1. Alankara Kaustubha Visvesvara Pandita Gopal Datta Pandeya, Durga Prasada Chowkambha.djvu

अलंकारकौस्तुभम्

श्रीविश्वेश्वरपण्डितविरचितम्

चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान

३८ यू० ए०, जवाहरनगर, बंगलेो रोड, दिल्ली ११०००७

जयपुरमहाराजाश्रितमहामहोपाध्यायपण्डितदुर्गोपसादद्वारककेदारनाथकृपापात्रीकृतशोधनकर्मणा महामहोपाध्यायपण्डितशिवदत्तशर्मणा, मुख्ताप्रसादवाजपेयीभारतीयपाण्डुरक्नात्सकाशीनाथशर्मणा च संशोधितम् । भूमिकालेखक- श्रीगोपालदत्तशाण्डेय: एम० ए०, व्याकरणाचार्य: ( अवकाशप्राप्त: शिक्षोपरिवेदक: )

प्रकाशक चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान (प्राच्यभारती के प्रकाशक एवं वितरक)

चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान

३० यू०ए० जवाहरनगर, बंग्लो रोड पोस्ट बाक्स नं. २११३ दिल्ली ११०००७ दूरभाष: २३६३९९

पुनर्मुद्रित संस्करण १९८७

अंक प्राप्तिस्थान चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन के० ३७/११७, गोपालमन्दिर लेन पो० बा० नं० ११२२, वाराणसी २२१००१

प्रभुख वितरक चौखम्बा विद्याभवन चौक (बनारस स्टेट बैंक भवन के पीछे), पो० बा० नं० ९०६९, वाराणसी २२१००१ दूरभाष: ६३०७६

मुद्रक- श्री बी० मुद्रणालय वाराणसी

ALAṄKĀRAKAUSTUBHA

VIŚVEŚVARA PAṆḌITA

Chaukhamba Sanskrit Pratishthan

THE VRAJAJIVAN PRACHYABHARATI GRANTHAMALA 24 1987 Delhi (India)

WITH AN AUTOCOMMENTRY EDITED BY MM.SIVADATTA KASHINATH PANDURANG PĀRAB WITH AN INTRODUCTION BY Sri Gopal Datt Pande M.A., Vyākaraṇācharya, Retired Deputy Director of Education, U.P. and Former Professor and Head of Sanskrit Department, D.S.B. Government Post-Graduate College, Nainital.

CHAUKHAMBA SANSKRIT PRATISHTHAN

(Oriental Publishers & Distributors)

38 U.A., Jawaharnagar, Bungalow Road P.B. No. 2113 DELHI 110007 Phone : 236391

ISBN 81-7084-027-9

Reprint Edition

1987

CHAUKHAMBA SURBHARATI PRAKASHAN

Also can be had of

K. 37/117 Gopal Mandir Lane Post Box No. 1129 VARANASI 221001 Phone : 55357

CHAUKHAMBA VIDYABHAWAN

Sole Distributors

CHOWK (Behind The Benares State Bank Building) Post Box No. 1069 VARANASI 221001 Phone : 63076

अलङ्कारकौस्तुभस्तविष्याणामकारादिक्रमेणानुक्रमणिका

विषय: | अलङ्कारिभावसंकर: .... .... ४०९ | एकाश्रयानुप्रवेशसंकर: .... ४९४ | अतद्रुण: .... .... ४०९ | कारणमाला .... .... ३६० | अतिशयोक्ति: .... .... २७७ | काव्यलिङ्गम् .... .... ३३७ | अधिकम् .... .... ३७९ | क्रियादीपकम् .... .... २९१ | अनन्वय: .... .... १६८ | तद्रुण: .... .... ४०२ | अनुमानम् .... .... ३९२ | तुल्ययोगिता .... .... २९९ | अन्योन्यम् .... .... ३६० | दीपकम् .... .... २९० | अपह्नुति: .... .... ३३९ | दृष्टान्त: .... .... २८८ | अपस्तुतप्रशंसा .... .... २९८ | धर्मलुङ्गोपमाविषया: .... १०४ | अर्थान्तरन्यास: .... .... ३१८ | धर्मवाचकलुङ्गोपमाविषया: .... ११२ | अर्थालङ्कारोदेष: .... .... ३ | धर्मवाचकलोपमान्लोपमाविषया:११९ | असंगति: .... .... ३६९ | धर्मोपमानलुङ्गोपमाविषया: .... १३४ | आक्षेप: .... .... ३०७ | निदर्शना .... .... २९२ | उत्तरम् .... .... { ३१२ ३१३ } | परम्परितसूचकद्वैविध्यम् .... २१७ | परम्परितसूचकलक्षणम् .... ३१७ | उत्प्रेक्षा .... .... १८० | परिकर: .... .... ३९८ | उदात्तम् .... .... ३४९ | परिसंख्या .... .... ३९८ | उपमाद्दैविध्यम् .... .... २८ | पर्याय: .... .... ३४९ | उपमानलुङ्गोपमाविषय: .... ११० | पर्यायोक्तम् .... .... ३८७ | उपमालक्षणम् .... .... ८ | पूर्णोपमाभेदा: .... .... ८९ | उपमेयोपमा .... .... १७९ | प्रतिवस्तूपमा .... .... २८९ | ऊर्जाॅली .... .... ४९१ | प्रतिपम् .... .... ३८० | एकदेशविवर्तिरुपकम् .... ३१९ | प्रलयनीकम् .... .... ३८० | एकावली .... .... ३८८

विषय:

प्रेय: .... .... ४१६

भावशबलम् .... .... ४१६

भाविकम् .... .... ६३९

भावोदय: .... .... ४१६

भान्तिमान् .... .... ६८७

मड्गलाचरणम् .... .... १

मालादीपकम् .... .... २९८

मालोपमा .... .... १४१

मीमांसितम् .... .... ६८३

यथासंख्यम् .... .... ३१७

रशनोपमा .... .... १४८

रसवत् .... .... ४१६

स्पकभेदा: .... .... ९१८

कपकम् .... .... २०१

छुतोपमा .... .... १०८

छुतोपमाभेदा: .... .... १०८

वाचककछुतोपमाविमर्शा: .... ११०

वाचकछेपमेयलुसोपमाविषया: ११३

विनोक्ति: .... .... ३३१

निम्नकवना .... .... ९११

विरोध: .... .... ९११

विशेष: .... .... ८९९

विशेषोक्ति: .... .... ८१९

विषय:

विषम: .... .... ५७३

व्यतिरेक: .... .... ९५७

व्यतिरेकभेदा: .... .... ९९९

व्याघात: .... .... ७०३

व्याजस्तुति: .... .... ३७०

व्याजोक्ति: .... .... ३९६

श्रृङ्गाराध्युपमाविमर्शा: .... ९९

क्लेश: .... .... ३४१

संदेहसङ्कर: .... .... ८९१

सङ्क्षित्ति: .... .... ८०८

समम् .... .... ३०३

समाधि: .... .... ३८८

समासोक्ति: .... .... ९९२

समाहित: .... .... ८१८

समुच्चय: .... .... ८४०

ससंदेह: .... .... ९९८

ससंदेहभेदा: .... .... ९९६

सहोक्ति: .... .... ९२०

सामान्यम् .... .... ९९३

सार: .... .... ३८६

सूक्ष्मम् .... .... ९९८

सरणम् .... .... ३८८

स्वभावोक्ति: .... .... ३९८

शुद्धिपत्रम् ।

अस्सदोषादक्षरयोजकदोषाद्वा यत्र कचनाशुद्धिः स्थिता जाता वा, तस्याः सर्वेष्याः सूक्ष्मस्समालोचनामन्तरेण ज्ञातुमशक्यत्वात् सूक्ष्मस्समालोचनायामिदानींमनवकाशेन स्थूलदृष्ट्या यत्र कचनाशुद्धिरवलोकिता तत्प्रदर्शना कियते । सूक्ष्मस्समालोचनां द्वितीयावृत्तौ करिष्यामः. वधुना सहधैः क्षन्तव्यम् ।

पृष्ठे । पंक्तौ । पठनीयम् ।

३ १३ कारणमालान्योत्तरसूक्ष्मं

४ २ एकस्थितिविरुद्धस्वरे

११ ३ वताविवार्यं च सा श्रौती

१०८ १९ धर्मविप्रतिप्रौष्ठार्यीं

११६ १८ कनुप्रकरणे वद्धृंहतौ

१३९ ३ सामान्त्यछन्दू

३ त्रयाणां लोप: समास

१४२ टिप्पण्यां 'इतोपे-' इत्यादि: 'मुपलभ्यते' इत्था टिप्पणी १४२ पृष्ठे टिप्पण्यां 'परिभाषिता' स्व इत्युक्तं योजयित्वा । एवं च मूलेऽ 'वन्दव्रतसंप्रकाशने' इत्योपरी त्रित्वसंख्याबोधंको-ड्डष्टुतः संपाद्यास्ताने योजयित्वा ।

१४३ ६ उपमादूषणायालं

१४७ ५ श्रेष्ठमर्यादया यत्र

६ तत्रापि

७०६ ३ उपमैव तिरोभूता मेदा रूपक

७४९ ९ देवः पतिविदुषि नैषधराजगल्यान्

७६२ १९ समे तस्य

७८९ ७ अ्रमेदेनाभिधा हेतुहेंतोर्हेंतुमता सह

७८४ २८ दमयन्तीं किलकिलक्वितं

७९६ ४ उभयोः स्वाम्यप्रोक्तौ

७०८ १८.२२. पुंविप्रेच्छित

७४९ ९ डाक्षि चत्स्स पर्यायः

७४८ ३२ सामिप्रायविशेषणविन्यस्ते परिकरः

७६४ १९ दुत्कार्षण्युत्तरौत्तरे प्रोक्ते

७७३ ६ संबन्धालुपपत्ताविष्टार्थो

७८९ १२ गतिच्युत्तस्ते

४९९ १८ अनेकोऽलङ्कारकोटिकसंशयो यथा

४९६ १२ भावशमे तु समाहित

काव्यमाला

श्रीविश्वेश्वरपण्डितविरचितः

अलंकारिकौस्तुभः

दत्तस्तत्न्यरस कराभिमुखवा वक्त्रान्तरेष्वादरा-दोर्विक्षेपनिषिद्धकुम्भविचरनमत्तद्विरेफोत्करम् । अम्बाया धयतोः पयोऽरयुगं तिर्यग्मिथः पर्यतेऽ-वोल्यस्नेहविजृम्भितं विजयते द्वैमातुरस्कन्दयोः ॥ वाग्देवतां विद्रदवक्रमपि प्रणम्य लक्ष्मीघरसं विदुषां शरणमुपास । भावानलंकारकौस्तुभमभिजित्तानस्वान्तविश्वेश्वरो विवरितुं यतते समासात् ॥ अभिमतकर्मारम्भसमये सदाचारानुमितश्रुतिबोधितकर्तव्यतां प्रारिप्सिततत्प्रतिबन्धकदुरितनिष्त्तये कृतं मङ्कलं शिष्यशिक्षार्थं निबन्ध्राति—दु तत्सत्न्येति । करस ण्डाया अभिमुखवा पुष्टकरभोगेन स्कन्दस्य षण्मुखत्वेन एकमुखेन स्तनपाने मुखान्तराणं तदलाभकृतवैमनस्योनिष्त्तये तेषु स्तन्यरसेदानं भगवतो लम्बोदरस्य च गजमुखतया कुम्भटङ्गमदलुग्धश्रमारम्भां स्कन्देन बहुमुजतया वारणंमिति । परस्परबलैहवर्णं तिर्य-ग्दर्शनं तदवस्त्यां बालकस्वभावः । स्कन्दस्य अल्पाच्च्वेऽपि 'आतुज्योयासः' इति दै-मातुरस्य पूर्वानिपातः । गणेश्वरगुह्योर्विग्रहविनाशकत्वं प्रसिद्धमेव । तथा च स्वस्ति—-'आदित्यस्य सदा। पूजां तिलकं स्वामिनस्थथा । महागणपतेश्चैव कृत्वैनसिद्धिमवाप्नुयात् ॥' तत्प्रसङ्गेन सर्ववाद्यैर्यल्पनियां जगदम्बिकाया अपि प्रतिसंधानम् । तदुक्तं वायुसंहितायाम—'शब्दस्वरूपमखिलं धत्ते शवेस्य वल्लभा । अर्थस्वरूपमखिलं धत्ते वलेऽनुचो-खरः ॥' अनौक्तपरमदेवताविषयकभावन्ध्वनि प्रधानम्, गणेशगुह्योः परस्परविषयक-

लोकस्तानत्थनानऽथकारपटलध्वंसप्रदीपाडुराविद्याकल्पतलताप्रतानजनने बीजं निजासज्जिनाम्‌ । मध्येमौले ममास्तां सुविमला मालायमानाश्रिरं श्रीलक्ष्मीधरविधृद्धडिनलिनोदिता: परागणव: ॥ अर्थालङ्काराणं भरिग्रन्थस्थितं सारम्‌ । संगृहीत्वा सुखेन ज्ञास्ये विश्वेश्वरोडन्येषाम्‌ ॥ धियेयो वैधेयानां भवति विषयोडसावविषयो बुधानां स्वाधीनं नच कुतुकमेतादृशरुतेः ।

भावश्य तत्क्रम्‌ । स्वभावोक्तिरर्यालङ्कार: ॥ स्वगुरुग्रणाममाह—लोकेति । अन्यकारपदेन वस्तुविवेकप्रतिपूटलत्ससाध्यमेयं अज्ञनस्यापि लाभात्तस्य तिमिरामेद-सूचनं शक्तिलक्षणाभ्यासुपस्थितयोरपर्य्ययो: 'गद्यां घोष:' इत्यादौभेदप्रतयाभ्युपगमात्‌ । तथिवर्तकल्वेन परागेऽु प्रदीपतारोप: । विधैव कल्पतानेकदुःखभार्थप्रदत्वात्‌ । बीजत्वं वदुत्पत्तिहेतुत्वात्‌ । निजपदं परागपरम्‌ । मध्येमौले धरោមध्यै । 'पारे मध्ये वच्यधा' इत्यव्ययीभाव: । ममलस्य मालिनां सह-नैय: । आसतो तिष्ठ-नु । 'आस उपवेशन' इत्यस्य लोट्‌ प्रथमपुरुषे बहुवचनम्‌ । श्रीपद्मसूक्तर्षिसूचकम्‌ । लक्ष्मी: सर्ववाङ्मयरहस्यावगाहनजन्यतिसह्यविरोषसस्तदन्वेषकोत्कर्षैर्जनकतयानुभवसिद्ध: । यद-मिप्रायेष 'शोमते डस्मि मुहुं य एवं वेद' इति गर्गाचित्राजत्राह्मणवाक्ये योग्यानुपलब्ध-दोषनिराकरणाय भगवता जैमिनिनार्थवादाधिकरणे 'विद्याप्रशंसा' इति सूत्रितम्‌ । गद्याश्रादिवत्साघुत्वम्‌ । एतद्‌ रैख्योपस्थितानारायणमेदसूचनम्‌ 'आचार्ये मां विजानी-यान्नावमन्येत कर्हिचिद' इति श्रीमागवत्‌ । आद्रिनालिनेत्युपमितसमास: । उद्दोतेति 'डैल कान्तिगतिव्यासिक्खेऽपजनखादने' इति कविकलपदुमठितस्योत्पूर्वस्य रूपं 'म्रियस्मृते: स्पष्टमृतीककण्ठकाम' इत्यादिवत्‌ ॥ चिकित्सितं प्रतिजानश्रेव प्रयो-जनावाह—स्पर्थेति । भतलङ्कारा द्विधा शब्दार्थमेदात्‌ । शब्दालङ्कारा यमकादय:, अर्थालङ्कारा उपमादय: । 'आोजु तथा विचारणीयो भावद्योतकोरमेव विचालयन्‍ते । अनेकप्रतिपत्तिगहनत्वात्‌ । अग्रमाण्यसद्ग्रन्थनिरसाय भूरिप्रन्थेति । पौनरुक्त्यवारणाय सारेति । प्रयोजनमाह—सुखेनेति । तद्रोधकामस्याधिकारोति सामर्थ्योदेव लभ्यते । तथा चाहु:—'सिद्धार्थ सिद्धसंशयं श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन वक्तव्य: संबन्ध: सप्रयोजन: ॥' परमप्रयोजनं तु यत्काग्यस्य तदेवास्यापीति बोधयम्‌ । तच्चान्वित्रम्‌ काव्यप्र-काणदौ स्पष्टमिति नात्र प्रपञ्च्यते ॥ अस्य ग्रन्यास्य मन्ददुर्जोंघतामाह—धिय इति । 'भूषणवेयबालिश:' इत्यमर: । एतद्‌ मन्त्रार्थमेतदिन्रिमाणनिरास: । विनयार्थ-माे—बुधानामिति । सुखेन आधातुं शवयं स्वाधीनम्‌ । सुकरमित्यर्थ: । 'आतो युच्‌' इति

अलङ्कारकौस्तुभः

तथापीदं पारिष्वयति मनो मे शुभहतां निबन्धानामेकीभवितुमभिसंधाननिवहः ॥ अथ तेषामुद्देशः— उपमानत्वयुक्तः स्यादुपमेयोपमात्पेक्षा । संदेहरूपकापहुतयः श्लेषः समासोक्तिः ॥ १ ॥ प्रोक्ता निदर्शनामसृतुप्रथयतां त्वत्प्रसादयोक्तिः । प्रतिवस्तूपमया सह दृष्टान्तो दीपतुल्ययोगित्वे ॥ २ ॥ व्यतिरेकाश्रयेऽपो विभावनावप्यथ विशेषोक्तिः । तदनु यथासंख्यार्थान्तर विन्यासौ विरोधभावोक्ती ॥ ३ ॥ व्याजस्तुतिः सहोक्तिरव्नोक्तिपरिपुष्टविभाविकान्यपि च । अथ काव्यलिङ्गपर्यायोक्तोदात्ताः समुच्चयस्तद्वत् ॥ ४ ॥ पर्यायोक्त्यनुमानं परिकररतिवोक्तिपरिसंख्या । कारणमालान्योक्तियोगचतरसूक्ष्मं सार इत्यसंख्या ॥ ५ ॥ सससमाधी समविषमावधिकाऱ्यं प्रत्यनीकमीहितवत् । एकावलिस्मृतिभ्रमप्रतिपासामान्यवैचित्र्यविशेषष्ठ ॥ ६ ॥

आदन्ताद्वातोः शक्यं मुन् । बुधानां ज्ञानस्य सिद्धत्वात्तदर्थे तावदेतदारम्भ इति व्याहतमेव । चमत्कारोऽपि तेषामेतादृशस्वलपार्थान्त स्वादेवेत्यर्थः । पारिष्वयति चक्ष्वलं करोति । घ्रन्ये प्रवर्तयतीत्यर्थे । निवन्धाः काव्यप्रकाशादयः । अभिसंधानमभिप्रायः । तत्तदभिप्रायाणां तथादृशेन्यपि व्यवस्तालदेकत्र संग्रहः सौकार्यार्थ क्रियत इति भावः । तत्र 'अर्थोपकारकद्वारा रसोपकारकत्वर्मोःश्रलङ्कारत्वम्' इति सामान्यलक्षणं प्रसिद्धम् । साक्षाद्रसोपकारकेषु गुणेषु व्यभिचारवारणाय द्वारान्तम् । तत्स्पष्टत्वादुपेक्ष्य काव्यप्रकाश-संमतालङ्काराणामेव व्यवस्थापनायता सूचयन्—'एतदन्यतमक्रमुपम्' लक्षणान्तरमपि योतयन्नाह—अथेऽथेति । भावोक्तिः स्वभावोक्तिः । किमवोक्तिः व्याजोक्तिः । प्रतीप-व्यत्न संयोगस्य पादादिगतालवाद् तस्मिन्नपरो भमेलेयत्राकारस्य न गुरुस्त्वम् । तदुक्तं द्वतरलाकरे—'पादादाविह वर्णस्य संयोजः क्रमसंज्ञकः । पुरःस्थितेन तेन स्याद्घुतापि काचिदुरोः ॥' नन्वलङ्कारान्तराण्यपि ग्रन्यान्तरेषु दर्शयन्त इति तदनभिधानाऽन्यूनते-कचिदुरोः ॥'

१. 'व्याख्यात' क-ख। २. 'यत्रतस्य अका' ख-ग।

तदतद्रूपवान्सादृश्यादातः दृष्टिसंकरौ चेति | कध्यान्त एकृष्टि विद्दुत्पवरैरलंकारा: ॥ ७ ॥

तत्र 'यांत्कचित्काव्यबन्धेषु साधर्स्येनोपमीयते । न तत्र नाम मा-जेया वर्णीकृतिगणाश्रया ॥' इति भरतः । तत्प्रकृतिभूततत्वेन सर्वालंकारेष्वस्म्यिहितत्वादुपमा तावत् त्रिरूप्यत इति तल्लक्षणमाह— तत्सैकवाक्यवाच्यं साधर्स्यं भिन्नयोरुपमा । ति । व्यज्ज्योपमावारणाय—वाच्येति । अनन्वयवारणाय—भिन्नेति भावः । यथापि उद्देश्यक्रमेणैव विभाग इत्युपमानिलुपणप्रायम्यमर्थोदेव सिद्दम्, तथापि प्रयोजनैक्येऽपि किं भेदकस्याभेदसाधर्र्य तत्र तद्यात्मकमाह— न तत्र य-त्किचिदित्यादि । भरतेरलंकारशास्त्रस्य प्रामाणिकलसूचनम् । अनन्वयादावपि साधर्स्यप्रतीतिपर्यवसानं स्पष्टमेव । भण्णिमेदात्तल्लकारमेद इति भावः । एवं च भरत-शाब्देऽपि उपमायाः प्रयमोद्देशे इदमेव नियामकं बोधयम् । यथापि प्रकृतितलं वचन-साध्यं तथापि तत्सम तलसूचनाय भरतवचनोपन्यासः । लक्षणमिति । लक्षणज्ञान-মাত্রে ধর্মिण एव सर्म्यगुद्भावनारोहात्समान्यनिरुपणानन्तरमेव 'विशेषस्य निर्देश्यत्नादि-आहेल्यन कारीकाकृदिति शेषः । कारिकायां तत्रैव लक्षणान्तर्भावे प्रयो-जनाभावाभ्रिधारणपरतया योजयाति—तत्र निरुपणीयेष्वति । निरुपणं च स्वरूपमेदादिबोधजनककथनम् । अलंकारा: शिष्यबोधविषयीकृत्यैकैकविश्रुत्याकारेकेच्छ्याविशेष्यत्वं विषयतल्सूपे कृत्यप्रयार्थे: । व्यापरानुवन्धिनिर्गीं विषयतामादाय प्रकृत्यर्थस्य प्रयायर्थे-न्वयः । 'उपमेयोपि रक्ष्यैव' इति । चित्रसीमांसामतानुसार्याह—उपमेयोप-मावारणायेत । एकपदोपादाने तु तत्र 'चन्द्रे इव मुखम्' 'मुखमिव चन्द्रः' इति वाक्यद्वयमोक्ष्यलात्र व्यामिचारः । न चैवमपि व्यभिचारतादवस्थ्यम् । प्रत्येकमेकैकवाक्य-वाच्यतत्सत्नाद, वाक्यमेदरहितायामुपमेयोपमायां तु सुतरामेव तथा, तत्रैकवाक्यवाच्य-त्सत्वादिति वाच्यम् । उपमेयत्वाभिमतप्रतियोगिकोपमानवृत्ति-সতত্বादिति । वाक्यार्थज्ञानविषयीभूतार्थे: । तेन दृष्ट्यसादृश्यसापि संग्रहः । नन्वेवं सति 'उपमेयत्वाभिमतप्रतियोगिकोपमानवृत्ति-

ति। फलितार्थस्तु—यत्सादृश्यप्रतियोगितायामुपमेयतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्वाश्रयमात्रकृतिस्वानवच्छेदकधर्मेसामानाधिकरण्योपयाभावः सोऽपमा। यच्च्छब्दबोध्यायां साध्र्यप्रतियोगितायामित्यर्थः। 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यत्र चन्द्रनिष्ठसादृश्यप्रतियोगितायामुपमयाभावसत्त्वाल्लक्षणसम-सादृश्यावि पयकज्ञानीविषयत्वेन तात्पर्यविषयत्वे सति भिन्नानिरूपितसादृश्यमुपमा' इति पर्यवसितमु, तथा च शैल इवोरगनता: सन्तः किं तु प्रकृतिकोमला:' इत्यादौ व्यतिरेकव्यपेक्षया न तु साध्र्यमिति वाच्यम्। धर्मान्तरप्रयुक्तसादृश्याभावस्यैव व्यतिरेकपदार्थत्वात्। न च व्यतिरेक एव क्वेसतात्पर्यं न तु साध्र्यमिति वाच्यम्। धर्मान्तरप्रयुक्तसादृश्याभावस्यैव व्यतिरेकपदार्थ-येतया साध्र्यस्यापि तादृशविषयत्वानपयात्। विधेयतया तात्पर्यविषयत्वेनिवेशेऽपि 'स यौ प्रथमं प्राचीनबर्हिः' इत्यादनुवाद्यसादृश्यरूपोपमायामव्यतिरेकेऽपि-दिदोषोद्वारायाह—फलितार्थस्थत्वाति। अर्थालङ्कारत्वनिर्वाहाय व्यावच्छे—यच्च्छब्द-बोध्यायामिति। यंस्यां शब्दबोध्यायामिति केमेधारयः। शब्दबोध्यत्वं च तज्जन्यबोधविषयत्वमात्रं। तेन 'चन्द्र इव' इत्यादौ प्रतियोगिता: संगविवक्षयैव भास-मानेनल्वाच्छब्दार्थत्वावेदपि न क्षतिः। यच्च्छब्दार्थस्य शब्दविशेषणत्वे विशेष्यपरामर्शणा तच्च्छब्देन तस्यैव परामर्शे शब्दद्वैरेनैवोपमानत्वविधानापत्तावसंगतिप्रसङ्गात्। उत्तरीयतु प्रतियोगिताया एवं यच्च्छब्देनोपादानेनानुपपत्तिः। तथा च शब्दबोध्यत्वमापे प्रतियोगितायां विशेषणं देयमित्यर्थः। 'उपमानवृत्तिसादृश्यप्रतियोगितामेवोपमा' इति मत-खाश्रिलेदम्। 'सादृश्यमेवोपमा' इति पक्षे तु यत्सादृश्येयस्य यस्य सादृश्यस्य प्रतियोग-

गितायामिति यत्पदार्थः: साध्र्यविशेषणम्, साध्र्ये च शब्दबोध्यत्वं विशेषणं पूर्ववत्। तदुक्तं कैयटादिभि:-—'उद्देश्यप्रतिनिर्देशयैरेक्यमुपादीयन्ते सर्वनामानी' पर्यायेण तद्धि-उपाददते' इति। कच्चिद्विधेयलिङ्गता, कच्चिद्विधेयलिङ्गत्वं विवक्षितमिति तदर्थः। एवमन्यत्राप्यवसेयम्। उभयाभाव इति। उभयप्रतियोगिकोऽन्यतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽभाव इत्यययः। नत्वषयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकः, तथा सलननत्वये उपमेयतावच्छेदकावच्छिन्नत्वसत्वे'पि स्वाश्रयमात्रकृतिस्वानवच्छेदकधर्मेसामानाधिकरण्य-सत्त्वाल्लक्षणसमु उपमेयतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकसत्त्वाभावसत्त्वात्, व्यतिरेक एव स्वाश्रयमात्रकृतिस्वानवच्छेदकधर्मेसामानाधिकरण्य-सत्लेऽपि उपमेयतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगितायां नास्तीति तादृशभावसत्त्वाऽ-भिचारतादवस्थ्यापत्तेः। अन्यतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्लभावोऽन्यतरवति न सं-भवति इति न तदुपयन्तं व्यभिचारः। 'भूतलवृत्तित्वोभयवृत्तित्वान्नृतत्वादि' इत्यादौ द्विलायवच्छिन्न-ज्ञाभावस्य तथात्वेऽपि 'द्वयवृत्तित्वाधिकरणधर्मोऽवच्छिन्नप्रतियोगि-गिताकाभावपरतया' व्याख्यानदर्शनात्। उत्सर्गस्य बाधकत्वे सति अप्रयोजकत्वात्।

न्वयः स्फुट एव । अनन्वयेडतिव्यासिवारणाय—उपमेयतावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभाव उत्कः । तत्र तूपमेयतावच्छेदकचन्द्रत्वावच्छिन्नत्वसत्त्वातिव्यासिः । व्यतिरेकेडतिव्यासिवारणाय—स्वाश्रयेत्यादि । उभयत्र स्फुटं प्रति-योगितापरम् । तत्र तूपमेयोपक्षयोपमानेडपकर्षवर्णन-नियमात्प्रतियोगिताश्रय उपमानम् । तन्मात्रवत्ति; प्रतियोगितानवच्छेद-कक्ष धर्मोडपकर्षप्रयोजक:, तत्सामानाधिकरण्यमेव साहृश्यप्रतियोगितायामिति न व्यभिचारः ॥ न चैवमप्यनुपात्तापकर्षहेतुधर्मकव्यतिरेके व्य-मिचारः, अलंकारसाक्षाद्द्विभाजकोपाघ्यवच्छेदेन तथात्वस्य विवक्षितत्वात् । उत्कधर्मैकश तद्धाक्योपस्थाप्यो ग्राह्यः, अन्यथासंभवापत्तेः । ‘चन्द्र इव मुखम्’ इत्यत्रापि चन्द्रमात्रवृत्तिचन्द्रत्वसामानाधिकरण्यं साहृश्यप्रतियोगितायामस्खलीयसंमववारणाय—स्वानवच्छेदकत्वेति । चन्द्रत्वस्य तु साहृश्यप्रतियोगितावच्छेदकत्वमस्त्येवेति न दोषः । तत्रैव तादृशप्रतियोगितानव-च्छेदकत्वादिकत्वादिदेवतासामानाधिकरण्यम् प्रतियोगितागमकत्वेहेतुसंमत-तादृश्यमेवेत्यवेत्यत उत्कम्—स्वाश्रयमात्रवृत्तिति ।

स्फुट इति । तत्र चन्द्रत्वस्य साहृश्यप्रतियोगितावच्छेदकतया चन्द्रवृत्तिसाहृश्यप्रतियोगितायामुपमेयतावच्छेदकसुखत्वावच्छिन्नत्वाभावस्योक्तप्रतियोगिताश्रयीभूतचन्द्रमात्र-तिप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मेस्सामानाधिकरण्याभावस्य च सत्त्वादित्यर्थः । ननु स्वाश्रयमात्रेsत्यादिविवक्षयाsमसंभावापत्तेः, चन्द्रमात्रवृत्तिः प्रतियोगितानवच्छेदकक्ष धर्मेसत्-नमात्रवृत्तिमेदव्यस्तादिः, तत्सामानाधिकरण्यस्य प्रतियोगितायां सत्त्वादिति आह—उत्कधर्मैक्श्रेति । तद्धाक्येति । उपमाश्रयत्वाभिमतवाक्यार्थबोधविषयीभूतेत्यर्थः । तथा च तादृशदेवक्षनमात्रवृत्तिलेडपि ‘चन्द्र इव मुखम्’ इत्यतद्वाक्यबोध्यतयाsभा-वात्न दोष इत्यर्थः । नन्ववमाप ‘चन्द्र इव मुखम्’ इत्यत्र चन्द्रमात्रवृत्तिः प्रतियोगिता-नवच्छेदकत्वातद्वाक्योपस्थाप्यश् धर्मोडप्रसिद्ध एव, मुखत्वसादृश्ययोग्योश्नद्रे तरत्वात्त्वात, चन्द्रत्वस्य साधृश्यप्रतियोगितावच्छेदकत्वात्, अन्यस्य च तद्धाक्यानुपस्थाप्यत्वात् । मैवम् । प्रतियोगिताहुपस्यैव तादृशधर्मस्य सुलभत्वात् । न च तस्यां तत्सामानाधि-करण्यस्यैव सत्त्वादसंभव एवेति वाच्यम्, भेदगर्भेसामानाधिकरण्यस्य तत्राप्यभावोपपत्तेः । चन्द्रत्वावच्छिन्नप्रतियोगितायाश्नद्रनतरत्वस्थित्यसापि सत्त्वात् । व्यधिकरणधर्मावच्छि-न्नभावानभ्युपगमात् । अभ्युपगमे वा तस्य संयोगाद्यवच्छिन्नतया साधृश्यप्रतियोगिताया अतथात्वे न तद्धित्यादात् स्वपदेन साधृश्यनिरूपितप्रतियोगिताया एव धारणात् । न

ताहादकत्वादेरपि चन्द्रवृत्तित्वादोष एवेत्यत उत्तममात्रेति । तस्यो(त्रो)पमेयवृत्तित्वस्यापि सत्त्वाच्च प्रतियोगिताश्रयमात्रवृत्तित्वम् । ननु 'चन्द्र इव चन्द्रो सुतं च रमणीयम्' इत्यत्रातिव्याति:, चन्द्रनिष्ठसादृश्यप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावसत्त्वात् । अत्र द्वेकेव चन्द्रनिष्ठा सादृश्यप्रतियोगिता सुतनिष्ठोपमेयतात्वानिर्वपिता च । न चात्रोपमेति वाच्यम्, अनन्वयोपमासमूहालम्बनरपत्वेनात्यावत् । न चोपमांशो लक्षणमस्त्येव । अनन्वयांशो तूपमेयतावच्छेदकावच्छिन्नत्वसत्त्वादेव न दोष इति वाच्यम्, प्रतियोगिताया ऐ-

चैवमिति । एवं तद्ध्राक्योपस्थाप्यस्यापि धर्मे विशेषणीकरण इत्यर्थ: । अनुप्रेति । 'व्यतिरेके हि काचिदपकर्षहेतु:' शब्दोपपत्त:, 'काचिदर्थलभ्या:' इत्यम्रे वस्यते । तत्रोपमानत्वादतेरपकर्षहेतुर्धर्मेस्य शब्दोपपत्तत्वेन तस्यापि तद्ध्राक्योपस्थाप्यत्वेन तत्सामानाधिकरण्याभाव: सादृश्यप्रतियोगितायां नास्तीति व्यभिचारवारणेडपि तस्यार्थगम्यत्वे धर्मे तद्ध्राक्योपस्थाप्यत्वाभावप्रयुक्तस्य तादृशधर्मेसामानाधिकरण्याभावस्यैव व्याप्तिरिति भाव: । ननुच(न्व)पकर्षहेतुर्धर्मोपादानेडपि तस्योपमानमात्रवृत्तित्वाभावात्कथं नातिव्याति:, कतकृदेरन्यापि सत्त्वात् । मैवम् । तद्ध्राक्यार्थे उपमानतरवृत्तिलेन प्रतीममानत्वाभावस्यैव तदितरत्ववृत्तिलस्य विवक्षितत्वात् । यद्वा—उपमेयावृत्तिलवेव तेन विवक्षितत्वात् । तदर्थस्तु विशेष्यताप्रकारत्वानंतरसंभन्धेनोपमेयवृत्तिधर्मोमेदातो-

पवयतदन्यत्वम् । अन्यथा चन्द्रमुखादित्तिरतरमणीयादेरवस्तुतोऽमिन्नतयासंभवापत्ते: । 'पाण्योऽयम्' इत्यादौ द्वारनिर्देशादारोप्यावश्यकतया निश्चितस्य यथोक्तोपमेयत्व- त्वभावान्नाव्याप्ति: । न चैवमपि सादृश्यप्रतियोगित्वरूपतादृशधर्मसामानाधिकरण्यसस्य सत्त्वादसंभवतादवस्थ्यमिति वाच्यम् । मेदगर्भेसामानाधिकरण्य- निवेष्टस्योकत्वात् । साक्षादिति । तथा च व्यतिरेकविशेषे तथात्वेऽपि तत्साल- कारसाक्षाद्द्विभाजकत्वाभावात्तरकल्पनावच्छेदकत्वमात्रस्य चैकलक्षणान्तर्गतत्वात् व्य- मिचार: । तत्क्ष 'यस्यां प्रतियोगितायामलंकारसाक्षाद्द्विभाजकोऽप्यवच्छेदेन यथोक्ता- भाव:' इति पर्यवस्यतीति भाव: । वस्तुतस्तु—तद्ध्राक्योपस्थाप्यस्य तद्ध्राक्यतत्प्रयो- षयत्वमात्रम्, न तु तज्जन्यशब्दधीविषयत्वमात्रमेव । अतोडनुपात्तापकर्षहेतुतापि व्य- तिरेकेडपकर्षप्रयोजकधर्मेस्य तद्ध्राक्यबोध्यसादृश्यभावप्रयुक्तोडपि तादृशधर्मेसामानाधिक- रण्याभाव: नास्तीति न व्यभिचार: । चन्द्रादिमात्रवृत्तिमेदव्यतादेशे वस्तुतक्षन्रेता- राष्टित्लेऽपि तद्ध्राक्यततात्पर्यविषयत्वाभावात्तस्सामानाधिकरण्यस्य प्रतियोगितायां सत्त्वेऽपि

काव्यमाला । कयसोक्तत्वेन चन्द्रनिष्ठोपमेयतानिरूपितसादृश्यप्रतियोगिताया मुखनिछोपमेयतानिरूपितसादृश्यप्रतियोगितायारूपतया चन्द्रनिष्ठोपमेयतानिरूपितसादृश्यप्रतियोगितायामप्युपमेयतावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावसत्त्वादित्याविवक्षितत्वात् । अन्यथोपमानशेदपि लक्षणगमनासंभवाच्च । न च तत्र चन्द्रनिष्ठोपमेयतानिरूपिता मुखनिष्ठोपमेयतानिरूपिता च सादृश्यप्रतियोगिता भिन्नेति वाच्यम्, प्रतियोगितावच्छेदकभेदादेव प्रतियोगिताभेदात् । भूतलनिष्ठात्यान्तर्योंभावनिरूपिताया घटनिष्ठप्रतियोगिताया भेदाभावात् । नन्वेवं चन्द्रद्रुतिसादृश्यप्रतियोगितायामुपमेयतावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावो नास्तीत्यसंभव एवति चेत्, मैवम् । तदुपमावाचकपदस्यचन्द्रपदबोध्याया एव प्रतियोगिताया विवक्षितत्वात् । उत्कस्स्थले त्वेवंविवक्षायामप्यनासंभवावकाश इति ध्येयम् । प्रतियोगितावच्छेदकेति । धर्मसंभन्वोभयपरम् । न तु स्वनिष्ठपकाश्रयभेदेनापि तद्रेद इत्यभूूतलोति । त्रादादीतर्यर्थः । भूतलपनिष्ठा यो घटनिष्ठान्तर्भावितस्वरूप:, तत्प्रतियोगितयोः स्वनिरूपकाश्रयभूतलप्रवृत्तिदमेदेन भेदाभावात् । संयोजेन घटतावच्छिन्नाभावीयप्रतियोगितायास्तादात्म्येन घटत्वावच्छिन्नभेदीयप्रतियोगिताया श्राभावादिकरणभेदेऽपि भेदाभावदिति यावत् । अलं तान्योऽन्यान्योभावनिरूपिताया घटत्वायवच्छिन्नप्रतियोगितायास्तु संयोजादितादात्म्यावच्छेदकसंभन्वमेदाद्देदः । भेदीयप्रतियोगिताया: संबन्धावच्छिन्नलक्मपक्षे तदवच्छिन्नत्वानवच्छिन्नत्वाभ्यां भेददेतत् । प्रकृते च सादृश्यस्य पदर्थान्तरलले प्रतियोगिताया: संबन्धावच्छिन्नत्वमेव नास्ति । तदद्वित्तले सतीतादिरूपलेपि तादात्म्यावच्छिन्नत्वमनवच्छिन्नत्वमेव वा । सर्वथापि अवच्छेदकसंभन्वभेदभावाच्चन्द्रतद्रूपावच्छेदककथमेकस्याच न सादृश्याश्रयभेदाद्देदः संबवतीति समुदायार्थः । नन्वेवमिति । 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यत्रापि प्रतियोगितायास्तदभावी न स्वाश्रयाद्विप्रकृष्टे पदे भेदभावादिलयः । तद्वित पदविशेषणम् । तथा च इवादिपदं तत्तद्वकिलेन धत्वा यत्पदोपस्थाप्यं सादृश्यं यत्प्रतियोगिकत्वेन गृह्यमाणं सवत्र विशेषणंभवति तदृत्तिधर्मोंडत्र उपमेयतावच्छेदकपदेन विवक्षित इति नासंभव इत्यर्थः । उत्कस्स्थले त्विति । तदयं पूर्वपक्षस्य फलितार्थः—उत्कस्स्थलेपत्ते । नाप्यत्रांशत उपमा संभवति, उत्करीत्यानन्यैरूशोद्दितिव्याप्तेः । इवपदस्यैक्यादवृत्तौ च मानाभावातेनैवपदेनोपस्थाप्यं चन्द्रप्रतियोगिकत्वेन गृह्यमाणं ग्रह्ममाणं चन्द्रे मुखे च विशेषणम् । एवं च चन्द्रनिष्ठायां प्रतियोगितायां मुखत्वावच्छिन्नत्वाभावमदाय लक्षण

अलंकारकौस्तुभः १

तिव्यासिस्‍तद्‌वस्‍थैवेतिचेत्, उच्यते—उभयविवक्षितसामरस्यप्रतियोगिताया अन्‍त्र भेदाभ्‍मुपगमेन दोषाभावः । न च तद्‌संभवः, अतिरिक्‍तप्रतियोगिनयन्‍ड्‌शान्‍तर एतद्‌वोरम् । चन्‍द्रत्‍वाव्‍छिन्नत्‍वात्‍तद्‌द्वारणे त्‍वंशान्‍तरेडपि तहुल्‍डभमिति 'चन्‍द्र इव सुखम्' इत्यं लक्षित्‍वात्रातिव्यासिरिति परिहरति—उच्यते इति । उक्तरीत्या अंशतोऽपि लक्षणाभिमुखीकृत्‍वैचाह—आतिरिक्‍कते इति । मुख्यानिष्‍टोपमेयतोनिरूपतत्‍वविशिष्‍टायां प्रतियोगितायों मुस्‍ताव्‍वाव्‍छिन्नत्‍वाभावसच्‍वादिसर्थः ।

वादिति । अंशतो लक्षणागमनुरूपाया अंशान्‍तरेडपि लक्षणगमनुरूपायाच्‍छेदुपपत्तेरस्‍मावादिसर्थः । तेन प्रतियोगित्‍वमातिरिक्‍कमिति पक्षे डप्‍वच्‍छेदकैक्‍ये तद्‌द्रेदानभ्‍युपगमादिस्‍यं । गमादसंगतिरनाश्र्कृया । ननु 'अत एव-' इत्यादिकथनं प्रकृतानुपयुक्‍तम्, असंबद्धं च । तस्‍य हि प्रतियमानायश्‍ब्दसादृश्‍यप्रतियोगिताया ऐक्‍यतातदश्र्वाभस्‍वे मुखानिष्‍ठसादृश्‍यप्रतियोगित्‍लेन चन्‍द्रमवगाहमानं ज्ञानमपि न स्‍यादिसर्थः । यथोक्‍तबाधकुद्दू च तादृशप्रतियोगिताश्र्‍वयमेद: तादृशप्रतियोगिनातन्‍यताभावो वा चन्‍द्रे विशोषणम् । 'चन्‍द्र इव चन्‍द्रः' इत्यन्‍ु तु चन्‍द्रः प्रतियोगितया सादृश्‍ये, तच्‍छ्रायतया चन्‍द्रे विशोषणम् । चन्‍द्रविशेष्‍यकप्रतियोगित्‍वाभावज्ञानं च सादृश्‍यविशेष्‍यकप्रतियोगित्‍वसंर्गंकचन्‍द्रप्रकारकताज्ञानं नेति वाक्‍यकम्, प्रतियोगित्‍वसंबन्‍धाव्‍छिन्नप्रतियोगितात्‍मकचन्‍द्राभावप्रकारकसादृश्‍यविशेष्‍यकबोधस्‍यैव तत्‍वात् । अत एव उक्तबाधकसर्तवे 'चन्‍द्र इव चेत्, सत्‍यम् । प्रकारान्‍तरेण व्याघ्रेयल्‍वात् । तथा हि—'ननु शब्दबोधत्‍वं तावत्‍म-

त्‍वेन मानाभावात् । तथा च 'यत्रिष्‍टोपमेयतार्निरुपितत्‍वविशिष्‍टायां यस्‍यां प्रतियोगितायाम्' इत्यगुरुन्‍क तादृश्‍वपण तस्‍या: संसर्गेतानभ्‍युपगमेन तस्‍यां शब्‍दबोधत्‍वानन्‍वयात । मैंवम, निरुपितत्‍वस्‍य शब्‍दबोधत्‍वस्‍य च तस्‍याम् 'एकत्‍न डप्‍यं' इति रीत्या लक्षणवाक्‍यथेंबोधे बाधकाभावात । वहिसंयोगत्‍वस संसर्गेतानवच्‍छेदकत्‍वेडपि 'पर्वतो वहिमान' इत्यादौ वाक्‍यस्‍योग: स्‍वांशे लक्षणसंगतिनिरन्‍यन्‍न । न हि तत्‍मत्‍योगितानिरुपकानुयोगिता वच्‍छेदकप्रातमुपमेयतावच्‍छेदकपदेन विशक्षि तम्, त्‍वदुक्तरीत्या अंशतोऽपि लक्षणं नीयते, येनानन्‍वर्यांशोडपि तस्‍यात । किं तु यत्‍रिष्‍टोपमेयतार्निरुपितत्‍वविशिष्‍टप्रतियोगितात्‍वेनैव संसर्गेत्‍वम, न तु कत्‍वविशिष्‍टप्रतियोगितानिष्‍ठनिरुप-

पकानुपयोगितावच्‍छेदकावच्‍छिन्नत्‍वाभावो लक्षणे निवेश्‍य इति भावः । न चोपमाप्रतीपस्‍त-

तापक्षेडनुपपत्त्यभावात्। अत एव 'चन्द्रो न चन्द्रनिष्ठसादृश्यप्रतियोगी' इति बाधधीसतत्त्वेsपि 'चन्द्र इव चन्द्रो मुखं च रमणीयम्' इति वाक्यात् 'मुखं चन्द्रनिष्ठसादृश्यप्रतियोगी' इति बोधोsनुभवसिद्ध इति । उपमानोपमेयत्वं चात्र तत्त्वेन लोकप्रसिद्धत्वम् । अतो न प्रतीपे व्यभिचारः, तत्र मुखप्रतियोगिकसादृश्यस्य चन्द्रे वर्णनीयतया साध्रश्यप्रतियोगितायासुपमेयतावच्छेदकत्वेसत्त्वात् । एवमुपमेयोपमायामपि नातिव्याप्तिः, उपमानोपमेयोलोंकप्रसिद्ध्योरेवोपादानमित्याभिमततत्वेन तत् 'मुखमिव चन्द्रः' इत्यंशे उपमेयतावच्छेदकीभूतमुखत्वावच्छिन्नत्वात्सादृश्यप्रतियोगितायाः इति दिक् ।

मूहालम्बनरूपाया उपमेयोपमाया असंप्राप्तात्तम् उपमानन्वयसममूहालम्बनरूपस्योक्तस्य तु संप्राप्तात्तमित्यत्र कि मानमिति वाच्यम् । तत्रालोकारान्तरत्वं तादृशरेक्तु न तत्त्वतो मान्त्वात् । ऊख्यालक्ष्यत्वव्यवस्थायां च प्रामाणिककविवरहस्यैव मान्त्वात् । तदेतदाह—अत एव 'चन्द्र इव मुखमित्यंशे लक्षणत्वादेवेर्षः । चन्द्र इति बाधकाभावमुख्ययाsर्थः । तथा च चन्द्रविशेष्यकचन्द्रसादृश्यप्रकारकज्ञानकाठीनस्तदभावकालीनेन वा मुखं चन्द्रसदृशमिति यत्र बोधस्तत्रोपमैव । उपमेयोपमायां तु मुखतादृशप्रकारकत्वं ज्ञातं तदा सैवाङ्कारः । अन्यतरमानप्रकारकत्ववद् ज्ञानस्थले तु उपमाप्रतीपं चायथायोगं संभाविते । तथा चोपमात्प्रयोगेज्ञबोधस्य तदुभयज्ञानकालेsपि सुस्पष्टात्तदंशे लक्षणगमनादिति हेतोर्नैतिव्यासिरिति शैषः । अतएव चन्द्र इव मुखं मुखमिव चन्द्र इत्यत्रोभयांशज्ञाने नोपमा, प्रतीपं वा । किंतुकेवलं सामान्यमात्रज्ञाने इति पूर्वोक्तस्थालोकाद्दूषणम्यमित्यत्र व्योमिचारवारणायोपायमाह—उपमानोपमेयत्वं चैतत् । त्वप्रत्ययार्थस्योभयसंबन्धते' इति न्युत्पत्तौ पदशब्दस्य शब्दमात्रपरत्वात् । 'व्यासिविशिष्टपक्षधर्मतासंप्रयोगिताया भयान्वयितायाsभावादित्यसंमतत्वाच्च +तत्त्वेनैवेतत् । तस्माच्छादृश्यप्रतियोगित्वेन, तत्प्रतियोगिकसादृश्याश्रयत्वेन चेति दिक् ।

१. 'सादृश्य प्र०' । २. 'त्वासत्त्वात्' ।

अथैवम्

'चन्द्रबिम्बादिव विषं चन्दनादिव चानलः । परुषा वागितो वक्रादित्यसंभावितोपमा ।' इत्युक्तोपमायामव्यासि:, चन्द्रप्रभविषादेरप्रसिद्धत्वाद्—इति चेत्, न । तत्र चन्द्रप्रभविषादेरुपमेयत्वेनाविवक्षितत्वात् । किं तु 'न्था चन्द्रबिम्बादिविषमसंभावितम्, तथा त्वन्मुखात्परुषा वाग्' इत्युपमानस्वीकारदिति न्यायपञ्चाननादयः । एवं च 'असंभावितोपमा' इत्यस्य—असंभाववितोपमानकत्वं नार्थे:, किं तु—असंभावितत्वं तदुपमायां साधारणधर्म इत्येव । तथा च विषपरुषवचनयोरुपमायां चन्द्रचन्दनोदाहरख्य च बिम्बप्रतिबिम्बभाव: । तेन—'चन्द्रादिनिष्ठकारणताप्रतियोगिककार्यत्वाभावप्रकारकज्ञानविशेष्यविषसदृशी त्वन्मुखनिष्ठकारणताप्रतियोगिककार्यत्वाभावप्रकारकज्ञानविशेष्यभूता परुषोक्ति:' इति पर्यवसितार्थे । यत्र तूपमानतावच्छेदकधर्मोऽशिष्टोपमाननिष्ठप्रसिद्ध:, तत्रातिप्रसङ्ग । तदुक्तं चक्रवर्तिनां— 'यदायमुपमानांशो लोकतः सिद्धिरिच्छति । तदोपमेय यनेवशब्दः साधारण्यवाचकः ।। यदा पुनरयं लोकादसिद्धः कविकलिपत: । तदोप्मेयैव यनेवशब्दः संभावनापरः ।' इति ।

लक्ष्यत्वमिति पूर्वोक्तयुक्तिवलादाह—उपमेयोपमायामपेक्षते । अथैवमित्यांत । अप्रसिद्धे धर्मिण्युपमानत्ववादप्रसिद्धसंभावादर्थतो धर्मिणोऽपि लोकप्रसिद्धत्वपर्यवसानात् । न च चन्दनप्रभृतिवैलोक्यसिद्धत्वमेवेति वाच्यम् । अनयोदेस्त्वापरत्वात्तस्यां श्यामप्यादरणीयत्वात् । तेनेति । ज्ञानं तु पूर्वत्र प्रमाणम् । उत्तरत्र न तथात्वनियम इति विशेषः । उक्तकार्यत्वं च तदुपादेव प्रसिद्धम्, तदभावश्च प्रसिद्धविषादेव प्राप्ता इति भावः । ननु संभावनाविषयाशैक्षसंभावितपदेऽन्वस्मासे असंभावितपदस्वारस्यादुक्तजन्यत्वप्रकारकज्ञानविषयत्वमात्रं साधारणधर्मत्वं युक्तम्, न तु उक्तजन्यत्वाभावप्रकारकज्ञानविषयत्वं व्यभिचारण तज्जन्यत्वाभावानाश्रेपकत्वात् । ज्ञानविषयत्वा भावस्य च तदाक्षेपकत्वात् । तज्जन्यत्वे कस्यचिद्राश्रयणात् । मैवम् ।

१. 'विनोपमेयादव्यासि:'. २. 'भावितं'.

एतेन—

"स्वतःसिद्धेन भिन्नेन संमतेन च धर्मतः । साम्यमन्येन वर्ण्यस्य वाच्यं चेदेकदोपमा" इति विद्यनाथीयोपमालक्षणमनूद्य 'स्वतःसिद्धेन' इत्यनेनोत्तरप्रेक्ष्यां व्यभिचारवारणम् । 'न नित्यमसिन्परिपूर्णतेति युक्त्वा नभः क्षोणितलावतीर्णः । आनन्दयन्निन्दुरिव स्वधाम्ना विभाति लोके नवकातिचन्द्रः ।।' इत्युल्लेक्षोदाहरणं उपमानस्येन्दोः स्वतःसिद्धत्वात् । इन्दुः क्षोणितलावतीर्णत्वाकारेण कविकलिपित इति चेत्, तर्हिं 'चन्द्रबिम्बादिव विषम्' इत्यादुपमांयामव्यासि:" इति चित्रग्रीमांसोक्तदूषणमपास्म । तत् तु भूतलावतीर्णत्वविशिष्टचन्द्रस्य स्वतःसिद्धत्वाभावात् । चन्द्रबिम्बजन्यविषयत्वं नोपमानतावच्छेदकमिति व्यवस्थापिततवाच । यदपि वैकृतकं— :'उभौ यदि व्योम्नि पृथक्प्रवाहावाकारागग्झापयसः पतेताम् । तेनोपमोयेत तमालनीलमुक्तामुक्तालतामस्य वक्षः ।।' इत्यत्रोपमायां विशेष्यस्य कविकलिपतत्वादव्यासि:—इति, तदप्यसत् । तत्रातिशयोक्तेरवाज्ञीकारात् । प्रवाहस्य(यो:) स्वतःसिद्धेन पातस्यैव कविकलिपतत्वात् 'विशेष्यस्यापि कविकलिपतत्वात्—' इत्युक्तेरसंगतत्वाच । वक्रोक्तिजन्यत्वाभावज्ञानस्यैव रसानुगुणत्वात् । पतनेति । उपमानावच्छेदकविशिष्टस्यानुप्रसिद्धत्वे नोपमेति व्यवस्थापनद्वयेऽपि । स्वतःसिद्धत्ववादीनात् । तथा च तत्राणुपमालक्षणगमनदतिरस्यासिरस्यर्थः । व्यवस्थापिततवाच्चेति । उपमानतावलक्षणे दीक्षितोक्तदूषणाभिराकड्ढौ—यदपीत्यादि । आतिशयोक्तेरेवेति । यद्यप्येक एव तत् प्रवाहः प्रसिद्धः, तद्वैशिष्ट्यप्रवाहोऽल्पतयानन्तरं वास्तुगत्योक्तम् ।

अलङ्कारकौस्तुभः

३३

यच्च तत्रैव—‘मित्रेण’ इत्यनन्वयव्यावृत्तावपि ‘अननन्तरनप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपी जातम् । एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणेषिवाढः ॥’ इत्युपादकोपमायामव्याप्तिः, तत्रोपमेयभूतानामृङ्किरणादीनामुपमादोषगुणाभिहितत्वात् । दोषगुणानां च तत्सामान्यत्वात् । अङ्कुराणां च तद्विशेषत्वात् । न च—‘उपमेयतावच्छेदकभिन्नत्वमुपमानतावच्छेदके विवक्षितम, अत्र च दोषोऽङ्कृत्वादीनां भेदोऽस्त्येव—’ इति वाच्यम्, ‘अनवरतकनकवितरणभृद्रत्नजललवङ्कवरतरङ्कितार्ङ्गिते: । भणितिरिव मतिरमेतिरीव चेष्टा चेष्टेव कीर्तिरतिविस्मला ॥’ इति रशनोपमायामव्याप्तेः । मतित्वादुपमानत्वाच्छेदकानाऽपमेयतावच्छेदकभिन्नत्वाद्वात् । उपमेयोपमायासुपमानत्वाच्छेदकयोर्द्रैर्योरपि तद्‌द्रत्वाभावादुक्तविरोधणेनैव तद्यभिचारवारणे ‘एकदा’ इत्यस्य वैष्यध्योपपत्तेः । न च—‘छेदोपमेयतावच्छेदकभिन्नत्वमुपमानत्वविवक्षितम्’ इत्यत्र चोपमानाभिन्नत्वादुपमेयतावच्छेदकदकमतित्वादन्यत्वं भणितित्वादीनामिति न दोषः—इति वाच्यम्,

‘उपाददे तस्य सहस्ररश्मिसदृश्वत्था स्वयं निर्मितमातपत्रम् । स तहुकूलदविदूरमौलिरिमौ पतदृक् इवोक्तमार्ढे ॥’ इत्यत्राव्याप्तेः । अत्र शिवत्वस्यैवोपमानोपमेयतावच्छेदकत्वात् । न च—‘अत्रापि दकूलविशिष्टपरमेश्र्वरत्वमुपमेयतावच्छेदकम, गर्जाविशिष्टं तदुपमानतावच्छेदकम्, इति भेद एव—’इति वाच्यम्, ‘द्वारे द्वारेऽटनमस्कुः शिष्यस्तेन न युध्यते । अदत्त्वा माङ्गशो मा भूर्‌दत्स्वा त्वं त्वादृशो भव ॥’

तद्विशेषत्वादिति । अङ्कुरस्य दोषविशेषत्वात्, किरणानां च गुणविशेषत्वात् । विशेषे च सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदाभावात् ‘घटः पृथिवी मिन्नः’ इत्यप्रत्ययादित्वर्थः । भेदोऽस्त्येवेति । दोषत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य अस्त्यभावेऽपि दोष-

१. ‘किरणादीनां’. २. ‘दोषत्वादित्वादीनां’.

इत्यत्राव्याख्याते: । न च——'अयमनन्वय एव-' इति वाच्यम्, तस्य हि द्वितीयसदृशाव्यवच्छेद: फलं, सैं चात्र वाध्यात्न——'' इति तैरुक्तम् । तदप्यसत्र उपमानताव्यवच्छेदकतापर्योस्स्यधिकरणस्योपसेताव्यवच्छेदकतापर्यो-स्थानधकरणतवस्य विवक्षितत्वात् 'त्वं त्वादृशो भव' इत्यत्र कालादिकृतोभेदनिषधा वैदभवात् । अन्यथोपमानस्यैवानुपपत्ते: । तथा च——'एतत्कालोत्तरकालवृत्तित्वमेतत्कालीनत्वसहशो भव' इत्यर्थ: । अन्यथा——ऐकस्मिन्नेव काले तत्सादृश्यविधाने सिद्धसाधनापत्ते: । यदपि——''श्लेषव्यावृत्त्यर्थे 'धर्मत:' इति विशेषणमपयुक्तम्, 'सकलकलं पुरमेतजांतं संपत्ति सुधांशुबिम्बमिव ।' इत्यादि श्लेषेडपि धर्मेसाम्यसस्वात्। न च——एकत्र कलासाकल्यम्, अन्यत्र च कोलाहलवत्वम्, इत्यनुगतधर्मोल्लोभ:——इति वाच्यम्, तयोरभेदाद्‌व्यवसायेन धर्मैक्यसंपत्ते: 'पाक्त्रो उपमानसंपत्तिविलक्षणस्त्वाह: कवि: काव्यैर्गिरां हरि चन्दनेन । आभाति बालातपरकाननु: सनिर्झरोददार इवाद्रिराज: ॥' इत्यादौ हारादिरादीनां भेदेडपि बिम्बप्रतिबिम्बभावेन साधारण्यस्वीकारात् । न च——धर्मेसाम्ये 'सकलकलं' इत्यादावुपमैव स्यात्——इति वाच्यम्, शब्दसाम्येडप्युपमार्हमात्रस्य दुर्हारत्वात 'यथा प्रह्लादनाचन्द्र: प्रतापत्तपनो यथा । तथैव सोडभूदन्वर्थी राजा प्रकृतिरञ्जनात् ॥' इत्यादावनुगतार्थे(नामरूप)शब्दसाम्येडप्युपमार्होदार्शनात——'' इति । तद-व्यसन्, वनपदेशु प्रसिद्धानुगतद्रव्यं 'एतद्‌रूपमा न तु विलक्षणापि' यथा च-त्वादृकत्वयोभेदसस्वात् । अन्यथा सामान्यविशेषभावानुपपत्तेस्तिर्यगर्थे: । बाधा-भ्रान्तेति । तादृशदनकृतेऽन्यासादृश्यसांभवात्तेनैव कजातीयादृशस्वैप जननादिति साध्र्यविधानसंभवेन द्वितीयव्यवच्छेदे तात्प्रर्थोंभावात्सादृश्यस्यैव वैध्यो एव तत्कल्पनादि-तर्थे: । धर्मेपदस्येति । शब्दाधिक्यादर्थोंधिक्यमिति न्यायेनैतर्थ: । ननु संमतपदनेैव

9. 'तस्य चात्र'. २. 'तदनुपायात्'. ३. 'एतद्रूपम्'. ४. 'इत्युक्तं तदप्यसत्'. ५. 'भाव:'. ६. 'पमाया'.

अलङ्कारकौस्तुभः ।

न्द्ववत्कलङ्कि मुखम्' इत्येतदर्थकत्वात् । समतपदेन चोपमानस्यैवासंमतस्य व्यावृत्तिनात् धर्मपदस्य शाब्देतेरपरताया विवक्षितं शङ्क्यत्वाच्च । यदप्युक्तम्—‘अन्येन वर्ण्येस्य' इति प्रतिपव्यावृत्त्यर्थे विशेषणम्, तत्र वर्ण्येन प्रकृतेनान्यसादृश्यवर्णनान्न दोषः । तत्र चान्यपदस्य ‘वण्यो-त्कर्षादन्योन्यापकर्षण' इति यावर्थः, तदो- 'इतरान्यपि रक्षांसि पैतृवोनरकोटिषु । रजांसि समरोथ्यानि तच्छोणितनदीषु शिव ॥' इति समुचितोपमायामव्याप्तिः, तत्र समरारक्तवेन रजसां शोणितेषु पातस्यापि वर्ण्येत्वाद्रजसामप्रकृतत्वाभावात् । यदि तु 'स्वयं वर्ण्येनावर्ण्येन वा कृतश्रृङ्गार्यादनेन' इत्यर्थः, तदात्युक्तश्रृङ्गुणत्वादुपमानभावमप्यसह- मानस्योपैमानत्वकल्पनात्के प्रतीपेडतिव्यासिः । यथा— 'अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल तात मा स्म हस्सः । नतु सन्ति नभ आकाशानि भूयो भवादेव स्मितसञ्चलनानि दुर्जनानाम् ॥' इति, तदप्यसत् । साधर्र्यप्रयोगकतत्प्रतियोगित्वादुर्योगित्वतदवच्छेदक- तद्वारणमित्यत आह—संमतोति । तुशब्दवति न्यायेनाप्याह—शब्देतेरति । पूर्वोक्त एव तात्पयम् । अन्येन वर्ण्येस्येति । प्रतियोगिलं हेतुत्वार्थे । अन्यप्रतियोगिकं वर्ण्येनिष्ठं साम्यमित्यर्थः । प्रतिपे व्यभिचारवारणप्रकारं दर्शयति—तत्रेति । वर्ण्येनोति । 'गर्वमसंभा- व्यसिमं लोचनयुगले किं वहसि भ्रदे । सन्ति सदृशानि दिशि दिशि सरःखु ननु नीलनलिना- नि ॥'इत्यत्र उपमितिक्रियानिष्पत्तिपत्तिगमे, 'आकर्णयं सरोजाक्षि वचनायमिदं भुवि । शशाङ्क- स्तव वक्त्रेण पामैरुपमियते ॥' इति तदनिष्पत्तिपत्तिगमे च प्रतिपे वर्ण्यप्रतियोगिकसाम्यस्यैव- प्रकृतो वर्णनादित्यर्थः । एवं प्रयोजनमूत्रह्य अन्यपदार्थविकल्पेन दृश्यति—तत्रेति । अन्यत्वस्य प्रतियोगिसाकाह्कतया वर्ण्येपदसमभिव्याहाराद्वर्ण्यप्रतियोगिकमेव तद्भ्यते, वर्ण्येत्वं च प्रकृतत्वमिति । अन्यपदमप्रकृतार्थकमिद्यन तृतीयाप्रतियोगिताकमेदवत्त्वं नार्थे, अपि तु वर्ण्यप्रतियोगिकमेदवत्तवमेव । ततश्व रजसां स्वतः वर्ण्यत्वेऽपि वर्ण्यरक्षोभिन्नत्वमस्त्येवेति न दोष इत्याशङ्कते—यदि त्विति । एवमपि तृतीयप्रतीपमेदेऽतिव्यासिरित्याह—तदोति । उपमानभावमिति । अन्य- निष्ठसादृश्यप्रतियोगित्वमित्यर्थः । उपमानभावमप्यसहमनस्योपमानत्वम् । साहश्यप्र-

9. ‘पतनस्या’. २. ‘पमेयत्व’. ३. ‘प्रकृतत्वेन’. ४. ‘हलसाम्य’.

काव्यमाला

तदन्यधर्मप्रकारकधीरविशेष्यस्वेनाविवक्षिततैवान्यपदार्थे स्वात् । उक्तप्रतीपे तु दर्पीभावप्रकारकधीरविशेष्यतयापि हालाहलस्य विवक्षितत्वात् । विवक्षोपादानात्तदन्यधर्माणां तत् । सत्त्वेऽपि न क्षति:, नाप्युक्तोपमायामव्याप्ति: । वक्ष्यतो रजसां वर्ण्यत्वेऽप्युक्तविधानात्तस्य तत्रानुपायात् । यथोक्तम्—“वर्ण्यस्य साम्यं वाच्यम्” इत्यस्य कोऽर्थ:=किम्—अन्यप्रतियोगित्वेन वर्ण्यस्य साम्यं वाच्यम्, किं वा—यथाकथंचिद्दृश्यर्ण्योवर्ण्योभयनिरूपितम्, उत—वर्ण्योनुयोगित्वेन, इति । नाद:—‘सरसिजमिदमाननं च तस्य: सममिति चेतसि संदृश्यतत् ।’ इत्युभयविश्रान्तसादृश्योपमायामव्यासे: । न द्वितीय:—प्रतीपेऽपि तिव्यासे: । न तृतीय:; ‘वर्ण्यस्य साम्यं वाच्यम्’ इत्यत एव विवक्षितार्थलाभाद् ‘अन्येन’ इत्यस्य वैध्योपपत्ते:-” इति, तदप्यसत् । उक्तविधान्यप्रतियोगिकसादृश्याधिकरणमप्यकत्वसैव तदर्थत्वात्कस्यापि दोषस्याभावात् । ‘सरसिजम्’ इत्यत्र हि मुख्यप्रतियोगिकपद्योनुयोगिकस्य पद्यप्रतियोगिकसुखो-नुयोगिकस्य च साम्यस्य प्रतीते: । तत्र निरुक्तमन्यत्वं पद्नात्वेऽस्त्येव । तत्रतियोगिकसादृश्याधिकरणं च मुलमिति । प्रतीपे तु तादृशान्त्यं नास्तीयुक्तमेव । अन्यादिपदकदम्बेनैवैतत्सादृश्येलाभाद् तद्वैधर्म्यम्—इति । योजकोति । तादृशक् रमणीयत्वादि । तत्पदद्वयं तादृशयपरम् । तृतीयतत्पदं प्रतियोगितलपरम् । ‘चन्द्र इव मुखं रमणीयम्’ इत्यादौ ‘सदृशाचन्द्रद्वयं मुखम्’ इति बोधाभ्य-पगे मे प्रतियोगित्संबन्धावच्छिन्नसादृश्यप्रकारकक्ष्वद्रविशेष्यक: ‘यादृशरमणीयत्ववान् चन्द्रस्तादृशरमणीयत्वान्मुखम्’ इति बोधे च साधारणधर्मप्रकारक:, ‘सरसिजमिदम्’ इत्यादौ चानुयोगित्वसंबन्धावच्छिन्नसादृश्यप्रकारकस्तादृशो बोध: सुलभ: । चन्द्र इत्यत्र चन्द्रविशेष्यकचन्द्रत्वादिप्रकारकस्तु रूढ: एव । पक्षान्तरे तु साधारणधर्मोनिष्ठाविव-शेष्यता निरूपितप्रकारकत्वसंबन्धेन साधारण्यनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रतियोगितावच्छिन्नप्र-कारत्वसंबन्धेन च बोधवस्तेनाविवक्षितत्वमात्रे तात्पर्यम् । धी-विषयत्वाविवक्षायां प्रयोजनाभावात । अत एव तदन्यधर्मोभावकत्वमेवोच्यतात्पर्याश-ब्द्याह—विवक्षोति । तदन्यद्रव्यत्वादिधर्माणां तत्र सत्त्वादसंगतिरित्यर्थ: । अनपाया-

१. 'विशेष्यकलेनापि'. २. 'वैधर्म्यांत'.

अलङ्कारकोस्तुभः

यदप्युक्तम्—‘एकदा’ इत्युपमेयोपमावारणार्थम्—‘उपमेयत्वाभिमतप्रतियोगिकसादृश्यवर्णनकाङ्क्षावच्छिन्नं साम्यम्’ इत्यर्थेकतया निवेशि-

दिति। सादृश्यप्रतियोगित्वान्यधर्मैवत्लेनाविवक्षिततत्वस्य तत्र सदित्यर्थः। यथा श्रुते-

कदाचिदेनोपमेयोपमायां व्यभिचारवारणात्तदमिप्रायमनुवदन्ति—उपमेयत्वाभिम-

तेति। तत्र तु पूर्ववाक्य उपमेयत्वाभिमितं यन्मुखं तत्प्रतियोगिकसादृश्यवर्णनं ‘मुख-मिव चन्द्रः’ इति, तल्लसमाकालीनमेव ‘चन्द्र इव मुखम्’ इति साम्यमिति न व्यभिचारः।

वर्णनमात्रं समानाधिकरणं ग्राह्यम्। अन्यथा द्वाभ्यां वक्त्रचन्द्रयोः यत्रोपमाप्रतीपविवक्षया

भागद्रयमुचारितं तदुपमायामव्यासे:। ननु—तथापि ‘चन्द्र इव मुखम्’ इत्येतद्द्वर्णनकाङ्क्षे

'मुखमिव चन्द्रः' इत्येतद्द्वर्णनाभावादातिच्यारिसरेव। नच—तथ्सूक्तकतादृशवर्णनप्रागभाव-

समानकालीनत्वं विवक्षितम्—इति वाच्यम्, तेनैव वक्ता प्रतीपामिप्रायेण तदुत्तरतादृश-

शवाक्यप्रयोगे तदुपमायामव्यासे:—इति चेत्, सत्यम्। उपमेयत्वाभिमतप्रतियोगिको-

पमानदृत्तिसादृश्यविषयकज्ञानविषयत्वेन तात्पर्यविषयत्वस्य विवक्षितत्वात् कोऽपि दोषः।

उपमेयोपमायां परस्परप्रतियोगिकसादृश्याश्रयत्वेन मुखचन्द्रौ प्रतीयेतेमिति वक्तृतात्प-

यैस्य सत्त्वात्न व्यभिचारः। ‘चन्द्र इव मुखम्’ इत्युपमामिप्रायेण प्रयोगानन्तरं प्रतीपा-

मिप्रायेण ‘मुखमिव चन्द्रः’ इति प्रयोगे तुत्तात्पर्याभावात्रुपमायामव्यासि:, परस्पर-

प्रतियोगिकत्वाभावात्रस्य सादृश्यविशेषणत्वेन तु ‘चन्द्र इव मुखम्’ इत्यादावस्ति तत्रापि वस्तुतो मुखप्रतियोगिकत्वस्यापि चन्द्रवृत्तिसादृश्ये स-

त्वात्। अत एव परस्परप्रतियोगिकत्वेन प्रतीममानत्वात्रस्य न रमणीयम्,

मुखप्रतियोगिकत्वेनाप्यर्थेतत्स्थस्य प्रतीममानत्वात्। तत्प्रतियोगिक सादृश्याश्रयस्य

तदृत्तिसादृश्यप्रतियोगित्वस्याप्यवगहनात्। अत एव ‘चन्द्र इव मुखम्’ इत्येतद्द्वाक्यो-

वाक्यैवशान्मुखप्रतियोगिकसादृश्यस्यापि चन्द्रे प्रतीतत्वान्मुखमिव चन्द्र इत्यंशै-

परिहाराय परस्परतिरिकसादृश्यव्यवच्छेदः फलत इति सकळालङ्कारिकसंप्रदायः।

न च शब्द एव तादृश्यात्वभावो विवक्षितः चन्द्रप्रतियोगिकसादृश्याश्रयत्वेन मुख-

भगद्गमाने शब्दबोधे हि तत् मुखप्रतियोगिकसादृश्यप्रकारकचन्द्रविशेष्यककबोधस्तु

मानस एवेति साधृश्ये मुखप्रतियोगिकसादृश्यप्रकारकचन्द्रविशेष्यकशाब्दबोधविषयत्वा-

भावोऽस्त्येवेति वाच्यम्, मानससादृश्यज्ञानस्याप्युपमात्वस्वीकारे ताहशविशेष्याकं-

किंचित्करत्वात्। अथ तस्य विम्बप्रतिबिम्बभावादावुपमात्वस्वीकारेऽपि उपमेयोपमायां

व्यभिचारवारणस्य गयोक्कमात्रेण संभवात् डभयहरपपरस्परांशानिवेशोऽधिक एवेति

विभाव्यते। एवमपि ‘मुखमिव चन्द्रः’ इति प्रतीपानन्तरं चन्द्र इव मुखमित्युक्ते

तदुपमायामव्यासि:—इति चेत्, न च योग्यानुपलब्धिदिना तावत्पर्यन्तं पूर्वशाब्दस्य निवेश्या न

दोष:, तत्कालीनसमानाधिकरणशब्दविषयत्वाभावस्य विवक्षितत्वादिति।

वा-2

तम्। तेन 'खमिव जलं जलमिव खम्' इत्यादिपयायप्रवृत्ततायानुपमेयोपमायामतिव्यासिवारणेऽपि

तद्धेतुगुणा युगपदुनिमितेतेन तावत्तसचः परस्परतुल्यामधिरोहंतां द्वे । प्रस्पन्दमानपरुषे तरतरन्मत-श्रृखुसतव प्रचलितभ्रमरं च पद्मम्॥

इति युगपत्प्रवृत्तायां तस्यामतिव्यासिनिरासात्—इति ।' तदप्यसत् । 'सरसिजमिदम्' इति, 'तद्धेतुगुना—' इत्यादेशवैकशिलतया—'आगे—उ-

च्यम्। प्रत्येकमिप्रयोण यत्र .वाक्यद्वयं प्रयुक्तं तत्र समूहालम्बनात्मकराब्दबोधाविष-षयत्वादव्यते:, यत्र च प्रतिपदवाक्यार्थबोधोत्पत्तिक्षणे चन्द्र इव मुखमित्येतथोग्यता-ज्ञानादिकं जातं तदुतरक्षणे चन्द्र इव मुखमित्येतद्वाक्यबोध्यायासुपमायामवग्यातेक्ष । यत्र वा मुखमिव चन्द्र इत्येतद्बाङसामग्रीप्रत्यक्षालम्बकचन्द्र इव मुखमित्येतथोग्यता-

ज्ञानसामग्रों चन्द्रप्रतियोगिकसादृश्यप्रकारकसुखविविशेष्यकप्रत्यक्षं जायतामितीच्छा च दृष्टा, तत्र प्रत्यक्षसामग्र्या बलवत्त्वात्प्रत्यक्षात्मकयोग्यताज्ञाने जाते तदुतरक्षणे वाक्यार्थदृढबोधोत्पत्त्या तत्राप्यव्यतिव्येक्ष । अतो यथोक्तमेव रक्षणीयम् । पर्यायप्रप्तू-

त्वायामिति । वाक्यमेदसहिततायामिलर्थः: तद्बेतुगुनेति । घुर्वंशे वैतालिकोक्कि: । युगपत्प्रवृत्तायामिति । वाक्यमेदरहिततायामिलर्थः: अनिरासादिति । तत्र वर्णनकाले मेदभावादिव्यभिमानः: एकदेशस्य यथोक्तमर्थमभिसंधाय तदूषण-मपास्यति—तदप्यसदिति । सरसिजमिति । न च तत्रापि तेनोपमेयोपमे व स्वीकार्योति वाच्यम् । सकलनिबन्धविरोधात् । पूर्वं तन्रोपमालक्षणाव्यासेर्दीक्षते:—रेवोक्तलाञ्छनु तथा चापि परस्परप्रतियोगिकत्वेनानयोः: सादृश्यं भासतामित्याकारक-तात्पर्यविषयत्व्य एकदा पदायंन्तायास्त्वयोक्तलवर्सरिजमित्यादौ तद्बेतुगुनेतयादौ च अव्यासि:, तत्र यथोक्ततात्पर्यविषयत्वात् इति चेत्त । सत्प्र । तृतीयसदृशवाक्य-

वच्छेदफलबत्क्वाभावस्य विवक्षितत्वात् उक्तस्थले च बीजाभावेन तृतीयसदृशवाक्य-च्छेदप्रत्यविरद्वातः । न चैत्रं मिन्नेलादिविरोषणवैैयर्थ्योपपत्ति:, व्यवच्छेदाफलक-त्वस्याप्रसिद्धावापि सदृशवयवच्छेदाफलकं सादृश्यवर्णनमनुपमेयस्त एवानन्वयवग्यादित्ते:, तत्र द्वितीयवग्यवच्छेदस्यैव फलत्वाद्, तृतीयपदे त्वनन्वयवग्यादित्थं, विदोषणान्तर-दानस्य संदर्भादिविहितत्वादिति वाच्यम् । तस्य लक्षणान्तरलेखड क्षितिविरहान् । न चैत्र मे-

9. 'हति'. 2. 'निरस्तान्'.

अलङ्कारकौस्तुभः

पमा, द्वितीये-उपमेयोपमा' इति विभागे बीजाभावाच्च नोदस्स्यापि लक्ष्यत्वात् । अत एव साहित्यदर्पणेगादौ—उपमेयोपमावारण्यैकवाक्यवाच्यत्वमेव निवेशितम् । अन्यथा त्वदुक्तोदाहरणेडप्यतिव्याप्तेरस्ततोऽस्य निरौपातदसंगत्याप्तेः । यदाप—

'ज्योत्स्नेव नयनानन्दः सुरेव मदकारणम् । प्रभुतेव समाकृष्टसर्वलोका नितम्विनी ॥' इति भिन्नसाधारणधर्ममालोपमायामव्याति:, तत्नाने कदा साम्यप्रतिपादनात्—इति । तदप्यसत् । उत्तसैकदापदारथ्यसात्रापि सत्त्वात् । तच्च—सात्स्वोक्तमेव विस्मृत्य दूषणमेतदिति न किंचिदेतत् ।

यच्च— 'रजोभिः स्यन्दनोदूतैर्गजेैशघनसंनिभैः । भुवस्तलमिव व्योम कुरव्न्योमेव भूतलम् ॥' इति परस्परोपमायामव्याप्ति:—इति । तदप्यसत् । प्रत्येकं लक्षणसत्त्वादुपमाद्वयसैव ततः प्रतीते: ।

यच्च—'व्यतृचोपमावारण्य'वाच्यम' इत्युक्तमप्ययुक्तम्, 'न पदं मुखमेवेदं न भ्रूळो चक्षुषी इमे । इति विप्रष्टसादृश्ययात्तस्वाल्यानोपमैव सा ॥' इत्यत्राव्याप्तेः । अत्र साम्यस्यावाच्यत्वात्— इति । तदप्यसत् । आान्तापहुतावेवैतदर्थवात् । दण्डिना तु (नश्लु) साहश्यस्य प्रतीयमानता मात्राभिप्रायेणोणोपमाव्यवहारात् । अन्यथा—

'चन्द्रारविन्दयो: कक्षामतिक्रम्य मुखं तव । अत्यनैवाभवतुल्यमित्यसाधारणोपमा ॥' इत्यादेरपि लक्ष्यत्वेडनन्वयादिविलोपपत्तेः ।

तत्रिमुक्तस्य द्वितीयलक्षणस्योपमेयोपमायामव्यासिरेवेति वाच्यम् । अन्येन वाच्यमित्थ्यानियमात्रप्रतियोगिकत्वेन वाच्यमित्यर्थकत्वात् । उपमेयोपमायां च स्वप्रतियोगि-

१. 'निस्तारा'.

एवं च—‘तवदाननमधीराक्षमाविदेशनदीधिति । भ्रमदृङ्मिवालक्ष्यकेसरं माति पङ्कजम् ॥’ इति विशिष्टोपमास्कितविशेषणोपमायामव्यासि:, ‘शश्री श्यामा’ इति वाचकलुप्तायाम, ‘चन्द्रसहस्रमुखम’ इति साम्यलक्ष्यपदवदुपमायां च-व्यासि:—इति यदुक्तम् । तदपि न सत् । भृङ्गनेत्रादीनां बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नतथाभेदस्यैव विवक्षिततया तदुपमाया अविवक्षितत्वात् । वाच्यपदस्य व्यङ्ग्याभिन्नवृत्तिविषयत्वस्य विवक्षिततया दोषद्वयस्याभावाच्च । यदपि—साम्ये विधेयतया वाच्यमुख्यते, अनुवाद्यतया वा । आद्ये—‘म करुणनुहतां सेनां पूर्वेसागरगामिनीम् । नमै हरजटाश्रथां गङ्गामिव भगीरथ: ॥’ इत्यादावेव लक्षणं स्यात् । ‘म जयौ प्रथमं प्राचों तुल्य: प्राचीनवर्हिणा । अहितेनानिलोदूतैस्तर्जयन्निव केतुभि: ॥’ इत्यादौ न स्यात् । अन्त्ये—व्यतिरेकालङ्कारे ‘भुवेन निप्कलङ्केन न समस्तव चन्द्रमा: ॥’ इत्यादौ निषेधानुवाददतिव्याप्ति: । न च—निषेधाप्रतियोगित्वेन ‘वाच्यम्’ इति वाच्यम्, ‘असिमात्रसहायोडपि प्रभूतारिपराभवे । नैवान्तुचछजनवत्सर्गवोडयं महाधृति: ॥’ कवीनापि वाच्यत्वादनतिव्याप्ते: । उपमायां तु स्वप्रतियोगिकत्वस्यार्थादवगाहने डपि तस्य वाच्यत्वविरोधानन्यमात्रप्रतियोगिकत्वेन वाच्यत्वसत्त्वात् । एवमन्यदपण्ण्यहम् । तद्गुणनेतस्य लक्षणस्येष्टमियुक्तसंतमितिमाह—अत एव च । स करुणानिति । बभाविति भानरूपसामान्यधर्मेस्यात विधेयत्वात्साम्यस च साधारणधर्मरूपत्वादिलर्थे: । स ययाविति । ययान्त्रिति गमनस्यैव विधेयत्वादिन्द्रतुल्य इति साम्यस्यानुवादादिति । प्रतियोगिनं बिना तत्निषेधस्याशक्यत्वात् । निपेधाप्रतियोगित्वेनैव न समस्तव चन्द्रमा इत्यत्र तु साम्यस्य निषेध्यत्वेन

अलङ्कारकौस्तुभः

इति व्यतिरेके तथाप्यतिव्यासे: । न च—निषेधप्रतियोगिकोटिवनुप्रविष्टत्वेन निषेध्यम्—इति वाच्यम्, 'वृथा चरति किं भृङ्ग तत्र तत्र वनान्तरे । मालतीसदृशं कापि अमत्रापि न लप्यसे ।।' इत्युपमानखल्वायामतिव्यासि:, तत्र सहशीलाभानिषेधे माधुर्यस्यापि प्रतियोगिकोटिनिविष्टत्वात्—इति । तद्लप्यसत् । 'स्वाभावप्रयोजकाभावप्रतियोगिकोटिवप्रविष्टत्वे सति' इति विशेषणात् । स्वपदं साहश्यपरम् । सहशीलाभानिषेधस्य च न साहश्याभावप्रयोजकत्वमिति नातिव्यासि: । सर्गवत्त्वनिषेधस्य च तत्र तुच्छसाहश्याभावप्रयोजकत्वमेवेति न व्यभिचार: । एतेन दीक्षितानुयायिनो रसगङ्गाधरकर्तृटिप निरस्ता: । इत्थलं विचार- ण्टरेण ।

सरस्वतीकण्ठाभरणे तु— 'प्रसिद्धेरनुरोधेन यः परस्परमरर्थयो: । भवेदवयवसामान्ययोग: सेऽपरो मतः ।।' इति । तत्रापि दीक्षिता आहुः— 'ससङ्करश्वशुर्णानानामेलानासुतपतिष्णव: । तुल्यग्निष्ठु मत्तेभकटेष्टु फलरेतव: ।।' इत्यादिगुणक्रियादीनां परस्परासाम्यवर्णनानात्मकायाम, 'उद्भ्र्मेभृङ्गरमणीरमणोपमर्द- मुद्भ्रान्ततस्तननिवेशसैमं हिमांशो: ।' निषेधप्रतियोगित्वमेवेति नातिव्याति: । तथा च विशेष्यत्समनुवादत्वं वा किंपि न विवक्ष्यीयम्, किं तु निषेध्यत्वमेव, तेन नातिव्यासिर्यथार्थ: । व्यतिरेक क्रति । अन्यतुच्छजनवत्सगवों नास्तीतत्र सर्गवत्स्यैव निषेधप्रतियोगितया वार्थस्सादृश्यस्य च साधृयस्य निषेधभावेडपि अन्यतुच्छप्रतियोगिकसादृश्याधिकरणसर्गव्लनिषेधेन साड- इस्य निषेधप्रतियोगिकोटावनुप्रवेशोऽस्त्येवेति नातिव्यासिर्यथार्थ: । न साहश्य- भावेति । अलाभेऽपि वस्तुन: सद्वादिस्यर्थ: । तुच्छसाहृयेयेति । धर्मनिषेधे तत्प्र- युक्तसादृनिषेधस्यार्थसिद्धत्वादिस्यर्थ: । गुणक्रियादीनामिते । तेषां निरवयव-

9. 'हिमं'.

निम्नं कठोरविसकाण्डकडारगौरै-

द्विष्णोः पदं प्रथममग्रकरैर्व्यनक्ति ॥’ ‘सच्योसुणिडतमतहूणाचिबुकप्रस्पंधिनारककम्’ इत्यादौ प्रसिद्धिरहितोपमायामुख्याभिः:—’. तद्‌व्यापाततः सामान्यपदस्य धर्मेमात्रपरत्वादुणादीनामित्याददोषाभावात् । ‘प्रसिद्धेरनुरोधेन’ इत्यस्य च ‘यदुपमायां यस्य प्रतियोगित्वानुयोगित्वादिकं प्रसिद्धं तदनतिक्रमेण’ इत्यर्थः । अतो न प्रतीपादौ व्यभिचारः । ‘उद्‌धर्मे—’ इत्यादौ न हूणरमणीस्नानादिकमप्रसिद्धं, किं तु तदुपमानत्वमात्रं । तत्कल्पनेडपि प्रसिद्धान्तिक्रमस्य सत्त्वान्न दोषः । नहि तेशामुपमानत्वाभावोऽपि प्रसिद्धो येन तद्‌द्रोषः स्यात् ।

यदपि—‘हैः स्वयंक लक्षणमुक्तं,

‘व्यापार उपमानाद्‌व्यो भवेद्‌व्यतिरिक्‍क्षितः । क्रियां निष्पत्तिपर्यन्तमुपमालं कृतिस्‍तु सा ॥’ इति ।

उपमितिक्रियानिष्पादको .व्यापार उपमितिक्रियानिष्पत्तिपर्यन्तं विवक्षितश्वेत्, उपमालंकारः । व्यतिरेके तु साक्षात्परम्परया वोपमितिक्रियासितश्वेत्,

तत्र यकगोधूमादिवद्‌वयवसायम्यभावादित्यर्थः । प्रसिद्धिरहितेति । तथा च तत्र प्रसिद्धेरनुरोधेनैवं नास्तीति भावः । सामान्‍यपदस्यैति । अवयवस्सामान्यपदस्ये-लर्थः । धर्मेमात्रे ति । तत्कथ तत्रापि तत्संभवात्र्याच्चाति । यत्रापि गुणादीनां जन्यधर्मो(ना)श्रयत्वाद्‌धर्मान्तरं तादृशं तत्र नास्त्येव, तथापि तद्‌द्रितवैजात्यसमाद्‌गैव तत्र साम्यविद्‌वोध इति भावः । द्वितीयदोषमुद्‌गतति—प्रसिद्धेरहितेति । प्रतियोगित्वांशसाम्यानिबन्ध इत्यर्थः ।

एव प्रसिद्धानुरोध इत्यस्य फलमप्याह—अतो नेति । धम्यैःप्रसिद्धिपरत्वे तु तत्रापि तत्सत्वाद्‌भिवारो दुर्वारः स्यात् । उपमानाद्‌व्य इत्यस्य न्यायान्माह—उपमिति-

क्रियेत्यादि । क्रियांनिष्पत्तितीलयत्र क्रियापदं व्याचष्टे—उपमितीति । व्यभिचार-वारणप्रकारमाह—‘व्यतिरेके त्वति । साक्षादिति । ‘मुखेन निष्कलंकैन न सम-स्तव चन्द्रमा:’ इत्यन साम्यसैव निषेधात् । परम्परयेतित । ‘नैवान्‍यतुच्‍छजन-

वत्सगवोंडयं महाघ्‍वति:’ इत्यत्र सर्गवत्लनिषेधेनार्थतः साधर्‍य्यनिर्यात् ।

९. ‘वा साधर्‍य्यनिर्‌णाया:’.

याया अतिप्रतेन व्यमिचारः । अनन्वयेडपि स्वेतरोरमानिषेधे वस्तुतोडनुपमतत्व एव तात्पर्यान्तदनिष्पत्तेः । तदुक्तं भामहेन— 'यत्र तेनैव तस्य स्वादुपमानोपमेयता । असादृश्यविवक्षातो वदन्ति तमनन्वयम् ॥' प्रतीपेडपि— 'आकरण्य सरोजाक्षि वचनायमिदं भुवि । शाशाङ्करत्नवकत्रेण पारमेरुपमेयते ॥' इत्यादौ यत्र तदनिष्पत्तिरिति तत्‍त्र व्यमिचारः । यत्र तु— 'गर्वसंभाव्यमिं लोचनयुगलेन किं वहसि भद्रे । सन्ति सदशानि दिशि दिशि सरःसु नतु नीलनलिनानि ॥' इत्यादौ निष्पत्तिः, तत्रोपमैवेत न तदतिव्यात्तिः । उपमेयोपमानयामपि लक्ष्यतांअतथैव । न च—सादृश्यवर्णनाया अविशेषात्कथमनन्वयप्रतीपादिवैषम्यम्——इति वाच्यम् । प्रतीपादानुप्रासितिक्रियाया निष्पत्तेः अनन्वये च तदनिष्पत्तेः, उपमापदप्रवृत्तिनिमित्तनसत्‍त्वासस्‍ख्योरेव वैषम्यप्रयोजनकत्वात् । अत एवं काव्यप्रकाशादावनन्वयव्यावर्तकमेव विशेषणं दत्तम्, न तु प्रतीपादिव्यावर्तकमपि——' इति ।

अत्र न्यायपञ्चाननादयः—“उपमितिक्रिया नाम साधर्म्येण निष्पत्ति । सा चानन्वयेडप्यस्त्येव । भेदगर्भितलततीश्‍वेत, भेदनिवेशेन तद्धारणमेव किंमूलकम् । भेदगर्भितज्ञानादेव विजातीयोपमितिक्रियानिष्पत्तिः——इति चेत, 'गोसद‍शो गवयः', 'कुसुममिव मुखम्' इत्यादावपि स्यात् । विलक्षणसाधर्म्यज्ञानात्——इति चेत, अनन्वयेडप्यस्‍यल्‍लक्षणात् । न च—तत्र निरुपमतत्‍वप्रतीवस्तुत इति । स्वादृश्येन तथानुक्तत्वात् । अनुपमत्‍वतात्पर्यांशे प्राचीनसंमतिमाह— तद्धुक्‍कमिति । प्रतीपाळकारे द्वितीयमेदे कचित्सादृश्‍यनिष्पत्तिः कचिच्च नेति वक्ष्यते । तत्राल्‍लक्षणाभावदेवातिव्याप्तिरिति परिहारमाह— नातिव्याप्तिरित्याह—यत्र त्वति । तथैवेत । नातिव्याप्तिरित्यर्थः । एवं चित्रकर्मांसोक्तदीक्षतलक्षणं सद्‌व्याह्‍यानुसम्पन्यास्य तत्‍त्र जयरामभट्टाचार्योक्तदोषपुष्टपण्‍यस्पति—— अत्र न्यायोति । स्वेतरसाधर्म्यविरहस्य स्वसाधर्म्यस्य च युगपत्प्रतीतिसंभवे डपि आयशैव

१. 'तेनार्थमेव'. २. 'साम्य'.

तेनैवम्-' इति वाच्यम् । स्वेतरसाधर्म्यविरहरूपस्य निरूप्यतवस्य स्वसाधर्म्यस्य च युगपत्सत्तातीर्यविरोधात् । किंच--उपमितिक्रियावैजात्ये मानाभावः । तद्वैजात्यप्रयोजकाद्रसवैजात्यसैवोचितत्वात् । नहि रूपको-लेखादौ क्रियावैजात्यमलंकारत्वेऽपि प्रयोजकम्—" इति प्राहुः । रसगङ्गाधरकर्त्तस्तु—"वर्णनस्य लक्षणशान्त्वात्मकस्य लक्षणान्तर-नात्मकस्य वा शब्दवाच्यतविरहे णार्थालंकारतावाधः । वर्णनस्य सर्वथैवाव्य-ज्ञतत्वात् 'स्वनिषेधापर्यवसायि अदुष्टव्यङ्ग्यसादृश्यवर्णनमुपमा' इति तदुक्तफलितलक्षणं व्यर्थमित्यर्थः । यदितु—वर्णन-विषयीभूतं तादृशसाधर्म्यमुपमा—इत्युच्यते, तदापि 'गौरिव गवयः' इत्यादौ 'कालोपसर्जने च तुल्यम्' इति पाणिनिसूत्रोक्तसादृश्यादौ चा-

चमत्कारजनकत्वादलंकारत्वम्, नान्यस्यैवापरितोषादाह—किंच वेति । वैजात्य इति । भेदगर्भसादृश्यज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वेन तदभिमत इत्यर्थः । ननु ततो रसवैजात्यस्यो-पमितिक्रियावैजात्यस्य वा कल्पने विनिगमकाभाव इत्याह—नहींति । तथा चालंकारत्वानुपपादक्रियावैजात्यस्य कल्पनानुपयोगाद्रसवैजात्य-कल्पनमेवाहम्, रसस्य सर्वप्रधानतया तद्रूपकारापेक्षया प्रधानोपकारसैवोचितत्वादिति भावः । घट ईषद्व पढो द्रव्यमित्यादिवारणाय विलक्षणराङ्गतेति । ज्ञान इति । तादृशशब्दप्रयोगहेतुभूते-ल्यर्थः । उद्भयन्त्रापि वैलक्षण्यं चमत्कारजनकतवच्च्छेदकत्वेनानुभवसिद्धम् । बाध इति । वर्णनसैव दीक्षतोररीड्याम् । विशेषोऽस्त्वतत्स्य चार्थालंकारत्वानुपपत्तेः इति भावः । न च शब्दज्ञानयोरपि तत्पदवाच्यत्वमस्त्येवेति वाच्यम् । तदुपमा-प्रतिपादकपदपदबोध्यत्वविरहात् । सर्वथैवैवति । वाच्यायों व्य-व्यायों चोपमायासित्यर्थः । अव्यङ्गयत्वादिति । व्यर्थमिति वाक्यनिर्द्धानस्य वा तद्रूपत्वविरहात् । अदुष्टव्यङ्ग्यथैति । नञर्थस्यो-पमान्त्र्यः । उद्दीकक्षितकारिकाव्याख्याने दृष्टैस्तथा फलितादितर्यः । व्यर्थो-मिति । वाच्योप-माव्यतिरिक्त्यैतयुक्तम् । वर्णनसैवोपमाले तु तस्य सर्वदाप्यवाच्यत्वादतिप्रस-ङ्गेरवातद्वारकमध्यङ्गतत्वविशेषणं व्यर्थमित्यर्थः । विशेषणविशेष्यभावव्यत्यासेन लक्षणविवक्ष्यां दोषाभावमाराङ्गाह—यदि त्वाति । ननु न देयमेवोपमितिक्रिया-निष्पत्तिविशेषणम्, यद्वा चमत्कारजनकवर्णनविषयीभूतं साधर्म्यमुपमितिक्रियानिष्पत्ति-

१. 'जात्यत्र'. २. 'स्य'.

अलंकारकौस्तुभः

तिव्याति: । नै च—‘चमत्कारिविषयककविव्यापारस्यैव वर्णनपदार्थेत्वात्, प्रकृते च चमत्काराभावात् दूष्यं—इति वाच्यम् । चमत्कारित्वस्य निवेशे उपमितिनिष्पत्तिविशेषणवैयर्थ्यात् । अनिष्पत्तौ नापाततः प्रतीयमानेन साहश्येन चमत्कारानुपपत्तेः । किं च । ‘स्तनाभोगे पतनभाति कपोलात्किलोलोलकः । शशाङ्कविम्बतो मेरौ लम्भमान इवोरगः ॥’ इत्यादौ मुख्यवाच्यार्थभूतत्वेनालंकारभूताया उपमायामतिव्याति:; उपमितिक्रियानिष्पत्त्यादिसत्वात् । न च—इयं लक्ष्यैव—इति वाच्यम्, ध्वनिमानोपमावारणप्रयासवैयर्थ्यात् । न चात्रोपमानोपमेयसादृश्यादुपमास्वरूपादतिरिक्को वाक्यार्थः; येनोपमानमलंकुर्यात् । किंच—सादृश्योपादाननार्थकम्, ‘उपमितिक्रियानिष्पतिमदर्शननम्’ इत्यत एवेशसिद्धेः ।

तत्रेदं चिन्त्यम्—‘स्तनाभोगः—’ इत्यलंकार्यैव, उत कविविशोभास्यात्र सिद्धेः । यत्नु—कविकल्पितोपमाया निर्वाह्यत्लापत्तेः—इति, तत्र, उपमानतावच्छेदकविशिष्टोपमानत्वाभिमतस्य प्रसिद्धौ तदुपमानत्वकल्पनस्य तद्विप्रतिपत्तौ । अत एव सर्वत्र ‘उद्भ्रभ्रहूणरमणी—’ इत्यादिकमेव कविप्रतोपमोदाहरणं लिखितम् । अन्यथा ‘न नियतसन्नपरिपूर्णता—’ इत्यादीनामप्युपेक्षात्वमापत्तेः । अभ्युपेत्यापि वृत्तम्—“अलंकार्यवाक्यार्थेस्याभावादनलंकर्तवम्—” इत्ययुक्तकम् । नहि ‘वाक्यार्थे एवालंकार्ये’ इति नियमे प्रमाणमस्ति । साधर्म्येण मुख्यस्यैवोत्कर्षपीठस्य विमावतया मसादृश्यवर्णनम् वाक उपमोति लक्षणद्वये तात्पर्यमिल्यस्वरसादाह—किं चेत् । मुख्यवाक्यार्थे तु मुख्यविशेष्यतया भानरूपतामानन्यधर्मकक्रियाया एवात्रोपमानत्वाद्वाक्यार्थे तस्या: प्राधान्यमिल्यः । अनलंकारेति । परोक्षसाधायकसैवालंकारत्वात्तदभावादित्यर्थः । वैयथ्योदिति । व्यर्थोपमाया अलक्ष्यत्वे हि प्राधान्यमेव बीजम् । तस्य च वाक्यार्थभूतोपमायामपि सत्वेन वैषम्यस्यायुक्तत्वात् । पदाथोंत्कर्षकत्लेनैवालंकारत्वमित्यत्र बीजमाह—तस्य

'नाप्'

तदुत्कर्षेणैव रसोत्कर्षात् । अत एवं 'यत्रान्यसादृश्ययप्रयुक्तोपमेयोत्कर्षवि-वक्षा, तत्रोपमा' इति न्यायपञ्चाननादयः । किं चैवम्— 'स्वं रेषु समरेपु त्वां विजयश्रियां सुञ्चति । प्रभाप्रणतं कान्तं स्वाधीनपतिका यथां ॥' इति काव्यप्रकाशकारोक्तमध्यदाहरणमसंगतं स्यात् । एवम्— 'हंसीव कूण्ण ते कीर्तिः स्वर्गेऽप्यामवगाहते । इत्यादौपि । किं बहुना— 'विम्बति बदनं तस्या नासाग्रस्थितमौक्तिकम् । अलक्षितबुधाश्लेषं राकेन्दोरिव मण्डलम् ॥' इति त्वदीयोपमोदाहरणमप्यनुपपत्तं स्यादिति क्रमें सकलमाकुलं स्यात् तदाहुः— 'वालस्य दीपकलिकाक्रीडयेव नगरदाहः' इति । अथ—'प्राचीनानां व्यज्जोपमाव्यवर्तकविशेषणानुपादानात्प्रधानभू-तोपमाया अप्यलंकारत्वं स्वीकर्त्तुमुचितमिति नानुपपत्तिः', दीक्षितानां तु

विभावत्वेति । रसोत्कर्षों ब्रह्मंकारण न साक्षादाधीयते, न वा द्वारान्तरेण, किं तु रसाङ्गभूतोत्कर्षान्वितद्वारेणैव तद्भूताश्र विभावानुभावव्यभिचारिण एव, तत्स-मूहाङ्गनत्वाद्रसस्य । तदुक्तं भरतेन—'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः' इति । ततश्च विभावादीनां तस्य मुवादेरुपमेयोत्कर्षजनने परम्परया रसोत्कर्षः, अक्नो-त्कर्षण प्रधानोत्कर्षस्य युक्तत्वात् । 'उपकुर्वन्ति तं सन्तं येडक्नोत्कर्षमार्जातुचित । द्वार-दिवदलंकारास्तेडनुप्रासोपमादयः' इति । अर्थोपकारद्वारा रसोपकारकत्वस्यैवर्थो-लङ्कारलक्षणस्योक्तत्वात् । तत्रैव प्रामाणिकसंमतिमाह—अत एवेति । वा-क्यार्थमूतोपमाद्य अनलङ्कारत्वे ग्रन्थविरोधमाह—किं चैवमिति । काव्यप्रकाशो-दाहरणविरोधमुक्त्वा कुवलयानन्दोदाहरणविरोधमप्याह—एवं हंसीवेति । ग्रन्था-न्तरविरोधमुक्ता तममतादेशं विशेषमाशङ्कते—अथ प्राचीनोति । स्पष्टमन्यत् । यदपि चित्रमीमां-सायां प्रतीपस्योपमालक्षणलक्षितत्वे प्राचीनसंमतिदर्शिता । यत्काव्यप्रकाशोऽनन्वय-व्यावर्त्तनाय भेदरूपमेव विशेषण दत्तम्, न तु प्रतीपद्यावर्तकं मपिति । तच्चिन्त्यम् ।

१. 'धवला'. २. 'स्थिते'. ३. 'अमुंचतस्म्'

अलङ्कारकौस्तुभः

व्यृद्धोपमायाऽलङ्कारत्वमसंमन्यमानां मुख्यवैक्यार्थाभूतोपमाया अपि नालङ्कारत्वं स्वीकृतुमहेम । उभयोः प्राधान्यविशेषणत्ववैषम्ये प्रमाणाभावात्—' इति चेत्, न, 'मुख्यव्यङ्ग्यस्यालङ्कारत्वैय ध्वंस्यग्राहकमानेन

तद्भावस्ततरप्यवश्यं तदभिमततैव । अन्यथा प्रतीपस्य पृथक्‌व्यङ्ग्यत्वानुपपत्तेः । यतस्तु 'तद्रूपकम्—'उपमेयोपमानदेहमान्तर्गतस्तद्बोधकप व्यङ्ग्यादिकृतवैचित्र्यविशेषण पृथग्ग्रहणं तैरक्तम्—'उपमेयोपमादेहमान्तर्गतस्तद्बोधकैर्वैचित्र्यविशेषण न विरुध्यते, परिणामस्य रूपकान्तर्मीतत्वेऽपि तत्त्व पृथगुपादानादिति । तद्‌व्यसनात् । परिणामस्य पृथगुपादानस्य तावत्काव्यप्रकाशकारं प्रति दृष्टान्ततयेऽपि नाश्रयत्वात् । तेन परिणामस्यालङ्कारत्वानभ्युपगमादित्युक्तम्, नतु परिणामालङ्कारत्वानभ्युपगामादित्युक्तम् । स च अलङ्कारान्तर्भावेऽनभ्युपगमादित्येन तात्पर्य्यादिति । एवं परिणामस्य पृथगुपादानं काव्यप्रकाशकृतो नास्तीति साध्यैवकल्पं दृष्टान्तस्येति । किं च चित्रलिङ्गमात्रोक्तलक्षणस्योपमेयोपमालङ्कारोडपि लक्षण इति तावदसंमतमेव, तस्य तृतीयव्यवच्छेद एव तात्पर्य्यमिति तत्‌त्रैव व्यवस्थापितत्वात् क्रियानिष्पत्तिपर्य्यन्तं विवक्षितस्य साध्यस्य च तैरुपमालक्षणत्वाभिधानेऽपि लङ्ख्याभावो भिन्न एव । कयं हि स्त्रियां तिष्ठतोरपि च्छेदादिमिः क्रियाभिहितोऽपि 'उपमानोपमेयत्वयोग्यतया' परस्परातिरिक्कोपमानव्यवच्छेद एव फलकस्तु उपमेयोपमालङ्कारो लक्षणान्तर्भूत इति वैषम्यं स्यात् । आये मुख्ये साध्ये प्रतिपत्तेः, पर्यन्ते त्वन्योपमानव्यवच्छेदप्रतिपत्तौ विशेषात् । व्यवच्छेदानिष्टैक्यान्निकयैराश्रप्रयोजकत्वात् । यदपि तत्‌त्राभिहितम् 'उपमानोपमेयत्वयोग्यतयोरध्वयोंर्द्वयोरियं नान्वये व्यमिचारवारणेऽपि उपमानस्योपमेयत्वकल्पनात्कमके प्रतिपे पर्य्येषणांपमेयत्वकल्पनात्मकां उपमालङ्कारान्तर्भाव इति', तया: साध्यवर्णनसत्त्वात् । उपमालेन संग्राह्यत्वेन । तथैवानन्योडपि संग्राह्यः स्यादिति तस्य बहिष्करणमनहेत् । इति ।

तद्‌व्यसनात् । उपमानोपमेयत्वयोग्यतिरिक्कोपमानव्यवच्छेद एव फलकस्तु उपमेयोपमालङ्कारो लक्षणान्तर्भूत इति वैषम्यं स्यात् । आये मुख्ये साध्ये प्रतिपत्तेः, पर्यन्ते त्वन्योपमानव्यवच्छेदप्रतिपत्तौ विशेषात् । व्यवच्छेदानिष्टैक्यान्निकयैराश्रप्रयोजकत्वात् । यदपि तत्‌त्राभिहितम् 'उपमानोपमेयत्वयोग्यतयोरध्वयोंर्द्वयोरियं नान्वये व्यमिचारवारणेऽपि उपमानस्योपमेयत्वकल्पनात्कमके प्रतिपे पर्य्येषणांपमेयत्वकल्पनात्मकां उपमालङ्कारान्तर्भाव इति', तया: साध्यवर्णनसत्त्वात् । उपमालेन संग्राह्यत्वेन । तथैवानन्योडपि संग्राह्यः स्यादिति तस्य बहिष्करणमनहेत् । इति । उपमानोऽपमेयत्वयोग्यो यत्र चमत्कारप्रयोजकतया साध्यस्य च तत्रैवानन्योडपि संग्राह्यः स्यादिति तस्य बहिष्करणमनहेत । इति ।

रीत्या प्रसिद्धनुबोधार्थंक्त्वात्रप्रतीपमपेयोपमायोक्ष प्रकृतप्रतीप्येकसादृश्यस्य अपकर्षान्नाभ्यालेन तृण्णादृशोषासंम्भवात् । एतेन काव्यप्रकाश्ये 'सावर्ण्येऽपमपमा मुखादे:' इति लक्षणेऽन्वयवारकं भेदग्रहणं व्यर्थंम्, प्रतीपादावातिव्याप्ते: । तस्य संग्राह्यत्वेऽपि नन्वयस्यांपि परास्तम्, प्रकृतोत्कर्षप्रयोजकत्वस्यालङ्कारसामान्यलक्षणगतस्यात्रान्वयान्वयात् । प्रतिपे चोपमानतिरस्कारप्रयुक्त एवल्कारशो मुखादे: । उपमेयोपमायामपि उभयो: परस्परातिरिक्कोपमानव्यवच्छेदप्रयुक्त एवालङ्कार इति न तु साधर्यप्रयुक्त इति दोषानवकाशात् । नन्वेवमनन्वयवारकं भेदपदमपि व्यर्थंम्, अनन्वये स्वेतरोपमानव्यवच्छेदसैव चमत्कारप्रयोजकतया साध्यस्य च

युक्त इति दोषानवकाशात् । नन्वेवमनन्वयवारकं भेदपदमपि व्यर्थंम्, अनन्वये स्वेतरोपमानव्यवच्छेदसैव चमत्कारप्रयोजकतया साध्यस्य च तथात्वाभावादिति चेत्, स-

9. 'वाच्यार्थे'.

प्रसिद्धे: वाक्यार्थस्य च रसादृत्तया सर्वोऽभ्युपगततत्त्वात्' इति बीजसरवा दित्यादि स्वयमूर्हमिति दिक् । एतां प्रथमं दृधा विभजते— वाचकधर्मसमत्वमतियोगनुयोगिनां ग्रहे पूर्णो ॥ ८ ॥

यथा— 'चन्द्र इव शीतं रमणीयम्' इत्यत्र । इह 'हे— 'चन्द्रद्युतिरूपमा-वाचकम्, रमणीयत्वं साधारणधर्मः;, चन्द्रः साम्यप्रतियोगी, मुखं तद्जु-योगि', इति चतुष्टयमुपपादानम् । अत इयं पूर्णो । तत्र साधारणधर्मेस्स काचिदनुगामितया प्रयोग: । यथा— 'उज्ज्वलअदुमं व सेलें हिमहअकमलाअरं व लच्छिविमुक्कं । पीअइरं व नसअं बहुलपओसं व मुद्दअन्दविरहिअं ॥' उत्कृष्टद्रुमत्वमात्र समुद्रशैलोभ्यानुगतम् ।

तत्र । व्यभिचारवारणमात्रे तात्पर्यात् । यद्वा मिथ्येते उत्कर्षवत्या बोःयत इति व्यु-त्पत्या प्रकृतस्य सुलाखादेरुपादानम् । तत्क्षण प्रकृतमात्रानुयोगिकत्वेन प्रतीममानं साध-र्म्युपमेस्त्यः । प्रकृतोक्तेरप्रयोजकत्वं च सामान्गत एव प्राप्सम् । प्रतीपे च प्रकृतानु-योगिकत्वेन भासात् । उपमेयोपमायां च तदन्यचन्द्राद्यनुयोगिकत्वेनापि तस्य प्रयायात् । प्रकृतमात्रानुयोगिकत्वेन भानसुभयत्रापि नास्तीति न व्यभिचार: । अनन्वये व्यभिचारवारणं तु साधर्म्यवटकेवेदपदार्थैनैव बोध्यम् । तन्वेवं भेदप्रहण-मनन्वयवच्छेदकद्वयोरिति तदन्यो न संगच्छत इति चेत्न, अनन्वयपक्षे न विद्यते लक्षण-स्वलक्षणो यत्रेति व्युत्पत्या लक्ष्यतावच्छेदकद्वारेणावच्छिन्नत्वान्नभिगतेसर्थकतया प्रतीपादिपर-त्वेन व्याघ्यानात् । अथवास्तु यथोक्तग्रन्थो यथाश्रुत एव, किं तु प्रकृतान्यनुयोगिक-त्वेनापतीयमानत्वं प्रथमेन विशेषणं देयम् । इहादिस्थनमत्तवाद्याह— पिन्या लुसाया: सुप्रहल्वात् । तथा च लुसेपमाप्रयोजकलोप्रतियोगिग्रोटतत्स्वेन पुढें तद्जुपादाने लाघवमित्यः । सेतुकान्ति ये समद्रवर्णनम् । 'उ-त्त्लातड्रमिव शैले हिमहतकमलाकरमिव लक्खीविभुक्तं । पीतमदिरमिव चषर्क बहु-लप्रदोषमिव मुग्धचन्द्रविरहितं ॥' 'अथ प्रेक्षन्ते रगुन्तनय:' इत्यादिस्कन्धकस्य समुद्ध-

मिति पदैनेषां विशेषणानामेदान्वयः । बहुलः कृष्णपक्षः । तत्रापि रात्रौ 'भागान्तराव-9. 'गामिप्रयोग:'

अलङ्कारकौस्तुभः

स्यादेतत्—अत्रैकरूपेण धर्मस्योभयान्वयाभावात्कथमनुगामित्त्वम् । एवम्— 'वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ।।' इत्यत्रापि । अत्र हि—वागर्थयोर्वाच्यवाचकभावरूपः सम्बन्धः; पार्वतीपरमेश्वरयोस्तु संयोगरूपः, इति संबन्धभेदात् । नच—संबन्धघटितेन तत्—इति वाच्यम्, 'तेन रूपेण यस्त धर्मस्योपमानगामित्त्वम्, तेनैव रूपेणोपमेयगामित्त्वम्' इत्यनुगामित्त्वलक्षणमन्यदृश्यं वाच्यम् । अन्यथोपचारस्य विधान्तरत्वोक्त्यनुपपत्तेः । 'उद्भवन्तमुदितार्चिषं ततः यातुंमन्यमिव हेमभूषितः । पद्मजैरिव कुमारमिक्षणैर्विस्सयेन विकचैः पपुरिना: ।।' इत्यत्र विकचत्वं पुष्पधर्म ईक्ष्यणेषूपचरितः । न च तद्‌संबवति । मुख्यलक्ष्योभयसाधारणविकचत्वस्योभयत्रापि सत्त्वात् । तद्रूपं च पुरुषेषु विकचत्वं विजातीयपद‌विभागवत्त्वम्, नेत्रेषु चोपचारात्तत्रैवेहितं वाच्यम्, अत एकेन रूपेण विकचत्वसुभयत्र नास्तीति तद्‌द्यो वाच्यः । एवं 'सं-पृक्तौ' इत्यत्रापि येन रूपेण संबन्धस्य वागर्थेयोर्बन्धः; न तद्रूपेण पार्वती-परमेश्वरयोरपिति कथमनुगामित्त्वसंबन्धः । अथ "संबन्धतवेन" 'संबन्धौ' इति धीःसाक्षिकः संयागादिसाधारणो धर्मविशेषः । तथा च पर्यवसितधर्मयोरेतैरेकधर्मावच्छिन्नत्वं से अनुगामित्त्वपदार्थः । अस्ति च वाच्यवाच- च्छेदेन चन्द्रसत्त्वात्—प्रदोषेति । शुक्रपक्षे प्रदोषेऽद्वयं चन्द्रसत्त्वात्—बहुलेति । पारिजातलक्षणीमादिराचनद्रां समुद्धानमन्थनेन निर्गमो यत्त इसेवन् वर्णनम् । अनुगामि- त्वनिर्वचनाय शास्त्रागमतारयति—स्यादेतदिति । एकत्रोल्कात्वं विजातीयभूसंयोग- रहितत्वं समुद्धपक्षे चोद्यतत्वमिति विशेषात् । चित्रमीनांसोदाहरणमपि विचारयितुमुप- नयसति—पदवागर्थयोर्विति । सेतुक्षोके मिश्रधर्मानिवनधना मालोपमा, अत्र तु शुद्धोपमेति मेदः । अनुगामित्वं तु यत्र तुल्यम् । ननु विकारित्वात्त मिथःसंयोगजनक-क्रियाराहित्यस्योभयसाधारणत्वेऽपि तस्य शाब्द‌श्शेषे प्रकारताभावात्त दोषः, इत्याशङ्क्य

9. 'संबन्धतावच्छेदक‌मेदात्कथमनुगामित्त्वम्'. 2. 'च निमेष'.

कभावसंयोगसंभवोऽपि संबन्धत्वावच्छिन्नत्वम्-' इति चेत्, तहिं 'विकचै:' इत्यत्रापि मिथ:संयोगजनकक्रियाराहिल्यमुख्योऽप्यविच्छिष्टमिति तद्वोषतात्पादस्वम् । तत् तु संयोगस्य पट्रपक्षादिषिटतया भेद: इति चेत् । संबन्धस्यापिं विभागादिनिरूप्यतया तद्विशेषात् । किं च——अनुगामिधर्मस्य कीदृशोभयसाधारणधर्मेणावच्छिन्नत्वं विकक्षितम् । न तावद्येन केनचिदेव, प्रमेयत्वादिना सर्वेधर्मोणां साजात्यालकारान्तराणां विकल्पापत्ते: । नापि द्रव्यत्वादिना तत्तद्र्मेण, बिम्बप्रतिबिम्बभावस्थले द्रव्यत्व हारनिकरोभयवृत्तितया तत्राऽप्यनुगामित्वापत्ते: । नापि स्वजन्यशब्दबोधप्रकारीभूतधर्मेण, वस्तुप्रतिवस्तुभावस्थलेप्यनुगामित्वापत्ते: । 'यान्त्या मुहुर्वैलितकंधरमाननं त- दुर्वृतवृन्दरतशप्त्रनिं वहन्या । दिङ्मुखोदञ्चतेन च विषेण च पक्ष्मलाक्ष्या ॥' गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्ष: ॥'

इत्यत्रापि वलनोदृत्तेनयोरभेदेन स्वजन्यशब्दबोधप्रकारीभूतधर्मीovचिछन्न-त्वात् । नाप्येकपदजन्यबोधप्रकारीभूतधर्मेण, तद्वोषानपसरणात् । नच——'भिन्नवृत्त्येकपदजन्यप्रकारीभूतधर्मेणं उत्कस्ले तु वलनोदृत्तेनयोरभेदेन वलनत्वस्य न. भिन्नवृत्तित्वम्, भिन्नत्वं च स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेद-वलनत्वस्य न.

तत्रापि दोषमधित्स्समानस्तं पक्षमवतारयितुं विकल्पमुखेनाह——किं चेत्यादि । प्रकारान्तराणामिति । उपचारबिम्बप्रतिबिम्बभावादीनां वक्ष्यमाणानामिस्यर्थ: । पृथक्परिगणनानुपपत्ते: इत्यं: १ तद्वोषानपेति । वलनत्वस्यैकपदज-न्यबोधप्रकारत्वं नास्तीति । वलनत्वस्यैकपदजन्यबोधप्रकारत्वे सति अभेदेनैवि वलितोदृत्तपदाभ्यां बिम्बप्रतिबिम्बभावापत्तकं धरावृन्तोभयविशेषणत्वेन एकस्यैव पदार्थस्योपस्थापनात । अन्यथा तत्र वस्तुप्रतिवस्तु-भाव:इति दुल्लंमं स्यादिति भाव: । ननु वलनघटोभयभेदस्य वलनेऽपि सत्त्वाद्वोषतात्पाद-स्थेमेवेत आह——भिन्नत्वं चैति । स्वयं धर्मताप्रयोज्याधिकरणं एवं सत्वव्याप्तिरित्याह——

अलङ्कारकौस्तुभः ।

वस्तुस् । 'वागर्थाविव' इत्यादौ तु वाच्यवाचकभावसंयोगयोर्भेदः, तदुभयत्र च संवन्धवस्तुस्- इति वाच्यम् । संयोगादेरपि सम्बन्धत्वावच्छेदक-प्रतियोगिताकपरस्परप्रतियोगिकभेदविरहात् । भेदप्रतियोगितावच्छेदकसंयोगत्वादेरैकपदजन्यबोधप्रकारत्वाभावाच्च । न च —परस्परवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवद्वले सति, तदशेषपदजन्यबोधप्रकारीभूतधर्मावच्छिन्नतत्त्वमेव तथा—इति वाच्यम्, तथापि रमणीयत्वादिसंग्रहमसज्ज्ञात् । अथ—साधारणधर्ममेवाचकपदजन्यबोधप्रकारीभूतधर्मस्य साधारणधर्ममद्वये सत्त्वेऽनुगामित्वमिति विवेकः । 'संशृङ्कौ' इत्यत्र च तदशप्रकारस्य संबन्धत्वस्योभयत्र वृत्तेः । हारादौ तु हारत्वादेःनिषेधावृत्तेनोक्तिव्याप्तिः । दृयत्वं चाविशिष्टम् । अतो यत्नैकतरुपेणैव साधारणधर्मपर्यवसानम्, तत्रापि नातिव्याप्तिः । यथा—'उत्कृष्टमुदुस् व सेतुम्' इत्यादौ तदुत्तोदाहरणे । न चैवं श्लेषेऽनुगामित्वरम् । स्यात् । उत्तरसर्गं महोदधेस्सर्वोपरि गणासतु । पारावारसमनत्वं दृश्याति स्पदच्युतः ॥'

इत्यत्र 'स्पदच्युतपदजन्यबोधप्रकारीभूतधर्मस्याच्युतत्वस्य पदभ्रष्टत्वस्य च प्रत्येकमुभयत्र सत्त्वादिति वाच्यम् ।' प्रतीतेरेव पदजन्यत्वस्य वाच्य-त्वात् 'स्पदच्युतः' इत्यत्र प्रतीतेरभिन्नविषयपदजन्यत्वात् । न चैवमपि संयोगादेरपि । वाच्यवाचकभावसंयोगयोर्द्वैयोरपि सम्बन्धत्वावच्छिन्नतत्त्ववात्सामान्यस्य स्वावच्छिन्नवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वानुपपत्तेरिस्थैः । प्रकारत्वाभावादिति । एतदनुपादाने तु बिम्बप्रतिबिम्बभावादुक्तिलाव्यातिस्थादित्यर्थः । एवं शाब्दबोधप्रकारीभूतधर्मींवाच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमेव भेदविषेषणसहिति पक्षे अप्य दोष उक्तः, अनुना तदप्रकारत्वेनापि पर्यवसिततद्वैलक्षण्य ध्वननात्प्रतीतिस्थम् । विशेषणसत्यत्र दोषाभावमाराङ्कते—न चेति । संयोगत्वावच्छिन्नभेदस्य वाच्यवाचक-भावे तत्त्वावच्छिन्नभेदस्य च संयोगे सत्त्वात् । शाब्दबोधप्रकारीभूतसंग्रन्थावच्छिन्नतत्त्ववाच्-द्वैयोःशोभनभावे । बिम्बप्रतिबिम्बभावादौ तु विशेषणसत्वेऽपि शाब्दप्रकाराभूतधर्मावच्छिन्न-त्वाभावादेव नातिव्याप्तिः । तथापीति । चन्द्रमुखीतरुणीया त्वयो रमणीयतत्वाव-च्छिन्नप्रतियोगिताकभेदविरहात्तन्नुगामित्वं न स्यादित्यर्थः । एकपदजन्यत्व-स्यैति । प्रतीतिजनकपदे एकत्रविवेशणस्य देयत्वात् । तथा च साधारणधर्मवाचकेक-पदजन्यबोधेस्यादि पर्यवसितम् । पदजन्यत्वस्य म प्रतीती प्रागेवोक्तं पुनस्तदुक्तौ प्रयो-

गते तव आातरि वत्स पञ्चतां चिराय नशानन्द्रमसं कुलं महत् । अदृष्टसंतानतया न शोभते वयं हरे: प्राङ्‌नथनादिवोदधे: ॥ इत्यत्र सन्तानपदजन्यबोधप्रकारिभूतयोरेपि धर्मयोस्तथात्वेन ततस्तस्यैश्वर्येडनुगामित्वप्रसङ्ग्य दुर्वारत्वमिति वाच्यम्, तत्र पुत्रपारिजातयो: साधारण्यपर्थ्यवसानात्पारिजातत्वपत्तत्त्वपतत्वयोगेक्ष सामानाधिकरण्याभावात् इति । न च—द्रयत्वसाविवक्षिततत्त्वोक्ते: कथमेवम्—इति वाच्यम्, यत्र द्वयो: साधारण्यपर्थ्यवसानं तत्र द्रयत्वस्यापि विवक्षितत्वात् । अतो न दोष:—इति चेत्, नैवम् । 'पीतघट इव गुणवान्‌रकघट:' इत्यत्रानुगामित्वाभावप्रसङ्गात् । गुणवजातिमनड्ढीकुर्वतां गुणवदादूपप्त्वरसादिप्रकारेणैवान्वयबोधात् । रसे रूपतवस्य रूपे च रसतवस्याभानात् । वस्तुप्रतिवस्तुभावस्थले डप्यनुगामित्वप्रसङ्गाच्च । ननु—पर्यवसितसाधारणधर्मयोद्र्रेयोरपि यत्रोपमान उपमेये च संभव: । यथा रूपरसयो:, तत्र साधारणधर्मवच्छेदकभूतयो: रूपत्वरसत्वयोर्मिथ: सामानाधिकरण्याभावेडप्यनुगामित्वमेव । यत्र तु पर्यवसितसाधारण्ययोर्नोपमानोपमेयोर्भयवृत्तित्वम् । यथा—सन्तान' इत्यत्र, पारिजातस्य चन्द्रांशेऽपलयस्य नन्दने डसतत्त्वात्र नानुगामित्वं किंतु श्लेष एव—इति चेत्, तत्तुच्छम् । तथाहि—द्रयो: साधारणधर्मेयोरुपमानोपमेयोर्भयवृत्तित्वं किं पर्यवसितसाधारणधर्मोनिष्ठधर्मिमेंण वदसि, उत साधारणधर्मवाचकपदजन्यबोधप्रकारिभूतधर्मेण । न प्रथम:, 'वागथीइव संरक्तौ' इत्यत्रापि पर्यवसितसाधारण्ययोर्वोच्यवाचकभावसंयोगयो: साधारणधर्मनिष्ठसंयोगत्वाद्‌धर्मेयोर्भयवृत्तित्वात् । अतएव न द्वितीय:, संबन्धत्वेनापि संयोगादेवर्ग्योथो दावक्त्तो: । किं च द्वयत्वं जनाभावात् । मिन्नेति । स्वपद शयानो डच्युतो विष्णुर्यत्र स्वस्य पदाद्राज्यात् च्युत इति मिन्नानुपूर्वेकशब्दप्रतिसंधानजन्यत्वादित्यथे: । तथाप्यपखण्डरहेशस्थले व्यामिचार: स्यादित्याशङ्कते—न चोति । एकस्यैव शब्दस्योभयार्थकत्वाभ्युपगमादित्यर्थ: । अनडूहीकुर्वतामिति । नवीनानामिलर्थ: । ननु चमत्कारजनकसैवावल्कारत्वात्तत्प्रयोजकधर्मेशैव चात्र निरूपणीया त्वाद्राय दोष इत्यस्वरसादाह—वस्तुप्रतिवस्तुभावोति । नन्वेकधर्मवृत्तिशब्दप्रकारिभूतधर्मोऽवच्छिन्नत्मानं विवक्षितं, असित च वाच्यवाचकभावव्यस्ततादृशशब्दप्रकारीभूतसंबन्धत्वावच्छिन्नत्वं संयागस्यापीयत आह—किं चेदं

अलङ्कारकौस्तुभः

३३

विवक्षितं न वा। नाध्यः; 'चन्द्र इव रमणीयं मुखम्' इत्यादावनुगामित्वानुपपत्तेः। नान्त्यः; वस्तुप्रतिवस्तुभावस्थलेsपि तदापत्तेः। अथ-साधारणधर्मवाचकपदजन्यबोधप्रकार्यभूतधर्मावच्छिन्नसाधारणधर्मयोग्यत्र प्रत्येकोभयवृत्तित्वम्, तत्र तावतैवानुगामित्वमिति सन्तानपदस्य बोधप्रकार्यभूतपुनस्त्वपरिज्ञानत्वगोश्र नोभयावच्छेदकत्वम्-इति चेत्। न। द्वैतवस्थावश्यमविवक्षीणतया वस्तुप्रतिवस्तुभावेऽपि तद्व्याप्तेः। अथ-साधारणधर्मवाचकपदजन्यबोधप्रकार्यभूतधर्मावच्छिन्नसाधारणधर्मस्थल एवोक्तविभागः; सन्तानेऽत्र तु सन्तानत्वं न वाच्यतावच्छेदकम्, अपि तु पुत्रत्वादिकं, सम्बन्धपदस्य तु सम्बन्धत्वं वाच्यतावच्छेदकम्, एवं च साधारणधर्मविशेषवाचकपुत्रादिपदजन्यबोधे प्रकार्यभूतसाधारणधर्मविशेषवाचकपुत्रादिपदजन्यबोधे च प्रकारीभूतपुनस्त्वादिकं तत्त्वमानत्वाच्चकसन्तानपदजन्यबोधेऽपि प्रकारः; सम्प्रक्ताविवक्षितपुनस्त्वादिकं तत्त्वमानत्वाच्चकसन्तानपदजन्यबोधेऽपि प्रकारः; सम्प्रक्ताविवक्षिततु संयोजगादिपदजन्यबोधे संयोजगत्वम्, सम्बन्धादिपदबोधे च सम्बन्धत्वमिति शेषात्। वस्तुप्रतिवस्तुभावे तु धर्मैक्यनियमेन सामानाधिकरण्याविशेषवाचकपदेधर्मावाच्य दोष:-इति चेत्। मैवम्। यत्र तु तत्पदं वहिष्टोभयपरतया विवक्षितं यथा 'मूर्तलमिव पर्वतस्थद्दानम्' इति, तत्र वहिष्टपदबोधप्रकाररीभूतं वहित्वघटत्वादिकमेव तत्पदजन्यबोधे प्रकारः, सर्वनामाे बुद्धिस्थत्वरूपेण तेन तेनैव प्रकारेण शक्ते;। ततः घटत्वादिप्रकारकस्यैव बोधस्योदयात। तथा च तत्रानुगामित्वं न स्यादिति। एवं 'चन्द्र इव मुखं तद्वृतम्' इत्यादौ रमणीयत्वाह्लादकत्वोभयपरत्वेऽपि किंच रमणीयत्वा-

ति। न वाच्यतावच्छेदकमिति। पुत्रत्वादिप्रकारेणैव बोधाडुमयसाधारणैकस्स्त्वसोपलक्षणीभूतैकतावच्छेदकानुगममात्रपरतया तत्प्रकारको बोधो न भवति, किंतु घटत्वादिप्रकारक एवैषर्थः। तत्रानुगामित्वाभावेऽपि पूर्वोक्तरीत्या क्षतिविरहादाह-एवं चन्द्र इवैति। काव्ये एतादृशचमत्कारस्यानुभवकलद्भयादनुगामित्वाभावस्य परिहृद्य शक्तस्वाचाह-किंचेतिचि धर्मेति। धर्मवृत्तित्तनं सामान्यान्ति-

दावनुगामित्वाभावापत्तिरेव दुर्वैरैवैति । तस्मात् 'वागर्थाविव संपृक्तौ' इत्यादावनुगामितविरवचनं दुष्करमिति पर्यवसितम् । उच्चते । धर्मवृत्ति-सामान्योपस्थापकपदैक्य एवानुगामित्वमिति व्यवस्था । धर्मेत्वं च तद्र्म-तावच्छेदकतापर्याधीकरणत्वम् । अत एकोनेकवो वेत्यत्र नादरः । तद्वित्ति तत्र पदनिष्ठवाच्यार्थः । अनयो नहन्तां मिश्रणस्थले वाच्यपोषितः । बिम्बप्रति बिम्बभाववरणाय 'एकम्' इति सामान्यविशेषणं देयम् । तत् एव श्लेषस्यापि वारणम् । धर्मेश्र पर्यवसितः, चन्द्रविरहितमित्यत्र पर्य-वसितस्यैवोपादानम् । 'संपृक्तौ' इत्यत्र तदुत्तरं पर्यवसानमिति तु वि-शेषः । ऐक्येति वस्तुप्रतिवस्तुभावनिरासः, तत्र धर्मैक्येडपि पदभेदात् । अतश्र सामान्येडप्येकदं श्लेषवारणायैव देयमित्यलमिति पञ्चत्रेन ।

षणम् । संपृक्तावित्यादि संग्रहग्राह्यमेव—धर्मेत्वं चोति । तद्र्मतेति । धर्म-तावच्छेदकताया: पर्यवसियेतर् रमणीयतावदौ तदधीकरणत्वमित्यर्थः । यथा श्रुते डवच्छेदकताया रमणीयत्वादितरसतात्वया रमणीयत्वादेव परस्परमेलनानुपपत्तः । यद्वा भावार्थो विवक्षितः । ततश्र धर्मेतावच्छेदकस्य रमणीयत्वाद्देशार्य पर्यवसितदाधारत्वमित्यर्थः । अथवा धर्मेतारूपा चासावच्छेदकता चेति कर्मधारयः । तथा च धर्मेता पर्य-स्थिकरणत्वमिति फलितम् । नादर इति । धर्मस्यैकत्वे एकस्यैव धर्मतापर्य-स्थिकरणत्वादनेक्ते ह्योरेवैति भावः । नन्वेवं 'चन्द्र इन संकोचितकमलं रमणीयं च मुखम्' इत्यादौ मिश्रणस्थले रमणीयतादेरनुगामितवं न स्यात्, तन्मात्रस्य धर्म-तापर्यास्थ्यनधिकरणत्वात् । संकोचितकमलत्वस्यापि धर्मत्वादित्यतो व्याचष्टे—तत्प-मताेरेपीति न दोष इत्यर्थः । देयमिति । ननु तथा 'पदैक्ये' इत्यनेनैव व्यमिचारवारणात्सामान्येडप्येकविशेषणं व्यर्थमिति चेत्, हारवत्यिहारत्वोपस्थापक-चकलवसेष्ट्र इत्यादौ तु व्यभिचारसम्भवात् । एवं तु तत् धर्मद्वारैकसामान्योपस्थापकपदाभावात् दोष इत्यर्थः । श्लेषस्याप-पूर्वोक्तरीत्याैव व्यमिचाराभावादित्य आह—पैक्येतीति । ननु तर्हि सामान्ये एकत्वविशेषणं व्यर्थ बिम्बप्रतिबिम्बभावे पदैक्यभावादेव व्यमिचारविरहात् । न च प्रत्येकमेकत्वमस्तीति प्रागेव समाहितमिति वाच्यम्, प्रत्येकार्थस्य हारादेधर्म-तापर्यास्थ्यनधिकरणत्वात् । धर्मेतापर्यास्थ्यधिकरणश्रुतिसामान्योपस्थापकपदैक्येडनुगा-मित्वमित्यस्म प्रागेविहितत्वात् इत्यत आह—अतश्रोति । ततश्र बिम्बप्रति-

अलङ्कारकौस्तुभः

३५

कचिद्दिस्सप्रतिबिम्बभावेन धर्मोक्तिः । स च वस्तुतो भिन्नयोरपि सारूप्यादेकत्वाध्यवसानम् । यथा— 'उअ णिच्चलणिप्पण्णदा भिसिणीपत्तम्भि रेहड् कलआ । णिम्मलमरगअभाअणपरिदिआ सद्धुसुत्ति तव ॥'

अत्र हि बिसिनीपत्तमरकतभाजनयोरेकत्वेनाध्यवसानम् । कचिदर्थगम्योऽपि विम्बप्रतिबिम्बभाव इति नव्या: । यथा— 'मलय इव भाति पाण्डवर्णमीक इवाधिष्ठरणी धृतराष्ट्रः ।'

अत्र हि चन्दनपाण्डवानां सर्पदुर्योधनादीनां च विम्बप्रतिबिम्बभावो गम्यते । अयं चात्र विशेषः—उभयमध्ये प्रतिबिम्बसादृश्योपादाने उपमानेधर्महानिदोषः, तत्तत् तत्त्थानीयधर्मानुक्ते । विम्बमात्रोपादाने तूपमानेधर्माधिक्यं दोषः, उपमेये तत्त्थानीयधर्मानुक्तेरित्यग्रे स्कूटीभविष्यति ।

तस्माद्दिस्सप्रतिबिम्बभावापन्नयोर्देयोरेव शब्दत्वम्, द्वयोरेव वार्थित्वं विवक्षितम्, न त्वेकस्य शब्दत्वमन्यस्यार्थत्वमिति तत्वम् । कचिद्द्रुप्रतिवस्तुभावेन । स च प्रतियोगिमेदेनैकस्यैव धर्मस्य द्वि-

रूपादानम् । स च शुद्धो न संकरत्येव, किं तु विम्बप्रतिबिम्बभावे विशेषणतया वेति दीक्षिता: । तत्र विशेषणतया यथा— विम्बभावे पदैक्योपादानदेव व्यभिचारविरहेऽपि संतानेनादिशे धर्मतापर्य्याधिकार-

णपुंसपारिजातोभयवृत्तिपारिजातत्वोपपत्त्या। तत्क्ष तत्स्य पुत्रत्वपारिजातत्वो- व्यभिचारः स्यादत: सामान्येनेति विशेषणम् । ततक्ष तत्स्य पुत्रत्वपारिजातत्वो- भयसामान्योपस्थापकत्वा धर्मतापर्याोंsधिकरणवृत्ते:कस्मात्पदैक्यसत्वेन तत्क्ष धर्मतापर्य्याधिकार-

णपुंसपारिजातोभयवृत्तिपारिजातत्वोपपत्त्या। तत्क्ष तत्स्य पुत्रत्वपारिजातत्वो- व्यभिचारः स्यादत: सामान्येनेति विशेषणम् । ततक्ष तत्स्य पुत्रत्वपारिजातत्वो- भयसामान्योपस्थापकत्वा धर्मतापर्याोंsधिकरणवृत्ते:कस्मात्पदैक्यसत्वेन तत्क्ष धर्मतापर्य्याधिकार-

पदैक्यसत्वेऽपि न व्यभिचार इति भावः । 'पच्छे निस्सलणिस्सप्पण्णा बिसिणीओपत्ते राजते बलाका । निर्मलमरकतभाजनपरिस्थितता रक्खुसुत्तिरेव ॥' निश्शलनिर्स्यमेत्ति नायकसंवुद्दिरेति केचित् । चलनमवयवक्रिया; स्पन्दस्त्वकवयविक्रियेति भेदः ।

ततो निश्शला चासौ निष्पन्ना चेति कर्मधारय इत्यने । निश्शल: पवर्गतस्तद्ग्रन्थिष्पनन्देत्यपरे । रक्खुसुत्तिः शस्त्रनिमित्तं शस्त्र्याकारकपात्रम् इति काव्यप्रदीपः । अत्रोपमेयवृत्ति- धर्मस्य विम्बतादुपमानवृत्तेश प्रतिविम्बत्तेत्यालङ्कारिकसंप्रदायः । द्विरुपादानमिति ।

पदमेदस्त्वक्त्र यपरिहारार्थः । यथापि उपमानोपमेयवृत्तिरेव सामान्यधर्मवृत्तिरेव, न तूपमानादिवृत्तिरपि । तथापि संप्रदाय- इत्यूच्यते, अयं च सामान्यधर्मवृत्तिरेव, न तूपमानादिवृत्तिरपि । तथापि संप्रदाय-

दार्वपवर्तमाश्लिष्टचन्द्रिकक्ष्वन्द्रमा इव । अलंङ्करे स पर्यङ्कमड्ढसंक्रमितप्रिय: ॥

अत्र मैमीचन्द्रिकयोरिमौ बिम्बप्रतिबिम्बभाव: । आश्लिष्टाड्ढसंक्रमितपदाभ्यामेव धर्मो विशेष्यतयोक्त: । विशेष्यतया यथा—

संघाराणत्थदसो दीसइ गआणासिम पडिवआअनदो । रत्तदुज्जलन्तरिओ व णहणिहाओ णववहूए ॥

अत्र संघ्यारागरक्तदुकूलयोरिमौ बिम्बप्रतिबिम्बभाव: । उत्सर्गत: आन्तरितपदाभ्यामेक एव धर्मो विशेष्यतयोक्त: । संघ्यारागदुकूळयो: स्थगितान्तरितपदार्थविशेषणीभूतत्वात् ।

यथा च—

अज्जाइ णीलकच्छुअभरिदुअचारिअं विहाइँ थणवड्ढम् । जलभरिअजलहरन्तरदरुमगअं चन्दबिम्बं व ॥

इह नीलकच्छुकजलधरयोरिमौ बिम्बप्रतिबिम्बभाव: । उभयारितोदतपदाभ्यामेक एव धर्मो विशेष्यतया निर्दिष्ट: । अन्ये तु—

विमलं वदनं तस्या निष्कलङ्कं मृगआलकृति ।

इत्यादौ शुद्धोक्तिपे वस्तुप्रतिवस्तुभाव: संभवति । न ह्यायं बिम्बप्रतिबिम्बभाव:, वैमल्यनिष्कलङ्कत्वयोभेदाभावात् । न च—सौन्दर्यादिनैवात्रो—

निरोधेन धर्मत्वं तद्वच्छेदकसाधारणमेव प्रायम् । वस्तुतस्तु बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नो धर्म: काचिच्छुद्ध: काचिदोमयसाधारणधर्मान्तराविशिष्ट इति तस्यैव द्वैविध्यदर्शन तात्पर्येण । 'संघ्यारागस्थगितो हस्यते गगने प्रतिपदाचन्द्र: । रक्तदुकूलान्तरित इव नखानि घयाति नवकला: ॥' नखानि घयाति पदपद्मेन्द्रचन्द्रश्रियै कान्तपक्ष्मन् । स्पष्टतयैव—

यथा चेत् । अज्ज नवयुवसां देखी । 'नवयुवतेनोलकच्छुकमरितोचारितो विमाति स्तनपट: । जलभरितजलधरान्तरदरुद्रवतं चन्द्रबिम्बमिव ॥' अत्र कच्छुकजलधरयोरिबिम्बप्रतिबिम्बभाव: । कच्छुकाश्रे नीलत्वं शब्दोपात्तम् । जलधराश्रे तु जलभरितत्वगम्यं इति बिम्बप्रतिबिम्बभावविशेषणतया वस्तुप्रतिवस्तुभाव: । तद्विशेष्यतया तु मूल एव व्याख्यात इत्युपरोकैनोदाहरणमेतदिति विशेष: । उपमानादिवृत्तिस्थमपि वस्तुप्रतिवस्तुभावस्थले कुतश्चिदानयनत: मतमाह—अन्ये त्वति । एवं च कविकृतर्मन्वत्ति—

त्वमपि पूर्वोंकृश्लेषस्थ्येव । परं तु दीक्षितोक्तनियम एवं निष्प्रमाणक इत्थोषां विशेष: ।

अलंकारकौस्तुभः

पमासिचच्या न तस्य धर्मता—इति वाच्यम् । 'यान्ति सुहुः—' इत्यादावपि तद्भावापत्ते:—इत्याहः । कोचिद्धि²प्रतिबिम्बभूतयोरन्यतरविशेषणस्य शब्दत्वेऽन्यासार्थत्वमपि । यथा—

'शरकोण्डपुष्पगुण्डश्रलेशोभाजन्विति परिमिताभरणा । माधवपरिणतपत्त्रा कतिपयकुसुमेव कुन्दलताऽत्र मालाविकालतयोरुपमायां गण्डपत्त्रयोरलंकारकुसुमानां च बिम्बप्रतिबिम्भभावः । तत् तत्र गण्डांशे पाण्डुत्वं शब्दोपात्तं विशेषणीभूतम्, पत्त्रांशे तु परिणतत्वगम्यं पाण्डुत्वम् । एवम्—

'सभा नलश्रीयमकैर्यमाचैर्नलं विनासीदृृतदिव्यरलैः । भामाझणप्राघुनीके चतुर्भिरेवद्वयैश्चौर्निव पारिजाते ॥' अत्र स्वर्गेसभायोरुपमायां यमादीनां कल्पद्रुमादीनां च नलपारिजातयोगेश्व बिम्बप्रतिबिम्बभावः । तत्र च नलप्रतियोगिकाभाववत्त्वेन सभाक्रः । भामाझणवृत्तित्वं च पारिजातस्य विशेषणं दत्तम् । तत्क्षण सम्भावृत्यभावप्रतियोगित्वं नलस्य, स्वर्गवृत्त्यभावप्रतियोगित्वं पारिजातस्यार्थेऽभ्यम् । एवं च स्वाधिवरणवृत्तिविजातीयशोभाविरहप्रयोजकत्वाभावकत्वमुभयवि-शेषणतया पर्यवस्यतीति संक्षेपः ।

कुत्नचिच्छेषेण यथा— 'उत्कण्टकाविलसदुज्ज्वलपत्त्रराजि-रामोद्भागनपरागतरातिगौरी । रामोद्भागनपरागतरातिगौरी ॥' एवं च ।

'मुक्ताभिः सलिलरास्तस्युक्तिपेशी मुक्ताभिः क्रतुरोचिसैकतं नदी नाम । भीलोकः परिकलङ्कच tulyaṃ पल्यङ्कद्वैङ्गलितहारचारुभिः स्तैः' इत्यादौ मुक्ताफलवहाराच्छुत्वधर्मयोरपि भेदाभावात्साक्षादेव वस्तुप्रतिवस्तुभावो दृष्टव्यः । शरकार-चित्रवहारचातुत्वधर्मयोरपि भेदाभावात्साक्षादेव वस्तुप्रतिवस्तुभावो दृष्टव्यः । हारकापण्डेति । मालविकाभिमित्रनाटके मालविकामवैक्ष्याभिमित्रस्योक्तिः । पाण्डुत्वं नायकविरहाद् । परिमितेति । विरहदैन्यादिलयेन बहुनामलंकाराणामप्रहणाद् । माधवो वसन्तः । परिणतेति । पाण्डुत्वाद्यैः । नलाभावस्य सभायां प्रतीतौ सभावस्त्यभावप्रतियोगित्वं नलस्य तुल्यवित्तिवेद्यम्, पारिजातस्य भामा-

रुद्रकुधस्तदारिंकामधियानले सा वासार्थितामधृत काचन केतकीव ॥

अत्रोत्कण्टकादीनि विशेषणानि दमयन्तीकेतक्यो: क्लिष्टानि ।

यथा वा मम—

'वनविलासारंभकरम्भा संपत्तपयोधरोदयोत्पम । प्रणयिन्त्या धनसमयश्रियेव चेतः समुच्च्रूसिति ॥'

कचिदुपचारेण यथा— 'अच्छीअ ता थइस्सं दोअ वि हथ्थेवि तम्मि दिस्सइम् । अड्डं कम्बुकुसुमं णव मउलिअं कहं णु दक्खिस्सम् ॥' इह मुकुलितत्वं पुष्पधर्मः; अड्डेशूपचरितः । कापि समासभेदेन यथा— 'विअसिअतमालणीलं पुणो पुणो चलतरङ्करपरिमह्हम् । फुड्ढेलावणसुरहिं उअहिगइन्दस्स दाणलेहं व ठिअम् ॥' अत्र विकसिततमालनीलत्वं फुड्ढेलावणसुरभित्वं च तृतीयासमासेन वेलायाम, 'उपमानानि सामान्यवचनै:' इत्युपमितसमासेन दानलेखायाम । कचित्स्वेषां द्वयोरमिश्रणेन । तत्रानुगामित्वविम्बप्रतिबिम्बभावयोर्मिश्रणं

ऋणश्रितत्वप्रतीतौ च मूर्त्तस्य युगपडुपायदेशनावस्थानात्पारिजातस्य स्वर्गे वृत्त्यभावप्रतियो-

गितमाक्षेपपल्यमिति भावः । घननेति । अतिस्वच्छहौ अरुणौ रक्तवर्णौ करौ हत्तौ

यस्या: । पक्षे घनरा मेघा: तत्र प्रविशन्त आहिणा अरुणसंवन्धिन: करा: किरणा यत्र ।

पयोघर: स्तनो मेघश् । 'पयोधरौ स्तननाब्दौ' इति शाश्वतः । आयाविशेषणेऽ स-सुक्श्रेष्ठो दितीये स्वराद इति षट् । उपचायां लाति । स च सहृशयेलक्षणाति स्पष्ट-मेव । 'अक्षिणी तावत्स्यगाविष्यामि द्वाभ्यामपि हस्ताभ्यां तस्मिन्‌ष्टे । अथ कदम्ब-कुसुममिव मुग्धलितं कथं नु छादयिष्यामि ॥' मानवल्या: सखीं प्रलुयक्ति । प्रियदर्शन-

जन्यविकासेन मानलताग्रोंपनाय नेत्रच्छादनेन डपि तदर्शनरोमाञ्चदनुरितमहं विलोक्य मा-नत्यागप्रतीतिभींविप्रलस्थलेवेत भावः । उपचरित इति । तत्सदृशरोमाश्ररवत्तवनेनैव स्यः । 'विकसिततमालनीलां पुनः पुनश्लतरङ्करपरिमृश्राम । फुड्ढेलावणसुरभिपुदरधिगजनद्रसय

दानलेखामिव स्थिताम ॥' सेतुकाग्ये वेलावर्णनम । तरङ्काकार: करः, तरङ्ग एव कर

इत्यत्रापि समासभेदो बोध्यः । तस्य साक्षादेलाननिवितत्वेन तु द्वयमेव विशेष्योद्र्रावि-

अलङ्कारकौस्तुभः

यथा— 'अह् गमिअ णिसासमअं गम्भीरत्तहिअअम्भि समुद्दे । रोसो राहवअअणं उप्पओ चन्दमण्डलं व विलग्गो ॥' अत्र विलक्षणमनुगतम् । राघववदनचन्द्रंण्डलयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावः । अनुगामित्ववशेन प्रतिबिम्बप्रतिविम्बभावोऽयथातथा— 'वैवस्ततो मनुरणोम माननीयो मनीषिणाम् । आसीनमहीभृतामध्यः प्रणवच्छन्दःसामिव ॥' अत्र मनुप्रणवयोः सममायां छन्दोमहीभृतां बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नानाम- द्वयं विशेषणतयोक्तम् । मनीषिमानव्यमुभयानुगतम् । अनुगामित्वश्लेषयोर्यथातथा— 'नाहूतापि पुरः पदं रचयति प्राप्योपकरणं हठा- त्पृष्टा न प्रतिवक्ति कम्पमयते स्तम्भं समालम्बते । वैवर्ण्यं स्वरभङ्गमञ्चति तितिक्षा मन्दाक्षमनुत्तानना कष्टं भोः प्रतिमावतोऽप्यधिष्यमं वाणी नवोदायते ॥' अत्र पृथक्यादावनुगामित्वम्, पदमित्यादौ श्लेषः । अनुगामित्वोपचारयोर्यथा मम— 'अतिसुकुमारः सौरभविशेषभरितोदतिरमणीयः । चुम्बति कपोलविम्बं युवेव कर्णावतंसोऽप्यसौः ॥' अत्र सुकुमारेत्यादनुगामि, 'चुम्बति कपोल-' इत्यवतस्त उपचारे । अनुगामित्त्वसमासभेदयोर्यथा— 'संक्षोहितकमलसरः संज्ञावचअम्भोधातकरिमियम्हो । ठाणडिफिडओ ह्व गओ रन्ति भमिऊण पडिपिउत्तो दिअहो ॥' तथा । 'अथ गमयित्ता णिसासमयं गम्भीरतवहडंसिथे समुद्दे । रोसो राघववदणं उठप्पा- तच्छन्दमण्डलमिव विलमः ॥' सेतुबन्धाय समुद्रप्रायिनार्थे श्रीरामे स्थिते समुद्रे किमप्य- कृतवति इयमुक्तिः । राघववदनेति । प्रकृतत्वेन रोषस्यैवोपमेयत्वात्तेन चोपमानत्सै- वोपमानत्वादिति भावः । 'संक्षोहितकमलसरः' संध्यातपताम्रघातुकर्दमितमुखः । स्थानभ्रष्ट इव गजो रात्रि अ्रमित्वा प्रतिनिवृत्तो दिवसः ॥' स शुकाग्ये प्रभातवर्णनम् ।

अत्र संध्यातपेतिं समासभेदः, संक्षोभितेत्याद्यनुगामि । बिम्बप्रतिबिम्बमभाववस्तुप्रतिवस्तुभावयोयेथा— 'इअ णिअमिअसुगीवो रामन्तेण पचलिओ पितामहतणओ । परिमहुमेरुसिहरो सूराभिमुहो तव पलअधूमप्पिडओ ।।' अत्र रामसरूवणोविस्मपतिरिस्मभावापत्तियोरेक एवं धर्मोउन्ताभिमुख- शब्दाभ्यां निर्दिष्टः, सुग्रीवमेरुरुशिखरयोविम्बप्रतिबिम्बमभाववश्र । श्लेषबिम्बप्रतिबिम्बभावयोयेथा मम— 'संप्रकासिअवलाहकवृन्दो वज्जणयणसणिकभावमनेहा: । हेतुभावसुपलअम्मिततस्खो बोधिसत्त्व इव सत्थरमेति ।।' अत्र वर्षापक्षे क्षणिकभा विद्युत, तस्या आवो दीसिः । पस्से क्षणिक- भाव: पदार्थानं प्रतिक्षणविनाशित्वमिति श्लेष: । मेघसत्थयरोग्बिम्बप्रति- विम्बभाववश्र । उभयोर्योयथाक्रमं विधुत्क्षणिकत्वसादृश्यकत्वात् । उपचारविकल्पप्रतिबिम्बभावयोयेथा मम— 'नितान्तपारिअट्टवतारतारके रसेन सा नर्तयति स्म लोचने । परिअ्रमद्भमेअझसंगते निशावसाने नलिनीव पडुज्जे ।।' अत्र तारकाऋष्ज्ञानां नेत्रपडुज्जानां रसप्रभावत्यो(?)श्र बिम्बप्रतिबिम्ब- भाव: । नर्त्तनं नेत्रे पद्ये चोपचरितम् । समासभेदश्लेषयोयेथा— 'खुडिडपडिअसुणालं दडूण पिअं व सिडिलिअवलअं णलिणिमं । मुहुअरिमहुरुल्लावं महुमअम्बं मुहुं व घेप्पिअ कमलम् ।।' अत्र मधुकरीमधुरोल्लापमिति समासभेदः, मधुमदाताम्रभमिति श्लेष: ।

संक्षोभितत्वं पूर्ववस्थावैलक्षण्यम् । तच्च विकसितोन्मादिंतत्वाभ्याम् । संध्यातप एव ताम्रघातुरिवेति विनपक्षे । संध्यातपवत्ताम्रो रक्तो धातुगेरिकं सिन्दूरं चेति गजपक्षे । 'इति नियमितसुप्रीवो रामान्तेन प्रचालितः: पितामहतनयः । परिम्हुेमेरुशिखरः सूर्यों- मिमुख इव प्रथयभूमीप्तीड: ।।' पितामहतनयो जाम्बवान् । उद्दीड: समूहः । जाम्ब- वदूमथोअरुपमा । 'णिडतोल्पतितमुणालं द्रष्टा प्रियामिव शिथिलितवलयां नली- नीम् । मधुकरीमधुरोल्लार्पं मधुमदताम्रं मुखमिव गृह्यते कमलम् ।।' सेतुकाव्ये शरदृणी- नीम् । मधुकरीमधुरोल्लार्वं मधुमदताम्रं मुखमिव गृह्यते कमलम् ।

अलङ्कारकौस्तुभः

समासभेदबिम्बप्रतिबिम्बभावयोर्यथा— 'वणदवमसिमडलमगो रेहड विग्जो घणेहि धवलेहिं । क्षीरोदमन्थनुच्छलिअदुद्दसित्तो व महुमहणो ।।' अत्र वनदवेतद् समासभेदः, धवलधनदुग्धयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावः ।। वस्तुप्रतिवस्तुभावेरषयोयथामम— 'सुरसतराहसितमुखी विम्बति वरवार्णीनी नितराम् । उन्मीलितारविन्दा सरसीव विनिर्मितोत्तकलिका ।।' अत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावापचयोरमुखरविन्दयोरेव धर्मो हसितोन्न्मी- लितपदाभ्यां विशेषणतया निर्दिष्टः; प्रथमाव्यविशेषणाद्दये च शेषः ।। समासभेदोपचारयोर्यथामम— 'मालतीकुलकोमलदनता मत्तवारिहं कुलकेराकला पा । जीवयत्यसमसायकमेषा कामिनी व जळदागमलक्ष्मीः ।।' अत्र मालतीकुलदौ समासभेदः, जीवयतीत्युपचारः ।। समासभेदवस्तुप्रतिवस्तुभावयोर्यथामम— 'घनप्रसवसंकुला स्थगितशर्वरीवह्लभा विराजति बलाहकागमनकालिकी दुरिसयम् । परं विहितगोचरीभवनपुणडरीकच्छटा तमालदलमेचकावयवसंनिवेशेव भूः ।।' अत्र घनप्रसवेत्यादौ समासभेदः, चन्द्रपुणडरीकयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभाव- पत्तयोः स्थिगतत्वं विहितगोचरीभवनत्वं चैकधर्म उक्तः ।।

नमः । समासभेदशेषोयेयथाऽग्रोत्तरार्धमेव प्रकृतोदाहरणम् । पूर्वार्धे मृणालवलययो- बिम्बप्रतिबिम्बभावस्त्यापि सव्वाद् ।। 'वणदवमसीमलिआक्खो राजति विन्ध्यो घनैरषवलेहि । क्षीरोदमन्थनोच्छलितदुग्धसिक्त इव मधुमथनः ।।' [इति च्छाया ।] जीवयतीत्युपचार- वेति । घनानां मेघानां प्रसव उदपत्ति: । पक्षे घनप्रसवो जलरूम् । विहितमनिषिद्धम् । गोचरीभवनं प्रत्यक्षोपहितत्वं यस्यास्तादृशो पुणडरीकच्छटा यस्मा इति बहुव्रीहिः

श्लेषोपचारयोरथा—

'अस्थानगामिभिरलंकरणैरपेता भूर्य: पदस्वलितनिहुतिरप्रसक्ता । वाणीषु कापि कुकवेमंधुपानमत्ता गेहानुपातबहुलैव निनिंदिगामा ॥' निर्गेमनस्य वाण्यामुपचार:, अन्यत्र श्लेष: ॥ कचित्स्वेषां मिश्रणेन । तत्र समासभेदानुगामित्वोपचाराणां यथा— 'मुहरधणविप्पइणं जलनिवहं भरिअणहमहीवि॑अरमू । णिअसुहपज्जहह्थं अप्पाणं विणिग्गअं जसें व पिअन्तमू ॥' अत्र मुखरेत्यत्र समासभेद;, भूततโมहोर्विरतरवसुगामि, विनिर्गत-मिति यशास्युपचार: ।

अनुगामित्वोपचारश्लेषाणां यथा—

'उद्दामोत्तकलिका विपाण्डुररुचं प्रारंभजृम्भामिति क्षणा-दायासं श्रसितोद्धमैरविरलैरातन्वतीमात्मन: । अद्योध्याचलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं पश्यन्कोपविपाण्डुरध्युति मुखं देव्या: करिष्याम्यहं ॥' अत्रोत्तकलिकेति श्लेष;, विपाण्डुरेत्यत्र आयासेत्यत्र चानुगामित्यम, प्रारंभजृम्भामिति लतायासुपचार: ।

बहुव्रीहि: ।

अदृश्यपुण्डरीकेत्यर्थ: ॥ 'मुखरधणविपक्रीणं जलनिवहं भूतसकलनभोमही-विवरम् । नदीसुखपयस्यमानमानत्मनो विनिर्गतं यथा इव पिसन्तमू ॥' सेतुकाव्ये समुद्र-वर्णनम् । मुखरेतीति । मुखरैरंजितदिग्धनेमिंगेष्ट्रुम, पक्षे मुखरैर्बन्यादिभिर्धनं बहु-कत्वा वर्णितम् ॥ विनिर्गतमिति । निसृक्मणाद्वयस्य बहि:संयोगजनककर्मणो मृत्युमात्रधर्मेतया यथास्यसंभावयत्काचो लक्षणीकत्वादित्यर्थ: उद्दामेति । दोहदद-लातुष्पितां माधवीततां दृष्ट्वा रत्नावल्यां वत्सराजस्योक्ति: । उद्दामा उद्दूताश्व कलिकाः कोरकाः यस्याम् ! पक्षे उद्दूमा अतिशयवती उत्तकलिका उत्तकण्ठा यस्या: ॥ कोपेति ।

अलंकारकौस्तुभः

उपचारसमासमेदश्लेषाणां यथा— 'सरए सरम्मि पहिआ जलाइ कन्दोइसुरहिगंधाइं । धवलच्छाइ सअहुआ पिअन्ति दइआण व मुहाइं ।।' अत्र पिबन्तीति मुखपक्षे उपचारः, नीलोत्पलसुरभोति समासमेदः, 'धवलच्छाइ'वचनाणि इत्यर्थैकतया 'धवलच्छाइ' इत्यत्र श्लेषः ।। अनुगामित्वविम्बप्रतिविम्बभावसमासमेदानां यथा मम— 'स्फुटनयनपङ्कजा सा स्वच्छसुकी मे मनः प्रसादयति । कुसुमाकरं शरदिव नवसमुदितशीतकिरणनिम्ना ।।' अत्र 'प्रसादयति' इत्यनुगामि, मुखचन्द्रयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावः, 'स्फु- टनयन-' इति समासमेदः ।। अंतः परं मपवैतद्विषये श्लोकाः— अनुगामित्वसमासमेदश्लेषाणां यथा— ताराहृदयोत्करी समुदितचन्दचन्द्रार्धचर्चा । विकसितकैरवहासा ज्योत्स्नीव वधूर्जरं विधुनोति ।।' अत्र 'ज्वरं विधुनोति' इत्यनुगामि, 'तारा-' इत्यादौ 'विकसित-' इत्यादौ च समासमेदः । 'चन्द्र' इति श्लेषः ।। उपचारविम्बप्रतिबिम्बभावसमासमेदानां यथा— 'विजृम्भमाणोऽतकोरकस्तन्नीं सरोजिनीं चुम्बति वासरेव्वरः । समुज्जसत्कुजुमपङ्कजोहितो युवा नवीनां वरवर्णिनीमिव ।।' अत्र 'विजृम्भमाण-' इत्यत्र 'समुज्जसत्-' इत्यत्र च समासमेदः, सरोजिनीवर्णनस्यबिम्बप्रतिबिम्बभावः; 'चुम्बति' इति रसपक्षे उपचारः ।। देवीपरिगृहीतलततापक्षया राजपरिगृहीतायास्तस्या: प्रथममेव पुष्टतत्व्वात् ।। कन्दोइ नीलोत्पले देशी । 'शरदि सरति पथिका जलानि नीलोत्पलसुरभिगन्थानि । धवलाच्छा- नि(क्षाणि) सडक्षणा: पिबन्ति दयितानामिव मुखानि ।।' [इति च्छाया ।] धवलानि श्वेतव- र्णानि च तान्यच्छानि प्रसन्नानि' चेति धवलाच्छानि । पक्षे—धवलाक्षाणि धवलने- त्राणि । मुखपक्ष इति । मुखपक्षनस्य द्वयद्रव्य एव संमवादितयैः ।। भेदान्तराणां

उपचारबिम्बप्रतिबिम्बभावश्लेषाणां यथा— 'रसभरसाद्रौवयथः परिरम्भते केतकीं पवनः । कठिनतरकण्टकत्कररकुषितां कामिनीमिव सकामः ॥' अत्र पवनपक्षे परिरम्भोपचारः, केतकीकामिन्योर्बिम्बप्रतिबिम्बभावः, रसकण्टकपदयोः श्लेषः ॥

अनुगामित्बिम्बप्रतिबिम्बभावोपचाराणां यथा— 'मरुदृहीतामलमालतीकः सीमन्तयत्येष तमालवल्लीम् । प्राणेश्वरो जीवलवलभाया: स्थ्थाकुंति श्रेणीमिवालकानाम् ॥' अत्र 'गृहीता-' इत्यादिरनुगामी, तमालालकानां बिम्बप्रतिबिम्बभावः, मरुति सीमन्तकर्तृत्वोपचारः ॥

अनुगामित्बिम्बप्रतिबिम्बभावसमासभेदानां यथा— 'तरलयति मानसं मे कुमुदमनोज्ञा स्थितश्रीस्ते । नार्थं द्वीपवतां ज्योत्स्नैव मनो दचापभूः ॥' अत्र 'तरलयति' इत्यनुगामी, मानसससुद्रयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावः, 'कुमुदमनोज्ञा' इति समासभेदः ॥

वस्तुप्रतिवस्तुभावसमासभेदोपचाराणां यथा— 'कुटिलगता सरसीरुहसुकुमारकरा सुधांशुमुखी । वक्तरज्नाकुलिता सरिदिव सानन्द्रमवगाह्या ॥' अत्र गततरङ्गयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नयोः कुटिलवक्त्रवास्यामेकधर्म उक्त [इति वस्तुप्रतिवस्तुभावः], 'सरसीरुह-' इति समासभेदः, अवगाहनेस्य कामिन्याः उपचारः ॥

वस्तुप्रतिवस्तुभावसमासभेदश्लेषाणां यथा— 'समीरनोद्वर्तितकिंचिद्दलं स्तनं दृढाना सुमृणालवहुका । गुलुच्छमध्यच्युतैकपल्ववा सरोजिनीवाॅसि विसारिसौरभा ॥' अत्र — बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नयोः स्तनगुलुच्छयोर्द्वितोच्च्युसितेत्ये-

9. 'पतीनां' ख. २. क-पुस्तके नोपलभ्यते. ३. 'तनौपि सौरमम्' क.

अलङ्कारकौस्तुभः

कषर्मनिदेशैराद्रखुप्रतिवसुभावः, 'खुम्णाल-' इति समासभेदः, 'सौर्मा' इति श्रेषः ॥ वस्तुप्रतिवस्तुभावसमासभेदानुगामित्वानां यथा— 'दरसरितकोमलाधरतल्या मनागीक्षण- दाने कविविषयीकृतसामुद्रिकसादृश्याद्भुतः ॥ परिहृतविपक्षवा किमपि दृश्यसत्वकोरक- लतेव हरति प्रिया किसलयाग्रहस्ता मनः ॥' अत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नानामधरपल्लवानां दन्तकुञ्चलानां च स्फुरितपैपरिफलने ईक्षणविषयीभवनदृश्यत्वे च पृथगुपात्ते [इति वस्तुप्रतिवस्तुभावः], हरणमनुगामि, 'किसलया-' इति समासभेदः ॥ वस्तुप्रतिवस्तुभावश्रेषानुगामित्वानां यथा— 'घनसारसारविशादां कण्टकितां सा तनुं धत्ते । पुष्पपालीमिव कतकवृक्षा घूलसिता मृद्दूमः ॥' अत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नयोर्धनसारधूल्योर्विशादसितत्वरूप एकधर्मः पृथगुक्त [इति वस्तुप्रतिवस्तुभावः]; कण्टकेति श्रेषः, मृद्द्रीमित्यनुगामि ॥ वस्तुप्रतिवस्तुभावानुगामित्वोपचाराणां यथा— 'मोहयति पिहितवदनो बालाया एष कुन्तलकलापः । प्रावृषि हवाम्बुवाहश्छन्ननिद्रावृतोऽन्धवस्तसः ॥' अत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नयोर्मुखचन्द्रयोः पिहितच्छादनरूप एक एव धर्म उक्त इति वस्तुप्रतिवस्तुभावः, मोहयतीत्यनुगामी, बान्धवेत्युपचारः ॥ एवमन्ये प्रकाराः: स्वयमूह्या: सुलभतादुपेक्षिता इति दिखू ॥ अयं चात्र विशेषः—धर्मस्यानुगामित्वे पदार्थेतरवच्छेदकप्रकारेणोप- स्थितौ सत्यां तदृपेणैवोपमानोपमेयोःसदृशोधः प्रसिद्ध एव । बिम्बप्रति-

स्वभावस्थले तु—'मरकतभाजनराशौशुक्तिप्रतियोगिकसादृश्याश्रययो बलाकाविसिनीरपत्रौ बृत्ति:' इति बोधः । तदाधारतापनयोरेकश्व भजनपत्रयोर्भेदे सति तदृत्तित्वेन धर्मेण तत्सादृश्याभावेन मरकतभाजनविसिनीरपत्रयोरभेददारोपेणैव पर्यवसाने तत्रिमित्तसादृश्यज्ञानं मानसमेव । न च—शैत्येनैव तत्सादृश्यनिर्वाहः—इति वाच्यं, तदा शीतशुक्कौ मरकतभाजनवृत्तित्वविशेषणवैय्यर्थ्यादिति: तादृशात्मकातिरिकोपमानविशेषणोपादानस्य वैय्यर्थ्यात् । एकधर्मिततिसादृश्यापेक्षया बहुधर्माङ्गटितस्य तस्य चमत्कारातिशायजनकत्वाच्च । अत एव 'यान्या मुहुर्वैलितकंधरमालनं तदुदृत्तवृन्तशातपत्रनिमं वहन्या । दिग्वोधस्मृतौ च विशेषण च पक्ष्मललक्ष्यागाढं लिख्यात इव मे हृदये कटाक्ष: || इत्यादौ अपे, वस्तुप्रतिवस्तुभावस्थले निर्वाहः । अनन्यथा सौन्दर्येण धर्मेण साम्यनिर्वच्चौ कंधरावृन्तयोरैक्यारोपेण साधारण्यानुपयोगापत्तेः || अयं च विशेषः—'उत्क्षातदधुममिव शैलं' इत्यत्र शैलबदधुमयोर्धर्मान्तरप्रयोज्यचमत्कारसादृश्यस्याप्रसिद्ध्योत्कातदधुमत्वस्य साधारण्यप्रयोजकत्वानुसंधानं विना न प्रतीतिपर्यवसानम् । 'यान्या मुहु:' इत्यादौ तु कंधरावृन्तादीनामैक्यबोधाभावेऽपि सौन्दर्यादिना साधारण्यधीपर्यवसानं भवस्तेव । परं तु कंधरावृन्तादीनामेदपि साधारण्यज्ञाने उत्कर्षकत्वमात्रं—इति ॥ एवं विशिष्टप्रतिबिम्बभावस्थलेपि यत्र प्रतिबिम्बतुल्यभावापन्नधर्मेल्यवति-रेकेण साहश्यप्रसिद्धं, तत्रापि श्लोध्यम् ।

यथा— 'कोमलातपवालााभ्रसंध्याकालसहोदर: । कुड्मालेपनो भाति कषायवसनो यति: ॥' इत्यादौ । नवयत्न धर्मान्तरेण यतिसंध्याकालयो: साधारश्यं प्रसिद्धम्, अपि तु—अमेद्यध्वसायविषयीभूतकोमलातपकुड्मालादिधर्मेणैवति ।

अलङ्कारकौस्तुभः

एवं श्लेषेऽपि— 'नरासिंह महीपाल सर्वोऽङ्ङ्यरिगणस्तव । पारावारसमानत्वं दधाति स्वपदच्युतः' । इत्यत्र वैरिसमुद्रयोः स्वपदच्युतत्वधर्मनिमित्तकमेव साहस्यम् । एवमपचारे'पि— 'शतकोटिकठिनचित्तः सोऽहं तस्या सुधैकमयमूर्तेः । येनाकारेऽपि विमित्रं स विकलहृदयो विधिवशाच्च्यः' । इत्यत्र काठिन्यस्य पृथिवीगुणत्वेन चित्त उपचार । दयाविरहवस्त्वात । ततश्च दयाविरहे काठिन्याभेदाध्यवसायेन कुलिशाचित्तयोः साहश्यप्रतीति;, अन्यानिमित्तकसादृश्यस्याप्रसिद्धे । तस्मात्कथंचिदधर्मः साहश्यानिर्वाहकः; कश्चितु तदुत्कर्षकः—इति सिद्धम् । इदानोम्— 'उपमाया बुद्धेरेतद भेदा ज्ञेयाः समासतः । ये शेष लक्षणे नोक्ता संसाध्यास्तेऽपि लोकतः' । इति भरतवाक्यममिसंधाय तां विमजते— श्रौत्यार्थी सा द्विविधा वाक्ये हृत्तौ च तद्रिदते तद्वत् । 'चन्द्र इव सुधाकर' इत्यत्र शब्दबोधे तावत्केचिदाहुः—यद्यपि— यथेवादिशब्दानां तुल्यादिपदानां च साहश्यबोधकत्वविशेषाच्छौतार्थत्व- विभागानुपपत्तिः । न च—इवादिमिरुपयत्र धर्मसंवन्धः शक्त्या प्रत्या- घ्यते, तुल्यादिमिस्तु धर्ममात्रम्, इति विशेषः—इति वाच्यम्, इवादो- वाक्यमाणां मूलानुरतदर्शिनाय भरतवाक्यं दर्शयति—उपमाया इति । उपमाया श्रौतार्थत्वविभागस्य शब्दबोधनिवन्धनत्वात्प्रथमं बोधमेव विचारयितुमाह—चन्द्र इ- वेत । यद्यपीसादृश्यबोधकत्वाभावादित्यन्ता शङ्का । बोधकत्वाच्छेषादिति । सादृश्यप्रत्ययस्योभयवापि सतवादिस्वर्यः । वैषम्यं शङ्कते—न चैवति । उभयत्रेति । उपमानोपमेययोरित्यर्थः । वाक्यमाणरीत्या चन्द्र इव सुकामिलयत्र उभयत्र तत्संवन्ध- बोधोपपत्तेरित्यर्थः । तादृशोभयानतसादृश्यबोधकत्वसाम्यावैनेतथ्यः । सर्वत्र धर्मीपदमत्न साधरयपरम् । धर्ममात्रमिति । प्रतियोगितयोपमानने विशेषणत्वा-

9. 'पदानाम्'. 2. 'शब्दानाम्' इति भवेत्.

नामुपमानविरोधणात्वनियमेन तैरस्युपमान एव धर्मसंवन्धयो बोधयितुं शक्यते, न तृपमेयेडपि । अनविशेषणस्यात्न संवन्धबोधकत्वभावात् । तथापि 'यथा चैत्रस्य धनम्' इत्यत्र चैत्रपदोत्तररषष्ठ्या चैत्रस्य स्वामित्वम, धनस्य च स्वत्‍वं बोध्यते शब्दशक्तिस्वाभाव्यात, तथात्रापीपदेनोभयन्त्र तद्धोधनान्नानुपपत्ति:। न चैवमपि कथमुपमानोपमेयोरभेदान्वय:—इति वाच्यम् । प्रकारीभूतविभक्त्यर्थसंवन्धस्यैव फलातुरोधान्नामर्थीयोभेदान्वय: प्रकारीभूतनिपातार्थसंवन्धस्थापि हेतुत्वकल्पनात् । 'सदृशाच्चन्द्र्रीयं मुखम्' इति शब्दबोध: 'चैत्रस्येदं धनम्' इत्यत्र 'स्वामिचैत्रीयं धनम्' इति-नापन्नमेव साध्र्यमित्यर्थ: ॥ तथा च वक्ष्यमाणरीत्या चन्द्र इवेतन्न सदृशाच्चन्द्र्रीयं मुखमिति सास्द्र्यबोध: । चन्द्रेण तुल्यमितन्न तु चन्द्रसादृश्यवन्मुखमिति साम्यमिति उभयत्र द्रयस्य नोपमानं विशेषणत्वम, किंतु उपमेय एवति वैसाम्यमित्यर्थ: ॥ नामार्थयोरभेद-दावन्वयानुपपत्त्या साध्र्यसंवन्धेन चन्द्रस्य मुखेऽन्वयोपपत्त: । अतः कथं 'सदृशाच-न्द्रीयं मुखम' इति बोध: स्वादृश्याभिरायवान्‌परिहारति—इवादानामिति ॥ उपमाननिष्ठविशेष्यतानिरूपितविशेषणताशालिस्वार्थकल्वेनैतस्य ॥ न त्विति । डाकरीला इत्यादिसाध्र्याद्‌वाक्‍ष चन्द्रादुपमानो-पत्तेरेकत्र जनितान्वबोधत्वेन निराकाहूत्वात अतो सदृशाचन्द्रस्य मुखमिति न शब्द-बोधसंभव: तदेतदार्ह-—अनविशेषणस्यैति । न च—इवार्थेसादृश्यस्य चन्द्र एव-न्वय:, तस्य च साध्र्यसंवन्धेन मुखादावन्वय: इति साध्र्यं संसर्गीभूयैव साध्र्यविशिष-टचन्द्रप्रकारकमुखाविशेष्यकबोधे भासताम्—इति वाच्यम, भेदसंवन्धेन नामार्थप्रकारक-शब्दबुद्धित्त्वावल्‍क्ष्यं प्रति विशेष्यतासंवन्धेन विभक्तिजन्योपस्थिते: कारणत्वकल्पनात् । उपमेयस्य च नामार्थत्वेन विभक्तिजन्योपस्थितिविशेष्यताविरहात् । अन्यथा 'नीलो घट:' इत्यादौ नीलघटयोरिमेदातिरेकसंवन्धेन विशेषशक्यापत्तेरिति शाब्दार्थ: ॥ समाधत्ते—तथापीति ॥ कथमिति । नामार्ययोरमेदान्वय एव व्युत्पत्ते: ॥ 'नीलो घट:' इत्याद-वुक्तरीत्या कल्पनादित्यर्थ: । प्रकारीभूत इति । नामार्थान्तरनि‌ष्ठविशेष्यतनिरूपितविशेष-णताशालीनामर्थविशिषतादृशोभेदसंवन्धविशेषणताशालीसर्थ: ॥ चैत्रस्य धनमित्यत्र हि स्वासित्‍वं षष्ठ्यर्थ:, तसाश्रयतया चैत्रेऽन्वय:, चैत्रस्य च स्वामित्वसंवन्धेन धने‌डन्वय: । तत्र धननिष्ठविशेष्यतनिरूपितविशेषणताशालीचैत्रूपनानार्थनिष्ठविशेष्यतामिरूपित-विशेषणतास्वामित्वहरूपविभक्त्यर्थोऽस्यास्तीति तेन संवन्धेन चैत्रस्यापि धने‌डन्वय: ॥ एवं चन्द्र इव मुखमित्न सादृश्य इवार्थ:, तस्य प्रयोजकासंवन्धेन चन्द्रे‌डन्वय:, चन्द्रस्य च सादृश्यसंवन्धेन मुखेऽन्वय: । चन्द्रस्य च साध्र्यसंवन्धेन मुखे, मुखरुपनानार्थनिष्ठविशेष्यतनिरुपितविशेषण-ताशालित्वं इवारुपनिपातार्थसा

वत्। अत एवं श्रौतीतवं साधरस्यप्रतियोगितास्यस्योपमानत्वसैवपदेन बो-धनात्—इति । अत्र केचिदेवमाहुः—मीमांसकमतमतमभिसंधायैवात्र समाधानम् । तथा हि—चन्द्रप्रतियोगिकसाहृश्यमिवपदार्थे 'घटो न' इत्यत्र घटप्रतियोगिकाभावस्य नञर्थेतावत् । नच—सादृश्यमेवात्रैकादेरर्थः—इति वाच्यम्, 'चन्द्रस्य साधरस्यम्' इत्यादिवत् 'चन्द्रस्येव मुखम्' इत्यादेरप्यपत्तेः । एवपदस्य साधरस्यमात्रवाचकतया ततः षष्ठघर्थेसंबंध्यालामेन तद्धोधार्थे षष्ठीप्रयोग-दर्शयस्सास्तीति तेन संबध्येन चन्द्रस्य मुखेन्दुव्याः इति प्रघटकायेः । ततक्ष प्रकारीभूतविभक्त्यर्थनिपातार्थोन्यतरसंबंधेन । नामार्थप्रकारकशाब्दबुद्धितावच्छिन्नं प्रति विशेष्यतासंबंधेन नामजन्योपस्थिते: कारणतवं कल्य्यते । न च निपातार्थ-स्यापि कार्यतावच्छेदकसंबंध्यप्रवेशे गौरवमिति वाच्यम् । प्रामाणिकस्य तस्यादो-वत्वात् । प्रकारीभूतविभक्त्यर्थस्य तैयाे बीजभूतस्यानुभवस्या प्रकारीभूतनिपातार्थे-डपविशिष्टत्वात् । बोधप्रादितोती । इवार्थसादृश्यस्य प्रतियोगित्वेन चन्द्रान्वये साधरस्यप्रतियोगित्वेनसादृश्यमिति बोधोदयादित्थ्यः । तदेव प्रतियोगित्वस्य सं-र्गत्वेन बोधः, साधरस्यस्य च चन्द्रादान्वये:, साधरस्यप्रतियोगिताया: शाब्दबोधयत्वा-च्छैतत्वम् । चन्द्रेण तुल्यमिवादौ' नु साधरस्यप्रतियोगितायाश्चन्द्रादानवनवगमादार्थ-त्वम्, चन्द्रप्रतियोगिकसादृश्यवन्मुखमिल्येव तत्न बोधाद् । तुल्यत्वस्य नामार्थेतया तत्न प्रतियोगित्वेन तस्य चन्द्रान्वयानुपपत्तेः । अतस्तत्न साधरस्यप्रतियोगितोपमानत्वस्य न शाब्दबुद्धौ भासते, किंतुर्थयतस्तदुतरमानसज्ञान एवेति तन्मतरहस्यम् । संपति मतान्तरमाह—आत्र केचिदिति । अन्र श्रौतार्थस्त्वमविगारूपे विषये । केचिन्नमहे-श्वारादयः । एवमन्या तदृवेकमहुरीर्थ्यः । मीमांसकेति । घटमानयेयादि पदान्यामितरपदार्थी निवतसार्थबोधकत्वमिति तत्सिद्धान्तः । अन्र तु निपातस्थल एव-निवताभिधानं न तु तुल्यादिपदेष्वित्यंशो तदनुसारः । तुल्यादिस्थले तदनभ्युपगमस्य व्यवस्थापनात् । अन्यथा 'एवमादिप्रयोगे श्रौती तुल्यादिप्रयोगे स्वार्थी' इति 'व्यवस्थाद्वै-नुपपत्तेः । चन्द्र' स्त्येवेति । साधरस्यपदजन्यसादृश्योपस्थितौ नामार्थस्योपमानत्वस्य तथा प्रतियोगित्वार्थकष्ठ्यपेक्षा नामार्थयः: साक्षाद्रेदान्वयानुपपत्तेः न तथा इवार्थेसादृश्येडपि नामार्थत्वाविदोष्याडुपमानत्व प्रतियोगित्वसंबंधेनान्वयानहेल्वा-द्विभक्तिजन्यतदुपस्थितिरपेक्ष्यतेति प्रतियोगित्वबोधार्थे षष्ठी स्यादेवेति भावः । ननु भेदसंर्गकनायार्थप्रकारकशाब्दबुद्धितावच्छिन्नं प्रति विभक्तिजन्योपस्थितेरिव

९. 'कार्यतावच्छेदकत्वे'।

स्यावश्यकत्वात् : असद्र्रतीयां तु साहसयप्रतियोगिताया इव दीपद्रवाच्यतया षष्ठच्यनपेक्षणात् । नच—अव्ययस्थले विलक्षणयुक्तपत्तिबलात्त षष्ठी —इति वाच्यम्, तथासति तस्यैव गौरवस्यापत्तेः । अतोडव्ययस्थलेह्नि-ताभिधानम्, न तु तुत्यादिपदानामपि—इति । तथा । असमस्तनजो-डभावमात्रपरत्वेन प्रतियोगितांशस्य संसर्गेमर्यादया भानसंभावात् । न च— ‘घटस्य न’ इति षष्ठच्यापत्तिः; ‘नञ्पदजन्याभावोपस्थितौ प्रतियोगितांश्य संसर्गतैव भानम्, अभावपदजन्यायाां तु प्रकारतैव’ इति नियमानुपगमात् । न च गौरवम्, त्वयापि ‘घटो न’ इत्यत्र पटाभाववारणाय तदपेक्ष्य ‘अभावार्थप्रतियोगिक एवाभावो भासत’ इत्यस्याभ्युपगन्तव्यतया तदपेक्ष्य ‘अभावमात्रं नञर्थः; प्रतियोगितंव संसर्गतया भासते’ इतस्यैव युक्तत्वात् । ‘घटपदस्यैव घटप्रतियोगिकाभावपरत्वं नञ्पदं तत्पर्याभक्रम्’ निपातजन्योपस्थितेरपि विशेष्यतासंबन्धेन कारणत्वं कल्प्यते । एवं च ‘चन्द्रस्य साधारण्ये’ इत्यत्र साधारण्यस्य निपातजन्योपस्थितत्वभावात् न तत्र प्रतियोगितंवेन चन्द्रस्यैव नञर्थतया तत् प्रतियोगित्वबोधार्थे षष्ठ्यपेक्षा । चन्द्र इवेतन्न तु साधारण्यस्यैवार्थितया निपातजन्योपस्थितिविशेष्यतासंबन्धेन तत्रास्खेेति तत् प्रतियोगित्वसंबन्धेन च-न्रस्यैन्योपपत्तेर् षष्ठ्यपेक्षा । अतो व्यर्थे प्रतियोगितंवस्यापि इवार्थेत्वकल्पनम् । प्रति नामजन्योपस्थितेः कारणतां कार्यतावच्छेदकरसंबन्धेन तादात्म्यस्यैव निषेधात् । भेदसंबन्धेन नामार्थप्रकारकशाब्दबुद्धोश्च विशेष्यतया प्रयत्नजन्योपस्थितेः कारणत्वकल्पनात मुखादेः प्रयत्नजन्योपस्थितिविरहात् निपातजन्योपस्थितेरपि तत्राभावेन प्रतियोगितंवेन साधारण्यान्वयवत्त्वसाधारण्यसाहाय्यतवें मुखादावेन्वया-नुपपत्तेरिति वाच्यम् । निपातातिरिक्तनामाै्यप्रकारकशाब्दबुद्धावेव तथात्वात् । इ-लाक्षणिके—नचोक्तम् । वस्त्व्वात् । निपातजन्योपस्थितौ हेतुत्वकल्पनादिरूपसर्थः । नियमोेति । तथो च प्रतियोगिनिष्ठप्रकारतानिरूपिताभावप्रतियोगितंव-निष्ठप्रकारतानिरूपितभावविशेष्यकक्ञानतवें नञ्युपदसाक्तिज्ञानस्, प्रतियोगिनिष्ठप्रकार-तानिरुपितप्रतियोगितंवनिष्ठविशेष्यतावभितप्रकारतानिरूपितभावविशेष्यककज्ञानतवें चाभीष्टे नञ्युपपत्तिः । अतः पंतेो नैयादैः न पत्त्री, ‘पटस्यांभाव इत्यादौ’ तु षष्ठीति मow: ‘समभिय्याहारस्यं तत्पर्याभकत्वकल्पनं गौरवविशेषोाभाववादिद्रिनिगमकाभावसाह-भतेति’ । उभयका-

इत्यस्यापि सुवचत्वाच्च । अन्विताभावबोधमपेक्ष्याभावप्रकारकबोधस्यैव नोपदज्ञानकार्येतावच्छेदकत्वात् । एवं च प्रतियोगिताशस्य संसर्गतया भानसंभवे न तत्र नञोऽर्थ: शक्तिः, अन्यलभ्यत्वात् । नच—‘घटोऽभाव:' इत्यत्रापि तथैव भानसंभवे षष्ठीचपेक्षा न स्यात्—इति वाच्यम्, समानाधिकरणनामार्थयोर्मेदान्वयसैवाकाङ्क्षितत्वेन तत्र घटस्य प्रतियोगित्वेनाभावान्वयासंभवात् । अन्यथाभावपक्ष्यापि घटप्रतियोगिकाभावाचकत्वंभवेन त्वापि तत्र षष्ठीप्रयोगस्य दु:समाधानत्वात् । नच—निपातस्यैवान्विताभिधानम्—इति वाच्यम् । त्वयान्विताभिधाननियामकत्वं यस्य वक्तव्यस्, तस्यैव मया षष्ठीप्रयोगनियामकतया वाच्यत्वात् । ‘तद्‌तो:' इति न्यायात् । तस्मात्—‘चन्द्र इव' इत्यादौ प्रतियोगित्वस्य संसर्गतया बोधात् षष्ठी, 'चन्द्रस्य साहस्यम्' इत्यत्र तु संसर्गतया तद्‌ज्ञानसंभवात्‌षष्ठी—इत्यस्य सुस्थतया न चन्द्रप्रतियोगिकसाहस्ये इवादे:, न वा घटप्रतियोगिकाभावे नञोऽर्थ: शक्तिः—इति सिद्धम् । तस्मात्—निपातिरिक्तनामार्थ्योर्मेदान्वयबोध एव प्रकारीभूतविशिष्टार्थोपस्थितेस्तत्‍त्र—इति नैैयायिका: ।

केचित्तु—एवस्थले तथाबोधसंभवेऽपि 'यथा चन्द्रस्तथा मुखम्' इत्यादौ न तदुपपत्तिः। तत्र 'यादृशधर्मेऽंशचन्द्रः;, तादृशधर्मवन्मुखम्' इत्युपमानो-घमेयोमयविशेष्यकबोधात्। तेन 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यत्राप्युभयविशेष-ष्यक एव बोधः। अत एव 'हंसीव धवलश्रन्द्रः' इति दृष्टोपमा तत्रापि यादृशभावविशेषवती हंसी तादृशभावविशेषवाच्चन्द्रः।' इति नेहः। पण्डितधवलपण्डितहंस्यामन्वयासंभवात्। अत एव श्रौतीत्वम्। द्व्योरेकविभक्तिकत्वेनोमयत्र साधारणधर्मसंभन्धस्य शब्दत्वात्। 'चन्द्रेण तुल्यं मुखं मनोज्ञम्' इत्या-दौ तु विभक्तिमेदाद्वा तथा 'पद्मं मुखं च मनोज्ञम्' इत्यादौ तु विभ-किसाम्येऽप्युपमानोपमेयभावस्य प्रसिद्धिबलादेव लाभः——इत्यर्थेतव्‍म——इत्याहुः। तत्र । 'चन्द्र इव मुखं रमणीयम्' इत्यत्राप्युपमया दृष्टत्वप्रसक्ता-व्। तत्राप्युपमानोपमेयोभयालिङ्गतया मनोज्ञत्वस्य मुखान्वितस्य चन्द्रे-ड्न्वयासंभवात्।

यिका इति। तथा च उक्तहेतुहेतुमद्रवोक्षणानन्तरं न्वादेशेरणावमिभिहितम्— 'अत एव इवायर्थन्यायबोधे न शास्त्राथापेक्षेति।' संप्रति—'यत्रोपमान उपमेये च साधारणधर्मसंवन्ध्यः शब्दबोध एव भासते, तत्र श्रौती, अन्यत्रार्थी' इति चक्रवति-मतमाह— केचिदिवति। तथा बोधेति। उपमानप्रकारकोपमेयविशेष्यकलेयर्थः। ननु यथा चन्द्र इत्यत्र प्रकारार्थकलप्रत्ययवशयात्तच्छब्दाभ्यां वाक्यमेदावगमाच्चो-भयविशेष्यकबोधे बाघकामावालिङ्गमेदस्य दोषत्वानुपपत्तिरित्यर्थः। प्रकृतमाह—अत पवैति। अन्यथा तु हंसिसदृशक्षण्ट्रो धवल इति बोधे बाघकामावालिङ्गमेदस्य दोषत्वानुपपत्तिरिल्यर्थः। प्रकुतमाह—अत पवैति।

बोधे मिन्नविभक्त्यनवच्छिन्नत्वं तत्र्रत्वादिति भावः। पदं चेत्कनन्तरं तुल्यमिति शेषः, तद्द्विनिर्देश्यस्य यथोक्तवाक्यस्य दीपकालिकार एव विश्रामात्। मुखान्वितस्यैते। समानलिङ्गक्त्वादित्यर्थः। अन्वयासंभवदिति। विशेष्यस्य चन्द्रस्य पुंलिङ्गक्त्वात्। अनियतलिङ्गवचनकानार्थप्रकारकतदात्म्यसंर्गकशब्दबोधे समानलिङ्गवचनावारुद्ध-नामजन्योपस्थितेहेतुत्वकल्पनादिति भावः। नियतलिङ्गवचनात्तद्र्रेडपि अभेदान्वयद-श्रोनात् अनियतेति। अत एव शब्ददण्डे मणिकारैरुक्तम्—'मिन्नविभक्तियोरपि समानाधिकरण्येन विशेषणविशेष्यभावाभावात् अजहलिङ्गे तु लिङ्गनि-यमादुशासनात् तया' इति। 'नपुंसकमनपुंसकेनैकवचास्यान्यतरस्याम्' इति पाणिनीयसूत्रं नपुंसकस्य नपुंसकेन सह द्वन्द्वे नपुंसकमेव शिष्यते, इतस्तु लोपः, तस्मै च

यत्रु—तत्र 'रमणीयं च रमणीयश्व' इति द्वन्द्वे 'नपुंसकमनपुंसकेन' इत्येकशेषे एकवद्भावे च पुंलिङ्गरमणीयपदस्य चन्द्रे, नपुंसकस्य मुलेऽन्वयात् दोषः—इति । तत्रुच्छम् । 'कवलयमिव श्यामः कुटाक्षः' 'ध्वान्तमिव केशो नीलः' इत्यादौ दुष्टोपमात्वमसकृत् तथा अपि दूष्यत्नात् । न च—तत्र दुष्टत्वमेव—इति वाच्यम्, मानानुबादात् । 'छः पुंसुपक्रमोः प्राणो' इति वामनोक्तेरुभयत्र साम्यात् । 'प्राणा इव प्रियोडयं मे' 'विद्या धनमि- वार्जिता' इत्यादिपे दण्डिनोदाहेणाजीकरतस्य दुष्टत्वमसकृज्ज्ञाच्च ॥

अत्रेदं तत्वम्—तादृशत्वे सति तद्वर्त्तर्मवत्त्वं हि साहश्यम् । तत्र तादृश्वृत्तित्वे तद्वृत्तित्वमात्रमिवार्थः । तद्वतेत्यत्र वृत्तित्वस्य, धर्मवत्त्वामि- स्यात्वाधिकरणत्वस्य च निवेशापेक्षयोभयवृत्तित्वानिवेशनस्यैक युक्तत्वात् । त- विकलपेैकवद्भावो भवतीति तस्यार्थः । तथा च रमणीयमिसत्नेचरीलो एकशेषेण पुंलिङ्गरमणीयपदस्यापि संग्रहात्तसैव चन्द्रेऽन्वय इति न दोषः । इत्येतामाशयः । कुव- लयमिवेति । पुंलिङ्गोपमेयस्यैवोपमानकस्यैधे साधारण्यधर्मस्याप्येम्यसमासोलिकृत्स्व- नियमेन तत्राप्युक्करीलो एकशेषाश्रयणेऽप्येकवद्भावे तत्रापि नपुंसकसैवाश्रयणात्प्रस्तैकशेषस्य स्वीकर्त्तव्यतादिलयाशयः । एवं सर्वत्राप्यदुष्टत्वप्रसक्तात् प्राय- शाब्दविरोधाच्चादुष्टत्वेनैव स्तल्माह—प्राणा इवेत्यते । इदं वचन- भेदसोदाहरणम् । विधाधनमिति तु लिख्यभेदस्यैति दृष्टव्यम् । प्रकारान्तरेण श्रौतार्थ- त्वविभागं व्यवस्थापयिष्यन्नग्रथं नैयायिकावाभिमतसादृश्ये विशिष्टाश्रयिकपक्षमाश्रिय्य विचारयितुमुपन्यासति—अत्रेदमिति । तद्वृत्त इति । भवति च मुख्यं चन्द्रभिन्नं चन्द्र- गताादिकलवादिषुचेऽति भावः । वश्यमाणयुक्तिबलादाह—तत्रेति । धर्मे ए- वार्यः, न तु तद्वृत्तवमीप्यर्थः । यद्यापि तद्वृत्तवमपि धर्मे एव, तथापि बोध्ये वैषम्यमस्त्येवेति भावः । नन्वे तादृशत्वञ्च धर्मेऽपि समन्वेति, न तुप्रेयेन तथा च चन्द्र इ- त्युपमा स्यात्, तथापि रमणीयत्वादिगमेऽप्युपमानभिन्नत्वादिलक्षितं आह—तादृश- भवृत्तित्वे इति । ततश्च धर्मे न तद्वृत्तिलं विशेषणम्, किं तु तादृश्वृत्तित्वमेवेति भावः । न चैवमपि । तद्वोषतादवस्थ्यां तादृशमुखादिवृत्तित्वस्यापि धर्मे सत्त्वादेति वाक्यम्, तादृश- रूपदेन उपमानतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवदुपमेयस्य विवक्षणात् । युक्त्वादिति । एकत्राधेयत्वस्य परत्राधारत्वस्य च निवेशापेक्षया उभयत्राध्येयत्व- निवेशशैवोपचितत्वादित्यर्थः । यद्यप्याधारल्वाध्येयत्वोभयोरपि समवेतत्वादिसखण्डप- दार्थत्वेऽपितरिफ्कपदार्थे वा शरीयासाम्यमेवेक्षेत्र वृत्तित्वस्यापरत्राधारत्वस्य च नि- वेशो उभयन्राप्याधेयत्वस्यैव वा निवेशे न किंचिद्द्वैरवं लाभवं वाक्तरति तथाप्येकेन्र

द्विविधवृत्तित्वानिवेशास्तुभयत्र समानः। न च—तद् द्विविधवृत्तित्वस्य तत्प्रतियोगिकान्योऽन्याभावाधिकरणवृत्तित्वरूपस्य निवेशे तद्वार्याधिकरणत्वनिवेशे—इति वाच्यम्, तद् द्वृत्तित्वे सतीति भेदानिरुपिताधिकरणत्वस्यापि विशेषणसाम्यात्। न च—तद् द्वृत्तित्वे सतीत्यत्र तदन्योन्याभावरूपधर्मयोः सामानाधिकरण्यं संबंधः, तच्च विशेषणतासमवायादिधर्मितम्, तेन भेद एव धर्मः प्रकारः;, तव तुक्षसंबंधघटितसामानाधिकरण्यरसेव प्राकातया तत् तत्रिवेशः; परं च वृत्तित्वस्य स्वरूपात्मकसंबंधेन वृत्तित्वेऽपि वैशिष्ट्यमिति महद्दौरवम्—इति वाच्यम्, तवापि धर्मे तद् वृत्तित्वविरेषणस्य सत्त्वेन तत् समवायादिनिवेशेऽलाधवानकाशात्। न च—मन्यते संसर्गीभूतसामानाधिकरण्यघटितत्वेन विशेषणताविशेषसमवायाद्योः तद् वृत्तित्वेत्यत्र तत्र (?) समवायादेः प्रवेशः, तव तु प्रकारीभूतसामानाधिकरण्यघटितत्वेन विशेषणताविशेषसमवायादौ वृत्तित्वे, वृत्तित्ववैशिष्टचघटितत्वेन च स्वरूपस्य निवेशः;, इति गौरवम्—इति दिति भावः।

वृत्तित्वविषयताकल्पने परत्रापि तत्कल्पने लाघवमित्याशयः। अत एवाधिकरणत्वांशस्य भित्रोश्र त्वयापि निवेशात्। तस्यापि विषयता कृतेवैल्याश्रयत्वात्—न चेतित। निवेशमात्रेण साम्यमाह—भेदानिरुपितेतित। तदधिकरणत्वनिवेशरसत् वाध्यधिक इत्याश्रयिते—न चेतित। प्रथमं भित्रालस्योपमेयत्वविरेषणत्वस्य कम्। अधुना भेदसैव धर्मविरेषणत्वमुच्यते इति विशेषः। सामानाधिकरण्यामिति। अधुना भेदसैव धर्मविरेषणत्वमुच्यते इति विशेषः। सामानाधिकरण्यामिति। सामान्यविशेषण चन्द्रभेदवति मुखे समवायेन, रूपविरोषात्मक करणीयत्वादेः सच्चात् तदभयघटितसामानाधिकरण्येन भेदस्य धर्मे प्रकातत्वम्। समवायेतित। प्रकृताभिप्रायेण भयेल्यर्थः। प्रकारतयेतित। तद् द्विविधवृत्तित्वसैव वृत्तित्वे वैशिष्टघभ्युपगमात्। तस्य च भेदसामानाधिकरण्य एव पर्यवसानात्। तस्य प्रकारत्वे च भानम्। संसर्गता तु तत् स्वरूपस्येति स्वरूपसंबंधनिवेशोऽधिक इति भावः। सामानाधिकरण्यस्य संसर्गीत्वस्वीकारे हि तद् विरिशिष्टत्वं नापेक्षित, न हि संसर्गस्यापि संसर्गं विशिष्टबुद्धिरवगाहते, 'दण्डी पुरुषः' इत्यादौ संसर्गीभूतसंबंधस्य समवायात्मकसंसर्गानुबेधात्। अन्यथानवस्थां दिति भावः। वृत्तित्वनिवेशसामात्रस्य तवापि सत्वाद् अन्यमिति समाधनानाभासमाह—तत् पक्षांतरवादी गौरवसरूपमाह—न च मदिति। मूलयुक्किमाह—

वाच्यम् । धर्मवत्तेल्यत्रापि समवायसंर्गेतायास्त्वन्मते सत्त्वात् । न च धर्मर्मेसोपमेयवैशिष्ट्ये समवायादिकं संबन्धस्त्वयापि वाच्य एव—इति वाच्यम्, इवार्थ एव लाघवगौरवयोर्विचार्यत्वात् । किं च—तद्वृत्तिवृत्तिलवे सति तदृत्तितिधर्मे'वपदस्य शक्तिकल्पने—चन्द्रनिष्ठप्रकारतानिरूपितप्रतियोगितानिवृत्तिधर्मवत्तवति । त्वयापि इति । इवार्थेधर्मेस्य समवायादिना उपमेयान्वयस्य वाच्यत्वादिल्यर्थः । बोधस्वरूपकथनेन बोधविषयपदार्थस्वरूपं स्पष्टयितुमाह—किं चेतित । प्रसिद्धाहरणमादाय बोधमाह—चन्द्रेति । चन्द्रभेदाधीकरणवृत्तित्वम्, आाश्रयत्वस्योक्रप्रश्नार्थत्वात् । तच्च चन्द्रड्कितिमोपाधि' यमानाधिकरणयेन विशेषणम् । अस्ति हि धर्मे'नन्द्रभित्तिवृत्तित्वं चन्द्रडितत्वं चेति स्वरूपे'न्यथे न तयोः सामानाधिकरण्यम्, अतद्ष सामानाधिकरण्यस्य स्वरूपे'न्यथात्वात् । चन्द्रभित्तिवृत्तिनिष्ठप्रकारतां स्वरूपसैव संसर्गतयाोलेखः । एतादृशबोधस्यायमाकारो दृश्यते । तथाहि तत्र चन्द्रः प्रतियोगितासंबन्धेन भेदे विशेषणं, भेदक्च अभावीयविशेषणताविशेष्यसंबन्धेनाधिकरणे, तच्च इत्तित्वे, इत्यादि । तत्रोत्सरत्रन प्रकारतापदसूत्रपदार्थनिष्ठविशेष्यतां—रूपकतयोक्तं पूर्वपदार्थनिष्ठप्रकारतापेक्षया तस्यै विषयताया विशेष्यतात्मकपि बोध्यम् वृत्तित्वप्रकारतानिरूपितेल्यस्य द्वितीये वृत्तित्वानिष्ठप्रकारतासत्रान्वयः । उत्करीत्या तत्र स्वरूपे संसर्गतया निवेशितम् । यदापि नन्द्रश्रितित्वभित्तत्रे चन्द्रनिष्ठप्रकारतानिरूपित-तार्यां वृत्तिल्वनिष्ठविशेष्यतां समवायस्य न संसर्गतवम् । अपि तु निरुपितस्वात्मकरमणीयत्वादिरूपधर्म-निष्ठं श्राद्यम् । वृत्तित्वं च स्वरूपसंबन्धविशेषात्मकमिति रमणीयत्वादिरूपमेव । तस्य च चन्द्रे समवाय एवम्भप्रकायेंण समवायस्य संसर्गताविधानं न विरु(द्धम् । नन्वत्र चन्द्रस्य श्वेतत्वसंबन्धेन धर्मेंडन्वय इत्येवमुच्यम् । चन्द्रस्य रमणीयत्वात्मकवृत्तिल्वे तस्य न रमणीयत्वे प्रकारतां रमणीयत्ववदधर्मेरमणीयत्वमिति बोधापत्ते: रमणीयत्वे समवायेन चन्द्रस्य प्रकारतां भासमानं यत्समवायारूपं वैशिष्ट्यं तत्प्रतियोगितानिरूपितान्वययोगित्वान्नयोगित्वानुयोगित्वाभ्यां रमणीयत्वस्य चन्द्रे प्रकारत्वम्, चन्द्रस्य विशेष्यत्वं च स्यादिति चेत । नैवम् । अखण्डशक्तिपक्षे वृत्तिल्वस्य पदार्थताया आवश्यकतया संस-र्गतालुपपत्तेः । वृत्तिल्वेनैव बोधाद्ररमणीयत्वप्रकारकत्वाद्विशेष्यकबोधस्याप्यनापत्तेः अनु-योगित्वमुखेन समवायस्य संसर्गतायां तु दोषानवकाशाच्च । वचुतः स्वरूपसैव-वात्रापि संसर्गतां वाच्या, अत एवाधीकरणादिनिष्ठप्रकारतानिरूपितायां वृत्ति-त्वनिष्ठविशेष्यतायां स्वारुपमेव संसर्गलेन निवेशितम् । द्वितीयपक्षीयं बोधमादाय—चन्द्रनिष्ठेति । अत्र सामानाधिकरण्येन धर्मे भेदो विशेषणं तच्च विशेषणताविशे-षण स्वाधिकरणे समवायेन वृत्तित्वं ततो भेदस्य अमोंपरि प्रकारतां विशेषणताविशे-

षण स्वाधिकरणे समवायेन वृत्तित्वं ततो भेदस्य अमोंपरि प्रकारतां विरोषणताविशेषे-

ष्टसांसर्गिकविषयतानिरूपितभेदनििष्ठविशेष्यताख्यमकारतानिरूपितविशेषणताविशेषणनिष्ठसांसर्गिकविषयतानिरूपिताधीकरणनिष्ठविशेष्यताख्यमकारतानिरूपितानिर्वूपिता या स्वरूपनिष्ठसांसर्गिकविषयतानिरूपिता चन्द्रनिष्ठप्रकारतानिरूपितसमवायादिनिष्ठसांसर्गिकविधयतानिरूपितद्र्रतित्वनिष्ठविशेष्यताख्यमकारतानिरूपितस्वरूपनिष्ठसांसर्गिकविषयतानिरूपितधर्मेिर्निष्ठविशेष्यता-रता तद्निरूपितस्वरूपनिष्ठसांसर्गिकविषयतानिरूपितधर्मेिनिष्ठविशेष्यताशालिज्ञात्वम् इवपदशक्तिज्ञानस्य कार्येतावच्छेदकं कल्प्यम्, तद्वद्नत्वे सति तद्नतधर्मवत्वे शक्तिकल्पनेऽपि—चन्द्रनिष्ठप्रकारतानिरूपितप्रतियोगितानिर्णिष्टसांसर्गिकविषयतानिरूपितभेदनििष्ठविशेष्यताख्यमकारतानिरूपिता या विशेष-षणताविशेषणनिष्ठसांसर्गिकविषयतानिरूपिताधीकरणनिष्ठसांसर्गिकविषयत-निर्णूपितसमवायानिर्णिष्टसांसर्गिकविषयतानिरूपितद्र्रतित्वनिर्णिष्टसांसर्गिकंविषय-तानिरूपितविशेष्यताख्यमकारतानिरूपितस्वरूपनिष्ठसांसर्गिकविषयता-निर्णूपितधर्मेिनिर्णिष्टविशेष्यताख्यमकारताशालिज्ञात्वं तत्कार्येताव-च्छेदकं कल्पनीयम्। धर्मेित्वमित्यत्र च धर्मेिदितराद्द्र्रतित्वादिघटितधर्मेिव-त्वत्वेन धर्मवत्त्वज्ञानं तद्वद्टकवैशिष्ट्यादीनां च शक्तिज्ञानविषयत्वं चाधिकं कल्पनीयम्। मन्ते तु धर्मेैव विशेष्यतया तत् धर्मेित्वं स्वरूपेैव प्रकार-त्वमिति न तद्वद्टकानां ज्ञानविषयत्वकल्पनमिति लाभवम्। किं च—

आधिकरणसमवायवृत्तित्वानां वच्तुर्णां सांसर्गिकविषयतातद्लेवैव निवेशः। भेदनिर्णिष्टप्रकारतानिरूपितेषु वृत्तित्वनिष्ठसांसर्गिकतद्निष्ठतानिरूपितेषु च धर्मेिनिर्णिष्टप्रकार-रते्यग्रान्वयः। य अत्रैपि चन्द्रद्र्र इव तत्त्वलोपेति प्रकारतायां समवायस्य संसर्गेैव पूँवों-कैव रीतिरजुसतया। एवं धर्मेानिर्णिष्टप्रकारतायामपि आधिकरणवृत्तित्वानिर्णिष्टविशेष्यतानिरू-पितायोः समवायस्य च संसर्गेल्वेद्यव्यवधेयम्। अधिकरणामिति मतुबर्थोऽलेखः। त्वप्रत्य-्यार्थमदायापि गौरवाधिक्यमाह—धर्मेित्वमिति। धर्मेिदितराद्द्र्रतित्वे सति धर्मेिव-द्र्रतित्वं धर्मवत्त्वम् इति धर्मेिवद्रार्थान्तर्गततद्वैशिष्ट्यादीनामपि तद्वद्रोधविषयत्वकल्प-नमिति। गौरवमिहि भावः। धर्मेित्वस्यैति। पदार्थान्तरमिल्यप्रयोजनेदम्। स्वरूपे-णैति। निरवच्छिन्नप्रसैवैल्यर्थः। धर्मेैवमपि “तत्तत्प्रतिबद्ध(द्र्र)संयोगाश्रयत्वादिरूप-मिति” पक्षे त्वाद्र्—किं चोत्तम्। वच्तुतस्तथापि धर्मेित्वापेक्षयात्र लाघवमेवं धर्मेित्वस्य तत्रापि प्रवेशान्मत्वादेश्वाधिक्यमिति भावः। वच्तुतस्तु धर्मेश्शक्तिपक्षे चन्द्रभिन्न-

प्रथमपक्षे—रमणीयत्वादिर्धर्मसैकत्वे तत्राभेदेन धर्मोऽन्यसंभवः, न तु द्वितीये, इति। तस्माद्विशिष्टशक्तिपक्षे धर्मे एव शक्तिकल्पनम्रचितम्। इदं चात्र पक्षद्वये तुयं विभाव्यम्—अक्षादिपदवदविशदस्य नानार्थतेव। तत्तत्समभिव्याहारस्य नियामकत्वाच्च तथा तथा बोधः। येन संबन्धेन धर्मस्योपमानोपमेयभावेन तत्र तस्यैव संसर्गोऽस्ति, न तु नोपमानेsप्यसंबन्धान्तरणे धर्मस्य वृत्तित्वम्—यथा—‘वार्थोऽविवक्षितौ’ इत्यत्र वार्थयोर्वाचकभावस्वरूपेण वृत्तित्वं, पार्वतीपरमेश्वर्योः संयोगस्य समवायेन (?), तत्र तत्तत्कार्त्तियां तस्य तस्य संसर्गत्वम्। न चैवं चन्द्रादिपदवैयर्थ्योपत्ति:, तात्पर्यग्राहकत्वेन तदुपयोगात्। त्वप्रत्ययादीनां विशिष्टशक्तिमते घटादिपदवत्। ‘चन्द्र इव चन्द्रः’ इत्यादौ भिन्नशक्तिकल्पनाद्विलक्षणो बोध इति दिक्॥ अथ—भेदः, तदृतदधर्मैक्ये

श्रुतितं चन्द्रवृत्तित्वे न विशेषणं न वा धर्मे किंतु चन्द्रेsपि एवं सामानाधिकरण्येन धर्मे विशेषणं तत्क्ष चन्द्रनिष्ठप्रकारतानिरूपिततयोःसामानाधिकरण्यनिष्ठसंसर्गविषयतानिरूपितपदर्थनिष्ठविशेष्यताशालिज्ञानत्मत्र इवपदार्थफिज्ञानस्य कार्यतावच्छेदकत्वं दक्षम्। धर्मत्वशक्तिपक्षे तु यथोक्तधर्मनिष्ठविशेष्यताशाल्यप्रकारतानिरूपितधर्मित्व-

करणत्वनिष्ठविशेष्यताशालिज्ञानत्वं तथोक्तं स्पष्टमेव गौरवम्॥ उपसंहरति—तस्मादिति। साधीयं यथापि तद्र्रह्रणवे सति तद्वतदधर्मवत्त्वमेव, तथापि धर्मे एव शक्तिः कल्प्यते विवक्षिते विवेकेन तथा पर्यवसानादिति भावः। उभयत्रापि फलितार्थमाह—इदं चेति। नानार्थेति। चन्द्रभिन्नत्वादिहपेक्षैव शक्तिकल्पनादिल्पत आह—अक्षादिति। ग्रामाणिकत्वेन गौरवस्यापि सोढव्यतादिलर्ये: वार्धोक्ते। पर्यवसितबोधामिप्रायेणेदम्। संबन्धपदात्संयोगादिलिरूपेण संयोगादेरुपस्थितत्वात्। त्वप्रत्ययादीनामिति। तेनैव घटेतराद्यवृत्तितिलादिप्रार्थबोधनादिल्पथे:। नन्वे चन्द्र इव चन्द्र इत्यादावनन्वयालंकारव्याप्त्यर्थीमाह—चन्द्र इ-वेति। भित्रोति। तच्च तत्रैव वाच्यमिति भावः॥ विशिष्टशक्तिपक्षसुक्त्वा षष्ठ-

क्षिपक्षमाथ्रिय विचारयति—अथेति। चन्द्रादिपदानां स्वार्थपरत्वं शक्तित्रियकल्पनेनान्तशक्तिपरिहारक्षत्रात् पूर्वैःसादृशेषः। अनन्वयालंकारव्याप्त्यर्थीमाह—चन्द्र-त्वावच्छिद्योति। इदं च चन्द्र इव मुख्यमिलादावेव संबवति न तु चन्द्र इव चन्द्र

9. ‘इवपदस्य नानार्थतेव। अक्षादिप्रदत्ततत्समभिव्याहारस्य’ इत्येवं पाठो भवेत्.

वार्थः । वन्दितावच्छेदकप्रतियोगितासंबन्धेन चन्द्राभेदेडन्वयः, तस्स च विशेषणताविशेषणसंबन्धेन सुरादौ, धर्मस्य समवायादिना मुख एव । तथा च—‘चन्द्रभिन्नं मुखं चन्द्रगतधर्मवत्’ इति बोधः—इति चेत् । मैवम् । तथाहि—किमत्र ‘विशिष्टे वैशिष्ट्यम्’ इति रीत्या बोधः, उत ‘एकत्र दूयोर्’ इति । नाद्यः—चन्द्रभेदविशिष्टे मुखे चन्द्रगतधर्मवैशिष्ट्यभानस्य चन्द्रभेदं धर्मितावच्छेदककीकृत्य चन्द्रगतधर्मप्रकारकज्ञानरूपतया मुखत्वधर्मितावच्छेदकचन्द्रभेदप्रकारकावान्तरबाक्यार्थज्ञानस्य पूर्वमस्युपगम्यत्वात् । मुखतावच्छिन्नविशेष्यताकचन्द्रभेदप्रकारकज्ञानरूपविशेष्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्यावान्तरबाक्यार्थज्ञानपूर्वमपि योगताज्ञानविधयापेक्षणीयत्वाच्च । चन्द्रभेदावच्छिन्नमुखनिष्ठविशेष्यताकचन्द्रगतधर्मप्रकारक-क्षणीयत्वाच्च ।

इत्यादौ, चन्द्रतावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य चन्द्रे अभावादिस्यर्थः । तस्य चेतिः । भेदस्योल्थे । धर्मस्य रमणीयत्वादेः । समवायादिति । प्रकारताभिप्रायम् । यद्यपि तद्न्तघर्मी एवात्रेहार्थ्य । उक्तं;, तथापि वृत्तित्वं धर्मेश्च पृथगेव तदार्थौविशिष्टवधेयम् । यथंत । एवं चायम् ‘तथा च व भिन्नवृत्तित्वे धर्मे च इवपदस्य शक्तिः:’ इति रक्ष्यं ति । वृत्तित्वेऽथंत । एवं चाय्रे ‘तथा च व भिन्नवृत्तित्वे धर्मे च इवपदस्य शक्तिः’ इति रक्ष्यति । वृत्तित्वेऽपि पदाश्रैकदेशतया हि तौ चन्द्रान्वयो न स्यात् । चन्द्रादेकश चन्द्रादिपदाश्रैकदेशतया हि तौ चन्द्रान्वयो न स्यात् । चन्द्रादेकशक्तिकारे डपि पदाश्रैकदेशतया हि तौ चन्द्रान्वयो न स्यात् । चन्द्रादेकशक्तिकारे डपि पदाश्रैकदेशे सति शक्तिकल्पनानौचित्यादानन्तरधिक्कलपनापत्तेश्च । विशिष्ट इति । एकविशेषणविशिष्टे विशेषणान्तरवैशिष्ट्यसहिते रीत्या दण्डी चैत्रकुणडलीति दण्डविशिष्टचैत्रत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य तद्नतधर्मप्रकारक इत्यर्थः । एकत्रेति । कुण्डलवैशिष्ट्यबोधात् । चन्द्रभेदविशिष्टमुखत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य तद्नतधर्मप्रकारक इत्यर्थः । एकत्रेति । कुण्डलवैशिष्ट्यबोधात् । चन्द्रभेदविशिष्टमुखत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य तद्नतधर्मप्रकारक इत्यर्थः । मुखत्वधर्मितावच्छेदकतया विचारानन्तर्गतत्लाच्चान्तरमेदसैन धर्मितावच्छेदकतां दर्शयति—चन्द्रभेदावच्छिन्नमुखत्वावच्छिन्नविशेष्यताकचन्द्रगतधर्मप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वात् ।

घटत्ल्वात् इति । ज्ञानानुदयात् । चन्द्रभित्रमिति लिङ्गयो । विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयविधया पूर्वमपेक्षणीयम्, इति भावः । तथा च महावाक्यार्थबोधात्पूर्वमवान्तरबाक्यार्थज्ञानस्योक्तविधयां तत्तौडपि पूर्वं योगताज्ञानबिंधया शाब्दसमनाकारकस्य मुखं चन्द्रभित्रमित्यस्यापि ज्ञानान्तरस्थाप्यत्वा ज्ञानान्तरस्यापि

अलङ्कारकौस्तुभः

योग्यताज्ञानस्य महावाक्यार्थहेतुतया अप्यपेक्षणीयत्वाच्च । तत्पदार्थे धर्मितावान्तर वाक्यार्थज्ञानविधयोपेक्षेति भावः ॥ न तु तादृशबोधे तथाविधज्ञानहेतुतया कृतत्वातदपेक्षायां दोष इत्य आह—तत्पदार्थमिति । भेदो धर्मेश द्रयमपि इवार्थः । तत्क्ष इवपदार्थमेदें धर्मितावच्छेदकतयाऽऽत्मपदार्थविशेष्यकधर्मैरुपपद्यार्थप्रकारको बोधो व्याप्तिविरहात्न स्वीकृत्य शक्यते इत्यर्थः । अत एव ‘अहं संमार्गे’ इस्तत्र एकत्वकर्मेत्यादिभङ्क्लाः युगपदेव बोधानैकलविविधाश्रयोद्देशो न संमार्गविधिरिति मीमांसकाः ॥ नन्वदर्शनमात्रप्रयोजकमिति चेत्, न, तत्पदार्थप्रकारकशब्दबुद्धित्त्वावच्छिन्नं प्रति विशेष्यतासंबन्धेन पदान्तरजन्योपस्थितेर्हेतुत्वकल्पनात् । तत्र चैक्ष्य धर्मितावच्छेदकत्वाल्या प्रकृतात् न व विधेयत्वाल्येति वैषम्यान्नौचिल्याद्! युगपदेव तदर्थद्र्योपस्थितिः वैषम्ये प्रमाणाभावात् भेदनिष्ठधर्मितावच्छेदकतानिरुपितमुख्यकरणत्वं कलपित्वा धर्मप्रकारकबोधे भेदनिष्ठधर्मितावच्छेदकतानिरुपितमुख्यकरणतत्कविशेष्यतासंबन्धेन मुखपदजन्योपस्थितेः कारणत्वकल्पने चातिगौरवात् ॥ न तु चैत्रः पञ्चतीसत्र एकत्वविशिष्टश्चैत् पाकानुकूलकृतिमानिल्याद्यातैकत्वधर्मितावच्छेदकतदन्यचैत्रपदार्थविशेष्यककृतिप्रकारकबोधः प्रसिद्ध एवेति । न च तत्तैकत्वस्य प्रथमैकवचनार्थत्वाल्यातैंकत्वम्, आभ्यायार्थैकत्वस्य साधुत्वमात्रार्थत्वेनानन्वयात् । चैत्रस्य समानाभिधानघटस्या कोत्तरवर्तिविभत्स्यर्थसंख्यावृदध्दत्वेनाक्यार्थसंख्यायास्तद्व्याप्तेरादिति वाच्यम्, न्यायैकैराद्यस्यार्थसंख्याया एव तत्रान्ययोगमाद् । यं ये भावनानुयावति तं तं संख्यापिति तत्त्सिद्धान्तात् । न चोचरीयस सिध्दान्तो नियुङ्क्तिक इति वाच्यम्, प्रथमाया: प्रातिपदिकार्मात्रेण विधानेऽतात्पर्यमहकतया एकत्वस्यापि तदर्थत्वाभावे क्षतिविरहात्; तन्मतेsपि सर्वत्रान्ययोगाहारस्थस्यस्यात्वार्यर्थस्यावश्यकतया आल्यातार्थैस्स्याया एवं तादृशस्थे सर्वत्रान्ययोगपप्तेः प्रथमायास्तात्पर्यग्राहकत्वस्य कुत्रतया संख्यांशेऽपि तत्कल्पने लाघवाच्च । अत एव ‘शुद्धप्रातिपदिकार्यप्रतिपादयिषया’ प्रथमा’ इति महाभाग्यादिग्रन्यानुकूल्यमिति चेतस्यम्, एकशक्तावच्छेदकत्वाच्छिन्नवाचकताया विवक्षितत्वात् । तत्र होकत्ववाचकत्वं तिप् । एकवचनत्वावच्छिन्ना पञ्चत इत्यादावपि कृतिवाचकताया इत्यादावपि कृतिबोध । प्रकृतेऽपि त्वपदत्वावच्छिन्नैरुपपदसोमर्थ्यवाचकतया भेदात् । वस्तुतस्तु तत्राप्येकत्वस्य कृतितद्धर्मितावच्छेदकत्वे मानाभावः, पाकानुकूलकृतिमanekचैत्र हेतुत्वेऽपि बोधसंभवात् । इयामश्रितः पञ्चतीसत्र स्यामलं धर्मितावच्छेदकीकृत्य चैत्रपदार्थकृत्येति । तत्र शामलस्याल्यातार्थत्वभावादोषः । चैत्र एक पञ्चतीसत्र चैत्राण्यः पाकानुकूलकृत्यभावानिल्येवकारार्थी भेदन धर्मितावच्छेदकीकृत्य एककार र्थाभावप्रकारक-

9. ‘ता प्रातिपदिकरवानिर्ग्रहा.’

वच्छेदककीकृत्यान्यपदार्थविशेष्यकतत्पदार्थप्रकारकशाब्दज्ञानसाध्यप्रसिद्धत्वाच्च। 'चन्द्रभिन्नवृत्तित्वविशिष्टो यश्छन्द्रवृत्तित्वधर्मस्तद्वत्' इत्यस्मत्संमते बोधे तु चन्द्रभिन्नवृत्तित्वविशिष्टचन्द्रवृत्तिधर्मस्य मुखे वैशिष्ट्यं विषयः। तत् तु च 'चन्द्रभिन्नवृत्तित्वविशिष्टयश्छन्द्रवृत्तिधर्मः' इति विशेषणतावच्छेदकप्रकारक-ज्ञानालातत्प्रकारकतत्प्रकारताज्ञानविधया चापेक्षितम्। अथवा-मुखे चन्द्रवृत्तिधर्मस्य तत् च चन्द्रभिन्नवृत्तित्वस्य वैशिष्ट्यमिति विशेष्ये विशेषणं तत् च विशेषणान्तरमिति न्यायेनैव बोधः। तथां च 'चन्द्र इव मुखम्' इति शब्दबोधसामग्र्याः 'मुखं न चन्द्र इव' इति चाक्षुषादिकं प्रति प्रतिबन्धकत्वे कल्पनীয়े भवता 'मुखं न चन्द्रभिन्नम्' इत्यादिव्यभावादिनिवेशनं बोधो भवत्येवस्मात्—अन्यपदार्थविशेष्यकेति। धर्मितावच्छेदकान्तराव-च्छिन्नविशेष्यताकैश्वर्ये। तत् चैत्रान्यतवेनेव तस्य भानं न तु रूपान्तरेण विशेष्येति भावः। एकपदार्थोभयितावच्छेदकान्यपदार्थविशेष्यकबोधोदपि इ्यामपेक्ष्यैव पचतीत्यादौैव प्रसिद्ध इत्येतदुक्तं भवति—तत्पदार्थप्रकारकेति। यस्य पदस्योधर्मितावच्छेदकत्वेन भातस्तस्य तत्पदार्थस्थैर्यर्थः। कृत्रिम्नु न इ्यामपदार्थ इति न दोष इति भावः॥ सम्प्रति स्वोक्तवविशिष्टशाब्दपक्षम मानाककारकबोधमीमांसया स्वाभिमतं विशिष्टस्य वैशिष्ट्यामिति न्यायेन बोधमा—चन्द्रभिन्नेति। रक्तदण्डवान्पुरुष इष्टत्र रक्तत्वविशिष्टदण्डस्य पुरुष इव चन्द्रभिन्नवृत्तित्वविशिष्टचन्द्रवृत्तिधर्मस्य मुखे वैशिष्ट्यमेतादृशबोधे च विशेषणतावच्छेदकप्रकारनिर्णयः कारणम्, रक्तो दण्डो न वेति संशयासत्चे रक्तदण्डवानिति बोधानुदयात्॥

विशेष्ये विशेषणं तत् च विशेषणान्तरमिति न्यायेनैव्या—अथ-वेति। यथा रक्तदण्डवान्पुरुष इति ज्ञाने पुरुषे दण्डस, दण्डे च रक्तत्वस्य, वैशिष्ट्यं भासते तथा मुखे चन्द्रगतधर्मस्य, धर्मे च चन्द्रभिन्नवृत्तित्वस्य वैशिष्ट्यं भासत इ-त्यर्थः॥ चन्द्रभिन्ने मुखं चन्द्रगतधर्मेवदिति बोधे मुखं चन्द्रभिन्नमित्यादिज्ञानापेक्षाभि-धानात्प्रकारकबोधजनिकया सामग्र्यै इष्यते। मुखं न चन्द्र इवेतिवेति। मुखवृतिचन्द्रसा-दृश्याभावविषयकवाक्षुपसैवोत्पत्या तादृश-शाब्दसामग्र्येःसत्वेऽपि मुखं न चन्द्र इति चाक्षुषसैवोत्पत्त्या तादृश-वसामग्र्या अभावविषयकत्वमूलकम्। तथा च साधर्म्यविषयकशाब्दसामग्र्याः साधर्म्य-भावरूपमिन्नविषयकचाक्षुषं प्रति प्रतिबन्धकत्वम्। मिन्नविष्ये प्रत्यक्षसामग्र्यपेक्षया शाब्दसामग्र्यैव बलवत्त्वस्वीकारादिति भावः। बाघाभावोति। अन्यथा तदितरित्थ-

कार्यं मुखत्वावच्छिन्नविशेष्यताकचन्द्रभेदाभावप्रकारकनिर्णयस्य मुखत्वावच्छिन्नविशेष्यताकचन्द्रभेदप्रकारकज्ञानप्रतिबन्धकतया। तदानीं 'मुखं चन्द्रभित्रम्' इति विशेष्यतावच्छेदकज्ञानाभावेन शब्दबोधानुदयात्। मन्त्रे तूत्कबोधस्य चन्द्रभेदांशे निर्धर्मितावच्छेदकत्वेन मुखत्वावच्छिन्नविशेष्यताकचन्द्रभेदाभावप्रकारकज्ञानस्यापि प्रतिबध्यातावच्छेदकत्वान्नतया। तादृशचन्द्रभेदाभावप्रकारकज्ञानस्यापि प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वान्नतया। तादृशशब्दबोधोत्पत्तौ बाधकाभावेन तदभावनिवेशने प्रयोजनाभावात्। न च—'चन्द्रभृत्तिषर्मों न चन्द्रान्त्यवृत्तिः' इति बाधाभावस्त्यापि सामग्रीप्रतिबन्धकताया निवेशनात्—इति वाच्यं, तथाविधस्य तदाप्यावश्यकत्वात्। वस्तुत इदं प्रतिबन्धकं येन नास्ति द्रव्यत्वादेश्चन्द्रतद्धिनोभयवृत्तित्वात्। तन्मात्रगर्भे च ग्राबाभावान्नैवं तादृशशब्दसमध्यभावहेतुतां व्यभिचारापत्तेः

न तु तदापि शब्दबोध एव कुतो न भवतीति—मुखत्ववति। सुरभं चन्द्रभेदाभाववदिते ज्ञाने मुखं चन्द्रभित्रमिति शाब्दानुदयात् तयतिरेकेण च विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानविरहे चन्द्रभित्रम् मुखं चन्द्रगतधर्मवदिति शब्दबोधासंभवात्। तथा चाहुः—'अवान्तरवारक्यार्थोयोग्यतलनिर्णयेदशायां महावाक्यार्थज्ञानानुदयात्' इति। अत्र मुखं चन्द्रभेदाभाववदिति ज्ञानं मुखत्वावच्छेदेन तदभावग्रहे तु मुखत्वसामानाधिकरण्येन चन्द्रभेदप्रकारकज्ञा-नसंभवात्। मुखत्वावच्छेदेन तदभावग्रहे तु मुखत्वसामानाधिकरण्येनैव न चन्द्रभेद-ग्रहसंभवः, विशेष्यतावच्छेदकावच्छेदेन तदभाववत्त्वाज्ञानस्य विरोघित्वात्। न तु तादृश-शाब्दाभावो भवतापि निवेश्य एवेति सामान्मेव तत् आह—मन्यते त्विति। उक्त-मित्रेत्यत्र हि चन्द्रभेदप्रकारक एव बोधः, न तु मुखत्वादिकं धर्मितावच्छेदकत्वं वहिव्यतिरेकेण इति भ्रमत्वानालिक्कि्तव्याप्तिप्रकारकज्ञानादिस्यः। अनाक्रान्त-तदभाववत्त्वाज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकत्वात्। मुखं चन्द्रभेदाभाववदिति मुखत्वावच्छिन्नविशेष्यताकचन्द्रभेदप्रकारकज्ञाने किंचिद्र्मानवच्छिन्नविशेष्यताकचन्द्रभेदप्रकारकज्ञाने

वगाहितयैव न तथा। नहि चन्द्रगतधर्मोऽभिन्नो धर्मो ग्राह्य:, अपि तु तत्सजातीय इति। तादृशाभाववादगाहि न एव तर्हि निवेश आवश्यक:—इति चेत्। तवापि तुल्यमिति दत्तोत्तरत्वात्। एवं 'मुखं न चन्द्रगतधर्मवत्' इति बाधाभाववादयोऽप्युभाभ्यामेव निवेशनीयैव इति। न च 'मुखं न चन्द्रभिन्नम्' इति गगनं प्रति 'जलद्र इव भासते' इति शान्तरोगप्रशम्या: प्रतिबन्धकत्वाकल्पनेन मम लाघवम्। तत्काले विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयविधया 'मुखं चन्द्रभिन्नम्' इति निर्णयस्यावश्यकतया तत् एव मानसावरणात्—इति वाच्यम्, 'चन्द्राननवृत्तिधर्मो न चन्द्रधवस्य ममापि समत्वात्। सामग्रीप्रतिबन्धकतायां तादृशाभावनिवेशापेक्षया सामग्रीप्रतिबन्धकत्वकल्पने डपि लाघवसंभवाच्च ॥

नापि द्वितीय:—चन्द्रगतधर्मेषु विधेयत्वप्रतीतिवचनद्भेदसापि मुखे विशेष्यतापि मततापते:। न च चेष्टापत्ति:, अनुमितिविरोधात्। अत एव 'मुखं चन्द्रगतधर्मवत् वा' इति संशयस्यैवेतो निवृत्ति:, न तु 'चन्द्रभिन्नं न वा' इत्यस्येति। मम तु 'विशेष्ये विशेषणम्' इति न्यायेन मुखे धर्मस्य तत् चन्द्रभिन्नवृत्तित्वस्य च धर्मे मानाभ्युपगमेऽपि मुखे धर्मसैव विशेषणतया मुखोदे्रीयकधर्मविधेयकमतितिनिर्वाहालानुपपत्तिलेशोडपि। तथा च मिन्ने प्रतिबन्धकत्वसंभवाद्द्वशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानसंव्वेन तादृशशब्दवोधोत्पत्तौ बाधकभावात्। त्वया तु उक्तरीत्या मुखत्वावच्छिन्नविशेष्यताकचन्द्रभेदप्रकारकज्ञानसत्त्वे च तादृशज्ञानानुदयात्। उभाभ्यामेवेति। मुखे चन्द्रगतधर्मवैशिष्ट्यस्योभयमतेऽपि ग्राह्यत्वाभ्युपगमादित्यर्थ:। लाघवसंभवादिति। सामग्रीं बाधाभावनिवेशेऽ इतरकारणै: सह विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण गौरवस्यैवर्थ:। प्रतीत्याप्तत्वे—दिति। चेत् तदो दण्डी कुण्डलीयादौ दण्डकुण्डलयोर्द्वैयोरपि विधेयत्वप्रतीते:। विसंवाद—दादिति। धर्मसैव विधेयत्वानुभवात्र तु भेदस्यापीति रीत्या बोधाभ्युपगमादेवेर्थ:। अत एवात्र चन्द्रमेदांशे निर्धर्मतावच्छेद—

वृत्तिल्ले धर्में चैवशब्दस्स शक्तिः;, त्वयापि शक्तित्रयसैवोक्तविषये कल्प्यत्- त्वात्। न च—मम भेदे शक्तिः;, तव तद्वतीति वाच्यम्, भेदवत्पयेकस्या एव शक्तेः कल्प्यत्वात्। न च—भेदतयं शक्यतावच्छेदकम, तव तु भेद इति वाच्यम्, तस्यापि भेदघटितत्वात्। तत्र च प्रतियोगितासंबन्धेन तदेकदेशे भेद उपमानत्वं जन्तादेर्लया:। तिरो[भा]दौ शक्तौ न च वृत्तिव चन्द्रस्यापि वृत्तित्वेऽन्वय आकाङ्क्षाबलात्। न च—चन्द्रभिन्नस्य वृत्तित्वान्वयो मदपेक्षयाsधिक:-इति ब्राच्यम्; वृत्तित्वोनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासंर्सगेsणान्वयोध्दि प्रति चन्द्रादिपदजन्योपस्थितिल्लेन हेतुत्वस्य त्वयापि कल्पनीयतया तत्र चन्द्रादिकमभिनिवेश्य भेदप्रतियोगितानुयोग्यनुत्तरार्थकपदजन्योपस्थितित्वेनैव कारणताकल्पनात्। उपमानानामन्ततया तद्वृत्तितकार्यकारणभावानामानन्त्येन तदपेक्षयोक्करीतरेव लाघवेनादरणीयत्वात्। न च—

दक् एव बोधः, अत एव सुरस्स चन्द्रमित्रं न वेति मुखत्वावच्छिन्नविशेष्यताकसंशयो न निवर्त्ते। मुखं चन्द्रमित्रमिति बोधाशुपगमे तु सोsपि निवर्त्ते इत्यर्थः। तद्वतीति। भेदवतील्यर्थः। पकस्या प्रवेति। शक्तिबाहुल्यसैव गौरववहत्वादिल्सर्थः। विषयगौरवमुद्रावयति:—न चेति। भेद इति। तथा च त्वया भेदवत् शक्त्यत्वे भेदस्य शक्त्यतावच्छेदकता मेदत्वस्य च शक्त्यतावच्छेदकताया: कल्प्या, जात्यति-रिक्पदार्थनिष्ठावच्छेदकताया: किंचिद्रमावच्छिन्नतल नियमादिति गौरवमिति भावः॥ त-स्यापीति।भेदत्वसाखण्डोपाधिरेव प्रमाणाभावेन भेदघटितसखण्डोपाधिरेव भेदवमित्ति तद्भिवेशस्य त्वापि। सत्स्वादिस्वर्यः॥। तस्मात्पूर्वमते वृत्तित्वे शक्तिरत्र तु भिन्ने धर्में वृत्तित्वे च मतद्वयेऽपि। शक्तिरिति ध्येयम्। अत एव पूर्वं वृत्तित्वं पृथग्वार्य इत्यन्रोक्तप्रन्थसं-तिरपि दर्शिंते इति। मित्रोपपदार्थे। भेदवतः पदार्थस्य भेदस्य तदेकदेशत्वात्। अन्यथा इवपदार्थत्वेन मित्रपदार्थ इत्यसंगंतं स्यात्। तथा च मित्रोपयोः पदार्थ इति कर्मेधारयः। न च पदार्थ: पदार्थान्विते न तु पदार्थकदेशान्विते कथमिवोध्दि-कथंवमतोः। वाच्यम्, स सम्बन्ध-कस्थले चैत्रस्य आतेत्यादावेकदेशान्वयाभ्युपगमात्। अतस्तादृशस्थले तत्पदार्थप्रकार-कशाब्दबुद्दौ अवच्छेदकतासंबन्धेन तत्पदजन्योपस्थितेर्हेतुत्वमुपेयम्॥ मदपेक्षयेमेलि। चन्द्रस्य भेदान्वयो वृत्तित्वान्वयक्षोभयत्र तुल्य:, भिन्नस्य वृत्तित्वे पुनरन्वयस्थ त्वाधिक इति गौरवमिति। भावः। भेदप्रतियोगीति। यद्यप्येतदपेक्षयोमानार्थकपदजन्योप-स्थितित्वेनैव कारणताकल्पने गौरवभेदभावास्स्थायुपगमान्नलस्य वाह्यस्यप्रतियोगितलरूपतया सादृश्यस्य। तादृशत्वादिविहुद्रहुमेंsपिततया गौरवमेवेक्ष्यवधेयम्॥। यदिदं तु चन्द्रादिपदज-न्योपस्थितित्लेनैव कारणता कल्प्यते तत्राह—उपमानानामिति। न च मदिति।

मन्यते .वृत्तित्व एव न शक्तिः सामानाधिकरण्यसंबन्धेन चन्द्रभेदस्य धर्म एवान्वयान्युपगमात्, तथा च 'सामानाधिकरण्यसंबन्धेन चन्द्रभेदविशिष्टो यो धर्मस्तद्रानुसुखम्' इत्येव धीः—इति वाच्यम्, ममापि 'स्वाश्रयवृत्तित्वसं-बन्धेन भिन्नाविशिष्टो यो धर्मस्तद्रात्' इति वाक्यमव्याघातात् । एतावान् पर विशेषः—तथ विशेषणतासमवायादिघटितं सामानाधिकरण्यं संसर्गः; मम त्वभेदसमवायादिघटितं तदिति विशेषणतापेक्षया च तादात्म्यस्य लाघवमिति सांप्रदायिकसिद्धतया तादात्म्यस्य सामानाधिक-रण्यघटितत्वे लाघवं परं ममातिरिच्यते । अथ चन्द्रभिन्नाश्रयवृत्ति-त्वबोधेनेैव मुखस्य तद्रत्वधीसिद्धेचा मुखे तद्रत्वस्य पौनरुक्यापत्तिः—इति चेत् । सामानाधिकरण्यसंबन्धेन धर्मे चन्द्रवैशिष्ट्यचबोधेऽपि तुल्यमेतत् । सांसर्गिकविषयताया: सत्त्वेऽपि तत्कारकबोधभावानात् तथेति चेत् । ममापि सामानमेव समाधानम् । एवं सति चन्द्रगतत्वबोधानुपपत्तिः । तथाच—तत्स्वरूपितसादृश्यबोधानुपपत्तिः—इत्यप्यवयोस्सुल्यम् । चन्द्रवृत्तित्वप्रकार-कबोधानुरोधेन तत्र शक्तिरेव्यापि तुल्यमेव । न च—चन्द्रभिन्नवृत्ति-त्वबोधे मुखे तद्रत्वज्ञानं न स्वांत अनाकाङ्क्षत्वात्—इति वाच्यम्, मुखवि-शेष्यक्तद्रत्वप्रकारकबोधस्य ततोडभावेन पौनरुक्याभावात् ।

तथा च वृत्तित्वनिष्ठादिहेतुहेतुमद्रावो सिद्ध एव । त्वया तु 'वृत्तित्वे शक्तिस्तत्र' भिन्न-न्वयाय हेतुहेतुमद्रावस्थ कल्प्य इति गौरवमिति भावः । सांप्रदायिकेति । विशेष-षणताया: स्वरूपसंबन्ध्यतदिरिक्कत्वे वा गुरुत्वमेवेति तत् तत् ग्रन्थदर्शींनात् । तथा वाच्युरपि विशेषोऽध्यवसायाकार इति न्यायेन मन्यत एव लाघवमित्यर्थः । इदं चाश्नुपे-लोकम् ॥ वक्ष्यतस्तु एतत्पक्षे वृत्तित्वसंबन्धमात्रेण भिन्नस्य धर्मोऽन्वयः । तथा च सामानाधिकरण्यापेक्षया तस्य संसर्गत्स्व स्पष्टमेव लाघवंमिति नाऽऽपत्ति: ॥

पौनरुक्त्यरिति । चन्द्रभिन्नाश्रयवृत्तित्वे धर्मेऽवगाह्यमाने मुखस्यापि चन्द्रभिन्नतया तद्रू-तितत्वस्याप्यवगाहित्वे मुखे तद्रत्वस्यावश्यकत्वात् । तद्रत्वस्य मुखविशेष्यं विशिष्टं न भासते इति न पौनरुक्त्यावकाशास्तथापि तदभ्युपेत्येदृशसुकुम्म ।। मुखविशेष्यकतेति । यद्यपि तत्रापि मुखे धर्मवैशिष्ट्यं विशिष्ट्य न भासते । अयमाशयः—पौनरुक्यं हि शब्दसममानाकारकज्ञाने न तत्त्वे सत्येव भवति । अत एव

'घटत्वम्' इत्यत्र भावप्रत्ययस्य समवायिसंबन्ध्यावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपकावच्छेदकताफघटत्वादित्यन्वयभावप्रतियोगितानिरूपितानवच्छेदकत्वार्थकतया घटत्वचित्त्वस्य लाघवेऽपि समवायिसंबन्धेन घटत्वचित्त्वस्य घटत्वे समवायेनान्ययोगेक्षिकृतः । नहि चन्द्रभिन्नत्वादित्यधर्मेषु मुखत्वादित्बोधो नास्ति, तदन्वयवत्त्वापि तत्रैवबोद्धुम् । नहि तद्विरुद्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं तदर्थो बाधादिति युक्तिंचिदेवैतत् । अथैवमन्वयविलोपापत्तिः, तस्म्मते भेदस्योपेयान्वयाभावेन तत्रैवि चन्द्रभिन्नत्वादित्यधर्मवांश्व-न्द्र इति बोधसंभावात्—इति चेत्, 'चन्द्रभिन्नत्वे सति चन्द्रगतधर्मवान्' इत्थंवोधवादिनस्त्वापि कथं नैतदोषावकारः; उभयमेदस्त्य चन्द्रेऽपि सत्त्वात्।

'शब्दप्रमाण्यां यथार्थोयग्यता ज्ञां हेतुः' इति व्युत्पत्तिवादस्थमणिकारव्याख्यानावसरे वाध्यभावस्य योग्यतारूपत्वया वाक्यार्थज्ञानजनकत्वापत्तिरित्युक्ता पक्षधरमिश्रैरुक्तम्—'अनुमाने सिद्धसाधनवत् शाब्दे पुनरुक्तस्य दोषत्वात्' इति । शाब्दलाघवेऽपि वैशेषिकानुमानप्रकरणे 'कचित्ययोगतादिनिर्णयस्यापि शाब्दधीहेतुत्वम्' इति मूलमधिकृत् तथा सति वाक्यार्थबाधसत्त्वेऽपि शाब्दस्य तद्राधकत्वाभावाच्छाब्दबुद्धिः समर्धिता । अत्र च चन्द्रभिन्नत्वादितत्वे बुद्धेऽपि मुखत्वादित्यवच्छेदकत्वं तादृशधर्मप्रकारकः शाब्दबोधो द्विवक्ष्यतरतत्समानाकारकबोधस्य पूर्वमसिद्ध्या न तयोति । अत एव विशिष्टोरेव पदार्थतत्सर्संगयोगस्थात्पर्यग्राह इति न तदर्थमज्ञानपूर्वं विशिष्टोपस्थिसिरभ्युपैति वदद्भिः पक्षधरमिश्रैस्तात्पर्यविषयत्वस्य संसर्गग्राहो विशेषणत्वे हेतुत्वानदशायामेव वाक्यार्थबोधापत्या कयं शाब्दरुपादुमिति र्ति दोषो निराकृतः । तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दधीहेतुत्वादिमिरपि नैैयायिकैतदशरीरतेनैवचततत्वादिति दिक् ॥ लाघवेऽपि । घटत्वस्य घटत्वत्वे विना घटत्वत्वेन्योऽन्यभावप्रतियोगितानिरूपितानवच्छेदकत्वाभावपत्तेः । तदवृत्तित्वघटत्वत्वं विना धर्मेषु तद्वृत्तिभेदप्रतियोगितानिरूपितानवच्छेदकत्वनियामक-मात्र । घटाद्वृत्तेः पटत्वाद्येव घटत्वत्विमेदे पट्टावाच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य घटे सत्त्वादिति भावः ॥ उक्तिहि इति । रामकृष्णभट्टाचार्यादिमिरप्यभिहितो दोषः । एवं च यद्-वक्ष्यतादृशितत्वं भावते तत्सापि शाब्दसममानाकारकबोधाभावात्र पौनरुक्त्यमिति स्थितिः । अत्र तु मुखत्वादित्यवृत्तित्वं विनापि चन्द्रभिन्नत्वादित्यवृत्तित्वज्ञानपर्यवसानमिति कृत्स्नदादाय पौनरुक्त्यप्रसङ्कुवार्तापीयभिप्रायवानाह—नहीति । तदन्येति । मुखान्येत्यर्थः । वाघादिति । तादृश्रमणीयत्वादित्यघटादावभावादित्यर्थः ॥ विलोपापत्तिरिति । तत्राप्युपमान्या एव संबवात् । त्वापीति । धर्मविशेष्ये भेदान्वयवादिन इत्यर्थः । नतु चन्द्रभेदस्य चन्द्रान्वयानहेतुत्वाच्चन्द्रशब्द्रभिन्नत्वे सति चन्द्रगतधर्मवानिति बोधो मतपक्षे तत्र न संभावतीति कथं साम्यमित्यत आह—उभयेऽति ॥ घटचन्द्रोभयभेदेऽस्य व्यास-

व्यासज्यदृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वादिनान्यान्योन्याभावविशेषणादिति चेत्, तादृशं विशेषणमेव किंमर्थं दीयत इति पर्यनुयोगात् । तत्र विवक्षितबोधनिर्वाहार्थं भिन्नव्युत्पत्तिस्वीकार इति तु मामापि तुल्यम् । नहि ‘ई-वार्थे भेदे तादृशप्रतियोगिताकत्वं विशेषणं देयमेव’ इति नियमः, भेदविवक्षायां तदोपपत्त्यापि स्वीकारात् । न ज्ञातं मानाभावः, प्रामाणिकैर्बहु-शोङ्करीकात् । प्रत्युत धर्मे चन्द्रभिन्नवृत्तित्त्वबोधेन चन्द्रस्थान्यनिष्ठसादृश्यप्रतियोगित्त्वलाभेन चन्द्रनिष्ठसादृश्यप्रतियोग्यन्तरव्यवच्छेदव्यझ्झनानुगुणत्वात् । अन्यथा—उपमानान्तरव्यावृत्तिवृत्ततदुपमेयान्तरव्यावृत्तेरपि व्यझ्झनप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्ति:——चन्द्रस्थान्यनिष्ठसादृश्यप्रतियोगित्वान्यप्रतियोगिकसादृश्याश्रयत्वोभयबोधे चमत्कारोक्तर्षेस्यानुभवसिद्धस्यापह्नुतमनहेतुत्वादित्यलं बहुना । इदं चात्र विभाव्यम्—साधारणधर्मस्य शाब्दत्वे तदू-पेणैव स इवार्थ: । अन्यथा धर्मत्वेनैव । तथा च ‘चन्द्र इव मुखं रमणीयम्’ इत्यत्र ‘चन्द्र-प्रतियोगिकान्यान्योन्याभावसमनाधिकरणं यच्चन्द्रवृत्ति रमणीयत्वं तदाश्रयो मुखम्’ इति बोधः । ‘चन्द्र इव मुखम्’ इत्यत्र तु ‘तादृशचन्द्रवृत्तिधर्मेव-न्मुखम्’ इति । अत एवात्र श्रौतीत्वमुपपद्यते । साधारणधर्मस्योपमानोपमेयन्यायाभ्युपगमात् ।

ज्यदृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदस्यैवर्थ: । व्यासज्यदृचित्रधर्मेति । उभयत्व-स्वरूपेल्यर्थ: । आदिपदात्‌किनिद्विशिष्टचन्द्रत्वादिसंग्रह: । विशेषणादिति । उपमान-न्यायाभ्युपगमात् । तथा च उपमानस्य चन्द्रादिपदार्थस्य उपमानतावच्छेदकधर्माव-च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंबन्धेन इवार्थभेदेऽन्वयस्य स्वीकारात् उभयतादेश्वोपमानतावच्छेद-दोष इत्यर्थ: ।। विशेषणमिति । इवार्थभेदे उपमानस्य उपमानतावच्छेदकावच्छिन्न-प्रतियोगिताकत्वेन भवतापि ननूपमानोपमेयतावच्छेदकयोरैक्यं वाच्यम् । उपमा न स्वीक्रियत एवेत्याशङ्कते—न चास्ति । उपमानोपमेयोरैक्येडपि कल्पितं भेदमाश्रित्योप-मेयोरैक्येडन्वयापत्तेः । तच्चान्वयवप्रस्तावे दर्शयिष्यते भिन्नान्वयपत्तीति । तत्र वृत्तित्वस्य धर्मेस्य च इवपदार्थस्य उपमानतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदव्दुप-मेयकत्वं विवक्षितमित्यपि प्रागुक्तं विस्मर्तव्यम् । यथोक्तबोधस्वीकारेऽपि न तत्र क्षतिरित्यभ्युपगमवादेनाह—प्रत्युत इति । प्रकृते संगमयति—अत एव इति । यत्स्व-

योभयनिष्ठताया इवपदेन प्रतिपादनात् । तत्र समानाधिकरणान्तेनोपमेयवृत्तित्वम्, वृत्त्यन्तेनोपमानवृत्तित्वमिति विवेकः । न च—चन्द्रान्यान्यवृत्तित्वस्य ततः लभेऽपि मुखवृत्तित्वस्याबोधात्मकथंमेतत्—इति वाच्यम्, उपमेयस्यापि चन्द्रान्यान्यतया सामान्यतस्तद्वृत्तित्वलाभात् । तावतैव श्रुतत्वस्यापत्तेः । ननु साधारणधर्मप्रयोगस्थले तस्मैवपदेन रमणीयादिपदेन च बोधने एकस्य निराकाङ्क्षत्वादन्वयानुपपत्तिः । न च—उभाभ्यामेक एवोपस्थाप्यते—' इति वाच्यम्, तावतापि 'चन्द्र इव मुखमाहादयति' इत्यादावनुपपत्त्यनद्वारात् । आहादकत्वस्य धात्वर्थतया नामार्थे मुख आश्रयत्वादिभेदसंशेनान्वयोगात । धात्वर्थनामार्थयोः साक्षाद्देदान्वयस्याव्युत्पत्तत्वात् । न च—'चैत्रेण न सुप्यते' इति भावान्थकप्रत्ययस्थले धात्वर्थस्य प्रथमतियोगितासम्बन्धेन नञर्थे 'न कलङ्कं मक्षयेत्' इत्यादौ नञर्थस्य विशेषणताविशेषसंबन्धेन भक्षणे चान्वयरहितानात् दोषः—इति वाच्यम्, तावता नद्रृत्तित्वेन धर्मस्योपमानवृत्तित्वं चन्द्रमभित्रमृत्तित्वेन च मुखरूपोपमेयवृत्तित्वं बोधयते, इवपदेन अत इत्यर्थः ॥ श्रौतीति । भुत्या शब्दशक्त्यैव उमयवृत्तित्वस्य धर्मेऽपि बोधदिस्यर्थः ॥ सामान्यत इति । चन्द्रभिन्नतल्लेपणेऽर्थः ॥ इवपदेनोति । रमणीयादिप्रयोगस्थले रमणीयतलादिरूपेणैव धर्मेऽपदाद्रोष इत्युक्तत्वात् । निराकाङ्क्षत्वादिति । रमणीयतादिवलरूपेण वाकृतत्वादिति । एकरमणीयत्वान्वयेनैव निराकाङ्क्षतया द्वितीयस्य तस्य मुखाद्यन्वायुपपत्तेः तत्रापि धर्मे त्वेनैवोपस्थितसभ्युपगमे तु मिन्नप्रकारकोपस्थितिसत्वे रमणीयादिरभेदेन धर्मान्वयस्-भवात्तादृशरमणीयत्वाभिधेयसधर्मेणवदिति धीःसंभावात् । एकः पवेतिः । एकस्य तात्पर्यप्राहकत्वोपगमात् इदचदरेव रमणीयवादिरूपेण धर्मोपस्थापकत्वमादिति भावः ।

तदेतदनाकलङ्ग्य प्रख्यातिस्थित्वे—तावतापिति ॥ चन्द्र इव मुखं रमणीयमित्यादौ (रमणीयत्वादे रमणीयादिपदार्थेनालान्वयोपपत्तावपि आह्लादयतीस्यादौ) तदस्य-भवदिस्यर्थः ॥ ननु तत्रापि धात्वर्थस्याह्लादकत्वस्याश्रयतया मुखादवनन्वयाद्वारा नामार्थश्रैस्य तण्डुलस्य धात्वर्थपाकान्वयाज्ञीकारात् साक्षादिति युक्तम् । विभक्त्यर्थोविशेषणीभूते स्त्रों पचतीस्यादौ नामार्थस्य स्तोकस्य तादाल्येन पाकान्वयदर्शनात् भेदने-त्युक्तम् । अभेदादिरिक्कसंबन्धेनैवेत्यर्थः ॥ न सुप्यत इति । तत्र प्रकृत्यस्यान्थे-कत्वेन स्वापाभावस्यैव बोधात् ॥ विशेषणतेति । बलवदनिष्ठानन्वन्थितत्वाभाववत्

धात्वर्थेनिपातार्थ्योरन्वयेडपि निपातातिरिक्तनामार्थधात्वर्थ्योरन्वयस्यादर्श- नात् । अन्यथा 'तण्डुल: पचति' इत्यत्र कर्मतासंर्गेण तण्डुलस्य पाक- न्वयापत्तेः-इति चेत्, न । तादृशस्थले आहादकत्वादिकमिवार्थे एव, धात्वस्तु तात्पर्यग्राहकमात्रमिति वाच्यत्वात् । अथैवं 'हंससीव धवलश्वान्द्र:' इत्यादि: कथम् दुष्येत्, उक्तमेव लिङ्मेदस्याप्रतिपत्तिप्रकार्- इति चेत, मैवम् । न हि शाब्दबोधप्रतिबूलतयैव दोषत्वम् । अतएव यत्र पुंलिङ्गेडप्य- पमेये नित्यक्लीङ्गोपमानस्य न पुंलिङ्गतासंभव:, यत्र चैकवचनान्ते- डप्युपमेये निल्यबहुवचनान्तसोपमानस्य नैवचनान्तत्वसंभव:, तत्र च लिङ्वचनमेदेडपि न दोष: । तदुक्तमाचार्यदण्डिना— 'न लिङ्वचने मिन्ने नं न्यूनाधिकतापि च । उपमानोपमेयालं यत्रोद्देशो न धीमताम् ॥ श्रीव गच्छति षण्ढोडयं वाक्कीयं श्री: पुमानिव । प्राणा इव प्रियोडयं मे विद्या धनमिवार्जिता ॥' इति ॥ सहृदयोद्रेगबीजं तूक्तरीत्या प्रकृतानुपयुक्तलिङ्वचनविशेषोप- दानमेव । न च तत्रियतलिङ्वचनेषु, इति न तत्रोद्रेग इत्यर्थ: । एवमेव

लङ्कक्षणमिति शोधोयात् । अन्यथेति । निपातातिरिक्तनामार्थधात्वर्थ्योरपि सा- क्षाद्रदान्वयीकारे इत्यर्थ: । तण्डुल इति । न च तादृशस्थलें प्रथमाया असाक्षुत्वा- त्न दोष इति वाच्यम् । असाक्षुत्वज्ञानाभावदशायां तदापत्तेः । कर्मत्वप्रकारकबोध एव तत्र द्वितीयाया: साक्षुत्वम् । अत: कर्मत्वसंर्गकबोध: स्यादेव तस्यने ॥ इत्पदेन वि- शिष्यधर्मोऽपस्थापने रमणीयादिपदानमेव तात्पर्यग्राहकत्वमिति पूर्वोक्तमभिप्रयं विश- दयति—तादृशस्थल इति ॥ इवार्थे पवेत इति । तथा च न धात्वर्थतविरहात्न तस्य नामार्थोन्वयानुपपत्तिरित्यर्थ: । न चात्र आर्थयलस्याख्यातीयत्तादन्वितस्याख्यादक- त्वस्य सुखाद्यर्थ: । उनमतत्वात् किमर्थ धात्वर्थान्तरग्रहणमिति वाच्यम्,

एवमपि चन्द्रस् वृत्तित्वसंबन्धेनाहादकत्वान्वयानुपपत्तेः ॥ न चन्द्रभिन्नत्रवृत्तित्वानन्दृश्य- . हादकत्वाश्रयो मुखमिति बोधासिद्धे: ॥ न च इवार्थवृत्तावेव चन्द्रादेरन्वय:, तत्क्षणद्र- वृत्तित्वस्य आल्हादकत्वान्वय: निपातार्थस्य धात्वर्थोन्वयेऽप्युपतप्तेरिति वाच्यम् । नापि शाब्दबोधप्रतिबूलतयैवोपमादोषत्वमिति नियमोडप्यस्तीया—हीनताधीती । कवि- त्वहृदयोद्रेग: कवितैलत्रन् कि नियामकममत् आह—सहृदयेत्यादि । न च तदिति। तत् तादृशालिङ्वचनान्तरभावेनान्यस्थापपत्त्या व्यधिकरणयोरपि लिङ्वचनयो: प्रयोगे

9. 'हीनताधिकतापि' इति पाठऋतीकासंमत:.

न च काव्यादर्शोविचारणैकद्रिर्मेलिनाथादिमिरापि व्याख्यातम् । नियतवचनत्वं च स्वशक्यार्थोभिधानानियमतस्वकत्वम् । तत्त्वेनानुशासनतात्पर्य्योविशयत्वमिति यावत् । प्राणा द्वारा इत्यादेशैकसिद्धान्तप्रयोगेण बहुत्वाभिधाननियमात् । तेन प्राणशब्दस्य कोशादौकवचनान्तत्वेनानुशासनेऽपि 'पुंसि भूतान्तः प्राणा:' इति बहुवचनान्तप्रयोगानुप्रासानुरोधेनैव न दोषसंभवः । 'चन्द्रेण तुल्यं मुखम्' इत्यत्र तु तुल्यपदस्य सादृश्यवार्नर्थः, केवलसहार्थेऽमिन्नं मुखम्' इति बोधाप्तेश्र । नामार्थ्योपपत्तिरूपो नास्तीति कथम् मूलानुरूपं तदुचं व्याख्यानमिलयत् आह—स्वशक्योति ।

प्रयोकुरक्षत्यानुरोधोभावादिस्वर्यः ॥ न च काव्यादर्शोकारिकायों सहदयोद्रेगाभाव इत्येव दोषत्वाभावबोजमुचं, न तु तुल्यदुचो लिङ्गवचनान्तरभावस्तकार्यं त्वया स्वोक्कार्थे तत्संमतिदर्शितेश्वेतत् आह—एवमेवेति । ततश्र बीजान्तरस्यानुपपत्तेरुद्धसंमततत्वाच यथोक्तमेव तद्वीजमिति भावः । न चु प्राणशब्दस्यैकवचनान्तस्यापि सर्वेषंसमतत्वात् 'प्राणा एव प्रियोडयं मे' इत्यत्र लड्‌डुचो दुष्कल्कत्वाभावो वचनान्तरभावमूलकान्वयालुपपत्तिरूपो नास्तीति कथम् मूलानुरूपं तदुचं व्याख्यानमिलयत् आह—स्वशक्योति । उभयत्र स्वपदमेकवचनादि परम् । नियतवचनत्वं चैतस्य च वचननिष्ठं नियतत्वं चैर्यर्थः । एकवचनादीनामेकत्वादित्वबहुत्वानि शक्यार्थाः । 'द्रैयेकयोर्द्विवचनेकवचने' 'बहु बहुवचनम्' इत्यादिवचनात् । तदभिधाने अन्यतं स्वं येशां तत्कत्वम् । तदेव वक्ष्यति—'प्राणा हा(दा)रा' इत्यादि बहुवचनस्य बहुलं शक्यार्थः तद्विनापि द्वारा इत्यादिवैकस्यामपि बहुवचनस्यैव विधानान्न तत्रस्य बहुवचनस्य तद्विधानानियमतत्वमिल्यर्थः । नन्वभिधानं प्रतिपादनान्तं, ततश्र लक्षणादिना एकवचनादिरपि बहुलादिप्रतिपादकत्वात्, पदान्तरोत्तरस्यैकवचनादेरनियमतत्वप्रसङ्ग इत्यत आह—तत्त्वेनेति । नन्वे-वमपि न निस्तारः 'जास्याव्यायामेकस्मिन्नबहुवचनमन्यतरस्याम्' इत्याद्यनुशासनसंमततया बहुवचनस्यापि बहुल्वाभिधानानियमतत्वात् ततश्र 'सरांसीवामलं नमः' इत्यादिवचनभेदस्य दुष्टत्वाभिधानविरोधापत्तिरिति चेनमैवं प्रकृतिविशेषपुरस्कारेण तदभिहि-तत्वस्य विवक्षितत्वात् । अस्ति च तथा प्राणादेरादिशब्देनै 'उभे भूत्यसवः प्राणाः' इत्याद्यनुशासनदर्शनात् । जास्याव्यायामिति तु सामान्तं एव तथेति नानुपपत्तिः । एवं च यच्च्छब्दस्यैक्येऽपि बहुवचनान्तत्वं विशिष्यानुशासनसंमतं तत्र वचनभेदो न दोष इत्यत्र तात्पर्ये न तु तत्समानावचनान्तशब्दान्तरानुपपत्तिपि, वक्‍ुरशफकस्तावतैवात्रनयनात् । अनन्या प्राणा इचेल्यादिदोषत्वाभिधानानुपपत्तिरेतत् फलितार्थः ॥ तु-त्यादिपदप्रयोगे आर्थी कथमिल्याश्रय्याह—चन्द्रेणेति । तु तुल्यपदस्यापि सादृश्यमात्र-परतैव कुतो न स्यादत आह—केवलोति । एवपदस्यापि केवला(ल)दृश्ये प्रयोगाभाव-दान्त—सादृश्यामिन्नमिति । निपातानिरिक्कनानार्थ्योरभेदान्वयस्यैव न्युत्पत्तत्वादि

भेदान्वयस्याऽऽयुक्तत्वात्। तदेकदेशस्य साधर्म्यस्य च चन्द्रप्रातियोगिकान्योन्याभावसामानाधिकरण्यं धर्मेश्वार्थः, आश्रयत्वं प्रत्ययांशार्थः, तृतीयार्थेश्च वृत्तित्वम्, 'तुल्यार्थतुलोपमास्यां तृतीयाऽन्यतरस्याम्' इति सूत्रात्। अत एव 'चन्द्र इव मुखं भाति' 'चन्द्रमिव मुखं पश्यामि' 'चन्द्रेणेव मुखेन कृतम्' इत्यादीनुपमानस्योपमेयसममानविभक्तिकत्वनियमेऽपि 'चन्द्रेण तुल्यं मुखं भाति, चन्द्रेण तुल्यं मुखं पश्यामि' इत्यादौ न मुखवृत्तिविभक्तिनियमः। अन्यथा च धर्ममुखयोर्निर्मार्थतया आश्रयत्वसंभन्धेन धर्मान्वयो न स्यर्थः। इवार्थसादृश्ये तु निपातातिरिक्तनामार्थत्वाभावेन भेदान्वयसंभवात्तु धर्मिंपरत्वकलपनमिति [वि]शेषः। तदेकदेशेऽथ साधर्म्यस्यैवर्थः। स्वसामानाधिकरण्यं स्वरूपमिति शेषः। यद्वा साधर्म्यस्य तदर्थंकतुल्य(ला)शब्दस्यैवर्थः। अन्थ न्यथा पदबोध्यसादृश्यस्य सामानाधिकरण्यमर्थे इत्थंव्यातुरुपपत्तेः। 'तुल्यशब्दस्त्ववत् 'नौचोद्यमैविप्रमूलसीतातुल्यभस्त्यां'तुल्यप्राप्यवध्यानाम्यसमसस्मितेसंमितेषु' इति सूत्रेण तुल्या समिता मिलितर्ये यत्प्रत्यानतत्वेन व्युत्पादितः। तत्र च यद्यपि व्युत्पत्तिमात्रसिद्धान्तस्त्वापि चन्द्रभेदसामानाधिकरण्यं आश्रयेश्च तुल्यपदार्थ इस्थैव तात्पर्योर्थः 'तुल्यार्थौरीत इति । तुल्योपमार्शब्दवाच्योऽरिक्ततुल्यार्थकपदयोरि उपमानार्थकपदाश्रित्या विकलं'भवतीति सूत्रार्थः। यद्यपि तृतीयाविधानमात्रेण 'वृत्तित्वं तृतीयार्थः' इत्यत्र सूत्रसंमतिनोच्यते, तथापि तत्सात्रुंगतो विभक्त्योऽवदयं कल्प्य इत्यपेक्ष्यावग्रहो वृत्तित्वमेव तृतीयार्थः कलपते इत्यभिप्रायः। इदमेवोच्यते। इवाद्दिशले उपमानोत्तरविभक्तेः: साकुल्यमात्रार्थिताया वाच्यमाणत्वात्। अत्र तु नियतार्थपरतयोपमेयलिङ्गं त्रिस्कैकैव तृतीया विभक्तिरित्यर्थः । आश्रयस्यापि तुल्यपदार्थत्वकल्पने प्रमाणमाह—अन्यथेतिति । आश्रयत्वसंभन्धेनैति शेषः। धर्मेमुखयोर्निर्मार्थतया आश्रयत्वादिभेदसंबन्धेनान्वयासंभवादिति भावः। आश्रयस्यापि तदर्थत्वे तु अभेदसंभन्धेन तस्य मुखान्वये धर्मांश्रयामित्नं मुखमिति दृश्यमाणबोध: संभवतीलर्थः। नन्वेत्वमापि सामानाधिकरण्यस्य धर्मेस तु तुल्यूपनार्थित्वकर्थे तथा: परस्परं भेदान्वयः। एवमाश्रयत्वं तुल्यपदार्थत्वे आश्रयत्वामित्नं मुखमित्येव बोध: स्वात्। अथोभयत्र भावार्थस्याविवक्षितत्वात्तत्समानाधिकरणं आश्रयक्ष तदर्थः। तेन आयास धर्मे, वृत्तीयास च मुखे अभेदान्वयः। अत एव धर्माश्रयामित्नं मुखमिति समननतरमेव वाच्यतीति भवदाश्रयः । तथापि धर्मेस आश्रयभेदान्वयादुपपत्तिरस्त्येव 'न हि धर्माभिराश्रित्येति बोध इष्ट इति चेतस्यं' धर्माश्रय एव तुल्यपदार्थ इस्थ तात्पर्यांत्। अत्रैकदेशे धर्में समानाधिकरणान्तस्य अभेदान्वयः। चन्द्रेणेसत्र चन्द्रस्य वृत्तित्वे तस्यापि धर्मे एवान्वय इति यथोक्तयोेधोपपत्तिरिस्वधेयम्। वृत्तित्वमपि तुल्य

स्यात्। अत एव वृत्तित्वस्यापि तुल्यपदार्थकल्पनया न निस्तारः। नामार्थ-तासाम्यात्। ततश्र चन्द्रप्रतियोगिकान्योन्याभावसममानाधिकरणचन्द्रवृत्तिधर्मोश्रयाभिव्यक्तनुसुखम्‌ इति धीः। च-न-न्द्रवृत्तित्वस्य च धर्मेन्डवयः। तस्य चाश्रये। तदर्थोत्तरे। तथा च ‘चन्द्रा-न्योन्याभावसममानाधिकरणचन्द्रवृत्तिधर्मोश्रयाभिव्यक्तनुसुखम्‌’ इति धीः। अनुप्रयोगवृत्तित्वं धर्मोऽनुप्रयोगपदस्य, उपमानवृत्तित्वं च क्रीतियामाया अर्थः। अत उभयं धर्मिवाचकपदार्थो न भवतीत्य आर्थी उपमेयसुच्यते। न च—उभयत्र बोधसाम्यात्मकथंमयं विभागः—इति वाच्यम्‌, ‘इवादौ साधर्यये शक्तिः; तुल्यादौ लक्षणा’ इत्यत्रापि ‘कथमेवम्‌’ इति तुल्यत्वात्। प्रत्युत भिन्नपदार्थकलिपाद्यत्वेनासत्पक्ष- एव विशेषात। ‘चन्द्रमिव मुखं प-

दार्थ एव कल्प्यतां कृततस्य तृतीयार्थत्वं वैषम्यस्यैवहेतुत्वादिति आह—अत एव-ति। नामार्थयोरभेदान्वयापत्तरेवेऽर्थः। तथा च तत्र चन्द्रपदार्थस्य भेदान्वयो न स्यादिति तस्य तृतीयार्थत्वकल्पनमिति प्रकृत्यर्थचन्द्रस्य, प्रत्याय्यवृत्तित्वान्वय उपपन्न इत्यर्थः। वृत्तित्वस्य धर्मान्वयो न स्वादिस्यर्थेऽभस्मु न कार्ये। वृत्तिमत एव तुल्यार्थ-त्वकल्पनया तादात्म्यान्वयोपपत्तेः। अत एवामे वृत्तित्वादीनां नामार्थत्वेन तत्र चन्द्रा-धर्मेन्डान्वयालुपपत्तिरिति ख्यमेव वक्ष्यति। इदमुपलक्षणम्‌—भेदसममानाधिकरणमात्रस्य तुल्यपदार्थकल्पनेऽपि नामार्थस्य चन्द्रस्य प्रतियोगितासंवन्धेन भेदान्वयो न स्यादिति। इदं सुपलक्षणम्‌—भेदसममानाधिकरणमात्रस्य

तुल्यपदार्थकल्पनेऽपि चन्द्रप्रतियोगिकत्वविशिष्टमेव तुल्यपदार्थ उक्त इष्यपि बोध्यम्‌। प्रकृतमाह-अग्रेति। धर्मोऽपस्थापकेति। तुल्यपदस्य चन्द्रभेदसममानाधिकरणत्वमात्रबोधकत्वादुपमेयवृत्तित्वमात्रे तु धर्मेषु बोध্যতे। उपमानवृत्तित्वं तु चन्द्रेणेति पदेन ह्रत उप-मानोपमेयोभयवृत्तित्वं धर्मिवाचकतुल्यपदार्थस्यो न भवतीति इवपदादत्त्र चैषम्यमिति फलितार्थः॥ इवादाविति। तेषां साधार्यवत्तरतया विशेषणीभूतसाधर्यये लक्षणाश्रकारात्। तथा च बोध-वैषम्यं श्रौतत्वार्थत्वयोरेव व्यवस्थापकतन्मत्तेऽपि वृत्तिमेदस्सीकारेऽपि उभयत्रापि बोधसाम्येन तद्ववस्थाश्रुपपत्तिराति भावः। तथापि तात्पक्षे किं विनिगमकर्मियत आह—

प्रत्युतेति। साधर्यं तावत्प्रतियोग्ययोग्युपयमयुरुण्यमिति सदृशंप्रतिपत्रम्‌। ततत्र च फलतो धर्मस्योभयनिर्ठलं भासते। तच्च यत्र धर्मिवाचकपदादेव निर्वर्हति, सा श्रौती, यत्र तु पदद्वयेन समभिव्याहारगम्यत्वादित्येक विवेकः साधीर्यान्। अत एव श्रीहीनवह्नीतृतीयादौ द्वितीयया निरपेक्षयैव श्रीहीणां क्रियाजन्यफलत्वाश्रित्व-बोधनात्स्याः श्रुतित्वमिति मीमांसकसंप्रदायः। यदाह—‘अभिधातुं पदेऽन्यस्मिन् निरपेक्षो रवः श्रुतिः’ इति॥ न चात्रेवशब्दस्य निरपेक्षत्वेन साधर्र्यबोधकत्वमसिद्धम्‌! चन्द्रादिपदसमभिव्याहारेणैव तद्रोहकत्वादिति वाच्यम्‌, द्वितीयादेरपि क्रिया

इथ्यामि' इत्यादादुपमानपदोत्तरविभक्तिकविश्व विशेष्यसमासानलिङ्गत्वस्यौत्सर्गिकतया साधुत्वार्थी । नच—प्रथमोपस्थिततया साधुत्वार्थी प्रथममेव स्वात्—इति वाच्यम्, विशेषणातिरिक्तस्थले तथात्वात् । नच—चन्द्रस्य मुख-न्वयाभावात् तथा, विशेषणविशेष्योरभेदान्वयार्थमेवकविभक्तेरुपयोगात्—इति वाच्यम्, विशेषणविशेष्योः समानलिङ्गत्वमेव औत्सर्गिकम्, तत्र च साक्षादन्वयोभेदेनेत्यन्वदेतत् । नच—परम्परया विशेषणस्यापि

तेऽपि समभिव्याहारेपि बोधकतया तथाऽपि श्रुतितत्वविरहाहपत्ते: । पदान्तरसमभिव्या-हारापेक्षणेडपि विशिष्टार्थबोधकत्वसामर्थ्ये तत्र द्वितीयामात्रस्वात्तीति चेत्, तर्होंह-पि चन्द्रादिपदसापेक्षलेपि उभयवृत्तित्वबोध इवपदेन निवेद्यतेति ।। तुत्यादिपदानां तु-भयमयग्रत्तितवबोधार्थं पदान्तरापेक्षायास्तीः स्वाधिकस्यापेक्षणीयत्वात् वैषम्यमिति आये श्रौती द्वितीये त्वार्थीति कुतोड्नु प्रद्वेषः ॥ न च चन्द्रपदसापेक्षं इवादौ तुल्यादौ च सामानमेव वाच्यम् । तथापि तत्र प्रयोज्यार्थस्य इत्थत्वस्याधिकस्यापेक्षणात् चन्द्र इवादेसौ च विभचे: साधुत्वमात्रार्थतया तदर्थभावे तदर्थस्यापेक्षणीयत्वात् । न च स्वादप्येवं यदि चन्द्रमभितिगृत्तितवे सति चन्द्रवृत्तिधर्मे: साधार्यसारूप: स्वात्, तद्वृतेधर्मे-स्वात्तत्रैवोपपत्तौ वाच्यम्, तथापि फलतौविवक्षितेविभक्ते:

तद्वृत्तितादृृदृष्टिधर्मे एव पर्यवसानस्य प्रागेव व्यवस्थापितत्वात्। 'अनेकृत्तितवं सा-धार्यम्' इति मुलन्थ्यवाद्याभानांवसरे 'अनेकृत्तिसामान्यमेव साधार्यम्' इति ल्लावत्युपाये वर्णेमानोपाध्यायै: कण्ठत एवाभिधानाच । अनेकृत्तितवं हि नैकजाति-तीयानेकृत्तितवमात्रं, किंतु मिश्रजातीयानेकृत्तितवम् । तच्च चन्द्रादिमिन्नवृत्तित्त्वे सति चन्द्रादिवृत्तितवमेव पर्यवसति । अत उक्तसाधार्यस्य इवादिपदैकतुल्यादिपदापे-क्षया अन्यपदसापेक्षलेन प्रतिपादनम् । तुल्यादिपदैच इवादिपदापेक्ष्याधिकपदसापेक्ष-त्वेनैति यथोक्तरीतैच श्रौत्तवव्यवस्थापनं युक्तमिति तदेतत्सर्वं मनसि कृत्वाह—भि-रूपदेति ॥ औत्सर्गिकेति । विभक्त्यन्तरकाल्पने नियामकभावेन प्रधानभूतविशेष-व्यविमचेरेकव तत्र प्रयोजात् । अत एव 'कटं करोतीति भोक्तुमुदाहरं दर्शनीयम्' इहैव कर्तृत्वादिकटपदोत्तरवृत्तितायच प्रथोयोत्कटसामानाधिकरण्यादेव भोक्ता-

पदादपि द्वितीयोति अनभिहितसूत्रे महाभाष्ये स्पष्टमेलयर्थ: । उक्ताभिप्रायमविद्वान् श्रृते—न चेतित । विभक्त्यन्तरकाल्पने विनिगमकाभावो हि त्वया विशेष्यविभक्ति-कत्वे मूल्ययुक्त:1 अस्ति च विनिगमकं प्रथममालापगे कारणाभावादिति सर्वत्रापि प्रथममैव-स्तीति भाव: । तदपेक्षया विशेष्यविभचेरुपस्थितिनिबन्धनान्त्रियामकात्प्रावल्यमित्यभि-र्थं प्रकटयति—विशेषणेतिति । मुखान्वयाभावादिति । साक्षादिति शेष: ॥ न तथेति । न विशेष्यसमासान्विभक्तिकलमित्यर्थ: ॥ अन्यदेतदिति । विशेषणस्य

१. 'सिव' स्त्र्त्. २. 'शल्प' स्त्र.

अलङ्कारकौस्तुभः

७३

तल्लिङ्गत्वे 'उद्रूतं रक्तं दधता दण्डेन विशिष्ट:' इत्यादावुद्रूतादेरपि तृतीया याप्यते; 'नामार्थान्तराविशेषणीभूत-' इति विशेषणे विशेषणस्य देयत्वात् । न च—चन्द्रादेरपि प्रतियोगितनेनैवार्थमेदाच्चन्वयात्मकं व्यावर्त्ति:-इति वाच्यम्, 'निपातातिरिक्तनामार्थान्तर-' इति वाच्यत्वात् । एवं च 'चन्देण तलं सुखं परयामि' इत्यादावपि नातिप्रसङ्ग:-इति ॥ नन्वेवमपि 'अव्ययविशेषणानां नपुंसकत्वं भवति' इत्यनुरासनादिवार्थविशेष-णस्य चन्द्रादे: ऋजीवत्वापत्तिदूषोरा—इति चेत्, मैनसम् । 'शश्रीव श्या-मा शिखीश्यामा' 'मृगीव चपला मृगचपला' इत्यादिभाष्यकारादिप्रयोग-गासामर्थ्यादुपमानवृत्तिलिङ्गसिद्धे: । अत एव 'पार्थे वक धनुर्धर:' इत्यादि-वपि नानुपपत्ति:, अनियतलिङ्गविषयताया उत्कानुशासनस्य भाष्यादिसंमत-विशेष्यलिङ्गताया विशेषणत्वमेव प्रयोजकं न तु साक्षाद्विशेषणत्वम् । गौरवादिति भाव: ॥ प्रामाणिकगौरवादिमप्रायेण शङ्कते—न चेति । नामार्थेति । उद्रूतादेरपि रक्तादि-रूपनामार्थान्तराविशेषणीभूतत्वात्र दोष इति भाव: । ननु चन्द्र इन्दुस्न्र्रापि इवादिरूपना-मार्थान्तराविशेषणाभिहितत्वाद: सोम्येनतदोषाह—न चेति ॥ निपातातिरिक्ननामार्थान्तराविशेषणीभूतत्वं वाच्यम् । तत्क्ष चन्द्रादेरनोमार्थान्तरावि-शेषणत्वाभावविरहेडपि निपातातिरिक्ननामार्थोन्तराविशेषणत्वमत्येवेति भाव: ॥ च-न्द्रेणेति । तत्र चन्द्रस्य निपातातिरिक्नततुल्यरूपनामार्थविशेषणत्वात्र तथ्येति भाव: । यदप्येतादृशं नियामकं न प्रमाणसिद्धम्, तथापि वाक्यमाणुप्रमाणानुगृहीतत्वात्कल्पना-या इदमुक्तम् ॥ ननु निपातातिरिक्ननामार्थोन्तराविशेषणीभूतविशेषणस्य विशेष्यवि-भक्तिकत्ककल्पनापेक्षया साक्षाद्विशेषणत्वस्य विशेष्यसमानविवक्षितत्वकल्पनेन लाघव-मिति चेत्, मत्वम् । अत एवापरितोषाद्राघ्र्यप्रयोगादिरूपमेव प्रकृते प्रमाणं वक्तव्ये दोष: । शश्रीव श्यामेति । 'उपमानानि सामान्यवचनै:' इति सूत्रे भाष्याकूतमसय्यं प्रयोग: । तथा न इवादर्थे विशेषणलापताया अपि शङ्या नपुंसक्त्वादर्शनात् न ऋजीवत्व-मिस्यर्थ: । अवान्तरसमाधिमुक्त्वा वास्तवसमाधिसाह—अनितेति । नियतलिङ्गानां लिङ्गानपेक्षतया तत्सापेक्षविशेषणनिरुपरताया एव वचनस्य युक्तत्वात् । 'आकारहिंत-विधानं ज्याय:' इति न्यायात् । अत एवादि: पञ्चतन्त्रादौ आदिशब्दस्य 'पुंस्यादि: पूर्वपौरस्स-' इत्यादिकोशे नियतपुंलिङ्गतादर्शनात् क्रियाविशेषणत्वेऽपि न ऋजीवत्वमिस्य-मियुक्तानां सिद्धान्त इत्यर्थ: । उपमानस्योपमेयविशक्तिकत्वे पूर्वं प्रमाणानुपन्यासात्सिद्ध-हावलोकितन्याेना्ह—भाष्यादिति । यदपि भाष्यकारादिषु कचित् प्रयोगो

त्वात । 'चन्द्रस्य तुला' इत्यादौ तु तुलाशब्दस्येव शब्दवलसादृश्यमात्रार्थत्वेऽपि तदर्थेऽभेदादौ भतियोगित्वादिसंबन्धेन चन्द्रादेरन्वयासंभवाच्च तत्र षष्ठीप्रयोग इति विशेषः ॥ तत् श्रौतार्थत्वविशेषासु धर्मैक्‌सावसरे वन्ध्यन्ते इति ॥ 'चन्द्रो मुखं च तुल्यम्' इत्यादौ तु तुल्यपदार्थस्य च शब्दवाच्येतरतरयोगबलेन चन्द्रमुखयोरुपपदत्वेन्वयावगमात् 'चन्द्रप्रतियोगिकान्योन्याभावसममानाधिकरणतद्रूत्तिधर्मेवन्तु मुखम्' 'मुखप्रतियोगिकान्योन्याभावसममानाधिकरणतद्रूत्तिधर्मेवाच्छन्दः ।' इति बोधः । अत एव 'मुखं चन्द्रसदृशं न वा' 'चन्द्रो मुखसदृशो न वा' इति संदेहद्रयस्यापि ततो निवृत्तिः । तुल्यपदार्थकदृशस्य साहस्र्यस्य च शब्दबलेनोभयत्रान्वयेऽपि साहस्र्यवाचकपदस्योभयत्र धर्मान्वयविरहः स्पष्ट एव ॥ तसाच्चत्र धर्मोंपस्थापकपदस्यैवोभयत्र संबन्धबोधकत्वम्, तत् श्रौती—अन्यत्रार्थीति सिंद्रम् । उपमानादिग्रुत्तित्वविशिष्टनियतशब्दबोधविषयत्वं श्रौतीत्वम्, इवादौ तथा नियमात् । तुल्यादौ तु चन्द्रेण तुल्यमितत्र तथा त्वेऽपि चन्द्रो मुखं च तुल्यमित्यत्र प्रकृतित्वादिकैवल्योपमानोपमेयभावप्रतीतावलम्वादात प्रकाशासिद्धान्तः ॥ न स्वातन्र्येण प्रमाणं सूत्रवातिककारयोः श्चैतादृशप्रयोगाभावस्थापि भाध्यप्रयोगस्य स्वातन्र्येण प्रयोगान्तराणां च तत्प्रभाकृतचेनोपयोगादौत्पुर्कम् । यद्वा निरुक्तकारादिपरमादिपर्यैति तत्‌त्वम् ॥ ननु 'शाश्वतीव श्यामा' इत्युक्कौ महाभाध्यप्रयोगो नोपमानस्योपमेयसमानविभक्तिकत्वे प्रमाणं भवितुमर्हैति, पक्षद्रयसाधारण्यात् ! प्रथमोपस्थितत्वेन प्रथमोऽर्थो वाच्यो नोपी तत् विरोघाभावात् ॥ सत्सम । विभत्स्यन्तरन्तानं तद्रयानां प्रयोगान्तराणामेवात्र प्रमाणत्वेनाsभिमतत्वात् । किं च 'उपमानानादाख्यारे' इति सूत्रे 'अधिकरणाच्च' इति वार्तिकमत्र प्रमाणम् । तद्धि प्रासादीयति कुञ्च्योमित्युपमेये ससम्य्रश्रवणादुपमानमपि ससम्यन्वितमिति करीविवक्षायामेतत्प्रयोगासंभवाद्रभ्यात इति कैयटेन प्रतिपादितम् ॥ किं च 'तत् तसैव' इति सूत्रमन्यत्र मानम्, तच्च्छब्देन ससम्यन्वितेन षष्ठचन्तेन चोपमानपरामर्शादुपमेयेति तत् ससम्यषष्ठीप्रयोगादिस्यलं बहुना ॥ अन्वयासंभवादिति तुल्यपदवाच्यसादृश्यस्य निपातातिरिक्तनामार्थत्वाद्वेदान्वयानुपपत्तेः । चरशब्दबलेऽति । तथा च चशब्दस्य युगपदनेकार्थान्वयित्वरूपसचचार्थकतया तुल्यपदार्थेऽर्थमस्योभयान्वयो न तु तुल्यपदमहिन्रेति मानादौति । प्रयियोगित्वानुयोगित्वेल्यर्थः । इवादाविति । चन्द्र इव मुखामि-

दीक्षितास्तु- साहृश्यमुख्यविशेष्यकज्ञानजनकपदमयोगे श्रौत्यन्यत्र श्रौत्याहः ।

इवादिभिः साहृश्यमनुयोगित्वसंबन्धेन बोध्यते । तुल्यादिमिस्तु सः शाब्देनेति विभाग इत्यन्थे । तुल्यादिपदेश्वपि प्राप्ताप्राप्तिविवेकेन साहृश्य स्वव विशेष्यवेद्यं सन्नियोग्यापरे ॥ अथ धर्मोपस्थापकपदसोमेयत्र साहृश्यसंवन्धबोधकत्वे श्रौतीति पक्षे ; ल्यार्थकवति प्रत्यययोगेऽपि श्रौती स्वात् । तथाहि-तुल्यादिपदोपाद वृत्तित्वादीनां नामार्थत्वेन तन्त्र चन्द्रादेश्रेमेदान्वयानुपपत्या चन्द्रवृत्तित्वादि चन्द्रेणेत्यादिपदानामर्थ इत्युक्तत्वात्तत्र चन्द्रवृत्तित्वादिकं तुल्यपदार्थो' त्यादौ चन्द्रे साधयप्रतियोगित्वरूपोपमानत्वस्य मुख्ये च तदनुयोगित्वरूपोपमेयत्व नियमंतः प्रतिते: । तथा च यत्र यच्छब्दबोध्यसाधास्यविशेषणतापनपदार्थस्य निय उपमानत्वं तत्र श्रौती । तदनुयोग्यार्थीति भावः ।तुल्यार्थकवतिप्रत्ययप्रकृत्यर्थसोप नत्वप्रतीतिनियमाच्चापि उपमाया: श्रौतात्वापत्तिरिति । एतन्मते उपरितोषमुद्रावच्यंर् पाहुः- 'चित्रनामासमेतमोहं-दीक्षितास्त्वस्वात् । साहृश्यमुख्योऽत्र । यत् पदानतरसमभिहारो इवादिपदानामपि साहृश्यमुख्यविशेष्यक(ता)ज्ञानजनकत्वमसिद्धं साधृश्यस्य तन्नाश्रयत्वसंबन्धेन मुख्यादिविशेषणतापनपत्तेन मुख्यविशेष्यत्वाभावात तथापि येषां साधयमात्रे शक्तिस्तत्र श्रौती, येषां तु तद्वृत्ति तत्रार्थी भावः । वक्ष्य णयुक्त्या वतिप्रत्यस्यापि साहृश्यमात्रशक्ततया साहृश्यमुख्यविशेष्यकज्ञानजनक मस्लोति तत्रापि श्रौतत्वं स्यात् एवं (च) वतिप्रत्ययेनापि साधयमनुयोगित्वेनैव बोधुं न तु सदृशाभेदेनेति श्रौतीत्वं स्यादिति एकेनैवापारेतोशण दीक्षितपदस्यान्यपदस् पादानम् ॥ अथनुयोगित्वेति । चन्द्र इवेसादौ चन्द्रप्रतियोगिकसादृश्याश्रय बोधात् । सदृशाभेदेति । चन्द्रतुल्यमित्यादौ चन्द्रसादृश्यवदभिन्नमिति बोधोदया तथा चैकत्र साधयं विधेयम्, परन्तु तु सदृशशाबेद इति विशेषभेदादेव वैषम्यं = शामाश्रयः ॥ प्राप्ताप्राप्तिमते । न हि शाब्दबाक्यार्थे भासते, तावत्येव तात्पर्य वाच् भेदादिप्रसङ्गात् । अपित्वप्राप्त एव, तदेव च विधेयम् । तदाहुः- 'यत्परः शा वपि धात्वर्थस्यामिहोत्रं जुहोतील्यादिनैव प्रातल्वात् । दृश्यादिरूपं द्रव्यमेव विधेय पर्यवस्यतीति गुणविशिष्टवव्यवद्दारो मीमांसकानाम् ॥ एवमतापि साधृश्याभिन्न प्रतीतावपि धर्म्यंशो न तात्पर्यम्, किंतु साधृश्यमात्र इति नैवमिवादितुल्यात

९. 'नाहल्यं' खलु २. 'संबन्धबोधकत्वेन' क.

९. 'सदृशो' खलु.

तयुक्तम् । वतिप्रत्ययार्थे तु वृत्तित्वादौ चन्द्रादेरभेदान्वयस्योपपत्तत्वेन । तत्र तेषामेव शक्तिकल्पनात् । तत्र वृत्तित्वं भेदो धर्मेश वलयर्थः । पूर्ववदेवान्ये 'चन्द्राद्योत्याभावसमनाधिकरणचन्द्रद्वृत्तिधर्मेवान्सुखम्' इत्येव बोधः॥ न चेष्टापत्ति: । तत्रार्थी उपमेति सकलग्रन्थविरोधापत्तेरिति चेत् । उच्चते । 'तेन तुल्यम्' इति तुल्यार्थे वतिविधानम् ॥ तथा च—यावदेव तुल्यपदेन बोधयितुं शक्यते तावदेव वतिनिप्यानुशासनिकार्थांतरिक्कार्थबोधकत्वे सर्वत्राव्यवस्थापत्ते: । एवं च तत्रापि चन्द्रपदस्य तदृशितत्वे लक्षणा । उकरीत्यानुशासनसंमतत्व्वात् ॥ अतो नानुपपत्तिलेशोऽपि ॥ अत एव 'पृवैषम्यमिति भावः ॥ उपमानत्वेनेति । प्रकृत्यर्थस्य प्रययार्थेन भेदान्वयस्य युत्पत्तेः ॥ न तु लक्षणापेक्षया वृत्तित्वस्य वतिप्रत्ययार्थकल्पनमेव युक्तम् न चात्र श्रौतत्व्वापत्तिरेव बाधिका, प्रकारांतरेण श्रौतत्वादिव्यवस्थाया एव तावता कृत्स्नुचितत्व्वात् । श्ल्कलिपतप्रयोजनादुरोधमात्रेण तदाश्रयणस्साराक्यत्वादिदृष्टतत् वह—उत्तरीयेतिः ॥ संमतत्व्वादिति । यदापि वतिप्रसयविधायककशाब्दस्य प्रकृतिसदृशितवे लक्षणेऽयत्र शब्देसमितर्योगाति, तथापि तुल्यार्थस्य 'द्वैतत्वादिरिक्कस्यैव ग्रहणं व्यवस्थापत्तत्वात् । तदर्थस्यैव ततो लभेन इत्तित्वस्य तदर्थकल्पनायां सूत्रविरोधापत्तेरर्थतत्स्त्संमति रायातीति भावः ॥ वद्यादीना सदृशार्थकतया सादृश्यमात्रार्थकत्वं नास्तील्यार्थीति त्वदृककव्यवस्थायामपि प्रकृते दूषणस्याम्रे मूल एव वाच्यस्तात् ॥ वतिप्रसयप्रकृतुंशे लक्षणापि प्रामाणिकेति लक्षणांशे संमति दर्शयाति—अत एवेति । यद्वा आनुशासनिक एवार्थे शक्तिः कल्प्यते, तदन्यत्र प्रकृतेरिव लक्षणेऽयत्र संमति माह—अत एवेति । एवं च यत्र स्वतन्त्रप्रमाणतया वाचनिकत्वेनापि समर्थयितुं शक्यस्य सूत्रकारप्रयगस्यापि सूत्रानुरोधेन लक्षणयैव समर्थनम्, तत्र का परेषामिति भावः । यद्यपि भाष्ये पूर्वस्मादेवेति कण्ठतो नोक्तं तथापि पद्स्म्यन्तसनुरोधादसमभिय्याहारात् वतिप्रत्यप्रकृतिसंम्पूर्वेर्शब्दस्य पश्च्म्यन्तत्वं स्पष्टमेव । 'किमिव पूर्वग्रहणं सनपेक्षं प्राक् सनो लेभ्या आद्यने पद्मकु' इति श्लोकार्ङ्गडपि स्मृतेः । इति पद्स्म्यन्तेन तदर्थनिवरणाद्राश्र्येDपि पद्स्म्यन्तत्वं व्याख्यातमिलाश्र्यां उक्तकैङटग्रन्थवतारादर्थगल्या परिकल्पितभाध्यवाक्यस्य पूर्वस्मादेवेत्यनुवाद इति ध्येयम् । तुल्यार्थे इत्यादिसमूलेपन्यस्तकैङटग्रन्थादवयवहितपूर्ववेमेव हि कैङटः प्राह—'पक्षद्वयेडपि 'तेन तुल्यम्' इति तृतीयान्तादिति: न तु पद्स्म्यन्तात् । लक्षणाभावात्' इति ॥ पक्षद्वयेडपीति । पूर्वेपदस्य ससंबन्धिकत्वात् पूर्वतं सनप्रत्ययापेक्षया योगापेक्षया वेति भाध्योक्तेरिस्यर्थः ॥ पू

९. 'मिश्रत्र' क॰

देवत्सन:' इति सूत्रे पूर्वसादितेति भाष्यं पश्चम्यन्ताद्वितिविधानाभावेनानुपपत्तनमाशङ्क्य कैयटेनोक्तम्—‘तुल्यार्थे विहिता तृतीया सर्वविभक्त्यर्थे- नन्तर्भावयतीति पश्चम्यर्थेस्यार्थग्रहणसुपपत्तनमेव । यथा ब्राह्मणवद्भिर्यादधीते ब्राह्मणादिव वैश्यादधीत इत्यर्थः । वैश्यापादानकस्याध्ययनस्य ब्राह्म- णापादानकस्याध्ययनसुपमानाति तत् न ब्राह्मणाश्रद्धो वर्जते । तेन ब्राह्म- णेन तुल्यं वैश्यादधीत इति तृतीयातातद्विति, एवमिहापि पूर्ववर्त्त' इति ॥ अथ वतिप्रत्ययपकत्यर्थस्योपमानत्वनियमाच्चन्द्रदृच्तिल्यमिवोपमानं स्यादिति चेत् ॥ प्रकृतिवाच्यसैव तथात्वात् ॥ अन्यथा चन्द्रेर्दश्युपमानत्वापचे: । न चैवं ‘ब्राह्मणाध्ययनसुपमानम्' इति ग्रन्थविरोधोऽध्ययनस्य लक्ष्यत्वादिति वाच्यम्, भावानवबोधात् । प्रत्ययोत्पत्तिदर्शयां यदर्थबोधकत्वम्, तस्यो: पमानत्वनियमात् । न चैवमपि दृच्तिलस्य धर्मान्वयानुपपत्ति: प्रकृत्यर्थेत्वा- भावादिति वाच्यम्, 'प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थोन्वितसार्थबोधकत्वम्' इति नियमेन शक्यलक्ष्यसाधारणप्रकृत्यर्थोपादानात् । अन्यथा 'गङ्गायां घोष:' इत्यादौ तीरादे: समास्यर्थान्वयो न स्वात् । तस्मात्तुल्यार्थे वतिव- धानात्तदर्थे एव तच्छब्द:—इति सिद्धम् ॥ यथा—‘ब्राह्मणवत् वृषल- वत् ब्राह्मणा इव वृषला इव' इति निरुक्ते .दर्शयते, तत्फलितार्थकथ- नमात्रं प्रथमात्तद्वितिविधानाभावात् ॥ किं च तुल्यादिपदानां साधर्म्यमा- नामार्थत्वे नामार्थभावाद्देवनव्ययानुपपत्तिरुपपाधकभावेन तन्मतेनैडपि तत्र पश्चम्यन्तात्तदुषशानविरहात् । नन्वेव पश्चम्यन्तसामानाधिकरण्यमनुपपत्तं स्यादत आह—तृतीय्येति ॥ अन्तर्भावयतीति ॥ तत्तद्विभच्यर्थे प्रकृततैलक्षणास्वीकारादि- स्वर्थ: । न तु ब्राह्मणापादानकाध्ययनस्य कृतो लाभ: इलाश्रौडामिप्रायं विशदच्यति— तत् चैति । ब्राह्मणापादानकाध्ययन इत्यर्थ: ॥ वतेत इवोक्ते । ब्राह्मणपदस्य स्वार्थोप- दानकाध्ययने लक्षणया तत्परत्वादिति कैयटसार्थ: । न तु तुल्यार्थविहितवतिप्रयोगेऽपि श्रौती स्वात्, तत्रापि निरुक्तदौ इवपदेन विवरणदर्शनादिति ब्राह्मणाश्रङ्कां प्रसक्तामत्रकारो- ति—यत्तथति । प्रथमात्तादिति । षष्ठीसमान्येनोश्शाब्दात्रुपपत्या तादृशवतेरनदृश्शीकारात् इवार्थकवति प्रयये श्रौतत्वे इष्टापत्तेरिति भाव: । एतत्पक्षे तुल्यार्थकवतिप्रयोगे श्रौतत्व- मापादयता परेण साहचर्यार्थकपदप्रयोगे श्रौती, सदृशार्थकपदप्रयोगे त्वार्थीति खोक्का व्यवस्था निर्दोशैल्यभिततम् ॥ अतः स्वपक्षे दोषं परिहार्य परपक्षे डत्र तमुद्भावयति—किं चैति । नामार्थेत्वाभावादिति ॥ तद्धितान्तस्य नामलेङपि तद्धितमात्रस्य नामत्वाभा-

श्रौतीत्वं स्तात्। उपमानादिविशिष्टविषयत्वनियतशाब्दबोधविषयत्वस्‍तापि वतिम्रत्ययत्वावच्छेदेन व्यमिचाराभावेन साहश्र्यमुख्यविशेष्यकज्ञानजनकत्वस्‍तात्। अनुयोगित्वसंवन्धेन तद्धोधकत्वस्यापि वतिम्रत्ययसस तुल्यार्थे विधानेन तद्योगे यथा आर्थी तथा वतिम्रत्ययप्रयोगेऽपि त्‍वया कल्पनीयम्‍। तदानुशासनिकमेव तुल्यपदसमनार्थकत्वं वतिम्रत्ययसस मयाश्रयणीयमिति निर्मूलकल्पनोपजीविना त्‍वया समालम्‍भिततहढतरमामाण्यावष्टम्भस ममोपारि चोद्याभास उद्भाव्यत इति महत्साहसम्‍ ॥

तदुक्तम्‍— वादिति भावः। वक्‍हुतत्‍कु—वत्सर्थसादृश्यस नामार्थत्‍वेऽपि ‘तद्धितत्‍क्‍शासर्वविभक्ति:’ इति सूत्रातस्‍थाव्‍यत्वेन निपातातिरिक्‍तनामार्थत्‍भावाद्वेदान्‍वयोपरतिरिक्‍षत्र तात्पर्‍यम्‍ । निपातातिरिक्‍तेष्‍त्र निपातपदस्‍थाव्‍यमात्रपरत्‍वात्। अत एवाव्‍ययानिपातातिरिक्‍तेष्‍वपि कैश्‍चित्‍तत्र तत्र लिख्यत एवेति द्वार्थविहितवतिप्रत्ययस सादृश्यमात्रार्थकत्वं स्वीकुर्वता त्‍वयापि तदर्थस्‍यान्‍वयत्वेन सुक्‍हान्‍वयससातुमत्‍वात् ॥ भेदान्‍वयानुपपत्तीति । तुल्‍यादिपदानां सादृश्यमात्रपरतवे त्‍वक्षाश्रयतथा उपमेयान्‍वयो हि स्‍यादित्‍यतसत्र सादृश्‍याद्‍वेदशक्‍त्‍कमे, वतिप्रत्ययसादृश्‍यस् तु निपातरुपनामा‌र्थनोत्‍तथया मुख्‍योद्देश्‍यदावनवयः स्‍यादेवेति धर्मिपरत्‍वकल्‍पनाबीजभूतानुपपत्तितत्र नास्तीति कुतः सादृश्‍यवत्‍परत्‍वं वतिप्रत्ययस्‍य, येन तावन्मात्रेण तत्र त्‍वदभिमता आर्थी व्‍यवस्‍था स्‍यादिति भावः ॥ निर्मूलते। न हि तुल्‍यपदवतिप्रत्ययोरर्थवैचिष्‍मे तदर्थविहितत्‍वमात्रेण आर्थीस्तत्र किंवित्‍स्‍थामन्‍मस्‍तीति स्‍वर्‍थः। समालम्‍भितेति । तुल्‍यार्थे विहितसस वतेस्‍तत्‍समानार्थकताया अनुशासनसंमतलादिस्‍वर्‍थः। वक्‍हुतत्‍कु त्‍वत्पक्षे तुल्‍यार्थवतिप्रत्यययोगे आर्थीति न संब्‍वति, तस्‍य धर्मिमात्रपरत्‍वे, धर्मैश्चापरत्‍वे च गौरवात्। अत एव च ‘वद्रा यथा तथैवैव साम्‍ये’ इस्‍मरः । द्वादिति । वतिप्रत्ययमात्रस्‍य ग्रहणम्‍ । अविशेषपादिवार्‍यतुल्‍यार्थे विशेषणादरणात्। रास्‍मुकूटादौ वचनेति पाठोपन्‍यासे डच्‍यस शीरस्‍काम्‍यादियुज्‍यत्‍वसंमतत्‍वात् ॥

अलङ्कारकौस्तुभः

‘आशामोदकतृसा ये ये चोपांजितमोदका: । रसवीर्यविपाकादि तुल्यं तेषां प्रसज्यते‘ इति दिक् । केचितु—सादृश्यं पदार्थान्तरमभ्युपगम्यैवं बोधमाहुः—‘अरविन्दसुन्दरम्‘ इत्यत्रारविन्दपदस्यारविन्दानिरूपितसादृश्ययोक्ते: लक्षणा तस्य चाभेदसंश्रयेण सुन्दरपदार्थकदेशे सौन्दर्येऽन्वय: । ‘चैत्रस्य नसा‘ इत्यादावेकदेशान्वयस्य बहुशो दर्शनात् । तथा च—‘अरविन्दानिरूपितधात्वर्थान्वयाभिधानात् सादृश्यस्यैव तदर्थत्वमभिमतं सादृश्यस्थले तस्य तादात्म्यसंबन्धेनैव इच्छान्वयोपपत्त्या अनुयोगित्वस्य तत्संबन्धनिष्कल्कत्नानुपपत्ते: । तुल्यदिपदानां तु भेदान्वयोपपत्त्यैव धर्मीपरत्वं कल्प्यत इत्युक्तत्वात् । ‘व्यक्तं च वक्ति-प्रकृत्येन व्यक्तिज्ञानो: सादृश्यमभिधीयते‘ इति लीलावत्युपाधे: सामान्यप्रकरणे एकव्यक्किवदिति मूलग्रन्थावसरेऽवर्धमानचरणैरुक्तम् । अथ: कथम् सादृश्यार्थपदसत्वेऽपि तुल्यार्थंकवतादुपमार्यर्थं स्यात् । अस्मन्मते तु चन्द्रदत्तिलस वतिप्रत्ययार्थ-त्वाभावेऽपि धर्ममारपरत्वेन तस्य यथोक्तविरोधाभावात् । इत्तित्यस्य वतिप्रत्ययार्थ-त्वभावेऽस्तु तुल्यार्थे तद्विधानानुरोधादिति यथोक्तरीत्याैव श्रौतार्थत्वविभागो निरवध इति आशङ्क्याहंसंहरति—दिगिति । नीमांसकै: सादृश्यस्यातिरिक्तपदार्थस्वीकार-तान्मतेन विचारथितुमुपन्यास्यति—केचित्त्वति । सादृश्यामिति । सादृश्यपदे-नाधिलक्ष्यमाणं वस्तुस्वर्थ: । पदार्थान्तरमिति । तद्वततद्धर्मुद्भूत्वैक्यं तदतिरिक्तं सप्रतियोगिकं भाविस्वर्थ: । एकदेशे हति । सुन्दरपदस्य सौन्दर्यवदर्थकत्वात् । नतु ‘पदार्थ: पदार्थेन‘ इति व्युत्पत्तैष्यं पदयेलादौ घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितकर्मी-त्वीयविशेष्यताशालीज्ञानावरणाय पदार्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतयैन्वयबोधं प्र-तिविशेषतासंबन्धेन पदजन्योपस्थितेर्हेतुत्वमिति कल्पतत्वात्, पदार्थस्य तदेकदे-शान्वय इति । स्वान्वय इति । अत्राह—चैत्रस्येति । स्वजन्यपुरुषजन्यपुरुषस्य नमृत्पदार्थत्वात् तदेकदेशो जन्ये चैत्रस्थान्वयाभ्युपगमात् विशेष्ये पुरूषे तदन्वये चैत्रपुत्रेऽपि चैत्रस्य नसेति प्रयोगप्रसङ्गात् । स्वपित्रुजन्यचैत्ररूपपुरुषजन्यत्वस्य तत्पुने सत्वात् । अत उ-कारित्वा चैत्रसंबन्धिजन्यत्वाश्रयपुरुषजन्यपुरुष इति तत् तत्र बोध इति भाव: ।

अथ तत्र जन्यत्वे पुरूषे च नमृपदस्य द्वे एव शक्ती लाघवात् । तत्र चैत्रस्य जन्यत्वे, तस्य पुरूषे, तस्य पुनर्जन्यत्वं च, तस्य व पुन: पुरूषेऽन्वय इति यथोक्तधीसिद्धे: । तत्र जन्य-त्वस पदाथैकदेशताभावात्पदार्थ एव तदन्वय इसित आह—इत्यादाविति । चै-त्रादेरन्वय: । न चात्रापि भेदे आश्रये च शक्तिद्रयमेवेति वाच्यम्, भेदप्रकारेणै-चात्रादेरन्वय: । अन्यपदस्य भेदवत्येव शक्तेस्तदेकदेशो भेदे प्रतियोगितया चैत्रादेरन्वय: ।

9. 'दिक्' इति स्व-पुस्तके न हश्यते.

10. 'कथना' क.

साहृश्यप्रयोजकाभिन्नसौन्दर्यवदभिन्नं मुखम्' इति धी: ॥ 'समुदायसैव तादृशविशिष्टार्थपरता' इत्येके ॥ 'अरविन्दपदसैव लक्षणया सर्वोर्डर्थ: सुन्दरपदं तात्पर्यग्राहकम्' इत्यन्ये ॥ अत्रोच्यते—पक्षत्रयेडपि 'अरविन्दसुन्दरम्' इत्यत्र समासगतवाचकलड्कोपमात्वं सिद्धान्तसिद्धमसिद्धं स्यात्, साहृश्यवाचकपदसत्त्वात् । न च—साहृश्ये लक्षणोति न तद्वाचकपदस्त्वमिति न तद्विरोध:—इति वाच्यम्, वाचकत्वं हेतुं वृत्या तदुपस्थापकत्वमेव, न तु शक्यताविभाव:, गौरवात् । अन्यथा 'तेन तुल्यम्' इत्यादिना विहितस्थ वृत्यादेरपि धर्मिशक्तितया पदार्थेतावच्छेदक्रीभूतसाहृश्ये

वातादनुभवेन आश्रयत्वप्रकारकत्वादनुभवाभावात् । अत एव भिन्नपदादन्यपदार्थ विशेष: । भेदाश्रययो: क्रमेण प्रकृतिप्रत्ययार्थतया भिन्नपदस्य भेदाश्रयपरत्वादन्यपदार्थ च भेदविशिष्टपरत्वात् । अत एवायवदोधितौ इतरभेदानुमानस्थले इतराणि न, इतरेभ्यो भिन्नानि इतरेभ्यो भिन्नानि चेतिं प्रतिज्ञाचतुष्टयमुपन्यस्तम् । अत्र प्रथमपक्षे—भेद एव पक्षे प्राकार:, आश्रयत्वं संर्ग:, नञर्थमेदस्यानुयोगित्वसंभनेधेन पक्षेsन्यत्र । द्वितीये—निष्ठार्थस्याश्रयस्य भेदाश्रयत्वेन रूपेणाभेदो भासते । तृतीये—आद्य्यातार्थस्याश्रयत्वं साक्षात्पक्षे प्रकटत्वम्, धात्वर्थेनामार्थ्य: साक्षादन्वयबोधेन प्रकारीभूतविभक्त्योःपस्थितेरावश्यकत्वात् । चतुर्थे—इतरभेदप्रकारेण तादृशभेदवभेदो भासते इति अन्याभिन्नपदयोर्विशेषस्य व्याख्यातत्वात् ॥ समुदायस्येति ॥ अस्मिन् पदपदार्थीविभागास्यारविन्दसुन्दरमिति समासवाक्यस्यैवर्थ: ॥ एक इति । चैयाकूरणमतानुसार्याचिन् इत्यर्थ: । तैः समासे विशिष्टशक्तिस्वीकारात् । सुन्दरपदसुपलक्षणं वाचकलड्कारवमित्य आह—सिद्धान्तेति ॥ उपमानस्य साधारणधर्मेण सह समासस्थल एव समासे वाचकलड्कोपमाया: सर्वैरैथ्यप्रकारैरुच्यतेहलत्वात् ॥ सादृश्यवाचकेति । येन यद्वै सादृश्ये लक्षणा स्वीक्रियते, तन्मते तत्पदस्यैव सादृश्यार्थकत्वात् । वाचकपदस्य न च बोधकमात्रपरत्वादिति भाव: । मुखवाचकस्त्वमादाय शङ्कते—न चेति । तथा च सादृश्यार्थकपदसत्वेडपि तस्य लक्षणीकतया वाचकलड्कारत्वमव्याहतमेवेर्थ: । अभिप्रायमाह—वाचकत्वं हेतु इति ॥ गौरवादिति । वृत्तितस्त्व सामान्वरूपतया तदपेक्षया शक्तेर्विशेषत्वनिबन्धननादिसंश्राय: । नहु तत्रैवायं विवाद इति कथमेतदित्यत आह—अन्यथेति । सादृश्ये लक्षणास्थलेsपि वाचकलड्कतद्वस्स्थीकरे इत्यर्थ: ।

१. 'वतिप्रत्यादेरिति' इति टीकासंमत: पाठ:. ९. 'सादृश्यार्थक्चेति' ख.

शाक्त्यभावात्त्रापि वाचकलक्षणत्वापत्तेः। न च—वृत्तित्वस्य शक्तिलक्षणान्यतरत्वरूपस्य निवेशनापेक्षया शक्तिनिवेशेऽ कुते गौरवम्—इति वाच्यम्, शकिजन्यबोधस्य लक्षणाजन्यबोधाल्पकृत एवैक्षण्याभावेन विशेषनिवेशनुपपत्तेः। चमत्कारप्रयोजकरूपसैयैवोपमाविभाजकत्वात्। नच—स्वनमतेऽपि वाक्यादीनां साध्ये शक्तिलक्षणान्तरभावेन दोषसाम्यम्—इति वाच्यम्, वृत्त्या तर्हि तात्पर्यतानीयतबोधजनकत्वस्य विवक्षितत्वात्। अत एव 'मृगनयना हरते मुनिन्द्रम्‌' इत्यत्र वाचकधर्मोऽपमानलहसामुदाहृतता काव्यकाराश्रयता 'समुपमान-' इत्यादिना समासलोपौ यदा भवतस्तदे-दसुदाहरणम्—इत्युक्तम्‌। कैयटाद्युक्तर्या 'मृगपदस्यैव मृगनयनसदृशे लक्षणा' इति यद्य स्वीकीयते, तदा तदर्थकमृगाशब्दसदृशिनोपमानलोपाभावात्—इति हि तदाशयः। यदपि तैरुक्तम्—तत्रापि त्रिलिङ्गैव, लक्षणापक्षे 'वृत्तौर्विशिष्टार्थवाचकत्वम्‌' इति वैैयाकरणमतेऽपि स्वस्वमात्रबोधक-'चन्द्रतुल्यं मुखम्‌' इत्यादावपि वाचकलक्षणत्वापत्तिरिस्यः।। शाक्त्यभावादिति। अन्यथाऽ‌ तत्रापि श्रौतत्वापत्तौ स्वल्सिद्धान्तभङ्गापत्तेरिस्यर्थः।। तमनाकल्यान्तरुपगौरवं तन्नोद्रावयति—न चा वृत्तीति। स्वाभिप्रायं विशदयति—शक्तिजन्येत्यादिना।। तथा च शक्तिनिवेशे इति।। तथा च शक्तिलाघवापेक्षया संप्राहकलाघवमेव बल्लीय इति वृत्तिनिवेश एव युक्त इति विशेषनिवेशे प्रयोजनाभावदित्यर्थः।। वमस्करोति। यदप्येवम्‌ इवादित्युल्यादिपदमेदेनैव न्युपमाविभागो न स्वादृिजातीयचमत्कारस्य तत्राप्यनुदयात। तथापि साधार्यार्थकसादृश्यमेदाद्विनैव उपमानविभागः, न तु वृत्तिभेदनेयत्र तात्पर्यम्‌। न च यन्मते तुल्यादीनां साधार्ये लक्षणे सत्यपि वाच्याम्‌ साधार्ये शक्तिरिति श्रौतीति विभागः, तत्र वृत्तिभेदनेऽन्युपमाविभागोऽस्त्येवेति वाच्यम्‌। वृत्तिभेेदन छेदाद्विभागो नास्तीति तात्पर्योत्‌।। शक्तिलक्षणान्तरेऽति। धर्मिण्येव शक्तिस्वीकारेण साधार्यरूपधर्मे शक्तिविरहः स्पष्ट एव, तत एव साधार्यबोधपत्तौ लक्षणाया दोषे तत्‍त्र विरह एव विशेषशक्तिपदनो लक्षणानुपकारात्‌। साधार्यशक्त्या श्रौतत्वं तल्लक्षणाया चार्थेत्वमिति विभागस्य च त्वयानभ्युपगमात्। येन ममैव तदर्थं त्वापि लक्षणा स्वीक्रियते भावः।। तद्विशेषयतेति न वाचकलक्षणस्वलापत्तिरिस्यर्थः।। नचु तत्र वाचकलङ्कसत्वापत्तिरिस्याचक्ष्य तत्रापि सिद्धान्तसुदृढयति—अत एव इति। उपमानलोपाभावादिति। वाचक-

पदाभावात्रयाणां लोपात्—इति । तदप्यसत्, मात्रपदीपादाने बीजाभावाद्दौरवाच्च । स्वेतराबोधकत्वे सति खबोधकत्वस्य तदर्थत्वात् । असिद्धेश्व ।। उपमानादिपदानामपि चन्द्रादीन्यनचन्द्रत्वतत्संबन्धबोधकत्वात् ॥ अथ—स्वविषयकत्वाभाववृत्तिविषयिताकान्यज्ञानजनकत्वं तदर्थः—इति चेत् । तहिं भस्मतेडपि वस्तुन्यस्तु दृष्टिप्रकर्षः ।

ऐत एव ‘काव्यस्य सदृशम्’ इत्यत्र सदृशपदसोपमानने लक्षणां कृत्वा तदार्नीं सार्ध्यवाचकपदाभावेन द्विघासत्‌ स्यादित्यारुढं साधरयप्रतियोगित्वरूपोपमानत्वार्थकसदृशपदस्वेन वाचकलोपाभावः—इति व्याख्यातं न्यायालंकारादिमिः ॥ त्वद्रीयं तु लक्षणागम्येडप्यर्थे लुप्तवत्यवहारालक्ष्यतावच्छेदकीभूतसादृश्यस्य सुतरां तदर्थ्वाभावानुपपत्तिः स्यात् । ‘अरविन्ददवसुन्दरम्’ इत्यत्र ‘तेन तुल्यम्‌’ इति विहितस्य वते: ‘सादृश्यवदर्थंस साधरये लक्षणा’ इत्युक्त्वा लक्षणया लोपाभावादित्यवि दृश्यते ॥

लोपाभावादित्यपि दृश्यम् ।। तथा च लक्षणायां छलस्त्वाभ्युपगमे तत्र वाचकोपमानोभयघटतावपत्तितद्‌विरोध इति भावः ॥ नहु तत्रापि त्रिधात्वे इष्टापत्तिरेवेति रसगङ्गाधरोकितमञ्चुवदति—यदपेति । असिद्धेश्वेति । स्वेतराबोधकत्वस्यैति शेषः । तामेव दर्शयति—उपमानादितीति ॥ चन्द्रत्वेति । चन्द्रत्वप्रकारकचन्द्रविशेष्यकसमवायादिसंसर्गकृज्ञानत्वस्य चन्द्रपदशक्तिज्ञानकार्यातावच्छेदकत्वाभ्युपगमात् । अथ स्वं उपमानादिदृष्टविषयकत्वाभाववत्‌ घटादिज्ञानं तदृत्तिविषयिताकान्यत्‌ ज्ञानं चन्द्रादिशानं तजनकत्वे चन्द्रादिपदजन्यशाब्दबोधस्य चन्द्रत्वादिविषयकत्वनियमात्‌ । एवं सति प्रकृतेडपि स्वेतराबोधकत्वस्य

स्वादृश्यबोधकत्वापि तत्र सत्वादधिकमिति न्यायादिति भावः ।। इतरबोधकत्वेडपि सादृश्यबोधकत्वस्यापि सत्वादिस्यर्थः ॥ नहु उपमानविषयकत्व्याप्रतियोगिशब्दबोधविषयत्वमेद विवक्षितम्‌, चन्द्रादिपदजन्यशाब्दबोधस्य चन्द्रत्वादिविषयकत्वनियमात्‌ । सादृश्या-दिकं तु न, तन्मात्रविषयत्वनियमात्‌ । किं चैवमिति ॥ चतुर्णा-मिति यथा सार्ध्यादिमात्रार्थकपदाभावात्तत्र त्रिधत्वा, तथोपमेयमात्रार्थकपदाभावात्तत्रोपमा स्यात् । न चेष्टापत्ति:, त्वयापि तस्या अनभ्युपगमात् । प्रणान्तरविरोधमात्‌—अपि चेत । प्रणान्तरविरोधस्य तथा दूषण-त्वाभावाच्चरण्यकविरोधमेवाह—किंचेत । न चार्थंतवेडपि वाचकत्वसत्वं तत्र कुतो न भवतीति वाच्यम्‌, छलस्त्वोपमायां तस्य परिगणनापत्तेः, तेनाप्यपरिगणनाच्च । तस्मादरविन्दसुन्दरमित्यादौ समासवशात्‌ अरविन्दमणोडपीवशब्द: स्मृत एव सादृश्यं बोधय-

ति ९. ‘अपि च’ क० । २. ‘किंच’ इत्यधिकं क-पुस्तके ।

तदभिधानादार्थस्त्वम् इति स्वयमेवोक्तम् । अतत्परीत्यातु तत्रापि वार्चकशक्तत्वं स्यादिति स्वग्रन्थविरोधोऽपि दुष्परिहर इति दिक् ॥ (यदपि—) 'अरविन्दमिव भाति' इत्यत्रेवार्थः साधर्र्यसम् । तत्रार्थविन्दस्य निरूपितत्वसंवन्त्येनान्वयः, साधर्र्यस्य च प्रकारतासंवन्त्येन धात्वर्थे शा(भा)नेनुप्यः। तथा च—'अरविन्दनिरूपितसादृश्यप्रकारकतयानिरूपितोऽर्थः' इति बोधः । सौन्दर्येणैतस्याऽऽश्रयुपादाने तृतीयार्थः प्रयोज्यत्वं धात्वर्थे भाने इवार्थे साधर्र्ये वा(बो)न्वेति । तेन 'सौन्दर्यप्रयोज्यरविन्दनिरूपितसाधर्र्यप्रकारकंधीविशेष्यः' इति बोधः—इति ॥

अत्र भूमः—'प्रकारतया साधर्र्यान्वयबोधं प्रति तदनुयोग्युपस्थापक पदजन्योपस्थितितलेन हेतुता' इति कार्यकारणभावो लाघवात्कल्प्यते, 'अर विन्दमिव मुखंम्' इत्यादि साधारण्यात् । 'अरविन्दनिरूपितसादृश्यवन्सु-तीसैवालङ्कारिकाणाम रायः । तदनुजिझस्य साधर्र्यप्रयोज्यत्वसिद्ध एव । उपमा चैयं श्रौत्यार्थी वेत्त्र विदां सैव मानम् । अरविन्दवत्मुखाद्रमिति तुल्यार्थकवति प्रत्ये-नापि तदर्थोंऽलेखदर्शनेन । वसुतत्खु शाब्दीव इयमेति भगवतां महाभाष्यकाराणां 'उपमानानि सामान्यवचनेनैव' इति सूत्रे प्रयোগाणां बहुलमुपलम्भात् तदनुरोधेनैव निर्णयो युक्त इति सहृदयैर्विचारणीयम् । वैय्याकरणासु—पूर्वोक्तं तदर्थसदृशे लक्षणिकमिति सूचयितुमेव विग्रहवाक्ये इवार्थस्यदप्रयोगः । भत एव मृगीव चपला मृगवपलेति सामान्याधिकरण्यानिमित्तः पुंवद्भावः—इसाहुः । तदेतत्सर्वं ध्वनयग्राह—दिगिति ॥

रसगङाधरौक्तं बोधानतरमपि विचारयति—यदपिति । निरूपितत्वेति । निरूपितार्थ्योऽपि साक्षादन्वयाऽनुपगमात् । प्रकारतेति । निपातार्थघात्व-थेयोः प्रकाराभूतविरक्त्यर्थयोर्नुपस्थितौ विनापि साक्षाददेव भेदान्वयस्य 'न कलदों भक्ष्ये-ल्यादौ' व्युत्पत्तेः । धात्वर्थ इति । भाक्षातोर्यान्वर्थत्वाऽपि प्रसिद्धेः । तदु-तराश्यातस्तु विशेषत्वस्मृ; तदाह—शिविरोऽशः इति ॥ अन्येऽतस्तप्रमेव अन्वय इति । तृतीयार्थप्रयोज्यत्वस्येति शेषः । बोधद्वारेण तत्रैण दर्शंयति—तेनेति । अत्र प्रयोज्ये तस्य दीपाद्येन समन्वये आादः, साधर्र्येणान्वये द्वितीयो बोध इति विशेषः ॥

प्रकारतेति ॥ साधर्र्यानिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरुपितवन्धेन साधर्र्यान्वयबोधं प्रतीतिस्थः । लाघवमेव दर्शंयति—अरविन्दमिवेति । तथा च, तत्र इवार्थसाधर्र्यप्रकारकबोधे मुखादिरूपोपमेयार्थकपदजन्योपस्थितितहें-9. पुस्तकद्वये डाॅ.प्रजापलर्. टोकाकुरोयाद्विधितम्.

9. 'कण्ठोकमेव' क.

खस्म्' इत्येव बोधात् । सुन्दरादिपदोपादानेऽपि तादृशसादृश्यवन्सुखं सुन्दरसम्' इत्येव बोधात् । साहृश्यप्रयोजकधर्मोऽप्यायां सैन्द्र्यसैव मानसैस्तत्त्वेन विषयीकरणाच्च । सौन्दर्येणेत्युक्तौ च 'सौन्दर्यप्रयोज्यारविन्दसाहृश्यवन्सुखम्' इति बोधः ॥ न च—'मुखं न'चन्द्र इव' इत्यादौ साहृश्यं प्रतियोगितासंबन्धेन नगर्थे प्रकृतलुप्तार्थामिध्यार इति वाच्यम् । प्रतियोगित्वातिरिक्तस्य कार्येतावच्छेदकसंबन्धेऽभिधेयत्वात् । एवं 'चन्द्रसादृश्यं मुखवृत्ति' इत्यत्रापि न व्यभिचारः । अन्र प्रकारतासम्बन्धेन साहृश्यस्थान्वयबोधात् ॥ननु—एवं सति—'अरविन्दमिव सुन्दरं मुखम्' इति शब्दबोधात् 'मुखवृत्यरविन्दी यसादृश्यं सौन्दर्यप्रयोज्यं न वा' इति संदेहनिवृत्तिर् न स्यात्, त्वद्र्त्या सौन्दर्यप्रयोज्यत्वस्य साहृश्ये मानसगम्यत्वात् । न च—तत्र मानसोत्तरमेव संशयनिवृत्ति:, न तु शब्दबोधा व्यवहितैकक्षणे क्षणविलम्बस्य दुरिति हेतुहेतुमद्रावस्य त्वयाप्यवश्यं कल्पनीयत्वात् । 'अरविन्दमिव मुखं भाति' इत्रापि सादृश्यस्य मुखं एवान्ययो युक्तो न तु धात्वर्थं ज्ञान इति भावः । ननु त्वदुक्तरीत्या सादृश्यस्य सौन्दर्यप्रयोज्यत्वं न लभ्येते सत् आह—सादृश्यप्रयोजकत्वं मानसेऽपि । तथा च, तादृशस्थले सादृश्यनिष्ठसौन्दर्यप्रयोज्यत्वज्ञानस्य शब्दतत्त्वमसिद्धमेवेति: ॥ न चेतिं । तत्र इवार्थसादृश्यस्य प्रतियोगितासंबन्धेन नगर्थोभावान्वयात्, अभावस्य च विशेषणतया मुखान्वयात् 'चन्द्रप्रतियोगिकसादृश्याभाववन्मुखम्' इति बोधोदयात् । क्र्चित्सादृश्यस्योपमेयमिओपे: विशेषणत्वं दृश्यमेवेति भावः । प्रतियोगित्वेति । तथा च, 'प्रतियोगित्वातिरिक्तसंबन्धेन सादृश्यप्रकारकोद्बोधकत्वं कार्येतावच्छेदकत्वे' कल्प्यते, अभावे च प्रतियोगित्वसं सर्गेणैव सादृश्यप्रकारकबोधोदयात् न व्यभिचार:, संबन्धस्तु तदतिरिक्तत्वेन साहृश्यस्य तेन संबन्धेन घात्वर्थान्वये व्यभिचार: स्फुट एवेति भाव: । नन्वेऽपि 'चन्द्रसादृश्यवान्काल:' कालिकसंबन्धे सादृश्यप्रकारकबोधे व्यभिचार इति चेत्, सत्यम् । एवंपदजन्योपस्थितिविषयसादृश्यप्रकारकशाब्दबोधस्य कार्येतावच्छेदकत्वोपगमात् । अन्र च सादृश्यस्य इवपदजन्योपस्थितिविषयत्वविरहात् कालिकविशेषणताविवक्षायां 'चन्द्र इव काल:' इति शब्दकृ न प्रयुज्यत एव, तादृशसादृश्याश्रुयोगिताविशेषं

9. 'तोतरं' क.

10. 'शाब्दतन्म्' क.

अलङ्कारकौस्तुभः

दुर्बोधत्वात्—इति वाच्यम्, तत्कल्पने मानाभावात्—इति चेत्, न । 'अरविन्दमिव भाति' इत्यत्रापि 'अरविन्दनिर्लुपितसादृश्यपकारकधीव-शेष्य:' इत्येतद्रोधार्थापे 'अरविन्दसदृशं न वा' इति संशयानुद्विच्चिप्ससङ्क-सत्त्वात् । क्षणविलम्बकल्पनस्य चोभयत्र साम्यात् । एवं च 'अरविन्दमिव भाति' इत्यत्रापि 'तादृशसौन्दर्यवन्मुखं ज्ञानाविषयतया' इत्येव बोधः । अन्य-थोक्तकारणभावे व्यभिचारापत्तेः । तादृशसंबन्धेन बोधे धात्वजन्योप-स्थितिकलपनगौरवाच्चि ॥ नन्वेवम्—चैत्रीयसादृश्यपकारकज्ञानाभावेऽपि 'अ-रविन्दमिव मुखं चैत्रस्य भाति' इति- प्रयोगः स्यात्, तादृशसौन्दर्यवतो मुखस्य ज्ञानविषयत्वसत्त्वात् । मम तु सादृश्यपकारकत्वस्य ज्ञानेsलभान्न तद्वा—इति चेत्। इत्यपपत्तेः । रूपान्तरेण मुखप्रकारकज्ञानसत्त्वेऽपि 'मुखं चैत्रस्य भाति' इत्यादिप्रयोगात् ॥ न च—'मुखत्ववन्मुखं भाति' इति न तदा प्रयोगः—इति वाच्यम्, बाधकाभावात्, प्रकातत्वार्थकविभक्त्या-बन्धनेनाव्यवनियमान्त्, यथा रजतत्वं कालिकविशेषणतया कार्ये प्रहेडपि 'का-लो रजतत्वान्' इति रजतत्वेन रूपेण रजतत्वतावगाहिबोधकजनक एव शब्दः प्रयुज्यते, न तु रजतत्वांशानिरवच्छिन्नप्रकारताकबोधजनकः । 'कालो रजतम्' इ-त्यादिरपि रजतशब्दशकौ रजतत्वांशे समवायसैव संसर्गतया निवेशात् । तथा प्रकृतेऽपि 'चन्द्रसादृश्यं मुखत्वृत्ति' इत्तत्र सादृश्यस्य प्रकारतयान्वयबो-धविरहाभिचारसमाधानमपुपपत्त्रम्, तत्र तस्य इवपदार्थत्वाभावादेव तच्छब्दो-त्थयादिति चेत्सल्यमू, तस्य यथा श्रुतपरत्वात् । परन्तु प्रकारकत्वमनिर्देष्ट्य साक्षा-त्सविषयकान्वयबोधत्समात्रस्य कार्यतावच्छेदकलोपगमे चन्द्रादिपदस्यापि प्रतीयोगि-गितया तदन्वयित्वात्सादृश्यविषयकान्वयबोधतावच्छिन्नस्य तत्प्रति जायमानत्वात् तस्य तदचुयोगित्वाभावेन व्यभिचारः स्यात् । अतः सादृश्यप्रकारकत्वं कार्यतावच्छेदके निवेशितेऽभ्यस्त्रैव तादृशम् ॥ व्यभिचारापत्तेः । तदचुयोगित्वेनैव निवेशे तु तादृशम् ।

ननु तदचुयोग्युपस्थापकपदघातवे तदन्यतरजन्योपस्थितेरेव तत्र हेतुत्वं कल्यतामत आह—तादृशेति ॥ ज्ञानाभावेऽपीति । उक्तस्थले च सादृश्यप्रकारकज्ञानाभावात् तद्वद्रोधार्थशब्दप्रयोग इष्यथः । रूपान्तरेणोति । द्रव्यलादिनैक्यर्थः । प्रकात्वेति । तृतीयारूपे-र्ष्यर्थः । तज्ज्ञाने मुखत्वादे: प्रकातवे तदृशेऽख्याय तद्विषयकशब्देऽपि 'मुखत्वेन मुखं मैत्रीय' क.

दिकिरहाच् । वसुतो 'मुखत्ववचनमुखं तद्र्रांति' इति बोधात् । अत एव बोध्यात् 'चैत्रो मुखत्वप्रकारकज्ञानवान् वा' इति संशयानिवृत्तिः । अत्र च—'अरविन्दसादृश्यवनमुखं भाति' इत्यत्रापि वस्तुतः 'अरविन्दसादृश्यवनमुखं ज्ञानेविषयः' इत्येव बोधः, 'मानान्तरेण चैत्रीयज्ञानस्य साहश्यप्रकारकत्वनिश्चये' 'तत्सादृश्यमुखप्रकारकज्ञानवान् वा' इति संशयानिवृत्तिः, न त्वन्यथा' इत्यनुभवसिद्धमेतत् ॥ तदवच्छिन्नप्रकारताकज्ञानान्निश्चयस्यैव मम भाति' इत्युक्तौ तु वाक्यार्थज्ञानविधया वक्तरि साहश्यप्रकारकत्वं ज्ञानस्य लभ्यते । अत एव 'अरविन्दसुन्दरमुखं बालानां यैथावस्थितमेव भाति' इत्यादावापि न ज्ञाने तत्प्रकारकत्वलाभ इति स्पष्टमेव ॥ अपि च 'अरविन्दमिव भाति' इत्यस्मात् 'अरविन्दसहशं न वा' इति संशयानिवृत्तिरनुभवसिद्धा । सा च त्वदुक्तरीत्या दुर्घटा । न च—क्षणविल- स्वकल्पनातत्प्रसक्तेः, तत्प्रकारकधीविशेष्यत्वस्य तद्व्यभिचारेण तदुक्त- मपि 'अरविन्दसदृशम्' इति मानसासंभवात् । न च—तत्र प्रमाविशेष्यत्वं तदर्थः—इति वाच्यम्, 'कुमुदमिव मुखम्' इत्यादौ तदसंभवात्,

जानातीत्येव प्रयोगः स्यात्, 'मुखत्वेन मुखं भाति' इत्यत्र यथा ज्ञाने 'मुखत्वप्रकारकत्वं लभ्यते, नैवं 'मुखत्वेनमुखं भाति' इत्यत्र, तत्र वक्तु तो मुखत्ववत्त्वया मुख एवं न्वयादिति भावः । अत एव च । तादृशशाब्देन चैत्रनिष्ठज्ञाने मुखत्वप्रकारकत्वानुज्ञादिवर्थः वंस्तुत इति । व्रतिलोलेखनं ज्ञानस्य साहश्यप्रकारकत्वभावादर्श- नमात्रार्थम्, न तु ज्ञानखरूपान्तर्गतं मित्यवधेयम् ॥ वाक्यार्थेन्ति । वाक्यप्रयोगहेतु- भूतशाब्दबोधसमन्वयप्रकारकज्ञानान्तरविधया तादृश्यो हेतुत्वात् । अत इहैस्थले ज्ञानस्य साहश्यप्रकारकत्वाभावेन्त्रॉप तथैव स्थादिति न भ्रमितव्य- मित्यर्थः । डयभिचारेणैवति । रजस्तमःप्रकारकधीविशेष्यभूतां शुक्तौ रजतत्वा- भावादित्यर्थः । प्रमेयेति । तद्र्रत्वं बिना तद्र्रिष्यस्य तत्प्रकारकप्रभविशेष्यतावादुप- पत्तेः । तदभाववति तत्प्रकारकज्ञानत्वस्य भ्रमत्वनियमादित्यर्थः ॥ कुमुदमिति । तत्र दु�्टोपमेल्यालंकारिकसंप्रदायादित्यर्थः । तथापि । तत्र साहश्यमस्त्येवेत्यत आह—

९. 'अत्र च' क. २. 'यथास्थित' क. ९. 'वसुतस्ख' क. २. 'शोलेलव्यज्ञानस्य' क.

प्रमाया धात्वर्थेत्वाभावाच्च । अस्साकं तु 'अरविन्दसदृशं मुखं ज्ञानविषय:' इति बोधे प्रतिभन्धकज्ञाननिर्वाहात् काप्यनुपपत्ति: । न च—एवमपि 'मुखमरविन्दमिव भाति' इत्यत्र 'अरविन्दसादृश्यप्रकारकधीविशेष्य:' इति धीरावश्यकी—इति वाच्यम्, तत्रापि 'स्वप्रकारकज्ञानविषयत्वसंवन्धेन साध्र्यवत्त्व' इत्येव बोधात् । धातोरुक्तसंर्गे तात्पर्यग्राहकत्वात् । न च—'साध्र्यप्रकारकधीविषयो न वा' इति संशयादिनिवृत्तिप्रसङ्ग: । तत्प्रकारकतदभावज्ञाने । तत्संर्गकबुद्धेरप्रतिबन्धकत्वात्—इति वाच्यम्, तादृश्यापि प्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमात् । क्षणविलम्बकल्पनाद्वा । इति दिक् ॥

प्रमाया इति । ज्ञानमात्रस्यैव धात्वर्थत्वात् । तत्रक्षणायां न गौरवानुमानाभावाच्चेत्यर्थ: । ननु तत्प्रकारकधीविशेष्यत्वस्य तद्रूप्यमिचारोऽप्यरविन्दसादृश्यप्रकारकधीविशेष्यत्वाश्र्चबोधानन्तरं 'अरविन्दसदृशं मुखं' इति ज्ञानान्तरोपत्तौ किं वाधकम्, नह्यत्र—'मुखमरविन्दसादृश्यवत्, तत्त्प्रकारकधीविशेष्यत्वात्' इत्युभमानविध्यारविन्दसदृशत्वं मुखे प्राह्लाम, येन—तत्र व्यभिचारज्ञानं विरोधी स्यात् । किंतु मानस मेव तादृशज्ञानमपेक्षितम् । तत्र च तद्र्रविषयतापन्नानां पदार्थानामुपस्थितिमात्रपेक्ष्यते; तच्चास्त्येव । अरविन्दसादृश्यमुख्या: शाब्दबुद्धौ मानसोन्तराव। अत्रेतादृशशाब्दबोधोत्तरमरविन्दसादृश्यप्रकारकसुखविशेष्यकमानसोत्पत्तौ बाधकाभावात् । कथमेवं सङ्गच्छते—इति चेत्, सत्सम् । नियतप्रतीतिरे स्वादिल्यात् तात्पर्यांत् । अनुगमानन तदुपादाने चोक्तव्यभिचारज्ञानसत्वे तदसंभावात् ॥

न चैवमिति । तत्र मुखाद्वादेन साध्र्यस्य विधेयत्वेन बोधादिलयाशय: । स्वप्रकारक एवेति । स्वपदं साह्र्यपरम् । एवं च साध्र्यस्य विधेयत्वाभुवो रक्षितो भवतीति भाव: ॥ नन्वेवं भातीयन्न्वितं स्वादिस्थत आह—भातोरिति । नहि पूर्वमनुभिताविशेषसंवन्धेनैव उपमेये साध्र्यांश्वो व्यवस्थापित:, तत्कर्थ्य स्वप्रकारकज्ञानविषयत्वसंर्गेण मुखे तद्न्वय: ॥

उच्यते—कालिकविशेषणताव्यावृत्तिरेव तेन विवक्षितत्वात् । न चैवं चन्द्र इदं—स्वादावपि उत्कर्षसंबन्धेन साध्र्यप्रकारकज्ञानापत्तिरिति वाच्यम्, भातीयादिसमभिव्याहारुपपत्तात्पर्यग्राहकत्वात् । अशैवमपि—अरविन्दसदृशं न वेत्तादृशसंशयान्निवृत्तिरुच्यते तवापि तत्साम्यात् । अरविन्दसादृश्यप्रकारकधीविशेष्यस्वप्रकारकज्ञानस्यापि तादृशसंशारंं प्रातिविरोधित्वात् । न च यत्रारविन्दमिव भातीसत्युपमेयार्थकपदरहितमेव वाक्यं प्रयुज्यते, तत्र तस्य पदजन्योपस्थितेरेव सोह्र्यस्थातुथयोगित्वेनान्वयसंवन्धेन तस्य धात्वर्थे ज्ञान एवान्वयोडवश्यं वाच्य इति वाच्यम् ।

तत्रापि तदस्याहारावश्यकत्वात्सादृश्यस्य प्रतियोग्यनुयोगिसुभय-निरूपणं विना निरूपयितुमशक्यत्वात् । अन्यथा आह्यार्थान्वनिरूप्यत इति प्रथमान्त-पदोपस्थाप्यरुपविशेष्यामावेनानन्वयापत्ते: । तदेतत्सर्वं धनयग्राह—दिगिति ।

अत एव 'अरविन्दतुल्यो भाति' इत्यत्रापि नानुपपत्तिः । त्वन्मते सादृश्यस्य निपाताभिन्ननामार्थत्वेन धात्वर्थे भेदेनान्वयानुपपत्तेः । न च—तुल्यपदस्य तुल्यत्वप्रकारके लक्षणा तस्य चाभेदसंवन्धेन धात्वर्थेऽन्वयः—इति वाच्यम्, तथा सति 'क्रियाविशेषणानां कर्मत्वं नपुंसकलिङ्गता च वक्तव्या' इत्यनुशासनाक्रीकृतत्वात्ते: ॥ यत्तु—'स्तोके पचति' इत्यादि विषयत्वमात्रेऽनुशासनोपपत्तेः—इति । तदसत्, संकोचे प्रमाणाभावात् । अपि च—'अरविन्दतुल्यो भाति, अरविन्दवद्र्राति' इत्याम्यां तुल्यविषयकोडनुभवः । तत्र तु प्रथमे—अरविन्दतुल्यत्वप्रकार(कत्वप्रकार)कामेदसं सर्गकज्ञानविशेष्यक:, द्वितीये तु—अरविन्दसादृश्यप्रकारकत्वसं सर्गकज्ञानविशेष्यक:, द्वितीयान्तपाकपदेन धात्वर्थविवरणात्मकत्वाद्द्विशेषणतया तत्सामानाधिकरण्येन स्तोकोपि क्रियाविशेषणतयैव प्रयुक्तःक्रीकृतत्वादनं इष्टापादनमेव स्तादिस्यतस्तत्र पुंस्त्वसंप्रदानार्थंररविन्दपदसुकम् । इदं च प्रकृताभिप्रायेण । हस्तादेः सहेङपुलिङ्गे शुक्तिमत्त्वात् ॥ ननु तथापि सादृश्यस्य प्रकारत्वसंवन्धेन ज्ञानं एवान्वयी भविष्यतीत्याशङ्क्याह—तत्र्नमत इति । भेदेन नेति । अभेदातिरिक्तसंवन्धेन निपातिरिक्तनामार्थप्रकारकोपाधौ विभक्तिजन्योपस्थितेर्हेतुत्वात् । ज्ञानस्य च धात्वर्थत्वेन यथोक्तहेतु भावादिति । [अ]भेदान्वये तु सादृश्याभिन्नज्ञाननेति बोधः स्वात्, स चायोग्यतापराहत एवति भावः । लक्षणनेति । तथा च, सादृश्यप्रकारकस्य नामार्थत्वे त-स्यामेदेन ज्ञानान्वयः; स्तोके पचतिसादौ नामार्थधात्वर्थयोर्मेदान्वयस्य व्यक्तमप्रत्त्वादिस्थः ॥ संकोचे इति । क्रियाविशेषणानां नपुंसकत्वस्य वानिकत्वादिस्थर्थः । तच्च वचनं उत्तरूपं, 'ततोडन्यात्रापि दृश्यते' इति वेधन्यदेतत् । न तु क्रियाविशेषणानां कर्मेत्वं तावद्यायसिद्धमेव, न तु वाचनिकम्, स्तोके पचतिसत्र पाकं करोतीति द्वितीयान्तपाकपदेन धात्वर्थविवरणात्मकत्वाद्द्विशेषणतया तत्सामानाधिकरण्येन स्तोकोपि क्रियाविशेषणतया प्रयुक्त इत्यनुशासनं विधेयं किंतुलेन क्रियाविशेषणतया ज्योतिष्टोमेनेति तृतीयैवेति वैयाकरणमतमभिसंधाय दोषान्तरमाह—अपि चेति ॥ तत्र त्वति । 'अरविन्दतुल्यो भाति' इत्र तत्र सादृश्यस्य प्रकारत्वसंवन्धेन ज्ञानान्वयात्पत्तया तुल्यपदस्य तुल्यत्वप्रकारके लक्षणप्रकारत्वसंवन्धेन ज्ञानान्वयः संब-

अलङ्कारकौस्तुभः

विशेष्यक:—इति वैषम्यम्यापत्ति: । 'अरविन्दतुल्यो न भवति' इति इति शब्दबोधोत्तरम् 'अरविन्दवद्वाति' इत्येतद्राक्ष्यजन्यशाब्दबोधापत्तिश्च, ग्राभाववानवगाहिज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वात् ॥ यद्यपि धातोरेव लक्षणया साहृश्यप्रकारकज्ञानमर्थ:, तुल्यादिपदं तत्पर्यग्राहकम्—इति ॥ तद्‌व्यसन् । तुल्यादिपदस्य साहृयानुपस्थापकत्वे उत्तरोपमया आर्थत्वव्यवस्थित्यभावात् न च—साहृश्यतत्पर्यग्राहकतामात्रेण तथात्मव्—इति वाच्यम्, तात्पर्यग्राहकत्वस्य श्रुतार्थत्वव्यवस्थापकत्वे मानाभावात् ॥ किंच तथापि द्वीत्‌वापत्तिरनिवार्यैव—सार्थपरविशेषणस्यैव सामान्यलिङ्गत्वम्—इति चेत् । ताहि 'सामान्ये नपुंसकम्' इति कृत्वत्पराहतं पुंस्त्वं कथं समादधीत । तस्मादालंकारिसिद्धान्तानुरोधिनां यथोक्तरीत्यााश्रयणमेव युक्तमिति न बहुना ॥

वत्येवेति साहृश्यं विशेषणतया, प्रकारतं च संसर्गतया, ज्ञानं च विशेष्यतया प्रतियते । तत्स्थ विशेषणादौ संसर्गाश्च व विषयमेदापत्तिरिति भाव: ॥ वैषम्यं ज्ञेयमेवति । विप्रतिषेधान्तानुभावनं तु तुल्यार्थविहितवात्सामानाविषयकबोधेयोचिततवादिति ध्वनार्थम् । अरविन्दमिव भातीयनेनापि सह वैषम्यं ज्ञेयमेव । इवादौ साहृश्यमाश्रयत्वसं‌बन्धेन तुल्यादौ तु तद्‌वेदमेदसं‌बन्धेन उपमेयत्वीयात इति वैषम्याभ्रिकारेगपि 'अरविन्दवद्वाति' 'अरविन्दतुल्यो भाति' इति द्वयोरुक्तरीत्या वैषम्याङ्गीकारे प्रमाणाभावात् । 'एतावन्मात्रस्यापि तथा दोषभावादाह—अराविन्दतुल्यत्वप्रकारकज्ञानाभावज्ञानस्यारविन्दतुल्यत्वप्रकारकज्ञानज्ञानेन प्रख्यावलोकितन्वायेन दृश्यितमुत्कर्षी—यदपिति ॥ तात्पर्येति । तथा च—क्रियाविशेषणत्वप्रयुक्तरीबपरिहारार्थे केषांचित्कल्पनां सिहावलोकितन्वायेन दृश्यितमुत्कर्षी—यदपिति ॥ तात्पर्येति । तथा च—क्रियाविशेषणानामिति नपुंसकत्वापत्तिरिति दोषभाव इति भाव: । न तु तथैव परिभाषाकरणे दोषाभाव: । किंच साहृश्यमात्रस्य धात्वर्थतामावात्परोपक्रमध्यार्यतद्वद्याहतगेव्सत अद:—किंचैति ॥ तथापीति । क्रियाविशेषणतत्पर्यग्राहकत्वेप्स्यर्थ: । तर्हीति । यदपि तुल्यपदं क्रियाविशेषणम्, तदा तचेन द्वीत्‌वापत्ति: । 'यदि तत्पर्यग्राहकमात्रं, तदापि पुंलिङ्गविशेषणत्वाभावेन तदापत्ते:, लिङ्गविशेषणाविवक्ष्यां नपुंसकमेव प्रयुज्यत इति सामान्पे नपुंसकामिति महाभाष्यकारादिभिर्यैर्व्यवस्थितत्वात । तदाह—सामान्य इति ॥ तथा च विशेषणविषये 'किमस्य जातम्, क्रो पुमान्ना' इत्यादि । अतश्लेषपदसैव साहृश्यादिकमर्थ: । तस्य च मुख्यादवचन्य इत्येव युक्तमित्यर्थ: ॥ अपि च—पूर्वोक्तद्विषयवैषम्यरूवदोषोऽत्राप्यवसेय: । तथा हि—साहृश्यप्रकारकज्ञाने

१. 'वैषम्यं ज्ञेयमेव' इति टीकासंमत पाठ:. २. 'यत्' क.

‘गज इव गच्छति’ ‘पिक इव रौति’ इत्यादौ अपि गजपदस्य तद्र्मने लक्षणा, तस्य प्रतियोगित्वेन साहश्येडन्वयः, तस्यानुयोगित्वेन धात्वर्थे गमने । तथा ‘गजगमनसदृशगमनानुकूलकृतिमानू’ इत्यादिर्वोषः-लक्षणास्युपगमे प्रकृष्टतां संगृहीतुं विशेषणं वा । आये प्रकृतत्वसंवन्धेन सादृश्यप्रकारकज्ञानाविशेष्यकस्य, द्वितीये च तादात्म्यसंवन्धेन साहश्यप्रकारकज्ञानविशेष्यकस्य कस्य शब्दबोधस्य पूर्ववदेवोदयात् । द्वितीये तावद्विन्दादिमवि भातीयेतद्राक्यजन्या-तसादृश्यप्रकारत्वसंवर्गज्ञानविशेष्यतया वागाहिनः शब्दबोधाद्वैषम्यं स्पष्टमेव । आये तु विषयसाम्यरक्षायास्पि तुल्यपदस्य तात्पर्यग्राहकताभ्युपगमे तयोगेडर विन्दादिपदे तृ-तीया्युपपत्ति: । ‘धुल्यार्थे:’ इति सूत्रेण तदर्थकपदयोग एव तद्रिधानात् । यदि तु प्रथमं तुल्यपदस्यार्थिविवक्षया तयोगे तृतीया विधाय पश्चादेव तस्य तात्पर्यग्राहकताकल्पनम्, अत एव ‘गौणमुख्योः समुच्चयोऽस्य कस्यचिदर्थस्यप्रतिपत्ति:’ इति न्यायात ‘गौरवाहीक:’ इत्यादौ गौशब्दस्य गौणत्वार्थकं तत् तु इद्यादि कार्यं मिलितारूद च मुख्य एव श्वार्थे गौश-बदस्य वृद्धत्वे, तदा पश्चादेव गौणत्वम् । न चान्तरङ्गत्वेन प्राप्तः-पदसंस्कारो बहि-रङ्गत्वेन प्रतिपत्तावपि न दोषः; एवं महोपाति न तृतीया-यानुपपत्तिरिति विभाव्यते । तदापि साहश्यस्य धात्वर्थत्वात्तत्र निरुपितत्वसंवन्धेनार-विन्दादिपदार्थोन्वयानुपपत्ति: । धात्वर्थनामार्थ्योः साक्षादेवान्वयाभावात् । अर्थनि-रूपितत्वं तृतीयार्थे कल्पयित्वा तद्राकारविन्दादे: साहश्यरूपधात्वर्थान्वय: कल्प्यते । एवमपि एकदेशान्वयो दुर्वोर एव । यदि तु साहश्य एव लक्षणा, ज्ञाने तु शक्तिरेव, अतोडनेकदेशत्वं साहश्यस्येलुच्यते, तर्हि साहश्यस्य मुख्यपदार्थ्वादुपमाया: श्रौतत्व- पत्तिः । न चेष्टापत्तिः, तल्यापि तदनभ्युपगमात् । अथ साहश्र्ये लक्षणायामपि न श्रौतत्वं तत् शक्तावेव श्रौतलोपगमात् । यद्वा साहश्यज्ञान एव लक्षणा, संसबन्धिकस्थल एकदेश-शान्वयस्यापि व्युत्पत्तितात् । यद्वा अरविन्दमपि तात्पर्यग्राहकमेव तथा चारविन्दसाह-इत्यज्ञान एव लक्षणा इत्यादिकं विभाव्यते । तथाप्यसदपेक्षया गौरवं स्पष्टमेवेल्यादिकं ‘तन्वयानाह-अलङ्कारात् ।’ पूर्वोक्तस्थलेपि साहश्यस्य धात्वर्थोऽन्यवार्थान्वयं वारयितुमाह-गज इवेचेति । गजनिरुपि-तसादृश्यस्य गमने बाधाद्रपदस्य तदर्थमनपरत्वाश्रयणम् । तस्योति । गजगमनस्येत्यर्थ: ।

प्रतियोगितेनेति । निपातार्थनामार्थ्योमेंदानवयस्यापि व्युत्पत्तेः । तस्योति । साढ-इत्यस्येत्यर्थ: । पिकशब्दस्य तदীয়रुते लक्षणा, तस्य इवार्थे साढ्ये प्रतियोगित्वेन, साढ्यस्याश्रयतया धात्वर्थे रुते डन्वय: । तेन पिकरुतसदृशरुतात्कुलकृ-तिमानिति बोध: । एवमन्यत्रापि इति भावः । साढ्यस्य धात्वर्थोऽन्वयवादिनामेकेषां मतं

अलङ्कारकौस्तुभः

कार धात्वर्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रभृतासंबन्धेनान्वयबोधं प्रति विशेष्यतया विभक्तिजन्योपस्थितेहेतुत्वसावश्यकतया साधारण्यस्य धात्वर्थान्वयासंभवात्सादृश्यस्य गमनकर्तृयेऽन्वयः । कर्तरि गजसादृश्यं च स्वगमनसदृशगमनकर्तृत्वम्—इत्यन्वये ॥

केचित्—एवं सति साधारण्यस्य विधेयतया प्रतीतिरनुभवसिद्धा न सिध्येत् । 'गज इव यः पुरुषः स गच्छति' 'पुरुषो यः स गज इव गच्छति' इत्यादिक्यामपि भिन्नविधेयकप्रतीतिजननात् । 'वनं गज इव गृहं देवदत्तो गच्छति' इत्यादौ वनादेरनन्वयापत्तेश्व । 'गजोनिरूपितसादृश्यप्र-

मतान्तरोपन्यासमुखेन दूषयति—धात्वर्थीति ॥ तत्थैतत्सादृश्यकार्यकरणभावबलेनैव धात्वर्थविशेष्यक इवार्थसादृश्यप्रकारको बोधो न स्वीकृदृमहः साधारण्यस्य विशेष्यर्थत्वाभावात् धात्वर्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासंबन्धेनान्वयबोधबोध्यख्वीकारे व्यभिचारप्रसङ्गात् । अत्र प्रकारतासंबन्धेनान्वयबोधे विभक्तिजन्योपस्थितिहेतुत्वयुक्तो 'नीलो घटः' इत्यादौ घटत्वस्य प्रकारतया बोध्यादुक्तदोषो द्रष्टव्यः । अतो धात्वर्थनिष्ठविशेष्य-

न्वेऽपि धर्मोत्तरेण तयोः साधारण्यं सिध्येत् तु गमननेनैवत आह—गजसदृशो गमनानुकूलकृतिमानिष्यर्थः । न तु स्वगमनान्त । गजगमनस्य 'अन्य इति । अध्येयतावेद्याद्योतिनिर्वचनरुद्रभट्टाचार्योदय इत्यर्थः । एवं भिन्नविधेयत्वं, पुरुषो यः स गज इव गच्छतीसत्र गजसादृश्यविशिष्टपुरुषानुवादेन गम-

नस्य विधेयत्वम्, पुरुषो यः स गज इव गच्छतीसत्र तु खड्गपुरुषानुवादेन गजगमनसदृशगमनस्य विधेयत्वं प्रतीत इत्यर्थः । एवं च विधेयतयेलस्य विधेयकोटिप्रविष्टतये-स्वर्थः । अनन्वयेति । गजसदृशो देवदत्तो गमनानुकूलकृतिमानिष्यत्र वन्स्थानन्वय-बोधात् । एवं विभक्तवप्तनकारकत्वादिस्थाप्यनन्वयो बोध्य इति भावः ॥ न तु धात्वर्थ-निष्ठेसादिकार्यैककारणभावस्य कृत्तत्वात्कार्यं हेतुस्य धात्वर्थान्वयः अतः प्रतीतिमात्रम्-

काव्यमाला ।

योजकगमनाश्रयः' इत्येव बोधः। उक्तकार्यकारणभावश्र नाझीकार्यः। न च——'घटो न पद्यते' इत्यत्र 'घटाभावं पद्यते' इत्यादिबोधवारणाय तदावश्यकम्——इति वाच्यम्, धात्वर्थेनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासंंसर्गेणान्वयबोधं प्रति नञ्पदजन्योपस्थितिमात्रस्य प्रतिबन्धकत्वकल्पनात्——इत्याहुः॥

किंचित्करमेक्ष्यत आह——उक्तेति। ननु यथोक्तकार्यकारणभावानाझीकारे घटो न पद्यतेःसत्र घटस्य प्रतियोगितया नञर्थाभावान्वये तस्य च विषयतया धात्वर्थदर्श- नान्वये घटाभावं पद्यतीति बोधः स्यादित्याशङ्कते——न चेति॥ धात्वर्थेति॥ तथा च घटो न पद्यतेःसत्राभावस्य नञ्जन्योपस्थितिविषयत्वेन तत्र धात्वर्थनिष्ठ- विशेष्यतानिरूपितप्रकारतासंबन्धेन नान्वयबोधः। न चैवं पाको न याग इत्यत्र नञ्- थोंन्योऽन्यभावस्य प्रकारादन्वयो न स्यात्। पाकस्य धात्वर्थेनतया तमिष्ठविशेष्यतानी- रूपितप्रकारतासंबन्धेनानञ्योऽन्यभावस्यान्वयबोधायोगादिति वाच्यम्। नामार्थातिरिक्तत्वेन भावार्थेऽस्य विशेषणात्, उक्तस्वले न धात्वर्थलेशेऽपि पाकादेरमिधानात्, भावार्थनि- छविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासंबन्धेनानञ्योऽन्यभावान्वयबोधासंभवात्। न च त्वद्- करीषाप्येतदसुपपत्त्रम्, अभावस्य विमत्कथंरवभाववादिति वाच्यम्। तत्र विशिष्ट धा- तुजन्योपस्थितित्वेन कारणत्वान्तरङ्कल्पनात्। न च 'ममोद्देश्यमेव नास्ति' इति वा- च्यम्। प्रतिबन्धकत्वे हेत्वन्तरेरपि कार्योउदयात्। वनं गज इव गृहं देवदत्तो गच्छतीत्यत्र च वनेगृहयोर्मेदान्वयः, देवदत्ते गजसादृश्यं च वनेत्ययोगान्नुकूलगमन- प्रकारतयाऽन्वयबोधः। तथा चोक्तधर्मेण गजसादृशः पुरुबो वनाभिन्नगृह- कर्मकगमनानुकूलकृतिमानित्यादिः शाब्दबोधः।

अत्रेदं बोध्यम्——एतदश्रप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्पने 'न कलकं भक्षयेत्' इत्यत्र विध्यर्थस्य बलवद्वान्तानुवन्धित्वस्य प्रतियोगितया नञर्थाभावान्वये तस्य भक्षणे धा- त्वर्थे विशेषणताविशेषसंबन्धेनानन्वयो न स्यात्, अभावस्य नञ्पदजन्योपस्थितिविष- यत्वेन धात्वर्थेनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासंबन्धेनान्वयबोधासंभवात्। न च त्वद्- करीषाप्येतदसुपपत्त्रम्, अभावस्य विमत्कथंरवभाववादिति वाच्यम्। तत्र विशिष्ट धा- तुजन्योपस्थितित्वेन कारणत्वान्तरङ्कल्पनात्। न च 'ममोद्देश्यमेव नास्ति' इति वा- न्यम्। प्रतिबन्धकत्वे हेत्वन्तरेरपि कार्योउदयात्। वनं गज इव गृहं देवदत्तो गच्छतीत्यत्र च वनेगृहयोर्मेदान्वयः, देवदत्ते गजसादृश्यं च वनेत्ययोगान्नुकूलगमन- प्रकारतयाऽन्वयबोधः। तथा चोक्तधर्मेण गजसादृशः पुरुबो वनाभिन्नगृह- कर्मकगमनानुकूलकृतिमानित्यादिः शाब्दबोधः। एवं च धात्वर्थेनिष्ठविशेष्यताऽनिरूपित- प्रकारतयाऽन्वयबोधे विशेष्यतासंबन्धेन विभक्तिजन्योपस्थितितेश्चेद्‌वेदरं कल्पनीयेडर- विन्दमिव भातीयदावपि प्रकारतया साहद्रयस्य ज्ञानाऽन्वयोधपी तन्मते प्रथमसुपन्यासतो निरस्तो वेदितव्यः, इत्यादिग्रसरे तन्मते सूच्यत्नरेव पूर्वेमतमेव समर्थयेभान आह——

अलङ्कारकौस्तुभ:

वक्ष्यतस्य—'गजप्रतियोगिसाहस्रयवान्पुरुषो गमनानुकूलकृतिमान्' इत्येव धी:। साध्रश्यस्य च धर्मोत्तरानिमित्तकत्वे तात्पर्यज्ञाने उत्कृष्टधिय एवावश्यकत्वात्॥ यत्रापि गमनप्रयोज्यमेव साहस्र्यं विवक्षितम्, तत्रापि साहस्र्ये गमनप्रयोज्यत्वज्ञानं मानस्मेव। अतएव धर्मोत्तरप्रयोज्यसाहस्र्यविवक्षायां 'पुरुषगमनं न गजगमनसदृशं' इति बाधकज्ञानसत्त्वेऽपि 'गजसदृश: पुरुषो गमनानुकूलकृतिमान्' इति धीर्येव तत्र॥ अयं छात्र विशेष:—धर्मोत्तरप्रयोज्यसाहस्र्यविवक्षायां 'गज इव गच्छति' इति धर्मीहुस्सा। गमनप्रयोज्यसाहस्र्यविवक्षायां जु न तथा—इति॥ नच—गमनस्य साधारणधर्मताया मानसगम्यत्वाच्च्वन्वते गमनप्रयोज्यसाहस्र्यविवक्षायामपि धर्मीहुस्स्वापत्ति:—इति वाच्यम्, साधारणधर्मेस्थ शाब्दबोधगम्य एव धर्मस्य साधारणत्वे न बाधकं तदभावात्। नहि 'शब्दबोधगम्य एव धर्मस्य साधारणत्वे न धर्मीहुस्स्वापत्ति:' इति नियमे प्रमाणमस्ति। विम्बप्रतिविम्बभावादौ शब्दबोधजन्यप्रयोज्योद्बोधनिरूप्योद्बोधकतदभावाज्ञानेच्छेसंभवतेश्चेति न किंचिददेतत्॥ एवं 'पिक इव रौति' 'चक्रन्द विग्रा कुरीव भूय:' इत्यादावपि पिवस्तुत इति। धर्मोत्तर इति। स्थूलत्वादिप्रयुक्तसाम्यविवक्षायां गजगमनसदृशगमनोद्द्बोधानुपपत्तेरिस्यर्थ:। तथा च—धर्मान्तरप्रयुक्तसाम्यविवक्षायां तस्य कर्तन्वयश्वीकृत्यावश्यकतया त्वद्वकरीया धात्वर्थे एव साहस्र्यान्वयाभ्युपगमो निर्वाह इति भाव:। नन्वेवमपि गमनप्रयोज्यसाहस्र्यविवक्षायां तस्य धात्वर्थान्वयोदपि स्वीकार इहलत आह—यत्रापीति। मानस्मेवेति। उत्कृष्टविधया धात्वर्थे साहस्र्यान्वयासंभवादेति भाव:। नतु धर्मोत्तरेण साहस्र्यविवक्षायां गज इव गच्छतीति प्रयोज्यो न भवेदिति आह—अत एवेति॥ धर्मीहुस्सेति। तत्प्रयोजकस्थूलत्वादिधर्मवाच्यपदाभावादिस्यर्थ:॥ न तथेति। गमनार्थकगमिरूपधातुप्रयोगसत्वेन नू धर्मीहुस्सेति:॥ असंभवेति। चन्द्र इव रमणीया मिल्यादौं रमणीयत्वादिप्रविबोधेऽपि तत्साधारणताया: शाब्दबोधाविषयत्वात्। तस्या: पदार्थवाक्यार्थत्वाभावादिल्स्थ:॥ उत्करीतिमन्यत्राप्यतिदिशति—एवं पिक इवेत्यादि। अत्र हतन्वादिषु धर्मेष्वेंव साध्रस्यं चमत्कारजनकतया कविप्रतिद्वन्दुम्, 'गज इव' इत्यादौ तूपात्तगमनादिव्यतिरिक्तधर्मेणापि तथेल्यत्र विशेष:॥ चक्रन्देति। रघुवंशे

करतसदृशरुतानुकूलव्यापारवान्' इत्यादिरेव बोधः । 'पिकप्रतियोगिकसादृश्यवान् रौति' इत्यादिरेव बोधस्य स्वीकारात् । तदुत्तरं सादृश्यस्य तु-निमित्तकत्वज्ञानं मानसेवेति सर्वनिर्वाहात् ॥ ननु—ऐतदनुपपत्त्रम् । तथाहि—यत्र 'गजसादृश्याभावव्याप्यवद्रवड्मनम्' इत्याद्यपेक्षाबुध्यात्मकः परामर्शः 'गज इव गच्छति' इति शब्दबोधसामग्री न तत्र 'शाब्दबोधो जायताम् ।' इतीच्छासत्त्वे इच्छाघटिततद्वेन शब्दसामग्र्यबलवत्त्वात् 'गजसदृशो गच्छति' इति बोधः । तदुतरक्षणे 'गजगमनसदृशं न गमनम्' इत्यनुमितेरेवोत्पत्त्या 'गजगमनसदृशं गमनम्' इति मानसं न संभवति । एवं तद्रूपवाधज्ञानसत्त्वातदुतरक्षणेऽपि न तादृशमानसं संभवः । तथा च

सीतां वाल्मीकिकृतपोवन परीक्ष्य लक्षणे गते इयसुचि: ॥ एवं सादृश्यस्य गमनप्रयोज्यत्वज्ञानं न निर्वेहेत् । प्रतीयते च तदवश्यम् । अतो गमनसादृश्यं शब्दबोधोविषय एवास्ते न, सादृश्ये धात्वर्थान्वयविनिर्वयाथे तथा सत्तासत्तावलोभिप्रायवानाश्रूते—नन्वेतदिति । गजसादृश्येयत्र गजपदं गमनपरम् । तथा च गजगमनसादृश्याभावव्याप्यवद्रवड्मनमिति परामर्शोकारः 'गजगमन'इत्यादिपाठे तु स्पष्टोऽर्थः । अत्र चोक्परामर्शः शब्दसामग्री चेत्येकः क्षणः, तदुत्तरं शब्दं जायतामितीच्छाधीकरणं द्वितीयः, शब्दद्वोधोत्पत्त्यधिकरणं तृतीयः । तथा च—ज्ञानेन क्षणद्वयावस्थायितथा शब्दद्वोधोत्पत्तिक्षणे परामर्शोनानात्तदुत्तरं गजगमनसादृश्याभाववद्रवड्मनमित्यनुमितिरन स्वात् तत्पूर्वक्षणे परामर्शोरूपकारणाभावात् । अत उक्तं अपेक्षाबुध्यात्मक इति परामर्शोविशेषणं तथा चापेक्षात्मकज्ञानस्य क्षणत्रयावस्थायितया शब्दबोधोत्पत्तिक्षणे विनाशदश्वस्थः परामर्शोंडल्येति तदुत्तरं उक्तावुमित्युपपत्ति: अतुमितिक्षणे परामर्शोभावेऽपि तदव्यवहितपूर्वक्षणे तत्सत्त्वादिति भावः । ननु,भिन्नविषये अनुमितिसामग्र्या ज्ञानमात्रसामग्रीता बलवत्त्वात्कथं तत्र 'गज इव गच्छति' इति शब्दबोधा जायतामिति । इतीच्छासत्त्वे इच्छाघटिततद्वेन बलवत्वकल्पनात्सभावतः शब्दसामग्र्या दुर्बलत्वेऽपि इच्छाघटिततद्वेन तथा बलवत्त्वमिति इच्छावच्छब्दबोध उपपद्यत इति

भावः । बोध इति । 'गजसदृशो गमनानुकूलकृतिमान्' इति तदभिमतः सादृश्यप्रकारककर्तृविशेष्यक इष्यर्थः । मानसं नेति । मानससामग्र्या: सच्चैतो दुर्बलत्वकल्पनादिल्यर्थः । ननु तादृशावुमित्यनंतरं शाब्दबोधाज्ञातृतीयक्षण एव 'गजगमनसदृशं गमनम्' इति मानसं भवितव्यतीसद आह—एवं तद्रूपेति । गजगमनसादृश्याभाववद्रवड्मनमिल्यनुमितिरूपल्ये तथा चानुमितिजननक्षणे विरोधिसामग्रीविधयानुमितिसामग्रीविरोध्यानुमितिसाम

सादृश्ये गमनप्रयोज्यत्वज्ञानं सर्वानुभवसिद्धं न निर्वेहेतु । मम तु गमने गजगमनसादृश्यस्य शब्दबोधविषयतया शब्दबोधकाले एव तद्रोधावश्यकत्वान्नानुपपत्तिरिति चेत् । उच्यते—तत्रापि शब्दबोधाचतुर्थेक्षण एव सादृश्ये गमनप्रयोज्यत्वज्ञानाऽऽयुपगमे क्षतिविरहात् । किंच ‘गज इव गच्छति’ इत्यतद्वृत्तित्वज्ञानप्रयुक्तबोधात् ‘अस्मिन् गजसादृश्ये न वा’ इति संशयनिद्रुतिरनुभवसिद्धा, ‘गजसदृशो न’ इति ज्ञाने सत्यतच्छाब्दबोधानुदयश्रु । एतच्छाब्दबोधे सति ‘गजसदृशो न’ इति बुद्धचानुपपत्तिश्रुति निर्विवादम् । त्वन्मते च गमने गजगमनसादृश्यबोधेऽपि पुरुषे गजसादृश्यसैतद्विषयत्वात्सर्वविमिदं दुर्घटम् । मम तु पुरुषे गजसादृश्यसैतद्विषयतया नानुपपत्तिः । न च—धर्मेसादृश्येन धर्मिसादृश्यसिद्ध्या क्षणविलम्बकल्पनाददोषः—इति वाच्यम् । ‘गजसदृशो न’ इति वाधज्ञानसत्वे एतज्जन्यशब्दबोधापत्तेस्तथाप्यवरणात् । न च—त्वन्मतेऽपि ‘गमनं न गजगमनसादृश्यं मा प्रतिबन्ध्यात्’ तथाऽविधगमानस् भवतुमर्हति, तदुतरक्षणाद्यनुमित्यव विरोधज्ञानविधया प्रतिबन्ध्यात् तर्सीभव इति भावः । न तु तादृशस्थले गमने गजगमनसादृश्यं मा प्रतीतमिस्यत आह—सर्वानुभावेति । ‘गज इव गच्छति’ इत्येतद्वाक्यार्थबोधानन्तरं गमने गजगमनसादृश्यग्रहणियमादिल्यः । मम त्विति । तत्र ‘शब्दे जायते’ इतीच्छाशाब्द ‘गज इव गच्छति’ इत्येतद्वाक्यात् शाब्दबोध उत्पद्यमाने तस्य गजगमनसदृशगमनानुकूलकृतिमानस्याकारकत्वस्य मया स्वीकारात्, गमने गजगमनसादृश्यग्रहणसिद्धेः;, त्वया तु शब्दबोधस्य ‘गजसदृशो गमनानुकूलकृतिमान्’ इष्याकारकत्वस्याभ्युपगमादिच्छाबालाच्छाब्दे जाते ऽपि गमने गजगमनसादृश्यं तदविषयत्वात् तत्प्रतीतितिनिर्वाह इति भावः । समाधिसौकर्यादाह—उच्यत इति । बहुक्षणविलम्बकल्पनप्रयुक्तापरितोषादाह—किंचेतित । दुर्घटमिति । गमने गजगमनसादृश्यग्रहणेऽपि पुरुषे शब्दबोधस्य गजसादृश्यविषयकत्व विरहात् । गजसादृश्याभावप्रकारकसंशयं प्रस्यविरोधित्वात्, ‘गजसदृशो न पुरुषः’ इति वाधज्ञानप्रतिबध्यत्वानुपपत्तेः, तादृशज्ञान प्रति प्रतिबन्धकत्वस्याऽभावनयगहनात् । अदोष इति । संशयनिद्रुत्यादिनुपपत्त्यापि रूपदोषाभाव इष्यर्थः । शब्दबोधोत्तरभाविना पुरुषविशेष्यकगजसादृश्यप्रकारकज्ञानेन तद्विद्रत्यादिनिर्वाहात । तथापीति । ‘गजगमनसदृशगमनानुकूलकृतिमान्’ इत्येतद्दशवोधाविरोधित्वात्, विषयभेदात् । एवं च संशयनिद्रत्यादिरूपकार्यस्य शब्दोत्तरज्ञानन क्षणविलम्बं

9. 'विरोधिसामग्रीविधायाऽनुमितिसामग्र्या प्रति' स्व.

सदृशम्'. इति ज्ञाने सत्यापि उक्तशाब्दबोधापत्तिस्तुल्या——इति वाच्यम्‌ । मम शाब्दबोधात्पूर्वं गजसदृश इति योग्यताज्ञानसच्‍चाया आवश्यकत्वात्‌, तत्त्‍वे च तद्रूपसादृश्यबोधस्यापि सामग्रीसत्त्वेनावश्यकतया 'गजगमनसदृशम्' इति बोधस्य पूर्वमनियमात्‌ तद्वोधेऽपि बाधकाभावात्‌ । 'न गजमनसदृशम्' इति ज्ञाने सति न च गजसादृश्यज्ञानम्‌पयोग्यताज्ञानाभाववादेव तदनुत्पत्तेः । न च——ममापि 'गजगमनसदृशम्' इति योग्यताज्ञाने कल्पयित्वा कथमचिन्त्यरिहारसंभवेऽपि 'गजसदृशो न' इति ज्ञाने सत्त्वे 'गज इव गच्छति' इत्येतद्वाक्यजन्यशाब्दबोधानुत्पत्त्यनुभवो न समाधातुं शक्यः । न च——अत्रापि तादृशज्ञानोत्‍तरम्‌ 'एतद्रूपमन्' न गजगमनसदृशम् इति ज्ञानेनैवोक्तशाब्दबोधप्रतिबन्धः संभवति' इति वाच्यम्‌ । गजसदृशो नेति ज्ञानोत्तरमेव तदापत्तेरनिवारणात्‌ । न च तादृशबाधकसत्त्वे 'गज इव गच्छति' इत्येतद्वाक्यार्थबोधप्रतिबन्धोऽसिद्ध एवैति वाच्यम्‌ । अनु- भावाप्‍लाते उपेक्षणीयतापत्तेः । वाक्यमाणरीत्या मया त्वद्भिमतबाधधीकालेपि शाब्दानुत्पत्त्यनुभवस्य रक्षणात्‌ । तदर्थमेव तांन् शाब्दमवतारयति——न चेत्‌ । पुरुषगमनविशेषे गजगमनसादृश्याविष्कारकशानिस्‍ये पुरुषविशेष्यकगजसादृश्यस्‍थैकरत्वेऽभिमतबोधे प्रतिकूलत्वाभावाद्‌विषयमेदेसाम्यादिस्‍थर्थः । सामग्रीतः । गजसदृश इति ज्ञाने सति एतद्रूपमन् गजमनसदृशामिति ज्ञाने मात्रेणासंभवात्‌ । धर्मीसादृश्यं बिना धर्मिसादृश्याद्‌- इत्युपपत्तेर्‌इखर्षः । एतच नहील्यादिना स्फुटं पुरस्तात्‌ । न च धर्मान्‍तरप्रयुक्तसाम्यविवक्ष्यां गमनसादृश्यज्ञानं विनापि धर्मान्‍तरसादृश्येन गजसदृश इति ज्ञानं संभवत्येवेति वाच्यम्‌ । तदा त्वदुक्तबाधकसच्‍चेऽपि 'गजसदृशो गच्छति' इत्येतद्वाक्यार्थबोध इष्टापत्तेः । यदा तु पूर्वं 'गमनन् न गजगमनसदृशाम्' इति वाधकदिरस्‍ति, तदा 'गजसदृश:' इति योग्यज्ञानानुत्पत्त्या तदभावप्रयुक्त एव 'गज इव गच्छति' इत्येतद्वाक्यार्थबोधनो तु बाधकुबुद्धिप्रतिबन्धकताप्रयुक्त इति न दोषः । एवं च सति मन्‍मते त्वदुक्तबाधकज्ञानस्‍ जनकज्ञानविच्छटकतया 'न गजसदृशम्' इति ज्ञानस्‍ च शाब्दाभातात्पादहेतुतया 'गज इव गच्छति' इत्येतद्वाक्यार्थबोधप्रतिबन्धकतासंभवेन त्वन्मते तु शाब्दबोधप्रतिबन्धकत्वासंभवेन तुल्‍यम्‌ । तु शाब्दबोधस्‍ 'गजगमनसदृशगमनस्‍यादिरूपतया तत्र 'गजगमनसदृशं न गमनन्' इति बाधज्ञानस्‍य प्रतिबन्धकतासंभवेऽपि 'गजसदृशो न' इत्यस्‍मदुक्तबाधकज्ञानस्‍य प्रतिबन्धकत्वासंभवादन्यतरानुभवविरोधः' इति फलितार्थः । अत एव यथात्‍वन्मते धर्मीसादृश्यालुपपत्त्या धर्मिसादृश्यभानानियम इति उभयानुभवरक्षार्थतया' शाब्‍दते——न चेत्‌ ।

९. 'रक्षार्थमा' क.

गजसादृश्यज्ञानस्यापि सत्त्वेनोक्तरीत्यैव नानुपपत्ति:—इति वाच्यम् । धर्मसादृश्ये धर्मिसादृश्यानियमाभावात् । न 'हि धर्मिसादृश्ये बिना धर्मसादृश्यमनुपपन्नम्', अपि तु धर्मसादृश्यं बिना धर्मिसादृश्यमेव, उपादकस्योपपाद्यं विनानुपपत्त्यभावात् । अन्यथोपपाद्योपपादकामाव्याघातापत्ते: । तथा च गजसादृश्ये तद्र्मनसादृश्यं विनानुपपन्नमिति तस्य तदाक्षेपकत्वमुचितम्, न तु गमनसादृश्यस्य गजसादृश्याक्षेपकत्वम् । अतश्व गजगमनसादृश्यसैव मानसत्वकल्पनमुचितामिति ॥ यदि तु गमनसादृश्यभिन्नायेैव 'गज इव गच्छति' इत्यादि प्रयोग इति शङ्कथ: क्रियते, तर्हि प्रतीयोगित्वातिरिक्तसंबन्धावच्छिन्नप्रकारतासंर्गेण साध्याच्चयबोधं प्रति

तादृशानुसार्यं सत्त्वात्, तत्सत्तवे च 'पुरुषो गजसदृश:' इत्यादिपि ज्ञानस्योक्तरीत्या सत्त्वात्तद्वाचकस्य च धर्मिसादृश्याभावे धर्मसादृश्यस्थाप्यभावे 'गजमनसदृशं गमनम्' इति ज्ञानासंभावनावलद्विमितवाधज्ञानस्य योगतया तादृशनविघटकतया गजगमनसदृशो न गमनसदृश्यसदृशिमितवाधज्ञानस्य च प्रागाभावांशगाहनविधया 'गज इव गच्छति' इत्येतद्वाक्यार्थोंचोभं प्रति एकैक जनकज्ञानविघटकतया, एकैक च विरोधिविषयकतयैति वाधद्रयस्यापि प्रतिबन्धकत्वसंभवात् तन्निवृत्तिमिति भाव: । एतदूर्ध्वदयति —धर्मींश्चेति । नियमाभाववादिति । गमनायिकयो: स्वाम्यभावेऽपि तन्नेत्नसाम्यादिककारात् । ननु धर्मसादृश्यं बिना धर्मिसादृश्यस्य विना धर्मिसादृश्यकत्व धर्मिसादृश्येऽप्युपपत्तिमेवेक्ष्युपपत्तिमाह—न हीति । वाधातोति । उपपत्त्यतिरेकप्रयोगकव्यतिरेकप्रतियोगी ह्युपपादक:, तद्व्यतिरेकप्रयोगव्यतिरेकप्रतियोगी चोपपाद्य:, तदुक्तं न्यायकुमुदमालावाचायंचरणे:—'अनियमस्य नायुष्टिनोंनियन्तो-

पपादक: ।' इति परस्परस्य परस्परोपपाद्यत्वे चेतदचुपपत्त्रम् । नहि पीनत्वेन रात्रिभोजननिमित्तवमपि कल्पत इति भाव: । तत्क्ष 'गजसदृशो न' इति ज्ञान जनकज्ञानविघटकत्वविधया गमनसदृशागमननेव साध्याविरोध: । मयातुभवाद्रयस्यैकोक्वविध्या समार्थितत्वादिति फलितार्थ:॥

एवं 'गज इव गच्छति' इत्येतद्वाक्याद्राक्याद्व्यतिरेकसादृश्यगजगमनसादृश्योभयप्रतीत्युपपादनाद्वयो: तदाक्षेपेणोपपत्त्या रोषादपि साध्यस्य कर्त्येयवानव्यो युक्त इष्याह—अत इति । 'गजसदृशो गच्छति' इति शाब्दबोधाभ्युपगमे गजसादृश्यशाब्दे गजगमनसादृश्यस्य व तदाक्षेपेणोपपत्या

९. 'बोधत्वावच्छिन्नं' खलु.

7 ९. 'दूषयति' क.

तदनुयोग्युपस्थापकमदजन्योपस्थितित्त्वेन हेतुत्वमिति कार्यकारणभावे पदं शब्दमात्रं बोधयम् । अतो धातोरपि संग्रहः । एवं च गमनस्य साधर्र्याश्रयतया धात्वर्थेऽपि तत् साधर्र्यान्वयः । तथापि 'अरविन्दमिव भाति' इत्यादौ ज्ञाने साधर्र्यान्वयोऽनुचित एवेति दिक् ।

प्रतीतिद्वयसमर्थनम् । तन्नमते तु गजगमनेऽदिशब्दद्वयीकारात् गजसादृश्यप्रतीति-समर्थनं न संभवतीति भावः ॥ न च माभूदाक्षेपेण गजसादृश्यसिद्धिः, मानसादेव तद्-हसभावात् । सत्यम्, तथापि नियतां प्रतीतिं नै स्वादिस्यात्न तात्पर्येऽम् ॥ शब्दमात्रमिति । तथा च, पूर्वं पदोक्तिं नामेवाऽऽउमितमिस्र्थः ॥ अनुचितं पवेति । उत्कस्मले ज्ञान-सोपमेयत्वाभावादिति भावः । इदं चाशुपेल्योक्तम् । वसुतः पूर्वोक्तकार्यकार-णाभावानुरोधेन साध्यस्य धात्वर्थान्वयोचित एवेति तात्पर्यम् ॥ न चु गजप-दर्श गजगमनलक्षण्या- 'गजगमनसदृशोऽगमनान्वकूलकृतिमान्' इति बोधवादिनामस्तु नामेदं दूषणम् । गजसादृश्यप्रयोजकगमनेऽदिबोधवादिनां साध्यप्रयोजकत्वसंबंधेन गमनान्वयेऽमूरीकृतवतां तु सगज्जाघटाद्रकृतां कि दूषणमभिहितं तेषां गजसादृश्यबोधस्य निवोधादिति चेत् । उच्चते—एक तावदुक्तमेव भात्वर्थ साधर्र्याश्रयान्वयोपपत्तिरुपपम् । परं च गजसादृश्यमगमनान्यतरशाब्दबोधस्याश्रुपपतिरुपं तत् । तन्मते गजसादृश्य-प्रयोजकत्वसैव शाब्दबोधविषयत्वात् । अन्यदपि पूर्वोक्तसंशयानिवृत्त्यनुपपत्त्यादिक-मत्राप्रवृधेयम् । नभुक्तवाक्यार्थबोधाद् 'गजसदृशो न वा' इति संशायनिश्चितिः संभवति; गजसादृश्यस्य स्वलक्ष्या पुरुषविशेषणत्वान्वानवमात् । 'गजसदृशेन' इति वाऽऽक्यार्थबोधप्रतिबन्धकत्वं च न स्तात् । एतद्वाक्यार्थबोधप्रतिबन्धकत्वविरहात्, एवं उच्चशाब्दबोधात् गजसदृशो नेति बुद्धिः प्रति बाघोडपि न स्तात् । इति स्पष्टमेव ॥ किंच 'मृगो न भीमः कुर्याद् गिरिष्ठः परावत आजगन्थ्यापरख्या । तिग्मं वि शत्रून् ताळि विमृधो नुदक्ष इन्द्र उपमीयते, न शाब्दस्य वेदे उपपदचदुपसर्गार्थकत्वात्, 'नेति प्रतिषेधार्थोऽयं' भाष्यामुभयमनूद्यध्यायम्' इति निरुक्तैकदेशभाष्यानुसारात् । 'अन्वध्याय वेद तु उभय निषेध-थ्ंकत्वं साधर्र्यार्थकत्वं चैषर्थः । कुचरः पृथिवी संचारणात । यद्वा कयं न चरतीति त्वात् । गिरौ पविते/तिष्ठतीति गिरिष्ठः । परावत इति दूरनाम छान्दसम् । आजगन्थ्य आगच्छति । शकं प्रेरणशीलम् । तिग्मं तीक्षणम् । पर्वी वज्रम् । संशाय सम्यक् निशा-तीक्श्येल शत्रून् विगाळि म्रियात । वीतुपसर्गस्य ताळीती कियान्वयः । 'व्यवहितक्ष' इति छान्दससूत्रेण तथाश्र्ययुजानात् । एवं मृगो वि तुदक्षेस्थापि । अत्र तावत्किरु-केर्मगवता महर्षिणा यास्कैन वेदभाष्यकारादिभिर्यूक्मभिरमादिविशेषणानां इन्द्र-

अलंकारकौस्तुभः

स्पष्टार्थे कीदृशस्य पदस्य यौगे श्रौती कीदृशस्य बोधीत्याह— स्यादिव्यथादियोगे वताविवपदार्थे च सा श्रौती ॥ ९ ॥ तुल्यादिकपदयोगे वतौ तदर्थेऽपि चार्थौ सा । इवार्थदस्य यथाशब्दस्य आदिशब्दाद्दाशब्दादीनाम् । ‘तत्र तस्येव’ इत्यनेन षष्ठीससमथ्थंससममीसमथोच्च इवार्थे विहितस्य वतिमत्ययस्य चोप- दाने श्रौती । तुल्यसहादिपदयोगे तुल्यार्थविहितवतियोगे चार्थीत्यर्थः ॥ उपमानार्थका: प्रोक्ता दण्डिना काव्यादर्शे—

'इववद्ा यथाशब्दो समाननिःसंनिभा: । तुल्यसंकाशनिकाशप्रकारप्रतिरूपका: ॥ मतिपक्षमतिद्रुन्द्धिप्रतनीकविरोधिन: । सकलसदृशसंवादिसजातीयानुवादिन: ॥ मतिबिम्बप्रतिच्छन्दसरूपपसमसमप्रा: । सलक्षणसदृक्षाभा: सपक्ष्षोपमितोपमा: ॥ कल्पदेशीयदेर्यादि प्रख्यप्रतिनिघी अपि । संर्वणतुल्तितो शब्दौ ये वान्यूनार्थवाचिन: ॥ समासख्व बहुत्रीहि: शशाङ्कवदनादिषु । स्पष्टते जयति दृष्टि दुर्ब्बलति प्रतिगर्जति ॥ आक्रोशत्यवजानाति कदर्थयति निन्दति । क्रिडम्बयति संत्रन्धे हसतीर्थयतसूयति ॥ सिंहोभियान्वितोऽड्गो व्याव्यात् । अत्र भीमादिदिमध्ये: ‘सिंहसदृशस्त्वमागच्छति’ इति बोधे सादृश्यस चेतद्र एवान्वयोऽङ्गम्यते । त्वदीया तु सिंहसादृश्यमपयोजकगमनेतादि-बोधस्वीकारे कचिदादिपदानां सिंहान्वितार्थैःस्स्त्लोऽकरहुपपन्ना खात् । अतस्त्रोपमेय- एव तदन्ययकल्पनस्यावश्यकतयान्त्रापि तथैव युक्तम् । वैषम्ये वीजारभावात । इत्थं- दिकं स्फोरयन्नाह—दिगीतति ॥ इत्थींवदर्यवोधेऽपिकरणम् ॥ यथाशब्दस्येति । ‘स्यादिवयथादियोगे’ इति कारिकापाठाभिप्रायेण ‘इवपदादि’ इति पाटे तु यथाद्व- ड्यादिपदसंग्राह: । नाशब्दादीनामिल्यादिपदाद्वकारादिसंग्रह: । इवार्थवते: खरू-

काव्यमाला ।

तस्य पुष्णाति सौभाग्यं तस्य कान्तिं विधुम्पति । तेन साधं विगृह्णाति तुलां तेनाधिरोहति ॥ तत्पदवयं पदं धत्ते तस्य कक्षां विगाहते । बन्युश्शौरः सुहृद्द्रादी कल्पः प्रकृत्यः समप्रभः । देशीयदेश्यहृद्यामसोदराचा इवार्थकाः ।। 'व वा यथा तथैववम्' इत्यमरे वशब्दोडपिवार्थे । 'शात्रवं व पपुर्येशः' इति कालिदासः । 'कादम्बकाण्डितदलानि व पञ्जानि' इति पूर्वप्रयोगः । अत्र निपातसंज्ञा इवादयः । वदति इवार्थे तुल्यार्थे च वतिमत्ययः । कल्पदेशीयदेश्यास्तादित्यमत्यया । ते च यद्यपि 'ईशदसमासौ' इत्यादिसूत्रेण विहितास्तथापि तुल्यार्थी एव । ईशदसमासेरपि साहर्थ्ये पर्यवसानात । तदुक्तं कैयटेन--'गुड इव ईशदर्थसमासा द्राक्षा गुडकल्पाः, यदप्यत्रोपमानग्रहणं नोपपत्तं तथापि सामर्थ्योदुपमानोपमेयभावः' इति । 'वाच्यलिङ्गा: समस्तुल्यः सदृक्षः सदृशः सदकू । साधारणः समानश्र स्युरुतरपदे त्वमी ॥' निम्संकाशनीकाशमतिकाशोपमादयः । इत्यमरः । तत्र प्रत्ययानुपमानोतरमेव प्रयोगः । तसैव तत्कृति-पैणैवोपादानात । प्रत्यया इति । स्वार्थेऽण् सदृशादिशब्दवत् प्रयोगवारणार्थम् । तेन साहृश्यार्थत्लाभोऽपि भवतीहृदूत--ते च यदर्थशोभते । 'ईश्वरः' इति सूत्रेऽप्यर्थः । सामर्थ्योदिति । ऐशदसमासत्वेन किंचिद्वैलक्षण्यलाभ-तेन चाल्पन्यासाम्यस्य लब्ध इति कैयटस्याशायः । साधृश्यार्थकतावभावशब्दां मध्य एव ममाघाय प्रयायत्वकथनप्रयोजनमाह--तत्रैति । प्रत्ययानिमिति । वतिप्रत्ययकल्प-अपि सत्वात्कल्पादिम्यो बहिष्कृत इवादीनां कल्पवादीनां च मध्ये प्रदानात । इवादिवदव्ययत्वं कल्पवादिवन्नद्वितत्वं चायास्यतीति लाघवार्थ पुथग्भिशानम् । समादि-

अलङ्कारकौस्तुभः ।

स्वात् । निभादीना तु नित्यसमासविषयत्वात् 'चन्द्रेण समं चन्द्रेण निभमं' इत्यादिरीत्या विशेषः कार्यः । तदुक्तं क्षीरस्वामिना—'उत्तरपदे इत्युक्के- श्रनद्रेण निभमिति न भवति' इति । वैरिवाचकः सुहृद्रवाचकाश्व साध- स्यार्थो श्रेया: । शाशाङ्कवदनेत्यत्र 'ससम्युपमानपूर्वपदे बहुव्रीहि:' इति समासः । प्रतिविम्बः सप्रधृत इत्यादयः साधर्म्याक्षेपका श्रेयाः । तत्र वाक्ये श्रौती यथा—

'इतीदृशैर्नषसृटतामृगतैरवीदृशर्जनमा भूषमसुललास । ऋतोरधिश्रीः शिशिरानुजनमनः पिकस्वरैदूर्वविकस्वरैयथा ॥' अत्र वसन्तश्रीरुपमानम् । भैम्युपमेया । यथेत्युपमावाचि । उल्लासेति साधारणधर्मः । न चैषां कस्यापि समास इति वाक्यगा ॥

यतु प्राचीनैः वाक्यगतान्य यथाशब्द एवोदाहृतः । तत्र । इवेनापि समासस्य नित्यत्वाभावात् । अन्यथा 'उद्धाहुरिव वामनः' इत्याघनुपपत्ते । 'जीमूतस्येव भवति प्रतीकं' इत्यत्रै शाङ्कान्तरं समासेन, शाङ्कान्तरं च- समासेन पदकौः पाठाच तत्र निर्णयित्वादिति बोध्यम् ।

दावपि तथा भ्रमो माभूदित्यभिप्रायेणाह—निभादीना त्विति । विप्रह इति । 'अविग्रहोडखपदविप्रहो वा नियसमास:' इति सिद्धान्तात् । अविग्रह इति तस्य विप्रहेण विवरणमेव न कार्यमित्यर्थे । अखपदेति । समासान्तर्गतस्वपदेन विप्रहो न कर्तव्यः, किंतु तदर्थकपदान्तरेणैवेत्यर्थः । तदाह—'चन्द्रेण निभमिति न भवती'ति । समासं विना केवलनिभपदस्यासाधुत्वेन प्रयोगानर्हत्वादित्यर्थः । 'अद- श्रमिति विभ्रालि' इत्यनुवाके सूर्यस्युपरित इति तद्विषयकरसक्वादत्रोपमाया अलङ्कारक- त्वम् । वैयस्य अदश्रमिष्यात्रान्वयः । 'छन्दसि परेडपि व्यवहार्याश्र' इति सूत्रात्केतवः प्रधानभूता अस्य सुख्य रसस्य रहस्यः किरणा जनेषु विशेषेण इष्यन्ते इबत्नोदय इवे- ल्यर्थः । अत्र भ्राजनम्, प्रकाराथैतया सामान्यधर्मः । प्राचीनैरिति । 'इवेन सह निस्समासविधानात् तत्प्रयोगे उपमाया वाक्यगतलोदारणविरोधादिति तेषामाशयः । अन्यथेति । 'वामन इव' इत्येवमेव प्रयोगापत्तेः । जीमूतस्येवेति । 'जीमूतस्येव भवति प्रतीकं यद्वरमा याति समुद्रसुपस्थे । अनाविद्यया तन्वा जय त्वं सत्वा वर्मेणो महिमा पिपठृ ॥' इति मत्रः । वर्मी कवची समदा शत्रूणाम् उपस्थे संनिधाने यदा याति गच्छति तदा तस्य वर्मिणो जीमूतस्य मेघस्येव प्रतीकमं भवति । नीलमेघ इव

9. 'महाम्युपमानपूर्वपदस्नोत्तरपदलोपश्र' इति हि वार्तिकम् ।

वाक्ये अर्थी यथा मम— 'जलदोदरादुदंतीता भामिनि सौदामिनीलेकha । नीलनिचोलादाविर्मूता कान्तिमश्रु ते समा रस्या '।' अत्र समासयोगादर्थी । समासे श्रौती यथा— 'आविर्भवन्न्ती प्रथमं प्रियाया: सोचच्छ्वासमन्तःकरणं करोति । संतापदग्धस्य शिखण्डी यूनो वृक्षे: पुरस्तादचिरप्रभेव ।।' अत्र इयं हीति पूर्वोशेषात्कमानद्करी उपमेया । अचिरप्रभेवेत्यन्न इवेन सह समासः । आर्थी यथा मम— 'घुतीनां संदोर्हैर्हु विषययन्ती दश दिशो हरन्ती संतापानुपगतवती स्पर्शविषयम् । प्रयाता अवकृशं इहामाधि सृदृशादृश्रिकला समानेयं केशां न हरति मनस्तो तनुलता ।।' अत्र समासप्रयोगाच्चतस्रं समासान्तर्गतत्वाच । तद्धिते श्रौती यथा मम— 'सुकुमारत्वमरुणता हशोरेशीकारकरणत्वं च । भातीयh मचकाशिनि पाण्डियुगे तामरसवते ।।' अत्र इवार्थे सप्तम्यर्थे वति: । दर्शयते इयर्थे । अनाविद्धया वैरिप्रहरणैरक्षतया तन्वा देहেন त्वं जय शत्रून्, स प्रतिद्वो करणः कवलयति मोहेन शव्दसंततिबन्ध्यक्तलुप्तस्वा पिपतु पातयतु । परशु- लोभ्य इवार्थः । समासेनेति । जीमूतसय इवेतिं । पदद्वयान्वक्छेदनेलेस्र्थः । असमास- सेनेति । पृथक् पदद्वयपाठादिल्यर्थः । समासस्य नियतवेचु पृथक् पदद्वयपाठो न स्यात् । समासे पूर्वपदे पृथग्वप्रहाकरणात् । अवान्तरपदसंज्ञानेतले तदुत्तरकाल- प्रकृतिकामेव पदसंज्ञामादायावग्रहः क्रियते इति वैदिकसंप्रदायात । एतदभिप्रायेणैव 'श्रीष्मचण्डकरमण्डलभीष्मज्वालसंसर णतापितमूर्तेः । प्रातःष्ण्य इव वारिधरो मे वेदनां हरतु वृष्णिवरेभ्यः ।।' इति वाक्यगतपूरोंपमायां रसगङ्गाधरेऽप्युदाहृतत्वादिति भावः ।।

षट्च्चर्थें ततैव यथा— 'प्रत्यप्रमेघवदियं केशकलापस्ते छाया । संतापितजननयनातिरयति संतापसंतानाम्‌ ॥' मेघस्येवति: । वेदेडपि यथा— 'प्रियमेघवदत्रिविज्जातवेदोवरूपवत् । अज्जिरसन्महहीवृतप्रस्कण्वस्य श्रधीवहम्‌ ॥' पियेमेघस्येविते वति: । एतेषामृषीणामाह्वानं यथा त्वया श्रुतं तथा प्रस्कण्वस्य मुने: श्रृणु इत्यर्थ: । आर्थी यथा— 'उन्नतिमानतिकठिन: समुदितनक्षत्रमालोड्यम् । बाले नयोघरस्तव कनकाचलवद्वीरिवांति ॥' इह तुल्यार्थें वति: । तदेवं षडृधा पूर्णो व्याख्यात: ॥ अत्रेदं शङ्क्यते । निष्कारणं निष्क्रियं । न तु वाक्यार्थमहितो सति । यदुक्तम्— 'शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्ययं त्वरं स्मृतम् ।' इति । अस्ति वोडाहतेपु सर्वत्र व्यञ्ज्यचमिति । आत्राहु:— रसादिरूपं व्यक्यं सर्वत्रास्तीति तस्यावरजनीयसन्निधितया तदनादरेपवोभादय उ-

'यथैतेषामृषीणामेव प्रस्कण्वस्य श्रणुधानम्‌' इति निरुक्तमाश्रिल्यार्थमाह—प्रियमे- ष्वादीनामिति । आदिपदेन अत्रिविपुपाक्ऋि:सङ्ज्ञानां मुनीनां ग्रहणम् । अज्जिर- स्वादिग्न अज्जिरोवदिति वक्ख्ये । 'अयसयादीनि छन्दांसि' इति भसङ्ज्ञालाङुत्वाद्यभाव: । ज्ञातवेद इखाभिसङ्ज्ञ: । प्रस्कण्वो नामक एवं पुत्र ऋषाविवोष: । 'प्रस्कण्वहारक्ष- न्द्राक्षी' इति निर्यात: । अन्नाभिविष्यकप्रस्कण्वनिष्ठरखायद्यभावोत्कर्षेतया उप- माया अलङ्कारत्वम् । नक्षत्रेति । 'सैव नक्षत्रमाला स्वात्सस्यविशातिमौलिकै:' इस- मर: । नक्षत्रमाला मुक्तावलीविशेष: । मेरुपक्षे समुदिता नक्षत्राणां तारकाणां माला पर- क्रियेतरेत्थ: ॥ यदुक्तमिति । काव्यप्रकाराकृतेति शेष: । रसादीति । आदिपदेन भावरसाभासभवावाभासभावोदयभावसंधिविभावावशबलत्वानां संग्रह: । सर्वत्रेति । तद- भावे चमत्कारविरहे काव्यत्वानुपपत्तेरित्यर्थ: । तदनादरेति । रसादिरूपव्यक्य्र- राहिल्यं न विवक्षितम्‌, किंतु तदतिरिक्तकव्यधराहिल्यमेवेल्यर्थ: । ननु रसाद्यतिरिक्त-

काव्यमाला॥

दाह्यन्ते। व्यङ्गचबोधनात्न तत्र चमत्कारः; किं तु वाच्यवैचित्र्यादेवति ॥ केचितु—तात्पर्यविषयव्यङ्गचराहित्यमेव चित्रत्वम्। तदुक्तम्— 'रसभावोदिविषयविवक्षाविरहे सति । अलंकारनिबन्धो यः स चित्रविषयो मतः॥' इत्याहः॥ अथ लक्षा निरूप्यते— अन्यतमस्य चतुर्णो विरहे लक्षा बद॑लत्यापाः॥१०॥ चतुर्णोसुपमानोपमेयवाचकधर्मोर्णामान्यतमस्याप्रयोगे लक्षा। सां च त्रिधा संभवति। एकलोपे द्विलोपे त्रिलोपे चेत्यर्थः। तत्र विशेषमाह— अन्यतमस्य च लोपे वाचकधर्मो॑पमानानानाम्। धर्माङ्कियोरङ्कसमयोः समधर्मेयोः समान्वेषाम्॥११॥ अत्र पूर्वोक्त एकलोपीद्विलोपौ भेदौ। वाचकलोपे धर्मलोपे उपमानलोपे चेत्यर्थः। उत्तरार्धे षट्चतुर्न्त्रये लोपे इत्यनुषङ्गः। सामान्यधर्मवाचकयोः, वाचकोपमेययोः; धर्मो॑पमानयोश्र लोपाद्द्विलोपत्रिधेत्यर्थः। समान्वेषामित्यत्र सम्पदं साधश्यप्रतियोगिपरम्। प्रत्येकमे- तद्वेदानाह— धर्मेलुपश्रौत्यार्थीऽत्रतौ वाक्ये च तद्विते त्वार्थी। अस्यार्थः—वाक्ये समासे च श्रौत्यार्थीभिदेन चत्वारः; तद्विते त्वार्थे नेति धर्मेलुप्तया: पद्ये भेदाः॥ ननु तादृत्ते धर्मेलुप्ता श्रौती कुतो नोच्यते मपि व्यङ्गयं तत्रास्त्येवेति आह—व्यङ्गचोयेति। तथा च रसादितिरिकचमत्कारजनकङ्कथराहिल्यमेव चित्रत्वमिति भावः। एवमेतन्मते रसादीनां चित्रत्वप्रयोजक- समान्यनित, तन्मतनाह—कोचिच्वति। तात्पर्येणित। तथा च तत्र रसादिरूपन्य- द्व्यराहिल्याभावेडपि रसादिव्यङ्गयततात्पर्यविषयीभूतव्यङ्गचङ्कराहिल्यमस्त्येवेति भावः। त- द्वानिच्छतेति शेपः॥ पञ्चम्यर्थो॑ती। तत्प्रकारकबोधं प्रति नामजन्योप-

इति चेत्, न । 'तत्र तस्येव' इति सूत्रेण विहितस्त्व वते: प्रयोगे हि श्रौती संभवति । न च धर्मेलोप: संभवति । उपमेये उपमानसंबन्धबोधकस्य तस्य साधारणधर्मसंबन्धविनानुपपत्ते: । न हि 'मधुरायामिव शुद्धे' इति संभवति । ससमर्थ्योचिनान्वयापत्ते: । किं तु मधुरावत्त्वेऽपि इत्येव । तस्मात् वाक्यार्थैकसंबन्धावलोकनसहितसमर्थ्यार्थोचिनान्वितैकसंबन्धावलोकनसाधारणधर्ममहाप्रसङ्गप्रयोगं विना इवार्थवत्त्वात् तद्दिते श्रौती धर्मेलुप्ता । ननु मा मूर्छि-वार्थकवतियोक्ते धर्मैकत्वा श्रुती, तथापि इवार्थकतद्वितान्तरे सा दुर्वारा । तथा हि । 'इवे प्रतिरूपतौ' इत्यधिकारे 'कुशाग्राच्छ:' इति सूत्रेण कुशाग्रमिव कुशाग्रश्रिया बुद्धिरित्यत्र छप्रत्ययविधानेन एतादृशस्थले तत्संभवादिति चेत् । अताहुः—'इवे प्रतिरूपतौ' इत्यधिकारे विहिता: प्रत्ययास्तु-ल्यार्था एव । 'कुशाग्रतुल्या बुद्धि:' इत्यमेदान्वयदर्शनात् तस्य सादृश्यमात्रार्थत्वे तद्वत्प्रतिवाभावेनोपमेयसामानाधिकरण्यांसंभवात् । न च—इवार्थे तद्धितविभावनविरोधपरुड;—इति वाक्यम् । साधर्र्य विप्रतिपेधकोऽपि सदृशो पर्यवसीत्यभिप्रायेण सूत्रे इवार्थे तद्धधानेन तद्विरोधादिति । अथ साध्र्यादिपदप्रयोगे श्रुत्यार्थी वा यथा ।

'परस्पराक्षिसादृश्यमदूरोज्ज्वलवर्त्मभसु । मृगद्वन्द्वन्दृशे पर्यन्तौ सन्दनाबद्धदृष्टिषु ॥'

इत्यादाविति चेत् । अत्र दीक्षिताः । श्रुत्येवेयम् । व्यकुप्रत्ययप्रकृतिस्थितेर्हेतुत्वकल्पनात् । ससमर्थ्यर्थेति । यथापि नैयायिकमतेऽकर्तितत्वमेव ससमर्थ्यर्थो न तु आधारत्वं 'भूतलततिङ्गे' इति बोधस्य तैरभ्युपगमात्, तथापि प्राचीनमताभिप्रायेणदेमू । आधारत्वेन ससमर्थ्यर्थेस निरूपकत्वसंबन्धेन घटादावन्वयस्यैव रीत्या । नव्यमते आधारत्वमित्येव व्याख्येयम् । उभयथापि सामान्यधर्मेप्रयोगावश्यकत्वे तात्पर्यम् । इवहे प्रतिरूपताच्चिति । तथा च तस्य इवार्थविहितत्वेन तादृशवातिमप्रसङ्गप्रयोगे उपमा श्रौती स्वादिस्यर्थ: । इपताहरोति । 'शिला इव' शिलेयम् । 'दधिष्ठ-क्लाया' इति डप्रत्यय: । डहडमिल्यर्थ: । पुणडरीकसिव पौण्डरीकं मुखं इत्रप्रतीप्यार्थ: । तत्रापि कठिनतटर्म्यादिधर्मप्रयोगाविरहेन तद्दिते श्रौती धर्मैकत्वा स्वादिस्यर्थ: । त-द्दितपरत्वाभावेनोति । निपातातिरिकनानार्थवेन भेदनान्वयासंभवादिस्वर्य: । धर्मार्थकशानदस्य विवक्षते धर्मिपरत्वादिस्यर्थ: ॥ इत्यादिति । इ-

भूतेन सहशब्देन साहश्यवदभियानेडपि भावप्रत्ययस्य प्रकृत्यर्थेतावच्छेदकशक्ततया तत्फलसाहश्यस्यैव वाक्यार्थोऽ्वयित्वादित्याहुः । न्यायंपश्याननादयस्मु । यत्पदार्थविशेषणस्योपमानत्वनियमस्तत्रैव श्रौती । इवादिविशेषणीभूतस्य चन्द्रादेरुपमानत्वनियमात् । साहश्यादिप्रतिविशेषणस्य च नोपमानत्वानियमः । चन्द्रसाहश्यमित्यादौ तथात्वेऽपि चन्द्रसुखयोः साहश्यमित्यादौ व्यभिचारात्—इत्याहुः ॥ तस्माद्धर्मैकत्सा या: पश्चा भेदा: स्थिताः ।

अत्र—दीक्षितः—द्विभोवेपि धर्मैकत्सा हृश्यते । यथा पट्टपट्टरिति । ‘प्रकारे गुणवचनस्य’ इति सूत्रे साहश्ये द्विभावविधानात् पट्टसदृश इत्यर्थः । वस्तुतोडपटटावयं प्रयोगः । न चेयं वाक्यगा । ‘कर्मेधारयवदुदत्तरेषु’ इति सूत्रेण तत्कपद्धविधानात् । नापि समासगा, वस्तवसमासत्वाभावादिति ॥ तन्न । आतिदेशिकसमाससाधारण्येनैवात्रोपमानविभागरणेनातिदेशिकमेधारयवदित्वेऽपि समासगायामेव तदन्तर्भोसत्त्वात् । अत एव पट्टपट्टरित्यादौ समासत्वमयुक्तं: पुंवद्भावान्तोदात्तत्वाद्योडपि सिध्यन्तीति ।

केचितु—वाचकधर्मैकत्सायामेतद्देशस्याधिक्यम्, न तु केवलधर्मैकत्सायाम् । न च अत्र द्विभावस्य साहश्यवाचकस्य सत्त्वान्न वाचकलोप:—इति वाच्यम् । साहश्ये द्वोऽये द्विभाव इति दर्शनेनात् द्विभावस्य वाचकताया भाष्यकैयटविरुद्धत्वादित्याहुः ॥ तन्न । घोतकत्वेऽप्युभयल्ङसत्वावबोधयेलर्थः । धर्मैकत्साविभागस्य न्यूनत्वमाङ्कृते—यत्तित्ति । प्रकार इति । प्रकारे साहश्ये विवक्षिते गुणवाचकशब्दस्य द्विभावो भवतीति सूत्रार्थः ॥ वाक्यगोति । पदद्वयरूपत्वादिति भावः । ननु समासत्वेनैकपदे समासगतधर्मैकत्सायामेव तदन्तर्भाव: स्वादिस्यत् आह—नापीति ॥ पद्पपट्टरित्यादावपीति । पदपट्टरः श्रीयादित्व्यर्थः । एवं च यथा ‘समासस्य’ इत्यादिगु अन्नोदात्तत्वादिविधायकसूत्रेषु आतिदेशिकसमासोऽपि गृह्यते तद्वदत्रापि मुख्यसमासस्यैवग्रहणे बीजाभावादियर्यः ॥ चित्रभ्रमांसाकारमतं दृष्चित्त्वा रसगण्ठाधरकारमतमाह—केचित्विति । भाष्यकै-

९. ‘द्वदयित्त्वा’ क.

संभावात्। अन्यथा इवादीनां द्योतकत्वपक्षे चन्द्र इवेत्यादावपि लुप्तोपमानत्वप्रसङ्गात्। पदान्तरण तादृशार्थबोधे सहकारित्वरूपस्य द्योतकस्य सत्त्वे तद्वाचकत्वस्य पदान्तरे स्वीकारस्यावश्यकत्वाच्च। यदीयमेकत्वा, यदि वा दृश्यता, उभयथापि समासमध्येडनन्तरमोवान्त दोष:-इति तत्प्र। तत्र वाच्ये श्रोती धर्मेऽस्ता। यथा मम— 'आलोक्य चन्द्रमस्मिव वर्वर्णनि तावकं वदनम् । ना भवन्ति मनसि केशां व्यापाराः पण्डितवाण्योः ।'

अत्र मुख्यचन्द्र्योरुपमायां साधारणधर्मस्याप्रयोग एव लोपः। न च—ए-तादृशस्थले साधारणधर्मसदेवशब्देनैवोपस्थितिरिति प्राभिधानात्मकमेतत्—इति वाच्यम्। तत्र धर्मत्वेनैव धर्मोपस्थितेरव्यवस्थापितत्वेनाऽऽदृशकत्वादि-तत्तदूपेण धर्मानुपस्थितेरनुपपत्त्यभावात्। अत एव चन्द्र इव मुखमित्य-सा 'मुखमाादृशं न वा' इति संशयो न निवर्तते इति बोध्यम्। अत एवं तत्तत्कारणे धर्मोपस्थितौ वदन्तो ग्रन्थस्वरसनाभिज्ञा इति बोधयम् । ऐर्थी यथा मम— 'प्रत्युष्ककालरजनोकारमण्डलेन तुल्येन सुन्दरि कपोलतलद्वयेन ।'

यतेति। वाचकत्वे संमते हि द्योतये इति व्याख्यानं विरुध्यते इति भावः । द्योतकत्व-पक्ष इति । त्रैकरण्यसंगमत इति शेषः । 'स वाचको विशेषाणां संभवात् द्योतकोऽपि वा' इति वाक्यपदीयकोचे: । सहकारित्वेति । तात्पर्यग्राहकविषयतया शेषः । तद्धा-चकत्वस्यैति । तद्धोचकत्वस्येलयर्थः । तथा च, तत्कैकपदस्य साध्यये लङणाद्विर्मोवक्ष्य-व्योतक इत्यपरनिबन्धनाभिप्रायेणैवम् । एतच्च दृष्टादृष्टनिबन्धनाभिप्रायत्वम् । दृष्टा-धिन्यमिति । काव्यप्रकाशकारोपरि द्वयोरन्वयमाखेपखुल्य एवेल्यभिसंधाय उभयथापि नाधिक्यमित्याह—यदीति । तथा च प्राचीनैकत्वविभागस्य नैतदनुक्त्या न्यूना त्वमिति भावः ।। 'लक्ष्माल्लादेन चित्रं दुरवदनीपरिप्लेह निशाचरपतिना। सीता राक्ष-सर्वसां दृष्टिविषमद्दशं विशेषाधीच उपनीता ।।'

[इति छाया ।] विशेषाधीवेलन पक्षे इव पदेन सह समासः । सेतुकाव्ये विभीषणं प्रति श्रीरामवाक्यम् । एवं च यथा सर्पेऽहे विषौषधीसदृशने तेषामनिष्टम्, तथा सीतानयननं राक्षसानामपि भविष्यतीति भावः । १. 'समासे' खल्। २. वोधमित्यन्तः पाठो नोपलभ्यते कत्पुस्तके। ३. 'तत्कार्थी' खल्

उत्कृष्टतां सुकृतसंततिमभ्यरीणां

तं व्यज्जयस्यहहुं धन्यतरस्य कस्स ॥ समासे श्रौती धर्महल्सा यथा— 'लद्दासाएण चिरं सुरवन्दिपरिगहे णिसआरविहणा । सीआ पणवेसमसइँ दिलिविसंभं विसोसहिएण उवण्णिआ ॥' अत्र सीताविषौषघ्यो: साधर्म्यमनुपात्तमरर्थगम्यम् । आर्थी यथा— 'अग्घाइँ छिवइँ चुम्बइँ ठवेइँ हिअआम्भि जपिअरोमच्चो । जआकवोल्सरिसाइँ पहिउँ महुअउप्प्लाइँ ॥' अत्र जायाकपोलसदृशानीति समास: । सदृशपदयोगादार्थी । तद्धिते आर्थी धर्महल्सा । यथा मम— 'मुखममृतेनुयिकलं कपोलदेशो मुकुरदेश्य: । तस्सो कहिं विलोसा: कवलयदलदलमदंसणो: ॥' 'तेṇ तुल्यमे' इति विहितवतिययोगे तु धर्महल्सा न संभवति । तस्य क्रियासाम्ये विंधानेन क्रियारुपसाधारणधर्मप्रयोगं विनानुपपत्ते: । साधर्म्यमिति । स्वविरोधनियित्तहेतुत्वरुपमेयार्थे: । न चात्र राक्षसवसातिदृष्टि-विषग्र्रहयोबिंम्वप्रतिबिंवभावोद्भयस्तीति कथम् धर्मेलोप इति वाच्यम् । तस्य तत्तादृश्या-चुपादकत्वात् ॥

१. 'विसहरं' कवि. २. 'साधारणधमोंडअर्र्थगम्यं' ख.

अलङ्कारकौस्तुभः

१०९

सिद्ध्यति । तडित्कं हरिणा—'संबोधनपदं यच्च तत्कियाया विशेषणम् । व्रजानि दे-वदतोतिनिष्ठातोडत्र तथा सति ॥' इति । कृतोद्योतनामपि क्रियामेव संबंधः । यथा सकृत्पचति, द्विः पचति, पचकृतुः पचतीसादि । 'संख्याया: क्रियाभ्यां दृष्टिगणने कृतभुचु' इति वचनेन क्रियायोग एव तदभुशासतात् । एवं कारकस्यापि तस्यामेव-न्वयः । करोतीति कारकमित्यर्थसंशायविच्ञानात् । 'तनुलुं पचतीसादौ क्रियान्व-याने कारकलुप्तपक्षे ।' प्रथम इति—'तेज् तुज्यम्' इत्यनेन विहितो वति: प्र-थामने कारकलुप्तपक्षे । तथा पि क्रियामेवान्वयः । 'यतुल्यं सा क्रिया चेत्' इत्यविघानात् । यथा देवदत्तवत्पक्षी इत्यादौ । चैत्रवत्खलु इत्यादावप्यनुशासनारोधात्साधुत्वार्थंमध्येाह-तभवतीरादिक्रियामेव तदन्वयः । 'धातुसंबंधे प्रयस्याः' इष्ठिकृत्य विदेधि-तानां धुसुनादीनामपि क्रियामेव संबंधः । यथा भोतुं पचतीति । पातुं जलमित्यादौ अध्याहृतानन्यादिपदबोध्यामनलयनादिक्रियामेव तदन्वयः । असमस्तानचोऽपि 'न त्वं पचसि' इत्यादौ क्रियानिषेधस्तैव बोधात्त्रैवान्वयः । 'घटो नास्ति' इत्यादौऽपि घट-स्तित्वप्रतियोगिकाभाववोधाभ्युपगमात् । 'यस्य च भावेन भावलक्षणम्' इत्तनेन विहिता सप्तमी 'गोघु हुद्यम्नासु गतः' इत्यादौ तथा ऽपि भावेनैति क्रियार्थकभावपदाद्युरोध-तत्रैवान्वयः ॥ एवं 'षष्ठी चानादरे' इति सूत्रेण विहिता षष्ठी । रुदतिरुदतो वा प्राप्तादौकथनादौ तथा ऽपि क्रियामेवान्वयः । चकारेण यस्य च भावेनैति पूर्वंस-प्रयोगादेश्च तथा ऽपि क्रियामेवान्वयः । वतिप्रकृत्य मन्यत । वतिप्रत्ययस तु नामार्थान्वयः कथम् । अथ एवं 'महानसवत्' इति, दर्शन्तवाक्योपपत्तावर्थस्य पक्षीभूते पर्वंतादावप्यन्वयोडुपपन्न एव । अत एवं 'वहिमानं भवितुमर्हति' इति क्रियापदयुक्तामेव प्रतिज्ञां सांप्रदायिका: कुर्वंन्ति । यदे तदभुशासनमनप्यवधृं वलर्थस्य नामार्थान्वयोड्युपगम्यते तर्हि 'पुष्पेभ्यः' इत्युज्चे 'सृज्यते' इष्याहारोडपि न स्वातः । न चेष्टापत्ति:, तत् साधुत्वार्थं तदभ्याहार आवश्यक इति वक्तुम्नानात् । एतद्र्युक्कम् । यदि पक्षेऽपि वलर्थकंकारकं वान्नगादि च । अन्येति व्यवतां तर्हि चतुर्थ्यः स्त्राहि कल्पन इति वैचाकरभूषणे । अत एवं क्रिया-विशेषणत्वाद्रितप्रत्ययसासतवावाचकार्यविधायकलतनेनैवाव्ययत्वसिद्धौ वतेरव्ययमध्ये पाटो न कर्तव्य इति भाष्यकैयटयोर्व्यवस्थापितमिति चेत् । सलसम् । पर्वतसाने पुनस्त-वोतरव सादृश्यं फलतामित्यत्रप्रयोगात्प्रत्ययस्यां तद्विरोधः संपादनीयः । अत एवं 'स्थानिबदोऽनल्विधौ', 'असिद्धवदत्रांत' इत्यादौ सादृश्यान्वयो नामार्थ एव पर्यंव-सितमाद्यैच प्रतियोगते ॥ वचुतकु 'तेन तुल्यम्' इति सूत्रे महान्भाष्यकारै: क्रियेत प्राकृत्यर्थविशेषणं प्रत्ययार्थविशेषणं वेति पक्षद्वयं व्याख्यातम् । येन तुल्यं सा क्रिया चेदिति सांदृश्यप्रतियोगिन: क्रियात्वविवक्षायां आद्यस्य साधद्यायोगिन: क्रियात्ववि-चेदिति सांदृश्यप्रतियोगिन: क्रियात्वविवक्षायां आद्यस्य साधद्यायोगिन: क्रियात्वविवक्षायां आद्यस्य साधद्यायोगिन: वक्ष्यां द्वितीयस्य, पक्षस्य समुच्चयसात् । ततस्त्रापक्षे प्राकृत्यर्थस्य साधद्यायुओगिन: क्रियात्वेन विशेषणं नास्तीति तृतीयासमर्यादात् । क्रियावाचिनो गुणवतुल्ये प्रत्ययः स्वात् । यथा 'पुत्रेण तुल्यः स्थूलः' इत्यादौ । द्वितीयपक्षे डुचाद्रस(?) प्रतियोगिन: क्रियात्वविशे-

अथोपमानडुस्सामाह- वाक्यस्सासोभयगोपमानडुस्सामेति । वाक्ये समासे चोपमानडुस्सेतेर्यर्थः । न तु ताद्दितेऽपि वत्यादिताद्दितस्योपमानवाचकपदोत्तरमेव विधानेनोपमानानुपादाने तदसंभवात् । नापि श्रौतीयम् । इवादिपदानुपमानानन्तर्यनियमेनोपमाननिपदविनि- न्यायबोधकत्वात् । अत आर्थी द्विविधैवेयम् । तत् वाक्ये यथा— 'सअलकरणपरवीसामसिरिविरअणं सरसकबस्स । दीसइ अहव ण सुबइ सरिसं अंसंसमेच्चेण ॥'

षणं नास्तीति तृतीयासमर्य्यात् । क्रियावाचिनोऽपि क्रियातुल्ये प्रययः स्वादिसाश्रृङ्खतुल्यपदमहिम्रा प्रकृत्यर्थप्रसङ्यार्थयोर्द्वयोः प्रयोगपि विशेषणसिद्धेः । तथा हि—यदा तावत्कियाप्रकृत्यर्थो विशेष्यते तदा प्रययार्थस्य क्रियातुल्याभः सामर्थ्यांत् । यदा तु क्रियाप्रसयार्थी विशेष्यते तदा प्रकृत्यर्थस्य क्रियातुल्याभः सामर्थ्यादिति क्रियाया हेत्वादुपपत्तेरेति । तत् तु प्रययार्थविशेषणपक्षे क्रियाया: साध्य(स्वभाव)त्वेन तथा विधीयमानो वतिसततभूार्थोऽपि भिधायकत्वेन लिखिसंख्यानन्वयात्म्यमेव "यत्नव्येति तदव्यय''मिति लिङिसंख्यानन्वयितयमव्ययत्वमिति लक्षणयोगादव्ययत्वं प्रतिपद्यत इति, तदर्थे तदृणपाठो न कर्तव्यः । वतिना च क्रियासामान्यसैवाविधानात्पचतिस्यादिक्रियाविशेषप्रयोगः । प्रकृत्यर्थविशेषणपक्षे तु क्रियाप्रभुगेण क्रियात उपलक्षणे क्रियाद्वारकं क्रियावतः साध्यमाश्रयणीयम्, तच्च क्रियावानप्रत्ययार्थः । ततः लिङिसंख्यावदर्थ- भिधायकत्वादव्ययत्वं वतेने प्राप्नोति तदर्थो वते: पाठोऽव्ययमध्ये कर्तव्यः । पाठसामध्याच्च सत्ववाचित्वेऽपि द्व्यव्ययसंसर्गेहेत स्पषं कैयटे । ततः द्वितीयपक्षाभिप्रायेण तस्य नामार्थान्वययोगिरिलमिति बहुना । एवं बहुप्रसङ्ययोगेऽप्यर्थी धर्मेऽपिसोदाहार्या कल्पान्तरेऽप्येतद्वार्तिकम् । यथा—'एन्दुकुसुमसदृशग्रीषु तव वक्ष्णुं ननु सङ्लयाजाति- तन्नृगतृणयैव । अत्येति मोहमहिमानहिमांशुविम्बलक्ष्मीविडम्बितसुखद्रतिंषु पातावीहि ॥' तृणेन सदृशं बहुतृणम् । 'विमाषा चुपो बहुत्युरस्तातु इति साधुत्वार्थकबहुत्वपूर्वप्रयोगः'

तदसंभावादिति । 'न केवलाप्रकृति: प्रयोक्तव्या न केवलः प्रयस:' इति प्रकृतिनि- निर्सुबकप्रसङ्यमात्रस्य प्रयोजनान्तवादिति भावः । काव्यप्रकाशकारोक्तविचारसौल- भ्याय तदुदाहरणेवोपन्यास्यति—सजलते । 'सकलकरणपरवश्श्रामश्रीविरचनं सर-

9. 'लोभे' इष्यलङ्कारमुक्तावल्याम्, अत्र स्व-पुस्तके न पाठः

अलङ्कारकौस्तुभः

अत्रैव 'कबस्स' इत्यत्र 'ककसमम्' इति, 'सरिसं' इत्यत्र 'च ण्णसम्' इति पाठे च समासगेति काव्यप्रकाशकारः । नन्वियं कथं उपमानलुप्ता । चन्द्रस्य सहशमित्यत्र चन्द्रसैवोपमानताप्रतीते: । काव्यस्य सदृशमित्यत्रापि काव्यमेवोपमानमिति चेत् । अत्राहु:—काव्यस्य सदृशमित्यस्य काव्यप्रतियोगिकसादृश्यानुयोगीति नार्थे: किं तु काव्यनिष्ठसादृश्यप्रतियोगीतेव । काव्यस्य प्रकृततया तदुत्कर्षयोपमेयत्वस्य विवक्षितत्वात् ।

अथैवं तदृशिसादृश्यप्रतियोगिनोडसत्त्वेऽप्येडनन्वय: स्वात् । किं च भेदगर्भसादृश्यस्याप्रसिद्धतया कथं निषेध: । न चात्र भेदगर्भं सादृश्यं स्वसिद्धमिति वाच्यम् । उपमोदाहरणविरोधादिति चेत् । न । दर्श- नश्रवणाविषयतयो: कृष्टगुणसोपमानत्वविवक्षणात् । दर्शने श्रवणविषयसै- वोपमानत्वनिषेधात् । अतोडत्रानुपादानमात्रसुपमानत्व विवक्षितं न तु वस्तुतोड्यसत्त्वम् । अनन्वये त्वसत्वमेवाभिमतमिति ।

अन्ये तु—सहशपदमत्नोपमाने लक्षणकम् । न चैवं तदुपादानं नास्तीति वाच्यम् । यद्हशपदेनोपनःनोपादाने तदुत्कर्षवतिना इवादिपदे- नोपमानत्वं बोधयते ताद्हशपदेनुपादाने इत्यर्थात् । न च सदशादिप- सकाव्यस्य । दृश्यते अथवा न श्रूयते सहशं अंशांशमात्रेण ॥ [इति च्छाया ।] लाघ- वादाह—अत्रैवोति । वक्ष्यमाणापरितोषादाह—काव्यप्रकाशकारादिति । जय रामभ- द्वार्यव्याख्यानेन समाधिमाह—अत्राहुरिति । कथमिति । अप्रसिद्धप्रतियोगिक- निषेधमा निगम्यमानादिहीन: । विरोध्यादिति । 'मात्रयुपमानेदे' इति भेद- गर्भसादृश्यस्यैव उपमात्वादित्यर्थ: ॥ महेश्वरीक्शा समाधिमाह—अन्ये त्विति । लक्षणकमिति । सादृश्याश्रयसैव तद्वाच्यतया सादृश्यप्रतियोगिनि लक्षणे: । याहशोति । उपमानतावच्छेदकतुरुपावन्छेद्रोपमानबोधकेसर्थ: । न च सदशोति । नहि चन्द्र इवेत्यसात् यथा साम्यप्रतीतिस्तथा सदृश इवेत्यसात्, विशिष्ट उपमान- तावच्छेदकानुपस्थिते:रित्यर्थ: । तथा चोपमानत्वातिरिक्तप्रकारेण तदुपस्यापकपदप्रयोग

9. 'मानस्य' खंड.

देनोपमानोपादाने तदुत्तरमिवादे: संभव:। न चात्रोक्तरीत्या सहशब्दपद्योपमानोपादाने तदुत्तरमिवादे: संभव:। न चात्रोक्तरीत्या सहशब्दपद्योपमानपरत्वे साधर्र्यबोधकपदाभावेन द्वितीयत्वं स्यादिति वाच्यम्। साधर्र्यप्रतियोगित्वस्योपमानपदार्थतया सहशब्दसैव साधर्र्यार्थकत्वात्। न च साधर्र्यप्रतियोगितारूपस्योपमानत्वस्य सहशब्दार्थत्वे श्रौतत्वं स्यात्‌। दिनि वाच्यम्। उपमानविशेष्यतया एव प्रतियोगिताया उपमानत्वात्। प्रकृते च पदार्थतावच्छेदकतया तस्या उपमाने विशेषणत्वात्। सहशब्दस्योपमानलाक्षणिकत्वेन श्रौतत्वाभावाचेति व्याचक्ष्यु:।

काव्यप्रदीपकारस्तु चिन्त्यमेवैतदित्याह। तस्यायमाशय:। प्रकृततया काव्यसैवोपमेयत्वमुक्तर्षोयेत्यसंगतम्। स्वनिष्ठसादृश्यप्रतियोगिनिषेधस्यैव स्वप्रतियोगिसाधर्र्यनुयोगिनिषेधस्याप्युक्तर्षपर्यवसायित्वात्।

यथा—

'रक्षांसि'ति पुरापि संश्रणुमहे वीरस्तु कस्तादृशो | यो जागर्ति जगत्रयीं विपदलुकर्मींदीविक्रम:।। एवात्रोपमानप्रयोगो विवक्षित इति भाव:। पदाभावेनोति। साधर्र्यविशेष्यककबोधजनकपदाभावेनैष्यते। लक्षणलक्षितावच्छेदकोऽयं ससाधारणसाधारणसादृश्यार्थकत्वस्तवादृश्यर्थ:। श्रौतत्वमिति। साधर्र्यप्रतियोगिता यत्नशब्देन ध्यते तत्रैव श्रौद्येत्येनमतव्यवस्थापनात्। न चेष्टापत्ति:। उपमानह्रासया अर्थेतदनि‍यमस्लीकरणादिवर्थ:। उपमानान्निष्ठविशेषणतानिरूपितविशेष्यताशालिन्या इत्यर्थ:। प्रकृते चेति। साधर्र्यप्रतियोगिताथ्रयस्योपमानपदार्थतया प्रतियोगिलिन्या इत्यर्थ:। पदार्थतावच्छेदकतया उपमानविशेषणतापन्नतावदित्यर्थ:। सर्वत्रास्वरं सूच्यन्मतान्तरमवतारयति—काव्यप्रदीपेति। एतद्भिप्रायविवरणद्वारा तत्पूर्वोक्तरसं विशयते—तस्यायमिति।।

१. 'प्रकाश' क. २. नतो वध्यसीमहि मरि' इति स्व.

अलङ्कारकौस्तुभः

शब्दद्वारसुविहितप्रशस्तिरचनावर्णीयमानेक्षण-श्रेष्ठींसंस्कृतगोत्रभिन्नयजयस्तम्बो यथा रावणः ॥

अत्र हि रावणसदृशस्याश्रवणोक्त्या यथोक्तार्थेलाभः । यथा वा—'तस्मिन् केशवि पराकृतौ कृतौ न दहशे न च मन्त्रसद् शुश्रुवे ।' इत्यत्र प्रकृतः कामः । तथा च 'कामप्रतियोगिकसाहसयवानन्यो दर्शनश्रवणविषयत्वाभाववान्' इति बोधः । एवं वेदेऽपि—'इन्द्राणीमसु नारीषु शुभगामहंश्रवम् । न धास्या अपरां च न ॥' इत्यत्र 'न चस्या अपरां समाम्' इति निरुक्तकारोक्ते ।

इन्द्राणी-आत्मनेपदं समर्थयति । न च तथापि कर्मणः सत्त्वात्मकथं कर्मकर्तवमिति वाच्यम् । अविवक्षितकर्मंत्वरशैवात्रकर्मकर्त्वात् । वस्तुतः कर्मोभयवस सकर्मकेकवससंभवात् । तदुके—'तातर्यांतरं हेत्वाद्यनुप्रहात् । प्रसिद्धेराविष्कृतेः कर्मणोऽकर्मकः क्रिया ।' इति । अत्र बहतील्यत्र सकर्मकत्वेडपि, नदी बहतील्यत्र सकर्मकर्तवम् । अर्थोऽन्तरे 'स्नदृशे' धातोर्द्वेते । 'जीवति' इत्यत्र धात्वर्थोंनतुर्तुकर्मंत्वात् । 'जीव प्राणधारणे' इति कर्मीभूतस्य प्राणस्य धात्वर्थोंनतुर्भावात् । प्रसिद्धेरिति मेचो वर्षतीत्यादौ जलस्य तत् एव लाभात् । अविवक्षेतो नेह गम्यत ।

इसादृशौ भावे लकारात् । बहुलतल्लु प्रकृते रक्षां-सीयसि प्रथमान्तत्वस्य सर्वेषामततत्वानि सन्तीतिव्याक्यार्थस्य कर्मैतवं कल्पनीयमेव । अतः साक्षात्कर्मंसंबन्धाभावात् विनाप्यध्याहारं आत्मनेपदं समर्थ्यंचिह्नुं शक्यम् । अविवक्षितकर्मंकत्वे तुन्नतेऽपि बाधात । अश्रूयमाणकर्मंकत्वे ममापि सत्वादिति न कोपि दोषः । 'कर्मैक्ष्यमोडलंकर्मीणः' इयस्मर । तथा च व जगत्प्रयत्न विपदृपकर्मैक्ष्य इत्यर्थः ।

यथा शब्दघटितसुक्त्वा इवशब्दघटितमाह—त्वमिति । नैषधे बैम्याः कामोपलम्भः—'स्वमदनदहनातु ज्वलनात्मना ज्वलचिह्नुं परिरम्य जगति यः' इत्यत्तरार्धम् ।

अत्राप्युपमानडसत्वीकारे तु इवादिपदसत्वात् श्रौतत्वं स्वादिति भावः । यदृक्ष्यति अध(ञ) कर्थाचोदित्यादि । अत्र 'ददृशे' 'शुश्रुवे' इत्युभयत्र कमोऽव्यातस् सविष्यककार्यार्थाल्तनयर्तिंवेलेन लक्षणया विषयत्वम्र्भः । तं व पदार्थस्य कामस् प्रतियोगितया इवपदार्थे साहयेऽन्वयः । तस्याश्रयतया कोपि पदर्थोंन्यासिनं भाव्यातार्त्थविषयदयस प्रतियोगितया नामार्थोभावे तस्य विशेषणतया अन्यपदार्थ इति पदार्थ-न्वयः इति । नैयायिकमतेः प्रथमान्तविशेष्यकबोधस्वीकाराद्वोधाकारमाह—तथा चोति ।

वेदेऽपिति । अपिशब्दात् 'न देवेषु न यक्षेषु तादृङ् रूपवती काचित् ।' इत्यादि ।

समां नाश्रोषमित्यत्रापि इन्द्राणीप्रतियोगिकसादृश्याश्रयनारीविषयकज्ञानभाववानहमित्येवर्थ: ॥ अथ कथंचित्त्रापि 'कामवृत्तिसादृश्यप्रतियोग्यन्यो दर्शनीयविषय:' इति बोधं स्वीकुर्याः । तर्हि 'इवाविपदानुपमानपदोत्तरमेव प्रयोग:' इति नियमव्याधातापत्ति: । श्रौत्या अप्युपमानडस्साया: प्रकृत समवने अध्यवसायेन 'नियममक्षतिष्ठ । इवाविपदानां यथोत्तरं प्रयोग: तस्यैवोपमानतार्धी: इति नियमभङ्गश्रुति दिक् ॥ अत एव हुण्डो लेट्ठो मातुंपेष्टव यानेयु उच्छृपूंथांवा श्रुता ॥' इति भैमीपरं महाभारतमवधेयम् ॥ कामवृत्तीति । तम्पदार्थस्य कामस्यानुयोगितासंबन्धेन इवार्थे साधर्र्ये तस्य च प्रतीयोगितासंबन्धेन अन्यस्मिन्न् इति रीत्या इति भाव: । चन्द्र इवैल्यादौ सादृश्यनिष्ठविशेष्यता-निरूपितप्रकारतायों प्रतियोगिताया एव, सादृश्यनिष्ठविशेषणतानिरुपितविशेष्यतायां चानुयोगिताया एव संसर्गतावमति सर्वानुभवसिद्धत्वात् । प्रकृतौ च कामनिष्ठविशेषणतायां साधर्र्यनिष्ठविशेष्यततानिरुपितायां आङ्गेयत्वस्य संसर्गतां सादृश्यनिष्ठविशेषणतानिरुपितविशेष्यतायां च प्रतियोगित्त्वस्यैति तद्विरोधात् । अनभवस्यापि स्वरसवाहिनस्तथा विरहत्वाद्विकलपितनियमानुरोधेन तत्कल्पने चातिप्रसङ्गात् इत्यादि-परितोषसूचकं कर्यंचिदित्ययम् । ननुपमानोत्तरमेवेदानीं प्रयोग इति नियमो नास्त्येव, 'उद्धाहुरिव वामन:' इत्यादौ व्यभिचारादतस्तद्रुडुपीठपत्तिरेवेत्यत आह—श्रौत्या अपीति । यदित तु स्वानिष्ठसादृश्यप्रतियोगिनिषेधसैव प्रकृतोत्कर्षहेतुत्वमिति खोकिरक्षणमात्रनिबन्धेन पूर्वोक्तप्रतिज्ञाविरोधदोषमप्यनाकलङ्ग्य उपमानडसाया: श्रौतात्वमिष्टापत्त्येव परिहर्तुमिच्छेतात्राह—इवार्थीति । नन्वेतत्प्रथममेव दूषितं 'उदाहुरिव वामन:' इत्यादौ उद्धाहुपदोत्तरमेवान्तरमीवान्तरभावात् इतिकथं पुनरप्यनियममेव दोष उद्भाव्यते इति चेत्, सत्यम् । यथा दूषितार्थोऽभियुक्तै: यमभ्युपेत्य तद्वसराहुपमानङ्गुसाया: श्रौतात्वमपादितम् । इदानों तु तत्रैवापत्तिमप्यश्रद्धय तस्यैव निष्कर्ष: कथ्यते । तथा हि—यदुक्ततरमित्यादि । यत्पदार्थनिष्ठविशेष-षणतानिरुपितविशेष्यताशालित्वार्थकत्वमस्यर्थ: । इवाविपदार्थसादृश्यनिष्ठविशेष्यता-निरुपितविशेषणताशालिनोर्ध्वस्य उपमानत्वनियममात्र । नह्यात्रापि व्यभिचार: उद्धाहु-रिवैल्यादौ अप्यङ्गपीठवाक्यै: सादृश्यनिष्ठविशेष्यततानिरुपितविशेषणताशालिनां वामना-दिपदार्थानामुपमानत्वस्य सत्त्वात् । न च त्वमिवैक्षादावेव उत्कव्यभिचारशङ्केति वाच्यम् । पाक्षीयस्य व्यभिचारसंश्रयस्य प्रमाणमात्रोच्छेदकत्वेन दूषणत्वाभावात् । अत एव उपमाया: श्रौतात्वव्यवस्थापकमिदमेव तैररीकृतम् । यदुपमानत्वादिविशिष्टशाब्दबोध-विषयत्वमिति अनिष्टापत्तिरियमनिष्टापत्तिरेवति । एतेन त्वमिवेत्यादिनैषधलोकस्य उपमानत्वेन कुत्रचिद्दाहरं निरस्तम् । तदेतत्सर्वं प्रकारयन्नाह—दिङ्गिति । नात्रोपमानति । माल-माल-

९१४ काव्यमाला ।

अलङ्कारकौस्तुभः

मरिहसीति वक्ष्यमाणे नात्रोपमानलोप इत्यलङ्काररलाकरः । एतेन तत्रोपमानस्यास्त्वं नामितमपि तत्रास्तिरेवेत्युपमानलोप एवोति तदुक्तररसग्ज्ञाधरदूषणमपास्यम् । उत्करीतेस्तत्राभिधानात् । तस्मादेतदुदाहरणीयम् । 'चन्द्रसरिसं मुहुं से सरिसो अमहास्स मुहरसो तिस्सा । सक्कअंगहरहसिअलङ्कुव्वइं कस्स सारिसं से ||'

तीऋक्खुमसद्दशामित्युच्चों मालतीकृकुमस्सैयोपमानत्वादिलयर्थः । पत्तेनेति । स्वप्रतियोगिकसादृश्यनिषेधस्यापि खोट्कर्षपर्येवसानमिति व्यवस्थापनेऽर्थः । यदिहि तेनात्रोपमानस्यास्त्वमित्यभिमतं तदुपमानड्ढसत्वाभाव इत्युच्यते, तदा 'अस्तत्त्वं नाभिमतं' 'अपि त्वप्रास्तिरेव' इति तदुपरि दोषः प्ररोहमासदयेत् । तेन तु मालतीकृकुमस्सात्रोपमानत्वाल्लक्ष्य न श्रायमाणत्वात्कर्थं उपमानड्ढसत्वमित्येव विवक्षितम् । तत्र च उपमानस्य अप्रास्तिरेव विवक्षिते ति समाधादानम् । सुक्कवान्तिग्राणमेवेस्थः । तदेतदाह—उत्करीतेरिति । कलिप्तं हि स्वप्रतियोगिकसादृश्याश्रयनिषेधस्याप्युक्तकर्षपर्यवसायित्वम् । उपमानत्वेन प्रसिद्धे वक्खुणी उपमेयप्रतियोगिकसादृश्यनिषेधात्कम् प्रतिपादनविशेष इत्थं भावः । 'किबहुणा तदुक्तिधम्माविशेषस्सानयत्र निषेध उत्कर्षहेतुरिति सर्वसंविदितम् । तथा च श्रुतावेव 'न तदन्यो मघवान्रास्ति माहेन्द्रं ब्रवीमि ते वाचः' इति । अत्र इन्द्रान्र्यसिनं मुखजनकल्भावावोच्य इन्द्रखुत्तिप्रसिद्धेः || नन्वेवमस्तु तदुक्तरीत्या प्रकृतोत्कर्षपर्यवसानम्, तथा च कथमत्रोपमात्वं प्रकृताद्योगिकसादृश्यैव उपमानत्वात् इति चेत्, तवापि कथम् तत् । उपमानतावच्छेदकरूपाच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वापि 'चन्द्र इव' इत्यदौ दर्शनेनात् । उपमेयनिष्ठविशेष्यतानिरूपितविशेषणताश्लिष्टवैपि साधदये दर्शनेनात्, प्रक्षते च तदभावात् ||

अथ दर्शनमात्रेडपि न तदुपमात्रप्रयोगकम् । किंतु प्रकृतोत्कर्षकतामात्रस्मिति चेत्, तुयं ममापि । तथापि यत्सादृश्यप्रतियोगितायां उपमेयतावच्छेदकवच्छिन्नतत्त्वाश्रयमात्रवृत्तित्वानवच्छेदककधर्मेसामानाधिकरण्योभयभावः सा उपमेति त्वदुक्तलक्षणस्यात्राव्या-ति: । प्रतीयोगिताथा उपमेयतावच्छेदकवच्छिन्नतत्त्वाश्रयवृत्तित्व तदभाववति चेत्, मूनमझ्झापि कामादीतनासुपमेयत्वमेवेति श्रद्दाआज्झं न त्वया परिष्कम् । अस्माभिस्तत्रोपमानत्वसैवाभिस्रत्रोपमानत्वल्सैवाभ्युपगमात् । उपमेयतावच्छेदकावच्छिन्नतत्त्वाश्रयस्य प्रतियोगितायां सत्स्वाद् । नहि प्रकृतत्वाप्रृक्तत्वं चोपमानतायां प्रकृताद्योगिकसादृश्यप्रतियोगितवे एवति बहुसंमतत्वात् । अग्रे यथा स्थानं 'वक्ष्यमाणत्वाच्चेल्यमितिविस्तरण । एवं पूर्वोक्तसुदाहरणं निरस्स उदाहरणानन्तरमाह—चन्देति । 'चन्द्रसदृशो मुखरसो तस्सः सद्दोऽस्सृतस्स मुखरसस्तस्सः । सक्कच्ग्रहरमहसहठुचुमं कस्स सद्दशोमस्सः ||' इति । [इतिं छायाअ । अत्र कस्स सद्दशमित्युच्चा तत्र विशेष्यतापत्तेरित्येवाथों लभ्यते इति । नानन्वयशाक्ख

अत्र सकच्चप्रहरभसहठचुम्बनं कस्य सहशामिति उपमानस्याप्रयोग: । समासे यथा— 'यतुलनामधिरोहसि लोकोत्तरवर्णपरिमलोड्दरै: । कुसुमकुलतिलक चम्पक न वयं तं जातु जानीम:' द्विविधेयमिति प्राचीनैरन्सारादकुम् । वस्तुतस्तु उपमानलक्ष्मा तद्विते-डपि संभवति । यथा—'चञ्चत्क:', बृहत्क:' इति । तथा च कैयट:—अचञ्चलापि यशश्वलिव लक्ष्यते स चञ्चत्क: । यथा मणि: सन्दमानप्रभवत्वात् । अब्बहुलापि बृहत्विक् प्रसृतप्रभावत्वादो हरयते स बृहत्क:' इति । अत्र हि चञ्चत्वं बृहतत्वं च धर्म:, मण्यादिरुपमेय:, कनप्रत्ययश् वाचक:, पञ्चत्वाद्याश्रयस्य चाप्रयोग: । न च —इयमुपलक्षे । मणौ चञ्चत्वाद्यभावात् साधारणधर्मस्योभयवृत्तावेवोपमानस्सीकरणात् । तथा च 'अयं मणि: चञ्चत्-प्रकारकसंभावनाविषय:' इति वाच्यम् । आरोपितेनापि चञ्चत्वेन सा-धारण्योपपत्ते: । वास्तववृत्तिलस्य चालङ्कारतायामप्रयोजकत्वात् । वस्तुत:—उत्पेक्षा त्वशैदैव नास्ति । तथा हि—'केन प्रकारेण चञ्चदृहतोरुपसंख्या-नमे' इति वार्तिकम् । 'इवै प्रतिकृतौ' इति कन च साहश्यार्थ एव भवति । अन्यथा चञ्चेल्यादिनामप्युपमान्वमसिद्धं स्यात । नापीयमतिशयोक्किरिति वाच्यम् । मण्यादे: प्रयोगसत्त्वात् । 'आय:शूलिक:' इत्पत्र ठक्प्रत्ययस्य कार्यो । भतृोपमानस्य कस्येऽति सामान्यशब्दनेव निर्देशात् । उपमानतावच्छेदकरूपाव-च्छिन्नोपमानोपस्थितिजनकप्रयोगाभावादुपमानङ्ङसत्वम् ॥ परन्तु धर्मस्याप्यप्रयोजकत्वात्कथ-उपमानमात्रहुसत्वनेकच्छाया एवात्र प्रकारतादिस्यपरितोषात । 'यस्य तुत्राम्' इति पाठे वाक्यगापि बोध्येति वक्ष्यति—यथा चञ्चत्क इति । कनप्रत्ययविधायकवातिकस्य अत्र वक्तव्यमाणत्वादिति तदुपन्यास: ॥ आरोपितेनापि । अत्र एव 'तमव भा-न्तमनुभाति सर्वम्' इत्यत्र सूर्याादीनां ब्रह्माकारसर्मनाय अचोदहनयो: स्वरूपसाम्या-भावेडपि क्रियासाम्यं भवत्येव । यदापि देहक्रिया वहिमात्रत्रतिस्थापि वहौ स्वरू-पेण, अय:पिण्डे त्वरोपेणेति तथा उभयवृत्तित्वात्साम्यं इत्युपपादितम् उत्तरमीमांसायां प्रथमाध्यायतृतीयचरणे वाचस्पत्सादृशु । वास्तविकेति । वास्तवपदस्य भावप्रधान-भजनमर्त्यश्ववाचन्द्रकलङ्कारम् इति चित्रमीमांसायामेवोपमानत्वीकरणात । अस्माभिशु; तद्वेदस्याधिक्यमात्रं निराक्रियत इत्यन्यदेतदिति भाव: । प्रयोगसत्वादिति ।

अलङ्कारकौस्तुभः

इवाघ्रेयेंडनुशासनामावेन कूर्चाराधूपमेयप्रयोगाभावेन तथात्वसीकारात्, रामक: इत्यादीनामप्युपमालवोच्छेदप्रसङ्गाच, प्रकृते प्रकृत्यर्थे प्रययविधायकेनानुशासनेन साधर्र्यार्थ एव तद्विधानाच्च । अन्यथा सर्वत्राप्यनवस्थाप- चावुनक्तकलह: स्यादिति दिखू । अथ वाचककुसुमामाह— न वाक्यज्ञानकल्कम् । धोतकल्कसोपमा वाक्ये तद्वृत्ते च न संभवन्ति । मुखं चन्द्रो रमणीय-मिल्यतः साधर्म्यप्रतीते: । कल्पवादीनां धोतकतया तस्ययोगे धोतकलो-पसैवासंभवात् । वाक्यपदं तद्वृत्तस्याप्युपलक्षणमिल्यर्थ: । अत एव तद्वृत्तेऽयुपादनमुखेनोकोऽर्थे दर्शयति— वृत्तौ करमाधारक्यचि क्यडि स्यादृधा पाॅुलि ॥ १२ ॥ वृत्तौ समासे कर्मक्यचि, आधारक्यचि, क्यडि, कर्मणसुलि, कर्तृणसु- लि चेति षडृधेत्यर्थ: । तत्र समासे यथा— 'दीसइ विहुअम्भं सिन्दूरारुणगइन्द्रकुम्भच्छायम् । मन्दरघाउकलं किअ वासुइमण्डलणिअकलं रहविम्बम् ॥' इह विद्धुमवताम्रभिति 'उपमानानि सामान्यवचनै:' इति समास: । atिशयोक्तौ चोपमानावच्छेदकलुपेणैव उपमेयबोधाभ्युपगमेन उपमेयार्थकपदाप्रयोग- दिति भाव: । साधर्म्यार्थ एवेति । यदपि साधर्म्यार्थविविहितानामप्युप्र्रक्ष्यपर्यवसानं भवत्येव, तस्या भापि साधर्म्योपजीवकत्वात् । 'कस्तूरीतिलकं ललाटफलके देव्या मुखाम्बोरहे रोलम्बनि तमालवासुकुलोचत्सान्ति मौलिं प्रति । या: कर्ण विकचोत्प- ल्लन्ति कुचयोरटके च कालागुरुस्थासान्ति प्रथयन्तु तास्व्व शिवं श्रीकण्ठकण्ठतविभ: ॥' इसादृौ उपमानप्रकर्षवादर्शयितुं प्रकर्षसकारादिव्यवहारसकारोदारम्र्रकारात् । तद्वाक्येन संप्रधार्य- त्वे साधकाभावादौत्सर्गिकसादृश्यपरतैव कल्प्यत इस्मिन्ग्राय: । इदमेव स्फोरयन्त्राह— दिगिति । अत पवेऽति । वाक्यपदस्य तद्वृत्तानुपलक्षणकत्वे तद्वितेऽपि धोतकल्क्षा- भेदान्न्युपादयेदिलर्थ: । द्वृधेयनन पूोंपकान्तकर्मीधररूपभेद्र्रयं श्रृणत इति भ्रमो माभूदिसभिप्रायेण कर्तृकर्मपरतवेन व्याचष्टे—कर्तृणसुलीत्यादि । 'दृश्यते विद्धुमात्रमे सिन्दूरारुणगजेन्त्रकुम्भच्छायम् । मन्दरघातुकलं किल वासुकिमण्डलव- हुँलं रविविम्बम् ॥' [इति च्छाया ] सेतुकान्ये सायं सूर्यसमण्डलस्योत्तरोरतरं रचक्तवभा-

उपमावाचकस्य समासान्तर्गतत्वादप्रयोग: । अत्रोपमानधर्मयो: समास: । कचित्‍त्रियाणामपि ।

यथा— 'जितमिह सुवने त्वया यदस्या: सखि बकुलावलि वल्लभासि जाता । परिणतबिसकाण्डपाण्डुमुग्धस्तनपरिणाहविलासवैजयन्ती ।।' अत्र बिसकाण्डसुपमानम्, पाण्डुत्वं साधारणधर्म:; स्तन उपमेय इति त्रयाणां समास: । यतु 'कोकिलालापिनी' इत्यत्र कोकिलवदालापित्यर्थे 'कर्तृयुपमाने' इति सूत्रेण णिनिप्रत्यये वाचकलुप्तातिरिक्ता । तथा च चित्रमीमांसायां वाचकलुप्ताश्लोक:— 'यं परयन्तीपदर्शी सपदि मनसिज: कीटना शं स नष्ट: स्वान्ते योडन्त:पुरीयसति भजनकृतस्ते कुमारीयति द्राक् । मूलस्तम्भायते यखिसुवनभवने कोकिलालापिनीनां द्वारगवाक्षे कल्पवल्ली ऋथयति कुवलयश्यामलां तां भजामि ।।' न्‍यवर्णनम् । गजेन्द्र: ऐरावत: । णिअकलं वत्थुले देशी । त्रयाणामपीति । यद्यपि त्रयाणां समासेऽपि 'उपमानानि सामान्यवचनै:' इति न्यायदर्शे समास: तत्‍त्रैव द्वितीयसमासपूर्वंवद्भागे उपमा, न तु द्वितीयांशेऽपि, तथाप्युपमेयस्याप्येकसमासान्तर्गतत्वमिळ्यभिप्रायेणां प्रथगुपनयस्त इति ध्येयम् ।।

इति, तत् । 'उपपदमतिङ्' इति समासस्थ तत्नापि सद्रावेन समासगणेनैव तत्कोडिकारात् । विभाजकतावच्छेदकधर्मानवच्छिन्नत्व एवाधिक्यसोद्रावथितुसुचितत्वात् । न चैवं वत्यादीनामपि तद्धितत्वादिना विभागे न्यूनत्वापत्तिरिति वाच्यम् । इष्टापत्ते: । विभागसैवच्छेदकत्वात् । इयनेव हि विशेष: । तद्धितत्वे साक्षाद्विभाजिकोपाधौ वात्त्यादिसत्रे 'परस्परया विभाजका: । वतित्यादिनैव विभागे तु तैव विभाजकोपाधय इति । किं तु समासत्वमेव विभाजकतावच्छेदकं वदतां कथं तदवच्छिन्नस्थलेनाव्यासिरुद्राव्यात् इति नवीनमेतद्रवदीयपाण्डित्यं न विद्म इति ।

कर्मेक्यचि यथा मम—— 'धर्मोगमापनगमकालस्मृत्कुकानां दण्डली सपदि दण्डकर्बिहीनान् । कादम्बिनीया ति तनूं रघुनन्दनस्य सौदामिनीया ति मुदा जनकेन्द्रकुन्तासु ।।'

अत्रोभयत्र 'उपमानादाचारे' इति कर्मणि क्यच् । अधिकरणक्यचि यथा मम—— 'भूधरीयाति पयोधरद्रये चन्द्रमस्यति मुले तवास्ति हकू । विद्रुमीयाति रदच्छदान्तरे दर्पणीयाति कपोलमण्डले ।।' इह सर्वत्र 'अधिकरणाच्च' इत्यधिकरणे क्यच् । भूधरे इवाचरतीत्याधिकरण्यादिरर्थ: । अत्राचार: प्रययार्थ: ।

क्यडि यथा—— 'चन्द्रक्षुणडकरायते मृतुद्गातिर्यातोऽपि वज्ञायते माल्यं सूचकुलायते म्लयजालिप: स्कुलिक्ज्ञायते । आलोकं स्तिमितायतते विविधशाल्पाणोऽपि भारायते हा हन्त प्रभदावियोगसमय: संहारकालायते ।।'

स्मृता' इति हलायुध: । 'टडित्सौदामिनी विद्युत्' इत्यमर: । 'अधिकरणाच्च' इतीतिपुर: सूत्रस्थवार्तिकादिल्यक्ष्य: ।। ननु 'कथं क्यड् सलोपक्श' इति सूत्रे सकारलोपसंनियोग- शिष्ट: क्यड् सकारान्तादेव प्रातिपदिकात्स्यात् । ततश्च 'चण्डकरायते' इत्यादावकारा-

९. 'स्थल' श्व.

अत्र 'कर्तुः क्यड् सलोपश्च' इत्यनेन उपमानादाचारे कर्तरि क्यड् भवति उपमानवाचकपदस्य सकारान्तत्वे सति सकारलोपश्रयथेन सूत्रेण क्यड्। अत्राचारः प्रत्ययार्थः। अध्याहृतस्सेवपदस्य च तद्धितनाद्वृत्तितवं तद्धितं चार्थः। तथा च मेघभिन्नवृत्तितमेघवृत्तिश्रीरामविषयकाचारानुकूलकत्याश्रय इत्यर्थः। प्रकृत्यर्थस्येवार्थे वतिल्वे तस्य चाचारे प्रत्ययार्थेऽन्वय इति पर्यवसितम्। न च तद्युक्तम्। प्रत्ययार्थोनन्वितस्य प्रकृत्यर्थस्यान्वयान्नव्यासं भवात्। प्रत्ययार्थे प्रकृत्यर्थभिन्नस्यान्वयविरहाच्चेत्, न। उक्तस्थले उपमानादिति वचनसामर्थ्यात् इवार्थविशेषणीभूतस्य प्रकृत्यर्थस्सं-

न्तात्कयं क्यडित्तीमामाशङ्कां परिहरन्सूत्रं व्याचष्टे--उपमानादिति। पूर्वसूत्रादपमानादाचारे इति पदद्वयमनुवर्तते: उपमानादिस्थानंतरं कर्तुः शुब्नादिति पदद्वयमधिकं बोध्यम्।उपमानवाच्चेति। तथा च वाक्यभेदात्, चकारस्य च अन्वाचयश्र-ष्टत्वात् प्रश्नस्य: सर्वतोऽपि भवति, सलोपश्च सकारान्तस्थले ऐचेत न दोष इत्यर्थः। यद्यपि क्यडादयौ वैकल्पिकाः पक्षे वाक्यस्यापि दृश्यत्वात्, तथापि प्रकृतानुपयोगात् विकल्पोऽन सूत्रार्थं मध्ये नोक्त इति ध्येयम्।। मेधादाचिति। मेधादेरुपमानस्य प्रतियोगितया मेधे निष्कृतत्वेन च वृत्तित्वे अन्वयाभ्युपगमात्।। प्रत्ययार्थेॆति। 'प्रकृतितप्रत्ययौ स्वार्थे सह वृत्ते:' इति काव्यनोक्त्या प्रकृतिप्रत्ययतदर्थनिष्ठविशेष्यता-प्रकारतान्वयसंबन्धेन बोधं प्रति विशेष्यतासंबन्धेन तदन्यतरजन्योपस्थितेस्तन्न विशोष्यतासंबन्धेनाभावात्।

मेधादीनां इत्थदार्थलभ्युपगमादिलर्थः। इदितलरूपस इत्थदादर्थस्य आचारान्वयमप्य-करोत्यादूषयति--प्रत्ययार्थ इति। प्रत्ययार्थनिष्ठविशेष्यतानिरुपितविशेषणतासंबन्धेन शब्दबोधस्य मेधादादुपपत्तेः। कृतेश्चात्रविशेषणत्वेन भानात् प्रयायार्थनिष्ठप्रकारतानिरुपि-ताविशेष्यतासंबन्धः कार्यतावच्छेदकतया नैव निवेशनीय इति प्रत्ययार्थनिष्ठविशेष्य-तेत्यादिकमेवोक्तम्। प्रकृते च प्रयायर्थे आचारे वृत्तित्वादेरिवार्थस्यान्वयात। वृत्तित्वे प्रत्ययार्थनिष्ठविशेष्यतानिरुपितविशेषणतासंबन्धेन शब्दतत्लरूपकार्यतावच्छेदकावाच्छि-न्नोत्पत्या तस्य इत्थदार्थत्वेन प्रकृतिजन्योपस्थितेस्तन्नाभावेन व्यभिचारापत्तेरिति भावः॥ वचनसामर्थ्यादिति। यद्यप्यन्वये आकाङ्क्षा बीजं न तु वचनम्, तथापि वचनरूपप्राणोऽपस्तमेन तथैवाकाङ्क्षोत्रीयत इति तात्पर्यम्। तथा च मेधादेः साक्षात् आचाररूपप्रत्ययार्थेन्वयेऽपि मेधादिविशेषणतापत्तस्य प्रकृत्यर्थस मेधादेः परम्परया तन्न्वयसत्वात्न दोषः। अत एव प्रकृत्यर्थान्वयमात्रे न्युपत्तेः। स च यथाकथंचित्

अलङ्कारकौस्तुभः

स्वयाङ्युपगमात् । आख्यातार्थकृतौ तदर्थवर्तमानत्वान्वयेन द्वितीय- नियमाभावाच्च । संबन्धमात्रेणैति द्वन्योपायविवरणे मिश्रैरप्युद्रावितम् । एवं च स्थलविशेषे प्रकृत्यर्थ- प्रकारकबोधं प्रति प्रयस्यार्थान्नवयार्थकपदजन्योपस्थितेरपि विशेष्यतासंबन्धेन कारण- तावच्छेदकैकत्व कार्यकारणभावः । कल्प्यः प्रामाणिकत्वात् । अत एव 'नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति' इत्यत्र षोडशिग्रहणभाव इष्टसाधनत्वमिति बोधो द्विधितिकारादिभि- षोडशिनं गृह्णाति' इत्यत्र षोडशिग्रहणभाव इष्टसाधनत्वमिति बोधो द्विधितिकारादिभिः स्वीकृत इति भावः ॥ द्वितीयद्वयर्थ व्यभिचारेण दूषयति—आख्यातार्थैरिति । 'चैत्रः पचति' इत्यत्र पाकाकूूलवर्तमानक्रियामांश्चैत्र इति बोधात् । क्रियावर्तमानत्वयोः प्रयस्यार्थ- योरपि परस्परमन्वयात्प्रसयार्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितविशेषणतासंबन्धेन शब्दतद्वाच्य- छछन्नस्य वर्तमानत्वेऽपि सत्त्वाल् प्रकृतिजन्योपस्थितेरपि तत् विरहादिति भावः । न चै- तन्मप्युक्तसंबन्धेन शाब्दतद्वाच्छिन्नं प्रति प्रकृतिस्वाचकप्रसयान्यतरजन्योपस्थितेरपि हेतुत्वं कल्प्यते, वर्तमानत्वस् प्रकृतिजन्योपस्थितिविशेष्यतावावेदपि वर्तमानत्ववा- चकप्रसयार्थजन्योपस्थितौविशेष्यतासंबन्धेन तत् सत्त्वाल् । ततश्च इवार्थप्रत्तित्वस् भा- चारे प्रयस्यार्थेऽन्वयो न युक्तः । इतितत्वस् प्रकृतिप्रसयान्यतरार्थत्वाभावादिति वा- च्यम् । प्रभाकरनये 'न कल्पनं भक्षयेत्' इति वाक्ये कल्पनाभक्षणाभावाविषयकं कार्ये इति बोधाभ्युपगमात् । कार्यस् तन्नते लिङर्थेर्लिङर्थ्यात् प्रसयार्थित्वात् । प्रसयार्थनिष्ठ- विशेष्यतानिरूपितविशेषणतानिरूपितविशेषणतासंबन्धेन शाब्दतद्वावच्छिन्नस्य षष्ठर्थभावेऽप्युपपत्तेस्तत्र प्रकृतिजन्योपस्थिते: स्वाचकप्रसयजन्योपस्थितेर्यानतरसाप्यभावेन तथापि व्य- मिचारप्रतीकारविरहात । किंच चतुथ्यर्थीएद्भावकारणताच्चारावसरे 'नानुप्रसुथ प्रादुर्भावात्' इति न्यायसूत्रम् । अननुप्रमुख कारणमविनाश्य प्रादुर्भावो न भवति कार्यिस्, न हि बीजमुपम्रूय शकुद्रः प्रादुर्भवति । अतः कार्यिकाले कारणस् सत्त्वविरहादभा- वस् कारणत्वसाभ्युपगमे तस्यार्थः । तत्र नानुप्रसुथ प्रादुर्भावो यतस्तस्मादिति व्याच- क्षाणैर्वाचस्पतिमिश्रैद्धितिकारादिमिश्र कण्ठद्वयैव प्रादुर्भावस् नञर्थान्वयं कृतवा नञ- धैस् पक्षमर्थहेतुत्वान्वयः स्वीकृतः । अननुप्रसुथ प्रादुर्भाववादिति । तथा च हेतुत्वरूपप्रसयार्थो नञविशेष्यतानिरूपितविशेषणतासंबन्धेन शाब्दस् नञर्थाभाव- डप्युपपत्त्या तस् न प्रकृतिप्रसयान्यतरार्थत्वभावेन दुर्वार एवं व्यमिचारः ॥

अत्र वदन्ति—'पौरं सुतीयर्यति' इत्यादौ क्यजादीनामाचारमात्रार्थत्वे सुताधन्विते आचारे पौरादिकर्मकत्वान्वयासंभवः । न च—सुताधन्वतसैवाचरस्यान्न पौराधनव्यः—इति वाच्यम् । प्रकृत्यर्थान्वितप्रत्ययार्थबोधात् । अन्यथा 'चैत्रो न पचति' इति वाध्यसिद्धे सति 'चैत्रः पचति' न च प्रत्ययोगित्वस्य संगतत्वैव भानात् तद्धैयर्थमेव निपातनाद्रिक्नामर्थयोर्दान्वयस्खीकारात् अन्यथा 'घटो न' इत्यादावुपपत्तेरिति वाच्यम् । तथापि साधुत्वार्थत्वसंभावात् । मैवम्, अव्ययोततरविभक्तिरेव साधुत्वार्थत्वात् । प्रथमैकवचनमेवाव्ययोभ्य उत्पद्यते—तसैव लोप इति पक्षयैव महाभाष्यकारैः सिध्दान्तितत्वात् । नयुत्तरपक्षम्युत्पत्तौ प्राणाभावात् । यतु एकारस्य तदन्वयिपदसमन्वविभक्तिकत्वमिति लीलावतीशिरोमणौ प्रतिपादितम् । यतु अव्ययेप्यः सर्वविभक्त्युपपत्तिरिति अभ्युपगमपक्षमात्रश्रित्य समर्थनंय् । न चैवं स्पष्टयेऽप्यादीनां खराबादीनां कर्मीत्वप्रतीति: कथमिति वाच्यम् । तेषां सत्यवाचित्वेन सर्वविभक्त्युत्पत्तेः । न चैवमव्ययत्वे न स्यात्सत्त्ववाचिन एव तथात्वादिति वाच्यम्, पाठास्मध्योंद्वयवयसंज्ञा प्रवर्तते । एवं च यथोक्तव्यमिचारः स्कुट एवेलस्मिति प्रपश्रेण । एवं अध्याहातस्य इवपदस्य भेदादिकर्मः । इति स्थितम् ॥

अत्र वदन्ति—'पौरं सुतीयर्यति' इत्यादौ क्यजादीनामाचारमात्रार्थत्वे सुताधन्विते आचारे पौरादिकर्मकत्वान्वयासंभवः । न च—सुताधन्वतसैवाचरस्यान्न पौराधनव्यः—इति वाच्यम् । प्रकृत्यर्थान्वितप्रत्ययार्थबोधात् । अन्यथा 'चैत्रो न पचति' इति वाध्यसिद्धे सति 'चैत्रः पचति' न च प्रत्ययोगित्वस्य संगतत्वैव भानात् तद्धैयर्थमेव निपातनाद्रिक्नामर्थयोर्दान्वयस्खीकारात् अन्यथा 'घटो न' इत्यादावुपपत्तेरिति वाच्यम् । तथापि साधुत्वार्थत्वसंभावात् । मैवम्, अव्ययोततरविभक्तिरेव साधुत्वार्थत्वात् । प्रथमैकवचनमेवाव्ययोभ्य उत्पद्यते—तसैव लोप इति पक्षयैव महाभाष्यकारैः सिध्दान्तितत्वात् । नयुत्तरपक्षम्युत्पत्तौ प्राणाभावात् । यतु एकारस्य तदन्वयिपदसमन्वविभक्तिकत्वमिति लीलावतीशिरोमणौ प्रतिपादितम् । यतु अव्ययेप्यः सर्वविभक्त्युपपत्तिरिति अभ्युपगमपक्षमात्रश्रित्य समर्थनंय् । न चैवं स्पष्टयेऽप्यादीनां खराबादीनां कर्मीत्वप्रतीति: कथमिति वाच्यम् । तेषां सत्यवाचित्वेन सर्वविभक्त्युत्पत्तेः । न चैवमव्ययत्वे न स्यात्सत्त्ववाचिन एव तथात्वादिति वाच्यम्, पाठास्मध्योंद्वयवयसंज्ञा प्रवर्तते । एवं च यथोक्तव्यमिचारः स्कुट एवेलस्मिति प्रपश्रेण । एवं अध्याहातस्य इवपदस्य भेदादिकर्मः । इति स्थितम् ॥

पौरमिति । काव्यप्रकाशोपन्यासतोदाहरणामिम्रप्रायेण 'पौर्द्ध सुतीयर्ति' जनं समरन्तरेऽसावन्तःपुरीयति विचित्रचित्रितरच्युः । नारीयते समरसिक्नृपाणपाणेरालोक्य यस्य लसितानि सपल्सेना ॥' सुतीयर्यति कर्मे क्यच्, अन्तःपुरीयतीसधिकारणे क्यच्, इति त्रयमणमेकश्रोक एवोदाहरणम् ॥ क्यजादीनमिति । आदिपदात्कइड्सग्रहः, विचारसाम्यसूचनाय ख्यं कड्इग्रस्ये बोधसुक्रवा वच्येदः ॥ सुताधन्विते इति । प्रत्ययार्थस्य प्रकृत्यर्थेनैव समुचितताकाङ्क्षत्वेन तदन्वयस्थानरक्षत्वात् । पौरादिति । एककर्मक्वादेव निराकाङ्क्षतया कर्मोत्तरकाङ्क्षाविरहात् । न च प्रत्ययार्थोचारस्य निराकाङ्क्षत्वेऽपि पौरमित्यादिपदाकाङ्क्षैव तदन्वयः स्वादिति वाच्यम् । अन्वयप्रतियोगिनोऽन्यत्रतरस्य निराकाङ्क्षत्वे परपदार्थोन्वयात् ॥ तदुक्तमाव्याचरणः—'न चान्यदोःकाङ्क्ष्णोर्वैय्यबाझिम्, आप तूभयकाङ्क्ष्णाम्' इति ॥ शब्दखण्डे मित्रश्री-रघुक्कम—'द्र्याकाङ्क्ष्यां चान्वयधीः, न त्वन्यतरकाङ्क्ष्याम्' इति ॥ सुताधनस्वतेति । तथा च आचारस्य कर्मोन्नव्येनं तत्साकाङ्क्षत्वात् । तत्र पौरमित्यादिनामन्वयोपपत्तिरिति भावः । न चैवं पौराधनव्यसंभवेपि सुतादिप्रकृत्यर्थोनन्वयतादवस्थ्यं निराकाङ्कूलवसायादिति वाच्यम् । पौराधनव्योपपादनसात्रे तात्पर्यात् । तदाकाङ्क्ष्या अन्तरक्षत्वेन पुनस्त्रान्वय इस्मिम्रप्रायाद्वा ॥ प्रकृत्यर्थेति । प्रकृत्यर्थे-तदाकाङ्क्ष्यापन्नतररक्ष्वेन इष्यमाणत्वात्प्रत्ययार्थस्य पदान्तरार्थोनन्वयर्हत्वात् ॥ अन्यथेति । प्रकृत्यर्थोनन्वितस्यापि प्रत्ययार्थस्य पदान्तरार्थोन्व्यास्विकार इस्मिथः ॥ न

पौरमिति । काव्यप्रकाशोपन्यासतोदाहरणामिम्रप्रायेण 'पौर्द्ध सुतीयर्ति' जनं समरन्तरेऽसावन्तःपुरीयति विचित्रचित्रितरच्युः । नारीयते समरसिक्नृपाणपाणेरालोक्य यस्य लसितानि सपल्सेना ॥' सुतीयर्यति कर्मे क्यच्, अन्तःपुरीयतीसधिकारणे क्यच्, इति त्रयमणमेकश्रोक एवोदाहरणम् ॥ क्यजादीनमिति । आदिपदात्कइड्सग्रहः, विचारसाम्यसूचनाय ख्यं कड्इग्रस्ये बोधसुक्रवा वच्येदः ॥ सुताधन्विते इति । प्रत्ययार्थस्य प्रकृत्यर्थेनैव समुचितताकाङ्क्षत्वेन तदन्वयस्थानरक्षत्वात् । पौरादिति । एककर्मक्वादेव निराकाङ्क्षतया कर्मोत्तरकाङ्क्षाविरहात् । न च प्रत्ययार्थोचारस्य निराकाङ्क्षत्वेऽपि पौरमित्यादिपदाकाङ्क्षैव तदन्वयः स्वादिति वाच्यम् । अन्वयप्रतियोगिनोऽन्यत्रतरस्य निराकाङ्क्षत्वे परपदार्थोन्वयात् ॥ तदुक्तमाव्याचरणः—'न चान्यदोःकाङ्क्ष्णोर्वैय्यबाझिम्, आप तूभयकाङ्क्ष्णाम्' इति ॥ शब्दखण्डे मित्रश्री-रघुक्कम—'द्र्याकाङ्क्ष्यां चान्वयधीः, न त्वन्यतरकाङ्क्ष्याम्' इति ॥ सुताधनस्वतेति । तथा च आचारस्य कर्मोन्नव्येनं तत्साकाङ्क्षत्वात् । तत्र पौरमित्यादिनामन्वयोपपत्तिरिति भावः । न चैवं पौराधनव्यसंभवेपि सुतादिप्रकृत्यर्थोनन्वयतादवस्थ्यं निराकाङ्कूलवसायादिति वाच्यम् । पौराधनव्योपपादनसात्रे तात्पर्यात् । तदाकाङ्क्ष्या अन्तरक्षत्वेन पुनस्त्रान्वय इस्मिम्रप्रायाद्वा ॥ प्रकृत्यर्थेति । प्रकृत्यर्थे-तदाकाङ्क्ष्यापन्नतररक्ष्वेन इष्यमाणत्वात्प्रत्ययार्थस्य पदान्तरार्थोनन्वयर्हत्वात् ॥ अन्यथेति । प्रकृत्यर्थोनन्वितस्यापि प्रत्ययार्थस्य पदान्तरार्थोन्व्यास्विकार इस्मिथः ॥ न

अलङ्कारकौस्तुभः

इति वाक्यात् 'चैत्रः कृतिमान्' इति बोधापत्तेः। किं च — अश्रुतस्येवादिपदस्य कल्पनापेक्षया क्यजादिशक्तिकल्पनमेवोचितम्। न च गौरवम्। सन्नुपत्यादेरपि इच्छादिशक्तिविलोपापत्तेः। तत्रापि इच्छतीत्यादेरध्याहारसंभवात्। अथ तत्रानुशासनाद्विनाप्यध्याहारं बोधाच्छक्तिरिति चेत् क्यजादावपि पचतीति। पाकानुकूलकृतिभाववानित्यर्थः॥ चैत्रः कृतिमानिति। चैत्रविशेष्यकपाकानुकूलकृतित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रकारकबाधकज्ञानस्। चैत्रविशेष्यककृतित्वावच्छिन्नप्रकारताकबोधे प्रस्यविरोधित्वात्। नीलदण्डाभाववानिति ज्ञानस्यैव दण्डवानिति ज्ञाने बाधकद्वौ प्रतियोगितावच्छेदकतापर्यास्यधीकरणं यो धर्मस्तद्रूपावच्छिन्नप्रकारकज्ञानत्वसैव प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वात्, तादृशं चात्र पाकानुकूलकृतित्वम्, प्रकारकज्ञानत्वसैव प्रतियोगितावच्छेदकतापर्यास्यधीकरणमेव। अतः 'चैत्रः पचति' इति वाक्यात् चैत्रः कृतिमानिति बोधस्तादृशवाधकालेपि दुर्वारः! उक्तनियमस्खीकारे तु प्रकारूपप्रकृत्यर्थानन्विताया: कृतेश्चैत्रादौ अन्वयासंभवात्। पाकानुकूलकृतिमानिति बोधस्य न यथोक्तप्रतिबन्धकसत्वेनासुलभादनन्तरशाबाधधीकारे तद्वाक्यस्य न वाक्यार्थबोधजनकत्वमित्यर्थः। एकं च पदांतरार्थनिष्ठविषयतानिरूपितविषयतासंबन्धेन शाब्दबुद्धितावच्छिन्ने प्रति प्रकृत्यर्थोविच्छेदविषयतानिरूपितविषयतासंबन्धेन प्रत्यजन्योपस्थितिः कारणमिति पर्यवस्यति। अतः शुताद्यनन्वितसैवचारस्य पौरायणव्ययरहितवादन्वारे प्रथमं शुतादिप्रकृत्यर्थानन्वयाभ्युपगमे च निराकाङ्क्षत्वात्तत्र पौरायणव्ययानहेतुत्वाचारे प्रथमं शुतादिप्रकृत्यर्थानन्वयाभ्युपगमे च निराकाङ्क्षतवात्तत्र पौरायणव्यतावदस्थ्यमिति फलितार्थः॥ न तु 'चैत्रो न पचति' इति बाधकज्ञानसत्वे ध्याहारः स्वादेव। तत्र पक्षादपि कुते: प्रकृत्यर्थानन्वयविरहात्। अत्र च पौरायण्वयानन्तरं शुतादावपि तदन्वयशाब्द्युपगमेन वैषम्यात्॥ यतु प्रकृत्यर्थानन्वितप्रस्यार्थस्यान्यत्र नान्वय इत्युक्तम्। तदृङ्कचित्करम्। देवदत्तेन हृष्ट इत्यादौ देवदत्तकृतिविषयदर्शिनविषय इति बोधदर्शनात्, निष्ठाप्रत्ययार्थस्य तृतीयार्थकृन्सन्वयानन्तरमेव प्रकृत्यर्थदर्शिनविषयतासंबन्धेनाभ्युपगमात् तथा चोक्तव्युत्पत्त्यासिद्धमेव लिखित्वाद्यस्थितत्वादि कत्वप्रत्ययार्थस्याव्यवहितपूर्वकालस्यापेक्ष्यानेन समम्भेदान्वयः समर्थितो द्व्यकिरणावल्युपायविवर-णे पक्षधरमिश्रजलवदकुरादिमत्सात्कृतिप्रत्यार्थयोः परस्परान्वय एव आवश्यकोन तु प्रकृत्यर्थानन्वयात्पूर्वं प्रत्यार्थस्यान्यत्रानन्वयोऽपि। तावतैव न पचतीति बावकाले पचतीत्यस्मात्कृतिमानिति बोधवारणादिसपरितोषादाह—किं वेति॥ क्यजादिशक्तीति। क्यजादिनिष्ठशक्तिस्वर्थः॥ न च गौरवमिति। शक्तिकल्पनमपेक्ष्याध्याहार एव लाघवदिव्यर्थः॥ इच्छादिशक्तीति। इच्छादिविषयकशक्तिस्वर्थः। न चेष्टापत्तितद्वाचकत्वसैव भाष्यकाराद्यभियुक्तसंमतत्वात्॥

काव्यमाला ।

समानम् । अत्रः कयच आचारजातीय आचारो भेदश्रार्थः। अत एव च 'शुतं सुतीयति' इत्यादर्न प्रयogः । तथा च 'पौरं सुतीयति' इत्यादे: शुतभिन्नपौरवृत्तिय: शुताचारजातीयाचारस्तदनुकूलकृतिमानित्यादिर्थ: । एवं च सुतपौरादे: साहृश्यविशेष्यकबोधात् श्रौती पूणोंपमैवेयं न तु वाचककृद्यसेति तत्र । 'शुतानुपरति' इत्यादिपदविपरिणामानुरोधेन इवादिकलनामसु श्रामाणकत्वात् । आचारे वाच्ये उपमानवाचकपदात्मक्याच्चुप्रसत्यो भवतित्यनुशासनार्थ: । स च इवादध्याहारोडप्यविरुद्ध: । न हि सनमत्यस्येच्छायां विध-

अत एवति । भेदस्यापि कयजाद्यर्थत्वादिति भावः । यद्यपि भेदस्य इवपदार्थत्ववेडपि 'शुतं सुतीयति'इत्यादिप्रयोगोऽपत्तिनोच्यतेव शुतादिमेदस्य शुताद्यन्वयानर्हत्वसाम्यात, तथापि कयजादिस्थले मेदोडवश्यं प्रतियात इत्यैवयुपपत्तम्भः । स च लाघवात्क्यजाद्यर्थ एवेत्युक्तमिस्यन्यदेतत् । शुतभिन्नेति । अत्र प्रकृत्यर्थेस शुतादे: प्रतियोगितया प्रयायार्थमेदे, तस्य च विशेषणतासंबंधेन उपमेये पौरादौ, तस्य वृत्तित्वे द्वितीयार्थे, तस्य मुख्यविशेष्यभूते द्वितीयाचारे, पुनः प्रकृत्यर्थस शुतादे: प्रथमाचारे, एवं शुतभिपौरादिस्थितत्ववदिविशिष्टस शुतविषयकाचारजातीयाचारस्य धात्वर्यस्य ऋतावन्वय इति क्रमः । एवं च एकत्राचारे प्रकृत्यर्थस्थान्वय एकत्राचारे पौरादेरिति उभयत्र तदन्व-

योपपत्ति: । पदजन्योपस्थितिमेदस्त्वादिति फलितार्थ: ॥ साधृश्यविशेष्यकोति । कयजादिप्रकृत्यर्थस्य उपमानत्वनियमात, यत्र साधृश्यविशेषणभूतस्योभयमानत्वनियम-स्तत्रैव श्रौतिति पूणोंमैंतमतव्यवस्थापनादिस्यर्थ: । पूणोंपमेति । कयजादीनामेव साधृश्यार्थकत्वेन तेषां श्रौयमाणत्वेन च वाचककृद्यसत्वभावादिलर्थ: । तदेव दर्शेयति—कत्व एव साधकं न त्वि पदाश्याहारे, तथापि साधृश्यप्रतीतिसंवश्यकत्वदर्शनार्थमेव तदुक्तम् । न हि तद्वाक्यार्थबोधविषयत्वविरहिणोडर्थंस वाचकेन पदेन तद्वाक्यार्थों व्याख्यायत इति तात्पर्योत् । न च साधृश्यप्रसये विवादाभावात्त ऋतं साधकोपन्यासेन । कि साधृश्य वैयजोदरवार्थः, उत अध्याहितरस इवपदस्यस्त्रेव विप्रतिपत्ताराति वाच्यम् । साधृश्यप्रसये उत्तरीयां हढोकृते कयजादीनामेव तत्र शक्तिकल्पने गौरवात् । इवादिकलपने च तेषां तद्वाचकत्वस्य कल्पितत्वात्त एवं लाघवादिस्थि-

मिप्रायात् । अत एव सत्प्रलयादेरिच्छादिशक्तिविलोपप्रतिपत्तिं निरस्यत्राह——आचारे इत्यादि ॥ स चैति । आचारस्थ कयजरथेताप्रतिपादक: सूत्रार्थ इत्यर्थ: । अविरुद्ध इति । इवाद्याहारेडपि कयजादीनामाचारार्थकारकादिस्यर्थ: । सनप्र-त्यादस्स वैषम्यमाह—न हीति । तथा च इच्छास्थानियये सूत्रोपपत्ते आनारे मया शक्तिरभ्युपगम्यत एवं 'सादृश्यं तु प्रतीयमानं अध्याहितपदार्थ:' उत प्रययार्थ:' इति

नवत्क्यचोदपि भेदादौ शक्तिरित्योऽनुशासनाल्लभ्यते, येन तत्र शक्तिः स्वात् । अतः क्यजादे: साधारणधर्मेमात्रार्थत्वात् ध्वनिकलुसत्वं दुरवारमिति दिखू ॥ यदप्येतदार्घिड्कृत्य चण्डीदासादय आहुः—ननु नारीयते इत्यादौ कथकथंन्यप्रातिपादकप्रयोगाभावः । क्यडादानामव तदर्थवहिततया तत्कथंक्षमत्वात् । अथैषां प्रत्ययत्वेनास्वतन्त्रतया प्रयोगाभावेन वा न सम्यगौपम्यप्रतीतिरिति चित् । तर्हि वत्कल्पवादावपि तथैव प्रसज्येत । न हि प्रत्ययतया तद्धितान्न्ययो: कश्चिद्द्विशेष: । कल्पवादय इवादितुल्यतयौपम्यवाचका: । क्यडादयस्तु बोतका एवेत्यपि न । इवादीनामपि वाचकत्वसंदेहात् । अस्तु वा तेषां वाचकत्वं तथापि समुदितमेव पदं वाचकम् । प्रकृतिप्रत्ययौ स्वार्थवाचकाविति मतद्वयेऽपि वत्यादिक्यडादयो: साम्यमेवेति । सत्यमेवम् । तथापि प्राचीनोपरोधनियंत्रतोऽयमाचार्यों विद्वानपि ईदृशान् दूयशः—सकुचितां संकुचितैव प्रविष्टोल्लतत्रिक तृण्मः ॥ यतु केनचिदुक्तम्—वत्यादय इवार्थेऽनुशिष्यन्ते क्यडादयस्त्वाचार इति वैषम्यम्—इति, एतदपि रिक्ततरम् । न हि क्यडादय आचारमात्रार्था: किं तु सद्शाचारार्था:-इति, तदवयत एव परास्तम् । सदृश-

वीक्षायां प्रययशक्तिकलपने गौरवादनुशासनविरोधाच्च, भेदादुपस्थितिरस्याहर्ता: इति पदादेव युक्तेति भावः । किं च छुतादान्विते आचारे पौरायणव्यासंभव इत्ययुक्तकम् । प्रथममुक्तरीत्या इतादिप्रकृत्यर्थान्विते आचारे—पुनः 'सनायन्ता धातव:' इति चानेन क्यजाद्यन्तस्य छुतीयरस्य धातुसंज्ञायां सत्यां विशिष्टे त्र पौरादिकर्मकलान्व-यसंबंधि छुतमिव्यरतां छंदयेन कामंन्तरख्याचर्यनाकुल्लोल्लादिति चोत्त-यसंबंधि । छुतमिव्यरतेन छंदयेन कामंन्तरख्याचर्यनाकुल्लोल्लादिति चोत्त-थसंबवात् । छुतमिवरतां छंदयतांन धातुत्वककुल्लोलादिति यथाह—दिगिति ॥ चण्डीदासादय इत्यादिपदेन तदनुवादिसाहित्यदर्पणादिसंग्रहः । वाचकत्वसंदे हादिति ॥ तेषां धोतकत्वमिति । वैयाकरणाश्रुपगमात् । पदस्फोटाभिप्रायकं रार्गमित्यस्यखंडपदैव । रामप्रकारककर्मेतत्वविरोध्यकबोधजनकत्वं नतु रामपदेन रामस्य, प्रयत्नौशेन च कर्मत्वस, प्रतिपादनमिति तत्राभ्युपगमात् ॥ स्वार्थेति । उभाभ्यां प्रत्येकं स्वस्ववाच्यार्थयौपस्थापने तदन्वयबलेन विशिष्टप्रतीतिसंभवात् इति नैैयायिकैरक्रृतीतत्वात् ॥ तदव्यत पदवेतु । इवार्थे एव साधदर्यमिति व्यवस्थापनादेवेर्थः । साधकाभावमुक्त्वा

शाचारस्य क्यडाद्यर्थकत्कल्पने प्रमाणाभावात् । अपि च 'उपमानदाचारेऽ' इति व्यधिकार: । उपमानार्थकपदोत्तरमाचारार्थे क्यडादयो भवन्ति सूत्रान्तरैकवाक्यतयार्थे: । तंथा च यदि इवाद्यधिकारो न क्रियते तदा प्रकृतेऽर्थकत्कल्पमेव न स्यादिति क्यडादय एव तदुत्पत्तं दुरेेभा: स्युरिति क्यजादीनामुपमानपरतानियमव्युत्पत्त्या तेषां श्रवणमात्रेणोपम्यस्य वाचकस्योपादानेऽपि आक्षेपालयान्तात् । अत एव तेषां श्रौत्येन क्यजादेरुपमानोत्तरत्वनियमादिति न्यायपञ्जिकानुसार: ॥ प्रकृतैव लक्षणया साधर्म्यप्रतिपत्तिरिति मतनेदंम् । समुदायस्यैव त्सादृश्यप्रयोजकाचरणकर्तृशक्तत्वमिति नयेडपि साधर्म्यविशिष्टान्यतरमात्र-

वाचकम्प्रयाह—किं चेऽ(अपि चे)ति॥अधिकार इति । नहु 'उपमानादाचारेऽ'इति सूत्रस्य क्यचुप्रत्यविधायकत्कथंमधिकारत्वोक्ति:, कार्यविशेषोपादानेन पैदा(रा)र्थत्वाभावात् । सत्यम् । स्वयं क्यचुप्रत्यविधायकत्कवेडपि 'कथं: क्यड्' इत्यडाडुपमानदाचारेऽ इति पदकृतया(डु)डुत्स्या तथा्लोके: । अत एवाह—सूत्रान्तरैकवाक्योति । परंतह चण्डीदासग्रन्थे क्यडुप्रत्ययमेवोपक्रम्य विचारात् तद्विष्ये(क्ष्ये)कवाच्यात्प्रतीतत्वमुखेनैव 'उपमानादाचारेऽ' इति सूत्रसु(मु)द्रावितम् ॥ तैस्मादिति । इवादिप्रयोगादेव साधर्म्यप्रतियोगित्वरूपोपमानत्वनिर्वाहात् । साधर्म्याचारस्य क्यजाद्यार्थत्वेन तु तदुत्पत्तसुपमानत्वप्रयोगावपि तथोक्तिप्रदर्शयां तथा न स्यातदपि प्रयोजनेनैव उपमानत्वोपपादने तु उपमानादिति पदनर्थकं स्यात् । न च तत्सामर्थ्यादेव क्यडुप्रत्यादीनां साधर्म्याचारार्थकरवसिद्धिरिति न तद्वैयर्थ्यस्मिति वाच्यम् । एवमपि सदृशाचारे इत्येव सूत्रन्यासापत्तेः। असदृश्रीया न यथान्यासमेवेति सूत्रोपपत्तेः। उपसंदहारमन्यपद्यालोचनयोजनया जयेरामभट्टाचार्योणामपि इवाद्याधारनिरासनिबन्धो नास्तीति प्रतियते । इत्यमिप्रायवानाद—

क्यजादीनामिति ॥ लक्षणयैति । एवं हि तत्र स्वीकृतं, क्यडाद्यो धर्ममात्रं उपमानपदस्य तथोक्तिप्रतिसाधर्म्ये लक्षणसादृश्यस्य च पदार्थान्तरत्वनये तस्य प्रयोजकात्सर्गेण, समानधर्मात्मकत्वे त्वमेदसंर्गेण धर्मेऽन्वय: । तस्याश्रयतया उपमेयेऽन्वय: इति, एवं न सादृश्ये शक्त्यामवाद्वाचककलहादात्ममिति भाव: ॥ विशिष्टस्यैव पदस्य विशिष्टार्थे शक्तिरिति पक्षे सादृश्येडपि शक्तिसतत्त्वार्थे वाचकशक्तत्वमित्यादृश्रूयाद—

समुदायस्यैवेत । एतावान्प्रकृतेरेऽतावान्म्र(न)प्रसङ्यस्स्योति विभागस्यात्रानभ्युपगमात् ॥ श्रौतोपमायां साधर्म्यमात्रवाचकपदसत्लम् । आर्थींपमानस्थले तु साधर्म्यविशिष्टार्थमात्रवाचकसत्लमिति । तत्रैव वाचकसटेडपि शत्र तत्सादृश्यप्रयोजकाचरणकर्तृशक्तत्वेन प्रयोजकत्वादिरूपपदार्थवाचकत्वस्यापि सतत्वात् । न तदन्यत—

९. 'तस्मात्' इति पाठो भवेदीकानुसारात.

९. 'अधिकारत्व' खलु. २. मूलपुस्तकद्वये तु 'तथा च' इत्येक दृश्यते.

अलङ्कारकौस्तुभः

१३७

वाचकपदाभावात् वाचकत्वसेति केचित् । तदसत् । किपोडप्युभयधृत्सोदाहरणत्वानुपपत्तेः । तत्रापि मृकुते: साधर्र्ये लक्षणासंभवादिति । अत एवं 'तद्वाचकस्येवोदेक्ष्येपलभ्यत्वात्' इत्युक्तं न्यायपञ्जिकानादिमि:। क्यडादीनां वाचकमात्रत्वसोदाहरणविरोधाच्च। यथा हि 'साधर्र्यमात्रवाचकत्वाभावाच्छब्दो-रमात्रवाचकत्वमिति वाचकत्वसत्वमव्याहतंमिति भावः ॥ किपोडपीति ॥ ननु प्रमाणते एतन्मते वाचकत्वसत्वव्यवहारात् । तथा च रसगङ्गाधर एव—'कुचकलशेष्व-वलानमलकायामथ पयोनिधे: पुलिने । क्षितिनाथ कीर्त्यस्ते हारान्ति हरान्ति हीरन्ति ॥' इति क्रि्वनते वाचकवर्म्मादिसामुदाहरण्योक्तं, तत्र हारादिशब्द्वालक्षणया हारादि-मंस्यापि बोधात्तन्मात्रबोधकवाक्यावलोेप एैवति तत्कोडयसुपालम्भ इति चेतत्।।उच्यते—साधर्र्ये लक्षणास्वीकारेऽपि वाचकत्वसत्वानुपपत्तेरिल्यरविन्दशुन्त्रं सुखभङ्गित्येतद्द्वाक्यार्थ-बोधविचारावसरेऽप्रविष्टत्वात् । तदभिप्रायेणात्र क्यडादिकविादिसाधारण्येनालुपपत्त्युद्भाव-नात् । समुदायस्यैव विशिष्टार्थश्क्कावीतें पक्षेऽपि साधर्र्यमात्रबोधकत्वाभावाद्वाचक-लोेप एैवति द्वितीयपक्षे दूषणयति—वाचकमात्रेति । इदं च क्यडादिकमेवेवार्थिकृत्य बोध्यं, क्रि्वनते वाचकमात्रत्वसत्वभावापत्तेरिरप्यतिप्रसङ्गात् । तत्रोभयधृत्सत्वाच्ची-कारण एकमात्रत्वसत्वहीकारात् । ननु क्यडादिकमप्यधिकृत्य रसगङ्गाधरोपि नेदं-निष्ठापादानं क्यडादावपि तैरुभयधृत्सत्वहीकारेण वाचकमात्रडसत्वा[न]भ्युपगमात् । तथाहि क्यचूंक्यदोर्वाचकत्वसोदाहरणत्वं प्राचीनोक्तमयुक्कमेव तन्मात्रत्वसाया एव वाचकत्वसपदार्थत्वात् । अत्र च धर्म्मेलोपस्यापि संबन्धे द्विङ्सान्तर्भावस्य न्याय्यत्वात् । न च क्यडायुक्ताविचार एव सामान्यधर्म्मोऽदृष्ट इति वाच्यं । धर्म्ममात्रूप-स्थाचारस्थोपमायाम प्रयोजकत्वात् । 'नारीयते समरसैक्रि सप्त्लसेना' इत्यादौ प्रकारान्तरेणोपस्थितानां कातरत्वादीनामचारमेदाभ्यासायै सत्वेन साधारण्यस्वीकारात् । अन्थश्र 'क्वनिष्ठप तत्क्ष्धी भारतीयते' इलादौ सुप्रसिद्धत्वादिरूपचारोपस्थितिमात्रेण-पमानिष्ठपतिप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिरनुभवविरोधात् । 'शुपर्वेभि: शोभितमन्तराश्रितै:' इत्यादिबोधोत्तरमेव तदुल्ल्लासात् । अत आचारमात्ररूपो धर्मो नोपमाननिर्हेतुक इति धर्म-लोेपोऽप्यनन्ववद्यचक उपमानप्रयोजकतावच्छेदकरूपेण धर्म्मवाचकपदघन्वयत्वसैव धर्म्मेलो-पशब्दार्थत्वात् । अन्यथा 'मुखरूपमिदं वस्तु प्रफुल्ल्लशमिव पङ्कजं' इत्यादौ वस्तुत्वादि-रूपधर्म्मोंपादानेन पूणोंपमापत्तेरिति तत् व्यवस्थापितत्वात् ॥ अतः क्यडादावभयधृत्-त्वापादानमपेक्षापादानमेचेति कयं दूषणत्वेन तदुपन्यास इति चेत—सत्यम् । तथापि

प्राचीनमतानुसारितवद्शायां तत्र तथा व्याख्यातत्वेन तदाग्रं यथोक्तस्यानिष्ठापादनपथ्यवसानसंभवेन दोषवेनोद्रावितुं महेत्वात् । अविशेष्यते स तु परमार्थतोऽत्र कथम् वाचकत्वमात्रलोप उपकरोति धर्मलोपस्यापि सत्प्रादिति । तदेतच्चण्डीदासेनाप्युद्राचितमेव । तथा चाह—वक्षुतस्तु ‘शुतीयति’ इत्यादौ लेशानिर्भरतादर्गेम्यममानतया धर्मीलोपोदाहरणान्यमूनि;, ‘एवविधविचारविरहदशायामपि चोभयलोपोदाहरणतियोगयानोति ॥ क्यडादीनामेव औपम्यप्रतिपादकत्वमिति न्यायस्थाप्य तदनन्तरमर्यं ग्रन्थः । तथा च वाचकस्य सत्वाद्दर्शने चानुपादानाद्दर्शनेमात्रलोपोदाहरणत्वमेव युक्तम् । यदापि क्यडादीनामौपम्यार्थकत्वपर्यनन्तं न विभाव्यते, तदापि धर्मस्युपमानिर्वाहकस्यादुपादानदुर्म्यलोपोदाहरणम् । सर्वथापि न वाचकमात्रह्रस्वतवमिति तस्यार्थः । तत्कयं नात्र धर्मीलोपोडपीति ॥

तत्राग्रं प्राचामभिप्रायः । धर्मेलवव्याज्युरूपेण धर्मेऽधिकपदोपादानस्थले न धर्मेलोपो वकुं युक्तः । इवादिपदैषु धर्मेत्वरूपेणैव तद्वोध इति ‘चन्द्र इव मुखम्’ इत्यादौ धर्मडस्मभ्याहातम् । व्याज्यं च तदनतिरिक्तत्वमात्रं न तु न्याय्यत्वस्थितत्वम्, चशब्दवदे: केवलान्वयिधर्मस्योपादाने तस्य धर्मत्वनयूनाधिकतिवादुपपत्त्या धर्मेलोपापत्तेः । न चैवं ‘मुखरुपमिं वकुं’ ‘घट इव पटो द्रव्यम्’ इत्यादेरपि पूणीरूपमात्वं स्यात्, वक्षुत्वद्रव्यत्वादिरूपेण धर्मेस्योपादानसलादिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । तथा हि किमत्र उपमानोपादाने, उत परणत्वम् आहोस्विकतकारः; नाद्यो दृष्टान्त । नान्य: आपादकाभावात् । पूर्णत्वस्य उपमात्वस्य वा चमत्कारप्रायोजकत्वविरहात । किंतु विषयविशेष-रषैव तथात्वात् ॥

यतु ‘त्रिविधं तत्कड् भारतायते’ इत्यादौ सुप्रसिद्धत्वादिरुपाच-रोपस्थित्या उपमानिष्पत्तिप्रसङ्ग इति । तद्पयसत् । तत्रोपमानिष्पत्तौ बाधकाभावात् । परन्तु सुप्रवेत्वादिषमप्युक्तसादृश्यप्रतीतैव चमत्कारोल्लासो न कु प्रसिद्धत्वादिप्रयुक्ततहु-द्विमात्रात् । तत्रोपमाया एव निष्पत्तौ ‘उपमानादचारे’ इत्यादिसूत्राणाम् उभयस् च वि-रोधापत्तेः । न हि क्यडादित्थले धर्मेलोपस्सीकारेणापि नात्युपमानिष्पत्तिरिति वकुं श-क्यम् । धर्मेडस्सोपमोदाहरणत्वं क्यजादीनामिति तेनापि स्वीकारत्वात् । धर्मेलोपोदाहरण-नीति चण्डीदासग्रन्थस्य द्रुष्टान्तभानवस्थं न्याय्यत्वादिति च रसगङ्गाधरग्रन्थस्य प्रागेवोपन्यासात् । न हि व्यपकधर्मीनवच्छिन्नस्य तद्व्याप्यधर्मवच्चिन्नत्वं वकुमर्हैति । पृथिवीतला-जलादिलिकासु जलादेरपि प्रतिवीतिविरोधश्रये परिणमनस्यानैकान्तिकत्वात् । न च तादृश्यात् इत्याादवेव तैरुपमानिष्पत्तिरभ्युपगता, न तु भारतायते इत्यादि वाच्यम् । विशेष्य धर्मेर्नुपादानस्थेमभ्यत्राप्यविशेषणवैशम्यानुपपत्तेः । विरोधस्यात्रावगमोत्तरमपि तद्बुद-यप्रसङ्गात् । तसात्रारीयत इत्यादावाचरैव धर्मेत्वाद्दिश्यविशेषमहिता चमत्कारोल्लासाच न धर्मडस्सत्वम् । इदं च सूत्रकृद्भर्गवत् । पाणिनेरप्यभिमततम् । न ह्याचाररूपस धर्मेस्य साधरयाचुपपादकत्वे ‘उपमानादचारे’ इति सूत्राणासमुचितिसंभवः । वक्षुतसु तत्तदुपमानो-पमेयसमभिव्याहारवशात्क्यडादिभ्यो विशेष्यप्रकारेणैव आचारोपस्थितिर्भवति । आचा-रे इति तु नानाविधशक्यतया वच्यछेदककाजुगममात्रम्, न तु तेन रूपेण शब्दबोधोऽपि रे इति तु नाना

पः तथाच्चारादिमात्रवाचकत्वाभावाच्चाल्लोपः इत्यस्यापि सुवचत्वादिति ध्येयस्‍म्‍ । उपमानोपमेयनिष्ठसदृशधर्मस्योपमाप्रयोजकत्वात्तत्प्रयोज्यस्तोपमानोपमेययोः संबन्धस्य साम्यस्य ततोडन्यत्वात्तद्वाचकत्वं क्यडादीनामिति चक्रवर्तिनः । अत्रापि साधर्म्यादितरिक्तः साम्यरूपः संबन्धोडवेषणीया इति न्यायपद्‌बाननद्‌दयः । उभयनिष्ठसमानधर्ममेवड्‌ग्राम्यसादृश्यं पदार्थान्तरमित्यभिप्रायेण चक्रवर्तिनामुच्यते तत्‍त्‍वम्‍ ।

‘सांवतीकतीक्षणयुतिदर्शी परयति सुदाक्षरं बाला । विरहेण निधिनिधायं निदधाति स्तनगतं नखाङ्कं ते ।।’ अन्रोभयत्रापि ‘उपमानात्कर्मणि च’ इति सूत्रेऽणुल्‍ । अणुल्पकृतितदादिपदेशु बुद्धिस्थत्वादिवत्‍ नारीयत इत्यादौ क्यडदचत्‍वादिना धर्मेस्‍म्‍ यथोक्‍सम्भिय्याहारबलादुक्तरिस्या लाभ इति न धर्मेलोपापत्ति । यथा ह्युपमानादित्युपमानत्वेन रूपेण नानाविधानां संग्रहः तथा आचारत्‍वेन रूपेण तत्‍तदर्थानामपि । एतावान्स्‍वविशेषः—यत्र धर्मः प्रसिद्धस्तत्र तदुपादानमनावश्यककम्‍, यथा ह्रूसयते नायिकेति । कचित्‍स्‍पष्टार्थं तत्प्रयोगादपि यथा—‘हूसयते चारुगतेन कान्ता’ इत्यादौ । यत्र तु न प्रसिद्धिस्‍तत्र तदुपादानमावश्यककम्‍ । यथा—‘त्रिविष्टपं तत्त्वज्ञ भारतायते’ इत्यादौ सुपवेर्भिः शोभितमिलोदेः । न चेतदाश्रयाश्रितयोः मानाभावः, आचारत्‍वेनैव तदुपस्थितेरिति वाच्यम्‍, ताच्छब्द्‌यस्‍ सादृश्यनिर्वाहकत्वमिति तदुत्तरिया सूत्राद्‌वसंगत्‍यापत्‍तेः । तदाश्रयेणैव प्राचीनेरपि क्यडादीनां धर्मेर्वाचकत्वाङ्गीकारात्‍ । अत्र एवं तत्‍त्र भाष्यकारैरपि कुटीयते प्रासादे, प्रासादीयति कुव्याम्‍, इति धर्मार्थकसाधनतरहीनमेवोदाहृतम्‍ । एवं ‘ओजायमानं यो अहि जघान’ इति भाष्योदाहृतश्रुतावपि तदेव प्रयोगः । ओजःपदं लक्षणया तद्‌दत्‍परम्‍ । ‘अहिद्रैताहृदरे संपे’ इस्‍मिभिदानम्‍ । तदेवसुपन्यास्‍तनानाप्रमाणानुगृहीताद्‌भवबलात्‍स्वीकुरु, वा आचारमात्रस्योपमाननिर्वाहकत्वं, प्रतिज्ञानीहि वा क्यडादिभ्यो विशेषप्रकारकं बोधमिति । सर्वथा क्यडादयो धर्मेर्वाचका इति सिद्धमिल्यलमतोनिबन्धेन । प्रकृतमभुंसारमः ।। क्यडादीनां सादृश्यबोधकत्वनिरासाय मतान्तरमाह—उपमानोति । एतन्मते जयरामभट्टाचार्योऽपि दूषणमाह—अन्रापीति । अन्वेषणीय इति ।

समानधर्मेस्‍तैव नैयायिकमते सादृश्यपदार्थत्वादिति भावः । मीमांसकमतमवलम्‍भ्य पूर्वमन्तं योजयति—उभयतिस्‍थेति ।। उपमानेति । यद्यापि ‘उपमानं कर्मणि च’ इत्येव सूत्रस्‍ख्‍लयेन कर्मणि । कर्त्तरी चोपमाने उपपदे धातोर्णुल्‍ भवतीति सूत्रार्थः । तथापि कर्मेऽणि चेत्‍यंश्च एवात्र सूत्रस्‍रूपकथनपरः तेन चैकदेशद्वारा ‘उपंमानं कर्मणि

च’ इत्येवं सूत्रक्‍ल्‍पकथनपरः 9

भूतस्यैव धातोराख्यातान्तस्यानुप्रयोगोडनुशासनसामध्यंयत् । पूर्ववदेवात्रे-वोत्तरध्याहारः ॥

यतु—भेदः सजातीयकक्ष णमुलोडर्थे । भेदः सकर्मकक्रियायोगे कर्मणि अन्यत्र सजातीयक्रिया कर्त्तर्येवान्वेति । तथा च—'मृधे निदाघधर्मांशुदर्शी परयन्ति तं प्रेरे ।'इत्यस्य 'निदाघधर्मांशुभित्रं' तत्कर्मकं यत्रिदाघधर्मांशुदर्शनसजातीयदर्शनं तद्रन्तः परे इत्यर्थः ।'स पुनः पार्थसंचारं संचारत्यवनिपतिः ।'इत्यत्र तु पार्थमित्रत्वे सति पार्थसंचारसजातीयसंचारवानित्यर्थे । अत एवं 'धर्मांशुदर्शी धर्मांशुं पश्यति' 'पार्थसंचारं पार्थः संचरति' इत्य-दिने प्रयोगः । अतः पूर्णोंपमैवेयमिति ॥ तत्र । भेदादौ णमुल्शक्तिबोधकानुशासनाभावात् ॥ किं च । अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबन्धेन प्रकृत्यर्थस्य भेदान्वयो न नियतः । देशकालादिकृतभेदाविवक्षया तथाप्रयोगस्यापीष्टत्वात् ।

न' इति सूत्रं विवक्षितम् । उपमानादिति तृपमानोपपदादातो णसुलप्रत्ययः प्रतीयते । यद्वा उपमानं अतिते प्राप्नोति स्वप्रकृतिभूतधातुपूर्ववर्तित्वसंबन्धेनैति । 'अत'धातोः क्रिप्रत्यये प्रथमांत एव णमुलो विशेषणम् । यद्वा उपमानशब्दो भाववृत्त्या सादृश्ये द्यपरः । अन्यथैकत्वे । ननु 'तीक्षणयुद्धितदर्शी' पद्यति इत्यत्र दर्शेःकारद्दृश्यं प्रयोगः पुन-रक्षो व्यर्थखेेऽस्ति आह—तत्प्रकृतिति । यस्मादातोर्णसुलू पुँल्ल्यते तस्मैतर्थः । अनु-शासनेऽति—यस्मादातोर्णसुलू विहितः स एवानुप्रयोक्तव्य इत्यर्थकेन 'कषादिगु यथाविध्यनुप्रयोगः' इति सूत्रेणैतव्यर्थः ॥ णमुलो भेदशक्तिकलपनेऽपि निदाघधर्मांशुं दर्शी न-दर्शेभांश्चि परस्थतात प्रयोक्तुं दुष्कर एव उभयत्वसाजात्यग्रस्तधर्मादिवाच्छेदप्रतियोगि-ताकभेदस्य स्वस्मिन्रपि सत्त्वात् । इत्यभिप्रायेणाह—'किं चेति । ननु प्रकृत्यर्थस्य प्रयो-यार्थे भेदे अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंबन्धेनैवाभ्युपगमात् कधंसु-क्तप्रयोगापत्तिः । व्यासजगृत्वादियदिदर्मस्यान्वयितानवच्छेदकत्वात् । तदवच्छिन्नप्रतियो-गित्वायाः संसर्गतावसंभावात् । निदाघधर्मांशुप्रभुत्वादिवादिलाशङ्कदाह—अन्वयितेऽति । तथा च णमुलर्थेऽपि भेदे प्रकृत्यर्थेन्योक्तप्रतियोगितायान्वयनियामकाश्रुपगमे यत्रैकस्सैवोपमानोपभेयत्वं तत्रान्वया-नुपपत्तिः उत्तसंसर्गाण प्रकृत्यर्थभेदान्वयस्य तत्र वाधिनत्वात् । ननु णमुलर्थले तादृश-

लङ्घापुरादतितरां कुपितः फणीच

निर्गत्य जातु हृदयापतिभिः परीतः । कृदृङ् रणेऽपदि दाशराथी दशास्यः संरन्धदाशारथिदर्शनेहो ददर्शे ॥ इत्यन्नव्याख्याकारो भेदान्वितो न भेदेऽपि शक्तौ प्रमाणमास्ते ॥ न च तत् भेदस्यानन्वय एवेति वाच्यम् । प्रयत्यार्थत्वं कल्पयित्वा तदनन्वयकल्पनायामनौचित्यात् । अन्यथातीतकृतितके चैत्रे 'चैत्रः पचति' इति प्रयोगापत्तेः । वतमानत्वस्य बाधेन कृतावन्नवयापाकानुकूलकृतिमानिति बोधसंभावात् । शक्यतापर्योसिथकरणातवच्छेदेकसैव शक्यत्वाच्च । अत एव 'श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येष्यः' इत्यत्र श्रुतिपदस्य प्रमाणशब्दे लक्षणा ।

प्रयोगो नास्त्येवेत्यारब्ध—लङ्घेति ।

रसगङ्गाधरे तन्नवयोदाहरणमेतत् । 'नैर्ऋतो यादुरक्षसी' इत्यमरः । चवर्गीयकारादिरपि जातुशब्दो राक्षसार्थ इति तत्‍व्यातारः ॥ न तु तत् भेदस्यानन्वय एव, इवपदाद्याहारवादिना त्वयापि इवार्थभेदस्तत्‍त्रान्वयबाधिवारणात तथा च इवपदस्य भेदशक्तिरभ्यासिद्धत्वाततस्त्रात्रुपपत्त्या भेदानन्वयस्वीकारेऽपि णसुलप्रत्ययस्थ भेदशक्तेः प्रमाणतया सिद्धत्वेन तच्छङ्का कल्पयित्वा तदुपपत्त्यनन्वयकल्पनमयुक्तमेवेत्यर्थः ॥ न तु यत्र तदर्थानन्वये तत्र पदप्रयोगः—अन्यथेति । एकार्थान्वयाभावेऽप्यनर्थान्वयस्वीकारे तदर्थानन्वयस्वीकार इत्यन्यथेति ।

यथा कुतेऽरतीतवदस्यां पचतीति लडो साधुत्वात् 'वर्तमाने लड्' इति वचनात् ।

अत्र तु भेदाश्रयणव्येदपि न तस्य साधुत्वप्रसक्तिभेदातितरार्थान्वयबोधः स्वादेव । अन्यथा इवपदाद्याहारवादिनस्त्वापि कथं भेदानन्वयेऽपि तदन्यार्थोन्वय इष्ट आह—शक्यतेति । तत्पदार्थपर्यायस्थिकरणगतस्य तात्पर्यम् । तथा च च भेदानन्वये तदर्थीयमात्रस्य शक्तिपर्यायत्वादिति बोध्यम् । अत एव पुष्पवृत्ताविषादौ 'एकयोक्त्या पुष्पवृत्तौ दिवाकरनिशाकरौ' इति ननद्रसूर्योऽलोऽन्वयसकृदशकिस्वीकरणात् । केवलं चन्द्रवादिप्रकारकयोथो लक्षणयैवैति संप्रदायः ॥

ग्रन्थान्तरसंबादमप्याह—अत एवेति ।

उभयत्र व्यासक्ताभ्याः शक्तेरेकधर्मीमात्रप्रकारकशब्दजनकत्वासंवादेवल्यर्थः । प्रमाणशब्द इति । शब्दटदुपजीविप्रमाणातिरिक्तक्षणत्वात्तन स्वृृतिपुराणादिसाधारणाय प्रमाणशब्दमात्र एव श्रुतिपदस्थान्त तात्पर्यम् ।

१. 'इत्यादावनन्वया' कू.-सु. २. 'भेदस्याप्रतीया' सु.

अन्यथा तद्‌टकपदार्थेषु खण्डशक्तौ प्रमाणशाब्दस शक्त्यैव बोधसंभवे तद्विरोधात् ॥ अत्रापि लक्षणैवास्तु को दोष इति चेत् । श्रौतीतवानुपपत्तिरेवेति दिक् । कैत्र्णमुलि यथा मम—— 'स्वद्रिभयोगद्र‌हनज्वरदद्र‌माने ये ये गुणा हृदि वसन्ति पुरो मृगाक्ष्या: । ते बहिमध्यविलसद्विसतनुतुनाशं नष्टाश्रापाभृतिविवेकसुखा: समस्ता: ॥'

अत्र प्रागुक्तसूत्रे चकारेण कर्तृरनुकर्षोत्कर्तरि णमुल् । एवं त्रयोदशाविधैककल्पसा व्याख्याता । अथ द्वित्सा व्याख्यायते—— धर्मघोतकल्पिकः समासयोः

इति । नहीयं वाक्ये संभवति । 'मुखं चन्द्र:' इत्यत: साधश्याप्रतीते: । नापि तद्वितगा वत्यादिरेव धर्मवाचकत्वेन तल्लोपाभावात् ।

तत्र च कैचिद्‌खण्डशक्तिस्वीकारेण शब्दस शक्त्यैव । विशिष्टशक्तिपक्षे च विशेषणविशेष्यभावे विनिगमकाभावेन गौरवात् । भवतो न लक्षणेत्युक्तम् । तत्र च दूषणं, व्यासक्तशक्तौ चेत्स्थापनपायेन शाब्द‌मात्रबोधे लक्षणैव स्यात् । इति न्यायमालायां द्वितीयसूत्रव्याख्यानावसरे जयारामभट्टाचार्यैरेव लिखितमिति । अवश्यं व्यासक्तशक्तिमतां पदादानमेकमात्रार्थबोधकत्वे लक्षणैवति ।

अग्रैपौति । इदं च त्वद्‌व्याख्यारसमुपेयं इत‌पदस्यापि व्यासक्तशक्तिकत्वं भेदविनिर्मुक्तान्यार्थबोधे लक्षणाश्रयणादिति भाव: । श्रौतीतवेति । ननु साध‌द्र‌ये लक्षणायामेव आर्थी उपमेति मते एतद्विरोधसंभवेऽपि यत्पदार्थविशेषणस्थोपमानत्वनियममतत्‌त्रैव श्रौतीति व्य‑वसायातां जयारामभट्टाचार्याणां मतेन कथमेतद्विरोधसंभव: ।

थ्सादृश्यविशेषणतापन्नस्य कर्मोदिकारकस्य उपमानत्वनियमस्य क्षतिविरहादिति चेत्, सत्यम् । साध‌द्र‌ये लक्षणायामेव आर्थत्वमिति व्यवस्थावादिभिरप्येत‌पक्षे माल‌द्र‌ण्य णमुल्प्रत्ययस्य भेदादिशक्तिस्लीकारसंभवात् । तान्प्रत्येयार्थत्वापादनात् । न च तेषामत्रेष्टापत्ति: । उपजीव्यविरोधात् । न चांशान्तर एव तदुपजीवनमिति वाच्यम् । तदा प्रत्ययार्थत्वं कल्पयित्वैवान्यदीपूवर्कदूषण एव उभयसाधारण्येन तात्पर्यात् । तदेवाह——दिगिति ।

इत्येकादशोपमानिचरणम् ॥

१. 'कमे' ख्त.

तत्र किं यथा मम— 'वाणन्ति वारिधारा: पवनाः पवयन्ति बहुयति विधुत् । धनति, धनति धनमाला पथिकानां कामनुन्नानाम् ॥' 'सर्वप्रातिकेभ्य आचारे किप् वा वक्तव्यः?' इति भाष्यकारवचनात् वाणी इत्याचरन्ति इत्योचें किप् । तस्याच्चारार्थकतयापि तस्य सर्वलो- पित्वेन श्रौयमाणत्वादर्थमलोपव्यवहार: इवाचप्रयोगस्तु स्पष्ट एव ।

समासे यथा— 'अयं क इत्थ्यनिवारकाणां गिरा विशुद्धौरे: विशुज्य कण्ठम् । हरां ददृशौ विस्मयनिस्तरक्ज्जां स लद्धितायामपि राजसिंहः ॲ' अत्र 'राजा सिंह इव' इत्युपमितसमासः । न चात्र 'स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुत्रवर्षेभकुज्जराः' । सिंहशार्दूलनागादयः पुंसी श्रेष्ठार्थवाचकाः ॲ' इति सिंह- पदं श्रेष्ठपरमिति । कण्ठं वक्क्रीकृत्य पश्चादवलोकनोपपत्तये उपमितसमास- स्थैवात्र युक्तत्वात् सामान्यधर्मप्रयोगाज्जात्यसमासानुपपत्तिरिति वाच्यम् । अत्रोपमाननिमित्तसामान्यन धर्मप्रयोग एव समासनिर्घात । शौर्य- द्वारात्तत्र सिंहोपमायां सिद्धयां पश्चादेव तत्त्वभावस्य तत्र वर्णनात् !

क्यचि समाझकडप् । उपमेयदोतकयोलपे उपमा क्यचृप्तय एव भवतीत्यर्थः । यथा— 'मा संसावय मां गिरा मधुरया कुर्वां न चित्तोत्सवं वातान्दोलविलोलपङ्कजदलद्रोहस्मृशा वा हृशा । आयाते मयि यच्चकार भवती कृत्यौचितिं संश्रमं तेनावाघ ममेन्दुसुन्दररुखि स्वात्मा महेन्द्र्रियति ॲ' अत्र 'महेन्द्र्रियते आत्मानमाचरति' इत्यर्थे क्यच् । यदप्यत्रात्मैवोपमेयः, tथापि कर्तृकर्मभूतयोरात्मनोरुपाधिमेदेन विवक्षया कर्मीभूतस्यात्मनोडश्रू- माणत्वादुपमेयलोपव्यवहारः ।

अत्र दीक्षितः—धर्मवाचकक्लषा तद्धितेडपि संभवति । यथा— 'नृणां यं सेवमानानां संसारोडच्यपपवर्गति । तं जगत्यभजन्त्यर्थश्रृङ्खा चन्द्रकलाधरम् ॲ'

अत्र हि च्छेदेव चछेदति 'इवं प्रतिकृतौ' इति कतं । 'लुप् मनुष्ये' इति तस्य लोपः । लिङ् तु प्रकृतिवदेव । एवं वश्रिकेव वश्रिका इत्यादावपि । अत्र हि साधारणधर्मेस्यांचेतनत्वादेवोचकस्य च लोपः स्पष्ट एवेत्यादुः ॥ अन्ये तु—चन्द्रमौलिकभजनराहित्यरूपधर्मप्रयोगात्न तल्लोपः ॥ न च—तस्य मर्त्यविशेषणत्वेनोपादानात्तस्योपमानभूतचन्द्रायामन्वयान्न साधारण्यमिति वाच्यम्‌ । 'यदृक्तानां सुखमयः संसारोडनड्यपवर्गीति । तं शंसुमभजन्मर्त्येश्रद्धा स्वात्महिताकाङ्क्षे: ॥' इत्यत्रापि धर्मलुप्तत्वप्रसङ्गे तत्र धर्मेश्रवणमिति श्लोक्तिविरोधापत्तेः । उभयत्र शब्दान्वयबोधं विनापि वस्तुत उभयव्यतिरिक्तज्ञानमेव साधारण्ये नियामकमिति स्त्रापि तुल्यम्‌ । उपमेयतावच्छेदकत्वेनैवात्र चन्द्रमौलिकभजनराहित्यं विवक्षितम्‌ । साधारणश्र धर्मः स्वात्महितकरणमिति तु शपथमात्रम्‌ । चन्द्र इव सुखं रमणीयमित्यत्रापि धर्मोत्तरप्रयुक्तसादृश्ये विवक्षितमिति शपथस्त्रापि संभवात्तद्मलोपापत्तेरित्याहुः ॥ धर्मोंपमानलुप्सा हेत्चौ वाक्ये धर्मोंपमानलुप्सा समासे वाक्ये चेत्यर्थः । तद्धिते तु नेयं संभवति । उपमानपदोत्तरस्मै तद्धींधानात्‌ । अत एवं न श्रौत्यपि इवादेरप्रयोगे । उपमानपदामयोगे इवादेरप्रयोगात्‌ । तत्र समासे यथा— 'हुङ्ङोल्फतो मरिहिसि कण्टककलिआइ केअइवणाइं । मालइकुसुमसिरिच्छि भमर भमन्तो ण पाहिइसि ॥' अत्र मालतीकुसुमसहशमित्यस्य मालतीकुसुमनिश्छाद्हयप्रतियोगिन्मित्यर्थः । यद्वापि…… तथापि…… ॥ श्रीः । 'अण्णेसण्मरिस्सति कण्टककलितालि केतकीवनालि । मालतीकुसुमसदंसं भ्रमर भमण्णपि ण प्राप्ससि ॥' [इति च्छाया ।] अत्र कुसुमसहशे'वोपमानत्वात्कथं तल्लोप इत्याशङ्कते—'ग्रन्थप्रवृत्तौ । पूर्वोक्तरीत्या समाधाने—तथापीतिस । 'ग्रन्थ-

वाक्ये यथा— 'जं तुज्झ सई जाआ असईओ सुहृज्जं अम्हेइ । ता किं फुडउ वीअं तुज्झ समाणो जुआ णत्थि ।।' तत्रिष्ठसादृश्यप्रतियोगी युवा नास्तीत्यर्थः । यद्वा 'मालइकुसुमेण समं' इति पूर्ववत्क्रमे पाठे वाक्ययोगो बोध्यः । अत्र दीक्षिताः—वाचकोपमानत्वस्या स्वरूपत एवानुदाहता समासे- ऽस्ति । तथा धर्मोपमानत्वस्या वृत्तिवाक्ययोरेवोक्ता तद्धृतेपि । तथा हि— काकागमनमिव तालपतनमिव काकतालम् । 'समासाच तद्धृश्यते' इति समासानुवादेन प्रत्ययविधानाज्ज्ञापकात्समासः । 'इवार्थे विषयी यात्समासाच्छ- प्रत्ययः स्यात्' इति हि तदर्थः । न चेवार्थे समासं बिना तत्संभवतीति तस्मादेव तत्पथैकात्कर्मसमासः । इतः काकशब्दस्तदागमने, तालशब्दस्त- त्पतने वर्त्तते । तत्र काकागमनं देवदत्तगमनस्योपमानम्, तालपतनं दस्यूप- व सतां जाया असत्कृत्य—शुभग यद्यपि । तर्ंकि स्फुटतरयत्न वीअं तब समाणो युवा णास्ति ।।' [इति छायाः ।] तत्र सदृशयोरान्तरभावावेद त्वज्जयाया: पुरुषान्तरसंमानभाव:, अस्माकं च खपतीनपहाय त्वत्संबन्ध इति किमुभयत्रापि हेतुन्तरगवेषणयेल्स्थः ।। नन्वत्र त्वत्समानो युवा नास्तीयस्य युवाभावस्य बाधितत्वेन तत्तत्सदृशयरूपविशेषणाभाव- पर्यवसायित्वेन त्वत्सदृशाभाव एव विवक्षित इति कथमुपमा, अनन्वयसैवोचितत्वादि- ल्स्वरसादाह—यद्येत । इदं च सर्व माल्यादिनिष्ठसादृश्यप्रतियोगिनमिस्र्यर्थस्थैक- रे । प्रागुक्तानिष्पर्यैषा माल्यादिप्रतियोगिकसादृश्याश्रयस्यैव बोधाभ्युपगमे तु गोवर्र्धनाचार्यपद्यमुदाहृतम्—'वासरगमनमनूरोपि वियदविनिश्च वामनैकपदं । जल- चिरपि पोतलक्च: सतां मनः केन तुल्यम् ।।' अत्र केनेति सामान्यानिदेशादुपमान- लोप: । तुल्याम इत्युक्त्या तस्य ज्ञानाभाव एव तात्पर्य न त्वसत्प्रतीडपि । तत्सत्प्रतीडपि ज्ञानाभावेन तत्प्रतीकसहितेयाश्रितत्वेन प्रकृतिनिरूपणानुपपत्तिसिद्धा । असत्कव तात्पर्य- कल्पेन गौरवात् । सतां मनः किमं भूतं इति च वाक्यगतं बोधयम् ।। स्वरूपत पवेति । एतदर्थंशेव प्राचीनैरपरिगणनात् । तद्धृतेपि गीति । तथा चात्र धर्मिण: परिगणितत्वेऽपि विमागे न्यूनत्वमिति भावः । समासं बिना उक्तसूत्रार्थालुपपत्तावेव तदन्यथालुपपत्तिबलात्समासः स्यात्त्वनन्यथेयेति । समासव्यतिरेकभयुक्तां सूत्रार्थालुपपत्ति प्रदर्शयिष्यनसूत्रार्थी व्याचष्टे—इवार्थ इति । इदं च प्रतिद्वन्द्विशादुक्तम् । सुपुपेत्यनेनापि समाससिद्धे: कैयटेनाभि- हितत्वात् । वर्त्तत इति । स्वसमवेतस्यथोक्क्रियायां लक्षणयेत भावः ।। देवदत्ते-

पनिपातस्य, तयोरिशब्दस्य च काकतालमिति समासे लोपः स्पष्टः। ततोडपि काकतालमिव काकतालीयमिति 'समसाच्च तद्विषयात्' इति छप्रत्ययः। तालपतनेन यथा काकवधस्तथा चौरेण देवदत्तस्येति तद्वितार्थः। तथा च 'काकतालीयो देवदत्तस्य वधः' इत्यत्र तद्विते उपमानस्य काकवधस्यांतकितोপনतत्वस्य समानधर्मस्य च लोपो वक्तव्य एवेति ॥ अत्रोच्यते—सत्यमेव काकतालीयेतत्र छप्रत्ययप्रकृतिभूतेऽस्मिन् वाचकोपमानलोपेऽपि । परंतु न प्रकृतेऽदनुकत्या न्यायप्रसक्तः । तत्तस्मासस्य स्वातद्येण प्रयोगाभावात् । तथा हि—छप्रत्ययविधानबलेन तत्र समाससिद्ध्या यत्र छप्रत्ययो विषयस्तत्रैव समासो न तु छप्रत्ययविनिर्मुक्तेऽपि । विभागशास्त्र स्वातद्येण प्रयोगयोग्यनामेव कृत इति । वस्तुतस्तु—नात्र वाचकलोपोडपि । समासस्यैव वाचकस्य विद्यमानत्वात् । इवार्थविषयात्समासादिद्वार्थे छप्रत्ययविधानबलानेवार्थ एव समासस्य वाच्यत्वात् । तथा च कैयटेन व्याख्यातम्—'काकस्यागमनमिव चैत्रस्यागमनम्, तालस्य पतनमिव दस्योरुपनिपातः' इत्येक इवार्थः । तत्रैव समासः । तेन 'पतता तालेन यथा काकस्य वधस्तथा दस्युना चैत्रस्य वधः' इति द्वितीय इवार्थः । तत्र च छप्रत्ययः—इति ॥ अवश्यं चेदं ति । 'यच्चौराणामस्य च समागमो यच्च तैर्बंधोडसौ कृतः । उपनतमेतदकस्मादासीद्वत् वाकतालीयम् ।' इति चित्रकाव्यांसौदाहरणाभिप्रायकम् । तयोरिति । काकागमनतालपतनयोरिस्यर्थः । तत्रैव वाचकलोपमपि दर्शयति—इवार्थशब्दस्य चेष्टे । अतएवोक्तं 'काकतालीयो देवदत्तस्य वधः' इति वाक्याभिप्रायेणोक्तकश्लोके अकस्मादिति धर्मेऽपि निर्देशात् । तृतीयचरितस्यान्योन्यथानिर्मित्ताने तत्रापि धर्मेलोपो दृश्यते ॥ नतु कयडादीनामपि स्वातद्येण प्रयोगयोग्यत्वात्तद्विभागोऽध्येयमसंततः स्वादिस्वरिततोषादाह—वस्तुतस्त्वति । कैयटेनैति । द्वितीयाध्याये 'प्राक्कडारात्समासः' (आकडारादेका संज्ञा) इति सूत्र इत्यर्थः । पञ्चमाध्याये 'इवार्थे समासः' इति कैयटेन विशिष्टानभिधानस्थालान्तराहुर्सरणम् । तथा च 'ईवार्थे समासः' इति कैयटव्याख्यानात्सिद्धम् । समासस्यैव साधदयवाचकत्वं तदर्थविहितवतिप्रत्यादिवदिति भावः । किंच त्वयापि तदर्थविहिततस् तद्वाचकत्वमस्वीकृतमित्याह—अचिद्यं चेतित । तथा च छप्रत्यस्य इवार्थविहितस्य साधदयस्यैकत्वस् मञ्ञुपगम्य तत्प्रकृतिभूतस्य, इवार्थविहितसैलेन समासस्य साधदयवाचकत्वं नास्तील्यभिधाने तुरगरुढसैव तुरगविस्मरणमिति

अलङ्कारकौस्तुभः

त्वयाऽऽप्युपगन्तव्यम् । अन्यथा इवार्थे विहितस्य तद्वितस्यापि तद्वाचकत्वप्रसङ्गादिति तत्त्वम् । एवं तद्वितार्थभूताया धर्मीप्रधानङ्गस्साया अपि नात्रोक्ति: । तद्वितोत्पत्तिदशायां काकतालपदस्य तालकृतकाकवधे लक्षणस्वीकारेण तदाश्रयकाकतालपदस्य श्रूणमाणत्वेनोपमानङ्गस्स्वभावात् । न च लक्षणाया मानोभाष: । तत्रोपमानपरत्वभावे तदुत्तरमिवाच्छेदे तद्वितानुपपत्तिरेव मानत्वादिति कृतं पण्डिते:।

भाव: ॥ तद्वितप्रकृतिभूतसमासगतोपमाया आधिक्यं निराकृत्य, तद्वितार्थोपमाया अप्यधिकृत्य निराकृति:—पञ्चमिति । उपमानपरत्वेति । तालकृतकाकवधस्यैवोपमानताया: सर्वसिद्धत्वात् । तथा च पञ्चम्यादौ केषुचितनोक्तम्—‘ताले तु यः काकस्य वध: स देवदत्तस्य दस्युना वधसोपमानमिति वधादि: काकतालादिशब्द्वाच्य: संपद्यते । छप्रत्ययप्रकृत्याङ्गस्य तत्परत्वं विना तदुत्तरं तद्वितो न स्यादिति भाव: । ननु ‘समासस्य साध्यवाचकत्वे मानाभाव: । अध्याहृतादिपदादेव तद्रोधोपपत्ते: । न च इवार्थविषयादिसूत्रादास्मध्योत्तथेति वाच्यम् । तत्समासेनं साध्यप्रतीतावेव तस्य तात्पर्य्यात् । तस्याश्र इवपदादेवोपपत्तौ समासस्य तच्छक्तिकल्पने गौरवात् । यदपि ‘समासाच्च’ इति सूत्रे यद्य संमासोऽपि इवार्थे, छप्रत्ययोऽपि तत्रैव, तर्हि समासेनोक्तत्वात् । छप्रत्ययो न प्राप्नोति इति शङ्कापरे भाध्यम् । तदपि तत्समासात्साध्यप्रतीतिरिति तिरिक्येतावन्मात्रतात्रप्यकम् । अत एव तत्र केषुचितनचनसामर्थ्यात्सिद्धादिति चेत् । शाब्दो—ऽइयामादिभ्योडतिप्रसङ्ग इति व्याख्यातम् । न हि शाब्दीयमेत्यादावपि समासस्यैव साध्यवाचकत्वमिष्यते । तत्र वाचककल्पनाया: सँवऽऽप्युदाहतत्वादिति चेत्स्यम् । तथापि नात्र वाचकलोपीडपिसपिशब्देनोपमानलोपाभावस्य विवक्षितत्वात् । तथा हि—काकतालशब्दयोस्स्त्वगमनपतनयोर्लक्षणा सर्वसंमता । तयोरेवदत्तागमनदस्यूपनिपातनिष्ठोपमेयतानिरूपितोपमानत्वं च सर्वग्रन्थसंमतम् । पञ्चम्यादौ केषुचनोक्तम्—‘वृत्तिविषये काकतालशब्दौ काकतालसमवेतक्रियावाचिनौ, तत्र काकागमनं देवदत्तागमन—स्वोपमानं तालपतनं दस्यूपनिपातस्येति । एवं स्थिते लक्षणीकपमानलोप:—इति वाच्यम् । उपमानार्थकशब्दश्रवणमात्रस्य विवक्षितत्वेन वाचकत्वपर्यन्तस्य वैषय्योत्प—माणभावाच्च । अतएव वाचककल्पनातत्क्षमपि साध्यार्थकपदमात्राभावे सत्येव पूर्वं व्यवस्थापितम् । विचार्यतं च सर्वेषां ग्रन्थकाराणां तथैव । न हि साध्यलक्षणिकपदयोगेऽपि छत्वक्षी—कारे अर्थी पूर्णोपमानकृतचिद्विषयमृदृइति । आर्थोपमान्यां साध्यवाचकपदाभावनियमात्॥ न—वेतदर्थमेव साध्येतद्विशिष्टानव्यतिरेकवाचकपदाभावे वाचककल्पनासत्वमिति रसगङ्गाधरादौ व्यव—हिते । तत् साध्यवाचकपदाभावेऽपि साध्यविशिष्टवाचकपदार्चेन छत्वानापत्तिरिति हियते ।

चेतः, सत्यम् । अस्मदपेक्षया गौरवं स्पष्टमेव । साधार्यार्थकपदाभाववश वाचकत्वं सततव्यवस्था-पकत्वे उभयनिवेशापेक्षया लाघवस्य सत्यात् । आस्तां प्रागेव बाह्यो दृश्यंतं प्रासङ्किकमेतत् । प्रकृते उपमानार्थकलक्षणिकपदसत्वान्नोपमानत्वं सत्संभवः । अथात्रापि उपमानवाचकपदाभावात् एवोपमानलोपव्यवस्थापको वक्तव्य इति चेत्; गौरवादिकं तावत्स्प-धर्मास्ताम् । एवं सति कयडुप्रत्ययेडपि उपमानत्वं स्यात् । न चेष्टापत्तिः । केनात्यन्तविधानात् । चित्रमसीमांसारसगडाधरयोरपि कयडादिपमानत्वानङ्‌उपगमांच । नचु कयडुस्स्थले कथमुपमानलोपापत्तिरिति चेत् । अवहितो भूत्का शृणुया: ॥ ‘ओजसोऽ-सरसो नियमः’ इति तत् सूत्रस्थ्यांकैन विशिष्यो जायते इत्यत्र कयडुप्रतयः सर्व-सिद्धः । तत् च ओजःशब्दो लक्षणया तद्वत्परः इति वैयाकरणैः कण्ठत एव व्याख्या-तम् ॥ आस्ति न तत्र वैदिकोडपि प्रयोगः—‘ओजायमानं अहि जघान’ इति ॥ नन्व-त्र मास्तु लक्षणा दुःसहत्वादिर्मविचक्षया ओजस एवोपमानत्संभवादिति चेत्, न । धर्मोत्तरावुचरंणकैशवैयर्थ्यात् । ओजस्विन् उपमानत्वे विशेषणतया उपस्थितस्य ओजस एव साधारणधर्मतायां लाघवात् । ‘पौलोमीकुञ्चकुम्भकुहरकुम्भरजस्वजन्यजनमोदतता श्रो-तां शो रुचयः पुरंदरपुरो सीमामुपस्कुरवते । एताभिलर्हिताभिरन्धतमसानुयु द्धश्रती-भिर्देशः क्षोणीमारणतिभिरनंतरतमं व्योमेदमोजायते ॥’ इति सुरारिपये तद्धदेवोप-मानेतया अवचयवाच्यत्वाच । किंच—उपमानादेव कयडादययो विहिताः, उपमानत्वं लक्ष्यार्थस्थापि सर्वैस्संमतम् । अतो लक्षणिकादपि उपमानविहितप्रत्ययोत्पत्तौ न किंचि-द्वाधकं संकोचे मानाभावात् । स्वीकृतं चात्रैव त्वयापि लक्षणिकशब्दात् । छप्रस्ययादि-कमु, तत्केन विशेषेण कयडादयो लक्षणिकात् स्यु: ? तत्रोपमानपदं साक्षादेव श्रूयते । छप्रत्यये त्वाक्षेपादिति चेत्, किं ततः । शाब्दता पर्यवस्योभयत्रापि साम्यात् । इति ॥ अतएव—‘अक्षराभिधानामादत्ते’ इत्यादौ गर्दभाभिधानी व्याप्ततरेरशब्दभूताया अपि वेदतां पर्यवस्यतेन विधेयत्वपर्यवसानम् । ‘अहणयैकदधिन्या पिङ्‌ ाक्ष्या सोमं कीणाति’ इत्यत्र मीनांसकर्मते—अहणयेस्यादीनां क्रियां एनान्वयात् । गवांरणण्योः परस्परावृंच्छेदतत्कस्य पाकत्वक्षीकारेडपि तस्य शाब्दीयत्वं च । अन्यथानुरुणयापि गवा सोमरायाप्तेः । तत्क्ष लक्षणिकत्वात्कयडादिप्रत्यये उपमानत्वापत्तिरङ्‌ निवरैव ॥

एवं साधारणधर्माविनापि लक्ष्यतस्थले धर्मलोपापत्तिरपि स्यात् । तथा पुष्पवत्सदृशं मुखं इत्यत्रापि उपमानलोपापत्तिः । पुष्पवत्पदस्य हि ‘एकयोकत्या पुष्पवन्तौ’ इत्युभ-यव्यासक्तशक्तिमतेन चन्द्रत्वप्रकारकत्वे सति सूर्यत्वप्रकारकवब्दत्वं कार्यतावच्छेदकं कृतम् । तत् चन्द्रत्वादिमात्रप्रकारकबोधत्वस्य तच्चाकिञ्जकार्यतानवच्छेदकत्वात् ताद-शाबोधो लक्षणयैवेत स्वीकारात् । न चेष्टापत्तिः काव्यसममिलसादावर्थान्तरालुसरणके-शानुपपत्तेः । लक्ष्योपमानकस्थल एव तत्सौलभ्यात् तथैवास्त्विति चेत्, ‘पुष्पवन्ता-

9. 'छेदकत्वस्य' क.

सामान्यलक्᳕ृत्तौ ॥ १३ ॥

धर्मद्योतकोपमानानां त्रयाणां लोके: समास एवेत्यर्थ: । यथा— 'अहं सरसदन्तमण्‌डलकवोलपङिमागऊ मिअच्छीआ । अन्तो सिन्दूरिअसहूवत्तक्‌करणि वहइ चन्दो ॥' अत्र मृगाक्षीति । इहं हि मृगस्याक्षिणी इवाक्षिणी यस्य इत्यर्थे 'उपमानपूर्वपदो बहुव्रीहिरुत्‍तरपदलोपेक्ष्र' इति वार्तिंकात्समास: । उपमानवाचकौक्षिपदस्य लोप: । ऐस्स हि 'ससमीपूर्वपदसोपमानपूर्वपदस्य च वहुचकौक्षिपदस्य लोप:' इति वार्तिंकम् । विव रसयं मुज्झं' इत्यादौ श्रौषा अप्युपमानक्‌षयात उपपत्ते: । नहीदमपीश्‍वरप्रत्यापत्तिर्हि श्‍क्यं, तथा चार्थलिङ्गनियमस्य सिद्धान्तसिद्धत्वात् । त्वयाप्यभ्युपगमाच्च । तत्रापीश्‍वरप्रत्यय एवेत्युपपक्ष: । किंचैवं 'पुष्‍पवक्तलं सुक्खं' इत्यादौ तद्वितेउपमानक्‍षस्‍वात् । न चेष्टापत्ति: । त्वयाप्यनधीकारात् । तथापि त्वया तद्वितेउपमानक्‍षस्‍वाभ्युपगतेव क्‍वचिद्वाच्यं । नहीदं भ्रान्तौ आपादने निष्‍ठापादनमेवेति । किंतु त्वां प्रतिेयं, त्वया च तद्विते उपमानक्‍षानभ्युपगमादनिष्टापादनमेवेति । ममापि तथैवाभ्युपेयमिति चेत्, तर्हि स्वपक्षे लज्ञा चेत्युभयपरिसङ्गात्स्पष्‍टमेव निष्‍धोऽनधीकार: । किंच पुष्‍पद्रव्‍स्‍य मुखमिति वाच्यकोपमानक्‍षयात, त्वयाभ्युपगमात् । न चेदं मातृप्रतिष्ठापादानमेव, काकतालीयमिति छप्रसृत्यप्रकृतिभूते समासे त्वयाप्यभ्युपगमादिति वाच्यं । तत्पर्येन्तानुसरणप्रयासालुपपत्ते: । किंच 'पुष्‍पवन्त-विव मुखं' इति वाक्येऽपि धर्मोंपमेयोसच्‍छलोपमापत्ते: । तथा च क्‍वचिद्विप्रकर्ष एव तदुपगमविरोध: । किं बहुना । धर्मोंपमानोपमेयार्थलक्षणीकपदानुपादाय सर्वत्रैव तत्‍तद्व्‍यापत्तिरिति संक्षेप: । तदेतत्सर्वमभियोदयत्नाह–अलं पहिलवितेनोति । 'असौ सरसदन्तमण्‌डलकपोलप्रतिमागतो मृगाक्ष्या । अन्त: सिन्दूरितरहूवत्तक्‌करणि वहति चन्द: ॥' [इति च्छाया १ ] प्रकृतोदाहरणों विविच्य दर्शयति—अत्र मृगाक्षीति । यदापि 'सस्म्युपमान-' इत्यादिवार्तिंकवरीरं महाभाष्‍यदौ हृश्यते, तथापि प्रकृतोपयुक्तया समासांरामपहायैव वार्तिंकं पठति—उपमानेत्यादि । उक्तवार्तिंकविषय-

9. 'समा(दुपमेया)दन्येषां' इत्यलङ्‍कारसुकाव्‍स्यामधिकं हृश्यते. २. 'सस्‍म्युपमान' ख्‍व. ३. 'कनेत्‍त्र' ख्‍व. ४. 'अस्‍यादों हि' ख्‍व.

10. 'त्वयाप्युपमा स्वात्' ख्‍व. २. 'तदास्‍यभ्युपगमात्' क्‍ष; 'तदानयनात्' ख्‍व.

अलंकारकौस्तुभम्

श्रीहिरवाच्य:

उत्तरेषामिव पदोपमानार्थकमुखपदादीनां लोप: इत्यर्थे वदन्ति काव्यप्रदीपादय: सर्वे व्याख्यातार: । वस्तुतस्तु उत्तरपदशब्दस्य समासान्त्यावयवे रूढिरिति वैयाकरणसंप्रदायादुपमेयभूतमुखपदस्यैवात्र लोपेन भाव्यमिति सूत्रिभिर्विभावनीयम् । अत्रो धर्मोऽतकोपमेयलभैवेयसम्पदेति युक्तं [सम्पदं] । कैयटस्वाह--अप्रयोग एवात्र लोपशब्देनोच्यते । तथा हि—उत्तरो मुखमस्येव विश्रह: । न च प्राणी प्राण्यन्तरावयवो भवति इति उद्धृशब्दस्य तन्मुखे लक्षणेति । आसिंस्तु पक्षे ‘नात्रोपमादिलोपप्रसङ्ग:' इति पूर्वपक्ष एवेदसुदाहरणं बोधयम् । अत्र केचित्—उपमानमात्रोपादानेडपि त्रिलृक्षा संभवति । यथा ‘अयमाय:शूलिक:' इति । अत्र हि अय:शूलमिव तीक्ष्ण आचारस्थेनायमाय:शूलिक: इति । अत्र हि प्राचां व्याख्यानं दूषयति—वस्तुतस्त्वति । नन्वेतदसंमतं । तथा हि यथोपमानमात्रोपदेशे पदवाक्यरङ्ग समासो विधेयस्तथाव्यमस्तरपदसत्त्वं गृह्यते । न तु बहुव्रीहेरेव । येन द्वितीयाक्षिराशब्दस्य लोप: स्यात् । अत एव ‘शाकप्रिय: पार्थिव: शाकप्राधिव:' इत्यत्र 'शाकपार्थिवादीनामसूत्रपदलोपपक्षे' इति वचनैन शाकप्रियेतिं समासे तदुत्तरपदं प्रियपदरूपं तस्यैव लोप:, न तु एतद्वचनविधेयसमासोत्तरपदभूतस्य पार्थिवपदस्य । किं बहुना—‘तसमुपमान-' इत्यादिप्रकृतवर्तिकेनैव धनं करे स्थितं यस्स स: करधन इत्यत्रैव उत्तरपदलोप: । स पूर्वसमासे उत्तरपदभूतस्य स्थितशब्दसैव । न त्वेतद्विधेयबहुव्रीहिसमासोत्तरपदभूतधनशब्दस्य, करधन इति रूपासिद्धिप्रसङ्गात् । एवं चोक्तसंप्रदायंs विरोघाभावात्, कथमत्र द्वितीयाक्षिराशब्दस्य लोप इत्युच्यमिति चेत्, सत्यम् । यथा श्रुतग्रन्थे उच्चदूषणप्रतिभासेऽपि ग्रन्थस्याभिप्रायान्तरेगैव प्रधत्तत्वात् । तथा हि—संप्रदायादिति । बहुव्रीहिपूर्वपदभूते उत्तरमुखेति शब्दे मुखशब्द एवोत्तरपदं । न विवादिरपि येनोत्तरपदतया इवपदीनांमप्युक्तवचनैन लोप: स्यादिति भाव: ।। अत: इति । अत्रोत्युपमेयपदसमुपमानपरमेव करणव्युत्पत्त्याश्रयणात् । तथा चोपमानभूतमुखपदस्यैवोक्तवर्तिकेन लोप: । इवपदस च गतार्थत्वादेव निश्चित: । स्पष्टं चेदं कैयट एव । अत ऊभयोरपयुक्तवर्तिकेन लोप इति प्राचां व्यास्यानमयुक्तमेव । यद्वा मुखपदस्य मुखसदृशो लक्षणा । उभयथाप्यीवादीनामुचकातिकेन लोप इति भाव: । समपदामिति । सामान्यपदमित्यर्थ: । तेन सामान्यपदेन कारिकास्थेन उपमानलोप एव ' वाचक:', इवादिनिवृत्तिस्तुस्वर्योदित्येव विक्षित इति

अलङ्कारकौस्तुभः

१४१

न्विच्छति इत्यायःशूलिकः । अत्र हि उपमेयधर्मवाचकानां त्रयाणामपि लोप इति । अत्राहुः—कृरस्याचारस्यायःशूलतयाध्यवसानादतिशयोक्केरेवात्र विशिष्ट्वादुपमाविहाराहत् । अत एवं महाभाष्यमपि ‘अतयःशूलमिवायःशूलः यो मदनोपायेनात्रेष्य्यानर्थान् रुचिसेनात्विच्छति स उच्यते आयःशूलिकः' इति । कैयटश्राह—‘यथायःशूलं तीक्ष्णम्, एवमन्योडपि तीक्ष्ण उपायोडयःशूलसुपचारादिति' । एवं ‘पार्थेनान्विच्छति पार्श्विकः' इत्यत्रापि अतिशयोक्तिरेव । ‘यथा पार्श्वे तिर्यङ्गवस्थानद्रुजु तथान्योडनृजुरुपायः पार्श्वेमिति कैयटेन व्याख्यानात् । एवमेकोनविंशतिभेदा ध्रुवा । अत्र केचित्पमाया भेदान्तराणि स्वीकरुवन्ति । ते यद्यपि वैचित्र्याभावादुक्तभेदेष्वेवान्तर्भवन्ति तथाप्यवान्तरत्रैचित्र्यसत्त्वादकरानुमतत्वाच्चोदाहियन्ते । तथा च भरतः— ‘एकस्यैकेन सा कार्या ऐकस्य बहुतिस्तथा । अनेकेषां तथैकेन बहुतूनां बहुतिस्तथा ॥’ इति । तदुक्तं द्वितीयभेदमाह— मालोपमेयेडप्येकस्यैव श्रेष्ठदृपमानसंवन्धः । सामान्यधर्ममभेदाभेदाभ्यां सापि च द्वेधा ॥ १४ ॥ स्पष्टोडर्थः । तत्र साधर्म्यनिमित्तधर्मोभेदे मालोपमा यथा— ‘गोह व वितराहउ उज्जलकुहरं व लीलसुण्णिकडं । गोहणरहिअं गोअं व तिअं वअणं तुहं विओए ॥’

अत्रोदाहरजनकत्वं सर्वत्रोपमानिमित्तधर्मः स चाक्षिसः

श्रूयमाणस्तु यथा— 'वाहि व वेज्झरहिओ धणरहिओ सुअणगेहवासो व्व । रिउरिद्धिदंसणं विअ दूसहणिजो तुह वियोऊ ॥' अत्र दुःसहत्वं सर्वत्रैको धर्मः । तद्र्द्रे यथा— 'मातेव रक्षति पितेव हिते नियुड्ढे कान्तेव चाभिरमयत्यपनयतीयं दुःखम् । कीर्तिं च दिशु वितनोति तनोति कीर्तिं किं किं न साधयति कल्पलतेव विद्या ॥' अत्र रक्षणादयो धर्मा मिल्ला: । यथा वा— 'जलइ वडवाणलो विय फुडइ सेलो व्व रामवाणाहिओ । रसइ जलं व्व उअहिओ खुहिओ लद्धइ मारुओ व्व णहुअलम्॥' अत्र ज्वलनादयो मिल्ला धर्मा: । यंथा वा— '..........[सूर्यसैव]..........[नक्षत्रः].........[वसिष्ठा]..........[अन्वे- तवे]..........' गोधनरहितं गोत्रमिव तस्या बदनं तव वियोगे ॥' [इति च्छाया ।] 'व्याधिरिव वैच्वर- हितो धनरहितः सुजनगेहवास इव । रिपुक्रुद्धिदर्शनमिव दु:सहस्तव वियोगः ॥' [इति च्छाया ।] काचितु सामान्यधर्ममनुपादानेडपि तदपेक्ष्य कस्य शब्द्तवं यथा— 'वाप्यां क्षाति विवक्ष्णो द्विजवरों मूखोंडथ वर्णाधमः फुल्लां नाम्यति वायसोऽपि हि लतां या नामिता वाङ्ङिणा । ब्रह्माक्षत्रविचारस्तरन्न्त हि यथा नावा तयैवेतरे तं वापीव लतैव नारिव जं वदंति सैं मज्जे ॥' अत्र सर्वाभ्रपांगीयत्वादपि भेदकर्मोद्दाहृराणत्र- यम् । धर्म इति । श्रूयमाण इति पूर्वेणान्वयः: । 'ज्वलति वडवानल इव स्कुरति (च) शैल इव रामवाणामिहत: । रसति जलद इवोदधि: झुमितो लहयति मारुत एवं न- म्वाणाभिहतत्वं स्मुद्रांशे तत्तद्विद्रधर्मप्रयोगक्मिति पूर्वव्साद्विषोषः ॥' [सूर्यस्यैवैति ।

9. 'परिभाषिता' ख.

10. एतदादिकस्य छायादस इत्यतस्य ग्रन्थस्य मूलं नोपलभ्यते । एकसिन्मूलपुस्तके 'यथा वा' इत्येवोपालभ्यते । अथे दूसाहरणं किंपि न दरयते

अलङ्कारकोस्तुभः

'एकत्रानेकेषां साधर्म्येऽपि' इतीयमुपमा भरतेनोक्ता— 'ऋयेनवार्हैणभासानां तुल्याक्ष इति या भवेत् । एकस्य बहुभिः सादृश्यमुपमा नाट्याश्रयां ॥' बहुष्वेकस्य साहृश्यरूपोडपि भेदस्तत्रोक्तः । यथा— 'चन्द्रवत्स्तम्भकार्योऽपि ज्योतिर्योगे द्विजोच्यते । एकेन सा त्वनेकेषामुपमा परिकीर्‌तिता ॥' इयं च सामन्यधर्मैक्य एव संभवति । उपमानस्यैकत्वादिति ध्येयम् । यथा— 'तुल्यन्ते शशिना वक्राणीतिसैककृता भवेत् ॥' 'धनैरिव गजा यत्र बहूनां बहुभिस्तु सा ॥' हरिवंशेऽपि— 'जलावलम्बावुदधेरिन्द्रदर्शी घनैरधनान्योधयतीव वायुः । अवृत्तरो वा नावर्तिविन्दुस्याज्ञानाज्ञैः सैरीव वीर्येभवान् ॥' अत्रैव सामन्यधर्मेऽपि यथा— 'अलक्षितगतागते कुलवधूकटाक्षैरिव धरणानुनयशीतलैः प्रणयकेलिकोपैरिव ॥'

ऋषिसुतिरपि, अथाप्यृष्यः स्तुवन्त इति निरुक्तकारोक्तेः । वसिष्ठ इति श्रेष्ठाधंक संबोधनम् । वो शुश्रुमान् । अन्वेतचोऽन्वेतुम् । अनुक्त- त्वस्मिति यावत् । उभयं तवप्रस्तवयस्स्खलान्दसः । इयेनोक्ति । भरतकारिकायां र्‌षेयनादि- पदानां ततदक्षिलक्षणा । बहुष्ववति । अनेकप्रतियोगिसादृश्योपमेयोत्तर्‌शोऽति श- याधायकवत् एकप्रतियोगिकानेकव्‌स्तुसादृश्यस्य एकप्रतियोगिकैकव्‌स्तुसादृश्यापेक्षया विलक्षणच्चमत्कारजनकत्वं नास्तीतिस्य पृथग्गस्साभिरनुचिकिरिस्थः । इयमेव चेतिः । यथा एकसिस्रुपमेये एकप्रतियोगिसादृश्यवर्णनं अभिन्नधर्मनिर्वाच्यं तद्वदिहापि उपमान एव मिन्नधर्मेसंभवादिव्यर्थः । हरिवंशेऽपीति । वस्र्रनाभवधे प्रभवर्तीनं प्रति प्रयुम्न-

१. 'साम्यादुपमा' भरत० । २. 'शशाडूवत्प्रकाशन्ते ज्योतींषीति भवेत् यथा । एकस्यानेक- विषयासोप' भरत० । ३. इतोऽन्ये किंचिद्विदेकोदाहरणं भवेत् । टीकायां सूर्येसैचवैतीति प्रतीकदर्शीनात् । पुस्तकान्तरे तु 'यथा वा' इत्यपि नोपलभ्यते । टीकायां पुस्तकद्वयेपि न्याख्यानमुपलभ्यते । ४. 'तुल्यं ते शाशिना(भिः) वक्रमित्येके (?) नेकरांध्यया' भरत० ।

सुवृत्तमसृणोत्रैस्तैरृंगदहशामुरोजैरिव त्वदीयतुरंगोत्तमैर्धरणिचक्रकमाकम्पते ॥ पूर्वोपमेयोपमेयं यदुपमानं परोपमायां स्यात् । रशानोपमेयमुक्ता द्वैविध्यं प्राग्वदेवास्याः ॥ १५ ॥

प्रथमोपमेयां यदुपमयं तद्वदुपमानोपमायास्पामातं भवति सा रशानोपमा । सामान्यधर्मेमेदे अभेदे चेति प्राग्वदित्यस्यार्थः । तत्रेदे यथा— 'अधर इवोक्किरिमेधुरा तनुलक्मीरुचितवदृशदवर्णी । तनुरिव मनोहरा हृग्दगिव मृगाक्ष्या: शुध्दःसहो विरहः ॥' अत्र माधुर्यादिधर्मा: प्रतिवाक्यं भिन्नाः ।

अमेदे यथा ममैव— 'अतितारुण्यविकासादनुदिवसविजृम्भमाणवदनायाः । हृगिव गातिरिगातिरिव धीरधीरीव गीर्गीरीवातिवक्ता भूः ॥' अत्र वक्तृव वक्त्र सामान्यवभेदः ।

भरतेन तु मशंसानिन्दयोरप्युपमाभेद उत्कः । [तत्र मशंसायां] यथा— 'आलम्य तां विशालाक्षीं तुतोष मनुजाधिपः । मुनिभिः साधितां कृत्या सिद्धिं मूर्तिमतीमिव ॥' स्वोक्तिः ।

बहूपमानकबहूपमेयेकोपमायां भरतकारिकाद्र्वितीयाधोंपदिश्वाया इदमुदाहर- णम् । इदं च सामान्यधर्मैव क्ये द्रष्यवम् । तत्रेदेनाह—अत्रैवोदिते ॥ अधर इवोचते । माधुर्यमेधरस्वादुभसिद्धो रसविशेषः । उत्तेस्तु गुणविशेषः । तथा च भरतः— 'बहुशो यत्नेन वक्यसुक्कं वापि पुनः पुनः । नोद्रेजयति तस्माद्धि तन्माधुर्यमिति स्रूयताम् ॥' विशदवर्णत्वे खच्च्छुरुपत्वम, उत्तेस्तु प्रसादरुपो गुणः । स च भरतेनोक्तः— 'अभ्यस्तोऽपि शृणोति श्रब्दोदर्थों वा प्रतीयते । सुश्राशब्दार्थसंयोगात्प्रसादः परिकीत- तितः ॥' यत्प्युपमेयोपमायां साध्र्यार्थकशब्दस्यैक्यनियमो द्रश्यते ।

तथाप्यत्र उपमेयस्य भिन्नपदार्थत्वात् इवादेरप्यनियमे दोषाभावादुक्तिप्रदानंतरं वतिप्रसथ- प्रयोगः । यदि तु इवादिपदैरपि प्रमाणसुपलम्यते, तदा उक्तिरिवेत्येव पाठो दृ- श्यः । वक्तव्यमिति । दशो वक्तव्यमप्याविजृम्भणात् ।

गतेक्ष विलासहेतुके वैलक्ष- ण्ये । 'दशा तु ताम्' भरत॰

निन्दायां यथा— 'स तं सर्वगुणैर्हीनं संश्रिता पुरुषाधमम् । वने कण्टकिनं वल्ली वैहिदाधमिव द्रुमम् ॥' यथा वा— 'मन्त्रि श्रान्त इवासंख्य जातिभाजो ग्रहे ग्रहे । उत्पादका न बहवः कवयः सरचा इव ॥' यथा— 'सत्यं सन्ति गृहे गृहे सुकवयो येषां वचश्शातुरी स्वे हृद्ये कुलकन्यकेव लमते जाता गुणैैरिवम् । दुःप्रापः स तु कोऽपि कोविदपतिर्यद्ध्वप्रसभ्याहिणी पण्यश्रीव कलाफलापकुशला चेतांसि हठै क्षमा ॥' अस्याश्रु रूपकवदपि भेदाः संसवन्ति । तथा हि—उपमा द्विविधा—निरवयवा, सावयवा च । निरवयवा द्विधो—श्रुत्या, मालारूपा च । निरव- यवत्वं चान्यप्रतियोगिकान्यनिष्ठसादृश्यप्रतियोगित्वाभाववस्तुवृत्तिसादृश्यैक- त्वम् । तच्च 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यादौ स्पष्टमेव, उदाहरतं च बहुधा मागे- व । तथापि यथा— 'उद्बालहुदर्दिनविसंशुलवृत्तिरारा- धाररूढगात्रमलिनो वसनान्तलम्बी ।

ण्यात धियस्तु सूक्ष्मार्थप्रभाहितवात् वाण्यस्तु तादर्थ्यगर्भत्वात्, भ्रुवः संस्थानविशेषव- त्वादिति बोध्यम् । सन्तीति । हृशेचरिते वाणस्योक्तिः । उत्पादका नूतननायोत्रेक्षण- समर्थाः । पक्षे—आच्छरणत्वेन उद्दृततपादा । केषांचित्कवीनां सत्यवात् । कवित्वाव- च्छिन्नेभावोक्त्या । बाधिवारणाय—बहव इति । अन्यप्रतियोगिकांत् । यथे- युपमाया: साधरयस्रुपतया प्रयोज्यत्वाभाववत्त्वमित्येतावतैव निवीर्णो भवत्येव, तादृश- प्रयोज्यत्वाभाववत्त्वैकवृत्तिसादृश्यैककर्तुमित्युक्ख्या च उपमेयनिष्ठत्वमस्यायाति, न तु सादृश्याननिष्ठत्वम् । तथापि प्रतियोगितारूपोपमा पक्षमभिसंधाय, स्वपदस्य प्रतियोगि- त्वपरतया वृत्तिपदस्य च निरूपितार्थकतया उत्काभावविशिष्टस्तानिरूपितसादृश्यकतव्मि- स्यर्थ एव पयवसानं बोध्यम् ॥ उद्धाहरेति । राघवपाण्डवीयकाव्ये युद्दारम्भवर्णनम् ।

9. 'सा तं सर्वगुणैर्हीनं सखुजे वर्कशश्छच्यिमम्' इति भरतम् २. 'ददृशुः रघमिव' इति भरत॰.

आष्टष्ठगण्डतिलकानि मुखान्यचुम्बद्वागीव रेणुरवने: सुरसुन्दरीणाम् ।

मालारूपा यथा— 'आवर्तो इव मण्डलीषु पयसां वेग इवात्यन्तिका धारासर्धपुलायितेषु तरलोत्पन्नास्तरङ्गा इव । कण्ठे कोमलशैवलावलिमिवाल्मां वहन्त: सटां राजन्साहजिकों वहन्ति बहुधा सिन्धो: स्थितिं सैन्धवाः ।'

द्वितीया द्विधा—समस्तवस्तुविशया, एकदेशविवर्तिनी च ।

आख्या यथा— 'अहं रथाङ्गनामेव प्रिया सहचरीव मे । अनुज्ञातसंपर्को धारिणी रजनीव नौ ।'

अत्रात्रिमित्रमालविकयोषित्कवाकसाहश्यसिद्धौ तत्सङ्गमप्रतिबन्धकत्वेन धारिण्या देव्या सातिसाहश्यसिद्धिः ।

यथा वा— 'कर्णेनैव विषाङ्कनैकपुरुषव्यापादिनी रक्षिताऽहन्तुं शक्तिरिवार्जुनं बलवती या चन्द्रगुप्तं मया । सा विष्णोरिव विष्णुगुपसहृदकस्यात्यन्तनिःश्रेयसे हैडम्बेयभिवेत्स पर्वतनृपं तद्वद्यमेवावधीत् ।'

यथा वा— 'श्रिय इव ममास्यापो दूरीकृतांविधिनिग्रहै-रहमिव परित्यक्तः पौरैरयं जलजन्तुभिः ।

आदिविशेषणार्थं 'निबद्धोदधिनतटां चञ्चलश्रृङ्गारस्थः । आरात्समोपतत् आरुढ गग्रस्य मलिनं येन । 'मलिनं पटवासे स्थानमलिनं स्पर्शने स्मृतम्' इति विश्व: ।

अहिमिति । मालविकामित्रनाटके अभिमित्रश्रस्य राज्ञ उक्तिः । कर्णेनैवेति । सुद्दाराक्षसे ऽमात्यराक्षसोक्किः । विष्णुगुपसक्षाश्राणिक्य इश्वर्: । हिडम्बया राक्षस्या अपसं हैडम्बेय: । घटोत्कव इति यावत् ।

यथा कर्णेन् अर्जुनवध्याश्यमवस्थापितया शक्ष्या वधार्थ राक्षससञ्ज्ञनामात्येन स्थापितया विषकन्यकया चाणक्येनार्थराज्यहारितया स्ववध्य: पर्वतसञ्ज्ञको राजा घातित इति समुदायार्थ: । श्रिय इवैति । नेपथानन्दनार्वध्य: ।

अलङ्कारकौस्तुभः

१४७

इयमपि च मां वैदर्भीं स्थलगलपिताम्बुज-व्यथितवदनां नाघाप्येनं जहाति सरोजिनी ॥१॥ अत्रोपमान्तरेण नलसरोरुपमासिद्धौ सावयवत्वम् । उपमानोपमेयानां च शब्दत्वात्सामस्तवस्सुविशयत्वम् । एकदेशवर्तिनी सादृश्यता यथा— 'वर्षोंदकसुन्दिरता श्रवणान्तविलम्बिना कदम्बेन । एकस्तनोभिक्षित्तो नृपसुत इव यौवराज्यस्थः ॥' अत्र हि कदम्बे कलशोपमया गम्यमानया वसन्तेनया स्तने नृपसुतोपमान्तासिद्धिः । सा चार्थगम्या । कलशासादृश्यस्याशाब्दत्वादित्येकदेशवर्तित्वम् । यथा वा मम— 'निःश्वासा मलयानिला इव पिकालापानुकारा गिरो रकालोकरुतामपि वातलदर्शं भणितया विभते । हृन्मोझासविजृम्भितं सुनुते भृङ्गप्रतानायते स माप्यसमसायकोडपि भवर्त्ती लोकत्रयीनायकः ॥' अत्र शाब्दीमीरुपमाभिन्नोयिकाया वसन्तलक्ष्मीसादृश्यसिद्धिः । शुद्धश्लेषपरस्परितोपमा यथा मम— 'मृगमदपङ्करुच्यामे प्रोतुझे तव पयोधरे तन्वि । हारमणिकान्तिलेखा विलसति सौदामनीवेयम् ॥' इह पयोधरवाच्योर्मेघस्तनयोरुपमया कान्तिलेखायां विधुदौपम्यसिद्धिः । इयमेव मालापगा यथा— 'लेखेव या चान्द्रमसी कलानां रसस्य या पुष्करिणीव पूर्णा । निष्कैतवस्थानमियं रुचीनामानन्दवद्वाति सरोरुहाक्षी ॥' टके शुष्कतडागमालोक्य नलवचनम् ।। वर्षोंदकमिति । मृतच्छकाटिकाख्यानाटके वारदत्तोक्तिः ।। लेखेति । चन्द्रलेखायाः घोटकश्रृङ्गात्मककल्कलङ्काहुल्यवप्त्र्राथिकाया कामशास्त्रादिकलाभिज्ञात्वात् । रसस्य शृङ्गारस्य जलस्य चेत्थः । निष्कैतवमिति । कान्तपक्षे—अन्यापेक्षापकर्षेरहितमिति । इह्लापक्षे—निरुपाधील्यर्थः । स्वरसस्वतः पुष्ट-

अत्र चतुःषष्टिकलाशृङ्गारकान्तीनां घोडशकलाजलेच्छासादृश्येन नायिकाया इन्दुलेखासरसोमुखसादृश्यनि:पतिहेतु: । इदं च परम्परितभेदद्वयं रसगञ्ञाधराचार्यानुरोधादुक्तम् । वक्ष्यतस्तु—एकपदोपस्थाप्येयोरपि कथं परस्परं भेदान्वय: । 'विद्ध-त्माजस-' इत्यादौ तु नःसरसोभेदान्वय एव स्वीकृतः । अत्र एवं 'नेत्रैरवोत्पलैस्तै: पदैरहस्तैरिव सरःश्रिय: । पदे पदे विभान्ति स्म चकवाकै: स्तनैरिव ॥' इत्यादौवकदेशार्वन्तत्वमल्लेशस्थल एवोपमाया: स्वीकृतं प्रामाणिकै: ॥ कथं तर्हि उदाहृतश्रेष्ठपरम्परितस्थले तदुपमासिद्धिरिति चेत् । तदभेदज्ञानादेव न । विम्बप्रतिबिम्बादौ तदभेदज्ञानस्य साधारण्यनियामकताया: पार्थंतेन निरुपाधीच्चाविषयत्वात्॥ रसगञ्ञाधरादिस्वादिपदेन चित्रमीमांसासंग्रह: ॥ कथामात् । नोभयतया तादात्म्यसवनन्धनेनान्वयस्य युक्तत्वादित्थं: । तदभेददेति । 'तदेव दर्शयेद्रूप—धर्मोभेदेऽपि किं त्विति । वि-द्नमानसेयादौ सरक्षित्तयोरभेदरोपेण रक्षि हंसाभेदरोपाभ्युपगामिति भाव: ॥ वक्षुतो भिन्नयो: परस्परसादृश्यादमिन्नतयाध्यवसितयोद्रिङुपादानं बिम्ब-प्रतिबिम्बभाव इति चित्रमीमांसादर्शोनात् । असाधारणानामपि धर्मोत्तराणां साधद्रय-मूलेनाभेदाध्यवसायेन साधारणत्वकल्पनादुपमासिद्धिरिति चेत् । इदं च भेदस्य स्फुटप्रतिपत्तर्थमुक्तम् । अनुगामिस्थलेपि वक्षुतो मुख्यचन्द्रादिगतर्मणीयत्व-दर्शिन्नतया तादात्म्याध्यवसानं विनापुपपत्तेरिति बोध्यम् । किं च ॥ वृहदारण्यके श्रुतौ 'यैँथा वृक्षो वनस्पतिस्थैव पुरुषो मृषा । तस्य पर्णानि लोमानि त्वगस्योत्पादिका बहिः ॥' इत्यायनन्तरं 'अस्थीन्यन्तरतो दारुणि मजा मजोपमा कृत' इत्यत्र धर्मी-

9. 'पष्टिसृष्ट' क. 9. 'यथा लोके वृक्षो वनस्पति:, तथैव तस्यधमें पुरुषा: इत्येतदमृषा न मिथ्या सत्यमेव तस्य पुरुषस्य लोमानि तत्त्थानीयानि वनस्पते: पर्णानि । त्वगस्य पुरुषस्य तस्थानीयां न बहिरुत्पादिका सर्वोपेक्षया बहिर्भूता त्वग्। अस्य पुरुषस्यास्थिसंलग्मधातुविशेषेभ्योऽस्ज्यान्तरतोऽस्थीनि भवन्ति तत्त्थानीयानि वृक्षस्यान्तरतो दारुणि काष्ठानि । मजाशब्देनोभयत्राप्यस्थिकाग्रगतं वृहदारण्योच्यते । स च वृक्षपुरुषयोर्मेजावनम्नजाया उपमा कृता । ताम्यो विशेष इत्यर्थ: ।

अलङ्कारकौस्तुभः

१४९

सर्वोऽस्युपगतत्वात् ॥ यदि च तत्सादृश्यबुद्ध्यैव तथेत्याग्रहः क्रियते । तथापि तत्र मानससादृश्यज्ञानसंभवेऽप्यत्र साधर्र्यशब्दस्यानुपपत्तिरेव । अत्रेवादिपदानामुपमस्थापकानामभावात्तत्सादृश्यकारभूतत्वेनापि नामार्थ-न्याययोगादिल्यादि सूरिभिरेव विचारणीयम् ॥

मेऽहे परस्परिता यथा— 'नलिन्या इव तन्वङ्गास्तस्या: पङ्कामिवाननम् । मया मधुकरेवैव पायं पायमरम्यत ॥'

अत्रोपमानोपमेयानां भिन्नप्रदवाच्यत्वम् । यथा वा मम— 'चकोरकाण्डमिव कोविदानां राकासुधाराशिमरिवोज्ज्वलो यः । विभूषणं भूलयस्य विध्रान्वीराग्रणी राजति राजहंसः ॥'

इयमेव मालारूपा यथा मम— 'ज्योत्स्नायन्ते तव गुणगणा: पूर्णचन्द्रायसे त्वं धारायन्ते विशिखनिवहा वारिवाहायसे त्वम् । एघायन्ते रिपुनृपतयो हव्यवाहायसे त्वं भृङ्गायन्ते प्रवरविमुचा वीर पद्मायसे त्वम् ॥'

इदानीसुपमादोषा: पूर्वाचार्योक्ता: प्रदर्शयन्ते । तानाह वामन:— 'हीनत्वाधिकत्वलिङ्गवचनभेदसादृश्यासंभवास्तहोश:' इति । भेदपदं लिङ्गे वचने चान्वेति । तेन लिङ्गभेदो वचनभेदश्चेत्यर्थ: ।

तत्र हीनत्वं त्रिधा—जातित:, प्रमाणत:, धर्मतश्व । तथा च सूत्रम्— 'जातिप्रमाणधर्मनैरुपमानस्य हीनत्वम्' इति ।

आद्यं यथा— 'चाण्डालैरिव युष्माभि: साहसं परमं कृतम् ।' अत्र चाण्डालत्वजातिरुपमेयजातितो न्यून । न च नित्यत्वे सत्यने-सादृश्येन धर्मोभेदेन चेत्युभ्यामपि उपमानिष्पत्तिः स्कुटैव । एवमन्यत्रापि इति ।

९. 'तत्र' खलु ।

काव्यक्तिसमवेत्तव्वरूपाया जाते:उत्कर्षापकर्षानुपपत्तिरिति वाच्यम्‌। तथापि व्यक्तावुत्कर्षापकर्षसद्भावेन हीनव्यक्तित्वतित्वरूपसैयव्‌ न्यूनत्वस्य जातौ विवक्षितत्वात्‌। एतेनोक्तृष्तत्वमपि व्याख्यातम्‌। प्रमाणतो न्यूनत्वं यथा— 'विस्फुलिङ्ग इव भानुरयं विभाति ।' इह स्फुलिङ्ग उपमानम्‌, उपमेयसूर्योपेक्षया न्यूनपरिमाणम्‌। उपमेयोपेक्ष्योपमानस्य न्यूनधर्मत्वं यथा— 'स मुनीन्द्रैर्‌लक्ष्यतों मौर्वो कृष्णाजिनपटं वहन्‌। व्यराजत्नीलजीमूतभागाश्लिष्ट इवांशुमान्‌ ।।' अत्र मुनिसूर्येरोरुपमायां कृष्णाजिननौलमेघयोर्‌बिम्बप्रतिबिम्बभाव:। मुनौ मौर्वीवलसूये तत्स्थानीयधर्मो:पन्यास:। तथा च रामायणे— 'निद्रामन्थे:परोत्कर्षी रावणस्य स्त्रियो:। स्रिय:। अनुजमु: पत्तिं वीरं मेघं विद्युल्लता इव ।।' एवमधिकत्वमपि त्रेधा। तत्र जात्या अधिकत्वं यथा— 'वृणन्तु वृष्णय: श्रीशं रुद्रा इव महौजस: ।' इह रुद्राणामेकादशत्वाच्चतुर्द्रुतिरुद्रत्वं जाति:। प्रमाणाधिक्यं यथा— 'पातालमिव नामिस्थे स्तनौ क्षितिधरोपमौ । वेणीदान्ड: पुनरयं कालिन्दीपातसंनिभ: ।।'

त्क्यदप्रशये सकारलोप:, आकारान्तादेव तत्प्रत्यये तु स्पष्टम्‌ ॥ व्याख्यातमिति। उत्कृष्टव्यक्तित्रितत्वमेव जाते:उत्कृष्टत्वमिल्यर्थ:। उत्कर्षापकर्षी चोपमेयापेक्षया बोध्यौ ॥ तत्त्वनीयोति । अत्र आद्यचरणोक्तब्रोधर्म- स्थानीयधर्मेस्य विशिष्टद्रुक्षीशुपादानादुपमानस्य धर्मोहानिरिस्यर्थ:। यदि तु तद्विशेषणं तत्स्थ- मयोर्‌गयतामात्रेण ह्रषौ निर्दिष्टमतो न दोष इत्युच्यते, तर्हि वीरमिति रावणवि- शेषणप्रतिबिम्बधर्मस्य मेघादित्य(?)नाविधानान्‌न्यूनत्वसवधेयम्‌। रावणमेघंयोर्‌स्युपमेयो-

९. 'मौज्ज्य'क्‌। २. 'मौज्री' क्‌।

अत्र पातालाङ्गुपमानं सतानुपमेयादधिकपरिमाणम् ॥ न चैवम् 'अव्यापि स्तनशैलदुर्गविषये सीमन्तिनीना हृदि' इत्यादीनामनुपपत्तिरिति वाच्यम् । तत्राहायिरोपे दृष्टत्वादित्याहः

यथा वा— 'सरोजमच्छल वक्त्रं दधतो व्यराजत । स वाडवाग्निः सांवर्तः क्षोभासमिव नायकः ॥' अत्र वाडवाग्निपमेयं नोक्तम् । तत्र लिखितमेदो यथा— 'हेल्यानि नद्ध इव जग्मुरनर्गलानि ।'

यथा वा— 'चिन्तारलमिव च्युतासि करतो धिष्णान्दर्भाग्यस्य मे ।' अत्र च्युत इति पुँलिङ्गं रबते नपुंसकेन नान्वेति इति काव्यप्रदीपः । च्युतासीनि नाधिकां प्रख्यामकार्षीत् ॥'

वचनभेदो यथा— 'शक्तो भक्षितो देव शुद्धाः कुलवधूरिव ।' इह शुद्धा इति बहुवचनं विरुद्धत्वादुपमेये एकवचान्ते नान्वेति ॥

वेदेऽपि यथा— 'अभि ये भाजसो रुक्मवक्षसः ।' अत्र—'अभिरिव ये भाजसन्तो रुक्मवक्षसः' इति निरुक्तम् । असाहर्यं यथा— 'मध्याह्नि काव्यशशिनं वितताथैररिम् ।'

अत्र काव्यचन्द्रयोः साधर्स्यहेतुधर्मो न प्रसिद्धः । न चार्थानां रसिमपमानतवपर्यवसानात् । स्तनादीति । षड्दीसामासेन नामिग्रहणात् तदाद्यपेक्षयेति । मध्यमपदलोपादीन्यो बोध्यः ॥ उपमानोपमेययोः श्लिष्टत्वरुपलिखितमुक्त्वा कीर्तत्वपुस्त्वमेदमाह—यथा वेति । अत्रैवोपमेयस्य श्लीतवेनापि लिखितमेदमाह— च्युतासीनि ॥ शुद्धाः शर्करादिमधुरद्रवचसंयोगहग्नाः । पक्षाे शुद्धत्वं अन्यविषयच्युतासिति ॥

9. 'नाभ्या' मूलपुस्त ।

तुल्यत्वे सति तद्वेति वाच्यम्। काव्यस्य शाश्वतुल्यत्वसिद्ध्यर्थानां रसिम-

तुल्यत्वे सति तद्वेति वाच्यम्। काव्यस्य शाश्वतुल्यत्वसिद्ध्यर्थानां रसिम-

तुल्यत्वम्, तत्सिद्धौ वा काव्यस्य शाश्वतुल्यत्वं सिध्यतीन्योन्याश्रयात्।

तुल्यत्वम्, तत्सिद्धौ वा काव्यस्य शाश्वतुल्यत्वं सिध्यतीन्योन्याश्रयात्।

असंभवो यथा—

असंभवो यथा—

'चकास्ति वदनस्यांतः सितच्छायाविलासिनः।

'चकास्ति वदनस्यांतः सितच्छायाविलासिनः।

उक्तिद्रुसारविन्दस्य मध्ये मृगधेव चन्द्रिका।।'

उक्तिद्रुसारविन्दस्य मध्ये मृगधेव चन्द्रिका।।'

अत्रोभयद्रारविन्दे चन्द्रिकाया असंभव एब। तद्वतेत षडुपमादोषः।।

अत्रोभयद्रारविन्दे चन्द्रिकाया असंभव एब। तद्वतेत षडुपमादोषः।।

कचित्तुत्रदोषा अप्येते। 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यत्र जातिप्रकर्षः 'मध्ये

कचित्तुत्रदोषा अप्येते। 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यत्र जातिप्रकर्षः 'मध्ये

व्यणुकमिव' इत्यत्र परिमाणतो न्यूनत्वं न दोषः, कविसंमतत्वात्।

व्यणुकमिव' इत्यत्र परिमाणतो न्यूनत्वं न दोषः, कविसंमतत्वात्।

तथा एकत्रानेकोपमानसंभन्धे वाच्ये उपमेये धर्माधिक्यं यथा—

तथा एकत्रानेकोपमानसंभन्धे वाच्ये उपमेये धर्माधिक्यं यथा—

'क्षीरोदवेल्लेव सफेनपुञ्जा पर्याससन्नद्रेव शरत्रियात्रा।

'क्षीरोदवेल्लेव सफेनपुञ्जा पर्याससन्नद्रेव शरत्रियात्रा।

नवं नवं क्षौमिनिवासिनी सा भूषो बभौ दर्पणपादधाना।।'

नवं नवं क्षौमिनिवासिनी सा भूषो बभौ दर्पणपादधाना।।'

अत्रं वेलासादृश्ये फेनदृकूलयोः शरद्वात्रिसादृश्ये चन्द्रदर्पणयोर्विम्ब-

अत्रं वेलासादृश्ये फेनदृकूलयोः शरद्वात्रिसादृश्ये चन्द्रदर्पणयोर्विम्ब-

प्रतिबिम्बभावः। ततस्त्रैलोक्यसादृश्ये दर्पणस्य राष्ट्रप्रतियोगिक-

प्रतिबिम्बभावः। ततस्त्रैलोक्यसादृश्ये दर्पणस्य राष्ट्रप्रतियोगिक-

सादृश्ये च द्दकूलस्याधिक्यमदोषः। स्वोपमायां तयोरपयुक्तत्वात्।।

सादृश्ये च द्दकूलस्याधिक्यमदोषः। स्वोपमायां तयोरपयुक्तत्वात्।।

तथा साधारणधर्मवत्त्वासंपादनार्थत्वे आधिक्यमदोषः।

तथा साधारणधर्मवत्त्वासंपादनार्थत्वे आधिक्यमदोषः।

यथा—

यथा—

'इति विज्ञापितो राज्ञा ध्यानस्तिमितलोचनः।

'इति विज्ञापितो राज्ञा ध्यानस्तिमितलोचनः।

क्षणमात्रमविश्रतस्थौ सुसमीमं इव हृदः।।'

क्षणमात्रमविश्रतस्थौ सुसमीमं इव हृदः।।'

इह 'विज्ञापित:' इति विशेषणं 'ध्यानस्तिमितलोचन:' इत्यग्रोपयुक्तत्वा-

इह 'विज्ञापित:' इति विशेषणं 'ध्यानस्तिमितलोचन:' इत्यग्रोपयुक्तत्वा-

दुष्टम्। तेन ह्यपकर्षे तादृशविशेषणा भावेड्यदोषः। बिम्बप्रतिबिम्बभा-

दुष्टम्। तेन ह्यपकर्षे तादृशविशेषणा भावेड्यदोषः। बिम्बप्रतिबिम्बभा-

वोर्गतन्निमित्तकः। कुलवधूः पतिव्रतास्स्थः। लिख्यभेदोडन्यत्र बाध्यः।।

वोर्गतन्निमित्तकः। कुलवधूः पतिव्रतास्स्थः। लिख्यभेदोडन्यत्र बाध्यः।।

अन्योन्याश्र-

अन्योन्याश्र-

यादिति। न चैवं परम्परितोपमालङ्कयोरुच्छेदापत्तिरिति वाच्यम्। प्रकृतेरसम-

यादिति। न चैवं परम्परितोपमालङ्कयोरुच्छेदापत्तिरिति वाच्यम्। प्रकृतेरसम-

नामर्थानां च साधर्म्यस्य व्याप्रप्रसिद्धत्वात्। परस्परसादृश्यापत्तिकाव्यचन्द्रसंवादशय-

नामर्थानां च साधर्म्यस्य व्याप्रप्रसिद्धत्वात्। परस्परसादृश्यापत्तिकाव्यचन्द्रसंवादशय-

वासिद्धे:। युद्वादेरन्तःपुराद्यारोपे च सुङ्खसंचारास्पदत्वादिनापि निरीहात्।।

वासिद्धे:। युद्वादेरन्तःपुराद्यारोपे च सुङ्खसंचारास्पदत्वादिनापि निरीहात्।।

अथ्वं-

अथ्वं-

भव पवेत। वनद्रिकायां पद्मस्य मुरुलिततन्वनियमात्। नहि सुगधेव चन्द्रिकेयुस्त्रे-

भव पवेत। वनद्रिकायां पद्मस्य मुरुलिततन्वनियमात्। नहि सुगधेव चन्द्रिकेयुस्त्रे-

चैवाक्षु, तत्र चार्सभवो न दोषः। प्रत्युताद्दकूल एव 'चदा पुनरस्यं लोकादसिद्धः कवि-

चैवाक्षु, तत्र चार्सभवो न दोषः। प्रत्युताद्दकूल एव 'चदा पुनरस्यं लोकादसिद्धः कवि-

कल्पतं:' इत्यादेरुत्क्षेप्यव्यवस्थापकत्वादिति चेत्। सल्यक्रू। उपमानत्वविवक्षायामेव दो-

कल्पतं:' इत्यादेरुत्क्षेप्यव्यवस्थापकत्वादिति चेत्। सल्यक्रू। उपमानत्वविवक्षायामेव दो-

वाप्नयोः स्तिमितनेत्रत्वशुष्कसमीनत्वयोरुपपत्त्यर्थं तदुपादानात् । कचिचु लिङ्मेदेडप्यदोषः । तदुक्तम्— 'दृष्टः पुंनपुसकयोः प्रायेण' इति ॥ काव्यादर्शेपी— न लिङ्गवचने मिलते न न्यायाचिततापि च । उपमा दूषणायालं यत्रोद्रेगे न धीमताम् ॥ 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यादाविलर्थे: । एवं 'प्राणा इव भिवोडयं मे' इत्यादिप्युदाहरणम् । अन्यदप्युक्तं वामनेन— 'लौकिक्यां समासाभिधानायासुपमाभपद्ये च' इति । लौकिक्यां समासगम्यां चोपमायासुपमाप्रपद्ये प्रतिवस्तूपमादौ च लिङ्मेदः प्रायेण न दुष्ट इत्यर्थे: । लौकिक्यां यथा— 'छायेव पुरुषस्तस्याः पुरुप इव...स्त्री ।' इति छायापदे पुंस्त्वपदे च स्त्रीत्वस्य बाधितत्वात्तत्प्रतियोगिकसाहस्र्य- वर्णनस् तत्पदार्थसंभवात् । 'नवाझननेवाझनेपडि गन्तुमेव प्रकम्पते । ईयं सैराष्ट्रजा नारी महाभट इवोद्धटा ॥' इत्यादौपि श्रेयम् । समासाभिहितायां यथा— 'अनुभवललितालम्बितदृष्टेस्तु पङुरूप प्रियकण्ठाजघृक्षितया । अनयदारुनरज्जुपरिग्रहे भुजलतां जड़तामबलाजनः ॥'

पत्वाभिधानात्र दोषः ॥ न लिङ्केति । एतद्रहस्य तु प्रागेव प्रतिपादितम् ॥ अनुषभ- स्विति । रखवंशो वसन्तवर्णैनमू । पङुरपि निपातप्रतीकारसमथ्यौंपलीसर्थे: ॥ भुजो लते इनेति उपमितसमासः । त्रियकण्ठग्रहुस भुजसाध्यतया तत्प्राधान्यापवादकलपका- नप्रीकारात् । 'यमकादौ भवेदैक्यं डलो वबोः शासोस्थया' इति लकाररकरयोःैक्य- नुशासनादमकनिवांधः ॥ उपमानोपमेययोः झ्रीपुंसत्वमेदसुदाह्य झ्रीत्वक्रीलालाश्र्यो मे-

यथा च— 'निविष्टाया: कोपादुरुसदसि पदैरुरुदंश: पदोपान्ते छायासुपनयति सूर्यकरणयिनि । तया चक्षुर्लीलाकमलरजसा दूषितमिति धुनं मुक्ता मुक्ताफलपरिगता भाष्करीकता: ॥' मुजलता पदैरुरुदंश: इत्युभयत्रापि लिख्मेद: । एवं साधारणधर्मसमासेडपि यथा— 'निर्मुक्तरोषधवलेरचलनेदमन्थ- विश्रुघद्रुगधमयसागरगर्यर्गौरे: । राजनीदं बहुलपक्षदलनमृगाढच- च्छेदोज्ज्वलैस्तव यशोभिरशोभि विश्रम् ॥' यथा च— 'मुक्तं मुक्तागौैरमिदं श्रीरमिवाभैर्वापीष्ठान्तर्लीनमहानीलचिलासु । शखीरियामैररगुभिराजु द्रुतमम्भ:श्छायामच्छामिच्छति नीलां सलिलस्य ॥' प्रायेणेत्युक्के 'हंसौव धवला' इत्यादौ दुष्टत्वमेव ॥ उपमापदे यथा— 'शुद्धान्तदुर्लेभमिदं वपुराश्रमवासिनो यदि जनस्य । दूरीकृता खल्ड गुणैरुच्यनलता वनलताभि: ॥' अत्राश्रमवासिजनवनलतयोरलिङ्गभेद: । एवं वचनभेदेडप्यदोषो ज्ञेय: ॥ दसुदारहति—यथा चेतत् । गुरुसदसि च साक्षादचुनयनेहत्वसूचनम् । पदान्ते शिर- च्छायोपनयन् प्रसादार्थं प्रणमास्म्रियाम् । उत्तरार्धे भाष्करीकता मातृभक्तिजननार्थ: ॥ निरस्युकेति । अनघर्षिराधवे दशरथं प्रति विश्वामित्रोक्ति: । 'निरस्युक्को मुक्तकशुक:' इति सर्वप्रकारणेडमर: । अत्र शोभादीनामुपमानानां पुंस्त्वं यशासां तु कीर्तत्वम् । श्री- लिङ्गोपमाने साधारणधर्मेसमासमुदाहरति—यथा चेतत् । मुक्तामिति । माघे रैव- तकवर्णनम् । उपमाप्रपञ्च द्रति । साधरस्यपर्यवसायित्वाद्यालमित्सर्थ: । शुद्धा- न्तेति । शाकुन्तलामालोक्य दृश्यन्तनस्योक्ति: । 'शुद्धान्तश्वावरोधनम्' इतमर: । अत्रै- कवचनभेदसुदाहरति—एवमिति । जनस्यैकवचनान्तवात् लतानां च बहुवचनान्त-

अलङ्कारकौस्तुभः

लौकिक्यां यथा— 'पश्यामि लोचने तस्या: पुंसं पुष्पलिहो यथा ।' इहोपमानोपमेयोरभिन्नवचनत्वम् । समासाभिहितायां यथा— 'सदृशाभासः सतां परिमलग्राहिप्रवोधजननोत्सवे विम्लानो न विमर्दने डमृतरसम्प्रसन्नद्माधवीकस्मूः । कृष्णस्यैष निवेशितः पदयुगे भृङ्गायमाणं भ्रम- चेतो मे रमयत्ववि ममनधन्यायप्रसूनाझलि: ॥' अत्र 'न्याय इव प्रसूनाझलिरझलिस्थानी कुसुमानि' इत्युपायकारोक्ते- वचनभेद: ॥ उपमानप्रध्ने यथा—'शुद्धान्त-' इत्यादौेव वललतानां बहुवचन- त्तत्वं जनस्यैकवचनानत्वमिति । तथा— निन्दायामेव तात्पर्यें उपमानस्य जातिहीनत्वं न दोष; । यथा— 'चाण्डालक्ष दरिद्रदृश द्वावेव सदृशौ मम । चाण्डालस्य न गृह्णाति दरिद्रो न प्रयच्छति ॥' त्वादिस्थे: ॥ सत्यपक्षेति । न्यायकुउमाझलावाचायौंणां मङ्कलाचरणम् । न्याय: प- स्वावयववाक्यं सप्रसूनाझलिरिवेत्युपमितसमास: । सति प्रामाणिके पक्षे । सांध्यर्धर्मिणि प्रसर: सम्बन्धो यस्य । सतां परामर्शकुशलानां परि सर्वतो भावेन मल: सम्बन्ध: । व्यासिरिति यावत् । विमर्दनं विरोधितको द्रावणे चिम्लान: स्वकार्यसाधकत्वाभावहीन: amृतं मोक्ष: पदयुगम् अन्वयिव्यतिरेकिरूपं पक्षे पक्षपदं दलपरं सतामनुपहतग्राणोन्द्रिय- yाणाम् । परिमल: आमोद: । विमर्दनसुपभोग: । अमृतसदृशरसहेतों मोक्षीकस्य मक- रन्दस्य जनक: ॥ अझलिस्थाऽऽद्यै: शाब्द्यात्नैकवचनान्तत्वात्कथं वचनं भेद इख्त आह— अत्रेति । तथा च विवक्षिते वचनभेद एव । यद्वा व्याख्यानवाक्यमेवोदाहरणमिति भाव: । अन्यग्रन्थ्योचितव्यवस्थातिप्रसङ्गमाह—तथा निन्दायामिति । उपक्षेक्ष्य तिरस्कारप्रतीतीर्ं जातिहीनसूच्यत्वे दूषकताबीजम् । तैषच विवक्षाचां तु बीजाभा-

काव्यमाला

एवं सुपमानपदेन तद्रर्मविशिष्टोपमानबोधकतया तद्रर्मातिपादने उपमेये धर्माधिक्यमदोषः । यथा— 'अभिहन्ति हन्त कथमेष माधवं सुकुमारकायमनवग्रहंस्रः । अचिरण वै ऋतविपर्वतदारुणः कलमं कठोर इव कूटपाकलः ।।' अत्र कलभपदेनैव सुकुमारकायताप्रतीत्या तदंशे न तदपेक्षा । एवं न्यूनपरिमाणताप्रतीयमानतात्पर्ये परिमाणहीनत्वसुपमानस्य बोध्यम्। यथा— 'दिव्यहरेरुककुहरे विस्तीर्णे पर्णति व्योम ।' अत्र पर्णस्योपमानस्य गगनापेक्षया हीनपरिमाणत्वेडपि त्रिसिंहमुखपरिणामे च तात्पर्येण ।

काव्यप्रकार्शकारस्तु—“उपमानस्य जातिप्रमाणगे न्यूनत्वाधिकत्वे अपुचितार्थतायामेवान्तर्भावः । न च उपस्को कानीनिन्दाव्यङ्कत्वस्यानुचित-तत्त्वलक्षणत्वोक्ते: कथमेतदिति वाच्यम् । दोषान्तरलक्षणानाकान्तले सति औचित्याभाव एवानौचित्यमित्यमिप्रायेण तथोक्तेरिते तद्याख्यातारः । एवं धर्मगते न्यूनत्वाधिकत्वे अपि हीनपदत्वाधिकपदत्वोरेवान्तर्भावः । एवं सुपमानोपमेयोरिङ्गचचनमेदोपि भङ्गप्रकमत्वाद्वातिरिक्कः । तथा हि । तत्र साधारणधर्मस्योपमानोपमेयान्यतरलिङ्गत्वे तस्य समानलिङ्गेन सहैव-न्येन भाव्यम् । तथा च तस्य साधारण्यभावावल्कथंउपमा ।।

अथ तत्र वाच्यदोषत्वमिस्र्थः ।। उपमानपदेनेऽति । तद्वाचकपदनेनैवर्थः । वाचकत्व स्पष्ट-थन्त्वात् । अभिहन्तीति । मालतीमाधवे मकरन्दोक्तिः । 'कलभः करिशावकः' इत्यमरः । कूटपाकलो गजानां वातरोगविशेषः । 'गजं वातात्मको हन्यातथा वै कूटपा-कलः' इत्युप्ते । सुकुमारोऽति । नवयौवनस्थाया: प्रतीतेऽर्थः । तथा च सुकुमार-कनककाञ्चि: ख्वादिरसारति खराङ्घ्रे: इति रसतरङ्गिण्यामुत्तरार्धम् । काव्यप्रकारोति । 'चूर्णति इन्दु: कुसुमति' शब्दतस्तात्पर्यतश्व तदर्थस्यात्रानुवाद इति ततोऽर्थीचीनोक्तीनामपि तदुक्तिमध्ये नि-

अलङ्कारकौस्तुभः १

प्रतीयमानं साधर्म्यमाश्रित्योपमा भविष्यतीति चेत् । तांहि उपात्तेन धर्मेण प्रकारन्तस्योपमारूपसार्थस्य स्फुटमनिर्वाहात् भवत्प्रकृतत्वमेव ॥ यत्र तु तद्रेदप्युपमान्वययोग्यं साधारणधर्मोभिधायि पदं तत्र न दोषः । यदुक्तं काव्यादर्शिन्यामु— 'श्लेषविरोधे यत्र पदं साधर्म्यबोधकं । उभयान्वयी यत्रापि नास्य दोषस्य संस्थितिः ॥' लिङ्गभेदे यथा— 'गुणैरनघ्यैः प्रथितो रलैरिव महानवः ।' अत्र गुणरत्नैरिव नालिलिङ्गवेदपि अनघैरिति रूपभेदाभावादुपयत्रान्व-योग्यम् । वचनभेदे यथा— 'तद्रे षोडशशोभन्यााभः श्रीमिरमेघुरताभृतः । दधते स परां शोभां तदीया विभ्रमा इव ॥' अत्र वेशविभ्रमशब्दौ एकवचनवहुवचनान्तौ । तत्रासदृश इति सदृश-शब्दस्यैकवचनान्तं सहशशब्दस्य वहुवचनान्तम् । 'समानः सदृशः सहकू' इत्यमरः । भृत इति कमपत्ययान्तस्यैकवचनान्तम् । दधते इति 'दध धारण' इति भ्वावादिकस्यैकवचनान्तम् । 'डुधाञ् धारण' इति जुहो-त्यादिपठितस्य वहुवचनान्तं रूपमित्युभयत्रान्वयबोधसंभावात् ॥ एवं कालपुरुषविध्यादिमेदोदपि भवत्प्रक्रम एवंान्तर्भवति । तत्र काल-भेदो यथा— 'अतिथिं नाम काकुत्स्थात्पुत्रमाप कुसुदृती । पश्चिमाद्यामिनीयामालप्रसादमिव चेतना ॥' इह चेतनायामपोतीसन्वेति, न त्वापेति भूतकालः । अत आपेति प्रकृतकालेनोपमाया अनिर्वाहात्कमभङ्गः । न च अतीतायां प्राप्तौ चेतना-न्यः संभवत्येवेति वाच्यम् । वैकालिकपक्षेरेव विवक्षितत्वात्, अती-तत्वेन तात्पर्याभावादिति वदन्ति ।

पुरुषभेदो यथा—

'प्रत्यग्रमज्जनविशेषविविक्तमूर्ति: कौसुम्भरागग्रहिरसकरदशुकामा । वित्राजसे मकरकेतनमर्चयन्ती वालप्रवालविटपप्रवाल लतव ॥'

अत्र वासवदत्तायां विभ्राजसे इति मध्यमपुरुषोक्त्वेन तु विराजायां तु विभ्राजे इति प्रथम एव ॥

विधिभेदो यथा—'गाढेव प्रवहतु ते सदैव कीर्तिं:' इत्यत्र कीर्तों विध्यर्थ: संभवति । न तु गज्नायां सिद्धत्वात् । एवम् 'पुत्रं लक्ष्मात्मगुणानुरूपं भवन्तमदीयं भवत: पितेव ।' 'चिरं जीवतु ते सूतनुर्केण्डेयो सुनिर्यथा ।'

इत्यादावपि बोध्यम् । न चात्र दोषत्वमेव नास्ति, कुतोऽधिकान्तभावविचार: ।

तथाहि कालादिविशेषान्वितधर्मोतरिकतेनोपभयान्वयिना उपपादितेन वाक्येन सामान्यधर्मेण उपमासंववे कालविशेषविरुद्धधर्मेस्स उपमानान्वयविरहेपि क्षयभावात् ।

यथा 'प्रत्यग्रमज्जन-' इत्यत्र विविक्तमूर्तित्वादिना लतायामन्वयानुपगमात् ।

वस्तुतस्तु—साधारणधर्मप्रयोगस्थले इवपदेन तसैवोपस्थानमिति भा-गुक्ततया विभ्राजनमिति धात्वर्थमात्रं तेनोपस्थाप्यते न त्वाक्ष्याताद्यर्थे-वेशो न दोष: ॥

[अन्यमिति] । उ इति पादपूरणे । यमिति संबोधनम् ॥ लिङुजाश-बदस्य छन्दसि लतापर्यायत्वमस्मिभ्रे्रेसाह—लतेबेति ॥

प्रत्यग्रिति । वस्तराजोक्ते: । विविक्तत्वं रमणीयत्वम् ॥ कौसुम्भमेति । शैषिकोडण् ॥ [अङिरीरवेति । न च वेदे वकुरसक्त्यनुनर्तनार्थं दोषत्वमिति वाच्यम् । न होषां तदुनुरक्तचेतन दोषत्वम्, किं तु बोधविलम्बदशाकारीडिजनकत्वेन तथ्य च 'लोकवेदयोरविशिष्टत्वात्] पुत्रमिति ।

रखुं प्रति कौत्सवाक्यम्—'आशास्यमन्यत्पुनरुक्तभूतं श्रेयांसि सर्वाण्यधिजग्मुषस्ते'

१. अस्य 'अन्यमू यु तवं यम्यन्य उ तवां परिक्षजाते लिबुजेव वृक्षम् ।' इति मूलें तु वैदिकोदाहरणरूपं मूलं पुस्तकड्र्येडपि नोपलभ्यते. २. अस्यापि मूलं वैदिकोदाहरणं मूलपुस्तकड्र्येडपि नोपलभ्यते.

डपि तथा च 'लतानिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकसमनाधिकरणत्वे सति लतानिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि यद्वृक्षराजमानादि तद्वृत्ति त्वम्' इति शब्दबोधः। न चात्र पुरुषभेदः प्रतिकूलम्। एतद् विधिमेदस्थले डपि प्रासे: सामान्यधर्मित्वरूपभावेन तत्राक्षिस्सामान्यधर्मेद्वारिकैवोपमा। अतस्तस्या उपमानत्वेऽनन्यनय एव। अथ यत्र कालाध्वद्रव्यैवायः साधारणतया विवक्षितस्तत्र का गति:। यथा 'युधिष्ठिर इवायं सत्यं वदति' इति। युद्धिष्ठिर एव सत्यवादी अयं सत्यं वदति' इति सत्यवादित्वरूपोपाक्षिस्सध-मेणोपमास्कीकरण वदतील्यस युधिष्ठिरेऽन्वयानुस्कीकारात्। न चात्र पौनरुक्त्यापत्तिरिति वाच्यम्। यथा 'धनेन पुष्णाति' इति वाक्ये पुष्पण-मुलि 'रैपोषं पुष्णाति' इत्यत्रानुपयोगे न पौनरुक्त्यम्, तद्वदत्रापि। अथ यथा 'युधिष्ठिर: सत्यवादीत्यस्यां सत्यं वदतीति कल्याने बाधकाभावात्। न चात्र मानाभावः। 'उतो त्वसै तन्वं विस्रसे जायेक पत्त्ये उशती सुवासा:' इति मन्त्रे महाभाष्ये निरुक्तकाराभ्यां 'तद्यथा जायापत्त्ये कामयमाना सुवासा: स्वमात्मानं विद्रुते' एवं वाग्विदग्धे स्वमात्मानं विद्रु-

णुते इति पूर्वार्धेम्॥ रैपोषमित्यत्र रैपोषब्दो धनार्थक इति दर्शोयन्नाह—धनेनेति। 'अथैरविभवा आपि' इथ्समारः। उपमानोपमेयोभयविशेष्यकबोध उपमादृष्टत्वव्यवस्थापनाय कैश्चिदाश्रितोऽप्ययम्: प्रथममेव निरस्त इत्याशङ्कते—न चेतिः। उतो इति। 'उतत्वः पश्यन्न ददर्श वाचं सुतलं ददर्श' इति पूर्वार्धम्। उतेऽपि-शब्देऽर्थ तुशब्दः सविचारन्यपेक्षया। प्रक्षीणं शब्दस्वरुपमुपप्लवमानडूप प्रकल्यादि-विभागतदर्थीपरिज्ञानात् सम्यग्वेत्तीत्यादिविनिन्दापूर्वार्थोऽर्थः॥ उत्तरार्धार्थस्त्वाह—महाभाष्येति। एतेन तादृशबोधस्य प्रामाणिकत्वसूचनम्। उशतील्यस्य विवरणं कामयमान इति। तन्वमित्यत्र 'अमि पूर्व:' इथ्सन्त्र 'वा छन्दसी' इथ्युक्तेरौणादेशः। तस्य विवरणम्—स्वमात्मानमिति। 'विवृणे' इत्यस्य छान्दसकारव्ययेन लङर्थे-कत्वमित्याह—विवृणुत इति। प्रकाशयतीसर्थः। त्वसै अन्यसै इथ्सन्त्र भेदस्य प्राप्तियोग्यपेक्ष्यां पूर्वोऽपस्थितस्याविदुष्ट एवं त्वेना अन्वयः। तथा च विद्वानत्र ल-ख्यत इत्याह—चागविद्र इति॥ चक्षुप एथेति। चाक्षुपज्ञान एव वीक्षणस्य

णुते' इति व्याख्यातत्वात् । अत एव 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यत्रोभयविशेष्यकबोधाङ्गीकृतमते यथा चन्द्रस्तथा मुखंमित्यादिशु प्रकारवाचिथाल्पत्यवशात्तथैवोपप्यते मानाभां एवेत्यपि दूषणं न युक्तम् । सत्यवदनमात्रसेवपदेनोपस्थाने 'तादृशसत्यवदनानुकूलकृतिमान्' इंति बोधेऽपि वा-धकासावादिति चेत् । सत्यमुक्तम् । परं तु प्रस्तुतार्थप्रतीतिविधातस्य सहृदयानुभवसिद्धत्वाद्दोषविषयत्वमेव । एवमसादृश्यसंभवावप्यनुचितार्थतायामेव पर्यवस्यत:— इत्याहोति दिक् ॥ यत्तु—

'परिणाम: क्रियार्थश्रेष्टविषयी विषयात्मना । प्रसन्नेन हगभेन वीक्षते मदिरेक्षणा— ॥' अत्र परिणामालंकार: पृथगेव । तथा हि वीक्षणे चक्षुष: एवं करणत्वं न त्वङ्गस्येति निरोधम् । हगभेतत्र रूपकसरीकरे चाक्षुप्राधान्या-दीक्ष-णानुपपत्ति: । न चोपमैवास्ति्वति वाच्यम् । प्रसन्नत्वरूपसामान्यधर्मप्रये-गस्य बाधकत्वात् । तस्मादङ्गस्य हगात्मना परिणामेन प्रकृतोपयोगादलंकारान्तरमेवेति ॥

निरुद्धत्वात् । नन्वे 'तदवैकक्ष बहुत्रां प्रजायेय:' इत्यादावीक्षणपूर्ववकष्टिश्रवणादचेतनस्योंश्र्याभिमतस्य प्रधानस्य जगत्कारणत्वं नेत्यर्थकस्य 'ईक्षतेर्नाशब्दम्' इति वेदान्तसूत्रस्यालुपपत्ति: । इ ब्रह्मणोडपि चाक्षुषज्ञानाभावेन त्रात्रापीक्षणस्य गौणत-परस्या गौणत्वेन तस्य कार्योन्मुखत्ववर्मथादाय प्रधानेऽपि तदाक्ष्य संभवें सांख्यमतद्विनिगमकाभान्वादिति चेत् , सत्यम् । तथापि वेदान्तमते विशिष्टवाचकस्य सामान्यपरत्वे लक्षणायामपि शक्यत्वाच्छेदकव्यपकजातिपरत्वम् । सांख्यमते तु तदपि नेति वि-शेषसंभवात् । वस्तुत ईक्षतेर्ज्ञानसामान्यावाचकत्वेऽपि प्रकृतसंगते: । प्रभास्यापि सच्चा-ऋषहेतुत्वात्कारणत्वमात्रसुपेक्ष्याथ—करणत्वमिति । अब्जस्यप्राधान्या-दिति । रूपकसमासे उत्तरपदार्थविशेष्यत्वनियमात् । वीक्षणानुपेति । अब्जस्य करणत्वेन वीक्षणं प्रत्यन्वयातुपपत्तिरयोग्यत्वादित्यर्थ: । न चैति । तथा च अब्जसदृश्या दृ-शोति पूर्वपदार्थप्राधान्यादान्वयोपपत्तिरित्यर्थ: । सामान्यधमेंति । 'उपमितं व्याघ्रा-दिभि: सामान्यप्रयोगे' इति वचनात् सामान्यधर्मे प्रयोक्त उपमितसमासविरहात । तस्मादिति । विशिष्टणोऽपजस्य विषयभूतहकादात्म्यापत्तैव वीक्षणक्रियायासुपयो-

अलङ्कारकौस्तुभः

तत्र न्यायपक्षननादयः—उपमैवेयं भवितुमर्हति । न च प्रसक्तत्वादुपधर्मप्रयोगस्तद्धाधकः; तदतिरिक्तरमणीयत्वादिधर्मीनिमित्तकसादृश्यस्य विवक्षितत्वात् । उपमानिमित्तधर्मप्रयोग एवोपमितसमासनिषेधस्य 'भाष्याभिधः' कातिगम्भीरः' इत्यादनुरोधेन स्वीकारादित्याहुः । यत्तु रसगङ्गाधरे—

'महर्षेर्य्यासाशिष्यस्य श्रावं श्रावं वचःसुधाम् । अभिमन्युसुतो राजा परां मुदमवासवान् ।'

इत्युदाहतम्, तत्रिन्यम् । अत्रोपमितसमास एव, बाधकाभावात्, सामान्धर्मप्रयोगाभावात् ।

एवं च काचिद्वृश्यमात्रस्य स्वरूपेण प्रकृतानुपयोगाच्चस्यारोप्यमाणाभिव्यक्त्वेन परिणामः । यथा—

'वदनेन्दुनुना तन्वीं शशिश्रीकरुते दशौ ।' स्त्री वदनमात्रस्य शिशिरीकारकत्वाच्चन्द्राभिव्यक्तिलक्षणावस्थानम् । यथा—

गात् । ननु धर्मान्तरप्रयुक्तसाम्यविवक्षयामपि प्रसक्तत्वादुपसामान्यधर्मप्रयोगात् । कथम् समासः, सामन्यधर्मसामान्यभाव एव एतद्विधानादिकस्यत आह—उपमानिमित्तेति । विवक्षितेऽर्थः । तथा च साम्यप्रयोजकत्वाभिमतधर्मेसामान्यवाल्कपदार्थे समासविवक्षितेsर्थः । तथा च साम्यप्रयोजकविभित्साभिमताख्यनाभावप्रयुक्तविशिष्टभावसत्त्वात्समास इति भावः ।

भाष्याभिधरिति । 'काहं मन्दमतिस्ततः । छात्राणां सुप्रहास्यत्वं यास्यामि पिशुनात्मनाम् ।' इति तदुत्तरचरित्रत्रयमिलितं कैदृक्ष प्रयोगः । न हि भाष्याभिधरिति रूपकं विवक्षितम् । प्रकृतभाष्यप्राधान्यस्यायोगात्प्रतीतः । अतो विततदुरवगाहत्वादिधर्ममप्रयुक्तसाम्यविवक्षया गाम्भीर्यस्य तत्प्रयोगकत्वमप्यहहय तत्सत्त्वेऽपि उपमितसमासाभ्युपगमादिस्यर्थः ।। न च तत्राप्येतन्मते परिणामाsभ्युपगमेनैव भाष्यप्राधान्यसंभवात्कथंमे-

तदुपन्यासः । पक्षे समासादिति वाक्यम् । सूत्रस्य यथोक्तार्थकत्वेनातिरिक्कल्पनायोगात् । न च सूत्रेण सामन्याप्रयोग इत्येवोक्तत्वात् । उत्करीषा तदर्थसङ्कोचोऽनुचित इति वा-च्यम् । सामान्येन्त्रप्रयोगस्य बाधितत्वात् । उपमानिमित्तलेन धर्मविशेषणेऽपि धर्ममात्रस्योपमानिमित्तत्वेन विवक्षितो वा यो धर्मस्तद्र्रयोग इत्येव सूत्रार्थपर्यवसानात् । बाधकाभावादिति । प्रत्युत श्रावं श्रावं वचो-

वमितस्य रूपकसमासं प्रत्येकं बाधकत्वादिसि बोधयम् । प्रकारान्तरेण परिणामव्याख्यानमाह—एवं चेति । वदनमात्रस्येत्यादि । चन्द्रपदार्थे तादात्म्येन प्रकारतां-

१. 'मतान्तरावप्र' क-ख । २ 'मात्र' ख ।

वन्दनेनेन्दुना तन्वी स्मरतापं विमुम्पति । अत्रेन्दोः स्वरूपेण स्मरतापनपादकत्वात् वदनाभेदेनावस्थानमिति रूपकमेद एवायम् । विषयविषयितावच्छेदकान्यतररूपेण निश्चितमानतदन्यतरकत्वैव रूपकत्वात् । तद्रूपकमेदाड्योसुपमानानुपमेयोः । इति उक्तेरिति वदन्ति । अत्र यद्यपि समासे विशेषणप्रतियोगिकाभेदस्यैव संसर्गतया शब्दबोधे इन्द्रमिन्नेल्लेन वदनस्य पर्यवसानं संभवति, तथापि तत्र मानसनेव विशेष्यप्रतियोगिकाभेदसंसर्गिकवोधेन निर्वाहोढवसेयः । न चाननचन्द्रेणेत्यत्र चन्द्रपदस्याह्लादकत्वे लक्षणा, तथा चाह्लादकेन मुखेन विरहतापः शाम्यति इति बोध्यम् । एवं चात्र न कश्चिदलङ्कारः मुखस्य चन्द्रतादात्म्योपपादकस्य लक्षणादेरभावात् । चन्द्रादौ मुखादितादात्म्यापत्त्या वर्णनीयमुखादेरुत्कर्षेण परिणामसादृश्यत् । 'मुखचन्द्रेण तापः शाम्यति' इत्युक्तौ च उपमितसमासस्यैव संभवादचोति न्यायपञ्चानानदयः ॥ एवं च— मनापन्नस्येत्यर्थः । शिंशिरीकारकत्वेति । मुखं यदित्यर्थः । स्वरूपेणेति । तादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नो मुखविशेष्यतानिरुपितां प्रकाशयेत्यर्थः ॥ न तु उभयप्रतियोगिकाभेदस्य कथम् रूपकत्वम्, उपमेयविशेष्यकोपमानाभेदरोपास्यैव रूपकत्वप्रसिद्धेरत शाब्द—विषयेति । भावप्रकाशयावच्छेदकपदार्थयोरभेदान्वयः । तद्वत्यतररोति । उपमेयोपमानानन्यतरेलेस्यर्थः । रूपकप्रकरणवाक्यस्यैतिमुसंधायाह— एवं चेति । विशेषोणेति । तत्र पूर्वनिपातनियमानुरोधेन पूर्वपदार्थस्यैव विशेषणतादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नविशेष्यकतानिरुपित— त्वाभ्युपगमात् । वाक्ये तु विवक्षाविशेषशब्दव्यस्तस्यापि विशेषणत्वसंभवाक्षेप्त्सादपि तथा बोध इस्तः समास इत्युक्तम् । एतच्च सर्वमग्रे स्कुटम् ॥ लक्षणोक्ति । चन्द्रपदस्याह्लादकत्वे योगसत्त्वेऽपि पदृशाजादिपदद्वयार्थविशेषणत्वेनैव योगार्थबोधस्यावश्यकत्वात् । गौणस्यारोपलक्षणाया इत्यर्थः । अनुक्तरूपेणेति । अभेदानुयोगितवेन वर्णनीयप्रतीतेरेव तदुत्कर्षविजेताया उभयसंसमतत्वादत्र वैपरीत्यल्पने मानाभावात् । संभवादिति । न चात्रापि तापशान्तिरूपसामान्यधर्मप्रयोगोऽस्त्येवेति

अलङ्कारकौस्तुभः |

‘असारे संसारे विषमविषयारण्यसरणौ मम आं ब्रामं ब्रां विगलितविरामं जडमते: । परिश्रान्तस्तस्यायं तरुणितनयातीरनिलयः समन्तात्सन्तापं हरिनवतमालस्तिरयतु ॥’

इत्यत्रोक्तमितरसदृशपदं । नेह चित्री तपहरेण सोमावन्यधर्म इति वाच्यम् । तत्र धर्मान्तरेण साधर्र्यसिद्धावेव तस्य विशेषयत्वात् साधारण्ये-नाविवक्षितत्वात् । वृक्षान्तरेsपि तत्सत्त्वेन तमालपत्रोपमायां मेचकत्वादि-कसैव तत्रिवाहकत्वाच्च ।

यद्यपि रसगङ्घाधरे—

‘अहीनचन्द्रा लसतननेन ज्योत्स्नावती चापि शुचिस्मितेन । इयं हि योषा सितपक्षदोषा तोषाय केषां न महीतले स्यात् ॥’

अत्र केषां तोषाय न स्यादित्युक्त्या विरहिणामपि तोषजनकत्वप्र-तीतः । शुकपक्षरात्रेश्व तत्सोषजनकत्वाभावान्नायिकायास्तदात्म्यापत्त्या तदुप-पत्तिरित्युक्तम् । योषादोषयोः समासाभावेऽपि क्षतिविरहे ण

शुकपक्षरात्र्यभिन्ना योषेति रूपकैणैव तत्संभवात् । यतु—

‘नरासिंह महीपाल के वयम् तव वर्णने । अपि राजानमाक्रम्य यशो यस्य विजृम्भते ॥’

इति विद्याधरेण परिणामध्वनावुद्राहतं । ततुच्छम् । राजशब्दस्सो-भयार्थेल्वात्तदुपपस्थापितयोषन्द्रन्रुपयोरमेदान्वयस्य ‘विद्दनमास-’इत्यादाविव वाच्यम् ।

तत्रिमितककसायम्यस्थानभिततत्वात् । आननस्सितपदोत्तररुततीयाया अमे-द्दोःर्थः ॥ विरहिणामपेति । सर्वत्रयुतोपजनकत्वस्य ततो लाघादिलरथः । क्षति-विरहेपेति । योष्लस्य पृथक्पदत्वे वाधकाभावादिलरथः । न चात्र समासविव-क्ष्यां का गति: । मुखस्सिताभिन्नचन्द्रद्र्योल्कयोरेल्वात्र उपमानिमित्तव्दुपमितसमास-संभवादिति वाच्यम् ।

प्रागुक्तरीतेरेयाद्र्यध्यणीयत्वात् । विद्याधरेपेति । राजपदेन चन्द्ररूपविषये निश्चिते तत्सारोप्यमाणस्य रूपकस्याप्रकारणपचोःश्वोःन: प्रतिते: परि-णामो व्यज्यत इत्यर्थः ॥ उभयार्थेल्वादिति । ‘राजा प्रभौ नृपे चन्द्रे’ इति कोष-

संभवेन परिणामस्य वाच्यत्वात् । एतेन—एतदसाधुत्वसाधुत्वविषये चित्रमीमांसरगाझाधरयो: कलहो निरस्तः ॥ एतेन—इवार्थशक्तिमूलप्रणामध्वनि प्रकरणे—'पान्थ मन्त्रयते किं वा संतापमनुविन्दति । प्रयोधरं समाश्रित्य येन शान्तिमवाप्यति ॥' इत्युदाहरणं रसगङ्ङाधरेऽपि परास्तः । तत्रापि प्रयोधरपदवाच्ययोर्मेऽस्तनयोरभेदान्वयसंभवात् ध्वनित्वानौचित्यात् ॥ यदपि—

'चित्राद्वृशहरसे तापं चित्तचिन्तां परित्यज । नन्वस्ति शीतलः शौरेः पदाञ्जनरसचन्द्रमाः ॥' इति चित्रमीमांसोदाहृतं परिणामध्वनित्वं रसगङ्ङाधरे दृष्टितम्—आरोप्यमाणस्य विषयात्मकत्वेन प्रकृतकार्योपयोगे परिणाम इति स्वयमेदर्शितम् । वाच्यत्वविरोधात् । तदालत्यप्रतीयोगिन्यनुयोगिनः शब्दोक्तिप्रतीततया मुखचन्द्रेणस्यादिविरोधानुरुचेः पदैक्यमेवेयोरप्रयोजकत्वादनन्यथा 'विदग्धमना:'-इत्यादावपि वाच्यरूपकाङ्कीकारविरोधापत्तेः । पञ्चेते नति । चित्रमीमांसायां हि परिणामध्वनित्वं दृपितम् । तत् त्यारोपमाणस्य त्रपस्य त्रपात्मनेव कर्मत्वेनात्र कमणोपयोगो न तु चन्द्रातृपितम् । तमनेऽति विषयतादात्म्यप्रकृतानुयोगादिति । रसगङ्ङाधरे तु—परिणामध्वनित्वं युक्तमेव । विदग्धमना हि प्रागलभ्यमात्रं न कवेरभिप्रेतम्, येन यथा:कृतुकाकर्मणि त्रपात्मनेति विषयिणो त्रपस्य कर्मतारूपोपयोगः स्वात् । किन्तु स्वसमञ्जातीयद्वितीयराहि-त्सरूप: प्रौढिविशेष: । आकर्णं तु न्यक्कार एव। एतादृशं च चन्द्रकश्लेक्ष्यवाकमणस्योपयोगो न तु त्रपकर्मकस्य, तेन यथोक्तप्रागलभ्यमुपपत्तेः । एवं च विषयित्वेन व्यज्यमानस्यापि त्रपस्य विषयभूतचन्द्रात्मनेव प्रकृतोपयोगात्, विधाघरोक्तनिरवधिमेव तदुक्तमप्यनुपपत्तं त्रपस्यापि राजपदोक्ततथा परिणामस्य व्यङ्ग्यत्वयोगादित्यर्थः ॥ अर्थशक्कीति । यदप्ययं शब्दशक्तिमूलकेनैव तत् त्र लिखितः । पयोधरपदस्य परिकृत्यसहत्वात् । तथाप्यर्थशक्तिमूलपरिणामध्वनिप्रकरणे इत्यत्र स्मात इति विशेषो बोध्यः । अत्र तपाश्चमानहेतुत्वेनोपस्थिते पयोधरमन्वितरूपसंबोध्यविशेष्यकस्सरतापकता वैशिष्ट्यबुद्धौ सत्यां सहृदयस्य तादृशतापाश्चामकरमणीयस्तनरूपविषयतादृप्यबुद्धिमेवृत्तीति परिणामध्वनिरिति तस्यार्थः । तस्माद्यत् नानार्थकरानन्दसैकत्र

तात्पर्यनियामकं प्रकरणादिकमस्ति ततैव परिणामस्य व्यङ्ग्यत्वं युक्तमिति ध्येयम् । तथा 'इन्दुला परसौन्दर्यसिन्धुना बन्धुना विना । ममायं विषमस्तापः केन वा निष्पाद्यते ॥'

अलङ्कारकौस्तुभः

वोक्तम्। तत्र प्रकृतकार्योपर्ययोगित्वं न परिणतामशरीरस, आपि तु विषयिगताया: प्रकृतकार्योपर्ययोगिताया अवच्छेदकीभूतं विषयिणो विषयतादृप्यम् ॥ एवं चात्र नखचन्द्रसदृशावप्रदर्शनेन तत्रिषेवनात् अर्यं तव तापं शान्ति नेष्यतीति प्रकृतोपयोगिताया व्यकृच्यतेsडपि तदवच्छेदकीभूतस्य विषयिणो विषयतादृश्यस्य परिणतिस्थ वाच्यवाचकतयाऽवस्थानात् । विषयतादृश्यस्यैवोपस्थापरिणामस्थ वाच्यवाचकभावार्भी

शामविष्यते ॥ इत्यत्र वक्रोक्तिविरहितेवन व्यङ्ग्यरमणीयमुखाभिमतार्थविनाभिततस्यैन्दौविरहसंतापशमनहेतुत्वात, मुखस्य चन्द्रादिमित्तत्वेन बोधे तेन विरहतापशमनरूपप्रकृतकार्योलुपपत्ते: । चन्द्रस्य विषयिणो विषयभूतमुखाभिमतार्थं व्यङ्ग्यधर्मति परिणाभद्भवर्नियुक्त इत्यप्यवधेयम् ॥ यदपि ‘तारानायकशेखराय जगदाधाराय भाराधरच्छायाधारकक-न्षराय गिरिजासहैकरत्नारिणे । तथा शैखरिणे दशा तिलकिने नारायणेनात्रिणे नायै: ककूषिणे नगेन गृहिणे नाथाय सैयं नति: ॥ इति वैयधिकरण्येन परिणाम इति

चित्रमीमांसोक्तं तत्र दूषितमत्व्-रूपकमेवेदं न तु परिणाम: । गिरिजासहैककृत्यारिणि भगवति भवेऽपि प्रणामस्थ प्रकान्तत्वात । श्लेषारितया च शेखरादिभूषणानामपेक्ष्यतत्वात । आराध्यमाणान्तौ शेखरादीनां शरुपेणैवोपयोगात । न तु नवादितादात्म्येनैति । नवादिपदोत्तरमप्यादर्यकतुरीयावचाश्राकु दितादात्म्येन शेखरादीनामवगमाद्विषयादात्म्येनैव शरुपतादुपयोगात । इति, तदपि स्वेन विषयूपस्थितौ सत्यामपि विषयतादात्म्येन प्रकृतादुपयोगात ।

चिन्यम्। ‘नारायणेनात्रिणे’ इत्यंश्रस्य श्लेषारितयामतुपयोगात । तदुपादानबलेन प्रकृते श्लाघितत्व नमस्कार्यत्वप्रयोजकत्वागमात् । अन्यथा कमभक्नापत्ते: । अत्रस्य नारायणतादात्म्यप्यप्त्यैव तदुकृशोभावेन शिवोऽत्र पर्यवसानात । केवलशेखरादीनां श्लाघ्यर्न्तरसायेनैव नवादितादात्म्यप्यप्त्यैव तदुकृशोभावगमाच्च ॥ एवम् ‘द्विरोच: पुष्पकेतोरिव बुधविटपिनां पौनरुक्यं विकलमश्नित्रारतस्य वेधसा तपनतनुसुहुतो वासवस्य द्विराष्क: । द्वैलौ देवस्य दैत्यान्तकमहतनकलकेलिकरस्यकुर्वत्रान्तं सृजतानां जगति विजयते श्रीनृसिंह: क्षितीन्द्र: ॥ इत्यत्र दूषणमुख्यकम्—राशो ग्रिसंहस्य प्रतिपिपादयिष्य-

तैतौ केव्चिदानन्दजननजगदुक्तिंयाँ आराध्यमाणाद्वितीयमनन्थादितादूषण यथा संप्रवतो न तथा केवलखरुपेणैति । विषयेयण: स्वात्मनेवोपयोगो न तु विषयात्मनेति न परिणणालवमिति, तदपि सावयम् । मन्मथादिप्रत्येकसाक्षाद्यतत्कार्येषु एकसैव रात्रो हेतुत्वेन चमत्कारतिशयसमुन्नासादृश: शरुपेणैव तत्रोपयोगाद्वोत्कर्षसिद्धौर्विषयतादात्म्यपेक्षया यत् अनावश्यकतादिति विभावनीयम् ॥ धारोक्तव इति । परिणाभस्वर-पपयोंस्थाधकरणात् इत्यर्थे: । मानाभावादिति । विशेषस्यैव परिणामालङ्कारत्वाभ्य-पगमाद्विषयिणि विषयतादृश्यात्वापि तच्च्छरीरत्वाभावादित्यर्थ: ॥ न तु विशेषस्यैव

१. ‘गमात्रं’ स्व। २. ‘ताप: शान्तिमेष्यति’ स्व।

स्वाद्वा सर्वथैव न व्यङ्ग्यत्वमिति ॥ तदपि चिन्यम्र । एकदेशस वाच्य- त्वेडप्यलङ्कारस्य व्यङ्ग्यत्वानुपयात् । अत एव 'धन्यासी या कथयसि प्रियसंगमेऽपि विरहचाटुकथानि रतान्तरेषु । नीवीं प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण सख्या: सरामि यदि किंचिदपि सरामि ॥' इस्तत्र व्यतिरिको व्यङ्ग्य इति काव्यप्रकाशकारख्याने 'धन्यासि' इत्यत्र । धन्यासीति लक्षणया आवश्यकत्वात् । उत्तरार्धे 'अहं धन्या' इत्यसैव व्यङ्ग्यत्वम् । एवं च व्यतिरेकघटकस्य त्वमधन्येत्यंशस्य व्यङ्ग्य- स्वभावेऽपि अहं धन्या इत्यसैव व्यङ्ग्यत्वम् । एवं च व्यतिरेकघटकस्य त्वमधन्येत्यंशस्य व्यङ्ग्यत्वाभावेऽपि अहं धन्येत्यस्य व्यङ्ग्यत्वमात्रेण व्यतिरेकस्य व्यङ्ग्यत्वोक्तिरिति चण्डीदासादय: ॥ तादृश्यस्योपयोगिताव-च्छेदकत्वेऽपि परिणामाभेदेऽप्यलमतिप्रसङ्गेन । तथात्वेऽपि तदेकदेशस्य विषयिणि विषयतादृश्यस्य शाब्द(धी)विषयत्वात्कथं विशिष-ष्टस्य व्यङ्ग्यत्वमित्येकदेशस्यैति । तत्र प्राचीनसंमतिमाह—अत एवेति । धन्यासीति । न्यायिकया: सर्वत्र प्रतीति: । 'नीविरामथनं नार्यो जघनस्थस्य वासस:' इति नाममाला ॥ या(पा) मोक्षत्र स्वाभिप्रायाविष्करणमात्रस्य विवक्षिततादत्मनेपदभाव इति शाब्दिका: । आवश्यक्त्वादिति । अन्वयानुपपत्ते: पूर्वमेव प्रतिसंधानात् । विरोधलक्षणया धन्यपदस्याधान्यार्थकत्वादित्यर्थ: ॥ चण्डीदासेति । इदमुपलक्षणम् । इन्दुनति त्वदृक्परिणाममध्वन्युत्तरेणेऽपि विषयिणो विषयतादात्म्यस्य व्यङ्ग्यत्वेऽपि उत्तरार्धे विरहतापोपशमनरूपप्रकृतकार्योयपयोगिताया: शाब्दविषयत्वा-दुष्कगतेरवश्यं शरणीकार्यत्वादित्यर्थ: । कींचितु सामान्येन निःशेषितस्यार्थस्य सुखप्रति-पत्तौ तदेकदेशे निःशेषतादृश्यावोपयोगित्वापि उध्यमाने उदाहरन्तकांश: । उध्यमाने इत्यर्थान्तरन्याससवारणं तत्र व्यङ्ग्यत्वात् । तदुक्तिकश इव यथा निर्दशनादृष्टान्तादिशब्दै-बोध्या । न च इवादीनां साधारण्यार्थकतया सामान्यविशेषभावार्थकत्वं नास्तीति व-च्यम् । लक्षणया तत्रसंभावात् । धन्यथा संबावनार्थकत्वमपि न स्यात् । इवपदेन यथा— 'अमितगुणोऽपि पतद्यो दोषेणैकेन निन्दितो भवति । निखिलरसायतनराजो गंधेनोग्रेण लघुन इव ॥' अत्र सत्पदार्थेलगुनयोदोषोंग्रगन्धयोःप्रगन्धयोग्रद्योक्ष सामान्न्यिवशेषभाव: । न चेयमु-लघुन इव ॥' अत्र सत्पदार्थेलगुनयोदोषोंग्रगन्धयोःप्रगन्धयोग्रद्योक्ष सामान्न्यिवशेषभाव: । न चेयमु- पमानेनाव-च्यम् । विशेषेष्य सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदर हितत्वात् । उपमानताव-

9. 'शाब्दबोधी विषय' क.

स्थानस्थानविकीर्णाणविचारसुपमागतं सुखेनैव । एकत्र द्रष्टुं ये वाञ्छन्ति तदर्थमेव मे यत्नः ॥

इत्थंलङ्कारकौस्तुभे सपरिकरुपमानिरूपणम् । अत्र एवात्र च्छेदकावच्छेदकप्रतियोगिताकभेदस्य चोपमेयत्वे तु रूपमाव्यवस्थापकत्वात् । अत्र एवात्र सदृशादिशब्दानामप्रयोगः संगच्छते । नाप्यर्थान्तरन्यासविशेषः । तत्र इवादिपदप्रयोग-

गविरहात् । न चार्थित्ववाच्यव्यक्तिमात्रं तावता स्वार्थतिरेक इति वाच्यम् । सामान्याथंसमर्थको हि विशेषवाच्यार्थों द्विविधः । अनुभाव्यांशैकत्वेन विशेषरूपत्वम्, विधेयांशास्तु सामान्यगत एव एत्यकः । अंशांश्वेदपि विशेषत्वमेवलपरः । तत्राद्ये उदाहरणालङ्कारः, द्वितीये त्वर्थान्तरन्यासविशेष इति विभाग इत्याहुः ॥ प्राचीनानुसारिणस्तु—उपमैवैयं 'निर्विशेषं न सामान्यम्' इति न्यायेन प्रथमोक्तसामान्यस्य किन्चिद्विशेषपर्यवसानावश्यकतया तेनैव सह नवरूपकविशेषोपमानिरूपतिसंभवादेकविशेषवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य विशेषान्तरेष्वादितत्वात् । सामान्यविशेषभावस्य प्रथमं प्रतीतावपि अन्ततः साधर्र्य एव विश्रान्तेः । वक्ष्यतत्कु पूर्वोंधोपरातसामान्यस्य विशेषान्तर-

मादाय न पर्यवसानम् । उत्तरार्धोपस्थितविशेषमादायैव तदाकार्यकत्वात् । अन्यथा तदुपादानवैयथ्य्यात्, उभयोः सामर्थ्येसमर्थकत्वप्रकर्षयाच्च । अतोडर्थान्तरन्यास एवायम् । अनुवाद्यांशस्य विशेषरूपत्वम्, विधेयांशाच्च सामान्यगत एव एत्यकः इत्यवोचितत्वात् । इवादिपदप्रयोगस्तु सामान्यव्यासि:स्थलविशेषप्रदर्शनार्थः । अतएव सदृशादिपदानामप्रयोगोडपि संगच्छते । एवं च दोषः सत्पदार्थस्यापि गर्हाहेतुत्वादिति दृष्टहेतुमद्भावस्य लघुनस्थल एव ग्रह इति । परमार्थतस्तु—निदर्शानाविशेष एवात्र दृष्टहेतुमद्भावस्य कार्यतावच्छेदकधर्मस्य सामान्यव्याक्यगततादृशधर्मैव्याप्ततायामेव विशेषेण सामान्यस्य समर्थकत्वाप्यर्थान्तरन्यासस्य व्यवस्थापयिष्यमाणत्वात् । प्रकृते च 'उत्तरं पदमुपैति यो लङ्घहेलियैव स पदतिदिति भवम् । शैले शिखरगतो हि पक्तकणशकु मारुतधुतः पतत्यधः ॥' इतत वैलक्षण्यानुरोधे: ।

उत्तरतदप्रायसो लङ्घनिक्षयेन पतति, शैलब्रवर्त्मन्‍नदमारुतोदरतो हप्तकण इव, इततोऽपि तत्समानाकारकप्रतीतेरेवोदयात् । 'विश्रृङ्खघातदोषः स्ववधाय खलस्य वीरकोपकरः । वनतरुकृद्वनिरिव हरिनिद्रात-स्करः कारणः ॥' इत्थोदाहृतं तथैवोदर्शनात् । पर तु इवपदप्रयोगाभावो द्वितीय-वाक्ये तात्क्रियापदार्थ पुनः प्रयोगः । इवपदसदृने तु तद्वलदेव तत्र तदन्वयोपपत्तेस्तथेति । वाक्यभेदस्तुभान्त्राप्यविशिष्टः ॥ यतु—उदाहरणालङ्कारे इवादिपदप्रयोगे वाक्यभेदाभावो निदर्शनादिशब्दप्रयोगे तु न सः—इत्युक्तम् । तन्नददम् । सामान्य-धर्मवाचकपदस्य प्रथक्प्रयोगविरहेपि वाक्यभेदसावध्यकत्वात् । वाक्यैकवाक्यतायाश्रोंभयन्त्राप्यविशेषादिति संक्षेपः ।

तदतेतसर्वे ध्वनयन्त्राह—इत्युपमालङ्कारनिरूपणम् ।

९. 'शब्देडपि' क.

अथानन्वयमाह— यत्रैवावच्छेदे स्ताङ्गुपमानोपमेयत्वे । अन्यसदृशं निषेध्यं तमनन्वयसंज्ञमाचक्ष्यु: ॥ १ ॥ उपमानतावच्छेदकधर्मे एव यत्रोपमेयतावच्छेदक: सोऽनन्वय इत्यर्थ: ॥ यद्भावावच्छेदेन याोगिताकं साधंर्य तद्भावावच्छेदेनतद्योगिताकत्वमिति यावत् । अत उपमेयोपमायां नातिव्याप्ति: । अनन्वयपदार्थमाह— अन्येति । कर्मधारयोऽदयम् । स्वभिन्नस्युपमानमित्यर्थ: । सदृशपदस्य साधंर्यप्रतियोगिपरत्वात् । न विद्यते तद्वृत्तस्य साधंर्यप्रतियोगिन 'उप-मानत्वेनान्वयो यत्रेत्यर्थ: । यथा— 'आघूर्णितं पक्ष्मलमक्षिपदं प्रांङ्मुखुति श्रैत्यजितामृततांङ्गु । अस्या इवास्या श्रललदिन्दनीलंगोलामलरुच्यामलुतारतम् ॥' भेदगर्भेसादृश्यवगाह्युपमानिरूपणानन्तरं भेदनिरुक्तसादृश्यवगाहितयानन्वय: प्रासंसगतिक इत्याह—अथेति । 'द्वन्द्वात्परे श्रुयमाणं प्रत्येकमभिसंबध्यते' इति न्यायेन उपमानोपमेयत्वे त्यपदार्थस्योपमांनपदार्थेनाप्यनन्वय: । तदेव स्पष्टयति— उपमानत्वेति । ननु 'हास: प्रसूनमिव हास इव प्रसूनम्' इत्युपमेयोपमायां पूर्वोपरत आह—यद्यमर्त्यादि । तत्र तु प्रसूनत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकसादृश्ये प्रसून-त्वावच्छिन्नात्ययोगिताकत्वं नास्ति, इति न व्यभिचार इत्यर्थ: । अन्यसदृशानिषेधार्थक-त्वस्य लक्षणे प्रवृत्त्यर्थं निराक्रयति—अनन्वयपदार्थीमाहेति । अन्यस्य सदृशमिति षष्ठीसामासे 'ईदृशेन्ुादृशं श्रामन्' इत्योदना' घटादुपमानिषेधानुपपत्तिरसंगाते: स्यादत आह—कर्मधारय इति । नन्वेवमपि नाभीष्टसिद्धिरुपमानान्तरस्यापि किचिदन्वयवादत आह—स्वभिन्न इमिति । सत्रिधानवशात्कृतसैव प्रतियोगितया भेदे ऽन्वय इति भाव: । ननु सदृशपदस्य साधंर्यपरत्वात्कथंयुपमानलाभ इत्यत आह—सदृशपदस्येति । अनन्वयपदस्य योगवाक्य उदकायपरत्वं दर्शंयति— आह—सदृशापदस्येति । न विद्यत इति । न विद्यते ऽन्वयो यत्रेग्र्थ: । ननु 'नजोडस्स्यर्थोऽनो'नां वाच्यो वाच्योतरपदलोपश्च' इति वार्तिकेन वहुव्रीहौ कृते विद्यमानपदलोप: । अन्वयशब्द किं निरुप्य इत्याकाङ्क्ष्यां स्वभिन्नस्योपमानत्वेनयुक्तम् । उपमेयभिन्नस्य साधंर्याद्दरेवान्वयसत्त्वान् । बाधवारणाय

अलङ्कारकौस्तुभः ।

अत्र भैमीनेत्रमिव भैमीनेत्रमिति एकस्यैवोपमानोपमेयभावः । नन्वय- मुपमातो नातिरिच्यते । तथा हि । किं तद्वेदकम्, न तावदिवार्थभेदस्य स्वस्मिन्नसंभवात् । देशकालादिभेदेन स्वस्मिन्नपि स्वभेदसत्त्वाच्च । नापि फलभेदः । चन्द्र इव मुखमित्यादौ मुखे चन्द्रगतभेदप्रतीतः । चन्द्र इव चन्द्रः इत्यत्र तु अन्योऽपि शशद्रनिष्ठसादृश्यप्रतियोगित्वाभावो बुध्यते, न तु चन्द्रगतधर्मवत्त्वम् । तस्य साधारणधर्मज्ञकाल एव सिद्धत्वात् इति वाच्यम् । चन्द्रगतधर्मप्रतीतौ बाधकाभावात् । न च अर्थभूतेऽन्योन्याभावे उपमेयप्रतियोगिकभेदसमानाधिकरणत्वभानं न संभवति चन्द्रनिष्ठान्योन्याभावो न चन्द्रप्रतियोगिक इति बाधज्ञान-

उपमानत्वेनैति, न त्वेतदपि समासकोटिप्रविष्टत्वमिति दृष्टव्यम् । भैमीनेत्रमिवेति । यदप्यस्यैवास्त्य इति यथाश्रुतेन भैमीप्रतियोगिकसादृश्याश्रयस्य भैम्या नेत्रसूक्तविशेषणविशिष्टमित्येवाति तथाप्यत्र वर्णनसैव प्रक्रमात् । अस्या नेत्रमिवास्या नेत्रमिव स्यान्वयो नेत्रपदादृत्यावश्यं कार्य इत्यर्थः । न तावदिति । इदं च इवार्थभेदस्यो- पमेयान्वय इति पक्षम् । घटपटोभयतावाच्छिन्नप्रतियोगि- तत्क्षणादिग्रहणविशिष्टस्य च चैत्रस्य भेदप्रतीतः । नापीति । वाच्यमित्यनेनान्विततम् । फलभेद इत्यनन्तरं उपमामेदक इत्यस्यापुरणम् । तमेव फलभेदं दर्शयति—चन्द्र इवेत्यादिना । सिद्धत्वादिति । धर्मे चन्द्र इत्यत्वज्ञानकाले चन्द्रस्य धर्मोऽश्रय- त्वमपि बुध्यते समानवृत्तिन्यायात् । ततश्च तद्रोधस्य पुनर्वैयर्थ्याच्चन्द्रस्यान्यथदुपमानं नास्तीति । बुद्धिमेवेति । शब्दादिक्यादर्थादधिक्यमिति न्यायादित्यर्थः । न तु शब्दद्वै- समानवृत्तिवैय्यलन्याय नास्त्येव, तस्य न्युत्पत्ताविशेषणान्वयत्वात् । भानसि च तत् ज्ञानं शाब्दे न प्रतिबन्धकम् । अन्यथा योग्यताज्ञानस्यावश्यकतया शाब्दोच्छेदापत्तेः । सत्यम् । एतद्वोष्ठपात्र बोध्यतावात् ॥ बाधकाभावादिति । श्रुतिप्रामाण्य- दीनामनवकाशादिति न्यायेन शब्दगम्यमर्यादोपेक्ष्य प्रकरणान्तरेण तद्रोधादुसरणणस्या- नुचितत्वादित्यर्थः । न तु धर्मेस तदन्वयसंभवेऽपि इवार्थभेदस्य तदन्वयायोग्यतया नैव बोधः स्यादिसंशकते—न चेति । यद्यपि विशिष्टतया भेदः पूर्वमेवोक्त इत्यत इयं शङ्का न पुनरुदेतुर्मर्हैति । तथापि सिद्धान्तवाक्यमारणीयोक्तविधमेदस्य तद्वाक्यजन्यशाब्दबोधविषयत्वभावानिश्चयदादृशोऽपिदमसुक्कम् । भेदमात्रोपपत्तिमात्रि-

सत्त्वादिति वाच्यम् । 'एतत्कालीनचन्द्रस्तत्कालीनचन्द्रसदृश:' इति बोधं प्रति 'चन्द्रो न' चन्द्रभिन्न:' इति बाधज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्वात् । बाधबुद्धिप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावे विरोधिभकारत्वनिवेशस्यावश्यकत्वात् । भेदस्य च कालिकाव्याप्यवृत्तितया तदविरुद्धत्वादिति चेत् । तथा सति 'चन्द्र इव चन्द्र:' इति स्यात् । इत्युक्तम् 'एतत्कालीनचन्द्रस्तत्कालीनचन्द्रसदृश:' इति बोधोऽपत्तेः । अत एव संयोगसंसरगकर्पर्वतविशेष्यकवह्निमकारकज्ञानसत्त्वे न समवायसंसरगकताद्रशाधी: । तदयं फलितार्थ: । यदुक्तरीत्या बोधोऽन्युपगम्यते तदा तस्योपमात्मकमपीष्टम् । 'चन्द्रश्चन्द्रश्वततिधर्मवान्' इति बोधोऽनुभूयाह—पतत्कालोनेचेति । आवश्यकत्वादिति । अन्यथा 'शाखावच्छेदेन कपिसंयोगाभाववान्क्ष:' इति ज्ञानस्य 'मूले वृक्ष: कपिसंयोगी' इत्येतद्रोधविरोधित्वात्ते: । तथा च बाधबुद्धौ तदवच्छेदकतया भासते तदवच्छेदकैव प्रतियोगिविशिष्टबोधो न भवति । अत्र च बाधबुद्धौ तत्कालावच्छेदकतया भासते । विशिष्टबुद्धौ त्वेतत्काल इति न विरोधित्वमिति भाव: । बोधापत्तौरिति । योग्यताज्ञानघटकत्वशाब्दबोधप्रवेशावश्यकत्वादित्यर्थ: ॥ अत एवेति । उक्तावश्यकत्वरूपहेतोरेवैष्यर्थ: । संयोगसंसरगकर्पर्वतविशेष्यकवह्निमकारकयोग्यताज्ञानसत्त्वे पर्वतो वहिमानिति वाक्यत्समवायं संसर्गींकृत्य पर्वतविशेष्यकवह्निमकारकशाब्दबोधो न भवति विशेष्यप्रकारकयोर्ज्ञातविषयत्वनियामकत्वात्प्रत्ययोरेव भासमानत्वात्संसरगस्यापि ताद्रश्यैव भानादित्यर्थ: । पदार्थयोरिविशेष्यतां पदोपस्थितत्वैव संसर्गविशेष्यस्य 'शाब्दबोधविषयताया योग्यताज्ञानविषयत्वनियामकत्वमित्यत्र प्रयम् । ननु चैवमपि एतत्कालादे: संसर्गतया वृत्तेभानविरहात्, पदार्थताभावाच्च कथम् शाब्दबुद्धिविषयत्वमिति चेत्, सत्यम् । चन्द्रपदस्य ताद्रशचन्द्रे लक्षणाखीकारात् । नन्वेवमपि योग्यताज्ञानविषयत्वस्य तद्वनियमसकल्पनमसंगतम् । लक्षणाखीकारे पदर्थान्तरैव तदुपस्थितिसंभवादिति चेत्, सत्यम् । ज्ञानुयोगितया चन्द्रपदार्थे: पूर्वकालोवान्छेदेनप्रतियोगितया गृहीतैव भेदस्तस्य च तत्कालावच्छिन्नज्ञानुयोगितया चन्द्रपदार्थे: पूर्वकालोवान्छेदेनप्रतियोगितया गृहीतैव भेदस्तस्य च तत्कालावच्छिन्नज्ञ

ानुपपत्तिरेव संसगोंविशिष्टपदार्थस्यान्वयप्रति योग्यपदार्थत्वमिति । ननु भवदभिमतस्थलेपि आरोपितभेदेनोपमैवालंकार इति प्रामाणिकसंमतमित्यननुयोगितया चन्द्रलक्षणया 'एतत्कालीनचन्द्र:' इत्यादिरेव बोध: । पदोपस्थितपदार्थानां तद्योग्यताज्ञानविषयसंसगैस्य चावयस्य शाब्दे भानमिस्यत्र चात एव्लयादिकथनमिति संक्षेप: ॥ अस्माकमपीति । ननु भवदभिमतस्थलेडपि आरोपितभेदेनोपमैवालंकार इति प्रामाणिकसंमतमित्यननुयोगितया चन्द्रलक्षणया 'एतत्कालीनचन्द्र:' इत्यादिरेव बोध: । पदोपस्थितपदार्थानां तद्योग्यताज्ञानविषयसंसगैस्य चावयस्य शाब्दे भानमिस्यत्र चात एव्लयादिकथनमिति संक्षेप: ॥ अस्माकमपीति । ननु भवदभिमतस्थलेडपि आरोपितभेदेनोपमैवालंकार इति प्रामाणिकसंमतमित्यननुयोगितया चन्द्रलक्षणया 'एतत्कालीनचन्द्र:' इत्यादिरेव बोध: । पदोपस्थितपदार्थानां तद्योग्यताज्ञानविषयसंसगैस्य चावयस्य शाब्दे भानमिस्यत्र चात एव्लयादिकथनमिति संक्षेप: ॥ अस्माकमपीति । तथा हि—उत्तरमीमांसायां प्रथमाध्याये

अलङ्कारकौस्तुभः

१७९

वसिद्धत्वादिष्टत्वं दुरुपपहव एव । न च तद्रेदभाने संभवति तत्न च भेद-शाबानाभावेनानन्वय इति व्यवस्था, तसादृचित्वं भेदश्रेयार्थः । 'चन्द्रवृत्तीयपादे 'दहर उत्तरेभ्य:' इत्यधिकरणे, 'अथ यदिदमसिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेस्म दहरो नामोऽस्ति तदाह:' इति भौ । ब्रह्मपुरे ध्यारे जीवस्य ब्रह्माभिन्नतया तत्रैववासरूपत्वात् । दहरं परिजिच्छिन्नम् । अल्पमिति यावत् । पुण्डरीकं तत्संनिवेशं हृदयमिस्यर्थः । तत्संबन्धित्वा नतदनर्गत आकाश उच्यते । स किं भूताकाशः । उत परं ब्रह्मोति संविद्धा भूताकाशस्य विवक्षितत्वे 'यावान् वा अयमाकारास्यावानेवोदरहृदय आकाशः' इति श्रियमाण उपमानोपमेयभावो न संभवतीति शद्वायां पूर्वपक्षिणावच्छिन्नानवच्छिन्नभेद-द्वान्तेडपि भेदारोपेण तदुपादानमगतिरगतिरिति नात्र तद्वीकरणं युक्तमिस्याभिहितम् । तथा च भाष्यकृत्- 'अग्नितिका दीयं गतिर्यत्कालपनिकभेदाश्रयणम्' इति । वाचस्पतिमिश्रैरपि भामत्यामुक्तं तद्यार्ह्यानावसरे- 'तत्र त्सोपमेयत्वं रामरावण्ययु-द्ववत् । अगल्यो भेदारोप्य गतौ सत्यां न गुज्यते' । तदपि तत्त्वकल्पतरौ व्याख्यातम्-व्यस्तन्वाद्यतन्वादिना युद्दे भेदारोपः कियते । 'गगनं गगनाकारं सागरं सागरोपमः । रामरावण्ययोरुद्धं रामरावण्योरिव' इति । एतावता हि एवंविधस्थले भेदारोपेण उपमैवेल्यभियायो लभ्यते । नात्र भेदविवक्षोऽच्येत इति विरोधः । पूर्वमीमांसायामपि तदपदेऽधिकरणे- 'शयेन यजेत' इत्यन्न गुणविंचितलपक्षे श्येन-पदस्य पक्षिविशेषे निरुद्धतया तसैव विधेयत्वापत्तौ 'यथा वै श्येनो निप्लवात्ते, एवमयं द्वि:श्रान्तं भातव्यमादत्ते' इति उपमानोपमेयभावो न संगतः स्यात् । स्वस्य स्वसादृश्याभावात्-इल्युक्तम् । तथा पद्मसाधाये 'तेन तुल्यम्' इति सूत्रे कैयटेन-युक्तकं- 'शयितेन तुल्यं शायितव्यमिस्यत्र नास्त्युपमानोपमेयभावः । यथा 'गौरिव गौरिति' येनैव हेतुना एका गौस्तेनैवापरोपपीति उपमानोपमेयभाव इति । अत्रो-च्यते-न तावत् गगनमिस्यत्र भेदारोपेणोपमेयत्वेद्विरोधः । तत्र भेदविवक्षायामुप-माया अस्माभिरपि स्वीकारात् । यदा तु उपमानोत्तरव्यातिरिक्ततावबोधे तात्प्र्ये तदनन्वय एव । कैयट 'यादृशे हि उपमानोपमेयभावो नास्तीयुक्त्या तत्र साध्र्यपयैवसानं नास्तीत्यो लभ्यते । तेन चानुप्रतियोगिकसादृश्याश्रयत्वविवक्षां न कोऽपि विरोध इति अनुष्वसिद्धस ग्रन्थविरोधेनापलापानर्हत्वाच्चति । एवं च 'उपमानानि सामान्चवचनै:' इति सूत्रे यन्महाभाष्ये दर्शयते- 'यदुपमानोपमेययोरैक्यं तदा गौरिव गौरी-व्यात्प्र्युपमानोपमेयभावः प्राप्नोति' इति । तदपि उच्याभियायकमेवेति । इवार्थ इति । लक्षणयैति शेषः । खण्डशक्तिपक्षेऽपि अथैनकदेशामपहाय तदेकदेशप्रदत्तौ लक्षणावश्यकत्वात् । शक्त्यतापर्यवस्योधीकरण एवं शक्तेः सिद्धान्तसिद्धत्वात् । अत एव लक्षणाप्रसङ्गभिया दहराधिकरणे आकारास्त्याकारासाम्याश्रयणं निराकृतम् । उक्त-

तिधर्मांशानन्दः' इति बोधः । उपमानान्तरव्यावृत्तिसत्वंव्यर्थचैवात्र । यतु चित्रमीमांसायाम्—स्वसिनु स्वसादृश्यस्याप्यसंभवादुपमानान्तरव्यावृत्तिः—इति, तदसत् । असंभवस्याभावात् तस्मात्थाविवक्षैव शर-णम् । अत एवं 'असादृश्यविवक्षात:' इत्युक्तं प्राचीनैः । अत एवंानुपत्वकृतोऽर्क्षविवक्षाति न्यायपथावनादृतः ॥ अस्य च भेदा उपमावदेव । अयं तु विशेषः । धर्मोऽनुगामिमात्रम् । बिम्बप्रतिबिम्बभावादिना धर्मोंकौ हि धर्मान्तराविच्छेदे तत्र धर्मान्तरावच्छिन्नतत्साम्योक्तावुपमात्वमेव स्यात् । एवं तदोषा अप्यत्र केचिदेव । हीनत्वादीनां स्वापेक्षया न्यूनतवादिक्यादसंभवेना भावात् । अनुगामि-धर्मैकश्र कचिदुपातः । कचित्तुर्ध्वंगम्यः । आघमुदाहृतम् । 'सत्येव जगति बहवोडप्यर्थास्तेजस्वजात्यवच्छिन्ना: । तदपि प्रसिद्धमेव शत्रु विवस्वानिव विवस्वान् ॥' अस्य ध्वानिर्यथा रामायणे— 'त्वां कृत्वा परतो मल्यं नूनं यातो स लोककृत् । न हि रूपोपमात्रान्त्या तवास्ति जगतीतले ॥' व्याघ्रयस्य तत्रानुयोगाच्चेति ध्येयम् । व्याघ्रयैचैवेत । स्वप्रकृतिधर्मवत्तया चमत्काराज्जीवनादिस्यर्थः । आघमुदाहतमिति । 'आघूर्णितं पक्ष्मलमक्षिपद्मम्' इषत्र आ-घूर्णितत्वादिविशेषणानामनुगतानां नेत्रद्रयान्वयिलादिस्यर्थः । आघं शब्दादक्षेपान्त-जुगामिधर्मव्द्राक्यमिस्र्यर्थः । एवं द्वितीयमिस्रचापि क्षीबत्वमुपपाद्यम् । विवस्वा-निति । शत्रु प्रकारकलतादृशायादिरूपधर्मोंडुपपत्त इत्यर्थः । श्वानिरिति । यत्पु-पमानान्तरव्यावृत्तिचित्तन शब्दोपात्तैव, तथापि तत्रिउपितसादृश्यसैचानन्वयशरीरतया तस्य व्याघ्रयत्वमिस्यर्थः । त्वां कृत्वैति । सुंदरकाण्डे सीतां प्रति रावणस्योक्तिः । रूप-कृदिस्नेनादौ संसारे नानाविधसौन्दर्यनिर्माणजन्याभ्यासातिशयसूचनम् । उपरत इति रूपकथनानिवृत्त इत्यर्थः । एवं च पूर्वरूपनिर्माणाभ्यासनैतदृरूपातिशयजननव-देतदृूपनिर्माणाभ्यासनैतदुतरनिर्मितरूपेऽथोंडुत्कर्षेऽपि सेतस्यतीति नाशाङ्कनीयम् । नन्वे-तदुत्तरं रूपनिर्माणभित्रित्या एतदुत्कृष्टरूपाभावसिद्धावपि यदभ्यसेनैतदृूपसैव निर्माणं तज्जन्येनाथिकान्तररूपाणां एतत्समानकालींनानां एतत्सादृश्यं खादेवेति चेत्, न । तादशाविलक्षणाभ्यासनैतदृूपस्थैव निर्माणमिस्याश्यात् ।

अलङ्कारकौस्तुभः

१७३

अन्या त्वत्सदृशी नास्तीति भेदगर्भसादृश्यनिषेधान्त्वमेव त्वत्सदृशीति व्यझ्ँचम् । यतु—सर्वथैवोपमाननिषेधोऽस्मालङ्कार । अयं चातन्वये ताराधीन । रूपोपमेति । तवेलस्य सोपक्षत्वादूपान्वयः । उपमीयते इत्युपमा, तद्रूपं उपमेयं यस्मा इति समासः । स्वकीय रूपनिष्ठोपमानताद्रेण्योपमत्वं बोधयम् । यदि त्वङ्गप्रत्ययस्य कर्मण्यपिहितत्वात्कथंउपमीयत इति नयुत्पत्या, उपमानपदस्योपमेयप-रत्वमिति विभाव्यते । तदा छान्दसत्वमाश्रयणीयम् । अथ तस्माप्त्यगतिकगतित्वात्त्राप्यपरितोषस्तदा तद्रत्वपरत्वमाश्रयणीयम् । प्रकृृ्तिवील इति च लोकमात्रपक्षे हेतुभावादान्त्रापि तादृशरुपोऽपीक्ष्यतुपपत्तेः । षण् त्व-दुपमान्या नास्तीति, अन्यस्या एवैतच्च्छादयप्रतियोगिभूताया: प्रतिपेधादमेदगर्भ-सादृश्याभिमतत्वाच्चेव त्वत्सदृशीयनन्वयो ध्वन्यते । यथा वा नैषधे—‘जागर्ति मृग्येषु तुल्यर्थमस्या योगयति योग्यानुपलम्भनं न । यद्वस्ति नाके भुवनेsप्यवस्तदा न कौतस्कुतलोकवाधः ।। इदं च ‘भैमी स्वदृट्यसाधारर्णधर्मनिमित्तकल्जातीयप्रतियोगि-भूतले योग्यानुपलम्भादेवामासिद्धिः । भूतलं यदि भैमी ह्रृतिसादृश्यप्रतियोगिनाथि-कान्तरसिद्धिरिस्यारूढयोच्यते । इहं भैम्युपमानभूताया भूतेले योग्यानुपलम्भादेवासिद्धौ, अर्था-तद्धेतुसादृश्यप्रतियोगिनायिकान्तरसिद्धिरिस्यारूढयोच्यते । इह भैम्युपमानभूताया

भूतलं यदि भैमी ह्रृतिसादृश्यप्रतियोगिनाथि-करणं स्यात्, तदा तद्रुतोपलम्भ्यतैक्यपादानसंभवात् । अथ यदाधिकरणं यदस-निकृष्टं तत्र तस्य करणं तदभावनिर्णयः । अधीकरणज्ञानरूपकारणविरहात् इति चेत्, उपलम्भस्य प्रकार्ष्याद्वादिसाधारणस्य विवक्षितत्वात् ।। तथा च देशान्तरे तत्सत्वे तदर्शनान्तर वाक्यादिना तत्प्रतीति संंभवात् । स्वर्गपाताल्योस्त्वनुमानेन तद्-भावः साध्यते । तथा हि—‘स्वर्गपाताले भैमीदृत्तिसादृश्यप्रतियोगिनाथिकाविरहिते भै-मीदर्शनविषयकोत्कटत्वात्’ इति सामान्यव्यासिमूलकातुमानेनाभिम-तार्थः सिध्यति । न चात्र प्रतियोग्यसिद्धिः । भेदसाधारणसादृश्यविवक्षया। भैम्या एव तदभावेनैव सिद्धसाधनं भैम्यभावाश्रयत्वेनानभिमतत्वे सतीति पक्षविशेषणात् । तथा च वाधेन भैम्यभावमदाय साध्यतुसंदहार । केचित्तु ‘स्वर्गपाताल्यृत्तिनाथिकाभैमीदृत्तिसादृश्यप्रतियोगितलग्नभाववश्यः स्वमानदेशानां भैमी-दर्शनविषयकैकट-च्छानिसृष्ट्यनुमापकात्’ इत्यनुमानसिलयाहः । एवम् च भैम्यसिद्धतदप-माननिषेधे भैम्यामेव भैम्युपमानत्वं व्यज्यत इति । इदं त्ववधेयम् । वाच्यानन्वये यथा श्रुतमात्रस्य चमत्कारमात्रयकतया उपमानान्तरव्यतिरेक्यनुसरणामिति सर्वसिद्धम् । यत्र तूपमानान्तरव्यतिरिक्तेव वाच्या तत्र तथ्या चमत्कारोल्कासकत्वात् । तदनुच्चासकस्वनि-छ्छकप्रतियोगिकसादृश्याधेयत्वेन न ध्वनिव्यहारप्रयोजकं वाच्योपेक्षया तस्यान-तिशयादिति वसुधातिः । तथापि ग्रन्थान्तरनुसारेण स्पष्टार्थं च तदुद्रावनमिति दिखू।। कैश्चित्स्थृगुणगणितस्सामालङ्कारस्यान्तवचेदन्तर्भोंव्यतादत्रैव तमाश्र इते—यस्त्वति । एवमन्यत्रापि यस्य यत्रान्तर्भावस्तस्य तद्रोधानम् । अन्यथान्तर्भोंवच्यितुमाशक्य-

काव्यमाला ।

व्यङ्ग्योऽपि दीपकादुपमावत्पृथगेवालंकार । अन्यथा दीपकादावपि सा-हस्यव्यङ्ग्यतासत्वादुपमानान्तर्भीवानपत्ते । यथा— 'भूमीनाथ सहाबदीन भवतस्तुल्यो गुणानां गणै-रत्नैर्‌तुमवद्यपेक्ष्यविषयो नास्ति किं भूमहे । धाता नूतनकाऽरणयैरदि पुनः सृष्टिं नवां भावये-न्न सदेव तथापि तावकतुलालेशं दधानो नरः ॥' अन्रानन्वयध्वनिनैवोपपत्ते । आरोपे सतीत्यादिन्यायाच्च । अन्यथा व्यङ्ग्योपमादीनामपि सर्वेषामलंकारान्तरत्वाप्तेस्तेऽति दृकू ॥ इत्थान्वयः ।

त्वादिस्वधेयम् । सर्वथैवैति । उपमानडुत्कटतयाऽसुपमानतामसति व्यासिवारणाय तत्र प्रतीतिविषयसैवोपमानत्वनिषेधे तात्पर्य्यात् । प्रतीतिसविषयसोपमानत्वर्संभवेन्न सर्वे-थोपमाननिषेधस्याविकतत्वात् । न त्वमस्म्यालंकारान्तरत्वेेऽनन्वयस्यालंका-रान्तरत्वमात्रालंकारध्वनिनैवोपपत्तेरिति चेत्‌, सत्यम् । अहलंकारान्तरेणालंका-स्याद्—अयं चेतिः । उपमावच्यङ्ग्योऽपीयंनवयः । पृथगिते । दीपकादिवदिति शेषः । तदेव स्पष्टतयाऽन्यथेति ॥ नन्वस्मालंकारध्वनिनानन्वयस्यैव वैचर्य्यं कुतो न स्यादितिनिगमकाभावादिक्‌व्यात् आह—आररोप इति । अनन्वयस्योभयसिद्धतया तद्वनिनाख्यैव गंतार्थ्यतुमुचितत्वादिति भावः ॥ ननूभयसिद्धत्वमप्रत्‌योक्तेनाsनुपगमसैव संभवात् किं चा-न्नव्यस्य शरीरीं खस्य खसादृश्यम्, अस्य तूपमाननिषेधः । त्वानन्वयेन चमत्कारार्थे उपमानान्तरव्यावृत्तिव्यतिरेकजिज्ञासया चोपमेयोत्तर्‌कप्रयोजकंचुपमत्‌वमेवासमालंकार-खरूपमिति तसैवाऽलकारतवसुंचितम्, न तु वैयर्थ्यसम । अस्मस्थले स्वेन खसादृश्यस्य व्यक्‍तत्वे चमत्कारानुपपत्ते । तावन्मात्रस्य चमत्कारसामर्थ्ये च अनन्वयेऽपि उपमाना-न्तरव्यावृत्तिध्वननकैर्यथानुपपत्ते । एवं चावश्योपंज्ञीयेनाऽनुपमत्वेलानन्वयस्यैव गता-र्थत्व-मुक्तमिति । अत्रोच्यते —चमत्कारजनकमात्रोपमानान्तरव्यावर्त्तनरूपं तच्चानन्वये व्यक्‍ृतत्व-म्, अस्मै च वाच्यप्रमिति । यत्र त्वदृश्यम्, तसैवाऽलकारान्तरत्वमद्र्शीकाऽर्यम् । 'स एव ह्याशों वाच्यापेक्षया व्यहचः सन्नाधिके चमत्कारमावहतीति सर्वसंमतत्वादिति । किं च कालत्रय उपमाननिषेधोऽसमालंकारः, तदनन्तरंभावैवोपमाननिषेधस्तु अनन्वयस्य दृश्यः । एवं चासमस्स न्यून्मात्रितत्वम्, अनन्वयस्य चासमञ्यापकतयाऽधिकवियत्वं स्पष्टमेवेति

उपमेयोपमामाह—

उपमेयोपमामाह— उपमायां पूर्वस्यां प्रतियोग्यनुयोगिनौ यौ स्तः । तौ विपरीतौ परतश्रेष्ठौपमेयोपमा लेषा ॥ १ ॥ पूर्वोपमायाऽुपमेयस्य द्वितीयोपमायाऽनुपमानत्वं तत्रोपमेयस्योपमानत्वं यत्र सोपमेयोपमानत्वे । यथा—

'हासः प्रसूनमिव हासमिव प्रसूनं पाणिः प्रवाल इव पाणिरिव प्रवालः । केशो द्रिरेफ इव केश इव द्विरेफः सा भाति वीरुदिव सेव इव वीरुत् ॥'

कथं वैपरीत्यमिति दिक् । अलंकाररत्नाकरकारखु—तेन तदेकदेशेन वावसितमेदेनो-पमानतया कल्पितेन सादृश्यमनन्वयः । उपमेये नैवोपमानतया कल्पितेनोपमेयस्यो-पमानतया कल्पितेन सादृश्यमेकोडनन्वयः । प्रसिद्ध एव । यथा—'युद्धे डङ्कुनोडङ्कून इव प्रथितप्रतापः' इति । उपमेयैकदेशस्य तथैवोपमानताकल्पनमपरः । यथा 'एतावति प्रपद्ये चन्द्रमहिलाग्रहभृतितेऽपि । अनुह्रति शुभग तस्या वामार्धे दक्षिणार्धेऽस्य ॥' उपमेयस्यैव प्रतिबिम्बादिरूपेण भेदकल्पनयोपमानत्वकथनं तृतीयः । यथा—'गन्धेन सिन्धुरंधरचक्रमेवमिरावणप्रभृतितयोडपि न शिक्षितास्ते । स तु कचत्रिनयनाच-लरागमित्ति स्वीयप्रतीच्छविच्छुभू यूपपतितमवेमि ॥' चक्रमैत्री एकसार्थवर्तितयैवमिल्यर्थः । 'कच दीसौ' इत्यस्य कचादिति रूपम् । एतु त्रिष्वप्युपमानान्तराविरहप्रतीतेरनन्वयत्व-मिल्याह । अत्र रसगङ्गाधरकृतः—उपमानान्तरञ्यावृत्तिमात्रमन्वयशरीरम्, उत्कोऽप-मैनोपमेयत्वविशद्म् । यद्ये 'स्तनाभोगे पतन्म्भाति' इत्यादेः कविकलिप्तोपमाया अप्यानन्वयत्वापत्ति । यद्योऽकिऱूपातिशयोक्कावप्यतिप्रसङ्गशु ॥

द्वितीये दक्षिणार्धे-वामार्ध्योर्वैशक्षुतो भेदयोः सादृश्ये कथमनन्वयत्ववात्ताः । किंच 'गगनं गगनाकारम्' इत्यादौ स्वातिरिच्चोपमानविरहप्रतीतेर्द्वारा उपमेयस्य निरुपमत्वसिद्धिः । अत्र तु वामार्धेस्य दक्षिणार्धे सादृश्येनिबन्धनं निरुपमत्वप्रसज्योऽपि विरुद्धतया नोच्यतेत्येव । नार्थिकागतानिरुपमताप्रसङ्गशु नानन्वयफलं भवितुमर्हति । तस्याः प्रकृतोपमेयत्वाभा-वात् । वामार्धस्यैवोपमेयत्वात् । उपमेयगतानिरुपमत्वप्रसङ्गयसैवानन्वयफलत्वकल्पनाच्च । एतेनानन्वयध्वनित्थमत्रेसलङ्कारसर्वस्वकारोक्तमपि निरस्तमित्यादुः ॥

एवं स्मितत्रसादृश्येनवच्छेदफुलकममनन्वयः निह्नुज्य, उपमानोपमेयोः परस्परातिर-फसादृश्येनवच्छेदतिलक उपमेयोपमालङ्कारो निरूपणमर्हतीयाह—उपमेयोपमामि-ति । उपमानत्वमिल्यनन्तरं पूर्वोपमानस्योपमेयत्वमिल्यपि दृश्यताम् । तौ विपरीतौ परत

ननु— 'रजोभिः सनन्दनोद्दूतैर्गर्जैश्व घनसंनिभैः । भुवस्तलमिव व्योम कुर्वन्व्योमेव भूतलम् ।।' इति परस्परोपमायामतिव्यासि: । न चेयं लक्ष्यैवैति वाच्यम् । तृती- यमहंकार्यवच्छेदस्य फलस्याभावात् । तथा हि । चन्द्र इव मुखस्मिति मुखे चन्द्रसाम्ये वर्णिते चन्द्रेऽपि मुखसादृश्यमर्थत: । सिध्यति साधारणधर्मस्योभयानुगामित्वात् । तत्र चन्द्रे मुखसाम्ये शब्दतो वर्ण्ये माने मुखचन्द्रयो: परस्परमेव साम्यं न त्वन्येनैति सदृशान्तरवचछेद: फलति । रजोव्यात्त्वेन धर्मेण गगने भूतलसाम्ये वर्णिते तु भूतले मेघतुल्यगगनसाम्यं नार्थतः । सिध्यति रजोव्यात्त्वमेघतुल्यगजव्यासत्वयोर्धर्मयो- रूपमाद्रये भिन्नत्वात् । अतः पूर्वोपमयासिद्धमेव गगनसाम्यं भूतले वर्ण्येत इति गगनभूतलयो: परस्परमेव साम्यमिति सदृशान्तरववच्छेदो न फलतीति चेत्, नैवम् । पूर्वोपमायां साधारणधर्मस्थैव द्वितीयोपमायां तादृशत्वे उपमेयोपमानत्वमिल्यभिप्रायात् । इदं चोपमानोपमेयोरुतर- पमायां वैपरीत्यमित्यनेन लभ्यते । तस्य हि तावानेव विशेषो न तु साधारणधर्मवैपरीत्याकृतोऽप्यर्थ: । धर्मेश्वानुगामी विम्बप्रतिबिम्बभावापन्नो वैति नाग्रह: । स्पष्टार्थमुदाहरणानि । अनुगामी यथा मम— 'त्वत्रनयनसुत्पलमिव त्वत्रनयनमिवोत्पलं कान्ते । विद्धुम इव त्वदधरस्त्वदधर इव विद्धुम: शोण: ।।' पूर्वोर्धे अर्थे, द्वितीयोर्धे शब्द इति विशेष: । इति कारिकायास्तदर्थंकत्वात् । अन्यथा रशनोपमायामतिव्यासेरनिवारणात् । फलस्या- भावादिति । उभयोरन्योन्यातिरिक्कसादृश्यव्याप्तिफलकत्वे सतीत्यस्यापि । एतदी- यलक्षणान्तर्गतत्वादिति भाव: ।। फलतीति । साधृश्यैव विधेयत्वेन प्रतिष्ठानादिति भाव: । लक्ष्यत इति । उपमानं उपमेयं धर्मेश्वैति त्रयसुपमागटकम् । तत्र द्वयोरै- परित्योक्त्या धर्मस्य तद्रावो लभ्यते इति भाव: । धर्मलोपस्तावदुदाहतो 'हास: प्रसूनम्' इत्यादिना । धर्मवत्ते वाह—धर्मेश्वैति । अनुगामील्यादि । उपचारादेर-

अलङ्कारकौस्तुभः ।

१७७

विम्बप्रतिविम्बभावो यथा मम— 'युधि निर्गनिरर्गेलमार्गेणा: प्रविरगलनिरवग्रहवर्षण: । वसुमतीतिलक त्वमिवाम्बुदौष्मुद् इव त्वसुदेति महीसुदे: ॥' अत्र दृष्टिवाणानां विम्बप्रतिविम्बभाव: ॥ उपचारो यथा मम— 'अचला इव विद्धांसो विद्धांस इवाचला गुरव: । शास्त्राणि तोयानिधिवत्तोयानिधि: शास्त्रवद्धदहुगभिर: ॥' अत्र गुरुत्वभीरत्वयोर्विद्यादृचछब्दोऽुपचार: ॥ सामासभेदो यथा मम— 'उल्लसितकुसुमहस्ता रमणीयस्तबककक्षोजा । वधिरिव वामनयना विभाति वध्री च वामनयनेव ॥' श्लेषो यथा ममैव— 'विजयते हृदयहृदयेन नगग्रामग्रामसुन्दररत्नाकरललिता: । आकाश इव समुद्र: समुद्र इव सोड्यमाकाश: ॥' प्रथमपादे शब्दश्लेषो द्वितीये तु अर्थश्लेष इति विशेष: । अत्रेदमवधेयम्— 'रजोमि: सन्दनोदूतैरग्जैश्व घनसंनिभै: । मुवस्तलमिव व्योम कुर्वन्त्योमेव सृत्तलम् ॥' इत्यादावुपमेयोपमैवालङ्कारसर्वस्वकारादीनामभिमता । अन्यथा 'द्वयो: पयीयेण तस्मिन्नुपमेयोपमा' इति तदुक्तलक्षणस्य तत्रातिव्याप्तिरसङ्गत् । व्युपलक्षणम् ॥ ग्राहान्ति । समुद्रपक्षे ग्राहाणां जलचराणां समूहः । आकाशपक्षे ग्रहाणां नक्षत्राणां संबन्धी ग्राह: स चासौ समूहश्च महासमूह: । विचारन् ग्राहसमूहो यत्रेति बहुव्रीहि: ॥ पूर्व 'रजोमि: सन्दनोदूतै:' इत्यस्यालङ्कृत्यमत्नोकं संप्रति प्रका- रान्तरेण । तस्य लक्ष्यत्वमातनन् तस्य लक्ष्यत्वव्यवस्थापकग्रन्थस्मरणाय प्रकम्यते— अत्रेदमिति । पर्योयेणेति । यौगपद्यविरहेनेत्यर्थ: । तस्मिन्निति । उपमानोपमे- यभावेल्यर्थ: । अत्र पर्योयेणेनेन वाक्यभेदेनियमोऽपि दर्शित: । द्वयोरिति च स्पष्टार्थ- मेव । अनन्वये पर्योयाभावात् । अतस्तद्वैर्यस्यार्थस्याङ्कनवकाश इति ध्येयम् । यदप्युक्तं रसगङ्गाधरे—'अहं लताया: सदृशोऽलक्षवैङ्गोराधि: गर्वे न कदापि यादृ: । गवेषण्णा-

काव्यमाला

वाक्यभेदः शब्दार्थश्र । आद्यः 'रजोभिः-' इत्यादौ, अन्यः 'तद्रल्गुना-' इत्यादाविति तद्वाक्यार्थातृभिरुक्तत्वात् ॥ यस्त्वत्र चित्रमीमांसारसगडाधरादयः—नात्रोपमानान्तरतिरस्कारः प्रतীয়ते, उपमेयोरेकरमेकत्वाभावात, आद्योपमाया अनुगामिधर्मप्रयोज्यत्वात् । 'लसिद्धापरेषामेषापि तुल्या तव तावदस्ति ॥' इत्यत्र प्रतिपाद्यायासुपमायामतिव्याप्तिः । 'तद्रल्गुना युगपदुनिषितेन तावत्स्यः परस्परतुलामधिरोहंतां द्वे । प्रस्पन्दमानपरुषे तरमन्तकक्षुस्स्तव प्रचलितश्रमरे 'च पदामृ ॥' इत्यत्र युगपत्प्रवृत्ततायासुपमेयोपमायां वाक्यभेदाभावद्योसिरिति, तद्रुद्धम् । उपमायां विशेष्यत्वविशेषणदानेनावदोषाभावात्त्र हैदुत्वेनानुवाच्यत्वात् ॥ पर्यवसितवाक्यभेदमदाय द्वितीयदोषाभावाच्चेष्टि हृदि निधाय रजोभिरित्यादौश्रयत्वं चाविभ्रंशविषयत इति हृदि निधायाह—वाक्यभेद इति । यत्सेव स्म 'सविता विधचति विश्वरपि सवितरति तथा दिनान्त चाभिन्य । यामिन्यनन्त दिनान्यपि सुखदुःखशीकरते मनसि ॥' इत्यत्रातिव्यासिरिति, तद्र्यसद् । तथा हि—उपमाद्वये एकधर्मैकसक्तकत्वविशेषणमावश्यकं तृतीयसदृशव्यवच्छेदस्य धर्मैक्यमन्तरे णाधुपपत्तेरिति सर्वसंमतम् । एवं च सविता विधवतीस्यत्र च दुःखप्रदत्वमिति । कथमितिव्यासिशिक्षाकूटि सहदृशैविंभभावनीयम् । चित्रमीमांसायां हु 'अन्योन्येनोपमा वाक्य द्वृ्यान्तरेण वा । एकधर्माश्रया या स्थादुपमेयोपमा मता ॥' अन्योन्यप्रतियोगिकतवविशिष्टा व्यत्ननया शक्त्या वा बोध्या । तत्रान्योन्यप्रतियोगिकत्वांशस्य व्यत्ननगम्यतया साधद्यांशस्य शक्तिवेद्यतया विशिष्टसादृश्यैकव्यापारबोध्यत्वविरहाद । वाच्यादेन परस्परनैरपेक्ष्यनिबन्धनाद । व्यत्नोपमेयोपमासंग्रहाय व्यक्तेति । वाच्यतत्संग्रहाय द्वृ्यान्तरोति । रजोभिः स्तनदनोद्वेलतरिस्यातित्रासिनिर्देशाय एकधर्मैकयुक्तम् । अत्रापि रसगडाधर- कृतः 'अहं लतागाः सदृशः' इत्युदाहृतेऽत्रैकदोषात् । तत्र तृतीयसदृशव्यवच्छेदान- वगमनेन लक्ष्यत्वानौचित्यादिति वदन्ति, तन्न । विधेयत्वविशेषणैनैवात्रापि व्यभिचार- निरासाद । यदपि तैकृम्—'अन्योन्यप्रतियोगिकतवविशिष्टा उपमा एकस्त्विमात्रवेद्यस्य वृत्त्यन्तरव्यवच्छेदमात्रपरत्वात् । एवं च प्रतियोगित्व संसर्गेण वृत्त्यविषयत्वात् । पदार्थैःसंसर्गेस्य वृत्तिवेद्यत्वविरहादिति, तद्र्यसद् । मात्रपदस्य वृत्त्यन्तरव्यवच्छेदमात्रपरत्वात् । एवं च प्रतियोगित्वसंसर्गतया बोधेडपि वृत्त्यन्तरबोधयत्वाभाववेन मात्रपदविरोधाभावादिति ॥

त्वात्, द्वितीयायाःक्ष विम्बप्रतिबिम्बभावापन्नधर्मप्रपोज्यत्वात्—इति, ततुच्छत्वम् । रजसां मेघतुल्यगजानां च विम्बप्रतिबिम्बभावविवक्षायां बाधकाभावात् । न च परस्परसंदृश्योरेव विम्बप्रतिबिम्बभाव इति वाच्यम्, वाषकाभावात् । न च परस्परसंदृश्योरेव, रजोगजानामपि साधृश्यसत्त्वात् । तन्नेतड्यथानुगमितत्वप्रपोजकत्वात् वाच्यम् । यत्काचिद्रजोयोगेन पृथिवीसादृश्यसिद्धेरिति तदाशय इति कृतं वहुना ॥ इत्थुपमेयोपमा ।

कोपमेयो रजसामेवोभयाजुगतानां साधारणधर्मेल्वादिति भावः । बिम्बेति । व्योमप्रतियोगिकभूतलोपमार्च धरासदृशजरूपधर्मेनिमित्तकत्वात् । आकारे गजानां भूतले च घनानामभावात् उभयोर्विम्बप्रतिबिम्बभावाविष्कारण सामान्यधर्मसंपत्तिरिति भावः । वाधकाभावादिति । आवोपमेयां रजसां धर्मेल्वम्, द्वितीयोपमेयं तु मेघतुल्यगजानामिति हि तैरुभयत्र धर्मेमेद उक्तः । यदि तु घनसन्निभैरित्योभयत्रान्वयं कृत्वा मेघसादृश्यावच्छिन्नत्यानां रजसां तादृशगजानां च, विम्बप्रतिबिम्बभावः स्वीच्रियते, तदोपमाद्वयेडपि धर्मैकत्वमेव । न च रजसो भूमावपि सत्त्वात्तत्रैवतत्प्रतियोगिकोपमाननिर्वाह इति वाच्यम् । सत्त्वमात्रस्य साधारणत्वनियामकत्वविरहात् । रजोगजानां परस्परसादृश्यसूचनाय च घनसन्निभैरित्योभयत्रान्वयस्तदाह—रजोगजानामपीति । ननु बिम्बप्रतिबिम्बभावेनैव धर्मैक्यं कृतंव उपमाद्वयस्थकारे पूर्वोपमायां रजसां बिम्बत्वम्, गजानां च प्रतिबिम्बत्वम्, द्वितीयोपमायां तु वैपरीत्यम् । उपमेयत्वे धर्मेस्येव बिम्बत्वात् । उपमानत्वे च प्रतिबिम्बत्वात् । अनन्यथा बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नधर्मेस्वर्योज्याया उपमेयोपमाया: सर्वाङ्गसुपगताया विलयप्रसङ्गात् । तदेतत्सर्वमभिसंधायाह—कृतमिति । इदं चात्रावधेयम्—औचित्यबलादुपमानोपमेयसादृश्यवाचकपदानुसुभयत्रैक्यमेव उक्तम् । तद्वैपरीत्ये दोषः सहैवोद्येग्रात् । यथा—‘वदनं कनककमलायते तदायत शरत्पत्र वदनायिते कुसुमे ।’ श्रीतत्पद्ममौलिकलनखसितोत्पलस्य माला: ।’ ‘निर्णीतमतकर्तकविभः समोहे: सर्वो विचिन्वद्वीरपि त्रिलोकीम् । भूतादिमुक्तस्यति स्वितीश: स्वर्गे क्षितीशायात इत्युमुक्षा ।’ उपसादोपश अपीह स्वयमुन्नीयाः । स्पष्टतवादिस्थतिमभयाच कण्ठतो न लिङ्गान्ते ॥ एतदलङ्कारश्विर्येयथा—‘संसारसिन्धावनिम्बमत्र जगार्ति जाने तव वैरसेनि । विम्बानुबिम्बौ हि विधाय धातुर्ने जातु हृदयतो नलस्यापि दमयन्त्या नलमित्रलेन ज्ञानात् । युवराजतसरूपसृष्टि: ॥’ क्षत्र वयुतो नलस्यापि दमयन्त्या नलभित्तलेन ज्ञानात् । युव-सोरेबान्यप्रतियोरेपि साधृश्यम्, न त्वन्यसेवति । तृतीयसदृशस्यवच्छेदे फलकमन्यो-न्यसादृश्याश्रयत्वं प्रतीचते । यदि तु भेदस्यापि पारमार्थिकमेवाभिमतं तदेदं मदीयम्-

अथोत्प्रेक्षां निरूपयति—

संभाव्यते सह यदा साम्यप्रतियोगिना तदुपमेयम् । तादृश्यमेक्षामाहुर्बिंत्रा हेत्वादिविषयत्वात् ॥ ९ ॥

शिरोमराधनप्रमुदाहरणीयम्—

'दृष्ट्वा रावणमेघनादमथनौ तदृत्तिलकोत्तरं सौमित्रितं च पराक्रमस्थ सहसाभिभवतामसामान्यवत् । आलोकाद्रवदीयोरपि त्योः पूर्वोंपजातापि धीः स्वप्रामाण्यविपर्ययप्रतिपेधवास्कन्दनं नीयते ॥' भरतं प्रति हनुमदुक्तिरियम् । वनवासमान्यपदस्य साधद्रयानुपकतवार्थकतया श्रीरामलक्ष्मणदृष्टिहेतूपराकमयोर्न्यनिष्षसादृश्यप्रतियोगित्वादन्यप्रतियोगिकसादृश्याश्रयत्लोमयभाववचनेन ज्ञानस्य भरतशत्रुघ्नोमयत्वात्त्रेहपराकमरसोत्तरम्, अप्रसामान्यज्ञानास्कन्दनाभिधानात् । श्रीरामादिदृष्टितत्रेहपराक्रमयोरंभरतादिदृष्टित्रेहपराकमयोरंभरतात्वन्यदीयत्रेहादिप्रतियोगिकमित्युपमेयोपमाध्वनि: । यथा च नैषधेऽत्र—'कर्णांकिदन्तनतच्छदबाहुपाणिपादादिन: स्वक्लिल्तुत्वं जगतु: । उद्देगमगाह्वयितामभिधानादिहैव चैथा न्यधित द्वितीयम् ॥' अत्र नैमिषसंबन्धिकर्णनव्यवधानमद्वैतादिमानभङ्गय तस्सजातीयावयवान्तरविभानोकृत्या तद्वयवधृत्यसान्यो न्यप्रतियोगिकमेव साम्यमिति तृतीयसदृशन्यवच्छेदो न्यज्यत इति संक्षेप: ॥

इत्युपमेयोपमा ।

एतदनन्तरं साधयोपजीवकप्रकृतिविशेष्यकाप्रकृतप्रकारककर्संभावनात्मकतयोत्रेक्षालंकार: प्राप्तसंगतिक इलाह—उत्प्रेक्षामिति । संभाव्यत इति । संभावनााविषयीकृत इत्यर्थ: । विषयत्वलाछ्यायारातथ्यात् । साम्यप्रतियोगिना सहेत्प्रत्नयवशेन । तादात्म्यसंसर्गकमप्रकृतप्रकारकं निश्चयानात्मकत्वाच्च । नापि संशय:, अनेककोटिकत्वुल्लेखात् । नाप्यनध्यवसाय:, विशेषतोऽनुल्लिखितनानोकटिकत्व हि तदात्वे लवित्युपायोक्तं स्पष्टीम् । येधापुल्लेधपक्षेपक्षावहचारेस्यासाधारणचर्मेस्य दर्शनेनात् । प्रणमसदृकं स्विदयमिति, यथा वा हैँकं पनस: स्विद्यमिति । श्राघेऽनुलेक्ष्येतन्मनारिच्चिद्धद्रोदिसमुल्लेखात् । किं स्विदयति नानाकोटिकल्टे डपि तदनुसुलेखाद् द्वितीये पनसस्तदन्यस्य च किंचिवेन विरोधिनानाकोटगुल्लेखेडपि किंचित्रवस्य सामान्यरूपत्वेन विशेष्य कोटिसमुल्लेखो नास्तीति विशेषाभावोभयन्राप्यविशेषपात् । इह च विशेष एकस्मा एव कोटे: समुल्लेखात् । तस्मात्संभावनमनध्यवसायामि ।

अलंकारकौस्तुभः

उपमेये उत्कटोपमानकोटिकः संशय उत्क्षेप्तव्यर्थः । संभावनपदस्योत्कटकोटिकसंदेहार्थकत्वात् । उत्कटा प्रकृष्टस्योपमानस्योत्क्षेप्ता ज्ञानमत्रेति व्युत्पत्तेः । संदेहालंकारेऽपि व्यासिवारणाय उत्कटेति कोटिविशेषणम् । तत्र तुल्यकोटिकत्वमेति नातिव्याप्तिः । 'संभविनोऽर्थस्य तादृशासंभविस्थूलतारूपा संभावनम् उत्क्षेप्ता' इति काल्पनादौ ।

अलंकारताप्रयोजकसंभावने तस्य विशेष्यानुत्रेक्षात् । 'किं चन्द्रोडयमिति, किं पनसः स्विदयमिति'वंद्विशिष्य नानाकोट्यनुत्रेक्ष्यतेवात् । तसादुत्कटोपमानकोटिकं प्रकृष्टविषयकसंभावनमुत्प्रेक्षा । संदेहालंकारे तु तुल्यकोटिकमेति तद्रूप इष्यते —उपमेये 'इति' । विषयत्वं समास्मर्यते । संशय इति । अनेककोटिकत्वमात्रसाम्येण संशायत्वोक्तिः संभावनमित्यैव तात्पर्यम् । संशायार्थैकत्वादिति । यथोक्तानधवसायैरुपरसंभावनार्थकत्वादित्यर्थः ।

इष्याह—उत्कटेति । उत्कटेऽर्थः । कोटिनिष्ठोत्कटत्वधारकं च ज्ञानस्योत्कृष्टत्वमिति बोध्यम् । प्रकृष्टेति । प्रसिद्धत्वेन उपमानस्य प्रकर्ष इष्यर्थः । दृष्टान्तपदार्थमाह—ज्ञानेनेति । यद्यपि उपसर्गाणां वाचकत्वपक्षेऽपि प्रशब्दार्थस्य प्रकृष्टस्य विषयतासंबन्धेन ज्ञाने धात्वर्थोभ्यां च समवत इति । प्रकृष्ट इष्यादौ इषेणादिकस्य प्रकर्षस्य वाघेडपि तस्य कर्मत्वादिना धात्वर्थान्वयात् । अन्यथा उपसर्गत्वमेव न स्यात् । 'उपसर्गाः क्रियायोगे' इति सूत्रेण क्रियारिसोपस्थापकपदभावात् । क्रियायामेवोपसर्गार्थानन्वयाच्च । प्रकृष्ट एवोपसर्गेध्याक्खीकारेपि तस्य तादात्म्येन धात्वर्थेऽन्वयः । न तु विषयत्वादिनेतिं परामर्शः । तथापि तादृशार्थपरत्वमात्रेक्षाशाब्दस्यैवात्र तात्पर्यम् । यद्यापि प्रकृष्टविषयकत्वमेवात्र क्रयंचिदुपसर्गार्थः । तथा चोत्कटस्य प्रकृष्टविषयकस्य च तादात्म्येनैव धात्वर्थान्वयः ।

एवमेव 'विनानार्थेन च संदेहे हररं हार उच्यते । नानासंदेहहेतुत्वाद्वारः प्रवर्तितः' इति काल्पनादिकाऽपि दृश्यताम् । संदेहालंकार इति । उपमेयविशयकोपमानकोटिकज्ञानत्वस्य संदेहेऽपि सत्त्वादि-सर्थः । न तु तत्रापि कोटेरुत्कटत्वसंभावनादिकरं ततोडतिव्याप्तिरास इषत् आह—तत्र तुल्येति । न तु संदेहे कोटिद्वयस्य समनात्वमिति नियमोदित एव कोटिनिष्ठोत्कटत्वस त्कटत्वसंशये मानिकादिसर्वसंमतत्वादनुभवसिद्धत्वाच्चेत् । सत्यम् । तथापि संशयस्य समकोटिकसैवअलंकारत्वमिति अलंकारभूतसंशयेऽदित्यसेत्कटत्वविशेषणेन वारणसंभवात् । अत्र एव संदेहालंकारेऽपि व्यासिवारणं प्रयोजनमुक्तम् । न तु सं-देहमात्र इति । लोकप्रसिद्धस्यैति विषयविशेषणम् ॥

तथाहि साध्यप्रतियोगित्वर्थः । असंभवविति । लोकप्रसिद्धत्वाभा-वरणसंभवात् ।

तत्र हेतूपेक्षा नाम प्रकृतकारणस्याप्रकृतकारणेन समेन संभावनम्

यथा— 'ऋषारुणा सर्वगुणैर्जयन्त्या भैम्या: पदं श्री: स विशेषेक्षीते । भुवं सतामच्छलयघत: सा भृशारुणैस्तत्पदभाजि भाति ॥' इह हि नैतत्‌चरितयोगारुण्यसंबन्ध: प्रकृततत्त्वकारणं चात्र विशेष: तस्मिन् छलनेन संभावनं संभवनाविषयस्य चाप्रयोगाद्‌ध्यवसानम् । अदृष्टविशेषच्छलनयो: साम्यं चारुण्यचरणसंवन्धजनकतयैति बोध्यम् ॥ यद्वा स्वाभाविक आरुण्यसंबन्ध: उक्तच्छलनहेतुकसंबन्धघटनेन संभाव्यते इति बोध्यम् ।

स्वरूपोत्पेक्षा तु प्रकृतसामग्र्य्ये न सखेन संभावनम्

यथा— 'वहइ व महियलभरिओ झोळेइ व पच्खओ धरेव व पुरखो । पेलेइ व परसगओ गुरुड़इ व उवरिसंतिओ तमपिणवहो ॥' अत्रान्धकारस्य सर्वदेशव्यापित्वं प्रकृतं तत्संयोगप्रतिबन्धकत्वेन साम्येन साधारणतया पामर्‌देशव्यापित्वे प्र- कृतेऽतस्तस्य स्वाधिष्ठितवस्तुतिरोघायकत्वसाधर्म्येण वहनरूपतया पृष्ठदेशव्यापित्वे कृतेऽतत्संयोगप्रतिबन्धकत्वेन साम्येन साधारणतया पार्श्वदेशव्यापित्वे प्रकृतेऽत-

वैडपि कविप्रतिभामात्रकलिपेतरर्थ: ॥ न चैवं 'मुखं चन्द्र:' इत्याद्युत्रेक्षायामतिशय्यास्ति:,

संभाव्यमानस्य तथ्य चन्द्रादेः खलु: संभावितत्वादिति वाच्यम् । चण्डीदासेनैव सम- थेनात् । तथा हि—'काञ्चिदेकरूपमात्रसादृश्यं कचित्तु संभाव्यमानस्यापि, तत्रायं यथा समैव—'कण्ठे लुठत्काञ्चनपदसूत्र: संवीज्यमान: सितचामरेण । झ्यामो बभासे तडितो- पगूढश्वेतच्छलक: विकस्व वारिवाह: ॥' अत्र संभाध्यमानतादात्म्याध्यवधर्मसादृश्यवशात्त्व न तु संभन्धिन् । द्वितीयं यथा—'स व: पायादिन्दुनर्चविलसिताकोटिकुठ्टिल: सुरा- रेयों मृद्रि ज्वलनकपिशो भाविनिहित: । सवनचन्द्रकिन्या: प्रतिदिवससक्चेन पयसा कपाले नोन्मुच: स्पटिकदधवलेशादूर इव ॥' अत्र संभाव्यमानस्य कपालदरस्यापि शशाविषाणसगोत्रत्वमेवेति । हेत्वादीन्यादिपदेन कार्यक्षयादुपोभयप्रहणम् । यद्यपि हेतो- र्वार्य्योरपि स्वरूपत्वमस्त्येव, तथापि तदुभयातिरिक्तस्संवात्त स्वरूपपदार्थंतभाविनिवक्षि- तत्समिति प्राचां प्रन्यकृतां व्यवहासरमर्थेनादत्रापि नथ्येवोक्तम् ॥ 'वहतौ महीतल- भरितो नोदयतीव पृष्ठनो वारयतीव पुरत: । प्रेरयतीव पार्श्वगतो गुरुकार्य्यन इतोपरीसं-

अलङ्कारकौस्तुभः

तिर्येक्सयोगप्रतिबन्धकत्वसाधम्र्येण नोदनत्वेनोध्वेदेशव्यात्प्ते प्रकृते शिरो- नमनेहेतुत्वसाधम्र्येण गुरुकार्यमनत्वेन संभावनम् ॥ एवम्— 'लिम्पतीव तमोडञ्ज्ञानि वर्षत इवाञ्जनं नभः ।' इत्यादावपि वोध्यम् । नन्वियमुपमैव कुतो न भवति इवपदस्य साध- र्यार्थकत्वे बाधकाभावात् । यत्—उपमायामिवेन नित्यममासान्तलक्षणा- त्प्रकृते समासस्संभवात् 'नाम्नां समासो युक्तार्थः' इत्युक्तेराख्यातस्य नामत्वाभावात् । अतोडत्र न साधर्म्यमिवार्थ इति । तच्चिन्त्यम् । इवेन सह समासस्य नित्यत्वाभावस्य उपमापकरण एव दर्शितत्वात् । अन्यथा इवप- दस्य संबावनापरत्वेऽपि समासानुपपत्तेः । न हि इवेन समासः साधर्म्य एवेत्यत्र प्रमाणमस्ति । 'इवेन समासः' इति सामान्यत एवोक्तेः ॥ अथ यत्र समासमासिस्सितत्रैव नियमः आाख्यातेन सह तु समासप्रसङ्ग एव नास्तीति नैव समासमयं प्रयोग इति चेत् । तर्हि साधर्म्यार्थताया- मपि समासाप्रसङ्गेन विनैव समासमिव पदप्रयोगे बाधकाभावादिति चेत् । मैवम् । उपमानाभावस्यैवोपमावाधकत्वात् । तथा हि । किमत्रोपमानम् । न तावत्कर्ता, वैयाकरणमते आख्यातार्थस्य कर्तुर्भावनायां विशेषणीभूत- त्वेन तस्यैवार्थे साधर्म्ये सप्रतियोगिकत्वसंभन्धेनान्वयासंभवात् । अन्योर्वा- स्थितस्तमोनिवहः ।' सेतुकाव्ये तमोवर्णनम् । प्रसिद्धोदाहरणमपि तद्विच्चारसौकर्याय प्रदर्शंयति—पथं लिम्पन्तीवेत्यादि । 'असत्पुरुषसेवे हृदृष्टिनिष्कलतां गतः' इत्युत्तरार्धम् । मूच्च्छकटिकाख्यानत्के तमोवर्णनम् ॥ जयारामभट्टाचार्योऽकुं समाधान- माह—यस्थिति । नाम्नामिति । कातत्रवचनमेतत् । यद्यपि 'आख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्ये' इति वचनेन पचतभृज्जतेत्यादौ आख्यातान्तयोः अपि समासो भवत्येव, तथाप्यत्र तादृशविशिष्टविधायकं नास्तीति भावः । सामान्यत एवेति । यद्यपि इवनेल्यादि वातिकनापि विभक्त्यलोपपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वादिरिव विधायकं न तु समास- स्थापि 'सह सुपा' इत्यनेनैव समाससिद्धेरिति कैयटेनैवाभिहितत्वात् । तथापि प्रसिद्धिव- शादेवसुक्तम् । उक्तसमास्य निल्यनिसलचिन्तामपहायैव वाह—अर्थोति । तथैव परिह- र्ति—तर्हीति । नैयायिकादिमिः कर्तुराख्यातार्थत्वानभ्युपगमादाह—वैयाकरणैरेति । भावनायामिति । धात्वर्थे इस्त्रथे । भावना धातुबाध्येति तदभ्युपगमात् । स्वप्र- तियोगिकेति । व्यत्ज्यनव्वयासंभवादित्येव वज्चसुचितं संबन्धान्तरेणाप्यन्वयाविरहात् । तथापि प्रकृते उक्तसंबन्धेनैवावन्वयः संबावित इति विशिष्य संबन्धोपादानम् । नन्वे- कत्रान्वयबोधेऽप्योध्वेर्परेणापि सममन्वयबोधः कुतो न भवतीवस्ता आह—अन्योति ।

शेषणस्थान्यान्त्रान्वyayोगात् । तदेतदुक्तं ग्रन्थाचार्यदण्डिनाः— 'कर्ती यदुपमानं स्वार्थरभूतोsन्वे क्रियापदे । स्वत्रियासाधनवृग्रो नालमन्यन्नोपेक्षितुम् ॥' न च यथा पृथिव्यामेव गन्ध इत्यादौ ससमर्यर्थविशेषणस्सापि पृथिव्यादेरेकाकारार्थडन्योन्याभावेऽन्वयाद्व्युत्पत्तिवैंचित्र्येण पृथिव्यादेः ससमर्यर्थ एकाकारार्थे च युगपदेवान्वयः । यद्वा एककारस्य समभिव्याहतपदार्थीतावच्चेदकावच्छिन्नान्वयत्वबोधकत्वस्वीकारेण पृथिवीत्लावच्छिन्नान्वयत्वबोधकत्वमिति स्वीक्रियते । तदा आख्यातार्थस्य कर्तृभावान्वयां साधर्म्येऽन्वयः । यद्वा 'इवपदस्य कर्तृप्रतियोगिकसाधर्म्यपरत्वमिति नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । उत्तरीत्यादि कर्तुः साधर्म्यविशेषणत्वेऽपि 'वहनकर्तृसदृशं तम्' इति बोधासंभवात् । न च 'वहनकर्तृतमः—

एकत्र जनितान्वयबोधकत्वेन निराकाङ्क्षत्वादिति भावः । उत्तार्धे प्राचीनसम्मतिमाह— तदेतादिति । न्यम्भूत इति । विशेषणतामापन्न इत्यर्थः । क्रियापदार्थे भावनायामिलर्ये । स्वक्रियासाधनवृग्र इति स्वविशेष्यभूतक्रियान्वयेन चरितार्थतया न्यत्रान्वयानाकाङ्क्ष इत्यर्थः । अनन्यसाधर्म्यविपदार्थे व्यपेक्ष्यतु स्वन्वयेन चरितार्थतया न्यत्रान्वयानाकाङ्क्ष इत्यर्थः । प्रकाङ्कान्वयबोधे विशेष्यतामापादियतु न समर्थ इत्यर्थः । अतद्वयायोगेति । पृथिव्यन्वयेन चरितार्थतया ग्रहात्वादिवृत्त्यर्थः । व्युत्पत्तिवैंचित्र्येण युगपदादिति । क्रमेणान्वये तु पूर्वान्वयेनैव निराकाङ्क्षतया द्वितीयान्वयो न स्यात् । अत एव शुक्लवा ब्रजतीसत्र भोजनकर्तां भोजनानन्तरंवजनकृतिमान्निति 'विशेष्ये विशेषणम्' इति न्यायेन युगपदेव भोजनस्थान्वय इति द्रव्योपायविवरणेऽुपपादितम् । ननु ग्रहादयः प्रयोज्यार्थनव समुच्चयादिह्रीहातत्पर्यमिति त्रिवान्वयेन भवितव्यमितत् । तथा च न तत् एकस्यैव पृथिवीवादार्थस्य उभयत्रान्वयः । किंतु तस्य ससमर्यर्थ एव । समभिव्याहारच्युत्पत्या च पृथिवीत्लावच्छिन्नप्रतियोगिताकर्मेद एकाकारार्थ इत्यर्थः । वैचाकरणानामिति । मत इति शेषः । बोधास्यपगमादिति । धात्वर्थस्य वहनस्य वाक्यमाणयुक्या कर्तृविशेषणत्वेनान्वयायो ह्येलदोषपरिहारार्थमेवाह— न चेति । तथा च क्रियाविशेष्यकत्वस आख्यातार्थकत्रान्वयस्य न रक्षणमिति भावः । आख्यातार्थकर्तृनि धात्वर्थस्य कर्तृश्व साधर्म्येऽन्वय इत्यन्न

सदृशा वहनक्रिया इति बोधोदस्तित्वनि वाच्यम् । तन्मते धात्वर्थस्याख्या-तार्थे प्रकाततयान्वयाभावात् । आख्यातार्थकर्तृप्रकारकबोधे प्रति धातुज-न्योपस्थिति: कारणमिति तत्कार्यकरणभावात् । अत एव कर्तुः साधार्य-न्योदपि निरस्तः । अतएव भिन्नकार्यकरणभावकल्पने तु गौरवं प्रमाणाभावश्च । अथ नैयायिकमतं क्रोतरालोकयतितः तस्याश्रितं शाब्दप्रातियोगिकत्व-संवन्येत साध्येऽन्वयोडस्तु । तथा च—'वहनकृत्याश्रयप्रतियोगिकस-दृश्यवत्तम:' इति बोध इति चेत् । तन्मते आख्यातार्थप्रकारकबोधं प्रति

दूषणमाह—तन्मत इति । अन्वयाभावादिति । उच्चकार्यकरणभाववल्लेहेन आ-ख्यातार्थप्रकारकधात्वर्थविशेष्यकबोधदत्वस्यैव कार्यतावच्छेदकत्वात् । वहनस्य कर्त्रन्वयं निरस्य कर्तुः साधार्यान्वयमपुत्तरीयां प्रथावष्टे—अत एव इति । नन्वससमभिव्या-हारे धात्वर्यप्रकारककर्ता कबोधे आख्यातजन्यकरुपस्थितेराख्यातार्थकर्तृप्रकारकबोधे च, इवपद-जन्यसादृश्योपस्थितेरित्युलं कल्पनीयम् । सामान्चकार्यकरणभाववल्लेहेन च आख्यातार्थ-कर्तृवैहानादिधात्वर्यडन्वयः । अत उच्चबोधसिद्धिरिति भावः । प्रमाण-क्त्वे गौरवमपि सद्योतेराडडह—प्रमाण इति । इदं च सर्वे आख्यातार्थस्यैव कर्तृ-रभयस्थान्वय इति पक्षमधिकृत्योक्तम् । यदि तु कर्तृसादृश्यमेव लक्षणया इवपदार्थ इति द्वितीयं पक्ष आचार्यदूषयते, तत्नेदं वक्तव्यम् । एवमपि वहनस्य धात्वर्यस्य इवार्थैकदेशे कर्तरि विशेषणतया, आख्यातार्थकर्तारि च विशेष्यतयैकेपदार्थे वारद्रयमन्वयबो-धापत्ति: । यदि तु समभिव्याहृतधात्वर्यकर्तृसादृश्यमेव लक्षणया इवपदार्थ इत्युच्यते । तदोपमानस्यापि इवपदार्थत्वापत्ति: । न चेष्टापत्ति: । तथा इवपदार्थबहिर्भूतान्वय-नियम-दर्शनात् । एतेन कतुंसादृश्य इवार्थमपि निरस्तम् । अपि न किं धातुर्वैहनपरत्वे आख्यातं च कर्तृपरत्वे इवपदस तात्पर्यग्राहकम्, उत घातुरेव विशिष्टवैहनकर्तृपरत्वे नायः । विशेषणकलित्योरेव वहनकर्त्रोर्बोधापत्तेः । त न प्रत्येकोपस्थितौ विशिष्टम-न्यायवल्लभन्यामिति वाच्यम् । तथापि वहने कर्तारि च इवपदस्य लक्षणा, साध्ये च शक्तिरिति द्विविधविरोधापत्तेः । तथा दोषत्वमभ्युपगमेऽपि लक्षणाद्वयगौरवात् । न द्वितीयः, आख्यातमदाय विगमनाविरहात् । न च वहतींत्येतद्विशिष्टमेव वहनकर्तृप-रत्वे तात्पर्यग्राहकमिति वाच्यम् । एकसिन्नदे तात्पर्यग्राहकत्वार्थवचकलोभयक-ल्स्पने गौरवात् । वहतील्यस्य यत्प्रकारकयंद्विशेष्यकबोधजनकलं तादृशार्थ एव ता-

त्पर्यग्राहकत्वसंभवेना विपरीतान्निवर्त्तार्थे तात्पर्यग्राहकत्वासंभवे चेतिं संदे: । । प्रकार-न्तरेण शङ्कते—अथेति । कुतरेव प्रतियोगितयेन सादृश्यन्वये विवक्षितं कर्तृसादृश्यं न सिद्ध्योदिव्यत आध्रयत्वमपि संसगंकोटौ निवेश्याह—कृत्याश्रयेति । अन्य-

अन्याविशेषणीभूतप्रथमान्तपदजन्योपस्थिते: कारणतया इवार्थे साधार्ये उत्कसंवन्धेन कृतेरन्वयासंभवात्। न च चैत्रो न पचतीत्यत्र कृतेरपि प्रतियोगितासंबन्धेन नञर्थेऽभावेऽन्वयदर्शनादव्ययास्थले तादृशकार्यकारणभावसंकोचावश्यकत्वेन प्रकृतेरपि निरुक्तसंसर्गेणवार्थे साधार्ये कृतेरन्वय: स्तोभवति वाच्यम्। इवपदसमभिव्याहृतपदादर्थस्य प्रतियोगित्वसंबन्धेन वान्वयस्य व्युत्पत्तया प्रकृते स्वाश्रयप्रतियोगित्वसंबन्धेनान्वयानौचित्यात्। साधार्यप्रतियोगिनियतत्वान्वयित्वमिवशब्दस्यैति सिद्धान्तभङ्गप्रसङ्ग:। किं चेत्यादावुक्तरीत्या वहनकृत्याश्रयेल्यादिरेव बोध: स्वात्। न चेष्टापत्ति:। वहनकृतुसाधर्यासैव विवक्षितत्वात्। न च वहनकृत्याश्रय-प्रतियोगिकान्योन्याभावेत्यादिरेव बोधोदस्ति वाच्यम्। आश्रयत्वस्य

विशेषणीभूतेऽपि। यथा पचतीसात्र कृते: तादृशचैत्रेऽन्वय:। 'गज इव चैत्रो गच्छति' इत्यत्र गजस्यापि प्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वात् तत्रैव क्रियान्वयवारणाय, अन्याविशेषणेऽपि। गजस्य तु प्रतियोगितया इवार्थसाधार्ये विशेषणीभूतत्वात् तदापत्ति:। स्तोभवेतेऽस्मादिभावार्थलकारे धात्वर्थस्यान्याविशेषणत्वात्तत्र क्रियान्वयवारणाय प्रथमान्तेति। ननु कृितप्रकारकबोधतत्स कार्येतवाच्छेदकत्वे रथो गच्छतीत्यत्र व्यापरलक्ष-णायां तस्य रथान्वये न स्वात्। न च कृितपदस्यालोक्यतार्थमात्रपरमिति वाच्यम्। वर्तमानादेरपि चैत्रादिवान्वयप्रसङ्गात्। एवमन्यत्रापि चेत्। न तदतिरेक्काव्यात-धैसैव कृतीस्यान्वेन। विवक्षरणीयलादिति ॥ इवार्थ इति। एतेन प्रथमान्तपदानुप-स्थाप्यत्वसूचनम्। अभाव इति। चैत्र: कुभाववानिति बोधात् कृतेर्भावे तस्य चैत्रेऽन्वयादिल्यर्थ:। संकोचेति। यत्रार्थे कृते: प्रकारत्वेनान्वयोडुभवसिद्धस्तत्र तद्-वस्यतेवंवेशेष्यहेतुत्वकल्पनादिल्यर्थ:। इवपदेति। इवपदार्थ इत्यर्थ:। पदार्थे-स्तोभेति। इवपदार्थविशेषणताप्रतिपादनस्थलं। 'अनौचित्यादिति' संबन्धमेदेन कार्य-कारणभावस्मेदात्तत्कल्पने गौरवादिति भाव:। न वाच्यवेयस्य: प्रथमान्तविभक्तिरेवोच्यत्प्रात इति पक्षेैव महामाच्ये सिद्धान्तितत्वात् तथा 'अव्ययादाप्लुप:' इत्यनैन लोपे साधर्या-स्थापि प्रथमान्तपदजन्योपस्थितिरस्येवेति वाच्यम्। तथा अपि तस्य प्रतियोगितया तम:-पदार्थौ विशेषणतापन्नत्वेन अन्याविशेषणीभूतत्वाभावात्॥ ननु संबन्धमेदेऽपि प्रकृतिप्रकारतानिरूपितविशेष्यताया निपातार्थं कल्पनात्र तथा गौरवमिलत आह—साधार्येत इति। कृते: साधार्यप्रतियोगितया स्वापि प्रकृते विरहादिति भाव:॥। ननु कथम्-चिदत्र कृतेरपि तथावमस्येवेलत आह—किं चेति। उक्केति। भेदादीनामिव

अलङ्कारकौस्तुभः

१८७

संसरगकोटिमविधृततया तस्यापदार्थैवात्, न । चैतादृशस्थले समभिव्याहृतपदार्थश्रयमतीयोगिक एवान्योन्याभावो व्युत्पत्तिवैचित्र्याद्रासते इति वचनं । गौरवमसझात् ॥ ननु लेपनमेवोपमानमस्ति्वति चेत्, न । लेपनक्रियातमसौ: साधारणधर्मोभावात् लेपनस्थैव तद्वत्त्वासम्भवात् धर्माधर्मीभावस्य भेदान्वयितत्वात् ॥ 'यदि लेपनमेवेष्टं लिम्पतिनोः कोऽपरः । स एव धर्मों धर्मी चेत्यनुमत्तो न भाषते ॥'

दीनां परस्परान्वये पूर्वोक्तप्रकारेण सतीलसर्थः । अपदार्थत्वादिति । कृतिमेद्योरेव पदार्थंतथा कृते: प्रतीयोगितया भेदान्वयसंभवेऽपि स्वाश्रयप्रतियोगित्वं च नैतादृशस्थले संसर्गतया कृत्स्न इष्याह—गौरवेऽति । न चाध्यतस्यैव कृत्याश्रये लक्षणा। गौरवानुमानाभावोऽचेतिः भावः । तस्मास्ति्थ्यतस्मेतत्कुले: स्वाश्रयप्रतियोगिकत्वेन भेदान्वयमधींकृत्य न कल्याश्रयसादृश्यलाभसंभवः । पदार्थप्रतियोगितावच्छेदकैकृत्य संसर्गांशप्रविष्टपदार्थप्रतियोगिकपदार्थंभूतविशेष्यकबोधस्व-व्युत्पत्तेः । पर्वते वह्निंवतीयस्याद्र्रादिहिनष्ठप्रतियोगितावगाहिभेदविशेष्यकबोधस्यै-व्युत्पत्तेः । अन्यथा लक्षणामन्तरेणापि कदाचिद्वृदिं प्रतियोगितावच्छेदकैकृत्यापि त-स्माद्र्रहिमत्न भवतीरस्मादिव शाब्दबोधप्रसझात् ॥ अस्तु । तर्हि धांतवर्थ एवोपमान-मिति शाङ्कते—नन्वति । लेपनमेवेति । 'लिम्पतीव तमोद्गानि' इत्युदाहृताभि-प्रायेणेदम् । एकस्मै धर्मीधर्मभावः कुतो न स्यादियादृशाद्—धमेंति । तदिदमुक्तंमिति । आचार्यदण्िणेऽति शेषः । दृष्टमिसनन्तरं पूर्वमुपमानमिति शेषः । लिम्पन्नतीष्ठि धातुनिदेशे तिप् तत्स लक्षणयार्थपरत्वं 'यदुपास्तिमन्' इत्यादिवत् धर्म्मूतो लेपपदार्थस्तदा को वा स्वातत्योपमानत्वेन धर्मेलार्ंबादिति भावः । ननु भेदाभेदवादिनो भेदविरहेपि धर्मधर्मीभावमधीर्वनन्तील्यत आह—स पर्येति । वकुतस्खु तन्मतेनडपि भिन्नप्रकारोपस्थितावेव धर्मेंवांसंभवः । नोऽलो घट इत्यादिवत् भेदमादाय न पौनरुक्त्यम्, अभेदमादाय सामान्याधिकरण्यमिति तत्सिद्धान्तात् । अत एव कार्योदिस्पष्टेऽथन्यप्रकारेणैव भेदाभ्युपगमः । तदुक्तं भामत्याम्—'कार्यलुपेक्ष नानात्वमेवः कारणात्मना । हाटकादात्मना भेदः कुण्डलादात्मना भिदा ॥' इति । त.

९. 'भाषसे' क॰ ९. 'स्वर्गोपरर्गयोद्भिरममानोऽन्त मनोषिषः । यदुपास्तिमसाच्चन्न परसक्तमा लिहु-प्यते ॥' इत्युदयनाचायैंरुक्तम्.

तसादुपमानस दुरुढभतया नात्रोपमा संभवति ॥

तदुक्तम्— 'केषांचिदुपमाभान्तरिवश्रुत्येह जायते । नोपमानं तिडन्नेनेत्यतिक्रम्यासभाषितम् ॥' तथाहि । 'धातोः कर्मणः-' इतति सूत्रे 'अस्मा लुड्डुठिपत्, कूलं प-पतिषति' इत्यत्राचेतनस्य पाषाणादेरिच्छाया असंभवात्सम्प्रत्ययो न स्यात् । दिति विचारे लुङ्लुठिपत् इव लुड्लुठिषते इति प्रयोेगसमांधानामाशङ्कच भाष्यकारेणोक्तम्—'न वै तिडन्नेनोपमानमस्ति' इति । व्याख्यातं च कैयटेन—'तिडन्नेनेऽति तिडन्नार्थेनेऽर्थः । क्रियाया: साध्यैकस्वभावत्वा-

स्मात्सर्वंमतेडपि एकसैव लेभानस्य धर्मेधर्मिभावोऽपपन्न एवेर्थः । नन्वेवमप्यनुपात्त-धर्मनिमित्तक्रमेव साध्यैषमस्मु न हुपमायां सर्वत्र धर्मोंपादाननियमः प्रामाणिकः । धर्मेऽप्युपमोच्छेदप्रसङ्गादिति चेतस्लयम् । यथोः साध्ययमप्रसिद्धं तत्र धर्मोंपादानस्याव-श्यकत्वात् । तुश्यन्तरस्योभयन्तरेव बाझ्यलिङ्गे । तद्धिैकामते । आचार्यादण्डि-नेति शेषः । आन्वितकारणमाह—इव श्रुत्येति । तद्रूपसमानधर्मेर्दशनादिलिङ्गर्थः । भ्रा-न्तरवे प्रमाणमाह—नोपमानमिति । उच्चवचनस्य निध्ध्रमानातानिरासाय । आसतेति । यथार्थदर्शनार्थः । इदमेव दर्शयेन्याऽचष्टे—अस्यार्थे इति । असंभवादिति । इच्छायाश्वेतनामात्रधर्मेतया समवायेनान्यत्रापुपपत्तेरिल्यर्थः । न स्यादिति । सम्प्र-कुर्ष्यं विषयकेच्छायामेव सन्निकर्षविधानादिल्यर्थः । इति विचारे इति । तदर्थं यथा लुनेन्छावतोऽडवयवभङ्गिल्यादिकं भवति तथा तस्यापि सतवादिल्यर्थः ॥ वाचक-त्वमात्रनिरासाय—व्याख्यातं च चेति । तिडन्तत्वस्य शब्दमात्रधर्मत्ववादाह—तिड-न्तार्थेनेति । उपमानाभावे हेतुमाह—क्रियाया इति । तिडन्नतपदोपरस्थाज्याया इलिङ्गः । पाक इहादौं सकर्मकत्वाद्भवेद्वा । सिध्यत्प्रतीक्षाविषयडाप तादृशप्रती-खभावात् । उचं हि भवेः—'यादृशी भावनाद्याते धात्वर्थश्वाऽपि यादृशः । नासौ तेनैव रूपेण कथ्यतेऽन्यैः पदैः क्वचित् ॥' क्रिया च फलानुकूलतादृशव्यापारसमूहः । तदाह—'गुणमूतेरवकैः समूहः कमजननमात्र । लुक् त्वा प्रकृतिप्रतिभेदः क्रियेत व्यप-दिस्यते ।' साङ्लिकेति । सिद्धरुरूपेणोपस्थितिविरहनियमादिलिङ्गर्थः । साध्यत्वं च क्रियान्तराकाङ्क्षयुत्थापकृत्च्छेदकरूपत्वमिति वैयाकरणः । पञ्चतीयुक्ते क्रियान्तरा-काङ्क्षाऽनुद्यत । पाक इलिङ्गुके च क्रियान्तराकाङ्क्षाऽभ्युद्यत ।

९. 'कमं' क.

अलङ्कारकौस्तुभः

दनिष्पन्नरूपत्वादिदं तदिति परामर्शगोचरत्वादुपमानोपमेयभाववस्तुसंबन्धविषयत्वादुपमानोपमेयभावः । तदिति परामर्शीभावादिति भावः । इवशब्दप्रयोगे तु अध्यारोपस्तु विधते । 'रोदितीव गायति नृत्यतीव गच्छति देवदत्तः' इति । परिपूर्णेन च न्यूनेपमा भवति । क्रिया च सर्वेश्वरे समासेति न्यूनत्वासंभवस्तस्याम् । तदुक्तम्—

'येनैव हेतुना हंसः पततीत्यभिधीयते । आतश्च तस्य समासत्त्वादुपमार्हो न विधते ॥'

मुक्त्वा व्रजतीति क्र्वाप्रत्ययस्थले छुद्दा क्रिया भाषते' इति शब्दकसिद्धान्तविरोधः। मुक्त्वेलत्र क्रियान्तराकाङ्क्षासत्त्वात् तस्मात् क्रियान्तराकाङ्क्षत्वतदनाकाङ्क्षत्वयोः सममिय्याहारविशेष एव नियामक इत्याहुः । अनिष्पन्नेति । सिद्धसैव साधनत्वादिल्यर्थः । इदं तदिति परामर्शोभावादिति । सिद्धसैव एविभवोधविषयत्वाच्च इयं पञ्चत्वपञ्चत्वीलादौ यथा देवदत्तादीनामिदमादिमिः परामर्शः, तथा देवदत्त इदमिल्यादिप्रयोगे इदमादिभिः पञ्चत्वादिक्रियापरामर्शो हेत्यते इलर्थः । एतदभाववैधीपि कुतो नोपमानतेप्यत आह—इदं तदिति । एतादृशज्ञानविषयभूतं यद्रह्म सिद्धस्स्वरूपं तद्विषयक एवोपमानोपमेयभाव इति भावः । नतु किमत्र नियामकमिति चेत् । उच्चते—उपमानां तावत्साधारणधर्म आवश्यकः । तद्यतिरेके तत्त्वरूपपरैव जिहासात् । धर्मेस्य चोपमानत्वं स्वीकरण्यं, न चासिद्धस्य धर्मोधिकरणत्वसंभवः । एवं च यदि धर्मोधिकरणत्वे तदा सिद्धत्वापत्या साध्यत्वनियमभङ्गापत्तिः । यदि तु न तदङ्गीकारस्तदोपमानिमित्तं तसामान्यधर्मोभावात्सुतरां न सेति कैयट एव पञ्चम्याध्याये स्पष्टम् । न चासिद्धेऽपि प्रागभावप्रतियोगित्वादिधर्मोश्रयत्वमस्तीयेवेति वाच्यम् । तथा स्युपमानप्रयोजकवर्मन्सु तत् सत्चे मानाभावादिति भावः ॥ एवं क्रियायासुपमानात्वासंभवमाह—परिपूर्णेनेति । तद्वृत्तेः प्रयोजकत्वात् प्रसिद्धेनेल्यर्थः । न्यूनस्यास्ति । उपमानश्रितसधर्मापेक्षया न्यूनत्वेति इल्थः । समासति । क्रियान्तरापेक्षया न्यूनत्वविरहाविशिष्टेऽर्थः न्यूनत्वेति । उपमानत्वाभिमतवृत्तिधर्मीपेक्षापकर्षीभाववर्तकद्र्शेः । अत्र भतृहेरिकां प्रमाणयति—तदुक्तमिति । पतनक्रियारूपेनेल्यर्थः । आताताविति । 'शरातिरतिराटिश्व बलाका विषकण्ठिका' इत्यमरः । तस्य पतनक्रियारूपस्य । समासत्वात् न्यूनत्वभावात् । हंसवलाक्रौभयसंबन्धिपतनस्याच्च संयोजकनकत्वसाम्येन तत्स्थानोन्यापेक्षयोत्कर्षापकर्षोभावादिल्यर्थः । न तु च्युत्पत्ती इतिः । तदुक्तिधर्मोधिकरणमवशति योगिकसाधनस्य वर्णनेनैव न्यूनधर्मोत्कर्पेल्याभादन तदभावादिति भावः । ननु तादृश भिन्नानमेवाक्रियाणां तदर्थु

इति। 'भिन्नजातीयानां च क्रियाणां साधुर्यं नास्ति मुहुर् इव गच्छतीति-' इति ॥ तथा चैतद्राघ्यविरोध इत्याचार्याण्डनोद्भिप्रायः । अतोडत्र संभावनैव इवार्थ इति सिद्धम्। तदयं निष्कर्षः—'वहतीव तमः' इत्यत्र धातोर्वहनक्रियायां शक्तिः; अधोदेशाव्यापने लक्षणा । आख्यातार्थो लक्षणया विषयत्वं संभावनसिवार्थे। तथा च—'तमःकर्तृकाऽधोदेशाव्यापनं वहनप्रकारकसंभावनाविषयः' इति बोधः॥ यद्वा 'वहनप्रकारकसंभावनाविष्योधोदेशाव्यापनाश्रयस्तमः' इति बोधः । प्रथमबोधे इवार्थसंभावनया विशेष्यतया आख्यातार्थे तमसकृर्तृत्वसंवन्धेन धातुलक्ष्योधोदेशाव्यापने धातुशक्यवहनस्य प्रकारतासंवन्धेन संभावनायामन्वयः। द्वितीये तु शक्यवहनस्य प्रकारतया संभावनां तस्मा निरूपितत्वेन संवन्धेन विषयत्वे तस्य लक्ष्येऽधोदेशाव्यापने तस्माश्रयतया तमसि इति विशेषः । इदमिह वध्येयम्। एवमपि व्युत्पत्तिभङ्गसाम्ये किमर्थसुपमैवेयं नोक्ता । तथा हि । लिपिधातोरेंपने शक्तिरधोदेशाव्यापने लक्षणेति युगपत्कृतद्वैयानिरवन्धनो दोषः । ततो लिपनक्रियाया इवार्थसंभावनेऽन्वय इति प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थन्वयानियमवैयुत्पत्तिभङ्गः । तस्य हि प्रकृत्यर्थप्रकारकबोधे प्रत्ययजन्योपन्वयानियमवैयुत्पत्तिभङ्गः

परस्परद्रव्तिधर्माभाववत्त्वादिसत आह—'मिन्नेति' । क्रियात्वादिना साधुर्यं तु अप्रयोजकंवेति भावः ॥ उक्तग्रन्थाभिप्रायेण काव्यादर्शकारिकाल्यानुपसंहरति—'तथा चेति' । वैयाकरणमतेऽन क्रियाविशेष्यकक्वोधमाह—'तथा चेत्यादिना' । नैैयायिकरीत्या प्रथमांनविशेष्यकक्वोधमाह—'यद्वेति' । कर्तृत्वसंवन्धेनैति । नतु वैैयाकरणमते कर्ता आख्यातार्थ एवेति तस्य पदार्थत्वात्कथं संसर्गत्वामिति चेत् । आख्यातस्थ्य प्रकृते विषयलक्षणाया उत्कर्षात् । कर्तृत्वस्य संसर्गतया समुद्धोते । युगपदृकृतद्वैयानिरवन्धनो दोषः । एकसैैव पदस्य युगपच्छक्यलक्ष्योभयार्थबोधकताया: प्राचीनैरन्न्युपगमादिस्थे: । तदक्षीकरत्वमणिकारादिमते तु दोषान्तरमाह—'तत इति' । प्रत्ययानामिति । 'प्रकृतिप्रत्ययौ स्वार्थौ सह वृत्तौ' इति कालयनवार्तिकात् । तस्य हीति । यद्यपि प्रकृत्यर्थप्रकारकबोधं प्रति प्रकृतिजन्योपस्थितिहेतुत्वमिति तदर्थः । अन्यथा वैैयाकरणानां शाब्द्यार्थविशेषणत्वेन कर्तृत्त्वाद्वार्यैभावनाया विरोषणत्वेनान्वयानुपपत्तेः । प्रकृतिप्रत्ययान्तरार्थप्रकारकबाबोधे तदन्यतरजन्योपस्थितिहेतुत्वमिति तदर्थः । तथा च तदो: प्रकार्याः प्राथान्थेनैतयुक्तक्वातंकरोपदर्शेनात् । प्रकृते प्रकृत्यर्थविशेष्यक

स्थितिहेतुरिति शरीरम्

॥ अपि च । इवार्थसंभावनाया विषयतासंबन्धेन व्याप्तान्वयोक्तौ धात्वर्थनामार्थयोः साक्षाद्द्रदेनान्वयस्याव्युत्पत्तितया तद्‌तिक्रमः । न च निपातातिरिक्तनामार्थस्थल एव सा व्युत्पत्तिः । 'न क‌लज्जं भक्षयेत्' इत्यत्र नञर्थस्य विशेषसंवन्धेन धात्वर्थोन्वयस्वीकारादिति वाच्यम् । 'चैत्रो न पचति' इत्यादौ कृत्स्नर्थमात्रान्वयदर्शनेन कृतः प्रथमान्तपदोपस्थाप्य एवान्वय इति नियमस्याप्यवस्यं संकोचनীয়तयोक्तरीत्या कृतेरपीवार्थसादृश्येनान्वये बाधकाभावात् । यतु—अन्यत्र सादृश्ये

प्रसयार्थप्रकारकबोधस्याप्यभावाच्

। ततोडपि न तत्समाधानेनैवाभिप्रायेण प्रकारस्यर्थे‌प्रकाशकयुक्तकं । अत एव उच्चत्व्युत्पत्तिसंकोचादेव कर्तृप्रकारकभावनाविशेष्यकबोध इति समुद्रोषो वैयाकरणानाम् । नचु प्रत्ययार्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितविशेषणतासंबन्धेन शब्दगुद्धै प्रकृतिजन्योपस्थिते: कारणतैवस्य आख्यातार्थीकृतिवर्तमानत्वो: परस्परान्वयाभ्युपगमादिना पूर्वमेव निराकृतत्वात्तत्रायं दोष इहपरितोषदाह—अपि चेत् । तङ्डुलं पचतीलदौ तङ्डुलादेर्विभक्त्यर्थान्वयवत्त्वद्वारा धात्वर्थोन्वयो न भवलेवसति शब्‌दे—साक्षाद्द्रदेनादाह—मेदनेनेति । अनेदातिरिक्तसंबन्धेनैवर्थः । तथा च वह्निरूपधात्वर्थस्य प्रकारतासंबन्धेन इवार्थसंभावनायामन्वयो युक्त इष्यते । निपातेति । तदतिरिक्तं नाम्रो विशेषणं । न कलञ्जमिति । भक्षयेदित्यत्र विधिप्रत्ययस्य

चैत्र इति

। न पचतीत्याल्यातार्थकृतेरभावे, तथ्य हेतोः । पाककुलकुलस्याम्निवाचित्र इति हेत्वर्थप्रकारतानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठसांर्गिकविपयतานिरूपितविशेषणताकभावनिष्ठविशेष्यताकवोधस्य तत्राप्रसिद्धत्वादिस्वरूपप्रतियोगितदभावयोर्विरुद्धत्वेन प्रतियोगिप्रकारतायां अभाव-वस्य संसर्गत्वे मानाभावात् । प्रतियोगितदभावयोरुद्रुत्वेन प्रतियोगिप्रकारतायां अभाववस्य संसर्गत्वेन भानस्यादर्शनेनादसंभवाच्च । अन्यथा घटाभाववस्यपि भूतले अभावं

काव्यमाला

प्रतियोगित्वान्वयः अत्र तु स्वाश्रयप्रतियोगितयेति गौरवमिति, तत् तुच्छसम्। लक्षणादिकृतगौरवापेक्षया तस्याङ्कचित्करत्वात्॥ किं च संसर्गांशगौरवापेक्षया पदार्थांशगौरवमेव बलवदिति विपरीतं गौरवम्॥ अथ कृतेरुक्तसंवन्धेन साधर्यान्वयये भावनाविशेष्ये संख्यान्वय इति नियमभङ्ग इति चेत्, न। चैत्रो न पचति इत्यादौ तस्यापि स्वीकृतत्वात्। तस्यादाक्ष्यात्समभिव्याहतेवादिस्थले उपमादूवोरोति विशेषोभावनानियम्।

न संसर्गाङ्कुल्य घटाद्यतलमिसादिप्रत्ययप्रसङ्गान्। नञ्समभिव्याहृताह्य्यातार्थस्थल ऐवं च कल्पते इति चेत्, न विरुद्धार्थत्व कलपयितुमशक्यत्वात्। अन्यत्र तत्प्रकारक-यत्संसगंकवद्विशेष्यकबोधोनुभवसिद्धत्वा न विरुद्धस्तदतुसमारेणैव कल्पनोच्छासात्। तदैपरित्ये न लाघवाप्रयोजकत्वात्। अभावप्रकारकबोधैव तत्स्थानुभविकत्वाच्च। वस्तुतः संबन्धभेदेन कार्यकारणभावभेदस्यावश्यकतया समवायसंसगंकृतिभेदप्रकारकचै-त्रादिविशेष्यकचूोधार्थमेकः, अभावसंसगंकृतिप्रकारकचैत्रविशेष्यकबोधार्थे कृत्यभाव-प्रकारकविशेषोपणतासंसगैकचैत्रादिविशेष्यकबोधार्थे नापरः कार्यकारणभावः कल्प्यत इति न लाघवावकाशः। प्रकारकवैशिष्ट्यकरेणणमात्रस्य चाङ्काचित्करत्वात्। एवं चाश्र्यात्सैव कुसमाच्चे लक्षणा। नञुपपदं तात्पर्यग्राहकंमिति कथम् प्रकारकप्रतीत्युपप-तिरित्यनाशङ्क्यम्। कार्यकारणभावभेदस्यावश्यकत्वादिति कृतं वहुना नन्वत्र दृष्ट-व्युत्पत्तिरक्षणलक्षणगौरवमेव सध्यातामिसत आह—किं चेतिः। अन्यत्रोफैतावत्तद-र्थानुस्क्करीया त्वद्यानुभवादत्रैव लक्षणादिकलपनामपेक्ष्य संसर्गान्तरेण कुसपदार्थो-न्वयसैव युक्तत्वादित्यर्थः॥ भावनाविशेष्य इति। चैत्रः पचतीत्यादौ यत्र कुसन्वयस्तत्रैव संख्यान्वय इति व्युत्पत्तिः। तथा चाश्र्यातार्थस्थल्यप्रकारकबोधे प्रति-कृतिविशेष्यार्थकपदजन्योपस्थितिः कारणमिति फलितम्। अत एव ‘चैत्रः पचति,’ ‘चैत्रौ पचत:,’ इत्यदिप्रयोगानियम उपपद्यते। ‘वहतीव तमः’ इत्यत्र च कृतेः स्वाश्रय-यप्रतियोगिकलसंबन्धेन इवर्थे साधद्र्ये संख्यायाक्ष तमस्स्थान्यो न स्वात्। तमसः कृतिविशेष्यतया विरोधात्। तस्यापि भावनाविशेष्ये संख्यान्वय इति गमात्। तथा न भावनाविशेष्ये संख्यान्वय इत्युत्सर्गे ऐवति तात्पर्यम्। नन्वेवसपी वह्निकृत्याश्रयप्रतियोगिकभेदसमाश्रितकरणेत्यादिबोधः पर्यवसितः। तथा च पदार्थ-भेदविशेष्यकान्वयबोधः कथम् स्वात्। वहिर्न भवतीत्यस्मादृदृचछिन्नप्रतियोगिताक-वोधानुदयादिति पूर्वमेवोक्तत्वादिति चेत्, सत्यम्। कृत्यार्थये आध्यातस्य लक्षणेत्यत्र दोषाभावात्। त्वया प्रकृतिप्रत्ययोरुभयत्रापि लक्षणास्वीकारेण तथापि लाघवसभंवात्।

च महाभाष्यवचनविरोधः, तेन क्रियाया उपमेयत्वस्यैव निषेधस्य-भिमतत्वात् । एवं च— 'मन्ये शब्दे श्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिमि: । उल्लेख्य व्यज्यते शब्दैरिवान्तरोपि तादृशा: ॥' इत्प्रतरेवशब्दोपादानमपि यत्रोपमा न संभवति तत्रोत्पेक्षात्वमित्य-भिप्रायेणेति । न त्वार्यातसमभिव्याहतेवादिस्थले उपेक्षैवेतिनिय-मभिप्रायेणेति । यथा— 'बालेन्दुवकाणि विकाशभावाद्‌धृदृ: पलाशान्यतिलोहितानि । सच्चो वसन्तेन समागतानां नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् ॥' इत्यादौ हि उपमाङ्कीकारे अन्यदीयानखक्षतैरपि साधद्रयसंभवेन वसन्तसमागमविशिष्टवनस्थलीसंवन्धित्वेन तद्‌द्रशोणं व्यर्थी स्यात् । संभावनार्थे तु अन्यत्र स्थितानां नखक्षतानां वनस्थलीषु संभावनानुपपत्त्या तत्रितत्वं वाच्यम् । तच्च न नायकसंवन्यं विनेति वसन्तेनेऽत्यादि विशेषणं सार्थकं भवति । एवम्— 'इयन्मौलिरत्नमुदितासि स एष जंबू-द्वीपस्तवदर्शमिलितैर्‌युवभिर्‌विभाति ।' महाभाष्येति । 'न वै टिड्न‌तेनोपमानमास्ति' इति प्रयोगन्यासतेर्थः । उपमेयत्वेति । क्रियानिष्ठोपमानतानिरुपितेति शेष: । अतो न पश्चाद्‌व्याख्याकरविरोध: ॥

काव्यमाला ।

दोषाभित्तेन बहुना भवभीतिकम्प्पः कन्दर्पलोक इव स्वात्पतितस्वृटितवा ॥'

इत्यादावप्युपमायां स्वस्थानाद्भ्रष्टेनापि कामिलोकेन साध्र्श्यसंभवातत्पातविशेषणस्य व्यर्थेतामप्रसज्जातसंभावनोपयोगादित्यलं पल्लवितेन ॥ अत्र प्राचीनां सिद्धान्तः। सवत्र विषय विषयाणामुद्भावनैव संगमणोत्त्रेक्षणम्, न तु सम्बन्धान्तरेण । तथा च काव्यप्रकाशो— 'संभावनमथोत्त्रेक्षा प्रकृतस्य परेण यत् ।'

ततश्व— 'लिम्पतीव तमोड्नानि वर्षतीवाञ्जनं नभः ।'

इत्युदाहृत्य अत्र 'व्यपानादि लेपनादिरूपतया संभावितम्' इति व्याख्यातम् । 'नूनं मुखं चन्द्रः' इत्यादौ नामार्थेयोरमेदान्वयात्स्पष्टमेव तथा ॥ न च— 'अस्या मुनिनामापि मोहमूहे भृङ्गुमहान्त्यकुचशेलुशोभि । नानारदाहादिमुखं शितोरुयांसो महाभारतसर्गयोग्यः ॥'

इत्यादौ मैम्यां मोहरूपस धर्मस्य भेदसंबन्धेनैवोत्त्रेक्षणान्नायं नियमः, इति वाच्यम् । तत्रापि न मैम्यां विषयतासंबन्धेन मुनिनिष्ठमोहस्योत्त्रेक्षा, किं तु मुनिसंबन्धिनि धर्मान्तरे विषयभूतेऽमेदेन मोहरूपैवति वाच्यत्वात् । संभावनाविषयस्तु च निर्गीरितवात्साधयवसानतयानुपादानम् ।

एवम्— 'चौरस्य यद्र्तीतिपलायितस्य भालत्वचं कण्टकिनो वनान्ताः । अध्यासी कि वनुमावस्थितीति व्याप्तिमानन्द्रश्शुमानक्षराणि ॥'

रिति पूर्वपक्षे 'ब्राझणवद्र्रतीते' इत्यादौ ब्राझणादिपदानां ब्राझणादिव्र्यतिर्येनादिलक्षण-या गौणत्वेन समाहितं भाष्यकारैः । न हान्यथा सूत्रार्थः संभवति । न च तेलपाकेन तु-स्त्यो घृतपाक इत्यादौ कियाया अपि व्र्तीयासमर्थेतवमस्त्येव भोजं पाक इति कियायोगनिबन्धनतुसुनानिदर्शिनादिति वाच्यम् । उपमानिष्पत्त्यर्थ साधारणधर्माभारतत्विवक्षायां तस्य कियारूपत्वाभावात् । तत्र हि तमुनादयो धातुवाच्यास्तत्वभूतक्रियापेक्षः । तृतीयादयस्तु खरूपाथया न तु कियारूपाथया इति कैयटेनैव समाहितत्वात् । तथा च

अलङ्कारकौस्तुभः

१९५

इत्यत्रापि फलोलेक्ष्यां वनान्तेषु भालविटप(पाट)नहेतुललाटाक्षरदर्श-नमेव नोलेक्ष्यते, किं तु तदक्षरदर्शनहेतुकत्वानुपपत्तिं कण्टकजन्यविप्राटने उल्लेख्यत इति ॥ अत्र नवीनाः । अभेदेनैवोलेक्षणमिति नियमे मानाभावः । 'अस्यां मुनीनामपि मोहमूहे:' इत्यादि भेदनामपि संगणनं तदर्शनात् । न चै तत्राप्युक्तरीत्या श्रयणेन निर्वाहः शब्दचः । तादृशनियम एव प्रमाणविरहाद्देतादृशदुराग्रहस्य निर्मूलत्वात् । एवम् 'लिम्पतीव तमोज्झानि:' इत्यत्रापि लेपनकर्तृत्वं तमआदिषूपेक्ष्यम् । अनुकूलव्यापारस्याक्ष्यातार्थस्याश्रयस्व-संवन्धेन प्रथमान्तार्थेडन्वयात् । 'भावप्रधानमाक्ष्यातम्' इत्यस व्याकार थेकं तदित्यर्थात् । तेन लिम्पतीत्यादौ भेदनामभेदन वा तिडन्तार्थेस्य प्रथमान्तार्थ एतोलेक्षणं न तु धात्वर्थस्य स्वनिगीर्णे व्यापारादौ ॥ एवम्— 'सैषा स्थली यत्र विचिन्वता त्वां अर्थ मया नूपुरमकुर्व्योम् । अहहश्यात् त्वच्चरणारविन्दविशेषडुःखादिव बद्धमौनम् ॥' इत्यत्रापि निःश्वासत्वनिमित्तकत्निःशब्ददंविषये विशेषडुःखहेतुकमौन-मभेदन नोलेक्ष्यते, किं तु मौनहेतुब्बेन नूपुरे विशेषडुःखमेव । उल्लेख्यामिवशब्दान्वयिन एवोलेक्ष्यत्वस्य सर्वसिद्धत्वात् । विषयस्थ निगीर्णतया विषयिणो विधेयत्वानुपपत्तेश्च । निःशब्दस्वमौनयोः संबन्धाननिमित्तभूतधर्मो-त्तरगवेषणापत्तेश्च । एककालीनत्वादिधर्मेस्य च चमत्कारानाधायकत्वेनोप-मावदुपेक्ष्यतामप्यपप्रयोजकत्वात् । न च नूपुरविषयमौनोलेक्ष्यामपि को धर्म- भेदोऽपि—'साध्यत्वेन क्रिया तत्र धातुरुपनिबन्धना । सत्यभावस्थ यस्तस्या: स घनादिनिबन्धनः ॥' नतु तथापि तृतीयावाऽऽयस्थो 'न नै तिडन्तेन' इति भा-व्यप्रन्यः कथमुपपादितः । सामान्यधर्माधिकारणत्वविवक्ष्यतामुपमेयभूताया अपि क्रि-यायास्तुबक्न्यायेनैव सत्यधर्माश्रितत्वप्रसङ्गादिति चेत् । तर्हि उपमानोपमेयत्वोभयानिषे-धवादिना त्वयापि पद्माद्याऽऽयस्थसूनूभाष्यादिग्रन्थाः कथमुपपादिताः । क्रियाया उप-मेयत्वस ततः साक्षादेवाभिहितत्वात् । उपमेयभूताया अपि क्रियाया: सामान्यधर्मो- धिकरणत्वविवक्ष्यां स्वरूपप्रच्यवतादवस्थ्यात् ॥ नन्वेवमपि क्रियाया उपमेयत्वनिषे-धिकरणत्वविवक्ष्यां स्वरूपप्रच्यवतादवस्थ्यात् ॥

इति वाच्यम् । निश्वलत्वनिमित्तकं यत्रि:शब्दत्वं तादृश्येणाध्यवसितस्य मौनसैव तत्त्वात् । तस्य विशेषत:स्वसमानाधिकरणत्वात् नूपुरवृत्तित्वाच्च । तस्माद्द्विरुक्तवेन प्रमितस्य पदार्थस्य रमणीयतदृत्तिधर्मनिमित्तकं तादात्म्येन संभावनम् । धर्मनिरूपोत्तेक्षयास्तदभाववत्त्वेन प्रमितस्य पदार्थस्य तत्समाधानिकरणाधर्मनिरूपितकं तद्वृत्तेन संभावनं धर्मसरूपोत्तेक्षया लक्षणमित्याहुः ।

इत्युक्तप्रक्षा । ससंदेहमाह- मकृते तदन्यविषया साहृश्यज्ञानजन्या या । बुद्धौर्निश्रयाभिन्ना तामाचक्ष्यु: ससंदेहम् ॥ १ ॥ उपमेये उपमानविषय[कोटि]क: संशय: ससंदेह इत्यर्थ: । आन्तिमदितिव्यासिवारणाय निश्वयाभिन्नेति । स्थानुर्न वेति विचारणाय प्रकृते इति । रसादिकृते प्रकृतेत्यर्थकम् । 'असुच्य धीरन्स जयाय साहसी तदा खलु ज्यां विशिलै: सनाथयन । निमज्जयामास यशांसि संशये सरखिलोकीविजयार्जितान्यपि ॥' इत्यादिसंशयनिषेधाय साहृश्येति ।

धपरत्वं तृतीयाध्यायमाध्यस्य व्यवसायापता त्वया क्रियाया उपमेयत्वमात्रिस प्रबर्तमान: पद्मसादृश्याभ्यादिग्रन्थ: कथमुपपादनीय इति चेतस्मै ॥ .................. निर्णयानमकप्राप्तविशेषकाप्रकृतारूपपत्वसंगल्या उत्मेक्षानन्तरं संदेहालंकारनिरूपणमहतील्यभिप्रायेणाह–प्रकृत इति । तत्त्वार्थमाह–उपमेयेति । तद्यपदार्थमाह–जगन्नेति । विषयंपदार्थमाह–कोटिक इति । तिश्रयाभिन्नेति । आन्तेक्ष निश्वयत्मकतया तद्विरतभावाभातित्व्यासिरिलरथ: इति । स्थानुरिति । स्थानुपुरुषोभयसाधारणधर्मज्ञानजन्यतया तत्संशयस्य साहृश्येनापि न व्यभिचारवारणमिति भाव: । ननु स्थाण्वादेरपि प्रकृतत्वं कुत्राप्यस्त्येवेति कथम् तत्पदेन व्यभिचारवरणमिति । छात्र संशयस्य दुर्जयविजयोदमनिबन्धनत्मान् साहृश्यज्ञानजन्यत्वमिति भाव: ॥ ननु यशांसि संशये निमज्जयामासे-

9. इत: परं पठलुबिटितो भवेदिति प्रतीयेते.

अलङ्कारकौस्तुभः

१९७

अस्य भेदद्रयमाह— उक्तौ विशेषधर्मे प्रकृतस्य भवेदनुक्ते च । प्रथमं द्विधा । निश्वयान्तनिश्वयगर्भतामेदात् । यत्र प्रकृतेऽन्यासंशाये जाते प्रकृतनिष्ठविशेषधर्मदर्शनेन प्रकृतनिर्णयस्तत्र निश्वयान्तवस् ।

यथा— 'किं तावत्सरसि सरोजमेतदार- दाहोऽसिन्मुखमवभासते युवत्या: । संशाये क्षणमथ निश्विकाय कश्चि- द्विबोकैरेकसहवासिनां परोक्षै: ॥'

अत्र द्विबोको भावविशेषोडचेतने सरोजे नास्तीत मुुख्यव्याप्यतया तद्रोधोत्तरं मुखनिश्वये सति. तदुत्तरं न चन्द्रत्वादिना संदेह: ।

तयुक्ल्या यथा:स्थैयंमाप्यतति न वेति संदेहो लभ्यते । स च साधारण्येन्य एव, असाधारणधर्मदर्शनजन्यप्रतिपत्तिजन्यसंसशायान्यसंसशायस्य साधारणधर्मदर्शनजन्यत्वनियमात्।

तथा च न्यायसूत्रम्—'समानanekधर्मोंपपत्तौ तु प्रतिपत्तौ उपलब्यधयव्यवस्थातो विशेषापेक्षो विशेष: संशय:' इति । अत्र ह्यासाधारणधर्मदर्शनजन्य: साधारणधर्मदर्शन- जन्यो विप्रतिपत्तिजन्यश्चेति संशायस्य त्रिविध्यमेवाभिहितमिति चेतस्सम् । साधारण्यप- देन चमत्कारजनकसादृश्यस्य विवक्षितत्वात्तत्र कोपि दोष: । एवं च चमत्कारजनकसंदे- हत्पमेव लक्षणमिति फलितार्थे । संदेहेन सह वर्तमान वर्ण्यत्वेनैति संसदेह इत्यलङ्कारस- ज्ञेयम् । यदाहु:—'साम्यादप्रकृतार्थस्य या धीरणवधारणा । प्रकृतार्थाश्रया तज्ज्ञै: संशय इत्यप्यस्य संज्ञानतरम् । "स्यात्स्यात्स्थिति इति संदेह:- सदेवालङ्कृतितयामु" ॥

इति चन्द्रालोकादिदर्शनोक्त । विशेषधर्मे इति । उपमान- तादात्म्यबुद्धिप्रतिबन्धकेयर्थ: । स च द्विविध:, उपमेयतावच्छेदकव्याघ:, उपमानता- वच्छेदकव्याघ्र्यपेक्ष्य । तत्रादौ प्रकृतनिर्णयहेतुत्वात् । तदूशने विशेष्यानिर्णयसत्स्वार्स- न्यान्तरानुदय: । द्वितीयस्य तु तत्कोटिद्वयानमात्रविरोधित्वया प्रकृतनिर्णयहेतुत्वाभावा- देकसंदेहनिवृत्यनन्तरं अन्यकोटिकिसंशयोत्पत्तिरिति दर्शयन्नाह—प्रथममिय्यादि ।

माधे जलविहारवर्ण- नम् । अत्र इदं कमलं मुखं वेति पुरोवर्ति विशेष्यक: अभेदसंदेहेन कोटिद्वयप्रकारक: सौन्दर्यांतिशयरूपसामानधर्मदर्शनजन्य: संशय: । अत्र द्विबोध्य कमलेऽवसंभावात् ।

तस्य नायिकाकार्मेलवेन नायिकानिर्णयानन्तरं मुखनिर्णय: ॥ भावविशेष इति । तथा च भगवान् भरत:—'इष्टानामर्थानां प्राप्तावसिमाननगरंसंभूत: । शृणामनादरक्रतो विघ्नान्‌ ।'

यत्र तूपमाननिष्ठो विशेषधर्मो उच्यते तत्रोपमेयप्रकारान्तरेण संदेहो भवत्येव स निश्चयगर्भः।

यथा मम— 'इयं विद्युद्रहा किं नु हरिसस्याश्रितरं लता किं वा हेति न हि भवति तसां द्वितीया। रतिः साक्षात्किं वा न भजति दृशोः सा विषयतामिते त्वां पश्यन्तः प्रविवधति संदेहनिकरान् ।।' अत्र नायिकायामियं विद्युत्र वेधि संशये जाते क्षणावस्थायित्वं विद्यु-र्मे उक्तः। तेन च तत्संशये निवृत्तेऽपि पुनर्लेतात्वादिना संशय इति निश्चयगर्मोडसौ। परं तु निश्चयान्ते स वाच्य एव। अत्र तु वैधर्म्यमात्रोक्त्या निश्चयवृत्तिरिति चमत्कारानुरोधेन केचित्प्रविश्यगर्भमेवाद्रियन्ते इति विशेषः॥ 'श्लोको नाम विझेयः ।।' एवं च मुखपदं मुखत्वपरमं, व्याप्त्यक्त्वं च परम्परयावेधेयम्। यत्र त्वति। तेन तत्त्वकोटिकसंसायामावेडपि प्रकृतनिर्णयाभावात् कोऽ्यनंतरमदाय संशयोत्यत्तेरिति भावः । इयमिति । यत्र चिरस्थायिरुचित्वाभावो विद्युस्त्वव्याप्य इति चिरस्थायित्वनिवृत्तिज्ञाने विद्युत्कोटिकसंसायो निवर्त्तेते । प्रकृतनिर्णायकसामध्यभावाच्च । प्रकारान्तरेण संदेहः । एवंम्रेडपि बोध्यम् । कृतितातिरिति । कृतिपदं चेष्टापरमं, प्रकृतेऽप्यतद्र्मतया शरीरे डुपपत्तेः । लतायामप्यनुप्रेरणाया कर्मोन्पत्तित्स- भावात् चेष्टापर्यन्ताभावानम् । अहंशब्दवाच्यात्मसंयोगासमवायिकारणकाया: शरीरक्रियाया एव चेष्टापदार्थत्वात् । अत एव तदनन्तरमचेतनकोटिकसंसायसादुपपनत्ववादाह—र- तिरिति । दृष्टिजन्यज्ञानाविषयत्वाद्वापारानुरवन्धविषयतामिप्रायेण ह- निश्चयत्वमपिहिता । एवं रतित्वानपि चेतनाद्वैताद्विपर्ययवशात्प्रकृतनिदर्शन तिरेत्यर्थः। एवं च यत्रैककोटितावच्छेदकव्याप्यधर्मोऽपन्यससत्र निश्चयान्तः । यत्र स्वेक- कोटितावच्छेदकाभावव्याप्यधर्मोऽन्यससत्र निश्चयगर्मे इति विभागो शेयः ।। तेन तदभावेनैर्यः । एवं च विद्युत्संशयानियमनिवृत्तिकारगीभूतदर्शनविषयाभाव- प्रतियोगित्वेन तेनैवमिसदोषः । ननु दृष्टमट्टादिमिः प्राचीनैरपि निश्चयगर्भ एव संशयो- डलङ्कारत्वेन स्वीकारत्सकृत्प्र निश्चयान्तो डुपयन्त्र्यस्त इतत आह—परं त्वति । आघे प्र- कृतनिर्णयो व्यर्थः एव, वाच्यापेक्षया च व्यर्थस्य चमत्कारातिशयजनकत्वमिति

विशेषधर्मानुक्तौ यथा— 'अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूचन्द्रो नु कान्तिप्रद: शृङ्गारैकरस: स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकर:' । वेदाभ्यासजड: कथम् नु विषयव्यावृत्तकोतूहलो निर्धा: प्रबन्धनिबन्धहरिमद रूपपुराणो नु सन् ॥

अत्र हि चन्द्रादावेतनिर्मातृत्वसंशये पूर्वपूर्वसंदेहव्यवर्तकविशेषधर्मो नोक्त: । अत्रास्या निर्माता चन्द्रो वा वसन्तो वा मदनो वेति 'स्थाणुर्‌वा पुरुषो वा' इत्यवदिरुद्धनानाभावकोटिक: संशय इति केचित् । चन्द्रो मदनो वसन्तो वास्या: स्रष्टेति _एककोटिकनानार्थमक: संशय इति दीक्षित: ॥

अन्ये तु—भावाभावकोटिकज्ञानमेव संशयो न तु विरुद्धनानाकोटि- कमपि तस्य संशयलक्षणेऽलक्ष्यत्वोक्ते: । स्थाणुर्वा पुरुषो वेति ज्ञाने सति तदुत्तरं स्थानुं वा पुरुषो वेति संशयोत्पत्तेरनुभवसिद्धत्वात् । तस्य संशयत्वे तु संशयात्मकज्ञानस्याप्रतिबन्धकतया तदुत्तरं संशयोत्पत्ति: स्यात् । अत: चन्द्रे निर्माता न वा, मदनो निर्माता न वा, वसन्तो नि- र्माता न वा' इत्यैककोटिकनानार्थमक एव संशय इति दीक्षितमतं समर्थयितुमिति जयरामभट्ट- चार्य: ॥ तेषामेव सिद्धान्तमाह—अन्ये त्विति । ननु भावाभावकोटिकज्ञानसैव संशयत्वे कथं स्थानुर्वापि देस्थात्ममिलत आह—स्थाणुरिति । विशेष्यतावच्छेद- कावच्छेदेन तत्‌तदभावव्यान्तरकोट्यवगाहिलं सामानाधिकरण्यतत्‌तदभावकोटिका नानासंशया एवं युक्ता:, न तु निर्मातृत्वधर्मिकचन्द्रा- दिविशेष्यकनिर्मातृत्वतत्‌दभावकोटिका नानासंशया इति भाव: ।

मोता न वा, इत्थेव संशयः । निर्मोातृलोपपादकस्य कान्तिप्रदत्ववादेशान्द्रादिशु निर्देशादित्याहुः । युक्तं चैतत् । अन्यथा एकसंशयत्वपक्षे विशेषधर्मोत्तस्युदाहरणत्वानुपपत्तेः ॥ केचितु—वितर्कोलंकृत्यर्थमप्यतिरिकं वदन्ति । संशयोततरमनिर्णये ऊहो वितर्कः । तदुक्तं पद्यं निबन्धक इति ॥ अत्राहुः—वितर्कहेतुत्वेन संशयस्यावश्यमङ्गीकृत्य संशय एवालंकारः । न च संशये सति ब्रह्म यदि निर्मोता स्यात्तत्रिमोणसामग्रीमान्स्पादिति तर्कस्थाप्यं निर्मोणसामग्रीमस्त्वं 'वेदाभ्यासजडः' इत्यादिना निषिध्यत इति वितर्कोऽपि पृथग्गतिर्वाच्यम् । सर्वेषां ब्रह्मसत्त्वे कथमेतत्निर्मोातृत्वं तत्नास्तीत्याशङ्कामपनेतुं 'वेदाभ्यासजडः' इत्याद्युक्ते । एवम् 'अयं मार्तण्डः किम्' इत्यादावपि यदयं मार्तण्डः स्यादिति तर्कोऽपि न निषिध्यते किं तु मार्तण्डत्वादिकारकसदृशं सति कथमेतन्मार्तण्डत्वकारकसंशयनिवृत्त्यर्थमेव तदिति ॥ 'ईह नमय शिरः कोलिङ्गवद्वा समरमुखे करहाटकद्रजुर्वी ।' इत्यादौ तु 'यवैरोँहिमिरा यजेत' इतिवद्यावस्थितविकलपार्थो वाच्यो न तु संशयार्थ इति । एतेन 'सज्जीकरण्तां करा दानाय, शस्त्र—

दिनानाकोटिका: चन्द्राद्यनेकानांर्मकानिर्मातृत्यकोटिको वा संशयः । विशेषधर्मोउक्त्युदाहरणत्वविरोधापत्तेः । पूर्वंसंशायव्यावर्तकधर्मर्ममुक्तैव यत्न संशयान्तरमुपनिवस्यते तसैव तद्यंकत्वात् । एकसंशयत्वपक्षे च पूर्वोत्तरत्वभावादिति प्रतिवनध्येनाह—युक्तं चैतादृश्योदिना । तद्वैशिकं हेतु । यथा—'कामन्दु: किं पयः किं सुधाबिम्बं किमु मुखम्' इति ॥ किं त्विति । तदभेदबोधस्य तदन्यतादात्म्यज्ञानप्रतिबन्धकत्वादर्थ । मार्तण्डदत्वादि प्रकारकेऽति । श्ल्यानन्तरत्वादुक्तम् । अयं मार्तण्ड: किमिति शब्दात्तु अभेदसंशगकमार्थंडप्रकारकसंशय एव लङ्गयत इति ध्येयम् ॥ ईह नमयेलत्र संशयालङ्कार इति दीक्षितमतं निरसति—ईहोऽहते । व्यवस्थितोऽति । 'असामर्थ्ये संधि: क्रियताम्, सामर्थ्यें तु विम्रहः' इत्थं तात्पर्यादिस्थः । यथैविति । यागतद्वसामानाधिकरण्येन श्रीहिजन्यतवस्य यागतद्वसामानाधिकरण्येन यवजन्यतवस्य च तेन बोधनादिस्थः । सज्जीकरण्तामिति । हर्षचरिते इयमुक्तिः । सिंहव—

अलङ्कारकौस्तुभः

ग्रहणाय वा, गृहन्तां दिशश्वामराणि वा, नमन्तु शिरांसि धनूंषि वा, कर्णपूरिक्रियतामज्ञा मौरवी वा' इत्यादयो व्याख्याताः ॥ एवमेव— 'सिंहव्मान्तरं गच्छ गृहं सेवस्व वा श्वतु ।' इत्यादौव्यवसायोऽपि । 'सिन्दूरः परिपूरितः किमथ वा लाक्षारसैः क्षालितं लिंस वा किसु कुक्कुमद्रवभैरवेतन्महामण्डलम् । संदेहं जनयत्कृणोऽमिति परित्रातत्रिलोकस्थिष्वां निघ्नः प्रातरुपातनोऽटु भवतां भव्यानी भासां निधेः ॥' इत्यत्र तु जगन्मण्डलविशेष्यकः सिन्दूरपरिपूरितत्वादिकोटिकः संशयः । अत्र किमिदं सिन्दूररजो वा लाक्षारसो वा इत्यादिसूर्योकरणधर्मिकसंशयानुगुण्यं दधाति । तत्रारोप्यारोपविषययोः समाना विभक्तिकत्वा भावादविकरणकस्पष्ठ धर्मिणोऽप्यवसानमिति प्राञ्चः । तु—सूर्योकरणधर्मिकसंसायस्य गुणीभूतस्य व्यज्जननागम्य- त्वाद्विष्यंविपयणोरारोपानुकूलविभक्त्यनपेक्षत्वाचद्विनैवारोपसंंभवान्नाध्यव- सानमित्युक्तम् । तच्चिन्त्यम् । मानससंसयेऽपि धर्मिण इदंवेनैवोप- स्थितेः । सूर्योकरणत्वस्य संशये विशेष्यतावच्छेदकवेनाभानात्सूर्योऽकि रणत्वं धर्मितावच्छेदककीकृत्या भेदसंसर्गेकसिन्दूरादिभकारकसंदेहस्यासं- वात् । तथा च प्राचामुक्तिः रमणीयैव ॥ इसलङ्कारकौस्तुभे ससंदेहालङ्कारनिरूपणम् ।

रूपकमाह—

तद्रूपकं तत्रभेदः साधुपमानोपमेययोर्यत्र । सत्यामेव भेदप्रतीतावतिसादृश्यवशेन यत्र भेदसपहुत्योपमानेन समदिति । हेत्वनुपपत्तिसत्त्वदवस्थैव, तथाध्यध्यवसानमान्रुसमर्थनमात्रेण तद्रूपिरामणीयकमिति ध्येयम् । वक्ष्यतक्थु तद्रूपकूलविभेदकोरीतस्य विभक्तिकपिदं ज्ञानपरमेव । तथा चारोपस्थले रूपकवद्रदृश्यतावच्च्छेदकप्रकारेण विषयज्ञानाभावाच्च सारोप इत्यर्थः । एतेन यदुक्तं रसगङ्गाधरे——“एतेनाध्यवसानमूलतां संशयस्य निरूपयतो. विमर्शनीक-रस्योफिरपास्योति, तदपास्यम् । विषयतावच्च्छेदकलुपेण विषयस्यालुपस्थित्या अध्यवसानस्यावश्यकत्वात् ॥ यदपि तत्र संशयाघवनेरेदाहरणम्——‘तीरे तरुण्य वदनं सहासं नीरे सरोजं च मिलद्रिकासम् । आलोक्य धावत्युभयत्र मुगधा मरन्दछलोद्धालि-किशोरमाला ॥’ अत्र पुरोर्वोर्नि कमलमिदं वेति संशयो व्यकृत्य इति, तच्चिन्त्यम् । मुगधपदेनोभयत्र धावनसहकारेण संशयस्य वाच्यत्वात् । ‘मुगधः सुनन्दमूढयोः’ इत्यु-शासनात्तेन विपरीतज्ञानवत्तालाभात् । उभयत्र धावनेन च भ्रमतवन्निवृत्त्या संशय-त्पर्थवसानात् ॥ चित्रभ्रमींसांय तु ‘कोचित्काञ्चनगौराङ्गी वक्ष्यादिव त्रियम् । वरदः संशयापत्रो वक्षःस्थलमवैक्षत ॥’ अत्र संशयस्य पदोपात्तत्वेऽपि तावन्मात्र-स्थानलङ्कारत्वात्तदलङ्कारत्वप्रपोजकस वक्षोगतैव लम्यीस्ततोऽद्वतीयें किं पुरतस्लिष्टतैति संशयाकारस्य चतुष्करणेन व्यकृतत्वात्संशयाघवनेनिरयम् । यथा——‘दर्पणे च परिमो-गदर्शिनो पृथक्तः प्रपञ्चिनो निपेधुषः । वीक्ष्य विम्बमनुबिम्बमालमनः कानि कान्पि चकार लीलया ॥’ अत्र कनि कान्यपीति सामान्यतो निर्देशातुभावविशेषप्रतीत्यर्थं लङाशब्दप्रयोगेऽपि तथ्या विभावाद्वलभाबाम्यां रसाद्गुणाभिव्यक्तिरूपो ध्वनिरेवमन्त्रापि" इत्युक्तम् ॥ अत्र रसगङ्गाधरक्तः संशयापन्नपदेन विरुद्धतनानापदाक्षीसंवन्यावगाहिज्ञानस्य साक्षादेवाभिधानात् । विरुद्धपदार्थविशेषाकाङ्क्षयां वाक्स्थलावलोकनगम्य उक्तार्थो व्यत्कत्-व्यापारेण बोध्यमानः शब्दोऽपात्तसमन्वयमेदेन पर्यवसाति । एवं च संशयकोटिभूतस्य वाक्स्थलेसादिभागस्य विरुद्धतनानार्थवरूपसमानन्यरूपेण शब्दशक्तिगम्यत्वाद्वाक्ष्यार्थ-संशयाक्त्वाच्च ध्वनित्ये युक्तम् । वाच्यद्रुत्यचुम्बनस्यैव तत्वमिति सिद्धान्तादिल्याहुः । जयतांसमभद्राचार्योस्तु ‘साक्षादिव त्रियं वीक्ष्य’ इतनेन हेतूपन्यासेन इयं लम्यीरे वेति संशयस्य संशयपदबोध्यस्यैव नायिकोत्कर्षोथायाकस्यात्रालङ्कारत्वं युक्तमिति न ध्वनितव-मिल्याहुः ॥

9. अस्मिन् कोष्ठकान्तर्गतस्य टीकाग्रन्थस्य मूलग्रन्योऽड्साभिः पुस्तकद्वयेऽपि नोपलभ्धः.

लक्षणादीनां स्वरूपमात्रकथनपरतया लक्षणप्रवेशे प्रायेणाह——रूपकमाहोति । [लक्षणादीनां स्वरूपमात्रकथनपरतया लक्षणप्रवेशे]

अलङ्कारकौस्तुभः

२०३

मुपमेयस्याभेदः सारोपलक्षणया प्रतीते तद्रूपकमित्यर्थः। वैयर्थ्यादिदं लक्षणमिति सूचयन्नाह—लक्षणं त्विदिति। इतरभेदसाधक इत्यर्थः। उपमेयतेति। मुखं चन्द्र इत्यत्र मुखत्वसुपमेयतावच्छेदकं तदधिकरणे मुखे चन्द्रतादात्म्यं प्रतीत इति लक्षणसमन्वयः। आन्तिमतीति। अतिशयोक्तिरूपलक्षणम् अप्रतीतिरूपं इदन्त्वेन तत्रोपमेयतावाचकात्पमेयतावच्छेदकप्रकारकतद्धानाभावादिति भावः। न च भानविरहेऽपि तत्सामानाधिकरण्यं वच्युतोऽस्त्येवेति वाच्यम्। उपमेयतावच्छेदकधर्मिमितावच्छेदकत्ये(दकयोः) सामानाधिकरण्ये तात्पर्याद् अविरुद्धत्वादिति। पूर्वमुपमेयतावच्छेदकप्रतीत्यभावादप(हू)तौ च तत्रोपमेयतावच्छेदकनिषेधात्। उपमेयतावच्छेदकधर्मिमितावच्छेदकस्य चन्द्रस्योपमानातादात्म्यप्रतीतिविरहकुल्य एवेर्थः। अविरोघेति। कोटिद्रयांशे उत्कटदिरूपविशेषविरहे इत्यर्थः। उत्क्रियां चोपमानातादात्म्यकोटौरेवोत्कटत्वात् व्यभिचार इत्यर्थः। संशये तु प्रसङ्ग एव नास्ति। उपमेयतावच्छेदकमुखत्वादिर्होमितावच्छेदकस्य चन्द्रादितादात्म्यकोटिकस्य मुखं चन्द्रो वेति आकारकसंशयस्थाप्यपत्तेः। मुखं चन्द्रभिन्नं न वेतिादेशोपमानातादात्म्यानङ्गाहिल्वात्। न चात्र चन्द्रभेदाभावश्रे चन्द्रतादात्म्यावगाहित्वस्यैव भेदाभावस्यापि प्रतीयोगितावच्छेदकधर्मरूप एव भेदात्स्थानभाव इति स्वीकारेगणाशानात्॥ नन्वेवमप्युक्तम्, न हि ‘रूपके सर्वत्रोपमानातादात्म्यमेव भाति’ इत्यस्ति नियमः। उपमानातावच्छेदकारोपस्यापि रूपकत्वाश्रकारात्। तथा चात्र उदाहरणं—‘एवं अन्यैरपि अस्या: पूर्णशराकृताननयोस्सादात्म्यमम्भोरुहं’ इत्यादि उदाहरणतम्। अतः संशर्गान्तरस्याप्यसद्ग्राहकत्वमेव । उपमानातादात्म्योपमानातादात्म्यतदवच्छेदकान्यतरसत्तावगाहित्वे लक्षणभावश्यकमेव। तूपमानभेदज्ञानप्रतिबन्धकज्ञानविषयत्वेन उपमानातावच्छेदकस्य न्ताभावज्ञानप्रतिबन्धकज्ञानविषयत्वेन वा उभयोरनुगमं कृत्वा प्रवेशः कार्यः। भवति च चन्द्रोडयंमिति ज्ञाने ‘नयं चन्द्र इति ज्ञाने चन्द्रत्वाभाववान्यनुम्’ च ज्ञाने, ‘चन्द्रत्ववन्नयम्’ इति ज्ञाने प्रतिबन्धककम्। एवं च चन्द्रभेदालन्ताभावस्य चन्द्रत्वलुप्तवेऽपि तत्संसर्गारोपदस्त्येव। एवं मुखं चन्द्रत्ववद्वैशादवपीति कथम् न संशयेडतिव्याप्तिरूपयोक्तव्यात्॥ सलयम्। संशये उपमानतावच्छेदकसंसर्गभानेडपि तज्ज्ञानस्य चन्द्रभेदादिज्ञानविरोधित्वविरहात्। चन्द्रभेदस्पापि तत् ज्ञाने कोटित्वेन स्फुरणात्। न च तत्प्रतिबन्धकसंसर्गरूपयोक्तव्यात्॥ सलयम्। संशये उपमानतावच्छेदकसंसर्गभानेडपि तज्ज्ञानस्य चन्द्रभेदादिज्ञानविरोधित्वविरहात्। चन्द्रभेदस्पापि तत् ज्ञाने कोटित्वेन स्फुरणात्। न च तत्प्रतिबन्धकसंसर्गरूपय

9. अत्र कियन्मूलपाठलुटित इति प्रतीते टीकायां व्याख्यानदर्शनात्, परं पुस्तकद्वयेडपि नोपलघः

चन्द्रस्वभाववचनप्रभेदादिविषयकज्ञानप्रतिबन्धेनोपाहितसत्त्वं प्रायशोडव्यासिरिति वाच्यम् । एवं तद्गुरोधेन स्वरूपयोग्यतयावविवक्ष्यामपि संचयस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदकधर्मानवच्छिन्नतया स्वरूपयोग्यत्व एव मानाभावादिति संक्षेपः ॥ चित्रर्मींसााकृतत्व-‘विम्बाविशिष्टे निर्दिष्टे विषये यथानिहिते । उपरञ्जकतामेति विषयीभूततद्ा ॥’ आद्येन विषयविशेषणेन ‘स्वपादनखरक्तानां यदलक्तकमार्जनम् । इदं श्रीपञ्चलेपेन पाण्डरीकरणं विधोः ॥’ इति निर्देशानां व्यभिचारवारणम् । तत्त्र मार्जनस्यालक्तकादिविम्बविशिष्टत्वात् । तत्स्थानापनतश्रीवण्डरूपप्रतिबिम्बधर्मेष विषयकोटौघुपन्यास्तात् । द्वितीयेन तद्विशेषणेन निगीर्याध्यवसानरूपाया अतिशायोक्तेर्ानि- निर्देशेन निह्नुतत्वात् । उपरञ्जकतां आाहायैतादात्म्येनैव विषययोगचरतां एतीषनेन संदेहो- त्प्रेक्षामासोक्तिपरिणामप्रान्तिमतद्ध व्यभिचारवारणम्, आावद्र्रये निश्चयाभावात् । तद्- तरहये(भृङ्ग)विषयतादृश्यानवगहनात् । अन्त्ये आाहार्यत्वविरहादित्याहुः ॥ अत्र रसगन्धाधरकत्व-आादिविशेषणं निर्देशावकारं व्यर्थमेव, तत्रापि वाक्यार्थ- रूपस्फीकारण निर्देशानावाभावात् । निर्देश्यपदस्यापि किं ‘कथ्यचिदभिहिते’ इत्यर्थः । उत-‘उपमेयतावच्छेदकरूपेणाभिहिते’ इति । नायः ‘शुनद्रे कमलं भाति लतायामिदंमवतम्’ इत्यतिशायोक्तौ सुन्दरत्वेन रूपेण वधून्स्त्रयाद्यतिशये- न द्वितीयः, अपहुतिर्वाकविशेषणपैध्र्यात् । तत्रोपमेयतावच्छेदकस्य निषेध्यतया तेन रूपेण विषयस्यैव निर्देशाद् एव तद्यादित्ये । भान्तिमद्वारणायाहायेंति निश्चयविवे शेषण- वैयध्य्यांच तत्न्रोपमेयतावच्छेदकप्रकारकप्रतीत्यैभावादेव व्यभिचारानवकाशादित्याहुः ॥ तच्चिन्त्यम् । रूपकसमास्यवसरे सप्तप्रभं वाक्यार्थरूपकस्य निराकारिष्यमाणत्वेन ‘स्वपाद- दनखरक्तानाम्-’ इत्यत्र रूपकत्वाभावस्य व्यवस्थापनीयतया तत् एवायादोषस्य नि- रासात् ॥ ननु तथापि विम्बाविशिष्टेति विषयविशेषण ‘कन्दर्पेन्द्रप्रकर्णेकस्मु मलिनैर्दानाम्बुमिर्ाोग्यन्ते संलग्राज्ञानुप्रकाशिकलं गण्डोदपानं रलते । व्योमनोकहपुष्पगु- च्छमलिभिः संच्छिद्यमानोदरं परैर्यैतच्छलिनः स्रुधासहचरं त्रिम्बं कलहंाक्तितम् ॥’ इत्यत्र रूपके डव्यािषे । अन्र रािशमण्डलरूपविषयस्य कलहूूपविम्बवविशिष्टत्वात् । तत्त्वतीयदानजलद्रूपप्रतिबिम्बानां विषयीष्टेष कम्स्त्र्र्र्रभिष निर्देशात् । न चेदं रूपकमेव न भवति वाच्यम् । अनु अनुभवविरोधात् । संमतापेक्ष वैलक्षण्यानिरुक्ते श अलङ्कारसर्वस्वविवरणकारादिभिः रूपकत्वेन स्वीकारादिति चेत् । सत्यम् । अन्र तेनैव समाहितत्वात् । तथा च कुवलयानन्दे निर्देशानुप्रकरणे दीक्षितैरुक्तम् । यत्र तु विषयविशयविशेषणानां परस्परसादृश्येन विम्बप्रतिबिमभावोऽस्ति ‘ज्यो- त्क्षामसच्च्चुरणधवला विभ्रती तारकास्थीन्यनुर्ध्यानव्यसननरसिका रात्रिकापालिकीम् । द्वीपाद्रीपं अमति वधती चन्द्रसुता कपाले नयस्तं सिद्धाजनपरीमलं लाञ्छनस्य छछलेन ॥’

अलङ्कारकौस्तुभः

२०९

अत्रामेद एव रूपकं तस्य प्रतीतिरहार्यो । आन्तिमाति ... ... ... ... । इति सावयवरूपकोदाहरणे, तत्रापि विषयविषयिणोस्तादृशेक्षणानां च प्रत्येकमेवैक्यारोप: । न तु ज्योत्लादिविशिष्टरात्रिरूपविषयस्य भस्त्रादिविशिष्ठकपालिकीरूपविषयिणैक्यारोपोऽस्तीति । न तु तत्र ज्योत्लादीनां भस्त्रादीनां च परस्परारोपवशात्कृतलक्षणां तेषां रात्रिविशेषणतया कपालिकीविशेषणतया च शब्दबोधाभावात् । वस्तु विषयविषयिणोरैक्यप्रतिबिम्बभावापत्तिवतु विशिष्टत्वभाव: । कनकपुण्डरीक्यादौ तु कनकरूपकादीनां चन्द्रशब्दलविरोषणतया दानजलादीनां च कमलुप्रसृतिविशेषणतया शब्दबोध्योदयात् । विषयस्य वैशिष्ट्यं द्वचारमेव । न छात्रापि शाशिमण्डले कम्बुतालम्यस्यैवारोप: कनकरूपदानजलादीनां चाभेदबोध: पृथग्वेति बिम्बवैशिष्ट्यं नास्ति कलकूटय विषयतावच्छेदकत्वान्नस्युपगमादिति वाच्यम् । चन्द्रादिविरोषणत्वेन प्रतीयमानानां कलकूटादीनां विषयतावच्छेदकत्वाद्‌गकत्वाद्‌भयुपगमे मानामावात् । सकलिप्तनियमातुरोधेन शब्दविषयस्यार्थस्यानपवाद्‌त् । उच्च्यते अत्रादृकृतत्वलाञ्छितत्वयोश्च सुप्रतिवन्धुखभावाप्रातत्वेन तद्विरोषणतच्चैव बिम्बप्रतिबिम्बभावेन कलकूटादानजलत्वयोरुपादानात् । विषयस्य शाशिमण्डलस्य बिम्बाविशिष्टसतेनैवाव्यास्यनवकाशात् । नन्वेतावता विषयस्य बिम्बवैशिष्ट्यमक्षतमेव, बिम्बभावाविशेष्यतया वाक्यप्रतिविम्बभावेन धर्मोऽपिस्थलेप्युपमया: सर्वसंमतत्वात् । उच्च्यते—रूपकलक्षणे साक्षात् बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नधर्मविशिष्टत्वाभावशैव बिम्बाविशिष्टपदेन विवक्षितत्वमिति वाच्यत्वात् । ‘स्वत्पादनखरत्नानाम्’ इत्यत्रातिव्यास्तिवारणणस्य तावच्चानात् । तत्र मार्जनपाण्डुरीकरणयोरविषयविषयीभावापत्तलेन तत्र साक्षादेवालककचक्रशोण्डलेपयोविशेषविषयीकरणात् । यच्च निर्दिष्टपदे दूषणमुक्तं, तदपि न । उपमेयतावच्छेदकरूपेणैकानिबन्धनस्य विवक्षितत्वात् । अपहुतौ चोपमेयस्य निषेधेऽपि तद्रूपेणामिधानसच्वादित्यास्तिक्यास्तिसंवेन तद्वारकविरोषणान्तरस्यावश्यकत्वात् । न च तथापि निश्चये आहार्यत्वाविरोषणवैशिष्ट्यमेव, तत्रोपमेयतावच्छेदकरूपेणाननिबन्धनादेव व्यभिचारविर्हादिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । उपरञ्जकतापदार्थस्य प्रकुते तनिरुक्तसैवाभिधानेपि क्षतिविरहात् । यदप्युक्तं—‘नायं सुधाङ्गु: किं तर्हि सुधाङ्गु: प्रेयसी मुखम्’ इति कुवलयानन्ददौक्षितोक्तिर्यमपह्नुतीव्याप्ति । तत्र चन्द्रे सुधाकुलानिपेधेऽपि श्यारोपविषयस्य मुखस्यार्थात् । न चेदं रूपकमेवेति वाच्यम् । श्लेषविरोधापत्तेरिति ।

२०६

त्वनाहार्यैवेतिचेत्त् । अभेदारोप एव रूपकामिति काव्यप्रदीपः । अन्ये तु— 'उपमैव तिरोभूता भेदा रूपकमिष्यते ।' इति प्राचीनोक्तिविरुद्धमेतत् । उपमा हि साधर्म्यरूपा भेदांशविनिर्मृकं साम्यमेव रूपकमिति तैदर्थ्यात् । तस्मात् 'उपमेये भवेदृक्तिस्तदा तद्रूपकं भवेत् ।' इत्युक्तदिशा सारोपलक्षणालभ्यं सारुप्यमेव रूपकमित्याहुः । ननु मुखचन्द्र इत्यत्र चन्द्रपदस्य मुक्त्वेन मुखलक्षणायां पौनरुक्त्यम् । चन्द्रबोधविषयीभूत इति शेषः । आहार्येति । मुखत्वादिरूपधर्मोंपस्थित्यानाहार्योभेदज्ञानानुपपत्तेरिव्याख्यात् ॥ 'तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः' इति काव्यप्रकाशकृत्सोदन्ये तिं घ्येयम् ॥ एवमारोप्यमाने भेद एव रूपकामित्युच्यते अभेदारोप इति । इदं च चण्डीदासाभिमतम् । यदाह—अलंकारशास्त्राहार्यैस्तादात्म्यारोप एवैव्यवसेयमिति । जयরामभट्टाचार्यमतमाह—अन्ये त्विति । प्राचीन इति । सरस्वतीकण्ठाभरणादिस्थार्थः । पतदिति । उत्तमद्रूयमपील्यर्थः । सांदृश्येति । तद्वृत्तित्वे सति तत्सदृशो धर्मवत्त्वरूपमिल्यर्थः । भेदांशोति । भेदानवगाहिज्ञानविषेयेच्यर्थः । गौणवृत्तीति । गौणसारोपलक्षणेत्यर्थः । उपमेये भेदस्य तदारोपस्य वा रूपकत्वे तस्य व्याघातवमेव स्यात् । तथा च—'भ्रमितिमिरमलसहृदयतां प्रलयं मूर्छो तमः शररसादं च । मरणं च जलद्रुजगं प्रसह्यं कुरूते विषं वियोगिनीनाम् ॥' इत्यत्र विषपदव्यङ्ग्यं हालाहलं, वाच्यस्य भुजगहपकस्य सिद्धिक्रदिति पदैरोलासविरोधः स्यात् । अभेदतदारोप्योरवच्यत्वात् । सारल्यसैव रूपकत्वे तु तस्य लक्षणतया तद्विरोधः । न चैवं 'नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः' इति परम्परितरूपकस्य आरोपरुपकत्वकथनमयुक्तम् । रूपकसामान्यस्य त्वदृकार्य्या साधरुरूपत्वादारोपत्वभावे तद्वृशेषस्य परम्परितस्यापि आरोपत्वानुपपत्तेः । काव्यप्रदीपादिरीलया तु आरोपसैव रूपकांशरीरतस्त्वाभ्युपगमान्नात्रिलते । मुक्तत्वप्रकारकोबोधस्य चन्द्रपदलक्षणाज्ञान-

९. 'तदर्थैलभात्' ख.

९. 'साधर्म्ये' इति मूलपुस्तकपाठः

अलङ्कारकौस्तुभः

२०७

मतलावण्यादिगुणेन लक्षणायामन्यगुणस्यान्यत्र वृत्तिनिमित्तत्वानुपपत्ति: । मुखगतलावण्यादिगुणेन लक्षणायां मुख्यार्थसंवन्‍धरहितगुणेन तदनुपपत्ति-रिति चेत्— अत्राहुः—मुखचन्द्रोभयानुगतलावण्यादिसामान्यमुखेन लक्षणेति । केचित्—रूपकस्थले न लक्षणा, चन्द्रत्वरूपेण व्यधिकरणधर्मेणा नन्‍द्रशब्देन शक्त्यैव मुखबोधसंभवात् । नामार्थयोरेवेदान्वयबोधयुत्पत्ते:-इत्याहुः ॥ ननु ‘मुखं न चन्द्रः’ इति वाधनिर्णयसत्त्वे योग्यताज्ञानाभावात्कथम् ‘मुखचन्द्र’ इत्यादावेदान्वयबोध इति चेत्— अत्र न्यायिकः—आहार्यज्ञानो बाधबुद्धेरपतिबन्धकतया आहार्यो-ग्यताज्ञानादेव तत्रान्वयबोधः । न चाहार्यात्‍मकः: शाब्दबोध एवास्तु किमाहार्ययोग्यताज्ञानकल्पनयेतिवाच्यम्। तथा सति परोक्षज्ञानमनाहार्यमेवेति

जन्यतावच्छेदकतावर्गम मुखपदेन मुखत्वप्रकारकबाधज्ञाननोत् । मुख इत्यवेदयोग्यत्ला-चोति भावः । चन्द्रगतेति । तथा च ‘चन्द्रगतलावण्यादिमन्मुखम्’ इति बोध इत्यर्थः । अन्येति । चन्द्रगतगुणानां चन्द्रपदस्य मुखे प्रतिपत्तिनिमित्तत्वं न स्यात् । लक्ष्यद्रव्यतिगुणा-नामेव तथात्वादिस्थः । पदार्थनिदर्शनातो वैलक्षण्यानुपपत्तिरपि दृश्यते । मुखगतेति तथा च मुखगतलावण्यादिमन्मुखमिति बोध इत्यर्थः । मुख्यार्थेनैति । चन्द्रशैव मुख्या-ध्वात्तत्र च मुखगुणसंवन्‍धराहित्यादिस्थः । व्यधिकरणेति । उपमेयतावच्छे-दकव्यधिकरणेsर्थः । नामार्थेयोरिति । समानविभक्त्यव्वरुद्धेन तद्‍भेद: संसर्गतया भासत इत्यर्थः । एतशो च चन्द्रगतत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरुपितावेदानिष्टसंसर्गेतानिरुपि-तत्वमुखत्वावच्छिन्नश्रविशेष्यताकबोध एवविधस्थले संवमतः । स न चावुपगमः । ‘मुखं न चन्द्रः’ इति मुखत्वावच्छिन्नविशेष्यताकचन्द्रत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदप्रकारकज्ञानसत्वे तद्‍-संवादिस्लेति नोति । योग्यतेति । मुखं चन्द्राभिति । योग्यताज्ञानस्यैव ताद‍शशाब्दबोधहेतुत्वात् । ‘मुखं चन्द्रः’ इति ज्ञानसत्वे च तदनुद्यात् । त्वतिरेकेण च शाब्दाच्चुदयादिति । भावः । न च प्रकृते भेदस्य सांसर्गिकविशेषतया भानाभ्युपगमा-त्कथम् भेदप्रकारकज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वमिति वाच्यम् । अमेदविषयकज्ञानस्यैव भेदज्ञानात्प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् ॥ आहार्योति । सत्वयुक्तबाधज्ञाने मुखत्वावच्छि-न्नविशेष्यत(अ)मेदसंर्गकचन्द्रत्वावच्छिन्नप्रकारकबोधो जायातामितीच्छया मुखं चन्द्राभित्रमिति योग्यताज्ञानं संभवत्येव । इच्छाधीनज्ञाने बाधबुद्धेरप्रतिबन्धकत्वा-दिस्थः । परोक्षेति । प्रत्यक्षाज्ञानमिस्थः । योग्यताज्ञानस्य चोक्सस्य मानसप्रत्यक्ष-

सिद्धान्तभञ्जनापते: | एंव च 'सेको न बहि:करणक:' इत्ययोग्यताज्ञानंस्त्वेडपि आहार्ययोगताज्ञानाद्रहिना सिद्ध्यति इत्यादावपि शब्दबोधो भवत्येवेत्याहु: ॥ यतु—शाब्दवोंधस्याप्याहार्यत्वमस्तु बाधकाभावादिति, ततुच्छम् । तथा सज्ञानमित्यादौनाहार्यस्यैव परमर्शस्य हेतुत्वात वहिन्याप्यधूमवान् पर्वत इत्यादिशाब्दात्कपरामर्शस्यैडपि कारणतावच्छेदककोटावनाहार्यत्वनिवेशे गौरवप्रसङ्गात् । एवमन्यत्रापि बोधयम् । केचितु—'मुखं चन्द्र:' इत्यादौ 'मुखं न चन्द्र:' इत्याद्ययोग्यतानिर्णयसत्त्वेऽमेदान्वयो न जायते, किं तु चन्द्रपदस्य चन्द्रसादृश्यविशिष्टलक्षणया चन्द्रसादृश्यविशिष्टमित्येव बोंध इत्याहु: ॥ अथैवमुपमारूपकयोरमेदापत्ति: । साधारण्यप्रत्ययसोभनत्राप्यविशिष्टत्वात् । न चोपमायां साधारण्युपमेयविशेषणं, रूपके तु तद्वानिति मेद इति वाच्यम् । बोधवैलक्षण्येऽपि विच्छित्तिसाम्येन पाठ्यक्यानुपपत्ते: । अत

रूपतया आहार्यत्वस्वीकारेऽपि सिद्धान्तविरोधाभावादिति भाव: ॥ नन्वेवं वहिना सिद्ध्यतील्यादावप्याहार्ययोग्यताज्ञानाच्छाव्दबोध: स्वादिस्यादृश्येष्टापसिमाह—पर्वं चेतिं । गौरवेऽति । सिद्धान्ते तु शाब्दस्यनाहार्यत्वनियामकादृशस्थले प्रयोजनामावादनाहार्यत्वं निवेश्यत इति भाव: । एवमिति । यत्रनाहार्यज्ञानस्यैव हेतुता तत्र परोक्षज्ञानहेतुतायामनाहार्यज्ञानवै कारणतावच्छेदककोटौ न निवेश्यत इति भाव: । अन्ये त्विति । अयोग्यतानिर्णयदशायां शब्दधीवैचरणायैव हि योगताज्ञानस्य हेतुता कल्प्यते । यदि तयोग्यतानिर्णयकालेऽपि उत्तरीक्षा शाब्दबोध इष्टस्तदा तद्धेतुत्वकल्पनमेव दुल्लंघं स्यात् । अतत्सात्रामेदानन्वयबोधो न भवतीत्येवाभ्युपेयमिति-तद्वारिमग्रंथ: ॥ कथम् ताहि तत्रान्यथावोध इक्ष्यत इति—किं त्वाति । चन्द्रपदस्य चन्द्रसादृश्ये लक्षणा अतथनद्रसहशाभिन्नं मुखमित्येव बुद्धिरिति भाव: । अत्र चन्द्रसादृश्य लक्षणा न स्यात् । अतो मेदान्वयार्थं विशिष्टलक्षणैरलचघेयम् ॥ स्वादेतदेव सत्युपमाया रूपकस्य च किं मेदकर्मिख्याश्रयते—अथैवमिति । उभयत्रेति । चन्द्र इव मुखमित्यत्रापि श्रेत्वात् । तस्य वानुयोगित्वेन मुखान्वयादित्यर्थ: । रूपके त्विति । साधारण्यमिति । तावन्मात्रस्य एवपदार्थ-श्रेत्वात् । तस्य वानुयोगित्वेन मुखान्वयादिति भाव: । यदिदि तु विशेषणादिकृतचैलक्षण्य-

अलङ्कारकौस्तुभः

२०९

एव चन्द्र इव मुखं चन्द्रसदृशं मुखमित्यादौ न पृथगलङ्कारः सादृश्यतदाश्रयोरुपमेयविशेषणताया: सत्त्वादिति चेत्— अत्राहुः—सादृश्यमतीतेरुभयत्रविशेषेडपि लक्षणाया: फलाभूततादृश्प्रज्ञानमादाय रूपकस्योपमातो भेदः । चन्द्र इवेत्यादौ च लक्षणाविरहान्न तादृश्यप्रतीतिरिति नोक्तदोषः । तादृश्यज्ञानं च विषयितावच्छेदकस्य चन्द्रत्वादेरुपसर्जनबोधे न च लक्षणाजन्येडपि तत्सहबोधे कथम् तादृश्यप्रज्ञानं प्रतीति वाच्यम् । श्लेषादेकपदोपस्थापितव्यञ्जनयैव तत्संभवात् । न चैवंमपि चन्द्रसादृश्यविशिष्ट एव चन्द्रतादृश्यप्रत्यय: स्यात्, तयोरेवैकशब्दबदोपातत्वात् । इष्यते च मुखत्वविशिष्टे मुखे चन्द्रतादृश्यप्रत्यय इति बोधात् । मात्रेणालङ्कारान्तरमिलसद्धीकियते, तत्राह—अत्र एवेति । चन्द्र इव मुखमित्यत्र साधृश्यमुपमेयविशेषणम्, ‘चन्द्रसदृशं मुखम्’ इत्यत्र च तद्विशिष्टो मुखविशेषणम् । अतो द्वितीयस्थलेपि रूपकसदृशं स्यात् । वाच्यलक्ष्यलम्वेदस्याप्रयोगकत्वात् । न चेष्टापत्ति: । चन्द्रसदृशमिल्यादावर्थी उपमेयेति सर्वसंमतत्वात् । एवं च पृथगिलस्य रूपकातिरिक्तालङ्कारापादनं नार्थ: किंतु चन्द्र इव मुखमित्येतद्रूपकापादानं दुष्येत् । लक्षणाया इति । चन्द्रपदस्य दनमेवेति रूपकापादान एव पर्यवस्यतीति ध्येयम् । लक्षणाया इति । नन्वेवं चन्द्र इवेत्यादावपि कुतो न तादृश्यप्रज्ञानप्रसय:, साधृश्यप्रत्ययमात्रस्थैतदवयवकलेडपि तद्विशेषादिश्यारोप्याह—चन्द्र इत्यादि । लक्षणाविरहादिति । तथा च साधृश्यमात्रस्थ न तदाशेपकत्वं किंतु लक्षणाया एवेति भाव: । विषयीतेति । आरोप्यतावच्छेदकस्यार्थ: । ननु लक्षणाया: साधृश्यविशिष्टजनकत्वेडपि कथम् तत्सादृश्यप्रत्ययो भविष्यतीति सत् आह—न चेति । अभिप्रायमाह—श्लेषादित्यादि । एकपदेति । चन्द्रपदेन चन्द्रसादृश्यं च लक्षणया बोधात, तन्मूलकत्व्यज्ञाना उभयोर्मेदबोधादिति भाव: । नन्वेवमपि चन्द्रसादृश्य एव चन्द्रत्वरूपविषयितावच्छेदकधर्मबोध: स्यात् तु मुखे चन्द्रतादृश्यप्रत्ययोडपपन्न एवेल्याशङ्कते—न चैवमिति । उपमा[न]रूपकयोर्मेदसिद्ध्यर्थमिलाशय:

वाच्यम्। चन्द्रसादृश्यविशिष्टे चन्द्रतादृप्यप्रतये जाते चन्द्रसादृश्यविशिष्टाभिने मुखेडपि चन्द्रतादृप्यप्रतयसंभावात्—इति ॥

केचित्—चन्द्रसदृशो लक्षणायामपि न तेन रूपेण मुखादिभिरभेदान्वयः, किं तु चन्द्रत्वेनैव । तत्पदार्थलक्षणाज्ञानस्य तत्पदार्थाव्यतावच्छेदकत्वकारकलक्षणविशेष्यतावच्छेदकत्वेन कार्यतावच्छेदकत्वं कलयते, शाब्दपदार्थोपस्थितयोः समानप्रकारकत्वनियमोऽप्येतदतिरिक्तस्थलमात्रपरः । प्रकृते लक्षणिकवोधवैलक्षण्यस्यानुभवसिद्धत्वाच्च न गौरवादिदोषः । मुखे चन्द्रसादृश्येति । प्रथममुक्तरीत्या चन्द्रसदृशाविशेष्यकचन्द्रत्वप्रकारकबोधस्य व्युत्पत्त्यभ्युदये तत्स्थचन्द्रसदृशामित्रे मुखेऽपि चन्द्रत्वप्रकारकबोधः । अतो मुखे चन्द्रतादृप्यप्रत्यः: सिध्द एवेति भावः । न च लक्षणां विनैव नामार्थ्योरभेदान्वयन्यु-स्पत्या चन्द्रप्रकारकाभेदसंसर्गसुखविशेष्यकबुद्धिसंभावात्किमर्थ लक्षणाश्रयणमिति वाच्यम् । अस्ति हि चमत्कारकसाधारणधर्मोऽनुपस्थितिदशायासुपपाया इव रूपकस्याप्यनिष्पत्तिस्त्वमत्काराभावेऽपि सर्वानुभवसिद्धम् । कथमन्यथा ‘भारतं नाकमण्डलं नगरं विधुमण्डलम्’ इत्यादौ रूपकोल्लासचमत्कारोद्दीसदृश उपवाल्लीकृतसकलदृत्त्वादिरूपधर्मोप-स्थित्या* रूपकोल्लासचमत्कारोदयक्षः । परं तु तद्राहतस्थले अप्रसिद्धतया धर्मेषु शब्दत उपादानमपेक्ष्यते मुखं चन्द्र इत्यादौ तु प्रसिद्धतया तद्रोघ इति नियमस्तस्य शब्दसुपादानमिति विशेषः । एतद् च यदि रूपके साधृश्यस्यानुप्रवेशो नास्ति, तदुक्तधर्मोऽनुपस्थितिदशायां च न रूपकप्रयोजकंवसानं तदाप्यमेदबोधकसामर्थ्याद् अवैकलपात । न चाहार्यामेदेऽपि चमत्कारे वा साधृश्यज्ञानं कारणमिति वाच्यम् । यथानुश्णो भवेद्रध्रि-चेयश्वीत भवेज्जलम् । मन्ये हृदयतो रामस्तदा स्वादप्यसद्वाक् ॥’ इत्यादौ साधृश्यज्ञानाभावेऽप्यमेदबुद्धौ रुदयात् । न चोपमानोपमेयस्थल एव च कलस्यत इति वाच्यम् । अतोऽत्र साधृश्यलक्षणाया आवश्यकत्वमेवेति एतदर्थशेषो दृश्यः ॥

तेन रूपेण न लक्षणया वाच्येति ।

चन्द्रत्वेनैव । शक्यतावच्छेदककथंमैवैलर्थः । ननु चन्द्रसदृशलक्षणाज्ञानस्य चन्द्रसादृश्यप्रकारकज्ञानत्वमेव कार्यतावच्छेदकान्तरकरूपनागौरवस्मित्यत आह—तत्पदेति । ननु येन रूपेण पदार्थोपस्थितिस्तेनैतरपदार्थान्वयो भवति तत्कथमन्येति । ननु येन रूपेण लक्षणाज्ञानस्य लक्षणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानत्वरूपकार्यातवच्छेदकानवच्छिन्नत्वादिल्यत आह—शाब्देति ।

चन्द्रत्वादिप्रतिपत्तिप्रतिश्व चन्द्रगतधर्मप्रतिपत्तिः फलम् । तां विना चन्द्रत्वनियतगुणानां मुखे प्रतित्यानुपपत्ते:-इति वदन्ति ॥ तत् तु । चन्द्रत्वावच्छिन्नप्रकारताकाभेदसंर्गकमुख्यविशेष्यकज्ञानं प्रति बाधबुद्धिरेतत् प्रतिबन्धकत्वाविशेषात् । ईदृशज्ञानेऽव बाधबुद्धिरेतत् प्रतिबन्धकत्वाविशेषे कल्पनेशक्तिर्ज्ञानतादृशप्रतिबोध एवप्रतिपत्तिहेतुकत्वस्य फलप्रकारान्तरसद्भावे लक्षणानि विना चन्द्रत्वावच्छिन्नप्रकारताकमुख्यविशेष्यकज्ञानं च चन्द्रसदृशे नापि शक्त्यैव तद्धोधोपपत्त्यभावादेव नात्र प्रमाणं भवितुमर्हति । अत एव 'गङ्गायां घोषः' इत्यादावपि गङ्गात्वेनैव तत्स्य आन्वयः, गङ्गात्वेन प्रकारेण प्रवाहे घोषबाधबुद्धौ तेनैव प्रकारेण तीरेऽपि तदन्ययानुपपत्ते: । न च गङ्गात्वेन प्रवाहे घोषबाधबुद्धेरगङ्गात्वप्रकारकप्रवाहविशेष्यकघोषान्वयानुपपत्तिरिति ।

एतादृशकल्पनायां बीजमाह-मुखे इति । नञ् विषयतावच्छेदकप्रतीतिं विनापि तत्समानाधिकरणधर्मीणां प्रतीतिः स्वादवेति किं चन्द्रत्वादिप्रतिपत्त्यस्ति आह—तां विना मुखे ग्रहीतुमशक्यतवादिति भावः । दूषयति—तत्सेति । मुखं न चन्द्र इति बाधज्ञानस्य प्रतिबध्यतावच्छेदकं चन्द्रप्रकारकाभेदसंर्गकमुख्यविशेष्यकज्ञानत्वरूपमेव, तच्चोक्तस्थले साधारणमेवेति कथम् सत्स्वेव चन्द्रत्वरूपेणाभेदान्वयो बोधो भवितुमर्हतीत्याह—चन्द्रत्वेति । नञ् शक्तिजन्यतादृशबोधे 'सत्येव प्रतिबन्धकत्वं वाच्यमिसत आह—ईदृशेति । तादृशबाधबोधसत्वे उत्कृष्टबोधसत्वेऽपि शक्तिलक्षणाजन्यत्वस्याप्रयोजकत्वादिति भावः । नञु चन्द्रत्वेन रूपेणाभेदावगाहि शाब्दबोध एवात्र प्रमाणमिसत आह—चन्द्रत्वावच्छिन्नशेति । तादृशबोधस्योक्तरीत्या शक्यैवोपपत्त्या न तदन्यथा तत् लक्षणाजन्यत्वं कल्प्यत इति भावः ।। नञु गङ्गायां घोष इत्र गङ्गात्वेन तत्स्य बोधात् युक्तमेव लक्षणाजन्यबोधे बाध्यसाक्षिरोद्धितकल्पनं तद्विना तावतैवोपपत्ते: । तत्सबन्धबोधसत्वे तदोक्षपकत्वे तु गङ्गातीरे घोष इत्र तत्सत्यप्रसङ्गात् । उक्तं हि काव्यप्रकाशे—'टटादीनां गङ्गादिशब्दैः प्रतिपादनेन तत्वप्रतिपत्तौ हि प्रतिपिपादयिषितप्रयो जनसंप्रत्य:' इति । अत आह—अत प्रवेति । आन्वय इति । किं तु तत्सबन्धनियतत्वसैव लक्षणया अत आह—अत प्रवेति । नान्वय इति । व्यकलनया तु तदृश्यानन्तरं शङ्क्यलक्ष्ययोर्भेदबोध इति भावः । गङ्गात्वेन तत् कुतो न लक्ष्यते इलत आह—गङ्गारत्वेनेति । नञु यदा गङ्गात्वेन प्रवाह एव गृह्यते तत्रैव बाधबुद्धिः प्रतिबन्धकत्वम् । यदा तु तीरमेव गृह्यते तत् तु न तथा, भिन्नविषयत्वादिल्याशङ्कते—न चेति । तद्रूपं धर्मीतावच्छेदकत्वेन बाधज्ञानेऽपि भासते

यबुद्धितव्मेव प्रतिबध्यतावच्छेदकम्, न तु गृह्यतव्पकारकतीरोविशेष्यकबुद्धिवमिति वाच्यम्। समानप्रकारकत्वेनैव बाधबुद्धीनां प्रतिबन्धकत्वात्। अन्यथा पर्वतत्वं धर्मितावच्छेदककीृत्य पर्वते वह्न्यभावत्वाज्ञाने पर्वतत्वमेव धर्मितावच्छेदककीृत्य महानसविशेष्यकवह्निताज्ञानप्रसङ्गात्। अतस्तत्रापि लक्षणिकशाब्दबोधोत्तरं व्यत्ननयैव गृह्यांबोधनद्विरिति न्यायपथानुसादयः।। एवं प्रकृतेऽपि चन्द्रत्वेन बाधबुद्धौ सत्यां कथं तेनैव रूपेण लक्षणिकोडप्यन्वयबोधः स्यादिति दिक्॥ अन्ये तु—अभेदगर्मे साहश्यं रूपके प्रतियते, उपमायां तु भेदगर्भेमेवेति विशेषः; मतान्तरे तु भेदगर्भेसाहश्यज्ञानात्कथमभेदप्रतीतिरित्यनुपवस्तुतसु 'मुखं न चन्द्रः' इत्येतादृशबाधबुद्धिप्रतिबन्धकतायां सात्रूपावच्छिन्नविशेष्यतावच्छेदकतद्विशिष्टबोधो न भवतीसाह—समानमिति। वैपरीत्ये नियामकंमहान्—अन्यथेति। तत्केक्रण पर्वतत्वेन पर्वतस्य परत्र च महानसस्य भानादविशेषकबुद्धिप्रतीतिरिति भावः। ननुच्व सति कथं तत्र शाब्दप्रत्यय इत्यत आह—न च शक्तिलक्षणाजन्यबोधो यथा बाधकं भवति, एवं व्याख्यानयापि कथमभेदबुद्धिः स्यात्प्रतिबध्यतावच्छेदकधर्मावलीढत्वादिति वाच्यम्। व्याख्यानया धर्मिग्राहकमानेन तदोधकत्वेनैव सिध्या तन्मूलकज्ञानस्य बाधज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वविरहादिस्यालङ्कारिकसिद्धान्तात्। तथा च काव्यप्रदीपे—“शब्देन लक्षणिकेडपि” प्रतिपादिते तत्र मुख्यामेदो व्यज्यन्या प्रतिपाद्यते 'न च व्यजने बाधः प्रतिबन्धकः' इति केचित्। सत्यामपि बाधबुद्धौ शब्दादभेदान्वयबोधः। तदुक्तं खण्डनकृत्—अलन्तासलपि ज्ञानस्य शब्दः करोति हि' इति। अतो गृह्यतवेनैव तदिवोध इत्याहः॥ एतदवपरितोषणमन्यमतान्तरमवतारयति—अन्ये त्विति। अभेदगर्भोमिति। भेदरुग्मेंति बहुव्रीहिं कृत्वा ततो नवसमासः। तेन भेदनिमुंकमिलयाः। निश्रय इति। भेदवगाहनानुगाहनाभ्यां विशेषाभेद रुध्दत्वादिति कि भेदकान्तरगवेषणप्रायसेनैवाश्रयः। साधारण्योम्मासाधारणसैवात्र प्रवेेशो दोषमाह—मतान्तरे त्विति। कथमिति। भेदज्ञानस्यामेदप्रतीतेःखुचापत्वात्। प्रस्युत तद्विरोधितादिति भावः। आरोप्यतावच्छेदकरूपेणैवभेदबोधं समर्धयिउमाह—वस्तुतस्त्विति। प्रतिबन्धकतायामिति। मुखं चन्द्राभित्रमिल्यतादृशज्ञानत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यताविनुपपितायामित्यर्थः। साधयति दर्शयति। चमत्कारकाने कधर्मविशष्य इत्यर्थः। एकस्मां प्रतिबन्धकतायां विषयविशेषप्रतीतेर्हेतुर्जल्त्वं न संम्भवति। उत्तमादद्यज्ञानसरं वृद्ध्यभाववत्त्वाज्ञानसरचेदपि वृद्धिमत्ता ज्ञानप्रसङ्गात्। साधद्यज्ञा

अलङ्कारकौस्तुभः

हृश्यातिशयप्रतीतेर्हेतुत्वेन कल्पितमञ्जीकार्यम् । बाधकबुद्धिभिर्भातिवध्यप्रतिवन्धकभा वानां तत्त्वद्विशेष्यतावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकान्तर्भावेनैव वाच्यतया तेषां भिन्नभिन्नत्वात् । तथा चोत्कटसादृश्यज्ञानभावविशिष्टमेव 'मुखं न चन्द्रः' इत्येतादृशवाधकज्ञानं प्रति प्रतिबन्धकम् । यत्र सादृश्यज्ञानं नास्ति तत् त्रोक्तबाध- निर्णयस्त्वेडबन्ध्योऽभवत्येव ॥ न चैवं मुखं न चन्द्रसदृशं कि तु चन्द्र एव 'सिंहेन सदृशो नार्यं किं तु सिंहो महीपति:' इत्यादावमेदान्वयबोधो न स्यात् । सादृश्यज्ञानाभावादिति वाच्यम् । त्रत्रापि चन्द्रसादृश्यज्ञानभावेन भेदाभावज्ञानपर्यवसितेन भेदज्ञानस्यैव प्रतिबन्धात् । तथा च प्रतिबन्धकाभावादेव तत्र कार्योत्यत्ति: । एतावांसु भेदः । कुत्रचिद्विशेष- णाभावाद्विशिष्टभावः, अत्र तु विशेष्याभावादेव चिति । न हि 'चन्द्रसदृशं न' इति ज्ञानस्य साधारणधर्मवत्तानिषेधकत्वं संभवति । तथा सति नामावविशिष्टबाधकभावसत्त्वाद आह—बाधक इति । तद्विशेष्यकतत्प्रकारकज्ञाने तद्वि- शेष्यकतदभावप्रकारकज्ञानवदन विशिष्टैव प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यते । एवं च प्रकृते 'मुखं चन्द्राभिन्नम्' इति ज्ञानं प्रति 'मुखं न चन्द्र:' इति ज्ञानं प्रतिबन्धकं तत्रैव सादृश्य- प्रतीतेर्हेतुत्वेन कल्पितं खीङ्कार्यमित्यर्थः । फलितार्थमाह—तथा चेति । सादृश्यज्ञानस्त्वे च तदभावविशिष्टबाधाभावो विशेषणाभावनिबन्धनोऽस्त्येवेति प्रतिबन्धकाभावादमे दान्व- यबोधः सुघट एवेति भावः । नन्वेवं सादृश्यज्ञानाभावकाले बाधकसत्त्वेऽभेदान्व- यबोधो न स्वादित्याशङ्क्यैषापत्या परिहरति—यत्रेति ॥ एवं सति यत्र सादृश्याभा- वोद्गाहते तत्रापि मेदबुद्धिरुभवसिद्धा तत् निर्वाहो न स्यादिताशङ्कते—न चैव- मिति । एवं सादृश्यज्ञाने उत्कर्षकत्वखीङ्कारे इत्यर्थः । इत्यादाविल्यादिपदेन 'आसी- दियं दशारथस्य गृहे यथा श्रीः श्रीरेव वा किमुपमानपदेन सैषा । कस्यं वतान्यदिव चैवशोभन जाता दुःखात्मकं किमपि भूतमहो विपाकः ॥' इत्यादिसंग्रहः । सादृश्य- ज्ञानाभावादिति । तथा च तद्विशिष्टबोधोऽस्त्येवेति प्रतिबन्धकसाम्राज्य कथं कार्यो- त्यत्तिरिति भावः । भेदाभावोति । सादृश्याभावज्ञानेऽपि तेन तद्वट्कमेदा- भावप्रकारणात् प्रतिबन्धकमेदज्ञानाभावो विशेष्याभावादिति अविकल च प्रति प्रतिबन्धकाभाव इति भावः । कुत्रचिदिति । मुखं चन्द्र इत्यादौ विशेषणाभा- वेति तत् बाघज्ञानस्त्वेऽपि सादृश्यज्ञानसत्वेन तदभावप्रयुक्तो विशिष्टाभाव इत्यर्थः । अन्नेति । 'सिंहेन सदृशो नायम्' इत्यस्मिन्नुदाहृत इत्यर्थः । तथा च तत्सत्वे मुखं न चन्द्र इत्येतादृशबाधकदृष्टेरेवाभावान्नुपपत्तिर्योऽपीलर्थः । न नुकतस्थले सादृश्यभावो नावगाह्यते, किं तु तद्वट्कभेदभाव एवैषत्र नियामकाभाव इसत आह—न हीति ।

रूपकमेवेदं न स्वात। भेदगर्मसाहचर्यस्यैव रूपककारीरत्वेन सर्वसंतमतत्वादित्यलं बहुना ॥

तद्वेदानाह- आरोप्या: शाब्दाश्रेत्कथयन्ति समस्तवस्तुविषयं तत् ॥ १ ॥ आरोप्या इति बहुवचनमतेनत्रं । अतस्तु बहुत्वे द्वित्वं वो ने दर्श: । यत्रारोपविषयविषयिणो: शब्देनोपादानं तदूपकं समस्तवस्तुविषयमित्यर्थ: ।

यथा— 'सोहइ विसुद्धकिरणो गअणसमुद्धम्मि रअणिवेलालग्गो । तारामोचअपअरो फुडविअडिअमेहसिप्पिसंपुडमुको ॥' अत्र रगनादौ समुद्रत्वादिकमारोप्यमाणं सर्वं शब्दोपात्तम् । नन्विदं

साधर्म्यज्ञानाभावेsपि रूपकं कुतो न स्वादत आह—भेदगर्मैति । रूपकारीरते । तद्वट्कथनार्थ: । सर्वत्र । यथा तादृक्सिद्धये मूलकारिपविष्योभेदो रूपकम्, येषां तादृशाभेदरोपस्त्रैवामुभयेषां विशेषणतया, येषां लभेदप्रतीतिजनकप्रतीति- विषय: साधर्म्यमेव रूपकं तेषां विशेष्यतया । साधर्म्यस्य रूपकघटकत्वादित्यर्थ: । एतेन यदुक्तं प्राकू रूपकस्थले 'सादृश्यलक्षणानङ्गीकारे धर्मानुपस्थितावप्यमेदबोध- सामग्रीसत्वादृपकान्तिर्वाहचमत्कारापत्तिरिति, तदपास्तम् । सादृश्यज्ञानस्य 'बाधक- द्वैप्रतिबन्धकतायासुततेजकत्वे तदभावविघटनेनोपयोगस्त्वात । किंच रूपक- पत्तिरियनेन यदिदमेदप्रतीतिवाच्छिन्नमपायते तदेष्टापत्तिरेव, यदि तादृश- वाक्ये सालंकारत्वव्यवहारापत्तिरित्युच्यते । न ह्यमेदज्ञानमात्रे- णालंकारव्यवहारो$भ्युपेयते, अत एव चमत्कारापत्तिव्यापकाभाव एवति उपमा- करणोक्ते सर्वमवधेयम् । इत्थादिकमभिसंधायाह—इत्यलमिति ॥

सामान्यलक्षण- न्तरं विभाग: । ग्रंथसंस्तविक:; अत्र यत् तत्कथनपक्षेनेदानीं विशदयिष्यते । तारयति—तद्वेदानिति । रूपकं तावत् त्रिविधम् । साक्षयं निरवयं परम्परितं च । वाच्यं दृश्या । समस्तवस्तुविषयं एकदेशविवर्ति चेति । तत्राद्यमाह—आरोग्या

इत्यादिमिति । अविवक्षितमित्यर्थ: । आरोप्या इत्थं पदार्था इति श्रेष: । चारोपनिरूपकलपरततयारोपविष्येष्यविशेषणोभयपरमिति दर्शयन्नाह— यत्रारोपेति । समस्तेति । आरोपानिवर्हकतया आरोप्यं तद्विषयकं समस्तशब्दार्थ: । tद्रूपस्थ वधुन: शब्दोपात्तत्वेन विषयत्वादिव्यवयवाय: । शोभते विशुद्धकिरणो गग- नसमुद्रे रजनिवेलालम्र: । तारामुक्ताप्रकर: स्कुटविषयटितमेघयुक्तिसंपुटमुक्त: ॥'

अलङ्कारकौस्तुभः

रूपकमेवेत्यत्र मानाभावः । तारा मुक्ता इवेत्यादिरूपोपमितसमासस्यापि संभवात्संदेहसंकरादिति चेत् । विशुद्धविकरण इति नामान्यधर्मप्रयोगस्त्वादुपमितसमासाभावात् । तथा च पाणिनिसूत्रम्— 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्या‌दिभ्योगे' इति । अस्यार्थस्तु—उपमितसुपमेयं व्याघ्रादिभि‌ रूपमात्रैः सह समस्ते सामान्यान्यसाधारणधर्मप्रयोगडसति । पुरुपोऽयं व्याघ्र इव पुरुषव्याघ्र इत्युदाहरणम् । सामान्यानुपयोगे इति किम् । पुरुषोऽयं व्याघ्र इव शूरः इत्यत्र 'पुरुषव्याघ्रशूरः' इति मा भूत् । अतस्तारो इव मुक्ता: इति 'मयूरव्यंसकादयश्व' इति समासः ।

एकदेशविवर्ति श्रौतार्थेल्वे तु, साढ़े द्रे । यत्र केचिदारोप्यमाणा: शब्दो‌पात्ताः केचिच्चार्थगम्यास्तदेकदेशे विवर्ति । विशेषस्तु स्वसामध्योदन्या‌रोपाक्षेपकत्वरूपः ।। पूर्वोक्तं समस्तवस्तुविशयमेकदेशविवर्ति चेतित द्विविधमपि रूपकं सांईं साम्यवतामिलर्थः ।

यथा— 'पीणपओहरलगं दिसाणं पवसन्तजलअसमअविगिण्णम् । सोहगपढमइहं पम्माअहं सरसणहपअं इन्दहणुम् ।।' अतन्द्रेन्दधनुषो नखपदत्चेन रूपणात् दिशां नायिकात्वमाक्षिप्यते । कथंक्षितं नायिकानायकान्यतराधिकरणत्वाद्याप्यमिति [अत्र]

सेतुकाव्ये शरद्वर्णनम् ।। द्वितीयमाह—एकैकति । मात्राजुरोधादेक्केति शब्दप्रयोगः । तदेव स्पष्टचिह्नुमेकदेश इत्याद्यर्थे वक्ष्यति । एकदेशवर्ती‌ल्स्यर्थस्य विशुद्धरहितं संज्ञान्तरीमति चूर्णोदाहृतः ।। श्रौतलो‌पेतत्व्याः प्रतीयगङ्गिसापेक्षत्वात्कारकायमनुक्के प्रति‌योग्यं संदर्शयति—यत्र केचिदारोप्यमाणा इति । साढ़े द्रे इत्यस्यार्थमाह—पूर्वोक्तमिति । 'पीणपओघरलमं' दिशां प्रवसजलदसमयाविल्रीणम् । सौभाग्यप्रथमचिह्नं प्रम्लायति सरसनखपदं इन्द्रधनुः ।। सेतुकाव्ये शरद्वर्णनम् । नखपदं नखक्षतपदम् । 'पदं व्यवस्थितत्राणस्थालक्ष्माक्रान्तिवक्षुषु' इत्यमिधानात् । भत एव 'नखपदले‌खालाक्षितं बाहुमूलम्' इति तत् तु क्षीरस्वामिनोदाहृतम् । आधिकरणत्वेति । बहु‌त्रीहिसमासोत्तरत्वप्रसङ्ग्यभावात् तदन्यतरसक्तित्वं लभ्यते । नवन्यतरद्वितीया‌वलमेऽपि कथमे दिशां नायिकात्वाक्षेपो नायककृतित्वेनापि पर्यवसानसंभावादिस्यत आह—अत्र

काव्यमाला

जलदसमयवितीत्पीतवोक्त्या नायकाधिकारणतवाधेन नायिकाधिकारणत्वसिद्धे: । नखक्षते चानुरागपूर्वकत्वं विशेषणम् । अतो न किंचिदादाय व्यभिचारशङ्का। निरवयं तु तदुक्तं यच्येकारोपसाधकं नानयत् ॥ २ ॥ यत्र कलितं निवेश्योक्त्या हेतो: पूर्वसाछम्, न तु तदुपनायकसारोपान्तरं तदूपकं निरवयं शुद्धमित्यर्थ: । यथा— 'दैवात्परेऽर्जगति विचरन्मप्रियां मालर्तिं चे- दाक्षास्वादौ तदनु कथयेरमौधीवीयामवस्थाम् । आशातर्नुं च कथयतात्यन्तमुच्छेदनीय: प्राणत्राणं सपदि स करोत्यायताक्ष्या: स एक: ॥' अन्राशायास्तनुत्वेन रूपणमात्र्रम् । मालोऽपकर्षयुक्त त्वक्स्निग्धसूत्रता यदारोप: । यत्र परस्परानिरपेक्षा एकसिन्ननेक आरोपास्तन्मालारूपकम् ॥ यथा— 'मम्महधणिंगघोसो कमलवणक्खलिअलच्छिअणुरसहो । सुव्वइ कलहंसरवो मंहुअरवाहित्तणलिणपडिसंलावो ॥' अत्रैकसिन्नकलहंसरवे मन्मथधनुर्निर्धोषमाघनेकारोप: । जलदेति । न च नखक्षतस्यान्यत्रापि श्रृङ्गवात्कथमेतदन्यतरसक्तित्त्वनियम इत्य आह—नखक्षतेल्यादि । एवं द्विविधं सावयवसमिधाय द्वितीयभेदमाह—निरव- यवं त्विति । उभेदान्तरप्रयोज्यतया भाववद्भेदावयवत्निरवयवत्वमिति दर्शंयति— यत्रेति । एवं चैतद्व्युत्पत्तिकथनाद्भेदान्तरप्रयोज्यतद्भेदकलसावयवत्वमिति वैप- रीत्येन पूर्वंमेदस्थापि लक्षणं दर्शिंतं भवतीसयवधेयम् । रूपणमात्र्रमिति । न त्वा- शायास्तदारोपोपपादकमरोपान्तरमपीलाशय: । एकस्मिन्निति । विषयभूतेस्वर्थ: । भूयसाभिति । विषयिणामित्यर्थ: । 'मन्थथधनुर्निर्धोष: कमलवनस्कालितलक्ष्मीनूप- रशब्द: । श्रूयते कलहंसरवो मधुकरव्याहतनलिनीप्रतिसंलाप:' इति सेतुकाव्ये शरद्वर्- ण- १. 'महुअरि (मधुकरी)' इति सेतुपाठ:

अलङ्कारकौस्तुभः

अनेकपदेकभिल्लपरं यथा— 'नन्दकुलकालभुजगी कोपानलबहलधूमलताम् । अद्यापि बध्यमानां बध्यः को नेच्छति शिखां मे ॥' अन्यारोपाभावप्रयोजकस्य त्वभावस्य ॥ ३ ॥ प्रतियोगिनि परकीयारोपे यसति परम्पारितम् । यत्र यदारोपं विनान्यत्रारोपो न संभवति तत्परम्परितं नाम रूपकम् । परम्परा एकारोपस्यान्यारोपहेतुत्वमित्येवंरूपा संजातान्तरिति तारकादेराक्ष- तिगणस्वादितजित्यर्थः । तस्य द्वैविध्यमाह— तच्च श्लेषविषयाभ्यामारोपानिमित्तशब्दस्य ॥ ४ ॥ नम् । अनेकपदस्य निप्रभृतिमात्रपरतामाश्रयद्वयाह—अनेकपदमिति । एकभिन्नत्व- स्यैवावयवार्थत्वादन्यमुख्योऽनेकपदार्थः । अत एव 'अनेकमन्यपदार्थे' इति वचनविहितो बहुत्वनीहिवृत्तिगुरुत्वादिः प्रसिद्ध इति भावः । इदं त्वध्येपम्—मालारूपकस्थले विरोधार्थकैरवध्वनिरूपैकस्थ 'विरुद्धाभियोगादित्यस्यात्रैव विषयान्तरमाणत्वात् । यथोदाहते कल्हंसकवे धनु:शब्दनूपरशब्दद्वायमेदावगाहनम् । अत एवं 'यस्मैकेत॑श- तपत्नसहस्रदृशगङ्गोदकशुकविकंरवकाननेन्दु:' इति श्लोकं व्याचक्षाणैरेकसिन्व्यधमा- नोपाध्याये सूर्यचन्द्रौभयामेदप्रतीला विरोधार्थकैरवध्वनिरिति पक्षधरमिश्रैः कुषमाक्ष- ल्सुपायविवरणे विभावितमिति ॥ परम्परितमाह—अन्यारोपेति । अन्यविशेष्य- कान्यप्रकारकारोपाभावप्रयोजकभावप्रतियोगिन्यविशेष्यकान्यप्रकारकारोप: परम्प- रितमित्यर्थः । ननु सावयवरूपकात्परम्परितस्य को भेदः । तत्रारोपान्तराणां रूप- कान्तरसिद्धिहेतुत्वादिति चेत् । अत्र वदन्ति—यत्र प्रकारान्तरण साधीयनिर्वाहसंभ- वेऽपि चमत्काराविशेषजननार्थं रूपकान्तरसुपन्यास्यते तत्र सावयवं यथा 'शोभते वि- शुद्धकिरण:' इत्यादौ गगनसमुद्रान्तर्गतत्वादिप्रलयमन्तरेणापि शुद्धत्वादिना तारारूपु- मौतिकारोपसिद्धे: । रूपकान्तरोपन्याये तु चमत्कारातिशय एव मुख्यमति । 'विद्रुमाव- सराजहंस—'इत्यादौ तु राशि हंसामेदारोपहेतुसाधारणधर्मान्तरस्य चमत्कारहेतोरमति- दृतया हृदये सरोहरूपेण तदृश्रितवरूपधर्मममादाय राशि हंसामेदारोपो निर्वहततीति परम्परितमिति भेदः । तस्मादूपकान्तरमनपेक्ष्य यदृरूपकमेव न स्वात्मानमासादयति तत्परम्परितं यत्र तु रूपकान्तरमनपेक्ष्यापि रूपकान्तरमविकलमात्मानमाप्रोति तत्र रूपकान्तरसुपन्यास्यमानं चमत्कारसमुद्रेलनार्थमेवापेक्ष्यत इति सांवयवत्वमिति ॥ त- देतत्सर्वं विशदयिष्यामह—यत्रेत्यादि । अन्ये तु सावयवं बह्वारोपकं इदं द्वारोपद्-

९. 'तत्र' इत्यलङ्कारमुक्तावल्यां पाठ:.

अन्यत्रान्यारोपहेतुर्यदारोपस्तदर्थकपदस्य श्रेषसामर्थ्योददारोप्यारोपाधिकरणवाचकत्वे यारोप्यारोपविषयवाचकपदयोर्मेंदे च परम्परितं संभवतीति द्विविधं तदित्यर्थ: । आचं यथा—

'पाउसलच्छीपओहरेहि पडिपेइओ विज्जो । उबबइ गयणतिग्गडरओसक्कामणाइ जाइ ॥', अत्र हि तृणाड्कुरेषु रोमाञ्चत्वारोप: पयोघरो मेघ:, एवं पयोधर: स्तनं: इति मेघे स्तनत्वारोपं विना न संभवति मेघालिङ्गनेन रोमाञ्चानुपपत्तेरिति मेघे स्तनत्वारोपे नवतृणाड्कुरेषु रोमाञ्चत्वारोपे निमित्तनिमित्तीति पयोधरपदो-पस्थाप्ययोर्मेंघस्तनयोर्मेदसंबन्धेनान्वयादुक्तार्थेलाभ: । यथा वा—

'अुविअ भ्रमिल्ताणवल्मस्सम्भरे विहतुमभ्यासपरम्परा परा । अहो महावंशमसुं समाश्रिता स कौतुकं नृत्यति कीर्तिनर्तकी ॥'

अत्र राज्ञि महावंशो महाकुलसंभव: एवं महान्वंशो वेष्टुरिति वेष्टु-त्वारोप: कीर्तिनर्तकत्वारोपे निमित्तम् । उभयत्र पयोधरमहावंशपदयो: श्लिष्टत्वम् । मेघे यथा—

'धृतैव या हाटकपटटकालिके वभूव केशाम्बुदविवधुदेव सा । मुखेन्दुसंबन्धवशादिवायुष: स्थिरत्वमूहे नियतं तदायुष: ॥'

यात्मकर्मित्येव विशेष इत्याहु: । 'प्रादुर्दलक्ष्मीं पयोघरे: प्रतिबेरितो विन्ध्य: । उद्द-हति नवतृणाड्कुरोमाञ्चप्रथितान्यज्ञानि ॥' [इति छाया अ ] गाथाकोषे वर्षाकालीन-नवप्ररूढतृणाड्कुरवर्णनम् । अत्र पयोधरपदेन मेघस्तनयोरुपस्थापनात्तयोरमेदबोधेन स्तनाभिधाने श्लिष्यमाणत्वेनान्यतरतृणाड्कुररुपोमाञ्चरूपकनिरूपाह इत्यह—अत्र हेत्यादि । नन्वत्र तीक्ष्णप्रवादिनापि तृणाड्कुररोमाञ्चरूपकनिरूपाह इयत आह—यथा चैति । महावंशपदे बहुव्रीहि कर्मेधारयं चाश्रित्य तदुपस्थाप्यार्थंयोरमेदारोप: । अत्र महान्व-शाश्रयरूपधमेण कीर्तौं नर्तक्रीतादात्म्यारोप:, तस्मिन्नासाधारणधर्मोऽनुपस्थितेरत्न तदारोपं विना द्वितीयारुपकासिद्धेरियाह—अत्रेत्यादि । उदाहरणद्वयस्यैकविषयत्वं दर्शयति—उभयत्रेति । पयोधरपदं पूर्वोद्धारणामिप्रायेण, वंशपदं द्वितीयोदाहरण-णामिप्रायेणसकगतव्यम् । रुपकान्तरसिद्धिहेतुभूतसुपकघटकशब्दमेधोदाहरणमाह—

उत्तरार्धे तु क्षणावस्थायित्वरुपवैधस्म्यनिरासमात्रपरमित्यवगन्तव्यम् । यदि यथेति ।

इह केशेषु मेघत्वारोप: सुवर्णपटृदिकायां विद्युत्वारोपे निमित्तं, केश- स्वुदयोर्भिन्नत्वं च । वाचके क्षिते मालारूपं परम्पारितं यथा— 'विद्दत्समानसराजहंस कमलासंकोचदीप्सद्युतेः दुर्गामार्गणनीललोडित समित्स्विकारवैश्वानर । सत्यप्रोतिविधानदक्षविजयेप्रारंभभावभीमप्रभो सात्राज्यं वरवीर वत्सरशतं वैरिष्यमुच्चैः क्रिया: ॥'

अत्र बिदुषां मानसंस मन एव मानसंस सर इति श्रेषमूलकामेदाध्व- सायलस्यं मानसवासित्यं राज्ञि हंसत्वारोपे निमित्तम् । न च हृदयस्य सरस्वेनारोपणे राज्ञो हंसत्वेन रूपणं संभवति, तथापि चित्तसाधारणधर्मस्य मूलेऽ कमलत्वारोपे निमित्तधर्मवत्त्वसिद्धस्य भावात् । अत्र मानसेऽत्यत्रार्थ- श्रेष: । कमलासंकोचेत्यादौ शब्दश्रेष: इति विशेष: । यद्यपि मानसादि- पदान्यत्र परिदृश्यसहायानि, न हि चित्तादिपदोपादानेनोक्तार्थ: प्रत्याययितुं शक्यते, हंसादिपदानि च तत्सहानि पर्योयान्तरोपादानेऽप्युक्तार्थसिद्धे-

त्वत्रापि भास्करत्वादिधर्मेण सुवर्णपटृदिकायां विद्युत्तादात्म्यारोपसम्बन्धक- व्यतिरेकस्य तद्रूपकव्यतिरेकप्रयोजकत्वं नास्तीति त्रिभाव्यते तदेदमुदाहार्यम् ।। प्रथमं परम्परितरूपके मालात्मकमतनारयति—वाचक इति । 'मानसं सरसि स्वान्ते' इसनुशासनम् । कमला लक्षणस्य असंकोच एव कमलत्वानां पद्मानामसंकोचो विकसस्तजनकतया सूर्योंपदारोप: । दुर्गाणाममार्गणं तदाध्यणार्थमन्वेषणं, असम- थीनामेव तदन्वेषण नियमात् । तदेव दुर्गायोः पार्वत्या मार्गणं तेन शिवामेदारोप: । समितां संग्रामाणां स्वीकार एव समितां काष्ठानां स्वीकार: तेन विन्ध्यारोप: । सत्य- वाक्ये प्रीतिरेव सङ्ग: । देखरेकनयोः प्रतिबिम्ब इति । तत्र देख: प्रवाह: । अथ व तटः प्र- जापति विशेष: । विजयो वैरितिरस्कार: । तस्य प्रागभावे पूर्वकाले भीमो भयजनक- स्तदुत्तरं सौम्यत्वात् । अथवा विजयोऽर्जुन: 'वीमत्सुविजय: कृष्ण:' इति महाभा- रतात् । तत्पूर्वकालेत्पत्या भीम: पाण्डववशेष: । वत्सरशतमिलत्र 'कालाघवनोरस- नत्संयोगे' इति द्वितीया । परिदृश्योत । परिदृश्यति: पर्योयान्तरोपादानं न सहन्ते । तेन प्रकृतार्थेन निर्वाहादित्यर्थ: । तदेवं दर्शोयति—न होहतीति । उत्तार्थ इति । हृदयाभिन्नसरोरूप इत्यर्थ: । तत्सहानिति । परिदृश्यसहान्वयीर्थ: । हंसादीस्थादि- पदेन दीप्सद्युतिनीललोडितवैश्वानरपदसंघ्रह: । दृश्रभिपदयोस्तु तदसहत्वे मानसादि-

रिति शब्दार्थोंभयक्शेषोऽड्यम्, तथाप्यलंकारसरस्वस्कारादीनां प्राचीनानां . प्रसिद्धिमनुसृत्यार्थालंकारमध्ये पाठः । कैश्चिद्विद्वद्भेकदेशविवर्त्तीति व्यवहियते । तथा हि । यथा रण्डन्तःपुरत्वारोपे खड्गलतारिपुसेनयोरन्वयीहंसत्वारोपः इति । तथा मनसि सरस्वारोपे तद्लाद्राज्ञि नवीनास्तु—रणस्यान्तःपुरत्वं सुखसंचारास्पदत्वादपि असिलतादौ नायिकात्वाच्चारोपे लिङ्गविशेषकरग्रहादिनायिकाधर्मोरोपादपि संभवति । विद्धान्मानसेत्यादौ तु मनःशरोवराधेयत्वं बिना राज्यि हंसत्वारोपनिमित्तसाधर्म्यान्तरविहेण हृदये सरस्वारोपं बिना राज्यि हंसत्वारोपो न सं-भवति इतीदं परम्परितमेव न त्वेकदेशविवर्त्तीताहः ॥

पदसादृश्येव गतिरिस्वभेयम् । शब्दार्थीं इति । शब्दार्थींयन्तरान्वघ्रव्यतिरेकानुविधानसैव तत्तदलंकारतां प्रयोजकत्वादित्यर्थः ॥ ननु पूर्वोक्ताच्चैयंप्यमालंकारोऽयं किमित्योलंकारमध्ये उदाहृतो बीजाभावादिति आह—कैश्चिद्विद्वद्भि: । पूर्वोक्तिरेववस्यर्थः । रणडन्तःपुरेति । प्रसिद्धौ दोाहरणाभिप्रायेण 'जस्स रणन्तेउरए करे कूणन्तस्स मण्ड-लगालडाम् । रसंसुद्दी वि सहसा परमुद्दही होइ रिपुसेणा ॥' 'यस्स रणान्तःपुरे करे कुर्वतो मण्डलप्रलताम् । रससंमुख्यपि सहसा पराङ्मुखी भवति रिपुसेना ॥' इति छायाः ॥ 'कौशिक्को मण्डलाग्रः करवालः कृपाणवत्' इषुमरः । सामध्यो-दिति । रणडन्तःपुरत्वारोपे केवलमण्डलप्रलताया एव तत्संवन्धानहितया तन्मानानाधिकरणत्वान्तरावच्छिन्नया एव तयास्स्थात्वात् । औपच्यवशात्तस्यां नायिकातादात्म्यप्रतीतिरावश्यकत्वादित्यर्थः । अनतःपुर्न नायिकाप्रतिनायिकाधीकरणमिति व्यासिरेव सामर्थ्येमिति चकवात्तिनः । द्वार्थान्तिकमाह—तथेति । एव च तादात्म्यारोपस्स्यार्थ-गम्यत्वेन शब्दालंकारत्वविरहात् । युक्तमेवात्रोदाहरणमिति चण्डीदासादयः । हृद्यतत्वाभिमते पकततादृश्यमप्याह—रणस्स्थाति ॥ नन्वेति । तथा च न तस्य खड्गलतानायिकातादात्म्यप्रतीति: कथम् सेत्स्यतीस्स्यात् आह—अस्सीति ॥ लिङ्गविशेषेति । स्त्रीत्वरूपलस्यर्थः । इयं च श्लेषादिलिङ्गर्मनिष्ठमिति मते ये यथा श्लेषादिलिङ्गर्मनिष्ठा मते यथा भूत-मेव । शब्दनिष्ठमिति पक्षे तु परम्परया संगमनोयम् । प्रकुते तत्तो वैषम्यमाह—विद्ध्रदिति । ननु राजहंसस्योरपि द्वयत्वादिकृतसादृश्यमस्त्येवेति आह—हृद्येति ।

१. 'तदारोपस्याः' क्ष.

अलङ्कारकौस्तुभः

वाचकभेदे मालारूपं परम्परितं यथा— 'ववसाधरिपओसो रोसगइन्दस्स सङ्कूलापिडवन्धो । कह कह वि दासरहिणो जअकेसरिपक्खरो गओ घनसमओ ॥' अत्र हि व्यवसायादौ रविच्वाद्यारोपं विना धनसमये प्रदोषत्वाद्यारोपौ न संभवति परम्परितम् । रविच्चाद्यारोपारोप्यारोपविषयार्थमिन्नपदार्थ- न्यत्वं च । यथा वा— 'भाणडुमपरुसपवणस्स मामि सबक्खरिणव्वुइअरहस्स । उअअहणस्स भदं रडणाडअपुण्वरणगस्स ॥' मानरत्योद्दमणटका मेदारोपेष्ट्र उपगूहनपवनपव्वरङ्काभेदारो पे निमित्तम् । अत्र विरोधितासंबन्धेनानुगृाानानुगृाहकभाव इति विशेषः । अभेदारोपस्य संसर्गारोपानुभाहकत्वं यथा मम— 'हकै नालोम्बओजे वसतनु कचौ कोकतक्रणौ चकास्तीयं रोमावलिरपि च शैवाललतिका । प्रवाहो लावण्यं त्रिवलिरियमाभाति लहरी कवीन्द्राणामन्तः स्फुरति सरसीत्वं वलयि ततः ॥' संसर्गारोपस्याभेदारोपानुगाहकत्वं यथा ममेव— 'मन्दाकिनीतटविह मौक्तिकमणुदामि स्थूलेभ्रद्रनीलगुलिकासु च जाम्बवत्स्वभ् । ध्वान्ततत्मुरुतस्मगिमदकर्‌दमेदत्र वक्षोरुहः सतनु ते तपनीयशैलः ॥' एवम् अन्येडपि भेदा: स्वयमूह्या इति ।

चमत्कारप्रयोजकेऽर्थे । 'ववसायरविप्रदोषो रोषगजेन्द्रस्स घनकूलाप्रतिबन्धः । कथ कथ अपि दाशरथेयजेकेशारिपक्खरो गतो घनसमयः ॥' [इति च्छाया] सेतुकाव्ये श्र- रदारम्भवर्णनम् । प्रातिकूल्येन तदनुग्राहकसुदुहारति—यथा वेत्ति । 'मानड्रम- परुषपवनस्थ माडुमले सर्वाङ्गनिन्दितकरस । उपगूहनस्थ भदं रतिनाटकपूर्वररक्ष ॥' [इति च्छाया] विरोधितेति । माने डमारोपे तदुनमूलकत्वेनोपगूहने पवनारोपः सिद्ध-

अत्राक्षिपन्ति— समासगतपरम्परितरूढकस्थले तत्पुरुषावयवभूते कर्मधारये पूर्वपदार्थसायमेदसंसर्गेणोत्तरपदार्थथविशेषणत्वेनोपमेये उपमानाभेदसमर्थकत्वं न संभवति । 'यत्संवन्धिनि यत्संवन्ध्यभेदस्तस्सिस्सदभेद:' इति व्युत्पत्ते: । 'सौजन्यचन्द्रिकाचान्द्र:' इत्यादौ हि चन्द्रिकायां सौजन्याभेदो राङ्गि वक्तव्ये 'वक्ताभेदसमर्थक' इत्यभिमतम् । तञ्च सौजन्यविशेष्यकभेदसंसर्गकचन्द्रिकाप्रकारकारोपेण सिध्यति, न तु चन्द्रिकायां सौजन्याभेदेन । तथथा—

'सौजन्यं ते धराधीश चन्द्रिका त्वं सुधानिधि: ।' अत्र हि राजसंवन्धिनि सौजन्ये चन्द्रसंवन्धिचन्द्रिकातादात्म्यसिद्ध्या राङ्गि चन्द्रतातादात्म्यमुपपन्नम् । न च चन्द्रिकायां सौजन्याभेदवोधे सौजन्ये तदभेदोऽपि भासते समानवित्तिवेद्यत्वात्, स्वस्य स्वाभिन्नाभिन्नत्वादिति'वाच्यम् । प्रत्यक्षे सामग्रीसाम्यादेकवित्तिवेद्यत्वम्, शाब्दे तु व्युत्पत्ति-विशेषणत्व एव बोध इति अतिरिक्तस्याभानात् । एवं 'मुखचन्द्र' इत्यादिसमासेऽपि कथं मुखविशेष्यकचन्द्राभेदारोप:—इति ॥

तीति भाव: । तत्पुरुषावयववेति । पूर्वपदभूतेऽर्थे: । यत्संवन्धिनीतिः । यत्र-रूपितसंवन्धिधर्मिको यत्संवन्धिप्रतियोगिकामेद: प्रतीयते तदभेदप्रतियोगिसंवन्धि-निरूपक: प्रतियोगिकामेद: अभेदधर्मिसंवन्धिनिरूपकधर्मिक: सिध्यति । एवं च यत्सं-वन्धिनोरभेदवोधे यत्संवन्धौ प्रतियोगितया स एव द्वितीयाभेदे प्रतियोगितया, यत्संवन्ध्यौ प्रतियोगितया स एव द्वितीयाभेदे आश्रयतयेतिं फलितार्थ: ॥ चन्द्रिकायामिति । चन्द्रिकाविशेष्यकसौजन्यप्रतियोगिकामेद इलर्थ: । यादशेन प्रकृतसिद्धिरूपन्यक्था तदुदाहरति—तद्यथेति ॥ राज्ञीति । राजिविशेष्यकचन्द्रप्रतियोगि-कार्मेदवेद्यर्थ: ॥ मन्त्र्यादिविशेष्यकान्त्यप्रतियोगिकामेदवेद्यर्थ: कथमन्यविशेष्यकान्त्यप्रतियोगिकामेदवेद्यर्थ:—इति ॥

योगिकाभेदवगाहनमिलात आह—समाननेति । तुल्यसामग्रीकत्वात् । यद्यै येन विना न भासते तद्वो हेतोस्तद्वोधकत्वमिति सिद्धान्तात् । सामग्र्रीति । इन्द्रियसन्नि-करणादिरूपेलर्थ: । व्युत्पत्तीति । आकाङ्क्षादिवैयर्थ: । तथा च यादशरीया पदादुपस्थित-तिस्थयैव बोध: । आकाङ्क्षादीनां तत्प्रकारकतद्वैशिष्ट्यवोधविशेष्यतततद्वेन तदुपरित्येन शाब्दबुदयादिति भाव: । अन्यत्राप्याक्षेपमाह—एवमिति । मुखप्रति-योगिकाभेदवांश्वनद्र इत्येवात्र शाब्दं संभवति । न तु चन्द्रप्रतियोगिकाभेदवदनमुखमिति मुखप्रतियोगिकाभेदवदनकचन्द्रमिति तद्वैलक्षण्यसमाधानमाद्द—

अलङ्कारकौस्तुभः

अत्र केचित्—कर्मधारये द्वमेदो विशेषणस्य संसर्गः। 'मुखं चन्द्रः' इति वाक्ये 'चन्द्रप्रतियोगिकाभेदवन्मुखम्' इति प्रतियोगित्त्वमुखः। 'मुखचन्द्रः' इत्यादिसमासे तु मुखानुयोगिकाभेदप्रतियोगी चन्द्र इत्यनुयोगित्वमुखः। तदुभयत्रापि चन्द्राभेद एव संसर्गः। वाक्ये प्रतियोगित्वमुखः, समासे त्वनुयोगित्वमुखः इत्येव विशेषः। 'मुखचन्द्र' इत्यत्र मुखाभेदस्तु संसर्गः, चन्द्ररूपकानुपपत्तेः। विशेषणप्रतियोगिक एवाभेदः संसर्गों न तु तदनुयोगिक इति तु दुराग्रहः निर्वीजतवादिति। तथा च 'सौजन्यनिष्ठाभेदप्रतियोगिनी चन्द्रिका' इति भट्टचरणे सौजन्ये चन्द्रिकातादात्म्यसिद्धौ राज्ञि चन्द्राभेदसिद्धिः—इति। अत्रोच्यते—'नीलघटः' इति कर्मधारये नीलप्रकारकाभेदसंसर्यकघटविशेष्यकज्ञानोदयात् विशेषणप्रतियोगिक एवाभेदः संसर्गः, न तु विशेषघप्रतियोगिकः—इति। संसर्गमात्रे चायमेव नियमः। प्रकारप्रतियोगिक एव संसर्गों न तु विशेष्यप्रतियोगिक इति। 'पर्वतो वहिमान्' इत्यादौ

अत्र केचिदिति। अभेद इति। 'तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः' इति वचनात्। उभाभ्यां प्रवृत्तिनिमित्तान्तर्यानेकस्य धर्मिणो बोधनोयत्नादिव्यर्थः। 'मुखचन्द्रेति। एवं च विशेषणविशेष्यभावेनैव चित्रेsपि चन्द्रप्रतियोगिकाभेदवन्मुखमित्स्वेन समानार्थकत्वमेवेति भावः। वाक्य इति। विशेषणस्य प्रतियोगित्वावगाहिज्ञानविषय इत्यर्थः। समासे तु द्वयोरिति। तत्र विशेषणस्यायोगित्वावगाहिज्ञानविषय इत्यर्थः। एवं तनमतमूलग्रन्थे तु प्रतियोगित्वानुयोगित्वोर्विशेषणनिष्ठत्वेन निंदेशोडभिमत इति न दोष इति भावः। वाक्येऽनुयोगित्वप्रतियोगित्त्वमानात्। समासे च विशेष्यभूतस्य चन्द्रादेरुपमानस्य प्रतियोगित्वमानात्। अतस्तत्र वाक्येऽनुयोगिःचमुखसमासे प्रतियोगित्त्वमिति व्यवहृतमिसद्विरोधः। एवं च यदाभेदस्य प्रतियोगी-

सुखत्वं तत्र रूपकत्वादितमेव यत्रा मुखचन्द्र इति समासे। यत्रे त्वनुयोगित्वस्वलं तत्र विशेष्यत्वम्, यथा सुखे चन्द्र इति वाक्ये इत्यर्थः। कचिद्विशेषणप्रतियोगिकत्वेन संसर्गमानेsपि अन्यत्र चैतद्रूपपरिकरखापि हरयते। तदालुपपत्तिवलादन्रापि मुखनिष्ठाभेद एवं संसर्ग इति नियम एवायं न तूत्सर्ग इत्यभिप्रायेणाह—संसर्यमात्रे चेति। मांसर्गिकविपर्ययतापन्नसंसर्यमात्र इत्यर्थः। अन्यथा दण्डसंयोग इखादि शाब्दबोधे पदार्थोंभूतसंयोगस्य इङादिनिटतनेsपि भानादखुलपत्तिः स्वात्। शाब्दबोधतिरिकस्‍थलेsवो-

काव्यमाला

पर्वतांनुयोगिकत्वेन वह्निम्रतियोगिकत्वेनैव तस्य भानात्। ॥ यतु—दुराग्रहमान्रमेतदिति । तदेव दुराग्रहः; भासमानवैशिष्टचमतियोगित्वं प्रकटतया, भासमानवैशिष्टचानुयोगित्वं च विशेष्यत्वमिति सिद्धान्तात् । संसर्गस्य विशेषणानुयोगिकत्वख्वीकारे च तद्विरोधस्य स्फुटत्वात् ॥ किं च । सौजन्यविशेष्यकसमरसोकचन्द्रिकाप्रकारकबोध: शब्दस्तस्मात्स्तान्मास्तु । ए-स्तावता का नाम हानिर्मवत:, येनात्र विशेषणानुयोगिकत्वं भासत इत्यत्र—

इत्थं बीजाभाव इति किं दर्शन्मात्रनिबन्धननियममात्रीकरणेऽप्यशक्यते—यस्मिन् । दुराग्रहेति । बीजाभावादिस्यर्थे । उपहसति—तदेवेति । प्रामाणिकस्य दुराग्रहत्वोद्भावनेनैव दुराग्रहपर्यवसायिभान्तिरूपत्वादिस्यर्थ: । तथा स्वीकारे बीजं दर्शयति—भासमानेति । दण्डी पुरुष इत्थं संयोज्याल्यं दण्डपुरुषयोर्वैशिष्ट्यं भासते यतिः—भासते । दण्ड: संयोजे प्रतियोगीति विशेषणम् । पुरुपस्थ तत्रादियोगीति विशेष्यम् । एवं तन्न दण्ड: संयोजे प्रतियोगीति विशेषणं पुरुषपद्य तत्रादियोगीति विशेष्यम् । च यदि त्वदुक्तरीलया संसर्गे विशेषोऽनुयोगित्वेनापि गृह्यते तदा विशेषणविशेष्यलक्षणयोर्विशेषणं चातिव्यासि: स्वादिति भाव: । इदं च प्राचीनमतमुच्छलत्य समाहितम्, विशेष्यताप्रकारत्वादिकमतिरिक्कविषयताविशेषस्वरूपमेव हि निधाया प्रकटतापर्याप्तिं च प्रकारान्तरेण निराकृत्यमभिसंधाय विशेषणा-नुयोगिकोडन्र संसर्ग इति कल्पनमेवाक्षिपति—अपि चेति । आस्ति्वति । यद्यपि सोजन्यचन्द्रिकेति कर्मधारये सोजन्यविशेष्यकमेदसंसरगकचन्द्रिकाप्रकारकबोधो न ते स्वीकृत: प्रकटते बांधात् । किन्तु सोजन्यनिष्ठाभेदप्रतियोगिनी चन्द्रिकेति च-न्द्रिकाप्रतियोगिभेदावगाहनसायेन तस्मतिषेध: कृत: । तस्मै च तु सोजन्यनिष्ठाभेदेऽद्वैत-द्वैतोधनिषेध एव । न च निषेधप्रतियोगिबोधं साक्षादनुपादाय तत्समानविषयकज्ञा-नान्तरनिषेधोऽनुचित इति वाच्यम् । यथात्र सोजन्यविषयकबोधो न संभवति, तथा त्वदभिमत: सोजन्यनिष्ठेऽद्वैतोध्युपपत्तिसूचनार्थत्वात् ॥ अत एव येनात्र

विशेषणानुयोगिकत्वं भासत इत्यधिक्रियते (इत्थं) तन्मते यथा श्रुतमवानुवाद्यते—का नाम हानिरिति । काचुपपत्तिरिलिर्यर्थ: । येनेऽत्र । येनेऽत्र हेतौ निपात: । यदि हि तादृशकल्पनं विना चन्द्राभेदसमर्थनमनुपपन्नं स्यात् । तदा तद्रलदेवान्यत्र हि-स्यमानपि नियममभ्रष्टं तदेव कुर्यात् । तदुक्तम्—‘अन्यथानुपपत्तिदर्शनेन सविशेषबलाधिका ॥’ इति । अत्र तु वक्ष्यमाणरीत्या तदन्यथाप्युपपन्नमिति न दृष्टपरिश्राग: प्रमाणवानियमभिप्राय: । अन्यथोपपत्तिनोऽस्त्ये—

९. ‘अपि च’ इति टीकासंमतपाठ:.

क्रियते ॥ ननु राज्ञि चन्द्रामेदसमर्थेकत्वानुपपत्तिरेवात्र मानमिति चेत्, न । तदुत्तरकालीनसौजन्यविशेष्यकामेदसंसरगकचन्द्रिकाप्रकारकममानसबोधत एव संभवात् ॥ अथ शब्दसैव तादृशाभेदज्ञानस्य तत्समर्थकत्वमिति चेत् । तत्र किं सौजन्यनिष्ठाभेदप्रतियोगिनी चन्द्रिका इति बोधः शब्द इति लब्धुमितम् । ओमिति चेत् । आन्तभाषितमेवैतत् । सौजन्यं प्रकारः अभेदः संसर्गः चन्द्रिका च विशेष्यं तत्स्थ सौजन्याभिन्ना चचन्द्रिका इत्येव शब्दबोधः, प्रतियोगित्वानुयोगित्वयोः पदार्थतत्संसर्गोभयभिन्नत्वेन शब्दबोधाविषयत्वात् । न च समूहालम्बनाव्द्रिशिष्टज्ञानस्य भेदानुपपत्त्या सम्बन्धसंबन्धाझीकारात्तुते तद्ज्ञानसंभव इति वाच्यम् । तन्मतेsपि विशेषणप्रतियोगिकत्वं विशेष्यानुयोगिकत्वं च संसर्गस्य भासते इत्येवाझीकारात् । तथा चैकसिद्धंशो तन्मतमनुसारेणैवपत्र च वैपरीत्यमा श्रयन्तथं नालजिष्ठा: ।

तत्समर्थनानुपपत्तिमेवोद्रावयति— नन्विति । अन्यथोपपत्तिं दर्शयति— तदुत्तरैरिति । सौजन्यप्रतियोगिकामेदवति चन्द्रिकेत्युद्द्योत्तरेल्वर्थः । तदुत्तरं यथोक्तशब्दबोधसंभवादाह— मानस इति । सौजन्यप्रतियोगिकममेदं चन्द्रिकायामवगाहने चाब्दबोधे ह्रते तदुत्तरं खलु स्वाभित्रामितत्रया चन्द्रिकाप्रतियोगिकमभेदमात्रस्य संसर्गेत्यपि तत्रसंर्गतायां प्रतियोगितावायोगितवाधिकं कुतो न शब्दबोधे भासत इत्यत आह— पदार्थ इति । पदार्थतत्संसर्गाणामेव तद्विषयानियमादिति शेषः । यद्यपि विशिष्टबुद्धिमात्रे विशेषणविशेष्यतत्संसर्गतिरिक्कस्य भानासंभवादिल्वर्यः । यद्यपि विशिष्टबुद्धौ तु तिरिक्कस्य भानं नास्तीति नियमात् । शब्दबोधेऽपि विशेषोपादानमसंगतं । तथापि प्रकृतत्वात्थोकम्— समूह इति । दण्डपुरुषसंयोगा इति समूहालम्बनात् । दण्डी पुरुष इति विशिष्टज्ञानं वैलक्षण्यानुभवसिद्धम् । तचोभयत्रापि विषयसाम्यादनुपपत्तनम् । अतोडन्यथानुपपत्त्या विशिष्टज्ञानं विशेषणविशेष्ययोः सम्बन्धस्य संयागादः सम्बन्धः प्रतियोगित्वानुयोगित्वलवपो दण्डपुरुषादिनिष्ठो भासते । समूहालम्बने तु न तथेत । विषयवैशम्याद्दैलक्षण्यमुपपत्तुमिति केषांचिन्मतम् । एवं चात्रापि विशिष्टबुद्धितवाद्द्राने विशिष्टबुद्धिविषयत्वात्तद्राने सम्बन्धस्यापि तद्विषय इत्यर्थः । एकैकसिद्धित । सम्बन्धस्यापि सम्बन्धो भासत इत्यशेष इ

त्यनेति । विशेषणस्यानुयोगितं विशेष्यस्य च प्रतियोगितं यद्यभेदं प्रति भातोति त्वया अनन्यनेति ।

९. 'घन्यात्न' इति टीकासंमतपाठः.

९. 'सन्न्वया थी' ख.

वस्तुतस्तु—विशिष्टज्ञानस्य समूहालम्बनाद्वेदोदन्यथैव, न तु सम्बन्ध-संवन्धमानानेति सिद्धान्तानुसारिणां नेयं शङ्का भवितुमर्हति इतन्यदेतत् । तथा च 'सौजन्याभिन्ना चन्द्रिका' इति शब्दबोधे जाते तदुतरभाविना 'सौजन्यनिष्ठाभेदपतियोगिनी चन्द्रिका' इति बोधे राज्ञि चन्द्राभेदारोप: समर्थ्येत इत्थं चेयं वाक्यव्यम् । तदपेक्षया तदत्तरभाविना—'चन्द्रिकाप्रतियोगिकाभेदवत्सौजन्यम्' इति बोधेनैव तत्समर्थ्येताम्, अलमसांदृष्टिकार्थकल्पनया भङ्ङचन्तरेरणोक्तार्थकल्पनयेति ॥ अपि च विम्वप्रतिबिम्वभावस्थले मिल्नानां धर्माणां परस्पराभेदस्य शब्दबोधविषयत्वाभावेऽपि मानसाभेदारोपपमाश्रिल्य साधारणसंपत्त्योपमानकूलत्वं तावदालङ्कारिकत्वाच्छेदेन स्त्रीकृतम् ॥ एवम् 'तं जगत्यभजनमर्त्यश्रद्धा चन्द्रकलाधरम् ।' इत्यादौ चन्द्रमौलिभजनराहित्यस्य साधारणधर्मस्य च्छायां शब्दान्व-ख्रीकारादैपर्यमिस्र्थ: । न च विशेषणयो: संवन्ध्यसंवन्धोडपि भासत इत्येव तन्मतम् । न तु विशेषानुयोगिको विशेषणप्रतियोगिकश्रयेत्यातत्पर्यन्तमपीति वाच्यम् । तावत्पर्यन्तस्यैव तन्मतत्वात् । तथा चानुमितिलक्षणे पक्षधरमिथैरुक्तम्—'विशेष्यविशेषणयोर्योगित्वस्य भानात्' इति ॥ न च विशेष्यतावादिकं भासमानवैशिष्ट्यानुयोगित्वादिरूपमिति पक्षे संगतस्य विशेषणप्रतियोगिकत्वनियमो न त्वतिरिक्ततत्पक्षेऽपीति वाच्यम् । तत्पदार्थस्यातिरिक्तान्तिरिक्तवत्मात्र एव हि विवादो न तु वस्तुस्वरूपे, तथ्योभयत्राप्यविशिष्टत्वात् । तदेवमभ्युपेल्यापि प्रतियोगित्वादिबोधं दूषणमभ्याधायि । सम्प्रति तद्वानुपपत्तिमल्याह—वस्तुतस्त्वात् । अन्यथाहि—तत्प्रकारकत्वेच्छाज्ञानत्वं तच्च स्वप्रसंबन्धविशेष: । समूहालम्बनव्यतिरिक्तमित्येव तद्रैलक्षण्यमिति भाव: । न त्विति । दण्डप्रयुक्तदण्डभयानुयोगिकप्रतियोगिकसंयोगा इति समूहालम्बनात् दण्डी पुरुष इति विशिष्टज्ञानभेदानुपपत्तिप्रसङ्गादनवस्थानाच्चति भाव: । शाब्दस्त्यैव तादृशबोधस्य तादृशारोपसमर्थकत्वमिति सत्र प्रमणभावमाह—आपि चेतित । विषयत्वाबोधस्य तादृशकतवमिति सत्र ।

याभावेडपि मानसतदृत्तिवज्ञानेन साधारण्यमपि सर्वसंतमम् । अत्र तु शाब्दसैव सौजन्ये चन्द्रिकाभेदारोपस्य राज्ञि चन्द्रारोपसमर्थकत्वमिति दुराप्रहो नातीव भवतो हितहेतुः ॥ अथ राज्ञि चन्द्राभेदारोपोपपादकः सौजन्ये चन्द्रिकाप्रतियोगिकाभेद एव साक्षादुच्यताम् । अलं तदोक्षकचन्द्रिकाविशेष्यकसौजन्याभेदारोपेण हि तत्, सत्यम् । वाक्यं तथैव प्रयो- गात् । समासे तु पूर्वनिपातनियमवशाच्चन्द्रमुखमिति प्रयोगो न संभव- तीत्यत्र किं कुर्मः । अन्यथा वाक्य एव चन्द्रप्रतियोगिकाभेदवन्मुखमिति बोधजनकसुखचन्द्र इति समासेऽपि कथं न प्रयोगः । इति प्रश्ने तथापि किसुत्तरमिति दिक् ।

चेऽपीति । चब्याया: द्विलिङ्गत्वेन मिन्नलिङ्गावृत्तत्वादिलक्षणश्रः—पूर्वनिपात इति । तथा च तत्र चन्द्रमुखमिति प्रयोगे तस्यासाहुत्वापत्तिरेतत्‍श्रः । एतादृशवैषम्यं तत्प- क्षेऽपि सुसमाधानमेवैषाह—अन्यथेति । इदं च सवें सं भावादुक्तम् । वक्‍तृतस्‍खु सौजन्यचचन्द्रिकेति शाब्दात्पूर्वं सौजन्याभिन्ना चन्द्रिकेति योग्यता ज्ञानसाहाय्यस्या- बद्धकतया तत्र च समानविशेषणन्यायेन चन्द्रिकायां सौजन्यामेदस्याप्यवगहनस्- भवात्तत एव राज्ञि चन्द्राभेदारोपसिद्धिः ॥ अतः सौजन्यचन्द्रिकेति शाब्दाद्वयवधानैनैव राज्ञि चन्द्रारोपस्याविकृतत्वात्‍कथं तदुतरभविबोधेन तत्स्मरणमिष्यापि न । प्रयोगवस्‍थे- सरस्‍वारोप 'आलानं जयकुङ्कुमस्य' इत्यादौ जय कुररतवारोप इत्यादिगन्या: संगच्छ- न्ते । वक्‍तुः संविभ्‍नोरभेदबोधकस्‍तदभेदबोधे हेतुरित्येन हेतुहेतुमद्राव उचितः । परस्पराभेदबोधप्रतिबन्धकभेदज्ञानविघटकत्वविघोषात । न हि तत्सं बन्धमेदवतो- घोडपि स्वातकुर्येण तदभेदबोधे हेतुः, किंतु भेदज्ञाननिरासद्वारैवैति चान्द्रिकासौ- जन्योरभेदवुद्धचा राजचन्द्रयोरभेदारोपः सिद्धय्‍येति न प्रयोगशेऽप्यादरणीयः । परन्तु मुखचन्द्र इति समासगतरूपके चन्द्रप्रतियोगिकाभेदवन्मुखमिति बोधानुरोधेन मानकज्ञानाश्रयणं तत्रैव युक्तम् । अत एव 'विद्यासंध्योदयद्वैकााविद्यारजनौकस्‍ये खदूदेति नमस्‍तस्मै कसमैचिद्रिश्वचक्षुषे ।' इति किरणावलोकैके, 'विद्याविदयोः संध्यारजननीरूपणाद्विरुदेता लभ्यते' इति प्रकारान्त्ये, "विभक्ति परिणामेन सं- ध्यारजन्योरविद्याविदाभ्यां निहपणात्' इति तद्विवरणमिश्रग्रन्थस्‍थं मानसशाब्दबोधाव- मिसंधाय संगच्छते इति तदेतत्‍सवें मनसि कृत्वाह—दिगिति । वाक्यार्थरूपकं

१. 'नीभ्यां रूप' ख.

काव्यमाला

अत्रेदमप्यधिकं बदन्ति—वाक्यार्थे विषये वाक्यार्थान्तरारोपे विषये वाक्यार्थरूपकम् । यथा विशिष्टोपमायां विशेषणानुपममानोपमेयभावोऽर्थगम्यस्तथात्रापि वाक्यार्थघटकपदार्थानां रूपकमर्थगम्यम् ॥ तद्यथा—'आत्मनोडस्य तपोदानेर्निर्मलीकरणं हि यत् । क्षालनं भास्करस्येव सरसः सलिलोत्करे: ॥' न च ययोरेवादिशब्दप्रयोगे उपमानोपमेयभावः, तयोरेक्तारोपे रूपकमिति नियमाच्चेद् रूपकमिति वाच्यम् । अत्रापीवादिशब्दप्रयोगे उपमानसंभावात् ॥ 'त्वं कोपो महीपाल सुधांशाविव पावकः ।' इत्यत्रोपमा, 'त्वं कोपो महीपाल सुधांशौ हव्यवाहनः ।' इत्यत्र रूपकस्यापि स्वीकार्तुमचितत्वात् । न चात्र व्यज्यमानोत्प्रेक्षेति वाच्यम् । अस्मेतन्निश्श्वयात् । उप्रेक्ष्यां च निश्चयायोगात् । अन्यथा 'मुखं चन्द्र:' इत्यत्रापि तदापत्या रूपकविलयप्रसङ्गादिति ॥ प्राचीनास्तु—ईदृशस्थले निदर्शनामेव स्वीकर्‌वन्निति, न तु रूपकम् । तथा च सर्वसङ्करादय:— 'तत्पादनखरक्तानां यदलककमर्‌जिनम् । इदं श्रीखण्डलेपेन पाण्डुरीकरणं विधोः ॥' इति निदर्शनामुदाहतवन्तः ॥

कैश्चिदुक्तं खण्डयितुमुपन्यस्यति—अत्रेदमप्येति । अधिकसिति । प्राचीनेभ्योदितरैरिति । वाक्योर्थोऽत्रैकवाक्यार्थो वाक्यार्थान्तरारोप्या वाक्यार्थरूपकमिलर्यः । विशिष्टोपमायामिति । 'पाण्डुर्यद्यमसंप्राप्तलम्बहारः कुसुमाहारागो हरिचन्दनेन । आभाति बालातपरक्‍कसारुः स निर्झरोद्भ्रार इवातिराजः ॥' इत्यादौ विशेषणानां बिम्बप्रतिबिम्बभावापत्तिहेतुर्निरादीनासुपमानोपमेयभावसादृश्यम् । पतच्च 'तेषां परस्परसादृश्यज्ञानेन विशिष्टोपमाननिरीह:' इति पक्षे । तद्मेदज्ञानस्यैव तथात्वमिति पक्‍षे तद्मेदज्ञानस्यैव सादृश्यममेदरूपाद्‌भेदो गम्यत इष्यः: ॥ एतदूध्र्वमाह—प्राचीनास्त्विति । निदर्शना|मिति । वाच्यार्थस्यैवापत्य निदर्शनेनो|दाहरणत्वं विरुध्यते ।

अलङ्कारकौस्तुभः

१३९

अत्राप्याक्षिप्ति—यदचात्राप्यभेदारोपं श्रौतमपि रूपकसाधकमन्नाहत्य निर्देशनेत्युच्यते, तर्हि सुकं चन्द्र इत्यादावपि निर्देशनेव स्वीकर्यतामलं रूपकेण ॥ किं च । इयं पदार्थनिदर्शना, वाक्यार्थनिदर्शना वा । नाद्यः । विशिष्टार्थयोरेवात्राभेदप्रतीते:, धर्म्येन्तरे पदार्थे तत्तद्रसाधर्म्येन्तरीयधर्म-स्तरोपेवरहाच ॥ 'त्वत्रे त्रयुगलं धत्ते लीलां नीलाम्बुजन्मनोः ।' इत्यादिवत् ॥ न द्वितीयः । वाक्यार्थरूपकोच्छेदापत्तेः । न चेष्टापत्तिः । वाक्यार्थनिदर्शनोच्छेदेडपि प्रीष्टापत्तेः कथम् शक्यतया त्रिनिगमनाविरहात् । 'त्वत्पादनखरद्नानि यो रक्षयति यावकैः । इन्दुं चन्दनलेपेन पाण्डुरीकुरुते हि सः ॥' इति निर्मोणे वाक्यार्थनिदर्शनाविषयसत्त्वाच । न च रूपके बिम्ब-प्रतिबिम्बभावो नास्तीति वाच्यम् । मानाभावात् । स्त्र्यर्थः । न त्वनभ्युपगमমাত্রेण वाक्यार्थरूपकखण्डनं न सुधतैलम्ाभिप्रायवानाह—अत्रापि । नहु 'सुकं चन्द्रः' इत्र निर्देशानालक्षणाभावादूपकस्लीकरणेडपि प्रकृते निर्देशानालक्षणाकान्तलाल् तद्रद्हिर्भावः साधयितुं शक्यो विनिगमकभावादिलयत आह—किं चेति । पदार्थे इति । धर्म्येन्तरसंवन्धनिधर्मेम्स धम्येन्तरे आरोपपेवल्यर्थः । वाक्यार्थोयः सदृशयोरेक्यारोपो निदर्शना ।' इत्युक्तलक्षणोऽर्थः । विशिष्टार्थयोरिति । पदार्थनिदर्शनायां तु शुद्धपदार्थसैवारोप इष्यर्थः । सोडपि तत्र भेदेनारोप्यते । अत्र त्वभेदनेनैति वैषम्येन्तरमपि दरीयति—अभेदप्रतीते-रिति । तदेव स्पष्टयति—धर्म्येन्तरेरिति । तत्र हि नेत्रादिरुपे धर्मिणि तत्सदृशनी-लाम्बुजन्मरूपस्ये धर्मिणो लीलारुपो धर्मे आरोप्यत इष्यर्थः । नहु वाक्यार्थरूपकोच्छेद-दापत्तिरित्यापादनमेव तदर्थमेव देवां प्रदत्ततवादिलयत आह—न चेष्टेति । यदिहि स्वानुभवमात्रेण वाक्यार्थरूपकाच्छेदसत्त्वोऽ इष्यतया परिहर्तव्यः । तदाऽ भया वाक्यार्थरूपकमेव स्वीकर्य वाक्यार्थनिदर्शनोच्छेदेडपि प्रीष्टापत्तिरेव कर्तव्येति भावः । किं च मतपक्षे वाक्यार्थनिदर्शनाया विषयान्तरसत्यान्नान्यन्त तदुच्छेदः । तत्र तु वाक्या-थे रूपकस्य निरवकाशत्वापत्तिरेवेति बहूनामतुप्रहो न्याय इति न्यायेन मतपक्ष एव प्रमाणवानिष्याह —सक्तपादेति । नन्वलककचन्दनादीनां बिम्बप्रतिबिम्बभावसत्यान्नलककर्मादनरूपक्य अलक्तकादुपबिम्बविशिष्टतत्त्वकथमेतदूपकं तत्र बिम्बप्रतिबिम्ब-भावान्न्ह्रीकारात् । यत एव बिम्बाविशिष्ट इति विषयविशेषणं चित्रमींषांसां रूपक-लक्षणे विहितमिलयत आह—न चेति ॥

काव्यमाला ९

'कन्दर्पेन्दुप्रकण्ठकमलमलिनेर्दानाम्बुभिरिलोक्षितं संलभ्याज्ञानपुञ्जककालिमकलं गण्डोपधानं रते: । व्योमानोकहपुष्पगुच्छमतिभि: संचाद्यमानोदरं पर्यैतच्चुम्बन: सुधासहचरं विम्बं कलङ्कादितम् ॥'

इस्मिन् श्लोके दानजलादिकलङ्कादीनां विम्बप्रतिबिम्बभावनत्कारज्ञेयति ॥

अत्रेदं प्रतिभाति—उपमेयतावच्छेदकपुरस्कारेणोपमेये शब्दानुरिश्रीयमानसुपमानतादात्म्येन रूपकमिति लक्षणं तावद्रवतैवोक्तम् । तत्र चोपमा-नोपमेयमावो भेदगर्भ एवावश्यं वाच्य: । अन्यथा 'चन्द्रचन्द्र-' इत्यादेरपि रूपकत्वापत्ते: । तथा च 'आत्मनोडस्य तपोदाने:' इति श्लोके निर्मली-करणक्षालनयोरभेदारोपो न रूपकं भवितुमर्हति । तयोर्मेदाभावात् ।

'क्षल शोचे' इत्यनुशासनेन शौचमात्रे क्षालनपदशक్తे: । न च —तपोदाने-जन्यस सलिलजन्यस्य च शौचस्य भेद एवेतिं वाच्यम् । विशेष्याभेद-भेदस्य विशेषणभेद एव पर्यवसानात् । उपमानतावच्छेदकधर्मस्योपमेयताव-च्छेदकतादित्यर्थ: ॥

नतु लक्षणातुorोधेन लक्षणप्रणयनं लक्ष्ये च विषयो विम्बविशिष्टो न हर्यते इति तद्धदिहंर्यों युक्त एव । न च प्रकृत-स्थले विम्बवैशिष्ट्यमसतीति वाच्यम् । अस्म रूपकत्वेन उपमयसंप्रतिपत्तिविषयत्वविरह-दिसाश्रयाद् उपयाभिमतारुपकस्थले एव विम्बवैशिष्ट्यं दर्शोयित—कन्दर्पेन्दूति । कल-ङ्कविशिष्टे चन्द्रे दानाम्बुभिरिलोक्षितकम्बुतादात्म्यारोपाद् विषयस्य विम्बवैशिष्ट्यगमस्यै-वेति मात: । स्वीकारादिति । अलङ्कारसर्वस्वविवरणकृतस्त्यर्थ: । ननु क्षालनपदस्य जलसंबन्धार्थकत्वात्तु भेद इत्याशङ्क्याह—क्षल शौचे इतीरिते । विशेष्याभेद इति । दण्डकुण्डलभेद पर्यवसानादि-र्थ: । तदुक्तं टीकाकारचरणै:—'देशकालौ कार्य विभावयेयातां न तु तद्वैलक्षण्य-स्वभाव: पङ्कागमणि:' इति ॥

नन्वौपाधिकभेदमादायैव तहि रूपकं भवतु इसत आह—उपमानताविति । उपमानपदप्रवृत्तिनिमित्तमित्येस्थ: । एवमुपमेयतावच्छेदकैस्यात्रापि म-नत्यादि तपोदानेतावुपमेये, सलिलस्य चोपमाने, विशेषणत्वे, नोपमेयोप-मानतावच्छेदकतया तद्रेदसरवेन रूपकत्वापत्तेरपरिहारात् । नन्वेवमपि सर्वत्रवीरोदाहरण्डेरदानस्थले रूपकमवारणीयमेव तत् त्वदुक्तधर्म्योर्मेदसत्त्वादिसत आह—

१. 'निमित्तमिल्र्थ:' स्व.

छेदकधर्माभेदस्य च रूपकौपयिकत्वात् किं च 'स्वत्पादनखरञ्जानाम्' इत्यत्रापि न रूपकसंभवः । तथा हि नखानां स्वात पुष्प नैर्मल्यादिगुणयोगात्त्र यावकसंबन्धो निरर्थक इत्यत्रास्यात्पर्यम् । तच्चालक्तककरणकत्वन्नखकर्मकमार्जनं चन्दनकरणकचन्द्रकर्मकपाण्डुरीकरणामिन्नमिति बोधेन ने सिध्यति । भोजनस्य निषेधप्रतियोगित्वात्तथा विधिविषयत्वेन तस्योपमेयत्वासंभवाच्च । एतादृशमेदारोपस्य साधारण्यमूलकतयालंकारत्वाभावाच्च । यत्किचिद्रूपकादितिसाधारण्यस्यालंकारतायामप्रयोजकत्वाच्च । तस्माज्जन्यतासंबन्धेन पावकाभावो नखशोभायां प्रतिबाधः । तथा तेनैव संबन्धेन श्रीखण्डलीप्सितभावश्वन्द्रनिष्ठपाण्डुरतायाम् । तेन च निदर्शनायां सवक्त्राभेदप्रतियो गिनुयोगिनोवाक्यार्थयोर्मध्येऽपमेदप्रतियोगिनो वाक्यार्थस्वामिसिद्धत्वनियम एव, रूपके तु न तथा । तथाथ-

'यदा तु सौम्यता सेयं पूर्णेन्दोरकलङ्कता॥'

किं चेतः । तात्पर्यमिति । तथा शाब्दबोधाभावादिति भावः ॥ न सिध्यतीति । न च वाक्यार्थयोरमेदारोपस्य निदर्शनानिर्वाहार्थं त्वयापि वाच्यत्वात्कथंमेतद्वोधाक्षेप इति वाच्यम् । न ह्यमेदारोपस्योपमालक्ष्ये येनोक्तदोषः स्यात् । किंतु तस्यालकारत्वविरहमात्रे तात्पर्यम् । इदं चात्रे स्यामेव विशदीकरिष्यति ॥ किंच यत्र धर्मिङः किश्चित्प्रतियोगिकामेदवताप्रयुक्तकोत्कर्षविवक्षा तत्र रूपकालंकारः । अत्र तु मार्जनस्य यथोक्तपाण्डुरीकरणामेदप्रयुक्तकोत्कर्षीण न विवक्षित इत्याह-मा जैनस्येति । यदुक्तर्षं उत्कवाक्यातात्पर्यं तदैवोपमेयत्वात् । तदशाश्रयात् नखा एव न तु मार्जनमित्यर्थः । ननु परम्परया मार्जनधर्मिकपाण्डुरीकरणप्रतियोगिकामेद्योधस्यापि नखो त्कर्षपर्यवसायिलमस्त्येवेति नोक्तदोष इत्याह-पेतादरोपेति । ननु वैचर्येप्रतियोगिलरूपधर्ममप्रयोज्य एवाभियोगित्वादात्म्यारोपः । शाब्द्योत्कर्षपर्यवसायिन एवमेदस्यालंकारत्वात् । वैचर्येप्रतियोगिलरूपधर्म-मूलकतादात्म्यारोपस्य च मार्जनापकर्ष एव पर्यवसानादिति भावः । साधारण्यस्येति । यथा तादृशं नोपमा तथा तन्मूलकतादात्म्यारोपो न रूपकमप्यर्थः । उभयो-वैचर्येऽपि दर्शयति-तस्मादिति । मूलयुक्तिसहितस्ववान्तरुप्तिमाह-तेन चेतिः अप्रसिद्धत्वेति । यथा प्रकृत एव चन्द्रस्य चन्दनजन्यपाण्डुरीकरणमप्रसिद्धमि-ल्यर्थः । रूपकत्वेति । मुखं चन्द्र इत्यादौ चन्द्रादेः प्रसिद्धत्वादिति भावः । निदर्शनान्तरे अभेदप्रतियोग्यप्रसिद्धिं दर्शयति-तदथेति । अत्र पूणेन्दोरकलङ्कत्वमप्रसिद्धमेद-

काव्यमाला

क सूर्यपभवो वंशः क चाल्पविषया मति: । तितीर्षुर्दुस्स्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥ 'सोडयं कुरङ्कैः कचग्रहः केसरिणः, मेघैः करपातः कालसर्पेस्य, वत्सनस्य तिसृभिर्मुस्कारो रवे: यो मौरवाणां मालवैः परिभवः ।' इत्यादौ च ॥ ननु नायं नियम:— 'प्रदीपज्वालाभिरिदंवसकरनीराजनविधि: सुधासूते श्चन्द्रोंपलजललवैरर्थघटना । स्वकीयैरस्मोभिः सलिलनिधिसौहित्यकरुणं त्वदीयाभिरिदंवाङ्गभस्तव जननि वाचां सुतिरियम् ॥' 'विचोगे गौडनारीणां यो गणडतलपाण्डिमा । अदृश्यत स खर्जूरीमञ्जरीगर्भसिरेणुषु ॥' इत्यादौ च तदभावादिति चेत् ॥ किं ततः । न ह्यभेदारोपमात्रेण रूपकालंकारत्वं निर्वहतीत्युक्तत्वात् । अन्यथा घटः पटः इत्यादेरपि तत्सापचे: ॥

वेल्यर्थः । एवं क सूर्येल्यादावपि बोध्यम् । सोडयं कुरङ्कैरिति ॥ हर्षचरिते राज्यवर्धनस्योकिः । सवेश्यामपि मालवैः परिभव हलत्रामेदारोपः ॥ एतावन्मात्रमेव वैषम्य-बीजमिति अभेण ततः व्यभिचारसुध्रावयति—नन्वेति । नायमिति । अभेदप्रतियोग्यप्रतिद्विरूप इत्यर्थः । प्रदीपेति । सौन्दर्येलहरीं भगवत्पादानामुक्तिः । अत्र वीराङ्गनादीनां स्वतः प्रतिपाद्यत्वेन संभवितवमेवैष्यर्थः । यत्र वाक्यार्थनिदर्शनायामेव-भेदप्रतिभङ्गोने वाक्यार्थस्योत्प्रेक्षितुमित्यनेन 'विचोगे गौडनारीणाम्' इति तु पदार्थनिदर्शनैवैति न व्यभिचारः । वाक्यार्थनिदर्शनेनैव तस्यापि तदर्थोभाववति तत्संबन्ध्यजनक एव नीराजनादयोऽभिमताः । तथैव प्रकृतोत्कर्षसिद्धे: । सूर्येनीराजनदयक्ष सूर्यादावलोकाद्यभाववति आलोकसंवन्यादिजनकत्वविशिष्टा अप्रसिद्धा एवेति न व्यभिचार इति समाघट्टुं शक्यते । तथापि निदर्शनायाममेदप्रतियोगिनो वाक्यार्थस्य प्रसिद्धेरुपमगमस्य सर्वप्रसिद्धत्वात् । तदपहायान्यदेवाह—किं तत इति । अत्र रूपकत्वभावे पूर्वमेव युक्तिरुक्ता । इदं तु्वान्तरत्वैवैष्यसंभवंमा-न धीति ।

अथ त्वाप्यहधेनापि धर्मेण तदभेदारोप: कथमिति चेत् । न हि कयं तत्राभेदारोपो न संभवतीति ब्रूम: । यदपि तु तस्यालङ्कारत्वाभावमात्रमिति दोषाभावात् । तत्स्वाभेदारोपमात्रस्य चमत्कारजनकत्वाभावात्किचिद्वैयर्थ्यमादाय पर्यवसानम्, कचिदन्यथेत्यन्वेतत् । तत्स्व पाण्डुनखमार्जने पाण्डुर्रीकरणाभेदारोपस्य नखालङ्कारोपपर्यवसानस्यात्रिमेदसालङ्कारत्वमितम् ।

किं च— 'त्वत्पादनखरहस्नि यो रक्ष्यति यावकै: ।' इति पाठेऽपि कथम् न रूपकम् । कत्रोंरभेदस्य तत्रापि प्रतीतः ॥ यत्र— क्रिययोरभेदस्य शाब्दत्वात्तस्यैव सर्वभसहिष्णुत्वान्निदर्शनैव चित, तदसत्व । कत्रोंरभेदेन रूपकत्वापचेरपरिहारात् । यदपि 'मुखं चन्द्र:' इत्यादौ श्रौता-भेदारोपस्य रूपकजीवातुत्वस्य कृतत्वादिहापि तथा । अभेदारोपस्य निदर्शनाजीवातुत्वं तु न संभवति । 'इन्दुशोभां वहत्यास्यम्' इति निदर्शनायामभेदारोपापवादोऽपि, तदप्यसत् । अभेदारोपमात्रस्य रूपककल्प-कत्वाभावात् ।

कथमन्यथा साहश्यामूलकस्यापि कार्यकारणतादीनां क-त्रादुक्कम् । न त्वेतदेव रूपकवैलक्षण्यसाधकम्, येनैव तद्व्यभिचारण वाक्यार्थनिदर्शनास्थलेपि वाक्यार्थेहेतक्रमाद्यन्वयः । तदेतद्वता एतादृशामेदरोप्यालङ्कारत्वभाव उक्त: । अलङ्कारत्वं न निर्वहन्त्युक्ते: । तत्स्वाभेदारोप एव निषिध्यत इति यावन्ति । न हीति । येनात्र निदर्शनाजीवतमप्यभेदारोपमूलकं न स्यादिति दोष: प्रसज्येताति भाव: । किं त्वाति । तथा चाभेदमात्रस्य चमत्कारजनकत्वविरहात्तावन्मात्रशाब्दरं रूपकमात्र नालङ्कारमर्य: ॥ यत्र पूर्वं पाठान्तरेण त्वत्पादनखरलेति श्लोक एव निदर्शनावाक्योऽपि दण्डितस्तन्वण्डयतित—किं चेतित । कत्रोंरिति ।

यत्तच्छब्दपरामृष्ट्योरजनपाण्डुरीकरणकर्त्रोंपरिस्थित: । अवान्तरीविचारमुक्त्वा वाक्यार्थ-यत्तच्छब्दन्यपरामृष्ट्योर्मूलयुक् खण्डयितुमुपन्यास्यति—यदपीति । जीवातुत्वेति । तल्लक्षणरवेल्य: । ननु दाहनस्थले निदर्शनाखलङ्कारात्तस्या अपि अभेदारोपनिबन्धनत्वात्तल्ल-क्षणानुगतत्वाद आह—निदर्शनाजीवातुत्वं त्विति । निदर्शनात्वावच्छेदेनोपजीव्यते इत्यादि—विमर्शमारहम्—इन्दुशोभामिति । तत्स्वाभयत्वादिनैव शोभादेशे-खादावारोपादिति भाव: ।

9. 'किं तु' इति टीकासंमतपाठ:

त्रिपतस्य तादृश्यस्य रूपकत्वास्युपगमे तदमूलकानां स्मृत्यादीनामपि रूपकत्वापत्तिरिति रूपकदूषणं संवन्धान्तरप्रयुक्ततादात्म्यविवक्षायामपि रूपकत्वमिति रुथाकंरमधिकृत्य स्वयमेवाभ्यधायी ॥ किं च रूपकत्वावच्छेदेन न श्रौतामेद उपजीव्य: अभेदस्य विशेष्यतां तदभावात् । तथा च भवदीयनोदाहरणगमन् 'केशोरे वयसि ऋमेण तनुतामायाति तस्या: स्तना-वागाम्भीर्यखिलेश्वरे रतिपतौ बाल्ये मनाग्रवति । आसे पूर्णशशाङ्कता नयनयोस्सादात्म्यमम्भोरुहां किंचासीदस्मृतस्य भेदविगम: साचिस्सिते तात्विक: ॥' अवान्तरधमौवच्छेदेन तदुपजीवकत्वं तु निदर्शनायामपि समानम् ॥

अथ—अभेदारोपपदेनामेदसंश्रकामेदविशेष्यकोभ्यारोपसंग्रहहादूपकत्व-वच्छेदेन तदुपजीवकत्वमक्षतम्—इति चेत् । तथापि निदर्शनात्सामानाधिकरण्येन रूपकत्वावच्छेदेन चामेदारोपजीवकत्वमिति विशेषस्याप्योजकत्वात् । 'मुखं चन्द्रतादात्म्यवत्' इत्यादौ च तदभावात् । अभेदविषयकारोपत्वेन तदनुगमेऽपि तद्वृत्यसाधारणविषयकारोपजीवकत्वं निदर्शनात्वावच्छेदेनास्तीयस्यानुगमस्य कुतः शक्यत्वात् ॥

यदापि निदर्शनायां तादृशपदार्थयो: परस्परामेदमात्रं शरीरम्, रूपकस्य तृपमेयगत उपमानामेद इति, ततुच्छम् । तथा हि—त्वन्मते विशिष्टव-क्यार्थरूपके तदृटकपदार्थोऽनामेदस्यार्थिगम्यतया तत्न, रूपकत्वानापते: । तत्रामेदस्य मानसगम्यतया परस्परप्रतियोगिकत्वेन परस्परानुयोगिकत्वेन च विषयीकरणं बाधकाभावात् । 'मुखं चन्द्र:' इत्यादौ उच शब्दबोधस्य पाधिसामानाधिकरण्येन च निदर्शनायामभेदारोपस्यापेक्षितत्वात् । तस्य रूपकपक्ष-पातित्वमेवेष्याश्रय: ॥

१. कनुप्तके इदं नास्ति. ९. इतः परं टीका पुस्तकद्वयेऽपि नोपलब्धा. न ज्ञायते 'द्वयत्येव रचिता भवेत्, अप्रेडपि' इति.

अलङ्कारकोस्तुभः

२३९

व्युत्पत्तिनियतत्रितयोपमानप्रतियोगिक एवाभेदो विषय इत्युक्तम् । तत्र तु परस्परभेदावगाहने न किंचिदद्वैति वाधकम् । नाप्युपमानप्रतियोगिकाभेदमानं रूपकनिर्यतम् । मुखचन्द्र इत्यादिसमासस्थले तदभावात् । न च तत्रापि मुखनिष्ठाभेद एव संर्ग इति वाच्यम् । तस्स प्रथममेव निरस्त्वात् । किं तु शाब्दबोधे चन्द्रप्रतियोगिकाभेदावगाहनेsपि मानसगम्यस्त्वात् । न हि शाब्द एवाभेदवोधोऽलङ्कारत्वप्रयोजक इति शक्यते वक्तुम्, निर्देशानस्थले आर्थाभेदवोधस्यालङ्कारत्वप्रयोजकतायास्त्व्यैव स्वीकारात् ॥ एवं च मानसाभेदवोधस्योभयत्रैव संभवाव्रिदर्शना रूपकं चेति दृं॑कर एकशेषः स्यात् । तस्मात् 'स्वत्पादनखरखानाम्' इत्यादौ निर्देशनैवेतिवाक्यार्थरूपकं निर्मूलमिति दिक् ॥

इत्रालङ्कारकोस्तुभे रूपकनिरूपणम्

अपह्नुतिर्लक्ष्यते— प्रकृतं निषिध्य भिन्नार्थतया प्रोक्तावपह्नुति कथिता । यत्र प्रकृतसुप्तिमेय कथंचिच्छब्दतोऽर्थतो वा निषिध्य तत्सदृशाम्रकृतार्थ-तादृश्येण वर्ण्यते सापह्नुतिरीतिरर्थः । रूपकातिव्याविकरणाय निषिध्ये त्यन्तम् । तत्र तु मुखे चन्द्रतादुप्यवर्णनेsपि न मुखनिषेधपूर्वकं तदिति न दोषः ।

अत्र केचित्—सादृश्यस्थले एवापह्नुति । 'न पध्र्रेः' सरसतस्य सहस्रं पात्रिणां यतः ॥ इत्यादौ तु नापह्नुति । किं तु 'प्रकृतस्य यदन्यत्वम्' इत्येवंरूपाति-शायोक्तिरित्याहुः ॥

अन्ये तु— 'गोपनीयं कमप्यर्थं ज्योतयित्वा कथंचन । यदिव शेषेणऽन्यथा वा प्रथयेत्सा त्पह्नुति ॥' इति साहित्यदर्पणोक्तदिशा किंचिदपह्नुतिसंज्ञकं कस्यचिदर्शनमपहुति ।

१. 'रूपकत्व' खण्ड २. 'दुष्प्रतिपर' ख. ३. 'प्रकृतस्य' ख. ४. 'ण काक्या' ख.

काव्यमाला

'केसेसु बलामोडिअ तेण समरम्मि जआसिरी गाहिआ । जह कंदराहिं विहुरा तस्स दड़ कण्ठअम्मि संठविआ ।।' इत्यत्र साम्याभावोक्तिपि न पलाय्य गतास्तद्वैरिणः, अपि तु ततः परामवं संभाव्य कंदरा एव न ताञ्र त्यजन्तील्यपहुतिर्व्यज्यते इति काव्यप्रकाशकारण तदस्म्युपगमादित्याहः

तत्र शाब्दे प्रकृतनिषेधे यथा मम— 'नेयं मेघटा परंधु विरहोदामाश्रिधूमावली न आंभडिसकर्णठकावलिरसौ वन्वस्तु पान्थातमनाम् । नैतानि स्तनितानि किं तु मदनस्याध्वननिर्यर्त्सिना: केतक्या न रजांसि द्रघपथिकत्रातीयभस्मानि तु ।।' इह प्रकृतान्मेघटादीललिपिध्य धूमादिरेव तत्स्थानेsड्भिषिक्तः ।। आर्थिके यथा—

'विनिद्रपुष्पालिगतालिकैतव वनग्रामाङ्कचूडामणिर्वर्जनर्जितम् । दधानमाशासु चरिष्णु दुर्यशः स कौतुकी तत्र ददर्श केतकम् ।।' अत्र हि अमरे व्याजतवोक्या नैते अमरा: किं तु दुर्यशः इति भमरनिषेधभतीतिरर्थात् । न हि अमराणां सत्यत्वविवक्षायां कैतवोक्तिरर्थटते ।। सावयवा यथा मम—

'नेदं कूजितमस्ति कार्मुककृतं, किं तूर्यजितं गर्जितं नैवड्जिह्नगराजिरोंजिवदने, किं तुगधारातति: । नेयं सावककाञ्चनश्रुतिठटा, सौदामिनी किं त्वसौ नायं वीरकुलाग्रणीतुदयते, किं त्वेष धाराग्रः ।।' अत्रापहवान्तराणां वीरापहवानुगाहकत्वात्सावयवत्वम् । यथा— कञ्चिदपहवान्तरानुगृहीतस्यापहवस्यापहवान्तरानुगाहकत्वम् । यथा—

१. 'केशेसु बल्कारेग तेण समरे जयश्रींगहोआ । यथा कनदराभिंविंहुरारास्तस्स दड़ं कण्ठे संस्थापिता: ।।' इति छाया । २. 'निषेधश्व द्विविधः, 'शब्द आर्थश्च' इत्यलंकारमुक्तावल्यामधिकम् । ३. अजिह्नगराजिवांणपद्धि: । ४. आजिवदने संग्राममुखे.

अलङ्कारकौस्तुभः

'सितं नैतांकि तु प्रकृतिरमणीयं विकसितं सुहृदं बूते मूढः कुसुममिदमुच्यतपरिमलम् । स्तनद्वन्द्वं मिथ्या कनकनिभमेतत्फलयुगं लता सेयं रम्या अमर कुलनम्या न रमणी ॥' अत्र स्थिताहवतो मुकुलाहवताङ्गकावित्यभिप्रायः सावयवापहुतावुदाहरतामवसेयः । मालारूपा यथा—

'कापि क्षीरनिधिच्छलात्कचिदपि प्रौढुल्लकुन्दच्छला- त्कुत्रापीन्द्रगजच्छलात्कचिदपि मालेयररिमच्छलात् । कुत्रापि स्मरवेगिरे देहमिषतः कुत्रापि शेषच्छला- त्रैलोक्यं हिमतुल्यकीर्तिरटति श्रीवाजचन्द्रप्रभोः ॥' अत्र बह्वन्विध्यैकस्यारोपः । एकं निधिद्य बहूनामरोपो यथा—

'नारीणामनुरञ्जनानुनयननात्प्राग्भुगस्त्रुगस्त्रुगा- उज्जृम्भामवधीरणापकरणव्यापारत् पाण्डवान् । कामानामनुपूरणात्सुरतरुन्नभीतार्त्तंसंजीवन- स्पाणान्पाणिरयं विभर्ति नृपतेः पञ्चाङ्गुलीयाजतः ॥' अत्र वाजचन्द्राजुलिनिपेधपूर्वकं तत्क कामबाणाच्चेभेदारोपः । यथा—

'अन्नत्र तस्यारोपार्थः पर्यस्तापहुतिस्तु सा । नायं सुघांशु किं तर्हि सुघांशु प्रेयसीसुखम् ॥' इति ॥ तत्राहुः—

'प्रकृतं यत्रिविध्यान्यत्साध्यते सा त्वपहुति । इत्पपहुतिसामान्यलक्षणानाकान्तत्वात्रायमपहुतिभेदः । किं तु उपचारमानतातावच्छेदकयोः सामानाधिकरण्यस्य भाषामानत्वादूपकमेव द्वारोपमेतत् ।

९. 'मानतदृपक' खं.

काव्यमाला

इत्यादौ तदङ्गीकारादिति' ॥ यतु—कचित्निषेधपूर्वक आरोपः, कचित्स्वारोपपूर्वको निषेध इति भेद-वर्णनं तच्चमत्कारविशेषानुपलम्भादिहोपेक्षितम् । अपन्हुतिनिदर्शनाथं यथा मतम— 'त्वत्स्त्रत्यानीकमनरनायकनायिकानां हृद्रिङ्‌वियोगदहनज्वरदद्यमानैः । प्राणावसानमिलितैरद्रुतैः किंचिदंश-पीयूषमिन्दुमवुधा: सकलकल्मषाहु: ॥' अत्र 'नायं कलङ्क:' किं तु तस्मनोयोगद्रुतरपीयूषच्छिद्रम्' इति प्रतीति: । चित्रमीमांसायां तु— 'त्वदालेख्ये कौतूहलतरलतन्वी विरिचते विधायिका चक्रे विलिखिति सुपर्णीसुतमोप । अपि सिद्यत्पाणिस्वरितमपसर्ज्येतदपरा करे पुष्पं चापं मकरसुपरिष्टाच्च लिखाति ॥'

अत्र 'अयं न साधारण: पुरुष:' इति चक्रादिलिखनस्वनेन व्यज्यते । अन्यथा तु तस्याप्येतादृशारूपपरिहरण नायं नारायण: किं तु काम इति पौष्पचापलिखनेन व्यञ्जितमित्युदाहतम् ॥ रसगङ्घाधरक्तस्तु—उपमेयनिषेध उपमानारोपक्षेपपहुतेर्भोगद्रव्यम् । तत्र चक्रादिलिखनेन 'पुण्डरीकाक्षोडयम्' इत्यारोपभङ्गा एवं व्यङ्गयितुं शक्यते, ने तु 'नायं साधारण: पुरुष:' इत्युपमेयोनिषेधभङ्गोडपि । चक्र-दिलिखनस्य पुण्डरीकाक्षारोपमात्रव्यञ्जकतया निषेधाभिव्यञ्जने सामर्थ्या-भावात् । न च—पुरुषतादात्म्यनिराकरण विनाऽऽ नारायणतादात्म्यारोपानुपपत्त्या निषेधोऽपि व्यज्यते—इति वाच्यम् । 'मुखं चन्द्र:' इत्यादावपि मुखनिषेधमन्तरेण चन्द्राभेदारोपानुपपत्त्या तत् मुखनिषेधाभ्युपगमे रूप-

अलङ्कारकौस्तुभः

कोच्छेदप्रसङ्गात् । न च—तत्र मुखत्वसाधारण्येन चन्द्राभेदानुभवात्तन्मुखनिषेधः——इति वाच्यम् । अत्रापि साधारणपुरुषत्वसामानाधिकरण्येन पुण्डरीकाक्षारोपलादात्म्यसंभवादूपकध्वनित्त्वस्यैव स्वीकरणसुचितत्वात् । न च पूर्वोक्ते मास्वपहुति: । तथापि चक्रादिदूरीकरणेन नायं पुण्डरीकाक्ष इति निषेधस्य पुण्डरीकाक्षस्य वर्ण्यत्वतोत्तरार्ध एवापहुतिर्ध्वनिरास्वति वाच्यम् । पुण्डरीकाक्षस्य वर्ण्यत्वाभावेन तत्निषेधस्यापहुत्यघटकत्वात् । प्रकृतपदस्यारोपविषयपरताया-स्त्वयैव व्याख्यात् । 'प्रकृतकर्त्तव्यादिहेतुसुनिषेधसामानाधिकरण्येन क्रियमाणवस्तुन्तरारोपमेवापहुतित्त्वम्' इति लक्षणकरणे तु युक्तमेवापहुति-तित्यमित्याहुः ।

वस्तुतस्तु——मुखं चन्द्र: इत्यादौ मुखत्वं धर्म्मितावच्छेदकीकृत्य चन्द्र-तादात्म्यारोपस्यासाक्षिकत्वादेशव्युपगमेऽपि प्रकृते पुण्डरीकाक्षमेदव्याचक्रादिमभावस्थ 'साधारणपुरुषवमत्या' च चक्रादिमरपसारण 'साधारणपुरु-घनिषेधमन्तरेण पुण्डरीकाक्षतादात्म्यस्य व्यज्ञयितुमशक्यत्वात्तन्निषेध आ-वश्यक इति दीक्षिताशय: ॥

साहित्यदर्पणकारास्तु——'अन्यं निषिध्य प्रकृतस्थापनं निश्चय: पुनः ।' आरोप्यमाणं निषिध्य प्रकृतस्योपमेयस्य स्थापनं निश्चयालङ्कार: ।

यथा——'वदनमिदं न सरोयं नेत्रे नेन्दीवरेऽते । इहं सर्विधे मुग्धवदनो मधुकर मुदा न परिभ्राम्य ॥'

यथा वा——'हृदि-विसलताहारो नायं भुजंगमनायक: । कवलयदलश्रेणी कण्ठे न सा गरलधृतिः । मलयजरजो नेदं भस्म प्रियारहिते मयि प्रहर न हरभ्रान्त्यान्न किमु धावसि ॥'

नहि निश्चयेन संदेहः । तत्र संशयनिश्चयोः सामानाधिकरण्यात् । इह तु भ्रमरादेश्रान्तिः नायिकारादेश्रान्तिः इति वैधीकरण्यात् । अथ कथंचिदेव संशयनिश्चयोः सामानाधिकरण्यं विवक्षितम् । तथा च भ्रमरनिष्ठसंशयज्ञानाकारेडपि संदेहोऽस्त्येव, ज्ञानज्ञानस्य बाधकं बिना तज्ज्ञा-नविषयविषयकत्वनियमादिति । चेत् । तथापि छात्र भ्रमरादेरपि संदेहः । समकोटिकज्ञानस्यैव संशयत्वात् । अत्र च तथैव मुखसमपीपगमनादिवर्णनानुपपत्तेः । तर्हि आन्तिमानेवास्ति चेत्, न । भ्रमरादेश्रान्तिसत्त्वेऽपि इह चमत्कारानाधायकतयानलंकारत्वात् । तादृशनायिकोत्तेरेक चमत्का-रकत्वात् । भ्रमरादन्योदेरविवक्षायामपि नायिकामतीत्यर्थमपि एतादृशो-किसंभवाच । न च रूपकध्वनिः, सुखस्य कमलत्वेनानिर्धारणात् । नाप्यपह्नुतिः प्रस्तुतस्य निषेधाभावात् । अतः पृथगेवायं चिरंतनोक्तालंकारेभ्य इत्यादृः ॥

'आन्तापहुतिरन्यस्य शब्दायां आन्तिवारणे । तां करोति सोत्कण्ठं ज्वरः किं न सखि सरः ॥' इति तत्स्थोक्त्या आन्तिवारणे कृते आन्तापहुतिरलियाह् ॥ दीक्षिताऽपि संशयाद्रान्तिपूर्वविकायामपहुतिर्विदसुदाहरणम् । कल्प-तद्रान्तिपूर्वविकायां तु— 'जटा नेयं वेणी कृतकचकलापो न गरलं गले कस्तूरीयं शिरसि शशिरेखा न कुषुमम् । इयं मूर्तिनोऽपि प्रियतरोहजन्त्रा तवहिमा इति पुरारातिक्रोधात्कुसुमशर किं मां प्रहरसि ॥'

अत्र कल्पतद्रान्तिजेटा नेयमित्यादिनिषेधमात्रोनेया पूर्ववत्सक्षाशा-वादित्याहुः ।

इथ्यलंकारकौस्तुभेऽपहुतिनिरूपणम् ।

श्लेषमाह

उभयविशेष्यान्वितयोरेकेन प्रोक्तिरर्थयोः श्लेषः । उभयपदकमिन्नपरम् ॥ तंत्र द्व्योरापि विशेष्ययोः प्रकृतत्वे यथा— 'गतेषु सैन्येषु सुरोभयतः सुलब्धयैवः सुजयोतरश्राः । हरेस्तनूजः पतिपन्नकालं नृपम्रियान्वेषणतत्परोभूत् ॥' अत्र हनूमद्र्जुनयोरुभयोरप्युभयकथायां प्रकृतत्वम् ॥ यथा वा— 'देवः पतिव्रतदूषि नैव धरांजगत्या निर्णयते न किंचन त्रितये भवस्या । नायं नलः खलु तवातिमहानुभावो यद्येनसुज्यसि वरः कतरः परस्ते ॥' अत्रैन्द्रादीनां नलस्य च प्रकृतत्वम् ॥ द्व्योरपकृतत्वे यथा— 'आज्ञया च पितुरज्ञमिया च श्रीरहीयत महीभवां द्विः । लडितश्र भवता किं क द्विवारिराशिरुदकाकूगलकः ॥' अत्र श्रीरामस्तुतौ स(रा)मवैरिणोद्द्योरप्यप्रकृतत्वम् ॥ यथा वा— 'हिमसुक्तचन्द्रहचिरः सपत्नको मदयन्तीजाझनितमीनकेतनः । अभवत्ससाधितसुरो महोत्सवः प्रमदाजनसत्य स चिराय माधवः ॥' अत्र भगवतो वसन्तादेश्र प्रकृतामकृतत्वे ॥

१. 'त्रिविधश्लेषम्—द्वयोः प्रकृतत्वे, द्व्योरपकृतत्वे, अन्यतरस्यैव प्रकृतत्वे चेति । पुनर्द्विविधः—शब्दश्लेषः, अर्थश्लेषश्रेति । शब्दश्लेषोऽपि द्विविधः—पदमध्ये तदैक्ये च ।

आचः खण्डलेपः' इति गीयते । तत्र शब्दश्लेषः शब्दालंकारः, अर्थश्लेषस्तु अर्थालंकार इति काव्यप्रदीपः । द्वयमपि शब्दालंकार इति केचित् । द्वयमर्थालंकार इत्यलंकारसर्वस्वकारः' इसलंकारसु काव्यामधिकम्।

अयं च शेषो द्विधा—समझोडभङ्गश्‍व ।

अभिनानुपूर्वीकशब्दप्रतिसंधानबोध्यार्थान्तरकत्वं समझत्वं । समानानुपूर्वीकशब्दप्रतिसंधानबोध्यार्थान्तरकत्वमभङ्गत्वं ॥ आदर्शश्रास्त्रधा—वर्णपदलिङ्भाषाप्रकृतिप्रत्ययविभक्तिवचनभेदात् ।

तत्र वर्णशेषो यथा—

'प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता । अवलम्बनाय दिनभर्तुरमूल पतिष्यत: करसहस्रमपि ॥' अत्र विधिविधुशब्दयोर्विधाविति रूपादिकारोकारयो: शेष: ॥

पदशेषो यथा—

'सन्नद्धे भगदत्तशाह्निनददत्रस्यत्रिलोके बले तस्म्यादधिकरिङ्कुम्भकरणस्यतनामभारङ्ककोलाहले । तीक्ष्णद्रोणपतत्रिपीतासभटमदत्ययशरकासवं प्रावर्तिष्ट दिवोदतिथीऋतुमहायोधं महायोधनम् ॥' अत्र रामायणपक्षे—सन्नद्धा ये इभगा हस्त्यरोहास्तैरक्त्तो य: शह्निनिनद: इति ।

भारतपक्षे—सन्नददे इति बलविशेषणम् । भगदत्तो राजविशेषो भारतप्रसिद्ध: ।

तच्छ्लेषोऽत्यादि ॥

लिङ्शेषो यथा मम—

'उत्प्रेक्षापरिष्कृतमवरदो: महीभवदैवतश्रेणीमौलितटावघट्टितमणिज्योत्स्नासमुल्लासिपात् । उन्नोलद्द्वनसारसतातिसदृशकुञ्जोरविन्दावनिमद-भ्रूयं कैटभमेदिनो मदनजिद्धा चन्द्रिका सावतु ॥'

अत्र दोरित्यादिरूपं क्रीपुंस्रीलिङ्गेषु समानम् ।

लिङ्गमपि प्रातिपदिकार्य इति पक्षे णेदमुक्तम् ॥

९. 'प्रोत्ताम्यतकरि' ख.

अलङ्कारकौस्तुभः

२४३

भाषाश्रेषो यथा ममैव— 'ताम्राधारा विदूरे कामं मे सुरहि तारेउ । सरसावि दुरेहाली करणेすवि दुर्द्धरा सहसा ॥' अत्र संस्कृतपक्षे 'ई' इति लक्ष्मीसंवृद्धिः । अम्वेते तद्विशेषणम् । सुराणां हितविषये अत्रे श्रेष्ठ इत्यर्थः तथाऽत्र । 'क्रीवे श्रोत्रियसक्ते स्वाधिक्-श्वेषां भेदगामि यत्' इत्यमरात् । अरपदस्य श्रैष्यत्परसस्य श्लिष्टत्वम् । अविदूरे सन्निहितमेव मम कामममिलाषमाहार संपादयेत्यर्थः । विदुराणां पण्डिततानाम् ईहाली इच्छापरम्परा तत्करणे सरसा सरस इति । यद्य वि-दन्ति तत्त्वरूपं जानन्ति सुविदस्तानुद्धरति संसारादिति तथाऽ । इदं च त्वमित्यस्य विशेषणम् । प्राकृतपक्षे तु कस्यचिद्दिरहिण उक्तिः—'ताम्राधरा विदूरे कामं में सुरभिवसन्तस्तारयति वर्षयति । सरसा सरशब्दापि द्विरे-फाली करणेș्वपि दुर्घरा सहसा ॥' उद्दिपकत्वेन तच्छब्दस्य श्रोतुमशक्य-त्वात् इत्यर्थः ॥

प्रकृतिश्रेषो यथा ममैव— 'भरयति वलयादीनिन्द्रियार्थींक्श्व. सर्वा- नदवयति हिमरङ्गिमे जीविताशां च सध्यः । nयनमपि मुहूर्त्तै वर्षयत्यक्नसा यं dयिततमवियोगः सेरपङ्केरुहाक्ष्याः ॥' अत्र गुरून् करोति गरवत्करोतीत्यर्थेऽद्र्रयेडपि गरयतीति । दववत्करोति dूरीकरोतीत्यर्थेऽद्र्रयेडपि च दवयतीति । दृष्टिवत्करोति वर्षवत्करोतीत्यर्थेऽद्र्रये च वर्षयतीति रूपं समानम् ॥

प्रत्ययश्रेषो यथा ममैव— 'मानभारमवलम्ब्य पुरा या ग्रन्थिभिःर्निविडिता किल तस्सौ । प्रेयसीक्षणपथं गतामात्रे सोऽ्ललास सखिनिविरहं च ॥'

९. 'ताम्राधरा विदूरे(डमि दूरे) कामं मे सुरभि(वि)स्तारयति । सरसापि द्विरेफाली करणेș्वपि दुर्घरा सहसा ॥' इति च्छाया. सरसापि द्विरेफाली करणेș्वपि दुर्घरा सहसा ।

काव्यमाला

अत्र लिङ्गे प्रथमोत्तमपुरुषैकवचने 'तस्थौ' इति, 'उल्लास' इति च रूपं तुल्यम् ॥ विभक्तिशेषो यथा— 'दर्शना मौक्तिकविरादा अधरावपि बिम्बसंकाशौ । तन्वी जकासति बहने तव नासा वङ्गसोदर्यो ॥' अत्र चकासतीति तिडि बहुवचनान्तम् शतृप्रत्यये सस्म्येकवचनेऽपि तदेव रूपम् ॥ वचनशेषो यथा— 'अपि लोकयुगं हृशावपि श्रुतदृष्टा रमणीगुणा अपि । श्रुतिगामितया दमक्षसुर्य्यतिमाते सुतरां धरापते ॥' अत्र व्यतिभाते इति वचनत्रयेऽपि तुल्यम् ॥ अत्राश्रयानां मध्ये यस्य यत्नान्तरभावः प्रतिबिम्बति तत् तद्विध्रतत्वं विवक्ष्यतेयम् । अतो न दोषः इति ध्येयम् ॥ अत्रायं विवेकः—द्विविधोऽस्पयं शेषोऽर्थालङ्कार एव । अर्थान्तरस्य वाक्यार्थानन्वये नानार्थकपदसत्त्वेऽपि शेषव्यवहारविरहात् । तथाहि । स्वरितादिगुणमेदेन भिन्नान् शब्दान् मिल्नप्रयतनोचारणयोग्यतेऽपि शेषोपपत्त्यर्थं स्वरभेदमवधूयैकप्रयतनेनोच्चारणे शब्दशेषः ॥ यथा— 'पृथुकार्थस्वरपात्रं भूसितनि:शेषपरिजनं देव । विलसत्करेणुगहनं संपत्ति सम्मावयो: सदनम् ॥' इत्यादौ समासमेदेन स्वरभेदाच्चेदेदेन च शब्दभेदावश्यकत्वात्तत्र-काठन्यायेन शब्दयोरेव शिष्टत्वात् ॥ यत्र तु स्वरभेदो नास्ति तत्क-प्रयतनोचार्यत्वेन शब्दभेदाभावादर्थशेषः । एकवृत्तगतफलद्व्र्यान्यायेनार्थ-योरेव शिष्टत्वादिति सर्वस्वकारादयः ॥

अलङ्कारकौस्तुभः

२४९

काराश्र शब्दनिष्ठास्तादृशानुपूर्वीकशब्दोपादान एव तद्वभासात् । व्यर्थत्वादिदोषाः पौनरुक्तिगुणा: उपमाद्यलङ्काराश्रार्थनिष्ठाः । तदर्थकशब्दान्तरोपादानेडपि यत्रेभ्यागतार्थम्रतीतिसंभवस्तस्य तद्विषयत्वात् । यथा— 'स्तोकेनोचितिमायाति स्तोकेनायामशोभितम् । अहो सुदर्शी वृत्तिस्तुलाकोटे: खलस्य च ॥' इत्यादौ । अत्र 'अल्पेनोचितिमायाति' इत्यादिमध्येपि श्रेषणिर्वहात् । किं च । शब्दश्रेषोऽर्थ्यालङ्कार इति परस्परवैयर्थ्यतम् । श्रेषस्य शब्दाश्रितत्वे शब्दश्रेष इति व्यपदेशानौचित्याद् । तथात्वे वार्थालङ्कारतानौचित्याद् । कविसंरम्भगोचरस्यैव वैचित्र्यावाप्तद्वेनालङ्कारत्वात् । भङ्कते च शब्द एव कवेः स्वातन्त्र्यावगमात् ॥ यतु—अर्थमुखप्रेक्षितत्वं शब्दनाम इति, तन्न । एवं सत्यनुप्रासादीनामप्यर्थोऽलङ्कारत्वापत्तेः । रसादिव्यतिरिक्तव्यापारप्रतिपन्नतैवानुप्रासादेरलङ्कारत्वात् । एवं सति शब्दत्वासिद्धेर्गुणदोषादेरप्यार्थत्वापत्तेश्च । अर्थापेक्षयैव तथात्वात् । यदपि—एकप्रयलोचचार्यशब्दवन्येऽर्थश्रेषत्वम्—इति, तदपि न । विधाविल्यादिवर्णश्रेषस्याप्यर्थश्रेषत्वापत्तेः—इत्याह ॥ इदं चात्र विचार्यम्—अयं श्रेषत्वादलङ्कारान्तरस विषयेऽपि निविशमानो हृश्यते । यथा— 'सकलकलं पुरमेतजातं संप्रति सुधांशुभिम्बमिव ।' 'सद्रंशसुक्तकामणि:' इत्यत्र रूपकस्य, 'नाल्पः कविरिव स्वल्पश्लोको देव महान्भवान् ।' इति व्यतिरेकस्य, 'अनुरागवती संध्या दिवसस्तु पुरःसरः । अहो दैवगतिश्छिन्ना तथापि न समागमः ॥' इति समासोक्ते;, 'आदाय चापमचलं कृत्वा हीनं गुणं विषमदृष्टिः ।'

काव्यमाला

यथाश्ल्लित्रमच्युतशरो लक्ष्यमभाछीत्रमस्तसै ॥' इति विरोधस्, 'कवीनां संतापो ऽ्रमणमभितो दुर्गीतिरिति न्याणां पद्यत्वं रचयसि न तचित्रमधिकम् । न्याणां वेदानां व्यरचि नवता वीर भवता द्वित्रश्छेदनालीनामयुतमपि लक्ष्यं यदकृथा: ॥' इत्यनुमानसेयादि । तत्र किं श्लेषस्तेषां बाधको बाध्यो वा संकीर्णो वेति ॥ अत्र केचित् । श्लेषस्यालंकारान्तरनिरुक्तविषयाभावात्रिरवकाशत्वेन सर्वालंकारवादकत्वम् । यत्र हि द्वयोरेवाप्रकृतत्वं प्रकृतत्वं वा तत्र तुल्ययोगिताया एव संभवात् । न च— 'देव त्वमेव पातालमाश्रान्तं निवन्धनम् । त्वं चामरमेरुच्चैर्मर्कटो लकित्रयात्मक: ॥' इति विविक्तोदस्य विषय इति वाच्यम् । तत्रापि श्लेषोपस्थापितार्थ- योरमेदारोपं विना लोकत्रयात्मकत्वस्यानुपपत्त्या रूपकसंभवात् । अत एव 'विद्धान्मानस-' इत्यादौ मनसि मानसत्वारोपेण स्वच्छत्वस्, रजि हंस- त्वारोपेणोदरत्वादेश्व प्रतीते रूपकस्वीकार:, अत्र तु रागे पातालतवादी- रूपेणे प्रयोजनाभावात् श्लेष एव क्वेसतत्पर्यमिति निरस्तम् । अत एव च तत्र व्यक्त्यलंङ्कारि रूपकस्य (नै) वाच्य[तौ] तदपेक्षयैव कविषयगवेषणादित्यपि न युक्तम् । न चैवं तत्र कथमुपमारूपकादीनां प्रतीतिः । तन्मते तत्र तेषामभावादिति वाच्यम् । तेषां प्रतिभानमात्र- स्वीकरणात् । श्लेषेण शुक्रौ रजतप्रतिपच्चिवत् । वास्तविक श्लेष एव । तसाद्दशस्थले श्लेष एवाशेषालंकारबाधको युक्त इति ॥

अन्ये त्वाहु:—विषयान्तराभावे हि बाध्यबाधकभावो युक्त:; न त्वन्र तथास्ति, श्लेषस्यालंकारान्तरनिरुक्तविषयसत्त्वात् ।

९-२. स्व-पुस्तके नास्ति.

अलङ्कारकौस्तुभः

यथा — 'येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुराररीकृतो यश्रोहृतभुजंगहारवलययोगज्ञां च योडघारयत् । यस्याहुः शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयंभृककक्ष्यकरस्त्वं सद्देवमाधवः ।।' न धात्रापि तुल्ययोगिता संभवति । हरिहरयोरौपम्यसात्रानभिसंधानात् । एवं च विविक्तविषयसद्भावात्कथमस्यालङ्कारान्तरबाधकत्वमिति । किं च विविक्तविषयासत्त्वादलङ्कारान्तरापवादकत्वमिल्यप्ययुक्तम् । विषयसद्भावमात्रेणोपपत्तौ विषयापेक्षयां मानामावात् । लोके डप्यरशरबानां निरवकाशतया तदाश्रयस्य वर्णनस्यालङ्कारत्वबाधापत्तेः । मीमांसादावपि पदे जुहोतीत्यादिवदुत्तरार्धे जुहोतीत्यादीनां माहवनীয়े जुहोतीत्यादिविविक्तविषयाभावेऽपि सविषयत्वमात्रेणावस्थानात् । प्रकृतशब्देऽपि सहेत्थादीनामतिशयोक्त्यादिविविक्तविषयाभावेऽपि तद्बाधेनालङ्कारान्तरत्वव्यवहारात् । यदप्युक्तम्—उपमाप्रतिमोत्पत्तिहेतुः श्लेषोऽयम् इति, तदपि न । उपमाया एवं श्लेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुत्वात् । नगर्वर्णनप्रक्रमे इवादिशब्दप्रयोगाभावे सकलकलेतिविशेषणदानेऽपि द्वितीयार्थमपितत्परभवात् । नन्विर्य कथमुपमा । सामान्यधर्मोभावात् । न च सकलकलत्वमेव तथेति वाच्यम् । कलासाकल्यकोलाहलसाहित्ययोगे मेदादिति चेत्, मैवम् । तयोर्मेदाद्‌ध्यवसायेन साधारण्यनिर्वोहात् । बिम्बप्रतिबिम्बभावादिस्थले वक्तुन तथाविधवसानुगुणात्वामपि धर्माणां साधारण्यस्वीकारेण मुन्यसाधारण्यलक्षणस्याप्रयोजकत्वात् ।

'यथा प्रह्लादनाच्चन्द्रः प्रतापात्तपनो यथा । तथैव सोडभूद्न्वर्थो राजा प्रकृतिरञ्जनात् ।।' इत्यादावन्वयसंज्ञावत्त्वस्य साधारणधर्मत्वाच्च । साधर्म्यमात्रस्योपमात्रे-नार्थसाम्य एव शब्दसाम्येऽपि तत्संभवाच्च ।

स्कुटमरथालङ्कारवेतावुपमासमुच्चयो किंतु । आश्रित्य शब्दमात्रं सामान्यमिहापि संभवतः ॥

इति ( अ० ४ श्लो० ३२ ) रुद्रटादिभिः शब्दसाम्यस्योपमाप्रयोजकत्वाभ्युपगमाच्च प्रैकृत उपमैव श्रेष्ठस्य वाधिकेति वकुमहैव ॥ पूर्योंपमा हि साधारणधर्मेप्रयोग एव संभवति । न त्वन्यथा । तत्र चार्थे श्रेषादेरावश्यकत्वाद्विनिर्देश्कोपमाविषयाभावेन तथा श्रेषवाध्यस्य युक्तत्वात ॥ एवं 'समराञ्चितोडप्यमरार्चितः' इत्यादावपि विरोधादिशले श्रेष्ठस्य प्रतिभानमात्रं, न तु वस्तुस्थितिः । द्वितीयार्थस्यानन्वयेनापरोहात् ॥ एवम्— 'अविन्दुसुन्दरी नित्यं गलल्लावण्यबिन्दुका ।' इत्यादावपि । न बात्र विन्दुभावेन सुन्द(द)रीति प्रतियमाने द्वितीयमोदयः प्रकृतोपयोगी । ननु विरोधस्यापि परामार्थिकस्य 'नित्योडनित्यस्य चाश्र्व' इत्यादेरनलङ्कारत्वात् यथा—'अपर्यवसन्न एव विरोधोलङ्कारः' इत्यभ्युपगम्यते, एवम् अप्रतिष्ठितोडपि श्रेष्ठोडलङ्कारत्वेन स्वीकार्यताम् इति चेत्, न । विरोधाभासस्य विरोधत्ववत् श्रेष्ठाभासस्य श्रेष्ठत्वेन केनचिदप्यनम्युपगमात् ॥ एवं सदृशेऽयादौ रूपकं प्रधानं श्रेष्ठस्तु रूपकाङ्गमेवेति । तत् एवं व्यपदेशो न्याय्यः । 'नाल्पः कविरिव—' इत्यादावपि व्यतिरेकादिरेव प्रधानम्, श्रेष्ठस्तु तद्विरोधकमात्रमिति । एवं च गुणीभूतत्वेन श्रेष्ठस्यालंकारत्वयोगाद्द्वाघ्यमायलवमेवत्यपि केंचिदिति दिक् ॥ अत्र कुवलयानन्द अप्पयदीक्षितः अन्यदप्याहुः — प्रकृताप्रकृत श्रेष्ठघोदाहरणे शब्दशक्तिमूलध्वनि:तावलताचीनैर्विवक्षितः ।

१. 'स्कुटे सङ्समर्थालङ्कारवेतादपमासमुच्चयो न कदापि स्वरूपे सज्जतः, किंतु शब्दमात्ररूपं सामान्यं साधारणं धर्ममाश्रित्य संभवतः । ताभ्यां योगो घटत इत्यर्थः । अर्थतो न साध्यम्, किं तु वाक्यद्रव्यसाधारणशब्दाश्रयं विद्यत इति तात्पर्यम् ॥' इति नमिसाधुटिप्पणी. 'न स्कुटालङ्कारा' इति त्वादशों पाठ आसीत्. आर्याग्ररम्मेडपि 'यदि' इत्यपि चाशिकमासीत्. २. 'इस्त' क

अलङ्कारकौस्तुभः

यथा — 'भद्रात्मनो दुरधिरोहनोर्विंशालवंशोचते: ऋतशिलीमुखसंग्रहस्य । यस्थानुपपद्वगते: परवरणस्य दानाम्बुधिसेककुम्भ: सततं करोद्धृतः ॥ 'असावुदयमारूढ: कान्तिमात्रैकमण्डल: । राजा हरति लोकस्य हृदयं स्मरुदुमि: कैरे: ॥' इत्यादौ । अत्र गजचन्द्रादिरुपपोडपकृतार्थी व्यज्ञनागम्य इति न तेषामभिप्राय:, किं तु प्रकृताप्रकृतार्थोभिधानमूलक उपमाद्यलङ्कारो व्यज्ञ इत्येव । अप्रकृतस्यापि शक्त्या प्रतिपाद्यत्वेन व्यक्त्यनपेक्ष्यत्वात् । यद्यापि प्रकरणवलेन प्रकृतार्थसैव झटितिमप्रतीतिविषयत्वे सति पश्चान्नृपतिद्राब्रबधानादिवाचककारां राजकरादिशब्दानां परस्परसंबिभ्याहारबलाल्लद्विषयकशक्त्यनन्तरोम्भूयकसमककृतार्थ: सुरति, नैतावता व्यज्ञयत्प्रसभ: । शक्त्या प्रतिपाद्यमाने सर्वथैव तदनपेक्षणात् ॥ पर्यवसिते प्रकृतार्थे पश्चात्स्कुरतीति चेत्, तर्हि गूढश्लेषोऽस्तु । अस्ति चान्यत्रापि गूढश्लेष: । 'अयमतिजरठ: प्रकामगुर्वीरलघुविलम्बिपयोधरोपकृद्धा: । सततमसुमतामगम्यरूपा: परिणतदिक्करिकासट्टीविर्भाति ॥' 'मन्दमधुरं यर्मोपोला दर्शितश्वयथु द्वाभवत्तम: । इष्ट्यसितिमिरजं सिषेविरे दोषमौषधपतेरसन्निधैव ॥' अत्र हि समासोक्त्युदाहरणो: प्रकारणिकार्यबोधनन्तरं विशेषणस्यादपकृतोपि दृष्टेक्ष्यव्यवहारगति: प्रतिपाद्यते । तत्र चासकुश्लेष इति सर्वोभिमत एष: । एवम्— 'रस्मा इति प्रासवती: पताका रागं विविक्का इति वर्धयन्ती: । यस्यामसेवन्त नमद्वलिका: समं वधूभिरिवेलभैरिङ्गवान: ॥' इत्यादावपि गूढश्लेष एव । अत्र द्वितीयान्तादिविशेषणोपस्थापितानमरथोन्न्तराणि विभक्तिभेदेन वधूमिरैन्वयात । नापि—

एतसिद्धाधिकपयःश्रियं वहन्त्यः संक्षोभं पवनसुभगा जवेन नीताः । वाल्मीकिरहिरहितरामलक्षणानां साधर्म्ये दधति गिरां महासरसः ॥ इत्यादिविद्वद्विप्रकृतिभेदेऽपि उभयत्र तदन्वयाक्षेपकं साधर्म्येमिह सन्निवद्धमस्ति, येनाक्षिप्तश्लेषोऽपि स्यात् । सममिति तु क्रियाविशेषणं सहार्थे त्वनेन उपपन्नम् । वध्यूषा श्लिष्टविशेषणान्तर्गतप्रविष्टतया सावर्ण्येनावलम्बते । तसादर्शसौन्दर्यबलादेव तदन्वयानुसंधानमिति गूढश्लेषः । तदनु तद्ध्वादेव समशब्दस्य साधर्म्यार्थकेलप्यनित्युपमाजनयं श्लेषः— इति ॥

अत्र रसगङ्गाधरकृत्—यत्तावदुक्तं ‘अप्रकृतार्थव्यतिरेकत्वं न प्रापचामभिमतं किं तु उपमादेव’ इति, तदयुक्तम् । ‘अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियंत्रिते । संयोगादेरवाच्यार्थीकरुद्धाद्यव्रतिचारज्ञप्तम् ॥’ इति तद्रुन्धाविरोधात् । अप्रकृतार्थव्यतिरेकत्वं व्यञ्जनया ऐक्येतदर्थीतात् ॥ न चानेकार्थस्यापि शब्दस्योपमावाचकत्वं प्रसक्तम्, येन तत्रियंत्रणार्थे संयोगादनुसारः स्यात् । अर्थद्वयस्य वाच्यताया अनुपमादेव्यतिरेकत्वानपायात् ॥ यदप्युक्तं—‘द्वितीयार्थस्यापि शक्त्यैव प्रतीति:’ इत्यादि, तदप्यसत् । द्वितीयार्थविषयकशक्त्यैव नियंत्रणस्य तैरक्तत्वेन शक्त्या तद्ध्वासंभवात् ॥ न च नियंत्रणं प्रथमिकबोधजननमात्रं, तथा च प्रथमं द्वितीयार्थवोधाभावेऽपि प्रकृतार्थबोधानन्तरं शक्त्या द्वितीयार्थबोधः । प्रकरणज्ञानस्य तत्त्वतोन्यथकृतादिति चेत्, तर्हि चरममपि कथम् तद्वोषः प्रतिवन्धकस्य सद्भावात् ॥ न च ज्ञानस्य क्षणद्वयावस्थायितया प्रकरणज्ञाने नष्टे तदुत्तरं प्रतिबन्धकाभावाच्छक्यैव द्वितीयार्थबोध इति वाच्यम् । तथापि द्वितीयप्रतिबन्धकज्ञानसत्त्वात् । न हि प्रकृतार्थबोधपूर्वकालीनप्रकरणज्ञानसत्त्वापि तद्ध्यक्तित्वेन प्रतिबन्धकत्वं, प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभाववाच्युत्पत्तेः । किं तु प्रकरणज्ञानत्वेनैव । एवं च प्रकृतार्थबोधोत्तरकालीनप्रकरणादिज्ञानस्यापि प्रकरणादिज्ञानत्वरूपप्रतिबन्धकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्न-

अलङ्कारकौस्तुभः

२५१

तथा दुर्यारमेव मतिबन्धकत्वमिति । एवं च द्वितीयार्थबोधार्थमत्यन्त कूता व्यञ्जनैव स्वीकार्यसुचिता । 'जैमिनीयमलं धत्ते रसनायां महामति:' इत्यादौ बाधितार्थबोधस्य शक्त्या दुरुपपादत्वाच्च । कर्थंचिदुपपत्तावापि देवदत्तेन पुत्रं प्रति तादृशप्रयोगे असम्बन्धानुपस्थितेः । शाल्कादिना प्रयोगे तूपस्थितिरियापि नियमो न स्यात् । वेदद्वयादौ विशिष्टस्य व्यकृच-मतिभामात्रहेतुत्वादिति । अत एव 'अयमतिजरठ:' इत्यादिवदत्रापि गूढश्लेष एवेत्यपि परास्तम् । समासोक्तावपि व्यञ्जनैवांङ्कृतार्थप्रतीत्य-स्थुपगमात् । अत एव ध्वनिकारेण समासोक्तेरगुणीभूतव्यङ्ग्यान्तर्भावः स्वीकृतः 'पूर्वप्रकरणे समासोक्त्या श्लेषो बाध्यते' इत्युद्गटाचार्यादिभि-रप्युक्तम् । तथा श्लेषत्वे च तद्वाध्यत्वोक्त्यनुपपत्तेरिति । किं च । अन्वये-कार्थस्थले कर्थंचिदपकृतार्थस्य शक्त्या बोधोऽस्तु । येऽगरूदितस्थले तु न तदुक्तिसंभवः ॥ यथा—— 'चाञ्चल्ययोगे नयनं तव जलजानां श्रियम् हरतु । विपिनेऽतिचञ्चलानामपि च मृगीनां कर्थ नु तां हरति ॥' अत्र चाञ्चल्यरहितानां पद्मानां श्रीहरणसंभवेऽपि तद्व्रतानां हरिणानां तदाश्र्यमिति वाच्यार्थपर्यवसानेऽपि केवलयोगमर्यादया सूरशपुत्राणां धन-हरणं नेत्रभिमिश्रैरैः सुशकं न तु गवेषकाणामिति जलजमृगशब्दद्येः प्रती-यमानस्यार्थस्य विना व्यञ्जनानुपपादयितमहशक्यत्वात् । योगस्य रूढ्या नियमेनार्थान्तरबोधासामर्थ्यात् । अत एव पद्मादिपदेभ्यः पद्मजनिकर्तृ-त्वप्रकारककुत्रादिविशेष्यकबोधो लक्षणयैवति नैयायिकाः । न चात्रापि लक्षणैवास्त्विति वाच्यम् । चोरव्यवहारे कवेस्तात्पर्यमिति ज्ञानसोपायाभावेन तात्पर्यास्वैवाभावात् व्यञ्जनार्यैव तदर्थप्राहकत्वादित्यादः ॥ इत्यलङ्कारकौस्तुभे श्लेषनिरूपणम् ।

समासोक्ति लक्षणम्

यत्र मकारवाचकपदंमात्रं व्यङ्गचवाच्यसामान्यम् । तच्छक्तेरमकृतार्थोंक्ति: सोक्ता समासोक्तिः ॥ १ ॥ यत्र प्रस्तुतार्थीतत्पर्यके वाक्ये विशेषणपदानि वाच्यव्यङ्गयोभयानुगामीनी न त्वनेकाथींत निबंधः । तत्राभिधानुगतिविशेषणां सामर्थ्यात् प्रकृतेऽमकृतार्थप्रत्ययानं समासोक्तिः । समासेन संक्षेपेणार्थद्वयस्योक्तौ प्रत्ययानादित्यर्थः । एवं च 'विशेषणार्थकपद्मात्रदृष्टे: शेषसामर्थ्यादप्रस्तुततार्थबोध: सा' इति फलितम् । धूमपदाद्वाच्यसिर्ज्ञानादिना वहिवोधातिव्यासिवारणाय सामर्थ्योदित्यनन्तम् ।

उल्लास्य कालकरवालमहाहुबाहं देवे न येन जरठोर्‌जितगर्जितेन । निर्वोपित: सकल एव रणे रिपूणां धोराजलैरजिज्जगत्‌ ज्वलित: प्रताप: ॥ इत्यादौ विशेषणविशेष्योभयश्लेषलभ्ये उपमाधनानवातिव्यासिनिषेधाय मात्रेति । तथा च । यत्र विशेषणमात्रे श्लेषस्तत्र समासोक्तिः, विशेष्यस्यापि श्लेषे तूपमाध्वनिरवेति फलितार्थः। अत्र विशेषणसामर्थ्यमेतदेव । यद्यपि प्रकृते प्रसिद्धधर्मस्य प्रकृते समारोपाच्चवहावारच्छेदकतया तत्प्रतियोगिनोडपकृतार्थस्य प्रतीतिरिति ध्येयम् । यत्राप्रकृतेन प्रकृतार्थबोधनम्, तत्राप्सुतप्रशंसा, प्रकृतेऽमकृतार्थबोधनं तु समासोक्तिरिति विवेकः ।

उत्सारयत्यलकमझरिमझ्झनामां वक्षोजकुम्भवसनाच्छलमुद्रुद्रोति । बिम्बाधरं किमपि चुम्बति पद्धृजाक्ष्या लो‌ल: कपोलतलयोर्विषजन्तुसमीरः ॥

इहालङ्कापसरणस्तनावसनापकरणादयो धर्मी मातनायककोभयसाधारणा: । समीरपदं तु मारुत एव शक्तम् । अतो नायकप्रसिद्धधर्मोणां रण:

अलंकारकौस्तुभः

२९३

मारुते समारोपचदवच्छेदकतया अप्रस्तुतस्य नायकस्य प्रतीति;, अंतः समीरे नायकव्यहारारोपेण चमत्कारः ॥ यद्यप्युक्तधर्माणां मारुतेsपि सत्त्वेन नायकप्रसिद्धानां तेषां मारुते आरोप इति न युक्तकम्, तथापि मारुते स्तनवसनालंकादिनालंबनं विशेषतो न प्रसिद्धम् । चालनहेतुत्व- सौध तत्र भासते; । नायकस्य तु स्तनावर्णनोपसारणादौ तैश्चैव विश्रुतः प्रसिद्धा इति चमत्कारहेतूनां नायकनिष्ठानां धर्माणां मारुते आरोप इत्युक्तकम् । अत एवात्र न मारुते नायकत्वारोपः । शब्दानुपात्तस्य नायकत्वस्यारोपानुपपत्तेः । तद्व्यवहारस्तु शब्दोपात्तया तत्सारोप्यत इत्युक्तकम् । न चैवम— 'यस्य रन्नतःपुरे करे कुर्वतो मण्डलाग्रलताम् । रससंमुखयपि सहसा पराङ्मुखीभवति रिपुसेना ॥' इत्यादौ नायिकत्वारोपो न स्यादिति वाच्यम् । तत्रान्तःपुरे रणत्कारोपसामर्थ्येन तथैवात्न त्वलकोत्सारणादिनासुभयसाधारणेन नायक-काक्षेपकत्वासंभवात् । न चात्र मारुतेन नायकस्य निगरणादतिशयोक्तिरेवेति वाच्यम् । उत्कर्धर्माणां नायक एव विशेषतः प्रसिद्धेरुक्तत्वेन तद्-मार्श्रयस्य नायकस्यैवोपमानत्वेन मारुतस्योपमानत्वाभावात् ॥ किं च— 'अयमेन्द्रशुमं परथ रक्खशुम्बति चन्द्रमा: ।' इत्यादौ चन्द्रमसो न नायकोपमानत्वसंभवः चन्द्रप्रकाशे चुम्बनस्य लक्ष्य-णिकतवान्नायककपेे च मुखत्वात् । लक्ष्यणिकचुम्बनस्यैव सामान्यधर्मत्वे तु नायकस्यापि कान्तानुयोगिकः स्वकीययार्तिंकचिदवयवप्रतियोगिक एव संयोग उत्तः स्यात्, न तु मुखप्रतियोगिक इति रसापकर्षापत्तिरिति प्राग्वत् ॥ अत्र वदन्ति—प्रकृतकर्तृर्येपकृतनायकादिव्यवहार आरोग्यत इति यदुक्तम् । तत्र किं नायकादिविशेषितो व्यवहारस्थथा, उत तदविशेषित

9. 'नामके' खल्. २. 'स्तनवसनाप' स्वल्. ३. 'तद्व्यतिहार' खल्. ४. एतद्यतिरिक्क-प्रसातां मल्लान्डौलेआव.

काव्यमाला

एवं । नाधः । चन्द्रोदेर्नोऽकवयवहाराश्रयत्वेन तत्साम्यतैव सिध्यापत्तेः । न चेष्टापत्ति: । श्रेष्ठमूलकामेदाध्यवसायेन व्यवहारेपदस्यैव कवेरिवक्षितत्वात् । नायकस्य व्यवहाविरोषणत्वे तु नायकत्वस्य सिध्यनापत्तेश्व । किं चैवम् 'निशामुखं चुम्बति चन्द्र एष:' इत्यादौ यथा चन्द्रे न नायकत्वं निशाकरे: एव निशाशब्दनायिकानुसारेण मुखचुम्बनमात्रस्य चमत्कारकत्वाभावेन मुखचुम्बनस्यास्याघारणनायकव्यवहारानुपपत्तेश्वेत्यारोपस्यापि वैचर्य्ये स्यात् । यदितु निशायां श्रीमत्ययद्योतं नायिकात्वं स्वमकृत्यर्थद्युतित्वेनैव प्रतोयते इति निशो नायिकात्वबोध इत्युच्यते तदा पुंस्त्वस्यापि चन्द्रद्रुतित्वेन बोधे बाधकाभावात्तन्नापि नायकत्वारोपे बाधकाभाव: । न त्वितोय: । मुखचुम्बनमात्रस्याहृदयत्वात्

यच्च अलंकारसरस्वकारमतानुयायिना कुवलयानन्दकृतोक्कम्—अत्र विशेषणसम्बन्धिनोऽर्थभेदस्य तद्विशेषविशेष्यो पदपदार्थत्वात् । तथा च समासोक्तावप्रकृतानन्वयिन: कविसंरम्भगोचरत्वयोगात् । तथा च पारोपयोग्यक्ति । मुखादौ चन्द्रत्वारोपहेतुतादृशपदपदार्थयोगस्यासक्त्वात् । न चात्र—'निरीक्ष्य विधुन्रनै: पयोधो मुखं निशायामभिसारिकाया: । धारानिपातै: सह किं नु वान्तश्रनद्रोदयमिल्यात्तरं ररासे ॥' इत्यत्र निरीक्षणानुगुणनयनपदोपादानं यथा मेघस्य दृश्यृृ्वगमकं तद्वन्नायकत्वारोपगमकं किंचिदास्ते । नेति—

त्वय्यागते किमिति वेपत एष सिन्धु-स्त्वं सेतुबन्धकृदत: । किम सौ बिभेति । द्वीपान्तरेऽपि नहि तेऽस्त्यवशंवदोषदुर्ग त्वां राजपुंगव निषेवंत एव लक्ष्मी: ॥

१. 'नायकत्व' ख.

अलंकारकौस्तुभः

२५९

इत्यत्र यथा विष्णुकाव्ये सेतुबन्धरूपं राज्ञो विष्णुत्वगमकं, तथेहापि चन्द्रस्यापि जारत्वादिगमकं किंचिदुपपाद्यम् । तथा च विशेषणसामर्थ्यादवगतस्याप्रस्तुतव्यवहारस्य समारोपादेवात्र चमत्कार इत्यभ्युपगन्तव्यम् । यदप्यर्थयोः पौर्वापर्येऽपि माधान्यविशिष्टश्रवेत्य् प्रकृतेऽपक्कृतव्यवहारारोपणकृतेऽपि माधान्यवद्वारोपणो वेत्तत्र विनिगमको नास्ति, तथाप्यन্যতरव्यवहाराश्रये धर्मिण्यन्वतरव्‍यवहारारोपस्यावश्यकमसंगतिपरिहाराय स्वीकारणीयतया प्रकृतव्यवहारधर्मिण्यप्रकृतव्यवहारारोप एव स्वीकर्तुमहः । न चारोप्यवैयर्थ्यमिति वाच्यम् । स्वरूपतो ज्ञानस्यारोपे चारुत्वभावात्कैशुकाद्वपस्तुतधर्मिसंवन्धित्वेनावगम्यमौनपरस्परसादृश्यात्प्रकृततादारोपात् । कामुकादेशे शब्दादनुपस्थितस्यापि चुम्बनादिव्यञ्जितस्य व्यव हारविशेषणत्वम् तस्मात् — 'अयमिन्दीवरं परं रतक्लान्तुमति चन्द्रमाः ।' इत्यत्र 'जारसंबन्धिताहशचुम्बनास्तमकुल्यकव्‍यवहाराश्रयणत्व्' इति बोधः— इति ॥ तद्युक्तम् । 'मुखं चन्द्रः' इत्यत्र चन्द्रत्वस्यानारोपे ण 'चन्द्रत्वारोप इत्युक्तेस्तावदसंगतत्वात् । चन्द्रविशेषणस्य चन्द्रत्वस्य मुखे आरोपासंभवात्, किं त्वमेदसं सर्गेण चन्द्रस्यैव मुखे आरोपात् । किं च जारादिपदसमभिव्याहारामावाच्चदानारोप इत्यपि न युक्तम् । शब्दारोपे हि तत्समभिव्याहारोपेक्षतो न त्वाथोरोपे, रूपकथनेरुच्छेदप्रसङ्गात् । न च तत्रारोप्यमाणासाधारणधर्मो कृत्या मकृते तत्कादात्म्यमभिव्यज्यत इति वाच्यम् । इहापि परनायिकावदनचुम्बनस्य चन्द्रे आरोप्यमाणस्य जारसाधारणधर्मेत्येन तत्कादात्म्यव्‍यङ्ग्यत्वसंभवात् । एतेन 'विधिन्‍यनेनः—' इत्यादौ चाक्षुषादेः पुरुषत्वाक्षेपकस्येवात्र चन्द्रे जारत्वाक्षेपकत्वाभाव इति निरस्तम् ॥ न च चन्द्रादौ जारत्वाद्यारोपं विनापि जारव्यवहारारोपसंभवेनानुपपत्त्यभावात् तस्य जारत्वाक्षेपकत्वमिति वाच्यम् । अक्‍क्षेपक्‍कृत्‍यानुपपत्तिसापेक्षत्वेऽपि व्यङ्ग्यकरूपगमकस्य तदनपेक्षत्वात् । अन्यथा अर्थोपर्यैव निर्वाहे व्यङ्ग्यनवैयर्थ्यमसक्‍त् ।

त्वयापि जारोदर्यवहारविशेषणतवेनोपस्थितिरवरस्य वाच्या । अन्यथा स्वरूपेण व्यवहारमात्रारोपे चारुत्वानुपपत्तेः । एवं चारवस्योपस्थितिकस्य जारादेश्तादृशचुम्बनकर्तरि चन्द्रादौव तादात्म्येन विशेषणत्वमुचितस्, न तु व्यवहारेऽ भेदसंर्गेण, चन्द्रजारयोरभेदप्रतीतिं विना परनानिकावेदनानुबन्धानुपपत्तेः । अपि च 'निशासुखं चुम्बति चन्द्र एषः' इत्यत्र श्रीपुलिकाम्यां मुखचुम्बनरुपार्थसहकारेण नायिकात्वं नायकत्वं व्यज्यत इति निर्विवादम् । अन्यथा— 'निशासुखं चुम्बति चन्द्रिकैषा अहसुखं चुम्बति भानुविम्बम् ।' इत्यादावपि तद्व्यञ्जनापत्तेः । एवं च श्रीमत्यादिना व्यज्यमानं नायकत्वादिकं निशादेनोरनायकत्व एव पर्यवस्यति, व्यङ्कस्य श्रीत्वादेः स्वसामानाधिकरण्येन तदाक्षेपकत्वौचित्यात् । निशाशिनोर्नायकताख्यधर्मविशिष्टयोः प्रतीतिरिति सर्वस्वकारग्रन्थविरोधाच्च । अविनाभावादप्रकृतत्वहाराक्षेप्त इव मस्तुतो धर्म्यवच्छिन्नत इति तद्विवरणग्रन्थाच्च नायकत्वारोपस्तैव प्रतीते । किं च —व्यवहाराक्षेप्त इव मस्तुतो धर्म्यवच्छिन्नत इति तद्विवरणग्रन्थाच्च नायकत्वारोपस्तैव प्रतीते । किं च —व्यवहाराक्षिप्तस्य नायकस्य तद्विशेषणत्वमेव न तु चन्द्रादिविशेषणत्वम्, तत्समानाधिकरणपदानुपस्थाप्यत्वादित्ययुक्तम् । एवं सति निशायामपि नायिकात्वारोपो न स्यात्, किं तु व्यवहाविशेषणतवेनोपस्थितिरेव, तच्च न संभवति नायिकात्वानलिङ्गतकरात्रिसुखचुम्बनस्य नायिकासंवलितत्वात्, रात्रितादात्म्यं विना नायिकाया मुखविशेषणतायोगाच्च । किं च — 'निरलक्ष्मीकाभवत्याची प्रतीचीं याति भास्करे । प्रियेय विपक्षरमणीसक्ते का मुदमभ्येति ॥' इत्यत्र भास्करादीनां नायकत्वामतीतौ उत्तरार्धे प्रियत्वादिना समर्थनमप्यनुपपत्तं स्यात् । अन्यच्च—अपकृततव्यवहारः प्रकृतविशेष्ये तद्व्यहारताटस्थ्येनारोप्यते, तदभेदेन वा । नाद्यः । तथा सति 'ऐन्द्रीमुखचुम्बनकर्त्रा नायिकामुखचुम्बनकर्त्रा च चन्द्रः' इति 'एकं द्वयम्' इति रीत्या बोधः स्यात् । न चेष्टापत्तिः । ऐन्द्यां नायिकात्वस्य चन्द्रे नायकत्वस्य वा—प्रतीतिप्रसङ्गात् । नान्यः ।

काप्रकृतव्यवहारप्रकारकारोपस्यैव युक्तत्वात् न तु भेदसंसर्गेण प्रकृतविशेष्ये तदारोपस्यापि, अमेदांशो व्यवहारांशे चारोपप्रसङ्गात्, मम त्वमेदांश एवारोप इति विशेषः। तस्मादमेदेन भासमानः प्रकृतव्यवहारः स्वविशेष्ये तद्विशेष्याभिन्नतया व्यवसिते भासते। तत्राप्रकृतार्थे उपस्कारकृतया गुण इत्यु चेत्‌। अयं तु विशेषः। यथा—‘वस्त्रादनलकृतकान्ताम्‌’ इत्यादौ रूपकप्रकरणोदाहते ‘त्वत्पादनखरक्तानामलककमार्जुनं श्रीशृङ्करणचन्द्रद्वेतीकरणभिन्नकम्‌’ इति विशिष्टमार्जुनं विशिष्टश्वेतिकरणारोपः। तद्वदत्रापि ‘ऐन्द्रेन्दुमुखचुम्बनकर्त्री चन्द्रो नायिकामुखचुम्बनकर्त्रीनायकामिन्नः’ इति न शब्दबोधः। नायिकेत्यादिभागस्य शब्दानुपस्थितत्वात्। किं तु प्रकृतवाक्यार्थगतकः पदार्थः। अप्रकृतपदार्थतात्प्रेन भासमानवैशिष्ट्यमनुभवन्तो महावाक्यार्थरूपेण परिणमन्तः इति। तथा च ‘ऐन्द्रेन्दुमुखचुम्बनकर्त्री चन्द्रमुखी नायिकेति’ इति बोध इति। तस्मादव्यवहारस्यैव ‘चन्द्राद्यभावारोप इति मत्वा निराकरणं इति महं निघ्नुरिकस्सेति। अत्रेदं प्रतिभाति—त्वन्मते उभयत्राभेदारोपसच्च्वेन लाघवानवकाशः। तत्र हि नायिकाया रात्रौ नायकस्य च चन्द्रे अभेदेनारोपः। न च त्वन्मतेsप्रकृतव्यवहारस्यामेदसंसर्गेण प्रकृतव्यवहारे आरोपः। अप्रकृतव्यवहारस्यैवेदमेदसंभन्धेन चन्द्रादाविल्युभयत्र संसर्गमेदः। मम त्वयात्राप्यमेद एव संसर्ग इति लाघवमिति वाच्यम्। मन्त्रमेदप्रकृतव्यवहारामेदाध्यवसितस्य प्रकृतव्यवहारस्यैव चन्द्रे बोधातस्य चारोपाभावात्। किं तु प्रकृतव्यवहारे अप्रकृतव्यवहारस्यैवारोपेण लाघवात्। तत्र त्वमेदमेव ‘संसर्गैकृत्यारोपद्वयमिति गौरवम्‌। अप्रकृतव्यवहारांगमेदेन प्रकृतव्यवहारस्य चन्द्रे बोधे चन्द्रविशेष्यकाप्रकृतव्यवहारारोपानुपक्षणात्। अप्रकृतव्यवहारस्यामेदेन प्रकृतव्यवहारे भेदेन च चन्द्रादावारोपे प्रयोजनाभावात्। न चैवं सति प्रकृतविशेष्ये अप्रकृतव्यवहारारोप इत्यदिग्रन्यविरोधापत्तिरिति वाच्यम्‌। स्वाभिन्नाश्रयत्वसंभन्धेन अप्रकृतव्यवहारस्य चन्द्रादावारोप

रिति वाच्यम्‌।

17 9. ‘हारामेदेन’ ख.

इति तदर्थात् । भवति ह्रपकृतव्यवहाराभिन्नः प्रकृतव्यवहारस्तदाश्रयाश्र चन्द्रादिरिति ॥

अपि च यत्र वाक्यं वाच्यार्थाभिप्रायेणैव वाक्यप्रयोगे श्रोत्रादिना तत्स्वरूपार्थोडवगम्यते, तत्र वक्तृतात्पर्याभावात् ततो न तदुक्तबोधसंभवः । यथा हर्षचरिते—'तरलयासि हंसं किमुत्सुकमकलुषमनसावासलालिते । अवतर कलहंसी वापिकामपि पुनरेष्यसि पद्मालयम् ॥' इयं हि दुर्वाससः शापेन सरस्वत्यां भूमिं प्रति प्रेषातुकामायां तस्सेवावसरे हंसस्य हंसीं प्रति यथाश्रुतेवोक्तिः । सरखत्या तु सारूप्यात् सस्या ब्रह्मलोकदुस्त्यजत्वाभिज्ञानाभिप्रायेणापि योजितम् । त्वन्मतस्य च ब्रह्मलोकाभिन्नमानसत्वयोगेच्छाविरहवती हंसोरूपा सरस्वतीति बोधस्यात्र संभवात् । किं तु अत्रैव 'विशिष्टे विशिष्टस्य नामेदान्त्यः । अभेदप्रतियोगिनोरर्थस्य शब्दानुपस्थितत्वात्' इत्युक्त्वा ऐकव्यादीनामभेदेन नायिकादावन्वयबोधस्थितिकारोडनुचित एव । न हि वाक्यार्थसैव शब्दोपस्थितिरपेक्षिता न तु पदार्थस्य । अभेदप्रतियोगिन एव शब्दोपस्थितिसतथा न तु तदनुयोगिन इति वा सप्रतिपाणकम्, येन वाक्यार्थस्य पदादनुपस्थिततदभेदबोधः । पदार्थे तु पदादनुपस्थितेऽपि पदार्थोऽन्तराभेदो बुध्यत एवति वावकुभवकारः स्वात् । अत एव नायकादेः शब्दादनुपस्थितस्य न चन्द्रादावारोप इत्यत्र दूषणं यदुक्तम्—आर्थारोपे न समानविभावतृकपदार्था काच्चेति । तदत्प्रकारम् । अथापि वाक्यार्थे विशेषतस्तारोप्य अर्थे एव-त्यपि वच्यं शंक्यतया तदुक्तविलयापत्ते ॥

किं च जात्वाद्यारोपमन्तरेणापि चन्द्राद्रौ तद्व्यवहारारोपसंभवात् तत्र जारादारोपे किंचिद्रकममस्ति ॥

यतु व्यङ्ककस्याऽनुपपत्तिनिरपेक्षसैव व्यङ्ककत्वामति । तदपि न । प्रकृतानुकूलार्थव्यङ्कक्त्वनियममझ्ञापते ॥

किं चैवं ध्वानिमकरणे— 'ऐलसिरमणि धुत्ताणामगिमो पुत्ति धणसमिद्धिमओ । इय भणिएण णअण्णी पफुल्लविलोअणा जाआ ॥' इत्यत्र परिफुल्ललोचनत्वेन वस्तुना हर्षव्यञ्जनेनडपि कथम् मदुपभोग्यरूप- वस्तुय्यञ्जनेन । न च हर्षेण सञ्जननकत्वात् त्वदुपभोग्यतापेक्ष इति वाच्यम् । हर्षस्य पुत्रलाभादिनापि सम्भवेनानैकान्तिकत्वेन मदुपभोग्यत्वाक्षेपकत्वासं- भवादित्याशङ्क्य अलससिरोमणित्वादिश्रवणविशिष्टपफुल्लविलोचनत्वस्य कारणान्तरबाधकसहकारेण मदुपभोग्यत्वव्यञ्जकत्वमिति स्वोक्तिव्याघ- तापत्ति: ॥ यदपि स्वरूपतो व्यवहारमात्रारोपस्य चारुत्वाभावादव्यवहारविशेषणत्वेन जाराद्युपस्थितिरव्यमञ्जीकरण्या । एवं च जारादेरभेदेन चन्द्रादावेवारोप उचित इत्यादि । तदपि न । जारादेरभेदेन चन्द्राद्यारोपवादिना त्वयापि जारादेर्वधारिकोषणादिना तद्वयसाङ्कुर्यसम्भोग्यसम्भोग्यास्त्रत्वाद् । अन्यथा 'मुख- चुम्बनकर्ता चन्द्रजार:' इति बोधे चन्द्रे जारत्वाक्षेपकत्वाभावात् । एवं चोभयत्र तदन्यापेक्षया व्यवहार एव तद्रोघो युक्तो लाघवात् ॥ यत्तु जाराभिक्क्वेन चन्द्रगोधं विना परनायिकावदनचुम्बनस्याहृदयत्‌- दिति । तत्र । मैहत्तीयमावमात्रेणापि तदुपपत्तावभेदप्रतीतरनुपयुक्तत्वात्॥ यदपि मुसचुम्बनादिना नायिकात्‌- दिकं निषादिदित्येनैव व्यज्यत इति । तदपि न । व्यज्जकं हि तत्र मु- सचुम्बनादिकमेव क्रीतादिकं तु सहकारिमात्रम् । एवं च चुम्बनादिना स्वविशेषणत्वेन तदाक्षेपसमर्थम् । किं च क्रीतादिकं न निरपेक्षं नायि- कात्वादिव्यञ्जकम् । 'निशासुखं चुम्बति चन्द्रकैषा' इत्यादावपि तदापत्ते: । किं तु चुम्बनादिकर्तुः पुष्ट्वादिसहकारेणैव । एवं च चन्द्रगतं पुष्ट्वं नि- शायात नायिकात्वम्, निशागतं च रीतिं चन्द्रस्य नायकत्वं व्यज्जयतीति पर्यवसानात् कथमाक्षेपकसामानाधिकरण्येन नायिकात्वादिप्रतीति: स्यात् ।

९. 'अलसशिरोमणिधूर्त्तानामग्रिम: पुत्रि धनसमृद्धिमय: । इति मणितेन नटटाणं प्रफुल्लविलोचना जाता ।' इति च्छाया.

स्त्रीवादेस्तदोदेशपक्त्वाभावात् । पुंस्त्वादेश नायिकात्वादिसामानाधिकरण्य-भावात् ॥

यतु निशाशशिनोर्नायक्त्वाद्यधर्मविशिष्टयोः प्रतीतिरित्यादिग्रन्थस्थसदृर्शनम् । तदपि न । नायकस्य व्यवहारविशेषणतया परम्परया तद्वैश्वर्यमित्यत्रैव तत्पर्य्यात् । व्यवहारारोपमझीकृत्य नायकादारोपनिरासतात्पर्य्येके ग्रन्थे तद्भेदारोपाभिप्रायस्स्फुटितुमशक्यत्वात् ॥ यदपि चन्द्रादौ नायकाङ्गनारोपवत् निशायामपि नायिकात्वादारोपपोडपि न स्तादिति । तदपि न । रात्रिसुखचुम्बनव्यवहारे भतियोगित्वानायकान्वयबोधे सति रात्रिसुखचुम्बनस्य तदधर्मत्वभावेन रात्रौ नायिकात्वादारोपस्यावश्यकत्वात् । न हि नायिकाया व्यवहार विशेषणत्वेनान्वयोधः संभवति मुलचुम्बनरूपव्यवहारस्य तदसंबन्धित्वात् । नायकस्य तत्संबन्धितयान्वयेन संबन्ध्यान्तरस्यानाकाङ्क्षितत्वाच्च । तदतिरिक्तव्यवहारस्य वानुपपत्तत्वात् । अत उत्करीत्यान्वयसैवोचितत्वात् ॥ यदुक्तम्--

'निलेक्ष्मीकामवत्याची प्रतीचों याति भास्करे । प्रिये विपक्षरमणीसक्ते का मुदमव्याति ॥'

इत्यत्र भास्करादीनां प्रियत्वादिबोधे उत्तार्धे प्रियत्वादिना समर्थनानुपपत्तिरिति, तदपि न । त्वन्मत एव तदोषात् । न हि 'भास्कराप्रियां रक्ने प्राणिनो नायिकादूयात्' इत्युक्ते प्रिय इत्यादिना समर्थनं संबभूव । अथेदं समर्थनं न भवति । अस्माकं त्वप्रकृतव्यवहारक्षेपक्त्वेनोत्तरार्धस्य निलेक्ष्मीकत्वसंपादनोपयोगस्स्फुटितत्वात् । तस्मात् समासोक्तौ व्यवहारसैवाभेदेन प्रकृतव्यवहारे आरोप इति स्थितम् ॥

अत एव-- 'गण्हं चुम्बति पाण्डिमाघरमधून्यास्लादयत्युल्बणः श्वासोर्मिस्खलितानिमा तनोति च तनोरैश्वर्यपीडितशः । तापस्लावदपाकरोति वसनं आतः किमावेद्यतामेते धन्यतमास्वमेव विधिना वामेन निर्वासिता: ॥'

अलङ्कारकौस्तुभः

इत्यादौ, 'कपोलेऽ पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैर्यममृतहृदयोडधरररसः । मुढः कण्ठे लम्बस्तरलगति वाष्पः सनतटं निपीय मन्युज्वलितस्तव निरनिरोधेन तु वयं ॥' इत्यादौ च न रसाभासत्वापत्ति: । इह हि पाण्डुत्वादिषु बहुषु गण्ठ-चुम्बनादिव्यवहारारोपात् बहुष्वपि एकसंवन्धिना व्यव हारारोपसं संवो-ञानौचित्यम् । त्वन्मते तु तत्र नायकत्वस्यैवारोपात्प्रपुत्वादौ मत्यकं वारः स्यादिति दिख् ॥ अत्र च कचिच्छौकिके शास्त्रीयव्यवहारारोप: ।

यथा मम— 'रूपं राजति केवलान्वयि तनौ प्राणेश्वरप्रार्थिता शेषादौ व्यतिरेकि केवलमिदं सूक्तं समाकर्ण्यते । प्रोदेति व्यतिरेकि चान्वयि च ते रम्भोरु वक्षोजयो-मेध्ये चात्र तनुत्वमझ गमने लो लत्वमक्ष्णोस्तथा ॥' अत्र नायिकाया रूपे सर्वाङ्गव्यापकतायां नै यायिकप्रसिद्धाभावाप्रति-योगित्वरूपकेवलान्वयितस्यव्यवहारारोप: । कचिच्छास्त्रीये लौकिकव्यवहारारोप: ।

यथा मम— 'मा यान(?)मव्ययसमाश्रयणाद्विभक्ति- र्होत्वा निजामपि तथाविधतां विनिर्मात् । s्वच्छन्दतां दधदपर्यनुयोगयोग्य- रतस्या हि लोकविधिमन्वविशण्ट (? विशन्त ?) निन्द्रः ॥' अत्राव्ययोत्तरविभक्तेलोपो भवतीति वैैयाकरणव्यवहारे अनुचितांह-सारतवलवदव्यवहारारोप: ।

काव्यमाला १

कचिच्छ शास्त्रीये शास्त्रीयव्यवहारसमारोप: । यथा मम— 'कर्मेण्यणावप्यनणौ प्रयाते कर्तृत्वमध्याननिवर्जितेऽपि । स्पृहामहं संविंदधत्परसै पदाय न स्यां कथमहं हास्य: ॥' अत्र 'बहुधा' वाच्यो 'कर्माणि' अध्ययनेनां श्रवणाद्यात्मकज्ञानानाम- भावेऽपि सति परसै मोक्षरूपायं पदाय स्पृहां कुर्वीत्स्यनेन उत्ते 'कर्म- सत्त्वे' मोक्षो भवतीति वैदिके- व्यवहारे । अणौ अन्यन्तावस्थायां कर्मी- मूते पदार्थे । अनणनाविति नञ्समासद्रयेन णयन्तावस्थायां कर्तृभूते सति अनाध्यानेऽ स्मरणमिच्चार्थे आत्मनेपदविधानात्ताहसस्थले परस्मैपदं न आ- त्मनेपदमेव 'णेरणौ यत्कर्मे णौ चेत्स कर्तृनाधाने' इति सूत्रेण भवतीति चैैयाकरणव्यवहारारोप: । एवं शास्त्रान्तरेषप्युदाहार्यम् । इति समासोक्तिः । निदर्शनां निरूपयति— उपमाप्यवसन्नो यत्रार्थोऽन्योऽन्योन्यमन्वयानहः । यच्च क्रियया कारणकार्यावन्यधींनिदर्शोना सोक्ता ॥ १ ॥ यत्र पदार्थयोरवाक्यार्थयोरिवा अन्योन्यमेकवाक्यतयान्वयबोधजनक- योरुपमानोपमेयरावं कल्पयित्वैवान्वयबोधपर्यवसानं सा निदर्शोना । यत्र च कार्यकारणयोः क्रियया हेतुहेतुमद्भावे प्रतिपादिते उत्तरवाक्यार्थः पूर्ववाक्यार्थप्रतिपाद्यसामान्यकार्यकारणभावे दृष्टान्ततया पर्यवस्यति सा द्वितीया निदर्शोनेत्यर्थः । आद्या यथा—सुदाराक्षसे आमात्यराक्षसं गृहीत- मालोक्ये 'चाणक्यसोक्तौ— 'केनोตุंगशिक्षाकलापकपिलो बद्धः पटान्ते शिवा पाशैः केन सदागतेऽरगतिता सध्चः समापादिता । केनानेकपदानवासितसटः सिंहोऽर्पितः पञ्जरे भीमः केन च नैकनक्रमकरो दोर्म्यां प्रतिप्रेर्डणवः ॥' अत्र हि राक्षसोडयं केनात्रासीत इति पूर्ववाक्यार्थः । वहिर्विषकाञ्चले

अलङ्कारकौस्तुभः

२६३

केन बद्ध इत्यादिरुत्तरवाक्यार्थः। न चैतेषां परस्परमन्वयबोधः संभवति, अतो यथा वह्निवृक्षाश्रयलवन्थनं दुष्करं तथा राक्षसग्रहणमपित्यादिक्रमेणोपमायां पर्यवसानम्। तथा च वह्निवृक्षाश्रयलवन्थन प्रतियोगिकसादृश्यव्दाक्षसग्रहणकर्ता मदीयज्ञासाविषय इत्यादिः पर्यवसितबोधाकारः। न च रूपकपर्यवसानमेव कुतो न भवति, राक्षसग्रहणरूपवह्निवृक्षाश्रयलवन्थनकर्तृ क इति बोधसंभवात् इति वाच्यम्। प्रकृतम्राधान्यभङ्गापत्तेः। एवं स्वात् एवं प्रकृतम्राधान्यमङ्गाभावादिति चेत्, न। राक्षसग्रहणस्य प्रकृतत्वेन तत्प्रेमेयसैव वाच्यत्वात्। रूपकापेक्षया उपमाया: प्रथमप्रतीतिकत्वाच्च। न चात्र व्यतिरेचोपमैवास्तु किमलङ्कारान्तरकल्पनयेति वाच्यम्। उपजीव्यत्वेन तदस्युपगमादित्याहुः॥ पदार्थनिदर्शना यथा— 'वैरिणां महानसकर्मलक्ष्मीमालिनीतनेन हस्तेन । छिन्दं मुहुं हसिज्जइ चन्दावत्थं गदं पहिआणं ॥' अन्यावस्थान्येन कथं माप्यते इत्यतो मुखचन्द्रयोरुपमापर्यवसानम्। अथ वा अवस्थासदृशावस्थायां लक्षणा। साधर्म्यप्रतियोगिन्यामवस्थायामवस्थाचन्द्रपदान्वयः। अतो ह्यसोपमेयमस्तु इति चेत्, न। अवस्थायामवस्थानिरूपितसादृश्यभावात् चन्द्रपदसैकदेशान्वयमसज्जात्। स्वण्डशक्तिकत्वेन च गौरवात्। एकपदोपस्थाप्यानां गत्यन्तरसत्स्वेद्योऽन्यमनन्वयाच्च। न्यायपञ्चाननादयस्तु—ईदृशस्थलेह्यन्वयं प्रति प्रथमोदाहृतनिदर्शना— यत् उपमानमप्रतिसिद्धम्। वह्निवृक्षान्वय निदर्शनासिद्धः। इह तु मोतिद्रोमिति विशेषः। वाक्यार्थनिदर्शनयोगिपदस्य स्वविशेष्यजातीयार्थलक्षणया चन्द्रपदस्य चन्द्रावस्थायां लक्षणा। तेन चन्द्रावस्थासदृशावस्थालामेन ह्यसोपमेवेत्याहुः।

१. 'ग्रहिण्या महानसकर्मलक्ष्मीभिमलिनीतनेन हस्तेन । सृथ्टं मुखं हसते चन्द्रावस्थो गतं पया ॥' [गाथा ११३] इति छायाः—

द्वितीया यथा—

उन्नतं पदमवाप्य यो लघुहेतोर्यैव स पतोदिति ध्रुवम् । शैलशेखरगतो हष्ठकण्ठश्रारुमारुतधुतः पतत्यधः ॥

अत्र लाघवे सत्युनततदप्रासित्वं कारणतावच्छेदकम् । पतनत्वं कार्यतावच्छेदकमिति कार्यकारणभावः पूर्वोक्तप्रतिपाद्यः । तत्र हष्ठान्ततयोत्तरोपमानम् । तेन लाघवे सत्युनततदप्रासिः पातहेतुः यथा हष्ठकण्ठस्येति दृष्टान्तपर्थ्यवसानानिदर्शनातम् । न चात्रानुमानमेवेति वाच्यम् ।

पक्षादेरनिर्देशात् । न च ‘अयं निश्चितपतनकः लाघवे सत्युनततदप्रासित्वात् शैलसनुगतहष्ठकण्डवत्’ इति वाच्यम् । एकत्र लघुत्वमलपबुद्धितत्वम्, हष्ठान्ते त्वकृष्टगुरुत्वयोगित्वम् ।

उन्नतत्वम्, उत्तकृष्टत्वम्, ऊर्ध्वदेशस्थितत्वं चैति भेदात् । पकषे पतनं पदांशो हष्ठान्ते त्वक् संयोगहेतुः क्रियते इति भेदाच्च वव्यास्यमभावेडपि कविप्रतिभाकल्पिततव्यास्यादिलादेवात्रवमानालंकारमवत्वे; ।

अन्यथा उत्तरार्धस्य पूर्वकार्यकरणभावादहष्ठान्तत्वानुपपत्त्या त्वन्मतस्यापि विलयप्रसङ्गात् । इति चेत् । तथाप्यत्र लघोरुनतपदप्राप्तौ पातं प्रति हेतुकाशात् ।

न च ‘पतनं लाघवे सत्युनततदप्रासिजन्यत्वम्, पतनत्वात्, शैलाग्रगतहष्ठखण्डवत्’ इति वाच्यम् । श्लोके हष्ठखण्डस्यैव हष्ठान्तत्वप्रतीते: तत्समवेपतनस्य तदभावात् पतनस्य पक्षत्वे हेतोरसाधारण्यात् ।

पतनविशेषस्य पकषत्वे च सामान्यतो निपतनस्य लाघवे सत्युनतपदप्रासिजन्यत्वस्य श्लोके गम्यमानत्वासिद्धे: । उन्नतपदप्राप्तौ पातहेतुस्वस्यैव प्रतिपादनीयत्वेन पतनस्योल्लनतपदप्रासिजन्यत्वसाधने तद्दिरोधाच्चेति नानुमानावकाश इति सिद्धम् ॥

अथास्वस्तत्र विशेषण सामान्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यास: । ‘निजदेशाद्वितमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम् । पश्यति पित्तोपहत: शशिशुभ्रं शार्करामपि पीतम् ॥’

१. ‘भ्वाप’ इति भवेत् । ३. ‘लीलयैव’ क्षा.

अलङ्कारकौस्तुभः

२९९

इत्यादिवदिति चेत् । न । समर्थनोयवाक्यार्थप्रतिपादककार्यकारणभावान्तर्गतकार्यलावच्छेदककारणतावच्छेदकधर्मयोः समर्थनैकवाक्यान्तर्गतकार्यकारणभावघटककार्यतावच्छेदककारणतावच्छेदकधर्मोभिन्नत्वे निर्देशनामेदे त्वथोऽन्तर्यास इति विवेकेनात्र तद्विषयाभावात् । इह हि पूर्ववाक्यार्थप्रतिपादककार्यकारणभावे उक्ततावच्छेदककारणतावच्छेदकं, द्वितीयेऽपि तदेव । 'निजदोष-' इत्यादौ तु पूर्वोत्तरवाक्यार्थकार्यकारणभावे दोषत्वं कारणतावच्छेदकं विपरीतज्ञानत्वं कार्यतावच्छेदकं । द्वितीयार्थे तु पित्तत्वं कारणतावच्छेदकं विपरीतचाशुषत्वं कार्यतावच्छेदकमिति मे- दात् । एवं च पूर्वोत्तरवाक्यार्थकार्यकारणभावद्वये यत्र सामान्यविशेषरूपधर्मावच्छिन्नत्वं तत्रैवार्थान्तरन्यास इति फलितम् । अथास्वयं दृष्टान्त एव । 'त्वयि दृष्टे एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवज्वलितम् । आलोके हि हिमांशोर्विकसति हृदयं कुसुमद्रुस्त्या: ॥'

इति वत् । न चात्र कार्यकारणभावद्वये कार्यतावच्छेदकैक्यभावः निर्वाणत्वविकासत्वोभयेदादिति वाच्यम् । तयोर्विश्वप्रतिविम्वभावेनैकस्य- त्वात् । अन्यथा उक्तोदाहरणेऽप्युक्तरीत्या पतनादौमेदिनासङ्गत्यापत्तेरिति चेत् । न । पूर्ववाक्यार्थप्रतिपाद्यकार्यकारणभावे उत्तरवाक्यार्थेप्रतिपाद्यकार्यकारणभावस्य यत्र ग्राहकत्वं तत्र निर्देश्य । 'त्वयि दृष्ट-' इत्यादौ तु उत्तरार्थीयकार्यकारणभावो न पूर्वोर्थीयकार्यकारणभावे आहल्यग्राहकः । तत्र हि एकारेण नायिकानिर्योणस्य राजदर्शनान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वरदर्शनेन कार्यकारण- भावो ग्राह्यः । तत्र यददन्वयव्यतिरेकानुविधायी तत्कार्यमिति ग्राहक- व्यासौ आलोके हीत्यादिहि दृष्टान्तः । तत्सतत्परिष्कृतया यददन्वय- व्यतिरेकानुविधायिति व्याख्या मनोभवर्णराजदर्शनयोः कार्यकारणभावो गृध्यते । उक्ततस्त्र तु उत्तरार्थीयकार्यकारणभावः साक्षादेव पूर्वोर्थीयका- र्यकारणभावग्राहक इति भेदः । विशेषान्वयव्यतिरेकानुविधायिज्ञानसैव सामान्यकार्यकारणभावग्राहकत्वमिति सिद्धान्तात् । तेन च यत्र पूर्वकार्य-

कारणभावे. साक्षादेवोत्तरकार्यकारणभावोऽनुकूलस्तत्र निर्देशना, यत्र तु पूर्वकार्यकारणभावग्राहक एवोत्तरकार्यकारणभावोऽनुकूलस्तत्र दृष्टान्त इति विवेकः -पर्यवसान्न इत्यलमतिपल्लवितेन ॥

अत्र केचित्—ललितमप्यलङ्कारान्तरमेव । यत्र प्रकृतवाक्यार्थमनुप्रस्त्य तत्प्रतिबिम्बस्वरूपवाक्यार्थान्तरमात्रसंपन्युस्ते । यथा— 'प्रस्तुते वर्णनवाक्यार्थे प्रतिविम्बस्य वर्णनम् । ललितं निर्गते नीरे सेतुमेषा चिकीर्षति ॥' अत्र ललितामिति लक्ष्योक्ति: । पूर्वार्ध लक्षणम् । निर्गत इत्याद्युदाहरणम् । इयं हि दाक्षिण्यादुपागते नायके प्रतिनिधित्व नायिकान्तरा-सक्ने सति तदानयनाय प्रेषयितुकामां नायिकां प्रति सक्या उक्ति: । तत्र च प्रस्तुतवाक्यार्थमपहाय तत्सदृशनीरनिर्गमोत्तरकालीनसेतुबन्धकारणद्वारा तत्प्रतिबिम्बवरूपार्थे उत्कः । न हीयमप्रस्तुतप्रशंसा, प्रस्तुत-धर्मिकत्वात् । नायकानयनेच्छावत्या नायिकायामेव तादृशसेतुकारण-च्छोकेः । नापि समासोक्तिः । प्रस्तुततद्वान्तेनाप्रस्तुततद्वान्तान्तर्गतितेरेव तद्दृश्यत्वात् । अत्र चामृतेन प्रकृततद्वान्तप्रतीते: । नापि निदर्शना । प्रस्तुताप्रस्तुतद्वचान्तयोः शब्दोभयोरैक्यसमारोप एव तद्भ्युपगमात् । यदि च शब्दोभयोर्‌विषयविषयिणोः प्रवर्तमान एवालङ्कारो वप्यसकृ: । विषयिमात्रोपादानेऽपि प्रवर्तेतं, तदातिशयोक्तेरपि रूपक एवान्तर्भावात् । विषयविषयिणोः शब्दोभयत्वे शब्दं रूपकं विषयिमात्रोपादाने वप्यतिशयोक्केरेवापत्तेः । तत्राप्यप्रस्तुतप्रशंसायामप्यति-शयोक्तेः । सारूप्यानिबन्धनायामप्रस्तुतप्रशंसायामप्यति-शयोक्कौ तु विषयिवाचकपदैरविषया लक्ष्यन्त इति वाच्यम् । इहापि प्रस्तुततत्त्वेन वर्ण्यमानादप्रस्तुतवाक्यार्थोल्लसकतद्वर्मिमगतप्रस्तुतदृष्टान्तप्रती-तिरिति तत्रान्तर्भावानौचित्यात् । प्रस्तुतं स्वपदेन निर्दिष्ट्य तत्राप्रस्तुतवर्णनारूपविच्छित्तिविशेषसद्भावाच्च ।

अलङ्कारकौस्तुभः

२६७

'पश्य नीलोत्पलद्वन्द्वान्ति:सरन्ति शिता: शराः !' इत्यादिषु प्रस्तुतस्य कस्यचिद्रूपादिमिण्डनुपादानादतिशयोक्तिरेव । एतेन गतसेञ्जलसेतुबन्धवर्णनादिष्वसंनन्धे संवन्थरूपातिशयोक्तिरस्तीत्यपि निरस्तम् । तथापि— 'कस्य भो: कथयामि देवहूंक मो विड्ढ सा(शा)खोटकवैराज्यादिव वाक्षि साधु विदितं कस्मादिदं कथ्यते । वामेनात्र वटस्वमभवजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकरणी मार्गे स्थितस्यापि मे ॥' इत्यादावपि तदतिशयोक्तिरेवापत्ते । अप्रस्तुतवाक्यार्थीतात्सारूप्येण प्रस्तुतवाक्यार्थप्रतीतिरूपविच्छित्तिविशेषणालङ्कारान्तरत्वमिति चेत् । तर्हिं इहापि प्रस्तुतधर्मिगतत्वेन वर्ण्यमानादप्रस्तुतत्वान्तर्गतदतत्प्रकृतवाक्यार्थप्रतीतिरूपविच्छित्तिविशेषसद्भावादलङ्कारान्तरत्वमेव कल्पयितुमुचितमिति सर्वोऽकारावलक्षणामिदं लोलतामिति । अत एव

'क सूर्यप्रभवो वंश: क चालविषया मती: । तितीर्षुर्द्धस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥' इति काव्यप्रकाशकारीयं निदर्शनोदाहरणमयुक्तमेव । ईदृशमल्या सूर्यवंशवर्णनमिच्छामिति प्रस्तुतार्थानुपन्यासात् । एवम्— 'अनायि देशः कतमस्वयाध वसन्तमुक्तस्य दशां वनस्य । त्वयासंकेततया कृतार्थी श्राव्यापि नाननेन जनेन सज्ञा ॥' अत्र कतमा देशस्थया परत्यक्क इति प्रस्तुतार्थमनुपन्यास्य वसन्तमुक्तस्य वनस्य दशामन्वयीतति तत्प्रतिबिम्बभूतार्थमात्रोपन्यायमेवालङ्कारिति ॥

तत्र वदन्ति—यद्यप्येकधर्मिकप्रस्तुताप्रस्तुतव्यवहारद्रव्योपादाननिबन्धना निदर्शनेयत्र विवादाभावः । तथापि व्यवहारद्रव्यवद्र्धर्मभेदप्रतिपादनाक्षमो

९. ख-पुस्तके 'सेऽपु'पदं नास्ति.

व्यवहारद्वयाभेद इति वाक्यार्थनिदर्शनास्वरूपम् । तत्र च प्रतिपादनं श्रौतमेवेत्यत्र नाम्रहणं, किंतु प्रतिपादनमात्रं । एवं च वस्त्वर्थस्य शब्दानुपदानेऽपि अर्थे तदादायैव निदर्शनायामेवैतदन्तर्भाव उचितः । अन्यथा हेतोपमादेरन्युपमावहिरभावपत्ते: ॥ यत्वातिशयोक्तिरेक रूपकसंभावाद्विलक्षणा । तथा च वाक्यार्थकथनादुपमेयाभ्यां अतिलक्षणां तदैक प्रतिपाद्यते । अलंकारशरीरस्य वैलक्षण्ये तु पृथगेवालंकार इति वस्तुस्थिति: । प्रकृतस्थले च प्रस्तुतवृत्तान्तस्य शब्दार्थत्वयोरुभयत्रापि शरीरवैलक्षण्य-भावादेकालंकारत्वमेव युक्तं । रूपकै तु विषयतावच्छेदकरूपेणाभासमान एव विषये विषयितावच्छेदकावच्छिन्नाभेदश्रुतातिशयोक्तिशरीरमिति वैलक्षण्येन तदुष्यो: पार्थक्यव्यवस्थापनात् । आहार्यनिश्वयाविषयीभूतो विषये विषय्यभेद एवं रूपकं । तत्र विषयतावच्छेदकरूपेणोपस्थितेर्विषयवि-शेषणत्वे गौरवेण तदनिवेशात् । एवं च भेदे रूपातिशयोक्त्यपहुत्योरपि रूपक एवान्तर्भाव: । इत्थं कस्यभावादित्यादौ शब्दभावादृष्टोपचारस्यातिशयोक्किरूपकान्तर्भावस्वीकरणं मते तु ललितस्यालंकारान्तरत्वशङ्कापि न संभवतीति रसगङ्गाधरकृतः ॥

इति निदर्शना ।

अपस्तुतप्रशंसां निरूपयति— अपस्तुतप्रशंसा प्रकृतप्रतिपत्तिरेतया यत्न । कार्ये हेतौ व्याप्यव्यापकयोरन्वगी: समेतस्य ॥ १ ॥ यत्र अपस्तुतार्थप्रोक्त्या प्रस्तुतार्थप्रतीतिरजीयते सा अपस्तुतप्रशंसा । समासोक्तौ तु प्रस्तुतेऽनुप्रस्तुतप्रतीतिरिति विशेष: । एवं तद्वेदानाह—कार्ये इति । ससमन्वयेष्टु प्रकृते इत्यन्वीयते । अन्यत: किं ग्राभम् । तथा च कार्ये प्रस्तुते कारणस्य, कारणे प्रस्तुते कार्यस्य, व्याप्यव्यापकपदे सामान्यविशेषपरे । विशेषे प्रस्तुते सामान्यस्य, सामान्ये प्रस्तुते विशेषस्योक्तिरिति चत्वारो भेदा: । तुल्ये प्रकृते तुल्योक्तिरिति पद्यम् । तत्र कार्ये प्रस्तुते कारणस्योक्तिर्यथा—

अलंकारकौस्तुभः

'तस्या: सान्द्रविलेपनस्तनतटप्रलेखसमुद्राक्रान्तं किं वक्ष:शरणानतिव्यतिकरव्याजेन गोपायिते । इत्युके क तदित्युदीयें सहसा तत्संप्राप्तुं मया सादृक्ष्टा रमसेन तत्कुलवशाचत्स्याश्र्व तद्विस्मृततम् ॥' अत्र किं त्वया तया मानो मुक्त इति कार्यमात्रे पूर्वच्छन्न्ते सखीयां प्रति नायकेन मानत्यागकारणमुपन्यासतम् । कारणे प्रस्तुते कार्योभिधानं यथा— 'तं से गुणम्मि जाइं कलम्वरगन्धेण जं गवा मोहम् । इअराग्जिअसद्दो जीयेण विना ण वोलन्ते ॥' एतेन त्वद्विरहबाधा तस्यामितिमात्रसूज्झुम्भते इति प्रस्तुते मोहरूपं तकार्यमुक्तम् । सामान्यप्रस्तावे विशेषवचनं यथा— 'रण्णाउं तं रण्णाउं पाणिअं सव्वइँ सअगिहम् । तह वि मआणें मइईअं अ आमरणन्ताइँ पेम्माइँ ॥' अत्र निसर्गप्रेमा उपाधिं नापेक्षते इति सामान्ये वाक्ये विशेष उदाहरण: । विशेषे प्रकृते सामान्योपन्यासो यथा— 'णिअहुँ लहन्ति कहिअं सुणन्ति खलिअक्खरं ण जम्पन्ति । जाहिं ण दिट्ठो सि तुमं ताओ चिअ सुहअ सुहिअओ ॥' अत्र यद्यहं त्वां नाद्रक्ष्यं तर्हि सुख्यितामविष्यामिति विशेषे वाच्ये सामान्यमुक्तम् । तुलेन तुल्याभिधाने त्रय: प्रकारा: । श्र्लेष:, समासोक्ति:;

१. 'तदस्य गुणी जातं कदम्बवगन्धेन यद्वृता मोहम् । इतरागिज्जसद्दो जीयेण विना ण व्यतिकामति ॥' (इति च्छाया ।)

२. 'अरण्यात्पुण्यमरण्यातपानीयं सर्वतः स्वयंग्राहम् । तथापि मृगाणां मृगीणां चामरणान्तालि प्रेमाणि ॥' [इति गाथा० ३८८७]

३. 'निद्रां लभन्ते कथितं श्रुणवन्ति स्वकलिताक्षरं न जल्पन्ति । याभिरन हृष्ट्रोऽसि त्वं ता एवं सुभग सुखिता: ॥' [इति गाथा० ५१९८]

४. 'नाद्राक्षं' स्वा० ५. 'सुखी नाभवि' स्व.

सादृश्यमात्रं च । यद्यापि द्व्योरेव प्रकृतत्वे द्व्योरेवाप्रकृतत्वे वा शेषो-नेषः; प्रकृतेडप्रकृतव्यवहारारोपे च समासोक्तेरुच्यते(लो)सः, तथापि तदाभासत्वात्तथोक्तमित्याहः ॥ एतेन—'ताहराशले शिष्टविशेषेणाप्यप्रस्तुतमशंसां, न तु समासोक्तदलंकारविरुद्धत्वेनानुप्राहकत्वम्' तस्याः एतदलंकारविरुद्धत्वेनानुप्राहकत्वयोगात् ॥ यत्तु काव्यप्रकाशे 'समासोक्तेरनुग्राहकत्वम्' इत्युक्तम्, तत् तु । प्रतीयमानवृत्तान्तस्य प्रस्तुतत्वेनानुप्राहिकाया: समासोक्तेरेवाभावात् । प्रस्तुतस्य वाच्यतायामेव तद्भ्युपगमात् । अप्रस्तुतत्वे त्वनुप्राह्याया अप्रस्तुतप्रशंसाया एवाभावात् । अमप्रस्तुतवृत्तान्तस्य वाच्यतायामेव तद्भ्युपगमात् इति दूषणम् । 'शिष्टविशेषणाक्षिसद्वितीयार्थमात्रं समासोक्ति:' इत्यभिप्रायेण कथंचित्समाधेयमिति योजनं च रसगङाधरीयमपासत् । तत् तु शेषो द्वेधा—धर्ममात्रे धर्मधर्मिणोर्द्वये शेति भेदात् ।

तत्र 'धर्मसमाश्रिते' यथा सम— 'मित्रस्तावत् पक्षपातघटनां सेवस्व दुर्गे जलं पात्राणां च सहस्रमाश्रय कुरु त्वं कण्टकानां ह्रतिमम् । विश्वव्याप्यचिरानुदीर्य विधे बेनंविधेयानल- ३१० काव्यमाला । इत्याकारस्तु सरोज दुष्प्रतिकरः कान्ताकटाक्षादितः ॥' अत्र विशेष्यवाचि सरोजपदं न शिष्टम् । विशेषणविशेष्योमयशेषे यथा— 'रंसिअ विअड्ड विलासिअ समअण्णअ सच्चअं असोओ सि । वरजुअइचउलणकलाहाओ वि जं विअस्सि सतण्हमु ॥' अत्र हि तत्सदृशः कामशास्त्राभिज्ञो युवा प्रतीयते । न चात्र शेष ए-वोभयार्थबोधक इति वाच्यम् । अशोकपदस्य वृक्षे रूढत्वेन प्रथममेव तस्यतिते: । 'तदुक्तम्—'अवयवशक्ते: समुदायशक्तिवलीयसी' इति । न

१. 'दित:' ख्र् । २. 'रसिक विदगध विलासिन्समयन्ति सत्समशोकोडस्ति । वरयुवतिचरणकमलाहतोऽपि यद्विकसति सतृणमु ॥' [इति गाथा॰ ५१५]

अलङ्कारकौस्तुभः

च प्रकरणादिसत्त्वे योगार्थे एव बलवान् । यथा—‘तत्ते पयसि दृश्यनयति सा वैश्वदेव्यामिक्ष्या वाजिम्यो वाजिनम्’ इत्यत्र वाजिपदस्यार्थे रूढावपि ‘वाजमन्त्रमस्त्येषाम्’ इति व्युत्पत्त्या आमिक्षारूपात्रयोगिनां विशेषं देवानामेवोपस्थितिरिति वाच्यम् । प्रकरणादिकालीनयोगशक्तिजन्यबोधस्य समुत्थाप्यशक्तिजन्यबोधप्रतियोगित्वनियतत्वात् । अशेषपदार्थेच्छासामाववत्पुरुषबोधकाले वृक्षत्वप्रकारकबोधविरहे ण शेषविरहः । इयांस्वु विशेषः । यत्पुरुषपरत्वज्ञानभावकाले वृक्षत्वप्रकारकबोधस्यैवोत्पत्त्यास्तत्प्रस्तुतप्रशंसात्वं निर्बाधम् । तत्सत्त्वेऽपि पुरुषसैव प्रकृतत्वेन ज्ञानविरहे ततो वृक्षत्वप्रकारकज्ञानोत्पत्त्यास्तदेव निराबाधम् । अत्रैव पुरुषस्य प्रकृतत्वज्ञाने समासोक्तिरेवेति ॥ समाासोक्त्या यथा— ‘थेनानन्दमये वसन्तसमये सौरम्यहेमावलद्दिग्वालोभिखरे रसालशिखरे नीता: प्रात: वासराः । आ: कालस्य वचनेन कोकिलयुवा सोऽप्यपद सर्वा दिश: विलद्व्रायसचछुग्यादविदलनमूर्धा मुहुर्धावति ॥’ अत्र कस्यचिद्वामिन: प्रसादेन सुखातिवाहितदिनस्य पद्माहुर्जैनै: पीठ्यमानस सत्पुरुषस्य प्रतीति: ॥ यथा वा— ‘नाम्यासो नभसि कमे कररुहैर्न क्रौञ्चमाललम्बितं नद्धालत्वममूलभूधरगुहापर्यन्तभूगोललडने । पातु: स्तन्यमनादराद्रलतया हृद्यैव सिंहाशिशो- त्रीङ्गदानद्रवनिःगा: करटिनां गण्डेषु गण्डूषिता: ॥’ यथा वा मम— ‘तत्तदोहदवद्वसौहदभरास्ते महानोकहा बन्धीया इहासते कुरवक त्वामेकमेव त्वहम् । तारुण्यान्धपुरान्ध्रिपीवरकुचा प्रत्यूहनिरीक्षण- साकाङ्क्षं कलयाम्यशेषरसिकश्रेणीशिर:शेखरम् ॥’

काव्यमाला

अत्र कस्यचिदतिरसिकस्य प्रकृतस्य कामिनी-कुचपरिरम्भलोलुपत्‍वरूप-धर्मस्यापकृते कुरबके आरोप्यमाणस्यावच्छेदकतया प्रकृतपुरुषप्रतीते: स्मासोक्तिच्छाया, न तु समासोक्तिरेव। प्रकृतेडपकृतव्यवहारारोपस् तत्रात्। अत्र चापकृते प्रकृतव्यवहारारोपात्॥ यथा सम—'इन्द्रोपेन्द्रौ मिथस्तौ न विद्यमहतां सोदरखेदबद्धौ वादस्थानं तु ताक्ष्योपरिगमनसुखं यातवान्पारिजात:। किं तु स्फूर्जद्रुतमणिरखकुलिशशिखाभिन्नमातङ्गपाताघातापातालखाते वत फलति मृषा पारिजाते कमोड्यम्॥'

अत्र कयोक्षिद्वादिमतिवादिनोर्विरोधे तत्‍तत्सस्य कस्यचित्पीडायां प्रकृतप्रतीते:। साधर्‍शयेन प्रतीतावपि त्रय: प्रकारा:। कचिद्वाच्यार्थे व्यवसायेदतारोपेण तस्य न प्रकृतधर्मस्य वाच्यत्वेनोभयस्‍याधयेन प्रतीतौ वाच्ये-डप्युपपद्यमानत्वात्॥ यथा— 'धूलीमडलेो वि पड्ढकिओ वि तणइअदेहमरणो वि। तह वि माओ चिअ गरुअत्तणेण ढकं समुव्वहइ॥'

परिच्छेदहीनं जननिन्दितं च नायकं कामयमानाया इयसुक्ति:। धूली-मालिन्यादीनां गजे सत्त्वेन व्यञ्जचयनायकनिष्ठधर्मोध्यारोपानपेक्षा॥ कचिद्वाच्ये व्यञ्जचधर्मोध्यारोपेण। यथा मम— 'देवस्यास् त्रिभुवननमस्कार्यपादाम्बुजस्य स्थित्वा मूर्धोपरि विधुकुले मा मदस्‍ते प्रसार्लीत्। जूटावन्धावसरगुणितकूरकुम्भीनेन्द्र-स्कूर्जद्रोगावलिकवलिता लप्‍स्यसे तद्विपाकम्॥'

१. 'धूलिमलिनोदपि पङ्कजितोदपि तृणरचितदेहमरणोदपि। तथापि गज एव गुरुत्वेन धक्कां समुद्वहति॥' [इति गाथा० ६।२६]

अत्राचेतनायां विधुकुलायां संबोध्यत्वं मदप्रसक्तिश्रेयस्ति द्वयमनुपपत्रम्। व्यज्जनीयोत्कमपुरुषाहतकुटिलनायिकार्धर्मत्वादारोपितम् ॥ कचिदंशावच्छेदेनाध्यारोपानध्यारोपाभ्यां यथा— 'शैत्यं नाम गुणस्तवैव सहजः स्वाभाविकी स्वच्छता किं भूमः शुचिता भवन्ति शुचयः स्पर्शेन यस्यापरे । किं ज्ञानत्कथयामि ते स्नुपितपदं वे जीवनं जीविनां त्वं चैत्रीचपथेन गच्छसि पयः कस्त्वां निषेध्दुं क्षमः ॥'

अत्र कंचित्स्तपुरुषं प्रति गुणप्रकर्ष्यापनेपूर्वकमुपालम्भो द्योतयः । तत्र शैत्यं स्पर्शविशेषो जलीयविशेषगुणत्वेन ख्यातः । परदोषेऽपि क्रोधपरतन्त्र्या-भावरुपा क्षमा च । स्वच्छता द्रव्यान्तरावयवासंकिर्णत्वं जन्मविधाकर्मज-न्यशुद्धिमत्त्वं च । शुचित्वसुपधा(पा)तकसंसर्गराहिल्यसम्भयत्रापि । जीवनत्वं च तत्कारणत्वम् । नीचपथो निर्म्मार्गः, निषिद्धाचाररश । एवं च स्पर्शविशेषे षादिसंवन्धेन श्वाद्यत्वाभावात् तेषु क्षान्त्यादिल्वारोपः । तथा निर्म्मार्गगामित्वेन निन्दानुपपत्त्या तत्र निषिद्धाचारत्वारोपः । शुचित्वजीवनत्वयोस्तु शुतेर्हेतुत्वादेव नान्यारोपापेक्षेत । एवं च क्षान्त्यादभेदाध्यवसितेन शैत्यादिना शुचित्वादिना च शुद्धेनैव स्तुते निषिद्धाचारभेदाध्यवसितेन निर्म्मार्गगामित्वेन निन्दाया अनुपपत्तिरिति वाक्यार्थसिद्धिः । एवं प्राचां मतमनुसृत्य पद्यं भेदा व्याख्याता: । दीक्षितास्तु—संवन्धान्तरेण प्रस्तुतगमनेऽप्येषा हृश्यते ।

यथा— 'तापत्रयौषधवसस्प तव स्मितस्य निश्वासमनुद्गरुता निबुषीकृतस्य । एते कडंगरचया इव विप्रकीर्णा जैवातृकस्स किरणा जगति श्रमन्ति ॥'

अत्राप्रस्तुतानां चन्द्रकिरणानां भगवान्मदस्मिततरूपदिव्यौषधविशेषधान्य-विशेषकडंगरतात्वम्योत्प्रेक्ष्यां स्मितस्य त्सारतात्प्रोत्कर्षप्रतीति: । न 18

चात्र स्मितकंडंगारयोः कार्यत्वादिः काश्चिदुक्तः संबंधोडस्ति । अतोडत्र सहोत्पत्त्यादिकमेव संबन्धतयाश्रयणीयम्। एवं कार्यकारणयोः प्रत्येकमेव प्रस्तुतार्थप्रत्यायकत्वमभिसंधाय द्वे अप्सुतप्रशंसे दर्शिते । ततोडन्वयत्रापि दृश्यते । यथा— 'कालिन्दि तृंहि, कुम्मोदद्व, जलधिरहं नाम गृह्णासि कसा- च्छत्रोमें, नर्मंदाहं त्वंमपि वदसि मे नाम कंसात्सपत्न्या: । मालिन्यं तर्हि कंसादनुभवसि, मिलत्कज्जलैर्मौलिवीनां नेत्राम्भोमि:, किमासां समजनि, कुपितः कुंतलक्षोणिपालः ॥' अत्र किमासां समजनीति मालवीना रौदननिमित्ते पृष्टे तल्रियमररणरू- पनिमित्तमनाख्याय कुपितः क्षोणिपालः इति तत्कारणमभिहितमिति कार- णनिबन्धना । अत्रैव मालवान्प्रति प्रसिते तेन कुन्तलेश्वरेण 'किं ते नि- र्जिता:' इति प्रश्ने तद्रधान्तर्भाविनर्मदापक्षोत्तररूपं कार्यमभिहितमित्यत्रैव कार्योनिबन्धनापि । पूर्वेसां प्रश्नः शब्दः, उत्तरसां त्वार्थ इति विशेष इत्याहुः। अत्रेदं चिन्त्यम् । सितकडंगारचययोः कार्यत्वादिसंबन्धभावेऽप्य- मेदाध्यवसायविषयभूतदिव्यध्यानेन सह कडंकरचयसावयववायवयविभावस्य सत्च्वेन कार्यत्वसंबन्धोऽस्त्येव । न च यद्रूपावच्छेदे प्रस्तुते अप्सुतत्व्य- ऋचोऽर्थः प्रतीयते तद्रूपावचिछन्ने प्रकृते अप्रकृतस्य कार्यत्वादिसंबन्धो- डपेक्षितः । अत्र च स्मितत्वावच्छेदने एव स्थिते सारत्वरूपोक्तर्षः प्रतीयते, न तु दिव्यध्यानतादात्म्यावच्छेदने । अतो दिव्यध्यान्यकडंकरयोरुक्त- संबन्धसत्त्वेऽपि सितकडंकरयोसतदभावात् संबंधान्तरानुसरणमावश्यक- मेवेति वाच्यम् । अप्रसुतव्यर्च्यार्थप्रकारकजानांविशेष्यभूते प्रकृते अपकृतमात्रसंबन्धसैव लाघवेन विवक्षितत्वात् । व्यर्च्यार्थबोधधर्मि- तावच्छेदकीभूतधर्मावचिछन्नत्वनिवेशो गौरवात् । विशेष्यत्वं च तत्च्वेन विवक्षिततन्मात्रग्र् । अतः स्मितसैव ताद्राज्ञानविशेष्यतया तत्राप्रकृत- संवन्धो नास्तीत्यकाकारकदोपाभावः । तद्विशेष्यत्वेन विवक्षितस्य स्मितस्य

तद्विशेष्यत्वेन विवक्षितस्य स्मितस्य संवन्धो नास्तीत्यकाकारकदोपाभावः । तद्विशेष्यत्वेन विवक्षितस्य स्मितस्य

दिव्यधान्यतादात्म्याध्वसायदंशायामपकृतसंबन्धसत्त्वात् । एवं द्वितीयदोषस्याप्यनवकाशः । तथा हि । तत्र किमुभयोरेकेन तदर्शनेन प्रयोक्तं तत्प्रयोजकत्वानुपपत्तिरिति विवक्षितम्, उत कारणकारणस्य कार्यकार्यस्य च निर्देशात् कार्येत्कारणत्वाभाव इति । नाद्यः । कचित्प्रत्येकपुरस्करण तदर्शनेनादुभयोः प्रस्तुतकथयोजकत्वे कोऽपि तदुभयसमन्वेघार्यादोषत्वात् नूत्पत्तिवानपादकत्वाच्च । तत्राप्येकस्यैवाप्रस्तुतप्रशंसयां द्वयोः संबन्धयोः प्रयोजकत्वाच्च संबन्धनिवन्धनयोरेकत्रैवप्रस्तुतप्रशंसयोरेकत्र निबन्धमात्रेण तदातिरेक्याभावाच्च । न द्वितीयः । कार्यकारणपदयोः प्रयोज्यप्रयोजकसाधारणताया विवक्षितत्वात् । एवं च मालवीरोदनकारणीभूततत्साम्यमरणकारणकुन्तलेशदिति कृतं बहुना ॥

यदप्युक्तम्- 'प्रस्तुतं प्रस्तुतस्य घोतने मस्तुतादूरः । किं भृङ्ग सत्यां मालस्यां केतकीकण्टकेकच्छा ॥'

अत्र वाच्यवृत्त्यावृत्योरपि प्रकृतत्वेन साम्योक्त्यमस्तुतप्रशंसातिरिक्तत्वं स्फुटत्वात् । प्रस्तुतनिष्ठव्यङ्गयकतानिरूपितव्यङ्गयताशालिप्रस्तुतकत्वे च तदुभयोपगमात् । अत्र हि प्रयेण सह विहरन्त्या उत्कटौ भृङ्गोऽपि प्रकृत एव । न च भृङ्गसंवोधनानुपपत्त्या प्रियामात्राभिप्रायेणैवमुक्तिरिति वाच्यम् । अचेतनेऽप्यामन्त्रणदर्शनेन तदविरोधात् । एवं च प्रस्तुतेन वाच्येन च्यम् । भृङ्गोपालम्भेन पत्या: कुलवध्वा: सौन्दर्यादिगुणशालिन्या: सत्त्वे कूरज-नपरिवृत्ततायां सर्वस्वापहरणसंकल्पदुरासदायां कण्टकाकुलकेतकीकल्पायां वेश्यायां समागमेन किमित्युपालम्भो द्योत्यते ।

यथा वा— अन्यासु तावदुपमर्यसहासु भृङ्ग लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु ।

१. 'सत्वे' इति पदं ख-पुस्तके नृटितम्.

सुग्धामजातरजसं कलिकमकाले व्यर्थं कदर्थयसि किं नावमालिकायाः ॥१॥'प्रौढाक्षनासक्तविडपि बालां केशयति कामिनीप्रकृततृण्णोपालम्भेन तत् तीति: ॥

यथा वा— 'कोशद्रुमियं दधाति नलिनी कामस्वचञ्चुष्कर्तं धत्ते छूतलता नवं किसलयं पुंस्कोकिलास्वादितम् । इत्याकर्ण्य मिथ: सखीजनवच: सा दीर्घीकायास्तटे चेलान्तेन तिरोदधे स्तनतटं विम्बाधरं पाणिना ॥' अत्रेयमिति दीर्घिकेत्यादि चोक्त्या वाच्यार्थस्य प्रस्तुतत्वनिर्णय: । नायकदन्ततृणादितिाधारविरिष्टनायिकारूपप्रकृतत्वादृज्चार्थप्रकाशनं च चतुर्थचरण एव स्पष्टम् । आद्योदाहरणद्रयेडन्यायदेशेऽनित्यं प्राचीनैरुक्तम् । अपस्तुतप्रशंसायामप्रस्तुतत्वेन वाच्यार्थस्यावर्णनीयतया तत्राभिधायां विरहितायां वाच्यार्थेनाक्षेपात् प्रस्तुतार्थव्यक्तिरलङ्कार: स: । इह तु वाच्यार्थस्यापि प्रस्तुतत्वेन तत्रैव पर्यवसानसंभवेऽपि वस्तुसौन्दर्यबलেনाभिमतार्थव्यकिर्ध्वनिरेवेति । वस्तुतोडत्राप्यत्रालङ्कारध्वनित्वमेव । तृतीयस्यालङ्कारत्वे तु न कस्यचिद्वाद: । वृज्चार्थस्य चतुर्थचरणेन वाच्यत्वमापादितस्य ध्वनित्वयोगात् । 'शब्दार्थशक्त्याक्षिसोडपि वृज्चचोर्डर्थ: कविना पुन: । यत्राविक्रियते स्वोक्त्या सैवान्यालङ्कृतिध्वनेः ॥' इत्थं ध्वानिकारोच्यते ॥

तत्र रसगङ्गाधरक्तः—अत्राप्यमप्रस्तुतप्रशंसैव भवतीति नालङ्कारान्तरङ्गनम् । किंचिदुक्षिप्तिवैचिच्येण तत्कल्पने डलङ्कारान्त्यप्रसङ्गात् । न च तल्लक्षणानाकान्त्वात्कथमेतदिति वाच्यम् । न ह्यप्रस्तुतत्वं सर्वथा प्रस्तुतवाराहित्यं विवक्षितम्, किं तु मुख्यत:त पर्यवविषयीभूतार्थांतरिक्तत्वम् । इदं ९. 'अ्रमर: सदैव' स्व.

च सर्वथैवाप्रस्तुतेऽपि प्रस्तुतेऽपि मुख्यतात्पर्योविषयीबूते च समानमेव । अतो भुझादेस्तत्र सच्चामात्रेण प्रकृतत्वेऽपि मुख्यतात्पर्यस्य नायिकाद्युपालम्भ एव सच्च्वादप्रस्तुतेऽपि प्रस्तुतप्रतीतिरिति तल्लक्षणाऽऽन्तत्वं स्पष्टमेवेत्याहुः ॥ इति प्रस्तुतप्रशंसा ।

आतिशयोक्तिं निरूपयितुम्— अप्रकृतेऽपि निगीर्णे साध्यवसानाश्रयात्प्रकृतेऽपि । प्रकृतस्यान्यत्वेनोक्तौ यद्येवं स्यात्तथापच्चेति ॥ ९ ॥ स्याद्जन्यजनकपौर्वापर्यत्यागेऽपि सा त्वतिशयोक्ति: । यत्र साध्यवसानलक्षणया उपमेयस्योपमानरूपत्वेन विवक्षया उपमा-नपद्मेव प्रयुज्यते सा प्रथमा ।

यथा ‘चन्द्रोज्ज्वलम्’ इत्यादौ अध्यवसानमारोपविषयस्य आरोप्यमाणेन तादात्म्यविवक्ष्या । निगीर्णे विशेष्य तद्वाचकपदेनानुप्रतिपत्ते इत्थर्थ: । तत्र मुख्यादिपदप्रयोगान्मुख्यत्वादिव्यतिरेकानुप्रसक्त्या अन्योन्यभेदबोध: । रूपकं तु मुख्यादिपदस्यापि प्रयोगात् आहार्यैवामेदप्रतीतिरियुक्तम् । एवं च मुख्यादीनां चन्द्रादिमिरत्वेनोपस्थितं रूपकम्, चन्द्रत्वेनोपस्थितं तु त्वतिशयो-क्तिरिति निष्कर्ष: । उपमेयतावच्छेदकधर्मोऽवच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिताभेद-संश्रयकोपमानतावच्छेदकधर्मोऽवच्छिन्नप्रकारताशालिबोधत्वं सारोपलक्षण-णाया:, उपमेयतावच्छेदकधर्मोऽवच्छिन्नोपमेयनिष्ठविशेष्यतानिरूपिताभेद-तावच्छेदकर्मिति रहस्यम् ।

यथा— 'लतामूले लीनो हरिणपरिहीरो हिमकर: स्कुरत्तराकारां पतति जलधारा कुवलयात् । dुनीते वन्धूकं तिलककुसुमजन्मा हि पवनो बहिर्देशे रूप्यं परिणमति कस्यापि कुलीन: ॥' अत्र मुखनयनाधरनासिकारूपाणामुपमेयानां चन्द्रकुवलयवन्धूकतिल-कुसुमरूपममानवाचकपदैस्तिरस्कार: ।

यथा— 'विपुलं नितम्बविम्बे मध्ये क्षामं समुन्नतं कुचयोः । अत्यायतं नयनयोर्यन्म जीवितमेतदायाति ॥' अत्र आमिमित्रोक्तौ मालविकायां जीवितत्वारोपः । अतिमितत्वरूपसादृश्य- संबन्धात् । इमामेव रूपकातिशयोक्तिरिति व्यपदिदेश चन्द्रालोकः— 'रूपकातिशयोक्किश्रेद्रूप्यं रूपकमध्यगम् । पश्य नीलोत्पलदृन्नद्याःसरन्ति शिता: शराः ॥' रूप्यमारोपाधिकरणं मुखादि । रूपकमध्यगं स्वाच्चकपदमपहाय आ- रोप्यमाणार्थकपदेनैवोपस्थापितमित्यर्थः । यत्र धर्म्यन्तर्गतधर्मसजातीयोडपि धर्मस्तदृृत्तिधर्मनवच्छिन्नतयोच्यते सा द्वितीया । yथा— 'अङ्गं लडहट्ठणं अङ्गं चिअ कवि वत्तणच्छाया । सामा सामणणपआवहिओ रेह चिअ ण होइ ॥' अत्र प्रकृतनायिकात्रतिलावण्यादिकं नायिकान्तर्गतिलावण्यादिकजातीय- तीयमपि तद्वृत्तिजातीये तयोक्कमिति तदुत्कर्षप्रतीति: । कचित्तस्यैवावस्थाविशेषेण तस्मात् मेदः । yथा— 'तओ चिरविॐअतणुओ सइँ काहोमडमउज्जिआघाआओ । जाओ अपणो चिअ से विलड्अधणणमेल्लणवावड्ओ वामभुओ ॥' अत्र समुद्रभेदनार्थं धनुषि गृहीते श्रीरामसुगत्स तत्पूर्वावस्था तस्मादे- वान्तव्यवस्थातिचणडत्वप्रतीति: ॥

१. 'अन्यतसौकुमार्ये अन्यैव च कापि वतनच्छाया । इ्यामा सामान्यप्रजापते: रेखेव न भवति ॥' [इति च्छाया ।] २. 'तत्क्षणरवियोगतनुक: सदा बाष्पावसृष्टमुदुकजीवाघातः । जातोडन्य एवास्य विगलितधनुमात्रव्यापृतो वामभुजः ॥' [इति सेतु० ५१२ १]

अलङ्कारकौस्तुभः

३७९

यत्र च केनचिदापादकेन किंचिदापाद्यते सा तृतीया । यथा— 'उन्मीलदुडुपाकतन्तुलतया रज्ज्वा भ्रमीरर्जयन्द्वान्तःश्रुतशङ्कराचलमधः स्वेनामृतान्धा स्मरः । नव्याभिकुरसोदधेयोदधि सुधास्रुत्योत्पत्तिसो भवज्जिह्वाया: ऋतिमाद्रियेत परमां मर्कटण्यो: कारणाम् ॥' यथा वा— 'खण्डक्षोदस्रुति स्थले मधु पयः कादम्बनीवर्षणातृष्णे रोहति दोहदेन पयसां पिण्डेन चेत्पुङ्खकः । स द्वाक्षापलसेचनैर्युचिन्दि फलं धत्ते तदा त्वद्विरामुदेशाय ततोडन्युदेति मधुराधारस्तमप्यत्ययः ॥' अत्र तर्के आपादकस्य स्वतोडसिद्धत्वनियमादुपमेयत्वाभिमतस्य निरूप्यप्रतीतिः । यत्र कारणकार्ययो: पूर्वोपरभावो वस्तुतः शृङ्खकारित्वरितविवक्ष्या विपरीतल्वेनोच्यते सा चतुर्थी । सापि द्वेधा । पूर्वं कार्यस्य पश्चात्कारणसोत्कौ द्रयोस्सुल्यकालत्वेोक्तौ च ।

श्रीरुद्र(चन्द्र)देवानाम्

आद्या यथा 'नि:श्वासः प्रथमं वेधु: पुनरमी धाराकदम्बानिला बाष्पाम्भः प्रथमं पपात चरमं धाराधराणां पयः । प्राक्प्राणाश्रपलत्ममीदुरसं कामं ततों विद्युत्स्तस्वास्तद्विरहे जृम्भय मया दृष्टः ऋमश्रेष्ठ सः ॥' यथा वा— 'माचद्वेतणडगण्डच्युतमदलहरी संचरच्चञ्चरीकझञ्जारानन्दगता: कविभुवनशुवस्ता: पुरस्ताद्वान्ति । पश्चाद्वान्ति तेऽशुपरि करुणया रामभूपालमौलेरुद्रैलहुगधवीचीबहुलधवलिमावद्वदक्ष्या: कलाक्षा: ॥'

१. 'दाना' स्‍व. २. 'सदृ' स्‍व.

अत्र राजदर्शनादागेव कवीनां संपत्तिरुक्ता । द्वितीया यथा मम— 'यसिनक्षणे चकितवालमृगेक्षणाया: कर्णान्तभूमिमभिजृम्भितवांकटाक्षः । तत्रैव मन्थथशैलोमुखसंचयेन मनमानसं समभवन्निचितं समन्तात् ।'

अत्र कटाक्षबाणवेध्ययोरेकक्षणयोपत्तिप्रतिपादनात्सहभाव: । अत्र प्रथमातिशयोक्तौ प्रकृताप्रकृतेति सामान्यत एवोपादानात् । शुद्धसाध्यवसानलक्षणया अभेदोपचारोऽपि अतिशयोक्तिरेव । तत्र धर्मभेदे धर्म्यभेदाध्यवसायो यथा— 'कर्णेलीस्वतकदम्बस्ममज्जरीकेशरारुणकपोलमण्डलम् । निर्मेलं निगमवागगोचरं नीलीमानमवलोक्यामहे ।'

अत्र नीालताश्रये भगवति नीलत्वारोप: । चन्द्रकोट्यमित्यादौ साहश्यसाध्यवसाननिमित्तच्वादौणत्वम् । आश्रयत्वादिसंबन्धस्तत्र निमित्तत्वे तु शुद्धत्वमिति विवेक: । 'भेदाविमौ च साधश्यात्संबन्धान्तरतस्तथा । गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयौ—

इति काव्यप्रकाशोक्ते: । तस्मात्सादृश्यातिरिक्केन संबन्धेन यत्रान्यस्यत्न्यत्तादात्म्यारोप: सा शुद्धसाध्यवसानोति विशेषयम् । काव्यं कारणभेदाध्यवमानं यथा— 'ततो हरिविजयसप्त्यो राहवजीअस्स पड़महस्थालम्बो । सीआकाहविमोक्खो दहसुहवज्जोअइअहो उवगओ सरओ ।'

अत्र वाष्पविमोक्षहेतुत्वेन तदारोप: । 9. 'ततो हरिपतियश:पथो राघवजीवस्य प्रथममहस्तालम्ब: सीतावाष्पविमोक्षो द्रवामुखवधूदिवस उपगता शरत् ।'

यथा वा ममाकृष्टिहृदयस्य विसयततः: सृष्टिद्देशोर्वन्धनं प्रोदासो मकरध्वजस्य जगतीवामश्रुवां न्यकृति: । उद्रेक: प्रमदस्य विभ्रमतोनिर्दम्भमुज्जृम्भणं प्रत्यासत्तिरसो रसस्य जयति त्रस्तकुरूद्धर्षणा ॥

एवं च— 'अभेदेनाभिधाहेतुर्हेतोर्हेतुमता सह ।' इति साहित्यदर्पणोक्तहेतुवलंकारस्यात्रैवान्तर्भाव इति नातिरिक्तत्वशङ्कापि । तस्माद्देशसत्त्वेडप्यमेदाध्ववसायस्य सर्वस्याप्यनयत्र निवेशो बोध्य: । द्वितीयमेदेडप्यन्वयतं यथाकथंचित्तसतीतिमात्रेण ।

यथा— 'सा रामणीयकनिधेरधिदेवता वा सौन्दर्यासारसमुद्रनिकेतनं वा । तस्या: सखे निततमिन्दुसुधास्मृणाल-ज्योत्स्नादिकारणमभून्मदनश्र वेधा: ॥'

अत्र मालतीसमवायिकारणे वेधसि च मृणालत्वाद्यारोपादन्यात्वावगम: ।

यथा वा— 'अस्या: स्त चार्मधुरेव काकु: श्वासं वितेने मल्यानीलेन । अमूनि पुष्टैरविदग्धेडकानि चकार वाचं पिकपञ्चमेन ॥'

यथा वा मम रुक्मिणीपरिणये— 'आरम्भं प्रथमं न किंचिदुपि यद्दैवद्वयं न वारम्पते । तै: कैश्चित्परमाणुभि: कमलभूस्तादृग्राहं निमिमे ॥ अन्यारम्भकनिष्ठजातिसमवच्छिन्नैर्यैर्दारम्यते साध्यं किल तदिरूपितमहो तस्मिन्नुदेति ध्रुवम् ॥'

अत्र सहेतुकोडन्यत्वप्रत्यय इति विशेष: । एवम् एकत्वे वार्तस्य स्‍थानभेदेन नानारूपतया प्रतीत्यापि भेदप्रतीति: ।

यथा— 'प्रत्यम्बो नवपुण्डरीकसुकुलश्रेणी, प्रतिक्षमाधनं पूरैन्दो रुचयः, प्रतिक्षितिरुहं वल्लीप्रसूनोत्तकरः । किं चान्यकथयामि वीर जगतीमालिङ्गति त्वद्गशो- विशालो प्रतिदेशमेव द्विविधोल्लासितैकतिनिर्भरः ॥ अत्नैकस्या एव कीर्तेः स्थलविशेषेषु तत्तद्योग्यरूपेणाध्यवसानम् । एव- मेकस्य बहुमिन्नोऽत्रभिरनेकप्रकारैरर्जनीयेऽपि ।

यथा— 'मल्लानामघनिर्णरणां नरवरः श्रीणां सरो मूर्तिम- न्गोपीनाॅ स्वजनोडसतां क्षितिभुजां शास्ताथ पित्रोः शिशुः । मृत्युमों जपतोर्विराडविरुषां तत्वं परं योगिनां वृष्णीनां परदेवतेति निन्दितो रड् गतः साम्राज्यम् ॥'

न चेदं रूपकमेवेति वाच्यम् । मल्लसंबन्ध्यध्यवसायेऽपि सिद्धतया तदूपेण रूपणासंभवात् । प्रकृतमल्लादिनिष्ठाश्रयाश्रितनित्यप्रकारकज्ञानसकरूपाभिन्नावेदन- विषय इत्यर्थोऽत् । एवं च— 'निमित्तभेदादेकस्य वस्तुनो यदनेकधा । उल्लेक्षणमनकेन तदुल्लेखं प्रचक्षते ॥'

यथा— 'गजत्रातेतोति वृद्धाभिः श्रीकान्त इति यौवतैः । यथाश्रितश्र वृद्धाभिरिष्टः शौरिः सकौतुकम् ॥' इत्थमोल्लेखालङ्कारपार्थक्यं दीक्षतोकं चिन्त्यमिति न्यायपञ्चाननादयः ।

एवम्— 'अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिमद- श्रृङ्गारैकरसः सयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः ।

अलङ्कारकौस्तुभः

वेदाभ्यासजड: कथम् नु विषयव्यावृत्तकोलाहलेो निर्मोंतुं प्रभवेन्‍मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनि: ॥ इत्यादौ संबन्धेऽसं बन्धरूपमति:शयोक्तिमेदान्तरं यद्रन्थान्तरेऽप्युक्तम्, तदपि न । 'सा मासामण्णे' इत्यादिवच 'प्रकृतस्य यद्‌नयत्वम्‌' इत्यत्रैव तत्र्रग्रहीदितत्वात् । तस्माच्चौक्थोचिदमेदेप मेदाकरेतत्रान्तर्भाव्यत सिद्धम् । एवम्— 'एकस बहुधोल्लेखेडप्यसौ विषयमेदत: । गुरुवचनसर्जुनोऽड्यं कीर्तिं भीष्म: शरासनेऽपि ॥' इत्यत्र 'ग्रहीतृमेदाभावेडप्येकैनैव ज्ञात्रा एकस्य बहुधात्मनाप्युल्लेख:' इति यद्दीक्षितमतम्, तदपि मेदेऽप्यमेदरूपपथ्मातिशयोक्तावेव तदन्तर्भावादुपेक्ष्यम् । तृतीयमेदेऽपि क्योचिदसं भावितार्थकल्पनप्रतिपादितैरपि विवक्षितात ॥ यथा— 'अस्य क्षोणिपते: परार्थपरया लक्षीकृता: संख्यया प्रज्ञाचक्षुरवेक्ष्यमाणवधिरश्रव्या: किलाकीर्तय: । गीयन्ते स्वरमष्ठमं कलयता जेत॔न वन्ध्योदरा-न्मू कानां प्रकरण कुर्मरमणीदुग्धोदधे रोधसि ॥' अत्र यदेवं स्तातदास्याकीर्ति: स्यादिति तात्पर्यपरत्वसानम् ॥ एतेन— 'संभावनं यदि त्यं स्वादित्यूहोडन्यस्य सिद्धये । यदि शेषो भवेद्रुक्ता कथिता: स्वगुणाग्रस्तव ॥ किंचिनिमध्यात्वसिद्ध्यर्थे मिध्यार्थोन्तरकलनम् । मिध्याध्वर्यवासितवेर्यं वशयेत्स्वल्ज्जं वहन् ॥' इति संभावनमिध्याध्यवसितो: पृथग्‌लङ्कारत्वमपास्‍त॥

इति संभावनमिध्याध्यवसितो: पृथग्‌लङ्कारत्वमपास्‍त॥ रसगङ्गाधरकृतस्तु—वेश्यामित्यादौनिदर्शनायामेवान्तर्भाव: । न चात्र रसगङ्गाधरकृतस्तु—वेश्यामित्यादौनिदर्शनायामेवान्तर्भाव: । न चात्र

निदर्शनामिथ्याध्यवसितयो: संकर इति वाच्यम् । मिथ्याध्यवसितौ मानभावात् । अन्यथा— 'हरीश्वन्द्रेण संतसा: प्रगीता धर्मसूनुना । सेलन्ति निगमोत्सङे मातर्गङे नमोडस्तु ते ।।' इति सत्याध्यवसितेरप्यलङ्कारान्तरत्वापत्तेरियादृ: ।। यत्तु—असंवन्धे संवन्धरूपातिशयोक्तित: किंचिन्मध्यात्वसिद्ध्यर्थं मि- ध्यार्थान्तरकल्पनाविच्छित्तिविशेषेण मिथ्याध्यवसितेर्विभक्तत्वमिति, तदसत् । यद्यर्थोक्तिरूपातिशयोक्तेर्विशेषस्य दुर्वचत्वात् । 'राकायामकलङ्कं चेत्' इत्यादावपि तन्रुखस्यान्यसदृशताया मिथ्याभूताया: सिद्ध्यर्थं मिथ्यामू- ताया राकाचन्द्रिकाया: कलङ्कताया: कल्पनाविशेषादिति दिक् ।। यच्च— 'प्रौढोक्तिरुल्कर्षहेतौ तद्रद्युत्प्रकल्पने । कच: कलिन्दजातीततमालस्तोममेचकक: ।।' अत्र यमुनापरूढत्वस्य तमालानां श्यामताहेतुत्वं नास्ति । निमित्तका- रणगुणाजनकत्वात् । तथापि श्यामलतातिशयकथनात्प्रौढो- क्तिरलङ्ककारकान्तरमिति, तदपि न । तत्रापि यदिद यमुनातीरमप्ररोहणेन तमालानां नीलत्वातिशय: स्यात्, तदा केशानां श्यमतोपमा स्यादित्य- तैव तात्पर्यांत् ।।

यदपि यत्र धर्मविशेषसंर्गाद्द्वर्म्यन्तरगतधर्मोतिशयो व्यज्ञनाव्यापारगम्यस्तत्र प्रौढोक्तिः । यदपि वाच्यवृत्यैव तत्पयुक्ततावगमस्तत्रैव समालङ्कार एव । यथा— 'त्वत्तो जन्म सुधांशुशेखर तनुज्योत्स्नानिमग्नात्मनो दुग्धाम्बुनिधिमुग्धवीचिवलयै: सार्धं परिपीडनम् । संवास: शशलोकसिन्धुपुलिने वाद: सुधांशो: करै: कस्ताम्रोदयवलिमानमध्यगतिं देव त्वदीयं यश: ।।' अत्र यशसो धवलिमातिशयस्तत्प्रयुक्तत्वेन कथित: । अं- शुकृतश्न्द्रे तत्त्वतो भगवति तत्क्तो राजनीत्येवमुत्तरोत्तरम् । उपचीयमानो

अलङ्कारकोस्तुभः

राजगतस्तु शब्दानुपात्तत्वालम्बौदोक्तेरेक विषय इति रसगज्ञाधरकोक्तम् । तदपि ठ्यङ्ग्यचसामलङ्कारेवोपपत्तेरुपेक्ष्यम् । अत्र नवीनाः—उपमानोपमेयस्य निर्गीर्याधयवसानमेवातिशयोक्तिर्न मकारान्तरे त्वतिरिक्कालङ्कारान्तरकल्पनमेवोचितम् । न बोचचतुष्ठयसाधारणिताशयोक्तिकृत्स्थां संभवन्ति । चनेकधर्मावच्छिन्नलक्षणैकालङ्कारत्वं स्यात् । न चैतदन्यतमत्वमेव सर्वानुगतमस्तीति वाच्यम् । विच्छित्तिवैलक्षण्यसत्त्वेऽन्यतमत्वस्याप्रयोजकत्वात् । अन्यथा उपमा त्रीरूपकादिकतिपयान्यतमत्वं सकलान्यतमत्वं वातिशयोक्तिलक्षणं विधाय उपमादीना मप्येतद्रेदतद्वापत्तेः । न चातिरिक्तालङ्कारकल्पने गौरवमिति वाच्यम् । प्रधानोक्तर्षकतत्स्वरूपस्या लङ्कारतवस्य त्वयाप्यधीकारात् । पदार्थान्तरस्य च मयाप्यकल्पनात् । अलङ्कारविभाजकोपाधिपरिगणनस्य च पौरुषेयत्वादिल्याहुः । इततिशयोक्तिः । प्रतिवस्तूपमा निरूप्यते— सादृश्यपर्यवसति यत्सिन्वाक्यद्वये धर्मः । एकोदपि द्विरूपातस्तां प्रतिवस्तूपमामादुः ॥ १ ॥ अन्योन्यमेकैकयतलालार्थसुपमानोपमेयभावपर्यवसानव्यतिरेक गुणक्रियादिरूप एक एव धर्मः प्रतिवाक्यं शब्दान्तरेण निर्देश्यते सा प्रतिवस्तूपमा । प्रतिवस्तु उपमानोपमेयोभयदिशि उपमा तत्र योजकसाधारणधर्मोऽस्यामिति व्युत्पत्तेरित्यर्थः । अर्थान्तरन्यासावारणाय सादृश्येति । तत्र तु सादृश्यसार्थककभावमात्रं विवक्षितम्, न तु सादृश्यम् । विम्वप्रतिबिम्बभावेन दृष्टान्तेऽपि तत्रात्यन्तमिवावारणाय एक इति । तत्र भिन्नसैवोपादानात् तत्त्वात्यन्तामिवावारणाय एक इति । तत्र भिन्नसैवोपादानान्न दोषः । यथा— 'त्वयि वीर परं विराजते दमयन्ती किलकिङ्करीवत किल । तरुणीस्तन एव शोभते मणिहारावलिरामणीयकम् ॥' अत्र मणिहारो यथा तरुणीमकुच एव भाति तथा मैमीविलासस्तवख्येति पर्यवसानम् । इयमेव वैधर्म्येण यथा रसगज्ञाधरे—

'भीरामर्गुरुरणां परुषाक्षराभिसितिरसूक्ता य्यांति नरा महत्वम् । अलंबधारणोत्कर्षणां नृपाणां न जातु मौलौ मणयो वसन्ति ॥'

अत्र शब्देन दृष्टान्तेन तद्वत: सामान्यधर्मावच्छिन्नव्यतिरेकसहचार आक्षिप्यते । तेन चं सामान्यधर्मावच्छिन्नान्वयसिद्धिद्वारा विशेषावच्छिन्नान्वयनियमसिद्धिः । तथा हि—शाणोत्कर्षणाभावनपसौलिवासाभाव्यो: शब्दाल्पतीतावणि तेन पूर्वार्धसमर्थनं संभवतीयत: संस्काराभावोत्कर्षाभावयो: सहचाराक्षेप: । तेन च स्वपर्ययतया संस्कारोत्कर्षयोर्नव्यसहचार रेण नियमसिद्धौ गुरुविनीतत्वरूपसंस्कारविशेषभाजां महत्वप्राप्तिनियम: सिध्यति । एवमन्वयगर्भोयामपि प्रतिवस्तूपमायां नियमविशेषस्य प्रकृतवाक्यार्थत्वेऽन्वयदृष्टान्तेन सामान्यान्वयनियमसिद्धिद्वारा प्रकृतनियमाविशेषसिद्धिः । यत्र तु नियमविशेषरहित: केवलार्थ: प्रकृत: तत्र त्वप्रकृतवाक्यार्थनिरूपितसादृश्यमात्रस्य प्रतीति:, न तु नियमस्यापि अप्योजकत्वात् ।

'भैरेऽरे भासते चन्द्रो मुवि भाति भवान्बुधे: ।'

इत्यादावात्तिदीपके इति तत्सो भेद:-इत्युक्तम् । साधार्यपर्यवसानं छात्र यथापि विधिनिषेधयोर्‌न संभवति, तथापि निषेधविपर्ययस्य साधार्यं बोधयम् । न च विपर्ययस्य वाक्यार्थत्वाभावात्कं वाक्यार्थयोरौपस्म्यमिति वाच्यम् । वाक्यवेद्यतामात्रस्यैव तदर्थताया विवक्षितत्वादित्युक्तम् । अर्थवृत्ति: प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां वा । इयं प्रस्तुताप्रस्तुतानामिति विशेष: । किंच । आर्वृत्तिदीपकं वैधर्म्येण न भवति । इयं तु चैधर्म्येणापि हर्यते ।

'यदि सन्ति गुणा: पुंसां विकासत्येव ते स्वयम् । न हि कस्तूरिकामोद: शपथेन विभाव्यते ॥'

इत्यादाविति दीक्षिताः ।

१. 'यां नितरां महत्वम्' इत्यादर्शं पाठ:. २. 'विशेषपदं ख-पुरतके नास्ति.

३. मैमेकैत्रैरभ्र श्वाकाशो इत्यर्थ:.

रसगङ्गाधरकृतसु—नेदं वैधर्म्योदाहरणं युक्तमे । प्रकृतर्थींविशेषगतत्वेनोक्तस्यार्थस्य दार्ढ्याय साक्षिप्ससव्यतिरेकसमन्वजातीयधर्म्यन्तरनि छापकृतार्थकथनसैव वैधर्म्योदाहरणरूपत्वात् । यथा 'गीर्मिर्गुरुरूणाम्-' इत्यत्र नरगतत्वेनोक्तार्थदार्ढ्याय तदाक्षिप्तस्य गुरुविनीतत्वव्यतिरेकभयुक्त- महत्त्वव्यतिरेकस्य सजातीयो मणिनिष्ठशोभानोक्कषणव्यतिरेकप्रयुक्तग्रुपमानो- वासव्यतिरेक उक्तः । साजात्यं च व्यतिरेकान्तरभयुक्तत्वादिधर्मेण यथासं- भवं बोध्यम् । प्रकृतोदाहरणे तु 'यदि गुणा: सन्ति तदा स्वयमेव प्रकाशन्ते' इति प्रकृतोदर्थ: । तस्य च व्यतिरेक:- 'असन्नस्तूपायान्तरेणापि न प्रकाशन्ते' इति । उत्तरार्धे चैतत्सजातीयोडर्थो न निबद्ध:, किं तु स्वयमेव प्रकाशन्ते न परेणेति प्रकृतार्थसजातीय एव । शपथेन न विभाव्यते किं तु स्वयमेवेति प्रकृतार्थानुकूलतयैव पर्यवसानात् । वैधर्म्यस्य प्रकृतानुरूप- त्वस्य व्याघातादुपपत्ते: । तस्मात्साधर्म्येणैवेदमुदाहरणं युक्तम् । न चोपा- यान्तरेण न प्रकाशन्ते इत्यस्याक्षेपलभ्यत्वेन तद्घटिततद्व्यतिरेकप्रस्तुतवाक्यार्थ- स्वोपायान्तरव्याघ्र्तत्वेऽपितितोचरवाक्यार्थेन कथं साधर्म्योऽपपत्तिरिति वाच्यम्। एकारस्य स्वयमित्येतदुत्तरं घटनेनोपायान्तरव्याघृतेरपि पूर्ववाक्यार्थघटक- त्वात् । विकसन्निवेति क्रियासङ्गत्यझीकारे विकासान्त्रायोगव्यवच्छेद- प्रतीतेरपपत्या तस्याऽशोत्तरवाक्यार्थोनानुगृहीतत्वेन तत्यरित्यागस्यावश्य- कत्वात् । उत्तरार्धे उपायान्तरव्याघृतेरेष्टव्या पूर्वोर्धे नप्त्ययोगव्यवच्छेद- स्याश्रयितुमुचितत्वादित्याह:

इयं चाऽलङ्कारान्तरविप्रेयेऽपि दृश्यते । अभ्रसुतप्रशंसाविषये यथा— 'इन्दूरलस इवाझनेन जडिमा दृष्टिमृगणीषामिव प्रम्लानरुणिमेव विद्रुमदलं श्याममेव हेमप्रभा ।'

१. अस्यापि वैधर्म्योदाहरणपरता यथा युक्ता तथा रसगङ्गाधरममपकाशे नागेशभ-ट्टैव्याख्यातम् । तत्रास्तत्वयम्—'आक्षेपलभ्येनापि' व्यतिरेकण 'तत्स्व किंपि काव्यानां जानाति विरलो भुवि । मार्गिक: को मृगन्दानामन्तरेण मधुव्रतम् ।' इत्यत्र वैधर्म्योदाह-रणत्वाङ्गीकारे पाततखण्डनं प्रतारणमात्रम् । २. 'अलङ्कारविषये' खं.

काव्यमाला

कार्कश्यं कलया च कोकिलवधूकरण्ठोष्ठिव प्रसृतं सीताया: पुरतश्र हन्त मिथिलावधू: सगर्हा इव ॥ अत्र इन्द्वादिनामपकृष्टतरूप एको धर्म: प्रतिबाक्यभिन्नेनालिस-त्वादिनोक्त: । एवम्—'उत्कृष्टं सहकवेश्वरे: पुलकै:' इत्यत्र एकशैव साहित्यसहसार्धोदिशद्रूपादानमिति वदन्ति, तत्रोभयत्रापि येषु वाक्येषु धर्मे: शब्दान्तरेण निर्देशस्तेषां कथम् मिथ: साहस्यमिति विचरणीयम् ॥ इयं च मालारूपेणापि दृश्यते । यथा— 'किं शेषस्य भरव्यथा न चपुषि क्ष्मां न क्षिपल्येय य-त्किं वा नास्ति परिश्रमो दिनपतिरास्ते ननु निश्श्वल: । किं त्वङ्गीकृतसुत्सजनकृपणवचछ्वाघ्यो जने लज्जते निर्व्यूहप्रतिपत्तनवस्तुषु सतांमेक हि गौरवतम् ॥' अत्र हि चतुर्थपाद उपमेयार्थे । अन्युपेतभारदुःसहत्वं तदपरित्यागश्व पूर्वोक्ते: उभयत्राप्युपात्तम् । एवं च यथा शेषादयो दुर्विहमपि कार्यमशक्त्या न त्यजन्ति तथा महाजना अपीति फलितार्थ: ॥ इति प्रतिबस्तूपमा ।

दृष्टान्त निरूपयति— साधारणस्य साम्यप्रतियोग्यनुयोगिनोर्यच्च । निर्देश: स्याद्देश्वप्रतीबिम्बतया स दृष्टान्त: ॥ २ ॥ विम्वप्रतिबिम्बभवेनैव यत्र साधारणधर्मस्योपमानोपमेयदिश्युपादानम्, न त्वेकत्वं स दृष्टान्त: । प्रतिबस्तूपमायां त्वेकत्वैव वारद्वयं प्रयोगान्नाति-व्याप्ति: । दृष्टो ज्ञातप्रामाण्यक: अन्तो दार्ष्टान्तिकवाक्यार्थनिश्श्वयो यत्रेति व्युत्पत्त्या प्रकृतवाक्यार्थप्रतिपाद्यकार्यकारणभावे ग्राह्ये तद्वाहकी-भूतान्वय-व्यतिरेकयोग्यो यदन्वयव्यतिरेकानुविधायी स तज्जन्य इत्यादिग्रासौ य-

अलङ्कारकौस्तुभः

त्रोत्तरवाक्यार्थो हृद्यान्तत्वेन पर्यवस्यति स इत्यर्थः। तेन न निदर्शनासंकर इत्युक्तं भातृ। यथा— 'सरोजापि सरोजाक्षि त्वमुदेक्षि मुदे मम। ततापि शतपत्रस्य सारमयत्वात् सारभा॥' अत्र रोष्टाप्योरानन्दसौरभयोरेकत्र विम्बप्रतिबिम्बभावः। तत्र नलानन्दं प्रति भैम्या अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणत्वे ज्ञाप्ये यदन्वयव्यतिरेकानुविधायि तत्‌तत्‌जन्यम्। यथा सूर्यप्रभान्वयाघनुविधायि पद्मासौरभमिति द्वितीया यार्थस्य हृद्यान्तत्वपर्यवसानम्। एतच्च साधर्म्येण। वैधर्म्येण यथा— 'वेलातिगैरणगुणाभिधेर्णि ययोगयोग्यासी नलेटरेण। संश्रयते दर्‌भगुणेन मधुमाला न चेद्ध्री भुशकर्कशेन॥' अत्र पूर्वोक्तं यद्विपरीतं नलानन्दयोगिनो हेतुत्वमेवोक्तम्, तथापि तावता नलयोग्यत्वं पृथक् तात्पर्यम्। 'पार्थे एव धनुर्धरः' इत्यादावन्वययोगव्यवच्छेद-स्थले'डपि पार्थेस् धनुर्धरतावगमाद्। अन्यथा तदानीं 'पार्थो धनुर्धरो न वा' इति संशयप्रसङ्गात्। तथा चान्वयव्यतिरेकाभ्यां वस्तुनः स्वसमानगुणवत्संयोगयोग्यत्वे ज्ञाप्ये 'यद्वद्विजातीयगुणवचच्त् तत्सङ्गमाहेम्' इति व्यतिरेकदृष्टान्त उत्तरार्धे उक्तः। तद्विपर्ययेण 'यद्‌बदुणसजातीयगुणवचच्तत्सङ्गमाहेम्' इत्यनेन माभुक्तार्थसिद्धिः। यथा वा मालारूपेणाप्ययं दृश्यते। यथा— 'व्यातिपत्तौ पदाथिानन्तरः कोऽपि हेतु- र्नैव स्लक्ष्ण बहिरुपाधीनभीतयः संश्रयन्ते। विकसति हि पतऋस्योदये पुण्डरीकं द्रवति च हिमरश्मावुदयते चन्द्रकान्तः॥' अथ केचित्—प्रतिवस्तूपमायामपृकृतवाक्यार्थोंपादानं तेन सह भाक्‌तसादृश्यप्रतिपाद्यर्थं, हृद्यान्ते तु तदुपादानम्, एतावशोऽर्थोऽन्यत्रापि

स्थित इति प्रकृतप्रतीतिविशदीकरणमात्रार्थे न तु साधर्म्यप्रतिपत्त्यर्थ इत्यनयोर्भेदः-इति वदन्ति ॥

अत्र रमगणाधरकृतः—प्रतिवस्तूपमायां प्रकृतामकृतयोः साधर्म्यप्रतीतिः न तु दृष्टान्ते इत्याज्ञामात्रं अविशेषात् वैपरित्यापि सुवचत्वाच्च । पताद्र्शोऽर्थोऽन्यत्रापि स्थित इत्यापि साधर्म्य एव पर्यवसानाच्च ॥ किं चैवम्— 'देवीं वाचमुपासते हि बहवः सारं तु सारस्वतं जानीते नितरामसौ गुरुकुलकृष्टो सुरारिरः कविः । अविच्छिन्नैः एव वानरभटैः किं त्वस्य गभीरता- मापातालनिमग्नपीवरतनुर्जानाति मन्थाचलः ॥'

इत्यत्र यदपि ज्ञानरूप एको धर्मो निर्दिष्टः, तथापि न तत्मयुक्तमौपम्यं विवक्षितम् । यत्सयुक्तं विवक्षितं तेन च लङ्घनादावस्त्येव दिव्यवागुपासनादिना प्रतिबिम्बनमिति सर्वसकारग्रन्थविरोधो दुष्परिहरः स्यात् । तस्माद्दशुप्रतिवस्तुतभावविम्वप्रतिविम्वभावाभ्यां धर्मोपादानादेव भेदः । परमार्थतस्तु उभयोरेकालंकारत्वमेव यत्किंचिद्दैधर्म्ये च भेदत्वस्यैव प्रयोजकं न त्वलंकारान्तरताया इत्याहु;; तन्न । साधर्म्यप्रत्ययस्योभयत्राद्धीकारेऽपि एकत्र प्रकृतकार्यकारणभावग्राहकत्वातिनिश्र्वयप्रयोजकसहचारग्राहकत्वमप्रकृतार्थस्य, अपरत्र च न तथोक्तौ भेदसं रंपुंरुत्सरसकात् । साधर्म्यप्रतीति- मात्रगेैक्योऽस्मुपगमे सर्वविल्वापत्तेरिति दिक् ॥ इति दृष्टान्तः ।

दीपकं निरूपयति—

प्रकृतामकृतानां यद्येकार्थन्वयितास्ति दीपकं तत्स्यात् । यत्रोपमानोपमेयभूतानां आकारणिकामकरणिकानामेकपदोपात्तेन गुण-क्रियादिना धर्मेणान्यबयसाधीषकम् । दीप इव दीपकं । 'संश्रायां करणं' । दीपस्यैकस्यैव सकलप्रकाशकत्ववदेकत्वस्यैव सर्वैः सम्बन्धयबोधजनकत्वेन तत्साधर्म्योदित्यर्धः । दीपवतीति दीपकमिति व्युत्पत्त्या ॥

यथा—

'फैलसंपत्तिअ समोणाइं तुज्झाइं फलविअच्छिअए । हिअआइं सेञ्जणाणपं महातरूणपं व सिहराइं ॥'

अत्र सज्जनाः प्रकृततत्त्वादुपमेयाः, तदशिखराण्युपमानानि, तेषां समानवत्ततुल्योपमाः गुणाभ्यामेकत्वोपगतत्वात्स्थ्यां महानव्यः ।

यथा च—

'मुक्कसलिला जलहरा अहिणवदिण्णंफला अ पाणिवहा । लहुआ वि होन्ति गरुआ समरमुहोहरिअमण्डलग्गा अ सुहा ॥'

अत्र राक्षसवधार्थं वानरानुत्तेजयतः सुग्रीवस्योक्तौ सुजाः प्रकृततत्त्वादुपमेयाः । जलधरादय उपमानभूताः सर्वेषां गुरुत्वेनैवयः ।

क्रियादीपकं यथा—

'छज्जइ पहुस्स ललिअं पिअइ माणो खमा समत्थस्स । जाणन्तस्स अ भणिअं मोणं अ आणमाणस्स ॥'

अत्र मानस्य प्रकृततत्त्वादुपमेयत्वम् । सर्वेषां 'छज्जइ' पदवाच्यायां शोभते इति क्रियायामन्वयः ।

यत्रैकमेव कारकमन्वयमेति क्रियासु बह्वीषु ।। ? ।। यत्रैकमेव कारकमनेकक्रियास्वन्वितं तदपि दीपकमित्यर्थः ।

तत्र कर्तृकारकस्य यथा—

'णिन्दइ मिगआकिरणे खिज्जइ कुसुमाउहे जुअच्छिअ रअणिम् । झीणो वि फणवि झिज्जइ जीवे जि पिप्पत्ति मारइं पुञ्छन्तो ॥'

१. 'फलसंपत्तिआ समवनताणि तुज्झाणि फलविपत्तिआ । हृदयाणि सज्जणाणि महातरूणाणं व सिखराणि ॥' [यथा० ९८१२]

२. गाथासंप्रत्यां तु 'शुपरिसाणं' इति पाठः.

३. 'मुक्कसलिला जलधरा अभिनवदत्तफलाक्ख पादपणिवहा: । लघवोऽपि भवन्ति गुरवः समरमुखावहतमण्डलप्राक्षा सुजाः ॥' [सेतु० ३१३७]

४. 'शोभते प्रभोलेलितं प्रियाया मानः क्षमा समर्थनस्य । जानतश्र भणितं मौनं अ आणमाणस्य ॥' [गाथा० ३१४३]

५. 'निन्दति मृगादृकिरणानिखिलयत कुसुमायुधे जुगुप्सते रजनीम् । क्षीणोऽपि केवलं क्षीयते जीवेतिप्रियोति मारइं पृच्छन्तो ॥' [सेतु० ५१८१]

काव्यमाला

अत्र निन्दित्यादिक्रियासु रामः कर्ता । यथा वा— 'स्वलयति वचनं ते संश्रयत्यझमर्द्धं जनयति मुखचन्द्रोद्यासिनः स्वेदबिन्दून् । मकरस्यति न नेत्रे सर्वथा सुभ्रू स्वेद- स्वयि विलसति तुम्हं वलभालोकनेन ॥' इह स्वेदस्य सर्वकर्तृत्वम् । यथा वा— 'नागच्छछुपहूयते न वचनोस्थानासने: पूज्यते नो पुष्ट्छनुभाव्यते न च हसा सान्द्रादरं वीक्ष्यते । ईर्ष्यालेशकषायिते हृदि घृणालेशोडपि न स्पृश्यते किं तलेकं प्रवदनसमञ्जसमिति प्राज्ञः शठैर्हृष्यते ॥' इह सर्वत्र शठानां कर्तृत्वान्निर्वयः । कर्मणो यथा— 'अंगघाइ छिवइ चुम्बइ ठेवइ हिआआम्मि जणिअरोमञ्चो । जआआकोलसरिसं पेच्छह पहिओ महुअउप्पमं ॥' अत्र मधूकुप्पाणामात्राणादिक्रियासु कर्मत्वम् । करणस्स यथा— 'पटालमे पत्तौ नमयति मुखं जातविनया हठाच्छेष्टं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि निभृतम् । न शृणोत्यावाल्याद् स्मितमुखसखीदीडचयनया हिया ताम्यत्यान्तः प्रथमपरिहासे नववधूः ॥' अत्र सर्वत्र लज्जाया: करणत्वम् । संप्रदानस्य यथा मम— 'आजिघ्रति स्पृशति चुम्बति स्थापयति हृदये जनितरोमाश्र: । जायाकपोलसदृशं पतत्यत पथिको मधूकुपुष्पम् ॥' [गीताथ० ७३९]

अलङ्कारकौस्तुभः

कागे विशुद्धति शरानतिमात्रतीक्षण- त्रिभर्त्सनामभिदधाति पिकः कलेन । चन्द्रौ ददाति किरणैर्ज्वलदुस्सुकानि मधुं न सद्ददयिताविरहव्यथाय ॥ ईहं सर्वत्र मधुमत्यस्य संपदांनिवम् । 'विशेष्यां च पटीं ददाति' इत्यादिदर्शनेन भाष्यकारमतेऽपि संपदान्ताया अन्वर्थेत्वान्निकारेण सर्वत्र मुख्यत्वाभ्युपगमात् । apादानस्य यथा ममैव— 'निर्यान्ति तीक्षणमकरध्वजवाणधारा अभ्युत्पतन्ति घेनुसाररजःप्रवाहाः । उद्यन्ति संतमससंततयः समन्ता- त्कान्ते निरन्तरमनन्तरितादृगन्तात् ॥' अत्र सर्वत्र हेतुत्वस्थानादानत्वम् । संबन्धिनो यथा— 'स्वाम्यं यस्य निजं जगत्सु जनितेश्वादौ ततः पालनं व्युत्पत्तौ करणं हिताहितविधौ धीः संभ्रान्तिवनम् । भूतोक्तिः सहसा कृपा निरुपधिर्यबलस्तदर्थात्मक- स्तस्मै पूर्वगुरुच्त्तमाय जगतामीशाय पित्रे नमः ॥' यद्यापि कारकपदस्य विभक्त्यर्थद्वारा क्रियान्वयिनि शक्ततया षष्ठ्यर्थस्य च नामार्थे एवान्वयेन क्रियान्वयविरहाद्यसति पदस्य न कारकत्वम् । तथापि पालनादिसमभिव्याहारे 'कर्तृकर्मणोः कृति' इति षष्ठीविभानानात् । तत्र कर्मत्वलक्षणावश्यकत्वेन तस्य क्रियान्वयादसोदाहरणत्वमविरुद्धम् । अधिकरणस्य यथा — 'शब्दायन्ते मधुरमनिलैः कीचकाः पूरिमाणाः संरक्षकाभिरिपुरविजयो गीयते किंनरीभिः । निहांदी ते सुरज इव चेतनन्दरेषु ध्वनिः सा- त्संगीतार्थी ननु पशुपतेःतत्र भावी समग्रः ॥'

काव्यमाला

इह सर्वत्र क्रियासु तत्प्रतीपदनिदर्शयस्य हिमाचलस्याधिकारणत्वम् । यथा— 'कास्म्यो: कृतमालमुद्रतदलं कोयष्टिकश्रृङ्गते तीराश्मन्तकशिम्बिचुम्बितमुख धावन्त्यप:पूर्णिका: । दात्यहस्तिनिगस्य कोटरवति स्कन्धे निलीय स्थितं वीरुवीडकपोतकूजितमनुक्रन्दनस्यध: कुक्कुटा: ॥' अत्र कथं मध्याह्न: । तथा वात्त्र सम्प्रतीतिप्रकमान्मध्याहृद्रपकालस्य सर्वत्राधिकारणत्वम् । मालादीपकमाह— माला तु पूर्वपूर्वे विध्यन्तरेरणोत्तरान्वयिनी । तस्यां क्रियायां रूपान्तरेरणान्वितस्य पुनस्तस्यामेव रूपान्तरेरणान्वये मालादीपकमित्यर्थ: । यथा— 'जेलणिवहम्मि सलिलं साणलणिवहुच्छलन्तसलिलोमि णहम्म । सलिलणिवहोत्थअम्मि अ अत्थाअइ णहुअले दसविदसाअकम्म ॥' अत्र रामशराहतसमुद्रवर्णने ज्वलननिवहे सलिलमस्तायित सलिलस्य अस्तप्रासिक्रियायां कर्तृत्वेनान्वितस्य पुन: सलिले नभोऽस्तायित इति नभ:-कर्तृकायामेवास्त्रिक्रियायामाधारत्वेनान्वय: । यथा वा मम— 'लावण्येन भवत्कलेवरमिदं तेनोक्टं यौवनं तेनासौ सुतनु प्रमूनविशिखस्तेन दुतं कार्मुकम् । तेन श्रोप पुन: शिलोमुखगणस्तेनाप मन्त्रानस तेनोत्तापभयप्रमाथदलनभान्तिप्रमोहोदय: ॥' अत्र प्राप्तिते क्रियायां पूर्व कर्मीभूतस्य पश्चात्तनत्रैव कर्तृत्वमित्यादिर्या मालात्वम् ।

९. 'ज्वलननिवहे सलिलं सानलनिवहोच्छलदण्णलिले नम: । सलिलनिवहावस्त्रते वास्तायते नभसले दरार्द्र्दकण्यकम् ॥' [सेतु० ५७४]

अलङ्कारकौस्तुभः

तुल्ययोगितां निरूपयति— प्रकृतानां तादृकत्वे भिन्नानां वापि तुल्ययोगित्वे । वाशब्दो व्यवस्थितविकल्पार्थः । तथा च प्रकृतानामेव अप्रकृतानामेव वा यथैकधर्मोऽन्वयितव्या सा तुल्ययोगिता । तुल्यानां प्रकारणिकाप्रकरण- कान्यतरमात्रान्वन्धनसादृश्यवता योगिता एकधर्मोऽन्वयितव्या तदुल- तैरत्यर्थः । महूलं प इत्योरप्युपलक्षणम् ।

आचं यथा— 'शृङ्गाणि दुलकम्मोज्ज्वलानि गम्भा: कौसुम्भं पृथु कुचकुम्भसङ्िवास: । वासश्व प्रतनु विविधमस्तिस्सरीयान्तकल्पो यदि कुसुमेषुणा न शून्य: ॥' अत्र जलक्रीडासभृकुतलेन प्रकृतानसम्भकथेति धर्मोऽन्वय: ।

यथा वा— 'पेउरजण्हाणो गामो कुसुमससो ओक्खं वई ट्ठरो । जिण्णसुरा साहீणा असई मा होउ कि मरउ ॥' अत्र सतीत्वत्यागहेतुत्वेन प्रकृतानं प्रचुरतरुणप्रामादीनामस्तीति क्रियान्वय: । 'अस्तिर्मेवन्तीपर: प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोड्यस्ति' इति वार्तिकात् । अस्तिक्रियाप्रयोगाभावेऽपि तदाक्षेपिता शीघ्रोपस्थितिक- त्वात् । न च प्रतिबाक्यमस्त्यध्याहार इति वाच्यम् । लाघवादेकस्यै- वाध्याहारं कृत्वान्त तदनुषङ्गस्य त्याग्यत्वात् ।

यथा— 'हउँ अज्जलु ठिउ फुरिसेहि जाणिउँ केण । हिअअं हिअए णिहिअं विओइअं कि त्थ देवे ण ॥'

१. 'धमेणान्वय:' ख्र. २. 'प्रचुरकुसा प्रामे मधुमालो जैकं पतित: स्वविर: । जीर्णेपुरा स्वाधीना असती मा भवतु कि त्रियताम् ॥' [गाथा० २१५७] ३. 'रूपमक्ष्णो: स्थितं स्पष्टोङ्क्रेशु जल्पितं कर्णे । हृदयं हृदये निहितं वियोजितं किमत्र दैवेन ॥' [गाथा० २३२३]

अत्र विरहोदीपकत्वेन प्रस्तुतानां रूपादीनां स्थितिरूपैकक्रियान्वय: । द्वितीयं यथा—

'भज्ञाकीर्तिमभीमलीमसतंप्रत्यर्थिसेनाभट- श्रेणीतिन्दुककान्तनेषु विकसत्स्य प्रतापानल: । तस्मादुत्पतिता: स्फुरन्ति जगदुत्सङ्गे स्कुलिङ्गा: स्कुटं भालोद्दूतभवाक्षिमानुहुतशुग्जम्मारिदम्मोलय: ।'

अत्र प्रतापवर्णनेडपकृतानां भालनयनादीनां स्फुरन्तीति क्रियान्वय: । अत्र सर्वत्र साधार्यं व्यङ्ग्यमिति सिद्धान्त: । एवं च साधार्यं पदार्थान्तरमेवालङ्कारिकैरिमतम् । अन्यथा धर्मस्योपादाने तदात्मकत्वे च साह-इत्यस्य व्यङ्ग्यत्वानुपपत्तिरिति केचित्‍तू । साधार्यत्वमेवातिरिक्कमिव पदादीनां शङ्क्यतावच्छेदकम् । तथा च धर्ममात्रोपस्थितावपि साधार्यत्वप्रकारेण बोधो व्यङ्ग्यनयैव । अतः साधार्यस्यैवातिरिक्तत्वेऽपि न क्षतिरित्यन्ये ।

'अयमेतत्सदृश:' इत्याकारकशब्दबोधाविषयत्वमेव व्यङ्ग्यत्वम् । किंचि-त्सादृश्यादिगुणकत्वेनाभासमानत्वमिति यावत् । धर्ममात्रोपादाने- डपि तादृशशब्दमतित्वभावांव्यङ्ग्यत्वानपाय इति तत्सम् ।

अत्र वदनित—दीपकमपि तुल्ययोगितायामेवान्तर्भवति । धर्मस्य स-कृदृतेरुभयत्राविशेषात् । प्रकृताप्रकृतत्वादिविशेषस्य चावान्तरमेदसाधक-त्वेऽपि अलङ्कारान्तरतायामसाधकत्वात् । अन्यथा श्रेषस्य तद्रेदयोरपि भिन्नालङ्कारत्वापत्ते: । तस्माल्पकृतानामेव प्रकृताप्रकृतानां चैकधर्मान्वय इति तुल्ययोगिताया एवं भेदा वक्रोचिता: । तस्माद्दीपकस्य तुल्य- योगिताया भेदं बदतां प्राचीनानां दुराग्रह इति, तच्चिन्त्यम् ।

'नानाधिकरणस्थानां शब्दानां संप्रदीपक: । एकवाक्येन संयोगो यस्तु दीपकमुच्यते ।'

यथा— 'सरांसि हंसै: कुसुमैश्च वृक्षा मतङ्गद्विरपैश्च सरोरुहाणि । गोष्ठीभिरुद्यानवनानि चैव यस्मिन्‍क्षुबून्यनि सदा क्रियन्ते ।'

अलङ्कारकौस्तुभः

२९७

इति भगवता भरतमुनिना दीपकस्याङ्गीकरणात् तत्रैव तुल्ययोगिता-न्तमोवस्यौचिल्यादिति दिक् ॥ इति तुल्ययोगिता । व्यतिरेकं निरूपयति— उदयोः साम्यमोक्तौ विशेष उपमेयगे व्यतिरेकः । यत्र केनचिद्र्मेणोपमानापेक्षया उपमेयस्य वैलक्षण्यं वर्ण्यते स व्यतिरेकः । व्यतिरिच्यते उपमानाद्वावर्त्यते अननेन उपमेयमिति व्युत्पत्तेरित्यर्थः । ननु— 'क्षीणः क्षीणोडपि शशाङ्की भूयो भूयोडभिवर्धते सत्यम् । विरम प्रसिद्ध सुन्दरी यौवनमनिर्वर्ति यातं तु ।।' इत्यत्रोपमानमूते चन्द्रे पुनवैधर्म्यमुक्तम् । तथा च कचिदुपमेयापेक्षया उपमानस्य विशेषोक्तावप्यस्य संभवः । तत्कथमुक्तम् 'विशेष उपमेयगे' इति— इति चेत्, मैवम् । प्रकृतार्थान्तरुकुलत्वरूपस्य विशेषस्य तत्रापि तत्राद्र्वचित्रवाद् । तथा हि । न चन्द्रयौवनयोरुपमानोपमेयभावो विवक्षितः । किं तु चन्द्रक्षययौवनक्षययोरेव । तत्र चन्द्रक्षयस्य वृद्धिप्रागभावसमनाकाळीनत्वेन न्यूनत्वम्, यौवनक्षयस्य चाग्रे तच्छरीरावच्छेदेन यौवनाभावात्समानाधिकरणयौवनप्रागभावसमनाकालीनत्वं नास्तीत्याधिक्यम् । एवं च विवक्षितस्य मानत्यागस्यावश्यकत्वसिद्धिरिति । ननु तथापि कचिदुपमानादुपमेयापकर्षेऽप्ययं हृश्यते । यथा— 'हनूमद्बैरैरहसा मया पुनर्नद्रि्षां हसैर्दौत्यपथः सतीकृतः ।' अत्र हि नलेन हनूमदादिदू(दौ)त्यापेक्षया स्वकृतदू(दौ)त्ये हीनत्वं प्रदर्श्यते इति चेत्, न । उत्कर्षापकर्षौ ह्यात्र न वास्तवार्थमिमतौ, किं तु प्रकृतार्थौतिशायकत्वानतिशायकत्वख्वरूपौ । प्रकृतेश्वात्र नलनिर्वेदः, तदुत्कर्षकत्वं च दौत्यनिष्ठोक्तापकर्षस्याप्यस्तीति न दोषः । एवम्— 'जलस्थाने ब्रान्तं कनकमृगतृष्णान्वितंविधिया वचो वैदेहोति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितम् ।'

काव्यमाला

कृतालङ्कारभर्तृवंदनपरिपाटीषु घटनासु मयासं रामत्वं कुशलवसुता न त्वाधिगता ॥ इत्यत्राप्युपमेये वक्त्रि कुशलवसुताप्रास्यभावस्य न्यूनतारूपस्यापि दृष्टन्यादिसमुत्कर्षत्ववादाधिक्यमेव ।

एवम् — 'रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि रक्तास्यैः प्रियाया गुणैः स्वामायान्ति शिलीसुखाः स्मरधनुर्नुःकास्तथा सम्भ्रमी कान्तापादतलाहतिस्वव मुहुः तद्रत्नमाभ्यावयोः सर्वे तुल्यमशोक केवलमहं धात्र्रा सशोकः कृतः ॥' इत्यत्रोपमेयसोत्कर्ष इत्यपास्तम् । सशोकत्वस्य स्वापमानोत्कर्षकत्वेनाधिकारूपत्वात् ।

'अण्णणाणं वि होन्ति मुहे पञ्चमलधवलाइं दीहकसणाइं । अन्नाणं सुन्दरीणं तह उण(विण)हिअं ण आणान्ति ॥' अत्र हि प्रकृतनायिकाया उपमानत्वं नायिकान्तराणासुपमेयत्वम् । तथा पुनरदृष्टं न जानन्तीति व्यतिरेक उपमेयानाम् । तथा च 'वर्णनीय-नायिकानिष्ठविजातीयदर्शनप्रतियोगिकसादृश्यवददर्शनानभिज्ञत्वमितरनायिकानाम्' इति वाक्यार्थः । एवं च यद्यापि तासामुपमानापकर्षः प्रतिबिम्बति, तथापि तादृशज्ञानाभावस्य तदवज्ञारूपप्रकृतार्थौत्कर्षायक्तवमस्त्येवेति न दोषः ।

यद्(द)्युपमेयापकर्षोदाहरणं रसगङ्गाधरे कृतम्— 'जगत्रयताणधृतत्रतस्य क्षमातलं केवलमेव रक्षणं । कथं समारोहति हन्त राजन्सहस्रनेत्रस्य तुलां द्विनेत्रः ॥' अत्र 'धर्मद्वये नैव न्यूनोडसि धर्मान्तरेण तु समानः' इति प्रतीतेऽलंकाररतेति, तदपि चिन्त्यम् । धर्मान्तरप्रयुक्तसादृश्यविवक्षागर्भधर्मविवक्षागर्मधर्मविशेषप्रयुक्तसादृश्यनिषेधस्यैव व्यतिरेकशरीरत्वेन सर्वथाऽपगतत्वात् ।

९. 'अन्यासामपि भवन्ति मुखे पञ्चमलधवलानि दीर्घकृशणासि । नयनानि सुन्दरीणां तथापि खलु दृश्ं न जानन्ति ॥' [गाथा० ५१७०]

अलंकारकौस्तुभः

प्रयोक्तो यो धर्मस्तलप्रयुक्तसादृश्यान्निषेधप्रयुक्तोक्तर्ष्यैवेलंकृतत्वात् । उत्कर्षले च सहशनेत्रत्वप्रयुक्तसादृश्यान्निषेधस्य वास्तविकेनालंकृतत्वात् । आपाततो निन्दाप्रतीत्युत्तरसादृश्यप्रतीतेर्ह व्याजस्तुतावेवान्तर्भावदिति दिक् । तं विभजते—हानिरपकर्षहेतोरुक्तौ त्रैधा च तदनुक्ततैः । शब्दाधीक्षेपोत्त्थे साम्ये श्रेषे च दिङुगुगमितः सः ॥ १ ॥ अयमर्थः——स व्यतिरेको दिङ्मुगमितः चतुर्विंशतिसंख्यः । कथमित्यत आह——हानिरादि । उपमानस्यापकर्षह्नविमित्यम्, उपमेयस्योत्कर्षनिमित्तं चेत्युभवमपि यत्रोक्तं तत् । अपकर्षहेतुमात्रस्य उत्कर्षहेतुमात्रो(त्रस्यो)क्तौ द्वयोरप्यनुक्तौ च त्रयो भेदाः, इति चत्वारः । ते च प्रत्येकं शाब्दे आक्षेपे च सादृश्ये इति द्वादश भेदाः । सर्वेषां श्रेषश्रेषाम्यां द्वैविध्याच्चतुर्विंशतित्वमिति । अथ द्वादशविष्टेभेदेषु द्वयोरुक्तौ श्रौते साम्ये यथा—'ध्वान्तं विनाशयन्त्या अत्यूज्ज्वलदेहलतिका या: । न हि ते चम्पकाया इव भा क्षणिका कामिनि क्षेमा ॥' अत्र सैर्यनवलतवरूपसुत्कर्षोपकर्षहेतुद्वयमुक्तम् । इवपदद्वोपादानात् श्रौतं साम्यम् । उत्कर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा—'वैशादृश्यं भावयतो निखिलजनोऽलसानाहेतोः । अपचयरहितस्य तवानतस्य नेन्दोरिव घुलोहनि: ॥' इह उत्कर्षजनकमनपचयरहितत्वमुक्तम् । इन्द्रपकर्षहेतुसाहित्यं चानुक्तम् । अपकर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा—'सकल्लोचनमानसहारिणोडतिशयितां दृशतां मुकुमारताम् । तव मुखस्य रूचर्न परिछिद्रां भजति भाष्मधीनसरोजवत् ॥'

अत्र पद्यकान्ते: परिरिच्छिन्नत्वे भासदधीनत्वे हेतुरुक्त: । मुखरुचेरपरिच्छिन्नतायामन्यानधीनत्वं हेतुरनुक्त: । इवार्थे वतिप्रत्यययोगात् श्रोतृं साम्यम्।

उभयहेतुनुक्तौ यथा— 'अतिनिबिडत्वा हताविलदर्शनशशकस्तमात्रे जस्रेव । धर्मिणोऽस्य न टेढकिश्यामलता तेजसा नाइया ॥'

अत्र केशपाशानिष्ठस्यामलतायास्तेजोजन्यानाशाप्रतियोगित्वे । अर्थे साम्ये यथा— 'विजितारविन्दकान्ते: शुद्धस्य भवनमुखस्य रम्भोरह । सकलकान्चनदवत्न हि निभाल्यामीह लावण्यम् ॥'

अत्र 'तेन तुल्यम्' इति विहितस्य वते: प्रयोगादर्थे साम्यम् । शुद्धकलङ्कित्वरूपसुक्तर्षोपकर्षहेतुद्वयमुक्तम् ।

यथा च माधे— 'मुदितितजनमनस्काश्चुल्यमेव प्रबन्धोषे रुचिमदधुरभव्य: कल्पिता भूषिताश्च । परिमलरुचिरामिन्द्रनिकृतास्तु प्रभाते युवतिभिरुपभोगान्नीरुच: पुष्पमाला: ॥'

अत्र युवरतीनां स्त्रजानां चोपभोगसहत्वद्भावरूपमुक्तर्षोपकर्षहेतुद्वयमुक्तम् ।

तत्रैवोत्कर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा— 'लोकविलक्षणगुणगणशालिन्यपी चन्द्रवदनेनम्र । विनयभरमधुरतया न मदेनान्यार्जनासहशी ॥'

अत्रोत्कर्षहेतुर्विनयवत्त्वमुक्तम् । अपकर्षहेतुरौद्धत्यं चानुक्तम् । अपकर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा— 'द्यामात्मकं प्रकामं कन्दलितानन्दसंदोहम् । इन्दीवरेण नयनं न समं तव पद्जाते तन ॥'

अलङ्कारकौस्तुभः

३०९

अत्रापकर्षहेतुः पङ्कजत्वमुक्तम् । प्रशस्तकारणाजन्यत्वं नयनोत्कर्षहेतुनोक्तः । उभयानुक्तौ यथा— 'आतितरल रमणीये श्रुतिपरिसरखेलनासंके । चन्द्रमुखि लोचने ते न सुगाक्षिभ्यां कचित्तले ॥' अत्रोत्कर्षहेतोरपि हेतुत्वेन स्थितत्वमपकर्षहेतुश्च पङ्कुसंबन्धित्वमिति द्वयोरप्युक्तिः । अथाक्षेपसाम्यमेदेऽपि द्वयोरुक्तौ यथा— 'अघरदला स्तनगुच्छा सितरुषुमा त्वं सरोजाक्षि । विज्ञतमा ध्रुवमज्ञां काञ्चनवल्लीन तिरस्कुरुते ॥' अत्र इतुल्यादिपदभावादाक्षिप्तं साधस्यम् । आदक्षेपश्रु व्यञ्जनेपेके । जेतृत्वादिहेतुकानुमानमित्यनये । विज्ञतमुक्तर्षहेतुः । अज्ञातं चापकर्षहेतुरुक्तः । यथा वा सुद्दाराक्षसे— 'यो नन्दसौर्यनृपयोः परिभूय लोक- मस्तोदयाविशदप्रतिभिन्नकालम् । पर्यायपाति हि हिमोष्णमसर्वगामि धामातिशाययति धाम सहस्रधामः ॥' अत्र चाणक्यतेjas उत्कर्षहेतुर्यौगपद्यमवविषयुल्तम् । सूर्यतेजोऽपकर्षहे- तुश्र् कमसामर्थ्यमुबयमुक्तम् । असर्वगामित्वपकर्षहेतुः । सर्वगतवमुक्त- र्षहेतुश्रेत्युभयसुक्तमिति उभयत्र हेतुद्वयोक्या विशेषः । अतिशाययती- त्याक्षिप्तमोपन्यम् । उत्कर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा— 'स्वविरोधिरसान्तरबहृव्यसमाना|धिकरणताहीनः । विम्बाधरः सुसुखि ते तिरस्करोतीह पीयूषम् ॥' इहाधरस उत्कर्षहेतुः पूर्वोक्तः । सुतापकर्षहेतुश्र तादृशकालकूटस-मानाधिकरणत्वमनुक्तम् ।

अपरर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा—

उद्दीपितकुसुमश्रारा श्रुतिसुभगा सुभ्रु ते वाणी । मध्युमासमात्ररम्यां परमृततरुणीगिरं जयति ॥

नायिकावचनोक्त-र्षहेतु सर्वदौर्स्ट्यवचनक्‍म् ।

द्वयोरुक्तौ यथा—

गुणयुक्तेन श्रुतिपथविजृम्भमाणेन नेत्रभङ्ङेन । वरतनु मन्‍नथविशिख[सू] त्वयासक्ति नीतोदधरीभावम् ॥

अत्र कटाक्षोत्कर्षहेतुरन्यास कामाधीनत्वकरणरूप;, वाणापकर्षहेतुश्‍च

कटाक्षान्वयव्यतिरिकानुवन्धानिमित्तं द्वयोरप्यनुक्तिः ।

एवमक्षि‌ष्टभेदा द्वादश व्याख्याता: । इदानीं क्षि‌ष्टभेदा उच्च्यन्ते ।

तत्र शब्दे सादृश्ये द्वयोरुक्तौ । यथा—

अपि तापोत्कर्षकता कुसुमशरेण तज्ज्ञपोष्यम् । खेदो न हीयते सखि तदधीनेनानलेनैव ॥

अत्र तैलादिनिष्ठखेदाख्यगुणविशेषस्य वहिना(?) खेदशब्द: क्षिष्ट: ।

उत्कर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा—

विशदीकृताखिलशुव: सकलमनोयन्त्रणरम्या: । स्वभावविकसतबालं ज्योत्स्नावृतचन्द्र क्षयी राग: ॥

इंहि नायिकारागस्य स्वाभाविकत्वमुक्तं[फ?]हेतुरुक्त: ।

ज्योत्स्नारुणस्य सं-ध्याधीनत्वमपकर्षिहेतुनोक्त: ।

रागपदं क्षिष्टम् । इवार्थे वतिरिति शब्दं साधृश्यम् ।

अपकर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा—

सितकुसुममहसरचिरा नवपलिमलसंवृतदिशन्ता त्वम् । तन्मात्रसौन्द्र्यजन्मा नलिनीव न जातपक्षसङ्कासि ॥

अत्र पाद्वैन्‍न्या: कदर्थमयोङ्गावश्‍यकत्वहेतु: तल्लौतिकपयुक्तव्यतिरेकप्रति-योगित्वं तन्मात्रेऽप्युक्तम् ।

नलिनीकाया निपिद्धकर्मयोगाभावहेतु: शुद्धत्वं नोक्तम् । पादपदं क्षिष्टम् ।

उभयानुत्तौ यथा—

'सौरभ्यवासितदिशो विहितपिकीरुतविशेषेया: । सहकारमञ्जरीवत्तव नास्ते भृङ्गसंसर: ॥' अत्र रसालमञ्जर्या: भ्रमरसंवन्धे. मधुरसो हेतु: नायिकाया: परपुरुषसङ्गोभावे च चुद्रान्त:करणत्वं हेतु: उभयेऽपि नोक्कमे । हेतुपदस्य प्रयोजकसाधारण्येन भृङ्गसंर्गतदभावयोरुल्कर्षापकर्षहेतुत्वोक्तावपि भृङ्गसंसर-तदभावहेतुभूतयोर्मधुरसचुद्रान्त:करणत्वयोरनुक्त्या उभयानुक्तिरित्यदोष: । भृङ्गपदं क्षिट्रम् ।

आर्थे साम्ये द्वयोरुक्तौ यथा—

'न्यक्कृतसरोजशोभं मुखमस्याश्चन्द्रमाश्र सममेव । नित्यैकरूप्यविरहात्स कलङ्की तन्न गुणदोषौ ॥' अत्र चन्द्रमस: कलङ्कितत्वे सर्वदा एकरूप्याभाव: मुखस्याश्च तन्न गुणोत्कर्षों हेतुरिति द्वावुक्तौ कलङ्कपदस्य चिह्नद्योपमार्थकशेष: ।

उत्कर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा—

'अयशःश्लाघितकरणस्त्वदपाङ्ग: पार्थवत्सत्निव । अविहीनशक्तिकतथा न प्रासपराजय: कापि ॥' अत्र कटाक्षोत्कर्षहेतुर्नपकृष्टसामर्थ्यवसुमुत्तम् । अर्जुनापकर्षहेतुश्व भगवदृहीतसारत्वमनुत्तमम् । परेषामन्येषाम् । अजयो वशीकाराभाव: स येन प्राप्त: तथा नास्ति परवशीकरणयोग्यव्यवच्छेदवानिति नेत्रपक्षे । प्राप्त: पराजय: पारमेश्वरी येनतन्नास्त्र । पराजयपदच्छेद: । तुल्यार्थवाचिराति अर्थपदसाधद्रयम् ।

यथा च नैषध—

'भूःसुरद्रववाड्भुविराजशिखामणेस्वं त्वं चास्य भोगसुभगस्य सम: क्रमोड्यम् ।'

मत्नाकपालकलनाविदितस्य पत्यु- रत्रापि जन्मनि सती भवती स भेदः ॥१' अत्र मैथुनयुक्तर्षिहेतुरुतेतजनमन्यपि पातिव्रत्यमुक्तम् । भवान्यपकर्षहेतुश्र सतीपदवाच्यत्वाभावोऽनुक्तः । अपकर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा— ‘तापिच्छनीलचिकुरां रसपरिपूर्णां सुगम्भीराम् । प्रावृड्कालनदीमिव न कुतश्चिद्दृशा एति त्वाम् ॥’ इह नद्यास्तरङ्गयोगे हेतुः प्रावृड्कता, नायिकाया अन्यतोऽपकर्षानवासौ च सर्वाधिक्यं हेतुरनुक्तः । भङ्गपदं श्लिष्टम् । द्वयोरनुक्तौ यथा— ‘अरविन्दतुन्दिललाज्ञी मर(रा)लिकागमनशालिनी शुभ्रु । सरसीवत् कदाचिच्यासी रसस्याविलीमावम् ॥’ अत्र सरोजस्य कालुष्ये च धर्मोदिकं हेतुः । शृङ्गाराख्यरसेस्य निर्दे- घत्वे तत्सामग्री उपनायकविषयत्वाद्भावाश्र हेतुरनुक्तः । रसपदं श्लिष्टम् । यथा वा भिक्षाटने— ‘भृङ्गाज्जाने सक्तिं ममापि तवापि तुल्या श्रीकण्ठकण्ठरुचिरप्यथ कोडपि भेदः । पुष्पेषु चेष्टितमतीवं तवानुकूलं सत्यं तदैव तु मम प्रतिकूलमासीत् ॥’ अत्र पुष्पाधिकरणक्रीडाया भृङ्गौ प्रत्यनुकूलत्वे मधुमासिहेतुत्वम् । नायिकां प्रति कामव्यापारस् प्रतिकूल्ये च इच्छाविषयशिवालम्बो हेतुः । तदुभयान्वयाभावमुक्तम् । पुष्पेषु चेष्टितामतेत् खण्डनैकदेशे इतः पूर्वसिद्धविशेषः । आक्षिप्ते साम्ये यथा— ‘अन्येनानमिभूतं ताराकान्तं त्वदीयासम् । स्वभ्रानुना कवलितं ताराकान्तं पराजयते ॥’

१. सत्त्वविशेषतस्

अलङ्कारकौस्तुभः

३०९

इहान्यामिभूतं राहुमस्ततं चोत्कर्षापकर्षहेतू उक्तौ । ताराकान्त-शब्द: शिष्ट: । यथा वा वासवदत्तायाम्— 'सुराणां पातासौ स पुनरातिपुण्यैकहदयो गुरुश्चितनिभागोः स नितः । ब्रह्मरास्यास्थाने गुरुणा चिनिभागो स नितः । करस्तस्यार्थे वहति शतकोटिप्रणयितां स सर्वस्वं दाता तृणमिव सुरेशां विजयते ॥'

अत्र श्रृङ्गारोत्तरवसंश्रय राज्ञ उत्कर्षहेतव इन्द्रापकर्षहेतवश्वोक्ता: । सुराणामित्यादौ च श्लेष: । प्रथमे एक उत्कर्षे एकश्रापकर्षे हेतुरुक्त: । इह त्वनेक इति विशेष: । उत्कर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा— 'रसजनकेन तिरस्कृतचन्द्ररुचा सततशोभेन । तावकतुलने चन्द्रो नियन्तं पारभूतत पथभ्रष्टं ॥'

अत्र रसादौ श्लेष: । मुख्योत्कर्षहेतूभूताक्ष श्रृङ्गारजनकत्वम्, चन्द्राधि-क्यम्, कालानवच्छिन्नशोभतवं चोत्का: । जलजन्यत्वं चन्द्रतिरस्कार्यत्वं दिनमात्रशोभितवं घ्नापकर्षहेतवो उक्ता: । अत्रैव शोभापकर्षेर्थश्लेष इति विशेष: । अपकर्षहेतुमात्रोक्तौ यथा— 'उज्झुंहितमकरध्वजमतिविशदं तारकारसमम् । तव मुखमिन्दु निन्दति तस्य तमस्कन्दननीयत्वात् ॥'

अत्र मुख्योत्कर्ष तमोग्नौभाव्यत्वं हेतुरुक्त: । चन्द्रापकर्ष च राहुपार-भाव्यत्वं हेतुरुक्त: । मकरध्वजादिशब्दा: श्लिष्टा: । द्वयोरुक्तौ यथा— 'अस्युन्नतेऽपि कठिनस्पर्शेन रसाहरनकर्त्रा । वक्षोरहेतु ते सक्लि कुम्भ: पतिगर्जित: प्रोच्चै: ॥'

अत्र स्तनोत्कर्षहेतुरन्त:पूर्णत्वम्, घटापकर्षहेतुरन्त:शून्यत्वं द्वयमप्यनु-क्तम्

काव्यमाला

कम्। अत्युक्त्यतेर्थश्शेषः। रसेऽति शब्दश्शेषः। 'स्पर्धते जयति दृष्टि दुध्याति प्रतिगर्जिते' इति दण्ड्युक्तेः। प्रतिगर्जितेत्यौपम्याक्षेपः। एवं च—तुर्विंशतिमेदा व्याख्याता:। एवं—'राहुभासुरभुवं न लभते न स्त्रीम(नि)माविन्दते चण्डांशो: किरणैर्वा मृगदश्रामासै: पराजीयते। नैवार्रेण पिधीयते न च कुहूकालेन संक्षीयते भूमिभूषण रुद्रचन्द्र भवतः प्रोढो यशश्छन्दमा: ॥' इत्यादावाक्षेपे साम्ये व्यतिरेको जेयः। अभेदस्यैवात्र शब्दत्वेन सा—दृश्याक्षेपत्वात्। कचित्‌जयत्यादिपदाभावेऽप्येकधर्मावच्छिन्नतयैव साम्याक्षेपः। यथा—'प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता सत्कल्पवृक्षे वने तोये काञ्चनपद्मरेणुकपिशो धर्मामिषेकक्रिया। ध्यानं रत्नशिलातलेषु विधुधाम्रीसंनिधौ संयमौ यद्वार्च्छन्ति तपोभिरन्यमुनयस्तस्मिस्तपस्संस्तमिमे ॥' अत्र काश्यपाश्रमवासिनां मुनिनां मुन्यन्तरापेक्षया व्यतिरेक उक्तः। तेषां च साधर्म्यवोधकाभावात् मुनित्वमेव तदाक्षेपकम्। कचितु विशेषणश्शेषादेव तदाक्षेपः। यथा नैषधे—'अस्मारिप्रकर: शरश्र नृपते: संख्ये पतन्तावुमौ सीत्कारं च न संमुखं रुचयत: कम्पं च न मामृत:। तथ्युक्तं न पुनर्निवृत्तिरुभयोर्योर्गति यन्यूक्तयो—रेकस्तत्र भिनत्ति मित्रपरश्वामित्रमपरश्वामितम् ॥' अत्र संख्यपातावर्थश्शेषेण अरिश्रयो: साम्याक्षेपः। मित्रेत्यादि—व्यतिरेक:

शब्दश्लेषण यथा—

उत्कलिकाकुलितास्ता उपकण्ठनिरस्तमारकतमाला: । प्रावृषि सारित: सेतून्भिन्दन्ति न पान्थवरवध्व: ॥ उत्कलिकेत्यादिशब्दश्लेषण नदीना पान्थश्रीणां च साम्प्रतीति: । मयादारूपसतुभभावात्‌ क्षोणी विशेष: ।

व्यतिरेकध्वनिर्यथा ममैव— 'पूर्व हिरण्यकशिपुं विभुधार्तिमाति(?) मातृहिंतुं समभवन्मधुभिर्न(वृ)सिंह: । द्वारिद्र्यमनुनयितुमीहशमेव लोके जात: स एव किल संप्रति राजासिंह: ॥'

अत्र भगवद्वातारवेन नृसिंहाराजसिंहयो: साधर्म्यप्रतीते: नृसिंहेत्यनन नृपतियोगिकोर्ष्यस्य राजसिंहपदेन राजप्रतियोगिकोर्ष्यस्य प्रतीया तदपेक्षया राज्ञ उत्कर्षो व्यज्यते । राजापेक्षया उत्कृष्टस्य मनुष्यप्रतियोगिकोत्कर्षवदपेक्षयाधिक्यस्य सर्वसिद्धत्वात्‌ । राजत्वस्योत्कर्षप्रतियोगितावच्छेदकत्वोक्त्या प्रथममेव मनुष्यत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकोत्कर्षवदपेक्षया तदुत्कर्षप्रतीते: । राजापेक्षयोत्कर्षसिद्धावनयत्‌ उत्कर्षस्याप्यर्थत: सिद्दरिति दिक्‌ ॥

इति व्यतिरेक: ।

आक्षेपं निरूपयति—

इष्टस्याप्यपिार्थं योऽर्थस्य विशेषबोधाय । स्वयमेव प्रतिषेध: स वक्ष्यमाणोक्तविषय आक्षेप: ॥ १ ॥

वकुं प्ररूढस्यापि विशेषचोतनार्थ यो निषेध: स आक्षेप: । प्रागुक्तप्रतिषेधो भावव्युपत्ते: । विभागमाह—वक्ष्यमाणोक्तेति । यत्र वकुमुपक्रान्त: पूर्वोर्थो निषिध्यते स वक्ष्यमाणविषय: । यत्र तु उत्क्वा तद्वचनवैयर्थ्यमुख्यते स उक्तविषय इति द्विविध इत्यर्थ: ।

तत्राद्यो यथा— 'सेइहं जाणइ दहइँ सरिसम्भि जणस्मि जुझए राआओ । मरउ ण तुमं भणिस्सं मरणं वि सलाहणिज्जं से ॥' अत्र त्वद्यत्यानुरागवशेन नायिकाया विरहावस्थावशेन मरणमपि संभावितम् । तन्मात्रया तत्संघाने यत्नः क्रियतामिति विवक्षितम् । तच्च विरहदुःखस्य मत्वेकं वक्तुमशक्यत्वात्समागमप्रार्थनायाश्व याच्ञाभङ्गभय- त्या दुष्करत्वात् न त्वां भणिष्यामीति प्रतिषिद्धम् । द्वितीयो यथा— 'तं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरसृतं त्वमेव । इत्यादिभिः प्रियशतेरनुरुद्ध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमिहोच्यते ॥' यथा वा सम्भवेत्— 'त्वत्साक्षात्करणक्षणप्रभृतितहड न प्रेक्षते डर्थान्तरं म्लानिं शारदिकातपप्रतिहता सा केतकीवार्शुते । नि:श्वासाहतिसाध्वसादिव भ्रूशं बिम्बाधरो वेपते तत्सदृव्यवसायहायिनी कृता प्रोक्तेन नाचक्ष्महे ॥' अत्र प्रोक्तापे विरहावस्था तत्तत्कारानुरूपते तदृचचनवैयर्थ्यमित्यभि- प्रायेण तदुक्तिप्रतिषेधः । केचिज्जु—उपमेयेनोपमानकार्यसंपत्त्या तदृदयर्थ्योक्तिराक्षेपः—इत्याहुः । यथा— 'किं पद्मासु रम्चि न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न किं व्रीडिं वा झषकेतनस्य कुरुते नालोकमान्रेण किम् । वक्रोन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांशुगुरुज्जृम्भते दर्पः स्यादृतेन चेदिह तद्प्यस्त्येव बिम्बाधरे ॥'

9. 'संयं जानाति हृदयं सदृशे जने युज्यते रागः । त्रियतां न त्वां भणिष्यामि मरणमपि श्रावणीयं तस्या: ।।' [गाथा० ९१२]

अलंकारकौस्तुभः

प्रतिपभेदोद्यमिति काव्यप्रकाशकारादयः । सर्वस्वकारादयस्तु—यो निषेधो बाधितः सन्नर्थान्तरपर्यवसितः कंचिद्द्रेशमाक्षिपति स आक्षेपः । यथा— 'नयस्ता न भ्रुकुटिं वाक्पसलीले नाच्छादिते लोचने नांतं नयनमनयत् । सकार्पं नाहं स्थिरीकरोमि नितः । नन्वामपयोधरं रसवशाद्विरसध्मालिङ्गितो भडारास्या नियमस्य भीषणमरुन्नायं वयसो जु मे ॥' अत्र भीषणमरुति तत्निषेधो बाधिततद्वादपकाराजकत्वपर्यवसितो दु-योंधनो भानुमतीपतियोगिकालिङ्गनप्रयोजकत्ववरूपं विशेषमाक्षिपति । 'भानुमत्यालिङ्गितं' इत्यस्य शब्दतस्त्वेऽपि मरुततत्प्रोजकत्वस्याक्षेपमात्र-गम्यत्वात् । न च सति विशेषणे हेतौ न्यायेन मरुति भीषणत्वसैवायं निषेध इति वाच्यम् । विशेषणे निषेधस्य बाधाभावे हि तत्र्यायावतारः । अत्र 'च भीषणत्वसाम्ये' मकरति सादृश्येन तत्निषेधस्यापि बाधात्तद्विरोधात् । तावतापि मकृतसंगतेश्वेति । यथा— 'युष्मच्छासनलङ्घनास्म्भसि मया मग्नेन नाम स्थितं प्रासा नाम विरहेऽणा स्थितिमतां मध्येsनुजानामपि । हेलोल्लसितशोणितारुणगदस्रोच्छन्दतः कौन्तेय- नद्धोऽपि दिवसं ममापि न गुरुनोहं विधेयस्त्व ॥' अत्र युधिष्ठिरं प्रति भीमोक्तौ 'न गुरुरिति' निषेधो बाधितः सन् 'त्व-दुर्द्ध्या कौरवैः संधिं किय वा न कार्यः' इत्यत्र पर्यवसितः तदच्छेदकोऽर्थ- कत्वं व्यञ्जयति । वधूतस्खलु न निषेधः । यथा— 'मा याहीत्यपमृडलं व्रज पुनः सहेन हीनं वच- स्तिष्ठति प्रसुता यथारुचि कुरुष्वे वाग्युदासीनता । नो जीवामि विना त्वयेति वचनं संभाव्यते वा न वा तर्हि शिक्षय नाथ यत्समुचितं वतुं त्वयि प्रस्तुते ॥'

काव्यमाला

अत्र प्रवर्त्यपतिकाया: प्रियगमनप्रतिबन्धकोक्तिनिषेधो वाधिततत्त्वाद्दशोक्तितात्पर्यफलक: प्रियप्रवासस्यावश्यपरिहार्यतां व्यनक्ति । सोऽयं द्विविध: । उक्तविषय: रक्ष्यमाणविषयस्तु वस्तुकथनानिषेधात्मक एव । स च द्विविध: । प्रकृतवृत्तान्तकथनत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकथने तात्त्रिके निषेधो कथनत्वावच्छिन्नस्य कस्याचित्स्वासत्त्वभेदात् । आद्यो यथा—‘त्वत्साक्षात्करण-' इत्यादौ प्रागुदाहृते । तत्र विरहिणी-वृत्तान्तकथनत्वावच्छिन्ननिषेधो म्लान्यादिरूपे तान्तस्य कथने तदतिरिक्तवृत्तान्तपर: म्लान्यादिवृत्तान्तस्यापि तदृत्तान्तकथनत्वावच्छिन्नतया तत्सत्त्वम् । द्वितीयस्तु—'सच्चं जाणइ-' इत्यादौ । अत्र विरहवृत्तान्तकथनत्वावच्छिन्ननिषेधे कस्यापि तदृत्तान्तकथनस्याभावात्। कचितु विधानानिषेधाक्षेप: । यथा— 'गच्छ गच्छसि चेत्कान्त पन्थान: सन्तु ते शिवा: । ममापि जन्म तत्रैव भूयादचिरं गतौ भवान् ।।' यथा वा— 'लोलेलोलचनवारिभि: सशपथै: पादप्रणामै: प्रियैरन्यासता विनिवारयन्ति कृपणां: प्राणेश्वरं प्रस्थितम् । पुण्याहं व्रज मङ्गलं सुदिवस: प्रात: प्रयातस्य ते यत्कृत्योचितमीहितं प्रिय मया तत्रिर्गतम् श्रोष्यसि ।।' अत्रोभयत्र विधाननिषेधगर्भ: । यचु रसगङ्गाधरे— 'तपोनिधे कौशिक रामचन्द्रं निनीप्सु चेल्लया किं विकल्पै: । निरन्तरालोकनपुणयधन्या भवन्तु वन्या अपे जीवभाज: ।।'

१. 'स च द्विविध:—वक्ष्यमाणविषय:, उक्ताविपययक्ष' इत्यस्यसैवालङ्कारसूत्रकावल्यों पाठ:.

अलंकारकौस्तुभः

तत्र दशरथस्य विश्वामित्रं प्रत्युक्तौ मानैषीरिति निषेधो व्यर्थच इति संक्षेपः।

इत्याक्षेपः।

विभावनां निरूप्यत — हेतुं विनापि कार्यं यत्रोक्तं स्यादृद्भावना सा तु । यत्र प्रसिद्धकारणनिषेधेऽपि तर्कार्याविर्भावो वघ्यते सा विभावना । विशिष्टा कारणनिरपेक्षा भावना कार्योत्पत्तिर्यत्रेति व्युत्पत्तेरित्यर्थः । न च कारणाभावे कार्योत्पत्त्यनुपपत्तिः । तदतिरिक्तहेत्वाक्षेपेण तदभावात् न चैवमपि कारणात्पागेव कार्योत्पत्तिरुपपायामतिशयोक्तौ तदनन्तरंविवक्षिति वाच्यम् । तत्र कार्यकारणयोः पौर्वापर्यनिबन्धनश्रुतकथारोद्ध तु कारण-भावेऽपि कार्योत्पत्तिनिबन्धन इति भेदात् । किं च ।

तत्र पश्चाद्भाविन एव कारणस्य कार्यजनकत्वं कार्याव्यभिचारिसूचनार्थं विवक्षितम् । अत्र तु निषेधप्रतियोगित्वेऽन्वयहेतुसोपेक्षैव कार्योत्पत्तिरिति विशेषः।

तत्र हेतुभावः कचित्स्वरूपेण । यथा — 'शरीरं क्षामं स्यादसति दयितालिङ्गनसुलभे भवेत्सालं चक्षुः क्षणमपि न सा हरति इति । तयासारज्ञाक्ष्या त्वमसि न कदाचिद्दिरहितं प्रसक्ते निरोणे हृदयपरितापनं ऋजसि किं किम् ।।'

अत्र विरहरूपहेतुभावेऽपि तत्कार्यपरितापोत्पत्तिः । तद्विषयकज्ञानवत्त्वेऽपि आत्मनस्तच्छरीरावच्छिन्नमालविकाससंयोगाच्चभावस्य तदेतोः सत्त्वादविरोधः ।

कचिदवच्छेदकाभावात् ।

१. अत्र क्रियान्पाठस्नुटितः प्रतिभाति, 'चस्तु' पदस्खारस्यात् । २. 'भावोऽस्ति वक्ति' इति पाठो भवेत् ।

यथा — 'न कठोरं न वा तीक्ष्णमस्रं पर(कुष)मथनवनः । तथापि जितमेवासीदसुना भुवनत्रयम् ॥' अत्र तीक्ष्णत्वादिविशिष्टास्त्राभावः । काचिद्य्यापाराभावात् ।

यथा— 'उद्यानमारुतोदूततचूतचम्पकरेणवः । उदस्तयन्ति पान्थानामस्पृशन्तो विलोचने ॥' अत्र रजसां चक्षुर्गोलकसंयोगरूपव्यापाराभावात्तद्विशिष्टहेतुभावः । कचित्सहकार्यभावात् ।

यथा— 'चित्रं तपति राजेन्द्र प्रतापतपनस्तव । अनातपत्रमुत्सृज्य सातपत्रं दृशि दृश्यते ॥' अत्रातपत्ररूपप्रतिबन्धकाभावरूपसहकार्यभावात् ।

यतु— 'अकारणात्कार्यजनम् चतुर्थी स्वादिभावना । राजहृद्रीणानिनादोडयसुदती महदृदृुतम् ॥' 'विरुद्धा कार्यसम्पत्तिदृष्टा काचिदिभावना । शीतां शुचिरणास्तन्वि हन्ति संतापयन्ति माम् ॥' 'कार्यात्कारणजनमापि दृष्टा काचिदिभावना । यशःपयोधिरमवत्करल्पतरोरस्तव ॥'

इति, तच्चिन्त्यम् । कारणं विना कार्योत्पत्तिरिति भेद एवान्तर्भावात् ।

यतु— 'हेतूनामसमग्रत्वे कार्योत्पत्तौ सा मता । अथैरतीक्ष्ण्यकठिनैर्नैजंगज्जयति मन्यथः ॥'

इति भेदो दीक्षितोक्तो न युक्तः । कारणाभावे'पि कार्योत्पत्तिः इत्यत्र

अलंकारकौस्तुभः

२१३

कारणतावच्छेदकसंबन्धेन कारणतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य विवक्ष्यीयत्वादिति रसगज्ञाधरकर्तः, तच्चिन्त्यम् । तदक्षणत्वादे: कार- णतावच्छेदकत्वस्वीकारे उक्तिसंवेदपि कारणत्वाभिमायेणैव दृष्टितैर्भेदान्तरर्णनान्त् । अ(इ)ये चोचानुक्तौ निमित्तकत्वेन द्वैधा । आद्या यथा— 'अकुड़ममचन्दणं दहदिहावहूषणडणं असेअहरमकुंडलं भुअणमंडलीभूषणम् । असोसणममोहणं मअरलज्जणस्साउहं मिअड्डकिरणावली णहअलम्मि पुष्टिज्जइ ॥' भत्र कुडुमावभावेडपि लेपनाद्याभिधानाद्रिभावना । तत्र मृगाद्दकिरणाचल्या उक्तत्वादुक्तनिमित्तम् । यतु— 'असंभृतं मण्डनमज्झयध्घेरनासवाख्यं करणं मदस्य । कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमर्हं वात्यातपं साद वयः पपेदे ॥' अन्र द्वितीयाचरणे आसावाभावेडपि मदोक्त्या चोक्तनिमिचा विभावनेति सर्वसकारादिमतं दूषयदिद्र्ः: रसगज्ञाधरकृतद्रिक्कुम्—विरोधमूलत्वादेतदायालंकाराणां प्रकृतेऽ च यौवनस्य मदकारणताया: कोदिनैव निवद्धत्वादासर्वयौवनयोर्मेदं प्रति श्रीहियवयोर्योयोगं प्रतीव निरपेक्षकारणत्वावगमाद्दिरोधास्फुरणाद्रिभावनाैव न भवितुमर्हेति कुतस्तद्र्देशः इति, तच्चिन्त्यम् । लोकप्रसिद्धकारणताकस्य मदस्य व्यतिरेकेडपि यौवनाद्भोत्पत्त्यभिधाने वि-रोधस्य प्रतिभाने बाधकाभावात् । अन्यथा द्वयोरनिरपेक्ष्यकारणत्वभतीतौ

9. 'अकुडुममचन्दनं दशादिसावधूषणडण-मशेखरमकुङ्डलं भुवनमंडलीभूषणम् । अशोषपममोहनं मकरलज्जणसायुरयं मृगाद्दकिरणावल्नी णभस्तले पुष्टीभवति ॥' [कर्पूरमञ्जरी ३१२६]

काव्यमाला

यौवनोन्मादोत्पच्चौ चमत्कारानुपपत्ते: । आलोकपरामर्षवतिरेकेण धूसपरामर्षोदनुमित्यनुत्पत्त्यादिवदनुपपत्त्यभावात् । किं चैवम्— ‘यदवाधिविलासभवनं यौवनमुदियाय चन्द्रवदनाया: । दहनं विनैव तदवाधि यूनां हृदयानि दह्यन्ते ॥’ इति । भवदुकोदाहरांशपि दूर्घतम् । यौवनावधि हृदयदाहोक्तौ दाहे यौवनहेतुत्वापिं श्लोकालंकारतीत्यविशेषात् । कारणशब्देनाभिधानस्यैकं- चित्रकत्वात् ॥ तदुक्तं कुसुमाञ्जलावाचार्यै:— ‘नियमस्यैवापेक्षार्थत्वात्तस्यैव च कारणार्थत्वात् ।’ इति । तस्मात्याज्या चोक्कनिमिच्चा विभावना, आश्रयणीय्या वा यथो- कैवैति द्वे ॥ अनुक्तनिमिच्चा यथा— ‘अभ्रामवगिरिभवत्सरतमन्यमन्थाकिनी- मरुच्वरलतारकं स्फुटललाटचन्द्रायुति । अकुजुमकलङ्कद्रितोज्ज्वलकपोलमुलेक्ष्यते निराभरणसुन्दरश्रवणपाशसौम्यं मुखम् ॥’ यदापि— ‘लुञ्चकधीवरपिशुना निष्कारणवैरिणो जगति ।’ इत्यत्र विभावनामर्ष किं तदनुपगमादिष्टापिं चोद्याभाव्य ‘कारण- तावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वभावे विशेषणं देयम् । अत्र च प्रसिद्धकारणतावच्छेदकप्रतियोगिताकोडभावो न तु कारणतावच्छेदकी- भूतापराधत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनापि कारणाभावेsपि: । न च कार्योशोतिशयोक्त्यमेदान्तरालीडत्वेन विशेष्य इति वाच्यम् । ‘खला विनैवापराधं दहन्ति खलु सज्जनान् ।’ इत्यादौ तथाप्यतिमसङ्कात् । तत्र पीडाया दाहामेदाध्यवसानसत्त्वात्— ‘कायौशे यद्विषयितावच्छेदकं तदवच्छि- नकार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वभावे वि-

अलङ्कारकौस्तुभः

शेषं देयम् । प्रकृतेः च पीडाया दाहाभेदाद्यवसानादाहल्त्वं विषयितावच्छेदकम् । अपराधत्वं च विषयतावच्छेदक्रीभूतपीडालवच्छिन्नकायर्तानिरुपितकारणतायामवच्छेदकम् । न तु विषयितावच्छेदक्रीभूतदाहल्त्ववच्छिन्नकायर्तामातियोगिकरणतायामिति तादशपराधत्वावच्छिन्नप्रति-योगिताकीमावृत्तिविषयतानिरुपितसंबंध:

'खला विनैवापराधं दहन्ति जगतीतलम् । इत्युक्तौ तु स्वादेव विभावना—इति ॥

तत्रापि चिन्त्यते । कारणतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन-भावोक्तावेव विभावनेतत्र्य न ग्रन्थकृतामग्रहः । 'निरुपादानसभारमभित्तावेव तन्वते । जगचित्रं नमस्तसै कलाक्षय्याय शूलिने ॥'

इत्यादौ तदभावात् । न हि चित्रत्वावच्छिन्नकार्यता उपादानसभारत्व-वच्छिन्नकारणतानिरुपिता, आपि तु मसीत्वहरितालत्वाद्यवच्छिन्नकारणत-निरुपितैव । न चात्र मसीत्वादवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनामाव उक्तः । सीकृता चेयं विभावनावालङ्कारिकैःरिरित । वेदेऽप्ययं यथा—

'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स श्रृणोत्यकर्‌णः । स वेच्चि विश्वं न हितस्य वेचा तमाहुराग्यं पुरुषं पुराणम् ॥' इति विभावना ।

विशेषोक्तं निरुपयति—हेतौ सत्यापि कार्यानुत्पत्ति: सादृश्योक्तिः । सत्यां सामग्र्यां कार्यानुत्पादो विशेषोक्तिः । न चासामग्र्याः फलोप-धानव्याप्तयातया तद्नुपपत्तिः । प्रतिबन्धकान्तरस्स सत्वेन तद्विरोधात । तदभावातिरिक्कसकलकारणसमवधानसैवात्र सामग्र्यादार्थत्वात् ॥

सा च त्रेधा—अनुक्तनिमित्ता, उक्तनिमिचा, अचिन्त्यानिमिचा च :

काव्यमाला

तत्राद्या यथा— 'गमिआ कडम्ववाआ दिउँ महह्न्सआरिअँ गआणअलम् । सहिओ गज्जिअसद्दो तहावि खु से. णत्थि जीवेअसंवो ।।' अत्र कदम्ववाताभावादीनामाश्वासहेतूनां सत्त्वेऽपि श्रीरामस्य आश्वासोक्तः । आश्वासोक्तिप्रतिपादनबन्धकाक्ष्य समुच्चयद्वातादय इति तेषामनुक्तिः । द्वितीया यथा— 'स्मर स महुरितैरपिफलीकृतो भगवतोऽपि भवह्हनश्रमः । सुरहिताय हितात्मतनुः पुनर्ननु जनुर्दिवि तक्षणमापिथ ।।' अत्र कामदाहसामग्रीसत्त्वेऽपि तद्वादाभाव उक्तः प्रथमार्थे । तत्रिमित्तं च भैम्या: स्वदुरितमेवोपनystam । वस्तुतस्तु—भैम्या न कामदाहमात्रमिष्टम् । अपि तु ध्वंसप्रतियोगिमात्रत्निजात्यवच्छिन्नप्रतियोगिभावास्समानकालीनः कामध्वंसः । । सरकार्योंहेतत् । तस्य स्वगात्रहोगे च तस्यैव पुनरुत्पत्या. ध्वंसाविशेषणं गलितमिति विशेषणाभावप्रयुक्तविशिष्टाभावादेव कार्योदयस्यस्वगात्रहोमिनिमित्तक इति उत्तरार्धमप्युदाहरणं संभवल्येवेत्यवधेयम् । अन्यथा यथा— 'सो को गुणाइसओ ण आणिमो मامي कुन्दकलि(लल्)आप । अच्छिईहिं चिअ पाउं अहिलिज(लस्स)हि जे भासले(मरोहिं) ।।' अत्र कुन्दकलिकादर्शनसत्त्वेऽपि तदिच्छाविच्छेदादभाव उक्तः । तत्र च किंचिद्विमित्तं लक्षणरूपमस्त्येव । न तु विशेष्यं वचुं शक्यमित्यचिन्त्य-शक्तिकल्पनम् ।। अत्र वदनित—विभावनाविशेषोक्त्योर्न पार्थक्यं भवितुमर्हति । परस्परलक्षणव्याप्तविषयत्वात् । तथा हि—यत्र कारणाभावेऽपि कार्योत्पत्तिर

१. 'गमिता कदम्ववाता हृश्टे मेघान्धकारितं गगनतलम् । सोडो गर्जितशनदस्तापि खलवस्या नास्ति जीवितेऽध्वसायः ।।'[इति च्छाया ।] २. 'स कोडपि गुणातिशयो न जानीमो मातुलानी कुन्दलतिकाया: । अक्खिम्गामेव पातुमभिलघ्यते येन भ्रमरेः ।।'[गाथा ६१९१]

च्यते; तत्र कारणाभावरूपकारणसत्त्वेऽपि कार्योभावरूपकार्यानुक्ते संभव्यतेवेति विशेषोक्तिः । कार्योभावस्य कारणाभावप्रयोज्यतायाः सर्वसिद्धत्वात् । कारणादिपदानां चोभयसाधारणत्वात् । एवं यत्र सत्येऽपि कारणे कार्यानुत्पत्तिवेक्ष्यंते तत्रापि कारणाभावेऽपि कार्योभावरूपकार्योक्त्या विभावनावापि संभवः । इत्थं नैतदेऽप्यकारणं प्रामाणिक हि तत् । उच्यते—सदृशमूर्तिच्छिन्नाकार्यतया विवक्षितातत्त्वतयोगिकारणताश्रयाभावेऽपि तद्रूपमूर्तिवच्छिन्नोत्पत्तौ विभावना । एवं च विभावनास्थले कारणाभावनिष्ठकारणताप्रतियोगिककार्योभावत्वावच्छिन्नकार्यता न विवक्षिता, किं त्वभावप्रतियोगित्वेनोक्तं यत्कारणं तत्‌तत्‌तयोगिककार्यत्वावच्छिन्नैव । एवं कारणाभावोऽप्यभावत्वेनाभिधेयः । अतः कारणस्य तदभावाभावरूपत्वेऽपि कारकारणसत्वे तदभावाभावत्वेनैतदोषः । तथा च—यत्र कारणानधिकरणक्षणोत्तरक्षणसत्वे च यत् कार्यानधिकरणत्वमच्यते सा विभावना । कारणाधिकरणक्षणोत्तरक्षणसत्वे च यत् कार्यानधिकरणत्वमच्यते सा विभावना । परन्तु चान्वयव्यतिरेकाभिचारस्फुरणनिबन्धनः, परन्तु चान्वयव्यभिचारस्फुरणनिवन्धनश्वमत्कार इति दिक् ॥

इति विशेषोक्तिः । यथासंख्यं निरूपयति—निर्देशाक्रमतो यदि समन्वयस्तद्यथासंख्यम्‍ । येन क्रमेण पदार्था निर्दिष्टास्तेषां यदि ऋमनिर्दिष्टपदार्थान्तरैः सह ऋमेणैव सङ्घटनस्तद्यथासंख्यम्‍ । 'तेजः क्षितिगर्तां वाहः' इत्यादिवारणाय क्रमत इति । 'मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो मदकलः परशुर्वा । वज्रभिन्नकरविप्रसृतं वा स्वस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्षः ॥'

इत्यत्राधाक्षोदितस्याद्यध्या तत्क्रियास्थले तदारणाय अन्वीयमानपदार्थानां निर्देशेष्टत्वोपादानम् ।

यथा— 'श्रीमत्त्सेनतृपतिप्रतापदहनैः पुष्टेऽसौ सुरालये(?)प्रालेयैः परितो वृतं हिमगिरिं प्रापा नगेन्द्रात्मजा । तातालोकनंतः प्रियाविरहतः संसारसंहारतो गौरी नृत्यति रोदिति स्मरहरो मत्तन्नित नाकं सुराः ॥' अत्र तातालोकनंत इत्यादीनां गौरी नृत्यति इत्यादौ क्रमेण हेतुतयान्वयः । ननु क्रमेणान्वयबोधे किं नियामकमिति चेत् । अन्वयिसंख्यापदार्थज्ञानस्य यथासंख्यान्वयबोधतत्वं कार्यतावच्छेदकमिति कल्पनात् । वस्तुतोड्योग्यता ज्ञानमेव तत्रियामकमिति मतमेव साधीयः ॥ यतु तथासति— 'कीर्तिप्रतापौ भातस्ते सूर्याचन्द्रमसाविव ।' इति कमसंख्यदोषो न स्वादोपयतया निर्णयसिद्धादिति तन्न । तदुक्तरीत्या देवतत्वयज्ञद्रव्योरजावयो धनं भवान्नीश्वरयोगीणेशस्कन्दाव तनयावित्यादावपि यथासंख्यान्वयबोधत्वावच्छिन्नापत्तेः कारणसत्त्वात् । न चेष्टापत्ति;, अपसिद्धान्तात् । तथा च यथासंख्यान्वयबोधत्वावच्छिन्नं प्रति एकमात्रवृत्तियोग्यताज्ञानाभावः उमयसाधारणयोगताबोधो वा प्रतिबन्धक इति त्वया कल्पनीयम् । तथा चोभयकल्पने गौरवम् । तदपेक्षया शब्दबोधसामान्यकारणीयभूतयोग्यतया ज्ञाननियामकतयैवोपपत्ताविति लाघवम् । न च क्रमभङ्गदोषत्वानुपपत्ति;, आसक्त्यज्ञानरूपत्वेन दोषोपपत्तेः अन्वयप्रतियोगित्ववधानेनोपस्थितिर्द्वयोस्सति; । तदैम्परीत्यं कमसङ्ख्ये सष्ट्रम् ॥

इति यथासंख्यम् । अर्थोऽन्तरन्यासं निरूपयति— यदि सामान्यविशेषौ समर्येते विशेषसामान्ये । साध्यसिद्धौदैधम्यादरपि वा सोडर्थान्तरन्यासः ॥ १ ॥

अलङ्कारकौस्तुभः

३१९

यत्र विशेषेण सामान्यम्, सामान्येन वा विशेषः समर्ध्यते सोऽर्थान्तरन्यासः । साधर्म्यवैधर्म्ययोः प्रत्येकं द्विविध्यमिति भेदचतुष्टयमित्यर्थः । आघं साधर्म्येण यथा — 'स्थाने सुशिष्यनिवहे विनियुज्यमाना विद्या गुरुं हि गुणवरत्वमतीनवैति । आदाय शुक्तिषु बलाहकविम्रकीर्णां रत्नाकरों भवति वारिनिधिरेव राजिः ।।' तदेव वैधर्म्येण यथा— 'अर्थे समतिबन्धं प्रसुरधिगन्तुं सहायवानेव । दृश्यं तमसि न पश्यति दीपेन विना सचक्षुरपि ।।' अत्रालोकाभावे विषयचाक्षुषं न भवतीत्येतद्विपर्यय आलोकसंयोगे सति चाक्षुषं भवतीति । तेन पूर्वोर्ध्वोर्ध्वसमाधानम् । द्वितीयं साधर्म्येण यथा— 'अभ्येतेनोपास्ते कुमुदसुदरे वा निवसतो विपक्षादम्बोजादुपगतवतो वा मध्युलिहः । अपर्याप्तः कोडपि स्वपरपरिचर्यापरिचयः प्रबन्धः साधूनामयमनभिसंधानमधुरः ।।' यथा— 'रक्तभावमपहाय चन्द्रमाः जात एष परिशुद्धमण्डलः । विक्रिया न खलु देशकालजा निर्मलप्रकृतिषु सिरोदया ।।' तदेव वैधर्म्येण यथा मम— 'शरच्चन्द्रस्फीता नियतमगणेया गुणगणा मृगाक्षि त्वां प्राप्य प्रकृतिमधुरा मान्यत नितराम् । किमस्ति श्रुत्योर्वा त्रिजगति दृशोर्वापि विषयो विशुद्धाजुद्धानां क च न सहरो निरुपाधिः ।।' अत्र साहृश्यप्रत्ययाभावात्सामान्यविशेषभावाच्च दृष्टान्तभेदः । निर्देश- नातिरेकस्तु तत्रैव निरूपितः । काव्यलिङ्गाच्चु समर्य्यसमर्थकयोः सामान्य-

३२० काव्यमाला ।

विशेषभावेडर्थान्तरन्यासः । तदितरसंचन्चे तु काव्यलिङ्गम् इत्व भेदः । इति दीक्षिताः। यचु वदन्ति— 'यस्मिन्विशेष्यसामान्यविशेषः स विकस्वरः । स न निब्रे(जिसे) महान्तो हि दर्ज्याः सारगा इव ॥'

अत्र विशेषसमर्थनाय सामान्योपन्यासेऽपि पुनः सामान्यसमर्थनाय विशेषोपन्यास इति विकस्वरोऽलङ्कारान्तरम् । यथा वा— 'अनन्तररत्नप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् । एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणेषिवाक्कः ॥' इदमुपमार्दीय विशेषनयसने । अर्थान्तरन्यसे विषये यथा—

'कर्णारुंतुदमन्तरेण रणितं गाहस्व काक स्वयम् । माकन्दं मकरन्दशालिनमिह त्वां मन्येहे कोकिलम् । धन्यानी स्थलवैभवेन कतिचिद्द्रुस्तुनि कस्तूरिकां नेपालक्षितिपालमौलमलपतिते पदेऽपि न शङ्कते कः ॥'

न चात्र विशेषसमर्थनार्थप्रवृत्तसामान्यस्य लोकप्रसिद्धतया समर्थनानद्रे- क्षत्वात्कर्थं तत्समर्थनाय विशेषान्तरोपन्यसनमिति वाच्यम् । सामान्यस्य सर्वत्र लोकप्रसिद्धानियमभावात् । न हि यो यो भूमवान् सोऽपिमानिन्ति व्यासिरूपसामान्योपन्यासे तद्विशेषरूपं दृष्टान्तोपन्यासनिरीक्ष्यरूपत्वं संभ वति । अतो यत्र सामान्यस्य लोकेन संप्रतीपतिच्छत्र तत्समर्थनार्थे विशे- शान्तरोपन्यास्याप्यावश्यकत्वादिदमलङ्कारान्तरम्, तच्चिन्त्यम् । एवम्- पर्यर्थान्तरन्यासाद्द्रयरूपतयातिरिकत्वान्नौचित्यात् । प्रकृतिविशेषस्य सामा- न्येन समर्थनादेकोऽर्थान्तरन्यासः । सामान्यस्य च विशेषेण समर्थनादपर इति भेदद्रयसमावेशाल्मकतया: स्फुटत््वात् । किं च । प्रसिद्धसामान्यस्य समर्थनानपेक्षत्वेऽपि अप्रसिद्धस्य तस्य तदपेक्षत्वमस्तीति तत्समर्थने भिन्ना- लङ्कारोडनुचित एव । तथा हि—'इन्दोः किरणेषिवाक्कः' इत्यंशापर-

त्यागेऽर्थान्तरन्यासत्वं न स्यात्। 'एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जति' इति सामानस्य त्वन्मतेsप्रसिद्धत्वेन विशेषोपन्यासं विना सम्यग्बुद्धौ प्रतिबन्धितत्वासंभवेन समर्थकत्वानुपपत्तेः।

एवम्— 'हनुमानिधिमतरहस्कारं किं महात्मनाम्।' इत्यत्र। 'अगस्त्यो हि पपौ सिन्धुं' इति कृते। 'दुःखं किं महत्नाम्ना' इति सामान्यान्याप्रसिद्धेश्वया स्वीकार्यतया तत्परित्यक्त्यसामान्यमात्रोपन्यासेनापि हनूमानित्यस्य समर्थनं न स्यादिति महत्यनुपपत्ति। तस्माद्विशेषं विना सामान्यानि ग्रहीतुमशक्यतया सर्वत्र समर्थनायविशेषा-तिरिक्तविशेषस्थले गृहीतसामान्येनैव समर्थनं सामान्ग्राहकीभूतो विशेष-सहचारश्व कचिदर्थगम्यः कचिच्च सस्पष्टार्थे कविनैवोपात्त इत्येतावानेव विशेषो न तु कचित्समर्थनानपेक्षत्वं कचिच्च तदपेक्षत्वमिति दिक्॥

विरोधं निरूपयति— अविरोधेऽपि विरोधो यत्रोक्तः स्याद्विरोधः सः। स्पज्जातेरुशणकर्मद्रव्याणां स्वस्वपरयोगात्॥ १॥ परमार्थतो विरोधाभावेऽपि यत्रापाततो विरोधो भासते स विरोधालंकार इत्यर्थः। अयमेव विरोधाभास इति गीयते। 'बहिना सिध्यति' इत्यादिवारणाय आपातत इत्यन्तम्। तत्रापि भावेऽपील्यनन्तम्। तद्भाष्य भावेऽपीत्यनन्तम्। तद्रेदानाह— जातेरीत्यादिव्युद्रव्या स्वेन स्वोचरेण च सहेत्पर्यः। एवं [च] जातेर्जातिगुणक्रियाद्रव्यैः, गुणस्य गुणक्रियाद्रव्यैः, क्रियायाः क्रियाद्रव्यैः, द्रव्यस्य द्रव्येणैव दर्शने भेदः पयवसन्नः। गुणेनेह जातिविरोधस्तु पृथक् नोक्तः। जातेर्गुणविरोध एव तदन्तर्भावात्। एवं-मुक्तरत्रापि बोध्यम्।

तत्र जातेर्जात्या यथा श्रीरुद्रचन्द्रदेवतानाम्— 'यस्साकर्णनमात्रतोऽपि भवतोऽवस्थेयमीश्वरीघा येनाद्रे मलयानिलोऽपि भवति प्रायः करीषानलः।'

हंहो मानसं वालिशं प्रतिपथं प्रत्याशामुद्रीविकां कुरवन्तं नयनातिथिं पुनरहो कत्थुं किमाकांक्षसि ॥

अत्र द्वितीयापदे वायुत्ववहित्वजात्योर्विरोधः । यथा वा—

'रसादपि(पि)सर्त्तमद्वानां दयितानां सखि वारिधो विम्बान् । रजनी दिवसोद्‌न्कारमर्चिर्विपिं वेष्टं विमार्गे एवं मार्गः ॥'

अत्र घनत्वादिजातीनां सूर्यत्वादिजात्या विरोधः । द्वादशसूर्यव्यक्तित्व- चित्रया तस्य जातित्वात् । जातिपदं च सामान्यमात्रपरम् । तेनान्धका- रत्वादीनामजातित्वेऽप्यदोषः । जातीनामेकार्थासमवायित्वमेव विरोधबीजं रागोत्कर्षेण तेषां प्रतिबन्धकत्वाभावादविरोधः । जातेर्गुणेन यथा—

'पैरं जोण्हा उण्णहा गरलसरिसो चन्दणरसओ ख्वदव्वलिओ हारो रअणपवण्णो देहतवण्णो । मुणाली बाणाली जलदि अ जलद्धा तणुलद्दा वरिट्ठा जं दिट्ठा कमलवअणा दीहणअणा(सा सुणअणा) ॥'

अत्र ज्योत्स्नात्वजातेरौष्ण्येन स्पर्शविशेषे रूपगुणेन सह तत्रिष्ठकार्य- तानिरूपितसमवायिकारणतावच्छेदकत्वरूपो विरोधः । विरोध(रह)वर्ण- नात्परिहारः ।

जाते: क्रियया यथा—

'किंसलअकरचरणा वि हू कुवलअणअणा मिअअवअणा वि । अहहं पवचमपअज्जी तह वि तवेइ अच्चरिअम् ॥'

१. 'परं ज्योत्स्ना उण्णहा गरलसहशाकन्दनरस: क्षतक्षारो हारो रजनिपवना देहतपना: । मुणाली बाणाली ज्वलति अ जलाद्रौं तनुलता वरिष्ठा यदृश्टा कमलबदना सा शुनयना ॥' [कर्पूरमञ्जरी २१९९]

२. 'किंस्लयकरचरणापि खलु कुवलयनयनां स्मराग्निदनापि । भ्रहह नवचम्पकाक्षी तथापि तापयत्याश्चर्यम् ॥' [कर्पूरमञ्जरी २१४२]

अलङ्कारकौस्तुभः

३२३

अत्र किसलयत्वादिजातीनां तप(तापय)तीति क्रियया सह तज्जनकतानवच्छेदकत्वुपो विरोधः । प्रागवत्परिहारः । जोतेद्रव्येण यथा मम— 'प्राणेश्वरो गुरुजनेन कृतात्रियोगादेशान्परानगमदित्युदयत्सया । दूरादवैमववलात्सखि सांप्रतं यचन्द्रद्रोडपि वहिरभवत्क इहापराध्येत् ।।' इह चन्द्रत्वमेकव्यक्तिवृत्तित्वात् जातिरिति द्रव्यशब्दोऽयं तेन वहि- त्वजातेःस्वात्समवेतत्वाभावरूपविरोधः । प्रागवदेव परिहारः । यद्यापे परि- माणभेदेन द्रव्यभेदावश्यकत्वाच्चैजसतया संतानाान्तरोत्पत्त्यावश्यकत्वाच्च चन्द्रस्यानेकत्वमेवास्ति । तथा च समकालीनानेकद्रव्यधर्म एवात्र जाति- त्वेन विवक्षितः । चन्द्रस्य च क्षणादेव भेदेन बहुलेप्येकक्षणे तदभावात् । चन्द्रपदस्य वाचकत्वमुक्तम् । एवमन्यत्रापि बोध्यम् ।

गुणस्य गुणेन यथा— 'सेइसा वि सूइह चिअ जाणइ दुक्खाइं मुडुड़ि(हि)अआ वि । रत्ता वि पण्णुर चिअ जाणा वरई तुहु वियोए ।।' इह रक्तत्वपाण्डुरत्वगुणयोः रक्तत्वसमकालीनत्वाच्छेदकानवच्छेद- त्वरूपो विरोधः । रक्तपदस्यानुरागार्थत्वात्परिहारः ।

गुणस्य क्रियया यथा— 'यदि(य)दिन्दावानन्दं प्रणयिनि जने वा न भजते व(व्य)नक्त्यनस्तस्नापं यदयमतिधीरौडपि विषमम् । मियगुनुर्यामोऽप्यकृत्रिरपि चापाण्डुमभुरं नपुङ क्षां क्षां वहति रमणीयश्व भवति ।।' अत्र धैर्यगुणस्य तपव्यक्तिक्रियया तत्कतिबन्धकत्वरूपो विरोधः । विरहावस्थाभावल्याच्चिररासः ।

९. 'सरसापि शुष्यत्येव जानाति दुःखानि सुग्धहृदयापि । रच(क्ता)अपि पाण्डुरैव जाता वराकी तव वियोगे ।।' [गाथा० ६१३३]

काव्यमाला

गुणस्य द्रव्येण यथा मम— देवः स वाङ्मनसगोचरताविहीन- भूरिप्रभावविभवः प्रमदं क्रियाद्रिः। वैरोचनिं सुरकुते निजगृक्षमाण- स्वाकाङ्क्षमप्यण कर्तुं चरणेन यस्य ॥२॥ अत्राकाशत्वमेकव्यक्तित्ववान् जातिः इति द्रव्येण तेन अणुपरिमाणरू- पगुणस्य तदनधिकरणत्वरूपो विरोधः। भगवत्प्रभावातिशयात्तदभावः। क्रियाया: क्रियया यथा— 'निकामं क्षामाद्री सरसकदलीगर्भसुभगा कलाशेषा मूर्तिः शशिन इव नेत्रोत्सवकरी। नावस्थामापन्ना मदनदहनोदाहविधुरा- mियं नः कल्याणी रमयति मनः कम्पयति च ॥' अत्र रमणक्रिययोर्योगादेककारणजन्यत्वरूपो विरोधः। अवच्छेद- d्रकद्रयसत्त्वात्तदभावः। क्रियाया द्रव्येण यथा— 'कम्पइ महिन्दसेलो हरिसंखोहेण दलइ मेइपिवेद्म् । सइ दुहिणतणाओ णवर ण उद्दाइ मलअणकुसुमारओ ॥' अत्र महेन्द्रशैलत्वमेतद्रटटत्ववचन जातिः इति तेन द्रव्येण कम्पक्रिया- यास्तत्समवायिकत्वभावाचरूपो विरोधः। वानरातिशयवर्णनात्परिहारः। अत्र विरोधितावच्छेदकताप्रयोगाधिकरणत्वेन विवक्षितो यो धर्मस्तद्रत्त्वमेव विरोधित्वम्। मुक्तते च महेन्द्रशैलत्वस्यैव तथात्वेन शैलत्वस्य जा- तिलेऽप्यदोषः। द्रव्यस्य द्रव्येण यथा मम— 'प्रतिलवविवर्धेऽमानतवल्कीरीत्कदम्बसंवाधम् । आकाशमपि महेश्वर हिमवानिति कौतुकं भाति ॥' 9. 'कम्पते महेन्द्रशैलो हरिसंखोभेण दलति मेदिनीरूष्मम् । सदा दुर्दिनाद्रि केवलं नोद्वावति मलयवनकुसुमरजः ॥' [सेतु० ६।२२]

अन्नाकाशात्वं हिमवत्स्वं च न जातिरिति द्रव्ययोस्तादात्म्याभावरूपो विरोधः। कीर्तितबाहुल्यवर्णनात्परिहारः।

अत्र वदन्ति—विरोधार्थकस्यापि शब्दादेः सत्त्वे विरोधः शब्दः; अन्यथा त्वार्थः; इति तावत्सिद्धान्तस्थितिः। तत्र यद्यपि विरोधस्य शब्दत्वं न शब्दजन्यज्ञानाविषयत्वं विशेष्याविशेषणसंसर्गान्तर्गतस्य शब्देऽभानात्। न च 'त्रयोडप्यत्रयः' इत्यादौ नञुतरपदार्थयोरेतरस्मै प्रतियोगित्वस्य संगत्या तस्यैव च विरोधपदार्थत्वात्संसर्गतैव तद्बोधानिमित्तं वाच्यम्। 'सुखोऽपि प्रभुद्धः' इत्यादौ तथाप्यगते। न च तत्रापि लक्षणया 'सुखत्वविरुद्धप्रबुद्धत्ववदभिन्नः' सुतः' इति बोध इति वाच्यम्। तथा ननुमवादिति उक्तव्यवस्थानुपपत्ति। तथापि 'सुखोऽपि प्रभुद्धः' इत्यादौ स्वापप्रबोधरूपोभयधर्मोपस्थितौ सत्यां तयोर्विरोधोऽपि सस्र्यते। ततश्च प्रतिबन्धकज्ञानसामग्र्या बलवत्त्वात् 'विरुद्धाविमौ धर्मों' इति मानेन व्यङ्ग्यनार्थके वा बोधे सति नैव प्रतिबन्धः। 'सुखप्रबुद्धादिपदादर्थानिमित्तद्योतनार्थबोधानुद्भवात्'। तस्यन्तरोल्लसितद्वितीयार्थमादायैवान्वयबोधः। न चैवं विरोधस्यालङ्कारत्वानुपपत्तिः शिथिलमूलत्वेन तस्य निवर्ततेरिति वाच्यम्। कविसंरम्भगोचरत्वेन तसैव चमत्कारहेतुत्वादिति।

अन्ये तु—विरोधप्रतियोगिपदार्थयोर्विरोधज्ञानरूपमातिवन्धकसत्त्वादभेदान्वयबोधविरोधविरहे श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायेन्यायेन विरोधोल्लासकपदार्थोऽन्वयप्रतियोगिपदार्थाभिन्नत्वेन भासते। तथा चाभिन्नरुद्धार्थान्वयेsपि तद्भेदप्रतियोगिविरुद्धार्थस्यापि निःशेषतया निवृत्यभावान्मानसज्ञानविषयत्वेन विरुद्ध एव चमत्कारोत्यादिः।

Others say that due to the presence of the knowledge of contradiction between the two terms, there is no understanding of the identity between them. Due to the presence of the figure of speech called 'śleṣa' (pun), the contradiction is highlighted, and the two terms appear to be different. Even if the two terms are not different, the contradiction between them is understood, and it is the subject of knowledge. The wonder caused by the contradiction is the cause of the figure of speech.

वयं तु—अन्वयप्रतियोगिपदार्थयोरेगाङ्ग्यवसितविरोधप्रतियोगिपदार्थेन सहैवान्यपदार्थीभिदान्वयबोधः। विरोधज्ञानसत्त्वेsप्याहार्यवज्ञानाधीने वा बोधे तस्य प्रतिबन्धकत्वाभावेनाभेदज्ञानोपपत्तेः। यद्वान्वयप्रतियोगिपदार्थाभिन्नत्वेनाज्ञानमानेविरोधप्रतियोगिपदार्थाभेदान्वज्ञानसैव विरोध-

1. 'चाविरुद्दा' क्ष, 2. 'पदार्थोमेदा' क्ष.

ज्ञानप्रतिबध्यतावच्छेदकत्कल्पनात् । यद्वा । आहार्ययोग्यताज्ञानेन विरोधज्ञानसत्त्वेऽप्यभेदान्वयबोधसंभवात । अथ वा । ईदृशस्थले .विरुद्धप्रतियोगिकाभेद एव संसर्गतया भासते । अपिशब्दश्व तात्पर्येऽग्राहकः । न च विरोधाभेदयोः परस्पर विरुद्धत्वेनैककालावच्छिन्नैकसं सर्गतवानुपपत्तेः । अभेदस्यैव नामार्थत्वात्सं सर्गतया विरोधस्य तत्त्वे भानानुपपत्ते रिति वाच्यम् । अनुभवानुरोधेन तत्कल्पनात् । अभेदसंसर्गतया एवमप्यनपायाच्च । विरोधज्ञानस्य चाभेदसंसर्गकज्ञानत्वमेव प्रतिबध्यतावच्छेदकं न तु विरोधिविरोषज्ञानस चाभेदसं सर्गकज्ञानत्वमेव । यद्वा । अपिशब्दोपस्थापितो विरोध एकपदार्थनिष्ठपकारतांनि रूपितप्रतियोगितानिष्ठसांसर्गिकविषयतानिरूपितविशेष्यताशाली सन् आ श्रयत्वसं बन्धेनापरपदार्थोंडभेदसं बन्धेनापरपदार्थे डन्वेति । पुनः श्रैकपदार्थोंडभेदसं बन्धेनापरपदा र्थेडन्वेति । तथा च 'सुप्तोऽपि प्रभुद्धः' इत्यत्र 'सुषुप्तवदभिन्नश्व प्रभुद्धत्ववान्' इति बोधः, व्यत्पत्तिवैचिच्याच्च सुषुप्तवद् प्रतियोगितया विरोधे आश्रयत्वादिना च पदार्थान्तरोऽस्वयो न विरुद्ध इति युक्तमाकलव्यम् ।।

अत्राहुः—रूपकस्थले उपमाननिष्ठासाधारणगुणानुपमेयगतत्वेन तातिपत्त्यर्थे तन्वोहकरोपसैव चमत्कारकत्वम्, न तु विरोधस्य, तेन विवक्षितार्थानुपादानात् । 'कुसुमानि—' इत्यादौ च कुसुमानामपि दु:खजनकत्वप्रयुक्त एव चमत्कारो विवक्षितो विरहिण्यवस्थादीनामत्यद्भुतसैव विवक्षितत्वाज्ञ न विरोधैवोपमानत । अतः सत्तामात्रेण आरोपस्यालंकारतेति ।।

इति विरोधाभासः ।

स्वभावोक्तिं निरूपयति— यो वस्तुनः स्वभाववस्तस्य निरुक्तिः स्वभावोक्तिः । तज्जातीयनियतधर्मवर्णनं समासोक्तिः। स्वभावो हि द्विविधः—साधारणः,

अलङ्कारकौस्तुभः

३ २७

प्रातिलोम्यश्र । तत्र जातिविशेषावच्छिन्नस्य तस्य चमत्कारित्वेऽपि दर्शाविशेषावच्छिन्नासभावस्य लौकिकल्वेडपि प्रतिभामात्रगम्यतया चमत्कारजनकत्वादलङ्कारत्वादिति न्यायपञ्चाननादयः । यथा— 'नीताभिरामिरामं महृत्पुराति सन्तत्नेबुद्धदृष्टि: पञ्चार्घेन प्रविष्ट: शरपतनभयाद्दूरयसा पूर्वकायम् । दम्भैरर्धावलीढै: श्रमविततमुखश्रंशिभि: कीर्णवर्मा पञ्चोयदप्रहतत्वाद्वियति बहतरं स्तोकमुख्यां प्रयाति ।।' यथा वा— 'कुर्वन्नशुमकण्ठो मुखनिकटकटि: कंधरामातिरक्ष्री लोलेनहान्यमानं तुहिनकणमुच्चा चच्वता केसरेण । निद्राकण्डूयाय: कषति निबिडितश्रोत्रशुक्तिसतरड्‌- स्तब्धत्पक्ष्माग्रप्लावमप्रतनुसकरणाक्रान्तमयं खरेण ।।' इति र्भावोद्भि: ।

व्याजस्तुतिं निरूपयति— व्याजस्तुतिरिति पर्यंयपर्यवसानेडस्तुतिस्तुत्योः । असतुतेर्निन्दाया: स्तुतौ पर्यवसाने स्तुतेऽपि निन्दायां तात्पर्यें व्याज- स्तुतिः । व्याजेन स्तुतिर्याजरूपा वा स्तुतिरिति व्युत्पत्तेरित्यर्थ: । आचाय यथा मम— 'मित्रं वीर तिरस्करोषि महसा पूज्यं परं मन्यसे दूषाद्यसि मार्गेणानुपुणयुतान्धस्त्वसेडतिवत्कं धनुः । नित्यं चासि सुवर्णदाननिरतो दण्डैकसक्तान्तर- स्त्वां कैनोम गुणैस्रिलोकतिलक स्तुत्यारस्पदं कुर्महे ।।' द्वितीया यथा— 'विकं केतकीकुसुम कौशलमुच्यतां ते यद्व्रायसैरपि सदा सहभावमाप्नुयात् ।

९. 'सत्यै' क्त्वा.

जूटाढ्यलं विनरकीसदामसक्भीत्या शिर: सररिपोरपि निर्जहासि ॥

अलङ्कारान्तरसङ्कीर्णा यथा—'उग्रग्राहमुदन्वतो जलमतिक्रामत्यनालम्बने व्योम्नि आस्यति दुर्गे न श्वितिभृतां मर्षान्मारो हन्ति । व्यासं याति विषाकुलैरहिकुलै: पातालमेकाफिनी कीर्तिस्ते मदनाभिराम ऋतकं मन्ये भयं योषिताम् ॥' अत्र कीर्तौं वैरिणीव्यवहाराश्रयप्रतीतियुक्तासितनिन्दाया: स्तुतिपर्यवसायितया समासोक्तिसङ्कीर्णा । यथा—'कस्त्वं वानर रामराजभवने लेखार्थंसवाहको भातुं कृत पुरागतः स हनुमानिदंवेललक्ष्मपुरः । बद्धो राजससूनुनेभि बहुशः सन्ताडितस्तर्जितः स व्रीडात्परपराभवो वनमृग: कुत्रेति न ज्ञायते ॥' अत्र हनूमान्निन्दया वानरान्तरस्खुत्यमिव्यक्तिः । 'यद्वक्त्रं मुहुरीक्षसे न धनिनां बृंहो न चाङ्गन्युषा नैशं गर्ववच: श्रुणोति न च तान्यत्नाश्रयाया धावसि । काले वलतृणानि खादसि परं निद्रासि निद्रागमे तन्मे बूढि कुरुष्कुत्र भवता किं नाम तसंतप: ॥' अत्र हरिणकुल्या राजसचिवावर्णनसात्मना निन्दा व्यज्यते इति दीक्षिता: ॥

माध्वश्रु स्तुतिनिन्दयो: सामानाधिकरण्येन प्रतीतविवेकोक्तालङ्कारम्भुपाच्छन्ति । तेऽप्यमयमाश्रय:—निन्द्यत्ववद्विषयकत्वं स्तुत्यवद्विषयकत्वं च तावस्तुतिनिन्दयोरव्याजल्वमिति स्पष्टमेव । तदेव चोक्तालङ्कारमद्रत्ति- निमित्तम् । तच्च यसैव स्तुतिनिन्दे तसैव निन्दास्तुत्यो: प्रतीतौ संभवति

अलङ्कारकोस्तुभः

न त्वन्यथा । न च स्वविपर्ययतात्पर्यवस्तुतिनिन्दान्यतरकत्वमेव प्रवृत्तिनिमित्तं तच्च सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्योभयसाधारणमिति वाच्यम् । एकालङ्कारकोपाधयवच्छिन्नाविषयसाधारणस्यालङ्कारान्तरविभाजककोपाधेः कल्पयितुमनुचितत्वात् । वैयधिकरण्यस्थले चाप्रसुतपक्षस्यैवोपपत्तेस्तत्साधारणप्रस्तुतचीनाभित्यकल्पने प्रमाणाभावात् ॥ तदुक्तमाचार्यदण्डिना—

‘अप्रस्तुतपक्षांसा स्वादपकाण्डे तु या स्तुतिः । अथैरयणसुलभैरजलदर्भोज्ज्वलादिभिः ॥ सुक्ते जीवन्तु हरिणा न येष्व(ये स्व)परसेविनः । सेयमप्रश्रुतेवात्र मृगवृत्तिः प्रशस्यते । राजानुवर्तनेकेशानिर्विण्णेन मनस्विना ॥’

इति ॥ यतु—अप्रस्तुतप्रशंसायामप्रस्तुतेन प्रस्तुतार्थप्रतिपत्तिमात्रं न तु प्रकृताप्रकृतयोर्निन्दास्तुतिस्वरूपनियमः । अत्र स्तुत्या निन्दाभिव्यक्तिनियमात् । किं चैवं सममतस्थलेप्यप्रस्तुताभ्यां स्तुतिनिन्दाभ्यां प्रस्तुतनिन्दास्तुतिप्रतीतिरल्पप्रस्तुतप्रशंसैव स्यात् इति व्याजस्तुतिरुच्छेदापत्ति: ।

स्तुतिनिन्दाप्रतीतिनियममरुपविशेषादतिरेकस्तूभयत्रापि समानः । अथ—‘अथैरयणसुलभैः—’ इत्यादौ व्याजस्तुतिरेव युज्यते ॥ तच्चिन्त्यम् । अप्रस्तुतेन प्रस्तुतप्रतिपत्तिपच्चिमात्रमप्रस्तुतप्रशंसास्वरूपम् । तच्चोक्तस्थलेप्यबाधितमेवेति न निन्दास्तुतिप्रतीतिनियमवैलक्षण्येनातिरिक्तत्वसंभवः । उक्तर्मोववच्छिन्नत्वेन तदैक्यसिद्धचावान्तरविशेषण तत्रैदानुपपत्तेः । अन्यथैव रीत्या सामान्यधर्मावच्छिन्नावान्तरतद्वद्रिशेषस्थलेप्यलङ्कारान्तर-

कल्पनेप्यमस्तुतपक्षाविलयापत्तेः ॥ यदपि किं चैवमित्यादि, तदप्यसत् । संमतस्थले स्तुतिनिन्दयोरेकधर्मत्ववादमस्तुतपक्षाविलयापत्तेः । प्रस्तुतधर्मिकेडप्यप्रस्तुतप्रशंसास्युपगमे तु ललितालङ्कारपार्थक्यस्वीकारस्तत्रैव व्याहतः स्यादिति दिक् ॥

इति व्याजस्तुतिः ।

सहोक्ति निःरूपयति—

सह समभिव्याहारात्सहोक्तिरुभयान्विते धर्मे । सहादिपदस्यानिधानाद्वयत्न धर्मवाचकपदस्य विशेष्यविशेषणोभयान्वितार्थबोधकत्वात्सा सहोक्तिः । उभयान्वितधर्मस्य सहैवोक्तिर्यत्रेति व्युत्पत्तेरर्थः । 'चैत्रेणैव महाराज्ञा' इतस्मिन्तु सहसंबन्धसमभिव्याहारपर्यन्तरोनोभयान्वयः । न वा गुणप्रधानभावेनैति नातिव्याप्तिः । तस्माद्वैक्त्रमुख्यतयान्वयत्न च गौणतया धर्मान्वयस्तत्रायमलंकारः । यथा— 'दिअहे दिअहे सूसइ संकेअमण्णवडिआआसङ्गो । आवण्णु रोणअसुही कलमेण समं कलमगोवो ॥' अत्र कलमेन समं कलमगोपी शुष्यतीति वाक्यम् । तत्राख्यातार्थप्रकारकशब्दबोधं प्रति प्रथमान्तपदजन्योपस्थिते: कारणतया गोपीत्वत्रैव शुष्यतीत्यस्याऽन्वयः । तस्य प्रथमान्ततत्प्राभावात् । तथापि सहसंबन्धसमभिव्याहारादतद्वच्यम् । सहार्थो हि साहिल्यम् । तदै-कधर्मान्वयित्वरूपम् । न च कलमपदे शुष्यतीत्यस्याऽन्वयेन तयोः साहिल्यं संभवतीति । तथा च कलमनिष्ठसमकालीनशोषाश्रया गोपीत्यर्थः । मालारूपा यथा— 'घीरेण णिसआआमा हिअएण समं अणिऍिआ उवएसा । उच्छाहेण सह सुआ बाहेण समं गलन्ति से उल्लावा ॥' यथा वा— 'उत्क्षिप्तं सह कौशिकस्य पुलके: सार्धं मुखेनान्वितम् । मूर्धानं जनकेन सङ्क्षिप्य सास्नास्फालितं ततः । वैदेहीमनसा समं च सहसाकृष्टं ततो भार्गव- प्रौढाहङ्कृतिदुर्मदेन सहितं तद्गर्वमैर्यं धनुः ॥'

१. 'दिवसे दिवसे शुष्यति सक्तेतक मदरवाधिताशङ्का । आपाण्डुरावनतसुखी कलमेन समं कलमगोपो ॥' [गाथा० ५८९]

२. 'घैयेण निचायामा हृदयेन सममनिष्ठिता उपदेशः । उत्साहेन सह भुजौ बाष्पेण समं गलन्त्यस्योल्लापः ।' [सेतु० ५१५]

अलङ्कारकौस्तुभः

३३१

अत्राचे कार्यकारणयोः साहिल्यरूपातिशयोक्तिमूलेनम् । गोपेशोक्ष कलमशोषजन्यत्लेडपि द्वयोः समानकालत्वाभिधानात् समास्फालिताकृष्टदिघमेयोरमेदाध्यवसायरूपातिशयोक्किमूला । धनुषः समास्फालनं क्रियाविशेषः संश्रायज्ञानाकार्षणकोटिमतिबन्धः । आकार्षणं स्वाभिमुखजनकं कर्म । मनससु सगुरुकल्पपिति विशेषसत्त्वात् । अत्र वदन्ति—धर्मयोरमेदाध्यवसानमूलत्वस्थल एव सहोक्तिरभेदवितुमहति । कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्ययात्सकातिशयोक्तिमूलमेदस्तु प्राचीनोक्तो न युक्तः । तत्रातिशयोक्तिरेवालङ्कारत्वसंभावात् । 'तव कोपोऽरिनाशश्व जायते युगपद्नूप ।' इत्यतिशयोक्त्यपेक्षया

'तव कोपोऽरिनाशश्व सहैव नृप जायते ।' इति सहोक्तौ विच्छित्तिविशेषणानुभावात्। तस्यैव चालङ्कारपार्थक्यव्यवस्थापकत्वात् । न चैवं धर्मयोरमेदाध्यवसानस्थलेsप्यतिशयोक्तिसत्त्वात्कथं पार्थक्यमिति सहोक्त्युच्‍छेद इति वाच्यम् । तत्राभेदाध्यवसायस्य सहोक्त्युपस्कारकत्वेन गुणतया सहोक्तितिरस्काराभावात् । पौर्वापर्यविपर्यस्थले च सहोक्तिरेवातिशयोक्त्युपस्थापकत्वेन वैषम्यात् । किं च । उपमाननोपमेयनिगरणमेवातिशयोक्तिरलङ्कारः । निगरणमात्रं तु न तथा । अतोडत्रातिशयोक्तिविषयाभावात्सहोक्तिरेवेति । वस्तुतः—दीपे तुल्ययोगितायां वै तदनन्तरभावः । तत्रैकरूपेण सर्वत्र धर्मान्वयोदत्र तु गुणप्रधानभावेनैति विशेषस्तु तद्वान्तरमेदत्वमेव साधयति । न त्वतिरिक्तत्वं । विच्छित्तिविशेषणाधायकत्वात् । तस्माद्विज्ञा- नुशवमात्रप्रमाणकमेवास्था: पार्थक्यमिति ॥ इति सहोक्ति:

विनोक्ति निरूपयति

यत्रान्येन विनान्यौडसाधु: सैन्वा विनोक्ति: सा ।

१. 'त्यकारा' क्त्वा । २. 'साधु:' इललेखारमुक्तावल्यां पाठः ।

काव्यमाला

यत्र केनचिद्विना कस्यचिद्राश्रास्यं प्राश्रास्यं वोच्यते सा विनोक्तिर्थः । आद्या यथा— 'तव रूपमिदं तथा विना विफलं पुष्पमिवावके शिनः । इयमस्तधना यथा वनी स्ववनौ सम्प्रवदत्यपि का ॥' अत्र भैमीव्यतिरेकेण नलीयरूपादीनाम्राश्रास्यम् । यथा वा— 'अनेन रहिता नैषा नानया रहितोडप्यसौ । का द्विज्ञी विना हंसं कस्य हंसोड्जिनां विना ॥' अत्र मन्दारवतीसुन्दरसेनयोरन्योन्यवयतिरेकप्रयुक्तमन्योन्यनिष्ठमप्राश्रास्यम् । द्वितीया यथा मम— 'निशयके विना सेजान्ता सरसा प्रावृष्मनन्तरा यथा । विषदत्वसुपैति भारती जड़भावेन विना विपश्चिताम् ॥' अत्र जाद्यादिव्यतिरेकप्रयुक्तभारत्यादिनिष्ठप्राश्रास्यामिधानम् । विनापदं चार्थपरम् । तेनान्तरेत्यादीनामुपसंग्रहः । केचितु—नित्यसंबन्धीनामसंबन्धवचनं विनोक्ति । यथा— 'मृणालमन्दानिलचन्दनानामुशीरशैवालकुचेशमानाम् । वियोगदूरीकृतचेतनाया विनैव शैलं भवति स्मृतिः ॥' अत्र चन्दनादीनां शैत्यस् विनाभावेऽपि विनाभावो निबद्ध इत्याहुः, तच्चिन्त्यम् । अत्र शैत्यसाक्षात्काराभावस्यैवोक्या शैत्यविनाभावस्यानुक्के: । न च चन्दनादिस्पर्शनेन शैत्यविषयकत्वनियमादत्र च चन्दनादिस्पर्शने शैत्यविषयकानियमसिद्धेरिति तस्माद्विनाभावोडत्र प्रायिकसाहचर्यमेव ग्राह्यमित्येव संगति: । यतु—अलङ्कारान्तरलिङ्गनेवात्र चमत्कारो न स तः, अतो नातिरिक्के-

अलङ्कारकौस्तुभः

यमिति, तत् । उक्तोदाहरणेषु किंचिद्यातिरेकप्रयुक्तामाशास्त्रादिज्ञानादेव चमत्कारोदयात् ॥ इति विनोक्ति: । परिद्वृत्ति निरूपयति— सदृशाश्रयरथैरर्थौ विनिमयस्तु परिद्वृत्ति: । समेन समस्य, न्यूनेनोत्तमस्, न्यूनेन न्यूनस च विनिमय इति त्रेधा परिद्वृत्ति: । आधा यथा— 'आदाय चरणकिसलयमस्मादियंमत्र चरणमर्पयति । उभयो: सदृशविनिमयादात्मानमवदधतीं मन्ये ॥' अत्र मालविकाया अशोकवृक्षाक्तकारणावतंसार्थे किसलयं गृहीत्वा तत् दोहदार्थे चरणप्रहार: कृत: इत्यभिमित्रोक्तौ उत्तमेनोत्तमस्य विनिमय: । न्यूनेन न्यूनस्य यथा— 'अस्थिमालामर्यीं दत्वा मुण्डमालामर्यीं तनुम् । गृध्रतां तत्वपुरस्थानां को लाभ: सरशासन ॥' इति रसगङ्गाधरकर्त: । द्वितीया यथा— 'आदद नीतं मणिमस्वरस्य दत्वा यदसै खलु सायधूर्त: । रञ्जयतुषारचयुति कूटहेम तप्ताण्डदुलामं रजतं क्षणे क्षणे ॥' अत्र सायंकालेन चन्द्ररूपं कृतिमसुवर्णी दत्वा सूर्यरूपो मणिविशेषो गृहीत इति न्यूनेनोत्तमस् । तृतीया यथा— 'अस्ताचलेऽसित्रिकषोपलाभे संध्याकषोळेषु परिक्षितो य: । विक्री यं हेलिहिरण्यपिण्डं तारावराटानियमादित धौ: ॥' ९. 'उत्तमेन' इदलङ्कारमुक्तावलीसदृश एवात्रापि पाठो योग्य:, 'उत्तमेन न्यूनस्य' इति तृतीयोदाहरणोपसंहारप्रन्यात् । २. 'रज्यन्तियारचयुति' क्‍षु.

अत्र स्वर्णपिण्डेन वराटकोपादानादुत्कटमेन न्यूनस्य

काव्यमाला । एषा च कविकदर्थगम्यापि । यथा— 'सुहउच्छअं जणं दुहअं वि दूराहि अम्हु । आणन्त । उज्जासुअसु जइ जीअं वि जण्णु न कआवत्थाए सि ॥' अत्र प्रियदर्शनजीवनयोर्विनिमयो गम्यते । यथा वा— 'वाँपरिअण भरिअं अच्छिअ कर्णऊरउप्पलरअण । फुकन्तो अविइअं चुम्बन्तो को सि देवानं ॥' अत्राक्षिरजोविभागं दत्वा तजुं चुम्बनोपादानं । यथा वा— 'जैम्मन्त्तरे वि चलणं जिअण खु मणण तुज्झ अच्छिस्सं । जइ तं पि तणु बाणेण विज्झसि जणं हं विज्झां ॥' अत्र नायकवाणवेधं सरद्द्वारा कृत्वा तसै जीवदानं । यत्र चमत्कारस्तत्रैवेयं । अतः— 'व्विकिणअ माहमासम्मि पामरो पावअलि वइलेहण । णिद्धूमसुअर बिअ सामलीआ थणे पडिच्छन्तो ॥' इत्यादौ नातिप्रसङ्गः । अत्र स्वकीयं परित्यज्यान्यस्योपादानमेतदलंकार-शरीरं ॥

१. 'मुक्कुट्ठच्छकं जणं दुहमणापि दूरदेससोक्कमणिअणं । उपकारक जवर जीवसअपि नयणत क्रतापराधोडसि ॥' [गाथा० ९१५०]

२. 'वातेरितेन भ्रतभक्खि कर्णीपू्रोत्पलरजसा । फूड़कवंतविलृष्णां चुम्बनकोडसि देवानं ॥' [गाथा० ९१७६]

३. 'जन्तन्तरेप्पि चरणौ जीवे कडु मदन तवार्चंयिष्यामि । यदि तमपि तेन बाणेन विध्यसि येनाहं विद्धा ॥' [गाथा० ५१८१]

४. 'विक्रीणीते माघमासे पामरः प्रावर्ण बलिवर्देन । निर्धूमसुअरिनिअं दयामलत्या स्तनौ पडयन् ॥' [गाथा० ३१३८]

अलङ्कारकोस्तुभः

‘किमित्यपास्याभरणानि यौवने धृतं त्वया वार्धकशोभि वल्कलम्‌ ।’ इत्यादिविदित केचित्‌ । स्वकीयस्यान्याधीनत्वकरणमपि लक्षणान्तर्गतमित्यपरे । इति परिदृष्टिः ।

भाविकं निरूपयति— भाविकमध्यक्षं स्यात्सध्वंसप्रागभावानाम्‌ । सध्वंसा अतीताः सम्भागभावा भाविनः प्रतियोगित्वस्य साहित्यार्थतया विवक्षितत्वात्‌ । तथा च भूतानां भाविनां चार्थिनां— यल्लौकिकमत्यक्षविषयत्वमुख्यते तद्भाविकम्‌ । न चातीतानागतानां सन्निकर्षविरहे ऽपि लौकिकमत्यक्षानुपपत्तेः, स्वरूपातिशयमहात্ম्येन तत्रोत्कर्षवत्ताया विवक्षितत्वात्‌ ॥

भावः— कवेरभिप्रायोडस्येति विषयत्वाख्यसंवन्धपरशब्दी-समर्थात्‌ मत्स्वर्थे तनु । यत्सु—आसन्निति विप्रहमप्रदर्शनम्‌, तनु । ‘सप्तम्यां जन न तोउ स्त्रतौ’ इति माहाकरोक्ते; भूतस्य लौकिकाध्यक्षविषयतासाम्येनोक्तिरियरथा— ‘तं तस्य स्वरसंकर मृदुगिरः क्षिष्टं च तन्नीक्ष्य वर्णिनामपि मूर्खेनान्तर्गतं तारं विरमे मृदुम्‌ । हेलासंयमितं पुनश्र चलितं रागादिरुच्यारितं यत्सत्यं विरतेरपि गीतसमये गच्छामि श्रवणल्लिव ॥’

अत्र गीतविरामेऽपि तस्य श्रवणरूपसाक्षात्कारश्रावुदचेनोक्तः । सर्ग-णानच्छेदरूपकायेऽपि हृदयसंस्काराभायकतया तस्सातिरमणीयत्वे तात्पर्यम्‌ ॥

भाविनो यथा— ‘रुहिअजलसिड़सारो मुहणिद्धाविअपसारिओकाणिवहो । आउड़िजन्तो चिअ णाइ पडिओ चि साउरे रामसरओ ॥’ अत्र वाणस्य समुद्रमध्यपाते भाविनोऽपि तस्सात्यागेव शरपातस्य लै-किकप्रत्यक्षमुक्तम्‌ श्रीरामप्रभावातिशयवर्णने तात्पर्यम्‌ ॥

९. ‘शुभितजललिशसारो मुखननिर्झावितप्रसारितोल्कानिवहः । आक्रुध्यमाण एव झायत इति सागरे रामशरः ॥’ [सेतु० ५१२८]

३३६ काव्यमाला ।

ननु कारणाभावेsपि कार्योत्पत्तिरूपाया विभावनाया: कोsस्य भेद: । लौकिकप्रत्यक्षं प्रति विषयस्य हेतुतयानागततातीतविषयरूपहेतुव्यतिरेकेऽपि तत्प्रत्यक्षरूपकार्योत्पत्ति: ॥ एवं द्वितीयभेदस्यातिशयोक्तावेवान्तर्भाव: । कारणाभावे कार्योत्पत्ति-रंभान्नात् । न चात्र— 'य: कौमारहर: स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा- स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभय: प्रोढा: कदम्वानिला: । सा चैवास्मि तथापि तत् सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेत: समुत्कण्ठते ॥' इत्यादिवत् हेत्वभावत्वेनोक्तिरास्तीति वाच्यम् । 'आसीदज्ञानमत्नेत्रे परयामि तव लोचने । भाविभूषणसंस्कारां साक्षात्कुर्वे त्वदाकृतिम् ॥' 'विरतेऽपि गीतसमये' इत्यादौ तत्तदूत्थेतभाव्यथकप्रत्ययहेतूनां ध्वंसप्रा-गभावबोधनेन हेत्वभावोक्तिसत्त्वात् ॥ 'अनातपत्रोडप्यमन्र्र लक्ष्यते' ई- त्यादौ तज्जैव तदभावबोधनात्, इति चेत् ।

उद्यते—कारणतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकसंर्गोभावत्वेन हेत्वभावोक्तौ विभावना । इह तु उत्करूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं ध्वं- सम्रागभावयोरेव तयो: सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वाभावात् । 'अनातपत्रोडपि-' इत्यादौ तु विभावनासत्त्वेऽपि न क्षति: । एवं द्विती-यभेदस्यातिशयोक्तावपि नान्तर्भाव: संभव: । विषयतादिरिकसंवन्धावच्छि- न्नकार्येतावच्छेदकधर्मोsवच्छिन्नतादात्म्यतादिरिकसंवन्धावच्छिन्नकारणताव-च्छेदकधर्मोsवच्छिन्नात्मागुत्पत्तावेवातिशयोक्तरसुपगम्यत्वात् । कारणात्मा-कार्योत्पत्तिरित्येन प्रकारेणोक्तावेवातिशयोक्ति: । भाविविषयप्रत्यक्षत्वे-नोक्तौ भाविकमित्यझीकारात् । तन्मुखाभिधानानभिधानयोरेव नियामक-त्वाच्च । किं च ।

१. 'तथा' स्‍व.

अलङ्कारकौस्तुभः

योगित्वेनोक्तं यत्कारणं तत्प्रतियोगिककार्यतावच्छेदकम् । अत्र तु प्रागभावप्रतियोगित्वेन यत्कारणमुक्तम्, तद्वद्रतिरिक्ककारणताप्रतियोगिककार्यतावच्छेदकामिति भेद इति दिक् ॥ इति भाविकम् ॥ काव्यलिङ्गं निरूपयति— वाक्यपदार्थेत्वाभ्यां हेतूक्तिः काव्यलिङ्गं स्यात् । हेतुवचनं काव्यलिङ्गमिति लक्षणम् । वाक्यपदार्थेत्वाभ्यां तस्योक्तिरिति द्वौ भेदौ । आचार्य यथा । तत्रैव तस्य हेतुत्वं संमवति । अतश्च अपराधद्वयेडप्यपराधवत्त्वौ द्वित्वे अनमनगोचरा या अपेक्षाबुद्धिस्थद्वारा अनमनयोः प्रयोजकत्वमेवेति ॥ न चं तथाप्युभयसाधारणस्य हेत्वर्थस्य प्रयोजकस्यापि नववधूसंगमौत्सुक्यस्य हेत्वर्थकसमभिव्याहारादोष्ठतादवस्थ्यमेवेति वाच्यम् । हेतूक्तिश्ल एवोक्तनियमस्य विवक्षितत्वात् ॥ न चैवमपि तत्र परिकरसाक्षये दूषणमेवेति वाच्यम् । हेतुत्वाभिमतस्य शब्दोपात्तत्व एवोक्तनियमस्योक्ततया तदाक्षेपके संगमौत्सुक्ये तदभावेऽपि नियमवद्यभिचाराभावेन हेत्वाक्षेपकृतयैव काव्यलिङ्गत्वानपायात् । वाक्यार्थहेतुककाव्यलिङ्गस्थलानुरोधात्कार्यबोधकेऽत्यादि । तथा च कारणनाचकपदानां यंत्र न पदैकवाक्यतयान्वयबोधजनकत्वम्, अपि तु कार्यबोधकानां परस्परं कारणवाचकानां च परस्परमिति भिन्नवाक्यतया जनितान्वयबोधानां पश्चाद्वाक्यैक्यवाक्यतया कार्यकारणभावावगम इति फलितार्थे । 'शुधांशुकलितोत्सङ्गः', 'महौजसो मानधना:' इत्यादौ न तु हेत्वर्थसमभिव्याहारः । 'व्यास्थं नैकतया स्थितं श्रुतिगणं जन्मनि वल्मीकतो नामैव नामवमच्युतस्य सुमहद्राश्यं च नामाशिषि ।

१. 'छात्रस्यमेकं पत्रमुचिछलतम्' इत्येवादृशोद्देश्येडप्युपलक्ष्यते, परं तु 'वपुःप्राड्‌मौवादनुमितमिदं जन्मनि पुरा पुरारे न कापि काचिदपि भवन्तं प्रणतवती । नमस्युङ्‌कः संप्रत्यहमतदुरधे ड्यनतिभागमहेश क्षन्तव्यं तदिदमपराधद्वयमपि ।'

काव्यमाला

चित्रार्थी न बृहत्कथामचकथं सूत्रामिळ नासं गुरुदेव त्वद्गुणवर्णनं कथमहं कर्तुं जडः शकुन्ताम् ॥ इत्यादौ च कार्यबोधकपदजन्यान्वयबोधजनकपदजन्यान्वयबोधविषयत्वमेव हेतोरिति नातिव्यासि । तत् हि मम त्वद्गुणवर्णनशक्तत्वाभावो मम व्यासक्तवादश्वाप्रबुद्ध इति फलितार्थः । तदाहं त्वद्गुणवर्णनशक्त्यभावव्वानिति कार्यबोधकपदमहंपदमपि । तदेव च 'व्यास्थ नैक्तया-' इत्यादिकारणबोधकपदजन्यान्वयबोधजनकमप्यस्ति । तत् प्रय्यहंपदस्य विशेष्यत्वादिति दिक् ॥ यतु रसगङ्गाधरे—'अनुमितिकरणत्वेन सामान्यविशेषभावाभ्यां चान्वलिङ्गितः प्रकृतार्थोपपादकत्वेन विवक्षितोडर्थः काव्यलिङ्गम्' इति लक्षणं कृतवा उपपादकत्वेनैतस्य न तु शब्दात्तेन रूपेण बोधित इत्यर्थेकतया शब्दप्रतिपादितहेतुत्वकस्य हेतोरेव वारणं प्रयोजनम् । तेन— 'भयानकत्वादसी वज्रेणो दयाश्रयत्वादसी देवः सेयः ।' इत्यत्र न व्यभिचारः—इत्युक्त्वा 'विनिन्यानयुनमचैरपि च परिहार्याणी पतितै-

रवाच्यानि त्राल्यैः सपुलकम्पास्यानि पिङ्गुनैः । हरन्ती लोकानामनवरतं मेनांसि कियतां कदाप्यश्रान्ता त्वं जगति पुनरेका विजयसे ॥ 'त्रपन्ते तीर्थानि त्वरितमिह यसोदृवितिषै करं कुर्णे कुरवक्नपि किल कपालिप्रभृतयः । इमं तं मामम्ब त्वमथ करुणाक्रान्तहृदये पुनाना सर्वेषामघमथनदपं दलयसि ॥

इत्युदाहतम् । तत्परसपरविरुद्धमिति स्पष्टमेव । हेत्वरथकशरात्प्रत्ययेन हेतुत्वस्य बोधितत्वात् । अन्यथा पङ्ङ्म्यापि तद्रोधानुपपत्तेः । 'हरिं पङ्ङ्यनुच्यते' इत्यादौ भगवदर्शनमुक्त्योः कार्यकारणभावप्रत्ययस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् । तत् 'हेतुभूतहरिगदर्शनाश्रयो मुच्यते' इति बोधस्यावश्यकसिद्धत्वात्

अलङ्कारकौस्तुभः

स्वात् । हेतुत्वं च समभिव्याहृतकार्यापेक्षमेवेति । तत्रार्थानुसक्तिनिष्ठकार्यत्निरूपितत्वलाभात् ॥ नन्वनुमानादौ मतिरिच्यते । न च यत्र व्याप्यत्वपक्षत्वाभ्यां ज्ञायमानमुपादकसुपयुज्यते तत्रानुमानम्, यत्र तु स्वरूपेणैव तत्र काव्यलिङ्गमिति वाच्यम् । उपपादकस्याप्युपपाद्यार्थंस्याभिचाराभावात्तद्व्याप्तित्वज्ञानविनोपपादनसामर्थ्यादिति चेत् । अत्र रसगङ्गाधरकृतः--सत्यमत्रानुमितिरूपे चोपपत्तिः तथापि नेदम्नुमानालङ्कारः । श्रोतरि यलिङ्गकानुमितिं बोधयितुं यत् काव्यं निर्माति तल्लिङ्गकानुमितेरेख-तदलेकोरत्वात् । इह तु श्रोतृमनुमितित्त्वमुपपादयितुमेव काव्यनिर्माणं न तु बोधयितुम् । अपि च कविनिबन्धनप्रामाण्यनिरनुमितिरनुमानालङ्कारं प्रयोजयति, श्रोतृनिष्ठा-महावाक्यार्थनिश्चयानुकूला तु काव्यलिङ्गमिति विशेष इति । वस्तुतस्तु—ममानन्तरेण निर्जाते साध्ये तत्राप्रामाण्यशङ्कानिरासाय यत्र तदुपादकमुख्यते तत्र काव्यलिङ्गम् । तत्र चोपपादकस्य व्याप्यत्वपक्षधर्मत्वाभ्यां गृहमाणत्वेऽपि नानुमानत्वम्, सिद्ध्यानुमित्युदयात् । न चैतवताप्यनुमितिकरणत्वव्याहतमेवेति वाच्यम् । साध्यासाधकत्वयोग्यवच्छेदकतयैवात्र तथैवेनाभिमतत्वात् । वस्तुतस्तु—उपादकस्य निरुक्तरीत्योपयोगे व्याप्यत्वादिनानवबोध एव व्यभिचारज्ञानेऽपि मानान्तरसिद्धपदार्थप्रतिपूकशङ्कानिरासकत्वसंभवेऽपि व्याप्यत्वादिनानाप्यज्ञानमानतयाऽनुमितरुपादयितुमशक्यत्वात् । अत एव— 'यत्रेतस्य समानकान्तिसद्भावे ममं तदिन्दीवरं मेघैरन्तरितः प्रिये तब मुखच्छायानुकारी शशी ; येऽपि त्वद्मननुकारिगततये राजहंसा गता-स्वत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे दैवेन न क्षम्यते ॥'

यतु—तत्रानुमानेन चरणत्रयोक्सादृश्याश्रयविघटकत्वहेतुकदैवपक्षकसादृश्यदर्शीनजन्यसुखासहिष्णुकसाध्यतानुमितिसंभावनादिति, तदसद् । उत्प्लादिमज्जनोपपत्त्यर्थमेवात्र चतुर्थचरणोपन्यासात् तदुक्तरीत्या च विवादकभावालाभप्रसङ्गात् । तस्म चात्रानभिमतत्वात् । साधारण्याविष्कृतहेतुदर्शनसिद्धेश्व तद्वानसत्वैव विघटनात् । न च तदेव हेतुः कर्तव्य इति वाच्यम् । प्रतिवन्धकादौ व्यभिचारात् । व्यभिचारस्फुरणदशायामनुमितेः संभाव्येवेत्यभिधाने तूपपादकत्वस्यापि संभावात् । त्वदुक्तोदाहणेपी 'गज्ञा, सर्वोत्त्कृष्टा, महापापनाशहेतुत्वात्' इत्यनुमानसंभावाच्च ॥ यदपि [रसगङ्गाधरे]—समर्थनाहृदतरप्रत्ययो नानुमितिः—इति पक्षमनूद्य—स हि न प्रात्यक्षिकः इन्द्रियसंनिकर्षाभावात्, न शाब्दो मानसो वा, अनुमितिसामग्र्यबलवत्वात्—इति, तदप्यसत् । सत्यां व्याप्तिपरिस्फूर्जनुमितिसामग्र्याद् भ्रान्तिमत्सिद्धत्वात् । न च न तदा व्यासिचारस्फूर्जनिरिति वाच्यम् । सत्यामपि तस्यां तदुपपत्तेरनुमवसिद्धत्वात् । तस्याश्रानुमित्योपपादयितुमशक्यत्वात् ॥ वस्तुतः—अनुमितिरेवालङ्कारो न तु परामर्ष इत्यस्य वक्ष्यमाणतया मानान्तरेण साध्यसिद्धिसत्वे चानुमितेरनुदयात् नास्त्यानुमानान्तर्भावशङ्कापीति सर्वमनवद्यम् ॥

यतु [रसगङ्गाधरे]—काव्यलिङ्गं नालङ्कारः कविभ्रतिभानिर्मितत्वप्रयुक्तकचमत्कारविशेषात्मकविच्छित्तिविरहात् । हेतुहेतुमद्भावस्य लोकसिद्धत्वात् । शेषादिसंमिश्रणजन्यस्तु चमत्कारः शेषप्रयुक्तत्वाचदंशसैवालङ्कारतां कलपयति, न तु काव्यलिङ्गस्य तस्यप्रयोज्यचमत्कारान्तरभावादिति, तच्चुच्छम् । लौकिकत्वेऽपि कविभ्रतिभामात्रग्रम्यतया चमत्कारजनकत्वात् । एतदीयहेतुहेतुमद्भावमात्रस्य लोकसिद्धत्वभावाच्च । नभुक्तसुखालोकोच्छेददीयहेतुहेतुमद्भावमात्रस्य लोकसिद्धत्वात् । किं चैवमप्युपमादेरप्यलं—दीनां महामोहतादात्म्यादिहेतुत्वं कचित्सिद्धम् ।

१. 'दैवं नायिकाङ्गसादृश्यदर्शनजन्यसुखादिसहिष्णु, तत्सादृश्यिकाङ्गसादृश्याधारविघटत्वात, मदीयरत्नभूततयार्हदत्तादिवत्' इति चानुमानप्रयोगो रसगङ्गाधरे दर्शितः.. २. 'तत्प्रयोजक' द्व.

अलङ्कारकौस्तुभः

३४१

कारत्वं न स्वात् साधरयस्य वाच्यवाचकतया कविप्रतिभाकल्पितत्वविरहात् । न च तन्त्राप्युपमाप्रयोजकसाधारणधर्मोमेदांशे वत्कल्पवत्त्वमेवोच्यते वाच्यम् । रमणीयत्वादिनिमित्तधर्मस्यापि लोकप्रसिद्धत्वात् । 'गोसदृशो गवयः' इत्यादेरपि वक्ष्यतो भिन्नसाधारणधर्मोमेदाऽध्यवसायमूलकत्वात् । तद्वयत्पादिनिमित्तधर्मस्य शक्तिपरिच्छेदकत्वायोगात् । अभेदांशस्यैव शक्तिकल्पिततया तदंशस्यैवाङ्गकारत्वं न तु साधरयस्यैतद्युक्तदोषापरिहाराच्च । कल्पितत्वाच्छेदकधर्मावच्छिन्नचमत्काराजनकतायास्तदधर्मोवच्छिन्नमात्रालङ्कारत्वप्रयोजकतायास्त्वैकत्वे वाचकत्वात् । चमत्कारजनकस्य लौकिकस्याप्यलङ्कारत्वे बाधकाभावात् । सर्वैरोक्छेदापत्तेश्रेति कृतं पदपर्वितेन ॥ इति काव्यलिङ्गम् ।

पर्यायोक्तं निहपयति— पर्यायोक्तं कथितं वाच्यस्यैवानन्यभूतयोक्तिः । वाच्यैरेवार्थो यत्र व्यङ्ग्यतयोच्यते तत्पर्यायोक्तम् । अन्त एव न ध्वनित्वम् । तत्र वाच्यव्यङ्ग्ययोभेदात् । एवं च 'व्यङ्गयप्रकारसमानाधिकरणप्रकारान्तरेगाभिधानं तत्' इति पर्यवसति ॥

यथा— 'निवेदयतां हन्त समापयन्तौ शिरीषकोषं प्रदिमाभिमानम् । पादौ कियदूरमिमौ प्रयासे निधिलिते तुचछदयं मनस्ते ॥' मत्न कियदूरं गन्तुमिच्छसि व्यक्रम्, तदेव भञ्जचन्तरेगोकम् । दूरगमनेच्छात्वेन प्रकारण व्यङ्ग्यत्वं पादयोर्निधानेच्छात्वेन त्वम् । न चैकसैवार्थस्य व्यापारद्वयेनावगमवैयर्थ्यादपुनरुक्त्यमिति वा-च्यम् । प्रकारेमेदस्त्वेन तदभावात् । तदुक्तम्—'यदेवोच्यते तदेव व्य-ङ्ग्यं न तु यथोच्यते तथा' इति यथा हि । निर्विकल्पकज्ञाने घटो घटत्वं च विषयः । घट इति सविकल्पकेऽपि तदेव । तत्र च निर्विकल्पकत्वे

९. 'ध्वों व्यङ्गचयो' ख.

काव्यमाला

घटघटतत्त्वयोर्विशेषकथितत्वेन सविकल्पकत्वेन तयोर्विशिष्टचेन प्रतीतिरिति तयोर्भेद उपपद्यते तद्धदत्रापीति न दोषः ॥ सर्वसकारसु--व्यङ्ग्यचसैवाभिधेयत्वायोगात गम्यसैव भङ्गचनतरेरण-भिधानं पर्योयुक्तमिति लक्षणानुपपत्तिमाशङ्क्य भङ्गचनतरेण कार्यादिद्वारे-णाभिधानमित्यस्यार्थः । यथा— 'चक्राभिधातप्रसभाञ्जयैव चकार यो राहुवधूजनस्य । आलिङ्गनोदामविलासवन्ध्यं रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम् ॥' अत्र राहुशिरश्छेदकारीरिति व्यङ्ग्यचम् । राहुवधूसङ्घनिधरतोत्सवनिष्ठ-चुम्बनमात्रावाशिष्टनिर्मात्रत्वेन रूपेणाभिहितम् । भगवतस्तु पूर्वमप्रकान्त-त्वाच्छब्देनाभिधेयत्वाच न व्यङ्ग्यत्वम् । एवम्— 'यं प्रेक्ष्य चिररूढापि निवासभीतिरुज्ज्वता । मदनेरावणमुखे मानेन हृदये हरे: ॥' इत्यत्रापि शङ्केरावणौ मदमानेमुक्तौ जाताविति व्यङ्ग्ये शङ्केरावण्यो-रभिधाजन्यवोधविषयत्वान्मदमानमोक्सैव व्यङ्ग्यत्वं पर्यवस्यति । एवं च व्यङ्ग्यांशस्य कदापि रूपान्तरेणाभिधानाद्द्वार्यंशस्य चाभिधेयत्वेन व्य-ङ्ग्यत्वानर्हतया व्यङ्ग्यस्य प्रकारान्तरेणाभिधानमसंगतमेवेति कार्यादिद्वा-रेणाभिधानमित्येव लक्षणार्थे उचित इति ॥ अभिनवगुप्तपादाचार्यस्तु—पर्योयेण वाच्यादतिरिक्तप्रकारेण व्यङ्ग्यचे-नोपलक्षितमुक्तममिहितं पर्योक्तमिति लक्षणार्थ इत्याहुः । अत्र दाक्षिणात्यः—उभयोरप्यययं क्रशो व्यर्थ एव । सन्त हि व्यङ्ग्यच- स्यैव रूपान्तरेणाभिधाने बहून्युदाहरणानि । यथा— 'नमस्तसै कृतौ येन मृधा राहुवधूकुचौ'

अलङ्कारकौस्तुभः

३४३

अत्र भगवान् वासुदेवः स्वासाधारणरूपेण व्यङ्ग्यः । राहुवधूकुचचवयथैकारित्वरूपान्तरेण स एवाभिहितः । यथा वा— 'लोकं पश्यति यस्याद्रिः स यस्याद्रिं न पश्यति । तास्यामप्यपरिच्छेद्या विद्या विश्वगुरोस्त्व ॥'

अत्र गौतमः पतञ्जलिश्व स्वासाधारणरूपाभ्यां व्यङ्ग्यचौ प्रकारान्तरेणाभिहितौ । यथा वा— 'देवं वन्दे जलधिशरधिदेवतासर्वौमं व्यासप्रसिद्धा सुवन्वविदिता यस्य वाहाऽऽभिवाद्या: । भूषापेटी भुवनमधुरं पुष्करं पुष्पवाटी शक्तीपालः शतमुखमुखाश्चनदनं दुर्धनोभः ॥'

अत्र वेदत्वाभिधानेण व्यङ्ग्यचा एव वेदादयो व्यासादिविनेयत्वाभिधानेणाभिहिताः । एव 'चक्राभिधानं' इत्यादौ च स्वरूपेण व्यङ्ग्यचस्यापि भगवतो रूपान्तरेणाभिधानमस्तीति यथाश्रुतलक्षणसंमवात् ॥ यच्च राहुच्छेदावगमं तदंशे मस्तुताड्कुर एव । प्रकृतुते राहोः शिरोमात्रावशेषघेण आलिङ्गनवन्ध्यताऽऽवादररूपे भगवतो वाच्ये रूपान्तरे उपपादिते सति भगवदृपेणावगतिरेव पर्यायोक्तविषय इति ।

अत्र रसगज्ञाधरकृत्—सर्वस्वकारस्य तावच्चाश्रुततयागबीजमुक्तमेव द्वितीयपक्षेऽपि तद्वीजं तु पर्यायशब्देन प्रकारान्तराभिधाने विवक्षितार्थतावच्छेदकतातिरिक्तधर्मपुरस्कारेणाभिहितमिति योगार्थः । तथा च— 'दशवदननिधनकारी दाशरथिः : पुण्डरीकाक्षः :' इत्यादौ रामत्वातिरिक्तधर्मपुरस्कारेण रामस्यैवाभिधानात्पर्यायोक्तप्रसङ्गः । न च व्यङ्ग्यं यत्र तेन प्रकारेणोक्तं तत्र वाच्यम् । व्यङ्ग्यचस्य योगार्थानन्तर्गतत्वात् । न च लक्षणानन्तर्गतं तस्यास्त्येवेति वाच्यम् । एवं तर्हि व्यङ्ग्यचस्य लक्षणे प्रवेशावश्यकत्वे पर्यायशब्देन ग्रहीतुमुचितत्लाऽऽन्न तु प्रकारान्तरस्य, व्यङ्ग्यचोपलक्षितस्य प्रकारान्तरेणै-

काव्यमाला

वोक्तिनियमात् । अन्यथा व्यङ्ग्यचत्वानुपपत्तेरिति । एवं 'नमस्तसै कृतौ येन-' इत्युक्तं यत्, तदसत् । अत्र हि वाच्येन राहुवधूकुचवैर्यर्थकारित्वेन राहुशिरश्छेदकारित्वं व्यज्यत इति सर्वसंमतम् । भगवान्द्रासुदेवत्वं तु विशेषणमर्यादालभ्यत्वेन न व्यङ्ग्यचकक्षमारोदुमर्हति । अन्यथा—'नेमा राहुशिरश्छेदकारिणे दुःखहारिणे ।' इत्यत्रापि पर्यायोक्तप्रसङ्गात् । किं च—

'राहुकृचुनैष्फल्यकारिणे हरये नमः ।' इत्यत्र स्वासाधारणधर्मसाभिधानेन व्यङ्ग्यचत्वायोगाद्राहुशिरश्छेदकारित्वेन व्यङ्ग्यचत्वमिल्यपि । परास्तम् । राहुशिरश्छेदकारित्वस्य प्रस्तुतादुरवषयत्वे भगवानूपस्य च व्यङ्ग्यचत्वानुपपत्तौ पर्यायोक्तसैव वैर्यर्थ्यप्रसङ्गात् । प्रस्तुतेन स्वसद्दशो वाक्यार्थः प्रस्तुत एव यत्र प्रतीयते तस्यैव तद्रूपयत्वाच्च । प्रस्तुतेन कार्येण कारणावगमनस्यापि तद्रूपयत्वे तु तद्रूपयत्वे तु तद्रूपयत्वे तु दापचेश्रेति ॥

अत्रेदं वक्तव्यम्—यच्चावदुक्तं सर्वस्वकारादिमताकूतम्, तदसत् । व्यङ्ग्यचघटकर्यत्किचिदर्थस्य वाच्यकोटिप्रवेशमात्रेण व्यङ्ग्यचत्वव्याहतिस्तीकारे मदमानमोक्ष्यापि कथं व्यङ्ग्यचत्वम्, तत्प्रविष्टानां त्रयानामर्थानां मदमानोज्ज्वलतद्धोपाच्चलेन वाच्यकोटिनिविष्टत्वात् वाच्येऽन्वयाकारबोधविषयत्वं व्यङ्ग्यचे तु तदन्वयाकारकबोधविषयत्वमिति चेत् । तर्हि ऐरावणश्रयोरपि कथं व्यङ्ग्यकोटिबहिर्भावोऽभिहितः । मदादेरैरावणादेश्व वाच्यतामेदस्य ब्रह्मणापि दुरुपपादत्वात् । एवं राहोरपि वाच्यतया राहुशिरश्छेदकारित्वस्यापि व्यङ्ग्यचत्वं न स्यात् ॥ यदपि द्वितीयपक्षे प्रकारान्तराभिधानमित्यर्थत्यागवीजमुक्तम्, तदप्यसत् । विवक्षितार्थोच्छेदकधर्मप्रकटकोधजनकपदासमभिव्याहते त्वसति तदतिरिक्तधर्मपुरस्कारेगाभिधा-

अलङ्कारकौस्तुभः ।

नस्य योगार्थत्वे दोषाभावात् ॥ एवं च वासुदेवत्वप्रकारेण व्यङ्गचत्वेऽपि प्रकारान्तरेण वान्यत्वमुपगूढत एव । एवम्— 'नमो राहुशिरश्छेदकारिणे दुःखहारिणे ।' इत्यत्रे प्रकारान्तरेणाभिधानेऽपि सहसैव भगवत्त्वप्रकारकबोधोदयात्ति- प्रसङ्गः । एवम्— 'राहुशीर्षकुचनैःफल्यकारिणे हरये नमः ।' इत्यत्र राहुशिरश्छेदकारित्वस्य व्यङ्गचत्वेऽपि न पर्योक्तम् । हरि- शब्दसभाभिध्याहारसत्त्वात् । किं च—‘लोकं पर्येति यस्याद्रिः-’ इत्यादौ गूढपात्वादिकं वाच्यप्रामेयमेवति पतज्जालित्वाद्यसाधारणरूपेण व्यङ्गचत्वं त्वाय्यानुमन्तव्यमेवति सर्वत्रापि तदीयामेव व्यङ्गचतामादाय पर्योक्त- मिल्यापि किं न स्यात् । एवं 'वन्दे देवं-' इत्यादौ भगवद्वाहानां व्यास- दिविनेयत्वाभिधानेन वेदत्वादिरूपेणैव व्यङ्घचत्वमावश्यकमिति दिक् । यथु— 'आनुकूल्यप्रातिकूल्यमनुकूल्यानुबन्धि चेति ।' इति दर्पणादौ आनुकूल्यमलङ्कारान्तरमुक्तं, तदत्रैवान्तर्भावादुपे- क्ष्यम् । एवम्— 'यः प्रेयमाणोडपि हृदा मघोनस्त्वदर्थेनां हियमपद्रागः । स्वंवरस्थानजयस्त्वमस्य बधान कण्ठं वरणसज्जाग्रु ॥' इत्यादावपि इन्द्रमेव क्षेयम् ॥ इति पर्योक्तम् ।

उदाहृतं निबध्यते— वसुत्रचयं उदात्तं महतामङ्गत्ववचनं वा । संपदादिवस्ततिशयवर्णनमुदात्तम् । उत्कृष्टानां वर्णनीयनिष्ठादिकिल्वप्राप्ति- योगितंमङ्गत्वं च यत्रोच्यते तदपीयर्थे । यथा— 'नीवानन्योच्छ्वसनश्वसिथिलं यत्न पक्ष्माझनानां वासः कायादनिःसृतकरेष्वाक्षिपत्सु विशेषु ।

काव्यमाला ।

अर्चि:स्तुझेज्ञानभिमुखमपि प्राप्य रत्नप्रदीपा-न्ध्रींमूदानां भवति विफलप्रेरणशून्यसुधि: ॥ यथा च — 'म्लानन्मैलिरुच: कदलकणिकाकुङ्कुमभरा भिक्षवो ये केऽपि क्षितिरागमननते यक्षमद्योऽतिराग: । तत्कान्तकुड्म्बिनीदृशश्रुतिनटचाटकङ्करबाल्जूर-ज्योतिर््िमज्जेट्टलीभवन्ति भवने का वा न दिग्भित्तय: ॥' द्वितीयं यथा— 'वेलमाणस्मि महुमहे जत्थ अ पाउच्छलन्तरअणुजोअम् । विहडं फणपभ्भारं गाढभरुअणिअं णिमेइ आणतो ॥' अत्र सुवेलपरवतस्य अनन्तफणप्राभभाराश्रयत्वोक्ल्या वर्णनीये सुवेले महतोऽनन्तस्यादित्वात् सुवेलोऽकर्त्रप्रतीति: । न चान्तवविषयकभावी च-मत्कार: । तथ्सादृश्यात् तद्भावोत्पत्ति: । अत्र च वक्ष्यमाणे इति सामान्यत उक्त्या शौर्यादिसमुत्कर्षवर्णनोद्घ्ययमेवालङ्कार: । यथा— 'अत्युक्तौ यदि न प्रकुप्यसि मुखावादं न चेनमस्यसे तद्भूमोऽड्कुतवस्तुवर्णनविधौ व्यभाः कवीनां गिर: । देव त्वत्कटप्रतापदहनज्वालावलीशोषिता: सर्वे वारिधयस्त्ववारिधनिताबाष्पाम्बुभि: पूस्ता: ॥' यथा वा मम— 'ब्रक्खण्डं यातथो बहुभिरूपै: चिरादिक्श्वसुक्कमुक्त-विज्जाय स्लोपभोगास्पदपथपाथिकव्यूंहतो बाबभूतम् । प्रोध्यत्सौडमलतापज्चलनसमुदितज्वालमालाकलापे-ग्रेसं कृत्वा समस्तं समजनि भवता नूतनं पाकतस्तत् ॥'

9. 'वलमाने महुमथने यत्र च पादोच्छलद्रत्नलोइचोतम् । विकटं फणप्राभारं गाढभरोट्टानितं नियोजयत्सनन्तत: ॥' [सेतु० ९८९]

अलंकारकौस्तुभः

३४७

एतेनालुयक्ते पृथगलंकारत्वम्, सम्पदुक्तकैरेप उपात्तम् । शौर्योत्कर्षेऽप्युक्तिरिति भेदकथनं च परास्तम् । तत्वदनन्तोर्करेकथनेनान्तालंकारसिद्धत्वाद् ॥ इत्युदात्तम् ।

समुच्चयं निरूपयति— एकैकस्मिन्नसति हेतौ हेत्वन्तरंगः समुच्चयः कथितः । प्रकृतकार्यनिर्वाहके सत्यपि यत्र खलेकपोतन्यायेन कारणान्तराणामपि तत्त्वायंसाधकतयोपादानं समुच्चय इत्यर्थः । अत एव नेतरहेतूपादानवैयर्थ्यम् । युगपदेव तत्रावतारण केन कस्य वैचर्य्यमित्यनवधारणात् ।

ननु हेतुकिरूपात्काव्यलिङ्गात्कुतोऽस्य भेद इति चेत्, न । तत्र हेतुतामात्रं विवक्षितं न तु गुणत्वमाधान्यम् । एकतानेकत्वं वा, इह त्वेहेतौ विवक्षितेऽपि जन्येऽपि गुणत्वं हेत्वनेक्त्वं च विवक्षितामिति ।

यथा— ‘आयाता मधुयामिनी स्मरशरकीडाभिरो दुमीरः प्राणेशोडप्यतिदूरलड्घितपथः साध्वीपमाः (वा)दो महान् । एकोडपि स्मरकालकूटकवलितकृष्णो मदर्र्थे युवा नो जाने मम दुर्विपाकविटपी कीडकफलं घास्यति ॥’

इह वस्तुननिश्राया अनुपपत्तिहेतुसंमवेऽप्यन्वयेशाप्यनुपादानम् । यथा वा मम शृङ्गारमञ्जरीनाटके—

‘सुन्दरचरणं पढमसाहसउज्जमोअ गुत्तं विओअणिज्जंद परमं तदा ण । रत्तीवर्रणअइ घरं तिमिरें अ रण्णं ठाविज्जए सहि कहं णु पज्जं घराहे ॥’

‘अरुगधतं पथमसाहसोअमोअ- हु:खं विओअणिज्जंतं परमं तदा अ । रात्तो……‘ति गृहं तिमिरं च रण्णं स्थाप्यते सखि कर्र्य तु……….॥’ [इति छाया ।]

अयमेव त्रिधा पर्यवस्यतीत्याह—

सदसत्सदयोगे [इति ।] सद्योगे असद्योगे सदसद्योगे चेत्यर्थः ।

कमेणोदाहरणानि—

'राज्यं निर्जितराष्ट्र योग्यसचिवे न्यस्तः समस्तो भरः सस्यादिपालनलालितः प्रशमिताशेषोपसर्गप्रजा: । प्रधोतस्थ सुता वसन्तसमयश्रेयेव नाम्ना धृति: कामः कामसुपैतवयं मम पुनर्भवे महाजुष्टवः ॥' 'चैत्तरघरिणी पिअदंसणा अ तहुणी पउत्थपइआ अ । असईसअज्जिआ दुग्गआ अ ण हु खण्डिअं सीलं ॥'

अत्रोत्सवं प्रति राज्यादीनां सतां योगः ।

अत्रैषां व्रतभङहेतुत्वादसतां योगः ।

समुच्चयान्तरमाह—

गुणक्रियायौगपद्येडन्यः ॥ १ ॥ गुणौ च क्रिये च गुणक्रिया:, गुणश्र क्रिया च गुणक्रिये, गुणक्रियायश्र गुणक्रिये चेत्येकशेषः । गुणयोः क्रिययोर्गुणक्रिययोश्र यौगपद्येडन्यः समुच्चय इत्यर्थः ।

कमेणोदाहरणानि—

'यौपविष्टविरम्भणेन समेतदृश्य महद्भुतंस्यास्तः । मदनोद्रेकादूनां मनांसि रक्तानि वाश्रूनि ॥' अत्र महत्त्वरकत्वगुणयोयौगपद्यम् । चकारेण तद्भिधानात् ।

तीयो यथा—

१. 'चत्तयरहिअणी पिअदरिसणा च तरुणी प्रोचितपतिका च । असतीप्रतिवेसिणी दुग्गता च न खलु खण्डितं सीलं ॥' [गाथा ९१३६]

अलंकारकौस्तुभः

'अज्जु व्वेज्जे पडुस्थो अज्जु वि वअ सुण्णाईँ जाइँ । रत्थामुहदेउलचराइँ अम्हं च हिअआइँ ॥' अन्र मस्थाजननक्रिययोः । तृतीयो यथा मम— 'सज्जितकजलरेखो बिम्बाधर ईक्षितश्र दयितस्य । तारसमुच्चयदशोणं नयनं चाभिन्नमनुचिन्या: ॥' अन्र दर्शनेशोणत्वरूपयोगपुंनक्रिययोः । इह योगपद्यमात्रं विवक्षितं न तु सामान्याधिकारण्यं वैयधिकरण्यं वा । तच्चोदाहते षु स्पष्टम् । इति समुच्चयः ।

पर्यायं निरूपयति— एकमनेकमनेकैकस्मिन्क्रमतोऽस्ति स पर्यायः । एकं वस्तु अनेकस्मिन् अनेकं वा कमेऽनेकस्मिन् यदुच्यते स द्विविधः पर्याय इत्यर्थः । तत्रापि प्रयोजकामिधानानभिधानाभ्यां द्वैविध्यमध्यवसेयम् ।

आद्ये यथा— 'तीस मुहाहिं तुह मुझं तुज्झ मुहाओ अ मज्झ चलणसिमि । हत्याहल्थीआ गओ आइदुकरआरओ तिलओ ॥' अत्रैकस्यैव तिलकस्य प्रतिपक्षनायिकामुखनायकमुखसंचरणरूपेक्षणे-काश्रेषु कमेण स्थितिरुका । यथा वा— 'जो तीसओ अहरराओ रअन्ति उज्जवासिओ पिअअमेण । सो वि्जा दीसइ गोसे सवत्तिअणेसु संकन्तो ॥' अन्राधरस्थितस्य लौहित्यस्य सपल्नीनेत्रसंक्रमोक्त्या आश्रयभेदः । एकत्वं वाध्यवसानमात्रेण न तु परमार्थतत्त्वनयवशात् ।

१. 'अवैव मोहितोदैव शून्यकानि जातानि । रथ्यासुध्देवकुलचतवरारण्यसार्कं च हृदयानि ॥' [गाथा० २९५०]

२. 'तस्या मुखत्ताव मुखं तव मुखाच्च मम चरणे । हस्ताहस्तिकया गतोदितदुष्करकारककसिलकः ॥' [गाथा० २७९]

३. 'यस्तस्या अधररागो रात्रावद्वास्तितः प्रियतमेन । स एव हृदयते प्रातः सपल्नीनयनेऽपि संकान्तः ॥' [गाथा० २९६]

काव्यमाला

कचिदर्थगम्यं यथा— 'मौनं मथूरृषु नदीषु काञ्ची विपाण्डुरत्वं च बलाहकेषु । शरद्भीष्टागमनिर्दृशताभिन्योसीकृतानीव वियोगिनीमिः ॥' अत्र मुनादयः प्रथम विरोहिणीषु स्थिताः । ततो मयूयादिष्वति एक-स्थानैकत्रावस्थानबुद्धिः । प्रथममेकधर्मनिष्ठानां बहूनां पश्चादनेकधर्मनिष्ठत्वमप्यत्र विशेषो बोध्यः । यथा श्रीरुद्रदेवानाम— 'प्रागेकत्र निषेवितः शुचातिना लावण्यपुञ्जैः क्षीरं यः कालेन स एव हा विशकलीभूतः । समालोक्यते । कापि कापि धनालिखड्गनखारचनद्रप्रवालस्फुर- न्मुक्ताफल्नस्रुजालहेमकलशीरम्मास्थलाजादिः ॥' अत्र कालस्य विशकलत्वमात्रे प्रयोजकत्वम् । अत्र प्रयोजकानभि-धानं स्पष्टम् । तदभिधाने स्पष्टं यथा— 'प्राचीं वासकसज्जिकामुपगते भानौ दिशां वल्लभे पत्यैता रुचयः पतझरडषदामामेयनाड़ींधमा: । लोकस्य क्षणदा निरझुशरसौ संयोगनिद्रागमौ कोकिलौमुखुद्रदतीवीपिनयोंनिक्षेपमातन्वते ॥' अत्र रात्रावन्यासत्रथ्योः संयोगनिद्रयोस्स्तपरित्यागेन च कुसुद्रतीश्वचि-त्वमुक्तम्, सूर्योकरणरूपप्रयोजकाभिधानं च । पूर्वोपरित्यागेन यथा— 'कहँ सा सोहगगुणं मए समं वहइ णिरसिअण तुमम्मि । जीअ हरिअइ गोतं हरीअण अ दिझअइ मझ ॥' अत्र गोत्रस्खलनकुपिताया मानिन्या नायकं प्रत्युक्तौ अन्यत्र स्थितस्य नाम्नोडन्यातृत्तौ नायकतूप्रयोजकाभिधानम् ।

9. 'कयं सा सौभागयगुणं मया समं वहति निर्झरेण स्वयि । यस्य हिचते नाम हत्था च दीयते मझाम् ।।' [गाथा ५१५२]

अलङ्कारकास्तुभैः

द्वितीयपर्यायस्य आद्यो भेदो यथा— 'ऐवहस्थिऊण सहिजम्पिआँ जाणं कए ण रमिओ सि । एआहँ तआँ सोव्लिआँ संसओ जेहिॅ जीअस्स ॥१॥' अत्र नायकसूजन्यसौख्यानां यथाममिच्छाविषयत्वे पश्चाच्च जीवितसंशयेत्वे प्रयोजकत्वमिधानम् । द्वितीयो यथा— 'विरहे विसं व विसमा अमअमआ होइ संगमे अहिअम् । किं विहिणा समरं विड दोहिं वि पिआ विणिम्मिअआ ॥' यथा वा— 'वेडजक्खो जो मह सीसअम्मि दिण्णो सही जुजाणोहिं । तं चिअ एअहिं पणमामि हतजरे होहि संतुट्ठा ॥' अत्राद्ये एकस्या एव नायिकाया वैषम्यशौर्यरूपे कार्ये क्रमेण विषामृततनुर्मितत्वरूपं प्रयोजकत्वम् । द्वितीये च वधासक्तिप्रतिभानव्या अवस्थास्तारुण्यकालेनादतापि पश्चात्तस्या एव नमस्कार्यत्वे जरारूपं च मयो जकं निर्दिष्टम् । यथा वा— 'पडमाणिआहि सुंदरं जे जीविअसंखअम्मि वि परिचिअड्डा । ते चिअ अहिमुहणिअहा सुरवन्दीहि अहिसारिआ राणिअरा ॥' अत्र प्रथममनादतानामपि राक्षसानां सुरबन्दीभिः स्वाकारे रणहतत্বं हेतुरुचकम् ।

१. 'अपेहल्स्तिअहि सइज्जोअल्ताणि यथा कृत न रमते डसि । एतानी ताणि सौल्यानि संशयो जैञ्जावस ॥' [गाथा० २१५६] २. 'विरहे विषसिवं विषमाइत्तया भवति संगमेडधिकम् । किं विहिणा सममेव द्वाभ्यामपि प्रिया विनिर्मिता ॥' [गाथा० ३१३५] ३. 'घंटयक्षो यो मम शीर्षे दत्तो सखि युवभिः । तमेवेदानीं प्रणमामि हतजरे भव संतुष्टा ॥' [गाथा० ४१७२] ४. 'प्रथमानीताभिः सुचिरं ये जीवितसंशयेपि परिक्षिताः । न एवाभिमुखनीहिता: सुरवन्दीभिरभिसा रिता रजनीचराः७ ॥[सेतु०१३१९ ७]

यतु—

'प्रथमं चुम्बितचरणा जघाननुरुनाभिहृदयानी । आश्लिष्य भावना मे खेलतु विष्णोरुऊरुऊआआआआशोभायाम् ॥' इत्यत्र भावनाया: पूर्वपूर्वविषयत्वत्यागस्य अविवक्षितत्वात् क्रमालंकारोद्भावनितर्क हि न । तच्चिन्त्यम् ॥ इति पर्योऽ: १

अनुमानं निरूपयति—

अनुमानं व्याप्यबलाल्लाऽऽपकर्षीधर्मे०मिनिष्ठा स्वात्त । अव्यभिचरितसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिविशिष्टस्य साधनस्य दर्शनात् । धर्मिणि पक्षे तन्निष्ठायन्ताभावाप्रतियोगित्ववरूपव्याप्तिविशिष्टस्य साध्यस्य यत् ज्ञानं तद्नुमानमित्यर्थ: । अत्रानुमितिरेवानुमानपदेनोच्यते । तस्यैव चमत्कारजनकत्वेनालंकारत्वाच्च विना परामर्शमात्रेण प्रकृतानुकूलार्थसिद्धिविरहात् । व्याप्तिश्वात्र पारमार्थिकी कविकलिपता च ।

सा यथा—

'जं घोआज्जणसोणलोअणजुं लग्गालअरगां मुहं हत्थालम्भिदकेसपल्लववच्चए दोलन्ति जं बिन्दुजो । जं एकं सिच्चअअलं णिवसिअं तं णहाणकेलिअलिअआ आणीदा इअमणुदेक्कजरणणी जोइसरेगासुणआ ॥' इयं भैरवानन्देनाकर्षणविधया समानीतां कर्पूरमज्जरीमालोक्य राज्ञा उक्तिः । अत्र चोक्तानुरागेणाग्न्यनुरागोत्पादनेन तस्या आकर्षणात्प्रै जलेलिस्थितत्वं साध्यम् । तथा च प्रयोगः । इयं नायिका, एतदव्यवहिततपर्वीकाले ऋतखाना, तदसाधारणचिह्न्त्वात्, इति । तथाहि नेत्रारुण्यं

१. 'यइत्तआज्जाणसोणलोचनयुगं लमालकारं मुहं हत्थालम्भिदकेसपल्लवपल्लववच्चए दोलायन्ते यइद्दिण्वः । यदेकं सिच्चयाकलं निवसिंतं तत्त्वकेलिस्थितात आनितेयमहृतेकजनननी योगीशरेआसुणआ ॥'

[कर्पूर० ११२६]

अलंकारकौस्तुभः

३९३

तावत्‌ज्ञानकार्ये प्रसिद्धमेव । तस्य च स्वाभाविकत्वेनाप्युपपत्त्या न तत्साधकं संभवतीति धौताज्जन इति उक्तम् । कालबाहुल्यादक्ष्णानिर्गमवारणाय धौतेति जलजन्यनाशप्रतियोगित्वार्थम् । तस्यापि नेत्रमात्रक्षालनेनापि संभवादुक्तं लम्बालकाग्रमिति । तत्प्राप्यसंस्कारादिना केशमोक्षणसंभवात्तद्वारणाय अलकेति । व्याध्यादिनालम्बवस्त्ववारणाय अम्रेति । तथा चाघोवच्छिन्नभागस्य जलसंयोगेन शिष्टतया अग्रमात्रस्य निर्जलतयालम्बवस्त्वमिति भावः । शेहादिजन्यसंयोगेनापि शिष्टत्वसंभवादाह—हस्ताकार्षित इत्यादि । तथा च संहतेपु केशेषु अन्तर्गतस्य भूयसो जलस्य सहसाशोषणाभावाच्च न्हू:पत्ति: । अलकार्मणां विरलतया तत्संबन्धिजलस्य प्रागेव निपतनाल्लम्बत्वम् इतरवाधसहकारेण खानजन्यमेवेत्याशय: । हेतुर्नतरमप्याह—यदेकमिल्यादि । तथा च परस्परसहकारेणोक्तचिद्वानं ज्ञानानुमापकत्वसिद्धिरिति ।

द्वितीयव्यासिमूलानुमानं यथा— 'यत्रैतल्लहरीचलाचलदशो व्यापारयन्ति भुवं यत्सत्त्वैव पतन्ति सततममी मर्मेसृशो मार्गेणा: । तच्चाकृतचापसंचितचारमेधृकृत: क्रोधतो धावत्यग्रत एव शासनधर: सत्यं सदासां सर: ।'

अत्र कविकलिपतैव व्यासि: । अनुमानं चेदं केवलव्यतिरेकिस्वरूपमेवेति विशेषो वेध्य: । अनेध्मवेधेयम् । वध्यमानमिलितरितीया भेदाग्रहमसङ्ग्ने हेतुर्नतरेण बोधे हेतुर्नतरालङ्कार: । । तथा सामान्वरीत्या विशेषणान्तरेण विशेष- षालङ्कार: ।

यथा— 'हिमाद्रिं त्वद्गशोभाढ्यं सुरा: शीतैर जानते । लक्षितान्युदिते चन्द्रे पद्मानि च मुस्कानि च ।' इति दीक्षितमतम् ।

काव्यमाला

तत्र रसगङ्गाधरकृत—अनुमानालङ्कारेगैव गतार्थत्वादनयोरतिरिक्त- त्वानुपपत्तिः । न चात्र हिमवत्स्वभाव्याप्यशैत्यवानिति ज्ञाने सत्यपि समान- विषये प्रत्यक्षसामग्र्यो बलवत्त्वात् ‘अयं हिमवान्’ इति प्रत्यक्षमेवोत्पद्यते न त्वनुमितिः, अतस्तयोः कथमनुमानेडन्तर्भाव इति वाच्यम् । व्यासिवि- शिष्टपक्षधर्मताताज्ञानजन्यज्ञानमात्रस्थैवात्रानुमानालङ्कारत्वेन परिभाषणात् । प्रत्यक्षस्यापि तादृशज्ञानजन्यसत्त्वात् । वस्तुतः—प्रतिबन्धकवशादनुमि- त्यनुत्पादेऽपि तत्रकरणतापत्त्यनपायात् । फलयोगव्यवच्छेदस्य करणताया- मप्रयोजकत्वात् । एतेन विशेषदर्शनस्यैतरकोटिभानमात्रनिवर्तकतया हिमा- द्विप्रत्यक्षस्य चक्षुःसंयोगादिरूपस्वसामग्रीवशादेवोत्पत्तेऽत्र विशेषदर्शनस्या- नुपयुक्ततया पारिभाषिकापि नात्रानुमितिरिति परास्तम् । तत्रोच्यते—अनुमितिरेवात्रालङ्कारो नत्वनुमानात्मकः परामर्श इति युक्तमेव । तथा च व्यत्पन्नताज्ञाने सत्यपि अनुमितावपि कथमित्यनुमा- नालङ्कारसंभवः । परामर्षस्थालङ्कारत्वात् । अन्यथा निःश्रयान्तसंदेहालङ्का- रोच्छेदापत्तिः तत्रापि विशेषदर्शनजन्यत्ससत्त्वात् । अत एव परामर्ष- स्थैवालङ्कारत्वे लेभकरणतापक्षे तस्य शब्दोपाचतया अनुमानालङ्कारस्य लक्षणत्वव्याघात्वानुपपत्तिः । ज्ञानकरणतापक्षेऽपि ज्ञानस्य वाच्यत्वादानुपप- तिरेव । अतोडनुमितिरेवात्रालङ्कारः । सा च कचिद्वाक्यार्था कचिच्च वाक्ये- त्युपपद्यत इति यथामेवोक्तम् । इदानों तु परामर्शसत्त्वमात्रेणानुमानालङ्कार इत्यम्युपगम्यत इति पूर्वोपरविरोधो युक्तिविरोधश्च । शिष्टं सामान्यप्रकरणे वक्ष्याम इति दृढम् ॥ इत्यनुमानम् । पारङ्कर निस्सपयात्— साभिप्रायविशेषण विन्यासः परिकरः प्रौक्तः । यथा— ‘अणअमअ गअणसेहर रअणीमुहतिलअ चन्द दे छिवसु । छित्तो जेइँ पिअअमो ममं वि तेइँ चिअ करेइँ ॥’

9. ‘अमृतमय गगनशेखर रजनीसुरतिलक चन्द्र हे स्पृश । स्पृशो तैः प्रियतमो मामपि तैरेक करे: ॥’ [गाथा० ९९८]

अलङ्कारकौस्तुभः

३५३

अत्र प्रियसखीश्रियोऽभिन्नकैः स्वस्पर्शो विरहिण्या चन्द्रं प्रति प्रार्थ्यतोष्मृतमयेत्यादिविशेषणैः* प्रथाऽऽद्यते । तथा हि-आधेनामृतमयतया स्वभावशुद्धत्वेन परोपकारप्रवृत्तियोग्यत्वम्।चन्द्रस्य विप्रकृष्टनायकसस्पर्शानुपपत्तिमाशङ्क्य गगनशेखरति । तथा चातितुङ्गतया तत्स्पर्शोऽपत्तिरिति भावः । रजन्यादिसुखतिलकत्वेन श्रीष्ठ पक्षपातसूचनम् । स्वादेतत् । व्यर्थविशेषणत्वं तावद्दोष इति निर्विवादम्। ततश्च तदभावः । पुष्टार्थत्वं दोषाभावमात्रं न त्वलङ्कार इति ।

अत्र प्राधान्य-एकधर्मनिष्ठतया बहूनां सामिप्रायविशेषणानाङ्गुपादाने विच्छित्तिविशेषोऽनुभवसिद्धतया दुरुपह इत्यलङ्कारमध्ये पठित इति ।

अत्र दीक्षिताः-श्लेषयमकादावपुष्टार्थत्वस्य दोषत्वाऽभावात् तत्कै-विशेषणस्य सामिप्रायत्वेऽप्यलङ्कारत्वं दुरंरिम् । एवं च 'शुधांशुकलितो-तंसः-' इत्यादौऽपि तत्संयुक्तमित्याहुः ।

अन्ये तु-श्लेषाद्यतिरिक्तस्थले सामिप्रायविशेषणोपादानेन विच्छित्ति-विशेषस्वीकारे तस्यालङ्कारत्वं दुरारम्, अन्यथा च श्लेषादिस्थलेपि विच्छित्तिविशेषो नास्तीति वचं शङ्क्यम् । यदि च तत्रान्तभावः प्रमाणमित्यच्यते । तदान्यत्रापि तुल्यमिति नपृथगलङ्कारतेति दीक्षितमतं दूषयित्वा 'सुन्दरत्वे सत्युपस्कारकत्वम्, अलङ्कारत्वम्, चमत्कारापकर्षकाभावत्वं च दोषाभावत्वम्, तयोश्च कचिदेकत्र समावेशोऽपि नैकेनानस्याय्यासिद्धिः । यथा ब्राह्मणस्य मूर्यस्य दोषः, विद्या तु दोषभावो गुणश्र, तद्वदिहापि । अन्यथा काव्यलिङ्गमप्यलङ्कारो न स्वात्, निह्नु-तुरूपदोषाभावत्वकत्वात् । न च दोषत्वाऽभावेनैव संग्रहोऽस्तु, अलङ्कारत्वेन गणनं किमर्थीमिति वाच्यम् । दोषाभावान्तरवलक्ष्यश्लाघ्योपनयित तदुपपत्तेः अन्यथा गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वेन संग्रह्हीताया: समासोक्तेरप्यलङ्कारमध्ये गणना न स्यादिति प्राहुः

यतु—विशेष्यस्य सामिप्रायत्वे परिकराद्‌रः । यथो—

'नरासिंह महीपाल कीर्तिक्षिपत्पथगा तव । न कस्य भवति श्वाघ्या पुनाना भुवनत्रयम् ॥'

कारिकामाला

अत्र भुवनत्रयपावनोपपत्त्यर्थे त्रिपथगापदं सामिप्रायमिति । तत्र । परिकर एवान्तर्भावसंभवात् । त्रिपथगापदस्य हि गङ्गाविशेष्यकमार्गत्रयगामित्वप्रकारकबोधत्वं कार्यतावच्छेदकम् । तत्र विशेषणीभूतमार्गत्रयगामित्वांशसैव प्रकृतोपकारकत्वात् । इत्पम् । 'चतुर्णां पुरुषार्थानां दाता देवेश्वरसुजः ।' इत्यत्रापि विशेषणीभूतं सुजचतुष्टयवत्त्वमेव तथेति । 'फणीनद्रस्ते गुणान्वयं लिखितुं हैहयाधिपः । दृष्टुमाखण्डलः साक्षात्काहमेते के ते गुणाः ।।' इत्यत्र प्रकृतोपपादकयोयोगिकार्थविरहात्कथं परिकरान्तर्भाव इति चेत् । तर्हि सहसमुखादिपदानामात्राभावात् कथं परिकरादुपीत्यवधार्यतेम् । सहसमुखत्वादौ फणीनद्रादिपदानां तात्पर्येमिति चेत् । नूनमिदं विशेषणस्य सामिप्रायत्वं एव संभवात् फणीनद्ररूपविशेषणाशिनवै तदोक्षिप्तं । अतो रूढपदस्थले डयवारथस्य प्रकृतोपकारकतायां कचिच्चैनैव प्रकृतोपकारकस्य विशेष्यस्य प्रतीति: सिद्धा । यथा— 'मध्ये निजस्वलनदोषमवर्जनीय- मन्यस्य मूर्धि विनिवेश्य बहिर्युमूर्धः । आविष्य देव रसनानि महाकवीनां देवी गिरामपि तव स्वमातनोति ।।' अत्र देवी गिरामित्यनेन विद्याविषयाम्याहितत्वस्य सरस्वतीत्वेन च बोधस्य सिद्धिः ।। यत्र रूढार्थवाचकपदान्तरमपि युज्यते तत्रावयवार्थमात्रपरत्वमेव तस्य । यथा— 'उदञ्चन्मृगाकृतिरुचिकन्दलकोमलाना- मुनिद्रशोणनलिनोदरसोदराणाम् ।'

अलङ्कारकौस्तुभः

३९७

प्रासंु तवाघररुचामवलोकनेन नालं सहसनयनः स वृ्षापि तृ्षिमं ॥ अत्र सहसनयनतेति दर्शानसामर्थ्यव्यञ्जने डपि तस्य नरेन्द्रपरत्वं वृ्षपदपौनरुक्त्यापत्तः । अतदक्ष । 'तव प्रसादाक्तकुसुमायुधो डपि सहायमेकं मधुमव लेघे ऽपि । कुर्यां हरस्यापि पिनाकपाणेधर्रैयंच्युतिं के मम धन्विनोडन्ये ॥' इत्यत्र पिनाकपाणिपदेनायुधहदतवमात्रप्रतीत्या पुनर्हरपदप्रयोगवत् कुसुमायुधपदेन तदसारत्वप्रतीत्या सरवाचकपदप्रयोगाभावादनुपपत्तिमाशङ्क्य तत्राप्युक्तपुरुषाक्ष्षसाहंङपदस्य सरवाचकत्वमस्त्येवेति साहिल्याच्च न्तामणिकारोक्तं न नियमाभिप्रायकमिति स्वयमेव दीक्षितैर्वृ्त्तिवातिके प्रतिपादितम् । तस्मात् 'फणिन्द्र'-इत्यादौ फणिन्द्रत्वाक्ष्षसहस्रमुखत्वमेव प्रकृतोपकारकत्वातो न विशेषणसाभिप्रायकत्वक्षतिरिति सिद्धम् । अयं तु विशेषः—कोचिद्विशेषण साक्ष्षादेव प्रकृतोपकारक कौचवतु प्रकृतोपकारकमरथान्तरमाक्ष्षिप्येति विशेषणपदमत्र संसर्गोतिरिक्तविषयपरम्, तेन विशे-घ्यविशेषणोभयसाभिप्रायलत्वेडपि परिकर एवेति त्वसाकं यविष्ठभ्रातुरुमापते: पक्ष इत्यलं भूयसा ॥ इति परिकरः ।

व्याजोक्तिं निरुपयति— व्याजोक्तिरिविशदीभावदर्थस्त्यापबहुर्तिरिमितः । अपकाइ्यस्यार्थस्य कथंचिद्भि भावनप्रसङ्गे सति केनचित्कैतवेन तद-पहवो व्याजोक्तिरित्यर्थः । यथा— 'श्रृणूः कुष्यतु विद्विषन्तु सुहृदो निन्दन्तु वा यातर-स्त्रिसिङ्क तु न मन्त्रिदे सखि पुनः स्वापो विधेयो मया । आसोराक्रमणाय कोककुहरादुत्फालमातन्वती माजरी नसरैः खरैरः कृ्तवती कां कां न मे दुरदर्शाम् ॥'

यथा वा— 'मा गच्छे: कुशुमानि चेतुमथ चेदद्रेहे तां मालर्तीनि:शङ्कं यदध: कपोततरुणी भुल्कारमभ्यस्यति । व्यक्तं तथा निरन्तरं मधुलिहो माधवीकपानोत्सुकादुर्वारा: कति नैव दष्टमधुरं धावन्ति वामाशया: ॥' उभयत्रापि नखदन्तत्क्षतादिदर्शनेन स्वव्यभिचारप्रवादेऽप्यकव्यमाशङ्कूच तदनुमितिलिङ्गभूता नखक्षतादय उत्तमकारण निगृहीता: ।

यचु— 'दम्पत्योरनिशि जल्पतोरगृहरहशुकेनाकार्णितं यदृच्छ-स्तत्प्रातर्गुरुभसंनिधौ निगदतस्तस्यैव तारं बधू: । कर्णालम्बितपद्मरागशकलं विनस्य चक्षु: पुते त्रीडार्ता विदधेति दाडिमफलव्याजेन वाग्बन्धनम् ॥' इत्यत्र युक्तिरलङ्कार: । व्याजोक्तौ वचसा गोपनम्, इह तु क्रियया, इति द्वयोर्भेद इति । तत्र व्याजोक्तिलक्षणस्योभयसाधारण्यात् । तत्रोक्त-निवेशस्य गौरवपराहातत्वात् । अन्यथा प्रकारान्तरेण गोपनस्थलेलङ्का-रान्तरप्रसङ्गात् । तत्प्रयुक्तक्रियान्वयनिवेशस्य सुवचत्वादिति दिक् ॥ इति व्याजोक्ति: ।

परिसङ्ख्यां निरूपयति— पृष्ठमपृष्ठं चोक्तं यदृच्छयां वापि वाच्यं वा । फलतीतरव्यपोहं परिसङ्ख्या सा तु संख्याता ॥ ९ ॥ यदृश्त्वभिहितमन्यव्यवच्छेदे फलति सा परिसङ्ख्योक्तिलक्षणेति । अभिधानं च द्वेधा । प्रकाशपूर्वकं तद्धितं च । व्यवच्छेदोऽपि द्विविध: । व्यक्त्वाच्यक्षेति चत्वारो भेदा इत्थर्थ: ॥ यदापि पाक्षिकप्रासार्थेनिव-त्को नियम: नित्यप्राप्ताविषयकान्वयाद्वृत्तिफलकस्तु परिसङ्ख्येति मीमांस-कमयौदा, तथाप्यसौ पाक्षिक[त्व]नित्यत्वविरोषणमत्र प्रयोजनाभावाद्देवि-

१. 'लम्वन' इख्. २. 'प्रकरोति' र्ख्. ३. अस्य लक्षणं तु—'युक्ति: परातिसङ्ख्यानं क्रियया मर्यादुपये' इति ख्ययमलङ्कारमुक्तावल्यां दर्शितम्. ४. 'अविवक्षितत्वात्' र्ख्.

अलंकारकौस्तुभः

वक्ष्यिता नियमोडपि परिसंख्यापदेनोच्यते । अत एव—‘पञ्च पञ्च नखा भक्ष्या:’ इति परिसंख्याया नियमपदेनोक्तिरम्हाभाष्येऽडपि हस्यते । तत्र प्रश्नपूर्वकाभिधाने व्यकृचे व्यवच्छेदे यथा मम—‘कुयीकृतं निजेष्टसाधनमति: साधीयसीं संगमे किं सा: परिभावनीयमतिकृच्छ्रछेदैर् मुखश्रियं वहति ॥’ अत्र लैकिकव्यवच्छेदो व्यकृच: । ततैव वाच्ये व्यवच्छेदे यथा ममेव—‘दोषोद्धावनत: क याति गुरुतां वादेषु नो लौकिके चाक्षुष्यं क गुणाय सारसदृशां नेत्रेषु नो चेतसि । कुत्र श्लाघ्यतरणं शिर:प्रणमनं देवेषु नैवाहिते वारस्फुर्: क समुन्नते प्रियजनाश्लेषु नो संसदि ॥’ अत्र लैकिकव्यवहारादिव्यवच्छेदा वाच्याः । अपश्रपूवर्काभिधाने आद्यो भेदो यथा—‘सौ अत्थो जो हत्थे तं मिच्चं जं णिरंतरं वसणे । तं रूयं जत्थ गुणा तं विण्णाणं जाहिं धम्मो ॥’ अत्र हेत्वस्थित एवार्थो न त्वन्याधीन इत्यादिव्यवच्छेदो व्यकृच: । ततैव हेतितीयोग यथा—‘दीर्घा चन्दनमालिका विरचिता हृद्यैव नन्दीवरै: पुष्पाणां भकर: स्मितेन रुचितो नो कुन्दजाल्यादिमि: । दत्तं सेद्मुचा पयोघरयुगेनाधो न कुम्भाम्बुना स्वैरेऽवसायवयै: मियस्य विशतस्तनस्याः कृतं मण्णलम् ॥’ अत्र एककारव्यवच्छेदा इन्दीवराद्या: शब्दा: ।

१. ‘तथा’ स्था. २. ‘सोडयं यो हत्थे तन्मित्रं यणिरंतरं व्यसने । तद्रूपं यत्र गुणास्तद्विज्ञानं यत्र सिन्धर्म: ॥’ [गाथा ३५१]

यथा [वा]— 'दानेन पाणिर्न तु कड्कणेन श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन । विभाति कायः करुणापराणां परोपकारेण न चन्दनेन ॥' अत्र पाण्यादिशोभासाधनत्वभावावश्र्या: कड्कणादयो वाच्याः । पूर्वोक्तोप-मर्गभेस् । इदं तु श्लाघनाति विशेषः ॥ केचितु—व्याजस्तुतिरेथेर्गम्यत्व एवायमलंकारः अन्यथा तु शुद्धपरिसं-ख्यामात्रम् । अतो व्यज्जचे व्यवच्छेदे भेदद्वयमेति वदान्ति । 'पक्ष्ष नखा भक्ष्या:' इत्यादीनां त्वन्मत्कारत्नालंकारतैति ध्येयम् ।

कारणमाला निरूप्यति— कारणमाला पूर्वे पूर्वे कार्यं यथोत्तरं हेतौ । प्रथमं कार्यत्वापन्नस्य पश्चादनुं प्रति हेतुत्वमित्येवंबिधा यत्र कार्य-कारणभावा वर्ण्यन्ते सा कारणमाला । यथा— 'दारिद्र्याद्द्रियमेति हीनपरिगतः प्रभ्रश्यते तेजसो निस्तेजाः परिभूयते परिभवात्त्रिवेंदमा पद्यते । निर्विघ्नः शुचिमेति शोकविहतो बुच्या परित्यज्यते निर्बुद्धिः क्षयमेत्यहो निधनता सर्वोपदामपद्म ॥' अत्र दारिद्र्याद्य् लज्जानाशे तत्स्थ तेजोनाशे तस्य परिभवे हेतुत्वमिति रीत्या मालात्वमेव यथोत्तरोटतरस्य पूर्वं पूर्वं प्रति हेतुमुख्यते तत्र-पीयम् ।

अन्योन्यं निरूप्यति— अन्योन्यं वस्तूनां परस्परोत्कर्षहेतुत्वे । स्पष्टोऽर्थः ।

9. 'कारणमाला प्रोक्का पूर्वं पूर्वं यथोत्तरं हेतुं' इत्यलंकारसूत्रावल्या: पाठ:.

अलङ्कारकौस्तुभः

३६१

यथा— 'नलेन भाया: शशिना निशैव त्वया स भायानिशाया शशीव । पुनः पुनस्तद्गुणयुगविधाता योग्यासुपास्ते नु युवां युयुक्षु: ॥' यथा वा— 'कण्ठस्थ तस्मात् स्वनवन्धुरतस्रुक्तोत्तकिलोपस्थ च निस्तलस्थ । अन्योन्यशोभाजननानाहृभूव साधारणो भूषणभूष्यभाव: ॥' कचिदुस्मेकसारङ्कीर्णमपि यथा— 'चन्दुज्जाए ण मए ण चन्दाउवो णु धड्ढिअप्पसणो । दोहिं वि ते हिअअणो मडणेण णु दोविणि तेणिआ अइअभूमीअ ॥' कचिदुपमासंकीर्णो यथा— 'इतरतरशोभायै संयोगो युवयो: किल । नवचन्द्रकलाशरवजटामुकुटयोरिव ॥' कचिद्विरोधपरिहारोपकारसहायपदाप यथा— 'उण्णडुच्छो पिअइ जलं जहं जहं विरलज्जुली विरं पहिओ । पावालिआ वि तह तह धारं तणुअं वि तणुअइ ॥' अत्र पान्थसुखावलोकनोल्लुकाया: प्रपापालिकाया: स्वाड़ुलीविरलङ्कर-णेन पथिकेनोपकारः कृतः तेनैव च प्रपापालिकामुखावलोकनस्यापि सिद्धिः। एवं प्रपापालिकारकृतकधारातनुकरणेन पथिकोपकारस्येव प्रपापालिकोपकारस्यापि, पथिकेन प्रपापालिकामुखावलो- कनवत् तयापि पथिकसुखावलोकनस्यापि सिद्धेरिति दीक्षिता: रसगड्ढीधर.कृतम्तु— स्वविषयीकरणव्यापारसाध्यस्वपरोपकारस्य चमत्स्काराधायकत्वं न तु स्वसमाधिकारणव्यापारसाध्यस्यापि तुषारशीतली-

१. 'परस्परं त' मृदु. २. '............................... । ............................... ॥' [इति छाया ।] ३. 'उण्वाक्ष: पिबति जलं यथां यथा विरलाज्जुलिलिङ्गिरं पथिकः । प्रपापालिकायिि तथा नथा णारों तणुक्रामपि तनूकरोति ॥' [गाथा० २३६९]

करणवत् स्वव्यापारसाध्यसोपकारस्याचमत्कारकत्वादतो नेदमन्योन्यान्तरमित्याहः

उत्तरं निरूपयति—उज्ज्वलनानानार्थशोधकतये सदुतरं नाम । यत्र प्रतिवाक्यश्रवणादेव प्रक्षवाक्यं कल्प्यते तदुत्तरं नामालंकारः । यथा—'अण्णेसु पहिअ पुच्छहु वाहकुडुम्बेसु पुसिअचम्माइं । अस्माकं वाहजुवाणो हरिणेसु घणुं ण णामेति ॥' अत्रान्येषु वाघकुडुम्बेषु पृष्टनृगचरमाणि पृच्छेति उत्तरवाक्येन 'पृष्ठचर्माणि ममपेक्ष्यन्ते तानि सन्ति नैगे' इति पथिकप्रक्षवाक्यं कल्प्यते । न चेदं काव्यलिङ्गमेव उत्तरस्य प्रक्षं प्रति हेतुत्वादिति वाच्यम् । उत्तरस्य प्रक्षजनकत्वभावात् प्रमाणान्तरनिर्णीतार्थोपपादकस्सैतदृष्टयत्वव्यवस्थापनाच्च ॥ न चैवमप्यनुमानेडन्तर्भावोऽस्तु यददुत्तरं तत्प्रक्षपूर्वकमिति व्याप्यबिलेनोत्तरस्य प्रक्षज्ञपकत्वादिति वाच्यम् । साध्यासाधनयोः सामान्यधिकरण्यैकानुमानप्रवृत्तेः । महानसे भूमदर्शनेन पर्वतीयवह्नचुमितेरभा-वात् । इह च प्रक्षोत्तरयोर्व्यधिकरणत्वादिस्यतिरिकत्वमेवोचितम् ॥ ननु एतदुत्तराव्यवहितपूर्वकालः प्रक्षवाक्याधिकरणमुत्तराव्यवहितपूर्वकालत्वान्नदुत्तराव्यवहितपूर्वकालवदित्यनुमित्यास्यास्त्यथा सिद्धः स्यादिति चेत्, श्रोत्तरं किंचित्कालविलम्बेनोचरोदक्षस्थले व्यभिचाराच्च । न च तत्प्रक्षाविष्योज्ञानसहितं भवच्चयन्तराव्यवहितपूर्वकत्वं विवक्षितम् इति वाच्यम् । तथापि प्रक्षस्य धर्मीविशेषणनिष्ठत्वप्रतीत्यनुपपत्तेः । अथैवं 'तदुत्तरवाक्यज-न्यबोधवस्तुप्रकारकेच्छाविशेष्योडस्यम् एतत्पूर्वकालावच्छिन्नप्रक्षक्तो' उत्तर-

अस्माकं वाहजुवाणो हरिणेसु घणुं ण णामेति ॥

माध० ४१९

१. 'अन्येषु पथिक पृच्छ व्याघकपुत्रेषु(कुडुम्बेषु) पृष्टनृगचरमाणि । अस्मांकं व्याघ्रुचा हरिणेपु घणुं नामति ॥'

२. 'न वा' इति तुचितम्

अलंकारकौस्तुभः

३६३

रवाक्यबोधजन्यानन्वितप्रतियोगीच्छावत्त्वात्' इत्यनुमितिरस्तु । न च हेत्वसिद्धिः । 'एतदुत्तरवाक्यं परकीयजिज्ञासानिबन्ध्यर्थकत्वेन प्रयुक्तं, उत्तरवाक्यत्वात्, मदुत्तरवाक्यवत्' इति तत्सिद्धेः । न चैवमपि प्रक्षवक्यविशेषत्वरुपसिद्धचसंभवः तादृशार्थसैवार्थबोधादिति वाच्यम् । वाक्यकल्पनाधीषु अर्थविशेषसौष्ठव विवक्षिततया वाक्याविशेषकल्पने नियमभावात् । आचाराग्रानुमीयमानास्मृत्यादौ आनुपूर्वीविशेषानवच्छेदेऽपि तादृशार्थबोधकं यद् यद्राक्यमुपस्थितं तत्तदेव कल्पनावद्वापि तथैवेत तूमयत्रापि समानम् । श्रूयमाणोत्तरेण यादृशेच्छानिबन्धनसभावदनुकूलसैव प्रथ्सानुमित्या सिद्धेः । न चेतदश्रव्यासिज्ञानविधुराणामपि प्रक्षकल्पनोदयालैवमिति वाच्यम् । प्रक्षं विना नोत्तरानुपपत्तिरिति ज्ञानाभाववतां प्रश्नोत्तरनामभावात् । अनुपपत्तिज्ञाने सति च तसैव व्यातिज्ञानस्वरुपत्वात् ।

यथोक्तं कुसुमाञ्जलावाचार्यैः— 'अनियमस्य नायकत्वेन नियतोपपादकः । इति । तत्कथमस्यानुमानाद्द्र इति चेत्, उच्च्यते । साध्यसाधनयोर्व्योस्यादीनां शब्दत्व एवानुमानालंकाराम्युपगमात् ।

'अनुमानं तदुच्यं यत्साध्यसाधनयोरवच् । इत्यतस्तादृशार्थलाभात् ।

ये तु—कविनिबद्धप्रमाेुक्तनतरनिष्ठमेवमुमितिरनुमानालंकारमिच्छन्ति, तन्मते त्वत्र तत्वसझ एव नास्ति । व्याधपाथिकयोः प्रक्षज्ञानसत्त्वेनानुमित्यादिति दिक् ।

उत्तरार्धमाह—

प्रक्षे लोकाविदितोत्तरस्य तच्वासकृत्योक्के ।

प्रक्षे सति तदुत्तरत्वेन लोकेsसिद्धं यदुत्तरं असकृत्कथ्यते तदुत्तरमित्यर्थः । असकृदुक्तिव्यवच्छेदः । बहुत्रं प्रश्नोत्तरेणाविवक्षितं, न त्वेकस्मिन्नेव प्रश्ने उत्तराणामिति । यथा—

'किं कुरूं ख्वोचदयं कि गृहिणः प्रियसखाय दरसुणा । कः कामः संकल्पः किं दुष्करसाधनं मज्ञा ॥

अत्र श्रीहृदयानां कूरतादिकं लोकेडप्रसिद्धमेवोतरत्पेनोक्तम् । यथा वा — 'स ग्राम्यः स विदग्धसंसदि सदा गच्छत्यपाङ्‌येत तं च स्पष्टमपि स्मरसि विशिष्टा मुग्धे विगानोत्सुका: । यथ किं नायिकां नोभे तव कथं हेतोस्त न त्वया: कीडितुं सुधेतित प्रुच्छति गिरं दयं न तेनोत्तरमः ॥' अत्र किं मधुरित्यादि प्रक्षस्याधरादि उत्तरमप्रसिद्धमेवेति निवद्धस् । ननु प्रक्षपरिसंख्यातोडस्य किं भेदकमिति चेत्, अत्राहुः—तत्रोत्तरस्य लोकप्रसिद्धविषयत्वात प्रयोजनान्तर विरहे णान्वयावृत्तत्वाच्च तात्पर्यम्, इह त्वप्रसिद्धविषयत्वादुत्तरस्स्वार्थ एवेति ॥

इत्युत्तरम् । सूत्रं निरूपयति—प्रतिभातिशयाज्ज्ञातो यद्याकारोऽज्ञातादर्थ: । विशदाक्रियते डन्यसै तथैव तत्सूक्ष्मामित्युक्तम् ॥ १ ॥

आकार: संस्थानविशेष:, इडितं नेत्रहस्ताव्यञ्चादि: । तततो यथाश्रुत-ग्राहिभिदुर्बोधमर्थवासनानादिरोषपरिपाकाद्विज्ञाय दुरलक्ष्यप्रकारेणैव यदन्यासै तत्सकाश: क्रियते तत्सूक्ष्मामित्यर्थ: ।

आदं यथा— 'संवाहनडुहरसतो सिएण ददे तण करे लक्खम् । चरणेण विकमाइत्चरिअं अणुसिक्खिवरं तिस्सा ॥'

अत्र नायकहृदयस्थद्रये लक्षणरससंयोगं दृष्ट्वा द्विच्चलाक्ष्यसुरतमभिज्ञाय तच्चेष्टेपेण चरणस्य विक्रमादित्यसाम्यममिधाय नायिकया नायकाय तत्पकारणं कृतम् ।

१. 'संवाहणडुहरसतोविएण दददता तव करे लक्खाम । चरणेण विकमादिसचरितमणुसिक्खिदं तस्सा: ॥' [गाथा० ५१६४]

कियत्पचल्लोदनमानयत्कियत्करस्य परमच्छ गतागतेन याम् । अहं किमेष्यामि किमेष्यसीति वा व्यधत्त नम्रं किल लज्जयाननम् ॥' अत्र स्वाभिमुखं नायिकामुखं च करव्या पारण 'कि त्वं मत्समीपमायासि, किं वां तत्र समीपमेष्यामि' इति नायिकाभिप्रायमाकलय्य नायिकामुखव्यापारेण 'स्वैरवागनस्त्रियम्' इति सूक्तवत् । एवम्— 'अहर्निशां वेति रताय पृच्छति क्रमेंण शीतोष्णकरार्पणाद्विते । हिया विदग्धा किल तत्रिपेधिनी न्यधत्त संध्यामधुरेऽधरे ड़कुलिम् ॥' इत्यादावपि वोधव्यम् ॥

इति सूक्ष्मम् । सारं निरूपयति— सारस्तु पूर्वपूर्वादुत्कर्षषण्युत्तरे प्रोक्ते । यत्रोत्तररोचतरस्य पूर्वपूर्वप्रतियोग्युत्कर्षवत्त्वं कथ्यते स सारालंकारः । यथा— 'लोकसिज चौदंवि चादितेया अप्यादितेयेषु महामहेन्द्रः । किं करत्वर्थी यदि सोडपि रागाज्जागर्ति कक्षा किमतः परापि ॥' केचितु—अवस्थाभेदेनैकस्यैवोत्तररोत्तरोत्कर्षवर्णनेऽपि सारः । यथा— 'जम्बीरश्रियमतीलडच ली लयैवं व्यानम्रीकृतकमननीयहेमकुम्मौ । नीलाम्बोरुहनयनेऽधुना कुचौ ते स्पर्धंते खलु कनकचलने साधेम् ॥' अत्र पूर्वपूर्वावस्थाविशिष्टग्राम्यां कुचाभ्यामुत्तररोत्तरावस्थाविशिष्टयोस्तयोरेवोत्कर्षः । एकाश्रये क्रमेणanekाधेयसस्थितिरूपपयोयस्तु यदप्यत्र प्रती— यते तथाप्युत्कर्षरूपसारस्याप्यनन्थासिद्धत्वादङ्कीकार इति वदन्ति ॥

तत्र— 'प्रथमश्रितकज्जकोरकाभावथ लक्मीमनुभूय कनुकानाम् । अधुना श्रायितं कुचौ यतेते द्रयिते ते करिशावकुम्भलीलाम् ॥'

इति तात्पर्योदाहरणेडन्यत्तररोत्तरोत्कर्षानुभवाद्विशेषविश्लिन्त्यः। अयं चालंकारो वेदेडपि दृश्यते। तथा च कठवल्लीषु पठ्यते— 'इन्द्रियेभ्यः परा बुद्धिरर्थेभ्यश्च परं मनः। मनसस्तु परा बुद्धिरात्मा बुद्धेरहान् परः। महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः। पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः।।' इति सारः।

असंगाति निरूपयति— हेतुर्यधिकरणं स्याद्वार्यं चेत्सा त्वसंगति प्रोक्का। इह खलु कार्यकारणभावोऽसमानाधिकरणयोरेव धर्मिणोः प्रसिद्धः। कार्यतावच्छेदकसंभन्धेन कार्याधिकरणयोरवर्तमानस कारणतावच्छेदकसंबन्धेन कारणतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववस्य प्रतियोगितानवच्छेदको यो धर्मस्तद्- त्वस्य कारणपदार्थत्वात्। पदार्थान्तरत्वमतेपि तत्कल्पनात्। न च कारणं विना कार्यानुपपत्ति। समानाधिकरणकारणान्तराक्षेपेण विरोध- समाधानात्।। यथा— 'जातस्ते निशि जागरो मम पुनर्नेत्राम्बुजे शोणिमा नि:पीतं भवता मधु प्रविततं व्याघूर्णितं मे मनः। श्रास्यदृङ्ढघने निकुञ्जभवने लड्धं त्वया श्रीफलं पञ्चेऽपि पुनरेष मामपदयः कुरे: शरै: ऋन्तति।।'

यथा श्रीरुद्रचन्द्रदेवानाम— 'दोलासेलनमातनोति भवती दृष्ट्रा स दोलायते वास्तस्वकुचयोर्निविन्दति पदं क्षेत्रोभं स वा विन्दति। त्रीडावेगपरिश्रमो भवति ते दृष्ट्रा स खेदं गतम् स्त्वं भूयो विरतासि मैव स पुनः किं वा विधेयं वद।।'

१. 'चेत्कार्य स्वात्' इत्यलङ्कारमुक्तावल्यां पाठः.

अलङ्कारकौस्तुभः

परिश्रमशब्देनात्र व्यापारमात्रं विवक्षितम् । प्रथमे क्रोधजन्यशोणिम्नो जागरजन्यरक्त्वाभेदाध्यवसायेन जागरजन्यतावच्छेदकवैजात्यवतो रागस्य जागरलूपहेतुत्वाधिकरणोक्तिः । अत्र तु दोलाया: कामरूपदोलाभेदाध्यवसिताया दोलाखेलनवैधीकरण्यमाने दोलासंयोगरूपकारणतावच्छेदकसंवन्धाभेदोप हेतुत्वनिराक्तिः विशेषः । यथा वा— 'सञ्ज्यासमकृत काञ्ची जहौं दुकूलं कलत्रमवलायाः । तत्वाज रागमधरो मुक्तिमुरेचचिरे चिकुरा:'। अत्र मुक्तिरूपकार्येण त्रयाणां वैधीकरण्यम् । तेऽामपि परस्परकार्यप्रतियोगिताकारणवैधीकरण्यमिति शेषः । कचिन्नालुरूपा यथा— 'वर्षासु जाता नवयौवनश्रीराशावधू: प्रौढपयोधराभूत् । पुष्पोद्रमोदजायत केतकीनां वभूवुरसृगृहीतमत्कटान्त्यः ।' कचिदसंगतिसमाधनागर्भोपी । यथा— 'अजस्समारोहति दूरदीर्घी संकल्पसोपानतां तदीयाम् । श्वासात्त वर्षतधिकं पुनर्य्यद्यानतांव तन्मयतात्वाप्य ।' अत्र सोपानारोहणं भैम्यां श्वासास्तु नले इति वैधीकरण्यम् । तत्र नलस्य भैमीतादात्म्यसुपपादकतयोपन्यस्तम् । किं चात्र हेतुपदं प्रयोजकहेवाभिततम् । तथा च सोपानारोहणं श्रमेऽश्रमस्य च श्वासे हेतुत्वमिति । आरोहणश्वासयोग्यसंगतिरुक्ता । ननु कारणाभावेऽपि कार्योत्पत्तिरुपायां विभावन्नायामेवासान्तभाव इति चेत्, न । तत्र कारणाधिकरणवृत्त्यभावप्रतियोगित्वं कारणसोच्यते, इह तु कार्याभावबहिर्भूतं कारणस्येति दोषात् । किंच तत्र कारणतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नाभितियोगिताककारणतावच्छेदकावच्छिन्नाभावसत्त्वम्, इह तु कारणतावच्छेदकसंबन्धावृत्त्यभावमात्रं विरोधस्फोरकमिति विशेषात् । नन्वेवं विरोधालङ्कारात्कुतो भेद इति चेत् ।

काव्यमाला

अत्र प्राप्त्यः-तत्र एकाधिकरणे द्वयोः सम्बन्धादिरोधभानम्, इहं स्वधीकरणद्रूादित्युक्तम् ॥ यतु—कैकृत्यदुक्तम् इहापि तत्कार्यातावच्छेदकरघ्र्मत्कारणवैधधिकर-ण्यरूपयोर्धर्म्योरेकसिन्कार्ये रूढेपेधिकरणे सम्बन्धादेव विरोधप्रतिभानोत्पत्तेर्नेतं सुत्काम् । यिह तु विरोधे उत्पत्तिविमर्षे विनवै विरोधप्रतिभानम्, इहं तु उत्पत्तिविमर्षपूर्वकमेवेति विशेष इति, तच्चिन्त्यम् । कारणवैयधिकर-ण्यस्य कार्यतावच्छेदकसमनाधिकरणत्वप्रतीतेर्विरोधज्ञानहेतुत्वात् । कार-णाभावस्य कार्यसमानाधिकरण्यसंभवेऽपि कार्यनिष्ठविरोधमतीति(ते)स्ते-नानुपपादनात् कारणाभाववदृत्तित्वरूपस्य तस्य विरोधात्मकत्वात् ॥ न च कार्योधीकरणावृत्तित्वं घटतांन विरोधस्फोटकं कार्यनिष्ठ तूक्तस्वरूपं विरोध इति वाच्यम् । द्व्योरपि समानवृत्तित्वे सत्याद्वैतनिगमकाभावाच्च ॥ कारण-भावकार्योभयाधिकरणत्वं कार्योधीकरणनिष्ठं विरोधभासकमिति त्वनाश-ड्कच्यमेव । कारणाभावकार्योर्विरोधज्ञानां तस्यैवादिके: । किं तु तस्यादिक-मपि न युक्तम् । 'किसलयकरचरण-' इत्यादौ तदोत्पत्तिविमर्षे विना विरोधानवभासात् । तस्मात् यत्र किंचिद्यातिरेकमयुक्ता विरोधस्फूर्तिस्तसंत्रा-संग्रहः । यत्र तु स्वरूेपणैव सा, तत्र विरोध इत्येव विभाग इत्यवधेयम् ॥ यतु—

'अन्यत्र कैरणीयस्य ततोडनयत्र कृतिश्व या । अन्यत्कृतं हि यद्वृत्तस्य तद्विरुद्धृकृतिस्तथा ॥ ऐंफारिजातां वसुधां चिकीर्षन्यां तैँथा कृशा: । गोत्रोद्धारप्रवृत्तोडपि गोत्रोद्वेधं पुराकरौत् ॥'

इति भेदद्रूयमन्यदपि, तत्र । यत्र विशेषयतावच्छेदकसंबन्धेन अपारिजाततत्वप्रकारिका इच्छा तत्र विशेषयतावच्छेदकतासंबन्धेन अपारि-

९. 'स्तस्य संग्रह:' क. परंतु 'स्त्रातःसंगति:' इति युक्तम् । २. 'कारणाल्यश्र्च' खं. शत्रुज्जातरहिताम् । ४. पारिजाततत्करहिताम् । ५. गोसमूर्खक्षाप्रवृत्तः । ६. गोवधे-नगिरिधारणम्.

अलङ्कारकौस्तुभः

३६९

जाततय्प्रकारिका कृतिरिति प्रकृते चोक्तसंवन्धेन इच्छा पृथिवीतले, अपारजाततय्प्रकारककृतिः स्वर्गे इति वैयधिकरण्यस्य सत्त्वात् ॥ एवम्— 'स्वत्वखण्डिततसपत्नविलासिनीनीनां भूषा भवन्त्यभिनवा भुवनैकवीर । नेत्रे कुरङ्गमथोरुषि पत्नीवधू- चोलेंद्रद्वीपसिह तिलकं करपल्लवेऽभूत् ॥' इत्यत्रापि भूषणतासंवन्धेन कडारुणसंयोगं प्रति भूष्यातासंवन्धेन हस्तादेरकरणतया हस्तत्वकडारणयोवैयधिकरण्यमवसेतुम् । तथा 'गोत्रोद्वारमदृ- तोडपि-'इत्यत्र 'मोहं जगत्रयथुबामपनेतुमेत- तवादाय रूपमसिलेश्वदेहभाजाम् । निःसीमकान्तिरसनीरधिनासुनैव मोहं प्रवर्धयति मुग्धविलासिनीनीनाम् ॥' इत्यत्रापि गोत्रोद्वारदे मोहभवृद्दौ चोद्रेश्यतत्संवन्धेन तत्तद्वदृश्यतयकप्रवृत्त्यो- हेतुतया तदभावेऽपि कार्योक्त्या विभावनाव्याप्तिवान्तर्भावसंभावान्नाधिक्यम् । व्यधिकरणत्वपदेन सामानाधिकरण्याभावमात्रस्याभिमतत्वाद्रेति दिक् ॥

समाधिमाह—

भवति समाधिः मुखरे हेत्वन्तरसमवधानतः कार्ये । चिकीर्षितस्य कार्यस्य सिद्धचर्थमभिमतो यो हेतुस्तदतिरिक्तहेतुना कार्ये समाधिः । । समाधीयते कार्यमनेन इति समाधिः । तत्र प्रकृतकारणसंभवे यथा— 'पाओअपडिअस्स पडिओ पुण् डि पुत्ते समारुहच्चामि । दड्ढमणुदुणिआइ वि हासो घरणिआए णेकन्तो ॥'

'पादपतितस्य पत्थुः पृष्ठं पुत्रे समारुहतिं । हडमनुदुणिआया अपि हासो गृहिण्या निष्कान्तः ॥' [राघ० ११९१]

अत्र मानापनोदार्थं प्रणते पत्यौ तदभावेऽपि तत्स्थले पुत्रसमारोहणरूपविलक्षणचेष्टाहासगम्यो मानत्यागः ॥ काचिदनारुढ एव यथा— 'मानमस्या निराकर्तुं पादयोर्मे पतिष्ठत: । नाकान्ताया दृष्टचतुर्दर्शीं घनगर्जितम् ॥' सौकर्यमात्र तद्धर्मावच्छिन्नोद्देश्यकप्रवृत्तिविषयहेत्वातिरिक्तहेतुना कायोपकाराधानम्, उपकरणाश्र तदुपयुक्तं चित्तसहकारिसकलसहकारिसंबंधानुसजतीयान्तरसंवलितत्वादिसाधारण: । कारणबाहुल्यस्य वाविवक्षितत्वात् ससूच्यभेद(या‌द्रे)द: कार्यस्य प्रवृत्तिविषयत्वस्य फलतो लाभात् काव्यलिङ्गाद् । तृतीयोपकारो यथा— 'चातकाश्च्चतुर: पय:कणान्यान्चते जलधरं पिपासया । सोढुं पूरेयाति विश्वमन्मनं हन्ति हन्ति महामुदारिता ॥' अत्राल्पजलधार्थनायामपि जलनिष्ठौदार्येण प्रभूतजलसिद्धि: ॥ एतेन प्रहर्षणमलङ्कारान्तरमपासतम् । एवं हि तव । साक्षाच्चुदृष्टेश्यकथनमन्तरेणाप्यभीष्टार्थलाभ: प्रहर्षणम् । तत्रिविधम् । अकस्मादभीप्सितार्थस्य लाभे, तत्सिद्ध्यर्थे यत्नै क्रियमाणे ततोडप्यधिकवश्रुनो लाभे, उपायर्थप्रवृत्त्या फललाभे च । क्रमेणोदाहरणानि— 'तिरसृता रोषवशात्परिष्वजन्त्रिययो मृगाक्ष्या शयित: पराङ्मुख: । किं मूर्छितो‌डसाविति कौतुकोत्किया कवयश्चिदाचुम्बय चिराय संस्वजे ॥' 'केलिमन्दिरमागतस्य शनकैरालीरपास्येक्षिते: सुप्ताया: पुङरत: सरोरुहहश: संवीजनं कुर्वतः । जानत्याप्यनभिज्ञयेब कपटव्यामीलिताक्ष्या सखि श्रान्तासीतिववधार्ये वक्षसि तथा पाणिर्येमाधीयत ॥'

अलङ्कारकौस्तुभः ।

‘तद्दर्शनोपायविमर्शोऽनर्थे मया यथालीसदनं गतेऽन । तत्रैव साक्ष्यत पक्ष्मलाक्षी दीक्षायणीरमच्योतुं भयाता ॥’ इति ॥

अत्रेदं चिन्त्यते—उद्देश्यतासंबन्धेन प्रवृत्तिविषयस्य यदर्थप्रयोजकत्व- मिच्छाविषयत्वप्रयोजकं तदर्थवच्छिन्नकार्यस्य हेतुत्वात् तादृश- स्मदुक्तरीत्या समाधिलक्षणं पर्यवसितम्, तच्च भवदमिमतपहर्षणालङ्कार- विषयसाधारणमेव । तथा हि । मानल्यागरूपकार्यस्य प्रतिबन्धकाभाववि- षयस्वालिङ्गनादिप्रयोजकत्वमेव नायकनिष्ठेच्छाविषयतां प्रयोजकम् । आलिङ्गनादवच्छिन्नमानस्ल्यागस्य च भयातिसिद्धे । एवं द्वितीयादिमेदेऽपि योज्यम् ॥

यतु—तत्र वियजनवीजनसमये काठुकस्य माननिवारणस्यैव मुख्योद्दे- श्येन तदानीं तत्साध्यकुचादिस्पर्शानुपस्थितेरिति, तन्न । तदापि तदुप- स्थेरावश्यकत्वात् । अन्यथा तदुहेतुत्वयैवानुपपत्तेः ॥ एवं तृतीयेऽपि उपायविमर्शरूपकार्यस्य नायिकादर्शनप्रयोजकत्वमिच्छाविषयप्रयोजकम्, त- दवच्छिन्ननायिकादर्शनस्य हेतुत्वात् तादृशसत्त्वात् । तत्प्रयोज्यतावच्छेद- कप्रयोज्यैतदुभयं विवक्षितम्, अन्यो नासंगति: ॥

एवम्— ‘लोभाद्राराटकानां विकृतं तक्रमनिशमटन्या । लक्ष्यो गोपकिशोर्या मध्येऽरथ्यं महेन्द्रनीलमणि: ॥’ इत्यत्र वराटकानामिच्छाविषयत्वे वस्तुनन्तरप्राप्तिप्रयोजकत्वं प्रयोज्यम् । तस्यास्यवच्छिन्नं च प्रयोजकतासंबन्धेन नीलमणिरूपकार्यमिति साध्यवसा- नमत्र कार्यामिति विशेष: ॥ एवम्—

‘उचित्य प्रथममध: स्थितं मृगाक्षी पुष्पौघं श्रितविटपं गृहीतुकामा । आरोहं पद्माघादशोकयष्ट्यावामूलं पुनरपि तेन पुष्पिता(तो)द्भूत् ॥’ इत्यादावपि योज्यम् ।

इति समाधि: ।

९. ‘तदाली’ खलु ।

सममाह—

अन्योन्यसंगमाहों संबंधध्येते यदा समं तत्स्यात्तु । यत्र परस्परप्रतियोगिकसंबन्धानुरूपयोः संबन्ध उच्यते तत्समम् । संवन्धानुरूप्यं द्विविधम् । सतोरसतोरश्व ।

यथा—

'सीपुंसवतिपतिस्न्ननं जनयतः पत्युः प्रजानामभू-द्रव्यासः परिचायकः किमनयोद्गम्यत्संपतिये । आसंसारपुरंध्रिपिपूरुषमिथःप्रेमार्पणक्रीडया-प्येतद्गम्यतिगादरागरचनात्मकार्षि चेतोभुवा: ।' अत्रान्यसीपुंससंवन्धजनननाभ्यासस्थ मैमीनलसंबन्धफलकोत्या तत्सं-वन्यस्यानुरूप्यं लभ्यते ।

यथा—

'शौरज्ज्योत्स्नाकान्तं कुन्दद्रविव तं नन्दयतु सा सुजातं कल्याणी भवतु कृत्रकृत्यः स च युवा । वरीयान्योन्यप्रगुणगणनिमोंणनिपुणो विधातुर्व्यापारः प्रफलतु मनोज्ञश्व भवतु ।' अत्र मालतीमाधवसंबन्धानुरूप्यं सुजातकल्याणीशब्दोपमालंकारद्विती-यार्थव्यक्तृचम् ।

यथा—

'स धर्मराजः सकुध धर्मशीलया त्वयास्ति चिन्तातिथितामवापितः । ममापि साधुः प्रतिभात्ययं क्रमश्रकास्ति योग्येन हि योग्यसंगमः ।' द्वितीयं यथा— 'सवितुस्त्वापि ददृशोऽहि न यः स तर्मी तमोभिरधिगम्य तत्साम् । धुतिमग्रहोऽहगणो लघवः प्रकटीभवन्ति मलिनाश्रयत: ।' अत्र लघूनां मलिनाश्रयेगण प्राकट्यं स्वभावः इत्युक्तार्थेस्यौचित्यं धोतयम् ।

अलङ्कारकौस्तुभः

संवन्थोडपि कारणकार्यरूपः। यथा— 'गुणौ प्रयोर्थेर्निजकारणस्य न हानिनृद्धी कथमेतु चन्द्रः ।' यथा च । 'यदराझि राजवदिहार्धम्-' इत्यादि । इति समम् ।

विषमं निरूप्यति— संवन्थादुपपत्तौ इष्टार्थानाम्‌स्यनिष्ठसंप्रासौ । जन्यजनकौभयगुणक्रियाविरोधे च विषमः सात्‌ ॥ १ ॥ यत्रात्यान्तविलक्षणसूतयः: परस्परसंवन्ध एवानुपपत्तिमानः प्रतीयते स एको विषमः ।

यथा— 'क रजा हृदयममाथिनी क च ते विश्वसनीयायुधस् । मृदु तीक्णतरं यदुच्यते तदिदं मन्यमथ हृद्यते त्वयि ॥' अत्र कोमलाङ्ग्योक्तटव्यथयोः कार्यकारणभावसंवन्थोडनुपपन्नवद्व्रासते । अत्र संवन्थसमाधानसूत्रार्थगम्यमिति तत्सङ्कीर्णोडयम् ।

युद्धो यथा— 'न स्त्रि न स्त्रि बाणः संनिपात्योडयमस्मि-न्मृदुनी मृगशरीरे तूलराशाविवाभिः । क वत हरिणकानां जीवितं चातिलोelं क च निशितनिपाता वज्रसारा: शरास्ते ॥'

गम्यो यथा— 'राज्ञः प्रियाय शुद्धे सचिवाय कार्यो-हित्वात्मजां भवतु निर्द्वैतिमानमात्यः । दुर्दर्शनेन घटतामियमप्यनेन धूसरप्रहेण विमला शशिन: कलेब ॥'

अत्र दुर्दर्शनेऽपि नन्दनविशेषणेन मालतीसंवन्थाद्‌हृद्यलाभः ।

यथा वा— 'दोःसंदोहशोभवदनत्रिभुवनश्रीगर्वसर्वेक्षः कैलासोद्धरणः प्रचंडचरितो देवः कुबेराजुः । यत्रायं स्वयमस्ति सेयममरावत्यापि वन्ध्या पुरी नीलां मर्कटकेन कामपि दशां विंददेवापि शक्तिमन् ।।' प्रथमे तु स्वरूपेैव संवन्धानुपपत्ति:, अत्र तु लब्धया मर्कटजन्यदुर्द- शासंवन्धानुपपत्तिरपि रावणस्य सत्त्वोत्थापिता । तदविष्ठानेैव तदनुपप- त्तेरानादिति शेषः ।। 'कथं सरिगुणैर्हीना गुणवतं महौजसम् । सुखं दुःसेखी रामं कामयामास राक्षसी ।।' एतेन— 'असंंभवोऽर्थेनिष्पत्तेरसंभाव्य[त्व]वर्णनम् । को वेद गोपशिशोः शैल्यमुत्पाटयेदिति ।।' इत्यसंभवस्यालंकारान्तरत्वमपास्‍तम् ।। एतेनैव—इष्टसिद्ध्यर्थेमिष्टैषिणा कियमाणामिष्टप्रतिकूलार्थाचरणं । विचि- त्रालङ्कारः । यथा— 'बन्धोनमुक्त्यै .खलु मखमुखान्कुर्वते कर्मपाशा- नन्तः शान्त्यै मुनिशतमतमानल्यपिचिन्तां भजन्ति । तीर्थे मजन्त्यभुजलधे: परमारोहकामा: सर्वे ग्रामादिकमिह भवग्रान्तिभाजां नराणाम् ।।' इत्यपि परास्तम् । उन्मुक्तिपाशयो: कार्यकारणभावानुपपत्तिसत्त्वात् ।। यतु [रसगङ्घधरे]— 'क शुक्तिः क सुक्ता वा क पद्मः क च पद्मनम् । क मृगः क च कस्तूरी धिग्विधातुर्विधगधाताम् ।।' इत्यादौ नायमलङ्कारः । वस्तुवृत्तस्य लोकसिद्धत्वेनालङ्कारयोगात् । कविमतिभामात्रकल्पितानामर्थानामलङ्कारत्वात् ।।

अलंकारकौस्तुभः

'वान्तः खेलन्ती शशकशिशुगुमालोक्य चकिता मुग्जान्तं भर्‌डूभर्जति भयहर्तुः सपदि या । अहो सेयं सीता शिवं शिव परीताश्रुतिकल-त्करोटीकोटीभिर्वसति स्वलु रक्षोयुवतिभिः ।।' इत्यापि वक्ष्यते ।। एतेन— 'अरण्यानी केयं धृतकनकसूत्रः क स मृगः: क स मुक्ताहारोडयं क च स पतगः' केयमबला । क तत्कन्यारलं ललितमहिभर्तुः: क च वयं स्वमाकूतं धासा किमपि निमृतं पश्यति ।।' इत्थलंकारसर्वस्वकारोदाहरणमपि प्रत्युक्तमिति, तदसद् । तत्राप्य-तुपपत्ते: कविमतिमाधीनत्वात् । शुक्तिसुक्तयोः सम्बन्धानुपपत्तेलोंकम्रसिद्धि-विरहात् । म्रत्युक्ते तत्सम्बन्धेऽपि भासिद्धत्वात् । एवमुचतेत्राप्यवधेयम् ।। यत्रेष्टार्थान्वासिसाहितानिष्टलामः स द्वितीयः । यथा— 'कन्या तस्य वधाय या विषमयी गूढप्रयुक्ता मया दैवात्पर्वतकस्तथा विनिहतो यस्तस्य राज्यार्थमाकू । ये शरेषु विशेषु च प्राणिहितास्तैरेक ते भातिता मौर्यस्यैव फलन्नि पश्य विविधश्रेयांसि मे नीतयः ।।' अत्र चन्द्रगुप्तवधार्थं राक्षसेन कृतेऽरुपायैरेक केवळं तद्र्धाभावमात्रं किं तु पर्वतकादधररूपानिष्टमपि ।। यथा वा— 'अयं दुग्धाम्भोधेः पतिरिति गवां पालक इति शितोदस्माभिर्‌डुग्धोपनयनाधिया गोपतनयः ।

१. 'दर्शावदन्नीता कररदैः परिता रक्षोभिः श्रयति क्रुपणां कामपि द्र्शामू ।' ख. २. 'कल्पितत्वात्' ख. स्व.

अनেন प्रत्यूहो व्यरचि स तथा येन जननी-स्तनादप्यसाकं निजमपि पयो दुलंभमभूत् ॥ 'सानन्दमेष मकरन्दमिवारविन्दे विन्देत घटपदयुवेति शनैरशिक्षि । दैवादकाण्डपरिमुद्रितपुण्डरीककोषादभूदहह निःसरणं पुमर्थः ॥' 'मूजासिवर्णितं रूपः कवलितं धलीमिरायह्देशो नीरन्ध्रैः ऋकचोपमैर्दलपुटैः पक्षद्वयं कीलितम् । पूर्णो एव मनोरथा: किमपरं कल्याणि कल्पायुत्तं जीयाः केतकि देहि निर्गमपथं जीवत्वसौ घटपदः ॥' इदं सर्वमर्थरुपेक्षानवास्युदाहरणम् । अनर्थपरिहाररुपेक्षानवासौ यथा मम — 'त्वं व्यापारितवान्प्रियान्तरदिशा प्रेमान्तरे लोचने इत्युक्ते वरवार्णिन्म प्रति तथा निहोतोमाकाक्षते । लब्धामैन पदवन्ध्यध्वनि वचमाडम्बरे कान्तेन य-त्त्वह्रुपोक्रमकस्य वृक्षिकभिया पातो भुजङ्गानने ॥' अत्र नायिकान्तर्दर्शी नरुपानर्थपरिहारार्थवचनमप्येन न केबलतदभावमात्रं किं तु गोत्रस्खलनमपि । इदं च सर्व स्वनिष्टेक्षानवासौ उदाहरणम् । परनिष्ठे तु यथा— 'यः कल्पितः कुचतटे विरहातुराया: शैत्याय सान्द्रतरचन्दनदनपङ्कलेपः । अन्तः स तपमधिकं जनयस्तदासी-द्वापाकवाडघनगुङ्गुमलेपकक्षाम् ॥' अत्र नायिकाश्रित्याय कल्पितेन चन्दनलेपेन तापशान्त्यभावस्तापो-त्कर्षक्ष । 'प्रकोष्ठवस्तुपरिवादभयान्नुगाक्ष्या जातं सरोजयुगलं कुचवेषधारी । सक्यं न धात्रृविहितं परिहर्तुमस्य भूर्योडपि येन धनचन्दनपङ्कयोगः ॥'

अलङ्कारकौस्तुभः

तत्र केवलानिष्टप्राप्तौ यथा— 'दिंड्डीअ जं ण दिट्टो सरससहावाइअं च णालविओ । उज्झारोजं ण कओ तं चिअ कलिअं छइड्ढेहिं ।।' अत्र नायकविषयकानुरागव्यङ्ककाभावत्वेन इष्टानां तददर्शनादीनां च अनिष्टानां तादृशविषयकहर्षरूपानिष्टप्राप्तिः । न चेत्थं विशोषितं तत्र वाच्यं । अदर्शनादीनां लज्जादितोदपि संभवे नानुरागबोधहेतुत्वभावात् तत्कार्योक्ल्यभावाच्च । अदर्शनादौ सत्यपि आस्वाद्यादिना तत्रिण्णयोदयाच्चेति । यथा— 'निजांशुनिर्दग्धमदज्जभस्मसमीमिरुपेक्षा विधुरवच्छति लाञ्छनोन्मृजासं । त्वदासतां यास्यति तावतपि किं बधूवधेनैव पुनः कलङ्कितः ।।' अत्र ह्यामत्वरूपकलङ्कस्योक्तभस्मसंयोगेन नाशसंभवेऽप्यपरिहार्यपातकरूपफलत्वातिलम्भः ।। यथा—अर्थादर्थिविरोधलक्षणो विघातोऽभिहितः ।। यथा— 'तत्त्वप्रतिप्रियम्ममानसतया मच्चे निवृत्ते सदा च्छेकोटिविपाटितितार्गळ इतो यास्याम्यहं पञ्चरात् । इत्थं कीरवेरे मनोरथमयं पीयूषमास्वादय- त्वन्तः संप्रविचार वारणकराकः फणिग्रामणीः ।।' न चात्र विषमसंभवः । इष्टार्थकरणप्रयोगाभावात् । इष्टार्थप्रयुक्तकारणेन सहोत्पादप्रतिबन्धकभावलक्षणसंप्रेरणनुरूपत्वस्य तच्छरीरत्वादिति, तच्चिलियम् । मोक्षरुपेष्टकरणस्येच्छाया इहापि प्रयोगात ।। अथेच्छाया: प्रयोगेऽपि अनिष्टं न तज्जन्यमिति चेत्, कि तत् । इष्टसाधनत्वेन नि- श्चितात्कारणादनिष्टकायोंपत्तिरीति विषमस्वभावाभाव इति चेत् ।। कुतः इष्टप्राप्त्यभावविवक्षितानिष्टप्राप्तिरेव तत्स्वरूपत्वात् । अनिष्टे इष्टार्थप्रयुक्त-

१. '.................................................... । .......................................................... ।।' [इति च्छाया ।] २. 'दीना कापेप्यन्ति' वृ.

कारणजन्यत्वविशेषणे प्रयोजनाभावात् । स्वया च विषादनालंकारपार्थक्यदुराग्रहेणैव तस्य दत्तत्वात् । तस्मादिष्टार्थमुद्रतस्य तस्यास्त्यभावसहितानिष्टप्रासिरेव विंशमभेदस्य शरीरम् । अनिष्टप्रासिश्व तत्वकारणादन्यतो वेति नाग्रहः । विषमरसैवेतद्वेदेदद्वयमिति तु न निवारयामः । नन्वेवमनुरूपसंसर्गानुपविषसामान्यलक्षणानुपपत्तिः इष्टसाधनत्वेन न्यायमानात्कारणात् अनिष्टोत्पत्तावेव तदुत्पाद्योत्पादकत्वसंर्गेस्यानुरूपत्वसरणादिति चेत् ॥ मैवम् । इष्टोद्भमानिष्टलाभयोरनतुरूपत्वस्फुरणादेव तदुत्पत्तेरित्यलं पल्लवितेन ॥

यत्र च कार्यकारणभूतधर्माणां विरुद्धगुणक्रियाजनकत्वं तत्र तृतीयः । यथा—

'बुधजनकथा तथैवेयं तनौ तनुजन्मनः पितृश्रितिहरिच्छाकाच्चाहारजः किल 'कालिमा । शमनयतुनाकोडः कालेरितस्तमसांपिबद्दरपि यदमलच्छायात्कायादभूयत भाष्वतः ॥'

अत्रोभयत्र समाधिगम्योऽयं प्रथमे प्रयोजकान्तराधीनः, द्वितीये कारकारणसापि कार्यगुणवत्कल्पनाधीनश् परिहार इति विशेषः ॥

यथा— 'यं प्रास्तृत सह्रुपादुद्भवत्पादेन खञ्जः कथं स छायातनयः सुतः किल पितुः । साधार्श्यमत्रिच्छति । एतस्योत्तरमघ नः समजनि त्वचेजसां लडूनने साहसैरपि पदहुर्निभिरभिव्यक्कीभवन्स्वभानुमान् ॥' अत्रोभयत्र समाधिगम्योऽयं मथमे प्रयोजकान्तराधीनः, द्वितीये कारकारणसापि कार्यगुणवत्कल्पनाधीनश् परिहार इति विशेषः ॥

युद्धो यथा— 'कथं विधातर्मोयि पाणिपद्मोज्जातव प्रियशैत्यसमृद्धुत्वशिल्पिनः । वियोक्स्यसे वल्लभयेत निरगता लिपिरेलालटांतपनिष्ठुराक्षरा ॥' अत्र हंसीशैत्यसमृद्धुत्वजननगम्यब्रह्महस्तशैत्यसमृद्धुत्वविरुद्धं तज्जन्यलिपौ उष्णत्वनैश्वर्यरूपं गुणवदयमुत्तकम् ।

क्रियाविरोधे यथा

अत्र हस्तस्य राजनकत्वं तस्य प्रतापजनकत्वम् हस्तमतापनिष्ठतृणाहरणदहननक्रिययोर्विरोध इति दिखे ॥ इति विषमः ।

अधिकं निरूपयति

आधारस्य आधेयादेश्यादेयस्यापि वाधारात् । यदि वर्ण्यते महत्त्वं तत्कथयन्न्याधकमधिकज्ञा: ॥ यत्राधेयापेक्षया न्यूनपरिमाणस्याप्याधारस्य महत्तया वर्णनम्, यत्र चाधारापेक्षयाल्पस्याधेयस्य महत्तया वर्णनम्, तद् द्विविधमलंकार । आधाराधेयपरस्परापेक्षयोत्कर्ष: । एवं चाश्रयत्वेनिरूप्यताव्यतिरसंवन्धेनोत्कर्ष-वदाधारकत्वं तेनैव संवन्धेन द्वन्द्वाधेयकत्वम् । एवमपकर्षनिवेशनापि ल-क्षणचतुष्टयं पर्यवसति ।

प्रथमं यथा

'अत्रे विदर्भेन्द्रपुरस्य शरद न संम्भौ नैष तथा समाज: । यथा पयोराशिरसत्यहस्ते यथा जगद्वा जठरे सुरारे: ॥' अत्र जनसमाजापेक्षया कुण्डिनपुरस्य महत्त्ववर्णनम् ।

द्वितीयं यथा

'आस्ते दासोदरीयामियमदरदरीं यावलम्ब्य त्रिलोकी संमातुं शक्तिमन्ति प्रथमभरवशादत्र नैतदशांसि । तमेनां पूरयित्वा निरगुरिव मधुध्वंसिन: पाण्डुपत्न-च्छायापत्त्रानि तत् द्विपदशनसनाभीनि नाभीपथेन ॥' अत्र त्रैलोक्याधारतया महतोऽपि भगवदुदराख्यां महत्त्वमुक्तम् ॥

यतु— 'यौरत्र कचिदाश्रिता प्रविततं पातालमत्र कचि- tकाप्यचैव धराधराजलघराधारावधिरवर्तते । एतत्स्फीतमहो नमः क्रियदिदं यस्यैभिरङ्काश्रितै- दैरे पूरयसुजु शून्यमिति यज्ञामापि नाकं गतस् ॥' इति सर्वस्वकारोदाहरणमयुक्तम् । गगनस्य परममहत्तपरिमाणताया दास्तवत्त्वेन कविप्रतिभानुलिखितत्वादिति, तत्र । वृत्तचिनियमकसंबन्धे- नाकाशस्य पर्वतादीनामुक्तानामाश्रयताया: कविनैव कल्पितत्वात् । आ- धिक्यांशावच्छेदेनैव तत्कल्पिततत्त्वस्य चाप्रयोजकत्वात् ॥ यतु— 'अहं तु सूक्ष्मादेधेयाच्चाधारारस्य सूक्ष्मता । माणिमालोर्मिका तेढ्य करे जपवटायते ॥' अत्राकूललीयकस्य सूक्ष्मपरिमाणलेडपि तद्वपेक्षया करस्य सूक्ष्मत्वं वर्णित- मित्यल्पाश्रयमलङ्कारान्तरमिति, तच्चिन्त्यम् । आधारापेक्षया आधेयस्य महत्तवकल्पनरूपाधिक्यभेद एव पर्यवसानात् ॥ ईयधिकम् ।

प्रत्यनीकं निरूपयति— आत्मापकारजनकप्रत्यपकारासमर्थेन । तत्संबन्ध्यपकारे प्राप्ततया: प्रत्यनीकमित्युच्यते ॥ १ ॥ यत्र साक्षात्तविपक्षं विजेतुमशक्तेन विपक्षसंबन्धिनोऽपकारः क्रियते तत्सत्यनिकम् ॥ संत्रस्तविष्ठं च दृश्यते । साक्षात्परमपर्यायो हि ॥ आधं यथा मम— 'यस्य व्यधायि जनकेन पुरास्य दाहो भालेक्षणे निवसता पुरसुदनस्य ? तस्य त्वदीयहृदये वसता सारण धूमस्य रोमतिर्केति कृतो ग्रहः किम् ॥'

अलङ्कारकौस्तुभः

अत्र रोमावलिवर्णने कामेन स्वदाहकवह्निचपकाराश्चया तजन्यधूममनिरोध उत्प्रेक्षितः । वह्निधूमयोर्जन्यजनकभावरूपः साक्षात्संबन्धः । यथा— 'एकेनापाति लच्चा तव वपुषि परेणापि पीतः पिता ते माता वन्येन शशाङ्कशिशुनयनतलतडिन्येन निर्वासितासि । एकोऽयं धीरमूर्ध्रणयति तृणवत्त्वां सरोजालये चे- न्मातस्तजातिमात्रमणयिति मथि मा कोपमेव विद्ध्या: ।।' अत्र साजात्यरूपः साक्षात्संबन्धः निषेधगम्यश्रायमलङ्कारः । द्वितीयं यथा ममैव— 'कामेन भालनयनोपरि वैरभाजा प्रालेयशैलदुहितृप्रतिमानशीला । त्वं नीयसे कुसुमगात्रि शरव्यभावं कल्पान्तवह्निगततद्गुणभृतीमपि शृङ्गारम् ।।' अत्र स्मृतिपक्षशिवस्य स्त्रीत्वेन संबन्धिन्या भावाल्या: साधर्म्येन सम्ब- न्ध्या नायिकाया अपकार उक्तः ।। yथा साक्षात्स्मृतिपक्षेऽण प्रतिपक्षसंबन्धिनोडपकारे तथा संबन्धसंबन्धिना स्वसंबन्धिप्रतिपक्षस्यापकारे एतदूदाहरण् । yथा— 'हततस यन्म्रयते रहस्त्वां तद्वक्त्रमामन्रयते मुखं यत् । तद्वैरिपुष्पायुधमित्रचन्द्रसख्यौचिती सा खलु तनुमुखस्य ।।' अत्र मुखे चन्द्रस्य साधर्म्यरूपः चन्द्रस्य कामिनोदीप्योद्दीपकभाव- रूपः संबन्धः कामेन हृदयस्य विरोधितारूपः इति परस्परासंबन्धिधिना ख- स्तेन कामवैरिणो हृदयस्य संबन्धिनो मत्रणस भेदरूपोडपकारः ।। yथा वा ममैव रुक्मिणीपरिणये— 'दंश्रान्तरालविरहितात्मुपेयिवासं सर्बानुरिन्दुममुचचहहुरः पुरा यत् ।'

काव्यमाला

तत्कठणकाण्डपरिवर्तनकारणस्य मन्येडस्य तेन वितनोति रुजं स उग्राम् ॥१॥ अत्र संरक्षणराहुसंबन्धवता चन्द्रेण स्वसंबन्धिराहुमुप्रतिपक्षकृष्णापकारः । अत्र प्रतिपक्षसाक्षात्संबन्धन इति विशेषः । अत्र वेदान्ते—हेतूप्रक्षेप्त इदमलकारोऽनन्तरमयुक्तकम् । सवत्रे हेतुहेतु- मद्धावप्रतीते: । न चात्र हेतुनिश्चय:, उत्प्रेक्षायां तु संदेहमात्रमिति भेद इति वाच्यम । वञ्च्यचहेतूपेक्षायामिवाद्यभावेन संभावना विरहे ण निश्चय- संभवेन तदुच्छेदपक्षे: । न चात्र प्रतिपक्षगतबलवत्त्वगतदुर्बलत्वप्रतीत्या भेद इति वाच्यम । तथापि हेतूप्रेक्षाविशेषत्वसैव संभवन तदतिरिक्त- त्वानौचित्यात् । प्रस्तुतविमृत्तैव वैलक्षण्येन पटस्य पृथिव्यतिरिक्तत्वाभभावात् इति ॥ तच्चिन्त्यम् । उत्प्रेक्षाविनिर्मुक्तविषयस्य दर्शितत्वादत्र ताहशहेतुनि- र्णयोदयाच्च । न चोत्प्रेक्षाविलयप्रसङ्ग: । न हि इवादिशब्दाभावौ हेत्वनि- र्णयप्रयोजकत्वनिबन्धनौ यथोक्तदोषापत्तेः स्थिते । किं तत्र कीदृशोऽनिष्ट- कार्यताप्रतियोगिकं यत्कारणमुपेक्ष्यं तन्निष्ठकार्यतानिरूपितकारणस्याप्य- मिधानेन पूर्वकारणानिर्णय: उत्प्रेक्षायां च तदभावार्क तन्निर्णय इति वैषम्यं स्फुटमेव ॥

उन्मेषं यो मम न सहते जातिवैररी निशाया-मिन्दोरिन्दीवरदलदलशा तस्य सौन्दर्यदर्पै: । नीत: शान्तिं प्रसभमनया वक्रोक्तियोगेति हर्षो- ल्भा मन्ये ललिततनु ते पादयो: पञ्चालकस्मी: ॥१॥

इत्यत्रापि पद्मलक्ष्म्या श्रवणसंनन्धजनकत्वाभिमतर्हस्येऽपि पद्मवैरिचन्द्र-दर्पोपशमनरूपं कारणमुक्तमिति हेतुर्निर्णयप्रसङ्ग इति चेत् ॥ मैवम् । तत्र हेतुर्निर्णयसामग्र्यां सत्यामपि संभावनार्थकपदसमभिव्याहारे तदनुदयात् । न चैवं तत् मन्ये इति पदपरित्यागे व्यकृच्योत्प्रेक्षानुपपत्तिः त्वद्रीत्या तत्र हेतुर्निर्णयापत्ते: । एवं—'हेतुस-'इत्युदाहते

'तम रूपकृतिमहरद्रुवि यस्तमनुप्रविष्टहृदयेयमिति । त्वथि मसरादिव निरस्तदयः सुतरां क्षीणोति खलु तां मदनः ॥' 'त्वं विनिर्जितमनोभवरूपः सा च सुन्दरी भवत्यनुरक्ता । पञ्चभिर्यु्गपदेव शरैस्तां ताडयत्यनुशयादिव कामः ॥' इत्यादावपि संभावनार्थकपदसत्त्वेन हेत्वनिर्णयापत्तिरिति चिन्त्यम् ॥ इति प्रस्तनీकम् ।

मीलितं निरूपयति—

सहजानिमित्तजधर्मात्सहशादन्येन वस्तुना वस्तु । अपिधीयते यदेतन्मीलितमाहुःश्रेष्ठपज्ञाः ॥ १ ॥ धर्मो धर्म्यन्तरद्रवतिधर्मसमेन धर्मेण यस्मात्पदार्थान्तरस्य तिरोधानं तन्मीलितमिति लक्षणम् ॥ धर्मेश्व द्वेधा । स्वाभाविको नैमित्तिकश्वेति भेदः ।

अत्र यथा—

'गात्रेषु गन्धफलिकागुणवन्धुरेपू करम्भसंभरसेन परिक्कृटेष्टु । बिम्बाधरे पुनरलक्तकरज्जितेऽपि कस्यापि नोद्द्ववति तत्वतिभालबोधि ॥'

अत्र साहिजिकाभ्यां गात्राधरानिष्ठाभ्यां गौरत्वारणत्वाभ्यां कुडुमयाव-

कनिष्ठतिरस्कारः । अन्त्यं यथा—

'अपहृतः स्वेदभरः करे तयोः पाजुपोदकान्जलैरम्लेन्तमुखः । हरोपि प्रश्रुतमश्रु सात्विकं घने ममाधीयत भूमलद्धने ॥'

अत्र स्वेदजलस्य दानजलेऽनागन्तुकर्धर्मेण स्वेदजलस्य भूमजन्येन चाश्रुणा

सात्विकजन्याश्रूणाम् । अत्रादास्य सजातीयापेक्षोऽकर्तृत्वं, द्वितीयस्य च प्रत्ययविषयसकार्यत्वप्रतियोगिककारणताश्रयकत्वं तिरस्कारत्वप्रयोजकम् ॥ इति मीलतम् ।

काव्यमाला

एकावली निरूपयति— प्रथमं विशेषणं यद्‌द्रिेषण्यमग्रे भवत्यसकृत् । विरहम्रातियोगी वा तद्रानेकावली सोक्ता ॥ १ ॥ यत्र प्रथमं विशेषणं भींतस्य पश्चाद्‌द्रिेषण्यत्वं सा एका, यत्र च प्रथमतो- डभावप्रातियोगिनो डन्यप्रातियोगिकाभावाधिकरणत्वं सा परेति द्विविधैका- वली । एकवारमात्रं तदुपपादाने चमत्काराभावात् । असकृदिति बहुत्वपरम् । तच्चोभयत्रापि बोध्यम् । आद्या यथा— ‘भिण्णघटमानवत्तो आवत्तन्नतरभमन्तभिण्णमहिहरो । महिहरसंभमविहुओ विहुअणिअत्तसलिलो णिअत्तइ उज्जहो ॥’ ‘प्रचितः कमोऽरम्भा नियतविपाकानि कमाणि । अतिविपसाश्र्व विपाका वैषम्यं दुःसहं तेषाम् ॥’ विशेष्यत्वं चात्रान्यनिष्ठप्रकारतानिरूपितत्वमात्रं न त्वन्यानिष्ठविशेष्य- तानिरूपितप्रकारतानाश्रयत्वमपि । अतो नानुपपत्ति: । एवं विशेषणत्व- मपि विशेषणतावच्छेदकसाधारणं ग्राह्यम् । तेन— ‘पुराणि यस्यां सवराझनानि वराझना हृपपुरस्सताझच: । रूपं समुन्मीलितसद्विलासमसंकं विलास: कुसुमायुधस्य ॥’ इत्यत्र रूपस्य वराझनायां विशेषणत्वाभावेऽपि न दोष: । अझनानिष्ठ- विशेष्यतानिरूपितविशेषणताशालिन्यद्धे रूपस्य विशेषणतापन्नत्वेन विशेष- णतावच्छेदकताया: सत्त्वात् । द्वितीया यथा— ‘न तज्जलं यत् सुचारुपककुजं न पङ्कजं तद्‌दलनीनपटपद्म् । न षट्पदोऽसौ कलगुञ्जितो न यौ, न गुज्जितं तत्र जहार यन्मन: ॥’ अत्र हि ‘सुचारुपककुजाभाववज्जलमभावप्रतियोगि’ इति बोधेने पूर्वेम- ९. ‘भिण्णघटमानवत्तो आवत्तन्तरभमद्रिन्त्रमहोधर: । महोधरसंधमविहुतो विश्वदनिअत्तसलिलो णिवत्तंत उदधि: ॥’ [सेतु० ८४] २. ‘नितराम्’ इष्. ३. ‘तेन’ इष्.

अलङ्कारकौस्तुभः

३८९

भावप्रतियोगिनः पद्जस्य ह्वितीयवाक्ये षड्पदाभावाधिकरणत्वम् । न चैवमपि ‘अलीनषड्पदम्-’ इत्यत्र अलीना: षड्पदा यत्रेति वहुव्रीहिणा पद्जसंबन्धाभाववशात्पदबोधाभावे संबन्धस्यैव प्रतियोगितया षड्पदस्यात्-थात्वाद्दोष एवति वाच्यम् । प्रतियोगिपदेन तदवच्छेदककोटिसाधारण-प्रतियोगिकोतिर्निविशिष्टत्वमात्रस्य विवक्षितत्वात् । अत एव—‘न सा समा यत्र न सन्ति बृद्धा बृद्धा न ते ये न वदान्ति धर्म्मम् । नास्ते स धर्मो न हि यत्र सत्यं सत्यं न तदत्कपटेन विध्दम् ।।’ इत्यत्र वदनक्रिया एवाभावप्रतियोगितया वेदपि न क्षति: । कर्मेत्वेन धर्म्मस्यापि तत्त्वोतिर्निविशिष्टत्वात् ।। अत एव—‘नार्थे: स यो न सहितं समीक्षते न तद्वितं यत्र परानुतोषणम् । न ते परे ये न हि साधुताश्रिता न साधुता सा हि न यत्र माधवः।।’ इत्यादि:।

यथु—पूर्वपदर्स्योत्तरोटरं प्रति विशेष्यत्वरूपमेवे उत्तरोटतरविशेषणस्य स्थापकत्वापोहकत्वाम्यां द्विविध्यम् । स्वसंबन्धेन विशेष्यतावच्छेदकनियामकत्वं स्थापकत्वम् । स्वव्यतिरेकेण विशेष्यतावच्छेदकव्यतिरेकबुद्धिजनकत्वम्-यथा—

‘स पण्डितो यः सहितार्थदर्शी हितं च न तद्वत्र परानुपक्रिया । परे च ते ये श्रितसाधुभावा: सा साधुता यत्र चकास्ति केशव: ।।’ द्वितीयं यथा । ‘नार्थे-’ इत्यादि । अत्र हितार्थदर्शनस्य पाण्डित्य-रूपविशेष्यतावच्छेदकनियामकत्वं द्वितीये च हितावेकषणव्यतिरेकेणार्यत्व-निरेकाभिधानमात्रि ।। तथा । ‘मिण्णाङ्घं तावत्तो-’ इत्यादौ । ‘न तज्ज-लम्-’ इत्यादौ चोदाहते डव्यासे । तत्र तत्रोत्तरविशेष्यतावच्छेदकनियामक-ताया: स्वव्यतिरेकेण विशेष्यतावच्छेदकव्यतिरेकप्रयोजकतायाश्राभावात् ।

न हि पद्जव्यतिरेकेण जलत्वाभावे तात्पर्यम्, किं तु जलत्वावच्छेदेन पद्जायोगव्यतिरेक एव, शरत्समयपरे श्लोके तथैव तात्पर्यावगमात् । इत्येकावली ।

स्मरणं निरूपयति— सहशाब्दानुद्रोधितसंस्कारभवा मति: स्मरणम् । अनुभवे व्यभिचारवरणाय भवान्तं ज्ञानविशेषणम् । उद्रोधकान्तरस्मृतधानजन्यस्मरणवरणाय सहशाज्ञानeti । ज्ञानपदं च स्मृत्यनुभवोभयसाङ्गणाम् । सति: स्मरणस्यैवोद्रोधकत्वस्थले नान्याभि: (?) वस्तुतस्तु.........विधा या संस्कारव्यक्तिकस्तत्रिष्ठकारणतारूपितकार्यत्वं यदंशे तदंशमादाय लक्ष्यत्वेन समूहालम्बनस्मरणेऽपि न व्यभिचार: ।

यथा— 'यत्सत्युत तन्मृदुबाहुहलिस्मृतिलतजं गुम्फति दुर्वनीता । ततो विष्णोऽधिकमेव तापं तेन श्रिता शैत्यगुणा मृणाली ।।' अत्र नाहुसहस्राम्रालीलदर्शनेन दमयन्तीबाह्यनुभवजन्यसंस्कारोद्रोध: । तेन तदाहुस्मरणम् ।

जन्मान्तरानुसूतस्मरणं यथा— 'दिल्यानामपि कृतविस्मयां पुरस्ता- दम्भस्त्र: सुरदरविन्दारुहस्ताम् । उद्वीक्ष्य श्रि(दि)यमिव कांश्चिदुचचरनती- मस्माशीर्ज्जलनिधिमन्थनस्य शौरि: ।।' अत्र नायिकादर्शनेन श्रीस्मरणं तेन च समुद्रमन्थनस्मरणोपपत्ते: । नचैकसंवन्धिज्ञानमात्रस्य अपरसंवन्धिस्मारकतया . नायिकादर्शनजन्यश्री- स्मरणकल्पने मानाभाव इति वाच्यम् । वास्तवश्रीपतियोगिसाङ्ग्र्यव- स्कामिनीज्ञानस्य मन्थनस्मारकत्वाभावात्सादृश्यवत्त्वेन ज्ञायमानस्य कामिनीज्ञानस्य चावलम्बनतया संगतत्वापत्ते: । अन्यसहशदर्शनेनान्यस्मरणानुपपत्ते: । श्रीस्मरणद्वारैव दर्श- नस्य समुद्रमथनस्मरणजनकताया विवक्षितत्वादिति ।। कचिदेकोपाध्यवच्छिन्नतदर्शनोद्रुद्रसंस्कारेगान्योपाध्यवच्छिन्नतत्स्मर- णम् ।

अलङ्कारकौस्तुभः

यथा मम रविष्मणिपरिणये— 'सह दयितया यान्तं व्योम्नारुणारजः‥‥स्थितं जितदितिसुतं त्वामालोक्य स्मरन्ति नभश्ररा: ससुतसुहृदं हत्वा मन्दोदरीदयितं बला- जनकसुतया साधे रामं समाश्रितपुष्पकम् ॥' अत्र श्रीकृष्णालोकेन रामस्मरणम् ॥ कचिदेकोद्रोधकेनान्येषामनेकविषयकं स्मरणं यथा— 'वज्जभयं धरणीधरा आइवराहसुजपेल्लिआई वसुमई । समरं च्चिअ पण्हडं संभारिओ महणसंभं च सद्धदो ॥' अत्र श्रीरामाबणप्रहारेण पर्वतभूमिसमुद्राणां वज्जराहसुजमथनाघट- तानां स्मरणमुपन्यासम् ॥ इति स्मरणम् । आन्तिमन्तं निरूपयति— तदभाववति मति:स्तत्यकारिका आन्तिमान्भवति । चन्द्रत्वाद्भाववति मुखादौ चन्द्रत्वादिमकारकं ज्ञानं यत्र भवति स आन्तिमान् । चन्द्रत्वमुखल्तोभयप्रकारकं ज्ञानमप्यंशो लक्ष्यमेवेत्यदोष: । यथा— 'ऐसहिअजणो पइणासलाहमाणेण एचिरं हसिओ । चन्दो हित्तु तज्ज्झ वअणो विडिण्णकुसुमझलिलविलिक्खो ॥' अत्र मुले चन्द्रप्रकारकज्ञानोक्तेरभ्रान्तिमान् । शुक्तिकविशेष्यकरजतत्वा- दिप्रकारकज्ञानं तु वैचित्र्यविरहाद्वालङ्कार: ।

१. 'वज्जभयं धरणीधरा आदिवराहसुजपेरणानि वडुमती । समकमेव प्रास्तुतं संस्कृतवाङ्मथनसंघरं च समुद्र: ॥' (सेतुं० ४८०) २. 'आवसधिकजन: पण्या स्वाघमानेनातिचिदं हसित: । चन्द्र इति तव वदने वितीर्णकुसुमा ञ्जलिर्विलिक्खो ॥' (गाथा० ७८६)

यथा वा— 'पुअसिआ कर्ण्णाहरणेनन्दनीलकिरणाहआँ ससिमूहा । माणिणिवअणअम्हि सकज्जलंसुसदृाइ दइअएण ॥' अत्र करणाभरणे नीलकिरणमिश्रितचन्द्रमयूखेषु सकज्जलाश्रुतज्ञानम् । कचित्कलिप्तविशेष्यकं यथा— 'वाणीकराठाभरण भवतो रुद्रचन्द्रक्षितीन्दो कुन्दस्फीते यशसि नभसो बिम्बमालोकयन्त्यः । t्वद्वैरिण्यो विरहविकलाः वक्‍षसि न्यस्तकामा वारं वारं नवकमलिनीनिपतितबुध्यां विशान्ति ॥' अत्राकाशस्थ कलिप्ततत्त्वाभावेऽपि यशःप्रतिबिम्बिततत्त्वरूपविशेषणांशस्स कलिप्तत्वेन विशेषे कलिप्ततत्त्वव्यपदेशः । कचिदन्योन्यविशेष्यकभिन्नप्रकारको यथा— 'णइसाउ ति भुजगं महिसो जीहाइ लिहइ सन्तचो । महिसस्त कसणपत्थरसरो ति सप्पो पिअइ लालं ॥' अत्र महिषस्य भुजगे नदीस्रोतस्त्वज्ञानम् । भुजगस्य महिषलालायां सरस्वज्ञानम्, तच्च महिषे कृष्णप्रस्ततरत्प्रकारकभ्रममूलमिति ज्ञातव्यम् । कचिदेकस्मिन्नेवानेकप्रकारको यथा मम— 'मन्दाकिन्यां वलक्षोद्वलकमलधिये केलिवाप्यां मराल- भ्रान्त्यै शम्भोः कपोले मुकुलितपुलके स्वीयवक्‍त्रभ्रमाय । हाराम्रे हीरबुध्यै भुजगपतिफले दीपरलोपलब्ध्यै पार्वत्या: कल्पनाने प्रतिफलिततया पातु पीयूषरशिमः ॥' अत्रैकस्मिन्‍द्रे पार्वत्यास्तचतस्‍थाज्ञभेदनोनेकप्रकारकं ज्ञानम् । कचिदनेकेषामिन्नेकप्रकारको यथा ममैव—

१. 'श्रोणिछता: कर्णामरणेनन्दनीलकिरणाहता: शशिमयूखा: । माणिनीवदने सकज्जलाश्रुत्रश्र्दृइतेन ॥' (गाथा ४१२) २. 'मदीरोत इति भुजगं महिषो जिह्वया लेढि संतस्स : i महिषस्य कृत्णप्रकारसर इति सर्प: पिवत्ति लालाम् ii' (इति न्छाया i)

अलङ्कारकौस्तुभः

'संकेतकुज्जगमनं प्रति संचलन्टी-मालोक्य शुभु भवतां गहनेऽन्धकारे । चाम्पेयकोरकमर्यी सगिति द्विरेफा: सौदामिनीनीति कलयन्तु मुदं मयूरा: ॥' एतेषां—डकतस्तवे उल्लेखानुसारस्वीकृतान् भान्तभक्त्यादिविकल्पां-यस्—इत्थपास्तम् । तदृृत्त्यनेकधर्मप्रकारकोनेकसमवेतज्ञानस्थले तत्स-त्वात् । 'गजत्रातेति वृद्धाभि: श्रीकान्त इति यौवलतः । यथास्थितश्रृ बालाभिरेष्ट: शौरि: सकौतुकम् ॥' इत्यादिवत् । एतेन—'चन्द्र इति चकोरा:', कमलमिति चञ्चरीका:, त्वन्मुखमभिधावीत' इत्युलेक्ष:—इति चित्रमींषसाप्यपास्ता । व्यङ्गयो यथा— 'कण्ठे सललाटनयनमाप गतच्युताति ते तस्मिन्निमीलति मुखं सखि यो द्विरेफ: । तं येन वारयितुमुद्यममुचतासि तस्मिन्करोऽपि न किमम्बुजसाम्यदोष: ॥' अन्रोचरोत्ररं नयनमुखादिसंयोगात् भ्रूझङान्तिमतीति: । अनेकेष्वने-कङ्करत्वं चात्र विशेष: । निन्दकरत्वकोचरोत्तरान्तौ यथा चित्रमींषसायाम— 'शिल्पानैमेधरीति स्तनकलशयुगं चुम्बितं चञ्चरीकै-स्तनत्रासोल्लासलीला: किसलयमनसा पाण्णय: कीरदृष्टा: । तल्लोपायालम्ब्य: पिकनिनदधिया ताडिता: काकलोकै-रित्थं चोलेन्द्रसिंह त्वदरिमृगदंशां नाप्यरण्यं शरण्यम् ॥' अत्रान्याननिष्ठान्तिजन्यस्वार्थपरिहारार्थयबेनान्यस्य आन्तिरिति रीतिः । अत्रादौ मन्दारक्रीप्रकारकनायिकाविशेष्यज्ञानम् । तज्ज्ञान्यं चुम्बनं तु स्तनकलशावच्छेदनेनैवदेतत् । द्वितीयेऽपि कीरदृष्टा जाता इति दो(शे)-षात् 'सविशेषणे हि-'इति न्यायेन दंशस्यैव विधेयत्वसिद्धि: । तृतीयेऽपि

नायिकास्वरविशेष्यकक्वोकिलकूजितप्रकारकप्रान्तिजन्यनायिकाविशेष्यककोकिलप्रकारकज्ञानेन ताडनकर्मत्वम्

एतेन—स्तनयोरमज्जरीसादृश्यं न कविसमयप्रसिद्धम्, येन तन्मूला भ्रान्तिः स्यात्, दोषान्तरमूला तु सा नालंकारः । कलशासादृश्यवच्छिन्नतन्मूलककालङ्कारान्तरस चमत्कारकताभावात् । कीरदृष्टा इत्यत्र विधेयाविमर्शो जाता इत्यध्याहारेडपि विवक्षितस्याविधेयत्वातादवस्थ्यम् । तृतीये पिकनिनदानां ताडनयोग्यत्वं तासु पिकबुद्ध्युपादनद्वारा तथा प्रतीयभावः प्र(श)स्तः । 'चोरबुद्ध्या हतः साधुः-' इत्यादौ 'दनितबुद्धचा हतः शूरैर्वराहो वनगोचरः' । इत्यादौ [च] बुद्धिविशेष्यकवस्तिहननकर्मत्वस्यैव बोधादित्यादिदूषणान्यलभकान्ति भवन्तीत्यवध्येयम् । साहश्यमूलकेयादिकं तु चिन्यम् । तथाहि । मुखकमल इत्यादौ रूपपकस्वीकारे तत् कमलविशेष्यकबोधस्यैव नियमात्तत्र चन्द्रसादृश्याप्रसिद्धौ । मनसा ज्ञाने तु तदुत्कर्षं यदपि मुखमपि विशेष्यतया भासत इत्युक्तम्, तथापि शब्दोपालत्तसाहश्यान्वयानुपपत्तिरेव । मालोपमाया: सवर्समतत्वात् । हश्यते च 'कलयति च हिमांशोर्निष्कलङ्कस्य लक्ष्मीं महिनवकरिदन्तच्छेदकान्तं कपोलः ।' इत्यादौ उपमानलङ्कारावच्छिन्नेऽपि कपोले साधर्म्यमूलकनिदर्शोपालङ्कारसमावेशः चमत्कारश्रेत्यादिकम(ति दिक्) ॥

उपमानानर्थक्यं प्रतीपमस्योपमेयत्वम् ।

उपमानकायस्योपमयैव निर्वाहाद्यत्रोपमानवैषयधियोश्चकः उपमानस्योपमेयत्वम् ।

अलङ्कारकौस्तुभः

३९१

कल्पनं चैति द्विचिषं प्रतीपम् ॥ सामान्यलक्षणं तु यत्निष्ठसाहस्यप्रतियोगितानाश्रयत्वाभिमतोपमानकत्वमेव । अभिमानश्रृङ्गारिदन्यानिष्ठः काचिदुपमाननिष्ठश्रेति लक्षयेपु व्यक्तीभाविष्यति । यथा— 'दूरे किञ्जल्कं चम्पकस्य कलिका कज्जलं हारिद्रायाः कि सन्तचेण वि कण्णणेण गणणा का णाम जाणेण वि । लावण्यस्स णउगदेणदुमहरुच्छआयस्स तिस्सा पुरो पच्चगोहिं वि केसरस्स कुञुमकेरोहिं किं कारणं ॥' अत्र कर्पूरमञ्जर्या लावण्येन पक्ककलिकादीनामक्षेपः । काचिदेकधर्मिनिष्ठधर्मद्र्रयेन धर्मिद्र्रयानिष्ठोभयधर्मकार्यनिर्वोहाच्चादाश्रयधर्मिन्द्रयाक्षेपो यथा— 'tदोजसस्तवप्रासः स्थिताविमौ वृथेति चित्ते कुरुते यदा यदा । तनोति भानोः पारिवेषकतां तस्माद् विचित्रः काव्यनां विशोषणं ॥' अत्र नलीयमपतापकीर्तिम्यां सूर्याचन्द्रमसोवैंफल्यं । द्वितीयविषयस्त्र्रेधा । उपमितेरनिष्ठत्या तत्रिष्पत्या च । आचं यथा— 'tुञ्ज्झ मुहसारिच्छं ण लहइ संपूण्णमण्डलो विहिणा । अण्णवमजं व घडेउं पुणो वि खण्डइज्जइ मिगड्ढो ॥' अत्र चन्द्रस्य मुखप्रतियोगिकसादृश्य निष्पत्तिर्‌वाच्या। व्यक्तृचा यथा— 'अस्या: करस्पर्धनगर्वितनदिदृबोलत्वमापत्स्वलं पल्वो यः । भूतोऽपि नामाघरासम्यगवं कुवलयकथां वस्तु न स प्रवालः ॥'

१. 'दूरे क्रियतां चम्पकस्य कलिका कार्ये हरिद्रायाः किं सन्तसेनापि काश्चनेन गणना का णाम जात्येनापि । लावण्यस्य नवोत्प्रवेण्डुममहुरच्छायास्स तस्या पुरः प्रत्यग्रेरपि केसरस्य कुञुमोत्तरे: किं कारणं ॥' (कर्पूर० ३१९ ) २. 'तव मुखसादृश्यं न लभते संपूर्णमण्डलो विधिना । अन्यस्मयमिव घटाचितुं पुनरपि खण्ड्यते मृगाक्षीः ॥' (इति चकाया ।)

३९२ काव्यमाला

अत्र किल कस्य भैमीकराघरप्रतियोगिकसाधयसिद्धिर्वैलक्षण्यप्राप्तिध्योत्या । यथा वा— 'परमृत्ततरुणीना सम्यगगायाति गातु न तह तनुणी वाणीया सुभासितशोभे । कति न रसिककणे कर्तुमम्यस्तेडेसा- चुपवनविपिनाश्र नैाश्रिता मोदितेन ॥' अत्र पिकङ्गिरा भैमीवाक्साधयस्यासिद्धिर्वयुच्या । 'आराधे दयितासुखप्रतिसये(?)निमोउमसक्तपि व्यक्त च जन्मसमनाकालमिलितमम गुच्छट वरषति । आत्मद्रोहिण रोहिणीपरिवृढे पर्यङ्कपड्केरुह: संकोचादतिदु:स्थिततस्य न विधेस्तच्छीलमुन्मीलितम् ॥' अत्र चन्द्रस्य मुखानुपमत्व व्यक्नुचम । प्रथमयो: कायपूर्वकमत्र काद्वितीया यथा हरिवशे— 'तववन्नामो वरगात्रि चन्द्रो न हस्त्यते सुन्दरि पुर्णबिम्ब: । स्वत्केशाशप्रभातिमैनिरुद्धो वलाहकैश्वरानिरन्तरोड्मूत ॥' यथा वा— 'यत्पीयूषमयूस्ममालिनी तमस्तोमावलीढायुषा नेत्राणामपमृत्युहारिणि पुन: सूर्यों एवतिथौ । अम्भोजानि पराघ्रि त निजमध दत्तेव तेम्यस्ततो गौराक्षीवदनोपमालुकृतमादचे पतिर्यज्वनाम ॥' यथा वा— 'गोत्रे साक्षादजनि भगवानेष यत्पद्मयोनी: शय्योस्थाय यदक्षिलमह: प्रीणयन्ति द्विरेफान् ।

9. 'ताभिरामेभितेन' इति नैषधीयपाठ:

अलङ्कारकौस्तुभः

३९३

एकाग्रं यदधाति भगवान् युधिष्ठिरानौ च भाक्तिं । तत्वापुत्ते शुतनु वदनौपम्यमम्भोरुहाणि ॥ अत्र साहश्यहेतूक्तिविशिष्टं तदिति विशेषः । कचिदुपमानस्योपमेयत्वाभिमतनिर्ह्रासाहशयप्रतियोगितानिषेधवच्ज्ञनया

यथा— 'कल्यति कमलोपमानमक्ष्णोः प्रथयति वापि सुधारसस्य साम्यम् । सखि कथय किमाचरामि कान्ते समजनि ततः साहिष्णुतैव दोषः ॥' अत्र सहिष्णुतादोषकीर्तनेन यथोक्तनिषेधो व्यङ्ग्यचः । स एव वाच्यो यथा— 'अनल्पं जल्पन्तु प्रतिहतधियः पल्लवतुलां रसज्ञामज्ञानं क इव कमले मन्थरयति । वयं तु श्रीमिक्षावितरणवशीभूतजगतां करुणां सौम्यां तव तुलयितुं पदकुरसना: ॥'

कचिदन्यस्य स्वप्रतियोगिसाहश्याश्रयान्तराश्रयाज्ञानवतस्तदुपमेयदर्शनेन । यथा मम— 'आत्मीयपचलाकमाश्रितवता रूपातिभारण किं व हि प्रस्तुताशतद्विभिन्नविरहज्ञानावरीनृत्यसे । एतद्वचिमनोज्ञधर्मनिवहाधारः कुरङ्गीदशो मन्ते केशकलाप ईक्षणपथं न प्राप्तवाञ्जाल(ल्म) ते ॥' इति प्रतिपदम् ।

सामान्यं निरूपयति— स्वगुणसजातीयगुणाश्रयैकरूप्यं तु सामन्यम् । यत्र कस्यचिद्रशुनोऽपरित्यक्तस्वगुणसजातीयगुणाश्र-येण सहाभिन्नतया भानं तत्सामान्यम् । तद्वणे व्यविचारवरणाय अपरि-

9. 'ञोल्ता' म्ल.

काव्यमाला

त्यक्केति। अत्र स्वगुणसाजात्यं रूपवस्त्वव्याप्यधर्मेण शुक्तित्वादिना बोध्यम्‌। अन्यथा गुणत्वादिर्धर्मभिन्नरूपाणां साजात्यं नैव स्यात्‌ । समानस्य भावः सामान्यान्मिति व्युत्पत्त्या उभयोरेकधर्मवचाप्रतिपादनादित्यर्थः ॥ यथा— 'सितारविन्दप्रच्युतेषु लीना: संस्कृतफेनेषु च मैकतेषु । कुन्दावदाताः कलहंसमालाः प्रतीयिरे श्रोत्रसुखैर्निनादैः ॥' अत्र कुसुमसैकते हंसानामेकगुणतया अभेदेन भावम्‌ । न च शब्देन हंसानां पृथक्प्रतीतिरस्येति वाच्यम्‌ । तत्र पूर्वकाले अभेदभानस्य निवोधतया तदभिप्राये नैववोधाहृतत्वात्‌ । उत्तरकालीनभेदज्ञानन पूर्वकाली नाभेदज्ञानबाधाभावात्‌ । अत्र एवं— 'वेत्रतत्वा तुल्यरुचां वधूनां करणाग्रतो गणडतलगतानि । भुझ्जा: सहेलं यदि नापतिष्यन्को वेदयिष्यन्नकचमप्कानि ॥' इत्युदाहतम्‌ ॥ यथु—नैतद्युक्तकम्‌, उत्तरप्रतिपत्त्या तिरसृकतत्वात्पूर्वप्रतीतेऽपि चमत्कार कत्वम्‌, किंतूततरप्रतीतेरेवति तयैव व्यपदेशस्य युक्तत्वात्‌। अन्यथा व्यतिरेकेडप्युपमया एवापत्तेरिति ॥ तच्चिन्त्यम्‌ । भेदप्रतीतैर्‌वर्णनैयोक्तर्होनाधायकत्वेन तथानापत्तेः तिरस्कारातिरस्कारयोश्वाप्रप्रयोगकत्वात्‌ । अन्यथा विरोधाभासस्याप्युच्छेदापत्तेः । विरोधस्य तत्नाप्यप्रवृत्तानात्‌ ॥ एतेन मीहितसामान्योभयप्रतिद्वन्द्विभूतमुन्मीलितविशेषात्मकं दीक्षि तालंकारद्वयं प्रतिपाद्यम्‌ । वर्णनीयोक्तर्होनाधायकत्वेन प्रथमवृत्तिकाम्यां मीहितसामान्याभ्यामेवान्यथासिद्धेः । भेदज्ञानाभावविशिष्टं यथा— 'सममेणमदैर्यदापणे तुल्यन्सौरभलोभनिश्वलम्‌ । पणिता न जनैरवे दपि गजन्तमालि मलीमसम्‌ ॥' 'गनुं यदि व्यवंसितासि. धनान्धकारे चेलाक्ष्वलेन तनुमावृणु मुग्धशीले ।

अलङ्कारकौस्तुभः

३९५

विषुवक्ता यदि पथि प्रतिरोधिनी स्या-दमप्राप्ततैव कनकद्रवगौरि गच्छे: ॥ इत्यादौ व्यङ्ग्यसामान्यम् । आवरणाभावे विद्युदभावे तव ज्ञानं भ-विष्यतीति भ्रतीते: ॥ ननु भ्रान्तिमादृश्ये न भ्रमातिरिच्यते । अत्रापि तथाविशेष्यकाद्रुत-धर्मेप्रकारकत्वसत्त्वात् । तथाहि । इयं कस्तूरी इति ज्ञानविशेष्यमत्र कस्तूरी भ्रूभङ्गश् । तत्र यदप्येकविशेष्ये कस्तूर्य्यां तद्रूत्तिकस्तूरीत्लप्रकारकं ज्ञानं न भ्रान्तिरूपापि भ्रूभङ्गरूपविशेष्याद्वृत्ति यत्कस्तूरीत्वं तत्प्रकारकत्व-सतत्त्वेन भ्रान्तित्वानपायात् । यथा शुक्तिरजतयो: इदं रजतम् इति ज्ञानं रजतांशे प्रभावरूपमपि शुक्त्यंशो भ्रान्तिरिति चेतु । अ-स्तुनामस्य भ्रान्तित्वं तथापि तस्या नालङ्कारत्वम् । तदभाववन्तभावात्रविशेष-ष्यकतद्धर्मावच्छिन्नप्रकारताकज्ञानस्यैवालङ्कारत्वेन स्वीकारात् । किं च । चमत्कारकारणतावच्छेदकरूपस्यैवालङ्कारविमाजकत्वोपाधित्वम् । इह च भ्रान्तित्वावच्छिन्नकारणतानिरूपितकार्यताको न चमत्कारो विवक्षित: । किं तु अत्यन्तसाधर्म्येण एकधर्मिणोऽन्यधर्मिमप्रतियोगिकभेदवत्त्वयानुपस्थिति-तिजन्य एवेति विभाजकোপाधिभेदात् । केचितु—भ्रान्तिमति स्मर्यमाणारोपोडभिमत:, अत्र त्वनुभूयमानारो-पणमेवेति सांकर्यमित्याहु: ॥

अथ तर्थापि मीहितालङ्कारादस् भेदकं दुर्वचम् । यतु दीक्षितै:-मीहितालङ्कारे एकेनापरस्स्थामित्वरूपानवभासरूपं मीहितं क्रियते । सामान्यानुप्रे तु भिन्नख्वरूपावभावस्सैदपि व्यावर्तकवि-शेषो नोपलभ्यत इति भेद: । 'सो नालक्षि लक्ष्यायाश्ररणे सहजायणे' 'पद्माकरप्रविष्टानां मुखं नालक्षि शुभुवाम् ।' इत्यत्र हि चरणादपेक्ष्यां वस्तुन्त्वरत्वेनागन्तुकं यावकादि न भासते इति तन्मीलितम् ॥

काव्यमाला

इत्यत्र तु पद्मावक्त्रीणां मुखवक्त्रीणां च प्रत्येकं प्रतीतिरस्त्येव । परं तु इदं मुखम् इदं पद्मम् इति विविच्य निर्णयो नास्ति, तस्माद्वक्त्रभेदतिरोधाने मीलितम् । भासमानेऽपि व्यक्तिभेदे व्यावर्तकधर्मानवभासे सामान्यमित्याहुः ॥ तच्चिन्त्यम् । व्यक्तिभेदप्रतीतिरित्यस्य किं वस्तुतो भिन्नया व्यक्तेर्यथा कल्पनातीतिराममति;, उत वस्तुनानिषभवप्रातयोगित्वेऽधर्मेण ॥ न साधः: । मीलितसाधारण्यात् । न द्वितीयः । सामान्येऽध्यभावात् । व्यावर्तकधर्मानवभासे व्यक्तिभेदप्रतीतेर्दुर्घटत्वात् । अथात्रोक्तधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताको भेदो न विवक्षितः । किं तु तत्त्वव्यक्तिप्रतियोगिक एव । स च सामन्येऽप्यस्ति । तत्र मुखत्वपद्मत्वादिरूपेणानिर्णयेऽपि 'इयं व्यक्तिरेतव्यक्तिभिन्ना' इति ज्ञानस्य निर्बोधत्वात् । मीलिते तु यावकव्यक्तौ चरणव्यक्तिप्रतियोगिकभेदस्याप्यमानेन तदभावेन दोषाभावादिति चेत् ॥ सत्यम् । 'मलयजसमविलिप्तनखो नवहारवलयाविभूषिता: । सिततरदशनतप्तपटवकृतवकृत्रुचि रचिरामालांशुका: । शशभृतित विततधामि धवलयति धरामविभाव्यतां गताः प्रियवसतिं प्रयान्ति सुखमेव निरस्तभियोद्भिसारिका: ॥' इत्यादौ तदभावात् । अथ नायिकाव्यक्तिभिन्नत्वेन भानाभावात् ॥ एवम्— 'क्रीडानटस्य मलयान्धकारै: कण्ठे निमिपीते तव नीलकण्ठ । पृथकबन्ध: पृथगुमादृं नृत्यन्मया चैक्ष्यत कालरात्रि: (?) ॥' इत्यत्र भगवत्कृण्ठप्रतीते:; पृथगम्प्रतीतिरवधेया ॥ न च वस्तुते— 'मल्लिकागारवाहिन्य: सर्वाङ्गीणार्द्रचन्दना: । क्षौमवलयो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिका: ॥' इत्यस्य मीलिताहरणत्वेन लिखनादृष्टापत्तिरिति वाच्यम् । सामान्योदाहरणतया लिखिद्रि: काव्यप्रकाशादिमिंविरोधप्रसङ्गात् ॥ किं च यदेतावदेव तस्य भेदकमझ्ञीकरणीयत तर्हि

अलङ्कारकौस्तुभः

३९७

'क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिकाः ।' इत्यस्य 'पद्माकरप्रविष्टानां मुखं नालक्षि सुभ्रुवाम्' । इत्यस च केन विशेषेण आदौ मीहितत्वम्, द्वितीये सामान्यत्वं वर्ण्यते । ननु तद्यक्तिमेदभानाम्स्यामेवेद्युयं भेदकमिति चेत् । मैवम् । आदौ-डपि तत्तद्यक्तिमेदमानसंभावात । तथा हि । एकधर्म्मान्वच्छेदकत्वेऽडप्येकधर्म्मान्वच्छिन्नतया व्यक्तिभेदभानं सामान्यमिति तन्मते पर्यवसितार्थः । अन्यथा पद्रेष्टेव पद्माकारप्रतीतेरपि तथात्वप्रसङ्गात् । तच्च क्षौमवत्य । इत्यत्राप्यविशिष्टम् । चन्द्रिकात्वाभाववत्यामभिसारिकायां चन्द्रिकात्वेन देशान्तरीयचन्द्रिकाव्यक्तिप्रतियोगिकभेदवत्त्वेन ज्ञानस्य सद्भावात । एवं च यथामुखस्य पद्मान्तराभिन्नत्वेन भानादत्र सामान्यमभ्युपैषि तथा अभिसारिकायासिं चन्द्रिकाचन्द्रिकान्तराभिन्नेति भिन्नव्यक्तिकतया भानमस्त्येवेति तत्रापि किं सामान्यमद्धी कुर्या । पद्मत्वेन भासमानायां मुख्यकावेव व्यक्त्यन्तरतया भानं न तु चन्द्रिकात्वेन भासमानायामभिसारिकामिति ब्रक्मणापि दुर्घटत्वात् । यतु मतम्—वस्तुद्र्रयस्य लक्षणद्र्रयसाम्यात्केनचिदलीयसा । स्वरूपतिरोधाने मीहितम्, स्वरूपप्रतीतावपि गुणसाम्याद्वेदितिरोधाने सामान्यम्—इति । तदप्यसत् । 'गगिम्महिसि तस्स पासं सुन्दरी मा तुरा चड्उ मइद्दो । दुक्खे दुक्खं चिअ चन्दिआइ को पेच्छइ मुहं दे ॥' इत्यादौ स्वरूपप्रतीतेरभावात् । 'मलयजरस—' इत्यादावपि नियमेन स्वरूपप्रतीतेरभावात् 'एकात्म्यं वध्यते योगाच्चसामान्यम्' इति मकारश्लक्षणविसंवादाच्च । किं च मीहिते व्यक्तिरेव न प्रतीयेते इत्यस्य

९. 'गमिस्सइ तस्य पाखे सुन्दरी मा त्वरस्व वर्जंतां सगआः । दुक्खे दुक्खमिव चन्दिकायो क प्रेक्षते मुहं ते ॥' [नायो । ७१७]

कोडर्थः किं तस्य ज्ञानविषयतैव नास्ति, किं वा स्वप्रकाशधर्मप्रकारकज्ञानविषयता नास्तीति । नाचः। स हि विषयाभावात्संनिकर्षाभावाद्वा प्रतिबन्धकत्वाद्वा । नाद्यद्वितीयौ । तद्याप्यनभ्युपगमात् । अन्यथा 'सहजारूढे-' इत्यादेरपि मीहितत्वापत्तेः । मुखावच्छेदेनासंनिकर्षे पद्ममात्रविशेष्यकपदार्थप्रकारकज्ञानस्यापि तद्यापत्तेश्व । न तृतीयः । याचकमात्रविशेष्यकज्ञानप्रतिबन्धकस्य तदाप्यभावात् ॥ न द्वितीयः । सामान्यसाधारण्यात् । तत्रापि मुखादेर्‌मुखत्वप्रकारकज्ञानविषयत्वात् । चरणत्वप्रकारकबोधविषयतायाश्च यात्रिकेडपि वाधकाभावात् ॥

एतेन— 'भेदाग्रहेण लिङ्गानां लिङ्गे: प्रत्यक्षवस्तुनः । अपकर्षो ज्ञानधर्मस्य वस्तुनस्तत्रिमीलितम् ॥' अत्र सामान्यवारणायानन्वयक्षेपि । तत्राध्यक्षस्यैव वस्त्वन्तरस्याप्रग्रहणमिति प्रत्यक्षविषयस्यापि वस्तुनो बलवत्तरजातीयग्रहणं तद्विशिष्टत्वेनाग्रहणं सामान्यम् । मीहिते तु निगूढमानवस्तु न प्रत्यक्षविषय इति नातिव्याप्तिरिति रसगडाधरोक्तमपि परास्तम् । स्वप्रकाशधर्मप्रकारकत्वेन वस्तुनि उभयत्राप्यनवभासाद्‌न्या नोभयत्रापि भानात् ॥ किं च—'स्कुटसुपलभ्यमानस्य कस्यचिद्वस्तुनो लिङ्गैरतिसाम्याद्‌द्रवतेनाग्रहणानां वस्त्वन्तरालिङ्गानां स्वकारणाननुमापकत्वं मीहितम्—' इत्युक्त्वा—

'सरसिरुहेन्दुसारभावधरितबिम्बाधरे मृगाक्षी तव । वद वदने मणिरदने ताम्बूलं केन लक्ष्यते वयम् ॥' इत्युदाहरणमयुक्तम् । द्रव्यादिविषयकरूपचाक्षुष्याप्रसिद्ध्या वस्त्वन्तरग्रहणं विना विजातीयरूपादिस्वरूपाम् तदीयलिङ्गानामपि चाक्षुषानुपपत्तेः । तदर्थे चाक्षुषविषयतायास्त्वैयवैयुपगमादिति चेत्, उच्चते— यत्र तिरोधायकधर्मविशेष्यको बोधस्तत्र मीहितम् । यत्र ताहशो धर्मी- श्रायको बोधस्तत्र सामान्यमिति विभागः । तथा हि ।

'अपाङ्गतरले हशौ मधुरवक्रवर्णा गिरो विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं मुखम् ।

अलङ्कारकौस्तुभः

३९९

इति स्फुरितमझके मृगदृशां स्ततो लीलया तद्वत्र न मनोदय:(?)कृतपदोप(?)संलक्ष्यते ॥ इत्यादौ 'इदं तारल्यादिकं स्वभावजन्यम्' इति बोधो न त्वयं स्वभाव इत्यादिरूप: । 'मलयजरस-' इत्यादौ तु इयं चन्द्रिकेत्यादि[रीति]गति-रोभावकभावात्प्रादुर्भावप्रश्नाविचारविशेषक एव बोध्या न त्विदं धावित्यं चन्द्रिकीयमित्यादिरूप: । आश्रयत्वं चात्र कारणतारूपं ग्राह्यम् । अत-स्तारल्यादीनां स्वभावानाश्रितत्वेऽपि न दोष: । बोधशास्त्र यत्निष्ठज्ञानविष-यत्वाभावोऽन्यधर्मस्य प्रतिपाद्यस्तदातत्र समवेतो विवक्षिततस्तस्यैवालङ्कारताप्रयोजकचमत्काराधायकत्वात् । न तु प्रतिपादकशब्दजन्य इति उदाहृतेषु तथाविधबोधविरोधिरूपेऽपि न क्षतिरिति कृतं पल्लवितेन ॥ इति सामान्यम् ।

विशेषं निरूपयति— स्थितिराधाराभावे त्रत्तिरनेकेषु युगपदेकशः । एककरेण दुष्करकार्योत्तरसिद्धिरिति विशेष: ॥ १ ॥ आधारपदस्य सम्बन्धिसापेक्षतया स्थितिराधेयस्य । सर्वथैवाधाराभावे कार्यस्यावस्थानासम्भवाच्च । आधारपदं प्रसिद्धाधारपरम् । तथा च । प्रसिद्धमाधासमन्तरेणाप्याधेयस्य सिद्धिरयत्रोक्ता स एको विशेष: इति पर्यवस्यति । यथा— 'किअं अच्छीसु ठिअं फरिसो अङ्गेसु जम्पिअं कण्णे । हिअअं हिअए णिहिअं विओइअं किं स्थ देहवेण ॥' अत्र नायिकानिष्ठरुपस नायिका आधार: प्रसिद्ध: तत्समवायिकारण-त्वात् । तां विनापि अक्षणोस्तदवस्थानमुक्तम् । तज्जन्योपनीतविषयत्वाभि-प्रायेणेत्युपपत्ति: ।

१. 'हृपकष्णो: स्थितं स्फुरितोंड्रेहपु जलितप्तं कर्णे । हृदये हृदयि निहितं वियोजितं किमत्र दैवेन ॥' [गाथा० २१२२]

यथा वा मम—

श्रीराजचन्द्रवसुधेश्वरशरोखरणसिंहासने शतमुखस्य परिष्कृतेडपि । चित्रं गुणा अविशया वचसां तदीया: सद्यो जनस्य हृदयान्त्यवमानयन्ति ॥ प्रथме कार्यकाले आधारात्यन्तभावः, इह तु ध्वंस इति विशेषः । यत्र चैकमेव वस्तु युगपदनेक्त्र वर्त्तते स द्वितीया: । पर्यायवारणाय युगपदिति ।

यथा—

'चिंतें विहुद्धदि ण खुद्धदि सा गुणेसुं सेज्जासु लोद्धदि विसप्पदि दिस्सुहेसु । बोलेमि वड्डदि पहड्ढदि कव्वबन्धे झाणेण डुब्भदि चिरं तरुणी तरुडी ॥' अतिकास्या एवं कल्पूर्मध्यस्था युगपदनेक्त्र वृत्ति: । यत्र चैककार्यारम्भयलेन दुष्करकार्यान्तरमपि समारम्यते स तृतीय: ।

यथा—

'परिहितमयश: पातितमस्सासु हतोडधरराज्यहर: । एकमपि नीतबीजं बहुफलतामेति यस तव ॥' अत्र चाणक्येन ।

'असद्दोत्रमहत्तर: ऋतुभुजामच्यायमाचो रवि- येञ्जानो वयमध्य ते भगवती भरद्ध रज्जन्ती । अबस्सं बहु मन्त्यते सहचरैरस्माभिरास्खण्डलो येनैतावदरुन्थतीपतिरपि सेनानुगृह्णाति नः ॥'

१. 'चित्ते विघटते न तुब्वति घा गुणेषु शध्यासु छुतति विसर्पति दिग्जुबेषु । वचने वतंते प्रभवंति काव्यबन्धे ध्यानेन डुब्वति चिरं तरुणी प्रगल्भा ॥' (कपूर० २१८)

अलङ्कारकौस्तुभः

पर्वतकवधजनकारम्भादेव तद्र्रधजन्यायशःपरिहारः । अन्यस्यायशः-संबन्धः । अर्धराज्यभागविधेन साम्युदयश्र्रेति बहवोऽप्यः साधिताः । यथा वा— 'भूष्वितचित्रलेखा च तिलोत्तमास्या नासा च रम्भा च यदूर्दृष्टिः । दृष्टा तत्रः पूरयितव मेनकानेकांशं:पेक्ष्याकौतुकानि ॥' यथा वा तत्र— 'उदश्चद्रक्षोजामातिशुरभिनिश्वासपवनां नितान्तं रम्यास्यां शुचतनु विधिना त्वां विधघता । सुमेरुः श्रृङ्गोन्न्यो व्यरचि स परो माल्यमरु- द्विजातीयो भूषा समजनि सुधादीधितिरिपे ॥' ननु—प्रथममृततीयमेदौ विभावनाव्यामेवान्तर्भावमहितः । आधाररूपे कार्यकारणभावापेक्षितरुक्कल्वात् । साध्यत्वादिर्यिसंबन्धेन तद्वृत्तियकमपेक्ष्य- भावेऽपि तत्कार्योन्केश्रेति चैत्रेण (चेत्, न यत्र ?) कारणाभावेऽपि कायोंपत्तिवर्ण्यते सैव विभावना । अत्र तु स्थितिरेव वर्ण्यते इति विशेषः ॥ किं च विभावनायां कारणतावच्छेदकानवच्छिन्नात्यन्तभाव उच्यते, इह तु तत्क्ष्यक्तित्वानवच्छिन्नप्रतियोगिताकोडभावो ध्वंससाधारणः ॥ एवं न द्वितीयस्यावकारणं; । तत् तु स्वनिष्ठकार्यत्वप्रतियोगिककारणाभाववादवच्छिन्न- कार्योंपत्ति:, अथ तन्यानिष्ठकार्यत्वप्रतियोगिककारणावच्छिन्नकार्योंतपत्ति- शक्तकारहेतोरिति वैषम्यात्कारणतावच्छेदकावच्छिन्नात्यन्तभावानभिधानात् ॥ ननु त्रितयसामाग्र्यायमानसालक्षणानुसाधारण्यमेव विशेषभेदत्वम् अन्यत्त- मत्वेन संग्रहे त्वलङ्कारान्तरभेदताया अपि वकुं शक्यत्वात् नियामकाभावात् । अत एवात्र पृथगलङ्कारत्वमेव कल्पयित्वसुचितमिति चेत्, न । स्वनिरूपितव्यभिचारिप्रतियोगिकत्वस्यनुगतधर्मस्य वकुं शक्यत्वात् । आधाराधेयानां कार्यकारणानां च परस्परनिरूप्यनिरूपकभावसत्त्वात्

१. 'तत्र' ख.

आद्ये आधेयस्य प्रतियोगिन आघाररूपस्य निरूपककव्यभिचारात् । द्वितीयेडप्येकवृत्तिरेवापत्र वृत्या तद्व्यभिचारस्याविरोषात् । तृतीयेडपि कारणरूपतियोगिनः कार्यरूपनिरूपककव्यभिचारसत्त्वात् । न चैवं विभावनाविच्छेषोऽत्योरतिप्रसङ्कं तत्रापि कार्यकारणव्यभिचारात् । इति वाच्यम्, किं-चित्ररूपकसाहरस्यापि विवक्षितत्वात् । अत्रैकत्राधेयसाधारान्तरसंवन्धे-डप्याधारसाहरचर्यै विवक्षितम् । एवं कारणस्स स्वप्रतियोगिककार्यसाहच-र्यमपि तथा । विभावनायां तु कारणान्तराधीना यद्यपि कार्योऽपत्तिस्थापि तस्साविवक्षितत्वात् व्यभिचारः । कारणाभावेडपि कार्योऽपत्तिप्रयोज्यचमत्कारस्स तत्रानुमतत्वात् । विशेषोक्तावपि कारणस्स कार्यव्यभिचारित्वे का-र्योन्तरसाहरचर्याणनभिमतत्वात् । सत्यपि कारणे कार्यानुत्पादमात्रचमत्कार-स्थैव तत्राभिमतत्वात् ।

इति विशेषः ।

तद्गुणं निरूपयति— परकीयगुणातिरोहितगुणस्य भानं तु तद्गुणः प्रोक्तः । बलवद्रसवन्नतरगुणप्रतिवद्धस्वगुणज्ञातस्य वसुनो भानं यत्र स तद्गुण-णालंकारः ।

मीहितातिव्यासिवारणाय वसुनो भानमिति । सामान्यातिव्याप्तिवारणाय ज्ञानस्यैव तत् । तत्र तु तदीयगुणस्यापि ग्रहणं दोषः । न च भ्रान्तिमदतिव्याति: । धर्मितावच्छेदकातिरिक्तमकारतांश्चे विषयतावैयधिकरण्यस्य विवक्षितत्वात् ।

अत्र हि विषयवृत्तिमेव धर्मितावच्छेदकीकृत्य धर्मितावच्छेदकातिरिक्त धर्म्यन्तरगुणप्रकारकं ज्ञानम् । तत्र तु धर्मितावच्छेदकतया विशेषधर्मो न भासत इत्येव विशेषात् । एवं च धर्मितावच्छेदकत्वेन प्रकातांश्चे यत्र स तद्गुणः;, अन्यत्र आनन्तमानलंकार इति फलितम् ।

केचितु—भ्रान्तिमति सादृश्यमानरोपो न त्वनुभूयमानरोप इत्येव वि-शेष इत्याहुः । यथा—

अलंकारकौस्तुभः

'भाणंसिणीअ पइणा ण कोओलाहरप्पहाभिण्णा । उज्जुअ खुरचावणिहा वाहो वाहाचिरं दिअ ॥' अत्र मनसि नीडाष्पपूराणां नयनकपोलाघरप्रभाकराम्विततत्पेन दुस्स- पाहुडयोन्मेषः । यथा वा—

'मौमि हिअअं व पीअं तेण जुआणेण मजमाणाए , ण्हाणहोलिआकडुअं अणुसोत्तजलं पिणअन्तेण ॥' अत्र जलरसातिरोधानेन हरिद्रारसंबन्धस्तत्रोक्तः । यथा वा— 'कुहरपुच्छाइ हलिओ मुहपडइअसुरहिपवणफिण्णव्वाणेअम् । तह पिअअ पइकडुअं वि ओसडं जह ण णिण्णाइ ॥' मुखपवनसौरभ्येण औषधकद्रव्यातिरस्कारादिसौरभ्यसंबन्धः । यथा वा—

'गाढाश्लेषविकीर्णचन्दनरजःपुञ्जमसज्जादियं श्य्या संपति कोमलाङ्गि कठिनेत्यारोप्य मां वक्ष्य(क्ष)सि । गाढौष्ठम्रहपूर्वमाकुलतया पादाम्रसंदे(दं)शके- नाक्रूष्याम्बरमात्स्नो यदुचितं धूर्तेन तत्सलुतम् ॥' अत्र श्य्यारसातिरोधानेन चन्दनपरागीयकठिनस्पर्शसंबन्ध उक्तः । अत्र सर्वत्र तिरोधायकगुणस्य तिरोधेयगुणनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिगुण- त्वव्याप्यजात्यवच्छिन्नात्यवमवघेयम् ।

१. ……………………………………. । …………………………………….. ॥ [इति च्छाया ।] २. 'मातुलाणि हिययमिव पीतं तेण यूणा मजजन्त्साः । ज्ञानहरिद्राकडकुम्भुसोतोजलं पिवता ॥' [गाथा० ३।८६] ३. 'सुक्खपुच्छिअकाया हालिओ मुहपडूजकुरहिभवणनिर्योअितम् । तथा पिबति प्रकृतिकडकमप्यौषधं यथा न तिष्ठति ॥' [गाथा० ४।९७]

तेन यच्चन्द्रालोके—

'प्राविसाद्धि(द्वि)स्वगुणोत्कर्षोंडनुगुणः परसंनिधे: । नीलोत्पलानि दघते कटाक्षैरतिनीलताम् ।।' अनुगुणाख्यमलंकारान्तरमुक्तम्, तत्रिराकृतं भवति । तत्राप्युत्पलीयनीलतया पत्नीरगान्तर्भावसंभवात् । तिरोधेयगुणनिष्ठात्र्यन्ताभावप्रतियोगित्वत्- साक्षाद्याप्यजात्यवच्छिन्नत्वविवक्षयैवाङल्कारान्तरत्वेनानुगुणस्य तैलेखित- त्वात्तथा विवक्षायां तु प्रयोजनाभावेनैक्यमेव स्वीकार्यमिति युक्तम् । न च त्वदुक्तविवक्षायां तद्गुणोदाहरणेषु लक्षणानुपपत्ति:,

'विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन सूर्यस्य रथ्या: परितः स्फुरन्तः ।' इत्यादौ तिरोधेयसूर्यरथ्याश्रयीहरितत्वनिष्ठप्रतियोगिन्या अरुणीया रक- त्वनिष्ठजातेरगुणत्वव्याप्तिलाभावादिति वाच्यम् । तत्र व्याप्तपदस्य भेदा- भेदसाधारणव्याप्तापरत्वेन गुणवत्त्वव्याप्तं यद्गुणत्वं तद्व्याप्तताया: सत्त्वेन दोषानवकाशात् । न चैवं गुणवत्त्वव्याप्तं यद्गुणत्वं तद्व्याप्तताया गुणत्वेऽपि सत्त्वात्तस्य तिरोधेयगुणनिष्ठात्र्यन्ताभावप्रतियोगितानुपपत्तिरिति वाच्यम् । द्वितीयव्याप्तपदे भेदषटिताया एव व्याप्तताया विवक्षितत्वेन कस्यापि दोषस्यासंस्पर्शोदिति दिक् ।।

एतेन—

'पुनः स्वगुणसंप्राप्तिरिविज्ञेया पूर्वरूपता । हरकण्ठांशुलिस्नोज्ज्वलि शेषस्ववदधसा सितः ।।' यथा वा—

'भूषणस्य यशांसि विक्रमभरणोपार्जितानि क्रमा- देतस्य शुमहे महेर्मदशनस्पर्धीनी कैरक्षरै: । लिम्पद्धिः कृतकं कृतोदकतया राज्ञां यशःपारदै- रस्तु स्वर्णगिरिप्रतापदहनैः स्वर्णः पुनर्निर्मितः ।।' इति पूर्वोक्तालंकारमलंका[रान्त]रमपास्तम् । तद्गुणद्वयरूपत्वात् । अत एव 'विभिन्नवाणी—' इत्यादिकं काव्यप्रकाशे तद्गुणोदाहरणत्वाल्लिखितम् । उक्तं च काव्यादौपे—'तद्गुणद्वयं रविगुरागपेक्षया गरुडाग्रजस्य तदपेक्ष-

अलङ्कारकौस्तुभः

यात्र हरिन्मणीनां गुणतया प्रतीति:' इति । न चानुगुणालङ्कारान्तरनिरासार्थेत्वादुक्तविवक्षायामस्यालङ्कारत्वं दुर्वारम्, अत्र हरिन्मणिनिष्ठहरितत्त्ववृत्तिजातोऽतिरोधेयसूर्योऽश्वहरितत्वगुणनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वादिति वाच्यम् । यद्वक्ष्यतिरोधेयत्वप्रतियोगिकतिरोधे(धा)यक्ताशालित्वमभिमतं तद्विधान्तान्नाभावप्रतियोगित्वस्यैव सत्त्वात् । अत्र हि रक्तत्वानिष्ठातिरोधेयत्वनिरूपितमेव हरिन्मणिनिष्ठहरितत्वस्य तिरोधायकत्वं विवक्षितम्, रक्तत्वनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं च हरितत्ववृत्तिजातेरस्त्येवेति । 'भूशकस्य-' इत्यादिकं तदाहरणमप्युक्तरतिमेव । धर्म्यन्तरगुणसंवन्धमयुक्तस्वगुणप्रासेरेव पूर्वरूपत्वात् । 'हर-' इत्यादुदाहरणाततैवर्थमतीते: लक्षणाया यद्यपि तादृशार्थस्यैव प्रतीतौ तत् । च प्रस्तुतप्रसंन्धिरूपसंवन्धमयुक्तस्य सुवर्णोदे: स्वकीयरूपलाभस्याविवक्षितत्वात् । तदूूपतिरोधायकद्रव्यान्तरसंवन्धापनायकत्वेनैवात्र वह: पुरस्कारात् ॥ इति तद्रुणः ।

अतद्गुणं निरूपयति— अन्यगुणासंवन्ध्ये प्रकृतस्यातद्गुणः भोक्तः । स्वनिष्ठगुणस्यान्यगुणनिष्ठप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यततानाश्रयत्वे- तद्गुणः । यथा— 'णिज्जइ विहिसण तुहुँ सोम्यसहावपरिवडिउँ विण्णाणं । दिड्डिविसेहि व अमरं उअहिस्स णिसाअरोहिं वि अविहविअस ॥' यथा वा— 'ध्माता भालतलानले: कवलिता कण्ठस्थहालााहलै- रालीढाथ जटाटवी वलयितैराशीविषाणां गणै: । कीर्णो भस्माभिराहतास्थिपटलैरविद्धा जटाग्रैरपि स्वीयामुज्ज्वलति माधुरीं हरशिरोरलं किमिन्दो: कला ॥'

9. 'ज्ञायते विभीषण तव सौम्यस्वभावपरिवृंहितं विज्ञानम् । दृष्टिविषैरिवामृतमुदधेरोंशाचरैरप्यविद्रावितम् ॥' [चेतो ४६०]

काव्यमाला

यथा वा— 'विरोधिवर्णनारासम्भासां मल्लाजिकौतूहलमीक्षणमापणाम् । सरस्व चाप्रहमचालिते नु भुवौ विलासाद्रुलिते वहन्तीम् ॥' अत्र प्रथमार्थे विजातीयरूपवदलंकाररत्नकान्तीनां मल्लयुद्धतथा वर्णनातैशो परस्परगुणानुविनधानं व्यक्तृचम् । तदुणो एकस्योत्कर्षविवक्षा इह तुभयोः साम्यविवक्षेति फलविशेषः । अत्राक्षिप्तिन्ति—सत्यपि परगुणग्रहणहेतौ तद्रूपकार्यभावाद्विशेषोक्तितो नातिरिच्यतं एवायम् । न चात्र कार्यकारणभावो न विवक्षितः; किं तु धर्म्यन्तरसन्निधाने डपि तदुणग्रहणभाव एवेति वाच्यम् । अपिशब्देन विरोधस्सरणात् । विरोधस्य च कार्यकारणभावविवक्षया एव समुल्लासात् । अन्यथा कारणाभावेडपि कार्यानुपपत्तौ विरोधानुपपत्तिप्रसङ्गात् इति ॥ अत्रोच्यते—कारणसत्वे कार्यानुपपत्तिसाम्येडपि यत्राभावप्रतियोगिता-वच्छेदकस्य तद्रभाववच्छेदककारणतावच्छेदकप्रतियोगितावच्छेदकत्व विवक्षितं तत् विशेषोक्ति: । यत्र स्वभावप्रतियोगिनस्तत्निष्ठकारणतानिरूपितकार्यतानिरूपिताशालितामात्रं तत्रातदुण इति विभागात् ॥

इततदुण: । व्याघातं निरूपयति—कार्यान्तरहेतुतयान्येनाभिमताद्द्रुरुद्धकार्य चेत् । क्रियते परेण तस्माद्व्याघातोडयं समाख्यातः ॥ ९ ॥ अभिमतकारणनिरूपितकारणतावच्छेदेनान्यविवक्षितार्थस्य यत्र तद्रुद्ध-द्वार्थेनिष्ठकार्यतानिरूपितकारणताश्रयत्वं केनचिद्विप्रतीयते स व्याघातः । व्याहन्यते अन्याभिमतकार्यकारणभावोडनेनेति व्युत्पत्तेः । यथा— 'जितस्तवासीन विधु: सर: श्रिया कृतप्रतिज्ञौ मम तौ वधे कृतः । तवेतो कृत्या यदि तज्जितं मया न मोघसंकल्पपचारा: किलामराः ॥' अत्र भैया नलसंवन्धितवुद्धि: कामचन्द्रयोर्मैवधहेतुत्वेनाभिमता

अलङ्कारकौस्तुभः

भैष्यास्तु तस्या एव नलाप्रासिहेतुत्वं साधितम् इति व्याघातः । तदिच्छाविषयीभूतभैम्यनिष्ठविरोधिभैमीष्टतस्वरूपो विरोधः । यथा वा— 'अदोषतामेव सतां विवृण्वते द्रिषां मृषा दोषकरणाधिरोपणाः । न जातु सत्ये सति दृश्योऽभेदलीकसमाधातुमनवकाशः ॥' अत्र दोषारोपस्य दोषवच्चाप्रतीतिं प्रति हेतुत्वमारोपस्य विवक्षितम् । तस्यैव दोषत्वाच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववच्चप्रतीतिहेतुत्वमुपनयस्तम् । यत्किंचिद्दोषवत्ताप्रतीतिजनननस्य सर्वदोषाभावधीहेतुत्वाच्चमत्कारः ॥ अन्रत्यान्ताभावस्य प्रतियोगिना समानदेशत्व एकसंवन्धाच्छिन्नासमानदेशत्व-रूपो विरोधः । 'कणे ऽपलालनयनमाप गतिच्युतत्से तस्मिन्निमीलति मुखं सक्ति यो दृढेपहः । तं येन वारयितुमध्य सम्भ्रतासि तसिन्करेपि न किमम्बुजसाम्यदोषः ॥' अत्र अमरवर्णहेतुलेनाभिमतस्य हस्तस्य तत्सवन्धहेतुत्वमुक्तम् । इच्छाविषयीभूताभावप्रतियोगितवं विरोधः । 'अम्बोधीनां तमालमभवकिसलयरस्यामवेलावनानामापारेम्यक्शतुण्णी चढ्ढलतिमिकुलक्षोभितान्तर्जलानाम् । मालेव म्लानपुष्पा तव नृपतिशतेरुह्हते या शिरोभिः सा मध्ये ऽपि स्वलनती कथयति विनयालंकृतिं ते प्रभुत्वम् ॥' अत्र चाणक्ये चन्द्रगुप्तेनाश्रितिव्यङ्कक्तया स्वाङ्गभङ्क्रो दोषत्वेन प्रागुक्तः । स एवात्र चाणक्येन विनयव्यङ्कक्तया गुणत्वेनोक्तः ॥ एतेन लेशो निरस्तः । एवं हि स परैरुक्तः— 'लेशः स्वाद्दोषगुणयोरगुणदोषत्वकल्पनम् । अकिलेषु विहङ्गेषु हन्त स्वच्छन्दचारिषु । शुक पङ्करबन्धस्ते मधुराणां गिरां फलम् ॥' अत्र चिरप्रोषितपुत्रदर्शनोत्सुकस्य पितुरमसूतमधुरसारूप्ये वाक्ये झुक-

निष्ठवकृत्वगुणस्य स्वाच्छन्द्यविरोधित्वेन दोषत्वं तद्विपक्षनिष्ठवकृत्यभावदोषस्य च स्वाच्छन्द्यनुकूलत्वेन गुणत्वं कलिपतम् । न चात्र व्याजस्तुतिरिति वाच्यम् । शुक्रस्य निन्दाव्याजेन प्रशंसांयां तदन्येषां स्तुतिन्याजेन निन्दायां वा प्रकृते तात्पर्यविरहस्य स्पष्टत्वात् । तत्प्राप्युपकारहेतुत्वेनाभिमतादुक्त्वादुक्तम्वाच्छन्द्यप्रतिबन्धकुरुपविकृतदृश्यानर्थहेतुत्वाभिमता कार्योत्यपत्तिश्चाभिधानात् व्याघात एवान्तर्भावात् । एवमुदाहरणान्तरेऽपि योज्यम् ।

अत्र वदन्ति—व्यतिरेक एवात्रालङ्कारः । 'दृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति हशैव या: । विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवे वामलोचना: ॥' इति प्राचीनोदाहरणे जयिनीरित्यनेन तस्यैव प्रकाशनात् । न च व्याघातोदप्यत्र व्यतिरेकोऽस्थापकत्वेन स्थित इति वाच्यम् । तथाप्यलङ्कारान्तरत्वासिद्ध: विवक्षिताभिप्रायादिति ।। तदनन्तरमेव व्यतिरेक इत्यसकृद्व्यवस्थितत्वात् अत्र च धर्मान्तरेणापि शिवनायिकयो: साधर्र्यानभिमते: स्पष्टत्वात् । न चैवमपि पूर्वोक्तेषु ॥

इति व्याघात: । एवं शुद्धालङ्कारा यथातथं निरूपिताः । यत्रैषां संवलितानां चमत्कारविशेषाधायकत्वं तत्प्राप्यलङ्कारत्वम्नुभववदनुरोधान्मन्तव्यम् । तत्र च द्वौ प्रकारौ—संस्त्रष्टि:, संकरश्र । लोकेऽपि हि मणिहारसवर्णालङ्कारादिनापि शोभा उदयघतेनाऽऽदादिनापि तद्वदग्रापि ।

तत्राद्यप्रकारमाह—संस्त्रष्टु परस्परमनपेक्ष्यास्थितिरनेकस्य । तत्र द्वयोर्येर्हूनां चोपादानम् ।

सङ्करवाण्णय अनपेक्ष्येति ।

तत्र द्वयोर्यस्थ—'गुम्फन्ती नयनोदबिन्दुनिवहैर्नु हृकामिरामज्जो निश्वासग्लपितारुणाधरतले निस्पन्दतामागताः ।'

अलङ्कारकौस्तुभः

४०९

केलोमन्विरदेहलिं मुखशशिज्योत्स्नाभिरालिम्पती हस्तन्यस्तकपोलपाणि निमृतं कल्याणि कं ध्यायासि ॥१॥ अत्रोपमारूपकयोः । बहूनां यथा— 'पतिरेव यदा गजेन्द्रमलिनैराध्माततलम्बोदरैर- गर्जिद्रैः सतडिल्लाकाशविलम्बैः सशल्यं मनः । तत्किं प्रोक्षितभृङ्गवध्यपटहो हा हताशो बकः प्रावृडमावृडिति ब्रवीति षट्ठीः क्षारं क्षते प्रक्षिप्तम् ॥' अत्र गजेन्द्रमलिनेत्युपमा । यद्यपि तडिद्ललाकाभिः शबलेत्यत्र तृती- यासमासो न संभवति । वलाकापदे ह्रस्ववानुपपत्तेः; तथापि तडिद्लला- काभिः सहिताः सतडिल्ललाका इति समासे उपसर्जनहसं कृत्वा 'सत- डिल्ललाकाध्व ते शवलाकाः' इति कर्मधारयो वक्तव्यः । सतडिल्ललाकुल- डिल्लुलाकाध्व ते शवलाकाः इति कर्मधारयो वक्तव्यः । सतडिल्ललाकुल- विशेषणं हेतुर्गर्भम् । तदुणसंबन्धेन शावल्यसिद्धेः । एवं चात्र तद्धुणः । न च चित्ररूपमध्येडत्र मेघगुणस्य इयामत्स्याप्यतुप्रवेशात्स्वगुणत्यागे- नास्तीति वाच्यम् । चित्ररूपस्यातिरिक्तत्ववादिनां मते तस्य सुवचत्वात् । वध्यपटह इति रूपकम् । न च प्रोक्षितभृङ्ग इत्यत्र बहुनीहिल्वात् 'नदृक्शब्दे' इति सूत्रेण नियस्य कपो दुरारत्वमिति वाच्यम् । पूर्वपदे कर्मेधारयं कृत्वा तत्संवन्धिनीनां क्षीणां वध्यपटह इति मध्यमपदलोपिसमासाश्रयणेन कथंचित्समाधानात् । क्षारं क्षते प्रक्षिप्तम् इति निर्देशा । उद्दिश्येडपि कृत्स्नं तत्त्वन्थीनां क्षीणां वध्यपटह इति मध्यमपदलोपिसमासाश्रयणेन मतभ्रमि तदुक्तगनकव्यापारा: क्षते क्षारप्रक्षेप इत्युपमार्यवसानात् । तस्मादत्रैषां निरपेक्षाणामेव सत्वात्संस्तृष्टिः ।

• एकमपेक्ष्यान्यस्य प्रादुर्भावे तु संकरः प्रोक्तः । यत्रैकमलङ्कारसुपजीव अलङ्कारान्तरं स्वरूपमासादयति तत्ाञ्जादि- भावरूपः संकरः ।

सोऽपि द्रयोर्यथा— 'सिन्दूरघुतिमिर(क)मूर्धि निभृतस्कन्धावधिश्रियामिके व्योम्नत:स्पृशि सिन्धुरेडस्य समरारसमोद्वरे धावति । जानीमो नु यदि प्रदोषतिमिरव्यामिश्रसन्ध्याधिये- वास्तं यान्ति समस्तराजकभुजोत्तेज:सहस्रांशव: ॥'

अत्र हास्तितिमिरसंवलितसन्ध्यात्वप्रकारकभान्तरभितता । तत्र सिन्दूर- रजन्यमूर्धिरावृच्चित्ररक्तत्वविशेषणे तदुणालंकारसुपजीव्य भान्तिमानुन्म- षति । अतस्तस्यानुगृहीतकत्वं भान्तिमतश्शानुमात्रबलमिति संकर: । 'तेज:सहस्रांशव:' इति रूपकं तु नैसिद्धसाधर्म्योपेक्ष्यमेविति न कस्यचिदनुग्रा- हात्वम् । यद्वा भ्रमस्यास्तां तद्रूपत्वाभिधानभान्तिमत्काव्यलिङ्गसंकर: ।

वहूनां यथा वा— 'जाने युष्मत्मयाणे क्षितितिलक रजोयोगदोषाद्देशो- दिग्योषा: क्षान्ति सद्य:स्वदरिनुपवधूनेत्रनीरापगासु । संगस्य त्वत्प्रतापै: समसुपसि दधौ दोहदं देवता सा प्राची प्रात: प्रसूते यदि यमुरुमहर्खण्डमातीयडविस्मयम् ॥'

अत्र रजोयोगेति शेष:, दिग्योषा इति रूपकम्, जाने इत्युत्प्रेक्षा, दिशां नेत्रासु संयोगावर्तकत्वा(त्रभुजसंयोगावर्तकत्वा)न्वत्प्रकारकसंभावनावि- रह इत्यर्थ: । प्रतापे नायककव्यवहारारोपात्समारासोक्ति:, दोहदवत्त्वहे- तुस्या प्रतारित्यादिना वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् । तत्र रूपकं शेष- झम, 'दिशां क्षीवारोपं' बिना रजोयोगेत्यत्रात्रतवरूपक्वितीयार्थप्रतिपत्तिवि- रहात् । शेषण च ज्ञानोत्पेक्षा निर्वहति, आर्तबोधाभावे वारिसंन्धे ज्ञानत्वप्रकारिकाया: संभावनाया अनुपपत्ते: । एवं दिशां क्षीवारोप: प्रतापस

नायककव्यवहारविषयप्रतीतिरूपसमासोक्तिसमुत्थापक:, न हि नायिकासंगमकर्तृत्ववभिन्न: प्रतापनायकयो: कश्चित्साधर्म्यविशेष: प्रसिद्ध । एवं काव्यलिङ्गमपि तदुत्थाप्यमेव दिशां क्षीत्वं बिना गर्भजनकताया: प्र-

१. 'प्रतिद्वं साधर्म्यमपेक्ष्यमेव' खलु.

अलङ्कारकौस्तुभः

तिपादयितुमशक्यत्वात् । एवमन्येषामन्योन्यसापेक्षत्वादज्ञाझिङ्भावरूपः संकर इति दिक् ॥ संकरान्तरमाह— साधकबाधकमानाभावाचैकस्य निर्णयाभांवि । यत्न कस्यचिद्रकारस्य साधकम्, अन्यस्य च बाधकं नास्ति तत्रान्य- त्मनिर्णयाभावात्सङ्करः । यथा— 'देइवआत्तम्मि फले किं कीरउ एतिअं उण भणामो । किं वेल्लिपव्वाणं ण पल्वा होन्ति सारिच्छा ॥' अत्र प्रकृष्टगुणनायकतयाप्रतीति: प्रकृताशोकवृत्तान्तेनैव न तु समासोक्तिः । किं वा अप्रस्तुताशोकवृत्तान्तेन प्रस्तुतगुरुप्रतीत्या अप्रस्तुतप्रशंसासेत्युभय- संभावात्संदेहः । प्रकरणादेनिर्वाहकस्याभावात् । अत एवं 'अइआधिरोपितमुग्गश्रन्दमा मुगला॑क्खणः । केसरि निठुरक्खिस्समुग्गयूसो मुगाधिपः ॥' इत्यत्र मृदुकठिनवृत्तान्तस्य प्रस्तुतत्वेन समासोक्तिर्राधात् । अप्रस्तुत- प्रशंसानिर्णयाद्वा संदेहः ॥ अनेकालङ्कारः कोटिकसंचयो यथा— 'नयानन्ददायीलन्दोरविभ्रमे मेलतयसीदति । आघुनापि निरुद्धाश्रंपि जीर्णमिदं तमः ॥' अत्र हि कमोद्दीपककलस्य भङ्गच्यनन्तरेग प्रतिपादनार्तिंक पर्यायोक्तम्, किं वा इन्दुविम्वेन मुखस्य निगीर्णत्वादतिशयोक्तिः, आहोस्विद् एतादिति मुखं निर्द्देश्य तस्येनदुविम्बेन साहाभेदवर्णनादूपकम् । यद्वा प्रदोषवर्णने चन्द्रविम्वस्य प्रकृतत्वेन साम्यविशेषणसाम्यान्मुख्यपतीत्या समासोक्तिः, उत मुखवर्णने प्रकृते चन्द्रस्याप्रकृतस्तैव वर्णनादप्रस्तुतप्रशंसेति संदेहः ।

9. 'दैकायत्ते फले किं क्रियतामियत्पुनर्भणामः । करेव्वइपल्वाणां ण पल्वा भवन्ति सद्दसा ॥' [गाथा० ३१९]

काव्यमाला

यतु काव्यप्रकाशकृता एतदिति मुखनिर्देशे चन्द्रमुखयोः प्रकृतत्वे प्रकृततत्व एव वा प्रसिद्धतैलस्योभयान्वयित्त्वे तुल्ययोगिता । एकस्य प्रकृतत्वे एकस्य चाप्रकृतत्वेऽपि दीपकं चेति अलङ्कारद्वयमपि संदेहविषयतैवेन लिखितमू ॥ तत्न यद्यापि समुच्चयो नावगम्यते चकारादेष्टहोधकस्याभावात । तथापि ‘ग्रामश्रेणी पुरुषं प्राह’ इत्यादिषु अभ्याहृतेच्चकारे समुच्चयप्रतीतिरिति तद्याख्यांतारः । संदेहशास्त्रं कवितात्पर्योविषयकोटिक इति चेत्, तन्न । अलङ्कारानभिज्ञकविकल्पितकाव्ये ‘अत्र केवस्तात्पर्यमत्र वा’ इत्येव[मा]कारकसंदेहसंभवात् । तस्मात् ‘इदमत्र चमत्कारप्रयोजकमिदं वा’ इवेति संदेहः । स च सर्वत्र विशिष्ट एव । प्रथमपक्षे संशयानुपपत्ति;, कोटिद्वयविरोधावगाहन एव ज्ञानस्य संशयात् अत्र चालङ्कारांतरेण सहायालङ्कारविरोधासिद्धिरेव यत्रोभयसत्त्वेऽपि उपपत्तेः । इति चेत् ।

उद्योतकरनिबद्धालङ्कारजनकतैवच्छेदकाभूतानां चमत्कारोत्पत्तिजन्यानां परस्परविरुद्धत्वेन तज्जनकतावच्छेदकावच्छिन्नानामपि विरोधप्रतीतिसंभवात् ॥ तथा च स्वजन्यतावच्छेदकावच्छिन्नाचमत्कारभेदव्यक्तिजनकत्वे संरक्षति:, चित्ररूपवैदग्यात्यान्तरावच्छिन्नाचमत्कारजनकत्वे संकरः । अगृृद्यमानवैजात्यावच्छिन्नाचमत्कारजनकत्वे संदेह इति निष्कर्षः ॥

यत्रैककोटिनिर्देशयैकलिङ्गसद्भावस्तत्र तु न संदेहः ।

यथा—

‘आनन्दमन्थरपुरंदरसुकुमारमाल्यं मौलौ हृतेन निहितं महिषासुरस्य । पादाम्बुजं भवतु ते विजयाय मङ्ङू- मङ्गीरशिख्ङितमनोहरमम्बिकाया: ॥’

यथा वा—

‘राजानारायणं लक्ष्मीस्वामालिङ्गति निर्भरम् ।’ अत्र पादास्कुजमित्यत्र उपमितसमासे च उपमारूपकयोः संभवात्

देहः। तत्र रूपकसत्त्वे उत्तरपदार्थेसाम्नुजस्य प्राधान्यप्रसङ्जेन तत्र च मञ्जीरादिविशेषणानमन्वयानुपपत्तिरूपवाधकसत्त्वादुपमैवेत्य निर्णयः॥ 'यस्यातिशब्दविषयं चरणारविन्द-मुच्तांसयन्त्यमितभक्ति...' 'वरननाः॥'

इत्यादौ तूतंसनकार्येसारविन्दानिरूपितत्वमेवेति। एवं 'राजनारायणम्-' इत्यत्र उपमायां राजप्राधान्यान्न लक्ष्मीसमागमानौचित्यापातात् राज्ञि तदुपपादकनारायणतादात्म्यसिद्ध्यर्थं रूपकमेवेति।

अत्र केचित्- ईदृशस्थले पूर्वोत्तरपदवाच्यतावच्छेदकानवच्छिन्नयोरेकतरूपकसत्त्वे पूर्वोत्तरपदार्थेसादृश्ये लक्षणा उत्कव्यवशानुपपत्तेः। पादाम्बुजमित्यत्र रूपकसीकारेऽपि अम्बुजसदृशत्वेनैव प्रतीत्या पूर्वपदार्थप्राधान्यान्न संभवेन्न बाधकाभावात्। गुणजात्योर्जातिप्रधान्यस्य नीलोत्पलादौ व्यवस्थापितत्वात्। अस्मन्त्स्त्वम्बुजत्वादिनैव बोधादानुपपत्तिः। एवं 'राजनारायणम्-' इत्यत्र नारायणसदृशत्वेन बोधे राज्ञः प्राधान्या-विशेषणरूपस्वीकारेऽप्यनुपपत्तितादवस्थ्यापत्तिरापाद्येति।

अन्ये त्वाहुः-रूपके उपमानतावच्छेदकलकल्पेनैव तत्सहशप्रत्ययस्य-कारान्नारायणत्वेनैव रूपक बोधादुक्तानुपपत्तिरहः। पादाम्बुजमित्यत्र रूपकबाधकत्वस्याप्युपपत्तेः। तत्पदार्थलक्षणाज्ञानस्य वाच्यतावच्छेदकलक्ष्यविशेष्यकशाब्दबोध[क]त्वसैव कार्यतावच्छेदकत्वकल्पनादिति। एतद्विचारस्तु रूपकप्रकरण एव पश्चाद्‌विवेति॥

केचित्तु-एककोटिसाधकमात्रं भवति न त्वतरकोटिवाधकमपि। यथा-'सौमाग्यं वितनोति वत्क्रशशिनो ज्योत्लैव हासधृति:'इति। अत्र हि यद्यपि ज्योत्ल्नायाश्चन्द्र एव सत्त्वे तदभावात् मुस्स्त्रक्तिहासधृति-निष्ठोपमेयतानिरूपितोपमानशालिज्योत्ल्नायां मुखनिष्ठोपमेयतानिरूपितोप-मानताशालित्वेन्‌दृश्यते तयैव साधारणधर्मत्वसंभवात् वक्रो रसरीवेद्य-

पमितसमासोडयमिति उपमाया मानमस्ति । तथापि सौभाग्यपदस्य शोभार्थपरतायां निश्चितायामेव तथा । यदि तु हास एव भुतिरिति पदेन प्रभा लक्ष्यते, तदा तु वक्त्रमेव शशीनि रूपकमपि संभवत्येव चन्द्रे प्रभाया: संभवादिति न रूपककोटिवाधकत्वं निश्चितम् । एवम् 'वक्त्रेन्दौ तव स-तत्यर्य यदपर: शीतांशुरुज्जृम्भते' इत्यत्राप्यपरत्वस्य शीतांशुविशेषणत्वात् । अन्यघटादिपदे च भेदानुयोगिप्रतियोगितद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिकभेदस्यैव भानात् । शीतांशुंनतरेऽस्यात्यंशीतांशुसापेक्षतया वक्त्रमेवेति रूपकानुगुण-त्वम् । तथापि इह्नुतुल्ये मुखे विद्यमानेऽन्येन मुख्येनैव्दुना किमिति कथं-चिदर्थेपर्यवसानाच्चोपमावाधकम् । अतो न कोटिव्यतिरेकिनिर्णयजनकेन बाधकत्वं बोधयम् ॥

सङ्करान्तरमाह— एकपदाच्छन्दार्थालङ्कृत्योरवगतत्वाच्चन्य: । यत्राखण्डपदे एव शब्दार्थालङ्कारयोभेदेन स्फुटा प्रतिपत्ति: तत्कैकाश्रयानुप्रवेशलक्षण: सङ्कर: । स च शब्दालङ्कारे शब्दस्यालङ्कार्यत्वरूपेण, अर्थालङ्कारे च स्वबोधवाचकरूपेणाश्रयतवेनैत्युमयो: सामानाधिकरण्यादिति भाव: ॥ यत्र पदभङ्गं कृत्वा भिन्नावच्छेदेनालङ्कारद्वयस्थितस्तत्र संसृष्टि-वेत्सत उक्तम्—एकपदादिति ।

यथा— 'स्पष्टोल्लसत्किरणकेसरसूर्योऽम्बु-विस्तीर्णीकाण्डकमर्थे दिवसोरिवन्द्रम् । विशिष्टाष्टदिग्दलकपल्मुखावातार-बद्धान्धकारमधुपावलि संजुकोच ॥'

अत्र रूपकानुप्रासावेकपदानुमवृष्टौ स्पष्टौ । प्राध्वस्तु—अर्थालङ्कारयोरप्युक्तरूपसङ्करमण्डीकरुवन्ति । वाचकानुप्रवेशोत्र वाच्यनिष्ठपितत्ववाद्वाच्ययोरेवानुप्रवेश: प्रतिबाति ।

अलङ्कारकौस्तुभः

उदाहरणं यथा— 'सत्पुष्करचोतितरज्जोभिन्यमेदमारुधमृदङ्घ्रिवाच्चे । उद्यानवापीपयसीव यस्यामेघीदशो नाक्चगृहे रमन्ते ॥' अत्राद्यविशेषणे शब्दमात्रसाम्यं श्लेषः । द्वितीये डर्थसाम्यमुपमा । तदुभयेमध्ये कास्स्न्नमिति विशेषदर्शनमुपविशेषम् । नाक्चगृहहेवापीपयसीरूपमध्यामवशब्देन तयोः साधारणधर्मतया बोधनादिति । अत्र दीक्षिताः—नैतद्युक्तम् । सत्पुष्कर इत्यत्र श्लेषस्त्वेऽपि तद्धोध्यार्थद्वयस्य भेदेऽप्यमेदरूपातिशयोकिः महिमा ऐक्यविकक्षया तत्रापि धर्मसाम्यस्य प्रतिपादितत्वेन शब्दसाम्यस्य तत्रानभिमतत्वात् । अन्यथा 'अहो रागवती सन्ध्या-' इत्यादौ विशेषणसाम्याभावेन दृष्टविशेषणकसामासोक्त्यनुपपत्तेः । अस्मुं वा शब्दसाम्यमिव प्रतिपाद्यम्, तथाप्युपमावचकत्वाच्च श्लेषवाचकत्वमनुपपन्नमेव । तस्मादत्रैकस्मिन्नेवार्थे प्रतिपाद्यमाने डलङ्कारद्वयालक्षणसम्भवदलङ्कारभेदान्नैतन्न काञ्चनुवाचकप्रवेशरूपसङ्करः । यथा— 'विध्रुकरपरिरम्भादात्मनिस्नन्दपूर्णः शशिशषडुपकृत्सैरलवालैस्तरुणाम् । विपक्वितजलसेकप्रक्रियागौरवेण व्यरचि स हतचित्तस्तत्र भैमवनेन ॥'

अत्र समृद्धिरमृद्धस्तु वर्णनानुदुदाच्चम् । असंवन्ये संवन्धकल्पनाच्चातिशयोक्तिः । न चोदातस्य यथोक्त्यादितिशयोक्तिव्याप्त्येन विविक्तविषयाभावात्कथमेतदिति वाच्यम् । दिव्यलोकसंपद्वर्णने उदात्तस्यातिशयोक्तिव्यभिचारण, शौर्यादिरित्यादिवर्णने चातिशयोक्तेरुदाचव्यभिचारण, प्रकृते द्वयोः समावेशात् । न चान्योरज्जाझिभावः एकस्यात्यानुपजीवकत्वात् । नापि समप्राधान्यम्, उदात्तप्रतिपादकङ्करेवातिशयोक्तिप्रतिपादनात् । नापि सं देहः । एककोटिपरकोटिप्रतिक्षेपकत्वाभावादिल्याहुः ॥ तदसत् । स्वस्जन्यतावच्छेदकेभूतवैजात्यावच्छिन्नचमत्कारनिष्ठकार्यताप्रतियोगिककारण-

तावच्छेदकधर्मवचया प्रकृतेडप्येककोटेस्टदन्यकोटिविरोचित्वेन संदेहसोपपत्ते: । एतदिल्लक्ष्याया: प्रतीक्षेपकताया अलंकारमात्रेऽपि दुर्वचत्वात् । प्राचां त्वयमाशय:—उपमानप्रकरणे यादृशधर्मोंऽकौ श्लेषेण अनुप्रामित्वेन च तदुचितकाव्यहारसादृश्यमेव, भेदमाश्रित्य सतुष्करेट्युदाहरणम्, तदुपपादनं चैवंदृशं संमेलयेत्, तस्य साधारणधर्मवाचकताया अप्यप्रीततदुपपादनं चैवंदृशं संमेलयेत्, तस्य साधारणधर्मवाचकताया अप्यप्रीतकारात् ॥ एतेन शब्दसाम्यस्य हवशब्दप्रतिपाद्यत्वेऽपि तस्योपमावाचित्वसैव प्राश्या श्लेषवाचकत्वाभावादित्यपास्तम् । श्लेषत्वेन रूपेण तस्यैव शब्दवाच्यत्वाभावेऽपि श्लेषवाच्यार्थद्वयस्य साधारणधर्मत्वेन हवपदबोद्धव्यत्वावश्यकत्वात् तावतैव प्रकृतोदाहरणोपपत्तेरिति दिक् ॥

अधुना प्रसङ्गेन रसालंकाराविलुप्तयति— रसभावतदाभासे रसवत्येजर्जसी । शामे तु समाहितमुदयेऽन्योदयस्य शब्दलत्वे ॥ ९ ॥ रसो नाम लौकिकनैयायिकादिमि: कार्यैरप्यकटाक्षादिमिश्र पमानवतां सामाज्ञानामात्मनि संस्कारवर्तमानरूपत्वेन काव्यादौ नायकादीनां संबन्धिविशेषीयत्वभाववोभयाभासराहिल्येन नायिकात्वादिप्रतीतिबलादुद्भोदघितो विषयो वैचित्र्यविशेषण चमत्कारकारित्वादिरिति । तस्वरूपमन्यत्र स्पष्टम् । स यत्र प्रोधान्येनावतिष्ठते तत्र ध्वनिरेवेत्यापि ।

तथा । यत्र तु रसोडन्यास्मिन्नर्थेऽङ्गत्वं भजति तत्रान्योपकारकत्वाद्रसवदलंकारो भवति । भावस्य तथैव प्रेयोडलंकार: । तच्छब्देन रसभावव्यतिरेकिणोऽलंकारस्य परामर्ष: । रसाभासभावाभासयोस्तथैव ऊर्जस्विनामालंकार: । वथो: परामर्ष: । आभासत्वं चानौचित्यप्रवृत्ततद्वदोध्यम्। भावशान्तेरन्याझल्वे समाहितालंकार: । एवं भावोदयभावशबलत्वयोरलंकात्वं विशेषसंज्ञानिमिधानात्स्वसंज्ञयैव जेयम् ॥

तत्र रसस्यान्याझल्वे यथा— 'अत्रै: कल्पितमकृलप्रतिसराः श्रीरक्तरक्तोत्पल- व्यक्तोत्तंससमृतः पिनद्ध शिरसा हत्पुण्डरीकोत्सवजः ।

अलंकारकौस्तुभः

एताः शोणितपङ्ककुडुममजुषः संभूय कान्तैः पिबन्- न्यासिखेहसुराः कपालचषकैः प्रीताः पियाचाज्जनाः ॥' अन्र शृङ्गारो वीभत्सस्याज्ञं पूर्वरसापेक्षया गुणीभावः मुख्यरसापेक्षया ध्वनित्वमेव । एकमन्यत्रापि दृष्टव्यम् ॥ 'वक्त्राणि पद्म कुचयोः प्रतिविम्वितानि दृष्ट्रा दशाननसमागमनभ्रमेण । मूयोडपि शैलबपरिचितिभयेन गाढ- मालिङ्गितो गिरिजया गिरिशः पुनरापि ॥' 'गुज्जामालामुरसि रुचिरैः कज्जुकं भ्रूजपञ्चै- र्बाले भाले कलय तिलकं धातुभाताद्रवेण । इत्यं वैरिक्षितिपविनिता वाजचन्द्रक्षितीन्द्रे- त्वां वीरं वारं शबरसहशः सादरं शिक्षयति ॥'

अत्र शाबरीनिष्ठवैरिस्रीविषयकभावः कविनिष्ठराजविषयकभावः कवि- निष्ठराजविषयकतिरूपभावस्येति प्रेयोऽलङ्कारः । तृतीयो यथा मम— 'देव त्वत्परिपन्थिपार्थिमसमाळोकैकसचचात्मनां कान्तारेपु पुलिन्दराजनिवहभ्राणमियाणामपि । तेषामेव तथावरोधनवधूलावण्यमुत्प्रसृततां तेषां चापि परस्परं कथमहो जातानुरागक्षतिः ॥'

अत्र शाबरीनिष्ठवैरिराजविषयकः शाबरीनिष्ठवैरिस्रीविषयकश्च रसाभासः कविनिष्ठराजविषयकभावास्य । 'माणिक्यमण्डनरुचिप्रसरत्नरोहैर- रुद्धावयन्त इव रागविशेषमन्थः । सामन्तभूमिपतयश्शरणारविन्दे नीराजयन्ति तव राजकुलामिराज ॥'

काव्यमाला

अत्र वैरिनिष्ठराजविषयकभावाभास: कविनिष्ठराजविषयकभावस्येति ऊर्जस्वी । [चतुर्थो यथा—] 'असिन्लेव जने विघ्नेयमधुना व्यावर्तिततेच्छं मनो दूत्यं वा शशिन: कुलेऽप्यमिति क्षितौ विरर्षी मया । इत्येवं बहुदोषमाधिगहनं यत्कार्यमङ्गीकृतं तन्मात्र भूयसुचिद्विषो मयि सुधैवाम्यर्थनाविस्तर: ॥' अत्र विमर्षभावाशान्तर्‌निर्‌निनिषेन्द्रविषयकभावस्येति समाहितम् । [पञ्चमो] भावोदयो यथा मम— नेत्रारविन्ददलयोर्‌लसतारुणिमा मध्येललाटतटमुल्कटया भुकुब्धा । bिम्बाधरेण किमपि स्कुरतरुणिम्ना कोपो विभाति भवतोद्भूदयानन्द्‌ष्ठु ॥' अत्र क्रोधोदयो राजविषयकभावस्य । षष्ठो यथा ममैव— 'अप्यादर्जगतां नवो लवणिमा सीदन्ति गात्राणि किं रज्यन्ते न हि मानसानि विषये प्रत्यडिरुद्धात्मनाम् । चिग्वृत्ति मनस: स्फुरातरालितां लभ्येत वायं मया पेयान्निर्झरवारिराजतमनथोचिन्ता चिरं पातु व: ॥' अत्र भगवदालोकेन भगवत्या: सर्वमङ्गलाया विस्मयथश्रममतिनिर्व्‌- दोत्कण्ठानां शबलत्वं कविनिष्ठगौरीविषयकभावाज्‌मिते सर्वे शिवम्‌॥

अलंकारकौस्तुभः

अलंकारकौस्तुभः । अन्यैरुदीरितमलंकरणान्तरं य- त्काव्यमपाश्रयथितं तदनुप्रवेशात् । संक्षेपतो बहुनिबन्धविभावनेनालं- कारजातमिह चारु मया न्यरूपि ॥ विश्वेश्वरेण मननाचलेन साहित्यसिन्धुतः कृष्टः । पुरुषोत्तमहृदयगतः स्फुरत्‌वलंकारकौस्तुभः सुचिरम्‌ ॥ वैधेयैर्यदि किंचिदत्र रभसादुद्भाव्यते दूषणं तेनाधातुरपारमार्थिकतया काचिन्न शक्या क्षतिः । विद्वद्भिः पुनरुच्यते यदि च तत्स्याच्चेन शोभा परा संतापोडपि विभावयत्यतिशयं कार्तस्वरस्यानले ॥ इति श्रीलक्ष्मीधरसत्नूविश्वेश्वरपण्डितकृतोडलंकारकौस्तुभः संपूर्णः ।

परिशिष्टम् ९ ।

यथापि मूलकारिका ग्रन्ये स्कुटा एव, तथाप्यसदोषोदकरयोजकदोषाद्वा कतश्चिद्दोषदृष्ट्या स्थिता जाता वा। तदुद्दाराय मूलकारिकाणमनुसायासलाभाय च पृथगमुद्रिता:। विषय: । अलङ्कारोद्देश:-

उपमानवय उक्तः: सादुपमेयोपमोल्लेखा । संदेहरूपकापहुतय: शेष: समासोक्ति: ॥ १ ॥

प्रोक्ता निदर्शनाप्रस्तुतप्रशंसा त्वतिशयोक्ति: ।

प्रतिवस्तूपमया सह दृष्टान्तो दीपतुल्ययोगितवे ॥ २ ॥

व्यतिरेकश्वाक्षेपो विरोधानुपपयथ विशेषोक्ति: ।

तदनु यथासंस्यार्थान्तरविन्यासौ विरोधभावोक्ती ॥ ३ ॥

व्याजस्तुति: सहोक्तिव्यनोक्तिपरिसंख्याभाविकान्यपि च ।

अथ काव्यलिङ्गपत्योक्तिकादयोक्ता: सहोचचयलिङ्गतत् ॥ ४ ॥

पर्यायोक्त्यनुमानं परिकरक्षितवोक्तिपरिसंख्या: । कारणमालानयोक्तर सूक्ष्मं सार इत्यसंगत्या ॥ ५ ॥

ससमाधी समविषमावधिकारस्यं प्रत्यनीकमीलितवत् । एकावलिस्मृतिपथमप्रतीपसामान्यवान्त्रिशेषश्व ॥ ६ ॥

तदतत्सुणवान्स्याद्व्याघात: सृष्टिसंकरौ चेति । कध्यान्त एकृष्टिरविन्द्रलसवररेलङ्कारा: ॥ ७ ॥

उपमानिरूपणम्

तत्रैकवाक्यवाच्यं सार्धं सत्रित्यार्थरूपमपि । वाचकधर्मसमत्वप्रतियोगियुयोगिनां ग्रहे पूर्ण ॥ < ॥

श्रोतार्यो सा द्विविधा वाक्ये वृत्तौ च तद्विदिते तद्वत् ! स्तादिवयथादियोगे वैताविवार्थे च सा श्रौती ॥ ९ ॥

१. अलङ्कारोद्देशकारिका इमा: सप्तालङ्कारसूचकावल्या नोपलभ्यन्ते. २. 'वतौ तदर्थेऽपि' मुक्ता० वाक्ये च' इत्यलङ्कारसूचकावल्या पाठ: ३. 'वतौ तदर्थेऽपि' मु०

विषय: । तुल्यादिकपदयोगे वतौ तदर्थेडपि चार्थी सा । अन्यतमस्य चतुर्णो विरहे लुप्तां वदन्याऽसाऽ: ॥ १० ॥ ऐअन्यतमस्य च लोपे वाच्यधर्मोऽपमानानासं । धर्मोऽधिकयोरऽधकसमयो: समधर्मयो: समानेऽप्यसाम् ॥ ११ ॥ धर्मविलुप्तश्रौत्यार्थी वृत्तौ वाक्ये च तद्धिते त्वार्थी । वाक्यसमासोभयगोपमानलुप्ता न वाक्यार्थकल्कक(लक्) ॥ १२ ॥ वृत्तौ कर्मोधारकयच्चि क्यषि सादृश्या णसुलि । धर्मध्योतकलुप्तिप्पसमासयो: क्यचि समाझ्झकडप् ॥ १३ ॥ मालोपमानिरुपणम्— मालोपमोपमेयेडप्येकसंसिश्रेहडुपमानसंभन्ध: ॥ १४ ॥ सामान्यधर्ममभेदाभेदाभ्यां सापि च दृश्या । रुपानोपमानिरुपणम्— पूर्वोपमोपमेयं यदुपमानं परोपमायां स्वात् ॥ १५ ॥ रुपनोपमेथसुक्तो द्वैविध्यं प्राग्वदेवास्त्य: । धनन्वयनिरुपणम्— यत्रैकावचिछले स्तामुपमानोपमेयत्वे ॥ १६ ॥ अन्यसदृशं निषेध्दुं तमन्वयसझ्झमाचक्ष्यु: । उपमेयोपमा— उपमायां पूर्वस्यां प्रतिक्रियोग्यनुयोगिनौ यौ स्त: ॥ १७ ॥ तौ विपरीतौ परतश्र्चेदुपमेयोपमा त्वेषा । चतुष्केक्षा— संभाध्यते सह यदा साम्यप्रतियोगिना तदुपमेयम् ॥ १८ ॥ तामुत्पेक्षामहुर्ंभित्त्वां हेत्वादिविषयत्वात् । ससंदेह:— म्रकुते तदन्यविषया साधर्स्यज्ञानजन्या यT ॥ १९ ॥

बुद्धिरनिश्रयभिन्ना तामाचरयुः ससंदेहम् ।

उक्के विशेषधर्मे प्रकृतस्य भवेदनुक्के च ॥ २० ॥

तदूपकं त्वभेदः स्यादुपमानोपमेययोरेयत्र ।

आरोप्या: शाब्दाश्रयेत्यन्ति समस्तवस्तुविषयं तत् ॥ २१ ॥

एकदेशविवर्ति श्रौतार्थत्वे ऽनु साध्य द्वे ।

निरवयं तु तदुर्क यधेकारोपसाधकं नान्यत् ॥ २२ ॥

मालारूपकमुक्तं त्वेकस्मिन्भूयसां यदारोप: ।

अन्यारोपभावप्रयोजकस्य त्वभावस्य ॥ २३ ॥

प्रतियोगी परकीयारोपो यकत्सम्पारितम् ।

तच्च शेषभिदाभ्यामारोपणिमित्तशब्दस्य ॥ २४ ॥

प्रकृतं निषिध्य भिन्नात्मतया प्रोक्तावपद्रुतिः कथिता ।

उभयविशेष्यान्वितयोरेकेन प्रोक्तिरर्थयोः शेषः ॥ २५ ॥

यत्र प्रकारवाचकपदंमात्रं व्यकृच्यवाच्यसामान्यम् ।

तच्च्छेकेरपकृतार्थीकि: सोक्ता समासोक्तिः ॥ ९६ ॥

उपमार्प्यवसन्नो यत्रार्थोऽडन्योऽन्यमन्वयानहीं: ।

यक्ष क्रियया कारणक्रियान्यथींनिदर्शना सोक्ता ॥ ९७ ॥

अप्रस्तुतप्रशंसा प्रकृतप्रतिपत्तिरेतया यत्र ।

कार्ये हेतौ व्याप्यव्यापकयोरन्वगी: समेतत्स ॥ ९८ ॥

अप्रकृतेन निगीरें साध्यवसानाश्रयात्कले: ।

प्रकृतस्यान्वतवोक्कौ यथेवं स्यात्चथापत्तौ ॥ ९९ ॥

प्रतिवस्तूपमा—

साधर्यपर्यवसिते यसिन्न्वाक्यद्वयेऽध्ये धर्मः ॥ ३० ॥ एकोऽपि द्विरुपाच्चस्तां प्रतिवस्तूपमामाहुः ।

दृष्टान्तः—

साधारणस्य साम्यप्रतियोग्यनुयोगिनोर्यत्र ॥ ३१ ॥ निदर्शः स्वाधिस्म्रप्रतिबिम्बतया स दृष्टान्तः ।

दीपकम्—

प्रकृतान्पृकृतानां यथेकान्वयितास्ति दीपकं तत्स्यात् ॥ ३२ ॥ यत्रैकमेव कारकम्न्वयमेति क्रियांसु बह्वीषु । माला तु पूर्वपूर्वे विध्यनन्तरेरेणोत्तरान्वयिनि ॥ ३३ ॥

तुल्ययोगिता—

प्रकृतानां ताहकत्वे सिध्ये वा तत्र तुल्ययोगिते ।

व्यतिरेकः—

उभयोः साम्यप्रोक्तौ विशेष उपमेयगो व्यतिरेकः ॥ ३४ ॥ हानिप्रकर्षहेत्लोरुक्तौ त्रेधा च तदनुचकौ । शब्दार्थीक्षेपोत्ये साम्ये श्रेषे च दिङ्युगमितः सः ॥ ३५ ॥

आक्षेपः—

इष्टस्याप्यभिधातुं योऽर्थस्य विशेषबोधाय । स्वयमेव प्रतिषेधः स वक्ष्यमाणोक्तविषय आक्षेपः ॥ ३६ ॥

विभावना—

हेतुं विनापि कार्ये यत्रोक्ता स्वाद्विभावना स तु ।

विशेषोक्ति—

हेतौ सत्यपि कार्यानुत्पत्तिः स्वाद्विशेषोक्तिः ॥ ३७ ॥

१. “चतुर्विशतिसंस्यः” इति व्याख्यालुबोधेन ‘दिङ्युगमितः’ इति पाठो भवेत् । स पाठे गणितशास्त्रसंकेतानभिज्ञलं सूचयति । दिक्शब्दस्य द्वित्ववाचकत्वाभावाद्दशसमास-नोडर्थकत्वाच्च । दिक्शब्दस्य द्विशब्दपर्यायत्वेऽपि ‘अन्वानां वामतो गतिः’ इति गनकसमयेन द्वित्वार्दिसंस्यावोधकत्वापत्तिः.

यथासंभ्यम्—

निर्देशैकमतो यदि समन्वयस्तद्गाथासंख्यम् ।

अर्थान्तरन्यास:—

यदि सामान्यविशेषौ समर्थेयेते विशेषसामान्ये ॥ ३८ ॥

विरोध:—

अविरोधेऽपि विरोधो यत्रोक्तः स्याद्विरोधः सः॥ ३९ ॥ स्याज्जातेर्गुणकर्मेद्रव्याणां स्वपरयोगात् ।

स्वभावोक्ति:—

यो वस्तुनः स्वभावस्तस्य निरुक्तिः स्वभावोक्तिः ॥ ८० ॥

व्याजस्तुति:—

व्याजस्तुतिरिविर्पर्ययेपर्यवसानेऽस्तुतिस्तुत्योः ॥

सहोक्ति:—

सह समभिव्याहारात्सहोक्तिरुभयान्विते धर्मिणि ॥ ८१ ॥

विनोक्ति:—

यत्रान्येन विनान्योडसाधुः सन्वा विनोक्तिः सा ।

परिकृति:—

सदृशासदृशैरथैैरथोर्न विनिमयस्तु परिकृति: ॥ ८२ ॥

भाविकम्—

भाविकमध्यक्षं स्यात्सद्वंशसमागभावानाम् ।

काव्यलिङ्‌गम्—

वाक्यपदार्थेत्वाम्यां हेतूक्तिः काव्यलिङ्गं स्यात् ॥ ८३ ॥

पर्यायोक्तम्—

पर्यायोक्तं कथितं वाच्यस्येवानियमभङ्गचिकीर्षा ।

उदात्तम्—

वस्तुप्रचय उदात्तं महतामझ्त्त्ववचनं वा ॥ ८४ ॥

समुच्चय:—

एकसिन्स्ति हेतौ हेत्वन्तरगी: समुच्चय: कथितः । सदसत्सदसद्योगे गुणक्रियायौगपद्येडन्या: ॥ ८५ ॥

एकमनेकमनैकसिन्क्रमतोडस्ति चेत्स पर्यायः।

अनुमानम्— अनुमानं व्याप्यवलाद्यापकधीर्धींनिष्ठा सात्॥ ८६ ॥

सामिप्रायविशेषणविन्यसे परिकरः प्रोक्तः।

परिकरः—

व्याजोक्तिरिवशदीभवदर्थस्यापहुतिर्मिषत्।

व्याजोक्तिः— व्याजोक्तिरिवशदीभवदर्थस्यापहुतिर्मिषत्॥ ८७ ॥

पृथक्प्रस्तुं चोक्तं यद्वाक्यं वापि वाच्यं वा।

परिसंख्या— पृथक्प्रस्तुं चोक्तं यद्वाक्यं वापि वाच्यं वा। फलतितरव्यपोहं परिसंख्या सा तु संख्या ता॥ ८८ ॥

कारणमाला पूर्वे पूर्वे कार्ये यथोत्तरं हेतुतः।

कारणमाला—

अन्योन्यं वस्तूनां परस्परोत्कर्षहेतुत्वे।

अन्योक्तिम्— अन्योन्यं वस्तूनां परस्परोत्कर्षहेतुत्वे॥ ८९ ॥

उत्तरमात्राल्लक्ष्योल्लयन्ते स्वादुतरं नाम।

उत्तरम्— उत्तरमात्राल्लक्ष्योल्लयन्ते स्वादुतरं नाम। पृथे लोकाविदितोचरस्य तच्चासकृत्प्रोक्तौ॥ ९० ॥

प्रतिभातिशयाज्ज्ञातो यथाकरोक्तितादर्थः।

सूक्ष्मम्— प्रतिभातिशयाज्ज्ञातो यथाकरोक्तितादर्थः। विशदीक्रियतेन्यस्मै तथैव तत्त्वस्मि तुचकम्॥ ९१ ॥

सारस्त्वपूर्वंवादित्कथिण्युत्तरोचरे प्रोक्तः।

सारः—

हेतुव्यधिकरणं स्यात्कार्ये चेत्सा त्वसंगति: प्रोक्ता।

असंगति:— हेतुव्यधिकरणं स्यात्कार्ये चेत्सा त्वसंगति: प्रोक्ता॥ ९२ ॥

भवति समाधिः सुकरे हेतुवन्तरसमवधानतां कार्ये।

समाधिः—

अन्योन्यसंगमाहों संबध्येतेऽसं तत्स्यात्।

समम्— अन्योन्यसंगमाहों संबध्येतेऽसं तत्स्यात्॥ ९३ ॥

संवन्धानुपपत्ताविष्टार्थीनाssन्यनिष्ठसंप्रासौ ।

जन्यजनकोभयगुणक्रियाविरोधे च विषमः स्यात् ॥ ९८ ॥

अधिकम्—

अधिकारस्थोsप्याधेयस्थापे बाधिरोति ।

यद् वर्ण्यते महत्त्वं तत्कथंन्याधिकमधिकज्ञः ॥ ९९ ॥

आत्मापकारजनकप्रतयपकारासमर्थेन ।

प्रतनीकम्—

तत्संवन्ध्यपकारे प्राज्ञतमे: प्रत्यनीकमित्युक्तम् ॥ ९६ ॥

मीlitम्—

सहजनिमिचजधर्मात्सहशादन्येन वस्तुना वस्तु ।

अपि चीतये यदेतन्मीलितमाहुर्विशेषज्ञः ॥ ९७ ॥

एकावली—

प्रथमं विशेषण यद्द्विशेष्यस्यमत्रे भवत्यसकृत् ।

विरहप्रतियोगी वा तद्वानेकारवली सोक्ता ॥ ९८ ॥

स्मरणम्—

सदृशज्ञानोद्घोधितसंस्कारभवा मति: स्मरणम् ।

आन्तिमान्—

तदभाववति मतिस्तत्प्रकारिका आन्तिमान्भवति ॥ ९९ ॥

प्रतीपम्—

उपमानानर्थक्यं प्रतीपमस्योपमेयत्वम् ।

स्तुगुसजातीयगुणग्राह्येकरूप्यं तु सामान्यम् ॥ ९० ॥

विशेष:—

स्थितिराधारभावे वृत्तिरनेकेषु युगपदेकस्य ।

एककरणेन दुष्करकaryान्तरासिद्धिरिति विशेषः ॥ १०१ ॥

काव्यमाला ।

विषय: १ | कारिका: १ पृष्ठे । तदुण:- परकीयगुणातिरोहितगुणस्य भानं तु तदुण: प्रोक्त: । अन्यगुणासंवन्धे प्रकृतस्यातदुण: प्रोक्त: ॥ ६२ ॥

सत्कुण:- काव्योत्तरहेतुतयान्येनामिमततादृरुद्रकार्ये चेत् । क्रियते परेण तस्माद्व्याघातोडयं समाघ्यात: ॥ ६३ ॥

संघृष्टि:- संसृष्टिस्तु परस्परमनपेक्ष्यस्थितिरनेकस्य ।

अन्योन्यभावरूपसंकर:- एकमपेक्ष्यान्यस्य प्रादुर्भावे तु संकर: प्रोक्त: ॥ ६४ ॥

संदेहरूपसकर:- साधकबाधकमानाभावाच्चैकस्यं निर्णयाभावे । एकाश्रयातुप्रवेशात्संकर: ।

एकदाच्छबन्दार्थालंकृत्योरवगतावन्य: ॥ ६५ ॥

रसालंकार:- रसभावतदभावासे रसवैप्लेय ऊर्जेस्वि । भावशमे तु समाहितमुदयेडन्योडप्यस्य शबलत्वे ॥ ६६ ॥

आशु स्वकीयकारिकादृष्टान् अनु दृष्टान् परैरहकृतानामलंकाराणां खण्डनायान्तर्भावोच्य वा स्वकीयग्रन्थे व्याख्यातानां नामानि निझ्निखितानि शेध्यानि-- अनुगुणम् ... ... १०४ परिणाम: ... ... १६० शेष: ... ... ४०७ अल्पम् ... ... ३८० पूर्वरूपता ... ... ४०४ विक्षर: ... ... ३२०

असंभव: ... ... ३७४ प्रस्तुताक्षर: ... २७१ विनिवृत्तम् ... ... ३७४ आद्युकूल्यम् ... ... ३४९ प्रहर्षणम् ... ... ३७० वितर्क: ... ... २०० उन्नीलितम ... ... ३५४ प्रौढोक्ति: ... ... २८४ विशेष: ... ... ३५४ उल्लेख: ... ... २८२ मिथ्याध्यवसति: २८३ विवाद: ... ... ३७७ निशीलितम् ... ... ३५८ युक्ति: ... ... ३५८ संशयावनम् ... ... २८३ निश्चय: ... ... २३९ हेतु: ... ... २८१ परिकराडूर: ... ३५५ ललितम् ... ... २६६

परिशिष्टम् २ । अलंकारकौस्तुभोदाहरणानामकारादिकमेणानुक्रमनिका ।

अकुब्जुमवचनदणं वह ३१३ अनुरागवती सेध्या २४५ आविन्दुसुन्दरी नियनं २४८ अखिलेऽपु विड्रगेपु ४०७ अनलं रहिता नैषा ३२१ असंश्रितं मण्डनमण्ठ ३१३ अग्घाइ छिवड { ९०८ अत्रैः कलिपतमण्ठल ५१६ असारे संसारे विषम ९६३ अग्घिन् ये भ्राजसो ९५१ अन्येनानमिभूंत तारा ३०४ असिमात्रसहायोडपि २० अगूढधिरोपितमुग ४९१ अपहुतः खेदभरः ३८२ अस्ताचलेडस्निनिकषो ३३२ अण्के विदम्भेन्द्रुपरसय ३७९ अपाङ्क्तरले दशौ म ३८० अस्थानगामिमिओ ४३ अचला इव विद्द्रांसो ९७७ आपणिपादो जवने ३९५ अस्तिमालामर्यीं ३३३ अच्छेई ता थइस्सं ३८ अपारिजातां वसुंधा ३६८ अस्सेत्रमहत्तरः ४०० अजस्मारोहति दूर ३६७ अपि तापोल्कर्षकृतात २०२ अस्मिनेव जने विषे ४९८ अज्ज ट्वेअ पडत्यो ३४९ अपि लोकयुगं दशा २४४ अस क्षोणिपते: परा २८३ अज्जाइ णीलक्खुध ३६ अध्यादेर्जगतां नवो ४९८ हत्सां मुनीनामा पि ९९४ अञणं लडहत्तणं २७८ अमिहन्ति हन्त कथ ९५६ अस्थाः करस्पर्धन ३९१ अञणाणं वि होन्ति सुहे २९८ अमेधेनोपास्ते कुसुम ३१९ अस्याः स चारुमेधु २८१ अञणेपु पहिअ पुञ्छ ३६२ अमहामहे गरणसेहर ३५४ अत्यः सर्गोविंधौ { ९९९ २८२ अतितरले रमणीये ३०१ असमअमं विअ हिअ ३७९ अत्याः करणविकाशा ९४४ असुज्झ धीरस्स जयाज ३९६ अन्स्यास्त्रक्रः शरक्ष ३०६ अतिरिथ्थ नाम काकुत्स्था ९५७ अम्बाहारा विदूरे कामं २४३ अहं रथाइणामेव ९४६ अतिनिबिडस्स हताक्कि ३०० अस्मोझीना तमाळ ४०७ अहं गमिअ णिसा ३९ अतिशुकुमारः सौरभ ३९ अयं क इत्यन्यानि ९३३ अहमेव गुरु: सुदा ९५ अदोश्टामेव सततं वि ४०७ आयसुज्झण्णितकरण ३०३ आईनचन्द्रा ल्सता ९६३ अधर इओक्खिरमण्ठुरा ९४४ आयमेन्त्रीसुमुख पथय २५५ आकारणीय सरोजाक्षि २३ अधरदला स्तनगुच्छ ३०१ अरण्यानी केयं धूल ३७५ आकाशिहंदियस्स वि २८१ अनन्तरनप्रभवस्य { ९३ ३२० अरविन्दतुन्दिलाक्षी ३०४ आघूर्णितं पङ्क्मलमाक्षि ९६८ अनल्पं जल्पन्तु प्रति ३९३ अथैं सम्प्रतिबन्धं प्रथमु ३९९ आज्ञया च पिठुरत २४९ अनवरतकणकवित ९३ अलक्षितगतगते: ९४३ आत्मनोडस्ख तपोदने ३२८ अनाथि देहः कतम २६७ अलसाविरमणी धुत्ता २५९ आनीयप्रवळाक्षमाश्रि ३९२ अनुभवत्रवदोल्म्बित्ड्डु ९५३ अवहाथ्थिळण साहिं ३९१ आादत्त दीसं सण्णि ३३२

आदाय चरणकिसलय ३३३

उद्रभंहूणरमणीरमणो २९

कर्णोंसकुदमन्तरेण ३२०

झांदाय चापमच्वलं २४५

उद्राढदुदिनविसंघुल १८५

कर्णेनव विषाङ्कनेै १८६

आनन्दमन्थरपुरंदर ४९२

उद्ग्रामोत्कलिकां विपा ४२

कर्णोत्पलाक्षनयनमाप{३८९|४०७}

आयाता मध्ययामिनी ३४७

उद्दीपितकुसुमचारा ३०२

कर्मण्यावश्यनणौ २६२

भाररुढं प्रथमं न किं २८१

उद्रच्छो पिअइ जलं ३६१

कलयति कमलोपमान ३९३

भाररुढे दयितासुखे ३९२

उद्धवन्तसुदितार्चिषं २९

कलयति च हिमांशो ३९०

मालप्य तां विशाला १८४

उदवन्तमृगाडूषचिकन्दल ३५५

कवीनां संतापो भणं २४६

आलोक्य चन्द्रमसि १०७

उद्यानमारुतोदृतचूत ३१२

कस्त्वं मो: कथयामि २६७

आवर्ता इव मण्डली १८६

उद्धृंहितमकरध्वज ३०५

कस्त्वं वानर रामराज ३२८

आविभावन्ती प्रथमं १०२

उन्नतं तु पदवाभ्रय यो २६४

कहिं सा सोहगगुणं ३५०

आसीदज्ञानमत्रेति ३३६

उन्नतिमानतिकठिन: १०३

कामेन भालनयनोपपरि ३८१

आस्ते दामोदरीयासिय ३७९

उन्निद्राद्रजपरिष्कृत २४२

कामो विसुब्बति शरारा ९३

इह णिअअदुरंगवो ४०

उन्मीलदुदपाकतनु २७९

कालिन्दि बूहि कुम्भो २७४

इतराण्यपि रक्षांसि १५

उन्नमेषं यो मम न सह ३८२

कार्मर्या: कृतमाल २९४

इतरतरेअभिय ३६१

उपाददे तस्य सहस्र १३

कि किअकोकुसुम को ३२७

इति विज्ञपितो राज्ञा १५२

उभौ यदि व्योत्त्रि १२

किं कुरं ब्रीहृदयं किं ३६३

इतीहश्रेणैषधसूत्रता १०९

उन्नसितकुरुहमहत्था १०७

किं तावत्सररिसि सरोज १९७

इन्दुलिस्स इवाअनेन २८७

उल्लास्य कालकरवाल २५२

किं शेषस भरवयथा २८८

इन्द्राणीमासु नारीहू ११३

इन्द्रियेप्प्य: परा हत्थो ३६८

एकनापाति लत्ता तव ३८१

कियत्पचत्रोदनमान ३६५

इन्दोपेन्त्री मिथस्त्रों न २७२

एतसिन्ध्रधिपय: २५०

किसलअकरवरणा ३३२

इयं विदुद्वह्री किसुण १९८

ऐतिरेव यदा गजेन्त्र ४०९

कीर्तिंप्रतापौ भातस्ते ३१८

इह नमय धिर: कलि २००

घोसहिअजणो पइण्णदा ३८७

कुरुतक्रतु निजेष्टसा ३५९

उत्थद्धदुमं व सेलं २८

कण्ठस्य तस्था: स्तनं ३६१

कुन्दामुखकण्ठो मुख ३१७

उत्प्रादसुदन्वतो ३२८

कर्ण विधातर्मेंचि पाणि ३७८

कुसुमानि शराश्चन्द्रों ३२६

उच्चिल्य प्रथमममध: ३७१

कर्ण सर्वेअणुर्हिर्ण गुण ३७४

केनोअज्जिअसिख्खाकलाप २६२

उत्कण्टकाविलसदु ३७

कन्दर्पेपद्विपकर्णेकम्भु ३२०

उत्कोलिकाकुलितास्ता ३०७

केसेहु बलामोदिध २३६

उत्क्षं सह कौस्तुभ ३३०

कपोेए पत्ताली करताल २६१

उत्सारयस्लकमञ्जरी २५२

कैशोरें वयसि क्रमेंण २३४

कोमलातपवालाभ्र ४६

कम्पहृ महिन्दसेलो ३२४

क्रोडानटस्य प्रलयान्तध ३९६ गोहं व विस्तरहिंबं १४९ छज्जइ पहुच्च ललिअ २९९ क रुझा हृदयप्रमाथि ३७३ गोत्रे साक्षादजनि मग ३९२ जं कुज्ज्झ सही जाखा १३५ क शुक्तय: क सुक्कअ ३७४ प्रह्मामि काव्यरशिनं १५१ जं घोअकणसोणअ ३५२ क सूर्यप्रभवो वंश: { ३२३ प्रीवअभण्णाभिरामं सुहु ३२७ जगदियत्राणघ्तत्थत्थ २९८ कापि क्षीरनिधिच्छला २३७ घनप्रसवसरकुला ४१ जदा नेयं वेअणी क्कत २४० क्षीण: क्षीणोऽपि शाशी २३७ घनसारसारोविचादो ४५ जनस्थाने भ्रान्तं कनक २९७ क्षीरोदवेलेव सफेन १५२ घनविशादारुणकरया ३८ जम्बीरश्रियमतिलक्ख ३६५ कौमवखो न लक्खणत्ते ३२० घरिणीऽअ मह्हाणसक २६३ जम्बन्तरे वि चलणं ३३४ खण्डक्षोदस्मृति स्थले २७९ धम्मोग्गमागमकाल ११९ जलइ वडवाणलो १४२ खला विनैवापरां वद्ध ३९८ चकास्ति वदनस्यान्त: १५२ जलणिणवहुम्मि सलि २९४ खुदिडउप्पडिसमुणालं ४० चक्कोरकाणासिव १४९ जलदोदराइदीता १०२ खुहिअजलसिहिसारो ३३५ चकाभिघातप्रसभा ३४२ जलावलम्बाम्बुद १४३ गच्छ गच्छति चेतकान्त ३१० चतुण्णो पुरुषार्थानां दाता ३५६ जातस्ते निधि जाग ३६६ गजत्रातेति व्द्रदाभि: { २८२ चत्तरघरिणी पिध्रवं ३८४ जाणे युय्मत्प्रयााणे ४९० गणड़ं चुम्बति पाणिडमा २६० चन्दसरिसं सुहृद से ११५ जाने युध्मामि: १२१ गते तब भ्रातरि वत्स ३२१ चन्दुझजाए ण माए ३६१ जित्तमिह भुवने त्वया ११८ गतेषु सैन्येषु शुरमं ३४१ चन्द्रबिम्बावपि विषयं ११ जितरतवास्येन विष्ठु: ७०६ गनुं यदिं व्यवधितासि ३३४ चन्द्रवत्संप्रकाशन्ते १४३ जैमिनीयमलं घट्टे २५१ गमिआ कडम्ववा ३९६ चन्द्रखणडकरायते ११९ जो तइए अहरराहो ३४९ गम्भीरहिस्स तस्स पा ३९७ चन्द्रारविन्दयो: कक्षा ११ ज्योतिायान्ते तव १४५ गरयति वलयादीनि २४३ चाक्षल्ययोगि नयनं २५१ ज्योस्तलेब नयनानन्द: ११ गर्वसंभाव्यसिमं लोचन ३३ चाण्डालक्ष दरिद्रक्ष १५५ डुप्पओलुन्तो मरिहिस्सि १३४ गाडालेसविकीरंचन्दन ४०३ चाण्डालैरिव युष्माभि: १४९ णहसाल त्ति भजगं ३८८ गात्रेसु गन्धफालिका ३८३ चातकत्तिच्छतुर: पय: ३७० णइ वि विदीसण तुमं ४०५ गोमिंधुरुरणां परुषाक्ष २८६ चित्ते विहुअदि ण खु ४०० णिन्दुं लहन्ति कहिअं २६९ गुज्जामालासुरसि रअचि ४१७ चित्तं तपति राजेन्द्र ३१२ पिन्दइ मि अडुक्किर २५१ गुणयुत्ते क्तुति पथ ३०२ चिन्तारत्तनमिव स्युता १५१ तें जगासमजनम्लयें २२६ गुणैरन्ध्यै: प्रतिथो १५७ चिरं जीवतुंतं सूरं १५८ तं तस्स स्वरसंकरं ३३५ गुणाण पयोधोण्जकारण ३७३ चिराद्विश्रिसलहे तारं १६४ तें चरस्य यद्रीतिपला १५४ तं से गुणम्भि जार्ं २६९

ततद्धोददबद्‌दसौहद

२९१

तत्साक्षात्करणक्षणप्र

३०८

देव स्वत्परिपन्थ्यपा

४९०

तत्त्वाभृतिमभमानस

३७७

त्वदाननमधीराक्ष

-२०

देव त्वमेव पाताल

२४६

तंदोजसस्ववयास:

३९१

त्वदालेख्ये कौतूहल

२३८

देवस्यास्य त्रिशुवन

२७२

तर्हैनोपायविमर्शन

३७९

स्वद्रिप्रयोगदहन

१३२

देवी वाचसुपासते हि

३२०

तद्रल्गुणा युगपदु

१८

त्वनयनसुत्पलामिव

१७६

देव्वाअत्तमिमि फले

४९१

तद्वेशोऽसदृशोऽन्या

१५७

त्वनेतस्मालं ध्रुवे

२२९

दैवात्पश्येज्जगति

२१६

तपोनिधे कौशिक रा

३२०

त्वमिव कोऽपि पराप

११३

दोःसंधोहरशोचवदत्रि

३७४

तरलयति मानसं

४५

त्वथि कोपो महीपाळ

२२८

दोलाखेलनमातनोति

३६५

तर्लयति हृदं किमु

२५८

त्वथि द्रष्ट एव तस्या

२६५

दोपीन्द्रावनत: क या

३५९

तव कोपोऽरिनाश्रक्ष

३३१

त्वथि वीर परं विरा

२०५

जुतीनां संदोर्हैर्बहु

१०२

तव कोपोऽरिनाश्रक्ष

३३१

त्वथ्यागते किमिति

२५४

यौरसि कचिदाश्रिता

३८०

तव प्रसादात्कुसुमा

३५७

त्वां कृत्वा परतो

१७२

द्वारं द्वारमटनिम्रक्ष:

१३

तव रूपमिदं तथा विनाश

३३२

दंष्ट्रान्तराल विषयत्व

३८१

धन्यासी या कथयसि

१६६

तवाननाभो वरगणि

३९२

दन्तिकुछ्या हतः ह्रै

३९०

धीरण निससाआमा

३३०

तथाः सान्द्रविळेपन

२६९

दम्पत्योर्न्निशि जल्पतो

३५८

धूमिमदलो वि पंक्

२७२

तापत्रयौषधवरस्य

२७३

दरफुरितकोमलाधर

४५

ध्रुतेव या हाटकपद

२१८

तापिच्छनीलचिकुरां

३०४

दशना मौक्तिकविशदा

२४४

ध्माता भालतलानलै:

४०५

तारासुत्काहारा स्मु

४३

तिरसृकतो रोषचारा

३२०

दशावदननिधनकारी

३४३

ध्वान्तं विनाशयन्त्या

२९९

तीऽ मुहाहिं तुहु सुम्ह

३४९

दानैन पाणिर्न थुक

३६०

न कठोरें न वा तीक्श्ण

३१२

तुझ्ञ मुहसारिच्छं ण

३९१

दारित्र्याद्रिद्यमेति ह्री

३६०

न खड्‌ड न खड्‌ड बाण:

३७३

तुल्यन्ते शशिना

१४३

दिवहेे दिवहेे सूसइ

३३०

न तज्जलं यत्र सुचारु

३८४

तो चिरवि्रोहतणु

२७८

विद्धीक जं ण दिव्हो

३७७

न नियमस्मिन्परि

१२

तो हरिवइज सपन्नो

२८०

दिव्यहरेसुखकुहरे

१५६

नन्दकुलकल्मुञ्जग्गी

२१७

त्रपनते तीर्थानि त्वरित

३३

दिव्यानामपि ऋतविस्स

३८५

न पं मुखमेवेदं

१९

तं जीवितं त्वमसि मे

३०८

दीर्घा चन्दनमालिका

३५९

न पविच्शु: स्मरसस्तस

२३५

तं विनिजिंतमनोभव

८३

दीसइ चिहुनुमम्ब

११७

नमस्तसै कृतो येन

३४२

तं व्यापारितवानिशया

३७६

दूरे किजदु चम्पकप्रस्स

३९१

नमो राहुशिरसच्छेद {

३८४

त्वत्सदृश्खलणितसपदं

३६९

दहा दरधे मनसिजं

४०८

नयनानन्ददायीन्दो

४९१

त्वत्तो जन्म शुधांशु

२०४

दशौ नीलाम्बुजे

२२१

त्वत्पादनखरलाानि {

२२९

देवं वन्दे जलधिशार

२४३

३३

४७

त्वत्पादनखरनानां

२२०

देव: पतिंविंदुभि नैव

२४१

नरसिंह महीपाळ {

१६३

त्वत्प्रस्तनरीकनरनायक

२३८

देव: स वांझानसगोच

३२४

३५५

नलिन्या इव तन्वदृश्या

१८९

नेयं मेघघटा परंतु

नलेन भाग्यः

३६९

न्यकृतसरोजसोभिं

नवाञनेवाञने डप

१५३

नयस्ता न भ्रुकुटिं

न विषे विषमित्याहु

३३८

पडरजुआऩो गामो

न सा सभा यत्र न

३८५

पद्कोन्द्रवत्परिवादम

नागच्छुपहूयतं न

१९२

पटालमे पर्यां नम

नाम्यासो नमस्ति

२७१

पढमाणिआहि सुहुरं

नारीणामनुरक्तानातु

३३७

नाथः स यो न स्वहिते

३३८

पवाकरप्रविष्टानां

नाल्पः कविरिच स्वल्प

२८५

परे जोण्ड्हा उण्हा गरल३२२

नाहूतापि पुरः पदं

३९

परभृतनरुणीनां सम्य

निःश्रासः प्रथमं व्रजः

२७९

परसपराकिसादय

निःश्रासा मलयानिलः

१८९

परिहतनमयस्सः पातित

निकामं क्षामाजी सरस

३२८

पदय नीलोत्पलद्वन्द्रा

निजदोषैःरततन्मनः

२६८

पद्यामि झोवनं तस्या:१५५

निजाङ्गुनिर्देशरहद

३७७

पआपडिआस्स पाइणो

नितान्तपरिश्रुतवार

८०

पाउसलच्छीओपोहरं

निद्रामनन्दपरिताक्ष्यो

१५०

निरेक्ष्य विशेष्रयने

२५८

पाण्ड्योदयमंससांपित

निरुपादानसंभारमभि

३९५

पाताल्यमिव नामिस्से

निस्सुक्कशेषधनवल्लर

१५८

पानीय मनद्मते कि वा

निर्थोन्त तीक्ष्णमकर

२९३

पींपओहरललगं

निलेक्खणीकाभवन्त्र

२५६

पुत्रं लभस्सात्मगुणा

निविग्रायाः कोपादुह

१५८

पुसिआ कणाहारणेन्त

निवेदयन्तां हन्त समा

३४१

पूर्वं हिरण्यकशिशुपु

निष्कायेव विना सरो

३३२

निष्कासुखं चुम्बनित न

२८६

पथुकातस्खरपात्र

नीलोत्पलानि दधते

८८

प्र चता: कम्मारमभा

नीवीनन्धोच्छूसन

३४५

प्रतिकूलतासुपगते

ऋणां यं सेवमानानां

१३२

प्रतिलवविरवधमान तव

नेत्रारविन्ददलयो

८९

प्रथमभमजनविरोेध

नेत्रेरिवोत्पलैः पद्मै

१८८

प्रथममेघवदियं

नेदं कूजितमस्ति का

२३६

प्रलम्भो नवपुण्डरीक

प्रत्युष्कालरजनोऽकर

१०९

प्रथमं चुम्बितचरणा

३५२

प्रथमप्रथितकशकोर

३६५

प्रदीपज्वालाभिरिदिवस

३३२

प्रागेकत्र निषेवितः

३५०

प्राची वासकसज्जिका

३५०

पाणिपानमिलेल यत्र

३०६

प्राणेश्ररो गुरूजननेन

३२३

प्रीयमेघवदचिव

१०३

फणीन्द्रस्ते गुणान्वकुं

३१६

फलसेपत्तिअ समोण

२९९

बन्धोनिसुक्त्यै खलु

३७८

वाणित वारिधारा:

१३३

वालेन्तुवक्वाणि विका

१९३

बुध्जनकथा तथ्येवेयं

३७८

बद्धाण्ड यातयामं

३४५

भण्णकोर्तिमश्रीमली

२९६

भद्रामनो दुरधिरोह

२४९

भयानकत्वादसि

३३८

मिण्घडन्तावत्तो ता

३८४

शुवि अमित्शानवलम्ब

२१८

मूधरीयति पयोधर

१९९

मूस्त्र्वाल्कशुभविराज

३०३

भूनिनाथ सहाबदीन

१०४

मूसकस्य यथांसि

८०८

भ्रुक्कुटिने सक्खि मयापि

३०४

भैरे शे भासते चन्द्रो

३८६

धमाम्भुशिशिरीभव

३१८

भूषिक्षतलेखा च वि

८०१

मणिमालोमिका टेंडय

३८०

सरऐ सरस्मि पहिआ ४३

सरसा वि सूसइ चिआ ३३८

सरसिजमिदमालानं च ९६

सरसिरुहेदारखुरभाव ३३८

सरां सि हंसः कुशुमेश्व २९६

सरोषापि सरोजाक्षि २८९

सवितुस्त्वषापि ददृशो ३७२

ससकुररहवक्षुण्णाना ३९

सह दयितया यान्तं ३८७

सांवर्तिकतीक्षणयुति १३९

सा त्वं सवेऽगुणैर्हीनं १४५

सोनन्देश मकरन्द ३४५

सा रामप्रियकनिधेराधि २८९

सिंहवत्प्रान्तरं गच्छ २०९

सितारविन्दप्रचयेशु ३५४

सिन्दूरयुतिरक्तमूर्धि ९५०

सिन्दूरैः परिपूरितं २०९

शुकुमारत्वमसृणता ९०२

शुरसतरां हसितमुखी ९१

शुराणां पातासौ स ३०५

सुहृदुच्छ्रियमण दु ३३४

सुदृपुच्छिआइ हलिखो ४०३

सूचीभिरवृणितं वपुः ३७६

जैञ्यानि नय इव १५१

सैषा स्थली यत्र वि १९५

सो सत्यो जो हत्थे ३५९

सो को वि गुणाइसओ ३९६

सोहइ विसुद्धकिरणो २१४

सौजन्यं ते धराधीशा २२२

सौरभ्यवासितदिशो ३०३

स्कल यति वचनं ते २९२

स्तनाभोगे पतनभाति २५

स्तोकेनोन्नतिमयाति २४५

श्रीपुंसवयतिषक्जानं ३७२

श्रीव गच्छति षण्ङो ६८

स्थाने सुविष्ट्यनिवहे ३१९

स्पष्टोऽक्षसतिकरणकेसर ९४४

स्कुटनयनपदूजा सी ४३

सरम सहँरितैरविफ ३१६

स्पितं नैतं कतु प्रकृति ३३७

स्मितकुषुमसुरचिरा ३०२

स्वप्नेऽपु समरेषु त्वां २६

स्वरादिमचक्वलं वर्णं १५९

स्वकिरोधिरसान्तर ३०९

स्वाम्यं यस्थ निजं ज २९३

हंसीव कृष्ण ते कीर्तिः २६

हनुमदावैर्येऽनसा मया २९७

हनुमानविधमतदुष्क ३२१

हरकण्ठचुलिसोडपि ४०८

हरिश्वन्द्रेण संतसः २८४

हासः प्रसूनमिव हास १७५

हिमाद्रि त्वयशोनुष्टं ३५३

हिममुक्तचन्द्ररचिरः ३४९

हतस्य यन्मच्रयते ३८९

हते बिसलताहारो ३३९