत्तेः । सम इत्यादि । सर्वमूतवृत्त इत्यर्थः । स इत्येतस्या-दिसंदर्भोऽन्वयमर्थः प्रतीयत इत्युत्तं पूर्वविदामिनुपक्रनोपसंहाराभ्यामप्यर्थः प्रती-यत इत्याह-आत्मा वा इति । सदैव सोम्येदमम आसोतदेवेदं पूर्वमि-त्यादौ चाद्वितीयत्वमुक्तमित्याह-ऽन्यत्र चेति । प्रवेशवाक्यादितमन एकत्वमुक्तं तदयुक्तं तस्यैवासंमतार्थत्वादिति शङ्कते- सर्वगतत्वेति । अशरीरत्वाद्विदारारभितृत्वं सर्वगतत्वमोति ।

55

नन्वत्यल्पविदे चोर्वं बहुं छात्र चोदिततचयमु । अकरणः सचीक्ष-तानुप्रवाय किंछिल्लोकानसृजतादृश्यः पुरुपं सम्प्रत्युपूढीयेत तस्या-भिध्यानानुपपत्तेः निर्भिचं मुखादिमिर्थ्यग्रान्नादयो लोकपालास्तेयां चाशनायापिपासादिसंयोगानं तदायतनमार्षि तदर्थं गवादिमदनं तेऽयं यथायत्तन्नमपन्नानं सृष्ट्वस्याचारस पालयितुं वागादिमिस्रृज्यत । पतत्सर्वं सीमाविदारगमपेक्षेसमपेक्षेत । अस्तु तर्हि सर्वेपेक्षेदमनुपपन्नं ।२। अत्रो-त्मावचोऽप्यार्थमात्मस्य त्रिविधतत्स्वरूपसंयोग्यपेक्षावाद इत्यदोषः । पाय्म-विद्याद्या महावाक्यावी देवः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सएंपतच्चकार मुखादिमो-धेनमृतिपर्यर्थ लोकवेदस्याप्यिकादिमपक्ष इति मुक्त्वातः पक्षा । न

55

हि सृष्टारुकियादिपरिज्ञानार्किचित्फलमिलभ्यते । एकात्मस्वरूप-परिज्ञानाच्च ग मिताचासु

55

संपं सर्वेपु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरमिलयादिना । किं प्रतीमार्थदशमगतत्वमुत विवसितार्थ । आये सर्वस्वप्रपञ्चगतत्वेन सर्व-स्याःप्रामाण्यं स्वात । न च वेदस्तय मुक्त्वादिमिञ्रेलयादSSह-न त्विति । चक्षुरादि-करपरीक्षणं प्रसिद्धं मृत्युप्रदानननत एन सृथ्टिंवं हलस्यामिते समुद्धरणमझनेन इत्थशरीरस्य तदसंगतम । शाङ्कादिना मोर्तेन विदारणां न त्वन्मोऽध्याननमकादेशयोऽन्या-शुपत्तौ तस्य दाहदः स्वात । मृतस्यैवान्न संयोजनं कृतं शाक्यं नारानयादेरमू-तस्य । अन्यादीनां शरीरमृदः पूर्व । प्रार्थनाया अयोगस्तदा गवादिमरीराभावात ।

55

९ छ. ज. 'हु हुतम्' १२ । ३२ छ. ज. 'दिमवेन प्र' १३ ल. ट. 'वाङ् च य' । ४ क. ग. घ. ड. 'तने प्र' । ५ स्व. ट. 'तन्नं प्र' । ५ ज. 'दार्श्रस' । ६ स्व. ट. 'घप्र' । ८ क. म. घ. ड. च. 'पविष्टा' । ८ क. ग. ड. 'नादृश्य' । ९ च. 'तत्वरूपं फ' १० ९० छ. ज. 'पतिसृद' । ११ क. ग. व. ड. 'यु गी' । १३ क. म. घ. ड. 'हु च शु' । १३ स्व. च. ट. 'द्रि मु' । १४ स्व. ट. 'मिल्या' ।

56

९६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेता—[रद्वितीयोध्याये— स्वयं चाशरीरत्वादानयनयोगः । तेषामशरीरत्वादानं तु द्वात्रिंशेऽनुपपत्ति । अलस्य- चेतनस्य पलयनानुपपत्ति । वागादीनां ह्रस्वादिर्दीर्घस्वादानासामध्यात्तैर्ज्ञैषणानुप- तिरिति सर्वमसंगतार्थमित्यर्थे । तर्हि सर्वेमप्रमाणमरिस्वति कश्चिच्छुद्धूते—अस्तिर्वति । विवक्षितार्थेडपि विप्र भूदुक्तं च प्रज्ञापारमितादिमन्वा भ्रमुनेर्लक्ष्यदेयादीनामित्थं प्राम- ण्यसंभवेना प्रमाणं न कस्यचिदपि युक्तम् । विवक्षितार्थे च नासंगतिरिति द्वितीयं दूषयति—नेति । लोके स्वार्थमेव द्वारं कृत्वाडनेपु गृहेपु प्रविटस्य द्वेष्टद्वतस्यैक- स्वदर्शनाच्च द्वैतदर्शन एकात्ममिति योजयितुं विदारणप्रयासेन उच्यते न तु सोडर्थो विवक्षित । विवक्षितात्मैकमेकवोधयितुमित्ययुक्तप्रयासस्यार्थद्वारतयोक्तवपोरक्षणनादि- वदर्थवदित्यर्थे । असत एव प्रवेशादेरिहोक्तिरित्यज्ञकृतु तस्य गुणार्थवादत्वं वपो- रदर्थवाद इत्यर्थे । असत्ननादिवाक्यैरडSदृशिमद्रुमस्य भेदाभित्यादिवाक्यैस्तथावदत्यमकीकृत्याडSह— मायावीति । मायावाडवोततमपि सर्वेमपवचयतडSत्मतत्कृतत्वेनात्तस्या इत्थे । अनन्त सृष्टादेरघटितार्थत्वादत्रैवेनगरादिवचनमुपलभेमेति स्पष्टीकृतमुचितमपि च्छछ्यादिकं श्रुत्या दर्शितमित्युच्यते । उननातमावोप्यश्रुतितिसिततहि साक्षादेः स उच्यतां किमनेन क्राथा प्रपञ्चनेनैवयत आह—सुलेति । अनवश्यंव प्रतिपादनं सुलेन वक्तु- प्रतिपादनार्थं सुलेन श्रुतः । प्रतिपत्तव्यर्थं चेतव्ये । न तनु लोकमृष्येक्षेमोनान्तरागोचरत्वे- नापूर्वेल्वात्तपर्लत्मेवाSSडSश्रयायिकाया अस्वित्याश्राक्कापूर्वीनेनेडपि तत्प्रतिपत्तस्या फलै- लाभात्कळवत्यज्ज्ञातो श्रुतेस्तत्पगेनियमात् । अन्यथा रुद्ररोदनादेरुपपूर्वत्वेन तत्नापि तात्पर्यादित्येने मृष्छादयो नात्तपयेनेत्याह—न हि इति । आत्मप्रतिपत्ती तु फलदर्शना- तत्परत्वमेव युक्तमित्याह—एकात्ममेति । सर्वेति । एनावदरे तल्ल्मृतत्वं तमेव विद्यमानमृत इह भवति विद्यानमृतः सुपमपद्येनेदिपु ज्ञानादमृतत्वं च प्रसिद्धमित्यर्थे । संं सद्देपु मोतिविष्यंनेनैकात्तम्यमुक्त्वा संं परयिन्हि सर्वत्र न हि नास्त्यातमनोDस्तमान- मिति ज्ञानादमृतत्वमुक्तमित्याह—स्मृतिषु चेति । यज्ञाश्राडSमृतमभुक्त इत्यादिरादि- शब्दार्थ ।

• अन्र सर्वेङप्यदर्शैरपुष्टमेव "उद्भविदद" इत्येव पाठो दृश्यते स तु लेखकप्रमादादेव । "उद्भाव्यते" इत्येव तात्पर्यपाठ । अन्र च्छान्दसो वर्णापजम । तथा चे प्रतिशाङ्क्य—"उप- सर्गपाठ एव" इल्याहुः । अत्र कलिकातामुद्रितपुस्तके "उद्भिक्षदत" इति वत्तते तत्तु प्रामा- दिकमेव । चुखलङ्गुरिल्यादिवदिमानि ख्वकारप्रवणाद्यैव सिद्धावान्तर्गतैय द्वितीयककारयुक्ततयैव पाठस्योपरितनसंहितापाठेसदायश्रुमोण सिद्धावाच ।

१ क. व. टि. 'ध्येन वि' । २ ग. भ. 'येना' । ३ क. टि. 'द्विधाहृDSम्र्य' । ४ क. व. टि. 'बदुकुत्वाडS' । ५ क. टि. 'मितेषु' । ६ क. ग. घ. ड. 'ति रसकृतीक'° । ७ क. टि. 'दि ध्रु°' । ८ क. ग. घ. ड. 'व तदुच्य°' । ९ ग. घ. ड. 'पयनेलय' । १० क. टि. 'लाभान्त्र्क' । ११ क. टि. 'बोधोडवबोध' ।

5

[१प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् ।

5

"मोढहं स च त्वं स च सर्वेमेतदात्मस्वरूपं त्यज भेदमोहं । *हुतीरितस्तेन स राजवर्येऽस्तथ्याज्ञ भेदं परमार्थदृष्टि:" इत्यैकात्म्यमुक्त्वा, "स चापि जातिसंपरायनिरूपितस्तत्रैव जन्मन्यकल्पयंगमाप " इत्यादिविप्रुधुरणमैवचचार्थः ।

5

तन्नु तत्र आत्मानो भोक्ता कर्ता संसारी जीव एकः सर्वलोकश्वरमसिद्धः । अनेकेऽप्यनिकरंफलोपभोगयोग्याने काधिष्ठानैर्वैलोक्येर्हनि-मोणेन लिख्येन यथाशास्त्रमपदर्शितेन पुरमासादादिनिमोंणलिल्क्रेन तद्विप-यकोशलज्ञानविज्ञानसक्ततया तक्षादिरेवेदृश्वरः सर्वज्ञो जगतः कतां द्विती-यक्षेत्रन आत्माडSग्रस्यते । यतो वाचो निवर्त्तते नेति नेतीलियादि-शास्त्रैसिद्ध औपनिषदः पुरुपसूक्तीयः । एवमेते त्रय आत्मानोऽन्वय-विलक्षणाः । तत्र कथमेक एवाडडत्त्माडडद्वितीयोऽसंसारिति ज्ञातुं जान्यते । तत्र जीव एव तावत्कथं ज्ञायते । नन्वयं ज्ञायते श्रोता मन्ता दृश्टे-देशडयोक्ता चिज्ञाता पज्ञायाति इति । जीव-

5

आत्मन्वयमेवेत्युक्त्वेतदेव स्योरेकत्वमोच्यते—मूर्त्तवति । जीव-देश्वरो निर्विशेषप्राय चेति भूय आत्मान इष्यते । तत्र जीवाॅडह कतांते लोकेऽपि हि दृश्टा स्मृताः यनैते शास्त्रक्रम इत्यादिशास्त्रै च प्रसिद्ध इत्याहं—मोक्षेकति । प्रक इति । त्रयाणां मध एक इष्यते । यो लोकेऽनेकनिर्माणेन ठिक्केसलागम्यते सर्वज्ञ देश्वरः स द्वितीय इष्यते—अनेकेभिः । अनेकैश्च विचित्राणां च प्राणिनां यान्यने-कानि विचित्राणि कर्मफलानि तद्रुपभोगयोग्यतया यान्यनेकानि विचित्राणि स्थानविरोधास्तद्रूपतो लोका दृश्याश्र तेपां निर्माण लिल्क्रेनैत्यर्थः । इदं विशोपण कत्तुंः सर्वैरैतर्थ्यम् । यथाशास्त्रमपदर्शितेनैति । श इमाऽऽलोकक्रमसूत्रेण तद्विसालप्रश्नतेलि-नेत्थर्थः । अनुमाने हेत्वनुमाह—पुरेति । अचेतनं प्राणानं स्वयमेव विचित्रनदाकारेग परिणमते न तु सर्वज्ञोद्विप्रतिपत्ता कश्चिदिति सांख्या:, तदिरसायाहिSSह —चेतन इति । चेतनान्विधितत्स्याचेनतनस्य स्वातः प्रवृत्त्यादर्शनादवश्यं सर्वज्ञश्वरेणोद्देशातड्क्री इति ।

5

• हुतीदित इत्यादि द्रष्टिरियन्त श्लोकार्थे क. म. घ. ड संशितपुस्तकेपु नास्ति ।

5

९ क. "णातखो" १ म. "णाततबो" १ क. "णातयखे" १ २ क. म. घ. ड. "मुप्रेति वि" १ ३ क. ग. च. ड. "मादिस" १ ४ छ. "ध्यानं चनुदेशलोक" १ ५ च. ज. "वचतुदेशलोक" । १ ६ क. म. घ. डेत्ति चेल्या" १ ७ क. म. घ. ड. "ने विग्या" १ ८ ख. ट. "देवं क्र" १ ९० म. "कुतो" १११ क. डे"स स" १ १२ ल. ट. "नां प्रा" १ १३ म. म. ड. "भोग्या" १ ९४ क. ग. घ. ड. "इत्यार्ह" १९५ क. म. ग. घ ड. "शितेन लि" १ ९६ क. ग. घ. ड. "बीकतव्य ह" १

5

९८ आनन्दनगरिकृतटीकासंवलितशोकरभाष्यसमेतता—[३द्वितीयोध्यायो—कार्य इत्यर्थः। तृतीयमाह—मूत इति। एकस्यैव रूपभेदेन भेद इत्याशङ्क्याह—पूर्वमिति। अन्योन्यविरुद्धधर्मवत्त्वाहनतुहिनवद्द्वैला इन्यर्थः। तत्र जीवस्य मृतत्वभोक्तृत्वादिना वैलक्षण्यमुक्तं तदसिद्धं तस्य मानान्तराविषयत्वेन तद्भवक्तया प्रथमशङ्क्यत्वादतो न भेद इत्यभिप्रायेण परिहरति सिद्धान्ती—तत्र जीव पूर्वेति। कृत्रिमिति। तस्य भेदत्वभावे कर्तृत्वादिग्रहणविशिष्टत्वादिपि स ज्ञातुमशक्य इत्यर्थः। अविद्याज्ञानभिप्रायः प्रथमप्रकारं मत्या श्रूते—नान्विति द्रव्यवक्ता। आग्र्योष्ट धन्यातमकराहद्रवक्त्रेत्यर्थः।

5

ननु विप्रतिषिद्धं ज्ञायते यः श्रवणादिकृत्स्न्वेनामतो मन्ताडविज्ञातो विज्ञात इति च। तथा न मतेऽन्तरं मन्त्रीथा न विज्ञातोऽज्ञातारं विजानीया दयादि च। सलयं विप्रतिषिद्धं यदिं प्रत्यक्षेण ज्ञायेत। सुखादिवत्। प्रत्यक्षज्ञानं चै निवर्त्तयेते उ मतेऽन्तारमिल्यादिना। ज्ञायते तु श्रवणादिलिङ्गेन तत्र कुतो विप्रतिषेधः।

5

पूर्ववाक्ये ऽपि एषोडर्थस्तोडस्मात्तोडद्वैत इति। विज्ञेयत्वस्य प्रतिपेधात्तस्माद्द्विरुद्धवेदनमिलाह—ननु विप्रतिषिद्धमिति। यः श्रवणादिलिङ्गेन ज्ञायते स एवात्मविज्ञानविशेषेऽपि—ननु विप्रतिषिद्धमिति। श्रुत्यन्तरविभतिप्रतिपादितद्वैतिमित्त्रन्यः। श्रुत्यन्तरविभतिप्रतिपादितद्वैतिमित्त्रन्यः। श्रुत्यनन्तरविभप्रतिषिद्ध चैत्याह—तथा न मतेरन्तरं मन्त्रव्यादि संग्रहः। श्रुत्योः प्रामाण्यविशेषाद्विप्रतिषेधानुपपत्तेः प्रत्यक्षेणाविज्ञेयत्वं लिङ्गेन विज्ञेयत्वं चोच्यते ताम्यामिति शङ्कते पूर्ववादी—सत्यमिति।

5

ननु श्रवणादिलिङ्गेनापि कथम ज्ञायते यावता यदा श्रुणोत्यात्मा शब्दं तदा तस्य श्रद्धाणक्रियौच वर्तममानत्वान्मननविज्ञानक्रिये न संभवन्ति आत्मनि पत्र वा। यथाद्न्यापि मनन्नादिक्रियासु श्रवणादि—क्रियाश्र स्वंविपयेष्येवर। न हि मन्तव्यादनयत्र मन्तुर्थननम्रियया संभवति।

5

आत्मनिर् युगपज्ज्ञास्नाद्वचयोगाच्चतूर्वणादिकाले मननविज्ञानयोःसंभवाच्चतूर्वनादिना मननविज्ञानानांप्तामत्वविषर्येकमन्यविषयकं वाडनुमितिज्ञानं न संभवन्तीयाह सिद्धान्ती—ननु श्रवणादीन्ते। श्रवणाक्रिययैव सह वर्तममानत्वाच्चतूर्वणादिक्रियाधारत्नादात्मानं विषयेऽत्रनिषिये वा तस्य मननविज्ञानक्रियेऽसंभवन्त इत्यर्थः। अत्र प्रकरणे मधुन—विज्ञानशब्दाम्यामनुमितिरुच्यते आत्मनस्ताद्विप्रतिषयत्वेनैवेह शङ्कावादिनोक्तादिति

5

१ स्व. ट. 'दिवें'। २ ख. ट. ज्ञातं न शक्यते हि'। ३ घ. ड. क. ज.'नीयाथ हि'। ४ स्व. ग. च. ट. ज्ञायते। ५ क. च. ड. ज. स च वा'। ६ ग. घ. डु.स योडटोस्खुतोडप्टोस्मटोऽनतोऽटोस्खिवि-ज्ञातोडनादिष्ट इतिं। ७ ख. ट. 'यतमानुनेन'। ८ ख. ट. 'वणादिकिं'। ९ ड. छ. 'कियायामेव । १० च. ज. सवस्त्वनि' ११ ख. ट. 'एवश्रयां' । १२ क. ग. त. घ. 'यर्क वाडन्थ' ।

55

[१ प्रथमः खण्डः] पैतरेैयोपनिषत् ।

55

तर्हि श्रवणमननयोगपदसंप्रेहे ड्न्यविषयमननक्रियायाडडडस्मा मन्तव्य इत्याशाङ्कच विनातीया क्रियायाड्डयचसजातीयक्रियायाड्डयमपि युगपन्न संहनतीस्साह—तथेति । मनन-द्विक्रियासंस्तति । मननादिक्रियानन्तरमपि न संप्रवर्त्तते शेषः । ननु मननादि-क्रिया हि लिङ्गकम् । न च लिङ्गं करणमतोलिङ्गाननुमितदर्शनात् । किंतु लिङ्गज्ञानं करणम् । न च तस्याम्नायनुमितिकाले सत्त्वनियमः । पूर्वसणसत्त्व-मान्त्रेण करणत्वोपपत्तेरिति तयोयोगपद्यभावेऽपि न दोष इति चेत् । न । श्रवणमननादिलिङ्गविज्ञानस्य साधिकारमपि स्वतो विशेपाभावेन श्रवणादिलिङ्गे पितत्ववदो-श्रवणमननादिलिङ्गविज्ञानस्य वक्तव्यत्वेन तावत्सत्ताया अपि तत्काले वक्तव्यत्वादिति भावः । ननु तर्हि वाच्यगोचरश्रवणादिक्रियया मन्त्रणुमाने मा भूत् । किंतु वाच्यगोचरश्रव-णादिक्रियैवाडडडस्मानमपि विषयः करिष्यतील्यत आह—श्रवणादिक्रियाश्रिति । स्वविषयगोचरा एक न तु स्वाश्रयगोचरा इत्यर्थः । किं च न मर्त्रेर्मन्तारं मन्तव्यत्वनिपेघानमनन्तर्योत्पत्तिमान न मननक्रिया संप्रवर्त्तत्याह—न हीति । अन्यत्रेति । आत्मनीत्यर्थः । कुठारादिक्रियया दारुणोदन्यात्त व्यापारा-

55

त्तन्नु मन्त्स्या सर्वस्मैव मन्तव्यम् । सत्यस्मै तथाडSपि सर्वस्मै प मन्तव्य मन्तारमन्त्रेण न मन्त्रुं शक्यम् । युगपदे किं स्यादिद्धमात्र स्यात् । सर्वस्य योडयं मन्ता स मन्तव्य इति नै स मन्तव्यः स्यात् । न च द्वितीयो मन्तुमीष्टसि यदाहं स आत्मनैव मन्तव्यस्स्वर्द्ध येन च मन्तव्य आत्माडडडस्मान यक्ष मन्तव्य आरम्भां तौ द्वौ प्रसज्येयाताम् । पृक् प्रविष्टस्मा द्विधा मनुन्मनत्वयवेनॽ द्रिशकलीभेदेन द्रादिकुद्रय-थाडडश्रुपपत्तिरेव । यथा मद्रोपयोः प्रकाइयमकाशकत्वानुपपत्तिः सम-त्वाच्च । न च मन्तुर्मनत्व्ये मननव्यापारगुण्यः कालोऽस्त्यापमन्न-नाय । यद्राडपि लिङ्गनाऽडडस्मानं मनुते मन्ता तद्राडपि पूर्ववेदेव लिङ्गेन मन्तव्य आत्मा येऽसौ तस्मै मन्ता तौ द्वौ प्रसज्येयाताम् । एक एवैष

55

वा द्वेधै पृथक्को दोषः । न प्रक्षेपे नॉअनुमानेन ज्ञाप्यते चेत्क् ।

55

ध्रुमुच्यते सुम आत्मनि विध्यादिति । करंय वा श्रोता मन्तेल्यादि ।

55

१ ऋ. ट. °ननकि° । २ ग. घ. ड. °रुपित° । ३ ऋ. छ. ज. ट. °नसः स° । ४ च. °वैमे-वम° । ५ च. छ. ज. °हं किमत्र स्या° । ६ ऋ. छ. ट. न म° । ७ क. ग. घ. °च डड्डमना मन्तव्यो य° । ९ क. म. घ. येनाडडस्मना मन्तव्यो य° । १० ऋ. ट. न चाडडत्मना मन्तव्यो य° । ११ ऋ. ट. °तमानो द्वौ । १२ छ. ज. °न विश° । १३ ग. यस्तस्य । १९ क. ग. प. च. °व च द्वि° । १५ क. म. घ. दोषप्त । न । १६ छ. नातु° । १७ क. म. घ. °दिधोत्रादिप्रेमेवानात्मा ।

5

६० आानन्दगिरिकृतटीकासंवलितश्रांकरभाष्यसमेता—[रद्वितीयोध्याये—

5

अनु मनसो बृशो सर्वेमिंदं भ्रमूवेतिष्ठते: सर्वैस्य मनोविपयत्वादात्मनोऽपि मन्तव्य-

5

मेन्रेति शङ्कते—ननु प्रचेसति । एवमपि मनस: करणत्वात्क्रियाश्र कर्तीरमनतरास-

5

नुपपत्तेमिन्टाडयमकर्तृ कर्तृण्य इति? वदत्नाह सिद्धान्ती—सत्यमेत्रमिति । तथाडS-

5

पीति । ननु बुद्धा इति विशेषश्रुत्या मन्तव्यत्वनिषेधादम्युपगम्योऽचयत इति सुच-

5

यत्यपि श्रुति: । अस्तु मन्तुरावश्यकत्वं तावतां तत्र किं स्यादिति शङ्कते—यद्येत-

5

सति । एवं सत्यात्मनो मन्तव्यत्वभाव: सिध्यतील्याह—ईदृशमिति । कुत एतदिति

5

चेतत्त्र वक्तव्यं किमात्मनो मनने स्वयमेव मनोमानन्यो वेति विकल्य्याडडच दूषयति—

5

सर्वैस्येत्यादि । एकत्र कैतकेऽभावस्य विरोधान्मनुतेनमन्वितत्वाच्च न संभवतील्यर्थ: । द्वितीये

5

स मन्तानात्माडडडल्मा वेति विकल्य्याडडच्य आह—न चेति । द्वितीय इत्यनन्त-

5

मनाल्मेति शोप: । आनात्मनोडचेतनस्य मन्तृत्वानुपपत्तेरिल्यर्थ: । द्वितीयमनुवदति—

5

यदेति । असिमनपक्ष एकस्मिंडशरीर आत्मद्वयं स्यादित्याह—यदेति । चतुरब्दै

5

परस्परसमुच्यायोर्हि । येन चाडडडल्मनाडडल्मा मन्तव्यो यथाडSडल्मा मन्तव्य इत्य-

5

न्य: । तृतीयान्तरप्रथममनुत्तर्यचछेद्धयाडSमुखे द्वाऽऽत्मानौ स्याता मिल्यर्थ: । एतदोऽप-

5

परिहारं करैयैवाडडडल्मन एकांशेन मन्तृत्वमेमान्तरेण मन्तव्यत्वमित्युक्तौ सावयवत्वं

5

स्यादित्याह—एक एवेति । अस्तु को दोष इत्याशङ्कयचाडडल्मभेदे तयोरे क्मत्या-

5

योगाद्द्रैर्‌द्वैक्रियतया शरीरमनुमध्येत । सावयवत्वेनेडितत्वेन कृतहानादिकं

5

स्यादिति दोपमाह—यद्यभयेति । मिलयोरपि समाना त्मभावयोर्दूषयति: कर्तृकर्मभां

5

वा दृशेरनात्ममेदपक्ष आत्माश्रयल्मेदपक्षे वा तयो: समाना त्मभावत्वादमिन्नपक्ष इव

5

कर्तृकर्मभांवो न संभवतीत्यनुपपत्त्यनंतरमाह—यद्येति । किं 'प्राज्ञि खानि व्यतृ-

5

णत्वंभूते त्मापराडSडयुपैति नान्तरात्मन्‌" इति श्रुत्या करणां व हि र्विपयत्वानियम-

5

स्याडSडल्मा विषयत्वाभावस्य चोक्तत्वात् । यद्यपि स.न मनुत इति श्रुतेरश् । मनसो

5

बहिर्विपये मन्तव्य एव व्यापारो नाडSडल्मनिल्यीयाह—न च मन्तुरिति । न है वैं सति

5

कश्चिद्वोर: प्राज्ञात्मभेदेनैकेन मनुतेहैव न्द्रचैषामित्यादीनां का मतिरिति । वाच्युम्‌ ।

5

मनसो बहिर्विपयभावेनैवैकाऽऽथे सत्यात्मा स्वयमेव प्रकारात इति तदर्थे त्वात् ।

5

अन्यथा पूर्वैर्न्यायोपचयादिहितात्मयोर्द्वैतप्राप्त इत्यादिच्छ्रुतित्यिकोऽप: स्यादिति भाव: ।

5

एवमात्मन: साक्षान्मनसा मन्तव्यत्वेऽपि एकस्मिंडशरीर आत्ममेदस्य शङ्काभावा

5

वा स्यादित्युक्तदोऽपमनु भितिविपर्यै तन्वपस ड्‌वाह—यदाडSपोती । एवमभूतोऽपि द्विहि्ज्ञात

5

इति श्रुत्या न्यायोपचयुं हितया सर्वात्मना ज्रेयत्वाभाव इति स्थितम्‌ । तत्‌ पूर्वैवाऽऽदी

5

१ ऋ. टि. 'तन्म्यपि' । २ ऋ. क. ग. घ. ड. 'ननु इति' । ३ क. ग. च. ड 'वदयं वक्तव्य !

5

४ ऋ. 'ति तावदाह' । ५ ऋ. टि. 'ता कि' । ६ क. ग. घ. ड. करणकत्तृभां' । ७ ऋ. टि. 'पत्तिरे' ।

5

८ ऋ. टि. द्वैततेतं' । ९ ग. ड. 'रद्वितोऽपि' १० क. 'द्वितीयो' ११ ऋ. टि. 'यप' । १२ क. ग.

5

घ. ड. 'द्वैष्यतिल्याह' । १३ क. 'ति' स ए' ।

61

[ प्रथमः खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् । ६१ यक्कृत्—न मुपक्षयेणति । कुष्ण्रिति । जेयत्वप्रतिपादकश्रुते: श्रोतृवादिर्धर्मेस्त्वप्र-तिपादकश्रुतेश्वानुपपत्तिरित्यर्थ: । ननु श्रोतृवादिधर्मव्वानात्माडश्रोतृत्वादि च प्रसिद्धमात्मनः किं तत्र विषयं पहरिषि । यद्यापि तत्र न विषयं तथाडपि मम तु विषयं प्रति-भाति । कुष्मम् । यदाडऽसौ श्रोता तदाऽ न मन्ना यदाऽ मन्ना तदाऽ न श्रोता । तत्रैवं सति पक्षे श्रोता मन्ना । पक्षे न श्रोता नापि मन्ना । तथाडनुत्रापि च । यदैवं तदा श्रोतृवादिधर्मव्वानात्माडश्रोतृवादिधर्मै-वान्वेति संशयस्थाने कथम् तत्र न वैषम्यम् । यदा देवदत्तश्च गच्छति तदा न स्याता गन्तैव । यदा तिष्ठति तदा न गन्ता स्यातैव तदाडस्य पक्ष एव गन्तृत्वं स्यातृत्वं च । न मित्र्यं गन्तृत्वं स्यातृत्वं वा तदैव ।

61

तत्र विद्यात्रिति श्रुतावितरत्रिपक्षे सति स्वप्रकाशत्वेन स्वत: स्फुरणमेवोच्यते न तु कर्मतया वेद्यत्वेन परिहारं वक्ष्याम इत्यभिप्रेत्य श्रोतृवादिश्रुतौ परिहारमाह—ननुत्रिति । तत्र किं धर्मव्वसद्रप्रतिपादनस्य का गतिरिति उच्चयते किं वा श्रोतृवादि-प्रतिपादनेनाश्रोतृवादीनांमसिद्धिमित्यच्यते वेतिं विकल्पं नाडडच: । न श्रोत-त्वादिरूपि प्रमाणिकत्वात् त्व्रियोडपत्त्याह—अश्रोत्र-त्वादिति । न श्रोता न मन्तेत्यदृष्टेरिन्त्यमेव-श्रोतृत्त्वादेरपि प्रमाणिकत्वात् त्वद्रिर्योडपत्त्याह—उभयोरद्वि-रोधं चोत्तरत्र वक्ष्याम इति भावः । एतद् च श्रोता मन्ता न श्रोता न मन्तेति चोभय-श्रवणे सति श्रौत्रवादिनेत्रपरतया परिग्रहे सति न युक्तमित्याह—कृच-श्रवणेति । ननु श्रौत्रवादिधर्मेणैवनेल्यनतरस्यानुपपत्तेरित्येतद्विक्कारो वैषम्यभित्याशङ्कच निराकरोति—युक्तपीति । अश्रोत्र-त्वादेरातमभतद्वैपरीत्यवैषम्यभित्याशङ्कच प्रशङ्कपूर्वकमाह—कृष्ण्रिति । इतरत्सर्वं समानम् । त्वया हि कादाचित्कज्ञानेन नित्यमेव श्रोतृवादिकम्री क्रियते तदयुक्त-

61

१ ग. डा. 'पेतिरि' । २ ख. व. छ. ज. 'मं मं' । ३ च. छ. ज. 'दा व मं' । ४ क. म. घ. क. 'शे च श्रो' । ५ च. ज. 'क्षेनापि भो' । ६ च. छ. ज. 'पि यः' । ७ ख. छ. ट. 'भवां शेति' । ८ ख. ट. ९ ल. ट. 'दृष्टशेव । अं' । १० ख. ल. ट. 'मप्रति' । ११ ख. ल. ट. 'विलादिगुल्य' ।

62

६२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता—[रद्वितीयाध्याये—मिल्याह—पदाडSङ्गावप्ति । न मन्तेत्यनन्तरं न तु नियमेव श्रोता मेत्ता वेति शेषः । तथाडSनयचापीति । दृष्टृत्वविज्ञातृत्वादवप्येमेव कादाचित्कत्वमित्यर्थः । श्रोतृत्वादे: पाशिकत्वं ह्रष्टान्तेन स्पष्टी करोति—यद्देति । तदाडSयेयत्र यदेवभितिपदमध्याहृत्य यदेवं व्यवस्या तदाडSय पक्ष एव गन्तृत्वमिति वाक्यं योज्यम् । तद्रद्वदिति । तथैव श्रोतृत्वादिकमपि न नियम्यमित्ये: ।

62

अत्र काणादादय: परयन्ति । पक्षप्राप्तेनैव श्रोतृत्वादिनाडSत्तमोच्यते श्रोता मन्तेत्यादिसंयोगजत्वपयोगपद्यं च ज्ञानस्य वाचकत्वे । दर्शयन्ति चान्यत्राभुवं नादर्शमित्यादि युगपज्ज्ञानानुपपत्तिप्रतिपक्षसो लिङ्ग-मिति च न्याय्यमपु । भवतरेव किं तत्र नष्टमपू । यद्येवं स्वादृष्टवै तवेष्टं चेत् । शुतर्थस्तु नै संभवनि । किं न श्रोता मन्तेत्यादिद्वैतुर्ये: । न । न श्रोता न मन्तेत्यादिद्वचनात् ।

62

अचान्तरेद्विदिताभिप्राया: काणादादय उभयमपि कादाचित्कमिवास्विति चोद-यन्तीत्या—श्रुतेति । ननु सिद्धान्तिनाडSपे श्रोतृत्वश्रोतृत्वयोगराडSकारादस्य सिद्धा-न्तोऽक्यं भेद इत्याशङ्क्य तन्निवृत्तौ तदन्वये नित्याभिधानां विभागेन श्रोतृत्वं कादाचित्कत्वेनास्प मृशात्वेन तदभावेन च 'नियमेवश्रोतृत्वम् । अस्मन्मते तु कादाचित्कज्ञाननेव श्रोतृ-त्वादिकमिति विरोषमाह—संयोगजत्वमिति । ज्ञानस्य कादाचित्कत्वेडयोगपद्ये च यथाक्रमं प्रमाणमाह—दर्शयन्ति चेति । युगपदेति । यदि मनो न स्याद्द्वाद्द चतुरादिद्वित्रियाणां युगपदेव रुपादिमिः संबन्धे युगपदेव सवेंन्द्रियै: सर्वविषयक्ज्ञानान्ति स्यु: । सामग्रयाः सत्त्वात् । न च तथाडSत्त । अतः क्रमेण तत्तदिन्द्रियसंयोगेनुपरिमाणं मनोडSलौकारत्वेन्यम् । तथा च युगपत्सर्वेन्द्रियेमे न:संयो-गाभावोऽत्समाधिमात्रान्न युगपत्सर्वविषयंकं ज्ञानम् । अतो युगपद्रूपादिसर्वविषयंकज्ञा-ना नुपपत्तिलिङ्गेन मनोडSलौकिकेन युगपत्सर्वेन्द्रियैज्ञानानुपपत्तिरित्युक्त्वन्त इत्यर्थः । इम-र्थं न्याय्यं प्रयत्नेन वोति पूर्वेणान्वय: । काणादादिमते सिद्धान्तिना प्रदर्शिते सति रित-स्त्वाति पूर्ववलो तरस्यां वा सिद्धान्तिनो ग्रात द्रष्टुं—म्ररात्वाति । यद्यपे

62

१ क. ग. ड. 'उन्नदेः'° । २ क. ग. घ. ड. 'लिङ्गं चेति' । ३ ज. च. न 'भवत्°' । ४ क. ग. घ. ड. 'नादृश:' ५ क. ड. 'कयमिल्या'° ६ ल. ट. 'वात्त्र' । ७ ग. घ. ड. 'यकज्ञा°' । ८ क. ग. घ. ड. 'यज्ञा°' । ९ ल. ट. 'लक्षण: श्रो:' । १० ल. ट. 'मेति°' ।

63

ऐतरेयोपनिषत् ।

63

१प्रथमः सङः] मिति श्रूयते—किं जेति । न श्रोतेत्यादिश्रुत्याडविशेषत: कालत्रयेऽपि श्रुतत्वादि-धर्मराहित्यप्रतिपादनात्तद्मेवस्त्वमनिमितमेवेत्युतरमाह सिद्धान्ती—न, न श्रोनोति ।

63

ननु पार्श्विकत्वेन श्रैत्युक्तं त्वया । न नियशेव श्रोतत्वाद्‌भयप्रमात् । न हि श्रुतः श्रुतेःपरिलोप्यो विद्यत हैत्यादिश्रुते: । एवं तर्हि नित्यमेव श्रोतृव्युपगमे प्रत्यक्षविरुद्धा युगपज्ज्ञानोत्पत्तिरज्ञासाभाव-वश्राडुतमन: कल्पित: स्यात् । तचानिष्टमिति । नोभयङ्ग्रहणोपपत्तिर-त्मन: शुल्यादेश्रुतत्वादिप्रसङ्गवच्चूयते । अनित्यार्था मृर्त्तीनां च चक्षुरादीनां दृश्यानिर्यमेव संयोजविच्छेदौर्पिणामू । यथाऽयवेलनं तणादिसंयोगेजन्यावाचदत् ।

63

यदाडासौ श्रोनलादिना श्रोतत्वादे: प्राकृतकल्पस्य तदैयैकोत्कल्वात्कारणाद्र्संप्रदर्शन-वेलायां च कादाचित्कजनेन तदुपपादनात्प्राकृतश्रोतत्वादि तदभावविषयतया श्रुति-द्रव्स्योपपत्तं श्राक्ते—नुन्नीयते । आपेक्षिकत्वेन श्रोतत्वतदभावयो: श्रुतीष्यां स्वर-सत: प्रतोतेः पासिकत्वेन तत्सङ्कोचो न युक्त इति स्वाभिप्रायं विवृण्वचाह सिद्धान्ती—न नियेमवेदित । नन श्रोननियेमे मति तद्लिङ्गिति श्रोतत्वमण्यनित्यमिति संकोच-आवश्यकोडत आह—न हीति । श्रुतः: श्रोतृवेद चानित्यत्वेनैवचं श्रुतिविरुद्ध-मित्यर्थ: । श्रुतिमत्यादीनां नियेमे युगपत्सवेदनानं स्यात्कृतद्विच्चेति ज्ञान-स्याभावो न स्यात् । श्रुतादिशब्दितस्त्वां सवैषां ज्ञानानां नियतत्वात् । न चेष्टापत्ति: । प्रत्यक्षविरोधात् । अतो न हि श्रोनु: श्रोनेःपरिदिश्रुतेरन्यपरत्वं वकुंयमिति प्रत्यक्षविरोधात् ।

63

श्रूयते—प्रथमं वक्ष्यति । इदंश्रुत्: शाक्कास्यस्थ्यर्थ: । परिहरति—नोभयेति । युगपज्ज्ञानोत्पत्तिरज्ञासाभाववश्राडुतमन: कल्पनादिर्नित्यत्वे कथमुभयनेपभाव इत्याशङ्कयैषड्‌डत्समुल्लसनप्रभृत्समासिलिरूपकृत्स्नहपकादाचित्कत्वादेर्यमुपपादनानात्प्राकृतश्रोतत्वादि तदभावविषयतया श्रुति-द्रव्स्योपपत्तं श्राक्ते—नुन्नीयते । आपेक्षिकत्वेन श्रोतत्वतदभावयो: श्रुतीष्यां स्वर-सत: प्रतोतेः पासिकत्वेन तत्सङ्कोचो न युक्त इति स्वाभिप्रायं विवृण्वचाह सिद्धान्ती—न नियेमवेदित । नन श्रोननियेमे मति तद्लिङ्गिति श्रोतत्वमण्यनित्यमिति संकोच-आवश्यकोडत आह—न हीति । श्रुतः: श्रोतृवेद चानित्यत्वेनैवचं श्रुतिविरुद्ध-मित्यर्थ: । श्रुतिमत्यादीनां नियेमे युगपत्सवेदनानं स्यात्कृतद्विच्चेति ज्ञान-स्याभावो न स्यात् । श्रुतादिशब्दितस्त्वां सवैषां ज्ञानानां नियतत्वात् । न चेष्टापत्ति: । प्रत्यक्षविरोधात् । अतो न हि श्रोनु: श्रोनेःपरिदिश्रुतेरन्यपरत्वं वकुंयमिति प्रत्यक्षविरोधात् ।

63

श्रूयते—प्रथमं वक्ष्यति । इदंश्रुत्: शाक्कास्यस्थ्यर्थ: । परिहरति—नोभयेति । युगपज्ज्ञानोत्पत्तिरज्ञासाभाववश्राडुतमन: कल्पनादिर्नित्यत्वे कथमुभयनेपभाव इत्याशङ्कयैषड्‌डत्समुल्लसनप्रभृत्समासिलिरूपकृत्स्नहपकादाचित्कत्वादेर्यमुपपादनानात्प्राकृतश्रोतत्वादि तदभावविषयतया श्रुति-द्रव्स्योपपत्तं श्राक्ते—नुन्नीयते । आपेक्षिकत्वेन श्रोतत्वतदभावयो: श्रुतीष्यां स्वर-सत: प्रतोतेः पासिकत्वेन तत्सङ्कोचो न युक्त इति स्वाभिप्रायं विवृण्वचाह सिद्धान्ती—न नियेमवेदित । नन श्रोननियेमे मति तद्लिङ्गिति श्रोतत्वमण्यनित्यमिति संकोच-आवश्यकोडत आह—न हीति । श्रुतः: श्रोतृवेद चानित्यत्वेनैवचं श्रुतिविरुद्ध-मित्यर्थ: । अनित्यश्रुत्या-

63

दिके तर्हि कथंमत्यादृकृत्य तद्वयाप्ति—अनुमित्यसमाप्त । तेषामनित्यत्वमाह—

63

१ स्व. टा. "जेति श्रु" । २ ग. व. ज. "प्रयुकं" । ३ छ. ज. "इतिश्रु" । ४ क. ग. ड. "स्वाभु" । ५ क. ग. ड. "दोषानुप" । ६ ड. "दोषानुपपत्ति" । ७ घ. च. छ. नां चक्षु" । ८ ख. ट. "स्वरमे" । ९ क. "अक्षरं" । १० क. "क्षरं" । ११ क. ग. ड. "त्वस्यामो" । १२ ग. घ. "ल्वस" । १३ क. ड. "वर्ज्जनं" । १४ क. ग. "नां ज्ञा" । १५ क. "वस्यानुपपतिह" १६ क. ग. "ल्व" । १७ ख. घ. ट. "श्रोतॄज" । १८ क. ग. ड. "शाक्तश्रु" । १९ क. ग. ड. "दिश्रु" । २० घ. "दिश्रु" ।

5

६५ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता—[रद्वितीयाध्याये—मृत्योजयामिते । दृश्यादेरनित्यत्वेन हेतुमाह—सयोगेति । संयोजनयत्वादृश्यादेर्‌नित्यत्वमित्यर्थः । जडत्वमित्यनन्तरमनित्यमित्यभिसुपपत्तः ।

5

तत्र हि नित्यस्यावयवैर्योगादिभाग्यारम्भः संयोजनाद्यनिलाभ-मेवस्वं संभवति । तथा च श्रुति:—“न हि दृश्यादेर्विपरिलोपो विध्यते” इत्यौह । एवं तर्हि द्वे दृश्ये चक्षु:संयोगनित्यां दृश्येन्द्रियनित्या चाड्‌स्तमनः । तथा च द्वे श्रुती श्रोतृस्यानिलाभ्या नित्योड्ड‌सनमस्खलुपस्य । तर्हि द्वे मैत्रीविद्याती वार्त्तिकाभ्याम् । एवं द्वे तथा चेयं श्रुतिरुपपन्ना भवति दृश्यदृष्ट-श्रुतेः श्रोजेत्याभ्या । लोकेऽपि प्रसिद्धे चक्षु:पस्स्तिमिरागामापायिनोनेक्षा-दृशिज्ञातादृशिरिति चक्षुरादीनामनित्यत्वम्‌ । तथा च श्रुतिपत्यादीनामा-त्मदृश्यादीनां च नित्यत्वं प्रसिद्धमेव लोके वदति । दृदृशतचक्षुः-

5

स्वमेऽडपि मया ज्ञाता इति । तथाड्‌डवगतवाधियः स्वमे श्रुतो मैत्रोऽज्ञेयादि ।

5

तत्र यदनित्यं दृश्याद्यभ्युपगम्येत तर्हि तदेवाड्‌डतमनोडपि धर्मोडस्तु किं नित्य-दृश्यादिनेत्यस्ति आह—नैतिवति । नित्यत्वादिमूर्त्तिममूर्त्तिवात्सयोगादिर्मेर्हितत्वं ततः संयोजकद्रव्यादिसंभव इत्यत आत्मनो नित्यदृश्याद्यभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः । श्रुति-तोंडपि नित्यदृश्यादिसिद्धिरित्याह—तथा चेति । नित्यानित्यदृश्यादौकारे गौरवमिति-राक्षते—एवं तर्हीति । श्रुतिमामान्याद्देवद्विजाद्योकारे गौरवं प्रामाणिकमित्याह—ज्ञाता दृश्रिरिति प्रतिपत्तोर्नैजमनाश्रायोगिन्यनिल्या दृश्टिरेका तदीयानमननाशासंभूता द्वितीया दृश्रिस्थितौ लोकेऽपि प्रतियत इत्याह—लोकेऽपि इति । चक्षुरादृष्टिरित्युपलक्षण-मा‌त्र्मदृष्टेरनेनैव न प्रसिद्धमिल्यपि दृश्यत्वम् । तथा च श्रुतिपत्यादीनामिति । आत्मदृश्यादीनां नैत्यानित्ये हेतुन्तरमाह—आत्ममदृश्यादीनां नैति । स्वमे चक्षुपोऽडभावेऽपि दृष्टे: सत्ता‌ल्न सा चक्षुर्जन्येति नित्यैवेत्यः । चक्षुः स्वमेऽडनुपरतमिति यदि कश्चिदन्रूयात्तं—ऋदृदृवच्‌-

5

१ च. छ. ज. 'वियोग'। २ ख. व. ट. 'मेलन सं'। ३ क. ख. म. घ. 'स्यादि । ए'। क. 'स्यादि:' ए' । ४ ग. 'निळा‌ड्डस्म' । ५ छ. ज. 'स्या चाड्‌स्तमनः । तं' । ६ ख. व. छ. ज. ट. 'या म' ७ छ. ज. मति‌विप्रलाति‌क्षेति । ए' । ८ घ. 'हाडवाख्या चेलादि' ए' । ९ म. क. 'धोति चेसादि । ए' १० च. ज. 'प्रेमे'। ११ क. ख. घ. ड. मब्र इलां' । मब्र हाति । य' । १२ ग. 'निळा‌ह' । १३ क. ग. 'तो मि' । १४ क. ग. घ. ड. 'के म' । १५ क. म. घ. ड. 'के म' ।

65

१ प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । ६५

क्षुर्रिति । तस्य चक्षुःसदृशश्छायैव नास्तीतस्यः । अन्यगतं निक्षिप्तं वाधियं यस्येत्यर्थः । उ च सैवमदृष्टादेवक्षुरादिजन्यत्वात्कयं हि दृष्टिर्यादृशादृश्यत्वादिति वाच्यम् । रूपादिविषयकापरोक्षज्ञानस्यैव हि दृष्टिरिति शब्दवाच्यत्ववादिति भावः ॥

यदि च चक्षुःसंयोगजैवाडडडलमनो नियतया दृष्टिस्तर्हि नैयं सदोदृश्रतचक्षुः स्वप्ने नीलपिततादिः न परयेत । न हि दृश्येऽदृश्यार्था च श्रुतिरनुपपत्तौ स्यात् । तदचक्षुः पुरुपे येन स्वप्ने परपतीत्याचै च श्रुतिः ।

उक्तमर्थं विपर्यये वाधककोऽस्य द्विधयति-यूदृश्तीति । नु पद्येतेदिति । दर्शनेहेतोक्ष्युपोडभावादित्यैः । न चेदं दर्शने स्मृतिरिति वाच्यम् । तथाहि मति संनिहिते नापरोक्षावभासो न स्यात् । न च तदर्शने भ्रम इति वाच्यम् । वाधकाभावानुपपत्तिमनुभूते-न्नात्रादिदर्शनं च न स्यादिति भावः । इदमुपलक्षणं सुवोत्पत्त्यादस्य मुख्यहेतुत्वापस्मिति परामर्शोहेतुत्वं मुधिका-लोचनानुभवचोडपि नियोडस्युपगम्यतलयैः । तद्वानि सर्वेक्षणा-नामभावेनानित्यमनुपपत्तावदृष्टचम् । न केवलं प्रत्यक्षस्यानुपपत्तिः श्रुतिरप्यनुपपत्तौ स्यादित्याह-न हि दृश्यरिति । न हि श्रुतिः श्रुतिविप्रलिप्सया विहित इत्यो-दृश्या जेत्यनेन गृह्यते । तत्रचक्षुरिति । चक्ष इति च्छदृष्टे साक्षी पुरुप आत्मनि शरीरे वा येन स्वप्ने परपतीत्य तु चक्षुः साक्षीत्वाच्चानुपपत्तौ स्यादित्यनुपपः । स्वप्रान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यतियेतारडदृश्यार्थः ।

नित्यात्पनो दृष्टिराद्बानित्यदृष्टेःग्राहिका । वाचाद्देशोऽपेजेनंपायाऽ्यनित्यधर्मेवस्वाचादग्राहिकाया आत्मप्रपञ्चददृवभासत्मनित्यत्वादि-भान्तिनिरपितं लोकस्यैति युक्तम् । यथा भ्रमणादिभेदवदलातादिस्विवेपंवडिरपि भ्रमितीव दृश्यते । तथा च श्रुतिः-घ्रायततीच लेलायृप्तीते । तस्मादात्माद्दर्शनादनित्यत्वाच्च योगपद्यमयोगपद्यं वाधस्ति ।

नन्वात्मदृष्टेरनित्यत्वे कथं तत्सानिल्यत्वप्रतीतिः कथं वाडस्य लोकस्यानिल्यैव सर्वोडपि दृश्यरिति नैष्काम्यश्रुतेरग्राह्यनित्यत्वादिति ग्रा-मादिनित्यत्वादितगत्मनित्यत्वादि ।

१ स्व. ट. स्वप्न इति । २ च. छ. ज. 'दिहि च' १३ स्व. ट. निवर्ह इति । ४ च. ज. 'शून न' इति । ५ क. ग. घ. ड. 'द्येतयोदयेउ' ख. ट. द्येत तदो इति । ६ ख. ट. 'तादिति न च' इति । 'तादिति प' इति । ७ क. ग. घ. ड. 'श्रुतिविप्रलिप्सया विहित इत्यो-' इति । ८ च. छ. ज. 'थां श्रुति' ९ च. ज. 'श्रा । त' इति । १० क. स्व. ट. ददृश्नाम् । ११ छ. 'या श्रुतिरनुपपत्तौ स्यात्' मि' इति । १२ च. ज. च. 'नि' इति । १३ क. ग. ड. छ. 'तिः यदा निः' १४ क. ग. घ. ड. 'था च स स' इति । १५. स्व. ट. 'भ्रुंत श्रा' १६ ख. ट. 'भतसु' इति । १७ क. 'त्यावा' १८ ग. घ. ड. 'रावेत्य' इति । १९ क. स्व. ट. सृज्जन् इति । २० क ग. घ. ड. 'दिशो' १९ स्व. ट. 'समदो' इति । २२ च. 'पर्संज्ञा' इति । २३ क. घ. च. छ. ज. 'पयां द' इति । २५ ख. ट. व. ला' इति । २६ क. घ. ग. संवर्ग्या' इति ।

5

६५

5

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता—[द्वितीयाध्याये—

5

कायां नित्यपदस्थौ भासते । प्राज्ञाय:पिण्डमगतवतुलत्वाद्वैधर्म्यां प्राहकामन्यादौ मान-दर्शनादतौ लोकस्य तथा प्रतीतिरुपपद्यत इत्याह—नित्येत्यादिना । तदूदुतभास-स्थिभित । आहिबुद्बुदवत्सामान्यतोदृश्यत्वात्। प्राहकवस्थ्य आहिक भान दर्शनान्तेन स्पष्ट-यति—यथा भ्रमणादिति । आदिशब्देन गमनादि गृह्यते । द्वितीयेन भावद्र-क्ष्यादि । ध्यायतत्वेति । प्राज्ञब्रुद्गितं ध्यानादिकं आहिके साक्षिणि भासत इति श्रुत्यर्थे:। एवं चै नैयत्वादिना युगपदनेज्ञोलोचप्ति: प्रत्यक्षविरुद्दा स्वादितियुक्तं

5

तत्परिहततिमेयाह—तस्मादिति । तस्मादित्यस्यार्थमाह—आमृष्टेरिति । अनेक-निर्हेप्यत्वाच्चोंगपदस्य तदभावे:पत्वादितेयोगपद्यैकस्यां हेतुद्रियमपि नास्तीत्यर्थे:।

5

चादानित्यत्वेऽचुपरविचारोंतु लोकस्य । तार्किकाणां चाडगमसंप्र-दायवज्जितत्वादनित्यत्वाडSडत्मनो दृष्टिरिति भ्रान्तिरुपपक्षेऽपि । जीवेश्वरप-रमात्मेमेदकल्पना चेतनत्रिमिच्छेव । तथाडSक्ति नोऽस्तित्वाद्वाश्र यावन्तो

5

वाध्यानसयोभेदे यत्केच भवन्ति तद्विपयाया नित्याया दृष्टेरिन्द्रियोष्ठया:।

5

नन्वाडSत्मेत्यादिनोक्तं कर्म परोक्षादज्ञानां नैयायिकानां सर्वेषां लोकस्य च अ्रम:स्यान्ति । अ्रमेत्यारुकु "न तिरणावरण प्रेक एप सुविदितेयो बहुधा जिन्यमान: । नैषा तरकेन्-मतिरापनेन प्रेकड्यनेनैव सुज्ञानाय प्रेष्ट" इत्यादिश्रुते: स्वबुद्धया ज्ञातुमशक्यत्वाद्वाग-मात्समप्रदायपरम्परयैव ज्ञातत्वाद्वागमाच तेषां तद्विहितत्वाद्गो युक्त इत्याह—वाच्छा-नित्येति । न केवलं ज्ञानेमेकलपनैव तेषां अ्रम: किंत्वातमेकलपनाडप्येतन्मूलो

5

अ्रम एवेत्याह—जीवेश्वरसेति । एवंप्रपितेति । ज्ञानानित्यत्वेन्द्रमेकलपनानिमित्तैव, नित्यानित्यज्ञानवतोर्जीवेश्वरयोरिच्चितज्ञानवतां च जीविनां परमात्मम्शेकतं न संभ-वतीति युक्तिमासेन तैमेदेकलपनादित्यर्थे:। किंचाडSहनेनैवं दृयोति:पाडडसते ।

5

अयमात्था ब्रह्म सर्वोऽमुं: प्रज्ञानवन्त एतस्यादिश्रुतिमिम्य आत्मन एव नित्यडSडिरुप-स्वादात्मनश्रि सर्वो: प्रजा यत्केच .श्रुतत्वादिना सर्वेकलनानां तन्मात्रत्वेन तद्यतिरे-केपामावोचेद्रिपोसतत्त्वाद्द्रुपाया आप्ति दृष्टेरिन्द्रियोष्ठत्वात्स्यात्त्वाच: सर्वो:

5

करपना अनितिनिमित्ता एवेत्याह—तथाडSक्षीति । यावन्तो वाग्भेदा नामविरोषा

5

मनसो भेदारुपविरोषा युगपडडलमत्येकं शश्वन्ति घर्वे वेदा यत्केकं भवन्ति सर्वो:पूजा यत्रैकं भूतत्वादित्यादिश्रुतिद्रि्वष्यायास्तत्स्वरुपं। वाङ्मयीति करपना शून्यवादिनाम् ।

5

१ क. गा. ड. 'लादीनां प्रा' । १२ क. गा. घ. ड. व सति य' । ३ ख. ट. 'रुपितत्वा' । ४ क. ग. घ. ड. 'शाक्त्लोक' । ५ ख. ड. च. छ. ट 'नास्तित्व नास्ती' । ९ क. च. छ. ज. 'शाया अस्ति नास्तिता । अथ' । ७ ड. 'वेलो' । ८ क. 'खवस्तद्रे' ।

57

[ प्रथमः खण्डः ] ऐतरेयोपनिषत् ।

57

अस्तिनास्तीति कलपना दिगम्भरणाम् । अन्येषां च यथाययं सातत्यवस्त्वादिकलपना । सा सर्वोऽपि वधा भ्रान्तिनिमित्तैवैति पूर्वेऽनुवयः ।

57

आस्ति नास्तीत्यकेनोऽगुणेनवद्गुणं जानाति न जानाति त्रिकाल-दक्रियं फलवदफलं सवीजं निर्बीजं सुवह दुःखं मध्यमपक्ष्यं घ्राण्यमश्रुण्यं परोऽहंन्य इति वा सर्वत्राऽऽक्रम्याऽऽगांश्चरें स्वरूपे यो विकलपयितुमि-च्छति स नूनं खपुषि चर्मवद्वेष्टयितुमिच्छति सोपानपरिं चैं पद्भ्यामारोढुम् । जले लब्ध च मीनानां वयसां च पदं द्रक्ष्यते । नेत्रे नेति ग्रतो वाचो निवर्त्तन इत्यादिदृष्टितिष्यः । को अद्धा वेदैत्यादिमन्त्रवर्णात् ।

57

ननु तें तार्किकान आत्मनोऽस्तित्वादितर्कन साधयन्ति । अतो न तेभां आान्ति-निमित्तत्वमिल्यारूढः श्रुतिविरुद्धत्वादसदृश आत्मानमनुपपत्तेस्तेपां कलपनानां सत्त्वे मोक्षानुपपत्तेश्च तेषां तार्किकाणां कलपना न प्रमाणपथमारोहीतस्याह—अस्ति-नास्तीति । सुपुमो न ज्ञात्राऽन्यत्र जानाति निति कादाचित्कल्लक्षणवस्तुकलपनावैरोषिका-दीनाम् । आत्मा परलोकं प्रति गच्छतीति केपांचित्कल्पनावस्तुकलपना । हैवै स्थित्वा धारोरांतरं गृह्यतीत्यनुपपम् । देहात्मवादे क्षणिकविज्ञानवादे वाडकुछे परलोकस्या-धिनोऽभावात् । अन्येपां फलवत् । देहामक्षक्षणिकवादिपक्ष एव कर्मेतद्वासनाऽऽश्रयाऽभा-वात्परलोके निर्वीजं, नित्यात्मवादिनां सूचेः, दृश्यमसुरकल्पं वैरोषिकादिवादे ।

57

यद्धा विज्ञानवादे सोपपत्तिसंमतितल्लुपपसय संसारीणो हेतुत्वाद्धेतूपत्व-मात्रमनः । धारोरमध्य एव वतंत इति दिगम्भरणां मत मः.सत्यम् । अन्येपां तु तद्धिहिर्द्देप्यस्तीत्याः प्ररोडहंहित मत्नः प्ररोड्मुहि ततोडन्य इति प्रत्यकरागेभेदादि-कलपना असतोत्याचः प्ररोड्यमहमत इत्यन्ना: कलपना न श्वःप्रत्यग्रागोचरें वाड्मन-सागोचरे यो डिकलपयितुमिच्छतिर्नवयः । आरोड्यसिल्यन्न श्मित्यनुपपत्तिः । जले मीनाचां लब्ध वयसामित्यन्नः । वाड्मनसभेदा आत्मनि न सन्ति तद्गोचरैःश्रुत्यन-तर-श्रुत्यन्र क्रमण श्रुतिद्वययाह—नेति नेतीति । वाड्मनसागोचरत्वे श्रुत्यन्रर-माह—को अद्धेति । अद्धा साक्षात्को वेदेति मनोगोचरत्वं क इह प्रवोचद्रिति वाड्मोगोचरंतं च निषेधतीत्यर्थः ।

57

१ क. गा. घ. ल. 'वि प्रा' । २ रा. नास्त्येक । ३ ख. ट. 'मेघयं हू' क. क. 'ति या:स' । ५ ख. ट. 'रे परे यो । च 'रे यो । ६ ढ. 'व प' । ७ घ. ट. च ख प' । ८ ख. ट. 'ड्भि-च्छति । ज' ९ क. 'ऊति म' । १० ग. मा. घ. ड. ते ता* । ११ ग. इह वा स्रिय । १३ क. 'रात्र. हुः*' । १३ क. घ. ड. 'खुस्लय*' । १४ ख. ट. 'ते । अं' १५ क. गा. क. 'वां त*' । १६ क. ग. क. 'रस्ती*' । १७ ख. ट. 'मध्यमं प्र*' । १८ ग. प. ड. 'रे यो । १९ ख-ट. 'रतादित्य*' । २० क. गा. ड. 'तं विन*' ।

5

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमेत—[३द्वितीयाध्याये—

5

कथं तर्हि तस्य सम आंत्मेति वेदनं दृंहि केन प्रकारेण तमहं सम आानन्देति विद्यााम् । अन्राऽऽडस्याथिकामाचक्षते । क्रियाशक्तिल मनुष्यो मुग्धः केशिदुष्टः—कोऽस्मीश्वरदेहपरिजात सोऽपि विकृत्या नाम्नि मनुष्य इति ।

5

स मुग्धतयाSडडमनो मनुष्यत्वं प्राप्यायितुं कांचित्कुपेल्याSडह । ब्रवीतु भैवानकोडहमस्मीति । स तस्य मुग्धतां ज्ञात्वाऽऽह । क्रिमेण बोधयि-व्यामोति । स्यावाराद्यात्मभावपरोक्षाल्ल न त्वममनुष्य इत्युक्त्वोपरराम । स तं श्रुत्वा प्रहृष्टः । भवान्मां बोधयितुं प्रभवतस्तुष्णीं वभूव किं न बोधयतीति । तादृगेव तर्हि वचन्मू । नास्मान्ननुष्य इत्युकेनऽपि मनुष्यत्वमात्रनो न प्रतिपघ्यते यः स कथम् मनुष्योऽस्रीह्युक्तोऽपि मनु-ष्यत्वमात्रणः प्रतिपद्यते ।

5

वाडमनसांगोचरत्वेन श्रवणमननयोःसंप्रवादात्मनो वेदनं न संभवतीति शाङ्कते—कुशमिति । तर्हि माडस्त्वादवेदनमिल्यारुक्य श्रुतेनमातिशङ्कचादात्मवेदनानिपेधो-योगात्त्रोपायं उच्च्लामीयात्व—ब्रवीति । केन प्रकारण समा आत्मेति विद्याां तं प्रकारे दृंहिस्यः । नातो नात्मल्वादेश्रुत्युदाहरनवचनात्प्रतीच्यवेदितव्य तस्य स्वप्रकाशस्य बोध इति केनप्रकारस्योत्कत्वात्प्रकारान्तरासंभवादिनैव प्रकारण विपयतया वेदितव्य इति मत्वा सोपहासमुखरमाह—अन्राऽऽडश्रुयाथिकामिति । मुग्ध इति । मूढ इत्यर्थः । स्यावारादिति । न त्वं स्यावारादिरूप इत्यर्थः । तन्निवारणिपेधेन तद्देदक्ष-नेदपि त्वमेवंभूत इत्यनुभवोऽहेमंभूषित इति ज्ञानाभावात्तदर्थ विधिमुखेन बोधनं कार्य-मत आह—नासोचि ।

5

अपरोक्सतया प्रतियामनो वस्तुनि विपर्ययेगा गृहीते विपर्ययानि-रासमात्रे यत्नः । कार्यो न तु स्वरूपबोधे तस्य स्वयमेव प्रतितेः । तथाडपि चेत्ल बोध्दुं शाक्रोति तद्हेतिमूत्वादवेदेशांन्ह एतत् स इत्यर्थः ।

5

तस्माद्याशास्त्रोपदे श एवऽऽत्मावबोधविधिरन्वयः। न व्याप्त्रेदो-हातुःणाध्यानेन केनचिद्रुङ्गु शाक्यम् । अत्र प्रथम शास्त्रप्राप्तस्यारूपं बोधयितुं प्रत्युक्तं सद्मनुष्यत्वप्रतिपेधनेनैव च्छेतियुक्तोपरराम ।

5

उथाSनन्तर-मतव्यत् सद्मनुष्यत्वप्रतिपेधनेनैव च्छेति युक्तोपरराम "तत्सरिस" "युक्त त्वस्स्वेमास्मैवाभूतत्क्षेन कें पद्येत" इत्येवमाथ्यायों च ।

5

९ स्व. च. म. ज. "एवमादि वे" । २ क. ग. छ. स्व. छ. ज. "धे वि" । ३ क. म. घ. ह. थिकृत्स्व त्व नाम्रा" । ४ छ. ज. "कर्त्वां त्व ना" । ५ म. घ. ड. भगवकोड । दे च. छ. ज. "ने" । ७ स्व. च. छ. ज. ट. "फे म" । ८ स्व. च. ट. "मुक्तेडपि" । ९ घ "दने मि" । १० स्व. ट. "नतर-स्यात्रामावा" । ११ स्व. ट. इत्युक्त्वेल" । १२ क. ग. घ. ड. "त्लः कर्तव्यो न" । १३ क. ग. ड. स्यात्रमावा" । ९४ म. घ. ड. च. छ. ज. ट. "मेरदाक्षा" ९५ स्व. च. छ. ज. ट. "पि या" ।

69

१।प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् ।

69

अतः प्रकृत आत्मनो नित्यापरोक्षस्याहं मनुष्य इत्यादिनाडडरोपितहरूपेण प्रतीते-स्तस्य नेति नेति यत्तो वाचो निवर्त्तन्त इतोऽतरानिपेधे कृते स्वप्रकाशस्य स्वयमेव प्रती-तिसंभवाद्यमेतोऽपदेशप्रकारो नाम्य इत्युपसंहरति—तस्मादिति । ननु शास्त्रं विनाड-डध्यात्मतो विधिमुखेनाडडड्मावोधोडस्लि्वत आह—न ब्रूयादिति । शास्त्रैकसम-धिगम्यत्ववादात्मनो न हेत्वन्तरेरण वोघः संभवतीत्यर्थः । शाखीरोऽप्यष्यवचोऽधिकारोडय-मेव नाम्य इतीतरनिपेधमात्रेणोपरमात्त्रिश्रोयित इत्याह।—अत ऐतेति । इत्यनुचासन-मितिपदेनाथोऽनुरासनानंतरनिपेधाद्यंवेमेवेत्याह—तुशादनतरस्मृति । तत्समपीत्यक्य-ग्रापि तद्पार्थसमानाधिकरणयेन तस्माद्दं कृत्स्नादिनिपेधाच्च तस्य ब्रह्मत्वमोऽप इत्याह—वच्वमसीति । तर्केन के पद्येर्दिति दर्शनिक्रियाकर्मविलिपेधाद्यप्यवेद्यतैपै-वाडडल्मनो ज्ञानमिलाह—यत्तु त्वस्स्थति । एवमाद्यपीति । वेधस्तं निपेधतीति द्रेपः ।

69

यादृदयंव यथोक्तविपमात्मत्वानं न वेत्ति तावद्रयं वाऽऽनिसृष्टष्टिल-क्षणमुपाधिमात्मत्वेनोपेत्यावृत्योपाधिरमोनात्तमनो मन्यमानेनो ब्रह्मा-दिसतम्वर्येन्तुषु देवरितयेऽइनरस्स्थानेपु पुनः पुनरावर्त्तमानोऽध्याकाम-कर्मवशात्संसरति ।

69

तस्मादात्मनः कृत्स्न्वादिग्रवक्त्तया प्रमाणं ज्ञातुमशक्यत्वाद्वर्मकृत्प्रतीतेर्झा-नमूलत्वेन भ्रमत्वसंसारित्वेनैव प्रतीतस्य वस्तुतो ब्रह्ममात्रत्ववादिनो नैयायिकेश्वर-स्यापि सर्वज्ञत्वादिकोपाविकलपनस्मय भ्रमत्वाद्वेहे मानाभावात्तस्यापि वस्तुतो ब्रह्म-मात्रत्वान गृय आत्मानः किंत्वैकमेवाश्ववण्टेकरस इत्यमिप्रपैवंभूतस्य कथं संसारप्रतीतिरित्याशङ्क्याडडड्ल्मनः संसारस्याज्ञानात् औपाधिकत्वमुक्त्वाऽऽसंगत्यु-पयोगितयाSSह—यादृदयमिति । वाऽऽनिसृष्टष्टिलक्षणमिति । प्रस्यगात्मनो वाऽऽध्यामनतःकरणाद्वृत्तिर्वृत्तितन्मातोरभेदादन्तःकरणमिस्यर्थः ।

69

स पूर्वं संसर्गयुपाचदेहनेन्द्रियमांसर्गाश्रित त्वजति । त्यकृत्वाडनुपादत्ते । पुनः पुनरेकव नदीस्रोतोवजनन्मपरंपरयाऽऽनुभाविच्छेदेन वत्तमानः कामि-रषस्थाभिरेतित इत्येतर्थे दर्शयन्नस्याह श्रुतिविप्रैवायहेतोः—

69

ॐ पुरषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति यदेतद्रेतः ।

69

अम्यमेवाविद्याकामार्पकर्मोभिमानवानिज्ज्ञादिकर्म कृत्स्नाडSप्तलोकाद-मादिक्रमेण चन्द्रप्रकाश्य संशकर्मो द्वाद्यादिक्रमेण लोकं

69

१ घ. ड. "दार्ढ्य" । २ ख. छ. ज. "येङ्गादिस्य" । १३ क. ग. घ. 'न पातित' । ४ ख. ट. 'त्वदेरौपाधिकत्वेन शं' । ५ च. छ. ज. 'निद्र्यादिसं' । ६ क. 'नव' । ७ ग. 'प्रतिब' । ८ च. छ. ज. ट. 'कर्मेव' ।

70

प्राप्याश्रूतः पुरुषप्रौ हुतः । तस्मिन्पुरुषे हृद्य आ अग्निं संसारी रसादिक्रमेंणासृजदिति । प्रथमतसो रेतोरूपेण गर्भोऽभवतीत्येतदाह । यदेतत्पुरुषे रेतस्तेन रूपेणोत इति ।

70

एवमध्यारोपवादाम्यामात्ममतत्वं निरूप्योक्तात्मसतत्त्वज्ञाने वैराग्यं हेतुरिति तदर्थं जीवावस्था: प्रपञ्चयन्नाह—प्रथमतः प्राणादिस्य द्रव्य आवासस्थ इत्युपहितं शरीरं च प्रपञ्चयितुं पश्चमाध्यायमवतारयन्नाहुमिकां करोति—स पूर्तमिति । यावदयमिलारम्भ्य वोततराध्या-यस्य भूतिका । इदानीन्तनध्यायमवतारयति—स एवमिति । इत्येतदर्थमिति । इति जिज्ञासायामवस्थापर्यमित्यर्थः । वैराग्ययहेतोरिति । वैराग्यार्धमित्यर्थः । जीवाव-स्थालुपस्य जन्त्रस्यास्यात्मन्ववीभत्सारूपत्वात्त्रिचारे वैराग्यं भवतीति भावः । पुरुषे हृद्य आ अग्निभित्प्रदेशेऽसौ रसाद्रूद्राद्रूमाह—अग्निमिलादिना । यो मूर्छनं विदार्यै प्रविष्टं स्पितः सोडश्रुपयच्युत इत्यर्थः । युगादिति । अथ य इदं ग्राम इष्टापूर्ते दत्तामृ-स्युपास्सते । ते भ्रूणमसिंभवन्तीवादिना पञ्चाशिविद्यामयामयमर्थः प्रासिद्धः । अन्रभूत इति । त्रीश्राद्धत्रसङ्क्षितः पुरुषप्रौ हुतः पुरुषेण भक्षित इत्यर्थः । तस्मिन्निति । येन पुरुषेण भक्षितस्तस्मिन्नित्यर्थः ।

70

तदेतरसर्वेभ्योऽङ्गेभ्योऽस्यस्तेजः संभूवमात्मनये- काद्रुमानं बिभर्ति तद्वा ऽस्य प्रथमं जन्म ।

70

वच्मैतदेवाडापस्य पिण्डस्य खरेभ्योऽङ्गेभ्योऽस्योदवयवेभ्यो रसमदि-लक्षणेभ्यस्तेजः सारूप्यं शरीरस्य खेन्द्रियं परिणिष्पन्नं तत्पुरुष्याऽऽS- त्मभूतत्वादास्मी । तमोऽन्त्समानं रेतोरूपेण गर्भेऽस्तृमतमयेन स्वारोही

70

१ च. छ. ज. ट. 'धमनं रे' । १२ ख. ट. 'तीति तद्य' । १३ ड. च. व. 'ति यद्यै' । ७ क. ग. घ. व. 'ति । प्रथमेति' । ५ क. म. क. 'नमोडस्य' । घ. 'नमनस्य' । ६ ख. ट. 'सिद्ध इत्यर्थः' । ७ ख. ट. 'न रेतोरु' । ८ ख. ट. 'वति त' । ९ क. म. घ. ड. कतैवः' । १० क. ख. ट. 'धेतन' । ११ ग. घ. 'स्मानमा' । १२ क. म. घ. 'मात्मनि रे' । १३ ख. ट. 'मात्मनमात्म' । १४ क. ग. घ. च.छ. ज. 'रीरे भि' ।

73

॥प्रथमः खण्डः॥ ॥पातेरयोगनिपत्॥ ७३

73

पैतड्‌डस्सियं विरियंति धारयति । तं द्रेतो यदा यासिमंकेले भारियंहिमती तस्सां योसिरिओँ किआँ सिञ्‌झयुपगच्छंने । अथ तदैनुद्देतद्रेत आत्मनो गर्भेमंतं जनयति पिता । तदस्य पुरुस्सयं स्थानाणिओंपयं रेतंभिक्काले रेतोअुप्पणासु संसारिणः प्रथमं जन्म प्रथमावस्थाआभियुक्तः, तदेतदुकं पुरस्सादासारिआँजम्परमाणमिलियादिना ।

73

अण्हु तस्य मविभेएँपसिसिदमिलियारूढं किरियं तस्य पुरुसण भूतत्तादोण्णा वृत्तिआँ गरंभेएँमिते वक्खु तु देकेदियादि विहिओँतिआँतं वाक्कयं । तद्याच्छटु—तच्चेदिदिति । रसादिलक्खणेएँभ इति । रसादिआँतुमुज्झायरूपत्तवाच्छरि-रस्य तेसिं तदकरणवं चरमभाणुअँचोअल्हीरस्स सारारूपवं चेयत्थे । आत्मभूते-त्वादिति । आत्मभिमाणवियागंशरीरस्सूत्तण्वादादार्त्राणं गरंभोएँतं विहरविआँति वक्खयमाणा-णुस्सडे्ण वाक्कयं पूरणीयं । उक्तमेँहि श्रुयिस्सारूढं करोति—आत्मनीति । अत आउ्माणमितयस्य न पुनरक्खिदोएँ । एवं पितुरशरीरलुप्पमावस्सयं तत्तण रेतोअुप्पणा-वस्सं चोक्कत्था मातुदेरहुप्पावस्सयं तत्तण गरंभएसणावस्सं च दरिसइयं पितुरशरीराकिरे-णहणक्खयं न तहा दरहावि—णेहंदं इति । यदेतेसुं कालं विसुद्धयति—भार्एँति । पच्चासिमविदियागं गेओसा वाक्खु गौतमस्सइरियादिनाडियमयोसं दरिसित इति वक्खु योगस्साआ-पडियुक्तं । उपागच्छइति । मायां सङ्गच्छइति । अथ रेतोअुप्पणाएँ स्थानाआलि-ओमाणमितयणयः रेतो मायारिआँ सिहितोइत्तयं वाक्कयांतरं संवायइति—तदेतदिदिति ।

73

अस्सगणाउह्म पुरओडुमाणमाणं स्वीअयं रेतोरुप्पमाणमस्सं आत्मणे मायरिस्सपओँयं पच्च-तीति श्रुयत्थः ।

73

तर्हिआ आत्मभूयं गच्छइति यथा स्वभावकं। तथआ तस्सादेत्तं णं हिअस्सि सासइयेतामत्था-णमज्झ गतं भावइति ।

73

तं द्रेतो वस्सं किरिआँ सिक्कं सेत्तएस्सआ आत्मभूएँपमाणअंपतिरेकतां यथा पितुरण गच्छइति माइअत्थ यथा वद्देतं । तस्सादेत्तओँ मातरं स गरंभं णु दिसास्सि पिटकादिवत्तं । प्रस्सात्त-नादिस्सआकिदआत्मभूयं गतं तस्साणं हिअस्सि न वाघत इत्थे ।

73

१ स. टि. एल वि० । २ क. म. घ. ड. 'छज्जुपगच्छंने । ३ ग. घ. 'मिसि' । ४ क. ग. ड. 'ट्ठे । तु देकेदि' । ५ क. ट. 'त्वाश दारो' । ६ ग. ड. 'तमा तेस्सं' । ७ क. आाहत्थीएँ' । ८ ग. 'ने स्वकीयें' । १० स. 'य संपे' । ११ ग. घ. ज. 'तुरेत्तिदो' । १२ क. ख. सर्क्फ सत्तं । १३ त. 'तस्सआ किरिआ आँ' । १४ क. ग. च. 'दिवं' । १५ क. ग. घ. 'भूंत मं' ।

5

७२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता—[द्वितीयाध्याये-

5

ग्राडन्तर्वल्न्येतन्मस्य भरतुरातमाऽऽमपाङ्गडष्ट्मन उदरे यातं प्रतिष्ठं बुद्ध्वा

5

आवयति वर्धयति परिपालयति गर्भेऽपि च दृश्यासादिपरिहारमनुकूल-

5

मनाङ्गपायों न कुरुते।

5

यत्नु श्रीशरीरे प्रविष्टे पुरुपस्य रेतः क्षिया उपद्रवकारी स्याच्छरीरलम्बनादित्य-

5

शाक्ष्योक्तं तद्विञ्ञया इत्यादि तैनेदव्याचष्टे—तदेवं यस्पाम्पिति । पित्टका व्रणरू-

5

प्तन्थिविशेषादृष्ट्वा दिनस्थिती यतिरेकेण दृश्यतेः अ असरार्थमुक्तवा पिण्डिततार्थ-

5

माह—यस्पाम्पिति । अत्र प्रजाङ्कलख्या सावधानेन गर्भेक्षणं कर्तव्यमिति विधत्ते—

5

सेति । भावयति भावयेदित्यर्थः । पालनोपपयमाह—गर्भविकुदृदृते।

5

सा भावयित्री भावयितव्या भवति तं हि गर्भं

5

विभर्त्ति सोऽग्र एव कुमारेऽपि जन्मनोडग्रेऽपि भावयति ।

5

सा भातृविच्ची वर्धयित्री भरतुरात्मनो गर्भसूतस्य भावयितव्यां रक्ष-

5

यितव्या च भर्त्रा भवति । न ह्युपकारमतयुपकारमनंतरेण लोके कस्य-

5

चिक्कनोऽपिसंबन्ध उपपद्यते । तं गर्भे ही यथाश्रुति गर्भेऽपि च दृश्या-

5

नेन विशिष्टं धारयपत्ये प्रागजननः । स पिताद्र एव पूर्वेषां जातमात्रे

5

जन्मनोडग्रेऽपि जननो जातं तु कुमारं जातकर्मादिना पिता भावयति ।

5

तस्याप्यन्तवलीनरसं विशिष्टे—सा भावयित्रीति । जरठरतस्य शेयत्र संवन्धः ।

5

कत्वमुक्तवा तयोः पुत्रसाध्यवश्यंयमानपुन्यकर्मप्रतिनिधौलप्रत्युपकारसिद्ध्यर्थं पुत्रं

5

प्रत्युपकारकत्वमाह—तृप्तिमिति । अग्र ईयर्त्रेऽपि डग्रशब्दो जन्मनः पूर्वकाले वदति ।

5

द्वितीयो जननकल्मपप्रशस्तोऽनन्तरकाले वर्द्धते न यावचै—अग्रि प्रागजनन

5

इत्यादिना । पूर्वमेवस्य विवरण जातमात्रमिति । जायमानमिल्यर्थः । ऋतकर्म-

5

दिनेऽित । जन्मनः प्राक्सीमन्तादिना जननकाले सुखनिशाक्रमणार्य मधुरजलप्रोक्षणादि-

5

नाडनन्तरं जातकर्मादिनेत्यर्थः ।

5

स यत्कुमारं जन्मनोडग्रेऽपिभावयस्यात्मानमेव

5

तद्रावयत्येषां लोकार्न सतत्या एवं संतता

5

ही लोकास्तदस्य द्वितीयं जन्म ।

5

१ छ. °मत्व णजातमानमुद° । २ च ज. °द्वारान्ति° । ३ क. ग. घ. ड. तद्रां° । ४ क. °रेकी

5

ह° । म. घ. ड. °रकद° । ५ छ. °धी की म° । ६ च. छ. ज. °ध्र्या वर्धयितव्यार° । ७ ड. ट.

5

°व कुमारं जा° । ८ क. ग. घ. इति तृ° । ९ ल. ट. °हे प्रा° ।

73

१प्रथमः खण्डः] पैत्रेयोपनिषत् । ७३

73

स पितात्र प्रधस्मात्कुग्रारं जनमनोऽध्यर्ध्वेमग्रे जातमात्रेवेक जातक-मौदिना युग्रद्वययति तुदात्मानमेव । भावयति पितुरातमैव हि पुत्रः-पेण जायते । तथा ह्याहुः प्रतिज्ञोऽन्तील्यादि । ननिकपधर्मा-तमानं पुत्रश्रेण जनयित्वा भावयंति । उच्चयते—पुत्रां लोकानां सन्तत्या अविच्छेदायनस्यैः । विच्छिद्येरन्नहि लोका: पुत्रोत्पादनादि यदि न कुर्युः केचन । एवं पुत्रोत्पादनादिकर्माविच्छेदेनैव सन्तता: प्रवन्धरूपेण वर्तते न हि यस्मादिमे लोकास्तस्माच्चाविच्छेदाय तर्कर्तव्यं न मोक्षायेल्यः । तदस्य संसारिणः कुपररुपेण मातुरुदराश्रिग्मनं तदत्रनोऽपापेशया द्वितीयं जन्म द्वितीयावस्थाभियुक्तिः ।

73

पित्रा जातकर्मादिकं कृत्वाभिलियभियाय तत्सौती—स पितेतिं । प्रविश्रती-त्यादिति । यथां भूत्वा सु मातरम् । तस्यां पुनस्तथो भूत्वा दशमे मासि जायते इति मन्त्रोपः । मोक्षकरणे पुत्रोत्पादनेनस्मिन् विशानातिपुत्रोत्पादनं मोक्षसाधनमित्यभिप्रायेण पृच्छति—तत्समर्पयति । न करणान प्रजेष्टया घ्रेननेतादृश्वेतरमोक्षापकरणे पुत्रो-त्पादनविधिवैपरीत्येनापि विनियोगाभिप्रेतत्वसमर्थ—इत्येतत् । अत्र लोकावदेन तादर्थ्येनवैपरीत्याभिप्रेतत्वसमर्थ—इत्येतत् । अत्र लोकावदेन तादर्थ्येनवैपरीत्येन पुत्रयोत्पादयो गृह्यते । तेभां सन्तत्या इत्यपे: । पुत्रोत्पादनेनैवोकानां लोकानां सन्ततं सप्रतिबन्धमिति वाक्यं तद्याचष्ट—एवमिति । स्वेन पुत्रोत्पादने विधितः कुरते सति स्वपुत्रोत्पादि 'तथा च तत्पुत्रोत्पादि तथैव लोकसंत-तिमेवतोत्यर्थः । पुत्रोत्पादनस्य लोकसंततिरेव प्रयोजनमिति वदन्त्या श्रुत्या तस्य मोक्षसाधनत्वं निरस्तमित्याह—न मोक्षसाधनत्वं निरस्तमित्याह—न मोक्षम्रयोजयत्येति । एवं प्रसङ्गादितोऽपि-धियांरादिवि-मुक्त्वा वैराग्यायां द्वितीयं जन्म दर्रयाति—उदयेतिं ।

73

सोड्स्यामात्मा पुण्येश्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते । अस्य पितुः सोड्स्यं पुत्रात्मा पुण्येश्यः शाश्वतोकेश्यः कर्मभ्यः कर्म-निष्पादनार्थ प्रतिधीयते पितुः; स्थाने पित्रा यत्कार्य तत्करणाय प्रति-निधीयते इत्यर्थः । तथा च संप्रत्तिविद्यायां वाजसनेयके—"पित्राड-नुशिष्ठोऽहं यज्ञ इत्यादि" प्रतिपद्यत इति ।

73

एवं पितृश्रेड्यन्वाहुचावस्यान्तागुचिरेतोःपेनावस्थानं ततोडपि निर्गमनं ततो एवं पितृश्रेड्यन्वाहुचावस्यान्तागुचिरेतोःपेनावस्थानं ततोडपि निर्गमनं ततो

73

१ स. व. ट. 'व पु' । १२ स्व. ट. 'यति । उ' । १३ स्व. 'न । ते चैव । म क. स्व. ट. 'ण: पुंस: कु' १५ स्व. ट. 'अपेया' । ६ म. घ. ड. 'कृतं शु' । ८ स्व. ट. 'क्षे । ते चित । ९ क. म. घ. ड. 'ति स पु' । ९० म. घ. ड. तथै' । ९९ क. म. ड. 'अपदि' । १२ ग. घ 'आद्रिमसी' । १३३ च. इति प्र' । १४ क. म. घ. ड. 'तो निं' ।

74

७४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[द्वितीयाध्याये-मातृदरे मलमूत्राकान्ते विष्टकृमिविद्रवद्रव्यां ततः योनिद्वारों निर्गमनं चेत्याद्यन्तक-ड्वमित्युत्तया जन्मानन्तरमापि न स्वातन्त्र्यं किन्तु पित्रुनियोगात्तलपरतन्त्रयेण सर्वेदा कर्म-नुष्टान्त्यमिति वदन्ति शिष्टा: कृतानि पित्रुप्रत्नं दशेमति सोड्स्मति नाकां तुयाज्ञे-ऽस्त्येति। पित्रुद्रोहात्मानौ देहौ स्वदेह: पुत्रदेहश्रेति, तत्र पुत्रस्योपयोगमाह-सोड्यमिति । पुत्रस्य प्रतिनिनिधित्वमन्यच्चान्यच्चयुक्मिलयात्—तस्मिंशे चेति । सम्प्रति: सम्प-दां स्वकर्तव्यस्य पुत्रे स्थानां यत्रोच्यते सा सम्प्रतिविधेयार्थ: । यदा तु प्रैष्यनमस्यते स्वस्य परलोकगमनं निश्रिनोति, अथ पुत्रमाह—स्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्वं लोक इति । मुषाड्येतद्वचं ब्रह्म वेदस्त्वं तयाड्यत्स्येतद्ग्यं, मया कर्तव्योऽयं यज्ञस्वं तयाकर्तव्य: , मया सम्पाद्यो लोकस्त्वं तयासम्पाद्य:, इत्येनं विप्राडुशिषे: सन्नुत्रोडहं ब्रह्माहं यज्ञोडहं लोक इति प्रतिपद्यते । अहं ब्रह्माद्येण यज्ञेनकारिष्य लोकं सम्पाद-यिष्यामिति श्वो करोतियुक्तमित्यर्थ: । अनेन स्वारारुतरतीयावस्थयोरुचका ।

74

अथास्माद्यमितर आत्मा कृतकृत्यो योगत: प्रैति सु इत: प्रयत-नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म ।

74

अथानन्तरं पुत्रे निवेशयाड्डमनो भारपक्ष पुत्रस्येतरेषां य: पित्रात्मा कृतकृत्य: कृतकृत्याहननत्रयोधिमुक्त: , कृतकर्तव्य इल्वर्थ: । तयो-गतो गतवया जीणे: सन्नुपैति छ्रिते । स इदोद्स्मात्पित्र्यत्र शारीरं परित्यजेत वृणाणक्लावृदेहदहनान्तरमुपाददान: कर्मोचिंतं पुनर्जायते । तदस्य मूत्वा प्रतितिष्ठव्यं यत्सत्यतीयं जन्म । यतु संसरेत: पिता सकाश-द्रैत्रोऽपेण प्रथमं जन्म । तस्यैव कुमाररूपेण मातुद्द्रतीयं जन्मोक्तम् । तस्यैव तृतीये जन्मनि वक्तव्ये प्रतस्य पित्रुयेजन्म तच्चतुर्थीमिति कथ-मुख्यते । नैप दोष: । पितापुत्रयोरैकात्म्यस्य विचारितत्वात् । सोड्स्मि पुत्र: स्वदेहं भारं निधायेः परमेश्र पुनर्जायते यथा पिता । तद-व्यतिरिक्तमतत्राप्ययुक्तमेव भवत्यांति मन्यते श्रुति: । पितापुत्रयोरैक-त्मत्वात ।

74

तत् किंमथं पुत्रं प्रतिनिदेशाति स्वयमेव करोति याराड्कय स्वस्य मरणात्कतुमश-

74

१ क. ग. घ. ड. 'शक्रमिं' । १२ क. 'राश्रिं' । १३ क. ग. घ. ड. चेल्ल:' । १४ क. 'न्युत्र-रूपेण' । १५ ट. 'कारान्तरं' । १६ क. ग. घ. ड. 'ति तयो:' । ७ ड. ट. 'प्रेते' । ८ ख. ट. तु प्रेङ्ख' । १९ क. 'उद्य:' । १८१० ख. घ. 'रीरें तु' । ११ च. 'यान्मुक्त:' ११२ च. 'जलायुषा' । १३ ज. कर्मोर्जितं १४ क. ड. च. प्रयत: ।

75

॥प्रथमः सण्डः॥ ऐतरेयोपनिषत् ।

75

तैरित्यभिप्रायेणोक्तमध्यास्यायमिति तद्याचष्टे—अग्रेति । एककारारं मध्ये विलम्ब्यभावं दर्शयति—तृणजलूकेति । तृणजलूका तृणस्यांतं गत्वा तृणान्तरमारम्यैष-तमानंदेहं पूर्वस्मादपसंहरति प्रवेर्तते । प्रवेत्तारमादत्ते देहान्तरं परिग्रहं पूर्वेदेहं मुच्यतीति मध्ये विलम्ब्यभावः श्रुत्यन्तर उक्त इत्ये। कैश्चिद्वित्ते देहान्तरमुपादद्यान् पुत्रजन्माद्यैरित्यन्वयः । यथापि देहयादपितृणांमागमोऽपि गच्छंति लोंकान्तर एव शरीरग्रहणमुक्तमुभयेनैवमोहाचलिंद्धेरिति सूत्रे । आकाशप्रचंद्रसममेष रोम्रि राजेति श्रुते। न तु पूर्वदेहलगाकाल एव तथादिपि सविज्ञाने भवति सविज्ञानेभवानवककाम-तीति श्रुतौ वासनामयें भाविसरीरमुक्तान्निकाल एव गृहीतात्तियुक्तात्तद्भिप्रायं तृणजलूकानिदर्शनामेति द्रष्टव्यम् । तद्रष्येति । यन्मूल्या प्रतिपतितव्यं तदस्य तृतीयं जन्मेति अन्वयः । यस्य जन्मद्रव्यमुक्त तथैव तृतीयं जन्म वक्तव्यम् । एवंचियात् । अन्यथाड्य पितुः पूर्वजन्मद्रव्यायुक्तल्वेनेभमस्य पितुस्नीतियाम जन्मेज्जननव्यापार्चेरिति शङ्कते—नान्विति । प्रेतरेषेति । क्रियामाणेस्वर्यः । यत्कुत्रां भाविस्यात्तमानमेव तद्भावयति सोऽस्यामेति च पितापुत्रयोगेभेदस्योक्तत्वात्तत्रस्योक्तं जन्मद्रयं पितु-स्तव तस्योक्त न वृत्तियाम जन्मेज्जननव्यापारमात्रेति न क्रियापरिरोध इत्याह—नैव दोष इति । यद्वा पितृगणान्तरं पुनर्जन्मेल्युक्ते—पुनर् जन्मेल्युक्ते

75

1 क. उक्तः 1 कु° । 2 क. गा. घ. ड. 'कुमारीज्वलत' । ३ क. ग. घ. ड. 'यानामा' । ४ क. ग. व. 'भयभा' । ५ ग. ड. 'जलायका' । ६ ख. ड. 'मिंद द्रे' । ७ गा. 'त्यानवं' । ८ क. ग. घ. ड. 'पस्तितो' । ९ क. गा. क. 'ति प्रयत इति । १० गा. ड. 'चयत इति नास्य तु' ११ क. 'ति नास्य तु° । १२ ख. ड. 'जन्ममुक्ते पु° । १३ क. ग. ड. 'ल्याये प' । १४ क. ख. घ. ड. 'स्ववेदित् । १५ ख. ड. 'शाङ्कयित' १९ ख. ड. 'क्रियामिति तु° । १८ क. ग. घ. ड- 'मस्ती' । १९ ग. ड. पितयु° । २० ख. ड. 'ति मानः ।

5

७९ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता—[२ द्वितीयाध्याये—

5

द्वितीयपुष्पिणा—

5

गर्मे तु सन्नच्‍छेषामवेदमहं देवानां जन्मानि विश्वा ।

5

श्रतं मम पुर आयसीरक्षत्न्धः श्येनो जवसा निरदीयामिति

5

गर्मे ऐवतच्छयानो वामदेव एवमुवाच ।

5

पत्नं संसारवशंवदभिव्यक्तिजन्येण जन्ममरणप्रबन्धाच्छः सर्वों लोकः

5

संसारसंसृतौ निपतितः कर्थचिद्विद्याथासंयुक्तमात्मानं विजानाति यस्यां

5

कस्यांचिदवस्थायां तदैव मुक्तः सर्वसंसारबन्धनः । कृतकृत्यो भवतील्येत—

5

द्रेस्तु वेदणां मधुरेणापकुमिलाह—ग्रर्मे तु मां गुह्यगर्भोऽयमेकः सह ।

5

छित्ति वितर्के । अनेकजन्मानन्तरभावनापरिपाकनिशादेर्पा देवां वाग्न्यादेर्नां

5

जन्मानि जन्मानि विश्वानि सर्वाण्यंवेदैर्महर्षे अनुवुद्बुदान—

5

स्मीत्यर्थः । घृतपानएक वृंहत्यो म्रुा मां पुर आयसीरायस्यो लोहमय इवां—

5

भेष्यात्रि मारीराणीसंबिभाय । अरक्षाक्षतत्वः संसारपाशनिर्गमन—

5

द्वारोऽथः श्येन इव जालं भित्वा जडधम्मडलज्ञानकृतसामर्थ्येन तिर—

5

दीयं निर्गतोऽस्मि । अहो गर्म प्रज आयानो वामदेवः ऋपिदर्शनेपुत्राच्चैद्य ।

5

पूर्वोध्यायेऽध्यारोपप्रकरणोन्मीलनवाससत्यं वैराग्यार्थमिह प्रपश्य तस्मित्रेवाध्याये

5

तस्य संसारस्य निर्वृत्यैतदवस्थादीनां यततस्वज्ञानमुक्तं म एतत्प्रपंच्यादिना तत्सफलं

5

प्रपञ्चयितुं तदुक्रकुथ्यनादिग्रन्थः । तत् तु श्रवणादर्थमा—एतत्प्रसादिना । एत—

5

द्रष्टवति । संसारसंसृतौ पततं 'तंततस्वज्ञानाच तनिवृत्तिरिहेदद्र्स्थित्यर्थः ।

5

आद्रेति । श्रावनमिति शेषः । भावनेऽति । आत्मानमात्मविवेकभावनेऽर्थः । वाग—

5

मन्रादीनामभितिते । उत्त्कान्ति जन्मानि मारीरम्रहणलुप्ताणि तदुपलक्षितः सर्वोडपि

5

संसारो वागादिकरणतद्विच्छिन्नैर्देवतादिसंघातस्य लिखङ्गरीरसैव न सङ्क्षय व्यापिनो

5

मेनेत्यः । अनेन पदर्थविवेकपूर्वकस्यात्मज्ञानमुक्तम् । यद्वा सर्वज्ञातमनः सकाशादे—

5

वैशां जैस्रमानस्यवेदम् । एतजन्ममहत्त्वभूतं मूलकारणमात्मानं ज्ञात्वानस्मीत्यर्थः ।

5

यथाप गर्मे श्रवणादिज्ञानतत्सामग्र्यां नान्तस्तथाडपि पूर्वेजन्मकृतश्वणादेसामग्रीविशादैर

5

प्रतिबन्धनिवृत्तौ सत्यां गर्मेडपि ज्ञानोत्पत्तिः संभवन्तीति भावः । इतः पूर्वैकालीनं वचं

5

दर्शयति—श्रुतिप्रिति । अभेद्र्यादिप्रतीति । तत्तवज्ञानमनन्तरा तत्प्रवाहाविच्छेदादित्यर्थः ।

5

१ क. ख. ग. ड. ट. 'स्याव्य' । १२ क. 'मातमत्त्वं धि' । १३ क. ग. ङ. च. 'कस्स' । १४ ख. ज. 'द्रस्रुध्रु°' । १५ क. ग. घ. ड. 'मातर्गमो' । ६ ग. ड. बहवो म्रुा । ७ क. ग. घ. ड. 'ल्यः' । डे

5

< क. ख. ज. 'श्रोड्य क्ष°' । ९ ख. ट. 'वर्तंकत्वे' । १० क. ग. घ. ट. 'तत्व' । ११ स. ट. 'द्देवाद—

5

दिवं' । ११२ क. ग. क. 'ज्ञानिम्र्गा°' ।

5

[१.प्रथमः खण्डः] पैतेरेयोपनिषत् ।

5

अग्रेऽग्र इति । अधो लोकेऽप्त्वा निकषेऽलोकेऽप्त्वैषांऽनिःस्रथे । यथाडश इति श्रौतम् पदमेवैत्थं न्याचक्षे—अग्रेऽग्र इति । अध्यनन्तरमभिदानौऽमिस्रथे । मन्न्रैःश्रदूरमभिप्राय- माह—अग्रे इति । इदमग्रां प्रजा सृजतामिवाधियोगो मन्न्रैःश्रुकत्न्नाभिनिःस्रथे । मन्न्र- ड्रूहुणोमनिंदेशापूर्वकं तस्य तात्पर्यं वकुं गुर्य एवादिति यदित्याचष्टे— गुर्य एवादिना । प्रेतपूर्वैःप्रबाणैरोकतमर्यजातमेधे मन्त्रोक्तप्रकारेणोवखेलनंस्यः ।

5

स एवं विद्वान्स्माच्छरीरेभेदादूर्ध्व उक्क्रम्यसुशुम्नान्त्र्सर्गे ळोके सवैंनकामान्प्रानुयाद्वासृकः सऋभवत्समभवत् ।

5

इत्यैतरेयोपनिषयास्सप्तदशके चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ उपनिषत्कमेऽपि द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

5

द्वितीयेरेयोपनिषद द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

5

इति त्रैग्राण्यरण्यक,णडान्तर्गतद्वितीयारण्यके पञ्चमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

5

इति द्वैतरेयब्राह्मणे द्वितीयारण्यके पुञ्जमोडध्यायः॥ ५ ॥

5

स वामदेव ऋषिभिःश्रौतमात्मपान्मेव विद्वान्स्माच्छरीरेभेदाच्छरीर- स्वाविच्छांपरिलिप्सतस्यैष्यसवदनिमित्तोऽभूस्य जननमरणाधीनेकानथेश- तावित्थंशरीरेऽप्यनुस्य परमात्मज्ञानासुतोयोगजनितवीर्येकृतेऽचछ- रीरोत्पचिवीजादिनिदानपिच्चोपपद्येहतोः शरीरविनाशदिति यैः । ऋद्धैः परमात्स्पूतः सर्वैषोँऽवांसंसारादृकस्य शैनावचोभितामल- सर्वात्मभावमाप्तः शतश्रुमिप्रियाँश्तोडजरेडमरेऽमृतेऽभये सर्वैडपुर्वेऽ- नपरे डनेनैतड्वाख्य प्रज्ञानामृतेन करेस प्रदीपाविनाशणमस्यपितस्थो लोके

5

स्वस्मिन्नात्मनि स्वे सकृपेदमूः सम्भवदात्मज्ञानैन पूर्वमाप्तकमतया

5

१ क. 'अग्रेऽग्रे निष्कृथले'। १ २ क. म. घ. ड. 'धेवा'। १ ३ म. प. ड. 'अग्रेऽग्र इति' । ४ ख. ड. 'द्रश्नाम' । ५ क. ड. म. ज. 'थाक' । ६ क. त. घ. ड. 'स्यायोव' । १ क. स. म. घ. 'रच्व' । ट. म. प. ज. 'यानि' । ९ क. म. घ. ड. 'धोमवा' । १० च. 'भावन्सस' । ११ म. घ. ज्ञान्य- ध्विव्योदितात्मा' ११२ च. ज. 'तेनड्जेडज' । १३ च. न. 'नन्तरेडवा' । १४ ड. च. ज. 'से हस्वों' । १५ क.घ. 'तवप' । १६ क. म. पूर्व समा' । ख. ड. 'पूर्व प्रात' ।

78

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाङ्करभाष्यसमनता—[ ३ऋतुनायाध्याय—

78

जीवत्रेऽपि सर्वान्कामानाप्नुयाद्वेल्यर्थः । द्विर्वचनं सफलस्य सोदाहरण-

78

स्यादडत्पज्ज्ञानस्य परिषमाप्तिप्रदर्शनेनार्थम् ॥

78

इतद्वेतरोपनिषद्वाक्ये द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ ९ ॥

78

इति श्रीमद्भगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छङ्करभगवत्कृतौतरेरुपनिषद्भाष्ये

78

द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

78

ज्ञानस्याम्यिचरितफलवज्‌ञापनाय वामदेवेन ज्ञानफलं प्रासम्भिते वचुं .स एवं

78

वित्रान्निति वाक्यं व्याचष्टे—स वामदेव इति । शरीरस्य पुनरुत्पत्तिं शाङ्कां वारयति—

78

शरीरोत्पत्तौ चिति । तत्त्वज्ञानेनाविच्छिदानाशादिवृत्येः । परमात्मभूतः सन्निति ।

78

उर्ध्वशब्दस्योपरितनचैतन्यवत्परमात्मवस्तुन एव कदाचिद्विप्रसङ्गोऽवरूपनिषेधांभवेन

78

निरडकुशोपरितनमभूदूर्ध्वशाङ्कादर्शनेनार्थेन मिल्यर्थः । प्रसीदिं स्वर्गेलोकें वारयति —अमु-

78

दिमन्यथोक्त इति । इन्द्रिगणेऽचरत्वेनासम्भविति निर्देशः । स्वर्गेशब्दस्य निरति-

78

शायसुलसमान्वयाचित्यादूर्ध्वलानन्दनिद्रेशय तथाविधत्वादित्यैव मूलं स्वर्गेल्वम् । वैष-

78

यिकस्य तु सर्गंतमोऽपेक्षिकमित्यर्थः । उत्कस्य स्वर्गस्य ब्रह्माहुपस्य स्वसाद्वेदमार-

78

कुचाडSह—स्वस्मिन्निति । आत्मसाद्वेद्यान्तःकरणाद्यर्थैः वारणयति—स्वे स्वरूप

78

इति । अमुत्रिं मर्त्येहेहादिमां विहाय स्वात्मभावेनैव स्थित इत्याह—अमृत

78

इति । उत्कसैरलोके सवेकामावासिरिति अत्रं वारयति—पूर्वमिति । जीवन्मुंक्तिदशा-

78

यामासकामतया सर्वचित्रहेतनेनार्थः । सोदाहरणसयेतिः । उद्दाहारणं वामदेव इत्यर्थः ॥

78

इतद्वेतरोपनिषद्वाक्ये द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ ९ ॥

78

इति श्रीमद्भगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमदनन्तानन्दनात्मकृतावतरेरुप-

78

निषद्भाष्यटीकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

78

अथ तृतीयोऽध्यायः ।

78

( आरन्यकक्रमेण पठितोऽध्यायः :)

78

तत्र प्रथमः खण्डः ।

78

ॐ कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा ।

78

१ क. "विचारितत्वात्" । २ ख. "विचारितया फलवत्वज्ञा" । १२ ग. घ. "याना" । ३ ख. ग. क. "आयें" । ४ ख. ग. ह. "मार्यव" । ५ ख. ह. "सिद्दस्वः" । ६ ग. घ. स्वर्गे लो" । ७ क. ग. ह. "पार्थे" । ८ क. ग. ड. "मूंपय दे" । ९ क. ग. घ. ड. "स्वर्गे लो" । १० ख. ट. "के स्वर्गेक" । ११ क. "नुमत्तद" । १२ क. "तमभावे" ।

79

ब्रह्मविद्यासाधनकृत्सर्वो्तमभातर्फलावाप्तिवामदेवाद्याचार्यपरम्परया श्रुत्योद्विध्योत्पमानां ब्रह्मवित्परिपठ्यतन्न्तप्रसिद्धामुपलभमान मुहुश्चो ब्राह्मणा अपुनातना ब्रह्म जिज्ञासवोऽनित्यात्साध्वयसाधनलक्षणात्संसारादजीवभावाद्वात्रिवत्स्वो विचारयन्तोऽन्योन्यं पृच्छन्तिे कोऽयं- मातमेति कथम् यमात्मानमयमात्मेति साक्षादुपास्महे कः स आत्मेति। ग्रं चाडडल्मानयमात्मेति साक्षादुपासीनो वामदेवोऽब्रवीत्: संभवत्त- मेव वच्यमप्युपसदे को नु खुलु स आत्मेति । पूवें जिज्ञासापूवें- ङ्योन्यं पृच्छतामतिक्रान्तविवेकपिपयङ्गुतिसंस्कारजनिता स्मृतिरजात- यत । तं प्रपद्यां प्रापच्यत ब्रह्मभे पुरुपसू ।स एतमेव सीमां विद्रा- यैंतया द्वारात प्रापच्यत । एतमेव पुरुषसू । अत्र द्वे ब्राह्मणि इतरतरप्राति- कूल्येन प्रतिच्छ इति । ते चास्य पिण्डस्याडडल्मभूते । तयोरन्यतर आत्मोपास्यो भवितुमर्हीति । योद्रोपपद्यः कः स आत्मेति विशेषानि- धारणार्थ पुनरन्योन्यं पृच्छत्विंविचारयन्तः। पूर्वस्मिन्नधये जन्मत्रयानिरूपणेन वैराग्यं निःश्रपितं ज्ञानोत्पत्त्यर्थं । न च पदैः- रथैःश्वेन बिना वाजिभिर्मात्रण ज्ञानोत्पत्त्यौतातीतं पदाथैःश्वेनपुर्वकं वैनयिकं कथयितुं पञ्चोडध्याय इत्यभिप्रे पदाथैःश्वेननधिकारीणि दर्शयित्वैक्यमवतारयति—ब्रह्मावि- द्वेति । वामदेव्याचार्योऽयम् । आदीर्घदर्शन तथो यो देवानां प्रथकुण्यत स एव तद- भवदित्यादिनोक्ता देवात्यो गृहमन्ते—अभुवन्ते । पूवेंकतरित्यै वैराग्योत्पत्त्यनन्तरमि- त्यर्थः । आचीवभावादिति । संसारस्य हेतुभूङडवित्यातत्कार्यत्वात्मभावसहिताद्वा- वैंतितुं संसारं परित्यकुमिच्छन्त इत्यर्थः । विचारप्रकारमेव वाक्यान्येन स्पष्टीकतुं पृच्छ्ळेति—कथभिति । नवनयमामेंते विशेषतो निश्रये ।स कु इति प्रश्नानुपपत्ति: । तद्धिचारण वा न किञ्चित्प्रयोजनमिल्याशङ्कयाडडल्मनानं विशिनाटि—यं ज्ञोति । उपा- स्थ उपासितुं प्रक्त्ता इत्यर्थः । वामदेवोऽयमात्मानमुपास्यामृतोऽडसद्वदधयायि तमात्मा- नमुपासितुं प्रक्त्ता: स क इति प्रक्थे इत्यर्थः । उपासनं नामौप समीपेऽनिक्केयेन तर्यैव निलुपचरितसामीप्यलयैनेनापरोक्षी कृत्याडडल्मन्नेव यतदुच्यते । यद्वाडहं सुवोत्यादिग्वपहाणु तमन्त वच्याभ्युपासमह तमनोऽडस्मत्स्वाकृत्य रिष्यति: । अनो-

79

१ च. ज. °कलप्राप्ति । २ व. °ल्या चावः । ३ ग. व. °सिद्धिमु° । ४ ख. च. ज. ट. °नित क° । ५ ड. °धं परम° । ६ क. ग. च. ड. °यमुनां° । ७ क ग. घ. ड. °वृक्षम° । ८ क. ख. ग. ड. च. ज. ट. °स्वः कुतमो न स° । ९ क. ग. घ. ड. °तप्तिः प° । १० ख. पञ्चाल्या° । ११ क. ख. ट. °तारवि° । १३ क. ख. ट. °बुद्धितु° । १४ क. ख. ग. ह. °ति° । १५ क. °नेकर्म त° । १६ ख. ट. °अशुभ° ।

60

त्मनोऽड्‌ड्‌भिमते प्रतित्यानुपपत्तेः स आत्मा क इति विचारार्थः। न चायमात्मेति निश्चये विचारायोगः। तस्यैव कार्यणासंकीर्णत्वेन विचारोपपत्तेरिति। तन्नु भूतानां व्याकरणार्थं यः प्रविष्टः स एतस्मेतिनिर्धारणासंभवाद्विचारानुपपत्तिरितिारक्‍क्‍चैवमपि द्वयोः प्रविष्टत्वेन शरीराणां विनिर्धारणामते वकुं द्रयः। प्रविष्टत्वं स्मृतिमिाह—ऐं जिज्ञासेति। अतीकान्तेति। अतीकान्तौ पूर्वमुक्तौ यौ विशेषौ देहेँ प्रविट्ठौ प्राणात्मानौ तद्‌द्विषया श्रुतिजन्यानुषजन्यसंस्कारजनिता स्मृतिरित्यर्थः। तामेव स्मृतिं स्वरूपतों द्रयाति—तं प्रदर्शयामिति। तत्रिं पुऱषं शरीरं प्रदद्रास्पां पादाराम्यां क्रियापरत्वेनाहुः प्राणः प्रविष्ट इत्यर्थः। अन्यस्य प्रवेशे श्रुतिमाह—स पुत्मिति। श्रुतिम्यां लड्‌क्यमप्याह—पुत्मपेति। अत्रेति श्रुतिम्यामिल्याद्याहत्योति श्रुतिम्यावितरतरमातिकुर्य्यनेतेतराभिमतवातैवमेदं पुत्मशरीरं प्रतिपत्तुं प्रविष्टे देह ऋत्विग्भि इति स्मृतिरजयपतेल्यन्वयः। न तत्त्वमेवेत्यनेतद्‌मुख पुत्म ऋतममपत्यादिति वाक्यं द्रे बाणी इस्यनेन द्रे बाणी वेदितत्वये इति वाक्यं च द्रयोः प्रबेशो मानतयो- पनयस्मिति अभिमतचयम्। आचावाक्ये द्रयोः प्रवेशार्थीतातेः। द्वितोये च शाब्दब्रह्म- रनब्रह्मोरभिन्नानं तयोर्द्देयोः प्रवेशो मानत्वायोगादिति। तथाडपि तयोर्द्द्रयोः कथमा- त्मत्वश्र्क्‍क्‍लयवत अहे तौ चिति। तयोर्न्यतरेण बिना शरीरास्पदित्यभावात्तयो आत्मत्व- शाङ्‌क्‍क्‍येः। एतद् विचारापेक्षितामत्‌द्र्रव्यस्मृतिमुक्त्वा विचारमाह—तयोर्न्यतर इति। आत्मा वा इदमेक एवैत्यकरेन् द्रयोरुपरास्पदित्यमित्यर्थः। कः स आत्मेति। स उपास्म आत्मा स क इत्यन्वयः। प्रपच्‍छुरिति। कतरः स आत्मेति वाक्येनोति शेषः।

60

हिन वाँ पश्यति येन वाँ शृणोति येन वा वाचं व्याकरोति गन्धानाजिघ्रति येन वा वाचं 'ओग्ना रोति येन वा स्वादु अस्वादु च विजानाति । पुत्रस्तर्था विचार्यत्वं विदोषान्विचारणास्पदविषया मतिारभूत्। करं, द्रे वस्तुने अस्मिन्पिण्ड उपलभ्येते अनेकभेदभिन्नो करण येनोपल- भते यश्र्र्वैक उपलभते करपान्तरोपलङ्‌गश्रविषयास्मृतिमप्रतिसंधानात्। वत्र न तादृशेनोपलभते स आत्मा भवितुमर्हेति। केन पुमुरुपलभते इति।

९ क. °विकार'. २ म. ग. घ. ड. देहँ। ३ क. 'तो मिदेद्यति' ४ ग. ड. °रू'. ५ म. ग. घ. ड. 'स्पराँ'। ९ क. म. घ. क. 'प्रतिपत्तेः' १ दि' ७ म. ग. क. °ने त°' ८ ड. ट. °ह' हेतौति । ९ ड. ट. 'रेगापि व°' १० क. म. ग. घ. 'व मेय°' ११ ट. डा 'कुर्य्य प्र°'। १२ ट. डा 'शब्दं शु°' । १३ म. विषयानिच्छया १४ ग. ड. 'विषयानिच्छतां तद्रिव°' १५ म. ग. घ. ड. ज. °तित्स°'।

81

॥ प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् । ८१

81

उद्घ्यते । येन वाऽचक्षुषेतेन रूपं पश्यति येन वा घुणोति श्रोत्रभूतेन शब्दं शृणोति येन वा प्राणभूतेन गन्धान्जिघ्रति येन वा वाकरणभूतेन वाचं नामात्निकां व्याकरोति गौरश्वं इत्येवमाद्यां साध्वसाध्विति च । येन वा जिह्वाभूतेन स्वादुं चास्वाद्र च विजानाति॥

81

एवं विचारे कियमानेऽतिपरिस्खुद्रान्तःकरणत्वात्तेषां प्रपदाभ्यां प्रपदे करणत्वे-नानात्मत्वनिश्रयो मृषा प्रतिष्ठ उपलक्ष्यते॥ऽऽत्मतत्त्वनिश्रयश्रप्रतीत्याह—पुनरित्या-दिनाऽविशेषत इति । विचारणाऽस्तप्राणात्समाद्रयपितृयेकसिम्नकरणतेनापरसिम्नकृत्-त्वेन प्रकारण विटुरेपलपा मितरन्नायथेत्यः । न॒तु द्वयोः सत्य इ॑य वि॒रोपमति॒ः स्मात्तदेव नास्स्तीति शृणुते—कथयिषिति । चक्षुपा पश्यामित्यादिपकारण द्वयोः प्रीत॒ते॒न्वमित्या॒ह—द्रे इति । येनोपलक्षते यदृशोपलभते ते ह॒ढ़. उपल॑भ्य॒त॒कृ॑त॒णे व॒स्तु॒नी उपलक्ष्यते इत्यन्वयः । तत्र किं करणमित्यत आह—श्रोत्रे॒केऽने॒न य॒द॒नेका॑र्थक॒चक्षु॑रादिक॑रणस॒मुच्च॑या॒त्मकं प्रा॒ण॒ख्यं त॒त्संह॑त-भे॒द॒ध॒ी॒ने॑त॒र्यः । अनेन यदनेकार्थकचक्षुरादिकरणसमुच्चयात्मकं प्राणाख्यं तत्संहत-स्वापरार्थीभिति परेषांवेन करणाभिस्यूक्तम् । उपल॒क्ष्य॑रि त्व॒ने॒क॒त्म॒क॒त्वा॑भा॒वात् परार्थत्वेन श्रोत॒त्वं । किं तु श्रोत्र॒त्वं व॒च॒क॒म् । अनेन करणस्य परार्थत्वं प॒र॒स्य तु श्रोत्रत्वादि॒नो॒प॒प॑त्तेः त॒स्मि॒न्न्र॑पि तत्प्रमा॑ण॒त॒रमा॒ह—कु॒षणा॑न्त॒रे॒ति । पू॒र्वं च॑क्षु॑पा रू॒पं द॒दृशे पश्य-

81

दृश्टचक्षुः स्मरति रूपमद्रक्ष्मिति । तथा योडहमद्राक्षं स ॐऐवेदानीं दृश्यामिति प्रति-संवद॑ति । त॒दु॒भ॒यं व्॒यतिरिक॑ते॒प॒ल॒क्ष्य॑भा॒वे न स्या॒त् । अ॒न्या॑भू॒ते॑डन॒स्य स्मृ॑ति-संघानयो॑र॒द॒र्शनाऽभि॑त्य॒थे॒ । ए॒व॒म॒ने॒का॑त्म॒सि करणत॒नुक॑त॒ त॒स्या॑डल॒म॒त्वं ना॒स्ती॒त्य॒हं—प्र॒त॒ नु ता॒ख॒द॒ति । त॒द॒यो॒म॒ध्य इ॒त्य॒र्थः । अ॒र्ह॒ती॒त्य॑न॒न्त॒रं किं तु परि-शे॒ष॒त॑प॒ल॒खा॑डल॒मा भ॑वि॒तु॒म॒हे॒ति॒ व॒द॒ग॑णा॒भ॑य॒नेन वा॒क्यं पू॒र्णी॒य॒म् । ए॒व॒म॒थे॑पु-

81

वर्ण्यं त॒म॑श्रु॒त॑य॒रार॑ङ्क॒त॒न्नू पृ॒च्छ॑ति—के॒न पु॒न॑रि॒ति । श्रोत॒य॑रु॒को॑ति—वा॒कर॑णे॒नै॒त्य॒र्थः । वाङ्मि॑ति करणं नोच्यते त॒स्य भू॒ते॑नो॒क्त॒त्वा॑लि॒ङ्ग तु व॒च॒क॑मू-च्यते इत्याह—ना॒मा-सा॑ध॒न॑ति व्याकरोति व्या॒क॑रण॒ त्व॑क्॒की कर॑ती॒ति चा॑र्थः ।

81

१ ज. श्रु० ये० । २ ग. डा. 'नरथये' । ३ ग. लभ्यते' । ४ क. गा. घ. ह. तनुभयं । ५ क. द्रे वसुनी ह॒ । ६ क. गा. घ. ड. 'सङ्क च०' । ७ क. गा. घ. 'दित्सं' । ८ क. 'नहु' । ९ ल. डा. 'कु इत्यु' । १० क. परे' । ११ ख. टा. 'रितक उप०' । १२ क. गा. घ. ह. एव स्युः । १३ क. गा. 'हह । उज । १४ क. गा. 'तल्लेति तयो' । घ. तुत्र तयो' । १५ स्वा. 'व्यमिश्रा' । ड. 'व्यमिस्रत आह । ९९

82

किं पुनस्तद्वैकमनेकविधा भिन्नं करणमिति, उच्च्यते—

82

यदेतदूदयं मनश्चैतत् ।

82

यदुच्क पुनस्तस्य जोनौ रूढो हृदयं हृदयस्य रेतो मनसो मनसो रूढा आपणश्व वर्णश्व हृदयमनसो मनसश्चन्द्रमा रसैस्तद्गतदृदयं मनसैकमेतैदनेककथाग्राणभूतेन जिग्रति वाग्भूतेन वदति जिह्वाभूतेन रसपति स्वरैव विकल्पनारूपण मनसां विकलपयति हृदयरूपेणाधिव्यवस्थति । तस्मात्सर्वक-रणविषयव्यापारक्रमेकमिदं करणं सवोंपलङ्घ्ययैर्यथेष्टमुपलभ्यते । तथा च कौषीतकिनां—“मज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्यामोति' इत्यादि । वाजसनेयके च—“मनसा हि व पर्याति मनसा ह्युपैति हृदयेन हि रूपाणि जानाति' इत्यादि । तस्माद्दयमनोवाच्यस्य सर्वोंपलब्धिकरणत्वं प्रसिद्धम् । तथा तदात्मकत्वं प्राणो यद्वा च प्राणः स मज्ञा या वै प्राण इति श्रुति-प्राम् । करणसहितात्प्रसृकं प्राण इत्यवाच्यं प्राणसवाद्दा ।

82

तस्माद्ध्यंतपद्यां मापद्यर्तं तद्रह्म तदुपलब्यभूतुपलब्धकरणत्वेन गुणभूत-9 ज. 'देक' १ २ क. 'श्वेतदेकमने' १ ३ स्व. 'तदतद्' १ ४ ज. 'सा संक' १ ५ पा. प. च. 'कमि' १ ६ व. ज. 'ति हि मा' १ ७ घ. 'यथपदाभ्यां' ८ स्व. 'तब्रह्मतदु' १ क. च. ज. 'तन्व्र्रा' ९ ग. ज. 'त् लब्ध' १ ९ ० स्व. ट. 'प्राप्त' १ ११ च. 'व वस्तु तु' 'व ब्रह्म' १ २३ क. ज. ट. 'ति । परिेष्याद' १ च. 'ति तस्मात्परिसेष्याद' १ ३३ घ. ड. ट. 'चर्यश्वमेत' १ ३४ स्व. ड. ट. 'यम' १ १५ स्व. म. व. अ. ज. ट. 'नो मझा' १ ९६ क. ग. घ. ड. 'मिति हि' १ १७ स्व. ड. ट. 'ध्रैव' । एतदेकमने' १ १९ ग. 'मत्सुत्र' ।

82

त्वाश्रयव्व तद्रह्म प्राप्यात्मा भवितुमर्हतीति । पारिशेष्यादस्योपलब्ध-रूपलब्धथो एतस्य हृदयस्य मनोरूपस्य करणस्य हेतवो वक्ष्यमाणा:

82

स उपलब्धोपास्य आत्मा नाडीमार्कं भवितुमर्हतीति निःश्रेयं कृतवन्तः ।

82

ननु चक्षुरादीनां करणत्वेऽपि प्रपञ्चस्य प्रविष्टस्य प्राणस्य करणत्वे किमायात-१८

82

मित्याशाङ्कते—किं पुनस्तदिति । तत् प्राणस्यैव करणत्वं वचुं तादृदृयमनःशब्द-वाच्यस्य चक्षुरादिभेदभिन्नत्रिविधमाह—उच्चयत इति । यदेतदूदयमित्यत्र यचक्षु-र्धेमाह—यदुच्चक्रमिति । रेत इति । सारस्वतं कार्यमित्यर्थः । प्राणां रेतो हृदय-मित्यादिषु मनसश्चन्द्रमा इत्यन्तमित्यनुसमु हृत्पदं मनसि चैतत्त्वया एषां करणमित्यर्थे: तद्वैकमनेकेव सङ्क्षारादिभेदाने कविधामिति । श्रुतिगतिदीतिवैयैच्छब्दा-

82

धेमाह—ऐंकरेतदनेकभेदिति । अत्र येन चक्षुरादिना दर्शानादिक्रियं करोति संचा-

83

[१प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् ।

83

तातमकः पुरुषः, तच्छुरादिकं प्रजानां रेतो हृदयमित्यादिलुं मनसश्चन्द्रमा इत्यन्ततापु श्रुतिषु यदृचछं हृदयं मनश्रेति करणं तदेतत्स्वया ऋग्मेतदेवैकं सदनेकधा भिन्नं चेतिं श्रुतिगतयोतीतित्रीत्योन्तयादितिप्रथममान्तयचछदरद्धृयमेतादेवेति प्रथममान्तेच्छदरद्दृ-यस्य चानव्यो द्रष्टा । एकस्यैवानेकात्मकत्वं विशदयति—एतैनेत्यादिना । सर्वकर-णान्ति । सत्त्वाणि करणानि विषयाश्च व्यपारो यस्येति विग्रहः । करणानां विषयाणां च हृदयराहदद्वाच्यबुद्धिद्वयापारंक्तवे श्रुतिमाह—तथा चेतिं । प्रज्ञया चिदाभास-युक्तया बुध्यां वाचं करणं समरुह्य बुद्धिगोआत्मना परिणाने सति तद्बुद्धिद्वारा स्वय-मध्यात्मा वागभिमानी भूतादनन्तरं वाचोडपि बुद्धिग्यापाररूपाया नामात्मना वक्तृ-व्यशहदरूपेण परिणाने सति वाचा वाग्द्वारा सर्वाणी नामान्याम्रोति । तत्स्कुरणात्मना स्वयमपि वर्तते इति श्रुत्यर्थः । एवं प्रज्ञया चिद्वृत्तिद्विषयत्वेभ्यो दृश्यः । अत्र बुद्धे-रंगाद्यात्मना परिणानो वागादेशे नार्मात्मक परिणानं उक्त इत्यर्थः । मनसा हि्व पृथ्व्यतीतत्र मनसा साक्षाद्रोनिदकरनायोगाच्छकुरादिविमावमान्तलस्य रणत्वमुक्तमिति भावः । एवं हृद्येन होत्रग्रापि दृश्यम् । आदिशाब्देन हृद्ये धोव रूपाणि पृथक्च्छितानि भवन्तीतिं रूपाणां हृद्यशब्दितद्चिद्वृज्यात्मकस्मृतं संग्राह्यम् । एवं हृद्यस्य सर्वकरणाणांत्वमुक्तमेवादीनां तस्य प्राणात्मकत्वमाह—तत्क्षुरणक्षेति । एवं हृदयमनोद्वारा प्राणस्य सर्वकरणात्मकत्वमुक्ता साक्षादेव प्राणस्य तदाह—करण-संहतीति । तत्र यं स्मो न दृश्यादिप्रसवंधते जीवदृपम् । इतरे चधुरादयः प्राणा इत्येवाडडृश्यान्त इत्यादिप्राणसंवाद्यवचनव्दालात्करणसंहित इहलपत्वं करणसमहरूपत्वं प्राणस्यावंगंतमित्यर्थः । आदिशाब्देन संश्रवणादियेंतं प्राणमेव वागादिपै प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः स यदा प्रतिबुध्यते प्राणाद्धि पुनर्जन्म इत्यैदिदाकं ग्राह्यम। करणस्यांनात्मत्वमुक्तमुपसंहरति—तस्मादिति । ब्रह्मोति । ब्रह्मत्वेनोपास्यो ज्ञातव्य आत्मेति्यर्थः । तर्हि कस्थां ज्ञातव्य इत्यत आहं—पारिशेष्यादिति । वध्यपाणा इति । संज्ञानमिलयदिना वक्ष्यमाणा इत्यर्थः ।

83

तदनुता:करणोपाधिस्थस्योपलक्षणस्य प्रज्ञानरूपस्य ब्रह्मण उपलक्ष्ययर्थो या अन्तःकरणैष्ठयो बाह्यान्तर्वीचिविषयाविपयास्ता इमा उच्चयते—संज्ञानसामान्यानि विद्यानं प्रज्ञानं मेधा-वृद्धिरेतिर्मतिमेनींषा धृतिः स्मृतिः

83

१ क. म. घ. 'युजु'¹ । २ ह. 'ऋग्मेतरस्य'² । ३ ख. ट. 'तेनै'¹ । ४ खल. क. 'चेतिं वेति' । ५ क. ग. घ. क. 'रेते' । ६ ख. 'मायात्म'¹ । ७ ख. 'तस्मि' । ८ क. ट. प्रथिता' । ९ ड. 'त्मक्त्व'² १० ड. 'वेङ्कार'³ । ११ क. ग. घ. ड. 'आस्त्वामुखे'⁴ । १२ ख. ट. 'स्मृत इत्या' । १३ ख. ट. 'स्यागुयते क'¹ । १४ खंण. प. ख. ट. 'ह' परिशेष्यादि'¹ । १५ च. ज. 'गस्य दू'¹ ।

28

संकल्पः ऋतुस्मुः कामो वश इति ।

28

सङ्ञानं संकल्पश्श्रेतनभावः । आद्याद्यप्राग्भिरीर्यश्वरभावः । विकारं कलादिपरिज्ञानम्‌ । मृद्नां मृजासि: मृज्यता । मेधा ग्रन्थारंपासाम-ध्यग्नू । धार्तराष्ट्रनपदकारा: सचेतनोपलक्षितः । धृष्णोर्ण्णमत्सभान्तो शरोरेनिद्रयाणां ययोन्मभन्‌ भवति । धृथ्या शारीरपुष्टन्तीति हि बदन्ति । मृतिमेननमू । मनीषा तत्र स्वातन्त्र्यमू । जतिथेसो रुजा-दिदुःसकत्वभावः । सृष्टिः स्मरणमू संकल्पः शुक्रकुष्णादिभावेन संक-व्यनं रूपादीनाम्‌ । ऋतुःशब्दवसायुः । अमुः प्राणनादिजननक्रिया-निमित्ता वृत्तिः । कामोःसन्निहितविषयाकांक्षा तृष्णा । तृष्णा शोक-तकरात्रिभिलापः । इत्थंवेद्याचा अन्तःकरणे हृत्वयः प्रज्ञापात्रस्योप-लब्धुरूपकृतयेतश्चुदृष्टमज्ञानरूपस्य ब्रह्मण उपाधिभूतास्तदुपाधिज-

28

नितगुणनामधेयानि भवन्ति सङ्ञानादीनि ।

28

येन वा पुरुषस्तयिति मनश्चैदिदन्तं प्राणस्य करणत्वेनानामतार्थीमितयुक्त्या संज्ञानमित्यादि वृथा इत्थंमननतःकरणयुक्तितद्धारा तद्वत्यिरिक्तमुपलक्ष्यस्य दर्शोयितुमाह—तदेकःस्मृतिः करणं तद्विषयत्वेन तदुल्लॆकयेथा । तत्र त-स्यादत आह—चाञ्चल्याद्वैरीतद्रिपयेभि । तर्हि तासामन्विपयत्वे ततो वाह्यन्तर्द्ध-षयप्रतीतिरेव स्यान्नाडदत्तम्‌ इत्यत आह—उपलब्धिरथी इति । निविंरोपणेनाविषय-तेनैच चैतस्य साक्षादितया ज्ञानासंभेदेऽपि संज्ञानाधन्तःकरणवृत्तिसाक्षितयाडविषय-त्वेनैव तस्योलकिः । समवेतोऽर्थः । अविषयत्वार्थ प्रज्ञानरुपसेपते विरोषणम्‌ । प्रकृता इमे: स्वप्रकारशैचैन्य तस्य विषयत्वे स्वप्रकाराश्चन्वयितयर्थः । ब्रह्मण इति विरोधणं निर्विरोषपत्वार्थम्‌ । सर्विरोधपत्वे हि तम्य परिच्छेदेन ब्रह्मत्वं न स्यादि-त्यर्थः । न तत्र सक्रष्य कथमन्तःकरणवृत्तिसंक्षः स्यादत आह—अष्टःकरोणोपा-धिस्थस्यैति । असंक्रस्यांतःकरणप्रतिबिम्बद्धोस्तद्वृत्तिसंवक्य ह्यर्थः । चेतन-दिस्थस्यैति । यया वृत्त्या चेतन इत्युच्यते जन्तुः । सा वृत्तिः सर्वदा सर्वशरीरस्थ्या-भाव इति । पिनो ध्यंनमिलयः । कलादिप्रिलप्म्‌ चतुःपञ्चिकलादिजन्यं लौकिकं ज्ञानमिलयः । मज्ञ्वन्ति । तत्कालिकप्रतिमेलयः । युष्मद्चुम्मत भ्रान्त श्री वृत्तिरित्यन्वयः । शारीराद्युतम्भकस्य वृत्तिविशेषस्य घृतिलवै लौकिकं व्यवहारं मानमाह—भूतयेभि ।

89

१प्रथमः खण्डः] ऐतरेयोपनिषत् ।

89

तत्र स्वात्मन्वयभिति । मनस ईशा मुनीदेति व्युपत्तेरिव्यपे: । ऋजुगतिदृशिक्षितभात्र इति । रोगादिजन्यदु:सत्त्वप्रासिरित्यर्थ: । संकल्पाभिति । सामान्नेन प्रतिपन्नानां रूपादीनां श्राद्धादिरूपेण सम्यक्कल्पनमित्यर्थ: । जीवनक्रियेति । जीवनप्रयत्न इत्यर्थ: । व्रीह्यादिकं इत्यर्थ: । द्वितिशब्दस्य प्रदर्शितस्यार्थस्माह—

89

इत्येपामाथा इति । एवमाथा वृत्तम: प्रज्ञानस्य नामधेयैवानि भवन्त्येतद्गुणान्वित्य: । अत्र प्रज्ञानशब्देन पूर्वोक्तवृत्तिज्ञता वृत्तिरेव नोच्यते तस्या: संज्ञानादिनामवस्तानुपपत्ते;, किंतु शुद्धचैतन्यमुच्यत इत्यर्थ—प्रज्ञानमात्राभिस्प्रेयति । नवन्त:करणवृत्तीनां शाब्दरू-पत्वभावात्कथं प्रज्ञाननामधेयत्वमित्यारेकृच नामधेयस्य पोषलधिहेतुत्वात्संज्ञा-नादिवृत्तीनामवि प्रज्ञानोपाधिहेतुत्वात्तेन गुणेन तन्नामधेयत्वमुपचर्यते न मुस्येथ्या वृत्तेयलह—उपलक्ष्यरहुपलक्ष्यर्थत्वादिति । उपलक्ष्यरहुपलक्ष्यार्थत्वं वा कथंमित्याशंक्य तदुपपादितव्वादिलह—शुद्धचैतन इति । यत उपाधिभूतं उपलक्ष्यर्थो गोण्या वृत्त्या नामधेयानि भवन्तीतव्यं । यद्वा शुद्धौ संज्ञानादिशब्दैनै वृत्तय उच्चन्ते किंतु संज्ञानादिशब्दै: संज्ञानादिवृत्तिविशिष्टज्ञानस्य नामधेयानि सन्ति, तद्वारा मुह्दैशैव

89

प्रज्ञानस्य लक्षणया नामधेयान्नीह—तदुपाधिभिजनितेति । वृत्तयुपाधिजनितो गुणो वृत्तयुपहितरुपं तन्नामधेयानि सन्ति सद्गुणैरिवैक—संज्ञानादीति संज्ञानादिशब्दै: प्रज्ञानस्सैव नामधेयानि भवन्तीत्यन्वय: ।

89

सर्वोणयैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ।

89

सर्वोणयैतानि प्रज्ञामात्रस्य पुंलिंगतास्य नामधेयानि भवन्ति न स्वत: साक्षात् । तथा चोक्तं प्राणखेते प्राणो नाम भवतीत्यादि ।

89

प्राणखेतेति प्राणवृत्तियां कुर्वन्नाम्णो नाम भवतीत्यनेन प्राणनवृत्त्युपाधिकमा-त्मन: प्राणनामत्वमुक्तम् । यच्चापि संज्ञानादीनां तत्र नोपाधित्वमुक्तं तथाडपि तुण्यन्यात्वैतैवाप्युपाधित्वमुक्तप्रायमिति भाव: । एतदुक्तं भवति—संज्ञानादि-शब्दा: प्रकाशात्मस्वरूपस्तुवाचिन: । न च साक्षादनकरणवृत्तीनां नडानां प्रकाशात्म-

89

कत्वं संभवतीति प्रकाशात्मस्वरूपसुन्यस्यादेव तासां प्रकाशात्मकत्वमिति कल्प्य-न्तोडचष्टानिमित्तमात्रकं प्रकाशात्मस्वरूपसुन्यादेव ।

89

१ स्वा. या. घ. ड. ट. 'पकैलय'¹ १२ घ. 'वत्प्राण'² ३ क. 'त्मज्ञा नु'³ ४ क. 'हपता नो'⁴ ५ क. 'ते सं'⁵ ६ क. घ. ड. ल. 'पतेनान्त:करणं कि'⁶ ७ म. ग. घ. ड. 'शुन्द चै'⁷ ८ ट. नाम्न्यो⁸ ९ ट. 'ध्यववु'⁹ १० क. म. घ. ड. 'टरुषय'¹⁰ ११ ख. क. ट. 'ता अत उ'¹¹ १२ ख. ट. 'नि भवनित'¹² १३ क. ग. घ. ड. 'दुत्सय विलौ'¹³ १४ ग. म. घ. 'हितं हु'¹⁴ १५ म. घ. ड. प्रज्ञाभिधानस्य ।

85

नामधेयानीति। अत्र संज्ञानादीनामनियस्येन जडानां वृत्तीनां प्रकारात्मकवस्तुवाच-कसंज्ञानादिनां चानुपपत्तेसतद्वयातिरिक्तः कश्चित्प्रकारोऽस्तीत्युक्तम्। तस्याः संज्ञानादिवाच्यत्वानुपपत्तेः। तथा संज्ञानादीनि सवोण्यकस्य प्रज्ञान-नस्य नामान्तरुक्ल्या च तत्प्रज्ञानमेकं सर्ववृत्त्यनुगतमिल्युक्तं तत्रैव तत्प्रस्तिग-तानां प्रज्ञानानां तत्वान्तरत्वेन सर्वनामकत्वानुपपत्तेः। प्रज्ञानस्यैवकचनानुपपत्तेश्च।

85

अतो येन वा पद्मकोलादिना नामधेयानि भक्तिस्थोल्यन्तेन सर्वकरणतद्वृत्तित्योरीकः: स्वप्रकाशात्मकः सर्वैषाक्षी सर्ववृत्त्यनुगत एक आत्मा शोधितः।

85

एष ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरेतत् सर्वे देवाः इमानि च पञ्च महाभूतानि प्रथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषि इत्येतानीमानि च शुद्रामिश्राणी। स एष महानरूप आत्मा ब्रह्माख्यं सर्ववाङ्मयस्यम्भाणं: प्रजाप्रस्सन्तः-करणोपाधिस्थमनुविष्टो जलमेदगतसूर्येतिप्रतिमिवम्बन्धिरणगार्हे: प्राणः: मज्ञात्पया। एष एवेद्रो गुणाईद्वैराजो वा। एष प्रजापतिर्यः मद्रजः शरीरी। यतो मूलादिनिमेंदगतारेऽग्न्यादयो लोकरक्षाः जाता:। स प्रजापतिरेष एव। येऽस्यैतद्गतान्यद्रव्यं: सर्वे देवाः एष एव। इमानि च सर्वशारीरोपादानभूतानि पञ्च पृथिव्यादीनि महाभूतान्यभ्रादिस्थल-क्षण्येतवति। किंचैमानि च शुद्रामिश्राणि शुद्रद्रव्यैरिस्र्राणी।

85

इवशब्दोऽनर्थकः। एवं ध्वेतस्याडडड्मनः प्रतिशरीरं नानात्वं वारयितुं ब्रह्मेत्यादि वाक्यं तद्या-चष्टे—स एव इत्यादिना। एप इत्यस्यार्थमाह—मज्ञानरूप आत्मेति। प्रज्ञानं ब्रह्मेति मूल्यानुसताया वाक्यमात्रत्वादिह मृद्रैषाडडनुप्रविष्टः समष्टिलिक्छशारीराभिमेंनी हिरण्यगर्भः: प्रज्ञाः्मतादिश्रावैस्तत्रोक्तमपरं ब्रह्मोध्यत इत्याह—अपरमि-त्यादिना। सर्वशारीरैरेनन समष्टिलिङ्गशारीरमुच्यते। अनस्तःकरणाधिष्ठिल्यनेनापि समष्टिलिक्छशारीरसुक्तम्। आयास्यां प्राणप्रज्ञात्मशाब्दाभ्यां कियाशकिलज्ञानाधिम-

85

९ क. ख. "मक्तला"। १२ ड. "था च सन्"। १३ घ. ड "संज्ञा"। १४ ख. म. ट. "ब्रह्मैव । ५ म. घ. ड "प्राण"। ९ क. ट. "उपपु" । ७ ख. "तस्या त" । ८ ख. ट. "वेन त"। ९ स्व. च. ज. "रस्स्य प्राण" । १० क. म. ड. च. "प्राणप्र" । ११ च. छ. ज. "चेदर" । १२ क. ल. म. घ. च. छ. ट. "चेद्र इन्द्रगु"। १३ क. ख. म. घ. ड. "दल" । १४ स्व. म. घ ड. "वानिहि" । १५ ख. ड. "माभेप्रा" १९६ ख. "प्राणप्र" । १७ ख. ड" ज्ञानात्मा" ।

69

ऐतरेयोपनिषत् ।

69

१प्रथमः खण्ड]

69

स्वमुक्तम् । द्वितीयाम्यां तु तत्र तत्त्वं तथां निर्दिष्ट इत्थंयत इत्यपौनरुक्त्यम् । जज्ञे-

69

कप्रज्ञानात्मैवाप्रैः ब्रह्मैतत् किं प्रमाणमित्याशङ्कच प्रवेशवाक्यं प्रमाणमिति वक्तुमेष

69

इन्द्र इति वोच्यं कियाच्चे—पञ्च इति । गणादिति । इदमदःप्रतिष्ठात्यक्करणेऽपि ककुम्गागादित्यर्थः । प्रवेशवाक्ये प्रवृष्टस्यैन्दत्त्र्वाभिधानाद्विरणगर्मेषांपीनद्वतोऽक्की प्रवृष्टत्व-

69

प्रत्यभिज्ञानात्प्रवेष्टैव प्रविट्टसर्वरूपत्ववादभेदः । सिध्यतीति भावः । न तु पारमैश्वर्यैगुण-

69

योगात्प्रज्ञानात्मेन्द्रः परमेश्वर इत्यभ्याह । प्रज्ञानात्मनः परमेश्वरस्य प्रज्ञानं

69

ब्रह्मैतत्पनेन वाक्यमात्रं परमेश्र्वरतुंप्रगुणवत्त्वप्रतिपादनस्य च प्रकरणविरोधात् । न च

69

हिरण्यगर्भोऽयात्मलत्त्वन्मायाविश्वरूपपरमेश्र्वररासत्तत्त्वमनेनोच्यत इति वाच्यम् । तथा सति

69

भाष्योक्तगुणादितिहेलननत्वाद्येष ब्रह्मै इन्द्र एष प्रजापतिरिति पूर्वोक्तरपय्योर्द्विव

69

गुणयोगाभावेऽप्युपपत्तेश्रैति । अस्य व्यास्यात्मनः कृत्स्त्रं च मनसि निधायार्थोन्तर-

69

माह —देवरोंजो वेति । प्रजापतौहिरण्यगर्भोन्द्रेर्माह—यः प्रथमज इति । स

69

लिङ्गशारीराभिमान्यं तु स्थूलशारीरामिमानोति भेद इत्यर्थः । तत्राद्रुच एकपुरुषं समु-

69

द्व्यामूर्त्त्यनुमूलं निरभिद्यतयादिवाक्यं प्रमाणमाह—यत इति । देवग्रहणं

69

मनुध्यादीनामपलक्षणम् । तथा च यत्रैष जीवात्मा एष पश्र्येऽर्थः । एकत्वमुक्त-

69

वाक्येष्वैक्ये सामानाधिकरण्यं गृहीत्वा सर्वभूतस्थस्यास्यैकत्वं सजातीय-

69

भेदं निराकृत्य तदुपाधीनामपि वाधायां सामानाधिकरण्याश्रित्याडS-

69

त्मद्यतिरेकेणामवं तस्य विजातीयभेद निराकरणगण्यं वकुंमाधेयं श्चेत्यादिकयं तथ्या-

69

चेष्ट—इमानी चेति । एतान्यनन्तराद्वचनेन पूर्वमुक्तानीति वकुं विधिनिरधि—अभ्राति ।

69

बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जारु-

69

जानि च स्वेदजानि चोद्रिजानि । चाश्वा गावः

69

पुरुषा हस्तिनो यत्किचेदं प्राणि जङ्गं च

69

पत्तत्रि च यच्च स्थावरं सर्वे तत्पज्ञानेनैव प्रज्ञानै

69

प्रतिष्ठितं प्रज्ञानैत्र्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म ।

69

सपोंदीनिति बीजानि कारणानीतराणि चेतराणि च द्वैरोष्पेन

69

निर्द्देश्यमानानि । कानि तानी उच्चयन्ते । अण्डजान्ति पश्र्यादीनि ।

69

जारूजानि जरायुजान मनुष्यादीनि । स्वेदजानि यूकोदीननि । उद्दि-

69

१ स्व. 'था तथा नि' । २ स्व. ट. 'नुत्तु प्र' । १३ ग. घ. 'परख' । १४ स्व. ट. वाक्यभिति-

69

न्बा' । ५ स्व. ट. 'ररु' । ६ स्व. ट. 'हेतुवचनान' । ७ क. स्व. ग. घ. ड. 'रार्व हति' । ८ क.

69

ग. घ. 'आय्रा' । ९ क. ग. घ. 'मु०' । १० स्व. ट. 'गार्श्वमि' । ११ म. ट. 'रारयस्तेन' ।

69

१२ च. छ. 'निज्ञ ज' । १३ च. ज. 'निज्ञ ज' । १४ स्व. छ. 'नितिज्ञ यू' । १५ क. ग. ग. घ. ड.

69

व. 'कामशकादि' ।

68

ज्ञाने न हि द्वैधीनीति । अशा नावः पुरुषा हन्तिनोडनयच्च युत्किंचेदं प्राणिजातम् । किं तत् । जुगुप्सं यच्छति पद्मभ्यां गच्छति । प्रच्य पतत्रि ! आक्रोशेन पतनशीलम् । यत् स्थावरमच्चलं मत्वा नद्योषतिः प्रज्ञानेत्रे मज्ञति: प्रज्ञा तच व्रह्मैव नीयते डनेनेति नेत्रं प्रज्ञानेत्रं नेत्रं यस्य तदिदंप्रज्ञानेत्रम् । प्रज्ञाने ब्रह्मण्युप्तिस्थितिलयकालेऽपि प्रतिष्ठितं प्रज्ञोऽश्रयमिल्यर्थः । प्रज्ञानेन्रो लोकः पूरितच । प्रज्ञाचक्षुषो सर्व एव लोकः । प्रज्ञा प्रतिष्ठा सर्वस्य जगतः । तस्मात्प्रज्ञां न ब्रह्म ।

68

सर्पदीनां न केवलं शूद्रदंशस्त्व किंतु सपोंत्तराधीनेऽपि बोन्तवं चेत्याह —कारप्राणिनि जेतिन । डुर्जेन्द्रियेनेति । स्थावरजड्गमे देवेन निहिद्यमाना नोत्यर्थः । स्वेदजा[नता?]नि जड्गमान्युध्दिज्जानि त स्थावराणीयाह—उदयन्त इति । नदृक्रमिल्यस्य व्याख्या यथो- द्वीति । स्थावराणामपि वातादीनां चलनमस्तीत्यश्राङ्काSSह—पद्मभ्यामिति । स्थावरमच्चलमित्यनंतरं संबं तदेव ऐकते शेषः । तत्सर्वमेव पतच्च हेतु वचुं सर्वं तद्यज्ञानेत्रमित्यादि प्रतिष्ठेत्यन्तं वाक्यं तद्याचष्टे—सर्वमित्यादिना । नीयते डने- नेति । अनेन प्रज्ञानं सत्ता स्वीय सत्ता प्रविभ्यते सत्वाविकृत इत्यर्थः । यद्वा स्वस्मादापरे प्रवर्त्यते इति वा । ननु वेवंभूतं प्रज्ञानं ब्रह्मैवेत्युपनिषदं प्रसिद्धं न तु प्रज्ञानमित्याराक्कय वसुतः प्रज्ञानसहित तत्र तत्र ब्रह्मशब्देनाभिधानात् दोष इत्युचं प्रज्ञानं द्वैधीवैति । यद्वा को डज्ञमाख्येत्यारम्यते सैषा देव इत्यन्तं तृंपदार्थेशोधनार्थेऽपि भ्राजनि जैत्यादि प्रतिक्षित्येन तत्पदार्थशोधनार्थेऽम् । तत्र पद्ये प्रच्यं ज्ञानं प्रज्ञानमिति तत्प-दार्थो ब्रह्मैवोच्यते । पञ्चभूतादि स्थावरान्तं प्रज्ञानेत्रं ब्रह्मनेत्रमित्यर्थः । प्रज्ञान-तथ्येव सर्वेश्यापि सत्वावचं साधयितुं प्रज्ञाने प्रविश्टमित्युक्तं, तद्याचष्टे—प्रज्ञानेति । न केवलं प्रज्ञानसहितैव सर्वं सर्वस्य किंतु प्रद्वित्सितरपि तद्ग्रो नैवैत्याह—प्रज्ञाननेत्र इति । पूर्वेदिति । नीयाेते प्रवर्त्यते डनेनैवत्प्रते कमित्यर्थः । लोक इति संं जगदित्यर्थः । यद्वा पूर्वं नेह्रशब्देन सर्वस्य सत्वापारहेतुत्वमुक्त-मिदानिं सर्वेश्य स्फुरणहेतुरंडपिमेवसुच्यत इत्याह—प्रज्ञाक्षरेणित । ऋजुरिति स्फुरणामित्यर्थः । जगत इव प्रज्ञानस्यै स्फुरणप्रतिष्ठयोरन्वाशीनतन्माश्र्कुय तस्य स्वप्रकाशात्सत्वादिहिमप्रतिष्ठितत्वेनASSश्रयान्तराभावाच नैवमित्याह—प्रज्ञा प्रती-श्रेति । यद्वा प्रेक्ष्य इत्यग्नः सत्वास्क्रूयां प्रज्ञो नाधीनित्वादित्यादिव्यपवस्यापि प्रज्ञाने

१ क. म. ग. ड. च. 'ति यु०' । २ च. ड. 'जुगुप्स०' । ३ च. प्रचैव नो' । ४ क. ड. च. ल. 'ज्ञानाघ' । ५ क. म. च. ड. 'यादो' । ६ क. 'श्रयमिति' । ७ क. ड. म. ग. ड. ट. 'रक्षद्दिने' । ८ क. ग. च. डोत्रिय०' । ९ क. ग. ड. च. 'वैति' । १० क. म. ग. ड. 'र्यो' । ११ क. ड. ट. 'मेवोच्य' । १२ क. ट. 'तित्यले' । १३ क. 'नतरलभा' । १४ क. 'साधो' ।

69

• १प्रथमः सण्डः। पैतेरेपोपनिषत् ।

69

प्रतिष्ठिततत्त्वेन तदुपादानत्वाच्च वाचारम्भणण्यायेन प्रज्ञानघनैरेकेण भावात्मज्ञानमेव सर्वे रज्न्वादिरिव पर्यवसानभूमिरित्याह—प्रज्ञामिति॑ष्ठति । प्रतिष्ठा भूतं पर्यवसानभूमि: परिसिष्ठं वस्तुत्वस्थे: । एवं च प्रज्ञानस्य प्रत्यगात्मनो निविंदेशत्वादेकं सिद्धमित्याह—त॑स्मादि॑ति । प्रज्ञानस्थैर्यं परिसिष्ठतत्त्वेन परमार्थसत्यत्वादित्यर्थ: ।

69

तदेत॑र्‌ष॑स्त॑न्मि॑त॑स॑र्व॑पा॑धिष॑रोषे॑ण स॒त्‌षिर॑ख्ष॑णं निर्भिले नि॒ष्क्र॑यं ज्ञान्तमेक॑म॒ध्यं नेति ने॒ती॑त॑स॑र्व॑वि॑रोधापो॑ह॑स॑न्त॑त्यै सर्वे॑षा॑ब्र॑ह्म॑प॑पा॑गो॑चरं त॑द॑त॑न्‍न॑धिग॑मो॑प॑धि॑सं॑च॑छे॑न स॑र्वे॑षा॑म॒खं॑ सर्व॑सा॑धा॑रण्या॑कृ॑तज॒ग॒क्की॑(जग॑त्‌क्री)ज॑प॑तिं स॑ भ॑व॑ति । त॑देव व्या॑कृ॑तज॒ग॒द्री॑ज॑भू॑त॑वु॑ज॒लात्‌भा॑मि॑पान॑ल॒झं॑ हिर॑ण्य॑ग॑र्भ॑ सं भ॑व॑ति । त॑दे॑कान्त॑रण॑डो॑-

69

ॠ॒त॑म॑थ॑श्री॒रो॑पा॑धिमृ॑द॒रा॑दप॑ज॑प॑तिं स॑ भ॑व॑ति । त॑दु॑दृ॑त॑न्या-धुपाधिमह॑र्ता॒ सं॑ भ॑व॑ति । तथा च श्रेष्ठशरीरौपाध्यविश्वभि र॒क्षा॑दि-स्त॑म्भ॑प॑ये॑न॑तु त॑त्त॑ना॑म॑रू॑पा॑ल॒या॒ ब्र॑ह्म॒ण॑ । त॑द॑वै॑कं स॑र्वो॑पा॑धि॑धे॑द॑भि॑त्रं सर्वे: प्राणिभिस्‍त॑र्कै॑ष॑ सर्व॑पा॑रण ज्ञा॑य॑ते वि॑क॑ल॑य॑ते चा॑न॑क॒षा ।

69

"पु॒त्र॑मे॑व च॑र॑स्य॑म्पि मनु॑ष्य॑ण॒ प्र॑ज्ञा॑प॑ति॒मु । इ॒द॑पे॑क॑ष॑प॑रे प्रा॑ण॑म॑प॑रे ब्र॑ह्म स॒ ब्र॑ह्म॑वि॒त्‌मु॑ इ॒त्या॑हा स्मृ॑ति: ।

69

त्र॒क्ष॑राऽऽ॑ब्द॑थि॑मा॒ह—प्र॑त्य॑स्ता॑मि॑ते॑ति । अ॑शि॑म॑प॑स॒ ब्र॑ह्म॑रा॑ढ॑द॑न प्र॑त्य॑ग॑त्म॑नो नि॒र्धा॑-र॑ण॑त्‌क॑मे॒त॑स॑मा॑ना॑धि॑क॑रण॑भे॑न सम॑प॑द्य॑ते । त्र॒क्ष॑राऽऽ॑द॑स्मि॒ हि व्या॑प॑त्या॑मा॑न॑स्य निल॑य॑सु॑द॑त्‌वा॑द॑मो॑र्‌था: प्र॑तीय॑ते । च्छ॑न्द॑ते॒र्ध॑न्तो॑र॑थ॑न्तु॑ग॑मा॑ति॑ति झा॑रि॑स॑रक॑भा॑ष्य उ॑क्त॑त॑ात् तु प्र॑त्य॑ग॑ण्ण॑रो॑क॑य॑ने॒न वा॑च्ये॑ने-च्ये॑ते । आत॑मा वा इ॑द॑म॑क॑ एव॑ग्र आ॑सी॑दी॑त्य॑त॑दे॑न ह॑वि॒ष्प॑दा॑थो॑नु॑-

69

क॒मा॑च् । एवं चा॑ड॑द॑भे॒ स्वा॑नि॑च॑या सं॑प॑र॑ति स्व॑नि॑च॑या मु॑च्य॑ते इ॑त्य॑ प॑क्षो॑ड्‌नस॑कु॑टी॑कृ॑त इ॑ति दृ॑ष्ट॑व्य॑म् । य॑द॑ना ति॑वि॑मा॑ति च पु॒ष्क॑ म॑हा॑भू॑त॑ानो॑त॑रा॑म्म त॑त्‌पा॑द॑थे॑ष॑-नार्य॑थ्वे॒न ध्या॑रु॑ण॑य॑ते त॑था त॑त्‌स॑र्गा॑धि॑श्व॑ना॑न॑त॑रं वाच्य॑थि॑क॑णा॑थ॒ज्ञा॑न॑ं ब्र॑ह्मो॑ति ब॒ङ्क॑य॑मि॑ति व्याख्येय॑म् । अ॑त्र न प॑स॑क्‍ष॑त॑प्र॑त्य॑क्षाऽऽ॑दे॑न प्र॑ज्ञा॑न॑स्य ना॑म॑गे॑यानो॑ल॑स्त्र-स्थे॑न च प्र॑त्य॑ग॑म्यो॑त॑ये । अ॑न्त॒ ब्र॑ह्म॑रा॑ढ॑द॑ने॒ च जग॑त्‌का॑रण॑वो॑पा॑दि॑त॑ं चै॑त॑न्य॑मु॑क-

69

मि॑ति दृ॑ष्ट॑व्य॑म् । त॑स्मा॑दि॑ति नो॑भ॑यो॑नो॒र्बि॑द॒रे॑ष॑प॑चि॑द्‌वृ॑त॑ना॑वि॑र्द॑शो॑पा॑दि॑स्यै: । त॑नु प्र॑ज्ञा॑न॑स्य

69

९ ख. ट. 'ति भू:' १२ क. व य ड. 'सि॒त्वा' १३ ख. ट. 'क प्रसी°' १४ क. स्व. म. ज. 'त॑मु॑जां ब्र॑ह्म प्र॑त्ये' १५ क. स्व. ट. 'भर॑स॑न्तं भ॑व॑ति स:' १६ च. छ. ज. 'य॑म्रा॑न्त' । ७ घ. व. छ. ज. 'क्ष॒णं दि:' ८ ख. छ. ज. ट. 'ता॑दि॑सं' ९ ख. ड. 'दे॑ते॒ शर्क॑' १० ग. ध. 'शेपा॑दि:' । ११ क. ग. प य॑हि॑दृ॒वि:' । १२ ख. ट. 'वा॑च्ये॒ न्व्या:' । १३ ग. म. ट. 'अन्या॑त्र' । १४ स्व. ट. 'न ज:' १५ ग. व. ड. 'शे॑ष॑न्या॑दि:' ।

90

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता—[क्षुत्रीयाॅध्याये-नृसिंहत्वोपदेशे तर्किं सिद्ध्यतील्याशङ्कूय तस्य निर्विरोधे सत्यादिकं सिद्ध्यतीति फलितार्थकथनपरत्वेन तत्रोभयोरपि मतेति । अन्यत्समानाम् । उपाधिविरोधे मिति । तस्य पुरुषार्थत्वमाह—ज्ञात्वा मिति । परितुष्टं परमानन्दरूपमित्यर्थः । निर्विरोधे सति मानसाह—नेति मति । सुव्वेति । यतो वाङ्मो इचिक्केने । आहवदं ब्राह्मणं विद्धि मिति श्रु तिर्‌निर्विरोधोपनानत्वे मानमित्यर्थः ।

90

नवधेवृत्तस्य प्रज्ञानस्य करणं सर्वज्ञादिस्थमन्तनानाविशेषे इत्यासलूय नानाविधोपाधिसंघादिल्याह—तद्वद्वेत्यादिना । विशिष्टेऽपि संकरणादिविरोधडपन्तर्योगिहिरण्य-गर्भप्रजापतिनाॅं सर्वज्ञादीनामनाह—सर्वेषामप्राप्तौ । व्याकुते सर्वजन्तकारिङ्गस मष्ट-बुद्धावादिमत्स्याभिमान एव लक्षणमुपायिॅरपेय तदितरस्यः । अण्णरपेते । अण्डोपाधिॅकं विराट् तैजसन्थै त्रयमशरीरपाचिकः प्राजापतिरित्यर्थः । तद्‌कुक्षौ मति । तस्मादण्डाडु-ऋताद् इमेडन्यादीनामुपायः । समष्टिवागादिस्थतदुपाधिस्थतानामेव तास्वां भवती-त्यर्थः । आदिस्थादेन वाष्टिस्थागाभिमानिनो वृक्षान्तेडपुदाराद्यशः । व्यष्टिमनुण्यादिश-रीरोरपाधि मनुण्यादिस्थं भवन्तीत्याह—तथेति । अर्शीयतन्तरं तद्‌सदृं . भवन्ति दोषः । उपसंहरति—ब्रह्माद्वैति । अद्वैतमिति दोषः । एंञ व्रातादिस्थानेति योजयम् ।

90

तनु सांल्यादिमिॅनानामेव नानात्वमुच्यते । अन्येषु जीवेश्वरानानात्वम् । जगत्कारण-ज्ञान्यथाडन्यथाडप्युक्ततर्कयमकेनैव ब्रह्मणो नानारूपत्वमत आह—तद्वैकमिति । असित्न्र्थे प्रमाणमाह—प्रमाणमेक इति ।

90

स पव्वेन पुञ्जेनाडस्मनाडस्मालोकादु-क्रम्यामुपिमन्न्सर्वेॅ लोके सर्वज्ञा-मानाप्त्वाडस्मृतः समभवत्समभवच्च ॥ इत्येतरेपोनिषद्यात्मपटले पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ उपपत्तिकथणेन तृतीयोॅध्याये प्रथमः खण्डः ॥ ९ ॥ इत्येतरेपोनिषदि तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

90

इति श्रहमागमगणयकागन्धर्गतद्वितीयतांरपञ्चखण्डे प्रथमः खण्डः ॥ ९ ॥ इत्येतरेयब्राह्मगणारण्यकाॅण.द्विसंयारण्यके पञ्चोॅध्यायः ॥ ५ ॥

90

स वाग्वेदोऽन्यों यथोक्तं व्रह्म वेद श्रक्षे॑वाडडडस्मना युनेद्ध भव्ने-

90

१ क. 'इत्येतसाद'। २ ख. ट. 'रणे सः'। ३ क. ल. 'तदुमुतः'। ४ क. 'तिसमधिम्' । ५ क. म. घ. ड. 'जं वाडन्थ' । ६ ख. म. घ. च. ह. ट. 'देव चक्र'। १७ त. 'अद्वैत्योम् । ८ क. ड. 'क्म यो वेँ' । ९ च. प्रमाणेनो' । १० क. मुन्नानो' । म. प. ड. च. ज. 'आग्राम' ।

91

ऐतरेयोपनिषत्

91

नाऽऽड्मना पूर्वं विद्धोस्मृता अपूर्वंस्थाड्यमपि विद्वानेतेन प्रज्ञे-

91

नाऽऍमनाऽ । अस्माऽऽलोकादुत्क्रमेप्यादि उपालुयातमू । अस्माऽऽलोकादु-

91

त्कस्मयादिधानस्वर्गे लोके सर्वान्कामानाप्त्वाड्स्मृतः समप्रवैदित्योपिति ।

91

इत्येतस्योपनिषद्भध्ये वृत्तीयाध्यायं प्रथमः खण्डः ॥ २ ॥

91

इति श्रीमद्गवलपुज्यपादशिष्यश्रीमच्छङ्करभगवत्कृतावैतरेयोपनिषद्भाष्ये

91

वृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

91

एवं तावत्क्लेशप्रहाणेऽरम्य प्रज्ञानं ब्रह्मेत्येन विचारपुरःसरमात्मतत्त्वं निर्धारि-

91

तमू । आत्मा करणसंवातमकप्राणाद्यतिरिक्तः संज्ञानदिसंवोन्तःकरणवृत्यतिरिक्तसद्-

91

गतः स्वप्रकाशः सवैश्वरौऽश्वेकः सवैप्रपञ्चाश्चिह्नानुमतोद्वितीयः प्रज्ञानं ब्रह्म नित्यसु-

91

द्वृद्धमुक्तस्वभाव इति । इदानीमंवभूतांश्रयाद्विविदः फलं वकुं .स प्रज्ञेत्यादि श्रुतिवा-

91

क्यम् । तत्रैतच्छ्लेन्डनेवकचनान्तेन प्रकृतानतामपि, कोङ्यमभिदेयंविचारयतां बहूनां

91

परामर्शोऽयम्यतवादिनांन्तनस्य विदुषः स्म इति भूतवाचिना परामर्शोयम्यताप्तूंध्या-

91

याक्तो वामदेवः परामृयत इत्याह—स वामदेव इति । ब्रह्मविदः फलमित्यत्र

91

वानेयम तात्पर्याद्वामदेवादिपुरुषविषये तात्पर्यमभिलक्ष्य कश्चन ग्राह इत्याह—अन्यो

91

वेति । ऐक्यमति । कोङ्यमभिदेययुक्तिप्रकटनं प्रशङ्कनहरं युक्तिं ब्रह्म प्रज्ञोऽड्-

91

स्मना ब्रह्म विद्वांसः पूर्वंऽड्समतेनैतेनैव 'प्रज्ञेनाऽड्स्मना यथोर्क सूर्यो

91

वेद वामदेवो वा सोऽमृतोऽड्समृतम् । वथाड्यमपिदानीन्तनोडपि विद्वानेतेनैव 'प्रज्ञे-

91

नाऽड्स्मनाऽड्स्माऽऽलोकादुत्क्रम्यऽऽमृतः समप्रवैदित्यपः । अतोऽक्रमं पविलङ्गो नीदादि-

91

वोढ्रेगमन् नै2 संवति किंतु देहात्मभावात्ययेन प्रज्ञानात्मभाव एतद्व्यभिप्रेत्य प्रज्ञानात्म-

91

नोत्क्रम्येत्युक्तम् । प्रज्ञानात्मना विद्वानिति वादनयः । उत्कमाततत्त्वमहीकारवाचि-

91

नोङ्कारेण स्थानुभवप्रकटन हृदीकुरुण (?) ।

91

'ओंकाराश्रयाश्राद्दश द्रोहंवोइ ब्रह्मणः पुरा ।

91

कुणीं पित्था चितविय्येतो तस्मान्मा॑ड्लिखितामुचौ'

91

इतिस्मृतिरोंकारण महोत्तमानुसंधानलस्यं मधुक्रेमपियुक्तमिति मिति ॥ ३ ॥

91

इत्यैतरेयोपनिषद्भाष्यको वृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ ३ ॥

91

इति श्रीमद्गवलपुज्यपादशिष्यश्रीमदाचार्यशङ्कर

91

निसन्द्वाप्यटीकायां वृतीयोऽध्यायमः ॥ ३ ॥

91

१ क. ख. ग. घ. प्रज्ञानेऽस । २ क. प्रज्ञानाऽ । १३ क. ख. ग. घ. अमु० । १३ च. 'वस्समभवदि' ।

91

४ क. घ. 'तस्स्वदि' । ५ क. ख. ग. घ. 'योऽक्वा' । ६ ख. ट. 'कयता' । ७ ख. ट. 'चोत्क्रप' ।

91

८ ख. ट. प्रज्ञानाऽ ९ ख. ट. 'नेद्वार' । १० ख. ट. प्रज्ञानात्म' । ११ ख. ट. प्रज्ञानातम्' १२ क.

91

ट. न म' । १३ क. ग. घ. ड. 'ज्ञानु' । १४ क. ग. घ. ड 'कयम् ।

5

अथ चतुर्थोंडध्यायः ।

5

( भारण्यकक्रमेण सप्तमोडध्यायः )

5

तन्त्र प्रयमः खण्डः ।

5

• ॐ वाड्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि वेदस्य म आणि स्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाड्ड़ीतенаहोरात्रान्त्सं-दधाम्यृर्त वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।

5

इत्यैतरेयोपनिषत्सप्तमष्टके पञ्चः खण्डः ॥ ६ ॥

5

उपनिषत्क्रमेण चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

5

इति ऐतरेयोपनिषदि चतुर्थोंडध्यायः ॥ ४ ॥

5

इति ऋग्वाहाणारण्यकाण्डे न्तर्गतद्वितीयारण्यकस्य सप्तमध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

5

इति ऐतरेयारण्यारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यकस्य सप्तमोडध्यायः ॥ ९ ॥

5

[अथोत्तराध्यायः । ]

5

ॐ उद्धृतः शुक्रियं दृशे । तमहमा‌स्मनि धुशे । अनू मामेविन्द्रयम् । मपि श्रीमद्ये यशः । सर्वे स्पाणः सबळः । उत्तिष्ठा‌स्म्यतु मा श्रीः । उत्तिष्ठन्तु मा‌डडयंतु देवताः । अदृङ्ं वधु-

5

• वत्खण्डस्य भाष्यं स्पष्टत्ववादात्मतत्त्वाप्रतिपादनात् श्रीमच्छङ्कराचार्यैर्न कृतमिवेतदृटीकात एव ज्ञायते । सा तु टीका दीपिकातोंडभित्रोभवति ज्ञात्वाड्डन न संगीहिता । अस्य खण्डस्य व्याख्यान-मेतत्पुरस्तकसंग्रहान्तदीपिकायां विमृत एव । सप्तमाध्यायोदर्य धान्तिलुपोदित, अत ऐतदुपनिषदादौ दृष्टण्यामध्यायान्तरेऽप्युपनिषदियुक्तम् । एतद्व्याख्यानतस्तथ्यं सुप्रतिपाद्यत इतिSSमुपपद्यते क्यवहारास्तूप-निबद्ध आत्मप्रतिपादकस्तद्वादात्मनोSध्युपनिषदसंबन्धं शङ्कयमानितरुपपवेन कुर्थचित्परम्परयाडSमप्रतिपादकत-न्मिलाभिप्रायेणैति बोधयम् ।

93

[अ०४५०१] पैतरेयोपनिषत् ।

93

ऋषितन् मनः । सूर्यो ज्योतिषां श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हिंसीः । तच्छ्रद्रेवाहितं शुक्रमुच्यरत । पश्च्येम शरदः शांतं जीवेम शरदः शतम् । त्वमग्रे व्रतमा आसीदेव जो मरेष्ठाः । त्वं व्रतेभ्योऽधि॥

93

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।

93

॥ पैतरेयोपनिष्यात्मषट्कं समाप्तम् ॥

93

इत्यैतरेयोपनिपत्समासा ॥

93

इति ऋग्वेदाख्यगारण्यका,ण्ठान्तर्गतेऽद्वैतीयारण्यकं समाप्तम् ॥

93

सुप्रासादटीकाशांकरभाष्योपेतेयमैतरेयोपनिषद् ।

5

अथ विद्यारण्यकृतता

5

ऐतरेयोपनिषदीपिका ।

5

यस्य शिष्यसते वेदा। यो वेदेभ्यः पृथक् शिवे जगत् ।

5

निमेपे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥

5

इत्यमध्यायत्रयेण माणविद्या पराक्षिता । तावता ब्रह्मविद्यां पुरुपस्य

5

मुख्याधिकारः संपूर्णः । कर्मकाण्डदृष्टेः । कर्मभिरिविविधिशया उत्पन्नैवांदुपासनया

5

चिचैकाग्र्यस्य संपत्तत्वाच । तत्संपत्तौ च सम्पद्मदयो गुणा अर्थसिद्धाः । ते

5

चाऽऽडस्मविधायमन्तरङ्कूषतः । "ज्ञान्तो दान्त उपरतस्ति्वषुः समाहितो

5

भुत्वाऽऽडस्मन्वेनाऽऽडस्मानं पद्यति" इति श्रुतेः । अतो मुख्याधिकारीणिगुणोल्लेक्ष्य

5

श्रुतिरध्यायत्रयेण ब्रह्मतत्त्वं विश्रुप्टमुनेर्धुमदौ तत्त्वं संग्रहेण सूचयति—

5

ॐ आत्मा वा इदंके एवाम आसीनन्यक्तिक्चन मितत्, इति ।

5

आत्मप्रकरणद्वायोः महर्षिभिरेव स्मर्यते—

5

"युज्याऽऽडस्मोति युदादत्ते यज्ञात्ति त्रिपयाणाह ।

5

यज्ञाऽस्य संततो भावस्त्समादात्स्वभेतिकीर्तिता" इति ।

5

द्विविधो हि आत्मा व्यवहारीविशिष्टः । केवलः । व्यवहारीडपि त्रिविधः ।

5

जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिस्थितेः । तत्र सुपुप्तावस्थं जीवः स्वोपाधिलये सति पर-

5

मानदृक् प्राज्ञ प्रामोति । तथा च कैवल्योपनिषदि श्रूयते—"सुषुप्तिकाले

5

सकले विलीयने तमोगुणभूतः । मुख्यःकुप्रामोति" इति । तस्मादामोतीत्यात्रभेति

5

स्मरयमाणं प्रयथमं निर्वेचनं दृश्यम् । स्मामवस्थायामपयं जीवो जागरणस्थपदा-

5

थेवासना: सर्व आदत्ते । तथा च वाजसनेयिन आापनन्ति—"स यत्र प्रस्व-

5

दिल्यस्य श्रोष्म स्रोतोंभिमपादाय स्व यं त्रिदश्य स्वयं निर्मीय स्वेन

5

आत्मा स्तेन ज्योतिषा म्रस्वपिति" इति । अस्याप्यर्थ—इदाऽयं जीवो

5

वाक्चक्षुरादिदेशाविषप्तकरणोपरतिरूपं स्वपं प्रामोति तदा तं सर्वावतो

5

गितिन्द्रियसमदनप्रस्यभिहिसर्वपदार्थोभ्यः पृथग्भूयैव भवति । एवंमानस्याः

5

जगतो ब्रह्मप्रपञ्चाय वासनामुपादाय ततत्पदार्थेभ्योऽपवृचछेद य स्वय

5

१ ग. शामा० । २ ग. "दितः अद्वान्वितो भु° । ३ ऋ. 'ति अ° । ४ क. ख. 'लम्य भु° ।

5

५ ग. 'पदिशाति । ६ तृआड्डदौ । ६ ख. 'वाचो म° । ७ ग. 'वाचदायों म° । ७ ख. युयदस्य । ८ घ.

5

कीलयते । ९ ग.'ओं निर्वेचनं प्रयथमं द्र° । १० प. 'आामद्रु° । ११ ख. घ. 'यं प्रस्ता° । ग. 'पं

5

स्वप्ने प्रा" । १२ ख. ग. 'थ्योडवच्छ' ।

2

२

2

विधारणयकृता—

2

कृत्य ततो जागरणाभिमानं स्वघ्रपेव विनाशय स्वप्ने जगदूपं च स्वपपेव निर्माणय. जगदाकारेण परिणमते स्नेत्तु भासा स्वकीयेनान्तःकरणेन । तथा स्वेन ज्योतिषा स्वरूपचैतन्येन कल्पितपदार्थोवभासकेन युक्तः सन्नस्वपि-तीति तस्माद्वासनस्वीकाराद्दुष्ट इत्यर्थं तद्वितीयं निर्वचनं दृश्यचुम् ।

2

जागरणावस्थायां चक्षुरादीनद्रिन्द्रियैर्बाह्यैःपदार्थैविषयान् प्रति मुख्खे । तथा चोद्द-र्थौणिकैरेवSSन्र्यमाने—“ह्यान्त्रनादिविषयैश्चित्रभोगैः स मेत्रिर्जायतेपद्रिच्चि-मेत्रि” इति. ततो बाह्यविषयभोगानद्रियैःलयमेति तद्वितीयं निर्वचनं दृश्यचुम् । उपाधिविशिष्टस्यावस्थात्रयमुपजीव्य निर्वचनत्रयमुच्यते. अथ केवलस्य निर्व-चनमुच्यते. यथास्माल्कारानद्रियैडल्टमनों भावः स्वभावविशेषः संततः परि-च्छेदरहितः । तथा च सुख्यं ज्ञानपनं तन्न ब्रह्मतादृश्लुस्यन्तरे देशकालवस्तुपरि-च्छेदराहिल्यलक्षणानन्यमपि हितमु । तस्माद्वचति सांतत्येन सर्वत्रै गच्छती-त्यात्मेति चतुर्थी निर्वचनं दृश्यचुमिति । एवं सत्याद्दष्टमतत्स्वानिर्देशस्य प्रस्तुत-स्वादखण्डेकरसतेन संततत्वमात्रःसच्छद्रत्वप्रतिपनिमित्तम् ।

2

यदि धातुप्रत्ययजननप्रतिपयार्थपक्ष्य रुढिपाश्रिल्य स्त्ररूपवाचित्वमुख्ये त । तदोSप्यध्यस्थस्य नोलिस्लस्य जगतोऽध्यासमूत्रिकेने सर्वस्वरूपप्रतिभासिते हारोप-तानां सर्वथारादणमालावलीवद्दर्मुत्रितादीनामधिष्ठानभूतां रज्युवतने किञ्चि-दन्यद्वास्त्वं स्वरूपमस्ति । किं वह्नुना यद्यप्यमातसदृशो योगिको यदि वा रुढः: सर्वेऽपि संततोऽखण्डेकरसतेन तद्वीयवास्तवस्वरूपप्तूतः पदार्था आभासमात्रेनात्र विवक्षितः इहैवदृष्टो धारणार्थः इदंभिदानां सर्वजननी-प्रत्यासत्तिमाणेः सर्वेऽपि प्रतीयमानं जगदग्रे सृष्टेः पूर्वमेवास्सीदत्सलितां न तु तत्का-र्यभूतं नामरूपात्मकं जगदासीत् । नाप्यात्मगोचरौ शब्दमत्यौ यावास्ताम् । लांके मृत्कार्योSप्युत्पत्तावस्थायुक्तपत्ते: पूर्वं सूक्ष्मवास्ति न तु घटादिकम् । तथाSपि सूक्ष्मो-चरौ शब्दमत्यौ बिध्येते एव हृदयादौ च प्राक्तौ सत्यां शब्दमत्यौ वाप्यवृत्प्रते । देहेन्द्रियादीनामभवेनें जिहासानिष्प्रायचक्षुष्य मनोनिष्प्रायस्य प्रत्ययस्य चाभावे: सुतरामुपपत्ते: । नहि तद्वभाद्दष्टसीदिति सामानाधिकरण्येन जगदैक्यपक्षान्न तु भेदोSभिहितः प्रतीये नीलमणौ रूपिति सामानाधिकरण्यश्रयणे सत्यप-लद्रूपस्य नीलंपुंवैशिष्ट्यस्य मतिभासत ।प्रेष्टमू । वैशिष्ट्ये सत्यग्रशब्दद्वैय-

2

१ स्व. गः "पठतेन ऋद्धे" । २ रग. "नानां स्वः" । ३ स्व. "आङादीलू" । ग. "बाङ्गादिव्यात्रू" । ४ ग. "यादृशिम्यः" । ५ क. "करात्रः" १६ स्व. ग. "मूर्त्ति भूः" ७ क. स्व. ग. घ. "त्र सं" । ८ घ. स्वतस्त्वस्य स्व" । ९ स्व. "नतखेन" । १० स्व. "भूतसत्वं" घ. "भूतस्तदा" ११ स्व.प. "स्वप्नो पूर्वमास्ता" । १२ ग. "सद्येः" १३ ख. "न जीवेति किम्" । १४ ग. "अलव्यु" १९५ ग. ख. "प्रविष्टिः" ।

3

एतेरेयोपनिषदीपिका ।

3

ध्येयमसकृत् । इदानीं जगद्र्दिशृष्ट आत्मा प्रैतिभासत इत्यनुपपत्या स्थितिकालं परित्यज्य केवलमात्मानं वक्तुमप्यशब्देन स्पष्टः प्राचीनकाल उपादीयते । तदेव- मनेन वाक्येनार्वाडेकरसमात्मतच्चं सूचितं भवति । पृथादिर्नार्वाडेकरस्त्वमेव स्पष्टी कियते । लोके दृश्यादिपदार्थर्षु स्वगतः सजातीयो विजाती- यश् त्रिविधो भेदोऽस्ति । तत्र शाब्दास्कन्वयप्रतिपादनां परस्परमतीयोगिको दृश्यस्य स्वगतो भेदः । दृश्यान्तरप्रतियोगिकः सजातीयः । पाषाणादिम्रतियोगिको यौगिको विजातीयः । तद्ध्वातमनोडपि प्रकटयितुं शाब्देन स्वगतो भेदो व्याव- त्यते । न कुशवचन(नात्मको भवति किं त्वेकात्मक इत्यर्थः । पृथङ्बदेना डडल्मा- नतरङ्यात्मकः । यौग्यमेकः स एव न त्वन्यः कश्चिद्वादश इत्यर्थः । नान्य- दित्यादिना विजातीयभेदो निषिध्यते । अध्यात्मकृतादात्मनो लक्षणं किंचिन किंचिदपि वस्तु न उद्दिष्टं । धातुनामपेक्षयैवात्राडसदित्युक्तं भवति । न चै जगदुत्पादनाय मायाल्वयाया: सक्तेरडड्कीयत्नादन्यसद्र्राव: नाइनीयः । आत्मशक्तिलेनावस्तुनोऽवेन च मायाया: पुष्टिगणनानर्हत्वाद् । न हि भूतयेप्यो जीवितं प्रयच्छन्तः स्वामिनस्त्वद्वादनं त्वदीयशक्तेश्चैतद्विभज्य गण्यन्ते । नाप्यवस्थुभूतं चन्द्रप्रतिबिम्बादिकमपि भिलष्य द्वौ चन्द्रमसौ वस्तुभूताविल्यं बुध्यमानत्नो व्यवहरन्ति । तस्मादृश्रृकृतयामपि मायायामा- तमनोऽर्वाडेकरसततायां न कोऽपि विप्ररोधस्ति । इहैवः स यद्रि तत्नापि जग- दनुर्वेर्ततदानीनं यथार्थमध्यग्र्रदप्रयासः स्यात् । सामान्याधिकरण्यं तु बाध- यांपत्युपपद्यते । यस्तद्वीयश्शोरः स स्थानुरिल्येन बौद्धरशेनात् । तद्धदत्रापि यज्जगस्र्वेनदपिनानं प्रतिभासते तजगत्र्र भवति किं त्वातमैवेत्येवं योजनी- यम् । उद्दिदानमीपि तथवस्थया नेदं जगडकिंवातमैव । उचाडप् । तथाडपि बभूत्वोर्मृदय जगत्प्रथयपदार्थनु भवविरोधोऽभवो मा भूद्धिति स्पष्टः प्राचीन- काल उपनिष्यते । कालस्यापि सृष्टनतभोगावात्मकत्वाचको डग्रद्रो डनुपपत्त इति चेद्ध । परमसिद्धानुसरणाभैवात् । परमसिद्धया परं बोधनीय इति न्यायः । परस्य तु भूतस्रो: पूर्वेश्चित्रितेमानसृष्ट्योमध्ये प्रयककालसिद्धि- रोस्ति । अतस्तद्रीयभाष्यो बौध्यितुमग्र इत्युच्यते । अनन्य न्यायनोडडसदिति- सीदिति शाब्द्र्रयं परमसिद्धया योजनीयम् । अन्यथा पुनरुक्तिपरिहाराय

3

१ ग. प्रतीत । २ ग. "व प्रकटी किं" । ३ ल. यथा । ४ ग. च तद्व" । ५ ग. "छत्तः स्वा" । ६ ग. "विति पु" । ७ घ. "यामुप" । ८ ल. ग. "रिति वा" । ९ स्व. "बाधार" । १० घ. "सीव हो" । ग. "मैवति यों" । ११ स्व. "लेव यो" । १२ च. "गरस्म" । १३ स्व. ग. घ च. "क्यो" । १४ ल. घ. "रोपाद्रमो" । १५ ड. "भोनसद्र्राव" । १६ ल. च. "रपगव" । १७ ग. "ति पद्र्र" ।

5

४

5

विधारण्यकृता—

5

शब्दद्वयस्यार्थेमेदश्रुते सति सच्चाविशिष्ट आत्मेन्द्रियंव प्रतिभासादसणडार्थंवं हीयेत । श्रुतेस्त्वात्मशब्दसच्छब्दौ पर्यायत्वेनाभिमतौ । अत एव—“आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्” इत्यस्य स्थाने छन्दोगा:—“प्रदेव सोम्येदमग्र आसोत्” इति पठन्ति । सर्वेथा सर्वभेदग्रन्थ आत्माद्वैतविषयिणी न तु हिरण्यगर्भादिलौकिक आत्मा।

5

एतच्चोत्तरमीमांसायां द्वितीयाध्यायस्य तृतीये पादे चिन्तितम्—

5

"आत्मा वा इदमित्यत्र विराट् स्पाद्यध्वेश्वर ।

5

श्रुतेःशब्देश्वःः स्वार्थाध्यायनैवद्विराड् ।

5

श्रुतोपसंहतररीशः: स्वार्थदैतावधारणात् ।

5

अथेदानीं गवाद्युक्तिरेङ्घ्यात्मसंवं विवक्षतिम् ॥

5

"आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्" इत्यत्र विरोड् स्पाद्यध्वेश्वर इति संदेहे विराडेवाडडलटशब्दवाच्यो नेश्वःः कुतः । “स ईक्षत लोकान्नु सृजे” इति पश्चभूतसृष्टिप्रकृतत्वा लोकमात्रेङ्घ्रभिधानादेशरमपेरणेशु तत्तरीय-च्छान्दोग्यादिषु भेददर्शनात् । ताश्यो गामनुयादिति चोक्कगवा-ध्यानं शारीरगा विराजो घदते । नेदं शारीरस्य परमेश्वस्याति भासे द्वोपः । एक एवाग्र आसीदित्येतद्वारणादेश्वरोडत्रास्सम्बद्यः । तथा सति श्रान्तरोक्तंभूतसृष्टिरोपसंहतु शक्यते । यचु गवाध्यायनं तद्रथवा-दृशपम् । तदेवतस्य स्वातन्त्र्येण पुरुषार्थत्वभावात् । अथ भूतार्थैवोर्द मन्येथा; ताहि विराडादिद्वार परमेश्वर एव गवादिकमानीयत । श्रूयमाणस्य गवादिमप्रख्यास्य सर्वेश्याध्ययवादस्य श्रुतौविनिवसतोऽथे कोऽपि न सिद्धयेदिति चेत् । न । जीवब्रहैकस्य विवक्षितत्वात् । आत्मा वा इत्युपक्रम .स एत-मेव पुढं ब्रह्म तत्समपदयत । प्रज्ञानं ब्रह्मेत्युपसंहारात् । तस्मादेशर एवाडS-

5

इत्यं संग्रहेणाडडलमतचं सैङ्कित्रम् । तद्वाध्यारोपापवादाभ्यां प्रपश्यते । तत्र स ईक्षतेत्यरंभ्यादेश्यामावसथ इत्यन्तेन ग्रन्थेनाध्यारोपं पपश्व्यचिकुचाम आदरींवा-रोपं संगृह्णाति—

5

स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति स डामश्रीकानमृजत, इति ।

5

१ क. “तेजोऽसृजत” । १२ ड. च. “तच तु” । १३ क. स्व. “यने विराड्” । १४ ड. “राड्” । १५ ड. 'रकात्” । १६ क. ख. ग. “यच्छन्दोगादिषु” । ७ ग. “धाना” । ८ ग. “यति यथोक्त ग°” । ९ ड. “कमूलसु” । १० ड. “वादरं म°” । ११ ग. “वाद्यानयनादि” । ग. “वाद्यानयनप्र” । १२ ख. ग. प. च. सूचितम् । १४ ग. “दाख्यारो” ।

5

५३

5

ऐतरेयोपनिषदीपिका ।

5

आत्मा वा इत्यनेन सूत्रेण सूचितेऽस परमेश्वरः पृथिव्यादिलोकानसृज्य-मील्येभमीक्षत, ईक्षां विचारं कृतवान् । नुशब्दो वितर्के । इत्यं विचार्य स परमेश्वर इमाल्लोकानसृजत । यथाप्रज्ञात्SSनमैवैति केवलं तच्चं प्रकृतं तथादिपि निबन्धनं जगद्रूपतया संप्रतिष्ठायान्तरोपायार्थकृतिप्यादित्रोदितेति दृश्यतेमू । "प्राणांस्तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्" इति हि श्रुत्यन्त-रम् । "द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे" इति च । मायासहितस्योपादानत्वस्य विवसितत्वाद्विवर्तवाद एवात्राभ्युपेतत्वेऽपि न त्वारम्भपरिणामवादौ । यघापि लोकालु सृजा इत्येवान्मात्रविचारण कुलालवद्विमितकारणत्वमेव प्रतीयेते तथापि "सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय" इति शाक्तान्तर्गतस्य स्वकीयैवबहु" भावविचारवाक्यस्य गुणोपसंहारनायेनात्रोपसंहारादुपादानत्वमपि सिध्यति।

5

एतच्च भगवता व्यासेन सूचितमेव—"प्रकृतिं प्रतिदृष्टान्तत्परोदाहृत्" [ब्रा० सू० अ० १ पा० ४ सू० २३] इति । योडयं परमात्मा नासौ केवलं निमित्तमेव किन्तु प्रकृतिरुपादानमपि । कुतः । येनाश्रुतं श्रुतं भवतील्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञोयोपादानरूपदृष्टान्तस्य चानुसरणात् । तद्वत्सूत्रोक्तं स्वप्नसाधनं परपक्षदूषणमूलं स्मृतिप्रादेन तक्पादेन च प्रपक्षितमू । सृष्ट्यादिकानां लोकानामौतिकत्वेन भूताद्यतिरेकेणासंभवात्SSतसृष्टिप्रतिपादनसंहरगीया । सा चानन्यत्वमात्रयाते—"तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी" इति । एतदीनविचारश्र लप्त्वादृतम्SSर्थे लोकसृष्टिर्वा संकल्प्यतयैविर्क साधनानन्तरं नापेक्षितम् । अत एवान्यत्र सूत्रे—"सत्यकाम सत्यसंकल्पः" इति । "धृ तप्रस्तुत्वात्" इदं? सर्वममूजत इत्यनन्तर श्रवणात्परोप्यं साधनमपेक्षितमिति जेत् । मैवम् । न हात्र कुस्सितचिन्तनायादिकं तपः । किन्तु सृष्ट्यादिसंकल्प एव । "यस्य ज्ञानमयं तपः" इति श्रुल्यन्तरत्संकल्पस्य निरदुशयत्वाच्चाश्वीर्यस्य भूयान्पयासः । तस्य च संकल्पस्य सत्यत्वाज्जगतो न मनोराज्यतुल्यत्वम् ।

5

ये लोका: परमेश्वरेण सृष्टिस्थासनस्वभावात्र निबन्धनात्—

5

अम्भो मरौचींरमपाः, इति ।

5

एतेषां शब्दानां लोकवाचित्वमसिद्धेरभावात्स्वयमेव श्रुतिभ्यां-चष्टे—

5

अदोषम्: परेण दिवः श्रो: प्रतिष्ठादन्तरिक्षं मरी-

5

१ म. "त्रिता य: प' । २ क. ख. घ. च. "त: प" । ३ स्ल. ग. घ. "रोक्ता मा" । ७ ग. 'मु. १ तवेद्रो' १५ ग. 'पु हुयत इलादि' मा. स्ल. 'प हुयत ह' । ६ ग. प्र. 'नश्य' । ७ ग. 'यत्स्थामा' । ८ ग. 'रसय वा' । ९ ग. घ. 'क्षया उपा'

5

वियारण्यकृता—

5

वयः पृथिवी मरो या अपस्तलाता आपः, इति ।

5

दिवं परण घुलोकस्योपरि महलोंजनोलोकतपोलोकसत्यलोकाः ये सन्ति या च धौः पृथिव्या सर्वेऽपां देवानामाश्रयसूतों घलोकॉडदोम्भः पतत्सवैमभः-

5

शब्दवाच्यमू लोकेषु पञ्चभूतानां साधारणत्वेऽपि जलस्यास्मदुपलब्धियोग्य-

5

स्वेन प्राधान्यमभिलेत्यादौस्म्भ इत्युक्तमू । उपरितनलोकाद्वेधारणेऽसड्गत-

5

मम्भ पवास्तामिः साक्षादुपलभ्यते न तु भूतान्तरम् । सूर्येऽपि चीरानावाधारस्त्वा-

5

दन्तरिक्षलोको मरீचौ इति श्रवदेनोच्यते । भूलोकवार्त्तीनां माणिनां सहसा

5

त्रियमाणत्वान्मरणाद्देन पृथिव्युपलक्ष्यते । पृथिव्या अधस्तलातालविशेष-

5

रूपा भोगभूमयो या: सन्ति ताः सर्वोऽस्तल्लोकासभिन्नांगादिराऽऽयपमा-

5

(राग्यमा)नत्वाद्रुप इत्युच्यन्ते ।

5

लोकसृष्टिमुक्त्वा पालकाभावेन लोकानां विनाशो मा भूदि लोकपाल-

5

कष्टिं दर्शयति—

5

स इक्षतेनं तु लोका लोकपालानु सृजा इति

5

सोडद्रय एत पुरणं समुद्रयामहंयत्, इति ।

5

सै एतत् परमेश्वरः: पुनरप्येनं विचारितवान् । इमे खलु लोकाः निष्पन्नास्तेषां

5

भोगस्थानोऽनामचेतनानां लोकानां रक्षार्थे चेतनाऽऽलोकपालान्देवान्सवैथा

5

सृप्पामूर्ति । स विचारयुक्त ईश्वरोज्झृद्र्य एत जलेऽपलक्षितपञ्चभूतेष्य एत

5

पुरुषं पुरुषाकारं विराजं विराडपिण्डं समुत्प्रुष्यलुमध्येपन्न्तं कत्थिनमकरोत् । यथा

5

कुलालस्तटके जलस्यास्तादार्द्रीं मुद्रयमानौँ शोषयित्वा कत्थिनं पिण्डं करोति

5

तद्वदेवयं विराटपुरुषः: समग्ररूपो ब्रह्मादेःर्लोकस्य पालकः ।

5

अँथ तद्वान्तर लोकपालानां चेतनानामप्यादिदेवतानां मूर्ति दर्शयति—

5

तुमभ्यं तत्पत्यंस्यभितःसुमं व निरभित य युथाऽऽद्रै मुहदाग्वाचोऽ-

5

भिनोमिके निरभिव्येतां आसिक्रान्तयोः प्राणः प्राणाऽधुरपिण्डौँ निरभि-

5

तामभ्यां च चक्षुष्ययादिलः करणों निरभिवेतां करणाभ्यां श्रोतं

5

श्रोत्राहास्वादित्यभिव्येत त्वचो लोमभि लोमभ्य आप्यविनास्पत्यो

5

हृदयै निरमिव्येत हृदयन्न्तो मनसश्चन्द्रमा नामिनिर्मित्यात नाम्भया

5

आप्तोपस्थानामूयुः शिश्रु निरभिव्येत शिश्रदेतो रेतः आपः, इति ।

5

इत्येतरेरयोगनिष्पत्यात्मपरोक्षे प्रथमः स्खंडः ॥ १ ॥

5

उपनिषत्कृन्मेम प्रथमोऽध्याये प्रथमः स्खंडः ॥ १ ॥

5

इति क्रमरक्षणयकाऽऽदान्तर्गतसद्वितीयारण्यके चतुर्याध्याये प्रथमः स्खंडः षो १ ॥

5

१ घ. 'सै एतं' । २ ख. म. ड. च. 'भुलोक' । ३ ख. म. मु पा । ४ च. 'नानो लो' ।

5

५ म. 'ऐडस लो' । ६ ख. ड. च. 'वस्स लो' । ७ स. प. च अंतरंदवा' ।

7

ऐतरेयोपनिषदीपिका ।

7

तं विराटपुरुषं सभ्यतपत्त् । अभितस्त्रंताच्छिद्रतद्वातेनिद्रयतदभिमानिदेवतासृ‌·

7

षष्रेभे स परमेश्वरः पर्यालोचितवान् । पर्यालोचनमेव तप इति पूर्वमुक्तम् ।

7

अभितः पर्यालोचितस्य विराटपिण्डस्य मुखं छिद्रं निरभिद्यत

7

मुखाच्छिद्रं विदारितमभूत् । यथा पक्किसर्पाणीनां पक्रमुखे भिद्रं भवति

7

तद्रूपं सृजा‌·मुखाच्छिद्राद्रागिन्द्रियं निष्पन्नकम् । तस्माच्चेन्द्रयादभिविदेता निष्पन्ना ।

7

एवमुत्तरपया‌·वापि छिद्रोन्द्रयदेवता च्यासृश्यते। स प्राणो ग्राणेन्द्रियम् ।

7

लोमशब्देन तदार्घभूतस्वलिन्द्रियम् । हृदयमष्ठदलं कमलम् ।

7

अपानो‌·धःसंचारी वायु: । रेतो गु‌·बोन्द्रियेसम् ॥

7

इति श्रीमद्वैर्यारणयमुनिविरचिताया‌·मैतरेयोपनिषदीपिकायां द्वितीया-

7

रत्पयके चतुर्थो‌·ध्याये प्रथमः षण्डः ॥ १ ॥

7

इन्द्रियाणामभिमानिदेवतानां च सृष्टिरुक्ता । अथ तासां देवतानां भोग-

7

योग्यालप्सररीसृष्टिर्विवक्ष्यस्तदुपोद्बलातवेन शु‌·तिप्रसासयोः सृष्टिं दर्शयति—

7

ता एता देवताः सृष्टा असि‌·न्महत्यैच प्राप्-

7

तस्तमशयना‌·विपासास्यामन्ववा‌·जंत्, इति ।

7

या इन्द्रियतदभिमानिदेवतास्ता एताः सृष्टाः सत्या‌·सि‌·म्पूर्णोंके मह-

7

त्सर्पणवे समुद्रदल‌·न्नविसृते विराडेहे मापत‌·नमकरर्षण पतिता अभूवन् ।

7

तं सर्वेन्द्रियतदै‌·काधिष्ठानभूतं विराडेहे शु·तिप्रसास्या‌·मानन्ववाज‌·दनुग‌·मितवान्सं-

7

योजितवानित्यर्थः ।

7

अथाल्पदेस्माह—

7

तां एनम‌·खतय‌·र‌·नं नः प्रजा‌·नो‌·हि योंस्म‌·प्रे‌·हिता

7

अश्वमेधिते ताम्यो गांमान‌·य‌·स्ता अदृश्यत वैनो‌·ड्य‌·मलमिते ताम्यो‌·ड्य‌·श‌·मान‌·य‌·स्ता अदृश्यत वै

7

नो‌·ड्यमलमिते ताम्योः पुष्टिमन‌·य‌·स्ता भन्न-

7

वनमुर्हत् बलोत इ पुष्टो च वाव सुकृतम्, इति।

7

तु विराडेहे पतिता इन्द्रियाभिमानिन्यो देवताः ताः सृष्टा‌·ं परमेश्वरं प्रत्येक-

7

मक्षवन् । स्रो‌· परमेश्वरायां विराहे‌·दो‌·स्माकं योग‌·स्मो न भवति ।

7

अति-

7

मौढं तं विराहे‌·दे‌·मापूर्ण तत्र प्रतिष्ठां माप्तुं वयमसमर्थोः ।

7

अक्रु‌· चैतदे‌·ह‌·पर्यां‌· संपादयितुम‌·स्मार्हो‌· ।

7

अतो यसि‌·मालप्सररीरे मति‌·प्रित‌·स्ताः सृपो वयं तह-

7

१ ग. क. 'घदेहम्' । २ घ. 'सतत्र छिद्रं' । ३ क. 'द्वातस्मा' । ४ क. च. 'भिद्रे‌·व' ।

7

५ म. 'नित्रिया‌·भि' । ६ ग. 'निन्यो दे' । ७ ड. च. 'अभवनू' । ८ ग. 'वता एनं क' । ९ म. 'रे‌· तं

7

पु' । १० ड. 'रे‌·दे पु' ।

5

६

5

विधारण्यकृता—

5

हृदयोस्मिन्नमृतं शक्ता भवामस्तादृशामृदुतनं शरीरं नोऽस्मददर्शं प्रजानां हृदयधरयत् संपादयेल्यर्थः । ततः परमेश्वरस्तादृश्यो देवताभ्यो भोगाय शरीं गोदेहमानयत् । ताश्र्च देवता अच्युतच्रोडस्माकमयं देहो नैवालयुपरितनानां दन्तानामभावेन दूर्वाद्रिमूलस्योत्थ्वातुपरशकयत्वादतोडयमपि गोदेहोऽस्ति्रुतु । इतोऽन्यैम्पश्युभयतोदन्तं देहं सुजेत्येवपठन्तु । ततः परमेश्वरस्तादृशदेहस्यमानपत्ताश्र्च देवता विवेकज्ञानाभावादियममेध्यदेहोऽपि न पर्याप्त इत्युक्तवतः । ततः परमेश्वरस्तद्यें विवेकसंपन्नं पुरुषदेहमानयत् । ताश्र्च देवतास्तावता परितुष्टा आशीर्व्याचकेन वत्स्र्वदेन स्वकीयपरितोषं सुचयन्ऽयः शुद्धं ऋतं परमेश्रेर्येल्स्वनुतन । यस्मान्मनुष्यदेह एव विवेकंसंपन्नः । तथा च पूर्वस्मादितम्—"पुरुर्षे त्वेवाडविस्तरामात्मा स हि मज्ञानेन संपन्नतमो विज्ञातं वेदति विज्ञातं पदग्यति वेदं श्वस्तनं वेद लोकालोकौ मर्थ्येनामृतंमविष्येंयव् संपत्" इति । तस्मान्मनुष्यदेह एव सुकृतदुष्कृतेन श्राव्देन परितोष्योत्केन चरुं योगपः । ईश्वरस्त्रेपु भोगक्षमशरीरेषु देवतानां प्रवेशायेश्वरंरेणं दर्शयति—

5

ताव अव्रवीद्यायातनं प्रतिवितोति, इति ।

5

यस्मिन्न्र्रायतने छिद्रं यदिदन्द्रियमुपत्रणां या चाभिमनिनी देवतोप्तन्ना तदा-यतनमनतिक्रम्य हे देवताः प्रविशात।

5

इत्यमुनुज्ञातानां देवतानां प्रवेशां दर्शयति—

5

आसीन्गर्भमूव्चा मूलं प्रविष्टद्रयुः प्राणो मूला नासिके प्रविष्टावदित्यश्र्वमूला डिण्डिमौ नासिके प्रविष्टाविदा । शोत्रं भूतकल्पो प्राविशदिदंश्र्वमूलाडिण्डिमौ प्राविशत् । इत्यं प्राणिनोऽपि प्राणादीनां लोमानि मूला त्वचं प्राणि-श्वासद्रवमा मनो मूला हृदयं प्राविशत्स्युग्रपानां शुद्धा नाभि प्राविशदयो रेतो मूला शिश्ने प्राविशन्, इति ।

5

योऽयमध्रिगिन्द्रियाभिमानी देवः सोऽयं वांग्मूला वाचन्तभूय मुख-छिद्रं प्राविश्र्रत । एतदुत्तरत्रापि योजयमू । न श्वसु वागादिकिन्द्रियेयेध्वन्या-दिदेवता: प्रत्यक्षमुपलभ्यन्ते । नापि देवताभिरेंपरितानामिन्द्रियाणां स्वस्वतिप्रग्रहणासामर्थ्यमस्ति । एतच्च भगवता व्यासेन सूत्रितम्—" ज्योतिरादि-शिष्यान्तु व्रलक्षणात् " [ वृ० सू० अ० २ पा० ४ सू० १४ ] इति । ज्योतिरादिभिरग्न्यादिदैवैस्तैरेक्र्रिप्र्र्रां वागादीन्द्र्रियाणां प्रेरणंपेभ्युपगन्तव्यम् ।

5

कुतः । व्दादशनातस्य देवतामिरणस्याग्र्रिम्र्रूहेत्प्र्यादिना श्यमाणत्वात् ।

5

१ क. ख. म. च. घ. "नोड" । २ ग. घ. "नीदिंध संपादयावधायो" । ३ ख. "नुमुभ" । ४ ख. "दर्शं वि" । ५ ख. म. "कथानसं" । ६ घ. "रमये" । ७ ड. च. "वागिन्द्रिय एवान्त" । ८ ख. म. ढ. च. "रनाभरे" । ९ ख. "प्रेना" । १० घ. "मज्ञयुप" । ११ म. "श्युक्ततथ्य" ।

9

ऐतरेयोपनिषदीपिका ।

9

यथाडयं विचारो द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितः । एवमेवेडपीन्द्रियविचारविस्तम्भ एव पादे दृश्यच्यः ।

9

ऋतिपिपासयोरविदेदहेहे नियतस्य स्थानविशेषस्य पूर्वेमश्रवणात्कुसुमशरीरे प्रवेशं दर्शयति—

9

तृणशनापिपासे अन्रादमावाव्यान्याभिप्रजानोहीति! ते अन्रवीदेतास्वेव ऋते देवतास्वाभज्यामिति । स्वाप्न्यां करोमीलि तमसादृशे कुत्सितं च देततां हविर्गृह्यते भागिन्यौ विवेचयाथासमन्वादिपासे भवतः, इति ।

9

इत्यैतरेयोपनिषद्यात्मपटलेक द्वितीयः स्खण्डः ॥ २ ॥

9

उपनिपत्रकथनं प्रथममाध्याये द्वितीयः स्खण्डः ॥ २ ॥

9

इति मठग्रहणारण्यकोपनिषदन्तर्गतद्वितीयोऽन्यांके चतुर्थोऽध्याये द्वितीयः स्खण्डः ॥ ३ ॥

9

ये शृतिपपase परमेश्वरेण विराइर्देहे संयोजिते ते उभे परमेश्वरं प्रति स्वार्थस्थानविशेषमुपगृह्णीतस्तद्भामू । ईश्वरस्तु स्थानविशेषपादष्ट्र न आपुमे अप्यन्तःस्नेहाग्न्यादिदेवतास्वाभजामि , तत्सतास्वेव भागिन्यौ विषयभागयुक्ते करोमील्यब्रवीत् । यथादेवमभीश्वरेणोक्तं तस्माद्लोके यथै कस्य अग्न्यादिदेवतात्तये हविर्गृह्यते वस्तु समर्प्यते, अस्पामग्न्यादिदेवतायतांमते शृतिपपासे भागयुक्त एव भवति। आभ्यावाड्यादिदेवताभ्यां शरोरेऽश्रयप्रत्याहारस्वकारं शृतिपपासयोरविदेदहेहे तमसिर्भवति । तथा मनुष्यशरीरेऽपि चक्षुरादिदेवतातये हविःस्त्रीकारे शृतिपपासे तृप्तः । यदा पात्रे पतिते समीचीनमचमचकृताम आदरेण परस्पति तदानों भोग्यस्य मत्यसंचेत्यपरितोषेण मनसि तृण्या शून्येनैव भवति न तु यथापूर्वं वाछते । एवमन्तर्म्रियानिवार्ताश्रवणसंप्रीतिनादौ यथोचितं ऋषिलेशो दृश्यच्यः । तदैनं सर्वदेवतासु शृतिपपासयोर्मी(यो)गोपेतत्वं ॥

9

इति श्रीविद्यारण्यमुनिविरचितायामैतरेयोपनिपदीपिकायां द्वितीया-

9

र्यणके चतुर्थोऽध्याये द्वितीयः स्खण्डः ॥ ३ ॥

9

यानि भोगांधिष्ठानानि गतवाघपुरुषाधीराणि यानि च भोगकरणानि वहचादिदेवतातिष्ठितानि वाक्चक्षुरादीनि गतवाघिदेहेपु प्रविश्टानि तानि सर्व-

9

ण्यभिधाय भोग्यसृष्टिमभिधत्से—

9

स ईक्षतेऽसु खेदाय लोकपालाथान्नाम्रेषः: मुज्ञा इति

9

• 'ति स ते, इत्यपि काचित्पुस्तके पाठः ।

9

१ क. ख. ग. 'च से विभा' । २ ख. ग. 'नत्वास्पार्त' । ३ ख. शान्तीक । ४ ग. 'तं क्षुद्रि-माशो क° । ५ ग. द. 'देतत्सर्व' । ६ ड. 'गाथाधो' । ७ ख. ग. 'निदे' ।

10

सोडम्बयतपत्ताभ्योडभितसाध्यो मूर्तिरजायत || या वै सा मूर्तिरजायतां है हन्त, इति |

10

स परमेश्वर: पुनरष्येव विचारितवान् | ये पृथिव्यादिलोकास्ते ये च लोके-पाला: सर्वेन्द्रियप्रचारीरदेवतारूपतापास्ते सर्वेन्द्रियै: सृष्टा: खलु | अतः परमेश्वर-स्थेषामत्रापन्तरेण जीवनासेभवादतदयथं सृष्टियामिति विचायानिष्पादनार्थ तत्कारणभूतानि जलप्रधानानि पञ्च महाभूतान्युपपद्यन्ते | सर्वतः पर्य-लोचनमकरोत् | इन्द्रियाज्जलसहितात्स्त्रेतादृश्रीभावयो जायन्ते स इन्द्रियाणि मूषकादिशरीराणि माजोरादीनामप्तभूतानि जायन्तामित्येवं संकल्पं कृतवान् | ताभ्योडद्धचो जलोपालसितमूर्तयस्तेभ्यो त्रीहीयवादिरूपा मूषकादिरूपा च मूर्तिरजायत | ततस्त्रीहीयवादिमूर्तिमतुल्यादीनामभूत् तैरध्यमानत्वात्था मूषकादिद्रव्यादिरयमभावचेष्टापाद्यम्।

10

अत्र स्पष्टमुच्यते—डानव्यत्ययितरेकार्थां तत्स्वीकारसाधनं निष्क्षिनोति—* उदेत्स्यस्त्वं पराड्व्यजिह्वस्तत्स्थाड्जिह्वकृत्स्नाराकोटद्रवचा प्रहिः स यदैतद्व्याप्रहव्येऽभूवै हवाइषामत्स्यस्थतायणेनाजि-गृध्रस्त्रासमकोत्पन्नं प्रहीदूं स यदैतद्ग्राणणप्राग्रहव्येऽभिप्राय गृध्रस्त्रासात्कोऽत्पन्नो हैवाज्जलमत्स्यस्थतयाsजिह्वकृत्स्नाराकोटचास्रुवा प्रहीदूं स यदैतद्वारणप्राग्रहव्येऽभिप्राय

10

तवचाड्जिह्वकृत्स्नाराकोटचवा प्रहीदू तं स यदैतच्चवचाऽऽराकोटचास्रुवाह प्रहीदूं स यदैनन्नमसात्प्रतिमनसाज्जिह्वकृत्स्नाराकोटचाश्रोनमनसा प्रहीदू स यदैनन्नचेष्टाश्चक्रे हैवाज्जलमत्स्यस्थतयाsजिह्वकृत्स्नाराकोटचाश्रेण प्रहीदू तं चिगृध्रस्त्रासमकोऽचिक्रे प्रहीदूं स यदैनन्नचेष्टाश्चक्रे हैवाज्जलमत्स्यस्थतयाsजिह्वकृत्स्नाराकोटचाश्रेण प्रहीदू तं दिग्भुज्य हैवाज्जलमत्स्यस्थतयादपानेनाजिगृक्षत्कृतावधान, इति |

10

यत्सृष्टप्रभृतीहीयवादिकं मूषकादिकं च तत् त्रीह्यादिभ्यस्त्वकीयवन्ध-विपर्यये विवेकज्ञानाभावादनुपसमर्थत्वाच नास्ति जनात्पलायनम् । यत् तु मूषकादिरूपं वैदचं तु दैतेभ्योमार्जोरादीनां भोक्तॄणां स्ववशहेतुत्वं निष्क्षितं तेभ्य: पराड्वयँ सतद्विजिहासंवितयेन इमन्तु गन्तुमेच्छत्पलायितुं तन्मूपादिरूपमप्तन्नं दृष्ट्वा भोक्तृवर्गां माजोरादिरोगिन्द्रियेण प्रहृतिमच्छत् । ततः सर्वप्रयत्नेन वागिन्द्रियं प्रहुष्टानुगुणं तद्वचं गृहीतं नाशकृत् । इदानींतनोदाइरणेन सृष्टिकालीनां तर्दैर्यक्तः स्पष्ट्री क्रियते ।

10

• "उदेत्स्य स्त्वं" "तदेतदभिष्युम्" इति च कचित्पुस्तके पाठः |

10

५ स्व. म. ग. 'अथ भू' । २ ड. 'घयवि' । ३ ग. 'देवद्वधं मार्जो' । ४ स्व. घ. 'दैतन्मार्जो' । ड. 'देव मार्जो' । ५ ग. 'मुचंत तु' । ६ ड. 'दमरश' ।

11

ऐतरेयोपनिषद्दीपिका ।

11

स भोक्तृवर्ग आदिसृष्टिकाले युगपत्नमूषकादिरूपमस्थं वाचा युगपद्यत्तद्वानीनांपि भोक्ता तदनुराचकैः शाब्दैरौद्रशामितयुक्तिमात्रेण तस्मो भवित् । न हि वागिन्द्रियस्याभिधानच्यतिरेकेणाऽऽस्क्रपणसामर्थ्ये किंचिदस्ति । न चैवमप्यवाचकसद्रूपेच्छारणमात्रेण तस्मिन्नेप्यालम्बनेऽपि वाचोड्नास्त्रीकांरे सामर्थ्ये नास्तीलतुनुपेयम् । प्राणेन प्राणिन्द्रियैणेतदर्थं शिक्षान्तेपु पदत्सु पर्येषु पूर्वोक्तस्वरूपम् । अभिधान्याSSप्रयेल्येः । अत्नाप्राणसबन्धे-नालस्य मुखविलादनत्मोऽवेशानरूपं निगरण कुर्वन्नतपुष्टवो यो वायुः सोऽभिधीयते । तेनापन्नस्तद्वानं ग्रहीतुंपेच्छततस्तद्वन्मुखाग्रयग्राहाशितवान् ।

11

अन्वयच्यतिरेकाभ्यां वागेयोर्वाचाऽप्रहेलं साधनत्वं निश्शिल्यं दाल्यार्थे वायं प्रशंसति —

11

वैचोड्नास्तस्य मधो यथाद्युरमार्गोऽप यद्यदुच्य; इति ।

11

मुखबिलादनत्संचारी वायुरुरिति यदुच्यते स एसोद्ग्रास्त्यो ग्राहो ग्राहकः । अयमर्थोऽस्मद्भिरपवसिद्ध इत्यर्थः । किंचान्यं वायुरुरित्युच्यमानोऽचक्षारंगाड्युल्ल्यहेतुरेव । अन्नरसं हि प्राणो देहं बध्यते । अत पच वाजसनेयिनः शिषुत्रा-ह्याणं प्राणवर्णनमपस्तात्—“अन्नं दाम्” इति|यैकयेनालास्य प्राणवन्थनरजुष्व-मापनन्ति । तथादानवन्धनसाधित्ये सति जीवस्य देहपरित्यागं सद्ग्रान्तमपामनन्ति—“प्रथास्स्ट्रे बौद्धम्वरं वा पिप्पलं वा वन्धनात्ममुच्यत एवमेवायं पुरुषपश्योड्नेस्पः संपमुच्यते” इति । अन्वयवन्धनमयुक्तस्य प्राणावस्तानस्याड्युद्रे-तुत्वं लोके प्रसिद्धं कौपीतकिनः समामनन्ति—“यावद्व्यस्पश्वरीरे प्राणो वसति तावदायु;” इति । तदेतसर्वेऽभिप्रेत्याश्रयुर्या एप इत्युच्यते ।

11

भोगाधिष्ठानभोगसाधनभोग्यभोगानां सृष्टिप्रभिषाय भोगस्वामिनं दर्श-पितुम्पींश्वरस्य विचारमाह—

11

स एकं कबन्धं निर्दहे मदते स्यादिति, इति ।

11

यदि देंद्रियतद्भिमानिन्देवैचंदतीर्थ्यादातत्स्वीकररूषं ठ्यकदारजातमस्ति तदिदं सर्व भवते भोगस्वामिनं जीवदूपं मां विना ऋतं तु नाम अस्मात् कर्यंचिदुपपद्यते । न हि नगरस्वामिनं राजानं विद्वाय पुरस्य पौरजनानां वा रचना शोभते । तस्माद्योगस्वामिना मया जीवदूपधारिणा देहे प्रवेष्टव्यमित्यर्थः ।

11

प्रवेशद्वारविचारं दर्शयति—

11

स इक्षत करणं प्राप्य इति, इति ।

11

१ स्व. मा. “भू सृष्टिकाले ब्र” । २ ड. “कारसा” । ३ ख. ग. घ. ड. “हणसा” । ४ स्व. मा. ‘वेङ्मदा” । ५ क. ख. ग. प्र. ‘विताद्री त’ ।

12

विद्यारण्यकृत—

12

द्वावन्न प्रवेशमार्गों पादाग्रं मूर्ति ब्रह्मरन्ध्रं च । तयोमध्ये कुररीण केन मार्गेण सुपघ्ने प्रविशानिति ।

12

कथं तत्रापितवाक्येन जीवप्रवेशस्य देहेन्द्रियादिपञ्चावहारपालनरूपं प्रयोजनं विचारितम् । इदानीन्तनमत्प्रोधसूत्ररूपस्य प्रयोजनान्तरस्य विचारं दर्शयति—

12

स हि एकः यत्र वागादिव्यवहारात् यदि प्राणनाभि- प्राणितं ऋते बध्या रणे यत्र यदि श्रोत्रेभ्रू यत् यदि त्वचा सृटं यदि मनसा ध्याते यत्र चपलेनाऽऽध्यापिते यदि शिष्येण विश्वास्य क्रोडे ह्मिति, इति ।

12

मां स्वापिनिमपेक्ष्य वागादयोऽभिवदनादिचेष्टापरतु स्वस्थः कर्ता; स्युस्सदानिमपुं को नाम स्यां न कोऽपि भवेत्यम । आसित कश्चिदेहादि-व्यतिरिक्कश्शिदात्मा स च परत्रात्मस्वभाव इत्येवं कश्चिदपि न जानीयात् ।

12

यद्ा त्वहमेव सवैच्यापाराणां कर्ता वागादयस्तु मया मेरिताः सन्तोऽभिव- दानादिक्रियाः कुर्वन्ति रक्षकणको व्यापारः । सकृत्तको भवितुमर्हति क्रियात्वाल्लोकमिस्रैगमादिक्रियावदिति मम सन्देहावष्टपातुं शक्यते ।

12

सोऽयमनुमानेनैतस्मादन्त्र उपस्तस्त्राण्णे समाधीयते—“यः प्राणेन प्राणिति स मे आत्मा सन्निधौ” इति । तस्मादित्यविध्यादित्यव जानुरूपमेव शिष्य- जनम् । तदेतद्भिमेत्यनन्यत श्रूयते—“हृदं छित्त्वा मृतिकां वभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय” [इति] । इति प्रवेशदारं देहेन्द्रियादिपालनस्वात्मावबोधरूप- देशप्रयोजने च विचारितद्वान् ।

12

अथ प्रवेशं दर्शयति—

12

स एतस्मिन् समाने विद्याैंतया द्वार प्रवेश्यत, इति ।

12

पूर्वं प्रदाक्ष्षां प्राप्तोऽप्यतेतत्र प्राणरूपक्रियाशक्त्युपाधि कस्य पादाग्रे प्रवेशो- भिहितः । इदानीन्त ज्ञानशक्त्युपाधि कस्य पूर्वेमध्यस्थितच्छेद्यद्रुमखोडाभिधीयते ।

12

यथोक्तविचारोपेतः स परमेश् एतमेतत्र मूस्मेमध्यभागमेव कालसंभिदूरूपं सीमानं स्थानविशेषं विद्या प्राप्य छिच्छद्रं कृत्वा तच्छिद्रद्वारेण सन्देहमध्ये प्रविष्ट । यस्माज्ज्ञानोपाधि कस्य मूर्धेमध्ये प्रवेशस्तस्मान्मूर्धि ज्ञानिन्द्रियबहुल्यमुपलभ्यते । क्रियाशक्त्युपाधि कस्य पादाग्रमवशिष्टण्डदशो- भागे कमेन्द्रियबहुल्यमुपलेभ्यते ।

12

१ य. घे ‘नृम् नैति । तः’ । १२ क. ‘श्विदेद देहा’ । १३ च. ‘कैयवदारा’ । १४ च. ‘णव्या’ । ५ ह. व. ‘द्दावसना’ । ६ ल. म. व. ‘नातः १ यः’ । १ ग. ‘इलादि । तः’ । ८ ग. ‘चप्र’ । ९ ह. व. ‘छिद्धे प्र’ । १० क. छिद्रारुपया ‘द्रा’ । ११ च. ‘गया द्रा’ । १२ ह. च. ‘दाम्रे प्र’ । १३ व. ‘लक्ष्यते’ ।

13

पूर्र्गतं प्रवेशद्वारं प्रशंसति—

13

ऐतरे्योपनिषदीपिका ।

13

अत्रिश्रोत्रादिगोलकानां भ्रूव्रादिस्थानीयैश्वरुरादिन्द्रियैर्यथिष्षिततत्त्वात्स्वाविनः स्वस्य प्रवेशयमसाधारणं किन्तिदूरमुपसत्तामभिलक्ष्य भ्रातृपुत्रकविदारितत्वादिकुतर्क्य प्रकटयितुं तस्य द्वारस्य विदिततिरिति नाम संपत्तम् । तेन द्वारेण निर्गतस्य ब्रह्मलोकप्रासिद्द्वारा मुख्यमानत्वादानन्दहेतुत्वेन उद्देतद्द्वारं नन्दनपितुच्यते ।

13

शारीरे विशिष्टस्य संचारस्थानानि तेष्वस्त्वादिविशेषांशं दर्शयति—

13

तस्य त्रय आवस्थाब्रयः स्वप्र अयमावस्त्रोडयंमावसयोड्यमावसथ इति, इति ।

13

यथा महाराजस्य क्रीडार्थमुपर्योभोगेन वर्तमानाः प्रासादस्य भूमयो निर्माण्यन्त एवमस्याडSडत्मनः शरीरमध्ये क्रीडार्थं त्रय आवसथास्त्र्हीणि स्थानानि निर्मितानि । त्रिषु स्थानेषु च त्रयः स्वमास्तेनाडSडत्मनाडSडवलोक्यन्ते । अत्रुमालसस्थ इत्यादिना नेत्रकर्णहृदयाद्यैरपि स्थानानि ह्रस्वाग्रेण प्रदर्शयेन्ते ।

13

तेषु हि जागरणाद्यवस्थासु निष्ठाः।

13

तथा च ब्रह्मोपनिषद्यात्रायते—

13

"नेत्रे जागरितं विद्यात्कर्णे स्वप्नं समादिशेत् । सुपुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूल्र्र संस्थितम्" इति ।

13

जागरितादीनां महाराजस्य प्रासादत्रयैक्रकिडावजीविकीडारूपत्वं कैवल्योपनिषद्यात्रायते—

13

"हृक्पनादिविचित्रभोगैः स एव जाग्रत्परितृप्यमेति । स्वप्ने स जीवः कुलदुःखभोगक्ता स्वमायया कलिपतविलोकैः ॥ सुपुप्तिकाले सकले विलीनें तमोऽभिभूतः सुषुप्तुपमेऽति । पुनःश्र जन्मान्तरकर्मयोगात्स एव जीवः स्वपिति मृद्रुः ॥ परत्रे क्रीडति यत्र जीविस्थितस्तत्र सकलं विचित्रं" इति ।

13

अत्रु जागरणसुषुपयोः स्वमादन्यत्वे त्रयः स्वप्ना ह्यलययुक्तमिति चेत् ।

13

स्वमलक्षणोक्तत्वात् । विध्यमानस्तुतस्तं तिरोधाय समुत्थोऽन्यथा प्रति-भासः स्वप्र इति तद्लक्षणम् । जागरणसुषुपयोरपि विध्यमानस्य ब्रह्मतत्त्वस्य

13

१ म. "त्वादधिक"° । १२ म. "दस्तभू°" । ३ ड. च. "ऐत्रस्मं जाः" । ४ ड. च. "स्यं लित्ति । ५ ड. 'ऐये की°' । ६ म. 'ते कर्थ°' । ७ व. म. 'हृसुख' ।

14

तिरोधानान्यानध्याभूतस्य जीवतत्त्वस्य चावभास इत्यसि तत्कक्षणम् । तस्यालोकमसिद्धस्य स्वप्रकैैकत्वेऽपि लक्षणसिद्धः स्वमात्रया । यथा आवसथा इत्यनेन पितृश्राद्धाद्यशारीरसदृशीररूपाणि त्रीणि स्थानानि च विवक्ष्यन्ते । तथा चोपरितनाध्वाये मप्रक्षयविषये संसारो द्विविधः । दैनन्दिनऽयवहारो जन्मान्तरस्वीकर्तश्शान्ति । तत्र दैनन्दिनऽयवहारस्थ नित्योदिते: स्थानेऽपि जन्मान्तरऽयवहारस्य तु पित्र्यादिर्दिशदस्थानानीति विवेकः । इति शम्भु: संसाररूपो-ध्यारोपमकरणस्य समाप्त्यर्थे ।

14

स परमात्मा जातो देहमात्रेण जन्ममरणजागरणस्वमशुप्तिभिः संसारी-भूतः सङ्कदाचिद्वशानुगृहात्स्वादनुरागाद्भसादेन च भूतात्मनाकाशादीनि प्राणिनश्शाभिध्यैवैक्यक्त । सर्वतो विवेकेन ज्ञातवान् । हृद्यमानन्याकाशादीनि भूतानि प्राणिदेहस्थ कुत उत्पयन्ते केन वा रक्ष्यन्ते कस्मिन् वा मलीयन्त इत्येवं शास्त्रं विचार्य सर्वेऽस्य संसारस्य मायाकालितत्वादिलक्षणैः सर्वस्यापि तत्तत्कृत् तस्माद्विद् जगति किं वा वस्तु ब्रह्मणोऽन्यद्वादविद्यादिदृश्यामि न किंचिदपि ब्रह्मण्यतिरिक्ततया वर्कुं शक्रागंपीति निश्चित्य स जीव एवैकध्रु शरीरेऽ-प्रविष्टं पुरुपं चित्रदेहादिसाक्षिकं ब्रह्मप्रत्यभिज्ञासहायेन निश्चितवान् । कीटं ब्रह्म तत्परम् । एकस्तकारो लुप्तः । अतिशयेन तर्त्त विसृतं तत्परम् । हृद्यस्य सर्वस्य जगतोऽत्रुर्जीवस्य च ब्रह्मैव तत्स्वरूपमिवादमकरणस्य सर्वेषां तात्पर्यार्थः।

14

यथोक्तं भ्रान्तिसाक्षिकां नामनिरूपणेन प्रथंसति— इदमर्थमिह मीमांसा । तस्मादिदानीं नामेदं हि वयं त्रमि-ददं सन्तमिन्न इवाचक्षते परोक्षेण पुरोऽक्षप्रिया ह्य हि देवाः; परोक्षप्रियाः ह्य हि देवाः;, इति ।

14

इत्येतरोपनिषद्यात्मकपदके तृतीयः खण्डः ।। २ ।। उपतिष्ठटकमणे प्रथममाध्यायेऽपि तृतीयः खण्डः ।। २ ।। हत्येतरोपनिषद्मिमद प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।।

14

इति कुम्भकर्णाणांप्येकादशान्तर्गतद्वितीयशारण्यकवैङ्के चतुर्थोऽध्याये तृतीयः । खण्डः ।। ३ ।। इति तद्यात्राविद्यारागण्यकाण्डेऽन्तर्गतद्वितीयशारण्यकवैङ्के चतुर्थोऽध्यायः ।। ४ ।।

14

१ क. ख. 'स्य जीवतस्यान' । २३ क. च. 'भि वा री' । ३३ क. 'नि लक्ष्य' । च. 'नि वि' । ४ क. च. 'तेमातुस्स्वीयरौ' । ५ क. च. 'राशि स्था' । ६ क. च. 'हपस्याध्या' । ७ क. ग. अधितोः । ८ क. एवमे* ।

5

पेतरेगोपनिषद्पीका ।

5

झरीरे प्रविष्टः स जीवात्मा ब्रह्मात्मसवं साक्षात्कृत्येदमशेषमप्तिवैक्येन स्वकीयमपरंरसानुभवं प्रकटयन्परितुतोष । परितोषग्योतनार्थो भवति: । यम्मा-दित्थमदोभियुक्तवांस्तस्स्थादिदं हृदयमिल्नयत्न वयुत्कथ्या सोडपिमदन्न इति नाम प्राम्वाण । तस्य नाम्रो निर्वचनानुसारेण योगस्वप्रसिद्धं ग्योतियितुभि-दत्त्रो इह च सम्पेस्युक्तमु । न च लोके परमेश्ररभिन्नद्वयितव्धव्यहरान्ति न तिद्वद्वमभिति झाडनीयमु । परमार्यतो यथोक्तरीत्याेदन्न्द्रप्ते सन्तु परोक्षत्वार्थ-मेकमक्षरं चिलोयेन्त्र इत्येव ध्ययहरान्ति (वन्तः) । नापि परोक्षत्ववैधर्ये झाडनीयमु । यस्माद्देवाः पूज्याः सर्वे स्वकीयें नाम गृढं कुलोपाध्याय आचार्यो इतिवादिके परोक्षणामन्वयेव प्रीति कुर्वन्ति । हृदयदेनास्मिन्नर्थे लोक-प्रासिद्धिरंशिता । अभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्त्यर्थः ॥

5

इति श्रीमदियारण्यमुनिनिरचितायामैतरेयोपनिषदीपिकायां द्वितीयार-ण्यक चतुथोऽध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

5

इति श्रीमदियारण्यमुनिनिविरचितायामैतरेयोपनिषदीपिकायां द्वितीयार-ण्यकं चतुथोऽध्यायः॥ ४ ॥

5

"अध्यारोपवादद्वारेण निष्पपंवं प्रपञ्चयते" इति पूर्वाचार्यैः कृत्स्न्वेदान्तानां तात्पर्ये संगृह्यीतत्व । तेचात्र चतुथोऽध्याये विस्पष्टीकृतितमु । आत्मा वा इदमेकं पापग्र आसीत्काल्पनिकं निप्पतिर्येनिष्पन्नब्रह्मात्मतत्त्ववस्थ प्रतिपादकं सूत्रमु । तस्य सुतस्स्यार्थमवगमयितुं.स इदं लोकालु मूज्ञा इत्यार-भ्यायमावस्थ इत्यन्नेन गृह्येन कुल्सप्रकृत्याद्यारोपः प्रतिपादितः । ब्रह्म-पडस्य मध्ये यत एते चतुदंश लोकाः यश्र्वेतालोकानत्मशरीरत्नेनाभिमन्यमानो विराट्पुरुषो यानि च तद्हृदयादिद्रप्रसादिनि वार्चक्शुरादिद्रव्याणि याच तदिन्द्र-याभिमानिन्यो देवताः यानि च तासां देवतानां भोगयोग्यानि नवाश्वमनुष्यादिशरीराणि यच तेषु शरीरेषु प्रतिष्ठितानां देवतानामत्रं यच्च वायुनेव तदुत्स्वीकारा यदपि जीवकलपेण तेधु देहेषु प्रविष्टय जागरणाद्य-स्थात्र्यस्य शरीरान्तरसंचारस्य चायुपत्रेण सोऽयं सर्वोऽध्यद्वितीये परमात्म-न्यध्यारोपितः मपश्रः । स चास्सल्तव्वादोपयोग्यः । एतेन हि जगद्कुरेण तन्मूलमात्मतत्त्वमस्तीत्यवगमु । एतदेवाभिमेल्य छन्दोग आमान्ति—" अमैन सोऽस्रु भुड्डेनाडडरोपमूल्यनिविच्छादिद्रः सोम्य भुड्डेन त्रैजोसूच-दे० । § म. 'बोध उप' ।

16

मुनिविच्छ तेजसा सोम्प शुद्धेन सन्मूलप्रविच्छ सन्मूलः सोम्पेयोः सत्वोः प्रजा: सद्वायत्या: सत्यम्तिष्ठा: " इति । तदेवमध्यारोपणाद्वितीयस्याऽSSसतमस्वस्यासित्वमात्रे सिद्धम् । तस्याध्यारोपस्यापवादेन तत्त्वस्येष्टंभावो वकुं शक्यते । तस्मात्स जातो भूतानीत्यारंभ्य प्रमाणक्षत्रिया इत्र हि देखा इत्यन्नेन ग्रन्थेनाध्यारोपस्यापवादः संग्रहीतः । तत्राध्यारोपभागे तत्त्वं ऋतय आवस्थां इति व्याख्येन शरीरान्तरसंचारोऽपि संग्रहेत प्रतिपादितः । तदेतत्पितृशरीरं मातृशरीरमिल्येवंवादसहत्रयं पश्चमाध्याये त्रिवरिष्ठते । तत्राऽSद्दौ पितृशरीररूपमवस्थं दर्शयति:—

16

ॐ पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति यथेदंरत्नम् । इति । योडयं शारीरं जिजीविषर्जीवात्मा सोडयं शुक्रे पितृशरीरे प्रथमतो गर्भो भवति । न चात्र हींगादिवदुदराद्रलक्षणं सोडभिव्यज्यते । किंतु यथेदंत्पितृशरीर एव समपघातुष्पं रेतोद्रस्ति तद्रेव गर्भ इत्युच्यते । तस्मिन्नसि जानी-प्यमाणस्य जीवस्य प्रविश्टत्वात् । स्वर्गाद्दा नरकाद्दा यदृच्छया भूमौ समागतौ जीवौ श्रीहियचवगतद्वारा पितृशरीरे प्रविशाति । एतच्च पश्चाद्विविच्यायां प्रप-चैनाऽSSस्मात्प । तस्मिन्प्र पुरुषपशरीरेऽन्नरसंशोणितमांसादिकमेण परिणते रेतस्यवस्थितो भवति । सोडयं पुँरुषे गर्भ इत्युच्यते ।

16

तस्य गर्भस्य जन्मकं दर्शयति— तदेतत्सर्वेषां द्वयोरन्वयस्तेजः । संभूतमालने्येऽडगण्मन् विमौंति तदागा वियाम् सिसृक्षेन्नुजायते तदस्य प्रथमं जन्म, इति । पुंरुषे गर्भत्वेन व्यवस्थितं यदेतद्रेतोद्रस्ति तदेतत्सिम्पुरुपशरीरेर आपाद-मस्तकं सर्वेष्योऽध्यवस्थेयभूः । सारभूतं सत्संभूतं निर्गंतं भवति । तच सर्वत्रियनिर्गतं रेतोऽपमासारमालने्येपु स्वरसैव रुपान्तरभूतमात्मन्येव स्वशरीर पतासौ पुरुषो विराजति पोपयति । तत्पोषितिं रेतोऽपिसंपर्केण धृतामिव कामध्रिना विलीनं सद्दद्रये समागल्य व्यावस्थितं भवति । तादृशं रेतो सद्दृकालीनेगम-नेन द्वीयोनौ गर्माशये सिक्तसति, अथ तदानीमयं पुरुष प्रजज्जीवाऽन्तराविष्टं रेतोऽपं शरीरं जचक्रप्ति । तदेतद्रेतोभि:शरणालुपमस्य रेतस्य व्यवस्थितस्य संसारिणो जीवस्य प्रथमं जन्मेत्युच्यते । तस्मि ऱतय आत्मसथा इत्युक्तानां मध्ये प्रथमादवस्थापितृशरीरूपात्संपच्रामिति कुल्वा प्रथमं जन्म भवति ।

16

• एतद्मे व. पुस्तके " अपक्रमसूत्र गडण्णियः " इत्यधिकम् । १ ग. ड. "भवोडगनन्तु दा" । २ क. वि. "विचारविषयः" । ३ क. ल. ग. "घ्यमः" । ४ क. "रथन" । ५ क. ड. "ते तत्स" । ल. प. "तं यत्सु" । च. "ते निति" । ६ क. "तोभूतं सा" । ७ च. "रुपं सा" ।

17

ऐतरेयोपनिषदीपिका ।

17

ननु श्रीशिरे प्रविष्टं परकीयं रेतः क्रिया उपद्रवकारि स्वाच्छरीरलग्नप्रवणादिवदिल्याशङ्क्याऽSह—

17

तल्लिङ्गया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमक्खं तथाऽत्मादेनां न हिनस्ति, इति ।

17

स्त्रियोऽनौ प्रविश्टे तत्तुपुरुषरतस्याः क्रिया आत्मभूयं स्वशरीरभावं गच्छति, यथा स्वदृक् हि आत्मादिकं नैऋरात्पृथग्भूतं तद्वत् । तस्मात्स्वशरीरतद्वैनैकीभावात्कारणादेनां क्रियम् न हिनस्ति, उदरलग्नवाणवृन्दिसं न करोति ।

17

तद्रु भद्वरोण स्त्रीपुरुषोः परस्परमुपकार्योपकारकभावं दर्शयति—

17

सादृश्ये चात्मानममद्र गतेन भावयति सा भावयित्री भावयितव्यस्य भवति, इति ।

17

सा गर्भेभारिणी हि यत्र गर्भं स्वशरीरेऽपि प्रविश्टप्राय पुरुष रेतःसैकुरेतमात्तमानं पुत्ररूपं भावयति परिपालयति । विरुद्धधातुनादिपरित्यागोऽनुकूलात्राधुपयोगश्र परिपालनम् । यस्पामुष्या हि गर्भेऽपरिपालननेन भावयित्री पुरुषस्येव पालियित्री तस्मात्कारणातेन पुरुषेण सा हि भावयितव्याडSपानवत्या-द्विमदानेन पालियितव्या भवति ।

17

स्त्रीपुरुषयोरुभयोरपि पुत्रं प्रत्युपकारकत्वं दर्शोयति—

17

तं हि गर्भे द्विधा सोढ्य एव कुमारं जन्मनोडSग्रेऽधिभावयति, इति ।

17

तं पुत्ररूपे गर्भे मातृरूपा ऋतयतं प्रयासं सोढा नव दृशा च मासान्स्वोदरे धारयित्वा पोषयति । स च पिताSडग्र पुत्रं प्रसवात्प्रागेव निष्पन्नं कुमारं जन्मनोऽग्रेऽsपि भावयति । अधिकतरेण शारीयजातकपौदिना संस्कारं करोति ।

17

कुमारसंस्कारेण पितुरुपयोगं दर्शयति—

17

स ऋतुकृदग्रे जन्मनोऽग्रेऽधिभावनवलातमानमनेन तद्वावति, इति ।

17

पुत्रसंस्कार इति यदस्स्ति तेन पिता स्वस्यैव संस्कारं करोति । पुत्रस्य स्वेदहरूपत्वात् ।

17

तथाचान्यत्र श्रूयते—

17

"प्रतिजन्मनि प्रविशति गर्भों भूल्वा स मातरम् । वत्स्यां पुनर्नवधो भूल्वा दूशामे म्रासि जायते" इति ।

17

"आत्मा वै पुत्रनामऽऽडSसि" इति च ।

17

१ द. न स्त्रियो। २ द. पुरुषः। ३ क. ल. ग. म. "न हि"। ४ द. पुरुषं । ५ द. पुरुषः।

16

ननु पुरुपसोपनयनादिना स्वकीयसंस्कारः पूर्वंभवे संपन्नः क्रिमेन पुत्र- संस्कारेण पुत्रोत्पादनेन चेत्यत आह—

पुत्रौचादृशो देहे जना लोकास्तथैवं लोका:। इति । पुत्रो लोकानां संतत्या एवं संतता हि लोका:, इति ।

पुनःपुनादृशो देहे जना लोकास्तथैवं लोकानाविच्छेदात् संस्कारोपपाद- नम् । अनেন पचra स्तोत्रादिते पुत्रे संस्कृते सति तथैव पुत्रोत्पादनं पुत्रपुत्र- त्पायं संस्कारोति सोडन्यनं पुत्रमिखोत्रपि लोका अविच्छिन्ना भवन्ति । अन्यथा विच्छिद्येरन्।

मातृशरीरान्तरंगमनस्य पूर्वोंक्तजनमान्तरपेक्षया द्वितीयतश्च दर्शयति— तदस्य द्वितीयं जन्म, इति ।

जनकस्य पुत्रप्रयुक्तसुपयोगं दर्शयति— सोडस्ययाममा पुण्येभ्यः क्रतुभ्यः प्रतिधीयते, इति ।

अस्य पितुरद्वान्मनौ देहो तयोमध्येsप्युपयोमातृ पुत्ररूपो देहः पुण्येभ्यः कर्मेभ्यः शास्त्रोक्तकर्मणिष्पादनार्थं प्रतिधीयते स्वस्य पतिनिधित्वेन गृहेऽव- स्थाप्यते ।

ननु क्रिमेन प्रतिनिधिना स्वयमेव कुतो न करोतीत्य आह— अधिष्ठातृमितर आत्मा कुतरक्यो योगात् श्रुति:, इति ।

अस्य पितुरितर आत्मा स्वविरो देहः कृतकृत्यः, कृतान्तेजन्मप्रयुक्तानि सर्वोणि कृत्यानि येनासौ कृतकृत्यः । लौकिकानां कुडुम्बपोषणादीनां शास्त्री- याणामधिकारादीनां च निष्पादितत्वात्कृतकृत्यत्वम् । वयोगतो वयसा पूर्व- कर्मसंपादितेनाडSयुषा हीनः मैत्रियते । अतः पुत्रद्वेहेनैव पुण्यं कर्तव्यं न तु मृतेन पितुरदेहेन कर्तुं शाक्यम् ।

पूर्वोंक्तजन्मद्वयमपेक्ष्य जन्मान्तरं दर्शयति— स इतः प्रयचव पुनर्जन्म च तदस्य तृतीयं जन्म, इति ।

अत्र हि: पितृदेवैडSस्माज्जरठदेहादेहात्स्वप्नै निर्गेच्छछौ स्वर्ग न सरकें मनुष्य- लोके वा स्वकर्मानुसारेण पुनच्यन्दते । न त्वस्मादेहाद्विश्क्रान्तर जन्मान्त- राय कालव्यवधानमस्ति । असिम्नैव शरीरे स्थित्वा मनसा देहान्तरं स्वीकृत्य पश्वादिमु देहं परित्यजति । यथा तृणजलूका मुञ्चेन तृणान्तरमवक्रम्य ततः पृथ्वभागमुपसंहरति तद्वत् । तथा च वाजसनेयिनः समामनन्ति—“वेद्यधा

39

पातेरेयोपनिषद्दीपिका ।

39

तृणजे लेयौकाः तृणवद्यान्तं गत्वाड न्यप्राकारमाकस्याऽSस्मानमुपसंहरत्येन मेवा-यमात्मेदं शरीरं निःस्याविध्या गमप्रित्याडSप्राकारमाकस्याऽSस्मानमुपसंह-रति" इति । तद्योक्तं पुनर्जेन्मरूपमस्य संसारिण आत्मनस्तृतीयं जन्मेत्यु-क्ते । यथाहि पूर्वोक्तं जन्तूनां पुत्रदेहस्यो तु देहान्तरस्य। तथाहि पितृ-पाङ्योरेव भित्वाडSदुपाङ्युलक्षितस्याऽSस्मान एकत्वमभिलक्ष्य जनमत्न्रय-मित्युपचर्यते । यद्वा पितुः सकाशाद्वेत्रोरूपेण मातुः सकाशात्कुमाररूपेण च पुत्रे यज्ञाद्वैतुषदाहुतां तैश्चैव न्यायेन पितुरपि स्वकीयपितामहृषकाऽSजन्म-द्वयमर्थादुक्त्वाद्यभिलक्ष्य तद्पेक्षया पितुरिंदं तृतीयं जन्म । पुत्रस्य तु जन्म-द्वयं साक्षादुक्तं पित्रुष्टान्ते तु मरणाद्दू र्ध तृतीयं जन्म भविप्यति । एवं सर्वेष्यापि जन्मत्न्रयमपि पुनः पुनरावर्तते । अनेन जन्मत्न्रयोपवर्णनेन संसाराद्विर-क्तिरुपजायते । न हि मातृपितृपितामहृद्वयपितृपैतामहेयस्य निरन्तरं धारणाद्यनिदधिकं जुगुप्सितं वैराग्यकारणमुदाहृतं शाक्यम् ।

39

अत एवं विष्णुपुराणे पठ्यते—

39

"सदेहेहाग्निगद्रे न विरुध्येत यः पुमान् । विरागकारण तथ्य क्रियतेपुद्विदध्विते" इति ।

39

तस्यैतस्य जुगुप्सितस्य संसारस्य ज्ञानपनतेरण विनाशाभावं तत्त्वज्ञानेन निर्हाणि च ध्योतयियुं मत्प्रुद्वाहरति—

39

वेदक्मुछणा, इति ।

39

पुक्खे हृ चप इत्यारंभ्य तृतीयं जन्मेत्यन्तेन ग्रन्थेन संसारस्य यत्क्क्रत्स्नमुप-वणितम्, यच्च संसारानिवर्हके तथ्वज्ञानमुत्तमत्न विचिक्कितं तद्यभेद्येथेजातं केनचिन्मथेग्रणाभिहितम् ।

39

तर्मंतं मथं पठति—

39

ग्रन्थेनु गथान्त्रेSप्यमवेदगं देहातां जनिमाननि विद्वा । शतेन मा पूर आयसीरग्नि्रुष्टः इत्थेना जवसा निरदीयमिति, इति ।

39

अयं नापने श्लोकोSपि पुणोक्तमेऽपि मातुङ्गेन देहावस्थांति' संद्धोधनिपद्यादि-त्यादीनां देवानां दिक्षा जनिमाननि सर्वोण्यपि जन्मान्तरन्वे दगंनुक्रमेण विदि-तवानसिम । मुखाडSदुपाङ्गोदधिरिल्यादिश्रुतिमातिपादितं परमात्मना संपादितं देवानां जन्म ज्ञातवानसिम । औपनिषदपातमज्ञानं मम संपूर्णमित्यर्थः । अथ

39

९ घ. 'जद्का' । २ क. 'लावूका' । ३ ख. 'जैननकु' । ४ ग. 'घा देहस्स से' । ५ ग. 'बमुक' । ६ ग. 'क्छाक्कुत पि' । ७ ग. घ. 'मथे' । ८ ग. 'मेव म' ।

20

त्रिपारण्यकृता-

20

एतस्माज्ज्ञानोदयादस्तान्नं वामदेवमाखसीलोनिह्नियन्तशूललासमानाः श्रृणं पुरः शतसंख्याने शरीराण्यरुण्णयथा कारागृहे डवस्थापितं तसकरं प्रबलं बद्ध-शृङ्खलाः पलायनादर्शनल्स्येव शतसंख्योपलक्षिताननन्तरान् शरीराणि यथाडहं मुक्तो न भवामि तथैवारक्षनू। इदार्नीं गुरुयाज्ञवल्क्यसादाढ़्यकृतत्वविध्यायुक्तोऽधिच-व्यामयात्संसारारुडेऽयं जालं भित्वा जगत्सं निरीक्ष्यं त्वरया चिन्ततोऽस्मि।

20

इतिशब्दो मन्त्रसामास्यर्थः ।

20

अस्य मन्त्रस्य तात्पर्य दर्शयति—

20

मानान्तरमृतः समभवतङ्गमसदृं, * इति ।

20

एतैरेतरयोगपिनिष्ठायात्मपदकैः चतुर्थः । खगदृं ।। ४ ।।

20

उपनिषत्कथनं द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ।। १ ।।

20

इतैरेतरयोगोपनिष्रदि द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।

20

इति मगधवागरणकृताङ्गणान्तर्गतद्वितीयाध्यायस्यके पद्मसंज्ञकयै प्रथमः खण्डः।। १ ।।

20

इतैरेतरयोगारण्यकरणकाण्डे द्वितीयारण्यकस्य पद्मनोऽध्यायः।। ५ ।।

20

अथाप्रति मते योऽभिहितः स वामदेवो मातृगर्भे एवं प्राणान् सद्योऽपृ-चोंकं मन्त्रार्थजातेऽभिमुखोऽभूज्‌। स वामदेव एवं मन्त्रार्थोक्तमकारणास्समतत्स्वं विद्यान्मारगक्षकेणि क्षीणे सत्यस्माच्छरीरमेदेहादेहविनाशाद्देहमुत्तरकालेऽव-स्थितः सर्वस्मात्संसारवन्यादुक्त्वाद्गुप्तितत्रिन्द्रियागोचरे खलु तस्मज्ञाने-नाजिंते लोके स्मृतकारणेनावलोक्यमाने स्वरुपे सद्यो निष्क्रान्तसैतिहरीयोक्ता-

20

नसावेभौमादिहिरण्यगर्भेन्तान्सर्वाननन्दानदानाद्द्ब्ध परमानन्दस्वरुपप्राप्त्यात्म-स्वेन प्राप्त्यामत्रो मरणरहितः। सम्भाव्रत्‌। यद्यपि गम्भे गुरुयाज्ञवल्क्योपदेशो नास्ति तथाडपि जन्मान्तरोपदेशस्य केनचिन्महातिवन्यक्कर्मणा तदानों मतिर्बद्धास्य गम्भे प्रतिवन्ध्यक्षयमपेक्ष्य ज्ञानोत्पादकत्वं संभार्वति। तथा च भगवता व्यासेन सूत्रि-तमु-"पूर्वोऽक्रमध्यमलिङ्गप्रतिपत्तिद्ब्ध लब्ध्वा" [बृ० सू० अ० ३ पा० ४ सू० ५९] इति । प्रस्तुतमतिर्वनाभावे सति यस्मिञ्जन्मन्युपदेशस्सम्भवेत्तस्मिन्नेव जन्मनि ज्ञानं भवति। अन्यथा जन्मान्तरे । कुतः । वामदेवे त्रदक्षोऽप्राप्तेति सूत्रार्थः। यद्यपि मुक्तौ काया विषयानन्दा न सन्ति तथाडपि त्रिषयानन्दानां ब्रह्मानन्दैकदेश-शत्सैन तस्मिन्नन्दनर्र्भावाद्ब्रह्मानन्दमाग्निरुपचर्यते । तस्मज्ञानिनो

20

• अत्र मुले—"व्यासाद्यानं गृहीतः ।" इत्यधिकं वत्ते ।

20

१ डह. च. "रीप्रोफा" । २ डह. व. "प्रबलक" । ३ डह. व. "नन्दलेक" । ४ म. ग. 'कलेक' ।

21

एतेरेयोपनिषदीपिका।

21

वर्तमानेऽपातङ्कादूर्ध्वं देहान्तरसंवन्धस्याभावेन देह्माणवियोगरूपस्य मरणस्याप्रसक्तत्वादृतेतद्वृत्त्यम्। समप्रह्वदित्यादिश्याऽऽङ्ग्यायसमाप्त्यर्थः॥

21

इत्यैतेरेयोपनिषदीपिकायां द्वितीयाऽऽरण्यकेऽपञ्चमाध्यायेऽथ प्रथमः खण्डः॥ १ ॥

21

इति श्रीमद्विद्यारण्यमुनिविरचितायामैतेरेयोपनिषदीपिकायां द्वितीया-

21

रण्यकेऽपञ्चमोऽध्यायः॥ ५ ॥

21

अथाऽऽध्यायारोपकरणे तस्य त्रय आारड्स्था इति्वाऽक्येन पित्रादिस्थावरान्तं संसरणार्थ स्थानत्रयं यदुक्त तत्त्वनः पञ्चवाध्याे वैराग्योत्पत्त्यर्थं पुरुपे ह वा इत्यादिना पञ्चमखतत्वम्। उह जाते भूतान्यभिे्येवलितादिनाऽऽपवादमकर-

21

णेन यत्तत्स्न्ज्ञानं संग्रिह्येहिं यच्च वामदेवोदााहरेण ज्ञानफलं संक्षितं दोंशतं तदुभयं विशदी कृत्वा पञ्चमाध्याय आरभ्यते। तत्राऽऽड्स्मा वा इदमिल्यङ्गयायेन सांपान्यतस्तच्चवर्गतो पुऱुपे ह वा इत्यङ्गयायेन प्राणानां ज्ञासूनां विचारं दर्शयति—

21

ॐ कोऽड्गय्रामिमे वयमुपास्मह कतरः स आास्मा, इति॥

21

आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीदितितश्वतोः कश्चित्स्रुपाधिक आत्मा श्रुतः।

21

तथा “स पत्मेव सीमानं त्रीङ्गयोतयैत द्वाराऽऽपात्यतेति श्वेतोः कश्चित्सोपाधिक आत्मा श्रुतः।

21

इध्यं तु प्रतिदिनं प्रतीक्षणपात्तिमे यथुपास्मह स कः सोपाधिको निरुपाधिको वेति्यः। उपासन्न नाम नैरन्त्र्येण तात्पय्येःपुरःसरेऽव्यवधाारः। अहं गच्छाम्पयहमागच्छामि ममयं देहो ममेदं गृहंमिति निरन्तरमदारेणाऽऽड्त्तमङ्य-

21

वहारो लोके दृश्यते। सोऽङ्गयमत्रोपासनत्वेनोचपचर्यते। तथा उह आत्मा श्रुता-

21

वात्मा वा इत्यादिना श्वुतः कतरः सोपाधिनिरुपाधिकयोध्ये कतरः कोड-

21

सावित्र्यः॥

21

ननु ऋतत्रः स आत्मलेव्य विचारोऽस्तु श्रुते(त्ये)ऽङ्गस्मप्त्र तस्य विचार-

21

मन्तरेराणनिष्यात्, कोडग्रयामपे्रल्यं तु विचारो न युक्तः, तस्याऽऽम्रतययगम्य-

21

त्वेन प्रसिद्धत्वादितिाऽऽहुः्य विचारहेतुमनेकाऽऽत्मकं संश्यं दर्शयति—

21

थेन वा पश्यति .थेन वा शृणोति .थेन वा गन्धान्जिघ्रति .थेन वा वाचं व्या्करोति

21

थेन वा स्टादु ण्वास्वादु च विजानाति

21

यदेतददृश्र्यं सततदेतत्स्थाणनमज्ञाने विद्यानं प्र-

21

३॥तं मेधा इऽऽत्मेऽथितिमर्मतदोँवा यू्तिः स्मृतिः

21

१ ह. व. संक्षिप्य । २ ड. वक्ष्योड्यो" । ३ ग. "योङ्क ज" । ४ ह. "ड: ।१५।

5

वियारण्यकृता—

5

संकल्प: कतुरसु: कामो वृत्ति: इति।

5

यथाऽयंप्रस्तुतप्रायम्यश्रुतन्यरूप आत्मेति सामान्याकारेरण प्रसिद्धिरस्ति तथाडपि तद्विशेषे संशयो विध्यते। वाह्यान्तःकरणेषु सर्वेऽपि चैतन्यं पृथक्पृथग्-विनिर्गयते। यथा जलनिकायेषु सलिलं सूक्ष्मतयाविलसितसदृशतया। तथासते चक्षु-रिन्द्रियाभिव्यक्तचैतन्येन देहेन्द्रियादिसंयाताभिमानी लौकिक: पुरुषो नील-पीतादिरूपं पश्यति। अतो यद्वैँ चाक्षुष्यचैतन्येन पृथक् तच्चैतन्यं किमात्मे-ल्वेका कोटि: अथ येन श्रोत्राभिव्यक्तचैतन्येन शब्दं श्रुणोति तद्विपरोत्मेति द्वितीया कोटि:। एवं प्राणादिजिह्वादिन्द्रियाभिव्यक्तचैतन्यविशेषणात्मतत्-चतुरूपसंदेहकार्तितत्वे द्वैधापयम्। चैतन्यस्यैव रूपरसादिद्वादिसाधनापकत्वं कथं वलीप्स्यात्र-यते—“यत्र रूपं रसं गन्धं शब्दानुसंधानश्रौष्मणात्।”प्तनेनैव विजानाति” इति। श्रोत्रादिन्द्रयद्वारा विप्रग्राहकत्वमभिमेय तलवकारैरप्यन्यायप्राप्ते—“श्रोत्रस्य म्रजसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राप्नोत्य माणस्स्रक्षुप्रसादहुः” इति। वाजसनेयिनोडपि तत्त्वदिन्द्रियासाक्षिचैतन्येन तत्त्वदिन्द्रियद्वारंक विप्रग्राहमभि-मेल्य तत्तदिन्द्रियानात्मा व्यवहाररमानन्ति—“माणस्य प्राणमुचचक्षुषश्रश्रुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमग्राणां मनसो यद् मनो विदु:” इति। वाजसनेयिनोऽभिव्यक्तचैतन्ये-ड्वात्मभूतस्वसंशयं दर्शोत्यवदन्तःकरणद्वयतद्विशिष्टचैतन्यविशेषणे चैतन्येऽ्वात्म-तत्संशयमभिमेय यन्देतद्‌बुद्धिमद्भिर्मिल्यादिना तत्त्वदुपाधिकसुरूपोपन्यास्यते। तत्र हृदयं बुद्धि: सा चाङ्गुष्ठमात्रि कर्हि त्वादिध्यारोपसाधनत्वादन्तःकरणमित्यु-च्यते। तस्य च हृदिविशिष्टस्य कर्ह्यात्मनो रूपादिविप्रसंकल्पनविश्लेषादिसाधनं ग्रन इत्युच्यते। बुद्धिपमान्तोर्योन्तःकरणविशेषो: समुच्चार्थश्रुकार:। एतदे-वान्तःकरणद्विध्यमभिमेय तत्तिरिक्ये—“तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयादन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमय:” इति। कौषारड्युपनिष्यनस्तत्‍म्। तस्य च मनसो द्वृतिविशेष पेत-त्संज्ञानपिल्यादिना प्रपञ्च्यते। यन्मनोऽनुसंयेतदेव द्वृतिरूपेण परिणतं सत्संज्ञा-नुमित्यच्यते। यस्मादिमे वसिष्ठति श्वासि: संबद्धम्। आज्ञानमाज्ञाशरीरभाव:।

5

विज्ञानमिदमस्मादिसृष्टिप्रलितेमवदिविवेके।। मेधा मन्नानं ग्रन्थ्यार्थोऽविनिर्णय:। मेधा ग्रन्थतदर्थधारणा। हृदयसक्तरा रूपोपलविधेहेतुमनोवृत्ति:। श्रुतीरें प्रामाण्यापदि तद्विशेषगणनाराहिल्यम्। मुनिभिर्ननं राजकार्यालोचनम्। मुनौषा तत्र स्वातचयम्। जृम्भितेज: प्रासकार्येपु मनसो व्यग्रता। यद्वा जुतिमे-

5

१ ग. क. °नु चा°। २ च. व्रा. चक्षुश्चैत°। ३ क. च. श्रोत्रेन्द्रियाभि°। ४ ग. °पत्वस°। ५ श. ग. क. श्रोत्रं म्रज°। ६ श. ग. °तर्सं°। ७ च. °शेवा प°। ८ च. °ऋच्यन्ते। य° ९ क. श. ग. च. °तं तद्°। १० क. श. ग. घ. °ननरा°।

23

पेतरेयोपनिषदीपिका ।

23

नसो रोगादिजनितदुःखित्स्वम् । स्मृतितिरत्नौषधार्थवस्तुस्मरणम् । संकल्पोदसमीनचीनेडपि वस्तुनि सम्यक्स्वप्नेन कल्पनम् । ऋतुरवदयं करिष्यामीयध्यवसायः । श्रसुः मोणनादिजीवनक्रियानिमित्ता वृत्ति: । क्रामोऽस्मिन्निहविपयाकाङ्क्षा। वच्छः स्त्रीष्वेतिकराच्याभिलाप: । द्रुतिस्वप्न: प्रदर्शनार्थ: । इत्थं चमाथा अन्येऽपि साश्चिवकराजसतामपस्स्वप्नचिन्तिता बहवो त्रिचतुःपञ्चदशख्या: । अत्र सर्वत्र किमे-तद्वृत्त्युपहितं चैतन्यमात्रं वेत्त्यं संशयकोटयो योजनीयाः ।

23

इत्यं संयम्युपनिष्य निरूप्यं दर्शयति—

23

सर्वाङ्गेर्वेदितानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति, इति ।

23

येन वा पदर्थवेत्यादिना ऋतुरसु: क्रामो वृथा इत्थंनेत्थं ग्रन्थेन यान्युपान्य-स्तान्येतान्येव सर्वाण्यपि ततद्वृत्त्युपाधिद्वारोपलक्षितस्य प्रज्ञानस्य शुद्धचैत-न्यस्य नामधेयानि संप्रधाने । प्रकृष्टं ज्ञानं मज्ञ्ञानं चैतन्यं, [ तस्य ] हि स्वतः निर्मैलत्वात्प्रकृष्टस्स्वैवायमोपाधिसंप्रकाशदर्पणः मतीयते । यदा तूपाधिदि-शिष्टत्वं परिलक्ष्य ततदुपाधिभिरुपलक्षितं शाखाचन्द्रन्याेन विचित्र्यते तदानींमुपाधिद्वारकस्यापंस्यभावात्कर्ष एव परितिष्यते । तच्व प्रकृष्टं चैतन्यं सद्भिःपुंसां विजुगुप्सातमात्रपदिनिर्णय: । उपाधिविशिष्टस्य न मुख्यमत्मत्वं शुद्धचैतन्यस्यैव मुख्यात्मत्वम्-त्यमेव विके को वृहदारण्यक—“स एष इह प्रविष्ट” इत्यादिना प्रविष्टं जीव-त्मानं मेकृत्वैवाम्नायते—“तं न परयत्स्रकृखो हि स प्राणेव प्राणो नाम

23

भवति वदनाकपदयंश्रक्षुः श्रोन्त्रैः मन्त्रानो मानस्लाव्यैत्ति करेनामा-स्वेपव” इति । अयमर्थः—देहं नस्याग्रपर्यन्तं प्रविष्टं ज्ञानक्रियाशक्युपाधिकं तमा-त्मानं विवेेकिन: पुङ्ग्रषा: स्वात्मतया नु पदर्शयति । डि यस्पात्र आत्मोपा-धिविशिष्ट: कुल्लो न भवति तस्मात्न मुख्यात्मत्वम् । अकृत्स्त्वमेव कुत इति चेतदुच्यते । प्राणाच्चेत् श्वासं कुर्वचोेन प्राणोपाधिविशिष्टतया प्राणनामको भवति । न चासौ वागादिप्युपाधिविशिष्टैःसनुगच्छति । एवं वागादिष्व्यपेक्ष-पार्थिना विशिष्ट इतरत्र नानुगच्छति । अभिवदनकाल एव वागुपाधि: । रूपदर्शनकाल एव चक्षुरुपाधि:; एवंमितरत्रापि । कर्य तद्वाल्मन्; ऋत्स्त्व-मिल्याकाङ्क्षयां माणवागाद्युपाधिवैशिष्ट्यपरिल्यांगे सति कृत्स्त्वमित्यमर्थो बृहदारण्यक एवाडSस्म्नातः—“आत्मेत्येवोपासीन्त्रत्र हेते सुख एँको भवति” इति । एवमुपाधि चैतन्यविशेषोपास्ते सवेंऽपि निरुपाधिक आत्मनन्तर्भेव-

23

इति । एनमुपाधि चैतन्यविशेषोपास्ते सवेंऽपि निरुपाधिक आत्मनन्तर्भेव-इति ।

23

१ व. च. प्राणादि'। २ व. च. “व्यवस्याकार” । ३ व. प्र. धन्या अभि । ४ व. घ. “दभेदा वृत्सयो विं” । ५ व. घ. व्र. प्रत्ये' । ६ व. घ. पूर्क उ”

24

विधारण्यकृता—

24

निति । यथा जलपात्रगताः सूर्याः सर्वेडपि तत्कल्पनाधिष्ठानभूते मुख्ये सूर्येंड-

24

नतरंवन्ति तद्वत् ।

24

तदेवं रूपादिमात्रेयतस्संस्त्वंपदार्थाविचारे निरूपाधिकं सापेक्षैतन्यं प्रज्ञा-

24

नुसंदानाभिधेयमात्रेति निर्णयोडभिहितः । अथ कतरः स आत्मेयतस्संस्तत्प-

24

ार्थ विचारेऽनिर्णीतचैतन्यस्य प्रज्ञानेत्रभितिप्रदेन संग्रृहीतं

24

ार्थे विचारे निर्णयं दर्शयति—

24

एप ब्रह्मेति एप प्राजापतिरिति सर्वे देवाः इमानि च पद्म महावाक्यानि युष्मीं वाच्यु-

24

कारा आपो ज्योतिरीयेतामिमानि । वृ स्वस्मिन्नेव बीजान्तर्गतेऽपि चेतराणि

24

चाण्डजानि च जाहुजानि च स्वेदजानि चौंडजानि च साखा ग्राः पुरुपा हस्तिनो

24

यांटिकेचे-ग्राणी जङ्गमे च व पत्त्रिणि च यच्च स्थावरं सर्वे तत्प्रज्ञानेजम् , इति ।

24

ब्रह्मादिस्थावरान्तं यज्जगदस्ति तत्सर्वं ब्रह्माजमेतत् । निरुपाधिकत्वेन मुक्त्वा

24

रुपादि: मुक्त्वा, नीपते सर्वे जगदनेतति वृप्तिस्थितिलयघवहाराणां मूलकारणं

24

नेत्रं, म्रहैव नेत्रं यस्य जगतस्त्ययाज्जातम् । अरोपजागतो मूलकारणभूतं यच्चै-

24

तन्यं तदेव कत्थः स आत्मेयतस्संस्तत्पदार्थाविचारे मुख्यात्मवेन निर्णेतव्यमिति

24

तात्पर्यार्थः । एप ब्रह्मेत्यनेन पुंल्लिङ्गकब्रह्मवदन "हिरण्यगर्भ: समवर्तताग्रे"

24

इत्यादिश्रुतिमसिद्धः प्रथमशरीरी विवक्षितः । तस्य शाखप्रसिद्धं ज्योतिपितुते-

24

तच्छब्दः । हिरण्यं देहः । प्राजापतिः प्रजाप्रकृतिद्वयात्मकभिन्नदेवतात्मक-

24

चिराद्देहः । सृक्च-देवाः अधिवार्गवादयः । पृथिव्यादीनि पञ्च महाभूतानि प्रसि-

24

द्धानि । इमानि पञ्च महाभूतानिस्थतस्यै वाच्यस्य पृथिव्यादीनांयथेतान्तनं

24

विवरणम् । इमानि चान्यानि च कुत्रलपकपेर्मार्कषपीडिलादेहंपिशाचान् ।

24

इवशब्दोऽनथकः । बीजानि कारणानि । मनुष्यादिपीलिकान्ताः सर्वे देहाः

24

स्वयं पश्यभूतकोट्यः सन्तः सजातीयदेहान्तरहेलुचेन बीजशब्दाभिधेयाः । तेषां

24

बीजानां नाजातीयत्वाभिमतार्षि जेतराणि । जेल्यनेन पतित्प्राणयाते । परस्पर-

24

लक्षणबहुमेयुक्तान्तरीत्यर्थः । अण्डजान्तरैर्यापिं पतिज्ञातमेव नानात्वं म्रपञ्चच्यते ।

24

पक्षिसपौदीनयण्डजान्ति । जारजास्ति जरायुजानाने मनुष्यगवादीन्ति । ऋमिदंशा-

24

दीनि स्वेदजान्ति । तथागुल्मादीनि पुद्गलान्ति । यथांकोपेव जरायुजानाम्भू

24

ग्राः पुरुपा हस्तिन इत्युदाहृतं । उत्तानाममुक्तानां च संशेपेणो-

24

पसंग्रहार्थं यत्किचे-ग्राप्रीत्यादि वाक्यम् ।

24

यदेतज्जगत्प्रचिस्थितिलयकारणं चैतन्यस्य प्रज्ञानेत्रभितिप्रदेन संग्रृहीतं

24

तदेव विदारणोति—

24

प्रज्ञानं प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेष्ट्रो लोक: अज्ञा प्रवृद्धा, इति ।

24

१ क. ग. "वतोत्सादको" । १३ व. प. "स्य ङ" १३ स्व. च. "रक्षेतु" । १४ मा. प. 'कार्यभूता:'

24

ङ* १५ क. स्व. ग. घ. "जोयेत । १९* । १६ क. ड. 'दिना प्र' । ७ स्व. च. घ. 'जत्वेन चै' ।

25

ऐतरेयोपनिषदीपिका ।

25

पितॄन् प्रपश्यन् निरुपाधिकचैतन्ये पूर्वोंकं सर्वे जगन्मिथ्यत्वप्रितिं रजोऽवां सर्पोविददारो-पितम्‌ । अनन्वयत्पचिहेतुत्वमुक्तम्‌ । लोकः सर्वमाणिसमूर्हः प्रज्ञानेचः प्रज्ञा चैतन्यमेव नेत्रं व्यवहाारकारणं यस्स्यासौ प्रज्ञानेत्रः । अनन सिथितिहेतुत्वपु-कोऽपि । प्रज्ञा चैतन्यं प्रातिष्ठा लयस्थानां प्रविचिकित्सिति विशेषेनेति न व्युत्पत्तः । अनन संहारहेतुत्वमुक्तम्‌ । एतावता शाश्वतान्तमसिद्ध जगज्जन्मादिस्थितिलयक-रणत्वादयं ब्रह्मणोऽऽस्तस्य लक्षणमुक्तं भवति । ऐंतस्मु लक्शणं तैत्तिरीया विस्तीर्ण-माननित—“यतो वा इमांनि भूतानि जायंते । येन जातानि जीवंन्ति ।

25

व्यत्प्रयत्नस्यपिसंविवक्षान्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद्‌वृण॒” इति । तदेवं विचारद्रयेन तत्त्वपदार्थों शोधितौ । अथ महानुभावयेन तत्त्वपदार्थयो-रैक्यं दर्शंयति—

25

प्रज्ञानं ब्रह्म, इति ।

25

सर्वंषियेएवैतस्मिन् प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्तीति चाक्येन देहेँन्द्रियादिसाक्षि-रूपं यत्प्रकृतं तंव्पदार्थरूपं निश्चितं तदेवं श्रुतेर्यादिताक्येन जगत्कारणत्वया निश्चितां परं ब्रह्म नानयोरिषदृपि भेदोऽस्ति । ऐहंपत्यगम्यत्वाकारेण यदा तिष्ठति तदा जीवन इत्युच्यते । यदा तु लक्ष्यप्रतिपादनकारो विविक्षि-तस्तदां तु ब्रह्मैत्यभिधीयते । अतो व्यवहारमेदोऽपि न तु तत्त्वतो भेदोऽस्ति । न चैवं सति पुनरंक्तिमसकृं । अन्रस्मस्तवरोक्कलवयोच्यीतव्यैरपोभेदेन पदृयो-पयोगात्‌ ।

25

एतच्च वाक्यद्वयौ विशिष्टमाभिहितम्‌—

25

"प्रत्यग्बोधो य आभाति भ्रोदृश्यावृत्यलक्षणः । अद्वयानन्ददृशौ रूपं प्रत्यग्बोधैकलक्षणम्‌ ॥ इत्थंपनोऽयतादात्म्यमुपपत्तिपत्तियेदा भवेत्‌ । अन्नह्मत्वं स्मरथ्येऽपि व्याप्यन्ते तदैव हि ॥ अतद्रूपं न पारोक्ष्यं यचैवं किं तु तत्‌ः शून्य । पृथक्प्रनैदेकरूपेप प्रत्यग्बोधोऽद्वैतत्वेऽपि" इति ॥

25

इत्थं नतराधीयाये सति जामो भतादृभियुक्त्यादित्यादिना दृपवादमकरणेन संगृहीतामातमतत्त्ववमस्माकृणयाये तत्त्वपदार्थाविचारभूयेन (ञ) प्रपञ्चितम्‌ । अथ तत्‌ज्ञानफलं दर्शंयति—

25

श्र प्रखेल श्रुतेनाडऽस्मालोकोदृक्म्यादिसूत्र्यनुसृत्यै । १ क. ख. गा. घ. "मुक्तं भवति" ए° । २ क. ख. गा. घ. "दृं च ज°" । ३ ऋ. एतच ठ° । व. एवं तु ल° । ४ ख. गा. घ. ड. च. "हा न वान°" । ५ व. "रुत्क्र°" । ६ ख. घ. "मुधियुस्से०" । ५ क. ल. ग. "मुधियेन" ।

5

विधारण्यकृता—

5

खल्वेके सूत्रान्कामानाद्वादामृतः समभवत्समभवत्, इति ।

5

इत्यैतरेयोपनिषच्यात्मपदके पञ्चमः खण्डः ॥ ९ ॥

5

उपनिषत्कमेण तृतीयाध्याये प्रथुमः खण्डः ॥ १ ॥

5

इत्यैतरेयोपनिषदाद् ऋषिरोहध्यायः ॥ २ ॥

5

इति मत्रगारण्यकाण्डान्तर्गतेऽध्यायारण्यकेऽध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ९ ॥

5

इलैतरेयारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यकेऽध्याये पञ्चमःखण्डः ॥ ६ ॥

5

यः पुमान्त्स्थाद् ब्रह्मेत्येव जानाति स पुमान्त्स्थेन प्रबनेनाड्वस्मात् चैतन्यस्व-

5

रूपेण स्वयमपरिवर्तते । तस्मिन्नूर्हि च विदेहस्मृति मतिपयते । तनुकृतिमतिपाद-

5

कपम्साल्लोकांदिति वाक्यं पूर्वस्मिन्पञ्चमाःपादयाये व्याख्यातम् । तस्मैव वाक्यस्य

5

व्यारुयातस्य पुनरप्यत्रोक्तिसत्वच्विध्योपसंदाराथी । समप्रत्नदिल्यभ्यासोद्-

5

ध्यायसमाप्त्यर्थः ॥

5

इत्यैतरेयोपनिषदीपिकायां द्वितीयारण्यकेऽध्याये पञ्चमःख्या-

5

य प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

5

इति श्रीमदैतरेयारण्यकमुनिविरचितायामैतरेयोपनिषदीपिकायां द्वितीया-

5

रप्यक पञ्चमोऽध्यायः ॥ २ ॥

5

पश्रे तस्यानिचो परिसमाप्य समपे शान्तिकरं मत्रं पठत्ति—

5

ॐ वाङो मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रति-

5

ष्ठितमाविरवीरं ण ए॑व मे म आ॑णि सः । श्रुते॑

5

मा प्रहासीरनऽऽध्येतॆनाहोरात्रान्तसंद्रधाम्युम्त

5

वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्नमवतु तद्वकारमुत वजॆराम्, इति ।

5

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

5

इत्यैतरेयोपनिषच्यात्मपदके पञ्चमः खण्डः ॥ ६ ॥

5

उपनिषत्कमेण चतुर्थाध्याये प्रथुमः खण्डः ॥ १ ॥

5

इत्यैतरेयोपनिषदि चतुर्थोऽध्यायः ॥ ८ ॥

5

इति मत्रगारण्यकाण्डान्तर्गतद्वितीयारण्यके सम्पमोऽध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

5

इत्यैतरेयारण्यकाण्डे द्वितीयारण्यकेऽध्याये पञ्चमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

5

यथोक्ततरविधिमतिपादकग्रन्थपाठे प्रधाना मदीया बुद्दिसक्ता प्रजासि

5

प्रतिम्किता, मनसा यथच्छन्दजातं विरोक्षितं तदेव पठति । ग्रन्थे मदीयं बुद्धि

5

१ ङ् च. तदूर्हं वि° । २ ऋ. ग. प. 'दित्यादिपें वा° ।

27

ऐतरेयोपनिषदीपिका ।

27

प्रतिद्वन्दितम्, यथाद्रियामतिपादकलेन वक्तव्यं श्रद्धाजातमस्ति । तदेव मनसा विवश्यते । एवमन्योन्यानुयहीते वाङ्मनसे विद्याधिग्रण्यर्थं साकार्येनावधार्यिदं शव्दनुतः । मनसा सावधानत्वाभावेऽसुनोमच्चमलापादिवाचां त्किचिदुसंगतं वृत्त्यात् । तथा च वाचः पाटवाभावेऽसति गदूदरुपया वाचा विवक्षितं सर्वं यथावच्छोभायते । अतत्सयोगानयोर्नानात्कुल्यामस्तिलयेनैव प्राध्यते । आविःशब्देन स्वप्रकाशं ब्रह्मवैतन्यमुच्यते । प्रज्ञानशब्देन व्यवहारहुत्ववातत्स्याद्विभूतिरूपपतत्वम् । तथाविध हे आत्मनिष्ठ पदर्थमात्रेरपेक्ष । अविद्यावारणापनयेन प्रकटी भवत् । हे वाङ्मनसे जे मदार्थे वेदत्रय यथोक्ततन्वविधाप्रतिपादकस्य ग्रन्थस्यार्ऽडणीसृ आनयनसमये ऽथवतं मृजे श्रुत्व मया श्रोत्रेणावगतं ग्रन्यातदर्शेजातं म्र प्रद्यसींपो परिल्यजतु विस्मृतं म्र भूदित्यर्थे । अज्ञा डरक्षिते ग्रन्येन विस्मरणरहितेनु- होरात्रानुसंधानेऽपि संप्रयोज्यामि । अहनि रात्रौ चाड्डलस्य परित्यज्य निरन्तरं पठाभ्यस्ये । अस्मिन्पाठिते ग्रन्थे श्रुतं परमार्थतः स्फुटु वस्तु वंदिष्यामि, विपरीतार्थकत्वान् कदाचिदपि मा भूदित्यर्थे । कर्हि मानसे सत्यं वाचिकं मनसा वस्तुतत्त्वं च विचार्य वाचा वृद्धियाधीयतेर्थे । तन्मया वाङ्मयं ब्रह्म- तत्त्वं म्रों ध्यायत्वत सम्यग्ज्ञानेन पालयत् । तथा तह्हतत्त्वज्ञेन सकारमात्रायेप- तु बोधकत्वसाध्येपदानैन पालयतु । पुनरमृतत्व ममित्युक्तिः फलविपया । पूर्व साधनकाले शिष्याचायौः पाल्यं प्रार्थितम् । इदानीं फलकालेsपि प्राथ्यते । ततः शिष्यस्याविध्याकार्यनिवृत्तिः फलम् । आचार्यस्य तु तादृशाशि- घ्यदर्शनेन विशिष्टसंपादयमहतिर्मुक्तिः फलम् । अननेन मच्चपाठेन विद्योत्पत्तेः पुरा विचामितवन्धका त्रिग्रा परिहियन्ते । विद्योत्पत्तेश्चैवमसं- भावनाविपरीतभावेनोत्पादका त्रिग्रा परिहियन्ते । अर्हतु वक्कारमपिल्यम्या- सोडध्यायसंपत्तयोर् द्वितीयारण्यकसमाप्त्यर्थेश ॥

27

वेदार्थस्य प्रकाशेन चक्षो हृदय निवासयन् । पुरमर्मश्शकृशुमो देहादिदेहावरोहणेः ॥ १ ॥

27

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याणां विद्यारण्यमुनिनिर्- चितायामैतरेयो- पनिषदीपिकायां द्वितीयारण्यकं समाप्तप्रयौः ॥ ७ ॥

27

इति द्वितीयारण्यकं समासम् ॥ २ ॥

27

समाप्ता चेयमैतरेयोपनिषदीपिका ।

27

१ क. °दार्श्य ग्रं° । २ क. °वै वागिन्द्रिये सु° । ३ ड. °श्रे: । टक्सि° । ४ ल. घ. 'चिकमधिके म्र° । ५ स्व. घ°: काले शिष्याचार्यौः पाल्यसीलर्थः । १ त° । ६ क. ल. ग. घ. च. °युक्त° । ७ स्व. च. °नालपा वि° ।