1. Alamkara Samgraha Of Amrtanandayogin Adyar

GOVERNMENT OF INDIA

DEPARTMENT OF ARCHAEOLOGY CENTRAL ARCHAEOLOGICAL LIBRARY

CLASS

CALL No. Sa4A Amx-K.R.

D.G.A. 79.

581

The Adyar Library Series-No. 70

GENERAL EDITOR : G. SRINIVASA MURTI, B.A., B.L .. , M.B & C.M., VAIPYARATNA Director, Adyar Library

ALAMKĀRASAMGRAHA

OF AMRTĀNANDAYOGIN

अलंकारसंग्रह:

अमृतानन्दयोगिकृतः

ALAMKĀRASAMGRAHA OF AMRTĀNANDAYOGIN

EDITED BY PANDIT V. KRISHNAMACHARYA AND PANDIT K. RAMACHANDRA SARMA

Sa 4A Amr/K. R. Chand Mu Bocksellers & Mehar al Publishers N. / S

THE ADYAR LIBRARY 1949

Price Rs. 9-0-0

581

Date. 3- 12. 53

Oell No.

Printed by C/ Subbarayudu, at the Vasanta Press, The Theosophical Society, Adyar, Madras

PREFACE

THE Alamkarasamgraha of Amrtananda-Yogin is a good work on Poetics. No apology is needed for bringing out a critical edition of an important work as this, chiefly because of its treatment of the subject in full with brevity and lucidity. The term Poetics in its wide sense embraces within its scope many topics such as the theory of poetry, types of poetical works, merits and demerits of poetry, figures of speech, dramaturgy, and sentiments (rasas). No doubt there have been already some famous works on the subject written by Bhamaha, Dandin etc., but they do not deal sufficiently with the subjects of the Poetics. Thus the importance of the Alamkarasamgraha now published, rests on the fact that it.deals with all the subjects relating to the Poetics. This work may be held as medieval between the Kavyaprakas'a of Mammața and the Sāhityadarpaņa of Vis'vanatha. It is understood that the work was once published at Calcutta in 1887 for chapters 1 to 5 only. I have not been able to secure a copy of the edition, though I have made several attempts for it. Though I have been having in mind for the last 15 years, a desire to have the work critically edited and published, I could not

vi

achieve this for lack of good manuscript material of the work. When I happened to prepare an Alphabeti- cal Index of the Sanskrit MSS. in the Adyar Library, I came across with the MSS. of the work completing the chapters 1 to 11. Again when I was recently engaged in editing the Samkalpasuryodaya with commentaries for the Adyar Library Series, I came to know that the Alamkarasamgraha has been quoted in both the text and the commentary of Ahobala (1530 A.D.). Then I made up my mind to take the work in hand and expedite its publication as early as possible. Now I have great pleasure in availing.myself of the good opportunity for editing and publishing the work in the Adyar Library Series by the kind permission of the Honorary Director and the Honorary Curator of the Library. It is also a matter of gratification that I seeured the valuable co- operation of my colleague Pandit K. Ramachandra Sarma in editing the work. The edition is based on the following MSS :

1. A. Paper MS. Devanāgarī Script. No. 38. F. 10. Good Condition. Chapters 1 to 11. The Adyar Library, Madras. 2. A 1. Palm-leaf MS. Telugu Script. No. 19. N. 24. Injured condition. Chapters 1 to 6. The Adyar Lib- rary, Madras. 3. A 2 or 3. Palm-leaf MS. Telugu Script. No. 19. N. 30. Injured condition. Chapters 6 to 11. The Adyar Library, Madras. d 100 4. P. Paper MS. Devanagari Script. No. 430 of 1899- 1915. Good condition. Chapters 1 to 6. The Bbandarkar Oriental Research Institute. Poona.

vii

5. U. Palm-leaf MS. Telugu Script. Injured condition. Chapters 1 to 10 (with gaps). The University Library, Madras. 6. G 1. Paper MS. Devanāgarī Script. No. R. 2126. Good condition. Chapters 1 to 5. Government. Oriental MSS. Library, Madras. 7. G 2. Palm-leaf MS. Telugu Script. No. D. 12794. Injured condition. Chapters 1 to 5. Government Oriental MSS. Library, Madras. 8. G 3. Paper MS. Devanāgarī Script. No. R. 2186. Good condition. Chapters 6 to 10 (with gaps). Government Oriental MSS. Library, Madras. 9. M 1. Paper MS. Kannada Script. No. 479-480. Good condition. Chapters 1 to 6. Government Oriental Library, Mysore. 10. M 2. Palm-leaf MS. Kannada Script. No. 1197. Good condition. Chapters 1 to 6. Government Oriental Library, Mysore. 11. S. Paper MS. Devanāgarī Script. Fair condition. Chap- ters 1 to 11. Obtained from Pandit H. Sesha Ayyangar, Formerly Junior Lecturer in Kanarese. University Institute of Oriental Studies and Research, Madras.

The authorities of the various Libraties mentioned above are thanked for the kindness in lending their MSS. for collation. My esteemed friend Dr. V. Raghavan of the Madras University informed me that Pandit H. Sesha Ayyangar, had a transcript of the work compared with different MSS. and with the variations in readings noted. On hearing this when I personally approached my friend Pandit H. Sesha Ayyangar with a request for a loan of his MS. he readily gave me the MS. and allowed to use

viii

it for the edition. To these gentlemen I remain very greatly indebted. Finally the authorities of the Vasanta Press, Adyar, have to be thanked for the prompt execution of printing and the neat get up. V. KRISHNAMACHARYA

INTRODUCTION

THE Alankarasangraha of Amrtananda is now pub- lished in full for the first time. There was an in- complete edition of the work from Calcutta with an English translation some seventy years ago. Even a copy of that edition is rare, and not procurable. Presumably it is on the basis of this or on the basis of the description of the work in the Descriptive Catalogue of the Government Oriental Manuscripts Library, Madras (No. 12952) which too contain only five Chapters, that Dr. S. K. De has mentioned the work as having five chapters, in his History of Sanskrit Poetics, Vol. I, P. 285. M. Krishnamachariar in his History of Classical Sanskrit Literature says on P. 767 (Sec. 876) that " Amrtānandayogin's Alankārasangraha in 10 Chapters is an extensive work written at the instance of King Manva son of Bhatibhumipati who probably lived about 1250 A.D." But in the foot-note below this he says that "The copy in the Gautami Library of Rajamundri and TC, III. 2980 contain all the nine chapters." I gave these citations only to show how rare the work is, and how meagre is information about it available to scholars about the works. Pandit V. Krishnamachari of the Adyar Library, in collaboration with Sri K. Ramachandra Sarma, has made use of a large number of manuscripts in 2

x

preparing this edition and the material at his disposal has been noticed by him in his Preface. The work is in eleven chapters called Paricchedas, and deal with all aspects of Alankarasastra. Bharata's Natyasastra is essentially a treatise on dramaturgy and he deals with all the facts relating to the Alankarasastra as elements of a Drama. The S'astra later was split up into three separate S'astras, relating to Poetry, Drama and Music. Dandin, Bhamaha, Vamana and Mammata deal only with Poetry. S'arngadeva's Sangītaratnakara is the representative work on Music. The Dasarupaka deals with Dramas. In this work, Amrtananda deals with both Poetry and Drama. Music always remained a separate Sastra and never came within the scope of the Alankarasastra. The eleven Chapters in this work deal with the following topics :

1. Varņaguņavicāra 7. Sandhyanganirņaya 2. Sabdārthanirņaya 8. Vrttinirūpaņa 3. Rasanirņaya 9. Rūpakanirūpaņa 4. Netrbhedanirņaya 10. Nāțyālańkāranirūpaņa 5. Alankāranirņaya 11. Cāțuprabandhanirūpaņa. 6. Doșaguņanirņaya

The detailed contents will show how elaborate the treatment of the subject is, though the treatment is brief. The whole work is in the form of Karikas, like the works of Bhamaha and Dandin. On the whole there are about 725 verses in the eleven Chapters. The

xi

ninth Chapter is the longest with 163 verses and the tenth is the shortest with only 20 verses. Besides the text portion, the author gives nearly four hundred verses as illustrations. Some of them are his own compositions. A large number could be traced to well-known works, and many could not be traced at all. Besides the mention of the author's name in the colophons, he mentions his own name as the author in the body of the work itself :

स कदाचित् सभामध्ये काव्यालापकथान्तरे। अवोचदमृतानन्दुमादरेण कवीश्वरम् ।। I. 5 मया तत्प्रार्थितेनेत्थममृतानन्दयोगिना । I.8

He wrote the work as desired by King Manna son of Bhaktis'vara, and their names are mentioned in the following verses: उद्दामफलदामुर्वीमुर्वीमुदधिमेखलाम्। भक्तिभूमिपतिः शास्ति भवपादाब्जषट्पदः ।

सोमसूर्यकुलोचंसो महितो मन्नभूपतिः ॥ I-3, 4

The contents of the various Chapters are also enume- rated by him in this Introductory portion as follows : वर्णशुद्धि वाक्यवृत्ति रसान् भावाननन्तरम्। नेतृमेदानलंकारान् दोषानपि च तद्रुणान्। नाठ्यघर्मान् रूपकोपरुपकाणां मिदा अपि। चाटुप्रबन्धमेदांश्ष संकीर्णोस्तत्र तत्र तु । I. 6, 7

xii

He says definitely that he has made more a compila- tion from ancient works than an independent work, in : तन्त्रान्तरोदितानर्थान् वाक्यान्येव क्वचित् क्वचित् । संचित्य क्रियते सम्यक् सर्वालंकारसंग्रहः ॥ I. 9 The author's indebtedness in writing this work to ancient authors and works is quite plain and something will be said about this later. The manuscripts read the name of the king as Manma, Manna and Manva. The reading Manna is adopted in the text as this is the reading found in the manuscript on which this edition is mainly based. The other readings are given in foot-notes. The inscriptions read the name as Manma. There are a few kings bearing this name. It is not definitely possible to identify. this King Manma who suggested the writing of the work to the author. The father's name is given as Bhaktibhūmipati in verse I-3 cited just above. In the verse under Kārikā 24 of Chapter III, the king is mentioned as Bhaktī- s'anandana in : भक्तीशनन्दन भवद्विरहे मृगाक्षी मन्नक्षितीश मदनज्वरकर्शिताङ्गी । III. 24 The other epithets that the author uses in referring to the King are: (1) Varangabhima in the concluding verse of the first Chapter : स्फूर्ति प्रयातु भवतो भुवनेषु कीर्ति: कौतूहल्नि तव सन्तु वराङ्कमीम ।। I. 37

xiii

(2) Samaranirankus'a and Nūtnasāhasānka in the con- cluding verse of the second Chapter : प्रभवतु भवतः प्रतापभानु: समरनिरङ्कुश नूत्रसाहसाक्क । II. 36 (3) Dinanāthavams'ya in : राकाविधोरपि रवेरविशेषतापात् सा जागरादपि सखी मम मन्नभूप। जानाति नान्तरमनन्यजबाणजालै- र्दींना निशादिवसयोर्दिननाथवंश्य ॥ III.24 (4) Komaränkabhima (where the first syllable must be read with a short " O") in : नेत्राम्बु सा त्यजति नेतुमपारयन्ती कोपेन मन्ननृपते कोमराङ्कमीम ॥I III. 26 (5) Tondaniryankakara in the concluding verse of the fourth Chapter : नेतारो बहवः सन्तु ; धीरोदात्तो जगत्त्नये। तोण्डनिर्यक्ककारस्त्वमेको मन्नमहीपते। IV. 56 (6) Vivekavidyādhara in the concluding verse of the fifth Chapter : नानाविधालंकृतिनन्धवर्षो कन्यामिवैनां कवितां वृणीष्व। अस्यां यशःसन्ततिवृद्धिरस्तु विवेकविद्याघर मन्नभूप । V.66 (7) Garvitāriyama and (8) Gandaraganda in the con- cluding verse of the sixth Chapter : त्वच्चरित्रमिव साधु निषेव्यं गर्वितारियम गण्डरगण्ड ।I VI. 116

xiv

(c) Rajaguru in the concluding verse of the eleventh Chapter : रक्ता सती राजगुरो विचित्रं मन्नक्षमानाथ मरालशुभ्रा ॥ XI. 58 These references are of little help in identifying the King. In so far as there is a citation from Nava- sahasankacarita of Padmagupta, the reference to nutnasahasanka must be to the hero of that work (See below where citations are dealt with). There is one reference that is of some help in fixing the King's identity, and that is the mention of him as the King of Vengi in : वेङ्विक्षोणिभुजा' पराक्रमयुजा निर्वासिता वैरिण: संविष्टाः प्रतिचत्वरं प्रतिमठं ये नूत्नकापालिका: पूयार्द्रव्रणसंस्पृशो व्यपनयन्तः सत्वरं मक्षिका मिक्षाभक्तविकीर्णशाकशकलान्येकत्र संचिन्वते ॥ III. 44 There is the following as the concluding verse of the third Chapter : रसभावोचितवर्णै: कर्णामृतवाक्यकल्पितैः श्रोकैः । लोकैरपि लाल्यगुणो मानिन्निरुवत्तुगण्ड मन्ननृप ।। III. 65 The epithet between Manin and Mannanrpa in the last Pada is not clear. The reference to Karnamrta is tempting. But I am not able to see any trace of Lilasuka's Karnamrta in the verses cited from other 1 The reading in the body of the text is given as aw; but the reading afr is given in the foot-note.

XV

works or verses compose by the author himself, found in this Chapter. If this could be established as a reference to Lilasuka's Karnamrta, that is a valuable document. Towards the end of the fifth Chapter there is an enumeration of the Pramanas as accepted by the various systems of philosophy, and the passage is found in Varadaraja's Tarkikaraksa; and certainly the author must have taken the passage from that work. The passage is : प्रत्यक्षमेकं चार्वाका: कणादसुगतौ पुनः ।। अनुमानं च तच्चाथ सांख्याः शब्दं च ते अपि। न्यायैकदेशिनोऽप्येवमुपमानं च केचन।। अर्थापत्या सहैतानि चत्वार्याह प्रभाकरः । अभावषष्ठान्यंतानि भाट्टा वेदान्तिनस्तथा ॥ संभवैतिह्ययुक्तानि तानि पौराणिका जगुः ॥। V. 51-541

There is no doubt about the fact that Amrtananda was later than Varadaraja the author of the Tarkikaraksa. Amrtananda cites from a large number of works and also mentions the names of various works, many of which are rare. This has a double importance. They help us in fixing the date of Amrtananda ; they also reveal the names and contents of work till now unknown or little known. When the date of Amrta- nanda could be finally settled, these facts will be of help in settling the dates of other works found mentioned

'Çf, Tārkikarakșā, verses 7-10, p. 56. (Pandit Reprint).

xvi

in his work. It is in dealing with the Drama that the author mentions a large number of works; when he cites illustrative stanzas, he does not mention the source; but names of most of them are already known. I first take up the works mentioned by Amrtananda, and then I will take up the citations from works found in the work of Amrtananda. 1. Udāttarāghava This work is mentioned in यथा बालिवघस्त्यक्तश्छद्नोदात्तराधवे। IX. 34

This must be the Drama by Mayuraja who is also the author of Tapasavatsaraja. 2. Kanakavatīmādhava. The work is mentioned in शेषं नाटकवत्सर्वै संलाप: समुदाहृतः । निदर्शनं कनकवतीमाधवं समवेक्ष्यताम् ।। IX. 140, 141

The mention here follows a description of Natika, Sattaka, Troțaka, Prekşaņaka, Goșthī, and Bhaņika. After this, there is the variety called samlapa, and the samlapangas are given. The verses quoted above come after the enumeration of these Angas. In verses 2 to 4 in the beginning of this Chapter, he enumerates sixteen varieties of Uparupakas, and this is mentioned among them. The Uparupakas according to Amrta- nanda are: नाटिका सट्टकं त्रोटः प्रेक्षणं गोष्ठिभाणिके। संलापकश्च प्रस्थानं काव्यं हल्लीसरासके।

r xvii

श्रीगदितं च लासिका दुर्भल्ली नाट्यरासकम् ॥ IX. 2-4 उल्लाप्यमुपरूणाणि भवन्त्येतानि षोडश । IX. 2-4

3. Kāmadattā This work is mentioned in अथ स्याद्धाणिकोदात्तनायकैकाङ्कभूषिता॥ IX. 128 मुख निर्वहणोपेता ; कामदत्ता निदर्शनम् । IX. 134 This is here given as illustration of a Bhanika, which is one of the Uparupakas. 4. Keliraivataka This work is mentioned in हल्लीसकं तु सप्ताष्टदशस्त्रीजनसंकुलम् ।। IX. 146 निदर्शनं भवेदस्य केलिरैवतकं मतम्। IX. 148

This is here given as illustration of Hallisaka. 5. Krīdārasālaka This work is mentioned in करुणं स्त्री समासीना गायेद्यत्र पठेदपि।। एकाड्के भारतीप्रायं तच्छ्रीगदितमुच्यते । IX. 151, 152 प्रसिद्धनायकं ज्ञेयं यद्वत् क्रीडारसालकम्। IX. 153 It is given here as illustration of srigadita. 6. Jāmadagnyajaya This is mentioned in ख्यातेतिवृत्तो व्यायोगः ख्यातोदात्तनराश्रयः । IX. 78 अस्त्रीनिमित्तसड्ग्रामो जामदग्न्यजयो यथा। IX. 79 This is an illustration of Vyayoga. 3

xviii

7. Tripuradāha This is mentioned in इदं त्रिपुरदाहे तु लक्षणं ब्रह्मणोदितम्। ततस्त्रिपुरदाहश्र डिमसंज्ञः प्रयोजितः1 ॥ IX. 77 This is given as illustration of Dima, and it is so mentioned in Bharata. 8. Devīpariņaya. This is mentioned in देवीपरिणयाख्यानं नवाक्कं परिकीर्तितम्।। IX. 50 This is an illustration of a Nataka with nine Acts. ' The first half of this verse is not found in Bharata; but the "line' is found at the end of the definition of Dima in Bhavaprakas'a (P. 248, L. 3). The second half is found in Bharata (IV-10). Bhavaprakasa mentions the story of how Brahma composed the Pima called Tripuradāha, as narrated by Vyāsa: व्यासप्रोकेन मार्गेण कथयामि यथार्थतः P. 55, L. 21. श्रुत्वेतद्वूचनं प्रीतो ब्रह्मा देवैः समन्वितः। ततस्त्रिपुरदाहाखूयं रूपकं सम्यगभ्यधात्॥P. 56, LL. 17, 18. But in Bharata, it is not clear whether Brahma composed this; all that is said is that Brahma composed a Samavakara, and the Bharatas staged that and also Tripuradaha, in the presence of S'iva : ततः सार्ध सुरैर्गत्वा वृषभाङ्कनिवेशनम्। समभ्यर्च्य शिवं पश्चादुवाचेदं पितामहः ॥ मया समवकारस्तु योऽयं सष्टः सुरोत्तम। श्रवणे दर्शने चास्य प्रसादं कर्तुमर्हसि॥ पश्याम इति देवेशो द्वहिणं वाक्यमन्रवीत्। ततो मामाह भगवान् सज्यो भव महामते ॥।' ततो हिमवतः पृष्ठे नानानगसमाकुले। बहुचृतनुमाकीर्णे रम्यकन्दरनिर्झरे॥ पूर्वरशे कृते पूर्व तत्रांयं द्विजसत्तमाः । तथा त्रिपुरदाहय् डिमसंझः प्रयोजित: ॥ IV. 6-10,

xix

9. Nalavijaya This is mentioned in अष्टाकं नलवीजय: ॥ IX. 49 This illustrates a Nataka in nine Ankas. The name is given as Nalavījaya, with the vowel lengthened.1 10. Bālarāmāyaņa This is mentioned in बालरामायणं नाम दशाक्कं नाटकं मतम्॥ IX. 50 This illustrates a Nataka in ten Acts. This is the well-known work of Rajas'ekhara. 11. Balivadha This is mentioned in अप्रवेशकविष्कम्भमेकाक्कं प्रेक्षणं विदुः । निदर्शनमिह ज्ञेयं वस्तु बालिवधादिकम्॥ IX. 125 This is given as illustration of Prekşanaka. 12. Bindumati This is mentioned in दुर्भल्ली चतुरद्का स्यात् कैशिकीभारतीयुता। निदर्शनं भवेदत्र यथा बिन्दुमती मता॥ IX. 158 This illustrates Durbhallika 13. Madalekhikā This is mentioned in अष्टाकं मदलेखिका। IX. 121 This illustrates a Trotaka in eight Acts. 1 See foot-note in the Text.

xx

14. Madhavodaya This is mentioned in निदर्शनं तु काव्यस्य विज्ञेयो माघवोदयः । IX. 146 This illustrates a Kavya, which is one of the Upa- rupakas. 15. Marīcavañcana This is mentioned in मारीचवश्चनं नाम पञ्चा्कं परिकीर्तितम्॥ IX. 48 This illustrates a Nataka with five Acts. 16. Menakānahușa This is mentioned in मेनकानहुषाख्यं स्यान्नवाक्कं परिकीर्तितम् ॥IX. 121 This illustrates a Trotaka in nine Acts. 17. Menakādvija This is mentioned in अथ रासकमेकाऊं सूत्रधारेण वर्जितम् ॥IX. 148 गर्भावमर्शशून्यं च यथा स्यान्मेनकाद्विजम्। IX. 151 This illustrates a Rasaka. 18. Raivatamadanikā This is mentioned in : अथ गोष्ठी मतैकाक्का कैशिकीवृत्तिशालिनी।IX. 126 निदर्शनं रैवतमदनिकाख्यमिहोदितम।IX. 128 This illustrates a Goșthī 19. Vikramorvasis'i This is mentioned in पञ्चां विक्रमोर्वशी ।IX. 122

xxi

This illustrates a Trotaka in five Acts. This is the well-known work of Kalidasa. 20. Vilāsavatī This is mentioned in :

नाट्यरासकमेकाक्कं बहुताललयात्मकम्। IV.159 निदर्शनं दर्शनीयं स्याद्विलासवती यथा ॥ IX. 161 This illustrates the Uparupaka type called Natya- rāsaka. 21. Viracarita This is mentioned in काल्पितो वीरचरिते वधस्तस्यैव चान्यथा। IX. 35 This is evidently the Mahaviracarita of Bhavabhuti and relates to avoidance of what is opposed to the virtues of a true Hero; in Udattaraghava, the killing of Bali by deceipt is not mentioned; but in Mahavira- carita, it is mentioned, but not as by treachery. 22. Veņīsamhāra This is mentioned in वेणीसंहारसंज्ञं तु षडडकं नाटकं मतम् + IX. 49

This too is the well-known drama of Bhattanarayana. This illustrates a Nataka in six Acts. 23. Sakuntala This is mentioned in : शाकुन्तलं तु सप्ताङ्कम्। IX. 49

This is the Drama of Kalidasa and illustrates a Nataka in seven Acts.

xxii

24. Sṛgaratilaka This is mentioned in : विलासोद्दिष्टसंयुक्तं प्रस्थानमिति कीर्तितम । निदर्शनमिह ज्ञेयं शरृङ्गारतिलकाह्रयम्।IX. 143

This illustrates the Uparupaka type called Prasthana. 25. Stambhitārambha 1 This is mentioned in

सप्ताक्कं स्तम्भितारम्भ: । IX. 121

This illustrates Trotaka with seven Acts. Some of these works are mentioned in books on Dramaturgy like Bhavaprakasa, Natyadarpana and Natakalakşanaratnakosa. I compare below the lines in Alankarasangraha with the corresponding lines in these books, in so far as they relate to rare works. 1. Udattaraghava. This is mentioned in Alankara- sangraha to explain how incidents adverse to the qualities of a Hero should be avoided. But in Natyadarpana, it is mentioned to illustrate Yukti, one of the Angas of the Mukhasandhi' (p. 66), in dealing with 21 other sandhyangas, at the close of 1 Bhavaprakasa gives the name as stambhitarambha. 'The Angas are : उपक्षेप: परिकर: परिन्यासः समाहितिः । उद्बेद: करणं चैतान्यत्रेवाथ विलोभनम् । भेदनं प्रापणं युक्तकिर्विधानं परिभावना। सर्वसन्धिष्वमूनि स्युर्द्वदशाजं मुखं धरुवम्॥ P. 59 यथोदात्तराधवे लक्ष्मण: । P. 66 This may be compared with the text VII. 20, 21.

xxiii

the first Viveka1 (p. 116) and in dealing with Dhruva to illustrate Akşepa2 (p. 194). The other two works do not mention this Drama. 2. Kanakavatīmādhava : Alankarasangraha gives this to illustrate Samlapa, a kind of Uparupaka; but Natakalakșaņaratnakosa gives this to illustrate Silpaka: अथ शिल्पकः ब्राह्मणनायकोपेतः । यथा कनकवतीमाघवः। 3029 3. Kāmadattā: Both Alankarasangraha and Natakalakşanaratnakosa illustrate Bhanika with this: अथ भाणिका। उदात्तनायिका। सूक्ष्मनेपथ्य विभूषिता । एकाक्का कैशिकीभारतीवृत्तिप्रधाना मन्दपुरुषा। यथा कामदत्ता । 3160, L. 61 4. Keliraivataga : This is cited to illustrate Halli- saka in Alankarasangraha, Natakalakşaņaratnakosa and Bhavaprakasa: अथ हल्लीसकम्। सप्ताष्टनवयोषिद्धषितम। कैशिकीवृत्तिप्रायम् , बहुताललयात्मकम्। एकाङ्कम्। एकपुरुषप्रधानम् । अनुदात्तवचनकृतम्। यथा केलिरैवतकम् ।N. L. K. 3554-56

, 'These 21 Sandhyangas are : साम मेदस्तथा दण्डो दानं च वध एव च। प्रत्युत्पन्नमतित्वं च गोत्रस्खलितमेव च। साहसं च भयं चैवं भीर्माया क्रोध एव च। ओज: संवरणं भ्रान्तिस्तथा हेत्ववधारणम् ।। दूतो लेखस्तथा स्वप्रश्वित्रं मद इति स्मृतः। यथोदात्तराघवे हेत्ववधारणात्मा उपक्षेप: ।

चित्रार्थ रूपकं गेयं पश्चधा स्यात् कविध्रुवा॥P. 193 यथोदात्तराघवे रामस्य प्रस्तुतशत्तारोहंघनेन। "अरे रे तापस । etc. P. 194

xxiv

अथ हल्लीसकं सप्तनवाष्टदशनायिकम् I Bh. Pr.P.266, L.24 सानुदात्तोक्ति चैकाक्कं कैशिकीवृत्तिभूषितम्। एकाक्कं वा भवेद्ूयङ्कं विमर्शमुखसन्धिमत् ॥ सगेयलास्यं यतिमत्खण्डताललयान्वितम्। एकविश्रामसहितं यथा स्यात् केलिरैवतम् । P. 267, LL. 1-4 5. Kridārasālaka: Both Alankrasangraha and Natakalakşanaratnakos a illustrate Srīgadita with this : अथ श्रीगदितम्। यत्र स्त्री करुणमासीना पठति। एकाङ्कमुदात्तवचन- कृतं भारतीवृत्तिप्रधानं प्रख्यातवस्तुनायकं यथा क्रीडारसालम्।13157-59 6. Jamadagnyajaya: Alankarasangraha and Natyadarpana mention this in connection with the description of Vyayoga: अस्त्रीति1 अस्त्र्यर्थसंग्रामसंयुक्तश्च यथा जामदग्न्यजये परशुरामेण सहस्ार्जुनवध: कृत: । P. 123. 7. Tripuradaha: This is the example for Dima in Alankarasangraha and Bhavaprakasa: उद्धतैर्देवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगैः । भूतप्रेतपिशाचाद्यैर्डिम: षोडशनायकः ॥I शृक्कारहास्यविधुरै रसैर्दीपैर्निरन्तरः । कैशिकीवृत्तिरहितो मारत्यारभटीयुत: ॥ लुप्तावमर्शसन्धिश्च चतुःसन्घिसमन्वितः । अभ्ञिरौद्ररसोपेतो बीभत्सादिनिरन्तरः॥ प्रख्यातवस्तुविषयो न्यायमार्गीणनायकः । चन्द्रसूर्योपरागोल्कानिर्घातादिभिरुद्टः ॥ P.247, LL. 16-23 1 Cf. अश्नीनिमित्तसंग्राम: in the definition of व्यायोग.

XXV

सप्रवेशकविष्कम्भश्चतुरक्को डिमः स्मृतः । इदं त्रिपुरदाहाख्ये लक्षणं ब्रह्मणोदितम् । P.248, LL.1-3 8. Devīparaiņaya : This illustrates Nataka in nine Acts both in Alankarasangraha and Bhavaprakasa: देवी परिणयस्तत्र नवाड्कं नाटकं मतम् । P. 223, L. 5 and P. 237, L. 20 9. Nalavijaya: Alankarasangraha cites it as Nataka in eight Acts while Natakalakşanaratnakosa refers to it relating to non-presentation of Rajya- bhrams'a in an Act in a Drama. नलविजये चतुरिकामालवीभ्यां नलस्य राज्यभ्रंशः। 290 10. Bindumatī: Both Alankarasangraha and Natakalakșanaratnakosa give this as illustration of the Uparupaka called Durbhallika: अथ दुर्भल्लिका। चतुरक्का। गर्भसन्धिशून्या। यथा बिन्दुमती। 3187 11. Madalekhika: Alankarasangraha and Bhava- prakasa give this to illustrate Trotaka in eight Acts: तोटकं मदलेखाख्यं यत्तत् स्तम्भितरम्भकम् ॥ क्रमादष्टाक्सप्ताङ्कौ दृश्येते झविदूषकौ। P.238, L. 12 12. Maricavancana: Both Alankarasangraha and Bhavaprakasa use this to illustrate a Nataka with five Acts: ... तत्र पञ्चाङ्कमेतन्मारीचवश्चितम् । P.223 L. 2 1 See also: युद्धं राज्यम्रंशो मरणं नगरोपरोघनं चैव। न प्रत्यक्षानि सन्ति प्रवेशकै: संविधेयानि॥285, 86 4

xxvi

Bhavaprakasa further refers to it in dealing with the nature of Pravesaka : यथा विभीषणेनात्र सन्धिरुल्कामुखम्य च । दीर्घजिह्रस्य मारीचवश्चिते नाटके कृतः ॥ P.217, L. 14 Natakalakșanaratnakosa refers to this to illustrate Artha, one of the Angas of the Nirvahanasandhi : तत्र प्रथानार्थोपक्षेपः अर्थः । यथा मारीचवश्चितके। 861 13. Menakānahua: This is to illustrate a Troțaka in nine Acts in the Alankarasangraha and Bhava- prakasa: नवाक्कं तोटकं दष्टं मेनकानहुषाह्यम्। P.238, L. 11 14. Viņavati: Alankarasangraha refers to this as an illustration of Lasika, while Bhavaprakasa refers to it to illustrate Bhaņika: प्रायो हरिचरितमिति स्वीकृतगाथादिवर्णमात्रश्च। सुकुमारतः प्रयोगाद्धाणोऽपि च भाणिका भवति॥ दिव्यामिश्चारीभिर्विवर्जिता ललितकरणसंयुक्ता । तालान्तरालनृत्ता कचिदपि स्थ्यादिसंकलिता। अर्धोद्ग्ाहनिवारणगायनवसन्तमत्तपालीभिः । विश्रामैश्र विहीना स्त्रीयोज्या वर्जितोत्तालैः।। वस्तूनि भाणिकायां नव दश वा नियमतो विधीयन्ते। नवमादिपश्चमेषु स्थानेषु च भग्नताल: स्यात् ॥ स्थानान्तरेषु तस्या लयतालो यदच्छया कियते। विविधवचोविन्यासैः सभ्यजनोत्साहसंपत्तिः । लास्याञ्सन्घिनियमो भाणवदेवात्र भाणिकायां स्यात्॥

xxvii

गर्भावमर्शहीना च मुखादित्रयभूषिता ॥ स्वल्पवृत्तप्रबन्धा च पीठमर्दविटान्विता। विदूषकेण सहिता दशलास्यसमन्विता । पाञ्चालरीतिनियता भवेद्वीणावती यथा । P.262, LL. 2-17 15. Srgaratilaka: Both Alankarasangraha and Bhavaprakasa illustrate the Uparupaka called Prasthana with this : प्रस्थानं कैशिकीवृत्तियुतं हीनोपनायकम्। आपानकेलिललितं लयतालकलायुतम्॥। दासादिनायकं दवूयक्वं विटचेटादिनायकम्। मुखनिर्वहणोपेतं शृङ्गारतिलकं यथा ॥ P.262, LL. 19-22 16. Stambhitarambha: Both Alankarasangraha and Bhavaprakasa cite this to illustrate a Trotaka in seven Acts (see passage cited under Madalekhika above). The exact relation in the matter of definitions between the Alankarasangraha on one side and the various Alankara works noticed above on the other side, will be dealt with at a later stage. There are many verses cited in the Alankara- sangraha to illustrate various points. Most of them could be traced to well-known works. A few are the author's own. There are still many that could not be traced to any known source. The works from which verses are known to have been taken are given below.

xxviii

1. Anargharāghava, 2. Amarus'ataka, 3. Uttara- ramacarita, 4. Aucityavicaracarca (refers the verse faqulaw etc. to Prabhākara 3-42 and 6-93), 5. Kāvya- prakas'a (practically the entire sixth Chapter in Alankarasangraha is taken from the seventh Chapter of Kavyaprakasa. The definitions are based on the Kavyaprakas'a passages and the illustrations are taken from it. Passages for comparison will be given later), 6. Kavyadars'a (practically a good portion of the fifth Chapter in the Alankarasangraha is based on the second Chapter of the Kavyadarsa. The illustrative verses are also selected from it), 7. Kāvyālankāra- sūtra, 8. Kirātārjunīya, 9. Kumārasambhava, 10. Chali- tarama, (the verse under 9-17 : anenfa etc., is referred to as from this drama in Natyadarpaņa), 11. Dhanika (Das'arūpakāvaloka refers the verse 4-52 to him), 12. Navasāhasānkacarita, 13. Nāgānanda, 14. Naișa- dha, 15. Pandavānanda (according to Das'arūpa kavaloka the verse का ल्लाधा गुणिनाम् etc., 9-91 is from this drama), 16. Prabhākara (see Aucityavicāra- carca above), 17. Bana (The verse arfasnfea etc. 9-104 is by him according to Sūktimuktāvali), 18. Bālarāmāyaņa, 19. Bilhaņacarita, 20. Bhațțikāvya, 21. Bhallațas'ataka, 22. Mahānāțaka, 23. Mahābhārata, 24. Mahāvīracarita, 25. Malatīmadhava,1 26. Mālavikāgnimitra, 27. Megha- dūta, 28. Yayātivijaya (according to Sāhityadarpaņa, the verse इयं स्वर्गाधिनाथस्य etc. 10 .- 13 is from that work)

1 There are a few citations. The verse प्रसादे वर्तस्व etc. VI. 113 is attributed to Malatimadhava by Nages'a in his commentary on Kāvyaprakāsa.

xxix

29. Raghuvams'a, 30. Ratnāvali, 31. Rāmāyaņa, 32. Rudrațālankāra, 33. Bhāmahālankāra, 34. Vikramor- vas'İya, 35. Vijjikā (according to S'arngadharapaddhati, the verse Tfa etc. 4-27 is refered to this author), 36. Vițavrtta (according to Subhāșitāvali the verse अभिप्रेतार्थ etc. 6-24 is from such a work), 37. Viddhasala- bhañjikā, 38. Veņīsamhāra, 39. Sākuntala, 40. S'is'upala- vadha, 41. Sarasvatīkaņțhābharaņa, 42. Sāhityadarpaņa (This need not mean that the author took it from this work; all that it means is that the verses are found here), 43. Subhāșitatris'atī, 44. Subhāșitāvali, 45. Sūkti- muktavali (There is nothing to show that the author knew such anthologies; they may have common sources).1 The author has added his own verses in the third Chapter under the Karikas: 23 to 27. One is not at all certain if any more of the untraced passages are his own. It is quite possible that the author knew all the familiar Kavyas and Natakas from which citations are found in this work. There must have been a floating literature of uncertain authorship from which this author and the various writers on Alankara and the compilers of anthologies must have drawn freely. There must have been a large number of works on Alankara also which might have been the common authority for the various extent works on the subject.

1 To give a complete list of the citations arranged according to the sources will sake much space and hence such a list is not ' given.

xxx

The author's indebtness to Kavyaprakasa, to Kavya- darsa and to Dasarupaka with its commentary the Avaloka, is indisputable. The Kavyaprakasa has been his main source, from which he has practically taken up the whole of the seventh Chapter. The first Doşa is S'rutikatu and we can compare the passages in both : श्रुतिकटठ परुषवर्णरूपं दुष्टम् । K. Pr. VII. 141 परुषाक्षरविन्यासं श्रुतिकटिष्यते यथा। Ala. Sang. VI. 4 The illustration is the same in both : अनङ्गमङ्गलगृहा-etc. This relation continues up to the end of the sixth Chapter of this work in Karika 114 : अत्र शृक्कारे प्रतिकूलस्य शान्तस्यानित्यताप्रकाशनरूपो विभावस्त- त्प्रकाशितो निर्वेदश्च व्यभिचारी उपात्तः । K.Pr.VII.322 शान्तेऽनुभावः कालस्यानित्यत्वपरिकीर्तनम्। शृक्कारे प्रतिकूलं तत् प्रतिकूलग्रहस्त्विह ।l Ala.Sang.VI.114

The illustrative verse is the same: प्रसादे वर्तस्व etc. The author is also indebted to the Kavyadarsa of Dandin. Thus the definition of Vyatireka in Kavya- dars'a may be compared to the definition in Alankara- sangraha : शब्दोपात्ते प्रतीते वा सादृश्ये वस्तुनोर्द्वयोः । तत्र यद्भेदकथनं व्यतिरेकः स कथ्यते। Kav. II. 180 शाब्दे प्रातीतिके वापि सादृश्ये सति वस्तुनोः । तयोर्यद्वेदकथनं व्यतिरेको मतो यथा ॥ Ala. Sang. V. 26, 27

xxxi

In both the illustration is also common : अभिन्नवेलौ गम्भीरौ । etc. Kav. 2-183 This intimate relation of the Alankarasangraha to Kavyaprakasa and to Kavyadarsa (to a lesser degree) is very obvious; but we do not find the same relation to the well known works on Dramaturgy except Dasa- rupaka. From the time of Bharata, there has been a stock of definitions, and all the authors adopted the same definitions, more or less. In the case of such definitions for which there is nothing corresponding in Bharata, we do not know which the common source is. After Bharata, there is no work on Dramaturgy avail- able, until we come to Dasarupaka, while in Alankara we have a large number of works, like Kavyadarsa, Bhamahalankara, Vamana's Kavyalankarasutras (with Vrtti), Dhvanyaloka, Kavyamimamsa and so on. Many of the dramas mentioned in this work are not mentioned in the other works on dramaturgy, noticed earlier; and where there is a correspondence, there is no regular relation, as we find between this work and Kavyaprakasa and Kavyadarsa. The agreement must be due to common source for all. Take for example the definition of Dima : डिमलक्षणं तु भूयो लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि।। प्रख्यातवस्तुविषयः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव । षड्सलक्षणयुक्तश्रतुरक्को वै डिमः कार्य: ॥ शृङ्गारहास्यवर्जः शेषैः सवै रसैः समायुक्तः ।

xxxii

निर्धातोत्कापातैरुपरागेणेन्दुसूर्ययोर्युक्तः । युद्धनियुद्धाघर्षणसंफेटकृतश्र कर्तव्यः । मायेन्द्रजालबहुलो बहुपुस्तोत्थानयोगयुक्तश्र ।

षोडशनायकबहुलः सात्त्वत्यारभटिवृत्तिसंपन्नः । कार्यों डिमः प्रयत्नान्नानाश्रयभावसंपन्नः ॥ Bha. XVIII.83-88 डिमे वस्तु प्रसिद्धं स्याद्वृत्तय: कैशिकीं बिना। नेतारो देवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगाः ॥ भूतप्रेतपिशाचाद्याः षोडशात्यन्तमुद्धताः । रसैरहास्यश्ृङ्गारैः षड्भिर्दीतै: समन्वितः ॥

चन्द्रसूर्योपरागैश्च न्याय्ये रौद्ररसेडङ्िनि। चतुरङ्कश्रतुःसन्धिनिर्विमशों डिम: स्मृतः ॥ Da. III. 57-60 अशान्तहास्यशृक्कारविमर्शः ख्यातवस्तुकः । रौद्रमुख्य श्रतुरङ्कः सेन्द्रजालरणो डिमः ।। Nāțyadarpaņa II. 86 अथ डिमः । षोडशनायकयुक्तः । यथा नरकोद्धरणम् । विर्यात- वस्तुविषयः । यथा वृत्रोद्धरणम्। दीप्तरसकाव्ययोनि: प्रख्यातनायको यथा मायाकुहकसंपूर्ण इन्द्रजालसमाकुलः । यथा तदेव। पिशाचसुरासुरयक्ष- रक्षोनागसंकुलः । उत्कापातावकीर्ण: । कैशिकीवृत्तिरत्र नोच्यते। अस्य चत्वारोऽड्काः । सन्यो मुखप्रतिमुखगर्भनिर्वहणाख्याश्चत्वारः । Nāțakalakșaņaratnakos'a 2803-2810 The definition in Bhavaprakas'a has already been given under vmņāvatī above (P. xxvi).

xxxiii

There is practical agreement among them. They all took the definition from Bharata or from some adaptations from Bharata, or they all adapted Bharata's definition. Bhavaprakasa has kept up partly the Metre of Bharata in framing the definition of Dima. In the Dasarupaka also, the matter is the same. There is considerable variation in Natyadarpana and Natakalakșanarantakosa; and this difference is due to the difference in the mode of treatment. In the Alankarasangraha, practically the definition is taken from Dasarupaka. Only the last verse (No. 77) is added, which is found in Bhavaprakasa and Dasa- rupakavaloka, and which is taken from Bharata1. Thus it is certain that Amrtananda has taken his definitions from Das'arupaka for the ten Rupakas. The Dasarupaka, as the name implies, does not deal with the Uparupakas. The Uparupakas, as mentioned by Amrtananda, have already been given above2. Bhavaprakasa enumerates twenty Uparupakas which he calls Nrtyabheda, as follows : ते नृत्यभमेदाः प्रायेण संख्यया विशतिर्मताः । तोटकं नाटिका गोष्ठी सल्लापरिशल्पकस्तथा ।। डोम्बी श्रीगदितं भाणो भाणी प्रस्थानमेव च। काव्यं च प्रेक्षणं नाट्यरासकं रासकं तथा।। उल्लोप्यकं च हल्लीसमथ दुर्भल्लिकापि च। कल्पवल्ली मल्लिका च पारिजतकमित्यपि ॥ P.255. LL. 9-14

1 cf. foot-note, XVII on P. ª See PP. XVI and XVII. 5

xxxiv

Natyadarpana described 13 Uparupakas as follows: सट्टकः, श्रीगदितम, दुर्मिलिता ; प्रस्थानम्, गोष्ठी, हल्लीसकम्, नर्तनकम्, प्रेक्षणकम्, रासकम्, नाट्यरासक:, काव्यम्, भाणकः, भाणिका। PP. 213-215 Națakalakşanaratnakosa deals with Națaka in detail, and it gives all other Rupakas (including Uparupakas) as minor forms in the last section. It mentioned ten Rupakas in the beginning as : नाटकम्, प्रकरणणम्, प्रहसनम्, अङ्कः, व्यायोगः भाणः, समवाकार:, वीथी, डिमः, ईहामृगः । 9-11 Then, in the last section, it deals with the following 26 forms. नाटिका, तोटक, प्रकरण, व्यायोग, अङ्क, डिम, समवाकार, ईहामृग, भाण, प्रहसन, वीथी, गोष्ठी, संलाप, शिल्पक, प्रस्थान, काव्य, हल्लीसक, श्रीगदित, भाणिका, भाणी, दुर्मल्लिका, प्रेक्षणक, सप्तक, रासक, नाट्यरासक and उल्लाप्यक। I am not sure which tradition Amrtananda has followed in enumerating the Uparupakas, as given earlier. Other Alankara works in South India of more or less the same period like the Prataparudriya can give no clue, as that work deals only with the ten Rupakas. Sahityadarpana too does not give the Uparupakas in the way in which they are given in the work of Amrta- nanda. The Uparupakas as given in the Sahitya- darpana are : नाटिका त्रोटकं गोष्ठी सट्टकं नाट्यरासकम्। प्रस्थानोल्लाप्यकाव्यानि प्रेङ्खणं रासकं तथा ॥

Xxxv

संलापकं श्रीगदितं शिल्पकं च विलासिका । दुर्भल्लिका प्रकरणी हल्लीशो भाणिकेति च ।। VI, Sec.5 There are eighteen Uparupakas given here, as against sixteen given by Amrtānanda. Even in the case of the ten Rupakas, there is not any absolute uniformity among the Alankaraikas. Bharata enumerates the Rupakas as : ज्ञेयं प्रकरणं चैव तथा नाटकमेव च। XVIII. 7 वीथी समवकारश्र तथेहामृग एव च। उतसृष्टिकाक्को व्यायोगो भाण: प्रहसनं डिमः ॥ XVIII. 8 In the other works, the difference is in the order of enumeration. Thus Bhavaprakas'a enumerates them as : नाटकं सप्रकरणं भाण: प्रहसनं डिमः । व्यायोगसमवाकारौ वीथ्यक्वेहामृगा इति॥P.221, LL. 4, 5 Natyadarpana enumerates twelve varieties as main, and the minor varieties have already been given above. These twelve are : नाटकं प्रकरणं च नाटिका प्रकरण्यथ। व्यायोगः समवाकारो भाण: प्रहसनं डिमः ।। अङ्कमीहामृगो वीथी P.1 As already stated, Națakalakşanaratnakos'a describes only Nataka as the main variety ; and the others are all regarded as minor varieties. Dasarupaka, as the name implies, gives the ten Rupakas as : नाटकं सप्रकरणं भाण: प्रहसनं डिमः । व्यायोगसमवाकारौ वाथ्यक्वेहामृगा इति॥ 1.8

xxxvi

Sahityadarpana gives the following : नाटकमथ प्रकरणं भाणव्यायोगसमवकारडिमाः । ईहामृगाङ्कवीथ्यः प्रहसनमितिरूपकाणि दश ।। VI, Section 4 Bhavaprakasa enumeration is identical with this. These may be compared with the enumeration in Alankarasangraha. It would be found that there is no uniform tradition even in the case of the main varieties, among the Alankarikas. All that we know is that Amrtananda follows Dasarupaka for the ten main varieties. In the case of the minor varieties, we are not quite sure of his authority. Bhoja's Srngaraprakasa is not yet available in print. But I have been able to examine the work in manuscript; there is nothing to show that Amrtananda was influenced by that work. Bhoja mainly follows Bharata, as he says himself; but there are variations from Bharata's treatment in the Srngaraprakasa. All that I can say at present is that Amrtananda preserves a tradition which is not found exactly in an identical form in any of the available works. Thus the work has a great importance to the students of Alankarasastra. It is very defficult to decide whether he actually keeps up a tradition, and how much of originality he has shown in writing the work. From his own statement, it is certain that he not only follows older authorities, but that he also takes passages in full from such older works. From the comparison also, this fact is proved. Apart from the fact that the Uparapakas as enumerated, defined and illustrated by him are not

xxxvii

found exactly as they arc in any other works, there are many illustrative passages also found in the book, which could not be traced to other works on Alankara, nor to any known source. We do not know if the author has seen all the dramatic works mentioned, or cited from, in this book, or whether there was a floating stock of examples which he could use, like any other author on Alankara. Such is the case in other S'astras; in Vyakarana, in Nyaya, in Mimamsa and in Vedanta, there has been a stock of examples and statements which continued through ages. A large number of works have been noticed above, as mentioned in the Alankarasangraha. Besides what have been already noticed, there is mention of two incidents, namely : 1. Sugrivacarita : this is mentioned to illustrate Pataka in

प्रासञ्ञिककथात्यर्थै या दूरमनुवर्तत। सा पाका समाख्याता सुग्रीवचरितं यथा॥ VII. 10

2. Jațātyucarita : this is mentioned to illustrate Prakari in

प्रकरी नाम सा ज्ञेया जटायुचरितं यथा॥ VII. 13

Although most of the illustrations are common with other available works on Alankara, still even one or two names of, and citations from, till now unknown works is really a welcome addition to our knowledge; and this condition has been satisfied by the work.

xxxviii

The author speaks of himself as a great poet (aeaH I. 5) and considering the passages cited in the work as his own (so far as could be ascertained from the context), we must say that he is really a good poet. In the Karikas themselves, we do not find the same literary ability. This is the case with other authors also. We do not know if the author of this work is identical with Amrtananda known as author of other works. Now we will consider some problems relating to the author. The work comes under two main headings. The first six Chapters deal with Kavyas and the remaining five Chapters relate to Natakas. If the work as published from Calcutta many years ago and some of the manuscripts now utilised had ended in the sixth Chapter, instead of in the fifth, I would have suspected the authenticity of the last five Chapters. In the fifth and in the sixth Chapters we find a close relation with the Kavyadarsa and the Kavyaprakasa a relation which we do not find between this work and any other standard work for the later Chapters except in the case of the Dasarupaka. As matters stand, I feel certain that the whole work was written by Amrta- nanda. Amrtananda cites only from early works. So it is not at all unreasonable to assign a fairly early date for the author. The second verse in the seventh Chapter of this work is found in Venkatanātha Vedanta- Des'ika's Sankalpasuryodaya, and the commentator says that the verse is taken from Amrtananda :

xxxix

Text :

न तच्छाखर न सा विद्या न तच्छिल्पं न ताः कलाः । नासौ योगो न तज्ज्ञानं नाटके यन्न दृश्यते॥ I. 20

Commentary :

नाटकाभिनयानहै लोके किमपि वस्तु नास्तीत्यमृतानन्दीयश्लोकमुदा- हरति-न तदिति। Adyar Library Series, No.65,Vol.I, p. 51 This verse is actually from Bharata :1 न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला। नासौ योगो न तत्कर्म नाटयेडस्मिन् यन्न दृश्यते ॥। I. 117, 118

So, this passage gives us no help in settling the date of the author. The only clue which we get is the reference to the father of the king under whose instruc- tions he wrote the work. The verses are :

भक्तिभूमिपतिः शास्ति भवपादाब्जषट्पदः ।।

सोमसूर्यकुलोत्तंसो महितो मन्नभूपति: ।।

1 There are variations in reading likes a asdi as the beginning : other variations are only in the order of words. The verse as it is in Bharata, is found in Bhavaprakasa, P. 222, LL. 14, 15. The reading is identical in Alankarasarvasva and Sankalpasuryodaya. But Sankalpasuryodaya cites the passages as: saa fa | It fits in better with an ancient authority like Bharata than with a latter-day work. So, in spite of difference between the Sankalpasuryodaya passage and the Bharata passage and the identity between that and the Alankarasangraha passage, I feel that Sankalpasuryodaya was citing from Bharata,

स कदाचित् सभामध्ये काव्यालापकथान्तरे। अवोचद मृतानन्दमादरेण कवीश्वरम् I. 3-5 From this we know that the work was written as advised by King Manna (or Manma or Manva as various forms found in different places) who was the son of King Bhakti. There is, so far as I could ascertain, only one Bhakti, known as a king in South India.1 There are a few Inscriptions relating to this King. There is a plate of Bhaktiraja in the Madras Museum. It has been edited by Sri T. N. Rama- chandran of the Archaeological Department of India in the Journal of Oriental Research, Madras in 1931 (Vol. V, Part II, Pages 128 to 143). Bhaktirāja belonged to the Ettuva Branch of the Telugu Choda Family. The plate describes the genealogy of the family; there is described the King Nalla Bhima in that Dynasty, in the course of the narration of the predecessors; his son was Dāma, who married Lakșmī. Their son was Soma who married Surambika: then follow the verses : तस्मात् सूराम्बिकाजानेरभूद्रब्वाधरो नृपः । प्रत्यूषे सुरविप्राणां भास्वान् वैकल्पिको भवेत् ॥।

भार्यासीदुरुगाम्बार्या सोदर्या वेञ्ञभूपतेः ॥ गञ्ञाधरक्षोणिपतेरमुष्यां श्रीभक्तिराजः क्षितिकल्पभूजः । 1 I am indebted to Dr. N. Venkataramanayya (formerly in the Department of Indian History and Archaeology in the Madras University) for helping me to write this Note on Bhaktiraja.

xli

प्रसन्नविश्वेश्वरदेवभक्तः प्रशास्ति राज्यं नृपवर्गपूज्यः ।। गण्ड मेरुण्ड बिरुद माहवेप्वभिवीक्ष्यम्। वैरिसिंहा: पलायन्ते विहाय स्वामहंकृतिम्' ॥ The plate is dated Saka 1277 (1355-56 A.D.). There is also another plate which gives some information about Bhaktiraja, and that is the Rajamundry Museum plate, which has been edited by Dr. N. Venkata- ramanayya in the Epigraphia Indica (Vol. XXVI, No. 2, PP. 14 to 49). This plate is by Annadeva, son of Bhaktiraja. The date of this plate is not known, as a part of the plate is missing. But Dr. Venkata- ramanayya concludes that the plate must be assigned to 1416 A.D. The earliest dated inscription of Anna- deva is that in Tripurantaka Temple* in the Markapur Taluk of Kurnool District (No. 254 of 1905 of the Madras Epigraphical Collection) and this is dated S'aka 1310 (1388 A.D.). I cite below the relevant part of this inscription of the Rajamundry Museum. गज्जाधरोऽजनि तयोरिरुगाम्बिकायाः प्राणेश्वरः प्रथितमानधनो नृपालः । साक्षाद्विरीशमिव यं विबुधा: स्तुवन्ति धर्मैकमूर्तिमरिगण्डरगण्डकीर्तिम्। गञ्ञाधरादिरुगमाम्बिकया समेतात् सौभाग्यशौर्यमहितोऽजनि कामराजः।

मक्तीश्ररस्य तनयो महितोऽन्नदेवस्तस्याभवज्जगति जङ्गमपारिजातः। 1 Second Plate, second side, (LL. 24 31.) ª Note Comment in V. Rangacharya's Inscriptions of the Madras Presidency, Vol. II, P. 941, No. 347. ' Epigraphia Indica, Vol. PXVI, No. 2, PP. 42, 43. Third Plate; First Side (LL. 5-8.) 'Ibid., Page 44; Third Plate; second side (LL. 21, 12). 6

xlii

The real name of Bhaktiraja was Kāmarāja (his mater- nal grandfather's name). He became known as Bhakti- raja on account of his great devotion to S'iva. Anna- deva was the second son of Bhaktiraja and became king in 1366, having been crowned at Kamavaram, the city founded Bhaktirāja (Kamarāja) after his own name.1 This is the only Bhaktiraja known to history, so far. The great difficulty is that there is no mention of a Manna (or Manma or Manva) king here. The name Manma or Manva is well known in Inscriptions. It may be that Manna and Anna are identical. There is only one more son of Bhaktiraja known and he died before Bhaktiraja, and therefore it is that Annadeva became king. I do not know if there was any other son, bearing the name Manna or Manma or Manva. The facts mentioned in the inscriptions agree with the prince on whose advice Amrtananda wrote the work. The Prince is addressed as the Ruler of Vengi; and his grand mother was the daughter of the king of Vengi. He is called सोमसूर्यकुलोत्तंस (I. 4); his father belonged to Solar Dynasty and his grand- mother belonged to the Lunar Dynasty. At the end of the Third Chapter, there is a word in the last Pada, which is not quite clear; the Pada is: मानिनिनिरुवत्तुगण्ड- g4 | Annadeva, the son of Bhaktiraja, mentioned in the Inscription, married Irugamba, daughter of the King of Pinnundi. The passage is :

1 Ep. Indica. Vol. XXVI. No. 2. P. 28.

xliii

श्रीचक्रवर्तितनयामिरुगाम्बिकां यः सूर्यान्ववायसुकृतैकफलं सुशीलाम्। पुंनिंडिभूपतनयां ललनाललामभाग्योन्नतामुदवहद्विरिजामिवेशः ॥

I have a feeling that the passage has some connection with the name of his consort, though I am not able at present to correct the reading to fit into it. We may definitely say that the prince who advised Amrtananda to write the book is the son of this Bhakti- raja; I am not sure if it is the Annadeva who succeeded him or any other brother of his. The only other brother of whom there is inscriptional evidence does not bear the name of Manma (Manna or Manva3). If we accept this Bhaktiraja as the king who was ruling the country when the work was written, we must say that the work was written before the death of Bhakti- raja, in 1366 A.D. We may assign the work to the beginning of the second half of the fourteenth century. Adyar Library C. KUNHAN RAJA 25-9-49

• Ibid., (L. 28) and Fourth Plate, First Side (L. 29). 'One difficulty is that Amrtananda speaks of his Title as ngraga, which is not found in the Inscription. But this is not very serious. ' Ibid., Vol. xxvi, No 2, P. 27, LL. 26-28.

pidr tat

उपोद्धातः

काव्येषु वाच्यातिरेकेण प्रतीयमानस्य सरसस्य निगूढस्यैवार्थस्य रसि- कजनहृदयावर्जकता, नागूढस्य सुस्पष्टविवृतस्येति नेदमनुभवविसंवादि सहृद- यानाम्। नियतिरियं न केवलं काव्येषु, परं सरसरसिकसंलापगोष्ठीष्वपि ; यन्मूलोऽयं तत्रं विदग्धाविदग्धप्रविभागो रसिकानाम। 'कस्माद्देशादागतो भवान्' इति विवक्षित एवार्थः 'कतमो वा भवद्विरहपर्युत्सुकजनो देशः' इति वचनभञ्जया विव्रियमाणः कमपि चमत्कारमुपजनयति सहृदयानां चेतसि। अत एवालंकारिकचूडामणिः सर्वज्ञभामहो वक्रोक्तिमेव वाचामलंकरणहेतुमभि- मन्यते। यदाह- "वक्रामिधेयशब्दोक्तिरिष्टा वाचामलंकृतिः ।" "सैषा स्वैंव वक्रोक्तिरनयार्थों विभाव्यते। यत्नोडस्यां कविना कार्य: कोऽलंकारोऽनया विना' ॥" इति। तदनुसारिणश्चान्ये वक्रोक्तिसौभाम्यपरीवाहभूतानेव व्याजस्तुति- निन्दादीनलंकारानाद्रियन्ते। तदेवं निगूढस्यार्थस्य रस्यतातिशयाधायिनो रसा अलंकाराश्र्ेति सर्वसंप्रतिपन्नम्। सोडयं काव्यरसास्वादो रसालंकारादि- लक्षणपरिज्ञानमन्तरा न भवितुमर्हति। यद्यपि तल्लक्षणावबोधविधुरा अपि परिमितसंपादितपदपदार्थज्ञानाः किंचिदिव सत्काव्यपठनादिना प्रमोदमनु- भवन्ति, तथापि तल्लक्षण विवेचनपरिष्कृतचेतस एव विगलितवेद्यान्तरं निरति- Bhamahalamkara, 1-36: 2-85. A

२ अलंकारसंग्रहः

शयमानन्दमनुभवितुं प्रभवन्तीति सर्वसाक्षिकमेतत्। यद्यपि पामरा जनाः पश्चादयश्च हृद्यकण्ठैर्गायकैर्गीयमानं संगीतमुपश्रुत्य किंचिदिव चेतसि प्रमोद- माबिभ्रति, तथापि तत्तद्रागतालादिलक्षणपरिज्ञानिन एव तस्य सौभाग्यं मधुरिमाणं च यथावदवगन्तुं तेनानन्यसाधारणं प्रमोदातिशयमनुभवितुं च प्रभवन्ति। अतो रसालंकारमेदुरतया भावुकानां चेतसि ब्रह्मानन्दसध्रीरचीं कामपि चमत्कृतिमादधानानां काव्यरनानां लक्षणादिनिरूपणे रसालंकारादि- विवेचने च बहुघा प्रयतितं मेधाविभिः । तच्चेदं शास्त्रं साहित्यशास्त्रमलंकारशास्त्रमिति च प्रथामुपगतं बहुप्रपश्चं ववृधे। सहितानां भावो हि साहित्यमित्युच्यते। पदवाक्यप्रमाणादिरूपेण काणादपातञ्जलादिरूपेण गीतनाट्यादिरूपेण च बहुधा विभिन्नानां विद्यानां समाहारेण प्रवृत्तत्वादिदं साहित्यशास्त्रं भवति। कामं भवन्तु विद्वांस: प्रत्येकमेकैकस्मिन् शास्त्रे सुबहु कृतपरिश्रमाः स्वस्वमतस्थापने प्रवीणतमाश्च, परं तु न ते सर्वेडपि कवीभवितुं प्रभवन्ति । कविना हि सर्वतन्त्रयाथार्थ्यवेदिना तत्तच्छास्त्रसारासारविवेचनशीलेन तत्तत्सिद्धान्तं मधुरया सरसया च वाचोपवर्णयितुं प्रवीणेन च भाव्यम्। ' यदाह यायावरीय :- "आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्रेति चतस्रो विद्याः । पश्चमी साहित्यविद्या । सा हि चतसृणामपि विद्यानां निष्यन्दः" इति। तथा चाह-

"*पदवाक्यप्रमाणेषु तदेतत्प्रतिबिम्बितम् । यो योजयति साहित्ये तस्य वाणी प्रसीदति।" इति। ये तु सतृणाभ्यवहारिण: "'शब्दार्थौं सहितौ काव्यम्" इति पूर्वेषां

1 Kavyamīmamsa P. 4, G. O. S. No. I Baroda, 1934. " Abhidhavrttimatrka, Stanza 14. Nirnayasagar Press Bombay, 1916. Bhamahalamkara, 1-16.

उपोद्धात: ३

वचने दढमुष्टिकामवलम्बमानाः 'शब्दार्थयोः सहितयोर्भावः साहित्यम्' इति निर्त्रुवन्ति, तैः काव्यशास्त्रमिति ऋजुना पथा निर्देष्टव्ये साहित्यशास्त्रमित्य- न्यथा निर्देशे समञ्जसो हेतुर्वक्तव्यः। अस्मदुक्तरीत्या निर्वचने तु सर्व- विद्यानां ज्ञानं कवीनामावश्यकमित्यर्थावेदनाय तथा निर्देश इति सामखस्य- मस्ति। अलंकारशास्त्रमिति व्यवहारे अलंकुर्वन्तीत्यलंकारा इति काव्य- शोभाकरा उपमादयोऽलंकारा माधुर्यादयो गुणाः शृङ्गारादयो रसाश्र्ालं- कारशब्देन संग्राह्याः। तदेवं चमत्कृतिविशेषजनकत्वमलंकारत्वमिति सुभगया रीत्या निर्वचनं भाव्यम्। प्रायिकी लोकप्रसिद्धिमनुसृत्यानुप्रासादिषु शब्दा- लंकारेषु तथोपमादिष्वर्थालंकारेषु च यद्यलंकारशब्दः प्रयोक्तुमिष्यते, तदापि चमत्कृतिविशेषेति विशेषशब्दबलादितरव्यावृत्ति: करणीया। गुणैः रसैश्र जन्यायाश्चमत्कृतेर्विलक्षणा हि अनुप्रासोपमादिजन्या चमत्कृतिः। अत्रा- व्यास्यतिव्यात्याद्युद्गावने पण्डितवरैर्नातीवाग्रहः कार्यः। ये त्वत्र स्वेषां पाण्डित्यं तर्कातर्किनैपुणं चाविष्कर्तुमवच्छेदकावच्छिन्नादिपदघटनेन निर्वचनं कर्तु प्रयतन्ते, तानित्थमुपहसन्ति सरसभारतीस्पृहयालवः सहृदया :- "कठोरतार्किकालापैर्यदि काव्यपरिष्कृतिः ।

इति। तदेवं काव्यलक्षणादिकथने बहुषु व्यापृतकत्वपि, भरतमुनेरनन्तरमा- सतमतया परिगणिता भामहदण्डिप्रभृतयोऽपि न न्यक्षेण विषयमिमं प्रत्यपा- दयन्। भामहः काव्यालंकारे श्रव्यकाव्यानुबन्धिनो गुणदोषानलंकारांश्र निरूपयन्नपि दृश्यकाव्यनिरूपणे रसविवेचने च सुतरामुदासिष्ट। एवमा- चार्यदण्ड्यादयोऽपि। धनंजयादयस्तु दृश्यकाव्यनिरूपणव्यासक्ताः श्रव्य- काव्यनिरूपणे वाचंयमतामवालम्बन्त। एवमेकत्र सर्वेषां साहितीविद्या- संबद्धविषयाणां समुच्ित्य निरूपणं दुर्लभमाकलय्य कविवरोडयममृतानन्दयोगी

४ अलंकारसंग्रह:

रमणीयमिममलंकारसंग्रहं नाम अन्थमारचयत्। ग्रन्थोडयं सर्वालंकारसंग्रह इत्याख्ययापि कतिपयेषु कोशेषु प्रख्याप्यते। भामहदण्ड्यादीनां प्राचा- मालंकारिकाणां अ्रन्थेभ्यस्तानि तानि वचनान्युद्धृत्य मनागिवावापोद्वापा- भ्यामत्र निवेश्य संकलितानीति विभाव्यमस्यान्वर्थ नाम। अत्र च अन्थारम्मे समुद्दिष्टेन निरूपणीयविषयपरिगणनेन अ्रन्थो- डयमेकादशभि: परिच्छेदैः प्रविभक्त इत्यवगग्यते। मातृकाकोशेष्वपि तथैकादश परिच्छेदाः प्रविभज्य निर्दिष्टा उपलभ्यन्ते। एवं स्थिते वस्तुतत्त्वे १८८७ तमे क्रिस्तुसंवत्सरे कालीघट्ट (Calcutta) नगरे मुद्रापितमपूर्णमस्य पुस्तकमेकं प्रमाणीकृत्य पश्चभिः परिच्छेदैः परिमितोऽयं ग्रन्थ इति केषांचि- दाधुनिकविमर्शकानां वचनं न विस्रम्भाहै प्रतीमः' । एवमादितः पञ्च परि- च्छेदा एवामृतानन्देनारचिताः, उपरितनो भागस्त्वन्येन केनापि स्वयं विरचय्य संयोजितः स्यादिति तदनुसार्युल्लेखोडपि न विचारसहः-यतः पूर्वोत्तर- भागयोरुभयोरपि अ्रन्थरचनाशैल्यभिन्नरूपा लक्ष्यते, आप्ततमैश्ान्यैः ग्रन्थकारै- रुपरितनभागस्थानि वचनानि बहून्यमृतानन्दीयतयोपादीयमाना दृश्यन्ते। अत एकादशभि: परिच्छेदैः परिच्छिन्नोडयं ग्रन्थ इति निर्णीयते। अथैकादशसु परिच्छेदेषु प्रतिपाद्यमाना विषया :- प्रथम: परिच्छेद :- काव्यानामारम्भे प्रथममुपयोगार्हाणां शुभंयूनां तदितरेषां च वर्णानां गणानां च विवेचनमत्र क्रियते। क्षेमंकरेण वर्णेन गणेन च समारब्धे काव्ये, तत्प्रणेतुः कवेस्तद्वूर्णनीयस्य नायकस्य तत्पठितृणां च भद्राणि भवन्ति, अन्यथा त्वभद्राणीत्यशुभानां वर्णगणानां सर्वथा त्याज्यत्वम- वसीयते। "मञलादीनि मङ्लमध्यानि मङ्कलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते वीर- पुरुषाणि भवन्त्यायुष्मसपुरुषाणि च" इति हि भगवान् पतञ्जलिरुपदिशति'।

1 History of Sanskrit Poetics by S. K. Dc. 1923 Vol. I Page 285. Mababhasya 1-1-1.

उपोद्धातः ५

इत्थमात्मनोपवर्णितं नियमं स्वस्याचारेणापि सत्यापयन् अन्थकारो अन्थमिमं "'जगद्वैचित्र्यजननीम्" इति जकारेण यगणेन च प्रारेमे। "मित्रलामौ ज:2" इति "यो वारिरूपो धनकृत्'" इति च तयोः फलमभिहितं स्वेनैव। भगवानादिकविर्वाल्मीकिश्वादिकाव्यमारभमाणः " 'तपःस्वाध्याय- निरतम्" इति तकारं यगणं च प्रयुयोज। "सुखं तात्तु'" इति च तकारोपयोगं सुखप्रदमाचष्टे ग्रन्थकारः । नियमश्चायं न केवलं पद्यकाव्येषु, अपितु गद्यकाव्येष्वपि। तथा न केवलं संस्कृतकाव्येषु, अपितु प्राकृत- काव्येष्वपीति वेदितव्यम्। द्वितीय: परिच्छेद :- काव्यस्य कवयितारः कवयः सप्तविधा :- रौचिकवाचिकादिमेदात्। वामनेन काव्यालंकारसूत्रे अरोचकिनः सतृणा- भ्यवहारिणश्चेति कवयो द्वेधा विभिद्यन्ते। तत्र प्रथमे विवेकिनः शास्त्रेण शासनीया भवन्तीति तान् सप्तधा प्रविभजत्यमृतानन्दः । तत्र षष्ठो विवेकी "शब्दार्थगुणदोषज्ञो महाकविमतानुगः । शास्त्रालंकारसंस्कारी विवेकी कविपुंगवः।।" इति सप्तविधेषु कविषूत्तमो निर्दिष्टः । अत्र शास्त्रसंस्कारेणालंकारवासनया च यो युज्यते स एव कविपुंगवो भवितुमर्हति, नान्य इति वदन् "अधनस्येव दातृत्वं क्रीवस्येवास्त्रकौशलम् । अज्ञस्येव प्रगल्भत्वमकवेः शास्त्रवेदनम्' ॥I" इति भामहोक्तिमनुस्मारयति। अथ कवितानिदानानि शक्तिनैपुणादीन्यनुदर्शयन् "शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात्। काव्यज्ञशिक्षयाभ्यास इति हेतुस्तदुद्धवे०।" 1 Alamkāramgraba P. 1. " Alamkārasamgraha P. 4. P.4. Rāmāyaņa 1-1-1. P. 4. · Alamkārasamgraha P. 6. ' Bhamahalamkara 1-3. "Kavyaprakas'a 1-3.

६ अलंकारसंग्रह:

इति प्रकाशकृद्वचनमनुसंघत्ते। अत्र च "नैसर्गिकी च प्रतिभा'" इत्याचार्ये- दण्डिवचनं "सा देवताप्रसादाच्च" इति शक्तिविषयेऽतिदिशति। अथ च वाक्यार्थस्वरूपविवेचने प्रवृत्तः "संयोगो विप्रयोगश्च'" इत्यादिकं भर्तृहरि- वचनमवलम्बमान आलंकारिकसमयमाविष्करोति। तृतीय: परिच्छेद :- अत्र रसा निरूप्यन्ते। रसविषये सन्त्यालंकारि- काणां मतमेदाः । यथा-"विभावानुभावव्यमिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः*" इति भरताचार्यवचने निष्पत्तिशब्देनोत्पत्तिर्विवक्षितेति केचित्। ज्ञप्तिरित्यन्ये। भुक्तिरिति परे। व्यक्तिरितीतरे। तत्र विभावैरुत्पादितो रसोऽनुभावैर्ज्ञापितो व्यभिचारिमि: परिपोषितश्र भवतीत्युत्पत्तिवादिनां भट्टलोल्लटादीनां मतम्। विभावादिभि: सर्वैर्मिलितैः रसो ज्ञाप्यते, न तूत्पाद्यते, यथा धूमेन धूमध्वज इति ज्ञप्तिवादिनां महिमादीनां मतम्। विभावादिभिः सहकारिभिः रसो मुज्यते ; रसभोगश्चायं लौकिकभोगविलक्षणः स्वप्रकाशानन्दमयसंविद्विश्रान्ति- भूमिरिति भोगवादिनां भट्टनायकादीनां मतम्। लोके नायिकानायकयोर्दर्शन- स्पर्शनादिनानुमितो यस्तद्रतिरूपः स्थायिभावः सामाजिकानां हृदि विपरिवर्तते, स एव पश्चात्काव्यनाट्यप्रकाशितैर्विभावाद्यैर्व्यज्यमानः सन् रसो भवतीति व्यक्तिवादिनामानन्दवर्घनाभिनवगुप्तादीनां मतम्। अस्यालम्बन- विभावलाभमनुसत्यैव लोल्टादिभिरुत्पत्त्यादय उत्प्रेक्षिता इति ज्ञेयम्। रसश्रायं नाभिधाया गोचरः, संकेताभावात्। नापि लक्षणायाः, मुख्यार्थबाधा- भावात्। नापि तात्पर्यस्य, तदभिधायकपदान्तरसाचिव्याद्यभावात्। तस्माद- भिघालक्षणातात्पर्यातिरिक्तव्यञ्जनाव्यापारगम्यः । व्यञ्जकश्च विभावादिः । ब्रह्मानन्दसब्रह्मचारी रसः। अयं चासलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः । विभावादिव्यक्ष- कक्रमसत्त्वेडपि रसास्वादातिशयमहिम्रा शतपत्रपत्रवेधनवदसंलक्ष्यक्रमत्व-

Kavyādarsa 1-103. 2 Alamkārasamgraha P. 7. Vakyapadtya 2-317. Natyas'āstra 6-32.

उपोद्धातः U

मिति सिद्धान्तः। अत्र चामृतानन्दोऽभिव्यक्तिपक्षमेवादृत्य रसविवेचने प्रवर्तते। यदाह-"ज्ञायमानैर्विभावादयैर्व्यक्तः स्थायी रसः स्मृतः" इति1। शृक्कारहास्यादयः शान्तेन नवमेनाप्यनवमेन सह नव रसाः, तेषां प्रत्येकं यथाहै विभावानुभावसात्त्विकव्यभिचारिभावाश्चात्र प्रतिपादिताः। नवानामपि रसानां प्रत्येकं वर्णविशेषं देवतामेदं च विनिर्दिशन् कविरसौ तत्तद्रसानां स्वरूपगुणादीन् सहृदयानां चेतसि द्रढयति। शान्तरसप्रस्तावे कविरयम्, "अत्रालम्बनविभावः स्याच्छम्भोस्तच्छाश्वतं पदम् । उद्दीपकास्तु वेदान्तवेदिसंभाषणादयः ॥" इति निर्दिशन्नात्मनो वेदान्तितां तत्रापि शिवभागवततां चोपष्टम्भयति। "शान्तः स्फटिकवर्णोडस्य परं ब्रह्माधिदेवता'" इति वदन् शान्तरसप्रधाने काव्ये नाट्ये च परत्रह्ममननशीलाः परमभागवता एव रसास्वादे प्रभविष्णवो नान्ये इति तादृशानां सभ्यानां विरलतां चाभिमन्यते। एवं रसानां मिथो वैरप्रस्तावे "शान्तः सर्वोत्तरस्तस्य न मैत्री न विरोधिता'" इति शान्तस्य सर्वोत्कृष्टत्वं "सममतिरात्मसुहृद्विपक्षपक्षे'" इत्युक्तां समचित्ततां चाभि- व्यञ्जयन् शान्तरसनास्तित्ववादात् क्णौं पिधाय सुदूरमपक्रान्तः स्वस्य योगिप्रवराभिख्यां सत्यापयति। एवं हास्यरसस्योदाहरणतया "संमार्जनीसततसंगमनादपूतं पार्णि पवित्रितकचे बहुतीर्थतोयैः। मन्मस्तकेऽपितवती मधुपानमत्ता वित्तस्य दानमिह किंनु विमाननाय।"

1 Alamkārasamgraha P. 10. 'and ' P. 21. Alamkārasamgraha P. 22. º Vieņupurāņa 3-7.20. ' Alamkamsamgraha, P. 16.

अलंकारसंग्रद्दः V इति पद्यं निदर्शयन् सर्वस्वदानेऽप्यतृप्तया गणिकयात्मनः संभूतं पराभवं सनिर्वेदमनुशोचतः कस्यचित धूर्तविटस्य वचनवर्णनमुखेन लोकस्य वैषयिकसु- खाद्विरक्तिमुपदिशतीवायं कविः। भामहादिभिः प्राचीनैरालंकारिकैरश्री- कृतान् रसवदाद्यलंकारान् निराकृतवन्तं कुन्तलकमनादृत्य तानलंकारानङ्गी- कृत्य सोदाहरणं प्रपश्चयत्ययं ग्रन्थकारः । चतुर्थ: परिच्छेद :- धीरोदात्तललितादिभेदभिन्नानां चतुर्णो नायकानां प्रत्येकं दक्षिणशठादिमेदेन पुनरवान्तरभेदमुपवर्ण्याहृत्याष्टचत्वारिं- शत् मेदा उक्ताः । तथा स्वीयान्यादिमेदेन त्रिविधानां नायिकानां पुनर्मुग्धामध्यादिभेदेन विविधा भेदाः प्रतिपादिताः । एवं शोभाविलासादी- नष्टौ नायकालंकारान् भावहावादीन् विशर्ति नायिकालंकारांश्रोपपादयति। पश्चम: परिच्छेद :- "रीतिरात्मात्र काव्यस्य'" इति वैदर्भ्यादीन् रीतिमेदान् काव्यस्यात्मतया निर्दिशन् वर्णपदसंघटनारूपा रचनैव काव्यस्य आ्राद्मतायां प्रधानतमो हेतुरित्यभिप्रैति। अत्र वैदर्भीरीतिनिरूपणावसरे 'वैदर्मीरीतिसंदर्भे कालिदासः प्रगल्भते' इत्याभाणकमनुसरन् कालि- दासीयमेव "वैदेहि पश्यामलयाद्विभक्तं मत्सेतुना फेनिलमम्बुराशिम्। छायापथेनेव शरत्प्रसन्नमाकाशमाविष्कृतचारुतारम्2 ।" इति पद्यरत्नमुदाहरति अ्रन्थकारः । सहृदयहृदयावर्जकेन रचनाविशेषेण लब्धसत्ताकस्य काव्यस्य परिकर्मसाधनान्युपमादयोऽलंकाराः सुन्दरस्य देहस्येव केयूरादयः । अथ क्लेषप्रसादादयो गुणाः शोभावहा निरूपिताः । स्वभावोक्तिप्रमुखाः पश्चविशतिरर्थालंकाराः सलक्षणोदाहरणमुपवर्णिताः। गुणा- लंकारयोश्रारुताहेतुत्वे समानेऽपि तयोराश्रयमेदात् पृथक्परिगणनम्। संघट- नाश्रया गुणाः, अर्थाश्रयास्त्वलंकारा इति परस्परं भेदः। अलंकाराश्च्ैते ª Raghuvamsa 13-2.

उपोद्धातः ९

चतसृभि: कक्ष्याभि: प्रविभज्यन्ते। तथाहि-केचित्प्रतीयमानवस्तुकाः ; यथा --- समासोक्तिव्याजस्तुत्यादयः । केचित्प्रतीयमानौपम्याः ; यथा-उत्प्रेक्षा- दीपकादयः । केचित्प्तीयमानरसभावाः ; यथा-रसवत्प्रेयऊर्जस्विदादयः । एवं साधर्म्यमूलेष्वलंकारेष्वपि साधर्म्यस्य भेदप्राधान्यात् अभेदप्राधान्यात् मेदाभेदप्राधान्याच्च त्रैविध्यं भाव्यम्। निदर्शनदीपकादयो भेदप्रधानसाध- रम्यमूला:। रूपकपरिणामादयोऽमेदप्रधानसाधर्म्यमूलाः। अनन्वयस्मरणा- दयो मेदाभेदप्रधानसाधर्म्यमूला अवगन्तव्याः । अत्र चालंकारोद्देशे कविरय- माचार्यदण्डिनमेवानुसरति। तथा दीपकावृत्त्योनिर्देशे विवक्षिते "दीपका- वृती1" इति दण्डिवचनमेवानुवदति। अत्र आवृतिरावृत्तिरिति पर्यायशब्दौ। आड्पूर्वकात् वृतुघातो: स्त्रियां क्तिनि आवृत्तिरिति रूपम्। तत एव "इक्श्तिपौ धातुनिर्देशे'" इति इकि आवृतिरिति रूपम्। वाच्यवाचकयोर- भेदविवक्षया निर्देशः । "इक कृष्यादिभ्यः'"इति वा इक्। "इगुपधात् कित्'" इतीन्प्रत्ययस्तु कर्तर्येवेति न प्रकृते स्वरसोपयोगी। अन्ततः प्रत्यक्षानुमानोपमानागमार्थापत्त्यभावसंभवैतिह्यानीत्यष्टौ प्रमाणान्यलंकारकोटौ परिगणय्य सलक्षणोदाहरणं प्रतिपादितानि । षष्ठः परिच्छेद :- परिच्छेदेऽत्र काव्येषु सर्वथा त्याज्यतयाभिमता दोषा: प्रतिपादिताः । यदाहु :- "तदल्पमपि नोपेक्ष्यं काव्ये दुष्ट कथंचन। स्याद्वपुः सुन्दरमपि श्वित्रेणैकेन दुर्भगम्'॥" इति, दोष: सर्वात्मना त्याज्यो रसहानिकरो हि सः । अन्यो गुणोऽस्तु वा मा वा महान्निर्दोषता गुणः' ।।"

1 Kāvyādarsa 2-4. " cf. Panini 3-3-108. * Uņādi 569. 'Kāvyādars'a 1-7. Alamkarasekhara 4-1 .. B

१० अलंकारसंग्रह: इति च। दोषाश्च पदगता वाक्यगता अर्थगताश्चेति त्रिधा भिद्यन्ते। श्रुतिकट्समर्थादय: पददोषाः । प्रतिकूलवर्णादयो वाक्यदोषाः । अपुष्टकष्टा- दयोऽर्थदोषाः । दोपेष्वेतेषु केषांचित् कदाचित् गुणत्वमपि संभवतीति निरूपितम्। अन्ते च कविसमयसिद्धाः केचन विशेषा: प्रतिपादिताः । सप्तम: परिच्छेद :- अत्र नाट्योपयोगिनः पञ्च संघयः, तदङ्गानि च सविस्तरमुपवर्णितानि। रूपकेषु स्तोकोपक्रान्तस्येतिवृत्तस्य वैरस्य- लेशमन्तरा कथंकारं परिपोषः कर्तव्यः१ तत्राप्याधिकारिकस्य तस्य प्रासङ्गिकेनेतिवृत्तेन कथंकारमुपयोगो वर्णनीय इत्यादिपरिज्ञानं संधितदञ्ग- वर्णनस्य प्रयोजनम्। अस्मिन् विषये दशरूपकोक्तां प्रक्रियां कचित्कचित् तत्रत्यवचनोद्धारेणानुसरत्ययं अन्थकारः । अष्टमः परिच्छेद :-- अस्मिन्परिच्छेदे भारत्यादयो वृत्तयः प्रतिपा- दिताः। अन्ते च पात्रमेदेन भाषानियम:, परस्परसमाह्वानप्रकारश्र निर्दिष्टः । नवमः परिच्छेद :- नाटकप्रकरणादीनां दशानां रूपकाणां स्वरूपं रसादिनियम इत्यादयः सप्रपश्चमुपवर्णिताः । तथा नाटिकादीना- मुपरूपकाणां लक्षणान्युदाहरणानि च सविस्तरमुपपादितानि। दशम: परिच्छेद :- सिद्धिप्राप्त्यादयो नाट्यालंकारास्त्रिंशत् सम्य- गुपपादिताः । एकादशः परिच्छेद :- मुक्तकादीनां लक्षणम्, उदाहरणभोगा- वल्यादिचाटुप्रबन्धानां स्वरूपं च सविस्तरमुपपादितम्। चाटुप्रबन्धमेदा- श्रैवमन्यत्र ग्रन्थान्तरे परिगणिता :-

"'चाटुप्रबन्धा विख्याता उदाहरणमादिमम् । चक्रवालं चतुर्मद्रं चतुरुत्तरमप्यथ ।। .. 1Alamkaramuktavali by Krsnayajvan. Adyar Library MS. No. 29. K. 18,2

उपोद्धात: ११

आवली भोगबिरुदगुणानामथ घोषणाः । विजयत्यागरञ्जाणामित्याद्याः कविकल्पिताः ॥" इति । स चायममृतानन्दयोगी भक्तिभूपतिसूनोस्त्यागमहासमुद्रादिबिरु- दाङ्कितस्य मन्मभूपतेर्नियोगादिममलंकारसंग्रहमअ्रभ्नादिति अ्रन्थादिमैः पद्ै- रवगम्यते। तमिमं मन्मभूपतिमधिकृत्य प्रशस्तिश्लोकान् कांश्चिदारचय्य तानेव कतिपयलक्षणानामुदाहरणतया अ्न्थमध्ये संयोजयति अ्न्थकारः । प्रतिपरिच्छेदमन्तिमं श्रोकमेकं तत्प्रशंसापरमायोजयति। तैश्र श्रोकै- र्भूपतिरयं गण्डरगण्ड:, तोण्डनिर्यङ्कः, कोमराङ्कमीमः, नूल्नसाहसाङ्कः, इत्यादिभिर्बिरुदैर्विभूषितोSभूदित्यवगम्यते। मन्मभूपालोऽयं मन्ननाम्नाप्यमि- हितस्त्रैलिङ्गचोडराजसु प्रसिद्धो मन्म-गण्डगोपालदेव एव भवितुमर्हतीति विमर्श- का अभिप्रयन्ति। जम्बुकेश्वरक्षेत्रदेवालयस्थेन प्रतापरुद्रदेवस्य शिलाशासनेन मन्म-गण्डगोपालदेवोडयं प्रतापरुद्रस्य प्रसादपात्रं बभूवेति ज्ञायते2 । किंच १२१९ तमे शकसंवत्सरे (1297 A.D.) 'लिखितेनान्ध्रदेशस्थनरसराव्पेट्ट- शासनेन मन्म-गण्डगोपालदेवः नल्लसिद्धेज्येष्ठसुनुः प्रतापरुद्रदेवस्य परतन्त्रो भूत्वा कार्ञ्चीं स्वायत्तीकृत्याशिषदिति विज्ञायते । अनेन च शासनेन मन्म- गण्डगोपालस्य समय: A.D. 1297 तमवत्सरात् पूर्व इति ज्ञायते। प्रताप- रुद्रदेवस्य समय: A.D. 1216 आरभ्य 1299 पर्यन्त इति विमर्शकाः*।

1 The Introduction to the Rasaratnakara, Madras University Publications, Kanarese Series No. 2 Madras, 1932. Page 13. ªThe Introduction to the Prataparudriya, Bombay Sanskrit and Prakrit Series No. 55. Bombay, 1900. Page 17. Vide the verse- "तत्राप्रजः सुतो मन्मो-गण्डगोपालभूपतिः । प्रतापरुद्रभूपस्य प्रसादार्जितवैभवः ॥" 1 Epigraphica Indica Vol. VII, PP. 128-32.

Page 16. The Introduction to the Rasaratnakara, referred to above,

१२ अलंकारसंग्रहः

श्रीर्वेंकट नाथदेशिकै: (1268 to 1369 A.D.) स्वकीये संकल्प- सूर्योदये प्रस्तावनायाम्, "न तच्छासत्रं न सा विद्या न तच्छिल्पं न ताः कलाः । नासौ योगो न तज्ज्ञानं नाटके यन्न दृश्यते।" इति पद्यममृतानन्दीया लंकारसंग्रहादुद्धत्य निवेशितमिति तद्वयाख्यातारः2। अतोऽलंकारसंग्रहस्य रचनाकाल: श्रीवेंकटनाथदेशिककालात् पूर्वतनः प्रायशः 1230 A.D. तमो भवेदित्यभ्यूद्यते। किंच संकल्पसूर्योंदये "'तुण्डीरं मण्डलं मे कुलपतिरपि च स्कन्दभूपालवन्द्यः" इति श्लोके स्कन्दभूपालपदेन गण्ड-गोपाल एव चित्रोक्त्या विवक्षित इति सांप्रदायिका अभिप्रयन्ति। एतेन श्रीवेंकटनाथस्य काले काञ्च्यां गण्ड-गोपालनाम्नो भूयसी प्रथा समवर्ततेति ज्ञायते। अत एवमादिभिरुपपत्तिभिरमृतानन्दयतिर्गण्ड-गोपाल- देवस्य सभायां प्रायः A.D. 1230 तमे वत्सरेऽभूत्, तदैव चालंकारसंग्रह- मरचयदिति वक्तुं शक्यते। अत्रेदमवधेयम्-अमृतानन्दस्यालंकारसंग्रहकरणे निदेष्टा भक्ति- भूपतेः सूनुः मन्मभूपाल इति निर्दिश्यते। अस्मिंश्र ग्रन्थे तस्य भूपालस्य नामोपविशेषु प्रदेशेषु मन्म इत्येव निर्दिश्यते, न कुत्रापि गण्ड-गोपालदेव इति। यद्ययं तत्त्वतो गण्ड-गोपालदेवोडभविष्यत् तन्नूनं यत्र कुत्रापि प्रदेशे तेन नान्ना स निर्दिष्टोऽभविष्यत्। अतो ज्ञायते केवलं मन्मेति नाम्ना प्रसिद्धः कश्चिन्नृपतिरमृतानन्दस्य अ्रन्थकरणे प्रेरक इति। आसीच्च केवलमन्मनाग्ना प्रथितो नृपतिर्गण्ड-गोपालस्यासन्नकालिकस्तस्मिन्नेव राजवंशे। यथा- वटाटवी (तिरुवालंगाडु) शिलाशासने"- ' The Samkalpasuryodaya, The Adyar Library Series.No. 65, Madras, 1948. Page 51. ' Ibid, Page 51. 'Epigraphica Indica Vol. VII. pp. 119-128. .3 Ibid, Page 491.

उपोद्धातः १३

"तस्येर्रसिद्धिनृपतिः सहजः कनीयान् दूरं निरस्य कलिमस्य पुनः प्रवेशम् । रोद्धुं प्रवृद्ध इव यः प्रचुरं यशः स्वं दिक्सीमसु स्फटिकसालनिभ बबन्ध ।I अस्याभवन्नवनिमण्डलरक्षितारः पुत्रास्त्रयः स्फुरितपौरुषभूषणास्ते। यैरन्वितः प्रसविता सुचिरं व्यराज- त्तेजोमयैरिव निजैर्नयनैस्त्िनेत्र : ।। ज्यायानेषां मन्मसिद्धीश्वरः क्षमां क्षाराम्भोघिश्यामसीमां शशास।

रव्योम श्यामं कोकिलत्वं बिभर्ति॥" इति। अत्रायं विवक्षितः संततिक्रमः-सिद्धिर्नाम कूटस्थः पुरुषः । तस्यानुजो बेट्टनामकः । तस्य त्रयः पुत्राः-दायभीमः, नल्लसिद्धिः, एर्रसिद्धिश्च। तृतीयस्य एर्रसिद्धेस्त्रयः पुत्राः-मन्मसिद्धिः, बेट्टसिद्धिः, तिम्मसिद्धिश्र। तेषु तिम्मसिद्धेरिदं पूर्वोक्त शासनम्। तस्य शासनस्य समयः शकसंवत्सर: ११२९ (A.D. 1207). तेषु बेट्टनरपतेः पुत्रेष्वन्यतमस्य नल्लसिद्धे: पुत्रः मन्म-गण्डगोपालदेवः । सिद्धिनाम्नः कूटस्थस्य नरपतेर्वैश्य- तया नल्लसिद्धिप्रभृतीनामनेकेषां राज्ञां सिद्धिरित्युपनामासीदित्यवगम्यते। अतोऽलंकारसंग्रहे Sसकृन्मन्मनाम्ना निर्दिष्टो नरपतिर्मन्मसिद्धिरेव मवितुमर्हति। मन्मसिद्धौ राजनि तिम्मसिद्धिस्तदनुजस्तदाज्ञया पूर्वोंक्त शासनं प्रावर्तयदिति वक्तुं शक्यम्। अतस्तस्य समयोऽपि A.D. 1207 आरभ्य A.D. 1250 पर्यन्तोऽभूदित्यज्गीकारे न काप्यनुपपत्तिः। परं तु यथा गण्ड-गोपालदेवो विद्याभिवृद्धौ श्रद्धालुवि्द्वत्परिपोषकश्चासीदिति प्रमाणतोऽवगम्यते, न तथा

१४ अलंकारसंग्रह्ः

मन्मसिद्धिः । अधो निर्दिष्टः सुभाषितश्लोको गण्ड-गोपालदेवकर्तृको- डवगम्यते। यथा- "काशाः क्षीरनिकाशा दघिशरवर्णानि सप्तपर्णानि। नवनीतनिभश्चन्द्रः शरदि च तक्रप्रभा ज्योतस्ना।।"1 अलंकारसंग्रहस्थानि वचनान्यन्यैर्ग्रन्थकारैरप्युदाहृतानि दृश्यन्ते । यथा-

१. श्रीवेंकटनाथदेशिकै: संकल्पसूर्योदये (1300 A.D.) "'न तच्छासत्रं न सा विद्या न तच्छिल्पं न ताः कलाः। नासौ योगे न तज्ज्ञानं नाटके यन्न दृश्यते ।।" इति। २. 'अहोबलेन चामृतानन्दीयं वचनमुदाहरतीति पूर्वोक्तः श्रोको- Sवतारितः । तथान्यत्र चाह-" 'यदाहामृतानन्द्ः- "सिद्धिः प्राप्तिर्विचारश्रानुनयस्तदनन्तरम् । उद्दिष्टमपि दाक्षिण्यं प्रसिद्धिर्गर्हणं तथा॥ पश्चात्ताप: स्पृहा क्षोभ आक्रन्दः परिहारकः । नीतिरुत्तेजनं शोभाभिमान: संशयस्तथा । तुल्यतर्कोंऽक्षमा चैव व्यवसायो विमर्शनम्। युक्ति: प्रोत्साहनं चैव साहाय्यं च निवेदनम्।।

*Subhāșitāvall verse, 1797. S'arngadharapaddhati, verse 3906. Samkalpastiryodaya, Adyar Library Series No. 65. Page 51. Compare with Alamkarasamgraba, Page 94. ' Samkalpasuryodaya, Adyar Library Series No. 65, Page 51. ibid Page 162. Compare with Alamkarasamgraha, Page 160,

उपोद्धात: १५

अभिज्ञानं तथा पृच्छा चातिशयो गुणकीर्तनम्। इति त्रिशदलंकाराः प्रायो नाट्येषु संगताः ।।" इति। ३. गौरनार्येण लक्षणदीपिकायाम् (1450 A.D.)- "नः प्रतापी भयासौख्यमरणक्केशतापकृत्। पवर्ग :- इत्यलंकारसंग्रहे" इति। ४. साल्वेन 'रसरत्ाकरे- "आनार्यरेन्दे केलिदमृतानन्दियरुद्रभट्टनाकेरदि" इति। अमृतानन्दनान्ना प्रथितौ द्वावपरौ ग्रन्थकृतावास्ताम्। एकोऽश्वघोष- विरचितस्य बुद्धचरितस्य चरमचतुःसर्ग्या रचयितेत्याधुनिकविमर्शकैः संशयितः । अपरो योगिनीहृदयदीपिकाकारः। अनयोः प्रथमो बौद्धः क्रिस्तुसंवत्सरेष्वेकोन विशशतकस्यान्तिमे पादेऽवर्तिष्ट। अतस्तस्यैतद्ग्रन्थ- कर्तुश्चैकत्वसंभावनाया नैवावकाशः । द्वितीयस्तान्त्रिकः पुण्यानन्दनाथ- शिष्यश्च। योगिनीहृदयदीपिकालंकारसंग्रहयोः परस्परवचनोदाहरणादर्शने- डपि तद्रचयित्रोरमेदसंभावनोद्दोधकानि कानिचित् प्रमाणान्युपलभामहे। तथाहि-द्वावपि शैवौ शाक्तौ च। अलंकारसंग्रहकारः स्वत्रन्थस्य प्रारम्भे, 'D. No. 12952, P. 8695, Vol. 22 of the Des. Cat. of Sanskrit MSS. in the Govt, Oriental MSS. Library Madras-1918. Compare with Alamkārasamgraha, Page 4. ' Rasaratnākara, Madras University Publication, Kanarese Series No. 2, Madras 1932. Page 2. ' Introduction to the Buddhacarita, edited by E. B. Cowell. Oxford-1893.

Banares-1924. Published in the Sarasvati Bhavanam Series No. 7,

१६ अलंकारसंग्रह:

"*जगद्वैचित्य जननजागरूकपदद्वयम् । अवियोगरसाभिज्ञमादयं मिथुनमाश्रये।" इत्यर्धनारीश्वरं नमस्यति। एवं तत्रैव "*अवोचदमृतानन्दमादरेण कवीश्वरम्।" "मया तत्प्रार्थितेनेत्थममृतानन्दयोगिना ॥"

इत्यात्मानं कवि योगिनं च निर्दिशति । तथा "इत्यमृतानन्दयोगिप्रवरविर- चितेऽ्लंकारसंग्रहे" इति परिच्छेदान्तेषु योगिप्रवरबिरुदेनात्मानं निर्दिशति। योगिनीहृदयदीपिकाकारश्र तस्मिन् ग्रन्थे महाकविवचनानामनेकेषां परि- शीलनेन सहृदयहृदयावर्जन्या ग्रन्थरचनाशैल्या चात्मनः कवीश्वरतामा- विष्करोति। तथा पटलान्तेषु "इत्यमृतानन्दयोगिप्रवरविरचितायां योगिनी- हृदयदीपिकायाम्" इति योगिप्रवरबिरुदेनात्मानं निर्दिशन्न केवलमात्मनो योगिप्रवरत्वं, कित्वलंकारसंग्रहकर्त्रमेदं च विवक्षतीव। योगीश्वरस्या- प्यालंकारिकत्वमत्रालंकारसंग्रहारम्भे कर्त्रा स्ववचनेनैवाभ्युपगतमिति नात्र मात्रयापि विमन्तव्यं विमर्शकैः। अतश्र योगिनीहृदयदीपिकालंकार संग्रहयोरे- ककर्तृकत्वोद्धावनं संभवद्युक्तिकमेवेति यावन्न बाघस्तावत् साधु। कन्नडवैद्यनि- घण्टुकारोडमृतानन्दीति कश्चनावर्तत'। स तु जैनः सुतरामस्माद्भिन्न इति न तत्र शक्कावकाशः। अलंकारसंग्रहपारन्भे "भक्तिभूमिपतिः शास्ति भवपादा- ब्जषट्पद:'" इति निर्देशात् मन्मभूपतेः पिता भक्तिभूपतिः शिवभक्त इति विज्ञायते। अत्र "भवपादाब्जषट्पदः" इत्यस्य स्थाने 'जिन- पादाब्जषट्पदः' इति पाठान्तरं कोशान्तरे दृष्टमिति पण्डितवर्येण 1 Alamkārasamgraha, Page 1. Alamkarasamgraha, P. 2. ' The Karnātakakavicarite by R. Narasimhacarya, Mysore University Publications, Bangalore, 1942. Vol. I., Page 408. Alamkärasamgraha, P. 1.

उपोद्धात: १७

शेषय्यंगार्येणोच्यते। अस्माभिरुप्रलब्धेषु सर्वेष्वपि कोशेषु भवपादाब्जेति पाठ एवोपलब्ध इति जिनपादाव्जेति क्वाचित्के पाठे नातीव श्रद्धा विहिता। अलंकारसंग्रहे ग्रन्थकर्त्रानेन नाम्ना निर्दिष्टा अ्रन्थाश्रेमे- १. मारीचवञ्चनम्, २. वालिवध:, ३. उदात्तराघवः, ४. नलविजयः, ५. देवीपरिणयः, ६. त्रिपुरदाहः, ७. अम्भोधिमन्थनम्, ८. मदनलेखा, ९. मेनकानहुषम्, १०. स्तम्भितारम्भम्, ११. रैवतमदनिका, १२. कनकवतीमाधवम्, १३. शृङ्गारललितम्, १४. केलिरैवतकम्, १५. महावीरचरितम्, १६. वेणीसंहारम्, १७. शाकुन्तलम्, १८. बाल- रामायणम्, १९. विक्रमोर्वशीयम्, २०. कामदत्ता, २१. माधवोदयः, २२. मेनकाद्विजम्, २३. क्रीडारसालम्, २४. वीणावती, २५. बिन्दु- मती, २६. विलासवती चेति। वे. कृष्णमाचार्य:

C

CONTENTS

विषयः PAGE विषय: PAGE प्रथम: परिच्छेद: (वर्णगणविचारः) रसभेदा: १० मङ्कलाचरणम् १ शृङ्गाररसः उपोद्वातः रसोत्पत्ति: " वर्णपदादिविभागः २ रसपोषकाः ११ काव्यलक्षणादि विभावा: " छन्दः ३ अनुभावा: " गणा: सात्त्विकभावा: " " वर्णगणविचार: व्यभिचारिभावा: " रसाश्रया: • १२ द्वितीय: परिच्छेद: (शब्दार्थनिर्णयः) शृङ्गारे विभावादय:

कवि: ६ शृक्गारभेद: " कविभेदा: संभोगशृङ्ार: " कवितानिदानम् विप्रलम्भशृङ्गारः १३ " वाक्यार्थ: ७ दश दशा: " अर्थनिर्णायका: ८ चक्षुःप्रीतिः "

तृतीय: परिच्छेद: (रसनिर्णयः) , मनःसक्ति: संकल्प: - " रस: १० जागर: १४ स्यायिभावा: " तनुता "

२० अलंकारसंग्रह:

विषय: PAGE विषय: PAGE

विषयद्वेष: १४ शठः २५ त्रपानाशः ",.घृष्टः मोहः १५ अनुकूल: . २६ मूच्छा " षोडश नायका: मृति: पुनस्निधा नायका: " हास्यरस :- "' अष्टचत्वारिंशनायका: करुणरस: . १६ नायकसहायाः " रौद्ररस: १७ पीठमर्द: - वीररस: 4 १८ विटः " भयानकरस: १९ विदूषकः " बीभत्सरसः " प्रतिनायका: २७ अद्भतरसः २० नायकगुणा: शान्तरस: " . ", रसानां वर्णा देवताश्च २१ शोभा विलास: रसाद्रसोत्पत्ति: " माधुर्यम् " मिथो वैरिणो रसा: " गाम्भीर्यम् "

चतुर्थ: परिच्छेदः (नेतृमेद निर्णयः) स्थैर्यम् . तेजः नेतृसामान्यगुणाः २३ ललितिम् . " नायकमेदा: औदार्यम् . २८ वीरोदात्त: नायिकाभेदा: 11 धीरललित: २४ स्वीया . " वीरशान्त: " अन्या " धीरोद्धत :- " साधारणा. नायकमेदा: २५ स्वीयमुग्धा २९ दक्षिणः स्वीयमध्या "

CONTENTS २१

विषय PAGE विषय: PAGE

स्वीयप्रगल्भा २९ दीप्ति: ३७ मध्यधीरा. ३० माधुर्यम् " मध्यधीराधीरा " प्रागल्भ्यम् " मध्याधीरा " औदार्यम् ३८ प्रगल्भधीरा ३१ धैर्यम् " प्रगल्भधीराधीरा लीला प्रगल्भाधीरा " विलास: " षड्डिधा मध्या ३२ विच्छित्ति: ३९ षड़िधा प्रगल्भा विभ्रम: नायिकावस्था: 1 किलिकिञ्चितम् " स्वाधीनपतिका " मोट्टायितम् " वासकसज्जिका ३३ कुद्टमितम् ४0 कलहान्तरिता बिब्बोक: विप्रलब्धा " ललितम् " प्रोषितभर्तृका " विहृतम् ४१ विरहोत्कण्ठिता ३४ खण्डिता पश्चमः परिच्छेदः (अलंकारनिर्णयः)

अभिसारिका रीतिभेदा: ४२ नायिकादूत्य: ३९ गुणा: " नायिकालंकारा: क्लेष: " सत्त्वम् " प्रसाद: " भाव: " समता " हाव: ३६ माधुर्यम् हेला ", सुकुमारता ४३ शोभा अर्थव्यक्ति: कान्ति: उदारता

२२ अलंकारसंग्रह:

विषयः PAGE विषयः PAGE

भोज: ४३ रसवत् कान्तिः " ऊर्जस्वि · समाधि: पर्यायोक्तम् " वैदर्भी रीति: समाहितम् १३

गौडी रीति: उदात्तम् " पाञ्चाली रीति: " अपह्नुति: 88

"

लाटी रीति: " ल्लिष्टम् ५४

रसगुणा: विशेषोक्ति: " अर्थालंकारा: " तुल्ययोगिता " स्वभावोक्ति: " विरोध: "

उपमा ४६ अप्रस्तुतस्तुति:

रूपकम् · " व्याजस्तुति: "

दीपकम्· निदर्शना . " आवृत्ति: ४७ सहोक्ति: · १६

आक्षेप: • " परिवृत्ति: • " अर्थान्तरन्यास: > आशी: " व्यतिरेक: . ४८ वक्रोक्ति: ५७

विभावना . " संकर: "' समासोक्ति: " प्रमाणालंकारा: ९७

अतिशयोक्ति: ४९ प्रत्यक्षम् • १८

उत्प्रेक्षा " अनुमानम्. " हेतुः आगम: "

सूक्ष्म: " उपमानम् · १९

लव: अर्थापत्ति: "

क्रम: ९१ अभाव: " प्रेय: ", संभवः ६०

CONTENTS २३

विषय: PAGE विषय: PAGE

ऐतिह्यम् · . ६० प्रतिकूलवर्णम् ६९

षष्ठः परिच्छेद: (दोषगुणनिर्णयः) उपहतलुप्तविसर्गम् विसंधिभेदा: ७० पददोषा: ६२ वैरूप्यविसंधि श्रुतिकटु " विश्लेषविसंधि " असमर्थम्. अश्लीलविसंधि " च्युतसंस्कृति ६३ " कष्टविसंधि. ७१ अवाचकम् " हतवृत्तभेदा: निरर्थकम् गुरुलघ्वयथात्वम् · अप्रयुक्तम् ६४ हीनवर्णम्. अश्लीलम्. अधिकवर्णम् ग्राम्यम्· ६९ भग्नच्छन्द: नेयार्थम् · न्यूनपदम् ७२ अनुचितार्थम् " अधिकपदम् कथितपदम् " संदिग्धम्. ६६ क्विष्टम् पतत्प्रकर्षम् " अविमृष्टविधेयांशम् " समाप्तपुनरात्तम् ७३ विरुद्धमतिकृत् " अर्धान्तरैकवाचकम् अप्रतीतार्थम् ६७ अभवन्मतयोगम् · ७४ पदैकदेशदोषा: अनभिहितवाच्यम्. nnA श्रुतिकटु. ", अपदस्थपदम् अवाचकम् अपदस्थसमासम्. निरर्थकम् ६८ संकीर्णम्· अश्लीलम् . " गर्मितम् · " संदिग्धम्. ६९ प्रसिद्धिहतम् ७६ वाक्यदोषा: " भग्नप्रक्रमम् "

२४ अलंकारसंग्रह्:

• विषय: PAGE विषय: PAGE

अक्रमम् · ७७ कविसमयविशेषा: ९० अमतपरार्थम् रसदोषा: रसच्युतम् " रसाभास :. अप्रस्तुतार्थम् " भावाभास: " अर्थदोषा: ७८ कष्टकल्पना ९३ अपुष्टः " प्रतिकूलग्रहणम् "> कष्टः "' व्याहत: ७९ सप्तम: परिच्छेदः (संध्यङ्गनिर्णयः)

पुनरुक्त: . " नाव्यप्रशंसा ९४ दुष्कम: "' रूपकम् . " आ्म्यः ८० इतिवृत्तम् . " संदिग्ध: इतिवृत्तभेदा: " निर्हेतुः ) अर्थप्रकृतयः विरुद्धः " बीजम् . " व्यर्थीकृत: ८१ बिन्दुः " सनियम: पताका अनियम: ८२ पताकास्थानकम् " विशेषपरिवृत्तः " प्रकरी ९६ सामान्यपरिवृत्तः कार्यम्. साकाड्क्ष: ८३ कार्यावस्था: उक्तविरुद्धः "' आरम्भ: त्यक्तपुनःस्वीकृत: यत: ९७ अश्लील: ८४ प्रात्याशा . " विध्यनुवाद विवृत्त: " नियताप्ति: " सहचरभिन्न: फलागम :. दोषाणां गुणत्वम्. ८९ संधि: ९८

CONTENTS २५

विषयः PAGE विषय: PAGE

पञ्च संधय: ९८ पुष्पम् १०१ मुखसंधि :· वज्रम् " • मुखसंध्यक्कानि उपन्यास: १०६ उपक्षेप: . वर्णसंहरणम् परिकर: ९९ गर्भसंधि: १०७ परिन्यास: गर्भसंध्यक्गानि " विलोभनम् " अभूताहरणम् " युक्ति: मार्ग: " प्राप्ति: १०० रूपम् समाधानम् उदाहरणम् १०८ विधानम् . क्रम: परिभावना १०१ संग्रहः उद्धेद: " अनुमानम् १०९ भेद: तोटकम् · " करणम् · १०२ अधिबलम् प्रतिमुखसंधि: " उद्देग: . " प्रतिमुखाज्जानि संभ्रम: " ११० विलास: १०३ आक्षेपः परिसर्पः . अवमर्शसंधि: " विधूतम् अवमर्शाङ्गानि १११ " शम: अपवाद: " नर्म १०४ ्संफेट: " नर्मद्ुति: विद्रव: " प्रगमनम्. द्रव: ११२ निरोधनम् १०१ शक्ति: पर्युपासनम् द्युति: ११३ D

२६ अलंकारसंग्रहः

विषयः PAGE विषय: PAGE

प्रसङ्ग: ११३ अङ्कास्यम् १२१ छलनम् · अङ्कावतार: व्यवसाय :. ११४ प्रवेशक: विरोधनम्. प्रकाशम्. १२२ " प्ररोचना ११५ स्वगतम्. " विचलनम् " जनान्तिकम् आदानम्. ११६ अपवारितम् निर्वहणसंधि: आकाशभाषितम् . निर्वहणाक्गानि "> संधि: अष्टमः परिच्छेद: (वृत्तिनिरूपणम्) " विरोध: वृत्ति: १२३ प्रथनम् · ११७ वृत्तिभेदा: " निर्णयः " भारती वृत्ति: परिभाषणम् भारत्यङ्गानि प्रसाद: ११८ सात्त्वती वृत्ति: " आनन्द: . " सात्त्वत्यक्कानि १२४ समय: संलापक: . धृतिः ११९ उत्थापक: " भाषणम् . संघ: " उपगुम्भनम् परिवर्तक: १२५ पूर्वभाव: आरभटी वृत्ति: " उपसंहार: १२० आरभव्यङ्गानि प्रशस्ति: . " संक्षिप्ति: "> वस्तुनस्त्रैविध्यम् संफेट: १२६ विष्कम्भ: १२१ वस्तूत्थापनम् चूलिका अवपातनम्

CONTENTS २७

विषय: PAGE विषय: PAGE

कैशिकी वृत्ति: • १२६ नाव्यसाधारणाङ्गानि १३६ १२७ संज्ञानियम: नर्म " आधिकारिकेतिवृत्तम् नर्मस्पन्द: संधिनियम: " " नर्मस्फोट: १२८ नाटके विष्कम्भ: १३७ नर्मगर्भ: अङ्कलक्षणम् " रसानुगुणा वृत्तय: नाटके रस: " भाषानियम: १२९ तत्रादर्शनीयानि १३८ संबोधनक्रम: " तत्राङ्कसंख्या

नवमः परिच्छेद: (रूपकनिरूपणम्) प्रकरणम् ! तत्र नायक: " रूपकाणि १३१ तत्र नायिका १३९ उपरूपकाणि " प्रकरण भेदा: नाटकम् · " तत्र संध्यादि " रज्जनेपथ्ये " भाण: पूर्वरङ्म: १३२ तत्र नायकः " तदक्ञानि . तत्र रस: • नान्दी " तत्र वृत्त्यादय: तत्र पदनियमादि १३३ तत्र संधय: १४० प्ररोचना १३४ लास्याङ्गानि " आमुखम्. " गेयपदम्· " तदज्जानि . स्थितपाठ्यम् " " कथोद्वातः आसीनम् · १४१ "> प्रवृत्तकम् - १३५ पुष्पगन्धिका " प्रयोगातिशय: " प्रच्छेदकः वीध्यद्गानि " त्रिमूढम् . १४२

२८ अलंका रसंग्रह:

विषय: PAGE विषय: . PAGE

सैन्धवम् · १४२ असत्प्रलाप: १५२

द्विमूढम् · १५३ " व्याहार: . उत्तमोत्तमकम् १४३ मृदवम् उक्तप्रत्युक्तम् " उत्सृष्टिकाङ्क: "

प्रहसनम् · ईहामृग: १५४

डिम: १४४ नाटिका · " व्यायोगः " सट्टकम् · समवकार: " त्रोटकम् · १५१ वीथी १४५ प्रेक्षणकम् वीथ्यज्ञानि गोष्ठी " " उद्धात्यकम् १४६ भाणिका १५६ अवलगितम् " तदज्गानि " प्रपश्च: १४७ संलाप: - "> त्रिगतम् १४८ तदक्कानि · "> छलम् " प्रस्थानम् . १५७ वाक्केली " काव्यम् · अधिबलम् १४९ हल्ीसकम् " गण्डम् • रासकम् ११८ " तद्वेदा: १५० श्रीगदितम् लासिका ". प्रतिहार :. " रह: दुर्मल्ठिका " हर्ष: "

. " नाव्यरासकम् १५९ प्रतिभा १९१ उल्लाप्यम् " व्याहतः दशम: परिच्छेद: (नाट्यालंकार- अवस्यन्दितम् निरूपणम्) नालिका. १५२ नाव्यालंकारा: १६०

CONTENTS . २९

विषय: PAGE विषयः PAGE

सिद्धिः १६० अभिज्ञानम् १६७ प्राप्ति: १६१ पृच्छा विचार: . " अतिशयः " अनुनय: " गुणकीर्तनम् १६८ उद्दिष्टम् · " दाक्षिण्यम् १६२ एकादश: परिच्छेद: (चाटुप्रबन्ध-

प्रसिद्धि: . निरूपणम्) " गर्हणम् मुक्तकादिविभाग: . . १६९ पश्चात्ताप: "> उदाहरणम् " स्पृहा १६३ विभक्तिदेवताः १७० क्षोभ: "> उदाहरणे नायका: . १७१ आक्रन्द: अड्डली " परिहार: . कल्याणी " नीति: १६४ उत्फुल्कवती " उत्तेजनम् फलोदाहरणम् " शोभा " विभकिनामानि " अभिमान: " नवमाणिक्यमाला . संशयः १६५ नक्षत्रमाला १७२ तुल्यतर्क: भोगावली " अक्षमा · " बिरुदावली १७३ व्यवसायः " गुणावली . १७४ विमर्श: " तत्र रस: . युक्ति: १६६ रगला १७१ प्रोत्साहनम् चक्रवालम् " साहाय्यम् लोकोत्तरम् निवेदनम् १६७ त्यागघोषणम्

३० अलंकारसंग्रहः

विषयः PAGE विषय: PAGE चतुर्भद्रम् १७६ Appendix III १८७ Appendix I १७७ IV २१६ II १८२ V " २३३

ERRATA

Page Line Reading Page Line Reading २ ३ संकीर्णोस्तत्र 8 मानसगराज ११ १ रसोदय: " विशेषोक्ति: १६ २ पाणि ६३ १३ नादातृवाचकम् १७ ७ चिन्तादा: ८९ ४ सममस्त ३० १२ खेदोऽस्मासु ८६ १७ रोमोद्रमा ३२ १५ स्वाधीन ८८ १९ वासरवध: ३४ १७ वीक्षमाणा: ८९ ३ गर्हितमपि ३६ १४ वलितापाङ्गां ११९ 8 साक्षिणि ३८ रात्रौ रात्रा १२९ १५ ज्येष्ठमध्या ४५ १० उत्प्रेक्षा: १३३ 8 अष्टादशभि: ४६ १० एकत्वरूपणं १३८ १२ मारीचवञ्चनम् ४९ ८ तुन्दिलापया १७० १४ आर्यो १३ ११ शिरश्छेद १९१ आयत्तरमणा

अलंकारसंग्रहः

अमृतानन्दयोगिविरंचितः

प्रथम: परिच्छेद: मङ्गलाचरणम्-

अवियोगरसाभिज्ञमादयं मिथुनमाश्रये ॥ १ ॥ *विद्वज्ज नमनःकान्तकैरवानन्दकौमुदीम्। नमामि शारदां देवीं नामरूपाधिदेवताम्॥२॥ उपोद्धात :- उद्दामफलदामुर्वीमुर्वीमुदधिमेखलाम्। भक्तिभूमिपतिः शास्ति भवपादाब्जषट्पद्षः॥। ३ ॥ तस्य 'पुत्रस्त्यागमहासमुद्रबिरुदाङ्कितः । सोमसूर्यकुलोच्तंसो महितो 'मन्नभूपतिः ॥४॥ 'स कदाचित्सभामध्ये काव्यालापकथान्तरे। "अवोचदमृतानन्दमादरेण कवीश्वरम् ॥५॥ 1 अनियोग G. 2. * समुल्ासरसाकारां तत्त्वकैरवकौमुदीमू G 1. 3पुत्रश्ागमवित्समुद्र etc.G.1. 4मन्य G. 1. सत्का्यवित G. 1. 6अपृच्छत् A.

२ अलंकारसंग्रहः

वर्णशुद्धिं वाक्यवृत्ति रसान् भावाननन्तरम्। नेतृमेदानलंकारान् दोषानपि च तद्गुणान् ॥ ६ ॥ 'नाट्यधर्मान् 'रूपकोपरूपकाणां भिदा अपि। चाटुपबन्धभेदांश्र संकीर्णोस्तत्र तत्र तु ॥ ७ ॥ संचित्यैकत्र कथय सौकर्याय सतामिति। मया तत्मार्थितेनेत्थममृतानन्दयोगिना ॥ ८॥ तन्त्रान्तरोदितानर्थान् वाक्यान्येव* कचित्कचित्। संचित्य क्रियते सम्यक् सर्वालंकारसंग्रद्यः ॥ ९ ॥ वर्णपदादिविभाग :- अकारादिक्षकारान्ता 'वर्णाः स्युः पदवां गताः । पदानि द्विविधानि स्युः सुप्तिङन्तविभेदतः ॥ १० ॥ संचयान् सुप्िडन्तानां वाक्यान्याड्डुर्विपश्चितः। काव्यलक्षणादि- तान्येव कविक्लृप्तानि सार्थानि 'सगुणानि च ॥ ११ ॥ सालंकाराणि निर्दोषाण्याहुः 'काव्यं महर्षयः । पद्यं मदं च मिश्रं च त्रिविधं काव्यमुच्यते ॥ १२ ॥ पद्यं तु च्छन्दसा बद्धं गधयं वाक्यकदम्बकम्। गद्यपद्यात्मकं मिश्रं नाटकादिकसुच्यते॥ १३ ॥ सर्गबन्धं संस्कृतेन साश्वासं प्राकृतेन तु। तद्दूयं "च महाकाव्यं सेतुरामायणादिकम् ॥ १४॥ 1 नाव्यमेदान् G. 1. 2नाटकोप G. 1. वाक्येनैत्र G. 1. *वर्णास्तु G. 1. 5सरसानि च G, 1. सर्वे विपश्चित: G. 1. 7त G.1.

प्रथम: परिच्छेद: ३

गद्यं तु गदितं द्वेधा कथा चाख्यायिकेति च। कथा कल्पितवृत्तान्ता सत्यार्थार्यायिका मता ॥१५ ॥ 'उच्छ्ासलम्बकाद्याढयं गद्यते गद्ययोईयम्'।

आशीर्नमस्क्रियावस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्। नगरार्णवशैलर्तुचन्द्रार्कोंदयवर्णनैः ॥ १७॥ उद्यानस लिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः। विमलम्भैर्विवाहैथ कुमारोदयवर्णनैः ॥ १८ ॥

अलंकृतमसंक्षिप्तं रसभावनिरन्तरम् ॥ १९ ॥ चतुर्वर्गफलायत्तं चतुरोदात्तनायकम्। काव्यं कल्पान्तरस्थायि कल्पतेऽनल्पभूतये ॥ २० ॥ छन्द :- छन्दो यरतमैरव्याप्तं तथा भजसनैरपि। गणा :- गुरुणा लघुना व्याप्ता गणास्तल्लक्षणं यथा ॥। २१ ।। आदिमध्यावसानेषु यरता यान्ति लाघवम्। भजसा गौरवं यान्ति मनौ तु गुरुलाघवम् ॥ २२ ॥ वर्णगणविचार :- *वर्णे गणं च काव्यस्य मुखे कुर्यात्सुशोभनम्। कर्तृनायकयोस्तेन कल्याणमपि जायते ॥ २३ ॥ अन्यथानिष्टसंपत्तिरनयोरेव संभवेत्। 1 उच्छुासस्तवकाय्यादयं G. 1. *हूयो: G. 2. *वर्णान् गणांक्, A.

४ अलंकारसंग्रहः

तद्वर्णानां गणानां च शुद्धिर्ज्ेया क्रमाद्यथा ॥ २४।। आभ्यां भवति संप्रीतिर्मुदीभ्यां धनमूद्दयाद्। ऋभ्यां लृभ्यामपख्यातिरेचः सुखकरा मताः ॥ २५॥ बिन्दुसर्गड्वाः सन्ति पदादौ न कदाचन। चतुर्भ्यः कादिवर्णेभ्यो लक्ष्मीरपयशस्तु चात । २६।। प्रीतिः सौख्यं च छान्मित्रलाभौ जो भयमृत्युकृत। झष्टठाभ्यां खेददुःखे शोभाशोभाकरौ डढौ ॥ २७ ॥ भ्रमणं णात्सुखं तात्तु थाद्युद्धं सुखदौ दधौ। नः प्रतापी भयासौख्यमरणक्लेशदाहकृत ॥ २८ ॥ पवगों यस्तु लक्ष्मीदो रो दाही व्यसनं लबौ। शः सुखं तनुते षस्तु खेदं सः सुखदायकः ॥ २९॥ हो दाहकृद्वयसनदो ळः क्ष: सर्वसमृद्धिदः । एवं प्रत्येकतः प्रोक्तं वर्णानां वास्तवं फलम् ॥ ३०॥ संयोगः 'सर्वथा त्याज्यो वर्णानां 'क्षं विना मुखे।

यथा मधु धृतोन्मिश्रं विषतामेति वीर्यतः । गणानां 'तु फलं ज्ञेयं प्रत्येकं प्रोच्यते यथा ॥। ३२ ।। यो वारिरूपो धनकृद्रोऽभिर्दाहभयंकरः । ऐश्वर्यदो 'नाभसस्तो भः 'सौम्यः सुखदायकः ॥ ३३॥ जः सूर्यो रोगदः प्रोक्तः सो वायव्यः क्षयप्रदः । 1 सर्वदा A. 2कविना G. 1. 3 लक्षणं A. 5सौख्यं G. 1 *नाभसस्तु G. 1. 5शशिदैवत: G. 1.

प्रथम: परिच्छेद:

शुभदो मो भूमिमयो नो गौर्धनकरो मतः ॥ ३४॥ देवतावाचकाः शब्दा ये च भद्रादिवाचकाः । ते सर्वे नैव निन्याः स्युर्लिपितो गणतोऽपि वा ॥ ३५॥ *एवं वर्णगणव्याप्तिः समाना गद्यपद्ययोः । संस्कृते प्राकृतादौ च विज्ञेया विबुधोत्तमैः ॥ ३६ ॥ एवं विनिश्चितविनिर्मलवर्णवाक्यै-

स्फूर्ति प्रयातु भवतो भुवनेषु कीर्ति: कौतूहलानि तव सन्तु वराङ्कमीम ॥ ३७॥

वर्णगणविचारो नाम प्रथम: परिच्छेदः ॥

1इति G. 1. 2अमृतानन्दविरचिते सर्वालंकारसंभ्रहे A.

द्वितीय: परिच्छेद: कवि :- एवं वर्णगणव्याप्तिविचारणविचक्षणः । कवित्वकारणस्तोमसंपन्नः कविरुच्यते ॥ १॥ कविमेदा :- रौचिको वाचिकथ्चार्थः शिल्पिको मार्दवानुगः । 'विवेकी भूषणार्थी च कवयः सप्त कीर्तिताः ॥ २।। *आवापोद्धारकृद्यावन्मनसो रुचिरात्मनः । रौचिको वाचिक: शुद्धवागाडम्बरकारकः ॥ ३ ॥ आर्थोऽभिधेयचित्रार्थी' शिल्पिकः शब्दचित्रकृत। शब्दार्थमार्दवापेक्षी कविः स्यान्मार्दवानुगः॥४ ॥ शब्दार्थगुणदोषज्ञो महाकविमतानुगः । 'शास्त्रालंकारसंस्कारी विवेकी कविपुंगवः ॥ ५॥। अलंकारैकनिघ्नो® यो भूषणार्थी बुधैर्मतः । कवितानिदानम्- शक्तिनिंदानं काव्यस्य 'कथ्यते काव्यवेदिभिः' ॥ ६॥ शब्दच्छन्दोऽभिधा नादिशास्रलोकावलोकनम्। 1 कविपुंगवो भूषार्थी A. 2आवापोद्वापकृत् G. 1. चित्रार्थ: A. *शास्त्रालंकारशब्दार्यकौतुकी A. 'निष्ठो A. 6गद्यते A. 'कोविदेः G. 1. 8सर्वशास्त्रवलोकनम् A.

द्वितीय: परिच्छेद: ७

नैपुणं कविशिक्षा च त्रितयं काव्यकारणम्॥ ७॥ न जातु जायते काव्यं यां विना कारणैरपि। शब्दच्छन्दोऽभिधानादैः सा शक्तिरभिधीयते ॥८॥ *सा देवताप्रसादाच्च कल्प्यते कविसंततेः । शब्दच्छन्दोऽभिधानानां न विधिः संग्रहादिष॥ ९॥ तेषां स्वरूपमन्यत्र बोद्धव्यं बुद्धिशालिभि: । चतुर्विधा वाक्यार्था :- वाक्यानां कविक्लृप्तानामर्थाः प्रोक्ताश्तुर्विधाः ॥१० ॥ मुख्यो लक्ष्यस्तथा गौणो व्यङ्गचश्चेतीह कथ्यते। स मुख्यः कथितः साक्षात्संकेतेनाभिधीयते ॥ ११॥ जातिक्रियागुणद्रव्यभेदात्सोऽपि चतुर्विधः । गौश्वलो धवलो डित्थ इत्युदाहरणं मतम् ॥ १२ ॥ वाच्यार्थानुपपत्तौ यस्तत्संबन्धी प्रतीयते। प्रयोजनवशादन्यो लक्ष्योऽर्थो लक्षणा त्रिधा॥ १३॥ वाच्यार्थस्य परित्यागादन्योऽर्थों यत्र लक्ष्यते। सा जहल्क्षणा ज्ञेया गङ्कायां घोष इत्यसौ ॥ १४ ॥ वाच्यार्थस्यापरित्यागादन्योऽर्थों यत्र लक्ष्यते। अजहल्लक्षणा कुन्ताः प्रविशन्तीति सा मता ॥१५॥ जहती चाप्यजहती स्वार्थ या तूभयात्मिका। सा छत्रिणो व्रजन्तीति *ह्यत्रोदाहरणं मतम् ॥ १६ ॥ एकेन च्छत्रिणान्येषां छत्रित्वमिह 'साधनात्। 1जातमव्यपहासाय कल्पते G. 1. 2तत्रोदाहरणं A. 3लक्ष्यते A.

८ अ लंकार संग्रहः

स गौणो गुणसादृश्यादन्योजर्थों यः प्रतीयते ॥१७॥ उदाहरणमेतस्य सिंहो माणवको यथा। मुख्यार्थवाधे तद्योगाद्वयङ्गयो लक्ष्यस्य यत्फलम् ॥ १८ ॥ नायं मुख्यो न वा लक्ष्यो लक्ष्णायाः फलं यतः । गङ्गा मुख्यस्तटं लक्ष्यो व्यङ्गयं शीतलतादिकम् ॥ १९ ॥ अनेकवाचकः शब्दो 'यत्रावाच्यं व्यनक्ति तत्। व्यञ्जनं त्वभिधामूलं संयोगादिभिरुच्यते ॥ २० ॥ अर्थनिर्णायका :- संयोगो विपयोगश्र साहचर्य विरोधिता। अर्थ: प्रकरणं 'लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधिः ॥ २१ ॥ सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्ति: स्वरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥ २२ ॥ सवज्रो हरिरित्यत्र योगादिन्द्रः प्रतीयते। अवज्रो हरिरित्यत्र वियोगादपि वासवः ॥। २३ ॥। साहचर्याद्दाशरथौ रामलक्ष्मणयोरिति। रामोरऽर्जुनविरोधीति विरोधान्भार्गवो मतः ॥ २४॥ स्थाणुं भज जगद्वन्यमित्यर्थेन शिवो मतः । युष्मदर्थः प्रकरणाद्देवो जानाति मामिति ॥ २५॥ कन्तुर्मीनध्वज इति लिङ्गात्काम: प्रतीयते। देवः पुरारिरित्यन्यशब्दसंनिधितः शिवः ॥ २६॥ मत्तः पिको मधावत्र सामर्थ्यात्सुरभाव्ृतौ। औचित्यात्पातु वः शंभुरिति सांमुख्यमिष्यते ॥ २७॥ 1 यत्र वाच्यं G. 2. *लिज्मन्यशब्दस्य A.

द्वितीय: परिच्छेद: ९

अत्र देवो राजतीति देशाद्राजावगम्यते। चित्रभानुर्विभातीति कालेनार्थोऽवसीयते ॥ २८॥ रात्रौ चेदनलो ज्ञेयो दिवा चेत्तिग्मदीघितिः। मित्रं विभातीति सुहृन्मित्रो भातीति भास्करः ॥ २९ ॥ पुंनपुंसकयोर्व्यक्तया* व्यज्यते तौ यथाक्रमम्। स्वरेण व्यक्तिरर्थस्य वेदे काव्येषु न कचित् ॥ ३०।। एतावन्मात्रनेत्रेति चेष्टयार्थोऽवगम्यते। अर्थाश व्यञ्जकास्तस्य सहकारितया मताः ॥३१ ॥

विकसन्त्या च मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रविः ॥ ३२ ॥ 'वक्तात्र यजमानश्चेत्कालो होमस्य गम्यते। विटश्ेदत्र बोद्धव्यो वेश्याभिगमनोद्यमः ॥३३॥ चपले लोचने नालं मनश्चलयितुं मम। इत्यर्थव्यक्तिरेतस्मिन काका वाक्येऽवसीयते॥ ३४॥ इत्यादिरेषां विस्तार: संग्रहादिह नोच्यते। दिङ्मात्रं दर्शितं प्राज्ैरनुक्तमवगम्यताम्॥३५॥ विविधविहितवाक्यवृत्तिभेंदैः कविवरकल्पितनव्यकाव्यबन्धै:। प्रभवतु भवतः प्रतापभानुः समरनिरङ्कुश नृत्नसाहसाङ्क॥३६॥ इति 'श्रीमदमृतानन्दयोगिप्रवरविरचितेSलंकारसंग्रहे शब्दार्थनिर्णयो नाम द्वितीय: परिच्छेदः ।

1व्यकौ G. 1. 2विभाव्यते G. 1. ३द्रषटात्र G.1. *पधकाव्यबन्घे: G. 1 .. 5सर्वालंकारसंप्रहे A. 2

तृतीय: परिच्छेद:

आत्मनो मनसा योगे मनसस्त्विन्द्रियैः सह। इन्द्रियाणां तत्तदयैरिति ज्ञानोदयक्रमः ॥ १॥ रस :- ज्ञायमानैर्विभावादयैर्व्यक्तः स्थायी रसः स्मृतः। भावस्तु मनसो दृत्तिमेद: स्थैर्यमुपेयिवान् ॥ २ ॥ स्थायिभावमेदा :- रतिर्हासस्तथा शोकः क्रोधोत्साहौ भयं तथा। जुगुप्साविस्मयशमाः स्थायिभावा नव क्रमात ॥ ३ ॥ रसमेदा :- शृक्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतशान्ताख्या रसमेदा नव क्रमात् ॥४ ॥ शृङ्गाररस :- पोष्यमाणा रतिर्भावैः शृङ्गार इति गीयते'। एवमेव स्थायिनोऽन्ये रसतां प्राप्तुवन्ति हि ॥ ५॥ रसोत्पत्ति :- नवनीतं यथा पाकाद् घृतत्वं प्रतिपद्यते। श्रूयमाणैर्विभावादैः काव्येषु रससंभवः ॥ ६ ॥ 1 कध्यते G. 1,

तृतीय: परिच्छेद: ११

दृश्यमानैः सदस्यानां नाटकेषु रसादयः । रसपोषका :- विभावा अनुभावाश्च सात्विका व्यभिचारिण: ।। ७।। श्रोतृणां प्रेक्षकाणां च ते सर्वे रसपोषकाः । विभावमेद :- आलम्बनत्वेनोद्दीपनत्वेन'द्विविधा मताः ॥ ८॥ विभावा यैर्विशेषेण रसव्यक्तिर्विभाव्यते। आलम्बनविभावः स यमालम्ब्य रसोदयः ॥ ९॥ उद्दीप्यते रसो भावैर्यैस्त 'उद्दीपना मताः । अनुभावा :- उत्पन्नो यै रसो भावैर्भावुकैरनुभूयते ॥ १० ॥ तेऽनुभावाः 'प्रकथ्यन्ते विकारा अङ्गसंभवाः । सास्विकभावा :- स्च्चं नाम मनोवृत्ति: सात्चिकास्तत्समुद्दवाः ॥ ११ ॥ स्तम्भ: स्वेदोऽथ रोमाश्चलयौ वैस्वर्यवेपथू। अश्रुवैवर्ण्यमित्यष्टौ भावाः प्रोक्ता मनीषिभि: ॥१२ ॥ व्यमिचारिभावा :- भावे स्थायिन्यनैकान्त्याच्चरन्तो व्यभिचारिणः। उत्पधन्ते विलीयन्ते वारिधाविव वीचयः ॥ १३ ॥

त्रासेर्ष्यामर्षगर्वस्मृतिमरणमदाः सुप्तिनिद्रावबोधाः। 1 दीपनत्वाद्विमावो द्विविधो मतः । G. 1. 2 उद्दीपनो मतः G. 1. 3 प्रकीरत्यन्ते G. 1.

१२ अलंकार संग्रहः

व्रीडापस्मारमोहास्त्वमतिरलसतावेगतर्कावहित्था व्याध्युन्मादौ विषादोत्सुकचपलयुतास्त्रिशदेते त्रयश्च ॥१४। रसाश्रया :- नटेषु रसभावानामारोप्यत्वादतत्त्वतः । रस: सामाजिकेष्वेव 'स स्वभावरसः स्मृतः ॥ १५ ॥ प्राणिनामपि सर्वेषां लोके 2स्वाभाविको रसः । शृङ्गारे विभावादय :- अन्योन्यालम्बनत्वं स्यात्कान्ताकामुकयो रसे ॥ १६ ॥ उद्दीपना: स्युः शृङ्गारे चन्द्रिकोपवनादयः । अनुभावा: प्रकीर्त्यन्ते कटाक्षक्षेपणादयः ॥ १७॥ स्तम्भादयः साच्विकाः स्युर्दर्शनस्पर्शनादिषु। निर्वेदादा यथाथोगं योज्या: संचारिणोऽपिच॥ १८॥ शृङ्गारमेद :- संभोगो विपलम्भश्व शृङ्गारो द्विविधो मतः । संभोगः संनिकर्षः स्याद्भाषणाद्यैर्मिथो यथा ॥। १९ ॥ संभोगशृङ्गार :- "व्रीडाकातरलोचनं विनमितं वक्त्रं विशद्वेपथू हस्तौ हल्लकसोदरौ पुलकितैः स्पृष्टौ तवेमौ स्तनौ। तन्वी तारकिता तनुस्तनुतरैः स्वेदाम्भसां शीकरै- र्भावो भावजराज्यलक्षिम विदितो बाह्ैरलं डम्बरैः ॥" 1 स्वस्वमावरस: स्मृते: G. 1. *स्वामाविका रसा: A.

तृतीय: परिच्छेद: १३

विप्रलम्भशृङ्गार :-

उदाहरणमेतेषामष्टावस्थासु लक्ष्यते ॥ २० ॥ दश दशा :- रत्युल्लाससमुद्धता विद्यन्तेऽत्र, दशा दश। चक्षुःप्रीतिर्मनःसक्तिः संकल्पो जागरस्तथा ॥ २१॥ तनुता विषयद्वेषस्त्रपानाशस्ततः परम्। मोहो मूर्च्छा मृतिरिति विज्ञेया: प्रथमा यथा ॥ २२॥ आदराद्वीक्षणं यत्र चक्षुःप्रीतिः प्रशस्यते। चक्षुःप्रीति :- सामिप्रफुल्लसरसीरूहकोणनिर्य- न्मत्तद्विरेफमहिलागतिगर्वचो रैः । लज्जालसैर्ललितमावभवैः कटाक्षै: सा त्वामवैक्षत सखी मम मन्रभूप॥ मनःसक्ति :- चित्तासक्तिर्मुहुश्चिन्ता प्रतिकृत्यादिभिर्यथा । २३॥ त्वां मन्नभूप लिखितुं त्रपयासमर्था सा संनिधौ मम चिरादलिखद्विचिन्त्य। पद्मद्वयं करिकरौ गगनं कवाटं साम्भोरुहं युगयुगं शशिनं तमश्च ।। संकल्प :- मनोरयैः प्रियावापि: संकल्पः कथितो यथा। आमीलिताक्षमलकाकुलफालभाग- मास्विन्नगण्डमधरस्फुरणाभिरामम्।

१४ अलंकारसंग्रहः

पाणौ निधाय वदनं परभागशालि मन्नक्षितीश रतिमेति मनोरथैः सा ॥ जागर :- प्रियानवाप्त्या तच्चिन्तासातत्याज्जागरो यथा ॥ २४॥ राकाविधोरपि रवेरविशेषतापात् सा जागरादपि सखी मम मन्नभूप। जानाति नान्तरमनन्यजबाणजालै- रदींना निशादिवसयोर्दिननाथवंश्य।। तनुता- तदलाभात्तनो: कामज्वरेण तनुता यथा। भक्तीशनन्दन भवद्विरहे मृगाक्षी मन्नक्षितीश मदनज्वरकर्शिताङ्गी। लब्धुं त्वदीयहृदये ललितेऽवकाशं काश्य निजं कलयते कमनीयमेव ।। विषयद्वेष :- अर्थान्तरासहिष्णुत्वं विषयद्वेषणं यथा ।। २५ ।। आलापमालिनिकरस्य निशम्य भीता मुग्धा विलोक्य वदनं मुकुरं जहाति। मन्दं न निश्वसिति मन्मथवेदनार्ता कीरेन्दुमारुतधिया किमु मन्रभूप ॥ त्रपानाश :- मानत्यागस्त्रपानाशो गौरवाग़णनाद्यथा। मन्दा वहन्ति मलयाचलगन्धवाहा मच्ता नदन्ति मकरन्दरसेन भृआ्ाः ।

तृतीय: परिचछेद: १५

मानं जहाति मदनाशुगपातभीता मन्नक्षितीश भजते न मरालयानम्॥ मोह :- उन्मादश्चित्तवैकल्यान्मोह इत्युच्यते यथा ॥२६॥ आलोलपल्लववतीमवलम्ब्य शाखा- मागम्यतामिति शनैरनुनीय चूतम्। नेत्राम्बु सा त्यजति नेतुमपारयन्ती कोपेन मन्ननृपते कोमराङ्कभीम॥ मूर्च्छा- आहुरिन्द्रिय वैकल्यान्मूर्च्छा ज्ञानक्षयो यथा। मुग्धा मुहुः पिहितमन्मथबाणपीडां मूच्छों सखी मृगयते मम मन्नभूप। विज्ञातवेदनविशेषतया विवेकं नाञ्जीकरोति नयने विनिमीलयन्ती।। मृति :- क्षणान्तरे प्राणहानिः प्रियालाभान्मृतिर्यथा ॥ २७॥ पुण्यं पुरातनमिहास्ति यदि त्वदीय- मझं विशक्कमधिरोदुमरालकेश्याः। कामो नयेन्न दशमीमियताप्यवस्थां कालेन मत्रनृपते करुणापरस्ताम्।। हास्यरस :- हास एव विभावाधैः पुष्टो हास्यत्वमागतः । विदूषकादिरालम्बो भावो हास्यरसे यथा ॥ २८॥

१६ अलंकारसंग्रहः

"संमार्जनीसततसंगमनादपूतं पर्णि पवित्रितकचे बहुतीर्थतोयैः । मन्मस्तकेऽर्पितवती मधुपानमत्ता वित्तस्य दानमिह किंनु विमाननाय ।I" उद्दीपनविभावाः स्युस्तद्धाषाकारविक्रियाः । भावुकाक्षिविकाराद्या अनुभावा: प्रकीर्तिताः ।।२९। अश्रुवैवर्ण्यवैस्वर्यप्रमुखाः साच्विकाः स्मृताः। अत्र हर्षाश्रुपातादिभावाः संचारिणो मताः ॥३०॥ उत्तमादिविभेदेन त्रिधा हास्यरसो मतः। स्मितं च हसितं चैतावनुभावाविहोत्तमे ।। ३१ ।। आद्यं विकासिगण्डं स्यादीषल्लक्ष्यरदं परम्। मध्यमे स्याद्विइसितं तथोपहसितं परम् ॥ ३२ ॥ मृदुख्वनं स्यात्मथमं शिरःकम्प्यपरं मतम्। अधमेऽत्रावहसितं तथातिहसितं मतम् ॥३३ ॥ शिर:कम्पाश्रुमत्पूर्व विक्षिप्ताङ्कं द्वितीयकम्। करुणरस :- शोक एव विभावादै: पुष्टः करुणतां गतः ॥ ३४ ॥ इष्टनाशादनिष्टाप्तेः करुणो द्विविधो रसः । नष्टो वानिष्टयुक्तो वा बन्धुरालम्बनं यथा ॥ ३५॥ "कस्तवाद्य करमर्पयेत्सुतो नाथ नष्टनयनोऽसि सांप्रतम्। हन्त वीतकरुणो हठात्कथं यष्टिमन्धविधृतां यमोऽहरत् ॥" "नृपतितनयभृत्यैस्तुद्यमानो नृशंसैः ! पथि जनवति पश्चात्पाशबद्धस्वबाहुः ।

तृतीय: परिच्छेद: १७

निशमयत निरागा नीयते हा निहन्तुं कमलजकुलजातः कैरवः कैातरात्मा ॥"

उद्दीपनविभावाः स्युः स्वजनाक्रन्दनादयः । अनुभावास्तु निश्वासविलापरुदितादयः ॥ ३६ ॥ स्तम्भाश्रुपातवैस्वर्यपमुखाः साच्विका: स्फुटाः । अत्रापस्मारदीनत्वमरणालस्यसंभ्रमाः ॥३७॥ विषादजडतोन्मादचित्तादया व्यभिचारिणः । रौद्ररस :- क्रोध एव विभावादैः पुष्टो रौद्रत्वमाप्तवान् ॥३८॥ मात्सर्यादपि च द्वेषाद्रौद्रोऽपि द्विविधो यथा। "आजन्म ब्रह्मचारी पृथुलभुजशिलास्तम्भविभ्राजमान- ज्याघातश्रेणिरेखान्तरितवसुमतीचक्रजैत्रप्रशस्तिः । वक्ष:पीठे घनास्त्रत्रणकिणकठिने संक्ष्णुवानः पृषत्कान् प्राप्तो राजन्यगोष्ठीवनगजमृगयाकौतुकी जामदग्न्यः ।।" "कृतमनुमतं दृष्ट वा यैरिदं गुरुपातकं

नरकरिपुणा सारध तेषां सभीमकिरीटिना- महमयमस्ड्मेदोमांसैः करोमि दिशां बलिम् ॥" आलम्बनविभावौ द्वौ मात्सर्य द्वेषगोचरौ ॥। ३९ ॥ उद्दीपनविभावाः स्युस्तद्भाषाचेष्टितादयः। अनुभावा भुकुव्यक्षिरागोष्ठस्पन्दनादयः ॥ ४० ॥ स्वेदवैवर्ण्यवैस्वर्यममुखाः सात्विकाः स्मृताः। 3

१८ अलंकार संग्रहः ईर्ष्यामर्षोग्रतागर्वमदाद्या व्यभिचारिणः ॥ ४१॥।

वीररस :- उत्साहस्तु विभावाद्यैः पुष्टो वीररसो भवेद्। दानवीरो दयावीरो युद्धवीरस्त्रिधा यथा। ४२॥ "दिड्मातङ्गघटाविभक्तचतुराघाटा मही साध्यते सिद्धा सा च वदन्त एव हि वयं रोमाश्चिताः पश्यत। विप्राय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तस्मै नमो यस्मादाविरभूत्कथाद्भुतमिदं 'यत्रैव चास्तं गतम् ।।" "सिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति। तृप्ति न पश्यामि तवैव तावर्िकि भक्षणात् त्वं विरतो गरुत्मन् ।।" "क्षुद्रा: संत्रासमेनं विजहित हरयो भिन्नशक्रेमकुम्भा युष्मद्गात्रेषु लज्जां दघति परममी सायकाः संपतन्तः । सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमपि न हि रुषो नन्वहं मेघनादः किंचिद्भ्रूभक्लीलानियमितजलघिं राममन्वेषयामि ॥" आद्ये सत्पात्रमालम्बो द्वितीये दीन उच्यते। वैरी तृतीये विज्ञेयस्तत्र तूद्दीपकाः2 क्रमात् ॥ ४३॥ दानस्तुतिर्दीनवाक्यं रणभेरीख्वनादयः । अनुभावा: कमादास्यप्रसादाश्रवस्त्रसंग्रहाः ॥४४ ॥ अत्र ज्ञेया यथायोगं सात्विकाः पुलकादयः। संचारिणो गर्वहर्षामर्षधृत्यादयोऽपि च॥४५॥ 1 तत्रैव P. *उद्दीपना: P,

तृतीय: परिच्छेद: १९

भयानकरस :- भयमेव विभावादयैर्भयानकरसी यथा। "नीलेन ते नीररुहाक्षि गात्रं चेलेन संछादय चञ्चलाभम् । इतीरयन्त्यद्रिगुहासु लीनास्त्वद्वैरिणो वीक्ष्य तमोविघातम् ।" आलम्बनविभावा: स्युः शत्रुव्याघ्रोरगादयः ॥४६॥ उद्दीपनविभावाः स्युस्तत्र तद्वर्जनादयः । अनुभावास्तु वैवर्ण्यकम्पस्वेदादयो मताः ॥४७॥ त एव सान्विका भावास्तत्राष्टौ स्पष्टलक्षणाः। संचारिणो मोहदैन्यत्राससंभ्रमणादयः ॥४८॥ बीभत्सरस :- जुगुप्सैव विभावाद्यैर्याता बीभत्सतां द्विधा। 'जुगुप्स्यदर्शनादेको वैराग्यादपरो यथा ॥ ४९ ॥ वेङ्जक्षोणिभुजा पराक्रमयुजा निर्वासिता' वैरिण: संविष्टाः प्रतिचत्वरं प्रतिमठं ये नूत्नकापालिकाः । पूयार्द्रव्रणसंस्पृशो व्यपनयन्तः सत्वरं मक्षिका भिक्षाभक्तविकीर्णशाकशकलान्येकत्र संचिन्वते । "चारभटचोरचेटकर्नैटविटनिष्ठीवनशरावम्। कश्चुम्बति कुलपुरुषो वेश्याधरपल्लवं मनोज्ञमपि ॥" आलम्बनविभावा: स्युरह्द्या ये जुगुप्सिताः । 1 जुगुप्सा P. 2व्यत्ष P, वेश्ि A. 8 निर्यासिता: A. *प्रतिपदं A. व्िटनट P.

२० अलंकारसंग्रह:

उद्दीपनविभावा ये पूतिगन्धादयो मताः ॥ ५० ॥ अत्रानुभावा नासास्यकूणनावेगपूर्वकाः। ऊह्यास्तत्र यथायोगं* सात्विका; पुलकादयः ॥५१॥ संचारिणो यथायोगं* निर्वेदोद्वेजनादयः। अद्भुतरस :- विस्मयस्तु विभावादैः पुष्टोऽभूदद्तो यथा ॥५२॥ "सूतः सायकसंभवः समुदिताः सूताननेभ्यो हया नेत्रे द्वे रथिनो रथाङ्कयुगलं युग्यान्तमृग्यो रथी। मौर्वीमू्ध्नि रथः स्थितो रथवहश्चापः शरव्यं त्रयं योद्धः केशचरं तदेतदखिलत्राणं रणं पातु वः ।।" अलौकिकचमत्कारि वस्त्वालम्बनमिष्यते। उद्दीपनविभावाः स्युरहोवादादिवर्णनाः ॥५३॥ अनुभावा नेत्रवक्रगण्डविस्फुरणादयः । साच्विकाः स्वेदरोमाश्चपमुखाः परिकीर्तिताः ॥ ५४॥ हर्षोद्वेगादयो भावाश्रात्र संचारिणो मताः । शान्तरस :- शम एव विभावादैः पुष्टः शान्तरसो यथा ॥५५॥ "आशायाः प्रशमय्य वेगमखिलं निर्णीय विश्वं जडं नीत्वा शान्तिपर्थ* शनैस्तत इतो डोलायमानं मनः । कृत्वा चेतसि केवलं पश्ुपतेरैश्वर्यमव्याहतं कोणे कुत्रचिदास्महे वयममी कोलाहलैः किं फलम् ॥" 1यथायोग्यं P. 2न: A. *पवं P. U.

तृतीय: परिच्छेद: २१

अत्रालम्बनविभावः स्याच्छंभोस्तच्छाश्वतं पदम्। उद्दीपकास्तु* वेदान्तवेदिसंभाषणादयः ॥ ५६॥ अनुभावास्तु कथ्यन्ते समदर्शनतादयः । साच्विकाः स्तम्भरोमाश्चपमुखाः परिकीर्तिताः ॥५७॥ संचारिणोऽपि निर्वेदमतिधृत्यादयो मताः । रसानां वर्णा देवताञ्र- भृङ्गार उत्पलाभः स्याद्विष्णुरस्याधिदेवता ॥५८॥ हास्य: सुधाशुभ्रवर्णों हेरम्बोऽस्याधिदेवता। कषायवर्णः करुणो यमस्तस्याधिदेवता ॥। ५९॥ रौद्रो जपारक्तवणों रुद्रस्तस्याधिदेवता। वीरो रसो गौरवर्णः शऋस्तस्याधिदेवता ॥ ६० ॥ धूम्रो भयानकस्तस्य महाकालोऽधिदेवता। बीभत्सो नीलमेघाभो नन्दी तस्याधिदेवता॥ ६१ ॥ अन्भुतः कनकच्छायो ब्रह्मा तस्याधिदेवता। शान्त: स्फटिकवर्णोडस्य परं ब्रह्माधिदेवता॥ ६२॥ रसाद्रसान्तरोत्पत्ति :- हास्य: शृआ्गारसंभूत: करुणो रौद्रसंभवः । वीरादद्भुत उत्पन्नो बीभत्सोत्थो भयानकः ॥ ६३ ॥ मिथो वैरिणो रसा :- शृङ्गारबीभत्सरसौ तथा वीरभयानकौ। रौद्राद्ुतौ तथा हास्यकरुणौ वैरिणौ मिथः। 'उद्दीपनास्ु P.

२२ अलंकारसंग्रहः

शान्तः सर्वोत्तरस्तस्य न मैत्री न विरोधिता॥ ६४ ॥ रसभावोचितवर्णैः कर्णामृतवाक्यकल्पितैः श्रोकैः। लोकैरपि 'लाल्यगुणो 'मानिन्निरुवत्तुगण्डमन्ननृप ॥ ६५ ॥

इति श्रीमद्मृतानन्दयोगिप्रवरविरचितेऽलंकार संप्रहे रसनिर्णयो नाम तृतीय: परिच्छेदः ।

1 विदितगुण: G. 1. *मानिनीचित्त मुण्मन्मनृप P. *सर्वालंकारसंग्रहे A. U.

चतुर्थः परिच्छेद:

नेतृसामान्यगुणा :- विनयो दक्षता त्यागो माधुर्यै पियवादिता। जनानुरागो वाम्मित्वं शौचं बुद्धि: कुलीनता । १ ॥ *धैर्य स्मृतिस्तथोत्साहो यौवनं मान एव च। शौर्य दृढत्वं तेजश धर्मशास्त्रार्थकारिता॥। २॥ प्रज्ञा कलावेदिता च नेतृसाधारणा गुणाः।

चतुर्विधा नायका :- एवंविधगुणोपेतो नायकः स चतुर्विधः ॥ ३ ।। धीरोदात्तोऽय ललितो धीरशान्तोद्धताविति2।

धीरोदात्त :- क्षमावानतिगम्भीरो महासत्वोऽविकत्थनः ॥।४ ॥ कृपालुरनहंकारी धीरोदात्तो मतो यथा।

"दघतो मङलक्षौमे 'वसानस्य च वल्कले। दद्दशुर्विस्मितास्तस्य मुखरागं समं जनाः ।।"

1स्थैर्य P. 2वपि P, U. दधानस्य P.

२४ अलंकार संग्रहः

धीरललित :- सचिवायत्तसिद्धिश्च निश्चिन्तो भोगतत्परः ॥ ५॥ सुखी मृदुः कलासक्तः स्याद्धीरललितो यथा। "गौरवाद्यदपि जातु मन्त्रिणां दर्शनं प्रकृतिकाङ्क्षितं ददौ। तद्गवाक्षविवरावलम्बिना केवलेन चरणेन कल्पितम् ।"

धीरशान्त :- शुचिर्विवेकी सुभगः सुप्रसन्नः सुखी मृदुः ॥ ६ ॥ द्विजातिको' धीरशान्तो विलासी रसिको यथा। "भूयो भूय: सविधनगरीरथ्यया पर्यटन्तं दष्टा दष्टा भुवनवलभीतुङ्गवातायनस्था । साक्षात्कामं नवमिव रतिर्मालती माघवं सा' गाढोत्कण्ठालुँ लितिलु लितैरङ्कैस्ताम्यतीति।"

धीरोद्वत :- मायी मात्सर्यवान् दप्तश्रण्डश्चपलमानसः ।।७॥। विकत्थनो वश्चकोऽइंकारी धीरोद्धतो यथा। "रुद्राद्रेस्तुलनं* स्वकण्ठविपिनच्छेदो हरेर्वासनं कारावेश्मनि पुष्पकस्य हरणं यस्येद्ृशः केलयः । सोऽहं' दुर्दमबाहुदण्डसचिवो लङ्केश्वरस्तस्य मे का श्लाघा धुणजर्जरेण धनुषा कृष्टेन भम्नेन वा ।।" 1 द्विजाधिक: A. U. "तं P. 3 ललितललिते: P. *चलनं G. 1. 'सोडमं A. U.

चतुर्थ: परिच्छेद: २५ पुनश्च्चतुर्विधा नायका :- नायकत्वमवस्थाभिरेषां सर्वरसेष्वपि।। ८।। प्रत्येकमेषां 'भृङ्गरेऽवस्थाभिश्चतुरात्मता। दक्षिणश्च शठो धृष्टोऽनुकूलश्रेति कीर्तिताः ॥९॥ दक्षिण :- एकस्यां सक्तचित्तोऽपि कान्तास्वन्यासु यः समम् । वर्तते गूढरागः 'सन् प्रोक्तोऽसौ दक्षिणो यथा ॥ १० ॥ "स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता वारोऽज्राजस्वसु- र्द्यूते रात्रिरियं जिता कमलया देवी प्रसाद्याद्य च। इत्यन्तःपुरसुन्दरी: प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्तिमूढमनसा द्वित्रा: स्थितं' नाडिकाः ॥"

शठ :- गूढविपियकारी तु शठ इत्युच्यते यथा। "शठान्यस्या: काश्चीमणिरणितमाकर्ण्य सहसा यदाश्लिष्यन्नेव प्रशिथिलभुजग्रन्थिरभवः । तदेतत्काचक्षे वृतमधुमयत्वद्वहुवचो- विषेणाघूर्णन्ती किमपि न सखी मे गणयति॥"

घृष्टः- व्यक्तान्यासङ्कचिद्नः स्याद् घृष्टो वितथवाग्यथा*।।११।।

र्कि वक्षश्ररणानतिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यते। 1शमारावस्यासु G. 1. *स उक: G. 1. 3स्थिता: A. विगतवाग्यथा U.

२६ अलंकार संग्रहः

इत्युक्ते क तदित्युदीर्य सहसा तत्संप्रमार्ष्ट मया सा्लिष्टा रभसेन तत्सुखवशात्तन्व्या च तद्विस्मृतम् ॥"

अनुकूल :- अनुकूलस्त्वेकरसोऽनन्यासङ्गमविद्यथा। "विभवेऽपि सति त्वया विना सुखमेतावदजस्य गण्यताम्। अहृतस्य विलोभनान्तरैर्मम सर्वे विषयास्त्वदाश्रयाः ॥"

षोडशविधा नायका :- इत्युदात्तादिनेतृणां भेदा: षोडश कीर्तिताः ॥। १२ । पुनस्तिविधा नायका :- ज्येष्ठमध्याघमत्वेन तेषामेव त्रिरूपता।

अष्ट्चत्वारिंशद्विधा नायका :- एवं नेतृभिदास्त्वष्टचत्वारिशत्मकीतिताः ।। १३ ।।

नायकसहाया :- पीठमदों विटविदृषकौ नेतृसहायकाः । पीठमर्द :- पीठमर्द: कार्यदक्ष: किंचिदूनगुणस्ततः ॥ १४ ॥ विटः- नेतचित्तानुकूलैकविद्यो विट इतीरितः। विदूषक :- विदूषकः प्रसङ्गेषु नेतृहास्यकरो मतः ॥१५ ॥ * पीठमर्दविदविदूषका: P.

चतुर्थे: परिच्छेद: २७

प्रतिनायका :- लुब्धो धीरोद्धतः स्तब्धः पापकृत्मतिनायकाः ।

नायकविशेषगुणा :- यौवने 'सत्वसंभूताः पुंसां शोभादयो गुणाः ॥ १६ ।। शोभा विलासो माधुर्ये गाम्भीर्य स्थैर्यतेजसी। ललितौदार्यमित्यष्टौ तेषां लक्ष्माभिधीयते ॥ १७॥ शोभा- नीचैर्गुणाधिकै :* स्पर्धा शोभायां शौर्यदक्षते।

विळास :- गतिः सधैर्या दृष्टिश्र विलासे सस्मितं वचः ॥ १८ ॥

माधुर्यम्- शलक्ष्णो विकारो माधुर्ये संक्षोभेऽतिमहत्यपि। गाम्भीर्यम्- गाम्भीर्ये यत्प्रभावेण विकारो नोपलभ्यते॥ १९ ॥ स्थैर्यम्- व्यवसायादचलनं स्थैरये विघ्नकुलादपि'।

तेज :- अधिक्षेपाद्यसहनं तेजः प्राणात्ययेष्वपि ॥ २० ॥

ललितिम्- शृङ्गाराकारचेष्टत्वं सहजं ललितं मृदु। -3 1 सति A. ३शतादपि P.

२८ अलंकारसंग्रह:

औदार्यम्- प्रियोक्त्या जीवितादानमौदार्य सदुपग्रहः ॥। २१॥ त्रिविधा नायिका :- स्ान्या साधारणा चेति तद्गुणा नायिकास्त्रिधा*। स्वीया- स्वीया शीलार्जवयुता लज्जायुक्ता सती यथा ॥ २२ ॥ "शुश्रूषस्व 2गुरून् कुरु प्रियसखीकृत्यं सपन्नीजने भर्तुर्विप्रकृतापि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः । भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने 'भाग्येष्वनुत्सेकिनी यान्त्येवं गृंहिणीपदं युवतयो वामा: कुलस्याधयः ॥।"

अन्या- अन्यान्योढा कन्यका च नान्योढाङ्गिरसे कचित-। कन्यानूढा स्वेच्छयास्यां रागोऽङ्गाङ्गिरसे यथा ।। २३ ॥ "एवं वादिनि देवर्षौ पार्श्चे पितुरधोमुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती।।"

साधारणा- साधारणा स्याद्रणिका कलापागल्भ्यधौर्त्ययुक्। रक्तेव रञ्षयेदाढ्यान् निःस्ाननिर्वासयेद्यथा॥२४॥ "यदा येन समायुक्ता तदा तद्रागरूषिता। वियुक्ता स्वरुचि घत्ते वेश्या कि स्फाटिकी शिला ॥" नायिका त्रिया U. गुरुं A.मर्त्रा U. भोगेधु A. वैर्ययुक् P.

चतुर्थ: परिच्छेद: २९

स्वाभाविकमिदं तासां लक्षणं रूपकेषु तु। रक्तेव तत्महसने नैपा दिव्यनृपाश्रये ॥ २५॥ त्रिविधा स्वीया- स्वीया तु मुग्धा मध्या च प्रगल्मेति त्रिधा मता। स्वीयमुग्धा- सुग्धा नववयःकामा रतौ वामाल्पकृद्यया ॥ २६ ॥ "अङ्कूरत्कुचमङ्गमायतदृशः स्वान्तं विशन्मन्मथं रोहद्रोमलतं 'वलममलिकं व्यालोलनीलालकम्। अञ्गीकारपराङ्मुखं रतमनायासापनोद्यक्रमः कोपो यस्य विलासिन: सुकृतिनामेकः स एवाग्रणीः ॥"

स्वीयमध्या- मध्योदितवयःकामा मोहान्तसुरता यथा। "धन्यासि या कथयसि प्रियसंगमेऽपि विस्नब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु । नीवीं प्रति 'प्रणिहिते तु करे प्रियेण सख्यः शपामि न हि किचिदपि स्मरामि ॥"

स्वीयप्रगल्भा- अत्यारूढवयःकामा प्रगल्भा प्रियवक्षसि ॥ २७॥ विलीयमानेव रतारम्भेऽप्यस्ववशा यथा।

सान्द्रस्नेहरसातिरेक विगलत्काश्चीनितम्बाम्बरा। :विलमं P. *प्रणिहितश्व कर: P, प्रणिहिते च U. यदि U.

३० अलंकारसंग्रहः

मा मा मानद माति मामलमिति क्षामाक्षरोल्लापिनी सुप्ता किं नु मृता नु किं मनसि मे लीना विलीना नु किम् ।।'

त्रिविधा मध्या- मध्या स्यात् त्रिविधा धीरा धीराधीरेतरेति च ॥ २८॥

मध्यधीरा- धीरा सोत्मासवक्रोक्या सागसं खेदयेद्यथा'। "स्विन्नमातपभरेण ते मुखं वायुना विलुलिताः शिरोरुहाः । क्वान्तमङ्गमपि मार्गसंभ्रमात्तावदास्स्व सुभगात्र मा विश ॥।"

मध्यधीराधीरा- साश्रुसोत्मासवक्रोक्या धीराधीरा भवेद्यथा ।। २९।। "बाले नाथ विमुश्च मानिनि रुषं रोषान्मया किं कृतं *खदोऽस्मासु न मेऽपराध्यति भवान् सर्वेऽपराधा मयि। तर्किकि रोदिषि गद्गदेन वचसा कस्याग्रतो रुद्ते नन्वेतन्मम का तवास्मि दयिता नास्मीत्यतो रुदते ।"

मध्याधीरा- साश्रुनिष्ठुरभाषाभिरधीरा सागसं यथा। "यातु यातु किमनेन तिष्ठता मुश्च मुश्च सखि मादरं कृथाः । खण्डिताधरकलङ्कितं खलं शक्नुमो न नयनैर्निरीक्षितुम् ।" त्रिविधा प्रगल्भा- प्रगल्भापि त्रिधा धीरा धीराधीरेतरेति च ॥ ३०। 1 सेलमेद्यथा A. * दोषो P.

चतुर्थ: परिच्छेद: ३१

प्रगल्भधीरा- सावहित्थादरोदास्ते सुरते विहितागसम् । परगल्भधीरा दयितं खेदयेत्कुपिता यथा ।। ३१ ॥।

"एकत्रासनसंगतिः1 परिहृता प्रत्युद्धमाद् दूरत- स्ताम्बूलानयनच्छलेन रभसाश्लेषोऽपि संविश्नितः । आलापोऽपि न मिश्रितः परिजनं व्याहारयन्त्यान्तिके कान्तं प्रत्युपचारतश्रतुरया कोपः कृतार्थीकृतः ॥"

"आयस्ता कलहं पुरेव कुरुते न सरंसने वाससो भुअभ्रूगति खण्ड्यमानमधरं धत्ते न केशग्रहे। अङ्गान्यर्पयति स्वयं भवति नो वामा हठालिङ्गने तन्व्या शिक्षित एष संप्रति 'कुतः कोपप्रकारोऽपरः ॥"

प्रगल्भधीराधीरा- मगल्भधीराधीरा तु वक्रसोत्मासवाग्यथा। "कोपो यत्र भ्रुकुटिरचना विग्रहो यत्र मौनं यत्रान्योन्यस्मितमनुनयो दृष्टिपातः प्रसादः । तस्य प्रेम्णस्तदिदमधुना वैशसं पश्य जातं त्वं पादान्ते लुठसि न च मे मन्युमोक्ष: खलायाः॥"

प्रगल्भाधीरा- अपि प्रगल्भाधीरा संतर्ज्य संताडयेदथा ।। ३२॥।

1संस्थिति: P. 9अञञं नार्पयति P. 8पुन: A. U, "प्रियाया: A.

३२ अलंकार संग्रहः

"कोपात्कोमललोलबाहुलतिकापाशेन बद्धा दृढं नीत्वा 'मोहनमन्दिरं दयितया सायं सखीनां पुरः। भूयो नैवमिति स्खलन्मृदुगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं धन्यो हन्यत एव निह्नुतिपरः प्रेयान् रुदत्या हसन् ॥"

षड़धा मध्या- ज्येश्ठाकनिष्ठाभेदेन पुनर्मध्या तु षड़िधा। - षड़िधा प्रगल्भा- मगल्भापि पुनस्ताभ्यां भेदाभ्यां षड़िधा यथा ॥ ३३ ॥ "दृष्टैकासनसंगते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने पिधाय विहितक्रीडानुबन्धच्छलात्'। ईषद्वक्रितकंधरः सपुलकप्रेमोल्सन्मानसा- मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति ॥" अष्टौ नायिकावस्था :- आसामष्टाववस्था: स्युः स्वाधीनपतिकादिकाः। स्वाधीवपतिकाद्या च* तथा वासकसज्जिका ॥ ३४ ॥ कलहान्तरिता विपलब्धा प्रोषितभर्तृका। विरहोत्कण्ठिता चैव खण्डिता चाभिसारिका ॥ ३५॥ स्वाधीनपतिका- आसन्नायत्तरमणा स्वाधीनपतिका यथा। "मा गर्वमुद्धह्द कपोलतले चकास्ति कान्तस्वहस्तलिखिता मम मञ्जरीति। 1वासनिकेतनं P. 3दय: A. U. '௧க: A." *चाया A.

चतुर्थ: परिच्छेद: ३३

अन्यापि कि 'सखि न भाजनमीदृशीनां वैरी न चेद्धवति वेपथुरन्तरायः ।।"

वासकसज्जिका- एष्यत्मिया मुदा वासकसज्जालंकृता यथा॥ ३६ ॥ "विमुक्तमालिन्यविशेषकान्तिरामुक्ततारामलचारुहारा2। स्फीताम्बरा प्रीतिमुपैति काचिदुदेष्यतीन्दौ सति यामिनीव ।"

कलहान्तरिता- विधूय दयितं चार्ता कलहान्तरिता यथा। "अनुकूलजनोऽनुनेतुकामः परुषे पादनतो गतोऽवधूतः । शिशिरं सलिलं शिखाभिरम्नेनिहतं कि न गुणं निजं जहाति।"

विप्रलब्धा- विमानिता विप्रलब्धा नायाते समयं यथा॥ ३७॥ "उत्तिष्ठ दूति यामो यामो यातस्तथापि नायातः । मिथ्याप्रलापशीले विश्वासः कुत्र धूर्तेऽस्मिन् ।"

प्रोषितभर्तृका- देशान्तरगते प्रोषितप्रिया दयिते यथा। "उत्सक्गे वा मलिनवसने सौम्य निक्षिप्य वीणां मद्गोत्राङ्कं विरचितपदं गेयमुद्गातुकामा।

1 न सखि P. 2 तारहारा U. 3 परुषै: U. विधूत A. The Dasarupaka reads the second half thus: यातः परमपि जीवेज्जीवितनाथो भवेत्तस्या: ।(Pa. 2.) 5

३४ अलंकारसंग्रह्ः

तन्त्रीमार्द्रो नयनसलिलै: सारयित्वा कथंचि- द्रूयो भूय: स्वयमधिकृतां मूर्च्छनां विस्मरन्ती ।।" विरहोत्कण्ठिता- चिरयत्यव्यलीके तु विरहोत्कण्ठिता यथा ॥ ३८॥ "सखि स विजितो वीणावाद्यैः कयाप्यमरस्त्रिया1 पणितमभवत्ताभ्यां तत्र क्षपा ललिता2 ध्रुवम्। कथमितरथा शेफालीषु स्फुरत्कुसुमास्वपि प्रसरति नभोमध्येऽपीन्दौ प्रियेण विलम्ब्यते ॥।"

खण्डिता -- खण्डितेर्ष्यावती ज्ञातस्मरचि्वे मिये यथा। : "नवनखपदमङं गोपयस्यंशुकेन स्थगयसि पुनरोष्ठं पाणिना दन्तदष्टम्। प्रतिदिशमपरस्त्रीसङ्गशंसी विसर्पन् नवपरिमलगन्धः केन शक्यो वरीतुम् ।।"

अभिसारिका- सरेद्वा सारयेद्वाभिसारिका कामुकं यथा॥ ३९॥। "*प्रशिथिलनिजलज्जा: प्राङ्मुखं वीक्षामाणा- स्तिमिर विरतिभीतास्तूर्णमुत्तीर्णमार्गाः । *वलयचलनलोला वश्चितात्मीयलोकाः सततम भिसरेयुः सागसोऽप्यात्मनाथान्।।"

अपरस्रिया छ. ललिसं U, 3प्रचलित P, *वल्यवलन U.

चतुर्थ: परिच्छेदः ३५

नायिकादूत्य :- · आसां दृत्यः सखी दासी धात्रेयी 'प्रतिवेशिनी। लिङ्गिनी शिल्पिनी कारु: स्वयं वा तदसंभवे ॥ ४० ॥

"2मातः कं हृदये निधाय सुचिरं रोमाश्चिताज्जी मुहु- र्जम्भामन्थरतारकां विलुलितापाञ्ं दधाना दृशम्। सुप्तेवालिखितेव शून्यहृदया रेख।वशेषीभव- स्यात्मद्रोहिणि किं हिया कथय में गूढो निहन्ति स्मरः ॥"

नायिकालंकारा :- यौवने सच्वजा: स्त्रीणामलंकारास्तु विशतिः । भावो हावश्र हेला च त्रयोऽप्यङ्गसमुद्वाः ॥४१॥ शोभा कान्तिस्तथा दीप्षिर्माधुर्य च प्रगल्भता। औदार्य धैर्यमित्येते सप्तायत्रसमुद्धवाः' ॥४२॥ लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रमः किलिकिश्चितम्। मोट्टायितं कुट्टमितं बिब्बोको ललितं तथा॥ ४३ । विहृतं च विविच्यन्ते तत्र स्वाभाविका दश।

सत्वम्- निर्विकारो मनोवृत्तिविशेष: सत्वमुच्यते ॥४४॥

भाव :- तस्याद्यविक्रिया भावो भाव्यऽलंकारकृद्यथा । भावो मानसभृङ्कारः,

1प्रातिवेशिनी A. U. Omits this stanza. *सप्तालंकृतयो मताः P.

३६ अलंकार संग्रह:

"दृष्टिं सा ललितां बिभर्ति न शिशुक्रोडासु बद्धादरा श्रोत्रे प्रेरयति प्रवर्तितसखीसंभोगवार्तास्वपि। पुंसामङ्कमपेतशङ्कमधुना नारोहति प्राग्यथा बाला यौवनशैशवव्यतिकरावष्टभ्यमाना शनैः ॥"

हाव :-

"अव्याजमुग्घमधुरैररविन्दकोण- निर्यन्मधुन्रतनिकायनिमैः कटाक्षैः । भावावतारपिशुनैरपि भो वयस्य बाला भवन्तमकरोदपदेशलक्ष्यम् ।।"

हेला- स एव हेला सुव्यक्तः शृङ्गारद्योतको यथा। "मकरन्दपानमत्तां मधुकरमालामिवारुणश्यामाम् । अलसविलुतापाङ्कां1 दृष्टि प्रेषयति दुतिकामिव ते ।।" शोभा- रूपोपभोगतारुण्यैः शोभाङ्गालंकृतिर्यथा॥४६ ॥ "तां प्राङ्मुखीं तत्र निवेश्य तन्वीं क्षणं व्यलम्बन्त पुरो निषण्णाः । भूतार्थशोभाहियमाणनेत्राः प्रसाधने संनिहितेऽपि नार्य: ॥"

कान्ति :- शोभैव रागनिविडा कान्तिरित्युच्यते यथा। 1अलसवलितामपानै: A.U.

चतुर्थ: परिच्छेद: ३७

"उन्मीलदूदनेन्दुदीप्तिविसरैदूरे' समुत्सारितं भझं पीनकुचस्थलस्य च रुचा हस्तप्रभागर्हितम्2। एतस्याः कलविङ्ककण्ठकदलीकल्पं मिलत्कौतुका- दप्राप्ताञ्सुखं रुषेव सहसा केशेपु लम्नं तमः ॥" दीप्ति :- कान्तेरेव हि विस्तारो दीप्तिरित्युच्यते यथा ॥४७ ॥ "*वनतरुवरवीथीवर्त्मगाढं पुरस्ता- त्ततनिजतनुकान्त्या तर्जयन्ती तमिस्रम् । दिन विरमजिगीषोर्दीपिकेवासमेषो- श्ररति चकितपादन्याससंभावितोर्वी।।"

माधुर्यम्- अश्लाध्यवस्तुनो योगे माधुर्ये रम्यता यथा। "सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लेक्ष्म लक्ष्मी तनोति। इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि' मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ।।"

प्रागल्भ्यम्- व्रीडोत्थसाध्वसत्यागः पागल्भ्यं गीयते यथा ॥ ४८ ॥ "तथा ब्रीडाविधेयापि तथा मुग्धापि सुन्दरी। कला प्रागल्भ्यचातुर्यसभास्वाचार्यकं गता ।।" 1 विसरस्तूर्ण U. 2 प्रभाभिर्हतम् U. 3 अप्राप्ताभिमुखं P. 4वनतरुवरवाटीवर्ति P. 5 किमिह च P. 6कलाप्रयोग P. कलाप्रागल्भ्यचातुर्ये U.

३८ अलंकार संग्रह: औदार्यम्- औदार्य च प्रियोत्कर्षों बह्ायासेऽपि तद्यथा। "अलसारुणलोचनारविन्दां परिभोगोचितधूसरैकचेलाम्। शिथिलाकुलवेणिबन्धरम्यामबलामन्तिकशायिनीं दिद्दक्षे1। धैर्यम्- अचापलहतं चित्तवृत्तं धैर्य मतं यथा ॥ ४९॥ "ज्वलतु गगने रात्रावखण्डकलः शशी दहतु मदन: किं वा मृत्योः परेण विधास्यति। मम तु दयितः श्राध्यस्तातो जनन्यमलान्वया कुलममलिनं न त्वेवायं जनो न च जीवितम्।।" लीला- प्रियानुकरणं लीला मधुरैश्रेष्टितैर्यथा। "आसितानि हसिंतानि कृतानि प्रेक्षितानि गदितानि गतानि। प्रायशोऽनुकुरुते ललितिाङ्गी नर्तकीव चतुरं दयितस्य ।।" विलास :- मिये दृष्टे विलासोऽङ्कक्रियाद्यतिशयो यथा ॥ ५० ॥ "अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्ति- वैचित्र्यमुल्लसितविभ्रममुत्पलाक्ष्याः ।

माचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् ।।" 1ददर्श P.

चतुर्थ: परिच्छेद: ३९

विच्छित्ति :- स्वल्पाप्यलंक्रिया काले1 विच्छित्तिस्तोषकृद्यथा। "कर्णार्पितो लोध्रकषायरूक्षे गोरोचनामङ्गनितान्तगौरे। तस्याः कपोले परभागलाभाङ्बन्ध चक्षूंषि यवप्ररोहः ॥"

विभ्रम :- विभ्रमस्त्वरया काले2 भूषणव्यत्ययो यथा ॥ ५१॥ "श्रुत्वायातं बहिः कान्तमसमाप्तविभूषया। ·फालेऽञ्जनं दशोर्लाक्षा कपोले तिलकं कृतम् ॥"

किलिकिश्वितम्- किलिकिश्चितमश्रुकृद्धर्षादेः संकरो यथा। "रतिक्रीडाधूते कथमपि समासाद्य समयं मया लब्घे तस्याः कणितकलकण्ठार्धमधुरे। कृतभ्रंभङ्गासौ प्रकटितविलक्षार्धरुदितं क्रुधोद्भ्रान्तं कान्तं पुनरषि विदध्यान्मयि मुखम् ॥" मोट्टायितम्- चित्रादावपि तत्वेन बुद्धिर्मोट्टायितं यथा॥ ५२॥ "चित्रवर्तिन्यपि नृपे तत्त्वावेशेन चेतसा ।. ब्रीडार्घवलितं चक्रे मुखेन्दुमवशैव' सा।।"

मोट्टायितं पियं स्मृत्वा स्वाङ्गभङ्गादि वा यथा।

1 कार्ये P, कारे U. *कान्ते P. 3अवशेव A.

४० अलंकारसंप्रहः

"स्मरदवथुनिमित्तं गूढमुन्नेतुमस्याः सुभग तव कथायां प्रस्तुतायां सखीभिः । 'वदति विनतपृष्ठोदस्तपीनस्तनाग्रा ततवलयितबाहूज्जुम्मितैः स्वाङ्गभङ्गैः ॥"

कुटटमितम्- हृष्टान्तः परिरम्भादौ2 कुप्येत्कुट्टमितं यथा ॥ ५३॥ "परिरम्भपरं निजं निरुन्धे करयोः केवलमेव कर्म कान्तम्। पुलकैः पुनरुच्यते भवत्याः पुर एव स्फुटमायताक्षि भावः II."

बिब्बोक :- .गर्वाभिमानावेशेन बिब्बोकोऽनादरो यथा।

"सव्याजं तिलकालकानविरलं लोलाङ्गुलीभि: स्पृशन् वारं वारमुदञ्चयन् कुचयुगप्रोतं च चीराश्चलम्। यद्भ्रभङ्गतरक्चिताश्चितदशा सावज्ञमालोकित- स्तदर्वादवधीरितोऽस्मि न पुनः कान्तः कृतार्थीकृतः ॥"

ललितम्- सुकुमाराङ्गविन्यासो मसृणो ललितं यथा॥ ५४ ॥ "सम्रभञं करकिसलयावर्तनैरालपन्ती सा पश्यन्ती ललितिललितं लोचनस्याश्चलेन । विन्यस्यन्ती चरणकमले लीलया स्वैरयातै- रनिःसंगीतं प्रथमवयसा नर्तिता पड्कजाक्षी II" * हरति P, *परिरम्भाधैः U. 3 चीनाशलमू P.U.

चतुर्थ: परिच्छेद: ४१

विहृतम्- वक्तव्यमपि यन्नोक्तं त्रीडया विहृतं यथा। "पादाङ्गुष्ठेन भूमि किसलयमृदुना सापदेशं लिखन्ती भूयो भूयः क्षिपन्ती मयि सितशबले लोचने लोलतारे। वक्त्रं ह्वीनम्रमीषत्स्फुरदधरपुटं वाक्यगर्भ दधाना यन्मां नोवाच किंचितस्थितमपि हृदये मानसं तद् दुनोति।"

इत्युदाहृतयो नेतगुणेषूह्या यथोचितम्॥५५॥ नेतारो बहवः सन्तु' धीरोदात्तो जगत्त्रये। 'तोण्डनिर्यङ्ककारस्त्वमेको 'मन्नमहीपते ॥५६ ॥

नेतृभेदनिर्णयो नाम चतुर्थः परिच्छेद:

1सन्ति P. 2 तोण्डनिर्याइकारी A. ३मन्म P. 6

पञ्चमः परिच्छेद:

रीति :- रीतिरात्मात्र काव्यस्य कथ्यते सा चतुर्विधा। चतुर्विधा रीतय :- वैदर्भी च तथा गौडी पाश्चाली लाटिकेति च ।। १ ॥

गुणा :- श्रेष: प्रसाद: समता माधुर्ये सुकुमारता। अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोज:कान्तिसमाधयः ॥।२।। श्ेष: अल्पपाणाक्षरैः' श्लेषः पदैरशिथिलैर्मतः ।

प्रसाद :- पदैः प्रसन्नैर्यत्रार्थः प्रसादोऽसौ प्रतीयते ॥ ३ ॥

समता- प्रक्रान्तबन्धो यत्र स्यात्समः सा समता मता। माधुर्यम्- बन्धा मृदुस्फुटोन्मिश्रवर्णविन्यासयोनयः ॥।४ ॥ सरसौ यत्र शब्दार्थौं माधुर्ये श्रुतिमोदकृत। 1 अक्षर: A.

पञ्वमः परिच्छेदः ४३

सुकुमारता- अनिष्ठुरैः श्रुतिसुरैर्वणैः स्यात्सुकुमारता ॥५॥ अर्थव्यक्ति :- अर्थव्यक्तिरनेयोऽर्थः साक्षाद्यत्राभिधीयते।

उदारता- शब्दार्थयोर्गुणोत्कर्षों यत्र सा स्यादुदारता ॥ ६ ॥ ओज :- वाक्ये समासबाहुल्यं हृद्यमोजोऽभिधीयतै।

कान्ति :- कमनीयो लौकिकोऽपि यत्रार्थः कान्तिरुच्यते ॥७॥

समाधि :- समाधिरन्यघर्माणामध्यासादर्थगौरवम्। वैदर्भी- *एतैः समग्रा वैदर्भी वर्ण्यते दशभिर्गुणैः ॥८॥ असमस्ता द्वित्रपदसमस्ता वा मनोहरा। *वर्गद्वितीयप्रचुरा स्वल्पघोषाक्षरा यथा ।। ९।। "वैदेहि पश्यामलयाद्विमक्तं मत्सेतुना फेनिलमम्बुराशिम् । छायापथेनेव शरत्प्रसन्नमाकाशमाविष्कृतचारुतारम्' ॥"

1एतैस्तु मिश्रा P. *वर्ष्य A. ३तारतारम् P.

४४ अलंकारसंग्रह:

गौडी-

महाप्राणाक्षरवतीं गौडीमाहुर्युधा यथा॥ १० ॥ "अश्रान्तश्रुतिपाठपूतरसनाविर्मूतभूरिस्तवा-

पूर्व गाधिसुतेन सामि घटिता मुक्ता नु मन्दाकिनी यत्प्रासाददुकूलव ल्लिरनिलान्दोलैरखेलद्दिवि।"

पाच्चाली- माधुर्यसौकुमार्यौज:कान्तिभिः सहिता गुणैः। समस्तपश्चषपदा पाश्चाली कीर्त्यते यथा । ११ ॥ "वैदर्भीके लिशैले मरकत शिखरादु त्थितरंशुदमैं- र्रझ्माण्डाघातभमस्यदजमदतया ह्वीधृतावाङमुखत्वैः । कस्या नोत्तानगाया दिवि सुरसुरभेरास्यदेशं गताग्रै-

लाटी- समस्तरीतिसंमिश्रा लाटी मृदुसमासिनी। संयुक्तवर्णभूयिष्ठा स्वल्पघोषाक्षरा यथा ॥ १२ ॥

"एतन्मन्द विपक्क तिन्दुकफलश्यामोदरापाण्डुर- प्रान्तं हन्त पुलिन्दसुन्दरकरस्पर्शक्षमं लक्ष्यते। तत्पल्लीपतिपुत्रि कुञ्जरकुलं कुम्भाभयाभ्यर्थना- दीनं त्वामनुनाथते कुचयुगं पत्रावृतं मा कृथाः ।।"

पश्चमः परिच्छेद: ४५

रसानां गुणविशेषा :- भृङ्गारहास्यकरुणशान्ता माधुर्यशालिनः । वीररौद्राद्भुतभयवीभत्सेष्वोज उच्यते ॥ १३ ॥ रसेष्वेतेषु सर्वेषु प्रसाद: परिकीर्तितः । अन्ये गुणा यथायोगं योजनीया: पृथक्पृथक्' ॥ १४॥ अर्थालंकारा :- अथार्थानामलंकारा: कथ्यन्ते सांप्रतं क्रमात्। स्वभावाख्यानमुपमा रूपकं दीपकाछृती॥ १५ ॥ आक्षेपोऽर्थान्तरन्यासो व्यतिरेको विभावना। समासातिशयोत्म्रेक्षे हेतुः सूक्ष्मो लवः क्रमः ॥ १६ ॥ प्रेयो रसवदूर्जस्वि पर्यायोक्तं समाहितम्। उदात्तापह्नुतिश्िष्टविशेषास्तुल्ययोगिता ॥१७ ॥ विरोधापरस्तुतस्तोत्रे व्याजस्तुतिनिदर्शने। सहोक्ति: परिवृ्त्याशीर्वक्रोक्तिरथ संकरः ॥ १८ ॥ स्वभावोक्ति :- यद्यद्वस्तु यथावस्थं तथा तद्ूपवर्णनम्। स्वभावोक्तिरिति ख्याता सैव जातिर्मता यथा ॥ १९ ॥ "अङ्कोपान्तमुपाश्रितो गजमुखो मातुर्भुजालम्बितः स्तन्यास्वादसुखातिरेकतरलस्त द्वूक्द त्तेक्षणः । हस्ताग्रेण पयोधरान्तरमुखं गृह्न्मुहुलीलया पादाब्जं मणिर्किकिणीपरिगतं प्रेङ्कोलयन्पातु नः2 ॥" 1कचित्कचित् A. U. 2व: P. U.

४६ अलंकारसंग्रह:

चतुर्विधा स्वभावोक्ति :-- जातिक्रियागुणद्रव्यमेदैः2 सापि चतुर्विधा। उपमा- यस्य येनास्ति सादृश्यं यस्मात्कस्मात्मकारतः ॥ २० ॥ उपमा नाम तस्योक्तिरिववद्वादिभिर्यथा। "उन्मुक्तकञ्चुकतयेयमुदारकान्तिः शस्त्रीव शम्बररिपोरपनीतकोशा। रक्तावगुण्ठनपटीर चितापिधाना संध्याम्वुवाहकलितेव शशाक्करेखा।।" बहवस्तत्पकारा: स्युस्तेषामन्यत्र विस्तरः ॥ २१ ॥

रूपकम्- एकत्र रूपणं यत्स्यादुपमानोपमेययोः । रूपकं नाम तच्चापि बहुभेदयुतं यथा ॥ २२ ॥ "मन्दस्मितं मधुरमम्बु मुखं सरोजं मन्दारदाम महितं ननु बाहुयुग्मम् । पुण्याहपूर्णकलशौ पृथुलौ स्तनौ ते नीराजना निजकटाक्षनिरीक्षणानि ।" दीपकम्- सुबन्त वा तिङन्तं वा पदमेकत्र संगतम्। सर्वोपकारकं स्याच्चेत्तदाहुर्दीपकं यथा ॥ २३ ॥ सुबन्तदीपकम्- "अक्षं विक्षिपति ध्वजं विभजते मृद्धाति नद्धं युगं चक्रे चूर्णयति क्षिणोति तुरगान् रक्ष:पतेः पक्षिराट्। 1मेदात् A. U.

पश्चमः परिच्छेद: ४७

रुन्धे गर्जति तर्जयत्यभिभवत्यालम्बते ताडय- त्याकर्षत्यपर्कषति प्रचलति न्यञ्चत्युदश्वत्यपि ॥" तिडन्तदीपकम्- "संचारपूतानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुम् । प्रचक्रमे पल्लवरागताम्रा प्रभा पतङ्गस्य मुनेश्र धेनुः ।" आवृत्ति :- उक्तस्यानेकधोक्ति: स्यादावृत्ति: सा मता1 यथा। "विश्वं जित्वा भवानद्य विहरत्यवरोधनैः । विहरत्यप्सरोभिस्ते रिपुवर्गों दिवं गतः ।।"

आक्षेप :- आक्षेपः प्रतिषेधोक्तिः कालधर्मादिकात्मनाम् ॥२४॥ आक्षेप्यानामनन्तत्वादाक्षेपोऽपि तथा यथा। "कस्तूरीतिलकं बाले फाले मा कुरु मा कुरु। अद्य साम्यं भजामीति जुम्भते शशलाञ्छन: ॥" अर्थान्तरन्यास :- प्रस्तुतार्थस्य सिद्धथर्थ विन्यासोऽर्थान्तरस्य यः ॥ २५॥ असावर्थान्तरन्यासो भिद्यते बहुधा यथा। "आतपे धृतिमता सह वध्वा यामिनीविरहिणा विहगेन । सेहिरे न किरणा हिमरश्मेर्ुःखिते मनसि सर्वमसह्यम् ॥" 1 आवृति: संमता U. 2 कालधर्मदिगात्मनाम् A.

४८ अलंकार संग्रहः

व्यतिरेक :- शाब्दे प्रातीतिके वापि 'सादृश्ये सति वस्तुनोः ॥२६ ॥ तयोर्य्द्ेदकथनं व्यतिरेको मतो यथा। "अभिन्नवेलौ गम्भीरावम्बुराशिर्भवानपि । असावञ्जनसंकाशस्त्वं तु चामीकरद्युतिः2 ॥" "हीना दानगुणेन हेमवलयैस्त्यक्ता गला विश्रमै- "र्भीता त्वत्परिभूतिसंशयवती मध्येजलं संश्रिता । किं चैत त्कुचकुम्भयुग्म विगलतक्षौमापिधानोज्झिता बाले बालमृणालिका कथमियं त्वद्वाहुवल्लीसमा ॥"

विभावना- स्वकारणनिराकृत्या कारणान्तरकल्पनम् ॥ २७॥ विभावना स्वभावो वा विभाव्यो यत्र सा यथा। "असंभृतं मण्डनमञ्जय ष्टेरनासवाख्यं करणं मदस्य । कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमस्त्रं बाल्यात्परं साथ वयः प्रपेदे ॥" "अनज्ञजितासिता दृष्टि्भ्रूरनावर्जिता नता। अरज्जितारुणच्छायमधरं तव सुन्दरि ॥" समासोक्ति :- वस्तु किंचिदभिप्रेत्य तत्तुल्यस्यान्यवस्तुनः ॥ २८॥ उक्ति: समासरूपत्वात्सा समासोक्तिरिष्यते। अन्यापदेश इत्यस्या नामान्यच्चोच्यते यथा ॥ २९॥ 1 सादृश्यं यत्र A. 1. 2प्रभ: A. G. 1. *भूयः G. 1. 4विलसत् P,

पध्चमः परिच्छेद: ४९

"मुग्धे यदाकलयसे मृगतृष्णिकाम्भ- स्तद्विद्धि तामरसनेत्रि तटाकवारि। अस्मिन् यथेष्टमवगाद्य सुखं विहृत्य *चिन्तामपाकुरु चिराय विमुश्च तापम् ॥"

अतिशयोक्ति :- विवक्षितार्थविषये लोकवृत्तातिशायिनी। उक्तिस्त्वतिशयोक्तिः स्यादनुद्वेगकरी यथा ॥ ३०॥

मुमुचे न पतिव्रतौचिती प्रतिचन्द्रोदयम्रगङ्कया ॥।"

उत्प्रेक्षा -- यथार्थस्यान्यथा क्लृप्तिरुत्मेक्षा साभिधीयते।

"यदेतस्मिन्निन्दौ जलदलवलीलां प्रकुरुते तदाचष्टे लोकः शश इति न मां तु प्रति तथा। अहं त्िन्दुं मन्ये त्वदरिविरहाक्रान्ततरुणी-

उत्प्रेक्षाव्य जजक :- इवशब्द: क्रियायोगे तूत्मेक्षाव्यक्जको यथा। "अयोध्यापुरनारीणां मुखसौन्दर्यलिप्सया। सरोजानि सरोमध्ये चरन्तीव चिरं तप: ।" चिन्तां पराकुरु विमुश् चिराय U. 7

५० अलंकारसंग्रह:

हेतु :- कारकं 'व्यक्षकं वापि हेतुर्यत्र विशेषणम् ॥ ३२ ।। निर्व्त्ये वा विकार्ये वा प्राप्ये वा कारकं यथा। "अयमान्दोलितप्रौढचन्दनद्रुमपल्लवः । उत्पादयति लोकस्य प्रीति दक्षिणमारुतः ॥" "एष ते विद्रुमच्छायो मरुमार्ग इवाधरः । करोति कस्य नो मुग्धे पिपासाव्याकुलं मनः ॥" "मानयोग्यां करोमीति प्रियस्थाने कृतां सखीम्। बाला भ्रूमङ्गजिह्माक्षी पश्यति स्फुरिताधरम् ।।" "अवध्यैरिन्दुपादानामसाध्यैश्चन्दनाम्भसाम्। देहोप्मभिः सुबोधं ते सखि कामातुरं मनः ॥" भावाभावादिभेदेन हेतुमेदास्त्वनेकशः ॥ ३३॥ सूक्ष्म :- इङ्रिताकारलक्ष्यार्थसौक्ष्म्यात्सूक्ष्मो मतो यथा। "पथि पथिकवधूभिः सादरं पृच्छयमाना कुवलयदलनील: कोडयमाये तवेति। स्मितविकसितगण्डं व्रीडविभ्रान्तनेत्रं मुखमवनमयन्ती स्पष्टमाचष्ट सीता ।।"

लव :- वचसा चेष्टयार्थस्य गोपनं वा प्रकाशनम्॥ ३४॥ लेशमेके विदुर्निन्दां स्तुर्ति वा लेशतो यथा। 1ज्ञापक A.

पश्बमः परिच्छेद: ५१

"निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्टरागोऽधरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः । मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापीं स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥' "दर्भाङ्कुरेण चरणः क्षत इत्यकाण्डे तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा। आसीद्विवृत्तवदना च विमोचयन्ती शाखासु वल्कलमसक्तमपि द्रुमाणाम् ।।"

क्रम :- उद्दिष्टानां पदार्थानां क्रमेणैवानुदेशिभिः ॥३५॥ सह संयोगकथनं क्रम इत्युच्यते यथा। "हिमशिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरत्सु स्तनतपनवनाम्भोहर्म्यगोक्षीरपानैः । सुखमनुभव राजन् त्वद्विषो यान्तु नाशं दिवसकमल लज्जाशर्वरीरेणुपककैः ॥"

प्रेय :-

P प्रेयः प्रियतरालापः प्रेमादिख्यापकं यथा ॥ ३६ ॥ "'अवैमि पूतमात्मानं द्वयेनैव द्विजोत्तमाः । मुर्धनि गञ्ञाप्रपातेन धौतपादाम्भसा च वः ॥"

1 The Poona MS. omits this stanza and gives the stanza मलयपवनमन्द etc. as the example.

५२ अलंकार संग्रहः

रसवत- रसानामेव सर्वेषामुत्कर्षों रसवद्यथा। "मलयपवनमन्दस्पन्दमानारविन्द- प्रसरद लिविलास प्रौढिपाटच्चराणाम्। अधिगतिरहमेवालीकरोषस्पृशां स्या-

रसानामिह चान्येषामुत्कर्षस्तूह्यतां बुधैः ॥३७॥ अत्यहंकारवद्वाक्यमूर्जस्वीत्युच्यते यथा। ऊर्जस्वि- "क्षुद्राः संत्रासमेनं विजहित हरयो मिन्नशक्रेमकुम्भा युष्मद्वात्रेषु लज्जां दधति परममी सायकाः संपतन्तः । सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमपि न हि रुषो नन्वहं मेघनादः किंचिद्भ्रूमञ्जलीलानियमितजलधिं राममन्वेषयामि ॥" पर्यायोक्तम्- इष्टमर्थमनाख्याय साक्षात्तस्यैव सिद्धये॥ ३८ ।। यत्पकारान्तराख्यानं पर्यायोक्तं मतं यथा। "त्वं मुग्धाक्षि विनैव कञन्चुलिकया धत्से मनोहारिणी शोभामित्यभिधायिनि प्रियतमे *तद्वेणिकासंस्पृशि। Poona MS. reads रसौघभूतो रसवद्यथा and gives the stanza "अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः ॥" as the example instead of मलयपवन etc. *तद्वीटिका. P.

पथ्चम: परिच्छेद: ५३

शय्योपान्तनिविष्टसस्मितवधूनेत्रोत्सवानन्दितो निर्यातः शनकैरलीकवचनोपान्यासमालीजनः ।।"

समाहितम- किंचिदारभमाणस्य कार्ये दैववशात्पुनः ॥ ३९ ॥ तत्साधनसमापत्तिः समाहितमिदं यथा।

"मानमस्या निराकर्तु पादयोमें पतिष्यतः । उपकाराय दिष्टयेदमुदीर्ण घनगर्जितम् ।।"

उदात्तम्- तदुदात्तं यन्महत्त्वमाशयैश्वर्ययोर्यथा॥४० ॥

"गुरोः शासनमत्येतुं न शशाक स राघवः । यो रावणशिरश्च्छेदकार्यभारेऽप्यविक्ृबः ॥" "रत्नस्तम्भेषु संक्रान्तप्रतिबिम्बशतैर्वतः । ज्ञातो लक्केश्वरः कृच्छादाञ्जनेयेन तत्त्वतः ॥"

अपह्नुति :-

"नेयं निशा दिवस एव भवेत्कर्थ मे 4: निद्रान्यथा नयनयोर्युगलं न याति। नायं शशी तपन एव तनोति ताप- मुत्पात एव यदि मास्तु विभान्ति ताराः ।।"

1 सखी. P. U.

५४ अलंकारसंग्रहः

श्िष्टम्- एकरूपमनेकार्थ श्िष्टं बहुविधं यथा ।।४१।। "प्रौढपयोधरभारा प्रावृण्मलिनाम्बरा प्रबाष्पधरा । मानसगतराजहंसा मानवतीवाद्य भाति मदनार्ता ।।"

वशेषोक्ति :- गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यदर्शनम्। विशेषदर्शनायैव विशेषोक्तिर्मता यथा ॥ ४२॥ "धनुः पौष्पं मौर्वी मधुकरमयी चञ्चलद्दशां दशां कोणो बाणः सुहृदपि जडात्मा हिमकरः । तथाप्येकोऽनञ्रस्त्रिभुवनमपि व्याकुलयति क्रियासिद्धिः सत्वे भवति महतां नोपकरणे ॥"

तुल्ययोगिता- यत्मसिद्धगुणैः साम्यकथनं यस्य कस्यचित्। . स्तुत्या वा निन्दया तुल्ययोगिता सा मता यथा ॥४३॥ "यम: कुबेरो वरुण: सहस्राक्षो भवानपि। बिभ्रत्यनन्यविषयां लोकपाला इति श्रुतिम्'।" "संगतानि मृगाक्षीणां तटिद्विलसितानि च । क्षणद्दयं न तिष्ठन्ति घनारब्धान्यपि स्वयम् ।"

विरोध :- उक्तैः पदाथियैः कश्चिद्विरुद्धोऽर्यः प्रसाध्यते। विरोध इति विज्ञेयः सोऽपि नानाविधो यथा॥४४॥ 1स्मृतिम् U.

पश्चम: परिच्छेद: ५१

"मृणालबाहु रम्भोरु पद्मोत्पलदलेक्षणम्। अपि ते रूपमस्माकं तन्वि तापाय कल्पते ।।"

अप्रस्तुतस्तुति :- अप्रस्तुतस्तुतिः सा स्यादपक्रान्तेऽपि या स्तुतिः । सेवादिल्लेशनिर्विण्णमानसेन कृता यथा॥४५॥ "मन्दिरमर विन्दकुटी बिसमशनं शयनमम्बुजदलानि। कल्लोला हिन्दोला मरालयूनोस्तपांसि भूयांसि ॥"

व्याजस्तुति :- यदि निन्दन्निव स्तौति व्याजस्तुतिरसौ यथा। कीर्तिस्ते दयिता तदीयजठरे लोकत्रयं वर्तते तस्मात्वं जगतां पिता पितृधनं तेनार्थिनां त्वद्धनम्। त्यागं ते जगदेकमल्लनृपते त्यागं न मन्यामहे कस्त्याग: स्वकुटुम्बपोषणविधावर्थव्ययं कुर्वतः ।

निदर्शना- अर्थान्तरमुपन्यस्य किंचित्तत्सदृशं यदा॥ ४६।। सदसद्वा निदरश्येत निदर्शनमिदं यथा। "अणुमपि परकीयं हन्त सन्तो नयन्ते गुणमधिकगुरुत्वं तद्धि तेषां स्वभावः । सरसिजकुहरान्तःपत्रमात्रप्रभूतं परिमलमपि वाताः कि न विस्तारयन्ति ॥" *यदि P.

५६ अलंकार संग्रह:

"दुर्जनः परिहर्तव्यः साधुभिः2 सख्यवैरयोः । श्वा भवत्यपकाराय लिहन्नपि2 दशन्नपि ॥"

सहोक्ति :- सहोक्ति: सहभावस्य वस्तूनां कथनं यथा ॥४७॥ "*सह दीर्घा मम श्वासैरिमाः संप्रति रात्रयः । पाण्डुराश्च ममैवाङ्ैः सह ताश्रन्द्रभूषणाः ।" "कम्बोजा: समरे सोढुं तस्य वीर्यमनीश्वराः । *तद्जालानतां प्राप्तैरक्कोलैः सार्धमानताः ।।"

परिवृत्ति :- अर्थानां यो विनिमयः परिव्ृत्तिस्तु सा यथा। "क्रयविक्रयदक्षस्ते खड्गो भूपाल वैरिणाम्। हत्वा भूमण्डलं दत्ते रम्भायाः कुचमण्डलम् ॥" आशी :- आशीर्नामाभिलषिते वस्तुन्याशंसनं यथा ॥ ४८ ॥ "सव्यार्घजानिः सनकादिवन्दः कनल्ललाटः कमलारिजूटः । मुदे सदैवास्तु मुमुक्षुमृग्यः श्रीकण्ठनामा5 श्रितवत्सलो नः ॥" 1 धीमता P.G. 1. 2स्पृशन्नपि G. 1. 3 दिगन्तमगमत्तस्य कीर्तिः प्रत्यर्थिभि: सह। दीर्घायते मम श्वासैरिमाः संप्रति रात्रयः ॥G. 1. *गजालानपरिक्किटै: A 1. नाथ: P. 6 व: P, U.

पश्चमः परिच्छेद: ५७

वक्रोक्ति :- कोपात्पियवदुक्तिर्या वक्रोक्ति: कथ्यते यथा।

"साधु दूति पुनः साधु कर्तव्यं किमतः परम्। यन्मदर्थे विभिन्नासि1 दन्तैरपि नखैरपि ॥"

संकर :- नानालंकारसंयोगात्कथ्यते संकरो यथा2।। ४९।। "आक्षिपन्त्यर विन्दानि मुग्घे तव मुखाम्बुजम्। कोशदण्डसमआ्राणां किमेषामस्ति दुष्करम् ।"

अलंकारप्रभेदानामनेकत्वात्पृथ वपृथक्। दिङ्मात्रमत्र कथितं संग्रहत्वान्न विस्तृतिः ॥ ५० ॥

प्रमाणालंकारा :- अथ प्रमाणालंकाराः कथ्यन्ते सांप्रतं क्रमात्। प्रत्यक्षमेकं चार्वाकाः कणादसुगतौ पुनः ।।५१॥। अनुमानं च तच्चाथ सांख्या: शब्दं च ते अपि। न्यायैकदेशिनोऽप्येवमुपमानं च केचन ।। ५२ ॥ अर्थापच्या सहैतानि चत्वार्याह प्रभाकरः । अभावषष्ठान्येतानि भाट्टा वेदान्तिनस्तथा ॥ ५३ ॥ संभवैतिह्ययुक्तानि तानि पौराणिका जगु:। 1 विलमासि A 1. विलूनासि U. 2 संकरः कध्यते यथा U. 3 विस्मृति: A. 1. 8

५८ अलंकारसंग्रहः

प्रत्यक्षम्- इन्द्रियाणामर्थयोगे यज्ज्ञानमुपजायते॥ ५४॥ तत्प्रत्यक्षं समाख्यातं मनसा चेन्द्रियाणि षद्। प्रत्यक्षं द्विविधं निर्विकल्पकं सविकल्पकम् ॥ ५५॥ नामादिभिर्विशिष्टार्थविषयं सविकल्पकम्। अविशिष्टार्थविषयं प्रत्यक्षं निर्विकल्पकम् ॥५६॥ इन्द्रियोत्पन्नविज्ञानं प्रत्यक्षालंकृतिर्यथा। "कान्तकान्तवदनप्रतिबिम्बे भग्नबालसहकारसुगन्धौ। स्वादुनि प्रणदितालिनि शीते निर्ववार मधुनीन्द्रियवर्गः ॥" निर्वृतिर्मनसो वृत्तिरिन्द्रियैरुपनीयते ॥ ५७॥

अनुमानम्- हेतुना हेतुमज्ज्ञानमनुमानं तदुच्यते। दृष्टं सामान्यतो दृष्टमिति चास्य विधाद्यम् ॥ ५८॥ पूर्व प्रत्यक्षयोग्यार्थमन्यार्थमितरद्यथा। "चूर्णवभ्रु लुलितस्रगाकुलं2 छिन्नमेखलमलक्तकाङ्कितम्। उत्थितस्य शयनं विलासिनस्तस्य विभ्रमरतान्यवेदयत् ।" "परिरम्भपरं निजं निरुन्धे करयोः केवलमेव कर्म कान्तम्। पुलकैः पुनरुच्यते भवत्याः पुर एव स्फुटमायताक्षि भावः ॥"

आगम :- यथार्थदर्शिनः पुंसो यथादृष्टार्थवादिनः ॥५९॥ प्रमुदिता P. *श्रमाकुलं P.

पश्मः परिच्छेद: ५९

उपदेशः परार्थों य आगमः स मतो यथा। "परापकारनिरतैर्दुर्जनैः सह संगतिः । वदामि तत्त्वं भवतो न विधेया कदाचन ।।"

उपमानम्- सादृश्यात्सदशज्ञानमुपमानमिहोच्यते ॥ ६० ॥ अनुभूतार्थमननुभूतार्थ द्विविधं यथा। "अपि तुरगसमीपादुत्पतन्तं मयूरं न स रुचिरकलापं बाणलक्षीचकार। सपदि गतमनस्कश्छिन्नमाल्यानुकीर्णे रतिविगलितबन्धे केशपाशे प्रियायाः ॥" "तां रोहिणीं विजानीहि ज्योतिषामत्र मण्डले। समूहस्तारकाणां यः शकटाकारमाश्रितः ।।" अर्थापत्ति :- दृष्टः श्रुतोऽपि वा योऽर्थः स्वस्यैवानुपपत्तितः ॥ ६१ ॥ प्रसूतेऽर्यान्तरे बुद्धिं सार्थापत्तिर्मता यथा। "निर्णेतुं शक्यमस्तीति मध्यं तव नितम्बिनि । अन्यथा नोपपद्येत पयोधरभरस्थिति: ।" "रुचिधाम्नि भर्तरि भृशं विमला: परलोकमभ्युपगते विविशुः । ज्वलनं त्विषः कथमिवेतरथा सुलभोऽन्यजन्मनि स एव पतिः॥"

अभाव :- अर्थस्याविद्यमानत्वमभाव इति कथ्यते ॥६२॥

६० अलंकार संग्रहः

मागभावोऽथ प्रध्वंसश्वान्योन्यींभाव एव च। अत्यन्ताभाव इत्येवं चतुर्धा भिद्यते यथा ॥ ६३ ॥ "अनभ्यासेन विद्यानामसंसर्गेण धीमताम्। अनिग्रहेण चाक्षाणां व्यसनं जायते नृणाम् ।" "धृतिरस्तमिता 'रतिश्च्युता विरतं गेयमृतुर्निरुत्सवः । गतमाभरणप्रयोजनं परिशूत्यं शयनीयमद्य मे ॥" "कर्णोत्पलं न चक्षुस्ते न चक्षुः श्रवणोत्पलम् । इति जानन्नपि जनो मन्यते दीर्घनेत्रताम् ।" "सव्यापसव्यत्यजनाद् द्विरुक्तैः पञ्चेषुबाणैः पृथगर्जितासु। दशासु शेषा खल तद्दशा या तया नभःपुष्पतु कोरकेण ।।"

संभव :- आढकं संभवेद् द्रोणे सहस्रेऽपि शतं तथा। आहुरेवंविधं ज्ञानं संभवं सुनयो यथा॥ ६४ ॥ "ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञां जानन्ति ते किमपि तान्प्रति नैष यत्ञः । उत्पत्स्यते मम तु कोऽपि समानधर्मा कालो ह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी ।"

ऐतिह्यम्-

ऐतिह्यामिति विज्ञेयं प्रमाणं पण्डितैर्यथा ॥ ६५॥ 1मति: U. 2 प्रवादपारंपर्य तु यदनिर्दिष्टवकृकम् U.

पश्चमः परिच्छेद: ६१

"यासि भीरु ननु तत्र निशीथे ध्वान्तरुद्धदशदिक्प्रविभागे । वर्त्मनीह वटभूरुहि यक्षस्तिष्ठतीति न जना विचरन्ति' ॥" नानाविधालंकृतिनन्दवर्णो कन्यामिवैनां कवितां वृणीष्व। अस्यां यशःसंततिवृद्धिरस्तु विवेकविद्याधर मन्नभूप॥ ६६ ।।

इति श्रीमदमृतानन्दयोगिप्रवरविरचितेSलंकारसंप्रहे अलंकारनिर्णयो नाम पश्चमः परिच्छेदः ।

1 निविशन्ते U. 2मन्मभूप P. ३सर्वालंकारसंभ्रहे U.

षष्ठः परिच्छेद: पददोषा :- अथ दोषा: प्रकीर्त्यन्ते पदानां प्रथमं क्रमात्। श्रुतिकटसमर्थ च च्युतसंस्कृत्यवाचकम् ।। १ ॥ निरर्थकं चापयुक्तमश्ीलं ग्राम्यमेव च। नेयार्थानुचितार्थे च संदिग्धं क्रिष्टमेव च ॥ २ ॥ अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृद्यथा । अप्रतीतमथैतेषां क्रमाल्लक्षणमुच्यते॥ ३ ॥ श्रुतिकटु- परुषाक्षरविन्यासं श्रुतिकट्िष्यते यथा।

आलिङ्गितः स तन्वज्रया कार्तार्थ्य लभते सदा॥" अत्र कार्तार्थ्यमिति यत्पदं श्रुतिकट्च्यते ॥४॥ असमर्थम्- असमर्थमभिप्रेतं यद्वक्कुं न क्षमं यथा। "तीर्थान्तरेषु स्नानेन समुपार्जितसत्कृतिः । सुरस्रोतस्विनीमेष हन्ति संप्रति सादरम् ।।" 1कदा A.

षष्ठः परिच्छेद: ६३

'हन्तिस्तु हिंसागत्यर्थोऽप्यसमर्थों गताविद ॥ ५॥ च्युतसंस्कृति- शास्त्रोक्तलक्षणापेतं च्युतसंस्कृति तद्यथा। "एतन्मन्दविपक्कतिन्दुकफलश्यामोदरापाण्डुर- प्रान्तं हन्त पुलिन्दसुन्दरकरस्पर्शक्षमं लक्ष्यते। तत्पल्लीपतिपुत्रि कुञ्जरकुलं कुम्भाभयाभ्यर्थना- दीनं त्वामनुनाथते कुचयुगं पत्रावृतं मा कृथाः ।।" न याच्चार्थे नाथते स्यादाशिष्येवात्मनेपदम् ॥ ६ ॥

अवाचकम्- अवाचकं न यत्रार्थे प्रयुक्त्त वक्ति तद्यथा। "अवन्ध्यकोपस्य निहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः । अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन न विद्विषादरः॥"

जीवसाधारणं जन्तुपदं नो दातवाचकम् ॥७॥ निरर्थकम्- निरर्थकं भवेत्पादपूर णैकफलं यथा। "बिभर्ति 'यश्च देहार्षे प्रियांमिन्दुं हि मूर्धनि । स वै देवः खलु त्वां तु पुनातु मदनान्तकः ।।" 'चतुहीत्यादिशब्दानामत्र स्वार्थों न विद्यते॥ ८॥

1 हन्तीति A 2. 2याच्यर्षें A; G. 1. 3न च द्विषादर: P. 4य: स्वदेहार्घे P. 5तुवैह्दीत्यादि P.

६४ अलंकारसंग्रहः

अप्रयुक्तम्- आम्नातमप्यप्रयुक्तं कविभिर्नाद्टतं यथा। "यथायं दारुणाचार:' सर्वथैव2 विभाव्यते। तथा मन्ये दैवतोऽसौ पिशाचो राक्षसोऽथवा ॥" पुंसि दैवतशब्दोऽयं कविभिर्न प्रयुज्यते ॥ ९॥

अश्रीलम्- येनासभ्यः पदेनार्थों द्योत्यतेऽश्रलीलमीरितम्। त्रिविधमश्रील्म्- जुगुप्सामङ्गलव्रीडाद्योतकत्वात® त्रिधा मता ॥ १०॥ जुगुप्साश्रीलम्- "लीलातामरसाहतोऽन्यव नितानिःशङ्कदष्टाघरः कश्चित्केसरदूषितेक्षण इव व्यामील्य नेत्रे स्थितः । मुग्धा कुड्मलिताननेन दधती वायुं स्थिता तस्य सा भ्रान्त्या धूर्ततया पदानतिमृते तेनाभवच्चुम्बिता ॥" अत्राननेन दधती वायुं सेति जुगुप्सितम्।

"मृदुपवनविभिन्नो मत्प्रियाया विनाशाद् घनरुचिरकलापो निःसपनोद्य जातः । रतिविगलितबन्धे केशपाशे सुकेश्या: सति कुसुमसनाथे कि करोत्वेष बहीं॥" 1 कार: A 2. 2सर्वदैव P. 3 व्यज्ञकत्वात् A; P.

षष्ठः परिच्छेद: ६५

मत्मियाया विनाशादित्येतत्पदममङ्कलम् ॥ ११ ॥ व्रीडाश्रीलम्- "साधनं सुमह्द्यस्य यन्नान्यस्य विलोक्यते। तस्य धीशालिन: कोऽन्यः सहेतारान्नतां' अ्रुवम् ॥" अत्र साधनशब्दोऽयं व्रीडोत्पत्तिकरो मतः ।

आ्राम्यम्- ग्रमीणयोग्यं यद् ग्राम्यं निन्धं नागरिकैर्यथा । १२॥ "राकाविभावरीकान्तसंक्रान्तद्ुति ते मुखम्। तपनीयशिलाशोभा कटिश्र हरते मनः ॥" कटिशब्दोडत्र *गुह्याङ्गवाचकत्वेन गर्हते। नेयार्थम्- नेयार्थ यदसामर्थ्यमूलार्थद्योतकं यथा।। १३ ।। "शरत्कालसमुल्लासिपूर्णिमाशर्वरीप्रियम्। करोति ते मुखं तन्वि चपेटापातनातिथिम् ।"

चपेटशब्दः सामर्थ्यान्नाभिघत्ते जयं लिविह। अनुचितार्थम्- तदेवानुचितार्थ स्याद्यस्यार्थोऽनुचितो यथा॥ १४ ॥ "तपस्विमिर्या सुचिरेण लभ्यते प्रयत्नतः सत्रिभिरिष्यते च या। प्रयान्ति तामाशु गर्ति यशस्विनो रणाश्वमेधे पशुतामुपागताः ।।" 1 सहेतारालितां P. * गोप्याज़ P. 9

६६ अलंकार संग्रहः

*व्यनक्त्युक्तं पशुपदं शूरे कातरतामिह। संदिग्धम्- विवक्षितार्थादन्यच्च संदिग्धं द्योतयेदयथा ।। १५ ।।

आशी:परंपरां बन्धां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु।।"

अत्र वन्धामिति पदं बन्दीकृतनमस्ययोः । क्रिष्टम्- क्िष्टं व्यवहितार्थस्य द्योतकं स्यात्पदं यथा ॥ १६ ॥ "अत्रिलोचनसंभूतज्योतिरुद्गमभासिभिः । सदृशं शोभतेऽत्यर्थ भूपाल तव चेष्टितम् ।"

भासीनि कुमुदानीति क्िष्टत्वं व्यवधानतः ॥ १७॥ अविमृष्टविधेयांशम्- अविमृष्टविधेयांशं प्राधान्याद्येन तद्था।

"स्नस्तां नितम्बादवलम्बमाना 'पुनः पुनः केसरदामकाश्चीम्। न्यासीकृतां स्थानविदा स्मरेण द्वितीयमौर्वीमिव कार्मुकस्य ।।" प्राधान्यान्नेह निर्दिष्टो विधेयांशो द्वितीयता ॥ १८ ॥ विरुद्धमतिकृत्- इष्टान्यदुष्टधीकारि विरुद्धमतिकृद्यथा। व्यनककथर्थ U. 2सांपराये जयश्रिया A. *मुहुर्मुह्ुः A; P.

षछ्ठः परिच्छेद: ६७

"सुधाकरकराकारविशारदविचेष्टितम् । अकार्यमित्रमेकोऽसौ तस्य कि वर्णयामहे॥" प्रयोजनं विना मित्रमित्यत्रार्थे विवक्षिते ॥ १९ ॥ अकार्ये मित्रमित्यन्यो विरुद्धोऽर्यः प्रतीयतै। अप्रतीतार्थम्- *शास्त्रमात्रपतीतार्थमप्रतीतं मतं यथा ॥ २०।।

विधीयमानमप्येतन्न भवेत्कर्म बन्धनम् ।" अत्राशयपदं वासनार्थमागमसिद्धिमत्। पदैकदेशदोषा :- दोषान् पदैकदेशेषु यथायोगं' वदाम्यहम् ॥ २१ ॥ श्रुतिकटु- "अलमतिचपलत्वात्स्व प्रमायोपमत्वा- त्परिणतिविरसत्वात्संगमेनाङ्गनायाः । वयमिति शतकृत्वस्तत्त्वमालोचयाम- स्तदपि न हरिणाक्षीं विस्मरत्यन्तरात्मा ।।" त्वप्रत्ययस्य बाहुल्यादिह श्रुतिकटूच्यते।

अवाचकम्- "किमुच्यतेऽस्य भूपालमौलिमालामहामणेः । सुदुर्लभं वचोबाणैस्तेजो यस्य विभाव्यते।।" 1शास्त्रमात्रप्रसिद्धार्थ P. 2कलिता A. ३यथायोग्यं A.

६८ अलंकार संग्रहः

वच:शब्देन गी:शब्दो लक्ष्यतेऽत्रेत्यवाचकम् ॥ २२ ॥

निरर्थकम्- "आदावञ्जनपुञ्ज लिप्तवपुषां श्वासानिलोल्लासित- प्रोत्सर्पद्विरहानलेन च ततः संतापितानां दशाम्। संप्रत्यंव निषेकमश्रुपयसा देवस्य चेतोभुवो भल्लीनामिव पानकर्म कुरुते कामं कुरङ्रेक्षणा ।I"

निरर्थकं बहुत्वं स्याद् दृशामित्येकयोषितः ।

जुगुप्साश्लीलम्- "यः पूयते सुरसरिन्मुखतीर्थसार्थ- स्नानेन शास्त्रपरिशीलनकीलकेन2 । सौजन्यमान्यजनिरूर्जितमूर्जितानां सोडयं दृशो: पतति कस्यचिदेव पुंसः ॥"

पूयेत्यत्र जुगुप्सार्थमश्ीलमवगम्यते।

"अभिप्रेतार्थसिद्धयर्थ पूजितो यः सुरैरपि। सर्वविप्नच्छिदे तस्मै गणाधिपतये नमः ॥"

प्रेतेत्यमङ्गलाश्षीलमत्र श्रोकेऽवगम्यते ॥ २४॥

फलस्य कत्रगामित्वात् A 2. 2कोळनेन P; A.

षष्ठः परिचछेद: ६९ संदिग्धम्- "कस्मिन् कर्मणि सामर्थ्यमस्य नोत्तपतेतराम्। अयं साधुचरस्तस्मादञ्जलिर्वध्यतामिह।।" भूतपूर्वे चरड्वात्र साधुचारीति संशयः । वाक्यदोषा :- प्रतिकूलवर्णमुपहतलुप्तविसर्ग विसंधि हतकृत्तम् ॥। २५ । न्यूनाधिककथितपदं पतत्परकर्ष समाप्तपुनरात्तम्। अर्धान्तरैंकवाचकमभवन्मतयोगमनभिहितवाच्यम् । २६॥ अपदस्थपद्समासं संकीर्ण गर्मितं प्रसिद्धिद्तम् । भग्नपक्रममक्रमममतपरार्थ' रसच्युतं च तथा ॥२७ ॥ अप्रस्तुतार्थमित्यपि भवन्ति वाक्येष्वमी मता' दोषाः। प्रतिकूलवर्णम्- प्रतिकूलवर्णमेतद्रसानुकूलाक्षरं न यद्धि यथा ॥ २८॥ "अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठि माम्। कम्बुकण्ठ्याः क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुद्धर।।" शृङ्गारे ठादीनां कठिनानां नानुकूल्यमस्तीह। उपह्तलुप्तविसरगम्- उत्वौत्वे यत्र कृते लुप्तो वा स्याद्विसर्जनीयश्च ॥२९ ॥ उपहतलुप्तविसर्गे दुष्ट तद्वाक्यमामनन्ति यथा। पदार्थ U. 9 A 2 omits मता:

७० अलंकार संग्रह:

"धीरो विनीतो निपुणो वराकारो नृपोडत्र सः । यस्य भृत्या बलोत्सिक्ता भक्ता बुद्धिप्रभाविता: ॥"

उपहततामाद्यार्घे याति विसर्ग: परे च लुप्तत्वम् ॥ ३० ॥

विसंधिभेद़ा :- वैरुप्यं विश्लेषोऽश्लीलत्वं कष्टवा च संधे: स्युः। दोषास्ते तद्वाक्यं विसंधि विवुधाः क्रमाद्वदन्ति यथा ॥ ३१॥

वैरूप्यविसंधि- "राजन् विभान्ति भवतश्चरितानि तानि इन्दोर्दुर्ति दधति यानि रसातलेऽन्तः । 'ते धीबले अतितरे उचितार्थवृत्ती आतन्वती विजयसंपदमेत्य भातः ।I"

सकृदविहितेऽत्र दोषो विहितेऽप्यसकृच्च भवति वैरूप्यम्।

विश्रेषविसंधि- "तत उदित उदारहारचारुद्युतिरुच्चैरुदयाचलादिवेन्दुः ।

अत्र विहितेऽपि दोषो विश्लेषस्त्वसकृदेव विज्ञेयः ॥ ३२ ॥

अश्ीलविसंधि- "विद्यामभ्यस्यतो रात्रावेति या भवतः प्रिया। वनिता गुध्यकेशानां क्रमते पेलवं वनम्।।" 1धीदोर्बळे P. तेजोबले A 2. *उदात्त A 2.

षष्ठः परिच्छेद: ७१

संधावश्लीलत्वं दोषोऽत्र विवेकशालिभिर्जेयः । कष्टविसंधि- "उर्व्यसावत्र 'तर्वाली मर्वन्ते चार्ववस्थितिः । नात्रर्जु युज्यते गन्तुं शिरो नमय तन्मनाक् ॥"

इह कष्टत्वं संधेः क्रिष्टतया कथ्यतेऽसकृद्दोषः ॥ ३३ ॥।

हतवृत्तमेदा :- अयथात्वं गुरुलघ्वोर्वर्णानां यत्र हीनताधिक्ये। भग्नच्छन्दो वाक्यं इतवृत्तं चेति तद्वदन्ति यथा॥ ३४॥ गुरुलघ्वोर्यथात्वम्- "कामेन पञ्चापि बाणा विमुक्ता मृगेक्षणास्वित्ययथागुरुत्वम्। मदनबाणा निशिता: पतन्ति वामेक्षणास्वित्ययथालघुत्वम् ।।"

हीनवर्णम्- इन्दुपादा: शिशिरा: स्पृशन्तीत्यूनवर्णता। अधिकवर्णम्- सहकारस्य किसलयान्यार्द्राणीत्यधिकाक्षरम्॥ ३५॥

भंग्रच्छन्द :- पादान्ते मध्ये वा यतिर्विरामोऽस्य भग्नतात्र यथा।

"आदित्यस्य महति वंशे जातो नृपतिरेष घनकीर्तिः । भूरिदयालंकारः प्रभूतगुणवत्सलो जयत्यवनौ ॥।" 1सर्वतौ तर्वाली P.

७२ अलंकारसंग्रहः

न्यूनपडम्- येन बिना यद्वाक्यं न्यूनं तन्न्यूनपदमुशन्ति यथा ॥ ३६ ॥ "तथाभूतां दृष्टा नृपसदसि पाश्चालतनयां वने व्याघैः सार्ध सुचिरमुषितं वल्कलधरैः । विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरु: खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुपु । " अस्माभिरिति विशेष्याभावादिह वाक्यमभिहितं न्यूनम्। अधिकपद़म्- · यदभावादपि पूर्ण वाक्यं तेनाधिकपदमत्र यथा ॥३७॥ "स्फटिकाकृतिनिर्मलः प्रकामं प्रतिसंक्रान्तनिशातशास्त्रतत्वः । अविरुद्धसमन्वितोक्तियुक्तः प्रतिमल्लास्तमयोदयः स कोऽपि ॥" आकृतिपदेन वाक्यं विनापि संपूर्णमेव भवतीह। कथितपदम्- कथितपदं तद्यस्मिन पदस्य कथितस्य कथनमेव यथा ॥ ३८ ॥ "अधिकरतलतल्पं कल्पितस्वापलीला परिमिलननिमीलत्पाण्डिमा गण्डपालि: । सुतनु कथय कस्य व्यञ्जयत्यञ्जसैव स्मरनरपतिलीलायौवराज्याभिषेक्म् ।।" लीलेति पूर्वकथितं पुनरपि लीलेति कथितमेतस्मिन्। पतत्प्रकर्षम्- यस्मिन्नधः प्रकृष्टं पतत्पकर्ष तदामनन्ति यथा ॥ ३९॥

षष्ठः परिच्छेद: ७३

"कः कः कुत्र न घुर्धुरायितघुरीघोरो' घुरेत्सूकर: कः कः कं कमलाकरं विकमलं कर्तु करी नोदतः । के के कानि वनान्यरण्यमहिषा नोन्मुलयेयुर्यतः सिंहीस्ेह विलासबद्धवसतिः पञ्चाननो वर्तते ॥"

अत्र करिण: प्रकृष्टान्महिषाणामुपरि कीर्तनं क्रियते।

समाप्तपुनरात्तम्- पुनरपि समाप्य कथितं समाप्तपुनरात्तमिति वदन्ति यथा ॥४०।

"क्रेंकार: स्मरकार्मुकस्य सुरतक्रीडापिकीनां रवो झंकारो रतिमख्जरीमधुलिहां लीलाचकोरीध्वनिः । तन्व्याः कन्चुलिकापसारणभुजाक्षेपस्खलत्कङ्कण- क्काण: प्रेम तनोतु वो नववयोलास्याय वेणुस्वनः ।।"

अत्र समाप्तोऽप्यर्थः पुनरप्यादीयतेऽन्त्यपदान्ते।

अर्धान्तरैकवाचकम- अर्धान्तरैकवाचकमपरार्धगतैकवाचकं तु यथा ॥ ४१ ॥

"मसृणचरणपातं गम्यतां भू: सदर्भा विरचय सिचयान्तं मन्नि घर्मः कठोरः । तदिति जनकपुत्री लोचनैरश्रुपूर्णैः पथि पथिकवधूभि: शिक्षिता वीक्षिता च ।।"

इह तच्छब्दो हेतुः सिचयान्तं मूर्त्नि विरचयेत्यत्र। 1 घुरी=सूकरतुण्डम्. *कुरुते U. * पिकानां P. 10

७४ अलंकार संग्रहः

अभवन्मतयोगम्- अभवन्मतयोगं तद्यत्र समासे पदं गुणीभूतम् । ४२॥ नान्यैः प्रधानभूतैर्लभते योगं प्रयोजनाय यथा। "चत्वारो वयमृत्विजः स भगवान् कर्मोपदेष्टा हरि: संग्रामाध्वरदीक्षितो नरपतिः पक्षी गृहीतब्रता । कौरव्या: पशवः प्रियापरिभवक्केशोपशान्तिः फलं राजन्योपनिमन्त्रणाय रसति स्फीतं यशोदुन्दुभिः ॥" संग्रामाध्वरशब्दः समासगो दोषभावमेत्यत्र ॥४३॥

अनभिहितवाच्यम्- अनभिहितवाच्यमेतद्यत्र न वक्तव्यमभ्यधायि यथा। "त्वयि निसर्गरतेः प्रियवादिनः प्रणयभङ्गपराङ्मुखचेतसः । कमपराधलवं मयि पश्यसि त्यजसि मानिनि दासजनं यतः ॥।" अत्रावश्यं वाच्यं पश्यस्यपराधलवमपीति पदम् ॥ ४४ ॥

अपदस्थपदम्- अस्थानस्थपदं तद्यत्रास्थाने स्थितं पदं हि यथा। "लम्न: केलिकचग्रहश्लथजटालम्बेन निद्रान्तरे मुद्राङ्: शितिकंधरेन्दुशकलेनान्तःकपोलच्छदम् । पार्वत्या नखलक्ष्मशक्कितसखीनर्मस्मितह्वीतया प्रोन्मृष्टः करपल्लवेन कुटिलाताम्रच्छविः पातु वः' ॥" कुटिलाताम्रच्छविरिति नखलक्ष्मेत्यादितः पुरा वाच्यम् ।४५॥ 1 न: A 1.

षष्ठः परिच्छेद: ७५

अपदस्थसमासम्- अस्थानस्थसमासं यत्रास्थाने समासशालि यथा।

"अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे सीमन्तिनीनां हृदि स्थातुं वाञ्छति मान एष धिगिति क्रोधादिवालोहितः । प्रोद्यद्दूरतरप्रसारितकरः कर्षत्यसौ तत्क्षणा- कुल्लत्कैरवकोश निःसरदलिश्रेणीकृपाणं शशी ।।"

क्रुद्धोक्तावत्र कृतो न समासः किंतु कविवचस्येव । ४६ ॥।

संकीर्णम्- संकीर्णे यत्रेतरवाक्यपदानीतरत्र सन्ति यथा। "किमिति न पश्यसि कोपं पादगतं बहुगुणं गृहाणेमम्"। ननु मुश्च हृदयनाथं कण्ठे मनसस्तमोरूपम् ॥"

अधिकस्फुटमितरेतरवाक्यपदानां मिथः प्रवेशोष ॥। ४७॥ क्रिष्टत्वमेकवाक्ये वाक्यबहुत्वे तु भवति संकीर्णम्।

गर्मितम्- गर्भितमितरद्वाक्यं *वाक्यस्यैकस्य यत्र मध्येऽस्ति ॥ ४८ ॥ "परापकारनिरतैर्दुर्जनैः सह संगतिः । वदामि भवतस्तत्त्वं न विधेया कदाचन ।।"

वाक्यमिदमितरवाक्यस्थितमिह भवतो वदामि तत्त्वमिति। 1गृहाणैनम् P. *वाक्येकस्य A 2.

७६ अलंकार संग्रह:

प्रसिद्धिहतम्- यत्र प्रसिद्धिहीनं प्रसिद्धिहृतमुच्यते पदं तु यथा ।। ४९। "महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तक- प्रचण्डघनगर्जित प्रतिरुतानुकारी मुहुः । रवः श्रवणमैरवः स्थगितरोदसीकंदर: कुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः ॥" रुतमिति' शब्दविशेषे न शब्दमात्रे प्रसिद्धिभाग्भवति ।

भग्नप्रक्रमम्- भग्नपक्रममुक्तं यत्र प्क्रान्तरूपभङ्गः स्यात् ॥ ५० ॥ तस्य वैविध्यम्- तदनेकधा विभिन्नं प्रकृतिपत्ययमुखैः क्र्मेण यथा। प्रकृतिभभ्रप्रक्रमम् -- "नाथे निशाया नियतेनियोगादस्तं गते हन्त निशापि याता। कुलाञ्नानां हि दशानुरूपं नातः परं भद्रतरं समस्ति ॥" गत इति तु प्रक्रान्ते यातेति प्रकृतिरत्र भङ्गवती ॥ ५१॥ प्रत्ययभग्रप्रक्रमम् - "यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसंख्यामतिवर्तितुं वा। निरुत्सुकानामभियोगभाजां समुत्सुकेवाक्कमुपैति सिद्धिः ।" अत्र सुखलिप्सयेति प्रत्ययभङ्गो विविच्य विज्ञेयः । अन्येऽप्यत्र ज्ञेयाः प्रत्ययभङ्गा न तु प्रपञच्यन्ते ॥ ५२॥ 1 रतमिह A 1; P.

षष्ठः परिच्छेद: ७७

अक्रमम्- यत्र विहतः कमः स्यादक्रममिति वाक्यमामनन्ति यथा।

"निर्माणस्थितिसंहारहेतवो जगतां मताः । विष्णुत्रिलोचनाम्भोजयोनयः पालयन्तु वः ॥" परमेष्ठिहरिहरा इति वाच्ये भग्नः क्रमो भवत्यत्र ॥ ५३ ॥ अमतपरार्थम्- अमतपरार्थ यत्र प्रकृतविरुद्धार्थकथनमेवं यथा। "राममन्मथशरेण ताडिता2 दुःसहेन हृदये निशाचरी। गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसति® जगाम सा ।।" प्रकृतरसेऽत्र विरुद्धं शृङ्गाररसस्य वर्णनं विहितम् ॥५४॥

रसच्युतम्- यत्र रसोऽस्ति न वाक्ये रसच्युतं तदिति कीर्तयन्ति यथा। "एकपुच्छश्रतुष्पादः ककुझाल्लँम्बकम्बलः । गोरपत्यं बलीवर्दो घासमत्ति मुखेन सः ।।" जातिरपि नीरसत्वान्नालंकारोऽस्य किं तु दोषत्वम् ॥ ५५॥ अप्रस्तुतार्थम्- अप्स्तुतार्थमेतद्यत्रापस्तुतनुर्ति करोति यथा। "तमालश्यामलं क्षारमत्यच्छमतिफेनिलम्। पादेन लङ्डयामास हनूमानेष सागरम् ।" 1 न: P. *पीडिता A 2. 3निलयं G 3.

७८ अलंकारसंग्रह:

नात्र श्यामलतादेः कथनं तत्रोपयोगि स्यात् ॥ ५६॥ अर्थदोषा :- • अर्थोडपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्क्रमग्राम्याः । संदिग्धो निर्हेतु: प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश् । ५७॥ व्यर्थीकृत: सनियमानियमविशेषाविशेषपरिवृत्ताः'। साकाङ्क्षोक्तविरुद्धौ त्यक्तपुन:स्वीकृतोऽश्ीलः ॥। ५८ ॥ विध्यनुवादविव्ृत्त: सहचरभिन्नोऽर्थदोषाः स्युः ।

अपुष्टः- विशेषणानामुक्तानां फलं यत्र न विद्यते ।। ५९।। विशेष्यपोषकत्वेन सोडपुष्टाथों मतो यथा। "अतिविततगगनसर णिप्रसरणपरिमुक्तविश्रमानन्दः । मरुदुल्लासितसौरभकमलाकरहासकृद्र विर्जयति ।" विमुक्तौ विश्रमानन्दौ पुष्यतो न रवेर्जयम् ॥ ६० ॥

कषट :- कष्टः कृच्छ्रेण विज्ञेयः शब्दसंक्षेपतो यथा। "कलशे निजहेतुदण्डजः किमु चक्रभ्रमकारितागुणः । स तदुचकुचौ भवन् प्रभाझरचक्रभ्रममातनोति यत् ।।" अत्यन्तव्यवधानेन ज्ञायतेऽर्थोऽत्र नो जवात्॥ ६१ । 1तल्लकनोपयोगि स्यात् P. 2 विशेषसामान्यपरिवत्ता: U; G 3. 8हठत् A 2 ; G 3.

षष्ठः परिष्छेद: ७९

व्याहत :- अनादृतस्यैवोत्कर्षों वाक्ये स्याद्वयाहतो यथा। "जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये। मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ।।"

अनादृत्येन्दुरेखाद्यं श्राध्यते चन्द्रिका त्विह॥ ६२ ॥

पुनरुक्त :- *एक एव द्विरुक्तोऽर्ः पुनरुक्तो मतो यथा। "अस्त्रज्वालावलीढ प्रतिबलज लघेरन्तरौर्वायमाणे सेनानाथे स्थितेऽस्मिन् मम पितरि गुरौ सर्वधन्वीश्वराणाम्। कर्णालं संभ्रमेण व्रज कृप समरं मुश्च हार्दिक्य शङ्कां ताते चापद्वितीये वहति 'रणधुरां को भयस्यावकाशः ॥'

पौनरुत्त्यमिहार्थस्य प्रसिद्धं समपादयोः ॥६३ ॥

दुष्कम :- वक्तव्ययोरर्थयोर्यों व्युत्क्मो दुष्क्मो यथा। "भूपालरत्न निर्दैन्य प्रसन्न प्रथितोत्सव। विश्राणय तुरञं मे मातऊं वा मदालसम् ॥"

मातङ्गस्यात्र निर्देशो न्याय्यः प्रागेव बुध्यताम् ॥ ६४॥

योडर्यों यत्र द्विरुक: स्यात् P. १रणधुरं P.

८० अलंकारसंग्रहः

ग्राम्य :- निर्लज्जैः कथितो योऽर्थो ग्राम्योऽसावुच्यते यथा।

"सपक्कतलविन्यस्तसारञ्खुरसंनिभम् । अरोमशं मृगाक्षीणां वन्दे मदनमन्दिरम् ।"

इह ग्राम्यत्वमर्थस्य प्रसिद्धमवगम्यते ॥ ६५ ॥

संदिग्ध :- द्वेधा प्रतीयमानोऽर्थः संदिग्धोऽनिर्णयाद्यथा।

"मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमिदं वदन्तु । सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणामुत स्मरस्मेरविलासिनीनाम् ।।"

विरक्तो वात्र रक्तो वा वक्ता चेननिर्णयो भवेत् ॥ ६६ ॥

निर्हेंतु :- निरहेतुको विना हेतुं कार्ये यत्रोच्यते यथा।

"गृहीतं येनासी: परपरिभवभयान्नोचितमपि प्रभावाद्यस्याभून्न खल्ठ तव कश्िन्न विषयः । परित्यक्तं तेन त्वमपि सुतशोकान्न तु भया- द्विमोक्ष्ये शस्त्र त्वामहमपि यतः स्वस्ति भवते ॥"

विमोक्ष्येऽहमपीत्यत्र न हेतुः शस्त्रमोचने ॥ ६७ ॥

प्रसिद्धिविरुद्ध :- स प्रसिद्धिविरुद्धो यो लोकैरविदितो यथा।

षष्ठः परिच्छेद: ८१

"इदं ते केनोक्ततं कथय कमलातङ्कवदने यदेतस्मिन् हेन्न: कटकमिति धत्से खलु धियम्' । इदं तद्दुःसाधं कलय परमास्त्रं स्मृतिभुवा तव प्रीत्या चक्रं करकमलमूले विनिहितम् ।" चक्रं मनोभवस्यास्त्रमप्रसिद्धमिहोच्यते॥ ६८ ।।

विद्याविरुद्ध :- विद्याविरुद्धः स्मृत्यादिविरोधात्कथितो यथा। "सदा स्नात्वा निशीथिन्यां सकलं वासरं बुघः । नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च शृणोति च ।।" उपरागं विना रात्रौ स्नानं तु स्मृतिगहितम्॥ ६९ ।

व्यर्थीकृत :- व्यर्थीकृतो यच्श्लाध्यानां व्यर्थत्वापादनं यथा।

"प्राप्ता: श्रियः सकलकामदुघास्ततः किं न्यस्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम्। संतर्पिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥" अत्र व्यर्थत्वमेवोक्तमर्थानां न प्रयोजनम् ॥ ७०॥

सनियम :- नियमोऽनुचितेऽर्ये यः स स्यात्सनियमो यथा। * घिया P. 11

८२ अलंकारसंग्रह:

"कटु रटति निकटवर्ती नाराटष्टिट्टिम: पटुर्यत्र* । अपसरणमेव शरणं मौनं वा राजहंसस्य ।।" अत्रापसारणे युक्तो नियमो नैवकारतः ॥७१॥ मौनं वेत्यन्यपक्षस्य संभवाद् दूषणं हि यत्"।

अनियम :- नियमे सति वक्तव्ये तच्यागोऽनियमो यथा ॥ ७२॥ "चतुर्देश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्। हतान्येकेन रामेण मानुषेण पदातिना।।" एकेनैवेति वक्तव्ये नैवात्र नियमः कृतः।

विशेषपरिवृत्त :- वाच्ये विशेषे सामान्याद्विशेषव्यत्ययो यथा॥ ७३ ॥ "इयामां श्यामलिमानमानयत भो: सान्द्रैर्मषीकूर्चकै- र्मन्त्रं तन्त्रमथ प्रयुज्य हरत श्रवेतोत्पलानां स्मितम्*। चन्द्रं चूर्णयत क्षणेन कणशः कृत्वा शिलापट्टके येन द्रष्टुमहं क्षमे दश दिशस्तद्वक्रमुद्राङ्किताः ।।" अत्र ज्योत्स्नीमिति' श्यामाविशेषोक्तिविशिष्यते।

सामान्यपरिवृत्त :- सामान्योक्तौ विशेषोक्ति: सामान्यव्यत्ययो यथा॥ ७४॥ 2 वाचाटष्टिट्टिमो यत्र P; U; G. 3. 2 नैव कार्यत: A 1; U. 3तत् A 1 ; P. * श्रियम् P. 5ज्योत्ननीति हि A.

षष्ठः परिच्छेद: ८३

"कल्ोलवेल्लितदृष त्परुषप्रहारै रल्नान्यमूनि मकराकर माव मंस्थाः । किं कौस्तुमेन भवतो विहितं न नाम यत्र प्रसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि ।।" रत्नसामान्यतो नाम सिन्धोरत्र न कौस्तुभात्। साकाड्क्ष :- यत्र बाह्यार्थसापेक्षः साकाङक्षो गीयते यथा॥ ७५॥ "द्वारं द्वारमितो वृष्टिः शीतवातातिदुःसहा। दिशो नीरन्ध्रतिमिरनिगीर्णा इव निष्प्रभाः ॥" आकाङ्क्षत्यत्र बाह्यार्थ त्वरयोद्घाठ्यतामिति। उक्तविरुद्ध :- स स्यादुक्तविरुद्धोऽर्थों विरुद्धः स्वोक्तयोर्यथा॥ ७६ ॥ "न स्वर्गों नापि नरको धर्माधर्मौं न तत्फले। धन्योऽसि यस्त्वं सर्वस्वं ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छसि ॥" परलोकाद्यभावोक्तेर्विरुद्धं दानकीर्तनम्। त्यक्तपुनःस्वीकृत :- त्यक्तोऽपि पुनरुपात्तस्त्यक्तपुनःस्वीकृतो मतः स यथा॥७७॥ "अरे रामाहस्ताभरण भसलश्रेणिशरण स्मरक्रीडाब्रीडाशमन विरहिपाणदमन। सरोहंसोत्तंस प्रचलदल नीलोत्पल सखे सखेदोऽहं मोहं श्लथय कथय क्केन्दुवदना ।।".

८४ अलंकारसंग्रहः

विरहिदमनेति मुक्त्वा स्वीकुरुते सखिपदेन पुनरेव।

अश्ील :- अश्ीलो मुख्यार्थादन्यो व्रीडाकरः स यथा ॥ ७८ ॥ "हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्धस्य विवरैषिणः । *यदास्य जायते पातो न तदा' पुनरुन्नतिः ॥" अत्र ध्वन्यो मुख्यादन्योऽर्थों जायते हि" लज्ायै। विध्यनुवाद्विवृत्त :- विध्यनुवादविद्ृत्तो विध्यनुवादौ विवर्तितौ स यथा ॥ ७९॥ "प्रयत्नपरिबोधितः स्तुतिभिरद्य शेषे निशा- मकेशवमपाण्डवं भुवनमद्य निःसोमकम् । इयं परिसमाप्यते रणकथाद्य दो:शालिना- मपैतु रिपुकाननातिगुरुरद्य भारो भुवः ॥।"

शयितः परिबोध्यस इति वक्तव्यमिहानुवादविधियुगलम्। सहचरभिन्न :- सहोत्कृष्टैनिकृष्टोक्तिभिन्न: सहचरैर्यथा ॥ ८०॥ "श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन मूर्खता मदेन नारी सलिलेन निम्नगा। निशा शशाङ्केन धृति: समाधिना नयेन चालंक्रियते नरेन्द्रता ।।" उत्कृष्टेभ्यः श्रुतादिभ्यो भिन्ने व्यसनमूर्खते। 1ज्रीडाकरो मतः स यथा P. *यथास्य A I. यथा संजायते P. *तथा A 1 ; P. *मेहतिर्हि U.G 3.

षष्ठः परिच्छेद: ८५

दोषाणां गुणत्वम्- दोषा एव गुणीभावं प्राप्तुवन्ति कचित्कचित् ॥८१ ।।

श्रुतिकटुनोऽदुष्टत्वम्- "सोऽध्यैष्ट वेदांस्तिदशानयष्ट पितनतार्प्सीत्समरंस्त बन्धून्। व्यजेष्ट षडुर्गमरंस्त नीतौ समूलघातं व्यवधीदर्रीश्र ।।" उदाहरणकाव्यत्वान्न' दुष्ट श्रुतिकद्वपि।

क्िष्टासमर्थनेयार्थावाचकाद्या न दूषिताः ।

असमर्थनेयार्थयोरदुष्टत्वम्- "देवराजो मया दृष्टो वारिवारणमस्तके। भक्षयित्वार्कपत्राणि विषं पीत्वा क्षयं गतः ।।"

वारिवारणशब्दोऽत्र नेयार्थोऽपि न दुष्यति ॥ ८३॥ असमर्थावपि विषक्षयौ स्वार्थे न दुष्यतः । अन्यदप्येवमेवोह्यमुदाहरणदर्शने ॥८४॥

"बल्यरिक्रत्वरी पातां साम्बुव्यम्बुघनोपमौ। सदृशौ बककाकाभ्यां चवैतुहिचवैतुहि॥"

बल्यरिक्रत्वरीत्यत्र क्विष्टसंध्यप्यदूषणम्। निरर्थकमदुष्टं स्याद्वाक्ये छान्दसभाषिते ॥ ८५॥ 1 वाक्यत्वान् P.

८६ अलंकारसंग्रह:

अश्लीलस्यादुष्टत्वम- "कण्डूतेर प्रतीकारादन्तर्लिङ्गाविमर्दनात्। न द्रवन्ति न तृप्यन्ति योषितो नीचमेहने ।।"

अत्र व्रीडाश्लीलमपि कामतन्त्रे न दूषणम्। "उत्तानोच्छूनमण्डूकपाटितोदरसंनिमे। क्लेदिनि स्त्रीव्रणे सक्तिरकृमे: कस्य जायते ।।"

जुगुप्साश्च्ीलमप्यत्र विरक्तोक्तौ न दूषणम्॥ ८६ ॥ संदिग्धस्यादुष्टत्वम- "पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव। विलसत्करेणुगहनं संप्रति सममावयोः सदनम् ॥"

अप्रतीतस्यादुष्टत्वम्- "ग्रहैस्ततः पश्चभिरुच्चसंस्थितैरसूर्यगैः सूचितभाग्यसंपदम्। असूत पुत्रं समये शचीसमा त्रिसाधना शक्तिरिवार्थमक्षयम् ।।" अप्रतीतमपि ज्योतिः प्रसङ्गेऽत्र न दुष्यति ॥८७॥ न्यूनपदस्यादुष्टत्वम्-

सान्द्रस्नेहरसातिरेक विगलत्काश्चीनितम्बाम्बरा"। मा मा मानद माति मामलमिति क्षामाक्षरोल्लापिनी सुप्ता किं नु मृता नु कि मनसि मे लीना विलीना नु किम्।।" 1 अक्रिमे: A; G 3. 2प्रदेशाम्बरा A; G. 3.

षष्ठः परिच्छेद: ८७

मामेत्यादि न्यूनपदं पारवश्ये न दूषणम्। अधिकपदस्य गुणत्वम्-

कार्योन्मुखः खलजनः कृतकं ब्रवीति। तत्साधवो न न विदन्ति विदन्ति किं तु कर्तु वृथा प्रणयमस्य न पारयन्ति ॥" गुणोऽन्ययोगव्यावृत्यै विदन्तीत्यधिकं पदम् । ८८ ॥।

पुनरुक्तस्य गुणत्वम्- विषादे विस्मये हर्षे कोपे दैन्येऽवधारणे। प्रसादनेऽनुकम्पायां द्विस्त्रिरुक्तं न दुष्यति ॥ ८९॥ "म्रियतां म्रियतां तन्वी किं वा जीवितयानया। जीवितं सखि मानाय नैष चेज्जीवितेन किम् ।।" अस्मिन् विषण्णवचने पौनरुत्त्यं गुणो मतः । "अहो सत्त्वमहो धैर्यमहो दानमहो क्षमा। अहो शीलमहो पुण्यं हरिश्रन्द्रस्य1 भूपतेः ॥" अहोपदानामत्रोक्तिर्बहुधा विस्मये गुणः ।। ९० ।। "सेयं मन्मथसर्वस्वं मन्मनोगृहदेवता। लावण्याम्भोघिलहरी दृश्यतां दृश्यतां सखे ।"

हृष्टस्य वाक्यभणितौ द्विरुक्तिरिह भूषणम्। 1हरिचन्द्रस्य P; U.

८८ अलंकारसंग्रह्दः

"अस्तु नीराक्षसा पृथ्वी निःशल्यास्तु जगत्त्रयी। तिष्ठ तिष्ठ क्षणं संख्ये हन्मि त्वां दशकंघर ।I" क्रुद्धस्य वचनेऽप्यत्र द्विरुक्तिर्नैंव दुष्यति ॥ ९१॥ "देहि देहीति बदतो देहि देहीति यो वदेत्। देही देहान्तरं प्राप्य पुनर्देहीति नो वदेत ।।" दैन्येऽपि तद्वदेवात्र पुनरुक्तिर्न दूषणम्। "धन्विनां मृगवनेषु गच्छतां रूपकोटिकथनेऽधिका क्षतिः' । खिद्यते किमनिशं प्रयोजनादेकदा नरवधः2 कृतः कृतः ॥" अत्रावधारणे तद्वत्पुनरुक्तिर्न दुष्यति॥९२॥ "प्रसीद कोपमुन्मुञ्च प्रसीद कलभाषिणि। तव तन्वि पदोपान्ते लुठत्ययमयं प्रियः ॥" उक्तस्यैवात्र कथनं गुण एव प्रसादने। "हन्यते सा वरारोहा स्मरेणाकाण्डवैरिणा। हन्यते चारुसर्वाक्की हन्यते मञ्जुभाषिणी॥"

गुण एवानुकम्पायामत्रापि पुनरुक्तता ।। ९३।। गर्भितस्यादुष्टत्वम्- "दिङ्मातङ्गघटाविभक्तचतुराघाटा मही साध्यते सिद्धौ चापि वदन्त एव हि वयं रोमाश्चिताः पश्यत । 1 अपि का क्षतिः P. 2 वासरबध: U; G. 3. ३दुषणम् U.

षष्ठः परिच्छेद: ८९

विप्राय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तस्मै नमो यस्मादाविरभूत्कथाङ्गुतमिदं तत्रैव1 चास्तं गतम् ॥" अद्भुते गर्भितमपि वदन्तेत्याद्यदूषणम्।

विरुद्धस्य गुणत्वम्- "नेयं निशा दिवस एव भवेत्कर्थ मे निद्रान्यथा नयनयोर्युगलं न याति। नायं शशी तपन एव तनोति ताप- मुत्पात एव यदि मास्तु विभान्ति ताराः ।"

दिवसत्वरवित्वोक्तिविरहे रात्रिचन्द्रयोः ॥ ९४॥ सा प्रत्यक्षविरुद्धापि गुणोऽत्र न तु दूषणम्।

नेयार्थस्यादोषत्वम्- "मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो मदकलः परशुर्वा। वाहिनीजलभर: कुलिशं वा स्वस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्ष ॥।"

प्रसिद्धकारणैर्नेयो नाशयत्वित्यदूषणम् ॥ ९५॥

निर्हेतोर्गुणत्वम्- "चन्द्रं गता पद्मगुणान्न भुङ्क्ते पझमाश्रिता चान्द्रमंसीमभिख्याम्। उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ।।" दिवा न दयोतते चन्द्रः पदं नोञ्जृम्भते निशि। प्रसिद्धत्वादिहानुक्तौ निर्हेतुकथनं गुणः ॥। ९६ ।। 1य त्रैव G. 3. 12

९० अलंकारसंग्रह:

कविसमयसिद्धा विशेषा :- हासस्य यशसः शौक्ल्यं लौहित्यं क्रोधरागयोः। ज्योत्स्नापानं चकोराणां कार्ष्ण्य पापायशोदिवाम् ॥ ९७॥ चन्द्रचन्द नकर्पूरवनवाततटित्वताम्'। मुक्ताहारस्रगादीनां दाहकत्वं वियोगिषु॥ ९८ ॥ वेधकत्वं कटाक्षस्य पानं रूपस्य दृष्टिभिः । इन्दीवरारविन्दादि सरिदर्णवयोरपि॥ ९९॥ कुसुमभ्रमराः काण्डधनुज्याश् मनोभुवः । तच्छराणां मनो लक्ष्यं वसन्तः सुहृदिष्यते ॥ १०० ॥ एवमादि कृतं काव्येष्वसदेव प्रसिद्धिमत। कर्णावतंसश् शिरःशेखरः कर्णकुण्डलम् ॥ १०१॥ संनिधानादिबोधार्थमेषु कर्णादिकीर्तनम्। मुक्ताहारपदं त्वन्यरत्नयोगनिवृत्तये।। १०२ ।। आरूढत्वप्रतीत्यर्थ धनुरज्यापदमुच्यते। पुष्पमालेति सुरभिपुष्पनिर्मितताधिये॥ १०३॥ कलभे करिशब्दोक्तिस्तन्मात्रत्वपरतीतये। इत्यादिषु परिज्ञेयं स्थितेप्वेव समर्थनम् ॥१०४॥

रसदोषा :- आभासो रसभावानां स्वशब्दग्रहणं तथा। कष्टकल्पनया व्याप्तिरनुभावविभावयोः ॥१०५॥ प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः । 1 वाटीतटित्वताम् U. 2 निर्मितसूक्तये P.

षष्ठः परिच्छेद: ९१

अङ्गिनोऽननुसंधानं प्रकृतीनां विपर्ययः । अनङ्गस्याभिधानं च रसे दोषा: स्युरीदृशः ॥ १०७॥

रसाभास :- आभासत्वं रसस्य स्यादनौचित्याद् द्विधा यथा। "स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि बिना यं न रमसे विलेमे कः प्राणान् रणमुखमखे यं मृगयसे। सुलग्ने को जातः शशिमुखि यमालिङ्गसि बलात् तपःश्रीः कस्यैषा मदननगरि ध्यायसि तु यम् ।" अनेककामिविषयस्त्वभिलाषोऽत्र लक्ष्यते ॥ १०८ ॥ "दष्टमुक्तमधरोष्ठमम्बिका वेदनाविधुतहस्तपल्लवा। शीतलेन निरवापयत् क्षणं मौलिचन्द्रशकलेन शूलिन: ।" पित्रोरिवात्र शिवयोर्नारह संभोगवर्णनम्।

भावाभास :- भावानामप्यनौचित्यादाभासत्वं मतं यथा ॥ १०९ ॥

"राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी सस्मेरयौवनतरक्रित विभ्रमाढ्या। तर्त्कि करोमि विदधे कथमत्र मैत्री तत्स्वीकृतिव्यतिकरे क इवाभ्युपायः ।।"

1 विस्मृति: U.

९२ अलंकार संग्रहः

अनिच्छन्त्यामिवामुत्र चिन्ता काचिद्विगर्हिता। रसभावान्तरेऽप्येवमाभासत्वमवेक्ष्यताम् ॥ ११०॥

रसभावयो: स्वशब्दग्रहणे दोष :- दोषा रसानां भावानां स्वशब्दग्रहणाद्यथा।

रसस्य स्व्रशब्दप्रहणम्- "आलोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्त- व्यक्तानुरागसुभगामभिरामरूपाम्। पश्यैष चाल्पमभिसृत्य विवर्तमान: शृङ्गारसीमनि तरक्गितमातनोति ॥"

अत्र स्वशब्दग्रहणाच्छृङ्गारेति' विदुष्यति ॥ १११ ॥

भावस्य स्वशब्दग्रहणम्- "सव्रीडा दयितानने सकरुणा मातञ्ञचर्माम्बरे सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि। सेर्प्या जहुसुतावलोकनविधौ दीना कपालोदरे पार्वत्या नवसंगमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु वः ॥"

त्रीडादिभि: पदैर्दोषो ग्रहणं व्यभिचारिणाम्। "संप्रहारे प्रहरणैः प्रहाराणां परस्परम् । झणत्कारैः श्रुतिगतैरुत्साहस्तत्र कोडप्यभूत् ।" उत्साहस्य स्थायिनोऽत्र दोषस्तच्छब्दकीर्तनम् ॥ ११२ ॥ ऋशरेति हि दुष्यति A; G 1.

षष्ठः परिच्छेद: ९३

कष्टकल्पना- "परिहरति र्ति मर्ति लुनीते स्खलतितरां परिवर्तते च भूयः । इति बत विषमा दशास्य देहं परिभवति प्रसभं किमत्र कुर्मः ॥" रत्यादिपरिह्दारादेः करुणेऽपि च संभवात्। विपलम्भेऽनुभावानामत्र स्यात्कष्टकल्पना ।। ११३ ।।

प्रतिकूलग्रहणम्- "प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुदं संत्यज रुषं प्रिये शुष्यन्त्यञ्ञान्यमृतमिव ते सिश्चतु वचः । निदानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं न सुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ।I"

शान्तेऽनुभावः कालस्यानित्यत्वपरिकीर्तनम्। शृङ्गारे प्रतिकूलं तत्प्रतिकूलग्रहस्त्विह ।। ११४।। इत्यादिरसदोषाणां प्रबन्धविषयत्वतः । प्रबन्धेष्वेव लक्ष्याणि ज्ञेयानि रसकोविदैः ॥११५॥. सर्वदोषरहितं सगुणं यत्काव्यमव्यययशस्करमुर्व्याम्। त्वच्चरित्रमिव साधु निषेव्यं गर्वितारियम गण्डरगण्ड । ११६।।

दोषगुणनिर्णयो नाम षष्ठः परिच्छेद:

1 सर्वालंकारसंग्रहे A.

सप्तमः परिच्छेद:

नाटथप्रशंसा- चतुर्वेदसमुद्धूतं साराभिनयभूषितम्। धर्म्यमर्थ्य यशस्यं च नाट्यं को नाभिनन्दति ॥ १॥ न तच्छासत्रं न सा विद्या न तच्छिल्पं न ताः कलाः । नासौ योगो न तज्ज्ञानं नाटके यन्न दृश्यते ॥ २ ॥

रूपकम्- अवस्थानुकृतिर्नाट्यं रूपं दृश्यतयोच्यते। रूपकं 'तत्समारोपाद्वहुधात्र रसाश्रयम् ॥ ३ ।।

इतिवृत्तम्- इतिव्ृत्तं वस्तु चेति कथाया नाम तद् द्विधा ।।४ ।। इतिवृत्तमेदा :- तत्राधिकारिकं मुख्यमङ्कं प्रासङ्गिकं विदुः। प्रख्यातं मिश्रमुत्पाद्यमिति तत् त्रिविधं तथा ।। ५।। रस्यते G. 3; U. 2 तत्समारोपादाहुः पात्रं रसाश्रयम् U. 3इति तद् द्विविधं त्रिधा A 1.

सप्तम: परिच्छेद: ९५

इतिहासादिषु ख्यातं प्रख्यातमिति कीर्तितम्। उत्पादं कविक्लृप्तं स्यान्मिश्रं तद्द्वयसंकरात्॥ ६॥ अर्थप्रकृतय :- बीजं बिन्दुः पताका च परकरी कार्यमेव च। अर्थप्रकृतयः पश्च क्रमेण परिकीर्तिताः ।।७॥ बीजम्- स्वल्पमेव समुदिष्टं पश्राद्विस्तार्यनेकधा । हेतुः 'कार्यस्य सिद्धौ यस्तद्वीजं बीजवद्यथा ।। ८ ।। "कुमुदिनीपरिभोगकृतागसं 'मधुकरं नलिनीं मलयानिलः । नयति संप्रति नर्मसुहृज्जन: कलुषितां रमणीमिव कामुकम् ॥" बिन्दु :- अवान्तरार्थकथनाद्वस्तुविच्छेद संभवे। तस्याविच्छेदकथनं बिन्दुरित्युच्यते यथा । ९॥ "कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु तद्भावदर्शनायासि । अकृतार्थेऽपि मनसिजे रतिमुभयप्रार्थना कुरुते ॥"

पताका- प्रासङ्गिककथात्यर्थ या दूरमनुवर्तते। सा पताका समाख्याता सुग्रीवचरितं यथा॥ १० ॥ पताकास्थानकम्- भाविनः प्रस्तुतार्थस्य यदन्योक्त्यैंव सूचनम्। पताकास्थानकं तुल्यसंविधानविशेषणम् ।।११ ॥ कार्यप्रसिद्धौ य: U. 2 मधुकृतं A. 3 विच्छेदनं यत: A 1.

९६ अलंकार संग्रहः

"यातोऽस्मि पद्मनयने समयो ममैष सुप्ता मयैव भवती प्रतिबोधनीया। प्रत्यायनामयमितीव सरोरुहिण्याः सूर्योऽस्तमस्तकनिविष्टकरः करोति॥" "उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचि प्रारब्धजृम्भां क्षणा- दायासं श्रवसनोद्गमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः । अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं पश्यन्कोपविपाटलच्छवि मुखं देव्या: करिष्याम्यहम् ।" *आद्यं तुल्यात्संविधानाद् द्वितीयं तद्विशेषणात्। प्रकरी- प्रासङ्गिककथैवैकदेशसंबन्धकीर्तिता ॥ १२ ॥ प्रकरी नाम सा ज्ञेया जटायुचरितं यथा। कार्यम्- कार्य फलं त्रिवर्गे स्यादेकानेकानुबन्धवत्॥ १३॥। कार्यावस्था :- आरम्भयन्नपाप्त्याशानियताप्तिफलागमाः ।

आरम्भ :- औत्सुक्यमात्रमारम्भ: फललाभाय तथथा॥ १४ ॥ "आरम्मेडस्मिन्स्वामिनो वृद्धिहेतौ दैवेनेत्थं दत्तहस्तावलम्बे। सिद्धेर्रान्तिर्नास्ति सत्यं तथापि स्वेच्छाचारी भीत एवास्मि भर्तुः ॥" 1 एकं A 1.

सप्तम: परिच्छेद:

यत्र :- तदलाभे प्रयत्न: स्याद्वयापारस्त्वरया यथा। "राजा-वयस्य, एक एव मालवेश्वरोऽस्माभिरभियातव्यः । तदुद्धरणाय त्वरिततरं प्रयतामहे।"

प्राप्त्ाशा- उपायापायशङ्काभ्यां प्राप्त्याशा संभवो यथा ॥१५॥

"राजा- मन्त्रिनिरुद्ध प्रसराऽप्यस्मत्कार्यानुरोधेन । 'भिन्नबदरीव संप्रति समागमाशा प्रवर्तते शतधा ।" नियताप्ति :- अपायाभावतः प्राप्तिनियताप्तिर्मता यथा। "नवमालिका-अय्य, एव्वं ण मंतव्वं। णिरवाअं साअरलंघणं उवाअदो संपादिदं। इदो वरं मम पिअसही तुह अंकगदेव्व मंतव्वा।" (आर्य, एवं न मन्तव्यम्। निरपायं सागरलङ्घनमुपायतः संपादि- तम्। इतः परं मम प्रियसखी तवाङ्कगतैव मन्तव्या ।)

फलागम :- समग्रफलसंपत्तिः फलयोगो मतो यथा ॥ १६ ॥

पुरोधा :- ""कलितानि पदानि सप्त साक्षिण्यनले वामुभयोरतोऽस्तु सख्यम्। शिवयोरिव शाश्वतैकरस्यं भवतोर्यावदशीतशीतभानू।।" 1मिन्नकबरीव A 1. 13

९८ अलंकारसंग्रहः

आरम्भादिभिरेताभिरवस्थाभिःसमन्वितम्। मुखादिसंधिरूपेण जातं बीजादिपश्चकम् ॥ १७.॥ संधि :- अवान्तरार्थसंबन्धः संधिरेकान्वये सति। पश्व संधय :- मुखं प्रतिमुखं चैव गर्भश्र तदनन्तरम् ॥ १८ ॥ विमर्शोऽन्ते निर्वहणमित्यमी पश्च संधयः ।

मुखम्- मुखं बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससंभवा॥ १९॥ मुखसंध्यङ्गानि- अङ्गानि द्वादशैतस्य बीजारम्भसमन्वयात्। उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम् ॥ २० ॥ युक्ति: प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना। उद्भेदभेदकरणान्यन्वर्थान्यथ लक्षणम् ॥ २१॥ उपक्षेप :- उपक्षेपस्तु बीजेन वस्तुनो योजनं यथा।

राजा- "कुत्र सा कुवलयेक्षणा मया वीक्षितोपवनभूविहारिणी। शम्बरारिशरदेवतेव मे मानसं 'तुदति मत्तकाशिनी ॥" वयस्य, किं तत्र ब्रजाम: ? * तपति U.

सप्तम: परिच्छेद: ९९

परिकर :- बहुलीकरणं तस्य युक््या परिकरो यथा ॥ २२॥

"सौरभ :-- वयस्य, न केवलं त्वदीयमेव हृदयं समाकर्षति। अपितु, अव्याजमुग्धमधुरैरर विन्दकोण- निर्यन्मधुव्रतनिकायनिमैः कटाक्षैः । भावावतारपिशुनैरयि भो वयस्य बाला भवन्तमकरोदपदेशलक्ष्यम् ।।"

परिन्यास :- परिन्यासस्तु कार्यस्य निष्पन्नमायता यथा।

"कैरव :- वयस्य, यदि मामुद्दिश्य प्रेषयति, तर्हि, मदनस्य मया राज्यं प्राज्यं बलवता हृतम्। पुण्यैः पुरातनैरद् प्रायेण फलितं मम ॥"

विलोभनम्- विलोभनं च तत्मोक्तं मानसोल्लासकृद्यया ।। २३ ।। "कैरव :-- वयस्य, कोपे तु नैवम्। यतः, बालातपक्रान्तपयोजपत्रमित्रे तु नेत्रे मिषतो न भीमे। आकर्णकृष्टाङ्ञजचापयष्टिभुे त्रुव न भ्रुकुटिस्तयोस्तु।"

युक्ति :- संप्रधारणमर्थानां युक्तिरित्युच्यते यथा।

१०० अलंकारसंग्रहः

"बन्दी-देव, सत्यमेतत्। नृत्ताचार्यो मम सुहृदभूत्तत्र* कंदर्पदास- स्तेनावश्यं पितुरभिनवं नृत्तमादर्शयेति। बद्धा पत्रं सलिपि नगरद्वारि तेनानुशिष्ट- स्तुष्टेनाहं दुहितृभवने चित्रकृत्येSलिखं त्वाम् ।।"

प्राप्ति :- या चित्तस्य सुखपराप्तिः सा प्राप्तिर्गीयते यथा॥ २४॥ "राजा-(स्वगतम्) *आलोच्य वाक्यं स्वयमन्तरात्मा हृष्टः परानन्दमिव प्रविष्टः । प्रायेण भावीनि भवन्ति वस्तून्यालोच्यमानानि मनोहराणि ॥"

समाधानम्- बीजागमः समाधानमिति संकीर्त्यते यथा। "राजा-(अपवार्य) वयस्य, वयं निलीना एव निवसामः । अनुरागमञ्जनाया मुखेन यः श्रोत्रपेयमाधुर्यम् । आकर्णयत्यजस्रं स एव मदनस्य शास्ति* साम्राज्यम् ।।"

विधानम- सुखदुःखकरं यत्स्याद्विधानं तद्विदुर्यथा॥२५॥ "कैरव :- वयस्य, पुरस्तादवलोकय तस्यास्ताम्बूलकरङ्कवाहिनीम्; 1दत् G 3. *आलोक्य U ; G 3. U omits शास्ति.

सप्तम: परिच्छेद: १०१

आज्ञेव शम्बररिपोरविलङ्धनीया वाञ्छेव विग्रहवती वशगा दशोरमें। अन्यार्थमेव किमुतापणमभ्युपैति संदेशमानयति सा किमु सारसाक्ष्याः ॥ अतो मनसि मे मोदखेदौ1 बरतेंते।"

परिभावना- अद्भुतापादनं यत्स्यात्परिभावो मतो यथा।

"कैरव :- वयस्य पश्य ; रागोत्थिता रतिपतेरिव राज्यलक्ष्मी- र्नारीललाम नयनोत्करपूर्वपुण्यम्। आलिङ्गितुं मलयमारुतमञ्जसासौ वाञ्छत्यहो सुभगतास्य तु वागतीता ।।"

उद्धेद :- गूढार्थभेदनं यत्स्यादुद्ेदः प्रोच्यते यथा ॥ २६ ॥ "विदूषक :- बअस्स, विसुमरिदं तुए। जं ताए एव्व अहं पि सरिसं एव्व पेक्खामित्ति भणिदं। (वयस्य, विस्मृतं त्वया। यत्तयैवाहमपि सद्दशमेव पश्यामीति भणितम्।) राजा-सखे तदिदानीं संस्मृतम्।"

भेद :- प्रारब्धकार्यसिध्धर्थ भेदः प्रोत्साहना यथा। 1मोदजडौ A 1.

१०२ अलंकारसंग्रह:

"सौरम :- कलिके, त्वमग्रतो गच्छ ; मार्गे दर्शय ।"

करणम्- उद्िष्टार्थस्य सिध्दर्थ प्रारम्भः करणं यथा ॥२७॥

"राजा-शुद्धपार्ण्णिना हि जेतव्या रिपवः। ततो गौडेशमुन्मूल्य 2मालवेशमभियास्यामः । बन्दी-देव, अकृते तु घनावरोधभेदे सति सायंतनमारुतेन ते न। अवलोकयितुं सुखेन शक्या शशिरेखा शमिताखिलाभितापा॥"

मुखे आवश्य कान्यङ्गानि- उपक्षेप: परिकरः परिन्यासस्तथैव च। युक््युद्भेदौ समाधानं मुखे वाच्यान्यवश्यतः ॥ २८॥

प्रतिमुखम्- लक्ष्यालक्ष्य इवोद्देदस्तस्य प्रतिमुखं भवेत्।

प्रतिमुखसंध्यङ्गानि- बिन्दुपयत्नानुगमादङ्गान्यस्य त्रयोदश ॥ २९ ॥ विलास: परिसर्पश्र विधूतं शमनर्मणी। नर्मद्युतिः प्रगमनं निरोध: पर्युपासनम् ॥ ३० ॥ पुष्पं वज्रमुपन्यासो वर्णसंहार इत्यपि। 1 मागधदेशं G3; U.

सप्तम: परिचछेद: १०३

विलास :- रत्युद्देशेन याकाङ्क्षा विलास: स मतो यथा ॥ ३१॥ "राजा-(विहस्य) वयस्य, विदितरसो विभवयुतो युवा यदि स्यात्सचेतनः सदृशीम्। कः खलु कामयमानां कान्तामप्राप्य कातरो न भवेत् ॥" परिसर्प :- दृष्टनष्टानुसर्पः स्यात्परिसर्पों मतो यथा। "राजा-(ससंभ्रमम्) वयस्य, त्वद्वचनचातुरीविस्मृतविषयान्तरो *गम्यमानमपि पन्थानं न गणयामि। कासौ नगरी? (इत्युपसर्पति)"

विधूतम्- अरतिर्मनसो या स्याद्विधूतं कथ्यते यथा ॥ ३२ ।। "राजा -- (निर्वर्ण्य सानन्दम्) वयस्य, समाकर्णय । दूराद्दर्शनवाञ्छा सविधगतायां समागमोत्कण्ठा। अप्राप्तायामधुना कथमिव मनसो रतिस्तस्याम्।।"

शम :- तस्यास्तु शान्तिररतेः शम इत्युच्यते यथा। "राजा-(निर्वर्ण्य सानन्दम्) वयस्य, मम हि; दृढविरहविदाहमेष दृष्टो हरति चरो दयितासखीसमेतः । शशधर इव चन्द्रिकासनाथो निशि जगतो नितरां निदाघतापम्।" अवगम्यमानमपि U.

१०४ अलंकार संग्रहः

नर्म- परिहासकृतं वाक्यं कथ्यते नर्म तद्था॥ ३३ ॥। "विदूषक :- बअस्स, इह एव्व रमणिज्जा उवट्ठिदा तुह पिआ होदु। (वयस्य, इहैव रमणीयोपस्थिता तव प्रिया भवतु ।) "राजा-(विहस्य) वयस्य, अधमवृत्तिफलमवलम्बसे।" न्मद्युति :- द्रुतिर्नर्मसमुद्दूता नर्मद्युतिरसौ यथा। "कः खलु धीरोदारां गभीरसलिलां पिपासुरपि गज्गाम् । दूरादपि नासीदेदारादपि सारिणी समुल्लङ्म्य ।।" प्रगमनम् - उत्तरादुत्तरं वाक्यं प्रगम: कथ्यते यथा॥ ३४॥ "मक्कलवती -- वत्से वारं वारं वचनानि मयाद्य वर्णितानि तव। विगलन्ति कर्णविवराङ्ममाङ्गाण्डादिवाशु सलिलानि ॥ कौमुद़ी माए मह प्परूडो दुव्वारदमो ण होदि कि मअणो। पज्जलदि कि ण पुण्णो अम्गिज्जालेव्व विअणपवणेहिं॥ (मातर्मम प्ररूढो दुर्वारतमो न भवति किं मदनः । प्रज्वलति कि न पूर्णोडभिज्वाल एव व्यजनपवनैः ॥) 1 The original MSS. read this passage thus: माए मह प्पणिबो वारिदिदमो ण होदि कि मअणो। पज्जलदि ण पुण्णो अग्घिविज्ञाइ विअणपवणेहिं॥

सप्तम: परिच्छेद: १०५ निरोधनम्- निरोधनं हितार्थस्य निरोधः कथ्यते यथा। "राजा-धिङ् मूर्ख, प्राप्ता कथमपि दैवात्कण्ठमनीतैव सा प्रकटरागा। रक्नावलीव कान्ता मम हस्ताद् अ्रंशिता भवता ।" पर्युपासनम्- पयुंपासनमुक्तं स्यात्कुद्धस्यानुनयो यथा । ३५ ॥। "अपराधमिमं क्षमस्व सख्याश्चरणौ ते मदपेक्षया गृहाण । अरुणप्रभयावलीढपद्मां नलिनीं ह्याशु नयेद्विकासमर्कः ॥"

पुष्पम्- उक्ताद्विशेषवद्वाक्यं पुष्पं संकीर्त्यते यथा। "विदूषक :- भो वअस्स, सव्वधा एसो मुत्ताहारो जवकालजोग्गा अक्खमाला होदु। (भो वयस्य, सर्वथा एष मुक्ताहारो जपकालयोग्या अक्षमाला भवतु ।) राजा-वयस्य, सत्यमेतत्। अन्यच्च, आसित्वा विजने विमुक्तविषयासकं मनो निश्चलं कृत्वा हृज्जलजान्तरे प्रियतमारूपं परं दैवतम्। ध्यात्वा हारलतामयाक्षवलयं हस्तेन धृत्वा मया तत्सायुज्यफलाप्तये प्रतिदिनं तन्नाम संजप्यते ।"

वज्नम्- प्रत्यक्षनिष्ठुरं वाक्यं वज्रमित्युच्यते यथा ॥ ३६॥ 14

१०६ अलंकारसंग्रहः

"विदूषक :- भो वअस्स, अह्माणं एदं खु दुकरं। (भो वयस्य, अस्माकमिदं खलु दुष्करम्) राजा-आः, अत्यन्तनिष्ठुरमेतद्वाक्यम्। विषमिव मनसो मोहनमशनिरिव नितान्तनिष्ठुरं श्रवसोः । प्राणप्रयाणभेरीभाङ्कारः प्रणयजलधिबडवाभिः ॥।"

उपन्यास :- उपन्यासः प्रसादोक्तिरुपायेनोच्यते यथा। "मङलवती- सर्वथेयं समासक्ता तस्मिस्तामरसेक्षणे। भव प्रसन्ना भद्रे त्वं तेन रोषो न ते वरम् ।।" वर्णसंहरणम्- चातुर्वर्ण्योंपगमनं वर्णसंहरणं यथा ॥ ३७॥ "कौमुदी-एदं ण सुदं तुए ? सव्वाणं सहि वण्णाणं बम्हणो पढमो गुरू। आराहणिज्जो अण्णेरहिं वण्णेहिं जेण वण्णिदो।। (एतन्न श्रुतं त्वया? सर्वेषां सखि वर्णानां ब्राह्मणः प्रथमो गुरुः । आराधनीयोऽन्यैर्वर्णैयेन वर्णितः ।)" प्रतिमुखे आवश्यकान्यङ्गानि- परगमः परिसर्पश्रोपन्यासो वज्रमेव च। पुष्पं च नियमाद्वाच्यान्यन्यानि तु यथारुचि॥ ३८॥

सप्तम: परिच्छेद: १०७

गर्भसंधि :- गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य बीजस्यान्वेषणं मुङ्ठः। भषेन्न तु पताकात्र प्राप्त्याशा नियमाद्भवेत्॥ ३९॥ गर्भसंध्यङ्गानि- अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्र्मः। संग्रहश्ानुमानं च तोटकाधिबले तथा ॥। ४० ॥ उद्देगसंभ्रमाक्षेपा अङ्गानि द्वादशास्य तु। अभूताहरणम्- छम्मकर्म समाख्यातमभूताहरणं यथा ।। ४१ ॥ "सौरभ :- आर्ये, किमुच्यते? छद्मनानुप्रविश्यसाधयामोऽमिल- षितम्।" मार्ग :- तत्वार्थकथनं यत्तन्मार्ग इत्युच्यते यथा। "मझलवती-ननु सौरभ, कपटमिव कायवन्तं क इव विटच्छद्ना खलामेनाम्। अलमतिसंधातुमतस्तत्त्वं कथयामि तावतोऽर्यस्य ।।"

रूपम्- सवितर्के तु यद्वाक्यं रूपं तत्कथ्यते यथा ॥ ४२॥ "राजा-वयस्य, नेयं निशा दिवस एव भवेत्कर्थ मे निद्रान्यथा नयनयोर्युगलं न याति।

१०८ अलंकारसंग्रह:

नायं शशी तपन एव तनोति ताप- मुत्पात एव यदि मास्तु विभान्ति ताराः ।।"

उदाहरणम्- यदुत्कर्षकरं वाक्यं तदुदाहरणं यथा।

"राजा-(मलयमारुतमुद्दिश्य) मन्दोऽसि मलयमारुत कथमिव निश्वासमारुतैस्तस्याः । स्पर्धो करोषि मे त्वं विषायसे तेडघुना सुधायन्ते ॥"

क्रम :- कमः संचिन्त्यमानाप्तिर्ज्ञानं भावस्य वा यथा ॥ ४३ ॥ "राजा-(इति वदन्नेव नेत्रे निमीलयति) विदूषक :- णोमालिए, एसो वअस्सो णिमीलिअणअणो संकप्पसमा- अमसुहं अणुहोदि। (नवमालिके, एष वयस्यो निमीलितनयनः संकल्पसमागमसुखमनु भवति।)"

संग्रह :- सामोक्तेरभिधानं च संग्रहः कथ्यते यथा। "सौरभ :- अर्थैरनेकैर्जननीममुष्याश्चित्तं च दत्त्वा चिरकालमृम्यम्'। संतोषयेयं सहसैव भद्रे न चेत्कथं स्यादिह नः प्रवेशः ॥" • 1 चिन्स्यम् A 3 ; S.

सप्तम: परिच्छेद: १०९

अनुमानम्- लिङ्गाल्लिङ्गिपरिज्ञानमनुमानं मतं यथा' ॥। ४४।। : "मङ्कलवती- कारणं ज्ञायते कार्यादूमाद्धूमध्वजो यथा। अस्ति चेदर्थसंपत्तिरचिरादवलोक्यते ।"

सोटकम- ससंरम्भं तु यद्वाक्यं तोटकं कथ्यते यथा। "मकरदंष्ट्रा-(ससंअ्रमम्) जुतं पि सच्चं भणसि। जुज्जदि खु, चोरो मज्झ करादो हारलदं हंत संभमेण हरंतो। पहरइ पासाणेहिं पेच्छसि तुमं पि किमेत्थ पडिकादव्वं ।I" (युक्तमपि सत्यं भणसि। युज्यते खल, चोरो मम करात् हारलतां हन्त संभ्रमेण हरन्। प्रहरति पाषाणैः पश्यसि त्वमपि किमत्र प्रतिकर्तव्यम् ।।)"

अधिबलम्- कार्ये यत्सातिसंधानं कथ्यतेऽधिबलं यथा॥४५॥ "सौरभ :- (स्वगतम्) अस्तु नाम। तथाप्यच्युतदत्तपदार्थ- बलादेवैनामतिसंधाय साधयामि कार्यम्।"

उद्वेग :- शत्रुभिर्या कृता भीतिरुद्रेम: कथ्यते यथा। ! अनुमानं तु तथथा U; G 3 ; S.

११० अलंकारसंग्रह:

"मकरद्रंष्ट्रा-ता राअउत्तस्स पुण्णमुत्तिणो किअमाणदुवेसे दुवेवि दुब्बहणे दार्णि एव्व मारेमि। (तत् राजपुत्रस्य पुण्यमूर्ते: क्रियमाणद्वेषौ द्वावपि दुर्बाक्षणाविदानीमेव मारयामि।)"

संभ्रम :- शङ्कात्रासौ यत्र वाक्ये संभ्रमः कथ्यते यथा ॥४६ ॥

"सौरम :- (सशऋं सत्रासं च स्वगतम्) किमेषा पूर्ववदेव कार- यिष्यति ?"

आक्षेप :- गर्भबीजसमुत्क्षेपादाक्षेपः कथितो यथा।

"सौरभ :- प्रसादं तव संप्राप्य साधनीयं समीहितम्। विभावरी विना सेव्या चकोरेण न चन्द्रिका ।"

गर्मे आवश्यकान्यङ्गानि- अभूताहरणं मार्गस्तोटकाधिबले अपि ॥ ४७ ॥ आक्षेपशात्र नियमाद्वाच्यान्यन्यान्यपीच्छया।

अवमर्शसंधि :- क्रोधेनावमृशेद्त्र व्यसनाद्वा विलोभनात् ॥४८ ॥ गर्भनिर्भिंन्नबीजार्थ सोऽवमर्शोऽवमर्शनात।

सप्तम: परिच्छेद: १११

अवमर्शसंध्यङ्गानि- 'अत्रापवादसंफेटौ विद्रवद्रवशक्तयः ॥ ४९।। द्ुतिः प्रसङ्गश्छलनं व्यवसायो विरोधनम्। प्ररोचना विचलनमादानं च त्रयोदश ॥ ५० ॥

अपवाद :- दोषप्रख्यापनं यत्स्यादपवादो मतो यथा। "कैरव :- पापे पुरा पातयितुं प्रवृत्ता संतानकं स्वल्पफलाय तर्हिं। यागैरनेकैर्यमिभिर्व रेण्यो लोक: कथं लोचनगोचरस्ते ॥"

संफेट :- रोषेण भाषणं यत्स्यात्संफेटोऽभिमतो यथा ॥५१॥

"मकरदंष्ट्रा- पत्ता सुघा वारविलासिणीए माआभुअंगेण न मारिदेत्ति। सा केदई कामिअफुल्लपुप्फा कत्ता पुरा कंडइणी विसेण।। (प्राप्ता सुधा वारविलासिन्या मायाभुजक्रेन न मारितेति। सा केतकी कामितफुल्लपुष्पा क्लप्ता पुरा कण्टकिनी विषेण ।I) कैरव :- धूर्ते, नाद्यापि रोषं मुश्चसि।"

विद्रव :- वधबन्धादिकथनं विद्रवः कथ्यते यथा। 1तत्र U.

११२

"कैरव :-

द्यस्या: क्ररैर्यमपरिसरं प्रापणीयो यथासम्। सा त्वं रोषं मयि वितनुषे सांप्रतं सांप्रतं ते सर्पि: क्षीरं विषमिव खले साघयेत्साधु तेन ।।"

द्रव :- द्रवो गुरुतिरस्कारकथनं कथ्यते यथा ॥ ५२॥

"लव :- वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वर्तते1 सुन्दस्त्रीदमनेडप्यकुण्ठयशसो लोके महान्तो हि ते। यानि त्रीण्यकुतोमुखान्यपि पदान्यासन्खरायोधने यद्वा कौशलमिन्द्रस्नुहनने2 तत्राप्यभिज्ञो जनः ॥"

शक्ति :- शक्ति: संकीर्त्यते सा यद्विरोधशमनं यथा। "राजा-वयस्य, विसृज मनसि रोषं मा विरुद्धं बचो मे तब भवतु निजानामेव कोपप्रसादौ। खरतररविरश्मिव्रातपातेडपि सदः सरसिजनिकुरुम्बं स्वैरमुन्मेषमेति।।" 1वर्तते इत्यव्ययं दोषसंवरणार्थे इति नारायणीयध्याख्या। तेष्वपि वृद्धेपु संवरणीयो दोषगणो वर्तत एवेति शब्दार्थः । *निघमे U; S;

सप्तम: परिच्छेद: ११३ ग्रुति :- तर्जनोद्वेजने यत्र सा द्ुतिः कीर्त्यंते यथा ॥५३॥ "कैरव :- या त्वं दूती यमस्येव तदा तर्जितवत्यपि। सैव संप्रति सोद्वेगा चपले चाटु' भाषसे ॥"

प्रसङ्ग :- कीर्तनं गुरुनाम्नो यत्मसकः कथ्यते यथा।

"मकरदंष्ट्रा- जादो जलधिझरादो कासारादो विणिकन्तं। सुमरदि णागो हिअए किं पंकालित्तकासरं जादु ॥ (जातो जलधिझरात् कासाराद्विनिष्कान्तम्। स्मरति नागो हृदये कि पक्कालिप्कासरं जातु॥)"

छलनम्- यत्रावमाननं वाक्ये छलनं तन्मतं यथा॥ ५४ ॥

"बन्दी-देव, कोडयं ते प्रतिकर्तुमत्र भवतश्र्ेलान्तबद्धाक्षतो भूयः स्वस्ति वदन्नटत्यनुगृहं दूर्वार्पणार्ताङ्गुलिः । किं कर्नाटमहीपतिः किमु महाराष्ट्रः किमआाधिपः कि पाण्ड्यः किमु धुर्जरः किममुना सर्वेऽपि ते सेवकाः ॥"

1 चाह G 3. 2अदीतिरियमू, 15

११४ अलंकारसंग्रहः

व्यवसाय :- स्वसामर्थ्यस्य कथनं व्यवसायो मतो यथा।

"कैरव :- जडं जलनिधेर्वारि मुक्त्वा मुनिनिराकृतम्। मम स्वान्ते मधुध्वंसी नित्यं शेते निरामये॥ अतोऽखिलजगत्स्वहमेवातुलप्रभावः ।" 1 विरोधनम्- विरोधनं स्वशक्युक्ति: संर्धानां मतं यथा ॥ ५५॥ "अर्जुन :- अर्य, प्रसीद। किमत्र क्रोषेन ? अप्रियाणि करोत्येष वाचा शक्तो न कर्मणा। हतभ्रातृशतो दुःखी प्रलापैरत्र1 का व्यथा ।। भीम :- अरे, भरतकुलेन्दुकलक्क, अद्यैव कि न विसृजेयमहं भवन्तं दुःशासनानुगमनाय बहुप्रलापिन्। विन्नं गुरू न कुरुतो यदि मद्गदाग्र- निर्भिद्यमानरणितास्थनि ते शरीरे॥

अन्यच्च रे मूढ, शोकं स्त्रीवन्नयनसलिलैर्यत्परित्याजितोSसि भ्रातुर्वक्ष:स्थलविघटने यच्च साक्षीकृतोडसि।

1 र्स्य का कथा U.

सप्तम: परिच्छेद: ११५ आसीदेतत्तव कुरुपते कारणं जीवितस्य क्रुद्धे युष्मत्कुलकमलिनीकुञ्जरे भीमसेने ।। दुर्योधन :- दुरात्मन् भरतकुलापशद, पाण्डवपशो, नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः । किंतु, द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुप्ं बान्धवास्त्वां रणाजिरे1 । मद्गदाभिन्नवक्षोडस्थिवेणिकाभीमभूषणम् ।" प्ररोचना- प्ररोचना सिद्धवद्यद्भाव्यर्थकथनं यथा। "बन्दी-देव, आस्ते द्वारि वधूर्विधातृरचनावैदग्ध्यविश्रान्तिभू'- र्भूरेतस्य बलादहारि भवता भीतानतारातिना। किं नामापरमत्र कार्यमधुना साध्यं समाशास्यते तत्पाणिग्रहमञलाय मनुजाधीशास्तु यक्रो महान् ।" विचलनम्- विकत्थनाद्विचलनमामनन्ति बुधा यथा॥ ५६ ॥ "कैरव :- ननु तब नयहीने नापराधं स्मरेयं मनसि विसृज भीति मत्कुधो® नासि पात्रम्। भुवनमखिलमेको भुमयैव भ्रुवाहं नियमयितुमधीशो नीरजाक्षप्रभावात् ॥" 1रणाज्णे A 2: S. · वैदुष्यविश्रान्तिभू: S. 3कर्षां S. 4मपीश: S.

११६ अलंकारसंग्रहः

आदानम्- कार्यस्य संग्रहो यत्स्यात्तदादानं मतं यथा। "कैरव :- (स्वगतम्) अस्तु नामैनां कुट्टिनीं देवकुलातस्थापित- दीपस्तम्भोपरि निधाय गमिष्यामि।" अवमर्शे आवश्यकान्यङ्गानि- व्यवसायादानशक्तित्रयमावश्यकं त्विह । ५७॥ निर्वहणसंधि :- बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्कीर्णा यथायथम्। ऐकार्थ्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत्॥५८ ॥ निर्वहणसंध्यङ्गानि- संधिर्विरोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम्'। प्रसादानन्दसमया धृतिर्भाषोपगुम्भने ॥५९॥ पूर्वभावोपसंहारौ प्रशस्तिश्र चतुर्दश। संधि :- मुखसूचितबीजार्थपाप्तिः संधिर्मता यथा॥ ६० ॥ "कैरव :- आदावघटितं कार्य मध्ये सुघटितं मम। भूयो विघटितं भूयो भूयाद्धटयितुं प्रभु: ॥" विरोध :- मार्गणं तस्य कार्यस्य विरोध: कथ्यते यथा। 1 परिभावनम् S.

संप्तम: परिच्छेद: ११७

"सौरभ :- सा त्वयैवमवमानिता सती कुट्टिनी कुपितपन्नगीनिभा । मारयेत्किमु महीशदर्शिता' मानयेत्किमुत मन्दविग्रहा ॥"

अ्रथनम्- ग्रथनं तस्य कार्यस्य तूपक्षेपो मतो यथा॥ ६१॥

"कैरव :- वयस्य, नात्र संदेहः। शान्तिमेति सकलोऽपि भूभुजां संनिधौ सहजवैरवर्जितः । तामसा अपि तरक्षवो मृगैः संचरन्ति हि समं तपोवने॥"

निर्णय :- अनुभूतार्थकथनं निर्णयोऽभिमतो यथा।

"सौरभ :- वयस्य, मैवं मन्तव्यम्। स देवतावेश्मनि सत्यसंगर: संतां समक्षं समुदीरितं तथा। वचः स्वकीयं वसुघेश्वरः कथं मुहूर्तमात्रेण मृषा करिष्यति ।।"

परिभाषणम्- अन्योन्यपरिवादोयः परिभाषांत्र सा यथा ॥ ६२ ॥

"मकरदंष्ट्रा-(सरोषम्) अले दुब्बह्मण, पहववेदिणो पुरदो पुणो वि एव्वं भणसि। (अरे दुर्बाह्मण, प्रभववेदिनः पुरतः पुनरप्येवं भणसि ।) 1 तर्जिता S. *अमिहितो यथा S. ३परिभावो S.

११८ अलंकार संग्रहः

सौरम :-- धूर्ते दुरन्त विपदर्णवमध्यममनौ दीनाववेक्ष्य कृपया दिननाथवंश्यः । *आवामपारमनयन्नयनात्तदीया- ज्ज्ञातौ जहाति न कदापि सुतौ नरेन्द्रः ॥ अतस्ते तर्जनान्न बिभीवः ।"

प्रसाद: प्रसीदेत्याद्यनुनय: प्रसादोऽभिमतो यथा। "रुतसार :- (किंचिद्विहस्य) भो, क्षमस्वममापराधम्।"

आनन्द :- वाञ्छितार्थस्य या प्राप्तिरानन्दः स मतो यथा ॥६३॥

"पुरोधा :- राज्ञः करेण रमण्याः करं आह्यति : राजा-(सहर्ष गृह्णाति)"

समय :- चिरारूढस्य दुःखस्य निर्गमः समयो यथा। "राजा-('कथमपि कटाक्षेण निर्वर्ण्य अपवार्य) वयस्य, सामिफुल्लसरसीरुह निर्यद्धञ्वसंततिसमाननिकायाः । अक्जनाविलबाष्पलवा मे क्षालयन्ति चिरखेदममुष्याः ॥"

'आवामवारं S. ३तरुणी Added before. S. 2 मतसार: S.

सप्तम: परिच्छेद: ११९

धृति :- स्थिरीकरणमर्थस्य लब्धस्य तु धृतिर्यथा॥ ६४ ॥ "पुरोधा :- ततः सप्तपदान्याक्रम्य, कलितानि पदानि सप्त साक्षीण्यनले वामुभयोरतोऽस्तु सख्यम्। शिवयोरिव शाश्वतैकरस्यं चरतो यावदशीतशीतभानू ।।"

भाषणम्- मानार्थकामादिलाभो भाषणं कथितं यथा। "कैरव :- तवात्मजा तामरसायताक्षी मह्यं ससमानमियं महीश। दत्ता दयावारिधिना त्वया तङ्गुरूपदेशादुरु यत्सदुक्कम्।"

उपगुम्भनम्- उपगुम्भनमाश्चर्यप्राप्तिरित्युच्यते यथा ॥ ६५ ॥ "पुरोधा :- (साश्चर्यम्) मनोरथसिद्ध, ममाप्येतदेव विवक्षितम्। अहो, दैवादावयोर्मतिसंवादः ।"

पूर्वभाव :- कार्यस्य दर्शनं पूर्वभावः संकीर्त्यते यथा। "मनोरथसिद्ध :- अन्यच्चेदं ममाशास्यमस्ति । तदिदम्-तथा मालवनाथः संभावनीयो यथा प्रीयते देवी। सर्व: स्वजनसंमानात्संतोषमुपयाति हि। यथा वकुलसेकेन विकसेन्मुकुलावली।।"

१२० अलंकारसंग्रह:

उपसंहार :- स स्यात्कार्यस्य संहारः प्रियावाप्तिर्मतो यथा ॥ ६६॥ "पुरोधा :- पुण्यैस्तस्य पुरातनैः क्षितिपतेः प्रख्यातवत्सान्वय- क्षीराम्भोनिधिचन्द्रमाः सकलभूलोकाभिनन्धोदयः । स्वैरं खर्वितपूर्वराजचरितः पूतैनिजैर्वर्तनै- र्जामातासि जनाधिनाथ विदिशां हंसावलीं चाप्नुयाः ।।" प्रशस्ति :- प्रशस्तिः प्रोच्यते सा तु यच्छुभाशंसनं यथा। "साहित्यभानुरयतामुदयं नृपाणां कीर्त्यम्बुजानि विकसन्ति सितानि सन्तु। नोशं प्रयातु घनदुर्जनवाक्तमिस्रर भूरस्तु संततमहोत्सवशालिनीयम् ।।" निर्वहणे आवश्यकान्यङ्गानि- अज्ञान्यवश्यमेतानि वाच्यानीह चतुर्दश ॥६७ ॥ संध्यक्ञानां प्रयोजनम्- उक्ताक्रानां चतुःषष्टेः षोढा चैषां प्रयोजनम्। इष्टस्यार्यस्य रचना गोप्यगुप्ति: प्रकाशनम् ॥ ६८ ॥ रागः प्रयोगस्याश्चार्य वृत्तान्तस्यानुपक्षयः । वस्तुनलैविध्यम्- पुनस्त्रेषा विभाग: स्यात्सर्वस्याप्युक्तवस्तुनः ॥ ६९ ॥ सूच्यमेव भवेर्त्किचिद् दृश्यं श्रव्यमथापरम्।

सप्तम: परिच्छेद: १२१

सूच्यम्- नीरसोऽनुचितस्तत्र संसूच्यो वस्तुविस्तरः ॥ ७० ॥ सूच्यार्थाविष्करणम्- अर्थोपक्षेपकैः सूच्यं पश्चभिः प्रतिपादयेत्॥ ७१॥ विष्कम्भचूलिकाङ्कास्याङ्कावतारप्वेशकैः। विष्कम्भ :- वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः॥ ७२॥ संक्षिप्तार्थस्तु' विष्कम्भो मध्याभ्यां मध्यमेन वा। विष्कम्भो द्विधा- प्रयोजितो भवेच्छुद्ध: संकीणों नीचमध्यमैः ॥७३.॥ चूलिका- अन्तर्यवनिकासंस्थैश्चूलिकार्थस्य सूचना। अङ्कास्यम्- अङ्कान्तपात्रैरङ्कास्यमुत्तराङ्कार्थसूचनम्॥ ७४॥ अङ्कावतार :- अङ्कावतारस्त्वङ्कान्ते पातोऽङ्कस्याविभागतः । भूतभाविकथांशानां सूचको नीचभाषया ॥ ७५॥ प्रवेशक :- नीचपात्रैः प्रयुक्तोऽङ्कद्वयस्यान्तः प्रवेशकः। एमिः संसूचयेत्सूच्यं दृश्यमङ्कैः प्रदर्शयेत् ॥ ७६॥ दृश्यम्- दृश्यस्तु मधुरोदात्तरसभावनिरन्तरः । संक्षेपार्थस्तु S. 16

१२२ अलंकारसंग्रद्द:

श्रव्यम्- नाट्यधर्ममवेक्ष्यैव श्रव्यं वस्तु त्रिधा यथा1। श्रव्यस्य त्रैविध्यम्- सर्वश्राव्यं च नियतश्राव्यमश्राव्यमेव च।। ७७॥

प्रकाशम् ; स्वगतम्- , सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यादश्राव्यं स्वगतं मतम्। द्विविधं नियतश्राव्यं जनान्तमपवारितम् ॥७८ ॥ जनान्तिकम् - त्रिपताकाकरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम्। अन्योन्यमन्त्रणं यत्स्यात्तज्नान्ते जनान्तिकम् ॥ ७९॥ अपवारितम् - रहस्यं कथ्यतेऽ्न्यस्य परावृत्यापवारितम्। आकाभाषितम्- कि व्रवीष्येवमित्यादि विना पात्रं ब्रवीति यत। श्रुत्वेवानुक्तमप्येतत्तत्स्यादाकाशभाषितम् ॥।८० ।। सर्वाङ्कसंयुतमनेकविधार्थसार्थ

राज्यं त्वदीयमिव रूपकवस्तु रम्यं मन्नक्षितीश महतां मुदमातनोति ॥८१॥

संध्यङ्गनिरूपण नाम सप्तम: परिच्छेदः।

1मतमू S. मन्म S. ३सर्वालंकारसंभहे U.

अष्टमः परिच्छेद: वृत्ति :- नेतृव्यापाररूपा या वृत्ति: सा स्याश्चतुर्विधा। वृत्तिमेदा :- भारती सात्वती चारभटी कैशिक्यतः परम्॥ १॥ चतस्त्रो वृत्तयो ज्ेयाः सर्वनाव्यस्य मातृकाः। भारती वृत्ति :- भारती संस्कृतपायो वाग्यापारो नटाश्रयः ॥२॥ भरतैस्तु प्रयोज्यत्वाद्धारती चतुरङ्गिका। भारतीवृत्त्यङ्गानि- परोचनामुखं चैव वीथी1 प्रहसनं तथा।। ३ ॥ स्थाने प्रहसनस्याथ भाणमप्याह कोहलः। एतेषां लक्षणं 2पश्चात्मसक्जादभिधीयते ॥ ४॥ सात्वती वृत्ति :- *साच्वती सा मता सच्वशौर्यत्यागदयार्जवैः। युक्ता हर्षोत्तरा शोकवर्जिता सुमुदीरिता ॥५॥ 1 वीथ्या G 3. *पथ्ातप्रसग्नेना G 3. *साश्वती नाम सा नेतृशौर्यत्यागदयार्जवे: G 3.

१२४ अलंकारसंग्रह:

सास्वतीवृत्त्यङ्गानि- संलापोत्यापकावस्या: संघश्च परिवर्तकः । अङ्गानि चत्वार्येतेषां क्रमाल्लक्षणमुच्यते॥६॥ संलापक :- संलापको गभीरोक्तिर्नानाभावरसो यथा। "राम :- अयं सः, यः किल सपरिवारकार्तिकेयविजयावर्जितेन भगवता नीललोहितेन *परिवत्सरसहस्त्रान्तेवासिने तुभ्यं प्रसादीकृतः परशुः । परशुराम :- आम्। राम दाशरथे, स एवायं ममाचार्यपादानां प्रियः परशुः। अस्त्रपरयोगखुरलीकलहे गणानां सैन्यैर्वृतो विजित एव मया कुमारः । एंतावतापि परिरभ्य कृतप्रसाद: प्रादादमुं प्रियगुणो भगवान्गुरु्मे ।I'

उत्थापक :- उत्थापकस्तु यत्रारिं युद्धायोत्यापयेदथा ।७।। "आनन्दाय च विस्मयाय च मया दष्टोऽसि दुःखाय वा वैतृष्णयं तु कुतोऽद्य संप्रति मम त्वद्दर्शने चक्षुषः । त्वत्सांगत्य सुखस्य नास्ति विषयः कि वा बहुव्याहृतै- रस्मिन्विस्मृतजामदग्न्यविजये बाहौ धनुर्जुम्भताम् !" संघ :- नीत्या दैवेन वा भेद: संघाख्यः कथ्यते यथा। 1 गर्मितोकि: G 3. * परि omitted G 3.

अष्टमः परिच्छेद: १२५

"चाणक्यो नीतिसामर्थ्याद्राक्षसीयानमेदयत् । मेदो विभीषणस्याभूद्रावणाद्दैवयोगतः ।।" परिवर्तक :- भेदं साम च दानं च निष्फलीकृत्य यत्र तु ॥८ ॥ परिवर्तक इत्युक्तो दण्डस्वीकरणं यथा।

वक्षो विशाख विशिखव्रणलाञ्छितं मे।

द्यत्सत्यमद्य परिरब्धुमिवेच्छति त्वाम्। राम :- भगवन्, परिरम्भणमिति प्रस्तुतप्रतीपमेतत्।" आरभटी वृत्ति :- मायेन्द्रजालसंग्रामक्रोधोद्भ्रान्त्यादिचेष्टितैः ॥ ९॥ युक्ता भवेदारभटी चत्वार्यङ्कानि तत्र च। आरभटीवृत्त्यङ्गानि- संक्षिप्तिका स्यात्संफेटो वस्तूत्यानावपातने ॥ १० ॥ संक्षिप्ति :- संक्षिप्तवस्तुरचना संक्षिप्तिः 'शिल्पतो यथा। चरिते वत्सराजस्य कलिङ्गद्विपयोजना2।।११॥ संक्षिप्तिरथवा नेतृदशान्तरकृतिर्यथा। वालिनाशेन सुग्रीवः किष्किन्धाधिपतिः कृतः ॥ १२॥ भार्गवस्यापि चौद्धत्यनिवृत्तौ शान्तताश्रयः।

1 शिल्पिनः G3 ; S ... *योजनम् G 3 ; -S,

१२६ अलंकारसंग्रह:

संफेट :- संफेटस्तु समाघातः क्रुद्धसंरब्धयोर्यया ।। १३ ॥ लक्ष्मणेन्द्रजितोर्युद्धं रामरावणयोश्च वा।

वस्तूत्थापनम्- मायाद्युत्थापितं वस्तु वस्तूत्थापनकं यथा ॥। १४ ।। माययेन्द्रजितो' युद्धे दिवा 'ध्वान्तपदर्शनम्।

अवपातनम्- 'क्षिमप्वेशनिर्याणसंभ्रमत्रासविद्रवैः ॥ १५ ॥ अवपातस्त्वसौ ज्ञेयोऽनिष्टदर्शनतो यथा। "नष्टं 'वर्षवर्रैर्मनुष्यगणनाभावादकृत्वा® त्रपा- मन्तः कञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति त्रासादयं वामनः । पर्यन्ताश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्न: किरातैः कृतं कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशक्किनः ॥"

कैशिकी वृत्ति :- या रम्यनेपथ्यविशेषयुक्ता स्त्रीभिर्युता वा बहुनृत्तगीता'। कामोपभोगप्चुरपचारा सा कैशिकी वृत्तिरुदाहता स्यात् ॥ १६ ।

1 यत G 3. 2 जिता S. * चन्द G 3 ; S. *क्षिप्रप्रेवेशनिर्वाण G 3. 5वर्षघरैः S. 6नाशादकृत्वा G 3 ; S. 'बहुगीतवृत्ये: G 3; S.

अष्टमः परिच्छेद: १२७

कैशिकीवृत्त्यङ्गानि- नर्म च नर्मस्पन्दो नर्मस्फोटश नर्मगर्भश्। कैशिक्याश्रत्वारो भेदा होते समुदिष्ाः ॥।१७। नर्म- ललितमधुराभिधानं शृङ्काररसाश्रयं सुखोपेतम्। इच्छाभयहास्ययुतं नर्म त्रिविधं वदन्ति यथा ॥ १८ ॥ "मध्याहं गमय त्यज श्रममरं स्थित्वा पयः पीयतां मा शून्येति विमुश्च पान्थ विजनः शीतः प्रपामण्डपः । तामेव स्मर घस्मरस्मरशरत्रस्तां निजां प्रेयर्सी त्वच्चित्तं तु न रञ्जयन्ति पथिक प्रायः प्रपापालिकाः ॥"

"*अमिव्यक्तालीको विफलसकलोपायविभव- श्विरं ध्यात्वा सद्यः 'कृतकृतकसंरम्भनिपुणः । इतः पृष्ठे पृष्ठे किमिदमिति संत्रास्य सहसा कृताक्लेषां धूर्तः स्मितमधुरमालिक्गति वधूम् ॥" "शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छनै- निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मुखम्। विस्ब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलीं लज्जा नम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता ।।"

नर्मस्पन्द :- उत्कण्ठानिर्भरपेमनवसंगमसंभ्रमम्। अन्ते भयानकं प्राहुर्नर्मस्पन्दं तु तथथा। १९ ॥ --: 1 अतिव्यकागस्कः G 3; S. वृत G 3.

१२८ अ लंकारसंग्रह:

"विसृज सुन्दरि संगमसाध्वसं ननु चिरात्प्रभृति प्रणयोन्मुखे। परिगृहाण गते सहकारतां त्वमतिमुक्तलताचरितं मयि ॥" नर्मस्फोट :- कन्यानायकयोर्यत्र वृत्तं च स्फुटितं भवेत्। नर्मस्फोटः स विज्ञेयः संभ्रमादियुतो यथा ॥२०॥ "गमनमलसं शून्या दृष्टिः शरीरमसौष्ठवं श्वसितमधिकं कि न्वेतत्स्यात्किमन्यदितोडथवा। भ्रमति भुवने कंदर्पास्त्रं1 विकारि च यौवनं 'ललितललितास्ते ते भावाः क्षिपन्ति च धीरताम् ।"- नर्मगर्भ :- नर्मगर्भशच्छन्ननेतृव्यलीकार्थाय तद्यथा। "दृष्टैकासनसंगते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने पिधाय विहितक्रीडानुवन्धच्छलः । तिर्यग्वक्रितकंधरः 'सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा- मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूरतोंडपरां चुम्बति ॥" भारती वृत्ति :- भारती शब्दव्ृत्तिः स्यादस्यास्तिस्त्रोऽर्वृत्तयः ॥। २१।। रसमेदेन वृत्तय :- शृक्गारे कैशिकी वीरे सात्वत्यारभटी पुनः । रसे रौंद्रे सबीभत्से वृत्तिः सर्वत्र भारती ॥। २२ ॥। आसां भेदचतुष्केऽ्रस्मिन्नेकैकमपि वाञ्छितम्। 1 कंदर्पाशा G 3; S. 2 प्रकृतिमधुरा: G 3. -. सपुलकं G 3 ; S.

अष्टमः परिच्छेद: १२९ प्रयोगे कविभिः कार्य सर्वमेकत्र दुर्लभम्॥२३॥

पात्राणां भाषानियम :- पाठथं तु संस्कृतं नृणामनीचानां कृतात्मनाम्। लिङ्गिनीनां महादेव्या मन्त्रज्ञावेश्ययो: कचित् ॥ २४॥ स्त्रीणां तु प्राकृतं 'परायः शौरसेन्यधमेषु च'। पिशाचात्यन्तनीचादौ पैशाचं मागधं तथा ॥ २५॥ यद्देश्यं नीचपात्रं स्यात्तदेश्यं तस्य भाषितम्।

पात्राणां संबोधनक्रम :- भगवन्तोऽव्रैर्वाच्या विद्वद्देवर्षिलिङ्गिनः ॥ २६ ॥ विप्रामात्याग्रजाश्चार्या नटीसूत्रभृतौ' मिथः। रथी सूतेन चायुष्मान पूज्यैः 'शिष्यात्मजानुजाः ॥२७॥ वत्सेति तातः पूज्योऽपि सुग्टहीताभिधश्च तैः। भावो नटेन सूत्री च मारिषस्तेन सोऽपि च ॥ २८॥ देवः स्वामीति नृपतिर्भृत्यैर्भट्टेति चाधमैः । आमन्त्रणीयाः पतिवज्ज्येष्ठामध्याधमैः स्ति्रियः ॥२९॥ समा हलेति च प्रेष्या हञ्जे वेश्याज्जुकेति च। कुट्टिन्यत्तेत्यनुगतैः पूज्या वा जरती जनैः॥ ३०॥ विदूषकेण भवती राजी चेति चं शब्धते। 'हण्डे नीचा पुरस्कार्या लालिता तु यवयसी।। ३१।। 1 प्राहुः G 3; S. 2न्यादयोऽपि च S. 3 कृतौ G 3 ; S. 4शिष्यात्मजा अपि G 3 ; S. 6एतदारम्य वासूरितीर्यते (३४) इति पर्यन्तमू A 3 कोशे न दृश्यते। 17

१३० अलंकारसंग्रह: भगिनीपतिरावुत्तो राजा भट्टारको जनैः । युवराज: कुमारः स्याद्वर्वृदारक इत्यपि ॥ ३२ ॥ राजपुत्री तु तद्वत्स्यादार्यपुत्रः पतिः ख्ति्रिया। प्रियेति भर्त्रा राजी स्यात्स्यालो राष्ट्रिय उच्यते॥ ३३ ॥ देवी कृताभिषेकायामितरासु तु भट्टिनी। अत्तिका भगिनी ज्येष्ठा बाला वासूरितीर्यते॥ ३४॥ सद्दृत्तिशालि सरसं नाटथं नियतभाषितम् । त्वच्चरित्रमिवाभाति सहितं 'मन्नभूपते ॥ ३५ ॥

वृत्तिनिरूपणं नामाष्टम: परिच्छेव:।

1 मन्म S. • सर्वालयंकारसंभ्रह्े U.

नवमः परिच्छेद: रूपकाणि- नाटकं 'सपकरणं भाणः प्रहसनं डिमः । *व्यायोगसमवकारौ वीथ्यङ्केदामृगा इति ॥१॥ प्रधानरूपकाण्याहुर्दशैतानि विपश्चितः ।

उपरूपकाणि- नाटिका सट्टकं त्रोटो प्रेक्षणं गोष्ठिभाणिके । २।। संलापकश्च प्रस्थानं काव्यं हल्लीसरासके। श्रीगदितं च लासिका दुर्मल्ली नाव्यरासकम् ॥ ३॥ उल्लाप्यमुपरूपाणि भवन्त्येतानि षोडश ।

नाटकम्

संपूर्णलक्षणत्वाच्च पूर्व नाटकमुच्यते।

रङ्रनेपथ्ये- रङ्ः सदस्यास्थानोर्वी नेपथ्यं नटवर्गभू:॥५॥ 1च प्रकरणं U.

३तथान्येषां U.4.

१३२ अलंकारसंग्रह:

पूर्वरङ्ग :- यञ्राव्यवस्तुनः पूर्व 'रङ्गे विघ्नोपशान्तये। कुशीळवा: प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्गः 2स कीर्तितः ॥ ६ ॥ पूर्वरङ्राङ्गानि- 'प्रत्याहारोऽवतरणमारम्भाश्रावणे अपि। वऋ्रपाणिः परीघट्टना या संघोटना तथा।।७॥ मार्गासारितकं शुद्धावकृष्टोत्थापने तथा। परिवर्तनकं नान्दी तथा चैव प्ररोचना ।। ८ ।। त्रिगतं चासारितकं तथा गीतिविधिर्ध्रुवा। त्रिसामकमतो रक्कद्वारं स्याद्वर्मानकम् ॥९॥

नान्दी- यद्यप्यक्ञानि भूयांसि पूर्वरञ्जस्य नाटके ।। १० ॥ तथाप्यवश्यं कर्तव्या नान्दी विघ्नोपशान्तये। आशीर्वचनसंयुक्ता यस्मान्नित्यं भवेदिइ ॥ ११ ॥ देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति शब्दिता। नान्दी गुणनिका वाद्यमानद्धादित्रयोत्थितम् ॥ १२ ॥ नन्दीश: पूज्यते पुष्पैस्तेन नान्दीति सोच्यते। या काचित्पठ्यते सूक्तिर्यो कांचिदेवतां प्रति*॥१३ ।। सूत्रधारेण नाट्यादौ सा नान्दी नन्दिनो मुदे। 1रजविघ्रोप U; G 3. 2प्र U. *प्रत्याहारादीनां लक्षणं नाव्मशाखे पश्चमाध्याये प्रपश्चितम्। स च भागोSन्रानु- बन्धरूपेणान्ते संयोजित: । *यया नाटथे सरस्वती A 3.

नवम: परिच्छेद: १३३

नान्यां पदनियमादि :-

नान्दी पदैर्द्ाशभिरष्टाभिर्वाप्यलंकृता। द्वाविशत्याष्टादशैर्वापि पदादिनियमो न वा ॥ १५॥ नाट्याङं संविधायेत्यं सूत्रधारे विनिर्गते। प्रविश्य तद्वदपरः काव्यमास्थापयेन्नटः ॥ १६ ॥ दिव्यमर्त्ये स तद्रूपो मिश्रमन्यतरस्तयोः । *सूचयेद्वस्तुबीजाद्येर्मुखं पात्रक्रमाद्यथा ।। १७।। "रामो मूर्धि निधाय काननमगान्मालामिवाज्ञां गुरो- स्तद्धक्त्या भरतेन राज्यमखिलं मात्रा सहैवोज्झितम्। तौ सुग्रीवविभीषणावनुगतौ नीतौ परां संपदं प्रोद्वृत्ता दशकंधरप्रभृतयो ध्वस्ताः समस्ता द्विषः ॥" "यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यञ्चोऽपि सहायताम्। अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति॥" "आसारितप्रकट निर्मलचन्द्रहासः प्राप्तः शरत्समय एष विशुद्धकान्तः । उत्खाय गाढतमसं घनकालमुअ्रं रामो दशास्यमिव संभृतबन्धुजीवः।।" "तंवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हृतः । एष राजेव दुष्यन्तः सारक्केणातिरंहसा ।।" 'अनिष्ठुरैश्र मधुरैः श्लोकैर्वाक्यार्थसूचकैः। ऋतुं कंचिदुपादाय भारतीं वृत्तिमाश्रयेव ॥ १८॥ 1. पूर्वरकं विधायेत्थं U; G 3. 2सूचयेद्वस्तुबीजं वा U ; G 3. ३ घनमण्डलाग्रं A 3. *रहं प्रसाद मधुरैः U: G 3.

१३४ अलंकारसंग्रहः

प्ररोचना - प्ररोचना प्रशंसातस्तून्मुखीकरणं यथा। "श्रीहषों निपुणः कविः परिषदप्येषा गुणग्राहिणी लोके हारि च वत्सराजचरितं नाट्ये च दक्षा वयम्। वस्त्वेकैकमपीह वाञ्छितफलप्राप्ते: पदं कि पुन- र्मद्धाग्योपचयादयं समुदितः सवों गुणानां गणः ।।"

आमुखम्- सूत्रधारो नटीं ब्रूते मारिषं वा विदूषकम् ॥ १९ ॥ स्वकार्यप्रस्तुताक्षेपि चित्रोत्त्या यत्तदामुखम्। आमुखाङ्गानि- प्रस्तावनेति वा तत्र कथोद्धातः प्रवृत्तकम् ॥ २० ॥ प्रयोगातिशयश्चाथ वीथ्यङ्गानि त्रयोदश। कथोद्वातः- स्वेतिवृत्तसमं वाक्यमर्थे वा यत्र सूत्रिणः ।।२१।। गृहीत्वा प्रविशेत्पात्रं कथोद्धातो द्विधा यथा। "द्वीपादन्यस्मादपि जलनिषेर्दिशोऽप्यन्तात्। आनीय झदिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ॥" "लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य । आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः स्वस्था भवन्ति मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ।।" 1मार्ष बाथ A:3.

नवम: परिच्छेद: १३५

प्रवृत्तकम् - काळसाम्यात्मवेशो यः प्रतृत्तकमिदं यथा ॥ २२ ॥

"प्रौढपयोधरभारा प्रावृण्मलिनाम्बरा प्रबाष्पधरा । मानसगराजहंसा मानवतीवाद्य मदनार्ता ।।"

प्रयोगातिशय :- एषोऽयमित्युपक्षेपात्सूत्रधारप्रयोगतः । पात्रप्रवेशो यत्रैव प्रयोगातिशयो यथा ॥२३॥

"सौरमेण सहकारपादपः पद्मतो हरति षट्पदावलिम्। रामणीयकगुणेन रागिणी कौमुदीदृशमिवैष कैरवः ॥।" "वर्णयितुमस्य महिमा वसन्तसमयस्य शक्यते केन। यदयं विप्रो वृद्धोऽप्युज्झति दामोदरो निजां प्रकृतिम् ।।"

वीथ्यङ्गानि-

उद्धात्यकावलगिते प्रपश्चत्रिगते छलम् ॥ २४ ॥ वाक्केल्यधिबले गण्डमवस्यन्दितनालिके। असत्मलापव्याहारमृदवानि त्रयोदश ॥ २५॥ *वीथीप्रसङ्गे वीथ्यङ्गलक्षणं 'तत्र वक्ष्यते। एषामन्यतमेनार्थ पात्रं वाक्षिप्य सूत्रभृत् ॥ २६ ॥ प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत्ततो वस्तु प्रपश्चयेत् । 1पात्रप्रयोगो यत्रैव U ; G 3. 2आदौ प्रसन्ञात् A 3 ; U. 3तस्य A ३.

१३६ अलंकारसंग्रहः सर्वनाट्यसाधारणाङ्गानि- पूर्वरङ्गः सभापूजा कवेर्गोत्रादिकीर्तनम्' ॥ २७ ॥ नाटकादेस्तथा संज्ञा सूत्रधारोऽप्यथामुखम्। अर्थोपक्षेपकाः पञ्च चतस्रो वृत्तयोऽपि च ॥ २८॥ नाटथोक्तिश *समावेशस्तथा भाषाविभाषयोः । प्रायशः सर्वनाटयेषु कीर्त्यन्ते संगता इमे ॥२९ ॥ नाटकादीनां संज्ञाकरणे नियम :- संज्ञा तु नाटकादीनां नायकेनेतरेण वा। नायिकानायकाख्यानात्संज्ञा प्रकरणादिषु॥ ३० ॥ नाटिकासटटकादीनां नायिकाभिर्विशेषणम्। आधिकारिकेतिवृत्तम्- अभिगम्यगुणैर्युक्तो धीरोदात्तः प्रतापवान् ॥ ३१ ॥ कीर्तिकामो महोत्साहस्त्रय्यास्त्राता महीपतिः। प्रख्यातवंशो राजन्यो दिव्यो वा यत्र नायकः ॥ ३२ ॥ तत्मख्यातं विधातव्यं वृत्तमत्राधिकारिकम्। यत्तत्रानुगतं किचिन्नायकस्य रसस्य वा ॥ ३३ ॥ विरुद्धं तत्परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत्।

कल्पितो वीरचरिते वधस्तस्यैव चान्यथा। नाटके संधिनियम :- आद्यन्तमेवं निश्चित्य पश्चधा तद्विभज्य च । ३५ ।। 1 वर्णनमू S. 2समावेश; A 3.

नवम: परिच्छेद: १३७ खण्डशः संधिसंज्ञांस्तान् भागानपि च खण्डयेत्।

चतुःषष्टिश्व तानि स्युरक्कानि त्विह संधिषु।

नाटके विष्कम्भ :- आदौ विष्कम्भकं कुर्यादङ्कं वा कार्ययुक्तितः ॥३७॥ अपेक्षितं परित्यज्य नीरसं वस्तुविस्तरम्। यदा संदर्शयेच्छेषं कुर्याद्विष्कम्भकं तदा ॥ ३८ ।। यदा तु सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्तते। आदावेव तदा कुर्यादामुखाक्षेपसंश्रयम् ॥ ३९॥

अङ्कलक्षणम्- प्रत्यक्षनेतृचरितो बिन्दुव्याप्तिपुरस्कृतः2। अङ्को नानाप्रकारार्थसंविधानरसाश्रयः ॥ ४० ॥

नाटके रस :- अनुभावविभावाभ्यां स्थायिनो व्यभिचारिभिः । गृहीतमुक्तैः कर्तव्यमङ्गिनः परिपोषणम्॥४१॥ न चातिरसतो वस्तु 'दूरविच्छिन्नतां नयेत। रसं वा न तिरोदध्याद्वस्त्वलंकारलक्षणैः ॥ ४२॥ एको रसोऽङ्गी कर्तव्यो वीरः शृक्गार एव वा। अङ्गमन्ये रसा: सर्वे कुर्यान्निर्वहणेऽद्ुतम् ॥ ४३॥ 1 आमुखापेक्षसंश्रयः, A. 2व्यफिसमन्वितः, G 3; S. 3 दूरे, S. 18

१३८ अलंकारसंग्रह:

नाटके प्रत्यक्षतोSदर्शनीयानि- दूराध्वानं वरध युद्धं राज्यदेशादिविप्ुवम्। संरोधं भोजनं स्नानं सुरतं चानुलेपनम् ।।४४ । अम्बरग्रहणादीनि प्रत्यक्षाणि न दर्शयेत्'। नाधिकारिवर्ध कापि त्याज्यमावश्यकं न च2 ।।४५।। एकाहचरितैकार्थ कुर्याच्च्ासन्ननायकम्। पात्रैस्त्रिचतुरैरङकं तेषामन्तेऽस्य निर्गमः ॥४६ ॥ एवमङ्काः प्रकर्तव्याः प्रवेशादिपुरस्कृताः । नाटके अङ्कसंख्या- पश्चाङकं च पडडूं च सप्ताङ्कं च तथापरम् ॥ ४७॥ अष्टाङकूं च नवाङ्कं च दशाङ्कं नाटकं विदुः। मारीचवचनं नाम पश्चाङ्कं परिकीर्तितम् ।।४८॥। वेणीसंहारसंज्ञं तु षडङ्कूं नाटकं मतम्। शाकुन्तलं तु सप्ताङ्कमष्टाऊ्कं नलवीजयः ॥४९॥ देवीपरिणयाख्यानं नवाङ्कं परिकीर्तितम्। बालरामायणं नाम दशाङ्कं नाटकं मतम् ॥ ५० ॥

प्रकरणम्- प्रकरणे इतिवृत्तम्- अथ प्रकरणे वृत्तमुत्पाधं लोकसंश्रयम्। प्रकरणे नायक :- अमात्यविप्रवणिजामेकं कुर्याच्च नायकम् ॥५१॥ निर्दिशेत, S. 2 कचित्, U;G 3. 3 'उपसर्गस्य घष्यमनुष्ये' इति दीर्घ:

नवम: परिच्छेद: १३९ धीरप्रशान्तं सापायं1 धर्मकामार्थतत्परम्।

प्रकरणे नायिका- नायिकां तद्वियां नेतुः कुर्यात् स्त्रीं गणिकां तथा ॥।५२॥ कचिदेकैव कुलजा वेश्या कापि दवयं कचित्।

प्रकरणस्य त्रैविध्यम्- आभि: प्रकरणं त्रेधा शुद्धं स्यात्कुलजान्वितम् ॥ ५३ ॥ संकीर्ण वेश्यया युक्तं मिश्रं तद्द्वयसंकरात'।

प्रकरणे संध्यादि- शेषं नाटकवत् 'संधिग्रवेशकरसादिकम् ॥ ५४ ॥

भाण :- भाणस्तु धूर्तचरितं स्वानुभूतं परेण वा।

भाणे नायक :- यत्रोपवर्णयेदेको निपुणः पण्डितो विटः॥ ५५॥ संबोधनोक्तिपत्युक्ती कुर्यादाकाशभाषितैः ।

भाणे रस :- सूचयेद्वीरभृक्कारौ शौर्यसौभाग्यसंस्तवैः ॥ ५६॥

भाणे वृत्त्यङ्कुवस्तूनि- भूयसा भारती वृत्तिरेकाङ्कं वस्तु कल्पितम्। सोपायं, S; A 2. * संगतम्, G 3; U ; S. सर्व S.

१४० अलंकारसंग्रहः

भाणे संधय :- सुखनिर्वहणे साङ्गे लास्याङ्गानि दशापि च ॥ ५७॥ लास्याङ्गानि- गेयपदं स्थितपाठयमासीनं पुष्पगन्धिका। प्रच्छेदकस्त्रिमूढं च सैन्धवाख्यं द्विमूढकम् ॥ ५८ ॥ उत्तमोत्तमकं चान्यदुक्तमत्युक्तमेव च। लास्ये दशविर्धं ह्येतदङ्कनिर्देशकल्पनम् ॥५९॥ गेयपदम्- सुखासीना: श्रुतिसुखं यत्र गायन्ति गायकाः । ततादिवाद्यमिश्रं तच्छुष्कं गेयपदं यथा ॥ ६० ।। "सुखासीनाः सन्तः सुरभिकुसुमामोदसुभगे तले सान्द्रच्छाये तरुणसहकारस्य शिशिरे। कलैवीणावाद्यै:1 सममृदुलसंदिग्धवचसो रसावेशोल्लासान्मधुरमिह2 गायन्ति मदनम्' ।" स्थितपाठ्यम् -.. पठेद्यत्रासनासीना प्राकृतं विरहातुरा। अञ्ञनानङ्गतप्ताङ्गी स्थितपाठयं मतं यथा ॥ ६१॥ "रत्तिए हित्थहिअओ महुअर मोत्तूण पदुमिणीमण्णत्तो। गच्छसि गच्छ पुणो सा पेच्छदि णाण्णं णिमीलिदंबुरुहच्छी।। (रात्या त्रस्तहृदयो मधुकर मुक्त्वा पद्मिनीमन्यत्र। गच्छसि गच्छ पुनः सा पश्यति नान्यं निमीलिताम्बुरुहाक्षी ।।)" 2काणे:, U; G 3. *मदनमिह्, U; G 3. : मधुरम् U; G 3.

नवम: परिच्छेद: १४१

आसीनम् - शोकचिन्तापरवशं वाद्याभिनयवर्जितम्। आस्यते यत्र कामिन्या तदासीनं मतं यथा ॥ ६२॥ "बाले मालतिके, म्लानं ते वदनं 'मदो विगलितो मन्दो विलासक्रम- श्विन्ताशोकवशं चिरोज्झितसुखं चित्तं वपुर्धूसरम्। निःशब्दाभिनयं निविश्य बिजने त्वं चेष्टसे नो यथा प्रालेयप्रकरेण पीडितपरिक्किष्टाम्बुजा पझ्मिनी॥" पुष्पगन्धिका- नर्तक्या: पुरुषस्येव प्रगल्भं चेष्टितं यदा। नैकभेदं च संगीतं सा ज्ञेया पुष्पगन्धिका ॥ ६३ ॥ "ग्रीवाविभूषण विष क्तदुकूलकोणसंछन्नपीवरपयोधरभारनम्रा। मैरेयमत्तमहिलाकरदत्ततालमातन्वती समदनर्तनमाविरास्ते॥ सखि शारदिके, पुंवत्पगल्भा विविधगानमुखरविलासिनीमण्डली- मध्यगता निस्त्रपं नृत्यसि।" प्रच्छेदक :- स हि पच्छेदको यत्र ज्योत्स्नासंपातविक्लवाः । कामिन्यो यान्त्यपत्रीडा: सागसोऽपि पियान्यथा॥ ६४॥ "*प्रशिथिलनिजलज्जाः प्राङ्मुखं वीक्षमाणा- *स्तिमिरविरतिभीतास्तूर्णमुत्तीर्णमार्गाः । 1 मनो विगलितम, S; A 2. 2 निवेश्य, S. प्रचलित S; A 2. *तिभिरविगमभीतास्तीर्णमार्गाश् वूर्णम S.

१४२ अलंकारसंग्रह:

वलयचलनलोला वश्चितात्मीयलोका: सततमभिसरेयुः सागसोडप्यात्मनाथान् ॥"

त्रिमूढम्- पुंभावप्रचुरं नाट्यं समदृत्तपरिष्कृतम्। मृदुश्लक्ष्णपदं यत्र तत् त्रिमूंढ स्मृतं यथा ॥ ६५ ॥ "अस्या: खलु, अभिनयशस्तौ हस्तौ पादौ परिभूतकिसल्यौ सलयौ। अङ्कं 'चित्तजरऋं नृतं पुंभावशालि समवृत्तम् ।।" सैन्धवम्- न नाटथे लक्ष्यते पाठयं: पात्रं संकेतवर्जितम्। जायते सैन्धवी भाषा यत्र तत्सैन्धवं यथा ॥ ६६ ॥ "नाट्यमलक्षितपाठयं* पात्रं संकेतवर्जितं यत्र। सैन्धवभाषाचतुरैर्विंहितं वैदेशिकैर्नटर्वीथ्याम्।"

द्विमूढम्- रसभावा: परिक्िष्टाश्रतुरश्रः परिश्रमः । मुखप्रतिमुखे चित्रे तद् द्विमूढं मतं यथा ॥ ६७ ॥ " 5अत एव खल्वस्या :- रसभावाः परिक्विष्टाः प्रौढो विद्यापरिश्रमः । चित्रे मुखप्रतिमुखे सलयः पादयोः क्रमः॥" ! पि. स्वनाधान्, S. रजितरजं, U; G 3; S. 3 वाबं, U; G 3. * वाधं, U; G 3. :5तत एव U; G 3.

नवम: परिच्छेद: १४३ उत्तमोत्तमकम्- विचित्र श्लोकसंदर्भों यत्र नानाविधो रसः। हेला भावश्च ललितश्चोत्तमोत्तमकं यथा ॥ ६८ । 1 केयमपटीक्षेपेण प्रविशति ? अड्कूरत्कुचमप्यनल्पविलसत्तत्संनिवेशक्रमं वक्षोस्या वलिरेखिकाभिरुदरं वामभ्रुवो वास्यते। अअ्ं रकदृशामनञ्जनृपतेः कारागृहं श्रीयते भावैश्चिवत्रपदार्थभावितरसान् क्रोकान् पठत्याननम् ।।"

उक्तप्रत्युक्तम्- पदानि साधिक्षेपाणि चित्रं गीतार्थयोजनम्। यत्र कोपप्रसादाभ्यामुक्तपत्युक्तकं यथा ॥ ६९ ॥ "अपि च तस्या: पश्चान्निषण्णा काचित् कुपिता, गायति गेयं साधिक्षेपपदं सहचरीमुखे स्खलिते। तस्यामियं प्रसन्ना चित्रं गीतार्थमभिनयत्यङ्गैः2 ।।"

प्रह्सनम्- अथ प्रहसनं त्रेधा शुद्धवैकृतसंकरैः । पाषण्डविप्रप्रभृतिचेटीचेटविटाकुलम्।७०॥ चेष्टितं वेषभाषादिशुद्धं हास्यवचोऽन्वितम्। कामुकादिवचोवेषैः षण्डकञ्वुकितापसैः ॥ ७१॥ विकृतं संकराद्वीथ्या संकीर्ण घूर्तसंकुलम्। 1पटाक्षेपेण U; G 3; A 2. *नयत्युबै: U; G 3.

१४४ अलंकारसंग्रह:

रौद्रबीभत्सरहिता रसाः स्युर्दृास्य एव वा ॥ ७२॥ भाणवत्संधिलास्याङ्गान्येकाङ्कं द्वयङ्कमेव वा। डिम :- डिमे वस्तु प्रसिद्धं स्याद् वृत्तय: कैशिकी विना॥ ७३ ॥ नेतारो देवगन्घर्वयक्षरक्षोमहोरगाः। भूतप्रेतपिशाचाद्याः षोडशात्यन्तमुद्धताः ।। ७४॥ रसैरहास्यशृङ्गारशान्तैः षड्भिः समन्वितः। मायेन्द्रजालसंग्रामक्रोधोद्भ्रान्तादिचेष्टितैः ॥ ७५॥ चन्द्रसूर्योपरागैश् न्याय्ये रौद्ररसेऽङ्गिनि। चतुरङ्कश्वतुःसंधिनिर्विमर्शो डिमः स्मृतः ॥७६॥ इदं त्रिपुरदाहे तु लक्षणं ब्रह्मणोदितम्। ततस्त्रिपुरदाहश्र डिमसंज्ञः प्रयोजितः ॥ ७७॥ व्यायोग :- ख्यातेतिव्ृत्तो व्यायोग: ख्यातोद्धतनराश्रयः । हीनो गर्भावमर्शाभ्यां दीप्ता: स्युर्डिमवद्रसाः ॥ ७८ ॥ अस्त्री निमित्त संग्रामो जामदग्न्यजयो यथा। एकाइचरितैकाङ्को व्यायोगो बहुभिनरैः ॥। ७९॥

समवकार :- कार्य समवकारेऽपि चामुखं नाटकादिवत्। ख्यातं दैवासुरं वस्तु निर्विमर्शास्तु संधयः ॥। ८० ॥ वृत्तयो हीनकैशिक्यो नेतारो देवदानवाः। द्वादशोद्धतविख्याताः फलं तेषां पृथक्पृथक् ॥८१ ॥

नवम: परिच्छेद: १४५ अङ्गी वीरो़्ङ्गानि चान्ये यद्वदम्भोधिमन्थने। अङ्कैस्त्रिभिस्त्रिकपटस्त्रिश्ृङ्गार स्त्रिविद्रवः ॥ ८ २ ॥ द्विसंधिरङ्कः प्रथम: कार्यो द्वादशनाडिकः । चतुर्द्विनाडिकावन्त्यौ नाडिका घटिकाद्वयम् ॥।८३॥। वस्तुस्वभावदैवारिकृताः स्युः कपटास्त्रयः । धर्मार्थकामैः शृङ्गारा नात्र बिन्दुमवेशकौ॥। ८४ ॥ व्रतादुञ्ज्वलता शौचं धर्ममृङ्गार उच्यते। मुक्तारवाद्यलंकारैरर्थश्ृङ्गार एव हि ।। ८५ । संभोगविपलम्भादि: कामशृङ्गार इत्ययम्। पुरावरोधयुद्धेभवाताग्न्यादिषु विद्रवाः ॥ ८६ ॥ वीथ्यङ्गानि' यथालाभं कुर्यात्महसनं यथा।

वीथी- वीथी तु कैशिकीवृत्तौ संध्यङ्गांशश्र भाणवत्।८७॥ रस: सूच्यस्तु शृङ्गारः स्पृशेदपि रसान्तरम्। नायिकानायकौ कार्यो शृङ्गारद्वयसंश्रयौ । ८८ ॥

वीथ्यङ्गानि-

उद्धात्यकावलगिते प्रपश्चत्रिगते छलम् ॥८९॥ वाक्केल्यधिवले गण्डमवस्यन्दितनालिके। असत्मलापव्याहारमृदवानि त्रयोदश ॥ ९० ॥ वीध्यश्दि U; G. 3. 19

१४६ अलंकारसंग्रह:

उद्धात्यकम् - गूढार्थपदपर्यायमाला प्श्नोत्तरस्य वा। यत्रान्योन्यसमालापो द्वेधोद्धात्यं मतं यथा ॥ ९१ ॥ "मानवती-अय्ये कादंबिणि, आअदो तुह कालो। (आर्ये कादम्बिनि, आगतस्तव कालः ।) कादम्बिनी-वत्से मानवति, अत एव खल्वहं विहरामि। किंतु अकाले डप्ययं राजहंस: प्रविष्ट इति विचारयामि। राजा-(समन्तादवलोवय अनाकलितविहङ्कविहार: स्वगतम्) वचन मिदमात्मविषयं वर्णितमनयावधार्यते युक्त्या। प्रमदानामनुराग: प्रायः प्राप्तेरपि प्रियं तनुते ॥ मानवती-अय्ये, राअहंसो कहिं दिट्ठो? (आर्ये, राजहंस: कुत्र दृष्टः१) कादम्बिनी-वत्से, तव मानसे। मानवती-अय्ये, मत्तासि। (आर्ये, मत्तासि।)" "का क्लाघा गुणिनां क्षमा परिभवः को यः स्वकीयैः कृतः किं दुःखं परसंश्रयो जगति कः श्राष्यो य आश्रीयते । को मृत्युत्र्यसनं शुचं जहति के यैरनिर्जिताः शत्रवः कविज्ञातमिदं विराटनगरे छन्नस्थितैः पाण्डवैः ।" अवलगितम्- यत्रैकत्र समावेशात्कार्यमन्यत्प्रसाध्यते। प्रस्तुतेऽन्यत्र वा तत्स्याद् द्विधावलगितं यथा:। ९२।।

नवम: परिच्छेद: १४७

"राम :- लक्ष्मण, तातवियुक्तामयोध्यां विमानस्थो नाहं प्रवेष्ठुं शक्रोमि । तदवतीर्य गच्छामि। (इत्यवतीर्य कतिचित्पदानि गत्वा निरूप्य) *कोऽयं सिंहासनस्याधः स्थितः पादुकयोः पुरः । जटावानक्षवलयी *चामरी च विगजते॥।" "विदूषक :- (अपवार्थ) वअस्स, मह कंठे 'कासेण कंदूदि होदि। रकिं कादव्वं ? (वयन्य, मम कण्ठे काशेन कण्डतिर्भवति। कि कर्तनयम्?) राज :- (सानुनयन) वयन्य, सकर्पूरं ताम्बूलं चर। तावता कण्ठ- 'कण्डूतिर्निवर्तते। ताम्बूलं चेदम्।"

प्रपभ् :- असद्भूतं मिथः स्तोत्रं प्रपश्चो हास्यकृदथा।

"राजा-वयन्य, त्वया वयमतिसंहिताः । विदूषक :- वअस्स, तुए एव्व सिक्खिदणेवुणो तुह एव्व कहं अदिसंदाणं कप्पेमि। किंदु, घडेमि अण्णेण परस्स जाअं मुणीण मोएमि वदं मुहुत्ते। मणस्सिणीणं विहडेमि माणं तुह प्पहावेण तणोमि सव्चं6॥" (वयस्य, त्वयैव शिक्षितनैपुणस्तवैव कथमतिसंधानं कल्पयामि। किंतु, 1 कोडपि A. *चारुरेव U; G 3. S. *कोणेण U; G 3. * कण्डूः U ; G 3. *णूणं S.

१४८ अलंकारसंग्रह:

घटयाम्यन्येन परस्य जायां मुनीनां मोचयामि व्रतं भुहरते। मनस्वििनीनां विघटयामि मानं तव प्रभावेण तनोमि सर्वम् ।।)" त्रिगतम्- श्रुतिसाम्यादनेकार्थयोजनं त्रिगतं त्ह ॥ ९३ ।। नटादित्रितयालापः पूर्वरङ्ग मतं यथा। "नटी-अय्य, तह होदु। (आर्य, तथा भवतु) सूत्रधार :- (आकाशमवलोक्य) विलोलविधयुल्लतिकावरत्रा विनिःसरद्वारिमदप्रवाहाः । घनद्विपा गर्जितबृंहिताव्याश्चरन्ति खे चातकचश्चरीकाः ॥" छलनम्- प्रियाभैरमियैर्वाक्यैर्विलोभश्छलनं यथा॥ ९४ ॥ "राजा-(सोत्पासम्) समसुखदुःखः संप्रति सखा ममान्योडस्ति कस्त्वया सदृशः । यदमुष्मिन्नपि यतसे कार्ये साहाय्यमेवमाचरितुम् ॥" वाकेली- विनिवृत्यास्य वाक्केली द्विख्ित: प्रत्युक्तितो यथा। "मानवती-अय्ये कादंबिणि, अणिसं पि मअरकेदू अयमणिवारिदवेरहृदुत्साहो। तं पि दहेर्त्कि मं विअ दाहो एक्रेण तेण दुव्वज्जो ।। (आयें, कादम्बिनि, अनिशमपि मकरकेतुरयम निवारितवैरहृदुत्साहः। तमपिं दहेर्क्कि मामिव दाह एकेन तेन दुर्बार्य:।

नवम: परिच्छेद: १४९

कादम्चिनी- मन्मथो ननु मात्सर्यात्तद्रूपविजितस्तव। तापं तनोति नामुष्य नान्यथा कथमागतः । मानवती-अय्ये, सो एव्व सव्बत्त दीसइ। कहं णाअदो! (आर्ये, स एव सर्वत्र दृश्यते। वथ नागतः ?)"

अधिबलम्- अन्योन्यवाक्यैरत्युक्ति: स्पर्धयाधिबलं यथा।। ९५। "भीम :- सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः ।" इत्युपक्रमे, "अरे नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः । किंतु, द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुप्तं बान्धवास्त्वां रणाङ्गणे।

गण्डम्- गण्डं प्रस्तुतधिकारि भिन्नं वेगोदितं यया। "कादम्बिनी-वत्से, समागतः । मानवती-(सानन्दम्) अय्ये, कोडसौ? (आर्ये, कोडसौ ?) कादम्बिनी-तवानुजः । मानवती-(सविषादम्)"

१५० अलंकारसंग्रह:

गण्डमेदा :- अमुमेव्रान्यथा गण्डं प्राहुः पश्चविधं परे ॥ ९६ ॥ आकस्मिकमसंबद्धं संबद्धमित्र यत्पदम्। वाचामन्ते स गण्डः स्याद्भाव्यनिष्टार्थसूचकम् ॥९७॥ प्रतिहारो रहो हर्ष: प्रतिभा व्याहतोऽपि च।

प्रतिहार :- प्रतिक्रियान्वितो यग्तु प्रतिहारो मतो यथा ॥ ९८ ॥ "को मां हन्तुं समर्थः स्यादित्युक्तो रावणेन तु। राक्षसो राम इत्याह किं राम इति चोदितः ॥ पुनराह यदा राम: कदाचिदुपयास्यति। दूरीकृत्य परं मोहादशिवां वाचमाहरत् ।।"

रह :- आत्मानं निर्दिशेद्यस्तु स रहोगण्ड उच्यते। "यथा दुर्योधनो भीमं हन्तीत्याशयवान् भ्रमाद्। प्राह दुर्योघनं भीमो हन्तीति कुरुनायकः ॥"

हर्ष :- उत्सवोच्छूकरोमाश्चः प्रविश्यामोदकृद्वचः ॥९९॥ भाषते भावि यत्रासौ हर्षगण्डः स्मृतो यथा। "केनाप्यर्थेन कंसस्येत्युक्तवत्येव यादवे। नृत्यन्नानर्तकोऽप्याह दारको जातवानिति॥"-

नवम: परिच्छेद: १५१

प्रतिभा- उक्तमन्यार्थमन्येन वचोऽन्यार्थ प्रकल्पयेत ॥ १००॥ सामान्यपदसामर्थ्यात्स गण्डः प्रतिभा मता। "यो जातोऽन्यत्र योऽन्यत्र वर्धितो मधुसंभवः'। परपुष्टः स संक्रुद्धो मार्यत्यनिवारितः । इत्युत्कण्ठितया प्रोक्तं कंसेनाहितमन्यथा ।"

व्याहत :- द्वयर्थों वाक्यस्य विन्यासो शुभाशुभसमन्वितः ॥ १०१॥ प्रत्यक्षं प्रोच्यते यत्र गण्डः स व्याहतो मतः । "यथा देवमुनिस्तत्र दानवं कंसमत्रवीत्। सभृत्यबलवीर्यस्य प्राप्तोडस्मि भवतः क्षयम् ॥"

सवस्यन्दितम- प्रसक्तस्यान्यथा व्याख्या यत्रावस्यन्दितं यथा ॥ १०२॥ "सीता-जाद, कलं खु तुम्हेहिं अजुज्झाए गंतत्वं। तर्हिं सो राआ विणएण णमिदव्वो। (जात, कल्यं खलु युवाभ्यामयोध्यायां गन्तव्यम्। तत्र स राजा विनयेन नन्तव्यः ।) लव :- किमावाभ्यां राजोपजीविभ्यां भवितव्यम्? सीता-जाद, सो खु तुम्हाणं पिदा। (जात, स खल्ठ युवयोः पिता ।) * यदुपुत्रस्य मधोर्वशे जातः

१५२ अलंकारसंग्रहः

लव :- किमावयो रघुपतिः पिता ? सीता-(साशङ्म्) ण हु तुम्हाणं, सअलाए एव्व पुहवीए। (न खलु युवयोः, सकलाया एव पृथिव्याः ।)" नालिका- बहुमपश्चसंयुक्ता हास्यलेशसमन्विता। रहेलिकेव गूढार्था नालिकेत्युच्यते यथा॥ १०३॥ "राजा-(पुरतो निर्वर्ण्य) वल्लरी किमुत वामलोचना दूरतो वसति दृष्टिवर्तिनी। वायुना चलति किंनु नर्तिता मन्मुखी मदनवेदनासहा। विदूषक :- वअस्स, मए विणिच्चिदम्। (वयस्य, मया विनिश्चितम् ।)"

असत्प्रलाप :- असंबद्धकथापायोऽसत्मलापो यथोत्तरः।, विरहोन्मत्तवालादिभाषणेषु मतो यथा ॥ १०४ ॥ "हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्त्वया हता। विभावितैकदेशेन स्तेयं यदभियुज्यते ।" "भुक्ता हि महागिरयः स्नातोऽहं वहिना पिबामि नभः । हरिहर हिरण्यगर्भा मम पुत्रास्तेन नृत्यामि ।।" "अचिष्मन्ति विदार्य वक्त्रकुहराण्या सृक्कणो वासुके- स्तर्जन्या विषकर्बुरान् गणयतः संस्पृश्य दन्ताङ्कुरान्। एकं पञ्च नवाष्ट सप्त षडिति व्यत्यस्तसंख्याक्रमा वाचः शक्तिघरस्य शैशवकलाः श्रेयांसि पुष्णन्तु वः ।।"

नवम: परिच्छेद: १५३

व्याहार :- अन्यार्थ एव व्याहारो हास्यलेशकरो यथा। "(लास्यप्रयोगावसाने मालविका निर्गन्तुमिच्छति) विदूषक :- मा दाव। उवदेससुद्धा णिग्गमिस्ससि।

इत्युपक्रमेण, (मा तावत्। उपदेशशुद्धा निर्गमिष्यसि ।)"

"गणदास :- (विदूषकं प्रति) आर्य, उच्यतां यस्त्वया क्रमभेदो लक्षितः । विदूषक :- पढमप्पयोगे बम्हणस्स पूआ होदि। सा ताए ण किदा। (प्रथमप्रयोगे ब्राह्मणस्य पूजा भवति। सा तया न कृता ।) (मालविका स्मयते)" मृदवम्- दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मृदवं यथा॥ १०५ ॥। "कष्टं खलु विप्रकुले जननं कष्टं च भार्यया विरहः । धन्याः शूद्रा एषां दारपरिग्रहणमल्पमूल्येन ।।" एवं दिशि विधातव्या द्वित्रिपात्रमयोजिता।

अङ्कः- 'उत्सृष्टिकाङ्के प्रख्यातं वृत्तं बुद्धथा प्रयोजयेत् ॥ १०६ ॥ रसस्तु करुण: स्थायी नेतारः प्राकृता नराः। भाणवत्संधिव्वन्यद्गैर्युक्त: स्त्रीपरिदेवितैः ॥ १०७॥ वाचा युंद्धं विधातव्यं तथा जयपराजयौ। *अङ्कस्येवोत्सष्टिकाङ्क इति नामान्तरम्। 20

१५४ अलंकारसंग्रह:

ईहामृग :- मिश्रमीद्ामृगे वस्तु चतुरङ्कस्त्रिसंधिमान् ॥ १०८ ॥ नरदिव्यावनियमान्नायकपतिनायकौ। ख्यातौ धीरोद्धतावन्त्यो विपर्यासदयुक्तकृत् ॥ १०९॥

शृङ्गाराभासमप्यत्र किचित्किचित्मदर्शयेत् ॥ ११० ॥ संरम्भं परमानीय युद्धं व्याजान्निवारयेद्। वधं प्राप्तस्य कुर्वीत परं नैव महात्मनः ॥ १११ ॥ कैशिकीवृत्तिरहितो हास्यशृङ्गारवर्जितः । अत्र षण्नायकानन्ये वदन्तीहामृगे नरान् ॥ ११२॥ नाटिका- लक्ष्यते नाटिकाप्यत्र मिश्रवस्तुसमाश्रया। तत्र वस्तु प्रकरणान्नाटकान्नायको नृपः ।। ११३ ।। प्रख्यातो धीरललितः शृङ्गारोऽङ्गी सलक्षणः । देवी तत्र भवेज्ज्येष्ठा प्रगल्भा नृपवंशजा ॥ ११४॥ गम्भीरा मानिनी कृच्छात्तद्वशान्नेवसंगमः । पाप्या तु तादृशी मुग्धा दिव्या वातिमनोहरा ॥ ११५॥ अन्तःपुरातिसंबन्धादासन्ना श्रुतिदर्शनैः। अनुरागो नवावस्थो नेतुस्तस्यां यथोत्तरम् ॥ ११६ ।। नेता तत्र प्रवर्तेत देवीत्रासेन वञ्चितः । कैशिक्यङ्गैश्रतुर्भिश्र युक्ताङ्कैरिति नाटिका ।। ११७।। सट्टकम्- सट्टकं नाटिकावत्स्यात्कित्वेतत्माकृतैः कृतम्।

नवम: परिच्छेद: १५५ प्रवेशकविहीनं च शृङ्गाराद्भुतभूषितम् ॥ ११८॥ चतुर्यवनिकं कार्ये वयस्यान्तं प्रकीर्तितम्। त्रोटकम्- दिव्यमानुषसंयोगो यत्राङ्केडड्े विदुषकः ॥ ११९ ॥ त्रोटकं नाम तज्ज्ञेयं गूढनाटकलक्षणम्।

सप्ताङ्कं स्तम्भितारम्भस्त्वष्टाङ्कं मदलेखिका'। मेनकानहुषाख्यं स्यान्नवाङ्कं प्ररिकीर्तितम् ॥ १२१ ॥ प्रकीर्त्यते परं प्राजैः पश्चाङ्कं विक्रमोर्वशी। प्रेक्षणकम्- गर्भावमर्शहीनं वा मुखनिर्वहणान्वितम् ॥ १२२ ।। सूत्रधारविहीनं च सर्वद्ृत्तिसमाश्रितम्। नियुद्ध संफेटयुतं परिवर्तकभूषितम् ॥ १२३ ॥ मागधी शौरसेनी वा हीननायकचेष्टितम्। नेपथ्ये गीतनाटयं च परत्रैव प्रयोजनम् ॥ १२४ ॥ अप्रवेशकविष्कम्भमेकाक्क प्रेक्षणं विदुः। निदर्शनममह ज्ञेयं वस्तु वालिवधादिकम् ॥ १२५॥ गोष्ठी- अथ गोष्ठी मतैकाङ्का कैशिकीवृत्तिशालिनी। कामशृङ्गारसंयुक्ता पश्चषड्योषिदन्विता ॥ १२६ ॥ माकृतैर्नवभि: पुंभिर्दशभिर्वाप्यलंकृता। 2मदनळेखा, A 2.

१५६ अलंकारसंग्रह्ः गर्भावमर्शसंधिभ्यां शून्या नोदात्तवाक्कृता ॥ १२७ ॥ निदर्शनं रैवतमदनिकाख्यमिहोदितम्। भाणिका- अथ स्याद्ाणिकोदात्तनायिकैंकाङ्कभूषिता ॥ १२८॥ शक्ष्णनेपथ्यभाङमध्यपुरुषा च प्रकीर्तिता। कैशिकीभारतीपाया त्वङ्गैः सप्तभिरुज्ज्वला ॥ १२९ ॥। भाणिकाङ्गानि- उपन्यासोऽथ विन्यासो विबोध: साध्वसं तथा। समर्पणं चानुदृत्ति: संहारश्वापि सप्तमः ॥१३० ॥ प्रसङ्गात्कार्यकथनमुपन्यासः प्रकीर्तितः निर्वेदवाक्यव्युत्पत्तिस्तत्र विन्यास उच्यते॥ १३१॥ विबोधो भ्रान्तिनाशः स्यान्मिथ्याज्ञानं तु साध्वसम्। समर्पणमुपालम्भवचः स्यात्कोपविद्धया ॥ १३२॥ अनुद्टत्तिनिंदर्शनस्योपन्यासः प्रकीर्तितः । समापनं तु कार्यस्य संहार इति कीर्तितः ॥ १३३ ॥ मुखनिर्वहणोपेता कामदत्ता निदर्शनम्। संलाप :- शृङ्गारहास्यरहितः संलाप इति कीर्तितः ॥ १३४॥ पुरोपरोध संग्रामविद्रवैः कपटैर्युतः । कैशिकीभारतीहीनो भवेत्पाषण्डनायकः ॥। १३५।। हीनोपनायकयुतः इ्मशानादिसमाकुलः। संलापाङ्गानि- सप्तर्विशतिरङ्वानि भवन्त्यस्य यथोच्यते॥ १३६ ॥

नवम: परिच्छेद: १५७

उत्कण्ठा चावहित्या च प्रयत्रो ग्रथनं तथा। आशंसा तर्कसंदेहतापोद्वेगाश्च सुग्धता ॥ १३७ ॥ आलस्यं प्रतिपत्तिश्च विलापो वाक्यमेव च। साधनानुगमोच्छासविस्मयाश्च चमत्कृतिः ॥ १३८ ॥ विस्मृतिलोंभसंफेटौ वैशारद्ं प्रबोधनम्। आश्वासश्र प्रहर्षश्र प्रसत्तिरिति कीर्तितः ॥ १३९॥ सलक्षणोदाइरणं व्यक्तत्वान्ात्र दर्शितम्। शेषं नाटकवत्सर्वे संलापः समुदाहृतः ॥ १४० ॥ निदर्शनं कनकवतीमाधवं समवेक्ष्यताम्। प्रस्थानम्- दासादिनायकं दासीनायिकं द्वयङ्कमीरितम् ॥ १४१ ॥ कैशिकीव्ृत्तिबहुलं बहुताललयान्वितम्। सुरापानसमायुक्तं तथा हीनोपनायकम् ॥ १४२ ॥ विलासोद्िष्टसंयुक्तं प्रस्थानमिति कीर्तितम् निदर्शनमिह ज्ञेयं शृङ्गारललिताह्यम् ॥१४३॥ काव्यम्- काव्यमारभटीहीनमेकाङ्क हास्यसंकुलम्। गर्भावमर्शसंधिभ्यां हीनं शृक्कारभूषिनम् ॥ १४४ ॥ खण्डमात्रा द्विपदि काभ प्रतालैरलंकृतम्। उदाच्ोक्तिसमायुक्तं बहुताललयान्वितम् ॥१४५॥ निदर्शनं तु काव्यस्य विज्ञेयो माधवोदयः । हल्लीसकम्- इल्लीसकं तु सप्ताष्टदशस्त्रीजनसंकुलम् ॥ १४६ ॥

१५८ अलंकारसंग्रह:

संप्रयोज्यैकपुरुषं कैशिकीटृत्तिभूषितम्। एकाङ्कं स्यादुदात्तोक्तिबहुताललयान्वितम्॥ १४७॥ निदर्शनं भवेदस्य केलिरैवतकं मतम्।

रासकम्- अथ रासकमेकाङ्कं सूत्रधारेण वर्जितम् ॥ १४८ ॥ सुश्िष्टनान्दीसहितं पञ्चपात्रं द्विसंधिकम् । पूर्णे भाषाविभूषादयैर्भारतीकैशिकीयुतम् ॥ १४९ ॥ वीथ्यङ्कमण्डितं मुख्यनायिकं ख्यातनायकम्। उदात्तभावविन्याससंश्रितं चोत्तरोत्तरम् ॥। १५० ।। गर्भावमर्शशून्यं च यथा स्यान्मेनकाद्विजम्। श्रीगदितम्- करुणं स्त्री समासीना गायेद्यत्र पठेदपि॥ १५१ ॥ एकाङकं भारतीपायं तच्छ्रीगदितमुच्यते। गर्भावमर्शरहितं प्रख्यातोदात्तनायकम् ॥ १५२ ।। प्रसिद्धनायकं ज्ञेयं यद्वत्क्रीडारसालकम्। लासिका- भृङ्गारबहुलैकाक्का त्रिसंधिर्न्यूननायिका ॥ १५३ ॥ स्वल्पनृत्ताल्पनेपथ्या पीठमर्देन भूषिता। विदूषकविटोपेता दशलास्याङ्गभूषिता ॥१५४॥ लासिका सा समुद्िष्टा यथा वीणावती मता। दुर्मल्िका- दुर्मल्ली चतुरङ्का स्यात्कैशिकीभारतीयुता । १५५ ।।

नवम: परिच्छेद: १५९

विगर्भा नागरनरा न्यूननायकभूषिता। त्रिनाडि: प्रथमाङ्क: स्याद्विटक्रीडामयो भवेत् ॥ १५६ ॥ द्वितीय: पञ्चनाडि: स्याद्विदूषकविलासवान्। षण्नाडिकस्तृतीयस्तु पीठमर्दविलासवान् ॥ १५७ ॥ चतुर्थों दशनाडि: स्यादङ्कः क्रीडितनागरः। निदर्शनं भवेदत्र यथा बिन्दुमती मता ॥ १५८ ॥

नाट्यरासकम्- नाट्यरासकमेकाङ्कं बहुताललयात्मकम्। हास्यशृङ्गारसंयुक्तं दशलास्याङ्गभूषितम्॥ १५९ । उदात्तनायकं चैव पीठमर्दोपनायकम्। द्वितीयसंधिशून्यं स्याद्वाससज्जात्र नायिका ॥ १६० । निदर्शनं दर्शनीयं स्याद्विलासवती यथा।

उल्लाप्यम्- उल्लाप्यं दिव्यचरितं मुखनिर्वहणान्वितम् ॥ १६१॥ भृङ्गारहास्यकारुण्ययुतमेकाङ्कभूषितम्। बहुपुस्तं गीतमयं चतुरोज्ज्वलनायकम् ॥ १६२॥ 'नाट्यपबन्धनिकुरुम्बमिदं विभाति दानं त्वदीयमिव मन्नधरातलेन्द्र ॥ १६३। इति श्रीमदमृतानन्दयोगिप्रवरविरचिते ऽलंकारसंग्रहे रूपकनिरूपणं नाम नवमः परिच्छेदः ।

अस्य श्लोकस्यापरमर्ध न दृश्यते।

दशमः परिच्छेद: नाट्यालंकारा :- सिद्धि: प्राप्तिर्विचारश्वानुनयस्तदनन्तरम्। उदिष्टिमपि दाक्षिण्यं प्रसिद्धिर्गर्ईणं तथा ।। १ ।। पश्चात्तापः स्पृद्ा क्षोभ आक्रन्दः परिहारकम्। नीतिरुत्तेजनं शोभाभिमान: संशयस्तथा ॥ २॥ तुल्यतर्कोऽक्षमा चैव व्यवसायो विमर्शनम्। युक्ति: प्रोत्साहनं चैव साहाय्यं च निवेदनम्॥ ३ ॥ अभिज्ञानं च पृच्छा चातिशयो गुणकीर्तनम्। इति त्रिशदलंकाराः प्रायो नाटथेषु संगताः ।।४ ।। सिद्धि :- सिद्धिरिष्टार्थसंसिद्धेरनेकेषामुदाहृतम्। यथा- "हे भूतधात्रि यदि तावदहं विशुद्धा तन्मे वरं त्वमिह देहि वृणे वरं च । हे विष्णुवासवमहेश्वरचन्द्रसूर्या जन्मान्तरेषु भविता प्रभुरेव राम: ।।" 1विषयोऽयं नाव्यशाख्े षोडशाध्याये विस्तरेणोपवर्णितः, निर्णयसागरमुद्रितपुस्तके १६९ तमे पृष्ठे दष्टव्यः।

दशम: परिच्छेद: १६१

प्राप्ति :- प्राप्तिः सा समुदायस्य ज्ञानं यच्चैकदेशतः ॥ ५॥

यथा- "हुंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्या हता त्वया। संभावितैकदेशेन स्तेयं यदभियुज्यते ॥"

विचार :- विचारः स हि विज्ञेयः संशये निर्णयस्तु यः ।

यथा- "असंशयं क्षत्त्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः । सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ।"

अनुनय :- वचसा कर्मणा प्रीतिर्यस्मिन्ननुनयो हि सः ॥ ६ ॥

यथा- "परिग्रहबहुत्वेडपि द्वे प्रतिष्ठे कुलस्य मे । समुद्ररशना चोर्वी सखी च युकयोरियम्।।"

उद्दिष्टम- उदिष्टं स्यात्परोक्षे च प्रत्यक्षे चार्थकीर्तनम्।

परोक्षे यथा- "तस्मिन् जीवति दुर्घर्षे हतमप्यहतं बलम्। तस्मिस्तु गमितप्राणे जीवन्तोडपि मृता वयम् ॥" 21

१६२ अलंकारसंग्रह्द:

प्रत्यक्षे यथा-

यथा- "हा धिक् प्रियतमा सेयं दुःसंस्थानमलीमसा। सर्वथा प्रत्यभिज्ञेया मूर्तीभवति तद्यथा ।"

दाक्षिण्यम्- दाक्षिण्यं श्षक्ष्णया वाचा परचित्तानुवर्तनम्॥७॥ "प्रसाधय पुरी लक्कां राजा त्वं हि विभीषण। आर्येणानुगृहीतोऽसि निर्विध्नः सिद्धिमन्तरा ॥"

प्रसिद्धि :-

यथा- "सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ। स्वयं वृतः पतिर्द्वभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः ।।"

ग्हणम्- तद् गईणं भवेद्यत्तु दोषोद्देदेन कुत्सनम् ॥ ८ ॥

यथा- "अन्यासक्तमवध्यं च निश्नन् क्षात्त्पराङ्मुखः । न कथं लक्ष्मणो धन्बी लज्जते हृदयादपि॥"

पश्चात्ताप :- पश्चात्तापोऽनुतापस्तु कृत्वाकार्ये तु यो भवेत्।

दशम: परिच्छेद: १६३

"('प्ुवगप्रवरं) निन्नन् आ्रातृयुद्धाभियोगिनम्। अहं सूर्यकुलस्याद्य कलङ्कः किं कृतं मया ॥"

स्पृहा- स्पृहा यस्त्वभिलाषः स्याद्वस्तुनो रामणीयके।। ९ ॥

यथा- "जीवत्सु तातपादेषु नवे दारपरिग्रहे। मातृभिश्चिन्त्यमानानां ते हि नो दिवसा गताः ॥।"

क्षोम :- अधिक्षेपवचोयुक्तः कोपजः क्षोभ उच्यते।

यथा- "त्वया तपस्विचाण्डाल प्रच्छन्नवधवर्तिना। न केवलं हतो वाली स्वात्मा च परलोकतः ॥"

आक्रिन्द :- शोकपलाप आक्रन्दो नाट्यविद्धिरुदीरितः ॥ १० ।।

यथा- "हा विधे नष्टपक्षेण मय्येव परिवर्तसे। हतस्तातो हता पत्नी ब्राता च निहतो युधि।"

परिहार :- परिहारः स विज्ेयः कृतानुचितमार्जनम्। 1 मातृकार्यां पदमिदं विल्यप्तमू। तथाप्यौचित्यादुन्नीय संयोजितम्।

१६४ अलंकारसंग्रह:

यथा- "प्राणप्रयाणदुःखार्त उक्तवानस्म्यनक्षरम् । तत्क्षमस्व विभो किंच सुग्रीवस्ते समर्पितः ॥" नीति :- न्यायानुद्टत्तिरेवात्र नीतिरित्युच्यते यथा ॥ ११ ॥ "स््नेहं प्रति न पुत्रेषु विशेष: कश्चिदस्ति मे। किंतु न्यायं पुरस्कृत्य मया ज्येष्ठोऽभिषिच्यते ॥"

उत्तेजनम्- उत्तेजनं तु कार्यार्थ यत्रानक्षरमुच्यते।

यथा- "इन्द्रजिच्चण्डवीयोंडसि नाग्नैव बलवानसि। कः प्रच्छन्नस्वरूपेण युध्यतेऽस्मद्धयाकुलः ॥" शोभा- सिद्धे: पदं समं श्िष्टं साध्यं शोभाभिधीयते ॥ १२ ॥ यथा- "सद्वंशसंभवः शुद्धः कोटिदोऽपि गुणान्वितः । कामं धनुरिव क्रूरो वर्जनीयः सतां प्रभुः॥" अभिमान :- अभिमानोऽपरित्यागो दर्पदुःखसुखस्य च। यथा --- "खरेन्द्र जिद्दूषणकुम्भकर्णा गताः किमेतेन गता गतास्ते। अहं च गच्छामि यदि प्रणाशं तथापि सीतां न समर्पयामि।।"

दशम: परिच्छेद: १६५

संशय :- अनिश्रयेन वाक्येन समाप्तिः संशयो यथा ॥ १३ ॥।

"इयं स्वर्गाधिनाथस्य लक्ष्मीः किं यक्षकन्यका । अथवा विपिनस्यैव देवता किमु पार्वती ॥"

तुल्यतर्क :- स्यादुत्मेक्षादिसंपन्नस्तुल्यतर्कस्तु तद्यथा। "तरङ्कम्रूलताफेनं दुकूलमिव बिम्रती। मन्ये परिणता सेयं सरिद्धावेन भामिनी ॥ "

अक्षमा- अक्षमा त्वहितानां या परिभूतिर्न सहयते ॥ १४॥

यथा- "सीताहरणदुर्वृत्तपरिपाकफलोन्मुखः । स्वकुलस्यान्तकः स त्वमाशराग्रे भवामि ते।।"

व्यवसाय :- कार्याद्यध्यवसायो यस्तन्निश्रयपरं वचः ।

यथा- " कियन्मात्रमकूपारः कियन्मात्रं च सा पुरी। कियन्मात्रं दशास्योडपि क्रुद्धस्य मम धन्विनः ॥" विमर्श :- विमरशों दुःखदीनानामनिष्टफलनिश्चयः ॥१५।।

१६६ अलंकारसंग्रह्:

यथा- "विद्वान् प्रणाशं समरे स्वयं च न तावदात्मानमहं ब्रवीमि। महामुनेर्विश्रवस: कुलेडस्मिन् निवापबीजं किमपीह न स्यात् ।"

युक्ति :- अवधारणमर्थस्य केनचिद्युक्तिरिष्यते।

यथा- "यदि समरमपास्य नास्ति मृत्यो- र्मयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वम्॥"

प्रोत्साहनम्- प्रोत्साहनं स्यादुत्साहगिरा कस्यापि योजनम् ॥ १६ ॥

यथा- "कालरात्रिकरालेयं स्त्रीति कि विचिकित्ससि। तज्जगत्त्रितयं त्रातुं तात ताडय ताडकाम्।।"

साहाय्यम्- साहाय्यमानुकूल्येन कार्ये कस्यापि योजनम्।

यथा- "रन्ध्राणि तु सजातीयो दुर्लक्षाण्यपि पश्यति। इन्द्रजिन्निधनं नाथ लक्ष्मणानुचरे मयि॥"

दशम: परिच्छेद: १६७

निवेदनम्- भूतस्य कथनं भाविसूचनाय निवेदनम् ॥ १७ ॥

यथा -- "वानरः क्षत्त्रियः कोडपि शत्रु: क्षुद्रो न गण्यताम्। वालिनं कार्तवीर्य च स कथं विस्मृतो भवान् ।।"

अभिज्ञानम- अभिज्ञानं यदुद्ोध: पूर्वदृष्टस्य केनचित्।

यथा- " आकृतेः किंचिदुल्लेखो विभावयति लक्षणम्। महतोपष्ठवेनैव पीडितं चन्द्रमण्डलम् ।"

पृच्छा -- पृच्छान्वेषणमर्थस्य स्यादर्थाभ्यर्थनापरम्॥ १८॥

यथा- "भवद्धिः सर्वाङ्प्रकृतिरमणीया कुलवधू- रिहास्ते दृष्टा वा विदितमथवास्याः किमु भवेत्। वयोऽवस्थां तस्याः शृणुत सुभगो यत्र मदनः प्रगल्भव्यापारश्चरति हृदि मूर्खेश्र वपुषि ।"

अतिशय :- गुणमेकस्य संकीर्त्य तस्यातिशयवर्णनम्। क्रियते यत्र वाक्यार्थः स स्यादतिशयो यथा।

१६८ अलंकारसंग्रह:

यथा- "विधायापूर्वपूर्णेन्दुमस्या मुखमभूद् ध्रवम्। धाता निजासनाम्भोजविनिमीलनदुःस्थितः ।।"

गुणकीर्तनम्- इष्टसिद्धौ गुणानां तु कीर्तनं गुणकीर्तनम् ॥ १९ ॥

यथा- "शिरोऽर्चितशिवः शौर्यवशीकृतजगत्रयः । सुरस्रीदुर्लभ: सोडहं मनस्वी च दशाननः ।।" नानाविधैरलंकारैर्नाव्यविद्या विभूषिता। मोदाय भवतो भूयान्मनसो मन्नभूपते ॥ २० ॥

नाट्यालंकारनिर्णयो नाम दशम: परिच्छेदः ।

1 मोदाय कल्पता नित्यं भवतो मन्मभूपते A 2.

एकादशः परिच्छेद:

अथ चाटुपबन्धानां लक्षणं कथ्यतेऽधुना। मुक्तकादिविभाग :- मुक्तकं पद्यमेकं स्याद् द्विकं पद्यद्वयं मतम् ॥१॥ त्रिकं त्रयेण पद्यानां पञ्च रवानि पश्चकम्। अष्टकं गजमाला स्यान्नवकं रत्नमालिका ॥ २ ॥ दशभिर्दशकं मोक्तं द्वादशेन्दुकला स्मृता। सप्तविशतिपद्यानि नाम्ना तारावली मता ॥ ३ ॥ त्रिशता त्रिंशिका पश्चाशता पश्चाशिकेष्यते। शतेन शतकं मरोक्तमष्टोत्तरशतं परम् ॥४ ॥ वृत्तैरभिन्नैर्मिन्नैर्वा कार्यमेकं यथारुचि। काव्यमप्येकसर्गादि द्वात्रिशदवधि स्मृतम् ॥५ ॥

उदाहरणम्- अथोदाहरणादीनां लक्षणं कथ्यतेऽघुना। कल्पनीयानि पद्यानि सप्त सप्तविभक्तिभिः ॥६ ॥ संबोधनात्मिका चान्ते विर्भक्तिस्त्वष्टमी भवेत्। शक्करीपभृतीनि स्युश्छन्दांस्यस्य यथारुचि । ७॥ रीतिः प्रधाना गौडीया गतिः स्याद् द्रुतमध्यमा। ओजःप्रसाधनाः शब्दा: सानुप्रासाः कचित्कचित्॥८॥ विभक्तिघटना चात्र यथाकाम क्रमेण वा। 22

१७० अलंकारसंग्रह:

तत्रादं मालिनीवृत्तं जयेत्यादिसमन्वितम् ॥ ९ ॥ गद्यात्मकदलान्यष्टौ प्रत्येकं सयतीनि च। अन्ते तूत्कलिका कार्या समस्तैकपदात्मिका ॥ १० ॥ अन्ते पद्यसमायुक्ता यत्यनुपासशोभिनी। चतुरुत्कलिका स्याद्वा विभत्त्याभासलाञ्छिता ॥ ११ ॥ कलिकोत्कलिकामृष्टनव्यताललयक्रमा। प्रतिपद्यं भवेन्नेवनाम तत्तद्विभक्तिमत् ॥ १२ ॥

विभक्तिदेवता :- विराजन्ती कीर्तिमती सुभागा भोगमालिनी। कलावती कान्तिमती कमला जयवत्यपि ॥ १३ ॥ एता विभत्त्यघिष्ठात्र्यो देवताः कथिता बुधैः। ददत्येताः स्तुतिप्रीताः स्वस्वनामसमं फलम् ॥ १४॥ वाक्यमेकं च कर्तव्यमन्ते सार्वविभक्तिकम्। आर्यो वान्यतमां कुर्यात्कविश्रुत्याख्यया ततः ॥। १५ ।। अपाकृता प्राकृता वा प्राकृतोन्मिश्रितापि वा। देशिभिश्च पदैर्युक्ता भाषाणां चैव संचयैः ॥ १६ ॥ वंशवीर्यश्रुताद्यै्व युक्तोदाहरणं मतम्'। 1"य्रेन केनापि ताळेन गद्यपद्यसमन्वितम्। जयेत्युपक्रमं मालिन्यादि प्रासविचित्रितम्। तदुदाहरणं नाम विभक्त्यष्टकसंयुतम् । यत्रादौ जयेत्युपकमं मालिनीवृतं निगद्यते, अनन्तरम् अपिचेत्युपक्रम्याष्ट वाक्यानि सप्रासानि सतालानि प्रतिविभकि कथ्यन्ते, अनन्तरं विभक्त्याभासस्तदुदाहरणं नाम काव्यम्।" इति साहित्यकरुपद्रुमे लक्षणमुक्तम्।

एकादश: परिच्छेद: १७१

उदाहरणे नायका :- अमुष्य नायकाः प्रोक्ता देवा दैत्या महीसुराः ॥ १७॥ गुरवः क्षोणिपालाश्च सामन्ताः सचिवादयः । अडुली- विभक्तिसप्कयुता संध्या चैव विना कृता॥ १८ ॥। अड्डलीति समाख्याता सद्भिश्रादुविशारदैः। कल्याणी- केवलं कलिकासंगात्कल्याणीति निगद्यते ॥ १९ ॥

उत्फुल्लकवती- केवलोत्कलिकासंगादुत्फुल्लकवती भवेत्। फलोदाहरणम्- यस्यास्तूत्कलिकास्थाने केवलार्या प्रयुज्यते ॥ २० ॥ सा फलोदाहरणं वा स्यादार्यासङ्गान् भिद्यते। विभक्तिनामानि- केवला प्रथमा वाणी द्वितीया केवला झरी ॥ २१॥ तृतीया केवला वापी चतुर्थी केवला फणी। पञ्चमी केवला सारी षष्ठी मोरीति कथ्यते ॥ २२ ॥ सप्तमी खलिका प्रोक्ता संबुद्धि: सरसावती। भिन्नैर्वर्णैर्भिन्ननामसंभवे च तथा भवेत् ॥ २३ ॥ सर्ववाक्यं च कर्तव्यं कविनायकलाञ्छितम्।

नवमा णिक्यमाला- एषैव गद्यरहिता नवमाणिक्यमालिका ॥ २४॥

१७२ अलंकारसंग्रह:

नक्षत्रमाला- एषैव च त्रिगुणिता भवेन्नक्षत्रमालिका।

भोगावली- रसः शृङ्गार एव स्याद्भोगावल्याः प्रपञ्चने ॥ २५॥ अनुषङ्गेण मिलितो वीरोऽपि स्यात्कचित्कचित्। वर्णनीयाः क्रमात्साङ्गवीरभोगादयो गुणाः ॥ २६॥ आशी:पद्यसमायुक्ता प्रथमे विरतावपि। अष्टभिर्वा षोडशभिर्विशत्या वा पदैर्युता ॥ २७॥ दलानि षडू वा चत्वारि प्रत्येकं सयतीनि च। मध्ये भवेयुरथवा यमिताद्यक्षरैः कचित ॥ २८ ॥ गतेरपि प्रयोगः स्याद्यथारीति समृद्धितः । तत्तदर्थावसानेऽस्य विरतिः स्यात्पदे पदे ॥ २९ ॥ देव त्वं जय वीर त्वं धीर जीवादिकं पदम्। तत्तत्स्थाने प्राकृतादिभाषाभिर्विरुदाश्रितैः ॥ ३० ॥ भोगोपजृम्भितैर्गद्यपदयैः सेयं सपछ्ठवैः। *भोगावली च देशर्तुभावाङ्कज्ञानचातुरी॥ ३१॥। 1 पद परतो गद तच्च चतुर्भूतखण्डिकारुचिरम्। क्चन श्ङ्कलिका क्रमनियमव्याह्ारभासुराकारम्। तदनु च मात्रायतिभि: संहब्धा षड्दली भवेत्सरसा। तदनु च पूर्ववदेकं पद्यं यत्रैष एककः स्कन्घः॥

पट्टाभिषिक्कराजप्रवराई किंच देवताभ्युचिता। गौडीयरीतिसुभगा संबुद्धयन्तैः पदैः परं प्रचुरा। अर्थेर्मअलशंसिमिराकीर्णा भोगवर्णनाभरिता।

एकादश: परिच्छेद: १७३

बिरुदावली- वर्णयेद्वीरलब्घांथ्र तांस्तान् श्राध्यादिकान गुणान्। चतुर्भिर्लघुभि: पद्यमान्ते संमदकारिणी ॥ ३२ ॥ मङ्लानि फलानि स्युः प्रथमश्रवणादपि। वृत्तेनैकेन नेतारं वर्धयेदाशिषान्तिमे।। ३३ ॥। ग्रन्थसंख्या शतं षष्टिरत्र ख्यातोत्तमा बुघैः। भोगावलिसमायुक्ता देवानां भूयुजामपि॥ ३४॥ वर्णनेन परं विद्यात् प्रायशो बिरुदावलीम्'। द्वाभ्यां चतसृभिर्वापि पश्चभि: षड्भिरेव वा ॥ ३५॥। भाषाभिर्विहिताभिः स्याद्यदि वा देशभाषितैः । कुलक्रमागतैर्वापि स्वापदाननिदर्शकैः ॥ ३६॥ पदैरपि च सा यैः स्यात्तत्तदर्थविनाकृतैः। गम्भीरदेवधीर प्रमुखपदोज्ज्व लित गद्यपद्यान्ता। भोगोपकरणपूर्णऋतुमासदिना दिपूर्णभोगाढ्या।। प्रकटितनायकनामा प्रविमलिताशेषपद्यसंभिन्ना । आद्ये चान्त्ये च पद्ये विहिताशीर्वादवाक्यसंघटना ।। भोगावलीति कथिता कविभिश्वाटुप्रबन्धलक्ष्मजैः ।।" इति साहित्यकल्पद्रुमे लक्षणमुक्त्तम्। आदौ पद्यं परतो भवेयुरष्टौ च कोरकाः सरसाः। तदनु च चत्वार: स्युस्तालाश्वत्वारि पक्लवान्यनु च॥ एकोडयं स्कन्ध: स्याच्चतुर्मिरथवाष्टभिर्भवति। बिरुदावलीति कथिता विरुदैरवशागतेः समायुक्ता॥ स्मुजार्जितैश् बिरुदेस्तत्तद्वरणीशविजय संपक्षेः। अपि सार्वभौमदसैर्बिरुदैराटोपजुम्मितै: कथिता॥

बिरुदैर्यदि संघटिता बिरुदावलिरित्युदीर्यते कविमिः॥

१७४ अलंकारसंग्रह:

नानापुरातनक्ष्माभृद्धिरुदारोहणैरपि ॥ ३७॥

गुणिनां वर्णनैश्वापि विनयक्रमशालिभिः॥३८ ॥ गौडरीत्या विधातव्या सानुपासा सपल्लवा। आद्यन्तयोः स्यादार्या वा गाथा वा मङ्गलात्मिका ॥३९॥ इत्येवं लक्षणानि स्युर्लक्षणानीतराणि वा।

गुणावली- सद्गुणारोपणं यत्र नेतुः सैव गुणावली ।। ४० ॥ गुणा: परोपकारार्था वर्ण्याः सर्वे प्रधानतः। दलानि चाष्टौ चत्वारि सानुपासयतीनि च ॥ ४१॥ मात्राभिरथवा वर्णैः समानि स्युः परस्य च। तादग्वर्णानि सर्वाणि संस्कृतेन कचित्कचित् ॥। ४२।

गुणावल्यां रस :- अस्या: शृङ्गार एक: स्यात्कचित्तत्राद्युतो रसः । दलपङ्क्तिविरामेषु देवेत्यादिपदं न्यसेत् ॥ ४३ ॥ आदौ समासभूयिष्ठमन्ते स्याद् वृत्तगन्धि च। गद्याद्यपर मादद्यान्मध्ये हि पदमेव वा ।। ४४ ॥ पुरे जनपदे रम्ये देशे या गुणसंपदः। नेतारं वर्णयेत्ताभिरेषैव स्याद् गुणावली ।।४५ ।। 1 यधेवमेव रचिता विरुदव्यतिरिक्तसकलगुणपूर्णा ।। आहुर्गुणावलीं तां गुणगणगणनीयसकलमुनिनन्या। इति साहित्यकल्पप्ठमे लक्षणमुक्तम्।

एकादश: परिच्छेद: १७५

रगला- चतस्भिर्भवेत् षड्भिर्भाषाभिर्विलसत्क्रमम्। एकैकभापयैकैकं पद्यं सर्वविभक्तिभिः ॥४६ ॥ रगलापि तथापि स्यात्तत्र तत्र सपललुवा।

चक्रवालम्- श्लोकावाद्यन्तयोर्नेतृमङ्गलार्थौ न्यसेद् बुधः ॥४७॥ तिस्ृभिर्वाथ वृत्तं चेद्भापाभिर्मण्डलक्रमातू। उत्तमं चक्रवालं स्यादन्यूनानधिकं मतम् ॥४८ ॥ लोकोत्तरम्- रसादीन् वर्णयेद्भतिगुणकर्मानुसारतः । युक्तमेतद्विशेषेण सिर्द्धि च विजिगीषुभिः ॥४९ ॥ द्वात्रिशद्द्यसंयुक्तं गद्यायें: पल्लवैर्युतम्। चतुर्धा भिन्नरूपेण व्यस्तं सस्वरबन्धनम् ॥ ५० ॥ तालै्द्वादशभिर्युक्तं लोकोत्तरमुदाहृतम्। त्यागघोषणम्- 1 ...... परं वेश्यः स ....... ॥५१॥ त्यागादयो गुणा यस्यामूह्यन्ते कविभि: कृतौ। पूर्वाद्यास्तासु तत्रत्यानाहूया . . ।५२ ॥

...... गद्यमेकं चतुर्भिः पल्लवैर्युतम् ॥५३ ॥ चतुर्धैष समावृत्तं चतुरक्षरबन्धनम्। *अत्राक्षराणि मातृकार्यां म्रष्ठानि।

१७६ अलंकारसंग्रहः

आशीराद्यन्तयोः कार्या नेतुः पद्यद्वयेन तु ॥५४ ॥ एवं पद्ैश्र गद्यैश्र सा भवेच्यागघोषणम्'। चतुर्भद्रम्- अथ संख्या भवेत् षष्टिः शतं वा स्याद्विशेषतः ॥ ५५॥ अस्यास्तु सर्वे नेतारो भवेयुस्त्यागिनः सदा। गद्यं पद्यं च तालं च सानुतालं चतुर्विधम् ॥५६॥

स्याच्चतुर्धा च वृत्तं स्याच्चतुर्भद्रमितीरितम् ॥५७॥ चाटुपबन्धैस्त्वयि चारुकीर्तिरुदारवर्णैरुपलाल्यमाना । रक्ता सती राजगुरो विचित्रं मन्नक्षमानाथ मरालयुभ्रा ॥५८॥

इति श्रीमदमृतानन्दयोगिप्रवरविरचितेऽलंकारसंग्रहे चाटुप्रबन्धलक्षणं नामैकादशः परिच्छेदः । अलंकारसंग्रहः संपूर्णः ।

शुभमस्तु।

1 "पद्यं तदनु च गद्यं तदुपरि च त्रीणि पह्लवानि ततः। तत्त्यागघोषणं स्यादन्यत्सर्व यथाचतुर्भद्रम् ।।" इति साहित्यकल्पन्ठमे लक्षणमुक्तम्।

APPENDIX I

[Please refer to the footnote on page 132 of the text.]

नाट्यशास्त्रे पश्चमोऽध्यायः

"यस्माद्रङ्गप्रयोगोडयं पूर्वमेव प्रयुज्यते। तस्मादयं पूर्वरक्को विज्ञेयो द्विजसत्तमाः ॥७॥ अस्याङ्कानि तु कार्याणि यथावदनुपूर्वशः । तन्त्रीभाण्डसमायोगै: पाठ्ययोगकृतैस्तथा॥८॥ प्रत्याहारोऽवतरणं तथा ह्यारम्भ एव च । आश्रावणा वक्त्रपाणिस्तथा च परिघट्टना ।। ९॥ संघोटना ततः कार्या मार्गासारितमेव च। ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि तथैवासारितानि च ॥ १० ॥ एतानि तु बहिर्गीतान्यन्तर्यवनिकागतैः । प्रयोक्तृभिः प्रयोज्यानि तन्त्रीभाण्डकृतानि च ॥ ११ ॥ ततः सर्वैस्तु कुतपैः संयुक्तानीह कारयेत्। विघट्य वै यवनिकां नृत्तपाठ्यकृतानि तु ॥ १२ ॥ गीतानां मद्रकादीनां योज्यमेकं तु गीतकम्। वर्षमानमथापीह ताण्डवं यत्र युज्यते ॥ १३ ॥ ततश्चोत्थापनं कार्य परिवर्तनमेव च। नान्दी शुष्कावकृष्टा च रऋद्वारं तथैव च ।। १४।। 23

१७८ अलंकारसंग्रह:

चारी चैव ततः कार्या महाचारी तथैव च। त्रिकं प्ररोचना चापि पूर्वरक्के भवन्ति हि॥ १५ ॥ एतान्यङ्गानि कार्याणि पूर्वरङ्गविधौ द्विजाः । एतेषां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः ॥ १६ ॥ वुकपस्य तु विन्यासः प्रत्याहार इति स्मृतः । तथावतरणं प्रोक्तं गायकानां निवेशनम् ॥ १७ ॥ परिगीतक्रियारम्भ आरम्भ इति कीर्तितः । आतोद्यरञ्जनार्थ तु भवेदाश्रावणाविधिः ॥ १८ ।। वाद्यवृत्तिविभागार्थ वक्त्रपाणिर्विधीयते। तन्त्योज:करणार्थ तु भवेच्च परिघट्टना ॥ १९॥। तथा पाणिविभागार्थ भवेत्संघोटनाविधिः । तन्त्रीभाण्डसामायोगान्मार्गासारितमिष्यते ॥ २०॥ कालपातविभागार्थ भवेदासारितक्रिया। कीर्तनाद्ेवतानां च ज्ञेयो गीतविधिस्तथा ॥। २१ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि चोथापनविधिक्रियाम्। यस्मादुत्थापयन्त्यादौ प्रयोगं नान्दिपाठकः ॥ २२ ॥ पूर्वमेव तु रक्षेडस्मिस्तस्मादुत्थापनं स्मृतम्। यस्माच्च लोकपालानां परिवृत्य चतुर्दिशम् ।। २३ ।। वन्दनानि प्रकुर्वन्ति तस्माच्च परिवर्तनम्। आशीर्वचनसंयुक्ता नित्यं यस्मात्प्रयुज्यते ॥ २४ ॥ देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति संज्ञिता। अत्र शुष्काक्षररेव ह्यवकृष्टा ध्ुवा यतः ॥ २५ ।। तस्माच्छुष्कावकृष्टेयं जर्जरश्रोकदर्शिका । यस्मादभिनयस्तन्न प्रथमं अवतार्यते ॥ २६ ॥

APPENDIX I १७९

रञ्द्वारमतो ज्ञेयं वागञ्ञाभिनयात्मकम् । शृङ्गारस्य प्रचरणाच्चारी संपरिकीर्तिता ॥ २७।। रौद्रप्रचरणाच्चापि महाचारीति कीर्तिता। विदूषकः सूत्रधारस्तथा वै पारिपार्श्विकः ॥ २८॥ यत्र कुर्वन्ति संलापं तच्चापि त्रिगतं स्मृतम् । उपक्षेपेण कार्यस्य हेतुयुक्तिसमाश्रिता ॥ २९ ॥ सिद्धेनामन्त्रणा या तु विज्ञेया सा प्ररोचना । अतः परं प्रवक्ष्यामि ह्याश्रावणविधिक्रियाम् ॥ ३०॥ बहिर्गीतविधौ सम्यगुत्पत्ति करणं तथा। चित्रदक्षिणवृत्ते तु सप्तरूपे प्रवर्तिते ॥ ३१ ॥ सोपोहने सनिर्गीते देवस्तुत्यभिनन्दिते। नारदादैश्व गन्धवैंः सभायां देवदानवाः ॥ ३२॥ निर्गीतं श्राविताः सम्यग्लयतालसमन्वितम् । तच्छत्वा तु सुखं गानं देवस्तुत्यभिनन्दितम् ॥ ३३ ॥ अभवन् क्षुमिता: सर्वें मात्सर्याद्दैत्यराक्षसाः । संप्रधार्य च तेऽन्योन्यमित्यवोचन्नवस्थिताः ॥ ३४ ॥। निर्गीतं तु सवादित्रमिदं गृह्लीमहे वयम्। सप्तरूपेण संतुष्टा देवाः कर्मानुकीर्तनात् ॥ ३५ ॥ वयं गृह्लीम निर्गीतं तुष्यामोडत्रैव वै वयम्। ते तत्र तुष्टा दैत्यास्तु साधयन्ति पुनः पुनः ॥ ३६ ॥ रुष्टाश्वापि ततो देवाः प्रत्यभाषन्त नारदम्। एते तुष्यन्ति निर्गीते दानवाः सह राक्षसैः ॥ ३७॥ प्रणश्यतु प्रयोगोडयं कथ वै मन्यते भवान्। देवानां वचनं श्रुत्वा नारदो वाक्यमत्रवीद् ॥ ३८ ॥

१८० अलंकारसंग्रहः

धातुवाद्याश्रयकृतं निर्गीतं मा प्रणश्यतु। किंतूपोहनसंयुक्तं धातुवाक्यविभूषितम् ॥ ३९ ॥ भविष्यतीदं निर्गीतं सप्तरूपविधानतः । निर्गीतेनावबद्धास्तु दैत्यदानवराक्षसाः ॥। ४० ॥ न क्षोभं न विघातं च करिष्यन्तीह तोषिताः । एतन्निर्गीतमेवं तु दैत्यानां स्पर्धया द्विजाः ॥ ४१ ॥ देवानां बहुमानेन बहिर्गीतमिदं स्मृतम्। धातुभिश्चित्रवीणायां गुरुलध्वक्षरान्वितम् ॥ ४२ ॥ वर्णालंकारसंयुक्तं प्रयोक्तव्यं बुघैरथ। निर्गीतं गीयते यस्मादपदं वर्णयोजनात् ॥। ४३ ।। असूयया च देवानां बहिर्गीतमिदं स्मृतम् । निर्गीतं यन्मया प्रीक्तं सप्तरूपसमन्वितम् ॥ ४४॥ उत्थापनादिकं यच्च तस्य कारणमुच्यते। तुष्यन्त्यप्सरसस्तत्र कृतेऽवतरणे द्विजाः ॥ ४५ ॥ आश्रावणायां युक्तायां दैत्यास्तुष्यन्ति सर्वशः । वक्त्रपाणौ कृते चैव नित्यं तुष्यन्ति दानवाः ॥ ४६ ॥ परिघट्टनया तुष्टा युक्तया रक्षसां गणाः । संघोटनाक्रियायां च तुष्यन्त्यपि च गुह्यकाः ॥ ४७ ॥ मार्गासारितमासाद्य तुष्टा यक्षा भवन्ति हि। गीतकेषु प्रयुक्तेषु देवास्तुष्यन्ति नित्यशः ।।,४८।। वर्धमाने प्रयुक्तेते तु रुद्रस्तुष्यति सानुगः । तथा चोत्थापने युक्ते ब्रझ्मा तुष्टो भवेदिह ॥ ४९ ॥ तुष्यन्ति लोकपालाश्च प्रयुक्ते परिवर्तने। अस नान्दीपयोगेज्य कृते प्रीतो भवति चन्द्रमाः ॥५०॥

APPENDIX I १८१

युक्तायामवकृष्टायां प्रीता नागा भवन्ति हि। तथा शुष्कावकृष्टायां प्रीतः पितृगणो भवेत् ॥ ५१ ॥ रऋद्वारे प्रयुक्ते तु विष्णुः प्रीतो भवेदिह। जर्जरस्य प्रयोगे तु तुष्टा विन्नविनायकाः ॥५२॥ तथा चार्यो प्रयुक्तायांमुमा तुष्टा भवेदिह। रक्कप्रयोगमाचर्यै तुष्टो भूतगणो भवेत् ॥ ५३॥ आश्रावणादिचार्यन्तमेतद्वैवतपूजनम्। पूर्वरक्के मया ख्यातं तथा चाङ्रविकल्पनम् ॥५४॥ देवस्तुष्यति यो येन यस्य यन्मनसः प्रियम् । तत्तथा पूर्वरक्के तु मयो प्रोक्तं द्विजोत्तमाः ॥ ५५ ॥ सर्वदैवतपूजाहैं सर्वदैवतपूजनम्। धन्यं यशस्यमायुष्यं पूर्वरञ्कपवर्तनम् ॥५६॥ दैत्यदानवतुष्टयर्थ सर्वेषां च दिवौकसाम्। निर्गीतानि सगीतानि पूर्वरञ्रकृतानि तु.॥ ५७ ।। या विद्या यानि शिल्पानि या र्गातिर्यच्च चेष्टितम्। लोकालोकस्य जगतस्तदस्मिन् नाटकाश्रये ॥५८॥ निर्गीतानां सगीतानां वर्घमानस्य चैव हि। ध्रुवाविधाने वक्ष्यामि लक्षणं कर्म चैव हि॥ ५९॥

APPENDIX II

Variations in readings as found in different MSS. procured after printing the text.

Page Line

1 3 तदुल्ासरसाकारां M 1. समुल्लासरसाकारां M 2. 6 फलदां गुर्वी M 1 ; M 2. 12 अपृच्छत् M 1 ; M 2. 2 4 प्रकीर्णान् M 1. विकीर्णान् M 2. 10 हकारान्ता: M 1. 14 15 सरसानि च M 1 ; M 2. मनीषिण: M 1; M 2. 18 पद्यगद्यात्मकं M 1; M 2. 3 3 उच्छासलम्बकाध्यायं M 1. दवयो: M1 ; M 2. 4 मिश्रमङ्कादिकं तत्स्यात् M 1. 4 4 पादादौ M 1; M 2. 6 जात् M1; M 2; U. 7 शोभाशोभकरौ M 1.

Note : See the Preface for the abbreviations.

APPENDIX II १८३

Page . Line

9 भयसुख M 1; M 2. 5 4 सर्वदा M 1. 4 इति M 1 ; M 2. 7 चरितै: M 1. 9 कौतूहलेन विदुषां कोमरङ्कभीम M 1. 6 9 द्वयचित्रकृत् M 1. 13 निष्ठः M 1. 15 कोविदैः M 1. 16 वलोकनात् M1; M 2. 7 4 जातमप्यप M 1; M 2. 20 तत्रोदाहरणं M 1; M 2. 21 लक्ष्यते M 1; M 2. 8 6 यत्र वाच्यं M1; M 2. 15 दाशरथी M 1. 20 शिवे M 1. 21 ध्वनत्यत्र M 1; M 2. 9 7 विभाव्यते M 1. 11 7 व्यक्तिस्तु भाव्यते M 1. 18 अनेकार्था: M 2. 12 5 स्वस्वभावरस: M 1; M 2. 6 स्वाभाविका रसा: M 1; M 2. 12 यथायोग्यं M 1. 13 3 वक्ष्यते M 1; M 2. 16 चित्तासक्तिर्मन: शङ्का M 1. 15 10 मुहुरिन्द्रिय M 2. 16 8 संचारिण: स्मृता: M 2.

१८४ अलंकारसंग्रह:

Page Line 14 अधमे चापहसितं M 2. 20 करमर्पयेत्सुतं M 1. 17 22 सात्त्विका मता: M 2. 18 12 लज्जां विदधति यदमी M 1. 19 13 व्यङ्गक्षोणिपति M 1. 17 पूर्वोत्तरार्धे व्यत्यस्ते पठिते M 2. .. 20 2 आस्यशब्दन M 2. 19 शान्तिपदं M 1. 22 3 मान्यैरधिवेत्तुगण्ड M 1. 23 9 धीरशान्तोद्धतावपि M 1. 12 अनहंकार: M 1. 24 3 सधीरललितो यथा M 2. 11 माधवं तं M 1. 14 मात्सर्यवान् घूर्त: M 1. 25 8 कुन्तलाधिपसुता M 1. 20 स्तनतटी M 1. 26 16 गुणो यथा M 2. 20 नेतुर्हास्यकर: M 2. 27 14 नोपलक्ष्यते M 2. 29 15 प्रणिहितश्व कर: M 1. 21 काश्ीप्रदेशाम्बरा M 1. -30 4 मध्या तु M 1. 17 किमु तेन M 2. 31 6 व्यापारयन्त्या M 2. 32 10 बन्धच्छल: M 1. .. 33 2 वपुषि वेपथु: M 1.

APPENDIX II १८५

Page Line 34 5 अपरस्त्रिया M 1. 7 स्खलत्कुसुमासु M 1. 18 विगमभीता: M 1. 36 20 कान्तिनिबिडा M 2. 37 12 वस्तुयोगेऽपि M 1 : M 2. 43 15 द्वित्रिपद M 2. 18 तारतारम् M 1. 45 19 रसातिरेक M 1. 46 14 पुण्याम्बुपूर्ण M 1. 48 7 तत्परिभूति M 1. 19 उक्ति: संक्षिप्तरूपत्वात् M 1. 49 15 आक्रान्तरमणी G 1. 50 2 कारकं वा ज्ञापक वा M 1; M 2. 51 17 प्रियतरालापै: M 2. 18 Agrees with P. 52 2 रसौघभूतो रसवदचने रसवद्यथा M 1. 3 Agrees with P. in reading अयं स etc. M 1. 18 तद्वेणिकान्तस्पृशि M 2. , 54 8 चसलददश: M 1. 9 जड: सैन्यमबला: G 1. 20 अर्थः प्रतीयते M 2. 55 1 दलेक्षणे M 1. 7 कलोला आन्दोला: G 1. 56 8 प्राप्तैः सह कालागरुद्ुमै: M 2. 58 15 चूर्णनागदलपूगसंकुलं G 1. 24

१८६ अलंकारसंग्रह:

Page Line

61 3 कृतिमच्छवर्णा G 1. 64 12 प्रेयान् केसर M 1. 72 6 नाद्यापि कलुषम् M 1. 15 अधिमृदुकरतल्पं M 1. 74 18 वश्चितसखी M 1. 75 3 स्तनदुर्गशैल M 1. 76 6 अभूतपूर्वोदय: M 2. 77 17 अप्रस्तुतमति M 1. 18 तमालश्यामलाकारं M 2. 78 1 तल्ङ्कनोपयोगि स्यात् M 1. 79 17 प्रदानप्रचितोत्सव M 2. 80 8 इदं न्रुवन्तु M 2. 81 3 इद तद् दुःसाधक्रमणपरमासं M 2. 82 16 विशेषोक्तिर्हि युज्यते M 2. 83 12 विरोध: स्वोक्तयोर्यथा M 1. 18 मधुपश्रेणिशरण M 1. 84 3 ब्रीडाकरो मतः स यथा M 2. 87 14 अहो धैर्यमहो शौर्य M 2. 88 18 सिद्धा सा च M 2.

APPENDIX III

अलंकारसंग्रहकारिकार्धानामनुक्रमः

अ अत्तिका भगिनी ज्येष्ठा, १३० अकाण्डे प्रथनच्छेदौ, ९१ अत्यन्तव्यवधानेन, ७८ अकारादिक्षकारान्ता:, २ अत्यन्ताभाव इत्येवं, ६० अकार्ये मित्रमित्यन्य:, ६७ अत्यहंकारवद्वाक्यं, ५२ अक्षमा त्वहितानां या, १६५ अत्यारूढवयःकामा, २९ अत्र करिण: प्रकृष्टात्, ७३ अत्र कार्तार्थ्यमिति, ६२ अङ्को नानाप्रकारार्थ, १३७ अत्र ज्ञेया यथायोगं, १८ अत्र ज्योत्स्नीमिति, ८२ अङ्गमन्ये रसा: सर्वे, १३७ अत्र देवो राजतीति, ९ अक्कानि चत्वार्येतेषां, १२४ अत्र ध्वन्यो मुख्यात्, ८४ अङ्गानि द्वादशैतस्य, ९८ अत्र वन्धामिति पदं, ६६ अङ्कान्यवश्यमेतानि, १२० अत्र विहितेऽपि दोष:, ७० अत्र व्यर्थत्वमेवोक्तं, ८१ अङ्भी वीरोऽज्गानि चान्ये, १४५ अत्र ब्रीडाश्लीलमपि, ८६ अत्र षण्नायकानन्ये, १५४ अचापलहतं चित्त, ३८ अत्र समाप्तोऽप्यर्थ:, ७३ अजहल्लक्षणा कुन्ता:, ७ अत्र साधनशब्दोऽयं, ६५ अड्डलीति समाख्याता, १७१ अत्र सुखलिप्सयेति, ७६

१८८ अलंकारसंग्रहः

अत्र स्वशब्दग्रहणात्, ९२ अधिकस्फुटमितरेतर, ७५ अत्र हर्षाश्रुपातादि, १६ अधिक्षेपवचोयुक्त:, १६३ अत्राननेन दधती, ६४ अधिक्षेपाद्यसहनं, २७ अत्रानुभावा नासास्य, २० अनङ्जस्याभिधानं च, ९१ अत्रापवादसंफेटौ, १११ अनभिहितवाच्यं, ७४ अत्रापसारणे युक्त:, ८२ अनादृतस्यैवोत्कर्ष:, ७९ अत्रापस्मारदीनत्व, १७ अनादृत्येन्दुरेखादयं, ७९ अत्रालम्बनविभाव: स्यात्, २१ अनिच्छन्त्यामिवामुत्र, ९२ अत्रावधारणे तद्वत्, ८८ अनिश्चयेन वाक्येन, १६५ अत्रावश्यं वाच्यं, ७४ अनिष्ठुरैः श्रुतिसुखैः, ४३ अत्राशयपदं वासनार्थ, ६७ अनिष्ठुरैश्ष मधुरैः, १३३ अत्रिलोचनसंभूतः, ६६ अनुकूलस्त्वेकरस:, २६ अथ गोष्ठी मतैकाड्का, १५५ अनुभावविभावाभ्यां, १३७ अथ चाटुप्रबन्धानां, १६९ अनुभावाः क्रमादास्य, १८ अथ दोषा: प्रकीर्त्यन्ते, ६२ अनुभावाः प्रकीर्त्यन्ते, १२ अथ प्रकरणे वृत्तं, १३८ अनुभावा नेत्रवक्त्र, २० अथ प्रमाणालंकारा:, ५७ अनुभावा भ्ुकुव्यक्षि, १७ अथ प्रहसनं त्रेधा, १४३ अनुभावास्तु कथ्यन्ते, २१ अथ रासकमेकार्क्कं, ११८ अनुभावास्तु निःश्वास, १७ अथ संख्या भवेत्षष्टिः, १७६ अनुभावास्तु वैवर्ण्य, १९ अथ स्याद्भाणिकोदात्त, १५६ अनुभूतार्थकथनं, ११७ अथार्थानामलंकारा:, ४५ अथोदाहरणादीनां, १६९ अनुभूतार्थमननु, ५९ अनुमानं च तच्चाथ, ५७ अद्भुतः कनकच्छाय:, २१ अनुरागो नवावस्थ:, १५४ अद्भुतापादनं यत्स्यात्, १०१ अनुवृत्तिर्निदर्शनस्य, १९६ अङ्भते गर्हितमपि, ८९ अनुषङ्गेण मिलित:, १७२ अधमेSत्रावह सितं, १६ अनेककामिविषय:, ९१

APPENDIX 1II १८९

अनेकवाचक: शब्द:, ८ अप्राकृता प्राकृता वा, १७० अन्तःपुरातिसंबन्धात्, १५४ अभवन्मतयोगं तत्, ७४ अन्तर्यवनिकासंस्थै:, १२१ अभावषष्ठान्येतानि, ५७ अन्ते तूत्कलिका कार्या, १७० अभिगम्यगुणैर्युक्त:, १३६ अन्ते पद्यसमायुक्ता, १७० अभिज्ञानं च पृच्छा च, १६० अन्ते भयानकं प्राहुः, १२७ अभिज्ञानं यदुद्वोष:, १६७ अन्यथानिष्टसंप्राप्तिः, ३ अभिमानोऽपरित्याग:, १६४ अन्यदप्येवमेवोह्यं, ८५ अभूताहरणं मार्ग:, १०७, ११० अन्यान्योढा कन्यका च, २८ अमतपरार्थ यत्र, ७७ अन्यापदेश इत्यस्या:, ४८ अमात्यविप्रवणिजां, १३८ अन्यार्थ एव व्याहार:, १५३ अमुमेवान्यथा गण्डं, १५० अन्ये गुणा यथायोगं, ४५ अमुष्य नायका: प्रोक्ता:, १७१ अन्येऽप्यत्र ज्ञेया:, ७६ अम्बरग्रहणादीनि, १३८ अन्योऽन्यपरिवादो य:, ११७ अयथात्वं गुरुलघ्वो:, ७१ अन्योन्यमन्त्रणं यत्स्यात्, १२२ अरतिर्मनसो या स्यात्, १०३ अन्योन्यवाक्यैरत्युक्ति:, १४९ अर्थः प्रकरणं लिङ्गम्, ८ अन्योन्यालम्बनत्वं स्यात्, १२ अर्थप्रकृतय: पञ्च, ९५ अपदस्थपदसमासं, ६९ अर्थव्यक्तिरनेयार्थ:, ४३ अपायाभावतः प्राप्ति:, ९७ अर्थव्यक्तिरुदारत्वं, ४२ अपि प्रगल्भाधीरा, ३१ अर्थस्याविद्यमानत्वं, ५९ अपेक्षितं परित्यज्य, १३७ अर्थानां यो विनिमय:, ५६ अप्रतीतमथैतेषां, ६२ अर्थान्तरमुपन्यस्य, ५५ अप्रतीतमपि ज्योति:, ८६ अर्थान्तरासहिष्णुत्वं, १४ अप्रवेशकविष्कम्भं, १५५ अर्थापत्त्या सहैतानि, ५७ अप्रस्तुतार्थमित्यपि, ६९ अर्थाश्च व्यञ्जकास्तस्य, ९ अप्रस्तुतार्थमेतत्, ७७ अर्थोपक्षेपका: पञ्च, १३६ अप्रस्तुतस्तुतिः सा स्यात्, १५ अर्थोपक्षेपकैः सूच्यं, १२१

१९० अलंकारसंग्रहः

अर्थोऽपुष्टः कष्टः, ७८ असद्कूतं मिथ: स्तोत्रं, १४७ अर्धान्तरैकवाचकं, ६९, ७३ असमर्थमभिप्रेतं, ६२ अलंकारप्रभेदानां, ५७ असमर्थावपि विष, ८५ अलंकारैकनिन्नो यः, ६ असमस्ता द्वित्रपद, ४३ अलंकृतमसंक्षितं, ३ असावर्थान्तरन्यास:, ४७ अलौकिकचमत्कारि, २० अस्त्रीनिमित्तसंग्राम:, १४४ अल्पप्राणाक्षर: श्रेष:, ४२ अस्थानस्थपदं, ७४ अवज्रो हरिरित्यत्र, ८ अस्थानस्थसमासं, ७५ अवधारणमर्थस्य, १६६ अस्माभिरिति विशेष्य, ७२ अवपातस्त्वसौ ज्ञेय:, १२६ अस्मिन् विषण्णवचने, ८७ अवस्थानुकृतिर्नाटयं, ९४ अस्यां यश:संतति, ६१ अवाचकं न यत्रार्थे, ६३ अस्या: शृद्गार एक: स्यात्, १७४ अवान्तरार्थकथनात्, ९५ अस्यास्तु सर्वे नेतार:, १७६ अवान्तरार्थसंबन्ध:, ९८ अहोपदानामत्रोक्ति:, ८७ अविमृष्टविधेयांशं, ६२, ६६ अवियोगरसाभिज्ञं, १ आ

अविशिष्टार्थविषयं, १८ आकस्मिकमसंबद्धं, १५० अवोचदमृतानन्दं, १ आकाड्क्षत्यत्र बाह्यार्थ, ८३ अश्रुवैवर्ण्यमित्यष्टौ, ११ आकृतिपदेन वाक्यं, ७२ अश्रुवैवर्ण्यवैस्वर्य, १६ आक्षेपः प्रतिषेधोक्ति:, ४७ अश्लाध्यवस्तुनो योगे, ३७ आक्षेपश्चात्र नियमात्, ११० अश्लीलो मुख्यार्थात्, ८४ आक्षेपोजर्थान्तरन्यास:, ४५ अष्टकं गजमाला स्यात्, १६९ आक्षेप्यानामनन्तत्वात्,४७ अष्टभिर्वा षोडशभि:, १७२ आढकं संभवेद् द्रोणे, ६० अष्टाङ्कं च नवाङ्कं च, १३८ आत्मनो मनसा योगे, १० असंबद्धकथाप्रायः, १५२ आत्मानं निर्दिशेदस्तु, १५० असत्प्रलापव्याहार, १३५, १४५. आदराद्वीक्षणं यत्र, १३

APPENDIX III १९१

आदावेव तदा कुर्यात्, १३७ आशी: पद्यसमायुक्ता, १७२ आदिमध्यावसानेषु, ३ आशीरादयन्तयो: कार्या, १७६ आदौ विष्कम्भकं कुर्यात्, १३७ आशीर्नमस्क्रिया वस्तु, ३ आदौ समासभूयिष्ठं, १७४ आशीर्नामाभिलषिते, ५६ आद्यं तुल्यात्संविधानात्, ९६ आशीर्वचनसंयुक्ता, १३२ आद्यं विकासिगण्डं स्यात्, १६ आश्वासश्च प्रहर्षश्र, १५७ आद्यन्तमेवं निश्चित्य, १३६ आसनायत्तमरणा, ३५ आद्यन्तयोः स्यादार्या वा, १७४ आसां दूत्य: सखी दासी, ३१ आद्ये सत्पात्रमालम्बः, १८ आसां भेदचतुष्केऽस्मिन् ३५ आभासत्वं रसस्य स्यात्, ९१ आसामष्टाववस्था: स्यु:, ३२ आभासो रसभावानां, ९० आस्यते यत्र कामिन्या, १४१ आभि: प्रकरणं त्रेधा, १३९ आहुरिन्द्रियवैकल्यात्, १५ आभ्यां भवति संप्रीति:, ४ आहुरेवंविधं ज्ञानं, ६० आमन्त्रणीयाः पतिवत्, १२९ आम्रातमप्यप्रयुक्तं, ६४ इ

आरम्भयन्नप्रात्याशा, ९६ आरम्भादिभिरेताभिः, ९८ इच्छामयहास्ययुतं, १२७ आरूढत्वप्रतीत्यर्थ, ९० इति त्रिंशदलंकारा:, १६० आर्थोऽमिधेयचित्रार्थी, ६ इतिवृत्तं वस्तु चेति, ९४ आर्यो वान्यतमां कुर्यात्, १७० इतिहासादिषु ख्यातं, ९५ आलम्बनत्वेनोद्दीपन, ११ इत्यर्थव्यक्तिरेतस्मिन् , ९ आलम्बनविभाव: सः, ११ इत्यादिरसदोषाणां, ९३ आलबनविभावा: स्यु:, १९ इत्यादिरेषां विस्तार: ९ आलम्बनविभावौ दवौ, १७ इत्यादिषु परिज्ञानं, ९० आलस्यं प्रतिपत्तिश्र, १५७ इत्युदात्तादिनेतृणां, २६ आवापोद्धारकृद्यावत्, ६ इत्युदाहृतयो नेतृ, ४१ आशंसा तर्कसंदेह, १५७ इत्येवं लक्षणानि स्यु:, १७४

१९२ अलंकारसंग्रह:

इदं त्रिपुरदाहे तु, १४४ उक्तै: पदार्थैरय: कश्चित्, ५४ इन्दीवरारविन्दादि, ९० उच्छासस्तबकाद्याढयं, ३ इन्दुपादा: शिशिरा: ७१ उत्कण्ठा चावहित्था च, १९७ इन्द्रियाणां तत्तदर्थै:, १० उत्कण्ठा निर्भरप्रेम, १२७ इन्द्रियाणामर्थयोगे, ५८ उत्कृष्टेभ्यः श्रुतादिभ्यः, ८४ इन्द्रियोत्पन्नविज्ञानं, १८ उत्तमं चक्रवालं स्यात्, १७९ इवशब्द: क्रियायोगे, ४९ उत्तमादिविभेदेन, १६ इष्टनाशादनिष्टाप्तेः, १६ उत्तमोत्तमकं चान्यत्, १४० इष्टमर्थमनाख्याय, ५२ उत्तरादुत्तरं वाक्यं, १०४ इष्टसिद्धौ गुणानां तु, १०८ उत्तेजनं तु कार्यार्थ, १६४ इष्टस्यार्थस्य रचना, १२० उत्थापकस्तु यत्रारिं, १२४ इष्टान्यदुष्टधीकारि, ६६ उत्पद्यन्ते विलीयन्ते, ११ इह कष्टत्वं संघे:, ७१ उत्पन्नो यै रसो भावैः, ११ इह ग्राम्यत्वमर्थस्य, ८० उत्पादयं कविक्लप्तं स्थात्, ९५ इह तच्छब्दो हेतु:, ७३ उत्वौत्वे यत्र कृते, ६०

ई उत्सवोच्छूकरोमाञ्चः, १५० उत्साहस्तु विभावादै:, १८ ईर्ष्यामर्षोग्रतागर्व, १८ उत्साहस्य स्थायिनोऽत्र, ९२ उत्सृष्टिकाक्के प्रख्यातं, १९३ उ उदात्तनायकं चैव, १५५ उक्तमन्यार्थमन्येन, १५१ उदात्तभावविन्यास, ११८ उक्तस्यानेकधोक्ति: स्यात्, ४७ उदात्तापह्नुतिश्लिष्ट, ४५ उक्तस्यैवात्र कथनं, ८८ उदात्तोक्तिसमायुक्तं, १५७ उक्ताद्गानां चतुःषष्टेः, १२० उदाहरणकाव्यत्वात्, ८५ उक्ताद्विशेषवद्वाक्यं, १०५ उदाहरणमेतस्य, ८ उक्ति: समासरूपत्वात्, ४८ उदाहरणमेतेषां, १३ उक्तिस्त्वतिशयोक्ति: स्यातू, ४९ उद्धात्यकावलगिते, १३९, १४९

APPENDIX III १९३

उद्दामफलदामुर्वी, १ उल्लाप्यमुपरूपाणि, १३१ उद्दिष्टं स्यात्परोक्षे च, १६१ उद्दिष्टमपि दाक्षिण्यं, १६० ऊ

उद्दिष्टानां पदार्थानां, ५१ ऊह्यास्तत्र यथायोगं, २० उद्दिष्टार्थस्य सिद्धयर्थ, १०२ उद्दीपकास्तु वेदान्त, २१ उद्दीपनविभावा: स्यु:, १६, १७, ऋतुं कंचिदुपादाय, १३३ १९, २० उद्दीपनविभावा ये, २० उद्दीपना: स्यु: शृङ्गारे, १२ ऋभ्यां लभ्यामपख्यातिः, ४ उद्दीप्यते रसो भावैः, ११ उद्धेद भेदकरणानि, ९८ ए

उद्यानसलिलक्रीडा, ३ एक एव द्विरुक्तोऽर्थ:, ७९ उद्वेगसंभ्रमाक्षेपा:, १०७ एकत्वरूपणं यत्स्यात्, ४६ एकरूपमनेकार्थ, ५४ उपक्षेप: परिकर:, ९८, १०२ एकस्यां सक्तचित्तोऽपि, २९ उपक्षेपस्तु बीजेन, ९८ एकाङ्कं भारतीप्रायं, १५८ उपगुम्भनमाश्चर्य, ११९ एकाङ्कं स्यादुदात्तोक्ति, १५८ उपदेश: परार्थो य:, ५१ एकाहचरितैकाङ्क:, १४४ उपन्यासः प्रसादोक्ति:, १०६ एकेन च्छत्रिणान्येषां, ७ उपन्यासोऽथ विन्यास:, १५६ एकेनैवेति वक्तव्ये, ८२ उपमा नाम तस्योक्ति:, ४६ एकैकभाषयैकैकं, १७१ उपरागं विना रात्रौ, ८१ एको रसोऽक्गी कर्तव्य:, १३७ उपहततामाद्यार्घे, ७० एतावन्मात्रनेत्रेति, ९ उपहतलुप्तविसर्ग, ६९ एता विभत्त्यधिष्ठात्र्यः, १७० उपायापायशङ्काभ्यां, ९७. एतेषां लक्षणं पश्चात्, १२३ उल्लाप्यं दिव्यचरितं, १५९ एतैः समग्रा वैदर्मी, ४३ 25

१९४ अलंकारसंग्रह:

एभि: संसूचयेत्सूच्यं, १२१ औत्सुक्यमात्रमारम्भ:, ९६ एवं दिशि विधातव्या, १५३ औदार्य च प्रियोत्कर्ष:, ३८ एवं नेतृभिदास्त्वष्ट, २६ औदार्य धैर्यमित्येते, ३५ एवं पद्ैश्र गद्ैश्र, १७६ एवं प्रत्येकतः प्रोक्तं, ४ क

एवं वर्णगणव्याप्ति, ६ कटिशब्दोऽत्र गुह्यान्, ६५ एवं वर्णगणव्याप्तिः, १ कथा कल्पितवृत्तान्ता, ३ एवंविधगुणोपेत:, २३ कथितपदं तद्यस्मिन्, ७२ एवं विनिश्चितविनिर्मल, ५ कन्तुर्मीनध्वज इति, ८ एवमङ्का: प्रकर्तव्याः, १३८ कन्यानायकयोर्यत्र, १२८ एवमादि कृतं काव्येषु, ९० कन्यानूढा स्वेच्छयास्यां, २८ एवमेव स्थायिनोऽन्ये, १० कमनीयो लौकिकोऽपि, ४३ एषामन्यतमेनार्थ, १३१ करुणं स्री समासीना, १५८ एषैव गद्यरहिता, १७१ कर्णावतंसश्च शिरः, ९० एषैव च त्रिगुणिता, १७२ एषोऽयमित्युपक्षेपात्, १३१ कर्तृनायकयोस्तेन, ३ कलभे करिशब्दोक्ति:, ९० एष्यत्प्रिया मुदा वास, ३३ कलहान्तरिता विप्र, ३२

ऐ कलावती कान्तिमती, १७०

ऐकार्थ्यमुपनीयन्ते, ११६ कलिकोत्कलिकामृष्ट, १७०

ऐतिह्यमिति विज्ञेयं, ६० कल्पनीयानि पद्यानि, १६९

ऐश्वर्यदो नाभसस्त:, ४ कल्पितो वीरचरिते, १३६ कवित्वकारणस्तोम, ६ ओ कषायवर्ण: करुणः, २१ ओज:प्रसाधना: शब्दाः, १६९ कष्टः कृच्छ्रेण विज्ञेय:, ७८

औ कष्टकल्पनया व्याप्तिः, ९०

औचित्यात्पातु वः शंभु:, ८ कान्तेरेव हि विस्तारः, ३७ कामश्रृङ्गारसंयुक्ता, १५१

APPENDIX III १९५

कामिन्यो यान्त्यपब्रीडा:, १४१ केवलोत्कलिकासंगात्, १७१ कामुकादिवचोवेषै:, १४३ कैशिकीभारतीप्राया, १९६ कामोपभोगप्रचुर, १२६ कैशिकीभारतीहीन:, १५६ कारकं व्यञ्षकं वापि, ५० कैशिकीवृत्तिबहुलं, १५७ कार्य फलं त्रिवर्ग स्यात, ९६ कैशिकीवृत्तिरहित:, १५४ कार्य यत्सातिसंधानम्, १०९ कार्य समवकारेऽपि, १४४ कैशिक्याश्चत्वारः, १२७ कार्यस्य दर्शनं पूर्व, ११९ कार्यस्य संग्रहो यत्स्यात्, ११६ क्रम: संचिन्त्यमानापित:, १०८ कार्याद्यध्यवसायो य:, १६५ क्रियते यत्र वाक्यार्थ:, १६७ कालसाम्यात्प्रवेशो य: १३५ क्रुद्धस्य वचनेऽप्यत्र, ८८ काव्यं कल्पान्तरस्थायि, ३ क्रुद्धोक्तावत्र कृत:, ७९ काव्यमप्येकसर्गादि, १६९ क्रोध एव विभावाधै:, १७ काव्यमारभटीहीनं, १५७ क्रोधेनावमृशेद्यत्र, ११० किंचिदारभमाणस्य, ५३ छविष्टं व्यवहितार्थस्य, ६६ किं ब्रवीष्येवमित्यादि, १२२ किष्टत्वमेकवाक्ये, ७५ किलिकिञ्चितमश्रुकृत्, ३९ क्िष्टासमर्थनेयार्थ, ८१ कीर्तनं गुरुनाम्नो यत्, ११३ कचिदेकैव कुलजा, १३९ कीर्तिकामो महोत्साहः, १३६ क्षणान्तरे प्राणहानिः, १५ कुटिला ताम्रच्छविरिति, ७४ क्षमावानतिगम्भीरः, २३ कुट्टिन्यत्तेत्यनुगतैः, १२९ क्षिप्रप्वेशनिर्याण, १२६ कुलक्रमागतैर्वापि, १७३ कुशीलवा: प्रकुर्वन्ति, १३२ कुसुमभ्र्मरा: काण्ड, ९० खण्डमात्राद्विपदिका, १५७ कृपालुरनहंकारी, २३ खण्डशः संधिसंज्ञांस्तान्, १३७ केवलं कलिकासंगात्, १७१ खण्डितेर्ष्यावती ज्ञात, ३४ केवला प्रथमा वाणी, १७१ ख्यातं दैवासुरं वस्तु, १४४

१९६ अलंकारसंग्रहः

ख्यातेतिवृत्तो व्यायोग:, १४४ गुणजातिक्रियादीनां, ५४ ख्यातौ धीरोद्धतावन्त्य:, १५४ गुणमेकस्य संकीर्त्य, १६७ गुणा: परोपकारार्था:, १७४ ग गुणिनां वर्णनैश्वापि, १७४ गङ्गा मुख्यस्तटं लक्ष्य:, ८ गुणोऽन्ययोगव्यावृत्त्यै, ८७ गणानां तु फलं ज्ञेयं, ४ गुरव: क्षोणिपालाश्र, १७१ गण्डं प्रस्तुतधिक्कारि, १४९ गुरुणा लघुना व्याप्ता:, ३ गत इति तु प्रक्रान्ते, ७६ गूढविप्रियकारी तु, २५ गतिः सधैर्या दृष्टिश्र, २७ गूढार्थपदपर्याय, १४६ गतेरपि प्रयोग: स्यात्, १७२ गूढार्थभेदनं यत्स्यात्, १०१ गद्यं तु गदितं द्वेषा, ३ गृहीतमुक्तै: कर्तव्यं, १३७ गद्यं पद्यं च तालं तु, १७६ गृहीत्वा प्रविशेत्पात्रं, १३४ गद्यपद्यात्मकं मिश्रं, २ गेयपदं स्थितपाठयं, १४० गद्यात्मकदलान्यष्टौ, १७० गौडरीत्या विधातव्या, १७४ गद्याद्यपरमादद्यात्, १७४ गौश्वलो धवलो डित्थ:, ७ गम्भीरा मानिनी कृच्छ्रात्, १५४ ग्रथनं तस्य कार्यस्य, ११७ गर्भनिर्मिन्नबीजार्थ, ११० ग्रन्थसंख्या शतं षष्टिः, १७३ गर्भबीजसमुत्क्षेपात्, ११० गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य, १०७ ग्रामीणयोग्यं यद् ग्राम्यं, ६५

गर्भावमर्शरहितं, १५८ च

गर्भावमर्शशून्यं च, ११८ चक्रं मनोभवस्यास्त्रं, ८१ गर्भावमर्शसंधिभ्यां, ११६, १५७ चक्षुःप्रीतिर्मन:सक्ति:, १३ गर्भावमर्शहीनं वा, १५५ चतसृभिर्भवेत्षड्भि, १७९ गर्मितमितरद्वाक्यं, ७१ चतस्रो वृत्तयो ज्ञेया:, १२३ गर्वाभिमानावेशेन, ४० चतुःषष्टिश्च तानि स्यु:, १३७ गाम्भीर्य यत्प्रभावेण, २७ गुण एवानुकम्पायां, ८८ चतुरुत्कलिका स्याद्वा, १७०

APPENDIX III १९७

चतुर्थों दशनाडि: स्यात्, १५५ छन्दो यरतमैर्व्याततं, ३ चतुर्द्विनाडिकावन्त्यौ, १४५ चतुर्धा भिन्नरूपेण, १७५ ज

चतुर्धेष समावृत्तं, १७१ जः सूर्यो रोगदः प्रोक्त:, ४

चतुर्मिर्लघुमि: पद्य, १७३ जगद्वैचित्र्यजनन, १

चतुर्भ्यः कादिवर्णेभ्यः, ४ जनानुरागो वाग्मित्वं, २३

चतुर्यवनिकं कार्य, ११५ जहती चाप्यजहती, ७

चतुर्वर्गफलायत्तं, ३ जातिक्रियागुणद्रव्य, ७, ४६

चतुर्वेदसमुड्कूतं, ९४ जातिरपि नीरसत्वात्, ७७

चतुहीत्यादिशब्दानां, ६३ जायते सैन्धवी भाषा, १४२

चन्द्रचन्दनकर्पूर, ९० जीवसाधारणं जन्तु, ६३

चन्द्रसूर्योपरागैश्र, १४४ जुगुप्सामङ्गलब्रीडा, ६४

चपले लोचने नालं, ९ जुगुप्साविस्मयशमा:, १०

चपेटशब्द: सामर्थ्यात्, ६५ जुगुप्साल्लीलमप्यत्र, ८६

चरिते वत्सराजस्य, १२९ जुगुप्सैव विभावादैः, १९ जुगुप्स्यदर्शनादेक:, १९

चादुप्रबन्धैस्त्वयि, १७६ ज्ञायमानैर्विभावादैः, १०

चातुर्वर्ण्योपगमनं, १०६ ज्येष्ठमध्याधमत्वेन, २६

चारिर्महाचारिरिति, १३२ ज्येष्ठाकनिष्ठाभेदेन, ३२

चित्तासक्तिर्मुहुश्चिन्ता, १३ ज्योत्स्नापानं चकोराणां, ९०

चित्रभानुर्विभातीति, ९ झ चित्रादावपि तत्त्वेन, ३९ झष्टठाभ्यां खेददुःख, ४ चिरयत्यव्यलीके तु, ३४ चिरारूढस्य दुःखस्य, ११८ ड

चेष्टितं वेषभाषादि, १४३ डिमे वस्तु प्रसिद्धं स्यात्, १४४

त छद्मकर्म समाख्यातम्, १०७ छ त एव सात्त्विका भावा:, १९

१९८ अलंकारसंग्रह:

तच्छराणां मनो लक्ष्यं, ९० तस्याविच्छेदकथनं, ९५ ततस्त्रिपुरदाहश्व, १४४ तस्यास्तु शान्तिररते:, १०३ ततादिवाद्यमिश्रं तत् , १४० तादग्वर्णानि सर्वाणि, १७४ तत्तत्स्थाने प्राकृतादि, १७२ तान्येव कविक्लप्तानि, २ तत्तदर्थावसानेऽस्य, १७२ तालैद्दिशभिर्युक्तं, १७१ तत्त्वार्थकथनं यत्तत्, १०७ तिसृभिर्वाथ वृत्तं चेत्, १७१ तत्प्रख्यातं विधातव्यं, १३६ तुल्यतर्कोऽक्षमा चैव, १६० तत्प्रत्यक्षं समाख्यातं, १८ तृतीया केवला वापी, १७१ तत्र वस्तु प्रकरणात्, १९४ तेऽनुभावा: प्रकथ्यन्ते, ११ तत्रादयं मालिनीवृत्तं, १७० तेषां स्वरूपमन्यत्र, ७ तत्राधिकारिकं मुख्यं, ९४ ते सर्वे नैव निन्या: स्यु:, ५ तत्साधनसमापत्ति:, ५३ तोण्डनिर्यङ्ककारस्त्वं, ४१ तथाप्यवश्यं कर्तव्या, १३२ त्यक्तोऽपि पुनरुपात्तः, ८४ तदनेकधा विभिन्नं, ७६ त्यागादयो गुणा यस्यां, १७९ तदलाभात्तनो: काम, १४ त्रिशता त्रिंशिका पज्चा, १६९ तदलाभे प्रयत्न: स्यात्, ९७ त्रिकं त्रयेण पद्यानां, १६९ तदुदात्तं यन्महत्त्वं, ५३ त्रिगतं चासारितकं, १३२ तदेवानुचितार्थ स्यात्, ६५ त्रिनाडि: प्रथमाङ्क: स्यात्, १५९ तद् गर्हणं भवेद्यस्तु, १६२ त्रिपताकाकरेणान्यान्, १२२ तद् दवयं च महाकाव्यं, २ त्रिसामकमतो रङ्ग, १३२ तद्वर्णानां गणानां च, ४ त्रोटकं नाम तज्ज्ञेयं, १५५ तनुता विषयद्वेष:, १३ त्वचचरित्रमिव साधु, ९३ तन्त्रान्तरोदितानर्थान्, २ त्वचरित्रमिवाभाति, १३० तयार्यद्वेदकथनं, ४८ त्वप्रत्ययस्य बाहुल्यात्, ६७ तर्जनोद्वेजने यत्र, ११३ तस्य पुत्रस्त्यागमहा, १ द तस्याद्यविक्रिया भाव:, ३५ दक्षिणक्ष शठो धृष्टः, २५

APPENDIX III १९९

ददत्येताः स्तुतिप्रीता:, १७० देवद्विजनृपादीनां, १३२ दलपड्क्तिविरामेषु, १७४ देववीरजयेत्यादि, १७६ दलानि चाष्टौ चत्वारि, १७४ देवी कृताभिषेकायां, १३० दलानि षड् वा चत्वारि, १७२ देवी तत्र भवेज्ज्येष्ठा, १५४ दशभिर्दशकं प्रोक्तं, १६९ देवीपरिणयाख्यानं, १३८ दाक्षिण्यं श्रक्ष्णया वाचा, १६२ देशान्तरे गते प्रोषित, ३३ दानवीरो दयावीर:, १८ देशिमिश्च पदैर्युक्ता, १७० दानस्तुतिर्दीनवाक्यं, १८ दैन्येऽपि तद्वदेवात्र, ८८ दासादिनायकं दासी, १५७ दोषप्रग्यापनं यत्स्यात्, १११ दिष्मात्रं दर्शितं प्राज्ञै:, ९ दोषा एव गुणीभावं, ८५ दिड्मात्रमत्र कथितं, ५७ दोषा गुणा गुणा दोषा:, १५३ दिवसत्वरवित्वोक्ति:, ८९ दोषान् पदैकदेशेषु, ६७ दिवा न द्योतते चन्द्र:, ८९ दोषा रसानां भावानां, ९२ दिव्यमर्त्यें स तद्रूपः, १३३ दोषास्ते तद्वाक्यं, ७० दिव्यमानुषसंयोग:, १५५ द्युतिः प्रसङ्गश्छलनं, १११ दिव्यस्त्रियमनिच्छन्ती, १५४ दुतिर्नमसमुद्दूता, १०४ दुर्मल्ली चतुरड्का स्यात्, १५८ द्रवो गुरुतिरस्कार:, ११२ दूराध्वानं वर्ध युद्धं, १३८ दृश्यमानैः सदस्यानां, ११ द्वादशोद्धतविख्याताः, १४४ दृश्यस्तु मधुरोदात्त, १२१ द्वाभ्यां चतसृभिर्वापि, १७३ दृष्टं सामान्यतो दष्टं, १८ द्वाविंशात्यष्टादशभि:, १३३ दृष्टः श्रुतोऽपि वा योऽर्थ:, ५९ द्विजातिको धीरशान्त:, २४ दृष्टनष्टानुसर्पः स्यात्, १०३ द्वितीय: पञ्चनाडि: स्यात्, १५९ देव: पुरारिरित्यन्या, ८ द्वितीयसंधिशून्यं स्यात्, १५९ देव: स्वामीति नृपतिः, १२९ द्वित्रिद्वित्रिचतुर्युक्त, १३७ देवतावाचका: शब्दा:, ५ द्विविधं नियतश्राव्यं, १२२ देव त्वं जय वीर त्वं, १७२ द्विसंधिरङ्क: प्रथम:, १४१

२०० अलंकारसंग्रह:

द्वेधा प्रतीयमानोऽर्थ:, ८० नर्मद्ुतिः प्रगमनं, १०२ द्वयर्थों वाक्यस्य विन्यास:, १५१ नर्मस्फोट: स विज्ञेय:, १२८ नवनीतं यथा पाकात्, १० ध नष्टो वानिष्ट्युक्तो वा, १६ धर्मार्थकामै: शृङ्गाराः, १४१ नाटकं सप्रकरणं, १३१ धर्म्यमर्थ्य यशस्यं च, ९४ नाटकादेस्तथा संज्ञा, १२६ धीरप्रशान्तं सापायं, १३९ नाटिका सट्टकं त्रोट:, १३१ धीरा सोत्प्रासवक्रोक्त्या, ३० नाटिकासट्टकादीनां, १३६ धीरोदात्तोऽथ ललित:, २३ नाव्यधर्ममवेक्ष्यैव, १२२ धूत्रो भयानकस्तस्य, २१ नाव्यधर्मान् रूपकोप, २ धैर्य स्मृतिस्तथोत्साहः, २२ नाव्यप्रबन्धनिकुरुम्बं, १५९ नाव्यरासकमेकाक्कं, १५९ न नाव्याङ्कं संविधायेत्थं, १३३ नः प्रतापी भयासौख्य, ४ नाटयोक्तिश्ष समावेश:, १३६ नगरार्णवशैलर्तु, ३ नात्र श्यामलतादे:, ७८ न चातिरसतो वस्तु, १३७ नाधिकारिवधं कापि, १३८ न जातु जायते काव्यं, ७ नानापुरातनक्ष्माभृत्, १७४ नटादित्रितयालाप:, १४८ नानालंकारसंयोगात्, ५७ नटेषु रसभावानां, १२ नानाविधालंकृति, ६१ न तच्छातं न सा विद्या, ९४ नानाविधैरलंकारै:, १६८ न नाटये लक्ष्यते पाठयं, १४२ नान्दी गुणनिका वाद्यम्, १३२ नन्दीश: पूज्यते पुष्पैः, १३२ नान्दीपदैर्द्वादशभि: १३३ नमामि शारदां देवीं, १ नान्यैः प्रवानभूतैः, ७४ न याञ्चार्थे नाथते स्यात्, ६३ नामादिभिर्विशिष्टार्थ, ५८ नर्तक्याः पुरुषस्येव, १४१ नर्मगर्भशच्छलनेतृ, १२८ नायं मुख्यो न वा लक्ष्यः, ८

नर्म च नर्मस्पन्द:, १२७ नायकत्वमवस्थाभिः, २९ नायिकां तद्विधां नेतु:, १३९

APPENDIX III २०१

नायिकानायकाख्यानात्, १२६ नीचपात्रैः प्रयुक्तोजङ्क:, १२१ नायिकानायकौ कार्यो, १४५ नासौ योगो न तज्ज्ञानं, ९४ नीचैर्गुणाधिकै:, २७ नीतिरुत्तेजनं शोभा, १६० निदर्शनं कनकवती, १९७ नीत्या दैवेन वा मेद:, १२४ निदर्शनं तु काव्यस्य, १९७ नीरसोऽनुचितस्तत्र, १२१ निदर्शनं दर्शनीयं १५९ नेता तत्र प्रवर्तेत, १५४ निदर्शनं भवेदत्र, १५९ नेतारं वर्णयेत्ताभि: १७४ निदर्शनं भवेदस्य, १५८ नेतारो देवगन्धर्व, १४४ निदर्शनमिह ज्ञेयं, १५५, १५७ नेतारो बहव: सन्तु, ४१ निदर्शनं रैवत, १९६ नेतृचित्तानुकूलैक, २६ नियमे सति वक्तव्ये, ८२ नेतृभेदानलंकारान्, २ नियमोऽनुचितेजर्यें य:, ८१ नेतृव्यापाररूपा या, १२३ नियुद्धसंफेटयुत, १५ नेपथ्ये गीतनाटयं च, १५५ निरर्थकं चाप्रयुक्तं, ६२ नेयार्थ यदसामर्थ्य, ६९ निरर्थकं बहुत्वं स्यात्, ६८ नेयार्थानुचितार्थे च, ६२ निरर्थकं भवेत्पाद, ६३ नैकभेदं च संगीतं, १४१ निरर्थकमदुष्टं स्यात्, ८५ नैपुणं कविशिक्षा च, ७ निरोधनं हितार्थस्य, १०५ न्यायानुवृत्तिरेवात्र, १६४ निर्लज्जै: कथितो योऽर्थ:, ८० न्यायैकदेशिनोऽप्येवं, ५७ निर्वर्त्ये वा विकार्ये वा, ५० न्यूनाधिककथितपदं, ६९ निर्विकारो मनोवृत्ति, ३१ निर्वृतिर्मनसो वृत्तिः, १८ प

निर्वेदग्लानिशङ्का, ११ पञ्चमी केवला सारी, १७१ निर्वेदवाक्यव्युत्पत्ति:, १९६ पञ्चाङ्कं च षडङ्कं च, १३८ निर्वेदाद्या यथायोगं, १२ पठेद्यत्नासनासीना, १४० निहेतुको बिना हेतुं, ८० पताकास्थानकं तुल्य, ९५ निलीयमानैर्विहगैः, ९ पदानि द्विविधानि स्यु:, २ 26

२०२ अलंकारसंग्रह:

पदानि साधिक्षेपाणि, १४३ पुंभावप्रचुरं नाटयं, १४२ पदैः प्रसन्नैर्यत्रार्थ:, ४२ पुंसि दैवतशब्दोडयं, ६४ पदैरपि च सा यै: स्यात्, १७३ पुनरपि समाप्य, ७३ पद्यं गदय च मिश्रं च, २ पुनस्त्नेधा विभाग: स्यात्, १२० पद्यं तु च्छन्दसा बद्धं, २ पुरावरोधयुद्धेभ, १४१ परमेष्ठिहरिहरा:, ७७ पुरे जनपदे रम्ये, १७४ परलोकाद्यभावोक्ते:, ८३ पुरोपरोधसंग्राम, १५६ 4े परिन्यासस्तु कार्यस्य, ९९ पुष्पं च नियमाद्वाच्य, १०६ परिवर्तक इत्युक्त:, १२९ पुष्पं वञ्रमुपन्यास:, १०२ परिवर्तनकं नान्दी, १३२ पुष्पमालेति सुरभि, ९० परिहार: स विज्ञेय:, १६३ पूयेत्यत्र जुगुप्सार्थ, ६८ परिहासकृतं वाक्यं, १०४ पूर्ण भाषाविभूषाधै:, ११८ परुषाक्षरविन्यासं, ६२ पूर्व प्रत्यक्षयोग्यार्थ, ५८ पर्युपासनमुक्तं स्यात्, १०५ पूर्वभावोपसंहारौ, ११६ पवर्गों यस्तु लक्ष्मीदः, ४ पूर्वरञ्नः सभापूजा, १३६ पश्चात्ताप: स्पृहा क्षोभः, १६० पूर्वाद्यास्तासु तत्रत्यान्, १७१ पश्चात्तापोऽनुतापस्तु, १६२ पृच्छान्वेषणमर्थस्य, १६७ पाठयं तु संस्कृतं, १२९ पोष्यमाणा रतिर्भावैः, १० पात्रप्रवेशो यत्रैव, १३१ पौनरुक्त्यमिहार्थस्य, ७९ प्रकरी नाम सा ज्ञेया, ९६ पादान्ते मध्ये वा, ७१ प्रकृतरसेऽत्र विरुद्धं, ७७ पाषण्डविप्रप्रभृति, १४३ प्रकृतित्वादथान्येषां, १३१ पित्रोरिवात्र शिवयो:, ९१ प्रकीर्त्यते परं प्राज्ञै:, १५१ पिशाचात्यन्तनीचादौ, १२९ प्रकरान्तबन्धो यत्र स्यात्, ४२ पीठमर्द: कार्यदक्ष:, २६: पीठमदों विटविदूषकौ, २६ प्रख्यातं मिश्रमुत्पादं, ९४

पुनपुंसकयोर्व्यक्ता, ९मी। प्रख्यातवंशो राजन्य:, १३६ प्रख्यातो धीरललित:, १५१ अकशी

APPENDIX III २०३

प्रगम: परिसर्पश्र, १०६ प्रयोजितो भवेच्छुद्धः, १२१ प्रगल्भधीरा दयितं, ३१ प्ररोचना प्रशंसातः, १३४ प्रगल्भधीराधीरा तु, ३१ प्ररोचनामुखं चैव, १२३ प्रगल्भापि त्रिधा धीरा, ३० प्ररोचना विचलनं, १११ प्रगल्भापि पुनस्ताभ्यां, ३२ प्ररोचना सिद्धवद्यत्, ११५ प्रच्छेदकस्त्रिमूढं च, १४० प्रवादपारंपर्यात्, ६० प्रज्ञा कलावेदिता च, २३ प्रविश्य तद्वदपर:, १३३ प्रतिकूलवर्णमुपहत, ६९ प्रवेशकविहीनं च, १९५ प्रतिकूलवर्णमेतत्, ६९ प्रशस्तिः प्रोच्यते सा तु, १२० प्रतिकूलविभावादि, ९० प्रसक्तस्यान्यथा व्याख्या, १५१ प्रतिक्रियान्वितो यस्तु, १५० प्रसङ्गात्कार्यकथनं, १५६ प्रतिपद्यं भवेनेतृ, १७० प्रसादनेऽ्रनुकम्पायां, ८७ प्रतिहारो रहो हर्ष:, १५० प्रसादानन्दसमया:, ११६ प्रत्यक्षं द्विविधं निर्वि, ५८ प्रसिद्धकारणैर्नेय:, ८९ प्रत्यक्षं प्रोच्यते यत्र, १५१ प्रसिद्धत्वादिहानुक्तौ, ८९ प्रत्यक्षनिष्ठुरं वाक्यं, १०५ प्रसिद्धनायकं ज्ञेयं, ११८ प्रत्यक्षनेतृचरितः, १३७ प्रसिद्धैर्लोंकसिद्धारयै:, १६२ प्रत्यक्षमेकं चार्वाका:, ५७ प्रसीदेत्याद्यनुनयै:, ११८ प्रत्याहारोऽवतरणं, १३२ प्रसूतेऽर्यान्तरे बुद्धि, ५९ प्रत्येकमेषां शृङ्गारे, २५ प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत्, १३५ प्रधानरूपकाण्याहुः, १३१ प्रस्तावनेति वा तत्र, १३४ प्रबन्धेष्वेव लक्ष्याणि, ९३ प्रस्तुतार्थस्य सिद्धयर्थ, ४७ प्रभवतु भवतः, ९ प्रस्तुतेऽन्यत्र वा तत्स्यात्, १४६ प्रयोगातिशयश्चाथ, १३४ प्रहेलिका द्वयर्थबन्ध, ८५ प्रयोगे कविभि: कार्य, १२९ प्रहेलिकेव गूढार्था, १५२ प्रयोजनं विना मित्रं, ६७ प्राकृतैर्नवभिः पुंभि:, १५५ प्रयोजनवशादन्य:, ७ प्रोगभावोऽय प्रध्वंस:, ६० %

२०४ अलंकारसंग्रह्ः

प्राणिनामपि सर्वेषां, १२ बहवस्तत्प्रकारा: स्यु:, ४६ प्राधान्यान्नेह निर्दिष्टः, ६६ बहुपुस्तं गीतमयं, १५९ प्राप्ति: सा समुदायस्य, १६१ बह्ुप्रपञ्चसंयुक्ता, १५२ प्राप्या तु तादृशी मुग्धा, १५४ बहुलीकरणं तस्य, ९९ प्रायश: सर्वनाटयेषु, १३६ बालरामायणं नाम, १३८ प्रारब्धकार्यसिद्धयर्थ, १०१ बिन्दुप्रयत्नानुगमात्, १०२ बिन्दुसर्गडाः सन्ति, ४ प्रासङ्गिककथैवैक, ९६ वीजं बिन्दुः पताका च, ९५ प्रियानवास्या तच्चिन्ता, १४ बीजवन्तो मुखाद्यर्था:, ११६ प्रियानुकरणं लीला, ३८ बीजागम: समाधानं, १००. प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यै:, १४८ बीभत्साद्भुतशान्ताख्या:, १० प्रियेति भर्त्रा राज्ी स्यात्, १३० बीभत्सो नीलमेघाभ:, २१ प्रिये दृष्टे विलासोऽब्र, ३८ प्रियोक्त्या जीवितादानं, २८ भ

प्रीतिः सौख्यं च छान्मित्र, ४ भक्तिभूमिपतिः शास्ति, १ भगवन्तोऽवरैर्वाच्याः, १२९ प्रेयः प्रियतरालाप:, ५१ प्रेयो रसवदूर्जस्वि, ४५ भगिनीपतिरावुत्त:, १३०.

प्रोत्साहनं स्यादुत्साह, १६६ भग्नच्छन्दो वाक्यं, ७१ भग्नप्रक्रममक्रमं, ६९ भग्नप्रक्रममुक्तं, ७६ फ भजसा गौरवं यान्ति, ३

फलस्याकर्तृगामित्वात्, ६८ भयमेव विभावादै:, १९ भरतैस्तु प्रयोज्यत्वात्, १२३ ब भवेन्न तु पताकात्र, १०७

बन्धा मृदुस्फुटोन्मिश्र, ४२ बल्यरिकत्वरीतत्र, ८4 भाणस्तु घूर्तचरितं, १२९

APPENDIX III २०५

भारती शब्दवृत्ति: स्यात्, १२८ म भारती संस्कृतप्रायः, १२३ मङ्गलानि फलानि स्यु:, १७३ भारती सात्त्वती च, १२३ मङ्गल्यशङ्गचक्राब्ज, १३३ भार्गवस्यापि चौद्धत्य, १२९ मत्तः पिको मधावत्र, ८ भावस्तु मनसो वृत्ति, १० मत्प्रियाया विनाशादिति, ६५ भावानामप्यनौचित्यात्, ९१ मध्यमे स्याद्विहसितं, १६ भावाभावादिभेदेन, ५० मध्या स्यात्त्रिविधा, ३० भाविनः प्रस्तुतार्थस्य, ९१ मध्ये भवेयुरथवा, १७२ भावुकाक्षिविकाराद्याः, १६ मध्योदितवयःकामा, २९ भावे स्थायिन्यनैकान्त्यात्, ११ मनोरथैः प्रियावाप्ि:, १३ भावो नटेन सूत्री च, १२९ मन्त्रद्यूतप्रयाणाजि, ३ भावो मानसशृङ्गारः, ३५ भावो हावश्च हेला च, ३५ मया तत्प्रार्थितेनेत्थं, २ भाषते भावि यत्रासौ, १५० महाप्राणाक्षरवर्ती, ४४ भाषाभिर्विहिताभि: स्यात्, १७३ मागधी शौरसेनी वा, १५५ भासीनि कुमुदानीति, ६६ मातङ्गस्यात्र निर्देश:, ७९ भिन्नैर्वणैर्मिन्ननाम, १७१ मात्राभिरथवा वर्णे:, १७४ भूतपूर्वे चरड् वात्र, ६९ मात्सर्यादपि च द्वेषात्, १७ भूतप्रेतपिशाचाद्याः, १४४ माधुर्यसौकुमार्योज:, ४४ भूतभाविकथांशानां, १२१ मानस्त्यागस्त्रपानाशः, १४ भूतस्य कथनं भावि, १६७ मानार्थकामादिलाभ:, ११९ भूयसा भारती वृत्ति:, १३९ मामेत्यांदि न्यूनपदं, ८७ भेदं साम च दानं च, १२५ माययेन्द्रजितो युद्धे, १२६ भोगावलिसमायुक्ता, १७३ मायादयुत्थापितं वस्तु, १२६ भोगावली च देशर्तु, १७२. मायी मात्सर्यवान् दप्तः, २४ भोगोपजृम्भितैर्गद्य, १७२ मायेन्द्रजालसंग्राम, १२५, १४४ भ्रमणं णात्सुखं तानु, ४ मारीचवश्चनं नाम, १३८

२०६ अलंकारसंग्रह:

मार्गणं तस्य कार्यस्य, ११६ मौनं वेत्यन्यपक्षस्य, ८२ मार्गासारितकं शुद्ध, १३२ मित्रं विभातीति सुहृत्, ९ य

मिश्रमङ्काद्यङ्कितं स्यात्, ३ यत्तत्रानुगतं किंचित्, १३६ मिश्रमीहामृगे वस्तु, १५४ यत्प्रकारान्तराख्यानं, ५२ मुक्तकं पद्यमेकं स्यात्, १६९ यत्प्रसिद्धगुणैः साम्य, ५४ मुक्तारतादयलंकारै:, १४५ यत्र कोपप्रसादाभ्यां, १४३ मुक्ताहारपदं त्वन्य, ९० यत्र प्रसिद्धिहीनं, ७६ मुक्ताहारस्रगादीनां, ९० यत्र बाह्यार्थसापेक्षः, ८३ मुखं प्रतिमुखं चैव, ९८ यत्र रसोऽस्ति न वाक्ये, ७७ मुखं बीजसमुत्पत्ति:, ९८ यत्र विहित: क्रम:, ७७ मुखनिर्वहणे साङ्गे, १४० यत्रान्योन्यसमालाप:, १४६ मुखनिर्वहणोपेते, १५६ यत्रावमाननं वाक्ये, ११३ मुखप्रतिमुखेचित्रे, १४२ यत्रैकत्र समावेशात्, १४६ मुखसूचितबीजार्थ, ११६ यत्रोपवर्णयेदेक:, १३९ मुखादिसंविरूपेण, ९८ यथा मधु घृतोन्मिश्रं, ४ मुख्यार्थबाधे तद्योगात्, ८ यथार्थदर्शिन: पुंसः, ५६ मुख्यो लक्ष्यस्तथा गौण:, ७ यथार्थस्यान्यथा क्लप्ति:, ४९ मुग्धा नववयःकामा, २९ यथा वालिवधस्त्यक्त:, १२६ मृदुल्लक्ष्णपदं यत्र, १४२ यदभावादपि पूर्ण, ७२ मृदुस्वनं स्यात्प्रथमं, १६ यदा तु सरसं वस्तु, १३७ मेनकानद्ुषाख्यं स्यात्, १५५ मोट्टायितं कुद्टमितं, ३१ यदा संदर्शयेच्छेषं, १३७ यदि निन्दनिनिव स्तौति, १५ मोट्टायितं प्रियं स्मृत्वा, ३९ यदुत्कर्षकरं वाक्यं, १०८ मोदाय कल्पतां नित्यं, १६८ यद्देश्यं नीचपात्रं स्यात्, १२९ मोदाय भवतो भूयात्, १६८ मोहो मूर्च्छा मृतिरिति, १३ यद्यद्वस्तु यथावस्थं, ४५ यद्यप्यक्कानि भूयांसि, १२२

APPENDIX III २०७

यन्नाव्यवस्तुन: पूर्व, १३२ रङ्ग: सदस्यास्थानोवी, १३१ यस्य येनास्ति सादृश्यं, ४६ रतिर्हसिस्तथा शोक:, १० यस्यास्तूत्कलिकास्थाने, १७१ रत्नसामान्यतो नाम, ८३ यस्मिन्नध: प्रकृष्टं, ७२ रत्यादिपरिहारादे:, ९३ या काचित्पठ्यते सूक्ति:, १३२ रत्युद्देशेन याकाड्क्षा, १०३ या चित्तस्य सुखप्राप्ति:, १०० या रम्यनेपथ्यविशेष, १२६ रथी सूतेन चायुष्मान्, १२९ युक्तमेतद्विशेषेण, १७१ रसं वा न तिरोदध्यात्, १३७ युक्ता प्रस्तावनाख्यातैः, १४१ रस: शृङ्कार एव स्यात्, १७२ युक्ता भवेदारभटी, १२५ रस: सामाजिकेष्वेव, १२ युक्ता हर्षोत्तरा शोक, १२३ युक्ति: प्राप्ति: समाधानं, ९८ रस: सूच्यस्तु शृङ्गारः, १४५ रसभावा: परिक्ि्टाः, १४२ युक्ति: प्रोत्साहनं चैव, १६० रसभावान्तरेऽप्येवं, ९२ युक्त्युद्वेदौ समाधानं, १०२ रसभावोचितवर्णै:, २२ युवराज: कुमार: स्थात्, १३० रसस्तु करुण: स्थायी, १५३ युष्मदर्थ: प्रकरणात्, ८ रसादीन्वर्णयेद्धृति, १७१ येन विना यद्वाक्यं, ७२ रसानामिह चान्येषां, ५२ येनासभ्य: पदेनार्थ:, ६४ रसानामेव सर्वेषां, ५२ यो वारिरूपो धनकृत्, ४ रसे रौद्रे सबीभत्से, १२८ यौवने सत्त्वजा: स्रीणां, ३१ रसेष्वेतेषु सर्वेषु, ४१ यौवने सत्त्वसंभूता:, २७ रसैरहास्यशृङ्गार, १४४ रहस्यं कध्यतेऽ्न्यस्य, १२२ र राग: प्रयोगस्याश्चर्य, १२० रक्ता सती राजगुरो, १७६ राजपुत्री तु तद्दत्स्यात्, १३० रक्तेव तत्प्रहसने, २९ राज्यं त्वदीयमिव, १२२ रक्तेव रअयेदाढ्यान, २८ रात्रौ चेदनलो ज्ञेय:, ९ रगलापि तथापि स्यात्, १७१ रामोजर्जुनविरोधीति, ८

२०८ अलंकारसंग्रहः

रीति: प्रधाना गौडीया, १६९ लेशमेके विदुर्निन्दां, ५० रीतिरात्मात्र काव्यस्य, ४२ लोकैरपि लाल्यगुण:, २२ रुतमिति शब्दविशेषे, ७६ रूपकं तत्समारोपात्, ९४ व

रूपकं नाम तच्चापि, ४६ वंशवीर्यश्रुतादैश्ष, १७० रूपोपभोगतारुण्यैः, ३६ वक्तव्यमपि यन्नोक्तं, ४१ रोषेण भाषणं यत्स्यात्, १११ वत्तव्ययोरर्थयोर्य:, ७९ रौचिको वाचिक: शुद्धः, ६ वक्तात्र यजमानश्चेत्, ९ रौचिको वाचिकश्चार्थ:, ६ वक्त्रपाणि: परीघरट्ट, १३२ रौद्रबीभत्सरहिता, १४४ वच:शब्देन गी:शब्दः, ६८ रौद्राद्गुतौ तथा हास्य, २१ वचसा कर्मणा प्रीतिः, १६१ रौद्रो जपारक्तवर्ण:, २१ वचसा चेष्टयार्थस्य, ५० वत्सेति तातः पूज्योऽपि, १२९ ल वधं प्राप्तस्य कुर्वीत, १५४ लक्ष्मणेन्द्रजितोर्युद्धं, १२६ वधबन्धादिकथनं, १११ लक्ष्यते नाटिकाप्यत्र, १५४ वर्गद्वितीयप्रचुरा, ४३ लक्ष्यालक्ष्य इवोद्ेद:, १०२ वर्ण गणं च काव्यस्य, ३ ललितिमधुराभिधानं, १२७ वर्णनीया: क्रमात्साङ्ग, १७२ ललितौदार्यमित्यष्टौ, २७ वर्णनेन परं विद्यात्,१७३ लासिका सा समुद्िष्टा, १५८ वर्णयेद्वीरलब्धांक्ष, १७३ लास्ये दशविर्ध ह्येतत्, १४० वर्णशुद्धिं वाक्यवृत्ति, २ वर्तते गूढरागः सन्, २५ लिब्विनीनां महादेव्या:, १२९ वस्तु किंचिदभिप्रेत्य, ४८ लिड्निनी शिल्पिनी कारु:, ३५ वस्तुभेदान्नेतृभेदात्, ९४ लीला विलासो विच्छित्तिः, ३५ वस्तुस्वभावदैवारि, १४५ लीलेति पूर्वकथितं, ७२ वाक्केल्यधिबले गण्डं, १३५, १४५ लुब्धो धीरोद्धत:, २७ वाक्यमिदमितस्वाक्य, ७५- ।75m2

APPENDIX III २०९

वाक्यमेकं च कर्तव्यं, १७० विधूय दयितं चार्ता ३३ वाक्यानां कविक्लप्तानां, ७ विध्यनुवादविवृत्तः, ७८, ८४ वाक्ये समासबाहुल्यं, ४३ विनयो दक्षता त्याग:, २३ वाचामन्ते स गण्ड: स्यात्, १५० विनिवृत्त्यास्य वाक्केली, १४८ वाचा युद्धं विधातव्यं, १५३ विप्रलम्भेऽनुभावानां, ९३ वाच्यार्थस्य परित्यागात्, ७ वाच्यार्थस्यापरित्यागात्, ७ वाच्यार्थानुपपत्तौ य:, ७ विप्रामात्याग्रजाश्चार्या: १२९ वाच्ये विशेषे सामान्यात्, ८२ विबोधो भ्रान्तिनाशः स्यात्, १५६ वाञ्छितार्थस्य या प्राप्ति:, ११८ विभक्तिघटना चात्र, १६९ वारिवारणशब्दोऽत्र, ८५ विभक्तिसप्तकयुता, १७१ वालिनाशेन सुग्रीव:, १२१ विभावना स्वभावो वा, ४८ वाहनारोहशस्त्ास्र, १७४ विभावा अनुभावाश्, ११ विकत्थनाद्विचलनं, ११५ विभावा यैर्विशेषेण, ११ विकत्थनो वञ्चकः, २४ विभ्रमस्त्वरया काले, ३९ विकसन्त्या च मालत्या, ९ विमर्शो दुःखदीनानां, १६५ विकृतं संकराद्वीथ्या, १४३ विमर्शोऽन्ते निर्वहणं, ९८ विगर्भा नागरनरा, १५९ विमानिता विप्रलब्धा, ३३ विचार: स हि विज्ञेय:, १६१ विमुक्तौ विश्रमानन्दौ, ७८ विचित्रश्लोकसंदर्भ:, १४३ विमोक्ष्येऽहमपीति, ८० विटश्चेदत्र बोद्धव्य:, ९ विरक्तो वात्र रक्तो वा, ८० विदूषकः प्रसङ्गेषु,,२६ विरहिदमनेति मुक्त्वा, ८४ विदूषकविटोपेता, १५८ विरहोत्कण्ठिता चैव, ३२ विदूषकादिरालम्बः, १५ विरहोन्मत्तबालादि, १५२ विदूषकेण भवती, १२९ विराजन्ती कीर्तिमती, १७० विद्याविरुद्धः स्मृत्यादि, ८१ विरुद्धं तत्परित्याज्यं, १३६ -विद्वज्जनमनःकान्त, १ विरोध इति विज्ञेय:, ९४ 27

२१० अलंकारसंग्रह:

विरोधनं स्वशक्त्युक्ति:, ११४ वृत्तयो हीनकैशिक्य:, १४४ विरोधाप्रस्तुतस्तोत्रे, ४५ वृत्तवर्तिष्यमाणानां, १२१ विलास: परिसर्पश्र, १०२ वृत्तेनैकेन नेतारं, १७३ विलासोद्दिष्टसंयुक्तं, १५७ वृत्तैरभिन्नैर्मिन्नैर्वा, १६९ विलीयमानेव रता, २९ वेणीसंहारसंज्ञं तु, १३८ विलोभनं च तत्प्रोक्तं, ९९ वेधकत्वं कटाक्षस्य, ९० विवक्षितार्थविषये, ४९ वैदर्भी च तथा गौडी, ४२ विवक्षितार्थादन्यच्च, ६६ वैरी तृतीये विज्ञेय:, १८ विविधविहितवाक्य, ९ वैरूप्यं विश्लेष:, ७० विवेकी भूषणार्थी च, ६ व्यक्तान्यासङ्गचिह्नः स्यात्, २१ विशेषणानामुक्तानां, ७८ व्यञ्जनं त्वभिधामूलं, ८ विशेषदर्शनायैव, ५४ व्यनक्त्युक्तं पशुपदं, ६६ विशेष्यपोषकत्वेन, ७८ व्यर्थीकृत: सनियम, ७८ विषादजडतोन्माद, १७ व्यर्थीकृतो यच्छ्लाध्यानां, ८१ विषादे विस्मये हर्षे, ८७ व्यवसायाद चलनं, २७ विष्कम्भचूलिकाङ्कास्य, १२१ व्यवसायादानशक्ति, ११६ विस्मयस्तु विभावादे:, २० व्यायोगसमवकारौ, १३१ विस्मृतिर्लोंभसंफेटौ, १५७ व्रतादयुज्ज्वलता शौचं, १४९ विहृतं च विविच्यन्ते, ३१ वीथी तु कैशिकीवृत्तौ, १४५ ब्रीडादिभि: पदैर्दोष:, ९२ ब्रीडापस्मारमोहाः, १२ वीथीप्रसज्ने वीथ्यङ्ग, १३१ ब्रीडोत्थसाध्वसत्याग:, ३७ वीथ्यक्कमण्डितं मुख्य, ११८ वीथ्यङ्गानि यथालाभं, १४५ श

शः सुखं तनुते स्तु, ४ वीररौद्राद्भुतभय, ४५ शक्ति: संकीत्यंते सा यत्, ११२ वीरादद्भुत उत्पन्न:, २१ शक्तिर्निदानं काव्यस्य, ६ वीरो रसो गौरवर्ण:, २१, (०३ 5 शक्यार्थस्यानवच्छेदे, ८

APPENDIX III २११

शक्करीप्रभृतीनि स्यु:, १६९ शृक्कारवीभत्सरसौ, २१ शङ्कात्रासौ यत्र वाक्ये, ११० शतेन शतकं प्रोक्त, १६९ शृङ्गारहास्यकरुण, १०, ४५ शृङ्गारहास्यकारुण्य, १५९ शत्रुमिर्या कृता भीति:, १०९ शृङ्गारहास्यरहित:, १५६ शृङ्गाराकार चेष्टत्वं, २७ शब्दच्छन्दोऽभिधानादै:, ७ शृङ्गारे कशिकी वीरे, १२८ शब्दार्थगुणदोषज्ञः, ६ शृङ्गारे ठादीनां, ६९ शब्दार्थमार्दवापेक्षी, ६ शृङ्गारे प्रतिकूलं तत्, ९३ शब्दार्थयोर्गुणोत्कर्ष:, ४३ शेषं नाटकवत्सर्व, १३९, १९७ शब्दार्थस्यानवच्छेदे, ८ शोक एव विभावादै:, १६ शम एव विभावादै:, २० शोकचिन्तापरवशं, १४१ शयित: प्रतिबोध्यसे, ८४ शोकप्रलाप आकन्दः, १६३ शाकुन्तलं तु सप्ताङ्ं, १३८ शोभा कान्तिस्तथा दीप्तिः, ३५ शान्त: सर्वोत्तरस्तस्य, २२ शोभा विलासो माधुर्य, २७ शान्त: स्फटिकवर्णोऽस्य, २१ शोभैव कान्तिनिबिडा, ३६ शान्तेऽनुभाव: कालस्य, ९३ शौर्ये दृढत्वं तेजश्र, २३ शाब्दे प्रातीतिके वापि, ४८ श्रीगदितं च लासिका, १३१ शास्त्रमात्रप्रतीतार्थ, ६७ श्रुतिकट्समर्थ च, ६२ शास्त्रालंकारसंस्कारी, ६ श्रुतिसाम्यादनेकार्थ, १४८ शास्त्रोक्तलक्षणापेतं, ६३ श्रुत्वेवानुक्तमप्येतत्, १२२ शिर:कम्प्यश्रुमत्पूर्व, १६ श्रूयमाणा विभावादै:, १० शुचिर्विवेकी सुभग:, २४ श्रोतृणां प्रेक्षकाणां च ११ शुद्धमप्यन्यसंयुक्त,: ४ शुभदो मो भूमियुतः, १ शक्ष्णो विकारो माधुर्य, २७ शृङ्कार उत्पलाभ: स्यात्, २१ श्लेष: प्रसाद: समता, ४२ श्लोकावाद्यन्तयोर्नेतृ, १७१

२१२ अलंकारसंग्रह:

ष संप्रयोज्यैकपुरुषं, १५८ षण्नाडिकस्तृतीयस्तु, १५९ संफेटस्तु समाघातः, १२६ संबोधनात्मिका चान्ते, १६९ स संबोधनोक्तिप्रत्युक्ती, १३९ संकीर्ण यत्रेतर, ७१ संभवैतिह्ययुक्तानि, ५७ संकीर्णे वेश्यया युक्तं, १३९ संभोग: संनिकर्ष: स्यात्, १२ संक्षिप्तवस्तुरचना, १२५ संभोगविप्रलम्भादि:, १४९ संक्षिप्ार्थस्तु विष्कम्भ:, १२१ संभोगो विप्रलम्भक्ष, १२ संक्षिप्तिका स्यात्संफेट:, १२९ संयुक्तवर्णभूयिष्ठा, ४४ संक्षिप्तिरथवा नेतृ, १२९ संयोग: सर्वथा त्याज्य:, ४ संग्रहश्चानुमानं च, १०७ संयोगो विप्रयोगश्र, ८ संग्रामाध्वरशब्द:, ७४ संरम्भं परमानीय, १५४ संचयान् सुप्तिद्न्तानां, २ संरोधं भोजनं स्नानं, १३८ संचारिणो गर्वहर्ष, १८ संलापकश्च प्रस्थानं, १३१ संचारिणोऽपि निर्वेद, २१ संलापको गभीरोक्ति:, १२४ संचारिणो मोहदैन्य, १९ संलापोत्थापकावस्या:, १२४ संचारिणो यथायोगं, २० संस्कृते प्राकृतादौ च, १ संचित्य क्रियते सम्यक्, २ स एव हेला सुव्यक्त:, २६ संचित्यैकत्र कथय, २ स कदाचित्सभामध्ये, १ संज्ञा तु नाटकादीनां, १३६ सकृदवहितेऽत्र दोष:, ७० संदिग्धमप्यदुष्टं स्यात्, ८६ स गौणो गुणसामर्थ्यात्, ८ संदिग्धो निर्हेतु:, ७८ सचिवायत्तसिद्धिश्च, २४ संधावल्लीलत्वं, ७१ सट्टक नाटिकावत्स्यात्, १९४ संधिर्विरोधो ग्रथनं, ११६ सत्त्वं नाम मनोवृत्ति:, ११ संनिधानादिबोघार्थ, ९० सत्यार्थापद्दवादन्य, ५३ संपूर्णलक्षणत्वाच, १३१ सदसद्वा निदश्येत, १५ संप्रधारणमर्थानां, ९९ सद्गुणारोपणं यत्र, १७४

APPENDIX İII २१३

सद्वृत्तिशालि सरर्स, १३० सलक्षणोदाहरणं, १९७ स्तमी खलिका प्रोक्ता, १७१ सवज्रो हरिरित्यत्र, ८ सप्तविशतिपद्यानि, १६९ सवितर्क तु यद्वाक्यं, १०७ सप्तविशतिरज्ञानि, १५६ ससंरम्भं तु यद्वाक्यं, १०९ सप्ताङ्कं स्तम्भितारम्भः, १५५ स स्यात्कार्यस्य संहार:, १२० स स्यादुक्तविरुद्धोऽर्य:, ८२ स. प्रसिद्धिविरुद्धो यः, ८० सहकारस्य किसलयानि, ७१ समप्रफलसंपत्ति:, ९७ सहसंयोगकथनं, ११ समर्पणं चानुवृत्ति:, १५६ स हि प्रच्छेदको यत्र, १४१ समर्पणमुपालम्भ:, १५६ सहोक्ति: परिवृत्त्याशीः, ४५ समस्तपश्चषपदा, ४४ सहोक्ति: सहभावस्य, ५६ समस्तरीतिसंमिश्रा, ४४ सहोत्कृष्टैनिकृष्टोक्ति: ८४ समस्तात्युद्धटपदां, ४४ साकाड्क्षोक्तविरुद्धौ, ७८ समाधिरन्यधर्माणां, ४३ सा छत्रिणो वृजन्तीति, ७ समापनं तु कार्यस्य, १५६ सा जहलक्षणा ज्ञेया, ७ समासातिशयोत्प्रेक्षा:, ४९ सात्त्वती सा मता सत्त्व, १२३ समा हलेति च प्रेष्या, १२९ सात्त्विका: स्तम्भरोमाञ्च, २१ स मुख्यः कथितः साक्षात्, ७ सात्त्विका: स्वेदरोमाञ्च, २० सरसौ यत्र शब्दार्थौ, ४२ सा देवताप्रसादाच, ७ सरेद्वा सारयेद्वाऽभि, ३४ सादृश्यात्सदशज्ञान, ५९ सर्गबन्धं संस्कृतेन, २ साधनानुगमोच्छरास, १५७ सर्वदोषरहितं सगुणं, ९३ साधारणा स्याद्रणिका, २८ सर्ववाक्यं च कर्तव्यं, १७१ सा पताका समाख्याता, ९५ सर्वश्राव्यं च नियत, १२२ सा प्रत्यक्षविरुद्धापि, ८९ सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यात्, १२२ सा फलोदाहरणं वा स्यात्, १७१ सर्वाञ्कसंयुतमनेक, १२२ सामर्थ्यमौचिती देशः, ८ सर्वोपकारकं स्याच्ेत्, ४६ सामान्यपदसामर्थ्यात्, १५१

२१४ अलंकारसंग्रहः

सामान्योक्तौ विशेषोक्ति: ८२ स्तम्भादयः सात्त्विका: स्यु: १२ सामोक्तेरभिधानं च, १०८ स्तम्भाश्रुपातवैस्वर्य, १७ सालंकाराणि निर्दोषाणि, २ स्तुत्या वा निन्दया तुल्य, ५४ सावहित्थादरोदास्ते, ३१ स्त्रीणां तु प्राकृतं प्रायः, १२९ साश्रुनिष्ठरभाषाभिः, ३० स्थाणुं भज जगद्वन्धं, ८ साश्रुसोत्प्रासवक्रोत्त्या, ३० स्थाने प्रहसनस्याथ, १२३ साहचर्याद्दशरथौ, ८ स्थिरीकरणमर्थस्य, ११९ साहाय्यमानुकूल्येन, १६६ स्पृहा यस्त्वभिलाष: स्यात्, १६३ सिद्धिः प्राप्तिर्विचारश्र, १६० स्फूर्ति प्रयातु भवतः, ५ सिद्धिरिष्टार्थसंसिद्धिः, १६० स्मितं च हसितं चैतौ, १६ सिद्धेः पदं समं लिषं, १६४ स्याचतुर्धा च वृत्तं स्यात्, १७६ सुकुमाराङ्गविन्यास:, ४० स्यादुत्प्रेक्षादिसंपन्नः, १६५ सुखदुःखकरं यत्स्यात्, १०० स्वकारणनिराकृत्या, ४८ सुखासीना: श्रुतिसुखं, १४० स्वकार्यप्रस्तुताक्षेपि, १३४ सुखी मृदु: कलासक्त:, २४ स्वभावाख्यानमुपमा, ४५ सुबन्तं वा तिडन्तं वा, ४६ स्वभावोक्तिरिति ख्याता, ४५ सुरापानसमायुक्त, १५७ स्वरूपभोगतारुण्यैः, २६ सुल्लिष्टनान्दीसहितं, ११८ स्वरेण व्यक्तिरर्थस्य, ९ सूचयेद्वस्तुबीजादै:, १३३ स्वल्पनृत्ताल्पनेपथ्य, १५८ सूचयेद्वीरशृङ्गारौ, १३९ स्वल्पमेव समुद्िष्टं, ९५ सूच्यमेव भवेत्किंचित्, १२० स्वल्पाप्यलंक्रिया काले, ३९ सूत्रधारविहीनं च, ११५ सूत्रधारेण नाव्यादौ, १३२ स्वसामर्थ्यस्य कथनं, ११४ स्वाधीनपतिका चाद, ३२ सूत्रधारो नटीं ब्रूते, १३४ सेवादिल्केशनिर्विण्ण, १५ स्वान्या साधारणा चेति, २८

सोमसूर्यकुलोच्तंस:, १ स्वाभाविकमिदं तासां, २९

स्तम्भ: स्वेदोऽय गोमाज, ११ स्वीया तु मुग्धामध्या च, २९ स्वीया शीलार्जव्युता, २८

APPENDIX III २१५

स्वेतिवृत्तसमं वाक्यं, १३४ स्वेदवैवर्ण्यवैस्वर्य, १७ हास्य: शृङ्गारसंभूत:, २१ हास्य: सुधाशुभ्रवर्णः, २१ हास्यशृङ्गारसंयुक्तं, २५९ ह हण्डे नीचा पुरस्कार्या, १२९ हीनो गर्भावमर्शाभ्यां, १४४ हीनोपनायकयुतः, १५६ हन्तिस्तु हिंसागत्यर्थ:, ६३ हृष्टस्य वाक्यभणितौ, ८७ हर्षोंद्वेगादयो भावा:, २० दृष्टान्त: परिरम्भादौ, ४० हल्ीसकं तु सप्ताष्ट, १५७ हेतु: कार्यस्य सिद्धौ यः, ९५ हेतुना हेतुमज्ज्ञानं, १८ हास एव विभावादै:, १५ हेला भावश्च ललित:, १४३ हासस्य यशसः शौक्कयं, ९० हो दाहकृद्यसनद:, ४

APPENDIX IV

उदाहृतश्चोकाः अ PAGE अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्ण *काव्यप्रकाशे, ७-२०७ अकृते तु घनावरोध ४९ १०२ . अक्षं विक्षिपति महानाटकम् ३-८१ . अड्कूरत्कुचमन्नं २९ 38

अड्कूरत्कुचमप्यनल्प १४३ अङ्कोपान्तमुपाश्रितः ४९ अणिसं पि मअरकेदू १४८ अणुमपि परकीयं अतिविततगगन *काव्यप्रकाशे ७-२५५ ७८ अत्रान्तरे किमपि मालतीमाधवम् १-२९ ३८ अत्रिलोचनसंभूत: *काव्यप्रकाशे ७११८ अद्यापि स्तनशैल ६६ महानाटकम् २-७ ७१ अद्यैव कि न विसृजेयं वेणीसहारम् १-३२ ११४ अधिकरतलतल्पं *काव्यप्रकाशे, ७-२२३ ७२ ७-१४१ अनज्जितासिता दृष्टि: काव्यादर्श:, २-२०१ ६२ ४८ अनभ्यासेन विद्यानां " २-२४७. ६० " This mark indicates that the stanza has been quoted in the work mentioned,

APPENDIX IV २१७

PAGE अनुकूलजनोऽनुनेतु ३३ अनुरागमङ्कनाया: . १०० अन्यासक्तमवध्यं च . १६२ अपराधमिमं क्षमस्व १०१ अपि तुरगसमीपात्, रघुवंश: ९-६७ ५९ अप्रियाणि करोत्येष: वेणीसंहारम्, १-३१. ११४ अभिनयशस्तौ हस्तौ १४२ . अभिन्नवेलौ गम्भीरौ काव्यादर्श: २-१८३. ४८ अभिप्रेतार्थसिद्धयर्थ *विटवृत्त इति सुभाषितवलौ ६८ अभिव्यक्तालीक: *दशरूपकावलोके, १२७ अयं स रशनोत्कर्षी महाभारतं स्त्रीपर्व, २८-१९ ५२ अयमान्दोलितप्रौढ काव्यादर्श:, २-२३६ . ५० अयोध्यापुरनारीणां ४९ अरे रामाहस्ताभरण *विक्रमोर्वशीय इति काव्यप्रकाश- व्याख्यायां नागेशः ८३ अर्चिष्मन्ति विदार्य *बाणस्पेति सूक्तिमुक्तावलौ १५२ अर्थैरनेकैर्जननी १०८ अलमतिचपलत्वात् बिल्हणचरितम् ५८ . . ६७ अलसारुणलोचन . ३८ अवध्यैरिन्दुपादानां काव्यादर्श: २-२४९ . १०

अवन्ध्यकोपस्य किरातार्जुनीयम् १-३३ ६३ अवैमि पूतमात्मानं कुमारसंभव: ६-१७ ११ अव्याजमुग्धमधुरैः .३६, ३९ अश्रान्तश्रुतिपाठ नैषधम् २-१०२ असंभृतं मण्डनं कुमारसंभव: १-३१ ४८ 88

असंशयं क्षत्रपरिग्रह शाकुन्तलम्, १-१९. १६१ 28

२१८ अलंकारसंग्रह:

PAGE अस्तु नीराक्षसा पृथ्वी . ८८ अस्त्रज्वालावलीढ वेणीसंहारम्, ३-६ . ७९ अस्त्रप्रयोगखुरली महावीरचरितम्, २-३४ . १२४ अहो सत्त्वमहो धैर्य ८७

आ आकृते: किंचिदुलेखः १६७ आक्षिपन्त्यरविन्दानि *साहित्यदर्पणे ६-१७१ ५७ आजन्म ब्रह्मचारी अनर्घराघवम् ४-१८ . १७ आज्ञेव शम्बररिपो: १०१ आतपे धृतिमता किरातार्जुनीयम् ९-३० ४७ आदावघटितं कार्य . ११६ . आदावञ्जनपुञ्जलिप्त *काव्यप्रकाशे, ७२०० ६८ . आदित्यस्य महति ७१ आनन्दाय च विस्मयाय च महावीरचरितम्, १-४९ १२४ आमीलिताक्षमलकाकुल अमृतानन्दस्य १३ आयस्ता कलहं पुरेव अमरुकशतकम्, १०६ ३१ आरम्भेऽस्मिन् रतनावली, १-७ ९६ आलापमालिनिकरस्य अमृतानन्दस्य १४ आलिक्चितस्तत्रभवान् *काव्यप्रकाशे, ७-१५४ ६६ आलोक्य कोमल ७-३२३ ९२ आलोच्य वाक्यं १०० आलोलपल्लववर्ती अमृतानन्दस्य १५ आशायाः प्रशमय्य २० आसारितप्रकट *छलितरामे इति नाव्यदर्पणे आसितानि हसितानि १३२ ३८ आसित्वा विजने १०१

APPENDIX IV २१९

PAGE आस्ते द्वारि वधू : ११५

इ

इदं ते केनोक्तं *काव्यप्रकाशे, ७-२६४ ८१ *साहित्यदर्पणे, ६-२०१ १६४ इयं स्वर्गाधिनाथस्य *ययातिविजये इति साहित्यदर्पणे, ६-१७८ १६५

उ

उत्तानोच्छूनमण्डूक *काव्यप्रकाशे, ७-३०४ ८६ उत्तिष्ठ दूति याम: *दशरूपकावलोके, २-२६ ३३ उत्सक्के वा मलिनवसने मेघदूतम्, २-२६ ३३ उद्दामोत्कलिकां रत्नावली, २-३० उन्मीलद्वदनेन्दु ९६ *सूक्तिमुक्तावलौ ३७ उन्मुक्तकञ्चुकतया ४६ उर्व्यसावत्र तर्वाली *काव्यप्रकाशे, ७-२१४ ७१

ए

एकत्रासनसंगति: अमरुकशतकम्, १८ . ३१ एकपुच्छश्रतुष्पाद: ७९ एतन्मन्दविपक्क *काव्यप्रकाशे ७२४२ ४४, ६३ एवंवादिनि देवर्षों कुमारसंभव:, ६-८४ . २८ एष ते विद्रुमच्छाय: ५०

क

कः कः कुत्र *काव्यप्रकाशे, ७-२२४ ७२

२२० अलंकारसंग्रह:

PAGE कः खलु धीरोदारां *सुभाषितावलौ १०४ कटु रटति निकटवर्ती ८२ कण्डूतेरप्रतीकारात् ८६ कपटमिव कायवन्तं १०७ कम्बोजा: समरे सोदुं रघुवंशः, ४-६९ ९६ कर्णार्पितो लोध्र कुमारसंभव:, ७-१७ ३९ कर्णोत्पलं न चक्षुः . ६० कलशे निजहेतु नैषधम्, २-३२ ७८ कलितानि पदानि ९७, ११९ कल्ोलवेलिितद्दषत् भलटशतकम्, ६२ ८३ कष्टं खलु विप्रकुले १५३ कस्तवाद्य करमर्पयेत् १६ कस्तूरीतिलकं बाले ४७ कस्मिन् कर्मणि सामर्थ्य *काव्यप्रकाशे, ७-२०२ ६९ कारम प्रिया न सुलभा शाकुन्तलम्, २-१ ९५ कामेन पञ्चापि बाणा: काव्यादर्श: ३-१५८ . . कारणं ज्ञायते कार्यात् ७१ १०९ कालरात्रिकरालेयं बालरामायणम् २-१ . १६६ *का श्लाघा गुणिनां *पाण्डवानन्दे इति दशरूपकाव- लोके ३-१४ . किमिति न पश्यसि १४६ रुद्रटालंकार:, ६-४२ . .७५ किमुच्यतेऽरस्य भूपाल *काव्यप्रकाशे, ७-२०६ ६७ कियन्मात्रमकूपार: कीर्तिस्ते दयिता १६५

कुत्र सा कुवलयेक्षणा कुसुदिनीपरिभोग ९८ ९१

APPENDIX IV २२१

PAGE कृतमनुमतं दृष्टं वा वेणीसंहारम्, ३-२४ . १७ केनाप्यर्थन कंसस्य १५० कोपात्कोमललोल अमरुकशतकम्, ९ ३२ कोपो यत्र भ्रुकुटिरचना " ३८ .३१ को मां हन्तुं समर्थ: स्यात् १५० कोऽयं ते प्रतिकर्तुम् ११३ कोऽयं सिंहासनस्यधा: १४७ क्रयविक्रयदक्षस्ते १६ क्रान्तकान्तवदन शिशुपालवध: १०-३ . १८ क्रेंकार: स्मरकार्मुकस्य *काव्यप्रकाशे, ७-२२१ ७३ क्षुद्रा: संत्रासमेनम् महानाटकम्, १२-२ १८, १२

ख

खरेन्द्रजिद्दूषण १६४

ग

गमनमलस शून्या मालतीमाधवम्, १-२० १२८ गाढालिङ्गनवामनीकृत अमरुकशतकम् ४० २९, ८६ गायति गेयं साविक्षेप १४३ गुरो: शासनमत्येतुं काव्यादर्श:, २-३०१ . ५३ गृहीतं येनासी: वेणीसंहारम् ३-१९ ८० गौरवाद्यदपि जातु रघुवंश:, १९-७ २४ ग्रहस्तत: पञ्चभि: ३-१३ ८६ प्रीवाविभूषणविमुक्त १४१

घ

वडेमि अण्णेण १४७

२२२ अलंकारसंग्रह:

PAGE

चतुर्दश सहस्राणि रामायणम्, ३-२६-३९ ८२ चत्वारो वयमृत्विज: वेणीसंहारम्, १-२१ ७४ चन्द्रं गता पद्मगुणान् कुमारसंभव:, १-४३ . ८९ चाणक्यो नीतिसामर्थ्यात् चारभटचोरचेटक १२५ सुभाषितत्रिशती, २-१९ १९ चित्रवर्तिन्यपि नृपे चूर्णवभ्रु लुलित नवसाहसाङ्कचरितम्, ६-४२ ३९ रघुवंश:, १९-२१ ६८ चोरो मज्झ करादो १०९

ज

जगति जयिनस्ते मालतीमाधवम्, १-३९ ७९ जडं जलनिधेर्वारि ११४ जादो जलधिझरादो ११३ जीवत्सु तातपादेषु उत्तररामचरितम्, १-१८ १६३ ज्वलतु गगने रात्रौ मालतीमाधवम्, २-२ ३८

त

तत उदित उदार *काव्यप्रकाशे, ७-२१२ ७० तथाभूतां दृष्टा वेणीसंहारम्, १-११ ७२ तथा ब्रीडाविधेयापि *धनिकस्य, दशरूपकावलोके २-३६ ३७ तपस्विभिर्या सुचिरेण *काव्यप्रकाशे ७-१४६ ६१ तमालश्यामल क्षारे तरङ्गभ्रूलताफेनं १६९ तवात्मजा तामरस . ११९ तवास्मि गीतरागेण शाकुन्तलम्, १-९ १३३

APPENDIX 1V २२३

PAGE तस्मिन् जीवति दुर्धर्षे महानाटकम्, १३-८ . १६१ तस्या: सान्द्रविलेपन अमरुकशतकम्, २६ . २९ तां प्राङ्मुखीं तत्र कुमारसंभव: ७-१३ ३६ तां रोहिणी विजानीहि ५९ तीर्थान्तरेषु स्नानेन *काव्यप्रकाशे, ७-१४४ ६२ त्वं मुग्धाक्षि विनैव अमरुकशतकम्, २७ . १२ त्वया तपस्विचाण्डाल *साहित्यदर्पणे, ६-२०२ १६३ त्वयि निसर्गरते: विक्रमोर्वशीयम्, ४-२९ ७४ त्वां मन्नभूप लिखितुं अमृतानन्दस्य १३

द दधतो मङ्गलक्षौमे रघुवंश:, १२-८ २३ दर्भाड्कुरेण चरण: शाकुन्तलम्, २-१२ . ५१ दष्टमुक्तमधरोष्ठम् कुमारसंभव:, ८. १८ ९१ दिगन्तमगमत्तस्य ५६ भट्टप्रभाकरस्येति औचित्यविचारच- र्चायाम् .१८, ८८ दुर्जन: परिहर्तव्यः सुभाषितत्रिशती, १-४२ १६ १०३ दृढविरहविदाहम् १०३ दृष्टिं सा ललितां . ३६ दष्ट्रैकासनसंगते अमरुकशतकम्, १९. ३२, १२८ देवराजो मया दृष्टः . ८१ देहि देहीति वदतः ८८ द्रक्ष्यन्ति न चिरात् वेणीसंहारम्, ५-३४ १११, १४९ द्वारं द्वारमितो दृष्टि: ८३

२२४ अलंकारसंग्रहः

PAGE द्वीपादन्यस्मात् रतावली, १-७ १३४

ध धनुः पौष्पं मौर्वी ५४ धन्यासि या कथयसि *विज्जिकाया इति शार्ङ्गधरपद्धतौ २९ धन्विनां मृगवनेषु ८८ धीरो विनीतो निपुण: *काव्यप्रकाशे, ७-२१० ७० धूर्ते दुरन्तविपदर्णव ११८ धृतिरस्तमिता रघुवंश: ८-६१ ६०

न ननु तव नयहीने शिशुपालवधः, ११-३३ ११५ नवनखपदमझ्गं ३४ नष्टं वर्षवररैर्मनुष्य रत्नावली, २-२९ . १२६ न स्वर्गो नापि नरक: ८३ नाव्यमलक्षितपाठयं नाथे निशाया नियते: *काव्यप्रकाशे ७-२४३ १४२ ७६ नृत्ताचार्यों मम सुहृत् १०० नृपतितनयमृत्यैः १६ निःशेषच्युतचन्दनं अमरुकशतकम्, १०५ निर्णेतुं शक्यमस्तीति काव्यादर्श:, २-२१८ ११

निर्माणस्थितिसंहार ७७ नीलेन ते नीररुहाक्षि १९ प

पत्ता सुधा वार नेयं निशा दिवस एव १११ १३, ८९, १०७

APPENDIX: IV २२५

PAGE पथि पथिकवधूभि: महानाटकम्, ३-१९ . . ५० परापकारनिरतः परिग्रहबहुत्वेऽपि * काव्यप्रकाशे ७-२४० शाकुन्तलम्, ३-२१ १९, ७१ १६१ परिरम्भपरं निजं परिहरति रर्ति ४०, १८ * काव्यप्रकाशे, ७-३२६ पादाङ्गुष्ठेन भूर्मि ९३ अमरुकशतकम्, १३६ ४१ पापे पुरा पातयितुं १११ पुण्यं पुरातनमिह अमृतानन्दस्य पुण्यैस्तस्य पुरातनैः १९ . १२० पुनराह यदा राम: पृथुकार्तस्वरपात्रं १५० * काव्यप्रकाशे, ७-३०६ ८६ प्रयत्नपरिबोधित: वेणीसंहारम् २-३४ ८४ प्रशिथिलनिजलज्जा: ३४, १४१ प्रसादं तव संप्राप्य प्रसादे वर्तस्व . ११० * मालतीमाधवे इति काव्यप्रकाश- व्याख्यायां नागेशः. . . ९३ प्रसाधय पुरी लङ्कां . प्रसीद कोपमुन्मुञ्च १६२ ८८ प्राणप्रयाणदुःखार्त: * साहित्यदर्पणे, ६-२०९ . १६४ प्राप्ता कथमपि रत्नावली २-४३ सुभाषितत्रिशती, ३-६७ १०१ प्राप्ता श्रियः सकल ८१ प्रौढपयोधरभारा १४, १३१ प्रवगप्रवरं निन्नन् १६३

बद्ध: पश्चाद्वलिभि: ११२ 29

२२६ अलंकारसंग्रह:

PAGE बल्यरिक्रत्वरी पातां ८१ बालातपक्रान्त ९९ बाले नाथ विमुञ अमरुकशतकम्, ५७. . ३० बिभर्ति यश्च देहार्धे * सरस्वतीकण्ठाभरणे, १-४ . ६३

भ

भक्तीशनन्दन अमृतानन्दस्य १४ भवद्धिः सर्वाङ्ग . १६७ भुक्ता हि महागिरय: रुद्रटालंकार:, ११-२१ १५२ भूपालरत्न निर्दैन्य * काव्यप्रकाशे, ७-२६० ७९ भूयो भूय: सविधनगरी मालतीमाधवम्, १-१८ २४

म

मकरन्दपानमत्तां ३६ मदनस्य मया राज्यं ९९ मध्याहं गमय त्यज १२७ मन्त्रिनिरुद्धप्रसरापि ९७ मन्दस्मितं मधुरं मन्दा वहन्ति मलयाचल अमृतानन्दस्य १४ 38

मन्दिरमर विन्दकुटी मन्दोऽसि मलयमारुत १०८ मन्मथो ननु मात्सर्यात् १४९ मलयपवनमन्द १२ मसृण चरणपातं बालरामायणम्, ६-२६ ७३ महाप्रलयमारुत वेणीसंहारम्, ३-४ ७६ माए मह प्परूढो १०४

APPENDIX IV २२७

PAGE मा गर्वमुद्रह * दशरूपकावलोके, २-२४ ३२ मातः कं हृदये मात्सर्यमुत्सार्य ३९ * सुभाषितावलौ ८० मानमस्या निराकर्तु १३ मानयोग्यां करोमीति काव्यादर्श:, २-२९९ .

" २-२४३ . १० मा भवन्तमनल: काव्यालंकारसूत्रम्, ५-१-१४ ८९ मुग्धा मुह्ुः पिहित अमृतानन्दस्य १९ मुग्धे यदाकलयसे ४९ मृणालबाहु रम्भोरु काव्यादर्श:, २-३२७. मृदुपवनविभिन्नः विक्रमोर्वशीयम्, ४-२२ ६४ म्रियतां त्रियतां तन्वि ८७ . म्लानं ते वदनं मद: १४१

य

यः पूयते सुरसरित् * काव्यप्रकाशे, ७२०२ . ६८ यथा दुर्योधनो भीमं १५० यथा देवमुनिस्तत्र १५१ यथायं दारुणाचार: * काव्यप्रकाशे, ७-१४३ नैषधम्, २-८९ ६४ यद गारघटाटटकुट्टिम ४९ यदा येन समामुक्ता २८ यदि समरमपास्य वेणीसंहारम्, ३-६ १६६ यदेतस्मिन्निन्दौ ४९ यदूञ्चनाहितमति: * काव्यप्रकाशे, ७-३१२ यम: कुबेरो वरुण: काव्यादर्श:, २-३३१ - ५४ यशोऽधिगन्तुं किरातार्जुनीयम्, ३-४० ७६ यातु यातु किमनेन : *दशरूपकावलोके, २-१७ :२०

२२८ 7अलंकार संग्रह :.:

PAGE यातोऽस्मि पद्मनयने रत्नावली, ३-५१ ९६ या त्वं दूती यमस्येव यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य अनर्धराघवम्, १-४ . ११३ १३३ यासि भीरु ननु तत्र ये नाम केचिदिह ६१ मालतीमाधवम्, १-८ . यो जातोऽन्यत्र ६० १५१

W. रतिक्रीडाधयूते * धनिकस्य, दशरूपकावलोके २-३९ . ३९ रत्तिए हित्थहिअओ १४० रत्नस्तम्भेषु संक्रान्त. काव्यादर्श: २-३०२ . १३ रन्ध्राणि तु सजातीये १६६ रसभावा: परिक्िशः १४२ राकाविधोरपि अमृतानन्दस्य राकाविभावरीकान्त * काव्यप्रकाशे, ७-१५६ १४ ६१ राकासुधाकरमुखी राजन् विभान्ति * काव्यप्रकाशे, ७-२१२ ९१ ७० रागोत्थिता रतिपतेः राममन्मथशरेण रघुवंशः, ११-२० १०१ ७७ रामो मूर्ति निधाय महानाटकम्, ३-२२ . रुचिधाम्नि भर्तरि १३३ . . रुद्राद्रेस्तुलनं ५९ बालरामायणम्, १-५१ २४

ल

रग्: केलिकचग्रह *काव्यप्रकाशे, ७-२३७ ७४

APPENDIX IV २२९

PAGE लाक्षागृहानल वेणीसंहारम्, १-८ • १३४ लीलातामरसाहतः अमरुकशतकम्, ७२. ६४

व

वचनमिदमात्मविषयं १४६ वत्से वारं वारं . १०४ वनतरुवरवीथी ३७ वर्णयितुमस्य महिमा . १३१ वल्लरी किमुत १५२ वानर: क्षत्रियः कोऽपि विदितरसो विभवयुतः १६७ १०३ विद्यामभ्यस्यतः * सरस्वतीकण्ठाभरणे १-१७ ७० विद्वान् प्रणाशं समरे १६६ विधायापूर्वपूर्णेन्दुं रत्नावली, २-३१ १६८ विभवेऽपि सति त्वया विमुक्तमालिन्यविशेष रघुवंश:, ८-६८ २६ ३३ विलोलविद्युलतिका १४८ विश्वं जित्वा भवानद्य ४७ विषमिव मनसः १०६ विसृज मनसि रोषं ११२ विसृज सुन्दरि मालविकागिमित्रम्, ४-१३ १२८ वृद्धास्ते न विचारणीय उत्तररामचरितम्, ५-३४ ११२ वेज्क्षोणिभुजा १९ वैदर्भीकेलिशैले नेषधम्, ३-१०१ वैदेहि पश्यामलयात् रघुवंश:, १३-२ ४१ 88

ब्रीडाकातरलोचनं १२

२३० अलंकारसंग्रहः

PAGE श

शठान्यस्या: काखी अमरुकशतकम्, १०९ २९ शरत्कालसमुलासि *काव्यप्रकाशे, ७-१५७ ६१ शान्तिमेति सकलोऽपि ११७ शिरोऽचितशिव: शौर्य . १६८ शुभ्रूषस्व गुरून् शाकुन्तलम्, ४-१७ २८ शून्यं वासगृहं अमरुकशतकम्, ८२. १२७ शोकं स्त्रीवनयन वेणीसंहारम्, १-३३ . ११४ श्यामां श्यामलिमान विद्धसालभजजिका, ३-१ ८२ श्रीहर्षों निपुणः कवि: रत्नावली, १-६ १३४ श्रुतेन बुद्धि्व्यसनेन * काव्यप्रकाशे, ७-२७९. 68 श्रुत्वायातं बहिः कान्तं ३९

स

संगतानि सृगाक्षीणां काव्यादर्श:, २-३३२ . ५४ संचारपूतानि रघुवंश:, २-११ ४७ संप्रहारे प्रहरणैः ९२ संमार्जनीसतत १६ सकलरिपुजयाशा वेणीसंहारम्, १-१७. *दशरूपकावलोके, २-२१ १४९ सखि स विजित: ३४ सदा खनात्वा निशीथिन्यां * काव्यप्रकाशे, ७-२६७ ८१ स देवतावेश्मनि १७१ सद्वंशसंभवः शुद्धः *साहित्यदर्पणे, ६-१७६ १६४ सपङ्कतलविन्यस्त ८० सम्रूभज्नं करकिसलय ४० समदुःखसुखः संप्रति १४८

APPENDIX IV २३१

PAGE सम्यग्ज्ञानमहाज्योत्स्ना * काव्यप्रकाशे, ७-१५१ ६७ सरसिजमनुविद्धं शाकुन्तलम्, १-१७ . ३७ सर्व: स्वजनसंमानात् ११९ सर्वथेयं समासक्ता १०६ सव्याजं तिलकालकान् * धनिकस्य, दशरूपकावलोके २-४१ ४० सव्यापसव्यत्यजनात् ६० सव्यार्धजानि: ५६ सव्रीडा दयितानने * काव्यप्रकाशे, ७-३२१ ९२ सव्वाणं सहि वण्णाणं १०६ सह दीर्घा मम श्वासैः सा त्वयैवमवमानिता काव्यादर्श:, २-३५२ . ९६ ११७ साधनं सुमहद्यस्य * काव्यप्रकाशे, ७-१५१ ६१ साधु दूति पुनः साधु . ५७ सामि प्रफुलसरसीरुह अमृतानन्दस्य १३ सामि फुलसरसीरुह ११८ " साहित्यभानुरयतां ११० सिरामुखैः स्यन्दते नागानन्दम्, ५-१५ १८ सीताहरणदुर्वृत्त १६१ सुखासीना: सन्तः १४० सुधाकर कराकार * काव्यप्रकाशे, ७-१६५ ६७ सूतः सायकसभवः २० सूर्याचन्द्रमसौ यस्य विक्रमोर्वशीयम, ४.३८ . १६२ सेयं मन्मथसर्वस्वं ८७ सोऽध्यैष्ट वेदान् भट्टिकाव्यम्, १-२ ८९ सौरभेण सहकारपादप: . १३९

२३२ अलंकारसंग्रह्ः

PAGE स्तुम: कं वामाक्षि ९१ स्नाता तिष्ठति २१ स्नेहं प्रति न पुत्रेषु स्फटिकाकृतिनिर्मल: १६४ * काव्यप्रकाशे, ७-२२१ ७२ स्मरदवथुनिमित्तं ४० स्त्रस्तां नितम्बात् कुमारसंभव:, ३-११ ६६ स्वित्नमातपभरेण ३०

ह

हंस प्रयच्छ मे कान्तां विक्रमोर्वशीयम्, ४-३३ १५२,१६१ हन्तुमेव प्रवृत्तस्य भामहालंकार:, १-५१. 68 हन्यते सा वरारोहा काव्यादर्श:, ४.१३८ . ८८ हा धिक प्रियतमा सेयं . १६२ हा विधे नष्टपक्षेण १६३ हिमशिशिरवसन्त ११ हीना दानगुणेन ४८ हे भूतधात्रि १६० हेरम्बदन्तमुसल महावीरचरितम्, २-३८ . १२१

APPENDIX V

विशेषपदानि

अ अतिहसितं, १६ अक्रमम्, ६९, ७७ अत्ता, १२९ अक्षमा, १६०, १६५ अत्तिका, १३० अक्षि, २६ अन्त्यन्ताभाव:, ६० अक्षिराग:, १७ अद्भुतः, २०, ४१, १३७, १५१, अग्रज:, १२९ १७४ अङ्क:, १२७, १५३ अधम:, २६, १२९ अङ्कावतार:, १२१ अधिकपदं, ७२ अङ्कास्यं, १२१ अधिकवर्ण, ७१ अङ्गक्रिया, ३८ अधिक्षेप:, २७ अङ्गभङ्ग:, ३९ अधिबलं, १०७, १०९, ११०, अङ्गविन्यास:, ४० १३१, १४१, १४९ अचापर्ल, ३८ अधीरा, ३० अजहल्लक्षणा, ७ अध्यास:, ४३ अज्जुका, १२९ अननुभूतार्थ, १९ अड्डली, १७१ अननुसंधानं, ९१ अतिगम्मीर:, २३ अनभिहितवाच्यं, ६९, ७४ अतिशय:, १६०, १६७ अनहंकारी, २३ अतिशयोक्ति:, ४९ अनादर:, ४० 30

२३४ अलंकारसंग्रह:

अनियम:, ३८, ४२ अपदस्थपदं, ७४ अनिष्ठाप्तिः, १६ अपदस्थसमासं, ७१ अनुकम्पा, ८७, ८८ अपवाद:, १११ अनुकूल:, २१, २६ अपवारितं, १२२ अनुगम:, १५७ अपस्मार:, १२ अनुचितार्थ:, ६२, ६१ अपह्व:, ५३ अनुदेशी, ५१ अपहनुति:, ४९, ५३ अनुद्वेगकरी, ४९ अपुष्टः, ७८ अनुनय:, १६०, १६१ अप्रक्ान्त:, ५५ अनुपक्षय:, १२० अप्रतीतं, ६२ अनुप्रास:, १६९ अप्रतीतार्थ, ६७ अनुभाव:, ११, १२, १९, २० अप्रयुक्तं, ६२, ६४ ९०, ९१, १३७ अप्रस्तुतस्तुतिः, ४५, ५१ अनुभूतार्थ, ५९ अप्रस्तुतार्थ, ६९, ७७ अनुमानं, ५७, ५८, १०७, १०९ अभवन्मतयोगं, १०९ अनुवृत्ति:, १५६ अभाव:, ५७, १९ अनेकघोक्ति:, ४७ अभिज्ञानं, १६०, १६७ अनेकार्थ, १४ अभिमान:, ४०, १६०, १६४ अनेयार्थ:, ४३ अभिलाषा, १३ अन्यशब्दसंनिधि:, ८ अभिसारिका, ३२, ३४ अन्या, २८ अभूताहरणं, १०७, ११० अन्यापदेश:, ४८ अमक्गला्लीलं, ६४, ६८ अन्यासङ्गचिह्नः, २५ अमतपदार्थ, ६९, ७७ अन्योढा, २८ अमति:, १२ अन्योन्यसमालाप:, १४६ अमर्ष:, ११, १८ अन्योन्याभाव:, ६० अमृतानन्द:, १, १, २२, ४१, ६१, अन्योन्यालम्बनं, १२ '३,१२२,१३०,११९,१६८,१७६

APPENDIX V २३५

अम्भोधिमन्थनं, १४५ अवस्थानुकृति:, ९४ अयत्नसमुद्गव:, ३१ अवस्यन्दितं, १३९, १४९, १५१ अयश:, ९० अवहसितं, १६ अरविन्दं, ९० अवहित्था, १२, ३१, १९७ अर्जुन:, ११४ अवाचकं, ६२, ६३ अर्णव:, ९० अवान्तरार्थसंबन्ध:, ९८ अर्थ:, ८ अर्थनिर्णायकाः, ८ अविमृष्टविधेयांश, ६२, ६६ अश्राव्यं, १२२ अर्थप्रकृति:, ९१ अश्रु, ११, १८, ३० अर्थवृत्ति:, १२८ अश्रुकृत्, ३९ अर्थव्यक्ति:, ४२, ४३ अश्रुमत्, १६ अर्थशृङ्गारः, १४९ अश्लीलं, ६२, ६४, ७८, ८४ अर्थान्तरं, १४, ५५ अश्लीलत्वं, ७० अर्थान्तरन्यास:, ४९, ४७ अश्लीलविसंधि, ७० अर्थापत्ति:, ५७, ५९ असंबद्धं, १५० अर्थोपक्षेपकः, १३६ असत्प्रलाप:, १३९, अर्धान्तरैकवाचकं, ६९, ७३ १४५, १५२ अलंकारा:, ३१ असमर्थ, ६२ अलसता, १२ असहिष्णुत्वं, १४ अवतरणं, १३२ अस्त्रसंग्रह:, १८ अवधारणं, ८७, ८८ अहंकारी, २४ अवपातनं, १२९, १२६ अहोवाद:, २० अवबोध:, ११ अवमर्शसंधि:, ९८, ११०, १४४, आ

१११ t० ११८ आकस्मिक, १५० अवलगितं, १३१, १४९, १४६ आकाशभाषितं, १२२, १३९ अवस्था:, ३२ आक्रन्द:, १७, १६०, १६३

२३६ अलंकारसंग्रह:

आक्षेप:, ४५, ४७, १०७, ११० आवेश:, ४० आगम:, १८, १९ आशंसा, १५७ आत्मा, ४२ आशय:, ५३ आदर:, १३, ३१ आशी:, ४५, ५६, १७६ आदानं, १११, ११६ आश्षर्य, १२० आधिकारिकं, १३६ आश्रावणा, १३२ आनद्धं, १३२ आश्वास:, १५७ आनन्द:, ११६, ११८ आसारितं, १३२ आभास:, ९० आसीनं, १४०, १४१ आमुखं, १२३, १३४, १३६, आस्यप्रसाद:, १८ १३७, १४४ आयास:, ३८ इ आरभटी, १२३, १२८ आरम्भ:, ९६, १३२ इतिवृत्तं, ९४

आर्जवं २८, १२३ इतिहास:, ९१

आर्ता, ३३ इन्दीवरम्, ९०

आर्थः, ६ इन्दुकला, १६९ आर्यपुत्र:, १३० इन्द्रजालम्, १४४

आर्या, १७०, १७१ इन्द्रजित्, १२६, १६४ आर्या:, १२९ इन्द्रियवैकल्यं, १५

आलम्बनविभाव:, ११, १८, १९, इष्टनाश:, १६

२१ इष्टार्थ:, १२०

आलस्यं, १५७ आवुत्त:, १२० ई

आवृतिः, ४१ ईर्ष्या, ११, २३ आवृत्ति:, ४७ ईर्ष्यावती, ३४ आवेग:, १२ ईहामृग:, १३१, ११४

APPENDIX V २३७

उ उद्व:, ३१ उक्तप्रत्युक्त, १४०, १४३ उद्बेद:, ९८, १०१, १०२ उक्तविरुद्धः, ७८, ८३ उद्भ्रान्त:, १४४ उक्ति:, ४८, ४९ उद्देग:, २०, १०७, १०९, १५७ उच्छास:, १५७ उद्वेजनं, २० उत्कण्ठा, १९७ उन्माद:, १२, ११ उत्कर्ष:, ३८, ५२ उपक्षेप:, ९८, ११२ उत्कलिका, १७०, १७१ उपगुम्भनं, ११६, ११९ उत्तमोत्तमकं, १४०, १४३ उपग्रहः, २८ उत्तेजनं, १६०, १६४ उपदेश:, ५९ उत्थापक:, १२४ उपन्यास:, १०२, १०६, १९६ उत्थापनं, १३२ उपभोग:, ३६ उत्पादं, ९४, १३८ उपमा, ४६ उत्प्रास:, ३०, ३१ उपमानं, ५७, ४९, ४६ उत्प्रेक्षा, ४५, ४९ उपरूपकं, १३१ तत्फुल्लकवती, १७१ उपसंहार:, ११६, १२० उत्साह:, १०, १८, २३ उपहतलुप्तविसर्ग, ६९ उत्सुक:, १२ उल्लाप्यं, १३१, १५९ उदात्तं, ४९, ५३ उदात्तराघव:, १३६ ऊ

उदारत्वं, ४२, ४३ ऊर्जस्वि, ४५, ५२ उदाहरणम्, १०७, १०८, १७० उद्धात्यकं, १३५, १४९, १४६ उदिष्टं, १६०, १६१ एकविद्यः, २६ उद्दीपनविभाव:, ११, १२, १९, २० ऐ

उंद्टम्, ४४ ऐतिहां, १७, ६०

२३८ अलंकारसंग्रह:

ऐश्वर्य, ५३ कलभ:, ९०

ओ कलहान्तरिता, ३२, ३३ कला, २३, ९४ ओोज:, ४२, ४५ कलाप्रगल्भा, २४ ओष्ठस्पन्दनं, १७ कलावती, १७०

औ कलासक्त:, २४ कलिका, १०२, १७०, १७१ औम्यं, ११ कल्याणी, १७१ औचिती, ८ कविक्लप्ं, ९५ औदार्य, २७, २८, ३१, ३८ कष्ट:, ७८ कष्टकल्पना, ९०, ९३ क कष्टता, ७० कञ्चुकी, १४३ कष्टविसंधि, ७१ कटाक्ष:, ९० काणाद:, ५७ कथा, ९४ काण्डं, ५० कथितपदं, ७२ कादम्बिनी, १४६, १४९ कथोद्वात:, १३४ कान्ति:, ३९, ३६, ४२, to ४४ कनकवतीमाधवं, १५७ कान्तिमती, १७० कनिष्ठा, ३२ कामदत्ता, १५६ कन्यका, २८ कामशृङ्गारः, १४५, १५५ कमला, १७० कामुक:, ३४ करणं, ९८, १०२ कारकं, ९० करुणरस:, १६, ४३, १५३, कारु:, ३९ ११९ कार्तार्थ्य, ६२ कर्णकुण्डलं, ९० कार्य, ९५, ९६ कर्णावतंस:, ९० कार्यदक्ष:, २६ कर्पूर:, ९० काष्पर्य, ९०

APPENDIX V २३९

काल:, ८, ३९ क्रियायोग:, ४९ काव्यं, १३१, १५७ क्रीडारसालकं, १६८ किलिकि्ितं, ३१, ३९ क्रोध:, १०, ९०, १४४ कीर्तिकाम:, १३६ क्िष्टं, ६२, ६६ कीर्तिमती, १७० केशः, ११ कुद्टमितं, ३१, ४० क्षमावान्, २३ कुट्िनी, १२९ क्षोणिपाल:, १७१ कुमार:, १३० क्षोभ:, १६०, १६३ कुलीनता, २३ कुशीलवा:, १३२ ख

कुसुमं, ९० खण्डिता, ३२, ३४ कृताभिषेका, १३० खलिका, १७१ कृपालु:, २३ खेद:, २० क्प्ति:, ४९ केलिरैवतकं, १६८ ग

कैरव:, १७, १००, १०१, १११ गजमाला, १६९ to ११७, ११९ गणदास:, १९३ कैशिकीवृत्ति:, १२३, १२६, १२८, गणिका, २८ १३२, १४४, १४१, ११४ गण्डं, १३६, १४१, १४९ ११८ गण्डरगण्ड:, ९३ कोक:, १३३ गदयं, १७६ कोप:, ८७, १४३ गन्धर्व:, १४४ कोमराङ्कमीम:, १५ गर्भसंधि:, ९८, १०७, १४४, कोहल:, १२३ १११ t० १८. कौमुदी, १०४, १०६ गर्मितं, ६९, ७१ क्रम:, ४९, ११, १०७, १०८ गर्व: ११, १८, ४० क्रिया, ४६ गर्वितारियम:, ९३

२४० अलंकारसंग्रह:

गर्हणं, १६०, १६१ . चक्षुःप्रीतिः, १३ गाम्भीर्य, २७ चण्ड:, २४ गीतिविधि:, १३२ चतुर्नाडिक:, १४९ गुण:, ४६ चतुर्भेद्रं, १७६ गुणकीर्तनं, १६०, १६८ चन्दनं, ९० गुणनिका, १३२ चन्द्रः, ९० गुणावली, १७४ चपल:, १२ गुणोत्कर्ष:, ४३ चपलमानस:, २४ गुरव:, १७० चमत्कृतिः, १५७ गूढराग:, २१ चाटुप्रबन्ध:, २, १७६ गुढविप्रियकारी, २९ चारि:, १३२ गूढार्थपदपर्यायमाला, १४६ चार्वाक:, ५७ गेयपदं, १४० चित्तवृत्तं, ३८ गोपनं, ५० चित्तवैकल्यं, ११ गोप्यगुप्तिः, १२० चित्तासक्ति:, १३ गोष्ठी, १३१, ११९ चित्रं, ३९ गौडीरीति:, ४२, ४४, १६९, चिन्ता, ११, १३ १७२, १७४ चिन्तासातत्यं, १४ गौडेश:, १०२ गौणः, ७ चूलिका, १२१ चेष्टा, १० ग्रथनं, ११६, ११७, १५७ आ्म्यं, ६२, ६१, ७८, ८० च्युतसंस्कृति, ६२, ६३ छ ग्लानि:, ११ छलं, १३१, १४१ छलनं, १११, ११३, १४८ च छेद:, ९१ चकोर:, ९० ज चक्रवालं, १७१ जडता, ११

APPENDIX: V २४१

जनानुराग:, २३ तक:, १२, १९७ जनान्तिकं, १२२ तात:, १२९ जयवती, १७० ताप:, १५७ जरती, १२९ तापस:, १४३ जहदजहलक्षणा, ७ तारावली, १६९ जहलक्षणा, ७ तारुण्यं, ३६ जागर:, १३, १४ जाति:, ४५, ४६ तालं, १७६ तिडन्तं, ४६ जामदग्न्यजय:, १४४ जीवितादानं, २८ तुल्यतर्क:, १६०, १६९ तुल्ययोगिता, ४५, ५४ जुगुप्सा, १०, १९ तेज:, २३,२७ जुगुप्साश्लीलं, ६४, ६८ तोटक, १०७, १०९, ११० ज्ञानं, ९४ तोण्डनिर्यङ्ककार:, ४१ ज्ञानक्षय:, १५ तोषकृत्, ३९ ज्या, ९० त्यक्तपुनःस्वीकृत:, ७८, ८३ ज्येष्ठः, २६, १२९ त्याग:, २२, ३७, १२३ ज्येष्ठा, ३२, १२९, १३०, ११४ त्यागघोषणं, १७१ ज्योत्स्नापानं, ९० त्यागमहासमुद्र:, १ झरी, १७१ त्रपानाश:, १३, १४ त्रास:, ११, १९ ड त्रिंशिका, १६९ डिम:, १३१, १४४ त्रिकं, १६९ त्रिगतं, १३२. १३१, १४६, १४८ त त्रिपुरदाहः, १४४ तटित्वत्, ९० त्रिमूढं, १४०, १४२ तनुः, १४ त्रिसामकं, १३२ तनुता, १३, १४ त्रोट:, १३१ 31

२४२ अलंकारसंप्रह:

त्रोटकं, १५१ देवी, १२९ त्वरा, ३९ देवीपरिणयं, १३८ देश:, ८ द देश्यं, १२९ दक्षता, २१,२७ दैत्या:, १७१ दक्षिणः, २५ दैन्यम्, ११, १९, ८७, ८८ : दया, १२३ द्ुति:, १११, ११३ दयावीर:, १८ द्रव:, १११, ११२ दशकं, १६९ द्रव्यं, ४६ दाक्षिण्यं, १६०, १६१ द्वादशनाडिक:, १४५ दानवीरः, १८ द्विकं, १६९ दासी, ३५ द्विजातिक:, २४ दाहक:, ९० द्विनाडिक:, १४५ दिननाथवंश्य:, १४ द्विमूढ, १४०, १४२ दीपकम्, ४९, ४६ द्वेष:, १७ दीप्ति:, ३९, ३७, ९० दुर्मल्ली, २३१, ११८ ध

दुर्योधनः, ११५ धनुः, ९० दुष्कम:, ७८, ७९ धर्मकारी, २३ दूती, ३९ धर्मशास्त्रार्थकारिता, २३ दढत्वं, २२ धर्मशृक्गारः, १४५ हस:, २४ धात्रेयी, ३१ दृश्यं, २०, १२१ धीरललित:, २३, २४, १५४ दषं, १८ दृष्टिः, ९० धीरशान्त:, २१, २४, १३९ धीरा, ३० देव:, १२९, १४४, १७१ धीराधीरा, ३० देवर्षि:, १२९ वीरोदात्त:, २३, ४१, १३६.

APPENDIX V २४३

धीरोद्धत:, २२, २४, २७, १५४ नाव्यरासक, १३१, १५९ घूर्तचरितं, १३९ नाटयोक्ति:, १३६ धृति:, ११, १८, ११६, ११७ नान्दी, १३२, १३३ घृष्टः, २१ नालिका, १३५, १४५, ११२ वैर्य, २२, ३१, ३८ निदर्शनं, ४५, ५५ धौरत्ययुक्, २८ निद्रा, ११ ध्रुवं, ४९ निन्दा, ५०, ५४ ध्रुवा, १३२ निपुण:, १३९ नियतश्राव्यं, १२२ न नियताप्ति:, ६६, ९७ नक्षत्रमाला, १७२ निर्थकं, ६२, ६३, ६८ नट:, १३३ निराकृति:, ४८ नटवर्ग:, १३१ निरुवत्तुगण्डमन्ननृप:, २२ नटी, १२९, १३४, १४८ निरोध:, १०२ नन्दीश:, १३२ निरोधनं, १०१ नर्म, १०२, १०४, १२७ निर्णय:, ११६, ११७ नर्मगर्भ:, १२७, १२८ निर्वर्त्य, १० नर्मदुति:, १०२, १०४ निर्वहणसंधि:, ११६, १३७, १४०, नर्मस्पन्द:, १२७ १९६, १५९ नर्मस्फोट:, १२७. १२८ निर्विकल्पक, १८ नलविजय:, १३८ निर्विकार:, ३१ नवमाणिक्यमाला, १७१ निर्वेद:, ११, २० नवमालिका, ९७, १०८ निर्हेतु:, ७८, ८० नाटकं, ९४, १२१, १३९ निवेदनं, १६०, १६७ नाटिका, १३१,-१३६,०११४ निश्चिन्त:, २४ नाटथ, ९४, १२० निश्वास:, १७ नाव्यप्रशंसा, ९४ निष्ठुरभाषा, ३०

२४४ अलंकारसंग्रह:

नीति:, १६०, १६४ परिरम्भ:, ४० नूत्नसाहसाङ्क:, ९ परिवर्तक:, १२४, १२९ नूनं, ४९ परिवर्तनक, १३२ नेतृभेद:, ९४ परिवृत्ति:, ४५, ५६ नेपथ्यं, १३१ परिसर्प:, १०२, १०३, १०६ नेयार्थ, ६२, ६५ परिहार:, १६०, १६३ न्यायैकदेशिन:, ५७ परीघट्टना, १३२ न्यूनपदं, ७२ पर्यायोक्तं, ५२ न्यूनाधिककथितपदं, ६९ पर्यायोक्ति:, ४५ पर्युपासनं, १०२, १०१ प पश्चात्ताप:, १६०, १६१ पञ्चकं, १६९ पाञ्चाली, ४२. ४४ पञ्चरत्नं, १६९ पाप:, ९० पञ्चाशिका, १६९ पापकृत्,२७ पण्डित:, १३९ पाषण्ड:, १४३ पतत्प्रकर्ष, ६९, ७२ पिशाच:, १४४ पताका, ९१, १०७ पीठमर्द:, २६, ११८, ११९ पताकास्थानक, ९९ पुनरुक्त:, ७८, ७९ पददोषा:, ६२ पुनरुक्तगुणत्वं, ८७ पदार्थ:, ५१ पुरोधा:, ११८, १-१९, १२० पदैकदेशदोषा:, ६७ पुष्पं, १०२, १०४, १०६ पद्यं, १७६ पुष्पगन्धिका, १४०, १४१ परशुराम:, १२४ पूर्वभाव:, ११६, ११९ परिकर:, ९८, ९९, १०२ पूर्वरक्न:, १३२, १३६, १४८ परिन्यास:, ९८, ९९, १०२ परिभावना, ९८, १०१ पृच्छा, १६०, १६७) पैशाचं, १२९ परिभाषणं, ११६, ११७.लपतन पौराणिका:, १७ ४५सशन

APPENDIX: V २४५

प्रकरणं, ८, १३१, १३६, १३८, प्रत्ययभग्नप्रक्रमं, ७६ १३९ प्रत्याहार:, १३२ प्रकरी, ९९, ९६ प्रथनं, ९१ प्रकाशं, १२२ प्रध्वंसाभाव:, ६० प्रकृतिभग्नप्रक्रमं, ७६ प्रपञ्च:, १३१, १४९, १४७ प्रकान्तबन्ध:, ४२ प्रबन्ध:, ९३ प्रख्यातं, ९४ प्रबोधनं, १५७ प्रख्यातवंशः, १३६ प्रभाकर:, ५७ प्रगमनं, १०२, १०४, १०६ प्रभाव:, २७. प्रगल्भा, २९, ३०, ३२, ३१, प्रमाणालंकारा:, ५७ १५४ प्रयत्न:, १०२, १५६ प्रगल्भधीरा, ३१ प्रयोग:, १२० प्रगल्भधीराधीरा, ३१ प्रयोगातिशयः, १३४, १३५. प्रगल्भाधीरा, ३१ प्ररोचना, १११, ११५, १२३ प्रच्छेदक:, १४०, १४१ १३२, १३४ प्रज्ञा, २३ प्रवास:, १३ प्रतिकूलं, ९३ प्रवृत्तकं, १३४, १३९ प्रतिकूलवर्ण, ६९ प्रवेशक:, १२१, १४१ प्रतिकूलविभाव:, ९० प्रशस्ति:, ११६, १२० प्रतिपत्ति:, १९७ प्रश्नोत्तरं, १४६ प्रतिभा, १९०, १५१ प्रसब्न:, १११, ११३ प्रतिमुखं, १०२, १४३ प्रसत्ति:, १५७ प्रतिवेशिनी, ३५ प्रसन्न:, ४२ प्रतिषेधोक्ति:, ४७ प्रसाद:, ४२, ११६, ११८, १४३ प्रतिहार:, १९० प्रसादनं, ८७, ८८. प्रत्यक्ष, ५७० प्रसिद्धगुण:, ५४ प्रत्यक्षालंकार:, १८ प्रसिद्धि:, १६०, १६१

२४६ अलंकारसंग्रहः

प्रसिद्धिविरुद्धः, ७८, ८० प्रियावाप्ति:, १३ प्रसिद्धिहतं, ६९, ७६ प्रियोक्ति:, २८ प्रस्तावना, १३४, १३५, १४५ प्रेक्षणं, १३१ प्रस्तुतार्थ:, ४७ प्रेत:, १४४ प्रस्थानं, १३१, १५७ प्रेमा, ५१ प्रहर्ष:, १९७ प्रेय:, ४५, ११ प्रहसनं, २९, १२३, १३१, १४३, प्रोत्साहनं, १६०, १६६ १४५ प्रोषितभर्तृका, ३२, ३३ प्रहेलिका, १५२ प्राकृतं, १२९ फ प्रागभाव:, ६० प्रागल्भ्यं, ३७ फणी, १७१

प्राणहानि:, १५ फलागम:, ९६, ९७

प्राणात्यय:, २७ फलोदाहरणं, १७१ प्रातीतिक:, ४८ प्राप्ति:, ९८, १००, १६०, १६८ प्रात्याशा, ९६, ९७, १०७ बन्दी, १००, १०२, ११३, ११९ प्राप्यं, ५० बन्ध:, ४४ प्रायः, ४९ बालरामायणं, १३८ प्रिय:, ३८, ३९. बाला, १३० प्रियतरालाप:, ५१ बिन्दुः, ९५, १-२, १४५ प्रियवदुक्ति:, ५७ बिन्दुमती, १५९ प्रियवादिता, २३ बिरुदावली, १७३ प्रिया, १३० बिब्बोक:, ४० प्रियानवाप्ि:, १४ बीजं, ९५, १०७ प्रियानुकरणं, ३८ प्रियालाभ:, १५. बीभत्स:, १९, ४१, १२८, १४४ बुद्धि:, २१, ३९

APPENDIX V २४७

भ भूषणं, ३९ भक्तिभूमिपतिः, १ भूषणार्थी, ६ भक्तीशनन्दन:, १४ भेद:, ९८, १०१ भगिनी १३० भोगमालिनी, १७० भगिनीपतिः, १३० भोगावली, १७२, १७३ भग्नच्छन्द:, ७१ भ्रमर:, ९० भग्नप्रकमं, ६९, ७६ भ्रुकुटिः, १७ भट्टः, १२९ भ्रूविकृत्, ३६ भट्टारक:, १३० भट्टिनी, १३० म

भयं, १०, ४५ मकरदंश्र १०९, ११०, १११, ११३, भयानक:, १९ ११७ भर्तृदारक:, १३० मङ्लवती, १०४, १०६, १०७, भसल:, ८३ १०९ भाट्टा:, ५७ मङ्चल्यं, १३३ भाण:, १२३, १३१, १३९, १४४, मदः, ११ १४९ मदलेखिका, १५९ भाणिका, १३१, १५६. मधुरं, ३८ भारतीवृत्ति:, १२३,१२८, १३९, मध्यः, २६, २९ १९६, ११८ मध्यधीरा, ३० भार्गव:, १२१ मध्यधीराधीरा, ३० भाव:, १०, ३१, १२९, १४३ मध्या, २९, ३०, ३२ भावहेतु:, ५० मध्याधीरा, ३० भावाभांस:, ९१ मन:, ९० भाषणं, ११६ मनःसक्ति:, १३ भीम:, ११४, १४९ मनोरथसिद्ध:, ११९ भूत:, १४४ मनोवृत्ति:, ३९

२४८ अलंकारसंग्रह:

मन्त्रज्ञ:, १२९ माया, १४४ मन्नक्षमानाथ:, १७६ मायी, २४ मन्नक्षितीश:, १४, ११, १२२ मारिष:, १२९, १३४ मन्नधरातलेन्द्र:, १५९ मारीचवञ्चनं, १३८ मन्ननृपतिः, १५ मार्ग:, १०७, ११० मन्नभूप:, १, १३ t० १५, ६१, मार्गासारितकं, १३२ १३० मालतिका, १४१ मन्नमहीपति:, ४१ मालविका, १५३ मन्ये, ४९ मालवेश्वर:, ९७, १०२, ११९ मरणं, ११ मिश्रं, ९४, १५४ मसृण:, ४० मुक्तकं, १६९ महत्त्वं, ५३ मुक्ताहार:, ९० महाचारि:, १३२ मुखं, ९८, १३३, १४०, १४२, महादेवी, १२९ १५६ महासत्त्व:, २२ मुख्यार्थ:, ७ महीसुरः, १७१ मुग्धता, १९७ महोत्साह:, १३६ मुग्धा, २९ महोरग:, १४४ मूर्च्छा, १२, १५ मागधी, १२९, १५५ मृति:, १३, १५ मात्सर्य, १७, २४ मृदवं, ३१, २४१, १५३ माधवोदय:, १५७ माधुर्य, २२, २७, ३१, १७, ४२, मृदु:, २४ मृदुबन्ध:, ४२ ४४ मृदुसमासिनी, ४४ मान:, २३ मृदुस्वनं, १६ मानत्याग:, १४ मेनकाद्विजं, १५९, ११८ मानवती, १४६, १४८, १४९म5 मोट्ायितं, ३९, ३९ मानसशृक्गारः, ३१ मोरी, १७१ 38

APPENDIX V २४९ मोहः, १२, १३, ११, १९ रसाभास:, ९१ रसाश्रय:, १२ य रसिक:, २४ यक्ष:, १४४ रह:, १५० यत्न:, ९६, ९७ युक्ति:, ९८, ९९, १०२, १६०, रहोगण्ड:, २१० राग:, २८, ३६, ९०, १२० १६६ राजपुत्री, १३० युद्धवीर:, १८ राजा, ९७, ९८, १०० t० १०८, युवराज:, १३० योग:, ९४ ११८, ११२, १३०

यौवनं, २३ राम:, १२४, १२१, १४७ रावण:, १२६ राष्ट्रियः, १३० र रासक, १३१, ११८ रक्ता, २८ रीति:, ४२, १६९ रक्ष:, १४४ रुतसार:, ११८ रगला, १७ रुदित, १७ रक़:, १३१, १३२ रूपकं, ४५, ४३, ९४, १३१ रक्कद्वारं, १३२ रूपणं, ४६ रतिः, १० रैवतमदनिका, ११६ रत्नमालिका, १६९ रोमाज्ब:, ११ रथी, १२९ रौचिक:, ६ रम्यता, ३७ रौद्ररस:, ४९, १२८, १४४ रस:, १०, १२, ९०, १२८, १४४, १९२,१७२ ल

रसच्युतं, ६९, ७७ लक्ष्मण:, १२६ रसदोषा:, ९० लक्ष्य, ९० रसवत्, ४९, १२ लक्ष्यार्थ:, ७ 32

२५० अलंकारसंग्रहः

लज्जा, २८ वर्ण:, ४२ ललितं, २७, ३१, ४०, १४३ वर्णविन्यास:, ४२ लव:, ४९, १०, ११२, १११, वर्णसंहार:, १०२, १०६ १५२ वर्धमानकं, १३२ लाटी, ४२, ४४ वसन्त:, ९० लासिका, १३१, ११८ वस्तु, १३१ लास्यं, १४० वस्तुभेद:, ९४ लास्याज्गं, १४० वस्तूत्थापनं, १२९, १२६ लिद्नं, ८ वाक्केली, १३९, १४१, १४८ लिझ्रिनी, ३१, १२९ वाक्यं, १९७ लीला, ३१, ३८ वाक्यदोष:, ६९ लुब्ध:, २७ वाग्मित्वं, २३ लेश:, ५० वाचकं, ६७ लोकोत्तरं, १७९ वाचिक:, ६ लोभ:, १५७ वाणी, १७१ लौहित्यं, ९० वार्ध, १३२ वापी, १७ व वामा, २९ वक्त्रपाणि:, १३९ वालिवध:, १३६, १११ वक्रोक्ति:, ३०, ४१, ५७ वाली, १२५ वज्रं, १०२, १०१ वासकसज्जिका, ३२, ३३ वञ्चक:, २४ वासू:, १३० वणिक्, १३८ विकत्थन:,२४ वत्स:, १२९ विकार:, २७ वत्सराज:, १२९ विकार्य, ५० वनवात:, ९० विकासिगण्डं, १६ वराङ्कमीम:, ५ विक्रमोर्वशी, ११९s/:

APPENDIX V २५१

विक्षिप्ताङ्गं, १६ विभ्रम:, ३१, ३९ विचलनं, १११, ११९ विमर्शनं, १६०, १६९ विचार:, १६०, १६१ विमानिता, ३३ विच्छित्ति:, ३१, ३९ वियोग:, ९० विटः, २६, १३९ विरहोत्कण्ठिता, ३४, ३४ वितथवाक्, २१ विराजन्ती, १७० विदूषक:, १५, २६, १०१, १०४, विरुद्धमतिकृत्, ६२, ६६ १०१, १०८, १०६, १२९, विरुद्धार्थः, १४ १३४ विरोध:, ४५, ५४, ११६ विद्या, ८४ विरोधनं, १११, ११४ विद्याविरुद्धः, ७८, ९१ विरोधिता, ८ विद्रव:, १११ विलाप:, १७, १५७ विद्वत्, १२९ विलास:, २७, ३१, २८, १०२, विधानं, ९८, १०० १०३ विधूतं, १०२, १०३ विलासवती, १५९ विध्यनुवादविरुद्धः, ७८, ८४ विलासी, २४ विनय:, २२ विलोभनं, ९८, ९९, ११० : विनिमय:, ५६ विवेकविद्याधरः, ६१ विन्यास:, ४७, १५६ विवेकी, ६, २४ विपर्यय:, ९१ विशेष:, ४५ विप्र:, १२९, १३८, १४३ विशेषपरिवृत्तः, ७८, ८२ विप्रयोग:, ८ विशेषोक्ति:, १४ विप्रलब्धा, ३२, ३३ विल्लेष:, ७० विप्रलम्भशृज्वारः, १२, १३,१४५ विश्लेषविसंधि, ७० विबोघ:, १५६ विषयद्वेष:, १३, १४' विभाव:, ११, ११, ९०, १३७ विषाद:, १२,८७ विभावना, ४९, ४८ विष्कम्भ:, १२१, १३७, १५१

२५२ अलंकारसंग्रह:

विसंधि, ६९ वैस्वर्य, ११ विसंधिभेद:, ७० व्यक्त:, ३६ विस्तरः, ३७ व्यक्तिः, ८ विस्मय:, १०, २०, ८७, १९७ व्यज्जय:, ७ विस्मृति:, १५७ व्यञ्जकं, ५० विह्ृतं, ३९, ४१ व्यतिरेक:, ४१, ४८ वीक्षणं, १३ व्यत्यय:, ३९ वीणावती, १५८ व्यभिचारिभावा:, ११, १३७ वीथी, १२३, १३१, १४३, १४५ व्यर्थीकृत:, ७८, ८१ वीथ्यङ्गानि, १३४, १३५ व्यवसाय:, २७, १११, ११४, वीर:, १८, ४१, १२८, १३७, ११६, १६०, १६१ १३९,१७२ व्यसनं, ११० वीरचरितं, १३६ व्याजस्तुतिः, ४५, १५ वृत्ति:, १२३ व्याधि:, १२ वेब्रक्षोणिभुंक्, १९ व्याप्ति:, ९० वेणीसंहार:, १३८ व्यायोग:, १३१, १४४ वेदान्तिन:, ५७ व्याहत:, ७८, ७९, १५०, १११ वेधकः, ९० व्याहार:, १३१, १४५, १५३ वेपथुः, ११ ब्रीडा, ११, १२, ३७, ४१ वेश्या, १२९ ब्रीडाल्लीलं, ६४, ६५ वैकल्यं, ५४ वैकृत, १४३ श

वैदर्मी, ४२, ४३ शक्ति:, १११, ११२, ११६ वैरूप्यं, ७० शकरी, १६९ वैरूप्यविसंधि, ७० शङ्का, ११ वैवर्ण्य, ११ शङ्के, ४९ वैशारथं, १९७. शङ्:, १३३

APPENDIX V २५३

शठ:, २९ शोक:, १०, १६ शतकं, १६९ शोकवर्जिता, १२३ शब्द:, ५७ शोभा, २७, ३५, ३६, १६०, शब्दवृत्ति:, १२८ १६४ शम:, १०, २०, १०२, १०३ शौक्ल्यं, ९० शर:, ९० शौचं, २३ शाकुन्तलं, १३८ शौरसेनी, १२९, १५५ शान्तरस:, २०, ४१, ४८, ९३, शौर्य, २३, २७, १२३, १३९ १४४ श्रमः, ११ शिर:कम्पी, १६ श्राव्यं, १२०, १२२ शिरःशेखर:, ९० श्रीगदितं, १३१, १५८ शिल्पं, ९४, १२१ श्रुतिकटु, ६२, ६७ शिल्पिक:, ६ ललक्ष्ण:, २७ शिल्पिनी, ३९ लिष्ं, ४५, ५४ शिष्य:, १२९ ल्लेष:, ४२ शुचि:, २४ शुद्धं, १२१, १४३ शुद्धावकृष्टं, १३२ घण्ड:, १४३ शृङ्गार:, १०, ४५, ९३, १२८, १३७, १३९, १४४, १४९, स

११४, १५९, ११७ to १९९, संकर:, ३९, ४९, १७, ९४, १४३ १७२, १७४ संकल्प:, १३ संकीर्ण:, ६५, ७१, १२१, १४३ शृद्ारमेद:, १२ संक्षिप्ति:, १२९ संक्षोभः, २७ शृक्कारामास:, १९४ संग्रह:,१०७,१०८ शृङ्गारी, १९४ संग्राम:, १४४

२५४ अलंकारसंग्रह:

संघ:, १२४ सत्त्वं, ११, १२३ संघोटना, १३२ सत्त्वज:, ३१ संचारिण:, २० सदसद्, १९ संताडनं, ३१ सदृशज्ञानं, ५९ संदिग्ध:, ६२, ६६, ६९, ७८, ८० सनियम:, ७४, ८१ संदिग्धादुष्टत्वं, ८६ सभापूजा, १३६ संदेहः, १९७ सम:, ४२ संवि:, ९८, ११६ समता, ४२ संनिकर्ष:, १२ समय:, ११६, ११८ संनिधि:, ८ समरनिर ड्कुश:, ९ संफेट:, १११, १२१, १२६, १९७ समर्पणं, १५६ संबद्धं, १५० समवकार:, १३१, १४४ संभव:, ५७, ६० समाधानं, ९८, १००, १०२ संभोग:, १२, १४१ समाधि:, ४२, ४३ संभोगशृङ्गारः, १२ समाप्तपुनरात्तं, ६९, ७३ संभ्रम:, १०७, ११० समावेश:, १३६ संभ्रमणं, १९ समासबाहुल्यं, ४३ संयोग:, ८ समासोक्ति:, ४९, ४८ संलाप:, १२४, १३१, ११६, समाहितं, ४१, १३ १५७ सरस:, ४२ संशय:, १६०, १६१ सरसावती, १७१ संस्कृतं, १२९ सरित्, ९० संहार:, ११६ सर्वश्राव्यं, १२२ सखी, ३१ सर्वालंकारसंग्रहः, २, १, ९, २२, सचिव:, १७१ ६१, ९३, १२२, १३० सचिवायत्तसिद्धिः, २४ सविकल्पकं, १८ सटक, १३१, १३६, १५४ सस्मितं, १७

APPENDIX V २५५

सहचरभिन्न:, ७८, ८४ सुगतः, ९७ सहजं, २७ सुग्रीव:, १२१ सहभाव:, ५६ सुप्ि:, ११ सहोक्ति:, ४९, १६. सुप्रसन्न:, २४ सांख्या:, ५७ -सुबन्तं, ४६ साकाड्क्ष:, ७८, ८३ सुभग:, २४, सात्त्वतीवृत्ति:, १२३, १२८ सुभगा, १७० सात्त्विका:, ११, १९, २० सुहृत्, ९० सादृश्यं, ४६, ४८ सूक्ति:, १३२ साधनं, १९७ सूक्ष्म:, ४१, १० साधनसमापत्तिः, ५३ सूच्यं, १२०, १२१ साधारणा, २८ सूत:, १२९ साध्वसं, २७, ११६ सूत्रधार:, १३२, to १३४, १३६, सामन्त:, १७१ १११, ११८ सामर्थ्य, ८ सूत्रमृत्, १२९, १३१ सामाजिक:, १२ सेवा, ११ सामान्यदृष्ट, ६८ सैन्धवं, १४०, १४२ सामान्यपरिवृत्तः, ७८ सौकुमार्य, ४४ साम्यकथनं, ५४ सौभाग्यं, १३९ सारी, १७१ सौरभ:, ९९, १०२, १०७, t० साहचर्य, ८ ११०, ११७, ११८ साहाय्यं, १६०, १६५ स्तब्ध:, २७ सिद्धिः, १६० स्तम्भ:, ११ सीता, १९१, १५२ स्तम्भितारम्भ:, १५९ सुकुमार:, ४० स्तुतिः, ५०, १४, ११ सुकुमारता, ४२, ४३ स्थायी, १०, १२७, १५३ सुखी, २४ स्थितपाठयं, १४०

२५६ अलंकारसंग्रह्यः

स्यैर्य, २७ हखे, १२९ स्पर्धा, २७ हतवृत्तं, ६९ स्पृहा, १६०, १६१ हतवृत्तभेद:, ७१ स्फुटं, ४२ हर्ष:, ११, १८, २०, ३९, ८७, स्मितं, १६ १५० स्मृति:, ११, २३ हर्षगण्ड:, १५० स्याल:, १३० हर्षोत्तरा, १२३ स्रक्, ९० हला, १२९ स्वगतं, १२२ हल्लीसं, १३१, १५७ स्वभाव:, ४८ हसितं, १६ स्वभावरस:, १२ हाव:, २१, ३६ स्वभावाख्यानं, ४९ हास:, १०, ११, ९० स्वर:, ८ स्वा, २८ हास्यकर:, २६ हास्यत्वं, १९ स्वाधीनपतिका, ३२ स्वाभाविक:, १२, ३१ हास्यरस:, १५, १६, ४१, ११४,

स्वामी, १२९ १५७, ११९

स्वीया, २८, २९ हास्यवच:, १४३ हीनवर्ण, ७१ स्वेच्छा, २८ स्वेद:, ११, १७ हदं, ४३ हेतु:, ४१, १०

हण्डे, १२९ हेतुमज्ज्ञानं, १८ kc हेला, २१, ३६, १४३

PUBLICATIONS OF THE ADYAR LIBRARY

(The Theosophical Society, Adyar, Madras, 20, India)

Rs. A. 1910-1. A PRELIMINARY LIST OF THE SAMSKRT AND PRĀKET MSS. in the. Adyar Library. (Samskrt-Devanagari). Boards ... Rs. 1-8. Cloth ... 2 0 1912-2. A DESCRIPTIVE CATALOGUE OF THE SAMSKRT MSS. in the Adyar Library. By F. O. Schrader, Vol. I, Upanişads. Cloth ... 5 0 3. THE MINOR UPANISADS (Samskrt) critically edited for the Adyar Library. By F. O. Schrader, Vol. I .- Samnyāsa. Cloth ... 10 0 1916-4. AHIRBUDHNYA-SAMHITA OF THE PANCARATRA AGAMA (Samskrt); 2 Vols. Cloth ... 10 0 5, INTRODUCTION (English) TO THE PANCARATRA AND THE AHIRBUDHNYA SAMHITA. By F. O. Schrader. Cloth ... 3 0 1920-6. YOGA UPANIŞADS-20-with the Commentary of S'ri Upanişad Brahma Yogin. Edited by Papdit A. Mahadeva Sastri 5 0 1921-7. SAMANYA VEDANTA UPANISADS-24-with the Com- mentary of S'ri Upanişad Brahma Yogin. Edited by Paņdit A. Mahadeva Sastri 5 0 1923-8. VAISSAVA UPANISADS-14-with the Commentary of S'ri Upanişad Brahma Yogin. Edited by Papdit A. Mahadeva Sastri 4 0 1925-9. S'AIVA UPANISADS-15-with the Commentary of S'ri Upanişad Brahma Yogin. Edited by Pandit A. Mahadeva Sastri .. ... 3 0 10. S'AKTA UPANIŞADS-8-with the Commentary of S'ri Upanişad Brahma Yogin. Edited by Papdit A. Mahadeva Sastri ... 2 8 1926-11. CATALOGUE OF SAMSKET MSS. in the Adyar-Library (Revised). 2 Vols. Each ... 3 12 1929-12. SAMNYASA UPANIBADS-17-with the Commentary of S'ri Upanişad Brahma Yogin. Edited by T. R. Chintamani, and the Pandits of the Adyar Library ... 4 0 13. RUKMIŅĪKALYĀŅA MAHĀRĀVYA by Rājacūāmaņi Dikșita. Edited'by the Papdits of the Adyar Library and T. R. Chintamani ... 2 0

Rs. A, 1933-14. UNPUBLISHED MINOR UPANISADS with the Commentary of S'ri Upanişad Brahma Yogin. Edited by the Papdits of the Adyar Library. .... 5 0 1936-15. TEN MAJOR UPANISADS with the Commentary of S'ri Upanişad Brahma Yogin. Edited by the Pandits of the Adyar Library Is'a to Aitareya, Vol. I ... 8 Chāndogya and Brhadāranyaka, Vol. II 6 0 Vols. 1 and 2, Boards 9 8 1937-16. MELARAGAMĀLIKĀ of Mahavaidyanatha Sivan. Edited by Papdit S. Subrahmanya Sastri 2 0 1938-17. SAMGRAHACUDĀMANI-Edited by Pandit S. Subrahmanya Sastri 5 0 18. PRATYABHIJNAHRDAYAM (The Secret of Recognition) with English Translation and Notes by K. F. Leidecker ... 3 0 19. BHAVASARKRANTI-SOTRA AND NAGARJUNA'S BHAVASAM- KRÄNTI S'ĀSTRA-with the Commentary of Maitreyinatha +with English Translation by Pandit N. Aiyaswami Sastri ... 2 4 20. YOGA UPANISADS. Translated into English by T. R. Srini- vasa Aiyangar and Papdit S. Subrahmanya Sastri 5 0 21. *WHERE THEOSOPHY AND SCIENCE MEET (in four Parts) by a body of experts-Edited by Professor D. D. Kanga : Parts 1 and 2. Nature and Man 9 0 Part 3. God-From Humanity to Divinity 2 8 Part 4. Some Practical Applications 2 8 1939-22. RGVEDAVYĀKHYĀ, MADHAVAKRTĀ-Edited by Prof. C. Kunhan Raja. Vol. I ... 6 0 1940-23. THE NUMBER OF RASAS by V. Raghavan, Department of Samskrt, University of Madras ... 3 0 1941-24. SIMANYA VEDANTA UPANISADS-Translated into English by T. R. Srinivasa Aiyangar and Pandit S. Subrahmanya Sastri ... 5 0 25. BHAGAVADGITĀRTHAPRAKĀSIKĀ of S'ri Upanişad Brahma- xogin (Samskrt). Edited by the Papdits of the Adyar Library 4 0 26. SÃMAVEDA-SAMHITĀ-With the Commentaries of Madhava and Bharatasvamin. Edited by Prof. C. Kunhan Raja ... 6 0 27. RÃJA DHARMA (Dewan Bahadur K. Krishnaswami Rao Lectures, 1938, University of Madras) by Rao Bahadur K. V. Rangaswami Aiyangar 3 8 Published under the auspices of the Adyar Library Association.

3

RS. A. 28. VARIVASYĀRAHASYA of Bhasuranandanatha (Second Edi- tion-Reprinted, 1948). Edited by Pandit S. Subrahmanya Sastri (with English Translation Ete.) 5 0 39. VYAVAHĀRANIRYAYA OF VARADARĀJA-Edited by Rao Bahadur K. V. Rangaswami Aiyangar and A. N. Krishna Aiyangar 15 0 30. SAMGITARATNÄKARA -With the Commentaries of Catura Kallinatha and Simhabhupala, Edited by Papdit S. Subrabmanya Sastri. Vol. I. (Adhyaya 1) 9 0 1942-31. CATALOGUE OF THE ADYAR LIBRARY, Western Section. Part 1 5 0 32. ÄLAMBANAPARIKSA AND VETTI by Dinnāga. Edited with English translation, Tibetan text etc. by Pandit N. Aiyaswami Sastri 3 0 33. SOME CONCEPTS OF ALAMKARA S'ASTRA by V. Raghavan, University of Madras 4 0 34. VEDANTAPARIBHĀSA-with English translation and Notes by Prof. S. S. Suryanarayana Sastri ... 2 12 35. DESCRIPTIVE CATALOGUE of the Sanskrit Manuscripts in the Adyar Library by K. Madhava Krishna Sarma. Vol. I-Vedic 15 C 36. S'RI PANCARĀTRA RAKȘA of S'ri Vedānta Des'ika-Edited by Vaidyaratna Pandit M. Duraiswami Aiyangar and Vedanta S'iromaņi T. Venugopalacharya ... 4 8 37. CATALOGUE OF THE ADYAR LIBRARY, Western Section, part 2 6 0 38. CATURDASALAKŞANI OF GADĀDHARA with three commen- taries-Edited by Pandit N. Santanam Aiyar. Vol. I .... 4 8 1943-39. PHILOSOPHY OF VISISTĀDVAITA by Prof. P. N. Srinivas- achari 10 0 40. VADAVALI OF JAYATIRTHA. Edited with English tran- slation and Notes by P. Nagaraja Rao 4 0 41. SPINOZIAN WISDOM OR NATURAL RELIGION by James Arther 2 12 42. USANIRUDDHA of Ramapānivāda. Edited by Pandit S. Subrahmanya Sastri and Prof. C. Kunhan Raja ... 3 8 1944-43. SAMGITARATNAKARA-With the Commentaries of Cattra Kallinatha and Simhabhupala. Edited by Pandit S. Subrahmanya Sastri. Vol. II. (Adhyāyas 2-4) . ... 9 0 44. ASVALÃYANAGBHYASOTRA-With the Commentaries of Devasvamin and Narayapa. Edited by Svami Ravi Tirtha. Vol. I (Adhyaya 1) 6 4

RS. A 45. ALPHABETICAL INDEX OF SANSKRIT MANUSCRIPTS in the Adyar Library ... 10 0 46. CATALOGUE OF THE ADYAR LIBRARY, Western Section, Part 3 7 0 47. ATMAN IN PRE-UPANISADIC VEDIC LITERATURE by H. G. Narahari 8 0 1945-48. RAGAVIBODHA OF SOMANATHA with his own commentary Viveka. Edited by Papdit S. Subrahmanya Sastri ... 6 0 49. ACYUTARĀYĀBHYUDAYA OF RĀJANĀTHA DINDIMA-Sargas 7 to 12. Edited by A. N. Krishna Aiyangar 3 8 50. ANCIENT WISDOM OF WALES by D. Jeffrey Williams ... 1 4 51. SAMGITARATNĀKARA OF S'ARNGADEVA-Vol. I. Chapter 1. English Translation by Prof. C. Kunhan Raja. Cloth Rs. 4-8. Boards ... 4 0 52. VAISYAVA UPANISADS. Translated into English by T. R. Srinivasa Aiyangar and G. Srinivasa Murti ... 10 0 1946-53. NYĀYAKUSUMĀNJALI of Udayanacārya-Translated into English by Svami Ravi Tirtha. (Vol. I- Books i and ii) ... 4 0 54. PRAKRTAPRAKASA OF VARARUCI with the Commentary of Ramapapivada. Edited by Prof. C. Kunhan Raja and Pandit K. Ramachandra Sarma ... 4 4 55. SPHOTAVĀDA OF NĀGESA-Edited by Papdit V. Krishna- macharya with his own Commentary 3 12 1947-56. THE CRADLE OF INDIAN HISTORY by C. R. Krishna- macharlu ... 3 8 57. UNMATTARĀGHAVA OF VIRUPĀKŞA-Edited by Papdit V. Krishnamacharya 1 12 58. ORIGIN AND SPREAD OF THE TAMILS (Sankara-Parvati Lectures, 1940, University of Madras) by V. R. Rama- chandra Dikshitar ... 3 8 59. JIVĀNANDANAM OF ANANDARAYAMAKHIN. Edited by Vaidyaratna Pandit M. Duraiswami Aiyangar with his own Commentary 20 0 60. DESCRIPTIVE CATALOGUE of Sanskrit MSS. in the ...

Adyar Library, by Papdit V. Krishinamacharya, Vol. VI-Grammar, Prosody and Lexicography 25 0 61, RGVEDAVYĀKHYĀ of Madhava, Vol. II, edited by Prof. C. Kunhan Raja 15 0 62, DESCRIPTIVE CATALOGUE OF PALI MSS. in the Adyar Library, by Dr. E. W. Adikaram 6 0 1948-53. HARICARITA OF PARAMES'VARA-Edited by Pandit V. Krishnamacharya with his own Commentary 5.0

64. GAUTAMA-DHARMASUTRA-PARIS'ISTA (Second. Pras'na)- Rs. A.

Edited by A. N. Krishna Aiyangar ... 65. SAMKALPASURYODAYA OF S'RI VENKAȚANĀTHA with the 0.6

Commentaries Prabhavilasa and Prabhavali. Edited by Paņdit V. Krishnamacharya Part I ... 15 0 Part II 15 0 Reprint of No. 28-VARIVASYĀRAHASYA of Bhasurananda- ...

natha-Edited by Pandit S. Subrahmanya Sastri (with English translation, Etc.). 5 0 1949-66. INDIAN CAMERALISM (A Survey of some aspects of Artha- s'astra) by K. V. Rangaswami Aiyangar. ' 7 0 Second Edition-Revised and Enlarged-of No. 21- WHERE THEOSOPHY AND SCIENCE MEET (Parts 1 and 2, Nature and Man) by a body of Experts, Edited by Prof. D. D. Kanga 9 0 67. TIRUKKURAĻ OF TIRUVAĻĻUVAR-(In Roman Translitera- tion) with English Translation by Prof. V. R. Rama- chandra Dikshitar 3 0 68. TIRUKKURAĻ OF TIRUVAĻĻUVAR, with English Transla- tion by Prof. V. R. Ramachandra Dikshitar ... 3 0 69. CATALOGUE OF THE ADYAR LIBRARY, Western Section, part 4 (French) 1 12 70. ALAMKĀRASAMGRAHA by Amrtanandayogin. Edited by Pandit V. Krishnamacharya and Pandit K. Rama- chandra Sarma

PAMPHLETS 1939 A VARIANT VERSION OF THE EKAGNIKANDA. (Reprinted from the Adyar Library Bulletin, October, 1939). Edited by K. Madhava Krishna Sarma 0 3 1940 RÃJAMEGANKA OF BHOJA. (Reprinted from the Ad'yar Library Bulletin, October, 1940). Edited by K. Madbava Krishna Sarma 0 4 1942 ȘATPANCĀSIKĀ, a S'ilpas'āstra manual. (Reprinted from the Adyar Library Bulletin. February, 1942). Edited by K. Madhava Krishna Sarma 0 5 . PRAMĀŅAMANJARI OF SARVADEVA. (Reprinted from the Adyar Library Bulletin, May, 1942). Edited by K. Madhava Krishna Sarma ... 0 6 A LIST OF MANUSCRIPTS. (Reprinted from the Adyar Library Bulletin, October, 1942) 1 0 THE PATH OF GREATNESS. (Reprinted from the Adyar Library Bulletin, December, 1942), by Dr. G. S. Arundale ... 0 6

6

1943 RS. A.

VIS'EŞĀMBTA of Tryambaka Mis'ra. (An orthographical lexicon), Edited by H. G. Narahari. (Reprinted from the Adyar Library Bulletin, May, 1943) ... 0 12 A SANSKRIT LETTER OF MOHAMAD DARA SHUKOH with English Translation and Notes by Prof. C. Kunhan Raja. (Reprinted from the Adyar Library Bulletin, October, 1940, May and October, 1943) 0 12 1946 DHARMACAURYARASYANA OF GOPĀLAYOGINDRA-Edited by H. G. Narahari. (Reprinted from the Adyar Library Bulletin, October and December, 1946) ... 1 12 1948 SAMSKRTAGRANTHIVIGHATANA-by Prof. C. Kunhan Raja 0 8 CANDRAVAKYAS OF VARARUCI-Edited by Prof. C. Kunhan Raja with Appendices ... 2 0 BHĀRATA-RASȚRA-SANGHAȚANA (Indian Constitution in Sanskrit verses)-a sample-by Prof. C. Kunhan Raja 1 8 LANGUAGE PROBLEM IN INDIA-(Reprint from the Adyar Library Bulletin, Vol. XII, Part 4, December 1948.) 10 SANSERIT IN INDIA-by G. Srinivasa Murti. (Reprint from the Adyar Library Bulletin, Vol. XII, Part 3, October, 1948) ... 1 0 INFLUENCE OF INDIAN THOUGHT ON FRENCH LITERATURE- by Prof. Louis Renou. (Reprint from the Adyar Library Bulletin, Vol. XII and XIII) 0 12 1949 THE FUTURE ROLE OF SANSKRIT (Sanskrit Language)-by C. Kunhan Raja. (Reprint from the Adyar Library Bulletin, Vol. XIII, Part 1, February, 1949) ... 0 12 THE FUTURE ROLE OF SANSKRIT (Sanskrit Literature, Sanskrit Scholarship and Sanskrit Scholars) by Louis Renou and C. Kunhan Raja . -. 1 8 DASAKUMĀRAKATHĀSĀRA OF APPAYĀMĀTYA-Edited by H. G. Narahari - 1 0

IN THE PRESS

CATURDAS'ALAKSANI OF GADĀDHARA with three commentaries. Vol. I1 by Pandit N. Santanam Aiyar. APASTAMBASMRTI-Edited by A. N. Krishna Aiyangar. SAMGITARATNAKARA-With the Commentaries of Catura Kallinatha and Simhabhdpala. Edited by Papdit S. Subrahmanya Sastri, Vol III.

7

HORASASTRA-with the commentary Apurvarthapradars'ikt by A. N. Srini- vasaraghava Aiyangar. SALISTAMBASUTRA-Restored from Tibetan and Chinese Sources-by Pandit N. Aiyaswami Sastri. SAMGITARATNĀKARA, English Translation-Vol. II, by Prof. C. Kunhan Raja. DESCRIPTIVE CATALOGUE of Sanskrit MSS. in the Adyar Library, by H. G. Narahari, Vol. V-Poetry, Drama and Poetics. ARISTOTLE'S KATHARSIS AND BHARATA'S STHAYIBHAVAS-by Prof. C. Kunhan Raja. LANGUAGE-BARRIER OR BRIDGE-by A. Sita Devi. PĀDAVIDHĀNA OF S'AUNAKA with bhāşya-Edited by H. G. Narabari. INSCRIPTIONS OF PRIYADARS'IN-with English Translation by G. Srinivass Murti. READY FOR THE PRESS AS'VALAYANAGRHYASOTRA with the Commentaries of Devasvamin and Narāyana. Vol. II. Edited by Svami Ravi Tirtha. NYĀYAKUSUMANJALI OF UDAYANA with the Commentary of Varadaraja. Edited by Prof. C. Kunhan Raja. CATURDAS'ALAKSANI OF GADADHARA-with Commentaries-Edited by Pandit N. Santanam Aiyar, Vol. III. PAKSATĀ OF GADĀDHARA-with four commentaries Edited by Papdit N. Santa- nam Aiyar. SIDDHANTALAKSANAM OF GADADHARA with commentaries. Edited by Pandit N. Santanam Aiyar. AVAYAVA OF GADADHARA-with commentaries. Edited by Pandit N. Santanam Aiyar. SAMANYANIRUKTI OF GADADHARA with commentaries. Edited by Padit N. Santanam Aiyar. . VYUTPATTIVĀDA OF GADĀDHARA with commentaries. Edited by Pandit N. Santanam Aiyar. S'AIVA AND S'AKTA UPANISADS-Translated into English by T. R. Srinivasa Aiyangar and G. Srinivasa Murti. TEN MAJOR UPANISADS-English Translation by T. R. Srinivasa Aiyangar and G. Srinivasa Murti. DESCRIPTIVE CATALOGUE OF SANSKRIT MSS. in the Adyar Library, by Pandit. V. Krishnamacharya, Vol, IX-Mimamsa and Advaita-Vedanta. '

Agents for our publications : THE THEOSOPHICAL PUBLISHING HOUSE Adyar, Madras, 20.

CENTRAL ARCHAEOLOGICAL LIBRARY, NEW DELHI Issue Record.

Catalogue No.Sa4A/Amr/K. R .- 581.

Author- Amrtanandayozin.

Title-Alamkarasamgraha.

Borrower No. Date of Issue Date of Return

P.T.O.