1. Alankara Kaustubha Visvesvara Pandita CSS.djvu

अलङ्कारकौस्तुभम्

श्रीविश्वेश्वरपण्डितविरचितम्

चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान

३८ यू० ए०, जवाहरनगर, बंगले रोड, दिल्ली ११०००७

जयपुरमहाराजाश्रितमहामहोपाध्यायपण्डितदुर्गोपसादद्वारक- केदारनाथकृपापात्रीकृतशोधनकर्मणा महामहोपाध्याय- पण्डितशिवदत्तशर्मणा, मुख्ताप्रसादवाजपेयोपाध्याय- पाण्डुरङ्क्नालजकाशीनाथशर्मणा च संशोधितम् । भूमिका लेखक- श्रीगोपालदत्तशाण्डेय: एम्० ए०, व्याकरणाचार्य: ( अवकाशप्राप्त: शिक्षोपनिवेशक: )

प्रकाशक चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान (प्राच्यभारती के प्रकाशक एवं वितरक)

चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान

३८ यू०ए० जवाहरनगर, बंग्लो रोड पोस्ट बॉक्स नं. २११३ दिल्ली ११०००७ दूरभाष: २३६३९९

पुनर्मुद्रित संस्करण १९८७

अंक प्राप्तिस्थान चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन के० ३७/११७, गोपालमन्दिर लेन पो० बा० नं० ११२९, वाराणसी २२१००१

प्रभुख वितरक चौखम्बा विद्याभवन चौक (बनारस स्टेट बैंक भवन के पीछे), पो० बा० नं० ९०६९, वाराणसी २२१००१ दूरभाष: ६३०७६

मुद्रक- श्री वंशी मुदणालय वाराणसी

ALAÑKĀRAKAUSTUBHA OF VIŚVEŚVARA PAṆḌITA WITH AN AUTOCOMMENTRY

VIŚVEŚVARA PAṆḌITA

Chauhkhamba Sanskrit Pratishthan Delhi (India)

THE VRAJAJIVAN PRACHYABHARATI GRANTHAMALA 24 1987

Edited by MM.SIVADATTA KASHINATH PANDURANG PARAB WITH AN INTRODUCTION BY Sri Gopal Datt Pande M.A., Vyākaraṇācārya, Retired Deputy Director of Education, U.P. and Former Professor and Head of Sanskrit Department, D.S.B. Government Post-Graduate College, Nainital.

CHAUKHAMBA SANSKRIT PRATISHTHAN

(Oriental Publishers & Distributors)

38 U.A., Jawaharnagar, Bungalow Road P.B. No. 2113 DELHI 110007 Phone : 236391

ISBN 81-7084-027-9

Reprint Edition

1987

CHAUKHAMBA SURBHARATI PRAKASHAN

Also can be had of

K. 37/117 Gopal Mandir Lane Post Box No. 1129 VARANASI 221001 Phone : 55357

CHAUKHAMBA VIDYABHAWAN

Sole Distributors

CHOWK (Behind The Benares State Bank Building) Post Box No. 1069 VARANASI 221001 Phone : 63076

अलङ्कारकौस्तुभस्तविष्याणामकारादिक्रमेणानुक्रमणिका

विषय: | पृष्ठे | अलङ्कारकौस्तुभस्तविष्याणामकारादिक्रमेणानुक्रमणिका

विषय: | पृष्ठे | एकाश्रयानुप्रवेशसंकर: .... ४१४

अज्ञाक्रिभावसंकर: .... .... ४०९ | कारणमाला .... .... ३६०

अतद्रुण: .... .... ४०९ | काव्यलिङ्गम् .... .... ३३७

अतिशयोक्ति: .... .... २७७ | क्रियादीपकम् .... .... २९१

अधिकम् .... .... ३७९ | तद्रुण: .... .... ४०२

अनन्वय: .... .... १६८ | तुल्ययोगिता .... .... २९९

अनुमानम् .... .... ३९२ | दीपकम् .... .... २९०

अन्योन्यम् .... .... ३६० | दृष्टान्त: .... .... २८८

अपह्नुति: .... .... ३३९ | धर्मलुप्तोपमाविषया: .... १०४

अपस्तुतप्रशंसा .... .... २९८ | धर्मवाचकलुप्तोपमाविषया: .... ११२

अर्थान्तरन्यास: .... .... ३१८ | धर्मवाचकलुप्तोपमान्त्रोपमाविषया:११९

अर्थालङ्कारोदेष: .... .... ३ | धर्मोपमानलुप्तोपमाविषया: .... १३४

असंगति: .... .... ३६९ | निदर्शना .... .... २१२

आक्षेप: .... .... ३०७ | परम्परितसूचकादिविध्यम् .... २१७

उत्तरम् .... .... { ३१२ } | परम्परितसूचकलक्षणम् .... ३१७

उत्प्रेक्षा .... .... १८० | परिकर: .... .... ३९८

उदात्तम् .... .... ३४९ | परिसंख्या .... .... ३९८

उपमाद्वैविध्यम् .... .... ७८ | पर्याय: .... .... ३४९

उपमालङ्कारोदाहरणविषया: .... ११० | पर्यायोक्तम् .... .... ३८७

उपमालक्षणम् .... .... ८ | पूर्णोपमाभेदा: .... ८९

उपमेयोपमा .... .... १७९ | प्रतिवस्तूपमा .... .... ७२९

ऊर्जस्वी .... .... ४१९ | प्रतीपम् .... .... ३८०

एकदेशविवर्तिरूपकम् .... ३१९ | प्रत्यनीकम् .... .... ३८०

एकावली .... .... ३८८

विषय:

प्रेय: .... .... ४१६

भावशबलम् .... .... ४१६

भाविकम् .... .... ६३९

भावोदय: .... .... ४१६

भान्तिमान् .... .... ६८७

मड्गलाचरणम् .... .... १

मालादीपकम् .... .... २९८

मालोपमा .... .... १४१

मीमांसितम् .... .... ६८३

यथासंख्यम् .... .... ३१७

रशनोपमा .... .... १४८

रसवत् .... .... ४१६

स्पकभेदा: .... .... ९१८

कपकम् .... .... २०१

छेकोपमा .... .... १०८

छेकोपमाभेदा: .... .... १०८

वाचककछेकोपमाभिधया: .... ११०

वाचकछेपमेयलुसोपमाविषया: ११३

विनोक्ति: .... .... ३३१

निम्नकना .... .... ९११

विरोध: .... .... ९११

विशेष: .... .... १९९

विशेषोक्ति: .... .... ८१९

विषय:

विषम: .... .... ५७३

व्यतिरेक: .... .... ९५७

व्यतिरेकभेदा: .... .... ९५९

व्याघात: .... .... ७०३

व्याजस्तुति: .... .... ३७०

व्याजोक्ति: .... .... ९४६

श्रृङ्गाराध्युपमाविषया: .... ९९

क्लेश: .... .... ३४१

संदेहसङ्कर: .... .... ८९१

संश्रुति: .... .... ८०८

समम् .... .... ३०३

समाधि: .... .... ३८९

समासोक्ति: .... .... ९९२

समाहित: .... .... ८१३

समुच्चय: .... .... ८४०

ससंदेह: .... .... ९९८

ससंदेहभेदा: .... .... ९९५

सहोक्ति: .... .... ९२०

सामान्यम् .... .... ९९३

सार: .... .... ३८६

सूक्ष्मम् .... .... ९९८

शरणम् .... .... ३८४

स्वभावोक्ति: .... .... ९९८

शुद्धिपत्रम् ।

अस्सदोषादक्षरयोजकदोषाद्वा यत्र कचनाशुद्धिः सथिता जाता वा, तस्या: सर्वेष्या: सूक्ष्मस्समालोचनामन्तरेण ज्ञातुमशक्यत्वात् सूक्ष्मस्समालोचनायामिदानीमनवकाशेन स्थूलदृष्ट्या यत्र कचनाशुद्धिरवलोकिता तत्प्रदर्शना कियते. सूक्ष्मस्समालोचनां द्वितीयावृत्तौ करिष्याम:. बहुना सहद्र्यै: क्षन्तव्यम्.

पृष्ठे । पङ्क्तौ । पठनीयम् ।

३ १३ कारणमालान्योत्तरसूक्ष्मं

४ २ एकस्थितिविरुद्धस्वभावे

११ २ वाताविवार्यं च सा श्रौती

१०८ १९ धर्मविरुद्धप्रतिपाद्यार्थी

११६ १८ कनुप्रकरणे वदद्धृदतो

१३९ २ सामान्च्छन्द: ।

त्रयाणां लोप: समास

१४२ टिप्पण्यां 'इतोपे-' इत्यादि: 'मुपलक्ष्यते' इत्थं तु टिप्पणी १४२ पृष्ठे टिप्पण्यां 'परिभाषिता' स्व इत्युक्त्तं योजयित्वा । एवं च मूलेऽ 'वनद्वयसंप्रकाशने' इत्योपरी त्रित्वसंख्याबोधंको-ड्डष्ट्रुतः: संपाद्यस्थाने योजयित्वा ।

१४३ ६ उपमादूषणायालं

१४७ ५ श्रेष्ठमर्यादया यत्र

तत्रापि

७०६ ३ उपमैव तिरोभूतामेदा रूपक

७४९ ९ देव: पतिविदुषि नैषधराजगल्या

७६५ १९ समे तस्य

७८९ ७ अ्रमेदेनाभिधा हेतुहेंतोर्हेतुमता सह

७८४ २८ दमयन्तीकिलकिलितं

७९० ५ उभयो: साम्यप्रपञ्चौ

७०८ १८.२२. पुंवेश्चुचेष्टित

७४९ ९ डॉष्ट्र चत्वस पर्याय:

७४८ ३२ सामिप्रायविशेषणविन्याले परिकर:

७६४ १९ दुत्कार्षण्युत्तरोत्तरे प्रोफे

७०३ ६ संबन्धालुपपत्ताविष्टार्थो

७८९ १२ गतिच्युतस्ते

४९९ १० अनेकालङ्कारकोटिकसंशयो यथा

४९६ १२ भावशमे डु समाहित

काव्यमाला

श्रीविश्वेश्वरपण्डितविरचितः

अलङ्कारिकौस्तुभः

स्वोपज्ञव्याख्यालंकृतः

दत्तस्तत्न्यरस कराभिमुखवा वक्त्रान्तरेष्वादरा-दोर्विक्षेपनिषिद्धकुम्भविचरनमत्तद्विरेफोत्करम । अम्बाया धयतोः पयोघरयुगं तिर्यग्मिथः पर्यतो- बोल्यस्त्रैहविजृम्भितं विजयते द्वैमातुरस्कन्दयोः

वाग्देवतां विद्रदवक्रमपि प्रणम्य लक्ष्मीघरसं विदुषां चरणालुपास । भावानलङ्कारपकौस्तुभमभिजितितान्स्वानिविश्वेश्वरो विवरितुं यतते समासात

अभिमतकर्मारम्भसमये सदाचारानुमितश्रुतिबोधितकर्तव्यतां प्रारीप्सिततप्रतिबन्धकदुरितनिरित्तये कृतं मङ्कलं शिष्यशिक्षार्थं निवद्ध्राति—द दत्तस्तत्न्योति । करस्खु- ण्डाया अभिमुखा पुष्टकरभागेन स्कन्दस्य षण्मुखत्वेन एकमुखेन स्तनपाने मुख्यान्तराणं तदलाभकृतवैमनस्योनिरित्यते तेषु स्तन्यरसदां भगवतो लम्बोदरस्य च गजमुखतया कुम्भटङ्गमदलुलुङ्ध्रमराणां स्कन्देन बहुमुजतया वारणमिति । परस्परबलैहवर्णं तिर्य- गदर्शनं तदवस्त्यां बालकस्वभावः । स्कन्दस्य अल्पाच्चलेऽपि ‘आतुज्योयासः’ इति दै- मातुरस्य पूर्वनिपातः । गणेशगरुडयोर्विंश्रविनाशकत्वं प्रसिद्धमेव । तथा च स्वरति:— ‘आदित्यस्य सदा पूजां तिलकं स्वामिनस्थथा । महागणपतेश्चैव कुर्यैनसद्विदिमवाप्नुयात ॥’ तत्प्रसङ्गेन सर्ववाङ्मयलुपण्या जगदम्बिकाया अपि प्रतिसंधानम । तदुक्तं वायुसंहिताया- म—‘शब्दस्वरूपमखिलं धत्ते शर्वस्य वल्लभा । अर्थस्वरूपमखिलं धत्ते बालेनदुचो- खरः । अनौक्तपरमदेवताविषयकमावंध्वनि: प्रधामन्, गणेशगुह्योः परस्परविपयक-

काव्यमाला १

लोकस्तान्त्रधानानन्यकाकारपटलध्वंसप्रदीपाडुराविद्याकल्पतताप्रतानजनने बीजं निजासज्जिनाम्‌ । मध्ये मोलि ममास्तां सुविमला मालायमानाश्रिरं श्रीलक्ष्मीधरविद्यावृद्धडिनलिनोदिता: परागणव: ॥ अर्थालङ्काराणां भरिग्रन्थस्थितं सारम्‌ । संगृहीयाति सुखेन ज्ञास्ये विश्वेश्वरोट्ट्येषाम्‌ ॥ धियो वैधेयानां भवति विषयोदसाविषयो बुधानां स्वाधीनं नच कुतुकमेतादृशकुते: ।

भावश्य तत्क्रम्‌ । स्वभावोक्तिरर्यालङ्कार: ॥ स्वगुरुप्रणाममाह—लोकेति । अन्यकारपदेन वस्तुविवेकप्रतिपूटलत्सवसाधर्म्येण अज्ञानस्यापि लाघवात्तस्य तिमिराभेद-सूचनं शक्तिलक्षणाभ्यासुपरिस्थितयोरपर्य्ययो: 'गद्यांयां घोष:' इत्यादावभेदप्रतियाभुपगमात्‌ । तथैवर्तकल्वेन परागेऽु प्रदीपलारोप: । विधैव कल्पतानेकदुष्टेभार्थप्रदत्वात्‌ । बीजत्वं वदुत्पत्तिहेतुत्वात्‌ । निजपदं परागपरम्‌ । मध्येमोलि धरោមध्यो । 'पारे मध्ये वच्‍छाया' इत्यव्ययीभाव: । ममलस्य मालिनां सहो—निर्य: । आसतो तिरश्नु । 'आसी उपवेशन' इत्यस्य लोढी प्रथमपुरुषे बहुवचनम्‌ । श्रीपदसुक्तर्षिसूचकम्‌ । लक्ष्मी: सर्ववाङ्मयरहस्यावगाहनज्यातियथाविच्छेदसदनयोर्षोकत्पैशेजनकतयानुभवसिद्ध: । यद्मिप्रायेष 'शोमते डष्ट मुहु य एव वेद' इति गर्गाचित्रराजत्राह्मणवाक्ये योग्यानुपलब्ध-दोषनिराकरणाय भगवता जैमिनिनार्थवादाधिकरणे 'विद्याप्रशंसा' इति सूत्रितम्‌ । गद्याश्रादिवत्साघुत्वम्‌ । एतेन श्रेष्ठोपस्थानारायणामेदसूचनम्‌ 'आचार्यो मां विजानीयान्नावमन्येत' इति श्रीमागवताद्‌ । आद्रिनालिनेत्युपमितसमास: । उद्दोतेति 'डैल कान्तिगतिकविशेषप्रजनखादेन' इति कविकलपद्रुमडितस्योत्तपूर्वस्य रूपं 'म्रियस्मृते: स्पष्टमुदीचकाञ्चकाम्‌' इत्यादिवत्‌ ॥ चिकित्सितं प्रतिजानत्रेव प्रयोजनाबाह—स्पर्योति । भत्लङ्कारा द्रिधा शब्दार्थमेदात्‌ । शब्दालङ्कारा यमकादय:, अर्थालङ्कारा उपमादय: । आङ्गु तथा विचारणीयो भावद्वैलोक्य एव विचालयन्ते । अनेकप्रतिपत्तिगहनत्वात्‌ । अप्रामाण्यसद्वानिरसाय भूरिप्रन्थेति । पौनरुक्त्यवारणाय सारेति । प्रयोजनमाह—सुखेनेति । तद्रोधकामस्याधिकारोति सामर्थ्योदेव लभ्यते । तथा चाहु:—'सिद्धार्थ सिद्धसंवन्यं श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन वक्तव्य: संबन्ध: प्रयोजन: ॥' परमप्रयोजनं तु यत्काग्यस्य तदेवास्यापीति बोधयम्‌ । तच्चान्वित्रम्‌ काव्यप्रकाशादौ स्पष्टमिति नात्र प्रपञ्च्यते ॥ अस्य ग्रन्यास्य—मन्ददृशोंडघतामाह—धिय इति । 'भूषणवेयबाहुला:' इत्यमर: । एतेन मन्तार्थमेतत्रिमाणनिरास: । विनयार्थ-माॅह—बुधानामिति । सुखेन आधातुं शक्यं स्वाधीनम्‌ । सुकरमित्यर्थ: । 'आतो युच्‌' इति

अलङ्कारकौस्तुभः

तथापीदं पारिष्वयति मनो मे ऽभुहतां निबन्धानामेकीभवितुमभिसंधाननिवहः ॥ अथ तेषामुद्देशः— उपमानत्वयुक्तः स्यादुपमेयोपमात्पेक्षा । संदेहरूपकापहुतयः श्लेषः समासोक्तिः ॥ १ ॥ प्रोक्ता निदर्शनामसूत्रतमहंसात्वतिसायोक्तिः । वस्तुसूपमया सह दृष्टान्तो दीपतुल्ययोगित्वे ॥ २ ॥ व्यतिरेकाश्रयेऽपो विभावनाप्यथ विशेषोक्तिः । तदनु यथासंख्यार्थान्तर विन्यासौ विरोधभावोक्ती ॥ ३ ॥ व्याजस्तुतिः सहोक्तौ विनोक्तिपरित्यक्तविभाविकान्यपि च । अथ काव्यलिङ्गपर्यायोक्तोदात्ताः समुच्चयस्तद्वत् ॥ ४ ॥ पर्यायोक्तमनुमानं परिकररतियुक्तिपरिसंख्या । कारणमालान्योक्तयोक्तरमूष्मंसार इत्यसंगत्या ॥ ५ ॥ सससमाधी समविषमावधिकारुह्यंप्रत्नमीकलितवत् । एकावलिस्मृतिभ्रमप्रतीपासामान्यवैचित्र्यविशेषष्ठ ॥ ६ ॥ आदन्ताद्वातोः शक्यं मुच् । बुधानां ज्ञानस्य सिद्धत्वातदर्शे तावदेतदारम्भ इति व्याहतमेव । चमत्कारोऽपि तेषामेतादृशस्वलपार्थान्त स्वादेवैचर्यः । पारिष्वयति च च्छलं करोति । घन्थे प्रवर्तीतव्यर्थे । निवन्धाः काव्यप्रकाशादयः । अभिसंधानमभिप्रायः । तत्तदभिप्रायाणां तथादृश्येपु व्यवस्थालदेकत्र संगृहः सौकर्यार्थ क्रियत इति भावः । तत्र ‘अर्थोपकारकद्वारा रसोपकारकत्वर्मोऽलङ्कारत्वम्’ इति सामान्यलक्षणं प्रसिद्धम् । साक्षाद्रसोपकारकेषु गुणेषु व्यभिचारवारणाय द्वारान्तम् । तत्स्पष्टत्वादुपेक्ष्य काव्यप्रकाश-संमतालङ्काराणामेवात्र व्यवस्थापनायता सूचयन्—‘एतदन्यतमक्रमुपम्’ लक्षणान्तरमपि योतयन्नाह—अथेति । भावोक्तिः स्वभावोक्तिः । किटवोक्तिः व्याजोक्तिः । प्रतीप-व्यत्न संयोगस्य पादादिगतालवाद तस्मिन्नपरो भ्रमे यत्राकारस्य न गुरुत्वम् । तदुक्तं द्वतरलाकरे—‘पादादाविह वर्णस्य संयोजः क्रमसंज्ञकः । पुरःस्थितेन तेन स्याद्घुतापि काचिदुरोः ॥’ नन्वलङ्कारान्तराण्यपि ग्रन्यान्तरेषु दृश्यन्त इति तदनभिधानाऽप्यूनते—

९. ‘व्याख्यात’ क-ख । २. ‘यत्रतस्य अका’ ख-ग ।

काव्यमाला ।

तदतद्गुणवान्स्याद्वाघातः षष्टिसंकरौ चेतित । कथ्यन्त एकषष्टि विद्धत्पवैरलङ्काराः ॥ ७ ॥ तत् 'योन्तकचित्काव्यबन्धेषु साधद्र्येनोपमीयते । रूपमा नाम मा-जेया वर्णाकृतिगणाश्रया ॥' इति भरतः । तत्प्रकृतिभूततत्वेन सर्वालङ्कारेष्वस्येहितत्वादुपमा तावत् त्रिरूप्यत इति तल्लक्षणमाह— तत्कैकवाक्यवाच्यं साधद्र्यं भिन्नयोरुपमा । तत्र निःशपणीयेप्वलङ्कारोपिवर्त्यर्थः । उपमेयोपमावारणाय—एके-ति । व्यज्ज्योपमावारणाय—वाच्येति । अनन्वयवारणाय—भिन्ने-

त्याश्रयाह—विद्धत्पवैररिति । तेऽपि तु विद्धदैश्वरैरुपगमात्रिरसनीयत्वात्त्र तथेति भावः । यथापि उद्देशक्रमेणैव विभाग इत्युपमानिलुपणप्रायम्यमर्थोद्देव सिद्धम्, तथापि प्रयोजनैक्येऽपि किम्, प्रयोजकसाम्येऽपि सङ्कराद्यच्यु तत्र त्रियङ्कमाह— किंचिदित्यादि । भरतेत्यलङ्कारशास्त्रस्य प्रामाणिकलसूचनम् । अनन्वयादावपि साधद्र्यप्रतीतिपर्यवसानं स्पष्टमेव । भण्णिमेदात्तल्लङ्कारमेद इति भावः । एवं च भरत-शाङ्गेधरपि उपमाया: प्रयमोद्देशे इदमेव नियामकं बोध्यम् । यथापि प्रकृतितत्त्वं न वचन-साध्यं तथापि तत्सम तलसूचनाय भरतवचनोपन्यासः । लक्षणमिति । लक्षणज्ञान-भाजे धर्मिण एव सग्यक्सदुद्वानारोहात्सामान्यनिरुपणानन्तरमेव 'विशेषस्य निःपण्यत्वादि-त्यर्थः । आहेलत्न कारिकाकृदिति शेषः । कारिकायां तत्तैलस्य लक्षणान्तर्भावे प्रयो-जनाभावाश्रित्योत्तरपतया योजयाति—तत्र निरुपणीयेप्विति । निरुपणं च स्वरूप-पमेदादिबोधजनकस्न्दः । अलङ्काराः शिष्यबोधविषयीकृत्यैकदेश्यावन्त्याकारकेच्छ्याविशेष्यत्वं विषयत्लवैपम् क्लृप्र्यार्थः । व्यपारानुवन्धिनां विषयतामादाय प्रकृत्यर्थस्य प्रतियार्ये-न्तव्यः । 'उपमेयोपमापि ऋक्षैव' इति । चित्रकाव्यां सापत्ननिरासायाह—उपमेयोप-मावारणायेति । एकपदोपादाने तु तत्र 'चन्द्रे इव मुखम्' 'मुखमिव चन्द्रः' इति व्यतिचारः । न चैवमपि व्यभिचारतादवस्थ्यम् । प्रत्येकमेकवाक्य-वाच्यत्वसत्त्वाद्, वाक्यमेदरहितायामुपमेयोपमायां तु सुतरामेव तथा, तत्रैकवाक्यवाच्य-त्वसत्त्वादिति वाच्यम् । उपमेयत्वाभिमतप्रतियोगिकोपमानवृत्ति-स्यात्पर्यविश्लेष्य तदर्थत्वाद् । वाच्येतेति । वाक्यार्थज्ञानविषयीभूतार्थः । तेन तस्यसाधद्र्यस्यापि संग्रहः । नन्वेवं सति 'उपमेयत्वाभिमतप्रतियोगिकोपमानवृत्ति-

ति। फलितार्थस्तु—यत्सादृश्यप्रतियोगितायामुपमेयतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्वाश्रयमात्रकृतिस्वानवच्छेदकधर्मेसामानाधिकरण्योपयाभावः सोपमा। यच्छब्दबोध्यायां साधर्र्यप्रतियोगितायामित्यर्थः। 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यत्र चन्द्रनिष्ठसादृश्यप्रतियोगितायामुपमयाभावसत्त्वाल्लक्षणसम-सादृश्यावि पयकज्ञानीयविषयत्वेन तात्पर्यविषयत्वे सति भिन्नानिरूपितसादृश्यमुपमा' इति पर्यवसितमु, तथा च शैल इवोन्नता: सन्तः किम् तु प्रकृतिकोशला:' इत्यादौ व्यतिरेक एव कवेस्तात्पर्य न तु साधर्म्यमिति वाच्यम्। धर्मान्तरप्रयुक्तसादृश्याभावस्यैव व्यतिरेकपदार्थ-थेतया साधर्म्यस्यापि तद्रिशयत्वानपायात्। विधेयतया तात्पर्यविषयत्वेनिवेशेऽपि 'स यौ प्रथमं प्राचीनबर्हिः' इत्यादनुवाद्यसादृश्यरूपोपमायामव्यतिरेकैसा-दिदोषोद्वारायाह—फलितार्थस्थैवति। अर्थालङ्कारत्वनिर्वाहाय व्यावच्छे—यच्छब्दबोध्यायामिति। यंस्यां शब्दबोध्यायामिति केमेधारयः। शब्दबोध्यत्वं च तज्जन्यबोधविषयत्वमात्रं। तेन 'चन्द्र इव' इत्यादौ प्रतियोगितायाः सङ्गैविच्छयैव भास-मत्वान्नच्छब्दार्थेत्वावच्छेदपि न क्षतिः। यच्छब्ददार्ह्यस्य शब्दविशेषणत्वे विशेष्यपरामर्शणा तच्छब्देन तस्यैव परामर्शे शब्दद्वारेणैवोपमानत्वविधानापत्तौ सङ्गतिप्रसङ्गात्। उत्तरीयतु प्रतियोगिताया एव यच्छब्देनोपादानेनानुपपत्तिः। तथा च शब्दबोध्यत्वमापे प्रतियोगितायां विशेषणं देयमित्यर्थः। 'उपमानवृत्तिसादृश्यप्रतियोगितामेवोपमा' इति मत-खाश्रितेदम्। 'सादृश्यमेवोपमा' इति पक्षे तु यत्सादृश्यस्य यस्मात् प्रतियोगितायामिति यत्पदार्थः। साधर्म्यविशेषणं, साधर्म्ये च शब्दबोध्यत्वं विशेषणं पूर्ववत्। तदुक्तं कैयटादिभिः—'उद्देश्यप्रतिनिर्देश्ययोरैक्यमुपादीयते' इति। कचित्-उद्देश्यालिङ्गिता, काचिच्च विधेयालिङ्गिता। विवक्षामेदादिति तदर्थः। एवमन्यत्राप्यवसेम्। उभया भाव इति। उभयप्रतियोगिकोऽन्यतरत्वाच्छिन्नप्रतियोगिताकः, तथा सन्नन्वये उपमेयतावच्छेदकावच्छिन्नत्वलस्वैडपि स्वाश्रयमात्रकृतिस्वानवच्छेदकधर्मेसामानाधिकरण्य-सत्त्वाल्लक्षणसमु

नास्तीत्यूभयतादवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव इत्यैः। नत्वत्स्वाश्रयमात्रवृत्तिस्वानवच्छेदकधर्मेसामानाधिकरण्य-सत्त्वाल्लक्षणसमु, व्यतिरेक एव स्वाश्रयमात्रकृतिस्वानवच्छेदकधर्मेसामानाधिकरण्य-सत्त्वात्, व्यतिरेक एव स्वाश्रयमात्रकृतिस्वानवच्छेदकधर्मेसामानाधिकरण्य-सत्त्वात्। अन्यतरत्वाच्छिन्नप्रतियोगिताकस्लभावोऽन्यतरवति न सं-भवति इति तदुमत्न व्यभिचारः। न चोभया भावपदेनोभयत्वस्यैव प्रतियोगिताव-च्छेदकत्वं लभ्यत इति वाच्यम्। 'भवतत्समूर्त्तल्वोभयत्वान्मूर्त्तल्वदित्यादौ द्विलायवच्छिन्न-सामास्य तथात्वेऽपि' इति द्वीर्घोक्तिवाल्ये—'द्वयवत्त्विगुणाधिकरणधर्मोऽवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव इत्यैः। नत्वत्स्वाश्रयमात्रवृत्तिस्वानवच्छेदकधर्मेसामानाधिकरण्य-सत्त्वाल्लक्षणसमु, व्यतिरेक एव स्वाश्रयमात्रकृतिस्वानवच्छेदकधर्मेसामानाधिकरण्य-सत्त्वात्। उत्सर्गस्य बाधकत्वे सति अप्रयोजकत्वात्।

न्वयः स्फुट एव । अनन्वयेडतिव्यासिवारणाय—उपमेयतावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभाव उक्तः । तत्र तूपमेयतावच्छेदकचन्द्रत्वावच्छिन्नत्वसत्त्वातिव्यासिः । व्यतिरेकेडतिव्यासिवारणाय—स्वाश्रयेत्यादि । उभयत्र स्फुटं प्रति‌योगितापरम् । तत्र तूपमेयोपक्षयोपमानेडपकर्षवर्णनियमात्प्रतियोगिताश्रय उपमानम् । तन्मात्रवत्ति‌ः प्रतियोगितानवच्छेदकक्ष धर्मोडपकर्षप्रयोजकः, तत्सामानाधिकरण्यमेव साह‌श्रयप्रतियोगितायामिति न व्यभिचारः ॥ न चैवमप्यनुपातापकर्षहेतुर्धर्मकव्यतिरेके व्य‌मिचारः, अलंकारसाक्षाद्द्विभाजकोपाघ्यवच्छेदेन तथात्वस्य विवक्षितत्वात् । उत्कृ‌धर्मैकश तद्धाक्योपस्थाप्यो ग्राह्यः, अन्यथासंभवापत्तेः । ‘चन्द्र इव मुखम्’ इत्यत्रापि चन्द्रमात्रवृत्तिचन्द्रत्वसामानाधिकरण्यं साह‌श्रयप्रतियोगितायामस्खलित्यसंम‌वारणाय—स्वानवच्छेदकैकति । चन्द्रत्वस्य तु साह‌श्रयप्रतियोगितावच्छेदकत्वमस्त्येवेति न दोषः । तत्रैव तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकत्वाद्धेतुत्वादेव तस्मान्नाधिकारण्यं प्रतियोगितागमक‌यो‌पेत्यसंभ‌वतादवस्थ्यमेवेत्यत उक्तम्—स्वाश्रयमात्रवृत्तिति । तत्रापि मात्रपदानुपास्फुट इति । तत्र चन्द्रत्वस्य साध‌श्रयप्रतियोगितावच्छेदकतया चन्द्रत्वृत्तिसादृश्यप्रतियोगितायामुपमेयतावच्छेदकसुखत्वावच्छिन्नत्वाभावस्योक्तप्रतियोगितास‌प्रतियोगितानवच्छेदकधर्मेस्सामानाधिकरण्याभावस्य च सत्त्वादित्यर्थः । ननु स्वाश्रयमात्रे‌त्यादिविवक्षया‌मसंभ‌वापत्तेः, चन्द्रमात्रवृत्तिः प्रतियोगितानवच्छेदकक्ष धर्मेस्स्त‌नमात्रवृत्तिमेदव‌व्याप्तेः, तत्सामानाधिकरण्यस्य प्रतियोगितायां सत्त्वादित आह—उत्कृ‌धर्मैक्श्रेति । तद्धाक्यो‌पेति । उपमाश्रयत्वाभिमतवाक्यार्थबोधविषय‌ीभूत‌ेत्यर्थः । तथा च तादृशमेदेश्न्द्रमात्रवृत्तित‌ले‌डपि ‘चन्द्र इव मुखम्’ इत्य‌तेद्वाक्यबोध्यत‌्वाभा‌वान्न दोष इत्यर्थः । नन्ववमाप ‘चन्द्र इव मुखम्’ इत्यत्र चन्द्रमात्रवृत्तिः प्रतियोगिता‌नवच्छेद‌कत्वेन धर्मेस्‍त‌व्याप्ति‌रिति चे‌त्‍न । नवच्छेद‌कस्तद्धाक्यो‌पस्थाप्य‌क्ष धर्मोडप्रसिद्ध एव, मुखत्वसादृश्यो‌पश्न‌द्रे‌तर‌वृत्तित्वात्, चन्द्रत्वस्य साध‌श्रयप्रतियोगितावच्छेदकत्वात्, अन्यस्य च तद्धाक्यानुपस्थाप्यत्वात् । प्रतियोगितारुप‌स्यैव तादृशधर्मेस्सुल‌भ‌त्वात् । न च तस्यां तत्सामानाधि‌करण्यस्यैव वाच्यम्, भेदग‌र्भेसामानाधिकरण्यस्य तत्राप्यभावोपपत्तेः । चन्द्रत्वावच्छिन्नप्रतियोगितायाश्र‌न‌द‌तेर‌वृत्तित्वस्यापि सत्त्वात् । व्यधिकरणधर्मी‌वच्छिन्नत्वाभावानभ्युपगमे वा तस्य सं‌योगाद्यवच्छिन्न‌तया साध‌श्यप्रतियोगिताया अतथात्वे न तद्धित‌्वात् । स्वप‌देन साध‌श्यनिरुपितप्रतियोगिताया एव धारणात् । न

ताहादकत्वादेरपि चन्द्रवृत्तित्वादोष एवेत्यत उत्तम—मात्रेति । तस्सो(त्रो)पमेयवृत्तित्वस्यापि सत्त्वाच्च प्रतियोगिताश्रयमात्रवृत्तित्वम् । ननु 'चन्द्र इव चन्द्रो सुलु च रमणीयम्' इत्यत्रातिव्याति:, चन्द्रनिष्ठसादृश्यप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावसत्त्वात् । अत्र द्वेकेव चन्द्रनिष्ठा सादृश्यप्रतियोगिता सुलुगीतोपमेयतात्वान्तर्गत च । न चात्रोपमैवैति वाच्यम्, अनन्वयोपमासमूहालम्बनरपत्वेनात्यावत् । न चोपमांशो लक्षणमस्त्येव । अनन्वयांशो तूपमेयतावच्छेदकावच्छिन्नत्वसत्त्वादेव न दोष इति वाच्यम्, प्रतियोगिताया ऐचैवमिति । एवं तद्वाक्योपस्थाप्यस्यापि धर्मे विशेषणीकरण इत्यर्थ: । अनुप्रेतेति । 'व्यतिरेके हि कौतिदपकर्षहेतु:' शब्दोपालत्‍वेन तस्यापि तद्वाक्योपस्थाप्यत्‍वेन तत्त्सामानाधिकरण्याभाव: सादृश्यप्रतियोगितायां नास्तीति व्यभिचारवारणेडपि तस्यार्थे गम्यत्ते धर्मे तद्वाक्योपस्थाप्यत्वाभावप्रयुक्तस्य तादृशधर्मेसामानाधिकरण्याभावस्येव नातिव्याप्ति:, कण्ठोक्तदृश्‍यत्‍वात् । मैवम् । तद्वाक्यार्थ उपमानतद्वृत्तिलेन प्रतीममानत्वाभास्यैव तदितरस्य तत्त्वल्स्य विवक्षितत्वात् । यद्वा—उपमेयावृत्तिलमेव तेन विवक्ष्यणीयम् । तदर्थस्तु विशेष्यताप्रकारत्वानतंरसंप्रधानेपमेयवृत्तिधर्मोंभेदातो—पवयतदनन्यत्वम् । अन्यथा चन्द्रमुखादित्सिततिरमणीयादेरवस्तुतोऽमिन्नततयासंभवापत्ते । 'पण्ण्योडयम्' इत्यादौ द्वारनिरूप्यादेरभेदोप्स्यावश्यकतया निश्चितस्य यथोक्तोपमेयवृत्ति—त्‍वभावान्नाव्याप्ति: । न चैवमपि सादृश्यप्रतियोगित्वरूपताद्र्हर्मसामानाधिकरण्यस्य सत्त्वादसंभवतादवस्थ्यमिति वाच्यम् । मेदगर्भेसामानाधिकरण्य—निवेशस्योक्तत्वात । साक्षादिति । तथा च व्यतिरेकविशेष तथात्वेऽपि तत्‍वसाक्षात्‍कारसाक्षाद्द्वैभाजकलभावादितरकेवलवाच्छेदेन तद्विशेष—तथा—लेऽपि तत्‍वसाक्षात्‍कारसाक्षाद्द्वैभाजकलभावादितरकेवलवाच्छेदेन तद्विशेष—तथा—लेऽपि तत्‍वसाक्षात्‍कारसाक्षाद्वैभाजकोत्पत्तौ भेदविषयकलल्पनावैचित्र्यमात्रं व्य—मिचार: । तत्क्ष 'यस्यां प्रतियोगितायामलंकारसाक्षाद्धि‌भाजकोपाध्यवच्छेदेन यथोक्ता—भाव:' इति पर्यवस्यतीति भाव: । वस्तुतस्तु—तद्वाक्योपस्थाप्यस्य तद्वाक्यतत्प्रयो—षयत्वमात्रं, न तु तज्जन्यशब्दधीविषयत्वमात्रमेव । अतोडनुपात्तापकर्षहेतावपि व्य—तिरेकडपकर्षप्रयोजकधर्मेस्य तद्वाक्योपस्थाप्यत्‍वभावप्रयुक्तोडपि तादृशधर्मेसामानाधिकरण्यभावो नास्तीति न व्यभिचार: । चन्द्रादिमात्रवृत्तिमेदव्यतिरेकादेश वस्तुतक्षद्वेत—रात्रसिल्लेऽपि तद्वाक्यततार्पर्यविषयत्वाभावातत्सामानाधिकरण्यस्य प्रतियोगितायां सत्वेऽपि

काव्यमाला

क्यस्योक्तत्वेन चन्द्रनिष्ठोपमेयतानिरूपितसादृश्यप्रतियोगिताया मुखनिष्ठोपमेयतानिरूपितसादृश्यप्रतियोगितारूपतया चन्द्रनिष्ठोपमेयतानिरूपितसादृश्यप्रतियोगितायामप्युपमेयतावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावसत्त्वाद्रूपतिव्यावेद्योरत्वात् । अन्यथोपमानशोऽपि लक्षणगमनासंभवाच्च । न च तत्र चन्द्रनिष्ठोपमेयतानिरूपिता मुखनिष्ठोपमेयतानिरूपिता च सादृश्यप्रतियोगिता भिन्नेति वाच्यम्, प्रतियोगितावच्छेदकभेदादेव प्रतियोगिताभेदात् । भूतलनिष्ठात्यान्तर्योंन्याभावानिरूपिताया घटनिष्ठप्रतियोगिताया भेदाभावात् । नन्वेवं चन्द्रद्रुतिसादृश्यप्रतियोगितायामुपमेयतावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावो नास्तीत्यसंभव एवति चेत्, मैवम् । तदुपमावाचकपदान्वयिचन्द्रपदवोध्याया एव प्रतियोगिताया विवक्षितत्वात् । उच्चस्थले त्वेवंविवक्षायामप्यनासंभवावकाश इति ध्येयम् । प्रतियोगितावच्छेदकेति । धर्मसंभन्धोभयपरम् । समवायेन घटपटाद्यभावस्य संयोगसमवायाभ्यां घटाभावस्य च प्रतियोगिताया भेदात् । न तु स्वनिष्ठपकाराश्रयभेदेनापि तद्र्रेद इत्यमू—भूतलोति । त्रादादित्यर्थः । भूतलप्रतियोगिकाभावो यो घटनिष्ठतावभूतिसिद्धेश्र्व यो घटनोऽन्याभावः, तत्प्रतियोगितयोः स्वनिरूपकाश्रयभूतलप्रतियोगित्वादिति भावः । संयोगेन घटत्वावच्छिन्नाभावीयप्रतियोगितायाश्रयभावादिकरणभेदेऽपि भेदाभावादिति यावत् । अलं तान्योऽन्याभावीयघटत्वायवच्छिन्नप्रतियोगितयास्तु संयोगादितादात्म्यावच्छेदकसंभन्धमेदाद्देशः । भेदीयप्रतियोगिताया: संबन्धानवच्छिन्नत्वपक्षे तदवच्छिन्नत्वाभावो नास्ति । तद्वृत्तित्वे सतीत्यादिरूपवेदपि तादात्म्यावच्छिन्नत्वमनवच्छिन्नत्वमेव वा । सर्वथापि अवच्छेदकसंबन्धभेदभावाच्चन्द्रताद्रुपावच्छेदकधर्मैक्याच्च न सादृश्याश्रयभेदाद्देशः संबवतीति समुदायार्थः। नन्वेवमिति 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यत्रापि प्रतियोगितायास्तदभावात् । त्वाद्रौपमानपदे प्रतियोगितामेदभावादिलयः । तदोक्तं पदविशेषणम् । तथा च इवादिपदं तत्सम्बाक्तिलेन धृत्वा यत्पदोपस्थाप्यं सादृश्यं यत्प्रतियोगिकत्वेन गृह्यमाणं सयत्र विशेषणंभवति तदृत्तिधर्मोंऽत्र उपमेयतावच्छेदकपदेन विवक्षित इति नासंभव इत्यर्थः । उच्चस्थले त्विति । तदयं पूर्वपक्षस्य फलितार्थः—उक्तस्थले—डशत: कृत्रालंकारद्वयस्यापगमो न युक्तः, उपमेयोपमया अप्युपमाप्रतीपाभ्यां गतार्थंतापत्ते: । नाप्यत्रांशत उपमा संभवति, उत्करीत्यनन्वयाश्रोडितिव्याहते । इवपदस्यैक्यादवृत्तौ च मानाभावातेनैवपदेनोपस्थाप्यं चन्द्रप्रतियोगिकत्वेन गृह्यमाणं सादृश्यं विशेषणम् । एवं च चन्द्रनिष्ठायां प्रतियोगितायां मुखत्वावच्छिन्नत्वाभावमादाय लक्षण

अलंकारकौस्तुभः १

तिव्यातिस्तद्वस्तैवेतिचेत्, उच्यते—उभयविवक्षितसामरस्यप्रतियोगिताया अत्र भेदाभ्युपगमेन दोषाभावः । न च तदसंभवः, अतिरिक्तप्रतियोगिनयनेंडान्तर एतद्वारम् । चन्द्रत्वावच्छिन्नतावच्छेदकत्वंशन्तरेडपि तथुलंभमिति 'चन्द्र इव सुखम्' इत्यंञे लक्षणतावच्छेदकतिव्यातिरिति परिहरति—उच्यते इति । उक्तरीत्या अंशतोऽपि लक्षणाभिव्यक्तेश्चेद्याह—आतिरिक्त इति । मुखान्तरेऽपि लक्षणाभिव्यक्तेरिन्द्रियतत्त्वविशिष्टायां प्रतियोगितायां मुखत्वावच्छिन्नतावभावसत्त्वादिस्यर्थः ।

वादिति । अंशतो लक्षणागमनरूपाया अंशान्तरेडपि लक्षणगमनायाश्च अनुपपत्तेरसभावादिस्यर्थः । तेन प्रतियोगित्वमात्रिरिक्कमिति पक्षेऽप्यवच्छेदकैक्ये तद्धेदानभ्युपगमादसंगतिरनाश्रृङ्क्या । ननु 'अत एव-' इत्यादिकथनं प्रकृतानुपयुक्तम्, असंबद्धं च । तस्य हि प्रतीमानायाश्चान्तरसादृश्यप्रतियोगिताया ऐक्यातादृशसादृश्याभावे मुखानिष्ठसादृश्यप्रतियोगितायैव तादृशप्रतियोगिताश्रयत्वेऽपि चन्द्रमवगाहमानं ज्ञानमपि न स्यादिस्यर्थः । यथोक्तवाधकबुद्धौ च तादृशप्रतियोगिताश्रयभेदे: तादृशप्रतियोगितानाभावो वा चन्द्रे विशेषणम् । 'चन्द्र इव चन्द्र:' इत्यन्तु चन्द्र: प्रतियोगितया सादृश्ये, तच्चाश्रयतया चन्द्रे विशेषणम् । चन्द्रविशेष्यकप्रतियोगितावभावज्ञानं च सादृश्यविशेष्यकप्रतियोगितवसंर्गैकचन्द्रप्रकारकताज्ञानं ने प्रतिवचनेकम्, प्रतियोगितासंबन्धेनैवच्छेदकप्रतियोगिताकाचन्द्रभावप्रकारकसादृश्यविशेष्यकबोधस्तदभावप्रकारकसादृश्यविशेष्यकबोधस्तयैव । अत एव उक्तवाधकसरवे 'चन्द्र इव चेत्, सत्यम् । प्रकारान्तरेण व्याघ्रेयत्वाद् । तथा हि—'ननु शब्दबोध्यत्वं तावत्प्रतियोगितायां विशेषण दत्तमेव, तच् प्रकृते: संसर्गतया शब्दबोधविषयत्वरूपं प्रतियोगितायां वाच्यम् । तस्याश्च प्रतियोगितावेलैनैव संसर्गत्वम्, न तु क्कचिद्विशिष्टप्रतियोगितात्वेन मानाभावात् । तथा च 'यत्रच्छेदोपमेयतार्निरूपितत्वविशिष्टायां यस्यां शाब्दबोध्यत्ववान्वयात् । मैवम्, निरूपितत्वस्य शाब्दबोध्यत्वस्य च तस्याम् 'एकत्र द्वयम्' इति रीत्य लक्षणवाक्यथेँबोधे वाधकाभावात् । वहिसंयोगात्वस्य संसर्गतानवच्छेदकत्वेऽपि 'पर्वतो वहिमान्' इत्यादौ वाक्यस्योगात्वस्य संसर्गतानवच्छेदकत्वेऽपि 'पर्वतो वहिमान्' इत्यादौ वाक्यस्योगात्वस्य संसर्गतानवच्छेदकत्वेऽपि 'पर्वतो वहिमान्' इत्यादौ वाक्यस्यानुपपत्ते: ।

'वदित्स्योह:' 'संयोगेन संस्य:' इत्यादि । न्यपहाराद् । अत्रसत्वन् ननु इव सादृश्यसंशे लक्षणसं गतिनिरन्यात्रम् । न हि तत्प्रतियोगितानिरूपकानुप्रयोगितानवच्छेदकप्रातमुपमेयतातावच्छेदकपदेन विशिष्टम्, तदुक्करीत्या अंशतोऽपि लक्षणं नीहते, येनानन्वयांशोऽपि तद्वच्छेदकत्वेऽपि 'पर्वतो वहिमान्' इत्यादौ वाक्यस्योगात्वस्य संसर्गतानवच्छेदकत्वेऽपि 'पर्वतो वहिमान्' इत्यादौ वाक्यस्यानुपपत्ते: । किं तु यत्‌च्छेदोपमेयतार्निरूपितत्वविशिष्टप्रतियोगितातामुपमेयतातानिरूपिततत्तावच्छिन्नप्रतियोगितात्वेन मुखानिष्ठसादृश्यप्रतियोगितालैनैव संसर्गत्वम्, न तु क्कचिद्विशिष्टप्रतियोगितात्वेन मानाभावात् ।

तथा च यत्‌च्छेदोपमेयतार्निरूपिततत्वविशिष्टायां प्रतियोगितातालैनैव संसर्गत्वम्, न तु क्कचिद्विशिष्टप्रतियोगितात्वेन मानाभावात् । न च यत्‌च्छेदोपमेयतार्निरूपिततत्वविशिष्टप्रतियोगितातालैनैव संसर्गत्वम्, न तु क्कचिद्विशिष्टप्रतियोगितात्वेन मानाभावात् । न च यत्‌च्छेदोपमेयतार्निरूपिततत्वविशिष्टप्रतियोगितातालैनैव संसर्गत्वम्, न तु क्कचिद्विशिष्टप्रतियोगितात्वेन मानाभावात् ।

तापक्षेडनुपपत्त्यभावात्। अत एव 'चन्द्रो न चन्द्रनिष्ठसादृश्यप्रतियोगी' इति बाधधीसतत्त्वेsपि 'चन्द्र इव चन्द्रो मुखं च रमणीयम्' इति वाक्यात् 'मुखं चन्द्रनिष्ठसादृश्यप्रतियोगी' इति बोधोsनुभवसिद्ध इति । उपमानोपमेयत्वं चात्र तत्त्वेन लोकप्रसिद्धत्वम् । अतो न प्रतीपे व्यमिचारः, तत्र मुखप्रतियोगिकसादृश्यस्य चन्द्रे वर्णनीयतया साध्रश्यप्रतियोगितायामुपमेयतावच्छेदकत्वेसत्त्वात् । एवमुपमेयोपमायामपि नातिव्याप्तिः, उपमानोपमेयोलोंकप्रसिद्ध्योरेवोपादानमित्याभिमततत्वेन तत्र 'मुखमिव चन्द्रः' इत्यंशे उपमेयतावच्छेदकीभूतमुखत्वावच्छिन्नत्वात्सादृश्यप्रतियोगिताया इति दिक् ।

मूहालम्बनरूपाया उपमेोपमाया असंप्राप्तात्तत्व् उपमानन्वयसममूहालम्बनरूपस्योक्तत्वात् तु संप्राप्तात्त्वमेवात्र कि मानमिति वाच्यम् । तत्रालोकारान्तरत्वे तादृश्रेरेव न तत्त्वतस्तस्यैव मानत्वात् । उभ्यालक्ष्यत्वव्यवस्थायां च प्रामाणिककविवरहस्यैव मानत्वात् । तदेतदाह—अत एव 'चन्द्र इव मुखमित्यंशे लक्षणत्वादेवेर्षः । चन्द्र इति बाधकाभावमुख्यार्थः । अपिशब्दो भावकाळीनो वा मुखं चन्द्रसदृशमिति यत्र बोधस्तत्रोपमैव । उपमेयोपमायां तु मुख्तःसादृश्यप्रकारकत्ववदा ज्ञानं तदा सैवाळकार । । अन्यतरमानप्रकारकत्ववद् ज्ञानस्थले तु उपमाप्रतीपं चायथायोगं संभाविते । तथा चोपमात्प्रयोगेजकबोधस्य तदुभयज्ञानकाळेडपि सुस्पष्टात्तदंशे लक्षणगमनादिति हेतोर्नैतिव्यासिरिति शैषः । अतएव चन्द्र इव मुखं मुखमिव चन्द्र इत्यत्रोभयांशज्ञाने नोपमा, प्रतीपं वा । किंत्वेकांशसामान्रज्ञाने इति पूर्वोक्तस्थालोऽत्रैषामभिप्रेत् तत् व्योमचारवर्णनायोपायमाह—उपमानोपमेयत्वं चैत् । त्वप्रतियार्थस्योभयान्वयितया भानान्वयिताया भाव्यादिसंमतत्वाच्च +तत्त्वेनैवेतिं । तस्मादसादृश्यप्रतियोगित्वेन तत्सादृश्यप्रतियोगित्लेन, तत्प्रतियोगिकसादृश्याश्रयत्वेन चेतेरर्थः । उपमेयोपमायामपि प्रत्येकांशस्य नोपमाप्रतीपलक्षणप्रवृत्तिः ।

१. 'सादृश्य प्र०' । २. 'त्वासत्त्वात्'.

अथैवम्

'चन्द्रबिम्बादिव विषं चन्दनादिव चानलः । परुषा वागितो वक्रादित्यसंभावितोपमा ।' इत्युक्तोपमायामव्यासि:, चन्द्रप्रभविषादेरप्रसिद्धत्वाद्—इति चेत्, न । तत्र चन्द्रप्रभविषादेरुपमेयोभयोरधिल्लक्षणत्वात् । किं तु 'न्यथा चन्द्रबिम्बादिविषमसंभावितम्, तथा त्वन्मुखात्परुषा वाग्' इत्युपमान्वीकरणदिति न्यायपञ्जिकानुसारः । एवं च 'असंभावितोपमा' इत्यस्य—असंभावितस्य तदुपमानकत्वं नार्थः, किं तु—असंभावितत्वं तदुपमायां साधारणधर्म इत्येव । तथा च विषपरुषवचनयोरुपमायां चन्द्रचन्दनोदाहरख्य च बिम्बप्रतिबिम्बभावः । तेन—'चन्द्रादिनिष्ठकर्णनताप्रतियोगिककार्यत्वाभावप्रकारकज्ञानविशेष्यविषसदृशी त्वन्मुखनिष्ठकर्णनताप्रतियोगिककार्यत्वाभावप्रकारकज्ञानविशेष्यभूता परुषोक्ति:' इति पर्यवसितार्थः । यत्र तूपमानतावच्छेदकधर्मोऽष्टुपमाननिष्ठप्रसिद्ध:, तत्रातिप्रसङ्ग । तदुक्तं चक्रवर्तिनै— 'यदायमुपमानांशो लोकतः सिद्धिरिच्छति । तदोपमेय यनेवशब्दः साधारण्यवाचकः ।। यदा पुनरयं लोकादसिद्धः कविकलिपतिः । तदोप्मेयैव यनेवशब्दः संभावनापरः ।' इति ।

लक्ष्यत्वमिति पूर्बोक्तयुक्तिबलादाह—

उपमेयोपमायामपेते । अथैवमितांत । अप्रसिद्धे धर्मिण्युपमानत्ववादप्रसिद्धिसंभवादर्थतो धर्मिणोऽपि लोकप्रसिद्धत्वपर्यवसानात् । न च चन्दनप्रभविषादिलोकसिद्धत्वमेवेति वाच्यम् । अनयोदेस्त्वापरत्वात् तत्सामान्यश्यामप्यादरणीयत्वात् । तेनेति । ज्ञानं तु पूर्वत्र प्रमाणम् । उत्तरत्र न तथात्वनियम इति विशेषः । उत्तकार्यत्वं च तदुपादेव प्रसिद्धम्, तदभावश्व प्रसिद्धविषादेव प्राप्ता इति भावः । ननु संभावनाविषयांशिकसंभावितपदेन नञ्समासे असंभावितपदस्वारस्यादुक्तजन्यत्वप्रकारकज्ञानविषयत्वाभावस्य साधारणधर्मत्वं युक्तम्, न तुत्रकजन्यत्वाभावप्रकारकज्ञानविशेष्यत्वं व्यमिचारेण तज्जन्यत्वाभावानाश्रेपक्त्वात् । ज्ञानविषयत्वाभावस्य च तदाक्षेपक्त्वात् । तज्जन्यत्वे कस्यचिद्रश्शानावश्यकत् ।

१. 'विनोपमेयादव्यतिरि:'। २. 'भावितम्'

मैवम् ।

एतेन—

"स्वतःसिद्धेन भिन्नेन समतेन च धर्मतः । साम्यमन्येन वर्ण्यस्य वाच्यं चेदेकदोपमा"

इति विद्यानाथीयोपमालक्षणमनूद्य 'स्वतःसिद्धेन' इत्यनेनोत्रेक्ष्यायां व्यभिचारवारणम् ।

'न नित्यमसिन्परिपूर्णतेति युक्त्वा नभः क्षोणितलावतीर्णः । आनन्दयन्निन्दुरिव स्वधाम्ना विभाति लोके नवकातीनद्रः ।'

इत्युल्लेक्षोदाहरणं उपमानस्येनदोः स्वतःसिद्धत्वात् । इन्दुः क्षोणितलावतीर्णत्वाकारेगण कविकलिपित इति चेत्, तर्हिं 'चन्द्रबिम्बादिव विषमं' इत्यादुपमांयामव्यासि:' इति चित्रग्रीमांसोक्तदूषणमपास्यम् । तत् तु भूतलावतीर्णत्वविशिष्टचन्द्रस्य स्वतःसिद्धत्वाभावात् । चन्द्रबिम्बजन्यविषयत्वं नोपमानातावच्छेदकमिति व्यवस्थापिततवाच्

यदपि वैकल्पिकम्—

:'उभौ यदि व्योम्नि पृथक्प्रवाहाहावाकारागज्जपयसः पतेताम् । तेनोपमोयेत तमालनीलमुक्तामुक्तालतामस्य वक्षः ।'

इत्यत्रोपमायां विशेष्यस्य कविकलिपतत्वादव्यासि:

—इति, तदप्यसत् । तत्रातिशयोक्तेरवाज्ञीकारात् । प्रवाहस्य(यो:) स्वतःसिद्धेन पृथकत्वेन पातस्यैव कविकलिपतत्वात् 'विशेष्यस्यापि कविकलिपतत्वात्—' इत्युकेरसंगतत्वाच्च ।

वक्रोक्तिजन्यत्वाभावज्ञानस्यैव रसानुगुणत्वात् । पतनेति । उपमानावच्छेदकविशिष्टस्यानुप्रसिद्धत्वे नोपमेति व्यवस्थापनवैशिष्ट्ये। स्वतःसिद्धत्वादिति । तथा च तत्राप्युपमालक्षणगमनादतिव्याप्तिरस्तिरस्ति । व्यवस्थापिततवाच्च । उपमानत्वनलक्षणे दीक्षितोक्तदूषणात्रिकडुङ्माह—यदपीत्यादि । आतिशयोक्तेरेवेति ।

प्रवाहः प्रसिद्धः, तथाप्येकप्रवाहोऽत्प्रसन्ननतरं प्रवाहान्तराभिप्रायेणदं वस्तुगत्योक्तम् ।

९. 'न एतदुपमानं'. २. 'चित्रग्रीमांसायां दीक्षितोक्तदूषणं'. ३. 'मिषस्य'. ४. 'विशेष्यस्यापि'.

घस्यापि'.

अलङ्कारकौस्तुभः

३३

यच्च तत्रैव—‘मित्रेण’ इत्यनन्वयव्याघातावपि ‘अननन्तरनप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपी जातम्‌ । एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणेषिवाढः ॥’ इत्युपादकोपमायामव्यातिः, तत्रोपमेयभूतानामृङ्किरणादीनामुपमादोषगुणाभिहितत्वात्‌ । दोषगुणानां च तत्तामात्रहितत्वात्‌ । सकृत्करणानां च तद्द्वेषत्वात्‌ । न च—‘उपमेयतावच्छेदकविभक्तत्वमुपमानतावच्छेदकैकविभक्तत्वादीनां भेदोदस्त्येव—’ इति वाच्यम्‌, ‘अनवरतकनकवितरणभृद्रत्नजललघुकरतररत्नार्थिते: । भणितिरिव मतिरमेतिरिव चेष्टा चेष्टेव कीर्तिरतिविस्मला ॥’ इति रशनोपमायामव्याप्ते: । मतित्वादुपमानतावच्छेदकानामुपमेयतावच्छेदकद्वयाभिन्नत्वाद्भिवात्‌ । उपमेयोपमायासुपमानतावच्छेदकयोर्द्वैरोपि तद्विभावभावादुक्तविषेषणैनेव तद्यभिचारवारणे ‘एकदा’ इत्यस्य वैद्यध्यैापपत्तेः । न च—‘कोपमेयतावच्छेदकविभक्तत्वादुपमानतस्य विवक्षितत्वमात्रस्य भेदोदस्त्येव—’ इत्यत्र चोपमानाभिन्नत्वादुपमेयतावच्छेदकद्वयाभिन्नत्वादीनामिति न दोष:’—इति वाच्यम्‌, ‘उपाददे तस्य सहस्ररश्मिस्ववस्थां स्वयं निर्मितमातपत्रम्‌ । स तहकूलदविदूरमौलिरिभौं पतदृङ्‌ इवोत्तमाङ्गे ॥’ इत्यत्राव्याप्ते: । अत्र शिवत्वस्यैवोपमानोपमेयतावच्छेदकत्वात्‌ । न च—‘अत्रापि दुरूूलविशिष्टपरमेश्वरत्वमुपमेयतावच्छेदकम्‌, गज्ञाविरिष्टं तदुपमानतावच्छेदकम्‌, इति भेद एव—’इति वाच्यम्‌, ‘द्वारे द्वारमणिमक्षसः शिष्यतया न युध्यते । अदत्तवा मादृशो मा भूदृशो त्वं त्वादृशो भव ॥’

तद्विरोध्वादिते

अदःस दोषविशेषत्वात्‌, किरणानां च गुणविशेषत्वात्‌ । विरोधे च सामान्याविनाभूतप्रतियोगिताकभेदाभावात्‌ ‘घटः पृथिवी मिन्नः’ इत्यप्रत्ययादित्वर्थ: । भेदोदस्त्येवेति । दोषत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य अदर्शनेऽपि दोष-

9. ‘किरणादीनां’

२. ‘दोषत्वादिवादीनां’

इत्यत्राव्याख्याते: । न च—'अयमनन्वय एव—' इति वाच्यम्, तस्य हि द्वितीयसदृशाव्यवच्छेद: फलं, सैं चात्र वाध्यात्न—'' इति तैरुक्कम् । तदप्यसत्र्, उपमानतावच्छेदकतापर्योसिथिकरणस्योपसेतावच्छेदकतापर्यो-स्थानधकरणतत्स्प विवक्षितत्वात् 'त्वं त्वादृशो भव' इत्यत्र कालादि-कृतान्तद्विविधा वृत्तिमावात् । अनयो:पमानतस्यानुपपत्ते: । तथा च—'एतत्कालोत्तरकालवृत्तित्वसहितत्कालीनत्वसदृशो भव' इत्यर्थ: । अन्य-था—ऐकस्मिन्नैवे काले तत्सादृश्यविधाने सिद्धसाधनापत्ते: । यदपि—''श्लेषव्यावृत्त्यर्थे 'धर्मत:' इति विशेषणं प्रयुक्तम्, 'सकलकलं पुरमेतजातं संपत्ति सुधांशुबिम्बमिव ।' इत्यादि श्लेषेडपि धर्मेसाम्यसत्त्वात्। न च—एकत्र कलासाकल्यम्, अन्यत्र च कोलाहलत्ववम्, इत्यनुगतधर्मोल्लौभ:—इति वाच्यम्, तयोरभेदाद्‌व्यवसायेन धर्मैकत्वसंप्रत्ते:

'पाक्त्रो उपमानसंप्रत्तिपूर्वकमहार: क्रतुयागो हरि:चन्दनेन । आभाति बालातपरककानु: सनिर्झरोददार इवाद्रिराज: ॥' इत्यादौ हारादिरादीनां भेदेडपि बिम्बप्रतिबिम्बभावेन साधारण्यस्वीकारात् । न च—धर्मेसाम्ये 'सकलकलम्' इत्यादावुपमैव स्यात्—इति वाच्यम्, शब्देसाम्येडप्युप्र्यमात्रवस्य दुर्होरत्वात् 'यथा प्रह्लादनाचन्द्र: प्रतापत्तपनो यथा । तथैव सोडभूदन्वर्थी राजा प्रकृतिरञ्जनात् ॥' इत्यादानुगतार्थे(नामरूप)शब्देसाम्येडप्युपमादर्शोनात्—'' इति । तद्-व्यसत्त्, वनपदेस्य 'प्रतिपदार्थानुगतार्थैक—'एतद्‌भावो न विलीयते' इति । यथा च—त्वादृक्त्वयोमेंदसत्त्वात् । अन्यथा सामान्यविशेषभावानुपपत्तेरित्यर्थे: । बाधाानोति । ता-दृशानप्रयुक्तौत्कर्षेक्ति तादृशदनकृञ्‌न्यसादृश्यसंंभवातस्तेन कजातीयादृशस्वैैव जननादिति साध्र्यविधानसंंभवेन तात्पर्थोंभावात्सादृश्ययस्य वैध्यं्यैव तत्कल्पनादि-त्यर्थ: । धर्मेपदस्येति । शब्दाधिक्यादर्थोंधिक्यमिति न्यायेनैतर्थ: । ननु संमतपदेनैव

9. 'तस्य चात्र'. २. 'तदनुपायात्'. ३. 'एतद्रिम'. ४. 'इत्युक्तं तदप्यसत्'. ५. 'भाव:'. ६. 'पमाया'.

अलङ्कारकोस्तुभः

नदृवत्कलङ्कि मुखम्' इत्येतदर्थकत्वात् । समतपदेन चोपमानस्यैवासंमतस्य व्यावृत्तिनात् धर्मपदस्य शाब्देतेरपरताया विवक्षितं शङ्क्यत्वाच्च । यदप्युक्तम्—‘अन्येन वर्ण्येस्य' इति प्रतीपव्यावृत्त्यर्थे विशेषणम्, तत्र वर्ण्येन प्रकृतेनान्यसादृश्यवर्णनान्न दोषः । तत्र चान्यपदस्य ‘वण्यो-त्कर्षतादन्योनापकर्षेत्' इति यावर्थः, तदो- 'इतराण्यपि रक्षांसि पैतृवोनरकोटिषु । रजांसि समरोथ्यानि तच्छोणितनदीषिव ॥' इति समुचितोपमायामव्याप्ति:, तत्र समरारक्तवेन रजसां शोणितेषु पातस्यापि वर्ण्येत्वाद्रजसामप्रकृतत्वाभावात् । यदि तु 'स्वयं वर्ण्येनावर्ण्येन वा कृतश्रिद्वर्ण्योन्येन' इत्यर्थ:, तदात्युक्तश्रृङ्गारत्नादुपमानभावमप्यसह- मानसोपैमानत्वकल्पनात्के प्रतीपेडतिव्यासि: । यथा— 'अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल तात मा स्म हस्स्य: । नतु सन्ति नभ आकाशानि भूयो भवादेव स्मितवक्त्रणननु दुर्जनानाम् ॥' इति, तदप्यसत् । साधारण्यप्रयोजकतत्प्रतियोगित्वादुर्योगित्वतदवच्छेदक- तद्वारणमित्यत आह—संमतेऽति । तुशब्दवति न्यायेनाप्याह—शब्देतेरेऽति । पूर्वोक्त एव तात्पयम् । अन्येन वर्ण्येस्येऽति । प्रतियोगिलं हेत्वीयार्थ: । अन्यप्रतियोगिकं वर्ण्येनिष्ठं सादृश्यमित्यर्थ: । प्रतीपे व्यभिचारवारणप्रकारं दर्शयति—तत्रेऽति । वर्ण्येनेऽति । 'गर्वमसंभा- व्यसिमं लोचनयुगले किं वहसि भ्रदे । सन्ति सदशनि दिशि दिशि सरःसु ननु नीलनलिना- नि ॥'इत्यत्र उपमितिक्रियानिष्पत्तिपक्षगमे, 'आकर्णयं सरोजाक्षि वचनायमिदं भुवि । शशाङ्क- सतत वकेण पामरैरुपमिते' इति तदनिष्पत्तिपक्षगमे च प्रतीपे वर्ण्यप्रतियोगिकसाम्यस्यैव- प्रकृते वर्णनादित्यर्थ: । एवं प्रयोजनमूदृश्य अन्यपदार्थविकल्पेन व्याप्ति—तत्रेति । अन्यत्सस्य प्रतियोगिसाकाहृकतया वर्ण्यपदसमभिव्याहाराद्वर्ण्यप्रतियोगिकमेव तद्भ्यते, वर्ण्यत्वं च प्रकृतत्वमिति । अन्यपदमप्रकृतार्थकमिद्यन तृप्तिमाह—तदेतेराण्यपीति । वर्ण्येतावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदवत्त्वं नार्थ:, अपि तु वर्ण्यप्रतियोगिकमेदवत्त्वमेव । ततश्व रजसां स्वतः वर्ण्यत्वेऽपि वर्ण्यरक्षोभिन्नत्वमस्त्येऽति न दोष इत्याशङ्कते—यदि त्विति । एवमपि तृतीयप्रतीपभेदेऽतिव्यासिरित्याह—तदेऽति । उपमानभावमिति । अन्य- निष्पाद्यप्रतियोगित्वमित्यर्थ: । उपमानभावमप्यसहममानस्योपमानत्वम् । साधारण्यप्र-

9. ‘पतनस्या’. २. ‘पमेयत्व’. ३. ‘प्रकृतत्व’. ४. ‘हलसाम्य’.

काव्यमाला

तदन्यधर्मप्रकारकधीरविशेष्यस्वेनाविवक्षिततयैवानुपपदार्थत्वात् । उत्तप्रतीपे तु दर्पीभावप्रकारकधीरविशेष्यतयापि हालाहलस्य विवक्षितत्वात् । विवक्षोपादानात्तदन्यधर्माणां तत्र। सत्त्वेऽपि न क्षति:, नाप्युक्तोपमायामव्यासि: । वक्ष्यतो रजसां वर्ण्यत्वेऽप्युक्तविधानात्तस्य तत्रानुपायात् । यच्चोक्तम्—“वर्ण्यस्य साम्यं वाच्यम्” इत्यस्य कोऽर्थ:=किं—अन्यप्रतियोगित्वेन वर्ण्यस्य साम्यं वाच्यम्, किं वा—यथाकथंचिद्दृश्योर्णवर्ण्योभयनिरूपितम्, उत—वर्ण्यनुयोगित्वेन, इति । नाद्य:—‘सरसिजमिदमानं च तस्याः सममिति चेतसि संदृश्यतत् ।’ इत्युभयविश्रान्तसादृश्योपमायामव्यासे: । न द्वितीय:—प्रतीपेऽपि तदिव्यासे: । न तृतीय:; 'वर्ण्यस्य साम्यं वाच्यम्' इत्यत एव विवक्षितार्थेऽप्यभान्न्येन' इत्यस्य वैष्यर्थ्यापत्ते:— इति, तदप्यसत् । उक्तविधान्यप्रतियोगिकसादृश्याधिकरणयोपमेयकत्वसैव तदर्थत्वात्कस्यापि दोषस्याभावात् । 'सरसिजम्' इत्यत्र हि मुख्यप्रतियोगिकपद्यानुयोगिकस्य पादप्रतियोगिकसुखानुयोगिकस्य च साम्यस्य प्रतीते: । तत्र निरुक्तमन्यत्वं पद्यत्वेऽपि तस्येव । तत्रतियोगिकसादृश्याधिकरणं च मुलमिति । प्रतीपे तु तादृशान्वितं नास्तीयुक्तमेव । अन्यादिपदकदम्बेनैवैतादृशार्थेलाभाच्च तद्वैयर्थ्यम्—इति । योजकोति । तादृशं रमणीयत्वादि । तत्पदद्वयं तादृशयपरम् । तृतीयतत्पदं प्रतियोगितलपरम् । 'चन्द्र इव मुखं रमणीयम्' इत्यादौ 'सदृशाचन्द्रद्वयं मुखम्' इति बोधाभ्युपगमे प्रतियोगितवसंबन्धावच्छिन्नसादृश्यप्रकारकक्ष्वद्रविशेष्यक: 'यादृशरमणीयत्ववान् चन्द्रस्तादृशरमणीयत्वस्मुखम्' इति बोधे च साधारणधर्मप्रकारक:; 'सरसिजमिदम्' इत्यादौ चानुयोगितवसंम्बन्धावच्छिन्नसादृश्यप्रकारकस्तादृशो बोध: सुलभः । चन्द्र इत्यत्र चन्द्रविशेष्यकचन्द्रत्वादिप्रकारकस्तु स्फुट एव । पक्षान्तरे तु साधारणधर्मोनेतृत्वानिरूपितप्रकारकत्वसंघन्धेन साधारण्यनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रतियोगितावच्छिन्नप्रकारत्वसंघन्धेन च बोधवस्तेनाविवक्षितत्वमात्रे तात्पर्यम् । धीविषयत्वाविवक्षायां प्रयोजनाभावात । अत एव तदन्यधर्मीभावविवक्षितमेवोच्यतात्पर्याश्रयाह—विवक्षेति । तदन्यद्रव्यत्वादिधर्माणां तत्र सत्त्वादसंगतिरित्यर्थ: । अनपाया

अलङ्कारकोस्तुभः

यदप्युक्तम्—‘एकदा’ इत्युपमेयोपमावारणार्थम्—‘उपमेयत्वाभिमतप्रतियोगिसादृश्यवर्णनकाङ्क्षावच्छिन्नं साम्यम्’ इत्यर्थेकतया निवेशि-दिति। सादृश्यप्रतियोगित्वान्यथाधर्मैवत्तेनाविवक्षिततत्वस्य तत्र सदित्यर्थः। यथा श्रुते-कदाचिदेनोपमेयोपमायां व्यभिचारवारणात्तदमिप्रायमनुवदन्ति—उपमेयत्वाभिम-तेति। तत्र तु पूर्ववाक्य उपमेयत्वाभिमितं यन्मुखं तत्प्रतियोगिकसादृश्यवर्णनं ‘मुख-मिव चन्द्रः’ इति, तत्तसकालीनेव ‘चन्द्र इव मुखम्’ इति साम्यमिति न व्यभिचारः। वर्णनमात्र समानाधिकरणं प्राहुर्। अन्यथा द्वाभ्यां वक्तृभ्यां यत्रोपमाप्रतीपविवक्षया भागद्रयमुच्यार्तिं तदुपमायामव्यासे। ननु—तथापि ‘चन्द्र इव मुखम्’ इत्येतद्वर्णनकाङ्क्षे ‘मुखामिव चन्द्रः’ इत्येतद्वर्णनकाभावादित्याशिरेव। नच—तथ्सूत्रकृतादशवर्णनप्रागभाव-समनाकालीनेतवं विवक्षितम्—इति वाच्यम्, तेनैव वक्ता प्रतीपामिप्रायेण तदुत्तरतादृश-वाक्यप्रयोगे तदुपमायामव्यासे—इति चेत्, सत्यम्। उपमेयत्वाभिमतप्रतियोगिको-पमानदृतिसादृश्यविषयकज्ञानविषयत्वेन तात्पर्यविषयत्वस्य विवक्षितत्वात्र कोऽपि दोषः। उपमेयोपमायां परस्परप्रतियोगिकसादृश्याश्रयत्वेन मुखचन्द्रौ प्रतीयेतेमिति वक्तृतात्प-र्यैस्य सत्त्वात्र व्यभिचारः। ‘चन्द्र इव मुखम्’ इत्युपमामिप्रायेण प्रयोजनान्तरं प्रतीपा-मिप्रायेण ‘मुखमिव चन्द्रः’ इति प्रयोगे तुत्तात्पर्याभावात्रोपमायामव्यासि:, परस्पर-प्रतियोगिकत्वाभावात्रस्य सादृश्यविशेषणत्वेन तु ‘चन्द्र इव मुखम्’ इत्यादावस-भव एव स्यात्, तत्रापि वस्तुतो मुखप्रतियोगिकत्वस्यापि चन्द्रवृतिसादृश्ये स-त्वात्। अत एव परस्परप्रतियोगिकत्वेन प्रतीममानत्वामात्रमपि न रमणीयम्, मुखप्रतियोगिकत्वेनाप्यर्थेतस्तस्य प्रतीममानत्वात्। तत्प्रतियोगिक सादृश्याश्रयस्य तदृृतिसादृश्यप्रतियोगितवस्याप्यवगहनात्। अत एव ‘चन्द्र इव मुखम्’ इत्येतद्वाक्योद-वाक्यैवशान्मुखप्रतियोगिकसादृश्यस्यापि चन्द्रे प्रतीतत्वान्मुखमिव चन्द्र इत्यंशैनैैध्र्थी-परिहाराय परस्परतिकसादृश्यव्यवच्छेदः फलत इति सकळाङ्कारिकसंप्रदायः। न च शब्द एव तादृश्यातत्वामावो विवक्षितः चन्द्रप्रतियोगिकसादृश्याश्रयत्वेन मुख-भावगाद्धमाने शब्दबोधे तुत्रे मुखप्रतियोगिकसादृश्यप्रकारकचन्द्रविशेष्यकशब्दविषयत्वा-मानस एवेति सादृश्ये मुखप्रतियोगिकसादृश्यप्रकारकचन्द्रविशेष्यकबोधस्तु भावोडस्येति वाच्यम्, मानससादृश्यज्ञानस्याप्युपमातत्वस्रीकारेण ताहशविशेष्याकिंचित्करत्वात्। अथ तस्य विम्बप्रतिबिम्बभावादावुपमातत्वस्रीकारेऽपि उपमेयोपमायां व्यभिचारवारणस्य गयोक्कामात्रेण संमवाद् डमभयहपपरस्परांशानिवेशोऽधिक एवेति विभाव्यते। एवमपि ‘मुखमिव चन्द्रः’ इति प्रतीपानन्तरं चन्द्र इव मुखमित्युक्ते तदुपमायामव्यासि:। न च योगताज्ञानादिना तावत्पर्यन्तं पूर्वशब्दस्य निवेश्या न दोषः, तत्कालीनेसमानाधिकरणशब्दबविषयत्वाभावस्य विवक्षितत्वादिति।

तम् । तेन 'खमिव जलं जलमिव खम्' इत्यादिपयायप्रवृत्ततायानुपमेयोपमायामतिव्यासिवारणेऽपि

तद्धेतुगुणा युगपदुनिमितेतेन तावत्तसचः परस्परतुल्यामधिरोहंतां द्वे । प्रस्पन्दमानपरुषे तरतरन्मत-श्रृखुसतव प्रचलितभ्रमरं च पद्मम् ॥

इति युगपत्प्रवृत्तायां तस्यामतिव्यासिनिरासात्—इति । १' तदप्यसत् । 'सरसिजमिदम्' इति, 'तद्धेतुगुना—' इत्यादेशवैकराशिलतया—'आगे—ड-'

च्यम् । प्रत्येकमिप्रयोक्त यत्न .वाक्यद्वयं प्रयुक्तं तत्र समूहालम्बनात्मकशब्दबोधाविष-षयत्वादव्यते:, यत्न च प्रतिपदवाक्यार्थबोधोत्पत्तिक्षणे चन्द्र इव मुखमित्येतद्योग्यता-ज्ञानादिकं जातं तदुतरक्षणे चन्द्र इव मुखमित्येतद्वाक्यबोध्यायासुपमायानव्यातेश्व । यत्न वा मुखमिव चन्द्र इत्येतद्वाक्यसामग्रीप्रत्यक्षालम्बकचन्द्र इव मुखमित्येतद्योग्यता-ज्ञानसामग्रों चन्द्रप्रतियोगिकसादृश्यादिहेतुकविशेष्यकप्रत्यक्षं जायतामितीच्छा च वृत्ता, तत्र प्रत्यक्षसामग्र्या बलवत्त्वात्प्रत्यक्षात्मकयोग्यताज्ञानं हि तदुतरक्षणे वाक्यार्थबोधोत्पत्त्या तत्राप्यव्यासितेश्व । अतो यथोक्तमेव रक्षणीयम् । पर्यायप्रप्त-त्वायामिति । वाक्यबेदार्थसहितायामित्यर्थः । तद्वेतुगुनेति । अधुना वैतालीकोक्तिः । युगपत्प्रवृत्तायामिति । वाक्यमेदरहितायामित्यर्थः । अनिरासादिति । तत्र वर्णनकाले मेदावादित्यभिमानः । एकदेतस्य यथोक्तमर्थमभिसंधाय तदूषण-मपास्यति—तदप्यसदिति । सरसिजमिति । न च तत्रापि तेनोपमेयोपमे व स्वीक्रियन्ते वाच्यम् । सकलनिबन्धनविरोधात् । पूर्वं तत्रोपमालक्षणाव्यासेर्दीक्षते:—रेरोक्तलाञ्छनु तथापि परस्परप्रतियोगिकत्वेनानयोः सादृश्यं भासतामित्याकारक-तात्पर्यविषयत्वस्य एकदा पदायं तायासत्वयुक्तत्वात्सरसिजमित्यादौ तद्धेतुगुनेतयादौ च अव्यासिः, तत्र यथोक्ततात्पर्यविषयत्वात् इति चेत् । सत्पम् । तृतीयसदृशवयवच्छेदाफलकत्वाभावस्य विवक्षितत्वात् उक्तस्थले च बीजाभावेन तृतीयसदृशवयव-च्छेदप्रत्यविरहात् । न चैत्रं मिन्नेलादिविशेषणवैचित्र्योपपत्तेः, व्यवच्छेदाफलक-त्वस्याप्रसिद्धावापि सदृशववच्छेदाफलकं सादृश्यवर्णनमनुपमेयस्थ एवानन्वयादिते:, तत्र द्वितीयव्ग्यवच्छेदस्यैव फलत्वात्, तृतीयपदे त्वनन्वयग्यादित्यर्थेम्, विद्वेपणान्तर-दानस्य संदर्भादिविहितत्वादिति वाच्यम् । तस्य लक्षणान्तरत्वेऽपि क्षतिविरहान् । न चैत्रमे-

9. 'हति'. २. 'निरस्तान्'.

अलङ्कारकौस्तुभः

पमा, द्वितीये-उपमेयोपमा' इति विभागे बीजाभावाच्च नोदस्यापि लक्ष्यत्वात् । अत एव साहित्यदर्पणादौ—उपमेयोपमावारण्य एकवाक्यवाच्यत्वमेव निवेशितम् । अन्यथा तदुक्तोदाहरणेडप्यतिव्याप्तिरस्ततोऽस्य निरोशातदसंगत्याप्तेः । यदाप—

'ज्योत्स्नेव नयनानन्दः सुरेव मदकारणम् । प्रभुतेव समाकृष्टसर्वलोका नितम्विनी ॥' इति भिन्नसाधारणधर्ममालोपमायामवग्यासि:, तत्‍त्रानेकदा साम्यप्रतिपादनात्—इति । तद्‍दप्यसत् । उक्तसैकदापदारथ्यसात्रापि सत्त्वात् । तद्‍वच—

'रजोभिः स्वनन्दनोदूतैर्गजेन्द्रैघनसंनिभैः । भुवस्तलमिव व्योम कुरव्न्‌योमेव भूतलम् ॥' इति परस्परोपमायामव्याप्ति:—इति । तद्‍दप्यसत् । प्रत्येकं लक्षणसत्त्वादुपमाद्वयसैव ततः प्रतीते: । यच्च—

'व्यतिरेकोपमावारण्य'“वाच्यम्” इत्युक्तमप्ययुक्तम्, 'न पदं मुखमेवदं न भ्रूणां चक्षुषी इमे । इति विशिष्टसादृश्ययात्तस्वाल्यानोपमैव सा ॥' इत्यत्राव्याप्ते: । अत्र साम्यस्यावाच्यत्वात्— इति । तद्‍दप्यसत् । आन्तापहुतावेवैतदर्थवात् । दण्डिना तु (नश्‍कु) साहश्यस्य प्रतीयमानता मात्राभिप्रायेणोणोपमाव्यवहारात् । अन्यथा—

'चन्द्रारविन्दयो: कक्षामतिक्रम्य मुखं तव । अत्यनैवाभवतुल्यमित्यसाधारणोपमा ॥' इत्यादेरपि लक्ष्यत्वेडनन्वयादिविलोपापत्तेः ।

तत्रिमुक्तस्य द्वितीयलक्षणस्योपमेयोपमायामव्यासिरेवेति गाच्यम् । अन्येन वाच्यमित्यनियमात्‌प्रतियोगिकत्वेन वाच्यमित्यर्थकत्वात् । उपमेयोपमायां च स्वप्रतियोगि-

१. 'निस्तारा'.

एवं च—‘त्वदाननमधीराक्ष्माविदेशनदीधिति । भ्रमदृङ्मिवालक्ष्यकेसरं भाति पद्मजम् ॥’ इति विशिष्टोपमास्कृतिविशेषणोपमायामव्यासि:, ‘शश्री श्यामा’ इति वाचकलुप्तायाम, ‘चन्द्रसहस्रमुखम्’ इति साम्यलक्ष्यपदवदुपमायां चाव्यासि:—इति यदुक्तम् । तदपि न सत् । भृङ्गनेत्रादीनां बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नतथाभेदस्यैव विवक्षिततया तदुपमाया अविवक्षितत्वात् । वाच्यपदस्य व्यङ्ग्याभिन्नवृत्तिविषयत्वस्य विवक्षिततया दोषद्वयस्याभावाच्च । यदपि—साम्ये विधेयतया वाच्यमुख्यते, अनुवाद्यतया वा । आद्ये—‘म करुणमहर्तिं सेनां पूर्वेसागरगामिनीम् । नमै हरजटाश्रथां गङ्गामिव भगीरथ: ॥’ इत्यादावेव लक्षणं स्यात् । ‘म जयौ प्रथमं प्राचों तुल्य: प्राचीनवर्हिणा । अहिंतानिलोदूतस्तर्जयन्निव केतुभि: ॥’ इत्यादौ न स्यात् । अन्त्ये—व्यतिरेकालङ्कारे ‘भुजेन निप्कलङ्केन न समस्तव चन्द्रमा: ॥’ इत्यादौ निषेधानुवादादतिव्याप्ति: । न च—निषेधाप्रतियोगित्वेन ‘वाच्यम्’ इति वाच्यम्, ‘असिमात्रसहायोडपि प्रभूतारिपराभवे । नैवान्तुचछजनवत्सगर्वोडयं महाधृति: ॥’ कवीनापि वाच्यत्वादनतिग्रहात् । उपमायां तु स्वप्रतियोगिकत्वस्यार्थादवगाहने डपि तस्य वाच्यत्वविरोधाननुมาตรप्रतियोगित्वेन वाच्यत्वसत्त्वात् । एवमन्यदपण्ण्यम् । तद्लगुणेतस्य लक्षणेऽभियुक्तसंमतिमाह—अत एवति । स करुणामति । बभाविति भानरूपसामान्यधर्मेस्यात विधेयत्वात्साम्यस च साधारणधर्मैरुपपादितत्वर्थ: । स ययाविति । ययान्ति गमनस्यैव विधेयत्वादिन्द्रतुल्य इति साम्यस्यानुवाद्यत इत्यर्थ: । अनुवादादिति । प्रतियोगिनं बिना तन्निषेधस्याशक्यत्वात । निषेधाप्रतियोगित्वेनैव न समस्तव चन्द्रमा इत्यत्र तु साम्यस्य निषेध्यत्वेन

अलङ्कारकौस्तुभः

इति व्यतिरेके तथाप्यतिव्यासे: । न च—निषेधप्रतियोगिकोटिनुप्रविष्टत्वेन निषेध्यम्—इति वाच्यम्, 'वृथा चरति किं भृङ्ग तत्र तत्र वनान्तरे । मालतीसहशां कापि अमन्रापि न लप्यसे ॥' इत्युपमानखल्वायामतिव्यासि:, तत्र सहशीलाभानिषेधे माधुर्यस्यापि प्रतियोगिकोटिनिविष्टत्वात्—इति । तद्प्यसत् । 'स्वाभावप्रयोजकाभावप्रतियोगिकोटिप्रविष्टत्वे सति' इति विशेषणात्। स्वपदं साहश्यपरम् । सहशीलाभानिषेधस्य च न साहश्याभावप्रयोजकत्वमिति नातिव्यासि:। सर्गत्वनिषेधस्य च तत्र तुच्छसाहश्याभावप्रयोजकत्वमेवेति न व्यभिचार:। एतेन दीक्षितानुयायिनो रसगङ्गाधरकर्तृटप्पि निरस्ता:।

सरसत्वीकरणाभरणे तु— 'प्रसिद्धेरनुरोधेन य: परस्परमर्य्याद: । भवेदवयवसामान्ययोग: स: परो मत: ॥' इति । तत्रापि दीक्षित आहु:— 'ससङ्करश्वकुब्जानानामेलानासुतपतिष्णव: । तुल्यगुणनिष्ठ मत्तेभकटेष्ट फलरेणव: ॥' इत्यादिगुणक्रियादीनां परस्परासाम्यवर्णनानातिमकायाम्, 'उदधिमहणरमणीरमणोपमर्द- मुहुरोत्थिततस्तननिवेशसैमं हिमांशो: ।

निषेधप्रतियोगितमेवेति नातिव्याप्ति:। तथा च विशेष्यत्वमनुवादत्वं वा किंपि न विवक्षणीयम्, किं तन्निषेध्यत्वमेव, तेन नातिव्यासिर्य्यतिरेक ख्याति । अन्यथु च्छजनवत्सगवों नास्तीतत्र सर्गवत्वस्यैव निषेधप्रतियोगितया वार्थसादृश्यस्य निषेधप्रतियोगित्वाभावात्तिव्यासिरित्यर्थ:। निषेधप्रतियोगिकोटावनुप्रवेशोऽपि न सादृश्यभावेत्यस्य निषेधप्रतियोगिकोटीति । उत्कस्‍थले च सादृश्यस्य निषेध्यभावेऽपि अन्यथु च्छप्रतियोगिसादृश्याधिकरणसर्गव्लनिषेधेन सादृश्य- रित्यस्य निषेधप्रतियोगिकोटाननुप्रवेशोऽपि नातिव्यासिरित्यर्थ:। न साहश्य- भावेति । अलाभेऽपि वस्तुत: सतुवादिस्यर्थ: । तुच्छसाहश्येति । धर्मनिषेधे तत्प्र- युक्तसादृश्यानिषेधस्येति सिद्धत्वादिस्यर्थ: । गुणक्रियादीनामिति । तेषां निरवयव-

9. 'हिमं'.

निम्नं कठोरविसकाण्डकडारगौरै-

द्विष्णोः पदं प्रथममग्रकरैर्व्यनक्ति ॥’ 'सच्योसुणिडतमतहूणाचिबुकप्रस्पंधिनारककम्' इत्यादौ प्रसिद्धिरहितोपमायामुख्याभिः:—'। तद्‌व्यापाततः सामान्यपदस्य धर्मेमात्रपरत्वादुणादीनामित्याददोषभावात् । 'प्रसिद्धेरनुरोधेन' इत्यस्य व 'यदुपमायां यस्य प्रतियोगित्वानुयोगित्वादिकं प्रसिद्धं तदनतिक्रमेण' इत्यर्थः । अतो न प्रतीपादौ व्यभिचारः । 'उद्‌धर्मे—' इत्यादौ न हूण-रमणीस्नानादिकमप्रसिद्धं, किं तु तदुपमानत्वमात्रं । तत्कल्पनेडपि प्रसिद्धानतिक्रमस्य सत्त्वान्न दोषः । नहि तेशामुपमानत्वाभावोडपि प्रसिद्धो येन तद्‌द्रोषः स्यात् ।

यदपि—

“है: सयं लक्षणमुक्तं, 'व्यापार उपमानाद्‌व्यो भवेद्‌धि विवक्षितः । क्रियां निष्पत्तिपर्यन्तमुपमालंकृतिस्तु सा' ॥' इति ।

उपमितिक्रियानिष्पादको व्यापार उपमितिक्रियानिष्पत्तिपर्यन्तं विव-क्षितश्वेत्,

उपमालंकारः । व्यतिरेके तु साक्षात्परम्पया वोपमितिक्रियासितश्वेत्, उपमालंकारः ।

तेन यत्रगोधूमादिवद्‌वयवसाम्यभावादिस्यर्थः ।

प्रसिद्धिरहितेति । तथा च तत्र प्रसिद्धेरनुरोधेनैवंशो नास्तीति भावः । सामन्यपदस्यैवेत । अवयवसासामन्यपदस्यैवेत्यर्थः । धर्मेमात्रे ति । तत्क्ष तत्रापि तत्संभावात्राच्याति । यदपि गुणादीनां जन्य-धर्मो(ना)श्रयत्वाद्‌रणातं तादृशं तत्र नास्त्येव, तथापि तद्‌द्वैतवैजात्यसमार्गैव तत्र साम्यंवोध इति भावः । द्वितीयो‌ऽदोषमुद्‌बोधयति—प्रसिद्धेरहितेति । प्रतियोगित्वांशे साम्याविरोध इति भावः ।

एव प्रसिद्धानुरोध इत्यस्य फलमप्याह—अतो नेति ।

धर्म्येष्प्रसिद्धिपरत्वे तु तत्‍त्रापि तत्सत्त्वाद्‌भिवारो दुर्वारः स्यात् । उपमानाद्‌व्य इत्यस्य न्यायान्माह—उपमिति-क्रियेत्यादि । क्रियांनिष्पत्तित्तीयत्रयां क्रियापदं व्याचष्टे—उपमितीति ।

व्यभिचार-वारणप्रकारमाह—

“व्यतिरेके त्वति । साक्षादीति । 'मुखेन निष्कलङ्केन न सम-स्तव चन्द्रमा:' इत्यन साम्यस्यैव निषेधान । परम्परयेत । 'नैवान्‍यतुच्‍छजन-वत्‌सगवोंडयं महाद्‌भुत:' इत्यत्र सर्गवत्‌निषेधेनार्यतः साधर्म्यभावपर्यवसानात् ।

9. ‘वा साधर्म्यवर्णनाया:'

याया अतिरतेन व्यविचारः । अनन्वयेडपि स्वेतरোপमाननिषेधे वस्तुतोडनुपमत्स्व एव तात्पर्यान्तदनिष्पत्तेः । तदुक्तं भामहेन— 'यत्र तेनैव तस्य स्वादुपमानोपमेयता । असादृश्यविवक्षातो वदन्ति तमनन्वयम् ॥' अत्रोक्तम्— 'आकरण्य सरोजाक्षि वचनायमिदं भुवि । शाशाङ्करुतव वक्त्रेण पारमैरुपमेयते ॥' इत्यादौ यत्र तदनिष्पत्तिरिति तत्र व्यविचारः । यत्र तु— 'गर्वसंभाव्यमिं लोचनयुगलेन किं वहसि भद्रे । सन्ति सदृशानि दिशि दिशि सरःसु नतु नीलनलिनानि ॥' इत्यादौ निष्पत्तिः, तत्रोपमैवेत न तदतिव्याप्तिः । उपमेयोपमायामपि लक्ष्यतांअथैव । न च—सादृश्यवर्णनाया अविशेषात्कथमनन्वयप्रतीपादिवैषम्यम्—इति वाच्यम् । प्रतीपादुपमितिक्रियाया निष्पत्तेः, अनन्वये च तदनिष्पत्तेः, उपमापदप्रवृत्तिनिमित्तनास्त्वासस्ख्योरेव वैषम्यप्रयोजनकत्वात् । अत एवं काव्यप्रकाशादावनन्वयव्यावृत्तिकमेव विशेषणं दत्तम्, न तु प्रतीपादिव्यावर्तकमपि—' इति ।

अत्र न्यायपञ्चाननादयः—“उपमितिक्रिया नाम साधर्म्येनिष्पत्तिः । सा चानन्वयेडप्यस्त्येव । भेदगर्भितलततीश्रेत, भेदनिवेशेन तद्धारणमेव किंमूलकम् । भेदगर्भितज्ञानादेव विजातीयोपमितिक्रियानिष्पत्तिः—इति चेत, 'गोसदृशो गवयः', 'कुसुममिव मुखम्' इत्यादावपि स्यात् । विलक्षणसाधर्म्यज्ञानात्—इति चेत, अनन्वयेडप्यस्तु । न च—तत्र निरुपमत्वप्रतीतेर्वस्तुत इतिः स्वादृश्येन तथानुक्तत्वात् । अनुपमत्वतात्पर्यांशे प्राचीनसंमतिमाह— तदुक्तमिति । प्रतीपाळकारे द्वितीयमेदे कचित्सादृश्यनिष्पत्तिः: कचिच्च नेति वक्ष्यते । तत्रान्त्ये लक्षणाभावदेवातिय्यादिति नातिन्यास्तिरित्याह—यत्र त्विति । तथैवोत । नातिव्याप्तिरित्यर्थः । एवं चित्रकर्ममांसोक्तदीक्षतलक्षणं सद्य्याद्यनुसम्पनस्य तत्न जयरामभट्टाचार्योक्तदोषोपन्यास्पति— अत्र न्यायेति ।

१. 'तेनार्थमेव'. २. 'साम्य'.

तेनैवम्-' इति वाच्यम् । स्वेतरसाधर्म्यविरहद्रुपस निरूप्यत्वस्य स्वसाधर्म्यस्य च युगपत्समातीयविरोषात् । किंच--उपमितिक्रियावैजात्ये मानाभावः । तद्वैजात्यप्रयोजकाद्रसवैजात्यसैवोचितत्वात् । नहि रूपकोलक्षणादौ क्रियावैजात्यमलंकारत्वंप्रयोजकम्—" इति प्राहुः । रसगङ्गाधरकर्त्तस्तु—"वर्णनस्य लक्षणशान्त्वादेकस्य लक्षणान्वितस्य वा शब्दवाच्यतविरहे णार्थी लंकारतावाधः । वर्णनस्य सर्वथैवाव्यङ्ग्यत्वात् 'स्वनिषेधापर्यवसायि अदुष्टव्यङ्ग्यसादृइयवर्णनमुपमा' इति तदुक्तफलितलक्षणं व्यर्थमित्यर्थः । यदित तु—वर्णनविषयीभूतं ताद्रसाधर्म्यमुपमा—इत्युच्यते, तदापि 'गौरिव गवयः' इत्यादौ 'कालोपसर्जने च तुल्यम्' इति पाणिनिसूत्रोक्तसादृइयादौ चा-

चमत्कारजनकत्वादलङ्कारत्वम्, नान्वयस्यैसपरितोषादाह—किं च वेति । वैजात्य इति । भेदगर्भसादृइयज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वेन तदभिमत इत्यर्थः । ननु ततो रसवैजात्यस्योपमितिक्रियावैजात्यस्य वा कल्पने विनिगमकाभाव इत्यत आह—नहींति । तथा चालङ्कारत्वानुपपादक्रियावैजात्यस्य कल्पनानुपयोगाद्रसवैजात्यमेवाहम्, रसस्य सर्वप्रधानतया तद्रूपकारोपेक्षया प्रधानोपकारसैवोचितत्वादिति भावः । घट इव पटो दृइयमित्यादिवारणाय विलक्षणराङ्कदेति । ज्ञानेति । तादृशशब्दप्रयोगहेतुत्वे त्वर्थः । उद्भयन्त्रापि वैलक्षण्यं चमत्कारजनकतवच्च्छेदकत्वेनानुभवसिद्धम् । बाध इति । वर्णनसैव दीक्षतोरूढौ । विशेषोऽतस्तस्य चार्थी लङ्कारत्वानुपपत्तेः । शब्दव्यापारगम्यतयेवार्थतादिति भावः । न च शब्दज्ञानयोरपि तत्पदवाच्यत्वमस्येवेति वाच्यम् । तदुपमाप्रतिपादकपदबोध्यत्वविरहात् । सर्वथैवेति । वाच्यायों व्यर्थ्यायों चोपमायासित्यर्थः । अव्यङ्ग्यत्वादिति । व्यर्थमिति वक्ष्यमाणे हेतुत्वेनान्वयः । शब्दस्य वक्तृनिर्देश्यज्ञानस्य वा तद्रङ्ग्यत्वविरहात् । अदुष्टव्यङ्ग्येति । नञर्थस्यो-

भयन्त्र्यः । उक्तदीक्षितकारिकायामध्यङ्ग्यत्वविशेषणाभावादाह—फलितेति । कारिकावाक्याने दीक्षितैस्तथा फलितादितर्यः । व्यर्थी मिति । वाच्योपमाव्यङ्ग्यं हव्यव्याप्तियुक्तम् । वर्णनसैवोपमात्वे तु तस्य सर्वदाप्यवाच्यत्वादतिप्रसङ्गेरवभावातद्वारकमध्यङ्ग्यत्वविशेषणं व्यर्थमित्यर्थः । विशेषणविशेष्यभावव्यत्यासेन लक्षणविवक्षया दोषभावमाराङ्कदाह—यदि त्वाति । ननु न देयमेवोपमितिक्रिया-निष्पत्तिविशेषणम्, यद्वा चमत्कारजनकवर्णनविषयीभूतं साधर्म्यमुपमितिक्रियानिष्पत्ति-

१. 'जात्यत्र'. २. 'स्थ'.

अलङ्कारकोस्तुभः

तिव्याति: । नै च—‘चमत्कारिविषयककविव्यापारस्यैव वर्णनपदार्थेत्वात्, प्रकृते च चमत्काराभावात् दोष:—इति वाच्यम् । चमत्कारित्वस्य निवेशे उपमितिनिष्पत्तिविशेषणवैयर्थ्यात् । अनिष्पत्तौ नापाततः प्रतीयमानापत्तः । किं च । ‘स्तनाभोगे पतन्भाति कपोलावलिलोलकल्क: । शशाङ्कविम्बतो मेरौ लम्भमान इवोरग: ॥’ इत्यादौ मुख्यवाच्यार्थभूतत्वेनालङ्कारभूताया उपमायामतिव्याति:; उपमितिक्रियानिष्पत्त्यादिसत्वात् । न च—इयं लक्ष्यैव—इति वाच्यम्, ध्वनिमानोपमावरणप्रयासवैयर्थ्यात् । न चात्रोपमानोपमेयसादृश्यादुपमास्वरूपादतिरिक्को वाक्यार्थ:; येनोपमानमलङ्कुर्यात् । किं च—सादृश्योपादाननार्थकम्, ‘उपमितिक्रियानिष्पतिमदर्शननम्’ इत्यत एवेशसिद्धे: “ इत्याह: । तत्रेदं चिन्त्यम्—‘स्तनाभोग:—’ इत्यलसैवोक्तिविशेषाभासप्रसिद्धे: । यत्तु—कविकल्पितोपमाया निर्वाह्यत्लापत्ते:—इति, तत्तु, उपमानतावच्छेदकविशिष्टोपमानत्वाभिमतस्य प्रसिद्धौ तदुपमानत्वकल्पनस्य तद्वृत्तिपयत्वात् । अत एव सर्वत्र ‘उदद्रभूर्जरणमणी—’ इत्यादिकमेव कल्पितोपमोदाहरणं लिखितम् । अन्यथा ‘न नियतसिन्धुपरिपूर्णता—’ इत्यादीनामप्युप्रेक्षात्वमापतेत् । अभ्युपेत्यापि तत्र—‘अलङ्कार्यवाक्यार्थे स्याभावादनलङ्कारत्वम्—’ इत्ययुक्तम् । नहि ‘वाक्यार्थ एवालङ्कार्ये’ इति नियमे प्रमाणमस्ति । सादृश्येन मुख्यसैवोत्कर्षप्राप्तस्य विमावतया मसादृश्यवर्णनमु वाक्यार्थे लक्ष्यणद्वये तात्पर्यमिल्यस्वरसादाह—किं चेत् । मुख्यवाच्यार्थे तु क्रियाया एवं वाक्यार्थे मुख्यविशेष्यत्वात् भानरूपतामानन्यधर्मात्मक्रियाया एवात्रोपमान्वाद्वाक्यार्थे तस्या: प्राधान्यमिल्य: । अनलङ्कारोऽपि । परोक्षार्थकस्यैवालङ्कारत्वात् । तदभावादित्यर्थ: । वैयध्र्योदिति । व्यतिरेकोपमाया अलक्ष्यत्वे हि प्राधान्यमेव बीजम् । तस्य च वाक्यार्थभूतोपमायामपि सत्वेन वैषम्यस्ययुक्तत्वात् । पदार्थोत्तरशकलत्वेनैवालङ्कारत्वमित्यत्र बीजमाह—तस्य

तदुत्कर्षेणैव रसोत्कर्षात् । अत एव 'यत्रान्यसादृश्ययप्रयुक्तोपमेयोत्कर्षविवक्षा, तत्रोपमा' इति न्यायपञ्चाननादयः । किं चैवम्— 'स्वे रेषु समरेषु त्वां विजयश्रियां सुञ्चति । प्रभाप्रणतं कान्तं स्वाधीनपतिका यथां ॥' इति काव्यप्रकाशकारोक्तमध्युदाहरणमसंगतं स्यात् । एवम्— 'हंसीव कूण ते कीर्तिः स्वर्गेऽप्यामवगाहते । इत्यादौपि । किं बहुना— 'विम्बति बदनं तस्य नासाग्रस्थितमौक्तिकम् । अलक्षितबुधाश्लेषं राकेन्दोरिव मण्डलम् ॥' इति त्वदीयोपमोदाहरणमप्यनुपपत्तं स्यादिति क्रमें सकलमाकुलं स्यात् तदाहुः—

'वालस्य दीपकलिकाक्रीडयेव नगरदाहः' इति । अथ—'प्राचीनेनां व्यज्जोपमाव्यवर्तकविशेषणानुपादानात्प्रधानभूतोपमाया अप्यलङ्कारत्वं सुचितमिति नानुपपत्ति;, दीक्षितानां तु

विभावत्वेति । रसोत्कर्षों ब्रह्मङ्कारेण न साक्षादाधीयते, न वा द्वारान्तरेण, किं तु रसाङ्गभूतोत्कर्षाधारेणैव तदङ्गभूताश्र विभावानुभावव्यभिचारिण एव, तत्स-मूहाभासनत्वाद्रसस्य । तदुक्तं भरतेन—'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः' इति । ततश्च विभावादीनामुत्सय मुवादेरुपमेयोत्कर्षजनने परम्परया रसोत्कर्षः, अकृत्स्नोत्कर्षण प्रधानोत्कर्षस्य युक्तत्वात् । 'उपकुर्वीत तं सन्तं येडडङ्कारेण जातुचित । द्वारदिवदलङ्कारास्तेडनुप्रासोपमादयः' ॥ इति । अर्थोपकारद्वारा रसोपकारकत्वस्यैवार्थोलङ्कारलक्षणस्योक्तत्वात् । तत एव प्रामाणिकसंमतिमाह—अत एवति । वाव्यर्थमूतोपमाद्य अनलङ्कारत्वे ग्रन्थविरोधमाह—किं चैवमिति । काव्यप्रकाशोदाहरणविरोधमुत्त्वा कुवलयानन्दोदाहरणविरोधमप्याह—एवं हंसोवेति । ग्रन्थान्तरविरोधमुक्ता

नतरविरोधमुक्ता रसगङ्गाधरोक्तदीयोदाहरणविरोधमप्येव वि-रोधमाह—किं बहुनेति । दीक्ष-तमतादेशां विशेषमाशङ्कूते—अथ प्राचीनेति । स्पष्टमन्यत् । यदपि चित्रमीमांसासायों प्रतीपस्योपमालक्षणलक्ष्यत्वे प्राचीन्संमतिदर्शिता । यत्काव्यप्रकाशो अनन्वयव्यावर्त्तनाय भेदरूपमेव विशेषणं दत्तम्, न तु प्रतीपद्यावर्तकम्पीति । तच्चिन्त्यम् ।

१. 'ध्वला'. २. 'स्थिते'. ३. 'अमुंचतस्'

अलङ्कारकौस्तुभः

वृद्धैयोपमायाऽलङ्कारत्वमसंमन्यमानां मुख्यवैक्यार्थाभूतोपमाया अपि नालङ्कारत्वं स्वीकृतुमहेम । उभयोः प्राधान्यविशेषणत्ववैषम्ये प्रमाणाभावात्—' इति चेत्, न, 'मुख्यवृद्धचस्यालङ्कारतैयैव धर्मिग्राहकमानेन

तद्भावस्ततरप्यवश्यं तदभिमतत्वात् । अन्यथा प्रतीपस्य पृथगुपादानमनुपपत्तेः । यतस्तदभावस्ततरप्यवश्यं तदभिमतत्वात्—'उपमेयोपमादेरपमान्तर्गतस्तद्वैपि वृद्धचादिकृतवैचित्र्यविशेषण पृथगुपग्रहणं न विरुध्यते, परिणामस्य रूपकान्तर्मावेऽपि तत्त्व पृथगुपादानदिति । तदप्यसत् । परिणामस्य पृथगुपादानस्य तावत्काव्यप्रकाशकारं प्रति दृष्टान्ततयोक्तुमशक्यत्वात् । तेन परिणामस्यालङ्कारत्वानभ्युपगमात् । नतु परिणामसालङ्कारत्वानभ्युपगमादित्युक्तं, पार्थक्यानङ्गीकरणेऽपि उपमानान्तर्मावेन तस्यालङ्कारत्वाभ्युपगमात् । सत् अलङ्कारान्तरत्वानभ्युपगमादित्यं तात्पर्य्यात् । एवं परिणामस्य पृथगुपादानं काव्यप्रकाशकृतो नास्तीति साध्यवैकल्यं दृष्टान्तस्योति । किं च चित्रलिङ्गीमांसोक्तलक्षणस्योपमेयोपमालङ्कारोऽपि लक्षय इति तावदसंगतमेव, तस्य तृतीयव्यवच्छेद एव तात्पर्य्यमिति तत् तैव व्यवस्थापितत्वात् क्रियानिष्ठत्वपर्य्यन्तं विवक्षितस्य साध्यस्य च तैरुपमालक्षणत्वाङ्गीकारात् । कथम्? हि स्त्रियां तद्वाचकत्वेन विहितो लिङ्गविकल्पो लख्यताम्—'परस्य-रातिरिक्कोपमानव्यवच्छेदफलकस्तु उपमेयोपमालङ्कारो लक्षणान्तर्भूत इति वैषम्यं स्यात् ।

आख्ये सुल्ये साधीयसीतेः, पर्यन्ते त्वनुपमानव्यवच्छेदप्रतीतिस्तत्रभङ्गप्रतिपादनाय । व्यवच्छेयानिष्टैक्यानङ्कियोन श्राप्रयोजकत्वात् । यदपि तत् त्राभिहितम् 'उपमानोपमेयत्वयोग्योरधर्मोःसुमेत्यचते' इति । प्राचीनलक्षणे द्वयोर्योः—नान्वये व्यमिचारवारणेऽपि उपमानस्योपमेयत्वकल्पनानात्मके प्रतीपे द्वयोः पर्य्यवणोपमेयचातिव्याप्तिः, तयोः साधारणणसत्त्वात् । उपमानोपमयोरव्यवच्छेदसैव चमत्कारप्रयोजकतया साधीयस्य तथात्वाभावादिति चेत्, तदप्यसत् । उपमानोपमेयत्वयोग्योरिति विशेषणस्य सरस्वतीकण्ठाभरणीया लकक्षणोक्त-रीत्या प्रसिद्धनुकारोध्यंकृतातप्रतीपोपमेयोपमायोक्ष प्रकृतप्रतीपोऽपकर्ष-ताव्यान्तेन तृणान्तदूषणसंसवात् । एतेन काव्यप्रकाशकृते लक्षणेऽनन्वय-

स्यांपि तथात्वेरित्यापि परास्तं, प्रकृतोत्तरश्रप्रयोजकत्वस्यालङ्कारसामान्यलक्षण- गतस्यात्रान्वयात् । प्रतीपे चोपमानतिरिक्कोपमाननव्यवहारकं भेदग्रहणं व्यर्थं, प्रतिपादावातिव्यातेः । तस्य संग्राह्यत्वेऽपि नन्वय-स्यांपि तथात्वात् । गतस्यात्रान्वयान्वयात् । प्रतीपे चोपमायाऽपि उपमेयोप-मायामपि उभयोः परस्परातिरिक्कोपमाननव्यवच्छेदप्रयुक्त एवालिङ्गयात्, न तु साधरणयप्रयुक्त एवार्थः, नन्वेवमनन्वयवाचकं व्यर्थं, अनन्वये स्वेत-रोपमानव्यवच्छेदसैव चमत्कारप्रयोजकतया साधीयस्य तथात्वाभावादिति चेत्, स-

प्रसिद्धे; 'वाक्यार्थस्य च रसादृत्तया सर्वोऽभ्युपगततत्त्वात्' इति बीजसरस्वा दिव्यादि स्वयमूर्तिमिति दिक् । एतां प्रथमं दृधा विभजते— वाचकधर्मसमत्वमतियो गिनां ग्रहे पूर्णो ॥ ८ ॥ यथा— 'चन्द्र इव शीतं रमणीयम्' इत्यन । इह 'हे— 'इवपदेनुपमा-वाचकम्, रमणीयत्वं साधारणधर्मः;, चन्द्रः साम्यप्रतियोगी, मुखं तद्जु-योगि', इति चतुष्टयमुपपादानम् । अत इयं पूर्णो । तत्र साधारणधर्मेस्य काचिदनुगामितया प्रयोगः । यथा— 'उज्ज्वलअदुमं व सेलें हिमहअकमलाअरं व लच्छिविमुक्कं । पीअइरं व नसअं बहुलपओसं व मुद्धअन्दविरहिअम् ॥' उत्कृष्टद्रुमत्वमात्र समुद्रशैलोभ्यानुगतम् । तम् । व्यभिचारवारणमात्रे तात्पर्यात् । यद्वा मियते उत्कर्षवत्या बोःयत इति व्यु-त्पत्या प्रकृतस्य सुलखादेरुपादानम् । तत्क्षण प्रकृतमात्रानुयोगिकत्वेन प्रतीममानं साध-र्म्योपमे मत्स्ये: प्रकृतो कर्षप्रपोजकत्वं च सामान्यत एव प्राप्सम् । प्रतीपे च प्रकृतानु-योगिकत्वेन साम्यस्यैवानुभासात् । उपमेयोपमायां च तदन्यचन्द्रानुयोगिकत्वेनापि तस्य प्रत्ययात् । प्रकृतमात्रानुयोगिकत्वेन भानुसुभगत्वापि नास्तीति न व्यभिचार: । अनन्वये व्यभिचारवारणं तु साधर्म्यवटाकमेदपदार्थैनैव बोध्यम् । तन्वेवं भेदप्रहण-मनन्वयवच्छेदकं तद्रूप्यो न संगच्छत इति चेत्, अनन्वयपक्षे न विद्यते लक्षणस्या-त्वयो यत्रेति व्युत्पत्त्या लक्षणतावच्छेदकत्वाच्छिन्नत्वान्नव्यानुभावत: सयंक्तया प्रतीपादिपर-त्वेन व्याघ्यानात् । अथवास्तु यथोक्तग्रन्थो यथाश्रुत एव, किं तु प्रकृतान्नानुयोगिक-त्वेनापतीयमानत्वं प्रथमेन विशेषणं देयम्; इहापिस्थनुमितसाम्यवाचकाहं-कारादिस्थले प्रतीपादीनामेव । संक्षेप: १ प्रथममिति । चतुष्टयघटितपूर्णोंपमव्युपादने तदन्यातमलो-पिन्या लुसाया: सुप्रहेल्वात् । तथा च लुसोपमाप्रयोजकलोपप्रतियोगिग्रणिततलेन पूरें तद्युत्पादने लाघवमित्ये: । उक्ख इति । सेलुक्काणं ससुद्रवर्णनम् । 'उ-त्कातड्रुममिव शैले हिमहतकमलाकरमिव लक्ख्मीविभुक्तं । पीतमदिरमिव चषकं बहु-लप्रदोषमिव मुग्धचन्द्रविरहितं ॥' 'अथ प्रेक्षन्ते रगुनतय:' इत्यादि:कृतन्धकस्य समुद्ध-

मिति पदैर्नैषां विशेषणानामेदान्वय: । बहुल: ऋक्षपक्ष: । तत्रापि रात्रौ 'भागान्तराव-

अलङ्कारकौस्तुभः

स्यादेतत्—अत्रैकरूपेण धर्मस्योभयान्वयाभावात्कथमनुगामित्वम् । एवम्— 'वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ।।' इत्यत्रापि । अत्र हि—वागर्थयोर्वाच्यवाचकभावरूप: सम्बन्ध:, पार्वतीपरमेश्वरयोस्संयोगरूप:, इति संबन्धभेदात् । नच—संबन्धघटितेन तत्—इति वाच्यम्, 'तेन रूपेण यस् धर्मस्योपमानगामित्वम्, तेनैव रूपेणोपमेयगामित्वम्' इत्यनुगामित्वलक्षणमनुर्यं वाच्यम् । अन्यथोपचारस्य विधान्तरत्वोक्त्यनुपपत्तेः । 'उद्भवन्तसुदितार्चिषं ततो यानुमत्तमिव हेमभूष्णत: । पद्मजैरिव कुमारमिक्षणैर्विस्सयेन विकचै: पपुर्जिनाः ।।' इत्यत्र विकचत्वं पुष्पधर्म ईक्ष्णेषूपचारितः । न च तद्संभवति । मुख्यलक्ष्योभयसाधारणविकचत्वस्योभयत्रापि सत्त्वात् । तद्रूपं च पुष्पेषु विकचत्वं विजातीयपदविभागवत्त्वम्, नेत्रेषु चोपैचारिकमेषाह्रियं वाच्यम्, अत एकेन रूपेण विकचत्वसुभयत्र नान्तीति तदृदेदो वाच्यः । एवं 'सं-पृक्तौ' इत्यत्रापि येन रूपेण संबन्धस्य वागर्थेयोबन्ध:, न तद्रूपेण पार्वती- परमेश्वरयोरपिति कथमनुगामित्वसंभवः । अथ "संबन्धतवं' 'संबन्धौ' इति धीःसाक्षिक: संयोगादिसाधारणो धर्मविशेष: । तथा च पर्यवसितधर्मयोरेत्रैकरूपमाविच्छिन्नत्वं से अनुगामित्वपदार्थ: । अस्ति च वाच्यवाच- छेदेन चन्द्रसत्त्वात्—प्रदोषेति । शुकपक्षे प्रदोषेऽद्वयं चन्द्रसत्त्वात्—बहुलेति । पारिजातलक्ष्मीमादिराचनद्रां समुत्रानमन्यनेन निर्गमो हत इसेवं वर्णनम् । अनुगामित्वनिर्वचनाय शाब्दमत्वारयति—स्यादेतदिति । एकत्रोल्कात्वं विजातीयभूसंयोग- रहितत्वं समुद्धपक्षे चोद्भतत्वमिति विशेषात् । चित्रमीमांसोदाहरणमपि विचारयित्वमुप- नयस्यति—एवं वागर्थीविचित् । सेतुबन्धको मित्रधर्मानिवन्धना मालोपमा, अत्र तु शुद्धोपमेति मेप: । अनुगामित्वं तु यत्र तुल्यम् । ननु विक्चारिक्यात मिथ:संयोगजनक- क्रियाराहियस्योभयसाधारणत्वेऽपि तस्य शाब्दबोधे प्रकारतावभावात् दोष:, इत्याशङ्क

9. 'संबन्धतावच्छेदकर्मेदात्कथमनुगामित्लव्'. 2. 'च निमेष'।

कभावसंयोगसंभवोऽपि संभन्धत्वावच्छिन्नत्ववम्-' इति चेत्, तहिं 'विकचै:' इत्यत्रापि मिथ:संयोगजनकक्रियाराहिल्यसुभगत्रेऽप्यविशिष्टमिति तद्दोषतादवस्थ्यम् । तत्‍त्र संयोगस्य पट्रपक्ष्मादिषिटतया भेद: इति चेत् । संभन्धस्यापिं विभागादिनिरूप्यतया तदविशेषात् । किं च——अनुगामिधर्मस्य कीदृशेऽभयसाधारणधर्मेणावच्छिन्नत्वं विकक्षितम् । न तावद्येन केनचिदेव, प्रमेयत्वादिना सर्वेधर्माणां साजात्यालकारान्तराणां विकल्पयापत्ते: । नापि द्रव्यत्वादिना तत्तद्र्मेण, बिम्बप्रतिबिम्बभावस्थले द्रव्यत्वं हारनिकषेरेभयवृत्तितया तत्राऽप्यनुगामित्वापत्ते: । नापि स्वजन्यशब्दबोधप्रकारीभूतधर्मेण, वस्तुप्रतिवस्तुभावस्थलेप्यनुगामित्वापत्ते: । 'यान्त्या मुहुर्वैलितकन्धरमाननं त- दूषृतवृन्दशतपत्रनिं वहन्या । दिङ्मुखोदस्तेन च विषेण च पक्ष्मलाक्ष्या //' गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्ष: ॥'

इत्यत्रापि वलनोद्र्र्तेनयोरभेदेन स्वजन्यशब्दबोधप्रकारीभूतधर्मीovchiत्‍तत्वात् । नाप्येकपदजन्यबोधप्रकारीभूतधर्मेण, तद्दोषानुपसरणात् । नच——'भिन्नवृत्‍त्येकपदजन्यप्रकारीभूतधर्मेण' उत्कस्‍थले तु वलनोद्र्र्तेनयोरभेदेन वलनत्वस्य न । भिन्नवृत्तित्वम्, भिन्नत्वं च स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेद-वलनत्वस्य न ।

तत्रापि दोषमधित्स्समानस्तं पक्ष्मवतारयितुं विकल्‍पसुचेताह——किं चेत्यादि । प्रकारान्तराणामिति । उपचारबिम्बप्रतिबिम्बभावादीनां वक्ष्यमाणानामिस्यर्थ: । पृथक्‍परिगणनानुपपत्तेरेतयैः १ तद्दोषानुपेति । वलनत्वस्यैकपदज-न्यबोधप्रकारत्वस्य चाभेदेन बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नकं धरावृन्ततोऽमियविशेषणदलेन एकस्यैव पदार्थस्योपस्थापनात । अन्यथा तत्र वस्तुप्रतिवस्तु-भाव:इति दुल्‍लंमं स्यादिति भाव: । ननु वलनघटोभयमेदस्य वलनेऽपि सत्त्वाद्दोषतादव-स्थेमेवेति । स्वयं धर्मतापर्योस्‍यधिकरणं एवं सत्वग्यांतिरित्याह——

९. 'व्यस्तीनां'

अलङ्कारकोस्तुभः ।

वस्तुस् । 'वागर्थाविव' इत्यादौ तु वाच्यवाचकभावसंयोगयोर्भेदः, तदुभयत्र च संबन्धवस्तुस्- इति वाच्यम् । संयोगादेरपि संबन्धत्वावच्छेदकप्रतियोगिताकपरस्परप्रतियोगिकभेदविरहात् । भेदप्रतियोगितावच्छेदकसंयोगत्वादेरैकपदजन्यबोधप्रकारत्वाभावाच्च । न च —परस्परवृत्तिधर्मौवच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवदवले सति, तदर्थपदस्य बोधप्रकारीभूतधर्मौवच्छिन्नत्वमेव तथा—इति वाच्यम्, तथापि रमणीयत्वादिसंग्रहमसज्ज्ञात् । अथ—साधारणधर्मवाचकपदजन्यबोधप्रकारीभूतधर्मस्य साधारणधर्ममेद्र्रये सत्त्वेऽनुगामित्वमिति विवेकः । 'संशृङ्कौ' इत्यत्र च तादृशप्रकारस्य संबन्धत्वस्योभयत्र वृत्तेः । हारादौ तु हारत्वादेःनिषेधावृत्तेनान्वितिव्याप्तिः । दृयतं चाविशिष्टम् । अतो यत्नैकतरुपेणैव साधारणधर्मपर्यवसानम्, तत्रापि नातिव्याप्तिः । यथा—'उत्कृष्टमुदुस् व सेतुम्' इत्यादौ तदुदकौदारणे । उत्कृष्टं महीपात्र सर्वोपरि गणास्स्त ।। पारावारसमनत्वं दर्शयति स्पदच्युतः ॥

इत्यत्र 'स्पदच्युतपदजन्यबोधप्रकारीभूतधर्मस्याच्युतत्वस्य पदभ्रष्टत्वस्य च प्रत्येकमुभयत्र सत्त्वादिति वाच्यम् ।' प्रतीतेरेवपदजन्यत्वात् । न चैवमपि त्वात् 'स्पदच्युतः' इत्यत्र प्रतीतेर्भिन्नविषयपदजन्यत्वात् । न चैवमपि संयोगादेरिति । वाच्यवाचकभावसंयोगयोर्द्वैरूपि संबन्धत्वावच्छिन्नत्ववात्सामान्यस्य स्वावच्छिन्नवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वानुपपत्तेरिस्थैः । प्रकारत्वाभावादिति । एतदनुपादाने तु बिम्बप्रतिबिम्बभावाद्युक्तितात्प्रतिपाद्यवस्थादित्यर्थः । एवं शाब्दबोधप्रकारीभूतधर्मौवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमेव भेदविशेषणमिति पक्षे अन्य दोष उक्तः, अनुना तद्प्रकारत्वेनापि पर्यवसिततद्वृत्तित्वाद् ध्वनितावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमेव भेदविशेषणमित्यत्र दोषाभावमाराङ्क्षते—न चेति । संयोगत्ववाच्छिन्नभेदस्य वाच्यवाचकभावे सत्त्वात् । शब्दबोधप्रकारीभूतसंग्रन्थावच्छिन्नत्वाद् द्वयोर्दोषाभावः । बिम्बप्रतिबिम्बभावादौ तु विशेषणत्वेऽपि शब्दप्रकारोभूतधर्मौवच्छिन्नत्वाभावादेव नातिव्याप्तिः । तथापीति । चन्द्रमुखत्वादिरमणीयत्वयो रमणीयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदविरहात्त्रानुगामित्वं न स्वादित्यर्थः । एकपदजन्यत्वस्यैति । प्रतीतिजनकपदे एकत्रविवेशेषणस्य देयत्वात् । तथा च साधारणधर्मवाचकैकपदजन्यबोधस्यापि पर्यवसितम् । पदजन्यत्वस्य म प्रतीतौ प्राङ्कत्वेन पुनस्तदुक्तौ प्रयो-

'गते तव आातरि वत्स पञ्चतां चिराय नशान्द्रमसं कुलं महत् । अदृष्टसंतानतया न शोभते वयं हरे: प्राज्ञथनादिवोदधे: ॥' इत्यत्र सन्तानपदजन्यबोधप्रकारीभूतयोरपि धर्मयोस्तथाच्चेन तत् तस्य शेषे-डनुगामित्वप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वमिति वाच्यम्, तत्र पुत्रपारिजातयो: साधारण्यपय्यवसानात्पारिजातत्वपत्तत्वयोश्च सामानाधिकरण्याभावात् इति । न च—द्रयत्वसाविवक्षिततत्त्वोक्ते: कथमेवम्—इति वाच्यम्, यत्र द्वयो: साधारण्यपय्यवसानं तत् द्रयत्वस्यापि विवक्षितत्वात् । अतो न दोष:—इति चेत्, मैवम् । 'पीतघट इव गुणवान् रक्तघट:' इत्यत्रानुगामित्वाभावप्रसङ्गात् । गुणत्वजातिमनङ्गीकुर्वतां गुणपदादुपप्तवरसादिप्रकारेणैवान्व-यबोधात् । रसे रूपत्वस्य रूपे च रसत्वस्याभानात् । वस्तुप्रतिवस्तुभावस्थले डप्यनुगामित्वप्रसङ्गाच्च । ननु—पर्यवसितसाधारण्यधर्मयोद्रे योरपि यत्रोपमान उपमेये च संभव: । यथा रूपरसयो:, तत्र साधारण्यधर्मवच्छेदकभूतयो: रूपत्वरसत्वयोश्च सामानाधिकरण्याभावेडप्यनुगामित्व-मेव । यत्र तु पर्यवसितसाधारण्य्योरनो पमानोपमेयो भयवृत्तित्वम् । यथा—'सन्तान' इत्यत्र, पारिजातस्य चन्द्रवंशेऽपलस्य नन्दने डसतत्त्वात्तत्र नानु-गामित्वं किं तु शेष एव—इति चेत्, तत् तुच्छम् । तथाहि—द्रयो: साधारण्यधर्मेयोरुपमानोपमेयोभयवृत्तित्वं किं पर्यवसितसाधारण्यधर्मोनिष्ठध-र्मिमेंण वदसि, उत साधारण्यधर्मवाचकपदजन्यबोधप्रकारीभूतधर्मेण । न प्रथम:, 'वागर्थाविव संपृक्तौ' इत्यत्रापि पर्यवसितसाधारण्ययोरवाचक-भावसंयोगयो: साधारण्यधर्मनिष्ठसंयोगत्वाद् धर्मेयोरभयवृत्तित्वात् । अत एव न द्वितीय:, संबन्धत्वेनापि संयोगदेवर्गोथोदावक्तव्य:, किं च द्वयत्वं जनाभावात् । भित्रोति । स्वपद शयानोऽच्युत्तो विष्णुर्यत्र स्वस्य पदाद्राज्यात् च्युत इति भित्तानुपूर्वेकशब्दप्रतिसंधानजन्यत्वादित्यथे: । तथाप्यपकण्ड शेषस्थले व्यभिचार: स्यादित्याशङ्कते—न चेतित । एकस्यैव शब्दस्योभयार्थकत्वाभ्युपगमादित्यर्थ: । अनङ्गी-कुर्वतामिति । नवनीनानामिलरथे: । ननु चमत्कारजनकसैयैवालङ्कारत्वात्तप्योजकध-भेषैव चात्र निरूपणीयत्वात्राय दोष इत्यस्वरसादाह—वस्तुप्रतिवस्तुभावोति । नन्वेकधर्मवृत्तिशब्दप्रकारीभूतधर्मावच्छिन्नवत्मानं विवक्षितं तम्, असित च वाच्यवाच-कभावव्यस्तितादशशब्दप्रकारीभूतसंबन्धत्वावच्छिन्नवत् संयोगस्यापीयत आह—किं च वे-

विवक्षितं न वा। नाध्यः; 'चन्द्र इव रमणीयं मुखम्' इत्यादावनुगामित्वानुपपत्ते। नान्त्यः; वस्तुप्रतिवस्तुभावस्थलेपि तदापत्तेः। अथ-साधारणधर्मवाचकपदजन्यबोधप्रकार्यभूतधर्मावच्छिन्नसाधारणधर्मीयोर्यत्र प्रत्येकोभयवृत्तित्वम्, तत्र तावतैवानुगामित्वमिति संतानपदस्य नान्त्यबोधप्रकार्यभूतपुनस्त्वपारिज्ञानत्वगोश्र नोभयावृत्तित्वम्-इति चेत्। न। द्वयवस्थावश्यमविवक्षीणतया वस्तुप्रतिवस्तुभावेऽपि तद्यापे। अथ-साधारणधर्मेवाचकपदजन्यबोधप्रकार्यभूतधर्मावच्छिन्नसाधारणधर्मस्थल एवोक्तविभागः; संतानेयत्र तु संतानत्वं न वाच्यतावच्छेदकम्, अपि तु पुत्रत्वादि; संबन्धपदस्य तु संबन्धत्वं वाच्यतावच्छेदकम्, एवं च साधारणधर्मविशेषवाचकपुत्रादिपदजन्यबोधे प्रकार्यभूतं पटत्वादिकं तत्त्वमानत्वाचकसंतानपदजन्यबोधेऽपि प्रकारः; सम्प्रक्तावित्यत्र तु संयोगादिपदजन्यबोधे संयोगत्वम्, संबन्ध्वादिपदबोधे च संबन्धत्वमिति शेषात्। वस्तुप्रतिवस्तुभावे तु धर्मैक्यनियमेन सामानाधिकरण्याविशेषवाचकपदेधर्मावान्न दोषः-इति चेत्। मैवम्। यत्र तु तत्पदं वहिष्टोभयपरतया विवक्षितं यथा 'मूर्तलमिव पर्वतस्थद्वान्' इति, तत्र वहिष्ठटपदबोधप्रकार्यभूतं वहित्वघटत्वादिकमेव तत्पदजन्यबोधे प्रकारः, सर्वनासाम्रा बुद्धिस्थत्वरूपेण तेन तेनैव प्रकारेण शके। ततः घटत्वादिप्रकारकसैव बोधस्योदयात। तथा च तत्रानुगामित्वं न स्यादिति। एवं 'चन्द्र इव मुखं तद्वत्' इत्यादौ रमणीयत्वाद्वारादकत्वोभयपरत्वेऽपि किंच रमणीयतवा-

ति। न वाच्यतावच्छेदकमिति। पुत्रत्वादिप्रकारेणैव बोधादुभयसाधारणैकस्स्त्वसोपलक्षणीभूयैकतावच्छेदकानुगममात्रपरतया तत्प्रकारको बोधो न भवति, किंतु घटत्वादिप्रकारक एवैषर्थे। तत्रानुगामित्वाभावेऽपि पूर्वोक्तरीत्या क्षतिविरहादाह—एवं चन्द्र इवेति। काव्ये एतादृशचमत्कारस्यानुभवकलद्भयादनुगामित्वाभावस्यापि परिह्हृदृश्य शक्यत्वाच्चाद—किंचेत। धर्मेति। धर्म्यवृत्तित्वं सामानाधिकरण्ये-

दावनुगामित्वाभावापत्तिरेव दुर्वैरैवैति । तस्मात् 'वागर्थाविव संपृक्तौ' इत्यादावनुगामित्वनिर्वचनं दुष्करमिति पर्यवसितम् । उच्चते । धर्मवृत्ति-सामान्योपस्थापकपदैक्य एवानुगामित्वमिति व्यवस्था । धर्मेत्वं च तद्र्म-तावच्छेदकतापर्याधीकरणत्वम् । अत एकोनेकवेत्यत्र नादरः । तद्विति तत् पदनिर्वाहोऽर्थः । अनयो नह्नां मिश्रणस्थले वानुपपत्ति: । बिम्बप्रति-बिम्बभाववरणाय 'एकम्' इति सामान्यविशेषणं देयम् । तत् एव श्लेषस्यापि वारणम् । धर्मेश्र पर्यवसितः, चन्द्रविरहितमित्यत्र पर्य-वसिस्यैवोपादानम् । 'संपृक्तौ' इत्यत्र तदुत्तरं पर्यवसानमिति तु वि-शेषः । ऐक्येति वस्तुप्रतिवस्तुभावनिरासः, तत्र धर्मैक्येडपि पदभेदात् । अतश्र सामान्येडप्येकदं श्लेषवारणायैव देयमित्यलमिति पञ्छत्रेन ।

षणम् । संपृक्तावित्यादि संग्रहाहेमाह—धर्मेत्वं चेति । तद्र्मेतेऽति । धर्म-तावच्छेदकताया: पर्यवसियेत्न रमणीयतावादौ तदधिकरणत्वमित्यर्थः । यथा श्रुते डवच्छे-हकताया रमणीयत्वादेष्टतया रमणीयत्वादेरपि धर्मलक्षणानुप्रप्तः । यद्वा भावार्थो विवक्षितः । ततश्र धर्मेतावच्छेदकस्य रमणीयत्वादेर्यात् पर्यवसितदाधारत्वमित्यर्थः । अथवा धर्मेतारूपा चासावच्छेदकता चेति कर्मधारयः । तथा च धर्मेता पर्य-स्थिकरणत्वमिति फलितम् । नादर इति । धर्मस्यैकत्वे एकस्यैव धर्मतापर्य-स्थिकरणत्वादनेक्ते ह्योरेवैति भावः । नन्वेवं 'चन्द्र इन् संकोचितकमलं रमणीयं च मुखम्' इत्यादौ मिश्रणस्थले रमणीयत्वादेरनुगामित्वं न स्यात्, तन्मात्रस्य धर्म-तापर्यास्थ्यधिकरणत्वात् । संकोचितकमलत्वादेरपि व्याचष्टे—तत्प-देति । तथा च रमणीयपदनिरूषाह्या रमणीयत्वस्यैव धर्मता, न तु संकोचितक-मलत्वादेरपि न दोष इत्यर्थः । देयमिति । ननु तथा 'पदैक्ये' इत्यनेनैव व्यभिचारवारणात्सामान्येडप्येकविशेषणं व्यर्थमिति चेत्, हारवत्यिहारत्वाद्युपस्थापक-चैतन्यवसत्ति न व्यभिचारसम्भवात् । एवं तु तत्र धर्मद्रव्येकसामान्योपस्थापकपदाभावात् दोष इत्यर्थः । श्लेषस्यापी-पीति । तत्रोभयत्र्येकसामान्याभावादित्यर्थः । नन्वैकपदं 'व्यर्थ' बिम्बप्रति-बिम्बभावे पदैक्यभावादेव व्यभिचारविरहात् । न तंहि सामान্যে एकत्वविशेषणं व्यर्थ विम्बप्रतिबिम्बभावे पदैक्यभावादेव व्यभिचारविरहात् । न च प्रत्येकमेकत्वमस्तीति प्रागेव समाहितमिति वाच्यम्, प्रत्येकार्थस्य हारादेधर्म-तापर्यास्थ्यधिकरणत्वात् । धर्मेतापर्यास्थ्यधिकरणश्रुतिसामान्येऽपस्थापकपदैक्येडनुगा-मित्वमित्यस्मद्विहितत्वात् ।

अलङ्कारकौस्तुभः

३५

कचिदिम्बप्रतिबिम्बभावेन धर्मोक्तिः । स च वस्तुतो भिन्नयोरपि सारूप्यादेकत्वाध्यवसानम् । यथा— 'उअ णिच्चलणिप्पन्बा मिसिणीपत्तम्भि रेहड् कलआ । णिम्मलमरगअभाअणपरिड्ढिआ सड्डुसुत्ति तव ॥'

अत्र हि बिसिनीपत्तमरकतभाजनयोरेकत्वेनाध्यवसानम् । कचिदर्थगम्योऽपि बिम्बप्रतिबिम्बभाव इति नव्या: । यथा— 'मलय इव भाति पाण्डुरवर्ण्मीक इवाधिष्ठरणी धृतराष्ट्र: ।'

अत्र हि चन्दनपाण्डवानां सर्पदुर्योधनादीनां च बिम्बप्रतिबिम्बभावो गम्यते । अयं चात्र विशेषः—उभयमध्ये प्रतिबिम्बसादृश्योपादाने उपमानेधर्महानिदोषः, तत्तत् तत्त्स्थानीयधर्मानुक्ते । बिम्बमात्रोपादाने तूपमानेधर्मोऽधिक्यं दोषः, उपमेये तत्त्स्थानीयधर्मानुक्तेरित्यग्रे स्कूटीभविष्यति । तस्मादृश्बप्रतिबिम्बभावापन्नयोर्द्वयोरेव शब्दत्वम्, द्वयोरेव वार्थित्वं विवक्षितम्, न त्वेकस्य शब्दत्वमन्यस्यार्थत्वमिति तत्वम् । कचिद्रूपसुप्रतिवस्तुभावेन । स च प्रतियोगिमभेदेनैकस्यैव धर्मस्य द्विरूपादानम् । स च शुद्धो न संभवत्येव, किं तु बिम्बप्रतिबिम्बभावे विशेषणतया विशेष्यतया वेति दीक्षिता: ।

तत्र विशेषणतया यथा— बिम्बभावे पदैक्योपादानदेव व्यभिचारविरहेऽपि संतानेत्यादिष्वेध धर्मेतापर्यायस्याधिकरणपुत्रपारिजातोभयवृत्तिपारिजातत्वोपपत्तिप्रकर्षसंतानपदैक्यसत्वेन तत् व्यभिचारः स्यादत: सामान्येऽप्येकत्वेति विशेषणम् ।

ततक्ष तस्य पुत्रत्वपारिजातत्वोभयसामान्योपस्थापकत्वात् 'पंचय निस्सलणिस्सप्पन्बा बिसिणीपत्ते राजते बलाका । निर्मलमरकतभाजनपरिस्थितता रक्खुसुत्तिरेव ॥' निस्सलनिर्सयमेत्ति नायकसंवुद्दिरेति केचित् । चलनमवयवक्रिया; स्पन्दनस्त्ववयवविक्रियेति भेद: ।

ततोनि:श्वलाचासौ निष्पन्ना चेति कर्मधारय इत्यन्वये । नि:श्वल: पर्वतस्तत्कृत् निष्पन्नदेवत्यपरे । रक्खुसुत्तिः शाक्त्रनिमित्तं शस्त्र्याकारकपात्रम् इति काव्यप्रदीप: ।

अत्रोपमेयवृत्तिधर्मस्य विम्बतादुपमानवृत्तेश प्रतिविम्बत्वेत्यालंकारिकसंप्रदाय: । द्विरूपादानमिति । पदमेदस्त्वात्र पौनरुक्त्यपरिहारार्थ: । यथापि उपमानोपमेयवृत्तिरेव सामान्यधर्मे वत्तिरेव सामान्यधर्मे न तूपमानादिवृत्तिरेव ।

इत्युच्यते, अयं च सामान्यधर्मवृत्तिरेव, न तूपमानादिवृत्तिरेव । तथापि संप्रदाय इत्युच्यते,

'दार्ङ्पवतमाश्लिष्टचन्द्रिकक्ष्वन्द्रमा इव । अलङ्करे स पर्यङ्कमड्ढसङ्क्रमितप्रिय: ॥' अत्र मैमोचन्द्रिकयोर्यिम्प्रतिबिम्बभाव: । आश्लिष्टाड्ढसङ्क्रमितपदाभ्यामेव धर्मो विशेषणतयोक्त: । विशेषयतया यथा— 'संघाराणियदसो दीसइ गआणसिम पडिवआअन्दो । रत्तदुज्जलन्तरिओ व णहणिहाओ णववहूए ॥' अत्र संघ्यारागरक्तदुकूलयोर्यिम्प्रतिबिम्बभाव: । उत्सर्गत: सादृश्याद्रूपकादपि सङ्कर इत्यलङ्कारशास्त्रविद: । उत्थगितान्तरितपदाभ्यामेक एव धर्मो विशेष्यतयोक्क: । संघ्यारागदुकूळयो: स्थगितान्तरितपदादर्थविशेषणीभूतत्वात् । यथा च— 'अज्जाइ णीलकच्छुअभरिदुअचारिअं विहाइ थणवड्ढम् । जलभरिअजलहरन्तरदरुमगं चन्दबिम्बं व ॥' इह नीलकच्छुकजलधरयोरिम्प्रतिबिम्बभाव: । उत्थगितपदाभ्यामेक एव धर्मो विशेष्यतया निर्दिष्ट: । अन्ये तु— 'विमलं वदनं तस्या निष्कलङ्कंमुगगाम्बुजं' इत्यादौ शुद्धोदपि वस्तुप्रतिवस्तुभाव: संभवति । न ह्ययं बिम्बप्रतिबिम्बभाव:, वैमल्यनिष्कलङ्कत्वयोभेदाभावात् । न च—सौन्दर्यादिनैवात्रो-

नुरोधेन धर्मत्वं तद्वच्छेदकसाधारणमेव प्राप्नम् । वस्तुतस्तु बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नो धर्म: काचिच्छुद्ध: काचिदोभयसाधारणधर्मान्तराविशिष्ट इति तस्यैव द्वैविध्यदर्शन तात्पर्येण् । 'संघ्यारागस्थगितो द्रस्यते गगने प्रतिपदाचन्द्र: । रक्तदुकूलान्तरित इव नखानि घ्याता नखकान्त्या' इति । नखानिघ्याता नखकान्त्या: ॥ नखानिघ्यातपदेमधुचन्द्रश्रियै कान्तिपक्षे तम्‍ । स्पष्टयोमिह— स्तनपट: । जलभरीअजलधरान्तरदरोद्रवं चन्द्रबिम्बमिव ॥' अत्र कच्छुकजलधरयोरिम्ब- स्वप्रतिबिम्बभाव: । कच्छुकाश्रे नीलत्वं शब्दोपात्तम् । जलधराश्रे तु जलभरीअतत्प्रकारगम्यं इति बिम्बप्रतिबिम्बभावविशेषणतया वस्तुप्रतिवस्तुभाव: । तद्विशेष्यतया तु मूल एव व्याख्यात इत्युपेक्ष्यते । उपमानादिवृत्तिस्थित्यमपि वस्तुप्रतिवस्तुभावस्थले कुरुत्चिदानयन्त: मतमाह—अन्ये त्वति । एवं च कविकदर्थमंग्रत्ति- त्वमपि पूर्वोक्तच्छेदस्थ्येव । परन्तु दीक्षितोक्तनियम एवं निष्प्रमाणक इत्पेषां विशेष: ।

अलङ्कारकौस्तुभः

पमासिद्ध्या न तस्य धर्मता—इति वाच्यम् । 'यान्ति सुहुः—' इत्यादावपि तदभावापत्तेः—इत्याहः । कोचिद्ध्वप्रतिबिम्बभूतयोरन्यतरविशेषणस्य शब्दत्वेऽन्यासार्थत्वमपि । यथा— 'शरकोण्डपुष्पगुण्डश्लेषस्थलेपामिधानि परिमितामरणा । माधवपरिणतपत्रा कतिपयकुसुमेव कुन्दलक्षता ॥' अत्र मालाविकलतयोरुपमायां गण्डपत्रयोरलङ्कारकुसुमानां च बिम्बप्रतिबिम्भभावः । तत् तत्र गण्डांशे पाण्डुत्वं शब्दोपालं विशेषणीभूतम्, पत्रांशे तु परिणतत्वगम्यं पाण्डुत्वम् । एवम्— 'सभा नलश्रीयमकैर्यमाचैर्नलं विनासीदृृतदिव्यरलैः । भामाङ्गणप्राङ्गणिके चतुर्भिरेवद्वयैश्चौर्निव पारिजाते ॥' अत्र स्वर्गेसभयो रुपमायां यमादीनां कल्पद्रुमादीनां च नलपारिजातयोगेश्र बिम्बप्रतिबिम्बभावः । तत्र च नलप्रतियोगिकाभाववत्त्वेन सभाकृतः । भामाङ्गणवृत्तित्वं च पारिजातस्य विशेषणं दत्तम् । तत्क्षण सम्भावृत्यभावप्रतियोगित्वं नलस्य, स्वर्गवृत्त्यभावप्रतियोगित्वं पारिजातस्यार्थेऽभ्यम् । एवं च स्वाधिकरणवृत्तिविजातीयशोभाविरहप्रयोजकत्वाभावकत्वमुभयोरवि-शेषणतया पर्यवस्यतीति संक्षेपः ।

कुतश्चिच्छेषेण यथा— 'उत्कण्टकाविलसदुज्ज्वलपत्रराजि- रामोद्भागनपरागतरातिगौरी । एवं च । 'मुक्ताभिः सलिलर्यासत्सुक्तिपेशी मुक्ताभिः कृतरचिसैकतं नदीनााम् । क्षीरोदकः परिकलङ्कार तुल्यं पयःकदम्बैर्विगलितहारचारुभिः स्तैः' इत्यादौ मुक्ताफलवहारचारुत्वधर्मयोरपि भेदाभावात्साक्षादेव वस्तुप्रतिवस्तुभावो दृष्टव्यः । शरकार्प्डेति । मालविकाभिमित्रनाटके मालविकामवेश्याभिमित्रस्योक्तिः । पाण्डुत्वं नायकविरहाद् । परिमितेति । विरहदैन्यलिलयेन बहूनामलङ्काराणामप्रहणात् । मा-धवो वसन्तः । परिणतेति । पाण्डुत्वाक्षेपः । अर्थेऽलभ्यामिति । नलाभावस्य सभायां प्रतीतौ सभावृत्यभावप्रतियोगितं नलस्य तुल्यवित्तिवेद्यम्, पारिजातस्य भामा-

रुद्रकुधस्तदारिंकामधियानले सा वासार्थितामधृत काचन केतकीव ॥

अत्रोत्कण्टकादीनि विशेषणानि दमयन्तीकेतक्यो: क्लिष्टानि । यथा वा ममं— 'वनविहारालंकरमया संगतपयोधरेभेदयत्सु । प्रणयिन्या धनसमयश्रियेव चेतः समुच्च्रूसिति ॥' कचिदुपचारेण यथा— 'अच्छीअ ता थइस्सं दोअ वि हथ्थेवि तम्मि दिस्सइ । अड्डं कम्बकुसुमं णव मउलिअं कहं णु दक्खिससम् ॥' इह मुकुलितत्वं पुष्पधर्मः; अड़णेशूपचरितः । कापि समासभेदेन यथा— 'विअसिअतमालणीअं पुणो पुणो चलतरङ्ककरपरिमह्हम् । फुड्ढेलावणसुरहिं उअहिगइन्दस्स दाणलेहं व ठिअम् ॥' अत्र विकसिततमालनीलत्वं फुड्ढेलावणसुरभितं व तृतीयासमासेन वेलायाम्र, 'उपमाननि सामान्यवचनै:' इत्युपमितसमासेन दानलेखायाम् । कचिद्वेषां द्व्योर्मिश्रणेन । तत्रानुगामित्वविम्बप्रतिबिम्बभावयोर्मिश्रणं ऋणश्रितत्वप्रतीतौ च मूर्त्तस्य युगपडुपायदेशनवसानव्याप्तारिजातस्य स्वर्गेवृत्त्यभावप्रतियो- गितामाक्षेपलभ्यमिलते भावः । घननेति । अतिस्वच्छछौ अरुणौ रक्तवर्णौ करौ हत्तौ यस्या: । पक्षे घनरा मेघा: तत् प्रविशन्त आहिणा अरुणसंवन्धिन: करा: किरणा यत्र । पयोघर: स्तनो मेघश् । 'पयोधरौ स्तननाब्दौ' इति शाश्वतः । आयाविशेषणे स- म्क्रेशो दितीये स्तन इति श्रुतः । उपचरणाति । स च सहश्रेलक्षणाति स्पष्ट- मेव । 'अक्षिणी तावत्स्यगाविष्यामि द्वाभ्यामपि हस्ताभ्यां तस्मिन्‌ष्टे । अर्ण कदम्ब- कुसुममिव मुकुलितं कथं नु छादयिष्यामि ॥' मानवल्या: सखीं प्रलुयक्ति । प्रियदर्शन- नत्यागप्रतीतिभींविप्रस्थावेवति भावः । उपचरित इति । तत्सदृशारोमाषाढवच्चनेनस्यैः । 'विकसिततमालनीलां पुनः पुनश्लतरङ्ककरपरिमृश्राम् । फुड्ढेलावणसुरभिपुदअधिगजनद्रसय दानलेखामिव स्थिताम्' सेधुकाग्ये वेलावर्णनम् । तरङ्काकार: करः, तरङ्ग एव कर इत्यत्रापि समासभेदो बोध्यः । तस्य साक्षाद्देलानन्वितत्वेन तु द्वयमेव विशेष्योद्भावि-

अलङ्कारकौस्तुभः

यथा— 'अह् गमिअ णिसासमअं गम्भीरत्तहिअअम्भि समुद्दे । रोसो राहवअअणं उप्पाओ चन्दमण्डलं व विलग्गो ॥' अत्र विलक्षणत्वमनुगतम् । राघववदनचन्द्रंणडलयोरिम्बप्रतिबिम्बभावः । अनुगामित्ववशेनुप्रतिबिम्बानुरोच्येथा— 'वैवस्ततो मनुरणोम माननीयो मनीषिणाम् । आसीनमहोभृतामाच्छः प्रणवच्छन्दःसामिव ॥' अत्र मनुप्रणवयोरुपमायां छन्दोमहोभृतां बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नानामा- द्वात्वं विशेषणतयोक्तम् । मनीषिमानत्वमुभयानुगतम् । अनुगामित्वश्लेषयोर्येथा— 'नाहूतापि पुरः पदं रचयति प्राप्योपकरणं हठा- त्प्रष्टा न प्रतिवक्ति कम्पमयते स्तम्भं समालम्बते । वैवर्ण्यं स्वरभङ्गमञ्चति तितं मन्दाक्षमनुत्तानना कष्टं भोः प्रतिमावतोऽप्यधिषरमं वाणी नवोदायते ॥' अत्र पृथक्यादावनुगामित्वम्, पदमित्यादौ श्लेषः । अनुगामित्वोपचारयोर्येथा मम— 'अतिसुकुमारः सौरभविशेषभरितोदतिरमणीयः । चुम्बति कपोलविम्बं युवेव कर्णावतंसोद्स्या: ॥' अत्र सुकुमारेत्यादनुगामि, 'चुम्बति कपोल-' इत्यवतेनै उपचारः । अनुगामित्त्वसमासभेदयोर्येथा— 'संकोहिज्जकमलसरौ संज्ञावअअम्भाधातकद्घमिअमहो । ठाणडिफिडओ ठव गओ रन्ति भमिऊण पडिपिअउत्तो दिअहो ॥' तम् ॥ 'अथ गमयित्ता निशासमयं गम्भीरत्वहंसस्थिते समुद्दे । रोहो राघववदनं डत्पा- तश्रन्द्रंणडलमिव विलमः ॥' सेतुबन्धाय समुद्रप्रायैर्नार्थे श्रीरामे स्थिते समुद्रे किमप्य- कृतवति इयमुक्तिः । राघववदनेति । प्रकृतत्वेन रोहस्यैवोपमेयत्वात्तेन चोपमानत्सै- वोपमानत्वादिति भावः । 'संक्षोभितकमलसरः' संध्यातपताम्रघातुर्दमितमुखः । स्थानश्रेष्ठ इव गजो रात्रि अ्रमित्ता प्रतिनिवृत्तो दिवसः ॥' सेतुकाव्ये प्रभातवर्णनम् ।

अत्र संध्यातपेति समासभेदः, संक्षोभितेत्याद्यनुगामि । बिम्बप्रतिबिम्बभववस्तुप्रतिवस्तुभावोयोर्यथा— 'इअ णिअमिअसुग्गीवो रामन्तेण पचलिओ पितामहतणओ । परिमहुमेरुसिहरो सूराभिमुहो रव पलअधूअप्पीओ ॥' अत्र रामसरूवोर्सस्पतिबिम्बभावापन्नयोरेक एवं धर्मो डन्ताभिमुखशब्दाभ्यां निर्दिष्टः, सुग्रीवमेरुशिखरयोर्यिम्बप्रतिबिम्बभाववश्र । श्लेषबिम्बप्रतिबिम्बभावोयोर्यथा मम— 'संप्रकाशितवलाहकवृन्दो व्यज्जयन्तसणिकभावमनेहा: । हेतुभावसुपलञ्मितसखो बोधिसत्त्व इव सत्वरमेति ॥' अत्र वर्षापक्षे क्षणिकभा विद्युत, तस्यान्वयो दीसति: । पक्षे क्षणिकभाव: पदार्थानां प्रतिक्षणविनाशित्वमिति श्लेष: । मेघसत्व्वयोर्यिम्बप्रतिबिम्बभाववश्र । उपचरितविम्बप्रतिबिम्बभावोयोर्यथा मम— 'नितान्तपारिळ्ठवतारतारके रसेन सा नर्तयति स्म लोचने । परिभ्रमद्भृङ्गभृङ्गसङ्गते निशावसाने नलिनीपत्तञ्जे ॥' अत्र तारकावृज्ज्ञानां नेत्रपद्ज्ञानां रसप्रभावत्यो(?)श्र बिम्बप्रतिबिम्बसमासभेदश्लेषोयोर्यथा— 'खुडिडपडिअसुअलं दड्ढुण पिअं व सिडिलिअवलअं णलिणिम् । मुहुअरिमहुरुल्लावं महुमअम्बं मुहुं व घेप्पिअ कमलम् ॥' अत्र मधुकरीमधुरोल्लापमिति समासभेदः, मधुमदाताम्रभमिति श्लेष: ।

संक्षोभितत्वं पूर्ववस्थावैलक्षण्यम् । तस्मा विकसतोर्न्नमदिततलाभ्याम् । संध्यातप एव ताम्रघातुरिवेति विनपक्षे । संध्यातपवत्ताम्रो रक्तो धातुगेरिकं सिन्दूरं चेति गजपक्षे । 'इति नियमितसुप्रीवो रामान्तेन प्रचालितः: पितामहतनयः । परिमुष्यमेरुशिखरः सूर्यो-मिमुख इव प्रथयभूयोत्पीड: ॥' पितामहตนयो जाम्बवान् । उत्पीड: समूर्ह: । जाम्बवद्रुमथ्योरुपमा । 'णिडतोस्पतितमुणालं द्रष्टा प्रियामिव शिथिलितवलयां नलिनीम् । मधुकरीमधुरोल्लार्पं मधुमदताम्रं मुखमिव गृहयते कमलम् ॥' सेतुकाव्ये शरदृणी-नीम् । मधुकरीमधुरोल्लार्पं मधुमदताम्रं मुखमिव गृहयते कमलम् ।

समासभेदबिम्बप्रतिबिम्बभावयोरैथातॄण

अत्र वनदवेत्यादौ समासभेदः, धवलधनदुघ्योर्बिम्बप्रतिबिम्बभावः ॥ वस्तुप्रतिवस्तुभावेरेषयोरैथातॄण मम— 'सुरसतरा हसितमुखी विभाति वरवार्णीनी नितराम् । उन्मीलितारविन्दा सरसीव विनिर्मितोत्कलिका ॥' अत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावापचयोरमुखरविन्दयोरेक एव धर्मो हसितोन्मी- लितपदाभ्यां विशेषणतया निर्दिष्टः; प्रथमाव्यविशेषणाद्दये च शेषः ॥ समासभेदोपचारयोरैथातॄण मम— 'मालतेयुकुलकोमलदनता मत्वाहींकुलकेराकला । जीवयत्यसमसायकमेषा कामिनी व जृम्भदागमलक्ष्मीः ॥' अत्र मालतीयेति समासभेदः; जीवयतीत्युपचारः ॥ समासभेदवस्तुप्रतिवस्तुभावयोरैथातॄण मम— 'घनप्रसवसंकुला स्थगितशर्वरीवह्लभा विराजति बलाहकागमनकालिकी बौषिर्यम् । परं विहितगोचरीभवनपुण्डरीकच्छटा तमालदलमेचकावयवसंनिवेशेव भूः ॥' अत्र घनप्रसवेत्यादौ समासभेदः; चन्द्रपुण्डरीकयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभाव- पत्रयोः स्थगितत्वं विहितगोचरीभवनत्वं चैकधर्म उक्तः ॥

नम् । समासभेदेशयोरैथातॄण

अत्रोत्तरार्धमेव प्रकृतोदाहरणम् । पूर्वार्धे मृणालवलययो- बिम्बप्रतिबिम्बभावस्त्यापि सव्वाद् ॥ 'वनदवसीमडणाक्को राजति विन्ध्यो घनेरेभलेहि । क्षीरोदमन्थनोच्छलितदुघसिक्त इव मधुमथनः ॥' [इति च्छाया ।] जीवयतीत्युपचार- वेति । घनानां मेघानां प्रसव उत्पत्तिः । पक्षे घनप्रसवो जलदम् । विहितमनिषिद्धम् । गोचरीभवनं प्रत्यक्षोपहितत्वं यस्यास्तद्व्री पुण्डरीकच्छटा यस्या इति बहुव्रीहिः

श्लेषोपचारयोथा—

'अस्थानगामिभिरलंकरणैरपेता भूय: पदस्वलितनिहुतिरप्रसक्ता । वाणीषु कापि कुकवेमधुपानमत्ता गेहानुपातबहुलैव विनिर्जगाम ॥' निर्गेमनस्य वाण्यामुपचार:, अन्यत्र श्लेष: ॥ कचित्स्वेषां मिश्रणेन । तत्र समासभेदानुगामित्वोपचाराणां यथा— 'मुहरधणविप्पइणं जलनिवहं भरिअणहं महीवि अइरमू । णिअसुहपज्जहह्थं अप्पाणं विणिग्गअं जसें व पिअन्तमू ॥' अत्र मुखरेत्यत्र समासभेद;, भूततन्मोमहीविरतरवसनुगामि, विनिर्गत-मिति यशास्युपचार: ।

अनुगामित्वोपचारश्लेषाणां यथा—

'उद्दामोत्तकलिकां विपाण्डुररुचं प्रारंभजृम्भां क्षणा-दायासं श्रसितोद्धमैरविरलैरातन्वतीमात्मन: । अद्योध्याचलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं पश्यन्कोपविपाण्डुरध्युति मुखं देव्या: करिष्याम्यहं ॥' अत्रोत्तकलिकेति श्लेष;, विपाण्डुरेत्यत्र आयासेत्यत्र चानुगामित्वम्, प्रारंभजृम्भामिति लतायासुपचार: ।

बहुव्रीहि: ।

अदृश्यपुण्डरीकेऽर्थ: ॥ 'मुखरघणविपक्रीणं जलनिवहं भूतसकलनभोमहीविरम् । नदीसुखपयस्यमाननात्मनो विनिर्गतं यथा इव पिसन्तमू ॥' सेतुकाव्ये समुद्रवर्णनम् । मुखरेतीति । मुखरैरंजित्रीधनेनेंध्रेष्ट्रुम्, पक्षे मुखरैर्बन्ध्यादिभिर्धनं बहुकत्वा वणितम् ॥ विनिर्गतमिति । निस्स्करणाद्यस्य मृतेमात्रधर्मेतया यशस्यसंभवात्प्रकाशणिकत्वादित्यर्थ: ॥ उद्दामेति । दोहद-दूात्पुष्पितां माध्यमिलां दृष्ट्वा रत्नावल्यां वस्त्राजस्योक्ति: । उद्दामा उद्धताश्च कलिका: कोरक: यस्यां ! पक्षे उद्दूमा अतिशायवती उत्तकलिका उत्तकण्ठा यस्या: ॥ कोपेति ।

अलंकारकौस्तुभः

उपचारसमासमेदश्लेषाणां यथा— 'सरए सरम्मि पहिआ जलाइ कन्दोइसुरहिगंधाइं । धवलच्छाइ सअहुआ पिअन्ति दइआण व मुहाइं ।।' अत्र पिबन्तीति मुखपक्षे उपचारः, नीलोत्पलसुरभीति समासमेदः, 'धवलाज्जति अवलाज्जति' इत्यर्थैकत्वात् 'धवलच्छाइ' इत्यत्र श्लेषः ।। अनुगामित्वविम्बप्रतिविम्बभावसमासमेदानां यथा मम— 'स्फुटनयनपङ्कजा सा स्वच्छसुकी मे मनः प्रसादयति । कुसुमाकरं शारदिव नवसमुदितशीतकिरणनिम्ना ।।' अत्र 'प्रसादयति' इत्यनुगामि, मुखचन्द्रयोःविम्बप्रतिविम्बभावः, 'स्फु-टनयन-' इति समासमेदः ।। अंतः परं मपवैतद्विषये श्लोकाः— अनुगामित्वसमासमेदश्लेषाणां यथा— ताराहृदयोत्करी समुदितचन्दचन्द्रार्धशोभिता । विकसितकैरवहासा ज्योत्स्नीव वधूर्जरं विधुनोति ।।' अत्र 'ज्वरं विधुनोति' इत्यनुगामि, 'तारा-' इत्यादौ 'विकसित-' इत्यादौ च समासमेदः । 'चन्द्र' इति श्लेषः ।। उपचारविम्बप्रतिविम्बभावसमासमेदानां यथा — 'विजृम्भमाणोऽतकोरकस्तन्नीं सरोजिनीं चुम्बति वासरे श्वरः । समुज्जसत्कुजुमपङ्कजलोहितो युवा नवीनां वरवर्णिनीमिव ।।' अत्र 'विजृम्भमाण-' इत्यत्र 'समुज्जसत्-' इत्यत्र च समासमेदः, सरोजिनीवर्णनस्यविम्बप्रतिविम्बभावः; 'चुम्बति' इति रसपक्षे उपचारः ।। देवोपरि गृहीतलतापक्षया राजपरिगृहीतायास्तस्या: प्रथममेव पुष्टितत्वात् ।। कन्दोइ नीलोत्पले देशी । 'शरदि सरसि पथिका जलानि नीलोत्पलसुरभिगन्धानि । धवलाच्छा-नि(क्षणि) सत्क्षणाः पिबन्ति दयितानामिव मुखानि ।।' [इति च्छाया ।] धवलानि श्वेतव-र्णानि च तान्यच्छानि प्रसन्नानि 'चेति धवलाच्छानि । पक्षे—धवलाक्षाणी धवलने-त्राणि । मुखपक्ष इति । मुखपात्रस्य द्वयद्रव्य एव संमवादितयैः ।। भेदान्तराणां

उपचारबिम्बप्रतिबिम्बभावश्लेषाणां यथा— 'रसभरसादृश्यवयः परिरम्भते केतकीं पवनः । कठिनिनतरकण्टकोत्करकष्कुषितां कामिनीमिव सकामः ॥' अत्र पवनपक्षे परिरम्भोपचारः, केतकीकामिन्योर्बिम्बप्रतिबिम्बभावः, रसकण्टकपदयोः श्लेषः ॥

अनुगामित्वबिम्बप्रतिबिम्बभावोपचाराणां यथा— 'मरुदृहीतामलमालतीकः सीमन्तयत्लेष तमालवल्लीम् । प्राणेश्वरो जीवलवलभाया: स्थ्थाकृतीं श्रेणिमिवालकानाम् ॥' अत्र 'गृहीता-' इत्यादिरनुगामी, तमालालकानां बिम्बप्रतिबिम्बभावः, मरुति सीमन्तकर्तृत्वोपचारः ॥

अनुगामित्वबिम्बप्रतिबिम्बभावसमासभेदानां यथा— 'तरलयति मानसं मे कुमुदमनोज्ञा स्थितश्रीस्ते । नाथं द्वीपवतीनां ज्योत्स्नैव मनोदचापभूः ॥' अत्र 'तरलयति' इत्यनुगामी, मानसससुद्रयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावः, 'कुमुदमनोज्ञा' इति समासभेदः ॥

वस्तुप्रतिवस्तुभावसमासभेदोपचाराणां यथा— 'कुटिलगता सरसीरुहसुकुमारकरा सुधांशुमुखी । वक्रतरजाकुचितिता सरिदिव सानन्द्रमवगाह्या ॥' अत्र गततरङ्गयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावापत्तयोः कुटिलवक्रतावाक््यामेकधर्म उत्क [इति वस्तुप्रतिवस्तुभावः], 'सरसीरुह-' इति समासभेदः; अवगाहनस्य कामिन्यामुपचारः ॥

वस्तुप्रतिवस्तुभावसमासभेदश्लेषाणां यथा— 'समीरनोद्वर्तितकिंचिद्दलं स्तनं दृढाना सुमृणालवाहका । गुलुच्छमस्यूच्युसितैकपल्ववा सरोजिनीवासि विसारिसौरभा ॥' अत्र — बिम्बप्रतिबिम्बभावापत्तयोः स्तनगुलुच्छयोः रक्तिच्छुसितेत्योश्च्युसितेतत्ये-

१. 'पतीनां' ख. २. क-पुस्तके नोपलभ्यते. ३. 'तनौपि सौरमम्‌' क.

अलङ्कारकौस्तुभः

कषर्मनिदेशैराद्रक्षुप्रतिवसुभावः, 'खुम्णणाल-' इति समासभेदः, 'सौरमा' इति श्रेषः ॥ वस्तुप्रतिवस्तुभावसमासभेदानुगामित्वानां यथा— 'दरसरितकोमलाधरतला मनागीक्षणद्वैकविषयीकृतद्विरदसुगन्धदन्ताग्रभूः । परिहृतवितपल्लवा किमपि दृश्यसत्कोरका लतेव हरति प्रिया किसलयाग्रहस्ता मनः ॥' अत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नानामधरपल्लवानां दन्तकुञ्चलानां च स्फुरितपैपरिफलने ईक्षणविषयीभवनदृश्यत्वे च पृथगुपात्ते [इति वस्तुप्रतिवस्तुभावः], हरणमनुगामि, 'किसलया-' इति समासभेदः ॥ वस्तुप्रतिवस्तुभावश्रेषानुगामित्वानां यथा— 'घनसारसारविशादां कण्टकितां सा तनुं धत्ते । पुष्पपालीव केतककण्टकैर्धूलिसातां मृदृद्रुम् ॥' अत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नयोर्धनसारधूल्योर्विशादसितत्वरूप एकधर्मः पृथगुक्त [इति वस्तुप्रतिवस्तुभावः], कण्टकतेति श्रेषः, मृदृद्रीमित्यनुगामि ॥ वस्तुप्रतिवस्तुभावानुगामित्वोपचाराणां यथा— 'मोहयति पिहितवदनो बालाया एष कुन्तलकलापः । प्रावृषि हवाम्बुवाहश्छन्ननिद्रौषधीन्झषस्तस्मै ॥' अत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नयोःकुन्तलकच्छनरूप एक एव धर्म उक्त इति वस्तुप्रतिवस्तुभावः, मोहयतीत्यनुगामी, बान्धवेत्युपचारः ॥ एवमन्ये प्रकाराः: स्वयमूह्या: सुलभादुपेक्षिता इति दिख् ॥ अयं चात्र विशेषः—धर्मस्यानुगामित्वे पदार्थेतरवच्छेदकप्रकारेणोप-स्थितौ सत्यां तदृपेणैवोपमानोपमेयोःसदृशोऽव । बिम्बप्रति-

स्वभावस्थले तु—'मरकतमभाजनराजतशुक्तिप्रतियोगिकसादृश्याश्र्रयो बला-काविसिनीसपत्नीवृत्ति:' इति बोधः । तदाधारतापनययोगेक्ष्व भजनपत्नियोरभेदे सति तदृत्तित्वेन धर्मेण तत्सादृश्याभावेन मरकतमाजनविसिनीसपत्नियोरभेद-द्वारोपेणैव पर्यवसानं तत्रिमित्तसादृश्यज्ञानं मानसमेव । न च—'शैत्येनैव तत्सादृश्यानिर्वाह:'-इति वाच्यं, तदा शीतशुक्कौ मरकतमाजनवृत्तित्व-विशेषणवैय्यर्थ्यांत्: तादृशशटकारतिरिकोपमानविशेषणोपादानस्य वैय्य- ध्यात् । एकधर्मितिसादृश्यापेक्षया बहुधर्माङ्गटितस्य तस्य चमत्काराति- शायजनकत्वाच्च । अत एव 'यान्या मुहुर्वैलितकंधरमणानं त- दुर्दृत्तवृन्तशार्तपतत्रनिमं वहन्या । दिग्वोधस्मृतौ च विशेषण च पक्ष्मलाक्ष्या गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्ष: ॥ इत्यादौ अपि वस्तुप्रतिवस्तुभावस्थले निर्वाहः । अन्यथा सौन्दर्येणव धर्मेण साम्यनिर्वहौ कंधरावृन्तयोरैक्यारोपेण साधारण्यानुपयोगात्ते: ॥ अयं च विशेष:—'उत्क्षातदधुममिव शैलम्' इत्यत्र शैलबद्रुमयोर्धर्मा- न्तरप्रयोज्यचमत्कारसादृश्यस्याप्रसिद्ध्योत्क्षातदधुमत्वस्य साधर्र्यप्रयोजक- त्वानुसंधानं विना न प्रतीतिपर्यवसानम् । 'यान्या मुहु:'- इत्यादौ तु कंधरावृन्तादीनामैक्यबोधाभावेऽपि सौन्दर्यादिना साधर्र्यधीपर्यवसानं भ- वतेव । परं तु कंधरावृन्तादीनामेदपुध्रे: साधर्र्यज्ञाने उत्कर्षकत्वमात्र-म्—इति ॥ एवं विप्रतिप्तिबिम्बभावस्थलेपि यत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावोपनयनधर्मेल्यति- रेकेण साहश्यम्रसिद्धं, तत्रापि बोंध्यम् ।

यथा— 'कोमलातपवालााभ्रसंध्याकालसहोदर: । कुड्मालेपनो भाति कषायवसनो यतिः ॥' इत्यादौ । नखत्र धर्मान्तरेण यतिसंध्याकालयो: साधर्र्यं प्रसिद्धं, अपि तु—अमेद्यध्वसायविषयीभूतकोमलातपकुड्मालादिधर्मेणैवति ॥

एवं श्लेषे डपि— 'नरासिंह महीपाल सर्वो डप्यरिगणस्तव । पारावारसमानत्वं दधाति स्वपदच्युतः ३' इत्यत्र वैरिसमुद्रस्यः स्वपदच्युतत्वधर्मनिमित्तक मेव साहस्यम् । एवमपचारे डपि— 'शतकोटिकठिनचित्तः सो डहं तस्या सुधैकमयमूर्तेः । येनाकारि विमित्रं स विकलहृदयो विविधवाच्यः ३' इत्यत्र काठिन्यस्य गृथिवीगुणत्वेन चित्त उपचार । दयाविरहवस्तात । ततश्च दयाविरहे काठिन्याभेदाध्यवसायेन कुलिशाचित्तयोः साहश्यप्रतीति;, अन्यानिमित्तकसादृश्यसाप्रसिद्धे । तस्मात्कथंचिदधर्मः साहश्यनिर्वाहकः, कश्चितु तदुत्कर्षकः—इति सिद्धम् । इदानोम्— 'उपमाया बुद्धेरेतते भेदा झेयाः समासतः । ये शेष लक्षणे नोक्ता संसाध्यास्ते डपि लोकतः ३' इति भरतवाक्यममिसंधाय तां विमजते— श्रौत्यार्थी सा द्विविधा वाक्ये हृत्तौ च तद्रिदते तद्वत् । 'चन्द्र इव सुधाकर' इत्यत्र शब्दबोधे तावत्केचिदाहुः—यद्यपि— यथेवादिशब्दानां तुल्यादिपदानां च साहश्यबोधकत्वविशेषाच्छौतार्थ्य- विभागानुपपत्तिः । न च —इवादिभिरुबयत्र धर्मसंवन्धः शक्त्या प्रत्या- यते, तुल्यादिभिस्तु धर्ममात्रम्, इति विशेषः—इति वाच्यम्, इवादो- वाक्यमाणां मूलानुरतदर्शना चैवाय भरतवाक्यं दर्शयति—उपमाया: श्रौतार्थत्वविभागस्य शब्दबोधनिवन्धनत्वात्पथमं बोधमेव विचारयितुमाह—चन्द्र इ- वेतित । यद्यपीयादिबोधकत्वाभावादित्यंता शङ्का । वोधकत्वाविशेषादिति । सादृश्यप्रत्ययस्योभयवापि सववादिवर्थः । वैश्यं शङ्कते—न वेति । उभयत्रेति । उपमानोपमेययोरित्यर्थः । वाक्यमाणरीला चन्द्र इव सुकमिलयत्र उभयत्र तत्संवन्ध- बोधोपपत्तेरित्यर्थः ॥ शक्त्योति । तादशोभयानतसादृश्यबोधकत्वसाम्येनैतर्थः । सर्वत्र धर्मेपदमत्न साहश्यपरम् ॥ धर्मेमात्र मिति । प्रतियोगितयोपमानो विशेषणत्वा-

9. 'पदानाम्'. 2. 'शब्दानाम्' इति भवेत्.

नामुपमानविरोधणात्वनियमेन तैरस्युपमान एव धर्मसंवन्धो बोधयितुं शक्यते, न तृपमेयेडपि । अन्यविशेषणस्यात्न संवन्धबोधकत्वभावात् । तथापि 'यथा चैत्रस्य धनम्' इत्यत्र चैत्रपदोत्तररषष्ठ्या चैत्रस्य स्वामित्वम्, धनस्य च स्वत्‍वं बोध्यते शब्दशक्तिस्वाभाव्यात्, तथात्रापी‍वपदेनोभयन्त्र तद्धोधनान्वयानुपपत्ति: । न चैवमपि कथमुपमानोपमेयोरभेदान्वय:—इति वाच्यम् । प्रकारीभूतविभक्त्यर्थसंवन्धस्यैव फलातुरोधान्नार्थियोभेदान्वय: । प्रकारीभूतनिपातार्थसंवन्धस्थापि हेतुत्वकल्पनात् । 'सदृशाचन्द्रद्रीयं मुखम्' इति शब्दबोध: 'चैत्रस्येदं धनम्' इत्यत्र 'स्वामिचैत्रीयं धनम्' इति-नापन्नमेव साध्र्यमित्यर्थ: ॥ तथा च वक्ष्यमाणरीत्या चन्द्र इवेतन्न सदृशाचन्द्रद्रीयं मुखमिति डमयन्त्र साध्र्यबोध: । चन्द्रेण तुल्यमितन्न तु चन्द्रसाद्र्यवन्मुखमिति सामान्यविशेषणत्वम्, किंतु उपमेय एवति वैस्म्यमिथ्यर्थ: ॥ नामार्थीयोभेदान्वयानुपपत्त्या साध्र्यसंवन्धेन चन्द्रस्य मुखेऽन्वयोदुपपन: । अत: कथं 'सदृशाच-न्द्रीयं मुखम्' इति बोध: स्वादृश्याभिप्रायवांनपरिहारति—इवादानामिति ॥ उपमानविशेषणत्वोक्ति । उपमाननिष्ठविशेष्यतานिरूपितविशेषणताशालीवार्थकल्वेनैत्यर्थ: ॥

न तत्र । डकारादौ ह्यर्थोऽभेदांशे जनितान्वयबोधस्तेन निराकूळ्यत् । अत: सदृशाचन्द्रदृशं मुखमिति न शब्दबोधसंभव:; तदेतदार्ह-—अन्यविशेषणस्येति । न च—इवार्थेसादृश्यं चन्द्र एवं-न्वय:, तस्य च साध्र्यसंवन्धेन मुखादावन्वय इति वाच्यम्, भेदसंवन्धेन नामार्थप्रकारकविशेष्यकबोधे भासताम्—इति वाच्यम्, भेदसंवन्धेन नामार्थप्रकारक-शब्दबुद्धित्त्वान्निश्चयं प्रति विशेष्यतासंवन्धेन विमक्तिजन्योपस्थिते: कारणत्वकल्पनात् । उपमेयस्य च नामार्थत्वेन विमक्तिजन्योपस्थितिविरहात् । अन्यथा 'नीलो घट:' इत्यादौ नीलघटयोरिमेदातिरेकसंवन्धेन विशिष्टशब्दुपपत्तौ 'नीलो घट:' इत्यादि—समाधत्ते—तथापीति ॥ कथमिति । नामार्योऽरमेदान्वय एव व्युत्पत्ते: ॥ 'नीलो घट:' इत्याद-वुक्तरीत्या कल्पनादिर्य: । प्रकारीभूतोति । नामार्थान्तरनिष्ठविशेष्यतनिरूपितविशेषणताशालीसर्थ: ॥ चैत्रस्य धनमित्यत्र हि विशिष्टे लक्षणावृत्तौ धर्मिणी लक्षणा, तसाश्रयतया चैत्रेऽन्वय:, चैत्रस्य च स्वामित्वसंबन्धेन धनेन्वय: । तत्र धननिष्ठविशेष्यतनिरूपितविशेषणताशालीचैत्ररूपनिमित्तनिष्ठविशेष्यतामिरूपित-विशेषणतास्वामित्वरूपविमक्त्यर्थोऽस्यास्तीति तेन संवन्धेन चैत्रस्यापि धनेऽन्वय: ॥ एवं चन्द्र इव मुखमित्न साध्र्यं इवार्थ:, तस्य प्रतियोगितासंवन्धेन चन्द्रेऽन्वय:, चन्द्रस्य च साध्र्यसंवन्धेन मुखे, मुखरुपनिमित्तनिष्ठविशेष्यतानिरूपितविशेषण-ताशालीचन्द्रूपनानिमित्तनिष्ठविशेष्यतामिरूपितविशेषणताशालीत्वं इवार्थेनिपातार्थसा

अलङ्कारकौस्तुभः । ४९ वते। अत एवं श्रोतीतवं साधर्र्यप्रतियोगितास्वस्योपमानत्वसैवपदेन बो- धनात्—इति । अत्र केचिदेवमाहुः—मीमांसकमतमतमभिसंधायैवात्र समाधानम् । तथ्याहि—चन्द्रप्रतियोगिकसाधर्म्यमिवपदार्थे ‘घटो न’ इत्यत्र घटप्रतियोगिकाभावस्य नञर्थेतावत् । नञ—साधर्म्यमेवात्रैकादेरर्थः—इति वाच्यम्, ‘चन्द्रस्य साधर्म्यम्’ इत्यादिवत ‘चन्द्रस्येव मुकुलम्’ इत्यादेरप्यपत्तेः । एवपदस्य साधर्म्यमात्रवाचकतया ततः षष्ठचर्थसंबन्ध्यालामेन तदोधार्थे षष्ठीप्रयोग- द्रश्यस्सोस्तीति तेन संबन्ध्येन चन्द्रस्य मुकुलेऽन्वयः इति प्रघटका्येः । ततक्ष प्रकारीभूतविभक्त्यर्थनिपातार्थोऽनतरसंबन्ध्येन नामार्थप्रकारकशाब्दबुद्धित्सावच्छिन्नं प्रति विशेष्यतासंबन्धेन नामजन्योपस्थिते: कारणतयैव कल्प्यते । न च निपातार्थ- स्यापि कार्यतावच्छेदकसंबन्ध्यनुप्रवेशो गौरवमिति वाच्यम् । प्रामाणिकस्य तस्यादो- वत्वात् । प्रकारीभूतविभक्त्यर्थस्य तैयाेवीजंभूतस्यानुभवस्या प्रकारीभूतनिपातार्थे- डप्यविशिष्टत्वात् । बोधनादितोती । इवार्थसाधर्र्यस्य प्रतियोगित्वेन चन्द्रान्वये साधर्म्यप्रतियोगिचन्वनीयसाधर्म्यमिति बोधोयादितरस्यः । तदेव प्रतियोगित्वस्य सं- सर्ग्येन बोधः, साधर्म्यस्य च चन्द्रादान्वयः, साधर्म्यप्रतियोगिताया: शाब्दबोधयत्वा- च्छैतत्वम् । चन्द्रेण तुल्यमिवादौ‘नु साधर्म्यप्रतियोगितायाश्चन्द्रादानवन्वयमिल्येव तत्न बोधाद् । तुल्यत्वस्य नामार्थेतया तत्र प्रतियोगित्वेन तस्य चन्द्रान्वयानुपपत्तेः । अतस्तत्न साधर्म्यप्रतियोगितोपमानत्वस्य न शाब्दबुद्धौ भासते, किंतंर्यानुसतदुतरमानसज्ञान एवेति तन्मतरहस्यम् । सम्प्रति मतान्तरम्—आह—अत्र केचिदिति । अत्र श्रोतार्यस्त्वमविगारूपे विषये । केचिन्नमहे- श्वारादयः । एवमन्या तद्विवेकमहुरीषर्ये: । मीमांसकेति । घटमानयेग्यादि पदान्यमितरपदार्थोनिवतसार्थबोधकत्वमिति तत्सिद्धान्तः । अत्र तु निपातस्थल एव- निवताभिधानं न तु तुल्यादिपदेऽप्यस्यं तदनुसारः । तुल्यादिस्थले तदन्वयुपगमस्य व्यवस्थामात्रात् । अन्यथा ‘एवमादिप्रयोगे श्रोती तुल्यादिप्रयोगे स्वार्थी’ इति ‘व्यवस्थाद- नुपत्तेः । चन्द्रु स्त्येवेति । साधर्म्यपदजन्यसादृश्योपस्यितौ नामार्थस्योपमानत्वस्य तथा प्रतियोगित्वार्थकष्ठापेक्षा नामार्थयोः साक्षाद्रेदान्वयानुपपत्तेः न तथा इवार्थेसादृश्येऽपि नामार्थत्वाविदोष्याडुपमानस्य प्रतियोगित्वबोधार्थे षष्ठी स्यादेवेति भावः । ननु भेदसंर्गकनायार्थप्रकारकशाब्दबुद्धित्सावच्छिन्नं प्रति विभक्तिजन्योपस्थितेरिव

९. ‘कार्यतावच्छेदकत्वे’.

स्यावश्यकत्वात् : असद्र्रतीयां तु साहसयप्रतियोगिताया इव दीपद्रवाच्यतया षष्ठच्यनपेक्ष्णात् । नच—अव्ययस्थले विलक्षणयुक्तपत्तिबलात् षष्ठी —इति वाच्यम्, तथासति तस्यैव गौरवस्यापत्तेः । अतोडव्ययस्थले डन्वभावमात्रपरत्वेन प्रतियोगितांशस्य संसर्गमर्यादया भानसंभवात् । न च—‘घटस्य न’ इति षष्ठच्यापत्तिः; ‘नञ्पदजन्याभावोपस्थितौ प्रतियोगितांश्य संसर्गतैव भानम्, अभावपदजन्यायाां तु प्रकारतैव’ इति नियमानुपगमात् । न च गौरवम्, त्वयापि ‘घटो न’ इत्यत्र पटाभाववारणाय तदपेक्ष्य ‘अभावात्रं नञर्थः; प्रतियोगितंव संसर्गतया भासते’ इत्यस्यैव युक्तत्वात् । ‘घटपदसैव घटप्रतियोगिकाभावपरत्वं नञ्पदं तात्पर्यग्राहकम्’ निपातजन्योपस्थितेरपि विशेष्यतासंबन्धेन कारणत्वं कल्प्यते । एवं च ‘चन्द्रस्य साधारण्यम्’ इत्रे न साधारण्यस्य निपातजन्योपस्थितत्वभावं न तत्र प्रतियोगितंवेन चन्द्रस्यैवान्यथानुपपत्तेरिति वाच्यम् । निपातातिरिक्तनामाैर्थप्रकारकशाब्दबुद्धावचैव तथात्वात् । भेदसंबन्धेन नामार्थप्रकारकशाब्दबुद्धौ च विशेष्यतया प्रयोजजन्योपस्थितेः वैयाद् । भेदसंबन्धेन नामार्थप्रकारकशाब्दबुद्धावचैव निपातजन्योपस्थितेरपि कारणत्वकल्पनात् मुख्यादेः प्रयोजन्योपस्थितिविरहात् । निपातजन्योपस्थितेरपि चन्द्रस्य प्रतियोगितंवेन साधारण्यान्वयवत्त्वाद्‌रयसाधार्यतंवेन मुख्यादावेन्वयात्‌ । ननु ‘नञ्चिति’ । वस्तुतस्तु निपातजन्योपस्थितौ हेतुत्वकल्पनादिरूपसर्गः । नियमोऽत्र । तथा च प्रतियोगिनिष्टप्रकारतानिरूपिताभावप्रतियोगितंवविशिष्टविशेष्यताभिन्नप्रकारतानिरूपितभावविशेष्यककज्ञातंव चाभावपदसाक्षिज्ञानस कार्यातांवच्छेदकं कल्पते । अत एव सिथैरप्युल्लम्—से एवं यो भावकादशादिपदे नान्यथेति काचित्प्रकारतया सवेंन्र्यभानात् । अतः पंक्तो नैवेदं न पत्त्रे, ‘पटस्यांभाव इत्यादौ’ तु षष्ठीति मावः । ‘समभिव्याहारस्य तात्पर्यग्राहकत्वकल्पनं गौरवविशेषाभावाद्दिनिगमकाभावसाह—भवतेति ।’

इत्यस्यापि सुवचत्वाच्च । अन्विताभावबोधमपेक्ष्याभावप्रकारकबोधस्यैव नोपदज्ञानकार्येतावच्छेदकत्वात् । एवं च प्रतियोगितांशस्य संसर्गतया भानसंभवे न तत्र नञादे: शक्तिः, अन्यलभ्यत्वात् । नच—‘घटोऽभाव:' इत्यत्रापि तथैव भानसंभवे षष्ठीचपेक्षा न स्यात्—इति वाच्यम्, समानाधिकरणनामार्थयोर्मेदान्वयसैवाकाङ्क्षितत्वेन तत्र घटस्य प्रतियोगित्वेनाभावान्वयासंभवात् । अन्यथाभावपक्ष्यापि घटप्रतियोगिकाभावाचकत्वस्भवेन त्वापि तत्र षष्ठीप्रयोगस्य दुःसमाधानत्वात् । नच—निपातस्यैवान्विताभिधानम्—इति वाच्यम् । त्वयान्विताभिधाननियामकत्वं यस्य वक्तव्यस्, तसैव मया षष्ठीप्रयोगनियामकतया वाच्यत्वात् । ‘तद्‌‍तो:' इति न्यायात् । तस्मात्—‘चन्द्र इव' इत्यादौ प्रतियोगित्वस्य संसर्गतया बोधात्तन्नाम षष्ठी, 'चन्द्रस्य साहस्यम्' इत्यत्र तु संसर्गतया तद्‌‍ज्ञानसंभवात्‌षष्ठी—इत्यस्य सुस्थतया न चन्द्रप्रतियोगिकसाहस्ये इवादे:, न वा घटप्रतियोगिकाभावे नञादे: शक्तिः—इति सिद्धम् । तस्मात्—निपातिरिक्तनामार्थेर्मेदान्वयबोध एव प्रकारीभूतविशिष्टार्थोपस्थितेस्तत्‍त्र—इति नैैयायिका: ।

केचित्तु—इवस्थले तथाबोधसंभवेऽपि 'यथा चन्द्रस्तथा मुखम्' इत्यादौ न तदुपपत्तिः। तत्र 'यादृशधर्मेऽंशचन्द्रः', 'तादृशधर्मवन्मुखम्' इत्युपमानोघमेयोमयविशेष्यकबोधात्। तेन 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यत्राप्युभयविशेष्यक एव बोधः। अत एव 'हंसीव धवलश्रनुः' इति दृष्टोपमा तत्रापि यादृशभावविशेषवती हंसी तादृशभावविशेषवांश्चन्द्रः। इति नेहः पंक्तिकृदवलप्रस्यों हंस्यामन्वयासंभवात्। अत एव श्रौतीत्वम्। द्व्योरेकविभक्तिकत्वेनोमयत्र साधारणधर्मसंश्रयणस्य शब्दत्वात्। 'चन्द्रेण तुल्यं मुखं मनोज्ञम्' इत्यादौ तु विभक्तिमेदाद्वा तथा 'पद्मं मुखं च मनोज्ञम्' इत्यादौ तु विभक्तिकिसाम्येऽप्युपमानोपमेयभावस्य प्रसिद्धिबलादेव लाभः——इत्यर्थस्त्व——इत्याहुः। तत्र। 'चन्द्र इव मुखं रमणीयम्' इत्यत्राप्युपमया दृष्टत्वप्रसक्ता-व्। तत्राप्युपमानोपमेयोभयालिङ्गतया मनोज्ञत्वस्य मुखान्वितस्य चन्द्र-डन्वयासंभवात्।

यिका इति। तथा च उक्तहेतुहेतुमद्रवोःसानन्तरं नञ्वादिश्रोमणावमिहितम्— 'अत एव इवाथान्वयबोधे न श्लेष्ठथायापेक्षेति। संप्रति—'यत्रोपमान उपमेये च साधारणधर्मसंवन्ध्यः शब्दबोध एव भासते, तत्र श्रौती, अन्यत्रार्थी' इति चक्रवर्तिमतमाह—केचित्त्वति। तथा बोधेति। उपमानप्रकारकोपमेयविशेष्यककलस्यर्थः। ननु यथा चन्द्र इवस्त्र प्रकारार्थकत्वाल्प्रत्ययवशात्तुल्यचन्द्राभ्यां वाक्यमेदावगमाच्च— कीदृक् इत्यतस्तदवार्यकलनाम—अत पवैति। अन्यथा तु हंसिसदृशशश्वान्त्रो धवल इति बोधे वाघकामवाचिकिमेदस्य दोषत्वानुपपत्तिरिल्यर्थः। प्रकृतमाह—अत पवैति। उभयविशेष्यकबोधस्योपमादेवेल्यर्थः। विमक्तिमेदादिति। नामार्थयोर्मेदबोधे मिन्नविभक्त्यनवच्छेदत्व तत्तत्प्रवादिति भावः। पद्मं चक्षनन्तरं तुल्यमिति शेषः, तद्द्विनिर्देशस्य यथोक्तवाक्यस्य दीपकालकार एव विश्रामात्। मुखान्वितस्येति। सामान्यलिङ्गत्वादित्यर्थः। अन्वयासंभवादिति। विशेष्यस्य चन्द्रस्य पुंल्लिङ्गत्वात्।

अनियतलिङ्गवचनकानार्थप्रकारकतदात्म्यसंर्गकशब्दबोधे समानलिङ्गवचनावृद्र्धनामजन्योपस्थितेहेतुकल्पनादिति भावः। नियतलिङ्गवचनात्तद्रूपे डपि अभेदान्वयदर्शानात् अनियतेति। अत एव शब्ददण्डे मणिकारैरुक्तम्—'मिन्नविभक्तियोरपि समानाधिकरण्येन विशेषणविशेष्यभावाभावात् अजहलिङ्गे तु लिङ्गनियतादुशासनात् तथा' इति। 'नपुंसकमनपुंसकेनैकवचचास्यास्त्यतरस्याम्' इति पाणिनीयसूत्रं नपुंसकस्य नपुंसकेन सह द्वन्द्वे नपुंसकमेव शिष्यते, इतस्तस्म तु लोपः,

यत्रु—तत्र 'रमणीयं च रमणीयश्व' इति द्वन्द्वे 'नपुंसकमनपुंसकेन' इत्येकशेषे एकवद्भावे च पुंलिङ्गरमणीयपदस्य चन्द्रे, नपुंसकस्य मुलेऽन्वयात् दोषः—इति । तत्रुच्छम् । 'कवलयमिव श्यामः कुटाक्षः' 'ध्वान्तमिव केशो नीलः' इत्यादौ दुष्टोपमात्वमसकृत् तथापि दूर्वारत्वात् । न च—तत्र दुष्टत्वमेव—इति वाच्यम्, मानानुबादात् । 'छः पुंसुपकयोः प्रश्नेषु' इति वामनोक्तेरुभयत्र साम्यात् । 'प्राणा इव प्रियोड्यं मे' 'विद्या धनमि—वार्जिता' इत्यादिपे दण्डिनोदाहेणाजीकरतस्य दुष्टत्वमसकृच्च ।

अत्रेदं तत्वम्—तादृशत्वे सति तद्वर्त्तर्मवत्त्वं हि सादृश्यम् । तत्र तादृश्वृत्तित्वे तद्वृत्तित्वमात्रमिवार्थः । तद्वतेनत्र वृत्तित्वस्य, धर्मवत्त्वामि—स्यात्राधिकरणत्वस्य च निवेशापेक्षयोभयवृत्तित्वानिवेशनस्यैव युक्तत्वात् । त—विकल्पेनैकवद्भावो भवतीति तस्यार्थः । तथा च रमणीयमिसत्नोकरीलौ एकशेषेण पुंलिङ्गरमणीयपदस्यापि संग्रहार्थसैव चन्द्रेऽन्वय इति न दोषः । इत्थंमाश्रयः । कुव—लयमिवेति । पुंल्लिङ्गोपमेयचन्द्रबिम्बान्तरस्थले साधारण्यधर्मस्याप्येम्यसम्बन्धोलिकृत्स्व—नियमेन तत्राप्युक्करीलौ एकशेषाश्रयणेऽप्येकवद्भावे तत्रापि नपुंसकस्यैवाश्रयणापत्ते—स्त्रैकरोषस्य स्वीकर्त्तव्यतादिलक्ष्यः । एवं सर्वत्राप्यदुष्टत्वप्रसक्तात् प्राय—शब्दविरोधाच्चादुष्टत्वेनैव स्यादमेव स्थाल्माह—प्राणा इवेत्वेति । इदं वचन—भेदसोदाहरणम् । विधाधनमिति तु लिख्यभेदस्यैति द्रष्टव्यम् । प्रकारान्तरेण श्रौतार्थ—स्वविभागं व्यवस्थापयिष्यन्नप्रथमं नैयािकावाभिमतसदृशे विशिष्टशाब्दिकपक्षस्माभ्रिय—विचारयितुमुपन्यासति—अत्रेदमिति । तदृश्वृत्तित्व इति । भवति च शशं चन्द्रभिन्नं चन्द्र—गताह्वादिकलाविधमेवेति भावः । वश्यमाणयुक्तिकबलादाह—तत्रेति । धर्मे एव—वार्थः, न तु तद्वृत्तवमपीष्यर्थः । यद्यपि तद्वृत्तवमपि धर्मे एव, तथापि बोद्धे वैषम्यमस्त्येवेति भावः । नन्वे तादृशत्वञ्च धर्मेऽपि समन्वेति, न तुप्रेयेन तथा च चन्द्र इव चन्द्र इ—त्युपमा स्यात्, तथापि रमणीयत्वादिगमेऽप्युपमानभिन्नत्वादिलक्षितं है—तदृश्वृत्तित्वेति । ततश्च धर्मे न तदृश्वित्तं विशेषणम्, किं तु तादृश्वृत्तित्वमेवेति भावः । न चैवमपि । तद्रोषतादृश्यं तादृशमुखादिवृत्तित्वस्यापि धर्मे सत्त्वादेति वाच्यम्, तादृश—त्रपदेन उपमानतावच्छेदकावच्छिन्नशप्रतियोगिताकभेदवदुपमेयस्य विवक्षणात् । यु—क्तवादिति । एकत्राधेयत्वस्य परत्राधारत्वस्य च निवेशापेक्षया उभयत्राध्येयत्व—निवेशशैवोदितत्वादित्यर्थः । यद्यप्याधारल्वाध्येयत्वयोर्द्वैयोरपि समवेतत्वादिसक्खण्डप—दार्थवृत्तितरिफृक्तपदार्थीत्थे वा शरीरसाम्यमेवेत्येकत्र वृत्तित्वस्यापत्राधारत्वस्य च नि—वेशो उभयत्राप्याधेयत्वादित्येकत्र वृत्तित्वस्यापत्राधारत्वस्य च निवेशे उभयत्राप्याधेयल्वं वावतरति तथाप्येकत्र

दृशिदृश्यत्वानिवेशास्तृभयत्र समानः। न च—तद्दृशिदृश्यत्वस्य तत्प्रतियोगिकान्योऽभावाधिकरणवृत्तित्वेन निवेशे तद्वाप्यधिकरणत्वनिवेशः—इति वाच्यम्, तद्दृशितत्वे सतीति भेदानिरुपिताधिकरणत्वस्यापि विशेषणसाम्यात्। न च—तद्दृशिदृश्यत्वे सतीत्यत्र तदन्योन्याभावधर्मयोः सामानाधिकरण्यं संबंधः, तच्च विशेषणतासमवायादिधर्मितम्, तेन भेद एव धर्मे प्रकटः, त्व तुच्छसंबंधघटितसामानाधिकरण्यरसेव प्रकटतया तत्रैव त्रिवेशः; परं च वृत्तित्वस्य स्वरूपात्मकसंबंधेन वृत्तित्वेऽपि वैशिष्ट्यमिति महदौरवम्—इति वाच्यम्, त्वापि धर्मे तद्वृत्तित्वविरेषणस्य सत्त्वेन तत् समवायादिनिवेशेऽप्याधवानकाशात्। न च—मन्यते संसर्गीभूतसामानाधिकरण्यघटितकत्वेन विशेषणताविशेषसमवायाद्योः तद्वृत्तित्वेत्यत्र त्व (१) समवायादे: निवेशः, त्व तु प्रकारीभूतसामानाधिकरण्यघटितकत्वेन विशेषणताविशेषसमवायाद्योर्वृत्तित्वे च स्वरूपस्य निवेशः;, इति गौरवम्—इति दिति भावः।

वृत्तित्वविपयताकल्पने परत्रापि तत्कल्पने लाघवमित्याशयः। अत एवाधिकरणत्वांशस्य भित्रलक्षण त्व्यापि निवेशात्। तस्यापि विषयता कृपैवेल्याशङ्कते—न चेति। निवेशमात्रेण साम्यमाह—भेदानिरुपितेति। तदधिकरणत्वनिवेशसाम्येऽपि तदुत्तरं वृत्ति—त्वनिवेशेऽस्तु इत्याशङ्कते—अधुना भेदसैव धर्मविशेषणत्वमुख्यते इति विशेषः इति। सामान्याधिकरणण्यमिति। अधुना भेदसैव धर्मविशेषण चन्द्रभेदवति मुखे समवायेन, रूपविशेषात्मककरणीयत्वादे: सत्त्वात् तद्भयघटितसामानाधिकरण्येन भेदस्य धर्मे प्रकटत्वम्। समवायेतिति। प्रकृताभिप्राये—ण। अन्यत्र यथासंभवं च संबंधो ग्राहः।। यत्किंचिद्विशेषणतासमवायाभ्यां भयेय्यर्थः। प्रकारतयेति। तद्दृशिदृश्यत्वलसैव वृत्तित्वे वैशिष्ट्याध्युपगमात्। तस्य च भेदसामानाधिकरण्य एव पर्यवसानात्। तस्य प्रकारत्वे च भानम्। संसर्गता तु तत् स्वरूपस्येति स्वरूपसंबंधनिवेशोऽधिक इति भावः। सामानाधिकरण्यस्य संसर्गेत्वस्वीकारे हि तद्दृशिस्थितत्वं नापेक्षितं, न हि संसर्गस्यापि संसर्गं विशिष्टबुद्धिरवगाहते, 'दृशिदृश्य पु—रुष:' इत्यादौ संसर्गीभूतसंबंधसंयोगस्य समवायात्मकसंसर्गान्तरेखात्। अन्यस्थाजनवस्थां—दिति भावः। वृत्तित्वनिवेशसामात्रस्य तवापि सत्वादन्यमिति समाधानाभासमाह—तच्चापीति। पक्षान्तरवादी गौरवसरूपमाह—न च मदीति।। मूलयुक्तिमाह—

वाच्यम् । धर्मवत्तेल्यत्रापि समवायसंर्गेतायास्त्वन्मते सत्त्वात् । न च धर्मर्मेसोपमेयवैशिष्ट्ये समवायादिकं संबन्धस्त्वयापि वाच्य एव—इति वाच्यम्, इवार्थ एव लाघवगौरवयोर्विचार्यत्वात् । किं च—तद्वृत्तिवृत्तिलवे सति तदृत्तितिधर्मेर्वपदस्य शक्तिकल्पने—चन्द्रनिष्ठप्रकारतानिरूपितप्रतियोगितानिवोधवत्तेति । स्वापीति । इवार्थेधर्मेस्य समवायादिना उपमेयान्वयस्य वाच्यत्वादिल्यर्थः । बोधस्वरूपकथनेन बोधविषयपदार्थस्वरूपं स्पष्टयितुमाह—किं चेति । प्रसिद्धाहरणमादाय बोधमाह—चन्द्रेति । चन्द्रभेदाधिकरणवृत्तित्वम्, आाश्रयत्वस्योक्रप्रश्नार्थत्वात् । तच्च चन्द्रश्रित्योपाधि यमानाधिकरणयेन विशेषणम् । अस्ति हि धर्मे ननन्द्रभित्तिवृत्तित्वं चन्द्रश्रितत्वं चेति स्वरूपेनेधेन तयोः सामानाधिकरण्यम्, अतद्ष सामानाधिकरण्यस्य स्वरूपेनेति, ततश्च चन्द्रभित्तिवृत्तिनिष्ठप्रकारतायां स्वरूपसैव संसर्गतोल्लेखः । एतादृशबोधस्यायमाकारो दृश्यतेः । तथाहि तत्र चन्द्रः प्रतियोगितासंबन्धेन भेदे विशेषणं, भेदकश्च । अभावीयविशेषणताविशेष्यसंबन्धेनाधिकरणे, तच्च इत्तित्त्वे, इत्यादि। तत्रोतत्रतत्र प्रकारतापदसुत्तरपदार्थेनिष्ठविशेष्यतां—रूपकतयोक्तं । पूर्वपदार्थनिष्ठप्रकारतापेक्षया तस्यां विशेष्यतात्मकपि बोध्यम् वृत्तित्वप्रकारतानिरूपितेल्यस्य द्वितीये वृत्तित्वानिष्ठप्रकारतायास्तद्रव्यः । उत्करीत्या तत्र स्वरूपे संसर्गतया निवेशितम् । यदापि ननन्द्रश्रितित्वभित्तित्रे चन्द्रनिष्ठप्रकारतानिरूपित-स्वरूपे संसर्गतया । न हि आधेयत्वमपि समवायेन वृत्तिमत् । अतद्ष कथं तत्र समवायस्य संसर्गतया निवेशः । तथापि प्रकृते चन्द्रश्रित्यरूपविशेषात्मकर्मणीयत्वादिरूपधर्मे निष्ठं ग्राह्यम् । वृत्तित्वं च स्वरूपसंबन्ध्यविशेषात्मकमिति रमणीयत्वादिरूपमेव । तस्य च चन्द्रे समवाय एवम्भप्रपायेण समवायस्य संसर्गातविधानं न विरुन्दम् । नन्वत्र चन्द्रस्य शुक्तित्संबन्धेन धर्मेण्डन्वय इत्येवमुच्यम् । चन्द्रस्य रमणीयत्वात्म-क्रत्वित्ये तस्य न रमणीयत्वे प्रकारतायां रमणीयत्ववद्र्मणीयत्वमिति बोधापत्तेः रमणीयत्वे समवायेन चन्द्रस्य प्रकारतायां यत्समवायारूपं वैशिष्ट्यं तत्प्रतियोगित्वानिरूपितयोगित्वानुरोधित्वाद्यो रमणीयत्वस्य चन्द्रे प्रकारत्वम्, चन्द्रस्य विशेष्यत्वं च स्यादिति चेत् । नैवम् । अखण्डशक्तिपक्षे वृत्तित्वस्य पदार्थताया आावश्यकतया संसर्गात्वापि संसर्गतां वाच्या, अत एवाधीकरणादिनिष्ठप्रकारानिरूपितायां वृत्ति-त्वनिष्ठविशेष्यतायां स्वरूपमेव संसर्गलेन निवेशितम् । द्वितीयपक्षीयं बोधमादाय—चन्द्रनिष्ठेति । अत्र सामानाधिकरण्येन धर्मे भेदो विशेषणं । तच्च विशेषणताविशेष-षेण स्वाधीकरणे समवायेन वृत्तित्वं ततो भेदस्य अमोंपरि प्रकारतायां विशेषणताविशेषे

षष्टसांसर्गिकविषयतानिरूपितभेदनििष्ठविशेष्यताख्यमकारतानिरूपितविशेषणताविशेषणनिष्ठसांसर्गिकविषयतानिरूपिताधीकरणनिष्ठसांर्गिकविषयतानिरूपिताधीकरणनिष्ठविशेष्यताख्यमकारतानिरूपिता या स्वरूपनिष्ठसांसर्गिकविषयतानिरूपिता चन्द्रनिष्ठप्रकारतानिरूपितपितसमवायादिनिष्ठसांसर्गिकविध्यतया निरूपिततत्त्रत्वनिष्ठविशेष्यताख्यमकारतानिरूपितस्वरूपनिष्ठसांसर्गिकविषयतानिरूपितधर्मे निष्ठविशेष्यताशालिज्ञात्वम् इव पद शक्तिज्ञानस्य कार्येतावच्छेदकं कल्प्यम्‌, तद्धिर्वत्ते सति तद्र्तदधर्मवत्त्वे शक्तिकल्पनेऽपि—चन्द्रनिष्ठप्रकारतानिरूपितप्रतियोगितावनिष्ठसांर्गिकविषयतानिरूपितभेदनििष्ठविशेष्यताख्यमकारतानिरूपिता या विशेषणताविशेषणनिष्ठसांसर्गिकविषयतानिरूपिताधीकरणनिष्ठसांसर्गिकविषयतानिरूपितसमवायनिष्ठसांसर्गिकविषयतानिरूपिततत्त्रत्वनिष्ठसांसर्गिकविषयतादृत्तित्त्वनिरूपितधर्मे निष्ठविशेष्यताख्यमकारतानिरूपिततादृशपदार्थवृत्तित्वाज्ञानं तद्विषयककल्पनं वा, धर्मवत्त्वञ्च धर्मवदितरादृकित्त्वादिघटिततद्धर्मवत्त्वज्ञानं तद्विषयकशक्तिज्ञानविषयत्वञ्च आधिकं कल्पनीयम्‌। मन्ते तु धर्मसैव विशेष्यतया तत् धर्मवत्त्व स्वरूपे णैव प्रकारतावच्छेदकानां ज्ञानविषयत्वकल्पनमिति लाभवम्‌। किं च—

आधिकरणसमवायवृत्तित्वानां चत्वर्णि सांसर्गिकविषयतातत्सम्बन्धेनैव निवेशः। भेदनिष्ठप्रकारतानिरूपितेषु वृत्तित्वनिष्ठसांसर्गिकतादृश्यातानिरूपितेषु च धर्मे निष्ठप्रकारतेयं नान्वयः। अत्रापि चन्द्रदृ इत्तित्त्वोपि प्रकारतायां समवायस्य संसर्गत्वे पूर्वकोक्तरीतरुजुसततया। एवं धर्मानिष्ठप्रकारतायामपि आधिकरणत्वानिरूपितविशेष्यतापितायों समवायस्य च संसर्गत्वेऽप्यवधेयम्‌। अधिकरणामिति मतुबर्थोल्लेखः। त्वप्रत्ययार्थमादायापि गौरवाधिक्यमाह—धर्मवत्त्वमिति। धर्मवत्त्वलं इति धर्मवदर्थान्तर्गतदृ इष्ट्यादीनामपि तद्धोधविषयत्वकल्पनमिति। गौरवमिहि भावः। धर्मीत्वस्यैति। पदार्थान्तरमिल्यप्रयोजनेदम्‌। स्वरूपे—णेऽति। निरवच्छिन्नस्यैवैषोऽर्थः। धर्मीत्वञ्चापि "तत्तत्प्रकारक(दृ)संयोगाश्रयत्वादिरूपमिति पक्षे त्वादृ—किं चोन्तः। वक्ष्यतसत्यापि धर्मवत्त्वापेक्षयात्तु लाभवमेव धर्मीत्वस्य तत्रापि प्रवेशान्मत्वादेरस्वाधिक्यमिति भावः। वक्षुतस्यु धर्मंशक्तिपक्षे चन्द्रभिन्न-

प्रथमपक्षे—रमणीयत्वादिर्धर्मस्यैकत्वे तत्राभेदेन धर्मोन्वयसंभवः, न तु द्वितीये, इति। तस्माद्विशिष्टशक्तिपक्षे धर्मे एव शक्तिकल्पनमुचितम् । इदं चात्र पक्षद्वये तुयं विभाव्यम्—अक्षादिपदवदविशदस्य नानार्थतेव । तत्तत्समभिव्याहारस्य नियामकत्वाच्च तथा तथा बोधः। येन संबन्धेन धर्मस्योपमानोपमेयभावेन तत्र तस्यैव संर्गोऽस्तु, यत्र नोपमानेऽप्यसंभ-न्धेन, उपमेये च संबन्धान्तरणे धर्मस्य वृत्तित्वम्—यथा—‘वार्थी विव संप्रक्तौ’ इत्यत्र वार्थयोर्वाचकभावस्वरूपेण वृत्तित्वं, पार्वतीपरमेश्ररयोस्तु संयोगस्य समवायेन (?), तत्र तत्तत्कारतायां तस्य तस्य संर्ग-त्वम् । न चैवं चन्द्रादिपदवैयर्थ्योपत्ति:, तात्पर्यग्राहकत्वेन तदुपयोगात् । त्वप्रत्ययादीनां विशिष्टशक्तिमते घटादिपदवत् । ‘चन्द्र इव चन्द्रः’ इत्यादौ मिशशक्तिकल्पनादिलक्षणो बोध इति दिक् ॥ अथ—भेदः, तदृतधर्मेश्रे-

श्रितितं चन्द्रवृत्तित्वे न विशेषणं न वा धर्मे किंतु चन्द्रे तद् एव सामानाधिकरण्येन धर्मे विशेषणं तत्क्ष चन्द्रनिष्ठप्रकारतानिरुपिततयोः सामानाधिकरण्यन्यनिष्ठासंसर्गविषयतानिरुपितधर्मीनिष्ठविशेष्यताशालिज्ञानवृत्तं इव पदस्यैज्ञास्य कार्यतावच्छेद-दक्षं । धर्मत्वशक्तिपक्षे तु यथोक्तधर्मनिष्ठविशेष्यताशाल्यप्रकारतानिरुपिताधि-करणत्वनिष्ठविशेष्यताशालिज्ञानत्वं तथैति स्पष्टमेव गौरवम् ॥ उपसंहरति—तस्मादिति । साधीयं यथापि तदृदृश्रवे सति तदृदधर्मवत्त्वमेव, तथापि धर्मे एव शक्तिः कल्प्यते विवक्षितो विवेकेन तथा पर्यवसानादिति भावः । उभयत्रापि फलितार्थमाह—इदं चेति । नानार्थेति । चन्द्रभिन्नत्वादिह-पेक्षैव शक्तिकल्पनादिलक्षणं । नन्वेवं गौरवमन्तशक्तिकल्पनादिलप्तं थाह—अक्षादिति । प्रामाणिकत्वेन गौरवस्यापि सोढव्यत्वादिलर्ये: । वार्थी विवेक इति पर्यवसितबोध-मिश्रायेणेदम् । संबन्धपदात्संयोगलादिलृपेण संयोगादेरुपस्थितत्वात् । त्वप्रत्ययादीनामिति । तेनैव घटेतराद्वृत्तित्वलादिप्रार्थबोधनादिलर्ये: । नन्वे चन्द्र इव चन्द्र इत्यादावन्वयालंकारव्याप्त्यर्थीमाह—चन्द्र इ-वेति । मिश्रोति । तच्च तत्रैव वाच्यमिति भावः ॥ विशिष्तशक्तिपक्षमाश्रित्य विचारयति—अथेति । चन्द्रादिपदानां स्वार्थपरत्वं शक्तित्रियकल्पने-नानन्तशक्तिपरिहारक्षत्रात् पूर्वेस्वादिरोषः । अनन्वयालंकारव्याप्त्यर्थीमाह—चन्द्र-त्वावच्छिन्रोति । इदं च चन्द्र इव मुखमिलादावेव संबवति न तु चन्द्र इव चन्द्र

इव पदस्य नानार्थतेव । अक्षादिप्रदत्ततत्समभिव्याहारस्य इष्येव पाठो भवेत्.

वार्थः । वन्दितावच्छेदकप्रतियोगितासंबन्धेन चन्द्रादिमेदेडन्वयः, तस्स च विशेषणताविशेषणसंबन्धेन सुरादौ, धर्मस्य समवायादिना मुख एव । तथा च—'चन्द्रमिति'ं मुखं चन्द्रगतधर्मवत्' इति बोधः—इति चेत् । मैवम् । तथाहि—किमत्र 'विशिष्टे वैशिष्ट्यम्' इति रीत्यै बोधः, उत 'एकत्र द्रव्ये' इति । नाद्यः—चन्द्रादिमेदविशिष्टे मुखे चन्द्रगतधर्मवैशिष्ट्यभानस्य चन्द्रभेदं 'धर्मितावच्छेदकक्रीड्य चन्द्रगतधर्मप्रकारकज्ञानरूपतया मुखत्वधर्मितावच्छेदकचन्द्रभेदप्रकारकावान्तरावाक्यार्थज्ञानस्य पूर्वमस्युपगम्यत्वात् । मुखतावच्छिन्नविशेष्यताकचन्द्रभेदप्रकारकज्ञानरूपविशेष्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्यावान्तरावाक्यार्थज्ञानपूर्वमपि योग्यताज्ञानविधयापेक्षणीयत्वाच्च ।

इदादौ, चन्द्रत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदस्य चन्दे अभावादिस्यर्थः । तस्य चेतिः मेदस्यैवर्थे । धर्मस्य रमणीयत्वादेः समवायादिति । प्रकारताभिप्रायम् । यद्यपि तद्न्ततधर्मी एवात्रैवार्थः । उक्तः; तथापि वृत्तित्वं धर्मेश्च पृथगेव तदार्थौविशिष्टवधेयम् । यत् मित्रवृत्तित्वे धर्मे च इवपदस्य शक्तिः:' इति रक्ष्यति । वृत्तिषु धर्मे अन्त.एवायमे 'तथा च व मित्रवृत्तित्वे धर्मे च इवपदस्य शक्तिः:' इति रक्ष्यति । वृत्तिषु धर्मे अन्त.एवायमे तथाच व मित्रवृत्तितले धर्मे च इवपदस्य शक्तिरिति रक्षति । एकशक्तिकखीकारे डपि पदाध्यैकदेशतया ह्रस्वौ चन्द्रानव्ययो न स्थात् । चन्द्रादेश चन्द्रादिपदेऽपि 'लाभेन चन्द्रवृत्तिषु शक्तिकल्पनानौचित्यादनन्तशक्तिकलपनापत्तेक्ष । विशिष्ट इति । एकविशेषणविशिष्टे विशेषणान्तरैवैशिष्ट्यसहिते रीत्यै दण्डी चैत्रकुणडलीति दण्डविशिष्टचैत्रत्वं धर्मितावच्छेदकक्रीड्य । कुण्डलवैशिष्ट्यबोधादत् । चन्द्रभेदविशिष्टमुखत्वं धर्मितावच्छेदकक्रीड्य । तद्रतधर्मप्रकारक इष्यर्थः । पकत्रेति । वत् शुद्धमुखत्वं धर्मितावच्छेदकक्रीड्य चन्द्रभेदतद्रतधर्मोमयप्रकारक इष्यर्थः ।। मुखत्वलस्योभयत्नापि धर्मितावच्छेदकतया विचारानन्तर्गतत्लाच्चन्द्र इव धमेंतावच्छेदकदर्शोयत इ—चन्द्रभेदाविषय इति । यद्वाशिष्टे विशेषणान्तरविशिष्टे भासतं तस्सैव हेतुत्वात् घटत्वादिति । ज्ञानानुदयादिति । चन्द्रभित्रामिति लिङ्गयो । विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयविधया पूर्वमपेक्षणीयम्, इति भावः । तथा च न महावाक्यार्थबोधात्पूर्वमवान्तरावाक्यार्थज्ञानस्योक्तविधयां तत्तौडपि पूर्वं योग्यताज्ञानबिधया शाब्दसमनाकारकस्य मुखं चन्द्रभित्रमिलस्यापि ज्ञानान्तरस्थापि ज्ञानान्तरस्था-

अलंकारकौस्तुभः

योग्यताज्ञानस्य महावाक्यार्थहेतुतया अप्यपेक्षणीयत्वाच्च । तत्पदार्थे धर्मितावान्तर वाक्यार्थज्ञानविधयापेक्षेति भावः ॥ नचु तादृशबोधे तथाविधज्ञानहेतुताया कृत्तत्वात्तदपेक्षायां को दोष इत्य आह—तत्पदार्थमिति । भेदो धर्मेश द्रयमपि इवार्थः । तत्क्ष इवपदार्थमेदें धर्मितावच्छेदकताकृत्स्य मुख्यपदार्थविशेष्यकधर्मैरुपपद्यार्थप्रकारको बोधो व्याप्ति विरहात्न स्वीकृत्य शक्यते इत्यर्थः । अत एव ‘अहं संमार्ष्टि’ इस्तत्र एकत्वकर्मेत्वयोः प्रकृत्यैकलविविशिष्टप्रकृत्योद्देश्यो न संमार्गविधिरिति मीमांसकाः ॥ नन्वदर्शनमात्रप्रयोजकमिति चेत्, न, तत्पदार्थप्रकारकशब्दबुद्धित्त्वावच्छिन्नं प्रति विशेषयतासंबन्धेन पदान्तरजन्योपस्थितेहेतुत्वकल्पनात् । तत्र चैक्स्य धर्मितावच्छेदकत्वाल्या प्रकारता, अन्यस्य च विधेयतायाऽपि वैषम्यानौचित्याद! युगपदेव तदर्थद्र्योपस्थित्या वैषम्यं प्रमाणाभावात् भेदप्रकारकबोधे मुख्यपदजन्योपस्थिते: पृथक्करणत्नं कल्प्यतिवा धर्मप्रकारकबोधे भेदनिष्ठधर्मितावच्छेदकतानिरुपितमुखनि-श्रविशेष्यतासंबन्धेन मुख्यपदजन्योपस्थिते: कारणत्वकल्पनेन चातिगौरवात् ॥ नचु चैत्र: पञ्चतीसत्र एकत्वविशिष्टश्चैत्र: पाकार्णुकूलकृतिमानिलाध्यातैकत्वधर्मितावच्छेदक-तदन्यचैत्रपदार्थविशेष्यककृतिप्रकारकबोधः: प्रसिद्ध एवेति । न च तत्रैकत्वस्य प्रथमैकवचनार्थत्वात्त्वैकत्वं, आभ्यातार्थैकत्वस्य साक्षित्वमात्रार्थत्वेनानन्वयात् । चैत्रस्य समानाभिधानत्वात्सा कोत्तरवर्तिविभक्ततर्थसंख्यावृत्तिवेनाक्यातर्थसंख्यायास्तद्व्याप्त-द्रव्यादावादिति वाच्यं, न्यायैकैरालोक्यातर्थसंख्याया एव तत्रान्यवयोगमाद । यं यं भावनाऽनुध्यावति तं तं संख्यापिति तत्त्सिद्धान्तात् । न चोक्तरीत्या से सिद्धान्तो नियुङ्क्तिक इति वाच्यं, प्रथमाया: प्रातिपदिकार्मात्रेण विधानेऽतत्पर्यप्राहकत्वस्य एकत्वस्यापि ‘तदर्थत्वाभावे क्षतिविरहात् तन्मतेपि सर्वत्राप्यस्याहारारस्थव्याप्तया आलोक्यातर्थसंख्याश्रेडपि तत्कल्पने लाघवाच्च । अत एव ‘शुद्धप्रातिपदिकार्यप्रतिपाद्यविषयां प्रथमा’ इति महाभाग्यादिग्रन्थानुकूल्यमिति चेतस्यं, एकशक्तावच्छेदकाव-च्छिन्नवाचकताया विवक्षितत्वात् । तत्र होकत्ववाचकत्वं त्रिप् । एकवचनत्ववाचकत्वं तु, घटमित्यादाव्येकत्वबोधात् । कृतिवाचकतावस्यातलावच्छिन्ना पञ्चत इत्यादावपि कृतिबोधात् । प्रकृतेऽपि त्वपदत्ववाच्छिन्नैव पदसोमैयवाचकतिते भेदात् । वस्तुतस्तु तत्राप्येकत्वस्य कृतितद्धर्मितावच्छेदकत्वे मानाभावः, पाकार्णुकूलवर्त्मानकृतिमाने कवैषत्र एव बोधसंभावात् । इयामश्रेत्र: पञ्चतीसत्र श्यामत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य चैत्रपदार्थ-कृत्येति । तत्र शामलस्याऽऽलोक्यातर्थत्वभावादोषः । चैत्र एव पञ्चतीसत्र चैत्रान्य: पाकार्णुकूलकस्यभावानिल्येककार्थी भेदनिष्ठ धर्मितावच्छेदकीकृत्य एकारार्थाभावप्रकारक-

9. ‘ता प्रातिपदिकरवानिलषा.’

वच्छेदककीकृत्यान्यपदार्थविशेष्यकतत्पदार्थप्रकारकशाब्दबोधज्ञानस्थाप्रसिद्धत्वाच्च। 'चन्द्रभिन्नवृत्तित्वविशिष्टो यश्छन्द्रवृत्तित्वधर्मस्तद्‌द्रव्‌यं' इत्यस्मत्संमते बोधे तु चन्द्रभिन्नवृत्तित्वविशिष्टचन्द्रवृत्तिधर्मस्य मुखे वैशिष्ट्यं विषयः। तत्र च 'चन्द्रभिन्नवृत्तित्वविशिष्टयश्छन्द्रवृत्तिधर्मः' इति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानात्तज्ज्ञानविधया चोपेक्षितम्। अथवा—मुखे ज्ञानात्प्रकारकज्ञानविधया चोपेक्षितम्। तत्र च चन्द्रभिन्नवृत्तित्वस्य वैशिष्ट्यमिति विशेष्ये विशेषणं तत्र च विशेषणान्तरमिति न्यायेनैव बोधः। तथां च 'चन्द्र इव मुखं' इति शब्दबोधसामग्र्याः 'मुखं न चन्द्र इव' इति चाक्षुषादिकं प्रति प्रतिबन्धकल्पनीयें भवता 'मुखं न चन्द्रभिन्नम्' इत्यादिव्यभावादिनिवेशनं

बोधो भवत्येवैस्तत्‌कुतः—अन्यपदार्थविशेष्यकेति। धर्मितावच्छेदकान्तरावच्छिन्नविशेष्यताकैश्यर्थे। तत्र चैतन्यतवेनैव तस्य भानं न तु रूपान्तरेण विशेष्येति भावः। एकपदार्थविशिष्टावच्छेदकान्यपदार्थविशेष्यकबोधोऽपि इ्यादश्रैः पचतीत्यादौैव प्रसिद्ध इत्येतद्‌दृष्टान्तकं—तत्पदार्थप्रकारकेति। यत्स पदस्यो धर्मितावच्छेदकत्वेन भासतस्तस्य तत्पदार्थस्थैर्यर्थः। कृत्रिमु न इ्यामपदार्थ इति न दोष इति भावः। संप्रति स्वोक्तविशिष्टशाब्दबोधप्रकारानुसारेणैव बोधमीमांसां स्वाभिमतं विशिष्‍टस्य वैशिष्‍ट्यामिति न्यायेन बोधमा—चन्द्रभिन्नेति। रक्तदण्डवान्पुरुष इत्यत्र रक्तत्वविशिष्टदण्डस्य पुरुष इव चन्द्रभिन्नवृत्तित्वविशिष्टतया विशिष्टचन्द्रवृत्तिधर्मस्य मुखे वैशिष्‍ट्यमेतादशबोधे च विशेषणतावच्छेदकप्रकारनिर्णयः कारणं, रक्तो दण्डो न वेति संशयात्‍वें रक्तदण्डवानिति

बोधानुदयात्। विशेष्ये विशेषणं तत्र च विशेषणान्तरमिति न्यायेनैव्या—अथेति। यथा रक्तदण्डवान्पुरुष इति ज्ञाने पुरुषे दण्डस्य, दण्डे च रक्तत्वस्य, वैशिष्‍ट्यं भासते तथा मुखे चन्द्रगतधर्मस्य, धर्मे च चन्द्रभिन्नवृत्तित्वस्य वैशिष्‍ट्यं भासत इत्यर्थः। चन्द्रभिन्ने मुखं चन्द्रगतधर्मे‌वदिति बोधे मुखं चन्द्रभिन्नमित्यादिज्ञानापेक्षाधानात्स्युकगौरवो‌प्यस्मुकहेतु—चैति। चन्द्र इवेतिं। चन्द्रभित्त्रे मुखं चन्द्रगतधर्मे‌वदिति चन्द्रभेदावाच्छिन्नमुखविषयकविशेष्यताकचन्द्रगतधर्मप्रकारकचाक्षुषबोधजनिकया सामग्र्यै इयर्थः। मुखं न चन्द्र इवेतिं। मुखत्वविच्छिन्नद्रसा-द्र्याभावविषयकवाक्‍शुषप्रतीतिसामग्र्यैव बलवत्त्वान्मुखं चन्द्र

इवेतिं। मुखद्रव्‌यत्वावच्छिन्नमुखविषयकचाक्षुषप्रतीतिसामग्र्याः साधार्याभावविषयककाच्छुषप्रति तादृशसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वमिच्छां विनाऽप्रसिद्धमिति चाक्षुषधर्मसामग्र्याऽभावविषयकत्वमुक्कम्। तथा च साधार्यविषयकशाब्दसामग्र्याः साधार्याभावरूपमित्रविषयकचाक्षुषं प्रति प्रतिबन्धकत्वम्। मित्रविषये प्रत्यक्षसामध्येपेक्षया शब्दसामध्ये एव बलवत्त्वस्वीकारादिति भावः। बाधाभावो‌ति। अन्यथा तद्‌दितिरिक्‍त-मुखं चन्द्र इत्येतादृशशाब्दबोधसामग्रीसत्वेऽपि मुखं न चन्द्र इवेतिं चाक्षुषसैवोत्पत्त्या तादृश-

कार्यं मुखत्वावच्छिन्नविशेष्यताकचन्द्रभेदाभावप्रकारकनिर्णयस्य मुखत्वावच्छिन्नविशेष्यताकचन्द्रभेदप्रकारकज्ञाननप्रतिबन्धकतया। तदानीं ‘मुखं चन्द्रभित्रम्’ इति विशेष्यतावच्छेदकज्ञानाभावेन शब्दबोधानुदयात्। मन्त्रे तूक्तबोधस्य चन्द्रभेदांशे निर्धर्मितावच्छेदकत्वेन मुखत्वावच्छिन्नविशेष्यताकचन्द्रभेदाभावप्रकारकज्ञानस्यापि प्रतिबन्ध्यातावच्छेदकत्वान्नतया। तादृशचन्द्रभेदाभावप्रकारकज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वान्नतया। तादृशशब्दबोधोत्पत्तौ बाधकाभावेन तदभावनिवेशने प्रयोजनाभावात्। न च—‘चन्द्रभृत्तिषर्मों न चन्द्रान्त्यवृत्तिः’ इति बाधाभावस्त्यापि सामग्रीप्रतिबन्धकताया निवेशनात्—इति वाच्यं, तथानिवेशस्य त्वप्रयावश्यकत्वात्। वस्तुत इदं प्रतिबन्धकत्वेन नास्ति द्रव्यत्वादेश्चन्द्रतद्धिनोभयवृत्तित्वात्। तन्मात्रगर्भे च ग्राबाभावान्नार्थे तादृशशब्दसमध्यभावहेतुतायां व्यभिचारापत्तेः॥ न तु तदापि शब्दबोध एव कुत्रो न भवतीति—मुखत्वेति। मुखं चन्द्रभेदाभाववदिते ज्ञाने मुखं चन्द्रभिन्नामिति ज्ञानादुदयात् तद्वतिरेकेṇ च विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानविरहेṇ चन्द्रभित्रमं मुखं चन्द्रगतधर्मवदिति शब्दबोधासंभवात्। तथा चाहुः—‘अवान्तरवाक्यार्थोयोग्यतलनिर्णयेदशायां महावाक्यार्थज्ञानोदयात्’ इति। अत्र मुखं चन्द्रभेदाभाववदिति ज्ञानं मुखत्वावच्छेदेन चन्द्रभेदाभावप्रकारकमवशेष्यम्। अन्यथा विशेष्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन चन्द्रभेदप्रकारकज्ञानेन बाधज्ञानस्य विशेष्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन विशिष्टबुद्धिप्रसयविरोधितया मुखत्वसामानाधिकरण्येन चन्द्रभेदाभावप्रग्रहेऽपि मुखत्वसामानाधिकरण्येन चन्रभेदप्रकारकज्ञानेनापि न चन्द्रभेदग्रहसंभवः, विशेष्यतावच्छेदकावच्छेदेन तदभाववत्त्वाज्ञानस्य विशिष्टबुद्धिप्रतिबन्धकत्वेन विशेष्यतावच्छेदकावच्छेदेन च तदभाववत्त्वाज्ञानस्य विशिष्टबुद्धिप्रतिबन्धकत्वेनैव तादृशोऽर्थो भवते निवेश्य एवेति सामन्यमेव तत्—मन्यते त्विति। उक्तमित्रेत्यत्र हि चन्द्रभेदप्रकारक एव बोधः, न तु मुखत्वादिकं धर्मितावच्छेदकत्वेन वहिव्यतिरिक्तमिति धूमत्वाद्यनालिक्कितव्याप्तिप्रकारकज्ञानादिस्यः। अनाक्रान्ततदभाववत्त्वाज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकत्वात्। मुखं चन्द्रभेदाभाववदिति मुखत्वावच्छिन्नविशेष्यताकचन्द्रभेदप्रकारकज्ञाने

किंचिद्र्मानवच्छिन्नविशेष्यताकचन्द्रभेदप्रकारकज्ञाने

वगाहिंतयैव न तथा । नहि चन्द्रगतधर्मोऽभिन्नो धर्मो ग्राह्यः, अपि तु तत्सजातीय इति । तादृशाभाववादगाहि न एव तर्हि निवेश आवश्यकः— इति चेत् । तवापि तुल्यमिति दत्तोत्तरत्वात् । एवं 'मुखं न चन्द्रगतधर्मवत्' इति बाधाभाववादयोरप्युभाभ्यामेव निवेशनीयात् इति । न च 'मुखं न चन्द्रभिन्नम्' इति गगनं प्रति 'जलं हि तत्र भवेत्' इति शब्दबोधसमग्र्या: प्रतिबन्धकत्वाकल्पनेन मम लाघवम् । तत्काले विशेषयतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयविधया 'मुखं चन्द्राभिन्नम्' इति निर्णयस्यावश्यकतया तत् एव मानसावरणात्—इति वाच्यम्, 'चन्द्राननवृत्तिधर्मो न चन्द्रधवस्य ममापि समत्वात् । सामग्रीप्रतिबन्धकतायां तादृशाभावनिवेशापेक्षया सामग्रीप्रतिबन्धकत्वकल्पनेsपि लाघवसंभवाच्च ॥ नापि द्वितीयः—चन्द्रगतधर्मेषु विधेयत्वप्रतीतिचन्द्रभेदसापि मुखे विशेष्यतेन मतौsपि ।। न चेष्टापत्ति:, अनुमविवादात् । अत एव 'मुखं चन्द्रगतधर्मवत् वा' इति संशयस्यैवेतो निवृत्तिः, न तु 'चन्द्रभिन्नं न वा' इत्यस्येति । मम तु 'विशेष्ये विशेषणम्' इति न्यायेन मुखे धर्मस्य तत् चन्द्रभिन्नवृत्तित्वस्य च धर्मे मानाभ्युपगमेऽपि मुखे धर्मसैव विशेषणतया मुखोदे्रीयकधर्मविधेयकभतीतिनिर्वाहालानुपपत्तिलेशोडपि । तथा च मिल्ने प्रतिबन्धकत्वासंभवाद्द्रेशणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानसंव्वेन तादृशशब्दबोधोत्पत्तौ बाधकभावात् । त्वया तु क्कचिद् मुखत्वावच्छिन्नविशेष्यताकचन्द्रभेदप्रकारकज्ञानसत्त्वे च तादृशज्ञानानुदयात् । विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानासत्वे तु तादृशविशेषणबोधोपरितनरबाधकतया तत्रैव बोधाभावप्रकारककथनसत्त्वे च तादृशज्ञानानुदयात् । उभाभ्यामेवेति । मुखे चन्द्रगतधर्मवैशिष्ट्यस्योभयमतेऽपि ग्राह्यत्वाभ्युपगमादित्यर्थः । लाघवसंभवादिति । सामग्रीं बाधाभावनिवेशेऽ इतरकारणै: सह विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण गौरवस्यैवर्थः ॥ प्रतीत्यापत्ते- रिति । चैत्रो दण्डी कुण्डलीयादौ दण्डकुण्डलयोर्द्रव्योरपि विधेयत्वप्रतीतः । विसंवाद- दादिति । धर्मसैव विधेयत्वानुभवात्र तु भेदस्यापीति ॥ अत एवति । विशेष्ये विशेषणमिति रीत्यै बोधाभ्युपगमादेवेर्थः । अत एवात्र चन्द्रमेदांशे निर्धर्मतावच्छे-

दकत्वादिति । साम्राज्येन ।

वृत्तिल्ले धर्में चैवशब्दस्स शक्तिः;, त्वयापि शक्तित्रयसैवोक्तविषये कल्प्यत्- । त्वात् । न च—मम भेदे शक्तिः;, तव तद्र्तीति वाच्यम्, भेदवत्पयेकस्या एव शक्तेः कल्प्यत्वात् । न च—भेदत्वं शक्यतावच्छेदकम्, तव तु भेद इति वाच्यम्, तस्यापि भेदघटितत्वात् । तत्र च प्रतियोगितासंबन्धेन तदेकदेशे भेद उपमानत्वं जन्तादेर्नया: । तिरोभावशक्तौ च वृत्तित्व चन्द्रस्यापि वृत्तित्वेऽन्वय आकाङ्क्षाबलात् । न च—चन्द्रभिन्नस्य वृत्तित्वान्वयो मदपेक्षयाधिकः—इति वाच्यम्; वृत्तित्वोनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासंसर्गेणान्वयबोधे: प्रति चन्द्रादिपदार्थजन्योपस्थितिल्लेन हेतुत्वस्स त्वयापि कल्पनीयतया तत्र चन्द्रादिकमभिनिवेश्य भेदप्रतियोगितानुयोग्यनुत्तरार्थकपदजन्योपस्थितित्वेनैव कारणताकल्पनात् । उपमानानामनन्ततया तद्र्तीकार्यकारणभावानामानन्त्येन तदपेक्षयोक्तरीतेरेक लाघवेनादरणीयत्वात् । न च—दक्ष एव बोधः, अत एव सुरस्स चन्द्रभिन्नं न वेति मुखत्वावच्छिन्नवैशेष्यताकसंशयो न निवर्त्ते । मुखं चन्द्रभिन्नमिति बोधाशुपमगे तु सोऽपि निवर्त्ते इत्यर्थः । तद्र्तीति । भेदवतील्यर्थः । पकस्या अपवेति । शक्तिबाहुल्यसैव गौरववहुल्वादिल्सर्थः । विषयगौरवमुद्रावयति:—न चेति । भेद इति । तथा च त्वया भेदवत् शक्यत्वे भेदस्स शक्यतावच्छेदकता भेदत्वस्स च शक्यतावच्छेदकता (वच्छेदकता) । कल्प्या, ज्ञास्यति-रिक्षपदार्थनिष्ठावच्छेदकतया: किन्चिद्रमात्रवच्छिन्नतल्नियमादिति गौरवमिति भावः ।। त-स्यापीति । भेदत्वसाकाङ्क्षडोपाधिरेव प्रमाणाभावेन भेदघटितसाक्षडोपाधिरेव भेदवमित्त तत्रिवेशस्स त्वयापि । सत्स्वादिस्वर्यः ॥ तस्मात्पूर्वममते वृत्तित्वे शक्तिरत्न तु मिते धर्में द्वृतित्वे च मतद्र्येडपि । शक्तिरिति ध्येयम् । अत एव पूर्वं वृत्तित्वं पृथग्वार्य इत्यन्रोक्तप्रन्थ्यसंम-तिरपि दर्शंते इति । मित्रपदार्थेति । भेदवतः पदार्थस्य भेदस्स तदेकदेशत्वात् । अन्यथा इवपदार्थेत्येन मित्रपदार्थ इत्यसंगंतं स्यात् । तथा च मित्रुपो यः पदार्थ इति कर्मधारयः । न च पदार्थ: पदार्थेनैवते न तु पदार्थकदेशेनैति कथमिवोक्ते । वाच्यम्, स सर्वान्वय-कस्थले चैत्रस्स आतेत्यादावेकदेशान्वयाभुपगमात् । अतस्ताद्र्सस्थले तत्पदार्थप्रकार-कशाब्दबुद्रो अवच्छेदकतासंबन्धेन तत्त्पदार्थजन्योपस्थितेर्हेतुत्वमुपेयम् ।। मदपेक्षयेमेति । चन्द्रस्स भेदान्वयो वृत्तित्वान्वयक्षोभयत्र तुल्यः, भिन्नस्स वृत्तित्वे पुनरन्वयस्तु त्वाधिक इति गौरवमिति । भावः । भेदप्रतियोगीति । यदाप्येतदपेक्षयोपमानार्थकुपदजन्योप-स्थितित्व कारणत्कल्पने गौरवभेदभावास्स्थायुपगमानल्वस्स वाच्यप्रतियोगितलरुपतया सादृश्यस्स । ताद्र्स्यादिविहुद्रहुमेश्रिततया गौरवमेवेक्ष्यवधेयम् ।। यदिदं तु चन्द्रादिपदज-न्योपस्थितित्लेनैव कारणता कल्प्यते तत्राह—उपमानानामिति । न च मदिति ।

मन्मते .वृत्तित्व एव न शक्तिः सामानाधिकरण्यसंबन्धेन चन्द्रभेदस्य धर्म एवान्वयान्युपगमात्, तथा च ‘सामानाधिकरण्यसंबन्धेन चन्द्रभेदविशिष्टो यो धर्मस्तद्रानुसुखम्’ इत्येव धीः—इति वाच्यम्, ममापि ‘स्वाश्रयवृत्तित्वसं-बन्धेन भिन्नाविशिष्टो यो धर्मस्तद्रात्’ इति वाक्यमव्याघातात् । एतादृशं विशेषणतासमवायादिघटितं सामानाधिकरण्यं संसर्गः; मम त्वभेदसमवायादिघटितं तदिति विशेषणतापेक्षया च तादात्म्यस्य लाघवमिति सांप्रदायिकसिद्धतया तादात्म्यस्य सामानाधिकरण्यघटिततत्वे लाघवं परं ममातिरिच्यते । अथ चन्द्रभिन्नाश्रयवृत्ति-त्वबोधेनेैव मुखस्य तद्रत्वधीसिद्धेचा मुखे तद्रत्वस्य पौनरुक्त्यापत्ति:—इति चेत् । सामानाधिकरण्यसंबन्धेन धर्मे चन्द्रवैशिष्ट्यचबोधेऽपि तुल्यमेव तत् । सांसर्गिकविषयताया: सत्त्वेऽपि तत्कारकबोधभावानात् तथेति चेत् । ममापि सामानमेव समाधनम् । एवं सति चन्द्रगतत्वबोधानुपपत्ति: । तथाच—तद्रूपपितसदृशबोधानुपपत्ति:—इत्यप्यवयोस्स्लत्यम् । चन्द्रवृत्तित्वप्रकार-कबोधानुरोधेन तत्र शक्तिरेवेति तुल्यमेव । न च—चन्द्रभिन्नवृत्ति-त्वबोधे मुखे तद्रत्वज्ञानं न स्वांत अनाकाङ्क्षत्वात्—इति वाच्यम्, मुखवि-शेष्यकतद्रत्वप्रकारकबोधस्य ततोडभावेन पौनरुक्त्यभावात् ।

अत एव तथा च वृत्तित्वनिश्चयादिहेतुहेतुमद्रावो सिद्ध एव । त्वया तु वृत्तित्वे शक्तिसत्त्वं भिन्न-न्याय हेतुहेतुमद्रावश् कलप्य इति गौरवमिति भावः । सांप्रदायिकेति । विशेष-षणाया: स्वरूपसंबन्धव्यतिरेकिकत्वे वा गुरुत्वमेवेति तत्र तत्र ग्रन्थदर्शनेनात् । तथा वाचुरपि विशेषोऽध्यवसायाकार इति न्यायेन मन्मत एव लाघवमिस्यर्थः । इदं चाश्नुपे-लोककम् ॥ वक्ष्यतस्तु एतत्पक्षे वृत्तित्वसंबन्धमात्रेण भिन्नस्य धर्मोऽन्वयः । तथा च सामान्याधिकारण्यापेक्षया तस्य संसर्गतः स्पष्टश्रेऽपि लाघवं मिति नाङ्गीकर्तुं शक्यते ॥ पौनरुक्त्यरिति । चन्द्रभिन्नाश्रयवृत्तित्वे धर्मेऽप्यवगाह्यमाने मुखस्यापि चन्द्रभिन्नतया तद्रूत्तित्वस्याप्यवगाहनात् । सामानाधिकरण्यसंबन्धेनोक्ति । विशेषणतासंबन्धेन चन्द्रभेदाधिकारणे समवायादिना रमणीयत्वादेरैक्यस्थिते संसर्गतया वगाह्यमाने मुखस्यापि तादृशमेदाधिकारणतया तत्रापि धर्मस्य वृत्तित्वग्रहात् । सामानाधिकरण्यस्य उभयत्रापि संसर्गतया विशिष्टार्थि । यद्यपि तत्रापि मुखे धर्मवैशिष्ट्यं विशिष्ट न भासते इति न पौनरुक्त्यावकाशास्तथापि तदभ्युपेत्येदसुकरम् ॥ मुखविशेष्यकतेति । अयमाशय:—पौनरुक्त्यं हि शब्दसमनाकारकज्ञाने न तत्पूर्वे सत्त्येव भवति ।

'घटत्वम्' इत्यत्र भावप्रत्ययस्य समवायिसंबन्ध्यावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपकावच्छेदकताफघटत्वादित्यन्वयभावप्रतियोगितानिरूपितानवच्छेदकत्वार्थकतया घटत्वचित्त्वस्य लाघवेऽपि समवायिसंबन्धेन घटत्वचित्त्वस्य घटत्वे समवायेनान्ययोगित्वर्‌र्हीकृतः । नहि चन्द्रभिन्नत्वादित्यादौ धर्मेऽस्य मुखत्त्वादिबोधो नास्ति, तदन्वयवत्त्वापि तत्रैवसमानात् । नहि तद्विरुद्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वादिति यत्किचिदेवैतत् । अथैवमन्वयविलोपापत्तिः, तस्मिन् मे भेदस्योपेयान्वयाभावेन तत्रैवि चन्द्रभिन्नत्वादित्यादौ धर्मेऽवांश्र- न्द्र इति बोधसंभावात्—इति चेत्, 'चन्द्रभिन्नत्वे सति चन्द्रगतधर्मवान्' इत्थं बोधवादिनस्त्वापि कथं नैतदोषावकारः; उभयमेदसि चन्द्रेऽपि सत्त्वात् ।

'शब्दप्रमायां यथार्थयोग्यता ज्ञानं हेतुः' इति व्युत्पत्तिवादस्थमणिकारव्याख्यानावसरे वाध्यभावस्य योग्यतारूपत्वया वाक्यार्थज्ञानजनकत्वापत्तिरिति कत्वा पक्षधरमिश्रैरुक्तम्— 'अनुमाने सिद्धसाधनवत् शाब्दे पुनरुक्तस्य दोषत्वात्' इति । शब्दलाघवेऽपि वैशेषिकानुमानप्रकरणे 'कचित्ययोगतादिनिर्णयस्यापि शाब्दस्यैहेतुत्वम्' इति मूलभिचक्रः तथा सति वाक्यार्थबाधसेतौऽत्कथं शाब्देस्तादृशकत्वाद्वैलाचक्रीदृश्य शाब्दबुद्धिः संभाविता । अत्र च चन्द्रभिन्नत्वादित्यादौ धर्मेऽपि मुखत्वं विशेष्यतावच्छेदकैकत्वात्‌तादृशधर्मप्रकारकः शाब्दबोधो द्विवक्ष्यतस्तत्समानाकारकबोधस्य पूर्वमसिद्ध्या न तयोति । अत एव विशिष्टोपरिसिरभ्युपेति वदद्भिः पक्षधरमिश्रैस्तादृश्यविषयत्वस्य संसर्गप्रहे । विशेषणत्वे हेतुशानदशायामेव वाक्यार्थबोधापत्या कथं शाब्दरुपादुमिति र्ति दोषो निराकृतः । तादृश्यज्ञानस्य शाब्दबोधिहेतुत्ववादिभिरपि नैतद्यैकेवलादशरीरूप्यतद्‌त्वादिति दिक् । लाघवेऽपि । घटत्वस्य घटत्वादित्येविना घटत्वान्योन्याभावप्रतियोगितानिरूपितानवच्छेदक- त्वादुपपत्तेः । तद्वृत्तित्वघटत्वत्‌वं विना धर्मस्य तद्वृत्तिभेदप्रतियोगितानवच्छेदक- त्वानुपपत्तेः । घटादृष्टे घटत्वादिमेदे पटतावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य घटे सत्त्वादिति भावः ॥ उक्तरीत इति । रामकृष्णभट्टाचार्यादिमिर्‌हृतो दोषः । एवं च यद् वक्ष्यतस्तादृशतितवं भावते तत्रैवि शाब्दसममानाकारकबोधाभावात् पौनरुक्त्यमिति स्थितिः । अत्र तु मुखभिन्नत्वादितवं विनापि चन्द्रभिन्नत्वादित्यादौ ज्ञानपर्यवसानमिति कृत्स्नदादाय पौनरुक्त्यप्रसङ्‌क्वार्तापील्यभिप्रायवानाह—नहीति । तदन्येति । मुखान्येत्यर्थः । वाबाधिति । तादृशर्मणीयत्वादित्यादावभावादित्यर्थः ॥ विलोपापत्तिरिति । तत्राप्रुपमाया एव संबन्धः । त्वापीति । धर्मविशेष्ये भेदान्वयवादिन इत्यर्थः । नतु चन्द्रभेदस्य चन्द्रान्वयानहेतुत्वाच्चन्द्रशब्द्रभिन्नत्वे सति चन्द्रगतधर्मवानिति बोधो मतपक्षे तत्र न संभावतीति कथं साम्यमित्यत आह—उभयेति ॥ घटचन्द्रोभयमेदेऽस्य व्यास-

व्यासज्योत्सृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वादिनान्यान्योन्याभावविशेषणादिति चेत्, तादृशं विशेषणमेव किमर्थं दीयत इति पर्यनुयोगात् । तत्र विवक्षितबोधनिर्वाहार्थं भिन्नव्युत्पत्तिस्वीकार इति तु ममापि तुल्यम् । नहि ‘ईश्वार्ये भेदे तादृशप्रतियोगिताकत्वं विशेषणं देमेव’ इति नियमः, भेदविवक्षायां तदोपमालत्यापि स्वीकारात् । न ज्ञातं मानाभावः, प्रामाणिकैर्बहुशोऽप्यीकृतात् । प्रत्यूत धर्मे चन्द्रभिन्नवृत्तित्वबोधेन चन्द्रस्थान्यनिष्ठसादृश्यप्रतियोगित्वलाभेन चन्द्रनिष्ठसादृश्यप्रतियोग्यन्तरव्यवच्छेदव्यझ्झानानुगुणत्वात् । अन्यथा—उपमानान्तरव्यावृत्तिवृत्ततदुपमेयान्तरव्यावृत्तेरपि व्यझ्झनप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्ति:——चन्द्रस्थान्यनिष्ठसादृश्यप्रतियोगित्वान्यप्रतियोगिकसादृश्याश्रयत्वोभयबोधे चमत्कारोक्तर्षेस्यानुभवसिद्धस्यापह्नोतुं नहि त्वादित्यलं बहुना । इदं चात्र विभाव्यम्—साधारणधर्मस्य शाब्दत्वे तदूषणैव स इवार्थ: । अन्यथा धर्मत्वेनैव । तथा च ‘चन्द्र इव मुखं रमणीयम्’ इत्यत्र ‘चन्द्रभम्रतियोगिकान्योन्याभावसमनाधिकरणं यच्चन्द्रवृत्ति रमणीयत्वं तदाश्रयो मुखम्’ इति बोध: । ‘चन्द्र इव मुखम्’ इत्यत्र तु ‘तादृशचन्द्रवृत्तिधर्मवन्मुखम्’ इति । अत एवात्र श्रौतीत्वमुपपद्यते । साधारणधर्मस्योपमानोपमेयान्वयाभ्युपगमात् ।

ज्योत्सृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदस्यैवर्थ: । व्यासज्योत्सृत्तिधर्मेति । उभयत्वस्वरूपेऽर्थ: । आदिपदात्‌किन्चिद्विशेषणादिति । उपमानान्वयाभ्युपगमात् । तथा च उपमानस्य चन्द्रादिपदार्थस्य उपमानतावच्छेदकधर्मावच्-छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन विशिष्टस्य चन्द्रान्वयानर्हत्वात् उभयतादेश्वोपमानतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन इवार्थाभेदे डन्वयसिद्धौ न दोष इत्यर्थ: ।। विशेषणमिति । इवार्थमेवे उपमानस्य उपमानतावच्छेदकावच्छिन्न-प्रतियोगिताकत्वेन भवति तस्मिन्न्यां भवति—ननूपमानोपमेयतावच्छेदकयोरैक्य उपमा न स्वीक्रियत एवेत्याशङ्कते—उपमानोपमेयोरैक्ये डन्युपमाल्लीकारेऽपि कल्पितं भेदमाश्रित्योप-मेयोरैक्ये डप्युपमानोपमेयांशेदेऽपि कलिपतं भेदमाश्रित्योपमाल्लीक्रियते । तच्चान्वयप्रस्तावे दर्शयिष्यते भिन्नव्युत्पत्तीति । तत्र वृत्तित्वस्य धर्मेऽपि च इवपदार्थस्य उपमानतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवदुपमेयकत्वविवक्षितमित्यपि प्रागुक्तम् । यथोक्तबोधस्वीकारेऽपि न तत् क्षतिरित्यभ्युपगमादेन—प्रत्युत इति । प्रकृते संगमयति—अत एव इति । यतश्च-क्तिरिसभ्युपगमवादेनाह—प्रत्युत इति ।

योभयनिष्ठताया इवपदेन प्रतिपादनात् । तत्र समानाधिकरणान्तेनोपमेयवृत्तित्वम्, वृत्त्यन्तेनोपमानवृत्तित्वमिति विवेकः । न च—चन्द्रान्यान्यवृत्तित्वस्य ततः लभेऽपि मुखवृत्तित्वस्याबोधात्कथमेतत्—इति वाच्यम्, उपमेयस्यापि चन्द्रान्यान्यतया सामान्यतस्तद्वृत्तित्वलाभात् । तावतैव श्रुतत्वस्य लाभात्‌; नतु साधारणधर्मप्रयोगस्थले तथैवपदेन रमणीयादिपदेन च बोधने एकस्य निराकाङ्क्षत्वादन्वयानुपपत्तिः । न च—उभाभ्यामेक एवोपस्थाप्यते—' इति वाच्यम्, तावतापि 'चन्द्र इव मुखमाहादयति' इत्यादावनुपपत्त्यन्वयात् । आहादकत्वस्य धात्वर्थतया नामार्थे मुख आश्रयत्वादिभेदसंशेनान्वयोगात् । धात्वर्थनामार्धयोः साक्षाद्देदान्वयस्याव्युत्पत्तत्वात् । न च—'चैत्रेण न सुप्यते' इति भावार्थकप्रत्ययस्थले धात्वर्थस्य प्रथमतियोगितासंबन्धेन नञर्थे 'न कलङ्कं मक्षयेत्' इत्यादौ नञर्थस्य विशेषणताविशेषसंबन्धेन भक्षणे चान्वयरहितान्न दोषः—इति वाच्यम्, तावता नद्रृत्तित्वेन धर्मस्योपमानवृत्तित्वं चन्द्रमभिन्नवृत्तित्वेन च मुखरूपोपमेयवृत्तित्वं बोधयते, इवपदेन अत इत्यर्थः ॥ श्रौतीति । भुत्या शब्दशक्त्यैव उमयवृत्तित्वस्य धर्मेऽपि बोधदिस्यर्थः ॥

सामान्यत इति । चन्द्रभिन्नतल्लेपणेऽर्थः ॥ इवपदेनोति । रमणीयादिप्रयोगस्थले रमणीयतलादिरूपेणैव धर्मेऽ इवपदाद्दोष इत्युक्तत्वात् । निराकाङ्क्षत्वादिति । एकरमणीयत्वान्वयेनैव निराकाङ्क्षतया द्वितीयस्य तस्य मुखाद्यन्वयादुपपत्तेः तत्रापि धर्मे—त्वेनैवोपस्थितसभ्युपगमे तु मिन्नप्रकारकावस्थिस्थितत्वे रमणीयतादिरभेदेन धर्मान्तरस्य—भवत्तादृशरमणीयत्वाभिधेयत्वाभिधानेऽदिति धीःसंभावात् । एकः पवेत् । एकस्य तात्पर्यप्राहकत्वोपगमात् इदंरेखे रमणीयतादिरूपेण धरमोऽप्यस्यापकलनोपगमादिति भावः । तदेतदनाकलङ्ग्य प्रवृत्तितत्वे—तावतापिति ॥ चन्द्र इव मुखं रमणीयमित्यादौ (रमणीयत्वादे रमणीयादिपदार्थत्वान्मुखादावन्वयोपपत्तावपि आह्लादयतीस्यादौ) तदस्य—भवदिस्यर्थः ॥ ननु तत्रापि धात्वर्थस्याह्लादकत्वस्याश्रयतया मुखादावन्वयाद्वारा नामार्थत्रैस्य तण्डुलस्य धात्वर्थपाकान्वयाज्ञीकारात् साक्षादित्युक्तम् । विभक्त्यर्थाविशेषणीभूतेयर्थेः । स्तोके पचतीरदौ नामार्थस्य स्तोकस्य तादात्म्येन पाकान्वयरहितान्न भेदने—त्युक्तम् । अभेदादिरिकासंबन्धेनैवेत्यर्थः ॥ न सुप्यत इति । तत्र प्रकृत्यस्यानर्थ—कत्वेन स्वापाभावस्यैव बोधात् ॥ विशेषणतेति । बलवदनिष्ठानन्वन्थितत्वाभाववत्,

धात्वर्थेनिपातार्थ्योरन्वयेडपि निपातातिरिक्तनामार्थधात्वर्थ्योरन्वयस्यादर्श- नात् । अन्यथा 'तण्डुल: पचति' इत्यत्र कर्मतासंर्गेण तण्डुलस्य पाक- न्वयापत्तेः-इति चेत्, न । तादृशस्थले आहादकत्वादिकमिवार्थ एव, धात्वस्तु तात्पर्यग्राहकमात्रमिति वाच्यत्वात् । अथैवं 'हंससीव धवलश्वान्द्र:' इत्यादि: कथम् ? उक्तमेव लिङ्मेदस्यापतितत्वात्-इति चेत्, मैवम् । न हि शाब्दबोधप्रतिबूलतयैव दोषत्वम् । अतएव यत्र पुंलिङ्गेडप्य- पमेये नित्यक्लीङ्गोपमानस्य न पुंलिङ्गतासंभव:, यत्र चैकवचनान्ते- डप्युपमेये निल्यबहुवचनान्तसोपमानस्य नैवचनान्तत्वसंभव:, तत्र च लिङ्वचनमेदेडपि न दोष: । तदुक्तमाचार्यडण्ङिनना— 'न लिङ्वचने मिल्ने न न्यूनाधिकतापि च । उपमानोपमेयालं यत्रोद्देशो न धीमताम् ॥ श्रीव गच्छति षण्ढोडयं वाक्कीयं श्री: पुमानिव । प्राणा इव प्रियोडयं मे विद्या धनमिवार्जिता ॥' इति ॥ सहृदयौद्रेगवीजं तूक्तरीत्या प्रकृतानुपयुक्तलिङ्वचनविशेषोप- दानमेव । न च तत्रियतलिङ्वचनेषु, इति न तत्रोद्रेग इत्यर्थ: । एवमेव लङभक्षणमिति शोधोद्यत् ॥ अन्यथेति । निपातातिरिक्तनामार्थधात्वर्थ्योरपि सा- क्षाद्रेदान्वयीकार इत्यर्थ: । तण्डुल इति । न च तादृशस्थलं प्रथमाया असाक्षुत्वा- त्न दोष इति वाच्यम् । असाक्षुत्वज्ञानाभावदशायां तदापत्तेः । कर्मत्वप्रकारकबोध एव तत्र द्वितीयाया: साधुत्वम् । अत: कर्मेत्वसंर्गकबोध: स्वादेश्चलनये ॥ इत्पदेन वि- शिष्यधर्मोंपस्थापने रमणीयादिपदानमेव तात्पर्यग्राहकत्वमिति पूर्वोक्ताभिप्रायं विश- दयति—तादृशस्थल इति ॥ इवार्थे पवैति । तथा च न धात्वर्थतविरहान्न तस्य नामार्थोन्वयानुपपत्तिरिल्यर्थ: । न चात्र आह्यादित्याख्यातीयत्लादन्वततादन्वतस्यार्थादक- त्वस्य गौणत्वात् सुनयल्वमिति किमर्थ धात्वर्थानुपपत्तौ वाच्यम्, एवमपि चन्द्रस्य वृत्तित्वसंबन्धेनाहादकत्वान्वयानुपपत्तेः ॥ न चन्द्रभिन्नवृत्तित्वनद्र्श्या- हादकत्वाश्रयो मुखमिति बोधासिद्धेः ॥ न च इवार्थवृत्तावेव कन्द्रादेरन्वय:, तत्क्षणद्र- वृत्तित्वस्य आल्हादकत्वान्वय: निपातार्थस्य धात्वर्थोन्वयसुप्तचेरिति वाच्यम् । नापि शाब्दबोधप्रतिबूलतयैवोपमादोषत्वमिति नियमोडप्यस्तीत्याह—हीनताधीति । कवि- त्पहृदयौद्देश: कवितेल्यत्र कि नियामकमम् आह—सहृदयेत्यादि । न च तदिति। तत्र तादृशलिङ्वचनान्तरभावेनान्यस्थापुपपत्त्या व्यधिकरणयोरपि लिङ्वचनयो: प्रयोगे

न च काव्यादर्शोविचारणैकद्रिर्मेलिनाथादिमिरापि व्याख्यातम् । नियतवचनत्वं च स्वशक्यार्थोभिधानानियमतस्वकत्वम् । तत्त्वेनानुशासनतात्पर्य्यविषयत्वमिति यावत् । प्राणा द्वारा इत्यादेशैकसिद्धान्तप्रयोगेण बहुत्वाभिधानानियमात् । तेन प्राणशब्दस्य कोषादौकवचनान्तत्वेनानुशासनेऽपि 'पुंसि भूतानां प्राणा:' इति बहुवचनान्तप्रयोगानुप्रासानुसमर्थनेऽपि न दोषसंभवः ।

प्रयोकुरक्ष च्यनुरूप्यादोषाभावादिस्वर्थः ॥ नहि काव्यादर्शोकारिकां सहृदयोद्देगभाव इत्येव दोषत्वाभावबीजमुखम्, न तु तुल्यदुको 'लिङ्ग'वचनानन्तरभावस्तकर्थं त्वया स्वोक्कार्थं तत्संमतीदंशितेयत आह—एवमेवेति । तत्क्ष बीजान्तरस्यानुपपत्तेरुद्धसंमतत्वाच यथोक्कमेव तद्वीजमिति भावः । नहु प्राणशब्दस्यैकवचनान्तस्यापि सर्वेषंसमतत्वात् 'प्राणा एव प्रियोडयं मे' इत्र तु लडुक्तौ दूषकत्वाभावो वचनान्तरभावमूलकान्त्यालुपपत्तिरुपो नास्तीति कथम् मूलानुरूपं तदुक्तं व्याख्यानमिलयत आह—स्वशक्योति ।

उभयत्र स्वपदमेकवचनादि परम् । नियतवचनत्वं चैष्यस्य च वचननिष्ठं नियतत्वं चैष्यर्थः । एकवचनादीनामेकत्वादितवबहुत्वानि शक्यार्थाः । 'द्वैयेकयोर्द्विवचनेकवचने' 'बहु बहुवचनम्' इत्यादिवचनात् । तदभिधाने अन्यतं स्वं येषां तत्कत्वम् । तदेव वक्ष्यति—'प्राणा हा(दा)रा' इत्यादि बहुवचनस्य बहुलं शक्यार्थः तद्धिनापि द्वारा इत्यादिवेकस्थामपि बहुवचनस्यैव विधानात् तत्सस्य बहुवचनस्य तद्विधानानियमतत्वमिल्यर्थः । नन्वभिधानं प्रतिपादनमात्रं, तत्क्ष लक्षणादिना एकवचनादेरपि बहुलादिप्रतिपादकत्वात्, पदान्तरोत्तरस्यैकवचनादेरनियमतत्वप्रसङ्ग इत्यत आह—तत्त्वेनेति । नन्वेवमपि न निस्तारः 'जास्याव्यायामेकस्मिन्नबहुवचनमन्यतरस्याम्' इत्याद्यनुशासनसंमततया बहुवचनस्यापि बहुत्वाभिधानानियमतत्वात् तत्क्ष 'सरांसीवामलं नमः' इत्यादिवचनभेदस्य दुष्टत्वाभिधानविरोधापत्तिरिति चेनमैवं प्रकृतिविशेषपुरस्कारेण तदभिधानतत्वस्य विवक्षितत्वात् । अस्ति च तथा प्राणादिकारादिशब्देषु 'तुसी भूत्यसवः प्राणा:' इत्याद्यनुशासनदर्शनात् । जास्याव्यायामिति तु सामान्त्यत एव तथेति नानुपपत्ति ।

एवं च यच्च्छब्दस्यैक्येऽपि बहुवचनान्तत्वं विशिष्ठमनुशासनसंमतं तत्र वचनभेदो न दोष इत्यत्रापि न तु तत्समानावचनान्तशब्दान्तरानुपपत्ति, वकुरशफकस्तावतैवात्रनयनात् । अनन्या प्राणा इहैवैदोषत्वाभिधानानुपपत्तिरिति फलितार्थः ॥ तु त्यादिपदप्रयोगे आर्थी कथमिल्याशङ्क्याह—चन्द्रेणेति । तु तुल्यपदस्यापि साधरस्यमात्रपरतैव कुतो न स्यादत आह—केवलोति । एवपदस्यापि केवلسादृश्ये प्रयोगाभावदाह—सादृश्यामित्रमिति । निपातानिरिक्तनामार्थ्योरभेदान्वयस्यैव व्युत्पत्तितत्वादि

भेदान्वयस्याऽऽयुक्तत्वात्। तदेकदेशस्य साधर्म्यस्य च चन्द्रप्रातियोगिकान्योन्याभावसामानाधिकरण्यं धर्मेश्वार्थः। आश्रयत्वं प्रत्ययांशार्थः। तृतीयार्थेश्च वृत्तित्वम् 'तुल्यार्थतुलोपमायां तृतीयाऽनयतरस्याम्' इति सूत्रात्। अत एव 'चन्द्र इव मुखं भाति' 'चन्द्रमिव मुखं पश्यामि' 'चन्द्रेणेव मुखेन कृतम्' इत्यादिरूपमुपमानस्योपमेयसमासमानविभक्तिकत्वनियमेऽपि 'चन्द्रेण तुल्यं मुखं भाति, चन्द्रेण तुल्यं मुखं पश्यामि' इत्यादौ न मुखवृत्तिविभक्तिनियमः। अन्यथा च धर्ममुखयोर्निर्मार्थतया आश्रयत्वसंबन्धेन धर्मान्वयो न स्यात्। इवार्थसादृश्ये तु निपातातिरिक्तनामाॢथत्वाभावेन भेदान्वयसंबन्धात् धर्मिमुपरत्वकल्पनमिति [वि]शेषः। तदेकदेशेऽथ साधर्म्यस्यैवर्थः। स्वसामानाधिकरण्यं स्वरूपमिति शेषः। यद्वा साधर्म्यस्य तदर्थंकतुल्य(ला)शब्दस्यैवर्थः। अनथ पदबोध्यसादृश्यस्य सामानाधिकरण्यमर्थ इथान्वयारुपपत्तेः। तुल्यशब्दस्त्ववत् 'नौचोद्यमेविपमूलसीतातुल्याभ्यां प्राप्यव्यधनान्यामन्यसमसितमितेतेषु' इति सूत्रे तुल्या समिता मिलितर्ये यत्प्रत्यानन्तवेन व्युत्पादितः। तत्रैव यदापि व्युत्पत्तिमात्रसिद्धान्तस्त्वापि चन्द्रभेदसामानाधिकरण्यं आश्रयत्वं तुल्यपदार्थ इसतैव तात्पर्योर्थः। तुल्यार्थोरिति। तुल्योपमार्शब्दवाच्यतिरिक्ततुल्यार्थकपदयोर्यगुपमानार्थकपदार्थकदृतीया विकलंनेन 'भवतीति सूत्रार्थः। यदपि तृतीयाविधानात्रे 'वृत्तित्वं तृतीयार्थः' इत्यत्र सूत्रसंबतिनोच्यते, तथापि तत्सात्रुंगतो विभक्त्योऽवदयं कल्प्य इत्यपेक्ष्यावग्रेन वृत्तित्वमेव तृतीयार्थः कल्पत इत्यभिप्रायः। इदमेवो उपमानोत्तरविभक्तेः साधुत्वमात्रार्थितया वाच्यमाणत्वादग्रोपमेयविभक्तिरेव। अत्र तु नियतार्थपरतयोपमेयलिङ्गं तिरस्कृतैकैव तृतीया विभक्तिरित्यर्थः। आश्रयस्यापि तुल्यपदार्थत्वकल्पने प्रमाणमाह—अन्यथेति। आश्रयत्वसंबन्धेनैनेति शेषः। धर्ममुखयोर्निर्मार्थतया आश्रयत्वादिभेदसंबन्धेनान्वयासंभवादिति भावः। आश्रयस्यापि तदर्थत्वे तु अभेदसंबन्धेन तस्य मुखान्वये धर्मांश्रयामित्नं मुखमिति दृश्यमाणबोधः संभवतीलर्थः। नन्वभावापि सामानाधिकरण्यस्य धर्मेस तु तुल्यूपनार्थित्वकर्थ तथा परस्परं भेदान्वयः। एवमाश्रयत्वं तुल्यपदार्थत्वे आश्रयत्वामित्नं मुखमित्येव बोधः स्वात्। अथोभयत्र भावार्थस्याविवक्षितत्वात्तत्समानाधिकरणं आश्रयकक्ष तदर्थः। तेन आयास धर्मे, वृतीयस्य च मुखे अभेदान्वयः। अत एव धर्माश्रयामित्नं मुखमिति समनन्तरमेव वाच्यतीति भवदार्थः। तथापि धर्मेस आश्रयभेदान्वयादुपपत्तिरस्त्येव चेतसां 'धर्माश्रय एव तुल्यपदार्थ इसत्न तात्प-यांत्। अत्रैकदेशे धर्में समनाधिकरणान्तस्य अभेदान्वयः। चन्द्रेणैवात्र चन्द्रस्य वृत्तित्वे तस्यापि धर्मे एवान्वय इति यथोक्तव्योधोपपत्तिरस्त्वधेयम्। वृत्तित्वमपि तुल्य-

स्यात्। अत एवं वृत्तित्वस्यापि तुल्यपदार्थकल्पनया न निस्तारः। नामार्थ-तासाम्यात्। ततश्व चन्द्रप्रतियोगिकान्योन्याभावसममानाधिकरणचन्द्रवृत्तिधर्मोश्रयाभिव्यक्तनुसुखम्‌ इति धीः। च-नद्रवृत्तित्वस्य च धर्मे न्वयः। तस्य चाश्रये। तदर्थो न्तरे। तथा च ‘चन्द्रा-न्यो न्याभावसममानाधिकरणचन्द्रवृत्तिधर्मोश्रयाभिव्यक्तनुसुखम्‌’ इति धीः। अनुप्रे-यवृत्तित्वं धर्मोपस्थापकत्वस्य, उपमानवृत्तित्वं च प्रतीतिप्रमा अर्थः। अत उभयं धर्मिवाचकपदार्थों न भवतीत्य आर्थी उपमेयसुच्यते। न च—उभयत्र बोधसाम्यात्मकथंमयं विभागः—इति वाच्यम्‌, ‘इवादौ साधर्र्ये शक्तिः, तुल्यादौ लक्षणा’ इत्यत्रापि ‘कथमेवम्‌’ इति तुल्यत्वात्। प्रत्युत भिन्नपदार्थिपदभेदप्रतिपाद्यत्वेनासत्पक्ष- एवं विशेषात। ‘चन्द्रमिव मुखं प-

दार्थ एव कल्प्यतां कृततस्य तृतीयार्थंतं वैशम्यस्यनहेतुत्वादिति आह—अत एव-ति। नामार्थयोरभेदान्वयापत्तरेव अर्थः। तथा च तत्र चन्द्रपदार्थस्य भेदान्वयो न स्यादिति तस्य तृतीयार्थककल्पनमिति प्रकृत्यर्थचन्द्रस्य, प्रत्याय्यवृत्तित्वान्वय उपपन्न इत्यर्थः। वृत्तित्वस्य धर्मान्वयो न स्वादिस्यर्थेऽभस्मु न कार्ये। वृत्तिमत एव तुल्यार्थ-त्वकल्पनया तादात्म्यान्वयोपपत्तेः। अत एवामे वृत्तित्वादीनां नामार्थंत्वेन तत्र चन्द्रा-धर्मे न्वयान्वयालुपपत्तिरिति स्वयमेव वक्ष्यति। इदम्‌ सुपलक्षणम्‌—भेदसममानाधिकरणमात्रस्य तुल्यपदार्थकत्वकल्पने डपि नामार्थस्य चन्द्रस्य प्रतियोगितासंवन्धेन भेदान्वयो न सादिति चन्द्रप्रतियोगिकत्वविशिष्टमेव तुल्यपदार्थ उक्त इष्यपि बोध्यम्‌। प्रकृतमाह—अग्रेति। धर्मोपस्थापकेति। तुल्यपदस्य चन्द्रभेदसममानाधिकरणत्वमात्रबोधकतया उपमेयवृत्तित्वमात्रे तु चन्द्रणोति पदेन ह्रत उप-मानोपमेयोभयवृत्तित्वं तु चन्द्रोप-मानवृत्तित्वं च धर्मिवाचकतुल्यपदार्थस्यो न भवतीति इवपदादत्र वैशम्यमिति फलितार्थः॥ इवादौविति। तेषां साधार्यवत्तरतया विशेषणीभूतसाधर्र्ये लक्षणा|श्रकारात्। तथा च बोध-वैशम्यं श्रौतत्वार्थत्वोभय व्यवस्थापकंतन्मते डपि वृत्तिमेदस्सीकारे डपि उभयत्रापि बोधसाम्येन तद्विवस्थाश्रुपपत्तिराति भावः। तथापि तात्पक्षे किं वि-निगमकर्मण्यत आह—प्रत्युतेति। साधर्र्यं तावत्प्रतियोग्ययोग्युभयनिरूप्यमिति सद्संप्रतिपन्नम्‌। तत्र च फलतो धर्मस्योभयनििष्ठत्वं भासते। तच यत्र धर्मिवाचकपदादेव निर्वहति, सा श्रौती, यत्र तु पदद्रयेन सा अर्थी। पदद्रयसमभिव्याहारगम्यत्वादित्येकं विवेकः साधीयान्‌।

अत एवं श्रीहीनवह्नीतृतीयादौ द्वितीयया निरपेक्षयैव श्रीहीणां क्रियाजन्यफलत्वाश्रितव-बोधनात्स्याः श्रुतित्वमिति मीमांसकसंप्रदायः। यदाह—‘अभिधातुं पदेऽन्वसिन्‌ निरपेक्षो रवः श्रुतिः’ इति॥ न चात्रेवशब्दस्य निरपेक्षत्वेन साधर्र्यबोधकत्वमसिद्धम्‌! चन्द्रादिपदसमभिव्याहारेणैव तद्रोधकत्वादिति वाच्यम्‌, द्वितीयादेरपि क्रिया: प्रकृ-

इथ्यामि' इत्यादादुपमानपदोत्तरविभक्तिकविश्व विशेष्यसमासानलिङ्गत्वस्यौत्सर्गिकतया साधुत्वार्थी । नच—प्रथमोपस्थिततया साधुत्वार्थी प्रथममेव स्यात्—इति वाच्यम्, विशेषणातिरिक्तस्थले तथात्वात् । नच—चन्द्रस्य मुखान्वयाभावात् तथा, विशेषणविशेष्योरभेदान्वयार्थमेवकविभक्तेरुपयोगात्—इति वाच्यम्, विशेषणविशेष्यो: समानलिङ्गत्वमेव औत्सर्गिकम्, तत्र च साक्षादन्वयोडभेदेनेत्यन्यदेतत् । नच—परम्परया विशेषणस्यापि तेऽपि समभिव्याहारेपि बोधकतया तथापि श्रुतितत्वविरहहापत्तेः । पदान्तरसमभिव्याहारापेक्षणेडपि विशिष्टार्थबोधकत्वसामर्थ्ये तत्र द्वितीयामात्रस्यास्तीति चेत्, तर्होंहापि चन्द्रादिपदसापेक्षलेपि उभयवृत्तित्वबोध इवपदेन निश्चीयते ॥ तृतीयादिपदानां तु—भयमयद्रुत्तित्वबोधार्थं पदान्तरापेक्षायास्तीःषधिकस्यापेक्ष्यीयत्वात् वैषम्यमिति आये श्रौती द्वितीये त्वार्थीति कुतोडण्ट्र्र प्रद्वेषः ॥ न च चन्द्रपदसापेक्षं इवादौ तुल्यादौ च सामानमेव वाच्यम् । तथापि तत्र प्रयोज्यार्थस्य इत्थत्वस्याधिकस्यापेक्षणात् चन्द्र इवादौ च विभचे: साधुत्वमात्रार्थतया तदर्थभावे तदर्थस्यापेक्ष्यीयत्वात् । न च स्वादप्येवं यदि चन्द्रादिमिःवृत्तितवे सति चन्द्रवृत्तिधर्मे: साधार्यखरूपः स्यात्, तद्वृत्यधर्मवत्त्वस्यैव तत्स्वरूपत्वादिति वाच्यम्, तथापि फलतौविवक्षितेविभक्तिव्युत्पत्तौ 'अनेकवृत्तित्वं सा-धार्यम्' इति मूलान्वयाद्याहानांवसरे 'अनेकवृत्तिसामान्यमेव साधार्यम्' इति लीलावत्युपाये वर्णममानोपाध्यायैः कण्ठत एवाभिधानाच ॥ अनेकवृत्तित्वं हि नैकजातीयाने कवृत्तित्वम् । तच्च चन्द्रादिमिन्नवृत्तित्वे सति चन्द्रादिवृत्तित्वमेव पर्यवस्यति । अत उक्तसाधार्यस्य इवादिपदैःखुल्यादिपदापेक्षया अन्यपदसापेक्ष्येव प्रतिपादनम् । तुल्यादिपदैच्कु इवादिपदापेक्ष्याधिपदसापेक्ष्यतैनेति यथोक्तरीतैच् श्रौततव्यवस्थापनं युक्तमिति तदेतत्सर्वं मनसि कृत्वाह—भृ-शपदेति ॥ औत्सर्गिकेति । विभक्त्यन्तरकाल्पने नियामकभावेन प्रधानभूतविशेष्यविमचेकैरेव तत्र प्रयोज्ये । अत एव 'कण्ठं करोतीति भीष्मसुदाहरं दर्शनीयम्' इवादि कमलादि 'कण्ठपदोत्तरद्वितीयार्थं प्रयोजनान्तरट्ठसामानाधिकरण्यादेव भीष्मादिपदादपि द्वितीयेति अनभिहितसूत्रे महाभाष्ये स्पष्टमेल्यर्थः । उक्ताभिप्रायमविद्वान् शकृते—न चेतित । विभक्त्यन्तरकाल्पने विनिगमकाभावो हि त्वया विशेष्यविमक्तिकत्वे मूल्ययुक्तः । अस्ति च विनिगमकं प्रथमालिङ्गे कारणाभावादिति सर्वत्रापि प्रथममेवास्तीति भावः । तदपेक्षया विशेष्यविमचेरुपस्थितिनिबन्धनान्त्रियामकात्प्राबल्यमित्यभिप्रायं प्रकटयति—विशेषणेतित । मुखान्वयाभावादिति । साक्षादिति शेषः ॥ न तथेति । न विशेष्यसमासान्विभक्तिकलमित्यर्थः ॥

अलङ्कारकौस्तुभः

तल्लिङ्गत्वे 'उद्रूत्तं रक्तं दधता दण्डेन विशिष्ट:' इत्यादावुद्रूतादेरपि तृतीया यापत्तेः 'नामार्थान्तराविशेषणीभूत-' इति विशेषणे विशेषणस्य देयत्वात् । न च—चन्द्रादेरपि प्रतियोगितेनेवार्थेमेदाद्वचनयात्कथं व्यावृत्ति:-इति वाच्यम्, 'निपातातिरिक्तनामार्थान्तर-' इति वाच्यतावात् । एवं च 'चन्देण तलं सुखं परयामि' इत्यादावपि नातिप्रसङ्गः—इति ॥ नन्वेवमपि 'अव्ययविशेषणानां नपुंसकत्वं भवति' इत्यनुरासनादिवार्थविशेष-णस्य चन्द्रादेः ऋजीवत्वापत्तिद्वेवारे—इति चेत्, मैवम् । 'शशीव श्यामा शशीरिश्यामा' 'मृगीव चपला मृगचपला' इत्यादिभाष्यकारादिम्रयोगसामर्थ्यादुपमानत्वमात्रे लिङ्गसिद्धेः । अत एव 'पार्थे वक धनुर्धरः' इत्यादिवपि नानुपपत्ति:, अनियतलिङ्गविषयताया उत्कानुशासनस्य भाष्यादिसंमतविप्रेषणलिङ्गीकृतायो विशेषणत्वमेव प्रयोजकं न तु साक्षाद्विशेषणत्वम् । गौरवादिति भावः ॥

प्रामाणिकगौरवामिप्रायेण शङ्कते—न चेत् । नामार्थेभति उद्रूतादेशु रक्तादिरूपनामार्थान्तराविशेषणीभूतत्वात्र दोष इति भावः । ननु चन्द्र इन्दुशब्देऽपि इवादिरूपनामान्तराविशेषणाभेदादः: सोमशब्दवदोशो—इति ॥ निगदेभि । तथा च निपातातिरिक्तनामार्थान्तराविशेषणीभूतत्वं वाच्यम् । तत्क्ष चन्द्रादेश्चिदर्थान्तराविशेषणत्वाभावविरहेऽपि निपातातिरिक्तनामार्थोन्तराविशेषणत्वमेवेति भावः ॥ चन्द्रोति । तत्र चन्द्रस्य निपातातिरिक्ततुल्यरूपनामार्थविशेषणत्वात्र तथेति भावः । यदप्येतादृशं नियामकं न प्रमाणसिद्धम्, तथापि वाक्यमाणप्रामाणानुग्रहहीतत्वात्कल्पनाया इदमुक्तम् ॥ ननु निपातातिरिक्तनामार्थोन्तराविशेषणस्य विशेष्यविशेष्यकत्कल्पनापेक्षया साक्षाद्विशेषणत्वस्य विशेष्यसममानविवक्षितत्वकत्कल्पनं लाघवमिति चेत्, लाघवम् । अत एवपरितोषादृश्यार्थप्रयोगादिरूपमेव प्रकृते प्रमाणं वक्त्यतीलदोषः । शशीव श्यामेति । 'उपमानानि सामान्यवचनै:' इति सूत्रे भाष्याकूतमस्यं प्रयोगः । तथा च इवार्थे विशेषणत्वापत्ताया अपि शङ्या नपुंसक्त्वादर्शनात् न ऋजीवत्वमिस्यर्थः । अवान्तरसमाधिमुक्त्वा वास्तवसमाधिसाह—अनित्यतेति । नियतलिङ्गानां लिङ्गानपेक्षतया तत्सापेक्षविशेषणनिरपरताया एव वचनस्य युक्तत्वात् । 'आकारहिंतविधानं ज्याय:' इति न्यायात् । अत एवादि: पञ्चतीसादौ आदिशब्दस्य 'पुंस्यादिपूर्वपौरस्त्य-' इत्यादिकोशे नियतपुंलिङ्गतादर्शनात् क्रियाविशेषणत्वेऽपि न ऋजीवत्वमिस्यमियुक्तानां सिद्धान्त इत्यर्थः । उपमानस्योपमेयविशक्तिकत्वे पूर्वं प्रमाणानुपन्यासात्सिद्धहावलोकितन्यायेनाह—भाष्यादिति । यद्यपि भाष्यकारादिषु कचित् प्रयोगो

९. 'विशेषणतादुक्ता' क; 'विषयतावत्' खलु २. 'संभवतात्' क; खलु पुस्तके तु नास्त्येव.

त्वात । 'चन्द्रस्य तुला' इत्यादौ तु तुलाशब्दस्येव शब्दवलसादृश्यमात्रार्थत्वेऽपि तदर्थेऽभेदादौ मतियोगित्वादिसंबन्धेन चन्द्रादेरन्वयासंभवाच्च तत्र षष्ठीप्रयोग इति विशेषः ॥ तत्र श्रौतार्थत्वविशेषासु धर्मैकसावसरे वन्ध्यन्ते इति ॥ 'चन्द्रो मुखं च तुल्यम्' इत्यादौ तु तुल्यपदार्थस्य च शब्दवाच्येतरतरयोगबलेन चन्द्रमुखयोः पदन्वयावगमात् 'चन्द्रमतियोगिकान्योन्याभावसममानाधिकरणतदृत्तिधर्मेर्वा श्रुन्द्रः' इति बोधः । अत एव 'मुखं चन्द्रसदृशं न वा' 'चन्द्रो मुखसदृशो न वा' इति संदेहद्रयस्यापि ततः निवृत्तिः । तुल्यपदार्थकदर्थस्य साहस्य च शब्दबलेनोभयत्रान्वयेऽपि साहस्यवाचकपदस्योभयत्र धर्मान्वयविरहः स्पष्ट एव ॥ तसाच्च धर्मोः प्रस्तुतपदस्यैवोभयत्र संबन्धबोधकत्वम्, तत्र श्रौती — अन्यत्रार्थीति सिद्द्रम् । उपमानादिष्वृत्तित्वविशिष्टनियतशब्दबोधविषयत्वं श्रौतीत्वम्, इवादौ तथा नियमात् । तुल्यादौ तु चन्द्रेण तुल्यमित्यत्र तथाल्वेऽपि चन्द्रो मुखं च तुल्यमित्यत्र प्रकृतित्वादिना चैत्रोपमानोपमेयभावप्रतीतौलम्बाद्वात प्रकटासद्वान्तः ॥ न स्वातन्त्र्येण प्रमाणं सूत्रवार्तिककारयोः श्रैतादृशप्रयोगाभावस्थापि भाध्यप्रयोगस्य स्वातन्त्र्येण प्रयोगान्तराणां च तत्प्रभृत्कत्वेनोपयोगादौत्कृष्टम् ॥ यद्वा निरुक्तकारादिपरमादिपर्यं इति तत्समम् । ननु 'शाश्वतीव श्यामा' इत्युक्तौ महाभाध्यप्रयोगो नोपमानस्योपमेयसममानविभक्तिकत्वे प्रमाणं भवितुमर्हैति, पक्षद्वयसाधारण्यात् ! प्रथमोपस्थितत्वेन् प्रथमेति वादिनोऽपि तस्य विरोधाभावात् ॥ तस्सम । विभत्स्यन्तरन्तानां तदीयानां प्रयोगान्तराणामेवात्र प्रमाणत्वचेनाभिमतत्वात् । किंच 'उपमानानादचारे' इति सूत्रे 'अधिकरणाच्च' इति वार्तिकमत्र प्रमाणम् । तद्धि प्रासादीयति कुञ्ज्यामित्युपमेये ससमाश्रयणादुपमानपि ससम्यन्तमिति कर्मविवक्षायामेतत्प्रयोगासंभवादर्थक्येन प्रतिपादितम् ॥ किंच 'तत्र तसैव' इति सूत्रमन्यत्र मानम्, तच्छब्देन ससम्यन्तेन षष्ठयन्तेन चोपमानपरामर्शादुपमेयेति तत्र ससमीषष्ठीप्रयोगादिस्यलं बहुना ॥ अन्वयासंभवादिति तुल्यपदवाच्यसादृश्यस्य निपातातिरिक्तनामार्थत्वाद्वेदान्वयाभावादित्यर्थः । च शब्दस्य युगपदनेकार्थान्वयित्वरूपसचचर्यार्थकतया तुल्यपदार्थेऽम्स्योभयान्वयो न तु तुल्यपदमहिन्रेति मानादिति । प्रतीयोगित्वानुयोगित्वेऽर्थः । इवादाविति । चन्द्र इव मुखा

अलङ्कारकौस्तुभः

दीक्षितास्तु-सादृश्यमुख्यविशेष्यकज्ञानजनकपदमयोगे श्रौत्यन्यत्र श्रौत्याहः ॥ इवादिभिः सादृश्यमनुयोगित्वसं‌बन्धेन बोध्यते । तुल्यादिभिस्तु सः शाब्देनेति विभाग इत्यन्वये । तुल्यादिपदेश्वपि प्राप्ताप्राप्तिविवेकेन सादृश्य स्वपे विशेष्यवेद्यं सन्नपि गृह्यते ॥ अथ धर्मोपस्थापकपदसोमेयत्र सादृश्यसं‌बन्धबोधकत्वे श्रौतीति पक्षे । ल्यार्थकवति प्रत्यययोगेऽपि श्रौती स्वात् । तथाहि-तुल्यादिपदोपादवृत्तित्वादीनां नामार्थत्वेन तत्र चन्द्रादेश्रितदानवयानुपपत्या चन्द्रवृत्तित्वादिवृत्तित्वादिपदानामर्थ इत्युक्तत्वात्तत्र चन्द्रवृत्तित्वादिकं तु‌ल्‍यपदार्थो' त्यादौ चन्द्रे सादृश्यप्रतियोगित्वरूपोपमानत्वस्य मुख्ये च तदनुयोगित्वरूपोपमेयत्व निय‌मतः प्रतीतः । तथा च यत्र यच्छब्दबोध्यसादृश्यविशेषणतापन्नपदार्थस्य नियमानुपमानत्वं तत्र श्रौती । तदनु‌योग्यार्थींन्ति भावः । तुल्यार्थकवतिप्रत्ययप्रकृत्यर्थसोपनत्प्रतीतिनियमाच्चापि उपमाया: श्रौतात्वापत्तिरिति । एतन्मते उपरितोषमुद्रावच्यंस्तथा चैकत्र सादृश्यं विधेयम्, परन्तु तु संदशामेद इति विशेषमेदादेव वैषम्यं ₹ शाब्दायः ॥ प्राप्ताप्राप्तिमते । न हि शाब्दाकाङ्क्षयां भासते । तावत्पर्यं वा भेदादिप्रसङ्गात । अपित्वप्राप्त एव, तदेव च विधेयम् । तदाहः-‘यत्परः शा‌ब्दार्थः' इति । अत एव ‘दृशा जुहोति' इत्यादौ दर्शविधिविशिष्टहोमादेः पर्तवपि धात्वर्थस्यामिहोत्रं जुहोतिल्यादिनैव प्राप्तत्वात् । दृश्यादिरूपं द्रव्यमेव विधेयपर्यवस्यतीति गुणविशिष्टितवव्यवहारो मीमांसकानाम् ॥ एवमतापि सादृश्याभिन्नप्रतीतावपि धर्म्यंशो न तात्पर्यम्, किंतु सादृश्यमात्र इति नैवमिवादितुल्यात

१. ‘नाहल्य’ खलु. २. ‘सं‌बन्धबोधकत्वेन’ क. ९. ‘सदृशो’ खलु.

तयुक्तम् । वतिप्रत्ययार्थे तु वृत्तित्वादौ चन्द्रादेरौदान्वयस्योपपत्तत्वेन । तत्र तेषामेव शक्तिकल्पनात् । तत्र वृत्तित्वं भेदो धर्मेश वलर्थः । पूर्ववदेवान्ये 'चन्द्राद्योऽन्याभावसमनाधिकरणचन्द्रद्वृत्तिधर्मेवन्तु खलु'म् इत्येव बोधः॥ न चेष्टापत्ति: । तत्रार्थी उपमेति सकलग्रन्थविरोधापत्तेरिति चेत् । उच्चते । 'तेन तुल्यम्' इति तत्प्रर्थे वतिविधानम् ॥ तथा च—यावदेव तत्वपदेन बोधयितुं शक्योते तावदेव वतिनैप्यानुशासनिकार्थोत्पारिकार्थबोधकत्वे सर्वत्राव्यवस्थापत्ते: । एवं च तत्रापि चन्द्रपदस्य तदृशित्वे लक्षणा । उक्तरीत्या नुशासनसंमतत्वात् ॥ अतो नानुपपत्तिलेशोऽपि ॥ अत एव 'पृवैषम्यमिति भावः ॥ उपमानत्वेनेति । प्रकृत्यर्थस्य प्रययार्थे भेदान्वयत्वानुत्पत्ते: ॥ न तु लक्षणापेक्षया वृत्तित्वस्य वतिप्रत्ययार्थकल्पनमेव तयुक्तं न चात्र श्रौतत्व्वापत्तिरेव बाधिका, प्रकारांतरेण श्रौतत्वादिव्यवस्थाया एव तावता कृत्स्नमुचितत्वात् । शकलिपतप्रयोजनादुरोधमात्रेण तदाश्रयणससाहकत्वादिदृष्टत भावह—उक्तरीत्या इति ॥ संमतत्व्वादिति । यदापि वतिप्रसयविधायककशाब्दस्य प्रकृतिसदृशित्वे लक्षणेयत्र शब्देसमातिरोयाति, तथापि तुल्यार्थस्य वृत्तित्वादिरिक्कार्थकं प्राह इति व्यवस्थापितत्वात् । तदर्थ एव ततो लभेन वृत्तित्वस्य तदर्थकल्पनायां सूत्रविरोधापत्तेरथतत्सत्संमति रायातीति भावः ॥ वच्यादीनां सदृशार्थकतया सादृश्यमात्रार्थकत्वं नास्तील्यार्थी ति त्वदुक्तक्यवस्थायामपि प्रकृते दूषणस्याप्रे मूल एव वाच्यस्तात् ॥ वतिप्रसयप्रकृतुंशे लक्षणापि प्रामाणिकेति लक्षणांशे संमति दर्शयति—अत एवेति । यद्वा अनुशासनिक एवार्थे शक्तिः कल्प्यते, तदन्यत्र प्रकृतिरेव लक्षणेयत्र संमति माह—अत एवेति । एवं यत्र स्वतन्त्रप्रमाणतया वाचनिकत्वेनापि समर्थयितुं शक्यस्य सूत्रकारप्रय गस्यापि सूत्रानुरोधेन लक्षणयैव समर्थनं, तत्र का परेषामिति भावः । यद्यपि भाष्ये पूर्वस्मादेवेति कण्ठतो नोक्तं तथापि पक्ष्म्यन्तसनुरोधादसमभियाहारात् वतिप्रत्यप्रकृतिसंम्पर्कपूर्वोशेषबददस पक्ष्म्यन्तत्वं स्पष्टमेव । 'किमिव पूर्वग्रहणं सनपेक्षं प्राक् सनो लभ्या आदिमनपेक्ष्यः' इति शाब्दोऽपि वतिप्रत्ययः इति ज्ञेयम् । तुल्यम्' इति तुतीयान्तादिति । न तु पक्ष्म्यन्तेन तदर्थविचारणाद्राश्र्येDपि पक्ष्म्यन्तत्वं व्याख्यातमिशाङ्कयाम् उत्त्कैैैडग्रन्थवतारादर्थगळा परिकल्पितभाध्यवाक्यस्य पूर्वस्मादेवेत्यनुवाद इति ध्येयम् । तुल्यार्थे इत्यादिसमूलोपन्यास्टिकैग्रन्थादव्यबहितपूर्वैमेव हि कैयटः प्राह—'पक्षद्वयेडपि 'तेन तुल्यम्' इति तृतीयान्तादिति । न तु पक्ष्म्यन्तात् लक्षणाभावात्' इति ॥ पक्षद्वयेडपीति । पूर्वेपदस्य ससंबन्धिकत्वात् पूर्वतं सनप्रत्ययापेक्षया योगापेक्षया वेति भाध्योक्तेपरिस्थः ॥

देवत्सन:' इति सूत्रे पूर्वसादितेति भाष्यं पश्चम्यन्ताद्वितिविधानाभावेनानुपपत्तनमाशङ्क्य कैयटेनोक्तम्—'तुल्यार्थे विहिता तृतीया सर्वविभक्त्यर्थे- न्तर्भावयतीति पश्चम्यर्थेस्यार्थग्रहणसुपपत्तमेव । यथा ब्राह्मणवद्देश्यादधीते ब्राह्मणादिव वैश्यादधीत इत्यर्थः । वैश्यापादानकस्याध्ययनस्य ब्राह्म- णापादानकस्याध्ययनसुपमानाति तत् न ब्राह्मणाद्दो वर्जते । तेन ब्राह्म- णेन तुल्यं वैश्यादधीत इति तृतीयातात्प्रतीति, एवमिहापि पूर्ववत्' इति ॥ अथ वतिप्रत्ययपकृत्यर्थस्योपमानत्वनियमाच्चन्द्रदृच्तिल्यमिवोपमानं स्यादिति चेत् ॥ प्रकृतिवाच्यसैव तथात्वात् ॥ अन्यथा चन्द्रेर्दृश्युपमानत्वापत्तेः । न चैवं 'ब्राह्मणाध्ययनसुपमानम्' इति ग्रन्थविरोधोऽध्ययनस्य लक्ष्यत्वादिति वाच्यम्, भावानवबोधात् । प्रत्ययोत्पत्तिदर्शयां यदर्थबोधकत्वम्, तस्यो- पमानत्वनियमात् । न चैवमपि दृच्तिलस्य धर्मान्वयानुपपत्तिः प्रकृत्यर्थेत्वा- भावादिति वाच्यम्, 'प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थोन्वितसार्थबोधकत्वम्' इति नियमेन शक्यलक्ष्यसाधारणप्रकृत्यर्थोपादानात् । अन्यथा 'गङ्गायां घोष:' इत्यादौ तीरादेः समम्र्यर्थान्वयो न स्यात् । तस्मात्तुल्यार्थे वतिव- धानात्तदर्थे एव तच्छकितः—इति सिद्धम् ॥ यतु—'ब्राह्मणवत् वृषल- वत् ब्राह्मणा इव वृषला इव' इति निरुक्ते .दर्शयते, तत्फलितार्थकथ- नमात्रं प्रथमान्तद्वितिविधानाभावात् ॥ किं च तुल्यादिपदानां साधर्म्यमा- नार्थत्वे नामार्थभावाद्देवनव्यानुपपत्तिरुपपत्तिरुपपादकभावेन तन्मतेनैडपि तत्र पश्चम्यन्तातददुशासनविरहात् । नन्वेवं पश्चम्यन्तसामानाधिकरण्यमनुपपत्तं स्यादत आह—तृतीयेयति ॥ अन्तर्भावयतीति ॥ ततद्विभच्यर्ये प्रकृततेलक्षणास्वीकरणादि- स्वार्थः । न तु ब्राह्मणापादानकाध्ययनस्य कुतो लाभः इत्याशङ्क्याभिप्रायं विशदयति— तत्र चैति । ब्राह्मणापादानकाध्ययन इत्यर्थः ॥ वतते हि तौ । ब्राह्मणपदस्य स्वार्थोप- दानकाध्ययने लक्षणया तत्परत्वादिति कैयटसार्थः । न तु तुल्यार्थविहितवतिप्रयोगेऽपि श्रौती स्यात्, तत्रापि निरुक्तादौ इवपदेन विवरणदर्शनादिति ब्राह्मणाश्रितां प्रसक्तिमत्रकारो- ति—यत्तत्वति । प्रथमान्तादिति । षष्ठीससमर्योश्वात्रादुपपत्या तादृशवतेरनङ्कीकारात् इवार्थकवति प्रयये श्रौतत्वे इष्टापत्तेरिति भावः । एतत्पक्षे तुल्यार्थकवतिप्रयोगे श्रौतत्व- मापादयता परेण साहचर्यार्थकपदप्रयोगे श्रौती, सदृशार्थकपदप्रयोगे त्वार्थीति खोक्का व्यवस्था निर्दोषेर्ल्यभिततम् ॥ अतः स्वपक्षे दोषं परिहल्य परपक्षे तु मुहुर्दूषयति—किं चैति । नामार्थेत्वाभावादिति ॥ तद्धितान्तस्य नामलेङपि तद्धितमात्रस्य नामत्वाभा-

श्रौतीत्वं स्तात् । उपमानादिविशिष्टविषयत्वनियतशाब्दबोधविषयत्वस्‍तापि वतिम्रत्ययत्वाच्छेदेन व्यमिचाराभावेन साधर्‍श्यमुख्यविशेष्यकज्ञानजनकत्वस्‍तात् । अनुयोगित्वसंवन्धेन तद्‍रोधकत्वसापि वतिम्रत्ययसस तुल्यार्थे विधानेन तद्‍योगे यथा आर्थी तथा वतिम्रत्ययप्रयोगेऽपि त्वया कल्पनीयम् । तदनुशासनिकमेव तुल्यपदसमनार्थकत्वं वतिम्रत्ययस मयाश्रयणीयमिति निर्मूलकल्पनोपजीविना त्वया समालम्‍भिततद्‍दतरमामाण्यावष्टम्भस ममोपारि चोद्याभास उद्भाव्यत इति महत्‍साहसम् ।

तदुक्तम्‍— वक्‍खुतक्‍कु—वत्सर्थसादृश्यसस नामार्थत्वलेऽपि ‘तद्‍दुतक्‍खासर्वविभक्‍ति:' इति सूत्रात्‍स्‍थावयत्वेन निपातातिरिक्‍कतनामार्थत्वभावाद्र्दानव्योपपतिरिक्‍खत्र तातपर्यम् । निपातातिरिक्‍केषु निपातपदस्‍थाव्यमात्रपरत्वात् । अत एवाव्ययानिपातातिरिक्‍केष्वपि केश्वित्‍त्र तत्‍त्र लिख्यत एवेति इवार्थविहितवतिप्रत्ययसस साधर्‍श्यमात्रार्थकत्वं स्वीकुर्वता त्वयापि तदर्थस्‍थावयत्वेन सुझानव्यससातुमत्‍वात् । भेदान्वयानुपपत्तीति । तुल्‍यादिपदानां साधर्‍श्यमात्रपरत्वे तत्‍काश्रयतथा उपमेयान्वयो न स्‍यादित्‍यतस्‍त्र सादृश्‍यवतिर्देशकत्वं, वतिप्रत्ययसादृश्‍यस्‍ तु निपातरुपनानार्थतयातथा मुख्‍कोदावनवय: स्‍यादेवेति धर्मपरत्वकल्पनाबीजभूतानुपपत्तित्‍त्र नास्तीति कुतः साधर्‍श्यवत्परत्वे वतिप्रत्ययसस, येन तावन्मात्रेण तत्‍त्र त्वदभिमता अर्थी व्‍यवस्‍था स्‍यादिति भावः । निर्मूलकल्पन इति । न हि तुल्‍यपदवतिप्रत्ययोरर्थवैचेषमये तदर्थविहितत्वमात्रेण अर्थीस्‍तन्‍निक्‍चित्‍स्‍थामन्‍मस्‍तीतर्य: । समालम्‍भितेति । तुल्‍यार्थे विहितसस वतेस्‍तत्‍समानार्थकताया अनुशासनसंमतलादिस्‍तर्य: ।

वक्‍खुतक्‍कु त्वत्पक्षे तुल्‍यार्थवतिप्रख्‍ययोगे आर्थीति न संभावति, तस्‍य धर्ममात्रपरत्वात्, धर्मैश्चापरत्वे च गौरवात् । अत एव च ‘वद्‌ा यथा तथैवैव सामये' इस्‍मर: । इति च वतिप्रत्ययमात्रस्‍य ग्रहणम् । अविशेषादिवार्थतुल्‍यार्थे विशेषणादरणात् । रासुकूटादौ वचति पाठोपन्यासेऽड्‍यसस क्षीरखाम्‍यादियुज्‍यत्‍वसंमतत्वात् । यतु ‘इड्‌इदे' द्विवचनं प्रग्रहणम्' इति सूत्रे शब्‍दकौस्‍तुमे मधुरमायां च भट्टोजिदीक्षितैरेक्रम्‍—‘प्रातिपदिकप्रक्रमे तद्‍दितसस वतेःअनुरुपगुणत्वात्' इति, तदुपेक्ष्‍यम् । यथादिशब्‍दानामपि तद्‍दितत्‍लाविशेषादनुपादानपत्ते: । अव्‍ययत्वस च तावताप्‍यविशेषात् । एतावांन्‍ु विशेष: थाल्‍प्रसयसस प्रकृतिविशेषणियतत्‍वेन यथा तथेति सप्रकृतिकस्‍वैवोपादानम्, वतेक्‍कु प्रकृतिविशेषणियामभावत्‍केवलसैव तदिति । अत एवास्‍थातवादशिरोमणिविवरणे—'धात्वर्‍थप्रातिपदिकार्ययो: अन्‍न प्रातिपदिकमव्‍ययातिरिक्‍कत्वेन विशिष्‍यते' इति प्रक्रम्‍य अव्‍ययत्वस च तावताप्‍यविशेषादिति ।

इह हि ज्ञानेन तुल्‍येऽति तुल्‍यार्थे एव वतिरिति तदर्थस प्रतियोगित्वादिना मिहितम् ।

अलङ्कारकौस्तुभः

‘आशामोदकतृसा ये ये चोपांजितमोदका: । रसवीर्यविपाकादि तुल्यं तेषां प्रसज्यते‘ इति दिक् । केचितु—सादृश्यं पदार्थान्तरमभ्युपगम्यैवं बोधमाहुः—‘अरविन्दसुन्दरम्‘ इत्यत्रारविन्दपदस्यारविन्दानिरूपितसादृश्ययोेजकत्वे लक्षणा तस्य चोभेदसंश्रेण सुन्दरपदार्थकदेशे सौन्दर्येऽन्वय: । ‘चैत्रस्य नसा‘ इत्यादावेकदेशान्वयस्य बहुशो दर्शनात् । तथा च—‘अरविन्दानिरूपितधात्वर्थान्वयाभिधानात् सादृश्यस्यैव तदर्थत्वमभिमतं सादृश्यस्थले तस्य तादात्म्यसंबन्धेनैव इच्छान्वोपपत्त्या अनुयोगित्वस्य तत्संबन्धनधकत्वेनानुपपत्ते: । तुल्यदिपदानां तु भेदान्वयोपपत्त्यैव धर्मिपरत्वं कल्पयत इत्युक्तत्वात् । ‘व्यक्तं च वतिप्रकृत्येन व्यक्तिज्ञानो: सादृश्यमभिधीयते‘ इति लीलावत्युपाधे सामान्यकरणे एकव्यक्तिवदिति मूलव्याख्यावसरेऽवर्धमानचरणैरुक्तम् । अथ: कथम् सादृश्यार्थपदसत्वेऽपि तुल्यार्थंकवतादुपमाया अर्थत्वं स्यात् । अस्मन्मते तु चन्द्रादितिलस वतिप्रत्ययार्थ-त्वाभावेऽपि धर्ममात्रपरत्वेन तस्य यथोक्तविरोधाभावात् । इत्तितवस्य वतिप्रत्ययार्थत्वभावेऽस्तु तुल्यार्थे तद्विधानानुरोधादिति यथोक्तरीत्याैव श्रोतृर्थत्वविभागो निरवध इति आशङ्क्याहु: संहारति—दिगिति । मीमांसकै: सादृश्यस्यातिरिक्तपदार्थस्वीकार-तन्मतेन विचारथितुमुपन्यास्यति—केचित्स्वति । सादृश्यामिति । सादृश्यपदेन्व्याधिलक्ष्यमाणं वस्त्वर्थ: । पदार्थान्तरमिति । तद्वतधर्ममुद्दिव्योऽर्थं तदतिरिक्तं सप्रतियोगिकं भावविशेष्यर्थ: । एकदेशे हति । सुन्दरपदस्य सौन्दर्यवदर्थकत्वात् । नतु ‘पदार्थ: पदार्थेन‘ इति व्युत्पत्तैश्चेदं पदयेलादौ घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितकर्मी-त्वीयविशेष्यताशालीज्ञानावरणाय पदार्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतयाॅन्वयबोधं प्रति विशेष्यतासंबन्धेन पदजन्योपस्थितेर्हेतुत्वमिति कल्पितत्वात्, पदार्थस्य तदेकदेश-ज्ञान्वय इतत आह—चैत्रस्येति । शजन्यपुरुषजन्यपुरुषस्य नमृत्पदार्थत्वात् तदेकदेशो जन्ये चैत्रस्थान्वयाभुपगमात् विशेष्ये पुरषे तदन्वये चैत्रपुत्रेऽपि चैत्रस्य नसेति प्रयोगप्रसङ्गात् । स्वपित्रजन्यचैत्ररूपपुरुषजन्यत्वस्य तत्पुने सत्वात् । अत उ-कारीया चैत्रसंबन्धिजन्यत्ववाश्रयपुरुषजन्यपुरुष इति तत् तत्र बोध इति भाव: ।

9. 'दिक्‘ इति स्व-पुस्तके न हश्यते.

10. 'कथना' क.

साहश्यप्रयोजकाभिन्नसौन्दर्यवदभिन्नं मुखम्' इति धी: ॥ 'समुदायसैव तादृशविशिष्टार्थपरता' इत्येके ॥ 'अरविन्दपदसैव लक्षणया सर्वोर्डर्थ: सुन्दरपदं तात्पर्यग्राहकम्' इत्यन्ये ॥ अत्रोच्यते—पक्षत्रयेडपि 'अरविन्दसुन्दरम्' इत्यत्र समासगतवाचकलड्क्षोपमात्वं सिद्धान्तसिद्धमसिद्धं स्यात्, साहश्यवाचकपदसत्त्वात् । न च—साहश्ये लक्षणोति न तद्वाचकपदस्त्वमिति न तद्विरोध:—इति वाच्यम्, वाचकत्वं हि तत्र वृत्या तदुपस्थापकत्वमेव, न तु शक्यताविभावो:, गौरवात् । अन्यथा 'तेन तुल्यम्' इत्यादिना विहितस्य वृत्त्यादेरपि धर्मैकतया पदार्थेतावच्छेदक्रीभूतसाहश्ये वात्तानुभवेन आश्रयत्वप्रकारकत्वानुभवात् । अत एव भिन्नपदान्यपदस्य विशेष: । भेदाभ्रयो: क्रमेण प्रकृतिप्रत्ययार्थतया भिन्नपदस्य भेदाभ्रयपरत्वादन्यपदस्य च भेदविशिष्टपरत्वात् । अत एववयवदीधितौ इतरेभेदानुमानस्थले इतराणि न, इतरेभ्यो भिन्नानि इतरेभ्यो भिद्यन्ते, इतरेभ्योऽन्ये भिद्यन्ते इत्यन्यै: प्रतिज्ञाचतुष्टयमुपन्यस्तम् । अत्र प्रथमपक्षे—भेद एव पक्षे प्राकार:, आश्रयत्वं संर्ग:, नञर्थमेदस्यानुयोगित्वसंभन्धेन पक्षेsन्यायात् । द्वितीये—निष्ठार्थस्याश्रयस्य भेदाभ्रयत्वेन रूपेणभेदो भासते । तृतीये—आद्य्यातार्थेसाश्रयत्वस्य साक्षात्पक्षे प्रकातत्वम्, धात्वर्थेनार्थियो: साक्षादन्वयाबोधेन प्रकारीभूतविभक्त्योःपस्थितेरावश्यकत्वात् । चतुर्थे—इतरमेदप्रकारेण तादृशभेदवभेदो भासते इति अन्याभिन्नपदयोर्विशेषस्य व्याख्यातत्वात् ॥ समुदायस्येति ॥ अस्मिन्पदपदार्थीविभागस्यारविन्दसुन्दरमिति समासवाक्यस्यैवर्थ: ॥ एक इति । वैया-

रणमतानुयाचिन इत्यर्थ: । तैश्च समासे विशिष्टशक्तिस्वीकारात् । सुन्दरपदसुपलक्षणं वाचकत्वं तावन्मात्र; अरविन्दपदं तात्पर्यग्राहकमित्यपि बोधयम् ॥ ननु मास्त्वत्र वाचकलड्क्षात्वमित्य आह—सिद्धान्तेति ॥ उपमानस्य साधारणधर्मेण सह समासस्थ एव समासे वाचकलड्क्षोपमाया: सर्वैरैथ्यप्रकारैरुन्दाहालतत्वात् ॥ सादृश्यवाचकेति । येन यथैव सादृश्ये लक्षणा स्वीकर्यते, तन्मते तत्पदस्यैव सादृश्यार्थकत्वात् । वाचकपदस्य न च बोधकमात्रपरत्वादिति भाव: । मुखवाचकत्वमादाय शङ्कते—न चेति । तथा च सादृश्यार्थकपदसत्वेsपि तस्य लक्षणिकतया वाचकलड्क्षत्वमव्याहतमेवेति । गौरवादिति । वृत्तितस्त्वमिति । अभिप्रायमाह—वाचकत्वं हीति ॥ गौरवादिति । वृत्तिलवस्य सामान्यरूपतया तदपेक्षया शक्तेर्विशेषत्वनिबन्धनाद्विशेष्यनादिसंश्रय: । ननु तत्रैवायं विवाद इति कथमेतदिसत आह—अन्यथेति । सादृश्ये लक्षणास्त्वलेsपि वाचकलड्क्षत्वस-

्वीकारे इत्यर्थ: । त्वत्स्वीकारे इत्यर्थ: । वतिप्रत्यादेरिति । आदिपदातुल्यादिपदसंग्रह: । तथा च 'वतिप्रत्यादेरिति' इति टीकासंमत: पाठ:. 9. 'सादृश्यार्थंक' इति ख.

शाक्त्यभावात्त्रापि वाचकलक्षणपत्वापत्तेः। न च—वृत्तित्वस्य शक्तिलक्षणान्यतरत्वरूपत्स निवेशनापेक्षया शक्तिनिवेशो कुतो गौरवम्—इति वाच्यम्, शकिजन्यबोधस्य लक्षणाजन्यबोधाल्पकुते वैलक्षण्याभावेन विशेषनिवेशनुपपत्तेः। चमत्कारप्रयोजकरूपसैयैवोपमानविभाजकत्वात्। नच—स्वनमतेऽपि वत्प्रतीतां साधयितुं शक्तिलक्षणान्तरभावेन दोषसाम्यम्—इति वाच्यम्, वृत्या तथैवपयतानीयतबोधजनकत्वस्य विवक्षितत्वात्। अत एव 'मृगनयना हरते मुनिन्द्रम्‌' इत्यत्र वाचकधर्मोऽपमानलड्‌सामुदाहृतता कार्यमकारशकता 'सममुपमान-' इत्यादिना समासलोपौ यदा भवतस्तदे-त्सुदाहरणम्‌—इत्यक्कम्‌। कैयटाद्युक्तरीत्या 'मृगपदसेव मृगनयनसदृशे लक्षणा' इति यदे स्वीक्रियते, तदा तदर्थकमृगशब्दसदृशिनोपमानलोपा-भावात्‌—इति हि तदाशयः। यदपि तैरुक्तम्‌—तत्रापि त्रिलिङ्गैव, लक्षणापक्षे 'वृत्तेरविशिष्टार्थवाचकत्वम्‌' इति वैयाकरणमतेऽपि स्वस्वमात्रबोधक-'चन्द्रतुल्यं मुखम्‌' इत्यादावपि वाचककल्‌षत्पत्तिरियंरिष्यः॥ शाक्त्यभावादिति। अन्य-था तत्रापि श्रौतत्वापत्तौ स्वसिद्धान्तभङ्गापत्तेरियसर्थः॥ तमनाकल्यान्तरूपगौरवं तन्नोद्रावयति—न चा वृत्तीति। स्वाभिप्रायं विशदयति—शक्तिजन्येत्यादिना॥ तथा च शक्तिनिवेशो इति॥ तथा च शक्तिलाघवापेक्षया संप्राहकलाघवमेव बल्रीय इति वृत्तिनिवेश एव युक्त इति "विशेषणनिवेशे प्रयोजनाभावदियर्थः॥ चमत्कारोति। यदप्येनम्‌ इवादितुल्यादिपदमेदेनैय न्युपमाविभागो न स्वादृिजातीयचमत्कारस्य तत्राप्यनुदयात। तथापि साधार्यार्थकसादृश्यमेदाद्वैनैव उपमानविभागः, न तु वृत्तिभेदनेयत्र तात्पयम्‌। न च यन्मते तुल्यादीनां साधृश्ये लक्षणेवार्थी इवादीनां तु साधृश्ये शक्तिरिति श्रौतीति विभागः, तत्र वृत्तिभेदनेऽनैयुपमाविभागोऽस्त्येविति वाच्यम्‌। वृत्तिभेेदन छेदित्यादिविभागो नास्तीति न तात्पयम्‌॥ शक्तिलक्षणान्तरेऽति। धर्मिण्येव शक्तिस्वीकारेण साधयसूपधमे शक्तिविरहः स्पष्ट एव, तत एव साधयबोधपत्तौ लक्षणाया दोपे तत्‍त्र विरह एव विशेषशकपदार्थी लक्षणबोधार्थ तत्र लक्षणानुपकारात्‌। साधयशक्त्या श्रौतत्वं तल्कक्षणाया चार्थेत्वमिति विभागस्य च तयानन्वयुपगमात्‌। येन ममेव तदर्थे तवापि लक्षणा स्वादिति भावः॥ तद्विषय-तेति। तथा च तत्‍त्र शक्त्यभावेऽपि सदृशबोधस्य साधयविषयतानियमात्‌ तज्जनक-त्वम्‌स्येवति न वाचककल्‌षत्वापत्तिरियसाचकूय तत्‍त्रापि सिद्धान्तसुदृढयति—अत एवति। उपमानलोपाभावादिति॥ वाचक-

थ रति क-पुस्तकेडधिको दृश्यते पाठः.

पदाभावात्रियाणां लोपात्—इति । तदप्यसत्, मात्रपदीपादाने बीजाभावादौरवाच्च । स्वेतराबोधकत्वे सति खबोधकत्वस्य तदर्थत्वात् । असिद्धेश्व ।। उपमानादिपदानामपि चन्द्रादीन्यनचन्द्रत्वतत्संबन्धबोधकत्वात् ॥ अथ—स्वविषयकत्वाभाववृत्तिविषयिताकान्यज्ञानजनकत्वं तदर्थः—इति चेत् । तर्हि भस्स्तेडपि वस्तुन्यस्तु दृष्टिप्रकर्षः ।

ऐत एव 'काव्यस्य सहशब्द' इत्यत्र सहशब्दसोपमानने लक्षणां कृत्वा तदार्नीं सार्ध्यवाचकपदाभावेन द्विघसत्वं स्यादित्याशङ्क्य सादृश्यप्रतियोगित्वरूपोपमानत्वार्थकसदृशपदस्वेन वाचकलोपाभावः—इति व्याख्यातं न्यायालंकारादिमिः ॥ त्वद्रीयं तु लक्षणागम्येडप्यर्थे लुप्तवत्यवहारालक्ष्यतावच्छेदकीभूतसादृश्यस्य सुतरां तदर्थ्वाभावानुपपत्तिः स्वातै ।

'अरविन्दवत्सुन्दरम्' इत्यत्र 'तेन तुल्यम्-' इति विहितस्य वते: 'सादृश्यवदर्थेस् सादृश्ये लक्षणा' इत्युक्त्वा लक्षणया लोपाभावादित्वापि दृश्यव्यम् ॥ तथा च लक्षणांयां लुप्तवाक्युपगमे तत्र वाचकोपमानोभयङ्गसत्वापत्तिरिति तद्विरोध इति भावः ॥ न च तत्रापि त्रिधात्वे इष्टापत्तिरेवेति रसगङ्गाधरोक्तिमभ्युबादति—यदपेति । असिद्धेश्वेति । स्वेतराबोधकत्वस्यैति शेषः । तामेव दर्शयति—उपमानादीति ॥ चन्द्रत्वेति । चन्द्रत्वप्रकारकचन्द्रविशेष्यकसमवायादिसंस्कृज्ञानत्वस्य चन्द्रपदशकिज्ञानकार्यातावच्छेदकत्वाभ्युपगमात् ।

अथ स्वं उपमानादिदृष्टविषयकत्वाभाववत् घटादिज्ञानं तदृत्तिविषयिताकान्यत् ज्ञानं चन्द्रादिशब्दं तजनकत्वे चन्द्रादिपदानामस्त्येव चन्द्रत्वादेरधिकस्य भानोऽपि चन्द्रादि-विषयकत्वापि तत्र सत्त्वादधिकमिति न्यायादिति भावः । एवं सति प्रकृतेऽपि स्वेतराबोधकत्वस्यापि सत्त्वादिस्यर्थः ॥ इतरबोधकत्वेऽपि सादृश्यबोधकत्वस्यापि त्वादिस्यर्थः ॥ न च उपमानविषयकत्व्यापकविषयिताप्रतियोगिशब्दबोधविषयत्वमेव विवक्षितम्, चन्द्रादिपदजन्यशाब्दबोधस्य चन्द्रत्वादिविषयकत्वनियमात् । सादृश्या-दिकं तु न, तन्मानविषयत्वनियतस्स्वरसाहोणान्तर्माह—'किंचेति' ॥

चतुर्णां—मिति यथा सादृश्यादिमात्रार्थकपदाभाववत्त्रे त्रिधत्वा, तथोपमेयमात्रार्थकपदाभाववत्त्रे चतुष्ट्वेऽपि तत्सोपमा स्वात् । न चेष्टापत्तिः, त्वयापि तस्या अनभ्युपगमात् । प्रन्थान्तरविरोधमाह—'अपि चेत' । प्रन्थान्तरविरोधस्य तथा दूषणत्वभावाच्चक्रन्यविरोधमेवाह—'किंचेति' ॥ न चार्थंतवेऽपि वाचकलुष्टत्वं तत्र कुतो न भवतीति वाच्यम्, लुष्टपद्यां तत्स् परिगणनापत्तेः, तेनाप्यपरिगणनाच्च ।

तस्मादरविन्दसुन्दरमिसादौ समासवशात् । अश्रूयमाणोडपि-शब्दः: स्मृत एव सादृश्यं बोधय-9. 'अपि च' क. 2. 'किंच' इषदिकं क-पुस्तके.

अलङ्कारकौस्तुभः

तदभिधानादार्थस्त्वम्' इति स्वयमेवोक्तम्। अत्रत्यरीत्या तु तत्रापि वार्चकशक्तत्वं स्यादिति स्वग्रन्थविरोधोऽपि दुष्परिहर इति दिक्॥ (यदपि—) 'अरविन्दमिव भाति' इत्यत्रेवार्थः साधर्र्यसम्। तत्रार्थविन्दस्य निरूपितत्वसंवन्येनान्वयः, साधर्र्यस्य च प्रकारतासंवन्येन धात्वर्थे शा(भा)नेतव्यः। तथा च—'अरविन्दनिरूपितसादृश्यप्रकारकतयानिरूपितोऽर्थः' इति बोधः। सौन्दर्येणैतस्याऽऽश्रयुपादाने तृतीयार्थः प्रयोज्यत्वं धात्वर्थे भाने इवार्थे साधर्र्ये वान्वेति। तेन 'सौन्दर्यप्रयोज्यरविन्दनिरूपितसादृश्यप्रकारकंधीविशेष्यः' इति बोधः—इति॥ अत्र भूमः—'प्रकारतया साधर्र्यान्वयबोधं प्रति तदनुयोग्युपस्थापकपदजन्योपस्थितितलेन हेतुतया' इति कार्यकारणभावो लाघवात्कल्प्यते, 'अर विन्दमिव मुखं' इत्यादि साधारण्यात्। 'अरविन्दनिरूपितसादृश्यवन्सू-तीसेऽलङ्कारिकाणाम रायः। तदनुजिझस्य साधर्र्यप्रयोज्यत्वसिद्ध एव। उपमा चेयं श्रौत्याधी वेत्त्र विदां सैव मानम्। अरविन्दवत्मुखन्द्रमिति तुल्यार्थकवति प्रयु-नापि तदर्थोंऽलेख्यदर्शनेन। वशुतथ्य शाब्दीव इयमेति भगवतां महाभाष्यकाराणां 'उप-मानानि सामान्यवचनेन' इति सूत्रे प्रयोगाणां बहुलमुपलम्भात् तदनुरोधेनैव निर्णयो युक्त इति सहृदयैर्विचारणीयम्। वैयाकरणास्तु—पूर्वोक्तं तदर्थसदृशे लाक्षणिकमिति सूचयितुमेव विग्रहवाक्ये इवार्थस्य प्रयोगः। भत एव मृगीव चपला मृगचपलैति सामान्याधिकरण्यानिदर्शितः पुंवद्भावः—इसाहुः। तदेतत्सर्वे ध्वनयग्राह—दिगिति॥ रसगङ्गाधरोकं बोधान्तरमपि विचारयति—यदपिति। निरूपितत्वेति। निरूपितत्वं पातार्थनामार्थ्योमेंदेनापि साक्षादन्वयाऽनुप्रयोगमात्। प्रकारतेति। निपातार्थघात्व-थेयोः प्रकारीभूतविशेष्यथोङपस्थितौ विनापि साक्षाददेव भेदान्वयस्य 'न कलदों भक्ष्ये-लादौ' व्युत्पत्त्यतस्तात्॥ धात्वर्थ इति। भाधातोर्जानार्थत्वलसापि प्रसिद्धेः। तदु-तराश्यातस्तु विशेषत्वस्मृतः, तदाह—शिविरोघ्य इति॥ अन्येऽत्सप्रमेव अन्वय इति। तृतीयार्थप्रयोज्यत्वस्येति शेषः। बोधद्रुत्यै तत्रैण दर्शयति—तेनेति। अत्र प्रयोज्ये तस्य धीपरार्थेन समन्वये आद्यः, साधर्र्येनान्वये द्वितीयो बोध इति विशेषः॥ प्रकारतेति॥ साधर्र्यानिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतार्स-वन्धेन साधर्र्यान्वयबोधं प्रतीतार्थः। लाघवमेव दर्शयति—अरविन्दमिवेति। तथा च, तत्र इवार्थसादृश्यप्रकारकबोधे मुखादिरूपोपमेयार्थकपदजन्योपस्थितिहें-

9. पुस्तकद्वये डाॅप्रयुललब्धं. टीकाकुरोदयाद्धितम्.

10. 'कण्ठोक्तमेव' क.

खम्' इत्येव बोधात् । सुन्दरादिपदोपादानेऽपि तादृशसादृश्यवन्मुखं सुन्दरम्' इत्येव बोधात् । साहृश्यप्रयोजकधर्मोऽभिधायां सैनदर्यसैव मानसैस्तत्त्वेन विषयीकरणाच्च । सौन्दर्येणेत्युक्तौ च 'सौन्दर्यप्रयोज्यारविन्दसादृश्यवन्मुखम्' इति बोधः ॥ न च—'मुखं न चन्द्र इव' इत्यादौ सादृश्यप्रतियोगितासंबन्धेन नञर्थे प्रकृतलाभाभिप्रचार:'—इति वाच्यम् । प्रतियोगित्वातिरिक्तस्य कार्येतावच्छेदकसंबन्धेऽभिधेयत्वात् । एवं 'चन्द्रसादृश्यं मुखवृत्ति' इत्यत्रापि न व्यभिचारः । अत्र प्रकारतासम्बन्धेन साहृश्यस्थान्वयबोधात् ॥

ननु—एवं सति—'अरविन्दमिव सुन्दरं मुखम्' इति शब्दबोधात् 'मुखवृत्यरविन्दी यसादृश्यं सौन्दर्यप्रयोज्यं न वा?' इति संदेहनिवृत्तिर् न स्यात्, त्वद्रीत्या सौन्दर्यप्रयोज्यत्वस्य सादृश्ये मानसगम्यत्वात् । न च—तत्र मानसोत्तरमेव संशयनिवृत्ति:, न तु शब्दबोधा व्यवहितैकक्षणे विलम्बस्य त्वरिति हेतोर्हेतुमद्रावस्य त्वयाप्यवश्यं कल्पनीयत्वात् । 'अरविन्दमिव मुखं भाति' इत्रापि सादृश्यास्य मुख एवान्ययो युक्तो न तु धात्वर्थे ज्ञान इति भावः । ननु त्वदुक्तरीत्या सादृश्यस्य सौन्दर्यप्रयोज्यत्वं न लभ्येतेऽत आह—सादृश्यप्रयोज्यत्वं मानसेऽपि । तथा च, तादृशस्थले सादृश्यनिष्ठसौन्दर्यप्रयोज्यत्वज्ञानस्य शब्दतत्त्वमसिद्धमेवेत्यर्थ: ॥

प्रतियोगित्वेति । तथा च, 'प्रतियोगित्वातिरिक्तसंबन्धेन' सादृश्यप्रकारकशाब्दबोधकत्वं कार्येतावच्छेदकत्वोपगमात् । अभावे च प्रतियोगित्वसं सर्गेणैव सादृश्यप्रकारकबोधोदयात् न व्यभिचार:, संबन्धत्वेन तु तदतिरिक्तत्वेन सादृश्यस्य तेन संबन्धेन घात्वर्थान्वये व्यभिचार: स्थादेवेति भाव: । नन्वेऽपि 'चन्द्रसादृश्यवान्काल:' कालिकसंबन्धे सादृश्यप्रकारकबोधे व्यभिचार इति चेत्, सत्यम् । एवंपदृजन्योपस्थितिविषयसादृश्यप्रकारकशाब्दतत्त्वस्य कार्येतावच्छेदकत्वोपगमात् । अत्र च सादृश्यस्य इवपदजन्योपस्थितिविषयत्वविरहात् कालिकविशेषणताविवक्षायां 'चन्द्र इव काल:' इति शब्दकृत् न प्रयुज्यत एव, तादृशसादृश्य्यानुयोगिताविशेषसं-

9. 'तोतरं' क.

10. 'शाब्दतत्वं' क.

दुर्मेहत्वात्—इति वाच्यम्, तत्कल्पने मानाभावात्—इति चेत्, न । 'अरविन्दमिव भाति' इत्यत्रापि 'अरविन्दनिरूपितसादृश्यप्रकारकधीरीवशेष्य:' इत्येतद्धोधात् 'अरविन्दसदृशं न वा' इति संशयानुद्रित्त्वसत्त्वात् । क्षणविलम्बकल्पनस्य चोभयत्र साम्यात् । एवं च 'अरविन्दमिव भाति' इत्यत्रापि 'तादृशसौन्दर्यवन्मुखं ज्ञानाविषयतया' इत्येव बोधः । अन्यथौक्तकारणभावे व्यभिचारापत्तेः । तादृशसंबन्धेन बोधे धात्वजन्योपस्थितिकलपनगौरवाच्च । नन्वेवम्—चैत्रीयसादृश्यप्रकारकज्ञानाभावेऽपि 'अरविन्दमिव मुखं चैत्रस्य भाति' इति- प्रयोग: स्यात्, तादृशसौन्दर्यवतो मुखस्य ज्ञानाविषयत्वसत्त्वात् । मम तु सादृश्यप्रकारकत्वस्य ज्ञानेsलभान्न तथा—इति चेत्। इत्यापत्तेः । रूपान्तरेण मुखप्रकारकज्ञानसत्त्वेऽपि 'मुखं चैत्रस्य भाति' इत्यादि प्रयोगेऽस्तु । न च—'मुखत्ववन्मुखं भाति' इति न तदा प्रयोग:—इति वाच्यम्, बाधकाभावात्, प्रकारत्वार्थकविभक्त्यावन्धेनैवान्वयनियमात्, यथा रजतत्वस्य कालिकविशेषणतया काले प्रहेडपि 'कालो रजतत्वान्' इति रजतत्वेन रूपेण रजतत्वतावगाहिबोधक एव शब्द: प्रयुज्यते, न तु रजतत्वांशानिरवच्छिन्नप्रकारताकबोधक: 'कालो रजतम्' इत्यादिरपि रजतशब्दशकौ रजतत्वांशे समवायिसैव संसर्गतया निवेशात् । तथा प्रकृतेऽपि 'चन्द्रसादृश्यं मुखत्वृत्ति' इत्तत्र सादृश्यस्य प्रकारतयान्यथावबोधविरहाद्याभिचारसमाधानमचुपपत्त्रम्, तत्र तस्य इवपदार्थत्वाभावादेव तच्छब्दो—द्यादिति चेत्सल्यमू, तस्य यथा श्रुतपरत्वात् । परन्तु प्रकारकत्वमनिर्वेष्ट्य साक्षाद्विषयकान्वयबोधत्वात्त्रस्य कार्यतावच्छेदकलोपगे चन्द्रादिपदस्यापि प्रतियोगित्वा तदन्वयित्वाद्‌शब्दस्य विषयकान्वयबोधत्वावच्छिन्नस्य तत्प्रति जायमानत्वात् तस्य तदुचयोगित्वाभावेन व्यभिचार: स्यात् । अतः सादृश्यप्रकारकत्वं कार्यतावच्छेदके निवेशितमध्यत्रैव तादृशम् ।। व्यभिचारापत्तिरतत् । तदुचयोगित्वाभावेन विनापि तत्‌श्रवणमेव तादृशम् ।। व्यभिचारापत्तिरतत् । तदुचयोगुपस्थापकपदघातवे तदन्यतरजन्योपस्थितिरेव तत्र हेतुत्वं कल्प्यतामत आह—तादृशेति ।। ज्ञानाभावेऽपीति । मुखज्ञानसत्वे चेतसि द्रष्टव्यम् ।। उक्तस्थले च सादृश्यप्रकारकज्ञानाभावात् तद्‌द्वोधशब्दप्रयोग इष्यते । रूपान्तरेणेति । द्रव्यत्वादिनैक्यर्थे । प्रकारत्वेति । तृतीयारूप्ये—सर्थ: । तज्ज्ञाने मुखत्वादे: प्रकारतवे तदुच्छायाय तद्वृश्यकशब्देऽपि 'मुखत्वेन मुखं

९. 'मैत्रीय' क.

दिकिरहाच्च । वसुतो 'मुखत्ववचन्मुखं तद्र्रांति' इति बोधात् । अत एवक्तबोधात् 'चैत्रो मुखत्वप्रकारकज्ञानवान् वा' इति संशयानिवृत्तिः । अतश्च——'अरविन्दसादृश्यवन्मुखं भाति' इत्यत्रापि वस्तुतः 'अरविन्दसादृश्यवन्मुखं भाति' इत्येव बोधः, 'मानान्तरेण चैत्रीयज्ञानस्य साहश्यप्रकारकत्वनिश्चये' 'तत्सादृश्यमुखकारकज्ञानवान् वा' इति संशयानिवृत्तिः, न त्वन्यथा' इत्यनुभवसिद्धमेतत् ॥ तदवच्छिन्नप्रकारताकज्ञानानिश्चयस्यैव मम भाति' इत्युक्तौ तु वाक्यार्थज्ञानविधया वक्तरि साहश्यप्रकारकत्वं ज्ञानस्य लभ्यते । अत एव 'अरविन्दसुन्दरमुखं बालानां यैथावस्थितमेव भाति' इत्यादावापि न ज्ञाने तत्प्रकारकत्वलाभ इति स्पष्टमेव ॥ अपि च 'अरविन्दमिव भाति' इत्यस्मात् 'अरविन्दसहशं न वा' इति संशयानिवृत्तिरनुभवसिद्धा । सा च त्वदुक्तरीत्या दुर्घटा । न च——क्षणविलम्बकल्पनातोऽत्रास्ति तत्प्रकारकधीविशेष्यत्वस्य तद्व्यधिकरणे तदुपरमपि 'अरविन्दसदृशम्' इति मानसासंभवात् । न च——तत्र प्रमाविशेष्यत्वं तदर्थः——इति वाच्यम्, 'कुमुदमिव मुखम्' इत्यादौ तदसंभवात,

जानातीत्येव प्रयोगः स्यात्, 'मुखत्वेन मुखं भाति' इत्यत्र यथा ज्ञाने 'मुखत्वप्रकारकत्वं लभ्यते, नैवं 'मुखत्वेनमुखं भाति' इत्यत्र, तत्र वक्तु तो मुखत्ववत्त्वया मुख एवंञ्चयादिति भावः । अत एवेति । तादृशशाब्देन चैत्रनिष्ठज्ञाने मुखत्वप्रकारकत्वानुज्ञेखादित्यर्थः । वंस्तुत इति । वाक्यार्थे ति । वाक्यप्रयोगहेतुनमात्रार्थम्, न तु ज्ञानशकलूपान्तर्गतंमित्यवधेयम् ॥ वाक्यार्थेति । वाक्यप्रयोगहेतुर्भूतशाब्दबोधसमन्वयप्रकारकज्ञानान्तरविधया तादृश्यो हेतुत्वात् । अत इहस्थले ज्ञानस्य साहश्यप्रकारकत्वाभावदर्श नमात्रार्थम्, न तु ज्ञानशकलूपान्तर्गतंमित्यवधेयम् । डयभिचारेणेति । रजतमप्रकारकधीविशेष्यभूतां शुक्तौ रजतत्व-भावादित्यर्थः । प्रमेति । तद्र्रत्वं विना तद्विषयस्य तत्प्रकारकप्रभविशेष्यतावादुपपत्तेः । तदभाववति तत्प्रकारकज्ञानत्वस्य भ्रमत्वनियमादित्यर्थः । कुमुदमिति । तत्र दु�्टोपमेल्यालङ्कारिकसंप्रदायादित्यर्थः ॥ तथापि तत् साहश्यमस्त्येवेति वक्त आह——

९. 'अत्र च' क. २. 'यथास्थित' क.

९. 'वस्तुतः' क. २. 'शब्देल्यज्ञानस्य' क.

प्रमाया धात्वर्थेत्वाभावाच्च । अस्साकं तु 'अरविन्दसदृशं मुखं ज्ञानविषय:' इति बोधे प्रतिभन्धकज्ञाननिर्वाहात् काप्यनुपपत्ति: । न च—एवमपि 'मुखमरविन्दमिव भाति' इत्यत्र 'अरविन्दसादृश्यप्रकारकधीविशेष्य:' इति धीरावश्यकी—इति वाच्यम्, तत्रापि 'स्वप्रकारकज्ञानविषयत्वसंवन्धेन साध्यस्यवत्वात्' इत्येव बोधात् । धातोरुक्तसंर्गे तात्पर्यग्राहकत्वात् । न च—'सादृश्यप्रकारकधीविषयो न वा' इति संशयादिनिवृत्तिप्रसङ्ग: । तत्प्रकारकतदभावज्ञाने । तत्संर्गकबुद्धेरप्रतिबन्धकत्वात्—इति वाच्यम्, तादृश्यापि प्रतिभन्धकत्वाभ्युपगमात् । क्षणविलम्बकल्पनाद्वा । इति दिक् ॥

प्रमाया इति । ज्ञानेमात्रस्यैव धात्वर्थेत्वात् । तत्रक्षणायां न गौरवान्मानाभावाच्चेत्यर्थ: ॥ ननु तत्प्रकारकधीविशेष्यत्वेन तद्रूप्यमिचारोद्द्यप्रकारकधीविशेष्यत्वाच्चोद्बोधनान्तरं 'अरविन्दसदृशं मुखं' इति ज्ञानान्तरोपत्तौ किं वाङ्कम्, नह्यात्र—'मुखमरविन्दसादृश्यवत्, तत्तत्प्रकारकधीविशेष्यत्वात्' इत्युभमानविध्यारविन्दसदृशत्वं मुखे प्राह्लादम्, येन—तत्र व्यभिचारज्ञानं विरोधी स्वात् । किन्तु मानस मेव तादृशज्ञानमपेक्षितम् । तत्र च तद्विषयतापन्नानां पदार्थानामुपस्थितिमात्रपेक्ष्यते; तद्वस्त्येव । अरविन्दसादृश्यमुख्या: शाब्दबुद्धौ मानसत्वात् । अतद्ग्राहकशाब्दबोधोत्तरमरविन्दसादृश्यप्रकारकमुखविशेष्यकमानसोत्पत्तौ वाङ्ककाभावात् । कथमेवं सङ्गच्छते—इति चेत्, सत्यम् । नियतप्रतीतिरने स्वादिस्यात् तात्पर्यांत् । अनुगमानने तदुपादाने चोक्तव्यभिचारज्ञानसत्वे तदसंभावात् ॥ न चैवमिति । तत्र मुखाद्वादेन सादृश्यस्य विधेयत्वेन बोधादिलयाशय: । स्वप्रकारकधीरेक: । खपदं सादृश्यपरम् । एवं च सादृश्यस्य विधेयतावबोधो रक्षितो भवतीति भाव: ॥ नन्वेवं भातीय- न्न्वितं स्वादिस्थत आह—भातोरिति । नहि पूर्वमनुभिताविशेषसंबन्धेनैव उपमेये सादृश्यांश्वरो व्यवस्थापित:, तत्कर्थ्य स्वप्रकारकज्ञानविषयत्वसंर्गेण मुखे तद्- न्य: ॥ उच्यते—कालिकविशेषणताव्याप्तस्तदेव विवक्षितत्वात् । न चैवं चन्द्र इवे' त्यादावपि उत्कसंबन्धेन सादृश्यप्रकारकज्ञानापत्तिरिति वाच्यम्, भातीयादिसमभिव्या- हारुपपत्तात्पर्यग्राहकत्वात् ॥ अशैवमपि—अरविन्दसदृशं न वेत्ति—विलक्षणसंशयान्निवृत्तिरुच्यते । त्वापि तत्साम्यात् । अरविन्दसादृश्यप्रकारकधीविशेष्य- स्वप्रकारकज्ञानस्यापि तादृशसंशारं प्रत्यविरोधित्वात् । न च यत्रारविन्दमिव भाति- त्युपमेयार्थकपदरहितमेव वाक्यं प्रयुक्तम्, तत्र तस्य पदजन्योपस्थितेरभावेन सोद्दश्य- स्थायोगित्वेनान्वयसंभववास्तत्र प्रकारतसंवन्धेन तस्य धात्वर्थे ज्ञान एवान्योऽवश्यं वाच्य इति वाच्यम् । तत्रापि तदस्याहारावश्यकत्वात्सादृश्यस्यापि प्रथमान्त- निरूपणं विनै निरूपयितुमशक्यत्वात् । अन्यथा आह्यार्थान्विशेष्यत्वस्यापि प्रथमान्त- पदोपस्थाप्यरूपविशेष्यामावेनानन्वयापत्ते: । तदेतत्सर्वं ध्वनयग्राह—दिगिति ।

अत एव 'अरविन्दतुल्यो भाति' इत्यत्रापि नानुपपत्तिः । त्वन्मते साध्रश्यस्य निपाताभिन्ननामार्थत्वेन धात्वर्थे भेदेनान्वयानुपपत्तेः । न च—तुल्यपदस्य तुल्यत्वप्रकारके लक्षणा तस्य चाभेदसंवन्धेन धात्वर्थेऽन्वयः—इति वाच्यम्, तथा सति 'क्रियाविशेषणानां कर्मत्वं नपुंसकलिङ्गता च वक्तव्या' इत्यनुशासनाक्रीकृतत्वात्ते: ॥ यत्तु—'स्तोके पचति' इत्यादि विषयत्वमात्रेऽनुशासनोपपत्तेः—इति । तदसत्, संकोचेऽ प्रमाणाभावात् । अपि च—'अरविन्दतुल्यो भाति, अरविन्दवद् भ्राजते' इत्याद्यां तुल्यविषयकोडनुभवः । तत्र तु प्रथमे—अरविन्दतुल्यत्वप्रकार(कत्व)प्रकारकामेदसं- सर्गकज्ञानविशेष्यकः; द्वितीये तु—अरविन्दसादृश्यप्रकारकत्वसंर्सगेकज्ञान-

सादृश्यस्य धात्वर्थज्ञानान्वयिकारे दूषणानन्तरमप्याह—अत एवेति । नानुपैति । उपमेयस्य पुल्लिङ्गतया तस्य इत्यस्मै तथात्वोपपत्तेः । मुख्यपदस्य नपुंसकत्वात्तत्र तुल्य- पदस्य ऋकारत्वावश्यकत्वात् । तत्र क्रियाविशेषणत्वप्रयुक्ताक्रीकृतत्वादानं इष्टापादानमेव स्वादिस्यतस्तत्र पुंस्त्वसंप्रदानार्थर्मरविन्दपदस्युकम् । इदं च प्रकृत्याभिप्रायेण । हस्तादेः सहेङ्पुलिङ्गे शुक्तिमत्त्वात् ॥ ननु तथापि साध्रश्ये प्रकटत्वेन सम्बन्धेन ज्ञानं एवान्वयी भविष्यतीत्याशङ्क्याह—तत्र न भेदेनान्वय इति । अभेदातिरिक्तसंभन्धेन निपातिरिक्ननामार्थप्रकारकोपाधौ विशेष्यज्ञानोपस्थितेहेतुत्वात् । ज्ञानस्य च धात्वर्थत्वेन यथोक्तहेतुभावादिति । [अ]भेदान्वये तु साध्रश्याभिन्नज्ञानोति बोधः स्वात्, स चायोग्यतापराहत एवति भावः । लक्षणेति । तथा च, साध्रश्यप्रकारकस्य नामार्थत्वे त- स्तमेदेन ज्ञानान्वयः; स्तोके पचतिसदृशे नामार्थेधात्वर्थयोरमेदान्वयस्य व्यवपत्तत्वादि- स्वर्थेः ॥ संकोच इति । क्रियाविशेषणानां नपुंसकत्वस्य वानिकत्वादिस्यर्थः । तच्च वचनम् उत्तकूपं, 'ततोडन्यातrapi दृश्यते' इति चेदान्तदेतत् । न तु क्रियाविशेषणानां

द्वितीयान्तपाकपदेन धात्वर्थविवरणात्तद्विशेषणतया तत्सामानाधिकरण्येन स्तोकेनापि कर्मतया ऐकाचितत्वात् । यत्तु इष्टं 'गोते' इत्यत्र लिङ्गं वाच्यपक्षे कर- णत्वागमात् । तत्र तद्ध्विशेषणतया ज्योतिष्टोमेनेति तृतीयैवेति वैयाकरणमतमभिसं- धाय दोषानन्तरमाह—अपि चेति ॥ तथा त्वति । 'अरविन्दतुल्यो भाति' इत्तत्र साध्रश्य प्रकटत्वसंभन्धेन ज्ञानान्वयात्पत्त्या तुल्यपदस्य तुल्यत्वप्रकारके लक्षण- णेल्युक्तत्वात् । तुल्यत्वप्रकारकविशेषणतया, अभेदस्य संसर्गतया, ज्ञानं विशेष्य- तथा भासते । 'अरविन्दवद् भ्राजते' इत्यत्र तु साध्रश्ये लक्षणाकरीडपि तस्य वति- प्रयार्थतया ज्ञानातिरिक्ननामार्थत्वभावेन तस्य प्रकारत्वसंभन्धेन ज्ञानान्वयः संस-

१. 'निपातिरिक्न' क.

अलंकारकौस्तुभः

विशेष्यक:—इति वैषम्यापत्ति: । 'अरविन्दतुल्यो न भवति' इति शब्दबोधोत्तरम् 'अरविन्दवद्वाति' इत्येतद्राक्ष्यजन्यशाब्दबोधापत्तिश्च, ग्राभाभावानवगाहिज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वात् ॥ यद्यपि धातोरेव लक्षणया साहृश्यप्रकारकज्ञानमर्थ:, तुल्यादिपदं तात्पर्यग्राहकम्—इति ॥ तद्‌व्यसन् । तुल्यादिपदस्य साहृयानुप्राप्तिकत्वे उत्तरोपमया आर्थल्‍व्यवस्थित्यभावात् न च—साहृश्यतात्पर्यग्राहकतामात्रेण तथात्वम्—इति वाच्यम्, तात्पर्यग्राहकत्वस्य श्रुतार्थत्वव्यवस्थापकत्वे मानाभावात् ॥ किंच तथापि द्वीत्‌वापत्तिरनिवार्यैव—सार्थपरविशेषणस्यैव सामान्यलिङ्गत्वम्—इति चेत् । ताहि 'सामान्ये नपुंसकम्' इति कृत्वल्‍वराहतं पुंस्त्वं कथम् समादधीत । तस्मादालंकारिकसिद्धान्तानुरोधिनां यथोक्तरीत्यााश्रयणमेव युक्तमिति संबहुना ॥ वत्येवेति साहृश्यं विशेषणतया, प्रकारत्वं च संसर्गतया, ज्ञानं च विशेष्यतया प्रतियते । ततश्च विशेषणादौ संसर्गाश्च व विषयमेदापत्तिरिति भाव: ॥ वैषम्यं ज्ञेयमेवेति । विप्रतिषेधपर्यन्तानुभावेन तु तुल्यार्थविहितवाक्यार्थमानाविषयकबोधेयोचिततवादिति ध्वनार्थम् । अरविन्दमिव भातीयनेनापि सह वैषम्यं ज्ञेयमेव । इवादौ साहृश्यमाश्रयल्‍वसंबन्धेन तु तल्यादौ तु तद्‌वैमेदसंबन्धेन उपमेयेड्न्‍वीयत इति वैषम्याङ्गीकारेडपि 'अरविन्दवद्वाति' 'अरविन्दतुल्यो भाति' इति द्वयो: प्रकरीया वैषम्याङ्गीकारे प्रमाणाभावात् । 'एतावन्मात्रस्यापि तथा दोषत्वादादाह—अराविन्दतुल्यत्वप्रकारकज्ञानाभावज्ञानस्यारविन्दतुल्यल्‍वप्रकारकज्ञानज्ञानें प्रक्षावलोकितन्वायेन दृश्यितमुभयक्वे—यदपि इति । तात्पर्येऽित । तथा च—क्रियाविशेषणतत्प्रयुक्तक्रीबपरिहारार्थे केषांचिकल्‍पनां सिद्‌धान्तेऽपि नपुंसकत्वापत्तिरिति दोषभाव इति भाव: । न तु तथैव परिभाषाकरणे दोषाभाव: । किंच साहृश्यमात्रस्य धात्‌वर्थत्‍वाभावात्‍वोंरकमण्यार्थत्वमव्याहत मवेक्षत अद्‌भाद—किंचेदिति ॥ तथापीति ॥ क्रियाविशेषणतत्पर्यग्राहकल्‍वेपीयस्‍थ: । तर्हीति । यदपि तुल्यपदं क्रियाविशेषणम्, तथा तर्हेन क्रीबत्‍वापत्ति: । 'यदि तात्पर्यग्राहकमात्रम्, तदापि पुंलिङ्गविशेषणल्‍भावेन तदापत्ति:, लिङ्गविशेषाविवक्षायां नपुंसकमेव प्रयुज्यत इति सामान्‍ये नपुसकमिति महाभाष्यकारादिभि:वैयाकरणै:वस्थापितल्‍वात् । तदाह—सामान्य इति ॥ तथा च विशेषविषयेऽपि ऋकारो वदन्ति 'किमस्य जातम्, क्षीर पमान्‍वा' इत्यादि । अतश्‍चुल्यपदसैव साहृश्यादिकमर्थ: । तस् च मुख्याद्‌भावनय इत्येव युक्तमित्यर्थ: ॥ अपि च—पूर्वोंकविशयवैषम्यरुपदोषोऽत्राप्यवसेय: । तथा हि—साहृश्यप्रकारकज्ञाने

९. 'वैषम्यं ज्ञेयमेव' इति टीकासंमत पाठ:. २. 'यत्‍तु' क.

९० काव्यमाला । 'गज इव गच्छति' 'पिक इव रौति' इत्यादौ अपि गजपदस्य तद्र्मने लक्षणा, तस्य प्रतियोगित्वेन साध्र्श्येडन्वयः, तस्यानुयोगित्वेन धात्वर्थे गमने । तथा 'गजगमनसदृशगमनानुकूलकृतिमान्' इत्यादिरोषः-इंित केचित् ॥ लक्षणासंप्रयोगे प्रकृतेरिं सङ्गलोभः, विशेषण वा । आये प्रकारत्वसंनन्धेन सादृश्यप्रकारकज्ञानाविशेष्यकस्य, द्वितीये च तादात्म्यसंनन्धेन सादृश्यप्रकारकज्ञानविशेष्यकस्य शब्दबोधस्य पूर्ववदेवोदयात् । द्वितीये तावद्विन्दादिमनि भातीयेतद्राक्यजन्या-तसांदृश्यप्रकारत्वसंर्गकज्ञानविशेष्यत्वावगाहिनः शब्दबोधा ह्रौषमेवं स्पष्टमेव । आये तु विषयसाम्यरक्षायास्पि तुल्यपदस्य तात्पर्यग्राहकताभ्युपगमे तयोरेविन्दादिपदे तृ-तीया्नुपपत्ति: । 'द्व्यर्थः:' इति सूत्रेण तदर्थकपदयोग एव तद्रिधानात् । यदि तु प्रथमं तुल्यपदस्यार्थविवक्षया तयोरेव तृतीयौ विधाय पश्चादेव तस्य तात्पर्यग्राहकताकल्पनम्, अत एव 'गौणमुख्योरमुख्ये कार्यसंप्रत्ययः' इति न्यायात 'गौरवाहीकः' इत्यादौ गौशब्दस्य गौणत्वार्थं तत्र ह्रुख्यादिककार्यमिलारूद्ध मुख्य एव स्वार्थे गौश-बदस्य वृद्धत्वे, तत्रः पश्चादेव गौणत्वम् । न चान्तरङ्गत्वेन प्रवृत्तः पदसंस्कारो बहि-रङ्गगत्वप्रतीतौ विनियत इति समोद्भावेर शब्ददोषः;, एवममहोपाति न तृतीया-यानुपपत्तिरिति विभाव्यते । तदापि सादृश्यस्य धात्वर्थत्वात्तत्र निरुपितत्वसंनन्धेनार-विन्दादिपदार्थोन्वयानुपपत्ति: । धात्वर्थनामार्थ्योः साक्षादेदान्त्यभावात् । अर्थनि-रूपितत्वं तृतीयार्थे क्लप्यतिवा तद्नारकाद्रविन्दादे: सादृश्यरूपधात्वर्थान्वयः क्लप्यते । एवमपि एकदेशान्वयो दुर्वोः एव । यदि तु सादृश्य एव लक्षणा, ज्ञाने तु शक्तिरेव, अतोडनेकदेशत्वं सादृश्यस्येलुच्यते, तर्हि सादृश्यस्य मुख्यपदार्थ्वादुपमाया: श्रौतत्व-पत्ति: । न चेष्टापत्ति:, तल्यापि तदनभ्युपगमात् । अथ सादृश्ये लक्षणायामपि न श्रौतत्वं तत्र शक्तावेव श्रौतलोपगमात् । यद्वा सादृश्यज्ञान एव लक्षणा, संसनिधिकस्थल एकदे-शान्वयस्यापि व्युत्पत्तितत्वात् । यद्वा अरविन्दमपि तात्पर्यग्राहकमेव तथा चारविन्दसादृ-श्यज्ञान एव लक्षणा इत्यादिकं विभाव्यते । तथाप्यसदपेक्षया गौरवं स्पष्टमेवेल्यादिकं 'तन्वयानाह-अलङ्कारात्' इति पूर्वकसूत्रेऽपि सादृश्यस्य धात्वर्थान्वयवादिनामके षां मतं चिष्यन् अन्यत्रापि सादृश्यस्य धात्वर्थान्वयं वारयितुमाह—गज इवेचति । गजनिरुपि-तसादृश्यस्य गमने बाधाद्र्जपदस्य तदर्थमनपरत्वाश्रयणम् । तस्योति । गजगमनस्येत्यर्थः । प्रतियोगित्वेनैते । निपातार्थनामार्थ्योमेंदानवयस्यापि व्याप्तेः । तस्योति । तस्मादिति । पिकशब्दस्य तदर्थरुते लक्षणा, तस्य इवार्थे सादृश्ये प्र-तियोगित्वेन, सादृश्याश्रयतया धात्वर्थे रुतेन्वयः । तेन पिकरुतसदृशरुतात्कुलकृ-तिमानिति बोधः । एवमन्यत्रापीति भावः । सादृश्यस्य धात्वर्थान्वयवादिनामेकेषां मतं

९. 'सादृश्यप्रकारकप्रकारत्व' क.

अलङ्कारकौस्तुभः

कार धात्वर्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रभृतासंबन्धेनान्वयबोधं प्रति विशेष्यतया विभक्तिजन्योपस्थितेहेतुत्वसावश्यकतया साधारण्यस्य धात्वर्थान्वयासंभवात्सादृश्यस्य गमनकर्तृयेऽन्वयः । कर्तरि गजसादृश्यं च स्वगमनसदृशगमनकर्तृत्वम्—इत्यने ॥

केचित्—एवं सति साधारण्यस्य विधेयतया प्रतीतिरनुभवसिद्धा न सिध्येत् । 'गज इव यः पुरुषः स गच्छति' 'पुरुषो यः स गज इव गच्छति' इत्यादिक्यामपि भिन्नविधेयकप्रतीतिजननात् । 'वनं गज इव गृहं देवदत्तो गच्छति' इत्यादौ वनादेरनन्वयापत्तेश्व । 'गजोनिरूपितसादृश्यप्र-

मतान्तरोपन्यासमुखेन दूषयति—धात्वर्थेनेति ॥ तत्थेःतादृशकार्यकरणभावबलेनैव धात्वर्थविशेष्यक इवार्थसादृश्यप्रकारको बोधो न स्वीकृतेमसःः साधारण्यस्य विमत्स्थर्यथित्वभावात् धात्वर्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतातासंबन्धेनान्वयबोधबोध्यख्वीकरे व्यभिचारप्रसङ्गात् । अत्र प्रकारतातासंबन्धेनान्वयबोधे विभक्तिजन्योपस्थितिहेतुत्वयुक्तो 'नीलो घटः' इत्यादौ व्यभिचारः, नीलस्य प्रकारतयान्वयबोधात्तस्य च विभक्त्यर्थत्वाभावात् । एवं 'घटः' इत्यादौ घटत्वस्य प्रकारतया बोधादुक्तदोषो द्रष्टव्यः । अतो धात्वर्थनिष्ठविशेष्यतานिरूपितेत्युक्तम् । तत्र तु घटादिरूपनाप्रकार्येण निष्ठविशेष्यतानिरूपितैव नीलादिप्रकारतादोषः । ननूक्तकार्यकरणभावो नाज्ञोकार्तव्य इत्यत आह—अवरुयेत इति । घटो न पद्यतेरादौ घटान्वतस्याभावात् विषयतासंबन्धेन धात्वर्थदर्शनेनाव्ये घटाभावविषयकदर्शनानबद्बोधापत्तेस्तद्वारेणाय यथोक्तकार्यकरणभावः कल्प्यते । तत्कल्पने चाभावस्य निपातार्थतया विभक्त्यर्थत्वाभावादेव न तथा बोध इति भावः । गमनकर्तृयेयवेत इति । गजसदृशो गमनानुकूलकृतिमानिष्यर्थः । न्वेवें धर्मोत्तरेण तया: साधारण्यं सिध्येत् तु गमनेनैवत आह—गजसादृश्यं चेत्यादि । स्वगमननादि गजगमनसदृशं । अनन्य इति । अव्याप्तिवादिदोषातीवर्णनुद्भटाचार्य इत्यर्थः । अत्र रसगङ्गाधरोक्तदूषणमाह—केचित्त्विति । भिन्नविधेयत्वं, पुरुषो यः स गज इव गच्छतीस्त्र गजसादृश्यविशिष्टपुरुषानुवादेन गमनस्य विधेयत्वं, द्रशगमनसत्व विधेयत्वं प्रतीत इत्यर्थः । एवं च विधेयतयेलस्य विधेयकोटिप्रविष्टतये-

स्वर्थीः । अनन्वयेति । गजसदृशो देवदत्तो गमनानुकूलकृतिमानिष्यत्र वनस्थानेनाव्याप्त । एवं विभक्त्यापन्नककारकমাত্রस्याप्यनन्वयो बोधात । एवं विभक्त्यापन्नककारकमात्रस्याप्यन्वयानन्वयो बोध्य इति भावः ॥ न तु धात्वर्थनिष्ठेऽसादृश्यैककारणभावस्त्य कृत्त्वात्कार्यं हेत्यस्य 'धात्वर्थान्वयः अतः प्रतीतिमात्रं-

काव्यमाला ।

योजकगमनाश्रयः' इत्येव बोधः। उक्तकार्यकारणभावश्र नाझीकार्यः। न च——'घटो न पद्यते' इत्यत्र 'घटाभावं पद्यति' इत्यादिबोधवारणाय तदावश्यकम्——इति वाच्यम्, धात्वर्थेनिष्ठविशेष्यतानिरूपिततत्प्रकारतासंसर्गेणान्वयबोधं प्रति नञ्पदजन्योपस्थितिमात्रस्य प्रतिबन्धकत्वकल्पनात्——इत्याहुः॥ किंचित्करमेक्ष्यत आह——उक्तेति। ननु यथोक्तकार्यकारणभावानाझीकारे घटो न पद्यतीत्यत्र घटस्य प्रयोजितया नञर्थाभावान्वये तत्स्य च विषयतया धात्वर्थदर्श- नान्वये घटाभावं पद्यतीति बोधः स्यादित्याशङ्कते——न चेति॥ धात्वर्थेति॥ तथा च घटो न पद्यतीत्यत्राभास्य नञ्जन्योपस्थितिविषयत्वेन तत्र धात्वर्थेनिष्ठ- विशेष्यतानिरूपितप्रकारतासंबन्धेन नान्वयबोधः। न चैवं पाकादौ न याग इत्यत्र नञ्- थोंन्यो न्याभावस्य प्रकारादन्वयो न स्यात्। पाकस्य धात्वर्थेनतया तमिष्ठविशेष्यतानी- रूपितप्रकारतासंबन्धेनानन्यो न्यभावस्यानन्वयबोधयोगादिति वाच्यम्॥ नामार्थातिरिक्तत्वेन धात्वर्थस्य विशेषणात्, उक्तस्वले न धात्वर्थेनैवि प्रकारादन्वयात्, धात्वर्थेनि- छविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासंबन्धेनानन्यो न्यभावस्यानन्वयबोधसेभवात्। न च त्वद्- करीषाप्येतदसुपपत्त्रम्, अभावस्य विभक्त्यर्थत्वाभावादिति वाच्यम्। तत्र विशिष्ट धा- तुजन्योपस्थितित्वेन कारणत्वान्तरङ्कल्पनात्। न च 'ममोद्देश्यंव निस्तार इति व्या- न्यम्। प्रतिबन्धकत्वे हेत्वन्तरे णापि कार्यो नुदयात्। वनं गज इव गृहं देवदत्तो गच्छतीत्यत्र च वनेगृहयोर्मेदान्वयः, देवदत्ते गजसादृश्यं च वने संयोजना कूलगमन- प्रकारतया अन्वयबोधे विशेष्यतासंबन्धेन विभक्तिजन्योपस्थिते हेतुत्वेडपि कल्पना- तीतद्रसकरस मे तन्मते सूच्यत्नेव पूर्वेमतमेव समर्थ्येमान आह--

अलङ्कारकौस्तुभः

वक्ष्यतस्यु—'गजप्रतियोगिसादृश्यवान्पुरुषो गमनानुकूलकृतिमान्' इत्येव धीः । साधृश्यस्य च धर्मोऽन्तरनिमित्तकत्वे तात्पर्यज्ञाने उत्कृष्टधिय एवावश्यकत्वात् ॥ यत्रापि गमनप्रयोज्यमेव साधृश्यं विवक्षितम्, तत्रापि साधृश्ये गमनप्रयोज्यत्वज्ञानं मानस मेव । अत एव धर्मान्तरप्रयोज्यसादृश्यविवक्षायां 'पुरुषगमनं न गजगमनसदृशं' इति वाधनानुरोधेऽपि 'गजसदृशः पुरुषो गमनानुकूलकृतिमान्' इति धीर्‌भवत्येव ॥ अयं चात्र विशेषः—धर्मान्तरप्रयोज्यसादृश्यविवक्षायां 'गज इव गच्छति' इति धर्मलुब्धता । गमनप्रयोज्यसादृश्यविवक्षायां जु न तथा—इति ॥ नच—गमनस्य साधारणधर्मताया मानसगम्यत्वाच्चान्यनते गमनप्रयोज्यसादृश्यविवक्षायामपि धर्मलुब्धतापत्ति‌ः—इति वाच्यम्, साधारणधर्मेस्थ शाब्दबोधगम्य एव धर्मस्य साधारणत्वे न धर्मलुब्धतापत्ति‌ः इति नियमे प्रमाणमस्ति । विश्वप्रति‌विम्बभावाद्‌विश्वप्रतिविम्बभावाद्‌शाब्दबोधेनसदृशप्रयोज्योधर्म्योरदस्य मानसविषयतया तदभावाच्चे‌त्संभावते‌श्वेति न किंचिदेतत् ॥ एवं 'पिक इव रौति' 'चक्रन्द विग्रा कुररीव भौयः' इत्यादावपि पिवस्तुत इति । धर्मान्तर इति । स्थूलत्वादिप्रयुक्तसाम्यविवक्षायां गजगमनसदृशगमनैक्यादिबोधानुपपत्तेरिस्थर्थः । आवश्यकतादिति । तथा च—धर्मान्तरप्रयुक्तसाम्यविवक्षायां तस्य कर्तन्वयस्खीकृतस्यावश्यकतया त्वद्‌करोति या धात्वर्थी एव साधृश्यान्वयाभ्युपगमो निर्वाह इति भावः । नन्वेवमपि गमनप्रयोज्यसादृश्यविवक्षायां तस्य धात्वर्थान्वयोऽपि स्वीकार इहलत आह—यत्रापीति । मानस मेवेति । उत्कृष्टविधया धात्वर्थे साधृश्यान्वयासंभवादिति भावः । नतु धर्मो‌न्तरण साधृश्यविवक्षायां गज इव गच्छतीति प्रयोगो न घटतेलति । असंभवेतरि अह—अत पचेत इति । तत्त्वयकस्थूलत्वादिधर्मवाच्यपदाभावादिस्थर्थः ॥ न तथेति । गमनार्थकगमिरूपधातुप्रयोगसत्वेन नू धर्मलुङ्‌पेत्यर्थः ॥ असंभवेत इति । चन्द्र इव रमणीयमित्यादौ रमणीयत्वादिप्रविभेदपि तत्साधारणताया शाब्दबोधाविषयत्वात् । तस्या‌ः पदार्थवाक्यार्थत्वाभावादिलव्यथः ॥ उत्करीतिमन्यत्राप्यतिदिशति—एवं पिक इत्यादि । अत्र ऋतन्वादिष्वपि साधृश्यं चमत्कारजनकतया कविप्रतिभादृष्टं, 'गज इव' इत्यादौ तूपात्तगमनादिव्यतिरिक्तधर्मेणापि तथेल्यत्र विशेषः ॥ चक्रन्देति । रक्खु‌वंशो

करतसदृशरुतानुकूलव्यापारवान्' इत्यादिरेव बोधः । 'पिकप्रतियोगिकसादृश्यवान् रौति' इत्यादिरेव बोधस्य स्वीकारात् । तदुत्तरं सादृश्यस्य तु-निमित्तकत्वज्ञानं मानसमेंवति सर्वनिर्‌वाहात् ॥ ननु—ऐतदनुपपन्नम् । तथा हि—यत्र 'गजसादृश्याभावव्याप्यवद्‌द्रवमनम्' इत्याद्यपेक्षाबुध्यात्मकः परामर्शः 'गज इव गच्छति' इति शब्दबोधस्याम्श्री च, तत्र शब्दबोधा जायताम् ।' इतीच्छासत्त्वे इच्छाघटितत्वेन शब्दसामग्रीबलवत्त्वात् 'गजसदृशो गच्छति' इति बोधः । तदुत्तररक्षणे 'गजगमनसदृशं न गमनम्' इत्यनुमितेरेवोत्पत्त्या 'गजगमनसदृशं गमनम्' इति मानसं न संभवति । एवं तद्रूपवाधज्ञानसत्त्वातदुत्तररक्षणेऽपि न तादृशमानससंभवः । तथा च

सीतां वाल्मीकिकृतपोवनं परिलक्ष्य लक्षणे गते इयसुचकिः ॥ एवं सादृश्यस्य गमनप्रयोज्यत्वज्ञानं न निर्वेहेत् । प्रतीयते च तदवश्यम् । अतो गमनसादृश्यं शब्दबोधविषय एवाति स्वीकायम्, तच्च न, सादृश्यस्य धात्वर्थान्वयविनिर्वयाथः तथा सत्तासत्तावलभिप्रायवानाश्रूते—नन्वेतदिति । गजसादृश्येयत्र गजपदं गमनपरम् । तथा च गजगमनसादृश्याभावव्याप्यवद्‌द्रवमनमिति परामर्शोकारः 'गजगमन'इत्यादिपाठे तु स्पष्टोऽर्थः । अत्र चोक्परामर्शः शब्दसामग्री चेल्येकः क्षणः, तदुत्तरं शब्दं जायतामितीच्छाधिकरणं द्वितीयः, शब्दबोधोत्पत्त्यधिकरणं तृतीयः । तथा च—ज्ञानस्य क्षणद्वयावस्थायितया शब्दबोधोत्पत्तिक्षणे परामर्शानन्वयातदुत्तरं 'गजगमनसादृश्याभाववद्‌द्रवमनमित्यनुमितिर्‌ने स्वात् तत्पूर्वक्षणे परामर्शोरूपकारणाभावात् । अत उक्तं अपेक्षाबुध्यात्मक इति परामर्शविशेषणं तथा चापेक्षात्मकज्ञानस्य क्षणत्रयावस्थायितया शब्दबोधोत्पत्तिक्षणे विनाशदशा परामर्शोऽपि तदुत्तरं उक्तावुमित्युपपत्तिः अतुमितिक्षणे परामर्शोभावेऽपि तद्‌व्यवहितपूर्वक्षणे तत्सत्त्वादिति भावः । ननु,भिन्नविषये अनुमितिसामग्र्या ज्ञानमात्रसामग्रीतो बलवत्त्वात्कथं तत्र 'गज इव गच्छति' इति शब्दबोधा जायतामिति । इतीच्छासत्त्वे इच्छाघटितत्सेन बलवत्त्वमिति इच्छावच्छब्दबोध उपपयत इति

भावः । बोध इति । 'गजसदृशो गमनानुकूलकृतिमान्' इति तद्‌भिमतः सादृश्यप्रकारककर्तृविशेष्यक इत्यर्थः । मानसं नेति । मानससामग्र्या स चैतो दुर्बलत्वकल्पनादिल्यर्थः । ननु तादृशामुमित्यानंतरं शब्दबोधाधीत्रीयक्षण एव 'गजगमनसदृशं गमनम्' इति मानसं भवितव्यतीसूत आह—एवं तद्रूपेति । गजगमनसादृश्याभाववद्‌द्रवमनमिल्यनुमितिरूपैल्यर्थः । तथा चानुमितिजननक्षणे विरोधिसामग्रीविधयानुमितिसाम

अलङ्कारकौस्तुभः

सादृश्ये गमनप्रयोज्यत्वज्ञानं सर्वानुभवसिद्धं न निर्वेहेतु । मम तु गमने गजगमनसादृश्यस्य शब्दबोधविषयतया शब्दबोधकाले एव तद्रोधावश्यकत्वान्नानुपपत्तिरिति चेत् । उच्यते—तत्रापि शब्दबोधाच्चतुर्थेक्षण एव सादृश्ये गमनप्रयोज्यत्वज्ञानाऽऽयुपगमे क्षतिविरहात् । किंच ‘गज इव गच्छति’ इत्येतद्द्वाराज्ञानप्राशब्दबोधात् ‘अमुष्यो गजसादृश्येन वा’ इति संशयानिद्र्यतिरनुभवसिद्धा, ‘गजसदृशो न’ इति ज्ञाने सत्येतच्छाब्दबोधानुदयश्र । एतच्छाब्दबोधे सति ‘गजसदृशो न’ इति बुद्धचानुपपत्तिश्रेति निर्विवादम् । त्वन्मते च गमने गजगमनसादृश्यबोधेऽपि पुरुषे गजसादृश्यसैतद्द्विषयतया नानुपपत्तिः । न च—धर्मेसादृश्येन धर्मिसादृश्यसिद्ध्या क्षणविलम्बकल्पनाददोषः—इति वाच्यम् । ‘गजसदृशो न’ इति वाधज्ञानसत्वे एतज्जन्यशब्दबोधापत्तेस्तथाप्यवरणात् । न च—त्वन्मतेऽपि ‘गमनं न गजगमनदृश्या प्रतीबन्धात्’ तथाऽविधगमानस् भावतुमर्हति, तदुक्तरक्षणाद्यनुमित्यव विरोघज्ञानविधया प्रतीबन्धात् तर्सीभव इति भावः । न हि तादृशस्थले गमने गजगमनसादृश्यं मा प्रतीतमिसत आह—सर्वानुभावेति । ‘गज इव गच्छति’ इत्येतद्दाक्यार्थबोधानन्तरं गमने गजगमनसादृश्यप्रग्रहणियमादिलिङ्गः ॥ मम त्विति । तत्र ‘शब्दे जायते’ इतीच्छावशाद् ‘गज इव गच्छति’ इत्येतद्दाक्यात् शाब्दबोध उत्पद्यमाने तस्य गजगमनसदृशगमनानुकूलकृतिमानस्य मया स्वीकारात, गमने गजगमनसादृश्यप्रग्रहसिद्धेः;, त्वया तु शब्दबोधस्य ‘गजसदृशो गच्छति’ इत्याकारकत्वस्याभ्युपगमादिच्छावलाच्छब्दे जातेsपि गमने गजगमनसादृश्यं तदविषयत्वात् तत्प्रतीतितिनिर्वाह इति भावः । समाधिसौकर्यादाह—उच्यत इति । बहुक्षणविलम्बकल्पनप्रयुक्तापरितोषादाह—किंचेत इति दुर्घटमिति । गमने गजगमनसादृश्यप्रग्रहेऽपि पुरुषे शब्दबोधस्य गजसादृश्यविषयकत्वाविरहात् । गजसादृश्याभावप्रकारकसंशयं प्रस्यविरोधित्वात, ‘गजसदृशो न पुरुषः’ इति वाधज्ञानप्रतिबध्यत्वानुपपत्तेः, तादृशज्ञाने प्रति प्रतिबन्धकत्वस्याऽसंभवात, शाब्दाभावानवगाहनात् अदोष इति । संशयानिद्र्यतिरुपपल्यापि रूपदोषाभाव इथार्थः । शाब्दबोधोत्तरभाविना पुरुषविशेष्यकगजसादृश्यप्रकारकज्ञानेन तद्विल्रत्यादिनिर्वाहात । तथापीति । ‘गजगमनसदृशगमनानुकूलकृतिमान्’ इत्येतद्दशवोधाविरोधित्वात, विषयभेदात् । एवं च संशयानिद्र्यादिरुपकारकस्य शाब्दोत्तरज्ञानेन क्षणविलम्बं

सदृशम्'. इति ज्ञाने सत्यापि उत्कशाब्दबोधापत्तिस्थुल्या——इति वाच्यम्‌ । मम शब्दबोधात्पूर्वं गजसदृश इति योग्यताज्ञानसच्‍चाया आवश्यकत्वात्‌, तत्त्वे च तद्रुमनसादृश्यबोधस्यापि सामग्रीसत्वेनावश्यकतया 'गजगमनसदृशम्' इति बोध्ये पूर्वमनियमात्‌ तद्वोधेऽपि बाधकाभावात्‌ । 'न गजमनसदृशम्' इति ज्ञाने सति न च गजसादृश्यज्ञानमुपयोज्यज्ञानाभाववादेव तदनुत्पत्तेः । न च——ममापि 'गजगमनसदृशम्' इति योग्यताज्ञाने कल्पयित्वा कथम्चित्प्रिहारसंभवेऽपि 'गजसदृशो न' इति ज्ञानसत्वे 'गज इव गच्छति' इत्येतद्वाक्यजन्यशाब्दबोधानुत्पत्त्यनुभवो न समाधातुं शक्यः । न च——अत्रापि तादृशज्ञानोत्तरम् 'एतद्रुमनं न गजगमनसदृशम्' इति ज्ञानेनैवोक्तशाब्दबोधप्रतिबन्धः संभवति' इति वाच्यम्‌ । गजसदृशो नेति ज्ञानोत्तरमेव तदापत्तेरनिवारणात्‌ । न च तादृशबाधकसत्वे 'गज इव गच्छति' इत्येतद्वाक्यार्थबोधप्रतिबन्धोऽसिद्ध एवैति वाच्यम्‌ । अनु- भावाप्लापे उपक्षयणीयतापत्तेः । वाक्यमाणरीत्या मया त्वद्भिमतबाधकालेपि शाब्दानुत्पत्त्यनुभवस्य रक्षणात्‌ तदर्थमेव तां शाब्द्मवतारयति——न चेत्‌ । पुरुषगमनविशेष्यकगजसादृश्याविषयकक्वचित्प्रतीतिविशेषविषयकगजसादृश्याविषयप्रतीतिविशेषसाम्यादिसदर्थः । सामग्रीतः । गजसदृश इति ज्ञानस्य एतद्रुमनं गजमनसदृशामिति ज्ञानमात्रेणासंभवात्‌ । धर्मिसादृश्यं विना धर्मिसादृश्येत्युपपत्तेरिवदर्थः । न च धर्मान्तरप्रयुक्तसाम्यविवक्ष्यां गमनसादृश्यज्ञानं विनापि धर्मान्तरसादृश्येन गजसदृश इति ज्ञानं संभवत्येवेति वाच्यम्‌ । तदा त्वदुक्तबाधकसत्वेऽपि 'गजसदृशो गच्छति' इत्येतद्वाक्यार्थबोध इष्टापत्तेः । यदा तु पूर्वं 'गमनं न गजगमनसदृशम्' इति वाधकदिरस्ति, तदा 'गजसदृश:' इति योग्यज्ञानानुत्पत्या तदभावप्रयुक्त एव 'गज इव गच्छति' इत्येतद्वाक्य-कर्थबोधाभावो न तु बाधकुद्धिप्रतिबन्धकतया इति न दोषः । एवं च सति मन्तते त्वदुक्तबाधज्ञानस्य जनकज्ञानविच्छटकतया 'न गजसदृशम्' इति ज्ञानस्य च शाब्दभावापत्तिहेतुतया 'गज इव गच्छति' इत्येतद्वाक्यार्थबोधप्रतिबन्धकत्वमुपपत्त इति, वाधक्वाकालेप्युक्कशाब्दबोधानुत्पत्त्यनुभवसमर्थनम्‌ । त्वन्मते तु शाब्दबोधस्य 'गजगमनसदृशगमनेऽदृशपतया तत्र 'गजगमनसदृशं न गमनम्' इति बाधज्ञानप्रतिबन्धकतासंभवेऽपि 'गजसदृशो न' इत्यस्मदुक्तबाधज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वासंभवात्‌ 'गजसदृशो गच्छति' इत्येतद्वाक्यार्थबोधानुपपत्या धर्मिसादृश्यादुपपत्या धर्मिसादृश्यममानियम इति उभयानुभवरक्षार्थतया' शदृते——न चेत्‌ ।

९. 'रक्षार्थमा' क.

गजसादृश्यज्ञानस्यापि सत्त्वेनोक्तरीत्यैव नानुपपत्ति:—इति तद्वाच्यम् । धर्मसादृश्ये धर्मिसादृश्यानियमाभावात् । न हि धर्मिसादृश्ये बिना धर्मसादृश्यमनुपपन्नम्, अपि तु धर्मसादृश्यं बिना धर्मिसादृश्यमेव, उपादकस्योपपादकस्य भावात् । अन्यथोपपाद्योपपादकाभावव्याघातात्पचे: । तथा च गजसादृश्ये तद्र्मनसादृश्यं विनानुपपन्नमिति तस्य तदाक्षेपकत्वमुचितम्, न तु गमनसादृश्यस्य गजसादृश्याक्षेपकत्वम् । अतश्व गजगमनसादृश्यसैव मानसत्वकल्पनमुचितमिति ॥ यदितु गमनसादृश्यभित्त्रायेणैव ‘गज इव गच्छति’ इत्यादि प्रयोग इति शपथ: क्रियते, तर्हि प्रतीयोगित्वातिरिक्तसंबन्धावच्छिन्नप्रकारतासंर्गेण साध्याच्चयबोधं प्रति

तादृशानुसार्य सत्त्वात्, तत्सत्त्रे च ‘पुरुषो गजसदृशः’ इत्यादिपि ज्ञानस्योक्तरीत्या सत्त्वात्तद्वाच्यधीसत्त्वे च धर्मिसादृश्याभावे धर्मसादृश्यस्थाप्यभावात् ‘गजगमनसदृशं गमनम्’ इति ज्ञानासंभवात्तद्विमतबाधकज्ञानस्य योगतया तादृशनविष्टटकतया गजगमनसदृशो न गमनमित्यसदृशिमतबाधकज्ञानस्य च प्राग्भावावष्टगाहनविधया ‘गज इव गच्छति’ इत्येतद्द्वाक्यार्योचं प्रति एकैक जनकज्ञानावच्छेदकतया, एकैक च विरोधिविषयकतयैति वाधकद्वयापि प्रतिबन्धकत्वसंभवात्तादृशनुष्टकत्वमिति भावः । एतदूचदयति —धर्मींस्तु । नियमाभाववार्तिति । गमनाधिकयो: स्वाम्यभावेऽपि तन्नेत्रसामान्योकारात् न तु धर्मसादृश्यं बिना धर्मिसादृश्ये विना धर्मिसादृश्यकृत धर्मिसादृश्येऽपि उपपत्तिमद्युपपत्तिमेवेक्ष्यते—न हीति । वाध्यात इति । उपपादकस्योपपाद्यत्वातिरेकप्रयोगकव्यतिरेकप्रतियोगी ह्युपपादकः, तद्व्यतिरेकप्रयोग्य्यतिरेकप्रतियोगी चोपपाद्यः; तदुक्तं न्यायकुमुदमण्डलावाचाय्यचरणै:—‘अनियमस्य नायुक्तिरन्नियन्तो-

पपादक: इ’ति परस्परस्य परस्परोपपाद्यत्वे चेतदचुपपत्त्रम् । नहि पीत्वेन रात्रिभोजनन पीतत्वमपि कलपत इति भावः । तत्क्ष ‘गजसदृशो न’ इति ज्ञानजनकज्ञानविघटकत्वविधया गमनसदृशागमननेव साध्यबोध प्रति प्रतिबन्धकत्वं न संभावतीति तन्नमतेऽन्यतरातुरभाविरोध: । मयातुभवद्रिर्यस्योक्तविधया समार्थितत्वादिति फलितार्थ:॥

एवं ‘गज इव गच्छति’ इत्येतद्द्वाक्याद्र्क्षादृश्यगजगमनसादृश्योभयप्रतीत्युपपादनातु-रोषादपि साध्र्यनस करणीयवान्वयो युक्त इष्याह—अत इति । ‘गजसदृशो गच्छति’ रोषादपि साध्र्यनस करणीयवान्वयो युक्त इष्याह—अत इति । ‘गजसदृशो गच्छति’

इति शाब्दबोधाभ्युपगमे गजसादृश्यशाब्दे गजगमनसादृश्यस्य व तदाक्षेपेणोपपत्या इति ।

९. ‘बोधत्वावच्छिन्नं षत्व् ।

7 ९. ‘दूषयति’ क्.

तदनुयोग्युपस्थापकमदजन्योपस्थितित्त्वेन हेतुत्वमिति कार्यकारणभावे पदं शाब्दमात्रं बोधयम् । अतो धातोरपि संग्रहः । एवं च गमनस्य साधर्र्याश्रयतया धात्वर्थेऽपि तत् साधर्र्यान्वयः । तथापि 'अरविन्दमिव भाति' इत्यादौ ज्ञाने साधर्र्यान्वयोऽनुचित एवेति दिक् ।

प्रतीतिद्वयसमर्थनम् । तत्र त्वन्मते तु गजगमनेऽदिशब्दद्वयीकृतात् गजसादृश्यप्रतीति-समर्थेन न संभावतीति भावः ॥ न च माभूदाक्षेपेण गजसादृश्यसिद्धिः, मानसादेव तद्-हसभावात् । सत्यम्, तथापि नियतां प्रतीतिं नै स्वादिस्वत्न तात्पर्येऽम् ॥ शब्दमात्रमिति । तथा च, पूर्वं पदेऽतिप्तौ नामैकत्वमतिर्यर्थः ॥ अनुचितं प्वेतत् । उत्कस्मले ज्ञान-सोपमेयत्वाभावादिति भावः । इदं चाशुपेल्योक्तम् । वसुतस्तु पूर्वोक्तकारणाभावाज्जानुरोधेन साक्ष्यस्य धात्वर्थान्वयोऽनुचित एवेति तात्पर्यम् ॥ न च गजपदस्य गजगमनलक्षण्या- 'गजगमनसदृशोगमनान्वकूलकृतिमान्' इति बोधवादिनामस्तु नामेदं दूषणम् । गजसादृश्यप्रयोजकगमनेद्रियबोधवादिनां साक्ष्यप्रयोजकत्वसंंबंधेन गमनान्वयेऽमुरीकृतवतां रसगज्ञाधारकृतां कि दूषणममिहितं तेषां गजसादृश्यबोधस्य निवोधादिति चेत् । उच्चते—एक तावदुक्तमेव भात्वर्थ साधर्र्याश्रयत्वानुपपत्तिरूपम् । परं च गजसादृश्यगमनान्यतरशाब्दबोधस्याश्रुपपत्तिरूपं तत् । तन्मते गजसादृश्यप्रयोजकत्वसैव शाब्दबोधविषयत्वात् । अन्यदपि पूर्वोक्तसंशयानिवृत्त्यनुपपत्त्यादिक-मत्नाप्यवधेयम् । न तु कृतवाक्यार्थबोधाद् 'गजसदृशो न वा' इति संशायनिवृत्तिः संभवति; गजसादृश्यस्य स्वारस्य पुरुषविशेषणत्वान्वनवमात् । 'गजसदृशेन' इति वाधज्ञानस एतद्वाक्यार्थबोधप्रतिबन्धकत्वं च न स्तात् । एतद्वाधाविरोधविषयकत्वविरहात्, एवं उत्तशाब्दबोधात् गजसदृशो नेति बुद्धिप्रति बाघोडपि न स्यात् । इति स्पष्टमेव ॥ किंच 'मृगो न भीमः कुर्याद् गिरिष्ठः परावत आजगन्थापरख्या । तिग्मं वि शत्रून् ताळि विमृधो नुदस्व ॥' इति वाजसनेयके मत्नाः पठ्यते । अत्र सिंह इन्द्र उपमीयते, न शाब्दस्य वेदे उपपदचदुपसर्गार्थकत्वात्, 'नेति प्रतिषेधार्थोऽयं' भाष्यामुभयमनूद्यध्यायम्' इति निरुक्तकृताsभिधानात् । 'अन्वध्याय वेद तु उभयं निषेध-थीकृतं साधर्र्यार्थकत्वं चैष्यर्थः । कुचरः पृथिवीसंचरणात् । यद्वा कायं न चरतीति त्वात् । गिरौ पर्वते| तिष्ठतीति गिरिष्ठः । परावत इति दूरनाम छान्दसम् । आजगन्य आगच्छसि । शकं प्रेरणशीलम् । तिग्मं तीक्षणम् । पर्वी वज्रम् । संशाय सम्यक् निशातीक्ष्णैः शत्रून् वि ताळि म्रियताम् । वीर्युपसर्गस्य ताळीतौ क्रियान्वयः । 'व्यवहितक्ष' इति छान्दससूत्रेण तथाध्युपपत्तेः । एवं मृगो वि तुदखेलखापि । अत्र तावत्किरु-क्केमभंगवता महर्षिणा यास्कैन वेदभाष्यकारादिभिर्यूक्तमभीमादिविशेषणानां

अलङ्कारकौस्तुभः ।

स्पष्टार्थी कीदृशस्य पदस्य योगे श्रौती कीदृशस्य बोधीत्याह— स्यादिवयथादियोगे वताविवपदार्थे च सा श्रौती ॥ ९ ॥ तुल्यादिकपदयोगे वतौ तदर्थेऽपि चार्थों सा । इवार्थबदस्य यथाशब्दस्य आदिशब्दाद्दाराशब्दादीनाम् । ‘तत्र तस्येव’ इत्यनेन षष्ठीससमथ्थंससममीसमथोच्च इवार्थे विहितस्य वतिमत्ययस्य चोप- दाने श्रौती । तुल्यसहादिपदयोगे तुल्यार्थविहितवतियोगे चार्थीत्यर्थः ॥ उपमानार्थका: प्रोक्ता दण्डिना काव्यादर्शे—

‘इवदर्था यथाशब्दो समाननिःसंनिभा: । तुल्यसंकाशनिकाशप्रकारप्रतिरूपका: ॥ मतिपक्षमतिद्रवद्‌निद्रप्रत्यकविरोधिन: । सकलसदृशसंवादिसजातीयानुवादिन: ॥ मतिविम्वप्रतिच्छन्दसदृशप्रसमसमप्रभा: । सलक्षणसदृक्षाभा: सपक्ष्षोपमितोपमा: ॥ कल्पदेशीयदेर्यादि प्रख्यप्रतिनिघी अपि । संर्वणतुल्तितो शब्दौ ये वान्यूनार्थवाचिन: ॥ समासख बहुत्रीहि: शशाङ्कदनादिषु । स्पष्टते जयति दृष्टि दुर्ब्बलति प्रतिगर्जति ॥ आक्रोशत्यवजानाति कदर्थयति निन्दति । क्रिडम्बयति संलुण्घे हसतीर्थत्यसूयति ॥ सिंहोऽभियान्वितोऽड्यो व्याव्यात् । अत्र भीमादिदिमिधेमे: ‘सिंहसदृशस्त्वमागन्छति’ इति बोधे सादृश्यस्य चेतद्रैवान्वयोऽङ्गम्यते । त्वदीया तु सिंहसादृश्यमपयोजकगमनेऽादि-बोधस्सीकारे कुचराादिपदानां सिंहान्वितार्थैस्तल्लोकरडुपपन्ना ख्यात् । अतस्त्रोपमेय- एव तदन्वयकल्पनस्यावश्यकतयान्त्रापि तथैव युक्तम् । वैषम्ये वीप्साभावात । इद- दिकं स्फोरयन्नाह—दिगीतति ॥ इत्थीकार्यवशेनोभयप्रकरणम् ॥ यथाशब्दस्येति ।

‘स्यादिवयथादियोगे’ इति कारिकापाठाभिप्रायेण ‘इवपदादि’ इति पाढे तु यथादृ- बोडप्यादिपदसंग्राभा: । नाशाब्दादीनामिल्यादिपदाद्दकारादिसंग्रह: । इवार्थवते: खलु-

काव्यमाला ।

तस्य पुष्णाति सौभाग्यं तस्य कान्तिं विडुम्पति । तेन साधं विगृह्णाति तुलां तेनाधिरोहति ॥ तत्पदवयं पदं धत्ते तस्य कक्षां विगाहते । बन्युश्शौरः सुहृद्वादी कल्पः प्रकृत्यः समप्रभः । देशीयदेश्यहृद्यामसोदराचा इवार्थकः ।। 'व वा यथा तथैवस्म' इत्यमरे वशब्दोऽपीवार्थे । 'शात्रवं व पपुर्येशः' इति कालिदासः । 'कादम्बकाण्डितदलानि व पञ्जानि' इति पूर्वप्रयोगः । अत्र निपातसंज्ञा इवारदयः । वदति इवार्थे तुल्यार्थे च वतिमत्ययः । कल्पदेशीयदेश्यास्त्वितमतयया । ते च यद्यपि 'ईशदसमासौ' इत्यादिसूत्रेण विहितास्तथापि तुल्यार्थी एव । ईशदसमासेरपि साहर्ये पर्यवसानात । तदुक्तं कैयटेन--'गुड इव ईशदर्थसमासा द्राक्षा गुडकल्पाः, यदप्यत्रोपमानग्रहणं नोपात्तं तथापि सामर्थ्योदुपमानोपमेयभावः' इति । 'वाच्यलिङ्गा: समस्तुल्यः सदृक्षः सदृशः सदकू । साधारणः समानश्र स्युरुरतरपदे त्वमी ॥' निम्संकाशनीकाशमतिकाशोपमादयः ।

इत्यमरः । तत्र प्रत्ययानुपमानोत्तरमेव प्रयोगः । तसैव तत्कृति-पैणैवोपादानात । प्रत्यया इति । स्वातन्त्र्येण सदृशादिशब्दवत् प्रयोगवारणार्थम् । तेषां साहृद्यार्थत्वादभावोऽप्यधृक्--ते च यद्यश्रुति । 'ईशर:' इति सूत्रेऽर्थः । सामध्योदिति । ऐशदसमासत्वेन किञ्चिद्वैलक्षण्यलाभ-तेन चाल्यन्तसाम्यस्य लाघ इति कैयटस्याशायः । साधृश्यार्थकतावभावशब्दां मध्य एव ममाथाय प्रययत्वकथनप्रयोजनमाह--तत्रेति । प्रत्ययानामिति । वतिप्रत्ययकल्प-अपि सत्यात्कल्पादिदेश्यो बहिष्कृत इवादीनां कल्पवादीनां च मध्ये प्रदानात । इवादिवदव्ययत्वं कल्पवादित्वाद्विततं च न्यासयसीति लाघवार्थं पुथग्भिधानम् । समादि-

पदानां 'चन्द्रेण समम्' इति वाक्येन, 'चन्द्रेसमम' इति समादानेन च, प्रयोगान्तरभावात् ।

अलङ्कारकौस्तुभः । ञ्यात् । निभादीनीं तु नित्यसमासविषयत्वात् ‘चन्द्रेण समं चन्द्रेण निभम्र’ इत्यादिरीत्या विशेषः कार्यः । तदुक्तं क्षीरस्वामिना—‘उत्तरपदे इत्युक्के- श्र्चन्द्रेण निभमिति न भवति’ इति । वैरिवाचका: सुहृद्राचकाश्र्व साध- स्यार्थो ज्रेया: । शाशाङ्कवदनेत्यत्र ‘सैसम्युपमानपूर्वपदे बहुव्रीहि:’ इति समासः । प्रतिविम्बः स्फरति इत्यादय: साधर्म्याक्षेपका ज्रेया: । तत्र वाक्ये श्रौती यथा— ‘इतीदृशैर्निषधसूत्रताम्रैतद्विदर्भजनमा भृशमसूत्रलास । ऋतोरधिश्री: शिशिरानुजन्मनः पिकस्वरैर्दूरविकस्वरैरयथा ॥’ अत्र वसन्तश्रीरुपमानम् । भैम्युपमेया । यथेत्युपमावाचि । उल्लासेति साधारणधर्मः । न चैषां कस्यांपि समास इति वाक्यगा ॥ यतु प्राचीने: वाक्यगतां यथाशब्द एवोदाहृतः । तत्र । इवेनापि समासस्य नित्यत्वाभावात् । अन्यथा ‘उद्धाहुरिव वामनः’ इत्याघनुपपत्ते: । ‘जीमूतस्येव भवति प्रतीकर्म’ इत्यत्रे शाङ्खान्तरे समासेन, शाङ्खान्तरे’ च- समासेन पदकौः: पाठाच्च तत्र निर्णयित्वादिति बोध्यम् । दावपि तथा भ्रमो माभूदित्यभिप्रायेण—निभादीनीं त्विति । विग्रह इति । ‘अविग्रहोऽख्पदविप्रहो वा नियमसमास:' इति सिद्धान्तात् । अविग्रह इति तस्य विग्रहेपु विवरणमेव न कार्यमित्यर्थे । अख्पदेति । समासान्तर्गतस्वपदेन विग्रहो न कर्तव्यः, किंतु तदर्थकपदान्तरेणैवेत्यर्थः । तदाह—चन्द्रेण निभमिति न भवतीति । समासं विना केवलनिभपदस्यासाधुत्वेन प्रयोगानर्हत्वादित्यर्थः । ‘अद- श्रमिति विभ्राळे’ इत्यनुवाके सूर्यस्युपतिरिति तद्रिश्रयकरस्यैकादशत्रोपमाया अलङ्कारक- त्वम् । वैयस्य अदश्रमित्यत्रान्वयः । ‘छन्दसि परेडपि व्यवहारिकाश्र्व’ इति सूत्रात्केतवः प्रधानभूता अस्य सूत्रस्य रहस्य: किरणा जनेषु विशेषेण इध्यन्ते ज्वलन्तीष्य इवे- ल्यर्थः । अत्र भ्राजनम्, प्रकाशार्थेतया सामान्यधर्मः । प्राचीनेरिति । ‘इवेन सह निस्समासविधानात् तत्प्रयोगे उपमाया वाक्यगतलोदारणविरोधादिति तेषामाशयः । अन्यथेति । ‘वामन इव’ इत्येवमेव प्रयोगापत्ते: । जीमूतस्येवेति । ‘जीमूतस्येव भवति प्रतीकर्म यदृश्र्व याति समुद्रसुपस्थे । अनाविद्यया तन्वा जय त्वं सत्वा वर्मेणो महिमा पिपठृं ॥’ इति मत्रः । वर्मी कवची समदां शत्रूणाम् उपस्थे संनिधाने यदा याति गच्छति तदा तस्य वर्मिणो जीमूतस्य मेघस्येव प्रतीकमं भवति । नीलमेघ इव

9. ‘महसम्युपमानपूर्वपदस्न्यत्तरपदलोपश्र्र’ इति हि वार्तिकम् ।

काव्यमाला

वाक्ये अर्थी यथा मम— 'जलदोदरादुदंतीता भामिनि सौदामिनीलेकha । नीलनिचोलादाविर्मूता कान्तिश्र ते समा रस्या '।' अत्र समासयोगादर्थी । समासे श्रौती यथा— 'आविर्मवन्न्ती प्रथमं प्रियाया: सोचच्छ्वासमन्तःकरणं करोति । संतापदग्धस्य शिखण्डीयूनो दृष्टेः पुरस्तादचिरप्रभेव ॥' अत्र इयं हीति पूर्वोशेषात्कामन्दकी उपमेया । अचिरप्रभेवेत्यन्न इवेन सह समासः । आर्थी यथा मम— 'घुतीनां संदोहरैर्हु विषययन्ती दश दिशो हरन्ती संतापानुपगतवती स्पर्शविषयम् । प्रयाता ऽऽकुलतां हृद्यमध्ये सृदयाद्धितिकला समानेयं केशां न हरति मनस्तो तनुलता ॥' अत्र समासप्रयोगाच्चतस्र समासान्तर्गतत्वाच । तद्धिते श्रौती यथा मम— 'सुकुमारत्वमरुणता हशोरेशीकारकरणत्वं च । भातीयh मचकाशिनि पाण्डियुगे तामरसवते ॥' अत्र इवार्थे सप्तम्यर्थे वति: । दर्शयते इयर्थेः । अनाविद्धया वैरिप्रहरणैरकक्षतया तन्वा देहেন त्वं जय शत्रून्, स प्रतिद्धो करणैः कवलय्य मोहेन्र श्लाघतेप्रतिभटेन्यक्तलुप्त्वा पिपतु पालयतु । परेश- लोभ्य इवार्थः । समासेनेति । जीमूतसय इवेति । पदद्र्यानकच्छेदनेल्स्थः । असमास- सेनेति । पृथक् पदद्रयपाठादिल्यर्थः । समासस्य नियतत्वे तु पृथक् पदद्रयपाठो न स्यात् । समासे पूर्वपदे पृथग्वप्रहाकरणात् । अवान्तरपदसंज्ञानेतद्वे तदुत्तरकाल- प्रकृतिकामेव पदसंशामादायावग्रहः कियते इति वैदिकसंप्रदायात । एतदभिप्रायेणैव 'श्रीष्मचण्डकरमण्डलभीष्मज्वालसंसरुणतापितमूर्तेः । प्राप्तोष्ण्य इव वारिधरो मे वेदनां हरतु वृष्णिवरेभ्यः ।' इति वाक्यगतपूरोंपमायां रसगङ्गाधरेऽप्युदाहतत्वादिति भावः ।

अलङ्कारकौस्तुभः

षट्चचर्थें ततैव यथा— 'प्रत्यप्रमेघवदियं केशकलापस्ते छाया । संतापितजननयनातिरयति संतापसंतानम्‌ ॥' मेघस्येवति वति: । वेदेडपि यथा— 'प्रियमेघवदत्रिविज्जातवेदोविरूपवत् । अज्जिरसन्महहीवृतप्रस्कण्वस्य श्रधीवहम्‌ ॥' पियेमेघस्येविते वति: । एतेषामृषीणामाह्वानं यथा त्वया श्रुतं तथा प्रस्कण्वस्य मुने: श्रृणु इत्यर्थ: । आर्थी यथा— 'उन्नतिमानतिकठिन: समुदितनक्षत्रमालोड्यम् । बाले नयोघरस्तव कनकाचलवद्वरीवर्ति ॥' इह तुल्यार्थें वति: । तदेवं षडृधा पूर्णो व्याख्यातः ॥ अत्रेदं शङ्क्यते । निष्कारणो निष्क्रियासु न तु व्यक्त्याहितो सति । यदुक्तम्— 'शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्ययं त्वरं स्मृतम् ।' इति । असित चोदाहतेपु सर्वत्र व्यञ्जच्यमिति । आत्राहु:— रसादिरूपं व्यक्ङ्यं सर्वत्रास्तीति तस्यावरर्जनीयससंनिधितया तदनादरेपावोपमादय उ-

'यथैतेषामृषीणामेव प्रस्कण्वस्य राणुज्ञापनम्‌' इति निरुक्तमाश्रिल्यार्थमाह—प्रियमे- ष्वादीनामिति । आदिपदेन अत्रिविरूपादि:सङ्जकानां मुनीनां ग्रहणम्‌ । अज्जिर- स्वादित्यत्र अक्जिरोवदिति वक्ख्ये । 'अयसयादीनि छन्दांसि' इति भसंज्ञातलादित्वाद्वार्यभाव: । जातवेद इखाभिसङ्ङौदौ: । प्रस्कण्वो नामक एवञ् पुत्नं ऋषीणवरोप: । 'प्रस्कण्वहारक्ष- न्द्राक्षी' इति निपात: । अन्नाभिविषयकप्रस्कण्वनिष्ठरखायव्यभावोत्कर्षेतया उप- माया अलङ्कारत्वम्‌ । नक्षत्रेति । 'सैव नक्षत्रमाला स्वात्मस्वपरिचितमौनिकिकै:' इस- मर: । नक्षत्रमाला मुक्तावलीविशेष: । मेरुपक्षे समुदिता नक्षत्राणां तारकाणां माला पर- क्रियेतरेत्थ: ॥ यदुक्तमिति । काव्यप्रकाराकुतेति रोेष: । रसादीति । आदिपदेन भावरसाभासभवभावोदयभाववसंविधभावरबलल्वानां संग्रह: । सर्वत्रेति । तद- भावे चमत्काराविरहे काव्यत्वानुपपत्तेरित्यर्थ: । तदनादरेति । रसादिरूपच्यक्ङ्य- राहिल्यं न विवक्षितम्‌, किंतु तदतिरिक्तकवयङ्ग्यराहिल्यमेवेल्यर्थ:। ननु रसाद्यतिरिक्त-

दाह्यन्ते। व्यङ्गचबोधनात्न तत्र चमत्कारः; किं तु वाच्यवैचित्र्यादेवति ॥ केचितु—तात्पर्यविषयव्यङ्गचराहित्यमेव चित्रत्वम्। तदुक्तम्— 'रसभावोदिविषयविवक्षाविरहे सति । अलङ्कारनिबन्धो यः स चित्रविषयो मतः ॥' इत्याहः ॥ अथ लक्षा निरूप्यते— अन्यतमस्य चतुर्णो विरहे लक्षा बद॑लत्याम्ना: ॥ १० ॥ चतुर्णोसुपमानोपमेयवाचकधर्मोर्णामान्यतमस्याप्रयोगे लक्षा । सां च त्रिधा संभवति । एकलोपे द्विलोपे त्रिलोपे चेत्यर्थः । तत्र विशेषमाह— अन्यतमस्य च लोके वाचकधर्मोंपमानानान्न् । धर्माङ्कितयोरङ्ककसमयो: समधर्मेयो: समान्वेषाम्न् ॥ ११ ॥ अत्र पूर्वोक्ते एकलोपेऽत्रिक्या भेदाः । वाचकलोपे धर्मलोपे उपमानलोपे चेत्यर्थः । उत्तरार्धे षट्चतुर्न्त्रये लोके इत्यस्यानुषङ्गः । सामान्यधर्मवाचकयो:, वाचकोपमेययो:, धर्मोंपमानयोक्श्र् लोपीद्विलोपत्रिधेत्यर्थः । समान्येषामित्यत्र सम्पदं साधश्यप्रतियोगिपरम् । प्रत्येकमे- तद्वेदानाह— धर्मेलुपश्रौत्यार्थीं हृत्तौ वाक्ये च तद्विते त्वार्थीं । अस्यार्थ:—वाक्ये समासे च श्रौत्यार्थीमिदेन चत्वार:, तद्विते त्वार्थ्ये नेति धर्मेलुप्तया: पद्घ्र् भेदाः । नेन्न तादृत्ते धर्मेलुप्सा श्रौती कुत्रो नोच्यते मपि व्यङ्गयं तत्रास्त्येवेति आह—व्यङ्ग्योयेत् । तथा च रसादितिरिक्चमत्कारजनकङ्क्रुथराहिल्यमेव चित्रत्वमिति भावः । एवमेतन्मते रसादीनां चित्रत्वप्रयोजकसंप्रति रसादीनामपि विशेषाभावं चित्रस्थले ये समान्यन्त्त, तन्मतनाह—कोचिच्विति । तात्पर्येति । तथा च तत्र रसादिरुपच्य- र्थराहिल्याभावेऽपि रसादिव्यङ्गयततात्पर्यविषयीभूतव्यङ्ग्यराहिल्यमस्त्येवेति भावः । त- द्वानिच्छतेति शेपः ॥ पञ्चग्र्यथो॑ति । तत्प्रकारकबोधं प्रति नामजन्योप-

इति चेत्, न । 'तत्र तस्येव' इति सूत्रेण विहितस्त्व वते: प्रयोगे हि श्रौती संभवति । न च धर्मेलोप: संभवति । उपमेये उपमानसंबन्धबोधकस्य तस्य साधारणधर्मसंबन्धविनानुपपत्ते: । न हि 'मधुरायामिव शुद्धे' इति संभवति । ससम्यर्थीधादनन्वयापत्ते: । किं तु मधुरावत्त्वेऽपि इत्येव । तस्माद् वस्त्वर्थसंबन्धविशेषणस्य ससम्यर्थोधादनन्वितस्य साधारणधर्मेsहुपस्थ प्रयोगं विना इवार्थवते:संभवान्न तद्धिते श्रौती धर्मलुप्ता । ननु मा मूर्छि-वार्थकवतियोगे धर्मलक्ष्या श्रौती, तथापि इवार्थकतद्वितान्तरे सा दुर्वारा । तथा हि । 'इवे प्रतिकृतौ' इत्यधिकारे 'कुशाग्राच्छ:' इति सूत्रेण कुशाग्रमिव कुशाग्रेया बुद्धिरित्यत्र छप्रत्ययविधानेन एतादृशस्थले तत्संभवादिति चेत् । अतत्राह:- 'इवे प्रतिकृतौ' इत्यधिकारे विहिता: प्रत्ययास्तु-ल्यान्था एव । 'कुशाग्रतुल्या बुद्धि:' इत्यमेदान्वयदर्शनात् तस्य साध्य-मात्रार्थत्वे तद्धितप्रत्ययाभावेनोपमेयसामानाधिकरण्यासंभवात् । न च-- इवार्थे तद्धितान्वयोपपादनमात्र;-- इति वाच्यम् । साध्यस्य विशेषणत्वापि सदृशो पर्व-वस्त्यादिभंप्रायेण सूत्रे इवार्थे तद्धितानेन तद्विरोधादिति । अथ साध्यादिपदप्रयोगे श्रौत्यार्थी वा यथा ।

'परस्पराक्षिसादृश्यमदूरोज्ज्वलवर्त्मभसु । मृगद्वन्द्वन्दृशौ पर्यन्तौ सन्दानाबद्धदष्टिषु ।।'

इत्यादाविति चेत् । अत्र दीक्षिताः । श्रौत्येवेयम् । व्युत्प्रत्ययप्रकृतिस्थितवेहन्तुत्वकल्पनात् । ससम्यर्थीधेति । यथाsपि नैयायिकमतेऽत्रितत्वमेव ससम्य्यर्थो न तु आधारत्वं 'भूतलततिङ्गे' इति बोधस्य तैरभ्युपगमात्, तथापि प्राचीनमताभिप्रायेणदम् । आधारत्वस्य ससम्य्यर्थत्वेनिरूपकत्वसंनिधानेन घटादीन्वयस्य रात्र । नव्यमते धारात्वमित्येव व्याख्येयम् । उभयथापि सामान्यधर्मेप्रयोगावश्यकत्वे तात्पर्यम् । इवे प्रतिकृताविति । तथा च तस्य इवार्थविहितत्वेन तादृशवतिप्रस-यवत्प्रयोगे उपमा श्रौती स्वादिस्यर्थ: । इपताहरोति । 'शिला इव' शिलेयम् । 'दधिवि-लाया' इति डप्रत्यय: । हरदमिल्यर्थ: । 'पुष्टरीकामिव पौण्डरीकं मुखं' हस्नापीव्यार्थ: । तत्रापि कठिनत्वर्म्यादिधर्मप्रयोगाविरहेन तद्धिते श्रौती धर्मलक्ष्या स्वादिस्यर्थ: । त-इत्परत्व्वाभावेनैति । निपातातिरिकनानार्थवेन भेदनान्वयासंभवादित्यर्थ: । धर्मार्थकशान्दस्य विवक्षते धर्मिपरत्वादिस्यर्थ: ।। इत्यादिति । इ-

भूतेन सहशब्देन साहश्यवदभियानेऽपि भावप्रत्ययस्य प्रकृत्यर्थेतावच्छेदकशक्ततया तत्फलसाहश्यस्यैव वाक्यार्थीन्बयित्बादित्याहः । न्यायंपश्याननादयस्रू । यत्पदार्थविशेषणस्योपमानत्वनियमस्तत्रैव श्रौती । इवादिविशेषणीभूतस्य चन्द्रादेरुपमानत्वनियमात् । साहश्यादिप्रतिविशेषणस्य च नोपमानत्वानियमः । चन्द्रसाहश्यमित्यादौ तथात्वेऽपि चन्द्रसुखयोः साहश्यमित्यादौ व्यभिचारात्—इत्याहः ॥ तस्माद्द्वर्मैकत्वात् या: पश्च वेदा: स्थिता: ।

अत्र । दीक्षितः—द्विभोवेपि धर्मैकत्वा हेत्वते । यथा पट्पदार्थरिति । ‘प्रकारे गुणवचनस्य’ इति सूत्रे साहश्ये द्विभावविधानात् पट्टसदृश इत्यर्थः । वस्तुतोऽपटतावयं प्रयोगः । न चेयं वाक्यगा । ‘कर्मेधारयवदुदत्तरेषु’ इति सूत्रेण तत्कपदविधानात् । नापि समासगा, वस्तवसमासत्वाभावादिति ॥ तन्न । आतिदेशिकसमाससाधारण्येनैवात्रोपमानविभागरणेनातिदेशिककर्मेधारयव्दैविधानेऽपि समासगायामेव तदन्तर्भावसत्त्वात् । अत एव पट्पदार्थरित्यादौ समासत्वमयुक्तः: पुंवद्भावान्तोदात्त्वाद्योऽपि सिद्ध्यन्तीति ।

केचित्ु—वाचकधर्मैकत्वायमेतद्देशस्याधिक्यम्, न तु केवलधर्मैकत्वायाम् । न च अत्र द्विभावस्य साहश्यवाचकस्य सत्त्वान्न वाचकलोपः— इति वाच्यम् । साहश्ये योऽये द्विभाव इति दर्शनेन तु द्विभावस्य वाचकताया भाष्यकैयटविरुद्धत्वादित्याहः ॥ तन्न । घोतकत्वेऽप्युभयल्ङसत्वावबोध्येलर्थः । धर्मैकत्वाविभागस्य न्यूनत्वमाङ्कूटे—यस्मिन्निति । प्रकार इति । प्रकारे साहश्ये विवक्षिते गुणवाचकशब्दस्य द्विभावो भवतीति सूत्रार्थः ॥ वाक्यगोति । पदद्वयरूपत्वादिति भावः । ननु समासत्वेनैकपदे समासगतधर्मैकत्वायामेव तदन्तर्भाव: स्थादित्यत आह—नापीति ॥ पदपदार्थरित्यादावपीति । पदपदः श्रीयादित्वार्थः । एवं च यथा ‘समासस्य’ इत्यादिु अनूदात्तत्वादिविधायकसूत्रेषु आतिदेशिककर्मासोऽपि गृह्यते तद्वदत्रापि मुख्यसमासस्यैवग्रहणे बीजाभावादियर्यः ॥ चित्रमी-माांसाकारमतं दूषयित्वा रसगण्ठाधरकारमतमाह—केचिच्विति । भाष्यकै-

९. ‘द्वद्यित्ला’ क.

संभावात् । अन्यथा इवादीनां द्योतकत्वपक्षे चन्द्र इवेत्यादावपि लुप्तोपमानत्वप्रसङ्गात् । पदान्तरेण ताहशार्थबोधे सहकारित्वरूपस्य द्योतकस्य सत्त्वे तद्वारचकत्वस्य पदान्तरे स्वीकारस्यावश्यकत्वाच्च । यद्यीयमेकत्सा, यदि वा दृश्यत्सा, उभयथापि समासमध्येडन्तर्भावान दोष:-इति तत्पम् । तत्र वाच्यं श्रोती धरमेलत्सा । यथा मम— 'आलोक्य चन्द्रमस्मिव वरवर्णिनि तावकं वदनम् । ना भवन्ति मनसि केशां व्यापाराः पञ्चबाणियोः ॥'

अत्र मुखचन्द्र्योरुपमायां साधारणधर्मस्याप्रयोग एव लोप: । न च— ए-तादृशस्थले साधारणधर्मस्सेवशब्देनैवोपस्थितिरिति प्राभिधानात्मकथमेतत्— इति वाच्यम् । तत्र धर्मत्वेनैव धर्मोपस्थितेरव्यवस्थापितत्वेनाऽऽदृकत्वादितत्तदूपेण धर्मानुपस्थितेरनुपपत्त्यभावात् । अत एव चन्द्र इव मुखमित्यसात् 'मुखमाहादृकं न वा' इति संशयो न निवर्तते इति बोध्यम् । अत एवं तत्तत्कारणेैव धर्मोपस्थितौ वदन्तो ग्रन्थस्वरसाङ्गभिञ्ञा इति बोधयम् ।

ऐर्थी यथा मम— 'प्रत्युष्ककालरजनीकारमण्डलेन तुल्येन सुन्दरि कपोलतलद्वयेन । यट्येति । वाचकत्वे संमते हि द्योत्थे इति व्याख्यानं विरुध्येत इति भावः । द्योतकत्वपक्ष इति । त्रैककारणसंमत इति शेषः । 'स वाचको विशोषाणां संभवात् द्योतकोऽपि वा' इति वाक्यपदीयोचेकः । सहकारित्वेति । तात्पर्यग्राहकविषयेतिक शेषः । तद्वाचकत्वेऽथे । तद्वोधकत्वस्येल्थे । तथा च, तत्कैकपदस्य साध्येऽये लङणाद्वैर्मोक्ष्य द्योतक इत्यपरनिबन्धनाभिप्रायेणोक्तमेव । अतः दीप्तैःकैश्चिद्वैलक्षण्यमुपपादितम् । एतच्चु दृषदाधिक्यमिति । काव्यप्रकाशकारोपरि द्वयोरन्यतरमात्रेक्षपक्षुल्य एवेलभिसंधाय उभयथापि नाधिक्यमित्याह—यदीति । तथा च प्राचीनैकत्वविभागस्य नैतदनुक्त्या न्यूनत्वमिति भावः ॥ 'लक्ष्मादादेन चिरं दुरवद्यपरिपहे निशाचरपतिना । सीता राक्षसर्वाति दृष्टविषमं दृशौषधीव उपनीता ॥'

[इति छाया ।] विषौषधीवेलनत् पक्षे इव पदेन सह समासः । सेतुकाव्ये विमीषणं प्रति श्रीरामवाक्यम् । एंव च यथा सर्पेष्टहे विषौषधींसंबने तेषामनिष्टं, तथा सीतालयनने राक्षसानामपि भविष्यतीति भावः ॥

१. 'समासे' खल् । २. वोधमित्यन्तः पाठो नोभयभ्यते कल-पुस्तके । ३. 'तन्त्रार्थी' खल्

उज्जम्रतां सुकृतसंततिमझरीणां

तं व्यज्जयस्यहहु धन्यतरस्य कस्स ॥' समासे श्रौती धर्महल्सा यथा— 'लद्धासाण णिरं सुरवन्दिपरिगहे णिसाअरविहणा । सीआ पक्खमलसं तं दिव्विपिसंवर विसोसहिएण उवण्णिआ ॥' अत्र सीताविषौषघ्यो: साधर्म्यमनुपात्तमर्थगम्यम् । आर्थी यथा— 'अग्घाइ छिवइ जुम्बइ ठवेइ हिअअम्मि जपिअरोमच्चो । जआकवोलसरिसाइ पहिउ महुअउप्प्लाइं ॥' अत्र जायाकपोलसदृशानीति समास: । सदृशपदपयोगादार्थों । तद्धिते आर्थी धर्महल्सा । यथा मम— 'मुखममृतेणुतिकल्पं कपोलदेशो मुकुरदेश्य: । तस्सो: हिअओ विलासो: कुसलयदलदलमन्दशोभाओ: ॥' 'तेṇ तुल्यमरे' इति विहितवतिययोगे तु धर्महल्सा न संभवति । तस्य क्रियासाम्ये विंधानेन क्रियारुपसाधारणधर्मप्रयोगं विनानुपपत्ते: ।

साधर्म्यमिति ।

स्वविरोधनिवृत्तिहेतुत्वरुपमेयार्थ: । न चात्र राक्षसवसातिदृष्टि-विषग्रहयोबिम्बप्रतिबिम्बभावोद्भयस्तीति कथम् धर्मेलोप इति वाच्यम् । तस्य तत्तादृश्या-जुपादकत्वात् ॥ 'आजिन्नति स्मृशति जुंभति स्थापयति हृदये जनितरोमाश: । जायाकपोलसदृशानी पथिको मधूकपुष्पाणि ॥' [इति छाया अ] गाथाकोषे कसचिद्दि-रहावस्थावर्णनम् । क्रियासाम्य इति ॥ 'तेṇ तुल्यं क्रिया चेद्वति:' इति सूत्रेण क्रियानिष्ठत्वेनैवौपमेयत्वं बोधनादिति भाव: ॥ नन्वेवं सर्वत्रन्येषु तुल्यार्थकवति-योगे नामोर्थस्य उपमेयत्वकथनमसंगतभयुक्तं च, वस्त्यर्थसादृश्यस्य क्रियायामेवान्वयस्य वाच्यत्वात् । तथा च वैयाकरणा:—'संबोधनान्तं कुलोर्थी: कारकं प्रथमो वति: । धातुसंबन्ध्याधिकरणनिष्ठप्रसमस्तनज् ॥' तथा 'यस्स च भावेन पष्ठी चेत्युदितं द्वयम् । साधुत्वमष्टकस्यास्य क्रिययैवावधार्यताम् ॥' अस्यार्थे: संबोधनान्तस्य क्रियायामेव-न्वय: । वृत्ति देवदत्तेति । 'एकतिङ्घाकच्यम्' इति काश्यपेनोक्क: । एवं च 'समा-नवाक्के निघातयुप्मदसदादेशा:' इत्येकाघक्यविहित: 'तिङ्: तिङ्' इति निघात:

9. 'विसहरं' क. २. 'साधारणधमोंडर्थेगम्य:' ख.

सिद्ध्यति । तडिदुङ्क हरिणा—'संवोधनपदं यच्च तत्क्रियाया विशेषणम् । ब्रजानि दे-वदतोतिनिष्ठातोडत्र तथा सति ॥' इति । कृतोद्योतनामपि क्रियामेव संबन्धः । यथा सकृत्पचति, द्विः पचति, पञ्चकुलः पञ्चतीसादि । 'संख्याया: क्रियाभ्यां दृष्टिगणने कृतसङ्ख्यच' इति वचनेन क्रियायोग एव तदकुशसतात् । एवं कारकस्यापि तस्यामेव-न्वयः । करोतेरिति कारकमिस्नवर्थसंश्राविज्ञानात् । 'तनुलुं पञ्चतीसादौ क्रियान्व-थानवे कारकलुप्तपक्षे ।' प्रथम इति—'तेन तुल्यं' इत्यनेन विहितो वति: प्रभ्रान्ते कारकलुप्तपक्षे । तथा पि क्रियामेवान्वयः । 'यतुल्यं सा क्रिया चेत्' इत्वविधानात् । यथा देवदत्तवत्पाञ्चते इत्यादौ । चैत्रवत्कुन्द इत्यादावप्यनुशासनारोध्यात्साधुत्वार्थमध्याह-तभवतीत्यादिक्रियामेव तदन्वयः । 'धातुसंबन्धे प्रयस्य:' इष्यधिकृत्य विदेहि-तानां तुसुनादीनामपि क्रियामेव संबन्धः । यथा भोतुं पञ्चतीति । पातुं जलमिलादौ अध्याहृतानन्यादिपदबोध्यामनालयनादिक्रियामेव तदन्वयः । असमस्तानङोडपि 'न त्वं पञ्चसि' इत्यादौ क्रियानिषेधस्तैव बोधात्त्रैवान्वयः । 'घटो नास्ति' इष्यादौ लङ्कपि घटा-स्तित्वप्रतियोगिकाभाववोधाभ्युपगमात् । 'यस्य च भावेन भावलक्षणम्' इत्यनेन विहिता सस्मी 'गोघु हृद्यमनासु गत:' इत्यादौ तथा अपि भावेनैति क्रियार्थकभावपदाद्युरोध-ततैवान्वयः ॥ एवं 'पृष्ठी वानरादेर' इति सूत्रेण विहिता पृष्ठी । रुदतीरुदतो वा प्रातिपदिकत्वमात्रं वा वतिप्रत्ययस्य तु नामार्थान्वयः । कथम् । अथ एवं 'वहिमानं भवितुमर्हति' इति क्रियापदयुक्तामेव प्रतिज्ञां सांप्रदायिका: कुर्वन्ति । यदे तदकुशासनमप्यवधृं वलर्थस्य नामार्थान्वयोडन्युपगम्यते तर्हि 'पुष्पेभ्य:' इत्युच्चै: 'सृज्यते' इष्याहारोडपि न स्वातः । न चेष्टापत्ति:, ततः साधुत्वार्थं तदध्याहार आवश्यक इति त्वदसिद्धान्तात् । एतदप्यक्रम् । यदि पक्षेऽपि वस्यर्थकारकं वाननादि च । अन्य्वेति क्यजत्यां तर्हि चतुर्थ्यः स्त्राहि कल्पन इति वैय्याकरणभूषणे । अत एव क्रिया-विशेषणत्वादितिप्रत्ययस्यासत्ववाचकार्योविधायकलतनेनैवाव्ययत्वसिद्धौ वतेरव्ययत्वमध्ये पाठो न कर्तव्य इति भाष्यकैयटयोर्व्यवस्थापितमिति चेत् । तथापि पर्यवसाने पुनस्त-द्वोरपे संहार्य फलतस्त्वमितरेप्यागम्यन्ते । तद्विरोध: संपादनीयः । अत एव 'स्थानिवदेष्टोडनल्विधौ', 'असिद्धवदत्रात्' इत्यादौ साधर्यान्वयो नामार्थ एव पर्यव-सितमाद्यैच प्रतियोगिन: क्रियात्वविवक्षायां वावस्य साधद्यायोगिन: क्रियात्ववि-चेक्षायां वावस्य साधद्यायोगिन: क्रियाल्वविवक्षायामाद्यस्य प्रतियोगिन: । येन तुल्यं सा क्रिया चेदिति सात्रे महाभाष्यकारै: क्रियेतित प्राकृत्य विशेषणं प्रत्ययार्थविरेषणं यैति पक्षद्वयं व्याख्यातम् । येन तुल्यं सा क्रिया चेदिति साधद्यायोगिन: क्रियात्वेन विशेषणं नातोतीति तृतीयासमर्थात् । क्रियावाचिनो गुणवतुल्ये प्रत्ययः स्वात् । यथा 'पुत्रेण तुल्यः स्थूल:' इत्यादौ । द्वितीयपक्षेऽन्युचारस(?) प्रतियोगिन: क्रियात्वविशे-

अथोपमानडुस्सामाह-

वाक्यस्सासोभयगोपमानडुस्सामाह इति । वाक्ये समासे चोपमानडुस्सेहेत्थे । न हु तादिते डपि वत्यादे- तद्वितत्स्योपमानवाचकपदोत्तरमेव विधानेओपमानानुपादाने तदसंभावात् । नापि श्रौतीयम् । इवादिपदेसु उपमानान्वयेन्तथानियमेनोपमाननिषेधात् विनान्याबोधकत्वात् । अत आर्थी द्विविधोहेत्थे । तत् वाक्ये यथा— ‘सअलकरणपरवीसामसिरिविरअणं सरसकबस्स । दीसइ अहव ण सुबइ सरिसं अंसंसमेच्चेण ॥’

षणं नास्सीति तृतीयासमर्यात् । कियावाचिनोडपि क्रियातुल्ये प्रययः स्यादिसाशडूइतुल्यपदमहिस्सा प्रकृत्यर्थप्रसङ्गयार्थियोरपि विशेषणसिद्धे । तथा हि—यदा तावत्कियाप्रकृत्यर्थो विशेष्यते तदा प्रययार्थियस क्रियातुल्लाभः सामर्थियं । यदा तु क्रियाप्रसङ्गयार्थि विशेष्यते तदा प्रकृत्यर्थिस क्रियातुल्लाभः सामर्थियादिति क्रियाया हेत्थादुपपत्तेस्सति । तत् तत्र प्रययार्थिविशेषणपक्खे क्रियायाः साध्य(स्वभाव)त्तेन तथा विधीयमानो वतिसत्थभूयार्थो अभिधायकत्वेन लिङ्संख्यानन्वयात्स्वयमेव “यतद्वयते तद्वयय”मिति लिङ्संख्यानन्वयित्थमवयत्वमवि लक्खणयोगाद्वयत्थं प्रतिपयत इति, तदस्से तदृणपाठो न कर्तव्यः । वतिना च क्रियासामान्थस्सेवाविधानात्पचतिस्सादिक्रियाविशेषणप्रयोगः । प्रकृत्यर्थिविशेषणपक्खे तु क्रियाप्रहूणेण क्रियात उपलक्खणे क्रियाद्व-रकं क्रियावतः साधयमास्रयणणियम, तच्च क्रियावानप्रत्ययार्थे । तत् तो लिङ्संख्यावदर्र्थ-भिधायकत्वाद्वयत्थं वतिनें प्राप्तोति तद्थों वते: पाटोडव्वयमध्ये कर्तव्यः । पाटसाम-ध्वांच सत्थवाचित्थे डव्वयवर्संघेति स्पष्टं केइटे ।

ततो द्वितीयपक्खाभिप्रायेण तस्स नामार्थान्वयोक्किरिलमिति बहुना । एवं बहुप्रसङ्गयोगेडप्यर्थी धम्मेहुसोदाहार्यो कलप्पादित्था हि एस्संति । यथा—‘हं दुक्खोसहिदरुक्खे तव वण्णं न मण्णहि त्ति हैं तं हेट्ठलज्जाणि-तण्णुगतृणयइव । अत्थेति मोहमहिमानहिमांशुविम्बलक्खणीविम्बिसुखदरिसणप्पा वावीसु ।’ तृणेत्तण सद्दे बहुवचनं । ‘विमासा णुपो बहुचपुरेस्सातु इति साहदयार्थेकबहुच्पूर्वप्रयोगः’ तदसंभावादिति । ‘न केवलाप्रकृति: प्रयोक्तव्या न केवलः प्रययः’ इति प्रकृतिवि-निरुक्कप्रसङ्गयमात्रस्स प्रयोगानर्हत्वादिति भावः । काव्यप्रकासकारोेकविचारसौल-भ्याय तदुदाहरणेवोपन्यास्यति—सजलोति । ‘सकलकरणपरविस्सामसीविरअणं सर-

9. 'लोए' इत्यलङ्कारमुत्तकावल्स्याम्

अत्र स्व-पुस्तके ण पाइ:.

अलङ्कारकौस्तुभः

१११

अत्रैव 'कबस्स' इत्यत्र 'ककसमम्' इति, 'सरिसं' इत्यत्र 'च णूणसम्' इति पाठे च समासगेति काव्यप्रकाशकारः। नन्वियं कथं उपमानलुप्ता। चन्द्रस्य सहशमित्यत्र चन्द्रसैवोपमानताप्रतीते। काव्यस्य सदृशमित्यत्रापि काव्यमेवोपमानमिति चेत्। अत्राहुः—काव्यस्य सदृशमित्यस्य काव्यप्रतियोगिकसादृश्यानुयोगीति नार्थे किं तु काव्यनिष्ठसादृश्यप्रतियोगीलेव। काव्यस्य प्रकृततया तदुत्कर्षायोपमेयत्वस्य विवक्षितत्वात्। अथैवं तदृनितिसादृश्यप्रतियोगिनोडसत्त्वेऽप्येडनन्वयः स्वात। किं च भेदगर्भसादृश्यस्याप्रसिद्धतया कथं निषेधः। न चात्र भेदगर्भे सादृश्यं स्वसि-लेव प्रसिद्धमिति वाच्यम्। उपमोदाहरणविरोधादिति चेत। न। दर्श-नश्रवणाविषयतयोक्तृष्टगुणसोपमानत्वविवक्षणात्। दर्शानश्रवणविषयसै-वोपमानत्वनिषेधात्। अतोऽत्रानुपादानमात्रसुपमानत्वस्य विवक्षितं न तु वस्तुतोड्यसत्त्वम्। अनन्वये त्वसत्त्वमेवाभिमतमिति। अन्ये तु—सहशपदमत्रोपमाने लक्षणकम्। न चैवं तदुपादानं नास्तीति वाच्यम्। यद्हशपदेनोपमग्नोपादाने तदुत्कर्षवर्तिना इवादिपदे-नोपमानत्वं बोध्यते ताद्हशपदेनानुपादाने इत्यर्थात। न च सदृशादिप-सकाव्यस्य । दृश्यते अथवा न श्रूयते सदृशं अंशांशमात्रेण ॥' [इति छायाः ।] लाघवा-दाह—अत्रैवेत। वक्ष्यमाणापरितोषादाह—काव्यप्रकाशकारादिति । जय रामभ-द्वार्यव्याख्यानेन समाधिमाह—अत्राहुरिति । कथमिति । अप्रसिद्धप्रतियोगिक-निषेधमा निरूपणमाविलादृशः । विरोध्यादिति । 'मात्रयुपमानेदे' इति भेद-गर्भसादृश्यस्यैव उपमात्रादित्यर्थः ॥ महेश्वररीत्या समाधिमाह—अन्ये त्विति । लक्षणिकमिति। सादृश्याश्रयसैव तद्वाच्यतया सादृश्यप्रतियोगिनि लक्षणेस्यर्थः । याद्हशोति । उपमानतावच्छेदकरूपावच्छिन्नश्रोपमानबोधकेसर्थः । न च सदृशोति । न हि चन्द्र इवेत्यसात् यथा साम्यप्रतीतिस्तथा सदृश इवेत्यसात्, विशिष्ट्य उपमान-तावच्छेदकानुपस्थितेरित्यर्थः । तथा चोपमानत्वातिरिक्तप्रकारेण तदुपस्यापकपदप्रयोग

9. 'मानस्य' खंड.

देनोपमानोपादाने तदुत्तरमिवादे: संभव:। न चात्रोचरीत्या सहशब्दपद्योपमानपरत्वे साधर्र्यबोधकपदाभावेन द्विष्ठत्वं स्यादिति वाच्यम्। साधर्र्यप्रतियोगित्वस्योपमानपदार्थतया सहशब्दसैव साधर्र्यार्थकत्वात्। न च साधर्र्यप्रतियोगितारूपस्योपमानत्वस्य सहशब्दार्थत्वे श्रौतत्वं स्यातिति वाच्यम्। उपमानविशेष्यताया एव प्रतियोगिताया उपमानत्वात्। प्रकृते च पदार्थतावच्छेदकतया तस्या उपमाने विशेषणत्वात्। सहशब्दस्योपमानलाक्षणिकत्वेन श्रौतत्वाभावाचेति व्याचक्ष्यु:।

काव्यप्रदीपकारस्तु चिन्त्यमेवेतदित्याह। तस्यायमाशय:। प्रकृततया काव्यसैवोपमेयत्वमुल्कर्षोयेत्यसंगतम्। स्वनिष्ठसादृश्यप्रतियोगिनिषेधस्यैव स्वप्रतियोगिसादृश्यानुयोगिनिषेधस्याप्युल्कर्षपर्यवसायित्वात्।

यथा—

'रक्षांसि' इति पुरापि संश्रणुमहे वीरस्तु कस्तादृशो यों जागर्ति जगत्रीया विपदलुकर्मीन्दाविक्रम:।

एवात्रोपमानप्रयोगो विवक्षित इति भाव:। पदाभावेनैति। साधर्र्यविशेष्यककृबोधजनकपदाभावेनैतदर्थ:। सहशब्दस्यैति। लक्षणलक्षितावच्छेदकोऽपयससाधारणसाधर्र्यार्थकत्वस्तवादिस्वर्ये:। श्रौतत्वमिति। साधर्र्यप्रतियोगिता यत्नशब्देन ध्यते तत्रैव श्रौदित्येनमतव्यवस्थापनात्। न चेष्टापत्ति:। उपमानङ्गतया अर्थेतदनियमस्वीकाआदित्यर्थ:। उपमाननिष्ठविशेषणतानिरुपितविशेष्यताशालिन्या इत्यर्थ:। प्रकृते चेति। साधर्र्यप्रतियोगिताथ्रयस्योपमानपदार्थतया प्रतियोगिलिन्या इत्यर्थ:। पदार्थीतावच्छेदकतया उपमानविशेषणतापन्नतत्वादिस्वर्ये:। सर्वत्रास्वसं सूच्यन्मतान्तरमवतारयति—काव्यप्रदीपेति। एतदभिप्रायविकरणद्वारा तत्पूर्वोक्तरसंसर्वशयति—तस्यायमिति।। उपमानङ्गतया अर्थेतदनियमसमृद्भयेन यत्रोपमानङ्गतत्वमिति परैरिष्ठापत्तिं कर्तुं शक्यते ताहशोदाहरणमाह—रक्षांसि। अनङ्यराघवनाटके विद्याधरस्य विद्याधरान्तरं प्रत्युक्ति:। नतु 'आर्तिश्शुधाश्म्यक्ष' इति वाक्यिकेन संपूर्वात 'श्रणोत्करमेलै' एवात्मनेपदस्यानुशासनादत्र 'संश्रणुमहे' इत्यात्मनेपदमनुपपन्नम्।

'रक्षांसि' कर्मण: प्रयोगसत्वात्। सङ्यम्। प्रमाद एवायमिति केचित्। अथ ये त कथयद्रष: इत्याहलस्य रक्षांसीकस्य तत्क्रैवान्वयं कल्पयित्वा रक्षसों करमीतवान्विक्ष्या

१. 'प्रकाश' क. २. न्तो वध्यसीमह मरि' इति स्व.

अलङ्कारकौस्तुभः

शब्द्द्वारसुवि प्रशस्तिरचनावर्णोयमानेक्षण-श्रेष्ठींस्मृतगोत्रभिन्नयजयस्तम्भो यथा रावणः ॥’अत्र हि रावणसदृशस्याश्रवणोक्त्या यथोक्तार्थेलाभः । यथा वा—‘तस्मिन् केषु न पराभवतौ कती न दहशे न च मन्त्रसह झाझ्रवै ।’इत्यत्र प्रकृतः कामः । तथा च ‘कामप्रतीयोगिकसादृश्यवानन्यो दर्शने श्रवणे विषयत्वाभाववान्’ इति बोधः । एवं वेदेऽपि—‘इन्द्राणीमसु नारीषु शुभगामहंमश्रवम् । न धास्या अपरां च न ॥’इत्यत्र ‘न चस्या अपरां समाम्’ इति निरुक्तकारोक्ते । इन्द्राणी-आत्मनेपदं समर्थयते । न च तथापि कर्मणः सत्त्वात्कथमकर्मकत्वमिति वाच्यम् । अत्रिवक्ष्यतकर्मत्वशैवात्राकर्मकत्वात् । वस्तुतः कर्मोभावस्य सकर्मकैष्वस्संभावात् । तदुक्तं—‘श्रातिर्यान्तरे श्रातिगाथान्तरेऽपि श्रभात् । प्रसिद्धेरावक्षेप्तः कर्मणोऽकर्मकताक्रिया ॥’ इति ॥ अत्र बहतील्यत्र सकर्मकत्वेऽपि, नदी बहतील्यत्र सकर्मकत्वम् । अर्थोऽन्तरे सन्ददृपे धातोद्रैते । ‘जीवति’ इत्यत्र धात्वर्थोऽन्तर्भूतकर्मकत्वात् । ‘जीव प्राणधारणे’ इति कर्मीभूतस्य प्राणस्य धात्वर्थोऽन्तर्भावात् । प्रसिद्धेरिति मेचो वर्षतीत्यादौ जलस्य तत् एव लाभात् । अविवक्षेऽति नेह गम्यत इवादौ भावे लकारात् । बहु तल्स्थु प्रकृते रक्षां-सीक्षस्य प्रथमान्तत्वस्य सर्वेषममतत्वात्तानि सन्तीतिवाक्यार्थस्य कर्मत्वं कल्पनीयमेव । अतः साक्षात्कर्मण्संवन्धाभावात् विनाप्यध्याहारं आत्मनेपदं समर्थ्यंचिह्नु शक्यम् । अविवमानकर्मकत्वे तुन्नतेऽपि बाधात । अश्रूण्माणकर्मकत्वे मामापि सत्वादिति न कोऽपि दोषः । ‘कर्मण्कोऽड्लङ्ममिङ्’ इयस्मर । तथा च जगत्रयाविप्रतृपकमेष्य इत्यर्थे ॥ यथा शब्द्धटितमुक्त्वा इवशब्द्धटितमाह—त्वमिति । नैषधे बैम्याः कामोपलम्भः—‘श्रमदनदहनातु जलनात्मना जलच्यितुं परिरम्भ्य जगति यः’ इत्युतरार्धेऽत्राप्युपमानङ्गतस्वीकारे तु इवादिपदसत्त्वात् श्रौतत्वं स्वादिति भावः । यदृक्ष्यति अथ(ञ) कर्थाचिदित्यादि । अत्र ‘ददृशे’ ‘शुश्रुवे’ इत्युभयत्र कर्मोव्य्यातस्सविष्यककार्य्याथालन्तर्योग्त्तलेन लक्षणया विषयत्वर्मी । तं व पदार्थस्य कामस्स प्रतियोगितया इवपदार्थे साहयेस्यद्न्यः । तस्याश्रयतया कोऽपि पदार्थोऽन्यस्मिन् भाव्य्यातार्थ-विषयत्वदस्स प्रतियोगितया नामार्थोभावे तस्य विशेषणतया अन्यपदार्थ इति पदार्थ-न्वयः इति । नैयायिकमतेः प्रथमान्तविशेष्यकबोधस्वीकाराद्वोधाकाः—तथा चोति । वेदेऽपिति । अपिशब्दादात् ‘न देवेषु न यक्षेषु तादृग् रूपवती काचित् ।

काव्यमाला

समां नाश्रोषमित्यत्रापि इन्द्राणीप्रतियोगकसाहचर्याश्रयनारीविषयकज्ञान-भावबानहमित्येवार्थः ॥ अथ कथंचित्त्रापि 'कामवृत्तिसाहचर्यप्रतियोग्यन्यो दर्शनीयविषयः' इति बोधं स्वीकुर्याः । तर्हि 'इवादिपदानुपमानपदो-त्तरमेव प्रयोजः' इति नियमव्याधातापत्ति । श्रौत्या अप्युपमानडस्साया प्रकृते संभवे न अध्यवात 'नियमक्षतिस्त्व' इति । 'इवादिपदानां यथोत्तरं प्रयोजः-तस्यैवोपमानतार्धीः' इति नियमभङ्गश्रुति दिक् ॥ अत एव हुण्डो लेट्ठो मानुपेक्ष्यथ वान्येपु दृष्टपूर्वार्थवा श्रुता ॥' इति नैमिपरं महाभारतमवधेयम् ॥ काम-वृत्तीति । तल्पदार्श्रेस कामस्यानुयोगितासंबन्धेन इवार्थे साधर्र्ये तस्य च प्रतीयो-गीतासंबन्धेन अन्यसिन्न इति रीतिर्योति भावः । चन्द्र इवैल्यादौ साधर्र्यनिष्ठविशेष्यत-निरूपितप्रकारतायों प्रतियोगिताया एव, साधर्र्यनिष्ठविशेषणतानिरूपितविशेष्यतायां चानुयोगिताया एव संसर्गत्वमिति सर्वानुभवसिद्धत्वात् । प्रकृते च कामनिष्ठविशेषण-तायां साधर्र्यनिष्ठविशेष्यतया निरूपितायां आङ्गेयत्वस्य संसर्गत्वं साधर्र्यनिष्ठविशेषण-तानिरूपितान्यनिष्ठविशेष्यतया च प्रतियोगित्त्वस्यैति तद्विरोधात् । अनुभावस्यापि स्वरसवाहिनस्तथा विरहात्स्कल्कलितानियमाच्चरोधेन तत्कल्पने चातिप्रसङ्गात् इत्यादि-परितोषसूचनाय करुणश्चिदित्युक्तम् ॥ ननुपमानोत्तरमेवेदानीं प्रयोग इति नियमो नास्त्येव, 'उद्घाहुरिव वामनः' इत्यादौ व्यभिचारादतस्तद्रुडपौष्टपत्तिरेवेऽत आह—श्रौत्या अपीति । यदित तु स्वानिष्ठसाधर्र्यप्रतियोगिनिर्निष्ठस्य प्रकृतोत्कर्षहेतुत्व-मिति खोकिरक्षणमात्रनिबन्धेन पूर्वोक्तप्रतिज्ञाविरोधदोषमप्यनाकलङ्ग्य उपमानडस्साया श्रौतात्वमिष्टापत्येव परिहतंहि—इत्यादीति । नन्वेतत्प्रथममेव दूषितं 'उ-द्घाहुरिव वामनः' इत्यादौ उद्घाहुपदोत्तरमेवान्तरमीदानां प्रयोगेऽपि तदर्थस्योपमानत्वेन भावात् इति, तत्कथं पुनरप्यमेव दोष उद्भाव्यते इति चेत्, सत्यम् । यथा दूषितार्थोऽभिप्र-यमभ्युपेत्य तदक्षरहुपमानडुसाया श्रौतात्वमपादितम् । इदानों तु तत्रैवापत्तिरीत्या-श्रद्धय तसैव निष्कर्षः कथ्यते । तथा हि—यदुक्ततरमित्यादि । यत्पदार्थनिष्ठविशे-षणतानिरूपितविशेष्यताशालित्वार्थकत्वमस्यर्थः । इवादिपदार्थसाधर्र्यनिष्ठविशेष्यता-निरूपितविशेषणताशालिनोडर्थस्य उपमानत्वनियमात् । नह्यात्रापि व्यभिचारः उद्घाहु-रिवैल्यादौ अप्यङ्गपौर्वप्येऽपि साधर्र्यनिष्ठविशेष्यतयानिरूपितविशेषणताशालिना वामना-दिपदार्थानुपमानत्वस्य सत्यत्वात् । न च त्वमिवेदानीमेव उत्कव्यभिचारशङ्केति वा-च्यम् । पकीयस्य व्यभिचारसंश्रायस्य प्रमाणमात्रोच्छेदकत्वेन दूषणत्वाभावात् । अत एव उपमाया श्रौतात्वव्यवस्थापकमिदमेव तैररीकृतम् । यदुपमानत्वादिविशिष्टशाब्दबोध-विषयत्वमिति अनिष्टापत्तिदिनैषधलोकस्य उपमानडसोपमानत्वेन आभ्वुनिकत्वनालोकविवरणे कुतश्चिद्-दार्हरणं निरस्ताम् । तदेतत्सर्वं प्रकारयन्नाह—दिङ्गिति । नात्रोपमानति । माल-माल-९. 'न्तो वक्ष्यसीमहि मरि' क्षा.

अलङ्कारकौस्तुभः

मरिहसीति वक्ष्यमाणे नात्रोपमानलोप इत्यलङ्काररत्नाकरः । एतेन तत्रोपमानस्यास्त्वं नामितमपि तत्रास्तिरेवेत्युपमानलोप एवोति तदुक्तररसगन्धादरूषणमपास्लुम् । उत्करीतेस्तत्राभिधानात् । तस्मादेतदुदाहरणीयम् । 'चन्दसरिसं मुहं से सरिसो अमहास्स मुहरसो तिस्सा । सक्कअंगहरहस्सअलङ्कुविणं कस्स सारिस से ॥'

तीऽक्खुमसद्दशामित्युक्तो मालतीकुकुमसदृशेऽपमानत्वादिलयर्थः ॥ पततेनेति । स्वप्रति-योगिकसादृश्यनिषेधस्यापि खोटकरषपयवसानमिति व्यवस्थापनेऽर्थः । यदिहि तेनात्रोपमानस्यास्त्वमितमित्युपमानत्वमेवाभिमतं तदुपमानड्ढसत्वाभाव इत्युच्यते, तदा 'अस्तत्वं नाभिमतं' 'अपि त्वप्रास्तिरेव' इति तदुपरि दोषः प्ररोहमास-दयेत । तेन तु मालतीकुकुमसदृशोपमानत्वादिलयर्थं च श्रियमाणत्वात्कर्थं उपमानड्ढसत्व-मित्येव विवक्षितम् । तत्र च उपमानस्य अप्रास्तिरेव विवक्षिते ति समाधादानम् । ऋत्क-वान्त्रग्रामेवेसरथे: । तदेतदाह—उत्करीतेरिति । कलिप्तं हि स्वप्रतियोगिकसादृश्यनिषेधस्याप्युक्तरषपयवसायितलम् । उपमानवेन प्रसिद्धे वक्खुणी उपमेयप्रतियोगिकसादृश्यनिषेधात्क प्रतिपादनविशेष इतो भावः 'किबहुना तदुक्तिधम्माविशेषस्यान्वेत्य निषेध उत्कर्षहेतुरिति सर्वसंविदितम् । तथा च श्रुतावेव 'न तदन्यो मघवान्रास्ति माहेन्द्रं ब्रवीमी ते वाच:' इति । अत्र इन्द्रान्रायसिन् मुखजनकलभाववोच्या इन्द्रखुतीप्रसिद्धे: ॥

नन्वेवमस्तु तदुक्तरीत्या प्रकृतोत्कर्षपयवसानम्, तथा च कथमत्रोपमातं प्रकृतादुपयोगि-कसादृश्यस्यैव उपमानत्वादिति चेत्, तथापि कथम् तत् । उपमानातवच्छेदकरूपाच-च्छिन्नप्रतियोगिताकल्वसापि 'चन्द्र इव' इत्यादौ दर्शनेनात् । उपमेयनिष्ठविशेष्यतानिरू-पितविशेषणताश्लिष्टवसापि साधर्र्ये दर्शनेनात्, प्रहते च तदभावात् ॥ अथ दर्शने-मात्रेडपि न तदुपमात्प्रयोजकम् । किंतु प्रकृतोत्कर्षकतामात्रस्मिति चेत्, तुल्यं ममापि । तथापि यत्साधर्र्यप्रतियोगितायां उपमेयतावच्छेदकरूपवच्छिन्नतत्स्वाश्रयमात्र-वृत्तित्वैकलक्षणस्यात्राव्या-तिः । प्रतीयोगिताथा उपमेयतावच्छेदकरवच्छिन्नतत्स्वाश्रय-मात्रवृत्तित्वं चेत्, नूनमझ्झापि कामादीना्सुपमेयत्वमेवेति श्रद्दाञ्जस्यां न त्वया परिष्कमम् । अस्माभिस्त्रप्रकारोपमानत्वसैव-भ्युपगमात् । उपमेयतावच्छेदकावच्छिन्नतत्स्वभावस्य प्रतियोगितायां सत्त्वाद् । नहि प्र-तत्वाप्रृकृतत्वं चोपमेयत्वम् । एवं चोपमेयतोपमानताप्रयोजके, किंतु साधर्र्यादुपयोगि-लवे इति बहुसंमतत्वाद् । अग्रे यथा स्थानं 'वक्ष्यमाणत्वाचेललमितिविस्तरण । एवं पूर्वोक्तसुदा-हरणं निरस्य उदाहरणान्तरस्मात्—चन्देति । 'चन्द्रसदृशो मुखस्तस्यः सदृशोऽद्रुतस्य सुखरसस्तस्या: । सक्कचग्रहरे मसहठचुमं कस्य सदृशोऽस्याः ॥' इति च्छाया । अत्र कस्य सदृशमित्युच्यते तत्र विशेष्यतापत्तेरित्येवाथों लभ्यते इति .नानन्वयरक्षा

अत्र सकच्चप्रहरभसहठचुम्बनं कस्य सहशामिति उपमानस्याप्रयोग: । समासे यथा— 'यतुलनामधिरोहसि लोकोत्तरवर्णपरिमलोडरै: । कुसुमकुलतिलक चम्पक न वयं तं जातु जानीम: ॥' द्विविधेयमिति प्राचीनैरन्सारादकुम् । वस्तुतस्तु उपमानलभ्या तद्विते-डपि संभवति । यथा—'चञ्चत्क:', बृहत्क:' इति । तथा च कैयट:—अचञ्चत्वापि यश्रश्रवणि लक्ष्यते स चञ्चत्क: । यथा मणि: सन्द्रमानप्रभवत्वात् । अब्बहुत्वे हि प्रसृतप्रभावत्वादयो हरयते स बृहत्क:' इति । अत्र हि चञ्चत्वं बृहतत्वं च धर्म:, मण्यादिरुपमेय:, कनप्रत्ययश्र वाचक:, पश्वाद्याश्रयाश्रयस्य चाप्रयोग: । न च —इयमुपेक्षा । मणौ चञ्चत्वाद्यभावात् साधारणधर्मस्योभयवृत्तावेवोपमानस्सीकरणात् । तथा च 'अयं मणि: चञ्चत्-प्रकारकसंभावनाविषय:' इति वाच्यम् । आरोपितेनापि चञ्चत्वेन सा-धारण्योपपत्ते: । वस्तवृत्तिलस्य चालंकारतायामप्योजकत्वात् । वस्तुत:—उत्पेक्षा त्वशैदैव नास्ति । तथा हि—'केन प्रकारेण चञ्चदृहतोरुपसंख्या-नमे' इति वार्तिकम् । 'इवै प्रतिकृतौ' इति कन च साहश्यार्थ एव भवति । अन्यथा चञ्चत्वादिनामप्युपमान्वमसिद्धं स्यात । नापीयमतिशयोक्तिरिति वाच्यम् । मण्यादे: प्रयोगसत्त्वात् । 'आय:शूलिक:' इत्यत्र ठक्प्रत्ययस्य कार्यो । भतृोपमानस्य कस्येति सामान्यशब्देनैव निर्देशात् । उपमानतावच्छेदकरूपाव-च्छिन्नोपमानोपस्थितिजनकप्रयोगाभावादुपमानङ्ङसत्वम् ॥ परन्तु धर्मस्याप्यप्रयोगात्कथं उपमानमात्रहुसत्वनेकच्छाया एवात्र प्रकृतत्वादिल्सपरितोषात् । 'यस्य तुलाम्' इति पाठे वाक्यगापि बोध्येति वक्ष्यति—यथा चञ्चत्क इति । कनप्रत्ययविधायकवार्तिकस्य अत्र वक्ष्यमाणत्वादिति तदुपन्यास: ॥ आरोपितेनापि । अत्र एवं 'तमव भा-न्तमनुभाति सर्वम्' इत्यत्र सूर्याादीनां ब्रह्मात्मकारसमर्थनाय अचोदहलयो: स्वरूपसाम्या-भावेडपि क्रियासाम्यं भवत्येव । यदापि देहक्रिया वह्निमात्रप्रतिस्थापि वहौ स्वरू-पेण, अय:पिण्डे त्वरोपेणेति तथा उभयवृत्तित्वात्साम्यं इत्युपपादितम् उत्तरमीमांसायां प्रथमाध्यायतृतीयचरणे वाचस्पतिसादृशु ।। वास्तविक इति । वास्तविक पदस्य भावप्रधान-स्वमाध्रिल्स तदस्यालीक्येऽठु ।। असिद्धं स्यादिति । न चैतदपपत्ति: 'तं जगद्-भजनमर्त्यश्र्वाचन्द्रकलाधरम्' इति चित्रलिम्निांसायामेवोपमानालङ्कीकरणात् । अस्माभिम्धु; तद्वेदस्स्याधिक्यमात्रं निराक्रियते इत्यन्यदेतदिति भाव: । प्रयोगसस्वादिति ।

अलङ्कारकौस्तुभः

इवाघ्रेयेंडनुशासनामावेन क्रूराचाराघुपमेयप्रयोगाभावेन तथात्वसीकारात्, रामक: इत्यादीनामप्युपमालवोच्छेदप्रसङ्गाच, प्रकृते प्रकृत्यर्थे प्रययविधायकेनानुशासनेन साधर्र्यार्थ एव तद्विधानाच्च । अन्यथा सर्वत्राप्यनवस्थाप- चावुनक्तकलहः स्यादिति दिक् । अथ वाचककुसुमामाह— न वाक्यजाझकलकू । धोतककुसुमोपमा वाक्ये तद्वृत्ते च न संभवति । मुखं चन्द्रो रमणीयमिल्यत: साधर्र्यप्रतीते: । कल्पवादीनां धोतकतया तस्ययोगे धोतकलो- पशैवासंभवात् । वाक्यपदं तद्वृत्तस्याप्युपलक्षणमिल्यर्थ: । अत एव तद्वृत्तेऽयुपादानमुखेनोकोऽर्थे दर्शयति— वृत्तौ कर्माधारक्यचि कयडि स्यादृधा पाङुलि ॥ १२ ॥ वृत्तौ समासे कर्मक्यचि, आधारक्यचि, कयडि, कर्मणसुलि, कर्तृणसु- लि चेति षडृङ्गेत्यर्थ: । तत् समासे यथा— 'दीसइ विहुअम्भं सिन्दूरारुणगइन्द्रकुम्भच्छायम् । मन्दरघाउकलं किअ वाउइमण्डलणिअकलं रहविम्बम् ॥' इह विधुमवताम्रभिति 'उपमानानि सामान्यवचनै:' इति समास: । अतिशयोक्तौ चोपमानावच्छेदकलङ्केणैव उपमेयबोधाभुपगमेन उपमेयार्थकपदाप्रयोग- दिति भाव: । साधर्र्यार्थ एवेति । यदपि साधर्र्यार्थविविहितानामप्युप्रेक्षापर्यवसानं भवत्येव, तस्या भापि साधर्र्योपजीवकत्वात् । 'कस्तूरीतिलकं ललाटफलके देव्या मुखाम्बोरहे रोलम्बनि तमालवाटिसुकुलोच्त्सन्ति मौलिं प्रति । याः कर्ण विकचोत्प- ल्लन्ति कचयोरटे च कालागुरुस्थासन्ति प्रयान्तु तास्त्व शिवं श्रीकण्ठकण्ठतविभ: ॥' इसादृौ उपमानत्रिकमपिदर्शयितुं श्लोकार्धेन सङ्क्षेपकारोदाहृत्य दर्शयति । तत्रैव तन्वर्थे सङ्केतार्थ- त्वे साधकाभावादौत्सर्गिकसादृश्यपरतैव कल्प्यत इस्मिन्ग्राय: । इदमेव स्फोरयन्त्राह— दिगिति । अत पवोति । वाक्यपदस्य तद्वृत्तानुपलक्षणकत्वे तद्वितेऽपि धोतककुसुमा- भेदान्न्युपादयेदिलर्थ: । द्वृधेयनन पूर्वोपकान्तकर्मीधररूपभेद्र्र्यं श्रृङ्गत इति भ्रमो माभूदिसभिप्रायेण कर्तृकर्मपरत्वेन व्याचष्टे—कर्तृणसुलीत्यादि । 'दृश्यते विद्धुमात्रे सिन्दूरारुणगेन्द्रकुम्भच्छायम् । मन्दरघातुकलं किल वासुकिमण्डलव- हुँलं रविविम्बम् ॥' [इति च्छाया ९] सेतुकाव्ये सायं सूर्यसमण्डलस्योत्तरतोत्तरं रक्षतलभा-

उपमावाचकस्य समासान्तर्गतत्वादप्रयोग: । अत्रोपमानधर्मयो: समास: । कचित्‍त्रियाणामपि ।

यथा— 'जितमिह सुवने त्वया यदस्या: सखि बकुलावलि वल्लभासि जाता । परिणतबिसकाण्डपाण्डुमुग्धस्तनपरिणाहविलासवैजयन्ती ।।' अत्र बिसकाण्डसुपमानम्, पाण्डुत्वं साधारणधर्म:; स्तन उपमेय इति त्रयाणां समास: । यतु 'कोकिलालापिनी' इत्यत्र कोकिलवदालापित्यर्थे 'कर्तृयुपमाने' इति सूत्रेण णिनिप्रत्यये वाचकलुप्तातिरिक्ता । तथा च चित्रमीमांसायां वाचकलुप्ताश्लोक:— 'यं परयन्तदीपदर्शी सपदि मनसिज: कीटनााशं स नष्ट: सान्ते योडन्त:पुरीयसति भजनकृतस्ते कुमारीयति द्राक् । मूलस्तम्भायते यथिसुवनभवने कोकिलालापिनीर् द्वा- गवामृद्रे कल्पवल्ली ऋथयति कुवलयशयामलां तां भजामि ।।' न्वयवर्णनम् । गजेन्द्र: ऐरावत: । णिअकलं वत्थुले देशी । त्रयाणामपि इति । यदापि त्रयाणां समासेऽपि 'उपमानानि सामान्यवचनै:' इति न्यायदर्शे समास: तत्रैव द्वितीयसमासपूर्वंवद्भागे उपमा, न तु द्वितीयांशेऽपि, तथाप्युपमेयस्याप्येकसमासान्तर्गतत्वमिल्यभिप्रायेण वृथागुपन्यासत् इति ध्येयम् ।। उत्कविभागे चित्रमीमांसोद्रावितं न्यूनतामाशाङ्कते—यस्ववति । दीपदर्शीमिति करणेसुल् । कीटनााशमिति कर्तृणसुलू । अन्त:पुरीयतिसाधारकस्यन् । कुमारीयतीति कर्मक्यन् । सम्भायते इति क्यङ् । कोकिलालापिनीति णिनि: । कुवलयशयामल इति समास: । एवं च वाचकलुप्तायां णिनि:प्रत्ययस्यापि दीक्ष्तैर्गेणनादत्त्र च तद्वुकोन्र्यन्यनत्वमिति भाव: । उपपद-मिति उपमानरूपोपपदस्य णिनि:प्रत्ययेन्तन समासादौति भाव: ।। यदाप्येवं णसुल्लोडपि पृथगुपादानमर्हं तत्राप्युपपदसमाससत्त्वेऽपि तस्योपमानार्थकत्वात् णसुल् एवं सादृश्यार्थे विधानाच्च पृथग्गणनं सादृश्यार्थंकत्वेनैवात्र विभागकरणादित्युच्यते, तर्हि प्रकृतेऽपि णिनेरेव सादृश्यार्थे विधानं न तु समासस्यैति णिनिप्रत्यये पृथग्गणयितुमर्हं इति हुल्यम् । तथा च अनव्ययसमासत्वमात्रविभाजकोपाधितया विवक्षितम् । णसुलन्तस्य चाव्ययत्वात्पृथगुपादानमिति रहस्यम् ।।

इति, तत् । 'उपपदमतिङ्' इति समासस्थ तत्रापि सद्दावेन समासगणेनैव तत्कोडिकारात् । विभागकतावच्छेदकधर्मानविच्छिन्नत्व एवाधिककस्योद्रावथितुसुचितत्वात् । न चैवं वत्यादीनामपि तद्धितत्वादिना विभागे न्यूनत्वापत्तिरिति वाच्यम् । इष्टापत्ते: । विभागसैवच्छेदकत्वात् । इयनेव हि विशेष: । तद्धितत्वे साक्षाद्विभाजिकोपाधौ वात्त्यादिसत्त्र 'परम्परया विभाजका: । वतित्यादिनैव विभागे तु तैव विभाजकोपाधय इति । किं तु समासत्वमेव विभाजकतावच्छेदकं वदतां कथं तदवच्छिन्नस्थलेनैवाव्यासिद्धाव्यात इति नवीनमेतद्वद्रीयपाण्डित्यं न विद्म इति ।

कर्मेक्यचि यथा मम— 'धर्मोगमापनगमकालसमुत्सुकानां हृद्यण्डली सपदि दण्डकरिहयूनाम् । कादम्बिनीया तनू रघुनन्दनस्य सौदामिनीया ति सुदा जनकेन्द्रकन्यासु ॥'

अत्रोभयत्र 'उपमानादाचारे' इति कर्मणि क्यच् । अधिकरणक्यचि यथा मम— 'भूधरीयति पयोधरद्रये चन्द्रमस्यति मुले तवास्थ हकू । विद्रुमीयति रदच्छदान्तरे दर्पणीयति कपोलमण्डले ॥' इह सर्वत्र 'अधिकरणाच्च' इत्यधिकरणे क्यच् । भूधेरे इवाचरतीत्यादिरर्थ: । अत्राचार: प्रययार्थ: ।

क्यडि यथा— 'चन्द्रक्षुणडकरायते मृतुदगातिर्वातोज्जपि वज्ञायते माल्ये सूचकुलायते मलयजलिप: स्कुलज्जोयते । आलोकं स्तिमितायतते विविधशाल्पाणोज्जपि भारायते हा हन्त प्रभदावियोगसमये संहारकालायते ॥'

स्मृता' इति हलायुध: । 'टडित्सौदामिनी विद्युत्' इत्यमर: । 'अधिकरणाच्च' इतीतिपुरे सूत्रस्थवातिकादिल्यद्य: ॥ ननु 'कृत्सु क्यडि सलोपक्च' इति सूत्रे सकारलोपसंनियोग-शिष्ट: क्यड् सकारान्तादेव प्रातिपदिकात्स्यात् । ततश्च 'चण्डकरायते' इत्यादावकारा-

९. 'स्थल' शब्.

अत्र 'कर्तुः क्यड् सलोपश्च' इत्यनेन उपमानादाचारे कर्तरि क्यड् भवति उपमानवाचकपदस्य सकारान्तत्वे सति सकारलोपश्रेत्यर्थेन सूत्रेऽण् क्यड्। अत्राचारः प्रत्ययार्थः। अध्याहृतस्सेवपदस्य च तद्धितभाव्रत्तित्त्वं तद्धितं चार्थः। तथा च मेघभिन्नवृत्तितिमेघवृत्तिश्रीरामविषयकाचारानुकूलकत्याश्रय इत्यर्थः। प्रकृत्यर्थस्येवार्थे वतिल्वे तस्य चाचारे प्रत्ययार्थेऽन्वय इति पर्यवसितम्। न च तद्युक्तम्। प्रत्ययार्थोनन्वितस्य प्रकृत्यर्थस्यान्वयान्नव्यासंभवात्। प्रत्ययार्थे प्रकृत्यर्थभिन्नस्यान्वयविरहाच्चेत, न। उक्तस्थले उपमानादिति वचनसामर्थ्यात् इवार्थविशेषणीभूतस्य प्रकृत्यर्थस्सं-

न्तात्कयं क्यडित्तीमामाशङ्कां परिहरन्सूत्रं व्याचष्टे--उपमानादिति । पूर्वसूत्रादपमानादाचारे इति पदद्वयमनुवर्त्तते: उपमानादिव्यनन्तरं कर्तुः शुब्न्तादिति पदद्वयमधिकं बोध्यम्।उपमानवाच्चेति । तथा च वाक्यभेदात्, वकारस्य च अन्वाचयत्वात्-ष्टत्वात् प्रश्नय: सवर्त्तोदपि भवति, सलोपश्च सकारान्तस्थले ऐवेचि न दोष इत्यर्थः। यद्यपि क्यडादयौ वैकल्पिकौ: पक्षे व वाक्यस्यापि दृश्यत्वात्, तथापि प्रकृतानुपयोगात् विकल्पोद्र सूत्रार्थमध्ये नोक्त इति ध्येयम्॥ मेधादाविचिति मेघादेरुपमानस्य प्रति-योगित्वेन भेदे निष्कलत्वेन च वृत्तित्वे अन्वयाभ्युपगमात् ॥ प्रत्ययार्थेऽन्ति । 'प्रकृतिप्रत्ययौ स्वार्थे सह ब्रूत:' इति काव्यायनोक्त्या प्रकृतिप्रत्ययार्थतरार्थंनिष्ठविशेष्यता-प्रकारतान्वयसंबन्धेन बोधं प्रति विशेष्यतासंबन्धेन तदन्यतरजन्योपस्थिते: कारणत्वकल्पनात्। प्रकृते च मेघादिनिष्ठप्रकारतानिरुपितविशेष्यतासंबन्धेन शब्दबोधस्य मेधादावडपत्ते: प्रकृतिप्रत्ययान्यतरजन्योपस्थितेस्तत्र विशेष्यतासंबन्धेनाभावात् । मेधादीनां इत्थदार्थित्वमभ्युपगमादिल्वर्थ: । वृत्तिलरुपस इत्थदाद्र्यस्य आचारान्वयवमध्य-मुप-

करीर्या दूषयति--प्रत्ययार्थ इति । प्रत्ययार्थनिष्ठविशेष्यतानिरुपितविशेषणता-संबन्धेन शब्दबोधोंचें प्रति विशेष्यतासंबन्धेन प्रकृतिजन्योपस्थिते: कारणत्वकल्पनात्। 'चैत्र: पचति' इत्यत्र कृतेश्चात्रविशेषणत्वेन भानात् प्रयार्थनिष्ठप्रकारतानिरुपि-ताविशेष्यतासंबन्ध: कार्यतावच्छेदकतया नैव निवेशनीय इति प्रयार्थनिष्ठविशेष्य-ताविशेषणतासंबन्धेनैवकम्। प्रकृते च प्रत्ययार्थे आचारे वृत्तित्वादेरिवार्थस्यान्वयात्। वृत्तित्वे प्रयार्थनिष्ठविशेष्यतानिरुपितविशेषणतानि-संबन्धेन शब्दतत्ल्रूपकार्यतावच्छेदकतावच्छिन्न-ञ्जोत्पत्या तस्य इत्थदार्थत्वेन प्रकृतिजन्योपस्थितेश्वात्रभावेन व्यभिचारापत्तेरिति भाव: ॥ वचनसामर्थ्योदिति । यद्यप्यन्वये आकाङ्क्षी बीजं न तु वचनम्, तथापि वचनरूपप्रमा णोपशमेन तथैवाकाङ्क्षोत्पत्तिरिति तात्पर्यम्। तथा च मेधादे: साक्षात् आचाररूपप्रत्ययार्थन्वयेऽपि मेधादिविशेषणतापत्तेऽस्य प्रकृत्यर्थस्य मेघादे: परम्परया तत्रान्वयसस्वात्र दोष: । अत एव प्रकृत्यर्थान्वयमात्रे न्युत्पते: । स च यथाकथंचित्

अलंकारकौस्तुभः

स्वयाऽभ्युपगमात् । आख्यातार्थकृतौ तदर्थवर्तमानत्वान्वयेन द्वितीय- नियमाभावाच्च । संबन्धमात्रेणैति द्वन्योपायविवरणे मिश्रैरप्युद्रावितम् । एवं च स्थलविशेषे प्रकृत्यर्थ- प्रकारकबोधं प्रति प्रयस्यार्थान्वयार्थकपदजन्योपस्थितेरपि विशेष्यतासंबन्धेन कारण- तावच्छेदकैकत्व कार्यकारणभावः । कल्प्यः प्रामाणिकत्वात् । अत एव 'नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति' इत्यत्र षोडशिग्रहणभाव इष्टसाधनत्वमिति बोधो द्विधितिकारादिभि- ष्टीकृत इति भावः ॥ द्वितीयदोः व्यभिचारेण दूषयति—आख्यातार्थैरिति । 'चैत्रः पचति' इत्यत्र पाकाकूूलकृतमानकृतिमांद्ये तु इति बोधात् । कृतिवर्तभाव्योः प्रयस्यार्थ- योरपि परस्परमन्वयात्प्रसयार्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितविशेषणतासंबन्धेन शब्दतद्वाच्य- छछन्नस्य वर्तमानत्वेऽपि सत्त्वान् प्रकृतिजन्योपस्थिते तु विरहादिति भावः । न चै- वमप्युक्तसंबन्धेन शाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति भक्तिकृत्स्वाचकप्रसयान्तरजन्योपस्थितेरपि हेतुत्वं कल्प्यते, वर्तमानत्वस्य प्रकृतिजन्योपस्थितिविशेष्यतावभावेऽपि वर्तमानत्ववा- चकप्रसयजन्योपस्थितिविशेष्यतासंबन्धेन तत्र सत्त्वात् । ततश्च इवार्थकृतत्वस्य भा- चारे प्रयस्यार्थे द्वन्यो न युक्तः । इतितत्वस्य प्रकृतिप्रसयानन्यतरार्थत्वाभावादिति वा- ध्यम् । प्रभाकरनये 'न कल्पनां भज्यते' इति वाक्ये कल्पनाभावोऽविशेष्यकं कार्ये इति बोधाभ्युपगमात् । कार्यस्य तन्मते लिङर्थ्यात् प्रसयार्थित्वात् । प्रसयार्थनिष्ठ- विशेष्यतानिरूपितविशेषणतासंबन्धेन शब्दतद्वावच्छिन्नस्य निङर्थभावेऽप्युपपत्तेस्तत्र प्रकृतिजन्योपस्थिते: स्वाचकप्रसयजन्योपस्थितेरन्यतरस्यांभावेन तथापि व्य- मिचारप्रतीकारविरहात् । किंच चतुथ्याद्यर्थेऽपि भावकारणताविचारावसरे 'नानुप्रसुख्य प्रादुर्भावात्' इति न्यायसूत्रम् । अतुप्रसुख कारणमविनाऽऽय प्रादुर्भावो न भवति कार्यस्य, न हि बीजादुपमृद्य शक्रुः: प्रादुर्भवति । अतः कार्यकारणस्य सत्त्वविरहादभा- वस्य कारणत्वसामग्रमेति तस्यार्थः । तत्र नानुप्रसुख प्रादुर्भावो यतस्तस्मादिति व्याच- क्षाणैर्वाचस्पतिमिश्रैर्ध्वनितिकारादिमिश्र कण्ठदर्शनैव प्रादुर्भावस्य नञर्थान्वय कृत्या नञ- धैष्य पक्षमर्थहेतुत्वान्वयः स्वीकारः । अतुप्रसुख प्रादुर्भाववादिति । तथा च हेतुत्वरूपप्रसयार्थो न विशेष्यतासंबन्धेन शब्ददस्य नञर्थभाव- ड्युत्पत्त्या तस्य न प्रकृतिप्रसयानन्यतरार्थत्वाभावेन दुर्वार एव व्यमिचारः ॥ एवं 'तेषां मोह: पापीयात्रामूढस्येतरत्पत्तेः' इति सूत्रेऽपि इतरोल्पत्त्यभावादिति अन्वयबोधाभ्युपगमात् । न च तत्रापि प्रादुर्भूतपदोत्तरपक्ष्म्यार्थहेतुत्वे नञर्थाभावस्य नान्वयः, किंतु नञपदोत्तरपक्ष्म्यर्थ एव तथा च न नञो हेतुत्वरूपपक्ष्म्या: प्रकृतितवैन अभावे प्रकृतिजन्योपस्थितिरस्त्येवेति न व्यभिचारः । न च तदुतरपक्ष्मीश्रवणापत्ति- रिति वाच्यम् । 'अव्यादादृशुप्' इत्यनुशासनबलेण तस्यालोपसंभावात् । न च प्रादु- भूतपदोत्तरपक्ष्म्या थनव्यापत्तिरिति वाच्यम् । तथा: प्रतियोगित्वार्थकत्वात्

अत्र वदन्ति—‘पौरं सुतीयरति’ इत्यादौ क्यजादीनामाचारमात्रार्थत्वे सुता‌ध्यान्विते आचारे पौरादिकर्मकत्वान्वयासंभवः । न च—सुताध्यान्वितसैवाचरस्यान्न पौराधन्वयः—इति वाच्यम् । प्रकृत्यर्थान्वितप्रत्ययार्थबोधात् । अन्यथा ‘चैत्रो न पचति’ इति वाध्यसिद्धे ‘चैत्रः पचति’ न च प्रतियोगित्वस्य संगततैव भानात् तद्धैयर्थमेव निपातनाद्रिक्नामर्थो‌द्र्दान्वयस्रीकारात् अन्यथा ‘घटो न’ इत्यादावुपपत्तेरिति वाच्यम् । तथापि साधुत्वार्थत्वसंभावात् । मैवम्, अव्ययोततरविभक्तिरेव साधुत्वार्थत्वात् । प्रथमैकवचनमेवाव्ययोभ्य उत्पद्यते—तसैव लोप इति पक्षयैव महाभाग्यकारैः सिद्धान्तितत्वात् । नयुत्तरपक्षम्‍युत्पत्तौ प्राणाभावात् । यतु एकारस्य तदन्वयिपदसमन्वविभक्तिकत्वमिति लीलावतीशिरोमणौ प्रतिपादितम् । यतु अव्ययेप्यः सर्वविभक्त्युपपत्तिरिति अभ्युच्चयपक्षमात्रश्रयन् समर्थनायम् । न चैवं स्पष्टयेत्यादीनां खराबादीनां कर्मीत्वप्रतीतेः कथमिति वाच्यम् । तेषां सत्यवाचित्वेन सर्वविभक्त्युत्पत्तेः । न चैवमव्ययत्वे न स्यात्सत्त्ववाचिन एव तथाल्वादिति वाच्यम्, पाठासमध्यो‌द्वयवर्संज्ञा भवति । एवं च यथोक्तव्यमिचारः स्कुट एवेलस्मिति प्रपश्रेये । एवं अध्याहातस्य इवपदस्य भेदादिकर्मः । इति स्थितम् ॥

पौरमिति । काव्यप्रकाशोपन्यासतोदाहरणामिप्रायेण ‘पौरं सुतीयरति’ जनं समरन्तरेऽसावनतःपुरीयति विचित्रचरित्रचञ्चु । नारीयते समरसिक्रि कृपाणपाणेरालोक्य यस्य लसितानि सप्लसेना ॥’ सुतीयरतीति कर्मणि क्यच्, अन्तःपुरीयतीसाधिकरणे क्यच्, नारीयत इति क्रियामेकश्रोक एवोदाहरणम् ॥ क्यजादीनमिति । आदिपदात्कइडसंग्रहः, विचारसाम्यसूचनाय ख्यं क्यडप्रत्यये बोधमुक्त्वा वच्चेदः ॥ सुता‌ध्यान्विते इति । प्रत्ययार्थस्य प्रकृत्यर्थेनैव समुचितताकाङ्क्षत्वेन तदन्वयस्थान्तरत्वात् । पौरादिति । एककर्मक्वादेव निराकाङ्क्षतया कर्मो‌न्नतराकाङ्क्षाविरहात । न च प्रत्ययार्थोचारस्य निराकाङ्क्षत्वेऽपि पौरमित्यादिपदाकाङ्क्षैव तदन्वयः स्वादिति वाच्यम् । अन्वयप्रतियोगिनो‌मध्येऽन्यतरस्य निराकाङ्क्षत्वे परपदार्थोन्वयात् ॥ तदुक्तमाव्याचरणे—‘न चान्यदो‌काङ्क्षत्वेन्वयबो‌जिम्, आप तृभयकाङ्क्षया’ इति ॥ शब्दखण्डे मित्रश्रीरघुक्कम—‘द्र्याकाङ्क्ष्यां चान्वयेधीः, न त्वन्यतराकाङ्क्ष्याम्’ इति ॥ सुता‌ध्यान्नितेति । तथा च आचारस्य कर्मो‌न्नव्येनं तत्साकाङ्क्षत्वात् । तत्र पौरमित्यादिनामन्वयोपपत्तिरिति भावः । न चैवं पौराधन्वयसंभवेऽपि सुता‌दिप्रकृत्यर्थोनन्वयतादवस्थ्यं निराकाङ्क्षत्वात् । पौराधन्वयो‌पपादानमात्रे तात्पर्यात् । तदाकाङ्क्ष्याऽन्नरङ्गत्वेन पुनस्त्रान्वय इषामिप्रायाद्वा ॥ प्रकृत्यर्थे‌ति । प्रकृत्यर्थोनन्वितस्यापि प्रत्ययार्थस्य पदान्तरार्थोन्वयानर्हत्वात् ॥ अन्यथे‌ति । प्रकृत्यर्थोनन्वितस्यापि प्रत्ययार्थस्य निरुपितविशेष्यताप्रकारातान्यतररहितप्रत्ययार्थस्य पदान्तरार्थोन्वयस्वीकार इष्यर्थः ॥ न

अलङ्कारकौस्तुभः

इति वाक्यात् 'चैत्रः कृतिमान्' इति बोधापत्तेः। किं च — अश्रुतस्येवादिपदस्य कल्पनापेक्षया क्यजादिशक्तिकल्पनमेवोचितम्। न च गौरवम्। सन्नुपत्यादेरपि इच्छादिशक्तिविलोपापत्तेः। तत्रापि इच्छतीत्यादेरध्याहारसंभवात्। अथ तत्रानुशासनाद्विनाप्यध्याहारं बोधाच्छक्तिरिति चेत् क्यजादावपि पचतीति। पाकानुकूलकृतिभाववानित्यर्थः॥ चैत्रः कृतिमानिति। चैत्रविशेष्यकपाकानुकूलकृतित्वरूपच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रकारकबाधकज्ञानस्। चैत्रविशेष्यककृतित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रकारकबाधकबोधे प्रयविरोधित्वात्। नीलदण्डाभाववानिति ज्ञानस्येव दण्डवानिति ज्ञाने बाधकदूष प्रतियोगितावच्छेदकतापर्यास्यधीकरणं यो धर्मस्तद्रूपावच्छेदकप्रकारकज्ञानत्वसैव प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वात्, तादृशं चात्र पाकानुकूलकृतितवम्, प्रकारकज्ञानत्वसैव प्रतिबध्यतावच्छेदकतया पर्याप्त्यधिकरणमेव। अतः 'चैत्रः पचति' इति वाक्यात् चैत्रः कृतिमानिति बोधस्तादृशवाधककालेsपि दुर्वारः! उक्तनियमास्वीकारे तु प्रकारूपप्रकृत्यर्थानन्विताया: कृतेश्चैत्रादौ अन्वयासंभवात्। पाकानुकूलकृतिमानिति बोधस्य न यथोक्तप्रतिबन्धसत्वेsनुल्लादनात्तद्रवाधधीकारे तद्वाक्यस्य न वाक्यार्थबोधजनकत्वमितिर्थः। एकं च पदांतरार्थनिष्ठविषयतानिरूपितविषयतासंबन्धेन रूढिसिद्धितत्त्वावच्छिन्ने प्रति प्रकृत्यर्थोच्छिन्नविषयतानिरूपितविषयतासंबन्धेन प्रत्यजन्योपस्थितिः कारणमिति पर्यवस्यति। अतः शुताद्यन्वितसैवचारस्य पौरायणव्यान्वयानहेतुत्वाद्वारे प्रथमं शुतादिप्रकृत्यर्थान्वयाभ्युपगमे च निराकाङ्क्षत्वात्तत् पौरायणव्यान्वयानहेतुत्वाच्चारे प्रथमं शुतादिप्रकृत्यर्थान्वयाभ्युपगमे च निराकाङ्क्षतदतत् पौरायणवयतावदस्थ्यमिति फलितार्थः॥ न तु 'चैत्रो न पचति' इति बाधकज्ञानसत्वे 'पौरायणवयः' स्वादेव। तत्र पक्षादपि कुते: प्रकृत्यर्थान्वयविरहात्। अत्र च पौरायण्व्यानन्तरं शुतादावपि तदन्वयाभ्युपगमेन वैषम्यात्॥ यत् तु प्रकृत्यर्थानन्वितप्रत्ययार्थस्यान्यत्र नान्वय इत्युक्तम्। तद्रङ्कचितित्करम्। देवदत्तेन हृष्ट इत्यादौ देवदत्तृकृतिविषयदर्शिनविषयीभूत इति बोधदर्शनात्, निष्ठाप्रत्ययार्थस्य तृतीयार्थकृन्सन्वयानन्तरमेव प्रकृत्यर्थदर्शिनविषयीभूतनान्वयाभ्युपगमात् तथा चोक्तिर्व्युत्पत्त्यासिद्धमेव लिखित्वाद्यर्थस्याव्याप्तिपूर्वकस्यापेक्ष्यनेन सममभेदान्वयः समर्धितो द्वयकरणावल्युपायविवर-णे पक्षधरमिश्रजलवद्गुरुणादिमत्सरात्कृतिप्रत्ययार्थयोः परस्परान्वय एव आवश्यकोन तु प्रकृत्यर्थान्वयात्पूर्वं प्रत्ययार्थस्यान्यत्रानन्वयोsपि। तावतैव न पचतीति बावकाले पचतीत्यस्मात्कृतिमानिति बोधवारणादिसपरितोषादाह—किं वेति॥ क्यजादिशक्तीति। क्यजादिनिष्ठशक्तीर्यर्थः॥ न च गौरवमिति। शक्तिकल्पनमपेक्ष्याध्याहार एव लाघवद्याहार एव लाघवद्यर्थः॥ इच्छादिशक्तीति। इच्छादिविषयकशक्तीर्यर्थः। न चेष्टापत्तितद्वाचकत्वसैव भाष्यकाराद्यभियुक्तसंमतत्वात्॥

समानम्। अत्रः क्यच् आचारजातीय आचारो भेदश्रार्थः। अत एव च 'शुतं सुतियाति' इत्यादर्न प्रयog:। तथा च 'पौरं सुतियाति' इत्यादे: शुतभिन्नपौरवृत्तिय: शुताचारजातीयाचारस्तदनुकूलकृतिमानित्यादिर्थ:। एवं च सुतपौरादे: साहृश्यविशेष्यकबोधात् श्रौती पूणोंपमैवेयं न तु वाचककृडसेति तत्र। 'शुतानुपरति' इत्यादिपरिकल्पनागुरुत्वेन इवादिकल्पनासु श्रामानिकत्वात्। आचारे वाच्ये उपमानवाचकपदात्प्रच्युतस्यो भवतित्यनुशासनार्थ:। स च इवाद्यध्याहारेऽप्यविरुद्ध:। न हि सनमत्यस्येच्छायां विध-

अत एवति। मेदसापि क्यजाद्यर्थत्वादिति भावः। यद्यपि मेदस इवादपार्थत्वेऽपि 'शुतं शुतियाति' इत्यादिप्रयोगापत्तिनोःस्त्येव शुतादिमेदस शुतान्वयानहेतुत्वसाम्यात्, तथापि क्यजादिस्थले मेदोऽवश्यं प्रतीत इत्यत्रैवासुपष्ठम्भः। स च लाघवार्तक्यजाद्यर्थ एकैत्युक्तमिसन्यदेतत्। शुतभिन्नेति। अत्र प्रकृत्यर्थैस शुतादे: प्रतियोगितया प्रयायार्थमेदे, तस्य च विशेषणतासंबन्धेन उपमेये पौरादौ, तस्य वृत्तित्त्वे द्वितीयार्थे, तस्य मुख्यविशेष्यभूते द्वितीयाचारे, पुनः प्रकृत्यर्थस शुतादे: प्रयमाचारे, एवं शुतभिपौरादिद्वितीयवृत्तित्त्वविशिष्टस्य शुतविषयकाचारजातीयाचारस्य धात्वर्थस्य कृतावन्वय इति कमः। एवं च एकत्राचारे प्रकृत्यर्थस्थान्वय एकत्राचारे पौरादेरिति उभयत्र तदन्व-

योपपत्ति:। पदजन्योपस्थितिभेदसत्वादिति फलितार्थ:॥ साधृइयविशेष्यकोति। क्यजादिप्रकृत्यर्थस्य उपमानत्वनियमात्, यत्र साधृइयविशेषणीकभत्स्योभयमानत्वनियम-स्तत्रैव श्रौतीति पूणोंमैव मति। क्यजादीनामेव साधृइयार्थकत्वेन तेषां श्रौमाणत्वेन वाचककृडसत्वभावादिलर्थ:। तदेव दर्शीयति—कत्व एवं साधकं न त्विति पदाद्याहारे, तथापि साधृइयप्रतीतिसंबश्यकत्वदर्शनार्थमेव तदुक्तम्। न हि तद्वाक्यार्थबोधविषयत्वविरहिणोऽर्थंस वाचकेन पदेन तद्वाक्यार्थों व्याख्यायत इति तात्पर्योत्। न च साधृइयप्रसये विवादाभावात्त कृतं साधकोपन्यासेन। कि साधृइय वैय्यादरवार्थः, उत अध्याहितरस इवादपदार्थस्त्रैव विप्रतिपत्ताराति वाच्यम्। साधृइयप्रसये उत्तरीयां हढोकृते क्यजादीनामेव तत्न शक्तिकल्पने गौरवात्। इवादिकलपने च तेषां तद्वाचकत्वस्य कल्पितत्वात्त एवं तत्प्रतीतौ लाघवादिस-मिप्रायात्। अत एव सत्प्रक्यादेरिच्छादिशक्तिविलोपप्रतिपत्तिं निरस्यन्नाह——आचारस्य क्यजर्येतात्प्रतिपादक: सूत्रार्थ इत्यर्थ:। अविरुद्ध इति। इवाद्याहारेऽपि क्यजादीनामाचारार्थकतारक्षणादिस्यर्थ:। सनप्र-त्यादिस्य वैषम्यमाह—न हीति। तथा च इच्छास्थानीयेये सूत्रोपपत्ते आनारे मया शक्तिरभ्युपगम्यत एवं 'साधृइयं तु प्रतीयमानं अध्याहृतपदार्थ:' इति

नवत्क्यचोदपि भेदादौ शक्तिरित्योऽनुशासनाल्लभ्यते, येन तत्र शक्तिः स्वात् । अतः क्यजादे: साधारणधर्ममात्रार्थत्वात् ध्वनिकलुसत्वं दुर्वारमिति दिक् ॥ यदप्येतदार्घिड्कृत्य चण्डीदासादय आहुः—ननु नारीयते इत्यादौ कथकथंन्यप्रातिपादकप्रयोगाभावः । क्यडादानामव तदर्थवाहितया तत्कथंक्षमत्वात् । अथैषां प्रत्ययत्वेनास्वतन्त्रतया प्रयोगाभावेन वा न सम्यगौपम्यप्रतीतिरिति चित् । तर्हि वत्कल्पवादावपि तथैव प्रसज्येत । न हि प्रत्ययतया तद्धितान्न्ययो: कश्चिद्विद्यो विशेषः । कल्पवादय इवादितुल्यतयौपम्यवाचकः । क्यडादयस्तु योतक एवेत्यपि न । इवादीनामपि वाचकत्वसंदेहात् । अस्तु वा तेषां वाचकत्वं तथापि समुदितमेव पदं वाचकम् । प्रकृतिप्रत्ययौ स्वार्थवाचकाविति मतद्वयेऽपि वत्यादिक्यडादयो: साम्यमेवेति । सत्यमेवम् । तथापि प्राचीनोपरोधनियन्नित्रोद्यमाचार्यों विद्वानपि ईदृशान् दूषयांचक्रुः—इति ॥ यतु केनचिदुक्तम्—वत्यादय इवार्थेऽनुशिष्यन्ते क्यडादयस्त्वाचार इति वैषम्यम्—इति, एतदपि रिक्ततरम् । न हि क्यडादय आचारमात्रार्था: किं तु सदृशाचारार्था:-इति, तदवयत एव परास्तम् । सदृश-

वीक्ष्यां प्रपयशक्तिकलपने गौरवादनुशासनविरोधाच्च, भेदादुपस्थितिरस्याहर्ता: इति पदादेव युक्तेति भावः । किं च न छुताद्यन्चिते आचारे पौराद्यन्वयासंभव इत्ययुक्तकम् । प्रथममुक्तरीत्या इतादिप्रकृत्यर्थान्विते आचारे—पुनः 'सनायन्ता धातव:' इति चानेन क्यजाद्यन्तस्य छुतीयरस्य धातुसंज्ञायां सत्यां विशिष्टे तत्र पौरादिकर्मकलान्वयसम्भवात् । छुतिमिवचरितालक्षणेन धातुत्वं कामप्यन्तरख्यान्नवाचकत्वादिति चोच्यते—इति ॥ यन्नाह—दिगिति । चण्डीदासादय इत्यादिपदेन तदनुवादिसाहित्यदर्पणादिसंग्रहः । वाचकत्वसंदे हादिति ॥ तेषां धोतकत्वमिति । वैयाकरणाश्रुपगमात् । समुदितमेवेति । पदस्फोटादिम्रियैंकं राममित्यस्यखण्डपदैव । रामप्रकारककमे त्वविशेष्यकबोधजनकत्वं नतु रामपदेन रामस्य, प्रयत्नोशेन च कर्मत्वस्, प्रतिपादनमिति तन्नाभ्युपगमात् ॥ स्वार्थेनेति । उभाभ्यां प्रत्येकं स्वस्ववाच्यार्थ्यौपस्थापने तद्नवयबलैन विशिष्टप्रतीतिसंभवात् इति नैैयायिकैरुक्तत्वात् ॥ तद्न्यत् पद्चेति । इवार्थ एव साधद्यमिति व्यवस्थापनादेवेर्थः । साधकाभावमुक्त्वा

शाचारस्य क्यडाद्यर्थकत्कल्पने प्रमाणाभावात् । अपि च 'उपमानदाचारेऽ' इति व्यधिकार: । उपमानार्थकपदोत्तरमाचारार्थे क्यडादयो भवन्ति सूत्रान्तरैकवाक्यतयार्थे: । तंथा च यदि इवाद्यधिकारो न क्रियते तदा प्रकृतरूपमानार्थकत्वमेव न स्यादिति क्यडादय एव तदुत्पत्तं दुर्लेभ: सुरिति क्यजादीनामुपमानपरतानियमव्युत्पत्त्या तेषां श्रवणमात्रेणोपम्यस्य वाचकस्योपादानेऽपि व्यर्थत्वात् । अत एव तेषां श्रौत्येन क्यजादेकामानो-तरत्वनियमादिति न्यायपञ्ञाननादय: ॥ प्रकृतैव लक्षणया साधर्म्यमातिपचिरिति मतेनेडं समुदायस्यैव त्सादृश्यप्रयोजकाचरणकर्तृशकक्तिमति नयेडपि साधर्म्यविशिष्टान्तरमात्र-

बाधकमप्याह—किं च(अपि चे)ति॥आधिकार इति । नहु 'उपमानदाचारेऽ'इति सूत्रस्य कयचुप्रत्ययविधायकत्कत्वमधिकारत्वोक्ति:, कार्यविशेषोपादानेन पैदा(रा)र्थ-त्वाभावात् । सत्यम् । स्वयं कयचुप्रत्ययविधायकत्कत्वेऽपि 'कथू: क्यडू:' इत्याद्यडुपमानदाचारेऽ इति पदकृत्यादुप्तस्य तथात्वोक्ते: । अत एवाह—सूत्रान्तरैकवाक्यतेति । परंतु चण्डीदासग्रन्थे क्यडप्रत्ययमेवोपक्रम्य विचारात् तद्रिदृशेकवाक्यताप्रतीतिमुखेनैव 'उपमानदाचारेऽ' इति सूत्रसुबोधावितवम् ॥ तस्मादिति । इवादिप्रयोगादेव साधर्म्यप्रतियोगित्वरूपोपमानत्वनिर्वाहात् । साधर्म्याचारस्य क्यजाद्यार्थत्वेन तु तदुत्पत्तसुपमानत्वप्रयोगावपि तदुत्पत्तिदर्शयां तथा न स्यात्पदमपि प्रयोजकं स्यात् । न च तत्सामर्थ्यादेव क्यडुप्रत्यादीनां साधर्म्याचारार्थ-करवसिद्धिरिति न तद्वैयर्थ्यस्मिति वाच्यम् । एवमपि सदृशाचारे इत्येव सूत्रन्यासापत्तेः। असदृश्रीया न यथान्यासमेवति सूत्रोपपत्तेः। उपसंधारमन्यत्रपयोलोचनयोजनया जयरामभट्टाचार्योणामपि इवाद्यध्याहारनिरासनिबंधो नास्तीति प्रतীয়ते । इत्यभिप्रायवानाद—क्यजादीनामिति ॥ लक्षणयेतित । एवं हि तत्र स्वीकृतं, क्यडाद्योचारो धर्ममात्रं उपमानपदस्य तद्रूपितिसादृश्ये लक्षणसादृश्यस्य च पदार्थान्तरत्वनये तस्य प्रयोजकतांसर्गेण, समानधर्मात्मकत्वे त्वमेदसर्गेण धर्मेऽन्वय: इति, एवं न साधृश्ये शक्त्यामवाद्वाचककलहात्मकत्वमिति भाव: ॥ विशिष्टस्यैव पदस्य

विशिष्टार्थे शक्तिरिति पक्षे साधृश्येऽपि शक्तिसत्क्वार्थे वाचकशक्तिमत्यभिलाप्यत्वाह—समुदायस्यैवेतित । एतावान्प्रकृतेऽरुतेवान्म्रत्ययस्ययेतिति विभागस्यात्रानभ्युपगमात् ॥ श्रोतोपमायां साधर्म्यमात्रवाचकपदसत्वम् । आर्थींपमास्थले तु साधर्म्य-विशिष्टार्थमात्रवाचकसत्वमिति । तत्रैव वाचकसत्वेऽपि तन्न तत्सादृश्यप्रयोजकत्वादिरूपपदार्थवाचकत्वस्यापि सत्वात् । न तदन्यत-

9. 'तस्मात्' इति पाठो भवेष्टीकानुसारात.

10. 'अधिकारत्व' खलु । २. मूलपुस्तकद्वये तु 'तथा च' इत्येक हृश्यते.

अलङ्कारकौस्तुभः

१२७

वाचकपदाभावात् वाचकत्वमिति केचित् । तदसत् । किपोडप्युभयलिङ्गसोदाहरणत्वानुपपत्तेः । तत्रापि मृकृते: साधर्र्ये लक्षणासंभवादिति । अत एवं 'तद्वाचकस्येवोदेक्ष्येत्पलभ्यत्वात्' इत्युक्तं न्यायपञ्चावनादिभिः। क्यडादीनां वाचकमात्रत्वसोदाहरणविरोधाच्च। यथा हि 'साधर्र्यमात्रवाचकत्वाभावाच्छलो-रमात्रवाचकत्वमिति' वाचकत्वसतत्त्वमव्याहतंमिति भावः ॥ किपोडपीति ॥ ननु प्र-कृते: साधर्र्ये लक्षणायामपि तस्य वाचकत्वसतत्त्वे किं वाचकं साधर्र्ये तस्य शक्त्यभावात् । तावतैव एतन्मते वाचकत्वसतत्त्वव्यवहारात् ॥ तथा च रसगङ्गाधर एव—'कुचकलशेष्व-वलानमलकायामथ पयोनिधे: पुलिने । क्षितिनाथ कीर्त्यस्ते हारान्ति हरन्ति हीर-न्ति ॥' इति कविन्ते वाचकवर्म्मादिसामुदाहरण्योक्तं, तत्र हारादिशब्दलक्षणया हारादि-मंस्यापि बोधात्तन्मात्रबोधकभावावलोप एवेति तत्कोडयसुपालम्भ इति चेत्।।उच्यते—साधर्र्ये लक्षणास्वीकारेऽपि वाचकत्वसतत्त्वेऽप्यरबिन्दशुन्त्रं सुखभित्येतद्वाक्यार्थ-बोधविचारावसरे प्रविवृतितवात् । तदभिप्रायेणात्र क्यडादिकविादिसाधारण्येनालुपपत्त्युद्भाव-नात् । समुदायस्येव विशिष्टार्थशक्तिरोचते पक्षे'पि साधर्र्यमात्रबोधकत्वाभावाद्वाचक-लोप एवेति द्वितीयपक्षे दूषणयति—वाचकमात्रेति । इदं च क्यडादिकमेवेधिकृत्य बोध्यं, किञ्चित् वाचकमात्रत्वसतत्त्वाभावावपत्तेरिप्यपत्त्यैव परिहारात् । तत्रोभयलिङ्गसत्त्वाद् वाचक-मात्रत्व[न]भ्युपगमात् । ननु क्यडादिकमप्यधिकृत्य रसगङ्गाधरोपि नेदम्-निष्ठापादानं क्यडादावपि तैर्मयलिङ्गसत्त्वाधीकारण वाचकमात्रत्वसत्[न]भ्युपगमात् । तथाहि क्यचूङ्यदोर्वाचकत्वसोदाहरणत्वं प्राचीनोक्तमयुज्यमेव तन्मात्रत्वसाया एव वाचकत्वसपदार्थत्वात् । अत्र च धर्मीलोपस्यापि संबन्धे दिङ्मात्रंभावस्य न्याय्यत्वात् । न च क्यडाद्युक्ताचार एव सामान्यधर्मोऽदृष्ट्यैति वाच्यं । धर्ममात्रूप-स्थाचारस्थोपमायाम प्रयोजकत्वात् । 'नारीयते समरसेच्चि सप्तसेना' इत्यादौ प्रकारान्तरेणोपस्थितानां कातरत्वादीनामचारमेधाव्यवसाये सत्त्येव साधारण्यस्वीकारात् । अन्येऽपि 'त्रिविधस्तलस्थो भाति यतेः' इलादौ सुप्रसिद्धत्वादिरूपचारोपस्थितिमात्रेण-पमानिष्पत्तिप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिरनुभवविरोधात् । 'शुपवेभिः शोभितमन्तराश्रितैः' इत्यादिबो-धारोत्तरमेव तदुल्लासात् । अत आचारमात्ररूपो धर्मो नोपमानिर्वाहक इति धर्म-लोपोऽप्यनन्ववद्यचक उपमानप्रयोजकतावच्छेदकरूपेण धर्मींवाचकपदघन्वयतस्त्वैव धर्मेलो-पशब्दार्थत्वात् । अन्यथा 'मुखरूपमिदं वस्तु प्रफुल्लकमिव पङ्कजं' इत्यादौ वस्तुत्वादि-रूपधर्मोंपादानेन पूणोंपमापत्तेरिति तत्र व्यवस्थापितत्वात् ॥ अतः क्यडादावभयलुस-त्वापादानमपि नेष्टापादानमपेक्षते कयं दूषणत्वेन तदुपन्यास इति चेत्—सत्यम् । तथापि

प्राचीनमतानुसारितवदशायां तत्र तथा व्याख्यातत्वेन तदाग्रं यथोक्तस्यानिष्ठापादनपथ्येवसानसंभवेन दोषवेनोद्रावितुं महेत्वात् । अविशेष्यते स तु परमार्थतोऽत्र कथम् वाचकमान्त्रलोप उपक्रीयां धर्मलोपस्यापि सत्त्वादिति । तदेतच्चण्डीदासेनाप्युद्राचितमेव । तथा चाह—वस्तुतस्तु ‘शुतीयति’ इत्यादौ लोहनिर्भरत्वादर्गेम्यममानतया धर्मीलोपोदाहरणान्यमूनि;, ‘एवंविधाविचारविरहदशायामपि’ चोभयलोपोदाहरणतियोग्यानिति ॥ क्यडादीनामेव औपम्यप्रतिपादकत्वमिति व्यवस्थाप्य तदनन्तरमर्यं ग्रन्थः । तथा च वाचकस्य सत्त्वाद्‌वंश चानुपादानाद्‌वंशेमात्रलोपोदाहरणत्वमेव युक्तम् । यदापि क्यडादीनामौपम्यार्थकत्वपर्यनन्तं न विभाव्यते, तदापि धर्मींस्युपमानौंककस्यादुपादानदुर्घ्यलोपोदाहरणम् । सर्वथापि न वाचकमान्रहासत्त्वमिति तस्यर्थः । तत्कयं नात्र धर्मीलोपोडपीति ॥ तत्राग्रं प्राचाममिप्रायः । धर्मींवव्याज्युरूपेण धर्मेोधकपदोपादानस्थले न धर्मीलोपो वकुं युक्तः । इवादिपदैषु धर्मींवरूपेणैव तद्‌द्रोध इति ‘चन्द्र इव मुखम्‌’ इत्यादौ धर्मीडपमुख्याहतम्‌ । व्याज्यंश्च तदननतिरिक्कत्वमात्रं न तु न्यूनतावस्थितत्वम्, चशब्दवदे: केवलान्वयिधर्मेस्योपादाने तस्य धर्मंतद्न्यूनतावशितवादुपपत्या धर्मोलोपोऽपप्ते: । न चैवं ‘मुखरुपमिंद वकुं’ ‘घट इव पटो द्रव्यम्‌’ इत्यादेरपि पूर्णोपमात्वं स्यात्, वक्ष्यतद्रव्यत्नादिरूपेण धर्मेस्योपादानसदादिति वाच्यम् । इष्टापत्ते: । तथा हि किमत्र उपमानोपवाते, उत परणत्वम् आहोस्विक्ककारः; नाद्यो दृष्टान्त । नान्य: आपादकाभावात् । पूर्णतया उपमानत्वस्य वा चमत्कारप्रायोजकत्वविरहात । किंतु विषयविशेषषशैव तथात्वात् ॥ यतु ‘त्रिविधं तत्वज्ञ भारतायते’ इत्यादौ सुप्रसिद्धत्वादिरुपाच्चारोपस्थित्या उपमानिष्पत्तिप्रसङ्ग इति । तद्प्यसत् । तत्रोपमानिष्पत्तौ बाधकाभावात् । परंतु शुपर्वैंत्वादिषमप्रयुक्तसादृश्यप्रतीतेरपेव चमत्कारोलासो न कु प्रसिद्धत्वादिप्रयुक्ततहुद्विमात्रात् । तत्रोपमाया एव निष्पत्तौ ‘उपमानादाचारे’ इत्यादिसूत्राणाम् उभयस्य च व्विरोधापत्ते: । न हि क्यडादितस्थले धर्मोलोपसीकारेणापि नात्रोपमानिष्पत्तिरिति वकुं शक्यम् । धर्मोलोपोदाहरणत्वं क्यजादीनामिति तेनापि स्वीकारत्वात् । धर्मोलोपोदाहरणानीति चण्डीदासग्रन्थस्य दृष्ठान्तम्भावस्य न्याद्यत्त्वादिति च रसगङ्गाधरग्रन्थस्य प्रागेवोपन्यासात् । न हि व्यपकधर्मींनवच्छिन्नस्य तद्व्याप्यधर्मोवच्चिन्नत्वं वकुमर्हैति । पृथिवीतद्ध्वातत्किलास्या जलदादिप्रतिविम्बनोष्मभ्ये प्रतिभासनस्यांनकिक्रिमहलात् । न च नारीयतद्वान्छिन्नस्य जलदादिप्रतिविम्बनोष्मभ्ये प्रतिभासनस्यानकिक्रिमहलात् । न च नारीयतेत्यादावेव तैरुपमानिष्पत्तिरभुपगता, न तु भारतायते इत्यदौ इति वाच्यम् । विशेषष्य धर्मोनुपादानस्योमियत्नाज्यविशेषणवैशम्यानुपपत्तेः । विरोधस्यांन्तरावगमोत्तरमपि तद्‌दुदयप्रसङ्गात् । तस्मात्रारियत इत्यादावचरस्यैव धर्मेतादृश्याविशेषमहिता चमत्कारोलासाच न धर्मोलसत्स्वम् । इदं च सूत्रकृद्‌वर्गवत् । पाणिनेरप्यभिमततम् । न ह्याचारूपस धर्मेस्य साधरयाचुपपादकत्वे ‘उपमानादाचारे’ इति सूत्राणामुचितिसंभवः । वक्ष्यतसु ततदुपमानोपमेयसमभिव्याहारवशात्क्यडादिभ्यो विशेषष्यप्रकारेणैव आचारोपस्थितिर्‌मेवति । आचारेद इति तु नानाविधशक्यतावच्छेदकानुगममात्रं, न तु तेन रूपेण शब्दबोधोऽपि रे इति तु नानाविधशक्यतावच्छेदकानुगममात्रं, न तु तेन रूपेण शब्दबोधोऽपि

पः तथाच्चारादिमात्रवाचकत्वाभावाच्चाल्लोपः इत्यस्यापि सुवचत्वादिति ध्येयस्‍म्‍ । उपमानोपमेयनिष्ठसदृशधर्मस्योपमाप्रयोजकत्वात्तत्प्रयोज्यस्तोपमानोपमेययोः संबन्धस्य साम्यस्य ततोडन्यात्वात्तद्वाचकत्वं क्यडादीनामिति चक्रवर्तिनः । अत्रापि साधर्म्यादितरिक्तः साम्यरूपः संबन्धोडवेषणीया इति न्यायपद्‌बानन्दतनयः । उभयनिष्ठसमानधर्ममेव दृशिग्राह्यसादृश्यं पदार्थान्तरमित्यभिप्रायेण च ऋवर्तिनाsमुक्तिरिति तत्‍तवम्‍ ।

‘सांवतीकतीक्षणद्युतिदर्शी परयति सुदाकरं बाला । विरहेsण निधिनिधायं निदधाति स्‍तनगतं नखाङ्कं ते ॥’ अत्रोभयत्रापि ‘उपमानात्कर्मणि च’ इति सूत्रेऽणमुल्‍ । णमुल्पकृतितदादिपदेशु बुद्धिस्थत्वादिवत्‍ नारीयत इत्यादौ क्यडच्वत्यादिना धर्मेsस्य यथोक्‍सम्भिय्याहारबलादुक्तरिस्या लाभ इति न धर्मेलोपापत्ति । यथा ह्युपमानादित्युपमानत्वेन रूपेण नानाविधानां संग्रहः तथा आचारत्‍वेन रूपेण तत्‍तदर्मणामपि । एतावान्‍स्‍ विशोषः—यत्र धर्मः प्रसिद्धिस्‍तत्र तदुपादानमनावश्यककम्‍, यथा ह्येसायते नायिकेति । कचित्‍स्‍पष्‍टार्थं तत्‍प्रयोगपि यथा—‘हंसायते चारुगतेन कान्ता’ इत्यादौ । यत्र तु न तथाप्रसिद्धिस्‍तत्र तदुपादानमावश्यककम्‍ । यथा—‘त्रिविष्‍टपं तत्त्‍वज्ञो भारतायते’ इत्यादौ सुपवेsभिः शोभितमिलोदः । न चेतादृशानुभवे मानाभावः, आचारत्‍वेनैव तदुपस्‍थितेरिति वाच्यम्‍, ताच्छब्द्यस्यानिर्वाहकत्वमिति तदुत्तरिया सूत्राद्‌व्यसंगख्यापत्‍ते । तदाश्रयेणैव प्राचीनेरपि क्यडादीनां धर्मे वाचकत्वाङ्गीकारात्‍ । अथ स एव तत्‍ भाष्यकर्तृकैरपि कुटीयाति प्रासादे, प्रासादीयति कुच्याम्‍, इति धर्मार्थकचाहन्‍तरहिनमेवोदाहतम्‍ । एवं ‘ओजायमानं योsहि जघान’ इति भाष्योदाहृतश्रुतावपि तदेव प्रयोजः । ओजः पदं लक्षणया तद्‌दत्‍परम्‍ । ‘अहिंद्रेताहुरे सर्पें’ इत्यमिधानम्‍ । तदेवसुपन्यास्‍तनानाप्रमाणानुगृहीताद्‌भवबलात्‍स्वीकुरू, वा आचारमात्रस्योपमाननिर्वाहकत्‍वं, प्रतिज्ञानीहि वा क्यडादिभ्यो विशेषप्रकारकं बोधमिति । सर्वथा क्यडादयो धर्मे वाचका इति सिद्धमिय्यलमतो निवन्धेन । प्रकृतमभुंसारमः ॥

क्यडादीनां साधर्म्यबोधकत्वनिरासाय मतान्तरमाह—उपमानोति । एतन्मते जयरामभट्टाचार्योऽपि दूषणमाह—अन्वेपीति । अन्वेषणीय इति । समानधर्मेsैव नैया‍यिकमते साधर्म्यपदार्थत्वादिति भावः । मीमांसकमतमवलम्‍ध्य पूर्वस्‍मतं योजयति—उभयनिष्ठेति ॥ उपमानेति । यद्यपि ‘उपमानं कर्मणि च’ इत्येव सूत्रस्‍ख्यं कर्मणि । कर्त्तरी चोपमाने उपपदे धातोर्णमुल्‍ भवतीति सूत्रार्थः । तथापि कर्मणि चेत्यंश एवात्र सूत्रस्‍रूपकथनपरः तेन चैकदेशद्वारा ‘उपंमानं कर्मणि च’ इत्येवं

भूतस्यैव धातोराख्यातान्तस्यानुप्रयोगोडनुशासनसामध्यात् । पूर्ववदेवात्रे वादेरध्याहारः ॥

यतु—भेदः सजातीयैकश् णमुलोडर्थे । भेदः सकर्मकक्रियायोगे कर्माणि अन्यत्र सजातीयक्रिया कर्त्तर्येति । तथा च— 'मृधे निदाघधर्मांशुदर्शी परयन्ति तं प्रेरे ।' इत्यस्य 'निदाघधर्मांशुभित्रं' तत्कर्मकं यत्रिदाघधर्मांशुदर्शनसजातीयदर्शनं तद्रन्तः परे इत्यर्थः । 'स पुनः पार्थसंचारं संचारत्यवनिपतिः ।' इत्यत्र तु पार्थमित्रत्वे सति पार्थसंचारसजातीयसंचारवानित्यर्थे । अत एवं 'धर्मांशुदर्शी धर्मांशुं पश्यति' 'पार्थसंचारं पार्थः संचरति' इत्यदिने प्रयोगः । अतः पूर्णोंपमैवेयमिति ॥ तत्र । भेदादौ णमुल्शक्तिबोधकानुशासनाभावात् ॥ किं च । अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबन्धेन प्रकृत्यर्थस्य भेदान्वयो न नियतः । देशकालादिकृतभेदाविवक्षया तथाप्रयोगस्यापीष्टत्वात् ।

न' इति सूत्रं विवक्षितम् । उपमानादिति तृपमानानोपपदादातो णसुल्प्रत्ययः प्रतीयते । यद्वा उपमानं अतिते प्राप्नोति स्फुटकृतिभूतधातुपूर्ववर्तित्वसंबन्धेनैति । 'अत'धातोः क्रिप्रत्यये प्रथमांत एव णमुलो विशेषणम् । यद्वा उपमानशब्दो भाववयुक्तपत्या साधद्रयपरः । अन्यत्पूर्ववत् । ननु 'तीक्ष्णयुद्धितदर्शी' पद्यति' इत्यत्र दर्शेर्वोर्दद्वयं प्रयोगः पुनरहुफो व्यर्थक्वेस्तत् आह—तत्प्रकृतिति । यस्मादातोर्णमुल् प्रुज्यते तस्मैतस्यर्थः । अनु-शासनेऽति—यस्मादातोर्णमुल् विहितः स एवानुप्रयोगकव्य इतिस्थकेन 'कषादिगु यथाविध्यनुप्रयोगः' इति सूत्रेणेत्यर्थः ॥ णमुलो भेदशक्तिकलपनेडपि निदाघधर्मांशुं दर्शं निविदाघांशुं परयन्ति तात्प्रयोगो दुष्करः एवं उभयवृत्तिसाज्यवृत्या धर्मादिवाच्छेदप्रतियोगि-ताकभेदस्य स्वस्मिन्वपि सत्त्वात् । इयम्‌प्रायेणाह—'किं चेति' । ननु प्रकृत्यर्थस्य प्रयो-यार्थे भेदे अन्यथितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंबन्धेनैवाभ्युपगमात् कधस्मृक्त्रयोगापत्तिः । व्यसजात्यवृत्यादिर्धर्मस्यान्वयितानवच्छेदकत्वात् । तदवच्छिन्नप्रतियो-गित्वायाः संसर्गतावसंभवात् । निदाघधर्मांशुप्रभृतावसर्वादिलाशदृक्वाह—अन्वयितेऽति । तथा च णमुलर्थेऽपि भेदे प्रकृत्यर्थग्योक्कप्रतियोगितानयवृत्तिनियमानाश्रुपगमे यत्रैकस्सैवोपमानोपभेयत्वं तत्रान्वया-नुपपत्तिः उत्तसंसर्गाण प्रकृत्यर्थभेदान्वयस्य तत्र वाधितत्वात् । ननु णमुलर्थे तादृश-

लक्ष्मीपुरादितितरां कुपितः फणीच

निर्गत्य जातु हृतनापतिभिः परीतः । कृत्तं रणे सपदि दाशराथी दशास्यः संरब्धदाशराथिदर्शेमहो ददर्शे ॥ इत्यन्नव्याख्याकारो भेदान्वितो न भेदेऽपि शक्तौ प्रमाणमास्ते ॥ न च तत् भेदस्यानन्वय एवेति वाच्यम् । प्रत्ययार्थत्वं कल्पयित्वा तदनन्वयकल्पनायामनौचित्यात् । अन्यथातीतकृतितके चैत्रे 'चैत्रः पचति' इति प्रयोगापत्तेः । वर्तमानत्वस्य बाधेन कृतावन्नवयात्मकूलकृतीमानितिबोधसंभावात् शक्यतापर्योसिथकरणातवच्छेदेकसैव शक्यतावाच् । अत एव 'श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येष्यः' इत्यत्र श्रुतिपदस्य प्रमाणशब्दे लक्षणा । प्रयोगो नास्त्येवेल्याशङ्कां परिहरति—लड्‌डेति । रसगङ्गाधरे तन्नव्योदाहरणमेतत् । 'नैर्ऋत्यो यादुरक्षसी' इत्यमरः । चवर्गीयकारादिरपि जातुशब्दो राक्षसार्थ इति तद्व्याख्यातारः ॥ न तु तत् भेदस्यानन्वय एव, इवपदार्थाहारवादिना त्वयापि इवार्थभेदस्तत्रान्वयबोधिवारणाय तथा वाच्यलोदेशाश्रितात्—न चे तत्न तत् । केवलपद्योक्ते । तथा च इवपदस्य भेदशक्तिरुभयसिद्धत्वात्तत्रात्रुपपत्त्या भेदानन्वयस्वीकारेऽपि णसुलप्रस्यवस्य भेदशक्तेः प्रमाणतया सिद्धत्वेन तच्छङ्किते कल्पयितवा तदुपपत्त्यनन्वयकल्पनमयुक्तमेवेत्यर्थः । किं तु युगपदुभयार्थबोधकपदानामेकार्थानन्वयेsन्तरस्याप्यनन्वयबोधयुक्तमेवेत्यर्थः । तत्र तदर्थानन्वययोग्यत्वे तत्तदस्य साक्षुत्वम्, तत्रैव तदर्थानन्वयितरे—केण अर्थान्तरमात्रे तत्तद्प्रयोगः । यथा कुतेऽतीतत्वदशायां पचतीति लडो साक्षुत्वात् 'वर्तमाने लट्' इति वचनात् । अत्र तु भेदान्वयेऽपि न तस्य साधुत्वप्रसक्तिभेदातिरिक्तार्थान्वयबोधः स्वादेव । अन्यथा इवपदार्थाहारवादिनस्त्वापि कथं भेदानन्वयेऽपि तदन्यार्थोऽन्वय इत्यत आह—शक्यतेति । तत्तदर्थोऽन्वय इत्यत आह—शक्यतेति । तत्पदार्थपर्यायस्थिकरनेsयत्र तात्पर्यम् । तथा च भेदानन्वय इत्यत आह—शक्यतेति । तत्पदार्थपर्यायस्थिकरनेsयत्र तात्पर्यम् । तथा च नन्वेवं भेदानन्वये तदर्थीयान्त्रस्य शक्तिपर्यायस्थिकरणेऽपि न तात्पर्यम् । तथा च भेदानन्वये प्रमाणशब्दे लक्षणा स्यात् । अत एव पुष्पवृत्तावित्यादौ 'एकयोक्त्या पुष्पवृत्तौ दिवाकरनिशाकरौ' इति ननद्रसूर्योऽलोऽन्योसकृदृशक्तिस्खीकारात् । केवलं चन्द्रवदिप्रकारकयोधो लक्षणयैवेति संप्रदायः ॥ ग्रन्थान्तरसंबादमप्याह—अत एवेति । उभयत्र व्यासक्ताया: शक्तेरेकधर्मीमात्रप्रकारकत्वात् । प्रमाणजन्यप्रमितिविषयार्थकत्वे सति शब्दजन्यवाक्यार्थज्ञानजन्यप्रमाणशब्दत्वस्य श्रुतिलक्षणत्वात्तन स्मृतिपुराणादिसाधारणाय प्रमाणशब्दमात्र एव श्रुतिपदस्थान्त तात्पर्यम् ।

अन्यथा तदृट्कपदार्थेषु खण्डशक्तौ प्रमाणशाब्दस शक्त्यैव बोधसंभवे तद्विरोधात् ॥ आत्रापि लक्षणैवास्तु को दोष इति चेत् । श्रौतीत्वानुपपत्तिरेवेति दिक् । कैत्रृणमुलि यथा मम—— 'त्वद्विभयोगद्वहनज्वरदद्वमानेये ये गुणा हृदि वसन्ति पुरो मृगाक्ष्या: । ते वहिमध्यविलसद्विसतनुतुनाशं नष्टाश्रापाभृतिविवेकसुखा: समस्ता: ॥' अत्र प्रागुक्तसूत्रे चकारेण कर्तृरनुकर्षोत्कर्तरि णमुल् । एवं त्रयोदशविधैककल्पसा न्याय्याता । अथ द्वित्सास व्याख्यायते—— धर्मद्योतकड्विकप्समासयो: इति । नहीयं वाक्ये संभवति । 'मुखं चन्द्र:' इत्यत: साधर्र्याप्रतीते: । नापि तद्वृत्तिगा वत्यादरेव धर्मवाचकत्वेन तल्लोपाभावात् ।

तत्र च कैश्वित्स्वण्डशक्तिस्वीकारेण शब्दशक्तौ श्रुतिपरत्वं शक्त्यैव । विशिष्टशक्तिपक्षे च विशेषणविशेष्यभावे विनिगमकाभावेन गौरवात् । भवतो न लक्षणेत्युक्तम् । तत्र च दूषणं, व्यासक्तशक्तौ स्थापितनपायेन शाब्दमात्रबोधे लक्षणैव स्यात् । इति न्यायमालायां द्वितीयसूत्रव्याख्यानावसरे जयारामभट्टाचार्यैरेव लिखितमिति । अवङ्यं व्यासक्तशक्तिमतां पदानामेकमात्रार्थबोधकत्वे लक्षणैवति अग्राप्यते । इदं च त्वद्व्याख्यार्यदसमुपेयं इवपदस्यापि व्यासक्तशक्तिकत्वं भेदविनिर्मुक्ता-न्यार्थबोधे लक्षणाश्रयणादिति भाव: । श्रौतीत्वेति । ननु साधर्र्ये लक्षणायामेव आर्थी उपमेति मते एतद्विशेषसंभवेsपि यत्पदार्थविशेषणस्योपमानत्वनियममात्रैव श्रौतीति व्य-वस्थापितां जयारामभट्टाचार्यै:, मतेऽपि कथमेतद्विशेषणताप्रसङ्गातैव श्रौतीति व्याख्यातुं न शक्ष्यति । इति चेत्, सत्यम् । साधर्र्ये लक्षणायामेव आर्थित्वमिति व्यवस्थावादिभिरप्येतत्पक्षे समालोच्य नणमुलप्रत्यय भेदादिशक्तिस्वीकारसंभवात् । तान्प्रत्येवार्थत्वापादनात् । न च तेषामत्रेष्टापत्ति: । उपजीव्यविरोधात् । न चांशान्तर एव तदुपजीवनमिति वाच्यम् । तदा प्रत्ययार्थेत्वं कल्पयित्वैवान्यादिपूर्वकोक्तदूषण एव उभयसाधारण्येन तात्पर्यांत् । तदेवाह——दिगिति ।

१. 'कमे' ख्त.

तत्र किं इति यथा मम— 'वाणन्ति वारिधारा: पवनाः पवयन्ति बहुयति विंध्युत् । धनति, धनति धनमाला पथिकानां कामनुजानाम् ॥' 'सर्वप्रातिकेभ्य आचारे किप् वा वक्तव्यः?' इति भाष्यकारवचनात् वाणी इत्याचरन्ति इत्योचारे किप् । तस्याच्चारार्थकतायामपि तस्य सर्वलो-पितेवन श्रूयमाणत्वाद्‌मलोपव्यवहारः इवाचप्रयोगस्तु स्पष्ट एव । समासे यथा— 'अयं क इत्थ्यनिवारकाणां गिरा विशुद्वौरे विशुज्य कण्ठम् । दरां ददघौ विस्मयनिस्तरङ्गां स लद्धितायामपि राजसिंहः ॥' अत्र 'राजा सिंह इव' इत्युपमितसमासः । न चात्र 'स्युत्तरपदे व्याघ्रपुत्रवर्षभकुञ्जराः' । सिंहशार्दूलनागादाः पुंसी श्रेष्ठार्थवाचकाः ॥' इति सिंह-पदं श्रेष्ठपरमिति । कण्ठं वक्क्रीकृत्य पश्चादवलोकनोपपत्तये उपमितसमास-स्थैवात्र युक्तत्वात् ॥ न चैवं सामान्यधर्मप्रयोगाज्जत्तत्समासानुपपत्तिरिति वाच्यम् । अत्रोपमाननिमित्तसामान्यधर्मप्रयोग एव समासनिषेधात् । शौर्यादिद्वारा तत्र सिंहोपमायां सिद्धयां पश्चादेव तत्वभावस्य तत्र वर्णनात् ! क्यचि समाझकडप् । उपमेयचोतकयोलपे उपमा क्यच्‌प्त्रय एव भवतीत्यर्थः । यथा— 'मा संसावय मां गिरा मधुरया कुर्वा न चित्तोत्सवं वातान्दोलविलोलपङ्कजदलद्रोहस्मृशा वा हशा । आयाते मयि यच्चकार भवती कृत्यौचितिं संश्रमं तन्नैवाऽऽच ममेन्दुसुन्दरमुखि स्वात्मा महेन्द्रायति ॥' अत्र 'महेन्द्रमिवात्मानमाचरति' इत्यर्थे क्यच् । यदप्यत्रात्मैवोपमेय:, तथापि कर्तृकर्मभूतयोरात्मनोरुपाधिमेदेन विवक्षया कर्मीभूतस्यात्मनोड्‌श्रू-माणत्वादुपमेयलोपव्यवहारः । अत्र दीक्षितः—धर्मवाचककृद्‌लसा तद्धितेऽपि संभवति । यथा— 'गुणां यं सेवमानानां संसारोड्‌व्यपवर्गति । तं जगत्यभजनमर्त्यश्रेष्ठां चन्द्रकलाधरम् ॥'

अत्र हि च्छेदेव चछेदेति 'इवेतिकृतौ' इति कतं । 'लुप् मनुष्ये' इति तस्य लोपः । लिङ् तु प्रकृतिवदेव । एवं वश्रिकेव वश्रिका इत्सादृश्वपि । अत्र हि साधारणधर्मेस्याचेतनत्वादेवोचकस्य च लोपः स्पष्ट एवेत्याहः ॥ an्ये तु—चन्द्रमौलिकभजनराहित्यरूपधर्मप्रयोगान्न तल्लोपः ॥ न च—तस्य मर्त्यविशेषणत्वेनोपादानात्तस्योपमानभूतचन्द्रायामन्वयान्न साधारण्यमिति वाच्यम्‌ । 'यदृक्तानां सुखमयः संसारोडन्व्यपवर्गीति । तं शंसुमभजनर्मर्त्येश्रृद्धा स्वात्महिताकाङ्क्षे: ॥'

इत्यत्रापि धर्मलुप्तत्वप्रसङ्गे तत्र धर्मेश्रवणमिति श्रोक्तिविरोधापत्तेः । उभयत्र शब्दान्वयबोधं विनापि वस्तुत उभयत्रितत्वज्ञानमेव साधारण्ये नियामकमिति स्त्रापि तुल्यम्‌ । उपमेयतावच्छेदकत्वेनैवात्र चन्द्रमौलिकभजनराहित्यं विवक्षितम्‌ । साधारणश्र धर्मः स्वात्महिताकरणमिति तु शपथमात्रम्‌ । चन्द्र इव सुखं रमणीयमित्यत्रापि धर्मोत्तरप्रयुक्तसादृश्ये विवक्षितमिति शपथस्त्रापि संभवात्‌धर्मलोपापत्तेरित्याहुः ।

धर्मोपमानलुप्सा हि तत्रौ वाक्ये धर्मोपमानलुप्सा समासे वाक्ये चेत्तर्थः । तद्विते तु नेयं संभवति । उपमानपदोत्तरमेव तद्विधानात्‌ । अत एव न श्रौत्यपि इवादेरप्रयोगे । उपमानपदामयोगे इवादेरप्रयोगात्‌ । तत्र समासे यथा— 'हुङ्ङोलफतो मरिहिसि कण्टअकलिआइ केआइवणाइं । मालइकुसुमसिरिच्छि भमर भमन्तो न पावइहिसि ॥'

अत्र मालतीकुसुमसहशरमित्यस्य मालतीकुसुमनिश्छासह्हयप्रतियोगिन-मित्यर्थः । यद्वापि… … … … … … … … तथापि… … … … … … … ॥

श्रीः । 'अन्वेषण्मरिष्यति कण्टककलितानि केतकीवनानि । मालतीकुसुमसदृशं भ्रमर भ्रमन्नपि न प्राप्स्यसि ॥' [इति च्छाया ।] अत्र कुसुमसदृशैवोपमानन्त्वात्कथं तल्लोप इष्याकृतेः । प्रबन्धकरेल्या समाधत्ते—तथापीति । 'अत्रान्वेषण्मरिष्यति'—

वाक्ये यथा— 'जं तुज्झ सई जाइ असईओ सुहृज्जं अम्हेइ । ता किं फुडउ वीअं तुज्झ समाणो जुअइ णत्थि ।।' तत्रिष्ठसादृश्यप्रतियोगी युवा नास्तीत्यर्थः । यद्वा 'मालइकुसुमेण समं' इति पूर्ववत्क्रमेण पाठे वाक्ययोगो बोध्यः । अत्र दीक्षिताः—वाचकपमानङ्कस्य स्वरूपत एवानुदाहता समासे- ऽस्ति । तथा धर्मोऽपमानङ्कस्य वृत्तिवाक्ययोरेवोक्ता तद्धितेऽपि । तथा हि— काकागमनमिव तालपतनमिव काकतालम् । 'समासाच तद्धिष्यत्' इति समासानुवादेन प्रत्ययविधानाज्ज्ञापकात्समासः । 'इवार्थेविषयातसमासाच्छ- प्रत्ययः स्यात्' इति हि तदर्थः । न चैवार्थे समासं विना तत्संभवतीति तस्मादेव तत्पर्येऽहेकात्समासः । इतत् काकशब्दस्तदागमने, तालशब्दस्त- त्पतने वर्तते । तत्र काकागमनं देवदत्तगमनस्योपमानम्, तालपतनं दस्यूप- व सतां जाया असदृशः शुभग यद्यपि । तर्ंकि स्फुटतरयु वीअं तब समाणो युवा णास्ति ।।' [इति च्छाया ।] तत्तद्धरयुवान्तराभावावेद त्वज्जयाया: पुरुषान्तरसंमानभाव:, अस्मांकं च खपतीनपहाय तत्त्संबन्ध इति किमुभयत्रापि हेतुन्तरगवेषणयेऽर्थः । नन्वत्र तत्त्समानो युवा नास्तीत्यस्य युवाभावस्य बाधितत्वेन तत्त्सादृश्यरूपविशेषणाभाव- पर्यवसायित्वेन तत्त्सदृशाभाव एव विवक्षित इति कथमुपमा, अनन्वयसैवोचिततादि- ल्स्वरसादाह—यद्येति । इदं च सर्वे माल्यादिनिष्ठसादृश्यप्रतियोगिनमिस्र्यर्थंस्लीका- रे । प्रागुक्तानिष्पर्यैषा माल्यादिप्रतियोगिकसादृश्याश्रयस्यैव बोधाभ्युपगमे तु गोर्वधनाचार्यपप्यसुदाहार्यम्—'वासरगमनमनूरोपि वियदवदनिश्व वामनैकपद्म । जल- चिरपि पोतलदृशः सतां मनः केन तुल्याम ।।' अत्र केनेति सामान्यनिर्देशादुपमान- लोपः । तुल्याम इत्युक्त्या तस्य ज्ञानाभाव एव तात्पर्यं न त्वसत्प्रतीडपि । तत्सत्चेऽपि ज्ञानाभावेन तत्प्रातियोगिकसादृश्याश्रयत्वेन प्रकृतिनिरूपणानुपपत्तिसिद्धा । असत्कव तात्पर्य- कल्पेन गौरवात् । सतां मनः किमं बूम इति च वाक्यगतं बोधयम् ।। स्वरूपत पवेति । एतददर्शेऽव प्राचीनैरपरिगणनात् । तद्धितेऽपि । तथा चात्र धर्मिणः परिगणितत्वेऽपि विमागे न्यूनत्वमिति भावः । समासं विना उक्तसूत्रार्थालुपपत्तावेव तदन्यथानुपपत्तिबलात्समासः स्यात्त्वन्न्येति । समासव्यतिरेकभयुक्तां सूत्रार्थानुपपत्ति प्रदर्शयिष्यनसूत्रार्थे व्याचष्टे—इवार्थ इति । इदं च प्रतिद्वन्द्वशादुक्तम् । सुपुपेत्यनेनापि समाससिद्धेः कैयटेनाभि- हितत्वात् । वतंतत इति । स्वसमवेतप्रथोक्तक्रियायां लक्षणयेत भावः ।। देवदत्ते-

पनिपातस्य, तयोरिशब्दस्य च काकतालमिति समासे लोपः स्पष्टः। ततोडपि काकतालमिव काकतालीयमिति 'समासाच्च तद्विषयात्' इति छप्रत्ययः। तालपतनेन यथा काकवधस्तथा चौरेण देवदत्तस्येति तद्वितार्थः। तथा च 'काकतालीयो देवदत्तस्य वधः' इत्यत्र तद्धिते उपमानस्य काकवधस्यात्कितोपनतत्वस्य समानधर्मस्य च लोपो वक्तव्य एवेति ॥ अत्रोच्यते—सत्यमेव काकतालीयेत्यत्र छप्रत्ययप्रकृतिभूतेऽसमासे वाचकोपमानलोपोऽस्ति। परंतु न प्रकृतेऽतद्गुण्यात् न्यूनत्वप्रसङ्गः। तत्समासस्य स्वातद्येण प्रयोगाभावात्। तथा हि—छप्रत्ययविधानबलेन तत्‍त्र विभाजकशास्त्र स्वातद्येण प्रयोगयोग्यानामेव कृत इति । वस्तुतस्तु—नात्र वाचकलोपोडपि। समासस्यैव वाचकस्य विद्यमानत्वात्। इवार्थविषयात्‍मसादिद्वार्थे छप्रत्ययविधानबलेनैवार्थ समासस्य वाच्यत्वात्। तथा च कैयटेन व्याख्यातम्—'काकस्यागमनमिव चैत्रस्यागमनम्, तालस्य पतनमिव दस्योरुपनिपातः' इत्येक इवार्थः। तत्‍त्रैव समासः। तेन 'पतता तालेन यथा काकस्य वधस्तथा दस्युना चैत्रस्य वधः' इति द्वितीय इवार्थः। तत्र च छप्रत्ययः—इति ॥ अवश्यं चेदं ति। 'यच्चौराणामस्य च समागमो यच्च तैर्वेधोडसृकृतः। उपनतमेतदकस्मादासीद्वत् काकतालीयम्' इति चित्रकसीमांसोदाहरणाभिप्रायकम्। तयोरेति। काकागमनतालपतनयोरिस्यर्थः। तत्रैव वाचकलोपमपि दर्शयति—इवार्थशब्दस्य चेति। अतः किंतेति। 'काकतालीयो देवदत्तस्य वधः' इति वाक्याभिप्रायेणोक्तक्‍लोके अकस्मादिति धर्मेऽपि निर्देशात्। तृतीयचरितस्यान्योऽथानिर्माणेऽपि तत्‍त्रापि धर्मेलोपो दृश्यते ॥ नतु कयडादीनामपि स्वातद्येण प्रयोगयोग्यत्वात्तद्विभागो दृश्य एवमसंतः स्वादिस्वरतोऽतिप्रयोगायोग्यत्वात्तद्विभागो नास्ति। (आकडादेका सञ्ज्ञा) इति सूत्र इत्यर्थः। पञ्चमाध्याये 'इवार्थे समासः' इति कैयटेन विशिष्टानविधानस्थालान्तराहु:शरणम्। तथा च 'ईवार्थे समासः' इति कैयटव्याध्या-नातिदद्रम्। समासस्यैव साहदयवाचकत्वं तदर्थविहितवतिप्रत्ययादिवदिति भावः। किंच त्वयापि तदर्थविहिततस् तद्धाचकत्वमस्वीकृतमित्याह—अच्‍द्रयञ्चेति। तथा च छप्रत्यस्य इवार्थविहितस्य साहदयस्याङ्ककत्वमभ्युपगम्य तत्प्रकृतिभूतस्य, इवार्थविहित-साहदयस्याङ्ककत्वमभ्युपगम्य तत्प्रकृतिभूतस्य, इवार्थविहित-साहदयवाचकत्वं नास्तीत्यभिधाने तुरगरुढसैव तुरगविस्मरणमिति

त्वयाप्युपगन्तव्यम् । अन्यथा इवार्थे विहितस्य तद्धितस्यापि तदवाचकत्वप्रसङ्गादिति तत्त्वम् । एवं तद्धितार्थभूताया धर्मीपमानङ्ङसाया अपि नात्रोक्ति: । तद्धितोत्पत्तिदशायां काकतालीयपदस्य तालकृतकाकवधे लक्षणस्वीकारेण तदार्शकाकतालीयपदस्य श्रूयमाणत्वेनोपमानङ्ङसताभावात् । न च लक्षणाया मानोभाव: । उपमानपरत्वाभावे तदुत्पत्तिनिमित्तार्थे तद्धितानुपपत्तिरेव मानत्वादिति कृतं पङ्कवितेन ।

भाव: ॥ तद्धितप्रकृतिभूतसमासगतोपमाया आधिक्यं निराकृत्य, तद्धितार्थोपमाया अप्यधिकृत्य निराकृति:-पञ्चमिति । उपमानपरत्वेति । तालकृतकाकवधैवोपमानताया: सर्वसिद्धत्वात् । तथा च पञ्चम्यां कैयटेनोक्तम्-‘ताले नु यः काकस्य वध: स देवदत्तस्य दस्युना बधोपमानमिति’ बधादि: काकतालादिशब्द्वाच्य: संपद्यते । छप्रत्ययप्रकृत्यर्थस्यान्तर्गतं विना तदुत्पत्तिं तद्धितो न स्यादिति भाव: । ननु ‘समासस्य साधयवाचकत्वे मानाभाव:’ इति अध्याहृतादिपदादेव तद्धोधपपत्ते । न च इवार्थविषयादिसूत्रादमध्योत्तरपदेति वाच्यम् । तत्समासेन हि साधयप्रतीतावेव तस्य तात्पर्य्यात् । तस्यार्थ इवपदादेवोपपत्तु: समासस्य तच्छक्तिकल्पने गौरवात् । यदपि ‘समासाच्च’ इति सूत्रे यदिदं समासोऽपि इवार्थे, छप्रत्ययोऽपि तत्रैव, तर्हि समासेनो-क्तत्वात् । छप्रत्ययो न प्राप्रोति इति शङ्कापरं भाष्यम् । तदपि तत्समासात्सात्सादृश्यप्रती-तिरित्येतावन्मात्रतां पर्यंकम् । अत एव तत्र कैयटेन वचनसामर्थ्यात्प्रसादिति चेत् । शाब्द्री-इयामादिमभ्योडतिप्रसङ्ग इति व्याख्यातम् । न हि शाब्दीयमेत्यादावपि समासस्यैव साधयवाचकत्वमिष्यते । तत्र वाचककल्पनाया: सँवृण्प्रयुक्ताहंत्वादिति चेत्स्यपम् । तथापि नात्र वाचकलोपीडपिसपिशब्देनोपमानलोपाभावस्य विवक्षितत्वात् । तथा हि—काकतालशब्दयोसत्वगमनपतनयोर्लक्षणा सर्वसंमता । तयोरेवदत्तागमनदस्यूपनिपातनिष्ठोपमेयतानिरूपितोपमानत्वं च सर्वग्रन्थसंमतम् । पञ्चम्यां कैयटेनाप्युक्तम्-‘देवदत्तागमनं दस्यूपनिपातस्य’ इति । तत्र काकागमनं देवदत्तागमन-दस्यूपनिपातस्य इति । एवं स्थिते लक्षणीकपमानवाचकपदस्य: श्रूयमाणत्वात्कथंलोप: । न च लक्षणास्वीकारेऽपि तत्न शक्त्यभावादुपमानलोप:-इति वाच्यम् । उपमानार्थकशब्दश्रवणमात्रस्य विवक्षितत्वेन वाचकत्वपर्यन्तस्य वैयर्थ्योत्त्र-माणभावाच्च । अतएव वाचककल्पनातत्स्वमपि साधयार्थकपदमात्राभवे सत्येव पूर्वं व्यवस्थापितं तम् । विचार्यंतं च सर्वै: ग्रन्थकारार्णां तथैव । न हि साधयलक्षणिकपदयोगेऽपि छत्सत्वखीकारे अर्थी पूर्णोपमानकृतचिद्विषयमृदृइति । आद्योपमान्या साधयवाचकपदाभावनियमात्॥ न-त्वेतदर्थमेव साधयतद्धितविशिष्टान्तर्यात् वाचकपदाभवे वाचककल्पनस्त्वमिति रसगङ्गाधरादौ व्यव-हियते । तत्न साधयवाचकपदाभावेऽपि साधयविशिष्टवाचकपदस्यैव छत्सत्वानापत्तिरिति हियते ।

चेत्, सत्यम्। अस्मद्पेक्षया गौरवं स्पष्टमेव। साधार्यार्थकपदाभाववश वाचकत्वं सततव्यवस्था-पकत्वे उभयनिवेशापेक्षया लाघवस्य सत्यात्। आस्तां प्रागेव बाहुशो दृष्टं प्रासङ्किक- मे तत् ॥ प्रकृते उपमानार्थकलक्षणिकपदसत्वान्नोपमानङ्गत्सत्वसिद्धेः। अथात्रापि उप- मानवाचकपदाभावात् एवोपमानलोपव्यवस्थापको वक्तव्य इति चेत्; गौरवादिकं तावत्स्प- धमास्ताम्। एवं सति कयडुप्रत्ययेडपि उपमानङ्गतोपमा स्यात्। न चेष्टापत्ति। केना- न्यायविधानात्। चित्रमींसा-रसगडाधरयोरपि कयडादिपमानङ्गतान् उपगमांच। नचु कयडुस्स्थले कथमुपमानलोपापत्तिरिति चेत्। अवहितो भूयक शृणुया: ॥ ‘ओजसोऽ- सरसो नियम--’ इति तत् सूत्रस्थवातिकेन विधिश्यो जायते इत्यत्र कयडुप्रतयः सर्व- सिद्धः। तत् च ओजःशब्दो लक्षणया तद्वत्परः इति वैयाकरणैः कण्ठत एव व्याख्या- तम् ॥ आस्ति न तत्र वैदिकोडपि प्रयोगः—‘ओजायमानं अहि जघान’ इति ॥ नन्व- त्र मास्मु लक्षणा दुःसहत्वादिर्मविवक्षया ओजस एवोपमानतसंभावादिति चेत्, न। धर्मोत्तरावुत्तरशङ्कैवैयर्थ्यात्। ओजस्विन उपमानत्वे विशेषणतया उपस्थितस्य ओजस एव साधारणधर्मतायां लाघवात्। ‘पौलोमीकुञ्चकुम्भकुमुदकुमुदरजस्वजन्यजन्मोद्दुता शौ- तांशी रुचयः पुरंदरपुरो सीमासुपस्कुरवते। एताभिलर्हिताभिरन्धतन्मसानुयुक्तश्रुती- भिरिदंशः क्षोणीमारणतिभिरनंतरततं व्योमेदमोजायते ॥’ इति सुरारिपवये तद्धदेवोप- मानताया अवचयवाच्यत्वाच। किंच—उपमानादेव कयडादयो विहिताः, उपमानत्वं लक्षयार्थस्थापि सर्वैस्सममतम्। अतो लक्षणिकादपि उपमानविधित्प्रयोत्पत्तौ न किंचि- द्वाधकं संकोचे मानाभावात्। स्वीकारं चात्रैव त्वयापि लक्षणिकशब्दात्। छप्रस्ययादि- कमू, तत्केन विशेषेण कयडादयो लक्षणिकान्त स्युः। तत्रोपमानपदं साक्षादेव श्रूयते। छप्रत्यये त्वाक्षेपादिति चेत्, किं ततः ॥ शाब्दतापर्यविषयत्वोभयत्रापि साम्यात्। अन्यथा ततः प्रत्यायुपपत्तेः। तदुक्तं—‘सूत्रेष्टवेच हि तत्वं यदृत्तौ यच्च वार्तिके’ इति ॥ अतएव—‘अश्र्याभिधानिमादत्ते’ इत्यादौ गर्दभाभिधानी व्याप्ततरेरशब्दभूताया वेदतात्पर्यविषयत्वेन विधेयत्वपर्यवसानम्। ‘अरणयैकदधिन्या पिङ्गाक्ष्या सोमं क्रीणाति’ इत्यत्र मेमांसकर्मते—अरणयेस्यादीनां क्रियांयां एकान्वयात्। गवारुणयादि: परस्परावञ्च्छेदतवकस्य पाकत्वक्षीकारेडपि तस्य शाब्दीयत्वं च। धनस्थानेरणयापि गवा सोमरकयापत्तेः। ततक्षे लक्षणिकत्वाद्यडुप्रतये उपमानसत्वापत्तिरेव रावैः ॥ एवं साधारणधर्माविमापि लक्ष्यतस्थले धर्मलोपापत्तिरपि स्यात्। तथा पुष्पवत्सदृशं मुखं इत्यत्रापि उपमानलोपापत्तिः। पुष्पवत्पदस्य हि ‘एकयोकत्या पुष्पवन्तौ’ इत्युभ- यवासक्तशक्तिमतेन चन्द्रत्वप्रकारकत्वे सति सूर्यत्वप्रकारकवब्दत्वं कार्यतावच्छेदकं कृतम्। तत् चन्द्रत्वादिमात्रप्रकारकबोधत्वस्य तच्छक्ज्ञानकार्यतानवच्छेदकत्वात् शाब्दो लक्षणयैवेत स्वीकृतात्। न चेष्टापत्तिः काव्यसममिलसादार्थान्तरालुसरणके- शाजुपपत्तेः। लक्ष्योपमानकस्थल एव तत्सौलभ्यात् तथैवास्तु इति चेत्, ‘पुष्पवन्ता-

सामान्यलक्‍षणं हृत्तौ ॥ १३ ॥

धर्मद्योतकोपमानानां त्रयाणां लोके: समास एवेत्यर्थ: । यथा— 'अहं सरसदन्तमण्‍डलकवोलपडिमागऊ मि अच्छिआ । अन्तो सिन्दूरिअसहूवत्तकराणि वहइ चन्दो ॥' अत्र मृगाक्षीति । इयह हि मृगस्याक्षिणी इवाक्षिणी यस्य इत्यर्थे 'उपमानपूर्वपदो बहुव्रीहिरुतरपदलोपेक्ष्र' इति वार्तिकात्समास: । उपमानवाचकौक्षिपदस्य लोप: । ऐैस्स हि 'सप्तमीपूर्वपदसोपमानपूर्वपदस्य च बहु-चकौक्षिपदस्य लोप:' इति न्यायात् । विव रसयं मुज्झं' इत्यादौ श्रौषा अप्युपमानलक्ष्याया उपपत्ते: नहीदमपीश्रापत्यापीर्हतुं शक्यम्, तस्या अर्थल नियमस्य सिद्धान्तसिद्धत्वात् । त्वयाप्यभ्युपगमाच्च । तत्रापी-श्रापत्तिमविदधानश्रु जनमत्प्राय एवेत्यपक्ष: । किंचैवं 'पुष्पवक्तलं सुक्खं' इत्यादि त-द्वितेउड्युपमानलक्ष्य स्वात् । न चेष्टापत्ति: । त्वयाप्यनधीकारात् । तथापि त्वया तद्वितेउड्युपमानलक्ष्याभ्युपगतेव च्च्चक इत्यादिषु चेत् । नहीद माँ प्रातं आपादन येनेष्ट-पादानमिस्रदोष: स्वात् । किंतु त्वाँ प्रतियेव, त्वया च तद्विते उपमानलक्ष्यानभ्युपगमादनिष्टापादानमेवेति । ममापि तथैवाभ्युपेयमिति चेत्, तर्हि स्वपक्षे लज्जा चेत्युभयपरिसङ्गात्स्पष्टीमेव निप्रहोड्झीकृत: । किंच पुष्पवद्रस्नं मुखमिति वाच्यकोपमानलक्ष्या, त्वयाझ्युपगमात् । न चेदं माँ प्रतिेष्टापादानमेव, काकतालीयमिति छप्रस्यप्रकृतिभूते समासे त्वयाप्यभ्युपगमादिति वाच्यम् । तत्पर्येन्तानुसरणप्रयाससाहुपपत्ते: । किंच 'पुष्पवक्ता-विव मुखं' इति वाक्येऽपि धर्मोंपमेयोस्सादृश्ल्योपमापत्ते: । तथा च कृत्यचप्रत्यय एव त-दुपगमविरोध: । किं बहुना । धर्मोंपमानोपमेयार्थलक्षर्णीकपदानुपादाय सर्वत्रैव ततद्व्युपपत्तिरिति संक्षेप: । तदेतत्सर्वमभियोगतया नाह — अलं पहिलवितेनोति । 'असौ सरसदन्तमण्‍डलकोलप्रतिमागतो मृगाक्ष्या । अन्ता: सिन्दूरितरहूवत्तकराणि वहति चन्द: ॥' [इति च्छाया । ] प्रकृतोदाहरणों विविध्य दर्शयति——अत्र मृगाक्षीति । यदापि 'सप्तम्युपमान-' इत्यादिवार्तिकपरीरे महाभाष्यादौ दृश्यते, तथापि प्रकृतोपयुक्तया सम्प्रातीसंश्रामपहायैव वार्तिंकं पठति—उपमानेत्यादि । उत्तवार्तिंकविष-

9. 'समादुपमेया)दन्येषां' इत्यलंकारसुकाव्यस्थ्यामधिकं दृश्यते.

10. 'सस्म्युपमान' ख्व. ३. 'केनत्र' ख्व. 4. 'असाथों हि' ख्व.

11. 'त्वयाप्युपमा स्वात्' ख्व. 2. 'तदास्यभ्युपगमात्' क; 'तदानयनात्' ख्व.

अलंकारकौस्तुभम्

श्रीहिरवाच्य:

उत्तरेषामिव पदोपमानार्थकमुखपदादीनां लोपः' इत्यर्थे वदन्ति काव्यप्रदीपादयः सर्वे व्याख्यातारः । वस्तुतस्तु उत्तरपदशब्दस्य समासान्त्यावयवे रूढिरिति वैैयाकरणसंप्रदायादुपमेयभूतमुखपदस्यैवात्र लोपेन भाव्यमिति सूत्रिभिर्विभावनीयम् । अत्रो धर्मोऽर्थकोपमेयलभ्यैवेयमपेति युक्तं [समपदं] । कैयटस्वाह--अप्रयोग एवात्र लोपशब्देनोच्यते । तथा हि—उत्तरो मुखमस्येव विश्रहः । न च प्राणी प्राण्यन्तरावयवो भवति इति उद्धृशब्दस्य तन्मुखे लक्षणेति । आसिंस्तु पक्षे 'नात्रोपमादिलोपप्रसङ्गः' इति पूर्वपक्ष एवदाहरणं बोधयम् । अत्र केचित्--उपमानमात्रोपादानेऽपि त्रिलृक्षा संभवति । यथा 'अयमायःशूलिकः' इति । अत्र हि अयःशूलमिव त्रीक्षण आचारस्तेनायं स्वोपमानदूषयति—वस्तुतस्त्वसति । नन्वेतदसंमतं । तथा हि यथोपमानमात्रोपदेशः पदावलम्बे तर्हि समासो विधेयस्तत्सूत्रपदस्न्न्न्यक्ते । न तु बहुत्रीहेरेव । येन द्वितीयाक्षिराशब्दस्य लोपः स्यात् । अत एव 'शाकप्रियः पाथिवः शाकप्रार्थिवः' इत्यत्र 'शाकपार्थिवादीनामसूत्रपदलोपकक्षे' इति वचनैन शाकप्रियेतिं समासे तदुत्तरपदं प्रयपदरूपं तथैव लोपः;, न तु एतद्वचनविधेयसमासोत्तरपदभूतस्य पार्थिवपदस्य । किं बहुना—'तसमुपमान-' इत्यादिप्रकृतवर्तिकेनैव धनं करे स्थितं यस्य सः करधन इत्यत्रैव उत्तरपदलोपः । स पूर्वस्मासे उत्तरपदभूतस्य स्थितशब्दसैव । न त्वेतद्विधेयबहुव्रीहिसमासोत्तरपदभूतधनशब्दस्य, करधन इति रूपासिद्धिप्रसङ्गात् । एवं चोक्तसंप्रदायस्। विरोधाभावात्, कथमत्र द्वितीयाक्षिराशब्दस्य लोप इत्यकारिमिति चेत्, सत्यम् । यथा श्रुतप्रन्थे उच्चदूषणप्रतिभासेऽपि ग्रन्थसार्थाभिप्रायान्तरेगैव प्रधत्तत्वात् । तथा हि—संप्रदायादिति । बहुत्रीहिरूपंपदभूते उत्तरमुखेति शब्दे मुख-शब्द एवोत्तरपदं । न तु विवादिरपि येनोत्तरपदतया इवदादीनामप्युक्तवचनैन लोपः स्यादिति भावः ॥ अत इति । अत्रोप्युपमेयपदसुपमानपरमेव करणव्युत्पत्त्या श्रयणात् । तथा चोपमानमूतसुखपदस्यैवोक्तवातिकेन लोपः । इवपदस च गतार्थत्वादेव निश्चितिः । स्पष्टं चेदं कैयट एव । अत ऊभयोरपयुक्तवातिकेन लोप इति प्राचां व्यास्यानमयुक्तमेव । यद्वा मुखपदस्य मुखसदृशे लक्षणा । उभयथापीवादीनासुचकातिकेन लोप इति भावः । समपदामिति । सामान्यपदमित्यर्थः । तेन सामान्यपदेन कारिकास्थेन उपमानलोप एव ' वाचकः;, इवादिनिवृत्तिस्तुस्वर्योदित्येव विक्षित इति

अलङ्कारकौस्तुभः

१४१

न्विच्छति इत्यायःशूलिकः । अत्र हि उपमेयधर्मवाचकानां त्रयाणामपि लोप इति । अत्राहुः—कृरुस्याचारस्यायःशूलतयाध्यवसानादतिशयोक्केरेवात्र विशिष्ट्वादुपमाविहाराहत् । अत एवं महाभाष्यमपि ‘अतयःशूलमिवायःशूलः यो मृदुपोष्योऽन्वेषणार्थान् रुधिरे न्नात्विच्छति स उच्यते आयःशूलिकः' इति । कैयटश्राह—‘यथायःशूलं तीक्ष्णम्, एवमन्योडपि तीक्ष्ण उपायोडयःशूलसुपचारादिति' । एवं ‘पार्थेनान्विच्छति पार्श्विकः' इत्यत्रापि अतिशयोक्किरेव । ‘यथा पार्श्वे तिर्यङ्गवस्थानद्रुजु तथान्योडनृजुरुपायः पार्श्वमिति कैयटेन व्याख्यानात् । एवमेकोनविंशतिभेदा ह्यस्या । अत्र केचित्पमाया भेदान्तराणि स्वीकरुवन्ति । तेऽत्रापि वैचिच्याभावादुक्तभेदेष्वेवान्तर्भवन्ति तथाऽप्यवान्तरैचिच्यसत्त्वादाकरानुमतत्वाच्चोदाहियन्ते । तथा च भरतः— ‘एकस्यैकेन सा कार्याऽऽकस्य बहुतिस्तथा । अनेकेषां तथैकेन बहुतूनां बहुतिस्तथा ॥’ इति । तदुक्तं द्वितीयमेदमाह— मालोपमेयेडप्येकस्यिंमश्रेद्धदृपमानसं बन्धः । सामान्यधर्ममेदाभेदाभ्यां सापि च द्वेधा ॥ १४ ॥ स्पष्टोडर्थः । तत्र साधश्यनिमित्तधर्मोमेदे मालोपमा यथा— ‘गोह व वितराहउ उज्ज्झरकुहरं व सोलिसुण्णिकिअं । गोहरणहिअं गोड़ं व तिअं वञ्णं तुहं विओए ॥’

अत्रोद्‌देगजनकत्वं सर्वत्रोपमानिमित्तधर्मः स चाक्षिसः

श्रूयमाणस्तु यथा— 'वाहि णव वेज्जरहिओ धणरहिओ सुअणगेहवासो व्व । रिउरिद्धिदंसणं वि अ दूसहणिज्जो तुह वियोअ ॥' अत्र दुःसहत्वं सर्वत्रैको धर्मः । तद्‌देग्दे यथा— 'मातेव रक्षति पितेव हिते नियुड्ढे कान्तेव चाभिरमयत्यपनयतीयं दुःखम् । कीर्तिं च दिशु वितनोति तनोति कीर्तिं किं किं न साधयति कल्पलतेव विद्या ॥' अत्र रक्षणादयो धर्मा मिन्नाः । यथा वा— 'जलइ वडवाणलो वि अ फुइइ सेलो व्व रामवाणाहिओ । रसइ जलं व्व उअहिओ खुहिओ लद्दइ मारुओ व्व णहुअलम्॥' अत्र ज्वलनादयो मिन्ना धर्माः । यंथा वा— '..........[सूर्यसैव]..........[नक्षत्रः]......[वसिष्ठा]......[अन्वे- तवे]..........' गोधनरहितं गोत्रमिव तस्या बदनं तव वियोगे ॥' [इति छायाः ।] 'व्याधिरिव वैच्वर- हितो धनरहितः सुजनगेहवास इव । रिपुक्रुद्धिदर्शनमिव दु:सहस्तव वियोगः ।।' [इति च्छाया ।] काचितु सामान्यधर्ममनुपादानेऽपि तदपेक्ष्य कस्य शब्दत्वं यथा— 'वाप्यां क्षाति विवक्ष्यो द्विजवरः मूकऽऽडम्बर वर्णाधमः फुल्लां नाम्यति वायसोऽपि हि लतां या नामिता वाञ्छति । ब्रह्माक्षरत्रविश्रामान्त्त हि यथा नवा तयैवेतरे तं वापीव लतैव नारिव जां वदंति तां बेंचियंते सर्वे मज्ज ॥' अत्र सर्वापि म्रियोगितवलुपधमिपादकम्रियाद्दारगणत्र- यम् । धर्म इति । श्रूयमाण इति पूर्वेणान्वयः ।। 'ज्वलति वडवानल इव स्कुरति (च) शैल इव रामवाणाभिहत: । रसति जलद इवोदधि: छुमितो लहयति मारुत एवं न- मत्तालम् ।।' [इति च्छाया] सेतुकाव्ये श्रीरामचरितस्मृत्सुधाभोभवर्णनम् । अत्र रा- मवाणाभिहतत्वं स्मृतदृशां तत्‌तद्‌दृत्तधर्मप्रयोगक्मिति पूर्वस्याद्द्विषोषः ॥ [सूर्यस्यैवैति ।

9. 'परिभाषिता' ख.

10. एतदादिकस्य छायादस इत्यनतस्य ग्रन्थस्य मूलं नोपलभ्यते । एकसिन्मूलपुस्तके 'यथा वा' इत्येवोपालभ्यते । अथे तूसाहरणं किंमपि न दूयते

अलङ्कारकोस्तुभः

'एकत्रानेकेषां साधर्म्येऽपि' इतीयमुपमा भरतेनोक्ता— 'ऐयेनवार्हैणभासानां तुल्याक्ष इति या भवेत् । एकस्य बहुभिः सादृश्यमुपमा नाटकाश्रयां ॥' बहुष्वेकस्य साधर्म्यरूपोडपि भेदस्तत्रोक्तः । यथा— 'चन्द्रवत्स्तम्भकारादन्ते ज्योतिर्योजे द्विजोत्तमाः । एकेन सा त्वनेकेषामुपमा परिकीर्तिता ॥' इयं च सामन्यधर्मैक्य एव संभवति । उपमानस्यैकत्वादिति ध्येयम् । यथा— 'तुल्यन्ते शशिना वक्राणीतिसैककृता भवेत् ॥' 'धनैरिव गजा यत्र बहूनां बहुभिस्तु सा ॥' हरिवंशेऽपि— 'जलावलम्बाम्बुदद्रैर्न्दकार्शी घनैर्घनान्योधयतीव वायुः । अप्रृज्यको नापिर्विनाशंस्थानाजानुगे: सैरीव वीर्योद्भवान् ॥' अत्रैव सामन्यधर्मभेदे यथा— 'अलक्षितगतागतैः कुलवधूकटाकैैरिव धणानुनयचीतलैः प्रणयकेलिकोपैरिव ॥'

ऋषिसुतिरपि, अध्याप्रयषः स्तुवन्त इति निरुक्तकारोक्तेः । वक्ष्यथ इति महदर्थकम् । वशिष्ठा इति श्रेष्ठार्थकं संबोधनम् । वो युष्मान् । अन्वेतवो अन्वेतुम् । अनुकृत्स्मिति यावत् । तुन्मर्थे तवप्रस्तुतस्यक्छान्दसः । इयेनोति । भरतकारिकायां र्येनादिपदानां तत्तदक्षिलक्षणा । बहुष्वति । अनेकप्रतियोगिसादृश्योपमेयोक्तर्षातिशयाधायकवत् एकप्रतियोगिकानेकवृत्तिसादृश्यस्य एकप्रतियोगिकैकवृत्तिसादृश्यापेक्षया विलक्षणच्चमत्कारजनकत्वं नास्तीतस्य पृथग्गस्माभिरनुचिकिरित्स्थः । इयं चोक्ति । यथा एकस्मिन्रुपमेये एकप्रतियोगिकसादृश्यवर्णनं अभिन्नधर्मनिर्वाह्यं तद्वदिहापि उपमान एव मिन्नधर्मेसंभवादिव्यर्थः । हरिवंशेऽपीति । वक्ष्यनाभवधे प्रभावर्तीं प्रति प्रयुम्न-

१. 'साम्यादुपमा' भरत० । २. 'शशाङ्कवत्प्रकाशन्ते ज्योतींषीति भवेत् या । एकस्यानेक-विषयासोप' भरत० । ३. इतोऽङ्गे किंचिद्विद्योदकाहरणं भवेत् । टीकायां सूर्यस्यैवैतीति प्रतीकदर्शीनात् । पुस्तकान्तरे तु 'यथा वा' इत्यपि नोपलभ्यते । टीकायां पुस्तकद्वयेपि न्याघ्रानुस्पलभ्यते । ४. 'तुल्यं ते शाशिना(भिः) वक्रमित्यके (?) नेकरांध्यया' भरत० ।

सुवृत्तमसृणोत्रैस्तैरृंगदहशामुरोजैरिव त्वदीयतुरंगोत्तमैर्धरणिचक्रमाकम्पते ॥ पूर्वोपमेयोपमेयं यदुपमानं परोपमायां स्यात् । रशानोपमेयमुक्ता द्वैविध्यं प्राग्वदेवास्या: ॥ १५ ॥

प्रथमोपमेयां यदुपमयं तद्वदुपमानोपमायास्पदं भवति सा रशानोपमा । सामान्यधर्मेमेदे अभेदे चेति प्राग्वदित्यस्यार्थ: । तद्रदेन यथा— 'अधर इवोक्तिरमृधुरा तनुलक्मीरुचितवदृशदवर्णा । तनुरिव मनोहरा हृददगिव मृगाक्ष्या: सुदु:सहो विरह: ॥' अन्र माधुर्यादिधर्मा: प्रतिवाक्यं भिन्ना: ।

अमेदे यथा ममैव— 'अतितारुण्यविकासादनुदिवसविजृम्भमाणवदनाया: । हृगिव गतिगतिरिव धीरधीरीव गीर्गीरीवातिवक्ता भू: ॥' अन्र वक्तृव सत्रे सामान्यवृत्ति: ।

भरतेन तु मशंसानिन्दयो:प्युपमाभेद उत्क?: । [तत्र मशंसायां] यथा— 'आलस्य तां विशालाक्षीं तुतोष मनुजाधिप: । मुनिभि: साधितां कृत्या सिद्धिं मूर्तिमतीमिव ॥' स्वोक्कि: ।

बहुपमानकबहूपमेयेकोपमाया: भरतकारिकाद्वितीयाधोंपदिश्वाया इदमुदाहर- णम् । इदं च सामान्यधर्मैक्ये द्रश्यवम् । तद्रदेनेह—अतिशयवैति ॥ अधर इवोति । माधुर्यमधरस्याद्भुतद्विो रसविशेष: । उत्तेस्तु गुणविशेष: । तथा च भरत:— 'बहुशो यत्नेन वाक्यसुकुं वपि पुन: पुन: । नोद्रेजयति तस्मादि तन्माधुर्यमिति स्रूयतं ॥' विशदवर्णतैलें खच्च्छतरूपत्वम, उत्तेस्तु प्रसादरुपो गुण: । स च भरतेनोक्त:— 'अल्पमुक्तो झुच्छैरैने शब्दोऽथों वा प्रतीयते । सुक्शाब्दार्थसंयोगात्प्रसाद: परिकीत- तित: ॥' यत्प्युपमेयोपमायां साधर्म्यार्थकशब्दस्यैक्यनियमो द्रश्यते । तथाप्यत्र उपमेयस्य भिन्नपदार्थत्वात् इवादेरप्यनियमेन दोषाभावादुक्तिपदानंतरं वतिप्रसथ- प्रयोग: । यदि तु इवादिपदैकेनैडपि प्रमाणसुपलभ्यते, तदा उत्किरिवेल्येव पाठो दृ- श्य: । वक्तव्यमिति । दशो वक्तव्यमपाङविजृम्भणात् । गतेक्ष विलासहेतुके वैलक्ष-

9. 'दशा तु ताम्' भरत०.

निन्दायां यथा— 'स तं सर्वगुणैर्हीनं संश्रिता पुरुषाधमम् । वने कण्टकिनं वल्लीं वैहिदाधमिव द्रुमम् ॥' यथा वा— 'मन्त्रि श्रान्त इवासंख्य जातिभाजो ग्रहे ग्रहे । उत्पादका न बहवः कवयः सरचा इव ॥' यथा— 'सत्यं सनित गृहे गृहे सुकवयो येऽपां वचश्शातुरी स्वे हर्म्ये कुलकन्यकेव लमते जाता गुणैैरिवम् । दुःप्रापः स तु कोऽपि कोविदपतिर्यद्धाप्रसभ्याहिणी पण्यश्रीव कलाकलापकुशला चेतांसि हठै क्षमा ॥' अस्याश्र रूपकवदपि भेदाः संस्मवन्ति । तथा हि—उपमा द्विविधा— निरवयवा, सावयवा च । निरवयवा द्विधो—श्रुत्या, मालारूपा च । निरव- यवत्वं चान्यप्रतियोगिकान्यनिष्ठसादृश्यप्रतियोगित्वाभाववस्तुवृत्तिसादृश्यैक- त्वम् । तच्च 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यादौ स्पष्टमेव, उदाहरन्तं च बहुधा मागे- व । तथापि यथा— 'उद्बालहुदर्दिनविसंशुलुल्लसितार- धारार्घगात्रमलिनो वसनान्तलम्बी ।

ण्यात धियस्तु सूक्ष्मार्थप्रभाहितवात् वाण्यस्तु तादर्थ्यगर्भत्वात्, भ्रुवः संस्थानविशेषव- त्वादिति बोध्यम् । सन्तीति । हर्षचरिते वाणस्योक्ति: । उत्पादका नूतननायोत्तमेक्षण- समर्था: । पक्षे—आच्छरणत्वेन उद्दृततपादा: । केषांचित्कवीनां सत्यात् । कवित्वाव- च्छिन्नेभ्योवृत्तौ । विध्वारर्णात—बहव इति । अन्यप्रतियोगिकांत् । यथे- युपमाया: साधर्र्यतया प्रयोज्यत्वाभाववत्त्वमित्येतत्तैव निवर्हो भवत्येव, तादृश- प्रयोज्यत्वाभाववत्त्वैकवृत्तिसादृश्यैककर्तुमित्युक्खा च उपमेयनिष्ठत्वमसायाति, न तु सादृश्याननिष्ठत्वम् । तथापि प्रतियोगितारूपोपमा पक्षमभिसंधाय, स्वपदस्य प्रतियोगि- त्वपरतया वृत्तिपदस्य च निरूपितार्थकतया उत्काःभाववविशिष्टसादृश्यैककर्तुमिति- स्यर्थ एव पयैवसानं बोध्यम् ॥ उद्धाहरेति । राघवपाण्डवीयकाव्ये युद्धारम्भवर्णनम् ।

9. 'स तं सर्वगुणैर्हीनं सखुजे वर्कंशश्च्यविम्' इति भरतम् २. 'ददृशुघमिव' इति भरत॰

आष्टष्ठगण्डदतिलकानि मुखान्यचुम्बद्वागीव रेणुरवने: सुरसुन्दरीणाम् ॥

मालारूपा यथा— 'आवर्तो इव मण्डलीषु पयसां वेगा इवात्यन्तिका धारासर्पपुलायितेषु तरलोत्कण्ठास्तरङ्गा इव । कण्ठे कमलशैवलावलिमिवाल्म्यां वहन्त: सटां राजन्साहजिकों वहन्ति बहुधा सिन्धो: स्थितिं सैन्धवा: ॥'

द्वितीया द्विधा— समस्तवस्तुविशषया, एकदेशविवर्तिनी च ।

आख्या यथा— 'अहं रथाङ्गनामेव प्रिया सहचरीव मे । अनुज्ञातसंपर्को धारिणी रजनीव नौ ॥'

अत्राभिमित्रमालविकयोषिद्रकवाकसाहश्यसिद्धौ तत्सङ्गमप्रतिबन्धकत्वेन धारिण्या देव्या सातिसाहश्यसिद्ध:।

यथा वा— 'कर्णेनैव विषाङ्कनैकपुरुषव्यापादिनी रक्षिताऽहन्तुं शक्तिरिवार्जुनं बलवती या चन्द्रगुप्तं मया । सा विष्णोरिव विष्णुगुपसहतकस्यात्यन्तनिःश्रेयसे हैडम्बेयभिवेत्स पर्वतनृपं तद्वद्यमेवावधीत् ॥'

आदिविशेषणस्य 'निबद्धोदनतया चञ्चलश्रृङ्गारस्थ: । आरात्समोपत आरुध ग्रस्य मलिनं येन । 'मलिनं पटवासे स्थानमलिनं स्पर्शने स्मृतम्' इति विश्व: ॥

अहु-मिति । मालविकामित्रनाटके अभिमित्रश्रस्य राञ्ज उक्तिः ॥ कर्णेनैवेति । सुद्दाराक्षे: अमात्यराक्षसोक्तिः । विष्णुगुप्ताश्राणिक्य इत्यर्थ: । हिडम्बया राक्षस्या अपसं हैडम्बेय: । घटोत्कव इति यावत् । यथा कर्णेन अर्जुनवधाश्यमवस्थापितया शक्ष्या वधार्थ राक्षससञ्ज्ञनामात्येन स्थापितया विषकन्यकया चाणक्येनार्थराज्यहारितया स्ववध्य: पर्वतसञ्ज्ञको राजा घातित इति समुदायार्थ: ॥

यथा वा— 'श्रिय इव ममास्यापो दूरीकृतांविधिनिग्रहे-रहमिव परित्यक्क: । पौरैरयं जलजन्तुभिः ॥'

अलङ्कारकौस्तुभः

इयमपि च मां वैदर्भीं स्थलगलपिताम्बुज-व्यथितवदनां नाघाप्येनं जहाति सरोजिनी ॥१॥ अत्रोपमान्तरेण नलसरोरुपमासिद्धौ सावयवत्वम् । उपमानोपमेयानां च शब्दत्वात्सामस्तवसुविशयत्वम् । एकदेशवर्तिनी सावयवता यथा— 'वर्षोंदकसुधिरता श्रवणान्तविलम्बिना कदम्बेन । एकस्तनोऽभिषिक्तो नृपसुत इव यौवराज्यस्थः ॥' अत्र हि कदम्बे कलशोपमया गम्यमानया वसन्तेनया स्तने नृपसुतोपमासिद्धिः । सा चार्थगम्या । कलशसादृश्यस्याशाब्दत्वादित्येकदेशवर्तित्वम् । यथा वा मम— 'निःश्वासा मलयानिला इव पिकालापानुकारा गिरो रकालोकलतावल्लदर्शं भानिदृशं विभते । हृद्योझासविजृम्भितं सुनुते भृङ्गप्रतनुना यते स माप्यसमसायकोडपि भवर्त्ती लोकत्रयी नायकः ॥' अत्र शब्दीभिरुपमाभिरिन्दोयिकाया वसन्तलक्ष्मीसादृश्यसिद्धिः । शुद्धश्लेषपरस्परितोपमा यथा मम— 'मृगमदपङ्करुधिरामे प्रोतभृङ्गे तव पयोघरे तन्वि । हारमणिकान्तिलेखा विलसति सौदामनीवेयम् ॥' इह पयोधरवाच्योऽर्थेऽघस्तनयोरुपमया कान्तिलेखायां विधुदौपम्यसिद्धिः । इयमेव मालोपमा यथा— 'लेखेव या चान्द्रमसी कलानां रसस्य या पुष्करिणीव पूर्णा । निष्कैतवस्थानमियं रुचीनामनन्दवद्वाति सरोरुहाक्षी ॥' टके शुष्कतडागमालोक्य नलवचनम् ।। वर्षोंदकमिति । मृतच्छकाटिकाख्यानाटके वारदत्तोक्तिः ।। लेखेति । चन्द्रलेखायाः घोटकश्रृङ्गात्मककलङ्कबाहुल्यवत्त्वाद्र्याचिकायाः कामशास्त्रादिकलाभिज्ञत्वात् । रसस्य शृङ्गारस्य जलस्य चेत्यर्थः । निष्कैतवमिति । कान्तपक्षे—अन्यापेक्षापकर्षरहितमिति । इह्नापक्षे—निरुपाधील्यर्थः । सत्वस्य स्वतः पुष्ट-

अत्र चतुःषष्टिकलाशृङ्गारकान्तीनां घोडशकलाजलेच्छासादृश्येन नायिकाया इन्दुलेखासरसोमुखसादृश्यनि:पतिहेतु: । इदं च परम्परितभेदद्वयं रसगज्ञाधराधनुरोधादुक्तम् । वक्ष्यतस्तु—एकपदोपस्थाप्ययोरपि कथम् परस्परं भेदान्वय: । 'विद्धत्माजस—' इत्यादौ तु नःसरसोमेदान्वय एव स्वीकृतः । अत्र एव 'नेत्रैस्त्रियोत्पलैस्तै: पदैरहसैस्तैरिव सरःश्रिय: । पदे पदे विभान्ति स्म चक्रवाकै: स्तनैरिव ॥' इत्यादौवकदेवशर्वान्तत्वमल्लेशस्थल एवोपमाया: स्वीकृतं प्रामाणिकै: ॥

कथम् तर्हि उदाहृतश्लोके परम्परितस्थले तदुपमासिद्धिरिति चेत् । तदभेदज्ञानादेव नानुकूलत्वं किं त्वभेद एवेति चेत्, न । विप्रतिप्रतिबिम्बदौ तदभेदज्ञानस्य साधारण्यनियामकताया: पार्थंवेन निरूपाधीच्चया विषयत्वात्॥ रसगज्ञाधरादिस्यादिपदेन चित्रमीमांसासंग्रह: ॥

कथामतात् । नोक्तमतया तादात्म्यसवनन्धनेऽन्वयेऽसति क्वचित्स्थ: । तदभेदेति । ॥ कि त्विति । विन्मानसेक्यादौ सरक्षित्तयोरभेदरोपेण रक्षि हुंसाभेदरोपाभ्युपगामिति भाव: ॥

वक्षुतो भित्त्रयो: परस्परसादृश्यादमित्रतयाऽध्यवसितयोर्दृशो:रूपादानं बिम्बप्रतिबिम्बभाव इति चित्रमीमांसादर्शनात् । असाधारणानामपि धर्मोऽन्तराणां सादृश्यमूलेऽन्वयाध्यवसायेन साधारणत्वकल्पनादुपमासिद्धिरिति । इदं च भेदस्य स्फुटप्रतिपत्तर्थमुक्तम् । अनुगमिस्यलेशडपि वक्षुतो मुख्यचन्द्रादिगतर्मणीयत्वादेभिन्नतया तादात्म्याध्यवसानं विनानुपपत्तेरिति । बोध्यम् । किं च ॥

बृहदारण्यकश्रुतौ 'यैँथा वृक्षो वनस्पतिस्तैव पुरुषो मृषा । तस्य पर्णानि लोमानि त्वगस्योत्पादिका वलि: ।' इत्यायनन्तरं 'अस्थीन्यन्तरतो दारुणि मजा मजोपमा कृताऽ इत्यत्र धर्मी-

9. 'षष्टिलक्षित' क.

10. 'यथा लोके वृक्षो वनस्पति:, तथैव तस्यधमें पुरुषा: इत्येतदृष्था न मिथ्या स्समेव तस्य पुरुषस्य लोमानि तत्त्थानीयानि वनस्पते: पर्णानि । त्वगस्य पुरुषस्य तस्थानीया न बहिरुत्पादिका सर्वोपेक्ष्या वहिर्भूता त्वग् । अस्य पुरुषस्य अस्थिसंलग्मधातुविशेषेभ्योऽनन्तरतोऽस्थीनि भवन्ति तत्त्थानीयानि वृक्षस्यान्तरतो दारुणि काष्ठानि । मजाशब्देनोभयत्रास्थिकाग्रगतं वृंहद्दहोच्यते । स च वृक्षपुरुषयोर्मेजावन्मजाया उपमा 'कृता । ताम्यो विशेष इत्यर्थ: । 'इत्यधिकं प्राक् क-पुस्तके।

अलङ्कारकौस्तुभः

१४९

सर्वोऽस्युपगतत्वात् ॥ यदि च तत्सादृश्यबुद्ध्यैव तथेत्याग्रहः क्रियते । तथापि तत्र मानससादृश्यज्ञानसंभवेऽन्यत्र साधर्र्यशब्दस्यानुपपत्तिरेव । अत्रेवादिपदानामुपमस्थापकानामभावात्तत्सादृश्यभूतत्वेनापि नामार्थ-न्याययोगादिल्यादि सूरिभिरेव विचारणीयम् ॥

मेऽहे परस्परिता यथा— 'नलिन्या इव तन्वङ्गयास्तस्या: पङ्कामिवनन्म् । मया मधुकरेवैव पायं पायमरस्म्यत् ॥' अत्रोपमानोपमेयानां भिन्नपदत्वाच्च्युतम् ।

यथा वा मम— 'चकोरकाण्डमिव कोविदानां राकासुधाराशिमरिवोज्ज्वलो यः । विभूषणं भूलयस्य विध्रान्वीराग्रणी राजति राजहंसः ॥' इत्यमेव मालारूपा यथा मम—

'ज्योत्स्नायन्ते तव गुणगणाः पूर्णचन्द्रायसे त्वं धारायन्ते विशिखनिवहा वारिवाहायसे त्वम् । एघायन्ते रिपुनृपतयो हव्यवाहायसे त्वं भृङ्गायन्ते प्रवरबिबुधा वीर पङ्क्त्यायसे त्वम् ॥' इदानीसुपमादोषाः पूर्वाचार्योक्ताः प्रदर्शयन्ते । तानाह वामनः—

'हीनत्वाधिकत्वलिङ्गवचनभेदसादृश्यसंभवास्तहोशाः' इति । भेदपदं लिङ्गे वचने चान्वेति । तेन लिङ्गभेदो वचनभेदश्चेत्यर्थः । तत्र हीनत्वं त्रिधा—जातितः, प्रमाणतः, धर्मतश्र । तथा च सूत्रम्— 'जातिभ्रंशाद्धर्मच्युतान्नुपमानस्य हीनत्वम्' इति ।

आद्यं यथा— 'चाण्डालैरिव युष्माभिः साहसं परमं कृतम् ।' ऐन्द्र चाण्डालत्वजातिरुपमेयजातितो न्यून । न च नित्यत्वे सत्यने-सादृश्येन धर्मोभेदेन चेत्युभयाम्यामपि उपमानिष्पत्तिः स्कुटैव । एवमन्यत्रापीति दिक् ॥

एतदक्षरसूचनायैवाह—यदि चेति ॥ एघायन्त इति । सकारान्तादेशस्सुसब्बा-9. 'तत्र' ख्व ।

काव्यक्तिसमवेतत्वरूपाया जाते रुत्कर्षापकर्षानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तथापि व्यक्तावुत्कर्षापकर्षसद्भावेन हीनव्यक्तित्वतित्वरूपसैव न्यूनत्वस्य जातौ विवक्षितत्वात् । एतेनोक्तृष्टत्वमपि व्याख्यातम् । प्रमाणतो न्यूनत्वं यथा— 'विस्फुलिङ्ग इव भानुरयं विभाति ।' इह स्फुलिङ्ग उपमानम्, उपमेयसूर्योपेक्षया न्यूनपरिमाणम् । उपमेयोपेक्ष्योपमानस्य न्यूनधर्मत्वं यथा— 'स मुनिरलोभितो मौर्यो कृष्णाजिनपटं वहन् । व्यराजत्नीलजीमूतभागाश्लिष्ट इवांशुमान् ।।' अत्र मुनिसूर्योरुपमायां कृष्णाजिननलिमेघयोरूपमप्रतिबिम्बभावः । मुनौ मौर्वीवलसूर्ये तत्स्थानीयधर्मोपन्यासः । तथा च रामायणे— 'निद्रामन्वेपरातिक्रान्तः शवणस्यत्तमः स्रियः । अनुज्मुः पतिं वीरं मेघं विद्युल्लता इव ।।' एवमधिकत्वमपि त्रेधा । तत्र जात्या अधिकत्वं यथा— 'वृणन्तु वृष्णयः श्रीशं रुद्रा इव महौजसः ।' इह रुद्राणामेकादशत्वाच्चतुर्दशतिरुद्रत्वं जातिः । प्रमाणाधिक्यं यथा— 'पातालमिव नामिस्थे स्तनौ क्षितिधरोपमौ । वेणीदान्ड: पुनरयं कालिन्दीपातसंनिभः ।।'

तत्राद्यप्रकारेऽन्वर्थकथनम् । अत्र आद्यचरणोक्तक्रीडर्म- स्थानीयधर्मेस्य विशिष्टद्रव्यश्रीषुपपादनादुपमानस्य धर्महानिरिष्यते । यदि तु तद्दृशेषणं तत्स- मयोगतामात्रेण ह्रषूपे निर्दिष्टमतो न दोष इत्युच्यते, तर्हि वीरमिति रावणवि- शेषणप्रतिबिम्बधर्मस्य मेघादिश्य(?)नविधानान्न्यूनत्वसमवधेयम् । रावणमेघंयोरस्पुपमेयो-

१. 'मौञ्ज्य'क. २. 'मौजी' क.

अत्र पातालाङ्गुपमानं सतानुपमेयादधिकपरिमाणम् ॥ न चैवम् 'अव्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे सीमन्तिनीना हृदि' इत्यादीनमनुपपत्तिरिति वाच्यम् । तत्राहायिरोपे दृष्टत्वादित्याहः

यथा— 'सरसिजच্ছलेन वक्त्रं दधतो व्यराजत । स वाडवाग्निः सांवर्तः क्षोभासमिव नायकः ॥'

अत्र वाडवाग्नुपमेयं नोक्तकम् । तत्र लिखितमेदो यथा— 'हेल्यानि नद्ध इव जगमुरनर्गलानि ।'

यथा वा— 'चिन्तारलमिव च्युतासि करतो धिष्णान्दर्भाग्यस्य मे ।'

अत्र च्युत इति पुंलिङ्गं रबते नपुंसकेन नान्वेति इति काव्यप्रदीपः । च्युतासीनि नाधिकां ग्रहणीरिति ॥

वचनभेदो यथा— 'शक्तो भक्षितो देव शुद्धा: कुलवधूरिव ।'

इह शुद्धा इति बहुवचनं विरुद्धत्वादुपमेये एकवचनान्ते नान्वेति ॥

वेदेऽपि यथा— 'अभीर्ये ये भ्राजसो रुक्मवक्षसः ।'

अत्र—'अभीरिव ये भ्राजसन्तो रुक्मवक्षसः:' इति निरुक्तम् । असाहसयं यथा—

'मध्याह्नि काव्यशशिनं वितताथैररिमम् ।'

अत्र काव्यचन्द्रयोः साधर्र्यहेतुधर्मो न प्रसिद्धः । न चार्थानां रसिमपमानतवपर्यवसानात् । स्तनादीति । षडैसमासेन नामिग्रहणात् तदाद्यपेक्षयेति ।

मध्यमपदलोपादीन्यो बोध्यः ॥ उपमानोपमेययोः स्त्रीत्वकीतत्वपुंस्त्वमेदमाह—यथा वेति । अत्रैवोपमेयस्य स्त्रीत्वेनापि लिखितमेदमाह—

च्युतासिति ॥ शुद्धा: शङ्करादिमखगुरुद्रवचसंयोगहीनाः । पक्षे शुद्धत्वं अन्यविषयच्युतासिति ॥

१९२ काव्यमाला ।

तुल्यत्वे सति तदिति वाच्यम् । काव्यस्य शाश्वतुल्यत्वसिद्ध्यर्थानां रसिमतुल्यत्वम्, तत्सिद्धौ वा काव्यस्य शाश्वतुल्यत्वं सिध्यतीत्यन्योन्याश्रयात् । असंभवो यथा— 'चकास्ति वदनस्यातः सितच्छायाविलासिनः । उक्तिद्रुसारविन्दस्य मध्ये मृगधेव चन्द्रिका ॥' at्रोविन्दारविन्दे चन्द्रिकाया असंभव एब । तदेतद षडुपमादोषः ॥ कचित्तवदोषा अप्येते । 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यत्र जातिप्रकरः 'मध्यं व्यणुकमिव' इत्यत्र परिमाणतो न्यूनत्वं न दोषः, कविसंमतत्वात् । तथा एकत्रनेकोपमानसंबन्धे वाच्ये उपमेये धर्माधिक्यं यथा— 'क्षीरोदवेलेव सफेनपुञ्जा पर्याससन्नद्रेव शरत्रियात्रा । नवं नवं कौमुदीवासिनी सा भूषो बभौ दर्पणपादधामा ॥' अत्र वेलासादृश्ये फेनदृकूल्योः शरद्वात्रिसादृश्ये चन्द्रदर्पणयोर्विम्बप्रतिबिम्बभावः । ततस्त्रैलोक्यसादृश्योत्कर्षसहिते दर्पणेऽत्रिमतियोगिक- सादृश्ये च दृकूल्याधिक्यमदोषः । स्वोपमायां तयोरपयुक्तत्वात् ॥ तथा साधारणधर्मवत्त्वासंपादनार्थत्वे आधिक्यमदोषः । यथा— 'इति विज्ञापितो राज्ञा ध्यानस्तिमितलोचनः । क्षणमात्रमविश्रतस्थौ सुसमीम इव ह्रदः ॥' इह 'विज्ञापितः' इति विशेषणं 'ध्यानस्तिमितलोचनः' इत्यत्रोपयुक्तत्वादुक्कम् । तेन ह्रदपक्षे तादृशविशेषणा भावेऽप्यदोषः । बिम्बप्रतिबिम्बभावकुरङ्गह्वानितत्वम् । कुलवधूः पतिव्रतास्स्थः । लिख्यभेदेऽप्यत्र बाधः ॥ अन्योन्याश्र- यादिति । न चैव परम्परितोपमारूपकयोःच्छेदापत्तिरिति वाच्यम् । प्रकृतेऽस्मी- नामर्थानां च साधर्म्याप्रसिद्धत्वात् । परस्परसादृश्यापत्तिकाव्यचन्द्रसंवन्धित्व- सैवाथरदस्मीनां साधर्म्यस्य वाच्यत्वात् । अर्थरह्मीसाधर्म्यात्तौ च काव्यचन्द्रसादृश्यवै- वासिदे । युग्वादरन्तःपुरारोपे च सुखसंचारास्पदत्वादिनापि निर्बोाहात् ॥ अथवै- भव अपवेत । वनद्रिकायां पद्मस्य मुकुलितत्वनियमात । नहि मृगधेव चन्द्रिकेत्युस्ने- सैवाक्षु, तत्र चारसभवो न दोषः । प्रत्युतादृकूल एव 'चदा पुनरस्य लोकादसिद्धः कवि- कल्पतं' इत्यादेरुत्क्षेपव्यवस्थापकत्वादिति चेत् । सल्यक । उपमानत्वविवक्षायामेव दो-

अलङ्कारकौस्तुभः

१५३

वापसयोः स्तिमितनेत्रत्वसुसमीमतत्वयोरुपपत्त्यर्थे तदुपादानात् । कचिचु लिङ्गभेदेऽप्यदोषः । तदुक्तम्— 'दृष्टः पुनःपुंसकयोः प्रायेण' इति ॥ काव्यादर्शेऽपि— 'न लिङ्गवचने भेदे न न्यायाचित्यताप च । उपमा दूषणायालं यत्रोद्रेगो न धीमताम् ॥' 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यादाविलर्थे: । एवं 'प्राणा इव भिवोडयं मे' इत्यादप्युदाहरणीयम् । अन्यदप्युक्तं वामनेन— 'लौकिक्यां समासाभिधानायासुपमाभपद्ये च' इति । लौकिक्यां समासगम्यां चोपमायासुपमाप्रपद्ये प्रतिवस्तूपमादौ च लिङ्भेदः प्रायेण न दुष्ट इत्यर्थे: । लौकिक्यां यथा— 'छायेव पुरुषस्तस्याः पुरुप इव...स्त्री ।' इति छायापदे पुंस्त्वपदे च स्त्रीत्वस्य बाधितत्वात्ततियोगिकसाहर्यवर्णनस् तत्पदार्थोगेडसंभवात् । 'नवाङ्गनेवाङ्गनेपि गन्तुमेव प्रकम्पते । ईयं सैराष्ट्रजा नारी महाभट इवोद्धटा ॥' इत्यादावपि श्रेयम् । समासाभिहितायां यथा— 'अनुभवकलिकलौहृदयस्य पदरपि प्रियकण्ठाजघृक्षितया । अनयदारसरज्जुपरिग्रहे भुजलतां जड़तामबलाजनः ॥' षत्वाभिधानात्र दोषः ॥ न लिङ्गलेखति । एतद्रहस्य तु प्रागेव प्रतिपादितम् ॥ अनुनयलत्‌वेन्ति । रखवंशो वसन्तवर्णैननमू । पदरपि निपातप्रतीकारसमथ्योऽपीलर्थे: ॥ भुजो लते इनेति उपमितसमासः । 'प्रियकण्ठग्रहस् भुजसाधयतया तत्प्राधान्यापवादकल्पकारिति । 'यमकादौ भवेदेक्यं डलो वबोः श्वसोस्थया' इति लकाररकरयोर्वैक्यनुशासनादमकलिवांहः । उपमानोपमेययोः क्षीरपुस्त्वभेदसुदाह्य क्षीरत्वक्षीरलाश्यां मे

यथा च— 'निविष्टाया: कोपादुरुसदसि पङ्केरुहद्दश: पदोपान्ते छायासुपनयति सूर्ध्नि प्रणयिनि । तया चक्षुर्लीलाकमलरजसा दूषितमिति धुनं मुक्ता मुक्ताफलपरिणता भाषाकरीकृत: ॥' मुजलता पङ्केरुहद्दश: इत्युभयत्रापि लिख्झेद: । एवं साधारणधर्मसमासेडपि यथा— 'निर्मुक्तरोषधवलैरचलनेन्द्रमन्थ- विश्रुघद्रुगधुमयसागरगर्र्भगौरै: । राजन्निदं बहुलपक्षदलनमृगाढच- च्छेदोज्ज्वलैस्तव यशोभिरशोभि विश्रम् ॥' यथा च— 'मुक्तं मुक्तागौैरमिदं श्रीरमिवाभैर्वापीषु नलिनीनमहानीलचलासु । शङ्खीश्रियामिररङ्गुभिराजु द्रुतमम्भस्रुच्छायामच्छामूच्छति नीलां सलिलस्य ॥' प्रायेणेत्युक्के 'हंसौव धवला' इत्यादौ दुष्टत्वमेव ॥ उपमापद्ये यथा— 'शुद्धान्तदुर्लेभमिदं वपुराश्रमवासिनो यदि जनस्य । दूरीकृता खलु गुणैरुदानलता वनलताभि: ॥' अत्राश्रमवासिजनवनलतयोरलिङ्झेद: । एवं वचनभेदेडप्यदोषो श्रेय: ॥ दशुदाहरति—यथा चेतिं । गुरुसदसदिति साक्षादचुनयनेहत्वसूचनम् । पदान्ते शिर- च्छायोपनयन् प्रसादार्थं प्रणामसिप्रयाम् । उत्तरार्धे भाष्यकारोक्तो मुनिभगवज्जनार्थ: ॥ निर्मुच्यते । अत्रध्विराधवे दशरथं प्रति विश्वामित्रोक्तिः । 'निर्मुच्यको मुक्तकशुक:' इति सर्वप्रकरणेडमर: । अत्र शोभादीनामुपमानानां पुंस्त्वं यशासां तु कीर्तत्वम् । श्री- लिङ्झोपमाने साधारणधर्मे समासमुदाहरति—यथा चेतिं । मुक्तकमिति । माघे रैव- तकवर्णनम् । उपमाप्रपञ्च द्रति । साधर्र्यपर्यवसायित्वाद्यालमित्स्यर्थ: । शुद्धा- न्तेति । शाङ्कुत्तलामालोक्य दृश्यन्तनस्योक्तिः । 'शुद्धान्तत्क्षावरोधनम्' इतमर: । अत्रै- कवचनभेदसुदाहरति—एवमिति । जनस्यैकवचनान्तवातं लतानां च बहुवचनान्त-

अलङ्कारकौस्तुभः

लौकिक्यां यथा— 'पश्यामि लोचने तस्या: पुँपं पुष्पलिहो यथा ।' इहोपमानोपमेयोरभिन्नवचनत्वम् । समासाभिहितायां यथा— 'सदृशाभ्रस्रः सतां परिमलग्राह्योपरि रत्नोत्कर्षात्तथा विम्लानो न विमर्दने डमृतरसम्प्रसन्नद्माधवीक्मूः । कृष्णस्यैष निवेशितः पदयुगे भृङ्गायमाणं भ्रम- चेतो मे रमयतवविग्रुमनघन्यायप्रसूनाझलि: ॥' अत्र 'न्याय इव प्रसूनाझलिरझलिस्थानी कुसुमानि' इत्युपायकारोक्ते- वचनभेद: ॥ उपमानप्रध्ने यथा—'शुद्धान्त-' इत्यादौेव वललतानां बहुवचन- नत्वं जनस्यैकवचनानत्वमिति । तथा— निन्दायामेव तात्पर्यें उपमानस्य जातिहीनत्वं न दोषः । यथा— 'चाण्डालक्ष दरिद्रक्ष द्वावेव सदृशौ मम । चाण्डालस्य न गृह्णाति दरिद्रो न प्रयच्छति ॥' त्वादिस्थे: ॥ सत्यपक्षेति । न्यायकुऊुमाझलावाचायौंणां मङ्कलाचरणम् । न्याय: प- स्वावयववाक्यं सप्रसूनाझलिरिवेत्युपमितसमासः । सति ग्रामाणिके पद्ये । सांध्यर्धर्मिणि प्रसर: सम्बन्धो यस्य । सतां परमरत्कुऊालानां परि सर्वतो भावेन मलः सम्बन्धः । व्यासिरिति यावत् । विमर्दनं विरोधितकोद्रावणे विम्लानः स्वकार्यसाध्यक्त्वाभावहीन: अमृतं मोक्ष: पदयुगम् अन्वयिव्यतिरेकिरूपं पक्षे पक्षपदं दलपरं सतामनुपहतग्राणोन्द्रि- याणाम् । परिमल: आमोद: । विमर्दनमुपभोग: । अमृतसदृशरसहेतुमोक्षीक्ष्य मक- रन्दस्य जनक: ॥ अझलिस्थाऽऽद्यैयत्रैकवचनान्तत्वात्कथं वचनं भेद इख्त आह— अत्रेति । तथा च विवक्षिते वचनभेद एव । यद्वा व्याख्यानवाक्यमेवोदाहरणमिति भाव: । अन्यग्रन्थोक्तिव्यतिरेकशास्त्रतिप्रसवमाह—तथा निन्दायामिति । उपक्रोक्त्य तिरस्कारप्रतीतीर्हि जातिहीनसूच्यत्वे दूषकताबीजम् । तसैव विवक्ष्यां तु बीजाभा-

काव्यमाला

एवमुपमानपदेन तद्रर्मविशिष्टोपमानबोधकतया तद्रर्मातिपादने उपमेये धर्माधिक्यमदोषः । यथा— 'अभिहन्ति हन्त कथमेष माधवं सुकुमारकायमनवग्रहभस्मसः । अचिरण वै ऋतविपर्वतदारुणः कलमं कठोर इव कूटपाकलः ।।' अत्र कलभपदेनैव सुकुमारकायताप्रतीत्या तदंशे न तदपेक्षा । एवं न्यूनपरिमाणताप्रतीयमानतात्पर्ये परिमाणहीनत्वुपमानस्य बोध्यम्। यथा— 'दिव्यहरेरेककुहरेऽपि विस्तीर्णे पर्णति व्योम ।' अत्र पर्णस्योपमानस्य गगनापेक्षया हीनपरिमाणत्वेऽपि त्रिसिंहमुखपरिणामे च तात्पर्येण ।

काव्यप्रकार्षकारस्तु—“उपमानस्य जातिपरिमाणगे न्यूनत्वाधिकत्वे अप्युचितार्थतायामेवान्तर्भावः । न च उपस्कोचनीयानिन्दाव्यङ्कत्वस्यानुचिततत्त्वलक्षणत्वोक्तेः कथमेतदिति वाच्यम् । दोषान्तरलक्षणानाकान्तले सति औचित्याभाव एवानौचित्यमित्याभिप्रायेण तथोक्तेरिते तद्याख्यातारः । एवं धर्मगते न्यूनत्वाधिकत्वे अपि हीनपदत्वाधिकपदत्वोरेवान्तर्भवतः । एवमुपमानोपमेयोरिङ्गवचनभेदोऽपि भङ्गप्रकमत्वाद्वातिरिक्तः । तथा हि। तत्र साधारणधर्मस्योपमानोपमेयान्यतरलिङ्गत्वे तस्य समानलिङ्गेन सहैवान्वयन्त भाव्यम् । तथा च तस्य साधारण्यभावावल्कथं स उपमा ॥

अथ तत्र वाच्यदोषत्वमिस्यर्थः । ॥ उपमानपदेनैति । तद्वाचकपदेनैत्यर्थः । वाचकत्वं स्पष्ट्यर्थम् । अभिहन्तीति । मालतीमाधवे मकरन्दोक्तिः । 'कलमः करीरशावकः' इत्यमरः । कूटपाकलो वातातमको हन्यादतथा वै कूटपाकलः' इत्युपपे: । सुकुमारोति । नवयौवनस्थाया: प्रतीतेऽप्यर्थः । तथा च सुकुमारकनककाञ्चनगिरि: खदिरसाराति खराङ्गः' इति रसतरङ्गिण्यामुत्तरार्धम् । काव्यप्रकारोति । शब्दतस्तात्पर्यतश्च तदर्थस्यात्रानुवाद इति ततोऽर्थवादौचीनोऽपि तदुक्तिमध्ये निबन्धत्स्यात् ।

अलङ्कारकौस्तुभः १

प्रतीयमानं साधर्म्यमाश्रित्योपमा भविष्यतीति चेत् । तांहि उपात्तेन धर्मेण प्रकारन्तस्योपमारूपसार्थस्य स्कुटमनिर्वाहात् भवत्प्रकृतत्वमेव ॥ यत्र तु तद्रेदप्युपमान्वययोग्यं साधारणधर्मोभिधायि पदं तत्र न दोषः । यदुक्तं काव्यदाकिन्यामु— 'श्रुतिस्मृतिदर्शितं यत्र पदं साधर्म्यवाचकं । उभयान्विति यत्रापि नास्ति दोषस्य संस्थितिः ॥' लिङ्गभेदे यथा— 'गुणैरनघ्यैः प्रथितो रलैरिव महानवः ।' अत्र गुणरत्नैरभिन्नलिङ्गैडपि अनघैरिति रूपभेदाभावादुभयत्रान्वययोग्यम् । वचनभेदे यथा— 'तद्रेर्देशहरोदन्यानभि: स्त्रीमिरमेघुरतातृता । दघते स परां शोभां तदीया विभ्रमा इव ॥' अत्र वेषविभ्रमशब्दौ एकवचनवहुवचनान्तौ । तत्रासदृश इति सदृशशब्दस्यैकवचनान्तं सहशशब्दस्य वहुवचनान्तम् । 'समानः सदृशः सहकू' इत्यमरः । भृत्त इति कप्रत्ययान्तस्यैकवचनान्तम् । दघते इति 'दघ धारण' इति भौवादिकस्यैकवचनान्तम् । 'डुधाञ् धारण' इति जुहोत्यादिपठितस्य वहुवचनान्तं रूपमित्युभयत्रान्वयबोधसंभावात् ॥ एवं कालपुरुषविध्यादिमेदेऽपि भवत्प्रकृतम् एवंान्तर्भवति । तत्र कालभेदो यथा— 'अतीतिं नाम काकुत्स्थात्पुत्रमाप कुसुदृती । पश्चिमाद्यामिनीयामालसादमिव चेतना ॥' इह चेतनायामोत्पत्त्यन्वेति, न त्वापेति भूतकालः । अत आपेति प्रकृतकालेनोपमाया अनिर्वाहात्कमभङ्गः । न च अतीतायां प्राप्तौ चेतनान्वयः संभवत्येवेति वाच्यम् । वैकालिकपक्षेरेव विवक्षितत्वात्, अतीत्प्रेन तात्पर्याभावादिति वदन्ति ।

पुरुषभेदो यथा—

'प्रत्यग्रमज्जनविशेषविविक्तमूर्तिः: कौसुम्भरागग्रहिरसकरदशुकामा । विभ्राजसे मकरकेतनमर्चयन्ती बालप्रवालविटपिप्रथमवा लतेव ॥' अत्र वासवदत्तायां विभ्राजसे इति मध्यमपुरुषोऽन्वेति लतायां तु वि- भ्राजते इति प्रथम ए॰ ॥ विधिभेदो यथा—'गढेव प्रवहहु ते सदैव कीर्तिं:' इत्यत्र कीर्तौं विध्यर्थ: संभवति । न तु गज्जायां सिद्धत्वात् । एवम् 'पुत्रं लभ्स्यात्मगुणानुरूपं भवन्तमदीयं भवतः पितेव ।' 'चिरं जीवतु ते सूतनुर्मार्कण्डेयो सुनिर्यथा' इत्यादावपि बोध्यम् । न चात्र दोषत्वमेव नास्ति, कुतोऽतिरेकान्त- भावविचारः । तथाहि कालादिविशेषान्वितधर्मोतरिकतेनोपभ्यान्वयिना उप- पादनेन वाक्सितेन सामान्यधर्मेण उपमासंमवे कालविशेषविरुद्धधर्मेस्स उप- मानान्वयविरहेपि क्षतिभावात् । यथा 'प्रत्यग्रमज्जन-' इत्यत्र विविक्त- मूर्तित्वादिना धर्मेण लतान्विकयोरुपमासिद्धौ विभ्राजस इत्यस्स नायि- कायोमेवान्वयसंभवेन लतायाम्न्वयानस्सुपगमात् ।

वस्तुतस्तु.—साधारणधर्मप्रयोगस्थले इवपदेन तसैवोपस्थानमिति भा- गुक्ततया विभ्राजनमिति धात्वर्थमात्रं तेनोपस्थाप्यते न त्वाद्यतात्पर्ये- वेशो न दोष: ॥ [अन्यमिति] । उ इति पादपूरणे । यमिति संबोधनम् ॥ लिबुजाश- ब्दस्स छन्दसि लतापर्यायत्वमसिभ्रे्रसाह—लतेवेभवति ॥ प्रत्यग्रिति । वस्तराजोक्तिः । विविक्तत्वं रमणीयत्वम् ॥ कौसुम्भम्भेति । शैविकोडणु ॥ [अग्रिरिवेति । न च वेदे वकुरसक्त्यनुनर्तनार्थं दोषत्वमिति वाच्यम् । न होषां तदुनुरक्तचेन दोषत्वम्, किं तु बोधविलम्बदशाकारीडिजनकत्वेनैव तस्य च 'लोकवेदयोरविशिष्टत्वात् ।] पुत्रमिति ।

रझुं प्रति कौत्सवाक्यम्—'आशास्यमन्यत्पुनरुक्तभूतं श्रेयांसि सर्वाण्यधिजग्मुषस्ते'

१. अस्य 'अन्यमू यु त्वं यम्यन्य उ त्वां परिष्वजाते लिबुजेव वृक्षम् ।' इति मूलं तु वैदिकोदाहरणरूपं मूलपुस्तकड्रयेडपि नोपलभ्यते. २. अस्यापि मूलं वैदिकोदाहरणं मूलपुस्तकड्रयेडपि नोपलभ्यते.

डपि तथा च 'ध्वानिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकसमनाधिकरणत्वे सति लतानिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि यद्वृत्तिराजमानादि तद्धृत्ती त्वम्‌' इति शब्दबोधः। न चात्र पुरुषभेदः प्रतिकूलम्‌। एतद्‌ विधिभेदस्थले डपि प्रासे: सामन्यधर्मित्वरभावेन तत्राक्षिस्सामान्यधर्मेद्वारिकैवोपमा। अतस्तस्या उपमानत्वेऽनन्यप्रकार एव।। अथ यत्र कालादिवृत्तिही एवार्थ: साधारणतया विवक्षितस्तत्र का गति:। यथा 'युधिष्ठिर इवायं सत्यं वदति' इति। युद्धिष्ठिरे हि 'अवादीत्‌' इत्यनेवति, न तु वदतीति चेत्‌। सत्यम्‌। तत्रापि 'युधिष्ठिर एव सत्यवादी अयं सत्यं वदति' इति सत्यवादित्वरूपाक्षिस्सधर्मेणोपमानस्सीकारेण वदतीत्यस्‌ युधिष्ठिरेऽन्वयानुस्रीकारात्‌। न चात्र पौनरुक्त्यापत्तिरिति वाच्यम्‌। यथा 'धनेन पुष्णाति' इति वाक्ये पुष्पेणमुलि 'रैपोषं पुष्णाति' इत्यत्रानुपयोगे न पौनरुक्त्यम्‌, तद्वदत्रापि।। अथ यथा 'युधिष्ठिर: सत्यवादीत्यस्यां सत्यं वदतीति कल्याने बाधकाभावात्‌। न चात्र मानाभावः। 'उतो त्वसै तन्वं विसृजै जायेक पत्ये उशती सुवासा:' इति मन्त्रे महाभाष्यनिरुक्तकाराभ्यां 'तद्यथा जायै पत्ये कामयमाना सुवासा: स्वमात्मानं विदृणुते एवं वाग्वाग्विदे स्वमात्मानं विदृणुते' इति पूर्वार्धेम्‌।

रैपोषमित्यत्र रैपोषब्दो धनार्थक इति दर्शयितुं—धनेनेति। 'अथैरविभवा अपि' इथ्समार:।। उपमानोपमेयोभयविशेषकबोध उपमादृष्टत्वव्यवस्थापनाय कैश्चिदाश्रितोऽप्ययम्‌: प्रथममेव निरस्त इत्याशङ्कते—न चेतिआकाश्यते।। उतो इति। 'उतत्व: पद्यन्न ददर्शो वाचसुतत्व: 'ऋणवृण ऋणसोऽननाम्‌' इति पूर्वार्धम्‌। उत्तरेऽपि शब्देऽपि त्वदृशब्द: सवेदनान्यपेक्षया:। प्रक्षीण शब्दस्वरुपमुपलभ्यमानडूप प्रकल्यादिविभागतदर्थीपरिज्ञानात्‌ सम्यग्वेत्तिरीयविविदत्रिन्दापूर्वार्थोऽर्थ:।। उत्तरार्धोऽर्थस्त्वाह—महाभाष्येति।। एतेन तादृशबोधस्य प्रामाणिकत्वसूचनम्‌। उशतील्यस्य विवरणं कामयमान इति। तन्वमित्यत्र 'अमि पूर्व:' इत्यन्र्त 'वा छन्दसि' इत्युत्तरेऽर्थणादेश:। तस्य विवरणम्‌—स्वमात्मानमिति। 'विवृणे' इत्यस्य छान्दसकारव्यसयेन लङर्थे—कतवमित्याह—वि—वृणुते इति। प्रकारायतीसर्थ:। त्वसै अन्यसै इत्यन्र्त भेदस्य प्रयोज्यपेक्ष्यां पूर्वोऽपस्थितस्याविदुष्ट एव तत्त्वेनान्वय:। तथा च विद्वानत्र ल-ख्यात इत्याह—चागविद्र इति।। चक्षुरप एवेति। चाक्षुपज्ञान एव वीक्षणस्य

णुते' इति व्याख्यातत्वात् । अत एव 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यत्रोभयविशेष्यकबोधाङ्गीकृतमते यथा चन्द्रस्तथा मुखंमिल्यादिषु प्रकारवाचिथाल्प्रत्यवशात्तथैवेद्यत्न मानाभां एवेत्यपि दूषणं न युक्तम् । सत्यवदनमात्रसेवपदेनोपस्थाने 'तादृशसत्यवदनानुकूलकृतिमान्' इंति बोधेऽपि वा-धकासावादिति चेत् । सत्यमुक्तम् । परं तु प्रस्तुतार्थप्रतीतिविधातस्य सहृदयानुभवसिद्धत्वादोषविषयत्वमेव । एवमसादृश्यसंभवावप्यनुचितार्थतायामेव पर्यवस्यत:—'' इत्याहेति दिक् ॥

यत्तु— 'परिणाम: क्रियार्थश्रेढ़विषयात्‌मना । प्रसन्नेन हगभेन वीक्षते मदिरेक्षणा ॥' अत्र परिणामालंकार: पृथगेव । तथा हि वीक्षणे चक्षुषा एवं करणत्वं न त्वङ्गस्येति निरोधम् । हगभेतत्र रूपकसरीकरे चाक्षुपप्राधान्याद्दीक्ष्णाणुपपत्ति: । न चोपमैवास्ति वाच्यम् । प्रसन्नत्वरूपसामान्यधर्मप्रयेग-गस्य बाधकत्वात् । तस्मादङ्गस्य हगात्मना परिणामेन प्रकृतोपयोगादलंकारान्तरमेवेति ॥

निरूढत्वात् । नन्वे 'तदैवैकृत बहुधा प्रजायेय:' इत्यादावीक्षणपूर्वकसृष्टिश्रवणादचेतनस्य सांख्याभिमतस्य प्रधानस्य जगत्कारणत्वं नेत्यर्थकस्य 'ईक्षतेर्नाशब्दम्' इति वेदान्तसूत्रस्यालुपपत्ति: । न ब्रह्मणोडपि चाक्षुषज्ञानाभावेन त्रात्रापीक्षणस्य गौणत्व-परत्या गौणत्वेन तस्य कायोंन्मुखत्वमरमादाय प्रधानेऽपि तदैकृत्य संभवे न सांख्यमतद्वैतिनिगमकाभान्वादिति चेत्, सत्यम् । तथापि वेदान्तमतेऽविशिष्टवाचकस्य सामान्यपरत्वे लक्षणायामपि शक्यत्वाच्छेदकव्यपकजातिपरत्वं सांख्यमतेऽ तदपि नेति विग्रहसंवादे । वस्तुत ईक्षतेर्नाशाब्द्यवकल्पेऽपि प्रकृतसंगते: । प्रभास्यापि सचेत-ऋषहेतुत्वात्कारणत्वमात्रसुपेक्ष्य—करणत्वमिति । अब्जप्राधान्यादिति । रूपकसमाे उत्तरपदार्थविशेष्यत्ननियमात् । वीक्षणानुपेति । अन्जस्य करणत्वेन वीक्षणं प्रत्यन्वयानुपपत्तिरित्यर्थ: । न चैति । तथा च अन्जसदृश्या ह-शेति पूर्वपदार्थप्राधान्यादन्वयोपपत्तिरित्यर्थ: । सामान्यधर्मेति । 'उपमितं व्याघ्र-दिमि: सामान्यप्रयोगे' इति वचनात् सामान्यधर्मप्रयेगे उपमितसमासविरहात् । तस्मादिति । विशिष्टपिण्डोज्जसस्य विषयभूतहकादात्म्यापत्तैव वीक्षणक्रियायासुपयोज-कादिति ।

तत्र न्यायपक्षननादयः—उपमैवेयं भवितुमर्हति । न च प्रसक्तत्वादुपधर्मप्रयोगस्तद्धाधकः:, तदतिरिक्तरमणीयत्वादिधर्मीनिमित्तकसादृश्यस्य विवक्षितत्वात् । उपमानिमित्तधर्मप्रयोग एवोपमितसमासनिषेधस्य 'भाष्याभिध:' कातिगम्भीर:' इत्यादनुरोधेन स्वीकारादित्याहुः । यतु रसगङ्गाधरे—

'महर्षेर्व्यासाचिष्यस्य श्रावं श्रावं वचःसुधाम् । अभिमन्युसुतो राजा परां मुदमवासवान् ।।' इत्युदाहृतम्, तत्रिन्द्रम् । अत्रोपमितसमास एव, बाधकाभावात्, सामान्‍यधर्मप्रयोगाभावात् ॥

एवं च कचित् द्विषयमात्रस्य स्वरूपेण प्रकृतानुपयोगात् स्वारोप्यमाणाभि-न्नत्वेन परिणामः । यथा—

'वदनेन्दुनुना तन्वीं शशिश्रीकरुते दशौ ।' अत्र वदनमुखस्य शशिश्रीकारकत्वाच्चन्द्राभिन्नतया निवेश्यम् । यथा—

गात् । ननु धर्मान्तरप्रयुक्तसाम्यविवक्षयामपि प्रसक्तत्वादुपसामान्यधर्मप्रयोगात् । कथम् समासः, सामन्यधर्मसामान्या भाव एव एतद्विधानदिकस्य—उपमानिमित्तेति । विवक्षितेऽर्थः । तथा च साम्यप्रयोजकत्वाभिमतधर्मेसामान्यवाचकपदाभावे समासवि-धानादन्तापिधर्मनिष्ठाभिमताख्यनाभावप्रयुक्तविशिष्टभावसत्त्वात् समास इति भावः ।

'काहं मन्दमतिस्ततः । छात्राणामुपहास्यत्वं यास्यामि पिशुनात्म-नाम् ।।' इति तदुंचररणत्रयमिलियन कैैतदृश प्रयोगः । न हि भाष्याभिधरिति रूपकं विवक्षितम् । प्रकृतभाष्यप्राधान्यस्यायोगात् । अतो विततदुरवगाहत्वादिधर्मप्रयुक्त-साम्यविवक्षया गाम्भीर्यस्य तत्प्रयोगकत्वमप्यहपद्य तत्सत्त्वेऽपि उपमितसमासाभुपग-मादिव्यर्थः ।। न च तत्राप्येतन्मते परिणामा भ्युपगमेनैव भाष्यप्राधान्यसंभवात् कथमे-तदुपन्यासः । मतस्य यथोक्तार्थकत्वेनातिरिकल्पनायोगात् ।

तदुपन्यासः । प्रकृतस्योपमानि मितत्वेन बाधितत्वात् । उपमानिमित्तत्वेन धर्मविशेषणेऽपि धर्म-मात्रस्योपमानिमितत्वया बाधितत्वात् । तदुपमानिमित्तत्वेन विवक्षितो वा यो धर्मस्तद्रूपकसामासं प्रत्येकं बाधकत्वादिस्यपि बोध्यम् । प्रकारान्तरेण परिणाम-व्याख्यानमाह—एवं 'चेति । वदनमात्रस्यैयेति । चन्द्रपदार्थे तादात्म्येन प्रकारता-

१. 'मतान्तरावप्र' क-ख् २ 'मात्र' ख्

'वदनेनेन्दुना तन्वी स्मरतापं विंशुम्पति ।' अत्रेन्दोः स्वरूपेण स्मरतापानपवादकत्वात् वदनाभेदेनावस्थानमिति रूपकमेद एवायम् । विषयविषयितावच्छेदकान्यतररूपेण निश्र्रीयमानतदन्यतरकत्वैव रूपकत्वात् । 'तद्रूपकमेदोऽड्युपमानोपमेयोः' इति उक्तेरिति वदन्ति । अत्र यद्यपि समासे विशेषणप्रतियोगिकामेदस्यैव संसर्गतया वाच्यशब्दबोधे इन्द्रमिन्नेल्लेन वदनस्य पर्यवसानं संभवति, तथापि तत् मानसनेव विशेष्यप्रतियोगिकामेदसंर्गिकवोधेन निर्वाहोढवसेयः । न चाननचन्द्रेणेत्यत्र चन्द्रपदस्याह्लादकत्वे लक्षणा, तथा चाह्लादकेन मुखेन विरहतापः शाम्यति' इति बोध्यम् । एवं चात्र न कश्चिदलंकारः मुखस्य 'चन्द्रतादात्म्योपपादकस्य लक्षणादेरभावात् । चन्द्रादौ मुखादितादात्म्यापत्त्या वर्णनीयमुखादेरुत्कर्षेण परिणामसादृश्यत् । 'मुखचन्द्रेण तापः शाम्यति' इत्युक्तौ च उपमितसमासस्यैव संभवादचोति न्यायपद्धानानदयः ॥ एवं च—

मनापकर्षयेत्यर्थः । 'शीतशीतौकारकत्वेति । मुखस्य तदित्यर्थः । स्वरूपेणैति । तादात्म्यसंवन्धावच्छिन्नयोः मुखविशेषयतानिरुपितां प्रकाशतामनासयेत्यर्थः ॥ न तु उभयप्रतियोगिकामेदस्य अर्थं रूपकत्वम्, उपमेयविशेष्यकोपमानाभेदरोपास्यैव रूपकत्वप्रसिद्धेरत शाख—विषयेति । भावप्रकाशयावच्छेदकपदार्थयोरभेदान्वयः । तद्व न्यतरोगे । उपमेयोपमानानन्यतरेलेऽर्थः । रूपकप्रकरणवश्यमाणरीतिमनुसंधायाह—तत् पूर्वंनिपातनियमादुरोधेन पूर्वपदार्थस्यैव विशेषणत्वाभ्युपगमात् । वाक्ये तु विवक्षाविशेषशशादभेद्यवस्यापि विशेषणत्वं संभवाक्षेप्तत्सादपि तथा बोध इस्तः समास इत्युक्तम् । एतच्च सर्वमग्रे स्कुटम् ॥ लक्षणोति । चन्द्रपदस्याह्लादकत्वे योगसत्त्वेऽपि पदरूजादिपदद्वयलिङ्गविचारणत्वेनैव योगार्थबोधस्यावश्यकत्वात् । गौणस्यारोपलक्षणाया इत्यर्थः । अनुत्त्कर्षेणैति । अभेदानुयोगितवे गितवेन वर्णनीयप्रतीतेरेव तदुत्कर्षवीजताया उभयसंसमतत्वादत्र वैपरीत्यल्पने मानाभावात् । संभवादिति । न चात्रापि तापशान्तिरूपसामान्यधर्मप्रयोगोऽस्त्येवेति

९. 'श्रैति' ख.

अलङ्कारकौस्तुभः |

‘असारे संसारे विषमविषयारण्यसरणौ मम आमं भ्रां भ्रां विगलितविरामं जडमते: | परिश्रान्तस्तस्यै तरुणितनयातीरनिलय: समन्तात्सन्तापं हरिनवतमालस्तिरयतु ॥’

इत्यत्रोभयप्रमितसामासीदुपमे । ने ' चित्री तापहरिण सीमोन्येधमे ' इति वाच्यम् । तत्र धर्मान्तरेण साधारण्यसिद्धावेव तस्य विशेषयत्वात् साधारण्ये-नाविवक्षितत्वात् । वृक्षान्तरेडपि तत्सत्त्वेन तमालपत्रोपमायां मेचकत्वादि-कसैव तत्रिवाहकत्वाच्च ।

‘यद्यापि रसगङ्ङाधरे—

‘अहीनचन्द्रा लसतननेन ज्योत्स्नावती चापि शुचिस्मितेन । इयं हि योषा सितपक्षदोषा तोषाय केषां न महीतले स्यात् ॥’

अत्र केषां तोषाय न स्यादित्युक्त्या विरहिणामपि तोषजनकत्वम्-तीतः । शुकपक्षरात्रेश्व तत्क्षोभजनकत्वाभावात्क्षयकारातादात्म्यापत्त्या तद्-वपत्तिरित्युक्तम् । योषादोषयो: समासाभावेऽपि क्षतिविरहे ण

शुकपक्षरात्र्यभिन्ना योषेति रूपकैणैव तत्संभवात् ।

यतु—

‘नर सिंह महीपाल के वयं तव वर्णने । अपि राजानमाक्रम्य यशो यस्य विजृम्भते ॥’

इति विद्याभरण परिणमध्वनावुद्राहतम् । ततुच्छम् । राजशब्दस्रो-भयार्थेल्वातदुपपस्थापितयोषन्द्रनृपयोरमेदान्वयस्य 'विद्युद्गनास-'इत्यादाविव वाच्यम् । तत्रिमितककसायस्याभिततत्वात् । आननसितपदोत्तररुतीया या अमे-द्दोःर्थ: ॥ विरहिणामपीति । सर्वत्रयुतोपजनकत्वस्य ततो लाभादिल्यर्थ: । क्षति-विरहे णेति । योषलस्य पृथक्पदत्वे वाच्यकाभिवादित्यर्थ: । न चात्र समासविव-क्ष्यां का गतिः । मुखसिता भिन्नचन्द्रद्योतकयोरेवात्र उपमानिमित्तवादुपमितसमास-संभावादिति वाच्यम् । प्रागुक्तरीतेरेयाऽऽभ्रयणीयत्वात् । विद्याभरणेति । राजपदेन चन्द्ररूपविषये निश्चिते तत्रारोप्यमाणस्य रूपकस्योक्तप्रकारैरप्योभिन: प्रतिते: परि-णामो व्यज्यत इत्यर्थ: ॥ उभयार्थेल्वादिति । ‘राजा प्रभौ नृपे चन्द्रे’ इति कोष-

संंभवेन्न परिणामस्य वाच्यत्वात् । एतेन—एतदसाधुत्वसाधुत्वविषये चित्रमीमांसरगाझाधरयो: कलहो निरस्तः ॥ एतेन—इवार्थशक्तिमूलप्रक्रियामध्वनि: प्रकरणे—'पान्थ मन्त्रमते किं वा संतापमनुविन्दसि । प्रयोधरं समाश्रित्य येन शान्तिमवाप्यसि ॥' इत्युदाहरन् रसगङ्ङाधरेऽपि परास्तः । तत्रापि प्रयोधरपदवाच्ययोर्मैथुनस्तनयोरभेदान्वयसंंभवात् ध्वनित्वानौचित्यात् ॥

यदपि—'चित्राद्वृशहसे तापं चित्तचिन्तां परित्यज । नन्वस्ति शीतलः शौरेः पदाञ्जनरसचन्द्रमाः ॥' इति चित्रमीमांसोदाहृतं परिणामध्वनित्वं रसगङ्ङाधरे दृष्टितम्—आरोप्यमाणस्य विषयात्मकरवेन प्रकृतकार्योपयोगे परिणाम इति स्वयमेदर्शितम् । वाच्यत्वविरोधात् । तदालत्यप्रतियोगिन्यनुयोगिनः शब्दोऽपि वाच्यतया मुखचन्द्रेणेवादिविरोधानुरुद्धे । पदैक्यमेदयोरप्रयोजकत्वादनथ 'विदग्धमना:'-इत्यादावपि वाच्यरूपकाचीकृतविरोधापत्तेः । पञ्चेति नेति । चित्रमीमांसायां हि परिणामध्वनित्वं दृष्टितम् । तत् त्यारोपमाणस्य त्रपस्य त्रपात्मनेव कर्मत्वेनात्र कामोपयोगो न तु चन्द्रतृपितम् । तमनेति विषयतादात्म्यप्रकृतानुयोगादिति । रसगङ्ङाधरे तु—परिणामध्वनित्वं युक्तमेव । विडम्बनं हि प्रागल्भ्यमात्रं न कवेरमिप्रेतम्, येन यथा:कृतुकाकर्मणे त्रपात्मनेव विषयिणो त्रपस्य कर्मतारोपोपयोगः स्वात् । किन्तु स्वसमञ्जातीयद्वितीयराहि-त्स्वरूपः प्रौढिविशेषः । आकर्णं तु न्यकार एव । एतादृशं विडम्बनं च चन्द्रकश्लेषैवाकमणस्योपयोगो न तु त्रपकर्मकस्य, तेन यथोक्तप्रागल्भ्यानुपपत्तेः । एवं च विषयित्वेन व्यज्यमानस्यापि त्रपस्य विषयभूतचन्द्रात्मनेव प्रकृतोपयोगात, विधाघरोक्तं निरवद्यमेव तदुक्तमेव अनुपपत्तौ त्रपस्यापि राजपदोक्तया परिणामस्य व्यङ्ग्यत्वयोगादित्यर्थः ॥

अर्थशक्कीति । यदव्ययं शब्दशक्तिमूलवेनैव तत् लिख्वितः । पयोधरपदस्य परिभ्रष्ट्यसहत्वात् । तथाप्यर्थशक्तिमूलपरिणामध्वनिप्रकरणे इयत्त्र समाते इति विशेषो बोध्यः । अत्र तपाशमनहेतुत्वेनोपस्थिते पयोधरमन्दरुपसंंबोध्यविशेष्यकस्सरतापकता वैशिष्ट्ययुज्दौ सत्यां सहृदयस्य तादृशतापशामकरमणीयस्तनरूपविषयतादृप्यवृत्तिमेंववतीति परिणामध्वनिरिति तस्यार्थः । तम्सायच नानार्थकचान्दसैकत्र तात्पर्यनियामकं प्रकरणादिकमस्ति ततैव परिणामस्य व्यङ्ग्यत्वं युक्तमिति ध्येयम् । तथा 'इन्दुला परसौन्दर्यसिन्धुना बन्धुना विना । ममायं विषमस्तापः केन वा

अलङ्कारकौस्तुभः

वोक्तम्। तत्र प्रकृतकाव्योभयोगित्वं न परिणतामशरीरसम्, अपि तु विषयिगताया: प्रकृतकाव्योभयोगिताया अवच्छेदकீमूतं विषयिणो विषयताद्रुप्यम् ॥ एवं चात्र नखचन्द्रसदृशावप्रदर्शनैन तत्रिषेवनात् अर्यं तव तापं शान्ति नेष्यतीति प्रकृतोपयोगिताया व्यकृचलेेडपि तदवच्छेदकீमूतस्य विषयिणो विषयताद्रुप्यलक्ष्यत्वात् परिगणनीयो वाच्यार्थोऽर्थान्तरसङ्ग्रहविषयतया ॥

शामविषयते ॥३॥ इत्यत्र वक्रोविरहिहितेवन व्यङ्ग्यरमणीयमुखाभिमततयेनदोर्विरहसंतापशमनहेतुत्वात् मुखस्य चन्द्रामितत्वेन बोधे तेन विरहतापशमनरूपप्रकृतकाव्योलुपपत्ते: । चन्द्रस्य विषयिणो विषयभूतमुखाभिमततयेन व्यङ्ग्यध्वनिति परिणतामध्वनिर्युक्त इत्यव्यवधेयम् ॥ यदपि ‘तारानायकशेखराय जगदाधाराय भाराधरच्छायाधारकक-न्षराय गिरिजासहैकक्‍क्‌जारिणे । तथा शैखरिणे दशा तिलकिने नारायणेनात्रिणे नायै: कक्‍क्‌रिणे नगेश गृहिणे नाथाय सैयं नत: ॥’ इति वैयधिकरण्येन परिणाम इति चित्रमीमांसोक्तं तत् दृशितमत्व-रूपकमेवेन्द नतु परिणाम: । गिरिजासहैकक्‍क्‌जारिणि भगवति भवेऽपि प्रणमस्ततत्वात् । शेखरितया च शेखरादिभूषणानामपेक्षितत्वात् । आराध्यमाणान्तौ शेखरादीनां शरुपेणैवोपयोगात् । न तु नयादितादात्म्येनैति । नयादिपदोस्तरममेदार्थकतुरीयावचाश्राक्रादितादात्म्येन शेखरादीनामवगमाद्विषयादिपयोगात् । इति, तदपि चिन्यम् । ‘नारायणेनात्रिणे’ इत्यंश्रस्य शेखरितयामतुपयोगात् । तदुपादानबलेन प्रकृते शृङ्गारितत्व नमस्कार्यत्वप्रपोजकत्ववगमात् । अन्यथा क्रमभङ्गापत्ते: । अत्रस्य नारायणतादात्म्यपचैव तदुक्‍क्‌र्शभावेन शिवोर्व्यर्पर्यवसानात् । केवलशेखरादीनां शृङ्गार्यन्तर साधारण्येन नयादितादात्म्यपचैव तदुक्‍क्‌र्शावगमाच्च ॥

द्विरस्फि: । दैले देवस्य दैङ्याधिपमथनकलकेलिकरस्य कुवलयत्रान्तं सजनानां जगति विजयते श्रीनृसिंह: । स्वितीन्द्र: ॥’ इत्यत्र दूषणमुखकम्—राशो त्रिसिंहस्य प्रतिपिपादयिष-तैतौ केचिदानन्दजननजगदुक्त्यै आरोध्यमाणद्वितीयमनन्थादितादूप्येण यथा संम्रबतो न तथा केवलखरुपेणैति । विषयीण: स्वात्मनैवोपयोगो न तु विषयात्मनेति न परिणामत्वमिति, तदपि सावयम् । मन्मथादिप्रत्येकसाधार्यातत्कार्येषु एकसैव राज्ञो हेतुत्वेन चमत्कारतिशयसमुज्वलासादृश: शरुपेणैव तद्रोपयोगाद्वोत्कर्षसिद्धोर्विषयताद्रुप्यापेक्षया आनावश्यकतादिति भावनादीयम् ॥ शारीरत्न्व इति । परिणतामशरुपपयोंस्थाधेकरणत्व इत्यर्थे: । मानाभावादिति । विशेषतस्त्वैव परिणामालङ्कारत्वाभ्युपगमाद्विषयिणी विषयताद्रुप्यमात्रस्यापि तच्च्छरीरत्वभावादित्यर्थ: ॥ नतु विशेषतस्त्वैव

१. ‘गमात्रं’ स्व। २. ‘ताप: शान्तिमेष्यति’ स्व।

स्वाद्वा सर्वथैव न व्यङ्ग्यत्वमिति ॥ तदपि चिन्यम्र । एकदेशस वाच्य- त्वेडप्यलङ्कारस्य व्यङ्ग्यत्वानुपयात् । अत एवं 'धन्यासी या कथयसि प्रियसंगमेऽपि विरहचाटुकथानि रतान्तरेषु । नीवीं मति प्रणिहिते तु करे प्रियेण सख्यः सरामि यदि किंचिदपि सरामि ॥' इस्तत्र व्यतिरिको व्यङ्ग्य इति काव्यप्रकाशकारख्यान 'धन्यासि' इत्यत्र । धन्यासीति लक्षणया आवश्यकत्वात् । उत्तरार्धे 'अहं धन्या' इत्यसैव व्यङ्ग्यत्वम् । एवं च व्यतिरेकघटकस्य त्वमधन्येत्यंशस्य व्यङ्ग्य- स्वभावेऽपि अहं धन्या इत्यसैव व्यङ्ग्यत्वम् । एवं च व्यतिरेकघटकस्य त्वमधन्येत्यंशस्य व्यङ्ग्यत्वाभावेऽपि अहं धन्येत्यस्य व्यङ्ग्यत्वात्रमात्रेण व्यतिरेकस्य व्यङ्ग्यत्वोक्तिरिति चण्डीदासादयः ॥ तादृश्यस्योपयोगिताव- श्छेदकत्वेऽपि परिणामाभेदेऽलंमत्विमत्प्रसङ्गेन । तथात्वेऽपि तदेकदेशस्य विषयिणो विषयतादृश्यस्य शाब्द(धी)विषयत्वात्कथं विशिष- द्रस्य व्यङ्ग्यत्वमित्येकदेशस्यैति । तत्र प्राचीनसम्मतिमाह—अत एवेति । धन्यासीति । न्यायिकया: सर्वो प्रत्युक्ति: । 'नीविरामथनं नार्यो जघनस्थस्य वासस:' इति नाममाला ॥ या(पा)मोक्षत्र स्वाभिप्रायाविष्करणमात्रस्य विवक्षिततादत्मनेपदभाव इति शाब्दिका: । आवश्यकत्वादिति । अन्वयानुपपत्तेः पूर्वमेव प्रतिसंधानात् । विरोधलक्षणया धन्यपदस्याधान्यार्थकत्वादित्यर्थः ॥ चण्डीदासेति । इदमुपलक्षणम् । इन्दुनति त्वदृक्परिणाममधन्युत्तरहणेऽपि विषयिणो विषयतादात्म्यस्य व्यङ्ग्यत्वेऽपि उत्तरार्धे विरहतापोपशमनरूपप्रकृतकार्योयपयोगिताया: शाब्दविषयत्वा- दुष्कगतेरवश्यं शरणीकार्यत्वादित्यर्थः । किंचिदु सामान्येन निष्पितस्यार्थस्य सुखप्रति- पत्तयो तदेकदेशे निष्पन्नतादृशार्थकवाक्याविमौ उध्यमाने उदाहरन्तकाशः । उध्यमाने इलर्थान्तरन्यासवारणं तत्र व्यङ्ग्यत्वात् । तदुक्तिक्श इव यथा निर्दशनादृष्टान्तादिशब्दै- बोध्या । न च इवादीनां साधारण्यार्थकतया सामान्यविशेषभावार्थकत्वं नास्तीति व्या- व्यम् । लक्षणया तत्रसंभावात् । धन्यस्थ सेभावनार्थकत्वमपि न स्यात् । इवपदेन यथा— 'अमितगुणोऽपि पतत्यो दोषेणैकेन निन्दितो भवति । निखिलरसायतनराजो गंन्धेनोग्रेण लघुन इव ॥' अत्र सत्पदार्थेलगुनयोदोषोंग्रगन्धयोःप्रगन्धयोग्रद्योक्ष सामान्यविशेषभावः । न चेयमु- लघुन इव ॥' अत्र सत्पदार्थेलगुनयोदोषोंग्रगन्धयोःप्रगन्धयोग्रद्योक्ष सामान्यविशेषभावः । न चेयमु- पमानेनाव- पमैवैति वाच्यम् । विशेषेषां सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदर हितत्वात्त्वात् ।

स्थानस्थानविकीर्णणविचारसुपमागतं सुखेनैव । एकत्र द्रष्टुं ये वाञ्छन्ति तदर्थमेव मे यत्नः ॥

इत्थं अलङ्कारकौस्तुभे सपरिकरुपमानिरूपणम् । अत्र एवात्र च्छेदकावच्छेदकप्रतियोगिताकभेदस्य चोपमेयत्वतेऽुपमानव्यवस्थापकत्वात् । अत्र एवात्र सदृशादिशब्दानामप्रयोगः संगच्छते । नाप्यर्थोऽन्तरन्यासाविशेषः । तत्र इवादिपदप्रयोग-गविरहात् । न चार्थत्ववाच्यव्यक्तिमात्रं तावता स्वार्थतिरेक इति वाच्यम् । सामान्यार्थंसमर्थको हि विशेषवाच्यार्थों द्विविधः । अनुभाव्यांशसहित एव विशेषरूपत्वमेवलरः । तत्रापि उदाहरणालङ्कारः, सामान्यगत एव विशेषः । अंशांशेऽपि विशेषत्वमेवलपरः । तत्रापि उदाहरालङ्कारः, द्वितीये त्वर्थोऽन्तरन्यासाविशेष इति विभाग इत्याहुः ॥ प्राचीनानुसारिणस्तु—उपमैवैषं 'निर्विशेषं न सामान्यम्' इति न्यायेन प्रथमोपकसामान्यस्य किन्चिद्विशेषपर्यवसानावद्रय-कतया तेनैव सह नवरूपविशेषोपमानिप्रतिसंम्बन्धदेकविशेषप्रतिनिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य विशेषान्तरेष्वबाधितत्वात् । सामान्यविशेषभावस्य प्रथमं प्रतीतावपि अनन्तः साधर्र्य एव विरामाचैलेनाहुः । वक्ष्यतक्षु पूर्वोंपपातसामान्यस्य विशेषान्तर-

मादाय न पर्यवसानम् । उत्तरार्धोपस्थितविशेषमादायैव तदाकार्यक्तत्वात् । अन्यथा तदुपादानवैयथ्योः, उभयोः सामर्थ्येसमर्थकत्वप्रकर्षयाच्च । अतोडर्थान्तरन्यास एवायम् । अनुवाद्यांशस्य विशेषरूपत्वम्, विधेयांशाच्च सामान्यगत एव विशेषवचन्तरभेदेऽपि तद्वैविध्य-स्यैवोचितत्वात् । इवादिपदप्रयोगस्तु सामान्यव्यासिर्महस्थलविशेषप्रदर्शनार्थम् । अतएव सदृशादिपदानमप्रयोगोऽपि संगच्छते । एवं च दोषः सत्पदार्थस्यापि गर्हाहेतुत्वादिति दृष्टहेतुमद्भावस्य लघुनस्थल एव ग्रह इति । परमार्थतस्तु—निदर्शानाविशेष एवात्र दृष्टहेतुमद्भावस्य लघुनस्थल एव ग्रह इति । परमार्थतस्तु—निदर्शानाविशेष एवात्र धर्मवाचकपदस्य प्रथक्प्रयोगविरहेऽपि वाक्यभेदसावध्यकत्वात् । वाक्यैकवाक्यतायाश्रयणत्राप्यविशेषादिति संक्षेपः । तदेतत्सर्वं ध्वनयन्नाह—इत्युपमालङ्कारनिरूपणम् ।

अथानन्वयमाह- यत्रैवाच्छेद्ये स्थापुपमानोपमेयत्वे । अन्यसदृशं निषेध्यं तमनन्वयसंज्ञमाचक्ष्यु: ॥ ९ ॥ उपमानतावच्छेदकधर्म एव यत्रोपमेयतावच्छेदक: सोऽनन्वय इत्यर्थ: ॥ यद्धर्मावच्छेदेनैवयोगितैकसादृश्ये तद्धर्मावच्छेदेनतद्युयोगितैकत्वमिति यावत् । अत उपमेयोपमायां नातिव्यासि: । अनन्वयपदार्थमाह— अन्येति । कर्मीधायार्योदयम् । स्वभिन्नस्युपमानमित्यर्थ: । सदृशपदस्य साधृश्यप्रतियोगिपरत्वात् । न विद्यते तद्वृत्तस्य साधृश्यप्रतियोगिन 'उपमानत्वेनान्वयो यत्रेत्यर्थ: । यथा— 'आघूर्णितं पक्ष्मलमक्षिपदं प्रांजलुब्धुतिक श्लैत्यजितामृततांबु । अस्या इवास्यास्कलविदन्ननीलगोलामलरुच्यामलुतारतम् ॥' भेदगर्भसादृश्यवगाह्युपमानिरूपणानन्तरं भेदनिरुक्तसादृश्यवगाहितयानन्वय: प्रासंसगत इत्याह-अथेति । 'द्वन्द्वात्परे श्रृयमाणं प्रत्येकमभिसंबध्यते' इति न्यायेन उपमानोपमेयत्वे त्वपदार्थस्योपमानं पदार्थेनाप्यनन्वय: । तदेव स्पष्टयति-उपमानत्वेति । ननु 'हास: प्रसूनमिव हास एव प्रसूनम्' इत्युपमेयोपमायां पूर्वोत्तर-मायासुपमेयतावच्छेदकं प्रसूतत्वमेवोत्तरोपमायासुपमेयतावच्छेदकमिति तत्रातिव्यासि- रत आह-यद्‌धर्मेत्यादि । तत्‍ तु प्रसूनत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकसादृश्ये प्रसून- त्वावच्छिन्नात्युयोगिताकत्वं नास्ति, इति न व्यभिचार इत्यर्थ: । अन्यसदृशानिषेधार्थक- त्वस्य लक्षणे प्रवृत्त्याऽहं निराक्रियते—अनन्वयपदार्थीमाहेति । अन्यस्य सदृशमिति षष्ठीसामासे 'ईदृशेन्‌दृशौ श्रृयान्‌' इत्योदना' घटादुपमानिर्निषेधानुपपत्तिरसंगति: स्यादत आह—कर्मीधरय इति । नन्वेवमपि नामीष्टसिद्धिरुपमानान्तरस्यापि कि- चिदन्यत्ववादत आह—स्वभिन्न इति । सत्रिधानवशात्कृतसैव प्रतियोगितया भेदे डन्वय इति भाव: । ननु सदृशपदस्य साधृश्याथ्यपरत्वात्कथमुपमानलाभ इत्यत आह—सदृशपदस्येति । अनन्वयपदस्य योगवाक्याऽप्यकार्यपरत्वं दर्शयति- आह—सदृश इति । न विद्यत इति । न विद्यते डन्वयो यत्रेस्थं 'नञो डन्वस्याञ्चयो वाच्योत्तरपदलोपश्च' इति वार्तिकेन । बहुत्रीहौ कृते विद्यमानपदलोप: । अन्वयस्थ किं निष्प्य इत्याकाङ्क्ष्यां स्वभिन्नस्योपमानत्वेनयुक्तम् । उपमेयभिन्नस्य साधृश्यादेरेकान्वयसत्त्वान् । बाघवारणाय

अलङ्कारकौस्तुभः ।

अत्र भैमीनेत्रमिव भैमीनेत्रमिति एकस्यैवोपमानोपमेयभावः । नन्वय- मुपमातो नातिरिच्यते । तथा हि । किं तद्वेदकम्, न तावदिवार्थभेदस्य स्वस्मिन्नसंभवात् । देशकालादिभेदेन स्वस्मिन्नपि स्वभेदसत्त्वाच । नापि फलभेदः । चन्द्र इव मुखमित्यादौ मुखे चन्द्रगतभेदप्रतीतः । चन्द्र इव चन्द्रः इत्यत्र तु अन्योन्यं शशन्द्ननिष्ठसादृश्यमतियोगित्वाभावो बुद्ध्यते, न तु चन्द्रगतधर्मवत्त्वम् । तस्य साधारणधर्मज्ञकाल एव सिद्धत्वात इति वाच्यम् । चन्द्रगतधर्मप्रंतीतौ बाधकाभावात। न च अर्थभूतेडन्योन्याभावे उपमेयमतीयोगित्वस्य भानेन चन्द्रप्रतियोगिकभेदस्मानाधिकरणत्वभानं न संभवति चन्द्रनिष्ठान्योन्याभावो न चन्द्रप्रतियोगिक इति बाधज्ञान-

उपमानत्वेनैति, न त्वेतदपि समासकोटिप्रविष्टत्वमिति दृष्टव्यम् । भैमीनेत्रमिवेति । यद्यप्यस्या इवार्थस्य भैम्यप्रतियोगिकसादृश्याश्रयस्य भैम्या नेत्रसज्ज्ञवि- शेषणविशिष्टमित्येवाव्याप्ति तथाप्यत्र वर्णनसैव प्रक्रमात् । अस्या नेत्रमिवास्या नेत्रमि- त्यन्वयो नेत्रपदादृत्यावश्यकं कार्य इत्यर्थः। न तावदिति । इदं च इवार्थभेदसोप- मेयान्वय इति पक्षम् । घटपटोभयत्नावच्छिन्नप्रतियोगि- तत्क्षणादिग्रहणविशिष्टस्य च चैत्रस्य भेदप्रतीतः। नापीति । वाच्यमित्यनुवर्तते । तमेव फलभेदं दर्शयति——चन्द्र इवेत्यादिना । सिद्धत्वादिति । धर्मे चन्द्र इत्यल्वज्ञानकाले चन्द्रस्य धर्मोऽश्रय- त्वमपि बुध्यते समन्वितिन्यायात । ततश्च तद्रोधस्य पुनर्वैयर्थ्याच्चन्द्रस्यान्यथदुपमानं नास्तीति न दृष्टिमेवैति । शब्दाधिकयादर्थाधिक्यमिति न्यायादित्वर्थः । न तु शब्दद्वै- समानवृत्तित्वव्यतिलेकन्या नास्तित्वात, तस्य व्याप्त्यादिविशेषणान्वयत्वात् । भानेन च तत् ज्ञानं शाब्दे न प्रतिबन्धकम् । अन्यथा योगताज्ञानस्यावश्यकतया शाब्दोच्छेदापत्तेः । सत्यम् । एतद्वोष्यायत्र बोध्यत्लात ।। बाधकाभावादिति । श्रुतिप्रामाण्य- दीनामनवकाशादिति न्यायेन शब्दगम्यमर्यादमुपेक्ष्य प्रकरणान्तरेण तद्रोधादुसरणणस्या- नुचितत्वादित्यर्थः । न तु धर्मेस तदन्वयसंभवेऽपि इवार्थभेदस्य तदन्वयायोग्यतया नैव बोधः स्यादिसंशकते——न चेति । यद्यपि विशिष्टतया भेदः पूर्वमेवोक्त इत्यत

सत्त्वादिति वाच्यम् । 'एतत्कालीनचन्द्रस्तत्कालीनचन्द्रसदृश:' इति बोधं प्रति 'चन्द्रो न' चन्द्रभिन्न:' इति बाधज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्वात् । बाधबुद्धिप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावे विरोधिभकारत्वनिवेशास्यावश्यकत्वात् । भेदस्य च कालिकाव्याप्यवृत्तितया तदविरुद्धत्वादिति चेत् । तथा सति 'चन्द्र इव चन्द्र:' इत्वित: 'एतत्कालीनचन्द्रस्तत्कालीनचन्द्रसदृश:' इति बोधोपत्तेः । अत एव संयोगसंसरगकर्पर्वतविशेष्यकवह्निमकारकज्ञानसत्त्वे न समवायसंसरगकताद्रशाधी: । तदयं फलितार्थ: । यद्युक्तरीत्या बोधोऽन्युपगम्यते तदा तस्योपमात्वमसाकमपीष्टम् । 'चन्द्रश्चन्द्रश्वृत्तिधर्मवान' इति बोधोऽनुभू-

स्याह—पतत्कालीनोनेति । आचार्यकत्वादिति । अन्यथा 'शाखावच्छेदेन कपिसंयोगाभाववान्क्ष:' इति ज्ञानस्य 'मूले वृक्ष: कपिसंयोगी' इतेद्वोधविरोधितापत्तेः । तथा च बाधबुद्धौ तदवच्छेदकतया भासते तदवच्छेदकैव प्रतियोगिविशिष्टबोधो न भवति । अथ च बाधबुद्धौ तत्कालावच्छेदकतया भासते । विशिष्टबुद्धौ त्वेतत्काल इति न विरोधित्वमिति भाव: । बोधापत्तौ तु । योग्यताज्ञानघटकत्वशाब्दबोधप्रवेशास्यावश्यकत्वादित्यर्थ: ।। अत एवेति । उक्तावश्यकत्वरूपहेतोरेवैष्यर्थ: । संयोगसंसरगकर्पर्वतविशेष्यकवह्निमकारकयोग्यताज्ञानसत्त्वे पर्वतो वहिमानिति वाक्यत्समवायं संसग्गीकृतस पर्वतविशेष्यकवह्निप्रकारकशाब्दबोधो न भवति विशेष्यप्रकारयोरेव योग्यताज्ञानविशयत्वात्पदार्थयोरिव । तादृश्यैव भानादिस्यर्थ: । पदार्थयोरेव शाब्दबोधविषयतया पदोपस्थितसैव संसर्गविशेषस्य 'शाब्दबोधविषयताया योग्यताज्ञानवमित्यत्र । नन्वेवमपि एतत्कालोरे: संसर्गतनेन वक्ते भानविरहात, पदार्थताभावाच कथं शाब्दबुद्धिविषयत्वमिति चेत्, सत्यम् । चन्द्रपदस्य तादृशचन्द्र लक्षणाखीकात । नन्वेवमपि योग्यताज्ञानविषयत्वस्य तद्वनियमसकल्पनमसंगतं । लक्षणाखीकारे पदार्थतैवैव तदुपस्थिसंभवादिति चेत, सत्यम् । चन्द्रपदार्थस्य पूर्वकालोवान्छेदेनप्रतियोगितया भेद तस्य च तत्कालोवान्छेदश्रानुयोगितया च संसर्गतवेन वक्तव्य । नन्वमप्येतत्कालीनचन्द्र इत्याकारकबोधानुपपत्तिरेव । नन्वेवमप्येतत्कालीनचन्द्र इत्याकारक-

बोधानुपपत्तिरेव संसग्गोऽनविशिष्टपदार्थस्यानन्यप्रतियोगिपदार्थविशेषणत्वेन बोधायोगादिति चेत, सत्वम् । तादृशबोधस्यैव विवक्षितत्वात् । वक्ष्यतस्तु चन्द्रपदस्यैत्काली-नचनद्रलक्षणया 'एतत्कालीनचन्द्र:' इत्यादिरेव बोध: । पदोपस्थितपदार्थानां तद्योग्यताज्ञानविषयसंगेऽपि चावयस्य शाब्दे भानमिस्यत्र । ननु भवदभिमतस्थलेपि आरोपितभेदेनोपमैवालंकार इति प्रामाणिकसंतमिति ननव्यालंकारोडनवकाश एव । तथा हि—उत्तरमीमांसायां प्रथमाध्याये

अलङ्कारकौस्तुभः

१७१

वसिद्धत्वादिष्टत्वं दुरुपपहव एव । न च तद्वेदभाने संभवति तत्न च भेदश्शानाभावेनानन्वय इति व्यवस्था, तसादृचित्वं भेदश्शेवैवार्थः । 'चन्द्रवृत्तीयपादे 'दहर उत्तरेभ्य:' इत्यधिकरणे, 'अथ यदिदमसिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेस्म दहरनाम्नस्त्रकारोऽस्ति' इति भौ । वक्ष्यते । 'तस्मिन् ब्रह्मणि भ्रवेतथा तद्ब्रह्म भ्रवेतस्य तत्त्ववासरूपत्वात् । दहरं परिद्चिन्नम् । अल्पमिति यावत् । पुण्डरीकं तत्संनिवेशं हृदयमिस्यर्थः । तत्संबन्धित्वात् तदनुर्गतं भाकाश उच्यते । स किं भूताकाशः । उत परं ब्रह्मेति संविद्धा भूताकाशस्य विवक्षितत्वे 'यावान् वा अयमाकारास्यावानेवोदित हृदय आकाशः' इति श्रुतिमाण उपमानोपमेयभावो न संभवेतीति शद्वयां पूर्वपक्षिणावच्छिन्नानवच्छिन्नभेदेन वाव्याकाशाहदयावच्छिन्नाकाशयोर्मेदमारोप्य उपमानोपमेयभावः समर्थितः । स द्वान्तेडपि भेदारोपेण तदुपादानमगतिरगतिरिति नात्र तद्व्रीकरणं युक्तमिस्याभिहितम् । तथा च भाष्यकृत्—'अग्नितिका हीयं गतिर्यत्कालपनिकमेदाश्रयणम्' इति । वाचस्पतिमिश्रैरपि भामत्यामुक्तं तद्याह्यनानावसरे—'तेन तत्सोपमेयत्वं रामरावणयोवृत्तवत् । अगल्यो भेदमारोप्य गतौ सत्यां न गुज्यते'।। तदपि तत्त्वकल्पतरगौ व्यास्यात्म्—द्वयोरन्यतदन्वाद्युद्वदे भेदारोपः कियते । 'गगनं गगनाकारं सागरं सागरोपमः । रामरावण्योरुद्यदं रामरावण्योरिव'।। इत्यत्र—इति । एतावता हि एवंविधस्थले भेदारोपेण उपमैवेल्यभिप्रायो उभ्यते न त्वा नात्र भेदविवक्षोच्यत इति विरोधः । पूर्वमीमांसायामपि तदुपदेशाधिकरणे—'शेयेन यजेत' इत्यत्र गुणविवक्षित्वपक्षे शेयेनपदस्य पक्विविशेषे निरूढतया तसैव विधेयत्वापत्तौ 'यथा वै श्येनो निप्लवात्ते, एवमयं द्विपात् भातत्युमादत्ते' इति उपमानोपमेयभावो न संगतः स्यात् । स्वस्य स्वसादृश्याभावात्—इल्युक्तम् । तथा पञ्चमाध्याये 'तेन तुस्यम्' इति सूत्रे कैयटेनप्युक्तं तद्वयं शायितव्यमिस्यत्र नास्त्युपमानोपमेयभावः । यथा 'गौरिव व्यते—न तावत् गगनमिस्यत्र भेदारोपेणोपमेयत्वेद्विरोधः ।। तत्र भेदविवक्षायामुपमायाऽसाभिरपि स्वीकारात् । यदा तूपमानोत्तरवच्यावृत्तावेतत्पये तदनन्वय एव । कैयट 'यादृशे हि उपमानोपमेयभावो नास्तीयुक्त्या तत्र साधश्यपयेवसानं नास्तीस्य्यो लभ्यते । तेन चानुप्रतियोगिकसादृश्याश्रयत्वविवक्षां न कोऽपि विरोध इति अनुभवसिद्धस् ग्रन्थविरोधेनापलापनहेल्वाच्चेति ।। एवं च 'उपमानानि सामान्यवचनै:' इति सूत्रे यन्महाभाष्ये दर्शयते—'यदुपमानोपमेययोरैक्यं तदा गौरिव गौरीलक्षणयेति शेषः । खण्डशक्तिपक्षेडपि अथैकदेशामपहाय तदेकदेशेप्रवर्त्ततौ लक्षणावश्यकत्वात् । शक्त्यतापर्यवस्योधीकरण एवं शक्तेः सिद्वान्तसिद्धत्वात् । अत एव लक्षणाप्रसङ्गभिया दहराधिकरणे आकारास्त्याकारासाम्याश्रयणं निराकृतम् । उक्त-

तिधर्मांशानन्दः' इति बोधः । उपमानान्तरव्यावृत्तिसत्वंव्यर्थचैवात्र । यतु चित्रमीमांसायाम्—स्वसिन् स्वसादृश्यस्याप्यसंभवादुपमानान्तरव्यावृत्तिः—इति, तदसत् । असंभवस्याभावात् तस्यातथाविवक्षैव शर-णम् । अत एव 'असादृश्यविवक्षात:' इत्युक्तं प्राचीनैः । अत एवंानुपत्वकृतोऽर्क्षविवक्षाति न्यायपद्मानानादयः ॥अस्य च भेदा उपमावदेव । अयं तु विशेषः । धर्मोडनुगामिमात्रम् । बिम्बप्रतिबिम्बभावादिना धर्मोंकौ हि धर्मान्तराविच्छेदे तत्र धर्मान्तरावच्छिन्नतत्साम्योक्तावुपमात्वमेव स्थात् । एवं तदोषा अप्यत्र केचिदेव । हीनत्वादीनां स्वापेक्षया न्यूनतवादिक्यादसंभवेने भावात् । अनुगामि-धर्मैक्श कचिदुपातः । कचित्तवर्थगम्यः । आघमुदाहृतम् ।'सत्येव जागति बहुबोधप्यर्थास्तेजस्वजात्यवच्छिन्ना: ।तदपि प्रसिद्धमेव शत्रु विवस्वानिव विवस्वान् ॥'अस्य ध्वानिर्यथा रामायणे—'त्वां कृत्वा परतो मत्वा न कंचन यातो लोकोकृतम् ।न हि रूपोपमात्रान्या त्वास्ति जगतीतले ॥'

व्याघ्रयस्य तत्रानुयोगाच्चेति ध्येयम् । व्याघ्रयच्चैवेतिं । स्ववृत्यिधर्मवत्तया चमत्काराज्जीवनादिस्यर्थः ॥ आघमुदाहृतमिति । 'आघूर्णितं पक्ष्मलमक्षिपद्मम्' इखत्र आ-घूर्णितत्वादिविशेषणानामनुगतां नेत्रद्रयान्वयिलादिस्यर्थः । आघं शब्दादिक्यान्त-जुगामिधर्मव्द्राक्यमिस्र्यर्थः । एवं द्वितीयमिस्रय्रापि क्षीबत्वमुपपाद्यम् । विवस्वा-निति । शत्रु प्रकारकलतादिरूपदृपमोऽनुपपत्त इत्यर्थः । ध्वनिरिति । यथापुपमानान्तरव्यावृत्तितत्र शब्दोपात्तेव, तथापि तत्रिहुपितसादृश्यसैचानन्वयशरीरतया तस्यव्याघ्रयत्वमिस्यर्थः । त्वां कृत्वेति । सुन्दरकाण्डे सीतां प्रति रावणस्योक्तिः । रूप-कृदिस्थनेनादौ संसारे नानाविधसौन्दर्यनिर्माणजन्याभ्यासातिशयसूचनम् । उपरत इति रूपकथनानिवृत्त इत्यर्थः । एवं च पूर्वोक्तनिरूपणाभ्यासेन सीतालुप्तालिशयजनननव-देतदूपनिरूपणाभ्यासेनैतदुतरनिर्मितरूपे डथोंडुत्कर्षेऽपि सेतस्यतीति नाशङ्कनीयम् । नन्वे-तदुत्तरं रूपनिमोंणभित्रुत्या एतदुत्कृष्टरूपाभावसिद्धावपि यदन्यसेनैतदूपसैव निर्माणं तज्जन्येनाधिकान्तररूपाणां एतत्समानकाळीनानां एतत्सादृश्यं ख्यादेवेति चेत्, न । तादशाविलक्षणाभ्यांसेनैतदूपस्थैव निर्माणमिस्याश्यात् ॥

9. 'शु.'

अलङ्कारकौस्तुभः

१७३

अन्या त्वत्सदृशी नास्तीति भेदगर्भसादृश्यनिषेधान्त्वमेव त्वत्सदृशीति व्यझ्ँचम् । यतु—सर्वथैवोपमाननिषेधोऽसमालङ्कार । अयं चातन्वये ताराधेन । रूपोपमेति । तवेलस्य सोपेक्षत्वादूपान्वयः । उपमीयते इत्युपमा, तद्रूपं उपमेयं यस्मा इति समासः । स्वकीय रूपनिष्ठोपमानतादात्म्यरेणोपमत्वं बोधयम् । यदि त्वङ्गप्रत्ययस्य कर्मण्यपिहितत्वात्कथंमुपमीयत इति न व्युत्पत्त्या, उपमानपदस्योपमेयप-रत्वमिति विभाव्यते । तदा छान्दसत्वमाश्रयणीयम् । अथ तस्याप्यगतिकगतित्वात्त्राप्यपरितोषस्तदा तद्रत्वपरत्वमाश्रयणीयम् । प्रकृतिवील इति च लोकमात्रपक्षे हेतुभावादनुत्रापि तादृशरूपोऽपीक्ष्यत इति न पततेः । शत्रु त्वदुपमान्या नास्तीति, अन्यस्या एवैतच्चिह्नाश्रयस्यप्रतियोगिभूताया: प्रतिपेधादमेदगर्भसादृश्याभिमतत्वाच्चैव त्वत्सदृशीति न व्यो ध्वन्यते । यथा नो नैषधे—‘जागर्ति मङ्खेऽपि तुल्यर्थमस्या योगयति योग्यानुपलम्भनं न । यद्वस्ति नाके भुवनेsप्यवस्तदा न कौतस्कुतालोकवाधः ।।’ इदं च ‘भैमी स्वदृट्यसाधारणधर्मनिमितकल्जातीयप्रतियोगितद्धितसादृश्यप्रतियो गिनायिकान्तरसिद्धिरिलिसाराहकयोच्यते । इहं भैम्युपमानभूताया भूतले योग्यानुपलम्भादेवामासिद्धिः । भूतलं यदि भैमी दृष्टिसादृश्यप्रतियोगिनायिकाधि करणं स्यात्, तदा तद्रतोपलम्भस्यैतयोपादानं सङ्भवत् । अथ यदाधि करणं यदस्यनिकृष्टं तत्र तस्य करणं तदभावनिर्णयः । अधि करणज्ञान रूपकारणाविरहात् इति चेत्, उपलम्भस्य प्रकृत्याघटादिसाधारणस्य विवक्षितत्वात् ।। तथा च देशान्तरे तत्सदृशे तदर्शनान्तर वाक्यादिना तत्प्रतीति सङ्भवात् । स्वर्गपाताल्योस्त्वनुमानेन तदर्शनविषयकोटिको टच्वलस्वप्रतीतत्वात्’ इति सामान्यव्यासिमूलकातुमानेनोभिमतार्थः सिध्यति । न चात्र प्रतियोग्यसिद्धिः । भेदसाधारणसादृश्यविवक्षया। भैम्या एव सादृश्याप्रसिद्धेः । न चैवं तदभावेनैव सिद्धसाधनं भैम्यभावाश्रयत्वेनानभिमतत्वे सतीति पक्षविशेषणात् । तथा च वाधेन भैम्यभावमदाय साध्यतु न संह्हारात् । कैश्चितु ‘स्वर्गपातालवृत्तिनायिकाभैमीदृष्टिसादृश्यप्रतियोगितिलि भाववश्यः स्वमानदेशनां भैमीदृष्टिसादृश्यप्रतियोगितनिकाभैमीदृष्टिसादृश्यप्रतियोगितिलभाववश्यः स्वमानदेशनां भैमीकृत-निरूपणाल्लक्षणकतया’ इत्यनुमानसिद्धिः । एवं च भैम्यसिद्धतदप-मानदेशनिरूपणैकट-निरूपणाल्लक्षणकतया’ इत्यनुमानसिद्धिः । एवं च भैम्यसिद्धतदप-माननिषेधे भैम्यामेव भैम्युपमानत्वं व्यज्यत इति । इदं त्ववधेयम् । वाच्यानन्वये यथा श्रुतमात्रस्य चमत्कारमात्रयकतया उपमानान्तरव्यतिरेक्यनुसरणामिः सर्वसिद्धम् । यत्र तूपमानान्तरव्यतिरेक्यनुसरणामिः सर्वसिद्धम् । यत्र तूपमानान्तरव्यतिरे तदनुग्रासकस्वनि-छक्वप्रतियोगिकसादृश्याश्रयत्वेन न ध्वनिव्यहारप्रयोजकं वाच्योपेक्षया तस्मान्तिस्रादिति वधुधातिः । तथापि ग्रन्थान्तरनुसारेण स्पष्टार्थं च तदुद्भावनमिति दिखु । कैश्चित्स्थृङ्गणितससामालङ्कारस्यान्तवचेदन्तर्भाव्यतादत्रैव तमाशङ्कते—यस्मिन्नेवमन्यत्रापि यस्मात्तत्रान्तर्भावस्तस्य बोधनम् । अन्यथान्तर्भावंवचितुमशक्य-एवमन्यत्रापि तत्रैवोद्भावनम्

काव्यमाला

व्यङ्ग्योऽपि दीपकादुपमावत्पृथगेवालङ्कार । अन्यथा दीपकादावपि सा-हस्यव्यङ्ग्यतासत्वादुपमानान्तर्भावपत्ते । यथा— 'भूमीनाथ सहाबदीन भवतस्तुल्यो गुणानां गणै-रत्नकृत्तुमवदप्यविषय नोस्ति किं भूमहे । धाता नूतनकैरणैरैंदि पुनः स्वार्ष्टे नवां भावये-न्न सदेव तथापि तावकतुलालेशं दधानो नरः । अनन्वयान्वयध्वनिनैवोपपत्ते । आरोपे सतीत्यादिन्यायाच्च । अन्यथा व्यङ्ग्योपमादीनामपि सर्वेषामलङ्कारान्तरत्वापत्ते त्वदिस्वधेयम् । सर्वथैवैति । उपमानड्कतायाsसुपमायासतिव्यासिवारणाय तत्न प्रतीतिविषयस्यैवोपमानत्वनिषेधे तात्पर्य्यात् । प्रतीतिसविषयसोपमानत्वर्संभवेन सर्वेऽ-प्योपमाननिषेधेऽप्यविकृतत्वात् । न त्वमस्म्यालङ्कारान्तरत्ववेदनन्वयस्यालङ्कारान्तरत्वाप-पत्तिः । तत्राप्यस्मालङ्कारध्वनिनैवोपपत्तेरिति चेत्, सत्यम् । अलङ्कारान्तरे णाल्का-न्तरङ्गवननस्यालङ्कारानुपवादकत्वात् । एतद्र्यैवानन्वयध्वनिनैपि नास्य गतार्थत्वमि-स्याद्—अयं चेतिः । उपमावद्व्यङ्ग्योऽपीयंनवयः । पृथगिते । दीपकादिवदिति शेषः । तदेव स्पष्टयति—अन्यथेति ॥ नन्वसमलङ्कारध्वनिनानन्वयस्यैव वैयर्थ्ये कुतो न स्याद्विनिगमकाभावादिक्यत आह—आरोप इति । अनन्वयस्योभयसिद्धतया तद्वन्निनाख्यैव गंतार्थ्यतुसुचितत्वादिति भावः ॥ अनन्वयसिद्धत्वमप्रतियोकम् । अन-न्वयस्य गतार्थत्वमापादयता तस्य पृथक्त्वेनानस्युपगमसैव संभवादसिद्धं व । किं चा-न्न्वयस्य शरीरं स्वस्य स्वस्यादृश्यम्, अस्य तूपमाननिषेधः । त्वानन्वयेन चमत्कारार्थे उपमानान्तरव्यावृत्तिरपजीयते । एवं चोपमेयोत्तरप्रपञ्चकमुपमत्वमेवासमालङ्का-स्वरूपमिति तस्यैवालङ्कारत्वसुंचितम्, न तु वैपरित्यसम् । अस्मस्थले स्वेनै स्वसादृश्यस्य व्यक्ङ्ग्यत्वे चमत्कारानुपपत्तेः । तावन्मात्रस्य चमत्कारसामध्ये च अनन्वयेऽपि उपमाना-न्तरव्यावृत्तिध्वननकैर्यर्थ्यापत्तेः । एवं चावश्योपञ्जीकृत्यैनानुपमत्वमेव गतार्थत्व-मुक्तमिति । अत्रोच्यते —चमत्कारजनकमात्रोपमानान्तरव्यावर्तकं तत्चानन्वये व्यक्ङ्ग्य-म्, अस्मै च वाच्यपेक्षया व्यहचः सन्निधिके चमत्कारमावहतीति सर्वसंमतत्वादिति । किं च यत्र त्वदृश्यम्, तस्यैवालङ्कारान्तरत्वापत्तेस्तु नन्वयस्य चासमञ्यापकतयाधकविषयत्वं स्पष्टमेवेति एवं चासमस्य न्यूनम्र्रकितत्वम्, अनन्वयस्य चासमञ्यापकतयाधकविषयत्वं स्पष्टमेवेति

अलङ्कारकौस्तुभः

१७५

उपमेयोपमामाह— उपमायां पूर्वस्यां प्रतियोग्यनुयोगिनौ यौ स्तः । तौ विपरीतौ परतश्रेऽुपमेयोपमा लेषा ॥ १ ॥ पूर्वोंपमायासुपमेयस्य द्वितीयोपमायासुपमानत्वं तत्रोपमेयस्योपमानत्वं यत्र सोऽयमुपमेयोपमालङ्कारः । यथा— 'हासः प्रसूनमिव हासमिव प्रसूनं पाणि: प्रवाळ इव पाणिरिव प्रवाळः । केशो द्रिरेफ इव केश इव द्विरेफ: सा भाति वीरुदिव सेव विमाति वीरुत् ॥' कथं वैपरीत्यमिति दिक् । अलङ्काररत्नाकरकारखु—तेन तदेकदेशेन वावसितमेदेनो- पमानतया कल्पितेन सादृश्यमनन्वयः । उपमेयैनैवोपमानतया कल्पितेनोपमेयस्यो- पमानतया सादृश्यमेकोडनन्वयः । प्रसिद्ध एव । यथा—'युद्धे डङ्कुनोडङ्कून इव प्रथितप्रताप:' इति । उपमेयैकदेशस्य तथैवोपमानताकल्पनमपरः । यथा 'एतावति प्रपञ्चे चन्द्रमहिलगह्वरभसिते डपि । अनुहरति शुभ्रग तस्या वामार्धे दक्षिणार्धेऽपि ।' उपमेयस्यैव प्रतिबिम्बादिरूपेण भेदकल्पनयोपमानत्वकथनं तृतीयः । यथा—'गन्धेन सिन्धुरंधरचक्रमैरमार्जुनप्रभृततयो डपि न शिक्षितास्ते । स तु कचत्रिनयनाच- लरङ्गमित्ति स्त्रीप्रतिच्छविगुपू यूपपतितमवेमि ॥' चक्रमैत्री एकसार्थवर्तितवमिल्यर्थः । 'कच दीसौ' इत्यस्य कचादिति रूपम् । एतु त्रिष्वप्युपमानान्तरविह्रप्रतीतेरतरन्नवयत्व- मित्याह । रसगङ्गाधरकर्तृ—उपमानान्तरञ्यावृत्तिमात्रमन्वयशरीरम्, उत्कोऽप- मानोपमेयत्वविशिष्टम् । यद्ये 'स्थानभोगे पतन्थाति' इत्यादेः कविकलिप्तोपमाया अप्यानन्वयत्वयापत्ति । यद्योऽकिरूपातिशयोक्तावप्यतिप्रसङ्गश्रु । द्वितीये दक्षिणार्धे- वामार्ध्योक्तवैश्रुतो भेदयोः सादृश्ये कथमनन्वयत्ववारणम् । किंच 'गगनं गगनाकारम्' इत्यादौ स्वातिरिच्चोपमानविरहद्रपतीतिद्वारा उपमेयस्य निरुपमत्वसिद्धिः । अत्र तु वामार्धेऽ्य दक्षिणार्धे- सादृश्येनैवबन्धनं निरुपमत्वसुपजीव्यविरुद्धतया नोच्यतेत्येव । नार्थिकागतनिरुपमताप्रसयश्रु नानन्वयफलं भवितुमर्हति । तथ्याः प्रकृतोपमेयत्वाभा- वात् । वामार्धस्यैवोपमेयत्वात् । उपमेयगतनिरुपमत्वप्रसयस्यैवानन्वयफलत्वकल्पनाच्च । एतेनानन्वयध्वनित्थमत्रेसलङ्कारसर्वस्वकारोक्तमपि निरस्तमित्याहुः ॥ एवं स्मित्रसादृश्यनयवच्छेदफकलकममनन्वयः निर्हेत्य, उपमानोपमेययोः परस्पराती- कसादृश्यनयाद्वात्तिपलक उपमेयोपमालङ्कारो निरूपणमर्हतीत्याह—उपमेयोपमामि- ति । उपमानत्वमिल्यनन्तरं पूर्वोंपमानस्योपमेयत्वमित्यपि दृश्याम् । तौ विपरीतौ परत

ननु— 'रजोभिः सनन्दनोद्दूतैर्गजेश घनसंनिभैः । भुवस्तलमिव व्योम कुर्वन्व्योमेव भूतलम् ॥' इति परस्परोपमायामतिव्यासि: । न चेयं लक्ष्यैवैति वाच्यम् । तृती- यमहंकार्यवच्छेदस्य फलस्याभावात् । तथा हि । चन्द्र इव मुखस्मिति मुखे चन्द्रसाम्ये वर्णिते चन्द्रेऽपि मुखसादृश्यमर्थत: । सिध्यति साधारणधर्मेस्योभयानुगामित्वात् । तत्र चन्द्रे मुखसाम्ये शब्दतो वर्ण्ये माने मुखचन्द्रयो: परस्परमेव साम्यं न त्वन्येनैति सदृशान्तरवचछेद: फलति । रजोव्यात्त्वेन धर्मेण गगने भूतलसाम्ये वर्णिते तु भूतले मेघतुल्यगगनसाम्यं नार्थतः । सिध्यति रजोव्यात्त्वमेघतुल्यगजव्यास्त्वयोर्धर्मैयो- रूपमाद्रये भिन्नत्वात् । अतः पूर्वोपमयासिद्धमेव गगनसाम्यं भूतले वर्ण्येत इति गगनभूतलयो: परस्परमेव साम्यमिति सदृशान्तरववच्छेदो न फलतीति चेत्, नैवम् । पूर्वोपमायां साधारणधर्मस्त्वेव, द्वितीयोपमायां तादृशत्वे उपमेयोपमानत्वमिल्यभिप्रायात् । इदं चोपमानोपमेयोरुतर- पमायां वैपरीत्यमित्यनेन लभ्यते । तस्य हि तावानेव विशेषो न तु साधारणधर्मवैपरीत्याकृतोऽपि तादृश: धर्मेश्वानुगामी विम्बप्रतिविम्बभावापन्नो वेति नाग्रह: । स्पष्टार्थमुदाहरणानि । अनुगामी यथा मम— 'त्वन्नयनसुत्पलमिव त्वन्नयनमिवोत्पलं कान्ते । विद्धुम इव त्वदधरस्त्वदधर इव विद्धुम: शोण: ॥' पूर्वोर्धे अर्थे, द्वितीयोर्धे शब्द इति विशेष: । इति कारिकायास्तदर्थंकत्वात् । अन्यथा रशनोपमायामतिव्यासेरनिवारणात् । फलस्या- भावादिति । उभयोरन्योन्यातिरिक्कसादृश्यव्याप्तिफलकत्वे सतीत्यस्यापि । एतदी- यलक्षणान्तर्गतत्वादिति भाव: ॥ फलतीति । साधृश्यैव विधेयत्वेन प्रतिष्ठानादिति भाव: । लक्ष्यत इति । उपमानं उपमेयं धर्मेश्वेति त्रयसुपमाघटकम् । तत्र द्वयोवैं- परीत्योक्त्या धर्मस्य तद्रावो लभ्यते इति भाव: । धर्मलोपस्तावदुदाहतो 'हास: प्रसूनम्' इत्यादिना । धर्मवत्ते त्वाह—धर्मेश्वेति । अनुगामील्यादि । उपचारादेर-

अलङ्कारकौस्तुभः

१७७

विम्बप्रतिबिम्बभावो यथा मम— 'युधि निर्गनिरगेहिमार्गेणा: प्रविगलन्निरवग्रहवर्षण: । वसुमतीतिलक त्वमिवाम्बुदोदम्बुद इव त्वसुदेति महीसुदे: ॥' अत्र दृष्टिवाणानां विम्बप्रतिबिम्बभाव: ॥ उपचारो यथा मम— 'अचला इव विद्धांसो विद्वांस इवाचला गुरव: । शास्त्राणि तोयनिधिवत्तोयनिधि: शास्त्रवद्‌गहुगभीर: ॥' अत्र गुरुत्वभीरत्वयोर्विद्याच्छेषूपचार: । समासभेदो यथा मम— 'उल्लसितकुसुमहस्ता रमणीयस्तबककक्षोजा । वधिरिव वामनयना विभाति वध्री च वामनयनेव ॥' शेषो यथा ममैव— 'विजयते हृदयह्रदह्नस्य प्रभूप्रसादकुरुतालक: । आकाश इव समुद्र: समुद्र इव सोऽयमाकाश: ॥' प्रथमपादे शब्दशेषो द्वितीये त्वर्थशेष इति विशेष: । अत्रेदमवधेयम्— 'रजोमि: सन्ताननोदूतैर्गजैश्व घनसन्निभै: । सुवस्तलमिव व्योम कुरुतेऽन्योमेव सुतलम् ॥' इत्यादावुपमेयोपमैवालङ्कारसर्वस्वकारादीनामभिमता । अन्यथा 'दृयो: पर्योयेण तसिल्नुपमेयोपमा' इति तदुक्तलक्षणस्य तत्रातिव्याप्तिरसङ्गत् । व्युपलक्षणम् ॥ ग्राहान्ति । समुद्रपक्षे ग्राहाणां जलचराणां समूह: । आकाशपक्षे ग्रहाणां नक्षत्राणां संबन्धी ग्राह: स चासौ समूहश्च महासमूह: । विचारन् ग्राहसमूहो यत्रेति बहुव्रीहि: ॥ पूर्वं 'रजोमि: सन्ताननोदूतै:' इत्यस्यालङ्कृत्यमतिरोच्यं संप्रति प्रका- रान्तरेण । तस्य लक्ष्यत्वमानयनं तस्य लक्ष्यत्वव्यवस्थापकग्रन्थस्मरणाय प्रकम्यते— अत्रेदमिति । पर्योयेणेति । उपमानोपमे- यभावेलर्थ: । छत्र पर्योयेणेनेन वाक्यभेदेनियमोऽपि दर्शित: । द्वयोरिति च स्पष्टार्थ- मेव । अनन्वये पर्योयाभावात् । अतस्तद्वैयर्थ्यशङ्कानवकाश इति ध्येयम् । यदप्युक्तं रसगङ्गाधरे—'अहं लताया: सदृशोऽलक्षवैगौरादि: गर्वे न कदापि यादृ: । गवेषणत्‌

वाक्यभेदः शब्द अर्थश्रृं । आघः 'रजोभिः-' इत्यादौ, अन्यः 'तद्रलयुना-' इत्यादाविति तद्वाक्यार्थातृभिरुक्तत्वात् ॥

यत्स्वत्र चित्रमीमांसारसगडाधरादयः—नात्रोपमानान्तरातिरस्कारः प्रतীয়ते, उपमेयोरेकरमेकत्वाभावात, आद्योपमाया अनुगामिधर्मप्रयोज्यत्वात् । 'लसिद्धापरेषामेषापि तुल्या तव तावदान्ति ॥' इत्यत्र प्रतिपाद्यायासुपमायामतिव्याप्तिः । 'तद्रलयुना युगपदुनिषिठतेन तावत्स्यः परस्परतुलामधिरोहंतां द्वे । प्रसन्नदमानपरुषे तरमनत्क्षरत्कुसुम प्रचलितश्रमरं च पदामृं ॥' इत्यत्र युगपत्प्रवृत्ततायासुपमेयोपमायां वाक्यभेदाभावद्योसिरिति, तद्रुक्षद्मू । उपमायां विशेष्यत्वविशेषणदानेनावदोषाभावत्त्र हैदुत्वेनानुवादत्वात् ॥ पर्यवसितवाक्यभेदमादाय द्वितीयदोषाभावाच्चेति हृदि निधाय रजोभिरित्यादिलेक्ष्यतंव चाविभेदविषयतिति हृदि निधायाह—वाक्यभेद इति । यत्प्रेक्ष्यमपि 'सविता विधचति विश्वरुपि सवितरति तथा दिनान्त चाभिन्य । यामिन्यनन्त दिनान्त्यपि सुखदुःखशीतलते मनसि ॥' इत्यत्रातिव्यासिरिति, तद्रुक्षसन् । तथा हि—दिनान्त्यपि सुखदुःखशकतामेकधर्मान्वितत्कतवविशेषणमावद्यंव तृतीयसदृशव्यवच्छेदस्य धर्मैक्यमन्तरेणानुपपत्तेरिति सर्वसंमतम् । एवं च सविता विधचत्यनन्त सुखप्रदतंव धर्मः विश्वरुपि सवितरतीत्यत्र च दुःखप्रदत्वमिति । कथमिति व्यासिश्रश्रृतिसहदर्थैविंभावनीयमू । चित्रमीमांसायां हु 'अन्योन्येनोपमा वाच्या वाक्यार्थान्तरेण वा । एकधर्माश्रया या स्यादुपमेयोपमा मता ॥' अन्योन्यप्रतियोगिकत्वविशिष्टा व्यत्नया शक्त्या वा बोध्या । शक्तिवेद्यतया विशिष्टसादृश्यैकत्वापारबोध्यत्वविरहादत । वाच्यादेन परस्परनैरपेक्ष्यनिबन्धनाद । व्यकृतोपमेयोपमासंग्रहाय व्यक्तेति । वाच्यतत्संग्रहाय वृत्त्यन्तरेभति । रजोभिः सानन्दनोद्वेलतरिस्यत्रातिव्यासिनिषेधाय एकधर्मैक्युक्तम् ॥ अत्रापि रसगडाधरतृतः 'अहं लतया सदृशं' इत्युदाहृतेररीक्तदन्याभिः । तत्र तृतीयसदृशव्यवच्छेदान्वगमनेन लक्ष्यत्वानौचित्यादिति वदन्ति, तन्न । विधेयत्वविशेषणैनवात्रापि व्यवभिचारनिरासात् । यदपि तैरुक्तं—'अन्योन्यप्रतियोगिकत्वविशिष्टा उपमा एकस्त्विमात्रवेद्यत्वमात्रपदस्य वृत्त्यन्तरव्यवच्छेदमात्रपरत्वात् । एवं प्रतियोगित्व संगतया बोधेऽपि वृत्त्यन्तरबोध्यत्वाभाववेन मात्रपदविरोधाभावादिति ॥ रजोभिरित्यस्य लक्षणत्वविरहश्रृद्रुमवतारयति—यत्स्वत्रेति । अनुगामीति । भूतलप्रतियोगिकत्व्योमात्र

त्वात्, द्वितीयायाःक्ष विम्बप्रतिबिम्बभावापन्तधर्मप्रयोज्यत्वात्—इति, ततुच्छत्वम् । रजसां मेघतुल्यगजानां च विम्बप्रतिबिम्बभावविवक्षायां बाधकाभावात् । न च परस्परसादृश्योरेव विम्बप्रतिबिम्बभाव इति वाच्यम्, वाचकाभावात् । न च परस्परसादृश्योरेव, रजोगजानामपि साधृश्यसत्त्वात् । त्वन्मतेsध्यनुगामित्वप्रयोजकत्वात् रजसो बाहुल्यसत्त्वेऽप्यकत्वादिति वाच्यम् । यत्काचिद्रजोयोगेन पृथिवीसादृश्यसिद्धेरिति तदाशय इति कृतं वहुना ॥ इत्थुपमेयोपमा ।

कोपमाव्यां रजसामेवोभयालुगतत्वां साधारणधर्मैर्वादिति भावः । बिम्बेति । व्योमप्रतियोगिकभूतलोपमार्च गगनसदृशगजरूपधर्मे निमित्तकत्वात् । आकारेो गजानां भूतले च घनानामभावात् उभयोर्विम्बप्रतिबिम्बभावावलोकनात् सामान्यधर्मसंपत्तिरिति भावः । वाचकाभावादिति । आरोपमाव्यां रजसां धर्मैस्त्वम्, द्वितीयोपमाव्यां तु मेघतुल्यगजानामिति हि तैरभयत्र धर्ममेद उक्तः । यदि तु घनसन्निभैरप्यत्रैवोभयत्रान्वयं कृत्वा मेघसादृश्यावच्छिन्नत्वानां रजसां तादृशगजानां च, विम्बप्रतिबिम्बभावः स्वीच्यते, तदोपमाद्वयेऽपि धर्मैक्यमक्षतमेव । न च रजसो भूषावपि सत्त्वमात्रेणैवतत्प्रतियोगिकोपमाननिर्वाह इति वाच्यम् । सत्त्वमात्रस्य साधारणत्वेन नियामकत्वविरहात् । रजोगजानां परस्परसादृश्यानुसंधानं च घनसन्निभैरप्यत्रैवोभयत्रान्वयस्तदा—रजोगजानामपि साधृश्यसत्त्वात्—रजोगजानामिति । ननु बिम्बप्रतिबिम्बावेन धर्मैक्यं कृत्वा उपमानदृष्टेश प्रतिविम्बत्वात् । उपमानान्तरेऽपि प्रतिविम्बत्वात् । इति चेत् नैवम्, अभेदसादृश्यदिनां रजसां रजानां चोभयत्र धर्मीवारोधात् । अन्यथा विम्बप्रतिबिम्बभावापन्तधर्मस्यैवोपमेयोपमाया: सर्वाङ्गुपगताया विलयप्रसङ्गात् । तदेतत्सर्वमभिसंधायाह—कृतमिति । इदं चात्रावधेयम्—औचित्यबलादुपमानोपमेयसादृश्यवाचकपदानुसुभयत्रैक्यमेव उक्तम् । तद्वैपरीत्ये दोषः सहैवोदाहृतात् । यथा—‘वदनं कदलायते तद्वय शीतपत्र वदनायिते कुसुमे ।’ भासितोभयत्रैवमालोक्य नथनाननस्सितोत्पलस्य माला ।।’ ‘निर्णीतमतर्ककविभिः समोहे: सर्वो विचिन्वद्विद्रपि त्रिलोकीम् । भ्रमाद्ध्रुवस्यति स क्षितीश क्षितीशायते इत्यभिमुच्यते ॥’ उपमादोषा अपीह क्षयमुखरीयन्ति । स्पष्टत्वादिष्टतृतिभयाच कण्ठतो न लिख्यते ॥ एतदलङ्कारशास्त्राद्वारेयथा—‘संसारसिन्धावनिम्बमत्र जाघर्ति जाने तव वैरसेनि । विम्बानुबिम्बौ हि विधाय धातुर्ने जातु हत्थतिरूपस्थितः ॥’ क्षत्र वयुतो नलस्यापि दमयन्त्या नलमिन्नतेन ज्ञानात् । युवस्वोरेवान्यप्रतियोगिकं साधृश्यम्, न त्वन्यसेवति । तृतीयसदृशस्यवच्छेदे फलकमन्योन्यसादृश्यवचछेदं प्रतिेचते । यदि तु भेदस्यापि परमार्थिकमेवाभिमतं तदेदं सदृशम्

अथोलेक्षां निरूपयति—

संभाव्यते सह यदा साम्यप्रतियोगिना तदुपमेयम् । तादृशोत्प्रेक्षामाहूर्ब्रिन्दा हेत्वादिविषयत्वात् ॥ ९ ॥

शिरामराचणवचस्मुदाहरणीयम्—

'दृष्ट्वा रावणमेघनादमथनौ तद्द्वक्तिलोकोत्तरं सौमित्रितं च पराक्रमश्व सहसाभिगतामसामान्यवत् । आलोकाद्वदरीयोरपि त्यो: पूर्वोंपजातापि धी: स्वप्रामाण्यविपर्ययप्रतिपादनास्कन्दनं नीयते ॥' भरतं प्रति हनुमदुदकिरियम् । वनवासमान्यपदस्थ साधयेदानुपकतवार्थकतया श्रीरामलक्ष्मणदृष्टिहेतुपराक्रमयोर्न्यनिष्षसादृश्यप्रतियोगित्वान्यप्रतियोगिकसादृश्याश्रयत्लोमयभाववचनेन ज्ञानस्य भरतशत्रुघ्नोम्यद्रतिनेहपराक्रमदर्शी नोत्तरम्, अप्रसामान्यज्ञानास्कन्दनाभिधानात् श्रीरामादिदृष्टिहेतुपराक्रमयोरंभरतादिदृष्टिनेहपराक्रमयोरंभरतादृष्टिनेहादिप्रतियोगिकमेव साधयन् न त्वन्यदीयहेतादिप्रतियोगिकमित्युपमेयोपमाध्वनि: । यथा च नैषध एतद्—

'कर्णांकिदनन्तच्छदबाहुपाणिपादादिन: स्वक्लिल्तुत्सजेतु: । उद्देगभयादिच्यितामिधानादिहैव येथा निधितद्वितीयम् ॥' अत्र नैमिषसंनिधिकरणादवयववचानमद्वैतादिममानभङ्गय तस्सजातीयावयववन्तरविधानोकस्या तत्सादृश्यनोऽन्यप्रतियोगिकमेव साम्यमिति वृतीयसदृशनन्यवच्छेदो न्यज्यत इति संक्षेप: ॥

इत्युपमेयोपमा ।

एतदनन्तरं साधयोपजीवकप्रकृतिविशेष्यकाप्रकृतप्रकारकर्संभावनात्मकतयोत्रेक्षालंकार: प्राप्तसंगतिक इलाह—उत्प्रेक्षामिति । संभाव्यत इति । संभावनाविषयीकृत इत्यर्थ: । विषयत्वलाऽऽद्यारातर्यार्थत्वात् । साम्यप्रतियोगिना सहेत्प्रकारणविशेष्यकं तादात्म्यसंस्कंमप्रकृतप्रकारकं निष्षयानात्मकं ज्ञानम् । अस्ति हि सुखादौ सत्यपि तत्वकारकज्ञाने किमिदं चन्द्र इत्यादिकमहार्थज्ञानमधुमवसिद्धम् । तत्र तावक्रम:, विशेषदर्शननसतावत् । निष्षयानात्मकत्वाच्च । नापि संशय:, अनेककोटिसमुल्लेखात् । नाप्यनध्यवसाय:, विशेषतोऽनुल्लिखितनानोकटिकत्वात् । तद्वति सादृश्युपायोक्ता स्पष्टीम् । येथाऽनुपलब्धेधपक्षेsपक्षेहेतारस्यासाधारणत्वर्मे दर्शनात् । प्रणमसदृकिं स्विदयमिति, यथा वा किं स्विदयमिति । श्राघ्येऽनुलेप्यतन्मनाऽनुविध्य कोटिसमुल्लेखात् । किं स्विदयमिति नानाकोटिकत्वेऽपि किंचित्स्वसामान्यरूपतया विचित्र्य कोटिसमुल्लेखो नास्तीति विशेषाभासोभयन्त्राप्यविशेषपात् । इह च विशेष एकस्मा एव कोटे: ससुल्लेखात् । तस्माद्भावनमनध्यवसायामिति । तस्योपमेये उपमानताप्रत्ययकारकत्वादिति चकवतीन्: । न्यायपक्षेsनाद्यस्तु संभावनानश्रयवमायोऽन्वेोपश्चिन्ल्य: ।

अलङ्कारकौस्तुभः

उपमेये उत्कटोपमानकोटिकः संशय उत्पेक्षेत्यर्थः। संभावनपदस्योत्कटकोटिकसंदेहार्थकत्वात्। उत्कटा प्रकृष्टस्योपमानस्येक्षा ज्ञानमत्रेति व्युत्पत्तेः। संदेहालङ्कारेऽतिव्याप्तिवारणाय उत्कटेति कोटिविशेषणम्। तत्र तुल्यकोटिकत्वमेति नातिव्याप्तिः। 'संभविनोऽर्थस्य तादृशासंभविस्थूलतया संभावनमुत्पेक्षा' इति लक्षणदीपः॥

अलङ्कारताप्रयोजकसंभावने तस्य विशेष्यानुचेखात। 'किं चन्द्रोडयमिति, किं पनसः स्विदयमिति'वन्द्विशिष्य नानाकोट्यनुचेखासत्वात्। तसादुत्कटोपमानकोटिकं प्रकृष्टविषयकसंभावनमुत्प्रेक्षा। संदेहालङ्कारे तु तुल्यकोटिकमेति तद्रेद इषाहः। तदेतद्- श्रीयति —उपमेये 'इति। विषयतयं समास्मृत्यः। संशय इति। अनेककोटिकत्वमा- नसाधम्येण संशायत्वोक्तिः संभावनमित्यैव तात्पर्यम्। संशायार्थैकत्वादिति। यथोक्तानधवसायसारूपसंभावनार्थकत्वादित्यर्थः॥ उत्केक्षापदाहात्म्यानदेवोकार्यलाभ इषाह—उत्कटेति। उत्कटेतेर्थः। कोटिनिष्ठोत्कटत्वद्वारकं च ज्ञानस्योत्कटत्वमिति बोध्यम्। प्रकृष्टेति। प्रसिद्धत्वेन उपमानस्य प्रकर्ष इष्यर्थः। दैक्षापदार्थमाह— ज्ञानेनेति। यद्यपि उपसर्गाणां वाचकत्वपक्षेऽपि प्रशब्दार्थस्य प्रकृष्टस्य विषयतासंब- धेन ज्ञाने धात्वर्थोडन्वयः सम्भवति। प्रकृष्ट इष्यादौ इषेर्णादितस्य प्रकर्षस्य वा- घेडपि तस्य कर्मत्वादिना धात्वर्थान्वयानुभवात्। घटं प्रकृष्ट इष्यादौ प्रकृष्टशटबोध- नुदयात्। अन्यथा उपसर्गत्वमेव न स्वात्। 'उपसर्गाः क्रियायोगे' इति सूत्रेण क्रिया- संबन्ध्यर्थबोधकतायामेव तद्विधानात्। प्रकर्षस्य च आश्रयत्वेनोपमानपदर्थेडन्वसोक- पार्थेसोपस्थापकपदभावात्। क्रियामेवोपसर्गार्थानन्वयाच्च। प्रकृष्ट एवोपसर्गेधकि- खीकरेरपि तस्य तादात्म्येन धात्वर्थेडन्वयः स्वात्। न तु विषयत्वादिनेतिं परामर्शः। तथापि तादृशार्थपरत्वमुप्रेक्षाशब्दस्यैत्र तात्पर्यम्। यद्य प्रकृष्टविषयकत्वमेवात्र क्रय- चिदुपसर्गार्थः। तथा चोत्कटस्य प्रकृष्टविषयकस्य च तादात्म्येनैव धात्वर्थान्वयः। योत्कत्वे तु तादृशार्थे धातोर्लक्षणेति। एवमेव 'विनार्थेन च संदेहे हरिणं हार उ- च्यते। नानासंदेहहराणाद्वायहारः प्रवर्तितः' इति काल्पनादित्वाक्षेपि दृश्यवम्॥

संदेहालङ्कारेऽति। उपमेयविशयकोपमानकोटिकज्ञानत्वस्य संदेहेऽपि सत्वादि- सर्थः। नतु तत्रापि कोटेरुत्कटत्वसंभावनादिकरं ततोडतिव्याप्तिरास इषत आह— तत्र तुल्येति। नतु संदेहे कोटिद्वयस्य समनात्वमिति नियमोऽसिद्ध एव कोटिनिष्ठो- ट्कटत्वस संशये मानिकादिसर्वसंमतत्ववादनुभवसिद्धत्वाच्चेत्। सत्यम्।।तथापि संशयस्य समकोटिकसैवाऽलङ्कारत्वमिति अलङ्कारभूतसंशयेऽदित्यसेत्कटत्वविशेषणेन वारणसंभवात्। अत एव संदेहालङ्कारेऽतिव्याप्तिवारणं प्रयोजनमुक्तम्। नतु सं- देहमात्रे इति न कोटिपि दोषः॥ संभविन इति। लोकप्रसिद्धस्यैति विषयविशेषणम्॥

तादृशादश्रप्रतियोगीत्वर्थः। असंभवोऽति। लोकप्रसिद्धत्वाभा-

तत्र हेतूपेक्षा नाम प्रकृतकारणस्याप्रकृतकारणेन समेन संभावनम्। यथा—

'ऋषारुणा सर्वगुर्णर्ज्जयन्त्या मैम्या: पदं श्री: स विशेषेक्ष्णीते । भुवं सतामच्छलयघत: सा भृशारुणैस्तत्पदभाजिभाति ॥' इह हि मैत्रीचरणयोगारुण्यसंबन्ध: प्रकृत: 'तत्त्वकारणं चारूषविशेष:' तत्समेन छलनेन संभावनं संभावनाविषयस्य चाप्रयोगादध्यवसानम् । अदृष्टविशेषच्छलनथो: साम्यं चारुणचरणसंबन्धजनकत्तथेति बोध्यम् ॥ यद्वा स्वाभाविक आरुण्यसंबन्ध: उक्तच्छलनहेतुकसंबन्धघटनेन संभाव्यते इति बोध्यम् । स्वरूपोत्तेक्षा तु प्रकृतसाम्येन सखेन संभावनं । यथा—

'वहड व महिअलभरिओ घोलेइ व पच्छओ धरेद व पुरओ । पेलेइ व पारगओ गुरुड व उवरिसंतिओ तमणिवहो ॥'

अत्रान्धकाररस सर्वदेशन्यापितं प्रकृतं तत्सादृशेनापि तत्रैव प्रकृते तस्य स्वाधिष्ठितवस्तुतिरोध्यैकत्वसाधर्म्येण वहनरूपतया प्रथदेशन्यापित्ते प्र- कूते तत्संयोगप्रतिबन्धकत्वेन साम्येन साधारणत्वेन पार्श्वदेशन्यापिते प्रकृते । वेऽपि कविप्रतिभामात्रकलिपतेरर्थ: ॥ न चैवं 'मुखं चन्द्र:' इत्याद्युत्तेक्षायामतिश्यास्ति:, संभाव्यमानस्य तथ्य चन्द्रादे: खलु:संभावितत्वादिति वाच्यम् । चण्डीदासेनैव सम- थेनात्। तथा हि—'काञ्चिदेकारुपमात्रसादृश्यं कचित्तु संभाव्यमानस्यापि, तत्रायं यथा ममैव—'कण्ठे लुठत्काञ्चनपदसूत्र: संवीज्यमान: सितचारुमरेण । झ्यामो बभासे तडितो- पगूडश्वेतहृदयक: विष्णु वारिषाह:' ॥ अत्र संभाव्यमानतादात्म्यादिह्यधर्मसाम्यत्रेक्ष्यवसित्व न तु संबन्धिध्वितीयं यथा—'स व: पायादिन्द्रनर्चविलस्ताकोटिकृटिल: सरा- रेयों मृत्ति ज्वलनकपिसो भावनिहित: । सवनचन्द्राकिन्या: प्रतिदिवससक्चेन पयसा कपालेन्नोन्मुच: स्पटिकधवलनाडुर इव ॥' अत्र संभाव्यमानस्य कपालदुरस्यापि शशाविषाणसगोत्रत्वमेवेति। हेत्वादीन्यादिपदेन कार्यक्षहरपोभयप्रहणम् । यदापि हेतु- कार्ययोरपि स्वरूपतन्मस्त्येव, तथापि तदुभयातिरिक्तस्संवात्त तत्वमिति प्राचां प्रन्यकृतां व्यवहासरमर्थेनादत्रापि नत्थ्योकोकम् ॥ 'वहत्थीं महीतल- भरितो नोदयतीव पृथ्ननो वारयतीव पुरत: । प्रेरयतीव पाशंगतों गुरुकार्यन इत्योपरिसं-

अलङ्कारकौस्तुभः

तिर्येक्संयोगप्रतिबन्धकत्वसाधर्म्येण नोदनत्वेनोध्वेदेशयापि त्वे प्रकृते शिरो- नमनेहेतुत्वसाधर्म्येण गुरुकार्यमनत्वेन संभावनम् ॥ एवम्— 'लिम्पतीव तमोडज्झानि वर्षतीवाञ्जनं नभः ।' इत्यादावपि वोध्यम् । नन्वियमुपमैव कुतो न भवति इवपदस्य साध- र्यार्थकत्वे बाधकाभावात् । यत्तु—उपमायामिवेन नित्यममासान्तलक्षणा- त्कृते समासस्संभवात् 'नाम्नां समासो युक्तार्थः' इत्युक्तेराख्यातस्य नामत्वाभावात् । अतोडत्र न साधर्र्यमिवार्थ इति । तच्चिन्त्यम् । इवेन सह समासस्य नित्यत्वाभावस्य उपमानुपमेयदर्शितत्वात् । अन्यथा इवप- दस्य संबावनापरत्वेऽपि समासानुपपत्तेः । न हि इवेन समासः साधर्र्य एवेत्यत्र प्रमाणमस्ति । 'इवेन समासः' इति सामान्यत एवोक्तेः ॥ अथ यत्र समासमासिसत्त्रैव नियमः आख्यातेन सह तु समासप्रसङ्ग एव नास्तीति विनैव समासमयं प्रयोग इति चेत् । तर्हि साधर्र्यार्थताया- मपि समासाप्रसङ्गेन विनैव समासमिवपदप्रयोगे बाधकाभावादिति चेत् । मैवम् । उपमानाभावस्यैवोपमावाधकत्वात् । तथा हि । किमत्रोपमानम् । न तावत्कर्ता, वैयाकरणमते आख्यातार्थस्य कर्तुर्भावनायां विशेषणीभूत- त्वेन तस्यैवार्थे साधर्र्ये सप्रतियोगिकत्वसंभन्धेनान्वयासंभवात् । अन्योर्वा- स्थितस्तमोनिवहः ।' सेतुकाव्ये तमोवर्णनम् । प्रसिद्धोदाहरणमपि तद्विचारसौकर्याय प्रदर्शंयति—पवं लिम्पन्तीवेत्यादि । 'असत्पुरुषसेवे हृदृष्टिनिष्कलतां गतः' इत्युत्तरार्धम् । मूच्छकटिकाख्यानत्के तमोवर्णनम् ॥ जयारामभट्टाचार्योंकं समाधान- माह—यस्त्वति । नास्मामिति । कातत्रवचनमेतत् । यद्यपि 'आख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्ये' इति वचनेन पचतभृज्जतेत्यादौ आख्यातान्तयोगरपि समासो भवत्येव, तथाप्यत्र तादृशविशिष्टविधायकं नास्तीति भावः । सामान्यत एवोक्तेः । यद्यपि इवनेल्यादि वातिकनापि विभक्त्यलोपपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वादिरिव विधायकं न तु समास- स्थापि 'सह सुपा' इत्यनेनैव समाससिद्धेरिति कैयटेनैवाभिहितत्वात् । तथापि प्रसिद्धिव- शादेवसुक्तम् । उच्चसमास्य निलानिलत्वलचिन्तामपहायैव वाह—अर्थोति । तथैव परिह- र्ति—तर्हीति । न्यायिकादिमि: कर्तुराख्यातार्थत्वानभ्युपगमादाह—वैयाकरणैति । भावनायामिति । धात्वर्थे इस्त्रथे । भावना धातुबोध्येच्चति तद्भ्युपगमात् । स्वप्र- तियोगिकेति । व्यत्पजन्वयासंभवादित्येव वचुसुचितं संबन्धान्तरेणाप्यन्वयाविरहात । तथापि प्रकृते उक्तसंबन्धेनैवअन्वयः संबावित इति विशेष्य संबन्धोपादानम् । नन्वे- कत्रान्वयबोधेऽप्योध्वेडप्यपरेरापि सममन्वयबोधः कुतो न भवतीवस्ता आह—अन्योति ।

शेषણस्थान्यान्त्रान्वयायोगात् तदेतदुक्तंग्राचार्यदण्डिना— 'कर्ती यदुपमानं साक्ष्यरभूतोद्देशौँ क्रियापदे । स्वक्रियासाधनवृग्रो नालमन्यत्रापेक्षिर्तुम् ॥', न च यथं पृथिव्यामेव गन्ध इत्यादौँ ससमर्यर्थविशेषणस्सापि पृथि- व्यादेरेकाकारार्थेड्योऽन्याभावेऽन्वयात् व्युत्पत्तिवैंचिच्येण पृथिव्यादेः ससमर्यर्धे एकाकारार्थे च युगपदेवान्वयः । यद्वा एककारस्य समभिव्याहतपदार्थीतावच्चे- दकावच्छिन्नान्वयत्वबोधकत्वस्वीकारेण पृथिवीत्लावच्छिन्नान्यत्वबोधकत्वमिति स्वीकियते । तदा आल्यातार्थस्य कर्तृंभवान्नवायां साधर्म्येऽन्वयः । यद्वा'इव- पदस्य कर्तृंप्रतियोगिकसाधर्म्यपरत्वमिति नानुपपत्तिरीत वाच्यम् । उत्तरी- त्याः कर्तुः साधर्म्यविशेषणत्वेऽपि 'वह्नकर्तृसदृशं तम्' इति बोधासंभवात् । न च 'वह्नकर्तृत्तमः- वैय्याकरणानां भावनाविशेष्यकबोधास्युपगमात् । न च 'वह्नकर्तृत्तमः-

एकत्र जनितान्वयबोधक्वेन निराकाङ्क्षत्वादिति भावः । उक्तार्थे प्राचीनसंमतिमाह— तदेतादिति । न्यम्भूत इति । विशेषणतामापन्न इलर्थः । क्रियापद इति । क्रियापदार्थे भावनाव्यामिल्यर्थः । स्वक्रियासाधनवृग्र इति । स्वविशेष्यभूतक्रिया- न्वयेन चरितार्थंतयान्वान्वयानाकाङ्क्ष इत्यर्थः । अन्यत्सादृश्यादिपदार्थे व्यपेक्षिर्तुं स्व- ्यसमवेत्तत्वाभावस्य तत्र गन्धे ग्राह्यत्वादित्यर्थः । व्युत्पत्तिर्वैचिच्येणेति । उभयान्व- याकाङ्क्षावशेनैवर्थः । युगपदिति । क्रमेणान्वये तु पूर्वान्वयेनैव निराकाङ्क्षतया द्वितीया- न्वयो न स्वात । अत एव शुक्त्या त्रिजतीस्तत्र भोजनकर्तां भोजनानन्तररवजनकृतिमान्निति 'विशेष्ये विशेषणम्' इति न्यायेन युगपदेव भोजनस्थान्वय इति द्रव्योपायविवरण- ध्यवकीर्तनु । ननु ग्रहृल्येषु प्रयोजनवै समुच्चयादिहीनत्वातिरिक्तवर्थे तत्रैवान्वयेन भवि- तव्यमिति तथा च न तत् एकस्यैव पृथिवीवादार्थेस उभयत्रान्वयः । किंतु तस्य ससमर्यर्धे एव । समभिव्याहारच्युत्पत्या च पृथिवीत्लावच्छिन्नप्रतियोगिता- कमेद एव एकाकारार्थे इत्यर्थः । वैैयाकरणानामिति । मत इते शेषः । बोधास्य- पगमादिति । धातुर्थस्य वह्नस्य वाक्यमाणयुक्सा कर्तृविशेषणत्वेनान्वयायो चे- ल्वपि दृश्यव्यम् । किंब इवपदस्य कर्तृविंचिष्ठसादृश्यपरत्वे आाल्यातार्थकर्तृककुंरनान्वयाप एतदोपरिहारार्थमेवाह—न चेति । तथा च क्रियाविशेष्यकत्वस्याऽऽल्यातार्थेकत्रान्व- यस्य च न रक्षणमिति भावः । आाल्यातार्थकर्त्तरी धात्वर्थस्य कर्तृंश्व साधर्म्येऽन्वय इत्यन्न

अलङ्कारकौस्तुभः

सदृशा वह्नक्रिया इति बोधोदस्तित्वनि वाच्यम् । तन्मते धात्वर्थस्याख्यातार्थेन्वयाभावात् । आख्यातार्थकर्तृप्रकारकबोधे प्रति धातुज-न्योपस्थिति: कारणमिति तत्कार्यकरणभावात् । अत एव कर्तुः साधारण्य-न्योदपि निरस्तः । अतएव भिन्नकार्यकरणभावकल्पने तु गौरवं प्रमाणाभावश्च । अथ नैयायिकमतं क्रोतरोल्यातीतः तस्याश्रितं शाब्दप्रतियोगिकत्व-संवन्येत साध्येऽन्वयोडस्तु । तथा च—'वह्नकृत्याश्रयप्रतियोगिकस-दृश्यवत्तम:' इति बोध इति चेन्न । तन्मते आख्यातार्थप्रकारकबोधं प्रति

दूषणमाह—तन्मत इति । अन्वयाभावादिति । उच्चकार्यकरणभाववल्ले न्न आ-ध्यातार्थप्रकारकधात्वर्थविशेष्यकबोधत्वस्यैव कार्यतावच्छेदकत्वात् । वह्नस्य कर्त्रन्वयं निरस्य कर्तुः साधारण्यमनयुक्तरीत्या प्रथावच्े—अत एव च नन्ववसमभिव्या-हारे धात्वर्यप्रकारककर्तृबोधे आख्यातजन्यकतृप्रुपस्थितेर आख्यातार्थकतृप्रकारकबोधे च, इवपद-जन्यसादृश्योपस्थितेरिङ्नुलं कल्पनीयम् । सामान्यककार्यकरणभाववल्ले न च आख्यातार्थ-कर्तृवैह्ननादिधात्वर्यड्न्वयः । अत उच्चबोधसिद्धिरिति । इदं च सर्वे आख्यातार्थस्यैव कर्तृ-रभयथान्वय इति पक्षमधिकृत्योक्तम् । यदि तु कर्तृसादृश्यमेव लक्षणया इवपदार्थ इति द्वितीयं: पक्ष आचार्यगृहीते, तत्े्रदं वक्तव्यम् । एवमपि वह्नस्य धात्वर्यस्य इवार्थैकदेशे कर्तरि विशेषणतया, आख्यातार्थकर्तरि च विशेष्यतये कुपदार्थ वारयद्यमन्वयबो-धापत्ति: । यदि तु समभिव्याहृतधात्वर्यकर्तृसादृश्यमेव लक्षणया इवपदार्थ इत्युच्यते । तदोपमानस्यापि इवपदार्थत्वापत्ति: । न चेष्टापत्ति: । तथा इवपदार्थबहिर्भूतनियाम-दर्शनात् । एतेन कतु सादृश्य इवार्थमपि निरस्तम् । अपि न कि धातुर्वैह्ननपरत्वे आख्यातं च कर्तृपरत्वे इवपदस् तात्पर्यग्राहकम्, उत घातुरेव विशेषत्ववैह्ननकर्तृपरत्वे नाय: । विशेषणकलित्योरेव वह्नकर्त्रोंबाधापत्ति: । त न च प्रत्येकोपस्थितौ विशिष्टम-न्यायवल्लमलङ्ग्यमिति वाच्यम् । तथापि वहने कर्तरि च इवपदस्य लक्षणा, सादृश्य च शक्तिरिति द्वैतद्वयविरोधापत्ते: । तथा दोषत्वमभ्युपगमेऽपि लक्षणाद्वयगौरवात् । न द्वितीय:, आख्यातमदाय विडिगमनाविरहात् । न च वहतींत्येतद्वितोश्टमेव वह्नकर्तृप-रत्वे तात्पर्यग्राहकमिति वाच्यम् । एकसिन्दे तात्पर्यग्राहकलक्वार्थवाचकत्वलोभयक-ल्स्पने गौरवात् । वहतीस्यास यत्प्रकारकयद्विशेष्यकबोधजनकलं ताद्शार्थ एव ता-त्पर्यग्राहकत्वसंभवेन विपरीतावनितार्थे तात्पर्यग्राहकत्वासंभवाच्चति संदेप: ।। प्रकार-न्तरेण शङ्कते—अथेति । कतरेव प्रतियोगितेवन सादृश्येन्वये विवक्षितं कर्तृसादृश्यं न सिद्ध्योदित्य आध्यात्ममपि संगकौटौ निवेशयाह—कुत्याश्रयेति ।

अन्याविशेषणीभूतप्रथमान्तपदजन्योपस्थिते: कारणतया इवार्थे साधार्ये उत्कसंवन्धेन कृतेऽन्वयासंभवात्। न च चैत्रो न पचतीत्यत्र कृतेऽपि प्रतियोगितासंवन्धेन नञर्थेऽभावेऽन्वयदर्शनादव्ययास्तले तादृशकार्यकारणभावसंकोचावश्यकत्वेन प्रकृतेरपि निरुक्तसंश्रेणेऽर्थे साधार्ये कृतेऽन्वय: स्तोभवति वाच्यम्। इवपदसमभिव्याहृतहृपदादर्थस्य भातियोगित्वसंवन्धवान्वयस्य व्युत्पत्तया प्रकृते स्वाश्रयप्रतियोगित्वसंवन्धेनान्वयानौचित्यात्। साधार्यप्रतियोगिनियतत्वान्वयित्वमिवशब्दस्येति सिद्धान्तभङ्गप्रसङ्ग:। किं चेत्यादावुक्तरीत्या वहनकृत्याश्रयेल्यादिरेव बोध: स्वात्। न चेष्टापत्ति:। वहनकृत्साधर्यास्सैव विवक्षितत्वात्। न च वहनकृत्याश्रय-प्रतियोगिकान्योन्याभावेत्यादिरेव बोधोद्भवति वाच्यम्। आश्रयत्वस्य

विशेषणीभूतेऽति। यथा पचतीत्यत्र कृते: तादृशचैत्रेऽन्वय: 'गज इव चैत्रो गच्छति' इत्यत्र गजस्यापि प्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वात् तत्रैव क्रियान्वयवारणाय, अन्याविशेषणेऽति। गजस्य तु प्रतियोगितया इवार्थसाधार्ये विशेषणीभूतत्वात् तदापत्ति:। स्तोभयेतेऽस्यादिमभावार्थककरे धात्वर्यस्याविशेषणत्वात्तत्र व्यावरणाय प्रथमान्तेति। ननु कृतिप्रकारकबोधतत्स कार्येतावच्छेदककत्वे स्यात्र व्यापरलक्ष्यणायां तस्य र्थान्वये न स्वात्। न च कृतिपदस्यालोक्यातर्थमात्रपरत्वेति वाच्यम्। वर्त्मानत्वादेरपि चैत्रादिवान्वयप्रसङ्गात्। एकमन्यत्रापि भवति। तदतिरेककाव्याता-धंसेव कृतौसन। विवक्षण्यैतद्वाति।। इवार्थ इति। एतेन प्रथमान्तपदानुपस्थाप्यत्वसूचनम्। अभाव इति। चैत्र: कुशभाववानिति बोधात् कृतेरभावे तस्य चैत्रेऽन्वयादित्यर्थ:। संकोचेति। यत्रार्थे कृते: प्रकारत्वेनान्वयोद्भवसिद्धस्तत्र तद्-वस्त्येतोर्विशेष्यहेतुत्वकल्पनादित्यर्थ:। इवपदेति। इवपदार्थ इष्यते। पदार्थे-स्तोभते। इवपदार्थाविशेषणताप्रसक्तौ सत्य्: 'अनौचित्यादिति। संबन्धमेदेन कार्य-कारणभावसंबन्धे तत्कल्पने गौरवादिति भाव:। न वाच्ययेस्य: प्रथमाविभक्तिरेवोत्पद्यत इति पक्षेैव महामाच्ये सिद्धान्तितत्वात् तथ्य 'अव्ययादाप्लुप:' इत्यनैन लोपे साधर्या-स्थापि प्रथमान्तपदजन्योपस्थितिरस्त्येवेति वाच्यम्। तथा अपि तस्य प्रतियोगितया तम:-पदार्थौ विशेषणतापन्नत्वेन अन्याविशेषणीभूतत्वभावात्।। ननु संबन्धमेदेऽपि प्रकृतिप्रकारतानिरूपितविशेष्यताया निपातार्थे कल्पनात्र तथा गौरवमितत आह—

कृतेः साधार्यप्रतियोगित्लस्यापि प्रकृते विरहादिति भाव:।। ननु कथंचिदचिद्र कृतेरपि तथावमस्तयेवेलत आह—किं चेतित। उक्केति।। भेदादीनामिवा-

अलंकारकौस्तुभः

संसरगकोटिमविष्टतया तस्यापदार्थत्वात्, न । चैतादृशस्थले समभिव्याहृतपदार्थाश्रयमतीयोगिक एवान्योन्याभावो व्युत्पत्तिवैचित्र्याद्रासते इति वचनं । गौरवमसझात् ॥ ननु लेपनमेवोपमानमस्ति्वति चेत्, न । लेपनक्रियातमसो: साधारणधर्मोभावात् लेपनस्थैव तद्वत्त्वसम्भवात् धर्माधर्मीभावस्य भेदान्वयितल्ल्वात् ॥ 'यदि लेपनमेवेष्टं लिम्पतिनोऽङ्कपर: । स एव धर्मों धर्मी चेत्यनुमत्तो न भाषते ॥'

दीनां परस्परान्वये पूर्वोक्तप्रकारेण सतीलर्थ: । अपदार्थत्वादिति । कृतिमेद्योरेव पदार्थंतथा कृते: प्रतीयोगितया भेदान्वयरसंमवेडपि आाश्रयत्वस तत्र भान्नारसंभवात् । स्वाश्रयप्रतियोगितं च नैतादृशस्थले संसर्गतया कृत्न इष्याह—गौरवेनि । न चाङ्यातस्यैव कृत्याश्रये लक्षणा। गौरवान्मनानाभावाच्चेति भाव: । तस्मास्तिथ्यतमत्कुले: स्वाश्रयप्रतियोगिकत्वेन भेदान्वयरमङ्गीकृत्य न कल्याश्रयसादृश्यलाभसंभव । पदार्थप्रतियोगितावच्छेदककृत्स्न संसर्गांशप्रविष्टपदार्थप्रतियोगिकपदार्थंभूतविशेष्यकबोधस्व-व्युत्पत्ते: । पर्वते वह्निमत्त्वील्यस्माद्दिह्नि:प्रतियोगितावगाहिभेदविशेष्यकबोधस्यै-व्योद्यात् । अन्यथा लक्षणामनतरेरेणापि कदाचिद्द्रहि प्रतीयोगितावच्छेदककृत्यापि तस्माद्दिहिमत्त्व इति स्माद्दिव शाब्दबोधप्रसझात् ॥ अस्तु तहिं धान्तवर्थ एवोपमानमिति शाङ्कते—नन्वति । लेपनमेवेति । 'लिम्पतीव तमोद्यानि' इत्युदाहृताभिप्रायेणेदम् । एकसैक धर्मेधर्मिभाव: कुतो न स्यादिदृशाद्दृहार्थ—धमेंति । तदिदमुक्तमिति । आचार्यदण्ढणिति शेष: । दृष्टमिसनंतरं पूर्वमुपमानमिति शेष: । लिम्पन्नतीसि धातुनिदेशे दितपूर्व तस्य लक्षणायार्यपरत्वं 'यदुपास्तिमर्' इत्यादिवत् धर्म्मूतो लेपपदार्थस्तदा को वा स्वातत्योपमानत्वेन धर्मेलार्ंभवादिति भाव: । ननु भेदाभेदवादिनो भेदविरहेपि धर्मधर्मीभावमङ्गीकुर्वन्तील्यात अत वक्ष्यतसू तन्मतेपि भिन्नप्रकारोपस्थितावेव धर्मेंवासंभव: । नोऽलो घट इत्यादिवत् भेदमादाय न पौनरुक्त्यम्, अभेदमादाय सामान्याधिकरण्यमिति तत्सिद्धान्तात् । अत एव कार्योदिस्पष्टीकरणप्रकारेणैव भेदाभ्युपगम: । तदुक्तं भामत्याम्—'कार्यलुपेष नानात्वमेव: कारणात्मना । हाटकादात्मना भेद: कुण्डलादात्मना भिदा ॥' इति । त.

9. 'भासरे' क॰ 9. 'स्वर्गापवर्गयोर्द्धरमामनोऽन्त मनोषिष: । यदुपास्तिमसाच्चन्न परस्म्मा निहु-प्यते ॥' इत्युदयनाचायैं:रुक्कुम्.

तसादुपमानस दुरुढभतया नात्रोपमा संभवति ॥

तदुक्तम्— 'केशांचिदुपमाभान्तरिवश्रुत्येह जायते । नोपमानं तिडन्नेनेत्यतिक्रम्यासभाषितम् ॥' तथाहि । 'ध्यातोः कर्मणः-' इतति सूत्रे 'अत्रमा लुङुठिते, कूलं पि-पतिषति' इत्यत्राचेतनस्य पाषाणादेरिच्छया असंभवात्सम्प्रत्ययो न सा- दिति विचारे लुङुठित इव लुङुठित इति प्रयोगसमांधानामाशङ्कच भाष्यकारेणोक्तम्—'न वै तिडन्नेनोपमानमस्ति' इते । व्याख्यातं च कैयटेन—'तिडन्नेनेति तिडन्नतार्थेनेत्यर्थः । क्रियाया: साध्यैकस्वभावत्वा-

स्मात्सर्वंमतेनडपि एकशैव लेभनस्य धर्मेधर्मिभावोऽपपन्न एवर्थः । नन्वेवमप्यनुपात्त- धर्मानिमित्तकमेव साधद्यमस्तु न हुपमानां सर्वत्र धर्मोंपादाननियमः ग्रामाणिकः । धर्मेळ्क्रोपमोच्छेदप्रसङ्गादिति चेतस्लयम् । ययोः साधद्यमप्रसिद्धं तत्र धर्मोंपादानस्याव- श्यकत्वात् । मुखेनंतरस्यन्ननंतरमेव वाच्यलिङ्गे । तद्धितकोमते । आचार्यदण्डी- नेति शेषः । आनितकारणमाह—इव श्रुयते । तद्रूपसमानधर्मेर्दशनादिवदित्यर्थः । भ्रा- न्तरवे प्रमाणमाह— नोपमानमिति । उच्चवचनस्य निध्ध्रमानतानिरासाय । आस्तेति । यथार्थदर्शनादित्यर्थः । इदमेव दर्शयेन्त्याचष्टे—अस्यार्थे इति । असंभवादिति । इच्छायाश्चेतनामात्रधर्मेतया समवायेनान्यत्रापुपपत्तेरित्यर्थः । न स्यादिति । सन्प्र- कुर्यर्थविषयकेच्छायामेव सन्नप्यविधानादिवदित्यर्थः । इति विचारे इति । तदर्थं यथा लुङुनेच्छावतोऽङ्कयवशौथिल्यादिकं भवति तथा तस्यापि सतवादित्यर्थः ॥ वाचक- त्वमात्रनिरासाय—व्याख्यातं चैति । तिडन्तत्वस्य शब्दमात्रे धर्मेत्ववादाह—तिड- न्तार्थेनेति । उपमानाभावे हेतुमाह—क्रियाया इति । तिडन्नतपदोपस्थाज्याया इलिङ्गः । पाक इहादौ सक्तधर्मकावनतद्वोचात् । विधिप्रतिषेधकिलिङोनेदपि तादृशप्रति- खभावात् । उचं हि भवते—'यादृशी भावनाद्याते धात्वर्थश्वापि यादृशः । नासौ तेनैव रूपेण कथ्यतेन्यैः पदैः क्वचित् ॥' क्रिया च फलानुकूलतादृशव्यापारसमूहः । तदाह—'गुणभूतैरवैचः समूहः क्रमजननमान्म । तुब्या प्रकृतिप्रतिभेदः क्रियतेति व्यप- दिस्यते इ' साङ्लिकेत । सिद्धरूपेणोपस्थितिविरहनीयमादिवदित्यर्थः । साध्यत्वं च क्रियान्तराकाङ्क्ष्युत्थापकृतत्वमिति वैयाकरणाः पञ्चतीयुक्ते क्रियान्तरा- काङ्क्ष्युदसात । पाक इलिङ्गुके न क्रियान्तराकाङ्क्ष्यभ्युदयात् । नैया्यिकास्तु 'एवं सति

अलङ्कारकौस्तुभः

दनिष्पन्नतरूपत्वादिदं तदिति परामर्शगोचरत्वादुपमानोपमेयभाववस्येदं तदिति परामर्शोभावादिति भावः । इवशब्दप्रयोगे तु अध्यारोपस्तु विधते । 'रोदितीव गायति नृत्यतीव गच्छति देवदत्तः' इति । परिपूर्णेन च न्यूनस्योपमा भवति । क्रिया च सर्वेष्वाश्रये समासेति न्यूनत्वासंभवस्तस्यां । तदुक्तम्— 'येनैव हेतुना हंसः पततीत्यभिधीयते । आतश्च तस्य समासत्वादुपमार्थो न विधते ॥'

भुक्त्वा व्रजतीति क्वाप्रत्ययस्थले छुद्दा क्रिया भासते' इति शब्दकसिद्धान्तविरोधः। भुक्त्वेलत्र क्रियां्तराकाङ्क्षोत्तरसत्त्वात् । तस्मात् क्रियां्तराकाङ्क्षाद्वलतदनाङ्ककृत्ययोः सम- मिय्याहारविशेष एव नियामक इत्याहुः । अनिष्पन्नेऽपि सिद्धसैव साधनत्वादि- व्यर्थः । इदं तदिति परामर्शोभावादिति । सिद्धसैव एविगधवोधविषयत्वात्त्र्र्र ह्ययं पञ्चल्यपञ्चतीलादौ यथा देवदत्तादीनाम् इदमादिभिः परामर्शः, तथा देवदत्त इदमिल्या- दिप्रयोगे इदमादिभिः पञ्चतील्यादिक्रियापरामर्शो हेत्यते इत्यर्थः । एतद्भाववैधीपे कुतो नोपमानतेव्यत आह—इदं तदिति । एतादृशज्ञानविषयभूतं यद्रह्म सिद्धस्स्वरूपं त- द्विष्यक एवोपमानोपमेयभाव इति भावः । नतु किमत्र नियामकमिति चेत् । उच्चते— उपमार्यां तावत्साधारणधर्म आवश्यकः । तद्यतिरेके तत्त्वरूपसादृश्यासत्त् । धर्मेस्य चोपमानद्रव्यत्वं स्वीकरण्यम्, न चासिद्धस्य धर्मोऽधिकरणतवसंभवः । एवं च यदि धर्मो- धिकरणतवं स्वीक्रियते तदा सिद्धत्वापत्या साध्यत्वनियमभङ्गापत्तिः । यदि तु न तदृशीकरणस्तदोपमानिमित्तंसमासान्तर्यधर्मोभावात्सुतरां न सेति क्रियत एव पञ्चभाध्याये स्पष्टम् । न चासिद्धेऽपि प्रागभावप्रतियोगित्वादिधर्मोऽश्रयत्वमस्त्येवेति वाच्यम् । तथा- स्युपमानप्रयोजकवर्मन्सु तत्र सत्स्वचे मानाभावादिति भावः ॥ एवं क्रियायासुपमानात्वसं- भवमाह—परिपूर्णेनेति । तद्वृत्तितया प्रसिद्धेनेत्यर्थः । न्यूनस्यास्ति । उपमानश्रिते धर्मोपेक्षया न्यूनत्वेति । समासति क्रियां्तरापेक्षया न्यूनत्वविरहाविशिष्टेऽर्थः । न्यूनत्वेति । उपमानत्वाभिमतव्र्रतिधर्मी- पेक्षापकर्षोभाववर्त्तादिश्रः । अत्र भतृहरिकृतां प्रमाणयति—तदृक्रमिति । येनैति । पतनक्रियारूपेणे्यर्थः । आताताविति । 'शरातिरतिराट् इश्व बलाका विष- कण्ठिका' इ्यस्मरः । तस्य पतनक्रियारूपस्य । समासत्वात् न्यूनत्वभावात् । हंसवलाक्रौभयसंबन्धिपतनसाधःसंयोगजनकत्वसाम्येन तत्रान्योनेकक्षयोत्कर्षापकर्षो- भावादिव्यर्थः । न तु च्युत इति । तदुक्तिधर्मोऽधिकधर्मवश्र्रतियोगिकसादृश्यवर्णननेनैव न्यूनधर्मोत्कर्पलाभाद् तदभावादिति भावः । ननु तर्हि भिन्नानमेवाक्रियाणां -तदृशु

इति। 'भिन्नजातीयानां च क्रियाणां साधुर्यं नास्ति मुहुर् इव गच्छतीति-' इति ॥ तथा चैतद्राघ्यविरोध इत्याचार्याण्डनोऽभिप्रायः । अतोडत्र संभावनैव इवार्थ इति सिद्धम् । तदयं निष्कर्षः—'वहतीव तमः' इत्यत्र धातोर्वहनक्रियायां शक्तिः; अघोदेशाव्यापने लक्षणा । आख्यातार्थो लक्षणया विषयत्वं संभावनसिवार्थे । तथा च—'तमःकर्तृकाघोदेशाव्यापनं वहनप्रकारकसंभावनाविषयः' इति बोधः ॥ यद्वा 'वहनप्रकारकसंभावनाविष्योधोदेशाव्यापनाश्रयस्तमः' इति बोधः । प्रथमबोधे इवार्थसंभावनाया विशेष्यतया आख्यातार्थे तमसकृर्तृत्वसंवन्धेन धातुलक्ष्योधोदेशाव्यापने धातुशक्यवहनस्य प्रकारतासंवन्धेन संभावनायामन्वयः । द्वितीये तु शक्यवहनस्य प्रकारतया संभावनां तस्मा निरूपितत्वेन संवन्धेन विषयत्वे तस्य लक्ष्येऽघोदेशाव्यापने तस्याश्रयतया तमसि इति विशेषः । इदमिह वध्येयम् । एवमपि व्युत्पत्तिभङ्गसाम्ये किमर्थसुपमैवेयं नोक्ता । तथा हि । लिपिधातोरेंपने क्षीरिरधोदेशाव्यापने लक्षणेति युगपत् क्षीरिर्य्यत्नानिबन्धनो दोषः । ततो लिपनक्रियाया इवार्थसंभावनेऽन्वय इति प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थन्यायनियमवैय्यर्थ्यम्भङ्गः । तस्य हि प्रकृत्यर्थप्रकारकबोधे प्रत्ययजन्योपन्वयनियमोऽयुत्पत्तिभङ्गः

परस्परद्रव्तिधर्माभाववत्त्वादिसत आह—'मिन्नेति' । क्रियात्वादिना साधुर्यं तु अप्रयोजकंमेति भावः ॥ उक्तग्रन्थाभिप्रायेण काव्यादर्शकारिकाव्याख्यानमुपसंहरति—'तथा चेति' । वैयाकरणमतेन क्रियाविशेष्यकवोधमाह—'तथा चेत्यादिना' । नैैयायिकरीत्या प्रथमांनविशेष्यकवोधमाह—'यद्वेति' । कर्तृत्वस्य संवन्धेनैवति । नतु वैैयाकरणमते कर्ता आख्यातार्थ एवेति तस्य पदार्थत्वात्कथं संसर्गत्वामिति चेत् । आख्यातस्य प्रकृते विषयलक्षणाया उत्कतत्वात् । कर्तृत्वस्य संसर्गतया समुद्धोषित । युगपदृृृत्तित्वसकार तु क्रिया व्यासिज्यतैव व्यास्यतिः ॥ युगपदिति । एकसैैव पदस्य युगपच्छक्यलक्ष्योभयार्थबोधकतया: प्राचीनैरन्न्युपगमादिस्थे: तदक्षीकरतुंमणिकारादिमते तु दोषान्तरमाह—'तत इति' । प्रत्ययानामिति । 'प्रकृतिप्रत्ययौ स्वार्थौ सह वृत्तः' इति कालयानुसारिकात् । तस्य हीति । यद्यपि प्रकृत्यर्थप्रकारकबोधे प्रति प्रकृतिजन्योपस्थितिहेतुत्वमिति तदर्थ: । अन्यथा वैैयाकरणानां शाब्दबोधे कर्तृद्वार्यैभावनाया विरोषणत्वेनान्वयानुपपत्तेः । प्रकृतिप्रत्ययान्तरार्थप्रकारकबाबोधे तदन्यतरजन्योपस्थितिहेतुत्वमिति तदर्थपर्यवसानात् । तथापि तयो: प्रकृत्यार्थ: प्राधान्येनैवयुक्तवार्तिकरोषपदर्शनात् । प्रकृते प्रकृत्यर्थविरोष्यक

स्थितिहेतुरिति शरीरम्

अलङ्कारकौस्तुभः

स्थितिहेतुरिति शरीरम् ॥ अपि च । इवार्थसंभावनाया विषयतासंबन्धेन व्याप्तान्वयौक्तौ धात्वर्थनामार्थयोः साक्षाद्द्रदेनान्वयसाव्युत्पत्तितया तद्‌तिक्रमः । न च निपातातिरिक्तनामार्थस्थल एव सा व्युत्पत्तिः । 'न क-लक्ष्यं भक्षयेत्' इत्यत्र नञर्थस्य विशेषसंवन्धेन धात्वर्थोन्वयस्वीकारादिति वाच्यम् । 'चैत्रो न पचति' इत्यादौ कृत्स्नर्थमात्रान्वयदर्शनेऽन्वयमान्तपदोपस्थाप्य एवान्वय इति नियमस्याप्यवसरं संकोचनীয়तयोक्त-रीत्या कृतेरपीवार्थसादृश्यान्वये बाधकाभावात् । यद्यनन्यत्र साधरये

प्रसयार्थप्रकारकबोधस्याप्यभावाच । ततोडपि न तत्समाधानमिल्यभिप्रायेण प्रकार्यर्थ-प्रकारकेयुक्तं । अत एव उच्चव्युत्पत्तिसंकोचादेव कर्तृप्रकारकभावनाविशेष्यक-बोध इति समुद्रोषो वैयाकरणानाम् । नचु प्रत्यर्थनिष्ठविशेष्यातानिरूपितविशेषणतासंबन्धेन शब्दधुद्धयौ प्रकारितन्योपस्थिते: कारणतैवस्य आख्यातार्थकृतिवर्तमानत्वो: परस्परान्वयाभ्युपगमादिना पूर्वमेव निराकृतत्वात्त्वार्ं दोष इहपरितोषदाह—अपि चेत् । तङ्डुलं पचतीलदौ तङ्डुलादेर्विभक्त्यर्थान्वयवत्त्वद्वारा धात्वर्थोन्वयो न भवले-वसते इह—साक्षादिति । स्तोकं पचतीलदौ स्तोकस्यामेदसंवन्धेन साक्षादेव धात्वर्थोन्वयदर्शनादाह—मेदनेनेति । अमेदातिरिक्तसंबन्धेनैवार्थः । तथा च वह्नि-रूपधात्वर्थस्य प्रकारत्वसंबन्धेन इवार्थसंभावनायामन्वयो युक्त इष्यते । निपातेतित । तदतिरिक्तं नाम्रो विशेषणम् । न कलञ्जमिति । भक्षयेदित्यत्र विधिप्रत्ययस्य त्वकृतिसाध्यत्वेनेष्टसाधन-तत्कालवृत्तित्वनिषेधान्नभुजिकृतत्वभावकत्वं कलञ्जभक्षण इष्टसाधन-त्वकृतिसाध्यत्वचो: सत्त्वेन तत्प्रदेशस्य बाधाद्वोधयितुमशक्यत्वाद्‌दलवदनिष्ठानुभन्ध-त्वमेव प्रतियोगित्वरसंवन्धेन नञर्थभावेडनेति । स च विशेषणतया भक्षणे । तथा च कलञ्जभक्षणं वल्त्रदनिष्ठानुभन्धित्वभावकवदिति । नञर्थप्रकारकतदनिरूपितविशेषणता-विशेषसंर्गावच्छिन्नधात्वर्थनिरूपितविशेष्यताको बोध इति निपातार्थेधात्वर्थयो: साक्षाद्दे-दान्वयोऽपि भवत्येवेर्थः ॥ चैत्र इति ॥ न पचतीलद्याआर्थकृतेरभावे, तथ्य चैत्रेऽन्वयः । पाककुलकुलस्यामिनवाचित्रम् इत्यादौ द्वितीयैकर्तृकानिरूपितप्रतियोगितानिरूपित-सांर्गिकाविपयतार्निरूपितविशेषणताको बोध इति । तत्नापि न कृतेभावान्वयः । अभावसंबन्धेन कृतेऽपि साक्षात्त्वथमान्तपदोपस्थाप्य चैत्रेऽन्वयः । नञपदं च तात्पर्यग्राहकम् । अतो नान्वयातदर्थकृत्तिकप्रकारकबोधं प्रति प्रथममान्तपदजन्योपस्थितिः कारणमिल्यस्य संकोच इति ॥ तन्न, प्रतियोग्यन्वये ऽभाव-वस्य संगतं मानाभावात् । प्रतियोगितदभावयोरुद्रुतर्र्वेन प्रतियोगिप्रकारतायां ऽभाव-वस्य संसर्गत्वेन भानस्यादर्शनादसंभवाच्च । अन्यथा घटाभाववस्यपि भूतले ऽभावं

काव्यमाला

प्रतियोगित्वान्वयः अत्र तु स्वाश्रयप्रतियोगितयेति गौरवमिति, तत् तुच्छसम् । लक्षणादिकृतगौरवापेक्षया तस्याङ्कचित्करत्वात् ॥ किं च संसर्गांशगौरवापेक्षया पदार्थांशगौरवमेव बलवदिति विपरीतं गौरवम् ॥ अथ कृतेरुक्तसंवन्धेन साधर्यान्वयये भावनाविशेष्ये संख्यान्वय इति नियमभङ्ग इति चेत्, न । चैत्रो न पचति इत्यादौ तस्यापि स्वीकतत्वात् । तस्यादाख्यातसमभिव्याहतेवादिस्थले उपमादुचोरोति विशेषाविभावनानियम् ।

न संसर्गाङ्कुल्य घटाद्यतलमिसादिप्रत्ययप्रसङ्गान् । नञ्समभिव्याहृताह्य्यातार्थस्थल ऐवं च कल्पते इति चेत्, न विरुद्धार्थत्व कलपयितुमशक्यत्वात् । अन्यत्र तत्प्रकारक-यत्संसगंकद्विशेष्यकबोधो नुमवसिद्धतया न विरुद्धस्तदतुसमारेणैव कल्पनोच्छासात् । तदैपरित्ये न लाघवाप्रयोजकत्वात् । अभावप्रकारकबोधैव तत्सादृश्यविकल्पवाच्च । वस्तुतः संबन्धभेदेन कार्यकारणभावभेदस्यावश्यकतया समवायसंसगंकृतिप्रकारकचै-त्रादिविशेष्यकृतोऽधर्मेकः, अभावसंसगंकृतिप्रकारकचैत्रविशेष्यकबोधार्थे क्रियाभाव-प्रकारकविशेषोपणतासंसगैकचैत्रादिविशेष्यकबोधार्थे चापरः कार्यकारणभावः कल्प्यत इति न लाघवावकाशः । प्रकारकविशेष्यकयरकरणमात्रस्य चाचित्करत्वात् । एवं चाश्यात्सैव क्रियामाचो लक्षणा । नञुपपदं तात्पर्यग्राहककमिति कृत्वं प्रकारकप्रतीत्युपप-तिरित्यनाश्रयद्धचम् ।

कार्यकारणभावभेदस्यावश्यकत्वादिति । प्रकारकविरोध्येकयरकरणमात्रस्य चाचित्करत्वात् । एवं चाश्यात्सैव क्रियामाचो लक्षणा । नञुपपदं तात्पर्यग्राहककमिति कृत्वं प्रकारकप्रतीत्युपप-तिरित्यनाश्रयद्धचम् । व्युत्पत्तिरक्षणलक्षणगौरवमेव सध्यातामिसत आह—किं चैति । अन्यत्रोफैतावत्तदर्थानुस्क्करीया त्वद्यनुभवादित्यैव लक्षणादिकल्पनामपेक्ष्य संसर्गान्तरेग कुसुमपदार्थो-न्वयसैव युक्तत्वादित्यर्थः ॥ भावनाविशेष्य इति । चैत्रः पचतीत्यादौ यत्र कुसुमन्वयस्त्रैव संख्यान्वय इति व्युत्पत्तिः । तथा चाख्यातार्थविशेष्याप्रकारकबोधे प्रति-कृतिविशेष्यार्थकपदस्योपस्थितिः कारणमिति फलितम् । अत एव 'चैत्रा पचतिः,' 'इत्यादिप्रयोगानियम उपपद्यते । 'वहतीव तमः' इत्यत्र च कृतेः स्वाश्रयप्रतियोगिकलसंवन्धेन इवायं साधर्यये संख्यायाक्ष तमस्स्थान्यो.न स्वात् । तमसः कृतिविशेष्यत्वात् । तस्यापि भावनाविशेष्ये संख्यान्वय इति गमात् । तथा च न भावनाविशेष्ये संख्यान्वय इत्युतसर्गं एतेति तात्पर्यम् । नन्नेवमपि वहनकृत्याश्रयप्रतियोगिकभेदसमाश्रितधीकरणेत्यादिबोधः पर्यवसितः ।

तथा च पदार्थी-भेदविशेष्यकान्वयबोधः कथं स्वात् । वहिर्भवतत्वस्याद्दचचिन्नप्रतियोगिताक-बोधानुदयादिति पूर्वमेवोक्तत्वादिति चेत्, सत्यम् । कृत्यार्थ्ये आध्यातस्म लक्षणेत्यत्र दोषाभावात् । त्वया प्रकृतिप्रत्ययोरुभयत्रापि लक्षणास्वीकारेग तथा लाघवसंभवात् ।

च महाभाष्यवचनविरोधः, तेन क्रियाया उपमेयत्वस्यैव निषेधस्याभिमतत्वात् । एवं च— 'मन्ये शब्दे श्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिमि: । उल्लेख्य व्यज्यते शब्दैरिवान्वितैरपि तादृशा: ॥' इत्प्रतिवशब्दोपादानमपि यत्रोपमा न संभवति तत्रोत्प्रेक्षात्वमित्यभिप्रायेणोति । न त्वर्थ्यातसमभिव्याह्हतेवादिस्थले उत्प्रेक्षैवति नियमाभिप्रायेणोति । यथा— 'बालेन्दुवकाणि विकाशभावाह्दस: पलाशान्यतिलोहितानि । सच्चो वसन्तेन समागतानां नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् ॥' इत्यादौ हि उपमाङ्कीकारे अन्यदीयानखक्षतैरपि साधद्रयसंभवेन वसन्तसमागमविशिष्टवनस्थलीसंबन्धित्वेन तद्र्द्रेषणं व्यर्थी स्यात् । संभावनार्थे तु अन्यत्र स्थितानां नखक्षतानां वनस्थलीषु संभावनानुपपत्त्या तत्रैव नायकसंबन्धी विनेति वसन्तेनेऽत्यादि विशेषणं सार्धकं भवति । एवम्— 'इयन्मौलिरत्नमुदितासि स एष जंबूद्वीपस्त्वदर्थमिलितैरयुभिर्विभाति ।' महाभाष्येति । 'न वै तिड्नतेनोपमानमास्ति' इति प्रायुपन्यासतस्तदर्थ: । उपमेयत्वेति । क्रियानिष्ठोपमानतानिरुपितेति शेष: । अतो न पञ्चम्याॅध्यायकरविरोध: ॥

दोषाभित्तेन वहुना भवभीतिकम्प्पः कन्दर्पलोक इव स्वात्पतितस्वृटितवा ॥'

इत्यादावप्युपमायां स्वस्थानादग्रष्ठेनापि कामिलोकेन साध्र्श्यसंभावनतत्पातविशेषणस्य व्यर्थेतामप्रसज्जातसंभावनोपयोगादित्यलं पल्लवितेन ॥

अत्र ग्रन्थकारैः सिद्धान्तः । सवत्र विषय विषयाणामुदाहरणं सङ्ग्रहणोल्लेखणं, न तु सम्बन्धान्तरण । तथा च काव्यप्रकाशो—

'संभावनमथोल्लेक्षा प्रकृतस्य परेण यत् ।'

ततश्व—

'लिम्पतीव तमोडज्ञानि वर्षतीवाञ्जनं नभः ।'

इत्युदाहृत्य अत्र 'व्यपानादि लेपनादिरूपतया संभावितम्' इति व्याख्यातम् । 'नूनं मुखं चन्द्रः' इत्यादौ नामार्थेयोरमेदान्वयात्स्पष्ठमेव तथा ॥

न च—

'अस्यां मुनिनामपि मोहमूहे भृगुमहाहन्यकुचकशेलशिला । नानारदादिमुखं श्रोतुरव्यासो महाभारतसर्गेयग्यः ॥'

इत्यादौ भैम्यां मोहरूपस 'धर्मस्य वेदसंवन्धेनैवोल्लेक्षणान्नायं नियमः, इति वाच्यम् । तत्रापि न भैम्यां विषयतासंवन्धेन मुनिनिष्ठमोहस्योल्लेक्षा, संभावनाविषयस्त्व च निर्गीरितत्वात्साध्यवसानतयानुपादानम् ।

एवम्—

'चौरस्य यद्व्रीतिपलायितस्य भालत्वचं कण्टकिनो वनान्तः । अध्यासीत् कि वनानुविच्चयिताती व्याप्तिमतेन्द्रश्शुमवान्क्षराणि ॥'

रिति पूर्वपक्षे 'ब्राह्मणवदधीते' इत्यादौ ब्राह्मणादिपदानां ब्राह्मणादिग्र्येनादिलक्षण-या गौणत्वेन समाहितं भाष्यकारैः । न ह्यन्यथा सूत्रार्थः संभावति । न च तैलपाकेन तु-

ल्यो घृतपाक इत्यादौ कियायाः अपि तृतीयासमर्थेतवमस्येव भोग्यं पाक इति कियायोगनिबन्धनतुसुनानिदर्शनादिति वाच्यम् । उपमानिष्पत्त्यर्थ साधारणधर्माभारतव्वव-

वक्ष्यां तस्य क्रियारूपत्वाभावात् । तत्र हि तुसुनादयो धातुवाच्यास्त्वभूतक्रियापेक्षा: । तृतीयादयस्तु खरूपाथ्या न तु क्रियारूपाथ्या इति कैयटेनैव समाहितत्वात् । तथा च

अलङ्कारकौस्तुभः

१९५

इत्यत्रापि फलोल्लेख्यां वनान्तेषु भालविटप(पाट)नहेतुललाटाक्षरदर्श-नमेव नोल्लेख्यते, किं तु तदक्षरदर्शनहेतुकत्वानुपपत्तिं कण्टकजन्यविप्राटने उल्लेख्यत इति ॥ अत्र नवीनाः । अभेदेनैवोल्लेखणमिति नियमे मानाभावः । 'अस्यां मुनौनौ अपि मोहमोहे' इत्यादि भेदनापि संगणनं तदर्शनात् । न चै तत्राप्युक्तरीत्या श्रयणेन निर्वाहः शब्दचः । तादृशनियम एव प्रमाणविरहाददर्शदुराग्रहस्य निर्मूलत्वात् । एवम् 'लिम्पतीव तमोज्झानि' इत्यत्रापि लेपनकर्तृत्वं तमआदिषूपलक्ष्यम् । अनुकूलव्यापारसायातार्थस्याश्रयस्व-संवन्धेन प्रथमान्तार्थेडन्वयात् । 'भावप्रधानमाख्यातम्' इत्यस्य व्यापारथकं तदित्यर्थात् । तेन लिम्पतीत्यादौ भेदनाभेदेन वा तिङन्तार्थस्य प्रथ-मान्तार्थ एतोल्लेखणं न तु धात्वर्यस्य स्वनिगीर्णे व्यापारादौ ॥ एवम्— 'सैषा स्थली यत्र विचिन्वता त्वां अर्थ मया नूपुरमकुभ्योम् । अहहश्यात् त्वच्चरणारविन्दविशेषदु:खादिव बद्धमौनम् ॥' इत्यत्रापि निःश्वासत्वनिमित्तकत्निःशब्ददंविषये विशेषदुःखहेतुकमौन-मभेदन नोल्लेख्यते, किं तु मौनहेतुकेन नूपुरे विशेषदुःखमेव । उल्लेख्याय-मिवशब्दान्वयिन एवोल्लेख्यत्वस्य सर्वसिद्धत्वात् । विषयस्य निगीर्णतया विषयिणो विधेयत्वानुपपत्तेश्च । निःशब्दत्वमौनयोः संबन्धानिमित्तभूतधर्मो-त्तरगवेषणापत्तेश्च । एककालीनत्वादिधर्मेस च चमत्कारानाधायकत्वेनोप-मावदुप्लेक्ष्यायामप्यप्रयोजकत्वात् । न च नूपुरविषयमौनोल्लेक्ष्यायामपि को धर्म- भेद इति वाच्यम्—'साध्यत्वेन क्रिया तत्र धातुरुपनिबन्धना । सत्यभावस्य यस्तस्याः स घनादिनिबन्धनः ॥' नतु तथापि तृतीयायाङ्यायस्थो 'न चै तिङन्तेन' इति भा-व्यप्रत्यः कथमुपादितः । सामान्यधर्माधिकारणत्वविवक्ष्यायामुपमेयभूताया अपि क्रि-यायास्तदु क्कान्यायेनैव सत्यधर्माश्रितत्वप्रसङ्गादिति चेत् । तर्हि उपमानोपमेयत्वोभयानिषे-धवादिना त्वयापि पदमधान्यायस्थसूत्रभाष्यादिग्रन्थाः कथमुपादिताः । क्रियाया उप-मेयत्वस तत्र साक्षादेवाभिहितत्वात् । उपमेयभूताया अपि क्रियायाः सामान्यधर्मो- धिकरणत्वविवक्ष्यां स्वरूपप्रच्यवतादवस्थ्यात् ॥ नन्वेवमपि क्रियाया उपमेयत्वनिषेध-धिकरणत्वविवक्ष्यां स्वरूपप्रच्यवतादवस्थ्यात् ॥

इति वाच्यम् । निश्वलत्वनिमित्तकं यत्रि:शब्दत्वं तादृश्येणाध्यवसितस्य मौनसैव तत्त्वात् । तस्य विशेषत:स्वसमानाधिकरणत्वात् नूपुरवृत्तित्वाच्च । तस्माद्द्वित्वरत्वेन प्रमितस्य पदार्थस्य रमणीयतदृत्तिधर्मनिमित्तकं तादात्म्येन संभावनम् । धर्मनिरूपोत्तेक्षयास्तदभाववत्त्वेन प्रमितस्य पदार्थस्य तत्सम्नाधिकरणधर्मोत्तेक्षया तद्वृत्तेन संशयेन धर्मोत्तेक्षया लक्ष्यणमित्याहु: ।

इत्युक्तप्रेक्षा ।

ससंदेहमाह-

मकृते तद्न्यविषया साहसयज्ञानजन्या या ।

बुद्धिर्दैनिशयाभिन्ना तामाचक्ष्यु: ससंदेहम् ॥ १ ॥

उपमेये उपमानविषय[कोटि]क: संशय: ससंदेह इत्यर्थ: । आन्तिमद्रतिव्यासिवारणाय निश्वयाभिनोति । स्थानुरिति वेत्यादिवारणाय प्रकृते इति । रसादिकूल्ल्येन प्रकृतेत्यर्थकम् ।

'असुध्य धीरन्स जयाय साहसी तदा खलु ज्यां विशिलै: सनाथयन । निमज्जयामास यशांसि संशये सरखिलोकीविजयार्जितान्यपि ॥'

इत्यादिसंशयनिषेधाय साहसयेतित ।

धपरत्वं तृतीयाध्यायमाध्यस्य व्यवसायापता तव्या क्रियाया उपमेयतयभाव्रिलिस प्रबर्ंमान: पद्मसाध्यायमाध्यादिग्रन्थ: कथमुपादानीय इति चेतस्समे ॥

निर्णयानकप्राप्तविशेषकाप्रकृतारूपपतत्वसंगल्या उत्मेक्षानन्तरं संदेहान्कारनिर्पणमहतील्यभिप्रायेणाह-प्रकृत इति । तत्त्वार्थमाह—उपमेयेति । तद्यपदार्थमाह—जिज्ञासेति । विषयंपदार्थमाह—कोटिक इति । तिशयाभिनोति । आन्तेक्ष निश्वयत्मकतया तद्विततभावाभातिव्यासिरिल्यर्थ: । इति । स्थानुरिति । स्थानपुरुषोभयसाधार-

णोर्ध्वंत्वादिरुपसाधारणधर्मज्ञानजन्यतया तत्संशयस्य साहसयेनापि न व्यभिचारवारणमिति भाव: । ननु स्थान्वादेरपि प्रकृतत्वं कुत्राप्यस्त्येवेति कथम् तत्पदेन व्यभिचारवरणमिति । छात्र संशयस्य दुर्जयविजयौद्दम-

निबन्धनतया साहसयज्ञानजन्यत्वमिति भाव: ॥ ननु यशांसि संशये निमज्जयामासे-

9. इत: परं पठलुबिटितो भवेदिति प्रतीयते.

अलङ्कारकौस्तुभः

१९७

अस्य भेदद्रयमाह— उक्ते विशेषधर्मे प्रकृतस्य भवेदनुक्के च । प्रथमं द्विधा । निश्श्रयान्तनिश्श्रयगर्भतामेदात् । यत्र प्रकृतेऽन्यसंचाये जाते प्रकृतनिष्ठविशेषधर्मदर्शनेन प्रकृतनिर्णयस्तत्र निश्श्रयान्तवम् । यथा— 'किं तावत्सरसि सरोजमेतदार- दाहोऽसिन्मुखमवभासते युवत्या: । sंश्राय क्षणमथ निश्श्रिकाय कश्चि- द्विबोकैर्वकसहवासिनां परोक्षै: ॥' अत्र विभ्वोको भावविशेषोडचेतने सरोजे नास्तीति मुख्यव्याप्यतया तद्रोधोत्तरं मुखनिश्श्रये सति. तदुत्तरं न चन्द्रत्वादिना संदेहः । तुक्ल्या यथा:स्थैर्यमाप्यतति न वेति संदेहो लभ्यते । स च साधार्यजन्य एव, असाधारणधर्मदर्शनजन्यप्रतिपत्तिजन्यसंस्रायान्यसंस्रायस्य साधारणधर्मदर्शनजन्यत्वनियमात्। तथा च न्यायसूत्रम्—'समानेनेकधर्मोंपपत्तौ सविप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्धव्यवस्थातो विशेषापेक्षो विप्रष: संश्राय:' इति । अत्र ह्यासाधारणधर्मदर्शनजन्य: साधारणधर्मदर्शन- जन्यो विप्रतिपत्तिजन्यश्चेति संश्रायस्य नैविध्यमेवाभिहितमिति चेतस्सम् । साधार्यप- देन चमत्कारजनकसादृश्यस्य विवक्षितत्वात्तु कोडपि दोष: । एव च चमत्कारजनकसादृश्य- हतत्वमेव लक्षणमिति फलितार्थे । संदेहेन सह वर्तमान वर्ण्यतनेति संसदेह इत्यलङ्कारस- ज्ञेयम् । यदाहु:—'साम्यादप्रकृतार्थस्य या धीरणवधारणा । प्रकृतार्थाश्रया तज्ज्ञै: ससंदेह: स उच्यते ॥' संदेह इत्यप्यस्य संज्ञान्तरम् । 'स्यात्सदृशतिआन्तिसंदेहै- स्तदेवालङ्कृतितयामु' । इति चन्द्रालोकादिदर्शनेनात् । विशेषधर्मे इति । उपमान- तादात्म्यबुद्धिप्रतिबन्धकेयर्थ: । स च द्विविध:, उपमेयतावाचकव्याघ:, उपमानताव- चछेदकव्याघ्र्यश्व । तत्रादस्य प्रकृतनिर्णयहेतुत्वात् । तदूश्रेन विश्रेष्यानिर्णयसत्च्वात्स- न्यान्तरानुदय: । द्वितीयस्य तु तत्त्वोक्तिमानात्रविरोधितया प्रकृतनिर्णयहेतुत्वाभावा- देकसंदेहनिवृत्त्यनन्तरम् अन्यकोटिकसंस्रयोत्पत्तिरिति दर्शयत्नाह—प्रथममित्यादि । विशेषधर्मोंक्तिर्विशिष्टसंदेहहलरूपमिलष्यर्थ: ॥ किं तावदिति । माधे जलविहारवर्ण- नम् । अत्र इदं कमलं मुखं वेति पुरोवर्ति विशेष्यक: अभेदसचने कोटिद्वयप्रकारक: सौन्दर्यांतिशयरूपसामानधर्मदर्शनजन्य: संश्राय: । अत्र विभ्वोक्य कमलेऽवसंभावात् । तस्य नायिकाकार्मेलवेन् नायिकानिर्णयानन्तरे मुखनिर्णय: ॥ भावविशेष इति । तथा च भगवान् भरत:—'इष्टानामर्थानां प्राप्तावसमानगर्मसंभूत: । श्रीणमनादररूत्तो वि-

काव्यमाला

यत्र तूपमाननिष्ठो विशेषधर्म उच्यते तत्रोपमेयप्रकारान्तरेण संदेहो भवत्येव स निश्चयगर्भः। यथा मम— 'इयं विद्युद्रह्री किं न हरिस्याश्रितरं लता किं वा हैमी न हि भवति तस्मां द्वैधतात्। रतिः साक्षात्किं वा न भजति दृशोः सा विषयतामिते त्वां पर्यन्तः प्रविवधति संदेहनिकरान् ।।' अत्र नायिकायामियं विद्युत्रेति संशये जाते क्षणावस्थायित्वं विद्युर्दम् उक्तः। तेन च तत्संशये निवृत्तेऽपि पुनर्लेतात्वादिना संशय इति निश्चयगर्भोदसौ। परं तु निश्चयान्ते स वाच्य एव। अत्र तु वैधर्म्यमात्रोकत्या निश्चयदृशा इति चमत्कारानुरोधेन केचित्‌ निश्चयगर्भमेवाद्रियन्ते इति विशेषः।

श्लोको नाम विझेयः। एवं च मुख्यपदं मुख्यत्वपरमं, व्याप्त्यक्तं च परम्परयावधेयम् । यत्र त्वति। तेन तत्त्वकोटिकसंसायामावेदपि प्रकृतनिर्णयाभावात् कोऽ्यनंतरमदाय संशयोदपत्तेरिति भावः। इयमिति। यत्र विरस्याविरचित्वभावो विद्युत्वव्याप्येति विरस्याविरहितविज्ञाने विद्युत्कोटिकसंसायो निवर्त्तेते। प्रकुतनिर्णयकसामध्यमभावाच्च। प्रकारान्तरेण संदेहः। एवंम्रेडपि बोध्यम्। कृतितातिरिति। कृतिपदं चेष्टापरमं, प्रकृतेर्यात्‌धर्मतया शरीरे डुपपत्तेः। लतायामप्यनुप्रेरणाया कर्मोत्पत्तित्सम्भवात्‌ चेष्टापर्यन्ताभिधानम्‌। अदृष्टघदात्मसंयोगासमवायिकारणकाया: शरीरक्रियाया एवं चेष्टापदार्थत्वात्‌। अत एव तदनन्तरमचेतनकोटिकसंसायसादुपपन्नत्वादाह—रतिरिति। दृशोरीरिति। दृष्टिजन्यज्ञानाविषयत्वाद्दृशापारारुपनिविषयताभिप्रायेण हृविषयत्वमात्रनिषेधे तात्पर्यमिति। एवं च रतित्वानपि च्छेदकव्याघमोऽप्यन्याससत्र निश्चयान्तः। यत्रैककोटितावच्छेदकव्याघधर्मोऽप्याससत्र निश्चयान्तः। यत्र स्वेककोटितावच्छेदकाभावव्याघधर्मोऽप्याससत्र निश्चयगर्मे इति विभागो झेयः।

तेन तदभावेन्यः। एवं च विद्युत्संशयानियमनिवर्त्तिकारगीभूतदर्शनविषयाभावप्रतियोगित्वेन तेनैवमिसदोषः। ननूदृष्टमद्दादिमिः प्राचीनैरपि निश्चयगर्भ एव संशयोऽलङ्कारत्वेन स्वीकृतस्सत्कथं निश्चयगर्भमेवाद्रियन्ते इतत आह—परं त्वति। आघे प्रकृतनिर्णयो व्यघ्दः। एवं, वाच्यापेक्षया च व्यकृदृश्य चमत्कारातिशयजनकत्वमिति

विशेषधर्मानुक्तौ यथा— 'अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूचन्द्रौ नु कान्तिप्रद: शृङ्गारैकरस: स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकर:' । वेदाभ्यासजड: कथम् नु विषयव्यावृत्तकोतूहलो निर्धारितप्रेमविनोदाहरिमद रूपपुराणो नु सन्: ॥

अत्र हि चन्द्रादावेतनिर्मातृत्वसंशये पूर्वपूर्वसंदेहव्यवर्तकविशेषधर्मो नोक्त: । अत्रास्या निर्माता चन्द्रो वा वसन्तो वा मदनो वेति 'स्थाणुर्‌वा पुरुषो वा' इत्यविधिरुद्धृनानाभावकोटिक: संशय इति केचित् । चन्द्रो मदनो वसन्तो वास्या: सृष्टेति _एककोटिकनानार्थमक: संशय इति दीक्षित: ॥

अन्ये तु—भावाभावकोटिकज्ञानमेव संशयो न तु विरुद्धनानाकोटि- कमपि तस्य संशयलक्षणेऽलक्ष्यत्वोक्ते: । स्थाणुर्वा पुरुषो वेति ज्ञाने सति तदुत्तरं स्थानुं वा पुरुषो वा संशयेनानुपपत्तेरविरुद्धत्वात् । तस्य संशयत्वे तु संशयात्मकज्ञानस्याप्रतिबन्धकतया तदुत्तरं संशयोत्पत्ति: स्यात् । अत: चन्द्रे निर्माता न वा, मदनो निर्माता न वा, वसन्तो नि- र्माता न वा' इत्यैकैकान्वयेऽपि वैचित्र्यानुभवाद्भयोरपि व्युत्पाद- नं कृतमिति भाव: ॥ दीक्षित: इति । एवं च विरुद्धानेककोटिव्यवहितं संशयल- क्षणं न कार्यम् । प्रकृतस्थले डलव्याप्ते: । एतच्चेतनिमित्तसंਦੇहमिति प्रतीतिरेककोटि- संशयस्यापि स्वीकार्यसुचितत्वात् । दृक्‌क: कपिसंयोगवान्, तदभाववैशिष्ट्येतत्समूहालम्ब- नावारणाय गुण: कपिसयोगी न वेति च संग्रहार तदधिकरणान्तर्भावेन कोटिद्वयांशे विरोधमानसीकारमपेक्ष्य तदधिकरणप्रतितत्त्वज्ञानसीकारसैवोचितत्वात् । तत: 'च- न्द्रो मदनो वसन्तो कस्याश्च निर्माता' इत्येकैकान्वये चन्द्रादिप्रतिपत्त्यव- त्वादिलुपो विरोध: संसर्गमर्थोदय भासत इति दीक्षितमतं समर्थयमिति जयरामभट्टा- चार्य: ॥ तेषामेव सिद्धान्तमाह—अन्ये त्विति । ननु भावाभावकोटिकज्ञानसैव संशयत्वे कथम् स्थानुर्विपादेशस्थात्ममिलत आह—स्थाणुरिति । विशेष्यातावच्छेद- कावच्छेदेन तत्‌तदभावान्तर्गतकोऽव्यवगाहिलं संशय- यत्वात् । वाशब्देन तदभावोपस्थापनात् । स्थाणुतदभावपुरुषतदभावोभयकोटिकसंश- यद्रयमेव तत्‌त्रेसर्थ: । अन्यत्र यथा तथास्य, प्रकृते चन्द्रो निर्माता न वा वेत्यादिकचन्द्रा- दिविशेष्यकनिर्मातृत्वतदभावकोटिका नानासंशया एवं युक्ता:, न तु निर्मातृधर्मिकचन्द्रा-

मोता न वा, इत्थेव संशयः । निर्मोातृत्लोपपादकस्य कान्तिप्रदत्वादेशान्द्रादिशु निर्देशादित्याहुः । युक्तं चैतत् । अन्यथा एकसंशयत्वपक्षे विशेषधर्मोत्तस्युदाहरणत्वानुपपत्तेः ॥ केचितु—वितर्कोलंकृत्यर्थमप्यतिरिकं वदन्ति । संशयोत्परमनिर्णये ऊहो वितर्कः । तुश्रुत्पादेश वाद्युक्ति हेतु ॥ अत्राहुः—वितर्कहेतुत्वेन संशयस्यावश्यमङ्गीकृत्या संशय एवालंकारः । न च संशये सति ब्रह्म यदि निर्मोता स्यात्तत्रिमोणसामग्रीमान्त्सादिति तर्कस्थाप्यं निर्माणसामग्रीमस्त्वं 'वेदाभ्यासजडः' इत्यादिना निषिध्यत इति वितर्कोऽपि पृथग्गतिर्वाच्यम् । सर्वेषां ब्रह्मसत्त्वे कथमेतत्निर्मोातृत्वं तत्नास्तीत्याशङ्कामपनेतुं 'वेदाभ्यासजडः' इत्याद्युक्ते । एवम् 'अयं मार्तण्डः किम्' इत्यादावपि यदयं मार्तण्डः स्यादिति तर्कोऽपि न निषिध्यते किं तु मार्तण्डत्वादिग्रकारकसंशय एव लभ्यत इति ध्येयम् ॥ इह नमय इति 'यो वै ऋषीहिभिर्या यजेत' इतिवद्यावस्थितविकल्पार्थी वाशब्दो न तु संशयार्थ इति । एतन 'सज्जीकरण्तां करा दानाय, शस्त्र—

दिनानाकोटिका: चन्द्राद्यनेकानांर्मकानिर्मातृत्यकोटिको वा संशयः । विशेषधर्मोउक्त्युदाहरणत्वविरोधापत्तेः । पूर्वसंशयव्यवर्तकधर्मर्ममुक्तवै तत्सैव तदर्थकत्वात् । एकसंशयत्वपक्षे च पूर्वोत्तरत्वभावादिति प्रतिबन्धेनाह—युक्तं चेतादृशोदिना । तथाहि—'कामन्दु: किं पयः किं तु मुखबिम्बं किमु मुखम्' इति ॥ किं त्विति । तदभेदबोधस्य तदन्यातादात्म्यज्ञानप्रतिबन्धकत्वादुक्तम् । अयं मार्तण्डत्वादि प्रकारकेऽति । श्लोकानन्तरत्वादुक्तम् । अयं मार्तण्डः किमिति शब्दात्तु अभेदसंशयकर्मार्तण्डप्रकारकसंशय एव लभ्यत इति ध्येयम् ॥ इह नमयेलत्र संशयालङ्कार इति दीक्षितमतं निरसति—इहो हि । व्यवस्थिततेति । 'असामर्थ्ये संधि: क्रियताम्, सामर्थ्ये तु विमर्ह:' इत्थं तात्पर्यादिस्थ्ये । यवैरिति । यागत्वसामानाधिकरण्येन श्रीहिजन्यतया यागत्वसामानाधिकरण्येन यवजन्यतया च तेन बोधनादिस्थ्ये । सज्जीकरण्तामिति । हर्षचरित इत्यसुक्कि: । सिंहव—

ग्रहणाय वा, गृहन्तां दिशश्वामराणि वा, नमन्तु शिरांसि धनूंषि वा, कर्णपूरिक्रियतामज्ञा मौर्वी वा' इत्यादयो व्याख्याताः ॥ एवं च— 'सिंहव्मान्तरं गच्छ गृंहं सेवस्व वा श्वतु ।' इत्यादौ ब्यवसायोऽपि । 'सिन्दूरः परिपूरितः किमथ वा लाक्षारसैः क्षालितं लिंसे वा किसु कुक्कुमद्रवभैरवेतन्महीमण्डलम् । संदेहं जनयकृणामिति परित्रातत्रिलोकस्थित्स्वां नातः प्रातरुपातनोद्धु भवतां भव्यानी भासां निधेः ॥' इत्यत्र तु जगन्मण्डलविशेष्यकः सिन्दूरपरिपूरितत्वादिकोटिकः संशयः । अत्र किमिदं सिन्दूररजो वा लाक्षारसो वा इत्यादिसूर्याकिरणधर्मिकसंशयानुगुण्यं दधाति । तत्रारोप्यारोपविषययोः समनानविभक्तिकत्वामावाद्विकिरणाद्रुपस्थ धर्मिणोऽध्यवसानमिति ज्ञात्र । रसगडाधरे तु—सूर्याकिरणधर्मिकसंसायस्य गुणीभूतस्य व्यज्जनेनागम्यत्वाद्द्रिष्यंविषयीकरणारोपानुकूलविभक्त्यनपेक्षत्वाच्चद्रिनैवारोपसंंभवान्नाध्यवसानम् । तच्चिन्त्यम् । मानससंसयेडपि धर्मिण इदंत्वेनैवोपस्थते । सूर्याकिरणत्वस्य संशये विशेष्यतावच्छेदकवेनाभानात्सूर्यकिरणत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्याभेदसंर्गकससिन्दूरादिभिकारकसंदेहस्यासंभावात । तथा च प्रासमुक्तिः रमणीयैव ॥

इत्यलङ्कारकौस्तुभे ससंदेहालङ्कारनिरूपणम् । द्विति । अन्यानपक्षजीवनसामध्ये सतीह्यर्थः । 'प्रान्तर- दूरग्रामवृद्धा' इश्वरः । भवदिति । स्वात्मन्ये जीवन्तुमसामर्थ्यें सतीह्यर्थः । तत्रैते । सूर्याकिरणधर्मिकसंदेहे इत्यर्थः । समानोति । शाब्दतादात्म्यारोपे पदद्रव्यस्य समनानविभक्स्यनन्वयापेक्षणादिति भावः । विभक्त्यनपेति । शाब्दारोप एव तदपेक्षणादिस्थर्थः । इदंत्वेन सूर्याकिरणभानेऽध्यवसानमूलकत्वमस्येव्याद —तच्चिन्त्यमित्यादि । सूर्यंकिरणत्वं धर्मितावच्छेदकवेन संशये' कुतो न भासते इत्यत आह—सूर्येंति । संशयधर्मितावच्छेदकीभूतधर्मः संशाये आरोग्यतावच्छेदकतया आरोग्यतया वा न भासते । तत्रिश्रयसत्से तत्संसायानुपपत्तेरिस्थः । तथा चैति । यदप्येवंमपि विभक्त्यभावातत्संशयसभावादिति ।

रूपकमाह—

तद्रूपकं त्वभेदः साधुपमानोपमेययोर्यत्र । सत्यामेव भेदप्रतीतावतिसादृश्यवशेन यत्र भेदसपहुत्योपमानेन समदिति । हेत्वनुपपत्तिसत्त्वदवस्थैव, तथाध्यध्ववसानमानत्रुसमर्थनमात्रेण तद्रूपिरामणीयकमिति ध्येयम् । वक्ष्यत इत्यादि

अत्र पुरोर्वातनि कमलमिदं वेति संशयो व्यकृत्य इति, तच्चिन्यम् । मुगधपदेनोभयत्र धावनसहकारेण संशयस्य वाच्यत्वात् । 'मुगधः सुनन्दमूढयोः' इत्यु- शासनात्तेन विपरीतज्ञानवत्तालाभात् । उभयत्र धावनेन च भ्रमत्वनिवृत्त्या संशयतृपर्थवसानात् ॥ चित्रतिमीसंसायां तु 'कोचित्काकादिगौरादिकां वृक्ष्य' साक्षादिव त्रियम् । वरदः संशयापस्मो वक्षःस्थलमवैक्षत् ॥ अत्र संशायस्य पदोपात्त्वेऽपि तावन्मात्रस्थानलंकातत्वात्तदलंकातत्वप्रपोजकस वक्रोक्तैव लक्मीस्ततोऽदवतीये किं पुरतस्लिष्टततीति संशयाकाकारस चतुष्चरणेन वक्यत्वात्संशयध्वनिनियम । यथा—'दर्पणे च परिमो- गदर्शिनो पृच्छतः म्रपयिनो निपेधुषः । वीक्ष्य विम्बमुबिविम्बातमनः कानि कान्यपि चकार लीलया ॥' अत्र कनि कान्यपीति सामान्यतो निर्दिष्टाभावविशेषप्रतीत्थैै लजाशब्दप्रयोगेऽपि तथ्या विभावाद्वलभाबाभ्यां रसाद्गुणाभिव्यक्तिरूपो ध्वनिरेवमन्त्रापि" इत्युक्तम् ॥

अत्र रसगङ्गाधररुक्तः संशयापत्तपदेन विरुद्धतनानापदार्थसंवन्धावगाहिज्ञानस साक्षादेवाभिधानात् । विरुद्धपदार्थविशेषाकाङ्क्षाभिः वक्रोक्तःस्थलावलोकनगम्य उच्चार्यो व्यत्न- व्यापारेण बोध्यमानः शब्दोऽपात्तसमास्यान्त्यमेदेन पर्यवसाति । एतद् च संशयकोटिभूतस्य वक्रोक्तेःस्थलेसादिभागस्य विरुद्धतनानार्थत्वरूपसामान्यरूपेण शब्दद्वारिकगम्यत्वाद्वाच्यार्थ- संशयाकृत्वाच न ध्वनित्वं युक्तम् । इति संदेहः ॥

उपमानतावच्छेदकावच्छिन्नभेदविषयकत्वेन संशयानन्तरं रूपकनिरूपणमिल्यभि- प्रायेणाह—रूपकमाहेति । [लक्षणादीनां स्वरूपमात्रकथनपरतया लक्षणप्रवेशे

9. अस्म कोष्ठकान्तर्गतस्य टीकाग्रन्थस्य मूलग्रन्योऽडस्मिः पुस्तकद्वयेऽपि नोपलभ्यः.

अलङ्कारकौस्तुभः

२०३

मुपमेयस्याभेदः सारोपलक्षणया प्रतीते तद्रूपकमित्यर्थः। वैयर्थ्यादिदं [न] लक्षणमिति सूचयन्नाह—लक्षणं त्विदं ति। इतरभेदसाधक इत्यर्थः। उपमेयतेति। मुखं चन्द्र इत्तन्न मुखत्वसुपमेयतावच्छेदकं तद्‌धिकरणे मुखे चन्द्रतादात्म्यं प्रतीत इति लक्षणसमन्वयः। आन्तिमतीति। अतिशयोक्तिरूपलक्षणम् अप्रतीततादात्म्ये इदन्त्वेन तत्रोपमेयतामानादुपमेयतावच्छेदकं तद्‌धिकरणतादात्म्याभावादिति भावः। न च भानविरहेऽपि तत्सामानाधिकरण्यं वच्युतोऽस्त्येवेति वाच्यम्। उपमेयतावच्छेदकधर्मिमतावच्छेदकत्वेति(दकयोः) सामानाधिकरण्ये तात्पर्याद् अविरुद्धत्वादिति। पूर्वमुपमेयतावच्छेदकप्रतीतौ भावाद(हू)तौ व न तत्रोपमेयतावच्छेदकनिषेधात्। उपमेयतावच्छेदकधर्मिमत्त्वावच्छेदकत्वोमानातादात्म्यप्रतीतौ विरहकृत्य उपमानातादात्म्यप्रतीतौ विरहकुल्य एवेष्ट्यः। अविरोघेति। कोटिद्रयां(याश्रे) उत्कटदिरुपविशेषविरहे इत्यर्थः। उत्क्रे(प्रे)क्ष्यां चोपमानातादात्म्यकोटौरेवोत्कटत्वात् व्यभिचार इत्यर्थः। संशये तु प्रसङ्ग एव नास्ति। उपमेयतावच्छेदकमुखत्वादिधर्मिमतावच्छेदकस्य चन्द्रादितादात्म्यकोटिकस्य मुखं चन्द्रो वेति आकारकसंश्रयस्थापुपपत्तेः। मुखं चन्द्रभिन्नं न वे(वै)लादेशोपमानातादात्म्यानङ्गाहित्वात्। न चात्र चन्द्रभेदाभावश्रो चन्द्रतादात्म्यावगाहित्वमात्रेयेति भेदाभावस्यापि प्रतियोगितावच्छेदकधर्मरूप एव भेदात्स्थानभाव इति स्वीकारेगणाशानात्॥ नन्वेवमप्युक्तं, न हि ‘रूपके सर्वत्रोपमानातादात्म्यमेव भाति’ इत्यसति नियमः। उपमानातावच्छेदकारोपस्यापि रूपकत्वाश्शिक(लि)कारात्। तथा चात्र उदाहरणीयत— एव । अन्रैरपि ‘अस्याः पूर्णशशाङ्कतनयनयोस्‍वैश्वादात्म्यमम्भोरुहं’ इत्यादि उदाहरणतम्। अतः संशर्गो—रोपलपकसंग्रहाय उपमेयतावच्छेदकधर्मिमतावच्छेदकोपमानातादात्म्यतदवच्छेदकान्यतरसत्तावगाहित्वे लक्षणमावश्यकमेव। उपमानातादात्म्योपमानातावच्छेदकसंशर्गयोरनुगमासहिष्णुताया। तूपमानभेदज्ञानप्रतिबन्धकज्ञानविषयत्वेन उपमानातावच्छेदकस्य न्ताभावज्ञानप्रतिबन्धकज्ञानविषयत्वेन वा उभयोरनुगं कल्ला प्रवेशः कार्यः। भवति च चन्द्रोडयं(डमिति) ज्ञाने ‘नायं चन्द्र इति ज्ञाने चन्द्रत्वाभाववान्यनु(णय)म्’ च ज्ञाने, ‘चन्द्रत्ववन्नायं’ इति ज्ञानं ‘नायं चन्द्र’ इत्तन्न चन्द्रत्वाभाववान्यनु(णिल)त्र च ज्ञाने प्रतिबन्धकम्। एवं च चन्द्रभेदज्ञान्ताभावस्य चन्द्रत्वलुप्तवेऽपि तत्संसर्गारोपपत्त्येव। एवं मुखं चन्द्रत्वव् वै(वै)शादावपीति कर्थे न संशये(येऽ)तिल्यासिशाङ्केति चेत्॥ सत्यम्। संशये उपमानतावच्छेदकसंशर्गभानेऽपि तज्ज्ञानस्य चन्द्रभेदादिज्ञानविरोधित्वाविर(रह)त्। चन्द्रभेदस्पापि तत्र ज्ञाने कोटित्वेन स्कुरणात्। न च तत्प्रतिबन्धकश्वरूपयो(यत्व)मात्रं तत्राप्यस्ल(श्ले)ति वाच्यम्। अन्र तदुपहिततत्स्थैव विवक्ष्यी(क्ष)णीयलात्। न चैव(चैवं) यत्र मुखं चन्द्र इति ज्ञानेन

१. सत्र कियान्मूलपाठलुब्धुटित इति प्रतीते टीकायां व्याख्यानदर्शनात्, परं तु पुस्तकद्वयेडपि नोपलभ्यः।

चन्द्रस्वभाववचनप्रभेदादिविषयकज्ञानप्रतिबन्धे नोपाहृतसतत्र प्राप्तोडव्यासिरिति वाच्यम् । एवं तद्गुरोधेन स्वरूपयोगयथाविवक्षयामपि संचयस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकधर्मानवच्छिन्नतया स्वरूपयोग्यत्व एव मानाभावादिति संक्षेपः ॥ चित्रर्मींआंसाकृतत्व-‘विम्बाविशिष्टे निर्देश्ये विषये यथानिदृते । उपरञ्जकतामेति विषयीभूतं तदा ॥१॥’ आद्येन विषयविशेषणेन ‘स्वपादनखरक्तानां यदलक्तकमार्जनम् । इदं श्रीपञ्चलेपेन पाण्डरीकरणं विधोः ॥१॥’ इति निर्देशोक्तं व्यभिचारवर्णनम् । तत्त्र मार्जनस्यालक्तकादिविम्बविशिष्टत्वात् । तत्स्थानापन्नश्रीखण्डरूपप्रतिबिम्बधर्मीस्थ विषयकोटौ गुणस्यासात् । द्वितीयेन तद्विशेषणेन निगीर्याध्वसानरूपाया अतिशयोक्तेरर्थनिर्धेणेन निह्नुतत्वात् । उपरञ्जकतां आहार्यतैतादात्म्येन निश्चीययोगचर्ता एतौ स्नेन संदेहो-तपेक्षासमासोक्तिप्राणामन्तिममथ् व्यभिचारवर्णनम्, आद्ब्रेयो निश्चियामानात् । तद्विषये(म्रि)विषयतादृश्यानवगहनात् । अन्त्ये आहार्यत्वविरहादित्याहुः ॥ अत्र रसगन्धाधरकत्व-आदिविशेषणं निर्देशानावर्कं व्यर्थमेव, तत्रापि वाक्यार्थरूपस्फीकारेण निर्देशानावभावात् । निर्देश्यपदस्यापि किं ‘कथ्यचिदभिहिते’ इत्यर्थः । उत-‘उपमेयतावच्छेदकरूपेणाभिहिते’ इति । नायः ‘शुन्दरी कश्लं भाति लतायामिवकुतम्’ इत्यतिशयोक्तौ मन्दरवल्ल्या रूपेण वधून्स्थायिभ्यानादृतिल्योभे न द्वितीयः, अपहुतिवारकविशेषणवैयथ्र्यात् । तत्रोपमेयतावच्छेदकस्य निषेध्यतया तेन रूपेण विषयस्यानिदर्शनाद् एव तद्यादृते । भ्रान्तिमद्वारणायाह्येन्ति निश्चियविशेषणवैयथ्र्योऽच तत्रोपमेयतावच्छेदकप्रकारकप्रतीत्यभावादेव व्यभिचारवाक्यादित्याहुः ॥ तच्चिन्त्यम् । रूपकसमास्यवसरे सप्तप्रभं वाक्यार्थरूपकस्य निराकारिष्यमाणत्वेन ‘स्वपाददनखरक्तानाम्-’ इत्यत्र रूपकत्वभावस्य व्यवस्थापनायीयतया तत् एवायादोषस्य निरासात् ॥ ननु तथापि विम्बाविशिष्टे विषयविशेषण ‘कन्दर्पेन्दुप्रकरणकम्वु मलिकैनिदानाम्बुमिरलो(ङ्गि)छन्ते संलग्नाज्ञानुप्रकाशिकलं गण्डोपधानं रलते । व्योमनोकहपुष्पगुच्छमलिभिः संच्छिद्यमानोदरं परयैतच्छशिनः सुषाहसच्वरं त्रिम्बं कलकाकृतिमत् ॥२॥’ इत्यत्र रूपके डव्यासः । अत्र राधिकामण्डलरूपविषयस्य कलकू्रपविम्बविरिष्टत्वात् । तत्स्थानीयदानजलदृरुप्रतिबिम्बानां विषयीभूतेष कम्बुप्रभितेष निर्देशात् । न चेदं रूपकमेव न भवति वाच्यम् । अनुभवविरोधात् । समतापेक्ष्या वैलक्षण्यानिरुक्तेश् । अलङ्कारसर्वस्वविवरणकारादिमि रूपकत्वेन स्वीकारादिति चेत् । सत्यम् । अन्र तेनैव समाहितत्वात् । तथा च कुवलयानन्दे निर्देशानुपकरणे दीक्षितैरुक्तम् । यत्र तु विषयविशयविशेषणानां परस्परसादृश्येन विम्बप्रतिबिम्भभावोऽस्ति ‘ज्यो-रक्षामसच्चुरणधवला विभ्रती तारकास्थीन्यनुर्ध्यानव्यसननरसिका रात्रिकापालिकीम् । द्वीपाद्रीपं अमति वधती चन्द्रसुन्दरा कपाले नत्सं सिद्धाजनपरिमलं लाञ्छनस्य छछलेन ॥३॥’

अलङ्कारकौस्तुभः

२०९

अत्रामेद एव रूपकं तस्य प्रतीतिरहार्यो । आन्तिमति रूपः । इति सावयवरूपकोदाहरणे, तत्रापि विषयविषयिणोस्तादृशेक्षणानां च प्रत्येकमेवैक्यारोप: । न तु ज्योत्लादिविशिष्टरात्रिरूपविषयस्य भस्त्रादिविशिष्टकपालिकीरूपविषयिणोर्वैक्यारोपोऽस्तीति । न तु तत्र ज्योत्लादीनां भस्त्रादीनां च परस्परारोपवशात्कृतलक्षणां तेषां रात्रिविशेषणतया कालपलिक्याविशेषणतया च शब्दबोधाभावात् । वस्तु विषयविषयिणोर्विम्बप्रतिबिम्बभावापत्तिवशात्तुविशिष्टत्वभावः । कनकपुण्डरीक्यादौ तु कनकादीनां चन्द्रशेखरलविरोषणतया दानजलादीनां च कमलुप्रसृतिविशेषणतया शब्दबोधोऽद्यात् । विषयस्य वैशिष्ट्यं द्वचारमेव । न छात्रपि शाशिमण्डले कम्बुता्ल्म्यस्यैवारोपः कनककदानजलादीनां चाभेदबोधः पृथग्वेति बिम्बवैशिष्ट्यं नास्ति कलकूटय विषयतावच्छेदकत्वान्नस्युपगमादिति वाच्यम् । चन्द्रादिविरोषणत्वेन प्रतीयमानानां कनकादीनां विषयतावच्छेदकत्वाद्दकत्वाद्वानभ्युपगमे मानामावात् । सकलिप्तानियमात्तिरोधेन शब्दविषयस्यार्थस्यानपवाद्‌ । उच्च्यते आत्राक्तितत्वलाञ्छितत्वयोःशुप्रतिपक्षु भावाप्रतीत्चैव तद्विरोषणतच्चैव बिम्बप्रतिबिम्बभावेन कनकाद्दानजलत्वयोरुपादानात् । विषयस्य शाशिमण्डलस्य बिम्बाविशिष्टसतेन वाच्यान्वयास्वास्थ्यनककाशात् । नन्वेतावता विषयस्य बिम्बवैशिष्ट्यमक्षतमेव, बिम्बभावाविशेष्यतया वाक्यप्रतिपक्षु भावेन धर्मोऽपिस्थलेपद्युपमया: सर्वसंमतत्वात् । उच्च्यते—रूपकलक्षणे साक्षात् बिम्बप्रतिबिम्बभावप्रतीतिमद्विम्वाविशिष्टपदेन विवक्षितत्वमिति वाच्यत्वात् । ‘स्वत्पादनखरत्नानाम्’ इत्यादित्यास्तिवारणस्य तावतैव मानात् । तत्र मार्गणपाण्डुरीकरणयोविषयविषयीभावापत्तिवेन तत्र साक्षादेवालककश्रीखण्डलयोविशेषणतावात् । यच्च निर्दिष्टपदे दूषणमुक्तं, तदपि न । उपमेयतावच्छेदकरूपेणैवान्यन्यास विवक्षितत्वात् । अपहुतौ चोपमेयस्य निषेधेऽपि तद्रूपेणाभिधानस्वादतिग्नसादित्यास्तिसंवेन तद्वारकविरेषणान्तरस्वादर्यकल्वात् । न च तथापि निश्चये आहार्यत्वाविरेषणवैचित्र्यमेव, तत्रोपमेयतावच्छेदकरूपेणानभिधानादेव व्यभिचारविर्हादिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । उपरञ्जकतापदार्थस्य प्रकुते तनिरुक्तसैवाभिधानेनैडपि क्षतिविरहात । यदप्युक्तं—‘नायं सुघांशुः किं तर्हि सुघांशुः प्रेयसी मुखमम्’ इति कुवलयानन्ददाक्षिणात्कीयैषपदु तुवीप्सितव्याप्तिः । तत्र चन्द्रे सुघांशुत्वनिषेधेऽपि शाब्दविषयस्य मुखस्यैव सुघांशुत्वात् । न चेदं रूपकमेवेति वाच्यम् । शोकिविरोधापत्तेरिति । तदपि न । तथा हि तत्र प्रसिद्धचन्द्रे सुघांशुल्वनिपेधान्त्रान्त्रमुखे प्रसिद्धचन्द्रामेदो नारोप्यत इति बाधात । किंतु सुघांशुपदवाच्यत्वं चन्द्रे निपेध्य मुखमेव सुघांशुपदवाच्यमिल्येन बोघ्यते । ‘इन्द्रो मरुत्वानघवा’ इत्यादिवत् । एवं ‘साक्षात्सुश्रृङ्गारसुधामिव भेम्या दिवः स्फुटं लक्षणिक: शशादृक् । एनत्क्वो मुखमनहचापं पुष्टं पुनस्तहुणमात्रदत्या' इत्यत्रापि लक्षणिकादिपदभङ्गतया प्रसिद्धचन्द्रादो चन्द्रत्वादिकं निषिध्य मुखादेशेनचन्द्रादिपदवाच्यत्वमेव व्यवस्थाप्यते इति दिक् ।] चक्रवर्तिनिमतमाह—अत्रेति । अमेद इति । शब्द-

२०६ काव्यमाला ।

त्वनाहार्यैवति केचित् । अभेदारोप एव रूपकमिति काव्यप्रदीपः । अन्ये तु—

'उपमैव तिरोभूता भेदा रूपकमिष्यते ।' इति प्राचीनोक्तिविरुद्धमेतत् । उपमा हि साधर्म्यरूपा भेदांशविनिर्मुक्तं साम्यमेव रूपकमिति तैर्दर्थात् । तस्मात्

'न्यदोपमानशब्दानां गौणवृत्तिव्यपाश्रयात् । उपमेये भवेदृक्तिस्तदा तद्रूपकं भवेत् ।' इत्युक्तदिशा सारोपलक्षणालभ्यं सारुप्यमेव रूपकमित्याहुः ॥ ननु मुखचन्द्रः इत्यत्र चन्द्रपदस्य मुखत्वेन मुखलक्षणायां पौनरुक्त्यम् । चन्द्रबोधविषयीभूत इति शेषः । आहार्येति । मुखत्वादिरूपधर्मोंपस्थित्यनाहार्योभेदज्ञानानुपपत्तेरिल्याशयः ॥ 'तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः' इति काव्यप्रकाशखरसोद्भटप्रेतिं ध्येयम् ॥ एवमारोप्यमानेो भेद एव रूपकमित्युच्यतेऽभेदारोप एव रूपकमिति मतमाह—अभेदारोप इति । इदं च चण्डीदाससभिमतम् । यदाह—अलंकारशास्त्राहार्यैस्तदात्म्यारोप एवैव्यवसेयमिति । जयरामभट्टाचार्यमतमाह—अन्ये त्विति । प्राचीनेति । सरस्वतीकण्ठाभरणादिस्थर्थः । पतदिति । उत्तमद्वयमपीष्यर्थः । साधीयेति । तद्वृत्तावृते सति तद्रतभूयो धर्मवत्त्वरूपमिलर्थः । भेदांशोति । भेदानवगाहिज्ञानविषेयेऽर्थः । गौणवृत्तीति । गौणसारोपलक्षणेऽर्थः । उपमेये भेदस्य तदारोपस्य वा रूपकत्वे तद्व्यघातमेव स्यात् । तथा च—'भ्रमितिमिरलसहृदयतां प्रलयं मूर्छो तमः शरीरसादं च । मरणं च जलद्रुजगजं प्रसह्य कुरूते विषं वियोगिनीनाम् ॥' इत्यत्र विषपदव्यङ्ग्यं हालाहलं, व्यङ्ग्यस्य भुजगहृपकस्य सिद्धिक्रदिति पदत्रोल्लासविरोधः स्यात् । अभेदतदारोप्योरवच्यत्वात् । सारल्यसैव रूपकत्वे तु तस्य लक्ष्यतया तद्विरोधः । न चैवं 'नियतारोपणोपायः स्यादारोपः

'परस्य यः' इति परम्परितरूपकस्य आरोपकत्वकथनमयुक्तम् । रूपकसामान्यस्य त्वद्-

कारैः सारुप्युपल्तादारोपत्वभावे तद्विशेषस्य परम्परितस्यापि आरोपत्वानुपपत्तेः । काव्यप्रदीपादिरीलया तु आरोपस्यैव रूपकत्वंरिति वाच्यम् ।

तत्रारोपपदस्य तत्प्रयोगकसाघर्म्यपरत्वादिति तद्वन्थशेषार्थः ॥ लक्षणापकारं वचुमाख़ूते—नान्विति । पौनरुक्त्यमिति । मुखत्वप्रकारकोबोधस्य चन्द्रपदलक्षणाज्ञान-

9. 'तदर्थेलभात्' खलु।

10. 'साधर्म्ये' इति मूलपुस्तकपाठः।

अलङ्कारकौस्तुभः

गतलावण्यादिगुणेन लक्षणायामन्यगुणस्यान्यत्र वृत्तिनिमित्तत्वानुपपत्ति: । मुखगतलावण्यादिगुणेन लक्षणायां मुख्यार्थसंवन्त्ररहितगुणेन तदनुपपत्ति- रिति चेत्— अत्राहुः—मुखचन्द्रोभ्यानुगतलावण्यादिसामान्यमुखेन लक्षणोति । केचित्—रूपकस्थले न लक्षणा, चन्द्रत्वरूपेण व्यधिकरणधर्मेणा न्न्द्रशब्देन शक्त्यैव मुखबोधसंभवात् । नामार्थयोरेवेदान्वयबोधयुक्तत्वे:— इत्याहुः ॥ ननु 'मुखं न चन्द्र:' इति वाधनिर्णयसत्त्वे योग्यताज्ञानाभावात्कथं मुखचन्द्र' इत्यादावेदान्वयबोध इति चेत्— अत्र न्यायिक:—आहार्यज्ञानो वाधबुद्धिरपतिबन्धकतया आहार्ययो- ग्यताज्ञानादेव तत्रान्वयबोध: । न चाहार्यात्मक: शब्दबोध एवास्तु किमाहार्ययोग्यताज्ञानकल्पनयेतिवाच्यम्। तथा सति परोक्षज्ञानमनाहार्यमेवेति जन्यताप्वच्छेदकत्वे प्रमाणे मुखपदेन मुखत्वप्रकारकबाधाजननात् । मुख इत्यवेदयोग्यत्ला- चोति भाव: । चन्द्रगतेति । तथा च 'चन्द्रगतलावण्यादिमन्मुखम्' इति बोध इत्यर्थ: । अन्येति । चन्द्रगतगुणानां चन्द्रपदस्य मुखे प्रतिपत्तिनिमित्तत्वं न स्यात् । लक्ष्यद्रातिगुणा- नामेव तथात्वादिस्थ: । पदार्थनिदर्शनातो वैलक्षण्यानुपपत्तिरपि दृश्य । मुखगतेति तथा च मुखगतलावण्यादिमन्मुखमिति बोध इत्यर्थ: । मुख्यार्थेनति । चन्द्राश्चै मुख्या- ध्वात्तत्र च मुखगुणसंवन्त्ररहितादिस्थ: । व्यधिकरणेति । उपमेयतावच्छे- दकव्यधिकरणे: । नामार्थेयोरिति । समानविभक्त्यव्वरुद्धेन तद्बोध: संगततया भासत इत्यर्थ: । एभि: च चन्द्रगतत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरुपितावेदानिष्टसंसर्गेतानिरुपि- तमुखत्वावच्छिन्नश्रविशेष्यताकबोध एवविधस्थले संगत: । स न चावुपपन्न: 'मुखं न चन्द्र:' इति मुखत्वावच्छिन्नविशेष्यताकचन्द्रत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदप्रकारकज्ञानसत्वे तद- संगवादिस्लय— नलिति । योग्यतेति । मुखं चन्द्राभिव्यति । योग्यताज्ञानस्यैव तादशशाब्दबोधहेतुत्वात् । 'मुखं चन्द्र:' इति ज्ञानसत्वे च तदनुदयाद । त्वतिरेकेण च शाब्दाच्चुदयादिति । भाव: । न च प्रकृतेऽ मेदस्य सांसर्गिकविशेषतया भानाभ्युपगमा- त्कयं तत् भेदप्रकारकज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वमिति वाच्यम् । अमेदाविषयकज्ञानस्यैव भेदज्ञानप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् ॥ आहार्योति । सत्यपयुक्तबाधज्ञाने मुखत्वावच्छि- न्नविशेष्यताक(अ)मेदसंर्गकचन्द्रत्वावच्छिन्नप्रकारकबोधो जायतामितीच्छया मुखं चन्द्रामिन्नमिति योग्यताज्ञानं संभवत्येव । इच्छाधीनज्ञाने बाधबुद्धिरेप्रतिबन्धकत्वा- दिस्थ: । परोक्षेति । प्रत्यक्षान्यज्ञानमिस्थ: । योग्यताज्ञानस्य चोकस्य मानसप्रत्यक्ष-

सिद्धान्तभञ्जापते: । एवं च 'सेको न वह्निकरणक:' इत्ययोग्यताज्ञानंस्त्वेऽपि आहार्ययोगताज्ञानाद्रहिना सिद्ध्यति इत्यादावपि शब्दबोधो भवत्येवेत्याह: ॥ यतु—शाब्दवोंधस्याप्याहार्यत्वमस्तु बाधकाभावादिति, तदुच्यते । तथा सज्ञानमित्यादिवाक्येनाहार्यसैव परार्थस्य हेतुत्वात् वहिन्याप्यधूमवान् पर्वत इत्यादिशाब्दात्कपरामर्शस्खलेडपि कारणतावच्छेदककोटावनाहार्यत्वनिवेशे गौरवप्रसङ्गात् । एवमन्यत्रापि बोधयम् । केचितु—'मुखं चन्द्र:' इत्यादौ 'मुखं न चन्द्र:' इत्याद्ययोग्यतानिर्णयसत्त्वेऽपि भेदान्वयो न जायते, किं तु चन्द्रपदस्य चन्द्रसादृश्यविशिष्टक्षणया चन्द्रसादृश्यविशिष्टभिन्नं मुखमित्येव बोध इत्याह: । अथैवमुपमारूपकयोरभेदापत्ति । साधारण्यप्रत्ययसोभनत्राप्यविशिष्टत्वात् । न चोपमायां साधारण्युपमेयविशेषणं, रूपके तु तद्रानिति भेद इति वाच्यम् । बोधवैलक्षण्येऽपि विच्छित्तिसाम्येन पार्थक्यानुपपत्ति: ।

रूपतया आहार्यत्वस्वीकारेऽपि सिद्धान्तविरोधाभावादिति भाव: ॥ नन्वे वं वह्निना सिध्यतीत्यादावप्याहार्ययोगताज्ञानाच्छाब्दबोध: स्वादित्याशङ्क्याह—पर्वं चेति । गौरवेति । सिद्धान्ते तु शब्दस्यनाहार्यत्वनियामकतादृशस्थले प्रयोगनावादनाहार्यत्वं न निवेश्यत इति भाव: । एवमिति । यत्रनाहार्यज्ञानस्यैव हेतुता तत्र परोक्षज्ञानहेतुतायामनाहार्यज्ञानस्यैव कारणतावच्छेदककोटौ न निवेश इति भाव: । अन्ये त्विति । अयोग्यतानिर्णयेदशस्यां शब्दधीवैचरणयैव हि योगताज्ञानस्य हेतुता कल्प्यते । यद्य लयोग्यतानिर्णयकालेऽपि उत्तरीक्षा शब्दबोध इष्टस्तदा तर्हेतुत्वकल्पनमेव दुल्लं स्यात् । भतस्तत्रभेदानन्वयबोधो न भवतीत्येवाभ्युपेयमिति-तद्विशेषग्रन्थ: ॥ कथम् तर्हि तत्रान्वयबोध इष्यते—किं त्वात इति । चन्द्रपदस्य चन्द्रसादृश्ये लक्षणा अत एव चन्द्रसदृशाभिन्नं मुखमित्येव बुध्यते इति भाव: । अथ चन्द्रसादृश्य लक्षणायां साधारण्यस्य निपातभिन्ननामार्थत्वेन आश्रयत्वसंबन्धेन मुखान्वयो न स्यात् । अतो भेदान्वयार्थं विशिष्टलक्षणेलसचघेयम् ॥ स्वादते चं सत्पुमपमाया रूपकसच किं भेदकमिश्राश्रयते—अथैवमिति । उभयत्रेति । चन्द्र इव मुखमित्यत्रापि श्रेत्वात् । तस्य चानुयोगित्वेन मुखान्वयादिलर्थ: । साधारण्यमिति । तावन्मात्रस्य एवपदार्थ-लक्ष्यतया अभेदसंसर्गेण मुखान्वयादिति भाव: । यद्य तु विशेषणादिकृतचैलक्षण्य-

अलङ्कारकौस्तुभः

२०९

एव चन्द्र इव मुखं चन्द्रसदृशं मुखमित्यादौ न पृथगलङ्कारः सादृश्यतदाश्रययोरुपमेयविशेषणताया: सत्त्वादिति चेत्— अत्राहुः—सादृश्यमतीतेरुन्मयत्राविशेषेऽपि लक्षणाया: फलाभूततादृश्प्रज्ञानमादाय रूपकस्योपमातो भेदः । चन्द्र इवेत्यादौ च लक्षणाविरहान्न तादृश्यप्रतीतिरिति नोक्तदोषः । तादृश्यज्ञानं च विषयितावच्छेदकस्य चन्द्रत्वादेरुपलक्षकादौ बोधः । न च लक्षणाजन्येऽपि तत्सहशबोधे कथम् तादृश्यप्रत्यय इति वाच्यम् । श्लेषादेकपदोपस्थापितव्यधनयैव तत्संभवात् । न चैवंमपि चन्द्रसादृश्यविशिष्ट एव चन्द्रतादृश्यप्रत्ययः स्यात्, तयोरेवैकशब्दबदोपात्तत्वात् । इष्यते च मुखत्वविशिष्टे मुखे चन्द्रतादृश्यप्रत्यय इति बोधात् । मात्रेणालङ्कारान्तरमिलसदृश्शीकियते, तत्राह—अत्र एवेति । चन्द्र इव मुखमित्यत्र साधृश्यमुपमेयविशेषणम्, 'चन्द्रसदृशं मुखम्' इत्यत्र च तद्विशिष्टो मुखविशेषणम् । अतो द्वितीयस्यैल्पेपि रूपकसदृशं स्यात् । वाच्यलक्ष्यलम्वेदसाम्यप्रयोजकत्वात् । न चेष्टापत्तिः । चन्द्रसदृशमिवादावर्थी उपमेेति सर्वैःसंमतत्वात् । एवं च पृथगिलस्य रूपकातिरिक्तालङ्कारापादनं नार्थः । किंतु चन्द्र इव मुखमित्येतद्वाक्यतुल्यलङ्कारातिरिक्तालङ्कारापादनं नार्थः । किंतु चन्द्र इव मुखमित्येतद्वाक्यतुल्यलङ्कारातिरिक्चालङ्कारादनमेवेति रूपकादानं पर्यवस्यतीति ध्येयम् । लक्षणाया इति । चन्द्रपदस्य चन्द्रसादृश्यविशिष्टलक्षणाया इत्यर्थः । नन्वेव चन्द्र इवेत्यादावपि कुतो न तादृश्यप्रकायः, साधृश्यप्रसत्यमात्रस्यैतदवगमकत्वेऽपि तद्विशेषादित्याशङ्क्याह—चन्द्र इत्यादि । लक्षणाविरहान्निति । तथा च साधृश्यमात्रस्य न तदाश्रेपकत्वं किंतु लक्षणया विशिष्टैव तत्प्रकाशकत्वे तु उच्चदोषतादवस्थ्यदिति भावः ॥ अभिप्रायमाह—श्लेषादित्यादि ॥ एकपदेति । चन्द्रपदेन चन्द्रससादृश्यं च लक्षणया बोधात्, तन्मूलकत्वात् उभयोरमेदबोधादिति भावः । नन्वेवमपि चन्द्रसादृश्य एव चन्द्रत्वरूपविषयितावच्छेदकधर्मबोधः स्यात् तु मुखे तसैकरूपदोपात्तत्वात् । एवं च मुखे चन्द्रतादृश्यप्रत्ययोऽनुपपन्न एवेत्याश्रहते—न चैवमिति ॥ उपमा[न]रूपकयोर्मेदसिद्ध्यर्थमिलाशयः ।

वाच्यम्। चन्द्रसादृश्यविशिष्टे चन्द्रतादृप्यप्रतये जाते चन्द्रसादृश्यविशिष्टाभिने मुखेडपि चन्द्रतादृप्यप्रतयसंभावात्—इति ॥

केचित्—चन्द्रसदृशो लक्षणायामपि न तेन रूपेण मुखादिभिरभेदान्वयः, किं तु चन्द्रत्वेनैव । तत्पदार्थलक्षणाज्ञानस्य तत्पदार्थाव्यतावच्छेदकत्वकारकत्वलक्ष्यत्वेन कार्यतावच्छेदकं कलयते, शाब्दपदार्थोपस्थित्योः समानप्रकारकत्वनियमोऽप्येतदतिरिक्तस्थलमात्रपरः । प्रकृते लक्षणिकवोधैव लक्षणस्यानुभवसिद्धत्वाच्च न गौरवादिदोषः । मुखे चन्द्रसादृश्येति । प्रथममुत्तरार्धा चन्द्रसदृशाविशेष्यकचन्द्रत्वप्रकारकबोधस्य व्यतिरेकाभ्युदये ततश्रन्द्रसदृशामिने मुखेडपि चन्द्रत्वप्रकारकबोधः । अतो मुखे चन्द्रतादृप्यप्रत्यः: सिद्ध एवेति भावः । न च लक्षणां विनैव नामार्थ्योरभेदान्वयन्यस्पत्या चन्द्रप्रकारकाभेदसंर्गकसुखविशेष्यकुद्धिसंभावात्किमर्थ लक्षणाश्रयीकार इति वाच्यम् । यस्ति हि चमत्कारकसाधारणधर्मोऽनुपस्थितिदशायामुपमाया इव रूपकस्याप्यनिष्पत्तिस्त्वमतकाराभावेति सर्वानुभवसिद्धम् । कथमन्यथा ‘भारतं नाकमण्डलं नगरं विधुमण्डलम्’ इत्यादौ रूपकोलकारोचितैर्दृशोऽपि सुप्रतिबलकृतविकलकूटविरोधिरूपधरमौपस्थित्या·रूपकोलकाराशमत्कारोदयकः । परं तूदाहरणस्थले अप्रसिद्धतया धर्मेऽस्य शब्दत उपादानमपेक्ष्यते मुखं चन्द्र इत्यादौ तु प्रसिद्धतया तद्बोध इति नियमस्तस्य शब्दसुपादानमिति विशेषः । एतद् च यदि रूपके साधृश्यस्यानुप्रवेशो नास्ति, तदुक्तधर्मानुपस्थितिदशायां चावैकलपात । न च हार्यभेदैकद्वौ चमत्कारे वा साधृश्यज्ञानं कारणमिति वाच्यम् । यथतुब्णो भवेद्रधिचेयश्वीत भवेज्जलम् । मन्ये हृदत्रतो रामस्तदा स्वादप्यसल्यकाक् ॥’ इत्यादौ साधृश्यज्ञानाभेदव्यमेदुद्रुदयात् । न चोपमानोपमेयस्थल एव च कल्मयत इति वाच्यम् । अतोडत्र साधृश्यलक्षणाया आवश्यकत्वमेवेति एतदर्थशेषो द्रष्टव्यः ॥

तेन रूपेण न लक्ष्यतावच्छेदकप्रकारणलक्ष्यते । चन्द्रत्वेनैव । शाब्द्यतावच्छेदकथर्मैणैवेल्यर्थः । ननु चन्द्रसदृशलक्षणाज्ञानस्य चन्द्रसादृश्यप्रकारकज्ञानवमेव कार्यतावच्छेदकं कृत्रिमिति चन्द्रसदृशत्वेनैवान्वयो युक्तो न तु चन्द्रत्वेन लक्षणतावच्छेदकान्तरकरणागौरवसहित त्वादित्यत आह—तत्पदेति । ननु येन रूपेण पदार्थोपस्थितिस्तेनैतरपदार्थान्वयो भवति तत्कथंमत्र चन्द्रत्वप्रकारकान्वयो भविष्यत आह—तत्पदेति । नन्वेति सति लक्षणाज्ञानस्य लक्षणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानत्वरूपकार्यातावच्छेदकान्वितत्वेन चन्द्रत्वेन लक्षणिकवोधो भविष्यति—शाब्देति ।

प्रकृत इति । अत्र चन्द्रसादृश्यप्रकारकान्वयबोधे लक्षणाया आवश्यकत्वमित्यर्थः । यस्तीति । नामयोरभेदे हि तयोः कस्यचिदधिको धर्मः स्फुरति । स च धर्मः क्वचिद्रूपकस्यापि संभवति । यथा भारतादौ श्लेषेति भावः । एतदिति । एतत्‌—साधृश्यज्ञानस्य कारणत्वमिति शेषः ।

चन्द्रत्वादिप्रतिपत्तिपूर्वं चन्द्रगतधर्मप्रतिपत्तिः फलम् । तां विना चन्द्रत्वनियतगुणानां मुखे प्रतित्यानुपपत्ते:-इति वदन्ति ॥ तत् । चन्द्रत्वावच्छिन्नप्रकारताकाभेदसंर्गकमुख्यविशेष्यकज्ञानं प्रति बाधबुद्धिरेतत् प्रतिबन्धकत्वाविशेषात् । ईदृशज्ञाने बाधबुद्धिरेतत् प्रतिबन्धकत्वाविशेषे कल्पनेशकिजन्यतादृशप्रोध एवप्रतीतिप्रतिबन्धकत्वस्य कल्पनाश्रयत्वात् । चन्द्रत्वावच्छिन्नप्रकारताकमुख्यविशेष्यकज्ञानं च चन्द्रसदृशे लक्षणानि विना अपि शक्त्यैव तदृशोपपत्त्यभावादेव नात्र प्रमाणं भवितुमर्हति । अत एव 'गङ्गायां घोषः' इत्यादावपि गङ्गात्वेनैव तत्स्य आन्वयः, गङ्गात्वेन प्रकारेण प्रवाहे घोषबाधबुद्धौ तेनैव प्रकारेण तीरेऽपि तद्न्वयानुपपत्तेः । न च गङ्गात्वेन प्रवाहे घोषबाधबुद्धेरगङ्गात्वप्रकारकप्रवाहविशेष्यकघोषान्वय-

प्रतिबन्धकत्वम् । एतादृशकल्पनायां बीजमाह—मुखे इति । नहि विषयतावच्छेदकप्रतीतिं विनापि तत्समानाधिकरणधर्मीणां प्रतीतिः स्वादवेति किं चन्द्रत्वादिप्रतिपत्त्यस्त आह—तां विना इति । चन्द्रत्वव्याप्तवेनावगतानां आह्लादकत्वविशेषादिरूपधर्माणां चन्द्रत्वबोधे विना मुखे इति प्रहीतुमशक्यतावदिति भावः । दूषयति—तद्वेति । मुखं न चन्द्र इति बाधज्ञानस्य प्रतिबाध्यतावच्छेदकं चन्द्रप्रकारकाभेदसंर्गकमुख्यविशेष्यकज्ञानत्वरूपमेव, तच्चोक्तस्थले साधारणमेवेति कथम् सत्स्वेव चन्द्रत्वरूपेणामेदान्वयबोधो भवितुमर्हतीत्याह—चन्द्रत्वेति । नहि शक्तिजन्यतादृशबोधे 'सत्येव प्रतिबन्धकत्वं वाच्यमिसत आह—ईदृशेति । तादृशबाधबोधसत्वे उक्तबोधस्यैष्टत्वे शक्तिलक्षणाजन्यत्वस्याप्रयोजकत्वादिति भावः । ननु चन्द्रत्वेन रूपेणामेदावगाहि शाब्दबोध एवात्र प्रमाणमिसत आह—चन्द्रत्वेति । तादृशबोधस्यैव शक्त्यैवोपपत्त्या न तद्न्यथा तत् लक्षणाजन्यत्वं कल्प्यत इति भावः ॥ ननु गङ्गायां घोष इत्यत्र

गङ्गात्वेन तत् बोधात् युक्तमेव लक्षणाजन्यबोधे बाध्यस्यानुविधित्कल्पनं तद्विना तद्बोधनं हि तत्प्रतीतेशयपि तत्सम्बन्धबोधनं वाच्यम् । तत्रैव काव्यप्रकाशे—'टटादीनां गङ्गादिशब्दैः प्रतिपादनेन तत्वप्रतिपत्तौ हि प्रतिपिपादयिषितप्रयो जनसंप्रत्य:' इति । अत आह—अत एव इति । नान्वय इति । किंतु तत्सम्बन्धित्वसैव लक्षणया अत आह—अत प्रवेति । नान्वय इति । व्यक्‍कनया तु तदृक्तनन्तरं शक्यलक्ष्ययोरभेदबोध इति भावः । गङ्गात्वेन तत् कुतो न लक्ष्यते इलत आह—गङ्गात्वेनेति । ननु यदा गङ्गात्वेन प्रवाहे एव गृह्यते तत्‍त्रैव बाध्यबुद्धेः प्रतिबन्धकत्वम् । यदा तु तीरमेव गृह्यते तत्‍त्र तु न तथा, भिन्नविषयत्वादिल्याशङ्कते—न चेति । तद्रूपं धर्मित्वावच्छेदकत्वे बाध्यज्ञाने भासते

यबुद्धितवमेव प्रतिबध्यतावच्छेदकम्, न तु गृह्यतवपकारकतीरोविशेष्यकबुद्धितवमिति वाच्यम्। समानप्रकारकत्वेनैव बाधबुद्धीनां प्रतिबन्धकत्वात्। अन्यथा पर्वतत्वं धर्मितावच्छेदककीलित्य पर्वते वह्न्यभावत्वाज्ञाने पर्वतत्वमेव धर्मितावच्छेदककीलित्य महानसविशेष्यकवह्निताज्ञानप्रसङ्गात्। अतस्तत्रापि लक्षणिकशाब्दबोधोत्तरं व्यत्कनयैव गृह्यांबोधनिद्रिरिति न्यायपथानुसादयः।। एवं प्रकृतेपि चन्द्रत्वेन बाधबुद्धौ सत्यां कथं तेनैव रूपेण लक्षणिकोडप्यन्वयबोधः स्यादिति दिक्॥ अन्ये तु—अभेदगर्मे साहश्यं रूपके प्रतियते, उपमायां तु भेदगर्भमेवैति विशेषः; मतान्तरे तु भेदगर्मेसाहश्यज्ञानात्मकथंभेदप्रतीतिरित्यनुपपत्तिः स्यात्—इत्याहः॥ वस्तुतस्तु—'मुखं न चन्द्रः' इत्येतादृशबाधबुद्धिप्रतिबन्धकतायां सतरूपावच्छिन्नविशेष्यतावच्छेदकद्विशिष्टविशेषबोधो न भवतीसाह—सामानेऽति। वैपरीत्ये नियामकं माह—अन्यथेति। तत्केक्रण पर्वतत्वेन पर्वतस्य परत्र च महानसस्य भानादविशिष्टबुद्धिप्रतीतिरिति भावः।। नन्वच सन्तः कथं तत्र शाब्दप्रत्ययः? इत्यत आह—स्वतः इति। न च शक्तिलक्षणाजन्यबोधो यथा बाधकं भवति, एवं व्यत्कनयमेदकुबुधि: स्वात्प्रतिबध्यतावच्छेदकधर्मावलीलत्वादिति वाच्यम्। व्यत्कनया धर्मिग्राहकमानेन तदोधकत्वेनैव सिध्या तन्मूलकज्ञाने बाधज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वविरहादिस्यालेककारिकसिद्धान्तात्। तथा च काव्यप्रदीपे—'शब्देन लक्षणिकेडपि' प्रतिपादिते तत्न मूल्यमेदो व्यजञया प्रतिपाद्यते 'न च व्यञ्जने बाधः प्रतिबन्धकः' इति काविदां पन्थाः। इति॥ केचितु सत्यामपि बाधबुद्धौ शब्दाभेदान्वयबोधः। तदुक्तं शण्डनकृत्‌—'अलन्तसासपि ज्ञानस्य शब्दः करोति हि' इति। अतो गृह्यतवेनैव तदिवोध इत्याहः।। एतदयपरितोषणमन्यतन्त्रमवतारयति—अन्ये त्विति। अभेदगर्भामिति। भेदरुगर्मेति वहुव्रीहिं कृत्वा ततो नवसमासः। तेन भेदानिमित्तमिलाः। निखिलैरिति। मेदावगाहनानुपगाहनाभ्यां विशेषभेदं स्कुटत्वादिति भेदकान्तरगवेषणप्रायसेनेल्वशायः। साधारण्योपमासाधारणसैवात्र प्रवेगे दोषमाह—मतान्तरे त्विति। कथमिति। भेदज्ञानस्यामेदप्रतीतेःनुपचयत्वात्। प्रत्युत तद्विरोधितादिति भावः। आरोग्यतावच्छेदकरूपेणैवभेदबोधं समर्र्थयिउमाह—वस्तुतप्रतिबन्धकतायामिति। मुखं चन्द्राभित्रमिल्यातदृशज्ञानत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिहुपितायामित्यर्थः। साधयति।। चमत्कारकाने कधर्मविषयिष्यैष इत्यर्थः। एकस्यां प्रतिबन्धकतायां विषयविशेषप्रतीतेस्तेजकत्वं न संमवति। उत्कमादृद्यज्ञानसरं च वह्न्यभाववत्ताज्ञानसरचेदपि वद्धिमत्ता ज्ञानप्रसङ्गात्। साध्यस्यज्ञा

अलङ्कारकौस्तुभः

हृश्यातिशयप्रतीतेर्हेतुत्वेन कतमत्कार्यम् । बाधबुद्धौ प्रतिबन्धकत्वात् । प्रतिबन्धकत्वाभावात् । तथा चोक्तं 'सादृश्यज्ञानाभावविशिष्टमुखं न चन्द्रः' इत्येतादृशवाक्यज्ञानं प्रति वन्धकम् । यत्र सादृश्यज्ञानं नास्ति तत्रोक्तबाधनिश्चयस्त्वेदन्त्यविवादेन भवत्येव । न चैवं मुखं न चन्द्रसदृशं किं तु चन्द्र एव 'सिंहेन सदृशो नार्यं किं तु सिंहो महीपति:' इत्यादावमेदान्वयबोधो न स्यात् । सादृश्यज्ञानाभावादिति वाच्यम् । त्रापि चन्द्रसादृश्यज्ञानाभावेन भेदाभावज्ञानपर्यवसितेन भेदज्ञानस्यैव प्रतिबन्धात् । तथा च प्रतिबन्धकाभावादेव तत्र कार्योत्यत्ति: । एतावांसु भेद: । कुतश्चिद्विशेषणाभावाद्विशिष्टभाव:, अत्र तु विशेष्याभावादेवेति । न हि 'चन्द्रसदृशं न' इति ज्ञानस्य साधारणधर्मवत्तानिषेधकत्वं संभवति । तथा सति नामावविशिष्टबाधाभावसत्त्वादत आह—बाधेति । तद्विशेष्यकतत्प्रकारकज्ञानं तद्विशेष्यकतदभावप्रकारकज्ञानवदन विशिष्टैव प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यते । एवं च प्रकृते 'मुखं चन्द्राभिन्नम्' इति ज्ञानं प्रति 'मुखं न चन्द्र:' इति ज्ञानं प्रतिबन्धकं तत्रैव सादृश्यप्रतीतेर्हेतुत्वेन खीकार्यमित्यर्थ: । फलितार्थमाह—तथा चेति । सादृश्यज्ञानसत्त्वे तदभावविशिष्टबाधाभावो विशेषणाभावनिबन्धनोऽस्त्येवेति प्रतिबन्धकाभावादमेदान्वयबोध: सुष्टु एवेति भाव: । नन्वैवं सादृश्यज्ञानाभावकाले बाधधासत्तेऽमेदान्वयबोधो न स्वादित्याशङ्कचोद्यस्य परिहरति—यत्रेति ॥ एवं सति यत्र सादृश्याभाववगाहते तत्रैवेदान्वयबुद्धिरुभवसिद्धा तत्र निर्वाहो न स्वादित्याशङ्कते—न चैवमिति । एवं सादृश्यज्ञाने उत्केत्कत्वस्वीकारे इत्यर्थ: । इत्यादाविल्यादिपदेन 'आसीदितिर्दशरथस्य गृहे यथा श्री: श्रीरेव वा किमुपमानपदेन सैषा । कृतं वक्तव्यदिवैवश्वेन जाता दुःखात्मकं किमपि भूतमहो विपाक: ॥' इत्यादिकं संग्रह: । सादृश्यज्ञानाभावादिति । तथा च तद्विशिष्टबोधोऽस्त्येवेति प्रतिबन्धकसाम्राज्यं कथम् कार्योत्यत्तिरिति भाव: । भेदाभावेति । सादृश्याभावज्ञानेऽपि तेन तद्वट्कमेदभावो विशेष्याभावात् एवेति अविकलभावमात्रोल्लेखनात्तु प्रतिबन्धकमेदज्ञानाभावो विशेष्याभावायत्त एवेति । 'सिंहेन सदृशो नायम्' इत्यस्मिन्नुदाहृत इत्यर्थ: । तथा च तत्सत्त्वे मुखं न चन्द्र इत्येतादृशवाक्योदितरेवाभावानुपपत्तिर्योऽपीलर्थ: । ननुक्तस्थले सादृश्याभावो नावगाह्यते, किं तु तद्वट्कमेदभाव एवैस्तत्र नियामकाभाव इसत आह—न हीति।

रूपकमेवेदं न स्वात। भेदगर्मसाहचर्यस्यैव रूपककारीरत्वेन सर्वसंतमतत्त्वदित्स्यलं बहुना ॥

तद्वेदानाह- आरोप्या: शाब्दाश्रेत्कथयन्ति समस्तवस्तुविषयं तत् ॥ १ ॥ आरोप्या इति बहुवचनमतेनत्रं । अतस्तु बहुत्वे द्वित्त्वे वो ने दर्श: । yत्रारोपविषयविषयिणो: शब्देनोपादानं तदूपकं समस्तवस्तुविषयमित्यर्थ: । यथा— 'सोहइ विसुद्धकिरणो गअणसमुद्धम्मि रअणिवेलालग्गो । तारामोचअपअरो फुडविघडिअमेहसिप्पिसंपुडमुको ॥' अत्र गगनादौ समुद्रत्वादिकमारोप्यमाणं सर्वे शब्दोपात्तम् । नन्विदं साधर्म्यज्ञानाभावेsपि रूपकं कुतो न स्वादत आह—भेदगर्मैति । रूपकारो- रीति तद्वट्कथनं यथार्थ: । सर्वत्र । यथा तादृक्सिद्धये मूलकारिपु विषयोभेदो रूपकं, येषां तादृशाभेदारोपस्त्रैवामुख्येषां विशेषणतया, येषां लभेदप्रतीतिजनकप्रतीति- विषय: साधर्म्यमेव रूपकं तेषां विशेष्यतया । साधृश्यस्य रूपकघटकत्वादित्यर्थ: । एतेन यदुक्तं प्राकू रूपकस्थले 'सादृश्यलक्षणानन्वीकारे धर्मानुपस्थितावप्यमेदबोध- सामग्रीसत्प्रादुपकनिवर्हाहचमत्कारापत्तिरिति, तदपास्तम् । सादृश्यज्ञानस्य 'बाधकु- द्विप्रतिबन्धकतायासुत्केर्जात्वे तदभावविघटक्त्वेनोपगस्योक्तत्वात । किंच रूपक- पत्तिरियनन यद् अभेदबुद्धित्त्वावच्छिन्नमापादयते तदेष्टापत्तिरेव, यद् तादृश- वाक्ये सालंकारत्वव्यवहारापत्तिरित्युक्ते तदा आपादकभाव: । न ह्यमेदज्ञानमात्रे- णालंकारव्यवहारो$भ्युपैते, अत एव चमत्कारापत्तावन्यापादकभाव एवेति उपाप्र- करणोक्ते सर्वमवधेयम् । इत्यादिकमभिसंधायाह—इत्यलमिति ॥ सामान्पलक्षण- नन्तरं विभाग: । ग्रंथसंप्रदायिक:; यत्र च तत्सादृश्यचमत्कारनिबंधनविश्रांतिस्थानाव- तारयति—तत्रेदानिति । रूपकं तावत् त्रिविधम् । सावयवं निरवयवं परम्परितं च । वाच्यं दृश्या । समस्तवस्तुविषयं एकदेशविवर्ति चेति । तत्राद्यमाह—आरोग्या इतीति । अतन्नामिति । अविवक्षितमित्यर्थ: । आरोप्या इत्थं पदार्था इति श्रेष: । चारोपनिरूपकलपरततयारोपविषेष्यविशेषणोभयपरमिति दर्शोयत्राह— yत्रारोपेति । समस्तेति । आरोपानिवर्हकतया आरोप्यं तद्विषयकं समस्तशब्दार्थ: । tद्वपस्थ वचुन: शब्दोपात्तत्वेन । विषयत्वादित्यव्ययवाय: । 'शोभते विशुद्धकिरणो गग- नसुंदे रजनीवेलाल्म्र: । तारामुक्ताप्रकर: स्कुटविषटितमेघयुक्तिसंपुटमुक: ॥'

रूपकमेवेत्यत्र मानाभावः । तारा मुक्ता इवेत्यादिरूपोपमितसमासस्यापि संभवात्संदेहसंकरादिति चेत् । विशुद्धाकिरण इति मानान्यधर्मप्रयोगस्त्वादुपमितसमासाभावात् । तथा च पाणिनिसूत्रम्—— 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्यान्ययोगे' इति । अस्यार्थस्तु——उपमितसुपमेयं व्याघ्रादिभि: रूपमात्रैः सह समस्ते सामान्यान्य साधारणधर्मप्रयोगडसति । पुरुषोऽयं व्याघ्र इव पुरुषव्याघ्र इत्युदाहरणम् । सामान्यानुपयोगे इति किम् । पुरुषोऽयं व्याघ्र इव शूरः इत्यत्र 'पुरुषव्याघ्रशूरः' इति मा भूत् । अतस्तारो इव मुक्ता: इति 'मयूूरव्यंसकादयश्र्च' इति समासः ।

एकदेशविवर्ति श्रौतार्थेल्वे तु, साडृशे द्रे । यत्र केचिदारोप्यमाणा: शब्दोपालत्ताः केचिच्चार्थगम्यास्तदेकदेशे विवर्ति । विशेषस्तु स्वसामध्योदन्यारोपाक्षेपकत्वरूपः ॥ पूर्वोक्तं समस्तवस्तुस्वविषयमेकदेशविवर्ति चेतित द्विविधमपि रूपकं सार्धं सादृश्यामिलार्थः ।

यथा—— 'पीणपओहरलगं दिसाणं पवसन्तजलअसमअविच्छिण्णम् । सोहगपढमइहं पम्माइँ सरसणहपअँ इन्दहणुमं ॥ अत्रेन्द्रधनुषो नखपदत्वेन रूपणात् दिशां नायिकात्वमाक्षिप्यते । कथं सितमिति चेत् । नखक्षतं नायिकानायकान्यतराधिकरणत्वाद्वयाप्यमिति [अत्र] सेतुकाव्ये शरद्वर्णनम् ॥ द्वितीयमाह——एकदेति । मात्राज्ञुरोधादेक्केति शब्दप्रयोगः । तदेव स्पष्टयितुमेकोदेश इत्यादि । एकदेशवर्तीत्यर्थस्तु वक्ष्यति । एकदेशवर्तील्यस्य संज्ञा- न्तरामिति चेष्टदोषः । श्रौतलोभेत्यत्र: प्रातिपदिकसपक्षेस्त्वादिकारकाद्यमनुक्के प्रती- योग्यं संदर्शयति——यत्र केचिदारोप्यमाणा इति । साडृशे द्रे इत्यार्थमाह—— पूर्वोक्तमिति । 'पीणपओघरलमं' दिशां प्रवसजलदसमयाविच्छिण्णम् । सौभाग्यप्रथम- चित्रं प्रम्लायति सरसनखपदं इन्द्रधनुः ॥ सेतुकाव्ये शरद्वर्णनम् । नखपदं नखक्षतप- दम् । 'पदं व्यवस्थितत्राणस्थालक्ष्माक्रान्तिवक्शुषु' इत्यमिधानात् । अत एव 'नखपदले- खालाक्षितं वाहुमूलम्' इति तत्र क्षीरस्वामिनोदाहतम् । आधिकरणत्वेति । बहु- श्रीहिसमासोत्तरत्वप्रसक्त्यभावात् तदन्यतरसक्तित्वं लभ्यते । नन्वन्यतरद्वितिवला भेदपि कथं दिशां नायिकात्वाक्षेपो नायककृत्तिवैनर्म्यपि पर्यवसानसंभावादिस्यत आह——अत्र

जलदसमयवितीप्त्वोक्त्या नायकाधिकारणतद्वाधेन नायिकाधिकारणत्वसिद्धे: । नखक्षते चानुरागपूर्वकत्वं विशेषणम् । अतो न किंचिदादाय व्यभिचारशङ्का। निरवयं तु तदुक्तं यच्येकारोपसाधकं नानयत् ॥ २ ॥ यत्र कलितं निवेश्योक्त्या इत्योत्पत्तिमाचक्ष्म, न तु तदुपादानुसारोपान्तरं तदूपकं निरवयं शुद्धमित्यर्थ: । यथा— 'दैवात्परेऽर्जगति विचरनमत्रियां मालर्तिं चे- दाक्षास्वादौ तदनु कथयेरमाधवीयामवस्थाम् । आशातर्नुं च कथयतात्यन्तमुच्छेदनीय: प्राणत्राणं सपदि स करोत्यातताक्ष्या: स एक: ॥' अत्राशायास्तनुत्वेन रूपणमात्रत्र । मालत्युपकं त्वेकासिन्दूस्त्वया यदारोप: । यथा— 'मम्हहधुणिंगघोसो कमलवणक्खलिअलच्छिअणुरसहो । सुव्वइ कलहंसरोवो मँहुअरवाहित्तणलिणिपडिसंलावो ॥' अत्रैकसिन्वलहंसरोवे मन्थथधनुर्निर्धोषमाघनेकारोप: ।

जलदेति । न च नखक्षतस्यान्यत्रापि श्रूण्वात्कथमेतदन्यत्रनियम इत्यत आह—नखक्षतेल्यादि । एवं द्विविधं सावयवसमिधाय द्वितीयभेदमाह—निरव- यवं त्विति । उभेदान्तरप्रयोग्यत्वाभाववदभेदावयववत्निरवयवत्वमिति दर्शंयति— यत्रेति । एवं चैतद्व्युत्पत्तिकथनादमेदान्तरप्रयोज्यतदभेदकलसावयवत्वमिति वैप- रीत्येन पूर्वंमेदस्थापि लक्षणं दर्शिंतं भवतीसवधेयम् । रूपणमात्रमिति । न त्वाशायास्तदारोपोपपादकमात्ररूपकम् । एकास्माभ्रिति । विषयभूतेस्वर्थ: । भूयसाभिति । विषयिण्यामिल्यर्थ: ॥ 'मन्मथधनुर्निर्धोष:' कमलवनस्कालितलक्ष्मीनूप- रशब्द: । श्रूयते कलहंसरोवो मधुकरव्याहतनलिनीप्रतिसंलाप:' ।

१. 'महुअरि (मधुकरी)' इति सेतुपाठ:.

अलङ्कारकौस्तुभः

अनेकपदेकमिलापरं यथा— 'नन्दकुलकालभुजगी कोपानलबहलधूमलताम् । अद्यापि बध्यमानां बध्यः को नेच्छति शिखां मे ॥' अन्यारोपभावप्रयोजकस्य त्वभावस्य ॥ ३ ॥ प्रतियोगिनि परकीयारोपो यसत्तपरम्परितम् । यत्र यदारोपं विनान्यत्रारोपो न संभवति तत्परम्परितं नाम रूपकम् । परम्परा एकारोपस्थान्यारोपहेतुत्वमित्येवंरूपा संजातान्तरिति तारकादेराक्- तिगणस्वादितजित्यर्थः । तस्य द्वैविध्यमाह— तच्च श्लेषभिदाभ्यामारोपानिमित्तशब्दस्य ॥ ४ ॥ नम् । अनेकपदस्य निप्रभृतिमात्रपरतामाश्रयद्वयाह—अनेकपदमिति । एकभिन्नस्व- रैवावयवार्थत्वादन्येमव मुख्योऽनेकपदार्थः । अत एवं 'अनेकमन्यपदार्थे' इति वचन- विहितो बहुत्वनीहितचित्रगुरुत्वादिः प्रसिद्ध इति भावः । इदं त्वध्येपम्—मालारूपकस्थले विरोधार्थकैरवधनिरवद्यैकस्थ 'विरुद्धभियाद्योत्पत्त्यास्त्रात्' इति विषयोऽत्रिक्रमाणत्वात् । यथोदाहते कल्हंसकावे 'धनुःशब्दनूपुरशब्दायाधिमेदावगाहनम् । अत एवं 'यस्मिन्कतंञ्चाश- तपत्नीसहस्रदरिमगृद्मेश्रः । शुक्रविंकरवकाननेन्दुः' इति श्लोकं व्याचक्षाणैरेतदसद्व्ये- नोपाध्याये सूर्यचन्द्रबिम्बाभिमेदप्रतीला विरोधार्थकैरध्वनिरिति पक्षधरमिश्रैः कुसुमाङ्क- लुपायविवरणे विभावितमिति ॥ परम्परितमाह—अन्यारोपेति । अन्यविशेष्य- कान्यप्रकारकारोपाभावप्रयोजकभावप्रतियोगिन्यविशेष्यकान्यप्रकारकारोपः परम्प- रितमित्यर्थः । ननु सावयवरूपकात्परम्परितस्य को भेदः । तत्रारोपान्तराणां रूप- कान्तरसिद्धिहेतुत्वादिति चेत् । अत्र वदन्ति—यत्र प्रकारान्तरण साधित्यनिर्वाहसंभ- वैडपि चमत्काराविशेषजननार्थं रूपकान्तरसुपन्यास्यते तत्र सावयवं यथा 'शोभते वि- शुद्धकिरणः' इत्यादौ । गगनसमुद्रान्तर्गतत्वादिप्रलयमनन्तरेणापि शुद्धत्वादिना ताराराजु- मौक्तिकारोपसिद्धेः । रूपकान्तरोपन्यायेऽपि तु चमत्कारातिशय एव मुख्यस्मति । 'विदध्मा- नसराजहंस—'इत्यादौ तु राशि हंसाभेदारोपहेतुसाधारणधर्मान्तरस्य चमत्कारहेतोरमसि- द्वितया हृदये सरोहरोपेण तदृश्रितवरूपधर्मममादाय राशि हंसाभेदारोपो निर्वहततीति परम्परितमिति भेदः । तस्माद्वपकान्तरमनपेक्ष्य यदृपकमेव न स्वात्मानमासादयति तत्परम्परितं यत्र तु रूपकान्तरमनपेक्ष्यापि रूपकान्तरमविकलमात्मानमाप्रोति । तत् रूपकान्तरसुपन्यास्यमानं चमत्कारसमुद्रेलनार्थमेवापेक्ष्यत इति सादृश्यवत्त्वमिति ॥ त- देतत्सर्वं विशदयिष्यामः—यत्रेत्यादि । अन्ये तु सावयवं बह्वारोपकं इदं द्वारोपद्-

अन्यत्रान्यारोपहेतुर्यदारोपस्तदर्थकपदस्य श्रेषसामर्थ्यादारोप्यारोपाधिककरणवाचकत्वे आरोप्यारोपविषयवाचकपदयोर्मेंदे च परम्परितं संभवतीति द्विविधं तदित्यर्थ: । आचं यथा—

'पाउसलच्छीपओहरेहि पडिपेइओ विज्जो । उबबई गाथानिग्गउरओसक्कामणाइ ज्झाइ ॥', अत्र हि तृणाङ्कुरेषु रोमाञ्चत्वारोप: पयोघरो मेघ:, एवं पयोधर: स्तनं: इति मेघे स्तनत्वारोपं विना न संभवति मेघालिङ्गनेन रोमाञ्चानुपपत्तेरिति मेघे स्तनत्वारोपे नवतृणाङ्कुरेषु रोमाञ्चत्वारोपे निमित्तनिमित्तीति पयोधरपदोप-पाद्ययोर्मेंघस्तनयोर्मेदसंबन्धेनान्वयादुक्तार्थेलाभ: । यथा वा—

'अुविअ भ्रमिल्ताणवलम्बमस्सम्बरे विहतुमभ्यासपरम्परा परा । अहो महावंशमसुं समाश्रिता स कौतुकं नृत्यति कीर्तिनर्तकी ॥'

अत्र राञ्जि महावंशो महाकुलसंभव: एवं महान्वंशो वेष्टुरिति वेष्टु-त्वारोप: कीर्तिनर्तक्वारोपे निमित्तं । उभयत्र पयोधरमहावंशपदयो: श्लिष्टत्वम् । मेघे यथा—

'धृतैव या हारटकपट्टकालीके वभूव केशाम्बुदविवधुद्देव सा । मुखेन्दुसंबन्धवशादिवायुष: स्थिरत्वमूहे नियतं तदायुष: ॥'

यात्मकर्मित्येव विशेष इत्याहु:। 'प्राद्र्दललक्ष्मींपयोभरे: प्रतिबेरितो विन्ध्य: । उद्द-हति नवतृणाङ्कुरोमाझप्रथितान्यज्ञाति ॥' [इति छाया ।] गाथाकोषे वर्षाकालीन-नवप्ररूढतृणाङ्कुरवर्णनम् । अत्र पयोधरपदेन मेघस्तनयोरुपस्थापनात्तद्योरमेदबोधेन स्तनाभिधानेनैव तृणाङ्कुरोमाझप्रथितान्यज्ञाति इत्यह—अत्र हेत्यादि । नन्वत्र तीक्ण्णप्रतिवादिनापि तृणाङ्कुररोमाझ्चरूपकानिर्वाह इत्य आह—यथा चेतिं । महावंशपदे बहुव्रीहि कर्मेधारयं चाश्रित्य तदुपस्थाप्यार्थंयोरमेदारोप: । अत्र महान्व-शाश्रयरूपधमेण कीर्तौं नर्तक्रीतादात्म्यारोप:, तथस्मित्तासाधारणधर्मान्तरानुपस्थितेरत्र तदारोपं विना द्वितीयारुपकासिद्धेरियाह—अत्रेत्यादि । उदाहरणद्वयस्यैकविषयत्वं दर्शयति—उभयत्रेति । पयोधरपदं पूर्वोद्दाहरणामिप्रायेण, वंशपदं द्वितीयोदाहर-णामिप्रायेण । रूपकान्तरासिद्धिहेतुभूतमुपकघटकशब्दमेदोदाहरणमाह—उत्तरार्धे तु क्षणावस्थायित्वरूपवैधस्म्यनि:सामात्रपरमित्यवगन्तव्यम् । अथद

इह केशेषु मेघत्वारोपः सुवर्णपटृिकायां विद्युत्वारोपे निमित्तं, केश- स्वुदयोरभिन्नत्वं च । वाचके क्किष्टे मालारूपं परम्पारितं यथा— 'विद्द्रुमस्नानसराजहंस कमलासंकोचदीप्तीसद्युतेः दुर्गामार्गणनीललोहिते समित्स्विकारवैश्वरः । सत्यप्रोतिविधानदक्षविजयेऽग्रभावभीमप्रभो सात्राज्यं वरवीर वत्सरशतं वैरिष्यमुचुः: क्रिया: ॥'

अत्र बिदुषां मानसें मन एव मानसें सर इति श्रेषःमूलकोऽपेदाध्व- सायलस्यं मानसवासित्वं राज्ञि हंसत्वारोपे निमित्तम् । न च हृदयस्य सरस्वेनारोपणे राज्ञो हंसत्वेन रूपणं संभवति, तथाऽपि चित्तसाधारणधर्मस्य मूलेऽ कमलत्वारोपे निमित्तधर्मवत्त्वसिद्धस्य भावात् । अत्र मानसेत्यत्रार्थ- श्रेषः । कमलासंकोचस्यादौ शब्दश्रेषः इति विशेषः । यद्यपि मानसादि- पदान्यत्र परिदृश्यस्सहायानि, न हि चित्तादिपदोपादाने नोक्कार्थः प्रत्याययितुं शक्यते, हंसादिपदानि च तत्सहानि पर्योयान्तरोपादानेऽप्युक्तार्थसिद्धे-

त्वग्रापि भास्करत्वादिधर्मेण सुवर्णपटृिकायां विद्युत्त्वाद्यारोपसम्भवात्केशाम्बुदरूपक- व्यतिरेकस्य तद्रूपकव्यतिरेकप्रयोजकत्वं नास्तीति विभाव्यते तदेदमुदाहार्यम् ॥ प्रथमं परम्पारितरूपके मालात्मकमतनारयति—वाचक इति । 'मानसं सरसि स्वान्ते' इसनुशासनम् । कमला लक्म्मीस्तस्या असंकोच एवं कमलत्वानां पद्मानामसंकोचो विकसस्तजनकतया सूर्योंपदारोपः । दुर्गाणाममार्गणं तदध्यणार्थमन्वेषणं, असम्भीन्नामेव तदन्वेषण नियमात् । तदेव दुर्गायोः पार्वस्या मार्गणं तेन शिवामेदारोपः । समितां संग्रामाणां स्वीकार एवं समितां काक्षतानां स्वीकारः तेन विन्द्यारोपः । सत्य- वाक्ये प्रीतिरेव सङ्गः । देहकेनोऽयमित्रोऽत् । तत्र देहः प्रवृत्तिः । अथ च देहः प्र- जापतिविशेषः । विजयो वैरितिरस्कारः । तस्य प्रागभावे पूर्वकाले भीमो भयजनक- स्तदुत्पत्तं सौम्यत्वात् । अथवा विजयोडजुनः । 'वीमत्सुविजयः कृष्णः' इति महाभा- रतात् । तत्पूर्वकालेत्पत्या भीमः पाण्डववशेषः । वत्सरशतमिलत्र 'कालाघवनोरस- न्तसंयोगे' इति द्वितीया । परिदृश्योत । परिदृश्यतिः पर्याशान्तरोपादानं न सहन्ते । तेन प्रकृतार्थेनिन्वाहारिस्थः । तदेवं दर्योति—न ह्योति । उक्तार्थ इति । हृदयाभिन्नसरोरूप इत्यर्थः । तत्सहानिति । परिदृश्यतिमदानी नोऽर्थः । हंसादीस्थादि- पदेन दीप्तिद्युतिनीललोहितवैश्वरनपदसंश्रयः । दृश्-अभीपदयोस्तु तदसहत्वे मानसादि-

रिति शब्दार्थोंभयक्श्रेष्ठोऽयम्, तथाप्यलंकारसर्वस्वकारादीनां प्राचीनानां . प्रसिद्धिमनुसृत्यार्थालंकारमध्ये पाठः । कैश्चित्त्विदमेकदेशविवर्त्तीति व्यवहियते । तथा हि । यथा रणेडन्तःपुरत्वारोपे खड्गलतारिपुसेनयोरन्वय-कार्मतिनायिकात्वारोपः सामर्थ्यात् । तथा मनसि सरस्वतारोपे तद्लाद्राज्ञि हंसत्वारोपः इति । नवीनास्तु—रणस्यान्तःपुरत्वं सुखसंचारास्पदत्वादपि असिलतादौ नायिकात्वाच्चारोपे लिङ्गविशेषकरग्रहादिनायिकाधर्मोरोपादपि संभवति । विद्धान्मानसेत्यादौ तु मनःशरोवराधेयत्वं बिना राज्यि हंसत्वारोपनिमित्तसाधर्म्यान्तरविरहेप हृदये सरस्वतारोपं बिना राज्यि हंसत्वारोपो न संभवति इतीदं परम्परितमेव न त्वेकदेशविवर्त्तीताहः ॥ पदसादृश्ये गतिरसवधेयम् । शब्दार्थौ इति । शब्दार्थौन्यातरन्नव्यतिरेकानुविधानसैव तत्तदलंकारतायां प्रयोजकत्वादिल्यर्थः॥ ननु पूर्वोक्ताचैयैरप्यमालंकारोऽयं किमि-ल्यथोलंकारमध्ये उदाहृतो बीजाभावादिल्यत आह—कैश्चिद्वस्तुतः । पूर्वोक्तिरेवोक्तिस्थः । रणेडन्तःपुरोति । प्रसिद्धौदाहरणाभिप्रायेण ‘जसु र नतेउरए करे कुन्तलस्स मण्ड-लगालडाम् । रससंमुदी वि सहसा परमुद्दही होइ रिउसेणा ॥’ ‘यस्स रणान्तःपुरे णवस्तवन्तरावच्छिन्नतया एव तस्यास्थात्वात् । औचित्यवशात्तस्यां नायिकातादात्म्य-प्रतीतिरावश्यकत्वादिल्यर्थः । अनतःपुरं नायिकाप्रतिनायिकाधिकरणमिति व्यासिरेव सामर्थ्येयमिति चकवात्तिनः । दार्थान्तिकमाह—तथेति । एवं च तादात्म्यारोपस्यार्थ-गम्यत्वेन शब्दालंकारत्वविरहेप । युक्तमेवात्रोदाहरणमिति चण्डीदासादयः । हृद्य-तत्वाभिमते पकततादृशमपाह—रणस्याति॥ मतेपि । तथा च न तस्य खड्गलतादिविशेष्यकनायिकातादात्म्यप्रतीतिमन्तरेपाण्युपपत्तिविरहाद्नावश्यं तदपेक्षेति भावः । नन्वे खड्गलतानायिकातादात्म्यप्रतीतीः कथं सेत्स्यतीस्यत आह—असीति ॥ लिङ्गविशेषेति । स्त्रीत्वरूपेिल्यर्थः । इयं च स्त्रीवादिलिङ्गेऽपि मते यथा शृङ्गा-मेव । शब्दनिष्ठमिति पके तु परम्परया संगमनोयम् । प्रकुते तत्तो वैषम्यमाह—विद्धादिति । ननु राजहंसस्योरपि दृव्यत्वादिकतसादृश्यमस्स्येवेक्षत आह—हृद्येति ।

अलङ्कारकौस्तुभः

२२१

वाचकभेदे मालारूपं परम्परितं यथा— 'ववसायरिपओससो रोअगइन्दस्स सङ्कूलापिडवन्धो । कह कह वि दासरहिणो जअकेसरिपक्खरो गओ घनसमओ ॥' अत्र हि व्यवसायादौ रविच्वाद्यारोपं बिना धनसमये प्रदोषत्वाद्यारोपौ न संभावयति परम्परितम् । रविच्चाद्यारोपारोप्यारोपविषयार्थमिन्नपदार्थव्यतं च । यथा वा— 'माणडुमपरुसपवणस्स मामि सबक्खरिणव्वुइअरहस्स । उअअहणणस्स भदं रडणाडअपुज्जवरंगस्स ॥' मानरत्योद्द्भमानटकामेदारोपद्र उपगूहनपवनपव्वरङ्काभेदारोे निमित्तम् । अत्र विरोधितासंबन्धेनानुगृय्यानुग्राहकभाव इति विशेषः । अभेदारोपस्य संसर्गारोपानुग्राहकत्वं यथा मम— 'हक्खे णिअम्मोअले वसतणु कचो कोकतकण्णु चकास्तीं रोमावलिरपि च शैवाललतिका । प्रवाहो लावण्यं त्रिवलिरियमाभाति लहरी कवीन्द्राणामनः स्फुरति सरसीत्वं व्लयि ततः ॥' संसर्गारोपस्याभेदारोपानुग्राहकत्वं यथा ममेव— 'मन्दाकिनीतव्मिह मौक्तिकमज्झुदामि स्थूलेभ्रन्दनीलगुलिकासु च जाम्बवत्स्वम् । ध्वान्तत्लवमुरतस्मगीमदकर्दमेन्द्र वक्षोरुहः सततु ते तपनीयशैलः ॥' एवमन्येऽपि भेदाः स्वयमूह्या इति ।

चमत्कारप्रयोजकेऽर्थे। 'ववसायरविभ्रदोषो रोअगजेनद्रस धवलालप्रतिबन्धः । कथ कथ अपि दाशरथेयकेशरिपक्खरो गतो घनसमयः ॥' [इति च्छाया] सेतुकाव्ये श्र-रदारम्भवर्णनम् । प्रातिकूल्येन तदनुप्राहकमुदाहरति—यथा वेत्ति । 'मानड्रं-परुषपवनस्थ माडुमले सर्वाङ्गनिद्रेङ्कितरस्य । उपगूहनस्य भद्रं रतिनाटकपूर्वेररक्ष्य ॥' [इति च्छाया ।] विरोधितेति । माने डमारोपे तदुनमूलकत्वेनोपगूहने पवनारोपः सिद्ध्य-

अत्राक्षिपन्ति— समासगतपरम्परितरूढकस्थले तत्पुरुषावयवभूते कर्मधारये पूर्वपदार्थसायमेदसंसर्गेऽनौत्तरपदार्थथविशेषणत्वेनोपमेये उपमानामेदसमर्थकत्वं न संभवति । 'यत्संवन्धिनि यत्संवन्ध्यभेदस्तस्सिस्सतदभेद:' इति व्युत्पत्ते: । 'सौजन्यचन्द्रिकाचान्द्र:' इत्यादौ हि चन्द्रिकायां सौजन्यविशेष्यका-न्यागेदो राज्ञि वाच्याभेदसमर्थक इत्यभिमतम् । तत्र सौजन्यविशेष्यकभेदसंसर्गकचन्द्रिकाप्रकारकारोपेण सिध्यति, न तु चन्द्रिकायां सौजन्याभेदेन । तथथा—

'सौजन्यं ते धराधीश चन्द्रिका त्वं सुधानिधि: ।' अत्र हि राजसंबन्धिनि सौजन्ये चन्द्रसंबन्धिचन्द्रिकातादात्म्यसिद्ध्या राज्ञि चन्द्रतातात्म्यसुपपन्नम् । न च चन्द्रिकायां सौजन्याभेदवोधे सौजन्ये तदभेदोऽपि भासते समानवित्तिवेद्यत्वात्, स्वस्य स्वाभिन्नाभिन्नत्वादिति'वाच्यम् । प्रत्यक्षे सामग्रीसाम्यादेकवित्तिवेद्यत्वम्, शाब्दे तु व्युत्पत्ति-विशेषणत्व एव बोध इति अतिरिक्तस्याभानात् । एवं 'मुखचन्द्र' इत्यादिसमासेऽपि कथं मुखविशेष्यकचन्द्राभेदारोप:-इति ॥

तीति भाव: । तत्पुरुषावयवेतिवति । पूर्वपदभूतेऽर्थे । यत्संवन्धिनीतिवति । यद्भिरूपितसंबन्धिधर्मिको यत्संबन्धिप्रतियोगिकामेद: प्रतियोगितताभेदप्रतियोगिसंबन्धिनिरूपक: प्रतियोगिकामेद: अभेदधर्मिसंवन्धिनिरूपककथंरमिक: सिध्यति । एवं च यत्संवन्धिनोरभेदवोधे यत्संबन्ध्यो प्रतियोगितया स एव द्वितीयाभेदे प्रतियोगितया, यत्संबन्ध्यावयवाश्रयतया स एव द्वितीयाभेदे आश्रयतयेतिव फलितार्थ: ॥ चन्द्रिकायामिति । चन्द्रिकाविशेष्यकसौजन्यप्रतियोगिकामेद इलर्थ: । यादशेन प्रकृतसिद्धिरूपन्यक्था तदुदाहरति—तद्यथेति ॥ राज्ञीति । राजिविशेष्यकचन्द्रप्रतियोगि-कारकद्वयेथ: ।। मन्त्र्यन्यविशेष्यकचान्यप्रतियोगिकामेदवृक्ष्या कथमिविशेष्यकचन्द्रप्रतियोगिकाभेदवगाहनमिलवत् आह—समाननेति । तुल्यसामग्रीकत्वात् । यद्यै येन विना न भासते तद्वो हेतोस्तदोधकत्वमिति सिद्धान्तात् । सामग्रीतिवति । इन्द्रियसन्नि-

कर्षादिरूपेलर्थ: । व्युत्पत्तीति । आकाङ्क्षादिवर्थ: । तथा च यादशरीया पदादुपस्थित-तिस्स्थैव बोध: । आकाङ्क्षादीनां तत्प्रकारकतद्विशेष्यकतदोधविशेष्यततत्स्वेन तदैपरित्येन शाब्दानुदयादिति भाव: । अन्यत्राप्याक्षेपमाह—एवमिति । मुखप्रति-योगिकाभेदवांश्वनद्र इत्येवात्र शाब्दं संभवति । न तु चन्द्रप्रतियोगिकाभेदेदवनमुखमिति तदैपरित्येन स्वादिति भान्न । रसगङ्गाधरीनां समाधानमाह—

अलङ्कारकौस्तुभः

२३३

अत्र केचित्—कर्मधारये द्वमेदो विशेषणस्य संसर्गः। 'मुखं चन्द्रः' इति वाक्ये 'चन्द्रप्रतियोगिकाभेदवन्मुखम्' इति प्रतियोगित्वमुखः। 'मुखचन्द्रः' इत्यादिसमासे तु मुखानुयोगिकाभेदप्रतियोगी चन्द्र इत्यनुयोगित्वमुखः। तदुभयत्रापि चन्द्राभेद एव संसर्गः। वाक्ये प्रतियोगित्वमुखः, समासे त्वनुयोगित्वमुखः इत्येव विशेषः। 'मुखचन्द्र' इत्यत्र मुखाभेदस्तु संसर्गः, चन्द्ररूपकानुपपत्तेः। विशेषणप्रतियोगिक एवाभेदः संसर्गों न तु तदनुयोगिक इति तु दुराग्रहः निर्वीजतवादिति। तथा च 'सौजन्यनिष्ठाभेदप्रतियोगिनी चन्द्रिका' इति भट्टचरणे सौजन्ये चन्द्रिकातादात्म्यसिद्धौ राज्ञि चन्द्राभेदसिद्धिः—इति। अत्रोच्यते—'नीलघटः' इति कर्मधारये नीलप्रकारकाभेदसंसर्यकघटविशेष्यकज्ञानोदयात् विशेषणप्रतियोगिक एवाभेदः संसर्गः, न तु विशेषघप्रतियोगिकः—इति। संसर्गमात्रे चायमेव नियमः। प्रकारप्रतियोगिक एव संसर्गों न तु विशेष्यप्रतियोगिक इति। 'पर्वतो वहिमान्' इत्यादौ अत्र केचिदिति। अभेद इति। 'तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः' इति वचनात्। उभाभ्यां प्रवृत्तिनिमित्तत्वामेकस्य धर्मिणो बोधनीयत्वादित्यर्थः। मुखचन्द्रेति। एवं च विशेषणविशेष्यभावेन चित्रीकृतेऽपि चन्द्रप्रतियोगिकाभेदवन्मुखमित्वेन समानार्थकत्वमेवेति भावः। वाक्य इति। विशेषणस्य प्रतियोगित्वावगाहिज्ञानविपय इत्यर्थः। समासे तु द्वयोरिति। एतन्मतसूलग्रन्थे तु प्रतियोगित्वानुयोगित्वोभयोध्यनिष्ठत्वेन निवेशोडभिमतः। वाक्येऽपि प्रति विशेष्यभूतस्य मुखस्यानुयोगित्वं मानात्। समासे च विशेष्यभूतस्य चन्द्रस्येहपमानस्य प्रतियोगित्वं मानात्। अतस्तत्र वाक्येऽनुयोगित्वमुखसममासे प्रतियोगित्वमुख इति व्यवहतिमिसद्विरोधः। एवं च यदाभेदस्य प्रतियोगित्वं तत्र रूपकत्वं तत्र तद्विशेष्यलम्, यथा सुखे चन्द्र इति वाक्ये इत्यर्थः। कचित् विशेषणप्रतियोगिकत्वेन संसर्गभानेऽपि अन्यत्र चैतद्वैपरीत्येऽपि तद्रयते। तदालुपपत्तिवलादत्रापि मुखनिष्ठाभेद एवं संसर्गतया कल्पेतेति शाब्दबपकत्वं सर्वत्रापि विशेषणप्रतियोगिक एवं संसर्ग इति नियम एवायं न तूत्सर्ग इत्यभिप्रायेणाह—संसर्गमात्रे चेति। मांसर्गिकविपर्ययताशाब्दसंसर्यमात्र इत्यर्थः। अन्यथा दण्डसंयोग इत्यादि शाब्दबोधे पदार्थोंभूतसंयोगस्य इङनिष्ठत्वेनापि भानादशुलपत्तिः स्वात्। शाब्दादिति रिक्तस्थलेपो-दाहरण—पर्वंत इति। ननुक्तमेवात्रोत्तरं विशेषणप्रतियोगिक एवं संसर्गों भामने

पर्वतांनुयोगिकत्वेन वह्निम्रतियोगिकत्वेनैव तस्य भानात् ।। यतु—दुराग्रहमान्रमेतदिति । तदेव दुराग्रहः; भासमानवैशिष्टचमतियोगित्वं प्रकटत्वम्, भासमानवैशिष्टचानुयोगित्वं च विशेष्यत्वमिति सिद्धान्तात् । संसर्गस्य विशेषणानुयोगिकत्वख्वीकारे च तद्विरोधस्य स्फुटत्वात् ।। किं च । सौजन्यविशेषणाभेदसंसरगोचन्द्रिकाप्रकारकबोध: शब्दस्तस्मात्स्तान्मात्र । ए-तावता का नाम हानिर्मवत:, येनात्र विशेषणानुयोगिकत्वं भासत इत्यत्र—

इस्तत्र बीजाभाव इति किं दर्शन्मात्रनिबन्धननियममङ्खीकरेगेलाशङ्कते—यद्विति । दुराग्रहेति । बीजाभावादिस्थे: । उपहसति—तदेवेति । प्रामाणिकस्य दुराग्रहत्वोद्भावनेनैव दुराग्रहपर्यवसायिभान्तिरूपत्वादिस्थे: । तथा स्वीकारे बीजं दर्श-यति—भासमानेति । डण्ढी पुरुष इस्तत्र संयोगाल्यं डण्ढपुरुषयोर्वैशिष्ट्यं भासते यति—भासमानेति । डण्ढ: संयोगे प्रतियोगीति विशेषणम् । पुरुपस्थ तत्रादियोगिति विशेष्यम् । एवं च यदि त्वदुकारील्या संसर्गे विशेषोणं अनुयोगित्वेनापि गृह्यते तदा विशेषणविशेष्यलक्षणयोर्विशेषणं चातिव्याप्ति: स्वादिति भाव: । इदं च प्राचीनमतमुख्यत्वं समाहितम्, विशेष्यताप्रकारत्वादिकमतिरिक्कविषयताविशेषख्वरूपमेवेति । नूतनपक्षमूलक पूर्वमती-स्वरसं हृदि निधाय प्रकृततुल्यपत्तौ च प्रकारान्तरेण निराकृर्हुमभिसंधाय विशेषणा-नुयोगिकोन्न संसर्ग इति कल्पनमेवाक्षिपति—अपि चेति । मास्तित्वम् । यद्यपि सोजन्यचान्द्रिकेति कर्मधारये सोजन्यविशेष्यकामेदसंसरगकचान्द्रिकाप्रकारकबोधो न तेन स्वीक्तः प्रकृते बांधात् । किन्तु सोजन्यानिष्ठामेदप्रतियोगिनी चान्द्रिकेति च-न्दिकाविशेष्यक 'एदेवख्यमप्रसक्तप्रतिषेध: प्रतिभाति । तथापि सोजन्यानिष्ठत्वेन च-न्दिकाप्रतियोगिमेदावगाहनसाम्येन तमतिसेध: कृत: । तत्रापि तु सोजन्यानिष्ठामेदेव्या-दिवोधनिषेध एव । न च निषेधप्रतियोगिबोधं साक्षादनुपादाय तत्समानविषयकज्ञा-नान्तरनिषेधोऽनुचित इति वाच्यम् । यथात्र सोजन्यविशेष्यकबोधो न संभवति, तथा त्वदभिमत: सोजन्यानिष्ठस्यादिवोधोऽप्यनुपपत्तिसूचनार्थत्वात् ।। अत एव येनात्र

विशेषणानुयोगिकत्वं भासत इत्यधिक्रियते (इस्तत्र) तन्मते यथा श्रुतमवानुवादित्वात—का नाम हानिरिति । काचुपपत्तिरिलिर्यर्थ: ।।येनैति । येनैते हेतवर्थे निपात: । यदि हि तादृशकल्पनं विना चान्द्राभेदसमर्थनमनुपपत्तं स्वात । तदा तद्लदेवान्यत्र ह-इ्यमानपि नियममभ्रूय तथैव कल्पयेत । तदुक्तम्—'अन्ययानुपपत्तिदर्शनेदृशिवस्तूप-साधिका । विनाऽपि दृश्यवैमत्यं सैव सर्वत्राधिका ॥' इति । अत्र तु वक्ष्यमाणरीत्या तदन्यथाप्युपपत्तिमिति न दृश्यपरिक्षाग: प्रमाणवानियमिप्राय: । अन्यथोपपत्तिनोऽस्त्ये—

९. 'अपि च' इति टीकासंमतपाठ:

अलङ्कारकौस्तुभः

३२९

क्रियते ॥ ननु राज्ञि चन्द्रामेदसमर्थकत्वानुपपत्तिरेवात्र मानमिति चेत्, न । तदुत्तरकालीनसौजन्यविशेष्यकामेदसंसर्यकचन्द्रिकाप्रकारकममानसबोधत एव संभवात् ॥ अथ शब्दसैव तादृशाभेदज्ञानस्य तत्समर्थकत्वमिति चेत् । तत्र किं सौजन्यनिष्ठाभेदप्रतियोगिनी चन्द्रिका इति बोधः शब्द इति लब्धुमितम् । ओमिति चेत् । आन्तभाषितमेवैतत् । सौजन्यप्रकारः अभेदः संसर्गः चन्द्रिका च विशेष्यं तत्स्थ सौजन्याभिन्ना चचन्द्रिका इत्येव शब्दबोधः, प्रतियोगित्वानुयोगित्वयोः पदार्थतत्संसर्गोभयभिन्नत्वेन शब्दबोधाविषयत्वात् । न च समूहालम्बनाव्द्रिशिष्टज्ञानस्य भेदानुपपत्त्या सम्बन्धसंयन्धाज्ञीकरणत्मते तद्ज्ञानसंभव इति वाच्यम् । तन्मतेsपि विशेषणप्रतियोगिकत्वं विशेष्यानुयोगिकत्वं च संसर्गस्य भासते इत्येवाझीकरणात् । तथा चैकसिद्धांशे तन्मतमनुसारेणैवपत्र च वैपरीत्यमात्रं नालजिष्ठा: । वेल्सभिमानात् । तत्समर्थनानुपपत्तिमेवोद्रावयति— नन्विति । अन्यथोपपत्तिं दर्शयति—तदुत्तरैरिति । सौजन्यप्रतियोगिकामेदवति चन्द्रिकेत्येवद्योत्तरेऽर्थः । तदुत्तरं यथोक्तशब्दबोधसंभववादात्—मानस इति । सौजन्यप्रतियोगिकममेदं चन्द्रकायामवगाहने चाब्दबोधे sत्रे तदुत्तरं खलु स्वाभिमतया चन्द्रिकाप्रतियोगिकमभेदे सौजन्ये ग्राहमान् मानससुपर्यवस्य तेनैव राज्ञि चन्द्रामेदोप: समर्थित इत्यर्थ: ॥ अभेदमात्रस्य संसर्गेsपि तत्त्संसर्गतायां प्रतियोगित्वानुयोगितादिकं कुतो न शब्दबोधे भासत इत्यत आह—पदार्थ इति । पदार्थतत्संसर्गयोरेव तद्विषयत्वनियमादिति शेषः । यद्यपि विशिष्टबुद्धिमात्रे विशेषणविशेष्यतत्संसर्गतिरिक्कस्य भानासंभवादिल्वर्थ: । तिरिक्कस्य भानं नास्तीति नियमात् । शब्दबोधेsपि विशेषोपादानमसंगतम् । तथापि प्रकृतत्वात्थोक्तम्—समूहेति । दण्डपुरुषसंयोगा इति समूहालम्बनात् । दण्डी पुरुष इति विशिष्टज्ञानं वैलक्षण्यानुभवसिद्धम् । तचोभयत्रापि विषयसाम्यादनुपपत्त्रम् । अतोडन्यथानुपपत्त्या विशिष्टज्ञानं विशेषविशेष्योः सम्बन्धस्य संययोगादेः सम्बन्धः प्रतियोगित्वानुयोगित्वरूपो दण्डपुरुषादिनिष्ठो भासते । समूहालम्बने तु न तथेति । विषयवैशम्याद्दैलक्षण्यमुपपत्त्रमिति केषांचिन्मतम् । एवं चात्रापि विशिष्टबुद्धितवाद्द्रान्ने संभव इत्यर्थ: । एकासिद्धान्ति । सम्बन्धस्यापि सम्बन्धो भासत इत्यश्रित इत्यर्थ: । अन्यत्रेति । विशेषणस्यानुयोगितवं विशेष्यस्य च प्रतियोगितं यद्यभेदं प्रति भाति त्वया

9. 'घन्यात्न' इति टीकासंमतपाठ:.

15

9. 'सन्न्वया री' ख.

वस्तुतस्तु—विशिष्टज्ञानस्य समूहालम्बनाद्वेदोदन्यथैव, न तु सम्बन्ध-संवन्धमानानेति सिद्धान्तानुसारिणां नेयं शङ्का भवितुमर्हति इतन्यदेतत् । तथा च 'सौजन्याभिन्ना चन्द्रिका' इति शब्दबोधे जाते तदुतरभाविना 'सौजन्यनिष्ठाभेदपतियोगिनी चन्द्रिका' इति बोधे राज्ञि चन्द्राभेदारोप: समर्थ्येत इत्थं चेयं वाक्यव्यम् । तदपेक्षया तदत्तरभाविना— 'चन्द्रिकाप्रतियोगिकाभेदवत्सौजन्यम्' इति बोधेनैव तत्समर्थ्येताम्, अलंवासांदृष्टिकार्थकल्पनया भङ्ङचन्तरेरणोक्तार्थकल्पनयेति ॥ अपि च विम्वप्रतिबिम्वभावस्थले मिल्नानां धर्माणां परस्पराभेदस्य शब्दबोधविषयत्वाभावेऽपि मानसामेदारोपमाश्रिल्य साधारणसंपत्योपमानकूलत्वं तावदालङ्कारिकत्वाच्छेदेन स्त्रीकृतम् ॥ एवम् 'तं जगत्यभजनमर्त्यश्रद्धा चन्द्रकलाधरम् ।' इत्यादौ चन्द्रमैलिभजनराहित्यस्य साधारणधर्मस्य चक्षुष्यां शब्दान्व-खीकारादैपर्यमिस्र्थ: । न च विशेषणयो: संवन्ध्यसंवन्धोडपि भासत इत्येव तन्मतम् । न तु विशेषानुयोगिको विशेषणप्रतियोगिकश्र्येतावतथ्यन्तमपेति वाच्यम् । तावत्पर्यन्तस्यैव तन्मतत्वात् । तथा चानुमितिलक्षणे पक्षधर्मतैश्वरुक्तम्—'विशेष्ये विशेषणानुयोगिकप्रतियोगिकसंवन्धस्थैव विशेष्यधीविशिष्टयात्—' इति । समवायविचारे डपि प्रकृतशालोके तैरुक्तम्—'विशेषणे प्रतियोगित्वस्य विशेष्ये चानुयोगित्वस्य भानात्' इति ॥ न च विशेष्यतावादिकं भासमानवैशिष्ट्यानुयोगित्वादिरूपमिति पक्षे संगतस्य विशेषणप्रतियोगिकत्वनियमो न त्वतिरिक्ततत्पक्षेऽपीति वाच्यम् । तत्पदार्थस्यातिरिक्तान्तिरिक्तव्मात्र एव हि विवादो न तु वस्तुस्वरूपे, तथ्योभयत्राप्यविशिष्टत्वात् ॥ तदेवमभ्युपेल्यापि प्रतियोगित्वादिबोधं दूषणमभ्याधायि । सम्प्रति तदवैयुपपत्तिमथ्याहि—वस्तुतस्त्वात् । अन्यथावत् । तत्प्रकारकत्वे च विशेष-छज्ञानत्वं तच्च स्वरूपसंवन्धविशेष: । समूहालम्बनव्यतिरिक्तमित्येव तद्लक्षणमिति भाव: । न त्विति । दण्डपुरुषतदुमयान्योगिकप्रतियोगिकसंयोगा इति समूहालम्बनात् दण्डी पुरुष इति विशिष्टज्ञानभेदानुपपत्तिप्रसङ्गादनवस्थानाच्चति भाव: । शब्दस्त्यैव तादृश-बोधस्य तादृशारोपसमर्थकत्वमिस्सत्र प्रमाणाभावमाह—आपि चेति । विषयत्वा-बोधस्य तावदृशारोपसमर्थकत्वमिस्सत्र प्रमाणाभावमाह—आपि चेति । विषयत्वा-

कत्वाच्छेदेनोक्ते । अनुगामीधर्मस्थले डङ्ग्याह—एवमिति । शब्दान्वयाभा-

याभावेडपि मानसतदृत्तिवज्ञानेन साधारण्यमपि सर्वसंमतम् । अत्र तु शाब्दसैव सौजन्ये चन्द्रिकाभेदारोपस्य राज्ञि चन्द्रारोपसमर्थकत्वमिति दुराप्रहो नातीव भवतो हितहेतुः ॥ अथ राज्ञि चन्द्राभेदारोपोपपादकः सौजन्ये चन्द्रिकाप्रतियोगिकाभेद एव साक्षादुच्यताम् । अलं तदापेक्षकचन्द्रिकाविशेष्यकसौजन्याभेदारोपेण हि तत्, सत्यम् । वाक्यं तथैव प्रयो- गात् । समासे तु पूर्वनिपातनियमवशाच्चन्द्रमुखमिति प्रयोगो न संभव- तीत्यत्र किं कुर्मः । अन्यथा वाक्य एव चन्द्रप्रतियोगिकाभेदवन्मुखमिति बोधजनकसुखचन्द्र इति समासेऽपि कथं न प्रयोगः । इति प्रश्ने तथापि किसुत्तरमिति दिक् ।

चेऽपीति । च्वायाः वृत्तिलिङ्गेन मिन्नलिङ्गावृत्तत्वादिलक्षणश्रः—पूर्वनिपात इति । तथा च तत्र चन्द्रसुखमिति प्रयोगे तस्यासाधुत्वापत्तिरैष्यः । एतादृशवैषम्यं तत्पक्षेऽपि सुसमाधानमेवाह—अन्यथेति । इदं च सवै सं भवदुक्तम् । वच्युतस्खलितसौजन्यचन्द्रिकेति शाब्दात्पूर्वं सौजन्याभिन्ना चन्द्रिकेति योग्यताशानसाहाय्यस्यावश्यकतया तत्र चन्द्रिकां सौजन्यामेदस्याप्यवगाहनस्भ- भवान्तत एव राज्ञि चन्द्राभेदारोपसिद्धिः ॥ अतः सौजन्यचन्द्रिकेति शाब्दद्वारव्यवधानैनैव राज्ञि चन्द्रारोपस्यापुमविकल्पात्कार्यं तदुतरभविबोधेन तत्वस्मरणमिष्यपि न । प्रत्यवस्थे- सरस्वरोप 'आलानं जयकुङ्करस्य' इत्यादौ जय कुररतवारोप इत्यादिगन्या: संगच्छ- न्ते । वच्युतः संबन्धिनोरभेदबोधकबोधसद्भेदबोधे हेतुरित्येन हेतुहेतुमद्राव उचितः । परस्पराभेदबोधप्रतिबन्धकभेदज्ञानविघटकत्वादिति शेषः । न हि तत्सम्बन्धमेदवतो- धोऽपि स्वातन्त्र्येण तद्भेदबोधे हेतुः, किंतु भेदज्ञाननिरासद्वारैवैति चन्द्रिकासौ- जन्योरभेदवुद्धया राजचन्द्रयोरभेदारोपः सिद्धयत्येवेति न प्रयासलेशोडप्यादरणीयः । परन्तु मुखचन्द्र इति समासगतरूपके चन्द्रप्रतियोगिकाभेदवन्मुखमिति बोधानुरोधेन मानकज्ञानाश्रयणं तत्रैव युक्तम् । अत एव 'विद्यासंघयोदयैकाविद्यारजनाक्षये । वदूदेति नमस्तस्मै कश्मैचिद्विद्रिश्वचक्षुषे ॥' इति किरणावलीश्लोके, 'विद्याविदयोः संध्यारजननीरूपणाद्विरदेता लभ्यते' इति प्रकारान्त्ये, 'विभक्तिपरिणामेन सं- ध्यारजन्योरविद्याविद्याविदाभ्या निःशपणात' इति तद्विवरणमिश्रग्रन्थ्यस्खलितं मानसशाब्दबोधाव- मिसंधाय संगच्छते इति तदेतत्सर्वं मनसि कृत्वाह—दिगिति । वाक्यार्थरूपकं

१. 'नीभ्यां रूप' ख.

काव्यमाला

अत्रेदमप्यधिकं बदन्ति—वाक्यार्थे विषये वाक्यार्थान्तरारोपे विषये वाक्यार्थरूपकम् । यथा विशिष्टोपमायां विशेषणानामुपमानोपमेयभावोऽर्थगम्यस्तथात्रापि वाक्यार्थघटकपदार्थानां रूपकमर्थगम्यम् ॥ तद्यथा—'आत्मनोडस्य तपोदानेर्निर्मलीकरणं हि यत् । क्षालनं भास्करस्येव सरसः सलिलोत्करे: ॥' न च ययोरेवादिशब्दप्रयोगे उपमानोपमेयभावः, तयोरेक्तारोपे रूपकमिति नियमाच्चेद् रूपकमिति वाच्यम् । अत्रापीवादिशब्दप्रयोगे उपमानसंभवात् ॥ 'त्वं कोपो महीपाल सुधांशाविव पावकः ।' इत्यत्रोपमा, 'त्वं कोपो महीपाल सुधांशौ हव्यवाहनः ।' इत्यत्र रूपकस्यापि स्वीकार्तुमचितत्वात् । न चात्र व्यज्यमानोत्प्रेक्षेति वाच्यम् । अस्मेतन्निश्चीयते । उप्रेक्ष्यां च निश्चीयायोगात् । अन्यथा 'मुखं चन्द्र:' इत्यत्रापि तदापत्त्या रूपकविलयप्रसङ्गादिति ॥ प्राचीनास्तु—ईदृशस्थले निदर्शनामेव स्वीकर्‌वन्ति, न तु रूपकम् । तथा च सर्वसङ्करादयः— 'तत्पादनखरक्तानां यदलक्तकरार्जनम् । इदं श्रीखण्डलेपेन पाण्डुरीकरणं विधोः ॥' इति निदर्शनामुदाहतवन्तः ॥

कैश्चिदुक्तं खण्डयितुमुपन्यस्यति—अत्रेदमप्येति । अधिकसिति । प्राचीनेभ्योदितरेषु भेद: । वाक्योर्थोऽत्रैकवाक्यार्थो वाक्यार्थान्तरारोप्या वाक्यार्थरूपकमिलर्यः । विशिष्टोपमायामिति । 'पाण्डुयद्यमसंप्राप्तलम्बहारः कुआारागो हरिचन्दनेन । आभाति बालातपरक्‍कसाजु: स निर्झरोद्गार इवोदिराज: ॥' इत्यादौ विशेषणानां बिम्बप्रतिबिम्बभावापत्त्याहिर्नादीनासुपमानोपमेयभावसादृश्यम् । तथात्मिति पक्‍षे । तद्मेदज्ञानेत्चैव तथात्वमिति पक्‍षेदपि साध्यस्ममेदरूपमेव प्राधान्यम् । तद्यथेति । तपोदानेरिति । सलिलोत्करैरिति । निदर्शनेति । अन्यथा तत्र वाक्यार्थेरूपकत्वसैवापत्या निदर्शनोदाहरणत्वं विरुध्यते ।

अलङ्कारकौस्तुभः

१३९

अत्राप्याक्षिप्ति—यदत्राप्यभेदारोपं श्रौतमपि रूपसाधकमनाहत्य निर्देशनेत्युच्यते, तर्हि सुकं चन्द्र इत्यादावपि निर्देशनेव स्वीकर्यतामलं रूपकेण ॥ किं च । इयं पदार्थनिदर्शना, वाक्यार्थनिदर्शना वा । नाद्यः । विशिष्टार्थयोरेवात्राभेदप्रतीते:, धर्म्यन्तरे पदार्थे तत्तद्रसाधर्म्यन्तरीयधर्मस्तरोपेवलोभाच ॥ 'त्वत्रेत्रयुगलं धत्ते लीलां नीलाम्बुजन्मनोः ।' इत्यादिवत् ॥ न द्वितीयः । वाक्यार्थरूपकोच्छेदापत्तेः । न चेष्टापत्तिः । वाक्यार्थनिदर्शनोच्छेदेडपि प्रष्टापत्तेः कदू शक्यतया त्रिलिङ्गमनाविरहात् । 'त्वत्पादनखरबालानि यो रक्षयति यावकैः । इन्दुं चन्दनलेपेन पाण्डुरीकुरुते हि सः ॥' इति निर्मोणे वाक्यार्थनिदर्शनाविषयसत्त्वाच्च । न च रूपके विस्वप्रतिबिम्बभावो नास्तीति वाच्यम् । मानाभावात् । स्त्र्यर्थः । न त्वनभ्युपगममात्रेण वाक्यार्थरूपकखण्डनं न सुष्टुमिल्यभिप्रायवानाह—अत्रापि । ननु 'सुकं चन्द्रः' इस्त्र निर्देशानालक्षणभावादूपकस्सीकारेडपि प्रकृते निर्देशानालक्षणाकान्त्तलान तद्रद्विरभावः साधयितुं शक्यो विनिगमकभावादिलयत आह—किं चेति । पदार्थेति । धर्म्यन्तरसंवन्धनिधर्म्येसु धर्म्यन्तरे आरोप्यपेल्यर्थः । वाक्यार्थेयोः सद्धश्योरैक्यारोपो निदर्शना ।' इत्युक्तलक्षणोेल्यर्थः । विशिए्टार्थयोरिति । पदार्थनिदर्शनायां तु शुद्धपदार्थसैवारोप इत्यर्थः । सोडपि तत्र भेदनारोप्यते । अत्र त्वभेदनेनैव वैष्ण्यम्यन्तरमपि दर्यियति—अभेदप्रतीतेरिति । तदेव स्पष्ट्यति—धर्म्यन्तरेतिव । तत्र हि नेत्रादिरुपे धर्मिणि तत्सदृशनीलाम्बुजन्मरूपस्ये धर्मे आरोप्यत इत्यर्थः । ननु वाक्यार्थरूपकोच्छेददापत्तिरिष्टामपादनेत तदर्थमेव तद्रप्रकत्तत्वादिलयत आह—यदि हि स्वानुभिततत्त्वमात्रेण वाक्यार्थरूपकाच्छेदस्त्वया इष्टपत्यै परिहतत्वात् । तदाह भया वाक्यार्थरूपकमेव शीकृत्य वाक्यार्थनिदर्शनोच्छेदेडपि प्रष्टापत्तिरेव कर्तव्येति भावः । किं च मतपक्षे वाक्यार्थनिदर्शनाया विषयान्तरसतत्त्वाश्रयन्न्त तदुच्छेदः । तथ च वाक्यार्थरूपकस्य निरवकाशत्वापत्तिरेवेति बहूनामतुप्राहो न्याय इति न्यायेन मतपक्ष एव प्रमाणवानिस्याह —सक्तपादेति । नन्वलककचन्दनादीनां बिम्बप्रतिबिम्बभावसतत्त्वादलककर्मार्जनरूपपय अलक्तकहूपबिम्बववशिष्टतत्त्वकथंमेतेपं तत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावानधिकारात् । यत एव बिम्बाविशिष्टे इति विषयविशेषणं चित्रमीमांसांयां रूपकलक्षणे विहितमिल्यत आह—मानाभावादिति । रूपकशरीरभूतामेदप्रतिबिम्ब-

काव्यमाला ९ 'कन्दर्पेन्दुप्रकण्ठकमलमलिनैरदानाम्बुभिर्लोक्षितं संलभ्यालोकपुञ्जकलिकलकं गण्डोपधानं रते: । व्योमानोकहपुष्पगुच्छमतिभि: संचाद्यमानोदरं पर्यैतच्चक्षुषा सुधासहचरं विम्बं कलङ्काङ्कितम् ॥' इत्यादि दोहाजालादिकलङ्कदूषणां विम्बप्रतिभासितविम्बभावनात्कारज्ञेयति ॥ अत्रेदं प्रतिभाति—उपमेयतावच्छेदकपुरस्कारेणोपमेये शब्दानुरिश्रीयमानुपमानतादात्म्येन रूपकमिति लक्षणं तावद्रवतैवोक्तम् । तत्र चोपमा-नोपमेयमावो भेदगर्भ एवावश्यं वाच्य: । अन्यथा 'चन्द्रचन्द्र-' इत्यादेरपि रूपकत्वापत्ते: । तथा च 'आत्मनोडस्य तपोदाने:' इति श्लोके निर्माण-करणक्षालनयोरभेदारोपो न रूपकं भवितुमर्हति । तयोर्भेदाभावात् । 'क्षल शौचे' इत्यनुशासनेन शौचमात्रे क्षालनपदशक్తे: । न च —तपोदाने-जन्यस्य सलिलजन्यस्य च शौचस्य भेद एवेति वाच्यम् । विशेष्याभेद-विशेषणभेद एव पर्यवसानात् । उपमानतावच्छेदकधर्मस्थापमेयतापन्नतद्रूपकविरहेतु तत्सादृश्यार्थम् ॥ तत्कूलविरहेतु तदन्विकाकारस्याचित्स्वादियर्थे: ॥ नतु लक्षणातुरोधेन लक्षणप्रणयनं लक्ष्येऽपु च विषयो विम्बविशिष्टो न हृश्यते इति तद्धर्मिहोंचो युक्त एव । न च प्रकृत-स्थले विम्बवैशिष्ट्यमसतीति वाच्यम् । असद् रूपकत्वेन उपमयसंप्रतिपत्तिविषयत्वविरह-द्वयाश्रयदूष्युभयभिमततद्रूपकस्थल एव विम्बवैशिष्ट्यं दर्शोयति—कन्दर्पेन्दौ इति । कल-ङ्कविशिष्टे चन्द्रे दानाम्बुभिरच्छितकम्बुतादात्म्यारोपाद् विषयस्य विम्बवैशिष्ट्यमसत्येवेति मात: । स्वीकारादिति । अलङ्कारसर्वस्वविवरणकृतैतेर्थ: । नतु क्षालनपदस्य जलसंबन्धार्थकत्वाल्त्कथं भेद इत्याशङ्क्याह—क्षल शौचे इत्यादि । विशेष्याभेद-हेति न्यायेन दण्डिकुण्डलादिचैत्रभेदस्य दण्डकुण्डलभेदपर्यवसानादि-र्थ: । तदुक्तं टीकाकारचरणे:—'देशकालौ कामं विभाव्येयातां न तु तद्वैलक्षण्य-स्वभाव: पद्मरागमणि:' इति ॥ नन्वौपाधिकभेदमादायैव तहि रूपकं भवतु इसत आह—उपमानताविति । उपमानपदप्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थ: । एवमुपमेयतावच्छेदकेयत्रापि मन्तव्यम् । अन्यथा तपोदानेनासुपमेये, सलिलस्य चोपमाने, विशेषणत्वे, नोपमेयोप-मानतावच्छेदकतया तद्रूपकसर्वत्रैव रूपकत्वापत्तेरपरिहारात् । नन्वेवमपि सर्वेश्वरोरोद-हूर्जेर्दानस्थले रूपकमवारणीधमेव तत् त्वदुक्तधर्मीयोभेदसत्त्वादिति आह—

छेदकधर्माभेदस्य च रूपकौपयिकत्वात् किं च 'स्वत्पादनखरसानाम' इत्यत्रापि न रूपकसंभवः । तथा हि नखानां स्वात गुणैरमलत्यादिगुणयोगात्त्र यावकसंबन्धो निरर्थक इत्यत्रास्यात्पर्यम् । तच्चालक्तककरणकत्वन्नखकर्मकमाज्ञां चन्दनकरणकचन्द्रकर्मकमेकपाण्डुरीकरणामिन्नमिति दोषेगणने न सिद्ध्यति । भोजनस्य निषेधप्रतियोगित्वातथा विशिष्टतयापि तस्योपमेयत्वासंभवाच्च । एतादृशमेदारोपस्य साधर्र्यामूलकतयालंकारकत्वाभावाच्च । यत्किचिद्रूपकादितिसाधर्र्यस्यालंकारतायामप्रयोजकत्वाच्च । तस्माज्जन्यतासंबन्धेन पावकाभावो नखशोभायां प्रतिपाद्यः । तथा तेनैव संबन्धेन श्रीखण्डलीप्साभावश्चन्द्रनिष्ठपाण्डुरतायाम् । तेन च निर्देशानां सवक्त्राभेदप्रतियोगिनुयोगिनोर्वाक्यार्थयोरमध्येऽभेदप्रतियोगिनो वाक्यार्थस्याम्रसिद्धत्वनियम एव, रूपके तु न तथा । तथाथ- 'यदा तु सौम्यता सेयं पूर्णेन्दोरकलङ्कता॥'

किं चेतः । तात्पर्यमिति । तथा शाब्दबोधाभावादिति भावः ॥ न सिद्ध्यतीति । न च वाक्यार्थयोरभेदारोपस्य निर्देशाननिर्वाहार्थं त्वयापि वाच्यत्वात्कथंमेतद्वोधाक्षेप इति वाच्यम् । न ह्यभेदारोपस्योपमालंकेप येनोक्तदोषः स्यात् । किंतु तस्यालंकारत्वविर- हमाे तत्रैव स्यादमेव विशदीक्रियिष्यति । किंच यत्र धर्मिङ्गः किश्चित्प्र- तियोगिकामेदवताप्रयुक्तकोत्कर्षादिवक्षा तत्र रूपकालंकारः । अत्र तु मार्जनस्य यथोक्त- पाण्डुरीकरणामेदप्रयुक्तकोत्कर्षेण न विवक्षित इलाह—माेर्जनस्यैवति । यदुक्तरं 'उक्त- वाक्यतात्पर्यं तस्मादुपमेयत्वात् । तदशशाङ्कात्र नखा एव न तु मार्जनमिल्यर्थः । नचु परम्परया मार्जनधर्मिकपाण्डुरीकरणप्रतियोगिकामेदयोर्धस्यापि नखोर्कर्षपर्यवसायि- लमस्त्येवेति नोक्तदोष इलाह—पेतादरोति । नच वैधर्यप्रतियोगिलरूपधमेप- योः्य एवमियोगिस्थादात्म्यारोपः आराल्यमात्र साधर्र्यस्य हेतुत्वादिति हेतुबाधेति- दिति । स्वाभाविकर्षपर्यवसायिन एवमेदस्यालंकारत्वात् । वैधर्यप्रतियोगिलरूपधर्म- मूलकतादात्म्यारोपस्य च मार्जनापकर्ष एव पर्यवसानादिति भावः । साधर्र्यस्येति । यथा तादृशस्य नोपमा तथा तन्मूलकतादात्म्यारोपो न रूपकमप्यर्थः । उभयो- वैधर्यमेव दर्शयति—तस्मादिति । मूलयुक्तिसुयुक्तस्ववान्तरुप्रतिमाह—तेन चेतिअप्रसिद्धत्वेति । यथा प्रकृत एव चन्द्रस्य चन्दनजन्यपाण्डुरीकरणमप्रसिद्धमि- ल्यर्थः । रूपकत्वेति । मुखं चन्द्र इलादौ चन्द्रादेः प्रसिद्धत्वादिति भावः । निर्देशना- न्तरे अभेदप्रतियोगिप्रसिद्धिं दर्शयति—तद्यथेति । अत्र पूर्णेन्दोरकलङ्कत्वमप्रसिद्धमे- न्तरे अभेदप्रतियोगी प्रसिद्धो दर्शयति—तद्यथेति । अत्र पूर्णेन्दोरकलङ्कत्वमप्रसिद्धमे- भेदप्रतियोग्यप्रसिद्धिं दर्शयति—तद्यथेति ।

काव्यमाला

क सूर्यपभवो वंशः क चालपविषया मति: । तितीर्षुर्दुस्स्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥ 'सोडयं कुरङ्कैः कचग्रहः केसरिणः, मेघैः करपातः कालसर्पेस्य, वत्सनस्य तिसृभिर्मुस्कारो रवः; यो मौरवाणां मालवैः परिभवः ।' इत्यादौ च ॥ ननु नायं नियमः— 'प्रदीपज्वालाभिरदिवसकरनीराजनविधिः सुधासूते श्चन्द्रोंपलजललवैरर्थघटना । स्वकीयैरम्भोभिः सलिलनिधिसौहित्यकरुणं त्वदीयाभिर्योगिभस्तव जननि वाचां सुतिरियम् ॥' 'विचोगे गौडनारीणां यो गणडतलपाण्डिमा । अतिरक्तः स खर्जूरीगञ्जरीगस्मेरेणष ॥' इत्यादौ च तदभावादिति चेत् ॥ किं ततः । न व्यमेदारोपमात्रेण रूपकालंकारत्वं निर्वहतीत्युक्तत्वात् । अन्यथा घटः पटः इत्यादेरपि तत्वापचे: ॥

अलङ्कारकौस्तुभः

२३३

अथ त्वाप्यहधेनापि धर्मेण तद्भेदारोपः कथमिति चेत् । न हि कयं तत्राभेदारोपो न संभवतीति ब्रूमः । यदपि तु तस्यालङ्कारत्वाभावमात्रमिति दोषाभावात् । तत्स्वाभेदारोपमात्रस्य चमत्कारजनकत्वाभावात्क्वचिद्वैचित्र्ये न्यदेतत् । तत्स्व पाण्डुनखमार्जने पाण्डुरीकरणाभेदारोपस्य नखालङ्कारपर्यवसानस्यास्त्राभेदालङ्कारत्वसहितम् । किं च— 'त्वत्पादनखरलेपानि यो रक्षयति यावकैः ।' इति पाठेऽपि कथम् न रूपकम् । कत्रोरभेदस्य तत्रापि प्रतीतः ॥ यत्क्रियोरभेदस्य श्राद्धत्वात्तस्यैव सर्वभसहिष्णुत्वान्निदर्शनैव नोति, तदसदत् । कत्रोरभेदेन रूपकत्वापचेरपरिहारात् । यदपि 'मुखं चन्द्रः' इत्यादौ श्रौताभेदारोपस्य रूपकजीवातुत्वस्य कृतत्वादिहापि तथा । अभेदारोपस्य निदर्शनाजीवातुत्वं तु न संभवति । 'इन्दुशोभां वहत्यास्यम्' इति निदर्शनायामभेदारोपावृत्तेः, तदद्यसत् । अभेदारोपमात्रस्य रूपककल्पत्वादुक्तम् । न त्वेतदेव रूपकवैलक्षण्यसाधकम्, येनैव तद्भिच्चरण वाक्यार्थनिदर्शनास्थलेपि वाक्यार्थे कल्पमात्रायां तस्यैव तत्स्वाभेदारोपस्यालङ्कारत्वभाव उक्तः । अलङ्कारत्वं न निर्वहन्तीत्युचुः । तत्स्वाभेदारोप एव विषिध्यत इति आन्तर्दर्शयति—अथेति । न हीति । येनात्र निदर्शनात्मवमप्यभेदारोपर मूलकं न स्यादिति दोषः प्रसज्येत इति भावः । किं त्वाति । तथा चाभेदमात्रस्य चमत्कारजनकत्वविरहात्तावन्मात्रशरीरं रूपकमत्र नालङ्कारमर्यः ॥ यतु पूर्वं पाठान्तरेण त्वत्पादनखरलेप इति श्लोक एवं निदर्शनावाक्यो दण्डितस्तन्वङ्गयतित—किं चेति । कत्रोरिति । यत्तच्छब्दपरामृष्ट्योरमिन्नपदिकरणकत्रोः परस्परं भेदोऽस्ति—अवान्तरी विचारमुक्त्वा वाक्यार्थव्यतिरिच्छब्दन्योमां जन्मपाण्डुरीकरणकत्रोः परस्परं भेदोऽस्तीति । जीवातुत्वोति । रूपकसीकर्तृणां मुख्येन खण्डयितुमुपन्यास्यति—यदि पीति । तल्लक्षणतवेल्यः । ननुधानस्थले निदर्शनाख्यीकारात्तस्या अपि अभेदारोपानिबन्धनत्वाद्‌ वेदै वैधर्म्यमियत आह—निदर्शनाजीवातुत्वं त्विति । निदर्शनात्वावच्च्छेदेनोपजीव्याद्वैधर्म्यमित्यर्थः । वपिमचारमारह—इन्दुशोभामिति । तत्स्वाभ्रयत्वादिनैव शोभादेशे—खादावारोपादिति भावः । एयं चालङ्कारसाक्षाद्द्भाजकोपाध्यवच्छेदेन रूपके तादशो

त्रिपतस्य तादृश्यस्य रूपकत्वास्युपगमे तदमूलकानां स्मृत्यादीनामपि रूपकत्वापत्तिरिति रूपकदूषणं संवन्धान्तरप्रयुक्ततादात्म्यविवक्षायामपि रूपकत्वमिति रसाकंरमधिकृत्य स्वयमेवाभ्यधायि ॥ किं च रूपकत्वावच्छेदेन न श्रौतामेद उपजीव्यः अभेदस्य विशेष्यतायां तदभावात् । तथा च भवदीयनोदाहरणगमन 'केशोरे वयसि ऋमेण तनुतामायाति तस्याः स्तनवागामिन्यखिलेश्वरे रतिपतौ बाले मनाग्रह्रति । आसे पूर्णशाङ्कता नयनयोस्‍तादात्म्यमम्भोरुहां किंचिदसीदृश्रुतस्य भेदविगमः साचिसिते तात्विकः ॥'

अवान्तरधमौवच्छेदेन तदुपजीवकत्वं तु निदर्शनायामपि समानम् ॥ अथ—अभेदारोपदेनामेदसंश्रकामेदविशेष्यकोभ्यारोपसंग्रहहादूपकत्ववच्छेदेन तदुपजीवकत्वमक्षतम्—इति चेत् । तथापि निदर्शनात्सामानाधिकरण्येन रूपकत्वावच्छेदेन चामेदारोपजीवकत्वमिति विशेषस्यापयोजकत्वात् । 'मुखं चन्द्रतादात्म्यवत्' इत्यादौ च तदभावात् । अभेदविषयकारोपत्वेन तदनुगमेऽपि तद्रूप्यसाधारणविषयकारोपजीवकत्वं निदर्शनात्वावच्छेदेनास्तीत्यस्यनुगमस्य कुतः शङ्क्यत्वात् ॥

यदपि निदर्शनायां तादृशपदार्थयोः परस्परामेदमात्रं शरीरम्, रूपकस्य तृप्तमेयगत उपमानामेद इति, ततुच्छम् । तथा हि—त्वन्मते विशिष्टवक्यार्थरूपके तदृटकपदार्थोनाममेदस्यार्थगम्यतया तत्, रूपकत्वानापते: । तत्नामेदस्य मानसगम्यतया परस्परप्रतियोगिकत्वेन परस्परानुयोगिकत्वेन च विषयीकरणं बाधकाभावात् । 'मुखं चन्द्र:' इत्यादौ उच शब्दबोधस्य पाधिसामानाधिकरण्येन च निदर्शनायामभेदारोपस्यापेक्षितत्वात् । तस्य रूपकपक्षपातित्वमेव वेष्ट्याश्रयः । भवेदः—

१. कत्पुस्तके इदं नास्ति. ९. इतः परं टीका पुस्तकद्वयेऽपि नोपलब्धा. न ज्ञायते 'इदत्येव रचिता भवेत्, अप्रेडपि' इति.

अलङ्कारकोस्तुभः

२३९

व्युत्पत्तिनियतत्रितयोपमानप्रतियोगिक एवाभेदो विषय इत्युक्तम् । तत्र तु परस्परभेदावगाहने न किंचिदद्वैति वाधकम् । नाप्युपमानप्रतियोगिकाभेदमानं रूपकनिर्यातम् । मुखचन्द्र इत्यादिसमासस्थले तदभावात् । न च तत्रापि मुखनिष्ठाभेद एव संर्ग इति वाच्यम् । तस्स प्रथममेव निरस्त्वात् । किं तु शाब्दबोधे चन्द्रप्रतियोगिकाभेदावगाहनेsपि मानसगम्यस्त्वात् । न हि शब्द एवाभेदवोधोऽलङ्कारत्वप्रयोजक इति शक्यते वक्तुम्, निर्देशानस्थले आर्थाभेदवोधस्योलङ्कारत्वप्रयोजकतायास्त्वयैव स्वीकारात् ॥ एवं च मानसाभेदवोधस्योभयत्रैव संभवाव्रिदर्शना रूपकं चेति दृं॑कर एकशेषः स्यात् । तस्मात् 'स्वत्पादनखरखानाम्' इत्यादौ निर्देशनैवैति वाक्यार्थरूपकं निर्मूलमिति दिक् ॥

इत्रालङ्कारकोस्तुभे रूपकनिरूपणम्

अपह्नुति लक्षणात—— प्रकृतं निषिध्य भिन्नात्मकया प्रोक्तावपह्नुति कथिता । यत्र प्रकृतसुप्तियं कर्थंचिच्छब्दतोऽर्थतो वा निषिध्य तत्सदृशप्रकृतार्थतादृश्येन वर्ण्यते सापह्नुतिरित्यर्थः । रूपकातिव्याप्तिवारणाय निषिध्येत्यनन्तरं त्यन्तम् । तत्र तु मुखे चन्द्रतादुप्यवर्णनेsपि न मुखनिषेधपूर्वकं तदिति न दोषः ।

अत्र केचित्——सादृश्यस्थले एवापह्नुति । 'न पश्येहः सरसस्य सहस्रं पात्रिणां यतः', इत्यादौ तु नापह्नुति । किं तु 'प्रकृतस्य यदन्यत्वम्' इत्येवंरूपातिशायोक्तिरित्याहुः ।

अन्ये तु—— 'गोपनीयं कमप्यर्थं ज्योतयित्वा कथंचन । यदिव शेषेणान्यथा वा प्रथयेत्सा त्पह्नुति ॥'

इति साहित्यदर्पणोक्तदिशा किंचिदपह्नुत्य कस्यचिदर्शनमपहुति ।

१. 'रूपकत्व' खण्डनम् । २. 'दुष्प्रतितर' खण्डनम् । ३. 'प्रकृतस्य' खण्डनम् । ४. 'ण काक्का' खण्डनम् ।

काव्यमाला

‘कैसेणु बलमोडिअ तेण समरम्मि जासिरी गाहिआ । जह कंदराेहिं विहुरा तस्स दडं कण्ठअम्मि संठविआ ॥’ इत्यत्र साम्याभावो$पि न प्लाव्य गतास्तद्वैरिणः, अपि तु ततः परामवं संभाव्य कंदराव एव न तासु त्यजन्तील्यपहुतिरव्यज्यते इति काव्यप्रकाशकारण तदस्म्युपगमादित्याहः । तत्र शाब्दे प्रकृतनिषेधे यथा मम— 'नेयं मेघटा परंधु विरहोदामाश्रिधूमावली न आभ्यडिसकर्णठकावलिरसौ वन्वस्तु पान्थातमनाम् । नैतानि स्तनितानि किं तु मदनस्याध्वननिर्यर्त्सिना: केतक्या न रजांसि द्रघपथिकत्रतीयभस्मानि तु ॥' इह प्रकृतमेघटादीललिपिध्य धूमादिरेव तत्रस्थाने$डभिषिक्तः ॥ आर्थिके यथा— 'विनिद्रपुष्पावलिगतालिकैतवांनृगाढचूडामणिर्वर्जनर्जितम् । दधानमाशासु चरिष्णु दुयेशः स कौतुकी तत्र ददर्श केतकम् ॥’ अत्र हि अमरे व्याजतवोक्त्या नैते अमरा: किं तु दुर्येशः इति भमरनिषेधभतीतरर्थात् । न हि अमराणां सत्यत्वविवक्षायां कैतवोक्तिरघटते ॥ सावयवा यथा मम— 'नेदं कूजितमस्ति कार्मुककृतं, किं तूर्यिजं गर्जितं नैवं जिह्मगराजिरोंजिवदने, किं तुंगधारातति: । नेयं सावककाष्ठान्त्युतिष्ठटा, सौदामिनी किं तवसौ नायं वीरकुलाग्रणीरुदयते, किं त्वेष धाराग्रः ॥’ अत्रापहवान्तराणां वीरापहवानुग्राहकत्वात्सावयवत्वम् । कचिदपहवान्तरानुगृहीतस्यापहवस्यापहवान्तरानुगमकत्वम् । यथा—

अलङ्कारकौस्तुभः

सितं नैतां तु प्रकृतिरमणीयं विकसितं सुहृदं बृत्तं मूर्ढः कुसुममिदमुच्यतपरिमलम् । स्तनद्वन्द्वं मिथ्या कनकनिभमेतत्फलयुगं लता सेयं रम्या अमर कुलनम्या न रमणी ॥

अत्र स्थिताहवतो मुकुलाहवतामुपाहकः । मुकुलाहवतौ तु नायिकाप्रियांनुग्राहकावित्यभिप्रायः सावयवापहुतावुदाहरतामवसेयः । मालारूपा यथा—

कापि क्षीरनिधिच्छलात्कचिदपि प्रौढुल्लकुन्दच्छलात्कुत्रापीनद्रुगच्छलात्कचिदपि मालेयररिमच्छलात् । कुत्रापि स्मरवरिदेहमिषतः कुत्रापि शेषच्छलात्त्रैलोक्यं हिमतुल्यकीर्तिरटति श्रीवाजचन्द्रप्रभोः ॥

अत्र बह्वन्विध्यैकस्यारोपः । एकं निधिद्य बहूनामरोपो यथा—

नारीणामनुरञ्जनानुनयनात्प्राप्ताशुगसुगाश्रुग-व्जाक्ष्णामवधीरणापकरणव्यातिपातः पाण्डवान् । कामानामनुपूरणात्सुरतरुन्नमीतार्तसंजीवनास्त्राणान्पाणिरयं विभर्ति नृपते: पथ्याडुलीव्यातत: ॥

अत्र वाजचन्द्राजुलिनिपेधपूर्वकं तत्र कामवाणाच्छेदारोपः । यथा—

अन्नयत्र तस्यारोपार्थः पर्यस्तापहुतिस्तु सा । नायं सुथां शुचि किं तर्हि सुथांशु: प्रेयसीसुखम् ॥

इति ॥ तत्राहुः—

प्रकृतं यत्रिविध्यान्यत्साध्यते सा त्वपहुति: । इत्थपहुतिसामान्यलक्षणानाकान्तत्वात्रायमपहुतिभेदः । किं तु उपचारमाननावच्छेदको यो: सामानाधिकरण्यस्य भाषामानत्वादूपकमेव द्वारोपमेतत् ।

९. 'मानतद्रूपक' खं.

काव्यमाला

न विषं विषमित्याहुर्ब्राह्मणं विषमुच्यते । इत्यादौ तदङ्गीकारादिति ॥ यतु—कचित् निषेधपूर्वक आरोपः, कचित् स्वारोपपूर्वको निषेध इति भेद-वर्णनं तच्चमत्कारविशेषानुपलम्भादिहोपेक्षितम् । अपन्हुतिनिदर्शनार्थं यथा मत—त्वत्सत्यनिकमनरनायकनायिकानां हृद्रोगयोगदहनज्वरदहनमानः । प्राणावसानमिलितैर्द्रुतंकिचिदंश-पीयूषमिन्दुमवुधा: सकलकल्मषाहुः ॥

अत्र ‘नायं कलङ्कः; किं तु तस्मनोयोगद्रुतरपीयूषच्छद्रम्’ इति प्रतीति: । चित्रमीमांसायां तु—त्वदालेख्ये कौतूहलतरलतन्वी विरिचते विधायको चक्रोद्विलिखिति सुपर्णीसुतमोप । अपि सिद्यत्पाणिस्वरितमपसृज्येतदपरा करे पौष्पं चापं च मकरसुपरिष्टाच्च लिखिति ॥

अत्र ‘अयं न साधारण: पुरुषः, किं तु नारायणः’ इति चक्रादिलिख-स्वनेन व्यज्यते । अन्यथा तु तस्याप्येतादृशारूपपरिहरण नायं नारायण: किं तु काम इति पौष्पचापलिखनेन व्यज्यितमित्युदाहृतम् ॥ रसगङ्गाधरक्तस्तु—उपमेयनिषेध उपमानारोपक्षेपपहुतेःपहुतेर्भागद्रयम् । तत्र चक्रादिलिखनेन ‘पुण्डरीकाक्षोडयम्’ इत्यारोपभगा एव व्यङ्गयितं शङ्क्यते, ने तु ‘नायं साधारण: पुरुषः’ इत्युपमेयनिषेधभागोऽपि । चक्रादिलिखनस्य पुण्डरीकाक्षारोपमात्रव्यञ्जकतया निषेधाभिव्यञ्जने सामर्थ्याभावात् । न च—पुरुषतादात्म्यनिराक्षेपं विना नारायणतादात्म्यारोपानुपपत्त्या निषेधोऽपि व्यज्यते—इति वाच्यम् । ‘मुखं चन्द्रः’ इत्यादावपि मुखनिषेधमन्तरेण चन्द्राभेदारोपानुपपत्त्या तत् मुखनिषेधोऽपि व्यज्यते—इति वाच्यम् ।

अलङ्कारकौस्तुभः

कोच्छेदप्रसङ्गात् । न च—तत्र मुखत्वसाधारण्येन चन्द्राभेदानुभवात्तन्मुखनिषेधः——इति वाच्यम् । अत्रापि साधारणपुरुषत्वसामानाधिकरण्येन पुण्डरीकाक्षारोपलादात्म्यसंभवादूपकथ्वनित्यसैव स्वीकरणसुचितत्वात् । न च पूर्वोक्ते मास्वपहुति: । तथापि चक्रादिदूरीकरणेन नायं पुण्डरीकादि निषेध्य इति निषेधस्य पुच्छपातालिङ्गनमात्रं काम इत्यारोप्य न व्यज्ञायितुं शक्यतयोत्कारार्थ एवापहुतिध्वनिरास्वति वाच्यम् । पुण्डरीकाक्षस्य वर्ण्यत्वाभावेन तत्निषेधस्यापहुत्यघटकत्वात् । प्रकृतपदस्यारोपविषयपरताया-स्वयैव व्याख्यात् । 'प्रकृत्यङ्किचिद्रूपस्तुनिषेधसामानाधिकरण्येन क्रियमाणवस्तुन्तरारोपमेवापहुतित्वम्' इति लक्षणकरणे तु युक्तमेवापहुति-तत्त्वमित्याहुः ।

वस्तुतस्तु—मुखं चन्द्र: इत्यादौ मुखत्वं धर्मीतावच्छेदकीकृत्य चन्द्र-तादात्म्यारोपस्यासाक्षिकत्वादस्युपगमेऽपि प्रकृते पुण्डरीकाक्षमेदव्य-व्यतिरेकोधिमवस्थ्य साधारणपुरुषवमत्या च चक्रादिमिरसारणं साधारणपुरुष-घनिषेधमन्तरेण पुण्डरीकाक्षतादात्म्यस्य व्यज्ञयितुमशक्यत्वात्तन्निषेध आ-वश्यक इति दीक्षिताशय: ॥

साहित्यदर्पणकारास्तु— 'अन्यं निषिध्य प्रकृतस्थापनं निश्चय: पुन: ।' 'आरोप्यमाणं निषिध्य प्रकृतस्योपमेयस्य स्थापनं निश्चयालङ्कार: ।'

यथा— 'वदनमिदं न सरोयं नेत्रे नेन्दीवरेऽते । इहं सर्वेऽपि सुगन्धवहशो मधुकर मुदा न परिभ्राम्य ॥'

यथा वा— 'हृदि-विसलतहारो नायं भुजंगमनायक: कुवलयदलश्रेणी कण्ठे न सा गरलधृतिः । मलयजरजो नेदं भस्म प्रियारहिते मयि प्रहर न हरब्रान्त्यान्न किञ्चिद् धावसि ॥'

नह्रायं निश्रयान्तःसंदेहः। तत्न संशयनिश्रययोः सामानाधिकरण्यात्। इह तु भ्रमरादेश्रोऽन्ति: नायिकारादेश्रोऽनिश्रय इति वैधीकरण्यात् ॥ अथ कर्थंचिदेव संशयनिश्रययोः सामानाधिकरण्यं विवक्षितम् । तथा च भ्रमरनिष्ठसंशयज्ञानान्तरकेवलपि संदेहोऽस्त्येव, ज्ञानज्ञानस्य बाधकं बिना तज्ज्ञा-नविषयविषयकत्वानियमादिति । चेत्न । तथापि छात्र भ्रमरादेश्रपि संदेहः । समकोटिकज्ञानस्यैव संशयत्वात् । अत्र च तथात्वे मुखसमपीपगमनादिवर्णनानुपपत्तेः । तर्हि आन्तिमानेवास्तित्वं चेत्, न । भ्रमरादेश्रोऽन्तिसत्त्ववेऽपि इह चमत्कारानाधायकतयानलंकारत्वात् । तादृशनायिकोत्तरेव चमत्कारक्त्वात् । भ्रमरादेश्रान्त्यादेरविवक्षायामपि नायिकाप्रतीत्यर्थमपि एतादृशो-क्तिसंभवाच । न च रूपकध्वनिः, सुखस्य कमलत्वेनानिर्धारणात् । नाप्यपह्नुतिः प्रस्तुतस्य निषेधाभावात् । अतः पृथगेवायं चिरंतनोक्तालंकारेम्य इत्यादृः ॥

'भ्रान्तापहुतिरन्यस्य शब्दायां आन्तिवारणे । तां करोति सोत्कण्ठं ज्वरः किं न सखि स्मरः ॥' इति तत्स्थोक्त्या आन्तिवारणे कृते आन्तापहुतिरलियाह् ॥ दीक्षिताऽपि संशवद्रान्तिपूर्वविकायामपहुतिविदसुदाहरणम् । कल्प-तभ्रान्तिपूर्वविकायां तु— 'जटा नेयं वेणी कृतकचकलापो न गरलं गले कस्तूरीयं शिरसि शशिरेखा न कुषुमम् । इयं मृत्तिका प्रियाविरहजन्मा त्वदालिमिः पुरारातिक्रोशात्कुसुमशर किं मां प्रहरसि ॥'

अत्र कल्पतभ्रान्तिजेटा नेयमित्यादिनिषेधमात्रोनेया पूर्ववत्साक्षास-वादित्याहुः ।

इथ्यलंकारकौस्तुभेऽपहुतिनिरूपणम् ।

श्लेषमाह

उभयविशेष्यान्वितयोरेकेन प्रोक्तिरर्थयोः श्लेषः । उभयपदमेकमिन्नपरम् ॥ तंत्र द्व्योरपी विशेष्ययोः प्रकृतत्वे यथा— 'गतेषु सैन्येषु सुरोभयतः सुलब्धयैवः सुजयोतरश्राः । हरेस्तनूजः पतिपन्नकालं नृपम्रियान्वेषणतत्परोभूत् ॥' अत्र हनूमद्र्जुनयोरुभयोरप्युभयकथायां प्रकृतत्वम् ॥ यथा वा— 'देवः पतिव्रतदूषि नैव धरांजगत्या निर्णयते न किंवु न त्रियते भवत्या । नायं नलः खलु तवातिमहानलामो यद्येनसुज्यसि वरः कतरः परस्ते ॥' अत्रेन्द्रादीनां नलस्य च प्रकृतत्वम् ॥

द्व्योरपकृतत्वे यथा— 'आज्ञया च पितुरञ्ञया च श्रीरहीयत महीभवा दृशः । लड्ढिलश्र भवता किमु क द्विवारिराशिरुदकाकूगलकः ॥' अत्र श्रीरामस्तौ स(रा)मवैरिणोद्द्र्योरप्यप्रकृतत्वम् ॥ यथा वा— 'हिममुक्तचन्द्रहचिरः सपत्नको मदयन्त्रीजाझनितमीनकेतनः । अभवत्ससाधितसुरो महोत्सवः प्रमदाजनसत्य स चिराय माधवः ॥' अत्र भगवतो वसन्तादेश्र प्रकृतामकृतत्वे ॥

१. 'त्रिविधश्लेषम्—

द्वयोः प्रकृतत्वे, द्व्योरपकृतत्वे, अन्यतरस्यैव प्रकृतत्वे चेति । पुनर्द्विविधः—शब्दश्लेषः, अर्थश्लेषश्चेति । शब्दश्लेषोऽपि द्विविधः—पदभेदे तदैक्ये च । आचः खण्डश्लेषः' इति गीयते । तत्र शब्दश्लेषः शब्दालंकारः, अर्थश्लेषस्त्वर्थालंकार इति काव्यप्रदीपः । द्वयमपि शब्दालंकार इति केचित् । द्वयमर्थालंकार इत्यलंकारसर्वस्वकारः' इत्यलंकारमुचावल्यामधिकम् ।

अयं च शेषो द्विधा—समञ्जोडभङ्गरश्व । अभिनानुपूर्वीकशब्दप्रतिसंधानबोध्यार्थान्तरकत्वं समञ्जसत्वं । समानानुपूर्वीकशब्दप्रतिसंधानबोध्यार्थान्तरकत्वमभङ्गत्वम् ॥ आद्यश्शास्त्राधा—वर्णपदलिङ्गभाषाप्रकृतिप्रत्ययविभक्तिवचनभेदात् ।

तत्र वर्णशेषो यथा— 'प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता । अवलम्बनाय दिनभर्तुरमूल पतिष्यत: करसहस्रमपि ॥' अत्र विधिवidhुशब्दयोर्विधाविति रूपादिकारोकारयो: शेष: ॥

पदशेषो यथा— 'सन्नद्धे भगदत्तशश्ह्निनिनदतत्रस्यत्रिलोके बले तस्म्यादधिकरिङ्कुम्भकर्णेऽप्यृणतामभारधकोलाहले । तीक्ष्णद्रोणोणपतत्रिपीतासभटमदत्ययरकासवं मार्वर्तिष्ठ दिवोदासतिथीऋतमहायोधं महायोधनम् ॥' अत्र रामायणपक्षे—सन्नद्धा ये इभगा हस्त्यारोहास्तैरुत्स्तो य: शश्ह्निनिनद: इति । भारतपक्षे—सन्नदधे इति बलविशेषणम् । भगदत्तो राजविशेषो भारतप्रसिद्ध: । तच्छ्लेषोऽत्यादि ॥

लिङ्गशेषो यथा मम— 'उत्प्रेक्षाऽपरिष्कृतमवरदो: महीभवददैवत- श्रेणीमौलितटावघट्टितमणिज्योत्स्नासमुल्लासिपात् । उन्नोल्द्धद्वनसारसतातिसदृशकुञ्जोरविन्दाविमद- मृपुं कैटभमेदिनो मदनजिद्धा चन्द्रिका सावतु ॥' अत्र दोरित्यादिरूपं क्रीपुंस्रीलिङ्गेषु समानम् । लिङ्गमपि प्रातिपदिकार्थ इति पक्षे णेदमुक्तम् ॥

९. 'प्रोत्ताम्यत्करि' ख.

अलंकारकौस्तुभः

२४३

भाषाश्लेषो यथा ममैव— 'ताम्राधारा विदूरे कामं मे सुरहि तारेउ । सरसावि दुरेहाली करणेすवि दुर्द्धरा सहसा ॥' अत्र संस्कृतपक्षे 'ई' इति लक्ष्मीसंवृद्धिः । अम्बेतितद्द्विशेषणम् । सुराणां हितविषये अत्र शक्तिरित्यर्थः तथाः । 'क्रीवे शक्तिविषयने स्वार्थे-श्वेषां भेदगामि यत्' इत्यमरात् । अरपदस्य शौद्यवत्परसस्य श्लेषवम् । अविदूरे सन्निहितमेव मम कामममिलाषमाहार संपादयेत्यर्थः । विदुराणां पण्डिततानाम् ईहाली इच्छापरम्परा तत्करणे सरसा सरस इति । यद्य वि-दन्ति तत्त्वरूपं जानान्ति सुविदस्तानुद्दरति संसारादिति तथा । इदं च त्वमित्यस्य विशेषणम् । प्राकृतपक्षे तु कस्यचिद्दिरहिण उक्तिः—‘ताम्राधरा विदूरे कामं में सुरभिसनस्तारयति वर्धयति । सरसा सरसब्दापि द्विरे-फाली करणेष्वपि दुर्गरा सहसा ॥’ उद्दिपकत्वेन तच्च्छब्दस्य श्रोतुमशक्य-त्वात् इत्यर्थः ॥

प्रकृतिश्लेषो यथा ममैव— 'भरयति वलयादीनिन्द्रियार्थींक्श. सर्वा- नदवयति हिमरङ्किमे जीविताशां च सध्यः । नयनमपीहृदृत्तै वर्षयत्यज्ञसा यं दयिततमवियोगः सेरपङ्केरुहाक्ष्या ॥'

अत्र गुरून् करोति गरवत्करोतीत्यर्थेऽद्र्रयेडपि गरयतीति । दववत्करोति दूरीकरोतीत्यर्थेऽद्र्रयेडपि च दवयतीति । दृष्टिवत्करोति वर्षवत्करोतीत्यर्थेऽद्र्रये च वर्षयतीति रूपं समानम् ॥

प्रत्ययश्लेषो यथा ममैव— 'मानभारमवलम्ब्य पुरा या ग्रन्थिभिःर्निविडिता किल तस्सौ । प्रेयसीक्षणपथं गतामात्रे सोऽल्लास सखिनीविरहं च ॥'

९. 'ताम्राधरा विदूरे(डुमि दूरे) कामं मे सुरभि(वि)स्तारयति । सरसापि द्विरेफाली करणेष्वपि दुर्गरा सहसा ॥' इति च्छाया.

काव्यमाला

अत्र लिङ्गे प्रथमोत्तमपुरुषैकवचने 'तस्थौ' इति, 'उत्लास' इति च रूपं तुल्यम् ॥ विभक्तिशेषो यथा— 'दर्शना मौक्तिकविरादा अधरावपि बिम्बसंकाशौ । तस्मिन् नकासति बदने तव नासा वङ्गसोदर्यो ॥' अत्र चकासतीति तिडि बहुवचनान्तम् शतृप्रत्यये सस्म्येकवचनेऽपि तदेव रूपम् ॥ वचनशेषो यथा— 'अपि लोकयुगं हृशावपि श्रुतदृष्टा रमणीगुणा अपि । श्रुतिगामितया दमक्षसुर्य्यतिभाते सुरतां धरापते ॥' अत्र व्यतिभाते इति वचनत्रयेऽपि तुल्यम् ॥ अत्राश्रयानां मध्ये यस्य यत्नान्तरभावः प्रतिबिम्बति तत् तद्विध्रृतं विवक्षयाऽऽ यम् । अतो न दोषः इति ध्येयम् ॥ अश्रयां विवेकः—द्विविधोऽप्यं शेषोऽर्थालङ्कार एव । अर्थान्तरस्य वाक्यार्थानन्वये नानार्थकपदसत्त्वेऽपि शेषव्यवहारविरहात् । तथाहि । स्वरितादिगुणमेदेन भिन्नान् शब्दान् मिन्नप्रयतनोच्चारणयोग्यतेऽपि शेषोपपत्त्यर्थे स्वरभेदमवधूयैकप्रयतनेनोच्चारणेऽपि शब्दशेषः ॥ यथा— 'पृथुकार्थस्वरपात्रं भूसितनि:शेषपरीजं देव । विलसत्करेणुगहनं संप्रति सममावयोः सदनम् ॥' इत्यादौ समासमेदेन स्वरभेदादतद्वेदने च शब्दभेदावश्यकत्वात्तत्र- काठिन्यायेन शब्दयोरेव विशिष्टत्वात् ॥ यत्र तु स्वरभेदो नास्ति तत्क- प्रयतनोच्चार्यत्वेन शब्दभेदाभावादर्थशेषः । एकवृत्तगतफलद्व्र्यान्येनार्थ- योरेव श्लिष्टत्वादिति सर्वस्वकारादयः ॥ काव्यप्रकाशकारस्तु—दोषगुणालङ्काराणां शब्दार्थवृत्तित्वावधारणं ता- वद्न्वयव्यतिरेकगम्यम् । तथा हि—शब्दानां परिवृत्त्यसहत्वे शब्दवृत्ति- त्वम्, तत्सहत्वे त्वर्थवृत्तित्वम् । काठत्नादिदोषा गाढत्वादिगुणा अनुप्रासादचम्-

अलङ्कारकौस्तुभः

२४९

काराश्र शब्दनिष्ठास्तादृशानुपूर्वीशब्दोपादान एव तद्वभासात् । व्यर्थत्वादिदोषा: पौनरुक्तिगुणा: उपमाद्यलङ्काराश्रार्थनिष्ठा: । तदर्थकशब्दान्तरोपादानेडि यत्रेभ्यानुगतार्थप्रतीतिसंभवस्तस्य तद्विषयत्वात् । यथा— 'स्तोकेनोचितिमायाति स्तोकेनायामशोभितम् । अहो सुदर्शी वृत्तिस्तुलाकोटे: खलस्य च ॥' इत्यादौ । अत्र 'अल्पेनोचितिमायाति' इत्यादिमध्येपि श्रेषणिर्वहात् । किं च । शब्दश्रेषोऽर्थ्यालङ्कार इति परस्परवैयर्थ्यतम् । श्रेषस्य शब्दाश्रितत्वे शब्दश्रेष इति व्यपदेशानौचित्याद् । तथात्वे वार्तालङ्कारतानौचित्याद् । कविसंरम्भगोचरस्यैव वैचित्र्यस्यादत्वेनालङ्कारत्वात् । भक्कृतेऽ च शब्द एव कवेः स्वातन्त्र्यावगमात् ॥ यतु—अर्थमुखप्रेक्षितत्वं शब्दनाम इति, तन्न । एवं सत्यनुप्रासादीनामप्यर्थोलङ्कारत्वापत्तेः । रसादिव्यतिरिक्तव्यापारप्रतिपन्नतैवानुप्रासादेरलङ्कारत्वात् । एवं सति शब्दत्वासिद्धेश्चार्थापेक्षयैव तथात्वात् । यदपि—एकप्रयलोचचार्यशब्दवन्येडर्थश्रेषत्वम्—इति, तदपि न । विधाविल्यादिवर्णश्रेषस्याप्यर्थश्रेषत्वापत्तेः—इत्याह ॥ इदं चात्र विचार्यम्—अयं श्रेषस्तावदलङ्कारान्तर्गतस विषये निवेशमानो हृश्यते । यथा— 'सकलकलं पुरमेतजातं संप्रति सुधांशुभिवमिव च ।' इत्यत्रोपमायाः, 'सन्दंशसुक्तकामणि:' इत्यत्र रूपकस्य, 'नाल्प: कविरिव स्वल्पश्लोको देव महान्भवान् ।' इति व्यतिरेकस्य, 'अनुरागवती संध्या दिवसस्तु पुरःसरः । अहो दैवगतिश्छिन्ना तथापि न समागमः ॥' इति समासोक्ते:, 'आदाय चापमचलं कृत्वा हीनं गुणं विषमदृष्टि: ।'

काव्यमाला ।

यथाश्रित्रमच्युतशरो लक्ष्यमभाछीत्रममतसै ॥' इति विरोधस्, 'कवीनाں संतापो श्रमणमभितो दुर्गीतिरिति त्रयाणां पद्यत्वं रचयसि न तच्चित्रमधिकम् । त्रयाणां वेदानां व्यरचि नवता वीर भवता द्वित्रश्रसेनालीनीनामयुतमपि लक्ष्यं यदकृथा: ॥' इत्यानुमानसेयादि । तत्र किं श्लेषस्तेषां वाधको वाध्यो वा संकीर्णो वेति ॥ अत्र केचित् । श्लेषस्यालंकारान्तरनिरुक्तविषयाभावात्रिरवकाशत्वेन सर्वालंकारवादकत्वम् । यत्र हि द्वयोरेवात्रकृतत्वं प्रकृतत्वं वा तत्र तुल्ययोगिताया एव संभवात् । न च— 'देव त्वमेव पातालमाश्रयानं त्वं निबन्धनम् । त्वं चामरमरुद्दूमरको ललित्रयात्मक: ॥' इति विविक्तोदस्य विषय इति वाच्यम् । तत्रापि श्लेषोपस्थापितार्थ- योरमेदारोपं विनाऽलक्त्रयात्मकत्वस्यानुपपत्त्या रूपकसंभवात् । अत एव 'विद्धान्मानस-' इत्यादौ मनसि मानसत्वारोपेण स्वच्छत्वस्, रज्‌नि हंस- तवारोपेणोदरत्वादेश्व प्रतीते रूपकस्वीकार:, अत्न तु रागादि- रूपेणे प्रयोजनाभावात् श्लेष एव क्वेस्वाल्पर्यमिति निरस्तम् । अत एव च तत्र व्यक्त्यलंङ्कारो रूपकस्य (नं) वाच्य[तों] तदपेक्षयैव विभि- कविषयगवेषणादित्यपि न युक्तम् । न चैवं तत्र कथमुपमारूपकादीनां प्रतीति: । तन्मते तत्र तेषामभावादिति वाच्यम् । तेषां प्रतिभानमात्र- स्वीकारात् । श्लेषेण शुक्तौ रजतप्रतिपत्तिवत् । वास्तविक श्लेष एव । तसाद्दशस्थले श्लेष एवाशेषालंकारवाधको युक्त इति ॥ अन्ये त्वाहु:-विष्यान्तराभावे हि वाध्यवाधकभावो युक्त:; न त्वत्र तथास्ति, श्लेषस्यालंकारान्तरनिरुक्तविषयसत्त्वात् ।

यथा — 'येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुराररीकृतो यश्रोहृतभुजंगहारवलययोगज्ञां च योडघारयत् । यस्याहुः शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराː पायालस स्वमन्थकक्ष्यकरसत्वां सद्देवमाधवː ॥' न धात्रापि तुल्ययोगिता संभवति । हरिहरयोरौपम्यसात्रानभिसंधानात् । एवं च विविक्तविषयसंद्भावात्कथमस्यालंकारान्तरबाधकत्वमिति ॥ किं च विविक्तविषयासत्त्वादलंकारान्तरापवादकत्वमिल्यप्ययुक्तम् । विषयसंद्भाव- मात्रेणोपपत्तौ विषयापेक्षायां मानामावात् । लोकेऽप्ययरशररबानां निरव- काशतया तदाश्रयुस्वर्यस्यालंकारत्वबाधापत्तेः । मीमांसादावपि पदे जुहो- तीत्यादिवदुत्तरार्धे जुहोतीत्यादीनां माहवनীয়े जुहोतीत्यादिविविक्तवि- षयाभावेऽपि सविषयत्वमात्रेणावस्थानात् । प्रकृतशब्देऽपि सहेत्थादीनाम- तिशयोक्त्यादिविविक्तविषयाभावेऽपि तद्बाधेनालंकारान्तरत्वव्यवहारात् ॥ यदप्युक्तम्—उपमाप्रतिमोत्पत्तिहेतुः श्लेषोऽयम् इति, तदपि न । उपमाया एव श्लेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुत्वात् । नगरवर्णनप्रक्रमे इवादिशब्दप्रयोगाभावे सकलकलेतिविशेषणदानेऽपि द्वितीयार्थमपितप्तरभवात् ।

नन्वियं कथमुपमा । सामान्यधर्मोभावात् । न च सकलकलत्वमेव - tथेति वाच्यम् । कलासाकल्यकोलाहलसाहित्ययोगेनेदंवदतीति चेत्, मैवम् । तयोरमेदाध्यवसायेन साधारण्यनिर्वाहात् । बिम्बप्रतिबिम्बभावादिस्थले वस्तुनोभयानुगतत्वामपि धर्माणां साधारण्यस्वीकारेण मुल्यसाधारण्य- स्याप्रयोजकत्वात् । 'यथा प्रहादनाच्चन्द्रः प्रतापात्तपनो यथा । तथैव सोडभूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरञ्जनात् ॥' इत्यादावन्वयसंज्ञावत्त्वस्य साधारणधर्मत्ववाच् । साधर्म्यमात्रस्योपमाल्वे- नार्थसाम्य एव शब्दसाम्येऽपि तत्संभवाच्च ।

काव्यमाला

संस्कृतमरथालङ्कारावेतावुपमासमुच्चयौ किंतु । आश्रित्य शब्दमात्रं सामान्यमिहापि संभवतः ॥ इति ( अ० ४ श्लो० ३२ ) रुद्रटादिभिः शब्दसाम्यस्याऽप्युपमार्यप्रयोजकत्वाऽभ्युपगमाच्च प्रैकृत उपमैव श्रेष्ठस्य वाधिकेति वकुमहैव ॥ पूर्योंपमा हि साधारणधर्मेप्रयोग एव संभवति । न त्वन्यथा । तत्र चाऽर्थे श्रेषादेरावश्यकत्वाद्वा तद्वाचकत्वाद्वा निश्चित्योपमाविषया ऽभावेन तया श्रेषवाधस्य युक्तत्वात ॥ एवं 'समराञ्चितोडप्यमरार्चितः' इत्यादावपि विरोधादिशले श्रेष्ठस्य प्रतिभानमात्रं, न तु वस्तुस्थितिः । द्वितीयार्थस्यानन्वयेनाऽपरोहात् ॥ एवम्— 'अविन्दुसुन्दरी नित्यं गलल्लावण्यविन्दुका ।' इत्यादावपि । न वक्त्र विन्द्रभावेन सुन्द(द)रीति प्रतीममाने द्विती-योऽर्थः प्रकृतोपयोगी । ननु विरोधस्यापि परमार्थकत्वे 'नित्योडनित्येश्व' इत्यादेरनलङ्कारत्वात् यथा—'अपर्यवसन्न एव विरोधोलङ्कारः' इत्यभ्युपगम्यते, एवम् अप्रतिष्ठितोडपि श्रेष्ठोडलङ्कारत्वेन स्वीकार्यताम् इति चेत्, न । विरोधाभासस्य विरोधत्ववत् श्रेष्ठाभासस्य श्रेष्ठत्वेन केनचिदप्यनम्युपगमात् ॥ एवं सदृशेऽप्यादौ रूपकं प्रधानं श्रेष्ठस्तु रूपकाङ्गमेवेति । तत एव व्यपदेशो न्याय्यः । 'नाल्पः कविरिव—' इत्यादावपि व्यतिरेकादिरेव प्रधानम्, श्रेष्ठस्तु तद्विरोहकमात्रमिति । एवं च गुणीभूतत्वेन श्रेष्ठस्यालंकारत्वयोगाद्वाऽध्यात्मप्रायत्वमेवत्यपि केऽचिदिति दिक् ॥ अत्र कुवलयानन्देऽप्युदाहृतः—प्रकृताप्रकृतश्रेष्ठोदाहरणे शब्दशक्तिमूलघ्वनिस्तावत्राचीनैर्विवक्षितः ।

१. 'स्कुटे सस्मरथालङ्कारावेतादुपमासमुच्चयौ न कदापि स्वरूपे सज्जतः, किंतु शब्दमात्ररूपं सामान्यं साधारणं धर्ममाश्रित्य संभवतः । ताभ्यां योगो घटत इत्यर्थः । अर्थतो न साध्यम्, किं तु वाक्यद्वयसाधारणशब्दाश्रयं विद्यत इति तात्पर्यम् ॥' इति नमिसाधुटिप्पणी. 'न स्कुटालङ्कारा' इति त्वादशों पाठ आसीत्. आर्याङ्गप्रारम्मेडपि 'यदपि' इत्यपि चाशिकमासीत्. २. 'इस्तत्' क

यथा — 'भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोरविंशाल- वंशोचते: ऋतशिलीमुखसंग्रहस्य । यस्थानुपपद्वगते: परवरणस्य दानाम्बुसेकच्युता: सततं करोद्धुरे ॥ 'असावुदयमारूढ: कान्तिमात्रैकमण्डल: । राजा हरति लोकस्य हृदयं स्मरुदुमि: कैरे: ॥' इत्यादौ । अत्र गजचन्द्रादिरूपोऽपकृतार्थी व्यज्ञनागाम्य इति न तेषामभिप्राय:, किं तु प्रकृताप्रकृतार्थोभिधानमूलक उपमाद्यलङ्कारो व्यज्ञ इत्येव । अप्रकृतस्यापि शक्त्या प्रतिपाद्यतवेन व्यक्त्यनेक्ष्यत्वात् । यद्यापि प्रकरणवलेन प्रकृतार्थस्यैव झटितिमप्रतीतिविषयत्वे सति पश्चान्नृपतिद्र्रा- वधानादिवाचककारां राजकरादिशब्दानां परस्परसभिव्याहारवलाल्लद्विषय- कशकस्यन्वतराम्नायपक्षकमकृतार्थ: सुरति, नैतावता व्यज्ञयत्वसभव: । शक्त्या प्रतिपाद्यमाने सर्वथैव तदनपेक्षणात् ॥ पर्यवसिते प्रकृतार्थे पश्चा- त्स्फुरतीति चेत्, तर्हि गूढश्लेषोऽस्तु । अस्ति चान्यत्रापि गूढश्लेष: । 'अयमतिजरठ: प्रकामगुर्वीरलघुविलम्बिपयोधरोपकृद्धा: । सततमसुमतामगम्यरूपा: परिणतदिक्करिकासट्टीविभर्ति ॥' 'मन्दमधुरघुर्यमोपला दर्शितश्वयथु द्वाभवत्तम: । इष्टयसितिमिरजं सिषेविरे दोषमौषधपतेरसन्निधौै ॥' अत्र हि समासोक्त्युदाहरणो: प्रकारणिकार्थबोधानन्तरं विशेषणसा- म्यादपकृतोऽपि वक्रोक्त्यव्यभिचार:, प्रतोयते । तत्र चासकुश्लेष इति सर्वोभिमत एष: । एवम्— 'रस्मा इति प्रासवती: पताका रागं विविक्का इति वर्गयन्ती: । यस्यामसेवन्त नमद्वलोका: समं वधूभिरिवेलभोरीरवान: ॥' इत्यादावपि गूढश्लेष एव । अत्र द्वितीयान्तादिविशेषणोपस्थापिताना- मर्थान्तराणां विवक्षितिमेदेन वधूमिरैन्वयात् । नापि—

‘एतसिद्धाधिकपयःश्रियं वहन्त्यः संक्षोभं पवनसुभगा जवेन नीता: । वाल्मीकिरहिरहितरामलक्षणानां साधर्म्ये दधति गिरां महासरसः ॥’ इत्यादिविद्वद्विरप्तिशयेडपि उभयत्र तदन्वयाक्षेपकं साधर्म्येमिह संनिवद्धमस्ति, येनाक्षिप्तश्लेषोऽपि स्यात् । सममिति तु क्रियाविशेषणं सहार्थे त्वनेति उपपदेन । वधूषु श्लिष्टविशेषणान्तर्गतप्रविष्टतात् सावर्ण्य नो लम्वते । तसादर्शसौन्दर्यबलादेव तदन्वयानुसंधानमिति गूढश्लेषः । तदनु तद्धादेव समशब्दस्य साधर्म्यार्थकल्पनमित्युपमाङ्गमयं श्लेष:— इति ॥ अत्र रसगङ्गाधरकृत:—यत्तावदुक्तं ‘अप्रकृतार्थस्य व्यङ्ग्यत्वं न प्रापचामिमतं किं तु उपमादेव’ इति, तदयुक्तम् । ‘अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियत्निते । संयोगादेरवाच्यार्थधीकरुद्धाद्वाच्याच्चिरण्णम् ॥’ इति तद्ध्रुर्थविरोधात् । अप्रकृतार्थव्यङ्ग्यत्वं व्यञ्जनाया ऐकव्येतदर्थीात ॥ न चानेकार्थस्यापि शब्दस्योपमावाचकत्वं प्रसक्तम्, येन तन्नियत्रणार्थे संयागादनुसारः स्यात् । अर्थद्वयस्य वाच्यताया अनुपमादेव्यङ्ग्यत्वानपायाच्च ॥ यदप्युक्तं—‘द्वितीयार्थस्यापि शक्त्यैव प्रतीति:’ इत्यादि, तदप्यसत् । द्वितीयार्थविषयकशक्त्यैव नियत्नरणस्य तैरक्त्वेन शक्त्या तद्धो-धासंभवात् ॥। न च नियत्रणं प्रथमिकबोधजननमात्रं, तथा च प्रथमं द्वितीयार्थबोधाभावेऽपि प्रकृतार्थबोधानन्तरं शक्त्या द्वितीयार्थबोधे बाधकाभाव इति वाच्यम् । एवं हि प्रथममपि न कुतो द्वितीयार्थबोधः । प्रकरणज्ञानस्य तत्प्रतिबन्धकत्वादिति चेत्, तर्हि चरममपि कथं तद्बोषः प्रती-वन्धकस्य सत्त्वात् ॥ न च ज्ञानस्य क्षणद्वयावस्थायितया प्रकरणज्ञाने नष्टे तदुक्तं प्रतीबन्धकाभावाच्छक्यैव द्वितीयार्थबोध इति वाच्यम् । तथापि द्वितीयप्रतिबन्धकज्ञानसत्त्वात् । न हि प्रकृतार्थबोधपूर्वकालीनप्रकरणज्ञान-स्यापि तद्ध्यक्तित्वेन प्रतिबन्धकत्वं, प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभाववाच्युत्प-त्ताव् । किं तु प्रकरणज्ञानत्वेनैव । एवं च प्रकृतार्थबोधोत्तरकालीनप्रक-रणादिज्ञानस्यापि प्रकरणादिज्ञानत्वरूपप्रतिबन्धकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्न-

अलंकारकौस्तुभः

२५१

तथा दुरवगमे ऽपि वाक्यकत्प्रमिति । एवं च द्वितीयार्थबोधार्थमत्यन्त कूता व्यज्जनैव सीक्ष्यत्सुचिता । ' जैमिनीयमलं धत्ते रसनायां महामति: ।' इत्यादौ वाध्यतार्थबोधस्य शक्त्या दुरुपपादत्वाच्च । कर्थंचिदुपपत्तावापि देवदत्तेन पुत्रं प्रति तादृशप्रयोगे ऽसत्यार्थानुपस्थितिः । शाल्कादिना प्रयोक्तुं तृप्तिरित्यपि नियमो न स्यात् । वेदद्वयादिदेशिष्ठचस्य व्यक्तच्च-मतिभामात्रहेतुत्वादिति । अत एव 'अयमतिजरठ:' इत्यादिवदत्रापि गूढश्लेष एवेत्यपि परास्तम् । समासोक्तावपि व्यज्जनैवांपकृतार्थप्रतीत्य-श्रुपगमात् । अत एव ध्वनिकारेण समासोक्तेरगुणीभूतव्यंग्यत्वान्तर्भाव: स्वीकृत: 'पूर्वप्रकरणे समासोक्त्या श्लेषो वाध्यते' इत्युदाहृतचार्यादिभि-रप्युक्तम् । तत्र श्लेषत्वे च तद्वाध्यत्वोक्त्यनुपपत्तेरिति । किं च । अन्वये-कार्थस्थले कर्थंचिदपकृतार्थस्य शक्त्या बोधोऽस्तु । येऽगरूदितस्थले तु न तदुक्तिसंभव: ॥ यथा—

'चाञ्चल्ययोगे नयनं तव जलजानां श्रियं हरतु । विपिनेऽतिचञ्चलानामपि च मृगीणां कर्थ नु तां हरति ॥' अत्र चाञ्चल्यरहितानां पद्मानां श्रीहरणसंभवेऽपि तद्व्रतानां हरिणानां तदाश्र्यमिति वाच्यार्थपर्यवसानेऽपि केवलयोगमर्यादया सूर्यपुत्राणां धन-हरणं नेत्रभिमिश्रैरै: शुशकं न तु गवेषकाणामिति जलजसृगशब्ददेम्य: प्रती-यमानस्यार्थस्य विना व्यज्जनानुपपादयितमहशक्यत्वात् । योगस्य रूढ्या नियमेनार्थान्तरवोधासामर्ध्यात् । अत एव पद्मादिपदेम्य: पद्मजनिकर्तृ-त्वप्रकारककुत्रिमादिविशेष्यकबोधो लक्षणयैवति नैयायिकाः । न चात्रापि लक्षणैवास्त्विति वाच्यम् । चोरव्यवहारे कवेस्तात्पर्यमिति ज्ञानसोपायाभावेन तात्पर्यस्यैवाग्राहात् व्यज्जनार्यैव तदर्थप्राहकत्वादित्याद: ॥

इत्यलंकारकौस्तुभे श्लेषनिरूपणम् ।

समासोक्ति लक्षण

यत्र मकारवाचकपदंमात्रं व्यङ्ग्यवाच्यसामान्यम् । तच्छक्तेरमकृतार्थोंक्ति: सोक्ता समासोक्तिः ॥ १ ॥ यत्र प्रस्तुतार्थीतत्पर्यके वाक्ये विशेषणपदानी वाच्यव्यङ्ग्यचोभयानुगामीने तु नकेवलान्विति नियमः । तत्राभियानुगतविशेषणानां सामर्थ्यात् प्रकृतेऽप्यकृतार्थप्रत्ययानं समासोक्तिः । समासेन संक्षेपणार्थद्वयस्योक्ते: प्रत्ययानादित्यर्थः । एवं च 'विशेषणार्थकपद्मात्रदृष्टे: शेषसामर्थ्यादप्रस्तुत- तार्थबोध: सा' इति फलितम् । धूमपदाद्वाच्यसिर्ज्ञानादिना वहिवोधाति- व्यासिवारणाय सामर्थ्यादित्यनन्तम् ।

'उल्लास्य कालकरवालमहाहुबाहं देवे न येन जरठोरुजितर्गजितेन । निर्वोपित: सकल एव रणे रिपूणां धोराजलेखजगतां ज्वालित: प्रतापः ॥' इत्यादौ विशेषणविशेष्योभयश्लेषलभ्ये उपमाधनानावित्यसिनिषेधाय मातृत्ति । तथा च । यत्र विशेषणमात्रे श्लेषस्तत्र समासोक्तिः, विशेष्यस्यापि श्लेषे तूपमाध्वनिरेवेति फलितार्थः। अत्र विशेषणसामर्थ्यमेतदेव । यद्यपि प्रकृते प्रसिद्धधर्मस्य प्रकृते समारोपाच्चद्वचहारावच्छेदकतया तत्प्रतियोगिनोऽपि कतार्थस्य प्रतीतिरिति ध्येयम् । यत्राप्रकृतेन प्रकृतार्थबोधनम्, तत्राप- स्तुतप्रशंसा, प्रकृतेन अमकृतार्थबोधनं तु समासोक्तिरिति विवेकः । यथा सम—

'उत्सारयत्यलकभङ्गरिमझ्झनामां वक्षोजकुम्भवसनाच्छलमुद्गुदुनोति । बिम्बाधरं किमपि चुम्बति पद्भुजाक्ष्या लो‌ल: कपोलतलयोर्विषजन्तुसमीरः ॥' इहा‌लकापसारणस्तनावसनापकरणादयो धर्मी मारुतनायकोभयसाधारणा: । समीरपदं तु मारुत एव शक्तम् । अतो नायकप्रसिद्धधर्मोणां

अलंकारकौस्तुभः

२९३

मारुते समारोपचदवच्छेदकतया अप्रस्तुतस्य नायकस्य प्रतीति:, अंतः समीरे नायकव्यहारारोपेण चमत्कार: ॥ यद्यप्युक्तधर्माणां मारुतेsपि सत्त्वेन नायकप्रसिद्धानां तेषां मारुते आरोप इति न युक्तकम्, तथापि मारुते स्तनवसनालंकादिनालंबनं विशेषतो न प्रसिद्धम् । चालनहेतुत्वसत्त्वे तत्र भासिद्धे: । नायकस्य तु स्तनावर्णनोपसारणादौ एव विशेषषत: प्रसिद्धा इति चमत्कारहेतूनां नायकनिष्ठानां धर्माणां मारुते आरोप इत्युक्तकम् । अत एवात्र न मारुते नायकत्वारोप: । शब्दानुपात्तस्य नायकत्वस्यारोपानुपपत्ते: । तद्व्यवहारस्तु शब्दोपात्तया तत्रारोप्यत इत्युक्तकम् । न चैवम्— 'यस्य रन्न्त:पुरे करे कुर्वतो मृडलाग्रलताम् । रससंमुखयि सहसा पराङ्मुखीभवति रिपुसेना ॥' इत्यादौ नायिकत्वारोपो न स्यादिति वाच्यम् । तत्रान्त:पुरे रणत्‍वारोपसामर्थ्येन तथात्वात् । अत्र त्वलंकारणादिनासुभयसाधारण्येन नायककक्षेपकत्वासंभवात् । न चात्र मारुतेन नायकस्य निगरणादतिशयोक्तिरेवेति वाच्यम् । उत्कधर्माणां नायक एव विशेषत: प्रसिद्धेरुक्तत्वेन तद्‍माश्रयस्य नायकस्यैवोपमानत्वेन मारुतस्योपमानत्वाभावात् ॥ किं च— 'अयसैन्द्रीसुखं परश रक्तश्रुम्बति चन्द्रमा: ।' इत्यादौ चन्द्रमसो न नायकोपमानत्वसंभव: चन्द्रप्रक्शे चुम्बनस्य लक्ष्यणिकत्वान्नायककपदे च मुखत्वात् । लक्ष्यणिकचुम्बनस्यैव सामान्यधर्मत्वे तु नायकस्यापि कान्तानुयोगिक: स्वकीयार्थैक्चिदवयवप्रतियोगिक एव संयोग उक्त: स्यात्, न तु मुखप्रतियोगिक इति रसापकर्षापत्तिरिति प्राञ्च: ॥ अत्र वदन्ति—प्रकृतकर्तृर्येपकृतनायकादिव्यवहार आरोग्यत इति यदुक्तम् । तत्र किं नायकादिविशेषितो व्यवहारस्थथा, उत तदविशेषित

9. 'नामके' ख. २. 'स्तनवसानाप' स्व. ३. 'तद्व्यतिहार' ख. ४. एतद्यतिरिक्‍कपदानां प्राप्तान्‍दोलादौ ग्रात.

एवं । नाधः । चन्द्रोदेर्नायकव्यवहाराश्रयत्वेन तत्साम्यतैव सिध्यापत्तेः । न चेष्टापत्ति: । श्रेष्ठमूलकामेदाध्यवसायेन व्यवहारे मेदस्यैव कवेरिवक्षितत्वात् । नायकस्य व्यव हारविशेषणत्वे तु नायकत्वस्य सिध्यनापत्तेश्व । किं चैवम् 'निशामुखं चुम्बति चन्द्र एष:' इत्यादौ यथा चन्द्रे न नायकत्वमिशायोरपि न स्यात् । न्यायसाम्यात् । धारणनायकव्यवहारानुपपत्तेश्रेत्यारोपस्यापि वैयर्थ्यं स्यात् । यदि तु निशायां श्रीमत्यद्योतं नायिकात्वं स्वमृत्यर्थवृत्तित्वेनैव प्रतियते इति निशो नायिकात्वबोध इत्युच्यते तदा पुंस्त्वस्यापि चन्द्रदृत्तित्वेन बोधे बाधकाभावाच्च नापि नायकत्वारोपे बाधकाभाव: । न तु द्वितीय: । मुखचुम्बनमात्रस्याहृदयत्वात्

यच्च अलंकारसरस्वकारमतानुयायिना कुवलयानन्दकृतोक्कम्—अत्र विशेषणसम्बन्धिनोऽर्थस्य प्रकृतत्वात्तस्यैव तद्वारो—समासोक्तावप्रभृतत्वव्यवहारसमारोपपक्षमत्कारहेतुत्वं तु रूपकत्वकृतेऽपकृतत्वात् । मुखादौ चन्द्रत्वारोपहेतुतादृशपदयोगस्यासक्त्वात् । न चात्र— 'निरीक्ष्य विधुन्रनै: पयोधरं मुखं निशायामभिसारिकाया: । धारानिपातै: सह किं नु वान्तश्रन्द्रोडयमित्यलतरं ररासे ॥' इत्थं तु नरीक्षणानुगुणनयनपदोपादानं यथा मेघस्य दृश्यत्वगमकं तद्वन्नायकत्वारोपगमकं किचिदास्ते । नेति—

त्वय्यागते किमिति वेपते एष सिन्धु-स्त्वं सेचनन्धकृतद: । द्वीपान्तरेडपि नहि तेडस्त्यवशंवदोषद त्वां राजपुंगव निषेवंत एव लक्ष्मी: ॥

१. 'नायकत्व' ख.

इत्यत्र यथा विष्णुकाव्ये सेतुबन्धरूपं राज्ञो विष्णुत्वगमकम्, तथेहापि चन्द्रस्यापि जारत्वादिगमकं किंचिदुपपाद्यम् । तथा च विशेषणसामर्थ्यादवगतस्याप्रस्तुतव्यवहारस्य समारोपादेवात्र चमत्कार इत्यभ्युपगन्तव्यम् । यदप्यर्थयोः पौर्वापर्येऽपि माधान्यमविशिष्टमेवेति प्रकृतेऽपि कृतव्यवहारारोपोपकृतोऽर्थतव्यवहारारोपो वक्त्र विनिगमको नास्ति, तथाप्यन্যতरव्यवहाराश्रये धर्मिण्यनतरवयववहारारोपस्यावश्यकमसंगतिपरिहाराय स्वीकारणीयतया प्रकृतव्यवहारधर्मिण्यप्रकृतव्यवहारारोप एव स्वीकर्तुमहः । न चारोपपस वैैयर्थ्यमिति वाच्यम् । स्वरूपतो ज्ञानस्यारोपे चारुत्वभावात्कैश्चुकाद्यप्रस्तुतधर्मिसंवन्धित्वेनावगम्यमानेपरस्परसादृश्यात्प्रकृतादारोपात् । कामुकादेशे शब्दादनुपस्थितस्यापि चुम्बनादिव्यञ्जितस्य व्यवहाविशेषणत्वम् । तस्मात्—

'अयमिन्दीवरसुखं परस्य रक्तश्रियामति चन्द्रमाः ।' इत्यत्र 'जारसंबन्धिताहेतुचुम्बनास्तमकुल्यव्यवहाराश्रयत्वम्;' इति बोधः— इति ॥

तद्युक्तम् । 'मुखं चन्द्रः' इत्यत्र चन्द्रत्वस्यानारोपेणैव 'चन्द्रत्वारोप इत्युच्येस्तावदसंगतत्वात् । चन्द्रविशेषणस्य चन्द्रत्वस्य मुखे आरोपासंभवात्, किं त्वमेदसंश्रगेण चन्द्रस्यैव मुखे आरोपात् । किं च जारादिपदसमभिव्याहारामावाच्चदानारोप इत्यपि न युक्तम् । शब्दारोपे हि तत्समभिव्याहारोपेक्षतो न त्वाथोरोपे, रूपकथ्वनरुच्येदप्रसक्त्वात् । न च तत्रारोप्यमाणासाधारणधर्मोंक्त्या प्रकृते तत्सादात्म्याभिव्यज्यत इति वाच्यम् । इहापि परनायिकावदनचुम्बनस्य चन्द्रे आरोप्यमाणस्य जारसाधारणधर्मेत्येन तत्सादात्म्यव्यञ्जकत्वसंभवात् । एतेन 'विधिज्ञतनेः—' इत्यादौ चाक्षुषादे: पुरुषत्वाक्षेपकस्येवात्र चन्द्रे जारत्वाक्षेपकत्वाभाव इति निरस्तम् ॥

न च चन्द्रादौ जारत्वाद्यारोपं विनापि जारव्यवहारारोपसंभवेनानुपपत्त्यभावात् तस्य जारत्वाक्षेपकत्वमिति वाच्यम् । आक्षेपहरूपगमकस्यानुपपत्तिसापेक्षत्वेऽपि व्यवङ्ककरूपगमकस्य तदनपेक्षत्वात् । अन्यथा अर्थापत्त्यैव निर्वाहेऽपि व्यङ्ग्यनवैयर्थ्यमसक्त्वात् ।

१. 'मन्थरूप' स्ख. २. 'काशुकौच' स्ख. ३. 'मानस्य रसा' स्ख.

त्वयापि जारोद्र्यवहारविशेषणत्वेनोपस्थितिरवरस्य वाच्या । अन्यथा स्वरूपेण व्यवहारमात्रारोपे चारुत्वानुपपत्तेः । एवं चारवस्योपस्थितिकस्य जारादेश्तादृशचुम्बनकर्तरि चन्द्रादौव तादात्म्येन विशेषणत्वमुचितस्, न तु व्यवहारेऽ भेदसंर्गेण, चन्द्रजारयोरभेदप्रतीतिं विना परनानिकावेदनानुबन्धानुपपत्तेः । अपि च 'निशासुखं चुम्बति चन्द्र एषः' इत्यत्र श्रीपुलिक्कलाभ्यां मुखचुम्बनरुपार्थसहकारेण नायिकात्वं नायकत्वं व्यज्यत इति निर्विवादम् । अन्यथा— 'निशासुखं चुम्बति चन्द्रिकैषा अहसुखं चुम्बति भानुविम्बम् ।' इत्यादावपि तद्व्यञ्जनापत्तेः । एवं च श्रीमत्यादिना व्यज्यमानं नायिकात्वादिकं निशादेनोरियकात्व एव पर्यवस्यति, व्यङ्कस्य श्रीत्वादेः स्वसामानाधिकरण्येन तदाक्षेपकत्वौचित्यात् । निशाशिनोर्नायकताख्यधर्मविशिष्टयोः प्रतीतिरिति सर्वसङ्करग्रन्थ्यविरोधाच्च । अविनाभावादप्रकृतत्वहाराक्षेपे तु धर्म एव भ्रुततो धर्म्यवच्छिद्यते इति तद्विवरणग्रन्थ्याच्च नायकत्वारोपस्तैव प्रतीते: । किं च —व्यवहाराक्षेपस्य नायकस्य तद्र्व्यञ्जकत्वमेव न तु चन्द्रादिविशेषणत्वम्, तत्समानाधिकरणपदानुपस्थानप्रतीत्ययोगात् । एवं सति निशायामपि नायिकात्वारोपो न स्यात्, किं तु व्यवहाविशेषणत्वेनोपस्थितिरेव, तच्च न संभवति नायिकात्वानालिङ्गतकरात्रिसुखचुम्बनस्य नायिकासंवन्धित्वात्, रात्रित्रादात्म्यं विना नायिकाया मुखविशेषणत्वायोगाच्च । किं च — 'निरलक्ष्मीकाभवत्याची प्रतीचीं याति भास्करे । प्रियेय विपकर्षमणीसक्ते का मुदमभ्येति ॥' इत्यत्र भास्करादीनां नायकत्वामतीतौ उत्तरार्धे प्रियत्वादिना समर्थनमप्यनुपपन्नं स्यात् । अन्यच्च—अपकृततव्यवहारः प्रकृतविशेष्ये तद्व्यवहारताटस्थ्येनारोप्यते, तदभेदेन वा । नायाः । तथा सति 'ऐन्द्रीसुखचुम्बनकर्ता नायिकामुखचुम्बनकर्त्ता च चन्द्रः' इति 'एकं द्वयम्' इति रीत्या बोधः स्यात् । न चेष्टापत्तिः । ऐन्द्र्यां नायिकात्वस्य चन्द्रे नायकत्वस्य वा-प्रतीतिप्रसङ्गात् । नान्यः । तदपेक्षया प्रकृतव्यवहारविशेषकाभेदसंर्ग-

काप्रकृतव्यवहारप्रकारकारोपस्यैव युक्तत्वात् न तु भेदसंश्रेण प्रकृतविशेष्ये तदारोपस्यापि, अमेदांशो व्यवहारांशे चारोपप्रसङ्गात्, मम त्वमेदांश एवारोप इति विशेषः । तस्मादमेदेन भासमानः प्रकृतव्यवहारः स्वविशेष्ये तद्विशेष्याभिन्नतया व्यवसिते भासते । तत्राप्रकृतार्थे उपस्कारकृतया गुण इत्यव शुक्लः । अयं तु विशेषः । यथा—‘वस्त्रादानखरकानामलककमार्जुनं श्रीशृङ्करणकचन्द्रश्वेतीकरणभिन्नम्’ इति विशिष्टमार्जुनं विशिष्टश्वेतकरणारोपः । तद्वदत्रापि ‘ऐन्द्रजालिकचुम्बनकर्त्री चन्द्रो नायिकासुरचुम्बनकर्त्रीनायकामिन्ना:’ इति न शब्दबोधः । नायिकेत्यादिभागस्य शब्दानुपस्थितत्वात् । किं तु प्रकृतवाक्यार्थगटकः पदार्थः । अप्रकृतपदार्थतादात्म्येन भासमानवैशिष्टचमनुभवन्तो महावाक्यार्थरूपेण परिणमन्तः इति । तथा च ‘ऐन्द्रजालिकाचुम्बनचुम्बनकर्त्री चन्द्रो नायकः’ इति बोध इति । तस्मादव्यवहारस्यैव ‘चन्द्रश्रीदापहार इति महं निरूपयिष्येति’ ।

अत्रेदं प्रतिभाति—‘त्वन्मते उभयत्राभेदारोपसच्वेन लाघवानवकाशः । तत्र हि नायिकाया रात्रौ नायकस्य च चन्द्रे अभेदेनारोपः । न च त्वन्मतेsप्रकृतव्यवहारस्याभेदसंश्रेण प्रकृतव्यवहारे आरोपः । अप्रकृतव्यवहारस्यैवाभेदसंश्रन्धेन चन्द्रादाविल्युभयत्र संसर्गाभेद । मम त्वयत्राप्यभेद एव संसर्ग इति लाघवमिति वाच्यम् । मन्त्रमतेsप्रकृतव्यवहारामेदाध्यवसितस्य प्रकृतव्यवहारस्यैव चन्द्रे बोधातस्य चारोपाभावात् । किं तु प्रकृतव्यवहारे अप्रकृतव्यवहारस्यैवारोपेण लाघवात् । तत्र त्वमेदसंश्राकृत्यारोपद्रव्यामिति गौरवम् । अप्रकृतव्यवहारस्य चन्द्रे बोधे चन्द्रविशेष्यकाप्रकृतव्यवहारारोपानुपक्षणात् । अप्रकृतव्यवहारस्याभेदेन प्रकृतव्यवहारे भेदेन च चन्द्रादावारोपे प्रयोजनाभावात् । न चैवं सति प्रकृतविशेष्ये अप्रकृतव्यवहारारोप इत्यद्गन्यविरोधापत्तिरिति वाच्यम् । स्वाभिन्नाश्रयत्वसंश्रन्धेन अप्रकृतव्यवहारस्य चन्द्रादावारोप

रिति वाच्यम् ।

17 ९. 'हारामेदेन' ख.

इति तदर्थात् । भवति ह्रपकृतव्यवहाराभिन्नः प्रकृतव्यवहारस्तदाश्रयाश्रयचन्द्रादिरिति ॥ अपि च यत्र वाक्यं वाच्यार्थाभिप्रायेणैव वाक्यप्रयोगे श्रोत्रादिना तत्स्वरूपार्थोडवगम्यते, तत्र वक्तृतात्पर्याभावात् ततो न तदुक्तबोधसंभवः । यथा हर्षचरिते- 'तरलयासि हंसं किसुकुसुमकलुषमानसवासलालिते । अवतर कलहंसी वापिकामपि पुनरेष्यसि पद्मालयम् ॥' इयं हि दुर्वाससः शापेन सरस्वत्यां भूमिं प्रति प्रष्ठातुकामायां तस्सेवा वसरे हंसस्य हंसी प्रति यथाश्रुतेवोक्ति: । सरखत्या तु सारूप्यात् सस्या ब्रह्मलोकदुस्त्यजत्वाभिज्ञानाभिप्रायेणापि योजितम् । त्वन्मतस्य च ब्रह्मलोकाभिन्नमानसत्वयोगेच्छाविरहवती हंसीरूपा सरस्वतीति बोधस्यात्र संसवात् । किं तु अत्रैव 'विशिष्टे विशिष्टस्य नामेदान्त्यः । अभेदप्रतियोगिनोऽर्थस्य शब्दानुपस्थितत्वात्' इत्युक्त्वा ऐक्यादीनामभेदेन नायिकादावन्वयबोधस्थकारोऽनुचित एव । न हि वाक्यार्थसैव शब्दोपस्थितिरपेक्षिता न तु पदार्थस्य । अभेदप्रतियोगिन एव शब्दोपस्थितिसतथा न तु तद्नुयोगिन इति वा सप्रतिप्राणकम्, येन वाक्यार्थस्य पदादनुपस्थिततद्भेदबोधः । पदार्थे तु पदादनुपस्थितेऽपि पदार्थोऽन्तराभेदो बुध्यते एवेति वावकुभवकारः स्वात् । अत एव नायकादेश शब्दादनुपस्थितस्य न चन्द्रादावारोप इत्यत्र दूषणं यदुक्तम्—आर्थारोपे न समानविभक्तिकपदाकाङ्क्षा इति । तदत्प्रकारम् । अथापि वाक्यार्थे विशेषत्वारोपे अर्थ एवत्यपि वच्यं शङ्क्यतया तदुक्तविलयापत्ते ॥ kिं च जारत्वाद्यारोपमन्तरेणापि चन्द्रादौ तद्व्यवहारारोपसंभवान्न तत्र जाराद्यारोपे किंचिद्रकमस्ति ॥ यतु व्यङ्कव्यस्यानुपपत्तिनिरपेक्षसैव व्यङ्ककत्वामिति । तदपि न । प्रकृतानुकूलार्थव्यङ्कक्त्वनियममझापते: ।

किं चैवं ध्वानिमकरणे— 'अलससिरमणि धुत्ताणामगिमो पुत्ति धणसमिद्धिमओ । इय भणिएण णअण्णी पफुल्लविलोअणा जाआ ॥' इत्यत्र परिफुल्ललोचनत्वेन वस्तुना हर्षव्यञ्जनेनडपि कथम् मदुपभोग्यरूप- वस्तुय्यञ्जनेन । न च हर्षेण सञ्जननकत्वात् त्वदुपभोग्यहेतु इति वाच्यम् । हर्षस्य पुत्रलाभादिनापि सम्भवेनैकान्तिकत्वेन मदुपभोग्यत्वाक्षेपकत्वास- भवादित्याशङ्क्य अलसशिरोमणित्वादिश्रवणविशिष्टपफुल्लविलोचनत्वस्य कारणान्तरबाधसहकारेण मदुपभोग्यत्वव्यञ्जकत्वमिति स्वोक्तिव्याघ- तापत्ति: ॥ यदपि स्वरूपतो व्यवहारमात्रारोपस्य चारुत्वाभावादव्यवहारविशेषणत्वेन जाराद्युपस्थितिकव्यमञ्जीकार्या । एवं च जारादेरभेदेन चन्द्रादावेवारोप उचित इत्यादि । तदपि न । जारादेरभेदेन चन्द्राद्यारोपवादिना त्वयापि जारादेर्वधारिकोषणादिना तद्वयसाङ्कुर्यसम्भोग्यसम्भोग्यसाम्यात् । अत्यथा 'मुख- चुम्बनकर्ता चन्द्रजार:' इति बोधे चन्द्रे जारत्वाक्षेपकत्वाभावात् । एवं चोमयत्र तद्न्वयापेक्षया व्यवहार एव तद्रोघो युक्तो लाघवात् ॥ यत्तु जाराभिक्क्वेन चन्द्रगोधं विना परनायिकावदनचुम्बनस्याहृद्यत्- दिति । तत्र । मैहिकतीर्यमावमात्रेणापि तदुपपत्तावभेदप्रतीतेरनुपयुक्तत्वात्॥ यदपि मुसचुम्बनादिना नीलिकादिसहकारेण व्यज्यमानं नायिकात्व- दिकं निषादिदृष्ट्यैव व्यज्यत इति । तदपि न । व्यज्जकं हि तत्र मुस- चुम्बनादिकमेव क्रीतिवादिकं तु सहकारिमात्रम् । एवं च चुम्बनादिना स्वविशेषणत्वेन तदाक्षेपसमर्थम् । किं च क्रीतिवादिकं न निरपेक्षं नायि- कात्वादिव्यञ्जकम् । 'निशासुखं चुम्बति चन्द्रकैषा' इत्यादावपि तदापत्ते: । किं तु चुम्बनादिकृत्: पुष्ट्वादिसहकारेणैव । एवं च चन्द्रगतं पुष्टं नि- शायातं च क्रीतिवं चन्द्रस्य नायकत्वं व्यज्जयतीति पर्यवसानात् कथमाक्षेपकसामानाधिकरण्येन नायिकात्वादिप्रतीति: स्यात् ।

९. 'अलसशिरोमणिधूर्त्तानामग्रिम: पुत्ति धणसमृद्धिमय: । इति भणितेन नटाक्खी पफुल्लविलोचना जाता ।' इति च्छाया.

स्त्रीवादेस्तदोदेशपकत्वाभावात् । पुंस्त्वादेश नायिकात्वादिसामानाधिकरण्य-भावात् ॥

यतु निशाशशिनोर्नायिकत्वाद्यधर्मविशिष्टयोः प्रतीतिरित्यादिग्रन्थस्थसदर्शनम् । तदपि न । नायकस्य व्यवहारविशेषणतया परम्परया तद्वैश्वर्यमित्यत्रैव तत्पर्य्यात् । व्यवहारारोपमण्डींकृत्य नायकावारोपनिरासतात्पर्य्यके ग्रन्थे तद्वेदारोपाभिप्रायस्य शक्तितुमशक्यत्वात् ॥ यदपि चन्द्रादौ नायकाङ्गनारोपवत् निशायामपि नायिकात्वारोप-पोडपि न स्यादिति । तदपि न । रात्रिसुखचुम्बनव्यवहारे भतियोगित्वानायकान्वयवोधे सति रात्रिसुखचुम्बनस्य तदधर्मत्वभावेन रात्रौ नायिकात्वारोपस्यावश्यकत्वात् । न हि नायिकाया व्यवहार विशेषणत्वेनान्व-यबोधः संभवति मुलचुम्बनरूपव्यवहारस्य तदसंबन्धित्वात् । नायकस्य तत्र संबन्धितयान्वयेन संबन्ध्यान्तरस्यानाकाङ्क्षितत्वाच्च । तदतिरिक्त-व्यवहारस्य वानुपात्तत्वात् । अत उत्तरीत्यानन्यस्मैवोचितत्वात् यथोक्तम्--

'निलेक्ष्मीकतवभावस्यां प्रतीच्यौ याति भास्करे । प्रिये विपक्षरमणीसक्ते का मुदमव्याति ॥'

इत्यत्र भास्करादीनां प्रियत्वादिबोधे उत्तार्द्धे प्रियत्वादिना समर्थन-जुपपादिरिति, तदपि न । त्वन्मत एव तदोषात् । न हि 'भास्करापि-येऽन्यरके प्राणी नायिकादूयात्' इत्युक्ते प्रिय इत्यादिना समर्थनं सं-भवति । अस्माकं त्वप्रकृतव्यवहारक्षेपकत्वेनोत्तरार्द्धस्य निलेक्ष्मीकत्वसंपादनोपयोगस्य स्पष्टत्वात् । तस्मात् समासोक्तौ व्यवहारसैवाभेदेन प्रकृतव्यवहारे आरोप इति स्थितम् ॥

अत एव-- 'गण्हं चुम्बति पाण्डिमाघरमधून्यास्लादयत्युल्बणः श्वासोर्मिस्क्तनिमा तनोति च तनोरालेश्मेणपीदंशः । तापस्लावदपाकरोति वसनं आतः किमावेद्यतामेते धन्यतमास्त्वमेव विधिना वामेन निर्वोसिता: ॥'

इत्यादौ, 'कपोले पञ्चाली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतहर्योडधरररसः । मुदः कण्ठे लमस्तरलयति वाष्पः सनतटं निपीय मन्युजितस्तव निरनिरोधेन तु वयं ॥' इत्यादौ च न रसाभासत्वापत्ति: । इह हि पाण्डुत्वादिषु बहुषु गण्ठ-चुम्बनादिव्यवहारारोपात् बहुष्वपि एकसंवन्धिना व्यवहारारोपसं संवो-ज्ञानौचित्यम् । त्वन्मते तु तत्र नायकत्वस्यैवारोपात्प्रडुत्वादौ मत्यकं वारः स्यादिति दिख् ॥ अत्र च कचिच्छौकिके शास्त्रीयव्यवहारारोप: ।

यथा मम— 'रूपं राजति केवलान्वयि तनौ प्राणेश्वरप्रार्थिता शेषादौ व्यतिरेकि केवलमिदं सूक्तं समाकर्ण्यते । प्रोदेति व्यतिरेकि चान्वयि च ते रम्भोरह वक्षोजयो-मेध्ये चात्र तनुत्वमझ गमने लोभत्वमक्ष्णोस्तथा ॥' अत्र नायिकया रूपे सर्वाड्व्यापकतायां नैैयायिकप्रसिद्धाभावाभ्रति-योगित्वरूपकेवलान्वयितव्यवहारारोप: ॥ कचिच्छास्त्रीये लौकिकव्यवहारारोप: ।

यथा मम— 'मा यान(?)मव्ययसमाश्रयणाद्विभक्ति-हीनत्वा निजामपि तथाविधतां विनिर्मात् । s्वच्छन्दतां दधदपर्यनुयोगयोग्य-रतस्या हि लोभविधिमन्ववशिष्यत्नुनिबन्ध्रः ॥' अत्राव्ययोत्तरविभक्तेलोपो भवतीति वैैयाकरणव्यवहारे अनुचितांह-सारतवलद्यव्यवहारारोप: ॥

काव्यमाला १

कचिच्छ शास्त्रीये शास्त्रीयव्यवहारसमारोप: । यथा मम— 'कर्मेण्यणावप्यनणौ प्रयाते कर्तृत्वमध्यानविवर्जितेऽपि । स्पृहामहं संविंदधतपरसै पदाय न स्यां कथमहं हास्य: ॥' अत्र 'बहुधा' व 'कर्माणि' व 'ध्यानेन' व 'श्रवणाद्यात्मकज्ञ्ञानानामभावेऽपि सति परसै मोक्षरूपायं पदाय स्पृहां कुर्वीत्स्यनेन उत्ते कर्मसक्त्वे मोक्षो भवतीति वैदिके- व्यवहारे । अणौ अन्यन्तावस्थायां कर्मीभूते पदार्थे । अनणाविति नञ्समासद्रयेन णयन्तावस्थायां कर्तृभूते सति अनाध्यानेऽ स्मरणमित्यर्थे आत्मनेपदविधानात्ताहसस्थले परस्मैपदं न आ-त्मनेपदमेव 'णेरणौ यत्कर्मं णौ चेत्स कर्त्तुनाधाने' इति सूत्रेण भवतीति चैया करणव्यवहारारोप: । एवं शास्त्रान्तरेऽप्युदाहार्यम् । इति समासोक्तिः ।

निदर्शनां निरूपयति— उपमाप्रचयसन्नो यत्रार्थोऽन्योन्यमन्वयानहः । यच्च क्रियया कारणकार्योन्वयधींनिदर्शना सोक्ता ॥ १ ॥ यत्र पदार्थोर्वोकार्थयोर्वा अन्योन्यमेकवाक्यतयाऽन्वयबोधजनक-योरुपमानोपमेयरवार्व कल्पयित्वैवान्यबोधपर्यवसानं सा निदर्शना । यत्र च कार्यकारणयोः क्रियया हेतुहेतुमद्भावे प्रतिपादिते उत्तरवाक्यार्थ: पूर्ववाक्यार्थप्रतिपाद्यसामान्यकार्यकारणभावे दृष्टान्ततया पर्यवस्यति सा द्वितीया निदर्शनेत्यर्थः । आद्या यथा—मुदाराक्षसे आमात्यराक्षसं गृहीतमालोक्य चाणक्यसोक्तिः— 'केनोตุज्जृम्भाकलापकपिलो बद्ध: पटान्ते शिक्षापाशै: केन सदागतिरगतिता सध्चा समापादिता । केनानेकपदानवासितसट्: सिंहोऽर्पित: पञ्जरे भीम: केन च नैकनक्रमकरो दोष्म्यां प्रतिप्रोर्णव: ॥'

अत्र हि राक्षसोडयं केनात्रासीत इति पूर्ववाक्यार्थः । स चिह्नविस्मच्वले

अलङ्कारकौस्तुभः ।

२६३

केन बद्ध इत्यादिरुत्तरवाक्यार्थः । न चैतेषां परस्परमन्वयबोधः संभवति, अतो यथा वह्निवृक्षालवलन्धनं दुष्करं तथा राक्षसग्रहणमपीत्यादिक्रमेणोपमायां पर्यवसानम् । तथा च वह्निवृक्षालवलन्धन प्रतियोगिकसादृश्यव्दाक्षसग्रहणकर्ता मदीयज्ञासाविषय इत्यादिः पर्यवसितबोधाकारः । न च रूपकपर्यवसानमेव कुतो न भवति, राक्षसग्रहणरूपवह्निवृक्षालवलन्धनकर्तृ क इति बोधसंभवात् इति वाच्यम् । प्रकृतम्राधान्यभङ्गापत्तेः । एवम्- स्वात् एवं प्रकृतम्राधान्यमङ्गभावादिति चेत्, न । राक्षसग्रहणस्य प्रकृत- त्वेन तत्प्रेमेयसैव वाच्यत्वात् । रूपकापेक्षया उपमाया: प्रथमप्रतीतिक- त्वाच्च । न चात्र व्यङ्गचोपमैवास्तु किमलङ्कारान्तरकल्पनयेति वाच्यम् । उपजीव्यत्वेन तदुपगमादित्याहुः ॥ पदार्थनिदर्शना यथा— 'वैरिणा महानसकर्म्मलक्ष्मीभमालिनितेन हस्तेन । छिन्तं मुखं हसिज्जइ चन्दावात्थं गदं पहिआणं ॥' अन्यावस्थान्येन कथम् प्राप्यते इत्यतो मुखचन्द्र्योरुपमापर्यवसानम् । अथ वा अवस्थासदृशावस्थायां लक्षणा । साधर्म्यप्रतियोगिन्यामवस्थायाम् अवस्था- चन्द्रपदान्वयः । अतो ह्युपमेयमस्तु इति चेत्, न । अवस्थायामवस्था- निरूपितसादृश्यभावात् चन्द्रपदसैकदेशान्वयमसज्जात् । स्वण्डशक्तिक- त्वेन च गौरवात् । एकपदोपस्थाप्यानां गत्यन्तरसत्केल्योन्यमनन्वयाच्च । न्यायपञ्चाननादयस्तु—ईदृशस्थलेह्न्वयं प्रति प्रथमोदाहृतनिदर्शना- याः उपमानेमपि सङ्क्रदम् । वह्निवृक्षान्वयनिदर्शनासिद्धेः । इह तु मोतिद्विमिति विशेषः । वाक्यार्थनिदर्शनायोगिपदस्य स्वविशेष्यजातीयार्थलक्षणया च- न्द्रपदस्य चन्द्रावस्थायां लक्षणा । तेन चन्द्रावस्थासदृशावस्थालामेन ह्य- सोपमैवेत्याहुः ।

द्वितीया यथा

उन्नतं पदमवाप्य यो लघुहेतोर्यैव स पतोदिति ध्रुवम् । शैलशेखरगतो हष्कषणश्रावमारुतधुतः पतत्यधः ॥

अत्र लाघवे सत्युनततदप्रासित्वं कारणतावच्छेदकम् । पतनत्वं कार्यतावच्छेदकमिति कार्यकारणभावः पूर्वोक्तप्रतिपाद्यः । तत्र हेत्वन्तरयोत्कर्षोपादानम् । तेन लाघवे सत्युनततदप्रासिः पातहेतुः यथा हष्कषणस्येति दृष्टान्तपक्ष्योर्वसानुपिदर्शनातम् । न चात्रानुमानमेवेति वाच्यम् ।

पक्षादेरनिंदेशात् । न च 'अयं निश्चितपतनकः लाघवे सत्युनततदप्रासित्वात् शैलसानुगतहष्कषणवत्' इति वाच्यम् । एकत्र लघुत्वमलपबुद्धित्त्वम्, हष्कषान्तपक्ष्योर्वसानुपिदर्शनातत्वम् ।

उन्नतत्वम्, उत्कृष्टत्वम्, ऊर्ध्वदेशस्थितत्वं चैति भेदात् । पक्शे पतनं पदांशो हष्तान्ते त्वतः संयोगहेतुः क्रियते भेदाच्च वव्यास्यमावेडिपे कविप्रतिभाकालितव्यास्यादिबलादेवात्र मानवाकुलंकारमुखते ।

अन्यथा उत्तरार्धस्य पूर्वकार्यकारणभावादहष्तान्तत्वानुपपत्या स्वनमतस्यानपि विलयप्रसङ्गात् । इति चेत् । तथाप्यत्र लघोरुनतपदप्राप्तेः पातं प्रति हेतुताया एव प्रतिपादत्वेन कस्यचित्पतनयोग्यताया असाध्यत्वेनानुमानानवकाशात् ।

न च 'पतनं लाघवे सत्युनतपदप्रासिजन्यम्, पतनत्वात्, शैलाग्रगतहष्कषणडपतनवत्' इति वाच्यम् । श्लोकात् हष्कषणस्यैव हष्तान्तत्वमतिप्रतीतेः तत्समवेपतनस्य तदभावात् पतनस्य पक्षत्वे हेतोरसाधारण्यात ।

पतनाविशेषस्य पक्षत्वे च सामान्तो निपतनस्य लाघवे सत्युनतपदप्रासिजन्यत्वसिद्धेः । उन्नतपदप्राप्तेः पातहेतुताया एव प्रतिपादनीयत्वेन पतनस्योल्लतपदप्रामिजन्यत्वसाधने तद्विरोधाच्चेति नानुमानावकाश इति सिद्धम् ॥

अथास्वत्र विशेषेण सामान्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः । 'निजदेशाद्वितमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम् । पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभ्रं शङ्कमपि पीतम् ।।'

१. 'भ्वाप' इति भवेत् । ३. 'लीलयैव' क्षा.

अलङ्कारकौस्तुभः

२९९

इत्यादिवदिति चेत् । न । समर्थनोयवाक्यार्थप्रतिपादककार्यकारणभावान्तर्गतकार्यलावच्छेदककारणतावच्छेदकधर्मयोः समर्थनैकवाक्यान्तर्गतकार्यकारणभावघटककार्यतावच्छेदककारणतावच्छेदकधर्मोभिन्नत्वे निर्देशनामेदे त्वथोऽन्तर्यास इति विवेकेनात्र तद्विषयाभावात् । इह हि पूर्ववाक्यार्थप्रतिपादककार्यकारणभावे उक्ततावच्छेदककारणतावच्छेदकं, द्वितीयेऽपि तदेव । 'निजदोष-' इत्यादौ तु पूर्वोत्तरवाक्यार्थकार्यकारणभावे दोषत्वं कारणतावच्छेदकं विपरीतज्ञानत्वं कार्यतावच्छेदकं । द्वितीयार्थे तु पित्तत्वं कारणतावच्छेदकं विपरीतचाशु शस्त्रत्वं कार्यतावच्छेदकमिति मे- दात् । एवं च पूर्वोत्तरवाक्यार्थकार्यकारणभावद्वये यत्र सामान्यविशेषरूपधर्मावच्छिन्नत्वं तत्रैवार्थोऽन्तर्यान्यास इति फलितम् । अथास्वयं दृष्टान्त एव । 'त्वयि दृष्टे एव तस्या निर्वोति मनो मनोभवज्वरितम् । आलोके हि हिमांशोर्विकसति हृदयं कुसुमद्रुस्त्या: ॥'

इति वत् । न चात्र कार्यकारणभावद्वये कार्यतावच्छेदकैक्यभावः निर्वोणत्वविकासत्वोभयेऽदादिति वाच्यम् । तयोर्विश्वप्रतिविम्बभावेनैकत्व- स्वात् । अन्यथा उक्तोदाहरणेऽप्युक्करीत्या पतनादौ भेदेनासङ्गत्याप्तेरिति चेत् । न । पूर्ववाक्यार्थप्रतिपादककार्यकारणभावे उत्तरवाक्यार्थप्रतिपाद्यकार्यकारणभावस्य यत्र ग्राहकत्वं तत्र निर्देशात् । 'त्वयि दृष्ट-' इत्यादौ तु उत्तरार्थीयकार्यकारणभावो न पूर्वोर्थीयकार्यकारणभावे आहल्यग्राहकः । तत्र हि एकारेण नायिकानिर्योणस्य राजदर्शनान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वरदर्शनानेन कार्यकारण- भावो ग्राहः । तत्र यददन्वयव्यतिरेकानुविधायी तत्कार्यव्यतिरेकानुविधायि तज्जन्यमिति ग्राहक- व्यासौ आलोके हीत्यादिहि दृष्टान्तः । तत्सतत्परिष्कृतया यददन्वय- व्यतिरेकानुविधायिति व्याख्या मनोर्निर्वारणराजदर्शनयोः कार्यकारणभावो गृध्यते । उक्ततैत्र तु उत्तरार्थीयकार्यकारणभावः साक्षादेव पूर्वोर्थीयका- र्यकारणभावग्राहक इति भेदः । विशेषान्वयव्यतिरेकानुविधायिज्ञानसैव सामान्यकार्यकारणभावग्राहकत्वमिति सिद्धान्तात् । तेन च यत्र पूर्वकार्य-

कारणभावे

कारणभावे. साक्षादेवोत्तरकार्यकरणभावोऽनुकूलस्तत्र निर्देशना, यत्र तु पूर्वकार्यकरणकारणभावग्राहक एवोत्तरकार्यकरणभावोऽनुकूलस्तत्र दृष्टान्त इति विवेकः -पर्यवसान इत्यलमतिपल्लवितेन ॥ अत्र केचित्—ललितमप्यलङ्कारान्तरमेव । यत्र प्रकृतवाक्यार्थमनुपत्तस्य तत्प्रतिबिम्बस्वरूपवाक्यार्थान्तरमात्रसंपन्यासते । यथा— 'प्रस्तुते वर्णनवाक्यार्थे प्रतिविम्बस्य वर्णनम् । ललितं निर्गते नीरे सेतुमेषा चिकीर्षति ॥' अत्र ललितामिति लक्ष्योक्ति: । पूर्वार्ध लक्षणम् । निर्गत इत्याद्युदाहरणम् । इयं हि दक्षिणादुपागते नायके प्रतिनिधिय नायिकान्तरा-सक्चे सति तदाज्ञानाय प्रेषयितुकामां नायिकां प्रति सक्या उक्ति: । तत्र च प्रस्तुतवाक्यार्थमपहाय तत्सदृशानिर्गमनोत्तरकालीनसेतुबन्धकारणद्वारा तत्प्रतिबिम्बरूपार्थे उत्कः: । न हीयमप्रस्तुतप्रशंसा, प्रस्तुत-धर्मिकत्वात् । नायकानयनेच्छावत्या नायिकायामेव तादृशसेतुकारणच्छोकेः । नापि समासोक्तिः । प्रस्तुतदृश्यान्तेनाप्रस्तुतदृश्यान्तमतितेरेव तद्दृश्यत्वात् । अत्र चामृतेन प्रकृतदृश्यान्तप्रतीते: । नापि निदर्शना । प्रस्तुताप्रस्तुतदृश्यान्तयोः शब्दोपाल्योऽपिैक्यसमारोप एव तद्भ्युपगमात् । यदि च शब्दोपाल्योऽपिर्विषयविषयिणोः प्रवर्तमान एवालङ्कारो विषयिमात्रोपादानेऽपि प्रवर्तेत, तदातिशयोक्तेरपि रूपक एवान्तर्भावसकृत् । विषयविषयिणोः शब्दोपाल्ये शब्दं रूपकं विषयिमात्रोपादाने वपुसकृत् । त्वार्थमित्यपि वचुं शक्यत्वात् । सारूप्यानिबन्धनायामप्रस्तुतप्रशंसायामप्य्यति-शयोक्तिरेवापत्ते: । तत्प्रायप्रस्तुतधर्मिमात्रवाचकपदस्य प्रस्तुतधर्मिलक्ष्यकत्वसंभवात् । न च तत्र सरूपादप्रस्तुतवाक्यार्थोऽप्रस्तुतवाक्यार्थोंडवगम्यते । अतिशयोक्तौ तु विषयी वाचकपदैरविषया लक्षणन्त इति वाच्यम् । इहापि प्रस्तुतगतत्वेन वर्णममानादप्रस्तुतवाक्यार्थोऽप्रस्तुतधर्मिमत्प्रस्तुतदृशैतान्तप्रती-तिरिति तत्रान्तर्भावानौचित्यात् । प्रस्तुतं स्वपदेन निर्दिश्य तत्राप्रस्तुतवर्णनारूपविच्छित्तिविशेषसद्भावाच्च ।

अलङ्कारकौस्तुभः

२६७

'पश्य नीलोत्पलद्वन्द्वान्ति:सरन्ति शिता: शराः !' इत्यादिषु प्रस्तुतस्य कस्यचिद्वस्त्वमिणोदनुपादानादतिशयोक्तिरेव । एतेन गतसेञ्जलसेतुबन्धवर्णनादिष्वसंन्थे संवन्थरूपातिशयोक्तिरस्तीत्यपि निरस्तम् । तथापि— 'कस्त्वं भो: कथयामि देवहूर्तकं मो' विवाद्ध सा(शा)खोटकवैराज्यादिव वाक्षि साधु विदितं कस्मादिदं कथ्यते । वामेनात्र वटस्वमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकरणी मार्गे स्थितस्यापि मे ॥' इत्यादावपि तदतिशयोक्तिरेवापत्ते । अप्रस्तुतवाक्यार्थीतात्सारूप्येण प्रस्तुतवाक्यार्थप्रतीतिरूपविच्छित्तिविशेषणालङ्कारान्तरत्वमिति चेत् । तर्ही इहापि प्रस्तुतधर्मिगतत्वेन वर्ण्यमानादप्रस्तुतत्वान्तर्गतदतत्वेन प्रकृतवाक्यार्थप्रतीतिरूपविच्छित्तिविशेषसद्भावादलङ्कारान्तरत्वमेव कल्पयितुमुचितमिति सर्वोऽकारावलक्षणामिदं लोलतामिति । अत एव

'क सूर्यप्रभवो वंश: क चालविषया मती: । तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥' इति काव्यप्रकाशकारीयं निदर्शनोदाहरणमयुक्तमेव । ईदृशमल्या सूर्यवंशवर्णनमिच्छामिति प्रस्तुतार्थानुपन्यासात् । एवम्— 'अनायि देशः कतमस्वयाध वसन्तमुक्तस्य दशां वनस्य । त्वयासंकेततया कृतार्थी श्राव्यापि नानेन जनैः संज्ञा ॥' अत्र कतमा देशस्थयोरात्यन्तं प्रस्तुतार्थमनुपन्यास्थ वसन्तमुक्तस्य वनस्य दशामनायीतिस्थितेः तत्प्रतिबिम्भभूतार्थमात्रोपन्यायमेवालङ्कारिति ॥

तत्र वदन्ति—यद्यप्येकधर्मिकप्रस्तुताप्रस्तुतव्यवहारद्वयोपादाननिबन्धना निदर्शनेयत्र विवादाभावः । तथापि व्यवहारद्वयवद्र्धर्मभेदप्रतिपादनाक्षिसो

९. स्व-पुस्तके 'सेधु'पदं नास्ति.

व्यवहारद्वयाभेद इति वाक्यार्थनिदर्शनास्वरूपम् । तत्र च प्रतिपादनं श्रौतमेवेत्यत्र नाम्रहणम्, किंतु प्रतिपादनमात्रम् । एवं च वस्त्वर्थस्य शब्दानुपदानेऽपि अर्थे तदादायैव निदर्शनायामेवैतदन्तर्भाव उचितः । अन्यथा हेतोपमादेरन्युपमावहिरभावपत्तेः ॥ यत्वातिशयोक्तिरेक रूपकसंभवाव्द्रिली-यतेति । तथा चात्र बलकाकादिरूपकादुपमानाविलस्थानां तदैक पताकांकुरसो गण्यते । अलंकारशरीरस्य वैलक्षण्ये तु पृथगेवालंकार इति वस्तुस्थितिः । प्रकृतस्थले च प्रस्तुतवृत्तान्तस्य शब्दार्थत्वयोरुभयत्रापि शरीरवैलक्षण्या-भावादेकालंकारत्वमेव युक्तम् । रूपकै तु विषयतावच्छेदकरूपेणाभासमान एव विषये विषयितावच्छेदकावच्छिन्नाभेदश्रुतातिशयोक्तिशरीरमिति वैलक्ष-ण्येन तदुसयोः पार्थक्यव्यवस्थापनात् । आहार्यनिश्वयाविषयीभूतो विषये विषय्यभेद एवं रूपकम् । तत्र विषयतावच्छेदकरूपेणौपस्थितेर्विषयवि-शेषणत्वे गौरवेण तदनिवेशात् । एवं च भेदे रूपातिशयोक्त्यपहुत्योरपि रूपक एवान्तर्भावः । इत्थं कस्यभावादित्यादौ यत्र कस्य भावाद्वस्तुस्वभावादित्योक्तौ तत्र रूपकान्तर्भावस्वीकरणां मते तु ललितस्यालंकारान्तरत्वशङ्कापि न संभवतीति रसगङ्गाधरकृतः ॥

इति निदर्शना ।

अपस्तुतप्रशंसा निरूपयति— अपस्तुतप्रशंसा प्रकृतप्रतिपत्तिरेतया यत्न । कार्ये हेतौ व्याप्यव्यापकयोरनङ्गी: समेतस्य ॥ १ ॥ यत्र अपस्तुतार्थप्रोक्त्या प्रस्तुतार्थप्रतीतिरजोयते सा अपस्तुतप्रशंसा । समासोक्तौ तु प्रस्तुतेनाप्रस्तुतप्रतीतिरिति विशेषः । एवं तद्वेदानाह—कार्ये इति । ससमन्वन्तेषु प्रकृते इत्यन्वीयते । अन्यतयं च प्रकृतनिरूपकप्रतियो-गिकं ग्राबम् । तथा च कार्ये प्रस्तुते कारणस्य, कारणे प्रस्तुते कार्यस्य, व्याप्यव्यापकपदे सामान्यविशेषपरे । विशेषे प्रस्तुते सामान्यस्य, सामान्ये प्रस्तुते विशेषस्योक्तिरिति चत्वारो भेदाः । तुल्ये प्रकृते तुल्योक्तिरिति पद्य्रमः । तत्र कार्ये प्रस्तुते कारणस्योक्तिर्यथा—

अलङ्कारकौस्तुभः

'तस्या: सान्द्रविलेपनस्नतनटतटप्रे?षमुद्राद्रुतिं किं वक्ष:शरणानतिव्यतिकरव्याजेन गोपायिते । इत्युके क तदित्युदीये सहसा तत्संप्राप्तुं मया सादृक्ष्टा रमसेन तत्सुखवशाच्चस्याश्वं तद्विस्मृतम्््् ॥' अत्र किं त्वया तया मानो मुक्त इति कार्यमात्रे पूर्वच्छन्ने सखीयां प्रति नायकेन मानत्यागकारणमुपन्यासतम् । कारणे प्रस्तुते कार्योविधानं यथा— 'तं से गुणम्मि जाइं कलम्वरगन्धेण जं गवा मोहम्म । इअरागिज्जासद्दो जीयेण विणा ण वोलन्ते ॥' एतेन त्वद्विरहबाधा तस्यामितिमात्रसूज्युम्बते इति प्रस्तुते मोहरूपं तकार्यमुक्तम् । सामान्यप्रस्तावे विशेषवचनं यथा— 'रण्णाउं तं रण्णाउं पाणिअं सव्वइँ सअगिहम्म । तह वि मआणँ मइईँ अ आमरणन्ताईं पेम्माइँ ॥' अत्र निसर्गप्रेमा उपाधिं नापेक्षते इति सामान्ये वाच्ये विशेष उदाहरण: । विशेषे प्रकृते सामान्योपन्यासो यथा— 'णिँदुं लहन्ति कहिअं सुणन्ति खलिअक्खरं ण जम्पन्ति । जाहि ण दिट्ठो सि तुमं ताओ चिअ सुहअ सुहिअओ ॥' अत्र यदयं त्वां नाद्रक्ष्यं तर्हि सुख्यितामविष्यामिति विशेषे वाच्ये सामान्यमुक्तम् । तुल्येन तुल्याभिधाने त्रय: प्रकारा: । श्रेष:, समासोक्ति:,

१. 'तदस्य गुणे जातं कदम्बवगन्धेन यद्रता मोहम्म । इतरागिज्जासद्दो जीयेण विना ण व्यतिकामति ॥' (इति च्छाया ।) २. 'अरण्यातुर्णमरणयातपानीयं सर्वत: स्वयंग्राहम्म । तथापि मृगाणां मृगीणां चामरणान्तालि प्रेमाणि ॥' [इति गाथा० ३१८७] ३. 'निद्रां लभन्ते कथितं श्रुणन्ति खलिताक्षरं न जल्पन्ति । याभिर् न दृष्टोऽसि त्वं ता एव सुभग सुखिता: ॥' [इति गाथा० ५१९८] ४. 'नाद्राक्ष्म्' ख्वा० ५. 'सुखी नाभवि' सा.

सादृश्यमात्रं च । यद्यापि द्व्योरेव प्रकृतत्वे द्व्योरेवाप्रकृतत्वे वा शेषो-नेषः; प्रकृतेडप्रकृतव्यवहारारोपे च समासोक्तेरुच्यते(लो)सः, तथापि तदाभासत्वात्तथोक्तमित्याहः ॥ एतेन—'ताहराशले शिष्टविशेषेणाप्यप्रस्तुतमंशसा, न तु समासोक्तद्वयाभाहकत्वम् । तस्या एतदलंकारविरुद्धत्वेनानुप्राहकत्वायोगात ॥ यत्तु काव्यप्रकाशे 'समासोक्तेरनुग्राहकत्वम्' इत्युक्तं, तत् । प्रतीयमानवृत्तान्तस्य प्रस्तुतत्वेनानुप्राहिकाया: समासोक्तेरेवाभावात् । प्रस्तुतस्य वाच्यतायामेव तद्भ्युपगमात् । अमप्रस्तुतत्वे त्वनुप्राह्याया अप्रस्तुतप्रशंसायाऽप्यभावात् । अमप्रस्तुतवृत्तान्तस्य वाच्यतायामेव तद्भ्युपगमात् इति दूषणम् । 'शिष्टविशेषणाक्षिसद्वितीयार्थमात्रं समासोक्ति:' इत्यभिप्रायेण कथंचित्समाधेयमिति योजनं च रसगङाधरीयमपास्यम् । तत्र शेषो द्वेधा—धर्ममात्रे धर्मधर्मिणोर्द्वयेश्रेति भेदात् ।

तत्र 'धर्मसमाश्रेषे यथा समस—'मित्रस्नावह पक्षपातघटनां सेवस्व दुर्गे जलं पत्राणां च सहस्रमाश्रय कुरु त्वं कर्णपुटानम् इति ।। विश्ववायुरानुदीरय विधे बेनंविधेयानल-इत्याकारस्तु सरोज दुष्प्रतिकार: कान्ताकटाक्षाश्रितः ॥' अत्र विशेष्यवाचि सरोजपदं न शिष्टम् । विशेषणविशेष्योमयशेषे यथा—'रइसिअ विअड्ड विलासिअ समअण्णअ सच्चअ जसोओ सि । वरजुअइचउलणकमलाहओ वि जं विअसुसी सतणहुम् ॥' अत्र हि तत्सदृशः कामशास्त्राभिज्ञो युवा प्रतीयते । न चात्र शेष ए-वोभयार्थबोधक इति वाच्यम् । अशोकपदस्य वृक्षे रूढत्वेन प्रथममेव तस्यतिते: । 'तदुक्तम्—'अवयवशक्ते: समुदायशक्तिवलीयसी' इति । न

१. 'दित:' खलु । २. 'रसिक विदगध विलासिन्समयन्ति सत्समशोकोडस्ति । वरयुवतिचरणकमलाहतोऽपि यद्वृक्षसि सतृष्णम् ॥' [इति गाथा० ५१५]

अलङ्कारकौस्तुभः

२७९

च प्रकरणादिसत्त्वे योगार्थे एव बलवान् । यथा—‘ंतसे पयसि दृश्यनयति सा वैश्वदेव्यामिश्रया वाजिम्यो वाजिनम्’ इत्यत्र वाजिपदस्यार्थे रूढावपि ‘वाजमन्त्रमस्त्येषाम्’ इति व्युत्पत्त्या आमिक्षारूपात्रयोगिनां विशेषं देवानामेवोपस्थितिरिति वाच्यम् । प्रकरणादिकालीनयोगशक्तिजन्यबोधस्य समुत्थाप्यशक्तिजन्यबोधप्रतियोगित्वनियतत्वात् । अशेषपदार्थेच्छासामाववत्पुरुषबोधकाले वृक्षत्वप्रकारकबोधविरहे ण शेषविरहः । इयांस्व विशेषः । यत्पुरुषपरत्वज्ञानभावकाले वृक्षत्वप्रकारकबोधस्यैवोत्पत्त्या तत्प्रस्तुतप्रशंसात्वं निर्बाधम् । तत्सत्त्वेऽपि पुरुषसैव प्रकृतत्वेन ज्ञानविरहे ततो वृक्षत्वप्रकारकज्ञानोत्पत्त्या तदेव निराबाधम् । अत्रैव पुरुषस्य प्रकृतत्वज्ञाने समासोक्तिरेवेति ॥

समासोक्त्या यथा—‘थेनानन्दमये वसन्तसमये सौरम्यहेमावलद्दझालीलिमखरे रसालशिखरे नीता: प्रकृष्टा वासराः । आ: कालस्य वरेण कोकिलयुवा सोऽप्यपद सर्वा दिश: रेलद्वार्यसच्छुग्धातविदलनमूर्धा मुहुर्धावति ॥’

अत्र कस्यचित्स्वामिन: प्रसादेन सुखातिवाहितदिनस्य पद्माहुर्जैन: पीड्यमानस्य सत्पुरुषस्य प्रतीति: ॥

यथा वा—‘नाम्यासो नमसि कमे करुरुहैरै न क्रौञ्चमालडम्बितं नद्धालतवममूलभूधरगुहापर्यन्तमूलडुलदने । पातु: स्तन्यमनादराद्रलतया हृद्यैव सिंहाशिशोत्रीङ्गदानद्रवनिःसगा: करटिनां गण्डेषु गण्डूषिता: ॥’

यथा वा मम—‘तत्तदोहदवद्वसौहदभरास्ते महानोकहाबन्धीयांस इहास्ते कुरवकत्नामेकमेव त्वहम् । तारुण्यान्धपुरनारीप्रपीवरकुचा प्रत्यूहनिष्ठीडनसाकाङ्क्षं कलयाम्यशेषरसिकश्रेणीशिर:शेखरम् ॥’

काव्यमाला

अत्र कस्यचिदतिरसिकस्य प्रकृतस्य कामिनीकुचपरिरम्भलोलुपतत्वरूपधर्मस्याप्रकृते कुरबके आरोप्यमाणस्यावच्छेदकतया प्रकृतपुरुषप्रतीते: स मासोक्तिच्छाया, न तु समासोक्तिरेव। प्रकृतेऽपकृतव्यवहारारोपात् त स्वात्। अत्र चाप्रकृते प्रकृतव्यवहारारोपात्।। यथा सम— 'इन्द्रोपेन्द्रौ मिथस्तौ न विद्यमहतां सोदरखेदबद्धौ वादस्थानं तु ताक्ष्योपरिगमनसुखं यातवान्पारिजात:। किं तु स्फूर्जद्रुतमणखकुलिशशिखाभिन्नमातङ्गपातघातापातालखाते वत फलति मृषा पारिजाते कमोडयम्।।' अत्र कयोषिद्धादिमतिवादिनोर्विरोधे तत्कस्य कस्यचिदपीडायां प्रकृतप्रतीते:। साधरयेन प्रतीतावपि न्याय: प्रकारा:। कचिद्वाच्यार्थे व्यवसायदानारोपेण तस्य न प्रकृतधर्मस्य वाच्यत्वकृतोभयस्याभावायेन तात्पर्यात्। यथा— 'धूलिमइले वि पङ्कडिओ वि तणरइअदेहमरेणो वि। तह वि माअ चिअ गरुअत्तणेण ढकं समुव्वहइ।।' परिच्छदहीनं जननिन्दितं च नायकं कामयमानाया इयमुक्ति:। धूलीमालिन्यादीनां गजे सत्त्वेन व्यञ्जचनायकनिष्ठधर्मोध्यारोपानपेक्षा कचिद्वाच्ये व्यञ्जचधर्मोध्यारोपेण। यथा मम— 'देवसाय त्रिभुवननमस्कार्यपादाम्बुजस्य स्थित्वा मूर्धोपरि विधुकले मा मदस्ते प्रसाद्लीत्। जूटावन्धावसरगुणितकूरकुम्भीन्सेन्द्रस्फूर्जद्द्रोगावलिकवलिता लप्स्यसे तद्विपाकम्।।'

अत्राचेतनायां विधुकुलायां संबोध्यतं मदप्रसक्तिश्रेष्ठि द्वयमनुपपत्रं। व्यज्जनीयोत्कमपुरुषाहतकुटिलनायिकार्धर्मवादरोपितं ॥ कचिदंशावच्छेदेनाध्यारोपानध्यारोपाभ्यां यथा— 'शैत्यं नाम गुणस्तवैव सहजः स्वाभाविकी स्वच्छता किं भूमः शुचिता भवन्ति शुचयः स्पर्शेन यस्यापरे । किं ज्ञानैकृतयासि ते स्नुतिपदं वे जीवनं जीविनां त्वं चेत्रीचपथेन गच्छसि पयः कस्त्वां निषेधुं क्षमः ॥'

अत्र कंचित्स्तपुरुषं प्रति गुणप्रकर्ष्यापनपूर्वकमुपालम्भो द्योत्यः । तत्र शैत्यं स्पर्शाविशेषो जलीयविशेषगुणत्वेन ख्यातः । परदोषेडपि क्रोधपरतन्त्र्या- भावरुपा क्षमा च । स्वच्छता द्रव्यान्तरावयवासंक्रीर्णत्वं जन्मविधाकर्मज- न्यशुद्धिमत्त्वं च । शुचित्वसुपधा(पा)तकसंसर्गराहित्यमुभयत्रापि । जीवनत्वं च तत्कारणत्वम् । नीचपथो निर्म्मार्गः, निषिद्धाचारश्र्व । एवं च स्पर्शविशेष- षादिसंवन्धेन श्वाद्यत्वाभावात् तेषु क्षान्त्यादिलारोपः । तथा निर्म्मार्गगामि- त्वेन निन्दानुपपत्त्या तत्र निरीष्याचारत्वारोपः । शुचित्वजीवनत्वयोस्तु शुतेर्हेतुत्वादेव नान्यारोपापेक्षेत । एवं च क्षान्त्यादमेदाध्यवसितेन शैत्यादिना शुचित्वादिना च शुद्धेनैव स्तुतेः निषिद्धाचारमेदाध्यवसितेन निर्म्मार्गगामित्वेन निन्दाया अनुपपत्तिरिति वाक्यार्थसिद्धिः । एवं प्राचां मतमनुसृत्य पद्यं भेदा व्याख्याता: । दीक्षितास्तु—संवन्धान्तरेण प्रस्तुतगमनेऽप्येषा हृयते ।

यथा— 'तापत्रयौषधवसस्प तव सितस्य निश्वासमन्दमरुता निबुषीकृतस्य । एते कडंगरचया इव विप्रकीर्णा जैवातृकस्स किरणा जगति श्रमन्ति ॥'

अत्राप्रस्तुतानां चन्द्रकिरणानां भगवान्मदस्मितरुपदिव्यौषधविशेषधान्य- विशेषकडंगरतात्सादृश्योत्प्रेक्ष्या स्मितस्य त्सारतात्प्रोत्कर्षप्रतीति: । न

चात्र स्मितकंडंगारयो: कार्यत्वादि: काश्चिदुक्त: संबंधोडस्ति। अतोडत्र सहोत्पत्त्यादिकमेव संबंधतयााश्रयणीयम्।

एवं कार्यकारणयो: प्रत्येकमेव प्रस्तुतार्थप्रत्यायकत्वमभिसंधाय द्वे अप्सुतप्रशंसे दर्शिते। ततोडनन्यत्रापि दृश्यते। यथा—

'कालिन्द ब्रूहि, कुम्मोद्रव, जलधिरहं नाम गृद्नार्तिसि कसा-च्छत्रोमें, नर्मेदाहं त्वंमपि वदसि मे नाम कंसात्सपत्न्या:। मालिन्यं तर्हि कस्सादनुभवसि, मिलत्कज्जलैर्मोलवीना नेत्राम्बोमि:, किमासां समजनी, कुपित: कुन्तलक्षोणिपाल:।'

अत्र किमासां समजनीति मालवीना रोदननिमित्ते पृष्टे तल्रियमर-णरपनिमित्तमनाऽख्याय कुपित: क्षोणिपाल: इति तत्कारणमभिहितमिति कार-णनिबन्धना। अत्रैव मालवान्प्रति प्रसिते तेन कुन्तेलक्षरण 'किं ते निर्जिता:' इति प्रश्ने तद्रधान्तर्भाविनर्मेदापक्षोत्तररूपं कार्यमभिहितमित्यत्रैव कार्योनिबन्धनापि। पूर्वेसां प्रश्न: शब्द:, उत्तरस्यां त्वार्थ इति विशेष इत्याहु:।

अत्रेदं चिन्त्यम्। सितकडंगरचययो: कार्यत्वादिसंबन्धभावेऽप्यमेदाध्यवसायविषयीभूतदिव्यध्यानेन सह कडंकरचयसावयववायवविभावस्य सत्त्वेन कार्यत्वसंबन्धोडस्येव। न च यद्रूपावच्छिन्ने प्रस्तुते अप्सुतत्व्य-रूचोऽर्थ: प्रतीयते तद्रूपावच्छिन्ने प्रकुते अप्रकृतस्य कार्यत्वादिसंबन्धो-

डपेक्षित:। अत्र न च स्मितत्वावच्छिन्ने एव स्थिते सारत्वरूपोक्तर्ष: प्रतीयते, न तु दिव्यध्यानतादात्म्यावच्छिन्ने। अत: दिव्यध्यान्यकडंकरयोरुक्त-संबन्धसत्त्वेऽपि सितकडंकरयोसतदभावात् संबंधान्तरानुसरणमावश्यक-मेवेति वाच्यम्।

अप्रकृतमात्रसंबन्धसैव लाघवेन विवक्षितत्वात्। व्यङ्गचार्थबोधधर्मी-तावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नत्वनिबेशे गौरवात्। विशेषत्वं च तत्त्वेन विवक्षितत्वमात्रस्य। अत: स्मितसैव तादृशज्ञानविशेष्यतया तत्राप्रकृत-संवन्धो नास्तीत्यककारकदोपाभाव:। तद्विशेष्यत्वेन विवक्षितस्य स्मितस्य

दिव्यधान्यतादात्म्याध्वसायदशायामपकृतसंबन्धसत्त्वात् । एवं द्वितीयदोषस्याप्यनवकाशः । तथा हि । तत्र किंभूयोरेकत्रदर्शनेऽन प्रत्येकं तत्र्योजकत्वानुपपत्तिरिति विवक्षितम्, उत कारणकारणस्य कार्यकार्यस्य च निर्देशात् कार्येत्कारणत्वाभाव इति । नाधः । कचित्प्रत्येकपुरस्करण तदर्शनेनादभयोः प्रत्येककार्योजकत्वे स्थिते कृतिद्वयसमवेतकार्यादोषत्वात् नूतत्वानुपादकत्वाच्च । तत्राप्येकस्यैवप्रस्तुतप्रशंसायां द्वयोः संबन्धयोरपयोजकत्वाच्च संबन्धनिवन्धनयोरेकत्रप्रस्तुतप्रशंसयोरेकत्र निवन्धमात्रेण तदातिरेक्याभावात् । न द्वितीयः । कार्यकारणपदयोः प्रयोज्यप्रयोजकसाधारणताया विवक्षितत्वात् । एवं च मालवीरोदनकारणीभूततत्सियंमरणकारणकुन्तलेशदिति कृतं बहुना ॥

यदप्युक्तम्- 'प्रस्तुतिन प्रस्तुतस्य घोतनेन प्रस्तुताद् दूरीः किं भृशं सत्यां मालुस्यां केतकीकण्टकेच्छया ॥'

अत्र वाच्यवृत्त्याद् वृत्तान्तयोद्र्योरपि प्रकृतत्वेन समासोक्त्यमप्रस्तुतप्रशंसासाम्यातिरिक्तत्वं स्फुटत्वात् । प्रस्तुतनिष्ठव्यङ्गक्तानिरूपितव्यङ्ग्यताशालिप्रस्तुतकल्वे च तदुभयोपगमात् । अत्र हि प्रियेण सह विहरन्त्या उत्कटौ भृङ्गौ अपि प्रकृत एव । न च भृङ्गसंवोधनानुपपत्त्या प्रियामात्राभिप्रायेणैवमुक्तिरिति वाच्यम् । अचेतनेऽप्यामन्त्रणदर्शनेन तदविरोधात् । एवं च प्रस्तुतेन वाच्येन च्यम् । भृङ्गोपालम्भेन पत्या: कुलबध्वा: सौन्दर्यादिगुणशालिन्या: सत्त्वे कूरज-नपरिवृत्ततायां सर्वस्वापहरणासंकल्पदुरासदायां कण्टकाकुलकेतकीकल्पायां वेश्यायां समागमेन किमित्युपालम्भो द्योत्यते ।

यथा वा— अन्यासु तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु ।

१. 'सत्वे' इति पदं ख-पुस्तके नृटितम्.

मुग्धामजातरजसं कलिकमकाले

काव्यमाला

व्यर्थे कदर्थयसि किं नावमालिकायाः ॥' प्रौढाक्कनासत्तिडपि बालां केशयति कामिनीप्रकृततृणोपलम्भेन तत् तीति: ॥ यथा वा—— 'कोशद्रुमियं दधाति नलिनी कामस्वचञ्चुष्कर्तं धत्ते छूतलता नवं किसलयं पुंसकोकिलास्वादितम् । इत्याकर्ण्य मिथ: सखीजनवच: सा दीर्घीकायास्तटे चेलान्तेन तिरोदधे स्नततटं विम्बाधरं पाणिना ॥' अत्रेयमिति दीर्घिकेत्यादि चोक्त्या वाच्यार्थस्य प्रस्तुतत्वनिर्णय: । नायकदन्तत्रनणादिताधररविशिष्टनायिकारूपप्रकृतत्वयडचार्थप्रकाशनं च चतुर्थचरण एव स्पष्टम् । आद्योदाहरणद्रयेडन्यायदेशेऽध्वनि त्वं प्राचीनेरुक्तम् । अपस्तुतप्रशंसायामप्रस्तुतत्वेन वाच्यार्थस्यावर्णनीयतया तत्राभिधायां विरहितायां वाच्यार्थेनाक्षेपात् प्रस्तुतार्थव्यक्तिरलङ्कार: स: । इह तु वाच्यार्थस्यापि प्रस्तुतत्वेन तत्रैव पर्यवसानसंभवेऽपि वस्तुसौन्दर्यबलেনाभिमतार्थव्य-किर्ध्वनिरेवेति । वस्तुतोडत्राप्यत्रालङ्कारध्वनित्वमेव । तृतीयस्यानलङ्कारत्वे तु न कस्यचिद्वाद: । व्यङ्गच्यार्थस्य चतुर्थचरणेन वाच्यत्वमापादितस्य ध्वनित्वयोगात् ॥ 'शब्दार्थशक्त्याक्षिसोडपि व्यङ्गचोडर्थ: कविना पुन: । यत्राविःक्रियते स्वोक्त्या सैवान्यालङ्कृतिध्वनेः ॥' इत्थं ध्वनिककारैरितं ॥

तत्र रसगन्धाधरकृत:——अत्राप्यमप्रस्तुतप्रशंसैव भवतीति नालङ्कारान्तरकल्पनम् ।

किंचिदुक्तिवैचिच्येण तत्कल्पनेsलङ्कारान्त्यप्रसङ्गात् । न च तल्लक्षणानाकान्त्वात्कथमेतदिति वाच्यम् । न ह्यप्रस्तुतत्वं सर्वथा प्रस्तुत-वराहित्यं विवक्षितम्, किं तु मुख्यत:त पर्यवविषयीभूतार्थांतरिक्तत्वम् । इदं 9. 'अ्रमर: सवैं' स्व.

अलङ्कारकौस्तुभः

च सर्वथैवाप्रस्तुतेऽपि प्रस्तुतेऽपि मुख्यतात्पर्योविषयीबूतेऽपि च समानमेव । अतो भुज्ञादेस्तत्र सत्तामात्रेण प्रकृतत्वेऽपि मुख्यतात्पर्यस्य नायिकाद्युपालम्भ एव सत्त्वादप्रस्तुतेऽपि प्रस्तुतप्रतीतिरिति तल्लक्षणाऽऽन्तरत्वं स्पष्टमेवेत्याहुः ॥ इति प्रस्तुतप्रशंसा ।

आतिशयोक्तौ निरूप्यते— अप्रकृतेऽपि निगीर्णे साध्यवसानाश्रयात्प्रकृतेऽपि । प्रकृतस्यान्वितोक्तौ यद्येवं स्यात्तथापच्च ॥ ९ ॥ स्याद्जन्यजनकपौर्वापर्यत्यागेऽपि सा त्वतिशयोक्ति: । यत्र साध्यवसानलक्षणया उपमेयस्योपमानत्वरुपतेन विवक्षया उपमा-नपदंवेव प्रयुज्यते सा प्रथमा । यथा 'चन्द्रोज्ज्वलम्' इत्यादौ अध्यवसानमारोपविषयस्य आरोप्यमाणेन तादात्म्यविवक्षा । निगीर्णे विशिष्टे तद्वाचकपदेनानुप्रेते इत्यर्थ: । तत्र मुखादिपदप्रतियोगिनि मुखादिवाच्येऽन्वयाभेदबोधे । रूपकं तु मुखादिपदस्यापि प्रयोगात् आहार्यैवामेदप्रतीतिरियुक्तम् । एवं च मुखादीनां चन्द्रादिमिन्नत्वेनोपस्थितौ रूपकम्, चन्द्रत्वेनोपस्थितौ त्वतिशयोक्तिरिति निष्कर्ष: । उपमेयतावच्छेदकधर्मोर्वच्छिन्नविवक्षितानिरूपिताभेद-संश्रगेकोपमानतावच्छेदकधर्मोर्वच्छिन्नविवक्षिताभेदप्रकारताशालिबोधत्वं सारोपलक्षण-णाया:, उपमेयतावच्छेदकधर्मोर्वच्छिन्नोपमेयानिष्टविवक्षितानिरूपिताभेद-तावच्छेदकर्मिति रहस्यम् । यथा— 'लतामूले लीनो हरिणपरिहीरो हिमकर: स्कुरत्कारकारा पतति जलधारा कुवलयात् । धुनोति वन्यूकं तिलककुसुमजन्मा हि पवनो बहिर्देशे पुण्यं परिणमति कस्यापि कुलीन: ॥' अत्र मुखनयनाधरनासिकारूपाणामुपमेयानां चन्द्रकुवलयवन्हूकतिल-कुसुमरूपमानवाचकपदैस्तिरस्कार:

यथा— 'विपुलं नितम्बविम्बे मध्ये क्षामं समुन्नतं कुचयोः । अत्यायतं नयनयोर्यन्म जीवितमेतदायाति ॥' अत्र आभिमित्रोक्तौ मालविकायां जीवितत्वारोपः । अतिमियत्वरूपसादृश्य- संबन्धात् । इमामेव रूपकातिशयोक्तिरिति व्यपदेशे चन्द्रालोकः— 'रूपकातिशयोक्तिश्रेद्रूप्यं रूपकमध्यगम् । पश्य नीलोत्पलदृशान्द्रान्ति:शरन्ति शिता: शराः ॥' रूप्यमारोपाधिकरणं मुखादि । रूपकमध्यगं स्वाच्चकपदमपहाय आ- रोप्यमाणार्थकपदेनैवोपस्थापितमित्यर्थः । यत्र धर्म्यन्तर्गतधर्मसजातीयोडपि धर्मस्तदृत्तिधर्मनवच्छिन्नतयोच्च्यते सा द्वितीया । यथा— 'अर्णं लडहट्ठणअं अर्णं चिअ कवि वत्तणच्छाआ । सामा सामणणपआवहिअो रेह चिअ ण होइ ॥' अत्र प्रकृतनायिकात्रतिलावण्यादिकं नायिकान्तर्गतिलावण्यादिकजातीय- तीयमपि तद्वृत्तिज्ञेये तयोक्कमिति तदुत्कर्षप्रतीति: । कचित्तस्यैवावस्थाविशेषेण तस्मात् मेदः । यथा— 'तों चिरविॐअतणुओ सइँ राहोमहुमउज्जिआघाआओ । जाओ अपणो चिअ से विलड्अधणणमेल्लवावहिओ वामभुओ ॥' अत्र समुद्रभेदनार्थे धनुषि गृहीते श्रीरामसुगस्य तत्पूर्वावस्था तस्मादे- वान्त्योक्त्योत्थातिचणडत्वप्रतीति: ॥

अलङ्कारकौस्तुभः

३७९

यत्र च केनचिदापादकेन किंचिदापाद्यते सा तृतीया । यथा— 'उन्मीलदुदपाकतन्तुलतया रज्ज्वा भ्रमीरर्जय-न्देतान्तःश्रुतशङ्कराचलमधः स्वेनामृतान्धा स्मरः । नव्याभिकुरसोदधेयोदधि सुधासुत्योत्पत्तिसो भव-ज्जिह्वया कृतिमाद्रियेत परमां मर्कटण्योः कारणाम् ।।' यथा वा— 'खण्डक्षोदस्रुति स्थले मधु पयः कादम्बिनीवर्‌षण-त्कृष्टे रोहति दोहदेन पयसां पिण्डेन चेत्पुङ्गड्कः । स द्राक्षापलसेचनैर्‌यंदि फलं धत्ते तदा त्वद्विरा-मुदेशाय ततोडन्युदेति मधुराधारस्तमप्यत्ययः ।।' अत्र तर्के आपादकस्य स्वतोडसिद्धत्वनियमादुपमेयत्वाभिमतस्य निरूप-मत्प्रतीति: । यत्र कारणकार्ययोः पूर्वोपरभावो वस्तुतः शृङ्खकारित्वरितविवक्षया विप-रीतत्वेनोच्यते सा चतुर्थी । सापि द्वेधा । पूर्वं कार्यस्य पश्चात्कारणसोत्कौ द्रयोस्‍तुल्यकालत्वेोक्तौ च ।

श्रीरुद्र(चन्द्र)देवानाम्

आया यथा — 'नि:श्वासः प्रथमं वेतु पुनरमी धाराकदम्बानिल-बाष्पाम्भः प्रथमं पपात चरमं धाराधराणां पयः । प्राक्प्राणाश्वपलत्ममीदृशं कामं ततः विधुत-स्तस्माद्विरहहेतु जृम्भय मया दृष्टः ऋमश्रेष्ठ सः ।।' यथा वा— 'माचद्वेतणडगणडच्युतमदलहरी संचरच्चञ्चरीक-झङ्कारानन्दनदगीता: कविभुवनशुवस्ता: पुरस्ताद्वान्ति । पश्चाद्वान्ति तेऽशुपरि करुणया रामभूपालमौलि-रुद्रेल्लहुगधवीचीबहुलधवलिमावद्वदकद्या: कलाक्षा: ।।'

१. 'दाना' क्त. २. 'सद:' क्त.

अत्र राजदर्शनेनैव कवीनां संपत्तिरुक्ता । द्वितीया यथा मम— 'यसिनक्षणे चकितवालमृगेक्षणाया: कर्णान्त भूमिमभिजृम्भितवанкटाक्ष: । तत्रैव मन्थर्थशैलोमुखसंचयेन मनमानसं सम्भवन्त्रिचितं समन्तात् ॥'

अत्र कटाक्षबाणवेध्ययोरेकक्षणयोत्त्पत्तिप्रतिपादनात्सहभाव: । अत्र प्रथमातिशयोक्तौ प्रकृताप्रकृतेति सामान्यत एवोपादानात् । शुद्धसाध्यवसानलक्षणया अभेदोपचारोऽपि अतिशयोक्तिरेव । तत्र धर्मभेदे धर्म्यभेदाध्यवसायो यथा— 'कर्णेलीस्वतकदस्मवमज्जरीकेसरारुणकपोलमण्डलम् । निर्मेलं निगमवागगोचरं नीलिमानमवलोक्यामहे ॥'

अत्र नीलत्वाश्रये भगवति नीलत्वारोप: । चन्द्रकोट्यमित्यादौ साहश्यस्याध्यवसाननिमित्तत्वादौणत्वम् । आश्रयत्वादिसंबन्धस्तत्र निमित्तत्वे तु शुद्धत्वमिति विवेक: । 'भेदाभावौ च साधार्यात्संबन्धानन्तरतस्तथा । गौणौ शुद्धौ च विशेष्यौ— इति काव्यप्रकाशोक्ते: । तस्मात्साधार्यातिरिक्केन संबंधेन यत्रान्यस्मिन्‌न्यत्साध्यवसानारोप: सा शुद्धसाध्यवसानeti विशेषयम् । कार्ये कारणभेदाध्यवसानं यथा— 'ततो हरिविजयसप्त्थो राहवजीअस्स पहमहस्थालम्बो । सीआकाहविमोक्खो दहसुहवज्जोअदिअहो उवगओ सरओ ॥'

अत्र वाक्यपविमोक्षहेतुत्वेन तदारोप: । 9. 'ततो हरिपतियश:पथो राघवजीवस्य प्रथममहस्तालम्ब: । सीतावाक्पविमोक्को ददामुखवन्धदिवस उपगता शरत्॥' [इति चेतु० ९९६६]

यथा वा— 'आकृष्टहृदयस्य विसयततेः सृष्टिद्देशोर्वन्धनं प्रोद्भासो मकरध्वजस्य जगतीवामश्रुवां न्यकृतिः । उद्रेकः प्रमदस्य विभ्रमततोनिर्दम्भमुज्जृम्भणं प्रत्यासत्तिरस्य रसस्य जयति त्रस्तकुरूद्धर्षणा ॥' एवं च— 'अभेदेनाभिधाहेतुहेतुतोहेंतुमता सह ।' इति साहित्यदर्पणोक्तहेतुलंकारस्यात्रैवान्तर्भाव इति नातिरिक्तत्वशङ्कापि । तस्माद्देशसत्त्वेडप्यमेदाध्वव्यवसायस्य सर्वस्याप्यन्वयत्वात् निवेशो बोध्यः । द्वि- तीयमेदेडप्यन्वयत्वं यथाकथंचित्तस्मैति मात्रेण । yथा— 'स ता रामणीयकनिधेरधिदेवता वा सौन्दर्यासारसमुदायनिकेतनं वा । तस्या: सखे निततमिन्दुसुधासमूणाल- j्योत्स्नादिकिरणमभून्मदनश्र वेधा: ॥' अत्र मालतीसमवायिकारणेण वेधसि च मृणालत्वाद्यारोपादन्वयावगमः । yथा वा— 'अस्या: स त चारुर्मधुरेव काकु: श्वासं वितेने मल्यानीलेन । अमूनि पुष्टैरपविद्धगेडकानि चकार वाचं पिकपञ्चमेन ॥' yथा वा मम रुक्मिणीपरिणये— 'आरम्भं प्रथमं न किंचिदुपि यद्दैवद्रव्यं न वारम्पते तै: कैश्चित्परमाणुभि: कमलभूस्तादृग्राहं निमिमे । on्यारम्भकनिष्ठजातिसमवच्छिन्नैर्यैदारम्भ्यते सादृश्यं किल तत्रिरूपितमहो तस्मिन्नुदेति ध्रुवम् ॥' अत्र सहेतुकोडन्वयत्वप्रतियोग इति विशेषः । एवमेकत्वे वार्तस्य सा- nभेदेन नानारूपतया प्रतीत्यापि भेदप्रतीति: ।

यथा— 'प्रत्यम्बो नवपुण्डरीकसुकुलश्रेणी, प्रतिक्षमाधरं पूरैन्दो रचय:, प्रतिक्षितिरुहं वृत्तीप्रसूनोत्त्कर: । किं चान्यकथयामि वीर जगतीमालिङ्गति त्वद्गशो- विशालो प्रतिदेशमेव द्विविधोल्लीतस्तनीनिकर: ॥' अत्नैकस्या एव कीर्तेः स्थलविशेषेषु तत्तद्योग्यरूपेणाध्यवसानम् । एव- मेकस्य बहुमिन्नोऽत्रभिरनेकप्रकारैरर्जनीयेऽपि ।

यथा— 'मल्लानामघनिर्णयां नरवर: श्रीणां सरो मूर्तिम- न्गोपीना सजनोडसतां क्षितिभुजां शास्ताथ पित्रोः शिशुः । मृत्युमोंजयतोरिवाडविडुषां तत्वं परं योगिनां वृष्णीनां परदेवतेति निन्दितो रड् गतः साम्राज्यम् ॥' न चेदं रूपकमेवेति वाच्यम् । मल्लसंबन्ध्यशन्यादेरमासिद्धतया तदूपेण रूपणासंभवात् । प्रकृतमल्लादिनिष्ठाशानित्यपककारकज्ञानसरूपाभिन्नावेदन- विषय इत्यर्थात् ।

एवं च— 'निमित्तभेदादेकस्य वस्तुनो यदनेकधा । उल्लेखनमनकेन तदुच्यते मचक्षते ॥'

यथा— 'गजत्रातोति वृद्धाभिः श्रीकान्त इति यौवतैः । यथाश्रितश्र वृद्धाभिरिष्ट: शौरिः सकौतुकम् ॥' इत्थमोल्लेखालंकारपार्थक्यं दीक्ष्यितोक्तं चिन्त्यमिति न्यायपञ्चाननादयः ।

एवम्— 'अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो न कान्तिमद: श्रृङ्गारैकरस: सयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकर: ।

अलंकारकौस्तुभः

वेदाभ्यासजड: कथम् नु विषयव्यावृत्तकोलाहलेो निर्मोंतुं प्रभवेन्‍मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनि: ॥१॥ इत्यादौ संबन्धेऽसंबन्धरूपमतिशयोक्तिमेदान्तरं यद्‌ग्रन्थान्तरेषूक्तम्, तदपि न । 'सा मासामण्णे' इत्यादाविच 'प्रकृतस्य यद्‌नयत्वम्‌-' इत्यत्रैव तत्त्वग्रहीदित्यो: । तस्माच्छास्त्रोक्तिचेदमपि मेदाकरेतत्रवान्तर्भाव्यतसिद्धम् । एवम्— 'एकस बहुधोल्लेखेडप्यसौ विषयमेदत: । गुरुवचस्रर्जुनोऽड्य नोड्यं कीर्तों भीष्म: शरासने ॥' इत्यत्र 'ग्रहीतृमेदाभावेडप्येकैनैव ज्ञात्रा एकस्य बहुधात्मनाप्युल्लेख:' इति यद्‌दीक्षितमतम्, तदपि मेदेडप्यमेदरुपपथ्मातिशयोक्तावेव तदन्तर्भावादुपेक्ष्यम् । तृतीयमेदेडपि क्योऽचिदसंबावितार्थकल्पनप्रतिपत्तिरेव विवक्षितात ॥ यथा— 'अस्य क्षोणिपते: परार्थपरया लक्षीकृता: संख्यया प्रज्ञाचक्षुरवेक्ष्यमाणवधिरश्रव्या: किलाकीर्तय: । गीयते स्वरमष्ठं कलयता जाते वन्‍ध्योदरान्‍मू- कान् प्रकरेण कूर्मरमणीदुग्‍धोदधे रोधसि ॥' अत्र यदेवं स्वातदास्याकीर्तित: स्यादिति तात्पर्यपर्यवसानम् ॥ एतेन— 'संभावनं यदि त्यं स्वादित्यूहोडन्यस्य सिद्धये । यादि शेषो भवेद्‌वक्ता कथिता: स्वगुणास्तव ॥ किंचिन्मिन्मध्यात्वसिद्ध्यर्थे मिथ्यार्थोऽन्तरकलनम् । मिथ्याध्यार्वासितवेर्यां वशयेत्स्वल्ज्जं वहन् ॥' इति संभावनमिथ्याध्यवसितो: पृथग्‌लंकारत्वमपास्‍तम् ॥

निदर्शनामिथ्याध्यवसितयोः संकर इति वाच्यम् । मिथ्याध्यवसितौ मानभावात् । अन्यथा— 'हरीशश्न्द्रेण संतसा: प्रगीता धर्मसूनुना । सेलन्ति निगमोत्सङे मातर्गङे नमोडस्तु ते ।।' इति सत्याध्यवसितेरप्यलङ्कारान्तरत्वापत्तेरियादृक् ।। यत्तु—असंवन्धे संवन्धरूपातिशयोक्तित किंचिन्मध्यात्वसिद्ध्यर्थे मि- ध्यार्थान्तरकल्पनाविच्छित्तिविशेषेण मिथ्याध्यवसितेरेभिन्नत्वमिति, तदसत् । यद्यर्थोक्तिरूपातिशयोक्तेरेव विशेषस्य दुर्वचत्वात् । 'राकायामकलङ्कं चेत्' इत्यादावपि तन्मुखस्यान्यसदृशताया मिथ्याभूताया: सिद्ध्यर्थे मिथ्याभू- ताया राकाचन्द्रिकाया: कलङ्कताया: कल्पनाविशेषादिति दिक् ।। यच्च— 'प्रौढोक्तिरुल्कर्षहेतौ तद्रेतुत्वप्रकल्पने । कच: कलिन्दजातीततमालस्तोममेचकक: ।।' अत्र यमुनापरूढत्वस्य तमालानां श्यामताहेतुत्वं नास्ति । निमित्तकारणगुणानां कार्यगुणाजनकत्वात् । तथापि श्यामलतात्मकथनात्प्रौढो- क्तिरलङ्ककारकारान्तरमिति, तदपि न । तत्रापि यद् यमुनातीरमप्ररोहणेन तमालानां नीलत्वातिशय: स्यात्, तदा केशानां श्यामतोपमा स्यादित्य- तैव तात्पर्यांत् ।।

यदपि यत्र धर्मविशेषसंर्गाद्द्वर्म्यन्तरगतधर्मातिशयो व्यञ्जनाव्यापारगम्यस्तत्र प्रौढोक्तिः । यदपि वाच्यवृत्यैव तत्पयुक्ततावगमस्तत्रैव समा- लङ्कार एव । यथा— 'त्वत्तो जन्म सुधांशुशेखर तनुज्योत्स्नानिमग्नात्मनो दुग्धाम्बुनिधिमुग्धवीचिवलयै: सार्धं परित्रीडनम् । संवास: शरलोंकसिन्धुपुलिने वाद: सुधांशो: करै: कस्मालोज्ज्वलिमानमध्यतिमां देव त्वदीयं यश: ।।' अत्र यशसो धवलिमातिशयस्ताचद्र्दर्मिसंवन्धप्रयुक्तत्वेन कथित: । अं- शुकृतश्न्द्रे तत्त्वतो भगवति तत्कुतो राजनीत्येवमुत्तरोत्तरम् । उपचीयमानो

अलङ्कारकोस्तुभः

राजगतस्तु शब्दानुपात्तत्वालम्बौदोक्तेरेक विषय इति रसगज्ञाधरकोक्तम् । तदपि ठयङ्क्यचसामलङ्कारेवोपपत्तेरुपेक्ष्यम् । अत्र नवीनाः—उपमानोपमेयस्य निरीयोध्यवसानमेवातिशयोक्ति: । प्रकारान्तरे त्वतिरिक्कालङ्कारान्तरकल्पनमेवोचितम् । न बोतचतुष्ठयसाधारणिताशयोक्तिकल्पना सं भवन्ति । एकैकधर्मावच्छिन्नलक्षणैकालङ्कारस्यैव स्थान् । न चैतदन्यतमत्वमेव सर्वानुगतमस्तीति वाच्यम् । विच्छित्तिवैलक्षण्यसस्र्वेऽन्यतमत्वस्याप्रयोजकत्वात् । अन्यथा उपमादिरूपकादिकतिपयान्तमतव् सकलान्तमतव् वातिशयोक्तिलक्षणं विधाय उपमादीना मप्येतद्र्वद्वापत्ते: । न चातिरिक्तालङ्कारकल्पने गौरवमिति वाच्यम् । प्रधानोक्तर्षकतवरूपस्या लङ्कारतवस्य त्वयाप्यङ्गीकारात् । पदार्थान्तरस्य च मयाप्यकल्पनात् । अलङ्कारविभाजकोपाधिपरिगणनस्य च पौरुषेयत्वादिल्याह: ॥

प्रतिवस्तूपमा निरूप्यते—सादृश्यपर्यवस्सिते यस्मिन्न्वाक्यद्वये धर्म: । एकोदपि द्विरूपातस्तां प्रतिवस्तूपमामादु: ॥ १ ॥ अन्योन्यमेकवाक्यतालामार्थसुपमानोपमेयभावपर्यवसान्वयोरेकत्र गुणक्रियादिरूप एक एव धर्म: प्रतिवाक्यं शब्दान्तरेण निर्देश्यते सा प्रतिवस्तूपमा । प्रतिवस्तु उपमानोपमेयोभयदिशि उपमा तत्र योजकसाधारणधर्मोऽस्यामिति व्युत्पत्तेरित्यर्थ: । अर्थान्तरन्यासवारणाय सादृश्येति । तत्र तु सादृश्यं समर्थ्यसमर्थकभावमात्रं विवक्षितम्, न तु सादृश्यम् । विम्वप्रतिबिम्बभावेन हेत्वर्थान्तरन्यासात् तत्रातिव्याप्तिवारणाय एक इति । तत्र भिन्नसैवोपादानात् तत्रातिव्याप्तिवारणाय एक इति ।

यथा—'त्वयि वीर परं विराजते दमयन्ती किलकिकिद्बतं किल । तरुणीस्तन एव शोभते मणिहारावलिरामणीयकम् ॥'अत्र मणिहारो यथा तरुणीमुख एव भाति तथा मैमीविलासस्तव्ख्येवेति पर्यवसानम् । इयमेव वैधर्म्येण यथा रसगज्ञाधरे—

'भीरामर्गुरुरणां परुषाक्षराभिसितिरसूक्ता य्यांति नरा महत्वम् । अलङ्धरणोत्कर्षणां नृपाणां न जातु मौलौ मणियो वसन्ति ।।' अत्र शब्देन दृष्टान्तेन तद्वत: सामान्यधर्मावच्छिन्नव्यतिरेकसहचार आक्षिप्यते । तेन चं सामान्यधर्मावच्छिन्नान्वयसिद्धिद्वारा विशेषावच्छिन्नान्वयानियमसिद्धिः । तथा हि—शोणोत्कर्षणाभावनपसौलिवासाभाव्यो: शब्दाद्रतीतावपि तेन पूर्वार्धसमर्थनं संभवतीयत: संस्काराभावोत्कर्षाभावयो: सहचाराक्षेप: । तेन च स्वपर्ययतया संस्कारोत्कर्षयोर्न्वयसहचारेऽपि नियमसिद्धौ गुरुविनीतत्वरूपसंस्कारविशेषभाजां महत्वप्राप्तिनियम: सिध्यति । एवमन्वयगर्भोयामपि प्रतिवस्तूपमायां नियमविशेषस्य प्रकृतवाक्यार्थत्वेऽन्वयदृष्टान्तेन सामान्यान्वयानियमसिद्धिद्वारा प्रकृतनियमाविशेषसिद्धिः । यत्र तु नियमविशेषरहित: केवलार्थ: प्रकृत: तत्र त्वप्रकृतवाक्यार्थनिरूपितसादृश्यमात्रस्य प्रतीति:, न तु नियमस्यापि अप्योजकत्वात् ।

यथा— 'भैरेऽरे भासते चन्द्रो मुवि भाति भगवान्बुधे: ।' इत्यादावात्रितिदीपके इति ततो भेद:-इत्युक्तम् । साधार्यपर्यवसानं चात्र यथापि विधिनिषेधयोरं संभवति, तथापि निषेधविपर्ययस्य साधार्यं बोधयम् । न च विपर्ययस्य वाक्यार्थत्वाभाववात्कं वाक्यार्थयो: रौपस्म्यमिति वाच्यम् । वाक्यवेद्यतामात्रस्यैव तदर्थतया विवक्षितत्वादित्युक्तम् । अर्थवृत्ति: प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां वा । इयं प्रस्तुताप्रस्तुतानामिति विशेष: । किंच । आहृत्तिदीपकं वैधर्म्येण न भवति । इयं तु चैधर्म्येणापि हृयते ।

यथा— 'यदिं सन्ति गुणा: पुंसां विकसन्त्येव ते स्वयम् । न हि कस्तूरिकामोद: शपथेन विभाव्यते ।।' इत्यादाविति दीक्षिताः ।

१. 'यां नितरां महत्त्वम्' इत्यादर्शं पाठ:. २. 'विशेषपदं ख-पुस्तके नास्ति. ३. मैमैकैत्रैरभ्रं शाकाशो इत्यर्थ:.

रसगङ्गाधरकृतसु—नेदं वैधर्म्योदाहरणं युक्तमे । प्रकृतर्थींविशेषगतत्वेनोक्स्यार्थीस् दार्ढ्याय साक्षिप्ससव्यतिरेकसमन्वजातीयधर्म्यन्तरनिछापकृतार्थकथनसैव वैधर्म्योदाहरणरूपत्वात् । यथा 'गीर्मिर्गुरुरूणाम्—' इत्यत्र नरगतत्वेनोक्कार्थेदार्ढ्याय तदाक्षिप्सस्य गुरुविनीतत्वव्यतिरेकमयुक्तमहत्‌व्यतिरेकस्य सजातीयो मणिनिष्ठशोभानोक्कप्रकाशनव्यतिरेकाघचयसाधनतत्प्रतिपादनात् । साजात्यं च व्यतिरेकान्तरमयुक्तत्वादिधर्मेण यथासंभवं बोध्यम् । प्रकृतोदाहरणे तु 'यदि गुणा: सन्ति तदा स्वयमेव प्रकाशन्ते' इति प्रकृतोदर्थ: । तस्य च व्यतिरेक:- 'असन्नस्तूपायान्तरे णापि न प्रकाशन्ते' इति । उत्तरार्धे चैतत्सजातीयोडर्थो न निवद्ध:, किं तु स्वयमेव प्रकाशन्ते न परेणेति प्रकृतार्थसजातीय एव । शपथेन न विभाव्यते किं तु स्वयमेवेति प्रकृतार्थानुकूलतयैव पर्यवसानात् । वैधर्म्यस्य प्रकृतानुरूपत्वस्य व्याघातादुपपत्ते: । तस्मात्साधर्म्येणैवेदमुदाहरणं युक्तम् । न चोपायान्तरे ण प्रकाशन्ते इत्यस्याक्षेपलम्यत्वेन तद्घटिततद्व्यतिरेकप्रस्तुतवाक्यार्थस्योपायान्तरव्याघ्र्त्त्वेऽपितितोचरवाक्यार्थेन कथं साधर्म्योऽपत्तिरिति वाच्यम् । एकारस्य स्वयमित्येतदुत्च्चरं घटनेनोपायान्तरव्याघ्र्त्तेरपि पूर्ववाक्यार्थघटकत्वात् । विकसन्निवेति क्रियासङ्गत्यझीकारे विकासान्त्रायोगव्यवच्छेदप्रतीतेरपत्‍या तस्याद्योत्तरवाक्यार्थोननुगृहीतल्वेन तत्परित्यागस्यावश्यकत्वात् । उत्तरार्धे उपायान्तरव्याघ्र्त्तेरवोच्‍या पूर्वोर्धे ऽप्यन्वययोगव्यवच्छेदसाश्रयितुमुचितत्वादित्याहु: ।

इयं चाऽलङ्कारान्तरविप्रेयेऽपि दृश्यते । अभ्रसुतप्रशंसाविषये यथा— 'इन्दूरलिस इवाझनेन जडिमा दृष्टिमृगीणामिव प्रम्लानरुणिमेव विद्धुमदलं श्याममेव हेमप्रभा ।'

१. अस्यापि वैधर्म्योदाहरणपरता यथा युक्ता तथा रसगङ्गाधरममपकाशे नागेशभट्टैयोंद्व्यातम् । तत्सारस्वयम्— 'आक्षेपलभ्येनापि' व्यतिरेकेण 'तत्‍वं किमपि काल्यादिकं जानाति विरलो भुवि । मार्मिक: को मरन्ददानमनुतेर ण मधुव्रतम् । ।' इत्यत्र वैधर्म्योदाहरणत्वाङ्गीकारे ऽपि तत्खण्डनं प्रतारणमात्रम् ।

२. 'अलङ्कारविषये' ख.

कारकस्य कलया च कोकिलवधूकण्ठोष्ठिव प्रसृतं सीताया: पुरतस्त्र हन्त मिथिलावधू: सगर्हा इव ॥' अत्र इन्द्वादीनामपकृष्टतरूप एको धर्म: प्रतिबाक्यभिन्नेनाञ्जनलिस्त्वादिनोक्त: । एवम्—'उत्कृष्टं सहकैरौकस: पुलकै:' इत्यत्र एकसौत् साहित्यस्य सहसार्धोदिश्वदैरुपादानमिति वदन्ति, तत्रोभयत्रापि येषु वाक्येषु धर्मे: शब्दान्तरेण निर्देशस्तेषां कथम् मिथ: साहस्यमिति विचरणीयम् ॥ यथा— 'किं शेषस्य भरव्यथा न चपुषि क्ष्मां न क्षिपल्येय य- किं वा नास्ति परिश्रमो दिनपतिरास्ते न च निश्श्वल: । किं त्वङ्गीकृतमुत्सजनकृपणवचच्द्राघ्यो जने लज्जते निर्व्यूहप्रतिपत्तनवस्तुषु सतांमेक हि गौरवतम् ॥' अत्र हि चतुर्थपाद उपमेयार्थे: । अन्युपेतभारदु:सहत्वं तदपरित्यागश्व पूर्वोक्ते उभयत्राप्युपात्तम् । एवं च यथा शेषादयो दुर्विहमपि कार्येमशक्त्या न त्यजन्ति तथा महाजना अपीति फलितार्थ: ॥ इति प्रतिबस्तूपमा ।

दृष्टान्त निरूपयति— साधारणस्य साम्यप्रतियोग्यनुयोगिनोर्यच्च । निर्देश: स्याद्देश्वप्रतीबिम्बतया स दृष्टान्त: ॥ २ ॥ विस्वप्रतिबिम्बभवेनैव यत्र साधारणधर्मस्योपमानोपमेयदिश्युपादानम्, न त्वेकत्वं स दृष्टान्त: । प्रतिबस्तूपमायां त्वेकसैव वाक्यं प्रयोगान्नातिव्याप्ति: । दृष्टे ज्ञातप्रामाण्यक: अन्तो दार्ष्टान्तिकवाक्यार्थनिश्श्वयो यत्रेति व्युत्पत्त्या प्रकृतवाक्यार्थप्रतिपाद्यकारणभावे ताद्राहकाभूतान्वय- व्यतिरेकयोग्यो यदन्वयव्यतिरेकानुविधायी स तज्जन्य इत्यादिग्यासौ य-

त्रोत्तरवाक्यार्थो हृष्टान्तत्वेन पर्यवस्यति स इत्यर्थः। तेन न निदर्शनासंकर इत्युक्तं भाकू। यथा— 'सरोजापि सरोजाक्षि त्वमुदेक्षि मुदे मम । तापापि शतपत्रस्य सारमर्थौ सारभू॥' अत्र रोषताप्योरानन्दसौरभयोरेकश् विम्बप्रतिबिम्बभावः। तत्‍त्र नलानन्दं प्रति भैम्या अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणत्वे ज्ञाप्ये यदन्वयव्यतिरेकानुविधायि तत्‍तत्‍जन्यम्। यथा सूर्यप्रभान्वयाघनुविधायि पद्मासौरभमिति द्वितीया यार्थस्य हृष्टान्ततया पर्यवसानम्। एतच्‍च साधर्म्येण। वैधर्म्येण यथा— 'वेलातिगैरणगुणाभिधवेर्णिर्न योगयोग्यासि नलतेरण। संदृश्यते दरभगुणेने मल्ल्रीमाला न शुद्ध्री भुशक्‍ककेशेन ॥' अत्र पूर्वोक्तं यद्‍द्विप्रनलानन्ययोगिनो हेतुत्वं वाच्यं, तथापि तावता नलयोग्यत्वं पश्‍च तात्पर्यम्। 'पार्थे एव धनुर्धरः' इत्यादावन्वययोगव्यवच्छेदस्‍थलेsपि पार्थेस्‍व धनुर्धरत्‍वावगमाद्। अन्यथा तदानीं 'पार्थो धनुर्धरो न वा' इति संशयप्रसङ्गात्। तथा चान्वयव्यतिरेकाभ्यां वस्‍तुनः स्वसमानगुणवत्‍संयोगयोग्ययोग्यत्वे ज्ञाप्ये 'यद्‍वद्‌द्रिजातीयगुणवच्‍चत् तत्‍सङ्गमार्हम्' इति व्यतिरेकाद्‌दृष्टान्त उत्तरार्धे उक्तः। तद्‌द्विपर्ययेsण 'यद्‌द्रुणसजातीयगुणवच्‍चत्‍तत्‍सङ्गमार्हम्' इत्यनेन भाक्‍कार्थसिद्धिः। यथा वा मालारूपेणाप्ययं दृश्यते। यथा— 'व्यातिकुजति पद्‌वार्थसन्निकर्षः कोऽपि हेतुने न स्‍लथ्‍ बहिरुपाधीनभीतयः संश्रयन्ते । विकसति हि पतङ्‍कस्योदये पुण्‍डरीकं द्ववति च हिमरश्मावुदयते चन्द्रकान्तः ॥' अत्र केचित्—प्रतिवस्‍तूपमायामपृकृतवाक्यार्थोऽपादानं तेन सह भाक्‍तस्‍य साधर्म्यप्रतिपत्त्यर्थम्, हृष्टान्ते तु तदुपादानम्, एताद‍ृशोऽर्थोऽन्यत्रापि

स्थित इति प्रकृतप्रतीतिविशदीकरणमात्रार्थे न तु साधर्म्यप्रतिपत्त्यर्थ इत्यनयोर्भेदः-इति वदन्ति ॥

अत्र रमगणाधरकृतः—प्रतिवस्तूपमायां प्रकृतामकृतयोः साधर्म्यप्रतीतिः न तु दृष्टान्ते इत्याज्ञामात्रं अविशेषात् वैपरित्यापि सुवचत्वाच्च । एतादृशोऽर्थोऽन्यत्रापि स्थित इत्यापि साधर्म्य एव पर्यवसानाच्च ॥ किं चैवम्— 'देवीं वाचमुपासते हि बहवः सारं तु सारस्वतं जानीते नितरामसौ गुरु कुलकृष्टो सुरारिः कविः । अविह्वलाड्ढित एव वानरभटैः किं त्वस्य गभीरता- मापातालनिमग्नपीवरतनुर्जानाति मन्थाचलः ॥' इत्यत्र यदपि ज्ञानरूप एको धर्मो निर्दिष्टः, तथापि न तत्मयुक्तमौ-पम्यं विवक्षितम् । यत्मयुक्तं विवक्षितं तेन च लड्ढनादावस्त्येव दिव्यवागुपा-सनादिना प्रतिबिम्बनमिति सर्वस्वकारग्रन्थविरोधो दुष्परिहरः स्यात् । तस्माद्दशुप्रतिवस्तुत्वभावविम्बप्रतिविम्बभावाभ्यां धर्मोपादानादेव भेदः । पर-मार्थतस्तु उभयोरेकालंकारत्वमेव यत्किंचिद्द्वैधर्म्ये च भिदत्वस्यैव प्रयोजकं न त्वलंकारान्तरताया इत्याहु;; तत्र । साधर्म्यप्रत्ययशोभयत्राद्धीकारेडपि एकत्र प्रकृतकार्यकारणभावग्राहककव्यातिनिश्र्वयप्रयोजकरसहचारग्राहकत्वमप्र-कृतार्थस्य, अपरत्र च न तथोक्तीं भेदसंस् रंपुंड़्रतंसर्सकात् । । साधर्म्यप्रतीति-मात्रेणैक्योऽन्युपगमे सर्वविकल्पापत्तेरिति दिक् ॥

इति दृष्टान्तः ।

दीपकं निरूपयति— प्रकृतामकृतानां यद्येकान्वयितास्ति दीपकं तत्स्यात् । यत्रोपमानोपमेयभूतानां आकारणिकामकरणिकानामेकपदोपात्तेन गुण-क्रियादिना धर्मेणान्यसदृहीषकम् । दीप इव दीपकं । 'संश्रायां कर्तृ' । दीपस्यैकस्यैव सकलप्रकाशकत्ववदेकत्वस्यैव सर्वः समन्वयबोधजनकत्वेन तत्साधर्म्योदित्यर्धः । दीपवतीति दीपकंमिति व्ये ॥

अलङ्कारकौस्तुभः

३९१

यथा — 'फैलसंपत्तिअ समोणाइं तुज्झाइं फलविअच्छिअए । हिअअइं सेञ्जणाणपं महातरूणपं व सिहराइं ॥' अत्र सज्जनाः प्रकृततत्त्वादुपमेयाः, तरुशिखराण्युपमानानि, तेषां समानवत्ततुल्यपप्यां गुणाभ्यामेकत्वोपचारात्स्यां महान्वयः । यथा च — 'मुक्कसलिला जलहरा अहिणवदिण्णंफला अ पाणणिवहा । लहुआ वि होन्ति गरुआ समरमुहोहरीअमण्डलग्गा अ सुहा ॥' अत्र राक्षसवधार्थं वानरानुत्तेजयतः सुग्रीवस्योक्तौ सुजाः प्रकृततत्त्वादुपमेयाः । जलधरादय उपमानभूताः सर्वेषां गुरुत्वेनाव्यः । क्रियादिपकं यथा — 'छज्जइ पहुस्स ललिअं पिअइ माणो खमा समत्थस्स । जाणन्तस्स अ भणिअं मोणं अ आणमाणस्स ॥' अत्र मानस्य प्रकृततत्त्वादुपमेयत्वम् । सर्वेषां 'छज्जइ' पदवाच्यायां शोभते इति क्रियायामन्वयः । यत्रैकमेव कारकमन्वयमेति क्रियासु बह्वीषु ॥ ? ॥ यत्रैकमेव कारकमनेकक्रियास्वन्वितं तदपि दीपकमित्यर्थः । तत्र कर्तृकारकस्य यथा — 'णिन्दइ मिगआकिरणे खिज्जइ कुसुमाउहे जुअच्छिअ रअणिम् । झीणो वि फणवि झिज्जइ जीवेज्ज पिप्पत्ति मारइं पुञ्छन्तो ॥'

१. 'फलसंपत्त्या समवनतानी तुज्झानि फलविपत्त्या । हृदयाने सज्जनानां महातरूणामिव शिखराणि ॥' [यथा० ६८१२] २. गाथासंप्रत्यां तु 'शुपुरिसाणं' इति पाठः. ३. 'मुक्कसलिला जलधरा अभिनवदत्तफलाक्ख पादपणिवहा । लघवोअइ भवण्ति गुरवः समरमुखावहणतडिदलगपक्खा सुजाः ॥' [सेतु०३।३७] ४. 'शोभते प्रभोलेलितं प्रियाया मानः क्षमा समर्थनस्य । जानतश्च भणितं मौनं च आज्ञापनस्य ॥' [गाथा० ३१४३] ५. 'निन्दिते मृगाक्षिकिरणास्विक्षिप्ते कुसुमायुधे जुगुप्सते रजनीम् । क्षीणोऽपि केवलं क्षीयते जीवेतिप्रियेति मारइं पृच्छन्ती ॥' [सेतु० ५१८१]

काव्यमाला

अत्र निन्दित्यादिक्रियासु रामः कर्ता । यथा वा— 'स्वलयति वचनं ते संश्रयत्यझमर्द्धं जनयति मुखचन्द्रोद्रासिनः स्वेदबिन्दून् । मकरत्यति न नेत्रे सर्वथा सुभ्रू स्वेद- स्वयि विलसति तुम्हं वल्भालोकेनन ॥' इह स्वेदस्य सर्वकर्तृत्वम् । यथा वा— 'नागच्छछुपहूयते न वचनोत्थानासनैः पूज्यते नो पुष्ट्छनुभाव्यते न च हशा सान्द्रादरं वीक्ष्यते । ईर्ष्यालेशकषायिते हृदि घृणालेशोदपि न स्मृश्यते किं तलेकं प्रवदनसमञ्जसमिति प्राज्ञः शठैर्हृष्यते ॥' इह सर्वत्र शठानां कर्तृत्वान्निव्रयः । कर्मणो यथा— 'अंगघाइ छिवइ चुम्बइ ठेवइ हिअआम्मि जणिअरोमञ्चो । जआआकवोलसरिसं पेच्छह पहिओ महुअउप्पम्हि ॥' अत्र मधूकुप्पाणामात्राणादिक्रियासु कर्मत्वम् । करणस्स यथा— 'पटालमे पत्यौ नमयति मुखं जातविनया हठाच्छेष्टं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि निभृतम् । न शृङ्गोत्यावश्यातं स्मितमुखसस्खीदचयनना हिया ताम्यत्यान्तः प्रथमपरिहासे नवकधूः ॥' अत्र सर्वत्र लज्जाया: करणत्वम् । सम्प्रदानस्य यथा मम— 'आजिघ्रति सृशाति चुम्बति स्थापयति हृदये जनितरोमाश्र: । जायाकपोलसदृशं पदयत पथिको मधूकुपुष्पम् ॥' [गीताथ० ७३९]

अलङ्कारकौस्तुभः

२९३

'काङ्गे विशुच्यति शरान्तिमात्रतिक्ष्णा- त्निर्भर्त्सनामभिदधाति पिकः कलेन । चन्द्रौ ददाति किरणैर्ज्वलदुस्सुकानि मधुं न सब्दयिताविरहव्यथाय ॥' इह सर्वत्र मधुभित्स्यैव संप्रदानत्वम् । 'विशेष्यै च पीटाददाति' इत्यादिदर्शनेन भाष्यकारमते संपदानताया अन्वरथेत्वानझीकारेण सर्वत्र मुख्यत्वाभ्युपगमात् । अपादानस्य यथा ममैव— 'निर्यान्ति तीक्ष्णमकरध्वजवाणधारा अभ्युत्पतन्ति घेनुसाररजःप्रवाहाः । उद्यान्ति संतमससंततयः समन्ता- त्कान्ते निरन्तरमनन्तरितादृगन्तात् ॥' अत्र सर्वत्र हेतुत्वेनादानानत्वम् । संबन्धिनो यथा— 'स्वाम्यं यस्य निजं जगत्सु जनितेश्वादौ ततः पालनं व्युत्पत्तौः करणं हिताहितविधिव्याधौः ससंभ्रानवनम् । भूतोक्तिः सहसा कृपा निरुपधिर्यलस्तदर्थात्मकं स्तस्मै पूर्वगुरुच्त्तमाय जगतामेशाय पित्रे नमः ॥' यद्यापि कारकपदस्य विभक्त्यर्थद्वारा क्रियान्वयिनि शक्ततया षष्ठचर्थस्य च नामार्थ एवान्वयेन क्रियान्वयविरहाद्यसति पदस्य न कारकत्वम् । तथापि पालनादिसमभियाहारे 'कर्तृकर्मणोः कृति' इति षष्ठीविधानात् तत्र कर्त्तलक्षणावश्यकत्वेन तस्य क्रियान्वयादसोदाहरणत्वमविरुद्धम् । अधिकरणस्य यथा— 'शब्दायन्ते मधुरमनिलैः कीचकाः पूर्यमाणा: संरक्षकाभिपुरविजयो गीयते किंनरीभिः । निह्होदी ते सुरज इव चेतनन्दरेषु ध्वनिः सा- त्सङ्गीतार्थी ननु पतपतेष्टत्र भावी समग्रः ॥'

काव्यमाला

इह सर्वत्र क्रियासु तत्रेतिपदानिदर्श्यस्य हिमाचलस्याधिकारणत्वम् । यथा— 'कामर्यो: कृतमालसुधृतदलं कोयष्टिकक्रीडिते तीराश्मन्तकशिम्बिचुम्बितमुख धावन्त्यप:पूर्णिका: । दात्युहस्तिनिगस्य कोटरवति स्कन्धे निलीय स्थितं वीरुब्बीडकपोतकूजितमनुक्रन्दनस्यध: कुक्कुटा: ॥' अत्र कथं मध्याह्न: । तथा वात्त्र सम्प्रतीतिमक्रमान्मध्याह्रपकाले सर्वत्राधिकारणत्वम् । मालादीपकमाह— माला तु पूर्वपूर्वे विध्यन्तरेणोत्तरान्वयिनी । तस्यां क्रियां रूपान्तरेणान्वितस्य पुनस्तस्यामेव रूपान्तरेणान्वये मालादीपकमित्यर्थ: । yथा— 'जेलणिवहम्मि सलिलं सानलणिवहुच्छलन्तसलिलोमि णहम्म । सलिलणिवहोत्थअम्मि अ अत्थाइ णहुअले दसविदेसाअकम्म ॥' अत्र रामशराहतसमुद्रवर्णने ज्वलननिवहे सलिलमस्तायित सलिलस्य अस्तप्रासिक्रियायां कर्तृत्वेनान्वितस्य पुन: सलिले नभोऽस्तायित इति नभ:-कर्तृकायामेवास्तिक्रियायामाधारत्वेनान्वय: । yथा वा मम— 'लावण्येन भवत्कलेवरमिदं तेनोक्टं यौवनं तेनासौ सुतनु प्रमूनविशिखस्तेन दुतं कारुकम् । तेन प्राप पुन: शिलोमुखगणस्तेनाप मन्त्रानस- तेनोत्तापभयप्रमाथदलनभान्तिप्रमोहोदय: ॥' अत्र प्राप्तिते क्रियायां पूर्वं कर्मीभूतस्य पश्चात्तनत्रैव कर्तृत्वमित्यादि-त्या मालात्वम् ।

इति दीपकम् । १. 'ज्वलननिवहे सलिलं सानलनिवहोच्छलदण्णलिले नमः । सलिलनिवहावस्त्रते वास्तायते नभसले दरसदिदंयकम् ॥' [सेतु० ५७४]

अलङ्कारकौस्तुभः

तुल्ययोगितां निरूपयति— प्रकृतानां तादृकत्वे भिन्नानां वापि तुल्ययोगित्वे । वाशब्दो व्यवस्थितविकल्पार्थः । तथा च प्रकृतानामेव अप्रकृतानामेव वा यथैकधर्मान्वयित्वं सा तुल्ययोगिता । तुल्यानां प्रकारणिकाप्रकरण- कान्यतरमात्रान्वन्धनसादृश्यवतां योगिता एकधर्मान्वयित्वं यत्तत् तुल्य- तैर्यत्रः । महूर्त्तं न इद्योरप्युपलक्ष्यताम् । आचं यथा— 'शृङ्गाणि तुलाकम्भोज्ज्वलानि गम्भा: कौसुम्भं पृथु कुचकुम्भसङ्गिवासः । वासश्व प्रतनु विविक्तमस्तिस्वच्छीयामकल्पो यदि कुसुमेऽपुणा न शून्यः ।।' अत्र जलक्रीडासभाकुलेन प्रकृतानसम्भकथेति धर्मान्वयः । यथा वा— 'पेउरजट्ठाणो गामो कहस्ससो ओसङ्कं वड्ढो ठेओ । जिण्णसुरा साहिणा असई मा होउ किं मरउ ।।' अत्र सतीत्वत्यागहेतुत्वेन प्रकृतानं प्रचुरतरुणप्रामादीनामस्तीति क्रि- यान्ययः । 'अस्तिर्मेवन्तीपरः प्रथमपुरुषोडप्रयुज्यमानोड'यस्ति' इति वार्त्तिकात् । अस्तिक्रियाप्रयोगाभावेऽपि तदाक्षेपिता शीघ्रोपस्थितिक- त्वात् । न च प्रतिबाक्यमस्त्यध्याहार इति वाच्यम् । लाघवादेकस्यै- वाध्याहारं कृत्वान्त तदनुषङ्गस्य त्याव्यत्तात् । यथा— 'हेउं अच्छहुं ठिअ फुरिस्सेहिं जाइअं केण । हिअअं हिअअए णिहिअं विओइअं किं त्थ देवे ण ।।' १. 'धमेणान्वयः' ख । २. 'प्रचुरकुचा गामे मधुमालसो जक्कं पतितः स्वविरः । जीर्णदुरा स्वाधीना असती मा भवतु किं त्रियतात् ।।' [गाथा० २१५७] ३. 'रूपमक्ष्णोः स्थितं स्पष्टोङ्क्रेशु जल्पितं कर्णे । हृदयं हृदये निहितं वियोजितं किमत्र दैवेन ।।' [गाथा० २३२२]

अत्र विरहोदीपकत्वेन प्रस्तुतानां रूपादीनां स्थितिरूपैकक्रियान्वय: । द्वितीयं यथा— 'भज्ञाकीर्तिमभीमलीमसतमप्रत्यर्थिसेनाभट- श्रेणीतिन्दुककान्तनेषु विकसत्सु प्रतापानल: । tस्मादुत्पतिता: स्फुरन्ति जगदुत्सङ्गे स्कुलिङ्गा: स्कुटं भालोदूततमभावाक्षिमानुहतसुग्जम्भारिदम्भोलिय: ॥' अत्र प्रतापवर्णनेडपकृतानां भालनयनादीनां स्फुरन्तीति क्रियान्वय: । अत्र सर्वत्र साधर्यं व्यङ्ग्यमिति सिद्धान्त: । एवं च साधर्यं पदार्थान्तरमेवालङ्कारिकैरिमतम् । अन्यथा धर्मस्योपादाने तदात्मकत्वे च साह- स्य व्यङ्ग्यत्वानुपपत्तिरिति केचित्‍तू । साधर्यात्वमेवातिरिक्कमिव पदादीनां शङ्क्यतावच्छेदकम् । तथा च धर्ममात्रोपस्थितावपि साधर्यात्वप्रकारेण बोधो व्यङ्ग्यनयैव । अतः साधर्यास्यानतिरिकत्वेऽपि न क्षतिरित्यन्ये । 'अयमेतत्सदृश:' इत्याकारकशब्दबोधाविषयत्वमेव व्यङ्ग्यत्वम् । किंचि- त्सादृश्यादिति कृत्वानुयोगिकत्वेनाभासमानत्वमिति यावत्‌ । धर्ममात्रोपादाने- डपि तादृशशब्दमतोल्यभावान्व्यङ्ग्यचत्वानपाय इति तत्सम् ।

अत्र वदनित—दीपकमपि तुल्ययोगितायामेवान्तर्भवति । धर्मस्य स- कृदृतेरुभयन्त्राविशेषात् । प्रकृताप्रकृतत्वादिविशेषस्य चावान्तरमेदसाधक- त्वेऽपि अलङ्कारान्तरतायामसाधकत्वात् । अन्यथा श्रेषस तद्रेदयोरपि भिन्नालङ्कारत्वापत्ते: । तस्माल्प्रकृतानामेव प्रकृताप्रकृतानां चैकधर्मान्वय इति तुल्ययोगिताया एवं भेदा वक्‍सुचिता: । तस्सादृकस्य तुल्य- योगिताया भेदं बदतां प्राचीनानां दुराग्रह इति, तच्चिन्त्यम् ।

यथा—
'सरांसि हंसै: कुसुमैश्च वृक्षा मतङ्गद्वीरेफैश्च सरोरुहाणि । गोष्ठीभिरुच्यवननानि चैव यसिलरहून्यालनि सदा क्रियन्ते ॥'

अलङ्कारकौस्तुभः

२९७

इति भगवता भरतमुनिना दीपकस्याङ्गीकरणात् तत्रैव तुल्ययोगितान्तभोवस्यौचित्यादिति दृक् ॥ इति तुल्ययोगिता । व्यतिरेकं निरूपयति— उदयोः साम्यप्रक्तौ विशेष उपमेयगे व्यतिरेकः । यत्र केनचिद्र्मेणोपमानापेक्षया उपमेयस्य वैलक्षण्यं वर्ण्यते स व्यतिरेकः । व्यतिरिच्यते उपमानादावर्त्यते अनेन उपमेयमिति व्युत्पत्तेरित्यर्थः । ननु— 'क्षीणः क्षीणोडपि शशाङ्की भूयो भूयोडभिवर्धते सत्यम् । विरम प्रसिद्ध सुन्दरी यौवनमनिर्वर्ति यातं तु ॥' इत्यत्रोपमानमूते चन्द्रे पुनर्वैधर्म्यमुक्तम् । तथा च कचिदुपमेयापेक्षया उपमानस्य विशेषोक्तावप्यस्य संभवः । तत्कथमुक्तम् 'विशेष उपमेयगे' इति— चेत्, मैवम् । प्रकृतार्थान्तरुकुलत्वरूपस्य विशेषस्य तत्रापि तत्राद्रवितत्वात् । तथा हि । न चन्द्रयौवनयोरुपमानोपमेयभावो विवक्षितः । किं तु चन्द्रक्षययौवनक्षययोरेव । तत्र चन्द्रक्षयस्य वृद्धिप्रागभावसमनाकाळीनत्वेन न्यूनत्वम्, यौवनक्षयस्य चाग्रे तच्छरीरावच्छेदेन यौवनाभावात्समानाधिकरण्यौवनप्रागभावसमनाकालीनत्वं नास्तीत्याधिक्यम् । एवं च विवक्षितस्य ननु तथापि कचिदुपमानादुपमेयापकर्षेऽप्यस्ति । यथा— 'हनूमद्बैरैरहसा मया पुनर्नद्रि्षां हसैर्दौत्यपथः सतीकृतः ।' अत्र हि नलेन हनूमदादिदू(दौ)त्यापेक्षया स्वकृतदू(दौ)त्ये हीनत्वं प्रदर्श्यते इति चेत्, न । उत्कर्षापकर्षौ ह्यात्र न वास्तवार्थतिमतौ, किं तु प्रकृतार्थोतिशायकत्वानतिशायकत्वस्वरूपौ । प्रकृतश्रात्र नलनिवेंदः, तद्‌-त्कर्षकत्वं च दौत्यनिष्ठोक्तापकर्षस्याप्यस्तीति न दोषः ।

एवम्— 'जानस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णान्वितधिया वचो वैदेहींति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितम् ।'

९. 'कुलतया' ख. ३८

काव्यमाला

कृतालङ्कारभर्तृवंदनपरिपाटीषु घटनासु मयासं रामत्वं कुशलवसुता न त्वाधिगता ॥ इत्यत्राप्युपमेये वक्तरि कुशलवसुताप्राप्त्यभावस्य न्यूनतारूपस्यापि दृष्टन्यादिसमुत्कर्षत्वादाधिक्यमेव । एवम् — 'रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि रक्ताव्यैः प्रियाया गुणैः । स्वामायान्ति शिलीसुखाः स्मरधनुर्नुष्टकास्त्राः समापदि कान्तापादतलाहतिस्तव मुहुः तद्‌द्रन्ममाप्यवयोः । सर्वे तुल्यमशोक केवलमहं धात्रासशोकः कृतः ॥' इत्यच्रोपमेयसोत्कर्षं इतिप्रास्तम् । सशोकत्वस्य स्वापमानोत्कर्षकत्वेनाधिक्यरूपत्वात् । 'अण्णा णं वि होन्ति मुहे पञ्चमलधवलाइं दीहकसणाइं । णअणाइं सुन्दरीआं तह उण(विह)दाइं ण आणन्ति ॥' अत्र हि प्रकृतनायिकाया उपमानत्वं नायिकान्तराणामुपमेयत्वम् । तथा पुनर्दृष्टं न जानन्तीति व्यतिरेक उपमेयानाम् । तथा च 'वर्णनीय-नायिकानिष्ठविजातीयदर्शनप्रतियोगिकसादृश्यवद्‌दर्शनानभिज्ञत्वमितरनायिकानाम्' इति वाक्यार्थः । एवं च यद्यापि तासामुपमानापकर्षः प्रतिबिम्बति, तथापि तादृशज्ञानाभावस्य तद्‌वज्ञानाप्रकृतार्थोत्कर्षकत्वमस्त्येवेति न दोषः । यद्(द्)्युपमेयापकर्षोदाहरणं रसगङ्गाधरे कृतम्— 'जगत्रयताण्डृतत्रस्तस्य क्षमातलं केवलमेव रक्षणं । कथम् समारोहति हन्त राजन्सहस्रनेत्रस्य तुलां द्विनेत्रः ॥' अत्र 'धर्मेद्‌दयैनैव न्यूनोड्‌सि धर्मान्तरेण तु समानः' इति प्रतीतेऽलंकारतेति, तद्‌अपि चिन्त्यम् । धर्मान्तरप्रयुक्तसादृश्यविवक्षागर्भधर्मविवक्षागर्मधर्मविशेषप्रयुक्तसादृश्यनिषेधस्यैव व्यतिरेकशरीरत्वेन सर्वथोपगतत्वात् । सादृश्य- 9. 'अन्यासामपि भवन्ति मुखे पञ्चमलधवलानि दीर्घकृष्णासीनि । नयनानि सुन्दरीआं तथापि खड्‌ग दृश्ं न जानन्ति ॥' [गाथा० ५१७०]

प्रयोक्तो यो धर्मस्तलप्रयुक्तसादृश्यनिषेधप्रयुक्तोत्तरधर्मस्यैवेलङ्कारत्वात् । उत्कर्षले च सहशनेत्रत्वप्रयुक्तसादृश्यनिषेधस्य वास्तवलवेनेलङ्कारत्वात् । आपाततो निन्दाप्रतीत्यूत्तरसादृश्यप्रतीतेस्तु व्याजस्तुतावेवान्तर्भावादिति दिक् । तं विभजते—हानिमर्थहेतोरुक्तौ त्रेधा च तदनुक्ततैः । शब्दाधीक्षेपोत्त्थे साम्ये श्रेषे च दिङुगुगमितः सः ॥ १ ॥ अयमर्थः—स व्यतिक्रो दिङ्मुगमितः चतुर्विंशतिसंख्यः । कथमित्यत आह—हानील्यादि । उपमानस्यार्थकर्मविविच्यत्वम्, उपमेयस्योत्कर्षनिमित्तं चेत्युभयस्य यत्रोक्तं तत्स्वैकः । अपकर्षहेतुमात्रस्य उत्कर्षहेतुमात्रो(त्रस्यो)क्तौ द्वैरूप्यमनुक्तौ च त्रयो भेदाः, इति चत्वारः । ते च प्रत्येकं शाब्दे आक्षेपे च सादृश्ये इति द्वादश भेदाः । सर्वेषां श्रेषाश्रेषाभ्यां द्वैविध्याच्चतुर्विंशतित्वमिति । अथ द्वादशविष्टेषभेदेषु द्वयोरुक्तौ श्रौते साम्ये यथा—

'ध्वान्तं विनाशयन्त्या अत्यूज्ज्वलदेहलतिकाया: । न हि ते चम्पकाया इव भा क्षणिका कामिनी क्षेमा ॥' अत्र शैर्येनपलत्वरूपसुत्कर्षोपकर्षहेतुद्वयमुक्तम् । इवपदोपादानात् श्रौतं साम्यम् ।

उत्कर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा— 'वैशादृं भावयतो निखिलजनोल्लासनाहेतोः । अपचयरहितस्य तवानतस्य नैन्दोरिव घुलेहोः: ॥' इह मुखोत्तर्षजनकमपचयरहितत्वमुक्तम् । इन्द्रपकर्षहेतुसाहित्यं चानुक्तम् ।

अपकर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा— 'सकल्लोचनमानसहारिणोडतिशयितां दृशतां मुखमारताम् । तव मुखस्य रूचर्न परिछिद्रां भजति भाष्मधीनसरोजवत् ॥'

अत्र पद्यकान्ते: परिरिच्छिन्नत्वे भासदधीनत्वे हेतुरुक्त: । मुखरुचेरपरिच्छिन्नतायामन्यानधीनत्वं हेतुरनुक्त: । इवार्थे वतिप्रत्यययोगात् श्रौतं साम्यम्।

उभयहेतुनुक्तौ यथा— 'अतिप्रविष्टया हततत्किल्विषोन्मेषकृतमात्र एव । धर्ममिलकस्य न टेढकिश्यामलता तेजसा नाश्या ॥'

अत्र केशपाशानिष्ठस्यामलतायास्तेजोजन्यनाशाप्रतियोगित्वे । अर्थे साम्ये यथा— 'विजितारविन्दकान्ते: शुद्धस्य भवनमुखस्य रम्भोरु । सकलकान्चनद्रवत्न हि निभाल्यामीह लावण्यम् ॥'

अत्र 'तेन तुल्यम्' इति विहितस्य वते: प्रयोगादर्थे साम्यम् । शुद्धकलङ्कित्वरूपमुक्त्वापकर्षहेतुद्वयमुक्तम् ।

यथा च माधे— 'मुदितितजनमनस्काकुल्यमेव प्रदोषे रुचिमद्गुरुभङ्ग्य: कलपिता भूषिताऽपि । परिमलरुचिरामिनिर्वकृतासु प्रभाते युवतिभिरुपभोगान्नीरुच: पुष्पमाला: ॥'

अत्र युवतीनां स्त्रजानां चोपभोगसहत्वद्भावरूपमुक्त्वापकर्षहेतुद्वयमुक्तम् ।

तत्रैवोत्कर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा— 'लोकविलक्षणगुणगणशालिन्यपि चन्द्रवदनेनम् । विनयभरघूरतया न मदेनान्यार्जनासहशी ॥'

अत्रोत्कर्षहेतुर्विनयवत्त्वमुक्तम् । अपकर्षहेतुरौद्दत्यं चानुक्तम् । अपकर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा— 'द्यामात्मकं प्रकामं कन्दलितानन्दसंदोहम् । इन्दीवरेण नयनं न समं तव पद्जाते तन ॥'

अलङ्कारकोस्तुभः

अत्रापकर्षहेतुः पङ्कजत्वमुक्तम् । प्रशस्तकारणाजन्यत्वं नयनोत्कर्षहेतुनोक्तः । उभयानुक्तौ यथा— 'आतितरले रमणीये श्रुतिपरिसरखेलनासके । चन्द्रमुखि लोचने ते न सुगाक्षिम्यां कचित्स्पृशे ।।' अत्रोत्कर्षहेतोरपि हेतुत्वेन स्थितत्वमपकर्षहेतुश्च पङ्कुसंबन्धित्वमिति द्व्योरप्युक्तिः । अथाक्षेपसाम्यमेतेपु द्व्योरुक्तौ यथा— 'अघरदला स्तनगुच्छा सितरुषुमा त्वं सरोजाक्षि । विज्ञतमा ध्रुवमज्ञां काञ्चनवल्लि तिरस्कुरुणि ।।' अत्र इवतुल्यादिपदभावादाक्षिप्तं साधस्यम् । आकार्षेपश्र्च व्यञ्जनेत्सके । जेत्रत्वादिहेतुकानुमानमित्यने । विज्ञतमुक्तर्षहेतुः । अज्ञातं चापकर्षहेतुरुक्त । यथा वा सुद्दाराक्षसे— 'यो नन्दमौर्यनन्दुपयोः परिभूय लोक- मस्तोदयावविशदप्रतिभिन्नकालकल्म । पर्यायपाति हि हिमोष्णमसर्वगामि धामातिशाययति धाम सहस्रधामः ।।' अत्र चाणक्यतेjas उत्कर्षहेतुर्यौगपद्यमविप्रुत्वम् । सूर्यतेजोपकर्षहे- तुश्च कामसामर्थ्यसुभयमुक्तम् । असर्वगामित्वपकर्षहेतुः । सर्वगतवमुक्त- र्षहेतुश्चेत्युभयसुक्तमिति उभयत्र हेतुद्वयोक्त्या विशेषः । अतिशाययती- त्याक्षिसमौपम्यम् । उत्कर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा— 'स्वविरोधिरसान्तरबह्रव्यसमानाsधिकरणताहीनः । विम्बाधरः सुसुखि ते तिरस्करोतीह पीयूषम् ।।' इहाघरस उत्कर्षहेतुः पूर्वोक्तः । सुभापकर्षहेतुश्च तादृशकालकूटस- मानाधिकरणत्वमनुक्तम् ।

अपरर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा—

उद्दीपितकुसुमश्रारा श्रुतिमुभगा सुभ्रु ते वाणी । मध्युमासमात्ररम्यां परमृततरुणीगिरं जयति ॥

नायिकावचनोक्त-र्षहेतुसर्वदातृत्वमनुक्तम्

द्व्योरुक्तौ यथा—

गुणयुक्तेन श्रुतिपथविजृम्भमाणेन नेत्रभङ्ङ्येन । वरतनु मन्थविशिख[सू] त्वयास्ति नीतोऽधरीभावम् ॥

अत्र कटाक्षोत्कर्षहेतुरन्यास कामाधीनत्वकरणरूप, वाणापकर्षहेतुश्च

कटाक्षान्वयव्यतिकानुविधानमिति द्व्योरप्यनुक्तिः ।

एवमक्षिप्तभेदा द्वादश व्याख्याता: । इदानीं क्षिप्तभेदा उच्च्यन्ते ।

तत्र शब्दे साम्ये द्व्योरुक्तौ । यथा—

अपि तापोत्कर्षकता कुसुमशरेण तज्ज्ञपोष्यम् । खेदो न हीयते सखि तदधीनेनानलेनैव ॥

अत्र तैलादिनिष्ठखेदाख्यगुणविशेषस्य वहिना(?) खेदशब्द: क्षिष्ट:

उत्कर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा—

विशदीकृताखिलशुव: सकलमनोयनयनरम्या: । स्वभावविकसतबालं ज्योत्स्नावत्त्र क्षयी राग: ॥

इंहे नायिकारागस्य स्वाभाविकत्वमुक्तफहेतुरुक्: । ज्मोवारुणस्य सं-घ्याधीनत्वमपकर्षिहेतुनोक्त: । रागपदं क्षिष्टम् ।

इवार्थे वतिरिति शब्दं साध्र्श्यम् ।

अपकर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा—

सितकुसुमहिमरुचिरा नवपरिमलसंवृतदिगन्ता त्वम् । तन्मात्रसौन्द्र्यजन्मा नलिनीव न जातपक्षसग्नासि ॥

अत्र पाद्वैन्य: कर्दमययोगावश्यकत्वहेतु: तद्वोतिरेकयुक्तव्यतिरेकप्रति-योगित्वं तन्मात्रेऽप्युक्तम् । नायिकाया निपिद्धकर्मयोगाभावहेतु: शुद्धत्वं नोक्तम् ।

पदपदं क्षिष्टम् ।

उभयानुत्तौ यथा—

'सौरभ्यवासितदिशो विहिततपकीरुतविशेषपाया: । सहकारमञ्जरीवत्तव नास्ते भृङ्गसंसर्ग: ॥'

अत्र रसालमञ्जर्याः भ्रमरसंवन्धे. मधुरसो हेतुः: नायिकाया: परपुरुषसंसर्गे च गुणदोषात् । उभयेऽपि नोक्तम् । हेतुपदस्य प्रयोजकसाधारण्येन भृङ्गसंसर्गतदभावयोरुल्लर्षपकार्षहेतोरुक्तावपि भृङ्गसंसर्गतदभावहेतूभूतयोर्मधुरसगुणदोषात्करणत्वयोरनुक्त्या उभयानुक्तिरित्यदोष: । भृङ्गपदं कष्टम् ।

आर्थे साम्ये द्वयोरुक्तौ यथा—

'न्यक्तसरोजशोभं मुखमस्याश्चन्द्रमा आश्र सममेव । नित्यैकरूप्यविरहात्स कलङ्की तन्न गुणदोषात् ॥'

अत्र चन्द्रमसः कलङ्कितत्वे सर्वदा एकरूप्याभाव: । मुखस्याश्च तन्न गुणदोषात् । मुखस्याकलङ्कत्वे तु गुणोत्कर्षो हेतुरिति द्वयोरुक्तौ कलङ्कपदस्य चिह्नदोपमार्थकशेष: ।

उत्कर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा—

'अयशःशङ्कितकरणस्त्वदपाङ्गः । अविहीनशक्तिकतया न प्रासपराजय: कापि ॥'

अत्र कटाक्षोत्कर्षहेतुर्नपकृष्टसामर्थ्यवसुमुक्तम् । अर्जुनापकर्षहेतुश्व भगदृहीतसारत्वमनुक्तम् । अजयोवशीकरणभाव: स येन प्राप्त: तथा नास्ति परवशीकरणयोग्यवच्छेदकवानिति नेत्रपक्षे । प्राप्त: पराजय: पारमेश्वरी येनतन्नास्ति । पराजयपदेऽव्ययम् । तुल्यार्थवाचिराति अर्थपदसाधद्रव्यम् ।

यथा च नैषध—

'भूःसुधामवावृभुविराजशिखामणेस्वं त्वं चास्य भोगसुभगस्य सम: क्रमोऽड्यम् ।'

१. 'सा सर्वेभोमा' ख.

मत्नाकपालकलनाविदितस्य पत्यु- रत्रापि जन्मनि सती भवती स भेदः ॥१' अत्र मैथुन्युक्तर्षिहेतुरेतजनमन्यपि पातिव्रत्यमुक्तम् । भवान्यपकर्षहेतुश्र सतीपदवाच्यत्वाभावोऽनुक्तः । apकर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा— 'तापिच्छनीलचिकुरां रसपरिपूर्णां सुगम्भीराम् । प्रावृट्कालनदीमिव न कुतश्चिद्धृढ़ा एति त्वाम् ॥' इह नद्यास्तरङ्ग्यो हेतुः प्रावृट्कथा, नायिकाया अन्यतोऽपकर्षानवास्तौ च सर्वाधिक्यं हेतुरनुक्तः । भर्तृपदं श्लिष्टम् । द्वयोरनुक्तौ यथा— 'अरविन्दतुन्दिललाज्ञी मर(रा)लिकागमनशालिनी सुभ्रु । सरसीवत् कदाचिद्यासी रसस्याविलीमभावम् ॥' अत्र सरोजस्य कालुष्ये च धर्मोदिकं हेतुः । शृङ्गाराख्यरसेन निर्दे- गत्वे तत्सामग्री उपनायकविषयत्वाच्चभावाश्र हेतुरनुक्तः । रसपदं श्लिष्टम् । यथा वा भिक्षाटने— 'भृङ्गाज्जाने सक्तिं ममापि तवापि तुल्या। श्रीकण्ठकण्ठरुचिरप्यथ कोऽपि भेदः । पुष्पेषु चेष्टितमतीवं तवानुकूलं सत्यं तदैव तु मम प्रतिकूलमासीत् ॥' अत्र पुष्पाधिकरणक्रीडाया भृङ्गौ प्रत्यनुकूलत्वे मधुमासिहेतुत्वम् । नायिकां प्रति कामव्यापारस् प्रातिकूल्ये च इच्छाविषयशिवालम्बो हेतुः । तदुभयान्वयाभावेनानुक्तम् । पुष्पेषु चेष्टितामतिस्खण्डयिषिते पूर्वसिद्धद्विरूपे । आक्षिप्ते साम्ये यथा— 'अन्येनानमिभूतं ताराकान्तं त्वदीयासम् । स्वभ्रूनुना कवलितं ताराकान्तं पराजयते ॥'

१. सस्सविशेषणतौ पञ्चमिदं पद्यम्

अलङ्कारकौस्तुभः

इहान्यानिमिमूलत्वं राहुम्रस्ततवं चोत्कर्षापकर्षहेतू उक्तौ । ताराकान्त-शब्द: स्पष्टष्ट: । यथा वा वासवदत्तायाम्— 'सुराणां पातासौ स पुनरातिपुण्यैकहदयो ग्रहस्तस्यास्ताने गुरुश्चित्रमपि स तिरत: । करस्तस्यार्यर्थे वहति शतकोटिप्रणयितां स सर्वस्वं दाता तृणमिव सुरेशां विजयते ।'

अत्र श्रृङ्गारशोभासंजस्य राज्ञ उत्कर्षहेतव इन्द्रापकर्षहेतवश्वोक्ता: । सुराणामित्यादौ च श्लेष: । प्रथमे एक उत्कर्षे एकश्रापकर्षे हेतुरुक्त: । इह त्वनेक इति विशेष: । उत्कर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा— 'रसजनकै तिरसृतचन्द्ररुचा सततशोभेन । तावकतुलनं शशाङ्कति नियां पार्श्वयो: पयोधे: ।'

अत्र रसादौ श्लेष: । मुख्योत्कर्षहेतूभूताक्ष श्रृङ्गारजनकत्वम्, चन्द्राधि-क्यम्, कालानवच्छिन्नशोभत्वं चोत्का: । जलजन्यत्वं चन्द्रतिरस्कार्यत्वं दिनमात्रशोभितवं घनापकर्षहेतवो नोक्ता: । अत्रैव शोभापकर्षेऽर्थश्लेष इति विशेष: । अपकर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा— 'उज्झृंहितमकरध्वजमतिविशदं तारकारसमम् । तव मुखमिन्दुं निन्दति तस्य तमस्कन्दननीयत्वात् ।'

अत्र मुख्योत्कर्ष तमोऽनौभाव्यत्वं हेतुरुक्त: । चन्द्रापकर्षे च राहुपार-भाव्यत्वं हेतुरुक्त: । मकरध्वजादिशब्दा: श्लिष्ठा: । द्वयोरुक्तौ यथा— 'अस्युन्नतेऽपि कठिनस्पर्शेन रसाहरणकर्त्रा । वक्षोरहेतु तेऽसौ कुम्भ: प्रतिगर्जित: प्रोचै: ।' अत्र स्तनोत्कर्षहेतुरन्त:पूर्णत्वम्, घटापकर्षहेतुरन्त:शून्यत्वं द्वयमप्यनु-

काव्यमाला

कम् । अत्युक्त्यतेर्थश्शेषः । रसेऽति शब्दश्शेषः । 'स्पर्धते जयति दृष्टि दुध्याति प्रतिगर्जिते' इति दण्ड्युक्तेः । प्रतिगर्जितेत्यौपर्याक्षेपः । एवं च— 'राहुभासापहारवं न लमते न स्तो(न)माविन्दते चण्डांशोः किरणैर्वा मृगदशशामासैः पराजीयते । नैवार्श्रेण पिधीयते न च कुहूकालेन संक्षीयते भूमिभूषण रुद्रचन्द्र भवतः प्रोढो यशश्श्रनदमाः ॥' इत्यादावाक्षेपे साम्ये व्यतिरेको झेयः । अभेदस्यैवात्र शब्दत्वेन सा— दृश्याक्षेपत्वात् । कचित् जयत्यादिपदाभावेऽप्येकधर्मावच्छिन्नतयैव साम्याक्षेपः । यथा— 'प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता सत्कल्पवृक्षे वनं तोये काञ्चनपद्मरेणुकपिशो धर्मामिषेकक्रिया । ध्यानं रत्नशिलातलेषु विधुधाम्रीसंनिधौ संयमो यद्द्वाराऽऽछन्ति तपोभिरन्यमुनयस्तस्मिस्तपस्संयमी ॥' अत्र काश्यपाश्रमवासिनां मुनिनां मुन्यन्तरापेक्षया व्यतिरेक उक्तः । तेषां च साधर्र्यवोधकाभावात् मुनित्वमेव तदाक्षेपकम् ॥ कचितु विशेषणश्शेषादेव तदाक्षेपः । यथा नैषधे— 'अस्मारिप्रकरः शरश्र नृपते: संख्ये पतन्तावुमौ सीत्कारं च न संसुखं रचयत: कम्पं च न मामृतः । तद्युक्तं न पुनर्निवृत्तिरुभयोर्यार्ति यन्यूक्तयो— रेकस्तत्र भिनत्ति मित्रमपरश्रामित्रमपरश्रामित्रमप्यद्युतम् ॥' अत्र संख्यपातावर्थश्शेषेण अरिश्रयः साम्याक्षेपः । मित्रेत्यादि—

शब्दश्लेषण यथा—

उत्कलिकाकुलितास्ता उपकण्ठनिरस्तमारकतमाला: । प्रावृषि सारित: सेतून्भिन्दन्ति न पान्थवध्व: ॥ उत्कलिकेत्यादिशब्दश्लेषण नदीना पान्थश्रीणां च साम्प्रतीति: । मयादारूपसतुभभावात् क्षोणी विशेष: । व्यतिरेकध्वनिर्यथा ममैव—

'पूर्वे हिरण्यकशिपुं विभुधार्तिमाति(?) मातृहिंतुं समभवन्मधुभिर्न(वृ)सिंह: । द्वारिद्युमन्वितयितुमीदृशमेव लोके जात: स एव किल संप्रति राजासिंह: ॥' अत्र भगवद्वातारवेन नृसिंहाराजसिंहयो: साधर्म्यप्रतीते: नृसिंहेत्यनन नृपतियोगिकोत्कर्षस्य राजसिंहपदेन राजप्रतियोगिकोत्कर्षस्य प्रतीया तदपेक्षया राज्ञ उत्कर्षो व्यज्यते । राजापेक्षया उत्कृष्टस्य मनुष्यप्रतियोगिकोत्कर्षवदपेक्षयाधिक्यस्य सर्वसिद्धत्वात् । राजतवस्योत्कर्षप्रतियोगितावच्छेदकत्वोक्त्या प्रथममेव मनुष्यत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकोत्कर्षवदपेक्षया तदुत्कर्षप्रतीते: । राजापेक्षयोत्कर्षसिद्धावन्वयत् उत्कर्षस्याप्यर्थत: सिद्दरिति दिक् ।

इति व्यतिरेक: ।

आक्षेपं निरूपयति—

इष्टस्याप्यपिधातुं योडर्थस्य विशेषबोधाय । स्वयमेव प्रतिषेध: स वक्ष्यमाणोत्कविषय आक्षेप: ॥ १ ॥ वकुं प्रारधस्यापि विशेषचोतनार्थ यो निषेध: स आक्षेप: । प्रागुक्तप्रतिषेधो भावव्युपत्ते: । विभागमाह—वक्ष्यमाणेति । यत्र वकुमुपक्रान्त: पूर्वोर्थो निषिध्यते स वक्ष्यमाणविषय: । यत्र तु उत्क्वा तद्वचनवैयर्थ्यमुख्यते स उत्कविषय इति द्विविध इत्यर्थ: ।

तत्राद्यो यथा— 'सेइहं जाणइ दहइँ सरिसम्भि जणस्मि जुझए राअओ । मरउ ण तुमं भणिस्सं मरणं वि सलाहणिज्जं से ॥' अत्र त्वद्यत्यानुरागवशेन नायिकाया विरहावस्थावशेन मरणमपि संभावितम् । तन्मात्रया तत्संघटने यत्नः क्रियतामिति विवक्षितम् । तच्च विरहदुःखस्य मत्विकं वक्तुमशक्यत्वात्समागमप्रार्थनायाश्व याच्ञाभङ्गभय- त्या दुष्करत्वात् न त्वां भणिष्यामीति प्रतिषिद्धम् ।

द्वितीयो यथा— 'tलं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं तव कौसुदी नयनयोरसृतं त्वमेव । इत्यादिभिः प्रियशतेरनुरुद्ध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमिहोच्यते ॥' यथा वा समनन्तरम्— 't्वत्साक्षात्करणक्षणप्रभृतितहडं न प्रेक्षतेर्‌डथान्तरं म्लानिं शारदिकातपप्रतिहता सा केतकीवार्श्रुते । नि:श्वासाहतिसाध्वसादिव भ्रूशं बिम्बाधरो वेपते तत्सदृव्यवसायहायिनि कृतं प्रोक्तेन नाचक्ष्महे ॥' अत्र प्रोक्तापे विरहावस्था तत्प्रतीकारानुरूपते तदृचचनवैयर्थ्यमित्यभि-प्रायेण तदुक्तिप्रतिषेधः ।

केचिच्चु—उपमेयेनोपमानकार्यसंपत्त्या तदृदयर्थ्योत्किराक्षेपः—इत्याहुः । यथा— 'किं पय्यरसु रअहिं न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न किं व्रीडिं वा झषकेतनस्य कुरुते नालोकमान्त्रेण किम् । वक्रोन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीताङ्गुरूज्झूमते दर्पः स्यादृतेन चेदिह तद्प्रस्येव बिस्बाधरे ॥'

9. 'संयं जानाति द्रढं सदृशे जने युज्यते रागः । त्रियतां न त्वां भणिष्यामि मरणमपि श्रावणीयं तस्या: ॥' [गाथा० ११२]

अलङ्कारकौस्तुभः

३०९

प्रतिपभेदोद्यमिति काव्यप्रकाशकारादयः । सर्वस्वकारादयस्तु—यो निषेधो बाधितः सन्नर्थान्तरपर्यवसितः कंचिद्द्विरेषमाक्षिपति स आक्षेपः । यथा— 'नयस्ता न भ्रुकुटिभिर्वाग्भसल्ले नाच्छादिते लोचने नांतं नाननमन्यत: । सकाथं नाहं स्वरश्मिमातृ: । नन्वामपयोधरं रसवशाद्विस्रसद्धमालिक्नितो भड्रास्या नियमस्य भीषणमरुन्नायं वयसो जु मे ॥' अत्र भीषणमरुति तत्निषेधो बाधिततादपकाराजनक्त्वपर्यवसितो दुर्योधनो भानुमतीप्रतियोगिकालिङ्गनप्रयोजकत्वरूपं विशेषमाक्षिपति । 'भानुमत्यालिङ्गितं' इत्यस्य शब्दत:पेडपि मरुततत्प्रोजकत्वस्याक्षेपमात्रगम्यत्वात् । न च सति विशेषणे हेतौ न्यायेन मरति भीषणत्वसैवायं निषेध इति वाच्यम् । विशेषणे निषेधस्य बाधाभावे हि तत्न्यायावतारः । अत्र 'च भीषणत्वसाम्ये' सकृति सन्निहितो तत्निषेधस्यापि बाधाविशेषात् । तावतापि प्रकृतसंगतेश्वेति । यथा— 'युष्मच्छासनलड्घनास्पद्मसि मया मग्नेन नाम स्थितं प्राप्ता नाम विगर्हणा स्थितिमतां मध्ये डनुजानामपि । हेलोल्लसितशोणितारुणगदसोच्च्छनदत: कौरवा- नद्धोर्में दिवसं ममापि न गुरुनोहं विधेयस्त्व ॥' अत्र युधिष्ठिरं प्रति भीमोक्तौ 'न गुरुरिति' निषेधो बाधित: सन् 'त्वदुक्त्या कौरवै: संधिंरेया न कार्य:' इत्यत्र पर्यवसित: । तदच्छेदकावरण्यकतवं व्यज्यते । वश्वतः स न निषेध: । यथा— 'मा याहीत्यपमड्ढलं व्रज पुन: श्रेणी हीनं वच- स्तिष्ठति प्रसुता यथारुचि कुरुष्वेवाप्युदासीनता । नो जीवामि विना त्वयेति वचनं संभाव्यते वा न वा तर्हिक शिक्षय नाथ यत्समुचितं वतुं त्वयि प्रस्तुते ॥'

काव्यमाला

अत्र प्रवर्त्यपतिकाया: प्रियगमनप्रतिबन्धकोक्तिनिषेधो वाधिततत्त्वाद्दशोक्तितात्पर्यफलक: प्रियप्रवासस्यावश्यपरिहार्यतां व्यनक्ति । सोऽयं द्विविध: । उक्तविषय: रक्ष्यमाणविषयस्तु वस्तुकथनानिषेधात्मक एव । स च द्विविध: । प्रकृतवृत्तान्तकथनत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन तद्विषये कस्याचित्सत्त्वासत्त्वभेदात् । आद्यो यथा—‘त्वत्साक्षात्करण-' इत्यादौ प्रागुदाहृते । तत्र विरहिणी-वृत्तान्तकथनत्वावच्छिन्ननिषेधो म्लान्यादेरिवृत्तान्तस्य कथने तदतिरिक्तवृत्तान्तर-न्तस्य कथने तदतिरिक्तवृत्तान्तपर: म्लान्यादिवृत्तान्तस्यापि तदृत्तान्तकथ-नत्वावच्छिन्नतया तत्सत्त्वम् । द्वितीयस्तु—'सच्चं जाणइ-' इत्यादौ । अत्र विरहवृत्तान्तकथनत्वावच्छिन्ननिषेधे कस्यापि तदृत्तान्तकथनस्याभावात्। कचितु विधानानिषेधाक्षेप: । यथा— 'गच्छ गच्छसि चेत्कान्त पन्थान: सन्तु ते शिवा: । ममापि जन्म तत्रैव भूयादचिरं गतौ भवान् ।।' यथा वा— 'लोलेलोचनवारिभि: सशपथै: पादप्रणामै: प्रियै-रन्यास्ता विनिवारयन्ति कृपणाः प्राणेश्वरं प्रस्थितम् । पुण्याहं व्रज मङ्गलं सुदिवस: प्रात: प्रयातस्य ते यत्कृत्योचितमीहितं प्रिय मया तत्रिर्गतम् श्रोष्यसि ।।' अत्रोभयत्र विधाननिषेधगर्भ: । यचु रसगङ्गाधरे— 'तपोनिधे कौशिक रामचन्द्रं निनीसिपमे चेत्लया किं विकल्पै: । निरन्तरालोकनपुण्यधन्या भवन्तु वन्या अपे जीवभाज: ।।'

१. 'स च द्विविध:—वक्ष्यमाणविषय:, उक्ताविपयत्वं' इत्यस्मैवालङ्कारसूत्रकावल्यानां पाठ:.

अलङ्कारकौस्तुभः

३११

तत्र दशरथस्त्य विश्वामित्रं प्रत्युक्तौ मानैषीरिति निषेधो व्यर्थच इति संक्षेपः । इत्याक्षेपः । विभावनां निरूप्यांत — हेतुं विनापि कार्यं यत्रोक्तं स्यादृद्भावना सा तु । यत्र प्रसिद्धकारणनिषेधेऽपि तत्त्कार्याविर्भावो वघ्यते सा विभावना । विशिष्टा कारणनिरपेक्षा भावना कार्योत्पत्तियर्त्रेति व्युत्पत्तेरित्यर्थः । न च कारणाभावे कार्योत्पत्त्यनुपपत्तिः । तदतिरिक्तहेत्वाक्षेपेण तदभावात् न चैवमपि कारणात्पागेव कार्योत्पत्तिरुपपायामतिशयोक्तौ तदनन्तरंवेष्टवति वाच्यम् । तत्र कार्यकारणयोः पौर्वापर्यनिबन्धनश्रुतमकारोडत्र तु कारण-भावेऽपि कार्योत्पत्तिनिबन्धन इति भेदात् । किं च । तत्र पश्चाद्भाविन एव कारणस्य कार्यजनकत्वं कार्याव्यभि-चारित्वसूचनार्थे विवक्षितम् । अत्र तु निषेधप्रतियोगितवेऽन्यहेतुसापेक्षैव कार्योत्पत्तिरिति विशेषः । तत्र हेतुभावः कचित्स्वरूपेण । यथा — 'शरीरं क्षामं स्यादसति दयितालिङ्गनसुल्ले भवेत्सासारं चक्षुः क्षणमपि न सा हरत इति । तयासारज्ञाक्ष्या त्वमसि न कदाचिद्दिरहितं प्रसक्ते निरोणे हृदयपरितापं ऋजसि किं ॥'

अत्र विरहदुपहेतुभावेऽपि तत्त्कार्यपरितापोत्पत्तिः । तद्विषयकज्ञान-त्वेऽपि आत्मनस्तच्छरीरावच्छिन्नमालविकाससंयोगाच्चभावस्य तद्वेतोः कचिदवच्छेदकाभावात् ।

१. अत्र कियान्पाठोऽस्तुटितः प्रतिभाति, 'चस्तु' पदस्खारस्यात् । २. 'भावोऽस्ति हि' इति पाठो भवेत् ।

यथा — 'न कठोरं न वा तीव्ष्णमसृं पर(कुष)मथनवनः । तथापि जितमेवासीदसुना भुवनत्रयम् ॥' अत्र तीव्ष्णत्वादिविशिष्टालंभावः । काचिद्य्यापारभावात् ।

यथा— 'उद्यानमारुतोदूततचूतचम्पकरेणवः । उदस्तयन्ति पान्थानामस्पृष्टान्तो विलोचने ॥' अत्र रजसां चक्षुर्गोलकसंयोगरूपव्यापारभावात्तद्विशिष्टहेतुभावः । कचित्सहकार्यभावात् ।

यथा— 'चित्रं तपति राजेन्द्र प्रतापतपनस्तव । अनातपत्रमुत्सृज्य सातपत्रं तृणदृणम् ॥' अत्रातपत्ररूपप्रतिबन्धकाभावरूपसहकार्यभावात् ।

यतु— 'अकारणात्कार्यजनम् चतुर्थी स्वाद्विभावना । शशह्वदृश्रीनानिनादोडयसुदेति महदृदुतम् ॥' 'विरुद्धा कार्यसंप्रतिपत्तिदृष्टा काचिद्विभावना । शीतां शुरिरणास्तन्वि हन्ति संतापयति माम् ॥' 'कार्योत्कारणजनमापि दृष्टा काचिद्विभावना । यशःपयोधिरमवत्करल्पतरुस्तव ॥' इति, तच्चिन्त्यम् । कारणं बिना कार्योत्पत्तिरिति भेद एवान्तर्भावात् ।

यतु— 'हेतूनामसमग्रत्वे कार्योत्पत्तिश्व सा मता । अक्षैर्थिक्षणकठिनैर्नैजंगज्यायति मन्यथः ॥' इति भेदो दीक्षितोक्तो न युक्तः । कारणाभावे'पि कार्योत्पत्तिः इत्यत्र

कारणतावच्छेदकसंबन्धेन कारणतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य विवक्ष्यीयत्वादिति रसगङ्गाधरकृतः, तच्चिन्त्यम् । तदक्षणत्वादे: कार-णतावच्छेदकत्वस्वीकारे उक्तिसंवेदपि कारणत्वाभिमायेणैव दृष्टितैर्भेदान्तरर्णनात् । अत्र चोचकानुक्तौ निमित्तकत्वेन द्वैधा ।

आधा यथा— अकुड़ममचन्दणं दहदिसावहूमण्डणं असेअरमकुण्डलं भुअणमण्डलीभूषणम् । असोसणममोहणं मअरलज्जणस्साउहं मिअड्ढकिरणावली णहअलम्भि पुख्खिज्जइ ॥'

अत्र कुडुमावभावेऽपि लेपनाद्याभिधानाद्विभावना । तत्र मृगाद्धकिरणाचत्या उक्तत्वादुक्तनिमित्तम् । यथा— 'असंभृतं मण्डनमज्ययद्धेरनासवाक्ष्यं करणं मदस्य । कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमर्हन् वात्यापरं साथ वयः पपेदे ॥'

अत्र द्वितीयाचरणे आसावाभावेऽपि मदोक्त्या चोक्तनिमिचा विभावनेति सर्वसकारादिमतं दूषयत्युद्रः: रसगङ्गाधरकर्त्रिद्रुक्तम्—विरोधमूलत्वादेतदायालङ्काराणां प्रकृतेऽ च यौवनस्य मदकारणताया: कोदिनैव निवद्धत्वादासर्वयौवनयोर्मेदं प्रति श्रीहियवयोर्योङ्गं प्रतीव निरपेक्षकारणत्वावगमाद्विरोधास्फुरणाद्विभावनैवयं न भवितुमर्हेति कुतस्तद्विशेष: इति, तच्चिन्त्यम् । लोकप्रसिद्धकारणताकस्य मदस्य व्यतिरेकेऽपि यौवनाद्योत्पत्त्यमिधाने विरोधस्य प्रतिभाने बाधकाभावात् । अन्यथा द्वयोर्निरपेक्ष्यकारणत्वभतीतौ

9. 'अकुड़ममचन्दनं दशदिशावधूषणडण- मशेखरमकुङ्डलं भुवनमण्डलीभूषणम् । अरोपणममोहनं मकरलज्जणसायुरयं मृगाद्धकिरणावली नभस्तले पुष्पीभवति ॥' [कर्पूरमञ्जरी ३१२६]

काव्यमाला

यौवनोन्मादोत्पच्चौ चमत्कारानुपपत्ते: । आलोकपरामर्षवतिरेकेण धूसपरामर्षोदनुमित्यनुत्पत्त्यादिवदनुपपत्त्यभावात् । किं चैवम्— 'यदवाधिविलासभवनं यौवनमुदियाय चन्द्रवदनाया: । दहनं विनैव तदवाधि यूनां हृदयानि दह्यन्ते ॥' इति । भवदुक्तोदाहरणामपि दुर्घटम् । यौवनावधि हृदयदाहोक्तौ दाहे यौवनहेतुत्वापि श्लोकालमतैवविशेषात् । कारणशब्देनाभिधानस्यैकचित्करत्वात् ॥

तदुक्तं कुसुमाञ्जलावाचार्यै:— 'नियमस्यैवापेक्षार्थत्वात्स्यैव च कारणार्थत्वात् ।' इति । तस्मात्साज्या चोत्कनिमित्ता विभावना, आश्रयणीय वा यथो-कैवैति दिक् ॥

अनुक्तनिमिचा यथा— 'अभ्रास्वशिशिरीभवत्सरस्तमनद्मनदाकिनी-मरवत्सरलतारकं स्फुटललाटचन्द्रद्युति । अकुजुमकलङ्कद्रितोज्ज्वलकपोलमुलेक्ष्यते निराभरणसुन्दरश्रवणपाशसौम्यं मुखम् ॥' यदपि— 'लुञ्चकधीवरपिङ्गुना निष्कारणवैरिणो जगति ।' इत्यत्र विभावनामर्ष किं तदन्वयुपगमादिष्टापत्ति चोद्यमभाव्य 'कारण-तावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वभावे विशेषणं देयम् । अत्र च प्रसिद्धकारणतावच्छेदकप्रतियोगिताकोडभावो न तु कारणतावच्छेदक-मूतापराधत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनापि कारणभावोक्ते: । न च कार्यो-शेढतिशयोक्त्यमेदान्तरालीडत्वेन विशेष्य इति वाच्यम् । 'खला विनैवापराधं दहन्ति खलु सज्जनान् ।' इत्यादौ तथाप्यतिप्रसङ्गात् ।

इति पूर्वपक्षयित्वा समाहितम्—'कार्यौशे यद्वृश्यितावच्छेदकं तदवच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वभावे वि-

अलङ्कारकौस्तुभः

शेषं देयम् । प्रकुते च पीडाया दाहाभेदाध्यवसानाद्दलत्वं विषयितावच्छेदकम् । अपराधत्वं च विषयतावच्छेदक्रीभूतपीडालावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतायामवच्छेदकम् । न तु विषयितावच्छेदक्रीभूतदाहल्त्ववच्छिन्नकार्यतामातियोगिकरणतायामिति तादृशपराधत्वावच्छिन्नप्रति-योगिताकीभूतावच्छिन्नकार्यतामात्र: । 'खला विनैवापराधं दहन्ति जगतीतलम् ।' इत्युक्तौ तु स्वादेव विभावना—इति ॥

तत्रापि चिन्त्यते । कारणतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन-भावोक्तावेव विभावनेतत्र न ग्रन्थकृतामप्राह: । 'निरुपादानसंभारमभित्तावे(वि)व तन्वते । जगचित्रं नमस्तसै कलाक्षयाय शूलिने ॥' इत्यादौ तदभावात् । न हि चित्रत्वावच्छिन्नकार्यता उपादानसंभारत्ववच्छिन्नकारणतानिरूपिता, आपि तु मसीत्वहरितालत्वाद्यवच्छिन्नकारणतावच्छिन्नकारणता-निरूपिता । न चात्र मसीत्वादवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनामाव उक्त: । सीकृता चेयं विभावनावालङ्कारिकैरिरिति ।

वेदेऽप्यं यथा— 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षु: स शृणोत्यकर्‌ण: । स वेचि विश्वं न हितस्य वेचा तमाहुराग्यं पुरुषं पुराणम् ॥' इति विभावना ।

विशेषोऽंक निरुपयति— हेतौ सत्यापि कार्यानुत्पत्ति: सादृश्येऽोक्ति: । न चासामग्री: फलोप-धानव्याप्तयतया तदनुपपत्ति: । प्रतिवन्धकान्तरस्स स्त्वेन तदविरोधात । तदभावातिरिक्तसकलकारणसमवधानसैवात्र सामग्र्यर्थत्वात् ॥

सा च त्रेधा—अनुक्तनिमित्ता, उक्तनिमिचा, अचिन्त्यानिमिचा च :

३१३ काव्यमाला ।

तत्राधा यथा— 'गैमिआ कडम्ववाआ दिऊं मेहन्थआरिअं गअणअलम् । सहिओ गज्जिअसद्दो तहावि खु से. णअथि जीविअसंवो ॥' अत्र कदम्बवाताभावादीनामाश्वासहेतूनां सत्त्वेऽपि श्रीरामस्य आश्वासोक्तः । आश्वासोक्तिप्रतिपक्षनिबन्धकाक्ष्य समुच्चयद्वातादय इति तेषामनुक्तिः । द्वितीया यथा— 'स्मर स महुरितैरवींफलीकृतो भगवतोऽपि भवह्हनश्रमः । सुरहिताय हितात्मतनुः पुनर्ननु जनुर्दिवि तक्षणमापिथ ॥' अत्र कामदाहसामग्रीसत्त्वेऽपि तद्वाहाभाव उक्तः प्रथमार्थे । तत्रिमित्तं च भैम्या: स्वदुरितमेवोपन्यस्तम् । वस्तुतस्तु—भैम्या न कामदाहमात्रमिष्टम् । अपि तु ध्वंसप्रतियोगिमात्रतिजात्यवच्छिन्नप्रतियोगिभावासामानकालीनः क्रोधध्वंसः । सुरकार्योंहेतत् । तस्य स्वगात्रहोगे च तस्यैव पुनरुत्पत्या. ध्वंसविशेषणं गलितमिति विशेषणाभावप्रयुक्तविशिष्टाभावादेव कार्योदयस्यस्वगात्रहोगानिमित्तक इति उत्तरार्धमप्युदाहरणं संभवल्येवेत्यवधेयम् । अन्यथा यथा— 'सो को वि गुणाइसओ ण आणिमो मامي कुन्दकलि(लड)आए । अच्छीहिं चिअ पाऊं अहिलिज(लस्स)हि जेण भासलेण(मरोहिं) ॥' अत्र कुन्दकलिकार्दर्शनसत्त्वेऽपि तदिच्छाविच्छेदाभाव उक्तः । तत्र च किंचिद्विरिमितं लक्षणरूपमस्त्येव । न तु विशेष्यं वचुं शक्यमित्यचिन्त्यशक्तिकल्पनम् ॥ अत्र वदन्ति—विभावनाविशेषोक्त्योर्न पार्थक्यं भवितुमर्हति । परस्परलक्षणव्याप्तविषयत्वात् । तथा हि—यत्र कारणाभावेऽपि कार्योत्पत्तिर-

9. 'गमिता कदम्बवाता हृश्टं मेघान्यकारितं गगनतलम् । सोढो गर्जितशब्दस्तापि खलवस्या नास्ति जीवितेऽधवसायः ।'[इति च्छाया ।] २. 'स कोडपि गुणातिशयो न जानीमो मातुलानी कुन्दलतिकायाः । अक्षिम्यामेव पातुमभिलष्यते येन भ्रमरैः ।'[गाथा ६९९]

च्यते; तत्र कारणाभावरूपकारणसत्त्वेऽपि कार्योभावरूपकार्यानुक्ते संभव्यतेवेति विशेषोक्तिः । कार्योभावस्य कारणाभावप्रयोज्यतायाः सर्वसिद्धत्वात् । कारणादिपदानां चोभयसाधारणत्वात् । एवं यत्र सत्येऽपि कारणे कार्यानुत्पत्तिवेक्ष्यंते तत्रापि कारणाभावेऽपि कार्योभावरूपकार्योक्त्या विभावनावापि संभवः । इत्थं नैतदेऽप्येकान्तः । प्रामाणिक हि । उच्यते—सदृशमोचच्छन्नाकार्यतया विवक्षितातत्वतयोगिकारणताश्रयाभावेऽपि तद्र्मोचच्छन्नोत्पत्तौ विभावना । एवं च विभावनास्थले कारणाभावनिष्ठकारणताप्रतियोगिककार्योभावत्वाच्छिन्नाकार्यता न विवक्षिता, किं त्वभावप्रतियोगित्वेनोक्तं यत्कारणं तत् तततियोगिककार्यत्वाच्छिन्नैव । एवं कारणाभावोऽप्यभावत्वेनाभिधेयः । अतः कारणस्य तदभावाभावरूपत्वेऽपि कारकारणस तदभावाभावत्वेनैत्यदोषः । तथा च—यत्र कारणानधिकरणक्षणोत्तरक्षणसत्त्वं तत्र कार्योधिकरणत्वमुच्यते सा विभावना । कारणाधिकरणक्षणोत्तरक्षणसत्त्वं च यत्र कार्यानधिकरणत्वमुच्यते सा विशेषोक्तिः । एवं चैक्त्र व्यतिरेकव्यभिचारस्फुरणनिबन्धनः, परन्त्र चान्वयव्यभिचारस्फुरणनिबन्धनश्वमत्कार इति दिक् ॥

इति विशेषोक्तिः ।

यथासंख्यं निरूपयति—निर्देशाक्रमतो यदि समन्वयस्तद्यथामुख्यम् । येन क्रमेण पदार्था निर्दिष्टास्तेषां यदि ऋमनिर्दिष्टपदार्थान्तरैः सह ऋमेणैव सङ्घटनस्तद्यथासङ्ख्यम् । 'तेजः क्षितिगर्ता वाहः' इत्यादिवारणाय क्रमत इति ।

'मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो मदकलः परशुर्वा । वज्रमिन्द्रकरविप्रसृतं वा स्वस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्ष ॥' इत्यत्राधाक्षोदिस्याद्यध्या°तक्रियास्थले तदारणाय अन्वीयमानपदार्थानां निर्दिष्टस्त्वोपादानम् ।

यथा— 'श्रीमत्त्सेनतृपतिप्रतापदहनैः पुष्पेऽ सुरस्यालय(?)प्रालेयैः परितो वृतं हिमगिरिं प्रापा नगेन्द्रात्मजा । तातालोकनंतः प्रियाविरहतः संसारसंहारतो गौरी नृत्यति रोदिति स्मरहरो मत्तन्नित नाकं सुराः ॥' अत्र तातालोकनंत इत्यादीनां गौरी नृत्यति इत्यादौ क्रमें हेतुतयान्वयः । ननु क्रमेंऽन्यबोधे किं नियामकमिति चेत् । अन्वयिसंख्यापदार्थज्ञानस्य यथासंख्यान्वयबोधतवं कार्यतावच्छेदकमिति कल्पनातथेति केचित् । वस्तुतोड्योग्यता ज्ञानमेव तत्रियामकमिति मतमेव साधीयः ॥ यतु तथासति— 'कीर्तिप्रतापौ भातस्ते सूर्याचन्द्रमसाविव ।' इति, क्रमभङ्गदोषो न स्यादोपयतया निर्णयसिद्धादिति, तन्न । तदुक्तरीत्या देवतत्वयज्ञददतयोरजावयो धनं भवान्नीश्वरयोर्गणेशस्कन्दौ तनयान्वित्यादावपि यथासंख्यान्वयबोधत्वावच्छिन्नापते: कारणसत्त्वात् । न चेष्टापत्ति:, अपसिद्धान्तात् । तथा च यथासंख्यान्वयबोधत्वावच्छिन्नं प्रति एकमात्रवृत्तियोग्यता ज्ञानाभाव: उमयसाधारणयोगताबोधो वा प्रतिबन्धक इति त्वया कल्पनीयम् । तथा चोभयकल्पने गौरवम् । तदपेक्षया शब्दबोधसामान्यकारणीभूतयोग्यतया ज्ञाननियामकतयैवोपपत्ताविति लाघवम् । न च क्रमभङ्गदोषत्वानुपपत्ति:, आसक्त्यज्ञानरूपत्वेन दोषोपपत्ते: अन्वयप्रतियोगित्वादिना व्यवधानेऽनुपस्थितिर्यस्यास्ति; । तदैनंपरीतं क्रमभङ्गे सष्ट्रम् ॥

इति यथासंख्यम् । अर्थोऽन्तरन्यासं निरूपयति— यदि सामान्यविशेषौ समर्येते विशेषसामान्ने । साधर्म्योदैधर्म्यादरपी वा सोडर्थान्तरन्यासः ॥ १ ॥

अलङ्कारकौस्तुभः

३१९

यत्र विशेषेण सामान्यम्, सामान्येन वा विशेषः समध्यैते सोऽर्थान्तर- न्यासः। साधर्म्यवैधर्म्योरन्यां प्रत्येकं द्विविध्यमिति भेदचतुष्टयमित्यर्थः। आघं साधर्म्येण यथा— 'स्थाने सुशिष्यनिवहे विनियुज्यमाना विद्या गुरुं हि गुणवरत्वमेतिनोति। आदाय शुक्तिषु वलाहकविभ्रमेणां रत्नाकरौ भवति वारिनिधिरसौराशिः'। तदेव वैधर्म्येण यथा— 'अर्थे सम्पतिबन्धं प्रसुरधिगन्तुं सहायवानेव। हस्तं तमसि न पश्यति दीपेन बिना सचक्षुरपि'। अत्रालोकाभावे विषयचाक्षुषं न भवतीत्येतद्विपर्यय आलोकसंयोगे सति चाक्षुषं भवतीति। तेन पूर्वोर्ध्वोर्ध्वसमाधानम्। द्वितीयं साधर्म्येण यथा— 'अभ्येतेनोपास्ते कुमुदसुदरे वा निवसतो विपक्षादम्बोजादुपगतवतो वा मध्युलिहः। उपर्योऽपि कोडपि स्वपरपरिचर्यापरिचयः प्रबन्धः साधूनामयमनभिसंधानमधुरः'। यथा— 'रक्तभावमपहाय चन्द्रमा जात एष परिशुद्धमण्डलः। विक्रिया न खलु देशकालजा निर्मलप्रकृतिषु सिरोदया'। तदेव वैधर्म्येण यथा मम— 'शरच्चन्द्रस्फीता नियतमगणे या गुणगणा मृगाक्षि त्वां प्राप्य प्रकृतिमधुरा मानित नितराम्। किमस्ति श्रुत्योर्वा त्रिजगति हंस्योर्वापि विषयो विशुद्धाजुद्धानां क च न सहरो निरुपाधिः'। अत्र साहृश्यप्रत्ययाभावात्सामान्यविशेषभावाच्च दृष्टान्तभेदः। निर्देश- नातिरेकस्तु तत्रैव निरूपितः। काव्यलिङ्गाच्चु समर्य्यसमर्थकयोः सामान्य-

काव्यमाला

विशेषभावेडर्थान्तरन्यासः । तदितरसंचन्चे तु काव्यलिङ्गम् इत्व भेदः । इति दीक्षिताः। यचु वदन्ति— 'यस्मिन्विशेष्यसामान्यविशेषः स विकस्स्वरः । स न निब्रे(जिसे) महान्तो हि दर्ज्याः सारगा इव ॥'

अत्र विशेषसमर्थनाय सामान्योपन्यासेडपि पुनः सामान्यसमर्थनाय विशेषोपन्यास इति विकस्सरोडलङ्कारान्तरम्। यथा वा— 'अनन्तररत्नप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् । एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरेणपिवाक्तः ॥' इदमुपमारोत्या विशेषनयसने । अर्थान्तरन्यसे विषये यथा— 'कर्णारुन्तुदमन्तरेण रणितं गाहस्व काक स्वयं माकन्दं मकरन्दशालिनमिह त्वां मन्महे कोकिलम् । धन्यानि स्थलवैभवेन कतिचिद्वस्तुनि कस्तूरिकां नेपालीक्षितिपालमालपतिते पद्के न शङ्केत कः ॥'

न चात्र विशेषसमर्थनार्थप्रवृत्तसामान्यस्य लोकप्रसिद्धतया समर्थनानदक्ष्वात्क्थं तत्समर्थनाय विशेषान्तरोपनयसनमिति वाच्यम् । सामान्यस्य सर्वत्र लोकप्रसिद्धानियमभावात् । न हि यो यो धूसवान् सोडसिमानिति व्याप्तिरूपसामान्योपन्यासे तद्विशेषरूपं दृष्टान्तोपन्यासिनिरपेक्षरूपपतं संभ वति । अतो यत्र सामान्यस्य लोकेन संप्रतीपतिच्छत्र तत्समर्थनार्थे विशे-षान्तरोपन्यासस्याप्यावश्यकत्वादिदमलङ्कारान्तरम्, तच्चिन्त्यम् । एवम्प्र्यर्थान्तरन्याससदृशयरूपतयातिरिकत्वानौचित्यात् । प्रकृतिविशेषस्य सामान्थेन समर्थनादेकोऽर्थान्तरन्यासः । सामान्यस्य च विशेषेण समर्थनादपर इति भेदद्वयसमावेशाल्मकतया: स्फुटत््वात् । किं च । प्रसिद्धसामान्यस्य समर्थनानपेक्षत्वेडपि अप्रसिद्धस्य तस्य तदपेक्षत्वमस्तीति तत्समर्थने भिन्ना-लङ्कारोऽनुचित एव । तथा हि—'इन्दोः किरेणपिवाक्तः:' इत्यंशापर-

त्यागेऽर्थान्तरन्यासत्वं न स्यात् । 'एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जति' इति सामानस्य त्वन्मतेsप्रसिद्धत्वेन विशेषोपन्यासं विना सम्यग्बुद्धौ प्रतिबन्धितत्वासंभवेन समर्थकत्वानुपपत्तेः ।

एवम्— 'हनुमानिधिमतरहस्करं किं महात्मनाम् ।' इत्यत्र । 'अगस्त्यो हि पपौ सिन्धुं' इति कृते । 'दुःखं किं महात्मनाम्' इति सामान्यस्याप्रसिद्धेश्वया स्वीकार्यतया तत्परित्यक्त्वासामान्यमात्रोपन्यासेनापि हनूमानित्यस्य समर्थनं न स्यादिति महत्यनुपपत्तिः । तस्माद्विशेषं विना सामानस्य ग्रहीतुमशक्यतया सर्वत्र समर्थनायविशेष-तिरिक्तविशेषस्थले गृहीतसामान्येनैव समर्थनं सामान्यग्राहकाभूतो विशेष-सहचारश्व कचिदर्थगम्यः कचिच स्फुटार्थे कविनैवोपात्त इत्येतावानेव विशेषो न तु कचित्समर्थनानपेक्षत्वं कचिच तदपेक्षत्वमिति दिक् ॥

इत्थान्तरन्यासः ।

विरोधं निरूपयति— अविरोधेऽपि विरोधो यत्रोक्तः स्याद्विरोधः सः । स्पष्जातेर्‌गुणकर्मद्रव्याणां स्वस्वपरयोगात्‌ ॥ १ ॥

परमार्थतो विरोधाभावेऽपि यत्रोक्ताततो विरोधो भासते स विरोधालंकार इत्यर्थः । अयमेव विरोधाभास इति गीयते । 'बहिना सिद्धान्ति' इत्यादिवारणाय आपातत इत्यन्तम् । तत्राभाय भावेऽपीलत्यन्तम् । तद्रेदानाह— जातेर्लिङ्गक्रियाद्रव्याणां स्वेन स्वोचरणे च सहेत्यर्थः । एवं [च] जातेर्जातिगुणक्रियाद्रव्यैः, गुणस्य गुणक्रियाद्रव्यैः, क्रियाया क्रियाद्रव्याभ्यां, द्रव्यस्य द्रव्येरण वाचो भेदाः पञ्चसन्त्रः । गुणेन सह जातिविरोधस्तु प्रथक् नोक्तः । जातेर्गुणविरोध एव तदन्तर्भावात् । एव-मुक्तरत्रापि वोध्यम् ।

तत्र जातेर्जात्या यथा श्रीरुद्रचन्द्रदेवतानाम— 'यस्साकर्णनमात्रतोऽपि भवतोद्वस्तेयमीश्वरेऽधा येनाऽऽकर्ण मलयानिलोऽपि भवति प्रायः करीषानलः ।'

हंहो मानसं वालिशं प्रतिपयं प्रत्याशामुद्रीविकिं कुर्वन्तं नयनातिंथि पुनरहो कट्टुं किमाक्कासि ॥ अत्र द्वितीयापदे वायुत्ववहित्वजात्योर्विरोधः । यथा वा— 'रससादपि(सि)सद्दुमदार्त्तानां दयितानां सखि वारिदो विम्बान् । रजनी दिवसोन्धकारमर्चिर्‌विपिं वेइं विमार्ग एव मार्गः ॥' अत्र घनत्वादिजातीनां सूर्यत्वादिजात्या विरोधः । द्वादशसूर्यव्यक्तित्व-चित्रया तस्य जातित्वात् । जातिपदं च सामान्यमात्रपरम् । तेनान्धकार-रत्वादीनामजातित्वेऽप्यदोषः । जातीनामेकार्थासमवायित्वमेव विरोधबीजं रागोत्कर्षेण तेषां प्रतिबन्धकत्वाभावादविरोधः । जातेर्‌गुणेन यथा— 'पैरं जोणहा उण्हह गरलसरिसो चन्दणरसो ख्वदव्वलिआ होइ रअणपवण्णा देहतवण्णा । मुणाली बाणाली जलदि अ जलद्धा तणुलद्दा वरिट्ठा जं दिट्ठा कमलवअणा दीहणअणा(सा सुणअणा) ॥' अत्र ज्योत्स्नात्वजातेरौष्ण्येन स्पर्शविशेषे रूपगुणेन सह तत्रिष्ठकार्य-तानिरूपितसमवायिकारणतावच्छेदकत्वरूपो विरोधः । विरोध(रह)वर्ण-नात्परिहारः । जाते: क्रियया यथा— 'किंसलअकरचरณा वि हु कुवलअणअणा मिअद्दवअणा वि । अहह णवचम्पअज्जी तह वि तसइँ अच्चरिअम् ॥'

१. 'परं ज्योत्स्ना उण्हहा गरलसरहश्खन्दनरस: क्षतक्षारो धारो रजनिपवना दैहतपणा: मुणाली बाणाली ज्वलति अ जलाद्रौं तनुलता वरिष्ठा यदृष्टा कमलवदना सा शुनयना ॥' [कर्पूरमञ्जरी २१९९] २. 'किसलयकरचारणापि खलु कुवलयनयनना स्मराग्रिदानयि । अहह नवचम्पकाक्री तथापि तापयत्याश्रयेम् ॥' [कर्पूरमञ्जरी २१४२]

अलङ्कारकौस्तुभः ।

३२३

अत्र किसलयत्वादिजातीनां तप(तापय)तीति क्रियया सह तज्जनकतानवच्छेदकत्वुपो विरोधः । प्राग्वत्परिहारः । जोतेद्रव्येण यथा मम— 'प्राणेश्वरो गुरुजनेन कृतात्रियोगादेशान्परानगमदित्युदयत्सया । दूरेववैमववलात्सखि सांप्रतं यचन्द्रद्रोपि वहिरभवत्क इहापराध्येत् ॥' इह चन्द्रत्वमेकव्यक्तिवृत्तित्वात् जातिरिति द्रव्यशब्दोऽयं तेन वहि- त्वजातेःसात्समवेतत्वाभावरूपविरोधः । प्राग्वदेव परिहारः । यद्यापे परि- माणभेदेन द्रव्यभेदावश्यकत्वात्तैजसतया सन्तानान्तरोत्पत्त्यावश्यकत्वाच्च चन्द्रस्यानेकत्वमेवास्ति । तथा च समकालीनानेकद्रव्यधर्म एवात्र जाति- त्वेन विवक्षितः । चन्द्रस्य च क्षणादेव भेदेन बहुलेप्येकक्षणे तदभावात् । चन्द्रपदस्य वाचकत्वमुक्तम् । एवमन्यत्रापि बोध्यम् ।

गुणस्य गुणेन यथा— 'सेइसा वि सूइअ चिअ जाणइ दुक्खलाइं मुडुड़(हि)अआ वि । रत्ता वि पण्डुर चिअ जाइ वरई तुहु वियोए ॥' इह रक्तत्वपाण्डुरत्वगुणयोः रक्तत्वसमकालीनत्वच्छेदकानवच्छेद- त्वरूपो विरोधः । रक्तपदस्यानुरागार्थत्वात्परिहारः ।

गुणस्य क्रियया यथा— 'यदि(य)दिन्दावानन्दं प्रणयिनि जने वा न भजते व्यानक्त्यन्तस्तापं यदयमतिर्धीरौडपि विषमम् । मियगुनुर्यामारूढपकृतिरपि चापाण्डुमभुरं नपुः क्षामं क्षामं वहति रमणीयश्व भवति ॥' अत्र धैर्यगुणस्य तापव्यक्तिक्रियया तत्कारितबन्धकत्वरूपो विरोधः । विरहावस्थाभावल्याच्चात्रिरासः ।

९. 'सरसापि शुष्यत्येव जानाति दुःखानि सुग्धहृदयापि ।

[गाथा० ६१३३]

रच(रत)कापि पाण्डुरैव जाता वराकी तव वियोगे ॥'

गुणस्य द्रव्येण यथा मम—

देवः स वाङ्मनसगोचरताविहीन-भूरिप्रभावविभवः प्रमदं क्रियाद्रेः। वैरोचनिं सुरकुते निजध्रुक्षमाण-स्वाकांक्षामप्यण कर्तुं चरणेन यस्य ॥२॥ अत्राकाशत्वमेकव्यक्तित्ववान् जातिः इति द्रव्येण तेन अणुपरिमाणरू-पगुणस्य तदनधिकरणत्वरूपो विरोधः । भगवत्स्पभावातिशयात्तदभावः । क्रियाया: क्रियया यथा— 'निकामं क्षामाक्षी सरसकदलीगर्भसुभगा कलाशेषा मूर्तिः; शशिन इव नेत्रोत्सवकरी । अवस्थामापन्ना मदनदहनोद्‌दाहविधुरा- मियं नः कल्याणी रमयति मनः कम्पयति च ॥' अत्र रमणक्रिययोः क्रिययोः एककारणजन्यत्वरूपो विरोधः । अवच्छेद- द्वयद्रयसत्त्वात्तदभावः । क्रियाया द्रव्येण यथा— 'कम्पइ महिन्दसेलो हरिसंखोहेण दलइ मेइपवेढम् । सइ दुहिणणतणाओ णवर ण उद्दाइ मलअणकुसुमारओ ॥' अत्र महेन्द्रशैलत्वमेतद्रटत्ववचन जातिः इति तेन द्रव्येण कम्पक्रिया- यास्तत्समवायिकत्वाभावरूपो विरोधः । वानरातिशयवर्णनात्परिहारः । अत्र विरोधितावच्छेदकताप्रयोज्याधिकरणत्वेन विवक्षितो यो धर्मस्तद्रत्वमेव विरोधित्वम् । मृकते च महेन्द्रशैलत्वस्यैव तथात्वेन शैलत्वस्य जा- तिलेऽप्यदोषः । द्रव्यस्य द्रव्येण यथा मम— 'प्रतिलवविवर्धेऽमानतवल्कीरीतकदम्बसंबाधम् । आकाशमपि महेश्वर हिमवानिति कौतुकं भाति ॥'

9. 'कम्पते महेन्द्रशैलो हरिसंक्षोभेण दलति मेदिनीं पृथुम् ।

सदा दुदिनात् केवलं नोद्वावति मलयवनकुसुमरजः ।'

[सेतु० ६।२२]

अन्नाकाशात्वं हिमवत्स्वं च न जातिरिति द्रव्योस्तादात्म्याभावरूपो विरोधः। कीर्तिंबाहुल्यवर्णनात्परिहारः।

अत्र वदन्ति—विरोधार्थकस्यापिशब्दादेः सत्त्वे विरोधः शब्दः; अन्यथार्थे, इति तावत्सिद्धान्तस्थितिः। तत्र यद्यापि विरोधस्य शब्दत्वं न शब्दजन्यज्ञानाविषयत्वं विशेष्याविशेषणसंघातरक्ष्य शब्देऽभानात्। न च ‘त्रयोडप्यत्रयः' इत्यादौ नजुत्तरपदार्थयोरन्वये प्रतियोगित्ववस्य संगत्या तस्यैव च विरोधपदार्थत्वात्संर्गतैयैव तद्धानामिति वाच्यम्। ‘सुखोऽपि प्रभुद्धः' इत्यादौ तथाप्यगते:। न च तत्रापि लक्षणया ‘सुखत्वविरुद्धप्रबुद्धत्ववदभिन्न:’ इति बोध इति वाच्यम्। तथा अननुभवात्। उक्तव्यवस्थानुपपत्ति:। तथापि ‘सुखोऽपि प्रभुद्धः' इत्यादौ स्वापप्रबोधरूपोभयधर्मोंपस्थितौ सत्तां तयोर्विरोधोऽपि स्रृर्यते। ततश्च प्रतिबन्धकज्ञानसामग्र्या बलवत्त्वात् ‘विरुद्धाविमौ धर्मों' इति मानेन व्यञ्जनारूळके वा बोधे सति नैव प्रतिबन्धः। ‘सुखप्रबुद्धादिपदादर्थानिमित्तदान्त्वयबोधानुदयात्। यद्यवन्तरोऽसि तद्वितीयार्थमादायैवान्वयबोधः। न चैवं विरोधस्यालङ्कारत्वानुपपत्तिः शिथिलमूलत्वेन तस्य निवृत्तेरिति वाच्यम्। कविसंरम्भगोचरत्वेन तसैव चमत्कारहेतुत्वादिति।

अन्ये तु—विरोधप्रतियोगिपदार्थयोर्विरोधज्ञानरूपमातिवन्धकसत्त्वादभेदान्वयबोधविरोधविरहे श्लेषभित्तिकाभेदाद्यव्यवसायन्यायेन विरोधोल्लासकपदार्थो-

डन्वयप्रतियोगिपदार्थाभिन्नत्वेन भासते। तथा चाभिन्नारुद्धार्थान्वयेडपि तदभेदप्रतियोगिविरुद्धार्थसापि निःशेषतया निवृत्यभावान्मानसज्ञानविषयत्वेन विरुद्ध एव चमत्कारहेतुः।

अन्ये तु—अन्वयप्रतियोगिपदार्थयोरेगाऽध्यवसितविरोधप्रतियोगिपदार्थेन सहेवान्यपदार्थोभिदान्वयबोधः। विरोधज्ञानसत्त्वे डप्याहार्यवज्ञानाधीने वा बोधे तस्य प्रतिबन्धकत्वाभावेनाभेदज्ञानोपपत्तेः। यदाह्न्वयप्रतियोमि-पदार्थोभिन्नत्वेनाज्ञायमानविरोधप्रतियोगिपदार्थोभेदान्वयज्ञानसैव विरोध-

प्रतियोगिपदार्थोभेदान्वयबोधः। विरोधज्ञानसत्त्वे डप्याहार्यवज्ञानाधीने वा बोधे तस्य प्रतिबन्धकत्वाभावेनाभेदज्ञानोपपत्तेः।

१. ‘चाविरुद्धा’ क्ष., २. ‘पदार्थोंमेदा’ क्ष.

ज्ञानप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वकल्पनात् । यद्वा । आहार्ययोग्यताज्ञानेन विरोधज्ञानसत्त्वेऽप्यभेदान्वयबोधसंभवात । अथ वा । ईदृशस्थले 'विरुद्धप्रतियोगिकाभेद' एव संसर्गतया भासते । अपिशब्दश्व तात्पर्येऽग्राहकः । न च विरोधाभेदयोः परस्परविरुद्धत्वेनैककालावच्छिन्नैकसंसर्गत्वानुपपत्ते । अभेदस्यैव नामार्थत्वात्संर्सगतया विरोधस्य तत्त्वे भानानुपपत्तेति वाच्यम् । अनुभवानुरोधेन तत्कल्पनात् । अभेदसंर्सगताया एवमप्यनपायाच्च । विरोधज्ञानस्य चाभेदसंर्सगकज्ञानत्वमेव प्रतिबध्यतावच्छेदकं न तु विरोधिविरोधज्ञानस्य चाभेदसंर्सगकज्ञानत्वमेव प्रतिबध्यतावच्छेदकं न तु विरोधिविरोधशेषितमपि । यद्वा । अपिशब्दोपस्थापितो विरोध एकपदार्थनिष्ठपकारतांनिरूपितप्रतियोगितानिष्ठसांसर्गिकविषयतानिरुपितविशेष्यताशाली सन् आाश्रयत्वसंंबन्धेनापरपदार्थोंडभेदसंर्सन्धेनापरपदार्थोंडभेदसंर्सन्धेनापरपदार्थेडन्वेति । तथ च 'सुप्तोऽपि प्रबुद्धः' इत्यत्र 'सुषुप्त्वादभिन्नश्व प्रबुद्धत्ववान्' इति बोधः, व्यत्पत्तिवैचित्र्याच्च सुषुप्त्वादे प्रतियोगितया विरोधे आश्रयत्वादिना च पदार्थान्तरेैष्वयो न विरुद्ध इति युक्तमाकलव्यम् ॥

इत्यादौ कथं विरोधस्यालंकारत्वम् आरोपसत्त्वेन रूपकसैव संभवात्, अन्यथा रूपकस्थलेपि विरोधस्यैवालंकारत्वमपसंज्ञात । अत्राहुः—रूपकस्थले उपमाननिष्ठासाधारणगुणानुपमेयगतत्वेन तातिपर्येँ तनिवृत्तौ सत्यपि चमत्कारकत्वम्, न तु विरोधस्य, तेन विवक्षितार्थानुपादानात् । 'कुसुमानि—' इत्यादौ च कुसुमानामपि दु:खजनकत्वप्रयुक्त एव चमत्कारो विवक्षितो विरहिण्यवस्थादीनामत्यर्हुतसैव विवक्षितत्वाज्ज्ञ विरोधस्यैवोभयणापि विरोधस्यैवोभयणापि लंकारतेति ॥

इति विरोधाभासः ।

स्वभावोक्तिं निरूपयति— यो वस्तुनः स्वभाववस्तस्य निरुक्तिः स्वभावोक्तिः । तज्जातीयनियतधर्मवर्णनं समासोक्तिः। स्वभावो हि द्विविधः—साधारणः,

अलंकारकौस्तुभः ।

३ २७

प्रातिलविकश्र । तत्र जातिविशेषावच्छिन्नस्य तस्य चमत्कारित्वेऽपि दर्शाविशेषावच्छिन्नासभावस्य लौकिकल्वेडपि प्रतिभामात्रगम्यतया चमत्कारजनकत्वादलंकारत्वादिति न्यायपद्धानानदयः । यथा— 'नीताभिरामिरामं महतां प्रतति सन्तुने बुधदृष्टि: पथ्वाङ्गेन प्रविट्ठ: शरपतनभयाद्दूरयसा पूर्वकायम् । दैमैरर्धावलीढै: श्रमविततमुखश्रंशिभि: कीर्णवर्म्मा पथ्योदरप्तुतत्वाद्व्रियति बहुतरं स्तोकमुच्यते प्रयाति ॥' यथा वा— 'कुर्वन्नशुमकण्ठो मुखनिकटकटि: कंधरामातिरक्षी लोलेनहान्यमानं तुहिनकणमुच्चा चच्वत्ता केसरेण । निद्राकण्डूयाय: कषति निबिडितिश्रोत्रशुक्तिसतरड्‌- स्तब्धत्पक्ष्माग्रप्लुतमुप्रतनुस्कन्धनाक्रान्तमयं खरेण ॥' इति श्लेषावोक्ति: ।

व्याजस्तुतिं निरूपयति— व्याजस्तुतिरिवपर्ययपर्यवसानेऽस्तुतिस्तुत्यो: । असतुर्तोऽनिन्दाया: स्तुतौ पर्यवसाने स्तुतेऽपि निन्दायां तात्पर्यें व्याज- स्तुतिः । व्याजेन स्तुतिर्याजरूपा वा स्तुतिरिति व्युत्पत्तेरित्यर्थ: । आहा यथा मम— 'मित्रं वीर तिरस्करोषि महसा पूज्यं परं मन्यसे दूष्याद्यसि मार्गेणानुपुणयुतान्धस्तेऽटविचंकं धनुः । नित्यं चासि सुवर्णदाननिरतो दण्डैकसक्तान्तर- स्त्वां कैनों गुणेप्सिलोकतिलक स्तुत्यार्पदं कुर्महे ॥' द्वितीया यथा— 'विकं केतकीकुसुम कौशलमुच्यतां ते यद्वार्यसैरपि सदा सहभावमाप्य ।

९. 'सत्यै' क्त्वा.

जूटाढ्यलं विनरक्रीसदामसक्भीत्या शिर: सररिपोरपि निर्जहासि ॥

अलङ्कारान्तरसङ्कीर्णा यथा—'उग्रग्राहमुदन्वतो जलमतिक्रामत्यनालम्बने व्योम्नि आस्यति दुर्गे न श्वितिभ्रतां मृग्योनमारोहति । व्यासं याति विषाकुलैरहिकुलै: पातालमेकाफिनी कीर्तिस्ते मदनाभिराम ऋतकं मन्ये भयं योषिताम् ॥' अत्र कीर्तौं वैरिणीव्यवहाराश्रयप्रतीतियुक्तासितनिन्दाया: स्तुतिपर्यवसायितया समासोक्तिसङ्कीर्णा । अन्यनिन्दास्तुतिभ्यामन्यास्वुतिनिन्दावगतावपि अयं दृश्यते । यथा — 'कस्त्वं वानर रामराजभवने लेखार्थंसवाहको भातुं कृत पुरागतः स हनुमानिदंवेलल्क्षपुरः । बद्धो राक्षससूनुनेऽति बहुशः सन्ताडितस्तर्जितः स व्रीडात्परपराभवो वनमृग: कुत्रेति न ज्ञायते ॥' अत्र हनूमान्निन्दया वानरान्तरस्तुत्यभिव्यक्तिः । 'यदृक्तं मुहुरीक्षसे न धनिनां तृष्णे न चाङ्कन्युषा नैशं गर्ववचः श्रुणोति न च तान्यताश्रयाया धावसि । काले वलतृणानि खादसि परं निद्रासि निद्रागमे तन्मे बूूहि कुरुष्व कुतr भवता किं नाम तसंतपः ॥' अत्र हरिणकुल्या राजसचिवावर्णनसात्मना निन्दा व्यज्यते इति दीक्षिताः ॥

माध्वश्रु स्तुतिनिन्दयोः सामानाधिकरण्येन प्रतीतिविवोक्तालङ्कारम्भुपाच्छल्नि । तेऽप्यामयमाश्रय:—निन्द्यत्ववद्विषयकत्वं स्तुत्यवद्विषयकत्वं च तावस्तुतिनिन्दयोव्याजल्वमिति स्पष्टमेव । तदेव चोक्तालङ्कारभद्रत्तिनिमित्तम् । तच्च यसैव स्तुतिनिन्दे तसैव निन्दास्तुत्योः प्रतीतो संभवति

न त्वन्यथा । न च स्वविपर्ययतात्पर्यवस्तुतिनिन्दान्यतरकत्वमेव प्रवृत्ति-निमित्तं तच्च सामानाधिकरण्यवैयाधिकरण्योभयसाधारणामिति वाच्यम् । एकालंकारकोपाधयवच्छिन्नाविषयसाधारणस्यालंकारान्तरविभाजकोपाधेः कल्पयितुमनुचितत्वात् । वैयधिकरण्यस्थले चाप्रस्तुतप्रशंसयैवोपपत्तेस्तस्याघारणप्रदर्शनाच्चैकल्पने प्रमाणाभावात् ॥ तदुक्तमाचार्यदण्डिना—

अमस्तुतप्रशंसासु स्वादमकाण्डे तु या स्तुतिः ।

अथैरयणसुलभमैजलद्भोड्डुरादिभिः ॥

सुखे जीवन्तु हरिणा न येष्व(ये स्व)परसेविनः ।

सेयमप्रस्तुतेवात्र मृगवृत्तिः प्रशस्यते ।

राजानुवर्तनेकेशानिर्विण्णेन मनस्विना ॥’

इति ॥ यतु—अप्रस्तुतप्रशंसायामप्रस्तुतेन प्रस्तुतार्थप्रतिपत्तिमात्रं न तु प्रकृताप्रकृतयोर्निन्दास्तुतिस्वरूपनियमः । अत्र स्तुत्या निन्दाभिव्यक्तिनियमात् । किं चैवं सममतस्थलेप्यप्रस्तुताभ्यां स्तुतिनिन्दाभ्यां प्रस्तुतनिन्दास्तुतिप्रतीतिरल्पप्रस्तुतप्रशंसैव स्यात् इति व्याजस्तुतिरुच्छेदापत्ति: ।

स्तुतिनिन्दाप्रतीतिनियममरुपविशेषादतिरेकस्तुभयत्रापि समानः । अथ—अप्रस्तुतेन प्रस्तुतप्रतिपत्तिपचिमात्रमप्रस्तुतप्रशंसास्वरूपम् । तच्चोक्तस्थलेप्यबाधितमेवेति न निन्दास्तुतिप्रतीतिनियमवैलक्षण्येनातिरिक्तत्वसंभवः । उक्तर्माववचिन्नत्वेन तदैक्यसिद्धचावान्तरविशेषेण तद्रेदानुपपत्तेः । अन्यस्थानयैव रीत्या सामान्यधर्मावच्छिन्नावान्तरतद्रेदविशेषस्थलेप्यलंकारान्तर-कल्पनेप्यप्रस्तुतप्रशंसाविलयापत्तेः ॥ यदपि किं चैवमित्यादि, तदप्यसत् ।

संमतस्थले स्तुतिनिन्दयोरेकधर्मत्वादप्रस्तुतप्रशंसायास्त्रासंभवेन व्याज-स्तुतेः पार्थक्यस्स्या साम्राज्यात् । प्रस्तुतधर्मिकेड्यप्रस्तुतप्रशंसास्वुपगमे तु ललितालंकारपार्थक्यस्वीकरणस्तत्रैव व्याहतः स्वादिति दिक् ॥

इति व्याजस्तुतिः ।

सहोक्ति निरूपयति—

सह समभिव्याहारात्सहोक्तिरुभयान्विते धर्मे । सहादिपदसनिधानाद्वात्र धर्मवाचकपदस्य विशेषणविशेष्योभयान्वितार्थबोधकत्वं सा सहोक्ति: । उभयान्वितधर्मस्य सहैवोक्तिर्यत्रेति व्युत्पत्तेरर्थ: । 'चैत्रमैत्रौ महाशक्तौ' इतादि तु सहशब्देन समभिव्याहारपर्यन्तरो नोभयान्वय: । न वा गुणप्रधानभावेनैति नातिव्याति: । तस्मादत्रैकत्र मुख्यतयान्वितं च गौणतया धर्मोऽन्वयस्तत्रायमलंकार: । यथा— 'दिअहे दिअहे सूअइ संकेअअण्णवडिआआसङ्गो । आवणडुरोणअसुही कलमेण समं कलमगोवी ॥' अत्र कलमेन समं कलमगोपी शुष्यतीति वाक्यम् । तत्राख्यातार्थप्रकारकशब्दबोधं प्रति प्रथमान्तपदजन्योपस्थिते: कारणतया गोपीत्यत्रैव शुष्यतीत्यस्याऽन्वय: । संमवति न तु कलमपदे । तस्य प्रथमान्तत्वाभावात । तथापि सहशब्दतत्समभिव्याहारादतद्वाच्य: । सहार्थो हि साहिल्यम् । तदै-कधर्मान्वयित्वरूपम् । न च कलमपदे शुष्यतीत्यस्यान्वये तयो: साहिल्यं संभवतीति । तथा च कलमनिष्ठसमकालीनशोषाश्रया गोपीत्यर्थ: । मालारूपा यथा— 'घीरेण णिसआआमा हिअएण समं अणिअडिआ उवएसा । उच्छाहेण सह सुआ बाहेण समं गलन्ति से उल्लावा ॥' यथा वा — 'उत्कृष्टं सह कौशिकस्य पुलकै: सार्धं मुखेनान्वितम् । मूर्ध्ना जनकस्य सशयाविभा सार्धं समासीकृतम् ॥' वैदेहीमनसा समं च सहसाकृतं ततो भार्गव- प्रौढाहंकृतिदुर्मदेन सहितं तद्गुणमैश्वर्य धनु: ॥'

१. 'दिवसे दिवसे शुष्यति सकेतकमरन्धिताशाखा । आपाण्डुरावनतसुखी कलमेन समं कलमगोपी ।' [गाथा। ५८९]

२. 'घैयेण निचायामा हृदयेन सममनिच्छिता उपदेशा: । उत्साहेन सह भुजौ बाष्पेण समं गलन्त्यस्योल्लापा: ।' [सेतु० ५१७]

अलङ्कारकौस्तुभः

३३१

अत्राचे कार्यकारणयोः साहिल्यरूपातिशयोक्तिमूलेनम् । गोपीशोकस्य कल्मषोषजन्यत्वेऽपि द्वयोः सममानकालत्वाभिधानात् समास्फालिताकृष्टदिघर्मेयोरमेदाध्यवसायरूपातिशयोक्तिमूला । धनुषः समास्फालनं क्रियाविशेषः संशयज्ञानाकार्षणकोटिप्रतिबन्धः । आकार्षणं स्वाभिमुखजनकं कर्म । मनससु सगुरुकल्पपिति विशेषसत्त्वात् । अत्र बदन्ति——धर्मयोरमेदाध्यवसानमूलत्वस्थल एव सहोक्तिरभेवितुमर्हति । कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्ययात्संकातिशयोक्तिमूलमेदस्तु प्राचीनोक्तो न युक्तः । तत्रातिशयोक्तिरेवालङ्कारत्वसंभवात् । ‘तव कोपोऽरिनाशश्व जायते युगपद्नूप ।’ इत्यतिशयोक्त्यपेक्षया ‘तव कोपोऽरिनाशश्व सहैव नृप जायते ।’ इति सहोक्तौ विच्छित्तिविशेषानुभावात् । तस्यैव चालङ्कारपार्थक्यव्यवस्थापकत्वात् । न चैवं धर्मयोरमेदाध्यवसानस्थलेप्यतिशयोक्तिसत्त्वात्कथं पार्थक्यमिति सहोक्त्युच्‍छेद इति वाच्यम् । तत्राभेदाध्यवसायस्य सहोक्त्युपस्कारकत्वेन गुणतया सहोक्तितिरस्काराभावात् । पौर्वापर्यविपर्यस्थले च सहोक्तिरेवातिशयोक्त्युपस्थापकत्वेन वैषम्यात् । किं च । उपमानोपमेयनिगरणमेवातिशयोक्तिरलङ्कारः । निगरणमात्रं तु न तथा । अतोडत्रातिशयोक्तिविषयाभावाल्लसहोक्तिरेवेति । वस्तुतः——दीपे तुल्ययोगितायां वै तदन्तर्मावः । तत्रैकरूपेण सर्वत्र धर्मोऽन्योऽत्र तु गुणप्रधानभावेनैति विशेषस्तु तद्वान्तरमेदत्वमेव साधयति । न त्वतिरिक्तत्वं । विच्छित्तिविशेषानाधायकत्वात् । तस्माद्विच्छि-नुभवमात्रप्रमाणकमेवास्तु पार्थक्यमिति ॥ इति सहोक्ति:

विनोक्तिं निरूपयति—— यत्रान्येन विनान्योऽसाधुः सैन्वा विनोक्तिः सा ।

9. 'त्यकारा' इति पाठः. २. 'साधुः' इत्यलेकारमुक्तावल्यानां पाठः.

काव्यमाला

यत्र केनचिद्विना कस्यचिदप्राशस्त्यं प्राशस्त्यं वोच्यते सा विनोक्तिरीत्यर्थः । आध्या यथा— 'तव रूपमिदं तथा विना विफलं पुष्पमिवावके शिनः । इयमुद्धता यथा वनी स्वनीसंप्रवदत्पिकापि का ॥' अत्र भैमीव्यतिरेकेण नलीयरूपादीनामप्राशस्त्यम् । यथा वा— 'अनेन रहिता नैषा नानया रहितोडप्यसौ । का डजिनी विना हंसं कस्य हंसोडजिनीं विना ॥' अत्र मन्दारवतीसुन्दरसेनयोरन्योन्यव्यतिरेकप्रयुक्तमन्योन्यनिष्ठमप्राशस्त्यम् । द्वितीया यथा मम— 'निशयके विना सोराज्ञां सरसो प्रवृशमन्तरा यथा । विषदत्वमुपैति भारती जडभावेन विना विपश्चिताम् ॥' अत्र जाड्यादिव्यतिरेकप्रयुक्तभारत्यादिनिष्ठप्राशस्त्याभिधानम् । विनापदं चार्थपरम् । तेनान्तरेत्यादीनामुपसंग्रहः । केचितु—नित्यसंबन्धिनामसंबन्धवचनं विनोक्ति । यथा— 'मृणालमन्दानिलचन्दनानामुशीरशैवालकुचेशमानाम् । वियोगदूरीकृतचेतनाया विनैव शैत्यं भवति शीतेः ॥' अत्र चन्दनादीनां शैत्यस्य विनाभावेऽपि विनाभावो निबद्ध इत्याहुः, तच्चिन्त्यम् । अत्र शैत्यसाक्षात्काराभावस्यैवोक्या शैत्यविनाभावस्यानुक्ते । न च चन्दनादिस्पर्शनेन शैत्यविषयकत्वनियमादत्र च चन्दनादिस्पर्शने शैत्यविषयकानियमस्यासिद्धेरिति तस्मादविनाभावोडत्र प्रायिकसाहचर्यमेव ग्राह्यमित्येव संगति । यतु—अलंकारान्तरलिङ्गनेनैवात्र चमत्कारो न सुतः, अतो नातिरिक्के-

अलङ्कारकौस्तुभः

यमिति, तत्र । उक्तोदाहरणेषु किंचित्प्र्यातिरेकप्रयुक्तामाशास्त्रादिज्ञानादेव चमत्कारोदयात् ॥ इति विनोक्ति: । परिदृत्तिर्निरूप्यति— सहशास्त्रशौर्यैरथैरथां विनिमयस्तु परिदृत्ति: । समेन समस्य, न्यूनेनोत्तमस्, न्यूनेन न्यूनस् च विनिमय इति श्रेयः परिदृत्तिः । आद्या यथा— ‘आदाय चरणकिसलयमस्मादियामत्र चरणमर्पयति । उभयो: सदृशविनिमयादात्मानमवदधतीं मन्ये ॥’ अत्र मालविकाया अशोकवृक्षाकर्णयोर्विनतंसार्थे किसलयं गृहीत्वा तत्र दोहदार्थे चरणप्रहार: कृत: इत्यभिमित्रोक्तौ उत्तमेनोत्तमस्य विनिमय: । न्यूनेन न्यूनस्य यथा— ‘अस्थिमालामर्यीं दत्वा मुण्डमालामर्यीं तनुम् । गृध्रतां तत्वपुरस्थानां को लाभ: सरशासन ॥’ इति रसगङ्गाधरकर्तः । द्वितीया यथा— ‘आदद नीतिं मणिमस्वरस्य दत्वा यदसै खलु सायधूर्तः । रज्यतुषारचयुतिं कृतहेम तत्पाण्डुपुलकां रजतं क्षणेन ॥’ अत्र सायंकालेन चन्द्ररूपं कृतिमसुवर्णी दत्वा सूर्यरूपो मणिविशेषो गृहीत इति न्यूनेनोत्तमस् । तृतीया यथा— ‘अस्ताचलेऽसृजिकषोपलाभे संध्याकषोळेषु परीकक्षितो य: । विक्रीतं तं हेलिहिरण्यपिण्डं तारावराटानियमादित घोष: ॥’

अत्र स्वर्णपिण्डेन वराटकोपादानादुत्कटमेन न्यूनस्य ॥ एषा च कविविदर्थगम्यापि ।

यथा— 'सुहउच्छअं जणं दुहअं वि दूराहि अम्हु । आणन्त । उज्जासण जइ जीअं वि पण्णा ण कआवत्थाओ सि ॥' अत्र प्रियदर्शनजीवनयोर्विनिमयो गम्यते । यथा वा— 'वाँपरिअण भरिअं अच्छिअ कर्णणऊरउप्पलरअण । फुकन्तो अविइअं चुम्बन्तो को सि देवानं ॥' अत्राक्षिरजोविभागं दत्वा तचुम्बनोपादानं । यथा वा— 'जैमन्त्तरे वि चलणं जिअण खु मणण तुज्झ अच्छिस्सं । जइ तं पि तणु वाणिअं विज्झसि जणं हं विज्झा ॥' अत्र नायकवाणवेधं सरद्द्वारा कृत्वा तसै जीवदानं । यत्र चमत्कारस्तत्रैवेयम् । अतः— 'व्विकिणअ माहमासम्मि पामरो पावलिँ वइले ण । णिद्धूमसुअर बिअ सामलीआ थणे पडिच्छन्तो ॥' इत्यादौ नातिप्रसङ्गः । अत्र स्वकीयं परित्यज्यान्यस्योपादानमेतदलङ्कार-शरीरं ॥

१. 'मुक्कटुच्छकं जणं दुहमणपि दूरदेसाकमणानयणं । उपकारक जवर जीवसअपि नयणत्थ कतापराधोडसि ॥' [गाथा० ९१५०]

२. 'वातेरितेन भ्रमभक्खि करणपूरोत्पलरजसा । फूड़कवंतविलुंसणं चुम्बनकोडसि देवानं ॥' [गाथा० ९१७६]

३. 'जन्तन्तरेडपि चरणणौ जीवे ण खलु मदण तवार्चयिष्यामि । यदि तमपि तेण बाणेण विध्यसि येनाहं विद्धा ॥' [गाथा० ९१८१]

४. 'विक्कीणते माघमासे पामरः प्रावरणं बलीवर्देन । निर्धूमसुअरनिभौ इयामल्था स्तनौ पडयन्त् ॥' [गाथा० ९१३८]

‘किमित्यपास्याभरणानि यौवने धृतं त्वया वार्धकशोभि वल्कलम् ।’ इत्यादिविदित केचित् । स्वकीयस्यान्यीनत्वकरणमपि लक्षणान्तर्गतमित्यपरे । इति परिदृष्टिः ।

भाविकं निरूपयति— भाविकमध्यक्षं स्यात्सध्वंसप्रागभावानाम् । सध्वंसा अतीताः सम्भागभावा भाविनः प्रतियोगित्वस्य साहित्यार्थतया विवक्षितत्वात् । तथा च भूतानां भाविनां चार्थिनां यल्लौकिकमत्यक्षविषयत्वमुख्यते तद्भाविकम् । न चातीतानागतानां सन्निकर्षविरहे ऽपि लौकिकमत्यक्षानुपपत्तेः, स्वरूपातिशयमाहात्म्येन तत्कृतो ल्कर्षवत्त्वायां विवक्षितत्वात् । भावः कवेरभिप्रायोडस्येति विषयतया ऽलङ्कार्यसम्बन्धपरतया समर्थ्यते मत्वर्थे लुन् । यतु—आसिन्विति विग्रहप्रदर्शनम्, तन्न । ‘सप्तम्यां जन न तो स्तौति’ इति भाष्यकारोक्तेः । भूतस्य लौकिकाद्यक्षविषयतासाम्येनोक्तिरियत्ते— ‘तं तस्य स्वरसंक्रमं मुद्गिरः क्षिप्टं च तन्नीक्ष्य वर्णिनामपि मूर्छानान्तर्गतं तारं विरामे मुद्गुम् । हेलासंयमितं पुनश्र चलितं रागादिरुच्चारितं यत्सत्यं विरेतेऽपि गीतसमये गच्छामि श्रवणल्लिव ॥’

अत्र गीतविरामेऽपि तस्य श्रवणरूपसाक्षात्कारश्रावृद्चेनोक्तः । सर्गनवच्छेदरूपकतया णानवच्छेदरूपकतया हृदयसंस्काराभिघायकतया तस्मातिरमणीयत्वे तात्पर्यम् ॥

भाविनो यथा— ‘रुहिअजलसिड्ढसारो मुहणिद्धाविअपसारिओवणिवहो । आउड़िजन्तो चिअ णाइ पडिओ चि साउरे रामसरओ ॥’ अत्र वाणस्य समुद्रमध्यपाते भाविन्यपि तस्मात्प्रागेव शरपातस्य लै-किकप्रत्यक्षमुक्तम् श्रीरामप्रभावातिशयवर्णने तात्पर्यम् ॥

९. ‘शुभितजललिशसारो मुखनिर्धावितप्रसारितोल्कानिवहः । आकृत्यमाण एव झायत इति सागरे रामशरः ॥’ [सेतु० ५१२८]

ननु कारणाभावेsपि कार्योत्पत्तिरूपाया विभावनाया: कोsस्य भेद: । लौकिकप्रत्यक्षं प्रति विषयस्य हेतुतयानागततातीतविषयरूपहेतुव्यतिरेकेऽपि तत्प्रत्यक्षरूपकार्योत्पत्ति: ॥ एवं द्वितीयभेदस्यातिशयोक्तावेवान्तर्भाव: । कारणाभावेव कार्योत्पत्ति-रंभधानात् । न चात्र—

'य: कौमारहर: स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षामा-स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभय: प्रोद: कदम्बानिला: । सा चैवास्मि तथापि तत् सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधसि वेतसीतरुले चेत: समुत्कण्ठते ॥' इत्यादिवत् हेतुभावत्वेनोक्तिरनास्ति इति वाच्यम् ।

'आसीदज्ञानममेत्रे परस्यामि तब लोचने । भावविमूषणसंस्कारां साक्षात्कुर्वे त्वदाकृतिम् ॥' 'विरतेऽपि गीतसमये' इत्यादौ तत्तदूत्पत्तिमाव्यथकप्रत्ययहेतूनां ध्वंसग्रा-गभावबोधनेन हेतुभावोक्तिसत्त्वात् ॥ 'अनातपत्रोडप्यमन्र्र लक्ष्यते' इ-त्यादौ नजैव तदभावबोधनात्, इति चेत् ।

उच्यते—कारणतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकसंर्गोभावत्वेन हेतुभावोक्तौ विभावना । इह तु उत्तरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकलं ध्वं-सप्रागभावयोर्नं संभवत्येव तयो: सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वाभावात् । 'अनातपत्रोडपि-' इत्यादौ तु विभावनासत्त्वेऽपि न क्षति: । एवं द्विती-यभेदस्यातिशयोक्तावपि नान्तर्भाव: संभव: । विषयतावतिरिकसंवन्धावच्छिन्नकार्येतावच्छेदकधर्मोच्छिन्नतादात्म्यातिरिकसंवन्धावच्छिन्नकारणताव-च्छेदकधर्मोच्छिन्नतादात्म्योत्पत्तावेवातिशयोक्तरसुपगम्यत्वात् । कारणात्मा-कार्योत्पत्तिरित्येन प्रकारेणोक्तावेवातिशयोक्तिः । भाविविषयप्रत्यक्षत्वे-नोक्कौ भाविकमित्यझीकारात् । तन्मुखाभिधानानभिधानयोरेव नियामक-त्वाच्च । किं च । तत्र तयं कार्येतावच्छेदकं कार्याधिकरणद्वृत्तित्वप्रागभावप्रति-

१. 'तथा' स्.

अलङ्कारकौस्तुभः

योगित्वेनोक्तं यत्कारणं तत्प्रतियोगिककार्येतावच्छेदकम् । अत्र तु प्रागभावप्रतियोगित्वेन यत्कारणमुक्तम्, तद्रतिरिक्ककारणताप्रतियोगिककार्येतावच्छेदकमिति भेद इति दिख् ॥ इति भाविकम् । काव्यलिङ्गं निरूपयति— वाक्यपदार्थेत्वाभ्यां हेतूक्तिः काव्यलिङ्गं स्यात् । हेतुवचनं काव्यलिङ्गमिति लक्षणम् । वाक्यपदार्थेत्वाभ्यां तस्योक्तिरिति द्वौ भेदौ । आचो यथा । तत्रैव तस्य हेतुत्वं संमवति । अतश्र अपराधद्रयेडपराधवृत्तौ द्वितवे अननमनगोचरा या अपेक्षाबुद्धिस्थद्वारा अनमनयोः प्रयोजकत्वमेवेति ॥ न च तथाप्युभयसाधारणस्य हेत्वर्थस्य प्रयोजकस्यापि नववधूसङ्गमौत्सुक्यस्य हेत्वर्थकसमभिव्याहारादोष्ठतादवस्थ्यमेवेति वाच्यम् । हेतूक्तिश्ल एवार्थकनियमस्य विवादितत्वात् ॥ न चैवमपि तत्र परिकरसाक्रिये दूषर्मेवेति वाच्यम् । हेतुत्वाभिमतस्य शब्दोपाचत्व एवोक्कनियमस्योक्ततया तदाक्षेपके संगमौत्सुक्ये तदभावेडपि नियमवश्यम्भिचाराभावेन हेत्वाक्षेपकृतयैव काव्यलिङ्गल्लानपायात् । वाक्यार्थहेतुककाव्यलिङ्गस्थलानुरोधात्कार्यबोधकेऽत्यादि तथा च कारणवाचकपदानां यंत्र न पदैकवाक्यतयान्वयबोधजनकत्वम्, अपि तु कार्यबोधकानां परस्परं कारणवाचकानां च परस्परमिति भिन्नवाक्यतया जनितान्वयबोधानां पश्चाद्वाक्यैक्यवाक्यतया कार्यकारणभावावगम इति फलितार्थः । 'शुधां शृङ्कलितोत्सङ्गः', 'महौजसो मानधना:' इत्यादौ न तु हेत्वर्थसमभिव्याहारः । 'व्यास्थं नैकतया स्थितं श्रुतिगणं जन्मनि वल्मीकतो नामैव नामवमच्युतस्य सुमहद्राश्यं च नामाभिषिः ।

१. 'छात्रस्यमेकं पत्रमुचितश्लाघ्यम्' इत्येवादराद्द्वयेडप्युपलक्ष्यते, परन्तु 'वपुःप्राहुओवदनुमितमिदं जन्मनि पुरा पुरारे न कापि काचिदपि भवन्तं प्रणतवताम् । नमस्युकः संप्रत्यहमदनुरघेडप्यनतिभागमहेश क्षन्तव्यं तदिदमपराधद्रयमपि ॥' इति द्वादाहरणं भवेत्.

चित्रार्थी न बृहत्कथामचकथं सूत्रामिञि नासं गुरु-देव त्वद्गुणवर्णनं कथमहं कर्तुं जडः । शक्रुयाम् ॥

इत्यादौ च कार्यबोधकपदजन्यान्वयबोधजनकपदजन्यान्वयबोधविषयत्वमेव हेतोरिति नातिव्यासि । तत्न हि मम त्वद्गुणवर्णनशक्तत्वाभावो मम वासनाध्वाप्रबुद्ध इति फलितार्थः । तदाहं त्वद्गुणवर्णनशक्त्यभाववशानिति कार्यबोधकपदमहंपदमपि । तदेव च 'व्यास्थं नैकतया-' इत्यादिकरणबोधकपदजन्यान्वयबोधजनकमप्यस्ति । तत्न्यहंपदस्य विशेष्यत्वादिति दिक् ॥ यतु रसगंगाधरे—'अनुमितिकरणत्वेन सामान्यविशेषभावाभ्यां चान्व-लिङ्गितः प्रकृतार्थोपपादकत्वेन विवक्षितोर्डर्थः काव्यलिङ्गम्' इति लक्षणं कृतवा उपपादकत्वेनैतस्य न तु शब्दात्तेन रूपेण बोधित इत्यर्थेकतया शब्दप्रतिपादितहेतुत्वकस्य हेतोरेव वारणं प्रयोजनम् । तेन—

'भयानकत्वादिस् वज्रनिद्रा दयाश्रयत्वादिस् देव संवः ।'

इत्यत्र न व्यभिचारः—इत्युक्त्वा 'विनिः्यानुन्मत्तैरपि च परिहार्याणि पतित-रवाच्यानि त्राल्यैः सपुलकंमपास्यानि मिगुने: । हरन्ती लोकानामनवरतंमेनांसि कियतां कदाप्यश्रान्ता त्वं जगति पुनरेका विजयसे ॥' 'त्रपनते तीर्थानि त्वरितमिह यसोदृवितविषै करं कुर्णे कुरवन्नपि किल कपालिप्रमृतयः । इमं तं मामम्भ त्वमथ करुणाक्रान्तहृदये पुनाना सर्वेषामघमथनदर्पं दलयसि ॥'

इत्युदाहतम् । तत्परसपरविरुद्धमिति स्पष्टमेव । हेत्वर्थकरान्तप्रत्ययेन हेतुत्वस्य बोधितत्वात् । अन्यथा पच्‌द्‌म्यापि तद्रोधानुपपत्तेः । 'हरिं पच्‌न्य-मुच्यते' इत्यादौ भगवद्‌दर्शनेमुक्त्योः कार्यकारणभावप्रत्ययस्य सर्वानुभव-सिद्धत्वात् । तत्न 'हेतुभूतहरिगदर्शनाश्रयो मुच्यते' इति बोधस्यावश्यक-

अलङ्कारकौस्तुभः

३३९

स्वात् । हेतुत्वं च समभिव्याहृतकार्यापेक्षमेवेति । तत्रार्थानुसक्तिनिष्ठकार्यत्निरूपितत्वलाभात् ॥ नन्वनुमानादौ मतिरिच्यते । न च यत्र व्याप्यत्वपक्षत्वाभ्यां ज्ञायमानमुपादकसुपयुज्यते तत्रानुमानम्, यत्र तु स्वरूपेणैव तत्र काव्यलिङ्गमिति वाच्यम् । उपपादकस्योपपाद्यार्थमध्यमचोराभीष्टद्धेत्वर्थज्ञान विनोपपादनसामर्थ्यादिति चेत् ॥ अत्र रसगङ्गाधरकृतः--सत्यमत्रानुमितिरूपेपौपपत्तिः तथापि नेदमनुमानालङ्कारः । श्रोतरि यलिङ्गकानुमितिं बोधयितुं यत्कवि काव्यं निरमाति तल्लिङ्गकानुमितेरेष्ट- तदलङ्कारत्वात् । इह तु श्रोतृमनुमितित्त्वमुपपादयितुमेव काव्यनिर्माणं न तु बोधयितुम् । अपि च कविनिबन्धनप्रयात्नतरनिरूपितानुमितिरनुमानालङ्कारं प्रयोजयति, श्रोतृनिष्ठा- महावाक्यार्थेनिश्वयानुकूला तु काव्यलिङ्गमिति विशेष इति ॥ वस्तुतस्तु—ममानन्तरेण निर्जाते साध्ये तत्राप्रामाण्यशङ्कानिरासाय यत्र तदुपादकमुख्यते तत्र काव्यलिङ्गम् । तत्र चोपादकस्य व्याप्यत्वपक्षधर्मत्वाभ्यां गृहमाणत्वेऽपि नानुमानत्वम्, सिद्ध्यानुमित्युदयात् । न चैतवताप्यनुमितिकरणत्वमव्याहतमेवेति वाच्यम् । साध्यासाधकत्वायोग्यवच्छेदकत्वैवात्र तथैवेनाभिमतत्वात् । वस्तुतस्तु—उपादकस्य निरुक्तरीत्योपयोगे व्याप्यत्वादिनानवबोध एव व्यभिचारज्ञाने सत्यपि मानान्तरसिद्धपदार्थमतिकुलशब्दानिरसनसमर्थत्वात् ॥ यद्वा । व्यभिचारस्यास्फुरणे साध्यबुद्ध्या च प्रामाण्यशङ्कानिरासकत्वसंभवेऽपि व्याप्यत्वादिनानाप्यज्ञानमानतयानुमितेरापादयितुमशक्यत्वात् । अत एव— 'यत्रेतस्य समानकान्तिसलिले ममं तदिन्दीवरं मेघैरन्तरितः प्रिये तव मुखच्छायानुकारि चान्ती ; येऽपि त्वद्मनुकारीगतयस्ते राजहंसा गता-स्वत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे दैवेन न क्षम्यते ॥' इति काव्यलिङ्गोदाहरणमलङ्कारसर्वस्वकृतोक्तम् ।

यतु—तत्रानुमानेन चरणत्रयोक्सादृश्याश्रयविघटकत्वहेतुकदैवपक्षकसादृश्यदर्शनजन्यसुखासहिष्णुकसाध्यकार्मितिसंप्रवादिति, तदसदत् । उत्प्लादिभञ्जनोपपत्त्यर्थमेवात्र चतुर्थचरणोपन्यासात् तदुक्तरीत्या च विवादितोपपादकभावलाभप्रसङ्गात् । तस्म चात्रानभिमतत्वात् । साधारण्याविष्कृतत्वहेतोरसिद्धेशु तदोक्तसैव विडम्बनात् । न च तदेव हेतुः स्वार्थानुमितिविषयत्वेन सिद्धेशु तदोक्तसैव व्यर्थता इति वाच्यम् । प्रतिवन्धकादौ व्यभिचारात् । व्यभिचारस्फुरणदर्शायमनुमितिः संभवल्येवेत्यमिधाने तूपपादकत्वापि संभवात् । त्वदुक्तोदाहरणेऽपि 'गङ्गा, सर्वोत्त्कृष्टा, महापापनाशहेतुत्वात्' इत्यनुमानसंभावाच्च ॥ यदपि [रसगङ्गाधरे]—समर्थनाहृदतरप्रत्ययो नानुमितिः—इति पक्षमूत्र—स हि न प्रात्यक्षिकः इन्द्रियसंनिकर्षाभावात्, न शाब्दो मानसो वा, अनुमितिसामग्र्याबलवत्वात्—इति, तदप्यसत् । सत्यां व्याप्तिपरिसंख्याग्रहणसामग्र्यां प्राप्तावत् । न च न तदा व्याप्तिरस्फूर्तिरिति वाच्यम् । सत्यामपि तस्यां तदुपपत्तेरनुमवसिद्धत्वात् । तस्याश्रानुमित्योपपादयितुमशक्यत्वात् ॥ वस्तुतः—अनुमितिरेवालङ्कारो न तु परामर्ष इत्यस्य वक्ष्यमाणतया मानान्तरेण साध्यसिद्धिसत्त्वे चानुमितेरनुदयात् नास्त्यानुमानान्तर्भावशङ्कापिति सर्वमनवद्यम् ॥

यतु [रसगङ्गाधरे]—काव्यलिङ्गं नालङ्कारः कविप्रतिभानिर्मितत्वप्रयुक्तकचमत्कारविशेषात्मकविच्छित्तिविरहात् । हेतुहेतुमद्भावस्य लोकसिद्धत्वात् । शेषादिसंमिश्रणजन्यस्तु चमत्कारः शेषप्रयुक्तत्वाचदंशसैवालङ्कारत्वं कलप्यति, न तु काव्यलिङ्गस्य तस्यप्रयोग्यचमत्कारान्तरभावादिति, तच्चुच्छम् । लौकिकत्वेऽपि कविप्रतिभामात्रगम्यतया चमत्कारजनकत्वात् । एतदीयहेतुहेतुमद्भावमात्रस्य लोकसिद्धत्वभावाच्च । नभुक्तसुखालोकोच्छेददीयहेतुहेतुमद्भावमात्रस्य लोकसिद्धत्वादात्म्यादिहेतुत्वं कचित्सिद्धम् । किं चैवमप्युपमादेरप्यलं

१. 'दैवं नायिकाकृसादृश्यदर्शनजन्यसुखादिसहिष्णु, तत्सादृश्यकृसादृश्याधारविघटत्वात, मदीयरत्नभूतयत्नदत्तादिवत्' इति चानुमानप्रयोगो रसगङ्गाधरे दर्शितः. २. 'तत्प्रयोग' इति.

कारत्वं न स्वात् साधरयस्य वास्तवत्वेन कविप्रतिभाकल्पितत्वविरहात् । न च तत्राप्युपमाप्रयोजकसाधारणधर्मोमेदांशे वक्तृकल्पितत्वमेवेति वाच्यम् । रमणीयत्वादिनिमित्तधर्मस्यापि लोकप्रसिद्धत्वात् 'गोसदृशो गवयः' इत्यादेरपि वक्ष्यतो भिन्नसाधारणधर्मोमेदाऽध्यवसायमूलकत्वात् । द्वयत्वादिनिमित्तधर्मस्य शक्तिपरिच्छेदकत्वायोगात् । अभेदांशस्यैव शक्तिकल्पिततया तदंशस्यैवांलंकारत्वं न तु साधरयस्यैयुक्तदोषापरिहाराच्च । कल्पितत्वाच्छेदकधर्मावच्छिन्नचमत्काराजनकतायास्तद्र्मोमवच्छिन्नमात्रालंकारत्वप्रयोजकतायास्त्वैकत्वेsपि वक्तृत्वात् । चमत्कारजनकस्य लौकिकस्याप्यलंकारत्वे बाधकाभावात्सर्वैरंकारोच्छेदापत्तेश्रेति कृतं पक्षपातेन ॥ इति काव्यलिङ्गम् ।

पर्यायोक्तं निह्नुयते—
पर्यायोक्तं कथितं वाच्यस्यैवान्यभृत्योक्तिः । वाच्यैरेवार्थो यत्र व्यङ्ग्यतयोच्यते तत्पर्यायोक्तम् । अंत एव न ध्वनित्वम् । तत्र वाच्यव्यङ्ग्ययोर्मेदात् । एवं च 'व्यङ्ग्यप्रकारसमानाधिकरणप्रकारान्तरेरणाभिधानं तत्' इति पर्यवसति ॥

यथा—
'निवेदयतां हन्त समापयन्तौ शिरीषकोषं प्रदिमाभिमानम् । पादौ कियदूगमिमौ प्रयासे निधिलिते तुचछदयं मनस्ते ॥' मात्र कियदूरं गन्तुमिच्छसि व्यक्रम्, तदेव भञ्जनान्तरेरणोक्कम् । दौर्गमनेच्छात्वेन प्रकारेण व्यङ्ग्यत्वं पादानाधानेच्छात्वेन हिच्छाया वाच्य- त्वम् । न चैकसैवार्थस्य व्यापारद्वयेनावगमवैर्यर्थ्योऽनुक्त्यमिति वा- च्यम् । प्रकारमेदस्त्वेन तदभावात् । तदुक्तम्—'यदेवोच्यते तदेव व्य- ङ्गयं न तु यथोच्यते तथा' इति यथा हि । निर्विकल्पकज्ञाने घटो घटत्वं च विषयः । घट इति सकल्पकेऽपि तदेव । तत्र च निर्विकल्पकत्वे

९. 'धों व्यङ्ग्ययो' ख.

काव्यमाला

घटघटतत्त्वयोर्विशेषकथितत्वेन संविचिकल्पकल्त्वेन तयोर्वैशिष्ट्येन प्रतीतिरिति तयोर्भेद उपपद्यते तद्धदत्रापीति न दोषः ॥ सर्वसकारसु-व्यङ्ग्यस्यैवाभिधेयत्वायोगात गम्यस्यैव भङ्गचनतरेरण-भिधानं पर्यायोक्तमिति लक्षणानुपपत्तिमाशङ्क्य भङ्गचनतरेण कार्यादिद्वारे-णाभिधानमित्यस्यार्थः । यथा— 'चक्राभिधातप्रसभाञ्जयैव चकार यो राहुवधूजनस्य । आलिङ्गनोदामविलासवन्ध्यं रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम् ॥' अत्र राहुशिरश्छेदकारीरिति व्यङ्ग्यचम् । राहुवधूसङ्घनिधरतोत्सवनिष्ठ-चुम्बनमात्रावाशिष्टनिर्मातृत्वेन रूपेणाभिहितम् । भगवतस्तु पूर्वमप्रकान्त-त्वाच्छब्देनाभिधेयत्वाच्च न व्यङ्ग्यत्वम् । एवम्— 'यं प्रेक्ष्य चिररूढापि निवासभीतिरुज्ज्वलता । मदनेरावरणमुखे मानेन हृदये हरे: ॥' इत्यत्रापि शृङ्गारावणौ मदमानमुक्तौ जाताविति व्यङ्ग्ये शृङ्गारावण्यो-रभिधाजन्यवोधविषयत्वान्मदमानमोक्सैव व्यङ्ग्यत्वं पर्यवस्यति । एवं च व्यङ्ग्यांशस्य कदापि रूपान्तरेरणाभिधानाद्द्व्यंशस्य चाभिधेयत्वेन व्य-ङ्ग्यत्वानहृतया व्यङ्ग्यस्य प्रकारान्तरेरणाभिधानमसंगतमेवेति कार्यादिद्वा-रेरणाभिधानमित्येव लक्षणार्थे उचित इति ॥ अभिनवगुप्तपादाचार्यास्तु—पर्यायोक्तं वाच्यादतिरिक्तप्रकारेण व्यङ्ग्यचे-नोपलक्षितमुक्तममिहितं पर्यायोक्कमिति लक्षणार्थ इत्याहुः । अत्र दाक्षिणाताः—उभयोरप्ययम् क्रशो व्यर्थ एव । सन्ति हि व्यङ्ग्यच-सैव रूपान्तरेरणाभिधाने बहून्युदाहरणानि । यथा— 'नमस्तसै कृतौ येन मृधा राहुवधूकुचौ'

अत्र भगवान् वासुदेवः स्वासाधारणरूपेण 'व्यज्ज्यः' । राहुवधूकुचचवै-यथैकारित्वरूपान्तरेण स एवाभिहितः । यथा वा— 'लोकं पश्यति यस्याद्रिः स यस्याद्रिं न पश्यति । तास्यामप्यपरिच्छेद्या विद्या विश्वगुरोस्त्व ख़' अत्र गौतमः पतञ्जलिश्व स्वासाधारणरूपाम्यां व्यज्ज्यचो प्रकारान्तरे-णाभिहितौ । यथा वा— 'देवं वन्दे जलधिशरधिदेवतासर्वभौमं व्यासप्रसृता सुवन्वविदिता यस्य वाहाभिवाद्या: । भूपापेटी भुवनमगधं पुष्करं पुष्पवाटी शारिपाला: शतमुखमुखाश्चनदं दुर्मनोभू: ॥' अत्र वेदत्वाभिधानेण व्यज्ज्यचा एव वेदादयो व्यासादिविनेयत्वाभा-कारेणाभिहिताः । एव 'चक्राभिधानं' इत्यादौपि स्वरूपेण व्यज्ज्यच-स्यापि भगवतो रूपान्तरेणाभिधानमस्तीति यथाश्रुतलक्षणसंभवात् ॥ यच्च राहुच्छेदावगमं तदंशे मस्तुताड्कुर एव । प्रस्तुतेन राहोः शिरोमात्रावशे-घेण आलिङ्गनवन्ध्यतावादापदरूषे भगवतो वाच्ये रूपान्तरे उपपादिते सति भगवदृपेणावगतिरेव पर्यायोक्तविषय इति ।

अत्र रसगज्ञाधरकृत्—सर्वस्वकारस्य तावच्चाश्रुततयागबीजमुक्तमेव द्वितीयपक्षेऽपि तद्वीजं तु पर्यायशब्देन प्रकारान्तराभिधाने विवक्षितार्थ-तावच्छेदकतातिरिक्तधर्मपुरस्कारेणाभिहितमिति योगार्यः । तथा च— 'दशवदननिधनकारी दाशरथि: पुण्डरीकाक्षः ।' इत्यादौ रामत्वातिरिक्तधर्मपुरस्कारेण रामस्यैवाभिधानात्पर्यायोक्तप्रसङ्गः । न च व्यज्ज्यं यत्र तेन प्रकारेणोक्तमिति वाच्यम् । व्यज्ज्यचस्य योगार्थोनन्तर्गतत्वात् । न च लक्षणानन्तर्गतं तस्यास्त्येवेति वाच्यम् । एवं तर्हि व्यज्ज्यस्य लक्षणे प्रवेशावश्यकत्वे पर्यायशब्देन ग्रहीतुमुचितत्लान्न तु प्रकारान्तरस्य, व्यज्ज्यचोपलक्षितस्य प्रकारान्तरेणै-

काव्यमाला

वोक्तिनियमात् । अन्यथा व्यङ्ग्यचत्वानुपपत्तेरिति । एवं 'नमस्तसै कृतौ येन-' इत्युक्तं यत्, तदसत् । अत्र हि वाच्येन राहुवधूकुचवैयर्थ्यकारित्वेन राहुशिरश्छेदकारित्वं व्यज्यत इति सर्वसंमतम् । भगवद्रासुदेवत्वं तु विशेषणमर्यादालभ्यत्वेन न व्यङ्ग्यचकक्षमारोदुमर्हति । अन्यथा—'नमो राहुशिरश्छेदकारिणे दुःखहारिणे ।' इत्यत्रापि पर्यायोक्तप्रसङ्गात् । किं च— 'राहुश्रीकुचनैष्फल्यकारिणे हरये नमः ।' इत्यत्र स्वासाधारणधर्मसामिधानेन व्यङ्ग्यचत्वायोगाद्राहुशिरश्छेदकारित्वेन व्यङ्ग्यचत्वमिल्यपि । परास्तम् । राहुशिरश्छेदकारित्वस्य प्रस्तुतादूरविप्रकर्षे भगवदूपस्य च व्यङ्ग्यचत्वानुपपत्तौ पर्यायोक्तसैव वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । प्रस्तुतेन स्वसद्दशो वाक्यार्थः प्रस्तुत एव यत्र प्रतीयते तस्यैव तद्विषयत्वात् । प्रस्तुतेन कार्येण कारणावगमनस्यापि तद्दृष्टयत्वे तद्विषयत्वाच्च । तेन कार्येण कारणावगमने पर्यायोक्तमिति सर्वस्वकारादिषु तद्विभागोच्छेदापत्तेश्रेति ॥

अत्रेदं वक्तव्यम्—यच्चावदुक्तं सर्वस्वकारादिमताकूतम्, तदसत् । व्यङ्ग्यचघटकतयाऽपि इदर्थस्य वाच्यकोटिप्रवेशमात्रेण व्यङ्ग्यचत्वव्याहतिस्तद्विषयतया मदमानमोक्ष्यापि कथं व्यङ्ग्यचत्वम्, तद्विवक्षानां त्रयानामर्थानां मदमानोज्ज्वलतद्बोपात्तत्वेन वाच्यकोटिनिविष्टत्वात् वाच्येऽन्वयाकबोधविषयत्वं व्यङ्ग्यचे तु तदन्वयाकबोधविषयत्वमिति चेत् । तर्हि ऐरावणशिरोरपि कथं व्यङ्ग्यकोटिबहिर्भावोऽभिहितः । मदादेरैरावणादेश्व वाच्यतामेदस्य ब्रह्मणापि दुरुपपादत्वात् । एवं राहोरपि वाच्यतया राहुशिरइच्छेदकारित्वस्यापि व्यङ्ग्यचत्वं न स्यात् ॥ यदपि द्वितीयपक्षे प्रकारान्तराभिधानमित्यर्थतया गृहीतमुक्तम्, तदप्यसत् । विवक्षितार्थोच्छेदकधर्मप्रकारकत्रोधजनकपदासमभिव्याहते त्वसति तदतिरिक्तधर्मपुरस्कारेणाभिधा-

अलंकारकौस्तुभः

नस्य योगार्थत्वे दोषाभावात् ॥ एवं च वासुदेवत्वप्रकारेण व्यज्ज्यत्वेऽपि प्रकारान्तरेण वान्यत्वमुपगूढत एव । एवम्— 'नमो राहुशिरश्छेदकारिणे दुःखहारिणे ।' इत्यत्र प्रकारान्तरेणाभिधानेऽपि सहसैव भगवत्त्वप्रकारकबोधोदयात्तिप्रसङ्गः । एवम्— 'राहुशीर्षकुचनैःफल्यकारिणे हरये नमः ।' इत्यत्र राहुशिरश्छेदकारितस्य व्यज्ज्यत्वेऽपि न पर्योक्तम् । हरिशब्दसभाभिध्याहारसत्त्वात् । किं च—‘लोकं पर्येति यस्याद्रिः-’ इत्यादौ गूढपात्वादिकं वाच्यप्रायमेवेति पतञ्जलित्वाद्यस्साधारणरूपेण व्यज्ज्यत्वं त्वाय्यानुमन्तव्यमेवेति सर्वत्रापि तदीयामेव व्यज्ज्यतात्पादाय पर्योक्तमित्यपि किं न स्यात् । एवं 'वन्दे देवं-' इत्यादौ भगवद्वाहानां व्यासदिविनेयत्वाभिधानेन वेदत्वादिरूपेणैव व्यज्ज्यत्वमावश्यकमिति दिक् । यतु— 'आनुकूल्यमपातीकूल्यमानुकूल्यानुबन्धि चेतः ।' इति दर्पणादौ आनुकूल्यमलंकारान्तरमुक्तं, तदत्रैवान्तर्भावादुपेक्ष्यम् । एवम्— 'यः प्रेयमाणोडपि हृदया मघोनस्त्वदर्शनायां हियमपद्रागः । स्वयंबरस्थानजयस्त्वमस्य वधान कण्ठं वरणसज्जाग्रु ॥' इत्यादावपि इंद्रेव क्षेयम् ॥ इति पर्योक्तम् ।

उदात्तं निब्रूपयति— वसुत्रपचयं उदात्तं महतामकृत्रिमवचनं वा । संपदादिवस्तुतिशयवर्णनसमुदात्तम् । उत्कृष्टानां वर्णनीयानिष्ठादित्यप्राप्तियोगित्वमझत्वं च यत्रोच्यते तदपीयर्थे ।

यथा— 'नीवानन्योच्छ्रासनशिथिलं यत्न पक्ष्माझनानां वासः कायादनिःसृतकरेष्वाक्षिपत्सु विशेषु ।'

अर्चि:स्तुझेज्ञानभिमुखमपि प्राप्य रत्नप्रदीपा-न्ध्रींमूदानां भवति विफलप्रेरणशून्यसुधि: ॥ यथा च — 'म्लायन्नमैलिरुच: कदलकणिकाकुङ्कुम्भरा मिक्षवो ये केऽपि क्षितिरागमननते यष्मद्यशोगोचरा: । तत्कान्तकुड्म्बिनीस्रुतिनटचाटकङ्करबलाझूर-ज्योतिर्मिंजे टिलीमभवन्ति भवने का वा न दिग्भित्तय: ॥' द्वितीयं यथा— 'वेलमाणस्मि महुमहे जत्थ अ पाउच्छलनतरअणुजोअम् । विहडं फणपभ्भारं गाढभरुअणिहिं णिमेइ आणतो ॥' अत्र सुवेलपरवतस्य अनन्तफणप्राग्भाराश्रयत्वोक्लिया वर्णनीयेये सुवेले महतोऽनन्तस्याङ्कित्यात् सुवेलोऽर्कर्षप्रतीति: । न चान्तवविषयकभावी च-मत्कार: । तथ्सादृश्यान् तद्भावोक्ते । अत्र च वक्ष्यमाणे इति सामान्यत उक्त्या शौर्यादिसमुत्कर्षवर्णनोदध्ययमेवालङ्कार: । यथा— 'अत्युक्तौ यदि न प्रकुप्यसि मृशावादं न चेनमस्यसे तद्भूमोऽड्कुतवस्तुवर्णनविधौ व्यमाः कवीनां गिर: । देव त्वत्कटप्रतापदहनज्वालावलीशोषिता: सर्वे वारिधयस्त्ववारिधनिताबाष्पाम्बुभि: पूस्ता: ॥' यथा वा मम— 'व्रक्षोण्ड यातथामि बहुभिरूपै: चिरादेश्वासमुक्तमुक्त-विज्ञाय स्वोपभोगास्पदपथपाथिकव्यूहंतो बाबभूतम् । प्रोद्यत्सौदामतापज्वलनसमुदितज्वालमालाकलापै-ग्रेस्तं कृत्वा समस्तं समजनि भवता नूतनं पाकतस्तत् ॥'

१. 'वलमाने मधुमथने यत्र च पादोच्छलद्रत्नलोऽच्योतम् । विकटं फणप्राग्भारं गाढभरोरुत्तानितं नियोजयत्सन्नत: ॥' [सेतु० ९८९]

अलंकारकौस्तुभः

३४७

एतेनालुक्ते: पृथगलंकारत्वम्, सम्पदुक्त्वेऽपि उपचारम् । शौर्योत्कर्षेऽप्युक्तिरिति भेदकत्वं च परास्तम् । ततदनन्तोत्कर्षकथनानेतान्तालंकारसिद्धत्वाद् ॥ इत्युदात्तम् ।

समुच्चयं निरूपयति— एकैकस्मिन्नसति हेतौ हेत्वन्तरंगी: समुच्चयः कथितः । प्रकृतकार्यनिर्वाहके सत्यपि यत्र खलेकपोतन्यायेन कारणान्तराणामपि तत्त्वायंसाधकतयोपादानं समुच्चय इत्यर्थः । अत एव नेतरहेतूपादानवैयर्थ्यम् । युगपदेव तत्रावतारण केन कस्य वैचर्य्यमित्यनवधारणात् ।

ननु हेत्वेकिरूपात्काव्यलिङ्गाकुतोदस्य भेद इति चेत्, न । तत्र हेतुतामात्रं विवक्षितं न तु गुणत्वप्राधान्यानियम् । एकतानेकत्वं वा, इह त्वेहेतौ विवक्षितेऽपि जन्येऽपि गुणत्वं हेतुनैकत्वं च विवक्षितामिति ।

यथा— 'आयाता मधुयामिनी स्मरशरकीडाभङ्गो दुर्मरः प्राणेशोऽप्यतिदूर्ललितपथः साध्वीपमा(वा)दो महान् । एकोऽपि स्मरकालकूटकवलितकृष्णो मदर्थे युवा नो जाने मम दुर्विपाकविटपी कीटकफलं घास्यति ॥'

इह वस्तुननिशाया अनुपपत्तिहेतुसंम्वे(बे)डप्यान्येषामुपादानम् । यथा वा मम शृङ्गारमञ्जरीनाटके—

'सुन्दरचरणं पढमसाहसउज्जमोअ तुग्गं विओअणिज्जं परमं तदा ण । रत्तीवरञ्ञइ घरं तिमिरं च रञ्ञं ठाविज्जए सहि कहं णु पजं घराहे ॥'

'अरुग्धतं पथमसाहसोअमोअ- हुःखं विओअणिज्जं परमं तदा च । रात्रौ……ति गृहं तिमिरं च रञ्ञं स्थाप्यते सखि कर्यँ तु……॥' [इति छाया ।]

अयमेव त्रिधा पर्यवस्यतीत्याह—

सदसत्सदयोगे [इति ।] सद्योगे असद्योगे सदसद्योगे चेत्यर्थः ।

कमेणोदाहरणानि—

'राज्यं निर्जितराष्ट्र योगयसचिवे न्यस्तः समस्तो भरः सस्यादिपालनलालितः प्रशमिताशेषोपसर्गप्रजा: । प्रधोतस्थ सुता वसन्तसमयश्रेयेव नाम्ना धृति कामः कामसुपैतवयं मम पुनर्भवे महा नु स्तवः ॥' 'चैत्तरघिणी पिअदंसणा अ तरुणी प्रोथितपतिका अ । असईसअज्जिहा दुग्गआ अ ण हु खण्डइँ सीलं ॥'

अत्रोत्सवं प्रति राज्यादीनां सतां योगः ।

अत्रैषां वृत्त्यादहेतुत्वादसतां योगः ।

समुच्चयान्तरमाह—

गुणक्रियायौगपद्येड्‌न्यः ॥ १ ॥ गुणौ च क्रिये च गुणक्रिया:, गुणश्र क्रिया च गुणक्रिये, गुणक्रियायश्र गुणक्रिये चेत्यकशेषः । गुणयोः क्रिययोर्गुणक्रिययोश्र यौगपद्येड्‌न्यः समुच्चय इत्यर्थः ।

कमेणोदाहरणानि—

'यौपविष्टविरूषणेन समेतद्य महद्भूयास्तः । मदनोद्रेकादूूनां मनांसि रक्तानि चाशूनं ॥'

अत्र महत्त्वरकत्वगुणयोर्यौगपद्यम् । चकारेण तद्विधानात् ।

तीयो यथा—

१. 'चत्तयरहिअणी पिअदर्र्शना च तरुणी प्रोक्षितपतिका च । असतीप्रतिवेशिनी दुर्गंता च न खलु खण्डइँ शीलं ॥' [गाथा ९१३६]

अलंकारकौस्तुभः

३८९

'अज्जु व्वेज्जे पडुस्थो अज्जु वि'अ सुण्णआइँ जाइँ । रत्थामुहदेउलचतराइँ अम्हं च हिअआइँ ॥' अन्र मस्थाजननक्रिययोः । तृतीयो यथा मम— 'सज्जितकज्जलरेखो विम्बाधर ईक्षितश्र दयितस्य । तामरसच्छदश्रोणि नयनं चाभन्ननसाविच्या: ॥' अन्र दर्शंनशोणत्लरूपयोगुणक्रिययोः । इह योगपद्यमात्रं विवक्षितं न तु सामानाधिकरण्यं वैयधिकरण्यं वा । तच्चोदाहतेपु स्पष्टम् । इति समुच्चयः ।

पर्यायं निरूपयति— एकमनेकमनेकैकस्मिन्क्रमतोऽस्ति स पर्यायः । एकं वस्तु अनेकस्मिन् अनेकं वा कमेएकस्मिन् यदुच्यते स द्विविधः पर्याय इत्यर्थः । तत्रापि प्रयोजकामिधानानभिधानाभ्यां द्वैविध्यमध्यवसेयम् ।

आद्ये यथा— 'तीस मुहाहिं तुह मुझं तुज्झ मुहाओ अ मज्झ चलणसिमि । हत्याहल्थीआ गओ अइदुकरआरओ तिलओ ॥' अत्रैकस्यैव तिलकस्य प्रतिपक्षनायिकामुखनायकसखसचरणरूपेष्वनेकेषु क्रमेण स्थितिरुका । यथा वा— 'जो तीसओ अहरराओ रतिं उज्जवासिओ पिअअमेण । सो वि' दइसइ गोसे सवत्तिणअणेसु संकन्तो ॥' अन्राधरस्थितस्य लौहित्यस्य सपत्नीनेत्रसंक्रमोक्त्या आश्रयभेदः । एकत्वं वाध्यवसानामात्रेण ने तु परमार्थतत्त्वनयेन ।

१. 'अवैव मोहितोदैव शून्यकानि जातानि । रथ्यासुध्देवकुलचतवरारण्यसार्कं च हृदयानि ॥' [गाथा० २९५०] २. 'तस्या मुखत्ताव मुखं तव मुखाच्च मम चरने । हस्ताहस्तिकया गतोडतिदुष्करकारकस्सिलकः ॥' [गाथा० २७९] ३. 'यस्तस्या अधररागो राताउद्द्रासितः प्रियतमेन । स एवं हृदयते प्रातः सपत्नीनेनेऽपि संकान्तः ॥' [गाथा० २९६]

काचिदर्थगम्यं यथा— 'मौनं मथूरृषु नदीषु काच्ची विपाण्डुरत्वं च बलाहकेषु । शरद्भीष्टागमनिर्वृतताभिन्योसीकृतानीव वियोगिनीभिः ॥' अत्र मैनादयः प्रथम विरोहिणीषु स्थिताः । तत्तो मयूरादिष्वति एक-स्थानैकत्रावस्थानबुद्धिः । प्रथममेकधर्मनिष्ठानां बहूनां पश्चादनेकधर्मनिष्ठत्वमप्यत्र विशेषो बोध्यः । यथा श्रीरुद्रदेवानाम— 'प्रागेकत्र निषेवितः शुचातिना लावण्यपुञ्जैः क्षीरं यः कालेन स एव हा विशकलीभूतः समालोक्यते । कापि कापि धनालिखण्डनखरचनद्रप्रवालस्फुर- न्मुक्ताफल्नमुक्तालहेल्हेमकल्शीरम्मास्थलाजादिः ॥' अत्र कालस्य विशकलत्वमात्रे प्रयोजकत्वम् । अत्र प्रयोजकानभिधानं स्पष्टम् । तदभिधाने स्पष्टं यथा— 'प्राचीं वासकसज्जिकामुपगते भानौ दिशां वल्लभे पत्यैता रुचयः पतङ्गरषदामाभेयनारीधमा: । लोकस्य क्षणदा निरङ्कुशसौ संयोगनिद्रागमौ कोकिलौकसुदृदतीविपिनयोर्निक्षेपमातन्वते ॥', अत्र रात्रावन्यासत्रस्योः संयोगनिद्रयोस्स्तपरित्यागेन च कुषुदतीश्वचि-त्वसुक्तक्म्, सूर्योकरणरूपप्रयोजकाभिधानं च । पूर्वोपरित्यागेन यथा— 'कहँ सा सोहगगुणं मए समं वहइ णिरासण तुमम्मि । जीअ हरिजइ गोतं हरीऊण अ दिज्जए मज्ज ॥' अत्र गोत्रस्खलनकुपिताया मानिन्या नायकं प्रत्युक्तौ अन्यत्र स्थितस्य नाम्नोडन्यातृत्तौ नायकतूप्रयोजकाभिधानम् ।

9. 'कयं सा सौभागयगुणं मया समं वहति निरीक्षण स्वयि । यस्य हिचते नाम हत्था च दीयते मह्याम् ।।' [गाथा ५१५२]

अलङ्कारकास्तुभैः

द्वितीयपर्यायस्य आद्यो भेदो यथा— 'ऐवहत्यिऊण सहिजम्पिआईँ जाणं कए ण रमिओ सि । एआहँ ताइँ सोव्लिआँ संसओ जेहिॅँ जीअस्स ॥१॥' अत्र नायकसूजन्यसौख्यानां यथाममिच्छाविषयत्वे पश्चाच्च जीवितसंशयेऽतले प्रयोजनविधानम् । द्वितीयो यथा— 'विरहे विसं व विसमा अमअमआ होइ संगमे अहिअम् । किं विहिणा समरं विड दोहिं वि पिआ विणिम्मिअआ ॥' यथा वा— 'वेडअक्खो जो मह सीसअम्भि दिण्णो सही जुहाणोहिं । तं चिअ एअहिं पणमामि हतजरे होहि संतुट्ठा ॥' अत्राद्ये एकस्या एव नायिकाया वैशम्यशौर्यरूपे कार्ये क्रमेण विषामृततनुर्मितत्वरूपं प्रयोजकत्वम् । द्वितीये च विरागिन्यनुरागविमिश्रिताया अत्यास्तारुण्यकालेनाहतापि पश्चात्तस्या एव नमस्कार्यत्वे जरारूपं च प्रयोजकं निर्दिष्टम् । यथा वा— 'पेढमाणिआहि सुंदरं जे जीविअसंसअम्भि वि परिचिअड्ढा । ते चिअ अहिअहुअणअहा सुरवन्दीहि अहिसारिआ रमणिअरा ॥' अत्र प्रथममनाहतानामपि राक्षसानां सुरबन्दीभिः स्वाकारे रणहतत्वं हेतुरुचकम् ।

१. 'अपेहस्तोत्थ सलोओज्जलित्ताणि यथा कृत न रमते डसि । एताणि ताणि सौल्यानि संशयो वैज्झावस्स ।'[गाथा० २१५६]

२. 'विरहे विसमिव विषमावृतमया भवति संगमेऽधिकम् । किं विधिना सममेव द्वाभ्यामपि प्रिया विनिर्मिता ।।'[गाथा० ३१३५]

३. 'घंटयक्षो यो मम शीर्षे दत्तो सखि युवभिः । तमेवेदानीं प्रणमामि हतजरे भव संतुथा ।'[गाथा० ४१७२]

४. 'प्रथमानीताभिः सुचिरं ये जीवितसंशये'ऽपि परिक्षिताः । त एवाभिमुखनीहिता सुरवन्दीभिरभिसा रिता रजनीचरा ।।'[सेतु०१३१९ ७]

यतु—

'प्रथमं चुम्बितचरणा जघनानुरागामिहृदयानी । आश्रिष्य भावना मे खेलतु विष्णोरुढाश्वशोभायाम् ॥'

इत्यत्र भावनाया: पूर्वपूर्वविषयत्वत्यागस्य अविवक्षितत्वात् क्रमालंकारोद्योतितक हि।

तदनुगम् ॥ इति पर्यो: १

अनुमानं निरूपयति—

अनुमानं व्याप्यबलाद्यापकधीर्मेंनिष्ठा स्वात्त । av्यभिचारितसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिविशिष्टस्य साधनस्य दर्शनेनात् । धर्मिणि पक्षे तन्निष्ठात्यान्ताभावाप्रतियोगित्ववरूपव्यापकत्वविशिष्टस्य साध्यस्य

यत् ज्ञानं तद्नुमानमित्यर्थ: ।

अत्रानुमितिरेवानुमानपदेनोच्यते । तस्यैव चमत्कारजनकत्वेनालंकारत्वाच्च विना परामर्शमात्रेण प्रकृतानुकूलार्थ- siddhivirहात् । व्याप्तिशून पारमार्थिकी कविकल्पिता च ।

सा यथा—

'जं घोअज्जणसोणलोअणजुअं लग्गालअरगां मुहं हस्तालम्भिदकेसपल्लववच्चए दोस्सन्ति जं बिन्दुजो । जं एकं सिच्चअव्वलं णिवसिअं तं णहाणकेलिअलिअं आणीदा इअमणुदेक्कजरणणी जोइसरेगणासुण ||'

इयं भैरवानन्देनाकर्षणविधया समानीतां कविप्रौढरीमालोक्य राज्ञ- उक्ति: ।

अत्र चाकर्षणगणनगण्यनन्वयादिहेतुना तस्या आकर्षणात्प्रै- लकेलिस्थितत्वं साध्यम् । तथा च प्रयोग: इयं नायिका, एतदव्यवहि- तपूर्वकाले ऋतखाना, तदसाधारणचिह्न्वात्, इति ।

तथाहि नेत्रारुण्यं

१. 'यद्दौतकज्जणशोणलोचनयुगं लमालकारं मुखं हस्तालम्भितकेसपल्लवपल्वचच्चए दोलायन्ते यदिन्दुव: । यदेकं सिच्चयाक्कलं निवसिं तत्तन्मकेलिस्थितात आनीतेयमहुतैकजनननी योगेश्वरेणासुणा ||'

अलंकारकौस्तुभः

३९३

तावत्‌ज्ञानकार्ये प्रसिद्धमेव । तस्य च स्वाभाविकत्वेनाप्युपपत्त्या न तत्साधकं संभवतीति धौताज्जनेति उक्तम् । कालबाहुल्यादक्ष्णानिर्गमवारणाय धौतेति जलजन्यनाशप्रतियोगित्वार्थम् । तस्यापि नेत्रमात्रक्षालनेनापि संभवादुक्तं लम्बालम्बग्रहिति । तत्प्राप्यसंस्कारादिना केशमोक्षणसंभवात्तद्वारणाय अलंकरोति । व्याध्यादिनालम्बवस्त्ववरणाय अम्रेति । तथा चाघोवच्छिन्नभागस्य जलसंयोगेन शिष्टतया अग्रमात्रस्य निर्जलतयालम्बवस्त्वमिति भावः । शेहादिजन्यसंयोगेनापि शिष्टत्वसंभवादाह—हस्तकार्षित इत्यादि । तथा च संहतेपु केशेषु अन्तर्गतस्य भूयसो जलस्य सहसाशोषणाभावाच्च नूत्पत्ति: । अलकारमाणां विरलतया तत्संबन्धिजलस्य प्रागेव निपतनान्नालम्बत्वम् इतरवाधसहकारेण खानजन्यमेवेत्याशयः । हेतुर्नतरमप्याह—यदेकमिल्यादि । तथा च परस्परसहकारेणोक्तचिद्वानो ज्ञानानुमापकत्वसिद्धिरिति ।

द्वितीयव्यासिमूलानुमानं यथा— 'यत्रैतद् लहरीचलाचलदशो व्यापारयन्ति भुवं यत्रैव पतन्ति सन्ततममी मर्मेसृष्ठो मार्गेणा: । tच्चाकीर्तितचापसंचितचारमेधृकृत: क्रोधतो धावत्यग्रत एव शासनधर: सत्यं सदासां सर: ।'

अत्र कविकलिपतैव व्यासि: । अनुमानं चेदं केवलव्यतिरेकिस्वरूपमेवेति विशेषो वेध्य: । अन्रेदमवधेयम् । वध्यमानममिलितरितया भेदाग्रहमसक्ने हेतुर्नतरेण बोधे हेतुर्नतरालंकार: । तथा सामान्वरीत्या विशेषणान्तरेण विशेष्योऽलंकार: ।

यथा— 'हिमाद्रिं त्वदघशोभाढ्यं सुरा: शीतेऽन जानीते । लक्षितान्युदिते चन्द्रे पद्मानि च मुस्कानि च ।' इति दीक्षितमतम् ।

काव्यमाला

तत्र रसगङ्गाधरकृत—अनुमानालङ्कारेगैव गतार्थत्वादनयोरतिरिक्तत्वानुपपत्तिः। न चात्र हिमवत्स्वव्याप्तेशैल्यवानिति ज्ञाने सत्यपि समानविषये प्रत्यक्षसामग्या बलवत्त्वात् ‘अयं हिमवान्’ इति प्रत्यक्षमेवोत्पद्यते न त्वनुमितिः, अतस्तयोः कथमनुमानेऽन्तर्भाव इति वाच्यम्। व्यासिविशिष्टपक्षधर्मताताज्ञानजन्यज्ञानमात्रस्थैवात्रानुमानालङ्कारत्वेन परिभाषणात्। प्रत्यक्षस्यापि तादृशज्ञानजन्यत्वात्। वस्तुतः—प्रतिबन्धकवशादनुमित्यनुत्पादेऽपि तत्रकरणत्वानपयात्। फलयोगव्यवच्छेदस्य करणताया मप्रयोजकत्वात्। एतेन विशेषदर्शनस्यैतरकोटिभानमात्रनिवर्तकतया हिमद्विप्रत्यक्षस्य चक्षुःसंयोगादिरूपस्वसामग्रीवशादेवोत्पत्तेऽत्र विशेषदर्शनस्या नुपयुक्ततया पारिभाषिकापि नात्रानुमितिरिति परास्त्रम्। तत्रोच्यते—अनुमितिरेवात्रालङ्कारो नत्वनुमानात्मकः परामर्श इति युक्तमेव। तथा च व्याप्तवत्त्वाज्ञाने सत्यपि अनुमित्युद्भावे कथमित्यनुमानालङ्कारसंभवः। परामर्षस्थालङ्कारत्वात्। अन्यथा निःश्रयान्तसंदेहालङ्कारोच्छेदापत्तिः। तत्रापि विशेषदर्शनजन्यत्वसत्त्वात्। अत एव परामर्षस्थैवालङ्कारत्वे लिङ्करणतापेक्षे तस्य शब्दोपाचतया अनुमानालङ्कारस्य लक्ष्यत्वव्याघात्वानुपपत्तिः। ज्ञानकरणतापेक्षेऽपि ज्ञानस्य वाच्यत्वादानुपपत्तिरेव। अतोडनुमितिरेवात्रालङ्कारः। सा च कचिद्वाच्यया कचिच्च व्यङ्ग्ये त्युपपद्यत इति यथेमेवोक्तम्। इदार्नीं तु परामर्शसत्त्वमात्रेणानुमानालङ्कार इत्यम्युपगम्यत इति पूर्वोपरविरोधो युक्तिविरोधश्च। शिष्टं सामान्यप्रकरणे वक्ष्याम इति दृश्॥ इत्यनुमानम्। पारङ्कर निस्सपयात्— साभिप्रायविशेषण विन्यासः परिकरः प्रोक्तः। यथा— ‘अणअमअ गअणसेहर रअणीमुहतिलअ चन्द्द दे छिवसु। छित्तो जेइँ पिअअमो ममं वि तेइँ चिअ करेइँ ॥’ 9. ‘अमृतमय गगनशेखर रजनीसुखतिलक चन्द्र हे स्पर्श । स्पृशो यैः प्रियतमो मामपि तैरैव करे: ॥’ [गाथा० ९९८]

अलङ्कारकौस्तुभः

३५३

अत्र प्रियसखीश्रियांमिन्नकरैः स्वस्पर्शो विरहिण्या चन्द्रं प्रति प्रार्थ्यतो-ऽसृतमयेत्यादिविशेषणैः* प्रत्यादृत्यते । तथा हि-आधेनामृतमयतया स्वभावशुद्धत्वेन परोपकारप्रवृत्तियोग्यत्वम्। चन्द्रस्य विप्रकृष्टनायकसस्पर्शानुपपत्तिमाशङ्क्य गगनशेखरोति । तथा चातितुङ्गतया तत्स्पर्शोपपत्तिरिति भावः । रजन्यादितिकल्पनैः श्रीष्ठ पक्षपातसूचनम् । स्वादेतत् । व्यर्थविशेषणत्वं तावद्दोष इति निर्विवादम्। ततश्च तदभावः । पुष्टार्थत्वं दोषाभावमात्रं न त्वलङ्कार इति ।

अत्र प्राधान्य-एकधर्मनिष्ठतया बहूनां सामिप्रायविशेषणानानुपादाने विच्छित्तिविशेषोऽनुभवसिद्धतया दुरुपह इत्यलङ्कारमध्ये पठित इति ।

अत्र दीक्षिताः-श्लेषयमकादावपुष्टार्थत्वस्य दोषत्वाभावात् तत्कै-विशेषणस्य सामिप्रायत्वेऽप्यलङ्कारत्वं दुरंरिम । एवं च 'शुधांशुकलितो-तंसः-' इत्यादावापि तत्संयुक्तमित्याहुः ।

अन्ये तु-श्लेषादितिरिक्तस्थले सामिप्रायविशेषणोपादानेन विच्छित्ति-विशेषस्वीकारे तसालङ्कारत्वं दुरारम्, अन्यथा च श्लेषादिस्थलेपि विच्छित्ति-तिविशेषो नास्तीलपि वचं शक्यम् । यदि च तत्सामभावः प्रमाणमित्यु-च्यते । तदान्यत्रापि तुल्यमिति नपृथगलङ्कारतैति दीक्षितमतं दूषयित्वा 'सुन्दरत्वे सत्युपस्कारकत्वम्, अलङ्कारत्वम्, चमत्कारापकर्षकाभावत्वं च दोषाभावत्वम्, तयोश्च कचिदेकत्र समावेशोऽपि नैकेनान्स्यान्यथासिद्धिः । यथा ब्राह्मणस्य मूर्यस्त्वं दोषः, विद्या तु दोषाभावो गुणश्च, तद्वदिहापि । अन्यथा काव्यलिङ्गमप्यलङ्कारो न स्वात्, निह्नि-तुरूपदोषाभावत्वकत्वात् । न च दोषत्वाभावेनैव संग्रहोऽस्तु, अलङ्कारत्वेन गणनं किमर्थीमिति वाच्यम् । दोषाभावान्तरवलक्ष्यशोभनार्थ तदुपपत्तेः अन्यथा गुणीभूतव्यङ्गचत्वेन संग्रहीताया: समासोक्तेरप्यलङ्कारमध्ये गणना न स्यादिति प्राहुः

यतु—विशेष्यस्य सामिप्रायत्वे परिकराद्‌रः । यथा—

'नरसिंह महीपाल कीर्तिक्षितिपथगा तव । न कस्य भवति श्वाघ्या पुनाना भुवनत्रयम् ॥'

अत्र भुवनत्रयपावनोपपत्त्यर्थे त्रिपथगापदं सामिप्रायमिति । तत्र । परिकर एवान्तर्भावसंभवात् । त्रिपथगापदस्य हि गङ्गाविशेष्यकमार्गत्रयगामित्वप्रकारकबोधत्वं कार्यतावच्छेदकम् । तत्र विशेषणीभूतमार्गत्रियगामित्वांशसैव प्रकृतोपकारकत्वात् । एतत् । 'चतुर्णां पुरुषार्थानां दाता देवेश्वरसुजः' इति । इत्यत्रापि विशेषणीभूतं सुजचतुष्टयवत्त्वमेव तथेति । 'फणीनद्रस्ते गुणान्वितं लिखितं हैहयाधिपः । दृष्टमाखण्डलः साक्षात्काहमेते के ते गुणाः ।।' इत्यत्र प्रकृतोपपादकयोगिकार्थविरहात्कथं परिकरान्तर्भाव इति चेत् । तर्हि सहसमुखादिपदानामात्राभावात् कथं परिकरादुपीत्यवधार्यताम् । सहसमुखत्वादौ फणीनद्रादिपदानां तात्पर्येमिति चेत् । ननूमिदं विशेषणस्य सामिप्रायत्वं एव संभवात् फणीनद्रूपपिविशेषणाश्रितदाक्षिप्तं । अतो रूढपदस्थलेडवयवारथस्य प्रकृतोपकारकतायां कचिच्चैनैव प्रकृतोपकारकस्य विशेष्यस्य प्रतीति: सिद्धा । यथा— 'मध्ये निजस्वलनदोषमवर्जनीय- मन्यस्य मूर्धि विनिवेश्य बहिरङ्गमूर्धः । आविश्य देव रसनानि महाकवीनां देवी गिरामपि तव स्वमातनोति ।।' अत्र देवी गिरामित्यनेन विद्याविषयाम्यर्हितत्वस्य सरस्वतीत्वेन च बोधस्य सिद्धिः ।। यत्र रूढार्थवाचकपदान्तरमपि युज्यते तत्रावयवार्थमात्रपरत्वमेव तस्य । यथा— 'उदयन्मृगांककरुचिकन्दलकोमलाना- मुनिद्रशोणनलिनोदरसोदराणाम् ।

अलङ्कारकौस्तुभः

३९७

प्रासंु त्वाघररुचामवलोकनेन नालं सहसनयनः स वृशापि तृशिम्॥ अत्र सहसनयनतेति दर्शानसामर्थ्यवयजनेडपि तस्य नरेन्द्रपरत्वं वृशपदपौनरुक्त्यापत्ते। अतश्र। 'तव प्रसादाकुसुमायुधोडपि सहायमेकं मधुमव लेभे'। कुर्यो हरस्यापि पिनाकपाणेधैरेयच्युतिं के मम धन्विनोऽन्ये॥ इत्यत्र पिनाकपाणिपदेनायुधहदतवमात्रप्रतीत्या पुनर्हरपदप्रयोगवत कुसुमायुधपदेन तदसारत्वप्रतीत्या सरवाचकपदप्रयोगाभावादनुपपत्तिमाशङ्क्य तत्राप्युक्तमपुरुषाक्षिस्साहंपदस्तं सरवाचकत्वमस्त्येवेति साहित्याचिन्तामणिकारोकं न नियमाभिप्रायकमिति स्वयमेव दीक्षितैर्द्विचिवार्तिके प्रतिपादितम्। तस्मात 'फणिन्द्र'-इत्यादौ फणिन्द्रत्वाक्षिस्सहससुखत्वमेव प्रकृतोपकारकमतेो न विशेषणसाभिप्रायत्वक्षतिरिति सिद्धम्। अयं तु विशेषः—कोचिद्विशेषण साक्षादेव प्रकृतोपकारक कौचवतु प्रकृतोपकारकमरथान्तरमाक्षिप्येति विशेषणपदमत्र संसर्गान्तिरिक्तविषयपरम्, तेन विशेषघविशेषणोभयसाभिप्रायत्वेऽपि परिकर एवेति त्वसाकं यविष्ठभ्रातुरुमापते पक्ष इत्यलं भूयसा॥

इति परिकरः।

व्याजोक्तिं निरुपयति— व्याजोक्तिरिविशदीभावदर्थसयापहुर्तिमिषितः। अपकाअयस्यार्थस्य कथंचिदिभावनप्रसङ्गे सति केनचित्कैतवेन तद्प्रहवो व्याजोक्तिरित्यर्थः। यथा— 'शश्रूः कुधयतु विद्विषन्तु सुहृदो निन्दन्तु वा यातर- स्त्रिस्सिङ्क तु न मन्त्रिदे सक्ति पुनः स्वापो विधेयो मया। आसोराक्रमणाय कोककुहरादुत्फालमातन्वती माजरी नसरे खरे कृतवती कां कां न मे दुःशांस॥'

यथा वा— 'मा गच्छे: कुशुमानि चेतुमथ चेदद्र्षेर्ने तां मालर्तीं नि:शङ्कं यदृक्ष: कपोततरणी भुल्कारमभ्यस्यति । व्यक्तं तथा निरन्तरं मधुलिहो माधवीकपानोत्सुका दुर्वारा: कति नैव दष्टमधुरं धावन्ति वामाशया: ।।' उभयत्रापि नखदनतक्षतादिदर्शनेन स्वविमिचारप्रवादेऽप्यकव्यमाशङ्कूच तदनुमितिलिङ्गभूता नखकषतादय उत्कटकारण निगूहिताः । यचु— 'दम्पत्योर्निशि जल्पतोरृृहशुकेनाकार्णितं यदृच्छ-स्तत्प्रातर्गुरुसंनिधौ निगदतस्तस्यैव तारं बधू: । कर्णालम्बितपद्मरागशकलं विनस्य चक्षो: पुते त्रीडार्ता विदधेति दाडिमफलव्याजेन वाग्बन्धनम् ।।' इत्यत्र युक्तिरलङ्कारः । व्याजोक्तौ वचसा गोपनं, इह तु क्रियया, इति द्वयोर्भेद इति । तत्र व्याजोक्तिलक्षणस्योभयसाधारण्यात् । तत्रोक्त-निवेशस्य गौरवपराहतत्वात् । अन्यथा प्रकरणान्तरण गोपनस्थलेलङ्का-रान्तरप्रसङ्गात् । तत्प्रयुक्तक्रियान्यत्वनिवेशस्य सुवचतादिति दृकं ।। इति व्याजोक्तिः ।

परिसंख्या निरूपयति— पृष्ठमपृष्ठं चोक्तं यदृच्छयां वापि वाच्यं वा । फलतीतरव्यपोहं परिसंख्या सा तु संख्या ता ।। ९ ।। यदृश्त्वभिहितमन्यव्यवच्छेदेऽपि फलति सा परिसंख्योक्तिलक्षणेति । अभिधानं च द्वेधा । प्रकाशपूर्वकं तद्वित्तं च । व्यवच्छेदोऽपि द्विविधः । व्यक्त्यचो वाच्यव्यक्तिषु चत्वारो भेदा इत्यर्थः ।। यदापि पाक्षिकप्रासार्थेनिव-त्को नियम: नित्यप्राप्ताविषयकान्वयाद्वृत्तिफलकस्तु परिसंख्येति मीमांस-कमयौदा, तथाप्यसौ पाक्षिक[त्व]नित्यत्वविरेषणमत्र प्रयोजनाभावाद्देवि-

१. 'लम्वन' इख्. २. 'प्रकरोति' र्ख्. ३. अस्य लक्षणं तु—'युक्तिः परातिसंख्यानं क्रियया मर्यादुपये' इति ख्यमलङ्कारमुक्तावल्यां दर्शितम्. ४. 'अविवक्षितत्वात्' र्ख्.

अलंकारकौस्तुभः

३५९

वक्ष्यिता नियमोडपि परिसंख्यापदेनोच्यते । अत एव—'पञ्च पञ्च नखा भक्ष्या:' इति परिसंख्याया नियमपदेनोक्तिरम्हाभाष्येऽडपि हस्यते । तत्र प्रश्नपूर्वकाभिधाने व्यक्चे व्यवच्छेदे यथा मम—'कुयीकुतं निजेष्टसाधनमति: साधीयसीं संगमे किं सा: परिभावनीयमतिकुटिलाक्षी पथोधरत्नम्‌ । चित्रं कुतr निवेश्यमन्यविषयादाकृष्य चण्डीश्वरे यत्न: कुतr विधेय उत्कटतर: संसारतो मोक्षणे ॥' अत्र लीलासंगमादिव्यवच्छेदो व्यक्चः । ततैव वाच्ये व्यवच्छेदे यथा ममेव—'दोषोद्धावनत: क याति गुरुतां वादेषु नो लौकिके चाक्षुष्यं क गुणाय सारसदृशां नेत्रेषु नो चेतसि । कुतr श्लाघ्यतरं शिर:प्रणमनं देवेषु नैवाहिते वारस्मृड: क समुन्नयते प्रियजनाश्लेषु नो संसदि ॥' अत्र लौकिकव्यवहारादिव्यवच्छेदा वाच्याः । अपञ्चपूर्वकाभिधाने आद्यो भेदो यथा—'सौ अत्थो जो हत्थे तं मिच्च जं णिरंतरं वसणे । तं रुअं जत्थ गुणा तं विण्णाणं जाहिं धम्मो ॥' अत्र हत्सस्थित एवार्थो न त्वन्याधीन इत्यादिव्यवच्छेदो व्यक्चः । ततैव द्वितीयो यथा—'दीर्घा चन्दनमालिका विरचिता दृश्यैव नेऽद्योऽपै: पुष्पाणां भकर: स्मितेन रुचितो नो कनद्यात्यादिमि: । दत्तं सेद्मुचा पयोघरयुगेऽनाघो न कुम्भाम्बुना स्वैरेऽवावयवै: मियस्य विशतस्तनस्याः कृतं मज्जलम्‌ ॥' अत्र एककारव्यवच्छेदा इन्दीवराद्या: शब्दा: ।

१. 'तथा' क्त्वा । २. 'सोडयं यो हस्से तन्मित्रं यत्रिरंतरं व्यसने । तद्रूपं यत्र गुणास्तद्विज्ञानं यस्मिन्‌धर्मे ॥' [गाथा ३५१]

यथा [वा]— 'दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन । विभाति कायः करुणापराणां परोपकारेण न चन्दनेन ॥' अत्र पाण्यादिशोभासाधनत्वभाववाश्रया: कङ्कणादयो वाच्याः । पूर्वोक्तोपमर्गभस्म । इदं तु श्लक्ष्णताविशेषः । केचितु—व्याजस्तुत्यर्थगम्यत्व एवायमलंकारः अन्यथा तु शुद्धपरिसं- ख्यामात्रं । अतो व्यज्ज्ञचे व्यवच्छेदे भेदद्वयमेति वदन्ति । 'पश्च पश्च नखा भक्ष्या:' इत्यादीनां त्वचमत्कारत्वादालंकारतेति ध्येयम् ।

कारणमाला निरूप्यति— कारणमाला पूर्वं पूर्वे कार्यं यथोत्तरं हेतौ । प्रथमं कार्यत्वापन्नस्य पश्चादनुं प्रति हेतुत्वमित्येवरीत्या यत्र कार्य- कारणभावा वर्ण्यन्ते सा कारणमाला । यथा— 'दारिद्र्याद्दैन्यमेति हीनपरिगतः प्रभ्रश्यते तेजसो निस्तेजाः परिभूयते परिववाद्विवेन्दमापद्यते । निर्विघ्नः शुचिमेति शोकोविहततो बुच्या परित्यज्यते निर्वोधिः क्षयमेत्यहो निधनता सर्वोपदामपदं ॥' अत्र दारिद्र्याद्यै लज्जानाशे तस्य तेजोनाशे तस्य परिभवे हेतुत्वमिति रीत्या मालात्वमेव यथोत्तरोटतरस्य पूर्वं पूर्वं प्रति हेतुत्वमुच्यते तत्र-पीयम् ।

अन्योन्यं निरूपयति— अन्योन्यं वस्तूनां परस्परोत्कर्षहेतुत्वे । स्पष्टोऽर्थः ।

9. 'कारणमाला प्रोक्ता पूर्वं पूर्वं यथोत्तरं हेतौ' इत्यलंकारसूत्रावल्या: पाठ:.

अलङ्कारकौस्तुभः

३६१

यथा— 'नलेन भाया: शशिना निशैव त्वया स भायानिशाया राशीव । पुनः पुनस्तद्गुणयुगविधातां योग्यासुपास्ते नु युवां युयुक्षु: ॥' यथा वा— 'कण्ठस्थ तस्या: स्तनवच्तुरतस्तु मुक्तावलीपस्य च निस्तलस्य । अन्योन्यशोभाजननानाह्लादभूव साधारणो भूषणभूष्यभाव: ॥' कचिदुस्मेकसारङ्कीर्णमपि यथा— 'चन्दुज्जाए ण मए ण चन्दाउवो णु धरिणिअप्पसणो । दोहिं वि ते हिअअणो मअणेण णु दोविणि तेणिआ अइअभूमीअ ॥' कचिदुपमासंकीर्णो यथा— 'इतरतरशोभायै संयोगो युवयो: किल । नवचन्द्रकलाशरवजटामुकुटयोरिव ॥' कचिद्विरोधपरिहारोपकारसंश्रयणपथै यथा— 'उण्णडुच्छो पिअइ जलं जहं जहं विरलज्जुली विरिअं पहिओ । पावालिआ वि तहँ तहँ धारं तणुअं वि तणुअइ ॥' अत्र पान्थसुखावलोकनोल्लुकाया: प्रपापालिकाया: स्वाङ्गुलीविरलीकृत- णेन पथिकेनोपकारः कृतः तेनैव च प्रपापालिकामुखावलोकनस्यापि सि- द्धा पथिक्रोपकारस्यापि सिद्धिः: एतद् प्रपापालिकाकृतकधरारत्नूकरणेन पथिकोपकारस्येव प्रपापालिकोपकारस्यापि, पथिकेन प्रपापालिकासुखावलो- कनवत् तयापि पथिकसुखावलोकनस्यापि सिद्धेरिति दीक्षिता: ॥ रसगड्नाधररुचिरस्तु—स्वाधिकारकरणव्यापारसाध्यस्वपरोपकारस्य चमत्काराधायकत्वं न तु स्वसमाधिकारकरणव्यापारसाध्यस्यापि तुषारशीतली-

१. 'परस्परं तु मृदु....................... । २. '............................... ॥' [इति छाया ।] ३. 'उण्वाक्ष: पिबति जलं यथां यथा विरलाज्जललिशिरं पथिकः । प्रपापालिकायपि तथाऽन्यांस्तनुक्रामपि तनूकरोति ॥' [गाथा० २३६१]

करणवत् स्वव्यापारसाध्यसोपकारस्याचमत्कारकत्वादतो नेदमन्योन्यान्तरमित्याहः

इत्थ्योन्यम् । उत्तरं निरूपयति— उभयमथान्तरश्रोत्राने साधुत्तरं नाम । यत्र प्रतिवाक्यश्रवणादेव पृथक्वाक्यं कल्प्यते तदुत्तरं नामालंकारः । यथा— ‘अण्णेसु पहिअ पुञ्छसु वाहकुड्डम्वेसु पुसिअचम्माइं । अम्हं वाहजुवाणो हरिणेसु धणुं ण णामेति ॥’ अत्रान्येषु व्याधकुड्म्बेषु पृष्ठानुसृतगचर्माणि पृच्छेति उत्तरवाक्येन ‘पृष्ठचर्माणि ममपेक्ष्यन्ते तानि सन्ति नाङ्गे’ इति पृथक्प्रश्नवाक्यं कल्प्यते । न चेदं काव्यलिङ्गमेव उत्तरस्य प्रश्नं प्रति हेतुत्वादिति वाच्यम् । उत्तरस्य प्रश्नजनकत्वभावात् प्रमाणान्तरनिर्योषितार्थोपपादकस्सैतद्विषयत्वव्यवस्थापनाच्च ॥ न चैवमप्यनुमानेऽन्तर्भावोऽस्तु यददुत्तरं तत्प्रश्नपूर्वकमिति व्याप्यबलेनोचतरस्य प्रश्नज्ञानकत्वादिति वाच्यम् । साध्यासाधनयोः सामानाधिकरण्यैकानुमानप्रवृत्तेः । महाकवेः भूमदर्शनेन पर्वतीयवह्नचयुमितेरभा-वात् । इह च प्रश्नोत्तरयोर्व्यधिकरणत्वादिस्यतिरिक्तत्वमेवोचितम् ॥ ननु एतदुत्तराव्यवहितपूर्वकालः प्रश्नवाक्याधिकरणमुत्तराव्यवहितपूर्वकालत्वान्नदुत्तराव्यवहितपूर्वकालवदित्यनुमित्यास्यास्त्योथा सिद्धः स्यादिति चेत्, श्रोत्रं किंचित्कालावलम्बेनोचरोचिष्ठले व्यविचाराच्च । न च तत्प्रश्नाविष्योज्ञानसहितं तथैव भवच्चयन्तराव्यवहितपूर्वकत्वं विवक्षितम् इति वाच्यम् । तथापि प्रश्नस्य धर्मीविशेषणनिष्ठत्वप्रतीत्यनुपपत्तेः । अथैवं ‘तदुत्तरवाक्यज-न्यबोधवस्तुप्रकारकेच्छाविशेष्योडयम्’ एतत्पूर्वकालावच्छिन्नप्रश्नकत्वं उत्त-

रयादिकं तच्चितम् ।

१. ‘अन्येषु पथिक पृच्छ व्याधकपुत्रेषु(कुड्म्बेषु) पृष्ठचर्माणि । अस्साकं व्याधकुंचा हरिणेसु धणुं नामयति ॥’ [गाथा ४१९] २. ‘न वा’ इति तच्चितम् ।

अलंकारकौस्तुभः

३६३

रवाक्यबोधजन्यानन्वितितप्रतियोगीच्छावत्त्वात् . इत्थंनुमितिरस्तु । न च हेतुसिद्धिः । 'एतदुत्तरवाक्यं परकीयाजिज्ञासानिबन्ध्यर्थकत्वेन प्रयुक्तंम्, उत्तरवाक्यत्वात्, मदुत्तरवाक्यवत्' इति तत्सिद्धेः । न चैवमपि प्रकाशवाक्यविशेषत्वरुपसिद्धचसंभवः तादृशार्थसैवार्थबोधादिति वाच्यम् । वाक्यकल्पनाधीषु अर्थविशेषस्यैव विशिष्टतया वाक्याविशेषकल्पने नियमभावात् । आचाराग्रनुमीयमानस्मृत्यादौ आनुपूर्वीविशेषानवच्छेदेऽपि तादृशार्थबोधकं यस यद्वाक्यमुपस्थितं तसैव कल्पनवद्वापि तथैवेऽति तृतीयत्रापि समानम् । श्रूयमाणोत्तरेण यादृशेच्छानिबन्धनसभावदनुकूलसैव प्रकाशानुमित्या सिद्धेः । न चेतादृशव्यासिज्ञानविधुराणामपि प्रकाशकल्पनोदयालैवमिति वाच्यम् । प्रकाशं विना नोत्तरानुपपत्तिरिति ज्ञानाभाववतां श्रोलयनाभावात् । अनुपपत्तिज्ञाने सति च तसैव व्यासिज्ञानस्वरुपत्वात् ।

यथोक्तं कुसुमाञ्जलावाचर्यैः— 'अनियमस्य नायकत्वेन नियतोपपादकः ।' इति । तत्कथमस्यानुमानाद्देश इति चेत्, उच्यते । साध्यसाधनयोर्व्योस्यादीनां शब्दत्व एवानुमानालंकाराम्युपगमात् ।

'अनुमानं तदुच्यं यत्साध्यसाधनयोर्वचः ।' इत्यतस्तादृशरलाभात् । ये तु—कविनिबद्धप्रकृत्यनन्तरनिष्ठमेवमुमितिंरुमानालंकारमिच्छन्ति, तन्मते त्वत्र तत्वसझ एव नास्ति । व्याधपाथिकयोः प्रकाशज्ञानसत्त्वेनानुमित्यादिति दिक् ।

उत्तरतरमाह— प्रक्षे लोकाविदितोत्तरस्य तवासकृत्योक्तौ । प्रक्षे सति तदुत्तरत्वेन लोकेऽपसिद्धं यदुत्तरं असकृत्कथ्यते तदुत्तरमित्यर्थः । असकृदुक्तिव्यवच्छेदः । बहुधं प्रश्नोत्तरेणाविवक्षितं, न त्वेकस्मिन्नेव प्रश्न उत्तराणामिति । यथा—

'किं कुरूं ख्वोचदयं कि गृहिणः प्रियसखाय दरसुणा ।' कः कामः संकल्पः किं दुष्करसाधनं मज्ञा ।।'

अत्र श्रीहृदयानां कूरतादिकं लोकेडपसिद्धमेवोत्कृष्टवेनोक्तम् । यथा वा — 'स ग्राम्यः स विदग्धसंसदि सदा गच्छत्यपाङ्‌येत तं च स्पष्टमपि स्मरसि विशिष्टा मृगधे विगानोत्सुका: । यथ किं राधिति नाभरं तव कथमप्येहि न त्वद्रुचि कीडितुं सुधेतित प्रुच्छति गिरं ददृं न तेनोत्तरमः ॥' अत्र किं मध्यादि आदि प्रकर्षस्याधरादि उत्तरमपसिद्धमेवेति निबद्धस् । ननु प्रक्षपरिसंख्यातोडस्य किं भेदकमिति चेत्, अत्नाहुः—तत्रोत्तरस्य लोकमसिद्धविषयतया प्रयोजनान्तरविधेहणान्यव्यावृत्तावेव तात्पर्यम्, इह त्वप्रसिद्धविषयत्वादुत्तरस्स स्वार्थ एवेति ॥ इत्युत्तरम् ।

सूत्रं निरूप्यति — प्रतिबातिशयाज्ज्ञातो यद्याकारोऽधिकादरः । विशदैक्रियते डन्यसै तथैव तत्वक्ष्मामित्युक्तम् ॥ १ ॥ आकारः संस्थानविशेषः, इह्वितं नेत्रहस्ताव्यक्चादिः । तततो यथाश्रुत-ग्राहिभिद्रुद्योधमर्थवासनादिद्रिरोषपरिपाकाद्विज्ञाय दुरलक्शप्रकारेणैव यदनन्यसै तत्सकाशः क्रियते तत्वक्ष्मामित्यर्थः ।

आदं यथा— 'संवाहणडुहरसतोसिऐण देन्तेण तुह करे लक्खम् । चरणेण विकमाइत्चरिअं अणुसिक्खिवरं तिस्सा ॥' अत्र नायकहस्तद्रये लक्षणरसयोगं दृष्वा द्विच्चिलाक्ष्यसुरतमभिज्ञाय तच्चेउपेण चरणस्य विक्रमादित्यसाम्यमभिधाय नायिकया नायकाय तत्प-कारणं कृतम् ।

१. 'संवाहणडुहरसतोषिवेन दददता तव करे लाक्षाम । चरणेण विकमादिसचरितमणुसिक्खितं तस्सा: ॥' [ग्राथा० ५१६४]

‘कियत्पचल्लोदनमानयत्कियत्करस्य पदमच्छ गतागतेन याम्‌ । अहं किमेष्यामि किमेष्यसीति वा व्यधत्त नम्रं किल लज्जयाननम्‌ ॥’ अत्र स्वाभिमुखं नायिकामुखं च करव्या पारण ‘कि त्वं मत्समीपमायास्यसि, कि वां तत्र समीपमेष्यामि’ इति नायिकाभिप्रायमाकलद्य नायिकामुखव्या पारण ‘स्वैरवागनस्त्रियम्‌’ इति सुवचतम्‌ । इत्थं—‘अहर्निशां वेति रताय पृच्छति क्रमेंण शीतोष्णकरार्पणाद्विटे । हिया विदग्धा किल तत्रिपेधिनी न्यधत्त संध्यामधुरेऽधरे ड़कुलिम्‌ ॥’ इत्यादावपि वोधव्यम्‌ ॥

इति सूक्ष्मम्‌ । सारं निरूपयति—सारस्तु पूर्वपूर्वादुत्कर्षाष्णियुत्तरे प्रोक्ते । यत्रोत्तरौत्तरस्य पूर्वपूर्वप्रतियोग्युत्कर्षवत्त्वं कथ्यते स सारालंकार: ।

यथा—‘लोकसिज चौर्दिवि चादितेया अप्यादितेयेषु महामहेन्द्र: । किं कर्तुमर्थी यदि सोडपि रागाज्जागर्ति कक्षा किमत: परापि ॥’ केचितु—अवस्थाभेदेनैकस्यैवोत्तररोत्तरौत्कर्षवर्णने डपि सार: ।

यथा—‘जम्बीरश्रीमतीलडडच लीलयैव व्यानम्रीकृतकमननीयहेमकुम्मौ । नीलाम्बोरुहनयनेऽधुना कुचौ ते स्पर्धंते खलु कनकचलने साधेम्‌ ॥’ अत्र पूर्वपूर्वावस्थाविशिष्टग्राम्यां कुचाभ्यामुत्तरौत्तरावस्थाविशिष्टयोस्त-योरेवोत्कर्ष: । एकाश्रये क्रमेंनेकाधेयस्थितिरूपपयोगस्तु यदप्यत्र प्रती-यते तथाप्युक्तर्षरूपसारस्याप्यनन्थासिद्धत्वादङ्कीकार इति वदन्ति ॥

तत्र—‘प्रथमश्रितकज्जकोरकाभावथ ल‌क्मीमनुभूय कन्दुकानाम्‌ । अधुना श्रयितुं कुचौ यतेते द्रयिते ते करिशावकुम्भलीलाम्‌ ॥’

१. ‘शोभा’ खं.

इति तात्पर्योदाहरणेडन्यत्तरोत्तरोत्कर्षानुभवाद्विशेषविश्रान्त्य:। अयं चालंकारो वेदेडपि दृश्यते। तथा च कठवल्लीषु पठ्यते— 'इन्द्रियेभ्य: परा बुद्धिर्बार्थेभ्यश्च परं मन:। मनसस्तु परा बुद्धिरात्मा बुद्धेर्महान्पर:। महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुष: पर:। पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः।।' इति सार:।

असंगाति निरूपयति— हेतुव्यधिकरणं स्वात्मकार्यं चेत्सा त्वसंगति: प्रोक्ता। इह खलु कार्यकारणभावोऽसमानाधिकरणयोरेव धर्मिणो: प्रसिद्ध:। कार्यतावच्छेदकसंवन्धेन कार्याधिकरणयोरवर्तमानस कारणतावच्छेदकसंवन्धेन कारणपदार्थान्तर्गतयोरितरेतरमनस कारणतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववश प्रतियोगितानवच्छेदक यो धर्मस्तद्- त्वस्य कारणपदार्थत्वात्। पदार्थान्तर्गतमतेऽपि तत्रैव तत्कल्पनात्। न च कारणं बिना कार्यानुपपत्ति:। समानाधिकरणान्तराक्षेपेण विरोध- समाधानात्।।

यथा— 'जातस्ते निशि जागरो मम पुनर्नेत्राम्बुजे शोणिमा नि:पीतं भवता मधु प्रविततं व्याघूर्णितं मे मन:। श्रास्यदृङ्ढघने निकुञ्जभवने लड्धं त्वया श्रीफलं पञ्चेऽपु: पुनरेष मामपदयं कूरे: शरै: ऋन्तिते।।'

यथा श्रीरुद्रचन्द्रदेवानाम— 'दोलासेलनमातनोति भवती दृष्ट्रा स दोलायते वास्तस्वकुचयोर्निविन्दति पदं क्षेत्रोभं स वा विन्दति। त्रीडावेगपरिश्रमो भवति ते दृष्ट्रा स खेदं गतम् स्त्वं भूयो विरतासि मैव स पुन: किं वा विधेयं वद।।'

१. 'चेत्कार्य स्वात्' इत्यलङ्कारमुक्तावल्यां पाठ:.

अलङ्कारकौस्तुभः

परिश्रमशब्देनात्र व्यापारमात्रं विवक्षितम् । प्रथमे क्रोधजन्यशोणिम्नो जागरजन्यरक्त्वाभेदाध्यवसायेन जागरजन्यतावच्छेदकवैजात्यवतो रागस्य जागरलूपहेतुत्वाधिकरणकोक्ति: । अत्र तु दोलाया: कामरूपदोलाभेदाध्यवसिताया दोलाखेलनवैधीकरण्यमाने दोलासंयोगरूपकारणतावच्छेदकसंवन्धाभेदोप हेतुत्वनिराक्तौ विशेष: । यथा वा— 'संन्यासमकृत काञ्ची जहौं दुकूलं कलत्रमवलायाः । तत्वाज रागमधरो मुक्तिमुरेचकिरे चिकुरा:' । अत्र मुक्तिरूपकार्येण त्र्याणां वैधीकरण्यम् । तेऽामपि परस्परकार्यप्रतियोगिककारणवैधीकरण्यमिति शेष: । कचित्‌मालरूपा यथा— 'वर्षासु जाता नवयौवनश्रीराशावधू: प्रौढपयोधाराभूत् । पुष्पोद्रमोदजायत केतकीनां वभूवुरसृगृहीयतमा टोटनस्य: ।' कचिदसंगतिसमाधनागर्भोपी । यथा— 'अजस्समारोहति दूरदीर्घी संकल्पसोपानतां तदीयाम् । श्वासात्त वर्षतधिकं पुनर्‌्यद्यानतांव तन्मयतात्वाप्य ।' अत्र सोपानारोहणं भैम्यां श्वासास्तु नले इति वैधीकरण्यम् । तत्र नलस्य भैमीतादात्म्यसुपपादकतयोपनयस्तत्‌म् । किं चात्र हेतुपदं प्रयोजकहेतुत्वमिति । मेवाभिततम्‌ । तथा च सोपानारोहणं श्रमेऽश्रमस्य च श्वासे हेतुत्वमिति । आरोहणश्वासयोग्यसंगतिरुक्ता । ननु कारणाभावेऽपि कार्योत्पत्तिरुपायां विभावन्नायामेवासनान्तभाव इति चेत्‌, न । तत्र कारणाधिकरणवृत्त्यभावप्रतियोगित्वं कारणसोच्यते, इह तु कार्याभावबहृत्तित्वं कारणस्येति दोघात्‌ । किंच तत्‌ कारणतावच्छेदकसंवन्धावच्छिन्नभतियोगिताककारणतावच्छेदकावच्छिन्नाभावसत्त्वम्‌, इह तु कारणतावच्छेदकसंवन्धाभावमात्रं विरोधस्फोरकमिति विशेषात्‌ । नन्वेवं विरोधालङ्कारात्‌कुतो भेद इति चेत्‌ ।

काव्यमाला

अत्र प्राहुः-तत्र एकाधिकरणे द्वयोः सम्बन्धादिरोधभानम्, इहं स्वधीकरणद्रव्यादित्युक्तम् ॥ यतु—कैकशब्दुक्तम् इहापि तत्कार्यातावच्छेदकधर्मतत्कारणवैधधिकर-ण्यरूपयोर्धर्म्योरेकसिन्कार्येऽपेधिकरणे सम्बन्धादेव विरोधप्रतिभानोत्पत्तेर्नेतुं शक्नम् । यिह तु विरोधे उत्पत्तिविमर्षे विनवै विरोधप्रतिभानम्, इहं तु उत्पत्तिविमर्षपूर्वकमेवेति विशेष इति, तच्चिन्त्यम् । कारणवैधधिकर-ण्यस्य कार्यतावच्छेदकसमनाधिकरणत्वप्रतीतेर्विरोधज्ञानहेतुत्वात् । कारणाभावस्य कार्यसमानाधिकरण्यसंभवेsपि कार्यनिष्ठविरोधमतीति(ते)स्ते-नानुपपादनात् कारणाभाववदृत्तित्वरूपस्य तस्य विरोधात्मकत्वात् ॥ न च कार्याधिकरणावृत्तित्वं घटादान् विरोधस्फोटकं कार्यनिष्ठ तूक्तस्वरूपं विरोध इति वाच्यम् । द्व्योरपि समानवृत्तित्ववेद्यत्वाद्द्विनिगमकाभावाच्च ॥ कारण-भावकार्योभयाधिकरणत्वं कार्याधिकरणनिष्ठं विरोधभासकमिति त्वनाश-ङ्क्यमेव । कारणाभावकार्योर्विरोधज्ञानां तस्यैवादिके: । किं तु तस्यादिक-मपि न युक्तम् । 'किस्लयकरचरण-' इत्यादौ तदोत्पत्तिविमर्षे विना विरोधानवभासात् । तस्मात् यत्र किंचिद्यातिरेकमयुक्ता विरोधस्फूर्तिस्तसंत्रा-संग्रहः । यत्र तु स्वरूपेणैव सा, तत्र विरोध इत्येव विभाग इत्यवधेयम् ॥ यतु—

'अन्यत्र कैरणीयस्य ततोऽनत्र कृतिश्व या । अन्यत्कर्तृकं भवृत्तस्य तदृदृकृतिस्तथा ॥ ऐंपारिजातां वसुधां चिकीर्षन्या तत्था कृता: । गोत्रोद्धारप्रवृत्तोऽपि गोत्रोद्धदं पुराकरोत् ॥'

इति भेदद्रयमन्यदपि, तत्र । यत्र विशेषयतावच्छेदकसंबन्धेन अपारिजाततत्वप्रकारिका इच्छा तत्र विशेषयतावच्छेदकतासम्बन्धेन अपारि-

९. 'स्तस्य संग्रह:' क. परंतु 'स्त्रात्रासंगति:' इति युक्तम् । २. 'कारणाल्यश्रु' ख. शत्रुजितारहिताम् । ४. पारिजाततकरहिताम् । ५. गोसमूर्छाप्रवृत्तः । ६. गोवधे-नगिरिधारणम् ।

अलङ्कारकौस्तुभः

३६९

जातत्प्रकारिका कृतिरिति प्रकृते चोक्तसंवन्धेन इच्छा पृथिवीतले, अपारजातत्प्रकारककृतिः स्वर्गेऽ इति वैधीकरणयस्य सत्त्वात् ॥ एवम्—‘स्वत्वैकरण्डितसपत्नविलासिनीनीनाम् भूषा भवन्त्यभिनवा भुवनैकवीर । नेत्रे कुरङ्गमथोरुः पत्त्रवल्ली चोलेन्द्रद्रङ्ङिसह तिलकं करपल्लवेऽङ्गभूत् ॥’ इत्यत्रापि भूषणतासंवन्धेन कडार्णसंयोगं प्रति भूष्यातासंवन्धेन हस्तादेरकरणतया हस्तत्ककऽऽरणयोवैधीकरण्यमवसेतुम् । तथा ‘गोत्रोद्वारमदृत्तोऽपि-’इत्यत्र ‘मोहं जगत्रयथुवामपनेतुमेत- तादाय रूपमसिलेऽश्वरदेहभाजाम् । निःसीमकान्तिरसनीरधिनासुनैव मोहं प्रवर्धयति मुग्धविलासिनीनीनाम् ॥’ इत्यत्रापि गोत्रोद्धारे मोहप्रद्वद्वौ चौदेर्ष्यतत्संवन्धेन तत्तद्वदृश्यतयकप्रवृत्त्यो- हेतुतया तदभावेऽपि कार्योक्त्या विभावनाव्याप्तिवान्तर्भावसंभावनाऽधिक्यम् । व्यधिकरणत्वपदेन सामानाधिकरण्याऽभावमात्रस्याऽभिमतत्वाद्वेति दिक् ॥

समाधिमाह—

भवति समाधिः मुखरे हेत्वन्तरसमवधानतः कार्ये । चिकीर्षितस्य कार्यस्य सिद्धचर्थमभिमतो यो हेतुस्तदतिरिक्तहेतुना कार्ये समाधिः । । समाधीयते कार्यमनेन इति समाधिः । तत्र प्रकृतकारणसंभवे यथा— ‘पाओअपडिअस्स पइणो पुढिॅं पुत्ते समारुहचामि । दड्ढमणुदुणिआऐँ वि हासो घरिणिआए णेक्कन्तो ॥’

9. 'पादपतितस्य पत्थुः पृथ्थं पुत्रे समारुहतिं । हृदमनुदुनिआया अपि हालो गृहिणिआ णिक्कान्तः ॥' [आभा० ११९१]

अत्र मानापनोदार्थं प्रणते पत्यौ तदभावेऽपि तत्स्थले पुत्रसमारोहणरूपविलक्षणचेष्टाहासगम्यो मानत्यागः ॥ काचिदनारुढ एव यथा— 'मानमस्या निराकर्तुं पादयोर्मे पतिष्ठत: । नाकान्तया दृष्टचतुर्दशीव घनगर्जितम् ॥' सौकर्यमात्र तद्धर्मावच्छिन्नोद्देश्यकप्रवृत्तिविषयेहेतुतिरिकहेतुना कायोपकाराधानम्, उपकाराश्र्व तदुपयुक्तं चित्तसहकारिसकलसहकारिसमवधानसजातीयान्तरसंवलितत्वादिसाधारण: । कारणबाहुल्यस्य वाविवक्षितत्वात् ससूच्यभेद(या‌द्रे)द: कार्यस्य प्रवृत्तिविषयत्वस्य फलतो लाभात् काव्यलिङ्गाद् । तृतीयोपकारो यथा— 'चातकाश्च्चतुर: पयःकणान्यान्चते जलधरं पिपासया । सोढुं पूरयितुं विश्वमन्मन्वसो हन्ति हन्ति महामुदारिता ॥' अत्राल्पजलधार्थनायामपि जलनिष्ठौदार्येण प्रभूतजलसिद्धि: ॥ एतेन प्रहर्षणमलङ्कारान्तरमपासतम् । एवं हि तव । साक्षादुद्देश्यक- यत्नमन्तरेणाप्यभीष्टार्थलाभ: प्रहर्षणम् । तत्रिविधम् । अकस्मादभीप्स-तार्थस्य लाभे, तत्सिद्ध्यर्थे यत्न क्रियमाणे ततोऽन्यधिकवस्तुनो लाभे, उपायर्थप्रवृत्त्या फललाभे च । क्रमेणोदाहरणानि— 'तिरस्कृतो रोषवशात्परिष्वजन्त्रिययो मृगाक्ष्या शयित: पराङ्मुख: । किं मूर्छितो‌ऽसाविति कौतुकीया कवयश्चिदाचुम्ब्य चिराय सस्वजे ॥' 'केलिमान्द्ररमागतस्य शनकैरालीरपास्येक्षते: सुप्ताया: पुङ्रत: सरोरुहहस्त: संवीजनं कुर्वतः । जानत्यप्यनभिज्ञय एव कपटव्यामीलिताक्ष्या सकु श्चान्तासीतिवधार्य वक्षसि तथा पाणिर्यमाधीयत ॥'

'तदर्शानोपायविमर्शोना्थे मया यथालीसदनं गतेऽन । तत्रैव सालक्ष्यत पक्ष्मलाक्षी दाक्षायणीमर्चयितुं मयाता ॥' इति ॥ अत्रेदं चिन्त्यते—उद्देश्यतासंबन्धेन प्रवृत्तिविषयस्य यदर्थप्रयोजकत्व- मिच्छाविषयत्वप्रयोजकं तदर्थवच्छिन्नकार्यस्य हेतुत्वात्तत्सिद्धिरिति तावत्- स्मदुक्तरीत्या समाधिलक्षणं पर्यवसितम्, तच्च भवद्भिरमतमहार्षणालङ्कार- विषयसाधारणमेव । तथा हि । मानल्यागरूपकार्यस्य प्रतिबन्धकाभाववि- षयस्वालिङ्गनादिप्रयोजकत्वमेव नायकनिष्ठेच्छाविषयतां प्रयोजकम् । आलिङ्गनादवच्छिन्नमानसल्यागस्य च भयातिसिद्धे: । एवं द्वितीयादिमेदेऽपि योज्यम् ॥ यतु—तत्र वियोगविज्ञानसमये काशुकस्य माननिवारणस्यैव मुख्योद्दे- श्येन तदानीं तत्साध्यकुचादिस्पर्शानुपस्थितेरिति, तन्न । तदापि तदुप- स्थितेरावश्यकत्वात् । अन्यथा तदुहेतुत्वयैवानुपपत्ते: ॥ एवं तृतीयेऽपि उपायविमर्शरूपकार्यस्य नायिकादर्शनप्रयोजकत्वमिच्छाविषयप्रयोजकम्, त- दवच्छिन्ननायिकादर्शनस्य हेतुत्वात्तत्सिद्धिसत्वात् । तत्प्रयोज्यतावच्छेद- कप्रयोज्यैतदुभयं विवक्षितम्, अन्यो नासंगति: ॥ एवम्— 'लोभाद्वाराटकानां विकृतं तक्कमनिशमटन्या । लक्ष्यो गोपकिशोर्या मध्येऽरथ्यं महेन्द्रनीलमणि: ॥' इत्यत्र वराटकानामिच्छाविषयत्वे वस्तुन्तरप्राप्तिप्रयोजकत्वं प्रयोज्यम् । तस्यास्यवच्छिन्नं च प्रयोजकतासंबन्धेन नीलमणिरूपकार्यमिति साध्यवसा- नमत्र कार्यमिति विशेष: ॥ एवम्— 'उचित्य प्रथममध: स्थितं मृगाक्षी पुष्पौघं श्रितविटपं गृहीतुकामा । आरोहं पदमाधादशोकयष्टावास्मूलं पुनरपि तेन पुष्पिता(तो)ऽभूत् ॥' इत्यादावपि योज्यम् ।

सममाह—

अन्योन्यसंगमाहौँ संबंध्येते यदा समं तत्स्यात्तु । यत्र परस्परप्रतियोगिकसंबन्धानुरूपयोः संबन्ध उच्यते तत्समम् । संवन्धानुरूप्यं द्विविधम् । सतोरसतोरश्व ।

यथा—

'सीपुंसवतिपतिस्न्ननं जनयतः पत्सुः प्रजानामभू-द्रव्यासः परिचायकः किमनयोद्गम्यत्संपतिये । आसंसारपुरंध्रिपूर्वपुरुषमिथःप्रेमार्पणक्रीडया-प्येतद्गम्यतिगादरागरचनात्मकार्षि चेतोभुवा: ।।' अत्र अन्यत्र सीपुंसपुरुषसंबन्धजनननाभ्यासस्थ मैमीनलसंबन्धफलकोत्या तत्सं-वन्यस्यानुरूप्यं लभ्यते ।

यथा—

'शारज्ज्योत्स्नाकान्तं कुन्ददामिव तं नन्दयतु सा सुजातं कल्याणी भवतु कृत्रकृत्यः स च युवा । वरीयान्नोत्यनुप्रगुणगणनिमोर्णणनिपुणे विधातुर्व्यापारः प्रफलतु मनोज्ञश्व भवतु ।।' अत्र मालतीमाधवसंबन्धानुरूप्यं शुजातकल्याणीशब्दोपमालंकारद्विती-यार्थव्यक्तृचम् ।

यथा—

'स धर्मराजः स्फुटं धर्मशीलया त्वयास्ति चिन्तातिथितामवापितः । ममापि साधुः प्रतिभात्ययं क्रमश्रकास्ति योग्येन हि योग्यसंगमः ।।' द्वितीयं यथा—

द्वितीयं यथा—

'सवितुस्स्त्वापि ददृशोऽहि न यः स तर्मी तमोऽभिरधिगम्य तत्साम् । धृतिमग्रहोऽहगणो लघवः प्रकटीभवन्ति मलिनाश्रयत: ।।' अत्र लघूनां मलिनाश्रयेण प्राकट्यं स्वभावः इत्युक्तार्थेस्यौचित्यं धोल्यम् ।।

अलङ्कारकौस्तुभः

संवन्योडपि कारणकार्यरूपः। यथा— 'गुणौ प्रयोधेनिजकारणस्य न हानिमद्रद्वी कथमेतु चन्द्रः ।' यथा च। 'यदराझि राजवदिहार्धम्—' इत्यादि। इति समम् ।

विषमं निरूप्यति— संवन्यादुपपत्तौ इष्टार्थानाम्स्यनिष्टसंप्रासौ। जन्यजनकौभयगुणक्रियाविरोधे च विषमः स्यात् ॥ १ ॥ यत्रात्यान्तविलक्षणस्मृतयोः परस्परसंवन्य एवानुपपत्तिमानः प्रतीयते स एको विषमः।

यथा— 'क रजा हृदयममाथिनी क च ते विश्वसनीयायुधस् । श्रृणु त्रीक्षणतरं यदुच्यते तदिदं मन्मथ हृदयते त्वयि ॥' अत्र कोमलाङ्गोक्तटव्यथयोः कार्यकारणभावसंवन्योडनुपपनवद्व्रास्ते । अत्र संवन्यसमाधानसूत्रार्थगम्यमिति तत्सङ्कीर्णोड्यम् ।

युद्धो यथा— 'न सकृद न सकृद् बाणः सन्निपात्योड्यममृशि- मृदुनि मृगशरीरे तूलराशाविव वाम्मिः । क वत हरिणकानां जीवितं चातिलो लं क च निशितनिपाता वज्रसारा: शरास्ते ॥'

गम्यो यथा— 'राज्ञः प्रियाय शुद्धे सचिवाय कार्यो- हित्वात्मजां भवतु निर्द्वैतिमानमात्यः । दुर्दर्शनेन घटतामियमप्यनेन धूस्रप्रहेण विमला शशिनः कलेब ॥' अत्र दुर्दर्शनेनेति नन्दनविशेषणेन मालतीसंवन्यारहृदयल्लामः ।

काव्यमाला

यथा वा— 'दोःसंदोहशोभवदनत्रिभुवनश्रीगर्वसर्वेकषः कैलासोद्धरणः प्रचण्डचरितो देवः कुबेराजुजः । यत्रायं स्वयमास्ति सेयममरावत्यापि वन्ध्या पुरी नीलां मर्कटकेन कामपि दशां विग्रहेवापि शक्याम् ।' प्रथमे तु स्वरूपेणैव संवन्धानुपपत्ति:, अत्र तु लिङ्गया मर्कटजन्यदुद्- शासंवन्धानुपपत्तिरपि रावणस्य सत्त्वोस्थापिता । तदविष्ठानेनैव तद्नुपप- तेऽप्यनादिति शेषः ॥ 'कथं सरिगुणैर्हीना गुणवतं महौजसम् । सुखं दुःसेखी रामं कामयामास राक्षसी ॥' एतेन— 'असंंभवोऽर्थेनिष्पत्तेरसंभाव्य[त्व]वर्णनम् । को वेद गोपशिशोः शैल्यमुत्पातयेदिति ॥' इत्यसंभवस्यालंकारान्तरत्वमपास्तम् ॥ एतेनैव—इष्टसिद्ध्यर्थेमिष्टैषिणा कियमाणामिष्टप्रतिकूलार्थाचरणं । विचि- त्रालङ्कारः । यथा— 'बन्धोनमुक्त्यै .खलु मखमुखान्कुर्वते कर्मपाशा- नन्तः शान्त्यै मुनिशतमतमानल्पचिन्तां भजन्ति । तीर्थे मजन्त्यभुजलधे: परमारोहकामा: सर्वे प्रामादिकमिह भवग्रान्तिभाजां नराणाम् ॥' इत्यपि परास्तम् । उन्मुक्तिपाशयो: कार्यकारणभावानुपपत्तिसत्त्वात् ॥ यतु [रसगङ्घाधरे]— 'क शुक्तिः क सुक्ता वा क पद्मः क च पद्मनम् । क मृगः क च कस्तूरी धिग्विधातुर्विधगधताम् ॥' इत्यादौ नायमलङ्कारः । वस्तुवृत्तस्य लोकसिद्धत्वेनालङ्कारायोगात् । कविमतिभामात्रकल्पितानामर्थानामलङ्कारत्वात् ॥ एवम्—

अलङ्कारकौस्तुभः

३७५

'वनान्तः खेलन्ती शशकशिशुगुमालोक्य चकिता सुजमान्तं भर्‌डूभर्जति भयहर्तुः सपदि या । अहो सेयं सीता शिवं शिव परीताश्रुतिल- त्करोटीभिर्‌वसति स्वलु रक्षोयुवतिभिः ॥' इत्यापि वक्ष्यते ॥ एतेन— 'अरण्यानी केयं धृतकनकसूत्रः क स मृगः: क स मुक्ताहारोडयं क च स पतगः' केयमबला । क तत्कन्यारलं ललितमहिभर्तुः क च वयं स्वमाकूतं धासा किमपि निमृतं पश्यति ॥' इत्थलङ्कारसर्वस्वकारोदाहरणमपि प्रयुक्तमिति, तदसद् । तत्‌त्राप्य- नुपपत्तेः कविभितिमौधीनत्वात् । शुक्तिसुक्तयोः सम्बन्धानुपपत्तेलोंकमप्रसिद्ध- विरहात् । भ्रान्तितत्सम्बन्धस्यैव प्रसिद्धत्वात् । एवमुच्यते—'तत्राप्यव- यत्रेष्टार्थान्वासिसहितानिष्टलाभः स द्वितीयः । यथा— 'कन्या तस्य वधाय या विषमयी गूढप्रयुक्ता मया दैवात्पर्वतकस्तया विनिहतो यस्तस्य राज्यार्थमाक्‌ । ये शरेषु विशेषु च प्राणिहितास्तैरेव ते भातिता मौर्यस्यैव फलन्ति पश्य विविधश्रेयांसि मे नीतयः ॥' अत्र चन्द्रगुप्तवधार्थी राक्षसेन कृतेऽप्यैरन् केवलं तद्‌ध्रुधाभावमात्रं किं तु पर्वतकादधरूरूपानिष्ठमपि ॥ यथा वा— 'अयं दुर्‌ग्धाम्मोधेः पतिरिति गवां पालक इति श्रितोदस्माभिर्‌दूर्गघोपनयनाधिया गोपतनयः ।

१. 'दशावदन्नीता कररदैः परिता रक्षोभिः श्रयति क्रुपणां कामपि दद्राम् ।' स्व. २. 'कल्पितत्वात्' स्व.

अनেন प्रत्यूहो व्यरचि स तथा येन जननी-स्तनादप्यसाकं निजमपि पयो दुर्लेभमभूत् ॥ 'सानन्दमेष मकरन्दमिवारविन्दे विन्देत घट्पदस्युवेति शनैरशिक्षि । दैवादकाण्डपरिमुद्रितपुण्डरीककोषादभूदहह निःसरणं पुमर्थः ॥' 'मूजीविगणितं वपः कवलितं धलीमिरायह्देशो नीरन्ध्रैः ऋक्चोपमैर्दलपुटैः पक्षद्रयं कीलितम् । पूर्णो अपि मनोरथा: किमपरं कल्प्याणि कल्पायुतं जीयाः केतकि देहि निर्गमपथं जीवत्वसौ घट्पदः ॥' इदं सर्वेऽर्थसुपेक्षतानवास्युदाहरणम् । अनर्थपरिहाररूपेक्षतानवासौ यथा मम — 'त्वं व्यापारितवान्प्रियान्तरदिशा प्रेमान्तरे लोचने इत्युक्ते वरवर्णिन्या प्रति तथा निहोत्रुमाकूक्षते । लब्धामैन पदवन्ध्यध्वनि वच्माडम्बरे कान्तेन य-त्तद्रोपक्रमकस्य वृश्चिकभिया पातो भुजङ्गानने ॥' अत्र नायिकान्तर्दर्शिनरूपानर्थपरिहारार्थवचनमप्येन न केवलतदभावात्रं किं तु गोत्रस्खलनमपि । इदं च सर्व स्वनिरीक्ष्ष्टानवासौ उदाहरणम् । यथा— 'यः कल्पितः कुचतटे विरहातुराया: शैत्याय सान्द्रतरचन्दनदनपङ्कलेपः । अन्तः स तापमधिकं जनयस्तदासी-दापाकवाडघनगुङ्गुमलेपकक्षाम् ॥' अत्र नायिकाश्चात्याय कल्पितेन चन्दनलेपेन तापशान्त्यभावस्तापो-त्कर्षक्ष । 'प्रकोषद्वत्वपरिवादभयान्मृगाक्ष्या जातं सरोजयुगलं कुचवेधधारी । सक्यं न धात्रृविहितं परिहर्तुमस्य भ्रूयोडपि येन धनचन्दनपङ्कयोगः ॥'

अलङ्कारकौस्तुभः

तत्र केवलानिष्टप्राप्तौ यथा— 'दिंड्डीअ जं ण दिट्टो सरससहावाइअं च णालविओ । उज्झारोजं ण कओ तं चिअ कलिअं छइड्ढेहिं ।।' अत्र नायकविषयकानुरागव्यङ्ककाभावत्वेन इष्टानां तददर्शनादीनामनिष्टत्वेन तद्विषयकविरक्तिति वाच्यम् । अदर्शनादीनां लज्जादितोदपि संभवे नानुरागबोधहेतुत्वभावात् तत्कार्योक्तिभावाच्च । अदर्शनादौ सत्यपि आस्वाद्यादिना तत्रिर्णयोदयाच्चेति । यथा— 'निजांशुनिर्दग्धमदद्ग्भस्मसमीमिरोषा विधुरवच्छति लाञ्छनोन्मृजासम् । त्वदासतां यास्यति तावतापि किं बधूवधेनैव पुनः कलङ्कितः ।।' अत्र ह्यामत्वरूपकलङ्कस्योक्तभस्मसंयोगेन नाशसंभवेऽप्यपरिहार्यपातकरूपकलङ्कमतिलम्भः ।। यत्तु—अनिष्टार्थविकलतयोः विषादलिङ्कारम् ।। यथा— 'तत्त्वप्रतिमभ्रममानसतया मच्चे निवृत्ते सदा च्छद्मकोटिविपाटितितर्गळ इतो यास्याम्यहं पद्धरातम् । इत्थं कीरवेरे मनोरथमयं पीयूषमास्वादय- त्वन्नः संप्रविचेष्ट वारणकराकः फणिग्रामणीः ।।' न चात्र विषमसंभवः । इष्टार्थकारणप्रयोगाभावात् । इष्टार्थप्रयुक्तकारणेन सहोत्पादकभावालक्षणसंश्रयेणानुरूपत्वस्य तच्छरीरत्वादिति, तच्चिन्त्यम् । मोक्षरत्नपेटकारणस्येच्छाया इहापि प्रयोगात ।। अथेच्छाया: प्रयोगेऽपि अनिष्टं न तज्जन्यमिति चेत्, कि तत् । इष्टसाधनत्वेन नि- श्चितात्कारणादनिष्टकायोंपत्तिरिति विषमस्वभावाभाव इति चेत् ।। कुतः इष्टप्राप्त्यभावविवक्षितानिष्टप्राप्तिरेव तत्स्वरूपत्वात् । अनिष्टे इष्टार्थप्रयुक्त-

१. '..................................................... ..................................................... ।।' (इति च्छाया ।) २. 'दीना कापेप्यन्ति' वा.

कारणजन्यत्वविशेषणे प्रयोजनाभावात् । स्वया च विषादनालंकारपार्थक्यदुराग्रहेैणैव तस्य दत्तत्वात् । तस्मादिष्टार्थमुदातस्य तस्यास्त्यभावसहितानिष्टप्रासिरेव विंशमभेदस्य शरीरम् । अनिष्टप्रासिश्र्व तत्त्वकारणादन्यतो वेति नाग्रहः । विषमरैवैतद्वेदेदद्वयमिति तु न निवारयामः । नन्वेवमनुरूपसंसर्गानुपविषसामान्यलक्षणानुपपत्तिः इष्टसाधनत्वेन न्यायमानात्कारणात् अनिष्टोत्पत्तावेव तदुत्पाद्योत्पादकत्वसंसर्गस्यानुरूपत्वसरणादिति चेत् । इष्टोद्भमानिष्टलाभयोरनतुरूपत्वस्फुरणादेव तदुत्पत्तेरित्यलं पल्लवितेन ॥

यत्र च कार्यकारणभूतधर्माणां विरुद्धगुणक्रियाजनकत्वं तत्र तृतीयः । यथा—

'बुधजनकथा तथैवेयं तनौ तनुजन्मनः पितृश्रितिहरिच्छाकाच्चाहारजः किल 'कालिमा । शमनयसुनाकोडः कालेरितस्तमसांपिबादरपि यदमलच्छायात्कायादभूयत भाष्वत् ॥'

अत्रोभयत्र समाधियंगोंडयां प्रथमे प्रयोजकान्तराधीनः, द्वितीये कार-णसापि कार्यगुणवत्कल्पनाधीनश्व परिहार इति विशेषः ॥

यथा— 'यं प्रास्तृत सह्रुपादुद्भवत्पादेन खञ्जः कथं स छायातनयः सुतः किल पितुः । साधार्यमन्निच्छति । एतस्योत्तरमघ नः समजनि त्वचेजसां लड्‌ने साहसैरपि पथुरनिश्रिभिरभिव्यक्कीभवन्स्वभानुमान् ॥'

यथा— 'कथं विधातरमोयि पाणिपङ्कजाच्चव प्रियशैत्यमृदुत्वशिल्पिनः । वियोक्स्यसे वल्लभयेत निरगता लिपिरेवलाटंतपनिष्ठुराक्षरा ॥' अत्र हंसीशैत्यमृदुत्वजननगम्यबाह्यहस्तशैत्यमृदुत्वविरुद्धं तज्जन्यलिपौ उष्णत्वनैश्वर्यरूपं गुणवद्यमुचकम् ।

क्रियाविरोधे यथा— 'ऐममअं विष् हिअअं हत्था तल्हाहरासअल्हाणं । चन्द्रमुहकत्याणिवसइ अमित्तउहणो तुहु वआवो ।।' अत्र हस्तस्य राजनकत्वं तस्य प्रतापजनकत्वम् हस्तमतापनिप्ठतृष्णा-हरणदहननक्रिययोर्विरोध इति द्विकं । इति विषमः ।

अधिकं निरूपयति— आधारस्याधेयादाधेयस्यापि वाधारात् । यदि वर्ण्यते महत्त्वं तत्कथनादधिकमधिकज्ञा ।। यत्राधेयापेक्षया न्यूनपरिमाणस्याप्याधारस्य महत्तया वर्णनम्, यत्र चाधारापेक्षयाल्पस्याधेयस्य महत्तया वर्णनम्, तद्विविधमलंकार । आधाराधे-ययोः परस्परापेक्षयोत्कर्षे । एवं चाश्रयत्वेनिरूप्यतान्यतरसंवन्येनेत्कर्ष-वदाधारकत्वं तेनैव संवन्येन द्वन्द्वाधेयकत्वम् । एवमपकर्षनिवेशनापि ल-क्षणचतुष्टयं पर्यवसाति ।

प्रथमं यथा— 'अरे विदरमेन्द्रपुरस्य शरै न संममौ नैष तथा समाजः । यथा पयोराशिरस्त्यहस्ते यथा जगद्वा जठरे सुरारेः ।।' अत्र जनसमाजापेक्षया कुण्डिनपुरस्य महत्त्ववर्णनम् ।

द्वितीयं यथा— 'आस्ते दासोदरীয়ामियमदरदरीं यावलम्भ्य त्रिलोकी- संमातुं शक्तिमन्ति प्रथमभरवशादत्र नैतदशांसि । तमेनां पूरयित्वा निरगुरिव मधुध्वंसिनः पाण्डुपत्न- -च्छायापत्त्रानि तत्र द्विपदशननाभीनी नामीपथेन ।।' अत्र त्रैलोक्याधारतया महतोऽपि भगवदुदराख्यां महत्त्वमुक्तम् ।

यथु— 'दौरत्र कचिदाश्रिता प्रविततं पातालमत्र कचि- त्काप्यचैव धराधरालधराधारावधिरवर्तते । एतत्स्फीतमहो नमः क्रियदिदं यस्येभिरङ्काश्रितै- दैरे परणमस्तु शून्यस्मिति यत्रामापि नाकं गतस् ॥' इति सर्वस्वकारोदाहरणमयुक्तम् । गगनस्य परममहत्तपरिमाणताया दास्तवत्त्वेन कविप्रतिभानुलिखितत्वादिति, तत्र । वृत्तचिनियमकसंबन्धे- नाकाशस्य पर्वतादीनामुक्तानामाश्रयताया: कविनैव कल्पितत्वात् । आ- धिक्यांशावच्छेदेनैव तत्कल्पिततत्त्वस्य चाप्रयोजकत्वात् ॥ यथु— 'अहं तु सूक्ष्मादेघेयाच्छादाघारस्य सूक्ष्मता । माणिमालोर्मिका तेढ्य करे जपवटायते ॥' अत्राकूललीयकस्य सूक्ष्मपरिमाणलेडपि तद्वपेक्षया करस्य सूक्ष्मत्वं वर्णित- मित्यल्पाश्रयमलङ्कारान्तरमिति, तच्चिन्त्यम् । आधारापेक्षया आधेयस्य महत्त्चकल्पनरूपाधिक्यभेद एव पर्यवसानात् ॥ ईष्यधिकम् ।

प्रत्यनीकं निरूपयति— आत्मापकारजनकप्रत्यपकारासमर्थेन । तत्संबन्ध्यपकारे प्राणतमा: प्रत्यनीकमित्युक्तम् ॥ ९ ॥ यत्र साक्षात्त्वविपक्षं विजेतुमशक्तेन विपक्षसंनिधानोडपकार: क्रियते तत्सत्यनीकम् ॥ संत्रस्तधियं च देशा । साक्षात्तरमप्यधा च ॥ आधं यथा मम— 'यस्य व्यधायि जनकेन पुरास्य दाहो भालेक्षणे निवसता पुरसूदनस्य ? तस्य त्वदीयहृदये वसता सारण धूमस्य रोमति कोंति कृतो ग्रह: किम् ॥'

अलंकारकौस्तुभः

अत्र रोमावलिवर्णने कामेन स्वदाहकवह्निचपकाराश्चया तजन्यधूममनिरोध उत्प्रेक्षितः । वह्निधूमयोर्जन्यजनकभावरूपः साक्षात्संबन्धः । यथा— 'एकेनापाति लच्चा तव वपुषि परेणापि पीतः पिता ते माता वन्येन शशखिलुवनतलताडिन्येन निर्वासितासि । एकोडयं धीरमूर्तिद्रणयति तृणवत्त्वां सरोजालये चेन्मातस्तजातिमात्रप्रणयिनी मयि मा कोपमेव विद्ध्या: ।।' अत्र साजात्यरूपः साक्षात्संबन्धः निषेधगम्यश्रायमलंकारः । द्वितीयं यथा ममैव— 'कामेन भालनयनोपरि वैरभाजा प्रालेयशैलदुहितृप्रतिमानशीला । त्वं नीषसे कुसुमगात्रि शरव्यमावं कल्पान्तवह्निगतातद्गुणभृतीमपेक्ष्यणामृ ॥' अत्र स्मृतिपक्षशिवस्य स्त्रीवेन संवन्धिन्या भावाल्या: साधार्येन सम्बन्धन्या नायिकाया अपकार उक्तः ।। यथा साक्षात्सतिपक्षेऽण प्रतिपक्षसंबन्धिनोडपकारे तथा संबन्धसंबन्धिना स्वसंबन्धिप्रतिपक्षस्यापकारे एतदूदाहरण् । यथा— 'हत्तस यन्म्रयते रहस्त्वां तद्यक्तमामन्त्रयते मुखं यत् । तद्वैरिपुष्पायुधमित्रचन्द्रसख्यौचिती सा खलु तनुमुखस्य ।।' अत्र मुखेन चन्द्रस्य साधार्यरूपः चन्द्रस्य कामेनोद्दीप्योद्दीपकभावरूपः सम्बन्धः कामेन हृदयस्य विरोधितारूपः इति परस्परासंबन्धिधिना मुखेन कामवैरिणो हृदयस्य संबंधिनो मत्रणस्य भेदरूपोऽपकारः ।। यथा वा ममैव रुक्मिणीपरिणये— 'दंश्रान्तरालविरलयत्मुपेत्यिवासं स्वभानुरिन्दुममुचचहहुशः पुरा यत् ।'

काव्यमाला

तत्कठण्ठकाण्डपरिवर्तनकारणस्य मन्येडस्य तेन वितनोति रुजं स उग्राम् ॥१॥ अत्र संरक्षणराहुसंबन्धवता चन्द्रेण स्वसंबन्धिराहुप्रतिपक्षकृष्णापकारः । अत्र प्रतिपक्षसाक्षात्संबन्धन इति विशेषः । अत्र वेदान्ते—हेतूप्रक्षेप्त इदमलङ्कारानन्तरमयुक्तम् । सवत्र हेतुहेतु- मद्धावप्रतीते: । न चात्र हेतुनिश्चय:, उत्प्रेक्षायां तु संहेमात्रमिति भेद इति वाच्यम् । वञ्च्यचहेतूपेक्षायामिवाद्यभावेन संभावना विरहे ण निश्चय- संभवेन तदुच्छेदपक्षे: । न चात्र प्रतिपक्षगतबलवत्त्वगतदुर्बलत्वप्रतीत्या भेद इति वाच्यम् । तथापि हेतूप्रेक्षाविशेषत्वसैव संभवेन तदतिरिक्त- त्वानौचित्यात् । प्रस्तुतविमृत्तैव वैलक्षण्येन पटस्य पृथिव्यतिरिक्तत्वाभभावात् इति ॥ तच्चिन्त्यम् । उत्प्रेक्षाविनिर्मुक्तविषयस्य दर्शितत्वादत्र ताहशहेतुनि- र्णयोदयाच्च । न चोत्प्रेक्षाविलयप्रसङ्गः । न हि इवादिशब्दाभावो हेत्वनि- र्णयप्रयोजकत्वनिबन्धनं येनोक्तदोषापत्तिः स्थिता । किं तत्र कीचिल्लिष्ठ- कार्यताप्रतियोगिकं यत्कारणमुपेक्ष्यं तत्रिष्ठकार्यतानिरूपितकारणस्याप्य- मिधानेन पूर्वकारणानिर्णय: उत्प्रेक्षायां च तदभावार तन्निर्णय इति वैषम्यं स्कुटमेव ॥

'उन्मेषं यो मम न सहते जातिवैररी निशाया- मिन्दोरिन्दीवरदलदशा तस्य सौन्दर्यदर्पः । नीतः शान्तिं प्रसभमनया वक्रोक्तियतेति हर्षी- ल्बा मन्ये ललिततनु ते पादयो: पञ्चालकस्मी: ॥१॥ इत्यत्रापि पदलक्ष्याश्रणसंम्बन्धजनकत्वाभिमतहर्षस्यापि पदैवैरिचन्द्र- दर्पोपशमनरूपं कारणमुक्तमिति हेतुर्निर्णयप्रसङ्ग इति चेत् ॥ मैवम् । तत्र हेतुर्निर्णयसामग्र्यां सत्यामपि संभावनार्थकपदसमभिव्याहारेण तदनुदयात् । न चैवं तत् मन्ये इति पदपरित्यागे व्यकृच्योत्पेक्षानुपपत्तिः त्वद्रीत्या तत्र हेतुर्निर्णयापत्ते: । एवं—'हेतुस-'इत्युदाहते ।

'तम रूपकृतिमहरहृदयि यस्तमनुप्रविष्टहृदयेयमिति । त्वथि मसरादिव निरस्तदयः सुतरां क्षीणोति खलु तां मदनः ॥' 'त्वं विनिर्जितमनोभवरूपः सा च सुन्दरी भवत्यनुरक्ता । पञ्चभिर्युगपदेव शरैस्तां ताडयत्यनुरागादिव कामः ॥' इत्याद्यावपि संभावनार्थकपदसत्त्वेन हेत्वनिर्णयापत्तिरिति चिन्त्यसम् ॥ इति प्रस्तनీकम्।

मीलितं निरूपयति—

सहजानिमित्तजधर्मात्सहशादन्येन वस्तुना वस्तु । अपिधीयते यदेतन्मीलितमाहुर्विशेषज्ञाः ॥ १ ॥ धत्र धर्म्यन्तरद्वृतिधर्मसमें धर्मेण यस्म पदाथोऽन्तरस्म तिरोधानं तन्मीलितमिति लक्षणम् ॥ धर्मेश्व द्वेधा । स्वाभाविको नैमित्तिकश्वेति भेदः ।

अत्र यथा—

'गात्रेषु गन्धफलिकागुणवन्धुरेपु करम्भीसंभवरसेन परिष्कृतेपु । बिम्बाधरे पुनरलक्तकरज्जितेऽपि कस्यापि नोद्द्ववति तत्यतिभालवोडपि ॥'

अत्र साहिजिकाभ्यां गात्राधरानिष्ठाभ्यां गौरत्वारणत्वाभ्यां कुडुमयाव-

कनिष्ठतिरस्कारः । अन्रं यथा— 'अपहृतः स्वेदभरः करेऽपि तयोः पाजुपोद्गदानजलेर्मिलन्मुहुः । हरोपि प्रश्रुतमश्रु सात्विकं घने ममाधीयत भूमललक्ष्मणेः ॥' अत्र स्वेदजलस्य दानजलेनाग्नुकृधर्मेण स्वेदजलस्य भूमजन्येन चाश्रुणा सात्विकजन्याश्रूणाम् । अत्रादास्य सजातीयापेक्षोऽकर्तृत्वं, द्वितीयस्य च प्रत्ययविषयसकार्यत्वप्रतियोगिककारणताश्रयकत्वं तिरस्कारत्वप्रयोजकम् ॥ इति मीलितम् ।

काव्यमाला

एकावली निरूपयति— प्रथमं विशेषणं यद् द्विशेष्यमग्रे भवत्यसकृत् । विरहम्रातियोगी वा तद्वानेकावली सोक्ता ॥ १ ॥ यत्र प्रथमं विशेषणं भूतस्य पश्चाद् द्विशेष्यत्वं सा एका, यत्र च प्रथमतो- डभावप्रतियोगिनो द्वन्यप्रतियोगिकाभावाधिकरणत्वं सा परेति द्विविधैका- वली । एकवारमात्रं तदुपपादाने चमत्काराभावात् । असकृदिति बहुत्वपरम् । तच्चोभयत्रापि बोध्यम् । आद्या यथा— 'भिण्णघण्टान्तवत्तो आवर्त्तनन्तरभमन्त्रभिण्णमहिहरो । महिहरसंभ्रमविहुओ विहुअणिअत्तसलिलो पिअत्तइ उज्जहो ॥' 'अचिता: कम्मारम्भा नियतविपाकानि कम्माणि । अतिविसासक्ख विपाका वेसम्यं दुःसहं तेसम् ॥' विशेष्यत्वं चात्रान्यानिष्ठप्रकारतानिरूपिततत्सामानिरूपितविशेष्य- तानिरूपितप्रकारतानाश्रयत्वमपि । अतो नानुपपत्ति: । एवं विशेषणत्व- मपि विशेषणतावच्छेदकसाधारणं ग्राह्यम् । तेन— 'पुराणि यस्सां सवराज्ञनानि वराछनाहँपुरसरकृताङ्घ्रः । रूपं समुन्मीलितसद्विलासमसंं विलासः कुसुमायुधस्य ॥' इत्यत्र रूपस्य वरारह्ननायां विशेषणत्वाभावेऽपि न दोषः । अज्ञनानिष्ठ- विशेष्यतानिरूपितविशेषणताशालिन्येऽपि रूपस्य विशेषणतापन्नत्वेन विशेष- णतावच्छेदकताया: सत्त्वात् । द्वितीया यथा— 'न तज्जलं यत् सुचारुपककुजं न पङ्कजं तद्लीनपट्पदम् । न षट्पदोऽसौ कलगुञ्जितो न यः, न गुज्जितं तन्न जहार यन्मनः ॥' अत्र हि 'सुचारुपककुजाभाववज्जलमभावप्रतियोगि' इति बोधे न पूर्वोक्त-

१. 'भिण्णघटमानवत्ती आवर्त्तानन्तरभमद्वित्रिमहोधरः । महोघरसंभ्रमविहुतो विश्वतोनिर्वृतसलिलो निवर्त्तंत उदधि: ॥' [सेतु० ८४] २. 'नितराम्' इष्. ३. 'तेन' इष्..

भावप्रतियोगिनः पद्जस्य ह्वितीयवाक्ये षट्पदाभावाधिकरणत्वम् । न चैवमपि ‘अलीनषट्पदसम्‌’ इत्यत्र अलीना: षट्पदा यत्रेति वहुत्रीहिणा पद्जसंबन्धाभाववशात्पदबोधाभावे संबन्धस्यैव प्रतियोगितया षट्पदस्यात्‌थात्वाद्दोष एवति वाच्यम् । प्रतियोगिपदेन तदवच्छेदककोटिसाधारणप्रतियोगिकोटिनिविष्टतद्ग्रास्य विवक्षितत्वात् । अत एव— ‘न सा समा यत्र न सन्ति बृद्धा बृद्धा न ते ये न वदान्ति धर्मम् । नास्ते स धर्मो न हि यत्र सत्यं सत्यं न तदत्कपटेन विध्दम् ॥’ इत्यत्र वदनक्रिया एवाभावप्रतियोगितयैडपि न क्षति: । करेत्वेन धर्मस्यापि तत्कोटिनिविष्टत्वात् ॥ अत एव— ‘नार्थे स यो न सहितं समीक्षते न तद्वितं यत्र परानुतोषणम् । न ते परे ये न हि साधुताश्रिता न साधुता सा हि न यत्र माधव: ॥’ इत्यादि: ॥ यथु—पूर्वपदस्योत्तरोरत्तरं प्रति विशेष्यतयारूपपेक्षे उत्तरोरत्तरविशेषणस्य स्थापकत्वापोहकत्वाभ्यां द्विविध्यम् । स्वसंबन्धेन विशेष्यतावच्छेदकनियामकत्वं स्थापकत्वम् । स्वव्यतिरेकेण विशेष्यतावच्छेदकव्यतिरेकबुद्धिजनकत्वमपोहकत्वम् । यथा— ‘स पण्डितो यः सहितार्थदर्शी हितं च न तद्वत्र परानुपक्रिया । परे च ते ये श्रितसाधुभावा: सा साधुता यत्र चकास्ति केशव: ॥’ द्वितीयं यथा । ‘नार्थे—’ इत्यादि । आदौ हितार्थदर्शनस्य पाण्डित्यरूपविशेष्यतावच्छेदकनियामकत्वं द्वितीये च हितावेकषणव्यतिरेकेणार्यत्वव्यतिरेकाभिधानमिति । ‘मिण्णाघंडं नावत्तो’ इत्यादौ । ‘न तज्ज्‌लम्‌—’ इत्यादौ चोदाहतेव्यासे । तत्र तत्रोत्तरविशेष्यतावच्छेदकनियामकताया: स्वव्यतिरेकेण विशेष्यतावच्छेदकव्यतिरेकप्रयोजकतायाश्रभावात् । न हि पद्जव्यतिरेकेण जलत्वाभावे तात्पर्र्यम्, किं तु जलत्वावच्छेदेन पद्जायोगव्यतिरेक एव, षट्पदसमयपरे श्लोके तथैव तात्पर्यावगमात् । इत्येकावली ।

स्मरणं निरूपयति—

सहशाब्दानुद्रोधितसंस्कारभवा मति: स्मरणम् । अनुभवे व्यभिचारवरणाय भवान्तं ज्ञानविशेषणम् । उद्धोधकान्तरसमवधानजन्यस्मरणावरणाय सहशाज्ञानeti । ज्ञानपदं च स्मृत्यनुभवोभयसाभाग्यम् । सति: स्मरणस्यैवोदोधकत्वस्थले नान्याभि: ………….(?) विधा या संस्कारव्यक्तिकस्तत्रिष्ठकारणतारूपितकार्यत्वं यदंशे तदंशमादाय लक्ष्यत:वेन समूहालम्बनस्मरणेऽpi न व्यभिचार: ।

यथा—

'यत्सत्युत तन्मूद्रदुबाहुवहलिस्मृतिलसजं गुम्फति दुर्वनीता । ततो विष्ण्वेधिकमेव तापं तेन श्रिता शैत्यगुणा मृणाली ॥' अत्र नाहुसहास्मृणालीदर्शनैन दमयन्तीबाह्यनुभवजन्यसंस्कारोदोध: । तेन तदाहुस्मरणम् ।

जन्मान्तरानुसूतस्मरणं यथा—

'दिल्लयानामpi कृतविस्मयां पुरस्ता- दम्भस्त: स्कुरदरविन्दचारुहस्ताम् । उद्वीक्ष्य श्रि(दि)यमिव कांचिदुचचन्ती- मस्मार्शीज्जलनिधिमन्थनस्य शौरि: ॥' अत्र नायिकादर्शनैन श्रीस्मरणं तेन च समुद्रमन्थनस्मरणोपपत्ते: । नचैकसंबन्धिबन्धिज्ञानमात्रस्य अपरसंवन्धिस्मारकतया . नायिकादर्शनजन्यश्रीस्मरणकल्पने मानाभाव ethi वाच्यम् । वास्तवश्रीपतियोगकृतसादृश्यवत्कामिनीर्ज्ञानस्य मन्थनस्मारकत्वाभावात्सादृश्यवच्चेन नीज्ञानस्य चावार्यं श्रीस्मरणजनकत्वात् । अन्यथा उद्व्रीक्ष्यसमाश्रीदित्यस्या-संगतत्वापत्ते: । अन्यसहशदर्शनैनान्यस्मरणानुपपत्ते: । श्रीस्मरणद्वारैव दर्श-नस्य समुद्रमथनस्मरणजनकतया विवक्षितत्वादिति ॥

काचिदेकोपाध्यवच्छिन्नतदर्शनोदुद्रसंस्कारेगान्योपाध्यवच्छिन्नतत्स्मर-णम् ।

अलङ्कारकौस्तुभः

यथा मम रविष्मणिपरिणये— 'सह दयितया यान्तं व्योम्नारुणारजः'...स्थितं जितदितिसुतं त्वामालोक्य स्मरन्ति नभस्वरा: ससुतसुहृदं हत्वा मन्तोदरीदयितं बला- जनकसुतया साधे रामं समाश्रितपुष्पकम् ॥' अत्र श्रीकृष्णालोकेन रामस्मरणम् ॥ कचिदेकोद्रोधकेनान्येषामेकविषयकं स्मरणं यथा— 'वैजयं धरणीधरा आइवराहसुजपेल्लिआई वसुमई । समरं पिछिअ पंहुड़ संभारिओ महणसंभं च सङ्घद्दो ॥' अत्र श्रीरामाबणप्रहारेण पर्वतभूमिसुद्राणां वज्रवाराहसुजमथनाघटि- तानां स्मरणमुपनयस्तम् ॥ इति स्मरणम् ।

आन्तिमन्तं निरूपयति— tad्भावभावति मतिस्तत्पकारिका आन्तिमान्भवति । चन्द्रत्वाद्भाववति मुखादौ चन्द्रत्वादिमकारकं ज्ञानं यत्र भवति स आन्तिमान् । चन्द्रत्वमुखल्तोभयप्रकारकं ज्ञानमप्यंशो लक्ष्यमेवेत्यदोष: । यथा— 'ऐसहिअजणो पइणा सलाहमाणेण एइरं हसिओ । चन्दो हित्त तुझ्झ वअणो विहिअणकुसुमझलि(लि)विलिक्खो ॥' अत्र मुले चन्द्रप्रकारकज्ञानैकैर्भान्तिमान् । शुक्तिविशेष्यकरजतत्वा- दिप्रकारकज्ञानं तु वैचित्र्यविरहादालङ्कार: ।

१. 'वज्रभयं धरणीधरा आदिवराहसुजप्रेरणानि वडुमती । समकमेव प्रास्तुतं संस्कृतवान्मथनसंघरं च समुद्रः ॥' (सेतु० ४८०) २. 'आवसधिकजनः पंख्या स्रग्धमानेनातिचिदं हसितः । चन्द्र इति तव वयने चित्तीणे कुसुमाझलिलि(लि)विलक्षः ॥' (गाथा० ७८६)

यथा वा— 'पुञसिआ कण्णाहरणेनन्दनीलकिरणाहआँ ससिमूहहा । माणिणिवअणअम्हि सकज्जलंसुसदृक्खाइ दइअएण ॥' अत्र कर्णाभरणे नीलकिरणमिश्रितचन्द्रमयूखेषु सकज्जलाश्रुतवज्ञानम् । कचित्कलिप्तविशेष्यकं यथा— 'वाणीकराठाभरण भवतो रुद्रचन्द्रक्षितीन्दो कुन्तलस्फीते यशसि नभसो बिम्बमालोकयन्त्यः । त्वद्वैरिण्यो विरहविकलाः वक्छसि न्यस्तकामाः वारं वारं नवकमलिनीनिपतनबुच्यां विशान्ति ॥' अत्राकाशस्य कल्पितत्वाभावेऽपि यशःप्रतिबिम्बितत्वरूपविशेषणांशस्य कल्पितत्वेन विशिष्टे कल्पितत्व्यपदेशः । कचिदन्योन्यविशेष्यकमिन्नप्रकारको यथा— 'णेइसाउ त्ति भुजगं महिसो जीहाइ लिहइ सन्तच्चो । महिसस्त कसणपत्थरसरओ त्ति सप्पो पिअइ लालं ॥' अत्र महिषस्य भुजगे नदीस्रोतस्त्वज्ञानम् । भुजगस्य महिषलालायां सरस्वज्ञानम्, तच्च महिषे कृष्णप्रस्तरतत्प्रकारकभ्रममूलमिति ज्ञातव्यम् । कचिदेकस्मिन्नेकप्रकारको यथा मम— 'मन्दाकिन्यां वलक्षोद्भलकमलधिये केलिवाप्यां मराल- भ्रान्त्यै शंभोः कपोले मुकुलितपुलके स्वीयवक्त्रभ्रमाय । हाराम्रे हीरबुच्चै भुजगपतिफले दीपरलोपलब्ध्यै पार्वत्या: कल्पनाने प्रतिफलिततया पातु पीयूषरश्मिः ॥' अत्रैकस्मिश्चन्द्रे पार्वत्यास्तचत्स्थाज्ञभेदेनानेकप्रकारकं ज्ञानम् । कचिदनेकेषामिन्नेकप्रकारको यथा ममैव—

१. 'श्रोणिछता: कर्णामरणेन्दननीलकिरणाहता: शशिमयूखा: । मानिनीवदने सकज्जलाश्रुजलदृश्या दयितेन ॥' (गाथा ४१२) २. 'मदीसोत इति भुजगं महिषो जिह्वया लेढि संतस्स । महिषस्य कृत्णप्रस्तरसर इति सर्पः पिबति लालाम् ।' (इति नछाया १)

अलङ्कारकौस्तुभः

'संकेतकुज्जगमनं प्रति संचलन्ती-मालोक्य शुभु भर्त्ती गहनेऽन्धकारे । चाम्पेयकोरकमयी सगिति द्विरेफा-सौदामिनीनीति कलयन्तु मुदं मयूराः ।।' एतेषां—डकतस्तवे उज्ज्वलशृङ्गारस्वीकारात् । भ्रान्तिमत्कृत्स्नं विचार्य-यस्—इत्थपास्तम् । तदृष्ट्यनेकरमप्रकारकोनेकसमवेतज्ञानस्थले तत्स-त्वात् । 'गजत्रात इति वृद्धाभिः श्रीकान्त इति यौवलैः । यथास्थितशश्व बालाभिरिष्टः शौरिः सकौतुकम् ।।' इत्यादिवत् । एवं—'चन्द्र इति चकोरा:, कमलमिति चञ्चरीका:, तन्मुखममिधावान्त' इत्युलेक्ष:-इति चित्रमीमांसाप्रस्ता ।

व्यञ्जयो यथा— 'कर्णोत्पलशङ्कायनमाप गतच्युतात ते तस्मिन्निमीलति मुखं सखि यो द्विरेफः । तं येन वारयितुमुद्यममुचतासि तस्मिन्करेडपि न किमम्बुजसाम्यदोषः ।।'

अत्रोत्तरोरोत्तरं नयनसुखादिसंयोगात् भृङ्गभ्रान्तिमतीति: । अनेकेष्वने- कमकारकत्वं चात्र विशेष: । निष्कर्तुकोत्तरचोरात्रन्तौ यथा चित्रमीमांसायाम्— 'शिल्पानैमेधरीति स्तनकलशयुगं चुम्बितं चञ्चरीकै- स्तन्वासोल्लासलीलाः किसलयमनसा पाणीयं कीरदृष्टा: । तल्लोपायालप्न्यः पिकनिनदधिया ताडिता: कालोकै- रित्थं चोलेन्द्रौसिंह त्वदरिमृगदशां नाप्यरण्यं शरण्यम् ।।'

अत्रान्याननिष्ठभ्रान्तिजन्यस्वार्थपरिहारार्थयबेनान्यस्य भ्रान्तिरिति रीतिः । अत्राद्ये मन्दारमेधरीपकारकनायिकाविशेष्यज्ञानम् । तज्ज्ञयं चुम्बनं तु स्तनकलशावच्छेदनेनैवदेतत् । द्वितीयेडपि कीरदृष्टा जाता इति दो(शे)- षात् 'सविशेषणे हि-'इति न्यायेन दंशस्यैव विधेयत्वसिद्धिः । तृतीयेऽपि

नायिकास्वरविशेष्यककोकिलकूजितप्रकारकप्रान्तिजन्यनायिकाविशेष्यककोकिलप्रकारकज्ञानेन ताडनकर्मत्वम्

एतेन—स्तनयोरमेझरीसादृश्यं न कविसमयप्रसिद्धम्, येन तन्मूला भ्रान्तिः स्यात्, दोषान्तरमूला तु सा नालंकारः । कलरासादृश्यावच्छिन्नस्तनानुपानने मझरीभान्तौ 'मुखकमलं तव चन्द्रवदनतीम्' इत्यादित्वत्सादृश्यमूलकैकालंकारावच्छिन्ने तन्मूलकालंकारान्तरस चमत्कारकताभावात् । कीरदष्टा इत्यत्र विधेयाविमर्शो जाता इत्यध्याहारेडपि विवक्षितस्याविधेयत्वतादवस्थम् । तृतीये पिकनिनदानां ताडनयोग्यत्वं तासु पिकबुद्ध्युपादनद्वारा तथा प्रतीयभावः प्र(श)स्तः । 'चोरबुद्ध्या हतः साधुः-' इत्यादौ 'दनितबुद्धचा हतः शूरैर्वराहो वनगोचरः' । इत्यादौ [च] बुद्धिविशेष्यकवस्तिहननकर्मत्वस्यैव बोधादित्यादिदूषणान्यलभकान्ति भवन्तीत्यवधेयम् । साहश्यमूलकेयादिकं तु चिन्यम् । तथाहि । मुखकमल इत्यादौ रूपपकस्वीकारे तत् कमलविशेष्यकबोधस्यैव नियामत्वात् चन्द्रसादृश्याप्रसिद्धिः । मनसा ज्ञाने तु तदुत्करं यदपि मुखमपि विशेष्यतया भासत इत्युक्तम्, तथापि शब्दोपात्तसादृश्यान्वयानुपपत्तिरेव । मालोपमाया: सवैसंमतत्वात् । हश्यते च 'कलयति च हिमांशोर्निष्कलङ्कस्य लक्मीर्महिनवकरिदन्तच्छेदकान्तः कपोलः ।' इत्यादौ उपमालंकारावच्छिन्नेडपि कपोले साहश्यमूलकनिदर्शोपालंका-रसमावेशः चमत्कारश्रेत्यादिकम(ति दिक्) ।। इति आन्तिमान् ।

प्रतीपं निरूपयति—

उपमानार्थकयं प्रतीपमस्योपमेयत्वम् । उपमानकायस्योपमयैव निर्वाहाद्यत्रोपमानवैयध्योंचकः उपमानस्योपमेय-उपमानकार्यस्योपमयैव

अलङ्कारकौस्तुभः

३९१

कल्पनं चैति द्विचिर्षं प्रतीपम् ॥ सामान्यलक्षणं तु यत्निष्ठसाहस्यप्रतियोगितानाश्रयत्वाभिमतोपमानकत्वमेव । अभिमानश्रृङ्गिदन्यानिष्ठः काचिदुपमाननिष्ठश्रेति लक्ष्ये षु व्यक्तीभाविष्यति । यथा— 'दूरे किज्जलु चम्पकअस्स कोलिआ कज्ज हरिद्दाआ कि संतचेण वि कण्णेण गरणा का णाम जच्चेण वि । लावण्णस्स णउगदेन्दुमहरुच्छाआस्स तिस्सा पुरो पच्चगोहिं वि केसरस्स कुञ्चुमकेरोहिं किं कारणं ॥' अत्र कर्पूरमञ्जर्या लावण्येन पक्वकलिकादीनामक्षेपः । काचिदेकधर्मिनिष्ठधर्मद्र्रयेण धर्मिद्र्रयानिष्ठोऽभयधर्मकार्यनिर्वोहाच्चादाश्रयधर्मिन्द्रयाक्षेपो यथा— 'तदोजसस्तवप्रासः स्थिताविमौ वृथेति चित्ते कुरुतेऽ यदा यदा । तनोति भानोः परिवेषकृतात्सदा तिथिः कुण्डलं विचित्ररुपि ॥' अत्र नलीयमपतापकीर्तिम्यां सूर्याचन्द्रमसोः फलं । द्वितीयविषसूद्र्रधा । उपमितेरनिष्ठत्या तत्रिष्पत्या च । आचं यथा— 'तुझ्झ मुहसारिच्छं ण लहइ संपुर्णमण्डलो विहिणा । अण्णवमजं व घडे ण पुणो वि खण्डज्जइ मेलइ ॥' अत्र चन्द्रस्य मुखप्रतियोगिकसादृश्य निष्पत्तिर्‌वाच्या। व्यक्तृचा यथा— 'अस्या करस्पर्धनगाधितचन्द्रबिम्बोल्त्वमाप्तस्खलद्‌गलकवो यः । भूतोऽपि नामाघरासम्यगवं कुवलयकथां वस्तु ने स प्रवालः ॥'

१. 'दूरे क्रियतां चम्पकस कलिका कार्ये हरिद्राया: किं सन्तसेनापि काञ्चनेन गरणा का नाम जात्येनापि । लावण्यस्य नवोत्प्रवेष्टन्दुमहरुच्राआयस्त तथा: पुर: प्रत्यग्रेरपि केसरस्य कुञ्चुमोर्कैर: किं कारणम् ॥' (कर्पूर० ३१९ )

२. 'तव मुखसादृश्यं न लभते संपुर्णमण्डलो विधिना । अन्यस्मयमिव घटाचितुं पुनरपि खण्डयते मृगाक्षः ॥' (इति चकाया ।)

३९३ काव्यमाला। अत्र किलयस्य भैमीकराघरप्रतियोगिकसादृश्यसिद्धिरेवोल्लत्वप्राप्तिध्योत्या। यथा वा— 'परमृततरुणीना सम्यगगायाति गातु न तह तरुणि वाणीया सुभासितशोभे। कति न रसिककणे कर्‌तुमम्यस्तेडसा- वुपवनविपिनाश्र नैाश्रिताम्रेडितेन॥' अत्र पिकङ्गिरा भैमीवाक्सादृश्यसिद्धिव्यञ्जचा। 'आराल्ये दयितासुखप्रतिसय(?)निर्मौतमसिक्नपि व्यक्‍चं जन्‍मसमानकालमिलितमम गुच्छटां वर्षति। आतम्रोहिणि रोहिणीपरिवृढे पर्यङ्‌कपड्केरुहः संकोचादतिदु स्थितस्य न विधेस्तच्छीलमुन्मीलितम्॥' अत्र चन्द्रस्य मुखानुपमत्वं व्यक्तुंकम्। प्रथमयोः कार्यपूर्वकमत्र काद्वितीयं यथा हरिवंशे— 'tवावननाभो वरगात्रि चन्द्रो न हस्त्यते सुन्दरि पूर्णबिम्बः। त्वक्केशपाशप्रतिमैरिनुद्दो वलाहकैश्वराननिरन्तरोज्ज्वलूत्॥' यथा वा— 'यत्पीयूषमयूष्ममालिनि तमस्तोमावलीढायुषा नेत्राणामपमृत्युहारिणि पुनः सूर्योऽपि आतिथौ। अम्भोजानि पराग्रि तं निजमधं दत्तेव तेम्यस्ततो गौराक्षीवदनोपमालुकृतमादचे पतिर्यज्‍वननाम्॥' यथा वा— 'गोत्रे साक्षादजनि भगवानेष यस्पद्‌व्योनीः शय्योत्थाय यदक्षिलमहः प्रीणयन्ति द्विरेफान्।

9. 'ताभिरामेऽभितेन' इति नैषधीयपाठः.

अलङ्कारकौस्तुभः

३९३

एकाग्रं यद् धाति भगवान् युधिष्ठिरानौ च भक्ति- | तत्पापुत्ते सुतनु वदनौपम्यमम्भोरुहाणि ॥१॥ अत्र साहश्यहेतूक्किविशिष्टं तदिति विशेषः । कचिदुपमानस्योपमेयत्वाभिमतनिर्ह्रासाहार्यप्रतियोगितानिषेधवच्ज्ञनया यथा—

'कल्यति कमलोपमानमक्ष्णोः प्रथयति वापि सुधारसस्य साम्यम् । सखि कथय किमाचरामि कान्ते समजनि ततः साहिष्णुतैव दोषः ॥' अत्र सहिष्णुतादोषकीर्तनेन यथोक्तनिषेधो व्यज्ज्यचः । स एव वाच्यो यथा—

'अनल्पं जल्पन्तु प्रतिहतधियः पल्लवतुलां रसज्ञामज्ञान क इव कमले मन्थरयति । वयं तु श्रीमिक्षावितरणवशीवृतजगतां करुणां सौम्यां तव तुलयितुं पदकुरसना: ॥' कचिदन्यस्य स्वप्रतियोगिसाहश्र्याश्रयान्तराश्रावज्ञानवतस्तदुपमेयद- शेनैन ।

यथा मम— 'आत्मीयपचलाकमाश्रितवता रूपातिभारण किं व हि स्तादृशातद्विधिभिन्नविरहदज्ञानावरीनृत्यसे । एतद्वचिमनोज्ञधर्मनिवहाधारः कुरङ्गीदशो मन्ते केशकलाप ईक्षणपथं न प्रापवाज्ञाल(ल्म) ते ॥' इति प्रतिपदम् ।

सामान्यं निरूपयति— स्वगुणसजातीयगुणाश्रयैकरूप्यं तु सामान्यम् । यत्र कस्यचिद्वशुनोऽपरित्यक्कस्वगुणसजातीयगुणाश्र- येण सहाभिन्नतया भानं तत्सामान्यम् । तद्वणे व्यविचारवरणाय अपरि-

9. 'जोलता' खञ्.

काव्यमाला

त्यक्तेति। अत्र स्वगुणसाजात्यं रूपवत्त्वव्याप्यधर्मेण शुक्त्वादिना बोध्यम्‌। अन्यथा गुणत्वादिर्धर्मभिन्नरूपाणां साजात्यं नैव स्यात्‌ । समानस्य भावः सामान्‍यमिति व्युत्पत्त्या उभयोरेकधर्मवचाप्रतिपादनादित्यर्थः ॥ यथा— 'सितारविन्दप्रच्‍येषु लीना: संस्कृफेनेषु च मैकतेषु । कुन्दावदाताः कलहंसमाला: प्रतीयिरे श्रोतृसुरैर्निनादैः ॥' अत्र कुसुमसैकते हंसानामेकगुणतया अभेदेन भावम्‌ । न च शब्देन हंसानां पृथक्‌प्रतीतिरस्येति वाच्यम्‌ । तत्पूर्वकाले अभेदभावस्य निवोधतया तदभिप्रायेणैवोदाहृतत्वात्‌ । उत्तरकालीनभेदज्ञानेन पूर्वकालीनाभेदज्ञानबाधाभावात्‌ । अत्र एवं— 'वेत्रत्‍वचा तुल्यरुचां वधूनां करणाग्रतो गणडतलगतानि । भुझ्जा: सहेतुं यदि नापतिष्यन्‍को वेदयिष्यन्नकचम्‍पकानि ॥' इत्युदाहतम्‌ ॥ यथु—नैतद्युक्तम्‌, उत्तरप्रतिपत्त्या तिरसृकृतत्वात्पूर्वप्रतीतेः चमत्कारकत्वम्‌, किंतूततरप्रतीतेरेवति तयैव व्यपदेशस्य युक्तत्वात्‌। अन्यथा व्यतिरेकेडप्युपमाया एवापत्तेरिति ॥ तच्चिन्त्यम्‌ । भेदप्रतीतंर्वर्णनेयोक्तर्षोनाधायकत्वेन तथानापत्तेः तिरस्कारातिरस्कारयोःश्रप्रप्रयोजकत्वात्‌ । अन्यथा विरोधाभासस्याप्युच्छेदापत्तेः । विरोधस्य तत्राप्यप्रविष्टनात्‌ ॥ एतेन मीलितसामान्योभयप्रतिद्वन्द्विभूतमुन्मीलितविशेषात्मकं दीक्ष्षितालङ्‌कारद्वयं प्रत्‍याख्यातम्‌ । वर्णनेयोक्तर्षोनाधायकत्वेन प्रथमवृत्तिकाम्‍यां मीलितसामान्याभ्यामेवान्यथासिद्धेः । भेदज्ञानाभावविशिष्टं यथा— 'सममे णमदैर्यदापणे तुल्यन्सौरभलोभनिश्‍चलम्‌ । पणिता न जनैरवे दपि गजन्तमालिं मलीमसम्‌ ॥' 'गनुं यदि व्यवंसितासि. घनान्धकारे चिलाच्‍छलेन तनुमावृणु मुग्धशीले ।

अलङ्कारकौस्तुभः

३९५

विषुवत्ता यदि पथि प्रतिरोधिनी स्यात्तदप्राप्ततैव कनकत्वगौरि गच्छे: ॥ इत्यादौ व्यङ्ग्यसामान्यम् । आवरणाभावे विद्युदभावे तव ज्ञानं भविष्यतीति भतीते: ॥ ननु भ्रान्तिमादपेक्षया नेदमात्रिकल्पनम् । अत्रापि थविशेषण्याद्वृत्ति-धर्मेप्रकारकत्वसत्त्वात् । तथा हि । इयं कस्तूरी इति ज्ञानविशेष्यमत्र कस्तूरी भ्रूभङ्गश् । तत्र यदप्येकविशेष्ये कस्तूर्य्यां तद्वृत्तिकस्तूरीत्प्रकारकं ज्ञानं न भ्रान्तिस्थापि भ्रूभङ्गरूपविशेष्याद्वृत्ति यत्कस्तूरीत्वं तत्प्रकारकत्व-सत्त्वेन भ्रान्तित्वानपायात् । यथा भुक्तिरजतयो: इदं रजतम् इति ज्ञानं रजतांशे प्रकारूपमपि भुक्त्यंशे भ्रान्तिरिति चेत् ॥ सत्यम् । असुनामस्य भ्रान्तित्वं तथापि तस्या नालङ्कारत्वम् । तदभाववन्त्रभावविशेष-ष्यकतद्दर्मावच्छिन्नप्रकारताकज्ञानस्यैवालङ्कारत्वेन स्वीकारात् । किं च । चमत्कारकारणतावच्छेदकरूपस्यैवालङ्कारविमाजकत्वोपाधित्वम् । इह च भ्रान्तित्वावच्छिन्नकारणतानिरूपितकार्यताको न चमत्कारो विवक्षित: । किं तु अत्यन्तसाधर्म्येण एकधर्मिणोऽन्यधर्मिमप्रतियोगिकभेदवत्त्वयानुपस्थितिजन्य ए॑वेति विभाजकतोपाधिभेदात्। केचितु—भ्रान्तिमति स्मर्यमाणारोपोडभिमत:, अत्र त्वनुभूयमानारो-पणमेवेति सांकर्यमित्याहु: ॥

अथ तर्थापि मीहितालङ्कारादस् भेदकं दुर्वचम् । यतु दीक्षितै:-मीहितालङ्कारे एकेनापरस्स्थामित्वरूपानवभासरूपं मीहितं क्रियते । सामन्यालङ्कारे तु भिन्नख्वरूपावभासेऽपि व्यावर्तकवि-शेषो नोपलभ्यत इति भेद: । 'रसो नालक्षि लक्ष्यायाश्ररणे सहजायणे' 'पद्माकरप्रविष्टानां मुखं नालक्षि शुभुवाम् ।'

काव्यमाला

इत्यत्र तु पद्मावक्त्रीणां मुखवक्त्रीणां च प्रत्येकं प्रतीतिरस्त्येव । परं तु इदं मुखम् इदं पद्मम् इति विविच्य निर्णयो नास्ति, तस्माद्वक्त्रभेदतिरोधाने मीलितम् । भासमानेऽपि व्यक्तिभेदे व्यावर्तकधर्मानवभासे सामान्यमित्याहुः ॥ तच्चिन्त्यम् । व्यक्तिभेदप्रतीतिरित्यस्य किं वस्तुतो भिन्नया व्यक्तेर्यथा कश्रिज्जातीनामभिन्नता, उत वस्तुनानिष्ठाभावप्रातियोगित्वधर्मेण ॥ न साधः । मीलितसाधारण्यात् । न द्वितीयः । सामान्येऽध्यभावात् । व्यावर्तकधर्मानवभासे व्यक्तिभेदप्रतीतेर्दुर्घटत्वात् । अथात्रोक्तधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताको भेदो न विवक्षितः । किं तु तत्त्वव्यक्तिप्रतियोगिक एव । स च सामान्चेऽप्यस्ति । तत्र मुखत्वपद्मत्वादिरूपेणानिर्णयेऽपि 'इयं व्यक्तिरेतव्यक्तिभिन्ना' इति ज्ञानस्य निर्बोधत्वात् । मीलिते तु यावकव्यक्तौ चरणव्यक्तिप्रतियोगिकभेदस्याप्यमानेन तदभावेन दोषाभावादिति चेत् ॥ सत्यम् । 'मलयजसमविलिप्तनखो नवहारवलयाविभूषिता: । सिततरदशनतप्तपटङ्कृतवकृकुचो रुचिरामलांशुका: ॥ शशभृतिं विततधामि धवलयति धरामविभाव्यतां गताः प्रियवसतिं प्रयान्ति सुखमेव निरस्तभियोऽभिसारिका: ॥' इत्यादौ तदभावात् । अथ नायिकाव्यक्तिभिन्नत्वेन भानाभावात् ॥ एवम्— 'क्रीडानटस्य प्रलयान्धकारैः कण्ठे निपीते तव नीलकण्ठ । पृथकबन्धः पृथगुन्मादं नृत्यन्मया चैक्ष्यत कालरात्रि: (?) ॥' इत्यत्र भगवत्कृण्ठप्रतीते: पृथगम्प्रतीतिरवधेया ॥ न व तस्मिन्— 'मल्लिकार्जुनवाहिन्यः सर्वाङ्गीणार्द्रचन्दना: । क्षौमवलयो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिका: ॥' इत्यस्य मीलितोदारणत्वेन लिखनाविष्टापत्तिरिति वाच्यम् । सामान्योदारणत्वाद् लिखादिविरोधप्रसङ्गात् ॥ किं च यदेतावदेव तस्य भेदकमझ्ञीक्रियते तर्हि

अलङ्कारकौस्तुभः

३९७

'क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिकाः ।' इत्यस्य 'पद्माकरप्रविष्टानां मुखं नालक्षि सुभ्रुवाम् ।' इत्यस च केन विशेषेण आधे मीहितत्वम्, द्वितीये सामान्यत्वं वा वर्ण्यते ॥ nनु तद्यक्तिमेदभानाम्यामेव युक्तं भेदकमिति चेत् । मैवम् । आधे- डपि तदव्यक्तिमेदमानसंभवात् । तथा हि । एकधर्मान्वच्छेदकत्वेऽप्ये- कधर्मावच्छिन्नतया व्यक्तिभेदभानं सामान्यमिति त्वन्मते पर्यवसितार्थः । अन्यथा पद्मेषु एव पद्माकारप्रतीतेरपि तथात्वप्रसङ्गात् । तच्च क्षौमवत्य- इत्यत्राप्यविशिष्टम् । चन्द्रिकात्वाभाववत्यामभिसारिकायां चन्द्रिकात्वेन देशान्तरीयचन्द्रिकाव्यक्तिप्रतियोगिकभेदवत्त्वेन ज्ञानस्य सत्त्वात् । एवं च यथामुखस्य पद्मान्तराभिन्नत्वेन भानादत्र सामान्यमभ्युपैषि तथा अभि- सारिकायासिं चन्द्रिका चन्द्रिकान्तराभिन्नेति मिन्नव्यक्तिकतया भानम- स्त्येवेति तत्रापि कथम् सामान्यमद्धी कुर्या: । पद्मत्वेन भासमानायां मुख्यकावेव व्यक्त्यन्तरतया भानं न तु चन्द्रिकात्वेन भासमानायामभिसारि- कायामिति ब्रक्शनापि दुर्जेटत्वात् ॥ यतु मतम्—वस्तुद्वयस्य लक्षणद्वयसाम्यात्केनचिदलीयसा स्वरूप- तिरोधाने मीहितम्, स्वरूपप्रतीतावपि गुणवैसाम्याद्वेदितिरोधाने सामान्य- म्—इति । तदप्यसत् । 'गामिमहिसि तस्स पासं सुन्दरी मा तुरा चड्उ मइद्दो । दुद्धे दुद्धं चिअ चन्दिआइ को पेच्छइड मुहं दे ॥' इत्यादौ स्वरूपप्रतीतेरभावात् 'मलयजरस—' इत्यादावपि नियमेन स्वरूपप्रतीतेरभावात् 'एकात्म्यं वध्यते योगाच्चसामान्यम्' इति मका- श्लक्षणविसंवादाच ॥ किं च मीहिते व्यक्तिरेव न प्रतীয়ते इत्यस्य

९. 'गमिच्चसि तस्य पार्श्वे सुन्दरी मा त्वरस्व वर्जितास्मि । दुग्धे दुग्धमिव चन्द्रिकायाः प्रेक्ष्यते मुखं ते ॥' [गाथा । ७१७]

कोडर्थः किं तस्य ज्ञानविषयतैव नास्ति, किं वा स्वप्रकाशधर्मप्रकारकज्ञानविषयता नास्तीति । नाचः। स हि विषयाभावात्संनिकर्षाभावाद्वा प्रतिबन्धकत्वाद्वा । नाद्वितीयौ । त्वयाप्यनभ्युपगमात् । अन्यथा ‘सहजारूढ-णे-’ इत्यादेरपि मीहितत्वापत्तेः । मुखावच्छेदेन संनिकर्षे पद्ममात्रविशेष्यकपदार्थप्रकारकज्ञानस्यापि तत्त्वापत्तेश्व । न तत्तीयः । याचकमीत्रविशेष्यकज्ञानप्रतिबन्धकस्य तदाप्यभावात् ॥ न द्वितीयः । सामान्यसाधारण्यात् । तत्रापि मुखादेर्‌मुखत्वमकारकज्ञानविषयत्वात् । चरणतत्वप्रकारकबोधविषयतायाश्च यात्रकेडपि वाधकाभावात् ॥

एतेन— ‘भेदाग्रहेण लिङ्गानां लिङ्गे: प्रत्यक्षवस्तुनः । अपकर्षो ज्ञानधर्मत्वादन्यत्र मीहितम्‌ ॥’ अज्ञ सामान्यवरणायाननध:क्षोति । तत्राध:क्षयैव वस्त्वन्तरस्याप्रहणमिति प्रत्यक्षविषस्यापि वस्तुनो बलवत्तरजातीयग्रहणं तद्विततत्त्वेनाग्रहणं सामान्यम् । मीहिते तु निगूढमानवस्तु न प्रत्यक्षविषय इति नातिव्याप्तिरिति रसगडाधरोक्तमपि परास्तम् । स्वप्रकाशधर्मप्रकारकत्वेन वस्तुनि उभयन्वाप्यनवभासाद्‌न्यथा नोभयत्रापि भानात् ॥ किं च—‘स्कुटसुपलभ्यमानस्य कस्यचिद्वस्तुनो लिङ्गेरतिसाम्याद्‌द्रवत्वेनाग्रहणमानानां वस्त्वन्तरालिङ्गानां स्वकारणाननुमापकत्वं मीहितम्‌’ इत्युक्त्वा—

‘सरसिरुहेदरसरुभावधरितबिम्बाधरे मृगाक्षि तव । वद वदने मणिरदने ताम्बूलं केन लक्ष्येम यम् ॥’ इत्युदाहरणमयुक्तम् । द्रव्यादिविषयकरूपचाक्षुष्याप्रसिद्ध्या वस्त्वन्तरग्रहणं विना विजातीयरूपादिस्वरूपामां तदीयलिङ्गानामपि चाक्षुषानुपपत्तेः । तदर्थे चाक्षुषविषयतायास्त्वयैवाभ्युपगमादिति चेत्, उच्चते— यत्र तिरोधायकधर्मविशेष्यको बोधस्तत्र मीहितम् । यत्र ताहशो धर्मी- श्रायको बोधस्तत्र सामान्यमिति विभागः । तथा हि ।

‘अपाङ्गतरले हशौ मधुरवक्रवर्णा गिरो विलासभरमन्त्ररा गतिरतीव कान्तं मुखम् ।

अलङ्कारकौस्तुभः

३९९

इति स्फुरितमझके मृगदृशां स्ततो लीलया तद्वक्त्र न मनोदयः(;)कृतपदोप(?)संलक्ष्यते ॥ इत्यादौ 'इदं तारल्यादिकं स्वभावजन्यम्' इति वोधो न त्वयं स्वभाव इत्यादिरूपः । 'मलयजरस-' इत्यादौ तु इयं चन्द्रिकेत्यादि[रीति]गतिरोभावकभावान्वयादिकृतगर्भाश्रयादिविशेषक एव बोधो न त्विदं धावित्य चन्द्रिकीयमित्यादिरूपः । आश्रयत्वं चात्र कारणतारूपं ग्राह्यम् । अतस्तारल्यादीनां स्वभावानाश्रितत्वेऽपि न दोषः । बोधशास्त्र यनिष्ष्टज्ञानविषयत्वाभावोऽन्यधर्मस्य प्रतिपाद्यस्तदातत्र समवेतो विवक्षितस्तस्यैवालङ्कारताप्रयोजकचमत्काराधायकत्वात् । न तु प्रतिपादकशब्दजन्य इति उदाहृतेषु तथाविधबोधविरोधिरूपेऽपि न क्षतिरिति कृतं पल्लवितेन ॥ इति सामान्यम् ।

विशेषं निरूपयति— स्थितिराधाराभावे त्रत्तिरनेकेषु युगपदेकशः । एककरेण दुष्करकाऱ्यनन्तररिसिद्धिरिति विशेषः ॥ १ ॥ आधारपदस्य सम्बन्धिसापेक्षतया स्थितिराधेयस्य । सर्वथैवाधाराभावे कार्यस्यावस्थानासम्भवाच्च । आधारपदं प्रसिद्धाधारपरम् । तथा च । प्रसिद्धमाधासमन्तरेणाप्याधेयस्य सिद्धिर्यत्रोक्ता स एको विशेषः इति पर्यवस्यति ।

यथा— 'किअं अच्छीसु ठिअं फरिसो अङ्ङेसु जम्पिअं कण्णे । हिअअं हिआए णिहिअं विओऽइअं किं स्थ देहवेण ॥' अत्र नायिकानिष्ठरुपस्य नायिका आधारः प्रसिद्धः तत्समवायिकारणत्वात् । तां विनापि अक्षणोस्तदवस्थानमुक्तम् । तज्जन्योपनीतविषयत्वाभि-

प्रायेणेत्युपपत्ति: । १. 'हपमक्ष्णोः स्थितं स्पष्टोंडनेहपु जलितपतं कर्णे । हृदये हृदयि निहितं वियोजितं किं नु दैवेन ॥' [गाथा० २१२३]

श्रीराजचन्द्रवसुधेश्वरशोश्वरेण सिंहासने शतमुखस्य परिष्कृते डपि । चित्रं गुणा अविषया वचसां तदीया: सद्यो जनस्य हृदयान्त्यवमानयति ॥

प्रथме कार्यकाले आधारात्यन्तभावः इह तु ध्वंस इति विशेषः । यत्र चैकमेव वस्तु युगपदनेत्र वत्तते स द्वितीया: । पर्यायवारणाय युगपदिति ।

चिंत्ते विहुद्धदि णं खुद्धदि सा गुणेसंु सेज्जासु लोद्ददि विसप्पदि दिम्मुहेसु । बोलेमि वड्डदि पहुद्ददि कवयवन्धे झाणेण डुब्भदि चिरं तरुणी तरुडी ॥

अत्नैकस्या एव कल्पपरंमध्यस्या युगपदनेत्र वृत्ति: । यत्र चैककार्यारम्भयनेन दुष्करकार्यान्तरमपि समारम्यते स तृतीया: ।

परिहितमयशा: पातितमस्मासु हतोद्‌धरराज्यहर: । एकमपि नीतबीजं बहुफलतामेति यस्तव ॥

अत्र चाणक्येन । 'असद्‌द्रोत्रमहत्तर: ऋतुभुजामच्यायमाचो रविन्- येनाज्ञानो वयमध्य ते भगवती भारद्वाजवती । अबन्धं बहु मन्यते सहचरैरस्माभिरालिङ्गलो येनैतावदरुणधतीपतिरपि स्नेहानुगृह्णाति नः ॥'

चित्ते विघटते न डुब्बति घा गुणेसु रध्याइ छुटति विसर्पति दिग्जुखेसु । वचने वतंते प्रभवंति काव्यबन्धे ध्यानेन डुब्बति चिरं तरुणी प्रगल्भा ॥ (कपूर० २१८)

अलङ्कारकौस्तुभः

पर्वतकवधजनकारम्भादेव तद्र्रधजन्यायशःपरिहारः । अन्यस्यायशः-संबन्धः । अर्धराज्यभागविधेन साम्युदयश्र्रेति बहवोऽर्थाः साधिताः । यथा वा— 'भूष्विच्चित्रलेखा च तिलोत्तमास्या नासा च रम्भा च यदूस्त्रृष्टिः । दृष्टा तत्रः पूरयितवै मेनकानेकास्मरःपेक्षाकौतुकानि ॥' अत्र भैमादर्शिनेनैव बहुर्थसरां दर्शनेसिद्धिरुक्ता ॥ यथा वा मम— 'उदश्चद्र्रक्षोजामातिशुरभिनिश्वासपवनां नितान्तं रम्यास्यां शुचतनु विधिना त्वां विधेधता । सुमेरुः शृङ्गोन्न्यो व्यरचि स परो माल्यमरु-द्विजातीयो भूषं समजनि सुधादीधितिरिपे ॥' ननु—प्रथममृततीयमेदौ विभावनावायामेवान्तर्भावमहितः । आधाररूपे कार्यकारणभावापेक्षितरुक्कल्वात् । साध्यत्वाद्र्रश्यसंबन्धन तद्वृत्तियकमपेक्ष्य-भावेडपि तत्कार्योन्केश्रेति चैत्रेण (चेत्, न यत्र ?) कारणाभावेडपि कायोंपत्तिवर्ण्यते सैव विभावना । अत्र तु स्थितिरेव वर्ण्यते इति विशेषः ॥ किं च विभावनायां कारणतावच्छेदकानवच्छिन्नात्यन्तभाव उच्यते, इह तु तत्त्वाक्तित्बान्च्चिन्नप्रतियोगिताकोडभावो ध्वंससाधारणः ॥ एवं न द्वितीयस्यावकारणं; । तत् तु स्वनिष्ठकार्यत्वप्रतियोगिककारणाभावादवच्छिन्न-कार्योंपत्ति:, अथ तन्यानिष्ठकार्यत्वप्रतियोगिककारणावच्छिन्नकार्योंपत्ति-श्र्मत्कारहेतोरिति वैषम्यकारणतावच्छेदकावच्छिन्नात्यन्तभावानभिधानात् ॥ ननु त्रितयसाधारण्यान्नातलक्षणानुसाधारक्यमेषां विशेषभेदस्त्वम् अन्यत-मत्पेन्त संग्रहे त्वलङ्कारान्तरभेदताया अपि वकुं शक्यत्वात् नियामकाभावात् । अत एवात्र पृथगलङ्कारत्वमेव कल्पयितुंसुचितमिति चेत्, न । स्वनिरूपितव्यभिचारिप्रतियोगिकत्वस्यातुगतधर्मस्य वकुं शक्यत्वात् । आधाराधेयानां कार्यकारणानां च परस्परनिरूप्यनिरूपकभावसत्त्वात्

आद्ये आधेयस्य प्रतियोगिन आधाररूपस्य निरूपककव्यभिचारात् । द्वितीयेडप्येकवृत्तिरेवापरत्र वृत्या तद्व्यभिचारस्याविरोषात् । तृतीयेडपि कारणरूपपतियोगिनः कार्यरूपनिरूपककव्यभिचारसत्त्वात् । न चैवं विभावनाविच्छेषोऽत्योरतिप्रसङ्कं तत्रापि कार्यकारणव्यभिचारात् । इति वाच्यम्, किंचित्रूपकसाहरस्यापि विवक्षितत्वात् । अत्रैकत्राधेयसाधारान्तरसंबन्धेऽप्याधारसाहरचर्यैव विवक्षितम् । एवं कारणस्य स्वप्रतियोगिककार्यसाहचर्यमपि तथा । विभावनायां तु कारणान्तराधीना यद्यपि कार्योत्पत्तिस्थापि तस्याविवक्षितत्वात् व्यभिचारः । कारणाभावेऽपि कार्योत्पत्तिप्रयोज्यचमत्कारस् तत्कानुमतत्वात् । विशेषोक्तावपि कारणस्य कार्यव्यभिचारित्वे कारणान्तरसाहचर्याणामितमतत्वात् । सत्यापि कारणे कार्योत्पादमात्रचमत्कारस्तैव तत्काभिमतत्वात् ।

इति विशेषः ।

तद्गुणं निरूपयति—परकीयगुणातिरोहितगुणस्य भानं तु तद्गुणः प्रोक्तः । बलवद्रसवत्स्वरूपप्रतिबद्धस्वगुणज्ञातस्य वस्तुनो भानं यत्र स तद्गुणालङ्कारः । मीलितातिव्यासिवारणाय वस्तुनो भानमिति ॥ सामान्यातिव्याप्तिवारणाय ज्ञानस्यैतच्चम् । तत्र तु तदीयगुणस्यापि ग्रहणं दोषः ॥ न च भ्रान्तिमदतिव्याति: । धर्मितावच्छेदकातिरिक्तमकारतांश्चे विषयतावैयधिकरण्यस्य विवक्षितत्वात् । अत्र हि विषयवृत्तिमेव धर्मितावच्छेदकीकृत्य धर्म्यन्तरगुणप्रकारकं ज्ञानम् । तत्र तु धर्मितावच्छेदकतया विशेषधर्मो न भासत इत्येव विशेषात् । एवं च धर्मितावच्छेदकत्वेन प्रकारतां तदन्यप्रकारतांश्चे यत्र स तद्गुणः, अन्यत्र आनन्तमानलङ्कार इति फलितम् ।

केचितु—भ्रान्तिमति सर्षमाणारोपो न त्वनुभूयमानारोप इत्येव विशोष इत्याहुः । यथा—

अलङ्कारकौस्तुभः

'भाणंसिणीए पइणा ण कोओलाहरप्पहाभिण्णा । उज्जुअ खुरचावणिहा वाहो वाहाचिरं दिट्ठा ॥' अत्र मनसि नीवाष्पपूरणां नयनकोलाधरप्रभाकराम्विततव्लेन दुस्स-पसादरयोन्मेष: । यथा वा— 'म्होमि हिअअं व पीअं तेण जुआणेण मजमाणाए ण्हाणहोलिआकडुअं अणुसोत्तजलं पिअन्तेण ॥' अत्र जलरसातिरोधानेन हरिद्रारससंवन्धस्तत्रोक्त: । यथा वा— 'सुइहपुच्छआइ हलिओ मुहप्पइअसुरहिपवणफिण्वावइएसु । तह पिअअ पइकडुअं वि ओसडं जह ण जिण्णाइ ॥' मुखपवनसौरभ्येण औषधकदल्वतरिस्कारादिसौरस्यसंवन्ध: । यथा वा— 'गाढाश्लेषविकीर्णचन्दनरजःपुञ्जमसज्जादियं शय्या संमति कोमलाङ्गि कठनेत्यरोप्य मां वक्ष्य(क्ष)सि । गाढौष्ठम्रहमपूर्वमाकुलतया पादाम्रसंदे(दं)शके- नाकृष्याम्बरमात्मनो यदुचितं धूर्तेन तत्स्खलतम् ॥' अत्र श्याम्यास्पर्शातिरोधानेन चन्दनपरागीयकठिनस्पर्शसंवन्ध उक्त: । अत्र सर्वत्र तिरोधायकगुणस्य तिरोधेयगुणनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिगुण- त्वव्याप्यत्वात्यवच्छिन्नत्वमवघेयम् ।

१. ............................................... । ............................................... ॥ [इति च्छाया ।]

२. 'मातुलालि हिअयमिव पीतं तेण यूणा मजजन्त्या: । ज्ञानहरिद्राकडुक्कमजुसोतो जलं पिवता ॥' [गाथा० ३१८६]

३. 'सुक्खपुच्छिआकाया हालिक्को मुखप्पइअसुरहिभवणनिर्॑वित्तम् । तथा पिबति प्रकृतिकडुक्कमप्यौषधं यथा न तिष्ठति ॥' [गाथा० ४१७६]

तेन यच्चन्द्रालोके—

'प्राविसाद्धि(द्)स्वगुणोत्कर्षोंडनुगुणः परसंनिधे: । नीलोत्पलानि दधते कटाक्षैरतिनीलताम् ॥' अनुगुणाख्यमलंकारान्तरमुक्तम्, तत्रिराकृतं भवति । तत्राप्युत्पलीयनीलतया पतितं भवति । तिरोऽधेयगुणनिष्ठात्यान्ताभावप्रतियोगित्वात् । त्वत्तथा विवक्षायां तु प्रयोजनाभावेनैक्यमेव स्वीकार्यमिति युक्तम् । न च त्वदुक्तविवक्षायां तद्गुणोदाहरणेषु लक्षणानुपपत्ति:,

'विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजे सूर्यस्य रथ्या: परित: स्फुरन्त: ।' इत्यादौ तिरोऽधेयसूर्यरथ्याश्रयीहरितत्वनिष्ठप्रतियोगिन्या अरुणीया रक- त्वनिष्ठजातेर्गुणत्वव्याप्तिलाभावादिति वाच्यम् । तत्र व्याप्तिपदस्य भेदाभेदसाधारणव्याप्तापरत्वेन गुणवत्वव्याप्तं यद्गुणत्वं तद्व्याप्तताया: सत्त्वेन दोषानवकाशात् । न चैवं गुणवत्वव्याप्तं यद्गुणत्वं तद्व्याप्तताया गुणवैडपि सत्त्वात्तस्य तिरोऽधेयगुणनिष्ठात्यान्ताभावप्रतियोगितानुपपत्तिरिति वाच्यम् । द्वितीयव्याप्तिपदे भेदषटिताया एव व्याप्तताया विवक्षितत्वेन कस्यापि दोषस्यासंप्रश्नोऽदिति दिक् ॥

एतेन—

'पुनः स्वगुणसंप्राप्तिरिविज्ञेया पूर्वरूपता । हरकण्ठांशुलिस्सोडपि शेषस्ववदघसा सित: ॥' यथा वा—

'भूषणस्य यशांसि विक्रमभरणोपार्जितानि क्रमा- देतस्य शुमहे महेर्मदशनस्पर्धीनी कैरक्षरै: । लिम्पद्धिः कृतकं कृतोदकतया राज्ञां यशः पारदै- रस्तु स्वर्णगिरिप्रतापदहनै: स्वर्ण: पुनर्निर्मित: ॥' इति पूर्ववत्काव्यमलंकार[रान्त]रमपासतम् । तद्गुणद्रयरूपत्वात् । अत एव 'विभिन्नवाणी-' इत्यादिकं काव्यप्रकाशे तद्गुणोदाहरणत्वाल्लिखितम् । उक्तं च काव्यप्रदीपे—'तद्गुणद्रयं रविचुरगापेक्षया गरुडाग्रजस्य तदपेक्ष-

अलङ्कारकौस्तुभः

यात्र हरिन्मणीनां गुणवत्या प्रतीति:' इति । न चानु गुणालङ्कारान्तरनि- रासार्थेत्वादुक्तविकक्षायामस्यालङ्कारत्वं दुर्वारम्, अत्र हरिन्मणिनिष्ठहरि- तत्ववृत्तिजातो सिरोधेयसूर्यौश्वरितत्वगुणनिष्ठातत्स्वाभप्रतियोगित्वादिति- वाच्यम् । यद्वक्ष्यतिरोधेयत्वप्रतियोगिकतिरोधे(धा)यकताशालित्वमभिमतं तविधानतत्स्वाभप्रतियोगित्वस्यैव सत्त्वात् । अत्र हि रक्तत्वनिष्ठातरो- घेयत्वनिरुपितमेव हरिन्मणिनिष्ठहरितत्वस्य तिरोधायकत्वं विवक्षितम्, रक्तत्वनिष्ठास्वप्रतियोगित्वं च हरितत्ववृत्तिजातेरस्त्येवेति । 'भूशकस्य-' इत्यादिकं तदाहरणमप्युक्तरतिमेव । धर्म्येन्तरगुणसंवन्धमयुक्तस्वगुणप्रासेरेव पूर्वरूपत्वात् । 'हर-' इत्यादुदाहरणातत्थैवार्थमतीते: लक्षणाया यद्यपि तादृशार्थसैव प्रतीत यात् तत् । च प्रस्तुतप्रसंन्धिरूपसंवन्धमयुक्तस्य सुवर्णोदे: स्वकीय रूपलाभस्याविवक्षितत्वात् । तदू रूपतिरोधायकद्रव्यान्तरसंवन्धापनाय- कत्वेनैवात्र वह: पुरस्कारात् ॥ इति तद्रुणः ।

अतद्गुणं निरूपयति— अन्यगुणासंवन्ध्ये प्रकृतस्यातद्गुणः । भोक्तः । स्वनिष्ठगुणस्तद्गुणनिष्ठप्रतियन्धकतानिरुपितप्रतिबध्यततानाश्रयत्वे- तद्गुणः । यथा— 'णिज्जइ विहिसण तुहुँ सोम्यसहावपरिवडिउँ विण्णाणम् । दिडिविसेइहि व अमरइँ उअहिस्स णिसाअरोहिं वि अविहविअस ॥' यथा वा— 'धमाता भालतलानले: कवलिता कण्ठस्थहाला हले- रालिङ्गाथ जटाटवी वलयितैराशीविषाणां गणै: । कीर्णो भस्माभिराहतास्थिपटलैर्विद्धा जटाग्रेरपि स्वीयामुज्ज्वलति माधुरीं हरशिरोरल्तं किमिन्दो: कला ॥'

9. 'ज्ञायते विभीषण तव सौम्यस्वभावपरिवृंहितं विज्ञानम् । दृष्टिविषयैरिवामृतमुदधेरोंशाचरैरप्यविद्रावितम् ॥' [चेतो ७४०]

यथा वा— 'विरोधिवर्णोरणासंभासां मल्लाजिकौतूहलमीक्षणमापणाम् । स्मरस्ब चापश्रमचालिते तु भ्रुवौ विलासाद्रुलिते वहन्तीम् ॥' अत्र प्रथमार्थे विजातीयरूपपदलंकृतरत्कान्तीनां मल्लयुद्धतथा वर्णनातेऽपि परस्परगुणानुविन्धानं व्यक्तम् । तदुणैकस्योत्कर्षविवक्षा इह तूभयोः साम्यविवक्षेति फलविशेषः । अत्राक्षिप्तिन्ति—सत्यपि परगुणग्रहणहेतौ तद्रूपकार्यभावाद्विशेषोक्तितो नातिरिच्यतं पृथायम् । न छात्र कार्यकारणभावो न विवक्षितः; किं तु धर्म्यन्तरसंनिधानेपि तदुणग्रहणभाव एवैति वाच्यम् । अपिशब्देन विरोधस्सरणात् । विरोधस्य च कार्यकारणभावविवक्षाया एव समुज्ज्व- लात्वम् । अन्यथा कारणाभावेऽपि कार्यानुपपत्तौ विरोधानुपपत्तिप्रसङ्गात् । इति अत्रोच्यते—कारणसत्त्वे कार्यानुपपत्तिसाम्येऽपि यत्राभावप्रतियोगिता- वच्छेदकस्य तदभावोच्यमानकारणतावच्छेदकप्रतियोगिताविवक्षितं तत्र विशेषोक्ति । यत्र स्वभावप्रतियोगिनस्तत्निष्ठकारणतानिरू- पितकार्यताशालितामात्रं तत्रातदुण इति विभागात् ।

इवतदुणः । व्याघातं निरूपयति— कार्यान्तरहेतुतयान्येनाभिमताद्दिरुद्धकार्य चेत् । क्रियते परेण तस्माद्व्याघातोडयं समाह्यताः ॥ ९ ॥ अभिमतकार्यनिरूपितकारणतावच्छेदेनान्यविवक्षितार्थस्य यत्र तद्वि- द्वार्थेनिष्ठकार्यतानिरूपितकारणताश्रयत्वं केनचिद्विप्रतीयते स व्याघातः । व्याहन्यते अन्याभिमतकार्यकारणभावोऽनेनेति व्युत्पत्तेः । यथा— 'जितस्तवासीन विधुः सरः श्रिया कृतप्रतिष्ठौ मम तौ वधे कृतः । तवेतिं कृत्या यदिं तज्जितं मया न मोघसंकल्पपचारा: किलामराः ॥' अत्र मैय्या नलसंवन्धितवुद्धिः कामचन्द्रयोर्मीवघहेतुत्वेनाभिमता

अलङ्कारकौस्तुभः

भैष्यास्तु तस्या एव नलाप्राप्तिहेतुत्वं साधितम् इति व्याघातः । तदिच्छाविषयीभूतभैम्यनिष्ठविरोधिभैमीष्टतस्वरूपो विरोधः । यथा वा— ‘अदोषतामेव सतां विवृण्वते दृष्टां मृषा दोषकरणाधिरोपणः । न जातु सतीये सति दूषणे भवेदलौकिकसामान्यमनुमीयमानः ।’ अत्र दोषारोपस्य दोषवच्चाप्रतीतिं प्रति हेतुत्वमारोपस्य विवक्षितम् । तस्यैव दोषत्वाच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववच्चप्रतीतिहेतुत्वमुपनयस्तम् । यत्किंचिद्दोषवत्ताप्रतीतिजनननस्य सर्वदोषाभावधीहेतुत्वाच्चमत्कारः । अत्रान्ताभावस्य प्रतियोगिना समानेदेशत्व एकसंवन्धाच्छिन्नासमानेदेशत्वरूपो विरोधः । ‘कणे ऽत्पलाक्त्रणयनमाप गतिच्युतत्से तस्मिन्निमीलति मुखं सखि यो द्विरेफः । तं येन वारयितुमध्य समीहतात्ति तसिन्करेडपि न किमम्बुजसाम्यदोषः ।’ अत्र अमरवारणहेतुलेनाभिमतस्य हस्तस्य तत्सवन्धहेतुत्वमुक्तम् । इच्छाविषयीभूताभावप्रतियोगितवं विरोधः । ‘अम्बोधीना तमालम्भवकिसलयस्यामवेलावनानामापारेम्यक्शतुण्णी चढ्ढलतिमिकुलक्षोभितान्तर्जलानाम् । मालेव म्लानपुष्पा तव नृपतिशतेरुह्हते या शिरोभिः सा मध्ये ऽपि स्वलनती कथयति विनयालंकृतिं ते प्रभुत्वम् ।’ अत्र चाणक्ये चन्द्रगुप्तेनाश्रितव्यझकतया स्वाझाभ्र्क्षो दोषत्वेन प्रागुक्तः । स एवात्र चाणक्येन विनयव्यझकतया गुणत्वेनोक्तः । एतेन लेशो निरस्तः । एवं हि स परैरुक्तः— ‘लेशः स्वाद्दोषगुणयोरगुणदोषत्वकल्पनम् ।’ ‘अखिलेषु विहङ्गेषु हन्त स्वच्छन्दचारिषु । शुक्र पङ्करवन्धस्ते मधुराणां गिरां फलम् ।’ अत्र चिरप्रोषितपुत्रदर्शनोत्सुकस्य पितुरमसूतमधुरसारूप्ये वाक्ये झुक-

निष्ठवकृत्वगुणस्य स्वाच्छन्द्यविरोधित्वेन दोषत्वं तद्विपक्षनिष्ठवकृत्यभावदोषस्य च स्वाच्छन्द्यनुकूलत्वेन गुणत्वं कलिपतम् । न चात्र व्याजस्तुतिरिति वाच्यम् । शुक्रस्य निन्दाव्याजेन प्रशंसांयां तदन्येषां स्तुतिन्याजेन निन्दायां वा प्रकृते तात्पर्यविरहस्य स्पष्टत्वात् । तत्प्राप्युपकारहेतुत्वेनाभिमतादुक्त्वादुक्तं स्वाच्छन्द्यप्रतिबन्धकुरुपविकृतकार्यस्यानर्थहेतुत्वाभिमता कार्योत्यप्तिस्वाभिधानात् व्याघात एवान्तर्भावात् । एवमुदाहरणान्तरेऽपि योज्यम् ।

अत्र वदन्ति—व्यतिरेक एवात्रालङ्कारः । 'दग्धा दुर्गेऽ मनसिजं जीवयन्ति हरेः सैव याः । विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवे वामलोचनाः ।।' इति प्राचीनोदाहृणे जयिनीरित्यनेन तस्यैव प्रकाशनात् । न च व्याघातोद्पन्न व्यक्तिरेकोऽस्थापकत्वेन स्थित इति वाच्यम् । तथाप्यलङ्कारान्तरतैव सिद्धः: विवक्षिताभाववादिति दिक् ।। तदसद् । साधर्र्यविवक्षयैमेव व्यतिरेक इत्यसकृदव्यवस्थितत्वात् अत्र च धर्मान्तरेणापि शिवनायिकयोः साधर्र्यानभिमते: स्पष्टत्वात् । न चैवमपि पूर्वोक्तेषु ।।

एवं शुद्धालङ्कारा यथातथं निरूपिताः । यत्रैषां संवलितानां चमत्कारविशेषाधायकत्वं तत्प्राप्यलङ्कारत्वमुत्प्रभवानुरोधान्मन्तव्यम् । तत्र च द्वौ प्रकारौ—संस्तृप्तिः, संकरश्च । लोकेऽपि हि मणिहारस्वर्णालङ्कारादिनापि शोभा उदयघतेनाऽऽदादिनापि तद्धदग्रापि ।

तत्राद्यप्रकारमाह—संस्तृप्तिस्तु परस्परमनपेक्ष्यास्थितिरनेकस्य । तत्र द्वयोर्येर्हूनां चोपादानम् ।

सङ्करवाण्य अनपेक्ष्येति ।

तत्र द्वयोर्यथ—'गुम्फन्ती नयनोदबिन्दुनिवहैः सुक्कामिरामज्जो निःश्वासगळपितारुणाधरतले निस्पन्दतामागताः ।

अलङ्कारकौस्तुभः

४०९

केलोमन्विरदेहलिं मुखशशिज्योत्स्नाभिरालिम्पती हस्तन्यस्तकपोलपाणि निमृतं कल्याणि कं ध्यायासि ॥’ अत्रोपमारूपकयोः । बहूनां यथा— ‘पतिरेव यदा गजेन्द्रमलिनैराध्माततलम्बोदरैर- गर्जिद्रैः सतडिल्लाकाशविलेंैगेैः सशल्यं मनः । तस्मिं प्रोक्षितभृङ्गवध्यपटहो हा हताशो बकः प्रावृडमावृडिति ब्रवीति षट्ठीः क्षारं क्षते प्रक्षिपन् ॥’ अत्र गजेन्द्रमलिनेत्युपमा । यद्यपि तडिद्ललाकामिः शबलेत्यत्र तृती- यासमासो न संभवति । बलाकापदे ह्रस्वत्यानुपपत्तेः; तथापि तडिद्लला- कामिः सहिताः सतडिल्ललाका इति समासे उपसर्जनहसं कृत्वा ‘सत- डिल्ललाकाधे ते शबलाकाः’ इति कर्मधारयो वक्तव्यः । सतडिल्ललाकुल- विशेषणं हेतुगर्भम् । तदुणसंबन्धेन शावल्यसिद्धेः । एवं चात्र तद्धुणः । न च चित्ररूपमध्येडत्र मेघगुणस्य इयामतद्वस्याप्यतुपवेशात्सगुणत्यागे- नास्तीति वाच्यम् । चित्ररूपस्यातिरिक्तत्ववादिनां मते तस्य सुवचत्वात् । वध्यपटह इति रूपकम् । न च प्रोक्षितभृङ्ग इत्यत्र बहुनीहिल्वात् ‘नदृक्श्व’ इति सूत्रेण नित्यस्य किपो दुरार्त्वमिति वाच्यम् । पूर्वपदे कर्मेधारयं कृत्वा तत्संवन्धिनीनां क्षीणां वध्यपटह इति मध्यमपदलोपिसमासाश्रयणेन कथंचित्समाधानात् । क्षारं क्षते प्रक्षिपन् इति निर्देशा । उद्दिश्रेडपि मत्नामि तद्धेतुगतकव्यापारा: क्षते क्षारमक्षेप इत्युपमार्यवसानात् तस्मादत्रैषां निरपेक्षाणामेव सत्वात्संसृष्टिः । -एकमपेश्यान्यस्य प्रादुर्भावे तु संकरः प्रोक्तः । यत्रैकमलङ्कारसुपजीव् अलङ्कारान्तरं स्वरूपमासादयति तत्ाञ्जार्दि- भावरूपः संकरः ।

सोऽपि द्रयोर्यथा— 'सिन्दूरघुतिमिर(क)मूर्धि निभृतस्कन्धावधिश्रियामिके व्योम्ना नःस्पृशि सिन्धुरेडस्य समरारसमोद्वहरे धावति । जानीमो नु यदि प्रदोषतिमिरव्यामिश्रसन्ध्याधिये- वास्तं यान्ति समस्तराजकभुजोत्तेजःसहस्रांशवः ।' अत्र हास्तितिमिरसंवलितसन्ध्यात्वप्रकारकभ्रान्तिरभितता । तत्र सिन्दूर- रजन्यमूर्धिशावच्छिन्नरक्तत्वविशेषणे तदुणालंकारसुपजीव्य भ्रान्तिमानुन्म- षति । अतस्तस्यानुगहकत्वं आ्रान्तिमत्शानुम्राभितमिति संकरः । 'तेजः सहस्रांशवः—' इति रूपकं तु मैसिद्धसाध्यम्योऽपेक्ष्यमेविति न कस्यचिदनुग्रा- हात्वम् । यद्वा भ्रमस्यास्तां तद्रद्युत्वाभिधानभ्रान्तिमत्काव्यलिङ्गसंकरः । वहूनां यथा वा— 'जाने युष्मत्मयाणे क्षितितिलक रजोयोगदोषाद्देशो- दिग्योषा: क्षान्ति सद्यःस्वदरिनुपवधूनेत्रनीरापगासु । संगस्य त्वस्ततैः समसुपसि दधौ दोहदं देवता सा प्राची प्रातः प्रसूते यदि यमुरमहर्खण्डमार्तण्डविम्वम् ।' अत्र रजोयोगेति शेषः, दिग्योषा इति रूपकम्, जाने इत्युत्प्रेक्षा, दिशां नेत्रासु संयोगावर्तकत्वा(त्रभुसंयोगावर्तकत्वा)न्वप्रकारकसंभावनावि- रह इत्यर्थः । प्रतापे नायकव्यवहारारोपात्समारसोक्तिः, दोहदवत्त्वहे- तुस्या प्रतारित्यादिना वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् । तत्र रूपकं शेष- झम, 'दिशां क्षीवारोपं बिना रजोयोगेत्यत्रात्रतरूपद्वितीयार्थप्रतिपत्तिवि- रहात् । शेषण च ज्ञानोत्पेक्षा निर्वहति, आर्तबोधाभावे वारिसंन्धे ज्ञानत्वप्रकारिकाया: संभावना अनुत्पत्तेः । एवं दिशां क्षीवारोपः प्रतापस्स नायकव्यवहारविषयप्रतीतिरूपसमासोक्तिसमुत्थापकः, न हि नायिकासंगमकर्तृत्वादभिन्नः प्रतापनायकयोः कश्चित्सादृश्यविशेषः प्रसिद्धः । एवं काव्यलिङ्गमपि तदुत्थाप्यमेव दिशां क्षीत्वं बिना गर्भजनकताया: प्र-

१. 'प्रतिदृं साधारण्यमपेक्ष्यमेव' खलु.

अलङ्कारकौस्तुभः

तिपादयितुमशक्यत्वात् । एवमन्येषामन्योन्यसापेक्षत्वादज्ञाझिङ्भावरूपः संकर इति दिक् ॥ संकरान्तरमाह— साधकबाधकमानाभावाचैकस्य निर्णयाभांवि । यत्न कस्यचिद्रकारस्य साधकम्, अन्यस्य च बाधकं नास्ति तत्रान्य- तमनिर्णयाभावात्संकरः । यथा— 'देवदत्तात्मज फले किं कीरड एतिअं उण भणामो । किं वेल्लिपल्वाणं ण पल्वा होन्ति सारिच्छा ॥' अत्र प्रकृष्टगुणनायकतयापेक्षतेति प्रकृताशोकवृत्तान्तेनैव समासोक्तिः । किं वा अप्रस्तुताशोकवृत्तान्तेन प्रस्तुतपुरुषप्रतीत्या अप्रस्तुतप्रशंसासेत्युभय- संभावात्संदेहः । प्रकरणादेनिर्वाहकस्याभावात् । अत एवं 'अज्जाधिरोपितमुगश्रन्थमा मुगला॑क्खणं । केसरी निट्ठुरक्खिस्समुगयूसो मुगाधिपः ॥' इत्यत्र मृदुकठिनवृत्तान्तस्य प्रस्तुतत्वेन समासोक्तिराधात् । अप्रस्तुत- प्रशंसानिर्णयाद् संदेहः ॥ अनेकालङ्कारः कोटिकसंचयो यथा— 'नयाननन्ददयालीनदोर्विस्खलितमेतस्यसीदति । आघुनापि निरुद्धाश्रमपि जीर्णमिदं तमः ॥' अत्र हि कमोद्दीपककलस्य भङ्गच्यनन्तरेग प्रतिपादनार्तिं पर्यायोक्तम्, किं वा इन्दुविम्बेन मुखस्य निगीर्णत्वादतिशयोक्तिः, आहोस्विद् एतादिति मुखं निर्दिश्य तस्येन्दुविम्बेन सहाभेदवर्णनादूपकम् । यद्वा प्रदोषवर्णने चन्द्रविम्बस्य प्रकृतत्वेन साम्यविशेषणसाम्यान्मुख्यप्रतीत्या समासोक्तिः, उत मुखवर्णने प्रकृते चन्द्रस्याप्रकृतस्तैव वर्णनादप्रस्तुतप्रशंसासेति संदेहः ।

काव्यमाला

यतु काव्यप्रकाशकृता एतदिति मुखनिर्देशे चन्द्रमुखयोः प्रकृतत्वे प्रकृततत्त्व एव वा प्रसिद्धतैलस्योभयान्वयित्त्वे तुत्र्ययोगिता । एकस्य प्रकृतत्वे एकस्य चाप्रकृतत्वेऽपि दीपकं चेति अलङ्कारद्वयमपि संदेहविषयत्वेन लिखितम् ॥ ततत्र यद्यापि समुच्चयो नावगम्यते चकारादेष्टहोधकस्याभावात । तथापि 'ग्रामश्रेणी पुरुषं प्राह' इत्यादिषु अभ्याहृतचकारण समुच्चयप्रतीतिरिति तद्वाख्यांतारः । संदेहशास्त्र कवितात्पर्योविषयकोटिक इति चेत्, तन्न । अलङ्कारानभिज्ञकविकल्पितकाव्ये 'अत्र केवस्तात्पर्यमत्र वा' इत्येव[मा]कारकसंदेहसंभवात । तस्मात् 'इदमत्र चमत्कारप्रयोजकमिदं वा' इवेति संदेहः । स च सर्वत्र विशिष्ट एव । प्रथमपक्षे संशयानुपपत्ति;, कोटिद्वयविरोधावगाहन एव ज्ञानस्य संशयात् अत्र चालङ्कारांतरेण सहान्यालङ्कारविरोधासिद्धिरेव यत्रोभयसत्त्वेऽपि उपपत्तः । इति चेत् ।

उद्योतकरनिबद्धालङ्कारजनकतापेक्ष्याभ्यां तुच्छेदकोनूतनां चमत्कारोत्पत्तिजन्योत्पत्तिपरसपरविरुद्धत्वेन तज्जनकतावच्छेदकावच्छिन्नानामपि विरोधप्रतीतिसंभवात् ॥ तथा च स्वजनन्यातावच्छेदकावच्छिन्नाचमत्कारभेदव्यक्तिजनकत्वे सङ्क्षृष्टः, चित्ररूपवैदग्यातान्तरावच्छिन्नाचमत्कारजनकत्वे संकरः । अगृब्यतैकोटिनिर्देश्यैकलिङ्गसद्भावस्तत्र तु न संदेहः ।

यथा—

'आनन्दमन्थरपुरंदरसुकुमाराल्यं मोहो हृदयेन निहितो महिषासुरस्य । pादाम्बुजं भवतु ते विजयाय मधु-मधीरशिक्षितमनोहरमम्बिकाया: ॥'

यथा वा—

'राजानारायणं लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गति निर्भरम् ।'

अत्र पादास्कुजमित्यत्र उपमितसमासे च उपमारूपकयोः संभवात्

देहः। तत्र रूपकसत्त्वे उत्तरपदार्थेसाम्नुजस्य प्राधान्यप्रसङ्जेन तत्र च मञ्जीरादिविशेषणानमन्वयानुपपत्तिरूपवाधकसत्त्वादुपमैवेत्य निर्णयः॥ 'यस्यातिशब्दविषयं चरणारविन्द-मुच्तांसयन्त्यमितभक्ति....''वरननाः॥' इत्यादौ तूतंसनकार्येसारविन्दानिरूपितत्वमेवेति। एवं 'राजनारायणमू-' इत्यत्र उपमायां राजप्राधान्ये लक्ष्मीसमागमानौचित्यापातात् राज्ञि तदुपपादकनारायणतादात्म्यसिद्ध्यर्थं रूपकमेवेति। अत्र केचित्—ईदृशस्थले पूर्वोत्तरपदवाच्यतावच्छेदकानवच्छिन्नयोरैकार्थ्यमे-दान्वयः, न तुत्तरपदार्थेस साधर्र्ये लक्षणा उत्कव्यवशानुपपत्ते:। पादाम्बुजमित्यत्र रूपकसीकारेऽपि अम्बुजसहशत्वेनैव प्रतीत्या पूर्वपदार्थ-प्राधान्यस्य संभवेने बाधकाभावात्। गुणवाच्योर्जातिप्रधान्यस्य नीलोत्प-लादौ व्यवस्थापितत्वात्। अस्मत्तस्तु त्वन्मूज्वलादिनैव बोधादानुपपत्तिः। एवं 'राजनारायणमू-' इत्यत्र नारायणसहशश्तेन बोधे राज्ञः प्राधान्य-विशेषणरूपस्वीकारेऽप्यनुपपत्तितादवस्थ्यापत्तिरापाद्येति। अन्ये त्वाहुः—रूपके उपमानतावच्छेदकलक्षणैव तत्सहशप्रत्ययस्यः-कारात्रारायणत्वेनैव रूपक बोधादुक्तानुपपत्तिविरहः। पादाम्बुजमित्यत्र रूपकसीकारे डु अम्बुजसहशस्याम्बुजत्वेनैव प्रतीत्या तत्र मञ्जीरादिसं-भवात् रूपकबाधकत्वस्याप्युपपत्ते:। तत्पदार्थज्ञानस्य वाच्यतावच्छेद-कप्रकारकलक्ष्यविशेष्यकशाब्दबोध[क]त्वसैव कार्यतावच्छेदकत्वकल्पना-दिति। एतद्विचारस्तु रूपकप्रकरण एव पश्चाद्वते इति दिक्॥ केचित्तु—एककोटिसाधकमात्रं भवति न त्वतरकोटिवाधकमपि। यथा—'सौमाग्यं वितनोति वतृराशिनो ज्योत्लैव हासधृति:' इति। अत्र हि यद्यपि ज्योत्ल्वायाश्चन्द्र एव सत्त्वे तदभावात् मुस्स्रक्तिहासधृति-निष्ठोपमेयतानिरूपितोपमानशालिज्योत्ल्वाया मुखनिर्ठोपमेयतानिरूपितोप-मानताशालित्वेन् द्वृच्तितया तत्रैव साधारणधर्मत्वसंभवात् वक्रो रसवीक्ष्य-

पमितसमासोडयमिति उपमाया मानमस्ति । तथापि सौभाग्यपदस्य शोभार्थपरतायां निश्चितायामेव तथा । यदि तु हास एव भुतिरिति पदेन प्रभा लक्ष्यते, तदा तु वक्त्रमेव शशीनि रूपकमपि संभवतयैव चन्द्रे प्रभाया: संभवादिति न रूपककोटिवाधकत्वं निश्चितम् । एवम् 'वक्त्रेन्दौ तव स-तत्यर्य यदपर: शीतांशुरुज्जृम्भते' इत्यत्राप्यपरत्वस्य शीतांशुविशेषणत्वात् । अन्यघटादिपदे च भेदानुयोगिप्रतितिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिकभेदस्यैव भानात् । शीतांशुंनतरेऽस्यात्यंशीतांशुसापेक्षतया वक्त्रमेवेति रूपकानुगुण-त्वम् । तथापि इह्नुतुल्ये मुखे विद्यमानेऽन्येन मुख्येनैव्दुना किमिति कथं-चिदर्थेपर्यवसानाच्चोपमावाधकम् । अतो न कोटिव्यतिरेकिनिर्णयजनकेनैव बाधकत्वमिति बोधयम् ॥

सङ्करान्तरमाह—

एकपदाच्चछेदवार्थोलङ्कृत्योरवर्गतावन्वय: । यत्राखण्डपदं एव शब्दार्थालङ्कारयोभेदेन स्फुटा प्रतिपत्ति: तत्कैकाश्रयानुप्रवेशलक्षण: संकर: । स च शब्दालङ्कारे शब्दस्यालङ्कार्यत्वरूपेण, अर्थालङ्कारे च स्वबोधवाचकरूपेणाश्रयतवेनैतयुमयो: सामानाधिकरण्यादिति भाव: ॥ यत्र पदभङ्गं कृत्वा भिन्नावच्छेदेनालङ्कारद्वयपृथक्‌स्तत्र संसृष्टि-वेत्सत् उक्तम्—एकपदादिति ।

यथा—

'स्पष्टोऽलसक्तिरणकेसरसूर्योऽम्बु-विस्तीर्णीकाञ्चीकममर्थे दिवसोरिवन्द्रम् । विशिष्टाष्टदिग्दलकपल्मुखावतार-बद्धान्धकारमधुपावलि संशुकोच ॥'

अत्र रूपकानुप्रासावेकपदानुमवृष्टौ स्पष्टौ।

प्राध्वस्तु—अर्थालङ्कारयोरप्युक्तरूपसंकरमण्डीकरुवन्ति । वाचकानुप्रवेशोक्त्र वाच्यनिरूपितत्वाद्वाच्योरेवात्र प्रवेश: प्रतिबाति ।

अलङ्कारकौस्तुभः

उदाहरणं यथा— 'सत्पुष्टकार्चितरङ्कशोभिन्यभेदमारुढमुद्रद्वज्वाच्चे । उद्यानवापीपयसीव यस्यामेघीदशो नाथग्रृहे रमन्ते ॥' अत्राद्यविशेषणे शब्दमात्रसाम्यं श्लेषः । द्वितीये डर्थसाम्यमुपमा । तदुभयेमध्ये कास्स्न इव पदैरड्गुमाविष्टम् । नाथग्रृहेरिवापीपयसीरूपमप्योमिवशब्देन तयोः साधारणधर्मतया बोधनादिति ।

अत्र दीक्षिताः - नैतद्युक्तम् । सत्पुष्टकारेत्यत्र श्लेषस्त्वेडपि तद्लोध्यार्थद्वयस्य भेदेडप्यमेदरूपातिशयोक्तिः महिम्ना ऐक्यविकक्षया तत्रापि धर्मसाम्यस्य प्रतिपादितत्वेन शब्दसाम्यस्य तत्रानभिमतत्वात् । अन्यथा 'अहो रागवती सन्ध्या-' इत्यादौ विशेषणसाम्याभावेन दृष्टविशेषणकसमासोक्त्यनुपपत्तेः । असतु वा शब्दसाम्यमिव प्रतिपाद्यम्, तथाप्युपमावचकत्वात्तस्य श्लेषवाचकत्वमनुपपन्नमेव । तस्मादत्रैक्स्मिन्नेवार्थे प्रतिपाद्यमानेडलङ्कारद्वयलक्षणसम्भवेऽलङ्कारभेदतीत्स्वत्रैकानुवाचकप्रवेशरूपसङ्करः ।

यथा— 'विध्रुकरपरिरम्भादात्मनिस्नन्दपूणेःः शशिशषडुपकृत्सैरालवालैस्तरुणाम् । विपक्लितजलसेकप्रक्रियागौरवेण व्यरचि स हतचित्तस्तत्र भैमवनेन ॥'

अत्र समृद्धिरमद्धस्तु वर्णनादुदुदात्तम् । असम्बन्धे सवन्धकल्पनाच्चातिशयोक्तिः । न चोदात्तस्य यथोक्तगतिशयोक्तिव्याप्त्येन विविक्तविषयाभावकथमेतदिति वाच्यम् । दिव्यलोकसम्पदर्णने उदात्तस्यातिशयोक्तिव्यभिचारण, शौर्यदारित्वादिवर्णने चातिशयोकेरुदात्चव्यभिचारण, प्रकृते द्वयोस्समावेशात् । न चान्योरङ्गाङ्गिभावः एकस्यात्यानुप्रजीवकत्वात् । नापि समप्राधान्यम्, उदात्तचमत्कारैकश्रेये वातिशयोक्तिप्रत्यायनात् । नापि सङ्देहः । एककोटिपरकोटिप्रतिक्षेपकत्वाभावादिल्याहुः ॥

तावच्छेदकधर्मवचया प्रकृतेडप्येककोटेस्टदन्यकोटिविरोधिविल्वेन संदेहसोपपत्ते: । एतद्रिलक्षणाया: प्रतीक्षेपकताया अलंकारमात्रेऽपि दुर्वचत्वात् । प्राचां त्वयमाशय:—उपमानप्रकरणे यादृशधर्मोंऽकौ श्लेषेण अनुप्रामित्वेन च तदुचितकाव्यहारसादृश्यमेव भेदमाश्रित्य सत्पुष्करेऽयुदाहरणम्, तदुपादानं चेच्छब्दल्वेन संमेलनेऽपि, तस्य साधारणधर्मवाचकताया अप्यपृथक्‍तदुपादानं चेच्छब्दप्रतिपाद्यत्वेऽपि तस्योपमानवाचि-कारात् ॥ एतेन शब्दसाम्यस्य इवशब्दप्रतिपाद्यत्वेऽपि तस्योपमानवाचित्वसैव प्राश्या श्लेषवाचकत्वाभावादित्यपास्तम् । श्लेषत्वेन रूपेण तस्यैव शब्दवाच्यत्वाभावेऽपि श्लेषवाच्यार्थद्वयस्य साधारणधर्मत्वेन इवपदबोद्धव्य-त्वावश्यकत्वात् तावतैव प्रकृतोदाहरणोपपत्तेरिति दिक् ॥

अधुना प्रसङ्गेन रसालंकाराविलुप्तयति— रसभावतदाभासे रसवत्येजर्जसी । शामे तु समाहितमुदयेऽन्योदयस्य शब्दल्वे ॥ ९ ॥ रसो नाम लौकिकजनार्थकादीनां: कारकौ: कृतकारकादिमिश्र कार्यरूप्य-पमानवतां सामाज्ञानामात्मनि संस्कारवर्तमानरूपत्वेन काव्यादौ नायकादीनां संबन्धिविशेषीयत्वभावाभयाभासराहिल्येन नायिकात्वादिप्र-तीतिबलादुद्भोगिषु विषयो वैचित्र्यविशेषण चमत्कारकारित्यादिरिति । तस्वरूपमन्यत्र स्पष्टम् । स यत्र प्रधान्येनावतिष्ठते तत्र ध्वनिरेवेत्यपि । तथा । यत्र तु रसोडन्यस्मिन्नर्थेऽङ्गडङ्गत्वं भजति तथान्योपकारकत्वाद्रस- वदलंकारो भवति । भावस्य तथाल्थे प्रेयोडलंकार: । तच्छब्देन रसभाव-व्यतिरेकि: परामर्ष: । रसाभासभावाभासयोस्तथैवोर्जस्विनामालंकार: । वथो: आभासत्वं चानौचित्यप्रवृत्ततद्वदोध्यम्। भावशान्तेरन्या᳾लवे समाहितालंकार: । एवं भावोदयभावशबलत्वयोरलंकात्वं विशेषसंज्ञानमिधानात्स्थ- संज्ञैव जेयम् ॥

तत्र रसस्यान्याङ्गत्वे यथा— 'अत्रै: कल्पितमकृलप्रतिसरा: श्रीरक्‍ररक्तोष्टपल- व्यक्तोऽतंसस्मृत: पिनद्ध शिरसा हलपुण्डरीकस्रज: ।

अलंकारकौस्तुभः

एताः शोणितपङ्ककुहरकुमजुषः संभूय कान्तैः पिबन्यस्ति्वेहसुराः कपालचषकैः प्रीताः पियताचाञ्जना: ॥' अन्र शृङ्गारो वीभत्सस्याझं पूर्वरसापेक्षया गुणीभावः मुख्यरसापेक्षया ध्वनित्वमेव । एकमन्यत्रापि दृष्टव्यम् ॥ 'वक्त्राणि पद्म कुचयोः प्रतिविम्वितानिदृष्टा दशाननसमागमनभ्रमेण । मूयोडपि शैलबपरिचितिभयेन गाढ-मालिङ्गितो गिरिजया गिरिशः पुनरापि ॥' 'गुञ्जामालामुरसि रुचिरैः कचुकं भृङ्गपतै-बाले भाले कलय तिलकं धातुधाताद्वेण । इत्यं वैरिक्षितिपविनिता वाजचन्द्रद्वक्षीतीन्द्रे-वोर्यं वार्तं शबरसहशः: सादरं शिक्ष्यन्ति ॥'

अत्र शाबरीनिष्ठवैरिस्रीविषयकभावः कविनिष्ठराजविषयकभावः कविनिष्ठराजविषयकरतिरूपभावावस्येति प्रेयोडलंकारः । तृतीयो यथा मम— 'देव त्वत्परिपन्थिपार्थिमसमाळोकेकसच्वात्मनां कान्तोरेषु पुलिन्दराअनिवहभ्राणमियाणामपि । तेषामेव तथावरोधनवधूलवण्यमुत्प्रसृततां तेषां चापि परस्परं कथममहो जातानुरागक्षतिः ॥'

अत्र शाबरीनिष्ठवैरिराजविषयकः शाबरीनिष्ठवैरिस्रीविषयकश्र रसाभासः कविनिष्ठराजविषयकभावास्य । 'माणिक्यमण्डनरुचिप्रसरतरोरहै-रुद्भावयन्त इव रागविशेषमन्य्त् । सामन्तभूमिपतयश्शरणारविन्दे नीराजयन्ति तव राजकुलामिराज ॥'

काव्यमाला

अत्र वैरिनिष्ठराजविषयकभावाभास: कविनिष्ठराजविषयकभावस्येति ऊर्जस्वी । [चतुर्थो यथा—] 'असिन्नेव जने विघ्नेयमधुना व्यावर्तिततेच्छं मनो दूत्यं वा शशिन: कुलेऽप्यमिति क्षितौ विरर्षों मया । इत्येवं बहुदोषमाधिगहनं यत्कार्यमङ्गीकृतं तन्मात्र भूयसुचिद्विषो मयि सुधैवाम्यर्थनाविस्तर: ॥' अत्र विमर्षभावाशान्तरिन्द्रनिष्ठेनद्रविषयकभावस्येति समाहितम् । [पञ्चमो] भावोदयो यथा मम— नेत्रारविन्ददलयोरसतरुणिमा मध्येललाटतटमुल्कटया भुकुब्वा । बिम्बाधरेण किमपि स्कुरतरुणिम्ना कोपो विभाति भवतोद्भुदयानन्द्धष्ठु ॥' अत्र क्रोधोदयो राजविषयकभावस्य । षष्ठो यथा ममैव— 'अप्यादर्जगतां नवो लवणिमा सीदन्ति गात्राणि किं रज्यन्ते न हि मानसानि विषये प्रत्यडिरुद्धात्मनाम् । चिग्वृत्ति मनस: स्फुरतरलितां लभ्येत वायं मया नेपानिवाह्लादविधायिरजन्यौचित्येन्ति नो कथम्:' अत्र भगवदालोकनेन भगवत्या: सर्वमङ्गलाया विस्मयश्रममतिनिर्वेदौष्कण्ठानां शबलत्वं कविनिष्ठगौरीविषयकभावाज्ज्मिते सर्वे शिवम्॥

अलंकारकौस्तुभः

अन्यैरुदीरितमलंकरणान्तरं य- त्काव्यमपाशकाथितं तदनुप्रवेशात् । संक्षेपतो बहुनिबन्धविभावनेना- लंकारजातमिह चारु मया न्यरूपि ॥ विशेषेण मननाचलेन साहित्यसिन्धुतः कृष्टः । पुरुषोत्तमहृदयगतः स्फुरतुलंकारकौस्तुभः सुचिरम् ॥ वैधेयैर्यादि किंचिदत्र रभसादुद्भाव्यते दूषणं तेनाधातुरपारमार्थिकतया काचिन्न शक्या क्षतिः । विद्वद्भिः पुनरुच्यते यदि च तत्स्याच्चेन शोभा परा संतापोडपि विभाव्यलत्यतिशयं कार्तस्वरस्यानले ॥ इति श्रीलक्ष्मीधरसत्पुत्रविश्वेश्वरपण्डितकृतोडलंकारकौस्तुभः संपूर्णः ।

परिशिष्टम् ९ ।

यथापि मूलकारिका ग्रन्थे स्कुटा एव, तथाप्यसदोषोद्भावकदर्शयोजकदोषाद्वा कतिचिद्दृष्ट्र: स्थिता जाता वा। तदुद्दाराय मूलकारिकाणमनुसायासलाभाय च पृथग्मुद्रिता:। विषय: । कारिका: । पृथे । अलंकारोद्देश:-

उपमानवय उक्तः: सादुपमेयोपमोल्लेखा । संदेहरूपकापहुतय: शेष: समासोक्तिः ॥ १ ॥

प्रोक्ता निदर्शनाप्रस्तुतप्रशंसा त्वतिशयोक्तिः ।

प्रतिवस्तूपमया सह दृष्टान्तो दीप्तुल्ययोगितवे ॥२॥

व्यतिरेकश्वाक्षेपो विरोधानाप्यथ विशेषोक्तिः ।

तदनु यथासंख्यार्थान्तरविन्यासौ विरोधभावोक्ती ॥ ३ ॥

व्याजस्तुतिः सहोक्तिविनोक्तिपरिसंख्याभाविकान्यपी च ।

अथ काव्यलिङ्गपथ्यथाकादर्शा: सहुच्यते सद्‌द्रुते ॥ ४ ॥

पर्यायोक्त्यनुमानं परिकरकर्त्तृवोक्तिपरिसंख्या: । कारणमालानयोक्तिरथरसूक्ष्मं सार इत्यसंगत्या ॥ ५ ॥

ससमाधी समविषमावधिकारस्यं प्रत्यनीकमीलितवत् ।

एकावलिस्मृतिपथमप्रतीपसामान्यवान्त्रिशेषश्व ॥ ६ ॥

तदतत्सुणवान्स्याद्व्याघात: सृष्टिसंकरौ चेति ।

कथ्यन्त एकषष्टिर्विंशद्‌लसवरैररलंकारा: ॥ ७ ॥

उपमानिरूपणम् — तत्रैकवाक्यवाच्यं सहश्रयं मिल्ल्रयारुपमा ।

वाचकधर्मसमत्वप्रतियोग्यनुयोगिनां ग्रहे पूर्णी ॥ < ॥

श्रौत्यार्थी सा द्विविधा वाक्ये वृत्तौ च तद्विदिते तद्वत् ।

स्यादिवयथादियोगे वैन्ताविवार्थे च सा श्रौती ॥ ९ ॥

१. अलंकारोद्देशकारिका इमा: सप्तालंकारसूचकावल्या नोपलभ्यन्ते. २. 'वतौ तद्विदिते तद्वत्' मुका०

विषय: । तुल्यादिकपदयोगे वतौ तदर्थेडपि चार्थी सा । अन्यतमस्य चतुर्णो विरहे रूप्तां वदन्यास्ता: ॥ १० ॥ ऐन्यतमस्य च लोपे वाच्यधर्मोऽपमानानास् । धर्मोऽधिक्योरऽधकसमयो: समधर्म्यो: समानेऽप्याम् ॥ ११ ॥ धर्मविलुप्रश्रौत्यार्थी वृत्तौ वाक्ये च तद्धिते त्वार्थी । वाक्यसमासोभयगोपमानलुत्ता न वाक्याज्ञकलकु(लक्) ॥ १२ ॥ वृत्तौ कर्मोधारक्यच्चि क्यधि सादृधा णसुलि । धर्म्योत्कलुपकिप्ससमासयो: क्यच्चि समाझ्झकडप् ॥ १३ ॥ धमोंपमानलुस्वा वृत्तौ वाक्ये समानेऽलुबृतौ । मालोपमानिरुपणम्— मालोपमोऽपमेयड्येकसंस्रेहद्रुपमानसंभन्ध: ॥ १४ ॥ सामान्यधर्ममभेदाभेदाभ्यां सापि च दृश्या । रशानोपमानिरुपणम्— पूर्वोऽपमोपमेयं यदुपमानं परोपमायां स्वात् ॥ १५ ॥ रशनोपमेथसुक्ता द्वैविध्यं प्राग्वदेवास्ता: । भानन्वयनिरुपणम्— यत्रैकावच्छेदने स्तामुपमानोपमेयत्वे ॥ १६ ॥ अन्यसदृशं निषेध्दुं तमन्वयसझ्झमाचक्ष्यु: । उपमेयोपमा— उपमायां पूर्वस्यां प्रतिक्रियोग्यनुयोगिनौ यौ स्त: ॥ १७ ॥ तौ विपरीतौ परतश्रेढुपमेयोपमा त्वेषा । चतुष्केक्षा— संभाध्यते सह यदा साम्यप्रतियोगिना तदुपमेयम् ॥ १८ ॥ तामुत्पेक्षामाहुर्भित्त्वां हेत्वादिविषयत्वात् । ससंदेह:— म्रकुते तदन्यविषया साधर्स्यज्ञानजन्या यT ॥ १९ ॥

बुद्धिर्निश्चयात्मिका भिन्ना तामाचक्षते ससंदेहाम् ।

उक्के विशेषधर्मे प्रकृतस्य भवेदानुक्के च ॥ २० ॥

तदूपकं त्वभेद: स्यादुपमानोपमेययोर्यत्र ।

आरोप्या: शाब्दाश्रयेत्कथ्यन्ति समस्तवस्तुविषयं तत् ॥ २१ ॥

एकवदेशविवर्ति श्रौतार्थत्वे हि सार्ध द्रे ।

निरवयं तु तदुर्क यधेकारोपसाधकं नान्यत् ॥ २२ ॥

मालारूपकमुक्तं त्वेकस्मिन्न्भूयसां यदारोप: ।

अन्यारोपभावप्रयोजकस्य त्वभावस्य ॥ २३ ॥

प्रतियोगी परकीयारोपो यकत्सम्पारितम् ।

तच्च शेषभिदाभ्यामारोपणिमित्तशब्दस्य ॥ २४ ॥

प्रकृतं निषिध्य भिन्नात्मतया प्रोक्तावपद्युतिः कथिता ।

उभयविशेष्यान्वितयोरेकेन प्रोक्तिरर्थयो: शेष: ॥ २५ ॥

यत्र प्रकारवाचकपदंमात्रं व्यकृच्यवाच्यसामान्यम् ।

तच्च्छेकेरपकृतार्थीकि: सोक्ता समासोक्तिः ॥ ९६ ॥

उपमापर्यवसानो यत्रार्थोडऽन्योन्यमन्वयानहि: ।

यकत क्रियया कारणक्रियास्वर्थयोरनिदर्शनं सोक्ता ॥ ९७ ॥

अप्रस्तुतप्रशंसा प्रकृतप्रतिपत्तिरेतया यत्र ।

कार्ये हेतौ व्याप्यव्यापकयोरन्वगी: समेतत्स ॥ ९८ ॥

अप्रकृतं निगीर्यं साध्यवसानाश्रयात्पृथक्लवे ।

प्रकृतस्यान्वयलोक्कौ यधेवन्त स्याच्चथापत्तौ ॥ ९९ ॥

प्रतिवस्तूपमा—

साधर्यपर्यवसिते यसिन्न्वाक्यद्वयेऽध्ये धर्मः ॥ ३० ॥ एकोऽपि द्विरुपाच्चस्तां प्रतिवस्तूपमामाहुः ।

दृष्टान्तः—

साधारणस्य साम्यप्रतियोग्यनुयोगिनोर्यत्र ॥ ३१ ॥ निदर्शः स्वाधिस्म्रप्रतिबिम्बतया स दृष्टान्तः ।

दीपकम्—

प्रकृतामृकृतानां यथेकान्वयितास्ति दीपकं तत्स्यात् ॥ ३२ ॥ यत्रैकमेव कारकमन्वयमेति क्रियांसु बह्वीषु । माला तु पूर्वपूर्वे विध्यनन्तरोत्तरान्वयिनी ॥ ३३ ॥

तुल्ययोगिता—

पृथक्‌तानां तुल्यहेतूनां सिवानां वापि तुल्ययोगिते ।

व्यतिरेकः—

उभयोः साम्यप्रोक्तौ विशेष उपमेयगो व्यतिरेकः ॥ ३४ ॥ हानिप्रकर्षहेतोरुक्तौ त्रेधा च तदनुरूपकौ । शब्दार्थकोपोत्थे साम्ये शेषे च दिङुगमितः सः ॥ ३५ ॥

आक्षेपः—

इष्टस्याप्यमिधातुं योऽर्थस्य विशेषबोधाय । स्वयमेव प्रतिषेधः स वक्ष्यमाणोक्तविषय आक्षेपः ॥ ३६ ॥

विभावना—

हेतुं विनापि कार्ये यत्रोक्ता स्वाद्विभावना स तु ।

विशेषोक्ति—

हेतौ सत्यपि कार्यानुत्पत्तिः स्वाद्विशेषोक्तिः ॥ ३७ ॥

१. “चतुर्विशतिसंशयः” इति व्याख्यालुबोधेन ‘दिङुगमितः’ इति पाठो भवेत् । स पाठे गणितशास्त्रसंकेतानभिज्ञलं सूचयति । दिक्शब्दस्य दिङ्वाचकत्वं भावाद्दशसमास-नोऽर्थकत्वाच्च । दिक्शब्दस्य दिशावदपर्य्यायत्वेऽपि ‘अदिङ्नां वामतो गतिः’ इति गङकसमयेन द्वित्वार्दिसंशयावोधकत्वापत्तिः.

यथासंख्यम्—

निदेशाक्रमतो यदि समन्वयस्तद्गाथासंख्यम् ।

अर्थान्तरन्यास:—

यदि सामान्यविशेषौ समर्थ्येयते विशेषसामान्ये ॥ ३८ ॥

विरोध:—

अविरोधेऽपि विरोधो यत्रोक्तः स्याद्विरोधः सः॥ ३९ ॥ स्याज्जातेर्गुणकर्मेद्रव्याणां स्वपरयोगात् ।

स्वभावोक्ति:—

यो वस्तुनः स्वभावस्तस्य निरुक्तिः स्वभावोक्तिः ॥ ८० ॥

व्याजस्तुति:—

व्याजस्तुतिरिति विपर्ययपर्यवसानेऽस्तुतिस्तुत्योः ॥

सहोक्ति:—

सह समभिव्याहारात्सहोक्तिरुभयान्विते धर्मिणि ॥ ८१ ॥

विनोक्ति:—

यत्रान्येन विनान्योडसाधुः सन्वा विनोक्तिः सा ।

परिकृति:—

सदृशासदृशशरीरैरर्थोनां विनिमयस्तु परिकृति: ॥ ८२ ॥

भाविकम्—

भाविकमध्यक्षं स्यात्सद्वंशसमागभावानाम् ।

काव्यलिङ्गम्—

वाक्यपदार्थेत्वाम्यां हेतूक्तिः काव्यलिङ्गं स्यात् ॥ ८३ ॥

पर्यायोक्तम्—

पर्यायोक्तं कथितं वाच्यस्येवानियमभङ्गचिकीर्षा ।

उदात्तम्—

वस्तुप्रचय उदात्तं महतामझत्ववचनं वा ॥ ८४ ॥

समुच्चय:—

एकसिन्स्ति हेतौ हेत्वन्तरगी: समुच्चय: कथित: । सदसत्सदसद्योगे गुणवृत्त्यौगपद्येडन्या: ॥ ८५ ॥

पुंमनेकमनेकमेकैकसिन्नकमतोदस्ति चेत्स पर्याय:।

अनुमानं व्याप्यवलाद्यापकधीर्घीर्मिनिष्ठा सात्॥ ४६ ॥

साभिप्रायविशेषणविन्यासे परिकर: प्रोक्त:।

व्याजोक्तिरंशदीभवदर्थस्यापहुतिर्मिषत: ॥ ४७ ॥

व्याजोक्तिरंशदीभवदर्थस्यापहुतिर्मिषत: ॥ ४७ ॥

पृथम्पृष्टं चोक्तं यद्वाक्कृतं वापि वाच्यं वा। फलतितरव्यपोहं परिसंख्या सा तु संख्याता ॥ ४८ ॥

पृथम्पृष्टं चोक्तं यद्वाक्कृतं वापि वाच्यं वा। फलतितरव्यपोहं परिसंख्या सा तु संख्याता ॥ ४८ ॥

अन्योन्यं वस्तूनां परस्परोत्कर्षहेतुत्वे ॥ ४९ ॥

अन्योन्यं वस्तूनां परस्परोत्कर्षहेतुत्वे ॥ ४९ ॥

उत्तरमात्रालम्बश्लाघनयने स्वादुतरं नाम । पृथे लोकाविदितोचरस्य तच्चासकृत्प्रोक्तौ ॥ ९० ॥

उत्तरमात्रालम्बश्लाघनयने स्वादुतरं नाम । पृथे लोकाविदितोचरस्य तच्चासकृत्प्रोक्तौ ॥ ९० ॥

प्रतिभातिशयाज्ज्ञातो यथाकरोक्तितादर्थ:। विशदीक्रियतेदन्यस्मै तथैव तत्सूक्ष्ममित्युक्रम् ॥ ९१ ॥

प्रतिभातिशयाज्ज्ञातो यथाकरोक्तितादर्थ:। विशदीक्रियतेदन्यस्मै तथैव तत्सूक्ष्ममित्युक्रम् ॥ ९१ ॥

हेतुव्यधिकरणं स्यात्कार्ये त्वसंगति: प्रोक्ता ॥ ९२ ॥

हेतुव्यधिकरणं स्यात्कार्ये त्वसंगति: प्रोक्ता ॥ ९२ ॥

भवति समाधि: सुकेरे हेतुवन्तरस्मवधानात् कार्ये। अन्योन्यसंगमाहों संबध्येतेऽयं तत्स्यात्॥ ९३ ॥

संवन्धानुपपत्ताविष्ट्वार्थोनाऽऽश्यानिदिष्टसंप्रासौ । जन्यजनकोभयगुणक्रियाविरोधे च विषमः स्यात् ॥ ९८ ॥

अधिकम्— अधीरस्योध्वादौधेयस्यापे वाधीरात् । यद् वर्ण्यते महत्त्वं तत्कथंन्यधीकमधिकज्ञा: ॥ ९९ ॥ आत्मापकारजनकप्रतयपकारासमर्थेन । तत्संवन्ध्यपकारे प्राज्ञतमे: प्रत्यनीकमित्युक्तम् ॥ ९६ ॥

सहजनिमिचजधर्मात्सहशादान्येन वस्तुना वस्तु । अपिधीयते यदेतन्मीलितमाहुर्विशेषज्ञा: ॥ ९७ ॥

मीलितम्— सहजनिमिचजधर्मात्सहशादान्येन वस्तुना वस्तु । अपिधीयते यदेतन्मीलितमाहुर्विशेषज्ञा: ॥ ९७ ॥ एकावली— प्रथमं विशेषण यद्विशेष्यस्यमत्रे भवत्यसकृत् । विरहप्रतियोगी वा तद्वानेकारवली सोक्ता ॥ ९८ ॥

सदृशज्ञानोद्घोधितसंस्कारभवा मति: स्मरणम् ।

स्मरणम्— सदृशज्ञानोद्घोधितसंस्कारभवा मति: स्मरणम् । आनन्तिमान— तदभाववति मतिस्तत्पकारिका आनन्तिमान्भवति ॥ ९९ ॥ उपमानानर्थक्यं प्रतीपमस्योपमेयत्वम् ।

स्तगुमज्जातीयगुणानाऽश्रयेकरूप्यं तु सामान्यम् ॥ ६० ॥

सामान्यम्— स्तगुमज्जातीयगुणानाऽश्रयेकरूप्यं तु सामान्यम् ॥ ६० ॥ विशेष:— स्थितिराधाराभावे वृत्तिरनेकेषु युगपदेकस्य । एककरणेन दुष्करकaryान्तरासिद्धिरिति विशेष: ॥ ६१ ॥

१. 'चेद्' मुत्तो० । २ 'लिङ् प्रोक्ता' मुत्तो० ।

काव्यमाला ।

विषय: १ | कारिका: १ पृष्ठे । | तदुण:- परकीयगुणातिरोहितगुणस्य भानं तु तदुण: प्रोक्त: । अन्यगुणासंबन्धे प्रकृतस्यातदुण: प्रोक्त: ॥ ६२ ॥

सतदुण:- कायान्तरहेतुतयान्येनाभिमततादृरुद्रकार्ये चेत् । क्रियते परेण तस्माद्व्याघातोडयं समाघ्यात: ॥ ६३ ॥

व्याघात:- संश्रिष्टस्तु परस्परमनपेक्ष्यस्थितिरनेकस्य ।

अन्योन्यभावरूपसंकर:- एकमपेक्ष्यान्यस्य प्रादुर्भावे तु संकर: प्रोक्त: ॥ ६४ ॥

संदेहरूपसङ्कर:- साधकबाधकमानाभावाच्चैकस्यं निर्णयाभावे । एकाश्रयातुप्रपञ्चैरसंबकर:- एकपदाच्छन्दार्थालङ्कृत्योरवगतावन्य: ॥ ६५ ॥

रसालङ्कार:- रसभावतदाभासे रसवत्प्रेय ऊर्जस्वी । भावशमे तु समाहितमुदयेडन्योडप्यस्य झलकत्वे ॥ ६६ ॥

आशु स्वकीयकारिकाद्धि अन्युदाहतां परैरधिकृतानामलङ्काराणां खण्डनायान्तर्भावोच्य वा स्वकीयग्रन्थे व्याख्यातानां नामानि निझ्निखितानि शेयानि— अनुगुणम् ... ... १०४ परिणाम: ... ... १६० श्लेष: ... ... ४०७ अल्पम् ... ... ३८० पूर्वरूपता ... ... ४०४ विक्षर: ... ... ३२०

असंभव: ... ३७४ प्रस्तुताक्षर: ... २७१ विचित्रम् ... ... ३७४ आद्यकूल्यम् ... ३४९ प्रहर्षणम् ... ... ३७० वितर्क: ... ... २०० उन्नीलितम् ... ३५४ प्रौढोक्ति: ... ... २८४ विशेष: ... ... ३५४ उल्लेख: ... ... २८२ मिथ्याध्यवसिति: २८३ विवाद: ... ... ३७७ निशीलितम् ... ३५८ युक्ति: ... ... ३५८ संशयावनम् ... ... २८३ निश्चय: ... ... २३९ हेतु: ... ... २८१ परिकराडंबर: ... ३५५ ललितम् ... ... २६६

परिशिष्टम् २ ।

अलङ्कारकौस्तुभोदाहरणानामकारादिकमेणानुक्रमनिका ।

अकुब्जुमवचन्दणं ३१३ अनुरागवती सेध्या २४५ आविन्दुसुन्दरी निसं २४८ अखिलेउ विहंगेउ ४०७ अनेउ रहिता नैषा ३२३ असंसृतं मण्डनमण्ण ३१३ अग्गाइ छिवड ९०८ अन्न्रे: कलिपतमण्ल ४१६ असारे संसारे विषम ९६३ अग्गिन्ने ये भ्राजसो १५१ अन्येनामिभूंत तारा ३०४ असिमात्रसहायोडपि २० अकूआधिरोपितमुग्अ ४११ अपहुत: खेदभर: ३८२ असतालेडसिनिकषो ३३२ अक्के विदमेँन्तपुरस्य ३७९ अपाङ्क्तरले दशौ म ३८० अस्थानगामिभि ४३ अचला इव विद्दांसो १०७ आपणिपादो जव्नो ३९५ अस्थिमालामरयि ३३३ अच्छोइ ता थइस्से ३८ अपारिजातां वसुंधा ३८० अस्सेत्रमहत्तर: ४०० अजसमारोहति द्वार ३६७ अपि तापोल्कर्षकृत २०२ अस्पृशिव जने विषे ४१८ अज्ज ठवेअ पलत्यो ३४९ अपि लोकयुगं दशा २४४ अस क्षोणिपते: परा २८३ अज्जाइ णीलक्खुब्भ ३६ अप्यादेर्जगतां नवो ४१८ हत्सां मुनीनामा पि ९९४ अञणं लहहत्तणं २७८ अमिहन्नि हन्त कय ९५६ अस्या: करस्पर्धन ३९१ अञणाण विहोलन्ति सुहेउ २९८ अमेधेनोपास्ते कुसुम ३१९ अस्या: स चाङ्गमेधु २८१ अञणेसु पहिअ पुछ्छ ३६२ अमहामहे गवपणसेहरु ३५४ अत्य: सर्गोविंधौ { ९९९ २८२ अतितरले रमणीये ३०१ असमअमअं विअ हिअ ३७९ अस्या: सर्गोविंधौ { ९९९ २८२ अतितारुण्यविकाशा ९४४ असुज्झ धीरस्स जयाज ३९६ अंस्यातिप्रकर: शरक्ष ३०६ अंहं रथाइणामेव ९४६ आह गामिअ णिसा ३९ अतिरिथ्थ नाम काकुत्स्था ९५७ अम्बाहारा विदूरे कामं २४३ आहमेव गुरु: सुत्तो ९५ अतिनिबिडस्स हताक्कि ३०० अस्सोझीनां तमाल ४०७ आहरसदनन्तमण्डल ९३९ अत्युक्कुमार: सौरभ ३९ अयं क इत्यन्यानि ९३३ आहिनचन्द्रा ल्सता ९६३ अत्युब्भतेन कठिनस्पशा ३०५ आयमतिजरट्ठा: प्रक २४९ आकारणीय सरोजाक्षि २३ अत्युब्भौ यदि न प्रकु ३४६ अयं दुर्ग्धामोधे: पति ३७५ आङ्कारितहंदयस्स वि २८१ अदोश्टामेव सततं वि ४०७ आयसुज्झण्णितकरण ३०३ आघूर्णितं पङ्कमलमाक्षि ९६८ अधरं इओक्किअम्हुरा ९४४ आयमेन्त्रीसुमुख पथ्य २५५ आक्रुष्टिहंदयस्स वि २८१ अधरदला स्तनघुच्छ ३०१ अरण्यानी केयं धूल ३७५ आघूर्णितं पङ्कमलमाक्षि ९६८ अनन्तरन्नप्रभवस्य { ९३ ३२० अरविन्दतुनिलालक्षी ३०४ आज्ञया च पिहुरत २४९ अनडपं जल्पन्तु प्रति ३९३ अर्थे सम्प्रतिबन्धं प्रथमु ३९९ आलक्षितगतापते: ९४३ अनवरतकणकवित ९३ अलसाविरमणी भुत्ता २५९ आलम्बनोडस्स तपोदने ९२८ अनाथि देह: कतम २६७ अवहत्यिअण साहिं ३९१ आत्तदीयप्रवळक्खमाश्रि ३९३ अनुभवणवदोल्लवड्उ ९५३ अवहत्यिअण साहिं ३९१ आादत्त दीसं सभि ३३३

आदाय चरणकिसलय ३३३

झांदाय चापमचचं २४५

आनन्दमन्थरपुरंदर ४९२

आयाता मध्ययामिनी ३४७

भाररुढं प्रथमं न किं २८९

भाररुढे दयितासुखे ३९२

मालप्य तां विशाला ९८४

आलोक्य चन्द्रमसि ९०७

आवर्ता इव मण्डली ९८६

आविभावन्ती प्रथमं ९०२

आसीदज्ञानमत्रेति ३३६

आस्ते दामोदरीयासिय ३७९

इह णिअअदुरंगवो ४०

इतराण्यपि रक्षांसि ९५

इतरेइतरेअभियो ३६१

इति विज्ञापितो राज्ञा ९५२

इतीडशैरंणैषसूत्रता ९०९

इन्दुलिस इवाझनेन २८७

इन्द्राणीमासु नारीषु ९९३

इन्द्रियेभ्य: परा ह्यर्था ३६६

इन्द्रोपीनेन्द्री मिथस्तौ न २७२

इयं विद्युद्रशी किमु न ९९८

इह नमय धीर: कवि २००

उभ णिच्चलणिप्पन्दा २५

उत्क्षिप्तदुमं व सेलं २८

उत्प्रादसुदन्वतो ३२८

उच्चिल्य प्रथममध: ३७१

उत्कण्टकाविलसदुरु ३७

उत्कोलिकाकुलितास्ता ३०७

उत्क्षिप्तं सह कौतुकं ३३०

उत्सारयसकलमक्खरी २५२

उद्रभहूणरणमणीरमणो २९

उद्रादधुन्दिनविसंगुलं ९८५

उद्भामोत्तकलिकां विपा ४२

उद्दीपिकुसुमचारा ३०२

उद्रच्छो पिट्ठइ जलं ३६१

उद्वनतसुदितार्चिषं २९

उद्वनत्नुगाढरुचिकन्दलं ३५५

उद्यानमारुतोदृतचूत ३१२

उद्भूंहितमकरध्वज ३०५

उन्नतं तं पदमवाप्य यो २६४

उन्नतिमानतिकाठिन: ९०३

उन्निद्राद्रजपरिष्कृतं २४२

उन्मीलदुदपाकतनु २७९

उन्मेषं यो मम न सह ३८२

उपाददे तस्य सहस्र १३

उभौ यदि व्योत्त्रि १२

उप्सितकुरुकुमहस्ता ९०७

उल्लास्य कालकरवाल २५२

एकनेपाति लत्ता तव ३८१

एतस्मिन्नधिकपय: २५०

ऐैरेक यदा गजेन्द्र ४०९

कर्णोंसुदमन्तरेण ३२०

कर्णेनेव विषाइने ९८६

कर्णोत्पलात्रयनमाप{३८९|४०७}

कर्मण्यावश्यनणौ २६२

कलयति कमलोपमान ३९३

कलयति च हिमांशो ३९०

कवीयां संतापो अणन २४६

कस्त्वं मो: कथयामि २६७

कस्त्वं वानर रामराज ३२८

कहिं सा सोहगगुणं ३५०

कामेन भालनयनोपरि ३८१

कामो विसुजति शरार ९९३

कालिन्दि बूहि कुम्भो २७४

कार्मार्य: कृतमाल २९४

कि किअत्थकुसुम को ३२७

किं कुरं हृदयं किं ३६३

किं तावत्सररिस सरोज ९९७

किं पद्मस्य रविच न ३०८

किं शेषस भरवयथा २८८

कियत्पचत्रोदनमान ३६५

किसलअकरवरणा ३३२

कीर्तिंप्रतापौ भातस्ते ३१८

क्रुटिलगता सरसीरह ४४

कुरुतक्रतु निजेष्टसा ३५९

कुवेराभुमरकण्ठो मुख ३१७

कुसुमानि शराश्चन्द्रौ ३२६

कुसुमानि शाराश्चनद्रो ३२६

केनोञ्छाविछ्छाकलाप

केलीमन्दिरमागतस्य ३७०

केसेपु बलामोदिध २३६

कैशोर वयसि क्रमेंण २३४

कोमलातपवालाभ्र ४६

क्रीडानटस्य प्रलयान्तध ३९६ गोहं व विस्तरहिं व १४९ क्सुजइ पहुुस्स ललि. २९९ क रुञा हृदयप्रमाथी ३७३ गोत्रे साक्षादजनि मग ३९२ जं कुज्जा सही जाखा १३५. क शु्क्कय: क सुक्कत ३७४ प्रह्मामि काव्यरशिनं १५१ जं घोअकणसोण ३५२ क सूर्यप्रभवो वंश: { ३२३ प्रीअभण्णाभिरामं मुहु ३२७ जगत्त्राणघ्नततद्वात २९८ कापि क्षीरनिधिच्छला २३७ घनप्रसरवसंकुला ४१ जदा नेयं वेढी कत २४० क्षीण: क्षीणोऽपि शाशी २३७ घनसारसारोविचादो ४५ जनस्थाने भ्रान्तं कनक २९७ क्षीरोदवेलेव सफेन १५२ घनविशादारुणकरया ३८ जम्बीरश्रियमतिललिअ ३६५ कौमवल्लो न लक्खणत्ते ३२० घरिणीअ मह्हाणसक २६३ जम्बन्तरे वि चलणं ३३४ खण्डक्षोदस्मृति स्थले २७९ धम्मोगमापगमकाल ११९ जलडह वडवाणलो १८२ खला विनैवापरां वद्ध ३९८ चकास्ति वदनस्यान्त: १५७ जलणिणवहम्मि सलि २९४ खुदिडउप्पडिसमुणालं ८० चकोरकाणामिव १८९ जलदोदराइदीतां १०२ खुहिअजलसिअसारो ३३५ चकाभिघातप्रसभञा ३४२ जलावलम्बाम्बुद १८३ गच्छ गच्छति चेतकान्त ३१० चतुण्णो पुरुवार्थानं दातां ३५६ जातस्ते निधि जाग ३६६ गजत्रातेति व्द्रदाभि: { २८२ चत्तरघरिणी पिधरंव ३८८ जातेत्ते निस्थि जाग ३६६ गणं चुम्बति पाणिडमा २६० चन्दससिं मुह्ह से ११५ जाणे जुधम्तप्रयाणे ४९० गते तव भ्रातरी वत्स ३२१ चन्दुझजाए ण. मए ३६१ जित्तमिह भुवने त्वया ११८ गतेऽपु सैन्येऽपु शुरमं ३४१ चन्द्रबिम्बावपि विद्विषं ११ जित्तत्तवास्येन विद्हु: ७०६ गनुं यदिद वयवधितासि ३३४ चन्द्रवत्संप्रकाशन्ते १४३ जैमिनीयमलं घट्टे २५१ गमिअ कडम्ववा आ ३९६ चन्द्रषण्ढकरायते ११९ जो तइए अहरराहो ३४९ गम्भीरहिस्स तस्स पा ३३९ चन्द्रारविन्दयो: कक्षा ११ ज्योत्तियान्ते तव १८५ गरयति वलयादीनि २४३ चाक्खल्सयोगि नयनं २५१ ज्योस्तलेब नयनानन्द: ११ गर्वसंभाव्यसिमं लोचन ३३ चाण्डालक्ष दरिद्रक्ष १५५ डुण्होलेन्तो मरिहिस्सि १३४ गाडालेसविकीर्यंचन्दन ४०३ चाण्डालैरिव युष्माभि: १८९ णहसालु त्ति भुअगं ३८८ गात्रेपु गन्धफालिका ३८३ चातकत्तिच्छतुर: पय: ३७० णइ वि विदीसण तुमं ८०५ गोर्मिंधुरूणां परुषाक्ष २८६ चित्ते विहुद्धि ण खु ४०० णिन्दुं लहन्ति कहिअं २६९ गुज्जामालासुरसि रचि ४१९ चित्तं तपति राजेन्द्र ३१२ पिन्दइ मि अड्किर २९१ गुणयुत्ते क्न शुति पथ ३०२ चिन्तारत्तनमिव च्युता १५१ पिन्दइ मि अड्किर २९१ गुणैरन्ध्यै: प्रतिथो १५७ चिरं जीवतुंत सूरू १५८ तं जगायभजनम्लयै २२६ गुणाण पयोधोण्जकारण ३७३ चिराद्विश्रिसलहे तारं १६४ तं तस्स स्वरसङ्क्रमं ३३५ गुम्फन्ती नयनोदविन्हु ७०८ चौरस्स यद्व्रीतिपला १९४ तं से गुणवमि जार्अं २६९

ततहोददबदसौहद

२९१

त्वत्साक्षात्करणक्षणप्र

तत्सद्यःप्रतिमभमानस

३७७

त्वदाननमधीराक्ष

तंदोजसस्ववयवास:

३९१

त्वदालेख्ये कौतूहल

तईशेनोपायविमर्शना

३९१

स्वद्विप्रयोगदहन

तद्वलगुणा युगपदु

१८

त्वनयनसुत्पलामिव

तद्वेशोडसद्शोडन्या

१५७

त्वनेकसामन् धृधे

तपोनिधे कौशिक रा

३९०

त्वमिव कोटिपि पराप

तरलयति मानसं

४८

त्वथि कोपो महीपाळ

तर्लयति हृदं किमु

२५८

त्वथि दष्ठ एव तस्या

तव कोपोडरिनाशक्ष

३३१

त्वथि वीर परं विरा

तव कोपोडरिनाशक्ष

३३१

त्वध्यागते किमिति

तव प्रसादात्कुसुमा

३५७

त्वां कृता परतो

तव रूपमिदं तया विनाः३३२

द्वारं द्वारमटनिमक्षु:

त्ववाननाभो वरगणि

३९२

दंष्ट्रान्तराल विषयत्व

तस्या: सान्द्रविळेपन

२६९

दन्तिकुध्या हतः हृरै

तापत्रयौषधवरस्य

२७३

दम्पत्योर्निंशि जल्पतो

तापिच्छनीलचिकुरां

३०४

दरस्पुरितकोमलाधर

तारासुत्काहारा स्मु

४३

दशना मौक्तिकविशदा

तिरसृकतो रोषचारा

३२०

दशावदननिधनकारी

तीथ मुहांहिं तुहु

३४९

दानेभ पाणिर्न थुक

तुझ्ण मुहसारिच्छं ण

३९१

दारिद्रयाद्रियमेति ह्रीं

तुल्यन्ते शशिना

१४३

दिवसहे दिवसहे सूरइ

तो चिरविओहतणु

२७८

विदीष जं ण दिहो

तो हरिवइज सपन्नो

२८०

दिव्यहरेसुखकुहरे

त्रपनते तीर्योऽनि त्वरित

३३

दिव्यानामपि ऋतविस्म

तवं जीवितं त्वमसि मे

३०८

दीर्घा चन्दनमालिका

तवं विनिजिंतमनोभव

८३

द्रिसइ चिहुनुमअम्बं

तवं व्यापारितवानिशया

३७६

दूरे किजदु चम्पकश्रस्स

त्वत्सख्खस्खलिततसपले

३६९

दहशा दरधे मन्सिजं

त्वत्तो जन्म शुधांच्यु

२८४

दशौ नीलाम्मोजे

त्वत्पादनखरला ऽनि{२३९

२३३}

देवं वन्दे जलधिआर

त्वत्पादनखरनाऽनां

२३८

देव: पतिंविंदुषि नैव

त्वत्प्रस्तनरीक्षणरनायक

२३८

देव: स वांझानसगोच

त्वत्साक्षात्करणक्षणप्र

३०८

देव स्वत्परिपन्थिपा

देव त्वमेव पाताल

२४६

देवस्यास त्रिशुवन

देवसी वाचसुपासते हि

३२०

देववाअत्तमिम्म फले

दैवात्पश्येज्जगति

२३६

दो:संधोहवशंवदत्रि

दोलाखेलनमातनोति

३६६

दोषोद्द्रावनत: क या

धुतिनां संदोहैर्बहु

१०२

दौरस कचिदाश्रिता

धन्यासि या कथयसि

१६६

धीरेण निसआआमा

धीमडलोे वि पक्कं

२७२

ध्मतेव या हाटकपदं

ध्माता भालतलानलै:

४०५

न कठोरं न वा तीक्श्ण

ध्वान्तं विनाशयन्त्या

२९९

न खड्ग न खड्ग वाण:

न तज्जलं यत्र सुचारु

३८४

न नित्यमस्मिन्नपारि

ननदकुलकल्मुञ्जग्गी

२१७

न पंम मुखमेवदं

न पविष्टु: स्मरसस्तस

२३५

नमस्तसै कृतो येन

नमो राहुशिरसच्छेद{३८४

३८५}

नयनानन्ददायीन्दो

४९१

नरसिंह महीपाळ{३१

४७}

देव: स वांझानसगोच

३२४

नलिन्या इव तन्वदृश्या

१८९

नेयं मेघघटा परंतु नलेन भाग्यः

नकृतसरोजसोभिं

३६९

नयकृतसरोजसोभिं

नवाअननेवाअनेडप

१५३

नयस्ता न भुकुटिनं

न विषे विषमित्याहु

३३८

पडरजुआञो गामो

न सा सभा यत्र न

३८५

पक्खोद्रवत्यपरिवादम

नागच्छुपहूयातं न

१९२

पटालमे पर्यां नम

नाम्यासो नमस्ति

२७१

पढमाणिआहि सुहुरं

नारीणामनुरक्नानु

३३७

नाथी: स यो न स्वहिते

३८३

पवाकरप्रविष्टानां

नाल्प: कविरिच स्वल्प

२८५

परे जोण्हा उण्हा गरल३२२

नाहुतापि पुर:

३९

परभृतनरुणीनां सम्य

निःश्रास:

प्रथमं वः

परसपराकिसासादय

निःश्रासा मलयातिला

१८९

परिसिहतनमयस्स: पातित

निकामं क्षामाक्षी सरस

३२८

पदय नीलोत्पलद्वयद्वा

निजदोषाअततन्मया

२६८

पद्यामि झोवनं तस्या:१५५

निजांगुनिर्देसरहद

३७७

पआपडिआस्स पाइणो

नितान्तपरिश्रुतवार

८०

पाउसलहच्छीओपोहरं

निद्रामनदपरिताक्ष्यो

१५०

निरिक्ष्य विलुम्रयने

२५८

पाण्डवोयडयमंससांपित

निरुपादानसंभारमभि

३९५

पाताल्यमिव नामिस्सते

निसुन्कशेषधनवलेर

१५८

पानीय मनद्मते कि वा

निर्थोन्त तीक्षणमकर

२९३

निलेक्खणीकाभवन्त्र

२५६

पुत्रं लभस्सआत्मगुणा

निविग्राय:

कोपादुह

पुसिआ कणआहरणणेन्त

निवेदयन्तं हन्त समा

३४१

पूर्वं हिरण्यकसिशपु

निष्कायेव विना सरो

३३२

निष्कासुखं चुम्बनित न

२८६

पथुकातख्वरपात्र

नीलोत्पलानि दधतः

८०८

प्र चता: कम्मारमभा

नीवीनन्धोच्छूसन

३४५

प्रतिकूलतासुपगते

ऋणां यं सेवमानानां

१३२

प्रतिलवविरवधमान तव

नेत्रारविन्ददलयो

८१

प्रथममभजनविरोश

नेत्रेरिवोत्पलै:

पच्चै

प्रथममेघवदियं

नेदं कूजितमस्ति क

२३६

प्रलयम्भो नवपुणडरीक

प्रत्युष्कालरजनोअकर

१०९

प्रथमं चुमितचरणा

३५२

प्रथमप्रथितकशकोर

३६५

प्रदीपज्वालाभिरिदिवस

३३२

प्रागेकत्र निषेवित:

३५०

प्राची वासकसज्जिका

३५०

पाणानामिलेन यत्न

३०६

प्राणेशरो गुरुजननेन

३२३

पियेमेघवदचिव

१०३

फणीन्द्रस्ते गुणान्वकुं

३१६

फलसेम्पत्ति अस मोण

२९१

बन्धोन्मुक्त्यै खलु

३७८

वाणित वारिधारा:

१३३

वालेन्तुवक्खाणि विका

१९३

बुधजनकथा तथ्येवेयं

३७८

बद्धाण्ड यातयामं

३४५

भण्णकोतिंमश्रीमली

२९६

भद्रामनो दुरधिरोह

२४९

भयानकत्वादसि

३३८

मिण्घडन्तावत्तो म

३८४

मुवि अमितशानवलम्व

२१८

मूधरीयति पयोधर

११९

मूस्त्र्वाअक्मुविऱाज

३०३

भमिनाथ सहावदीन

१०८

मूषकस्य यथांसि

८०८

भण्णाक्खणे सक्खि मयापि

३०८

भैरवे भासते चन्द्रो

३८६

धमामुहुशिरोरीभव

३१८

भूषित्तलेखा च वि

८०१

मणिमालोमिका टेंडय

३८०

सरए सरस्मि पहिआ सरसा वि सूसेद चिअ सूहउच्छलहं जाण दु

सरसिजमिदमालानं च सुहपुछिछआइ हलिखो

सरसिरहोदरखुरभाव ३३८ सूचिअभिरणितं वपु: ३३६

सरांिस हंसै: कुशुमेश्व २९६ जैन्यानि नय इव ९५१

सरोषापि सरोजाक्षि २८९ सैषा स्थली यत्र वि ९५५

सवितुस्त्वषापि ददृशो ३७२ सो सत्यो जो हत्थे ३५९

ससकुरहवखुणणा सह दयितया यान्तं

सांवर्तिकतीक्षणयुति ९२९ सौजन्यं ते धराधीशा २२२

सा त्वं सदैवगुणैर्हीनं सौरभ्यवासितदिशो ३०३

सोनन्देश मकरन्द ३२५ स्कल यति वचनं ते २९२

सा रामप्रियकनिधेरोधि २८१ स्तनामोगे पतनम्भाति २५

सिंहवत्प्रान्तरं गच्छ २०९ स्तोकेनोन्नतिमयाति २४५

सितारविन्दप्रचयेपु ३५४ स्त्रीपुसवयतिषक्जानं ३७२

सिन्दूरयुतिरक्मूर्धि ९४० स्त्रीव गच्छति षण्ङो ६८

सिन्दूरै: परिपूरितं २०९ स्थाने सुविष्टनिवहे ३१९

शुकुमारत्वमसुणता ९०२ हस्तस्य यन्मचयते ३८९

शुरसतरां हसि तमुब्बी ४९१ स्पष्टोक्कसतिकरणकेसर ४९४

शुराणां पातासौ स ३०५ स्फुटनयनपदूजा सी ४३

सर मसृणमृदुतैविक ३१६ स्पितं नैतंकितु प्रकृति २३७

स्मितकुमुमसुरचिरा ३०२ स्वप्रेउ समरेउ त्वां २६

स्वरादिमचक्वलं. वक्ं ९५९ स्वकिरोधिरसान्तर २०९

स्वामयं यस्स निजं ज २९३ हंसोच कृष्ण ते कीर्त्ति: २६

हनुमदावैयेहससा मया २९७ हनुमानविधमतदुष्क ३२१

हरकण्ठांशुलिसोदपि ४०८ हरिश्वन्द्रेण संतस्स: २८४

हास: प्रसूनमिव हास ९७५ हिमाद्रि त्वयशोभुष्ठं ३५३

हिममुक्तचन्द्ररचिर: ३४९ हृदे विसलताहारो २३९