Barcode : 2030020015997 Title - Alang-kaaramand-ihaara Da~tiiyo Bhaaga Author - Language - Sanskrit Pages - 520 Publication Year - 1921 Barcode EAN.UCC-13

2 030020 015997

UNIVERSAL LIBRARY OU 184570 LIBRARY UNIVERSAL

OUP-390-29-4-72-10,000.

OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY

Call No. 3808 Author K9 &A Accession NoA S280

Title कृष्ण ब्रहमतन्रपराक स्वाभ This book shoSaR eRs maked bdow or before thke

UNIVERSITY OF MYSORE

ORIENTAL LIBRARY PUBLICATIONS SANSKRIT SERIES No: 58

अलङ्गरमणिहारः

श्रीमद्दिः श्रीकृष्णब्रह्मतन्त्रपरकालसंयमीन्द्रैःप्रणीन

द्वितीयो भाग :.

THE

ALANKARA-MANIMARA

BY

Sri Krishna-Brahmatantra Parakala Swamin

PART II

EDITED BY

R. SHAMA SASTRY, B.A., M.R.A.S. Curator, Government Oriental Library, Mysore, Periodical Lecturer to the Pust-Graduates' classes of che Calcutta University, and B. B. R. A. S Campbell Memorial Medalist.

MYSORE PRINTED AT THE GOVERNMENT BRANCH PRESS 1921

विषयानुक्रमणिका.

विषया :. पुटसकपा. 26 .- परिकरालंकार: ... 1 ... .... विषयविचार: 4 .... .... 27. परिकराह्ुरालंकार: ... 5 ....

28. श्ेषालंकार: ... 10 .... प्रकृतानेकविषय: श्ेष: 10-22 अप्रकृतानेकविषयः श्रेष: 22-25 प्रस्तुताप्रस्तुतयो: शेष: 25-114 सभङ्रामङ्मेदेन श्रेषनिरूपणम् ... 114 वर्णश्ेष: ... 115 ...

पदश्लेष: 119 .... ... लिङ्गग्लेष: ... 120

भाषा्लेष: 127 ... ....

विभक्तिश्लेषः 129 ... प्रकृतिश्ेषः 143 ....

प्रत्ययम्लेषः .... 155 वचनग्लेष: .. 159

167 मताग्तरेण श्लेषनिरूपणम् 168

विचार: .... 176 ... 29. अप्रस्तुतप्रशंसालंकार: 183 अप्रस्तुतवर्णनेन प्रस्तुताबगती संबन्ध: .. 183

मतान्तरेणाप्रस्तुतप्रशंसा 222

iv

विषया: पुटसनथा. 30. प्रस्तुताङ्करालंकार: ... 226

विचार: 229 ... 31. पर्यायोक्तालंकार: 234

द्वितीयपर्यायोक्तम् 242 .. 32. व्याजस्तुत्यलंकारः 243

अस्यालंकारान्तरसंकीर्णत्वम् ... 245

अस्यैव लक्षणान्तरम् 248 ...

33. व्याजनिन्दालंकार: 250

34. आक्षेपालंकार: 254 ...

आक्षेपप्रकारान्तरम् 262 35. विराधोलंकार: 268

विरोधभेदा: 268

... 269

गुणस्य गुणक्रियाद्रव्यैर्विरोधः 271

क्रियाया: क्रियाद्रव्याभ्यां विरोधः 274

द्रव्यस्य द्रव्येण विरोध: 276

विरोधाभासोदाहरणानि 278

विचार: 289 36. विभावनालंकार: 291

द्वितीया विभावना 294

तृतीया 295 "

चतुर्थी .300 " पञ्चमी " 303 ....

37. विशेषोक्तचलंकार: 311 ...

38. असंभवालंकार: .... 320 .... ...

V

विषया :. पुटसडपा. 39. असंगत्यलंकार: ... 322 ... अत्राक्षपस्य समाधानम् 329 .... द्वितीयासंगतिः ... 330

तृतीयासंगतिः 334

विचार: 339 ....

40. विषमालंकार: 340 ..

द्वितीयविषमम् 343 .... तृतीयविषमम् 353 ....

41. समालंकार: 436 .... ...

द्वितीयसमम् 453

तृतीयसमम् 457 ... ... 42. विचित्रालंकारः .... 469 ....

43.अधिकालंकार: ... 472

द्वितीयाधिकम् 475 ...

44. अल्पालंकार: ... 476 ... 45. अन्योन्यालंकार: 479 ... 46. विशेषालंकार: , 480 द्वितीयविशेष: 482 ...

तृतीयविशेषः 483 ...

47. व्याघातालंकार: .... 486 ....

द्वितीयव्याघातः ... 489 .... 48. कारणमालालंकारः .... 491 ....

49. एकावळ्यलंकार: .... 496

50. मालादीपकालंकार: .... 499

अशुद्धशोधमम्

पुटे अशुद्धम् शुद्धम् 3 9 स्नभ्य: स्ुभ्य: 6 9 वाच्याप वाच्योप

8 1 घतमम: घनतम:

10 16 तस्मित् तस्मिन्

11 6 रह 12 16 भगत्पक्ष भगवत्पक्ष

13 5 भगददिव्या मगवद्दिव्या

13 22 भगतपाश् भगवत्पाक्च 17 8 कम्मिता कम्पिता

19 5 मौमा भौमो 19 16 रहित: रहित: 20 4 ब्रथ्ा प्रहा 20 24 यीप्र यप्रि

21 24 त प्रिय ते प्रिय

21 25 बिपुर विधुर 25 16 मअ मअ 25 20 घक्के: धक्ते: 25 23 धणी घृणी 26 1 दक्ते: धक्के: 27 11 सजाव संजात 'तद' 'तद- "

viii

पुटे. पकौ. अशुद्म्. शुद्धम्.

28 11 माधगत मधिगत

30 7 बुद्धता दुद्गता 34 10 श्रित श्रित:

36 2 विद्य विझ्यः

36 4 णयुण णगुण

36 14 पर्युदस्तत्वा पर्युदस्तत्वात् 38 22 ब्रह्माणि ब्रह्मणि 38 18 बिद्या विद्या

41 9 जश्न जश्ने

42 16 श्षेष श्ेष:

44 2 एवं विध एवविध

44 11 बिभु विभु 46 5 प्रकृतया: प्रकृतयोः

47 16 डप उप

47 24 परेणभवता परेण भवता

49 5 त्यासर्वे त्या सर्वे

52 3 इश: ईशः

52 4 अस्मिस्पक्षे अस्मिन्पक्षे

52 8 सरे सर्वे

52 22 दखिल हेय दखिलहेय 54 10 "अन्तिबाढ "अन्तिकबाढ

54 19 "पत् "पह

56 3 भाष्यऽपि भाष्येSपि

59 23 ब्रह्ह ब्रह्म

पुटे. पङ्कौ. अशुद्धम शुद्धम्.

67 17 चेत चेतः

68 14 ल्यप रपप

69 8 रत्र रत्न

69 13 कल्पति कल्पेति

70 14 ह्रस्व ह्रस्व

70 18 चल चेल

72 4 शब्दा शब्दो

73 20 भवात भवति

76 19 निश्चय निश्चये

78 7 वेतृर्णा वेत्तणां

79 21

82 19 मुपलण मुपलक्षण

84 10 कुशा कुशो

86 17 प्रार्थनाप प्रार्थनोप

86 23 दैपु दैपू

87 10 वैलक्षण्य वैलक्षण्यं

125 15 कल्यण कल्याण

125 18 पुर्व पूर्व

136 23 पगुण प्रगुण

142 18 वश्चैति वश्चेति

144 21 ममूह समूह

148 13 तौदादिक तौदादिक:

I53 1 षुरा पुरा 183 1 सरः सरः (२९) ALANKARA B

X

पुटे पङ्कौ अशुद्धम्. शुद्धम्

194 22 रमणी सर रमणीसर

216 1 शुप्र: शुभ्र: 226 8 स्मित् स्मिन्

228 15 श्लिष्टोवहसे श्िष्टो वहसे

229 5 प्रस्तुत प्रत्यु-

229 11 प्रापृषि प्रावृषि

234 5 सर: सरः (३१)

241 12 गभ्यत्वे ।I गम्यत्वे

243 14 सर: सरः (३२)

244 11 रमेश। रमेश

255 7 स्वरै स्वैर

277 22 सामान्यता सामान्यतो

305 18 दुर्लभ: दुर्बल:

310 15 प्रकारातू प्रकारात्

319 6 कौभार कौमार

328 18 संभवातू संभवात

339 13 निन्धनात् निबन्धनात्

362 7 निस्सेजस्क निस्तेजस्क

364 13 पुंस्त्व पुंस्त्वं 367 7 त्वद्नति त्वद्गति

389 2 शलूकं शालूकं

462 12 त्वद्वडु त्वद्वाडु

465 22 लभे ल्ेभे

श्रीः

अलंकारमणिहारे द्वितीयभागप्रारम्भः

अथ परिकरालंकारसरः (२६)

साभिप्राये परिकरोऽलंकारस्स्याद्विशेषणे।

अत्रालंकार इत्युक्ति: दोषाभावेनैव चारितार्थ्यमिति शङ्कानि- रासाय। तञ्चाग्रे दर्शयिष्यते। साभिप्राये प्रकृतारथोपपादकार्थवि- षयकाभिप्रायपूर्वके तथाभूतार्थव्यञ्ञके इति यावत्। तथाच प्रकृ- तार्थोपपादकार्थव्यअ्जकविशेषणत्वं लक्षणमिति ध्येयम्। ध्वनाव- तिप्रसङ्गनिरासाय प्रकृतार्थोपपादकेति। हेत्वलंकारवारणाय बोध- कत्वमपहाय व्यञ्ञकत्वनिवेशः। वक्ष्यमाणपरिकराङ्रालंकार- वारणाय विशेषणति। तत्र तु विशेष्यं तथेति नातिप्रसङ्ग: ॥ यथा- धुतमपि तव चरणरुचा नतताश्रयणाद्रमे 'म- हारजनम्। एत्य महारजतत्वं विद्युद्दर्णे तवैति सा- वर्ण्यम्॥८०३॥ विद्युद्धर्णे! हे रमे! महारजनं कुसुम्भः 'स्यान्महारजनं क्रीं कुसुम्भ:' इत्यमरः । तव चरणरुचा घुतमपि नतताश्रयणात् नम्रतावलम्बनात्- ALANKARA II

2 अलंकारमणिहारे

सारासारं बलं वीर्यमात्मनो द्विषतश्च यः। जानन् विचरति प्राज्ञो न स याति पराभवम्॥ एवमेव यदा विद्वान्मन्यतेऽतिबलं रिपुम्। संश्रयेद्वैतसीं वृत्तिमेतत्प्रज्ञानलक्षणम्।। इति भारतायुक्तरीत्या वैतसवृत्त्याश्रयणादिति भावः। पक्षे- महारजनमितिपदं नतताश्रयणात् नकारस्य तकारत्वाश्रयणात् नकारमपनीय तत्र तकारपठनादिति भावः। महारजतत्वं सुवर्णत्वं 'महारजतकाश्चने' इत्यमरः। महारजतशब्दत्वमिति च। एत्य तव सावर्ण्य पति। अत्र विदयुद्वर्णे इति विशेषणं महारजनस्य उपपादि- तप्रकारेण महारजततावाप्तिपूर्वकसावर्ण्यलाभार्हताभिप्रायगर्भम्। यथावा- आकालिकसुखदायास्तोकाने कार्तिवर्तनीकाय। लोकाय वराकाय श्रीकान्त ब्रह्मणोऽपि न स्पृहये॥ आकालिकं आशुविनाशि यत् सुखं तद्ददातीति तथो- क्ताय समानकालावाद्यन्ती यस्येति विग्रहः 'आकालिकडा दयन्तवचने' इत्याशुविनाशिन्यर्थे समानकालशब्दाट्ठक्। समान- कालशब्दस्याकालादेशः 'आकालाट्वंश्च' इति ठन्वा। अस्तोकाः अनेका आर्तिवर्तन्यः पीडामार्गा: यस्मिस्तथोक्ताय। अन्यत्सुगमम् अत्रानेकानि लोकस्य विशेषणान्यतिहेयताभिप्रायगर्भाणि॥ यथावा- अरिवर्गलुलितहृदयं दुरितच्छुरितं दुरन्तविप- दुदयम्। करिवरद कृपासिन्धो त्वरितं मामुद्रेश नतबन्धो ॥ ८०५ ॥

परिकरालंकारसरः (२६) 3

अन्रानेकान्यहमर्थविशेषणान्यतिदीनत्वेन दयनीयत्वाभिप्रा- यगर्भितानि। अनेकानि व भगवद्विशेषणानि भक्तवत्सलतया

यथावा- नाचकर्थ रामकथां नाररचं भारतं च भूरित- रम्। नाचकलं भागवतं नाथ कथं तावकस्तव- स्येशे ॥। ८०६॥ कथरचकलास्त्रयो धातवश्चुराद्यन्तर्गणे कथादावदन्तेषु प- ठिताः । तेभ्यस्स्वार्थणिजन्तेभ्यः कर्तरि लुङ्ि 'िश्रिद्रुस्न्नभ्यः कतररि चङ्' इति च्लेश्वडि णेरग्लोपित्वात 'सन्वल्लघुनि च- डूरेऽनग्लोपे' इत्यत्रानग्लोपे इति पर्युदासात्सन्वन्भावाभावेन अ- भ्यासस्य 'सन्यतः' इति विहित इकारः 'दीर्घो लधोः' इति दीर्घश्च न। ईशे इति ईशधातोर्लडुत्तमैकवचनम् । स्तवस्येत्य त्र 'अधीगर्थदयेशाम्' इति कर्मणशशेषत्वविवक्षया षष्ठी। अत्र नाचकथमित्यादीनि विशेषणानि स्वस्मिन् प्राचेतसपाराशर्यसूता साधारणकार्यनिषेधमुखेन नाहं प्राचेतस इत्याद्याकूतगर्मितानि॥ यथावा- नोदायिषि ज्वलनतो नोदाहार्षीश्र मत्कृते गी- ताम्। कोऽसाविति मम दयसे व्यासान्नाजनिषि चाहमब्जाक्ष ॥ ८० ७॥ अत्रज्वलनतो नोदाथिषीत्यादीनि विशेषणानि स्वस्मिन् द्रौ- पदीधनञ्जयशुकासाधारणकार्यनिषेधमुखेन नाहं द्रौपदीत्याद्याभि- प्रायगर्भाणि। अत्राद्ये उदाहरणे एकं विशेषणं, समनन्तरादाहर-

4 अलंकार मणिहारे

णयोः प्रत्येकं बहूनि विशेषणानि पदार्थरूपाणि एकाभिप्राय- गर्भाणि, अन्तिमोदाहरणयोः वाक्यार्थरूपाणि मिन्नाभिप्रायगर्भाणि चेति भिदा। एतेषु व्यङ्गचार्थसन्भ्ावेऽपि न ध्वनिव्यपदेशः।सु- वर्णस्य रमासावर्ण्यप्राप्तौ चतुर्मुखलोकस्यास्पृहणीयतायां भगव- त्तन्द्रक्तयोरवश्योद्धर्तृतोद्धरणीयत्वयोः स्वस्मिन् दयाकरणकार- णाभावे च वाच्य एवोपस्कारकत्वात् । अतएव व्यङ्गयार्थस्य वाध्यपरिकरत्वात् परिकर इति नाम अस्यालंकारस्थ॥

ननु-निष्प्रयोजनविशेषणोपादाने अपुष्टार्थदोषस्य सर्वसंप्र- तिपन्नतया सप्रयोजनविशेषणं दोषाभावमात्रं कष्टत्वाद्यभाववद्ध्- वितुमर्हत न त्वलंकार इति। अत्र प्राश्चः-एकधर्मिनिष्ठतया बहूनां साभिप्रायविशेषणानामुपादाने विच्छित्तिविशेषोऽनुभवा- रूढतया दुरपलप इत्यलंकारमध्ये परिगणित इति॥

अत्र दीक्षिता :- अनेकविशेषणोपन्यास एव परिकर इति न नियमः। श्रलेषयमकादावपुष्टार्थस्य दोषत्वाभावात्तत्रैकस्य विशेषणस्य साभिप्रायत्वेऽप्यलंकारता दुर्निवारा। एवंच 'सुधां- शुकलितोत्तंस:' इत्यत्रापि तस्यात्मलाभो न निरुध्यते। अपिच- एकपदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलंकार इति सर्वसम्मतं, तद्वदेक- स्याँपि विशेषणस्य साभिप्रायस्यालंकारत्वं युक्तमेवेत्याडकः॥ अन्ये तु-श्लेषाद्यतिरिक्तस्थले साभिप्रायविशेषणोपादानेन विच्छित्तिवशेषस्वीकारे तस्यालंकारत्वं दुर्वारं, अन्यथा च श्े. षादिस्थलेऽपि विच्छित्तिविशेषो नास्तीत्यपि वक्तुं शक्यम्। यदि च तत्रानुभवः प्रमाणमित्युच्यते तदाऽन्यत्रापि तत्तुल्यमिति न पृथ- गलंकारतेति दीक्षितमतं दूषायेत्वा सुन्दरत्वे सत्युपस्कारकत्व- मलंकारत्वं, चमत्कारापकर्षकाभावमात्रत्वं दोषाभावत्वं, तयोश्च

परिकराङ्करसरः (२७) 5

क्वचिदेकत्र समावेशेऽपि नैकेनैकस्यान्यथासिद्धि: उपधेयसंक- रेऽप्युपाधेरसंकरात्। यथा ब्राह्मणस्य मूर्खत्वं दोषः विद्या तु दोषाभावो भवति गुणश्च तद्वदिहाप्युपपत्तिः। न च दोषाभाव- तया प्राप्तस्यापि परिकरस्य किमित्यलंकारेषु गणनागौरवमिति वाच्यम्। उभयात्मकत्वेन दोषान्तरवैलक्षण्यज्षापनार्थतया तदुप- पत्तेः। यथा गुणीभूतव्यङ्गयभेदतया संगृहीताऽपि समासोक्तिर- लंकारगणनायां पुनर्गण्यते, यथा वा प्रासादवासिषु गणितोऽप्यु- भयवासी भूवासिगणनायां पुनर्गण्यते तथेहापति न कश्चिद्दोषः। अन्यथा काव्यलिङ्गमप्यलंकारो न स्यात्। निर्हेतुरूपदोषाभावा- त्मकत्वादिति प्राहुः॥ इत्यलंकारमणिहारे परिकरालंकारसर: षार्डडेंश:

अथ परिकराङ्कुरसर: (२७)

विशेष्यं यदि साकूतं भवेत्परिकराङ्करः । विशेष्यस्य साभिप्रायत्वे परिकराङ्कुरालंकार:॥ यथा- धनुषि त्रिनयनकरजुंषि पत्रीभूय त्रिविक्रम पुरा त्वम्। त्रीणि पुराण्यसुराणां सुदुराघर्षाणि भ- स्मसादकृथाः॥८०८॥ त्रिनयनशब्द: क्षुभ्नादिगणे पठितः। 'क्षुन्नादिषु च' इति निषेधा 1 'पूर्वपदात्संज्ञायामगः' इति णत्वं न। अत्र त्रयो वि-

6 अलंकारमणिहारे

कमा यस्येतति व्युत्पत्तया योगबलात्त्रिपुराभिभवपटीथस्त्वमाभे- व्यअ्यत्निविक्रमति विशेष्यं वाच्योपसकारकतां प्रतिपद्यते।।

यथावा- बलिसुतबाहादशशतविदलनकृत्को विना स- हस्रारम्। जलरुहकुलदलदशशतविदलनकृत्को S- न्तरा सहस्रांशुम् ।८०॥ अत्र प्रधानवाक्यार्थो दष्टान्तालंकाररूपः । तत्र बिम्बप्रति- बिम्बरूपयोर्वाक्यार्थयोर्विशष्यभूतौ सहस्रारसहस्त्रांशुशब्दौ बाहा- दलसहस्रविदलनघुरीणतां व्यञ्ञयन्तौ वाच्योपस्कारकौ॥

यथावा- एष नवनीतचोरो मूषति नेत्रं मम स्वहन्म- ध्येडमुम्। सिनुयां बन्धं कथमिव धुनुयाद्दामोद- रोऽयमीक्षेयाहम् ॥८॥

एष नवनीतचोर: नन्दनन्दनः मम नेत्रं नयनं सूषति 'रू- पौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम् इत्युक्तरीत्याऽपहरति। 'सूष स्तेये' भौवादिकः। अंशुकमपहरतीत्यपि गम्यते। 'नेत्रं वस्त्रेऽक्ष्ण' इति रत्नमाला। अमुं एवं नेत्रहरं स्वहन्मध्ये स्वम- नोऽन्तरे सिनुयां ध्यायेयमिति यावत् । पक्षे स्वहतां परस्वा- पहारिणां मध्ये सिनुयां अस्यापि चोरत्वादिति भावः । अयं एवं बन्धनं प्रापितः दामोदर: बन्धं मम भवबन्धं कथमिव धुनुयात् अहं ईक्षेय मामकभवबन्धविमोचनक्रमममुष्य कीदगिति परीक्षेयेति भावः। अथवा- स्वयमेव बद्ध: कथं मम बन्धमप

परिकराड्करसरः (२७) 7

नयेत् 'बद्धस्त्वयं किमु विमाचयिता बतान्यम्' इत्युक्तेपिति भावः। पक्षे-मत्कृतस्वहन्मध्यबन्धविश्लथनस्यायं नेशीतेति भावः। अत्र नवनीतचोर इति विशेष्यं चौर्यनिष्णातताकूतगर्भ सन्नेत्र- मूषणरूपवाच्यार्थोपस्कारकम्। दामोदर इति विशेष्यं बन्ध विश्लथनानीशताभिप्रायगर्भ सत्कथंकारं बन्धं धुनुयादिति वा- च्योपस्कारकतामश्तुते। अत्र विशेष्यद्वयं भिन्नाभिप्रायकम्॥ क्वचित्तु योगमनपेक्ष्य प्रसिद्धिबलादेव व्यञ्जकं भवति वि- शेष्यम्। यथोक्तमेकावळ्यां-'कचित्पुनः प्रसिद्धत्वाद्विशेष्यम- तथाभूतं प्रयुक्तमपपि तथाभूतमभिप्रायमभिव्यनक्ति' इति॥ यथा- न त्रातुं सुत्रामा सत्रारिर्विधिरपीश्वरः खलु मामू। भवगहनगुहाशयितं नियतं मुचुकुन्दवरद एवेष्टे ॥ ८ ११॥ अत्र मुचुकुन्दवरद इति विशेष्यं गुहान्तरनिद्राणजनत्रा- णधुरीणतामभिव्यञ्जयति॥ यथा वा- दूरीकृतसद्वर्शनमूरीकृतमलिनिमा Sहिशिखरी- न्दो। दहरगुहाघनतम इहन हरसि किमिमां प्र- विश्य चक्रधर ॥ ८१२॥

हे चक्रधर! दूरीकृतं सतां ब्रह्मविदां दर्शनं येन तत्तथो- क्तम्। पक्षे सतां नक्षत्राणां दर्शनं येम तत् गुहान्तर्गतस्य घन- तमसो नक्षत्रनिर्वर्णनासंभवादिति भावः । ऊरीकृतः मलिनिमा

8 अलंकारमणिहारे

पाप्मा नैल्यं च येन तत्तथोक्तं, दहरगुहाया: घतनमः तत्र वि- दमानस्सान्द्रस्तमोगुण एव गाढतमिस्त्रं मेघावृतिप्रयुक्तं तिमिरं वा। इमां दहरगुहां प्रविश्य किं न हरसि, न हरसि किमिति वा योजना। केन हेतुना न हरसि वा न जानीम इति प्राथमिकयो- जनायामभिप्रायः, हरस्येवेति द्वितीययोजनायाम् । अत्र चक्र- धरेति विशेष्यं चक्रस्य भास्करकोटिभास्वरतया तद्धारिणो भ- गवतः हृदयगुहान्तर्गतघनतमोनिबर्हणसौकर्यमभिप्रैति॥

यथा वा- दूरोत्सारित दुस्सहदुरन्तदुर्वासनं विधायैव। व- नमालिन्नामोदय ननु मानसमानतस्य मम ॥८१३

अत्र वनमालिन्निति विशेष्यं दुर्वासनादूरोत्सारणपूर्षका

यथा वा- राम इति नाम यत्तव तामरसेक्षण सहस्रना- मसदृक्षम्। को महिमानं गदितुं नामास्य पट- स्तमन्तरेणानन्तम्॥८१४॥

अस्य महिमानं गदितुं को नाम पटुरिति योजना। 'पर्या प्रिवचनेष्वलमर्थेषु' इति तुमुन्। अत्रानन्तमिति विशेष्यं सहस्र- शोर्षत्वमाभप्रयत्सत् 'सहस्रनामतत्तुल्यं रामनाम' इति श्रीवि- ष्णुसहस्त्रनामसमानवैभव रामनाममहिमवर्णनपटुतारूपवाच्यार्थौ- न्मुख्यमुपैति।

परिकराक्कुरसर: (२७) 9

यथा वा - तव नामसहस्त्रस्य स्तवनाय रमे स एक ए- वालम्। भुवनाधीश्वरि पुरुषः पवनाशनपरिषद- ग्रणीरथवा॥ स पुरुषः 'सहस्रशीर्षा पुरुषः' इति प्रथितः परमः पु- मान् एक एव तव स्तवनाय अलं समर्थः । अथता पवनाश- नपरिषद्ग्रणी: भुजगकुलधौरेयइशेष: अलमिति योजना। अत्र पुरुषः पवनाशनपरिष्रद्वग्रणीशिते विशेष्यद्वयं सहस्रशीर्षत्वाभि- प्रायगर्मितं सत् लक्ष्मीसहस्रनामस्तवनसमर्थतारूपवाच्यार्थपारि करतां प्रतिपद्यते। पूर्वेपूदाहरणेषु चतुर्षु एकमेव विशेष्यं साभिप्रायं, इह तु विशेष्यद्वयं तदप्येकाभिप्रायकम्। यथा वा- न हि तादृश्यभिमन्यौ विहिता भवताऽडर्ति- भाजि इतमन्यौ। द्विरदे यादक्करुणा वरदेह वदा- मि किं भवन्तमहम् ॥८१६॥ अत्र अभिमन्यौ शतमन्यौ इति विशेष्यद्वय भागिनेयत्वेन भ्रातृत्वेन तत्रापि योगमहिम्ता अतेवेलदैन्यवत्वेन चावश्यादर- णीयत्वं, द्विरदे इति विशेष्यं वन्यंत्वेनाननुबन्धितया उपेक्षणी- यत्वं, वरदेति विशेष्यं तु अविवेचितस्वपरवरदानेन मुग्धतम- त्वं चाभिव्यअ्ञयतीति चत्वारि विशेष्याण भिन्नाभिप्रायगर्भा- णोति पूर्वस्माद्विशेषः । अनुबन्ध्यपेक्षया अननुबन्धिन्येव त्वया परिपूर्णा कपा व्यधीयतेति इह वदामि कि भवन्तमहमिति वा- क्येनोपालम्भो द्योतितः।। ALANKARA II . 2

10 अलंकारमणिहारे

अश्रेदं बोद्धव्यं-परिकराङ्करो नालंकारान्तरं भवितुमहति साभिप्रायपद्विन्यास: परिकर इति तं लक्षयित्वा विशेषणवि- शेष्यपदत्वाश्यां तस्य द्वैविध्याभिवर्णनेऽस्य तदवान्तरभेदत्वसं- भवात्। विच्छित्तिवैलक्षण्याधीनं ह्लंकार वैलक्षण्यं, न ह्ेकवा- क्यगतपदसाभिप्रायत्वनिबन्धने तदस्तीति। अयं चालंकार एका- वळीकारादिभिर्लक्षितः। प्राश्चस्तु प्रकाशकारादयो नालक्षयन्नमुम्।। इत्यलंकारमणिहारे परिकराङ्कुरसरस्सप्तविंश:

अथ श्लेषसरः (२८).

वर्ण्यावर्ण्योभयालम्वी श्रेषोऽनेकार्थसंश्रयः । अनेकार्थशब्दविन्यासश्श्लेषः। स च त्रिविधः-प्रकृतविषयः, अप्रकृतविषयः, प्रकृताप्रकृतविषयश्चेति । त्रिविधोप्ययं सभङ्गाभ- ङभेदेन पुनस्त्रिविध इते षडडिधः । तत्राद्यः प्रकारो यथा- अहिगिरिपतिहृदयङ्गमवृत्तिरुदन्वत्सुताधिभूर्ज- गताम्। शुभकृदलं नः कुरुतां परितान्तानां श्रि- यं भवे चरताम् ॥८१७॥ अहिगिरिपतिः शेषनामाद्रिवरः तस्मित् हृदयंगमा हृद्या वृत्ति: स्थितिर्यस्य स तथोक्त इति भगवत्पक्षे। श्रीपक्षे तु अहिगिरिपते: वेंकटाद्रिनेतुः श्रीनिवासस्य हृदयंगमा वक्षोऽधिगता वृत्ति: वर्तनं यस्यास्सेति । जगतां शुभकृत्। उदन्वत्सुतायाः

शेषसर: (१८) 11

श्रियः अधिभू : नायकः, इदं भगवत्पक्षे विशेष्यम्। अन्यत्र शुभकृत् कल्याणकरी। जगतां अधिभूरिति योजना । भुव- नानामधीश्वरत्यिर्थः। उदन्वत्सुता सिन्धुनन्दिनी श्रीः, इदं वि- शेष्यम्। अन्यत्सुगमम् ।।

यथावा- मदीये रामेश्वरविजये रह्वराजविलासे च.चम्पूप्रबन्धे- हृदयेहिराजभासुरमश्चमुद्दारं सदा गिरां प्रा- पथै। कलयेहितं ददानं धाम पुराणं तुरङ्गरा- जाख्यम् ॥ ८१८॥ अहिराज एव भासुरमश्चो यस्य तं उदारं वदान्यं हितं श्रेय: ददानं, उदारमित्येतत् हितविशेषणं वा, निश्श्रेयसमिति तदर्थः। रङ्गराजाख्यं पुराणं धाम तुशब्दोऽवधारणे 'स्युरेवं तु पुनर्वै वेत्यवधारणवाचकाः' इत्यमरः। धामैवेत्यर्थः । सदा गिरां प्राप्तैय हृदये चित्ते कलये ध्यायामि। अन्यत्र हृदये इत्यत्र हत् अये इति च्छेदः। हीति भिन्नं पदं प्रसिद्धयर्थ- कम्। अये हत् ! हे हृदय ! राजभासुरं चन्द्रबिम्बे प्रकाश- मांन चन्द्रवद्विशदमिति वा। अञ्च मुदा अरं इति छेद: । कलया अल्पकालेनैव ईहितं ईप्सितं ददानं तुरङ्गराजाख्यं पु- राणं धाम श्रहियग्रविमित्यर्थः। सदा गिरां प्राप्तैय मुदा अञ्ञ इति योजना। आराधयेत्यर्थः । अञ्चेर्लोष्मध्यमैकवचनम् । अ- नयोरुदा हरणयोस्स्तव्यत्वेन प्रकृतयो३्श्रश्रिनिवासयो: श्रीरङ्गराज- हयग्रीवयोश्च श्लेषः।स च प्रथमे उदाहरणे अभङ्गः द्वितीये सभङ्ग इति ध्येयम्। एवं वक्ष्यमाणोदाहरणेषु यथासंभरव द्र- ष्टव्यम्। वक्तव्यान्तरं तूपारष्टाद्वक्ष्यते।।

12 अलंकारमणिहारे

यथावा- प्रथिमहितं प्रोद्यद्धनमित्रद्योतं महायु्धं हृद- ये। सारसनाभं कलये सुदर्शनं साधुचक्ररा- जं तम् ॥८ ११ ॥ अत्र भगवतः सुदर्शनस्य च प्रकृतयोरेव श्ेषः। तथाहि, भगबत्पक्षे-प्रथिन्ने पृथुवाय आश्रितप्रख्यापनायेति यावत्। हितं 'चतुर्थी तदर्थ' इत्यादिना समासः। प्रिम्ना प्रख्यातत्वेन हितमिति वा। सुदर्शनपक्षे प्रथिः नेमिः तेन महितं 'नेमि- रस्त्री स्यात्प्रथिः पुमान्' इत्यमरः। प्रोद्यन् प्रावृडारम्भे विजृम्भ- माण: घनः मेघः तस्य मित्रं सुहृत् द्योतः प्रकाशो यस्य तं प्रावृषेण्यघनाघनश्यामलमित्यर्थः । पक्षे-प्रोद्यन् उदयमानः घन- स्सान्द्रः अविकलप्रकाश इति यावत्। यः मित्र: भानु: तस्य द्योत इव द्योतो यस्य तं उद्यन्भानुनिभप्रभमित्यर्थः । 'सुदर्शनं भास्करकोटितुल्यम्' इत्युक्तेः । महायुधं महान्ति आयुधानि चक्रादीनि यस्य तम्। पक्षे-महती युत् युद्धं यस्य तं 'स- मित्याजिसमिदुधः' इत्यमरः । यद्वा-भगत्पक्ष एव महती युत यस्येति। सुदर्शनपक्षे तु महान्ति आयुधानि 'शहं चक्रं स- चार्प परशुमसिमिषुं शूलपाशाङ्कशाग्नीन् विभ्राणं वज्रखेटं हल- मुसलगदाकुन्तम्' इत्युक्तरीत्या बह्वायुधधारिणमित्यर्थः। सारसं पझ्मं नाभौ यस्य तम्। गड्ढादेराकृतिगणत्वात्सप्म्याः परनि- पातः। भगवत्पक्षे इदं विशेष्यम्। पक्षे-अरैः परितोऽर्पिताभि- इशलाकाभिस्सह वर्तत इति सार: 'स्फुरत्सहस्नारशिखातिती- व्रम्' इत्यायुक्ते: 'अरं शीघ्रे च चक्राङ्गे' इति मेदिनी। नाभ्या मध्यरन्ध्रेण सह वर्तत इति सनाभः 'अच्प्रत्यन्वव' इत्यत्र

लेषसरः (२८) 13

अजिति योगंविभागादच् । उभयत्र सहपूर्वपदबडुवीहिः। सा- रक्चासौ सनाभश्चेति विशेषणोभयपदकर्मधारयः। तं तथोक्तम्। सुदर्शनं कल्याणालोकनम्। साधूनां सतां चक्रस्य बृन्दस्य राजा तं तथोक्तं सारसनाभं कलये इति भगवत्पक्षे योजना। सुदर्शनपक्षे तु-चक्रराजं चक्राणां राजानं सुदर्शनं तन्नामानं भगद्दिव्यायुधं, इद- मेव विशेष्यम्। साधु यथा स्यात्तथा कलये इति योजना। सुद- र्शनशब्द: पुंस्यप्यनुशिष्टः 'सुदर्शनोऽस्त्रियां चक्र' इनि नामाने- धाने। 'सुदर्शनो हरेश्चक्रे मेरुजम्बूदुमे पुमान्, अथ सुदर्शनः। विष्णोश्चकरे' इति मेदिन्यभिधानचिन्तामण्योस्तु पुंस्येव। तेन 'नामलिङ्गानुशासने 'चक्रं सुदर्शनम्' इति क्ीबतया पाठस- न्वावेऽपि न विरोधः । वस्तुतस्तु तत्रापि पुंलिङ्गपाठ पवाद्- तोऽमरसुधादौ । प्रयुक्तश्च माघेन-'बन्धुरेष जगतां सुदर्शनः' इति। यद्यप्यत्र प्रिमहितमित्यादिविशेषणविशिष्टस्य सुदर्श- नमित्यस्य द्वितीयैकवचनान्ततया तत्र पुंनपुंसकयोरैकरूप्यात्न पुंलिङ्गतोपपत्तिरपेक्षिता । तथाऽपि महायुधमिति विशेषणे म हती युत् यस्येति विग्रहे तयो: रूपभेदोऽवश्यंभावीत्यपेक्षितैव सा प्रदर्शितेति विभावनीयम्॥

यथावा- हरिमुखमरुदभिसंस्तवभवनिनदध्वस्तदनुतनु- जदर्पः । पश्चजनाधारोऽवयाद्गगवान् राजन्महादरः कोऽपि ॥ ८२० ॥

अत्र भगत्पाञ्चजन्ययोः प्रस्तुतयोरेव श्षेष:। तथाहि-ह- रिमुखा इन्द्रादयाः ये मरुतः देवाः 'मरुतौ पवनामरौ' इत्य

14 अलंकारमणिहारे

मरः । तेषां अभितः संस्तवात् समीचीनस्तुतेंः भवः जातः यो निनद: तेन ध्वस्तः दनुतनुजदर्पः दानवगर्वः यस्य स तथाक्तः । पक्षे-हरे: भगवतः मुखमरुंतः वदनानिलस्य अभि- संस्तवः अभितः परिचयः 'संस्तवस्स्यात्परिचयः' इत्यनुशा- सनात् । तन्भ्रवेन निनदेन ध्वस्तदनुतनुजदर्पः । ऊक्तोऽर्थः। अनेन 'विष्णार्मुखात्थानिलपूरितस्य यस्य ध्वनिर्दानवदर्पहन्ता' इत्येतत्प्रत्यभिज्ञाप्यते । पश्चजनानां मनुजानां 'स्युः पुमांसः पश्चजनाः' इत्यमरः । पश्चभिर्भूतैर्जन्यन्त इति पञ्चजनाः 'जनी प्रादुर्भावे' घञ् । 'जनिवध्योश्च' इति न वृद्धिः। आधारः आश्रयः । यद्वा-पश्चजनानां इन्द्रियाणां आधार: आश्रयः 'य- स्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः' इति श्रुतेः । पक्षे पञ्चजनो नाम दैत्यः स आधारो यस्य सः तदाधारत्वादेवा- स्य पाश्चजन्यशब्दवाच्यता। यथोक्तं श्रीमति भागवते-

नाहार्षे तमहं देव दैत्य: पञ्चजनो महान्। अन्तर्जलचर: कृष्ण शह्रूपधरोऽसुरः ॥ इत्युपक्रम्य, तद्ङ्गप्रभवं शाङ्कमादाय रथमाविशत्।

इति। अत एव हि 'गम्भरिञ्अथः' इति सूत्रस्थात् 'बहि र्देवप्चजनेभ्यश्चेति वक्तव्यम्', इति वार्तिकात् भवार्थे ज्येन निष्पादित: पाञ्चजन्यशब्दो भाष्यकृता। राजन् प्रकाशमान: महान् आदरो यस्य सः। कोऽापे 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इति श्रुतमहामहिमा। भगवान् अव्यात्। पक्षे-भगवानिति वि- शेषणम्। कोऽपि लोकविलक्षणः राजत् महः तेजः यस्य स राजन्महाः दरः शङ्ग: अव्यात् इति॥

श्रेषसरः (२८) 15

रुचिराङ्गदां भुजङ्गमपुङ्गवगिरिपतिकरग्रहोल्ल- यथा वा-

सिताम्। विधुतालसदनुजातां साधुश्रियमाश्रये शरणम् ॥ ८२१॥ अत्र स्तोतव्यत्वेन प्रस्तुतयोर्लक्ष्मीगदयोः श्ेषः। तथाहि- भुजङ्गमपुङ्गवगिरिपतेः श्रीनिवासस्य करग्रहेण पाणिग्रहेण परि- णयेनेत्यर्थः । पक्षे हस्तादानेन उल्लसितां उल्लास्तशालिनीं भास- मानां च। विधोर्भावः विधुता तया चन्द्रतया लसन् अनु- जातः अनुजन्मा यस्यास्तां चन्द्रसोदरामित्यर्थः। पक्षे विधुताः निर्धूताः अत एव अलसाः मन्दाः दनुजाताः दानवाःयया तां तथोक्ताम्। रुचिरे अङ्गदे केयूरे यस्यास्तां श्रियं लक्ष्मीं साधु पुष्कलाङं यथा स्यात्तथा शरणं उपायं- उपाये गृहरक्षित्रोश््शब्दश्शरणमित्ययम्। वर्तते सांप्रतं चैष उपायार्थैकवाचकः ॥ इत्यहिर्बुध्नयसंहितोक्ते । आश्रये भगवच्चरणारविन्दशरणवरण- पुरुषकारत्वेन प्रपन्नोऽस्मीत्यर्थः । पक्षे-साधुश्रियमित्येतत्समस्तं गदाविशेषणम्। साध्वी श्रीर्यस्यास्तां रुचिरामिति व्यस्तं, प- दम। रमणीयां गदां कौमोदकीं, अस्मिन् पक्षे 'वा पदान्तस्य' इत्यनुस्वारस्य वैकल्पिकः परसवर्णः । शरणं श्रये इति॥ यथा वा- सन्नन्दकमसितोज्ुलमोजश्रीमत्त्सरूपधेया- ङ्गनम्। ध्यायामो बलिदैत्यध्वंसनदक्षिणमहाशया- कलितम् ॥ ८२२॥

16 अलंकारमणिहारे

अत्र भगवन्नन्दकयोः प्रकृतयोश्श्ेषः । भगवत्पक्षे-सन्न- न्दकं असितोज्ज्वलं ओजः श्रीमत् सरूपधेयाङ्गं इति पश्चप- दानि। श्रीमत् लक्ष्मीनित्ययोगवत्। रूपमेव रूपधेयं 'भाग- रूपनामभ्यो धेयः' इति स्वार्थिको धेयप्रत्ययः। तेन सह व रतत इति सरूपधेयं दिव्यरूपमित्यर्थः । तादशं अङ्गं विग्रहः यस्य तत्तथोक्तम। बलेः तन्नाम्तः दैत्यस्य ध्वंसने पेन्द्रपदा- दंशने दक्षिणा दक्षा 'दक्षिणस्तु परच्छन्दानुवर्तिनि। दक्षेऽ- पसव्ये सरळे' इत्यभिधानचिन्तामणिः। महती आशा तृष्णा तया कलितम्। असितं च तत् उज्ज्वलं च असितोज्ज्वलम्। सतां नन्दकं सन्नन्दकं आनन्ददमित्यर्थः । ओजः इदं विशेष्यं 'तं देवा ज्योतिषां ज्योतिः' इति श्रुतं परं ब्रह्मेत्यर्थः। ध्या- याम इति। नन्दकपक्षे तु-सन्नन्दकं असितोज्जवलं ओजशश्री- मत् त्सरूपधेयाङ्गं इति पदचतुष्टयम्। ओजसः श्रीःसंपत् अ स्यास्तीत्योजश्श्रीमत्। त्सरौ मुष्टौ उपधेयं निधेयं अङ्गं यस्य तं तथोक्तम। प्राथमिकपक्षे श्रीमत्सरु इत्यत्र तकारस्य 'अ- नचि च' इति द्वित्वम्। 'त्सरु: खड्ादिमुष्टौ स्यात्' इत्य- मरः। खड़स्य त्सर्वाधारकत्वात्तथोक्तिः। बलिनां दैत्यानां ध्वं सनः ध्वंसकः भगवान् तस्य दक्षिण: वामेतरः यो महान् श. यः पाणिः तेन आकलितं दैत्यादिदक्षिणपाणिपरिगृहीतमित्यर्थः। असेर्भावः असिता तया उज्ज्वलम्। संश्चासी नन्दकश्ष स- नन्दकः तं, इदं विशेष्यम्। नन्दकाख्यं खड़ं ध्यायाम इति॥

यथा वा- समुपनतेषु प्रवणं विधूनितज्यानिघृष्टपरकोटि। वस्तु महाशाङ्ग चिरमस्तु मम श्रेयसे किमपि॥

लेषसरः (२८) 17

अत्र शार्द्गिशार्ङ्गयोः प्रकृतयोरेव श्ेषः। तथाहि-समुप- नतेषु शरणागतेषु प्रवण अधीनमिति यावत् । विधूनिता नि- रस्ता ज्यानि: ग्लानिः येन तत् इति व्यस्तं पदम्। प्रशमि- तनिखिललोकम्लानीत्यर्थः । घृष्टाः पिष्ाः परेषां अरीणां कोट- यो येन तत् ध्वंसितानन्तविपक्षमित्यर्थः । महत् शार्ङ्र यस्य तत् इति भगवत्पक्षे। शार्ङ्गपक्ष तु-समुपनताः संहिता: इषवः सायका: यस्मिस्तत्। तत्र हेतुः प्रवणमिति। नम्रमित्यर्थः । त- त्रापि हेतुमाह-विधूनितेति। विधूनिता कम्मिता या ज्या मौ- र्वी तया निधृष्ठा घटितेति यावत्। परा तदाश्रथकोस्यपेक्षया अन्या कोटि: अग्रं यस्य तत्। महच्च तत् शार्ङ्ग च। किमपि वस्तु भगवद्रूपं तच्चापरूपं च वस्तु चिरंमम श्रेयसे अस्तु । इयं 'प्रथिमहितम्' इत्यादिपश्चश्लोकी ममैव ्िष्टपञ्चायुधीयस्तुतौ निबद्धा॥

अधिरूढसुगुणकोटि क्षिप्तमहापत्रिभुवनविख्या यथा वा-

तम्। अच्युतशुभकरधामप्रेइ्गचछाङ्क महामहो जयतात् ॥ ८२४॥ अत्रापि शार्ङ्गिशार्ङ्गयोरेव प्रकृतयोश्श्ेषः। तथाहि-अधिकं रूढा: प्रादुर्भूताः प्रकाशमाना इत्यर्थः। सुगुणानां कल्याणगुणानां कोटयो यस्य तत्तथोक्तम्। पक्षे-अधिरूढः आरूढ: सुगुणः शोभना मौर्वी यस्यां सा तथोक्ता कोटि: अटनिः यस्य तदिति बहुव्रीहिगर्भबहुव्रीहिः। अधिज्याटनीत्यर्थः। क्षिप्ताः निरस्ताः महत्यः आपदः जगद्विपदः येन तत् क्षिप्तमहापत्। त्रिभुवने विख्यातम्। पक्षे-क्षिप्ता: प्रेरिताः महान्तः पत्रिणो बाणाः येन तत् क्षिप्त- ALANKARA II. 3

18 अलंकारमणिहारे

महापत्रि। भुवनेषु विख्यातम्। अच्युतं शुभकरं च धाम तेजः प्रभावो वा यस्य तत्तथोक्तम्। प्रेङ्गत् प्रोच्चलत् शार्ङ्ग यस्य तत्त- थोक्तम्। महामहः दिव्यं तेजः 'अथ यदतः परो दिवो ज्योतिः' इति श्रुतं परं ब्रह्म । इदं विशेष्यम । पक्षे-अच्युतस्य भगवतः शुभ: कल्याण: यः कर: हस्तः स एव धाम स्थानं तस्मिन प्रेह्वत् महत् महो यस्य तत्तथोक्तं शार्ङ्ग, इदं कर्तृ, जयतात्॥

यथावा- स जयतु सरसिजनयनस्सनातनीं गां सुरा- रिणाऽपहताम्। उद्धर्तुमाविरासीन्महावराहस्त्वरा- न्वितो यः प्राक्॥ ८२५॥ अत्र स्तव्यत्वेन प्रस्तुतयोमंहावराहश्रीहयग्रीवयोः श्रेषः। तथाहि-सुरारिणा हिरण्याक्षेण। पक्षे मधुनाम्ना कैटभद्विती येन दैत्येन अपहृतां सनातनीं गां भुवं श्रुतिरूपां वाचं च। उद्धर्तु यः प्राक्त त्वरान्वितः ससंम्रमः महावराहस्सन् । पक्षे महावराहः तु अरान्वित इति छेदः । तुशब्दोऽवधारणे। उ- द्धर्तुमित्यत्रान्वेतव्यः। उद्धर्तुमेवेत्यर्थः । अरान्वितः रेफानन्वितः महवराहः महावाहः हयग्रोवस्सन्नित्यर्थः। महावराहशब्दे रेफ- रूपव्यअ्जनमात्रोत्सारणे अवशिष्टस्य आकारस्य वकारोत्तराका रस्य च सवर्णदीर्घे महावाह इति निष्पत्तेरेि भावः । आ- विरासीत्। सः सरसिजनयनः जयतु। सरसिजनयन इत्यनेन

यथावा- वरमनघतरमधीशः पुराददे हन्त यस्सदामो-

श्लेषसरः (२८) 19

दरतः । हृदयेद्वितीयवर्णो गुहाशयो वसतु मे स मुचुकुन्दोडयम् ॥ ८२६॥ अत्र प्रस्तुतयार्मुचुकुन्दमुकुन्दयोश्श्ेषः। सः मान्धातृतन- यतया सैनापत्येन देवपररित्रातृतया च प्रथितः यः अधीशः अधिराजः सार्वभौमा मुचुकुन्द इत्यर्थः। पुरा कालयवनविद्रा- वणावसरे। दामोदरतः आद्यादित्वात्पञ्चम्यास्तसिः। भगवतः श्रीकृष्णात् अनघतरं वर आददे स्वीकृतवान्। गुहाशयः गि- रिगह्रशायी द्वितीयो वर्णो यस्य सः द्वितीयवर्णः क्षत्रवर्ण- जन्मा सोऽयं मुचुकुन्दः। पक्ष-सदामोदरत इति समस्तं पदं प्रथमैकवचनान्तम्। सतां आमोदे प्रहर्षणे रतः आसक्तः यः भगवान्। पुरा अर्धशिः । अधा्िब्दोऽयं षष्ठेचकवचनान्तः । अधिराजस्य तस्यैव मुचुकुन्दस्येत्यर्थः । संबन्धसामान्ये षष्ठी। अनघतरं वर ददे इति छेदः। दत्तवान्। गुहाशयः सक- लचेतनहृदयगुहानिविष्टः 'गुहाहितं गह्नरेष्ठं' इत्यादिश्रुतेः । अद्वितीयवर्ण इति छेदः । सोऽयं अद्वितीयवर्णः द्वितीयवर्ण- रदितः मुचुकुन्द: मुकुन्द इत्यर्थः । शब्दार्थयोस्तादात्मयात्। मे मम हृदये वसतु ध्यानपथाध्वनीनो भवत्वित्यर्थः। मुचुक़- न्दस्याप्रकृतत्वाभिसन्धौ त्विदं प्रकृताप्रकृतश्लेषस्योदाहरणं भ- बिष्यतीत्यनुसन्घेयम्।।

यथावा- प्राग्भवपावकविद्वं जहतो ब्रह्माणमप्यभद्रम- मी। गोविन्द नन्दनन्दनजयन्त्युपात्तव्रताः प्रिय- तमास्ते ॥। ८२७ ।।

20 अलंकारमणिहारे

अत्राम्बरीषादिवद्द्रगवदेकनिष्ठानां श्रीजयन्तीव्रतानुष्ठातृणां च प्रस्तुतानामेव श्षेषः। तथाहि-हे नन्दनंदन ! गोविन्द ! इवं वक्ष्यमाणार्थोपस्काराय। भवपावकेन संसारानलेन विद्धं बाधितं अत एव अभद्रं अमङ्गळं ब्रह्माणं चतुर्मुखमपि प्राक् पुरस्तात् जहतः ध्यानानुपकारकत्वात्त्यजन्तः । चतुर्मुखस्यैवादौ त्यागे त- ते।ऽप्यवरदैवतत्यागः किंपुनर्न्यायसिद्धः। यद्ा-प्राक्छन्दो भव- शब्दविशेषणतया समस्तः। प्राग्भवः अनादिसंसार: पावक इव तेन विद्धं, अन्यत्तुल्यम्। अत्र -- आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ता जगदन्तर्व्यवस्थिताः। प्राणिन: कर्मजनितसंसारवशवार्तनः ॥ अविद्यान्तर्गतास्सर्वे ते हि संसारगोचरा । यतस्ततो न ते ध्याने ध्यानिनामुपकारकाः ॥ इति, 'आविरिश्नादमङ्गळम्' इत्यादिप्रमाणानि चानुसंहितानि। अमी उपात्तव्रताः उपात्त व्रतं- स त्वं प्रहर वा मा वा माये वज्रं पुरन्दर। नाहमुत्सृज्य गोविन्दमन्यमाराधयामि भोः॥

इत्यादिकमम्बरीषोक्तप्रकारकं व्रतं गैस्ते 'नियमो ब्रतमस्त्री त. च्चोपवासादिपुण्यकम्' इत्यमरः । उदाहृतप्रमाणाभिसंधिनैव मूले गोविन्देति संबोधनम्। इदमेव पीताम्बरसागराम्बरदि- वद्विशेष्यम्। सूत्रितं हि वामनेन-'विशेषणप्रयोगो विशेष्य- प्रतिपत्तौ' इत। ते तव प्रियतमास्सन्ती जयन्ति। प्रियतमा इत्यनेन 'यमेवैष वृणुते' इति श्रुत्युक्तपरमात्मवरणीयताहोतू- क्तिः 'प्रियतम एव हि वरणीयो भवति यस्यायं निरतिश- यीप्रयस्स पवास्य प्रियतमो भवति' इति हि लघुसिद्धान्ते

लेषसरः (२८) 21

प्रकृतश्रुतिभाष्यम्। अन्यत्र ब्रह्माणं रोहिणीनक्षत्रं 'रोहिणीनक्षत्रं प्रजापततिर्देवता' इति रोहिण्याः प्रजापततिदेवताकत्वश्रवणात्, 'विधाता रोहिणीश्वरः' इति स्मरणाञ्च। अभद्रमपि भद्रा स- समी 'नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णा स्युस्तिथयः क्रमात्' इति प्रतिपदादीनां पञ्चपञ्चानां तिथीनां क्रमेण संज्ञाविधानात्। अविद्यमाना भद्रा यस्य तं सप्तम्यविद्धमपत्यिर्थः । इदमपरि- त्यागकारणम्। प्राग्भवपावकविद्धं प्राग्भवेन पूर्वस्थितेन पावकेन कृत्तिका नक्षत्रेण 'कृत्तिकानक्षत्रमाग्निर्देवता' इति तस्याभिदेवता- कत्वश्रवणात्। 'आग्रेयी कृत्तिका प्रोक्ता' इत्युक्तेश्च । विद्धं वेधं प्रापितं, इदमग्राह्यताहेतुः। जहतः त्यजन्तः । जयन्ती द्विविधा प्रोक्ता शुद्धा विद्धेति संज्षिता। शुद्धा तु द्विविधा प्रोक्ता विद्धा चैव चतुर्विधा॥ तम्मात्सर्वप्रयतेन सप्तमीं कृत्तिकामपि। कलामात्रामपि त्यक्त्वा परतो वतमाचरेत्॥ इत्यादिवचनैः सप्म्या अष्टमीरोहिण्योः कृत्तिकाया अष्टमीरो- हिण्योश्चेत्येवंरूपचतुर्विधवेधस्य त्याज्यताया आकरेषु निर्णीत- त्वात्। अमी जयन्त्युपात्तव्रता इति समस्तं पदम् । जय- न्त्याम् श्रावणस्य तु मासस्य कृष्णाष्टम्यां नराधिप। रोहिणी यदि लभ्येत सा जयन्तीति कीर्तिता॥ प्राजापत्यं मुहूर्तारध नवम्यां यदि वा न वा। मृगेण केवलेनापि सा जयन्तीति कीर्तिता॥ इत्यायुक्तलक्षणायां तिथी उपात्तं गृहतिं व्रतं उपवासादिनि- यमो यैस्ते तथोक्ताः जनाः त प्रियतमाः उपपादितचतुर्विधवे- धबिधुरजयन्तीव्रताविधातारस्तवातिघेलप्रिया भवन्तीत्यर्थः। भत्र-

22 अलंकार मणिहारे

शुद्धाष्टमीं विना वाडपि शुद्धमृक्षमथापि वा। मृगेण च नवम्यां वा दशस्यां वाऽपि वैष्णव:।। पूर्वे तु सप्तमीयुक्ता त्वपरे कृत्तिका युता। दिनद्वयं परित्यज्य तदन्ये वासरे चरेत्। इत्यादिवचनसहस्रमनुसन्धेयम्। एवं केवलप्रकृतानेकविषयः श्रे- ष उदाहत: ॥

अप्रकृतानेकविषयो यथा- सुमहाबिलविलसत्तमविशदगुणा सन्ततोत्त- मस्फुरणा। तारावळी वृषाचलधौरेयनखाळिकृत- तिरस्करणा॥ ८२८॥ सुमहाः शोभनदीप्ति: बिलेषु रन्ध्रेषु विलसत्तमः विशद: स्वच्छः गुण. तन्तुः यस्यास्सा। अन्यत्र सुष्ठु महाबिले व्यो- म्वि "मेघद्वारं महाबिलम्' इत्यमरशेषः। विलसत्तमः अति- मात्रं प्रकाशमान: विशद्गुणः धावळ्यं यस्यास्सा तथोक्ता। संतत उत्तमं स्फुरणं चाकचक्यं यस्यास्सा तथोक्ता। इतरः त्र उत्कृष्टं तमसि स्फुरणं प्रकाशो यस्यास्सा । तमस्स्फुरणे- त्यत्र तमश्शब्दविसर्गस्य 'खर्परे शरि वा विसर्गलोपः' इति लोपे पक्षद्वयेऽपि वर्णानुपूर्व्यारसाम्यं वेदितव्यम्। तारावळी मुक्ताहार: नक्षत्रपङकगिश्च। तारोवानरभिन्मुक्ताविशुद्धौ शुद्धमौक्तिके। नानक्षत्रेऽक्षिमध्ये च न नारूप्ये नपुंसकम् ॥ इत्युभयत्रापि मेदिनी। अन्यत्सुगमम्। अत्र भगवन्नखावळ्या

लेषसरः (२८) 23

यथा वा - दिवियुक्तस्थितिमुज्ज्वलविग्रहधान्नैव मुदिरमु- च्चापम्। व्यजयत यः किल स पुमान्विजयाय ममास्तु भुजगगिरिनेता ॥ ८२९ ।। दिवि व्योम्नि युक्तस्थिर्ति युक्ता वर्षकरणकजगदानन्दना- जुरूपा स्थिति: अवस्थानं यस्य तम्। तत्र हेतुमाह-उच्चेति। उज्चा: निर्भरा: आपः यस्य तम्। 'ऋकपूरप' इत्यादिना स- मासान्तोऽप्रत्ययः । प्रावृषेण्यमिति भावः। मुदिरं जीमूतं 'घन- जीमूतमुदिरजलमुग्धूमयोनयः' इत्यमरः। उज्ज्वलस्य विग्रहस्य दिव्यवपुषः धान्नैव तेजसैव यः व्यजयत। पक्षे उच्चापं उद्ध तधन्वानम्। दिवियुक्तस्थिति दिना दिवर्णेन वियुक्ता विघटिता स्थितिः यस्य तं मुदिरं मुरमित्यर्थः । मुदिरशब्दे दिवर्णलोपे मुर इति निष्पत्ते। शब्दार्थयोस्तादात््यमिह शरणम। विश्र- हधास्ना समरप्रभावेण व्यजयत तिरस्कुरुते स्म । इहाप्रकृत- योर्मुदिरमुरयो: श्षेषः।। यथावा- त्वद्वेक्षणतोमर्त्यः प्रसाधितस्वस्थिरससुधा- न्यादः। अखिलाम्ब दानवारात्याख्यातो विन्दते बुघेड्यत्वम् ॥८३०॥ हे अखिलाम्ब! मर्त्यः मानवः । अमर्त्य इति च छेद:। देव इत्यर्थः । त्वदवेक्षणतः त्वत्कटाक्षात् प्रसाधितस्वस्थिर: प्र- साधिते प्रकर्षेण वशीकृते स्वं धनं स्थिरा भूश्च येन स तथो. कः। अमर्त्यपक्षे-प्रसाधितस्वः प्रसाधितं अलंकृतं स्वः स्वर्गो

24 अलंकारमणिहारे

येन स तथोक्तः। रेफान्ताव्ययोत्तरपदो बहुव्रीहिः। स्थिर: चिरका- लावस्थायी। शोभनानि च तानि धान्यनि च सुधान्यानि तान्य- तीति सुधान्याद: सुमृष्टव्रीहितण्डुलाद्यन्नभोजीति यावत्। अन्यत्र सुधा अमृतं न्याद: आहार: यस्य स तथोक्तः 'नौणच' इत्य- देर्निपूर्वकात् णप्रत्ययः । 'जेमनं लेप आहारो निघसो न्याद इत्यपि' इत्यमरः। दानवारा दानोदकेन अत्याख्यातः अतिशयेन समन्तात्प्रथितः अत एव बुधेड्यत्वं विन्दते। महोदारसार्वभौ- मतया विद्वदभिनन्दनीयतां लभत इति भावः। इतरत्र दानवा- रातिः वृत्रमुखदैत्यध्वंसीति आख्यातः प्रसिद्धया, आद्यादित्वा- त्तृतीयायास्तसिः। आख्यात इति प्रथमान्तं वा पदम्। बुधैः देवैः ईज्यत्वं विन्दते देवाधिराजत्वं भजत इत्यर्थः । अत्र जग- जननी कटाक्षितयोर्मर्त्या मर्त्ययोरप्रकृतयोश्क्लेषः। यथावा- कलितो भगवन् भवता मित्राणामधिभुवाञ्छि- तो विभवः। दानान्विता विरचिता वदान्यताऽपि च पृदाकुशिखरिमणे ॥८ ३१॥ हे भगवन्! भवता अधिभु भुवि विभक्तचर्थेऽ्व्ययीभावः। मित्राणां सुहदां वा्छितः काड्ितः विभवः कलितः कृतः। दानेन वितरणेन अन्विता वदान्यता वल्गुवचनताऽपि च 'वदा- न्यो वल्गुवागपि' इत्यमरः। विरचिता 'दत्वाच मधुरं वदेत्' इति हि धर्मविदः। सुहृदस्त्वया विभववन्तस्तदनुगुणदानप्रियव- चनाश्च कृता इति निर्गळितोऽर्थः । पक्षे-अमित्राणामिति छेदः। वैरिणां अधिभुवां प्रभूणां 'अधिभूनायको नेता' इत्यमरः । वि- भवः कलितः युद्धेन, आद्यादित्वात्तसिः। 'संप्रदाराभिसंपातक-

ल्लेषसरः (२८) 25 लिसंस्फोटसंयुगा:' इति युद्धपर्यायेष्वमरः । छितः छिन्नः छायते स्मेतिच्छितः 'छो छेदने' इति दैवादिकाद्वातोः कर्माण क्ः 'शाच्छोऽन्यतरस्याम्' इति वैकल्पिकमित्वम्। 'कृनं दातं दितं छितं वृक्णम्' इत्यमरः। अपिच दानान्विता दा इति वर्णेन नान्विता अयुक्ता विरहितेत्यर्थः। नशब्देन समासः। वदान्यता वन्यतेत्यर्थः । विरचिता। वैरिणो न केवलमपचितविभवा एव कृताः, किंतु वन्यवृत्तयोऽपीत्यभिप्रायः । अत्र भगवदयियोर्मि- त्रामित्रयोरप्रस्तुतयोश्ल्ेषः। द्वयोरपि प्रस्तुतत्वाभिसन्धौ प्रकृ- तानेकविषयश्लेषस्यैवोदाहरणं भवेत्। एवं पूर्वोदाहरणेऽपि द्रष्टव्यम्।। प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्यथा- यो वहति मशुलक्ष्माच्छायामसितां घृणिप्रती- तात्मा। वृषभागं तुङ्गमयन्नयं हरिः प्रथयते श्रियं हृद्याम्॥ ८३२।।

अत्र भगवच्चन्द्रमसोः प्रस्तुताप्रस्तुतयोः श्ेषः। तथा- हि-मञ्ज मनोहरं लक्ष्म श्रीवत्सचिह्नं असाधारणं शङ्गचक्रा दिचिह्नं वा यस्य स तथोक्तः। अनेन परत्वं सूचितम्।' तमसः परमो धाता शङ्चत्रागदाधरः। श्रीवत्सवक्षा नित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतो ध्रुवः। इत्याघृक्तेः। असितां श्यामलां छायां कान्ति वहति। अयं हरि: भगवान् घृणिप्रतीतात्मा घृणा अस्यास्तीति घृणी दयाषान्। व्रीह्यादित्वान्मत्वर्थीय इनिः। 'जुगुप्साकरुणे घृणे' इत्यमरः । घणीति प्रतीतात्मा प्रख्यातस्वभावः । 'घृणी सत्यपराक्रमः' ALANKARA II . 4

26 अलंकारमणिहारे

इत्याधृक्तेः। घृणिषु प्रतीतात्मेति वा परमकारुणिक इत्यर्थः । घृणीति विश्वासविषयस्वभाव इति वा। प्रतिपूर्वकस्य इणो विश्वासार्थकत्वात्। घृणी चासौ प्रततिात्मा चति विशेषणो- भयपदकर्मधारयो वा। अस्मिन् पक्षे प्रतीतो हृष्ट इत्यर्थः । ख्याते हृष्टे प्रतीतः इत्यमरः। महादयाळुतया लीलाविभूति- स्थानुज्जीवयितुं प्रहृष्टमना इति भावः। अनेन सौलभ्यहेतुभूतक- पाशालितोक्तिः । अत एव तुङ्गं वृषभागं वृषभादद्रिं अयन् प्राप्नु- वन् अनेन सौलभ्योक्तिः। श्रियं लक्ष्मीं हृद्यां वक्षस्सथा प्रथ- यते स्वस्य श्रीनिवासत्वं प्रदर्शयतीति भावः। अनेन सौल- क्येऽपि परत्वाप्रहाणं दर्शितम्। पक्षे-घृणिभिः किरणैः प्रती- तात्मा प्रख्यातस्वरूप: यः असितां नीलां मञ्जुलक्ष्माच्छायां क्ष्मायाः भूमे: छाया मञ्जुला च सा क्ष्माच्छाया च तां, शशशब्दाभिलपनयिं भूप्रतिबिम्बमित्यर्थः । वहति 'लोकच्छा- यामयं लक्ष्म तवाङ्गे शशसन्निभम्' इति हरिवंशोक्तेः 'तवाङ्के' इत्यपि पाठः । 'भूच्छायमच्छन्परे' इत्यर्वाचाोक्तेश्व। 'छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिविम्बमनातपः' इत्यमरः। अयं हरिः च- न्द्रमा: 'हरियमार्काश्वाग्नीन्दुविष्ण्वन्द्रांशुशुकेषु ना' इति रत्न- माला। तुङ्गं उच्चं वृषभागं वृषस्य वृषभराशेः भागं तृतीयांश- मिति यावत्। तस्यैव तत्परमोच्चस्थानत्वात। यथोच्यते वरा- हमिहिराचार्येण- अजवृषभमृगाङ्गनाकुळीरा झषवणिजी च दिवाकरादितुङ्गाः ।

नीचा:॥ इति। अयन् सन् हद्यां हृदयपप्रियां श्रियं दीततिं प्रथयते दीप्तो भवतीत्यर्थः । यद्वा-स्वलग्रजन्मनां शुभसंपदं वितनोतीत्यर्थः।

श्लेषसरः (२८) 27

'स्वोश्चे प्रदीप्तः' इति, 'दीप्तः पूर्ण विधत्ते शुभम्' इति च माधवीयोक्ते:।।

यथावा- गौरवितासश्रीरनवरतं हृद्याहिता सुहल्लेखा। येन स वृषाचलाहितधामा देवाधिनायको जयति॥ अत्र प्रकृताप्रकृतयोर्भगवन्मघवतोश्क्षेषः। तथाहि-येन भ- गवता हृदयं लिखतीति हलेखा शोभना हल्लेखा सुहल्लेखा अतिमा- त्रहृदयंगमेत्यर्थः। 'हृदयस्य हललेख' इत्यादिना हृदयशब्दस्य हदा- देशः । 'हृदयग्राहि हृद्यं च हल्लेखं हृदयप्रियम्' इति रत्नकोशः। अत एव अनवरतं हृदि वक्षसि आहिता निहिता अत एव गौर- विता सजातगौरवा। तारकादिषु गौरवशब्दस्य पाठात् 'तद, स्य संजातम्' इत्यर्थे इतच्। यद्वा-गौरववती कृता गौरविता- पयन्ताद्वौरववच्छब्दात् निष्ठायां णाविष्ठवद्भावेन 'विन्मतोः' इति मतुपो लुक्। अत एव आस दिदीपे। 'अस दीपौ' इति धा- तोर्लिट्टथमैकवचनम्। पक्षे गौः अविता सश्रीः इति छेदः। येन मघवता सश्रीः सलक्ष्मीका हृद्या हृदयप्रिया हिता पथ्या 'हितं पथ्ये गते धृते' इति मेदिनी। सुहदो लेखा: देवाः यस्यां सा 'लेखा अदितिनन्दनाः' इत्यमरः । गौः दयौः स्वर्ग इत्यर्थः । 'गौस्स्वर्गे च बलीवर्दे' इति मेदिनी। अनवरतं अविता रक्षिता। वृषाद्रौ अहितं न्यस्तं धाम स्थानं दिव्यमङ्गळविग्रहो वा यस्य सः 'गृहदेहत्विटभावा धामानि' इत्यमरः। सः देवाधिनायकः भगवान्। पक्षे-सः वृषा अचलाहितधामेति छेदः । अचलानां शैलानां आहेतं धाम तेजः प्रभावो वा यस्य सः गोत्रभिदि- त्यर्थः । देवानां अधिनायक: सः वृषा मघवा जयतीति॥

28 अलंकारमणिहारे

यथावा- कृष्णघनाभिवितीर्णस्वात्यमलरसैकसमधिगत- सत्ताः । मुक्ताख्यास्सन्मणयो विलसच्छुक्तयाग- तादगानन्दाः।।८३४॥ अत्र प्रकृतानां ब्रह्मविदामप्रकृतानां मुक्ताफलानां च श्रेषः। तथाहि-कृष्णेन भगवता घनं सान्द्रं यथा स्यात्तथा अभिवितीर्णः प्रदत्त: स्वस्मिन् स्वविषये यः अत्यमलः विजातीयरसासंवलित तया स्वच्छः रसः अनुरागः स्नेहापरपर्यायः तत्पूर्वकानुध्यानं भक्तिरिति यावत् 'स्नेहपूर्वमनुध्यानं भक्तिरित्यभिधीयते' इति ह्यच्यते। तेनैव समधिगता सम्यकप्राप्ता सत्ता स्वरूपधारणं येषां ते रसैकसमाधगतसत्ता: 'ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुप- यान्ति ते' इत्युक्तप्रक्रियया भगवद्दत्तेनोक्तविधानुध्यानेनैव स्वदे हधारणादिकं कुर्वन्त इति भावः । सन्मणयः ब्रह्मविदग्रेसराः मुक्ता: प्रकृतिबन्धवियुक्ताः इत्याख्या येषां ते तथोक्तास्सन्तः विलसन् शुचः शोकस्य त्यागो येषां ते विलसच्छुक्त्यागाः 'अपह- तपाप्मा' इति प्रजापतिवाक्ये 'विशोकः' इति श्रवणात्। ताद्क 'यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह' इति वाङ्कनसापरि- च्छेद्यतया श्रुतः आनन्दो· येषां ते तादगानन्दाः विलसच्छुक्तया- गाश्च ते तादगानन्दाश्चेति विशेषणोभयपदकर्मधारयः। शोकोपल- क्षितहेयगुणदवीयांसः परिपूर्णब्रह्मानुभवानन्दं विन्दन्त इत्यर्थः॥ अन्यत्र-कृष्णघनेन नीलाम्बुदेन अभिवितीर्ण: यः स्वात्य- मलरस: स्वातीरविसंचारकालिकनिर्मलसलिलबिन्दु :- नद्ां तत्र स्वातिगेडकें शुक्तिस्था वृष्टिबिन्दवः। बड्गिर्मासैर्घनीभूता जायन्ते शुद्धमौक्तिकाः ॥

श्लेषसरः (२८) 29

इत्युक्ते: । तेनैव समधिगता सत्ता स्वरूपस्थितिः येषां ते तथोक्ताः । अत एव मुक्ताख्या: मुक्ताभिधाना: सन्मणयः प्रश- स्तरत्नानि। विलसन्ती या शुक्ति: मुक्तास्फोट: तस्याः आगताः ततो जाता इत्यर्थः । दगानन्दा: हशां ईक्षितृजनलोचनानां आनन्दाः हर्षहेतवो भवन्तीति।। यथावा- मुख्यविभुसहजसङ्गावुदग्रभूमाश्रितौ च सुम- हान्तौ। हन्त विहुङ््भुजङ्गौ न क्वाप्यर्थे विरोधमु- पयातौ ॥८३५॥ अत्र गरुत्मदनन्तयोः प्रस्तुतयो: विहङ्गभुजङ्गशब्दयोरप्रस्तु तयोश्च श्षेषः । तथाहि-सुमहान्तौ विहङ्गभुजङ्गौ गरुडानन्ता- वित्यर्थः । मुख्यविभुसहजसङ्गी मुख्ये न तु राजादिवद्गौणे विभौ स्वामिनि श्रीनिवासे सहजः स्वाभाविकः सङ्ग: शेषशेषिभाव- रूपस्संबन्ध: ययोस्ती तथोक्तौ । अत एव उदग्रेण उच्छितेन भूम्ा महिस्ा आश्रितौ च। यद्वा-उदग्रा श्रेयसी भू: भूदेवी यस्यास्सा तथोक्ता या मा श्रीः तां श्रितौ 'द्वितीया श्रित' इत्या- दिना समासः 'विष्णुपतीं महीम्' इत्यादिश्रुती 'लक्ष्मीप्रियस- खीम्' इति भूदेव्या लक्ष्मीप्रियसखीत्वोक्तेरिह तद्वैशिषट्यमभि- हित श्रियः । यद्वा उदग्रे भूश्चमा चेत्येते भगवद्दिव्यमहिष्यौ श्रितावित्यर्थः । न केवलमेतौ भगवतश्शेषभूतावेव अपितु तत्प्र- सादनतत्परयोस्तद्विव्यमाहष्योरपीति भावः। क्वाप्यर्थे कैंकर्यादि- रूपे कस्मिश्चिदपि प्रयोजने विरोधं नोपयातौ। कस्यचित् भगव-

दयात् नित्यनिर्दोषभगवदाश्रयणप्रभावाश्चेति भावः।।

30 अलंकारमणिहारे

पक्षे-मुख्यौ यथासंख्यं आद्यौ विश्च भुश् विभू इत्याकारकौ वर्णौ ययोस्तौ मुख्यविभू हृश्च जश्च हजी वर्णो ताभ्यां सह वर्तेते इति सहजौ च 'वोपसर्जनस्य' इति सहशब्दस्य सभावः। ड्रेन ङकारगकारसंयोगेन सह वर्तेते इति सङ्गौ च। पतेषां त्रयाणां विशेषणानां र्कमधारय। मुख्यविभुसहजसङ्गौ। उदग्रभूमाश्रितौ उत् उत्कृष्टं यथा स्यात्तथा अग्रे भवतीत्यग्रभू: अवसाने विद्यमानः यः मः मकारः तेनाश्रिती। यद्वा अग्रावुद्गता उदग्रा भू: पर्यव- सानमित्यर्थः । तस्यां माश्रितौ मकाराश्रितावित्यर्थः । ईदशौ वि हङ्गभुजङ्गी विह्ङ्गभुजङ्गशब्दौ क्वापि क्वचिदपि लोके वेदे वोतत भावः अर्थे अभिधेये विरोधं अन्यार्थत्वं नोपयातौ विहङ्गभुजङ्गशब्दा- भ्यां यावानर्थोऽभिधीयते विहङ्गमभुजङ्गमशब्दाभ्यामपि तावत एवार्थस्याभिधानादिति भावः । अस्मित्पक्षे सुमहान्तावित्यस्य सुमहाशब्दान्ते विद्यमानावित्यर्थोऽप्युपस्कार्यः । सुमहाविहङ्ग: सु. महाभुजङ्ग: इति शब्दावित्यर्थो निष्पद्यते। विहायसि गच्छतीति विग्रहे 'गमेरसुपि वाच्यः' इति खचि 'विहायसो विह इति वाच्यम्' इति विहादेशे 'खच्च डिद्वा वाच्यः' इति खचो वैकल्पिके डित्वे डित्वसामर्थ्याट्टिलोपे 'अरुर्द्विषत्' इति मु. मागमे विहङ्गः विहङ्गमः इति रूपद्वयमभिन्नार्थकम्। एवं भुजै- गच्छतीति विग्रहे गमेः खचो वैका्पके डडित्वे टिलोपे मुमा- गमे च भुजङ्गः भुजङ्गम इति रूपद्वयं च।। यथावा- सामानाधिकरण्यादुत्तरपदतां गतेन ननु वि- ष्णो। महतस्त्वया समासे सत्याकारेऽस्तमेति तान्तत्वम्॥८३६।।

श्लेषसरः (२८) 31

अत्र महनीयस्य ब्रह्मविदो महच्छब्दस्वरूपस्य च प्रकृता- प्रकृतयो: श्ेषः । तथाहि-ननु विष्णो! उत्तरं सर्वोत्तमं पदं 'तद्विष्णोः' इति श्रुतं स्थानं यस्य स उत्तरपद: तस्य भावः तत्ता तां गतेन परमपदे निवसतेत्यर्थः। त्वया सामानाधिकरण्यात् एकाधिकरणकत्वात्, ल्यब्लोपे कर्मणि पञ्चमी। एकाधिकरण्यं प्राप्येत्यर्थः। समासे सम्यगवस्थाने सति संपूर्वकादासेर्धज्। महतः महनीयस्य कस्यचिद्गह्मविदः सत्याकारे सत्यः अनारो- पितः स्वाभाविक इत्यर्थः । स चासावाकारः अपहृतपाप्मत्वादि- रूप: तस्मिन् सति प्रादुर्भवतीति यावत्। तान्तत्वं अशनाया- पिपासादिग्लानि: अस्तं अदर्शनं पति प्राप्नोति। तदतीतत्वश्र- वणात्तस्य। त्वदनुग्रहेण परमे व्योम्नि त्वया सह वसतः प्रा- दुर्भूतगुणाष्टकस्य चेतनस्याशनायादिग्लानिर्न कदाऽप्युन्मिषेदि- ति भावः। अन्यत्र हे-विष्णो! इति विष्णुशब्दस्यैव संबोधनम्। सामानाधिकरण्यात् प्रवृत्तिनिमित्तभेदेनैकार्थवृत्तित्वरूपात् । य- दाहु :- 'भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकास्मिन्नर्थे वृत्तिस्सा- मानाधिकरण्यम्' इति। उत्तरपदतां समासचरमावयवतां समा- नाधिकरणोत्तरपद्तामित्यर्थः । गतेन प्राप्तेन त्वया विष्णुशब्दन समासे सति महतः महच्छब्दस्य ,अलोऽन्त्यपरिभाषया अन्त्यस्य तकारस्येत्यर्थः । आकारे आत्वे सति भवाति सर्तीत्यर्थः । सत्या- कारे इत्यत्र सति आकारे इति छेदः। तान्तत्वं तकारान्तत्वं अस्तमेति न दृश्यते। आकारादेशेनापहृतत्वात् महाविष्णुरित्येव निष्पद्यते रूपं न तु महद्विष्णुरिति भावः । अत्र 'आन्महतस्स- मानाधिकरण' इति सूत्रार्थोऽनुसन्धेयः॥

32 अलंकारमणिहारे

यथावा- त्वां विदितवान् सदासंबुद्धौ विष्णो महर्षि- विहितगुणम्। त्वयि सुप्रत्ययलोपाद्विसर्जनीयो हि भवति दूरेसः ॥८३ ७।।

अत्र भगवतो विष्णोः विष्णुशब्दस्य च श्लेषः । तथाहि- हे विष्णो! महांश्चासौ ऋषिर्वेद: पराशरादिर्मुनिश्च 'ऋषिर्वेदे वसिष्ठादौ दीधितौ च पुमानयम्' इति मेदिनी। तेन विहिताः अनुशिष्टाः गुणाः सर्वकारणत्वसर्वज्ञत्वसर्वोत्तमत्वादयो यस्य तं तथोक्तम्। ""स कारणं करणाधिपाधिपः । यस्सर्वशस्सर्व- वित्। विष्णुः परमः, विष्णोस्सकाशादुद्भूतं जगत्तत्रैव च स्थितम्। तेजोबलैश्वर्यमहावबोधसुवीर्यशक्त्यादिगुणैकराशिः। पर: पराणां सकला न यत्र क्केशादयस्सन्ति परावरेशे॥ समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ

इत्यादिश्रुतिस्मृतिप्रख्यापितकल्याणगुणमित्यर्थः । सदा बुद्धौ मनास विदिनवान् ज्ञातवान् आसं सन्भ्रावभागभवम् । 'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः' इति श्रुतेः। अ- नेवंभूतस्तु असत्वाद्वूरतस्त्याज्यं इत्याह-त्वयीति। दूरेस इत्यत्र दूरे अस इति छेदः। स न भवतीत्यसः अतथाविधः उक्त- विधं त्वामविदितवानित्यर्थः। अत एव त्वाय विषये सुप्रत्य- यस्य शोभनस्य ज्ञानस्य महाविश्वासस्य वा लोपात् दूरे विसर्जनीयः त्याज्यो भवति। हीति प्रसिद्धी। ईद्शस्सतां बहिष्कार्य पवेति प्रसिद्धमेवोते भावः । अन्यत्र-हे विष्णो!

श्लेषसरः (२८) 33

विष्णुशब्द! त्वां, अस्मिन्पक्षे सदा संबुद्धौ इति छेदः । सं- वुद्धी 'एकवचन संवुद्धिः' इति संकेतिते संबोधनप्रथमैकत्- चने परत इति शेष: । महर्षिणा पाणििना विहितः गुणः यस्य तं 'ह्रस्वस्य गुणः' इति सूत्रेण संबुद्धौ परतो गुणविधाना- दिति भावः। सदा विदितवान् आसम्। त्वाय विष्णो इत्य- त्रेति भावः। सुप्रत्ययस्य सु इत्याकारकप्रत्ययस्य लोपात् 'एङ् हस्वात्सम्बुद्धेः' इाते सूत्रेण संबुद्धिहलो लोपादित्यर्थः। सः सुप्प्रत्ययसकारस्य स इति षष्ठेयकवचनम् । विसर्जनीयः 'ससजुषोरुः' इति रुत्वानन्तरभावी 'खरवसानयोरविसर्जनीयः' इति विहितो विसर्गः दूरे भवति हि । परमस्थानिनस्सकार- स्यैव लोपे कानाम तत्स्थानिकरुत्वावलम्बिनी विसर्गकथेति भावः॥ यथावा- इह विष्वग्देवोSश्चतिपरोSद्रिमग्रंय श्रितो महा- देशम्। अप्रत्ययोऽपि धातुस्तदगश्चायं समन्त- तोदृश्यः॥ ८३८॥ अत्र श्रीनिवासस्य प्रकृतस्य विष्वग्दवशब्दयोरप्रकृतयोश्च श्ेषः । तथाहि-परो देव: वासुदेवः धातुः ब्रह्मणः अप्रत्ययो- पि अनधीनोपि। प्रत्ययः प्रथतत्वेऽपि सनादिज्ञानयोरपि। आचारे शपथे रन्ध्रे विश्वासाधीनहेतुषु॥ . इति मेदिनी। ब्रह्मणा ध्यातुमशक्योपीत्यर्थः । धातुरप्यप्रत्यय इति वा योजना। अग्रयं श्रेष्ठं अद्रिं शेषाचलं तस्यैव प्रकृ- तत्वात् 'एष शेषाचलो नाम गिरीणामुत्तमो गिरिः' इत्यु- केश्च। महादेशं पूज्यप्रदेशं शेषाचलं नाम दिव्यदेशमित्यर्थः। ALANKARA II 5

34 अलंकारमणिहारे

थ्रितस्सन् इह अस्मिन्नद्रौ विष्वक समन्ततः अश्चति संचरति विहरतीति यावत्। तत् तस्मात् भगवद्विहरणाद्धेतोः अयं भगव. द्विहारस्थानभूतः अगश्च गिरिरपि समन्ततः परितः दृश्यः द्र- ष्ृव्यः, जनैरिति शेषः । न केवलं भगवानेव दर्शनीयः अपितु सर्वतोपि भगवत्संचरणात्पावनतमोऽयं गिरिरपि सर्वेस्सर्वतो दर्शनीय एवेत्यर्थः । पक्षे-विष्वक् विष्वगित्याकारकः देवः देव इत्याकारकश्च शब्द: अश्चतिः अञ्जुधातुः परो यस्य सः अञ्चतिपरस्सन्। अश्चतीति शितिपा निर्देशः । अग्रचं अग्रे टिस्थाने भवं अदिं अद्रोत्याकारकं महान्तं अनेकाल्त्वाद्वहन्तं आदेशं श्रित प्राप्तः भवति। ननु अश्चतिपरो विष्वक् देवश्च यद्यद्यादेशं प्राप्त- यात्त्ह विष्वगञ्चनं देवाञ्चनमित्यत्रापि विष्वग्देवयोरद्रयादे- शस्स्यादित्यत आह्- अप्रत्ययोपि धातुरिति । अस्मिन्पक्षे इहे- त्येतदत्रान्वेति। इह अश्चतिपर इत्यत्र विद्यमानः धातुरपि अश्चु- धातुश्च अप्रत्ययः अविद्यमानः प्रत्ययो यस्मादित्यप्रत्ययः क्विबन्त इत्यर्थः । क्विपस्सर्वस्यापि लोपादविद्यमानत्वम्। यद्वा अविद्यमान: प्रत्ययः अप्रत्यय इति तत्पुरुष एव। तस्य धातुविशेषणत्वेन तदन्तलाभः अविद्यमानप्रत्ययान्तः क्विबन्त इत्यर्थः । अन्यथा वि- ष्वगञ्चनमित्यादाविवाद्रयादेशानापत्तेरिति भावः। तत् तस्मात् विष्वग्देवयोष्टिस्थाने अद्रयादेशाद्धेतोः समन्ततः सम्यगन्ते वि- द्यमानः अय प्रकृते विष्वक्छब्दे देवशब्दे च स्थितः अगवइत्यत्र अक् अः इति छेदः । 'झलां जशोऽन्ते' इति ककारस्य जश्त्वेन गकार: यथासंख्यं विष्वक्छव्दस्थः अक् इत्याकारक- वर्णसमुदायः अश्च देवशब्दस्थः अकारश्चेत्यर्थः । अदृश्य इति छेद। अद्यादेशेनापहृतत्वान्न दृश्यत इत्यर्थः । अत्र 'विष्वग्देव-

लेषसर: (२८) 35

योश्च टेरद्रयञ्चतावप्रत्यये' इति सूत्रार्थ उपपादितप्रकारेणानु- सन्धेयश्शब्दविद्यानिष्णातैरित्यलम । यद्वा -समं ततः अदृश्य इति त्रिधा छेदः। ततः अद्रयादेशादनन्तरं तत् तस्मात् अ. द्र्यादेशादेव हेतोः अयं प्रकृतविष्वग्देवशब्दयोर्विद्यमानः अकक अश्च उक्त एवार्थः। समं तुल्यं यथा स्यात्तथा अदृश्यः। द्वयो- रप्यनयोश्ब्दयोष्टेरद्रयादेशेन अकः अस्य चापहाराददर्शनमन- योस्तुल्यमेवेति भावः । अथवा तत् उक्तादेव हेतोः ततः सार्व- विभक्तिकस्सप्तम्यास्तसिः । तयोः विष्वग्देवशब्दयोरित्यर्थः। अयं बुद्धिस्थः अक् अश्च समं तुल्यं अदृश्य इति॥ यथावा- लक्ष्म्यास्सख्युः पत्युर्युक्तं प्रथतेघितागुणाभा- वः । इदमपि युक्तं विद्यो यद्गविताप्रत्ययस्य नाभावः ।।८३१ ।। अत्र प्रस्तुतस्य भगवतः अप्रस्तुतानां लक्ष्मीसखिपतिशब्दानां च श्षेषः । तथाहि-लक्ष्म्याः सख्युः सुहृद्भतस्य अनेनानुराग- परिपूर्णता द्योतिता। पत्यु: भर्तुः श्रीनिवासस्य अय च श्रीपति- त्वेन निर्देशः अनुपदविवक्षिताया उभयलिंङ्गतायास्तदेकाश्रयत्वं व्यञ्जयितुम् । अत एव हि 'श्रियःपतिर्निखिलहेयप्रत्यनीककल्या- णैकतानः' इत्यभाषि भगवद्भाष्यकारैः। अघमस्यास्तीत्यधी तस्य भावः अघिता। सा चासौ गुणश्च अधितागुणः, तस्या- भावः प्रथते प्रसिद्धयतीति युक्तम् । 'स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः । एष सर्वभूतान्तरात्माऽपहृतपाप्मा दिव्यो देव एका नारायण:' इत्यादिश्रवणात्। प्रत्ययस्य ज्ञानस्य उपलक्षणमिदं शक्तिबलैश्वर्यादीनामपि। न अभावः इति छेदः । अभावः न

36 अलंकारमणिहारे

भविता सत्तैव भवेतेति यत्, नञ्द्वयेन संभाव्यभावनिषेधो व्याव- र्तितः । इदमपि युक्तं विद्य. 'पराऽस्य शकत्तिर्विविधैव भूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च' इत्यादिश्रुतेः। ज्ञानोपलक्षितकल्या- णयुणवैधुर्यमस्य न कदाऽपि भवेदिति भावः । आभ्यां पूर्वोत्तरार्था- भ्यां 'अपहृतपाप्मा विजर विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः' इति श्रुता अखिलहेयप्रत्यनीकता 'सत्यकामस्सत्यसंकल्पः' इति श्रुता अनन्तकल्याणगुणाकरता च क्रमेण दर्शिता ॥ अन्यत्र-लक्ष्म्या: लक्ष्मीशब्दस्य। अर्थगतस्य स्त्रीत्वस्य शब्दे आरोपः। सख्युः सखिशव्दस्य पत्युः पतिशब्दस्य च। घितागुणाभावः घता घिसंज्ञकत्वम्। तेन यो गुणः 'घेडिति' इति विहितो गुणः तस्य अभाव प्रथत इाते युक्तम्। लक्ष्मो शव्दस्य नदीसंज्ञकदीर्घेवर्णान्तत्वेन 'शेषो ध्यसखि' इत्यनदी-

घिसंज्ञाविधायके सूत्रे असखीति सखिशव्दस्य पर्युदस्तत्वा।। सखिशब्दस्य 'पतिस्समास एव' इति समास एव पतिशब्दस्य घिसंज्ञाया नियामतत्वेनासमस्तपतिशब्दस्य च तदभावात् घिसं ज्ञाप्रयुक्तगुणाभावः प्रसिद्ध इति युक्तम्। भविताप्रत्ययस्यत्यत्र भबिता आप्रत्यंयस्यते छेदः। आप्रत्ययस्य आङ्संश्ञस्य टाप्र त्ययस्य नाभावः 'आङो नास्त्रियाम' इति विहितस्य नादेश- स्थाभाव: भवितेति यत् इदमपि युक्तं विद्यः। लक्ष्मी-सखि-प- तिशब्दानामुक्तरात्या घिसंज्ञाया एवाभावान्न तत्कार्यनाभाव इति भावः। यदा आपेशब्दो गर्हायां, अपीद युक्त विद्य इति योजना। अस्मिन् पक्षे-आप्रत्ययस्य आङ: नाभावः नात्वं भवितेति यत् तत् युक्तं विभ्यः कि? तेषां शब्दानां घिसंजञाया एवाभावेन आडो नादेशो भवितति न युक्तं विभ् इत्यर्थः ॥

श्लेष सर: (२८) 37

यथावा-

नीनश्र। भाति हितार्थसुखेनप्रथितोऽथात्मा प्रकृ- त्या च।।८ ४० ॥ अत्र भगवदुपासकस्य प्रकृतस्य त्वन्भोगीनादिशब्दस्याप्र- कृतस्य च श्षेषः । तथाहि हे स्वामिन् ! त्वन्भ्ोगीनः तवैव भो- गाय हितः न तु स्वस्य, त्वन्भोगसंपादनैकतानः त्वच्छेषतै- करस इति यावत्। 'परगतातिशयाधानेच्छया उपादेयत्वमेव यस्य स्वरूपं स शेषः' इति हि शेषलक्षणम्। अत एव वि- श्वजनीनः सर्वजनाय हितः आत्मनीनः आत्मने हितश्च स्वपर- हिताचरणैकवृत्तिरित्यर्थः। उक्तं च-'स्वपरहितपरं देशिकम्' इति। ईदशः आत्मा चेतनः हितार्थसुखेन हित भगवत्प्राप्त्यु- पायः अर्थः परमपुरुषार्थः हितार्थशब्द्ौ तद्ज्ञानपरौ। इदं त- त्वज्ञानस्याप्युपलक्षकम । ताभ्यां यत्सुखं आनन्दः तेन प्रथि- तस्सन् भाति। अथ शरीरावसाने प्रकृत्या च आविर्भूतगु- णाष्ट्रकादिविशिष्टत्वरूपेण स्वस्वभावेन च भातीत्यनुषज्यते दी- प्यते। त्वच्छेषतैकरसो विश्वजनाय स्वच्छात्रभूतायात्मने च

रावसाने चाविर्भूतस्वाभाविकापहतपाप्मत्वादिब्राह्मगुणो नित्या- संकुचितज्ञानतया प्रकाशते मुक्तो भवतीति भावः।। अन्यत्र-त्वन्भोगीन इति शब्द: विश्वजनीन इति शब्द: आत्मनीन इति शब्दश्च हितार्थसुखेनप्रथित इति समस्तं पदम्। हितार्थे हितरूपेऽर्थे 'तस्मै हितम्' इति सूत्रेण वि- हिते शोभनश्चासी खश्च सुखः 'आत्मन्विश्वजनभोगांत्तरपदात्खः'

38 अलंकारमणिहारे

इति विहितो यः खप्रत्ययः तस्य यः ईनः 'आयनेयीनीयियः' इत्यादिना विहित ईनादेश: तेन प्रथितस्सन् भातीति प्रत्येकं, त्वन्भोगीन इत्यादिभिस्संबध्यते। त्वन्भोगीनादिशब्दत्रयस्योक्त- प्रक्रियानिष्पन्नत्वात्तथोक्तिः। अथात्मनीनशब्दे विशेषं च दर्श- यति-अथेत्यादिना । अथेति विशेषद्योतकम्। आत्मा आत्म- शब्द: प्रकृत्या च भाति 'आत्माध्वानौ खे' इति सूत्रविहितं प्रकृतिभावमापन्नः प्रकाशते। यथावस्थितस्वरूप एव भवति, न तु 'नस्तद्धिते' इति टिलोप प्राप्नोति। खप्रत्ययशशब्दत्रयेऽ व्यविशिष्ट एव, आत्मशब्दे तु प्रकृतिभावो विशेष इति भाव:। यथावा- सक्तो भजति दधाति स्पष्टं हिततां फणीश- गिरिभवनः । स्वौजसि परेशताऽस्मिन्ननुमागम- तोविशेषभाग्भवति ॥८४१॥ अत्र प्रस्तुतस्य भगवतः अप्रस्तुतस्य धाज्धातोः भजघातोश्च श्षेष: । तथाहि-फणीशगिरि: भवनं यस्य सः श्रीनिवासः भ- जति भक्ते जने सक्त: प्रीतिमान् 'प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः' इति गानात्। अत एव हिततां तस्मै भक्तिमते उपायोपेयभावेन हितकारितां दधाति बिभर्ति स्पषट नात्र वि- शयलेशोऽपीति भावः । स्वीजसि स्वा ओजसीतिच्छेद: ओजसि 'परं ज्योतिरुपसंपद्य' इति श्रुते दिव्यतेजोरूपे। यद्वा स्वा औजसीतिच्छेदः । आ समन्तात् ओजः प्रकाशो यस्य तस्मिन् सर्वव्यापिनिरतिशयतेजसि अस्मिन् परब्रह्माण श्रीनिवासे विद्य- माना । स्वा स्वतस्सिद्धा परश्चासावीशश्च परेशः तस्य भावः परेशता पारमैश्वर्य 'ईशस्सर्वस्य जगतः, एष सर्वेश्वरः' इत्या-

श्लेषसरः (२८) 39

दिश्रुतेः । ननु मागमत इतिच्छेदः । मायाः श्रियः आगमतः संबन्धात विशेषभाग्भवति ननु। भगवतश्श्रीनिवासस्य स्वाभा- विकमवैश्वर्य परिमळादिव हेमारविन्दं श्रीसंबन्धादाम्रेडितवैभवं भवत्येवेत्यर्थः । ननुरवधारगे। उत्तरार्धेन परत्वं पूर्वार्घेन सौ लक्यं च दर्शितम्। यद्वा उत्तरार्धस्यैवमर्थः-स्वं ओजः यस्य तस्मिन् स्वौजसि स्वप्रकाशस्वरूपे अस्मिन् श्रीनिवासे विद्यमाना ईशता ऐश्वर्यम्। अनुमागमत इति समस्तं पदम्। अनुमा अनु- मानं स्मृतिः आगमः श्रुतिः तयोः अनुमागमतः 'आद्यादिभ्यः' इति सार्वविभक्तिकस्तासः। परा दूरा 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्यादिश्रुतेः तदविषय इत्यर्थः। 'परं दूरान्यमुख्येषु परोऽरिपर- मात्मनो:' इति वैजयन्ती। यद्वा-अनुमागमतः श्रुतिस्मृतिभ्यां उक्तेत्यध्याहार: परेशता पारमैश्वर्य अविशेषभागितिच्छेदः । अविः शैलः 'अवयश्शैलमेषार्काः' इत्यमरः। स चासौ शेषश्च अवि. शेषः शैलाकारभाक् शेषः शेषाद्विरित्यर्थः। तं भजतीति तथोक्ता भवति। परस्मिन् ब्रह्मणि विद्यमानं पारमैश्वर्य सर्वमपि शेषा- द्रावेव चकास्ति तस्यात्राविर्भावादिति भावः। अस्मिन् पक्षे उत्त- रार्धेनव क्रमेण परत्वसौलभ्योक्तिः। यद्ा-स्वौजसि स्वमहिम- प्रतिष्ठिते 'ओजो बले प्रभावे च' इत्यमरः । भूमबिद्यायां 'स- भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठितः' इति प्रश्ने 'स्वे महिस्नि' इत्युत्तर- श्रवणात्- रुद्रं समाश्रिता देवा रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितः। ब्रह्मा मामाश्रितो राजन्नाहं कं चिदुपाश्रितः ॥ ममाश्रयो न कश्चित्तु सर्वेषामाश्रयो ह्यहम्॥ इति. स्मृतेश्च । अस्मिन् भगवति अनुमागमतः श्रुतिस्मृतिभ्यां प्रतिपादितेत्यर्थः । परेशता उक्तोर्थः । शेषा: दासभूताश्चेतनाः तान्

40 अलकारमाणेहार

भजतीति शषभाक् विशिष्य शेषभाक् विशेषभाक् सा न भवतीत्यविशेषभाक् भवति। परस्मिन् ब्रह्मणि तस्मिन् श्रुति- स्मृतिभ्यामुद्धोषितं सर्वशेषित्वं तच्छेषभूतेषु ब्रह्मरुद्रादिषु नित्यसि- द्वेष्वनन्तगरुडादिषु वा न संभवतीति भावः। यद्वा न नु मा आगमतः इतिच्छेदः। परा श्रेष्ठा ईशता ऐश्वर्य यस्यास्सा पर- शता। मा श्रीः। स्वौजसि उक्तोरऽर्थः । अस्मिन् भगवति आगमतः पश्चरात्रागमोक्तरीत्या नित्यसंबन्धाद्वा विशेषभाक् भेदभाकू न भवति नु किंतु तादात्म्यापन्नैव भवतीति भावः । 'विशेषोऽवयवे व्यक्तो तिलकेऽत्यन्तभेदके' इति रत्नमाला। नन्वित्येकमेव पदं वा। अविशेषभाग्भवतीत्येवच्छेदः। तादात्म्यापन्नैव भवतीत्यर्थः॥ अन्योन्येनाविनाभावादन्योन्येन समन्वयात्। तादात्म्यं विद्धि संबन्धं मम नाथस्य चोभयोः ॥ इति लक्ष्मीतन्त्रोक्ते:, तदन्तर्भावात्वां न पृथगभिधत्ते श्रुतिरपि। इत्यभियुक्तोक्तेश्च। अथवा-परेशता मा स्वौजसि । अस्मिन् उक्त एवार्थः । आगमतः 'हीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्नयौ, सुमजानये'। इत्यादिश्रुत्युक्तरीत्या विशेषभाक् विशेषो विशेषणत्वं व्यावर्त- कत्वं, विपूर्वकात् शिषर्भावे घञ्र। ते भजतीति तथोक्ता भवति ननु। स्वरूपनिरूपकतया भगवति विशेषणत्वमुपेयुषी जगत्का- रणत्वेन शङ्कितेभ्यश्चतुराननादिभ्यस्तस्य व्यावृत्ति संपादयतीति भावः। यद्वा-स्वौजसि अस्मिन् सति परेषां चतुर्मुखादीनां ईशता आगमत शास्त्रात् विशेषभाक् उत्कर्षभाक् मा भवति ननु। जागरूके भगवतः पारमैश्वर्ये अन्येषामैश्वर्य शास्त्रदष्टया कथमु- त्कर्षमापयादिति भावः । माशब्दो निषेधार्थकः। 'माऽ्व्ययं प्रति पंधे स्यात्, मा निषेधेऽव्ययं मतम्' इति रत्नमालाविश्वौ॥

श्ेषसर: (२८) 41

धातुपक्षे-फणीशगिरि पतञ्जलिवाचि महाभाष्ये भवनः सत्तां लभमान: भवतेर्नन्द्यादित्वात्कर्तरि ल्युः, बाहुलकाल्लडा क्तारे। व्याकरणे पठित इति यावत्। दधातिस्पष्टमित्यत्र दधाति- रिति छेद: । 'शर्परे खरि वा विसर्गलोपः' इति पाक्षिको विसर्गलोपः । दधातिः धाञ्धातु: शतिपा निर्देशोऽयम्। क्ेन क्तप्रत्ययेन सह वर्तत इति सक्तस्सन् स्पष्ट हिततां हित इति रूपं भजति प्राप्नोति। धाञः क्तप्रत्यये 'दधातेहिः' इति ह्ादे- शविधानादिति भाव । अस्मिन् धाय्धातावेव शता लटो विहितरशत्रादेशः स्वौजसि सुश्च औश्च जश्चत्येतेषां समा- हार: स्वौजस् तस्मिन् परे परतो विद्यमाने से। न तुमाग- मत इति छेदः। तुमागम 'उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः इति विहितातुमागमात् विशेषभाक् नकारसाहित्येन वैलक्षण्यभाक् न भवाते। 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इति तस्य तुम्निषेधादिति भावः। यद्वा-फणोशगिरिभवेति संबुद्धयन्तं पदम्। न इात पृथ- कपदम्। फगीशगिरि पातञ्ञलभाष्ये विषये जात ! 'गोषु प्रसू- त' इत्यादौ गा पवानुभवितुं जातेतिवत् महाभाष्यमेवाध्येतुं प्रसुतेति कंचिच्छात्रं प्रति केनचिच्छाव्दिकेनाचार्येण कृतं सं- बोधनम् । भजति भजच्छब्दे सक्तः संबद्धः शता शत्रादेशः स्वौजास परे सति नः तुमागमसंबन्धिनकारस्य हिततां अ नुकूलतां दधाति धत्ते 'उगेदचाम्' इत्यादिना नुमागमविधा- नादिति भावः । उत्तगार्धे-न नुम् आगमत इति पदत्रयम्। अस्मिन् पूर्वोंक्ते शतरि नुम तुमागमः आगमतः आ इत्याका- रकवर्णस्य आगमतः गमतो वा। यथासंभवं सुप्रत्यये परे 'अत्वसन्तस्य चाधातोः' इति विहितदोर्घसंबन्धादित्यर्थः । वि शेषभाक् वैलक्षण्यभाक् न भवति। शत्रन्तस्य अदन्ततया ALANKARA II 6

42 अलंकारमणिहारे

अत्वन्तत्वाभावादुक्तदीर्घाप्राप्तरिति भावः । अत एव हि भव- न्नित्यत्र. 'शत्रन्तस्य तु अत्वन्तत्वाभावान्न दीर्घः' इति कौमु- दीग्रन्थः । यद्वा-न नु मागमत इति छेदः। अस्मिन् प्रकृते भजच्छब्दे विद्यमानः शतेत्यनुषज्यने । शता शतृप्रत्ययः मा- गमतः मुगागमसंबन्धिमकारागमतः विशेषभाक् न भवति नु। शानचि विहितस्य 'आने मुक्' इति मुगागमस्य शतर्यप्रस- क्तेस्तत्प्रयुक्तं वैलक्षण्यं न भजतीत्यर्थः । नन्वित्यवच्छेदे वा। मागमतः विशेषभाक् भवात ननु। नन्विति प्रश्ने वा। न भवत्येवेसि भावः । इतोऽपि प्राथमिकी व्याख्यैव स्वारसि- कीति सावधानैरिदमनुसन्धेयम्॥

यथावा- हन्तातोऽनुपसर्गे को भवति प्रत्ययोथ सुख- दश्व। जाग्रत्यधिपे तस्मिन्नत्रातश्रोपसर्ग इति क- स्स्यात् ॥८४२॥ अत्र प्रकृतस्य भगवतः अप्रकृतस्य वक्ष्यमाणसूत्रद्वयस्य च श्षेष। हन्तेति वक्षमाणार्थ र्यालोचनजामेतहर्षे। वाक्या- रम्भे वा। अनुपसर्गे जगतामुपद्रवनिवर्तने विषये इति यावत्। 'उपसर्ग उपद्रवे । प्रादौ च रोगभेदे च' इति हेमचन्द्रः। प्रत्ययः हेतुः 'प्रत्ययोऽधीनशापथज्ञानविश्वासहेतुषु' इत्यमरः। सुखद्श्च संपत्प्रयुक्तसौख्यदायकश्च। अतः अकारवाच्यान्रग- वतः, प्रस्तुतादस्माद्वा को भविता जगतां विपदपाकरणे सु- खवितरणे च भगवतोऽस्मादन्यः को हेतुर्मवेदित्यर्थः। तस्मिन् अधिपे 'एष भूताधिपतिरेष भूतपालः' इति श्रुते सर्वजगन्ने- तरि सर्वजगदवितरि भगवति जाग्रति सति उपसर्गे विपदि

श्रेषसरः (२८) 43

अत्रातः अरक्षित इति च कः स्यात् सति भगवति रक्षितरि अपिनाम कश्चिदरक्षित इति च विद्येतंति भावः। अत्र- न संपदां समाहारे विपदां विनिवर्तने। समर्थों दृश्यते कश्चित्तं विना पुरुषोत्तमम् ॥। इत्यादिप्रमाणार्थोऽनुसंहितः ॥ पक्षे-'आतोऽनुप्रसर्गे क, आतश्चोपसर्गे' इति सूत्रद्व- यार्थस्सोदाहरणो द्रष्टव्यः । तथाहि-आतः आकारान्ताद्धातोः अनुपसर्गे अनुपसर्गादिति पश्चम्यन्ततया विपरिणामः कर्मणी- त्यनुवर्तते। कर्मण्युपपदे कः प्रत्ययः भवतीति सूत्रार्थः। उदा- हरणमाह-अथेति। अथ सुखद्श्च भवति। सुखं ददातीति सुखद इति सुखशब्दे कर्मण्युपपदे अनुपसृष्टाद्दाधातोः कप्रत्य- येन निष्पन्नत्वात्तस्योत भावः। किंच तस्मिन् प्रसिद्धे अत्र अ- स्मिन् बुद्धिस्थे जाग्रति प्रकाशमाने अधिपे अधिपशब्दे 'आ- तश्चोपसर्गे' इति कस्स्यात्। आतः आकारान्ताद्वातोः उपसर्गे अधीत्याकारकोपसर्गे उपपदे कप्रत्ययस्स्यादिति तदर्थः। अत्र पद्ये 'आतोऽनुपसर्गे कः, आतश्चांपसर्गे' इति सूत्रानुपूर्व्येव घटितति ध्येयम्॥

यथावा-

एष त्वच्चरणलिहश्शेषमहीध्रोगुणोत्तरो भाति। केनास्य गुणनिषिद्धिशश्रीनाथ कृता श्रुता दृष्टा॥ अत्र भगवञ्चरणलिहस्य शेषमहीध्रस्य प्रकृतस्य तद्वाचक- शब्दयोरप्रकृतयोश्च श्ेषः। तथाहि-हे श्रीनाथ! एषः शेष- महधरि: त्वच्चरणौ लेढीति त्वच्चरणलिद्दः त्वत्पादपभ्मस्पर्शीति

44 अंलं. काग्मणि हां

यावत् । अत एव गुणैः पावनत्वरम्यत्वादिभि: उत्तर: श्रेष्ठ- स्सन् भाति दीप्यते। अस्य एवं विधस्य शेषाद्रेः गुणनिषिद्धि: पूर्वोक्तगुणनिषेधः । निपूर्वकात्सेधतेः किन्। केन पुंसा कृता कलप्ता, केन श्रुता, केन दष्टा वा । अस्य पावनत्वादिगुण- निषेधो न केनचित्कृतरश्रुतो दृष्टो वेत्यर्थः॥

अन्यत्र - त्वञ्चरणलिहशब्द: शेषमहीध्रशब्दश्च, अगुणोत्तर इतिच्छेदः। अगुणं गुणरहितं उत्तरं लिहः ध्र इत्याकारक- मुत्तरपदं यस्य स तथोक्तः भाति। ननु अनयोश्शब्दयोः क्र भेण कुतो लघूपधलक्षणः आर्धधातुकलक्षणश्च गुणो न प्रवर्तत इत्यत आह-केनति। अस्य ललिहशब्दस्य ध्रशब्दस्य च कृता कृत्संज्केन केन 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः क, कप्रकरणे मूलबिभुजा- दिश्य उपसंख्यानम्' इति च विहितेन कप्रत्ययन हेतुभूतेन गुण- निषिद्धिः 'कङिति च' इति विहितो गुणनिषेध इति भाव । श्रुता शास्त्रेषु निशमिता। दृष्टा प्रयोगेषु ष्टा च। लिहध्रश- व्दयोरुभयोरपि उक्तरीत्या कप्रत्ययान्ततया कित्वप्रयुक्तगुणनि- षेधः श्रुतो दृष्टश्चेत्यर्थः । यद्वा-त्वश्चरणलिहः शेषमहीघ्रश्च अगु- णोत्तरो भातीति केनचिदुक्ते केनास्य गुणनिषिद्धि: कृता श्रुता दष्टा चेति प्रश्नाभिन्नमु्तरमिदमिति वक्ष्यमाणचित्रालङ्कारश्चेत्ययं विशेषोऽस्मिन्नर्थे॥

यथावा- कश्िवित्वयि लुम्पति चे्ुम्पतु सुपत्ययं परत्र- ह्रन्। तव ननु यदाकदावा भविता कश्िवित्ततो न- लोपो वा ।।८४४॥

लेषसरः (२८) 45

अत्र परब्रह्मणशश्रीनिवासस्य परब्रह्मशब्दस्य च प्रकृताप्रकृत- यो: ऋंषः । तथाहि- हं परब्रह्मन्! कश्चित् अस्थिरहृद्दय दाते भावः। त्वाय विषये सुप्रत्ययं विजातीय प्रत्ययानन्तरिततया शोभनं अनवरतभावनात्मकं ज्ञानं उपासनमित्यर्थः । लुम्पति चेत् विच्छिनांत्त चेत् कामं लुम्पतु विच्छिनत्तु अन्तरयत्वि- त्यर्थः । ततः प्रत्ययलोपात् ननु भगवन्! तव यदाकदावा। नलोपोवेत्यत्र विद्यमानो वाशब्दो भिन्नक्रमः कश्चिदित्यत्रान्वे- ति। कश्चिद्वा लोपः हानिः न भविता। यदि यःकश्चित् त्वङ्या- नविच्छेदं कुर्यात्ततस्तवाखिलहेयप्रत्यनीकानन्तकल्याणगुणैकता- नस्य तत्कृता न काचिदपि हानिस्संभवेत् प्रत्युत तस्यैव। 'यदा ह्वेवैष एतस्मिन्तुदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भर्यं भ- वात। तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य' यन्मुहूते क्षणं वाऽपि वासुदेवो न चिन्त्यते। सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा भ्रान्तिस्सा च विक्रिया॥ इति श्रुतिस्मृतिदर्शितं भयं भविष्यतीति भाव॥ पक्षे-हे परब्रह्मन्निति शब्दस्यैव संबोधनम्। कश्चित् श- ब्दविदिति भावः। त्वयि परब्रह्मशब्दं त्वयि सुप्रत्ययं परब्रह्म- न्निति संबोधनवशात्ससंबुद्धिसुप्रत्ययमित्यर्थः । लुम्पति चेत् 'स्वमोर्नपुंसकात्' इति सूत्रेणेति भावः। लुम्पतु कामं लुप्यात्। ततः लोपात् यदाकदावा यम्मिनकस्मिन्नपिवा काले नलोपः नकारलोपः वा भविता विकल्पेनैत भविता।न तुराजभनित्यादी नान्तपुलिङ्शब्द इव सर्वथा न भवितैवरेति भावः। 'संबुद्धौ नपुंसकानां नलोपो वा वक्तव्यः' इति नान्तनपुंसकलिङ्गशब्द संबुद्धौ विकल्पेन नकारलोपानुशासनात्। अयं वक्ष्यमाणाव- शालङ्कारगार्भैत इति ध्येयम्।

46 अलंकारमणिहार

यथावा- संज्ञाऽनुसंहिता तव संतनुतेऽभीप्सितं यथोद्दे- शम्। उचितार्थाध्याहारादूरीकृतकार्यकालपक्षा च॥८४५॥

अत्र भगवन्नास्नशश्द्शास्त्रीयसंज्ञायाश्च प्रकृताप्रकृतयाः श्ेषः। तथाहि-हे भगवन्निति प्रकरणाल्भ्यते। उत्ितः सम असः अर्थाध्याहार: पुरुषार्थप्रदानं यस्यास्सा उचिताध्याहारा अभीप्सितसकलपुरुषार्थदायिनीत्यर्थः । 'धर्मार्थी प्राप्नयाद्धर्मम र्थार्थी चार्थमाप्नयात्' इत्यादिना नामसंकीर्तनफलोक्तः । उचितं स्यान्मिते योग्ये ज्ञातेऽभ्यस्ते समञ्जसे' इति रत्नमाला। तव संज्ञा नामधेयं 'संज्ञा स्याच्चेतना नाम' इत्यमरः । अनुसंहिता कीर्तिता सती यथोद्वेशं उद्दशमनतिक्रम्य संकीर्तयितृणामभिस- न्ध्यनुरोधेनेत्यर्थः । अभीप्सित अभिलषितमर्थ संतनुते उदाहृत- प्रमाणानुसारादिति भावः। न केवलमिष्टप्रापणमेव संतनुते अ- पित्वनिष्टनिवारणमर्पीत्याह-दूरीति। दूरीकृतं कार्य दुष्कतिन' यातनाप्रापणरूपक्रिया येषां ते तथोक्ता: कालस्य कृतान्तस्य पक्षा: सहाया: भटा इति यावत्, यया सा तथोक्ता च भव- ति। 'पक्षो मासार्धके पार्श्वे' इत्यारश्य 'बले सखिसहाय- योः' इति मेदिनी। भगवन्नामाभिलपनमात्रेणैव तत्कर्तृणां सर्वा- शुभनिवृत्ती तत्र यमस्य तन्भ्टानां वा प्राभवमकिश्चित्करमिति भावः। यथोच्यते वैष्णवे- कमलनयन वासुदेव विष्णो धरणिवराच्युत शह्जचक्रपाणे। भव शरणमितीरयन्ति ये वे त्यज मट दूरतरेण तानपापान्॥ इति,

श्लेषसरः (२८) 47

किंकरा: पाशदण्डाश्च न यमो न च यातनाः। समर्थास्तस्य यस्यात्मा केशवालम्बनस्सदा।। इत्यादिक्मप्यत्रैवानुकूलम्॥ पक्षे-अनुसंहिता शब्दशास्त्रेणोदिता संज्ञा अभ्यासािसंज्ञा यथोदेशं स्वप्रदेशमनतिक्रम्य स्थिता सती उचितस्य अर्थस्य अध्याहारात् ऊहात् 'अध्याहारस्तर्क ऊहः' इत्यमरः। 'अध्या- हारो नाम न्यूनपूरणार्थाधिकपदपदार्थान्यतरोपादानम' इत्याङुः। अभीप्सितं वाक्यार्थबोधनरूपमभीष्टं संतनुते। यथोद्देशपक्षे सं- ज्ञाया अर्थाध्याहारेण वाक्यैकवाक्यतया कार्यकारित्वस्य शाब्दि कैस्सिद्धान्तितत्वादिति भावः । किंच-ऊरीकृतः कार्यकालपक्षो यया सा ऊरीकृतकार्यकालपक्षा च । अभीप्सितं संतनुते । सं- ज्ञाया: कार्यकालत्वेन पदैकवाक्यतयाऽपि वाक्यार्थबोधनस्य सि० द्धान्तितत्वादिति भावः। यथा परिभाष्यते-'यथोद्दशं संज्ञा- परिभाषं, कार्यकालं संज्ञापरिभाषम्' इति च। 'यथोद्देशं उद्दे शमनतिक्रम्य यथोद्देशं, उद्देश उपदेशंदेशः अधिकरणसाधन- ्चायं, यत्र देशे डपदिश्यते तद्देश एव वाक्यार्थबोधेन गृही- तशक्तया गृहीतपरिभाषार्थेन च सर्वत्र शास्त्रे व्यवहार:' इति प्रथमपरिभाषार्थः। देशश्चोच्चारणकाल एवात्र शास्त्रे व्यवहियत इति संक्षेपः । द्वितीयपरिभाषार्थस्तु-'कार्येण काल्यते स्वसं- निधि प्राप्यत इति कार्यकालं स्वसंस्काराय स्वतृत्तिलिङ्गचिि- तपरिभाषाणामाक्षेप इति यावत्' इति। यथोद्देशपक्षे संज्ञाया- स्स्वदेशीयत्वं, कार्यकालपक्षे विधिदेशीयत्वमिति विवेकः॥

यथावा- योव्रह्मायश्वशिवः परेणभवताऽखिलेश्वरसहो-

48 अलंकारमणिहारे

कौ। येऽन्येतदादिमास्तेऽप्यन्ते भवदेकशेषतां द- धते ॥८४६॥

अत्र प्रकृतस्य ब्रह्मादिपदार्थस्य चतुर्मुखादेः अप्रकृतस्य ब्रह्मादिशब्दरूपार्थस्य च श्लेषः। तथाहि -हे अखिलेश्वर! परेण सर्वोत्तरेण भवता त्वया सह उक्ती 'स्थित्यादयो हरिविरिश्चि- हरेति लीलाः' इत्यादौ तुल्यताभ्रमास्पदतया सहपठितौ। यो ब्रझ्मा चतुर्मुखः यश्च शिव: शम्भुरित्येतौ 'हिरण्यगर्भस्समवर्तताग्रे, न सन्न चासच्छिव एव केवलः' इति श्रवणात्कारणत्वशङ्काविषय- भूतौ यावित्यर्थः । तावेवादिमौ येषां ते तदादिमाः । य अन्ये देवा: 'नकिरिन्द्र र्वदुत्तरो न ज्यायानस्ति वृत्रहन्' इत्यादिना का रणत्वशङ्गागोचरतयोक्ता इन्द्रादयः। तेऽपि अन्ते वाक्यार्थनिर्णया वसरे 'अन्तोऽस्त्री निश्चये नाशे स्वरूपेऽग्रेऽन्तिकेऽन्तरे' इति रत्नमाला। स्वरूपे वा। भवदेक्तशेषतां भवत एव शेषतां मयू- रव्यंसकादित्वात्समासोऽस्वपदविग्रह इति लक्ष्मोसहस्रत्नप्रका- शिकायां निरूपितमस्माभिः । सम्यग्विमर्शे ब्रह्मादयस्सर्वेऽपि भवदेकशेषस्वरूपा पवेति निश्चीयेरन् नतु कदाऽपि त्वामेव सर्वशेषिण इतीति मावः। यद्वा-अन्ते प्रळये भवानेव शेषो येषां ते भवदेकशेषाः तत्तां दधते।

ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु नष्टे लोके चराचरे। आभूतसंप्वे प्राप्ते प्रलीने प्रकृतौ महान्। एकस्तिष्ठति विश्वात्मा स तु नारायण: प्रभु:॥ नष्टे लोके द्विपरार्धावसाने महाभूतेष्वादिभूतं गतेषु। व्यक्तेऽव्यकं कालवेगेन याते भवानेकश्शिष्यते शेषसं्षः॥

ललेषसरः (२८) 49

इत्यायुक्तरीत्या भवदेकशेषत्वं दधते त्वाय प्रलीयन्त इत्यर्थः। अखि

अप्रकृतपक्षे तु - यो ब्रह्मा ब्रह्मशब्द: यश्च शिवः शिवशब्द: परेण उत्कृष्टेन भवता भवच्छव्दन। उत्कर्षश्चास्य वक्ष्यमाणरी- त्यासर्वैस्सहोक्तौ स्वैकशेषत्वकृत इति ध्येयम्। सहोक्ती इका- रान्तसप्तम्येकवचनमिदम्। सहवचने सतीत्यर्थः। अन्ते विग्रहाव- साने भवदेकशेषतां भवच्छब्दैकशेषतां दधते धत्ते। 'दध धारणे' भौवादिकादस्माल्लटथमैकवचनम। ब्रह्माशवशब्दाभ्यां प्रत्येकमन्वेति। 'त्यदादीनि सर्वैनित्यम' इत्यनुशासनात्। ब्रह्मा भवांश्चेति शिवो भवांश्चेति च विग्रहे भवच्छब्दस्यैव शिष्यमाण त्वादिति भावः । ये अन्ये तदादिमा: तद् यद् एतद् इत्यादयः तेऽपि शब्दा: परेण त्यदादिगणे सर्वेभ्यः परत्र पठितेन भवता सहोक्तो अन्ते विग्रहावसाने भवदेकशेषतां भवच्छन्द्मात्रशेषतां दधते बिभ्रति। 'डु धाञ धारणपोषणयोः' इति जौहोत्यादिका- द्वातोर्लट्रथमबद्डुवचनम्। त्यदादीनां मिथस्सहोक्तौ यत्परं तच्छि- व्यते' इति। स च यश्च एष च भवांश्रेति विग्रहे भवन्त इति परभूतभवच्छव्दस्यैव शेषणादिति भावः॥ यथावा- उपसर्गविरलभावो भ्वादौ जनितासदावली- डागमवान्। तान्तः पलायितस्स्याद्वातुर्भवतोहि- तोय एवानन्त ।।८४७।। अत्र भगवतशश्रीनिवासस्य प्रकृतस्य पतञ्जलेरप्रकृतस्य च श्ेषः । हे! अनन्त ! भगवन्! धातु: धारयितुः पोष्ुश्च "एष धाता विधाता च" इत्युक्तेः। धाञश्शता। भवतः तव भ्वादौ भूलोकादिलोके जनिता उत्पन्नः । जनेस्तृच् । यः चेतनः ALANKARA II 7

50 अलंकारभणिहारे

असदावलीडागमवान् असतां खलानां आवली पङ़्गि: तस्थाः ईशः प्रधानभूताः । ईट्छब्दोऽयम्। तेषां आगमस्संसर्गः तद्वान् असत्संसर्गदूषित इत्यर्थः । यद्वा-असदावलेः इडाः वाघः "भूगोवाचस्त्विडा इलाः" इत्यमरः । तदागमवान् नित्य- मसदालापशालीत्यर्थः। नित्ययोगे मतुप । अथवा असदावलेः इडा: वाचः ताभिः आगमवान् शास्त्रवान्। ता एवागमश्शा- स्तरं तद्वान्वा। असद्वाच एवास्यानुष्ठानविधायिन्य इति भावः । अत एव अहित एव स्या। दुरन्तदुष्कर्मवशंवदत्वनिबंधनास- त्संसर्गदूषितविवेकतया त्वाय विद्वेषवानेव भवेदित्यर्थः । भ्वादौ जनितः यः असदावलीडागमवान् सन् धातुर्नवतः अ हित एवेति योजना। अर्थस्तु तुल्य एव। य इत्यस्योत्तरवा- क्यगततया न पूर्ववाक्ये तद्वत्तोपादानावश्यंभावः।सः चेतनः उपसर्गविरलभावः उपसर्गैः उपप्रवैः 'उपसर्ग उपद्रवे । प्रादौ च रोगभेदे च" इति हेमचन्द्रः । विरलः पेलवः अतिमात्रल- घुरित्यर्थः, भावः सत्ता स्वभावः अभिप्रायः चेष्टा जन्म वा य- स्य स तथोक्तस्सन्। "पेलवं विरलं तनु। भावस्सत्तास्वभा- वाभिप्रायचेष्टात्मजन्मस्वि" इति चामर. । अत एव तान्तः ग्लान: पलायितश्च स्यात्। दीनः क्वाप्यवस्थितिमलभमानो यत्र क्वापि धावेदित्यर्थः । भगवद्विद्वेषिण: क्व नु श्रेयस्संपद्येतेति भावः। पक्षे- हे! अनन्तेति पतजलित्वेनावतीर्णत्य शेषस्य संबोधनं। भवता ऊहितः अय इति च्छेदः। भवता त्वया ऊहितः विचा- रितः। भवत हितः अय इति वा छेदः। भवतः हितः ज्ञातः पथ्य इति वा। 'हि गतौ' कर्मणि क्ः। ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्थाः।'हितं पथ्ये गते धृते' इति मेदिनी। भवत इति शेषे षष्ठी 'न लोक' इति निषेधस्त कारकषप्रीविषयः । यद्रा-'मतिबद्धि'

श्लेषसरः (२८) 51

इति सूत्रविहितः क्ः। 'क्तस्य च वर्तमाने' इति 'न लोक' इति निषेधापवादभूता षष्ठी। भ्वादौ भ्वादिगणे जनिता प्रादु- र्भूतः । स्थित इति यावत्। अयः अयधातुः। शपा निर्देशोऽयम्।उ- पसर्गे स्वसंबन्धिनि विवाक्षिते परेत्याकारकोपसर्गे, पलायित इति वक्ष्यमाणत्वात्। विरलभावः विगमितो रः रेफः येनसः विरः लभाव: लवर्णस्थितिः विरः लभावो यस्य स तथोक्तः। यद्वा- रस्य रंफस्य लभावो लत्वं विशिष्टो रलभावो यस्य स तथोक्त:। वीत्यनेन लभावस्य नित्यत्वं द्योतितम्। सर्वथाऽपि रेफस्थानिक- लकारवानित्यर्थः । तान्तः तेत्युत्सष्टानुबन्धस्य क्तस्य ग्रहणम्। क्प्रत्ययान्त इत्यर्थः । सदावलीडागमवानित्यत्र सदा वलि इ- डागमवानिति पदत्रयमसमस्तम्। वलि आर्धधातुकक्तप्र- त्ययसंबन्धितकाररूपे वल्प्रत्याहारघटकवर्णे सदा नित्यं इ- डागमवान् सन् पलायितस्स्यात् 'अयपय' इत्यादिना भ्वा- दौ पठितस्य परोपसृष्टस्यायतेः क्तप्रत्यगे 'उपसर्गस्यायतौ' इ- ति रेफस्य नित्यं लत्वे 'आर्धधातुकस्येडलादेः' इति नित्यमि- डागमे च पलायत इति रूपं निष्पद्यत इति निर्गळितोऽर्थः॥

यथावा- ईशः परोवरशश्विविन्नास्येडयमेव हीश्वरो भवति। विकृतिमियात्नैवा सावुपधालघुतागुणोSपि दूरेऽस्य॥ अत्र भगवतः ईश्वरशब्दस्य च श्षेषः । परः अन्यः चतु- र्मुखादि: अवरः निदीनः चित् चेततीति चित् चेतनः अस्य ईशः ईश्वरस्य भगवतः। 'ईशा वास्यम्' इत्यत्रेव ईट्ब्दोऽयं। ईट् स्वामी न भवति। भगवदपेक्षया निहीनत्वात्तस्येश्वरो न भवतीत्य- रथः। यद्वा -- परः अन्यः चित् चंतनः । ईश इते पश्चमी 'अनौ-

52 अलंकारमणिहारे

पाधिकनिर्देशे ह्यसंकोचो मनीषिभिः । सिद्धे शब्दार्थसंबन्धे' इति न्यायेन शब्दशक्तेर संकोचात्सर्वेश्वरादस्मादित्यर्थः । अवरः न्यून एवेति वाक्यान्तरम्। यद्वा-अस्येत्येतत्पूर्वत्राप्यपकृष्य अस्य इशः अवर इति योजना अस्मान्यून इत्यवार्थः । अस्मिर्पक्षे ईश इति शेषषष्ठी। अत एव अस्य भगवतः पर: इतरः चतुर्मुखादि: नेट् ईश्वरो न भवतीत्यर्थः। 'न तस्येशे कश्चन' इत्यादिश्रुतेः । अय- मेव एष श्रीनिवास एव ईश्वर: सर्वेषामीश्वरः भवति हि। हि- शब्द: 'एष सर्वेश्वरः। ईशानो भूतभव्यस्य। सर्रेश्वरश्वरः कृष्णः' इत्यादिश्रुतिपुराणादिप्रसिद्धि द्योतयति। यद्ा-हिहेतौ। अस्यैव सर्वेश्वरत्वादिति भावः। हेत्वन्तरं चाह-विकृतिमिति। असौ भगवान् विकृति 'जायते अस्ति वर्धते' इत्यायुक्तान् षड्भा- वविकारान् नैव इयात। 'जरां मृत्युमत्येति । अपक्षयविना- शाभ्याम्' इत्यदिप्रमणभ्य इि भावः । किंच-अस्य भग- वतः उपधा कैतवं, येन परा अतिसंधीयेरन् तादृशाश्चत्तविकार- विशेष: 'कपटोऽस्त्री व्याजदम्भोपधयशछन्नकैतवे' इत्यमर, 'अमा त्यानुपधातीतान्' इतिप्रयोगश्च । लघुतागुणोऽपि रागद्वेषादि- कृतचित्तलाघवरूपगुणोऽपि। अथवा- उपधया या लघुता तादृशः अगुणः अप्रशस्तगुणः हेयगुण इत्यर्थः। नञत्राप्राशस्त्ये । 'अप्राशस्त्यं विरोधश्च' इति नञर्थेषु परिगणनात्। इद हेयगु- णसामान्यस्योपलक्षकम् । सोऽपि दूरे अमुं न स्पृशतीत्यर्थः । अपूर्णत्वादन्येषामीदृशहेयगुणसंबन्धस्स्यात् । अस्य तु निर- वधिकैश्वर्यनित्यपूर्णत्वादखिल हेयप्रत्यनीकत्वाच्च तत्संबन्धग- न्घोऽपि न संभवतीत्ययमेव सर्वेश्वर इति भावः। अत्र उप- धादूरत्वाकत्या अस्याश्रितेषु करणत्रयवृत्त्यैकरूप्येण कौटिल्य- विधुरतया आर्जवं प्रदर्शितम्। यथा चायमेवाह-

नेषसरः (२८) 53

द्यौः पतेत् पृथिवी शीर्येद्धिमवान्विचलेदपि। शुष्येत्तोयनिधि: कृष्णे न मे मोघं वचो भवेत्'॥ इति। लघुतागुणदूरत्वोक्त्या आश्रितापराधैः तत्प्रदर्शकैर्वाऽप्यक्षो भ्यत्वरूपं स्थैर्य दर्शितम्। यथाऽऽह स्वयमेव सुग्रीवादीन्प्रति- मित्रभावेन संप्राप्तं न त्यजेयं कथंचन । दोषो यद्यपि तस्य स्यात् सतामेतदगर्हितम्'॥ इति। पक्षे -ईशः 'ईश ऐश्वर्ये' इति धानोः 'क्षियो दीर्घात्' इत्या- दाविव धातोरनुकरणम्। चित् चकारेन्कः परः 'स्थेशभास पिसकसो वरच्' इात विहितो वरच्प्रत्यय इत्यर्थः । परः 'प्रत्ययः, परश्च' इत्यधिकारात्परत्र विद्यमान इत्यर्थः । अस्य वरचः इद् इडागम: न-न भवति। 'नेडशिकृति' इति निषेधादित्यर्थ। अयमेव एवं वरज्विशिष्ट ईशधातुरेव ईश्वरो भवति ईश्वरशब्दो निष्पद्यते। असौ एवं निष्पन्न ईश्वरशब्दः विकृति नैव इयात् इडभावाद्विकारं न प्राप्तयादेव। धातुप्रत्यययोर्यथावस्थितयोरेव श्रवणादिति भावः । यदीडागमोऽभविष्यत्तदाऽस्य विकारस्सम- भविष्यत् । अस्य ईश्वरशब्दस्य उपधालघुतागुणः उपधाया: 'अलोऽन्त्यात्पूर्व उपधा' इत्युक्तलक्षणस्य उपान्त्यवर्णस्य लघु- तया 'हस्वं लघु' इत्युक्तलक्षणह्नस्वत्वेन यो गुणः 'पुगन्तल- घूपधस्य' इति विहितो गुणः सोऽपि दूरे । अस्य दीर्घोपध- त्वेन तदप्राप्तेः। इडागमप्रयुक्तविकारविरहेऽपि यदि गुणो वाऽभविष्यत्तदा विकारमलप्स्यतापि। सोऽपि नेति भावः॥ यंथावा- वाताशगिरावाप्तः पदं बुधव्रजमहोदयशसा-

54 अलंकार मणिहार

दौ। प्रथितोदन्तश्श्लाघ्यस्साधीयांस्ते हरे लसति पादः॥।८४१॥

अत्र भगवच्चरणस्य प्रस्तुतस्य पादशब्दस्याप्रस्तुतस्य च क्षेषः । तथाहि-बुधव्रजमहोद! बुधव्रजस्य देवनिवहस्य महः तेज: ददातीति तथोक्तः तस्य संबुद्धिः, हे हरे! भगवन्! आदौ त्रिविक्रमावतारसमये इत्यर्थः । प्रथितः प्रख्यातः उदन्तो वृत्ता- न्तो यस्य स तथोक्तः "इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम्" इत्याद्विश्रुतिप्रसिद्धसकललोकाक्र्कमप्रभाव इति भावः। अत एव यशसा श्राध्यः साधीयान् अतिशयेन बाढः अतिमात्रप्रशस्त इत्यर्थः। बाढशब्दादीयसुनि "अन्तिबाढयोर्नेदसाधौ" इति साधादेशः। ते भवतः पाद: चरणः वाताशगिरौ शेषाद्रौ पद स्थानं आप्तस्सन् लसति। तत्र न्यस्तत्वात्तथोक्ति:॥ अन्यत्र बुधानां शाब्दिकानां महोदयः महाभ्युदयहेतुः तस्य संबुद्धि: हे हरे! पतञ्जलित्वेनावतीर्ण हे शेषेत्यर्थः। "व्याळः कुभ्भीनसो हरिः" इत्यमरः । विशेषणमहिस्त्रा सामान्यस्यापि हरिशब्दस्य विशेषपरत्वमवधेयम्।श्राध्यः अदन्तः । हस्वाकारा न्तः प्रथितः अदन्ततया कोशादौ प्रसिद्धः पाद: पादशब्दः शसादी शसिति द्वितीयाबहुवचनस्य संज्ञा। तदादौ प्रत्यये परे सतीति यावत्। वाताशः ऋषिः पाणिनिरित्यर्थः। तस्थ गिरा "पद- न्नोमास्" इत्यादिसूत्ररूपयेत्यर्थः । पदं पदित्याकारकमादेशमिति यावत्। अवाप्ः प्राप्तः। प्रथितोदन्तश्ाध्य इत्यानुपूर्वीमावर्त्य प्रथितः दन्तश्लाध्य इति छिद्यते; दन्तः द् इत्याकारकवर्णः अन्ते यस्य स तथोक्तः। पदादेशे तथात्वसिद्धेः, दन्त इति श्ाध्यः दन्तक्षाध्यः ते शब्दानुशासनभाष्यकृतस्तव। संबन्धसामान्ये षष्ठी। साधी-

कलेषसरः (२८) 55

यान् साधुशब्दादीयसुन्। अतिशयेन साधुरिति प्रथितस्सन् लसति। सूत्रकृता आदेशमात्रविधानेन साधुः कृतः । भाष्यकृता त्वया तु तदनुगुणस्थानिनोऽपि प्रदर्शनेन साधीयान्कृत इति भाव:॥ यथावा- अर्हः परंशमातुं गण्यो धातुरवि वेदविदनिटू स्यात्। दान्तत्वमीयुषोSनिशमात्माऽस्य सकृद्वि- भातो हि ॥८५०॥ अत्र ब्रह्मविद: प्रकृतस्य विदधातोरप्रकृतस्य च श्षेषः। तथाहि-परं निरतिशयं शं सुखं परब्रह्मानुभवानन्दमित्यर्थः। आप्तुं अर्हः अत एव धातु ब्रह्मणोपि गण्यः श्राध्यः वेद- वित् ब्रह्मवेत्ता अनिट् निट् निशा तत्सदृशमज्ञानमिति यावत् सा न विद्यते यस्य सतथोक्त: स्यात् । तत्र हेतुः दान्तत्व मित्यादि। हि यस्मात् अनिशं दान्तत्वं 'शान्तो दान्त उपरतः' इत्यायुक्तं गुणविशेषं ईयुष: अस्य ब्रह्मविद: आत्मा अन्तर्यामी सकृद्विभातः सर्वदा अनावृततया प्रदीप्तः । तस्मादस्य ब्रह्मविद: अज्ञानगन्धोऽपि नास्तीत्यर्थः । अत्र 'तस्माद्वा एतः सेतुंतीत्वा अपि नक्तमहरेवाभिनिष्पद्यते सकृद्विभातो ह्वेष ब्रह्मलोकः' इति दहर

वर्णितः- 'परमात्मानं प्राप्तस्य नकं तमिस्रा रात्रिरा दिवैव। तस्याज्ञानप्रसक्तेरभावात् अहस्सदृशी रात्रिः अहोरात्रयोर्न विशेषः । तत्र-हेतुः सकृद्विभातः सदाब्रह्मस्वरूपप्रकाशस्याना- वृततया भासमानत्वात्' इति॥ पक्षे-परं स्वस्मात्परं शं 'तुदादिभ्यशशः' इति विहितं शप्रत्ययं आप्तुं अर्हः। वेदेतिभिन्नं पदम् । विद् 'विद्ल् लाभे'

56 अलंकारमणिहारे

इति तुदादौ पाठेतः धातुरपि अनिट् अविद्यमान: इडागमो यस्य स तथोक्तः । गण्यः अनिट्सु गणनीय स्यादिति वेद वेदि। 'विन्दतिश्चान्द्रदौगांदरेष्टो भाष्यऽपि दृशयते' इत्यनि- द्वारिकासूक्तधातोरपि पाठात् 'एकाच उपदेशेऽनुदान्तात्' इति इण्निषेधादिति भावः । विद् धातुरपा्यपिशब्देन श्यन् श्रम् वि- करणपठितयोस्सत्ताविचारणार्थकयोविद धात्वोरिवास्यापीण्निषेधो निष्पत्यूह इति ध्वनितम् । तावपि हि धातू 'विद्यतिर्विनद्' इत्यनिद्वारिकासु पठ्येते। अस्य विदेरनुद्दात्तत्वं द्रढयति-दान्त त्वमित्यादिना। हि यस्मात अनिशं दान्तत्वं द इति वर्णोऽन्ते यस्य तत्वें ईयुषः देत्यत्र अकार उच्चारणार्थः । अस्य विदधातोः आत्मा स्वरूपं सकृत् एकवारमेव विभातः वि इत्याकारक- वर्णेन भात: प्रकाशितः विदेरेवंविधस्वरूपत्वेनैकाच्त्वादुक्त इण्नि- बेधो युक्त एवेति भाव:। यथावा - ये कुशला अपि सन्तो न तद्धितप्रत्ययादयो दृष्टाः। इत एते लुप्यन्ते न तद्धितप्रत्ययादय- स्त्वेते ॥८५१॥ अत्र प्रकृतानां भगवद्भक्तभक्तानां 'लशक्वतद्धिते, तस्य लोप.' इति सूत्रार्थस्य च श्षेषः । तथाहि-ये जनाः कुशलाः कृतिनस्सन्तोऽपि। यद्वा-ये सन्तः मनीषिणः कुशला अपीति योजना । ऋग्वेदाद्यपर विद्यानिष्णाता अपीत्यर्थः । तद्धितप्रत्यया- दयः तस्मै प्रकृताय भगवते हिता: प्रीत्याधायकाः प्रत्ययो ज्ञानं आदिर्येषां ते प्रत्ययादयः आदिशब्देन भक्तिवैराग्यादीनां ग्रहणम्। तद्धिता: प्रत्ययादयो येषां ते तथोक्ताः भगवदभिमतज्ञानभक्ति

ल्लेषसरः (२८) 57

वैराग्यादिगुणवन्तः न दष्टाः, ते जना: इतः अस्मात्तद्वितज्ञानादि मत्वादर्शनादेव हेतो: लुप्यन्ते स्वयमेव नश्यन्ति अधःपतन्तीति यावत्। भगवदभिनतज्ञानादिविरहे अखिलकलाकौशल्यमप्यर्कि- चित्करमिति भावः। तद्धितप्रत्ययाद्यस्तु भगवत्प्रीत्याधायकज्ञान- भक्तयादिमन्तस्तु एते सन्तो जनाः न लुप्यन्ते 'न मे भक्तः प्रणश्यति' इति गानादिति भावः॥ पक्षे-सन्तोऽपि सूत्राच्चारणवसरे श्रूयमाणा आपे ये कुशला कवर्गशकारलकारा: अत्र 'लशकु' इति वक्ष्यमाणसूत्रोक्तवैपरी त्येन कुशला इत्युक्तिर्विवा्षितश्ेषलाभाय। नतद्वितप्रत्ययादयः तद्धितभिन्नप्रत्ययाद्यवयत्रभूतास्सनतः दष्टाः ज्ञाताः ननद्वितेत्यत्र नशब्देन समासः । पते इमे इतः इत्संज्ञका 'लशक्कतद्विते' इति तद्धितवर्जप्रत्ययादिभूतानां लशकवर्गाणामित्संज्ञाविवानादिति भावः। अत एव लुप्यन्ते लुप्ता भवन्ति। 'तस्य लोपः' इतीत्सं शकस्य वर्णस्य लोपविधानादिति भावः । लोपश्चादर्शनं 'अदर्शनं लोपः' इत्यनुशासनात्। अतद्धितेति पर्युदासफलितमाह -नेत्या- दिना। तद्धितप्रत्ययादयस्तु तद्ितसंश्ञकप्रत्ययाद्यवयवभूतास्तु एते कवर्गशकारलकारा: 'आकर्षादिभ्यः कन्, लोमादिभ्यइशः, प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम्' इत्यादिताद्धताधिकारीयसूत्रावे- हितकादिप्रत्ययाद्यवयवभूता इत्यर्थः । न लुप्यन्ते। 'आतोऽनुपसरमें कः, पजेः खश, पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण, लटश्शतृशानचौ, ल्युटट' इत्यादिविहितातद्वितप्रत्ययादिभूताः कादय इव न लोपं प्राप्नवन्ति । किंतु आकर्षकः लोमशः जङ्गाल इत्यादिषु श्रूय- माणा एव भवन्तीति भावः।।

सिद्धयति मह एव महत्परादतिप्रत्ययाह्ुघेन्द्रा यथावा-

ALANKARA II 8

58 अलंकारमणिहारे

णाम। यत्रैव सर्वनामस्थाने सिद्धोनुमागमोऽपि परे ॥८५२॥ अत्र भगवतो महधातोश्च श्षेषः। तथाहि-बुधेन्द्राणां ब्रह्मविद्ग्रेसराणां परात् विजातीयप्रत्ययाव्यतिकोर्णतया श्रेष्ठात् अतिप्रत्ययात् अविच्छिन्नात् स्मृतिसन्ततिरूपात् ज्ञानादेव महत् पूज्यं महः 'तं देवा ज्योतिषां ज्योतिः, परमं यो महत्तेजः' इत्याद्यक्तं स्वप्रकाशरूपं परं ब्रह्म सिद्धयति प्राप्तं भवति। तदेव महो विशिनष्टि-यत्रेति। सर्वनामस्थाने सर्वेषां नाम्नां पर्यव- सानभूमी सर्वशब्द्वाच्ये इत्यर्थः । देवादिनामरूपव्याकरणनि- दानभूते इति वा। यत्र यस्मिन् परे ब्रह्मण्येव मागमः मायाः श्रियः गमः संगमः संबन्धोऽपि सिद्धः निष्पन्नः मङ्गळकर इति वा 'षिधू शास्त्रे माङ्गल्ये च' अस्मात्कर्तरि क्तः। अपीत्यनेन निसर्गत एव मङ्गळस्यास्य मङ्गळदेवतायाश्श्रियस्संबन्धोऽव्यति- शयाधायक इति द्योतितम् । नु इतिच्छात्रानुनये 'नु वित- र्कापमानयोः । विकल्पेऽनुननयेऽतीते इति मेदिनी। श्रीनिवास- भूतं परं महः ब्रह्मवेदिभिरुपासनेन प्राप्तं भवतीति परिनिष्पन्नोऽर्थः॥। पक्षे -बुधेन्द्राणां वैयाकरणानां महः 'मह पूजायाम्' इत्युक्तो महधातु: परात् स्वस्मात्परत्र विद्यमानात् अतिप्रत्य- यात् महत् सिद्धयति महदिति निष्पद्यत इत्यर्थः । यत्रैव यस्मि- नमहच्छन्द एव सर्वनामस्थाने 'शि सर्वनामस्थानम्, सुडन- पुंसकस्य' इति च सूत्रविहितसर्वनामस्थानसंश्ञके प्रत्यये परे सति। नुमागम इत्यत्र नुम् आगम इतिच्छेद: । तुम् 'वर्त- माने पृषन्महद्दहज्जगच्छतृवञ्च' इत्यतिप्रत्ययान्ततया निपातितस्य शतृवन्भावातिदेशेन उगित्वात् 'उगेदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः'

श्ेवसरः (२८) 59

इति विहितो नुमागमः आगमः आ इत्याकारकवर्णस्य गमः संबन्धः 'सान्तमहतः' इत्यनेन विहितो नकारोपधादीर्घ इति यावत्। सोऽपि सिद्ध इति॥

यथावा- इह बृंहति परभूमनि नोद्रवति प्रकृतिसङ्गतो नुमतः। ब्रह्मणि नरस्तथात्वेनोस्स्यान्नाप्यत्र व- शिकृतीडितता ॥ ८५३॥

अत्र प्रकृतस्य ब्रह्मविद: अप्रकृतस्य ब्रह्मशब्दस्य च श्ेषः । तथाहि इह बृंहात परभूमनि न उन्भवति प्रकृतिसंगतः तु मतः ब्रह्मण नरः तथात्वे नो स्यात् न अपि अत्र वशीक- तीडितता इति पदच्छेदः । नरः चेतनः परभूमनि निराते शयमाहिमनि 'यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छणोति नान्यद्विजा- नाति स भूमा' इत्युक्तरीत्या निरतिशयवैपुल्यविशिष्टे इत्यर्थः। अत एव बृंहति वर्धमाने नैनमूर्थ्व न तिर्यञ्चं न मध्ये परिजग्रभत्' इत्यायुक्तरीत्या सर्वव्यापिनीत्यर्थः । ब्रह्मणि वि- षये मतः मन्ता 'मतिबुद्धि' इत्यादिना कर्तरि क्ः। पर- ब्रह्मस्वरूपमननशील इत्यर्थः । प्रकृतिसङ्गतः प्रकृतिसंसर्गात् इह अस्यां भूमौ अस्मिन् लोके इति बा। नोन्भ्वति नु भूयो न जायंत इत्यर्थः । अर्चिरादिपथेन परब्रह्म प्रतिपद्य पुनर्नावर्तते।

मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालथमशाश्वतम्। नाप्नुवन्ति महात्मानस्संसिद्धि परमां गनाः । इति गानादिति भावः। तथात्वे एवमनावृत्तत्वे सति। अत्र अस्मिन् ब्रह्मविदि नरे वशिकृतीडितता वशी सर्वेश्वरः स्वा-

60 अलंकाग्मणिहारे

यत्तसकललोक इत्यर्थः । वशोऽस्यास्तीति वशी 'वश आय- त्ततायां स्याद्वश इच्छाप्रभुत्वयोः' इति विश्वः। 'सर्वस्य व- शी सर्वस्येशानः' इति श्रुतेः । 'जगद्वशे वर्ततेदं कृष्णस्य सचराचरम्' इति स्मृतेश्च। कृतमस्यास्तीति कृती 'न मे पा- र्थास्ति कर्तव्यम्' इत्युक्तरीत्या स्वार्थकर्तव्यशेषरहित इत्यर्थः । यद्वा-आश्रितरक्षणेन कृतकृत्यः 'अभिषिच्य च' इत्यारभ्य 'कृ- तकृत्यस्तदा रामः' इत्युक्तेः। अथवा कृतमुपकारोऽस्यास्तीति कृती भू्नि मत्वर्थीयः। यत्किश्चिदुपकृतमपि बंहीयो जानातीत्यर्थः। यथोक्तं-'कथञ्चिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति' इति । कृतने- त्यत्र 'आदिकर्मण क्ः, कर्तुमुपक्रान्तेन' इति व्याख्यातारः। गोविन्देति यदाक्रन्दत कृष्णा मां दूरवासिनम्। ऋणं प्रवृद्धमिव मे हृदयान्नापसर्पति॥ इति च। अत्र 'वशी वदान्यः' इति पद्ये श्रीयामुनमुनिभिरनु- गृहीतानि वाशत्वकृतित्वकृतज्त्वान्यनुसंहितानि । वशी चासौ कृती चेति विशेषणोभयपदकर्मधारयः । स चासावीट् च। ईटू इश्वरो भगवान् तेन इतः प्राप्तः। वशिकृतीट् इतः प्राप्तो येनेति वा। तस्य भाव वशिकृतीडितता परब्रह्मानुभव इत्य- र्थः। साऽपि नोस्स्यादिति न किं त्ववश्यं भाविन्येवेति भाव: संभाव्यनिषेधनिवर्तकशब्दद्वयेन ईदशस्य विदुषः परब्रह्माननु भवसंभावना दूरतो निरस्यते। यथा सूत्रितं वामनेन-"सं- भाव्यनिषेधनिवर्तने द्वौ प्रतिषेधौ' इति। नोस्स्यादित्यत्र सका- रस्य 'अनचि च' इति वैकल्पिकं द्वित्वमर्थान्तरानुगुण्याया- वश्यमेष्टव्यम्। यद्वा-वशिभि: स्वायत्तेन्द्रियैः कृतिभिः विद्वन्भिः ईडितता महाप्रभावोऽयं ब्रह्मविदिति स्तुतता नोस्स्यादिति न किंतु स्तुततैव स्यादिति भावः।

श्लेष सरः (१८) 61

अन्यत्र-इह बृंहतिपरभूमनि नः अत् भवति प्रकृतिस- ङ्तः नुमतः ब्रह्मणि न रः तथा अत्वेन उः स्यात् न अपि अत्र वशि कृति इडितता इति पदच्छेदः । बृंहतिपरभूमनि बृंहतिः बृहिधातुः 'बृहि वृद्धौ" इति भ्वादौ पठितः। शितिपा निर्देशोऽयम्। तस्मात् परभूः परत्र विद्यमानः मन् मन्नित्याका- रकप्रत्ययो यस्य तस्मिन् बृंहतेर्मनिन्प्रत्ययेन निष्पन्ने इत्यर्थः । ब्रह्मणि ब्रह्मशब्दे प्रकृतिसंगत प्रकृती मन्प्रत्ययप्रकृतिभूते बृंहे. ति धाती संगतः संबद्धः नुमत अततीत्यतः अततेस्सातत्यगम- नार्थकान्भ्ोवादिकात पचाद्यच् । नुमः अतः नुमतः बृहिधातो- रिदित्वात् 'इदितो नुम् धातोः' इाते विहितनुमागमात्प्राप्त इत्यर्थः । नः नकार: अत् भवति। वृहिधातोर्नुमो नकारः 'त- परस्तत्कालस्य' इति शाब्दिकसंकेतितो हस्वोऽकारो भवतीत्यर्थः। 'सर्वधातुभ्यो मन्' इत्यतो मन्नित्यस्यानुवृत्तौ 'बृंहेनोऽञ्' इत्योणादिकसूत्रेण नुमो नकारस्य अत्वविधानादिति भावः । तथा एवमेव। अत्वेन तुमो नकारस्याकारादेशेन। उ: बका- रोत्तरवर्तिऋकारस्य। ऋशब्दात् ङसि 'ऋत उत्' इत्येकादेशे उत्वे रपरत्वे 'रात्सस्य' इति सलोषे रेफस्य विसर्गः । रः रेफः न स्यादिति न इति योजना। स्यादेवेत्यर्य: । वृ अ इाते स्थिते 'इको यगचित' इते ऋकारस्य यणादेशविधानादिति भावः। अत्र एवं निष्पन्न ब्रह्मन्शब्दे वशि वश्प्रत्याहारघट- कमवर्णादी कृति कृत्प्रत्यये इडितताऽपि इडागमयुक्तताऽपि न स्यादिति पददवयमेवावर्त्यते। न स्यात् न भवेदित्यर्थः । 'ने- डवशिकृति' इतीण्निषेधात्। एवं सुदुष्करतमस्यास्य पद्यस्या- र्थों ब्रह्ममीमांसाशब्दनयनिपुणतमैस्सहद यैरविपश्चित्समुदयैस्सदयै- स्सावधानं सूक्ष्मया दशा विभावनीयः॥

62 अलंकारमणिहारे

प्रददाति निरुपसर्गस्स्वजुषे विश आत्मने पदं प्रथावा-

देवः। स च तत्र निविशमानो भवति परस्मै पदा- य योऽभ्यर्हेत्॥८५४॥

अत्र प्रकृतस्य ब्रह्मजुषो मनुजस्य अप्रकृतस्य विशधातोश्च क्षेषः । तथाहि-यः पुमान् परस्मै पदाय परमं स्थानं प्राप्तुं 'क्रियार्थ' इत्यादिना चतुर्थी। अभ्यर्हेत् योग्यो भवेत्। तस्मै स्वजुषे आत्मानं सेवमानाय विशे मनुजशरीरकाय आत्मने चेतनाय। शरीरवाचकानां शब्दानां शरीरिपर्यन्तताया आकृत्य- धिकरणन्यायसिद्धतया विशे आत्मने इवत्यनयोस्सामानाधिकर- णयम्। 'द्वौ विशौ वैश्यमनुजौ' इत्यमरः। देवः भगवान् निरु- पसर्ग: इयत्पदमेतस्मै कथं देयमित्युद्वेगं दूरतः परिहरान्नति भावः। पदं तदर्है दिव्यं स्थानं प्रददाति। स च स पुमानपि तत्र परस्मिन् पदे निविशमानो भवति। भगवदनुगृहीतनिरघधि- कनिशश्रेयससाम्राज्यस्तत्रैव तत्कैंकर्यैकरतिर्वसतीति भावः॥ पक्षे-यः 'विश प्रवेशने' इति पठितो धातु: परस्मैपदाय 'लः परस्मैपदम्' इति विहिताय परस्मैपदसंजञकाय लदेशाय अभ्यर्हेत् योग्यस्स्यात् विशधातोः परस्मैपदिषु पठितत्वादिति भावः । तस्मै स्वजुषे स्वसमभिव्याहारभाज विशे विशधातवे देवः देवयति धात्वर्थ द्योतयतीति देवः दीव्यतेर्णिजन्तात्पचा- दच्। उपसर्गाणां द्योतकत्वाद्देव इत्युक्तिः। निः नीत्याकारकः उपसर्गः 'उपसर्गाः क्रियायोगे' इत्यनुशिष्टो निपातविशेषः । आत्मनेपदं 'तडानावात्मनेपदम्' इति विहितं शानजाख्यमा- त्मनेपदसंज्ञकं प्रत्ययं प्रददाति 'नेर्विशः' इत्यनेन नीत्युपसर्गा-

ल्लेषसर: (२८)

त्परीभूतस्य विशतेरात्मनेपदानुशासनात्तस्य तद्सरायचारः। UCRARRV

स चं मीत्युपसर्गविशिष्टो विशधातुरपि। तत्र तस्मिन्नात्मनेपदे परे सतीति शेष। निविशमानो भवति तथा निष्पद्यते। निसर्गतः परस्मैपदी विशधातुर्नीत्युपसर्गात्परत्वे उक्तप्रकारेणा- त्मनेपदितां प्रपद्य निविशमान इति निष्पद्यत इति निर्गळि- तोर्ऽर्थः । अस्मिन्पक्षे आत्मनेपदं परस्मैपदायेत्यत्र 'वैयाकरणा- ख्यायां चतुर्थ्याः' इति 'परस्य च' इति सूत्राभ्यां चतुर्थ्या अलुगिति ध्येयम्॥

यथावा- नाथपदद्वयसेवी निर्सगतस्स्वैरमधिधरणिराजः। परमानमतं धत्ते चटुलर्स्थाने तथा सदादेशम्॥ अत्र भगवञ्चरणसेविनो राजाधिराजस्य राजृधातोश्च प्रकृ- ताप्रकृतयोश्श्लेषः । तथाहि निसर्गतः न तु परप्रेरणया। स्वैर स्वच्छन्दं यथा स्यात्तथा न तु संकुचितं, नाथस्य वेङ्कटनाथस्य पदद्वयसेवी चरणयुगं सेवमानः अधिधरणराजः अधिको धरण- राजः राजाधिराज इत्यर्थः । चटुलः चटवः स्तुतयः अस्य स- न्तीति चटुलः । सिध्मादिषु चटुशब्दपाठात् 'सिध्मादिषु च' इति मत्वर्थीयो लच्प्रत्ययः । चटून् लाति आदत्त इत वा 'आतोऽनुपसर्गे' इति कप्रत्ययः । 'चटुश्चाटुश्च राजादिस्तुती पशुपिचण्डके' इति वैजयन्ती। श्वाध्यस्सन्नित्यर्थः । यद्वा-अच- टुल इतिच्छेदः। अचपलस्सान्नत्यर्थः । 'मदेन किंचिच्चटुलाल- सानाम्' इत्यत्र 'चटुलाश्चपला.' इते मल्लिनाथेन व्याख्या- तत्वात् । स्थाने राज्ये इत्यर्थः । स्थितस्सन्नित्यध्याहारः। देशं जनपदं परमानमतं परेण उत्कृष्टेन मानेन गौरवेण मतं संमतं

64 अलकारमणिहार

यथा स्यास्तथा सदा सततं तथा अनिर्वचनोयं यथा स्यात्तथे- त्यर्थः । धत्ते पुष्णाति। यद्वा-सदादेशमिति समस्तं पदम्। परमानमतं परैश्शत्रुभिरपि मानेन गौरवेण मतं अभिमतं सन्तं यथाविधि प्रयुक्ततया प्रशस्तं आदेशं शासनं धत्ते पुष्णाति। अथवा-सतां आदेशं आज्ञां परमानमतं महता पूजनेन वि दितं यथा स्यात्तथा धत्ते सज्जनादिष्टेन पथा सबदुमानमाधि- राज्यं पुष्णातीति भाव। यद्वा-स्थाने इति युक्तार्थकमेदन्त- मव्ययं पृथक्पदमन्ते योज्यम्। सदादेशं धत्ते स्थाने। भग- वञ्चरणयुगळसेविनः इदं युक्तमित्यभिप्रायः। अन्यत्समानमेव ॥

पक्षे-हे नाथेति संबुद्धिः। अधिधरणीति पृथकपदम्। वि- भक्त्यर्थेऽव्ययीभावः, भुवीत्यर्थः। राजः 'राजृ दीपौ' इत्युक्तो धातुः शपा निर्देशोयम्। निसर्गत एव न तु यगादिसम- भिव्याहारात् स्वैर यथेष्टं पददयसेवी उभयपदीत्यर्थः। स्वरि- तेत्वानुशासनेन क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वविवक्षायामात्मनेपदं परगामित्वविवक्षायां परस्मैपदं च भजमान इति भावः। अत एव चटु श्राध्यं यथा स्यात्तथा परं स्वस्मात्परतो विद्यमानं लस्थाने लटरस्थाने । आनं अतं इतिच्छेदः। आनं अतमिति मुक्तानुबन्धयोश्शानचूशत्रोर्ग्रहणम्। आनं आत्मनेपदित्वे शा- न्चं अतं परस्मैपदित्वे शतारं च 'लटश्शतृशानचौ' इति तयोरनुशासनादिति भावः। सदादेशं सत्संज्ञकमादेशं 'तौ सत्' इति लादेशयोश्शतृशानचोस्सत्संज्ञाविधानादिति भावः। धत्ते दधाति। राजृधातुस्स्वरितत्वेनोभयपदितया स्वभावसि- द्वया यथेप्सितं लस्थानिकं शानचं शतारं च सत्संज्ञकमादेशं लभत इति संपिण्डितोऽर्थः ॥

ललेषसरः (२८) 66

यथावा- इंतरेतरयोगोज्लमुभयपदार्थप्रधानतामधुरम्। भगवद्रूपं द्वंद्वं भजामहेऽनन्तगिरिकृतोत्कर्षम्।।८५५

अत्र लक्ष्मीनारायणरूपदिव्यमिथुनस्य प्रकृतस्य द्वंद्वसमा- सस्याप्रकृतस्य च श्षेषः । तथाहि-इतरेतरयोगोज्लं- तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम्। राघवोर्ऽ्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा॥ इत्यायुक्तरीत्या परस्परसबन्धन परस्परं प्राप्तपरभागमित्यर्थः । यद्वा-अन्योन्यमविनाभावेन लब्धसत्ताकमित्यर्थः । यथोक्तं ल क्ष्मीतन्त्रे- अहन्ता ब्राह्मणस्तस्य साऽहमस्मि सनातनी। आत्मा स सर्वभूतानामहंभूतो हरि: स्मृतः। अहंता सर्वभूतानां साऽहमस्मि सनातनी॥ अहंतया समाफ्रान्तो ह्यहमर्थः प्रसिद्धय्ति॥ अहमर्थसमुत्था च साहन्ता परिकीर्तिता। अन्योन्येनाविनाभावादन्योन्येन समन्वयात् ॥ तादात्म्यं विद्धि संबन्धं मम नाथस्य चोभयोः ॥ इत्यादि। पक्षे 'चार्थे द्वंद्वः' इत्यमुशिष्टसमुच्चयान्वाचयेतरेतर योगसमाहाररूपचार्थचतुष्टयमध्ये इतरेतरयोगलक्षणार्थविशेषे उ. जलं सामर्थ्यसन्भावेन समस्ततया प्रकाशमानम्॥ इदमत्रावधेयं-ईश्वरं गुरुं च भजेति समुख्चये, भिक्षामट गां चानयेत्यन्वाचये च न समासः, एकार्थीभावरूपसामर्थ्य- विरहात्। तयाहि-बहुव्रीहिघटकपदारना कर्माद्यन्तर्भावेणेव द्वंद्व- ALANKARA II 9

66, अलंकारमणिहारे

घटकपदानां चार्थान्तर्भावेणैकार्थीभाव आवश्यकः, 'समर्थः प- दविधि:' इति परिभाषितत्वात् 'चार्थे द्वंद्वः' इत्युक्तेश्च। न चेतरेतरान्वये परस्परनिरपेक्षाणामेकार्थीभावस्संभवति, येन स. मुंच्चयान्वाचयावेकार्थीभावान्तर्भूती स्याताम। अतश्च इतरेत- रयोगे समाहारे च परस्परसाहित्यसत्वात्समासो भवत न तु समुच्चयान्वाचययोः। परं त्वितरेतरयोगे साहित्यं विशेषणं द्रव्यं विशेष्यं, समाहारे तु साहित्यं प्रधानं द्रव्यं विशेषणमिति विवेक्तव्यम्। अनयोरापे साहित्यप्रधानकसमाहारापेक्षया वक्ष्य- माणरीत्या द्रव्यरूपोभयपदार्थप्रधानक इनरेतरयोगो ज्यायानित्या-

'परस्परनिरपेक्षस्यानेकस्यैकस्मिन्नन्वयस्समुच्चयः। अन्य- तरस्यानुषङ्गिकत्व अन्वाचयः । मिळितानामन्वय इतरेतरयोगः समूहस्समाहार:' इत्याहुः। उभयपदार्थप्रधानतामधुर उभौ च तौ पदार्थौ लक्ष्मीनारायणात्मकौ तयोः प्राधान्येन उभयविभू- तिशेषित्वव्यापित्वेश्वरत्वादी समप्रधानतया रमणीयम्॥ अस्या मम च शेषं हि विभूतिरुभयात्मिका। यथा मया जगद्वयातं स्वरूपेण स्वभावतः । तया व्याप्तमिदं सर्वे नियन्त्री च तथेश्वरी ॥ इत्यादीनि प्रमाणान्यत्रानुसंहितानि॥ पक्षे-क्रियान्वये वर्तिपदार्थयोरुभयोरपि प्राधान्येन मनोहरमि- त्यर्थः । 'उभयपदार्थप्रधानो द्वंद्वः' इति हि प्राचां प्रवादः। भगवती च भगवांश्च भगवन्तौ ज्ञानादिषाङ्डण्यपूर्णौ भगवन्ता- विति रूपं यस्य तत् उभयोरप्युक्तगुणपरिपूर्तेस्तथोक्तिः । द्वंद्वं मिथुनम्। पक्षे-समासेषु प्रधानभूतभगवद्विभूतितया पररिगणितं द्वद्समासमित्यर्थः । 'द्वंद्वस्सामासिकस्य च' इति विभूतिषि-

श्लेषसरः (२८) 67

स्तराध्याये गानादिति भाव। भगवद्विभूतित्वादेव द्वंद्स्यात्र भगवंद्रूपतोक्तिः । 'सामासिकः समाससमूहः। तस्य मध्ये द्वंद

त्पुरुषब हुव्रोहिभ्योऽप्युभयपदार्थप्रधानतयोत्कृष्टः' इति भाष्यता त्पर्यचन्द्रिकयोस्स्पश्टम्। एतदभिप्रायेणैव ह्यत्रोभयपदार्थप्रधान- तामधुरमित्युक्तम्। द्वंद्वं पुनर्विशिनष्टि-अनन्तागरिकृतात्कर्ष- मिति। शेषाचले लब्धोत्कर्षमित्यर्थः । पक्षे अनन्तगिरि पत- अलिवाचि महाभाष्ये लब्घोत्कर्षम्। अत्र अनन्तस्य भगवतो वासुदेवस्य गिररि गीतारूपायां वाचि कृतोत्कर्ष उदाहृतप्रमा- णानुसारेणोत्कर्षितं, अत एव भगवद्रूपमित्यप्यर्थोऽनुसन्धेयः। भजामहे॥ यथावा- ननु चेतस्तत्पुरुषेपूर्वे त्वां न्यस्तवान् समा- सेऽहम्। पश्यामीह न तुल्यं परत्र तुल्यं पदे पर- मवैमि ॥८५६॥ अत्र कविना स्वचेतसः क्त्वाप्रत्ययस्य च श्लेषो वर्ण्यते तथाहि-ननु चेत! हे हृदय! अहं त्वां पूर्वे आखलजगत्कारणे। स चासौ पुरुषस्तत्पुरुषः तस्मिन् सर्वेश्वरत्वादिना सकलला- कविदिते परमपुरुषे न्यस्तवान् विन्यस्तात्मरक्षाभरस्सन्निति या- वत्। समासे सम्यगुपविशामि निर्भरतया सुखी संवृत्तोऽस्मी- त्यर्थः । संपूर्वकादासेः कतारे लडुत्तमैकवचनम्। अत एव इह अस्मिन् लोके तुल्यं मम समं जनं कमपि न पश्यामि।। सत्कर्मनिरताशशुद्धास्सांख्ययोगविदस्तथा। नार्हन्ति शरणस्थस्य कलां कोटितमीमपि।

68 अलंकारमणिह्दारे

इत्यादिप्रमाणादिति भावः । परत्र पदे परस्मिन् पदे तु परं 'ब्रह्मविदानोति परम्' इते श्रुतं परमपुरुषमेव तुल्यं मम स- हशं अवैमि जानामि 'निरअ्नः परमं साम्यमुपति' इति श्रुत्या परमसाम्यस्यावेदितत्वादिति भावः।

·पक्षे-ननु च इतः इति छेदः । इतः अस्मिन् बुद्धिस्थे सार्वविभक्तिकस्तासिः । अपूर्वे नञ्पूर्वे इत्यर्थः । अकारेण लुप्त- नकारस्य नञो विवक्षा। तत्पुरुषे च तत्पुरुषसंज्ञके च स- मासे न तु यस्मिन्कस्मिश्चित्समासे, अहं त्वां त्वामित्युत्सष्टा- नुबन्धस्य क्त्वाप्रत्ययस्य ग्रहणम्, 'आनेमुक्' इत्यादौ शान- जादेरिवेति मावः । कत्वाप्रत्ययमित्यर्थः । न्यस्तवान् सन् इह अस्मिन क्त्वाप्रत्यये तत्स्थाने इत्यर्थ। न तु ल्यं इति पदत्र- यम्। ल्यं ल्यमित्युत्सष्टानुबन्धस्य ल्यपो निर्देशः 'मतौ बहचः' इत्यादौ मतुबादेरिवेति भावः । न तु पश्यामि नैव पश्यामि 'समासेऽनञ्रपूर्वे कत्वो ल्यप' इत्यनञपूर्वसमास एव कत्वो ल्यव्विधानात् अकृत्वेत्यादौ नज्समासे ल्यपोऽदर्शनादिति भावः। परत्र पदे नञतिरिक्तशब्दपूर्वकसमासस्थले तु ल्यं अवैमि "अलंकृत्य नमस्कृत्य' इत्यादी ल्यपो दर्शनादिति भावः॥

यथावा- कल्पान्तगतत्वेऽपि ह्रस्वान्तत्वं श्रियो न ल- क्षम्यास्स्यात्। भान्त्यवि वाडन्ते हस्वा नियतं ब- ह्वीतरप्प्रसक्ता सा ।८५७॥

अत्र लक्ष्मीगताया: तत्कटाक्षलब्धाया वा संपद: प्रकृता- याः श्रीलक्ष्म्यादिशब्दानां चाप्रकृतानां श्ेषः । तथाहि - लक्ष्म्याः

ललेषसरः (२८) 69

श्रीसंबन्धिन्याः, लक्ष्मीकटाक्षलब्धाया वा। अस्मिन्नर्थे लक्ष्म्या इति पश्चमी वा। लब्धोत शेषः। श्रियः संपदः । श्रियो लक्ष्म्या इति वा योजना। अर्थस्तु पूर्ववदेव । कल्पान्तगतत्वेऽपि सं. वर्तसमयभाकत्वेऽपि। ह्रस्वः अन्त. स्वरूपं यम्य तत्तथोक्त, सामान्ये नपुंसक, तस्य भावः हस्वान्तत्वं नश्वरत्वमिति या वत्। 'अन्तर्स्वरूपे निकटे प्रान्ते निश्चयनाशयोः' इति हेम- चन्द्रः। 'अन्तोऽस्त्री निश्चये नाशे स्वरूपेऽग्रेऽन्तिकेऽन्तरे' इति रत्नमाला च। न स्याल्। लक्ष्मीसंबान्विनी तत्कटाक्षलब्धा वा संपत्ति: कल्पान्तेऽपि न नश्वरी स्यादित्यभिप्रायः। इतरप्प्र- सक्ता इतरासु देवतासु स्थिता इतराश्यो देवताभ्यो लब्धा वा 'सर्वनास्त्रो वृत्तिमात्रे' इतीतराशब्दस्य पुंवद्भावः इतर- पप्रसक्तेत्यत्र पकारस्य 'अनाच च' इति द्वित्वमर्थान्तरे शब्दावै- रूप्यायावश्यकम्। यद्वा-कल्पति कल्पप इव तरेति तरप उ- त्सृष्टानुबन्धस्य ग्रहणे अर्थान्तरेऽप पकारस्य न द्वित्वावश्य- कतेति बोध्यम्। सा श्रीरित्यर्थः । बह्वी भान्त्यपिवा अविम- रशात्रसरे अपरिच्छिन्नतया भासमान/ऽपि वा अन्ते निर्णयावसरे ह्वस्वा आशुविनाशिनीति यावत्। भवति नियतं नूनं भगव- लक्ष्म्यतिरिक्तदेवतासंबन्धिनी तत्प्रसादासादिता वा संपत् अ- विभर्शदशायामनन्ततया भासमानाऽपि तत्वनिष्कर्षसमये परि- मितैव शायत इति भावः॥ पक्षे-कल्पान्तगतत्वे कल्पः कल्पप्प्रत्ययः तस्थ अन्तगतत्वे स्वस्मात्परत्रावस्थाने सति। इदमुपलक्षणं तरबादिपरकत्वस्य। अपिशब्दो भिन्नक्रमः श्रिय इत्यत्र संबध्यते। लक्ष्म्या लक्ष्मी शब्दस्य, अर्थगतस्य स्त्रोत्वस्य शब्दे आरोप इत्यसकृदवोचा- म। एवमग्रेऽपि। श्रियोऽपि श्रीशब्दस्य च । ह्रस्वान्तत्वं न

70 अलंकारमणिहारे

स्यात्। यतो घरूपकल्पवादिपरकत्वे 'नद्याइशेषस्यान्यतरस्या- म्' इत्यङ्यन्तनद्या अ्यन्तैकाचश्र विहितो हस्वविकल्पः 'कृ न्नद्या न' इति निषिध्यते । लक्ष्मोशव्द्श्च कृन्नदन्तः 'लक्षे र्मुद्च' इत्यौणादिकसूत्रेण लक्षधातोरीप्रत्ययविधानात्। तस्य च 'यूस्त्रथाख्यौ नदी' इति नहीसंजञकत्वात्। श्रीशब्द्स्तु 'नेय- ङुवङ्स्थानावस्त्री' इति निषेधेनानद्यन्तत्वात्तदविषय एव। एवंच लक्ष्मीकल्पा श्रीकल्पेति दीर्घघटितमेव रूपं भवति, न तु ल- क्ष्मिकल्पा श्रिकल्पेति ह्स्वघटितम्। विशेषान्तरमप्याह-भा- न्तीत्यादिना। अपीत्यस्य अपिचेत्थर्थः । भात्ती भान्तीशब्दः तरप्प्रसक्ता। तरप् तरप्प्रत्ययः प्रसक्तो यस्यां सा तथोक्ता, तरप्प्रत्ययान्तेति यावत् । कल्पान्तगतत्व च उक्त एवार्थः। अन्ते वाहस्वा विकल्पेन हस्वा स्यात् हस्वशब्दात् मत्वर्थीयः, अर्श आद्यच । हस्वान्ता भवेदित्यर्थः । 'उगितश्च' इति घ रूपकल्पादिपरकत्वे ह्रस्वस्य विकल्पेन विधानादिति भावः। उगिदन्तश्चायं भान्तीशब्द । किंच सा भाषितपुंस्कत्वेन ङ्- न्तत्वेनानेकाच्त्वेन च प्रसिद्धेति भावः । बह्नी बह्नीशब्दः त- रप्रसक्ता सती कल्पान्तगतत्वे वा अन्ते नियतं हस्बा स्यात् नित्यं हस्वान्ता स्यादित्यर्थः । 'घरूपकल्पचलड्डवगोत्रमतहतेषु ड्योनेकाचो हस्वः' इत्यनेन सूत्रेण नित्यं हस्वविधानादिति भावः । 'भाषितपुंस्कात्परो यो डीप् तदन्तस्यानेकाचोऽङ्गस्य हस्वस्स्यात् घरूपकल्पप्रत्ययेषु परेषु चेलडादिषूत्तरपदेषु च' इति सूत्रार्थः। घेति नरप्तमपोस्संज्ञा 'तरप्तमपौ घः' इति संज्ञाविधानात् । एवंच भान्तीशब्दात्तरप्कल्पपोः परयो: हस्व्- विकल्पान्भान्तितरा भान्तिकल्पति रूपं, हस्वाभावपक्षे-'तसि- लादिषु' इति पुंवद्भावेभात्तरा भात्कल्पेत्येवरूपं न तु भान्ती-

श्लेषसरः (२८) 71 तरेत्यादि। बह्वीशब्दात्तयोः परयो्नित्यं हस्वे बह्नितरा बह्नि कल्पेति रूपमित्यवहितहृदयैस्सहृदयैश्शब्दविदग्रणीभिर्विभावनी- यम्॥ यथावा- कदशनभुगसूपगतः प्राक्त्वत्पदविदथ भवति यो राजा। अन्नन्तस्यास्य पुनर्नसूपलुप्तं सदाऽपि भवति हरे॥८५८॥ हे हरे! प्राक् त्वच्चरणशरणागतः पूर्व यः पुमान कद- शनं कुत्सितान्नं भुङ्ग इति कदशनभुक् सन् असूपगतः असु- भिः प्राणैः उपगतः असवः उपगताः येनेति वा। कदन्राभ्य- वहारेणैव प्राणान् धारयितेति भावः। यद्वा - असूपगतः कदश- नभुगिति योजना। सूपं गतस्सूपगतः 'द्वितीया श्रित' इत्या दिना समासः । स न भवतीत्यसूपगतः कदशनभुक् कदन्नः भोक्ता भवति व्यञ्जनादिदविष्ठयावनाळादिगर्ह्यान्नभोजो भवती- त्यर्थः । अथ त्वत्पद्वित् तव पदे चरणे विन्दति प्राप्तोतीति तथोक्तः । त्वच्चरणप्रपन्नस्सन्नित्यर्थः । राजा भवति। तस्यास्य आदौ कदशनभोक्तुः ततो भगवदनुग्रहाधिगतराजभावस्येत्यर्थः । अन्नं पुनः ओदनं तु सदाप न सूपलुत्तं लुपसूप न भवति। सूपेत्युपलक्षणमुपसेचनान्तरस्यापि। मृष्टान्नभोक्तृत्वं भवतीत्यर्थः। अन्नन्तस्येत्यत्रानुस्वारस्य 'वा पदान्तस्य' इति वैकल्पिक: प रसवर्णः अर्थान्तरे शब्दैकरूप्यायति ध्येयम्॥ पक्षे-यः कदशनभुक्छब्दः प्राक्छब्दः त्वत्पद्विच्छन्द्श्च सुना सुप्रत्ययेन उपगतो न भवतीत्यसूपगत. भवतीति प्रत्येकं योज्यं 'हल्ड्याभ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल्' इत्यनेन लुप्तसुप्र-

72 अलंकारमणिहारे

त्ययो भवतीत्यर्थः । अथ अथ च किंचेत्यर्थः । 'अथ समु- चये। मङ्गळे संशयारम्भाधिकारानन्तरेषु च । अन्वादेश प्र- तिज्ञायां पश्चात्साकल्ययोरपि' इति हेमचन्द्रः। यो राजा भ- वति राजतिशब्दा विद्यते । अन्नन्तस्य अन्निति वर्णसमुदयोऽ- न्ते यस्य तथोक्तस्य अस्य पुनः राजनूशब्दस्य तु सदाऽपि नित्यमपि नसूपलुप्तं न सु इत्यनयोर्वर्णयोः उपलुप्तं लोप इ- त्यर्थः। लुम्पतेर्भावे क्तः। भवति 'हल्ड्याभ्यः' इति सुलोपः 'नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति नलोपश्च भवतीत्यर्थः । यद्वा- अथेत्येतन्नसूपलुप्तमित्यत्रान्वेति । साकल्येन सुप्रत्ययनकारयो- लोपो भवतीत्यर्थः । अस्य पुनरित्यनेन कदशनभुगादिशब्दा- पेक्षया वैलक्षण्यं सूचितम्। तेषां सुप्रत्ययमात्रलोप: अस्य तु नकारस्यापि लोप इति वैलक्षण्यं बोध्यम्। अत्र भगवश्चरणा- रविन्दप्रपन्नस्य प्रकृतस्य कदशनभुगादिशब्दस्याप्रकृतस्य च श्ेषः।l यथावा -- अप्प्रत्ययो भवति चेत्स्वयं भुवि रमेश भवति भव एव । कथमघवतोऽस्य भावो वृद्धिं प्राप्तो भवेत्साध्वीम् ॥८५९।।

अत्र मगवदप्रत्ययितस्य पुंसः प्रकृतस्य अप्प्रत्ययान्तस्य भूधातोरप्रकृतस्य च क्षेषः । तथाहि-हे रमेश ! स्वयंभुवि कारणान्तररहिते सर्वकारणभूते इत्यर्थः । 'प्रभुर्मनीषी परिभू: स्वयंभूः' इति श्रुतेः। भवति त्वाय अप्प्रत्ययः अविश्वासश्चेत् भव एव भवति। त्वाये महाविश्वासोपलक्षितमात्मरक्षाभरम- नर्पयितुस्संसारो दुस्त्यज इति भावः। यद्वा-स्वयंभुवि भवति

श्लेषसरः (२८) 73

अप्रत्ययः नअत्र विरोधे विरुद्धज्ञानं नानात्वधीरिति यावत्। भवति चेत्। भवतीत्युत्तरवाक्यादपकृष्यते। तस्य भव एव संसार एव भवि। यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह। मृत्योस्स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति॥ इति श्रुत्युक्तरीत्या परमात्माने भेदद्रशुर्मृत्युशन्दितसंसारप्राप्ति- रेव भवतीत्यर्थः। "यदेव परमात्मतत्त्वमत्र लोकेऽहमित्यनुसं- धीयमानतयाSऽत्मभूतं तदेव लोकान्तरस्थानामप्यात्मभूतं, तत- श्रात्मभेदो नास्तीत्यर्थः । इह परमात्मनि भेदमित यः पश्यति सः संसारात्संसारं प्राप्नोति" इति श्रुत्यर्थो वर्णित उपनिष- दद्राष्ये। अधवतः एवं विरुद्धज्ञानमूलभूतपाप्मवतः अस्य जन- स्य भावः स्थितिः स्वभावः अभप्रायो वा 'भावस्सत्तास्व- भावाभिप्रायचेष्टात्मजन्मसु' इत्यमरः। साध्वीं परब्रह्मध्यानैकता- नतया श्रेयसीं वृद्धिं प्राप्तः कथं भवेत्। यद्वा-अस्य साध्वीं वृद्धिं प्राप्तो भावः कथं भवेदिति योजना। साध्वीं वृद्धिं प्राप्तः अपरिच्छिन्न इति यावत्। भावः विभूतिः नित्यविभूति- रित्यर्थः। 'भावो बुधे विभूतौ च' इति शेषः । ईदृशस्योक्त- विधं भाग्यं दुर्लभमिति भावः॥ पक्षे-भुवि भूधाती अप्प्रत्ययः 'ऋदोरप्' इति विहितः अप इत्याकारकः प्रत्ययः भवति चेत् भवः स्वयमेव भवात भव इति हेत्वन्तरनिरपेक्षमेव निष्पद्यत इत्यर्थः । अस्य भूधातोः अघवतः घेत्युत्सृष्टानुबन्धस्य घञो ग्रहणम्। अविहितघञप्रत्य- यस्य सत इत्यर्थः । साध्वीं वृद्धिं 'अचो ष्णति' इति शा- स्त्रविहितां भिश्निमित्तां वृद्धिं प्राप्तः भाव इति कथं भवेत्। घञ्भावे कथमेवं रूपं निष्पद्येतेत्यर्थः ॥ ALANKARA II 10

74 अलंकारमणिहारे

यथावा- प्रायस्सत्वं चित्ते पर इह यद्येकदास्थितोऽव- सितौ। कृष्ण तदेव समस्तं प्रायश्चिनं भवेन्न सं. देहः ॥८६०॥

अत्र प्रस्तुतभगवद्धयानरूपप्रायश्चित्तस्य अप्रस्तुतप्रायश्चि- सशब्दस्य च श्लेषः । तथाहि-पर इहेत्यत्र पर: इह इते छेदः। हे कृष्ण! परः 'अक्षरात्परतः परः' इत्यायुक्तरोत्या स कलचेतनविलक्षणस्सर्वोत्तरः सः ॥

सकृत्स्मृतोऽपि गोविन्दो तृणां वर्षशतश्चितम्। पापराशिं दहत्याशु तूलराशशिमिवानलः ।। इत्यादुक्तरीत्या सकललोककलुषावध्वंसनपटीयस्तया प्रसिद्ध: त्वं इह अस्मिन् लोके चित्ते चेतसि अवसितौ शरीरावसाने ए. कदा जातुचिदपि वा न तु सर्वदेति भावः । प्रायः सान्त- मव्ययं भूस्नि 'प्रायो भूम्नि' इत्यव्ययेष्वमरः । बहुश इत्य- र्थः । यदि स्थितः स्मृतश्चेदित्यर्थः । तदेव तदवस्थानमेव समस्त सर्व प्रायश्चित्तं निष्कृतिः भवेत्। प्रायश्चित्तशब्दश्च रूढ्या योगेन च पापनिवर्तनक्षमं धर्ममाचष्टे। प्रायश्चित्तशब्द: पापक्षयार्थे नैमित्िककर्मविशेषे रूढ इत्याहुस्सांप्रदायिका निब- न्धनकृतः । योगस्त्वद्गिरसा दर्शित :- प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तं निश्चय उच्यते। तपो निश्चयसंयुक्तं प्रायश्चित्तमिहोच्यते॥ इति। अनुष्ठितेन द्वादशवार्षिकादिना अवश्यं पापं निवर्तत इति विश्वासयुक्तं व्रतानुष्ठानलक्षणं तपः प्रायश्चित्तमिति तदर्थः।

श्रेषसर: (२८) 75

स्मृत्यन्तरण चायं निरुक्त :- प्रायः पापमिति प्रोक्तं चित्तं तस्य विशोधनम्। इते। न संदेहः नात्र संशयः। पापे गुरूणि गुरुणि स्वल्पान्यल्पे च तद्विदः। प्रायश्चित्तान मैत्रेय जगुस्स्वायंभुवादयः ॥ प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै। यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम्। इंत्युक्तप्रक्रियया इदमेवाखिलप्रायश्चित्तं भवेदित्यत्र न संदेग्ध- व्यमिति भावः । एतत्प्रमाणप्रत्यभिज्ञापनायैव अत्र मूलश्लोके कृष्णेति संबोधनं कृतमित्यवगन्तव्यम्।।

पक्षे-एकदा समासविवक्षायामित्यर्थः । प्रायः प्रायशब्दः। अदन्तोऽयम्। अस्मिन् पक्षे पर इहेत्यत्र परे इहेति छेदः। चित्ते चित्तशब्दे परे परत्र विद्यमाने सति। अवसितौ अवसाने विरामे अन्ते इत्यर्थः । एकदा आस्थित इति छेदः। सत्वं आस्थितो यादे समस्तं समासं प्राप्तं तदेव प्रायः चित्तमिति पदद्वय- मेव प्रायशश्चित्तं भवेत् प्रायश्चित्तमिति निष्पद्येतेत्यर्थः । 'प्रा- यस्य चित्तिचित्तयोः' इति प्रायशब्दात्परस्य चित्तशब्दस्य सुडागमावधानात् । यद्यपि सुडागमश्चित्तशब्दाद्यवयवभूत एव, 'आद्यन्तौ टकितौ' इति परिभाषणात् । तथाऽपि तस्य प्रा- यशब्दान्ते श्रवणात् प्रायशब्दोऽवसाने सत्वमास्थित इत्युक्तम्। आगमसकारस्य श्चुत्वेन शत्वम् । वस्तुतस्तु भाष्ये ·प्रायस्य चित्तिचित्तयोस्सुडस्कारो वा' इति पठितत्वात्प्रायशब्दान्त्याव यवभूतस्याकारस्य अस्कारे प्रायशब्द एवावसाने सत्वमास्थि- तो भवतीति न पूर्वोक्तक्केशोऽनुसर्तव्यः । अस्कार इति प्रती-

76 अलकारमणिहार

कमादाय 'अस्य स्थाने अस्कारः अस्कारः शकन्ध्वाद्ित्वात्प ररूपम्' इति कैयटेन वितृतम्। अस्य प्रायशब्दान्त्यस्य ह्स्वा- कारस्य अस्कार: असितिकरणं स एव अस्कार।अ अस्कार इत्यत्र सवर्णदीर्धमाशङ्क्य शकन्ध्वादित्वात्पररूपमित्युक्तमिति कै- यटग्रन्थाभिप्रायः ॥

यथावा-

चिनं परं प्रपद्म प्रायश्चित्ती बुभूषति तरां यः । प्रायेणान्ते सयुजा पूर्व स्वन्तेन तेन भवितव्यम्॥

अत्र भगवत्प्रपित्सुचेतनस्य प्रकृतस्य चित्तशव्दस्याप्रकृत- स्य च श्षेषः । चित् तं इतिच्छेदः । यः चित् चेतनः तं 'अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि' इत्यादिना शरणागत जनसकलकलुषनिर्धूननकृतप्रतिज्ञतया प्रसिद्धम् । परं 'ब्रह्माव- दाप्नोति परम्' इति ब्रह्मवित्प्राप्यतया श्रुतं परमात्मानं प्रपद्य शरणमुपत्य प्रायश्चित्ती बुभूति तरां अतिशयेन प्रायश्चिनवान्भ वितुमिच्छति।'अनादेर्निस्सीम्नो दुारतजलधेर्यन्निरुपमं विदुः प्राय- श्वित्तं रघुयदुघुरीणाशयविदः' इति प्रपदनस्य निरुपमप्रायश्चित्त- त्वोक्तेरिति भावः । पूर्व आदौ स्वन्तेन शोभनः अन्तो निश्चयो यस्य तथोक्तेन दृढनिश्चयेनेत्यर्थः। वृहस्पतिप्रमुखैरप्यकम्पनीय- महाविश्वासशालिनेति भावः। 'अन्तोऽस्त्री निश्चय नाशे स्व रूपेऽग्रेऽन्तिकेऽनतरे' इति रत्नमाला। तेन चेतनेन अन्ते दे- हावसाने सयुजा शरण्यसमानापहतपाप्मत्वादिगुणकेनेत्यर्थः । 'युज्यत इति युक्छब्दो गुणपरः। धर्मिणि हि गुणस्संबध्यते। समानगुणकस्सयुक' इति महासिद्धान्ते व्यासार्याः। यद्वा-

शेषसर: (१८) 77

एकस्मिन् सप्रकारकब्रह्मरूपभोग्ये भोक्तृत्वेन ब्रह्मणा सह यु- ज्यत इति सयुक् तेन तथोक्तेन प्रायेण भवितव्यम्। नात्र सन्देग्धव्यमिति भावः "सोऽनुते सर्वान्कामान्सह। ब्रह्मणा विपश्चिता' इते श्रुत्यर्थोऽत्रानुसन्धेयः॥

नन्वेवं सायुज्यशब्दस्य सार्पटिताशव्दस्य च 'एतासामेव देवतानाए सायुज्य सार्षटिताम्' इत्यादिश्रुतिषु सहप्रयोगोऽनु- चितस्स्यात् अर््टिर्हशनं भोग इति समानार्थकत्वादुभयोरिति चे- दुच्यते। सायुज्यं नाम उभयोर्भोक्तव्ये विशेषाभावः। सार्ष्टिस्तु भोगस्य तरतमभावाभावः । यथाऽनुगृहीतं परिपूर्णब्रह्मानुभवा- धिकारे श्रीमदाचार्ये :-

सायुज्यमुभयोरत्र भोक्तव्यस्याविशिष्टता। सार्ष्टिता तत्र भोगस्य तारतम्यविहीनता॥ इति।

अन्यत्र- यः प्रायशब्द: परं परत्र विद्यमानं चित्त चित्तशब्दं प्रपद्य प्राप्य प्रायश्चित्ती बुभूषति तरां समस्ततया प्रायश्चित्तशब्दो भवितुमिच्छात तराम्। पूर्व स्वन्तेन सुशब्दरसुबुपलक्षकः विग्रह दशायां श्रूयमाणसुबन्तेनेति यावत्। तेन प्रायेण प्रायशब्देन अन्ते सयुजा सवर्णयुक्तेन भवितव्यं न तु प्राय इत्यव्ययेन, तस्य 'अव्ययादाप्सुपः' इति सुब्लोपविधानेन सर्वदाऽप्यश्रूयमाणसु- व्विभक्तिकत्वात्, स्वत एव सान्ततया अन्ते सयुजेति विधा- नस्यानावश्यकत्वाञ्च। 'प्रायस्य चित्तिचित्तयोः' इति प्रायश- व्दस्यैव ह्यस्कारो विधीयते। स्वतस्सिद्धेऽपि प्रायशब्दस्य सु- बन्तत्वे स्वन्तेनेति विशेषणमुक्तविशेषार्थद्योतनायैवेति ध्येयम्। अन्यत्सर्वमव्यवहितपूर्वोदाहरणे निरूपितम्॥

78 अलंकारमणिहारे

यथावा- ज्ञेयस्स सत्पदविदामादेशो भवति पूर्वपरयो- र्यः । एको येनाश्रुतमपि सर्वे स्पष्टं श्रुतं भवति॥

अत्र सर्वप्रशासितुः परमात्मनः प्रकृतस्य शब्दशास्त्रीयैका- देशस्याप्रकृतस्य च श्षेषः । तथाहि-सः वक्ष्यमाणः अश्रुत- श्रुतत्वकारणभूत आदेशः सत्पदविदां 'सदेव सोम्येदम्' इति श्रुतसद्वस्तुवेतृणां पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्विवस्तुषु' इत्यमरः। ज्ञेयः ज्ञातुं शक्यः। आदेशसच्छब्दयोरेकार्थकत्वा- दिति भावः । ज्ञेय इति ज्ञाधातुप्रयोगेण सद्विद्योपसंहारगतं 'तद्धास्य विजिज्ौ' इत्येतत्प्रत्यभिज्ञाप्यते। सद्विद्यागतार्थप्रति- पादकत्वादस्य पद्यस्य। यद्वा-सत्पदविदां सतां ब्रह्मविदां पदं स्थानं पादं वा विन्दन्ति प्राप्तुवन्तीति तथोक्ताः तेषां, विन्दतेः क्किप। ब्रह्मविदाचार्योपसदनशालिनामेवेत्यर्थः। 'सर्वे वाक्यं सावधारणम्' इति न्यायात्। सः पूर्वोक्तप्रकार आ- देशः ज्ञेयः न तु केवलापरविद्याविदामनूचानमानिनां स्तब्धा- नामिति भावः। इदं च श्वेतकेतुर्नामोद्दालकस्य पुत्रो द्वादश वर्षाणि गुरुकुले वसन्नधिगतसाङ्गवेदो महामना अनूचान- मानी स्तब्धोऽभ्येत्य ब्रह्मविदग्रेसरस्योद्दालकस्य निजपितुस्सं- निधिं तेन च 'यन्तु सोम्येंदं महामना अनूचानमानी स्त- ब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्ुतं श्रुतं भवति' इते पृ- ष्टस्तद्परिजानेन विगळितचित्तसमुन्नतिस्त दुपस द ने नैव ्ा तादश - मादेशं ज्ञातवान्न त्वन्यथत्येतदभिसंधायोक्तमित्यवगन्तव्यम्। आ देशमव विशिनष्टि-भवतात्यादिना। य. पूर्वपरयोः पूर्वस्य चतु- मुखादेः परस्य अर्वाचीनस्यास्मदादेश्च एक: अद्वितीयः आदेशः

श्लेषसरः (२८) 79

आदिश्यतेऽरनेनेत्यादेशः आदेष्ा प्रशास्ता भवति। 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृती तिष्ठतः । अन्तः प्रविष्टशशास्ता जनाना सर्वात्मा। एकशशास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता। शास्ता विष्णुरशषस्य । प्रशासितारं सर्वेषाम्' इत्या- दिप्रमाणात्। आड्पूर्वकादिशे: करणे घञ्र्, 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' इत्यनुशासनात्। न व विवाक्षतादेशकर्तृत्वरूपा- रथविरोधश्शङ्कयः 'विवक्षातः कारकाणां प्रवृत्तिः' इतिशाब्दि- कोक्तनयात्कर्तर्येव करणान्तरनैरपेक्ष्येण साधकतमत्वविवक्षया तथा प्रयोगोपपत्तेः। आदेशमेव विशिनष्टि-येनेति। येन श्रुते- नेति यावत्। अश्रुतमपि सर्वे स्पष्ट यथा स्यात्तथा श्रुतं भ- वति। इदमुपलक्षणं श्रुतेन मतेन विज्ञातेन अश्रुतममतमवि- ज्ञातं श्रुतं मतं विज्ञातं भवतीत्यस्य। अत्र 'उत तमादेशमप्रा- क्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतम्' इते सद्विद्यावाक्यार्थस्सर्वोऽपि प्रत्यभि- ज्ञापितः । अत्र 'येनाश्रुतं श्रुतं भवति' इत्यत्र 'कस्मित्ु भ- गवो विज्ञाते सर्वमिद विज्ञातं भवति, आत्मनि खल्वरे दष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्व विदितं भवति' इति मुण्डकबृह- दारण्यकवाक्यानुरोधेन येन श्रुतेनेत्याद्यर्थो वर्णितः । येनाश्रुतं श्रुतमित्यनेन उपादानत्वं प्रशासितृत्वार्थकादेशशब्देन चात्मस्व- रूपमुक्तम्। तथाचात्मभूतमुपादानं, सद्विद्यावेद्यमिति निष्पन्रो थः। अन्यत्सर्व सुगमं ब्रह्ममीमांसाविदामित्यलं प्रपश्चेन।

पक्षे-सत्पदविदां साधुशब्दशास्त्रवेतृणां सः ज्ञेयः। यः पूर्व- परयो: एक: आदेशः भवति 'एक पूर्वपरयोः' इत्यधिकारविहितः 'आद्गणः । वृद्धिरेचि। अकस्सवर्णे दीर्घः' इति गुणवृद्धिसवर्ण- दीर्घादिरेकादेशो विद्यते। येन उक्तविधेनादेशेन अश्रुतमपि

80 अलंकारमणिहारे

असंहितावस्थायां आदेशात्पूर्व अप्राप्तश्रवणमपि ओकारौकारा कारादि स्पष्ट श्रुतं भवति संहितायां विवक्षितायां प्राप्तश्रवणं भवति। यथा उप-इन्द्र इति स्थिते गुणादेशविधानात्प्रागश्रुत एकार: तदादेशविधानानन्तरं श्रूयते। यथाच कृष्ण एकत्व. मिति स्थिते अश्रूयमाण ऐकारो वृद्धयादेशवधानानन्तरं श्रू- यते। यथा चात्रैव पद्ये येन अश्रुतमित्यवस्थायामध्रुत आकारः आदेशविधानानन्तरं श्रूयत इत्यादि द्रष्टव्यम्।। यथावा- इह तत्पुरुषेSजादावुत्तरपद एव सति सदाऽ- धिपतौ। अनुशासनेन भायात्कदधिपतिः कोः कदा देशे ॥८६३ ॥ अत्र परमपुरुषस्य श्रीनिवासस्य प्रकृतस्य कदधिपतिरू- पतत्पुरुषस्य चाप्रकृतस्य श्ेषः। तथाहि-अजादौ अजस्य स्र पटृतया प्रख्यातस्य ब्रह्मणोऽप्यादौ कारणभूते अधिपतौ 'एष भूताधिपतिः' इत्यादिश्रुते निरुपाधिकसर्वलोकेश्वरे। यद्वा- अजादौ अधिपतौ चतुर्मुखादेरीश्वरे 'स्वामीश्वराधिपति' इत्या- दिना आधेपतिशब्दयोगेन अजादावित्यत्र सप्तमी। स चासौ पुरुषश्च तत्पुरुषः । तस्मिन् 'योऽस्याध्यक्ष: परमे व्योमन्' इति श्रुतपरमव्योमनिलयतया प्रसिद्धे 'पुरुष पवेद५ सर्वम्' इति सर्वजगच्छरीरकतया श्रुते श्रीनिवासे इह अस्मिन् शेषा- चलरूपे उत्तरपदे उत्तमे स्थाने सदा न तु यदाकदाचित् सत्येव विद्यमान एव को: भुवः 'गोत्रा कुः पृथिवी' इत्य- मरः । देशे प्रदेशे कदधिपतिः कुत्सितोऽधिपतिः आकालि- कापेक्षिकैश्वर्यवत्तया कुत्सनविषय ईश्वरंमन्योऽन्य इति भावः

लरिषसरः (२८) 81

अनुशासनेन प्रशासितृत्वेन कदा भायान्। सर्वेश्वरेश्वरे सर्व- प्रशासितरि श्रीनिवासे शेषाद्री देदीप्यमानवैभवे सति भुवि मितपचैश्वर्यः कोऽपि प्रशास्तृतया न कदाऽपि भायादिति भावः॥ अन्यत्र-तत्पुरुषे, एवेत्येतदिहान्वेति। तत्पुरुषसमासे विवक्षित एव न तु बहुव्रीहाविति भावः । तेन कूष्रो राजे- त्यादौ वक्ष्यमाणः कदादेशो न भवतीति ध्येयम्। अजादौ अज्वर्णादौ अधिपतौ अधिपतिशब्दे। अजादाविति विशेषणं वस्तुस्वरूपकथनमात्रपरं अधिपतिशब्दस्याजादितायाः स्फुट- त्वात्। उत्तरपदे सात अनुशासनेन को: कादत्यादिपदैः प्र- त्यभिज्ञापितेन 'कोः कत्तत्पुरुषेऽचि' इति सूत्रेण। कोः कुश- ब्दस्य उत्तरपदेन पूर्वपदस्याक्षपात्पूर्वपदभूतस्येत्यर्थः । कदा- देशे कदित्यादेशे सति सदा नित्यतयेत्यर्थः । कदधिपतिः भा- यात्। कदधिपतिरिति निष्पद्येतेत्यर्थः । उक्तसूत्रेण कदादे- शस्य नित्यतया विधानादिति भावः॥ यथावा- एको गोत्रे नियमादापत्यप्रत्ययः कृतशशौरौ। नोत्पद्ेत तदानीमन्यप्रत्ययपरम्पराSनिष्टा ।८६४ अत्र भगवद्विषयध्यानस्य प्रकृतस्य गोत्रापत्यप्रत्ययस्याप्र- कृतस्य च श्रेषः । तथाहि-गाःत्रायत इति गोत्र: गोपालः 'आतोऽनुपसर्गे' इति कः । तस्मिन् शौरौ भगवति वासुदेवे आपत्य आदत्यति यावत् । यदेति शेषः । आङ्पूर्वकात्पतेः कत्वो ल्यपू। नियमात् एक: प्रत्ययः अविच्छिन्नस्मृतिसंततिः कृतः। तदानीं अनिष्टा भयहेतुतया हानिप्रदा अन्यप्रत्ययपरम्परा विजातीयप्रत्ययधारा नोत्पद्येत। विजातीयप्रत्ययानन्तरितत्व- ALANKARA II 11

82 अलंकारमणिहारे

मेव हि स्मृतिसंततेरविच्छेद:। अनिष्टेत्यनेन 'यदा ह्वेवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवति। तत्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य' इति श्रुत्यर्थस्सूच्यते। तथाहि ता- र्थ :- एष उपासकः एतस्मिन् परमात्मनि ध्यानस्य अन्तरं वि- च्छेदं अरं अल्पमपि यः कुरुते तस्य भयमुद्भवति, विदुषो ब्रह्मोपासननिष्ठस्य तदतिरिक्तविषयस्पृहया निरन्तरं मननमकु- र्वतः तदेव अमननं भयं, न हि तदपेक्षयाऽन्यन्भ्रयमस्ति। उक्त च महर्षिभि :-

यन्मुहूर्त क्षणं वाऽपि वासुदेवो न चिन्त्यते। सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा भ्रान्तिस्सा च विक्रिया॥

इत्यादीति। 'हानि: इष्हानिः, छिद्रं अनिष्टप्राप्तिरन्ध्रं, भ्रान्तिः तत्कृतचित्तस्खलनं, विक्रिया तेनाङ्गानामवशादयथायथव्यापारः' इति व्यासार्याः।

पक्षे-गोत्रे 'अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम्' इत्युक्ते अपत्य- त्वेन विवक्षिते पौत्रादिगोत्ररूपार्थे नियमात् 'एको गोत्रे' इति सूत्रेण कृतात् गोत्रे एक एव प्रत्ययस्स्यादिति नियमात् एक: आपत्यप्रत्ययः अपत्यार्थे विहितः प्रत्ययः यदोत्यध्याहारः । यदि कृत: कृतश्चेत् तदानीं शौरौ शौरिशब्दे, इदमुपलणमौपगवा- दीनां शब्दानाम्। अनिष्टा अन्यप्रत्ययपरंपरा नोत्पद्ेत। अयं भाव :- शूरस्य गोत्रापत्यमित्यर्थे शूरशब्दात् 'बाह्वादिभ्यश्च' इत्यनेन 'ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च' इति विहिताणपवादके राञ कृते पुनः 'तस्यापत्यम्' इत्यण्, ततः पुनस्तस्यापत्यमिति इञ्, इत्याद्यनिष्टप्रत्ययपरंपरा नोत्पद्यते। एवं उपगोर्गोतापत्ये अणि औपगवः ततः 'अत इज्' इति इञ् औपगविः, ततः 'यजि-

श्लेषसरः (२८) 83

ओश्च' इति फक् औपगवायन इत्याद्यनिष्टप्रत्ययपरंपरा नोत्प- द्येत 'एको गोत्रे' इति नियमादिति। अत्र- गोत्रे स्वैकोनसंख्यानां प्रत्ययानां परंपरा। यद्वा स्वद्वयूनसंख्येभ्योऽनिष्टोत्पत्तिः प्रसज्यते ॥ अपत्यं पितुरेव स्यात्ततः प्राचामपीति च। मतभेदेन तद्धान्यै सूत्रमेतत्तथोत्तरम्॥ इते कारिकारऽर्थोनुसंधेयः । इति विश्रम्यते विस्तरभयात्॥ यथावा- यो देवेज्याशीलस्संभाष्टर्यखिलं ग्रहं पवित्रेण। स्वकरधृतेनासाविह विवक्षितानुग्रहैकतानो हि॥ अत्र अपामार्जनोक्तवराहनृसिंहादिभगवन्मन्त्रनिष्ठस्य पुंसः प्रस्तुतस्य यायजूकस्याप्रकृतस्य च श्ेष: । तथाहि-इह अ स्मिन् लोके यः पुमान् देवेज्याशीलः देवस्य भगवतः इज्या जपस्तुत्यादिरूपमाराधनं 'वाग्यज्ञेनार्चितो देवः'- इति वाग्भि: प्रशस्ताभिर्गमिष्यन्पूजितस्तया। यन्द्रक्तया पुण्डरीकाक्षं स्तवैरर्चेन्नरस्सदा।। इत्यादिभिर्जपस्तुत्यादेरराधनरूपताभिधानात्। देवेज्या शीलं स्व. भावो यस्य स तथोक्तः। 'इज्या स्त्री यागदानार्चासंगेषु' इति रत्नमाला। असौ स्वकरधृतेन पर्वित्रेण कुशेन जात्येकवचनं, 'मार्जयेत्सर्वगात्राणि कुशाग्रैर्दालभ्यशान्तिकृत्' इत्युक्तेः। यद्वा- 'अशेषतीर्थोपहताः कमण्डलोर्निधाय पाणावृषिणाऽभ्युदीरिताः' इत्युक्तरीत्या स्वहस्तविन्यस्तेन मन्तपूतेनाम्भसा। दधिकलशगोमयाम्बुषु कुशताम्रब्रह्मसूत्रमन्र्रेषु। हेम्नयर्थे च पवित्रं त्रिषु पूते पुंसि शंभुपावकथोः॥

84 अलंकारमणिहवारे

इति रत्नमाला। अखिलं सकलं ग्रहं डाकिनीपूतनादिभूताविशेषं- ग्रहोऽनुग्रहनिर्बन्धग्रहणेषु रणोद्यमे। सूर्यादौ पूतनादौ च सैंहिकेयोपरागयोः॥ इति मेदिनी। संमार्षट निरस्यतीति धावत्॥

सदा कराळवदनो नारसिंहो महारवः। ्रहानशेषान्निश्शेषान् करोतु जगतो हितः॥ शाम्तिरस्तु शिवं चास्तु प्रणंश्यत्वसुखं च यत्। वासुदेवशरीरोत्थैः कुशैस्संमार्जितो मया॥

इत्याद्यपामार्जनाध्यायोक्तक्रमेण वाराहनारसिंहादिमहामन्त्राभिम- न्त्रित कुशादकमार्जनेनाखिलान् ग्रहान् प्रणुदनीति भावः । तत्र' हेतुमाह- विवक्षितेति। हि यस्मात् असावित्येतदत्राप्यनुषज्यते। असौ देवेज्याशीलः पुमान् विवक्षितातुग्रहैकतानः विवक्षितेषु व्क्तुमिष्टेषु आदेशकारिषु विधेयेष्वित्यर्थः । 'विधेयो विन्यग्राही वचनेस्थित आश्रवः' इति हि विधेयपर्याया: पठ्यन्ते। न हि वक्तुमनिष्टेषु जनेषु विवक्षा कस्यचिदपि भवति । योऽनुग्रहः तस्मिन् एकतान: एकाग्रः 'एकतानोऽनन्यवृत्तिरेकाग्रैकायनावपि' इत्यमरः। विधेयजनानुग्रह एवोक्तरीत्या तदीयग्रहादिसर्वानिष्ट- निवारणे हेतुरिति भावः। अनेन-

अनाराधितगोविन्दा ये नरा दुःखभागिनः । तेषां दुःखाभितप्तानां यत्कर्तव्यं दयाळुभिः।। इत्यपामार्जनोक्तप्रश्ने यदयाळुत्वमपामार्जनशान्तिकर गहेतुतयोक्तं तत्संगृहीतम्। पक्षे-हे देव! यः पुमान् इज्याशील: यायजूकः असौ

श्लेषसरः (२८) 85

स्वकरधृतन पवित्रेण दशापवित्रेण अखिलं ग्रहं होमसाधन- पात्रविशेषं सर्वान्ग्रहानित्यर्थः । संमार्षटि संमार्जनन संस्क- रोति। ननु 'ग्रहं संमार्षटि' इति संमार्जनकर्मणो ग्रहस्यैकत्वे श्रूयमाणेऽपि कथं सर्वान् ग्रहान् संमार्ष्टीत्युक्तमित्यत आह- इहेत्यादि। विवक्षिता नु ग्रहैकता नो हि इतिच्छेदः । हि यस्मात् इह 'ग्रहं संमार्षटि' इति वाक्ये ग्रहैकता ग्रहस्यैकत्वं ग्रहगतैक- त्वरूपा संख्या नो विवाक्षता। न विवक्षितेत्यर्थः । नु इत्येतदतुनये 'नु स्यात्प्रश्ने विकल्पर्थेऽप्यतीतातुनयार्थयोः' इति विश्वः । एकत्वस्याविवक्षितत्वात्सर्वान् ग्रहान् संमार्ष्टीति संमार्गाधिकर- णोक्तोऽर्थोऽन्नानुसंधेयः। अय च संमार्गन्यायः जैमिनीयदर्शने तृ. तीयाध्याये मीमांसितः । तथाहहि ज्योतिष्टोमे 'दशापवित्रेण ग्रहं संमार्ष्टि' इति श्रयते। तत्र संशयः किमेकस्य संमार्गः कि वा सर्वेषामिति। तदर्थ चिन्ता-किमत्रोद्देश्यगता संख्या विवक्षिता उताविवक्षितेति। यथा 'पशुना यजेत' इत्यत्र एकत्वश्रुतिबला- दुद्देश्यगताऽपि संख्या विवक्षिता, एवमत्राप्युद्देश्यगता संख्या विवक्षिता भवितुमर्हति। तस्मादेकस्यैव ग्रहस्य संमार्ग इति पूर्वपक्षं प्रापय्य पशोरनेनेव वचनेन यागसंबन्धावगमाद्यार्ग प्रति पशोर्गुणभूतत्वाद्यावद्गणं प्रधानावृत्त्यभावात्कियता पशु- नेति परिच्छंदकाकाइक्षायां तत्परिच्छेदकत्वेनैकत्वसंख्या संब- ध्यत इत्युपादेयगतायास्संख्याया विवक्षितत्वं युक्तम्। ग्रहाणां तु वाक्यान्तरेण यागसंबन्धावगमात् संमार्गवाक्ये द्वितीयाश्रुत्या संमार्गे प्रति ग्रहस्य प्राधान्यावगमात् यावत्प्रतिप्रधानं गुणस्य संमार्गस्यावर्तनीयत्वात् कियन्तो ग्रहास्संमार्जनीया इत्याकाड्क्षा- या अनुदयावुद्देश्यग्रहगता संख्या न विवक्षिता। तस्मात्सर्वे ग्रहास्संमाजनीया इृति सिद्धान्तितम्॥

86 अलंकारमणिहारे

यथावा यदि ननु निष्ठातोनो यदुपतिमहिळेभवत्प्रप- दि भवति। अग्रेभवदश्र तदा भवेत्प्रपत्नोऽ्यमत्र को विशयः ॥ ८६६॥ अत्र लक्ष्मीपदारविन्दप्रपन्नस्य प्रपन्नशब्दस्य च श्षेषः । तथाहि-ननु यदुपतिमहिळे! 'मामेकं शरणं व्रज' इत्यादि वदतो भगवतो वल्लभे! अनेन तम्या अपि ताद्धर्म्य द्योति- तम्। 'नित्यं तद्धर्मधर्मिणीम्' इति ह्यच्यते। भवत्प्रपदि भ- वत्याः पादाग्रे 'सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे' इात पुंवद्धावः। 'पा- दाय्रं प्रपदम्' इत्यमरः । निष्टातः, सार्वविभक्तिकस्तसिः । तदे कतत्परतया तच्छरणवरणैकव्रततया वा 'निष्ठा तु नाशे नि ष्पत्तावन्ते तात्पर्ययाच्जयोः' इति रत्नमाला 'निष्ठोत्कर्षव्यव स्थयोः । केशे निष्पत्ती नाशेऽनते निर्वाहे याचने व्रते' इति हेमचन्द्रः। अनितात्यनः प्राणिता 'अन प्राणने' पचाद्यच् 'प्रपन्नश्चातको यद्वत्, धर्म धारय चातकस्य कुशलिन्धाराध रैकान्तिनः' इत्याद्युक्तरीत्या त्वच्चरणशरणवरणैकान्तिकतैकधार क इत्यर्थः। यद्वा निष्ठातः प्रार्थनया। कोशस्तूक्तः । प्रार्थनाप लक्षितानुकूल्यमुखाङ्गपञ्चकेन अनः उज्जावितेत्यर्थः । यदि भव ति तदा अयं प्रपन्नः स्वतन्त्रप्रपत्तिनिष्ठः पुमान् अग्रे प्रपत्यु तरं भवं जन्म गर्भप्रात्तिं वा द्यति अवखण्डयतीति भवद 'दो अवखण्डने अस्मात् 'आदेच उपदेशेाशति' इति कृता त्वात् 'आतोऽनुपसर्गे' इति क। यद्वा -अग्रे भवं दायतीत भवद 'दैपु शोधने' शाधनार्थकादस्माद्धातोः पूर्वोक्तरीत्यैव कः पुनर्जन्म शोधयति तत्संबन्धं निर्मार्टीत्यर्थः । शोधयतेः 'सर्वपापविशुद्धात्मा' इत्यादौ क्षाळनार्थे प्रयोगदर्शनात्। त

श्लेषसरः (२८) 87

च्छररिसान पवास्य निशश्रेयसावात्तरनिरर्गळतया पुनर्भवप्रस- क्ेरनवकाशादिति भावः। अग्रे भवदश्चति चशब्देन स्वतन्त्र- प्रपदननिष्ठोऽयं 'प्रारब्धं परिभुज्य कर्मशकलम्' इत्युक्तरीत्याऽ भ्युपगतप्रारब्धं तच्छरीरावधिकमेवानुभूय 'प्रक्षीणकमान्तरः' इत्युक्तप्रक्रियया अनभ्युपगतप्रारब्धखण्डफलभोगदशरीरान्तरसं- बन्धं धुनोति। 'न्यासेन क्षपयन्ननभ्युपगतप्रारब्धखण्डं च नः' इत्युक्तेः, न त्वङ्गप्रपदननिष्ठ इव संपूर्णप्रारब्धकर्मफलभोगार्थ- विद्यारम्भोत्तरकालिकशरीरान्तराण्यव्यनुभवतीति सूचितम। अग्रे भवद इत्यस्य अग्रे प्रपत्युत्तरक्षणमेव भवद इत्यर्थविवक्षायां प्रपन्नोऽसावार्तः, प्राथमिकार्थपक्षे इप्त इति वैलक्षण्य बोध्यम्॥ पक्षे-यदुपतिमहिळेऽभवत्प्रपदी्यत्र अभवदितिच्छेदः । भवतीति संबुद्धयन्तं पदम्। ननु भवति ! पूज्ये ! यदुपतिमहिळे ! प्रपदि प्रपूर्वकपदधातौ निष्ठातः निष्ठा क्प्रत्ययः 'क्क्तवतू नि- ष्ठा' इत्यनुशासनात् । तस्याः यः त् क्तप्रत्ययसंबन्धितकार: तस्य। हलन्तोडयं शब्दः। अग्रेभवद्श्च क्तप्रत्ययापेक्षया पूर्वस्थ धात्ववयवस्य दकारस्य च । अयभपि हलन्त एव। नः नादेशो यद्यभवत्, तदा अय शब्द: प्रपन्नः भवेत् प्रपन्न इति निष्प- द्येत 'रदाश्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः' इति रेफदकाराभ्यां परस्य निष्ठातकारस्य तत्पूर्वस्यदकारस्य च नत्वानुशासना- दिति भावः । अत्र उक्ेऽर्थे को विशयः न कोऽपि संदेह इत्यर्थः ॥ यथावा- उपदिशतु हरिं स्तौत्विति न तुलोपो दृश्यते कदाऽप्यस्मिन्। निन्देति यदि प्रवदेदतोहिलोपः पुरा भवत्येव ।। ८६७ ।।

88 अलंकारमणिहारे

प्रकृतयो: स्तौतु निन्द इति तिङन्तशब्दयोः तुलोपाभावहिलो- पवतोरप्रकृतयाश्च श्रेषः । तथाहि-हरिं स्तौतु इत्युपदिशतु जनानामिति शेषः । अस्मिन् उपदेष्टरि पुरुषे कदाऽपि लोप: श्रयोहानिः न तु दृश्यते नैव दृशयते मूढान् भगवन्तुती प्र- वर्तयितुर्न कदाऽपि कािदपि हानिर्भवति। प्रत्युत श्रेयोऽति- शय एव-

अज्ञानाय तु यो ज्ञानं दद्याद्वर्मोपदेशनम्। कृत्स्नां वा पृथिवीं दद्यात्तेन तुल्यं न तत्फलम्॥।

इत्यायुक्तेः। निन्द हे जनेति शेषः। त्वं भगवन्तं निन्द निन्दते- रलोण्मध्यमैकवचनम्। इति प्रवदेदयदि अतः अस्मादेव निन्दा- प्रवर्तनवचनात् लोपः हानि: पुरा भवेदेव निकटागाम्येव अव्य- वहितोत्तरलक्षणागाम्येव भवति। 'निकटागामिके पुरा' इत्यमरः। अस्मिन्नर्थे 'शीघ्रं गच्छ पुरा देवो वर्षति' इति प्रयोगश्च । भगवन्निन्दनप्रवर्तायतुस्सद्य एव सर्वश्रेयोहानिः संपद्ते इति भाव: ॥। यो निन्देत्कमलाकान्तं निन्दयेद्वा पृथग्जनैः । न विभ्यस्तं महाराज यस्तस्य निरयो भवेत्॥ इत्युक्ते: ॥ पक्षे-हरि स्तौतु इत्युपदिशतु। अस्मिन् स्तौतु इति पदे तुलोपः तुवर्णलोपः न दृश्यते। लोपविधायकशास्त्राभावात् श्रूयत पवेत्यर्थः। निन्देति प्रवदेद्यादि अस्मिन् निन्देतिशब्दे अ- तोहिलोपः 'अतो हे:' इति सूत्रविहितो हिलोपः पुरा भवत्येव अभवदेवेत्यर्थः। 'पुरि लुङ्चास्मे' इति पुराशब्दयोगे भूते लद्।

रेषसरः (२८) 89

लोण्मध्यमैकवचनस्य सिपः 'सेर्ह्यपिच्च' इत ह्यादेशे 'अतो हे:' इति अतः परस्य हेलुगनुशासनात्। हिलोपानन्तरमेव हि निन्देति रूपं श्रूयत इति भावः॥ यथावा -. रघुवरदिव्यकथामृतलिडभूद्यदि भुवि तदा ब- भूवैवायम्। एकः पुरुषः प्रथमस्तथोत्तमो भवति मध्यमो नैवेह ॥ ८६८॥ अत्र भगवत्कथामृतास्वादिनः पुंसः प्रकृतस्य भूधातोर्वि- हितस्य लिटोऽप्रकृतस्य च श्षेषः । तथाहि भुवि भूमौ रघुवर- दिव्यकथामृतं लेढीति रघुवरदिव्यकथामृतालट्, लिहतेः ककिप्। अभूद्यदि अयं पुमान् बभूवैव सत्तामलभतैव 'भू सत्तायाम्' इति हि धातुः 'भृशानुरक्तो मेधावी न भविष्यत लक्ष्मणः' इत्यादी सत्तार्थकता च प्रसिद्धयति। सत्ता चात्मलाभः । भग- वद्विव्यकथामृतास्वादेनैवास्य सत्तालाभी नान्यथेति भावः । अद्यत्वे ईद्दशो दुर्लभ इति द्योतनाय परोक्षभूतनिर्देशः। तमेव विशिनष्टि-एक इति। अयमित्यनुषज्यते। अयमेकः पुरुषः एक एव पुमान् 'सर्व वाक्यं सावधारणम्' इति न्यायात इह अस्मिन् लोके तथा उत्तमः अनिर्वचनीयतया उत्तमः । तथाशब्दोऽ्निर्व- चनीयवाची 'तथा गतां ताम्' इत्यादौ तथा दर्शनात्। अत एव प्रथम: सर्वेषामग्रणीः भवति मध्यमो नैव भवति कथमी- दृशो मध्यमस्स्यादिति भावः। पक्षे-दिव्यं कथामृतं यस्य तस्य संबुद्धि: हे रघुवर! भुवि भूधातौ लिट् 'परोक्षे लिट्' इति विितो लिट् अभू- दयदि परोक्षवृत्तेर्भूधातोर्लिड्यदाऽभूत् तदा अयं भूधातु: बभू- ALANKARA II 12

90 अलंकारमणिहारे

वैव। अभूदित्यनुषज्यते। बभूवेत्येव निष्पन्नोऽभूदित्यर्थः । उक्त- रूपनिष्पत्तेर्निस्संदिग्धत्वद्योतनाय भूतनिर्देशः । किमखिललिट्यपि बभूवेत्येव रूपं स्यादित्यत अह-एक इत्यादिना। इह अस्मिन् भूधाती। अयमित्यनुषज्यते । अयं लिट् एक: एकत्वसंख्या- बोधकः प्रथमः पुरुषः प्रथमपुरुषैकवचनमिति भावः । भूधा- तोर्लिटस्तिपः 'परस्मैपदानां णलू' इत्यादिना णलादेशे बभू- वेति निष्पत्ते.। लिट्प्रथमपुरुषैकवचनस्यैवेदं रूपमिति भावः न केवलमेतावदेव। तथा उत्तमः तद्वदेव एकत्वबोधक उत्त मपुरुषश्च भवति। मिपो णल्यपि बभूवेत्येव रूपनिष्पत्तेः। नैव मध्यमो भवति मध्यमपुरुषैकवचनं तु न भवति। तत्र बभू- विथेत्येव हि रूपं न तु बभूवेति॥ यथावा- सर्वेषां वर्णानां प्रतिलोमानामुतानुलोमानाम्। तुल्यार्थदोऽखिलात्मन् सन्नयासो भवति हि स्वनि- ष्ठानाम् ॥८६१॥ अत्र प्रकृतस्य भगवति भरन्यासस्य अप्रकृतस्य सन्नया- सशब्दस्य च श्रेष: । तथाहि-हे अखिलात्मन्! भगवन्! भवति त्वय सन्नयासः प्रपदनं, निक्षेपापरपर्यायो न्यास: पश्चाङ्गसंयुतः। सन्नयासस्त्याग इत्युक्तरशरणागतिरित्यपि। इति सन्नयासशब्दस्य प्रपत्तिपर्यायतोक्तेः । स्वनिष्ठानां स्वश- ब्दस्सन्नयासपर: स्वस्मिन्निष्ठा येषां ते तथोक्ताः तेषां प्रपदनै- कान्त्यभाजामित्यर्थः । सर्वेषां वर्णानां ब्राह्मणादिवर्णचतुष्टयजा- नामिति यावत्। अनुलोमानां अनुलोमजानां उत प्रतिलो-

श्लेषसरः (२८) 91

मानां प्रतिलोमजानां वा 'अच्प्रत्यन्ववपूर्वात्सामलोम्नः' इत्युभ- यत्रापि समासान्तोऽच् । 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः । उत्कृ- ष्टवर्णजात्पुंसोऽपकृष्टवर्णजस्त्रियां जाता: अनुलोमजाः । अपकृ- ष्टवर्णजात्पुरुषादुत्कृष्टवर्णजस्त्रियां जाताः प्रतिलोमजाः । तथा च स्मर्यते याजवल्क्येन- विप्रान्मूर्धावसिक्तो हि क्षत्रियायां विशा्स्त्रयाम्। अम्बष्ठश्शूद्रयां निषादो जातः पारशवोऽपि वा॥ वैश्याशुद्रचोस्तु राजन्यान्माहिष्योग्रौ सुतौ स्मृतौ। शूद्रायां करणो वैश्याद्विन्नास्वेष विधिस्स्मृतः ॥ ब्राह्मण्यां क्षत्रियात्सूतो वैश्याद्वैदेहकस्स्मृतः। शूद्राजातस्तु चण्डालस्सर्वकर्मबहिष्कृतः ॥ क्षत्रिया मागधं वैश्याच्छद्वातक्षत्तारमेव च। शूद्रादायोगवं वैश्या जनयामास वैसुतम्। माहिष्येण करण्यां तु रथकार: प्रजायते। असत्सन्तस्तु विज्ञेयाः प्रतिलोमानुलोमजाः ॥ इति। असन्तः प्रतिलोमजाः सन्तस्त्वनुलोमजा इति विश्ञेया इत्यर्थः । तुल्यार्थदः समानपुरुषार्थदाया वर्णाश्रमादिकक्ष्यावि- भागेन विनैव तत्तदभीप्सितसर्वविधपुरुषार्थप्रद इत्यर्थः ॥ अनन्योपायशक्तस्य प्राप्येच्छोरधिकारिता। प्रपत्ती सर्ववर्णानां सात्विकत्वादियोगिनः ॥ सा हि सर्वत्र सवैषां सर्वकामफलप्रदा ॥ इति भगवत्प्रपदनस्य सर्वाधिकारिकत्वसर्वपुरुषार्थप्रदृत्बोक्ते: । पतदभिप्रायेणैव हि मूले भगवतोऽखिलात्मन्निति संबोधनम्।। पक्षे-सन्नयासः सन्नयास इति शब्दः । अयं च समो मकारस्यानुस्वारे 'वा पदान्तस्य' इति वैकल्पिकपरसवर्णे स-

92 अलंकारमणिहारं

न्नयास इति द्विनकारक एव ग्राह्यः । अन्यथा विवक्षितस्या- नुलोमप्रतिलोम पाठयोरानुपूर्वीतौल्यस्य दुर्लभत्वात्। स्वनिष्ठानां स्वस्मिन्विद्यमानानां सर्वेषां वर्णानां अक्षराणां अनुलोमानां प्रति- लोमानां वा सतां तुल्यार्थदः समानाभिधेयबाधको भवति। भवतीत्येतदास्मिन्पक्षे तिङन्तम्। स्वनिष्ठवर्णा आनुलोम्येन वा पठ्यन्तां प्रातिलोम्येन वा। उभयथाऽपि तुल्यानुपूर्वीकताया एव दर्शनादानुलोम्यप्रातिलोम्यानादरेणायं सन्न्यास इति श- ब्दस्तुल्यार्थबोधक एव भवतीति भावः॥ यथावा- यदिवाऽक्रसहायो बलवानिह लोकपालकेन्द्र- गतः । सौम्योनुग्रह एको भविताSरिष्टस्य भङ्गद- स्सदः॥।८७०। अत्र भगवदनुग्रहस्य प्रकृतस्य सौम्यग्रहस्याप्रकृतस्य च श्ेष: । तथाहि-अक्ररस्य अक्रराख्यस्य सहायः त्रातोति यावत्। बलवान् आश्रितोजीवनौपयिकसामर्थ्यवान् सौम्यः अनुग्रः। अनेन सुखनिषेवणीयत्वं द्योतितम्। लोकपालकादीनां इन्द्रादीनामपि इन्द्रः ईश्वर: भगवान् 'एष भूताधिपातिरेष लोकपालः' इत्य· नौपाधिकलोकपालत्वश्रवणात्। तं गतः प्राप्तः तदीय इत्यर्थः । एक: सहायान्तरनैरपेक्ष्येणैव स्वकर्तव्यसर्वकार्यनिर्वोढा अनुग्रहः कृपा इह यदिवा भविता अकर इव मय्यप स्याश्चेदिति भावः। अरिष्टस्य मदीयानादिकालप्रवृत्ताकृत्यकरणकृत्याकरणादिसर्ववि- धाशुभस्य भङ्गदः निर्मूलयिता सद् एव भविता न तु विलम्बेन । तावदार्तिस्तथा वाञ्छा तावन्मोहस्तथाऽसुखम्। यावन्नायाति शरणं त्वामशेषाघनाशनम्।।

श्लेषसरः (२८) 93

इत्युक्तन्यायेन त्वदनुग्रहावधिक एव ममाशुभस्पर्श इति भावः । पक्षे- बुधभार्गवजीवानामेकतमः केन्द्रमागतो बलवान्। करसहायो यद्यपि सद्योऽरिष्टस्य भङ्गाय॥ इति बालारिष्टभङ्गवादिपद्यार्थोऽनुसन्धेयः । तथाहि-हे लोकपा- लेति भगवतस्संबोधनम्। सौम्यः नु ग्रहः इतिच्छेदः। सौम्यः पको ग्रहः बुधभार्गवजीवानामन्यतम इति भाव। बलवान् स्थान- दिक्कालचेष्टादिबलाढ्यः केन्द्रगतः लग्नचतुर्थसप्तमदशमान्यतम- स्थानस्थितः क्ररसहायः कराः कुजादिदुष्टग्रहाः सहाया यस्य स तथोकः गदे वा स्थान् क्ररग्रहयुतोऽपि वा सद्यः अरि- ष्रस्य बालारिष्टस्य भङ्गदः भविता। किमु तदयुक्त इति भावः॥ यथावा- भगवन्विधो तवैतैस्सौम्यैरैस्तारिपरिभवस्थिति- भिः। अधियोगे ज्योतिर्भिर्जातास्सेनेशसचिवभू- पास्स्यु:॥८७१॥ अत्र भगवच्चन्द्रमसोः प्रकृताप्रकृतयोश्श्लेषः । तथाहि- भगवन्! पूर्णपाङ्गण्य! हे विधो! हे विष्णो! 'विघुर्विष्णौ चन्द्र- मसि' इत्यमरः। सौम्यैः शुभैः अस्तारिपरिभवस्थितिभिः अस्ता निरस्ता अरिपरिभवस्य वैरिकर्तृकपराभवस्य स्थितिः यैस्तथोक्तैः निरस्तारिपरिभवा स्थितिर्येषां तैस्तथोक्तैरिति वा। परिहतबाह्या- न्तरवैरिवर्गैरित्यर्थः । पतैः तव ज्योतिर्भिः दृष्टिभिः कटाक्षैरि त्यर्थः। 'ज्योतिर्मद्यातदृष्टिषु' इत्यमरः। 'ज्योतिरग्नी दिवाकरे। पुमान्नपुंसकं दृष्टौ स्यान्नक्षत्रप्रकाशयोः' इति मेदिनी च। अ- धियोगे अधिकसंबन्धे सति जाता: जन्मवन्तो जनाः सेनेश-

94 अलंकारमणिहारे

सचिवभूपा: चमूपतिमन्त्रिराजानः यथायोगं स्यु: भगवत्कटा- क्षगोचराणां किं दुर्लभमिति भावः॥ पक्षे-हे भगवन्! हे श्रीमन्। हे विधो! हे इन्दो! तव यत्रक्कवा राशौ स्थितस्य तवेति भावः। अस्तारिपरिभ वस्थितिभिः अस्तं सप्तमो राशिः अरिः षष्ठः परिभवोऽष्टमः। 'षछ्ठं क्षतार्याह्वयं जामित्रास्तकळत्रमन्मथमद्यूनाभिधं सप्रमम्। रन्ध्रायुर्मरणं परा वमृतिस्थानं वदन्त्यष्टमम्' इति माधवीयो- केः । तेषु स्थानेषु स्थितिर्येषां तैः तथोक्तैः सौम्यैः शुभैः बुधगुरुशुकैः ज्योतिर्भिः ताराग्रहेः। कोशस्तूक्तः। अधियांगे सर्वैश्शुभग्रहैर्यत्रक्कवा स्थिताच्चन्द्रात् षष्ठसप्तमाष्टमराशिवर्तिभः अधियोगो नाम राजयोग: क्रियते । तस्मिन् राजयोगे जाताः जन्मवन्तः सेनेशसचिवभूपा: क्रमात्स्युः॥ सौम्यैस्समरारिनिधनेष्वधियोग इन्दोः । तस्मिश्चमूपसचिवक्षितिपालजन्म ।। इति वराहमिहिरोक्तेरिति भावः॥।

पामरमपि पदलग्नं लघु कृत्वा निर्ममन्तत- यथावा-

स्तमपि। परमात्मा कविवर्यो दर्शयति जनैस्सु- दुर्गमं पारम् ॥८७२॥ अत्र भगवान् प्रस्तुतः कविवर्यस्त्वप्रस्तुतः। तयोः श्ेषः। तथाहि-कविवर्यः कविभिर्विद्वद्भ्िर्वरणीयः। यद्वा-कवीनां व- रेण्यः, पञ्चरात्रगीतादिप्रणेतृत्वात् । 'कविर्मनीषी' इति श्रुतेः। परमात्मा 'तस्थाश्शिखाया मध्ये परमात्मा' इति श्रुतस्सर्वा न्तरात्मा नारायण: पदलग्नं स्वचरणं शरण गतं पामरमपि

श्लेषसरः (२८) 95

प्राकृतमपि जनं लघु क्षिप्रमेव निर्ममं 'ममेति द्यक्षरो मृत्युः' इत्युक्तदेहादिममतारहितं, ममेति विभक्तिप्रतिरूपकमव्ययं, निर्गतं मम यस्येति विग्रहः । कृत्वा ततः निर्ममताहेतोः तमपि एवं कृतं जनमपि । निर्ममन्तत इत्यत्र 'वा पदान्तस्य' इति पर- सवर्णः । जनैः पामरैः 'जनो लोके महर्लोकात्परलोकेऽपि पा- मरे' इति मेदिनी । सुदुर्गमं अतिवेलदुर्लभं पारं 'तमसः पारं दर्शयति भगवान्' इति श्रुतं संसारसंतमसचण्डभानूय- मानोपासनागाचरमात्मानं दर्शयति 'दशेश्च' इति द्विकर्मकता। निश्श्रेयसभाजं विदधातीति भावः । पक्षे-परमः श्रेष्ठः आत्मा बुद्धिर्यस्य स तथोक्तः। कवि वर्यः काव्यकृदग्रणीः । पदलन्नं पदेषु सुप्तिङन्तात्मकेषु व्यव- हियमाणेषु शव्देषु लग्नं अन्यतमत्वेन संबद्धं पामरं पामर- शब्दमपि लघु यथातथा, निर्म अन्तत इतिच्छेद्ः । अन्ततः मध्ये 'अन्तोस्त्री निश्चये नाशे स्वरूपेऽग्रेऽन्तिकेऽन्तरे' इति र तमाला। निर्म निर्गतमकारं कृत्वा पामरशब्दे मध्यस्थमका- रमुत्सार्येत्यर्थः । जनैः सुदुर्गः गन्तुमशक्यः दुर्विज्ञान इत्यर्थः। तादृशो मः मकारो यस्य तं तथोक्तम्। मकारोत्सारणे पुन- र्मकारश्रवणं क्वत्यमिति भावः। पारं पारशब्दं दर्शयति, पाम- रशब्दमुत्सारितमकारं पारं सन्तं दर्शयतीत्यर्थः॥ यथावा-

किमुत स देशाधीशो दृष्टमदृष्टं च वयमिहाब्रूम। अत्र भगवत्या श्रियाऽभिरक्षितस्य पुंसः दवेशाधीशशब्द- स्य च श्रलेषः । तथाहि-हे जगदीशवल्लभे! त्वं यं अवेः

96 अलंकारमणिहारे

रक्षेः। अवतेर्लिअध्यमैकवचनम्। स पुमान् देवेशानां लोक- पालानामप्यधीशः विदितः प्रसिद्धः स्यात् । देशाधीशः दे- शानां ऐहलौकिकानां विषयाणां 'देशविषयौ' इत्यमरः । अधी- शः राजा स्यादिति किमुत किमु वक्तव्यम्। नैतदाश्चर्यमिति भावः । इह अस्मिस्त्वद्रक्षिते पुंसि विषये हष्टं पेहिक फलं देशाधीशतावाप्तिरूपं अदृष्टं देवेशाधोशतावाप्तिरूपमामुष्मिक फलं चेति वैपरीत्येन योज्यम्। वयं त्वत्प्रभावाभिक्षा इति भावः। अब्रूम अवोचाम। पक्षे-जगदीशवल्लभेSयमित्यत्र अयमिति छेदः । देवेशाधी- शः देवेशाधीशशब्दः विदितस्स्यात् त्वया ज्ञात एव भवेत्। सोडयं उक्तो देवेशाधीशशब्द एव अवेः वेकाररहितस्सन् सेः सयौ सयः इतिवद्वेश्शब्द पदन्तः। देशाधीशस्स्यात् देशाधीश इति निष्पद्येत। इह अनयोः देवेशाधीशदेशा- धीशशब्दयोः वयं वे इति वर्ण वे इति प्रातिपदिकादमि अ- यादेशे सयमितिवद्वितीयैकवचनं हष देवेशाधीशशब्दे श्रुतं अदृष्टं देशाधीशशब्दे अश्रुतं च यथाक्रमं अब्रूमेति । काव्या- र्थापत्तिसंकीणोऽयम्। एवं प्रागुपदर्शितेषूदाहरणेषु यथासंभव- मलंकारान्तरसंकीर्णत्वं प्रतिभाशालिभिरुन्नेयम्॥

यथावा- श्रीरम्या सैकावळ्यभिख्यया भात्यलंकृतिशश्ला· घ्या। साधुकृतार्थश्रेणीगृहीतमुक्ताकृतिर्यस्याः॥ अत्र प्रस्तुतायाः श्रियः अप्रस्तुतयोः मुक्तावळ्येकावळ्य- लंकारयोश्चेत्यर्थत्रयस्य श्रेष इति विशेषः। तथाहि, श्रीपक्षे- श्रीः रम्या सा एका वळ्यभिख्यया भाति अलं कृतिश्लाध्या

लेषसरः (२८) 97

साधु कृतार्थश्रेणी गृहीतमुक्ताकृतिः यस्या: इति छेदः । वळ्य- भिख्यया वळीनां त्रिवळीनां अभिख्यया शोभया रम्या। एका अप्रतिद्वंद्वा सा श्रीः अलं पर्याप्तं यथा स्यात्तथा कृतिभिः वि- द्वद्भिः श्राध्या भाति। तामेव विशिनाष्टि-साध्विति । यस्या इति पश्चमी। यस्या: श्रियस्सकाशात् तदनुग्रहादिति यावत्। कृतार्थानां अनुष्ठितोपायतया कृतकृत्यानां श्रेणी पङ़टि: साधु यथा स्यात्तथा गृहीतमुक्ताकृतिः उपात्तमुक्तस्वरूपा भवतीति।। मुक्तावळीपक्षे तु-श्रीरम्या सा एकावळ्यभिख्यया भाति अलंकृतिः श्राध्या साधु कृता अर्थश्रेणीगृहतिमुक्ता आकृतिः यस्या: इतिछेदः। श्रिया लावण्यलक्ष्म्या रम्या रमणीया श्राध्या सा अलंकृतिः आभरणं एकावळ्यभिख्यया एकावळो- नास्ना 'एकावळ्येकयष्टिका' इत्यमरः । भाति, यस्याः एकाव- ळ्याख्यालंकृते: आकृतिः स्वरूपं अर्थश्रेण्या अनल्पेन धनेनेत्यर्थः । गृहीता: क्रीता: मुक्ता मौक्तिकानि यस्यास्सा तथोक्ता। साधु यथा स्यात्तथा कृता निष्पादितेति॥ एकावळ्यलंकारपक्षे तु-पूर्वार्धे पूर्ववदेव छेदः । उत्तरार्धे तु-साधु कृता अर्थश्रेणी गृहीतमुक्ताकृतिः इति विशेषः । थ्रिया काव्यलक्ष्म्या रम्या सा अलंकृतिः अलंकारः एकावळ्यभिख्यया तन्नाम्ना श्ाध्या सती भाति। यस्या: अलंकृतेः अर्थानां अभि- धेयानां श्रेणी पङ्गि: गृहीतमुक्ता आकृतिः यस्यास्सा तथोक्ता। साधु कृता रचिता 'गृहीतमुक्तरीत्याऽर्थश्रेणिरंकावळी मता' इति तल्लक्षणादिति॥

यथावा -- देवोत्तमस्वरूपासितभाभायात्सदात्मनिविडौ - ALANKARA II 13

98 अलंकारमणिहारे

जा: । घुमणिर्नलिनदळेक्षण इह सुतरां शूरवि- ख्यातः ॥८७५॥। अत्र प्रकृतो भगवान् अप्रकृताविन्द्रादित्यौ त्रयाणामेषां श्ेषः। तथाहि, भगवत्पक्षे-स्वरूपासितभाः स्वरूपेण स्वभावेन असिता श्यामला भाः दीप्तिर्यस्य स तथोक्तः 'नीलतोयदम- ध्यस्था, इयामाच्छबलं, प्रपद्ये' इत्यादिश्रवणात्। सदात्मनिबि डौजा: सतां ब्रह्मविदां आत्मनि मनसि। संश्चासावात्मा चेति कर्मधारयो वा। उभयथाऽपि विशुद्धे मनसीत्यर्थः। निबिडौजाः अविरळप्रकाशः 'मनोमयः प्राणशरीरो भारूप' इति शाण्डि- ल्यविद्यायां विशुद्धमनोग्राह्यत्वभास्वररूपत्वयोश्श्रवणात् अत्र- न चक्षुषा गरृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा वा। ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमान:॥ अन्तरशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः ॥ इत्यादिश्रुतयोप्यनुसन्धेयाः । 'आत्मा यत्नो धृतिर्बुद्धिस्स्वभावो ब्रह्म वर्ष्म च' इत्यमरः । दुमणिः दिवि परमे व्योस्नि मणि- रिव विद्योतमानः 'अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते' इति श्रुतेः । शूर इति विख्यातः 'शूरश्शौरिः' इति तन्नामसु पा- ठात्। यद्वा- शूरशब्दो यदुशब्दवत्तदपत्येषु लाक्षणिकः । शूरेषु यदुविशेषेषु विख्यातः येन स शौरिरित्यभिधीयते। दुमणिश- व्देन परत्वं शूरविख्यातशब्देन सौलभ्यं च दर्शितम् । देवो- त्तम: चतुर्मुखादीनामप्युत्तमः 'यत्र देवानामधिदेव आस्ते' इ- त्यादिश्रुतेः । नलिनदळेक्षणः पुण्डरीकपलाशलोचनः भगवान् इह अस्मिन् लोके सुतरां भायात्॥

लेषसरः (२८) 99

इन्द्रपक्षे-स्वरूपासितभा: स्वरुणा वज्रेण 'शतकोटि- स्स्वरुः' इत्यमरः । उपासिता स्वस्मिनुपवेशिता तेन सेविता वा 'आस उपवेशने' अस्माण्णिजन्तात्कर्माणे क्तः । भाः प्र भावो यस्य स तथोक्त: वज्रायुधोन्मिषितप्रभाव इत्यर्थः । 'भाः प्रभावे मयूखेऽस्त्री' इति मेदिनी। दुमणिः स्वर्लोकाभरणभूतः 'दौः स्त्री स्वर्गे च गगने' इति मेदिनी। नलिनस्य सहस्र पत्रस्य दलानीव ईक्षणानि यस्य स तथोक्तः सहस्राक्ष इति भावः । शूरः विक्रान्तः स चासौ विख्यातश्च वृत्रादिमहासु- रवधप्रख्यातशौर्य इति भावः। देवोत्तमः निर्जरेषु श्रेष्ठः । सदा आत्मनि बिडौजा: इति छेदः। बिडीजा: इन्द्रः सुतरां आत्मनि बुद्धी सदा भायात् इति॥ आदित्यपक्षे तु-स्वरूपे स्वाकारे आसिता उपवेशिता। यद्वा-स्वरूपेण स्वभावेनैव आ समन्तात् सिता बद्धा भाः दीप्तिः यस्मिन् स तथोक्तः । 'षित्र् बन्धने' कर्मणि कः। 'मुद्दितं संदितं सितम्' इत्यमरः । स्वभावतो निश्चलदीप्तिरि- त्यर्थः । अथवा आसिनं स्थितिः आसेर्भावे क्तः स्वरूपस्यासितं तेन भासत इति स्वरूपासितभाः, भासतेः क्विप, स्वरूपस्थि- त्यैव भासमान इत्यर्थः । सदात्मनिबिडौजाः सन् स्वस्मिन्वि- द्यमानः 'सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभयर्हिते च सत्' इ- त्यमरः। यः आत्मा परमपुरुषः "य एषोन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषः' इति श्रुतेः। तेन निबिडौजाः 'न तत्र सूर्यो भति' इत्यारभ्य 'तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इत्यादित्यादितेज- सां तदुपजीव्यत्वश्रवणात् । नलिनदळेक्षणः दलयतीति दलं 'दल विशरणे' अस्माद्धातोर्णिजन्तात्पचाद्यच्। 'णेरनिटि' इति णिलोपः । दलेर्घटादिषु भोजेन पठिततया 'घटादयो मितः'

100 अलंकारमणिहारे

इति मित्वात् णिच्प्रयुक्तवृद्धयपवादको 'मितां ह्रस्वः' इति हस्वः। नलिनानां दलं नलिनदलं ईक्षणं दर्शनं यस्य स त- थोक्तः कमलविकासकदर्शन इत्यर्थः । सुतरांशुः रविख्यातः इति छेदः। 'रोरि' इति रेफलोपे 'ढरलोपे' इत पूर्वस्याणो दीर्घस्सं- हितायाम्। सुतराः शोभनतराः अंशवः किरणींः यस्य स तथोक्तः। सुशब्दोऽत्र द्रव्यवाची। अतस्तस्माद्विहितस्य तरपो नामुप्रत्ययः, 'किमेत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रकर्षे' इति प्रतिषेधात्। रविरिति ख्यातः रविख्यातः । देवोन्तमः 'सुरोत्तमो धामनि िः' इति सूर्यपर्यायेषु पाठात्। दुमाणः आदित्यः इह भाया दिति। अत्रार्थत्रयश्लेषः पूर्ववदेव, विशेषणविशेष्यव्यत्यासस्तु विशेष इति ध्येयम॥ यथावा- कमलपदायावाण्यावशगो गौर्यास्सदाऽपि सा- धुरतेः। सुमनोभवहार्यज इह निजपदलग्नांस्त- नोति सत्कामान् ॥८७६॥ अत्र भगवान् प्रस्तुतः ब्रह्मेशानस्मरा अप्रस्तुताः चतुर्णा- मेषां श्लेषः । तथाहि, भगवत्पक्षे-अजः न जायते स्मेत्यजः। भगवान् विष्णुः 'अजायमान:' इति श्रुतेः । 'अजशछागे हरि- ब्रह्मविधुस्मरनृपे हरे' इतिमेदिनी। गौर्याः हिरण्यवत्पिशङ्गव- र्णायाः 'हिरण्यवर्णा, पिक्ळां हेममालिनीम्' इत्यादिश्रुतेः। 'गौरोऽरुणे सिते पीते' इत्यमरः। अनेन लावण्यसमृद्धिर्द्योतिता। 'षिद्रौरादिभ्यश्च' इति डीष् । सदाऽपि साध्वी प्रशस्ता रतिः भर्तृविषयकानुरागो यस्यास्सा तस्याः, अनेन प्रीत्यतिशय उक्तः । आभ्मां विशेषणाभ्यामनतिलङ्गनीयवचनत्वं सूचितम्।

श्लेषसरः (२८) 101

कमलं पदं निवासस्थानं यस्यास्सा कमलपदा तस्या: पझ्माल- याया: श्रियः । अनेन सौकुमार्यातिशयो व्यज्यते । तेन च तत्प्रार्थनाकरणे म्लानिशङ्कयाऽवश्योपादेयत्वं तदूचसो ध्वन्यते। वाण्याः 'किमेवं निर्दोषः क इह जगति' इत्यायुक्तप्रकारायाः वाचः वशगः वश्यः । अत एव सुमनसां विदुषां भवं सं- सारं हरतीति सुमनोभवहारो सन् निजे स्वकीय पदे चरणे स्थाने वा लग्नान् तानेव सुमनस इति भावः । सत्कामान् सत्यकामान् आविर्भूतकल्याणगुणानित्यर्थः । तनोति । अनति क्मणीयश्रीवचनविभवविवशो भगवान्निश्शेषावविद्यानिवर्तनपूर्वक स्वाश्रितानाविर्भृतगुणाष्टकान्विदघातीति निर्गळितोऽर्थः ॥ चतुर्मुखपक्षे-कमलपदायाः नलिनमृदुलचरणायाः गौर्याः 'या कुन्देन्दुतुषारहारधवळा' इत्युक्तरीत्या विशदवर्णायाः सदाऽ- पि साधुरतेः साधुषु सभ्येषु विद्धत्सु रतिः प्रीतिः यस्या: तथो- क्ताया: वाग्देवतात्वादिति भावः। 'साघुस्त्रिषूचिते चारौ सभ्ये वार्धुषिके तु ना' इात रत्नमाला। वाण्याः सरस्वत्याः वश- गः। सुमनसि बिसप्रसूने पझ्मे भवेन जन्मना 'जन्महरौ भवौ' इत्यमरः । हारी मनोहर: भगवन्नाभिनलिनजन्मेत्यर्थः । अजः चतुर्मुखः । निजपदलम्नान् सत्यलोकगतान् सत्कामान् रमणी- यभोग्यवस्तुशालिन: तनोतीति॥ ईशानपक्ष-कमलपदायाः पछत इति पदा पद्यतेः पचा द्च् । कमलस्य कुरङ्गस्य पदा, कमलः कुरङ्ग: पदं चिह्नं यस्यास्सेति वा तस्या: उभयथाऽपि कुरङ्गपाणेरित्यर्थः । 'स्या कुरङ्रेऽपि कमलः, पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्गिवस्तुषु' इति चामरः। यद्यपि कुरङ्गपाणित्वमीशानस्यैव प्रसिद्धयति। तथाS- प्युमायास्तदर्धाङ्गतया तदुक्तिरिति ध्येयम्। अत एव 'दीप-

102 अलंकारमणिहारे

कमृगायमाणनिजहरिणशाबकानुधाव्यमानपार्षिणभागौ' इति ह रिणस्योभयसाधारण्योक्तिस्संगच्छते । यद्वा कमलानि उत्तम- महिळात्वसूचकरेखाकारपद्मानि पदे यस्यास्सेति । साधुरतेः रमणियवल्लभप्रीतेः । गौर्याः पार्वत्याः वाण्याः वाचः वशगः। मनोभवं मन्मथं हरतीति मनोभवहारी। सुष्टु मनोभवहारी सु- मनोभवहारी कन्दर्पवैरीत्यर्थः । अजः ईशानः निजपदलग्नान् स्वचरणसक्तान् सत्कामान् विद्यमानमदनान् तनोतीति विरोधः, फलितमनोरथांस्तनोतीति परिहारः ॥ स्मरपक्षे तु-कमलपदायाः अरुणाम्बुजचरणाया गौर्याः अरुणवर्णायाः पातिव्रत्येन विशुद्धाया वा । 'गौरः पीतेऽरुणे श्रवेते विशुद्धे चाभिधेयवत्' इति मेदिनी । रतेः रतिदेव्याः वाण्याः वाचः साधु यथा स्यात्तथा वशगः। तदाजावशंवद इत्यर्थः । सुष्ठ मनास चित्ते भवेन जन्मना हारी रम्यः म- नसिज इत्यर्थः । अजः स्मरः। कोशस्तूदाहृत एव। निजपदेषु स्वकीयवस्तुषु आलम्बनगुणादुद्दीपनविभावेष्वित्यर्थः । लग्नान् अभिषक्तान जनान् सत्कामान् ऊर्जितप्रेयसीसंभोगाभिलाषान् तनोतीति॥ यथावा- पुष्कलसच्छ्रीलक्षणह्द्यो यो बहुविसेचना- भिख्यः। विद्युद्गाजयतु हरिस्स वृत्रसंहननभिदुर- वरहेतिः॥।८७७।। अत्र भगवान् प्रस्तुतः इन्द्रस्सूर्यश्चन्द्रो विद्यत्प्रकाशश्चा प्रस्तुताः। एतेषां पञ्चानां श्रेष इति पूर्वोदाहरणाद्विशेषः। त थाहि, भगवत्पक्षे-यः हरि: पुष्कले अतिशोभने सती च सञ्च

श्लेषसरः (२८) 103

सती 'नपुंसकमनपुंसकेनैकवञ्चास्यान्यतरस्याम् इति नपुंसकै- कशेषः । सती अभ्यर्हिते च। श्रीश्च लक्षणं च श्रीलक्षणे ल- क्षमीश्रीवत्सौ हृद्ये उरस्स्थित यस्य सः 'श्रीमान् श्रेष्ठः पुष्क- लस्स्यात्सत्तमश्चातिशोभने' इत्यमरः । 'सत्साधौ धीरशस्त योः। मान्ये सत्ये विद्यमाने त्रिषु साध््युमयोः स्त्रियाम्' इति मेदिनी। यद्वा पुष्कलान पूर्णानि 'पूर्णश्रेष्ठौ तु षुष्कलौ' इति रत्नमाला। सन्ति प्रशस्तानि लक्षणानि सामुद्रिकोक्तमहापुरुष- त्वज्ञापकाङ्गचिह्नान्वितैः हृद्यः मनोज्ः। यथोच्यते श्रीरामायणादौ- त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः । इत्यादिना। यद्वा पुष्कला श्रीमती सती साध्वी च या श्रीः लक्ष्मीः तस्याः लक्षणं नामैव हृद्यः तस्याः जगतो वा वशी कारमन्त्रो यस्य स तथोक्तः, हृदयस्य बन्धनो हृद्य इति वि- ग्रहः। 'बन्धने चर्षो' इति हृदयशब्दात् षष्ठयन्ताद्वन्धने य- त्प्रत्ययो वेदेषभिधेये। हृद्ो वशीकरणमन्त्र इत्याहुः। 'नारा- यणस्य किल नित्यजपस्त्वदयिं नाम प्रगल्भतमम्' इत्युक्तरीत्या भगवतो लक्ष्मीनाम नित्यजपार्हमिति भावः।

लक्षणं कार्षिके चिह्ने नास्नि मुद्राङ्संपदोः । हृद्यो वशिक्रियामन्त्रे हृद्यं धभ्नचनुलेपने।। हृत्प्रिये हृद्धिते हजे =

इति च वैजयन्ती। अथवा पुष्करा सती श्रीरेव लक्षणं जग- दीश्वरत्वज्ञापकमुद्रा हृद्यं हृदयस्थं यस्य स तथोक्तः। बहु अ- धिकं विरोचनं प्रकाशो यस्यास्तथोक्ता अभिख्या कीर्तिर्यस्य सः बहुविरोचनाभिख्यः 'तस्य नाम महद्यशः' इति श्रुतेः। 'अभिख्या त्विड्यशोनामसु' इति रत्नमाला। वृत्रसंहननभिदुर-

104 अलंकारमणिहारे

वरहेतिः बृत्राइशत्रवः तेषां संहननानि वपूंषि 'गात्रं वपुस्सं- हननम्' इत्यमरः । भिन्दन्तीति भिदुराः'विदिभिदिच्छिदेः कुरच्' इति कुरच। वृत्रसंहननानां भिदुराः रिपुवपु- र्भेदिन्य इत्यर्थः । वराः श्रेष्ठाः हेतयः सुदर्शनादीन्यायुधानि यस्य सः। 'ध्वान्तारिदानवा वृत्राः। वृत्रो मेधे रिपौ ध्वान्ते दानवे वासवे गिरौ' इत्यमरहंमचन्द्रौ। 'हेतिर्ज्वालांऽशुरायुध म्' इति वैजयन्ती। विद्युन्भ्ाः विद्यत्तुल्यप्रकाशः 'सर्वे नि- मेषा जज्ञिरे विद्यतः पुरुषादधि' इति श्रुतेः। यद्वा वित् ज्ञानं 'व्यवहारविदे' इत्यादावित विदेस्संपदादित्वान्भावे ककिप। वि- दा यौतीति विद्युत्। युधातोर्मिश्रणार्थकात्कर्तरि ककिपू। 'हरस्व- स्य पिति कृति तुक्' इति तुगागमः। विद्युत् भाः तेजो यस्य सः विदयुन्धाः। ज्ञानान्विततेजस्संपन्न इत्यर्थः। अत्र-

इत्युक्तेषु गुणेषु प्रत्याहारन्यायेनाद्यन्तयोर्ग्रहणं मध्यस्थानां श- क्तयादीनां चतुर्णामपि गुणानामुपलक्षकम्। तेन पूर्णषाङ्गुण्यव- तवं दर्शितम्। सः हरि: जयत्विति॥ इन्द्रपक्षे-यः पुष्कले पुष्करे रलयोरभेदाश्रयणात् गगने सीदन्तीति पुष्करसद: दुसदः, सदेः कविप् तेषां देवानां श्रीलक्षणानि साम्राज्यज्ञापकच्छत्रचामरादिचिह्वानि तैः हृद्यः हृदय्रियः बहूनि सहस्रसंख्याकानि विरोचनानि विलोचनानि रलयोरभेदाश्रयणात् यस्य सःबहुविलोचन इत्यभिख्या प्रसिद्धि: यस्य स तथोक्त इति बहुवीहिगर्भों बहुव्रीहिंः। वृत्रस्य असु- रविशेषस्य संहननं हननसाधनं हन्तेः करणे ल्युद्। यत् भिदुरं कुलिशं 'भिदुरं पविः' इत्यमरः । तदेव वरहेतिः उत्त- मशस्त्रं यस्य स तथोक्तः । विदुद्भाः वित् व्याकरणवविषयकं

श्रेषसर: (२८) 105

ज्ञानं 'वाग्वै पराच्यव्याकृताऽवदत्तामिन्द्रा. मध्यतोऽवक्रम्य व्या- करोत्' इति श्रुतेः। ब्रह्मविषयकं ज्ञानं वा 'स होवाच मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये' इत्यादिना प्रतर्द- नाय स्वात्मशररिकब्रह्मोपदेष्टृत्वश्रवणात्। युत् पौलोमादियुद्धं ताभ्यां भासत इति विद्द्भाः 'समित्याजिसमिदधः' इत्यमरः। यद्वा विदि उद्धा: इतिच्छेदः। विदि पूर्वोक्तज्ञाने विषये उन्भाः उदश्चद्दीप्तिः अप्रतिहतज्ञान इत्यर्थः । सः हरि: इन्द्रः जयत्विति॥ सूर्यपक्षे-यः पुष्कराणां कमलानां सती या श्रीः संपत् शोभा वा तस्या: लक्षणं रक्षणं रलयोरभेदात्। हृद्यं हृदयहितं यस्य सः । बहु इति भिन्नं पदमग्रेऽन्वेति। विरोचनाभिख्य: विरोचननामा 'चन्द्राग्रथर्कां विरोचनाः' इत्यमरः। यद्वा रोच- नानां रक्तकह्वाराणां अभिख्या शोभा। विशिष्टा रोचनाभिख्या यस्मात्सः। रक्तकह्वारसुषमावह इत्यर्थः । 'रोचना रक्तकह्वारे गवां पित्ते वरस्त्रियाम्' इति रत्नमालावैजयन्त्यौ। बहु यथा स्था- त्तथा। इंदं भेदनक्रियाविशेषणम्। वृत्राणां पर्जन्यानां संहननं संघः 'अङ्के संघे संहननम्' इति शेषः। तेषु भिदुरा: वृष्टचर्थ मिळिता: वराः हेतयः किरणाः यस्य स तथोक्तः 'याभिरादि- त्यस्तपति रश्मिभिस्ताभि: पर्जन्यो वर्षति' इति श्रुतेः । विद्युद्धाः विद्युद्वर्ण: सः हरिः सूर्यः जयत्विति॥ चन्द्रपक्षे-पुष्कलं पूर्ण सतां रोहिण्यादिनक्षत्राणां 'सत्क्ली- बमृक्षे' इति रतमाला। श्रियः संपद: रक्षणं हृद्यं हृदयपरियं यस्य सः। ताराधीशत्वात्तस्येति भावः। यद्वा बहु यथा तथा पुष्करेषु पद्मेषु सती या श्रीः शोभा तस्या: लक्षणं ।चह्नं नाम वा हरतीति पुष्करसच्छ्रोलक्षणहत्, हरतेः क्विप। पद्म. शोभायाश्वचिह्नं नामापि वां निश्शेषयितेत्यर्थः । अस्मिन्पक्षे यः ALANKARA II 14

106 अलंकारमणिहारे

पुष्करसच्छ्रीलक्षणहत् यः विरोचनाभिख्य इति यत्पद्द्वयस्य योजना। विरोचनाभिख्यः विरोचनापरनामा। वृत्राणां ध्वान्तानां संहननस्य संघस्य भिदुराः भेदयित्रचः वराः हेतयः अंशवो यस्य सः। विद्यत् विशेषेण द्योतमाना भाः प्रभावो यस्य सः। हरि: चन्द्रमा: जयत्विति॥ विद्युत्प्रकाशपक्षे तु-लिङ्गविपरिणामेन विशंषणानि योज्यानि। पुष्करं नक्षत्रं तादिव सती रमणीया। यद्वा पुष्करं अहिविशेषः जलधारा वा तदिव सती विद्यमाना वकरतनुदीर्घोज्जवलरूपा॥ पुष्करमम्बुनि खे भे युधि वाद्यमुखेऽमरेऽरपि धारायाम्। द्वीपे भेषजभेदे सारसतीर्थाहिकरिकराग्रेषु॥ इति रत्नमाला। श्रीरस्यास्तीति श्रीला। सिध्मादित्वान्मर्थायो लच। 'लक्ष्मीवान् लक्ष्मणशश्रीलः' इत्यमरः। क्षणहृद्या अल्पका- लरमणीया अचिररुचित्वात् । त्रयाणामेषां कर्मधारयः । हरि: कपिलवर्णा। अत एव विरोचनाभिख्या। रोचना गोरोचना तस्या: अभिख्येवाभिख्या यस्यास्सा विशेषेण रोचनाभिख्या वि- रोचनाभिख्या। अथवा रोचनाः वरवर्णिन्यः तासां अभिख्येवा- रिख्या यस्यास्सा उत्तमललनामणितुल्यशोभेत्यर्थः । अत एव प्र- तीपालंकारः। बहु यथा तथा वृत्राणां जीमूतानां संहननं संघः तस्य भिदुरा वराः हेतय: ज्वाला: यस्यास्सा अम्बुदकदम्बसम्भे- दनेनोन्मीलितत्वादिति भावः । विदुद्भाः तटित्प्रकाशः जयत्विति॥ यमानिलेन्द्र चन्द्रार्कविष्णुसिंहांशुवाजिषु। शुकाहिकपिभेकेषु हाररना कपिले त्रिषु॥ इत्यमरः ॥ यथावा - राजा स लोकपालो जिष्णुस्समवर्तिताप्प्रथि-

श्लेषसरः (२८) 107

तनामा। वर्षति तरां प्रचेताशश्रीदो ननु सर्वतोमु- खं कामम् ॥८७८॥

अत्रापि भगवानेव प्रस्तुतः। इन्द्रयमवरुणकुबेरचन्द्रा अप्र- स्तुताः । षण्णामेषां ऋ्रषः । (१) भगवत्पक्षे-जिष्णुः जयशीलः । समवर्तिताप्रथितनामा । मया श्रिया सह वर्तते यस्मिन्कर्मणि तद्था स्यात्तथा समं समं वर्तत इति समवर्ती श्रीमत्तयैव वि- द्यमान इत्यर्थः । यद्वा-'समोऽहं सर्वभूतेषु' इत्युक्तरीत्या सर्व- समं वर्तत इति तथोक्तः । अथवा समेषु सर्वेषु चेतनाचेतन- रूपवस्तुषु वर्तते अन्तः प्रविश्य नियन्तृतया विद्यत इति स- मवर्ती 'सर्वसाधुसमानेषु समं स्यादभिधेयवत्' इति मेदिनी। तस्य भावः समवर्तिता। तया प्रथितनामा प्रख्याताभिख्यः प्रकृष्टं चेतो यस्य स तथोक्त: महाशय इत्यर्थः । महोदार इति यावत्। महोदारता च पात्रलाघवं प्रदेयगौरवं चाना- दृत्य दायभागन्यायेन प्रत्युपकारनिरपेक्ष वितरणरसिकत्वं प्रा- ज्यं दत्वाऽप्यतृप्तत्वं च। अत एव श्रीदः आश्रितभ्योऽखिलसं- पत्प्रदः राजा 'एक इद्राजा जगतः। एष ब्रह्मलोकस्सम्राट्। रा- जाधिराजस्सर्वेषां विष्णुर्ब्रह्ममयो महान्' इत्यादुक्तरीत्या सक ललोकाधिराज: सः एवं प्रसिद्धप्रभाव: लोकपालः सर्वजगद्र- क्षको भगवान् 'एष लोकपालः' इति श्रुतेः। सर्वतोमुखं अप्र तिहतं कामं मनोरथं अस्माकमिति शेषः । वर्षतितरां ननु अ- तिशयेन ददात्येव। ननुरवधारणे। यद्वा न नु इति पदद्व- यम्। नुः पृच्छायां न वर्षतितरां नु। वर्षत्येवेति भावः ॥ (२) इन्द्रपक्षे-समवर्तिताप्रथितं स्वरूपोचितवृत्तितया प्र. सिद्धं नाम यस्य स तथोक्तः । प्रचेता: महामनाः श्रीदः आ-

108 अलंकारमणिहारे

श्रितलक्ष्मीप्रदः । राजा 'इन्द्रो राजा जगतः । इन्द्राय राजे' इत्यादिश्रवणाद्राजतया प्रतिद्धः । लोकपालः जिष्णुः इन्द्रः 'जिष्णु्लेखर्षभः' इत्यमरः। सर्वतोमुखं सलिलं 'पुष्करं सर्व- तोमुखम्' इत्यमरः । कामं पर्यांप्ं यथा स्यात्तथा वर्षतितरां पर्जन्यवाहनतया वर्षस्य तद्धीनत्वादिति॥

(३) यमपक्षे-जिष्णुः जयशीलः प्रचेताः श्रीदः उक्त प. वार्थः । राजा 'यमो राजा प्रमृणाभिः' इति श्रुतेरस्य राज- त्वम्। समवर्तिताप्रथितनामा समवर्तीति प्रसिद्धाभिधानः । लो- कपालः सर्वतोमुखं निरवधिकं कामं अभिलाषं वर्षतितराम्। स्वाश्ितानां प्रददातीत्यर्थः । 'ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामांश्छन्दतः प्रार्थयस्त्र' इति नचिकेतसं प्रति स्वे- नैवोक्तत्वादिति भावः।।

(४) वरुणपक्षे-प्रचेता इति विशेष्यम्। समं वर्तत इति समवर्तिता वर्ततेस्तृच्। अर्थः पूर्ववदेव। अप्प्राथतनामेति भिन्नं पदम्। अद्भिः प्राथतं व्यपदिष्ट नाम यस्य सः 'वरुणोऽपा- मधिपतिः' इत्यादिश्रुतेस्तन्नाम्नोऽद्भ्िः प्रथितत्वम्। राजा 'राजा त्वा वरुणो नयतु । यासां राजा वकणः' इत्यादिश्रुतेरस्यापि राजत्वम । अन्यानि विशेषणानि यथोक्तार्थान्येव । सर्वतो- मुखं जलं कामं वर्षतितरां सलिलाधिपतित्वात्तस्य पर्जन्यद्वा- रा वर्षणमिति ध्येयम्॥

(५) कुबेरपक्षे-श्रीद इत्येतद्विशेष्यम् । अन्यानि विशेष णानि यथोदितार्थान्येव । राजा 'कुबेराय वैश्रवणाय महारा- जाय नमः' इति श्रुतिप्रसिद्धेरस्यापि राजत्वम् । एवं चाष्टा- नामपि दिगधीशानां लोकपालत्वाविशेषेऽपीन्द्रयमवरुणकुबेरा·

ल्लेषसरः (२८) 109

णामेव महादिगधीशतया राजत्वं श्रुत्या ख्यापितम् । न तु विदिगधीशानामग्निनिऋतिमरुदीशानानां तेषां राजत्वाश्रवणदे- त्यवधेयम्। श्रीद: कुबेरः सर्वतोमुखं कामं वर्षति तरां 'स मे कामान् कामकामाय महां, कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु' इति श्रुतेः ॥ (६) चन्द्रपक्षे तु-लोकपाल :- इन्द्रानिलयमार्काणामप्रेश्च वरुणस्य च। चन्द्रवित्तेशयोश्चैव मात्रा निर्हृत्य शाश्वतीः॥ इत्युपक्रम्य 'अष्टाभिलोंकपालाना मात्राभिनिर्मितो नृपः' इत्यु- क्ेश्चन्द्रस्यापि लोकपालत्वम्। अन्यानि विशेषणानि पूर्वोक्ता- र्थान्येव। राजा इदं विशेष्यं चन्द्र इत्यर्थः । 'सोम एव नो राजेत्याडुर्बराह्मणीः प्रजाः' इति श्रवणादस्य राजत्वम्। सर्वतो- मुखं निरङ्गशं यथा तथा कामं वर्षतितरां मन्मथमुद्दीपयतीति यावत्॥ नन्वत्रोपपादितेषु सर्वेष्वप्यर्थेषु विशेषणानां विशेष्याणां चानियमात्कथमस्य न्लेषोदाहरणता 'सर्वदोमाधवः पायात्' इत्यादौ तन्नियमस्यैव दर्शनादिति चेत् उमयेषामपि श्लिष्टत्व- नियमानतिक्रमादित्यवधेहि। विशेषणविशेष्योभयल्लिष्टत्वमेव हि श्ेषलक्षणम् । न हि विशेषणैर्विशेष्यैर्वा सर्वेष्वप्यर्थेष्वैकरूप्ये- णैव भाव्यमित्याग्रहः। तेषां श्िष्टतानियममात्रस्यैवापेक्षितत्वा- दिति दिक्। एवं सर्वत्रापि द्रष्टव्यम्।। यथावा-

वसुमत्ताविद्योता समुपाश्रयते परां काष्ठाम्॥

110 अलंकारमणिहार

अन्रापि श्रिय:पतिरेव प्रकृतः, बृहस्पतिदवस्पतिपशुपति- ग्रहपतिवसुमतीनरपतयोऽप्रकृताः । सप्ानामेतेषां श्ेष:'तथाहि, (१) श्रीपतिपक्षे-गोविसरोपात्तश्रीः गवां अपां विसरस्स- मूहः वाराशि: तस्मात् उपात्ता श्रीः लक्ष्मीः यया सा तथोक्ता गौः करतौ वृषभे चन्द्रे वाग्भूदिग्धेनुषु स्त्रियाम्। द्वयोस्तु रश्मिद्दग्बाणस्वर्गवज्राम्बुलोमसु। इति रत्नमाला। 'विसरः प्रसरे व्रजे। श्रीवेषरचनाशोभाभार- तीसरळद्गुमे। लक्ष्मयां त्रिवर्गसंपत्तिविधोपकरणादिषु। विभूतौ च गतौ च स्त्री" इति च मेदिनी। उदारं श्रेष्ठं सत्वं 'स्व- सत्ताभासकं सत्त्वं गुणसत्वाद्विलक्षणम्' इत्युक्तो गुणवशेषः यस्यास्सा 'यत्सत्वं स हरिर्देवः' इत्यायुक्तशशुद्धसत्त्वमयाप्रा कृतदिव्यमङ्गळविग्रहेत्यर्थः । 'उदारो दक्षिणे ख्याते दानशौ- ण्डे महत्यपि' इति, 'सत्वं गुणे पिशाचादौ व्यवसायस्व्रभा वयोः । गुणप्राणबलस्वान्तसत्तास्वस्त्री तु जन्तुषु' इति च र- तमाला। वसुमत्ताविद्योता वसवः देवविशषा: प्रसिद्धाः म- त्ता: तृप्ताः यस्मात्सः वसुमत्तः । अविः आदित्यः तस्मिन् द्योतत इति द्योता 'असौ वा आदित्यो देवमधु' इत्युपक्रम्य 'तद्यत्प्रथमममृतं तद्वसव उपजीवन्त्यग्निना मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं द्ष्टा तृप्यन्ति' इति मघुविद्यो- क्तप्रक्रियया वसुतृप्तिहेतावादित्ये 'यश्चासावादित्ये' इत्यायुक्त- रीत्या विद्योतमानेत्यर्थः॥

वसुर्ना देवभेदषु योक्त्राग्निधनदांशुषु। मधुरे तु त्रिषु क़ीबे सलिले धनरत्नयोः ॥ इति रत्नमाला। 'हृष्टो मत्तस्तृप्तः' इत्यमरः।

श्लेषसरः (२८) 111

अधिर्ना पर्वते सूर्ये मेषे मूषककम्बळे। प्राकारे भवने भासि स्त्री तु पुष्पवतीभुवोः॥ इति रत्नमाला। महती देवता 'महते दैवतायाज्यं, दैवता- नां च दैवतम्' इत्युक्तो भगवान् वासुदेवः परां काष्ठां स्थिति श्रयते। सैव परमप्राप्येत्यर्थः । 'सा काष्ठा सा परा गतिः' इति हि श्रुतिः । 'काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि' इत्यमरः । काष्ठ दारुण काष्ठा तु प्रकर्षे स्थानमात्रके। दिशि दारुहरिद्रायां कालमानप्रभिद्यापि।। इति हेमचन्द्र:।

(२) बृहस्पतिपक्षे-गोविसरेण वाक्प्रसरेण उपात्ता श्रीः देवाचार्यकविभूतिर्यया सा तथोक्ता। उदारं ख्यातं सतो भाव- स्सत्वं वैदुष्यं यस्यास्सा 'सन् सुधीः कोविदो बुधः' इत्य मरः। वसुमत्ता तजस्विता ब्रह्मवर्चसमिति यावत्। सा च विद्या ऋग्वेदादिविद्या च वसुमत्ताविद्ये पूर्वनिपातप्रकरणस्य 'लक्षण- हेत्वोः' इत्यादिसूत्रनिर्देशेनानित्यताया क्षापितत्वान्नेहाल्पाच्तरस्य विद्याश्दस्य परनिपातविरोधः । वसुमत्ताविद्याभ्यां ऊता संत- तेति यावत्। 'ऊतं स्यूतम्' इत्यमरः। वेङ: कर्मण क्े संप्र- सारणम्। महती देवपूज्या देवता बृहस्पतिनामेति भावः । परां काष्ठां उत्कर्ष समुपाश्रयते॥

(३) दिवस्पतिपक्षे-गोविसरेण नयनावहेन लोचनसहस्त्रे- णेत्यर्थः । उपात्ता श्रीश्शोभा यया सा तथोक्ता। उदारसत्त्वा महाव्यवसाया। वसवो देवविशेषाः तेऽस्य सन्तीति वसुमत् तस्य भावः वसुमत्ता 'शरद: कृतार्थता' इत्यादाविव सा- मान्ये नपुंसकम्। तया आविद्योता समन्तात्प्रकाशमाना। अ-

112 अलंकारमणिहारे

खिलदेवाधीशत्वात्सततमापे वसुसाहित्येन भासमानेत्यर्थः । म हती देवता 'यो वृत्रमवधीत्तन्महेन्द्रस्य महेन्द्रत्वम' इति श्रु- त्युक्तरीत्या प्राप्तमहत्वा। देवता इन्द्ररूपा देवता। अपरां परा पश्चिमा सा न भवतीत्यपरा पूर्वेत्यर्थः । तां काष्ठां दिशं स मुपाश्रितेति॥

(४) पशुपतिपक्षे गौः वृषभः विसरतीति विसरा, पचा- दच्। गवा विसरा गोविसरा। भिन्नं पदम्। वृषभचारिणी त्यर्थः । उपात्ता पीता श्रीः विषं यया सा तथोक्ता- श्रीरवेषरचनाशोभासंपत्सरलशाखिषु। वाणीलक्ष्मीलवङ्गेषु विषे बिल्वेऽपि. .. .. ll

इति रत्नमाला। अत एवायं श्रीकण्ठ इत्युच्यते। उदाराणि महान्ति सत्वानि भूतपिशाचादोनि यस्यास्सा तथोक्ता। भूते- शत्वादिति भावः। वसुराग्रः सोऽस्यास्तीति वसुमान् तस्य भावः वसुमत्ता फाललोचनाग्निमत्तत्यर्थः । तया यः अंविः भाः। उदाहृतः कोशो न विस्मर्तव्यः। तेन द्योता दुतिमती। यद्वा वसुः धनदः वसुमत्ता तद्ता तया अवौ शैले कैलास- नाम्नि। यद्वा वसुर्धनदः मत्तः हष्टो यस्मिन् तस्मित् अवौ कैलासगिरी द्योतत इति तथोक्ता द्वयोरपि तयो कैलासनि लयत्वादिति भावः। महती देवता महादेवत्वेन प्रसिद्धा देवता परां 'दिश्वैशानी दिगुत्तमा' इति प्रशस्ततया स्मृतिप्रतिपा- दितां काष्ठां दिशं समुपाश्रयते।। (५) ग्रहपतिपक्षे-गवां दिशां विसरेण निवहेन उपात्ता श्रीः प्रकाशो यस्यास्सा सर्वदिक्प्रकाशिकेत्यर्थः। अराण्यस्य सन्तीत्यरि चक्रं मत्वर्थीय हानः। तन्नामकत्वात्कोका अत्र वि-

श्लेषसरः (२८) 113

वक्षिताः 'कोकश्चकश्चफरवाको रथाङ्गाह्वयनामकः' इत्यमरः । अ- रिणां समूहः आरम्। सामूहिकं 'प्राणिरजतादिभ्योऽञ्र्' आर- स्य सतत्वमन्तःकरणं आरसत्वं तदुल्लासितं ययेत्युदारसत्वा प्रादिभ्यो धातुजस्य' इति बहुवोही लासितशब्दलोपः । व- सवः किरणा: अस्य सन्तीति वसुमान् भूम्नि अतिशायने वा मतुप। तस्य भावः वसुमत्ता तया अविद्योता अविमेषराशि: तस्मिन् द्योतत इति तथोक्ता मेषराशेस्तवुञ्चस्थानत्वात्तत्र द्यो- तत इत्युक्तम्। यथोच्यते कार्तान्तिकैः-'स्बोश्चे प्रदीप्तः' इति। महती सर्वैस्त्रिसन्ध्यमभिवन्द्यमाना देवता सूर्याभिधानेत्यर्थः । परां 'दिशां प्राची इत्युक्तरीत्या मुख्यां पूर्वा परां पश्चिमां च काष्ठां दिशं समुपाश्रयते उदयास्तमयार्थमिति भावः॥ (६) वसुमतीपक्षे-गावो धनवः अवयः मेषाः सरांसि कासारा: आपः अन्यानि नद्यादिजलानि। सरसां आपः स- रोडपा इति वा। पतेषां समाहार: गोऽविसरोऽपं 'ऋकपूरप्' इत्यादिना समासान्तोऽप्रत्ययः । तेन आत्ता श्रीइशोभा यया तथोक्ता। उदारा: महान्तः सत्वा जन्तवः यस्यां सा। यद्वा - आरः अङ्गारकः 'आरा चर्मप्रभेदिन्यां पुंसि भौमे शनैश्चरे' इति मेदिनी। स एव सत्वं गर्भो यस्यास्सा उत्कर्षेण आर- सत्वा उदारसच्वा। सत्त्वशब्द्रो, गर्भवाची। अत एव आपन्- सर्वेति गर्भिणीपर्यायशब्दशशरूयते। अङ्गारको हि वसुधागर्भो- दितः। स हि 'रोहिताङ्गो महीसुतः' इत्यभिधीयते। वसुमत्ता रत्नवत्ता निधिरूपधनवत्ता वा यत इयं वस्तुमतीत्याख्यायते अवयः गिरयः। वसुमत्ता च अवयश्च वसुमत्तावयः तैः दो- तत इति तथोक्ता। यद्वा-विगता द्योतो यस्यास्सा न भवती- स्यविद्योता। वसुमत्तया अविद्योता रत्नगर्भतया नित्यप्रकाशेत्य- ALANKARA II 15

114 अलंकारमणिहार र्थः। महती विपुला देवता भूरूपा 'हन्ताहमिमास्तिस्रो दे- वताः' इत्यन्नशब्दाभिलपनीयाया भुवो देवतात्वश्रवणात्। परां काष्ठां श्रयते सर्वा दिशो व्याप्नोतीत्यर्थः॥ (७) नरपतिपक्षे-गोविसरात् तत्तद्देशभूनिवहात् दृष्टिप्रस- रणात् वाणप्रयोगाद्वा उपात्ता सामन्तवर्गादुपाहता श्रीः विभू- तिः यया सा तथोक्ता उदारं सत्त्वं बलं प्राणो वा यस्यास्सा वदान्यचित्ता वा। वसुभिः धनैः मत्ता तृप्ता । अविभिः प्रा. कारैः भवनैः भाभिर्वा सर्वैर्वा द्योतत इति तथोक्ता। उदा- हृतः कोशो न विस्मरणीयः। महती देवता भूपतिरूपा 'म- हती देवता ह्वेषा नररूपेण तिष्ठति' इति स्मरणात्। परां काष्ठां उत्कृष्टां स्थिर्ति आधिराज्यपदमिति यावत्। समुपा- श्रितेति।।

एवमष्टानां नवानां दशानां ततोप्यधिकानां वार्डर्थानां श्े- षश्शक्य कर्तु, अथाऽपि भगवत्या भारत्या भूयान् स्यात्केश इति भिया विश्रम्यते॥

एवं प्रकृताप्रकृततदुभयगोचरतया श्ेषत्रैविध्यं प्रपश्चि- तम्। तत्र समङ्गाभङ्गरूपवैलक्षण्यं च सामान्यतः प्रदर्शितम्। इदानीं विशिष्य तद्ेदः प्रपश्चयते। अत्र कौस्तुभकार :- "श्रे- षस्सभङ्गोडभङ्गश्च। विभिन्नानुपूर्वीकशब्द प्रतिसन्धानबोध्यार्थान्त- रकत्वं सभङ्गत्वम्। समानानुपूर्वीकशब्द प्रतिसन्धानबोध्यार्थान्त रकत्वमभङ्गत्वम्। द्विविधोप्ययं श्रेषोऽर्थालङ्कार एव । अर्था- न्तरस्य वाक्यार्थानन्वये नानार्थकपदसन्भ्ावेऽपि श्लेषव्यवहारवि- रद्दात्। आद्यश्ाष्टधा-वर्णपदलिङ्गभाषाविभक्तिप्रकृति प्रत्ययवच- नभेशत्" इत्यभाणीत्। तथाहि-

श्रेषसरः (२८) 115

आद्योSष्टधा वर्णपदलिङ्गभाषाविभक्तिभिः । प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां च वचनैश्श्लेष ईरितः।७७

तत्र च वर्णश्ेषः.

विभक्तयादिवशायत्र नानावर्णैकरूपता। श्रूयते स हि विद्वद्भिर्वर्णश्लेष इतीर्यते ॥७८॥ यत्रानेकेषां वर्णानां विभक्तचादिबलादैकरूप्यं श्रूयते स वर्णश्ेष इत्यभिधीयते।। यथा- श्रेयोहेतौ शुभकरभूषणवेणौ समुल्लसज्ानौ। त्वयि भगवति विनिविशतां चिनं देवेश्वरे मम दयाळौ ॥८८१॥

अत्र लक्ष्मीश्रीनिवासयोश्श्लेषः। तत्र लक्ष्मीविषये हे देवेश्वरे! देवानामीश्वरा ईशाना तस्यास्संबुद्धि: । 'स्थेशभास' इत्या- दिना वरजन्तत्वान्न डीप्। हे भगवति! श्रेयसां हेतौ कारणे 'श्रेयो न ह्यरविन्दलोचनमनःकान्ताप्रसादाहते संसृत्यक्षरवैष्णवा- ध्वसु नृणां संभाव्यते कर्हिचित्' इत्युक्तः । शुभकराण भूष- णानि यस्यां सा तथोक्ता वेणिः प्रवेणो यस्यास्सा तथोक्ता तस्याम। इदन्तोऽयं वेणिशब्दः। 'वेणृ निशामनवादित्रादानगम- नक्षानचिन्तासु' इति भौवादिकाद्धातोरौणादिक इन् प्रत्ययः ।

116 अलंकारमणिहारे

'वेणिप्रवेणी' इत्यमरः। 'करणश्रोणिवेणयः' इति स्त्रीकाण्डे नि- गम. 'देवस्स त्वामसूत द्विषदुपमृदितस्वर्वधूवेणिबन्धा' इति मु. ररिमिश्रप्रयागश्च । समुल्लसन्ती रत्नमुकुराकारतया दीप्यमाने जानुनी यस्या: तस्यां तथोक्तायाम्। दया आळिस्सखी यस्या: तस्यां तथोक्तायां दयापरवशायामिति यावत्। त्वाये मम चित्त विनिविशताम्। विनिपूर्वकाद्विशतेलोट् 'नेविशः' इत्यात्मनेपदम्। श्रीनिवासपक्षे तु-देवेश्वरे इत्यत्र देवेति च्छेदः। हे देव! श्रेयस्यः प्रशस्यतराः हेतयः दिव्यायुधानि यस्य तस्मिस्तथोक्ते। शुभ: करयो: हस्तयोः भूषणं अलंकारभूतः वेणुः यस्य तात्मिन् गानकृते पाणिगृहीतवेणावित्यर्थः । समुल्लसन्ती कल्याणदिव्यवि- ग्रहवत्तया प्रकाशमाना जाया यस्य तस्मिन् समुलसज्ानौ 'जायाया निङ्' इति बहुवीहौ समासान्तो निङू 'लोपो व्यो- वलि' इति यलोपः। 'सुमज्जानये विष्णवे' इति श्रुतिरत्र प्रत्य- भिश्ञाप्यते। दयाळौ कृपाशालिनि 'स्पृहि गृहि पति दयि' इत्या- दिना कर्तर्याळुच्। ईश्वरे अनौपाधिकनिर्देशादसंकुचितैश्वर्यवति भगवति त्वय चित्तं निविशताम्। अत्र हेतौ वेणौ जानौ दयाळौ इत्यत्र हेति हेतु वेणि वेणु जानि जानु दयाळि दयाळु पदानां सप्तमीविभक्ताविकारोका रावकोच्चारणविषयतया श्िलिष्टाविति व- र्णश्षेषोऽयम् । ईश्वरे भगवतत्यत्र संबुद्धिसप्तमीविभक्ततोर्वक्ष्य- माणरीत्या श्रेषश्चाभ्युच्चीयते॥ यथावा- हृदयं सदाऽSशरारौ दुर्गतिवाराशितरणदिव्य- तरौ। कलशोदधिभवने मम कस्मिश्रिद्देवते चिरं लगतात् ॥८८२ ।

श्रेषसर: (२८) 117 अत्रापि श्रीश्रीनिवासयोरेव श्षेषः । अशरारौ आहेस्े अनु- ग्रहमयत्वेनाज्ञातनिग्रहे इत्यर्थः । पक्षे-आशरारावरितिच्छेदः। आ- शराणां रक्षसां अरौ विरोधिनि 'ऋव्यादोऽस्प आशरः' इत्य- मरः। दुर्गतिर्दारिद्रियं वाराशिरिव दुर्गतिवाराशि. तस्य तरणे दिव्यतरौ कल्पशाखिनि 'दारिद्रयार्णवतारिणीम' इत्याद्यके:। 'दुर्गतिर्नरके नैस्व्ये' इति मेदिनी । पक्षे-दुर्गतिः नरकः स एव वाराि: तस्य तरणे दिव्या अन्भता तरिः नौः तस्यां दिव्यतरौ। कलशोदधौ दुग्धजलधी भवनं जन्म निवासश्च यस्य तस्मिस्तथोक्ते कस्मिश्चिद्दैवते श्रीरूपे श्रीनिवासरूपे च मम हृदयं सदा लगतात्। अत्र सदाSऽशरारौ दिव्यतरौ इ- त्यत्र अशरारु आशरारि दिव्यतरु दिव्यतरिपदानां सप्तमी- विभक्तावुकारेकायोर्वर्णयोश्लेषः।।

यथावा-

स्वात्मनि चोदयमानं त्वां सुधियोडब्जा क्ष स- र्वदातरणौ। एकं हन्त विदन्तो मुक्ता विन्दन्त्यम- न्दमानन्दम् ॥ ८८३॥

सर्वस्य दाता सर्वदाता तस्य संबुद्धि: सर्वदातः! 'य आत्मदा बलदाः'। 'सकलफलप्रदो हि विष्णुः' इत्युक्तरीत्या आत्मपर्यन्तसर्वस्वदानशीलेत्यर्थः। हे अव्जाक्ष! अनेन "तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणि" इति विवक्षितश्रुत्यर्थरसमा- रितः । अणौ अणुपरिमाणे 'एषोऽणुरात्मा' इति श्रुतेः । स्वा- त्मनि 'स्वत्वमात्मनि सञ्जातं स्वामित्वं ब्रह्मणि स्थितम्' इत्यु- करीत्या स्वामिनस्स्वस्य स्वभूते आत्मनि प्रत्यगात्मनि सुधियः

118 अलंकारमणिहारे

सुप्तानि ज्ञानेन्द्रियाणि चोदयपानं प्रेरयन्तमित्यर्थः । अनेन 'धि- यो यो नः प्रचोदयात्' इति श्रुति. प्रत्यभिज्ञाष्यते। यद्वा- 'य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरः' इत्युक्तर्रात्याSनतर्यामितया स्थि त्वा 'स नो देवश्शुभया स्मृत्या संयुनकतु' इत्युक्तप्रकारेण स्वप्राप्तचौपयिकीधियः प्रेरयन्तमित्यर्थः । अत्र 'ददाम बुद्धि- योगं तं येन मामुपयान्ति ते' इत्येतत् स्मर्तव्यम्। नैतावदेव, स्वात्मनि स्वशरीरभूते 'यस्यादित्यश्शरीरम्' इति श्रुतेः । 'आत्मा यत्नो धृतिर्बुद्धिस्स्वभावो ब्रह्म वर्ष्म च' इत्यमरः। सर्वदा तरणौ च उद्यमानं इति छेदः। तरणौ चेत्यन्वयः, आदित्ये च सर्वदा उदयमानं प्रकाशमानं त्वां अनेन च सन्द- र्भेण 'स यश्चायं पुरुषे। यश्चासावादित्ये' इति श्रुतिखण्डः प्र- त्यभिन्नाप्यते। एकं उभयत्र विद्यमानमभिन्नम्। अनेन उदाहत- श्रुतिशेषस्थं 'स एकः' इत्येतत्प्रत्यभिश्ञाप्यते। विदन्तः जानन्तः । अनेन 'स य एवं वित्' इत्येतत्। सुधियः विपश्चितः मुक्ता- स्सन्तः, अनेन 'अस्माल्लोकात्प्रेत्य' इत्युक्तार्चिरादिमार्गगमनपू- र्वकवितमःपदप्राप्तिरुक्ता। अमन्दमानन्दं विन्दुन्ति। अनेन" एत- मानन्दमयमात्मानमुपसङ्गामति' इति श्रुत्यर्थस्समगरृह्यत। उदा- हतश्रुत्यर्थो व्यासायैरित्थमभिवर्णितः 'सर्वोऽपि विद्वानस्माल्लो- कात्प्रेत्यान्नमयादिसमष्टिव्यष्टिविभूतिकं निरतिशयानन्दं परमात्मा- नं भोग्यभूतं भोक्ता सन्ननुभवति' इति। हन्तेतीदशार्थपरिचि- न्तनजनितहषे। अत्र तरण्यणुशब्दयोस्सप्तमीविभक्ती इकारोकार- योर्वर्णयोश्क्षेषः पूर्ववदेव। सर्वदातः अणौ सर्वदा तरणौ इति- च्छेदाद्वक्ष्यमाणपदश्लेषश्च। एषु श्रेयोहेतावित्यादिषु त्रिषूदाहर- णेषु हेती वेणौ इत्यादौ हेतुहेतिवेणुवेणी त्यादिविभिन्नानुपूर्वीकक शब्दयोरेकोश्वारणगोचरतया प्रतिसन्धानेनार्थद्वयस्य बोधितत्वा-

श्लेषसरः (२८) 119

त्सभज्रश्ललेषसामान्यलक्षणानुगतिः । हेतौ इत्यादौ 'अञ्च घेः'

पूर्वीकत्वं द्रष्टव्यम। एवमन्यत्राप्यूह्यम्।।

पदश्लेष :.

पदश्लेषस्स यशश्लेषः पदभेदनिबन्धनः॥ ७९॥

यथा वा-

श्रीः । कलिकल्मषहृत्पद्मा कल्याणगुणाम्बुघि- स्स्वभूरव्यात्॥८८४॥ अत्र श्रीश्रीशयोः श्रेषः। श्रीपक्षे-समुपनतेषु शरणाग- तेषु वत्सला वात्सल्यशालिनी या क्षमा भूर्देवी तस्यां स्नि- ग्धं स्नेहशालि मनो यस्यास्सा। भुवः 'लक्ष्मीप्रियसखीं देवीम्' इति विशेषितत्वश्रवणात्। सत्सुहृद्यनित्यश्रीः सती साध्वी 'सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यर्हिते च सत्' इत्यमरः । सुहृद्या अतिमात्रहृदयप्रिया सतां सुहद्या वा नित्या अनश्वरी श्रीः शोभा संपत्तिर्वा यस्यास्सा तंथोक्ता। कलिकल्मषहत् क लिकलुषहारिणी। कल्याणा: गुणा: यस्यास्सा । स्वेन भवतीति स्वभूः, स्वेच्छायत्तजन्मा न तु कर्मकृतजनिः अम्बुधी स्वभूः अम्बुधिस्वभूः । पद्मा श्रीः अव्यात् पायात्। इति॥ श्रीशपक्षे तु वत्से-वक्षसि 'उरो वत्सं च' इत्यमरः। लक्ष्म श्रवित्साख्यं चिह्नं तत् समुपनतं प्राप्तं येन सः समुप-

120 अलंकाग्मणिहारे

नतवत्सलक्ष्मा। सत्सु घ्रह्मवित्सु स्निग्धमनाः 'स च मम प्रियः' इति गानात्। हृद्या वक्षरस्था नित्या 'नित्यैवैषा जग- न्माता' इत्युक्ते: श्रीः लक्ष्मीः यस्य स तथोक्तः । कलिक ल्मषहृत्पत् मा इति च्छेद। कलिकल्मषं हरत इति तथोक्तौ पदौ चरणौ यस्य स.तथोक्तः 'पद्ङ्विश्चरणोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः॥ यावत्स पादपझ्माभ्यां पस्पर्शमां वसुन्धराम्। तावत्पृथ्वीपरिष्वङ्गे समर्थो नाभवत्काले:॥ इत्येतदत्रानुसंहितम्। कल्याणगुणाम्बुधिः स्वभू: भगवन् 'के- शवो माधवस्स्वभूः' इत्यमरः। मा मां अव्यादिति योजना अनन्वादेशेऽपि वैकल्पिको मादेशो भवत्येव 'एते वांनावादय आदेशा अनन्वादेशे वा वक्तव्याः' इत्युक्तेः। पभ्मा इत्यत्र संहितायामनुनासिकनकारादेशाभावः, 'यरोऽनुनासिकेऽनुनासि- को वा' इति तस्य वैकल्पिकत्वानुशासनात्। अत्र 'समुपन- तवत्सलक्ष्मा' इत्यादी पदभेदनिबन्धनः श्ेषः । अयमेव सभङ्ग- श्ेष इति काव्यदर्पणकृत्।।

लिङ्गश्लेषः

लिङ्गश्लेषस्स विज्ञेयो ह्स्वदीर्घसमासतः। स्त्रीपुंनपुंसकानां चेच्छव्दानां तुल्यरूपता। हस्वैर्दीर्धैर्वा वर्णैः लघोर्दीर्धत्वेन दीर्घस्य लघुत्वेन वा स- मासैर्वा स्त्रीपुंनपुंसकलिङ्गानां सारूप्यं वर्ण्यते चेत्स लिङ्गश्लेष इत्यर्थः ॥

ललेषसर: (२८) 121

यथा- किमपि महस्स्वानस्मान् श्रयो नयता दधत्क- राग्रेऽब्जम्। मातृत्वभाक्त्रिजगतां नितरां जाग्र- न्रतेप्सितविधाने ॥ ८८५ ।। अत्रापि श्रीश्रीियोरेव श्ेषः। त्रिजगतां मातृत्वं जननी- त्वं पदत्रयेण मितिकर्तृत्वं च भजनीति मातृत्वभाक्। भजते- ण्वि। नितरां नतानां ईप्सितविधाने जाग्रत् जागरूक जागरू- कश्च। पक्षे-'नाञ्यस्ताच्छतुः' इति नुमभावः। कराग्रे अब्जं पझमं शहं च दधत् दधानं दधानश्च। किमपि महः तेजस्त्वे- नाध्यवसिनं वस्तु विशेषणमहिस्त्रा श्रीरूपमिति लभ्यते। स्वान् स्वकीयान् अस्मान् श्रेयः कल्याणं नयताम्। पक्षे-महस्स्वानित्येकं पदम्। महस्स्वान् तेजस्वी विशे- षणमहिस्ता भगवानिति लभ्यते। अस्मान् किमपि श्रेयो नय- तामिति योजना। महस्वानित्यत्र 'तसौ मत्वर्थे' इति भसं- ज्ञायां न पदकार्यरुत्वादि। अस्मिन्पक्षे सकारस्य 'अनचि च' इति द्वित्वं बोध्यम्।।

यथावा-

शोभाक्। पायादेव महोज्ज्वलभामामणिहारिह- स्सततमस्मान् ॥ ८८६॥ अत्रापि श्रीश्रीशयोरेव श्षेषः। श्रीपक्षे-प्रथमैकवचनान्तानि विशेषणानि। श्रीशपक्षे संबुद्धयन्तानीति द्रष्टव्यम्। पद्मेषु अ- ALANKARA 16

124 अलंकारमणिहारे

व्यदर्पणकृतो लिङ्गश्लेषोदाहरणं तु तन्प्रते सम्यगेव। तस्या

दाहत्यायमेव सभङ्गश्लेष इत्युक्तम्। न तु भेदान्तरस्याभङ्गत्वं सभङ्गत्वं वा कण्ठतः । तसमात् पदश्लेषातिरिक्तानां वर्णादि- श्रेषाणां यथायर्थ सभङ्के अभङ्गे वा श्लेषे अन्तर्भाव इति त- दाशय उन्नोयते। साहित्यदर्पणकारस्तु- "छ्विष्टैः पदैरनेकार्थाभिधाने श्षेष इष्यते। वर्णप्रत्ययलिङ्गानां प्रकृत्यो: पद्योरपि।

इत्यादिना अष्टविधान् श्षेषान्निरूप्य, पुनस्त्रेधा सभङ्गोथाभङ्गस्तदुभयात्मकः॥

इति पुनस्त्रिधा विभज्य 'पतन्भेदत्नयं चोक्तभेदाष्टके यथासम्भवं जेयम्" इत्यभाणीत्। एवंच काव्यदर्पणादिमते 'बिभ्रन्नीलोत्प- लरुचिम्' इत्यादे: दधदित्यादेश्वाभङ्गश्लेषत्वेऽपि लिङ्गश्ेषोदाह- रणत्वं निरर्गळमेव। अलङ्कारकौस्तुभमते तूपपादितप्रकारेण त- दीयलक्षणासङ्गतेः 'प्रवरदोः' इत्यादितदीयलिङ्गश्लेषोदाहरणमस- मीचीनमेव। इदं तु तन्मतेऽ्युदाहरणं भविष्यति-

यथा- त्वमखिलजगदानन्दी त्वमशुभहारी त्वमेव शुभकारी। न्यस्य परमात्मनीने मनोरमे त्वयि हरेऽत्र परमेनः ॥ ८८७॥

अत्ापि श्रीश्रीशयोरेव श्ेषः। भृशं आत्मने परमात्मने हिता आत्मनीना। तस्यास्संबुद्धि: हे आत्मनीने! 'आत्मन्विश्वजन'

हेषसरः (२८) 125

इत्यादिना हितार्थे सप्रत्ययः । 'आत्माध्वानौ खे' इति प्रकरृ - तिभावः। हे रमे! त्वं अखिलजगत् आनन्दयतीत्यखिलजगदानन्दी त्वं अशुभं हरतीतशुभहारी त्वमेव शुभं करोतीति शुभकारी च। सर्वत्र कर्मण्यणि 'टिद्ठाणञ्' इति डीप्। अन्र त्वाय अस्यां त्वाय मनो न्यस्य परं भरन्यासोत्तरकालिकं एनः अघं 'कलुषं तृजिनैनोऽघम्' इत्यमरः । हरे हरामि। पुर्वाघस्य वि- नष्टत्वादुत्तराघस्याश्लेषादिति भावः। हअस्ताङि लटयुत्तमैकव- चनम्॥

भगवत्पक्षे आत्मनि इने मनारमे परमे नः इति छेदः। हे हरे! त्वं मृशं अखिलजगत् आनन्दयतीति तथोक्तः त्वं अशुभहारी। त्वमेव शुभकारी च। आभ्यां विशेषणाभ्यां-

अशुभानि निराचष्टे तनोति शुभसंततिम्। स्मृतिमात्रेण यत्पुंसां ब्रह्म तन्मंगळं परम्॥

इति प्रमाणार्थस्संगरृहीतः । सर्वत्र 'सुप्यजातौ' इति णिनि- मनोरमे सौन्दर्यसौशील्यादिकल्यणगुणैश्चित्तापहारिणि इने सः र्वेश्वरं परमे आत्मनि सर्वान्तरात्मनि अत्र अस्मिन् त्वयि नः अस्मान् न्यस्य न्यस्याः। त्वाय न्यस्तभरान् कुर्या इत्यर्थः। निपुर्वकादस्यतैदैवादिकाललोण्मध्यमैकवचनम्। अत्र जगदानन्दी- त्यादिविशेषणत्रये स्त्रीपुल्लिङ्गयोश्ल्लेषः, तयोरैकरूप्येण श्रव- णात्। आनन्दत्यादेः अयन्तत्वणिन्यन्तत्वकृता विभिन्नानुपूर्वीक- तेति ताइशशब्दप्रतिसन्धानबोध्यत्वादर्थद्वयस्य सामान्यलक्षण· संगतिः । न्यस्य हरे इत्यत्र सुप्तिङ्प्रत्यययोश्ेषः । आत्मनीने मनोरमे परमेन: इत्यत्र पदश्लेषश्चेत्यपि विभावनयिम्॥

126 अलंकार मणिहारे

यथावा- साधुजनपक्षपाता सकलपरित्यक्तवायसत्राता। सुरराडहुमानेता सुमहाइश्रीस्स्फुरतु मम जगन्मा- ता॥ ८८८ ॥ अत्रापि भगवतो लक्ष्म्याश्च श्षेषः। साधुजनपक्षस्य पाता रक्षता। साधुजने पक्षपातो यस्यास्सा तथोक्ता च। सकल- परित्यक्तस्य 'स पित्रा च परित्यक्तः' इत्युक्तरीत्या सकललो कोपेक्षितस्य वायसस्य इन्द्रात्मजस्य काकस्य त्राता पालय ता। उक्तविधो वायसस्त्रातो यथा सा च। इदं च पाझोत्तरे प्रसिध्यति। जगतां माता पदत्रयेण मितिकर्ता जननी च । सुर- राट् देवानामधीशः। बहु इति भिन्नं पदमुत्तरान्वयि। माने- ता श्रीनायकः । पक्षे-सुरराडित्यादि समस्तं पदं, सुरराज इन्द्रस्य बडुमानेन अतिशयितेन पूजनेन इता युक्ता । इण: कः। तत्पूजितेत्यर्थः। प्रसिध्यतीदं वैष्णवे पुराणे। सुमहती अतिपूज्या श्रीः लक्ष्मीः संपत्तिर्वा यस्य स तथोक्तः। इदं माने- तेत्यस्यैव विशेषणम्। पक्षे-सुमहाः शोभनतेजाः। सुमहेत्या- दन्ततया वा छेदः । शोभनोत्सवेत्यर्थः । श्रीः लक्ष्मीः मम स्फुरतु प्रकाशताम्। अत्र, पुंस्त्रीलिङ्गयोरेकोत्च्ारणविषयतया लिङ्गश्ल्ेषः । साधुजनपक्षपातृत्वसाधुजनपक्षपातात्वादिरूपविभि-

ललेषसर: (२८) 127

भाषाश्लेष :.

भाषाश्रलेषस्तु भिन्नार्थनानाभाषैक्यतो भवेत् ॥८१ भिन्नार्थकानां नानाभाषाणां श्रेषणे भाषाश्ेष:।। यथा- बाहासमं सहजसंपरिणाहिदयारसं सरल- भासम्। सुगळन्तमोहमीडे कमलावासंतमहिहरे- सन्तम् ॥ ८८ ९ ॥ अत्र सांस्कृती भाषा भगवत्परा, प्राकृती तु लक्ष्मीपरा। तथा हि, भगवत्पक्षे-बाहासमं बाहाभिः भुजाभि: असमं अस-

जसंपरिणांहिदयारसं सहजः निसर्गसिद्धः संपरिणाही अति- विपुलः दयारसः यस्य तं तथोक्तम्। सरलभासं सरला उदारा भा: यस्य तं तथोक्तम्। सुगळं शोभनः रेखात्रयलक्षणवत्तया कल्याण: गळः कण्ठो यस्य तं तमोहं तमः अज्ञानं हन्तीति तथोक्तम् अन्येष्वपि दृश्यते' इति हन्तेर्डः, सुगळशब्दान्त्यानु- स्वारस्य 'वा पदान्तस्य' इति वैकल्पिकः परसवर्णः । हरति संहरतीति हरः अहीनां हरः आहिहरः नागान्तकः तास्मिन् सन्तं स्थितं तार्ष्यवाहनमित्यर्थः। कमलावासं श्रीनिवास ईडे स्तौमि॥। लक्ष्मीपक्षे-बाहासमं बाघाशमां, समयतीति शमा, पचा- दच्। बाधायाः जगत्पीडायाः शमा तां तथोक्ताम्। "म़्वघ- धथभां हः' इति सूत्रेण बाधाशब्दधकारस्य हकारः । 'शो-

128 अलंकारमणिहार

स्सल्' इत्यनेन शमशब्दशकारस्य सकारः 'स्वरस्य बिन्द्मि' इति समाशब्दाकारस्य हस्वः। एवमुत्तरत्रापि। सहजसं सह- यशसं यशसा सहितां 'तेन सहेति'। इत्यादिना समासे 'वोपसर्जनस्य' इत्यस्य वैकल्पिकत्वात्सभावाभावः। 'आदेर्जः' इति यशश्शब्दयकारस्य जः। 'अन्त्यहलोऽश्रदुदी" इत्यन्त्यस- कारलोप:। 'स्नमदामशिरोनभोनरि' इति यशश्शब्दस्य पुंस्त्वेऽ पि बहुव्रीही स्त्रीत्वम्। हस्वः पूर्ववत्। परिणाहिदयारसं वि- पुलकरुणारसाम्। 'प्रायो लुक्कगचजतदपयवाम्' इत्यत्र प्रायो- प्रहणाइ्दयाशब्द्यकारस्य नलुक्। 'समासे वाक्यविभक्त्यपेक्षया भिन्नपदत्वमपीष्यते' इत्युक्तत्वात् सुदोह इत्यादाविव दयाश- शब्ददकारस्य न लुक़। सरलभासं सरलभाषां उदारागरमि- त्यर्थः । 'शोस्सल्' इति षकारस्य सकारः। भासमित्यस्य समासे पूर्ववद्भ्िन्नपदत्वेन भकारस्यादितया 'खघथधभा हः' इति न हकारादेशः, 'अखोः' इत्यनुवृत्तेः । ऐकपद्यविवक्षाया- मपि प्रायोग्रहणानुवृत्तेः 'पट्टणभवो' इत्यादाविव न हकारः हस्वः प्राग्वदेव। सुगळन्तमोहमिति समस्तं पदम् । सुगळ- न्मोहां सुगळन्तेत्यत्र 'शतृशानचोः' इति सूत्रेण न्तादेशः। ततो मोहशब्देन सुष्ठु गळन्तो मोहो यस्या इति पञ्चमीबडु- बीहिः। सर्ववैचित्यनिवारयित्रीमित्यर्थः । ह्रस्वः अहिहरे आहि- धरे शेषाद्रो स्थितामित्यध्याहारः। समासस्स्यैकपदत्वविवक्षया धकारस्यानादित्वलाभात् 'खघथध' इत्यादिना हादेशः। सन्तं शान्तां प्रसन्नामिति यावन्। त तां कमलावासं पभ्मावासां। ईडे। उड्डादेराकृतिगणत्वन्नंह लत्वम्। अन्र संस्कृतप्राकृतभाषयोरे- कोश्चारणविषयतया भाषाश्लेषः । एवं शौरसेन्यादिभाषाय्ेषोड प्यूद:।।

शलेषसरः (२८) 129

विभक्तिश्लेषः.

सुपां तिडां च श्लेषश्र्वेद्विभक्तिश्लेष ईरितः ।। केवलसुपां केवलतिडां मिळितानां वा सुप्तिडं श्लेषश्चेत्स विभक्तिश्ेष इत्युच्यते। यथा- उरुगायान्यथ च सदानन्दानि महामहांसि भूयांसि। फणििखरिशिखरसीमनि विलग- न्ति जगन्ति चावन्ति ॥८९०॥ अत्रापि भगवतो लक्ष्मचाश्च श्लेषः । तथाहि-उरुः विपुलः गायः कीर्तिः येषां तानि। अथ च सन् आनन्दो येषां तानि। भूयांसि अतिबहूनि। बहुत्वं चात्र वैपुल्यं न तु सङ्गयाविशेषः। बडडुशब्दस्थ 'बहुषु बहुवचनम्' इत्यादौ सह््यायामिव 'अल्पं वा बहु वा यस्य' इत्यादावल्पत्वप्रतियोगिवैपुल्येऽपि प्रयोग· दर्शनात् 'बहु स्यात्यादिसह््यासु विपुलेऽप्याभिधेयवत्' इति मेदिनी। वैपुल्यं चात्र गुणतस्स्वरूपतश्च। तथाचानन्तकल्याण- गुणानि सर्वव्यापीनि चेत्यर्थः। महामहांसि तथात्वनाध्यस्तो भगवानित्यर्थः । फणिशिखरिशिखरसीमनि विलगन्ति 'अवति- छन्ते। तत्र हेतुमभिप्रयन्नाह-जगन्ति लोकान् अवन्ति रक्षन्ति च। लगतेरवतेश्च लट्प्रथमबहुवचनम्॥ पक्षे फणिशिखरिशिखरसीमनि विलगन्ति विद्यमानानि जगन्ति अवन्ति त्रायमाणानि। भूयांसि उक्तोऽर्थः । महामहां सि द्वितीयाबडुवचनम्। तत्वेनाध्यवसितां श्रियमित्यर्थः । उरु ALANKARA II 17

130 अलंकार मणिहारे

अधिकं यथा स्यात्तथा गायानि गायेयं तद्यशःकीर्तनं करवा- णीत्यर्थः । अयच गानानन्तरं च सदा सर्वदा नन्दानि नन्देयं प्रमोदेयेत्यर्थः । उभयत्र प्रार्थनायां लोडुत्तमैकवचनम्। अत्र वि- लगन्तीत्यादौ सुप्तिङ्किभक्तचोः श्लेषः। यथावा- चरणाम्बुजशरणगतं कंचिदपि त्वं पुरादवि न निरास्थः । अद्यत्वेऽच्युत मदवनविषयेऽपि तथैव को विशयः ॥८९१॥ हे अच्युत! आश्रितरक्षणवतान्नच्यवतीत्यच्युत इति निरुक्ति: तस्य संबुद्धि:। इदं च प्रकृतविवक्षितार्थोपस्कारकं, चरणा- म्बुज :. रणगतं कंचिदपि जातिवृत्तादिनिहीनमपीति भावः। पु- राऽपि पूर्वमपि न निरास्थः न निराकार्षीः। निःपूर्वकादस्य- तेर्लुडि सिपि च्लेरडि 'अस्यतेस्थुक' इति थुक्। अद्यत्वे मद- वनाविषये मद्क्षणविषयेऽपि तथैव न निरास्थ एव निर पेक्षो न किंतु सापेक्ष पवेति भावः। निर्गता आस्था यस्य निरास्थः न निरास्थः ननिरास्थः । 'आस्था त्वालम्बनास्था- नयलापेक्षासु योषिति' इति मेदिनी। अत्र तिङ्सुब्विभक्तयोः क्षेषः।। यथावा- सुमनोहत्सरसीरुहनिवासभागव्जलोचनाSनर्घ- श्रीः। शिशिरकृपासारस्स्याद्यान्मयि सर्वदा च भरवतस्तप्ते ॥८९२॥ अत्र श्रीश्रीपतिविषयकः प्रथमासंबुद्धिविभकत्योः श्ेषः।

लेषसरः (२८) 131 श्रीपक्षे सुमनाहदिति व्यस्त पदं, अतिमनोहारिणीत्यर्थः। स- मस्तं सरसीरुहविशेषणं वा। सरसीरुहे निवासभाक्। अन. धश्रोः दिव्यशोभा। सर्व ददातीति सवेदा च। अखिलाभीष्ट- दात्रीत्यर्थः । एवंविधा अब्जलोचना श्रीरित्यर्थः 'पत्मद्लाय- ताक्षि' इत्येतदत्र स्मर्तव्यम्। शिशिरकृपासारस्स्यात्। ल्यब्लोपे पञ्चमी। शीतलद्यासरसतां प्राप्येत्यर्थः । द्वितीयसकारस्य 'अ- नचि च' इति द्वित्वमर्थान्तरानुरोधात्। भवतः संसारेण। सा- र्वविभकत्तिकस्तासिः। तप्ते मयि भूयात् सन्निधत्तामित्यर्थः॥ श्रीपतिपक्षे तु-सुमनसां विदुषां हत्सरसीरूहे निवास-

णम्। एवमग्रेऽपि। अनर्धा श्रीः लक्ष्मीर्यस्य तस्य संबुद्धिः। हे अब्जलोचन ! भगवन् ! पुण्डरीकाक्ष ! भवतः तव भूयानिति छेद: अतिबहुः शिशिर: कृपासारः तप्ते आध्यात्मिकादिता- पग्रस्ते मयि सर्वदा सदा स्यात् प्रसरतादिति यावत्। अत्र पदश्लेषोऽपि द्रष्टव्यः॥

घथावा- भक्तार्थदया सततं सुरेषु दत्ताभयाSलमुदघि जया। ननु सर्वभूतधात्रयादरतस्तत्रेऽखिलं भु- वनमेतत् ॥८९३॥ अत्र भूश्रीविषयकः प्रथमातृतीययोः श्रेषः। भक्तानां अर्थ अर्भाष्टिं पुरुषार्थ ददातीति भक्तार्थदा तथोक्तया। पक्षे भक्तेश्य इयं भक्तार्था 'अर्थेन नित्यसमासो विशेष्यलिज्वता चेति वक्त- व्यम्' इति समासो विशेष्यलिङ्गता च। त,हशी दया 'कृपा यस्यास्सा तथोक्ता सततं सुरेषु देवेभ्य इत्यर्थः । 'सममब्रा -

132 अलंकारमणिहारे

हणे दानम्' इत्यादाविव संप्रदानस्यैवाधिकरणत्वविवक्षया स- समी। अलं दत्ता आभा दीप्ति: यया सा तथोक्ता तया। पक्षे सुरेषु विषये दत्तं अभयं यया सा तथोक्ता । उद्धेः क्षीरो- दाजाता उदधिजा। तया तथोक्तया। पक्षे उत् उत्कृष्टः आध अधिक: जयः यस्यास्सा तथोक्ता। सर्वभूतानां धात्या सवि- डया लोकमात्रा। श्रियेत्यर्थः । अिलं एतज्जुवनं दरतः सं सारभयात् तत्रे त्रातम्। कर्मणि लिट। 'भीत्रार्थानाम्' इति पञ्चमी। पक्षे सर्वभूतधात्री आदरत इति छेदः। सर्वभूतधात्री भूः 'भूतधात्र्यन्धिमेखला' इत्यमरः। आदरतः आदरात् अखि- लं पतन्ुवन तत्रे त्रायते स्म। त्रायतेः कर्तीर लिट्। अत्र स रवैभूतधात्र्यादरत इत्यत्र पदश्लेषोऽपि वेदितव्यः॥ यथावा- क्षेमकृतो दामभृतस्स्थेमपुषस्सकलदुरितना- ममुषः। सरसीरुहवासिन्यास्सदृशा ददतां श्रियं ममापाङ्गाः।।८९४।। अत्र सरसीरुहवासिन्यास्सदशा इति तदपाङ्गानां विशे- षितत्वात् क्षेमकृत इत्यादीनि पदानि तस्यास्तेषां चाविपरिणा मनैव विशेषणानीति बोध्यम्। अत एव षष्ठाप्रथमयोरविभकत्योः एकवचनबहुवचनयोश्च श्रेष 'इत्यवधेयम्॥

यथावा- नमदवनास्वप्नतरावम्लानौ सर्वसंपदामवनौ। हृदयमनुविहरतां फणिगिरिधामनिविष्टपादौनः।। अत्र भगवत्पक्षे सप्तम्याः तत्पादपक्षे प्रथमायाश्च विभक्ते:

लषसरः (२८) 133

क्षेष: । तथाहि-नमतां नन्तृणां अधने प्रीणने विषये अस्व पतरुससुरद्रुमः तस्मिस्तथाभूते सर्वेप्सितदातरीति भावः । पक्षे नमदवने अतिशयेनाम्वन्नौ अस्वप्नतरौ अतिजागरूकावित्यर्थः । प्रथमाद्विवचनम् ! एवमग्रेऽपि । अम्लानौ अविद्यमाना म्लानि: हर्षक्षयो यस्य तथोक्ते। पक्षे न म्लानौ अम्लानी ग्लानिवि- हीनावित्यर्थः । सर्वसंपदां अवनौ भूमौ आधारभूत इत्यर्थ: । पक्षे रक्षकावित्यर्थः । फणिगिरि: धाम स्थानं यस्य तस्मिन् फणिगिरिधामनि। विष्टपानां लोकानामादौ प्रथमे जगत्कारण- भूते परस्मिन् ब्रह्मणि नः अस्माकं हृदयं चित्तं अनुविहर- ताम्। लग्नं भवत्वित्यर्थः । अनुपूर्वकात हअस्तडि लोट्प्रथम- पुरुषैकवचनम्। पक्षे फणिगिरिधामनिविष्टपादौ इति समस्तं पदम्। फणिगिरिरिति यद्धाम स्थानं तस्मिन् निविष्टः स्थितः श्री- निवास इत्यर्थः । तस्य पादौ चरणौ। नः हृदय चित्त अनु 'अनुर्लक्षण' इति कर्मप्रवचनीयसंज्ञायां 'कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वि. तीया' इति हृदयशब्दाद्वितीया। विहरतां क्रीडताम। हञः प. रस्मैपदिनो लाट्प्रथमपुरुषद्विवचनम् । 'तस्थस्थमिपां तांत- तामः' इति तसस्तामादेशः। अत्रैक्कवचनद्विवचनयोः इकारो- कारयो: इकाराकारयोरवर्णयोश्च श्षेष:।

यथावा- द्राधीयोविख्यातावतिप्रशंस्तौ नितान्तपरिपु- ष्टौ। चेतोहरौ सदाऽडस्तां दोषौदास्यं वितन्वतोS- स्य मम ॥ ८९६॥ द्राघयिसी विख्यातिर्यस्य तस्मिन् तथोक्ते इति भगव- तपक्षे। द्राघीयो यथा स्यात्तथा विख्यातौ द्राघीयांसाविति वि-

134 अलंकारमणिहारे

ख्याताविति वा तन्भुजपक्षे। एवम्रेऽपि। अतिशयिता प्रशस्ति र्यस्य सः अतिप्रशस्तिः तस्मिन्। पक्षे अतिशयेन प्रशस्तौ। नितान्ता परिपुष्टिर्यस्य तथोक्ते। पक्षे नितान्तं परिपुष्टौ पुष्टि- मन्तौ। हरी उक्तविधे भगवति दोषौदास्यं दोषेषु औदास्यं उदासीनतां वितन्वतः अस्य मम चेतः कर्त सदा आस्तां उपविशतात् 'आस उपवेशने' लोट्प्रथमपुरुषैकवचनम्। पक्षे चेतोहराविति समस्तं पदम्। सदा स्तां दोषौ दास्यं इति छेदः। अस्य प्रस्तुतस्य भगवतः दोषी बाहू 'भुजबाहू प्रवेष्टो दो:' इत्यमरः। दास्यं शेषत्वं वितन्वतः विस्तारयतः मम स- दा चेतोहरौ चित्तहारिणौ स्तां भवताम्। अस्तेर्लोट्प्रथमपुरुष- द्विवचनं, 'श्रसोरल्लोपः इत्यकारलोपः। अत्र सप्तमीप्रथमयोर्वि- भक्तचोः तदेकवचनद्विवचनयोश्च श्ेषः । सदास्तामित्यत्र पद- क्षेषः। तिड्विभक्तिवचन श्र्लेषश्च ॥ यथावा- आदृतसुमनस्सेवे शुभगुणमहिते सदाऽपि ल- क्षिमपदे। घनरुचिभूम्नि यशास्विनि ननु मेघाव- ति मनोहरे भवति ॥८९७॥ अत्र श्रीश्रीनिवासयोर्विषये क्रमेण संबुद्धि सप्तम्योविभक्तचो- इक्षेषः। तथाहि, श्रीपक्षे-आदृतसुमनः सेवे शुभगुणमहि ते स- दा अपि लक्ष्मि पदे ननु मेधावति मनोहरे भवति इति छेद:। आदता: सुमनसो बुधाः यया सा आदृतसुमनाः तस्यास्सं- बुद्धि: हे आदतसुमनः ! शुभगुणानां महि! निवासभूमे! घनः सान्द्र: रुचिभूमा यस्यास्सा तस्यास्संबुद्धि: हे घनरुचिभूग्नि ! 'अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम्' इति वैकल्पिको डीप। यश-

श्रेषसर: (२८) 135

स्विनि ! पूर्ववत्संबुद्धि: । मेधा अस्या अस्तीति मेधावती तस्या - स्संबुद्धिः। मनोहरे ! मनोश्षे! हे भवति ! पूज्ये मातरिति वा। हे लक्ष्मि! सदाऽपि ते तव पदे चरणे सेवे भजे इति।। भगवत्पक्षे तु-आदृतसुमनस्सेवे शुभगुणमहिते सदा अपि लकष्मिपद ननु मे धावति मनः हरे भवति इतिच्छेदः। ननु हरे! हे भगवन ! आता सुमनसां विबुधानां सेवा येन त- स्मिस्तथोक्ते। शुभगुणैः महितः तस्मिन्। लक्ष्मयाः पदं स्थानं लक्ष्मिपदं तस्मिस्तथोक्ते श्रीनिवासे इत्यर्थः । लक्ष्मीशब्दस्या- अ्यन्ततया समासे 'इको हस्वोऽड्यो गालवस्य' इति वैकलपि- को हस्वः 'लक्ष्मणो लक्ष्मिसंपन्नः' इतिवत्। घनस्याम्बुदस्य रुचिभूमेव रुचिभूमा यस्य तस्मिन्। यशस्विनि 'तस्य नाम महद्यशः' इत्युक्तरीत्या कीर्तिमति। भूस्नि प्रशंसायां वा म- त्वर्थीय इनिः। भवति त्वयि मे मनः चित्त धावति प्रवर्तते। अत्र पदश्लेषादिकमपि द्रष्टव्यम्॥ यथावा- स्वामिनि जगतां लक्ष्मीकामिनि बरदे विभा- वतिमनोज्ञे। भवतान्मनस्त्वयि शुभे भवरहिते पद्मजातहन्महिते ॥ ८९८॥ अत्रापि पूर्ववदेव संबुद्धिसप्तम्यो: श्ेषः। तथाहि, ल क्ष्मीपक्षे-वरदेवि भावति मनोजे भवतात् मनः त्वाय शुभे भवराहते इति छेदः । हे स्वामिनि ! पैश्वर्यशालिनि ! जगतां लक्ष्मीं कामयते इति लक्ष्मीकामिनी। तस्यास्संबुद्धिः। जगता- मैश्वर्यदानाभिलाषिणीत्यर्थः । भाः अस्या अस्तीति भावती त- स्यास्संबुद्धि: । तेजस्विनीत्यर्थः । मनोज्षे मनोहारिणि । शुभे

136 अलंकारमणिहारे

कल्याणि। भवरहिते कर्मकृतजन्मविधुरे। पद्मानां जातं बृन्दं 'जात जनसमूह्योः' इति विश्वः। तस्य हृद्ि मध्यदेशे क- र्णिकायामित्यर्थः ! महिते पूजिते 'पञ्ने स्थितां, तां पद्मनेमिम्' इति च श्रुतेः । हे वरदेवि! वरा च सा देवी च वरदेवी तस्यास्संबुद्धि: देवद्विव्यमाहेषीत्यर्थः । देवां कृताभिषेकायाम्' इत्यमरः। त्वाये मनः कर्तृ, ममोते शेषः। भबतात् वर्तताम्। भवतेर्लोट्प्रथमैकवचनम्। 'तुह्योस्तातङाशिष्यन्यतरस्याम्' इत्या- शीरर्थे तोस्तातङ्। त्वय्येव लग्नं भवत्वित्यर्थ.॥ भगवत्पक्षे-वरदे विभौ अतिमनोक्षे भवतात् मनः तु आये शुभेभवरहिते इति छेदः। जगतां स्वामी ईश्वर: तस्मिन् वरदे अभीष्टप्रदे। विभौ सर्वव्यापिनि। आतेमनोजञे। शुभः 'म झळानां च मङ्गळम्' इत्युक्तेः। स चासौ इभवराय गजेन्द्राय हितः शुभेभवरहितः गजेन्द्रहितकारीत्यर्थः। तथोक्ते। यद्ा- शुभः निश्श्रेयसरूपकल्याणकर: इभस्य गजस्य वरः वरदानमिति यावत्। तस्मै हितः तस्मिन्। पद्मजातो ब्रह्मा तस्य हदा मनसा महहितः पूजितः तस्मिन् लक्ष्मीकामिनि श्रयःपत्यी। अथि मनः! हे हृदय! भवतात् भूयाः। तुशब्दोऽवधारणे। भगव- त्येव सक्तं भूया इत्यर्थः। भवतेरेव लोण्मध्यमैकवचने हे: आ- शिषि तातङ्। अत्र स्त्रीपुंसलिङ्गयोश्ल्लेषः । वरदेविभावतिमनोशे इत्यादौ पदश्लेषः । भवतादित्यत्र पुरुषश्लेषश्चेति बोध्यम्।। यथावा- कुवलयदळासितिम्नश्श्रिय आकाङ्काम्यपाङ्ग रुचिभूम्नः । भगवत उच्चमहिम्त्ः पगुणतमैश्वर्य- दाननिस्सीम्न: ।।८९९।।

श्लेषसर: (२८) 137

अत्र लक्ष्मीकटाक्षविषये द्वितीयाया: भगवद्विषये पञ्चम्याश्च विभक्ते: श्षेषः । तद्वहुवचनैकवचनयोश्च श्रेषः । तथाहि- कुवलयदलस्य असितिमेवासितिमा येषां तान् कुवलयदळासि- तिम्न्नः। भगवतः श्रीनिवासादपि उच्चमहिम्ः अतिशायेतवैभवान्। अत एव प्रगुणतमं अतिमात्रऋजु यदैश्वर्य तस्य दाने निस्सी स्ः उद्वेलानित्यर्थः । 'ऋजावजिह्मप्रगुणौ इत्यमरः। श्रियः ल- क्षमचा. अपाङ्गानां कटाक्षानां रुच्तिभूम्नः प्रकाशातिशयान् आ- कांक्षामि। लक्ष्मीकटाक्षरुचयो मयि प्रसरन्त्वत्याशास इति भाव:।।

पक्षे-कुवलयदळासितिम्न इत्यादीन भगवत इत्यस्य वि- शेषणानि पञ्चम्येकवचनान्तानि। नीलोत्एलदळश्यामलादित्यर्थः। अपाङ्गस्य अनङ्रस्य रुचिभूमेव रुचिभूमा यस्य तस्मात् क- न्वर्पतुल्यसौन्दर्यादित्यर्थः। उच्चमहिम्नः निरतिशयभूम्नः प्रगु- णतमैश्वर्यदाननिस्सीम्नः उक्त पवार्थः । भगवतः उक्तविधात् श्रीनिवासात् श्रियः मुक्तैश्वर्यपर्यन्तास्संपद: आकांक्षामि अ- भिलष्यामीति। अत्र भगवत इत्यत्र पश्चमीषष्ठयेकवचनयोः श्रिय इत्यत्र षष्ठचेक्वचनद्वितीयाबहुवचनयोश्च श्ेषः।।

यथावा-

घनकरुणानुत्तानां भजेयंशोभाभृतां सुबहुदा- नाम्। सरसीरुहधामधृतां परंपरां माढशां श्रिय- मवित्रीम् ॥ १०० ॥

अत्र श्रीविषये तत्कटाक्षविषये च द्वितीयाषष्ठयोर्विभ- कयोः श्ेषः। तथाहि घनया करुणया अनुत्ताना न उत्ताना ATANKARA TI 18

138 अलंकारमणिहारे

गम्भीरा तां तथोक्ताम्। 'निम्नं गभीरं गम्भरिमुत्तानं तद्विप- र्यथे' इत्यमरः । 'त्रिष्वागाधात्' इत्युक्तेर्मेंद्यलिङ्गता। पक्षे -घन- करुणया नुत्तानां प्रेरितानामिति षष्ठीबहुवचनम्। पवमग्रेपि। 'नुत्तनुन्नास्तनिष्ठयूतविद्धक्षिपेरितास्समाः' इत्यमरः । नुदेरनि- ष्ठायां 'तुदविदोन्दीत्राघ्राहीभ्योऽन्यतरस्याम्' इति नत्वविकल्पा- नुशासनात् निष्ठातस्य पूर्वस्य दस्य त न नत्वं, किंतु चर्त्वम्। भजे यशाभाभृताम् इति छेदः । यशश्च भा च यशोभे ताभ्यां भृतां पूर्णाम्। अत्र भाशव्दस्य द्वन्द्वे अल्पाच्तरत्वनिमित्तक- पूर्वनिपाताभावो न दोषाय। 'समुद्राभ्राद्मः, लक्षणहेत्वोः क्रि- यायाः' इत्यादिनिवेशेन तस्य प्रकरणस्यानित्यताज्षापनात्। यद्ा- यशसो भा प्रकाश: तया भृताममिात विग्रहः। पक्षे-भजेयेति छेदः। शोभां बिभ्रतीति शोभाभृत. तासाम्। सुबड्ड दानं वितरणं यस्यास्ताम्। पक्षे सुबहु ददतीि सुबहुदा: तासां 'आतोऽनुपसरगे' इति कः । सरसीुहमेव धाम स्थानं तेन धृतां कमलालयामित्यर्थः । पक्षे-सरसीरुहाणां धाम त्विषं ध- रन्तीति तथोक्तानाम। धृञः कविपू। परं अतिमात्रं परां उत्तमां माटशां मद्विधानां अवित्रीं पालयित्रीं श्रियं लस्मी भजे सेवे। लट्। पक्षे-श्रियं संपदं अवित्रीं अवतेस्तृन्। 'न लोक' इाते षष्ठीनिषेधात्कर्मणि द्वितीया। मायाः श्रियः दशः कटाक्षाः तासां माटशां परंपरां रेखां भजेय सेवेय, लिङ्। अत्रोक्तयोर्विभक्त्यो- रेकवचनबहुवचनयोश्च श्ेषः। भजेयशोभेत्यत्र परंपरामित्यादौ च पदश्लेषश्चानुसन्धेयः ।

यथावा- दुरितभिदे सर्वविदे नतनिवहेष्टार्थकल्पभूमिरु-

शेषसरः (२८) '139

हे। कमलाप्रख्यातिभृते नमोस्तु मम दैवते स- दाऽब्जधृते ॥१०१॥

अत्र भगवद्विषये चतुर्थ्याः श्रीविषये सप्तम्याश्च विभक्तेः क्षेषः । तथाहि-दुरितानि भिनत्तीति दुरितभित् तस्मै दुरि- तभिदे। 'सत्सूद्विष' इत्यादिना किप्। पक्षे-भिनन्तीति भिदं 'इगुपधज्ञा' इत्यादिना कः । तस्मिन्। एवमग्रेऽपि। सर्वविदे सर्व वेत्ति विन्दति वा सर्ववित् तस्मै 'यस्सर्ववित्' इति श्रुतेः। पक्षे-सर्वश्े इति, नतनिवहेष्टार्थानां कल्पभूरुट् कल्पतरुः तस्मै। अभीप्सितार्थप्रदायेत्यर्थः । पक्षे -कल्पभूमिरुहः तस्मिन्। कमलया श्रिया या प्रख्यातिः तां बिभर्तीति कमलाप्रख्यातिभृत् तस्मै श्रीनिरूपितस्वरूपायेत्यर्थः । 'हरीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्नचौ, सुमज्जानये विष्णवे'।

यदपाङ्गाश्रितं सर्वे जगत् स्थावरजङ्गमम्। यस्य वक्षसि सा देवी प्रभाऽग्रेरिव तिष्ठति॥ स वै सर्वेश्वरशश्रीमान् कल्याणगुणसागर:।

इत्यादिश्रुतिपुराणवचनान्यत्रानुसन्धेयानि। पक्षे कमलेति प्रख्यात्या भृतं पूर्ण तस्मिन्। अब्जं शह्गं धरतीत्यब्जधृत तस्मै। पक्षे-पद्मेन धृते इत्यर्थः। 'पझ्ने स्थिताम्' इत्यादिश्रुतेः । मम दैवते महालक्ष्मीरूप दैवते। सदा नमः अस्तु। पक्षे-दैव ते इति पद्द्यम्। हे मम दैव ! मन्भागधेयरूप! भगवन्! ते तुभ्यं नमः अस्तु। 'नमस्स्वस्ति' इत्यादिना चतुर्थी। अत्र पदग्लेषोऽपि द्रष्टव्यः॥

140 अलंकारमणिहारे

यथावा- प्रभवेऽखिलभुवनानां विभवे तत्तादशे स्वमा- त्मानम। सुरराजश्रीजीवनदयालवे ननु समर्पये महिते ॥ १०२॥ अत्रापि पूर्ववदेव श्ेषः। हे सुरराज! देवाधीश! हे श्रीजीवन! श्रियो लक्ष्म्या जीवनभूत! श्रीर्जीवनं यस्य तस्य संबुद्धिवा हे श्रीनिवासेत्यर्थ.। अखिलभुवनानां प्रभवे अधी- श्वराय। विभवे व्यापकाय च। तत्तादशे अवाङ्मनसगोचर- स्वरूपस्वभावविभवायेति भावः। तत्ताइक्छब्दस्ताहक्छब्दस- मानार्थकः। यथा तत्तुल्यशब्दस्तुल्यशब्दसमानार्थकः। सः तादक यस्य स तथोक्त इति वा। असद्ृशायेति तदर्थः । दयालवे कृपा- शालिने 'स्पृाहगृहि' इत्यादिना कर्तर्यालुच्प्रत्ययः । ते तुभ्यं स्वं 'स्वत्वमात्मनि सञ्जातं स्वामित्वं ब्रह्मणि स्थितम्' इत्यु- क्तप्रकारेण स्वभूतं आत्मानं समर्पयेमहि। संपूर्वकादर्पयतेर्लि- इुत्तमबडुवचनम्॥ पक्षे-अस्तन्निलभुवनानां प्रभवो जगत्कारणभूत इत्यर्थः । त- स्मिस्तथोक्ते। सुरराजश्रीजीवनदयालवे इति समस्तमेकं प- दम्। सुरराजश्रिय इन्द्रैश्वर्यस्य जीवनः जीवयिता दयाया ल- वो लेश: यस्य त्मिन, प्रसिद्धचतीदं वैष्णवे पुराणे। महिते पूज्ये तत्तादशे विभवे विभूतौ भगवत्यां श्रीमहालक्ष्म्यामित्यर्थः । श्रीभागवते-'वक्षोनिवासमकरोत्परमं विभूतेः' इति लक्ष्मीवि- भृतित्वेन हि व्यपदिश्यते। ननुरवधारणे । लक्ष्म्यामेवेत्यर्थः । स्वं आत्मानं समर्पये। संपूर्वकादर्पयतेर्लेडुस्तमैकवचनम्। अत्र शेषिदंपत्योरात्मनिक्षेप उक्तः ॥

श्ेषसर: (२८) 141

यथावा- भवमयपाशलवित्रे भजमानानां विशालशुंभ- नेत्रे। निखिलचराचरधात्र्या निजमात्मानं निवे- दयेपत्ये॥१०३ ॥

अन्नापि पूर्ववदेव क्षेषः । भगवत्पक्षे-भजमानानां भक्तानां भवमयस्संसाररूप: यः पाशः तस्य लविता छेत्ता तस्मै तथो- क्ताय, लूअस्तृच्। विशालं विपुलं शुभं निश्श्रेयसरूपं क- ल्याणं तस्य नेता प्रापयिता तस्मै, णीञस्तृन् । निखिलचरा- चरधात्याः सकललोकजनन्याः श्रियः पत्ये भत्रे निजं आत्मानं निवेदये अर्पये-

सर्वलोकशरण्याय राघवाय महात्मने। निवेदयत मां क्षिप्रं विभीषणमुपस्थितम्।

इत्यत्रेव 'क्रियया यमभिप्रैति सोऽपि संप्रदानम्' इत्युक्तरीत्या संप्रदानसंञ्ञायां पतिशब्दस्य चतुर्थी।। श्रीपक्षे-भजमानानो भवमयपाशस्य लवित्रं दात्रं तस्मिन्। 'अर्तिलूधूसूखनसहचर इत्रः' इति लूनातेरित्रच् 'दान्रं लवि- त्रम्' इत्यमरः । छेत्तरीत्यर्थः । विशाले शुभे नेत्रे यस्य त- स्मिन्। निखिलचराचरधात्रया: सकलभूतधात्र्या: भुवः । य- द्वा-निखिला: पूर्णाः चराचराः जङ्गमस्थावराः यस्यां सा त- थाविधाया. धात्र्या: भुवः 'विषुला गह्नरी धात्री' इत्यमरः। निवेदयेऽपत्ये इत्यत्र अत्ये इति छेदः। अपत्ये दुहितरि। 'सुतः पुत्रः स्त्रियां त्वमी। आहुर्दुहितरं सर्वेऽपत्यं तोकं तयोस्समे, इत्यमरः । भगवत्यां जनकनन्दिन्यामित्यर्थः । निजं आत्मानं नि-

142 अलंकारमणिहारे

वेदये। 'निवेदयीत स्वात्मानं विष्णावमलतेजसि' इत्यत्रेव सं- प्रदानस्याधारत्वविवक्षया अपत्यशब्दात्सप्तमी। अन्न पदलिङ्गश्े- षावपि द्रष्टव्यौ।।

यथावा-

सुन्दर्यग्रण्यां परदैवतवामन्रुवामुदारधियाम्। अअ्जलयो निपतन्तस्सञ्ञनयन्त्यखिलसंपदं ता- साम् ॥९०४॥

अत्र षष्ठीसप्तम्योर्विभक्तयोः श्ेषः, तद्वहुवचनैकवचनयो रपि। सुन्दरीणां अग्रण्यां अग्रगण्यायाम्। उदारधियां महाप्रज्ञा- यां वदान्यमनीषायां वा। परदैवतस्य भगवतः वामभ्रवां ल- लनायां लक्ष्म्याम्। सर्वत्र 'डेराम्नद्यास्नीभ्य' इति डेरामादे शः। निपतन्तः श्रीविषये अहमहमिकया समुदयन्त इत्यर्थः । तासां सुन्दर्यग्रण्यामित्यादिविशेषणविशिष्टानामित्यर्थः । तासामि- त्युक्त्या प्रदर्शितानां सप्तम्येकवचनान्तानां पदानां षष्ठाबहुव. चनान्तत्वं ज्ञापितम्। तथाहि-सुन्दरीणां अग्रण्यां अग्रगण्यानां, अनद्यन्तत्वादामो न तुट्। उदारधियां महामतीनाम् । पराणि च तानि दैवतानि चतुर्मुखादयो देवा: तेषां याः वामभ्रुवः महिला: पराश्च ताः देवतवामभ्नुवश्चैति वा तासां 'वृन्दारका दैवतानि' इत्यमरः। वाणीरुद्राणीन्द्राणीप्रभृतीनां सुरसुदतीना- मित्यर्थः। उभयत्र 'वाऽमि' इति नदीसंज्ञाया विकल्पितत्वेन तदभावादामो न तुट्। अखिलसम्पदं जनयन्तीति योजना॥

श्लेषसर: (२८) 143

प्रकृतिश्लेषः

अश्िष्टप्रत्ययकृता प्रकृत्योश्व्वेत्सरूपता। स एष प्रकृतिश्लेषो द्विधा सुप्रिङपेक्षया ॥ नानारूपयो: प्रकृत्या: अश्िष्टप्रत्ययकृतं चेत्सारूप्यं स प्र. कृतिश्लेषः। द्विवचनं बहूनामप्युपलक्षकम् । स च सुप्रत्यया- पेक्षस्तिङ्कत्ययापेक्षश्चेति द्विप्रकारकः । अश्लिष्टेति प्रत्ययविशे- षणं प्रत्ययश्लेषे अतिप्रसङ्गवारणाय। प्रत्यया्लष्टतायां स एव हि भविष्यति॥ तत्राद्यो यथा- चित्रं हरिकृपया यः कृपया यो देवतान्तर स्यापि। वृद्धिं भजेत स पुमान सुकतीशस्तोम- हाव्यसनरुत्स्यात् ॥१०५॥ यः हरिकृपया वृद्धिं भजेत स पुमान् सुकृती पुण्यवान् शस्त: समस्तलोकस्तुतः महान्ति सनानि विपद: रुणद्ीति महाव्यसनरुत्। रुधे: क्विपि जश्त्वचत्वे। विपल्लपविधुरस्स्यात्। विभीषणादिवदिति भावः । योऽपि देवतान्तरस्य कृपया बृद्धिं भजेत सोऽपि पुमान् उक्तविध एवं भवेदिति चित्रम्। वस्तु- तस्तु सुकृतीशस्तोमहदेततिच्छिन्नं समस्तमिदं पदम् । सुकृती- शाः पुण्यवदग्रगण्या: तेषां स्तोमं व्यूहं हन्तीति सुकृतीश- स्तोमहा 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति हन्तेविच् । न तु क्रिप् 'ब्रह्मभ्रुणवृत्रेषु क्किए्' इत्यत्र चतुर्विधनियमाश्रयणात्। पतेन 'मातृहा वै त्वमसि पितृद्दा वै, विश्रुतात्मा सुरारिहा, पुमान्

144 अलंकारमणिहारे

भवाब्धि न तरेत्स आत्महा' इत्यादिप्रयोगा व्याख्याताः ।व्य- सनैः 'मृगयाऽक्षा दिवास्वप्न' इत्यायुक्तैः कामजैर्दशाभिः 'पैशुन्यं साहसं द्रोहः' इत्याद्युक्ैरष्टभिः क्रोधजैश्च दोषैः रोदिति अश्रु विमुश्चतीति तथोक्तः । रुदेरश्रुविमोचनार्थकात्क्किप, चर्त्वम्। उक्तविधव्यसनवर्गक्षुभितहृदयो भवेत्। रावणादिवदिति भावः । 'व्यसनं विपदि भ्रंशे दोषे कामजकोपजे' इत्यमरः। अत्र रु- धिरुद्योः क्विन्निमितकं सारूप्यमिति प्रकृतिश्षेषः। सुकृतीत्यादौ पदश्लेषोऽपि।। यथावा- साधुसमित्यग्रेसरयुद्यो बहुशास्मविज्ञयति झ- त्रून। स हि विरचितशुभरक्षोवैरियशस्तुद्गवेन्म- हाधीरः ॥९०६॥ अत्र भगवन्भक्तो विद्वान् प्रस्तुतः अप्रस्तुतस्तु शूरः तयोः श्ेषः । यः पुमान् साधूनां विदुषां समितौ सभायां ये अ- ग्रेसराः तैर्यौतीत्यग्रेसरयुत् । 'यु मिश्रणे' इत्यस्मादादादिका- द्वातोः क्विपि तुकू। सत्सङ्गशालत्यर्थः । अन्यत्र साधु यथा स्यात्तथा समितौ युद्धे 'समितिस्सांपराये स्यात्सभायां सङ्ग- मेऽपि च' इति मेदिनी। ये अग्रेसराः तैः युद्धचत इति त- था। युद्धयतेः कविप। जइत्वचत्वे ! बहूनि शास्त्राणि वेत्तीति तथा। विदे: 'सत्सूद्विष' इत्यादिना किप। चर्त्वम्। पक्षे श- स्त्राणां ममूहश्शास्त्रं बहु यच्छास्त्रं तेन विध्यतीति तथा। वि- व्यतेः क्विपि जशत्वचत्वे। शत्रून कामादिनित्यवैरिणः, पक्षे अरातीन् जयति अभिभवति। सः महाधीर: महाविद्वान् अति- धैर्यवांश्च पुमान्। 'धीरस्स्यात्रिषु पण्डिते । स्वच्छन्दे धैर्ययु-

श्लेषसरः (२८) 145

के च' इति मेदिनी। विरचितं शुभं मङ्गळं येन तत्तथोक्तं यत् रक्षोवैरियश: दैत्यारिकोर्ति: तत् स्तौतीनि तथोक्त: जग- न्मङ्गळभगवद्दिव्वय शोविषयकप्रबन्धप्रणेता पराशरव्यासादिवदि- ति भाव:। स्तौतेः कविपे तुक्। पक्षे विरचिता शुभानां क- ल्याणानां रक्षा शुभा वा रक्षा येन स तथोक्तः। विशिष्य जगत्क्षेमङ्कर इत्यर्थः। भिन्नं पदम्। वैरिणां यशः तुदतीति त- थोक्तः। तुदतेः क्विप। भवेत् । अत्र यौतियुध्यतोः वेत्तिवि- ध्यत्योः यशशशब्दोपपदकस्तीतितुदत्योश्च क्विपि सारूप्यमिती- हशप्रकृत्योस्सुप्प्रकृत्यपेक्षयो: श्ेषः। उत्तरार्धे पदश्लेषोऽपि॥

यथावा-

त्वदभिमुखो भवमुक्स्यानुद्विमुखश्वापि पन्नग- नगेन्दो। उभयोरषि महती रुक्प्रभवत्यनयोरिती दमाश्चर्यम् ॥१०७॥ त्वदभिमुखः त्वद्विमुखश्चापि भवमुक भवं संसारं मुश्चतीति तथोक्तः। मुचेः क्विप् 'चोः कुः' इति कुत्वम्। पक्षे भवे सं- सारे भवेन वा मुह्यतीति तथोक्तः । मुहेः क्विपि 'वा द्रुह्मु- हृष्णुहृष्णिहाम्' इति हस्य वैकल्पिकं धत्वं, जश्त्वचत्वे। अ- नयोरुभयोरपि महती रुकू रुचि. दीप्तिः 'स्युः प्रभारुग्रुचिः' इत्यमरः । रुचेर्दीप्चर्थकात्किविप। पक्षे रुकू रोगः "स्त्री रुग्रुजा च' इत्यमरः। रुजे: ककिप। उभयत्र जशत्वचत्वे। अत्र भवश- वदोपपदकयोर्मुश्चतिमुह्यत्यो: केवलयो रुचिरुज्योश्च क्विपि सारू- व्यमिति प्रकृतिश्लेषः ।। यथावा- ALANKARA II 19

146 अलंकारमणिहारे

भवपाशबन्धमुडिति त्वां त्वनोऽन्यं च नाथ निगदामः। जानात्यनेकधातुप्रकृतिज्ञोऽन्ते बुध- स्तदाकृतम् ॥१०८॥

हे नाथ! त्वां त्वदन्यं चतुर्मुखादिकं च भवपाशबन्ध मुडिति निगदामः । विविधश्ेषवक्तारो वयमिति भावः। तदा कूतं उभयत्र तादृशशब्दप्रयोगाभिप्रायं तु अन्ते निर्णयावसरे अनेकधा बहुप्रकारेण निस्सन्दिग्धमिति भावः । प्रकृरति जग- त्कारणभूतं परं ब्रह्म भवबन्धनिदानभूतां मूलप्रकृति च जाना- तीति प्रकृतिज्ञः 'प्रकृतिर्गुणसाम्ये स्यादमात्यादिस्वभावयोः । योनौ लिङ्गे पौरवर्गे' इति मेदिनी। योनिः कारणम् । लिङ्गं चिह्नं 'प्रकृतिर्या मयाऽडख्याता' इत्यादौ मूलप्रकृताविव 'वा- सुदेवः परा प्रकृतिः, प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्' इत्यादौ प्रकृतिशब्दो हि जगत्कारणेऽपि प्रयुक्तः। यद्वा-प्रकृर्ति, तव त्वदन्यस्य च स्वभावं जानाताति तथोक्तः। भवपाश च्छेत्तृत्वं तव स्वभावः । भवपाशमुग्धत्वं त्वदन्यस्येति जान- त्निति भावः । अथवा अनेके बहवः ये धातवः धातारः तत्त- दण्डान्तर्वर्तिनश्चतुर्मुख्ाः तेषां प्रकृतिः कारणं 'यो ब्रह्माणं वि- दधाति पूर्वम्' इत्यादिश्रुतिश््यः। धातुशन्द्रो धाञ्धातोः 'सि- तनिगमिमसिसिच्यविधाज्क्ुशिभ्यस्तुन्' इत्यौणादिकतुन्प्रत्ययेन निष्पन्नतया उदन्तः 'धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः' इत्यत्र व्या- सार्यैरेवमेव निष्पादितः ॥

पक्षे-अन्ते भवपाशबन्धमुडित्यत्रावसाने विद्यमानाः अनेके ये धातवः 'मुट आक्षेपप्रमर्दनयोः, मुष स्तेये, मुह वैचित्ये'

श्लेषसर: (२८) 147

इति धातवः क्रमेण तुदादौ क्रचादौ दिवादौ च पठिताः।त- द्रपा: प्रकृतीः कक्विप्प्रत्ययप्रकृतीः जानातीति तथा । बुधः परा- वरतत्ववित् शान्दिकश्च जानाति। भवपाशबन्धं मुटतीति वा मुष्णातीति वा विग्रहे क्विपि अयं शब्दो भगवद्विषयः भव- पाशबन्धेन मुह्यतीति विग्रहे क्विपि निष्पन्नो भगवदन्यविषयः तयारत्र श्लेष इति तदभिप्रायं वेत्तीत्यर्थः। अत्र मुटमुषमुहीनां क्विप्प्रत्यये सारूप्यम्। मुटिमुष्योर्जश्त्वचत्वें। मुहदेस्तु 'वा द्रुह- मुह' इति वैकल्पिकघत्वाभावे 'हो ढः' इति ढत्वे जश्त्व- चर्त्वे इति बोध्यम्॥।

यथावा-

त्वं विमृडसि स्वतोऽच्युत भक्तततेरागसा त- थाऽघानाम्। योगक्षेमाणामपि बहुधातुविशेष- वित्विदं विद्यात् ॥ १०९। हे अच्युत! त्वं स्वतः स्वभावादेव विमृट् विशेषेण मृ- डति सुख्यतीति तथोक्तः । अपरिच्छिन्नसुखस्वरूप इत्यर्थः। 'प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म सं ब्रह्म यद्वाव कें तदेव खं यदेव खं तदेव कम्' इत्यादौ तथा श्रतणात् । तथा भक्तततेः तत्सं- बन्धिनां इदमुत्तरत्राप्यन्वेति। आगसां अपराधानां विमृट् वि- शेषेण मृष्यति क्षमत इति विमृट्। महापराधसहिष्णुरित्यर्थः । किंच-अधानां तदीयानां दुःखानां विमृट्। विशेषेण मार्ष्टि शोधय- तीति तथा। सकलव्यसननिश्शेषयितेत्यर्थः । अपिच योगाः अ लभ्यलाभा: क्षेमाः लब्धपरिपालनानि तेषां विमृट् विमृशतीति विमृट् विचारयितेत्यर्थः ।

148 अलंकारमणिहारे

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जना: पर्युपासते। तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥ इति गानात्। इदं तु उक्तं भगवतो गुणजातं सर्वमपि बहुधा 'बहुभ्यश्श्रोतव्यं बहुधा श्रोतव्यम्'। अणुभ्यश्च महद्भ्चश्च शास्त्रेभ्यो मतिमाननरः। सर्वतस्सारमादद्यात्पुष्पेभ्य इव षट्पद: ।। इत्युक्तप्रक्रियया बहुप्रकारेण। विशेषवित्तु तुरवधारणे। शा- स्त्रार्थतत्त्ववेत्तैव विद्यात् जानीयात्। नान्यः यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा केवलं तु बहुश्रुतः। न स जानाति शास्त्रार्थ दर्वी सूपरसानिव॥ इत्युक्तप्रकार: स्थूलमतिरिति भावः। बहवो ये धातुविशषाः तद्विदेव अमुमर्थ जानीयात्। नान्य: अशाब्दिक इत्यर्थोप्युप- स्कार्यः । अत्र क्रमेण 'मृड सुखने' तौदादिक, 'मृष तिति- क्षायाम्' दैवादिक:, 'मृजू शुद्धौ' आदादिकः, 'मृश आमर्शने। तौदादिकः। एषां चतुर्णा धातूनां विपूर्वकाणां क्विप्यैकरूप्यम्। पूर्वोदाहरणे त्रयाणामैकरूप्यमिति ध्येयम्। अत्र विपूर्वकात् मृडे: क्विपि चत्वें मृषे: जशत्वेन डत्वे चर्त्वे च मृजिमृशिक्यां तु 'वश्च' इत्यादिना षत्वे जइत्वेन डत्वे चर्त्वे विमृडिति तुल्यं रूपम्॥ एवमाद्यस्सुप्प्रत्ययापक्ष: प्रकृतिश्लेषो निरूपितः। तिञ्प्रत्य- यापेक्षो द्वितीय: प्रकारो यथा- अवशादस्त्वां नाम्ना जुहाव यश्राध्वरेषु नि- यमान्ते। फलमुभयोरप्यनयोर्जलजाक्ष निरङ्कशो बत ददासि ॥ ९१० ॥

ल्लेषसरः (२८) 149

यः अजामिळादि: अवशात् हठात् त्वां नाम्ना नाराय- णाद्यभधानेन जुहाव आहूतवान् 'ह्रेञ् स्पर्धायां शब्दे च' इति भौवादिकाद्धातोर्लिट् । 'अभ्यस्तस्य च' इत्यभ्यस्तीभ" विष्यतो ह्वेअस्संप्रसारणं, ततो द्वित्वम्। यश्च यजमान: उप- रिचरवसुप्रभृतिः नियमात्- ये तु वाकनिषन्निष्ठास्तत्तत्संस्कारसंस्कृताः । ते वै भागवताश्शुद्धा वासुदेवैकयाजिन: । इत्युक्तप्रक्रियया शुद्धयाजित्वरूपपारमैकान्त्यादित्यर्थः । अध्वरेषु ते तुभ्यं जुहावेति योजना। हुतवान् त्वामुद्दिश्य हविर्दत्तवा- नित्यर्थः । 'हु दानादनयोः' अस्माजौहोत्यादिकाद्धातोर्लिद। दानं चेह प्रक्षेपः। स च वैधे आधारे हविषश्चेति स्वभा- वालभ्यत इत्याहुः। अत्र लिटि ह्वयतिजुहोत्योः प्रकृतेरैकरूप्य-

यथावा- तस्या: कियदिव भाग्यं या त्वां गर्भे जगन्नि- वासाधात्। यत्याश्र शिशुरिव भवान् स्तन्यं शौ- रे जगत्सविता ॥ ९५१॥ हे जगन्निवास! इंदं च संबोधनं विवक्षितगर्भधारणाई- त्वस्याश्च्यवहत्वं द्योतयितुम्। या देवकीति भावः। तवां गर्भे अधात् दघर दधातेलुङ। तस्या: भाग्यं कियत् अपरिच्छि- न्नमित्यर्थः। इवशब्दो वाक्यालंकारे। जगतां सविता जनकः इदमपि विवक्षितस्तन्यपानान्भतत्वव्यञ्जनाय। शिशुरिव प्राकृ- तस्तनंधय इव यस्या: यशोदाया इति भावः। स्तन्यं अधात्

150 अलंकारमणिहारे

पपा तस्याश्च भाग्यं कियदिवेति योजना। 'घेट् पाने' लुञ् 'विभाषा घ्राधेट्शाच्छासः' इति वैकल्पिकस्सिचो लुक। अत्र धाञधेटोः प्रकृतेरैकरूप्यम्॥ यथावा- वरयति विनतानखिलानुरगधराधरकृपा यश- श्चैषाम्। क्षोदयति रिपनेषां तदीयसेनाश्र यदिह निश्शेषम् ॥९१२॥ उरगधराधरकृपा क्त्री अखिलान् विनतान् वरान् श्रेष्ठान् करोति वरयति। वरशब्दाण्णिच्। एषां विनतानां यशः कीर्ति च उरुं विपुलं करोनि वरयति। उरुशब्द्वाण्णाविष्ठवद्भावे 'प्रि- यस्थिर' इत्यादिना वरादेशः । तत्र हेतुमाह-क्षोदयतीत्यादिना। यत् यस्मात् एषा भगवत्कृपा एषां विनतानां रिपून श्षुद्धान् कृपणान् करोति क्षोदयाति। श्ुद्रशब्दाण्णाविष्ठवद्भ्ावे 'स्थूल दूर' इत्यादिना तस्य यणादिपरलोपः पूर्वस्य गुणश्च। तदीयाः विनतरिपुसम्बन्धिनीः सेनाश्च निश्शेषं यथा स्यात् तथा क्षोदं करोति क्षोदयति। क्षोदशव्दाण्णिच्। चूर्णयना्यर्थः । 'चूर्णे क्षोद:' इत्यमरः। अत्र वरोरुश्दयोः क्षुद्रक्षोदशब्दयोश्च णि

यधावा- कलयति विषयं तव यं करुणारसमेदुरः क- टाक्षलवः। लोकेश्वरदयिते तं लोके वृन्दयति त- स्य विभवांश्र॥९१३॥

ल्लेषसरः (२८) 151

हे लोकेश्वरदयिते! करुणारसमेदुरः तव कटाक्षलवः यं पुमांसं विषयं कलयति गोचरयति तं पुमांसं लोके सर्वस्मिन् जने वन्दयति वृन्दारकं मुख्यं करोति। वृन्दारकशब्दाण्णावि- ष्ठवन्भावे 'प्रियस्थिर' इत्यादिना तस्य वृन्दादेशः सर्वोपजीव्यं करोतीत्यर्थः । 'बृन्दारकौ रूपिमुख्यौ' इत्यमरः। तस्य विभ वांश्च बृन्दयति वृन्दानि करोति संपुञ्जयति। तस्मिन्नेव समा- हारयतीत्यर्थः। वृन्दशब्दात् 'तत्करोति' इति णिच्। अत्र वृ. न्दारकवृन्दशब्दयोर्णिजन्तयोस्तिप्यैकरूप्यम्। आद्ययोरुदाहरण- योश्शुद्धधातुरूपप्रकृत्योरैकरूप्यम। अनन्तरयोस्तु ण्यन्तनामधा तुलक्षणप्रकृत्योरिति वैलक्षण्यं बोध्यम्।। यथावा -- त्वङ्गुक्तशेषमनघं भक्त्याऽच्युत येन भक्ष्यते पुंसा। स ह्यातिवाहिकैरपि हुतवहमुख्यैरितीद- माश्रर्यम् ॥९१४॥ हे अच्युत ! अनधं त्वद्भक्तशोषं येन भक्ष्यते अद्यते स पुमात् अर्चिरादिकैरातिवाहिकैरपि भक्ष्यते हि इत्येतदाश्चर्यम्॥ सेविष्यत इति तु तत्वम्। भगवत्निवेदितशेषप्रसादास्वादनम हिस्त्रा अर्चिरादिकैरातिवाहिकैरपि मान्यते पुमान् किमुतान्यै- रिति भावः।

निवेदितहविश्शेषं भुक्त्वा भगवतोऽनघम्। व्यपोह्य सर्वपापानि मोक्षमृच्छत्यसंशयम्।। इति भगवच्छास्त्रीयप्रमाणार्थ इहानुसन्धेयः । अत्राद्येऽर्थे भक्ष- धातोः कर्मणि यकि लट्, द्वितीये भजधातोर्लटि स्यप्रत्यये

152 अलंकारमणिहारे

'चोः कुः' इति कुत्वे 'इण्कोः' इति स्यावयवसस्य पत्वम्। अत्र भक्षर्भजेश्च यक्स्यप्रत्ययकृतं सारुप्यम् । यद्यपि प्रत्यय- विधावुद्धेश्यत्वं प्रकृतित्वमिति भक्षिभज्योस्तिङ्निरूपितप्रकृति- त्वात्तयोर्नेकरूप्यं, तथाऽवि प्रत्ययनियतपूर्ववृत्तित्वं तदित्यभ्यु- पगमेन भक्ष्येत्यनयोस्तिङ्पूर्ववृत्तितया प्रकृतिभूतयोरैकरूप्यमििति निर्वोढव्यम्। यद्वा प्रकृतिश्लेष इत्यस्याङ्गश्लेष इत्यर्थः । तथा सतीटशोदाहरणस्यापि संग्रहो निरर्गळ एव, वक्ष्येत्यनयोस्तिङ्- निरूपिताङ्गत्वेन तयोश्चैकरूप्यात्। 'यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् इति ह्यङ्गलक्षणम्॥

उक्तस्योभयविधप्रकृतिश्ेषस्य सङ्करोऽपि संभवात। यथा- दृश्ये योगिवरैस्त्वयि निहितात्माऽहं त्वया द- यार्द्रहशा। त्वन्नाम वहन्नास्ये नरकाराते पुरा नरके ॥ ११५॥ योगिवरैः सूक्ष्मदर्शिभि: दृश्ये 'दृश्यते त्वग्रचया बुद्धथा सूक्ष्मया सूक्ष्मदाशिभिः' इत्युक्तप्रकारेण द्रषुं योग्ये दशेः 'ऋ. दुपधात्' इते क्यप्। त्वयि निहितात्मा विन्यस्तात्मा अहं त्वया कत्रा दयार्द्रदशा करणेन। यद्वा दयार्द्रद्शेति बहुव्रीहिः त्वयेत्यस्यैव विशेषणम्। दृश्ये इति आवृत्या योजना। दष्टो भ वामीत्यर्थः । दृशे: कर्मणि यकि लडुत्तमैकवचनम्। आस्ये मुखे त्वन्नाम वहन् त्वन्नामोच्चारयन्निति यावत्। नरके निरये पक्षे वहन्नास्ये इत्यत्र न आस्ये इति छेदः । पुरेति निश्चय- द्योतको निपातः। पुरा नास्ये इति योजना। निश्चयेन क्षिप्तो न भविष्यामीत्यर्थः। क्षेपणार्थकादस्यतेराङ्पूर्वकात्कर्मणि लड़

श्लेषसरः (२८) 153

तमैकवचनम्। अय च लट् पुराशब्दयोगान्भ्विष्यदर्थे। 'या- वत्पुरानिपातयोर्लट्' इति स्मरणात्। अत्र डि इट् इति सुप्ति- ड्प्रत्ययप्रकृत्योः क्रमेण क्यव्यगन्तयोः ण्यद्यगन्तयोः ृश्येत्यन- यो: आस्येत्यनयोश्च प्रकृत्याः श्रेष इति तयोस्सङ्कीर्णता। उभ- यत्र धात्वैक्येऽपि प्रत्ययभेदकृतं भेदमादाय प्रकृतिश्ेषनिर्वाहः। 'अस्यन्ते वर्णाः येन अस्यते ग्रासो वाऽस्मिन्नित्यास्यम्। 'अ- सु क्षेपणे' 'कृत्यल्युटो बहुळमिति ण्यत्' इत्यमरसुधायाम्। आस्यन्दते आम्लादिना प्रस्न्नवर्तीत्यास्यम्। 'स्यन्दू प्रस्नवणे' 'अन्येभ्योपि दृश्यत इति डः' इत्याप तत्रैव व्युत्पादितम्। अस्मिन्पक्षे तु आस्ये इत्यत्र धातुभेदात्प्रकृतिभेद: स्पष्ट एवे- त्यलम्। न केवलमत्र प्रकृतिमात्रश्ेषः, किन्तु प्रत्ययश्ेषीS पीति विच्छित्तिविशेषो श्षेयः। न केवलं सुप्तिङप्रत्ययापेक्ष एव प्रकृतिश्ेषः, किन्तु त. द्धितप्रकृत्यपेक्षोऽपि संभवति॥

यथा- त्वामाश्रितः प्रथोयांस्तद्विभवश्व्ापि नाथ तव घृणया। त्वत्प्रतिकूलस्तु भवेत्साधीयांस्तद्विपत्ति- निवहश् ॥९१६॥ हे नाथ! त्वामाश्रितः पुमान तव घृणया कृपया प्रथी- यान् प्रथा नाम गुणवत्ताप्रख्यातिः साऽस्यास्तीति प्रथावान् अतिशयेन प्रथावान् प्रथीयान् भवेत्। प्रथाशब्दान्मतुबन्तादी- यसुनि 'विन्मतोः' इति मतुपो लुक। तद्विभवः भगवदाश्ि- तस्य विभवोऽपि प्रथीयान् अतिशयेन पृथुः अतिविपुल इत्य- ALANKARA II 20

154 अलंकारमणिहारे

र्थः। पृथुशब्दादीयसुनि 'रऋतो हलादेर्लघोः' इति ऋकारस्य रेफादेशः । त्वत्प्रतिकूलस्तु तव घृणयेत्येतदत्रापि संबध्यते। घृणया जुगुप्मया 'जुगुप्साकरुणे घृणे' इत्यमरः । अनर्होऽय- मिति त्वत्कर्तृकजुगुप्सयेत्यर्थः । साधीयान् आधिना सह व- तत इति साधिः। अतिशयेन साधि: साधोयान् निरतिशय- मनोव्यथ इत्यर्थः । भवेत्। तस्य त्वत्प्रतिकूलस्य विपत्तिनिव होऽपि साधीयान् अतिशयेन बाढः अतिमात्रदृढ इत्यर्थः । बा- ढशब्दादीयसुनि 'अन्तिकबाढयोनेंदसाधौ' इति साधादेश। 'गाढवाढदृढानि च' इत्यमरः । अत्र प्रथावत्पृथुशब्दयोः साधि- बाढशब्दयोश्च प्रकृतेस्तद्धितप्रत्यये परे ऐकरूप्यम्॥ तिडतद्धितप्रकृतिप्रत्ययोभयश्ेषोऽपि संभवति। यथा- असुलभमाशासै कथममृतं श्रीशादघी महान- न्दात्। इत्यङ्ग मा त्रपिष्ठा इह कतिकति तेन नामृतं गमिताः ॥११७॥ अघमस्यास्तीत्यघी। नित्ययोगे मत्वर्थीय इनिः । नित्य- दुःखीत्यर्थः। 'अंहोदुःखव्यसनेष्वघम्' इत्यमरः । महानन्दात् 'स एको ब्रह्मण आनन्दः' इत्युक्तनिरवधिकानन्दात्। इदमुभ- योरतिमात्रानानुरूप्यं द्योतयितुम्। श्रीशात् भगवतः असुलभं दुर्लभं अमृतं निश्श्रेयसं कथं आशासै अपक्षिषीय। श्वेव दे- वभोग्यं पुरोडाशमिति भावः। 'एत ऐ' इति लोडुत्तमस्य प- कारस्य ऐआदेशः। इति एवं अङ्ग ! इदं कस्यचिद्वा स्वस्य वा संबोधनम्। मा त्रपिष्ठाः मा लज्जिष्ठाः 'त्रपूष लजायाम्' अ- स्माल्लुडि ऊदित्वाद्वैकल्पिक इट्। माङयोगादडभावः । ईदशोऽ-

श्लेषसरः (२८) 155

हं तादृशाशासने कथ न त्रपेयेत्यत्राह-इहेत्यादिना। इह अ- स्मिन् लोके तेन श्रीिन कतिकति त्रपिष्ठा इति योजना । अतिशयेन तृप्रा: त्रपिष्ठा जनाः । तृपरं दुःखमिति माधवः। अयं चात्र तद्वति वर्तते। त्वत्तोप्यतिशयित दुःखा इत्यर्थः । तृप्रशब्दादतिशायनेऽर्थे इष्ठनि 'प्रियस्थिर' इत्यादिना त्रपीत्या- देशः। अमृतं न गमिता: भूयांस एव निश्श्रयेसं नीताः । त्वं कुतस्तदाशासनाय लजस इति भावः। अत्र त्रपधातोः तृप्र- शब्दस्य च प्रकृतेः क्रमेण इडाश्िष्टथासि तिडि इष्ठनि त- द्विते चैकरूप्यम्। एवं प्रत्यययोरप्यैकरूप्यमिति ध्येयम्॥

अथ प्रत्य यश्लेषः.

प्रकृतिप्रत्ययौघस्यनकस्य प्रत्ययैर्यदि। श्िष्टैस्सरूपता सोऽयं प्रत्ययश्लेष उच्यते॥

यत्रानेकेषां प्रकृतिप्रत्ययसमुदायानां तद्धटकप्रत्ययश्लेषनि- मित्तकं सारूप्यं दश्यते सोऽयं प्रत्ययश्लेषः । इमे च प्रकृ- तिप्रत्ययश्षेषलक्षणे रुद्रटानुरोधेन वर्णिते। वस्तुतस्तु- स एष प्रकृतिश्लेषः प्रकृत्यो: श्रिष्टता यदि। श्लिष्टतायां प्रत्यययो: प्रत्ययश्ष्ेष इष्यते ॥. इत्येतावती एव लक्षणे अलं, काव्यप्रकाशाद्यनुरोधित्वात्। 'विभक्तेवैचित्रचस्य विशेषहतुतया पृथगुपादानात्प्रत्ययपदं तद तिरिक्तपरम्' इति काव्यप्रदीपकारः॥

156 अलंकारमणिहारे

यथा- कमिता श्रियो मदागः क्षमिता यत्रावभासते वितता। अमिता ममतापाळिश्शमितानेनाप्स्यते तथाऽभिमता॥११८॥ श्रियः कमिता भगवान्। अनेन पुरुषकारसान्निध्यमुक्तम्। मदाग: ममापराधं क्षमिता सोढा क्षमतेर्हुंट्। ऊदित्वाद्वैकल्पि- क इट्। तत्र हेतुमाह-यत्रेति। यत्र यस्मिन् श्रीवल्लमे वितता विस्तृता क्षामतेति योजना। क्षमत इति क्षमी । क्षमेः 'श- मित्यष्टा्यो [घनुण' इति घिनुण् प्रत्ययः। 'नोदात्तापदेशस्य' इति वृद्धिनिषेधः । तस्य भावः क्षमिता महापराधसहिष्णुता अवभासते। अथ तत्कार्यमाह-अमिता मम तापाळि: आध्या- त्मिकादितापपरंपरा शमिता शमिष्यति। शाम्यतेर्लुट्। भगव- ता मदागसि क्षान्ते मम तापत्रयव्यथा नङ्क्ष्यत्येव्त्यथः । न केवलमतावदेव, तथा अनेन मयेत्यर्थः। अभिमता शास्त्रसम्मता शमिता शाम्यतीति शमी पूर्ववदेव घिनुण्, वृद्धयभावश्च। तस्य भावः शमिता 'शान्तो दान्तः' इति श्रुता शान्तता भगवदु- पासनौपयिकीति भावः। आप्स्यते लप्स्यते। अत्र क्षमिता श- मितेति प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य तास्तत्प्रत्ययश्लेषनिमित्तकं सा- रूप्यमिति प्रत्ययश्लेष: ।। यथाषा- अग्राहि हृदा भगवान् दुर्विषयस्येन्द्रियं च नि- खिलं मे। धन्येनाभावि मया मम भवकान्तार- चारदुःखमपि॥९१९॥

श्लेषसर: (२८) 157

भगवान् हद्दा मनसा मयेति शेषः । अग्राहि अगृहत ध्यात इत्यर्थः। ग्रहे: कर्मणि लुडि चिण्। मे मम निखिलं इन्द्रियं चक्षुरादिकं च इदं कर्तृ, दुर्विषयस्य कर्मणि षष्ठी । अग्राहि अग्राहकं भवतीति शेषः । ग्रहेः कर्तरि 'नन्दिग्रहि' इति णिनिः। अत एव मया धन्येन कृतार्थेन अभावि। भ- वतेर्भावे लुडि चिण् अभूयत। सम भवकान्तारचारदुःसमपपि अभावि न भावि अभावि । इतःपरं पुनर्न भविष्यतीत्यर्थः । 'भविष्यतिगम्यादयः' इति भविष्यत्यर्थे 'भुवश्च' इत्यौणादि- क इनिः। स च णित्। 'आङिणित्' इत्यतो णिदित्यनुवृत्तेः। ततो नञसमासः। अत्र अग्राहि अभावीत्युभयत्रापि चिणाणे- न्योः प्रत्यययोरैकरूप्यम्॥।

यथावा-

जगतामादिरभूस्त्वं तव महिमा त्बनिदमादि- वचसोडपि। अभवस्त्वं फणिशैले त्वामाश्रित्या- हमपि भवानि हरे ॥ १२० ॥ हे हरे! त्वं जगतां आदिः 'यतो वा इमानि' इत्युक्त- रीत्या कारणं अभू: आसीः। भवतेर्लुङ् मध्यमैकवचनम्। तव महिमा तु अनिदमादिवचसोऽपि अभू: अविषयः 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इति श्रुतेः। नञो भूशब्देन समासः । त्वं एवंज- गत्कारणभूत इति भावः । फणिशैले अभवः जगदवनार्थमर्चा- त्मना प्रादुरासीरित्यर्थः। भूधातोर्लइमध्यमैकवचनम्। त्वां आ- श्रित्य अहमपि विषयमरुमरीचिकाहरणायमानहृदयोऽपीति भावः। अभवः पुनर्जन्मविधुरः भवानि प्रार्थनायां लोट। भवितुमाशासे

158 अलंकारमणिहारे

इत्यर्थः । अत्र अभू: अभवः इत्युभयत्रेऽपि सिप्सुप्रत्यय- योरैकरूप्यम्॥

यथावा-

आचार्याणामभिमुखमतनोर्मी दूरतोऽस्य बा- धा मे। त्वरितं हरेर्ममाखिलदुरितं तस्याम्ब मां प्रियं तनुयाः ॥ ९२१॥ हे अम्ब! मां आचार्याणामभिमुखं अतनोः अकरोः। त- नोतेर्लडि मध्यमैकवचनम्। अस्य अतनोरित्यावर्त्यते । अतनोः कामस्य बाधा मे मम दूरतो भवति। आचार्याभिमुख्येन का- मादयो मां न स्पृशन्तीति भावः। मम अखिलं दुरितं पूर्व- मुत्तरं चाघं हरे: अपनुदेः। हजस्संभावनायां लिड्मध्यमपुरुषै- कवचनम्। मां तस्य हरेरित्यतदत्रावर्त्यते। हरे: भगवतः प्रियं 'सच मम प्रियः' इत्युक्तरीत्या प्रीतिविषयं तनुया: कुर्याश्च। तनोतेस्संभावनायां लिङ्। आचार्याभिमुख्यदात्री त्वं उत्तरपू- वघश्लेषविनाशपूर्वक परमे व्योम्नि भगवन्नित्यकिंकरं कुर्या एवेति संभावये। यो मे गर्भगतस्यापि तृत्ति कल्पितवान् प्रभुः । शेषवृत्तिविधानाय स किं सुप्ोऽथवागतः । इति न्यायादिति भावः। अत्र अतनोः हरे: इत्यत्र सिप्ङसो- रैकरूप्यम्॥

यथावा- त्वामाश्रितस्य पातो न किंतु सोऽपि त्वया

श्लेषसरः (२८) 159

दयाजलघे। त्वञ्चरणौ मामेवं किमन्यदवशिष्यते- डर्थनीयं मे ॥९२२॥

हे दयाजलधे! त्वां आश्रितस्य पातः अधागतिः पतते- भावे घञ्। न भवति। किंतु, त्वया सोऽपि पातः रक्षितः पातेः कर्मणि कः। अनेनानिष्टनिवारणमिष्टप्राप्तिश्चोच्यते। 'पातस्तु र- क्षिते। पतने च' इति रत्नमाला। आश्रितस्यैवंविधातिशयला- भे तव किमायातमित्यत्राह-त्वदिति। त्वच्चरणौ मां, अहमपि न किं तवाश्रित इति भावः। एवं पातः रक्षतः । पातेर्लेट् प्रथमपुरुषद्विवचनम्। एवमिति साभिनयनिर्देशः । आश्रितान्तरं त्वमेक एव रक्षसि। मां तु त्वच्चरणौ द्वौ रक्षत इति तद- पेक्षया ममैवातिशयलाभ इति भावः। अन्यत् अनिष्टनिवारणे- षप्रापणरूयरक्षाणादन्यत् किं ममाशास्यं सर्वस्यापि प्रार्थनीयस्या- त्रैवान्तर्गतत्वादिति भावः । अत्र द्वितीयतृतीययोरर्थयोस्सुबन्त- कृत्प्रत्ययस्य क्स्य तिङन्ततस्प्रत्ययस्य चैकरूप्यमिति प्रत्यय- क्षेषः प्राथमिकपदश्लेषेण संकीर्ण इति पूर्वेभ्यो विशेषः।

अथ वचनश्लेष :.

स भवेद्चनश्रलेषः श्िष्यन्ति वचनानि चेत् ।

सुब्विभक्तीनां तिण्विभक्तीनां वा वचनानि श्िष्टानि चे- द्वचनश्ेष इत्यर्थः ॥ यथा-

160 अलंकारमणिहारे

खलन्ती हरिहृदये तुदती विपदः प्रपुष्णती विभवान्। लक्ष्मीस्तच्चरणे वा रुन्धां मम चाप- लानि दीव्यन्ती॥ १२३॥ अत्र खेलन्ती दीव्यन्ती इत्यनयोः 'शप्छ्यनोर्नित्यम्' इति शीनद्योः परयोर्नित्यं नुम्। तुदती इत्यत्र तुन तुम्। 'आ- च्छीनद्योर्नुम्' इति विकल्पेन विहितत्वास्तस्य। रुन्धा निरुद्धानि करोतु कुरुतामिति चार्थः। 'रुधिर् आवरणे' अस्मादात्मनेपदि- नो लोटि प्रथमपुरुषैकवचनम् । पक्षे तस्मादेव धातोः पर- स्मैपदिनो लोट्प्रथमपुरुषद्विवचनम्। अत्र खेलन्तो इत्यादि- सुबन्तेषु रुन्धामिति तिङन्ते चैकवचनद्विवचनयोः श्रेषः। लि- ङ्श्लेषोऽप्यत्र द्रष्टव्यः॥

यथावा- सुमहामहास्स्वयंभूकृतबहुधामान ऊर्जितार्चा- विभयः । सुश्रीकमनास्सततं सर्वात्मानः परश्रि- यं सन्दधताम् ॥ ९२४॥

अत्र श्रीपरवासुदेवस्य श्रीवेंकटाचलादिदिव्यदेशस्थार्चाव- ताराणां च श्ेष:। प्रथमपक्षे-सुमहत् महः तेजो यस्य स तथोक्त। स्वयंभुवा वेधसा कृतः बहुधा बहुप्रकार: मानः पू- जा यस्य सः। ऊर्जितौ अर्चा श्रीवेङ्कटाचलादिगतोऽर्चावतारः, विभवः रामकष्णाद्यवतारश्च यस्य येन वा स तथोक्तः। स- ततं शोभना श्रीः लक्ष्मीः यस्मिस्तत् सुश्रीकं मनो यस्य सः सुश्रीकमनाः। 'अस्या देव्या मनस्तस्मिस्तस्य चास्यां प्रतिष्ठि-

लेषसरः (२८) 161

तम्' इत्युक्तरीत्याऽनवरतमपि लक्ष्मीलालसमानस इत्यर्थः । स- र्वेषामात्मा अन्तः प्रविश्य नियन्ता पर: परवासुदेवः नः अ- स्माकं श्रियं सर्वप्रकारसमृद्धिं संदधतां संधत्ताम् । 'दध

द्वितीयपक्षे तु-इमानि विशेषणानि बहुवचनान्तानि, वि- भव इति विशेष्यानुराधात्। सुमहान् महः उत्सवः नित्यो- त्सवपक्षोत्सवादि: येषां ते। 'मह उद्धव उत्सवः' इत्यमरः। अदन्तोऽयं महशब्दः। स्वयं आत्मना अनितरप्रेरणमित्यर्थः । भु- वि कृतानि आश्रितानि बहूनि धामानि वेंकटाचलादिस्थानाननि यैस्ते तथोक्ताः। ऊर्जिता: ऊर्जस्वलाः अर्चाः पूजा प्रतिकृतयो वा येषां ते तथोक्ताः । 'अर्चा पूजाप्रतिमयोः' इति मेदिनी। श्रिया लक्ष्म्याः कमनाः कामयितारः सुष्ट श्रीकमनाः सुश्री- कमनाः। सुष्ठ लक्षम्याः अभिरूपा वा 'कमनः कामुके कामेऽ- भिरूपेऽशोकपादपे' इति मेदिनी। सर्वेषां चेतनाचेतनानां आ- त्मान: विभवः प्रभवः जगदीश्वरा इत्यर्थः। तत्तदविव्यदेशार्चा- बहुत्वप्रयुक्त बहुवचनम्। सततं परश्रियं श्रेष्ठां संपदं संद- धताम्। दधातेजौहोत्यादिकाललोट्प्रथमबहुवचनम्। अत्र सुम- हामहा इत्यत्र सुबन्ते संदधतामित्यत्र तिङन्ते च प्रथमै- कवचनबहुवचनयोः श्ेषः। स्वयंभूकृतेत्यादौ तु पदश्लेष इति वेदितव्यम्। परश्रियमित्यत्र समस्ततायां शकारस्य 'अनचि च' इति वैकल्पिकं द्वित्वम्।।

यथावा-

सकृदपि वामित्रतया रघुनन्दन यस्त्वया पुर- ALANKARA II 21

162 अलंकार मणिहारे स्क्रियतेऽलम्। भोक्ताचतुरश्राणां रसाभृतां प्रा- णदं सविषयं वाऽयम ॥ १२६॥। हे रघुनन्दन ! यः पुमान् मित्रतया सुहृत्वेन पक्षे अि- त्रतया असुहृ्त्त्वेन त्वया सकृदपि वा पुरस्क्रिकयते पूज्यते आ- द्वियत इति यावत्। पक्षे अभियुज्यत इत्यर्थः । 'पुरस्कृतः पूजितेऽरात्यभियुक्तेऽग्रतः कृते' इत्यमरः। सः अयं उक्तविध एष पुमान्। चतस्रः अश्रय कोटयो येषां तेषां तथोक्तानां 'स्त्रियः पाळ्यश्रिकोटयः' इत्यमरः। 'सुप्रातसुश्व' इत्यादिना बहुव्रीहावजन्ततया निपातितोऽयम्। चतुर्दिगन्तविद्यमानानामिति यावत्। रसाभृतां भूपालानां प्राणदं शक्तिप्रदं विषयं देशं 'देशविषयौ' इत्यमरः। वाशब्दो भिन्नक्रमः। अलं भोक्ता वा भोक्ष्यत्येव पालयिष्यत्येवेत्यर्थः । 'भुज पालनाभ्यवहारयोः' अ- स्मालृट्। 'वा स्याद्विकल्पोपमयोरेवार्थे च तदव्ययम्' इति विश्वः ॥ अन्यत्र-सः अमित्रतया अभियुक्तः पुमान् भोक्ता अचतुर: श्राणां इति छेदः। अलं अचतुरः अकुशलः । नभृता अभृता रसेन अभृता रसाभृता तां नीरर्सामित्यर्थः । श्राणां यवागूं 'यवागरुष्णिका श्राणा' इत्यमरः । भोक्ता अभ्यवहर्ता पाते- त्यर्थः । भुजेस्तृन्। अत एवं 'न लोक' इति निषेधात् श्रा- णेत्यत्र न कर्मणि वष्ठी किंतु द्वितीयैव। प्राणं द्यतीति प्राणदं असूच्छेदकम्। देद्दान्तरानिले प्राणो जीवात्मपरमात्मनोः। आयुरिन्द्रियसत्त्वेषु प्रणवे काव्यमर्माण॥ इति रक्षमाला। अयं अविद्यमानयकारं विषयं विषमित्यर्थः ।

श्लेषसरः (१८) 163

शब्द्ार्थयोस्तादात्मंय न प्रस्मर्तव्यम्। तद्वा भोक्ता । त्वंदभि- युक्तो दुर्गतो यत्र क्ववा कदनाभ्यवहारेण जीवति। तथा जीवि- तुमनिच्छुर्गरळं वा पिबाे। न तु त्वदग्रतः पराक्रमत इति भावः। अत्र चतुरश्राणां रसाभृतामित्यत्र षष्ठीबहुवचनाद्वितीयै- कवचनयोरक्षेष: पदश्षेपसंकीर्ण: । भोक्तेत्यन्र सुबन्तकृत्तिङो: श्लेषः । अयमित्यत्र पदश्लेषसकीर्णः प्रथमाद्वितीययोर्विभक्तचो- इश्लेषश्च।। यथावा- सर्वविदो भजतान्नश्रवेतस्सुगुणादिमान्यदुवरी- यान्। अप्रतिहतप्रभावान्महास्वभावान् दुरन्तदु रितनुदः ॥१२७॥ अत्र भगवतो भागवतानां च श्रेष: । तथाहि-वेत्तीति विदः, इगुपधलक्षणः कः। सर्वस्य विदः सर्वविदः सर्ववित् 'यस्सर्वश्ञस्सर्ववित्' इति श्रुतेः। सुगुणादिमान् सुगुणाः सत्य- कामत्वादय: कल्याणगुणाः आदयो येषां ते सुगुणादयः आ- दिशब्देन स्व्ररूपरूपादीनां ग्रहणम्। तेऽस्य सन्तीति तथोक्तः। नित्ययोगे अतिशायने वा मतुप्। अप्रतिहता च सा प्रभा च तद्वान्। 'न तत्र सूर्यो भाति' इत्याद्यक्तसूर्याद्यभिभावुकादेव्य- प्रभाशाली। तत्र हेतु: महती च सा स्वभा च तद्वान् महा- स्वभावान् लोकोत्तरस्वयंप्रकाशस्वरूपः न ह्रस्य प्रकाशस्सू- र्यांदेरिवान्या्धािः। यद्ा भाः प्रभावः 'भाः प्रभावे च दी- सौ च' इति मेदिनी। महाप्रभावशालीत्यर्थः । नुदतीति नुदः, इगुपधलक्षण: कः । दुरन्तं यहुरितं तस्य नुदः पूर्वोत्तराघ- निर्धूनन इत्यर्थः । अतिशयेन उरु: वरीयान् उरुशब्दादीयसुनि

164 अलंकारमणिहारे

'प्रियस्थिर' इत्यादिना वरादेशः । यदुषु वरीयान् यदुवरी- यान् यदुकुलोत्तंसो भगवान् नः चेतः भजतात् हृदि सं निध- सामित्यर्थः ॥ पक्षे-भज तान् नः इति छेदः। नः अस्माकं चेतः! हे मनः! सर्वे विदन्तीति सर्वविदः तान् विदेः कविपू। सर्व- शनित्यर्थः । शोभनाः गुणाः 'अष्टावात्मगुणा दया सर्वभूतेषु क्षान्तिरनसया शौचमनायासो मङ्गळमकार्पण्यमस्पृहा' इत्यादि गौतमाद्यक्ता महागुणा: येषां ते सुगुणा: तेषु आदिमा: अग्रि- मा: तांस्तथोक्तान् आदिशब्दान्रवार्थे 'अग्रादिपश्चाड्गिमच्' इति डिमच्। अप्रतिहतप्रभावान् अकुण्ठितमहिमशालिनः । म- हान् स्वभावो येषां ते तथोक्तान् उत्तमशीलान् दुरन्तं दुरितं नुदन्तीति तथोक्तान, नुदे: कविप्। तान् प्रसिद्धान् यदुवरस्य इमे यदुवरीया: तान्। गहादेराकृतिगणत्वाच्छः। भागवतानि- त्यर्थ:। भज सेवस्व। भजतेः परस्मैपदिनः लोष्मध्यमैकवच- नम्। पूर्वत्र लोट्प्रथमकवचनम्। अत्र सुगुणादिमानित्यादौ प- दश्लेषसङ्गीर्ण एकवचनबहुवचनयो: श्रेषः। एवं प्रथमाद्वितीय- योर्विभक्तयोरपि। यदुवरीयानित्यादौ तु वचनविभक्तिश्लेष: पू. र्ववदेव । इयांस्तु विशेष :- ईयसुन्छरूपतद्धितप्रत्ययान्तप्रकृत्योः तत्रापि उरुवरशब्दरूपपरमप्रकृत्योश्च श्षेष इति॥ यथावा- व्रजजनतानां न्यरुणस्त्वं वर्षीयानुपप्ठवान् शौरे। अपिच गरीयान् दोषान् काळिन्याः का- ळियोद्वृतेर्व्यधुनोः ॥९२८॥ हे शौरे! वर्षीयान् ज्यायान् पुराणपुरुष इति भावः।

लेषसरः (२८) 165

अतिशयेन वृद्ध इति विग्रहः। वृद्धशब्दादीयसुनि 'प्रियस्थिर' इत्यादिना वर्षादेशः। त्वं व्रजजनतानां नन्दवजजनसमूहानां वर्षीयान् अतिवृष्टिसंबन्धिनः गोवर्धनयागावसरक्रद्धवृद्धश्रवः- कलितानिति भावः । उपप्नवान् उपद्रवान् न्यरुणः न्यगृह्णाः । आपेच गरीयान् अतिशयेन गुरु: गुरूणामपि गुरु: प्रथमाचार्य इत्यर्थः। 'त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्' इत्युक्ते:। 'गुरुर्गुरु- तमः' इति नामसहस्रपाठाच्च। काळीयस्य तन्नाम्त आशीविषस्थ उद्धतेः उत्सारणात् काळिन्द्या: यमुनाया: गरीयान् गरः गरळं तत्संबन्धिनः । गहादित्वाच्छः । एवं वर्षीयानित्यत्रापि दोषान् व्यधुनो: निराकार्षीः । अत्र प्रथमैकवचनद्वितीयाबद्डुवचनयोः श्लेषः। अन्यत्सर्वे यदुवरीयानित्यत्रेव बोध्यम्।। यथावा- गाते तवाब्जतुलनां ग्रीवा नयने नखानि च मुरारे। व्यतिपाते जगदखिलं कृपा तव हशौ भुजाश्र चत्वारः॥१२१।। हे मुकुन्द ! तव ग्वा अब्जतुलनां शङ्गतौल्य गाते ग- च्छति प्राप्नोतत्यर्थः। नयने आब्जतुलनां पद्मसाम्यं गाते ग- च्छतः। नखानि च अब्जतुलनां चन्द्रसाधर्म्य गाते गच्छन्ति। 'गाड् गतौ' अस्मान्भौवादिकात् क्रमेण लदप्रथमपुरुषैकवचन- द्विवचनबहुवचनानि। बहुवचने 'आत्मनेपदेष्वनत.' इति झस्य अत्। तव कृपा अखिलं जगत् व्यतिपाते कर्मव्यतिहारेण र- क्षति। कर्मव्यतिहारो नाम क्रियाविनिमयः। दम्भुजयोग्यं पा- लनं करोतीत्यर्थः। तव दशौ अखिलं जगत् व्यतिपाते कृपा- भुजयोग्यं पालनं कुर्वाते। चत्वारो भुजाश्च व्यतिपाते कपाद-

166 अलंकारमणिहारे

ग्योग्यं पालनं कुर्वन्तीत्यर्थः। व्यतिपूर्वकात्पातेः 'कर्तरि कर्म- व्यतिहारे' इत्यात्मनेपदे क्रमेण लट्प्रथमपुरुषैकद्विबहुवचनानि। अत्र गाते व्यतेपाते इति च वचनत्रयेऽपि तुल्यरूपमिति व- चनश्रेषः । अय शुद्धः न तु पूर्ववत्सङ्कीर्णः इति विशेषः॥ 'अमीषामषनां श्ेषाणं मध्ये यस्य यस्मिन्नन्तर्भावः प्र- तिभाति तत्र तद्भ्िन्नत्वं विवक्षणीयम्' इत्यलङ्गारकौस्तुभकारः। एते श्लेषभेदा: प्रागुपदरशितेषु प्रकृताप्रकृतादिश्षेषोदाहरणेष्वपि यथायथं संभवन्तीति ध्येयम्। एवं अष्टविघस्सभङ्गश्लेषो नि- रूपितः। अभङ्गश्लेषो यथा, मदीय एव नृसिंहविलासे - अमृतश्रियं प्रयच्छन् सतां प्रवर्धितहिरण्यगर्भो यः । मुग्धेन्दुबिम्बधामा मुखे हरिस्स्तान्मु- दे महान् स पुमान् ॥ १३०॥ अत्र श्रीह्यग्रीवनृसिंहयोरुभयोरपि स्तव्यत्वेन प्रस्तुतयो- रेव श्लेषः। यः सतां अमृतश्रियं त्रयीमित्यर्थः । 'ऋचस्सा. मानि यजूगृंषि। सा हि श्रीरमृता सताम्' इत श्रुतेः । प्रय- च्छन् प्रदानेन हेतुना 'लक्षणहेत्वोः' इति शता । प्रवर्धितः समेधितः हिरण्यगर्भः ब्रह्मा येन सः मधुकैटभापहृतवेदाहरण- तत्प्र इनोज्जीवितचतुर्मुख इत्यर्थः । 'यो ब्रह्माणं विद्धाति पूर्वे यो वै वेदांश्च प्रहिणाति तस्मै' इाते श्रुतेः । अत्र मोक्षधर्म- गतह्यशिर उपाख्यानमनुसन्घेयम्। पक्षे-सतां ब्रह्मवेदां अमृत- श्रियं मुक्तिसंपदं प्रयच्छन् प्रवर्धित प्रकर्षेण छिन्नंः हिरण्य- स्य हिरण्यकशिपोः गर्भः कुक्षि: येन स तथा। मुग्धेन्दुबि- वं धाम स्थानं यस्य, पक्षे मुग्धेन्दुबिम्बस्य धामेव धाम तेज: यस्य स तथोक्त। नृसिंहदिव्यविग्रहस्य 'इन्दुधवळं लक्ष्मी-

श्लैष सरः (२८) 167

नृसिंहं भजे' इति पाण्डुरत्वोक्तेः । मुखे हरि: तुरङ्गः सिंहश्च स महान् मुदे अस्तु। अत्रान्योन्यविलक्षणं पदभङ्गमनपेक्ष्य स- मानानुपूर्वी कशब्द प्रतिसन्धानबोध्यानेकार्थक्रोडीकरणादभङ्गश्लेषः।। अत्र केचित्-अनयोस्सभङ्गाभङ्गक्षेषयो. 'सर्वदोमाधवः' इत्यादौ सर्वदः सर्वदेति पदद्वयस्य जतुकाष्ठन्यायेन संबन्धा- त्सभङ्गश्षेषइशव्दालङ्कारः, शब्दवृत्तित्वात्। अभङ्गश्लेषस्तु अ- बजकमलादिशब्देषु पदभेदाभावेन पद्द्वयसंबन्धाभावाच्छव्द्वृ- त्तितानुपपत्तेरेकस्मिन् शब्दे अर्थद्वयस्य वाच्यतया संबद्धत्वा- दयमेकवृन्तगतफलद्वयन्यायेनार्थालङ्कार इत्याहुः॥ अन्ये तु-सभङ्गाभङ्गश्लेषी द्वावपि शब्दालङ्कारावेव, शब्दा- न्वयव्यातेरेकानुविधायित्वात्। न तु सभङ्गश्लेषस्य शब्दाश्रित-

भ्यामेव व्यवस्थोपपत्तावतिरिक्तनियामकान्तरकल्पने गौरवात्। न चैवमभङ्गश्लेषस्यापि शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायितया श- व्दश्ेषत्वे अर्थक्षेषो निर्विषयस्स्यादिति वाच्यं, स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम्। अहो सुसदशी रीतिस्तुलाकोटे: खलस्य च। इत्यादौ यत्र स्वल्पेनोन्नतिमायातीत्यादिना शब्दपरिवर्तनेऽपि न श्लेषत्वभङ्ग:। तत्रैवार्थश्लेषपदवीसाम्राज्यादित्यवादिषुः ॥ कुवलयानन्दकृतस्तु-उभयमप्यर्थालङ्कार इति। अयं हि ते- षामाशय :- सभङ्गाभङ्गभेदेन द्विविधोऽप्ययं श्ेषोऽर्थालङ्कार एव,

श्रयाश्रयिभावस्यैव लौकिकालङ्कारवत्तत्तदलङ्कारप्रयोजकत्वम्। लौ-

168 अलंकारमणिहारे

किकालङ्कारो हि कङ्कणमश्जीरादि: पाणिपादादिनिष्ठः पाणिपा- दाद्यलङ्कारतयैव व्यवहियते । इयमेव रीतिः काव्यगतालङ्कारे व्वपि। न च शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वादस्य शब्दाल- क्ारत्वमिति वाच्यम्। तथा सति सर्वेषामप्यलङ्काराणां तद न्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन शब्दालङ्गारताप्रसङ्गात्। न चाभ द्श्ेषस्य एकवृन्तगतफलद्वयन्यायेन एकपदाश्रितार्थद्वयनिष्ठत- यार्ऽर्थालङ्कारत्वं, सभङ्गस्य तु जतुकाष्ठन्यायेन शब्दद्वयसंक्षेषरू- पत्वाच्छव्दालङ्कारत्वमिति सर्वस्वकाराद्कं युक्तं, 'अर्थभेदेन शब्दभेदः' इति मते 'अन्याय्यं चानेकार्थत्वम्' इत्युपपत्ति- कबळिते अभङ्गश्लेषेऽपि सभङ्ग इव शब्दभेदस्य दुर्निवारतया शब्दयोरेव श्रेषस्य सुवचत्वात्। अत उभयं शब्दालङ्कार इति वा सभङ्गस्य शब्दालङ्कारत्वमभङ्गस्यार्थालङ्कारत्वमिति वा मत- द्वयमप्ययुक्तम्। तस्मात् द्वयोरप्यर्थालङ्कारत्वमेव युक्तमिति । अन्ये तु-चमत्कारे अर्थमुखप्रेक्षित्वादुभयोरप्यर्थालंकारत्वं, अ- नुप्रासयमकादेस्तु न चमत्कारेऽर्थमुखप्रेक्षित्वमिति न तेषाम- र्थालंकारत्वं अपितु शब्दवैचित्रयाच्छव्दालंकारत्वमेवेत्यप्याहुः॥ काव्यप्रकाशानुयायी जगन्नाथस्तु-"श्रुत्यैकयाSनेकार्थप्रति- पादनं श्रेष: । तञ्च द्वेधा-अनेकधर्मपुरस्कारेण एकधर्मपुरस्का- रेण च। आद्यं द्वेधा-अनेकशब्द्प्रतिभानद्वारा एकशब्दप्रति- भानद्वारा चेति त्रिविधश्श्लेष। तत्राद्यस्सभङ्ग: द्वितीयोऽभङ्ग इति वदन्ति। तृतीयस्तु शुद्धः। एवं त्रिविधोऽप्ययं प्रकृत- मात्रप्रकृतमात्रप्रकृताप्रकृताभयाश्रितत्वेन पुनस्त्रिविधः। तत्राद्ये भेदे द्वितीये च विशेष्यस्य श्रिष्टतायां कामचारः । तृतीय- भेदे तु विशेषणवाचकस्यैव श्रिष्टत्वं न विशेष्यवाचकस्य त- थात्वे शब्दशक्तिमूलध्वनेरुच्छेद एव स्यात्। विशेषणमात्रश्ि-

श्लैंषसरः (२८) 169

ष्टतायामपि प्रकृताप्रकृतधर्मिणोरुपादान एव श्ेष: । प्रकृतध- मिमात्रस्योपादाने तु समासोक्तेरेव विषयः । तदित्थं प्रकृत- मात्रविशेष्यकानेकार्थविशेषणं यत्र स एकः। एवमप्रकृतेत्यादि द्वितीयः। पृथगुपात्तप्रकृताप्रकृताभयविशेष्यकनानार्थविशेषणं तृ- तीयः। पतदन्यतमत्वं च लक्षणं पर्यवसितम्" इत्यभाणीत्। त- न्मतानुसारेण दिङ्मात्रमुदाहियते- तत्राद्यः प्रकृतमात्रविषयस्सभङ्ग: श्ेषो यथा- जगदवति यस्य पाणिस्सुभव्यभावेत्रसत्तया दीव्यन्। शषाहार्यादरणो विष्वक्सेनस्स शमयता- द्विध्रान् ॥ ९३१॥ यस्य भगवतः पाणिः त्रसतो भावः त्रसत्ता न त्रसत्ता अत्रस- त्ता तया अनुद्विप्नतया सुभव्यस्य जगत्क्षेमस्य भावे प्राप्ती विषये 'भू प्राप्तावात्मनेपदी' इत्याधृषीयान्भ्रवतेर्घन्। दीव्यन् ज. गत् अवति। पक्षे यस्य भगवत्सेनाधिनाथस्य विष्वक्सेनस्य सुभव्या अतिरमणीया भा: दीप्तिर्यस्य सः पाणिः वेत्रस्य स- त्तया स्थित्या प्राशस्त्येन वा दीव्यन् जगदवति 'यद्वेन्नशि- खरस्पन्दे विश्वमेतद्वयवस्थितम्' इत्युक्तेः। शेषाहार्ये शेषाद्रौ आदरणं यस्य स तथोक्तः । पक्षे शेषे अनन्ते अहार्य इतरैर- नपनोदं आदरणं यस्य स तथा। स्वस्येव तस्यापि नित्य- सिद्धतया तस्मिन्नविच्छिन्नप्रीतिरिति भावः। सः विष्वकसेनो भगवान् 'विष्वक्सेनश्चतुर्भुजः' इत्यमरः । पक्षे भगवत्सेनानी: विघ्नान् विद्यानिष्पत्तिविरोधिनोऽतरायान् ऐहिकश्रेयोन्तरायांश्ष शमयतात्। 'शुक्काम्बरधरं, यस्य द्विरद' इति पद्याभ्यामुभ- योरपि विभ्नोपशमनार्थमुपास्यत्वाभिधानात् । अत्र भगवद्विष्व- ALANKARA II 22

170 अलंकारमणिहारे

कसेनयोरुभयोरपि प्रकृतत्वात् प्रकृतमात्राश्रितोऽयमेकया श्रुत्या प. दद्वयप्रतिभानद्वारा भिन्नधर्मपुरस्कारेणानेकार्थप्रतिपादनात्सभङ्ग:।। विशेष्ययोरश्िष्टत्वेऽप्ययं संभवति, यथा-

ता। भृगुनेता रघुनेता यदुनेता वा ममाविता भविता ॥ ९३२॥ द्रावयतीति द्रावणः रवेः द्रावणः रविद्रावणः। बडुना धा- स्न्रा तेजसा रविद्रावणः वह्निनेव स्वर्णपिण्डं स्वतेजसा विला- पयतीत्यर्थः। महाप्रतापशालीति भावः। यथोच्यते मात्स्यादिषु पुराणेषु - योऽसौ बाहुसहस्त्रेण ज्याघातकठिनत्वचा। भाति रश्मिसहस्त्रेण शारदेनेव भास्करः ॥ इति, सहस्रकरमत्येति सोऽयं करसहस्रवान्। तेजसा महता श्रीमान् कार्तवीर्योर्जुनो नृपः । इति च । एवंविधो यः पर: विरोधी 'परोऽरिपरमात्मनोः' इति विश्वः। अर्थात्कार्तवीर्य इत्यर्थः । तस्य असुहृतः रिपुप्राणाप- हारिण: बाणाः येषु ते असुहृद्वाणाः। इद च विशेषणं 'उ- त्ससर्जैकवेगेन पश्चबाणशतानि यः' इत्येतदभिसंधायाक्तम् । असुहदां रिपूणां बाणप्राया इति वा। ये भुजाः सह्दस्न्नसंख्या- काः तेषां विततेः समूहस्य लविता छेत्ता। भृगुनेता भार्गवो रामः। पक्षे बहुधा अमरान्विध्यतत्यमरवित्, विध्यतेः किपू । यो रावण: तस्य परेषां रिपूणां असुहृतः प्राणापहारिणो बा- णा: येषु ते तथोक्ताः भुजाः विंशतिसंख्याकाः तेषां विततेः

श्लेषसरः (२८) 171

लविता रघुनेता भगवान् राघव। अन्यत्र बहुधा अमराणं दे- वानां विद्रावणे दूरोत्सारणे परः आसक्तः असुहत् द्वेषी यो बाण: बालेसुतः तस्य भुजानां विततेः लविता यदुनेता भग- वान्वासुदेवो वा मम अविता रक्षिता भविता इति। अत्र त्रयाणां भगवदवताराणामपि प्रस्तुतत्वात्प्रकृतश्लेषस्सभङ्गः अ- श्िष्टविशेष्यकः॥

अयमेवाभङ्गात्मको द्वितीयो यथा- दीव्यतु पुराणरत्नं दिव्यं मन्वन्तरप्रथितविभव- म्। वंश्यानुचरितगीतं सर्गप्रतिसर्गरचननिष्णा- तम् ॥ ९३३॥ मन्वन्तरेषु प्रथिता: विभवाः विभवावताराः 'मन्वन्तरा- वताराश्च विष्णाह्यशिरादयः' इति श्रीभागवताद्युक्ताः यस्य तत्। अन्यत्र मन्वन्तरानुवर्णनेन ख्यातवैभवम्। वंशे वेणौ भवं वंश्यं दिगादित्वाद्यत्। वंशनाळमित्यर्थः । तेन आचरितं गीतं गानं येन तत्तथोक्तं वेणुगानरसिकमित्यर्थः । पक्षे वंश्यानां सू- र्यादिवंशजानां राजादानां अनुचरतं चरित्रं गीतं उर्दारितं यस्मिस्तत् आहिताग्रयादेराकृतिगणत्वान्निष्ठायाः परनिपातः । सर्ग :- अव्याकृतगुणक्षाभान्महतस्त्रिविधाहमः। भूतसूक्ष्मेन्द्रियार्थानां संभवस्सर्ग उच्यते॥ इति श्रीभागवतोक्तलक्षणा समष्टिसृष्टिः। प्रतिसर्ग :- पुरुषानुग्ृहीतानामेतेषां वासनामयः । विसर्गोडयं समाहारो बीजाद्वीजं चराचरम्॥

172 अलंकारमणिहार

इत्युक्तलक्षणो महदादिसमाहाररूपचराचरादिव्या्टिसृष्टिर्विसर्गा - परपर्याया। तयोः रचने करणे निष्णातं कुशलम्। पक्षे स- र्गप्रतिसर्गवर्णने कुशलं दिव्यं अप्राकृतं रमणीयं व पुराणं सनातनं रतनं तत्वेनाध्यवसितं परं ब्रह्म। इतरत्र- सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशमन्वन्तराणि च। वंश्यानुचरितं चेि लक्षणानां तु पञ्चकम् ॥ इत्युक्तपश्चलक्षणं पुराणश्रेष्ठं श्रीमद्वैष्णवं पुराणं तस्यैव 'निरमिमीत पुराणरत्नम्' इति पुराणरत्नत्वोक्तेः। दीव्यतु दी- व्यताम्। अत्र मन्वन्तरेत्यादावेकशब्दप्रतिभानद्वाराSनेकधर्मपु·

विशेष्ययोरा्िष्टत्वे अभङ्गो यथा -- कमलाश्चितकरयुगळं कलशपयोरािसंभव- स्थानम्। तनुतां श्रियममितां नस्तत्परमं ब्रह्म तत्कळत्रं वा ॥ ९३४।। कमलैः अश्चितं पूजितं ततोऽपि श्राध्यं, कमलाभ्यां अश्जितं युक्तं च करयुगळं यस्य तत्तथा। कलशपयोराशि- संभवं तत्र विद्यमानं स्थानं निवासो यस्य कलशपयोराशि: संभवस्थान जन्मगृहं यस्य च तत्तथोक्तम्। अत्र विशेष्ययोर- र्िष्टता ।। तृतीयश्शुद्ध: प्रकृतमात्रविषयो यथा- भारतविख्यातयशास्स्मेरतरप्रावृषेण्यवारिद- भाः। प्रेक्षामनघां वितरतु साक्षान्नारायणः पुरा- णमुनिः ॥१३५॥

श्लेषसगः (२८) 173

भगवत्कृष्णद्वैपाय नोभयविषय कोऽयमेकधर्मपुर स्कारेणानेका- थप्रतिपादनाच्छुद्धः। अयमेवार्थश्ेष इति वदन्ति। महाभार- लाख्यप्रबन्धविख्यातयशस्त्वं प्रावृषेण्यजलदनीलत्वं साक्षाारा- यणत्वमित्येतान्युभयत्राप्येकरूपाण्येव धर्माणि। 'कृष्णद्वैपायनं ज्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम्' इति प्रमाणार्थोSत्रानुसंहितः । अयं श्लिष्टविशेष्यकश्शुद्धः॥ अयमेव अश्विष्टविशेष्यको विशेषणमात्रश्िलिष्टो यथा- कलशोदधिराजोदरकलितोदयमर्यमातिशायि- रुचि। हरिहृदयहारि रत्नं तच्च वधूरत्नमवतु मां प्रत्नम् ॥९३६।। अर्थमातिशायिरुचीति लक्ष्मीविशेषणं तु 'आदित्यवर्णे त- पसोऽधिजातः' इति श्रुतेः॥ एवमेते त्रयोऽपि भेदा: प्रकृतमात्रविषया: प्रदर्शिताः॥ अप्रकृतविषया यथा-

तिः। जगदुल्लासिश्रीकृष्ढान्तध्वंसी तवौजसा भ- गवन् ॥ १३७॥ हे भगवन्! निरङ्कशं यथा स्यात्तथा ऊष्मण: अहः ऊ- ष्माहं ग्रीष्मर्तुदिनं 'राजाहः' इत्यादिना टच् । तस्मिन् वि- स्फुरन्त्य: प्रकाशमाना: हेतयः किरणा: येन यस्य वा सत- थोक्तः। 'स्फुरति स्फुलत्योर्निर्निविभ्यः' इति षत्वस्य विक- ल्पेन विधानात् इह वीत्युपसर्गात्परस्य स्फुरतेस्सस्य न षत्वम्। 'ग्रीष्मोष्मबाष्पा ऊष्माण:, द्ेतिर्ज्वालायुधांशुषु' इति च रक्ष-

174 अलंकारमणिहारे

माला। अन्यत्र निरङ्गशोष्मेति भिन्नं पदं, अप्रतिहतौष्ण्य इत्य र्थः। हविषा आज्येन 'घृतमाज्यं हवि.' इत्यमरः । र्फुरन्त्यः हेतयो ज्वाला: यस्य सः। जगत् उल्लासयति प्रकाशयति प्र- हर्षयति चेति जगदुल्लासिनी या श्रीः द्यतिः संपञ्च तां क रोतीति तथोक्तः। भानोर्जगत्प्रकाशकत्वं प्रत्यक्षसिद्धम् । वहने- स्संपत्प्रदृत्वं च 'चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मी जातवेदो ममावह, श्रियमिच्छेद्धताशनात्' इति श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धम्। ध्वान्तध्वंसी इदमुभयत्र तुल्यार्थकम्। चित्रभानु: भास्कर: वह्निश्च 'सुर्य- वहनी चित्रभानू' इत्यमरः । तब ओजसा निरधावि निर्धूतः। निःपूर्वकाद्धावतेः कर्मण लुडि चिण । अत्र पूर्वार्धे सभङ्ग: तृतीयपादे अभङ्ग: ध्वान्तध्वंसत्यत्र शुद्धश्च श्िष्टविशेष्यकोऽ- प्रकृतमात्रविषयकः श्ेष:।।

यथावा-

तिः। जगदाप्यायनवृष्टिस्तव श्रिया पर्यभावि प- र्जन्यः ।। १३८ ।। हे भगवन्! संपूर्णा अनूना भाः छविः यस्य स तथोक्त: स्वः स्वकीयः यो दम्भोळिः वज्रायुधं तेन उज्ज्वलमूर्तिः । पक्षे संपूर्ण पूरितं भास्वत् भासुरं यत् अम्भः पयः तेन अ- ळिः भ्रमर इव उज्ज्वलमूर्तिः तद्वच्छयामल इत्यर्थः । यद्वा संपूर्ण यथातथा भास्वत् अम्भो यस्य स तथा। अत एव अळयुज्ज्वलभाः उक्तोऽर्थः । विशेषणोभयपदकर्मधारयः। मरुत्सु देवेषु महास्फूर्तिः अतिप्रकाशः, पक्षे मरुता वायुना महा- स्फूर्तिः अतिस्फुरणः अतिवेलचलन इत्यर्थः । 'स्फुर संचलने'

श्लेषसरः (२८) 175

अस्मान्भावे क्िन्। जगदाप्यायनवृष्टिः इदं पक्षद्वयेऽपि तुल्यार्थ- कम्। 'निकामे निकामे नः पर्जन्यो वर्षतु, यदिन्द्रो वर्षते' इति द्वयोरपि वर्षप्रदत्वोक्तेः। पर्जन्थ इन्द्रः ध्वनदम्बुद्श्च 'प- जन्यौ रसदब्देन्द्री' इत्यमरः। इदमपि तस्य पूर्वविशेषणवत् प्रावृषेण्यत्वसूचनाय। तव श्रिया संपदा त्विषा च। पर्यभावि परिभूतः । अत्र विशेषणत्रये क्रमेण सभङ्गोऽभङ्गशशुद्धश्च श्षेषः केवलाप्रकृतविषयः श्विष्टविशेष्यकः॥

परिभूतं हरिभासा कुवलयमम्भोदवलयमपि नी- लम् ॥ १३१॥ ह्रादिन्या: नद्याः, पक्षे ह्रादिन्या तटिता। अन्तः विलसन् 'तटिनी ह्रादिनी धुनी, ह्रादिन्यौ वज्रतटितौ' इति चामरः। अलं सारङ्गाणां भृङ्गाणां उल्लासदायी यो रसः मकरन्दः तं ददातीति सारङ्गोल्लासदायिरसदम्। पक्षे सारङ्गाणां चातकानां 'सारङ्गश्चातके भृङ्गे' इति शेषः। उल्लासदायि इदं भिन्नं प- दम्। रसत् अमलमिति छेदः। रसत् गर्जत् अमलं अकलुषं अतिस्निग्धमित्यर्थः । नीलं कुवलयं इन्दीवरं अम्भोदवलयं च हरिभासा परिभूतम् । अत्र प्रथमे मादे अभङ्गः द्वितीये सभङ्ग: नीलमित्यत्र शुद्धश्च श्षेष: अश्िष्टविशेष्यकः ॥ प्रकृताप्रकृतोभयविषयो यथा- हृद्यमहापद्मश्रीर्नीलरुचिः कुन्दसहजवरशङ्ग:। धनद इव कनति शौरिवियहुनीविमलवृषगिरी- शापः ॥१४०॥

176 अलंकारमणिहारे

हृद्या वक्षरस्था महापम्मा महती पूज्ये पभे करधृते य- स्यास्सा तथोक्ता श्रीः यस्य स तथोक्तः। पक्षे हद्या हृदय- प्रिया महापग्मश्रीः महापद्माख्यनिधिसंपत् यस्य सतथा।नी- ला रुचिर्यस्य नोले नीलनास्ति निधौ रुचिः अभिलाषो य- स्येति च । कुन्दसहजः कुन्दकुसुमसदशः तद्वद्धवलः वरः श्रेष्ठः शङ्ः पाञ्चजन्यो यस्य स तथोक्त, पक्षे कुन्दनिधेस्स- हजौ तत्सहावस्थायिनौ वरशह्गौ तन्नामानौ निधी यस्य स तथा। वियद्धन्या आकाशगङ्गया विमलः विगमितजगत्कलुषो यो वृष इति गिरीशः अद्रिवरः तेन आप्तः प्राप्तः सः आप्ो येनेति वा। पक्षे वियद्ुनी गङ्गेव विमलो विशद: वृष: वृ षभो यस्य स तथोक्त। गिरीशो रुद्रः आप्तः प्रत्ययितो यस्य सः तस्याप्त इति वा 'आप्तप्रत्ययितौ समौ' इत्यमरः । 5य'- म्बकसख इत्यर्थः। भगवात् श्रीनिवासः धनदः कुबेर इव क- नति दीप्यते। अत्र प्रकृताप्रकृतयोः भगवद्धनद्योरश्लिष्टत्वा- द्विशेषणानां च श्िष्टत्वान्भ्वति तृतीयो भेद: । परं त्वयमुप- मया संकीर्ण: । यदि च भगवान् धनदो विलसतीति पठित्वा अप्रकृतांशमपि श्ेषग्रस्तं विधाय रूपक क्रियते तदाऽपि प्र. कृतविशेष्यस्य शौरेरश्लिष्टत्वादखण्डित एव श्षेषः। न चात्र समासोक्तिरिति भ्रमितव्यं, अप्रकृतधर्मिणोऽपि शब्दवाच्यत्वात्। यत्र त्वप्रकृतव्यवहार एव शब्दशक्ति सहेतापि न त्वप्रकृत- धर्मी तत्र समासोक्तेरिष्टेः ॥ अत्र विचार्यते-अयं चालंकार: प्रायेणालंकारान्तरस्य वि- षयमभिनिविशते। तत्र किमस्य बाधकत्वं स्यात् आहोस्वि- त्संकीर्णत्वं उताहो बाध्यत्वमिति। अत्राहुरुन्भ्रटादय :- "थेन नाप्राप्ते य आरभ्यते स तस्य बाधकः" इति न्यायेनालंकारा-

लेषसरः (२८) 177

नतरविषय पवायमारभ्यमाणोऽलंकारान्तरं बाधते न चास्य वि- विक्तः कश्चिदस्ति विषयः। यत्र लब्धावकाशो नेतरं बाधेत। तथाहि - अप्रकृतमात्रयोः प्रकृतमात्रयोर्वा तावत्तुल्ययोगितैव जा- गर्ति प्रकृताप्रकृतयोस्तु दीपकम्। तदनुमोदिता उपमाद्यश्च। न च देव त्वमेव पाताऽलमाशानां त्वं निबन्धनम्। त्वं चामरमरुद्दूमिरतो लोकत्रयात्मकः ॥ इत्यादिकाव्यप्रकाशोक्ती विविक्तो विषय इति वाच्यं, रूपक- स्यैयात्र स्फुटत्वात्। श्रेषोपस्थापितपातालाद्यर्थस्याभेदारोपम- न्तरेण लोकत्रयात्मकत्वस्य दुरुपपादत्वात्। कथं तर्हि 'नदीनां संपदं बिभ्रद्राजाऽयं सागरो यथा' इत्यादावुपमायाः प्रत्ययः। कथं वा तत्रैव यथाशब्दस्थाने किमुशब्ददाने उत्प्रेक्षायाः । अपर इति कृते च रूपकस्येति चन्न। अत्र हि उपमादीनां प्रतिभानमात्रं, न तु वास्तवी स्थितिः। न हि श्वैत्येन शुक्तौ रजतत्वं प्रतीयमानमपि वस्तुतोऽस्ति। तस्मावुपमादिप्रतिभोत्प- त्तिहेतुश्श्ेष एव स्वविषये सर्वत्रालंकार इति॥ एतञ्चापरे न क्षमन्ते, तथाहि-यत्तावदु्यते येननाप्राप्ते इत्यादि तत्र 'सर्वदोमाधवः पायात्स योऽगङ्गामदीधरत्' इत्या- दिपरकीयपद्ये, गौरविताऽSसच्छ्रीरिह् नित्यं हद्याहितासुहल्लेखा। येन स वृषाचलाहितधामा देवाधिनायको जयति॥ इति प्रागुदाहतेऽस्मदीपवद्ये च श्लेवातिरिक्तः कोऽलंकार :? न तावत्तुल्ययोगिता, विशेष्ययोः पृथगनुपादानात् औपम्यस्य च गम्यत्वाभावात्। सा हि द्वयोरपि प्रकृतयोरप्रकृतयोवां विशे- व्यया: पृथगुपादाने सांदृश्यप्रत्ययनियमे च लब्धपदा, भवति। ALANKARA II 23

178 अलंकारमणिहारे

न हीह हरिहरयोर्भगवदिन्द्रयोर्वा सादृश्यं प्रतिपिपादयिषितम्।

तु श्ेष एव । एवंच सावकाशत्वाच्छलेषस्य नालंकारान्तरा- पवादकत्वं युक्तम्। अत एव उपमादीनां प्रतिभानमात्रमिति यडुकं तदपि न संगत गुणक्रियादेरिव शब्दमात्रस्यापि स- मानधर्मत्वेनोपमार्या तावद्वाधकाभावात्। अत एव 'सकलकलं पुरमेतजातं संप्रति सुधांशुबिम्बमिव' इत्यत्र शब्दमात्रसास्येS- व्युपमेति सांप्रदायिकाः। तदुक्तं रुद्रटेन- स्फुटमर्थालंकारावेतावुपमासमुच्चयौ किंतु। आश्रित्य शब्दमात्रं सामान्यमिहापि संभवतः ॥ इति। एवमेवालंक/रान्तरस्यापि श्ेषविषये पारमार्थिक्येव स- त्ता न प्रातिभासिकी। प्रत्युत श्ेषस्यैव प्रतिभानमात्रमिति वक्तुं युक्तं पूर्णोपमाया विषयस्य सर्वस्यापि त्रिविधश्षेषेणा- क्रान्तत्वान्निरवकाशतयाऽस्य सावकाशस्य स्वविषये बाधौचि- त्यात्। 'समरार्चितोऽप्यमरारचितः' इत्यादौ श्वेषस्य तैमिरिक- चन्द्रद्वयवत्परतिभानमात्रमेव। न त्वलंकारत्वं तजजीवातोर्द्विती- यार्थस्याप्रतिष्ठानात्। विरोधस्य त्वाभासरूपस्याप्यलंकारत्वं न तु श्रेषस्येति स्फुटमेव।तस्मादेवमादौ श्वेषप्रतिभयोत्पाद्यो विरोध एवालंकारः। न तु विरोधप्रतिभयोत्पाद्यरश्ष्ेषः। एवं- सद्वंशमौक्तिकमणे विद्धन्मानससारस। नाल्प: कविरिवास्वच्छश्षोको देव महान् भवान्॥ इत्यत्र पूर्वार्धे श्ेषप्रतिभयोत्पाद्यं रूपकमेव, न तु रूपकप्रति- भयोत्पाद्यश्क्षेषः। उत्तरार्धे व्यतिरेकोऽ्येवम्। किंच प्रत्येकं तचदरूपपुरस्कारेण कस्याप्यलंकारस्य नास्ति श्ेषविषये नाप्रा-

लेषसर: (२८) 179

प्रत्वम्। अलंकारान्तरत्वपुरस्कारेणेति चेत् एवं तर्हि बाध्य- सामान्यचिन्तया स्वविषये प्राप्तस्य सर्वस्य बाधापत्तौ श्िष्ट- परंपरितरूपकस्य श्विष्टसमासोक्तेश्रोच्छेद एव स्यात्। तस्मात् श्ेषस्य नापवादकत्वं संकीर्णत्वं तु स्यादिति॥ अन्ये तु -अलंकारा हि प्राधान्येन चमत्काराधायकाः स्वां- स्वामाख्यां लभन्ते। त एव परोपकारकतया वर्तमानास्तां त्य. जन्ति। यथा-'रराज भूमौ वदनं मृगाक्ष्या नभोविभागे ह रिणाङ्कबिम्बम्' इत्यत्र प्रकृताप्रकृतात्मनामेकधर्मसंबन्धो दीप- काखथां लभते। त्यजति च 'राजते वदनं तन्व्या नभसीव निशाकरः' इत्यत्र। अत एवोच्यते 'प्राधान्येन व्यपदेशा भ- वन्ति' इति। एवंचालंकारान्तरोपस्कारकतया स्थितश्श्रेषः क- थंकारं स्वगृहस्थ इव श्ेषालंकारव्यपदेशं वोदुमीष्टामिति बा. यप्राय एवेत्यप्याहुः ॥ अय चोपमेव स्वतन्त्रोऽपि तत्रतत्र सर्वालंकारानुग्राहक- तया स्थितस्सरस्वत्या नवंनवं सौभाग्यमावहन्नानाविधेषु ल- क्ष्येषु सहृदयैर्विभावनीयः ॥ इदं चावधेयम्-यत्र प्रकृताप्रकृतयो्विशेष्ययोरपि श्िष्ट- पदोपात्तत्वं स तुध्वनोर्वैषय इति प्राञ्चः। तथाहि-प्रकृताप्र- कृतश्ेषोदाहरणे 'असावुदयमारूढः' इत्यादौ न श्लेषोऽलंकार, अर्थद्वयस्याभिधाव्यापारेण तुल्यवृत्तिकत्व एव तस्योन्मेषात्। अत एव प्रकृतश्लेषे अप्रकृतश्ेषे च प्रकरणादीनामभिधानिया मकानामभावादर्थद्वयेऽपि शब्दस्य तुल्यवृत्तित्वात् श्ेषालंकार:। इद तु प्रकृतार्थे प्रकरणादिना नियन्त्रितायास्तस्या अप्राकर- णिकेऽर्थे कुण्ठितप्रसरतया शब्दो व्यञ्जनया वृत्या तमर्थमवगम- य्रतीति शब्दशक्तिमूलानुरणनतुल्यव्यङ्गयध्वनिः ॥

180 अलंकार मणिहारे

भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोर्विशाल- वंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य। यस्यानुपप्लुतगनेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगस्सततं करोऽभूत्। अत्र नृपे कस्मिश्चिदर्ण्यमाने भद्रात्मन इत्यादिविशेषणैर्म- अळात्मकस्य विशालकुलोन्भवस्यानेकशरसंग्रहशालिन. प्रत्यार्थ- निवारकस्य राज्षः पाणिरभूदिति प्रकृतवाक्यार्थे प्रकरणसनाथे- नाभिधाव्यापारेण शब्दतः प्रतीते पश्चाद्भद्रादिपदसामर्थ्यमहिस्ता

कर इत्यप्रकृतगज/द्यर्थस्य प्रतीतिस्तावदनुभवसिद्धा। सा च नाभिधाव्यापारेण, प्रकरणादिना तस्य नियन्त्रणात्। अतो व्यञ्जकव्यापारेण तत्प्रतीतिरित्यप्राकरणिकार्थस्य व्यङ्गयतया शब्दशक्तिमू लानुरणनोपमाव्यङ्गयध्वनिरिति मम्मटोपाध्यायादयः। दीक्षितास्तु-प्रकरणादिना प्रकृतार्थाभिधानपर्यवसाने अ- प्रकृताभिधाने वाक्यस्यासंबद्धार्थकत्वं मा प्रसांक्षीदिति तेन प्रकृतार्थस्योपमा व्यज्यते इाते शब्दशक्तिमूलानुरणनव्यङ्गया सेति तेषामाशय इत्यभिप्रयन्तः "यदत्र प्रकृताप्रकृतश्ेषोदाह- रणे शब्दशक्तिमूलध्वानेमिच्छन्ति प्राश्चः तत्प्रकृताप्रकृताभिधा- नमूलकस्योपमादेरलंकारस्य व्यङ्गचत्वाभिप्राया, न त्वप्रकृतार्थ स्यैव व्यङ्गचत्वाभिप्राया, अप्रकृतार्थस्यापि शब्दशक्तया प्रति- पाद्यस्याभिधेयत्वावश्यंभावेन व्यक्त्यनपेक्षणात्। यद्यपि प्रकृतार्थे प्रकरणबलाज्झाडिति बुद्धिस्थे सत्येव पश्चान्नृपतितद्राह्यधनादि-

न्तरोन्मेषपूर्वकमप्रकृतार्थस्स्फुरेत्। नैतावता तस्य व्यङ्यत्वम्। शकत्या प्रतिपाद्यमाने सर्वधैव व्यक्त्यनपेक्षणात् पर्यवसिते प्र.

श्लेषसरः (२८) 181

कृतार्थाभिधाने पश्चात् स्फुरतीति चेत् कामं गूढश्लेषो भवतु। अस्ति चालताप गूढश्षेषः" इत्युकत्वा 'अयमतिजरठाः' इ- त्यादिकं गूढश्लेषतयोदाहार्षु:॥ अयं हि तेषामाशय :- प्रकरणेन प्रकृतार्थतात्पर्यग्रहेण त. द्रोचरशाबबोधे जनिते पश्चादप्रकृतार्थस्य बोधोदयात्कुतो न व्यङ्गयत्वमिति न शङ्कनीयम्। पश्चात्तत्तदर्थगोचरशक्त्यन्तरो- न्मीलननाप्रकृतार्थस्य स्फुरणेऽपि न व्यङ्रयत्वम्। पश्चात्प्रती त्या हि गूढस्लेष इति भण्यत इति।

त्वे द्वितीयस्मिन्नर्थे यत्र नाभिधा संक्रामति तत्रापि यदि सं- क्रामकशब्दसमभिव्याहारस्स्यात् तदा प्रकरणादेस्तेन कुण्ठन- शक्तौ प्रतिहतायां पूर्व बाधिताऽप्यभिधाशक्ति: प्रतिप्रसूयत इति तया अप्रकृतार्थस्फूर्तिरिति नासौ ध्वनर्वैषयः । यथा- इह पध्मिनी सुहसिता कामयते स्वप्रियं रमा- वासम्। इति निशमयन्नुपश्रुतिमिच्छुः पद्मावतीं हरिरमुमुदे॥ ९४१॥ इदं हि प्रत्यूबे प्रफुल्लां कमलिनीं विलोक्य केनचित्कंचि- त्प्रति कथितं पिन्याख्यायामाकाशराजपुत्रयामनुरक्तस्य तत्स- मागम: कथं स्यादिति चिन्तयतो भगवतशश्रीनिवासस्योपश्रु- तिरूपं सदानन्दावहमासीदित्येतदर्थप्रतिपादकं वचनम्। अत्र सुहासिता सम्यग्विकासिता पग्मिनी कमलिनीलता स्वस्य आ- त्मन: प्रियं अभाष्टं रमायाः श्रियः वासं स्थिति कामयते अभिलष्यतीत्यर्थे प्रकरणादिना यद्यप्येते नियमिताभिघाइशब्दाः, तैथाऽपि सा द्वितीयस्मिन्नर्थे विवरिष्यमाणे निरुद्धा सती उप-

182 अलंकारमणिहारे

श्रुतिमित्यनेन शब्देन प्रत्युजजीविता । इह सुहसिता समन्द- स्मिता पामिनी आकाशराअतनया पद्मावत्यपरनामा पग्मिनी रमावासं भगवन्तं श्रीनिवासं स्वप्रियं स्ववल्लभं कामयते स्व- वल्लभो भूयादित्यभिलष्यताति द्वितीयोऽर्थः प्रकरणादिना निरु- द्वाभिधाशक्तिकशब्दप्रतिपाद्यमानो ध्वनिपथगमनाय प्रस्थित उप- श्रुतिशब्देन सूचिततया ततो गळहस्तितोऽभिधाव्यापारमासाद्य वाच्यतामापन्नश्ल्लेषालंकारविषयः । अन्यत्र तु तादृशाभिधा- प्रत्युजीवनाभावे अर्थान्तरध्वनिपद्धनिमध्यास्ते' इति वदन्ति॥ अयमलंकारान्तरासंकीर्णतया श्ेषस्य विविक्तो विषयोऽपि भवति। न चात्राप्रस्तुतप्रशंसाशङ्का, कस्यचिद्वचने कमलेनी- वृत्तान्तस्य प्रकृतत्वेनाप्रस्तुतेन प्रस्तुतस्य गम्यत्वाभावात्। न च तर्हि प्रस्तुतेनाप्रस्तुतस्य गम्यत्वात्समासोक्तिरस्त्विति वाच्यं, पद्मिनीति विशेष्यस्यापि श्िष्टत्वेन तदनवतारात्। नापपि प्र कृताप्रकृतयोरेकधर्मसंबन्धाद्दीपकमस्त्विति वाच्यम, उदासीनस्य कस्यचिद्वक्तुः प्रकृताप्रकृतयोधमैक्यस्य विवक्षावैघुर्यांत। प्र- कृताप्रकृतयोर्विशेष्ययोः पृथगतुपादानाञ्च। तत्तु तयोः पृथगु- पादान एबोन्मिषि। नापि गूढोक्तिः, अन्योद्देशेनान्यं प्रति कथनस्यात्राविवक्षणात्। तस्मादयं श्रेषस्यैव विविक्तो विषय इति दिक्। विस्तरस्तु प्राचां निबन्धेषु द्रष्टव्यः॥

इत्यलंकारमणिहारे श्लेषालंकारसरोऽष्टावंशः

श्लेषसरः (२१) 183

अथाप्रस्तुतप्रशंसासरः.

प्रस्तुतविशेषणसाम्यमाश्रेत्य समासोक्तिर्निरूपिता। तत्प्र- सकत्या विशेषणाश्रयपारिकरादिकं निरूपितम। अधुना पुनस्तद्वै- परीत्येनाप्रस्तुतप्रशंसोच्यते- स्यात्प्रस्तुतस्य गमकं यत्राप्रस्तुतवर्णनम्। अप्रस्तुतमशंसाख्या सैषा Sलंकृतिरुच्यते ।।८५॥ यत्राप्रस्तुतवृत्तान्तवर्णन प्रस्तुतवृत्तान्तमवगमयति सैषा अप्रस्तुतप्रंशसोच्यते। समासोक्तौ तु प्रस्तुतेनाप्रस्तुतप्रतीतिरिति विशेषः । प्रशंसनं चात्र वर्णनमात्रं न तु स्तुतिः 'अन्तरछि- द्राणि भूयांसि कण्टका बहवो बहिः' इत्यादावव्यापत्यापत्तेः॥ कार्ये हेतौ तथा व्याप्ये व्यापके प्रस्तुतेऽन्यगीः । समे समस्य चेत्येवं सैषा भवति पञ्चधा ॥८६॥ अप्रस्तुतवृत्तान्तवर्णनेन प्रस्तुतावगतिश्च संबन्धे सति भव- ति। संबन्धश्च कार्यकारणभावः सामान्यविशेषभावः सारूप्यं वा संभवति। सप्तम्यन्तेषु पदेषु प्रस्तुते इत्येतदन्वोति। अ- न्यगी: तदन्योक्तिः। तथाच कार्ये प्रस्तुते कारणस्य, कारणे प्रस्तुते कार्यस्य, व्याप्यव्यापकशब्दौ विशेषसामान्यपरी। वि- शेषे प्रस्तुते सामान्यस्य, सामान्ये प्रस्तुते विशेषस्योक्तिरिति चत्वारो मेदा:। समे प्रकृते समस्येति पञश्चमः। यदाहु :- कार्ये निमित्ते सामान्ये विशेषे प्रस्तुते सति। तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्यति च पश्चधा॥

184 अलंकारमणिहारे

इति। तत्र कार्ये प्रस्तुते कारणस्योक्तिर्यथा- हतसर्वस्वा सरसिजराजी मुरवैरिमुखकृते विधिना। तामरसतां दधानां तदाहुरेनामुदारतर- घिषणाः ॥१४२॥

तत् तस्मात् तामेनां सरसिजराजीम्। अरसतां नीरस- तां निस्सारतामिति यावत्। पक्षे तामरसतां तामरसत्वं द- धानां आहुः। स्फुटमन्यत्। अत्र कमलराजीगततया संभाव्य- मानेन श्रीनिवासदिव्यवदनारविन्दनिर्माणार्थ सारांशहरणेन त- त्कारणेन तत्कार्यरूपो वर्णनीयतया प्रस्तुतश्श्रीनिवासदिव्यवद- नारविन्दगतो लोकोत्तरसौन्दर्यसौगन्ध्यसौकुमार्यादिविशेषः प्र- तीयत इति कारणनिबन्धनाप्रस्तुतप्रशंसेयम्। श्रेषातिशयोक्ति- संकीर्णा ।।

यथावा- सारहरणाय खाता वाताइनगिरिचिकीर्षुणा विधिना। देवेन निखिलशैलास्तन्नूनमनन्तदेव- खातबिलाः ॥९४३॥

अत्राप्रस्तुतनिखिलशैलनिष्ठतया संभाव्यमानेन शेषाद्रिस- जनार्थसारांशहरणेन प्रस्तुतश्शेषाद्रिनिष्ठः कोऽपि निखिलकुला चलातिशायिमहिमातिशयः प्रतीयते। अनन्तानि अपररिच्छिन्ना- नि देवेन देवैश्च खातानि बिलानि येषां ते 'देवखातबिले गुहा' इत्यमरः। देवखातबिलशब्दी व्यस्ती गुहावाचिनाविति केचित्। समस्त एवायं देवखातबिलशब्दस्तद्वाचीत्यन्ये।।

अप्रस्तुतप्रशंसासरः (२८) 185

यथावा- द्ुतिसर्वस्वं तटितामादय विधिस्तवाम्ब तनु- मतनोत्। क्षणरुचयो विद्युत इति ता एता जग- दिरे ततः कविभिः ॥ ९४४ ॥ क्षणरुचयः अत्यल्परोचिषः अनुपदमेव विगता द्ुत् दु. तिर्यासां तास्तथोक्ताः विशेषेण द्योतमाना इति वस्तुस्थितिः॥ एवम्- तव दिव्यवपुस्स्रष्टुं हृतसारो वेघसाऽहिशैल- मणे। नूनं हरिमणिरखिलो विदिता सुतरामसार- ताऽस्य ततः ॥ ९४५॥ इत्यत्रापि कारणनिबन्धनाSप्रस्तुतप्रशंसा द्रष्टव्या। सुतरां असारता निस्सारता। सुतरा अतिशोभना मसारता मसार- नामतेति वस्तुस्थितिः । 'मसार इन्द्रनीले स्यात्' इत्यवोचाम प्रागेव ।। कारणे प्रस्तुते कार्याभिधानं यथा- आदौ सुमुखा विबुधैरानीता तत्पुरस्सरत्वम- पि। पश्चाद्गीतौदार्यान्तव सुरभिंरगाद्विसर्गमेवान्ते॥ हे भगवन्! सुर: कामगवी आदौ त्वन्महौदार्यनिशम- नात्पूर्व सुमुखा पृथग्जनवर्ण्यमाननिजवादान्यकोत्कर्षनिशमनज- नितहर्षमूलकसौमुख्यशालिनी। पक्षे सुरभिशब्दे स्ववाचके आ- दौ सुः सुवर्णः मुखं प्रधानं यस्यास्सा 'मुन्नं प्रधाने प्रारम्भे वक्रे निस्सरणेऽपि च' इि रतनमाला। तत् सुमुखात्वादे ALANKARA II 24

186 अलंकार मणििहारे

हेतोः विबुधैः गुणजैः देवैः पुरस्सरत्वं वदान्याग्रेसरत्वं पुर- स्कारं वा आनीता प्रापिता। अन्यत्र तत्पुर इति समस्तं प- दम्। तस्य सुवर्णस्य पुरः अग्रतः अनन्तरमित्यर्थः । सरत्वं रेफसाहित्यं आनीता। पश्चात् तव श्रीनिवासस्य भवतः औ- दार्यात्। 'य आत्मदा बलदा' इत्यादिश्रुतिभिः 'तदन्यः को महोदारः' इत्यादिपुराणवचनैश्च जेगीयमानादिति भावः। भी- ता निजीदार्यप्रथाकुण्ठनसंभावनात्रस्ता। पक्षे पश्चात् रेफान- नतरं औदार्यात् निरर्गळत्वादिति यावत्। भीता भिवर्णेन इता युक्ता। अत एव अन्ते भयदर्शनादनन्तरं विसर्ग एवं त्रस्ता नास्माभिस्संभावनीयेति विबुधकृतं विसर्जनं अगात् त्यक्ताS- भूदित्यर्थः। पक्षे अन्ते स्ववाचकशब्दान्ते विसर्ग विसर्जनीयं अगात । सुरभिरिति शब्दस्य तथान्वादेवमुक्तम्। अत्राप्रस्तु- तेन औचित्यात्संभाव्यमानेन सुरभिभयादिकार्येण तत्कारणभूतः श्रीनिवासमहौदार्यस्यानितरसाधारणो महिमा प्रत्याय्यत इतीयं कार्यनिबन्धनाप्रस्तुतप्रशंसा श्रलेषातिशयोक्तिसंकार्णा ।

यथावा-

विहरन्त्या दिवि भ्रवतः कीर्तिमराळया प्रसूत- मवदातम्। पेशीनिवहं मन्ये तारासमुदयमिमं मुराराते ॥ १४७ ॥

पेशीनिवह अण्डनिकरं 'पेशीकोशो द्विदीनेऽण्डम्' इत्य- मरः। अन्राप्रस्तुतस्य तारासमुदयस्य भगवत्कीर्तिहंसीप्रसूतपे शीनिवहत्वोत्प्रेक्षणेन तत्कारणीभूतप्रस्तुतभगवत्कीर्तिघावळ्याति- शयो लोकोत्तर इति प्रतीयते॥

अप्रस्तुतप्रशंसासरः (२८) 187

यथावा- अन्तर्वत्नया फणिगिरिशिरोमणे रोचिषां प्र- रोहेण। एते दवा मरसूताः पोतास्स्फीता घनाघ- नव्राताः॥९४८॥ भगवतो रोचिषां तेजसां प्ररोहेण अङ्करेण अन्तर्वतया गर्भिण्या द्यवा दिवा 'दोदिवौ द्वे स्त्रियामभ्रम्' इत्यमरः । स्प- ष्टमन्यत्। अत्रा्यप्रस्तुतानां घनाघनवरातानां भगवत्तनूरुचिप्र- रोहगर्भितद्योप्रसूतार्भकत्वेन संभावनात्तत्काराणीभूतभगवत्तनुरु- चिप्ररोहेऽत्युत्तमश्यामलिमभूमा प्रत्याय्यते। समासोक्तिसंकीर्णे- यम। पूर्वा तु रूपकसंकीणा॥ यथावा- अब्धौ समुद्रवन्त्या श्रियः प्रसुमराः पदाब्ज- रुचिकणिकाः । अन्योन्यतरङ्गहतिपुञ्जीभूता: प्र- वाळतां याताः ॥ ९४९। अत्रावतारसमये जलधी प्रसृतानां श्रीमहालक्ष्मीचरणार- विन्दरुचिकणिकानामन्योन्यतरङ्गास्फालनवशेन सूक्ष्मतमसिकता- फनलवादिवत्पुञ्जीभूतानां परिणामतया संभाव्यमानाभि: प्रवा.

शाय्यरुणिमभूमा प्रतीयते।। यथावा -- शौरे भ्वत्प्रतापात्क्षोदिष्ठौ दौ स्फुलिङ्गकौ स्फु- टितौ। वियति रविस्तत्रैकः पयसि पयोधेः पर- स्तु बडबाग्निः ।१५०॥।

189 अलंकारमणिहारे

अन्राप्रस्तुनयो रविबडबानलयोर्भगवत्प्रतापकार्यभूतस्फुलिङ्ग- कत्वात्प्रिक्षया प्रस्तुते तदुपादानकारणभूते भगवत्प्रनापे अनन्त- कोटिसहस्नांशुबडबानलातिशाय्यौज्ज्वल्यं गम्यते। भत्र प्रतापस्य महाभ्नित्वं गम्यते॥

यथावा .- ब्रह्माण्डभाण्डपूर्णे भगवन्भवदीयशुभयश्ञःपय- सि। विलसन्ति बुहुदा इव तारा राराष्टि फेनव- ज्ज्योत्स्ना ॥ १५१ ॥ अत्राप्रस्तुतानां ताराज्योत्सानां भगवद्यशोदुग्धकार्यभूतबु- द्वदफेनत्वसंभावनेन प्रस्तुतस्य भगवद्यशोदुग्धस्य निरतिशयो वैशघविशेषः प्रतीयते। यथावा- च्यावितवरवर्णस्त्वययशसा कथमप्यधश्शिरा निपतन् । विन्दति वृषशैलेन्दो विभावरीशश्श- रीरभावित्वम् ॥ ९५२ ।। हे वृषशैलोन्दो! अनेन प्रसिद्धेन्द्वपेक्षयाऽस्य वैलक्षण्यं गम्यते। विभावरीशः चन्द्रमाः त्वद्यशसा च्यावितः च्युर्ति प्रापितः वरः श्रेष्ठः वर्णः धवलिभा यस्य स तथोक्तः वैवर्ण्य प्रापित इत्यर्थः । यशसा च्यावितवर्णत्वकथनेन क्लीबपराभूतता- दयोतकेनातिमात्रदुस्सहवुःखत्वं द्योत्यते । अत एव अधश्शिरा: निपतन् सन् चन्द्रमसोऽस्ताचलाभिमुख्यावसरे विपर्यस्ततया वश्यमानत्वादध्शिरोनिपतनोक्तिः। कथमपि दूरगमनादियत- गौरवेणेत्यर्थः । 'कथमादि तथाऽप्यन्तं यत्गौरवबाढयोः' इत्यु-

अप्रस्तुतप्रशंसासर: (२८) 189

त्पलमाला। शरीरभावित्वं शरीरसत्तां विन्दति। 'सतां माने म्लाने' इत्युक्तरीत्या शरीरत्यागावश्यंभावेऽपि तमकृत्वा 'अथवा दूरगमनम्' इति द्वितीयपक्षावलम्बनेन शरीरमधार्षीदित्यर्थः । पक्षे-विभावरीशशब्द: अधश्शिराः निपतन् प्रतिलोमतां प्रपद्य- मान इति यावत्। च्यावितः च्युर्ति प्रापितः वः वकार: येन स तथोक्त: रवर्ण: रेफः यस्मिस्तथोक्त इति बहुर्वीहिगर्भो ब- डुवरीहिः। वकारमुत्सार्य तत्रैव रेफः प्रापित इत्यर्थः। शरीर- भावित्वं शरीरभावीत्यानुपूर्वीमत्त्वं विन्दाि। विभावरीशशब्द- स्योपपादितरीत्या तथा निष्पत्तेरिति ध्येयम्। शब्दार्थयास्तादा- त्म्यं तु न विस्मर्तव्यम्। इह विभावरीशस्योपमानभूतस्याप्र स्तुतत्वम्। भगवद्यशसश्चोपमेयभूतस्य प्रस्तुतत्वम्। तथाच विभावरीशगतेन च्यावितवरवर्णत्वादिसंभावनावशोन्मिषितेना- प्रस्तुतेनातिमात्रनिस्तेजस्कतारूपकार्येण किमप लोकोत्तरं यशो- गतमवदातत्वं प्रस्तुतमेव प्रतीयते। अत्र कार्यकारणभावः प्रयो- ज्यप्रयोजकरूपः। एवमुत्तरत्राप्यस्मिन् प्रकरणे यथायोगं द्रष्टव्य:।

यथावा- फणधरधराधरेश्वरकनद्धररुचा प्रपद्य मुखभ- ङ्नमू। विद्रुमनिवहो जलधौ विना मुखेनैव ली- यते सततम् ॥ १५३ ॥ मुखभङ्गं पराभवम् । मुखेन विनैवेति लोकोक्तिः । मुख दर्शायतुमक्षम पवेति भावः। पक्षे विना वि इत्याकारकवर्णेन मुखेन मुख्यभूतेन उपलक्षितः विद्रुमनवहः। वाच्यवाचकयो- स्तादात्म्यम्। अत्र भगवद्धररुचिप्राप्तमुखभङ्गप्रयोज्यतया सं- भाव्यमानमप्रस्तुतं विद्गुमनिवहस्य जलधिनिलयनरूपं कार्य त-

190 अलंकारमणिहारे

यमपि कार्यनिबन्धनाSप्रस्तुतप्रशंसैव॥

यथावा-

प्रथमं मधुरिमभूम्ना प्रथिता मधुमथनविधुमु- खि मधूळी। त्वदधरसुधाविधूता धूळ्यभवत्प्रथम- भूमविधुरतया ॥ १५४ ॥ हे मधुमथनविधुमुखि! भगवद्धल्लमे! इदं च मधूळीवि- धूननपाटवमदसीयाधरसुधाया अभिव्यनक्ति। प्रथमं अधरसु- धाकर्तृकविधूननात्पूर्व मधुरिमभूम्ता माधुर्यातिशयेन प्रथता म- धूळी मकरन्दः त्वदधरसुधाविधूता सती प्रथम: आदौ स्थितः यो भूमा माधुर्योत्कर्षः तेन विघुरतया विश्लिष्टतया धूळी पां- सुभूता अभवत् निस्साराभूदिति यावत्। पक्षे -प्रथमं भव- तीति प्रथमभू : आदौ विद्यमान: यो मः मवर्णः तेन विधुरतया धूळीति निष्पन्ना मधूळीशब्दो मकारोत्सारणे तथा निष्पधत इत्यर्थः। अत्र संभाव्यमानाप्रस्तुतमधूळीधूळीभवनरूपकार्येण त.

तिः। अन्रापि कार्यकारणभावः प्रयोज्यप्रयोजकभावरूप एव। श्ेषसंकीर्णत्वं पूर्ववदेव।।

यथावा- त्वद्वतिलीलाSवमतस्सेवित्वाSलं विर्ष जगज्ज- ननि। क्षीवोऽपि राजहंस: क्लीबत्वं प्रथयति रुम साध्वेव ॥ ९५५ ॥।

अप्रस्तुतप्रशंसासर: (२८) 191

हे जगज्जननि! राजहंस: क्षीबः मत्तोऽपि त्वद्गतिलीलाS- वमाननात्पागिति भावः । त्वद्गतिलीलया अवमतः । अनेन स्त्रीपराजितत्वद्योतकेनातिमात्रदूनत्वं व्यज्यते। अत एव विषं गरळं जलं च अलं पर्याप्तं यथा स्यात्तथा सेवित्वा पीत्वा, पक्षे-विगळितषकारं यथातथा सेवित्वालमित्यत्र लं इति च्छेदः। लं लकारं सेवित्वा प्राप्य साध्वेव न तु यथाकर्थंचित् क्रोबतवं षण्डत्वं प्रथयति स्म। यःकश्चिद्वा पुरुषमानी परैः परास्तश्वेदा- श्वस्य पुनः प्रतिकर्तु पराफ्रमत एव। न तु क्कीबतया विषी- दति। अय तु स्त्रीपराजितो विषं पीतवान्कथ न क्कीबतां प्रथयेतेति भावः । पक्षे-क्षीबशब्दष्पकारापगमनेन तत्रैव लका- रसंश्लेषणे क्वीबतया स्वरूपं प्रकाशयतीत्यर्थः । अत्राप्रस्तुतेन राजहंसस्य श्रीगतिलीलाऽवमतत्वादिना संभाव्यमानेन कार्येण तत्कारणभूतप्रस्तुतश्रीगतिलीलारामणीयकातिशयप्रतीतिः। यथावा- तावकनयनश्रीलवचार्याच्चकिता जगज्ननि शकुलाः। व्यत्यासितमुखवर्णाः कुशला भूत्वैव जीवनमविन्दन् ॥ १५६॥ हे जगज्जनननि ! शकुलाः मीना. तावकनयनश्रीलवस्य चौ- र्यात् चौर्ये कृत्वेत्यर्थः । चकिताः भीताः अत एव व्यत्यासितः विपर्यासितः मुखस्य वदनस्य वर्णों यैस्ते तथाभूताः इक्गाल- चूर्णभस्मादिलेपनेन परैरज्ञातयथापूर्वमुखवर्णा इति भावः । अत एव कुशला भूखैव न तु प्रमत्ताः। आपदि ईदशोपाय- करणादृपि किमन्यदस्ति कौशल्यमिति भावः । जीिनं प्राण- धारणं अविन्दन्। अन्यन्न-व्यत्यासितौ विपर्ययेण पठितौ मु.

192 अलंकारमणिहारे

खवर्णो श कु इति वर्णौ येषां ते तथोक्ताः। अर्थगतबहुत्वस्य शब्दे आरोपः। कुशला भूत्वा। शकुला इत शब्दः आद्य- योर्षर्णयोवैंपरत्ये कुशला इाते निष्पन्न इत्यर्थः । जोवन जलं अविन्दन्। तत्र मग्ना इति यावत्। अत्राप्रस्तुतशकुलगत- चौर्यादिकार्येण तत्कारणप्रस्तुतलक्ष्मीनयनलावण्यादिसमृद्धि: प्र- तीयते।।

यथावा- त्वन्नयनपराभूतो वातायुर्जननि दृश्यतापग- मातू। वायुसखो भूत्वाSSनीत्किं नु स वायुस्थि- तिर्न चेज्जीवेत् ॥ १५७ ॥ हे जननि! वातायुः हरिणः वातायुशन्दश्च त्वन्नयनपरा- भूतस्सन् अत एव दृश्यतापगमात् दर्शनीयतापायाद्धेतोः वायु- सखो भूत्वा वायुवद्दृश्यो भूत्वेति भावः। यद्वा-रश्यतापग. गमात् अदृश्यतां प्राप्य ल्यब्लोपे पश्चमी। वायुसखः भूत्वा वा- युतुल्यवेगः पलायितो भूत्वेति यावत्। अथवा-दृश्यः प्रत्यक्षः यस्तापः तस्य गमात् प्राप्तेः वायुसखः अग्निः भूत्वा अग्निव- त्तापमयो भूत्वेत्यर्थः । शब्दपक्षे दृश्य: यः ता इति वर्णः तस्य अपगमात् वायुसखः। वायु इत्याकारकवर्णाभ्यामेव युक्त इत्यर्थः। भूत्वा आनीत् प्राणीत्। अन्यत्र सत्तामलभतेत्यर्थः । सः वा आयुस्स्थितिरिति छेद.। सः वातायुः वाशब्द एवशब्दार्थक:। 'स्युरेवंतुपुनर्वैवेत्यवधारणवाचकाः' इत्यमरः । आयुर्स्थितिर्वा आयुश्शेष एव न चेतु जीवेर्तिकनु न जीवेदेव। आयुर्स्थि- तेर्दुरपनयत्वादेवेद्टशं पराभवं प्राप्तोऽप्यजीवदित्यर्थः । शब्दपक्षे तु-सः वातायुशब्द: वायुस्थितिः वा युः इत्याकारकवर्णस्थि-

अप्रस्तुतप्रशंसासर: (२९) 193

तिर्न चेत कि नु जीवेत्। ताकारवत् वायु. इत्याकारकवर्ण- समुदायस्यापि लोपे शब्दस्वरूपस्थितिरेव दुर्लभेति भावः । अत्राप्रस्तुतन वातायुपराजयादिकार्येण संभाव्यमानेन तत्कारण- भूतप्रस्तुतजगज्जननीनयनसुषमाद्यतिशयः प्रतीयते॥ यथावा- आदाय चौर्यतस्तव वादान्यकसंपदं स्थितोऽ- पि दिवि। निर्जरपापस्समजन्यपि निर्जरपादपो हरेऽ्दान्तः ॥। १५८। हे हरे! निर्जरपादपः देवतरुः दिवि स्वर्गे स्थितोऽपि स्वतस्सिद्धस्वर्लोकावस्थानोऽपि तव वादान्यकसंपदं चौर्यतः स्तेयेन आदाय त्वद्वादान्यकसंपच्चौर्याद्विना अस्य इयदपि वा औदार्य कुतो भवेदिति भावः। अदान्तः केनापि राज्षा अप- राधानुगुणमदण्डितः 'वा दान्त' इत्यादिना दमेः क्तान्ततया निपातः। 'दान्तस्तु दमिते, साहसं तु दमो दण्डः ' इति चा- मरः। निर्जरं दुर्जरं पापं यस्य स तथाभूतः समजनि भुवि कापि जात इत्यर्थः । राजदण्डितत्वे- राजभिर्धृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । निर्मलास्स्वर्गमायान्ति सन्तरसुकृतिनो सथा ॥ इति स्मरणाच्छोधितपापत्वं स्यात्। अतथाभूततया निर्जरपापः क्वापि जात इति भाषः । पक्षे निर्जरपादपशब्द: दः दकारः अन्ते मध्ये यस्य सः दान्तः स न भवतीत्यदान्तः । मध्ये दकारविचुरस्सन् निर्जरपाप इति निष्पन्र इत्यर्थः। अत्राप्रस्तुते निर्जरपादपस्य चौर्यप्रयुक्तनिर्जरपापतावाप्तिकार्येण संभाव्यमानेन तर्कारणभूतभगवद्वादान्यकमहिमातिशयः प्रस्तुत एवावगम्यते॥। ALANKARA II 25

194 अलंकारमणिहारे

यथावा - त्वद्वादान्यकनिशमनविशमितमाना विमुश्चमा- ना शम्। भूत्वाऽ्थ विवर्णमुखा शबला कमला- लयेऽभवद्विबला॥ १५९॥ हे कमलालये! शबला कामगवी शबलाशन्दश्च। त्वद्वा- दान्यकस्य निशमनेन विशमितः मानः अहं महावदान्येति चि- त्तसमुन्नति: यस्यास्सा तथोक्ता। अत एव शं स्वोत्कर्षज्ञान- जन्यं सुखं, पक्षे शकारं विमुश्चमाना त्यजन्ती। मुश्चतिस्सव- रितेत्। अत एव विवर्ण निस्तेजस्कं मुखं, पक्षे वि इत्याका- रकवर्ण एव मुखं आदिर्यस्यास्सा तथोक्ता सती विबला डु- बला अभवत्। भग्नोत्साहृतया निश्शक्तिरभूदित्यर्थः । न ह्यु- त्साहादन्यद्वलमस्ति। यथोच्यते-'नास्त्युत्साहात्परं बलम' इति। पक्षे शबलाशब्दः शकारोत्सारणेन तत्रैव विकारन्यस- नेन च विबलेति निरपद्यतेत्यर्थः। अत्र भगवत्याश्श्रियो महौ- दार्ये वर्णनीयत्बेन प्रस्तुते सुपर्वधेनुगर्वशान्त्यादिकमप्रस्तुतमौ- चित्यात्संभाव्यमानं कार्य वर्णितम्। इदंच 'आदौ सुमुखा विबुधैः, विहरन्त्या दिवि भवतः' इत्यादिपूर्वोदाहरणेष्तिव न वस्तुकार्य, किंतु 'तत्केशपाशं प्रसमीक्ष्य कुर्युर्वालप्रियत्वं शि- थिलं चमर्यः' इत्यत्र तन्निरीक्षणकार्यवदौदार्यनिशमनकार्यम्।। यथावा- दुग्धरसो दुग्धरसो मोचा मोचा सुधा सुधा भवति। द्विरसनगिरिपतिरमणी सरसवचस्स्याद्य- दि श्रवणपथगम् ॥ ९६०॥

अप्रस्तुतप्रशंसासर: (२९) 195

दुग्धरसः क्षीररसः दुग्धः प्रपूरितो रेचितः रसः स्वा- दिमा यस्य स तथोक:। मोचा कदळीफलम्। मोचा शाल्म- लीफलं तद्वन्नीरसेति भावः । उमयत्र 'फले लुक्' इति वैका- रिकाणो लुक्। मोचाया: फलं मोचेति विग्रहः । 'कदळ्यां शाल्मलौ मोचा' इति रत्नमाला। सुधा अमृतं सुधा लेपचूर्ण: स्तुहीक्षीरं वा तद्वत्कटुरिति भावः। 'सुधा लेपोऽमृत स्तुही' इत्यमरः। स्पष्टमन्यत् । अत्र दुग्धरसादीनां तिरस्काररूपका- र्येण तत्कारणभूतजगदाश्वरोववसस्स्वादिमोत्कर्षो गम्यते। का- र्यकारणमावश्रेह ज्ञानयोः। तेन नीरसत्वादेर्दुग्धरसादिगतत्वेन ज्ञायमानस्य स्वरूपतस्तद्वचनरसाजन्यत्वेऽपि न क्षतिः। अर्थस्य कार्यत्व इव बुद्धे: कार्यत्वेऽपि कार्यनिबन्धनत्वं न होयत इतीशान्यवि कार्यनिबन्धनाप्रस्तुतप्रशंसायामुदाहता- नि चिरन्तनैरित्यस्माभिरण्युदाहार्यन्त। वस्तुतस्तु तदतिरेकेऽपि न दोषः। न ह्यप्रस्तुतप्रशंसायां प्रस्तुताप्रस्तुतयो: पञ्चविध एव संबन्ध इति नियन्तुं शक्यते। संबन्धान्तरेष्वपि तद्दर्शनादिति दीक्षिताः ॥

यथा- त्वद्दिव्यकीर्तिमुक्ताफलस्य बिलशयकुलेशशै- लेन्दो। विपुलौ शुक्तिकपालौ द्यावाभूमी विभाव- यामि परमू ॥ ९६१॥

लकपालत्वोत्प्रेक्षणेन तदाधेयस्य प्रस्तुतस्य भगवत्कीर्तिमुक्ता- फलस्य महीयस्त्वादिकं प्रतीयते । न च शुक्तिमुक्ताफलयोः कार्यकारणभावादिसंबन्धोऽस्ति, किंत्वाधाराधेयभाव एव ।

196 अलंकारमणिहारे

एवं सहावस्थानादिकमपि संबन्धान्तरमाश्रयणीयमेव। यथा-

णाः। नभसि क्वचन समूढा नभस्वता भास्वदा- ख्यया भान्ति ॥ ९६२॥ कौस्तुभस्य कलङ्क: जलधिजननसमयलप्रपङ्गशैवलादिरूपः । समूढाः समूहीकृताः। अत्र कलङ्गरेणूनां कौस्तुभस्य च सहा- वस्थितिस्संबन्धः। अत्र भास्वति भास्वत्वमपह्नत्य तत्र नभस्व- त्संपुञ्ितकलङ्गरेणुकणत्वारोपेणाप्रस्तुतेन तत्सहावस्थितस्य प्रस्तुः तस्य कौस्तुभरत्स्यानन्तभास्करभासुरत्वं प्रत्याय्यते ॥ यथावा- भूतलसपदिसमुद्गतसीतातनुलग्नरेणुकणनिक- राः। अभिषेकजलैर्जलधिं नीतास्सफीताश्र रत्नतां याताः ॥९६३॥

अत्र पूर्वार्धेन- उत्थिता मेदिनीं भित्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते। पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपांसुभिः ॥ इत्युक्तोऽर्थः प्रत्यभिक्ाप्यते। अभिषेकजलैः अवतारकालिक- मङ्गळाभिषेकसलिलैः। जलधि नीता: गङ्गादिनदीद्वारेति भाव.। स्फीता: जले निहिताश्चणकादय इवोच्छूना इाते भावः। रूप- ष्टमन्यत् ।. अत्रापि पूर्वोदाहरणवत्सहावस्थितिरेव सीतातनुभू- रेणूनां संबन्धः भूरेणुकणानां रत्नत्वेन संभावनात्तत्सहावस्थि- तसीतादिव्यमङ्गळविग्रहलावण्यप्रकर्षस्य निरवाधेकत्वं प्रतोयते।

अप्रस्तुतप्रशंसासर: (२९) 197

अस्यैव पद्यस्य 'लङ्कागतभूमिसुतातनुलग्नक्षोणरेणुकणनिकराः' इति पाठान्तरं, तदा 'भूमिशय्या विवर्णाङ्गी' इत्युक्तरीत्या ल- ङ्ावस्थानावसरे भगवत्यास्सीताया दिव्यमङ्गळविग्रहस्य भृरेणु- संबन्धः। अभिषेकजलैरित्यनेन 'ततस्सीतां शिरस्त्रनाताम्' इति रावणवधानन्तरभाविमङ्गळस्नानं त विवक्षितम्। अन्यत्तु तुल्यं पूर्वेण।। यथावा- अम्बुधिसुते सितद्युतिरम्ब त्वद्वदनशेषभूतोऽ- सौ। यत्सर्वदास्यलक्ष्मों संपूर्णतयैव वहति नेत- रथा॥९६४॥ अम्बुधिसुते! हे अम्ब! सितद्युतिः इन्दुः त्वद्वदनस्य शे- षभूतः 'शेष: परार्थत्वात्' इत्युक्तलक्षणशेषभावमापन्नः । यत् यस्मात् असौ सितयुतिः अस्येति शेष:। सर्वदास्यलक्ष्मीं सर्वे 'अहं सर्व करिष्यामि' इत्युक्तप्रकार सर्वदेशकालावस्थोचितं दास्यं कैङ्र्य तस्य लक्ष्मीं संपदं संपूर्णतयैव अवैकल्येनैव व- हति। नेतरथा न तु वैकल्येन। पक्षे यत् यस्मात् सर्वदा अस्य त्वद्वदनस्य लक्ष्मी शोभां आस्यलक्ष्मी मुखश्रियमिति वा संपूर्णतयैव वहति, इतरथा त् न। पूर्णस्यैवेन्दोस्तत्साम्यं न तु विकलस्येति भावः। अत्राप्रस्तुतेन सितद्यतेस्संभाव्यमा- नेन शेषत्वेन तच्छेषिण: प्रस्तुतस्य श्रीवद्नस्य रामणीयकसा- म्राज्योत्कर्षः प्रतीयते। अत्र श्रीवदनचन्द्रमसोर्न कार्यकारणभा- वादिस्संबन्धः, किंतु शेषशेषिभावः। एवमुपमानोपमेयाववलम्व्य तत्र कविकल्पितकार्यकारणभा- वनिबन्धने अप्रस्तुतप्रशंसे दर्शिते। ततोऽन्यत्रापि दृश्यते-

198 अलंकारमणिहारे

यथा- त्वत्पदविन्यस्तभरस्सदुत्तमो नान्तरेण भवदूनः। अथ तादृशो भवन्नपि सत्तम एवेति वर्ण्य ते भगवन् ॥ १६५॥ हे भगवन्! त्वत्पदविन्यस्तभरः सदुत्तमः प्रपन्नाग्रेसरः पुमान् अन्तरेण उपायानुष्ठानफलोपलम्भयोर्मध्रे भवेन संसारेण दून: परितप्तः न भवति। तस्यात्यतिशयात्प्रारब्धदेहधारणस्या- व्यनिष्टत्वात् 'यस्तु प्रारब्धदेहेऽपि शोचत्यार्तस्स उच्यते' इति हि तल्लक्षणम्। अथ दप्तप्रपन्नमभिप्रयन्नाह-अथेति। अथ अ- थवा तादशः प्रपन्नो भूत्वा अन्तरेणाभ्युपगतप्रारब्धखण्डतया भवदूनो भवन्नपि सत्तम एव प्रपन्नाग्रगण्य एवेति वर्ण्यते । प्राजचैरिति शेषः। न त्वप्रपन्न इत्यवधीर्यते 'यस्य देहान्तर- कृते शोको दस्स्स उच्यते' इति हि दप्तप्रपन्नलक्षणम्। यद्वा त्वत्पदविन्यस्तभरः सदुत्तमः ना पुमान् अन्तरेण तादर्थ्येन 'अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तर्धिभेदतादर्थ्ये' इत्यमरमेदिन्यौ। 'ओदनान्तरस्तण्डुलः' इत्यादौ तादर्थ्येऽन्तरशब्दो दृश्यत इति टीकासर्वस्वकारादयः । भवतः त्वत्तः ऊनः भवति 'शेषः प. रार्थत्वात्' इत्युक्तपारार्थ्यलक्षणशेषतास्व्राभाव्याच्छेषिण. परमा- त्मनस्त्वत्तो न्यूनो भवतीत्यर्थः । अथशब्दस्समुख्चये 'अथाथो संशये स्याताम्' इत्युक्रम्य 'कात्स्नर्यारम्भसमुच्चये' इति मे- दिनी। ताइशः उक्तरोत्या भवदपकृष्टो भवन्नपि सत्तम पवेति वर्ण्यंते न त्वपकृष्ट इति। स्वोज्जीवनेच्छा यदि ते स्वसत्तायां यदि स्पृहा। आत्मदास्यं हरेस्स्याम्यं स्वभावं च सदा स्मर॥

अप्रस्तुतप्रशंसासरः (२९) 199

इति प्रत्यगात्मपरमात्मनो३्शेषशषिभावज्ञानस्यैव सत्ताहेतुतोक्ते- रिति भाव:॥ पक्षे-सदुत्तमशब्दः अन्तरेण मध्ये भवः विद्यमानः सु- प्सुपेतति समासः। यः दुः दुवर्णः तेन ऊनः न्यूनः न भवति। तस्मिन् शब्दे दुवर्णश्रवणात्। अथ यदाकदाचिदिति भावः। तादश: दुवर्णेन ऊनो भवन्नपि सत्तम एव सत्तमरब्द पवेति वर्ण्यते। सदुत्तमशब्दे दुवर्णोत्सारणे तथा निष्पत्तेः । अत्रा- प्रस्तुतेन प्रपन्नजनसंसारदुःखवधुरतादिवर्णनेन तत्कारणस्य भ- गवच्चरणारविन्दप्रपदनस्य महिमोत्कर्षः प्रत्याय्यते। नात्रोपमा- नोपमेयावलम्बी कविकल्पितः कार्यकारणभावः, किंतु स्वाभा- विकः ॥ यथावा -- लक्ष्मीक्षणभेदवशाहीनेशोऽपि च दिनेश इव भायात्। अथ च दिनेशो भजते दीनेशत्वं कि- मत्र विशयेन ॥ ९६६॥ लक्ष्म्या: ईक्षणभेदवशात् कटाक्षान्वयवशात् दीनेशः पूर्वे दरिद्रसार्वभौमोऽपि दिनंश इव सहस्रभानुरिव भायात्। अथच किंच दिनेशः भास्वानपि लक्ष्म्याः ईक्षणभेदवशात् कटाक्षव्य- तिरेकवशात् दीनेशत्वं भजते। अत्र विशयेन संशयेन किम्। पक्षे हे लक्षम! दीनेशोऽपि दीनेशशब्द्रोऽपि ईक्षणभेदवशात् ईवर्णस्य इवर्णत्वेन दर्शनवशात् दिनेश इव भायात्। दिनेश- शब्दतया प्रकाशेत। इवशन्द्रो वाक्यालंकारे। इवर्णस्य ईव- र्णत्वेनेक्षणे तु दिनेशशब्दो दीनेशशब्दतां भजत इत्यर्थः । अत्र दीनेशदिनशयोर्दिने शत्वदीनेशत्वप्राप्तिरूपकार्येणाप्रस्तुतेन तत्का-

200. अलंकारमणिहारे

रणभूतयोर्लक्ष्मीकटाक्षान्वयव्यतिरेकयोः प्रभावो निरङुशः प्रस्तुत एवावगम्यते। अत्रापि पूर्वोदाहरणवदेव कार्यकारणभावः ।

यथावा- गोपालको भवन्रप्यपाकृतश्व्वेत्त्वया जगज्ननि। गोलक एव स भविता चातुर्वर्ण्योज्झितोऽत्र को विशयः ॥९६७॥ हे जगज्जननि! गोपालकः त्रिदिवरक्षक इन्द्रः अन्यो दि- कपालो भूपालो वाक्पतिर्वा भवन्नपि पुमान् त्वया अपाकृतः तिरस्कृतश्चेत् चातुर्वण्येन ब्राह्मणादिवर्णचतुष्टयेन, स्वार्थे ्यञ्। उज्झितः बहिष्कृतः गोलकः 'मृते भर्तरि गोलकः' इत्युक्तल- क्षणो वैधवेय: भविता उत्पत्स्यते। अत्र को विशयस्संदेहः न कोऽपीत्यर्थः। पक्षे गोपालकशब्द अपाकृतः पावर्णरहित: कृ- तश्चेत् चत्वारो वर्णाः यस्य सः चतुर्वर्णः तस्य भावः चातु. वर्ष्य तेन उज्झितः गोलक एव भविता। गोपालकशब्दो व णचतुष्टयात्मक: पावर्णोत्सारणे त्रिवर्ण एव भवितर्त्यः। अत्रा-

भूतजगज्जननीनिग्रहनिरङ्कशाप्रभावः प्रस्तुत: प्रतीयते । यथावा- काश्चनलक्ष्मीमश्चन्त्यकिश्चनानां घनानि भव- नानि। किमिदं स्यात्फणिशैलं याता एते दिद्दक्ष- माणास्तम् ॥ १६८॥ अत्र फणिशैलं प्रति गतानामकिश्चनानां भवनेषु कुचेल-

अप्रस्तुतप्रशंसासरः (२८) 201

भवनेष्विव श्रीनिवासकटाक्षेणोन्मिषितां निरवधिकां संपदं वी क्ष्य तत्निमित्ते केनचिदनुयुक्तते भगवत्प्रसादरूपं तन्नमित्तमनभि- धाय दिद्क्षमाणा: फणिशैलं याता इति तत्कारणमभिहितमि- तीयमपि कारणनिबन्धनाऽप्रस्तुतप्रशंसैवेत्यलं दूरधावनेन । प्र- कृतमनुसराम: ।

सामान्ये प्रस्तुते विशेषवचनं यथा- छायाफलमसृणस्तरुरायासं लोकतस्समाया- ति। शाकोटकं तु लोके काकोलूकादिकोडपि नाका- इेत् ॥ ९६९ I। अत्र श्रीनिवासं प्रति त्वादशो महौदार्यादिगुणनिधिरेव स्वाभीप्सितफलप्रेप्सुभिरायास्यते। गुणलेशवन्ध्यस्तु दूरीक्रियत एव सर्वैरिति सामान्ये कथनीये तत्प्रत्यायनायाप्रस्तुतो विशे- षोऽभिहित इतीयं विशेषनिबन्धना॥

यथावा-

कल्पतरुं श्रयतां न ह्यल्पतराऽपीप्सितानवा- प्निस्स्यात्। इति जानन्मनिमांश्रेत्क्षितिजानन्या- न्किमर्थमाश्रयताम् ॥१७०॥

अत्रापि श्रीनिवासतुल्यं महावदान्यमाश्रयतां न कदाचि दप्यभीष्टार्थानवापपतिरिति जानानो बुद्धिमांश्चेत्किमर्थमन्यान्मितं- पचानाश्रयतामिति सामान्ये वक्तव्ये तदवगमनार्थमप्रस्तुतो वि- शेषोऽभिहितः। क्षितिजान् तरून् भूमिष्ठान् मनुजांश्चेत्यर्थः॥ ALANKARA II 26

202 अलंकारमणिहारे

यथावा- स्वाराज्यैश्वर्यमदान्नहुषः स्थितवानजागरो भू- त्वा। जातोऽह्वस्वाकारोऽजगरो जगदम्ब तव कृ- पामान्दे ।।१७१।। हे जगदम्ब! तव कृपामान्दे सति नहुषः स्वाराज्यैश्वर्य- मदात् त्रिदिवाधिराज्यवैभवप्रयुक्ताच्चित्तविकारात् अविद्यमाना जागरा जागर्या यस्य तथाविधो भूत्वा भविष्यदनर्थपरिहारे अजागरूको भूत्वेत्यर्थः । स्थितवान् अत एव अहस्वः अनल्पः आकार: आकृतिः यस्य स तथोक्तः । महाशरीर इत्यर्थः । 'त्रिषु हस्वोऽल्पखर्वयोः' इति रत्नमाला। अजगर: व्याळवि शेषः जातः मुनिशापादिति भावः । जातः स्थितवानिति वा योजना। अत्र भारतीयं नाहुषमुपाख्यानमनुसंधेयम्। पक्षे अ- जागरशब्द: जातः जकारसंबन्धिन्याकारे। सार्वविभक्तिकस्त सिः। हरस्वः अकारो यस्य स तथोक्तः। आकारस्थाने अकारं प्रापितः अजगर: स्थितवान् अजगर इति निष्पन्न इत्यर्थोऽपि चमत्कारी। अत्र श्रियं प्रति त्वत्कृपाप्रसरमान्वे महतोऽपि दु. रवस्थाप्राप्तिर्भवतीति सामान्येऽभिधेये विशेषोऽभिहितः। यथावा- इनतनयस्तव राघव राज्यमदान्नाकरिष्यदाज्ञां चेत्। सनयोऽपि ननय एव ह्यक्षविष्यदितस्ततोऽ- पि विभ्रष्टः ॥ १७२ ॥ हे राघव! इनतनयः सुग्रोवः राज्यमदात् राज्यलाभप्रयु- क्तचित्तसमुन्नतेः तव आजां यथाप्रतिश्रुतं सीतान्वेषणादिविषय

अप्रस्तुतप्रशंसासर: (२८) 203

शासनं नाकरिष्यदयदि सनयोपि नीतिमानमपि इतः राघवात् तत्सौहार्दादिति यावत्। ततः राज्यादपि विभ्रष्टस्सन् ननयः नीतिविधुर एव अभविष्यत्। नशब्देन समासः । अनीतिमा नित्येव प्रासैत्स्यदिति भावः। यद्ा इतस्ततः अस्मादमुष्मान्ब लोकात् विभ्रष्ट इत्यर्थः । 'कृतं ह्यप्रतिकुर्वस्तु भ्रश्येललोकद्वया- दपि' इति स्मरणात्। अथवा अर्थधर्माभ्यां विभ्रष्ट इत्यर्थः। 'धर्मलोपो महांस्तात कृते ह्यप्रतिकुर्वतः। अ्थलोपश्च मित्रस्य' इति श्रीरामायणोक्तेः। यद्वा इतस्ततो विभ्रष्ट इति लोकांक्तिः। अयुक्ताप्रशस्तप्रदेशेषु पतित इत्यर्थः। अभविष्यत्। हीत्यवधा- रणे। अपिर्भिन्नक्रमः गर्हायाम्। पक्षे सनयः नकाराभ्यां यका रंण च युक्त: इनतनयः इनतनयशब्द: इतः इवर्णात् ततः त- वर्णाञ्च विभ्रष्टः विश्िष्टश्चेत् ननय इति निष्पद्येतेत्यर्थः। अत्र मद्दाकुलीनोऽपि यदि भगवच्छासनमतिवर्तेत तदा लोकवयादपि भ्रश्येदिति सामान्ये कथनीये विशेषः कथितः। प्रदर्शितेषूदा- हरणेषु प्रायेण शेषसंकीर गताऽस्त्येव। अलंकारान्तरसंकीर्णता तु तत्रतत्र यथासंभवं बुद्धिमन्भिरूहनीया॥

यथावा- प्राप्य नियन्तारं व्वामतिद्युपतिरर्जुनः कुरुर- णाग्रे। अपराजित एवाभूदतिद्युतिश्वापि कंसवि- ध्वंसिन् ॥१७३॥ हे कंसविध्वंसिन्! अर्जुनः त्वां नियन्तारं सारर्थि नेतारं च प्राप्य दुपतिमिन्द्रमतिक्रान्तोऽतियुपतिः कुरुरणाग्रे अपराजि. तः परैरनभिभून एव भवन् अत एव अतिद्युतिः अतितेजस्वी चाप्यभूत्। पक्षे अतिधुपतिशब्दः पेन पकारेण राजितः न भ-

204 अलंकारमणिहार

वतीत्यपराजित एव सन् अतिद्यतिरिति निष्पन्न इत्यर्थः । अत्र भगवन्तं नियन्तारं प्राप्तो जनस्सर्वत्र विजयी द्ुतिमांश्च भव- तीति सामान्ये प्रस्तुतेऽभिधेये अप्रस्तुतविशेषाभिधानम्॥

यथावा- गूरकुलकमलतरणे भूरितरे पारिजातहरणर- णे। बलरिपुतुलितं भवता कुलिशं चालितमता- नि कुशमेव ॥ ९७४ ॥ शूरो नाम यदुवंश्यो राजा तर। कुलमेव कमलं तस्य तरणि: द्यमणिः तस्य संबुद्धि: हे भगवन् ! इदं च संबोधनं महातेजस्विताद्योतनाय। भूरितरे पारिजातहरणरणे। बलरिपु- णा मघवता तुलितं उद्धतं कुलिशं वज्रं चालितं अयथाव- स्थित कृतं निर्वीर्य कृतमित्यर्थः। 'कम्पने चलि.' इति निय- मात् शलिं चालयतीत्यादाविव मित्त्वाभावात्तत्निमित्तकहस्वा- भाव:। कुशमेव अतानि तृणप्रायमेव व्यधायीत्यर्थः । पक्षे च अलितं इतिच्छेदः। अविद्यमानो लि: लिवर्णः यस्मिस्तत् अलि अलि कृतं अलितं अलिशव्द्वात्तत्करोतीति ण्यन्तात्कर्मण क्ः। 'नि- छ्ठायां सेटि' इति णिलोपः। यदा लि: संजातोऽस्य लितं न लितं अलितं लिवर्णधिधुरमित्यर्थः । इतचि 'यस्येति च' इतीकारलोपः। कुशमेव अतानि। कुलिशपदं लिवर्णापसारणेन कुशमिति निष्पादितमित्यर्थः । अत्र भगवता अखिलप्रत्यनकि- ससरम्भोद्यतानि महान्त्यप्यस्त्राणि तृणवान्निस्सारीक्रियन्त इति

भिंहित:॥

अप्रस्तुतप्रशसासर: (३८) 205

यथावा-

सारघमम्ब भवत्या वचनात्स्वमवरमवेत्य साघ- मभूत्। नेयाद्यदि तु तथाऽघं सारं स्यादेव कोS- त्र संदिग्धाम् ॥ ९७५॥ हे अम्ब! सरघाभि: कृतं सारघं मधु कर्तृ। तेम कते इत्यर्थे 'संज्ञायाम्' इत्यण् 'सरधा मधुमक्षिका' इत्यमरः । स्वं आ- त्मानं भवत्या: वचनात् अवर निहीनं, पक्षे अवधूतः रः रेफो यस्मात्तत्तथाभूतं रेफविहीनमित्यर्थः । 'प्रादिभ्यो धातुजस्य' इति धूतशब्दलोपः। अवेत्य जञात्वा अघेन दुःखेन सह वर्तत इति साघं अभूत्। श्रीवचनापेक्षया स्वस्य निहीनतां विज्ञाय दुःखितमभवदित्यर्थः । 'अंहोदुःखव्यसनेष्वघम्' इत्यमरः । पक्षे सारघमिति पदं रेफावधूननेन साघमिति निष्पभ्नमित्यर्थः। यदि तु तथा उक्तप्रकारेण अंघं नेयात् न प्राप्नयात् तहि सारं श्रेष्ठ रसवदित्यर्थः । स्यादेव। न नीरसं स्यादिति भावः। पक्षे ्घं इतिच्छेदः। तथा एवं घं घवर्ण नेयादयि सारमेव स्यात् सारघपद घवर्णापनयने सारमित्येव निष्पद्येतेति भावः । अत्र सर्वातिशायि श्रीवचनमाधुर्यमिति सामान्ये वक्तव्ये मधुनीरस- त्वरूपविशेषवचनम् ॥

विशेषे प्रस्तुते सामान्यवचनं यथा- कर्मज्ञानोपासनमर्मज्ञा ये स्वयं कुतार्थास्ते। आकिंचन्यैकधना विना कृपां ते कर्थ भवन्ति जनाः ॥ ९७६॥

206 • अलंकारमणिहारे

कथं कृतार्था भवन्तीति योजना । अत्र अर्किचनोऽहमु- पायान्तरस्थाने स्थितेन त्वयैवोज्ीवयितव्य इति विशेषे प्रस्तुते आकिञ्चन्यैकधना इत्यादिना सामान्यमभिहितमिति सामान्यनि- बन्धनाSप्रस्तुतप्रशंसा ॥।

यथावा- श्रेयोऽर्थिनामुपेयो भूयो नृणां महापुरुष एव। किंचिदपि वाञ्छितं स्यादकिंचनैर्वश्चनापरैर्न परैः॥ अत्र सकलपुरुषार्थप्रेप्सुभिरपि जनैश्श्रीनिवास एव सेव- नीयो न मितंपचानि देवतान्तराणीति विशेषे वक्तव्ये तत्प्र- त्यायनायाप्रस्तुतं सामान्यमुक्तमिति ध्येयम्। यथावा- कतिकति फणाभृदधिपतिगिरिपतिशेखर भव- त्पदनखेन्दुम्। सन्तशशेखरयन्तस्सर्वज्ञाश्वेश्वरा- श्शिवा नासन् ॥। १७८॥ अत्र भगवन्तं श्रीनिवासं प्रति त्वत्पदनखेन्दुशिरोधारणेन मम सार्वश्यादिकं सेत्स्यतीति विशेषे वक्तव्ये सामान्याभिधानम्॥ यथावा- शशिकरदत्तत्रपया कृपया भगवन् सुगीतल- स्त्वमसि। अत एव सुशीलोऽपि श्रितावनेऽशी- त एव सुतलश्र ॥ १७९॥ हे भगवन्! त्वं शशिकराणां दत्ता त्रपा यया सा तया ततोऽपि शिशिरयेत्यर्थः। कृपया स्वार्थनिरपेक्षपरदुःखनिराचि-

अप्रस्तुतप्रशंसासरः (२८) 207

कीर्षालक्षणया दयया सुशािलः अतिमात्रशिशिर: असि। अत एव अस्मादेव हेतोः सुशीलोऽपि। शोभनं शीलं यस्य त थोक्तोऽपि। आपस्समुख्चये सौशील्यवांश्चेत्यर्थः । असि । सौ- शील्यं नाम महतो मन्दैस्सह नीरन्ध्रसंश्षस्वभावत्वम् । ए- तञ्च रामकृष्णाद्यवतारेषु गुहशबरीगोपालादिवृत्तान्तेषु प्रसि- द्धयति। दयाशिशिरतावैधुर्ये सौशल्यस्य क्व समुन्मेषो भवे- दिति तयो: कार्यकारणभावकथनम्। अत एव श्रितानां अवने रक्षणे विषषे अशीतः अनलस एव 'शीतं हिमगुणे क्लीं शीतलालसयोस्त्रिषु' इति मदिनी। यद्वा आपेर्विरोधे। एवं द- याशिशिरतया सुशीलोऽपि श्रितावने अशीत: अशिशिर: उष्ण इत विरोध: परिहारस्त्वनलस इत्येव । सुतलश्च सुष्ठु तलात प्रतिष्ठत इति सुतलः 'तल प्रतिष्ठायाम' इति धातोः पचाद्यच्। आश्रितरक्षण जागरूक एव प्रतिष्ठित इत्यर्थः । यद्वा-शोभनं तलं यस्य सः सुतलः। कल्याणस्वरूपश्च असि। आश्रितप रित्राणजागरूकतयैव कल्याणस्वभावो भवसीति भावः। 'अध. स्स्वरूपयोरस्त्री तलम्' इत्यमरः । पक्षे सुशीतल इति शब्दः अत एव अविद्यमानतकारमात्रस्सन् सुशील इति निष्पद्यते। स एव अशीतः शी इति वर्णेन इतः शीतः न शीतः अशीत एव अविद्यमान शीवर्णमात्र: सुतल इति निष्पद्यत इत्यर्थः। अत्र मद्रक्षण एव जागरूकतया प्रतिष्ठितस्त्वमिति विशेषे व- क्तव्ये सामान्यकथनम्॥ तुल्ये प्रस्तुते तुल्याभिधानं यथा- वहमाने पवमाने घनाघने चाभिमुख्यवलमा- ने। चातकपोतकदवभवतापाटोपो न ते चिरं स्थाता ॥ ९८० ॥

208 अलंकार मणिहारे

अत्र चातकपोतकवृत्तान्तकीर्तनं तत्सरूपे सानुग्रहमभिमुखे सदाचार्ये तदधीने च भगवत्याभिमुख्यमुपेयुषि भवतापस्तव न चिरं स्थास्यतीति प्रपभ्नाश्वासनवृत्तान्ते पर्यवस्यतीति सा- रूप्यनिबन्धनाSप्रस्तुतप्रशंसेयम्। यथावा- मणिनामभृतः कतिकति फणिनाथगिरीश दि- शिदिशि न सन्ति। चिन्तारत्नत्वं ते किं तावदमी कदाऽवि विन्दन्ते ॥ १८५॥ अत्र चिन्तारतेतररतानेन्दा निन्दनायत्व्रेन प्रस्तुतानां मि- तपचफलवितरीतृणां भगवदितरदेवताभेदानां निन्दायां पर्यव- स्थतीतीयमपि सारूप्यनिबन्धनैव ॥। ्लिष्टविशेषणाSपीयं हशयते। यथा- अनुविद्धः पत्रिगणैरुच्छ्रितमानोSतिभीमस-

मयते ॥१८२ ॥ अत्र श्िष्टैर्विशेषणैरप्रस्तुतशूरपुरुषस्तुतिः स्तव्यत्वेन प्रस्तु- तस्य तत्सरूपस्य शेषाद्रेः स्तवे पर्यवस्यि। शूर इति वि- शेष्यमत्रान्लिष्टम्। पत्रिणां शराणां खगानां च गणैरनुविद्ध: ताडितः अनुबदूश्च। उच्छिरितः मानः चित्तसमुन्नतिः अन्यत्र मान: प्रमाणं यस्य स तथोक्त: 'मानश्वित्तोन्नतौ प्रहे। क्ृीब प्रमाणे प्रस्थादौ' इति मेदिनी। भीमं भीमसेनं रुद्रं वा अति- क्रान्तं अतिभीमं यत् सत्वं बलं यस्य सः। पक्षे अतिभीमाः अतिघोराः सत्त्वाः व्याघ्रादिजन्तवः यस्मिन् स तथोक्तः।

अप्रस्तुतप्रशंसासर: (२९) 209

संख्ये युद्धे अग्रसरः। पक्षे-संख्यायां महागिरिगणनायां अग्र- सरः अग्रणी: । शूरः वीरः शोभनं च तत् प्रथनं च सुप्रथनं श्ाध्यं युद्धं तस्य श्रियः जयलक्ष्म्या निवासतां स्थानताम्। पक्षे-शोभनं प्रथनं प्रख्यातिः यस्य स तथोक्तः । श्रीनिवासः भगवान यस्मिन् तस्य भावं अयते इत्यर्थः ॥

यथावा- पद्म कृती त्वं नूनं हरिप्रसादात्सदा मुखवि- कासम्। अभ्येषि रसं लब्ध्वाSSमोदमनन्तं च विन्दसे यस्मात् ॥ १८३ ॥ हे पद्म! 'वा पुंसि पग्नम्' इत्यनुशासनात्पु्लिङ्गता। त्वं कती धन्यः। यस्मात् हरे: भानो: भगवतश्च प्रसादात् प्रका- शात् अनुग्रहाञ्च सदा मुखविकासं अभ्येषि। रसं मरन्दं ल- ब्ध्वा अनन्तं अमितं आमोदं सौरभं विन्दसे। अन्यत्र 'रसो वै सः, रस५ ह्येवायं लब्ध्वाSSनन्दी भवति' इति श्रुत्युक्त- र्रात्या आनन्दरूपं परं ब्रह्म प्राप्य शतगुणितोत्तरक्रमेणाभ्यस्य- मानमानन्दं विन्दस इत्यर्थः । अत्रापि श्लिष्टैर्विशेषणैः पद्मस्या- प्रकृतस्य स्तवः प्रकृते ब्रह्मविदि तत्सरूपे पर्यवस्यति। पभ्ने- ति विशेष्यमश्लिष्टम्।

यथावा-

माकन्द त्वं धन्यो माधवसक्तयैषि सुमत आ- मोदभरम्। अतिरागिणमपि पल्लवमचिराद्रचयसि च साधु हरितत्त्वविदम् ॥ ९८४॥ ALANKARA II 27

210 अलंकारमणिहारे

हे माकन्द! रसालतरो! त्वं धन्यः । धन्यतामेवाह- माधधेति। माधवस्य वसन्तस्य सक्तया सुमतः सुमैः सार्व- विभक्तिकस्तसिः। पक्षे-माधवे भगवति सक्तचा शोभनं मतं यस्य स तथोक्तः त्रय्यन्तनिष्णातसिद्धान्तानुयायीत्यर्थः । यद्वा- सुमत आमोदमित्यत्र सुमते इति छेदः । हे सुमते! महाप्रा- ज्ेति माकन्दविशेषणम्। आमोदभरं आनन्दातिशयं एषि प्रा- म्रोषि। अतिरागिणमपि अतिरक्तिमशालिनमपि पल्लवं किसलयं अचिरात् हरितस्य भावः हरितत्वं हरिद्वर्णत्वं विन्दतीति त- थोकतं विन्दतेः ककिप। रचयसि च। किसलयावस्थायां लोहि- तत्वं पत्रावस्थायां हरिद्वर्णत्वं च दळस्य प्रसिद्धम। नवदळं किसलयं युवदळं पत्रमिति विभागः। अन्यत्र म केवलं स्व-

णमिति। अतिरागिणं विरक्तिशून्यं पल्लवं षिद्गमपि हरे: तत्त्वं याथात्म्यं हरिरूपं तत्त्वं प्रामाणिकं वस्तु वा। हरिसंज्ञकं त- त्वं परमात्मानं वा वेन्तीति तथोक्तम्। विदे: ककिप्। 'तत्वं स्व- रूपे परमात्मनि' इति मेदिनी। ब्रह्मविदमित्यर्थः । रचयसि च। अत्राप्रस्तुतमाकन्दतरुप्रशंसा प्रस्तुतस्वाश्रितोजीवयितृव्रह्मवित्प्र- शंसायां पर्यवस्यति। अत्र विशेष्यभूतो माकन्दशब्दोऽ्िष्टः ॥ एवंजातीयकेषु पद्येषु श्रिष्टविशेषणाऽप्यप्रस्तुतप्रशंसैव। न तु समासोक्तेस्तदनुग्राहकत्वं, तस्या एतदलंकारप्रत्यनीकाकारत- याऽनुग्राहकत्वायोगात् । यत्तु काव्यप्रकाशे समासोक्तेरेतदनु- ग्राहकत्वमभिहितं तन्न, प्रतीयमानवृत्तान्तस्य प्रस्तुतत्वे अनु- ग्राहिकायास्समासोक्तेरेवानुन्मेषात्।. प्रस्तुतस्य वाच्यतायामेव तद्भ्युपगमात्। अप्रस्तुतत्वे त्वनुग्राह्याया अप्रस्तुतप्रशंसाया एवाभावात्। अप्रस्तुतवृत्तान्तस्य वाच्यतायामेव तदङ्गीकारात्।

अप्रस्तुतप्रशंसासरः (२९) 211

तस्मात् श्िष्टविशेषणोपक्षिप्तद्वितीयार्थमात्रं समासोक्तिरित्यभि- प्रायेण यथाकथंचित्तवुक्तिस्संगमनीया। इयं च साइश्यमूलाऽ प्रस्तुतप्रशंसोच्यते। अस्यां च वाच्यार्थः क्वचित्प्रतीयमानार्थ- ताटस्थ्येनैवावतिष्ठते। क्वचिश्च स्वगतविशेषणान्वययोग्यतामासा दयितुं प्रतीयमानाभेदमपेक्षते । क्वचिञ्च प्रतीयमानमपि क्कचि- दंशे वाच्यतादात्म्यम्। वाच्यं च क्वचिदंशे प्रतोयमानतादा- त्म्यमपेक्षते ।।

तत्राद्या यथा- उच्छिरितभूधरशिखरं कच्छरादाढौकितोऽपि मा- र्जारः । समुदग्रव्याघ्रतुलामाघ्रातुं वा कदाऽपि किं प्रभवेत् ॥ १८५॥ अत्र प्रस्तुतो मार्जारवृत्तान्तः स्वल्पप्रशैः प्राशंमन्यैरिदमेव त्रयीशिरस्सु जगत्कारणतया प्रतिपादितं परं ब्रह्मेति हठाज्- ल्पितमपि देवतान्तरं सर्वकारणत्वनिरुपाधिकसर्वेश्वरत्वादिना त्रयीशिरस्सहस्त्रसन्ततजोघुष्यमाणमहामहिमोन्नतेः श्रीपतेः परस्य ब्रह्मणस्साम्यगन्धस्यापि दविष्वमेवरोति प्रस्तुतेऽर्थे पर्यवस्यति। अत्र वाच्यभूतानामर्थानां मार्जारे संभवादुपपादितप्रतीयमाना- र्थानध्यारोपेणैव वाच्यप्रतीतिः॥·

द्वितीया यथा- भ्रमर क्षमस्व कतिचन निमिषान्बिसकुसुम- कोशबन्धमिमम्। जलरुहदलविदलयिता रवि- रिह हरिहरिति किरति किरणगणम्॥ ९८६॥

212 अलंकारमणिहारे

अत्राप्रस्तुतेन कमलकोशान्तार्निरुद्धभ्रमराश्वासनवृत्तान्तेन त- त्सरूप: स्वल्पमेव कालं संसारबन्धमिमं सहस्व भगवत्कटा- क्षास्त्वयि प्रत्यासन्नप्रसरा इति प्रस्तुतो भगवञ्चरणारविन्दप्रप प्नाश्वासनवृत्तान्तः प्रतीयते॥

यथावा-

रवितापशोषितापं पल्वलमभ्येत्य खल्वलं त- पसि। मीन त्वं दीनत्वं विमुश्च पुरतोऽमयुदश्वति घनाळी ॥ १८७॥

टुम्बमध्यनिवासपरितप्तं दीनं प्रति मा शुचः प्रत्यासन्ना तव श्रीरिति समाश्वासनरूपोऽर्थोऽवगम्यते :.

यथावा- मर्कटक वयासे सततं तन्तुभिरहमपि च तन्तुवाय इति। देवार्हीशुकवातुः का वा हानि- स्ततः कुविन्दस्य ॥ ९८८॥ मर्कटक: ऊर्णानाभो नाम क्रिमिः 'लूता स्त्री तन्तुवायोर्णा- नाभमर्कटकास्समाः' इत्यमरः। वयसि वस्त्रं करोषि 'वेञ् त- न्तुसन्ताने' इति हि धातुः । देवार्होशुकस्य वाता वयनकर्ता तस्य, वेञस्तृच्। शेषषष्ठयास्समासः । अत्राप्रस्तुतस्योर्णाना- भोर्निन्दनं कुविन्दस्य प्रशंसनं च निन्दनीयत्वेन प्रस्तुते तत्तु- ल्ये अक्षोदक्षमासंबद्धदुर्विषयकतिपयपद्यघटयितरि कुकवौ प्रशं- सनीयत्वेन प्रस्तुते भगवत्कल्याणगुणरमणीयभव्यकाव्यनिर्माणा-

अप्रस्तुतप्रशंसासर: (२९) '213

लंकर्मीणे कविकुलसार्वभौमे च पर्यवस्यति। इयं च वक्ष्यमा णावशालङ्कारसंकीर्णेति विच्छित्तिविशेषः ।

यथावा- न विशुष्यसि तपनकरैर्न च हृष्यसि हिमकरां- शाभिरपि त्वम्। दुस्तरकाठिन्योऽसि प्रसतर तव चरितविस्तरेणालम् ॥ ९८९॥ अत्राप्रस्तुतेन प्रस्तरवृत्तान्तेन तत्सरूपस्य निन्दनीयतया प्रस्तुतस्य भूयोभिरपि भवतापैरनभितप्तस्यासकृन्भ्गवत्कथामृत- श्रवणादिभिरद्र वच्चित्तस्य मूर्खमूर्धन्यस्य वृत्तान्त. प्रत्याय्यते॥

यथाषा- पुष्कलकसीमगन्धा यूयं यत्रक्कवाऽपि जाये- ध्वम्। पुष्कलसौरभ्यान्वः पुष्यति हृदये स पु- षकराक्षोऽपि ॥ ११० ॥ पुष्कलकस्य सीमा पुष्कलकसीमा। पुष्कलको गन्धमृग- विशेषः । यं गन्धमार्जार इत्याहुः। सीमा अण्डकोशः 'अथ पुष्कलको गन्धमृगे' इति 'सीमा घटस्थितिक्षेत्रेष्वण्डकोशेऽ पिच स्त्रियाम' इति च मेदिनी। 'मनः' इति निषेधान ना न्तलक्षणो डीप्। तस्या: गन्धाः तत्र भवो गन्धद्रव्यविशेष: तस्य संबुद्धि: । अर्थस्यैकत्वेऽप्ययं शब्दो दारा: गृहा इतिव- न्नित्यबहुवचनान्तः, 'गन्धो गन्धक आमोदे लेशे संबन्धगर्व- योः। स एव द्रव्यवचनो बहुत्वे पुंसि च स्मृतः' इत्यनु- शासनात् । अत्र पुष्कलकसीमगन्धवृत्तान्तेनाप्रस्तुतेन निहीन-

214 अलंकारमणिहारे

कुलजन्मानोऽपि तत्वज्ञानविरक्तिभक्तयादिशुभगुणसमृद्धिमन्तश्चे- तना: श्री श्रीनिवासस्य भगवतः कृपाभाजनतया मणिवरवन्नि- त्यहद्या भवन्तीति तत्तुल्यः प्रस्तुतवृत्तान्तः प्रत्याय्यते॥

यथावा- माकन्दमुखास्तरवः स्तोक ददते फलं किमे- तैर्नः। मन्दार महोदार त्वं दाता नूनमीप्सिताद- घिकम् ॥ १९१ ॥ अत्राप्रस्तुतानां माकन्दादितरूणामनादर: मन्दारस्य प्रशंसा च अनादरणीयतया प्रस्तुतेषु देवतान्तरेषु प्रशंसनीयतया प्र- स्तुते तत्सरूपे भगवति श्रीनिवासे च पर्यवस्यति। अत्राद्येषु त्रिषूदाहरणेषु भ्रमरमीनतन्तुवायक्रिमीणां तिरश्षां अनन्तरेषु त्रिषूदाहरणषु प्रस्तरगन्धद्रव्यमन्दाराणामचेतनानां च संबोध- नानर्हतया प्रतीयमानाध्यारोपेणैव वाच्यार्थप्रतीतेस्तत्तादात््यम- पेश्यते।।

यथावा- मधुकर शृणु मम वचनं मा गाः खेदं त्वम- शुचिवर्ण इति। श्रीश्रीनिवासपद्माश्रयणेनोजी- वितो यतोऽसि कृती ॥ १९२॥ अशुचिवर्णः नीलवर्णः अशुद्धवर्णशशूदश्च। श्रीश्रियः श्री- महालक्ष्म्या: निवासभूतं यत्पदं कमलं तस्याश्रयणेन श्रीयुक्त: यः श्रीनिवासः भगवान् पझ्मा लक्ष्मीश्च तयोः आश्रयणेन च। अत्र मधुकरस्य खेदनिवारणकारणतया विशेषणमुपात्तं तञ्व

अप्रस्तुतप्रशंसासर: (२९) 215

न संभवति न हि मधुकरे नीलवर्णत्वं दोषः अरविन्दाश्रय- णेनोजजीवितत्वं गुणः येन तत्पशंसाखेदनिरासाय कल्पेत ! तस्मा- द्वाच्यार्थस्य प्रतीयमानतादात्म्यं विशेष्यांशे विशेषणांशे चापे- क्षणीयम्। पूर्वत्र अंशे इह तु साकल्येनेति विशेषः॥

यथावा- ननु चातक सुमहांस्त्वं स्तोकक इति मा र्म गाः क्वचिद्दैन्यम्। अमृतार्थी हरिमेव श्रयसे त्व नोधिको द्विजः कोऽन्यः॥९९३॥ स्तोककः अत्यल्पः स्तोकशब्दादल्पार्थे कन्। पक्षे-स्तोकं कायति रौतीति स्तोककः चातक 'स्तोककश्चातकस्समौ' इत्यमरः । अमृतार्थी सलिलार्थी तृषित इत्यर्थः । पक्षे-निशश्रे- यसार्थी हारें मघवन्तं भगवन्तं च त्वत्तोऽधिकः द्विजः खगः विप्रश्च। कः अधिकः न कोऽपि। अत्र चातकस्य दैन्यनि- वारणकारणतयोपात्तं विशेषणं न संभवति। न हि चातके स्तोककत्वं दैन्यहेतुः न वा प्रथमोदबिन्दुकाङक्षितया मघव- दाश्रयणमुत्कर्षहेतुः। येन तत्प्रशंसया वार्येत दैन्यं, अतो वा- च्यार्थस्योक्तरीत्या प्रतीयमानतादात्म्यं विशेष्यविशेषणांशयोरु- भयोरप्यपेक्ष्यते॥

यथावा- नित्यं मराळ शुचिरसि निपुणतरस्त्वं विषामृ- तविवेके। दक्षिणवामौ पक्षौ द्ौ श्रयसेऽघःकृतो- सि तद्विघिना । ९९४।।

216 अलंकार मणिहारे

हे मराळ! हंस! नित्यं शुचिः शुम्रः । पक्षे-'योऽर्थे शु- चिर्हि स शुचिः' इत्युक्तरीत्या परस्वापहाराद्यभसन्धिविधुर इत्यर्थः । असि। विषामृतयोः नीरक्षीरयोः 'विषं तु गरले तोये' इति, 'अमृतं यज्ञशेषे स्यात्पीयूषे सलिले घृते' इति च मेदिनी। विवेके पृथक्करणे। पक्षे-विषामृतशब्दौ गौण्या वृत्त्या असदर्थसदर्थपरौ। तयोः विवेके सम्यग्विम्शे निपुणतरः। दक्षिणवामौ अपसव्यसव्यौ सरळप्रतिकूलौच 'दक्षिणो दक्षिणो- द्वतसरळच्छन्दवर्तिषु' इति मेदिनी । 'वामा वध्वां सव्य- रम्यप्रतीपेष्वेषु वाच्यवत्" इति रत्नमाला। पक्षौ गरुती सि- द्धान्ती च संश्रयसे तत् तस्मात् विधिना ब्रह्मणा दैवेन च अधःकृतः वाहनतयाऽधराकृतः। पक्षे-सवैरन्यककृतः नरके पातितो वा असि। अत्राप्रस्तुतमराळवृत्तान्तेन भगवत्तदन्यपरसिद्धान्त- द्वयस्यापि तुल्यतया स्वीकर्तु: कस्यचिद्वदुशाखमतेः कोविदं- मन्यस्य गुणप्रख्यापनपूर्वकमुपालम्भो द्योत्यः । तत्राप्रस्तुते म- राळे शुचित्वादिना प्रशंसाया वा दक्षिणवामपक्षाश्रयणादिना निन्दाया वा असंभवादुपदर्शितप्रकारेण वाच्यार्थस्य द्योत्या- धंतादात्म्यं विशेष्यांशे विशेषणांशे चापेक्षणीयम्॥ यथावा -- अपि शाखिनो जटाला वटा इमे नीरसे फ- ले रक्ताः। तत्फलकामैरेव स्तोमैः पततां च बत निषेव्यन्ते ॥११५॥ इमे वटाः न्यग्रोधतरवः वक्ष्यमाणरीत्या फलकामिन इति च व्यज्यते। शाखिनः शाखाशालिनः जटाला अपि शिफा- न्विताश्च सन्तः नीरसे रसविधुरे फले स्वकीयफले रक्ताइशो-

अप्रस्तुतप्रशंसासरः (२९) 217

णवर्णा भवन्ति। प्रसिद्धयति हि ताद्विध्यं तत्फलानाम्। पक्षे- शाखिनः वेदभागाध्येतार: जटाला: जटान्वितास्तापसा अपत्यि- र्थः। 'शाखापक्षान्तरे बाहौ वेदभागद्गुभागयः' इति, 'जटा लभ्नकचे मूले' इति च मेदिंनी। नीरसे तुच्छानन्दे फले प- शुपुत्रस्वर्गादिप्रयोजने रक्ताः आसक्ता: भवन्ति। तत्फलकामैः तथाविधनीरसफलकामैरेव पततां पक्षिणां, अधःपातिनां जनानां च स्तोमैः वजैः निषेव्यन्ते न। बतेति तदनौचित्यचिन्तनज- नितखेदे। अत्र न्यग्रोधानां श्राघनपूर्वकनिन्दनहेतुतयोपात्तं वि- शेषणमसंभवि। न हि शाखित्वं जटालत्वं च श्राघनहेतुः, नापि शोणवर्णनीरसफलत्वं ताइशफलसक्तविहृगनिषेव्यत्वं च निन्दनहेतुः, येन तादृग्गुणश्षाघनपूर्वकं ते निन्धेरन्। अतो वाच्यार्थस्य उपपादितरीत्या व्यज्यमानतादात्मंच विशेष्यावेशे- षणांशयोरपेक्ष्यते पूर्ववत्॥ तृतीया यथा -- अनुकूलभूरिदाशानतिबलभावाररिमुहुरुदितभ- ङ्गान्। मत्स्या: कथमगभीरांस्तुच्छानाश्रयथ ह- न्त कासारान् ॥ ११६॥ कूले अनुकूलं तीरे भूरय: बद्डुलाः दाशा: कैवर्ताः येषां तान्। पक्षे-अनुकूलानां स्वाश्रितानां भूरि बददुलं वस्तु सुवर्ण वा दाशन्तीति भूरिदाशाः तान् 'दाश दाने' कर्मण्यण्। अति- बलस्य समीरणस्य भासा प्रभावेन 'प्रकम्पनश्चातिबलः' इत्य- मरः। 'भाः प्रभावे मयूख स्त्री' इति मेदिनी। वारिण स- लिले मुहुः शश्वत् उदिताः उत्सत्वराः भङ्गा: तरङ्गाः येषां ALANKARA II 28

218 अलंकारमणिहारे

तान्। अन्यत्र बलस्य सामर्थ्यस्य भावः सत्ता अतिशयितः बलभावो येषां ते अतिबलभावाः ये अरयः वैरिणः दैत्यादयः तैः मुहुः असकृत् उदितः भङ्ग: पराभवो येषां तान्। स्पष्ट- मन्यत्। अत्राप्रस्तुततुच्छकासारतदाशश्रितमत्स्योपालम्भेन प्रस्तु- तभगवदितरक्षुद्रदेवतदुपासकोपलम्भः प्रत्याय्यः । तत्र यथा अगभीरत्वं तुच्छत्वं च वाच्यप्रतीयमानयोरुभयोरप्याश्रयणानौ चित्ये निमित्तं, न तथा अनुकूलभूरिदाशत्वातिबलभावारिमुड्ठ रुदितभङ्गत्वे; यतोऽनुकूलभूरिदातृत्वं प्रतीयमानक्षुद्रदेवरूपार्थे न दोष: प्रत्युत गुण एवेति तदंशे वाच्यभूतकासारतादात्म्य- मपेक्ष्यते। कासारेषु च अतिबलभावारिमुद्दुरुदि भङ्गत्वांशे प्र.

कासारत्यागाननुगुणत्वात् प्रत्युत तदाश्रयणानुगुणत्वात्।।

यथावा

वाताशनानुयातामेतां सूनश्रियाऽतिविख्या- ताम्। भ्रमर किमर्थ भजसे भ्रमन्नरण्येषु केत- कीं भ्रातः ॥ ९१७॥

वाताशने: व्याळैः मुनिभिश्च अनुयातां उपाश्रितां सूनानां प्रसूनानां श्रिया समृद्धया सूनया सुतरां ऊनया हीनया श्रिया संपदा अतिविख्यातां परदेवतापेक्षया अत्यल्पवैभवेति जगद्विि- तामित्यर्थः । अत्र कस्यचित्पुरुषस्य परदेवतेतरक्षुद्रदेवताभजनं तव निष्फलमिति द्योत्यम्। तत्र वाच्यप्रतीयमानयो: केतकीक्षुद्र देवतयोरुभयोरपि भजनानौचित्ये हेतुतयोपात्तं विशेषणमसंभवि। यस्मात् सूनाश्रयाऽतिविख्यातत्वं केतक्यामदोषः। यावता गुण

अप्रस्तुतप्रशंसासरः (२९) 219

एव, कुसुमसमृद्धिमंत्तायां भजनानुगुणत्वात् । तनंशे क्षुद्रदेवता- तादात्म्यमपेक्ष्यं, क्ुद्रदेवतायां च केतर्कीतादात्म्यं, तापसाश्रित. त्वस्य तत्त्यागाननुगुणत्वात्। यावता तन्भ्रजनानुगुणत्वात्। एवम- न्योन्यतादात्म्यावलम्बनेन वाक्यार्थस्सिद्धयतीति ध्येयम्॥ अयं तृतीयः प्रकारस्सादृश्यमूलाप्रस्तुतप्रशंसाया रसग द्ाधरानुरोधेन दर्शितः। काव्यप्रदाादौ तु इयं सारुप्यनिब- न्धनाप्रस्तुतप्रशंसा त्रिधा। क्वचिद्वाच्यार्थे प्रतीयमानार्थानध्या- रोपमात्रेण। क्वचित्प्रतयिमानाध्यारोपेण। क्वचित्तु अंशभेदेन तदध्यारोपानध्यारोपाभ्यामिति त्रैविध्यमभिहितम्। तत्राद्ये प्रका- रद्ये न वैलक्षण्यं, तृतीये तु प्रकारे किंचिदस्ति वैलक्षण्यम्। तत्रेदमुदाहरणम्॥

प्रथममनिद्रा स्वपदे सा द्राक्षा क्षान्तिमत्त्वमु- पयाता। प्राप्ताथ कृष्णरूपं फले रसघना च कियदिदं भाग्यम् ॥ १९८॥

सा प्रसिद्धा द्राक्षा मृद्धीका प्रथम आदौ स्वपदे स्ववा- चकशब्दे अनिद्रा निर्गतो द्रा इात वर्णो यस्यास्सा न भवती- त्यनिद्रा 'निवातपद्मास्तिमितेन' इत्यादाविव निशब्देन समासः । आदौ द्रावर्णसहितेत्यर्थः । अर्थगतस्य स्त्रीत्वस्य शब्दे आरोपः । क्षा इत्याकारकवर्णः अन्तिमो यस्य तदिति सामान्ये नपुंस- कम्। तस्थ भावः क्षान्तिमत्वं 'अनचि च' इति तकारस्य द्वित्वम्। उपयाता क्षाकारान्वितपश्चार्धेत्यर्थः। फले अथ का- त्सर्नेचन कृष्णरूपं असितवर्णतां प्राप्ता फलपरिणामदशायां त- थाविधत्वात्तस्याः। रसघना रससान्द्रा च भवति। पक्षे स्व-

220 अलंकार मणिहारे पदे स्वत्राणे स्वव्यवसाये च 'पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्मा- ङ्विवस्तुषु' इत्यमरः । स्वोज्जोवने तदर्थमुपायानुष्ठाने चेति भावः। अनिद्रा अप्रमत्ता अत एव क्षान्तिमतो भावः क्षान्तिमत्वं 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः: इत्युक्तरीत्या नितिक्षुत्वम्। इद मुपलक्षणं समाहितत्वादेः। अनेनोपायानुष्ठानपूर्तिरुक्ता। अथ फ- ले फलदशायां कृष्णरूपं भगवत्सारूप्यं प्राप्ता उपायानुष्ठाना- नुरूपं फलं प्राप्तवतीत्यर्थः । रसघना परिपूर्णब्रह्मानुभवानन्दमे- दुरा च भवति। अस्या: भाग्यं इदं भाग्यं कियत् वचसाम- गोचरमिति भावः। अत्र द्राक्षायां प्रथमं स्वपदे अनिद्रात्वं क्षान्तिमत्त्वं च प्रशंसाहेतुत्वेन वाच्ये। न च ते तद्धेतुभूते तदंशे प्रतीयमानव्रह्मविद्यक्तयध्यारोपापेक्षा। फले कृष्णरूपा- वाप्तिः रसघनात्वं च प्रशंसाहेतुरेवेति तदंशे नाध्यारोपः।। यथावा-

आपातमधुरनीरसदुर्गहकर्कशफलेन तालेन। उद्विजमानेन मनाक्स्पर्शनतः कीर किमिव साध- यसे ॥ ९९९ ॥ कीर! हे शुक! आपाततः आमुखतः मधुराणि अन्ततो नरिसानि अथापि दुर्गहाणि असुलभानि गृहीतत्वेऽपि कर्कशानि कठोराणि अनुभवदशायां क्लेशापादकानि च फलानि यस्मिन् तेन स्पर्शनतः मारुतात् मनाक् ईषदेव उद्िजमानेन चलता कर्कशपत्रत्वादिति भावः। पक्षे मनाकस्पर्शनतः अत्यल्पवितर- णादपि उद्विजमानेन बिश्यता अतिमात्रलुब्धेनेत्यर्थः। 'ओ विजी भयचलनयोः' इति तौदादिकाद्धातोश्शानच्। प्रायेणायं धातु-

अप्रस्तुतप्रशंसासरः (२९) 221

रत्पूर्वः । तालेन तालतरुणा किंतु साधयसे न किमप्यनेन तव प्रयोजनं सिद्धचेदिति भावः। अत्राप्रस्तुतश्शुकं प्रति हितोप- देशो भगवदनादरेण क्षुद्रदेवानां लुब्धनृपालानां वा सेवनाय प्रवर्तमाने कस्मिश्चित्पुरुषे विषये पर्यवस्यति। तत्र तालतरो- रापातमधुरत्वादिविशिष्टफ लदातृत्वमुपालम्भहेतुरेवेति तदंशे द्यो- त्यमानक्षुद्रदेवतालुन्धनृपालाध्यारोपो नावश्यकः । मनाकस्पर्श- नोद्विजमानत्वे तु तदध्यारोप आवश्यकः । मारुताद्यत्किश्चिच्च- लनस्योपालम्भाहेतुत्वादित्यंशे अध्यारोपः अंशे तदभावश्च।।

यथावा-

अतिवृत्तोऽपि. सरन्ध्रोप्यग्रसरो यदसि परगुण- ग्रथने। श्रीनायकभाक्तदसावसि मणिगण हृद्य एव सुदृशां त्वम् ॥१०००॥ हे मणिगण! त्वं अतितृत्तोऽपि अतिवर्तुलोऽपि सरन्ध्रो- Sपि सुषिरोऽपि यत् यस्मात् श्रीयुक्तो नायकः श्रीनायकः हा. रमध्यमणिः तं भजतीति तथोक्तः । 'नायको नेतरि श्रेष्ठे हारः मध्यमणावपि' इति मेदिनी । पर: श्रेष्ठः यो गुणः तन्तु- स्वर्णमय इति भावः । तस्य ग्रथने संदर्भे तत्स्यूतत्वे सती- त्यर्थः । अग्र: श्रेष्ठः सरः हारः भवक्ि। तत् तर्मादेव असौ त्वं सुदशां ललनानां हृद्यः वक्षस्स्थः हृदयशब्दान्भ्रवार्थे 'श- रीरावयवाञ्च' इति यत्। असि । वर्तुलत्वेगप सुषिरत्वेऽपि नायकमणिघटित उत्तमतन्तुस्यूत पव हारतामापन्नो मृगाक्षी- णां हृदयमधिवससि नान्यथेति भावः । पक्षे-अतिक्रान्तो धृत्तं अतिवृत्तोऽपि दुराचारोऽपि अत एव सरन्ध्रोऽपि स

222. अलंकारमणिहारे

दोषोऽपि रन्ध्रं तु दूषणे श्वभ्रे' इति मेदिनी। यत् यस्मात् श्रीनायक: श्रीनिवासः तं भजतीति तथोक्तः तन्भ्रक्तिमानित्यर्थः। परस्य तस्यैव परमात्मनः गुणानां सार्वज्ञचसत्यसंकल्पत्वसौ- शील्यादीनां कल्याणगुणानां ग्रथने तद्विषयकग्रन्थरचने अग्र. सरः प्राथमिक: भवसि। तत्तस्मात् असौ त्वं सुदृशां विदु- षं हृद्यः हृदयप्रिय एव असि 'हृदयस्य प्रियः' इति यत्। अत्र प्रथमेन पादेन 'अिचेत्सुदुराचारः' इत्यस्य, द्वितीयेन तृतीयेन च 'भजते मामनन्यभाक्' इत्यस्य, चतुर्थपादखण्डेन 'साधुरेव स मन्तव्यस्सम्यग्व्यवसितो हि सः' इत्यस्य च गीतावचनस्य समग्रस्यार्थोऽनुसंहितः । अत्रातिवृत्तत्वसरन्घ्रत्वे मणिगणस्य न दोष: प्रत्युत? अतिवर्तुलत्वस्य रन्ध्रवैशिष्टय- स्य च हारघटनानुगुणत्वात्। तस्मात्तदंशे प्रतीयमानपुरुषाव शेषाध्यारोपोऽपेक्ष्यः । श्रीनायकभाक्त्वपर गुणग्रहणाग्रसरत्वसुद्द- ग्जनहृद्यत्वेषु न तदध्यारोप इति ध्येयम्॥ एवं काव्यप्रकाशाद्यनुरोधेनाप्रस्तुतप्रशंसा निरूपिता। रस- गङ्गाधरकारस्तु-'अप्रस्तुतन व्यवहारेण सादृश्यादिवक्ष्यमाणप्र- कारान्यतमप्रकारेण प्रस्तुतव्यवहारो यत्र प्रशस्यते साऽप्रस्तुत प्रशंसा' इत्यप्रस्तुतप्रशंसां लक्षयित्वा 'इयं पश्चधा, अप्रस्तुतेन स्वसदशं प्रस्तुतं गम्यते यस्थामित्येका' इत्यादना तस्या: पञ्च प्रकारान् प्रदर्श्य सुदाहरणानि च प्रपञच्य "एवं पश्च- प्रकारेयमप्रस्तुतप्रशंसा प्राचामनुसारेण निरूपिता। वस्तुतस्तु प्रथमस्याप्रस्तुतप्रशंसाप्रकारस्य नानाविधत्वं संभवति। यत्रा- त्यन्तमप्रस्तुतेन वाच्येन प्रस्तुतं गम्यते स प्रकारो गदितः। एवं यत्र स्थलविशेषे वृत्तान्तद्वयमपि प्रस्तुतं सोऽ्येकः। यथ्रा जलक्रीडाप्रकरणे भ्रमरकमलिन्यािषु पुरसि्स्थितेषु नायके च

अप्रस्तुतप्रशसासर: (२९) 223

स्वनायिकायामनुरक्ते पार्श्ववर्तिनि नायिकासख्या: कस्याश्चि- "दुक्तौ -- मलिनेऽपि रागपूर्णी विकसितवदनामनल्यजल्पेऽपि। त्वय चपलेऽपि च सरसां भ्रमर कथं वा सरोजिनीं त्यजसि॥ इति पद्ये अथात्र कथमप्रस्तुतप्रशंसा? वा्यार्थस्य प्रस्तुतत्वेन तलक्षणानालीढत्वादिति चेन्न, अप्रस्तुतशव्ेन हि मुख्यतात्प र्यविषयीभूतार्थातिरिक्तार्थो विवक्षितः । स च क्वचिदृत्यन्ताप्र- स्तुतः क्वचित्प्रस्तुतश्चेति न कोऽपि दोषः । न च ध्वनिमात्र- स्याप्रस्तुतप्रशंसात्वापत्तिरिति वाच्यम्। अत एव लक्षणे सा- दृश्याद्यन्यतमप्रकारणेति विशेषणमुपात्तमिति विभावनीयम्। पते- न द्वयो: प्रस्तुतत्वे प्रस्तुताङ्करनामाऽन्योऽलंकार इति कुवल-

कल्पने वाग्भङ्गोनामानन्त्यादलंकारानन्त्यप्रसङ्ग इत्यसकृदावेदित त्वात् ॥ इदं तु बोध्यम् -- अत्यन्ताप्रस्तुतस्य वाच्यतायां तास्मि- न्नपर्यवसितयाऽभिधया प्रतायमानार्थस्य बलादाकृष्टत्वेन ध्वनि त्वं न निर्बाधम्। द्वयो. प्रस्तुतत्वे तु ध्वनित्वं निर्विवादमेव। एवं सादृश्यमूलप्रकारे द्वैतम्। कार्यकारणभावसामान्यविशेष- भावमूलाश्चत्वारः प्रकारा गुणीभूतव्यङ्गयस्यैव भेदाः । अभि- धादिस्पर्शलेशशून्यस्य केवलागूरणमात्रस्य ध्वनिप्रयोजकत्वात्॥ अथ आपेदिरेSम्बरभुवं परितः पतङ्गा- भृङ्गा रसालकुसुमानि समाश्रयन्ते। संकोचमश्चति सरस्त्वाय दीनदीनो मीनो तु हन्त कतमां गतिमभ्युपैतु।

224 अलंकारमणिहारे

अत्र क्षीणराजादितदेकावलम्बिपुरुषादिवृत्तान्ते प्रस्तुते अ- प्रस्तुतप्रशंसैवेति निर्विवादम्। यदा तु सरोवृत्तान्तो राजवृ त्तान्तश्चेत्युभयं प्रस्तुतं तदाऽपि प्रागुक्तदिशा सैव। यदा तु सरो- वृत्तान्त एव प्रस्तुतस्तदा गुणीभूतराजवृत्तान्तरूपव्यङ्गयेऽस्मिन्यद्ये कोऽलंकारः? न तावदप्रस्तुतप्रशंसा प्रस्तुतस्यैव प्रशंसनात्। नापि समासोक्ति: तजीवातोविशेषणसा्यस्य सकलालंकारि- कसंमतस्यात्राभावात्। न व विशेषणसाम्यप्रकार इव शुद्ध सादृश्यमूलेऽपि तस्या एव प्रकारो वाच्यः । एकधर्मालीढत्व- मन्तरेणैकालंकारत्व सर्वेषामेकालंकारत्वापत्तेः। व्यवस्थापकैस्त दद्ेदताया अनुक्तेश्च। अत पवालंकारसर्वस्व्रकारादिभिरविशेषण- वाचिशब्दसाम्यं संरक्ष्यैव समासान्तराश्रयणेन सादृश्यमूलत्वं प्रदर्शितं, न तु तदुपेक्ष्येति चेत्-उच्यते। अप्रस्तुतप्रशंसैवा- त्रालंकारः। अप्रस्तुतस्य प्रशंसेति न तदर्थः। किंत्वप्रस्तुतेनेति। सा चार्थात्प्रस्तुतस्यैव। एवंच वाच्येन व्यक्तेन वा अप्रस्तुतेन वाच्यं व्यङ्गयं वा प्रस्तुतं यत्र सादृश्याद्यन्यतमप्रकारेण प्रश- स्यते साऽप्रस्तुतप्रशंसेति तत्राप्यप्रस्तुतप्रशंसेति। न तु वाच्ये नैव व्यङ्गचमेव" इत्यभाणीत्। एवंच 'पुरा यत्र स्रोतः' इत्या- दावप्यप्रस्तुतेन व्यक्तेन विपर्यस्तधनसन्तानादिसमृद्धयसमृद्धि-

लभावविपर्यासवद्वनरूपप्रस्तुतार्थस्य प्रशंसेति तत्राप्यप्रस्तुतप्र शंसैवरेति तदाशयः॥ अलंकारसर्वस्वकारस्तु-'यदत्र सामान्यविशेषत्वेन कार्य कारणत्वेन सारूप्येण च यद्ेदपञ्चकमुद्दिष्टं तत्र दवयोस्सामा- न्यविशेषयोः कार्यकारणयोश्च यदा वाच्यत्वं भवति तदाऽर्था- न्तरन्यासाविर्भावः। सारूप्ययोस्तु वाच्यत्वे दष्टान्तः। अप्रस्तुतस्य

अप्रस्तुतप्रशंसासर: (२९) 25

वाच्यत्वे प्रस्तुतस्य गम्यत्वे सर्वथा अप्रस्तुतप्रशंसति निर्णयः' इत्यवादीत्॥

एतन्मते तु 'पुरा यत्र स्रोतः' इत्यादौ प्रस्तुतस्यैव वा- च्यत्वेन अप्रस्तुतस्य गम्यत्वेन व समासोक्तिरेवेत्यलं पल्लवि- तेन। किंच 'वैधर्म्येणापीय दृश्यते' इत्युकत्वा 'धन्याः खल वने वाताः' इत्युदाहार्षात्। तदनुरोधेन इदमुदाहरणम्- ते मान्यास्ते धन्याः येऽनन्याः पन्नगाद्रिमूर्घ- न्यान्। भूम्नः कांश्विदवन्यां तरवोऽप्यर्चन्ति नि- जसुमैर्धन्याः॥१००१॥

अत्र ते मान्यास्ते धन्या इत्याद्यप्रस्तुतात् श्रीनिवासमन- र्न्तो मानवजन्मभाजोपि चेतना अमान्या अधन्या इति वैध- रम्येण प्रतीयते । मम्मटादयस्तु 'धन्याः खलु वने वाताः' इत्यत्र वातस्तुत्या स्वनिन्दाप्रतीतेः व्याजस्तुतिरेव युक्तेत्याहुः। तदा अस्मवुदाहृतमिदमप पद्यं व्याजस्तुतेरेवोदाहरणतामर्हतीति ध्येयम्॥

इत्यलंकारमणिहारे अप्रस्तुतप्रशंसासरः एकोनननिंशः

ALANKARA 29

226 अलंकारमणिहारे

अथ प्रस्तुताङ्करसरः.

प्रस्तुतस्य प्रस्तुतेन व्यञ्जने प्रस्तुताङ्कुरः ॥ यत्र प्रस्तुतेन वर्ण्यमानेनाभिमतमन्यत्प्रस्तुतं द्योत्यते तत्र प्रस्तुताङ्करनामाऽलंकारः । तथाच प्रधानभूतप्रस्तुतान्तराभिव्य- अ्ञकं प्रस्तुतवर्णन प्रस्तुताङ्करालंकार इति सिद्धम्। प्रस्तुत. स्याभिव्यअ्जकत्वादङ्कुर इवाहकुर इति व्युत्पत्तेरन्वर्थनामाSयम्॥

यथा- अयि गिरितटि समयेऽस्मित् घनमिममुद्दर्हि- बर्हमाश्लिष्य। न किमपि वेत्सि त्वय्यप्यतिचप- लोऽयं कियच्चिरं स्थाता ॥ १००२ ॥

इह प्रावृषि वनविहारावसरे श्रीकृष्णपरिरम्भसुखपारव- श्येन तृणीकृतान्यवनितां कांचिद्रोपललनां प्रति तेन पूर्व विप्र- लब्धाया. कस्याश्चिद्रोपिकाया वचने गिरितटीं संबोध्य एवमाहेति वाच्यार्थस्य प्रस्तुतत्वम्। न चानामन्त्रणीयामन्त्रणेन वाच्या- संभवादप्रस्तुतमेव वाच्यमिह सदशप्रस्तुतद्योतनाय निर्दिष्टमिति वाच्यम्, 'कर्णिकार त्वया दषा, वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हता- सत्वं खलु कृती' इत्यादौ चित्तविक्षेपादिभिरनामन्त्रणीयामन्त्र- णस्यापि दर्शनेन तस्यातिमात्रमसंभावितत्वस्य दुर्वचत्वात्। एवं प्रस्तुतेन गिरितटीकर्मकोपालम्भरूपवाच्यार्थेन वक्रयास्तस्थाः अतिचपलममुं नन्दनन्दनमुपगूह्य धन्यंमन्यतयाऽन्या: किमर्थम-

प्रस्तुताह्करसर: (१०) 227

वमन्यसे त्वय्यपि वाऽसौ कियन्तमवधिमनुरज्योदिति तां प्र- त्युपालम्भ: प्रस्तुत एव द्योत्यते । अत्र प्रतीयमानार्थे घनमि- त्यस्य विपरीतलक्षणया अगभीरमित्यर्थः । उद्धर्हिबईमिति वा- च्यार्थपक्षे उन्नीतानि विकासतानि बर्हिबहाणि येन स इति । प्रतयिमानपक्षे उत्तंसितमयूरपिञ्छमित्यर्थः । न किमपि वेत्सी- त्येतत् वाच्यगिरितटीपक्षे घनच्छन्नत्वेनौपचारिकम्। प्रतीयमान- नायिकापक्षे तु आनन्दपारवश्येन न किमपि जानासीत्यभिप्राय- कम्। अतिवेला चपला विद्युत् यास्मित्निति वाच्यपक्षे। व्यब्रेय त्वतिचञ्चलप्रकृतिरिति॥

यथावा- उच्चैर्विभवस्थानं त्वत्पादसमाश्रयो हि शाखि- गणः । सानुगता भजति श्रीस्त्वामस्त्यहिशैल को महांस्त्वनः ॥ १००३ । हे अहिशैल! तव पादा: प्रत्यन्तगिरयः पादौ चरणौ च आश्रयो यस्य सः । शाखिनां तरूणां शाखाध्येतृणां विप्राणां च गणः उच्चैः वीनां पक्षिणां भवस्थानं जन्मभूः तत्र कृतनी- डत्वात्तस्येति भावः । उन्नतस्य विभवस्य स्थानं च भवति। सानूनि प्रस्थान् गता प्राप्ता श्री: शोभा । अन्यत्र सा जग- न्मातृत्वादिना प्रसिद्धा श्रीः लक्ष्मीः अनुगना 'छायेवानुगता तव' इत्युक्तरीत्या अनुव्रता सती भजति। त्वत्तः एवंविधात् भवतोऽपि को महान् पृथुलः । पक्षे महाविभूतेः श्रियः पत्युरन्यः को महनीय इत्यर्थः । अत्र प्रस्तुतेनाहिशैलवृन्तान्तेन प्रस्तुत- श्रीनिवासवृत्तान्त एव द्योत्यते। वाच्यव्यक्गययोरुभयोरपि सेव-

228 अलंकार मणिहारे

नीयतया प्रस्तुतत्वम्। न चात्र प्रकृताप्रकृतश्लेषशक्का कार्या, वि. शेष्यस्थापि श्लिष्टत्व एव तदुन्मीलनात् अत्र च विशेष्यस्या- ्िष्टत्वादिति॥

यथावा- स्पर्शन एष स्पृहयति घनमाच्छादितवृषाद्रि मपनेतुम। पश्य सखीति प्रावृषि पतिगिरमाक- णर्य नम्रवदना श्रीः।१००४॥ स्पर्शन: मारुतः स्पर्शकर्तेत्यपि गम्यते। अत्र प्रस्तुतेन वर्षानिलकर्तृकघनापनयनस्पृहावृत्तान्तेन प्रस्तुत एव प्रातृषि श्रि-

वृत्तान्तः प्रत्याय्यते। सखि पश्य प्रावृषीति निर्देशाद्वाच्यार्थस्य प्रस्तुतत्वं स्फुटम्। प्रस्तुतान्तरद्योतनं च पतिगिरमाकर्ष्य नम्र- वदनेत्यनेन उत्तरार्धे कविनैवाविष्कृतम्॥।

यथावा- घनचापलतां चपलाश्िष्टोवहसेडम्बुद स्थिरा तव दूरे। नीरदलक्ष्यात् क्षितिरिति निगदन्ती शौ- रिणाऽभिपरिरेभेऽलम् ॥१००५॥

हे अम्बुद! चपलया तटिता श्िलष्टः घनां चापलतां इ- न्दधनुर्लतां वहसे । स्थिरा भू: तव दूरे तव व्योम्नयवस्था- नादिति भावः । पक्षे-चपलया चञ्चलशीलया श्रियाऽडन्लिष्ट: 'चपला कमलाविद्युत्पुंश्चलीपिप्पलीषु च' इति विश्वः । अत एव घर्न चापलं यस्य स तथोक्तः । तत्तां वहसे तव एवं-

प्रस्तुताक्करसर: (३०) 229

विधस्य भवतः स्थिरा अचञ्चलशीला भूर्देवी अहमिति भाव: दूरा उपेक्षणीयपक्षे निक्षिप्ता। चपलोपगूढस्य चपलशीलस्य तय स्थिरानुरागः कथमिव संभवेदिति भावः । अत्र वर्षासु घनाघनं प्रति भूदेव्या वचनेन प्रस्तुतेन लक्ष्म्यामेव प्रेमभूमानं विदधानेन त्वयाऽहमुपैक्षिषीति प्रस्तुत एव श्रीनिवासं प्रस्तुत- पालम्भो द्योत्यते। अत्राम्बुदेति संबोधनन वाच्यार्थस्य प्रस्तु- तत्वं स्फुटमेव। प्रस्तुतान्तरद्योतन च उत्तरार्धे कविनैव स्फु- टीकृतम्॥ यथाषा- सविधगतेपि च दयिते नवनीरदमेव पश्यति मयूरी। इति गदिते प्रापृषि वनभुवि गोपी दश- मवाश्चिचत्कृष्णात् ॥१००६।।

इति गदिते कयाचिदिति शेषः । गोपी गोपवधू: कृष्णात् दशं स्वां र्ष्टि अवाञ्चिचत् अवातीतरत्। अवपूर्वकात् ण्यन्ता- दश्चतेः कर्तरि लुडि चङ्। अत्र गोपानां वनविहारावसरे प्रावृषि मयूरीं निर्दिश्य कस्याश्चिदुक्त्या प्रस्तुतगोचरया स्व- दयितमप्यनाउत्य नन्दनन्दनमेव सानुरागं विलोकमानाया गो- पललनाया वृत्तान्त: प्रस्तुत एवं द्योत्यते। प्रावृषि वनभुवीति निर्देशो वाच्यार्थस्य प्रस्तुततामवगमयाति। प्रस्तुतान्तरद्योतनं च दृशमवाश्चिचत्कृष्णादिति कविनैवाविष्कृतम् । अत्र पूर्वोदाहरण- द्वयापेक्षया द्योतितस्य कविनाSSविष्करणं स्फुटतरम्॥।

अत्राद्योदाहरणयोलोचनकारमते अन्यापदेशध्वनिः।स हि- 'कि भृङ् सत्यां मालत्यां केतक्या कण्टकेदया। अन्यासु ता

230 अलंकारमणिहारे

वदुपमर्दसहासु भृङ्ग लोलं विनोदय मनस्सुमनोलतासु। बा- लामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थ कदर्थयसि कि नवमालि. कायाम्' इति प्रस्तुताङ्करोदाहरणयोरन्यापदेशध्वनिमाह। तथा- हि -'अप्रस्तुतप्रशंसायां वाच्यार्थोऽप्रस्तुतत्वादवर्णनीय इति त- भ्राभिधायामपर्यवसितायां तेन प्रस्तुतार्थव्यक्तिरलंकारः। इह तु वाच्यार्थस्य प्रस्तुतत्वेन तत्राभिधायां पर्यवसितायामर्थसौन्दर्य- बलेनाभिमतार्थव्यक्तिर्ध्वनिरेव' इति। अयं भावः -अप्रस्तुतप्र- शंसायां वाच्यार्थस्यावर्णनीयतया कविसंरम्भागोचरत्वात्कवि- संरम्भसीमावधि: प्रस्तुतवृत्तान्त पवेति तस्य व्यङ्गयस्य प्र- तीतावेव तात्पर्यपर्यवसाने अभिधाया अपर्यवसानान्न ध्वनिसं भव इति। तत्राप्रस्तुतप्रशंसालंकारसंभवेऽपि उपदर्शितोदाहरण- योर्न तत्संभवः । वाच्यार्थस्य प्रस्तुततया कविसंरम्भस्य तत्र विश्रान्त्या अभिधायास्तत्रैव पर्यवसितत्वेन व्यङ्गचार्थस्य विष- यसौन्दर्यबलेन लब्धप्रसरस्य वाच्यकक्ष्यामतीत्य भासमानत्वात्। अतोऽत्रान्यापदेशध्वनिरेव युक्त इति। 'वस्तुतस्तु अयमलंकार एव न ध्वनिरिति व्यवस्थापितं चित्रमीमांसायाम्' इति कुवलयानन्दे दीक्षिताः। अयमभिप्रायः- समासोक्तौ तावद्वाच्यस्य तृत्तान्तस्य प्रस्तुततया कविसंरम्भ- गोचरत्वेनाभिधायां पर्यवसितायामपि विशेषणसाम्यबलेनाप्रस्तु- तवृत्तान्तावगतावपि प्रस्तुतधर्म्यध्यारोपेण वाच्यार्थसौन्दर्यावहत- या यथा न ध्वनित्वं, यथा वा अप्रस्तुतप्रशंसायामप्रस्तुतसा- मान्यविशेषभावादिसंबन्धेन प्रतीयमानस्य प्रस्तुतस्य वाच्योप- स्कारकत्वेन न ध्वन्यन्तर्भावः, तथेहापि भृङ्गोपालम्भे वाच्ये अभिधापर्यवसानेऽपि व्यङ्चप्रियतमोपालम्भस्सारूप्येण प्रतीय- मानोऽपि कविसंरम्भगोचर पवेत्युभयोस्तुल्यतया प्राधान्यात्स-

प्रस्तुताक्करसरः (३०) 231

मप्राधान्यरूपगुणीभूतव्यङ्गयतैव युक्ता। किंच वाच्यस्याप्राधान्ये व्यङ्रचस्य प्राधान्यविवक्षायामेव ध्वनिरिति हि सिद्धान्तः। न चेह व्यङ्गचस्य प्राधान्यभस्ति तथात्वे तस्याविवक्षितत्वापतत्या अस्य विवक्षितान्यपरवाच्यध्बन्यन्तर्भावोक्त्ययोगादिति। अत

तृतीयचतुर्थपश्चमोदाहरणेषु तु अलंकारतायां न कस्यापि वि- प्रतिपत्तिः। उक्तं हि ध्वनिकारेण- शब्दार्थशक्त्याSSक्षिप्तोऽपि व्यङ्गचोऽर्थः कविना पुनः। यत्राविष्कियते स्वोक्त्या साऽन्गैवालंकृतिर्ध्वनेः॥ इति। एतानि सादृश्यनिबन्धनान्युदाहरणानि। संबन्धान्तरनिब- न्धनान्यपि कथंचिद्वाच्यव्यङ्गययोः प्रस्तुतत्वावलम्बनेनोदाहार्याणि तत्र दिङ्गात्रमुदाहियते एकेन मुखेन त्वां स्तुवीत यः कविरुदारधीर्भ- गवन्। चत्वारि पञ्च षड़डा यात्वा वदनानि पूज्यते स सुरैः ॥ १००७॥ अत्र विधित्वशिवत्वस्कन्दत्वानीव तदवयवतया उदाहृत- वाक्यवाच्यानि चत्वारि पञ्च षडानना यपि श्रीश्रीनिवासस्तुति- महिमप्रयुक्ततया वर्णनीयानीति तन्मुखेन कृत्सं विधित्वं शि- वत्वं स्कन्दत्वं च गम्यत इलवयवावयविभावनिबन्धनोSयं प्रस्तुताङ्कुर: ॥ यथावा- मुखलावण्य सुधाम्बुधिमध्यसमुहुद्दबुद्दुदनिभा याः । भायासुस्ता मुक्ता भगवद्वदने ललाटिका- सक्ताः॥।१००८।।

232 अलंकारमणिहार

बुद्धुदनिभा: या: इतिच्छेदः। ललाटे भवोऽलंकारो ल- लाटिका 'तत्र भवः' इत्यधिकारे 'कर्णललाटात्कनलंकारे' इति कन्। अत्र वर्णनीयत्वेन प्रस्तुतानां भगवल्ललाटिकामुक्ताफलानां वदनलावण्यसुधाम्बुधिबुद्धुदतया संभावनात्तत्कारणीभूतवदनला- वण्यसमृद्धिरनवधिका प्रतीयते। साऽपि वर्णनीयत्वेन प्रस्तु- तैव। अत्र वदनलावण्यसमृद्धे: तद्वद्वदत्वेन संभाव्यमानानां मौक्तिकानां च अवयवावयविभावः प्रकृतिविकृतिभावो वा संबन्ध: ॥। यथावा- अतिवेलतया प्रवहन्नभितो हरिदिव्यविग्रहद्दी- पम्। श्रीतनुलावण्याम्बुधिपरिवाहः पीतमम्बरं नूनम् ॥१००९॥ अत्र वर्णनीयत्वेन प्रस्तुतस्य पीताम्बरस्य लक्ष्मीदिव्यवि ग्रहलावण्याम्बुधिपरीवाहत्वोत्प्रेक्षणेन निर्भरसलिलवुर्भरतटाकत त्परिवाहनिमित्तभूता तदिव्यविग्रहे अमान्ती तल्लावण्यसमृद्धि- र्ध्योत्यते। अत्रापि लावण्यसमृद्धेः तत्परिवाहतादात्म्यापन्नपीता- म्बरस्य च एकदेश्येकदेशभाव एव संबन्धः ॥ यथावा ममैव प्रपन्नानन्दस्तवे- वदनरुचिहृदविहरत्नयनमहामीनराजनिष्ठयू- तम्। नासाविवरविलग्नं नूनं ध्यायामि मौक्तिकं देव्याः।।११0॥ अत्र वर्णनीयत्वेन प्रस्तुताया नासामौक्तिकमणेः प्रसवि- तृत्वौपयिकमीनतादात्म्यापन्नस्य श्रीदिव्यनयनस्य तदुचितलाव-

प्रस्तुताङ्करसर: (१०) 233

ण्यादिसमृद्धिर्व्यज्यते। साऽपि वर्णनोयतया प्रस्तुतैव। अत्र जन्यजनकभावस्संबन्धः। एवं नयनमहामीिराजविहारीपयिकतया हदतादात्म्यमापादिताया वदनरुचेस्समृद्धिरनवधिकेति द्योत्यते। साऽपि प्रस्तुतव। अत्राधाराधेयभाव: ।

यथावा- सर्वकषा मनीषा कीर्तिः कूलंकषा तथा ककु- भामू। अभ्रंकषा गृहाळी त्वद्रक्तानां मृगेन्द्रशै- लेन्दो ॥१०११॥

अत्र भगवतो लोकोत्तरत्वप्रकटनाय तन्महौदार्यवत्तत्का. र्योणि तन्द्रक्तजनसंपत्सारस्वतादीन्यपि वर्णनीयत्वेन विवक्षिता नीति तन्मुखेन तन्महौदार्यमवगम्यत इति कार्यकारणभावसं- बन्धनिबन्धनोऽयं प्रस्तुताद्कर:॥ यत्र कार्यमुखेन कारणस्यावगतिरपि पद्ये निबध्यते न तत्रायमलंकारः । किंत्वनुमानमेव ॥।

यथा- कण्ठे नुणां हारा उपकण्ठे सुरुचिरानना दाराः। सुकुमाराश्र कुमारा ब्रुवते लक्ष्मीद्शो महोदाराः।

महोदारा इत्येतत् द्वितीयान्तस्य लक्ष्मीदृश इत्यस्य विशेष- णम्। इदं कर्म, हारा इत्यादयस्तु कर्तारः । अत्र मुक्ताहारा- दिसमृद्धिरूपकार्येण लक्ष्मीदशां कारणत्वावगतिर्वदतीत्यनेनावि-

ALANKARA II 30

234 अलंकारमणिहारे

अयमलंकारो दीक्षितोपज्ञम्। प्राश्चस्सर्वेऽप्येनमप्रस्तुतप्रशं- सायां सारूप्यनिबन्धनायामेवान्तरभावयन्नित्यप्रस्तुतप्रशंसायाम- वोचाम ।। इत्यलंकारमणिहारे प्रस्तुताह्कुरसरस्त्रिंशः

अथ पर्यायोक्तसरः

पर्यायोक्तं त्वन्यभङ्ग्या कथितं चेद्विवक्षितम्॥ येन रूपेण विवक्षितोऽर्थः तदतिरिक्तप्रकारोऽन्यभङ्गी भ- क्ेचन्तरमित्यर्थः । रसगङ्गाधरेऽपि 'विवक्षितस्यार्थस्य भङ्गचन्त- रेण प्रतिपादनं पर्यायोक्तम्' इत्युक्तम्। केनचिद्रपेण व्यञ्जनया लभ्यस्यार्थस्य ततोऽपि चारुतरेण रूपेण यदभिधया प्रतिपा- दनं तत्पर्यायोक्तमिति तदर्थः । न चैवं ध्वनेरेवायं विषय- स्स्यादिति वाच्यं, तत्र वाच्यव्यङ्गययोर्भेदात्। एवंच यद्वचङ्गथं वस्तु व्यङ्गयत्वाकारादपि चारुतरेणाकारान्तरण शब्देनाभिधी- यते तत्पर्यायोक्तमिति पर्यवसानात् वाच्यरूपापेक्षया व्यङ्गयरू- पस्य चारुत्वाभावान्न ध्वनविषयतोति दिक्। पर्यायोक्ते वाच्यस्य प्राधान्यं, अप्रस्तुतप्रशंसायां तु गम्यस्येति विवेकः । पर्यायेण भङ्गयन्तरेणोक्तं व्यङ्गचं यत्रेर्ति व्युत्पत्तेरन्वर्थनामधेयमिदम्।। यथा- यस्य विहाराहार्य: पाराहार्यस्य पाणिनेश्वापि। सूत्रस्य भाष्यमतनोत्स विनोदी मे मनो धिनोतु पुमान् ॥१०१३॥

पर्यायोक्तसर: (३१) 235

पाराशर्यो वेदव्यासः । तत्सूत्रस्य भाष्यकारो मगवान् रामानुजाचार्य:, पाणिनिसूत्रभाष्यकारो भगवान्पतञ्जलिश्व शेषा- वतारावित्यागमः । अत्र श्रीनिवासविहाराचलस्य शेषत्वं व्यङ्गयं तदेव भङ्गयन्तरेणोक्तम्। शेषत्वप्रकारेण व्यङ्गयत्वम्। पाराश र्यपाणिनिसूत्रभाष्यकारत्वेन वाच्यत्वं भगवद्विहारगिरेरिति व्य- ङ्रयापेक्षया वाच्यस्यैव चारुतरत्वमिति ध्येयम्। न च व्यङ्गय- स्यैवाभिधेयत्वं विरुद्धमिति वाच्यम्। न हि वयं येन प्रकारेण शेषत्वाकारेण व्यङ्गयता तेनाकारेणाभिधेयतां ब्रूमः । किंतु पारा- शर्यपाणिनिसूत्रभाष्यकारत्वरूपेणेति न विरोधः।

यथावा- पवनं योऽभाति सदा तमपि च योऽभ्राति ता- वुभौ यस्य। शय्यावाहनभावं श्रयतो जगदशुभ- मपनयतु स पुमान् ॥१०१४॥ तमपि च योऽश्नातीति तज्ातीयभुजगाशितृत्वमभिसंधायो- क्तम्। अत्र व्यङ्गयादनन्तगरुडत्वाकारादपि पवनं योऽश्नातीत्या- दिना चारुतरेण रूपेण भगवतश्शय्यावाहनयोरभिधानम्। यदा भगवान् स्वासाधारणकारेण गम्य: पवनाशनशयनत्वादिना रूपा- न्तरेण स पवाभिहित: ।

यथावा- वाहनकेतनदक्षिण चक्षुस्स्थानान्यघीयमानानि। यस्य त्रीन् वर्णानपि पवित्रयन्त्येष मे परित्राता॥ अत्र भगवतो वाहनकेतनयोर्यद्वैनतेयरूपत्व्रं दक्षिणाक्षिनि- वासस्थानयोर्यदादित्यरूपत्वं च व्यङ्ग्यं ततोऽपि चारुतरेणाकारे-

236 अलंकारमणिहारे

णाधीयमानमिति वेदरूपतया भङ्गयन्तरेणाभिहितम्। वाहनादीनां चतुर्णामधीयमानत्वं च सुपणोऽसिगरुत्मान्, सैषा त्रय्येव विद्या तपति' इत्याद्युक्तरीत्या त्रयीमयत्वादौपचारिकम्। यद्ा अत्रापि भगवानेव स्वासाधारणरूपेण गम्य: त्रयीमयवाहनत्वादिना भ- कयन्तरेणाभिधीयत इति ध्येयम्॥ यथावा- दशशतभुजपरिरम्भक्षोभं व्यपनीय बलिसुत- वधूनाम्। कल्याणाशासनपदमासीन्तासां य एष वीरोऽव्यात् ॥१०१६॥। अत्र बाणासुरबाहासमुदयलवितृतया व्यङ्गयो भगवान्वा- सुदेव: ततोऽपि पारुतरेण दशशतभुजपरिरम्भनिष्पीडनापन- यनरूपमहोपकारप्रीततद्वधूवितीर्णमङ्गळाशासनगोचरत्वरूपेण भ- क्रयन्तरेणाभिहित: ॥ यथावा- नैकशतबाहुवहनश्रममपनयतिस्म कार्तवीर्य- स्य। यत्प्रहरणमेष कृतो येन हतौजास्स विज- यतां जगति ॥१०१७॥ अत्र कार्तवीर्यार्जुनभुजसहस्त्रच्छेत्तृत्वं विवक्षितोऽर्थः न ताद्रप्येणाभिहितः। अपितु तद्वाहुभारवह नश्रमापनेतृत्वेनाकारेण। यद्वा स्वासाधारणेनाकारेण गम्यो भगवान् दाशराथः कार्त- वीर्यभुजभारश्रमापनेतृपरशुधरतेजोऽपहर्तृत्वरूपेण भङ्गयन्तरेणा- भिहितः । न च कार्तवीर्यभुजच्छेत्तृपरशुधरजेतृत्वरूपव्यङ्गयमा- दायैव गदितुमह पर्यायोक्तं न तु विशेषणसामर्थ्यलभ्यदाशराथे-

पर्यायोक्तसर: (३१) 237

त्वमादायोति वाच्यं, उक्तविधपरशुधरजेतृत्वरूपव्यङ्गयस्य वा- च्यसिद्धचङ्गत्वेन तेनापि विवक्षितं व्यङ्गचं प्रधानभूतं दाशराथे- त्वमिति तदादायैव तद्वर्णनस्य युक्तत्वात्। अस्यैव पद्यस्यान्ते स विजयतां जगतीत्यत्र जगतीति पदमपनीय राम इति पाठे 'राहुस्त्रीकुचनैष्फल्यकारिणे हरये नमः' इत्यत्र राहुशिरश्छेत्तृ- त्वमिव कार्तवीर्यभुजच्छेत्तृपरशुधरजेतृत्वमेव विवक्षितं व्यङ्गय- मिति युक्तं तदादायैव पर्यायोक्तमिति ध्येयम। अत एव 'नम- स्तस्मै कृतौ येन मुधा राहुवधूकुचौ' इत्यत्र 'अत्र भगवान् वासुदेवस्स्वासाधारणरूपेण गम्यो राहुवधूकुचवैयर्थ्यकारित्वेन रूपान्तरेणाभिहितः' इति कुवलयानन्दोक्तं संगच्छते । यत्तु तत्र भगवद्रपेणावगमनं विशेषणमर्यादालभ्यत्वेनासुन्दरं पर्या- योक्तस्य विषय इति, तदविचारितरमणीयम्। न हि पर्या- योक्ते व्यङ्गयसौन्दर्यकृतां विच्छित्तिविशेषः । येनासुन्दरता स्यात्। किंतु भङ्गयन्तराभिधानकृत एव। व्यङ्गयं तु भङ्गयन्तराभि- धानतोऽसुन्दरमेव प्रायेण दृश्यते। यथा इहागन्तव्यमिति विव- क्षिते व्यङ्ये अयं देशोऽलंकरणीयः साफल्यं नेय इत्यादौ। तस्मात्तदसुन्दरत्वोन्धावनमरकिंचित्करमेवेत्यलं बहुना। एवं 'प- वनं योऽश्राति' इति प्रागुपदर्शितेषूदाहरणेष्वपि द्रष्टव्यम्॥ यथावा- यस्यैकमक्षि भुवनं दिंवा दिविष्ठं विभासयत्य- खिलम्। अन्यत्तु नक्तमद्गुतमनिशं मम शं तनो- तु तन्तेजः ॥१०१८॥ अत्र भगवतस्सूर्यचन्द्रलोचनत्वं गम्य प्रकारान्तरेण सुन्दर तरेणाभिहितम्।।

238 अलंकारमणिहारे

यथावा- यत्र चरन्ति त्रिदशा दिवानिशं तच्च यौ परि ष्कुरुतः। यस्तौ ग्रसति च पर्वसु लूनशिरास्सोपि येन सोऽव्यान्नः॥१०१९॥

यत्र व्योम्नीति भावः । त्रिदशाः चरन्ति, नभश्चरत्वात्ते- षाम्। तत् व्योम च। दिवा च निशा च दिवानिशं अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। यौ सूर्याचन्द्रमसाविति भावः । परिष्कुरुतः यथा- क्मं भूषयतः । तौ सूर्याचन्द्रमसौ च यः राहुरिति भावः। पर्वसु ग्रसति। सोऽपि येन लूनशिरा: सःभगवान नः अव्यात्। अत्रान्तरिक्षादिकं व्यङ्गयं रूपान्तरेणाभिहितम् । अर्वं च वक्ष्य- माणैकावळीसंकीर्णः ॥

यथावा- धत्ते या तामरसं हस्तेन विलोमतदभिधानार्थ- म्। हृदयेन यश्र धत्ते हृदये तो दंपती विहरतां नः।। विलोमतदभिधानार्थ व्यत्यस्ततामरसनामवाच्यं सरमता मित्यर्थः । अत्र व्यङ्गचं लक्ष्मीत्वं नारायणत्वं च भङ्गयन्तरेणा- भिहितम्॥

यथावा- जलदसरसां यदीयां द्युतिमाहुर्देवताऽवतात्सा माम्। विपरीततदभिधेयं यद्रू्पं साडपि देवताऽव तु माम्॥१०२१॥

पर्यायोक्तसरः (३१) 239

यस्या: द्यति जलदसरसां तोयदश्यामलामिति यावत्। आहुः श्रुत्यादय इति शेषः । सा देवता मां अवतात्। यस्या: रूपं वर्ण 'रूपं स्वभावे शुक्कादौ' इति रत्नमाला । विपरीत- तदभिधेयं व्यत्यस्तेन जलदसरसामितिशब्देन वाच्यं सारसद- लजमित्यर्थः । पद्मदलजन्यं तत्तुल्यमिति यावत् 'पद्मवर्णाम्' इति श्रुतेः । अत एव पदार्थवृत्तिनिदर्शना। सा देवता च मां अवतु। अत्र भगवान् श्रीनिवास: भगवती श्रीश्च व्यङ्गचौ ज- लदसरसदीप्तित्वेन सारसदलजरूपत्वेन च भङ्गयन्तरेणाभिहितौ। यथावा- आद्यं भूतमनन्तरमपि पद्धयां वदनतस्तृतीय- मभूत् । प्राणान्तुर्य नाभ्याः पश्चममपि यस्य भूत- कृत्सोऽव्यात् ॥१०२२॥ अत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानि व्यङ्गयानि प्रकारान्तरेण- भिहितानि। गङ्गाSत्र द्वितीयभूतत्वेन विवक्षिता। अत्र 'प्धचां भूमिः । विष्णुपादोन्भवा गङ्ग। मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च। प्राणाद्वायु- रजायत। नाभ्या आसीदन्तरिक्षम्'। इति प्रमाणान्यनुसन्धेया- नि। इदं च वक्ष्यमाणरत्नावळीकाव्यलिङ्गसंकीर्णम्।।

यथावा- दीव्यतु कोडपि स देवो भूषां योषां च यस्य जलधिरदात्। स्वयमेव यत्प्रियायास्सारसनमभू- त्स एष वसनं वा ॥१०२३॥ स एषः पूर्वोक्तो जलधिरित्यर्थः । स्वयमेव यस्य देवस्य प्रियाया: वलभाया: भुव इति भातः 'विष्णुपतीं महीं देवीं

240 अलैकारमणिहारे

माधवीं माधवप्रियाम्' इति श्रुतेः। सारसनं मेखला। वसनं अंशुकं वा अभूत् । 'भूतधात्र्यन्धिमेखला। निधानगभामिव सागराम्बराम्' इत्युभयथाऽपि प्रसिद्धेरिति भावः । अत्र कौ- स्तुभाभरणत्वं श्रीपतित्वं भूवल्लभत्वं च व्यङ्गयम्। इदं तुल्य- योगितादिसंकीर्णम्॥

अस्मिश्चालंकारे व्यङ्गयं वाच्यपरं अप्रस्तुतप्रशंसायां तु वाच्यं व्यङ्गयपरम्। तेनायमलंकारो वाच्यसिद्धयङ्गगुणीभूतव्य- द्रयभेद इति ध्वनिकारानुयायिनः। अयं चालंकार: क्वचित्का- रणेन वाच्येन कार्यस्य गम्यत्वे क्वचित्कारणेन कार्यस्य क्वचि- दुभयोदासीनेन संबन्धिमात्रेण संबन्धिमात्रस्य चेति त्रिविध इति जगन्नाथादयः॥

तत्र कारणेन वाच्येन कार्यस्य गम्यत्वे यथा- यैरर्प्यन्ते कुसुमान्यसमानि रमासख त्वदीय- पदे। तैरुप्यन्ते स्वपदे स्वैरं कल्याणबीजानि॥

त्वदीये तावके पदे चरणे त्वदीयानां भागवतानां चरणे वा। स्वपदे स्वस्थाने स्वव्यवसितेऽर्थे स्ववस्तुनि वा । अत्र बीजावापेन कारणेन अभ्युदय: कार्यरूपो गम्यते।।

कार्येण कारणस्य गम्यत्वे यथा- कामयते यान् लोकांस्तामरसविलोचन त्वदी- यजनः । सपदि समुत्तिष्ठन्ते संकल्पादेव देव त- स्यामी ॥१०२५॥

पर्यायोक्तसर: (३१) 241

अमी लोकाः अत्र 'स यदि पितृलोककामो भवति सं- कल्पादेवास्य पितरस्समुत्तिष्ठन्ते' इति श्रुतेरर्थोऽनुसंहितः। अत्र भगवद्भक्तानां यथेष्टलोकसृष्टिरूपेण कार्येण तत्कारणं 'स स्वराङ्गवति' इत्याद्यक्तं मुक्तैश्वर्य गम्यते॥।

विचरन्विपिनोद्देशे सहस्रनयनं सहस्रकिरणं यथावा-

च। शोकेनानन्देन च सासतरं यो व्यधित सेव्य एष पुमान्॥१०२६। अत्र सुत्राम्णोर्ऽर्यम्णश्च सास्त्र वरूपकार्येण वाच्येन सुता- त्ययरूपं सुताभ्युदयरूपं च कारणं गम्यते। अयं वक्ष्यमाण- यथासंख्यसंकीर्ण इति पूर्वस्माद्विशेष: । तदुभयोदासीनेन संबन्धिमात्रेण संबन्धिमात्रस्य गम्यत्वे।।

उत्पलमहोत्पलव्रजविकासिनी वामदाक्षिणे न- यथा-

यने। शिशिराशिशिरे यस्य प्रशमयतु स ताप- मेष जडतां च ॥ १०२७॥ स एषः तापं आध्यात्मिकादिकं संज्वरं च। जडतां शैत्यं अज्षतां च प्रशमयतु। अत्रोत्पलमहोत्पलविकासकारिशिशिरा- शिशिरवामदक्षिणविलोचनत्वेन वाच्येन न कार्येण नापि कार- णेन केवलं सहचरितेन चन्द्रसूर्यविलोचनत्वं गम्यते। अत्र हि वाच्यव्यङ्गचयोः केवलं सहचरतत्व संबन्धः न तु कार्यकारण- भावरूप: एवं प्रागुषदर्शितेषु 'यस्य विहाराहार्यः' इत्यायुदाहर- णेष्वपि यथायोगं संबन्धो द्रष्टव्य। इदं यथासंख्यपरिक- राभ्यां संकीर्णम्।। ALANKARA II 31

242 अलंकारमणिह्वारे

केचित्तु प्रस्तुतेन कार्येण प्रस्तुतस्य कारणस्य गम्यत्वे पर्यायोक्तमाहुः । त एते प्रस्तुताङ्करस्य न पृथगलंकारतामभ्यु- पगच्छन्ति। दीक्षितादयस्तु एवंविधे विषये प्रस्तुताङ्कुर एवे- त्याहुः। स्पष्ट चैतत्कुवलयानन्दादौ।

द्वितीयपर्यायोक्तम्.

व्याजेन रमणीयेन यदि स्वस्य परस्य वा। साध्यते 5भीप्सितं तञ्च पर्यायोक्तं विदुर्बुधाः ॥ पर्यायेण व्याजरूपेणोक्तं यत्रेति व्युत्पत्तेरिदमपि पर्यायो- क्म्। अय च प्रकारो दीक्षितोपज्ञमेव। प्रकारद्वयसाधारणं तदन्यतरत्वं सामान्यलक्षणमिति ध्येयम। तत्राद्यं यथा- गर्जति जलदो विद्युत् स्फूर्जति वर्जय बहिर्ग- तिं भीरु। इति झडिति वारयन्किल चतुरश्श्िष्यन् श्रियं जयतु शौरिः ॥ १०२८॥ अत्र जलदगर्जितादिभयप्रदर्शनव्याजेन भगवता लक्ष्मीसमा- श्लेषरूपस्वेष्टसाधनं निबद्धम्।

अलकाश्चलिता मरुता तिलको लुलितस्समी- यथावा-

करिष्यामि। तदिदमिति मुदितहृदयो वदनं चुम्बन् श्रियो हरिर्जयतात् ॥ १०२९ ॥

व्याजस्तुतिसरः (३२) 243

अत्र लुलितालकादिसमीकरणापदेशेन पीताम्बरस्थाम्बुधि सुतावदनाम्बुजचुम्बनरूपस्वेष्टसाधनमेव दर्शितम्।। द्वितीयं यथा- कुसुमापचायलोभाद्विषमां कुञ्जस्थलीं प्रयाति रमा। सह याहि त्वं श्रान्ताऽस्म्यहमित्यहिमहि- भृदीशमाह सखी ॥ १०३०॥ अपचायेत्यत्र 'हस्तादाने चेरस्तेये' इति घन्। महिशब्दो हस्वान्तोऽप्यस्ति, 'वीचिः प्गिर्महिः केळििरित्याद्या हस्वदीर्घ योः' इति वाचस्पत्यनुशासनात्। अत्र कुसुमापचायव्यग्रतया कुञ्जस्थलीं प्रविष्टाया: श्रियस्साहायकविधानप्रेरणव्याजेन भगवत स्तत्संभोगाभीप्सितं श्रान्तताव्याजेन पृथगवस्थितया सख्या साधितमिति परेष्टसाधनं निबद्धम्।। इत्यलंकारमणिहारे पर्यायोक्तसर एकत्रिंश :.

अथ व्याजस्तुतिसरः-

स्तुत्याभिव्यज्यते निन्दा निन्दया वा स्तुतिर्यदि। तत्र व्याजस्तुतिं नाम प्राज्ञाः प्राहुरलंकृतिम्॥ यत्र स्तुतिरभिधीयमानाऽपि प्रमाणान्तरेण बाधितस्वरूपा निन्दायां पर्यवस्यति तत्रासत्यत्वाद्वयाजरूपा स्तुतिरित्यनुगमेन तावदेका व्याजस्तुतिः । यत्रापि निन्दा शब्देन प्रतिपाद्यमाना पूर्ववद्धाघितरूपा स्तुतौ पर्यवस्यति सा द्वितीया व्याजस्तुतिः।

244 अलंकारमणिहारे

व्याजेन निन्दामुखेन स्तुतेः । एवं च कर्मधारयतृनीयातत्पुरु- षाभ्यां योगार्थद्वयेन द्योरपि शब्दार्थत्वमिति वेदितव्यम्।

आधा यथा- सुतदारप्रीणनविधिकृतदाक्ष्यस्त्वं गृहे वससि धन्यः। न भजसि भुजङ्गभूधरविभुसेवायासवै इसं जातु ॥१०३१॥ अत्र केवलसांसारिकस्य कस्यचिद्याजरूपा त्वं धन्य इति स्तुतिर्बाधिता सती तस्य श्रनिवाससेवावैधुर्यप्रयुक्तनिन्दाय।ं पर्यवस्यति॥

द्वितीया यथा- त्वतः को विजुगुप्सो मत्तः कोऽन्यो रमेश! निर्लज्नः। शश्वदघं कः क्षमतां शश्वत्क्षान्तेऽपि तत्र कः कुरुताम् ॥१०३२॥ तत्र तस्मिन् पुनःपुनः कृते अे क्षान्तेऽपि शश्वत् मुद्द- मुहुः अघमित्यनुषज्यते। अरघं अपराधं क कुरुताम। अतस्त्वं विजञुगुप्सः अहं निर्लज् इति भावः । अत्र को विजुगुप्स इति निन्दा बाधिता सती रमाससस्य क्षमाभूमा निस्समान उति स्तुतौ पर्यवस्यति॥ अत्र चैक एवार्थः केनचिदाकारेणादौ स्तुतेर्निन्दाया वा विषयो भूत्वा प्रकरणादिमहिस्ता प्रकारान्तरेण निन्दायाः स्तुते- र्वा विषयो भवति, तत्र यावानंशो बाधितस्तावानेवान्यथा- त्वेन पर्यवस्यति। अंशान्तरं तु स्वभावेनैवावतिष्ठत इत्यवधेयम्।

व्याजस्तुतिसरः (३२) 245

इयं चालंकारान्तरसंकीर्णा यथा हृद्यायामपि लक्ष्म्यामतुलां तुलसीं परां च वनमालाम्। आश्िष्टकन्धरां त्वं तनुषे सर्वेश्व- रोऽसि किं ब्रूमः ॥ १०३३॥

अतुलां शीलवयोवृत्तादिभिस्स्वस्याननुरूपां निस्समामिति तु वास्तवार्थः। परां परकीयां उत्कृष्टां च। सर्वेश्वरोऽसि 'प- थश्शुचेर्दर्शयितार ईश्वरा मलीमसामाददते न पद्धतिम' इत्यु- क्तरीत्या सर्वेश्वरस्य तव सत्पथप्रवर्तनमेवोचितं नासत्पथे स्वयं- प्रवर्तनमिति भाव । वस्तुस्थितिस्तु 'वक्षस्स्थल्यां तुलसिकम- लाकौस्तुभैवैजयन्ती सर्वैश्वर्य कथयतितरां रङ्गधाम्नस्तदास्ताम्' इत्युक्तप्रक्रियया तुलसीवैजयन्तीलक्ष्मीभूषितवक्षस्स्थलतया अखि- लजगदधीश्वरोऽसीति । अत्र भगवतस्समासोक्तया पल्लविक- घुर्राणव्यवहाराश्रयत्वप्रतीतिः तन्मूला निन्दा स्तुतौ पर्यवस्थति॥

यथावा- सदर: करस्तवैकस्साध्वसिताऽSढयः परस्तदपि शौरे। अभयप्रदपाणिं त्वामाहुस्सुलभा हि सुक- तिनां कीर्तिः ॥१०३४॥

सदर: सभयः सशङ्श्च। साध्वसमस्यास्तीति साध्वसी नस्य भावः साध्वसिता। तया आढ्यः । अत्रार्थान्तरन्यास- परिवोषिता भगवतो निन्दा दुष्कृद्विनाशनैकतानशङ्गनन्दकादिदि- व्यायुधपरिकरधारितया सकललोकाभयप्रदानधौरेय इति स्तुतौ पर्यवस्यति॥

246 अलेकारमणिहारे

यथावा- भगवन्भार्गव कथमिव भवदायुधमाहुरप्रतिद्वं- द्म्। त्वयि गृहति युधि परशुं द्विषता ह्यपरेण परशुनाऽभावि ॥१०३५॥ त्वय युधि परशुं गृह्नति सति द्विषता त्वदरिणा जा- त्येकवचनम्। हीत्यवधारण । द्विषतैवेत्यर्थः । अपरेण अन्येन परशुना परश्वधेन अभावि अभूयत। तत्कथं भवदायुधमप्रति- द्वंद्वमाहुः। यतस्त्वदरिरेव परः परश्वधस्समजनीति भावः। पक्षे- द्विषता वैरिणा अपरेण अयगतरेफेण परशुना पशुनेत्यर्थः । अभावि। त्वय परश्वधं गृह्त्येव तव वैरी सर्वोगप पशुर्भवति पशुवद्विशसनगोचरी भवतीति भावः । यद्वा-अपरेण अवि- द्यमानपकाररेफोभयवर्णेन परशुना शुना शुनकंनेत्यर्थः। शुनक- वत्सुप्रहरेणाभूयतेति भावः। अत्र भगवतो भार्गवस्य परशो रप्रतिद्वंद्वताधिक्षेपरूपनिन्दा सुकरसकलरिपुकुलविदलन इति स्तुतौ पर्यवस्यति। श्षेषोत्तम्भितेयम् ।।

यथावा - स्तन्यमदान्ते प्रीत्या धन्या काचिज्जिघांसया त्व- न्या। तुल्यं तयो: फलंमदाः कल्यः कस्ते विवेक- कथनाय ॥ १०३६॥

अत्र भगवतः प्रियाप्रियकक्ष्याविभागवैधुर्येण तुल्यफलदा- नाद्विवेकविधुरोऽसीति निन्दया बाधितया सर्वभूतात्मके तात जगन्नाथे जगन्मये।

व्याजस्तुतिसर: (३२) 247

परमात्मनि गोविन्दे मित्रामित्रकथा कुतः॥ समोऽहं सर्वभूतेषु सर्वस्य शरणं सुहृत्॥। इत्युक्तरीत्या सर्वसुहृत्त्वेन स्तुतिरवगम्यते। इयं प्रागुक्तहिता. दितवृत्तितौल्यलक्षणतुल्ययोगिताविशेषपरिपोषिता। एवं 'शपतां चैद्यादीनाम्' इति तुल्ययोगिताप्रकरणोदाहतपद्येऽपीयं व्याज- स्तुतिर्द्रष्टव्या।। इयं च व्याजस्तुतिर्यस्यैव वस्तुनः स्तुतिनिन्दे प्रथममु- पक्रम्येते तस्यैव चेन्निन्दास्तुत्योः पर्यवसानं स्यात्तदा भवति। अन्यस्य स्तुत्या निन्दया वा अन्यनिन्दास्तुत्यो: पर्यवसाने न प्रसरेदिति प्राचामालंकारिकाणां समयः ॥

म्यत्वे द्वौ प्रकारौ। भिन्नविषयतया गम्यत्वे च द्वौ प्रकारौ। अन्यस्तुत्याऽन्यस्तुत्यभिव्यक्तौ त्वेकः प्रकार इत्येवं पश्चविधां व्याजस्तुतिमभिप्रयन्तस्तथैवादाजहिरे। अयमभिप्रायः-'व्यक्ति- व्र्याजस्तुतिर्निन्दास्तुतिभ्यां स्तुतिनिन्दयोः' इति लक्षणे निन्दा- स्तुतिभ्यामित्यत्र स्तुतिनिन्दयोरित्यत्र च इतरेतरयोगो न विव- क्षितः । तथाच निन्दया स्तुतेः स्तुत्या निन्दायाः स्तुत्या स्तु- तेश्च व्यक्तिर्व्याजस्तुतिरित्यर्थः । प्रथमो व्याजेन स्तुतिरिति, चरमयोर्व्याजरूपा स्तुतिरिति च व्युत्पत्तेः । अत एव व्याज- स्तुतिपदार्थानुगमाभावान्निन्दया निन्दाभिव्यक्तिर्व्याजनिन्देत्यलं कारान्तरमुक्तम्। एवमाद्ये प्रकारद्वये स्तुतिनिन्दयोस्समानवि- षयत्वभिन्नविषयत्वाभ्यां प्रत्येकं द्वैविध्यमिति चत्वारो भेदाः। अन्यस्तु भिन्नविषयस्तुतिक एक एवेति पञ्च भेदाः । लक्षणं तु व्याजनिन्दाभिन्नत्वे सति स्तुतिनिन्दान्यतरपर्यवसायिस्तुति निन्दान्यतरत्वं सर्वानुगतमिि ध्येयमिति॥

248 अलंकाग्मणिहारे

तन्मते एवं लक्षणश्लोकः.

स्तुत्या निन्दा निन्दया वा स्तुतिर्भिन्नैकगोचरा। व्यङ्ग्या विभिन्नविषया स्तुत्या व्याजस्तुतिर्स्तुतिः स्तुत्या निन्दाया: निन्दया स्तुतेर्वा भिन्नवविषयायास्समान- विषयाया वा व्यङ्गचतायां चत्वारः प्रकाराः । भिन्नवविषयायाः स्तुत्या स्तुतेर्व्यङ्गयतायां त्वेकः प्रकार इति पश्चधा व्याजस्तु- तिरित्यर्थः ॥ भिन्नविषयत्वे स्तुत्या निन्दाभिव्यक्तिर्यथा- धन्याः खगा मृगा अपि वन्या एते नगाश्र नागाश्च। मान्या ये माधवपदविन्यासपवित्रिते वसन्ति गिरौ ॥१०३७॥

अत्र मृगाधिराजनगावासिनां खगादीनां धन्यतास्तुत्या अतद्विधानामधन्यतारूपनिन्दा व्यज्यते। इयमेवाप्रस्तुतप्शंसा न कार्यकारणनिबन्धनेत दण्डी। यदाह- अप्रस्तुतप्रशंसा स्यादप्रकाण्डे तु या स्तुतिः। सुखं जीवन्ति हरिणा वनष्वपरसेविनः ॥ अर्थ (नै रयत्नसुलमैस्तृणदर्भाङ्करादिभिः। सेयमप्रस्तुतैवात्र मृगवृत्ति: प्रशस्यते। राजानुवर्तनक्केशनिर्विण्णेन मनस्विना ॥ इति। वस्तुतस्तु-'अत्र व्याजस्तुतिरित्येवयुक्तं, स्तुत्या निन्दा- भिव्यक्तिरित्यप्रस्तुतप्रशंसातो वैचित्रचविशेषसद्भावात्। अन्यथा

व्याजस्तुतिसरः (३२) 249

प्रसिद्धव्याजस्तुत्युदाहरणष्वप्यप्रस्तुताभ्यां निन्दास्तुतिभ्यां प्रस्तु- ते स्तुतिनिन्दे गम्येते इत्येतावता व्याजस्तुतिमात्रमप्रस्तुतप्रशंसा स्यात् ' इति दीक्षिताः॥ अन्ये तु-प्रसिद्धस्थले 'कस्स्वर्धुनि विवेकस्ते, साधु दूति पुनस्साधु' इत्यादौ स्तुतिनिन्दयारेकेधमर्तवादप्रस्तुतप्रशं- सायास्तत्रासंभवेन व्याजस्तुतेर्विविक्तविषयत्वसाम्नाज्यान्न व्या- जस्तुतिमात्रमप्रस्तुतप्रशंसा भविष्यति। प्रस्तुतधर्मकेऽप्यप्रस्तुत- प्रशंसाऽश्युपगमे तु तस्मिन्नेव विषये ललितालंकारपार्थक्याभ्यु- पगमो व्याहतस्स्यादित्याङ्कः॥ भिन्नविषयत्वे निन्दया स्तुत्यभिव्यक्तिर्यथा- अपदत्रयमितलोकैरवामपादाम्बुपूतजगतीकैः। अलमन्यसुरवराकैरनमृतदानक्षमैरलक्ष्मीकैः ।। अत्र देवतान्तरनिन्दया श्रीनिवासस्तुत्यभिव्यक्तिः । स्तुत्या निन्दायाः निन्दया स्तुत्या वाडिव्यक्तौ समानवि- षयतायां प्रागेवोदाहरणानि प्रादर्शिषत॥ अन्यस्तुत्याऽन्यस्तुत्यभिव्यक्तिर्यथा- क्षेत्रे क नु कतिदिवसान्व्यधातपो वादपि कि- मभिधानमयम्। यदविरतं त्वत्पदसममरविन्दं विन्दतेऽच्युत मिळिन्दः ॥ १०३१॥ अत्र मिळिन्दस्तुत्या भगवत्पादारविन्दसौन्दर्यसौकुमार्यभो-

६त्यलंकारमणिहारे व्याजस्तुतिसरो द्वात्रिंशः ॥

'ALANKARA II. 32

250 अलंकारमणिहारे

(३३) अथ व्याजंनिन्दासरः

व्याजनिन्दा तु निन्दाया निन्दया व्यङ्ग्यता यदि॥९१॥ यत्रान्यनिन्दया अन्यस्य निन्दाया अभिव्यक्तिस्सा व्याज- निन्दा। इतरनिन्दाव्याजेन निन्देति व्युत्पत्तेः॥

धिडमां जडमूर्धन्यं वाञानसदूरविपुलदौर्ज- यथा-

न्यम् ! पयसिजलोचन योऽहं त्वयि विमुखानां मुखानि पश्यामि॥ १०४०॥ अत्र श्रीनिवासविमुखजनमुखावलोकितुस्स्वस्य निन्दया ताइशस्य परमपापिष्ठतया निन्दा व्यज्यते॥। यथा वा आमुखमधुरं परिणतिविरसं तिक्त्तं च वितरसि फलं त्वम्। उच्चैर्भूतपलाशैस्सेव्योऽसि न मादृ- शस्य तालतरो ॥ १०४१॥ आमुखमधुरं आपातमधुरं 'तालफलरस इवापातमधुरः परिणामविरसस्तिक्तश्च' इत्येतदनुसंहितम् । उच्चैः भूतैः देव- योनिविशेषैः पलाशैः ऋ्रव्यादैश्च । अन्यत्र उ्चैः ऊर्ध्वप्रदेशे भूतैः जातैः पलाशैः पत्रैः सेव्यः। माहशस्य दिव्यफलार्थिन इति भावः। न सेव्य इति योजना। अत्र भगवत्प्रपन्नवचने

मप्यलंकारो दीक्षितोपज्ञमेव।। ननु केनाप्यालंकारिकेणानुदीरिताया अस्या: व्याजनि- न्दाया: कथमलंकारतयाऽभ्युपगमः? उच्यते-अन्यस्तुत्याऽन्य-

व्याजनिन्दासर: (३३) 251

स्तुत्यभिव्यक्तिरिति पश्चमप्रकारव्याजस्तुतेः तुल्ययुक्तथा प्रति-

शंसातो वैचित्यविशेषात्तदनन्तर्भावे व्याजस्तुतौ चार्थानुगमा- भावादनन्तर्भावे पृथगलंकारताया औचित्यात्प्राचीनैरतुक्ताया अप्यभ्युपगन्तुमुचितत्वादिति॥

ननु यत्रान्यस्तुत्याऽन्य स्तुतिरन्यनिन्दयाऽन्यनिन्दा च प्रतीयते तत्र व्याजस्तुतिव्याजनिन्दालंकाराभ्युपगमे स्तुतिनिन्दारूपाप्रस्तु- तप्रशंसोदाहरणेष्वप्रस्तुतप्रशंसा न वक्तव्या, तेषामपि व्याजस्तु- तिव्याजनिन्दाम्भां क्रोडीकरणसंभवादिति चेदुच्यते-यत्राप्र- स्तुतवृत्तान्तात् स्तुतिनिन्दारूपात्तत्सरूप: प्रस्तुतवृत्तान्तः प्रती- यते 'अन्तरि्छि्द्राणि भूयांसि' इत्यादौ तत्र लब्धावकाशा सा- रूप्यनिबन्धनाप्रस्तुतप्रशंसाSत्रापि प्रवर्तमाना न शक्यते वार- थितुम्। अन्यस्तुत्याऽन्यस्तुतिरन्यनिन्दयाऽन्पनिन्देत्येवं व्याजस्तु- तिव्याजनिन्दे अपि संभवतश्चेत्कामं ते आपे संभवेतां न त्वस्या: परित्याग: । यद्यपि 'आमुखमधुरं परिणतिविरसम्' इत्यनुप- दोदाहते पद्ये तालतरुनिन्दया निहीनफलदातृदेवतान्तरनिन्दा प्रतीयत इति तत्र सारूप्यनिबन्धनाऽप्रस्तुतप्रशंसाऽप्यस्ति. तथा- Sपि सैव व्याजनिन्दामूलेति प्रथमोपस्थिता साऽपि, तत्र दुर्वारा। एवंच व्याजनिन्दाऽनुप्राणितेयमप्रस्तुतप्रशंसेति चमक्तारातिशयः ॥ यथावा- कर्दम दुर्दमगर्वो वल्ग त्वं कस्तवात्र दोषोड- स्ति। यस्त्वां कस्तूरीसममवैति निन्धस्स वै वि- पिनमहिषः ॥ १०४२॥

252 अलंकारमणिहारे

अत्र वनमहिषनिन्दया तन्मूलककर्दमनिन्दया च मूढत मस्य कस्यचित् तेन च महाब्रह्मवित्तुल्यतया श्ञातस्य विद्धन्मा- निनः कस्यचिद्वैधेयस्य च निन्दा प्रतीयत इति सारूप्यनिब- न्धनाप्रस्तुतप्रशंसा व्याजनिन्दामूलकव्याजनिन्दारूपेयमिति पूर्व- स्माद्विच्छित्तिविशेष. । एवमेव व्याजस्तुतिमूलकव्याजस्तुतिरूपा- Sन्यप्रस्तुतप्रशंसा दृश्यते॥

यथा- नन्दात्मजचडारहै बहै या तव ततान ननु बार्हेन। साडम्बुदमाला स्तुत्या नृत्यानन्देन कि तव स्तुत्या ॥। १०४३। ततान वितस्तार। स्तुत्या स्तवार्हा। आनन्देन नृत्य नर्तनं कुरु नृत्यतेर्लोण्मध्यमैकवचनम् । त्वं स्वैर नर्तनं विधेहि अस्मादृशां स्तुत्या तव कि प्रयोजनमिति भावः। यद्वा तव स्तुत्या त्वत्कर्मकस्तवेन अस्माकं किं प्रयोजनं तवाप्यतिशया- धायिकायां जाग्रत्यां कादम्बिन्यामिति भावः । किं तव स्तुत्ये- त्युक्तिरपि हर्षातिशयकारितेति स्तुतिपर्यवसायिन्येव॥। अत्राप्र- स्तुताम्बुदमालास्तुत्या तन्मूलकमयूरस्तुत्या च महावदान्यचू

द्वक्तस्य च स्तुतिर्गम्यत इतीयं सारूप्यनिबन्धनाप्रस्तुतप्रशंसा व्याजस्तुतिमूलकव्याजस्तुतिरूपा॥

यथा वा- बहुघाऽभिनन्दनीयस्स विधाता यश्चकोरशाब

व्याजनिन्दासर: (३३) 258

त्वाम्। विदधेऽखिलद्विजेष्वपि विधुपादसुधारसैक- जीवातुम् ॥ १०४४॥

अत्राप्रस्तुता विधातृप्रशंसा तन्मूलकचकोरस्तुतिश्च प्रस्तु- तस्य परमकारुणिकस्य महाभागवतस्याचार्यस्य तत्कृपासमधि- गतभगव्चरणारविन्द परिचरणानुभवर सैकजीवनस्यान्तेवासिनश्च प्रशंसायां पर्यवस्यति॥

बुक्कपत्तनवेङ्कटाचार्यास्तु व्याजस्तुते: व्याजनिन्दायाश्च प्रत्येकं प्रकारत्रयमेवाद्डुः॥ तथाहि तदीयेऽलंकारकौस्तुभे- स्तुत्या वा निन्दया वाऽपि स्तुतिर्यत्र प्रतीयते। समर्थयामहे तत्र व्याजस्तुतिमलंकृतिम् ॥

अन्यस्तुत्याऽन्यस्तुतिः तन्निन्दया तत्स्तुतिः अन्यनिन्दयाS- न्यस्तुतिश्चेति व्याजस्तुतेस्त्रैविध्यम्।

स्तुत्या वा निन्दया वादपि यत्र निन्दा प्रती- यते। समर्थयामहे तत्र व्याजनिन्दामलंकृतिम् ॥

स्तुत्या निन्दा द्विविधा। तंत्स्तुत्या तन्निन्दा अन्यस्तुत्या तन्निन्दा। निन्दया निन्दा त्वेकविधेति व्याजनिन्दायाश्च त्रै. विध्यं प्रदर्श्य, तथैवोदाहरणानि च प्रदाय 'यद्यपि कुवलया- नन्दे स्तुत्या निन्दाभिव्याक्तरपि व्याजस्तुतिरेवेति स्वीकृत्य व्या- जस्तुतेः पञ्च प्रकारा इत्युक्तं, तथाऽपि निन्दाभिव्यक्तिस्थले व्याजनिन्दैव युक्तेति स्तुत्यभिव्यक्तौ व्याजस्तुतिमङ्गीकृत्य यत्रः

254 अलंकारमणिहारे

प्रकारा इत्येवाश्रयितुं युक्तम्। समविषमादिन्यायेन परस्परप्रति-

इत्युपपादितम् ॥। इत्यलंकारमणिहारे व्याजनिन्दासरस्त्रयस्त्रिशः॥

(३४) अथ्राक्षेपालंकारसरः

स आक्षेपो भवेत्स्वोक्तनिषेधो यो विमर्शतः । उक्तस्यार्थस्य पर्यालोचनपूर्वकः प्रतिषेध आक्षेपालंकारः॥ यथा- परिरक्ष मां प्रपन्नं पन्नगनगनाथ भवपथविप- न्नम्। धन्यस्त्वययहमथवा विन्यस्तभरः किमन्य- दाझासे ॥१०४५॥ अत्र प्रार्थितस्य स्वरक्षणस्य भगवति विन्यस्तसमस्तात्म- भरत्वेन वैयर्थचमालोच्याथवेत्यादिना प्रतिषेधर्सूचचितः।

यथावा- त्वन्मुखरुचिधूतरुचेर्जीवितसंदेह एव सन्नेतुः । शिशिरमरीचेरथवा जैवाकृत एष कथमपि स जीवेत् ॥ १०४६॥ जैवातृक: दीर्घायुः 'जैवातृक: पुमान् सोमे दीर्घायु्क- शयोस्त्रिषु' इति मेदिनी। अत्र भगवन्मुखप्रभाविधूतरुचेरि्श-

आक्षिपालक्कारसरः (३४) 255

शिररुचेः सत्पतित्वात् 'सतां माने म्लाने मरणमथवा दूरग- मनम्' इत्युक्तरीत्या जीवितसंदहस्य संभावितस्य जैवातृकश व्दगतार्थश्लेषमहिम्ना आयुष्मत्तां विचार्य प्रतिषेधो वर्णितः। श्लेषसंकीर्णत्वं पूर्वस्माद्विच्छित्तिविशेषः॥

यथावा- देव कथमुदवहस्तामुदधे: पिङ्गळतया श्रुतां कन्याम्। सा हि निषिद्वा शास्त्रैरथवा स्वैरैस्य विधिनिषेधौ क्क ॥ १०४७॥ हे देव! पिङ्गळायाः भावः पिङ्गळता तया 'त्वतलो- गुणवचनस्य' इति पुंवद्भावः । श्रुतां निशमितां ख्यातामिति यावत्। 'पिङ्गळां हेममालिनीम्' इति श्रुतिप्रसिद्धामिति हृदयम्। उदधेः कन्यां कथं उदवहः पर्यणैषीः । कुतोऽसावा- क्षेप इत्यत आह सा हीति॥ सा पिङ्गळवर्णा कन्या शास्त्रैः निषिद्धा,

नोद्वहेत्कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गीं न रोगिणीम्। नालोमिकां नानिलोमां न वाचाटां न पिङ्गळाम्।।

इत्यादिमन्वादिस्मृतिभिरुद्वाहे. प्रतिषिद्धा । हीति हेतौ, प्रसिद्धौ वा । स्वयमेव समाधत्ते-अथवेति ।। अथवा स्वैरस्य निरवग्रद्दस्य पक्षे 'स्वातन्त्रधमश्वरमपर्यतुयोज्यमाङ्ठुः' इत्युक्तरी- त्या अपर्यनुयोज्यस्वातन्त्रयस्येत्यर्थः । विधिनिषेधी क्व एकत्र निरंकुशत्वात् । अन्यत्र अकर्मवश्यत्वादिति भावः । अत्र पि-

256 अलंकारमणिहारे

त्वपरिचिन्तनया प्रतिषेधोऽर्थान्तरन्यासविधया निबद्ध इति पूर्वस्मादपि वैलक्षण्यं बोध्यम्॥

यथाबा-

अश्चामि त्वां किंचित्पश्चायुधरमणि चञ्चला मा । अथवाऽद्यन्तचला त्वं चलैव मध्येऽ्श्चिताS- पि किं कथया॥ १०४८॥

हे पञ्चायुधरमणि! त्वां अञ्चाममि पूजयामि त्वां नमामी- तिवल्लोकोक्तिः । किश्चित् अल्पकालमित्यर्थः । चञ्चला मा भूः चाञ्चल्यं विहाय स्थिरा भवेति भावः । अथवा आद्यन्तयोः चला आद्यन्तावभिव्याप्य आद्यन्तं चला वा। सर्वदा चपल- शीलेति भावः । त्वं मध्ये इदानीं मदीप्सितसाधनार्थमिति भाव: । अश्चितापे चञ्चला माभूरिति प्रार्थनापूर्वकमाराधि- ताऽपि चलैव चञ्चलैव भवसि। कथया व्यर्थवाक्यप्रबन्धेन किं न किमपि साध्यमित्यर्थः। स्वभावस्य दुरतिक्रमतया मत्प्रार्थनमकिंचित्करमेवेति भावः । पक्षे चञ्चलाशब्दः अर्थ- गतं स्त्रीत्वं शब्दे आरोप्यते । आद्यन्ती चलौ च ला इति वर्णो यस्यास्सा तथोक्ता । मध्ये अश्चिता अविद्यमानः ञ्व इति वर्णसमुदायो यस्यास्सा तथोक्ता कृताऽपि अपिस्संभाव- नायां चलैव । च ला इति वर्ण अस्या: स्त इति चला। अर्शआदित्वान्मत्वर्थीयोऽच्। चञ्चलेति शब्दः मध्यगतस्या श्चेतिवर्णसमुदयस्य लोपश्चेत् चलेत्येव निष्पन्नो भवतीति भावः। अत्र चञ्चला मा भूरिति प्रार्थितस्यार्थस्य तत्स्वभाव- विमर्शेन वैयर्थचमालोच्य निषेधः कृतः॥

आक्षेपालक्वारसरः (१४) 257

पाश्चाल्यास्त्वत्कृपया भगवन् प्रादुस्थितं दुकू- यथावा-

लमपि। अगमत्कुतः कुरूणां कुकूलतां तल्लिपि- स्तथा ह्यथवा॥ १०४९ ॥ हे भगवन्! त्वत्कृपया प्रादुस्थितं आविर्भूत सत् स्थितं वुश्शासनकृतवसनापहारावसरे इति भावः। पाञ्चाल्या: दुकूल- मपि कुरूणां दुर्योधनादीनां कुतो हेतोः कुकूलतां शब्ुकीर्णश्वभ्रतु- व्यतां तुषानलतुल्यतां वा अगमत्। उद्धेलभगवत्कृपाजन्यमति- मनोहारि दुकूलमपि तेषां निपातास्पदं दाहहेतुर्वा कथमासी- दाश्चर्यमेतदिति भाव: । 'कुकूलं शङ्गभिः कीर्णे श्वभ्ने ना तु तुषानले' इत्यमरः । 'दुर्गसमीपे प्रतिपक्षसेनासंचारपरिहाराय कृते तीक्ष्णलोद्दादिशङ्कुनिचिते महागर्ते नपुंसकलिङ्गः कुकूलश- व्दः तुषाभौ तु पुल्लिङ्गः' इति टीकासर्वस्वकारः ॥ अथवा तल्लिपिः तेषां कुरूणां ललाटलिपि: तथाहि तथैव। दिशब्दोऽ- वधारणे। जगदानन्दनिदानस्यापि वस्तुनो नाशहेतुतया दर्शनं तत्कर्मानुगुणविधिलिखितललाटलिपिरेखानुसारीति नात्र विस्म- यनीयं किंचिदस्ताति भावः॥ पक्षे दुकूलं दुकूलपदं प्रादु अविद्यमानो दु: दुवर्णो यस्य तत् अदु प्रकर्क्षेण अदु प्रादु स्थितं वुवर्णविधुरतया स्थितं कुतः कुवर्णात् दुवर्णस्थानवि- हितादिति भावः। 'न गिरा गिरति बूयादैरं कृत्वोद्रायेत्' इत्यन्र गिरापदं प्रतिषिध्य विधीयमानमिरापदं यथा गिराप- दस्थान एव भवति तथेहापि दुक्ण निषिध्य विधीयमानः कुवर्ण: तरस्थान एव भवतीति ध्येयम्॥ अयमर्थः प्रागेवोक्तः। कुकूलतां कुकूलशब्दतां अगमत्। तल्लिपि: दुकारापनयनपूर्व- ALANKARA II 33

258 अलंकारमणिहारे ककुवर्णविन्यासरूपा उक्तवविधानुपूर्वीबोधकलिपिः तथाहि तथा- विधा खलु ।I अक्षरविन्यासभेदेन दुकूलशब्दः कुकूलशब्दोऽ- भूदिति भाव: ॥ अत्र भगवत्कृपया आविर्भूतं दिव्यदुकूलं सुयो- धंनादिविषये कुतः कुकूलतामगमदिति संदेहविषयीकृतस्यार्थस्य तल्लिपितथात्वविमर्शेन प्रतिषेधः। श्रेषविरोधाभासपदार्थवृत्तिनि-

यथावा- भवदीयाभाप्रसरे भान्वाभाप्रसर इह किमु स्यादा। अथवाऽडभीये कार्ये तदसिद्धं व्याकृतिः प्रमाणं चेतू ॥ १०५० ॥ हे भगवन्! इह जगाते भवदीयानां भवत्संबन्धिनां भा- गवतानामित्यर्थः । आभायाः तेजसः प्रसरे भवत्संबान्धितेज.प्र- सरे वा सति भानो: आभायाः प्रसरः किमु स्याद्वा कां गति प्राप्नयाद्ा न विद्य इति भावः। अथवा आभाया: इद अभीयं तस्मिन 'वृद्धाच्छः' इति छप्रत्ययः । भागवततेजस्संबन्धिनि कार्ये प्रसरणरूपकार्ये तन् आभीयं भानुतेजस्संबन्धि कार्य प्रस- ररूपकार्य असिद्धं अनिष्पन्नं अविद्यमानप्रायं स्यादित्यनुषज्यते। भागवततेजःप्रसरे भातुतेजःप्रसरो न मूर्धानमुन्नमयितुं शकनु- यादिति भावः । पक्षे आर्भीये 'आभात्' इत्यधिकारविहिते कार्ये शब्दनयप्रसिद्धे कार्ये समानाश्रये कर्तव्ये इति भावः। तत् आभीयं उक्ताधिकारविहितं कार्य असिद्धं स्यात् 'असि- द्धवदत्राभात्' इति सूत्रितत्वात्। अयं भाव :- यथा पधोत्यत्र असधातोः 'हुझल्भ्यो हेर्धिः' इति हर्धित्वरूपे आभीये कार्ये कर्तव्ये 'ध्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च' इत्यनेन कृतमाभीयं पत्व

अक्षेपालंकारसरः (३४) 259

रूपं कार्यमसिद्धम्। यथाच आसीदित्यत्र 'आडजादीनाम्' इत्या भीये आटि कर्तव्ये 'अ्रसोरल्लोपः' इत्यल्लोपोऽसिद्ध इति॥ समानाश्रयत्वं चैकत्र समानाधिकरणत्वं भागवतभानुतेजसोरु. भयोरप्यत्रैव जगति विद्यमनत्वात्। अन्यत्र असिद्धत्वाश्रयशास्त्र- संबन्धिनिमित्तसमुदायान्यूनातिरिक्ताश्रयकत्वमिति ध्येयम्।। अत्र भागवताभा प्रसरे भान्वाभाप्रसर: कां गर्ति प्राप्तुयाद्वेति शङ्गितस्या- र्थस्य आभीये कार्ये समानाश्रये कर्तव्ये आभीयकार्यस्यासिद्ध-

व्याथवेत्यादिना प्रतिषेधो वर्णितः ॥ प्रमाणालंकारसंकीर्णोऽयम्।

अपचितविभवा रचिता विनता विमताश्च यथावा-

नाथ बत भवता। सर्वविदः किमुचितमिदमथवा गीतं त्वया समोऽहमिति॥१०५१॥ अपचितः पूजितः विलूनश्च विभवो येषां ते। अपपूर्वका- च्िनोतेरुभयार्थकत्वात्। तथाच रत्नमाला-'स्त्रियामपचितिः पूजा- निष्कृत्योस्संक्षये व्यये' इति। अन्रापचितविभवा इत्यादिना श्रेषा- वलम्बनेन शङ्कितस्य भगवद्विमर्शस्य 'समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः' इति तद्रचनमूलकसमत्वपरिचिन्तनेन प्रतिषेधः । अयं तुल्ययोगिताविशेषप्रमाणालंकारादिभिः परिपो- षितः ॥

प्रतिकूलदर्शिनामप्यनुकूलद्दशामिव त्वयि स- यथावा-

मानार्थम्। कमलाललामक त्वं कलयस बत तेS्क्षरस्स्वभावो वैवम् ॥१०५२॥

260 अलंकारमणिहार:

कमला लक्ष्मीः ललामं भूषणं यस्य सः कमलाललामक:। 'शेषाद्विभाषा' इति कप । श्रीनिवास इत्यर्थः । तस्य संबुद्धि: हे कमलाललामक! त्वयि विषये अनुकूलदशां आनुकूल्यैक- रसानां विदुराक्रूरादीनामिव प्रतिकूलदर्शिनां प्रातिकूल्यैकशी लानां शिशुपालघण्टाकर्णादीनामपि त्वं समानार्थ तुल्यं पुरुषार्थ कलयसि ददासि। बतेतािशवितरणविचारजनिते खेदे विस्मये वा। पक्षे कमलाललामकेति तस्यैव शब्दस्य संबोधनम्। त्वं अनुलोमं पश्यतामिव प्रतिलोमं पश्यतामपि तुल्यमेवाभिधेयं प्र- काशयसीत्यर्थः । 'अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु' इत्यमरः। आनुलोम्यप्रातिलोम्ययोरभिन्नवर्णानुपूर्वीकत्वात् कमलाललामके- त्यस्य तुल्यार्थाभिधायित्वमिति भावः । बतेतीदृशशब्दस्वभाव परिशीलनजनिते हर्षे वित्मये वा। वाशब्दः अथवेत्यर्थे। ते तव क्षरः अविनाशी इतरोपायैरचाल्य इति यावत् । स्वभावः निसर्ग एव । एवं 'तुल्यो मित्रारिपक्षयोः' इति त्वयैव गीत- त्वादिति भावः । पक्षे ते कमलाललामकोते पदस्य तव। अक्ष- राणां स्वभावः अक्षरस्वभावः । सकारस्य 'अनचि च' इति द्वेत्वम्। वर्णानां स्वरूपं एवं एवमेव । अनुलोमविलोमपाठयो- रानुपूर्व्या एकविधत्वात्तुल्यार्थप्रकाशकत्वं न विस्मयाधायकमिति भावः । अत्र प्रतिकूलट्शामित्यादिनाSSक्षिप्तस्यार्थस्य ते अक्षर- स्वभाव एवमिति प्रतिषेधस्सूचितः। श्लेषतुत्ययोगिताविशेषोप- स्कृतोऽयम्।

अपि घनवरशरधारावर्षी कथमिव विशोषि- यथाषा-

ताब्धिरसि। अथवा दशरथनन्दन नन्वासीस्त्वं स्वयं महाधन्वा॥ १०५३।

आक्षेपालंकार: (१४) 261

हे दशरथनन्दन! धनवराणां जलदश्रेष्ठानां शरधारा: जल- धारा: तासां वर्षे वृष्टिः तदस्यास्तीति तथोक्तीऽपि। मत्वर्थीय इनिः। पक्षे अविरळतरविशिखपरंपरावर्षी णिनिः। शोषोऽस्य संजात: शोषितः शुष्कः अब्धिः सरो यस्मिन् सः। पक्षे शोषं प्रापितः अब्धिस्सागरो येन सः शुषेर्ण्यन्तात्कर्मणि क्ः । 'अ- ब्धिर्ना सिन्धी सरस्यपि' इति मेदिनी। कथमासीः। इदमा- खर्यम्। यज्जलद्जलधारावर्षवतोऽपि शुष्कसरस्त्वमिति भावः। अथवा त्वं महांश्रासौ धन्वा च महाधन्वा महामरुप्रदेशः आसीः। नाश्चर्यमिदं यत्वयि जलदजलधारावर्षवत्यपि शुष्कसरस्त्वं तस्य मरुदेशस्वाभाव्यादिति भावः। महत् धनुः यस्य स तथोक्त: उइण्डकोदण्ड इति वस्तुस्थितिः। 'धनुषश्च' इति समासान्तोऽ- नड्। महत् धन्व यस्येति वा 'धन्वा तु मरुदेशे ना की चापे स्थलेऽपि च' इति मेदिनी। 'चापमानय सौमित्रे शरां- श्ाशीविषोपमान् । सागरं शोषयिष्यामि' इत्यायुक्तरीत्या उद्य- तोबण्डकोदण्डदण्डस्य महावीरधौरेयस्य तव अविरळशरपरं- परावर्षेण सागरशोषणं न विस्मयावहमिति भावः। अत्र घनश- रादिशब्दप्रतिपाद्य जलदजलसन्द्रवाणादिरूपार्थद्वयश्लेषभित्तिका - मेदाध्यवसायोपजीवनेन जलदजलधारावर्षवत्वेऽपि शुष्कसरसत्वं

परूपार्थदूय श्लेष भित्ति का भेदाध्यव सायावलम्बन जनित महा म रुदेश- त्वलक्षणतत्स्वरूपविमर्शनेन प्रतिषेधः । विभावनाविशेषसंकी- णोऽयम्॥।

यथावा-

अवनत्वं तव कथामेव सुरभिशुभश्रीलताथ्चि-

262 अलंकारमणिहार

तस्य हरे। यदि वा सकलपलाशिव्रजनाशयिता- डससि तदिह हेतुरस्यात् ॥१०५४॥ हे हरे! सुरभौ वसन्तसमये शुभा श्रोः कुसुमादिसमृद्धि: यासां तथोक्ता: या: लताः ताभि: अश्चितस्य युक्तस्य। पक्षे सु- रभिः मनोहारिणी शुभा च या श्रीलता श्रीरस्यास्तीति श्रीलः सिध्मादित्वान्मत्वर्थीयो लच् 'लक्ष्मीवान लक्ष्मणशश्रीलः' इत्य- मरः। तस्य भावः श्रीलता तया अश्वितः तथोक्तस्य लक्ष्मी- विशिष्टतया जगत्पूजितस्येत्यर्थः । तव न वनत्वं अवनत्वं विि- नत्वाभावः कथमव। समृद्धलतान्वितत्वे वनत्वस्यावश्यंभावा- दिति भावः। अवतीत्यवनः तस्य भावः जगद्रक्षकत्वमिति तु वस्तुस्थितिः। यदि वा अथवा सकलाः ये पलाशिन: विटपिनः पलमश्नन्तीति पलाशिनः क्रव्यादाञ्च तेषां व्रजस्य नाशयिता असि तत् पलाशिनाशनं इह तवावनत्वे हेतुः स्यात्। सक- लतरुनिर्मूलायतृत्वमेव वनत्वाभावे कारणं स्यादिति भावः । पक्षे- निखिलनिशिचरनिर्मूलायतृत्वस्यैव जगदवने हेतुत्वमिति भावः। अत्रापि पूर्वोदाहरण इव श्ेषोपजीवनेनैवाक्षेपनिषेधौ॥

आक्षेपप्रकारान्तरम्.

निषेधो यो बाधितस्सन् विशेषं कंचिदाक्षिपेत्। वक्ष्यमाणोक्तविषयं तमाक्षेपं परे जगुः ।। यो निषेधो बाधितस्सन्नर्थान्तरपर्यवसितः कश्चिद्विशेषमा- क्षिपति सः निषेध इव निषेधः निषेधाभास इति यावत्।

आक्षेपालंकारसरः (३४) 263

सं आक्षेप इत्यलंकारसर्वस्वकारादय आहु:। अतएव 'निषे- धाभासमाक्षेपं बुधाः केचन मन्वते' इते कुवलयानन्दे लक्षि- तम्। सोडयं द्विंिध: वक्ष्यमाणविषयः उक्तविषयश्चेति। तत्र यदि सामान्यता वर्णनमुपक्षिप्य निषंधोऽभिधीयते तदा वक्ष्य- माणविषयः । अशक्यवक्तव्यत्वरूपविशेषप्रतीतिफलक उक्तवि- षय आक्षेपः अयमपि द्विविधः। क्वचिद्वस्तुमात्रनिषेधात् क्वाच- द्वस्तुकथननिषेधात्। वक्ष्यमाणविषयस्तु वस्तुकथननिषेधात्मक एव। व्युत्क्रमेणोदाहरणानि।

यथा- शृणु मम निर्वेदकथामणुमात्रीं ते निवेदयि- ष्यामि। घृणयाऽनाघ्राते त्वयि भणितव्यं नाम नाथ किंवाडस्ति॥ १०५५ ॥

अत्र भगवन्तं प्रति कस्यचिन्निर्विण्णस्य वचने शृणु मम निर्वेदकथामिति सामान्यत उपक्रम्य भणितव्यं नाम नाथ किं- वाऽस्तीति निषेधात्यन्तिकखेदोद्वेल्लनत्वेन दुर्वचतया अशक्यव- क्तव्यताप्रतीतिफलको वक्ष्यमाणविषयोऽसावाक्षेपः वस्तुकथन- निषेधात्मक: ॥ दव इव भव इह खिझे मृग इव मृगपतिन- गाग्रविद्युत्वन्। अलमलमनया कथयाऽप्यनाद- राणामवाकिनामग्रे॥ १०५६॥ वाचाऽप्यादरमकुर्वाणानामग्रे स्वदैन्यकथनं निष्प्रयोजनं त्व. मध्यवाक्यनादर इति दि श्रुत इति भाव। अत्र 'सर्वमिद

264 अलंकारमणिहरि

मभ्यात्तोऽवाक्यनादर:' इति शाण्डिल्यविद्याशुतिरतुसन्धैया। 'अनादर: अवाप्तसमस्तकामत्वेनादर्तव्याभावादादरराहितः। भत एव अवाकी परिपूर्णैश्वर्यत्वाङ्गह्मादिस्तम्बपर्यन्तं निखिलं जग- त्तृणकित्य जोषमासीनः' इति श्रुतेरर्थः। वाको वचनं वचे- धजि 'चजोः कुघिण्ण्यतोः' इति कुत्वम्। सोऽस्य नास्तीत्य- वाकी। अत्र भगवन्तं प्रति कस्यचिदार्तस्योक्तौ दव इव भव इह मृग इव खधे इत्येकदेशमुक्ता अलमलमिति वक्तव्यशेषनि- षेधात्तत्कथनस्य वैयर्थ्य त्वत्स्वभावत एव सुव्यक्तमिति विशे- षाभिव्यक्तेरुक्तविषयोऽयमाक्षेप: वस्तुकथननिषेधात्मकः। एवंचा- क्षेपे इष्टोऽर्थः तस्य च निषेधः निषेधस्यानुपपदमानत्वाद- सत्यत्वं विशेषप्रतिपादनं चेति चतुष्टयमुपयुज्यते। तेन न निषे- धविधिः। न वा विहितनिषेधः । किंतु निषेधेन विधेराक्षेपः।

कचिदुच्यमानस्यैव निषेधो दश्यत इति काव्यदर्पणकारः। तदेदमुदाहरणम्- पाहीति नियोक्तव्ये वक्तव्यं त्वयि नियोक्तरि न युक्तम्। रक्षेस्त्वमेव दीनान्किं प्रार्थनयेति तदि- दमौदास्यम् ॥ १०५७-॥

तत्कुरु यदिच्छास त्वं मुञ्चामि कथं भवन्त- मिति घौरत्यम्। रक्षन्नप जगदखिलं कस्मान्मां नावसीत्यघिक्षेपः । १०५८॥

आक्षेपालक्कारसरः (३४) 265

जरदिभ एव हि मन्तोऽप्यासीत्प्रेश्ठस्तवेत्युपा- लम्भः । इति दोषविचारजडाः किं नु ब्रूमस्तवा- ग्रतो भूमन् ॥ १०५९॥ हे भूमन्निति भगवतस्संबोधनम्॥ इद विशेषकं द्वाभ्यां युग्ममिति प्रोक्तं त्रिमिश्लोकेर्विशेषकम्। कालापकं चतुर्मिस्स्यात्तदूर्ध्व कुळकं स्मृतम्॥। इति लक्षणात् ।I अत्र पाहीत्यादेरुध्यमानस्यैव नियोक्तरि त्व- यि न युक्तमित्यादिना निषेधस्सर्वधाऽपि त्वय्यर्पपितभरा मुग्ध- तरा वयं त्वया नोपेक्षितुमर्हा इति विशषमाक्षिपति॥ उक्तविषयो वस्तुनिषेधात्मक अक्षेपो यथा- सर्वज्ञाहं न कविस्सर्वसुहत्त्वमास कि मयाSS- वेद्यम्।दीने वाडदीने वास्थाने विदधति भवादशाः करुणाम् ॥१०६०॥ सर्वक्षेति भगवतस्सम्बोधनम्॥ अत्र स्तातरि कवी नाहं कविरिति निषेधोऽनुपपद्यमान: अतिशयात्युक्तयादिपूर्वकासंभा- वितार्थवर्णनपरिहारेण तथ्यवादित्वे विश्राम्यन् सर्वसुहदा सर्व- शेन त्वया दीनोऽयं जनो नोपेक्षणीय इति सामान्यमुखेन वि- शेषमाक्षिपति। अत्र कविरूपवस्तुनिषेधः॥

नूनं न मानुषोऽसावानन्दं यो गुणैस्तव न वि- यथावा-

न्देतू । सत्यं स च न मनुष्यो योऽत्यन्तं तैर्हरे स- दाऽऽनन्देत् ॥१०६१॥ ALANKARA II 34

266 अलंकारमणिहारे

अत्र भगवद्गुणैरनानन्दितरि तैरानन्दितरि च मानुषे न मानुष इति निषेधोऽनुपपद्यमानस्तयो: क्रमेण पिशाचदेवतुल्य- तारुपविशेषमाक्षिपति।

यथावा- न वदामि चाटु शौरे तव दासानां नृणां पु- रन्ध्रिगणा:। मणिसौधाग्रगता विधुलक्ष्म दशोर- अ्जनार्थमाददते ॥ १०६२॥ अत्र स्तोतु: कवेर्वचने प्रथमचरणे चाटुवादित्वनिषेधो बाधितो मृषावादित्वनिषेधात्मना पर्यवस्यन्नवशिष्टचरणत्रितयग- तस्यार्थस्य सत्यत्वरूपं विशेषं व्यनक्ति। सत्यत्वं चास्य कि- प्रोढोक्तिसिद्धम्। 'चटु चाटु प्रिये वाक्ये' इति तत्वबोधिन्या- मव्ययेषु पाठात् चाटु इत्येतदव्ययम्। क्कीबं वा। 'अस्त्री चा- दुश्चटुः' इति कोशात्। यथावा- गोविन्द नन्दनन्दन सुन्दर न त्वां समुत्सहे द्रष्टुम्। पश्यन्तु स्वैरं तास्स्वै रन्ता या विनोद- यसि विहतैः ॥१०६३॥ ताः ललनाः त्वां स्वैर यथेप्सितं पश्यन्तु। चतुर्थचरणे स्वैःरन्ता या: इति छेदः । रन्ता विलासी त्वं याः ललनाः स्वैः निजैः विहतैः विहारैः भावे क्तः विनोदयसि ताः पश्य न्त्वित्यन्वयः। अत्र भगवन्तं नन्दनन्दनं पश्यन्त्याः कस्याश्चि दोपमहिळाया उक्तौ आत्मनि त्धर्शनोत्साहनिषेधोऽनुपपद्यमा

आक्षेपालक्कारसरः (१४) 267

नस्सन् नायिकान्तरेष्विव मय्यननुरक्तोऽसि कि विधेयमिति दैन्यं द्ोतयति। निषेधाभासवद्विध्याभासोऽप्याक्षेप इष्यते।

तुल्यन्यायतया असत्येन विधिना निषेधस्याक्षेपे अपरोऽप्या- क्षेप इत्यर्थः । अत्र अनिष्टोऽर्थः तस्य विधि: तस्याप्याभासत्वं अर्थ- गतविशेषप्रतिपादनं चेति चतुष्टयमुपयुज्यत इत्याङ्कः॥ यथा - दैवात्सत्पथमुपगतमेवं मां चेदुपेक्षसे बाढम्। भूयोऽप्यपथगमेनं श्रेयसि योजयसि कथमिति बिभेमि॥ १०६४॥ इदानीं यादच्छिकादिसुकृतवशात्सन्मार्गसमीपगतं मां त्वमु- पक्षसे चेत् बाढं तथैवोपेक्षस्वेत्यर्थः । बाढमित्यङ्गीकारेऽव्ययम्। अत्र च कस्यचिन्भगवन्भक्तस्य परमपुरुषं प्रत्युपेक्षाप्रार्थनं विधी- यमानमनुपपद्यमानं तद्विध्याभसंतया निषेधमेवावगमयति। उपे- क्षस्वेति विधिर्व्यक्तः। मोपेक्षिष्ठा इति निषेधस्तु भूयोऽपि कर्म- वशादपथप्रवृत्तमेनं मामुचिते श्रेयसि प्रवर्तयितुं तव महान् प्रयासस्स्यादिति भयप्रदर्शनेन तिरोहितः । अत एव "आक्षेपोऽन्यो विधौ व्यक्ते प्रतिषेधे तिरोहिते"। इति कुवलयानन्दकरिरयं प्रकारो लक्षितः । इत्यलङ्कारमणिहारे आक्षेपसरश्चतुखित्रिंश: ॥

268 अलंकारमणिहारे

अथ विरोधमूला अलंकारा :.

(३५) तत्र विरोधालंकारसरः. स विरोधोऽविरोधेऽपि विरोधाभासता यदि। जात्यादीनां स्वस्वपरसंबन्धाद्दशधा भवेत्॥ परमार्थतो विरोधाभावेपि यत्रापाततो विरोधो भासते स विरोधालङ्कारः। विरोधश्च प्ररूढोऽप्ररूढश्चेति द्विविधः । प्रराहश्च बाधबुद्धयनभिभृतत्वं, तद्वैपरीत्यमप्ररोहः। तत्राद्यो दोषस्य वि- षयः द्वितीयस्त्वलङ्गारस्य। अत एवेममाचक्षते विरोधाभासम्। आ ईषत् भासत इत्याभास: विरोधश्चासावाभासश्चेति। आमुख एव प्रतीयमानो झगिति जायमानाविरोधबुद्धितिरस्कृत इति यावत्। तत्रापि कार्यकारणादिबुद्धयनालीढो विरोधाभासो वि- रोधालंकार:। तदालीढस्तु विभावनादिर्वक्ष्यमाणः । अयं च जा- तिगुणक्रियाद्रव्याणां स्वेन स्वेतरेण च सह योगान्भ्वति। एवं च जातेर्जािगुणक्रियाद्रव्यैः, गुणस्य गुणक्रियाद्रव्यैः, क्रि- यायाः क्रियाद्रव्याश्या, द्रव्यस्य द्रव्येणैवेति दश भेदा: पर्यन- सन्नाः। तथाचोक्तम्-

क्रिया द्वाभ्यामथ द्रव्यं द्रव्येणैवेति ते दश॥ इति। गुणेन सह जातेर्विरोधस्तु पृथड्गोक्तः, जातेगुणविरोध एव तदन्तर्भावात्। एवमुत्तरत्रापि बोध्यम्। क्रिया चात्र न वैया- करणानामिव शुद्धा भावना, नापि नैयायिकानामिव स्पन्दरू- पा। किं तु तत्तद्धातुवाच्या विशिष्टव्यापाररूपेति ध्येयम्॥

विरोधालक्कारसरः (३६) 269

तत्र ज़ातेर्जात्या विरोधो यथा- रम्याणि विमानान्यतिसौम्यानि सरांसि संस· दश्वतथा। स्थानस्य तव परात्मन्नूनं नरका भव- न्ति नरकारे ॥ १०६५॥ अत्र विमानादिजातेर्नरकजात्या विरोधः। अय पुरससफुर- अनवि जात्योर्विरोधो वक्ष्यमाणवचनेन भगवत्स्थानापेक्षयाSतिमा- त्रहेयतया नरकतुल्या भवन्तीति विमर्शेन निवर्तते। अत्र- रम्याणि कामचारीणि विमानानि सभास्तथा। आक्रीडा विविधा राजन् पग्मिन्यश्चामलोदकाः ॥ पते वै निरयास्तात स्थानस्य परमात्मनः । इति महाभारतप्रमाणार्थीऽनुसंहितः ॥ जातेर्गुणेन यथा- घनसारचन्दनाचलवनसारिमरुत्किशोरशशि- किरणाः । त्वद्धयानशीिलहृदां तिग्मकरादपि च नाथ तिग्मतराः ॥ १०६६॥ अत्र घनसारादिजातेस्तिग्मतरत्वरूपगुणेन सह विरोधः । जाते: क्रियया यथा- नीराजयमानो घनसाराखण्डप्रदीप एष त्वाम्। वेङ्कटनाथ विलोचनपङ्करुहाण्याशु शिशिश्यति नृ- णाम् ॥ १०६७॥ अन्न दीपत्वजातेर्लोचनशिशिरीकरणक्रियया सह विरोधः॥

70 अलंकारमणिहारे

जाते: द्रव्येण य्था- दशरथतनयो धन्वी विशकलयन् दश दिशोऽ- पि विष्फारैः। दशमुखपुरसदनानां शाशवदना- नामभूद्युगान्ताग्नि:।१०६८।। अत्राप्नित्वरूपजातेर्दशरथतनयलक्षणद्रव्येण सह विरोधः ।। अयं श्रेषमूलकोऽपि भवति। तत्र जातेर्जातिगुणक्रियाद्रव्यै- र्विरोधो यथा - श्रीशस्य पृथुलसत्त्वः क्रीडाद्रिर्मृदुलताभिराम- तनुः। द्यामुत्पतति महिम्नाऽनन्ताखयोSयं महत्कि- लाश्ष्वर्यम् ॥१०६१॥ · श्रीशस्य श्रीनिवासस्य क्रीडाद्रिविहाराचलः। अत्राद्वित्वजातेः पृथुलश्चासौ सत्वः जन्तुरिति जात्या विरोधः। पृथुलास्सत्त्वाः प्राणिनो यस्मिन्निति वा, पृथु लसतो भावः लसत्वं प्रकाशो यस्येति वा, परिहारः । मृदुलतया मृदुत्वेन अभिरामतनुरिति गुणेन विरोधः, मृदवश्च ताः लताश्च ताभिरभिरामतनुरिति परि- हारः। महिस्ा महत्वेन गुरुत्वेन द्यामुत्पततीति क्रियया विरोधः प्रभावेन दिवमप्यतिशेते इति परिहारः। अयमद्रि: अनन्तं अन्त- रिक्षमित्याख्या यस्य स तथोक्तः। आकाशत्वमेकव्यक्तिकत्वान्न जातिरिति द्रव्येण तेनाद्रित्वरूपजातेस्तदनधिकरणत्वरूपविरोधः। शेषाख्य इति तदभावः॥ यथावा- तव वाहनं पतङ्गेऽप्याशुग उन्निद्रकुवलयामो- दः। उत्तम्भितोत्तमश्श्रीर्भवति जगन्नाथ कुमुद्सु- हृदेषः ॥ १०७०।।

विरोधालक्कारसर: (३६) 271

अत्र तव वाहनं पतङ्ग: भानुमानपीति जाते: आशुगः मारुत इति जात्या विरोध: विहङ्गः शीघ्रगामीति समाहितः। उन्निद्रः कुवलयानां आमोद: परिमळः येन स इति गुणेन विरोध: प्रका- शितपृथ्वमिण्डलप्रमाद इति समाहितः । उत्तम्भिता उन्नमिता तमसां श्रीर्येन स इति तमउत्तम्भनक्रियया विरोधः । अभि- वर्धितश्रेष्ठसंपदिति पारहतः । कुमुदसुहृत् चन्द्रमा: कुमुदसु- त्त्वमेकव्यक्तिवृत्तित्वान्न जातिरिति द्रव्यशब्द्रोडयं तेन सूर्यत्व- जातेस्तत्समवेतत्वविरहरूपो विरोधः । सूर्यत्वस्य द्वादशसूर्य- व्यक्तिवृत्तितया जातित्वम्। कुत्सितमुदां हेयविषयाभिलाषवतां असुहत् विरोधिति वा, कुत्सिता पापिनी मुत् येषां तेषां दैत्यदानवादानां असून् प्राणान् हरतीति तथोक्त इति वा समा- हितः। अत्र द्वयोरपि विरोधिनो: श्लिष्टत्वं पूर्वत्रैकस्यैवेति विशेषः॥ एवं जातेर्जात्यादिभिश्चतुर्भिर्विरोध उक्तः ।

अथ गुणस्य गुणेन विरोधो यथा- सम्मार्जनविधुरतया सधूळयो दुर्विधालयाळि- न्दाः। त्वयि पश्यति दानझरैर्वेङ्क्टगिरिनाथ पङ्कि- ला जाता:।।१०७१॥ अत्र सधूळित्वगुणस्य पङ्किलत्वगुणेन विरोधः भगवत्क टाक्षप्रभावेन तत्संभवात्कालभेदेन परिहृतः ।

वालिदशाननमुख निर्मूलनबाणं पुरो रघुधुरीण- यथावा-

मू। निध्यायतो मघवतो मानसमाविलमभूत्प्रस- न्नं च ।१०७२।

272 अलंकार मणिहारे

निध्यायतः पश्यतः। अत्राविलत्वप्रसन्नत्वयोर्गुणयोर्विरोधः। स्वतनयवालिस्वविरोधिदशाननादिवधरूपनिमित्तभेदेन परिहतः॥ गुणस्य क्रियया विरोधो यथा- भवतः परितस्तपतां भवतश्ररितानि नाथ नि- शमयताम्। उद्यदमन्दानन्दान्यपि बत मन्दीभ- वन्ति चेतांसि॥१०७३॥

. अत्र उद्यद्मन्दानन्दृत्वरूपगुणस्य मन्दीभवनक्रियया विरो- घः । विगळितवेद्यान्तराणि भवन्तीति परिहारः गुणस्य द्रव्येण यथा- त्वयि विन्यस्तस्वान्ता विजयन्तां ते चिरं भुवि महान्तः । अणुरपि येम्यो दत्तो गुणवद्रयोऽब्जाक्ष भवति मेरुगिरिः ॥१०७४॥ अत्राणुत्वरूपगुणस्य मेरुगिरिरूपद्रव्येण विरोधः । अल्पोS- पि पदार्थो महाफलप्रद इति परिहारः॥

तभ्यो नमोऽस्तु सद्रयः परमं ये हृदि निधाय यथावा-

तड्रह्म । स्वगुणैर्निस्पन्दतमं रचयन्तो दृढतमैरण- मकार्षुः॥१०७५॥

सह विरोधः 'ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षात्' इत्यादिना सर्वस्माञ्जयायस्त्वेन श्रुतस्य परस्य ब्रह्मण उपासनार्थ हृदया- यतनावच्छेदेनावस्थापितत्वादिदमणुत्वमिति परिहारः। तथाच

273

श्रूयते 'एष म आत्माऽनतर्हृद्येऽणीयान्व्रीहेर्वा यवाद्वा' श्या- माकाद्वा श्यामाकतण्डुलाद्ा' इत। पूर्वत्र गुणस्य द्रव्येण विरोधः अत्र तु द्रव्यस्य गुणेनेति विशेषः ॥ दढतमैः गुणैः रज्जुभि: उपासनौपयिकगुणैश्च निर्पन्दं रचयन्तः बघ्नन्तः दृढ- मवस्थापयन्तश्च सन्तः तङ्र्रह्म अणुमकार्षुरिति याजना ॥ निस्प- न्देत्यत्र स्पदेरषोपदेशत्वांन्न षत्वम्। तथाच वामनः 'निष्पन्द इति षत्वं चिन्त्यं लक्षणादर्शनात्' इति। एतञ्चास्माभिर्विस्त रेण निरूपितं हंससंदेशरसास्वादिन्यां 'न्यस्तनिस्पन्ददृष्टिः इत्यत्र । श्ेषमूलको गुणस्य गुणक्रियाया द्रव्यैर्विरोधो यथा- मृदुलाऽप्यद्रुतमूर्तिर्मुग्धाऽपि जगद्वितानि वि- तनोषिन अतिचश्चलादपि घात्री विचित्रमेतद्रमे तव चरित्रम् ॥ १०७६ ।।

हे रमे! त्वं मृदुला कोमलावयवेति गुणस्य अन्भुता मूर्तिः काठिन्यं यस्या इति गुणेन विरोधः, दयामृदुहृदया साप- राधैरपि सहसाऽऽश्रयितुं शक्बा लोकोत्तरदिव्यविग्रहोति परि- हारः । 'मूर्तिः काठिन्यकाययोः' इत्यमरः। मुग्धा अक्षाऽपीति गुणस्य जगद्धितानि वितनोषीति क्रियया विरोधः, अज्ञानां तत्करणानीश्वरत्वात्। मुग्धा सुन्दरीति परिहारः 'मुग्धरसुन्दर- मूढयोः' इति विश्वः । अतिचञ्चलापीति गुणस्य धात्री भूमिरिति द्रव्येण विरोधः । अचलात्वात्तस्याः। अतिक्रान्ता चञ्चलामतिच- श्चला दीप्यतिशयपरास्तविद्यल्लता जगतां मातेति परिहारः। 'धात्री जनन्यामलकीवसुमत्युपमातृषु' इति मेदिनी॥ ALANKARA II 35

274 अलंकारमणिहारे

यथावा- पीतांशुकोऽपि भगवंश्ित्रं हरिताभिराम एव त्वम्। विशदयसि च निजरुच्या जगदखिलं भवसि चापि भूतेशः ॥ १०७७॥ पीताः अंशवः किरणाः यस्य स पीतांशुक इति गुणस्य हरितेंन इरिद्वर्णेन अभिराम इति गुणेन सह विरोधः। पीता- म्बर इति हरेर्भावो हरिता तया अभिराम इति पारहारः। अखिल जगत् निजया रुच्या दीप्त्या विशद्यसि धवळ सीति क्रियया विरोधः। निजरुच्या स्वविषयकप्रीत्या विशदयसि नि- र्मलयसांति परिहारः। भूतेशः रुद्र इति द्रव्येण विरोधः। तस्य पाण्डुरवर्णद्रव्यतया पीतवर्णत्वायोगात्। 'एष भूतेश्वर एष भूत- पालः' इति श्रुतेस्सर्वभूतेश्वर इत्यविरोधः। अत्रैकस्येव पीतां- शुकत्वगुणस्य गुणक्रियाद्रव्यैर्विरोध उक्तः । पूर्वत्र तु मृदुलत्वा- दीनां भिन्नभिन्नानां गुणानां प्रत्येकं गुणादिभिर्विराध इति वैल- क्षण्यं बोध्यम्।। एवं गुणस्य गुणादिभिसस्त्रिभिर्विरोधो दर्शितः॥ अथ क्रियाया: त्रियया यथा आपततां युधि पुरतो द्विषतां महतां शिरांसि चक्रेण। छिन्दन्नमन्दमेषां मुकुन्द विदधासि पर- ममानन्दम् ॥१०७८॥ अत्र छेदनक्रियाया आनन्दनक्रियया विरोधः। मुक्तौ निरतिशयस्वानन्दानुभवं वितरसीति तदभावः॥

विगेधालङ्गारसरः (३६) 275

यथावा- सकलेप्सितार्थदाता दुरधिगमो बहुतरैस्तपोभि- रपि। विनतान् सुखाकरोषि त्वं ननु दुःखाकरोषि चाब्जाक्ष ॥ १०७९॥ अत्र सुखाकरणदुःखाकरणक्रिययो्विरोधः। यथासंख्यं पूर्वा- धोक्तावळ्छेदकद्वयसद्भरावेन तदभावः। सुखाकरोषि दुःखाकरो- षीत्युभयत्रापे 'सुखप्रियादानुलोम्ये । दुःखात्प्रातिलोम्ये' इति डाचू ।।

सरभसकरसरसिजधृतसुदर्शनं दैवतैश्र दुर्दर्श- यथावा-

म्। भृशमन्वरङ्क भीष्मो जिघांसुमपि कंसहिंसनं वीक्ष्य।१०८०।। सुदर्शनमिंत्यत्र सुध्ठु दृश्यत इति विग्रहः। 'भाषायां शसि- युधिदृदशिधृषिसृषिभ्यो युज्वाच्यः' इते खलोऽपवादो युच्। दुर्दर्शमित्यत्र तु दर्शः दर्शनं दृशेर्भावे घञ्। दुष्करो दर्शो यस्य स इति विग्रहः।न तुदुःखेन दृश्यत इति। तथा सति दुंर्दर्शन इति स्यात् उदाहृतवार्तिकान्। न च वासरूपविधिना खलपवादस्य युचो वैकल्पिकत्वान्निर्वाह, तभिषेघस्य "कल्यु- ट्तुमुन्खल येषु वासरूपविाधिर्नास्ति' इति परिभाषितत्वात्। तस्मावुक्तरीत्या बहुव्रीहिणैव निर्वाहा युक्तः । एवमेव तं दुर्दर्शे, सुदुर्दर्शमिदं रूपं, दुर्दर्शै शशिखण्डमण्डन' इत्यादिश्रुतिस्मृत्य- वांचीनप्रयोगा निर्वाह्याः। अत्र जिघांसुदर्शनानुरअनक्रिययो- विरोधः। अन्वरङ्केत्यत्र अनुपूर्वकाद्रअेरलेङ्।

276 अलंकारमणिहारे

क्रियाया द्रव्येण विरोधो यथा-

वारितकलुषं द्विषतां भूरितरं मलिनिमानमात- नुते॥ १०८१ ॥

अत्र मलिनिमाधानक्रियायाः महस्त्वेनाध्यवसितभगवद्रूप. द्रव्येण सह विरोध:।।

यथावा-

फालाक्षोऽपि चकम्पे पफाल च दयौः पपात भुवि च ग्लौः ॥ १०८२॥

अत्र कम्पादिक्रियाणां फालाक्षादिद्रव्यैरविरोधः । पुरहर- शरासनभञ्जनजनितनिर्घोषातिशयोक्तथा परिहतः ॥ एवं क्रियाया: क्रियाद्रव्याभ्यां विरोधो दर्शितः॥

द्रव्यस्य द्रव्येण विरोधो यथा -- विततायां तव कीर्त्यी सततं जगदखिलमति- विशद्यन्त्याम्। कनकंगिरिः कैलासो व्यालाधि- पझौलशेखर बभूव ॥१०८३॥ अत्र कनकगिरिरूपद्रव्यस्य कैलासरूपद्रव्येण विरोधः । की- तिधवलिमातिशयप्रशंसया परिहियते॥ श्षेषेण क्रियायाः क्रियाद्रव्याभ्यां द्रव्यस्य द्रव्येण च वि

विरोधालङ्कारसर: (३६) 277

रोधो यथा- दयमानस्सकलात्मसु विशन्नपि घृणां विमुश्च- सि गुणाब्धे। कामं सृजन्नपीशः कामं ब्रह्मासि तदपि बत भगवन् ॥१०८४॥ अत्र दयापूर्वकसर्वात्मान्तःप्रवेशक्रियायाः घृणां कृपां मुञ्ज- सीति क्रियया विरोधः। घृणां वात्सल्यातिशयात्कष्टभूतदेहा- न्तरवस्थानाज्जुगुप्सां मुश्चसि भोग्यमेव पश्यसीति परिहारः। कामं कंदर्प सृजन्नपीति क्रियाया: ईश इति शर्वरूपद्रव्येण विरोधः । आश्रितसर्वेप्सितार्थदाता भूतभव्येशान इति परिहारः। अत्र- अङ्गष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति। ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते।। इति श्रुत्यर्थोऽनुसंहितः । तदपि एवं शर्वोडाप ब्रह्मा चतुर्मु- खोऽसीति द्रव्ययोविरोधः। ब्रह्म स्वरूपण गुणैश्चानवधिकाति- शयबृहत् पर ब्रह्मेति परिहारः ॥ एवं प्राचामनुरोधेन विरोधभेदा: प्रदर्शिताः। अत्र लक्षणे जात्यादीनामिति धर्ममात्रं विवक्षितं, उपलक्षणपरत्वात्। तेन 'यः किल बालकोऽपि पुराणपुरुषः विशुद्धमूर्तिरपि नीलाम्बु- दनिभ: जगद्धितकृदपि जगदहितकृत् अगोद्धारकोऽपि नागो- द्धारकः' इत्यादौ सखण्डोपाधरभावस्य च परिग्रह इत्याहुः। वस्तुतो जात्यादिभेदानामहद्यत्वात् शुद्धत्वश्रेषमूलत्वा्यां द्वि- विध पवायम् । अत एव 'आभासत्वे विरोधस्य विरोधाभास दष्यते, इत्येतावदेव सामान्यता लक्षणमभिहितं कुवलयानन्दे। तेन परदर्शयष्यमाणानि पद्यानि सर्वाण्यवि विरोधाभासादाद्- रणान्येव भविष्यन्ति॥

278 अलंकारमणिहारे

यथा- भुवि कृतपदोऽपि दिवि कृतपद़ो द्रमिडदेश गाडेपि सकलिङ्ग: । अपि शशधरो विकासितश- तपत्रक एष शेषगिरिराजः ।।१०८५ ।

भुवि भूमौ कृतपद: कपतावस्थानोऽपि दिवि नभसि कृत- पद इति विरोधः। दिविभिः चाषापरनामभिर्विहगैः कृतनीड इति पारहतः । द्रमिडदेशगोऽपि सकालङ्गः कलिङ्गदेशसहित इति विरोधः। धूम्याटापरनामविहगसहित इति परिहतः । शश घरः चन्द्रोऽपि विकासितानि शतपत्राणि कुशेशयानि येन स इति विरोध। शशाख्यमृगविशेषावासभूतः उल्लासितदार्वाघाटा- ख्यखगविशेष इति परिहृतः । "अथ चाषः किकी दिविः । कलिङ्गभृङ्गधूम्याटा अथ स्याच्छतपत्रकः । दार्वाघाटः" इत्यमरः॥ यश्शिरसि फणादिभ्राटपुरुषं धारयति शेषगि- रिभूतः । अयमेव कुं विचित्रं मूर्धनि धत्तहिराजि- सहचरितः ॥। १०८६॥ शेषस्य पतञ्जलिनयाड्वतीर्णस्य गिरि वाचि महाभाष्ये भूतः स्थितः । यः फणादिभ्राट फणादौ फणधातुप्रभृतिधातु- गणे विद्यमान: भ्राद् 'टु भ्राजृ दीप्तौ' इति धातुः। शिरसि अन्तिमवर्णे जकारे इति यावत्। पुरु भूयिष्ठ 'पुरुभू: पुरु भूयि- ष्ठम्' इत्यमर। अनितरबाधितं यथा स्यात्तथा नित्यमेवेति यावत्। षं "व्रश्चभ्ररजसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः" इति विहित टकारपरमस्थानिभूतं षवर्ण धारयति धत्ते । राजिसहचरितः

विरोधालक्कारसर (३५) 279

राजीति इका निर्देश: राजिना 'राजृ दीप्तौ' इति धातुना सहचारेतः अस्यापि फगादो पाठादनि भावः । अयमेव 'टुभ्रा- ज दीप्तौ' इत्युक्ता धातुरेव। मूर्धान अन्तिमवणे इति यावत्। कुं 'चो:कुः' इति विहितं कवर्गादेशम्। हिशब्दोऽवधारणे। तमेवेत्यर्थः। धत्ते इति विचित्रम् । फणादेर्भ्राजेः कुत्वापवादेन षत्वविधानात् । 'पजु भ्रेजृ भ्राजृ दीप्तौ' इत्युक्तभ्राजृधातुव- स्कवर्गादिशवत्त्व विरुद्धमिति भावः । यथोच्यते कौमुदीग्रन्थे- 'वत्वविधौ राजृसाहचर्यात् 'टुभ्राजृ दीप्तौ' इति फणादिरेव गृह्यते। यस्तु 'पजृ भ्रेजृ भ्राजृ दीप्तौ' इति तस्य कुत्वमेव" इति। परिहारस्तु-फणा: स्फटाः आदिशब्दाद्रसनाशिरोरत्ना- दीनां ग्रहणम्। फणाः आदयो येषां ते तैः भ्राजत इति फणादिभ्राट् फणादिशब्दोपपदकात् 'टुभ्राजृ दीप्ती' इति धातोः क्विप। व्रश्चेति षत्वे जश्त्वेन डः । तस्य चर्त्वेन टः। यः फणिराज इति भावः। शेषगिरभूतः शेषाद्रितां प्राप्तस्सन् मूर्धनि स्वशिखरे पुरुष परमपुरुषं श्रीनिवासं धारयति। अय- मेव असौ फणिराज एव अहिराजिसहचरित इति समस्तं पदम्। अहीनां फणिनां राज्या श्रेण्या सहचरितः पाताळे फणिश्रणिमिळितस्सन् तदधीश्वरत्वात्तस्य। मूर्धन फणमण्डले कुं पृथिवीं 'गोत्रा कु: पृथिवी' इत्यमरः । धत्त । यश्शेषा- चलरूपावलम्बी श्रीनिवास स्वशिरास दधाति स एव फणि- राजस्सकलघरातलं शिरस्थले वहतीति निर्गाितोऽर्य: ॥ तावकचरणाम्भोरुहसेवकवर्ग: फणीन्द्रगिरिभा- स्वन्। संख्यातिगभद्रोऽपि स्फुरति चतुर्भद्रभाग्वि- चित्रमिदम् ॥ १०८७॥

280 अलंकारमणिहारे

संख्यातिगा: असंख्याका: भद्रा गजजातिविशेषाः 'मन्दोभद्रा मृगश्चेति विज्ञेयास्त्रिविधा गजाः' इत्यनुशासनात् । यद्ा असं- ख्याकमङ्गळोऽपीत्यर्थः । चतुर्भद्रः चत्वार एव भद्रा: भद्राणि वा यस्य स तथोक्त इत्यवधारणगर्भो बहुव्रीहिः 'अब्भक्षः' इाते- वत्। स्फुरतीतादं चत्रम्। परिहारस्तु-चतुर्भद्रं बलवद्धर्मा- र्थकाममोक्षरूपं चतुर्भद्रम्। यथोकतममरसिंहेन "त्रिवर्गो धर्म- कामार्थैश्चतुर्वर्गस्समोक्षकैः। सबलैस्तैश्चतुर्भद्रम्" इति। चत्वारि भद्राण श्रेष्ठान्यस्मिन्निति वा। चतुर्णा भद्राणां समाहार इति वा विग्रह इत्याडुः। अन्ये तु -. वित्तं त्यागसमेत ज्ञानमगर्व क्षमान्वितं शौर्यम्। भोगस्सङ्गविहीनो दुर्लममेतञ्चतुर्भद्रम्॥ इत्याहुः। इदं च भारतीयपोडशराजकप्रत्यध्यायश्रूयमाणस्य 'चतुर्भद्रतरहत्वया' इत्यस्य व्याख्यायां स्पष्टम्। तन्भ्जतीति चतुर्भद्रभागिति। 'भद्रश्शिवे खञ्जरीटे वृषभे च कदम्बके। करि- जातिप्रभेदे ना क्ीं मङ्गळमुस्तयोः' इति मेदिनी॥ हन्त यदारोपयिता चापं रोपं तदैव चाप- यिता। हस्तेऽकरो: पुरा सद्वेषक्षितिजश्रियं रघुकु- लेन्दो ॥१०८८ ॥ हे रघुकुलेन्दो! यदा त्वं चाप धतुः रोपयिता रोपं बाणं करोतीति तथोक्त इति विरोधः । रोपशब्दात् व्यन्तात्तृच् । 'पत्री रोप इषुरद्वयोः' इत्यमरः। आरोपयितेति च्छेदः । अधिज्यं कर्तेति परिहारः । रुहेर्णिचि 'रुहः पोऽन्यतरस्याम्' इति पादेशः तदैव चापारोपणसमय एवं रों बाणं चापयिता चाप धनुः करोतीति तथोक्त इति विरोधः । च आपयतेति छेदः ।

विरोधालंकारसरः (३५) 281

तदैव आपयिता धनुः प्रापयिता च बाणं धनुषि संदधत्स- न्नित्यर्थः । पुरा सन् प्रशस्तो वेषो यस्यास्सा क्षितिभू: भूमिजा श्रीः सीतात्बेनावतीणा लक्ष्मी: ताम्। पक्षे-द्वेषेण सहिताः सद्वेषा: वैरिणः तेषां क्षितौ तत्संबन्धिन्यां भूमौ जाता या श्रीः संपत् तां हस्तेऽकरोः पर्यणैषीः। पक्षे-वशेऽकार्षीरित्यर्थः॥ त्वय्यभिमुखोऽनभिमुखो हिरण्यभाक्स्यादर- ण्यभाक्च श्रीः। भेदो यद्यप्यनयोर्भवत्यथापि ह्यभेद इति चित्रम् ॥१०८९॥ हे श्रीः! त्वयि अभिमुखः हिरण्यभाक सुवर्णोपलक्षितम- हाविभवभाक् स्यात्। अनभिमुखस्तु अरण्यभाक् म्यात् भ्रष्टैश्व- यो वनं प्रविशेदित्यर्थः। एवमनयोः भेदः उक्तरीत्या वैलक्षण्यं यद्यपि भवति भवत्येव 'यद्यपीत्यवधारणे' इति केशवः । त- थाऽपि अभेद एव भवति हीति विरोधः। ह्यमेद इति सम- स्तं पदम्। हिवर्णावर्णाभ्यामेव भेदो भवतीति परिहारः। हि- रण्यभाकू अरण्यभाक इति शब्दयोः हि अइति वर्णाक्यामेव भिदा अन्यानुपूर्व्यीस्तुल्यत्वादिति भावः। शब्दार्थतादात्म्वमू- लकोडयं ऋ्लेषेण विरोधः॥ दामोदरहिततां यो न विन्दते ननु मुकु- न्दचन्द्रमुखि। विस्माययति समस्तानेष सदा- मोदरहिततां विन्दन् ॥ १०९०॥ ननु मुकुम्दचन्द्रमुखि! यः दामोदरस्य हिततां न विन्दते सः दामोदरहिततामिति छेदः । स एषः दामोहरहिततां वि- न्दन् समस्तान् विस्माययतीति विरोधः। परिहारस्तु सदामो- ALANKARA II 36

282 अलंकारमाणेहार

देत्यादि समस्तं पदम्। सन् प्रशस्तः यः आमोद: आनन्दः भगवत्कल्याणगुणानुभवजनितइति भावः। तेन राहिततां विन्दन्निति॥ असुरमहोक्षोऽत्युच्चैस्स्वरोऽथ मोहश्रितः प. रमुपेत्य। मिषतां नृणामासीदसुमोक्षोडग्रेऽच्यु- तात्सुमोक्षश्र॥१०११॥ असुरश्चासौ महोक्षश्च असुरमहोक्षः। वृषभासुर इत्यर्थः। महाराजदशरथ इतिवदयं निर्देशः। परं अतिमात्रं मोहं श्रितः 'द्वितीया श्रित' इतति समासः। भगवन्नन्दनन्दनकर्मकजिघांसा स्वानर्थस्यैव हेतुरित्यजानान इति भावः। अत एव अथ अत्युश्चैः स्वरो यस्य स तथोक्तस्सन् उपेत्य नृणां मिषतां सर्वेषु ज- नेषु पश्यत्स्वेव अच्युतान्दभ्रगवतो वासुदेवात् स्ववधहेतुभूतात् असुमाक्षः शोभनमोक्षरहितोऽपि अग्रे सुमोक्षश्चासीदिति विरो- घः1 असून् प्राणान् मोक्षयते त्यजतीत्यसुमोक्षः शोभनो मोक्षो मुक्तिर्यस्य सः सुमोक्षश्चासीदिति परिहारः 'मोक्ष अवसाने' इति चौरादिकत्वेन धातुवृत्तिपठिताद्धातोः कर्मण्यण। अवसा- नं क्षेपः । 'मोक्षो निशश्रेयसे वृक्षविशेषे मोचने मृतौ' इति हेम:॥ पक्षे-अत्युच्चैः बंहुवर्णसमुदायरूपत्वादतिमहानिति यावत्। असुरमहोक्ष: असुरमहोक्षशब्दः स्वर: सुष्ट अरः रेफराहत. अथ अनन्तरं मः अहश्रित इति छेदः । मः इति पञ्चम्येक- घचनम्। मकारात् परं अनन्तरं अहश्रितः अहो इति स्वर- व्यअ्नाभ्यां अश्रितः रहितस्सन् मिषतां द्रष्टणां नणां असुमोक्ष: असीन् असुमोक्षशब्दतया दृश्योऽभूदिति भावः। अग्रे आदौ

विरोधालङ्कारसरः (३६) 283

अच्युतान च्युतशब्दो भावे क्ान्तः अवर्णच्युतेरित्यर्थः। सु- माक्षश्च सुमोक्षशब्दश्चासीत् तथा दृश्योऽभूदिति भावः । असुर- महोक्षशब्दो रेफेण अह इति स्वरव्यअ्जनरूपवर्णाभ्यां च विश्िष्ट- असुमोक्ष इति निष्पद्यमान. अनन्तरं प्राथमिकेन अवर्णेन विधु- रस्सन् सुमोक्ष इति दृश्यो भवतीति परिनिष्पन्नोऽर्थः । प्रकृता-

श्वस्थितिभाग्यं प्राप्ताववेक्षितोपेक्षितौ त्वया म- नुजौ। अश्वस्थितिभाग्यजुषौ तथाऽपि चित्रं पृदा- कुशिखरीन्दो ॥१०९२॥ श्वः स्थितिर्यस्य तत् श्वस्थिति श्वो विद्यमानं चिरका- लावस्थायीति यावत्। भाग्यं शुभकर्मपरिपाकभूतमैश्वर्य अन्यत्र शुनां स्थिति: मर्यादा अवस्थानं वा तद्रपं भाग्यं अशुभकर्म- परिपाकभूतं दारिद्रथमित्यर्थः । 'भाग्यं कर्म शुभाशुभम्' इत्य। मरः। तत् प्राप्ती। तथाऽपि अश्वस्थितिभाग्यजुषौ इति विरोधः। अश्वानां स्थिति: अवस्थानं तद्रूपं भाग्यं अश्वारोहणैश्वर्य वा उपलक्षणामदं गजान्तैश्वर्यस्य। पक्षे-श्वस्थिति न भवतीत्यश्वः स्थिति अत्यल्पकालिकमित्यर्थः । भाग्यं जुषैते इसि तथोक्तौ- त्वत्कटाक्षितश्चिरकालानुभाव्यं चतुरङ्गवलैश्वर्य लभते, त्वदुपे- क्षितस्तु शुनकादिनिहीनजन्तुसंश्रयणादिरूपदार्भाग्यं तदप्पत्यल्प- कालिकमेवानुभवतीति निर्गळितोऽर्थः ॥ प्रख्यातनीललोहितकपालिभावाददस्फुरदुद- ग्रम्। अग्रं फणिराजगिरेरुग्रत्वमुपैत्यनुग्रतां चा- हो॥ १०९३॥

284 अलंकारमणिहारे

उदग्रं उच्छितं अद: इद फणिराजगिरे: अग्रं नीललोहि- तश्चासौ कपाली च तस्य भावः प्रख्यातश्चासौ नीललोहित- कपालिभावश्च तस्माद्धेतोः, पक्षे प्रख्याताः नीलानां इन्द्रनील मणीनां लोहितकानां पअ्मरागाणां च पालय: पङ्कयः यस्मिस्तत् प्रख्यातनाललोहितकपालि। तस्य भावात् तत्त्वात् 'लोहिना- न्मणौ' इति कन्। 'शोणरत्नं लोहितकः पद्मरागः' इत्यमरः। स्फुरत् इति योजना। प्रकाज्जमानमित्यर्थः । अत एव उग्रत्वं रुद्रत्वं तत्तौल्यमिति यावत्। अनुग्रतां अरुद्रतां च उपैतीति विरोधः अनुग्रतां अरौद्रतां सौम्यतामुपैतीति परिहारः। पक्षे- अग्रं श्रेष्ठं उदग्रमिति पदं अदस्फुरदिति समस्तं पदं दकारे- णाप्रकाशमानं सत् उग्रत्वमुपैति उग्रशब्दो भवतीत्यर्थः । अथापि अनुग्रतां उग्र इति वर्णद्वयविरहिततामिति विरोधः। उग्रशब्दे उक्तवर्णसन्भ्ावात्। अनु पश्चात् ग्रं ग्र इति वर्णसमुदयो यस्य तत्तथोक्तं तस्य भावं तत्तामिति परिहारः ॥

पदलग्नं नाथ सदापदलग्नं संतनोषि मनुजं त्वम्। हन्त पदानाश्रितमपि सदापदाश्रितमुदा- रगुणजलघे। १० ९४॥

पदलपनं स्वचरणाश्रितं अपदलग्नं स्वचरणानाश्रितं संत- नोषीति विरोधः । सदा आपदलप्नमिति छेदः। विपदना- श्रितमिति परिहारः । किंच सदा पदानाश्रितं स्वचरणना- सकतं पदाश्रितं स्वचरणानुरक्तं संतनोषाति विरोधः। सदा आपदाश्रितं विपदयुक्तमिति परिहारः ॥

विरांधालंकारसरः (३५) 285

अपिच विभासुररूपोऽप्यविभासुररूप एव भगवं- स्त्वम् ॥१०९५॥ शेषाचलाधिनेता न भवसीति विरोधः अशेषायाः अच- लाया: भुवः अधिनेतेति व्युदस्तः । अविभासुररूपः विभासु- ररूपो न भवसीति विरोध: अविः भानु: स इव भासुररूप इति निरस्तः । अन्यत्सुगमम् ॥ मेरुनगभासुरोडपिच नमेरुनगभासुरो मृगेन्द्र- गिरिः । अतिघनजपावनाढ्योप्यजपावन एव चित्रमिदम् ॥१०९६॥ नमेरुनगा: छांयातरवः तैर्भासुरः। अजस्य ब्रह्मणौऽपि पावन इति च विरोधपरिहारः ॥

सूक्ष्म एवायम्। सुरभिरपि गन्धशून्यो द्विरसन- धरणीधरेन्द्रमूर्धन्यः ।।१०१७। शिशिर: शीतलोऽप्यशीसकः शीतरहित इति विरोधः अवि- दयमानं शींत शीतगुणो यस्यति विग्रहः 'शेषाद्विभाषा' इतति कपू। दयाशीतलः अनलस इति परिहतः 'शीतोष्णाभ्यां कारिण' इति शीतशब्दात्करोतीत्यर्थे कन्। 'आलस्यश्शीत- कोऽलसोऽनुष्ण:' इत्यमरः । शुचिरपि शुभ्रोऽपि असितः अशु- भ्र इति विरोधः । शुचिः अपहृतपाप्मा अत एव असितः अबद्ध: कर्मबन्धरहित इति समाहितः। सिनोतेर्बन्धनाथकात्क.

286 अलंकारमणिहारे

र्मणि क्। शक्ष्णोऽपि कृशोऽपि असूक्ष्म: अकृश इति विरोध: श्क्ष्णः प्रियंवद: असूक्ष्मः अकैतवः महानिति वा परिहतः। 'श्लक्षणं दभ्रं कृशं तनु, श्क्ष्णः प्रियंवद:' इति चामरः 'सूक्ष्म स्यात्कैतवेऽध्यात्मे पुंस्यणौ त्रिषु चाल्पके' इति मेदिनी। सुर- भिस्सुगन्धिरपि गन्धशून्यः सौरभहीन इति विरोधः। मनोहर: अनवलेपश्चति समाहितः 'सुरभिश्चम्पके' इत्यारञ्य 'सुगन्धौ च मनोशे च' इति, 'गन्धो गन्धक आमोदे लेशे संबन्ध- गर्वयोः' इति च विश्वः॥ अनिमिषराजोऽचपलः प्रबलोऽपि त्वं न बाध- से विबलान्। चित्रं सुधीवराणां लुनासि गुण- जालमखिलात्मन् ॥ १०९८॥ हे अंखिलात्मन! त्वं अनिमिषराजः मत्स्यराजोऽपि अच- पलः अमत्स्य इति विरोधः। देवाधिराजः अचञ्चलशील इत्य- विरोधः 'सुरमत्स्यावनिमिषौ' इत्यमरः । 'चपलः पारदे मीने' इत्युपक्रम्य 'वाच्यवत्तरळे चले' इति मेदिनी। प्रबलोऽपि विबलान् दुर्बलान् शकुलार्भकानू न बाधसे इति विरोधः। प्रब- लेन दुर्बलस्य बाधो हि मत्स्यजातेस्स्वभावः । तदभावादिति भावः । सर्वेश्वरत्वेन सर्वस्मात्परवलस्त्वं स्वस्मादवुर्बलान् चतु- मुखादीन् न बाधसे इति परिहारः । शोभनाः धीवराः सुधी- वराः तेषां प्रौढानां कैवर्तानामित्यर्थः । गुणजालं सूत्रमयमा नायं लुनासीति विरोधः। सुधियां विदुषां वराः तेषां प्रकुति- बन्धं वियोजयसीति तदभावः। एघयसे नैधयसे पुरा विराघं भुजप्रतापान्रौ। आशयसे नाशयसे क्रव्यादः खरमुखांश्र रघुवीर॥

विरोधालंकारसर: (३५) 287

हे रघुवीर! भुजप्रतापाऔ विराधं पुरा पधयसे एधं इष्मं करोषि स्म नैधयसे इति विरोधः 'पुरि लुड् चास्मे' इति भूते लट्। विराधं नैधयसे न वर्धयसेकिंतु भुजप्रतापाऔ प्ोष- यसि स्मेति योजनाभेदेन परिहारः । खरमुख्ान् निशिचरान् ऋव्याद: मांसाशिन: कक्कजम्बुकादीन् तैरित्यर्थः। आशयसे पुरे- त्येतदत्राप्यनुषज्यते। अभ्यवहारयसि स्म। नाशयसे नाभ्यव- हारयसि स्मेति विरोधः खरप्रमुखान् खरदूषणादीन् नाशयसे ध्वंसयसि र्म। अथ ऋव्याद्भिः आशयसे स्मेति परिहारः पूर्व- वत्। 'गतिबुद्धिप्रत्यवसान' इत्यादिना अश्नातेरणौ कर्तृणां ऋ्व्यादां णौ कर्मत्वं 'क्रव्याद्रक्षसि पुंसि स्यान्मांसादिन्यन्यलि- ङ्रक:' इति मेदिनी। अत्र श्िष्टाश्यां तिङन्तशब्दाभ्यां विरो- धप्रदर्शनमिति विशेषः॥ रक्षससि न रक्षसि त्वं दयमानमना जगन्ति दाशरथे। स भवान् कृताभिषेको रराज नरराज विस्मयायैतत् ॥११००॥ हे दाशरथे! त्वं दयमानमनास्सन् जगन्ति रक्षसि पाल- यसि न रक्षसीति विरोधः । परिहारस्तु रक्षसीति जात्याभ प्रायकमकेवचनम्। राक्षसजाती न दयमानमना इति व्यवहितेन नज़ा योजना 'कुर्वन्तमित्यतिभरेण न गानवाचः पुष्पैर्विराम- मळिनां च न गानवाचः' इत्यत्र न विराममितिवत्। 'वायसे कृतवान्कूरां मतिम्' इत्युक्तरीत्या क्रौर्य भजन्नित्यर्थः । जगन्ति रक्षसीति। रक्षोजातौ तव दयमानमनस्कत्वे कथं जगद्रक्षणं स्यादिति भावः। स भवान् एवं राक्षसकुलक्षपयिता भवान्। कृताभिषेक: साकेते राज्याभिषेकं प्राप्तस्सन् रराज दिदीपे। न

288 अलंकारमणिहार

रराजेति विरोधः। नराणां राजा नरराजः तस्य संबुद्धि: हे नरेन्द्रेति परिहारः। तिङन्तसुबन्तशब््ल्लेषमूलको्डयं विरोध इति पूर्वस्माद्वैलक्षण्यम्।। एवं श्ेषमूलको विरोथालंकार: प्रपश्चितः। अयमेव शुद्धो यथा एजति तन्नैजति तन्तहूरे तद्वदन्तिके भवति। अन्तर्बहिश्र युगपज्जगतोऽस्य तदद्गुतं परं ब्रह्म । अत्र- तदेजति तन्नैजति तदूरे तद्वदन्तिके। तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥ इति श्रुत्यर्थोऽनुसंहितः । तथाहि-तत् परं ब्रह्म । युगपदिति सर्वत्रान्वेति पजति कम्पते नैजाने न कम्पते इति विरोधः। जवीय इव शायते वस्तुतो न कम्पते इति परिहारः। 'अनेज- देकं मनसो जवीयः' इति पूर्वमन्त्रैकार्थ्यात्। तत् ब्रह्म दूरे तद्वत् अन्तिके च भवतीति विरोधः। आसुरदैवप्रकृतिपुरुष- पेक्षोऽयं विभारव दूरान्तिकवर्तित्वव्यपदेश इति परिहारः। आह च भगवान् शानक :- पराखुखानां गोविन्दे विषयासक्तचेतसाम्। तेषां तत्परमं ब्रह्म दूरादूरतरे स्थितम्॥। तन्मयत्वेन गोविन्दे ये नरा न्वस्तचेतसः। विषयत्यागिनां तेषां विज्ञेयं च तदन्तिके।। इति। तत् ब्रह्म अस्य जगतः अन्तः बाहेश्च युगपन्भवतीति विरोधः। लोके गृहान्तर्वर्तिनां जनानां तदानीमेव बहिस्स्थित्य- दर्शनात्। परिहारस्तु सर्वव्यापकतया तत्संभवादिति। तथा तैत्तिरीयके च श्रूयते-'अन्तर्वाह्श्च तत्सर्वे व्याप्य नारायणः

विरोधालक्वारसर: (३५) 289

स्थित:' इति। तब्रह्म अद्भुतं आश्चर्यरूपमित्यर्थः। अय श्रेष- गन्धविग्लिष्टश्युद्धो विरोधाभासः। श्रुतिरेवेष्शालंकारमार्गप्रद- र्शयित्रीति ज्ञापयितुं श्रुत्युक्तार्थ पवात्र निबद्धः।

इदमत्र बोध्यम्-यत्रापिशब्दो विरोधद्योतकः तत्र विरो- धशशाब्दः। अन्यत्र त्वार्थ इति तावत्प्राचीनानां राद्दान्तः। तत्र यद्यपि विरोधस्य शाब्दत्वं न शब्दजन्यज्ञानविषयत्वं, वि- शेष्यविशेषणसंसर्गातिरिक्तस्य शाब्दे क्वाप्यभानात्। न सर 'त्रयोऽप्यत्रयः' इत्यादौ नञरुत्तरपदार्थयोरन्वये प्रतियोगित्वस्य संसर्गत्वात्तस्यैव विरोधपदार्थत्वात्ससर्गतयैव तन्भरानमिति वा- च्यम् 'सुप्तोऽपि प्रबुद्धः' इत्यादौ तथाऽप्यगतेः । न च तत्रापि लक्षणया सुप्तत्वविरुद्धप्रबुद्धत्ववदभिन्नस्सुप्त इति बोध इति वाच्यम्, तथाऽननुभवादित्युक्तव्यवस्थानुपपत्तिरिति। अत्राहु :- 'सुप्तोऽपि प्रबुद्धः, त्रयोप्यत्रयः' इत्यादिषु विरोधोदाहरणेषु श- व्दुदयेन शयितत्वजागरतत्वादिधर्मदयस्यादावुपस्थितौ संबन्धि- ज्ञानात् अपिशब्दसाचिव्यात्तद्वतो विरोधोऽनि स्मर्यते। अन- नतरं च प्रतिबन्धकज्ञानसामग्रया बलवत्वाद्विरुद्धाविमौ धर्मा- विति मानसे वैयअ्जनिके वा बोधे जाते तेन प्रतिरोधाच्छयित- जागरितयोरभेदबुद्धेरनुदयाद्वितीयशक्त्या प्रादुर्भावितं द्वितीया- र्थमादायान्वयबाधः, न तु विरुद्धार्थम्। विरोधधीश्च शिथि- लमूला निवर्तमानाऽपि कविसंरम्भगोचरतया चमत्कारकारणामे- ति प्राश्चः। नव्यास्तु-अर्थद्वयप्रादुर्भावं बिना विरोधाभास एव न संभवति। तत्रैको विरोधस्योल्लासकः । द्वितीयश्चन्वय- बोधविषय इाते। तत्सत्यम्। परंतु अन्वयबोधविषये द्वितीया-

ALANKARA II 37

290 अलंकारमणिहारे

नाभिन्नतया भासते। एवं चाविरुद्धं द्वितीयार्थमादायान्वयबोधे सत्यपि स्वास्पदीभूतस्य विरुद्धार्थस्य निश्शेषतया निवृस्तेर- भावान्मूर्छछितइश्वसन्निव विरोधोऽपि मानसं बोधान्तरमाढौकते। अत एव चमतकारीत्युच्यते। न हि निश्शेषतया निवृत्तश्चम- त्कृतिमीष्टे जनयितुम्। न चान्तरेण चमत्कृतिजनकतामलंकारो भवति। तस्मात् विरोधधियो नातीव शिथिलमूलता। नापि- चात्यन्तिकी निवृत्तिरित्याहुः। ननु अपिशब्दादीनां प्रयोगे शाब्दो विरोधो भासत इति तथाऽप्यसंगतम। शाब्दिकनये निपातानां शक्तेरनभ्युपगमादिति चेत् न, निरूढलक्षणाया इव निरूढद्योतनाया अपि शक्तितुल्यकक्षत्वादिति॥

अथ जात्योर्द्रव्ययोश्च विरोधालंकारो नेष्टे भवितुम्॥ देवतरुस्तृणमासाददेव तवौदार्यवैभवाल्लासे। भाति च भवत्प्रतापे कैलासगिरिर्बभूव कनकगिरि: ॥ इत्यादौ मदीयपद्ये 'कुसुमानि शराश्रन्द्रो बाडबो दुःखिते हृदि' इत्यादौ परकीयपद्ये च आरोपमूलस्य रूपकस्यैवोल्ला- सात्। यदि सत्यप्यारोपे विरोध पवोच्येत तहि 'मुख चन्द्रः' इत्यत्रापि स एव कुतो नोच्यताम्। न च रूपकविषयस्याखिल- स्यापि विरोधेनास्कन्दितत्वान्निर्विषयत्वापत्या स्वविषये रूपकं विरोधस्य गुणादौ लब्धावकाशस्यापवाद इति वाच्यम्, 'देव- तरुस्तृणं-कैलासगिरिर्मेरुगिरि :- कुसुमानि शराः-मृणालवल- यानि दवदहनराशि :- चन्द्रो बाडब :- शंकरचूढापगा कालि- न्दी' इत्यादौ त्वदभीप्सितविरोधस्यासिद्धिप्रसङ्ग इति चेत्- सत्यम्। अत्र ह्यलंकारसमुदये यो यत्र सहृदयचमत्कृतिसराण- मध्यारोहत स एव तत्रालंकार इत्यविप्रतिपन्नमिदम्। एवं च

विरोधालद्ठारसरः (३६) 291

रूपके 'मुखं चन्द्रः' इत्यादौ यद्यप्यस्ति विरोधः । तथाऽपि न स तत्र प्रतिपिपादयिषितः । अपितु चन्द्रनिष्ठाह्मादकारिता· दखिलगुणानां मुखे प्रतिपत्यर्थ चन्द्राभेद एवेति स एव चम- त्कारी न तु विरोधः। प्रत्युत सन्नपि विरोधो विवक्षितार्थान- नुगुणत्वादसत्कल्प इति नालंकार: । केवलसत्ताया अरकिचि- त्करत्वात्। 'देवतरुस्तृणं, कुसुमानि शराः' इत्यादौ भगवदौदा- र्यादे: विराहण्यादीनामवस्थायाश्चात्यद्भुतताया विवक्षितत्वात् तदा- नुरूप्यायान्तर्गर्भितोऽप्यार्थो विरोधस्समुल्लसतीति स एवालंकारः। न चैवमपि रूपकस्थले विरोधोऽविवक्षितत्वान्मा नाम भूदलं- कारः । विरोधस्थले 'देवतरुस्तृणं-कुसुमानि शराः' इत्यादी तु विरोधोन्मेषणायाभेदस्यावश्यं विवक्षणीयत्वा दरूपकापत्तिरिति वाच्यम्। विरोधविवक्षानालिद्गितत्वस्य रूपकलक्षणे निवेश्य- त्वात्। यद्वा अभेदस्यात्र विरोधोन्मेषणार्थमुपात्तस्याचमत्का- रित्वाद्रूपकालंकारत्वमयुक्तं, चमत्कारित्व स्यैवालंकारजीवातुत्वा- दितिदिक़। विस्तरस्त्वन्यत्र ॥

इत्यलंकारमणिहारे विरोधसरः पञ्चत्रिंशः

(३६) अथ विभावनालंकारसरः

कारणव्यतिरेकेSपि कार्योत्पत्तिर्विभावना ।९८॥

कारणव्यतिरेकसामानाधिकरण्येन प्रतिपाद्यमाना कार्योत्प- न्तिर्विभावनेत्यर्थः। तदुक्त- "क्रियायाः प्रतिषेधेऽपिफलव्यक्तिर्विभावना" ।

292 अलंकारमणिहारे

इति। क्रियाशब्देमात्रकारणं विवक्षितम्। अत्र करणव्यतिरेक्- सामानाधिकरण्येन कार्योत्पत्तौ निबध्यमानायामापाततो विरोधः प्रतिभासमनोऽपि तदितरकारणकल्पनया निवर्तते॥

यथा- जालं विनैव नितरां लोलं विषयेषु ननु मनो- जालम्। निध्यायतां जनानां बहाSSकर्षसि बता- हिशैलमणे ॥११०३॥ अत्र हि बन्धनाकर्षणयोरजालं कारणं तदभावेऽपि बन्धना- कर्षणे प्रतिपाद्यमाने आपाततो विरुद्धे अपि भगवद्दिव्यविग्रह- सौन्दर्यहेतुकतया पर्यवस्यतः ॥ नन्वत्र यस्य कार्यस्योत्पन्ि: प्रतिपाद्यते न हि तदयिकारण- त्वेनावगतस्य व्यतिरेक: प्रतीयते। यदायकारणव्यतिरेकश्च प्रती- यते न हि तस्य कार्यस्योत्पत्तिः प्रतिपादिता। बन्धनाकर्षणे चेह निश्चलावस्थापनवशीकरणे विवक्षिते न तु संदानग्रहणे। जालं च न भगवत्कर्तृकमानसजालनिश्चलावस्थापनवशीकरणयो: कार- णं, अपितु मीनमृगादिबन्धनग्रहणयोरिति चेन्न । मुख्ये हि बन्ध- नाकर्षणे नहनग्रहणे। गौणे च निश्चलावस्थापनवशीकरणे । गौण- योर्मुख्ययोश्च तयोस्सादृश्यमूलेनाभेदाध्यवसायेन निष्पन्ने सति भे- दतिरोधाने मोनमृगादिबन्धनग्रहणकारणमपि जालं निश्चलावस्था- पनवशीकरणकारणं संपद्यते। तदभावे चात्र कार्याभिन्नतयाS- व्यवसितयार्निश्चलावस्थापनवशीकरणयोः प्रतिपादनान्न दोषः। एवं चास्मिन्नलंकारे सर्वत्रापि कार्याशे प्रायेण अभेदाध्यवसान- रूपातिशयोक्तिरनुप्राणकतयाऽवस्थिता। तथा च पायसादिपि-

विभावनालक्करसरः (१६) 293

वडवदेकीकृतस्य वस्तुतस्सदशवस्तुद्वयस्य एकावयवसंबन्धिका- रणव्यतिरेक सामानाधिकर ण्येनापरावयवमादाय पर्यवसानं भव- ति। तत्र च कार्याशः कारणाभावरूपविरोधिनो बाध्यतयैघ स्थितः, न बाधकतया, कार्याशस्य कल्पितत्वात्। कारणा- भावस्य च स्वभावसिद्धत्वात्। अत एव कार्योशो रूपान्तरेण पर्यवस्यति। अत एव च समबलविरोधिद्वयघाटताद्विरोधालं- कारादस्य वैलक्षण्यम्। तथाचोक्तम्- कारणस्य निषेधेन बाध्यमान: फलादयः। विभावनायामाभाति विरोधेऽन्योन्यबाधनम्॥ इत्याहुः। अत्रैवोदाहरणपद्ये-'जाल विनैव नितरां लोलं ननु मानसानिमिषजालम्' इति पूर्वार्धे पठिते अस्मिन्नलंकारे रूपकमनुप्राणयितृत्वेनावतिष्ठते। अत एव 'विभावनायामाहा र्याभेदबुद्धिमात्रमेवानुप्राणकम्। तञ्च क्वचिदतिशयोक्तया क्विक्व- रूपकेण इति रसगङ्गाघरग्रन्थश्च संगच्छते। अत एव चास्मा-

त्यस्मिश्रेव प्रस्तावे पूर्वमुक्तमिति ध्येयम्॥ इयं च विभावना उक्तनिमित्ता अनुक्तनिमित्ता चेति द्विधा। तत्राद्या यथा- इन्दीवररुचिरतनुं त्वां देव सदोपगूहमानायाः। अमृगमद्लेप मासीदब्धिसुतायाः पयोधरे नैल्यम्॥ अत्र हि अब्धिसुतापयोधरनीलेस्नि मृगमदलेपो निमिसं, तदभावऽपि नैल्यमुपनिबध्यमानमापाततो विरुद्धमपि भगवदु- पगूहनहेतुकतया पर्यवस्यति। भगवदुपगूहनं चोपात्तमित्युपा- तनिमित्तेयम्॥

294 अलंकारमणिहारे

द्वितीया तु जालं विनैवेत्युदाहतैव। मानसानिमिषजालाक- र्वण हेतो भैगवद्दिव्यविग्रह सौन्दर्यस्यानुपात्तत्वात्। यथावा- सन्ततमनञ्जनं त्वामअ्जनगिरिनेतरक्षण निद- धाना। कमला निरञ्जनाऽपि श्यामलकोमलवि- लोचना लसति॥११०५॥ न अख्ञनं अनञ्ञनं अञ्जनभिन्नं, कर्मलेपविधुरममितिवस्तु- स्थितिः । 'निष्कलं निरञ्जनम्' इति श्रुतेः । निरअना नयना- अनविधुरा कर्मलेपविधुरेति तु वस्तुस्थििः। अत्राञ्जनं विनाऽपि श्यामललोचनात्वे 'तं चेयमसितेक्षणा' इति स्वाभाविकत्वं नि- मिस, तञ्च नोपात्तमित्यनुपात्तनिमित्तयं विभावना। द्वितीया विभावना- कारणानामसामग्रये कार्यजन्म च सा मता ॥ कारणानां हेतूनां असामग्रचे हेतुतावच्छेदकधर्मस्य हेतु- तावच्छेदकसंबन्धस्य वा वैकल्ये सत कार्योत्पत्तिश्च विभा- वनेत्यर्थः ॥ तत्र धर्मवैकल्ये यथा- कमलेक्षण! मम हृदयं कालायसगोळतोऽपि कठिनतरम्। कलशाब्धेरपि शिशिरैः कटाक्षवि- सरैर्विलाययसि चित्रम् ॥ ११०६॥। अत्र कठिनतरहृदयद्रवीकरणे साध्ये कटाक्षविसराणाम- सामग्रयं निशितत्वादिधर्मवैकल्यम्।।

विभावनालक्कारसरः (२६) 295

संबन्धवैकल्ये यथा- तव चरणनलिनरेणु: फणघरभूभृन्मणे शिरस विधृतः । भक्तानाममृशन्नपि बाष्पाययते विलो- चनानि बत॥॥११०७॥ बाष्पाययते बाष्यमुद्धमयति । अत्र बाष्पोद्वमनकारणस्य रेणोरसामग्रयं स्पर्शनरूपसंबन्धवैकल्यम्।। दण्डिमते त्वियं विशेषोक्तिः। यतः प्रथमोदाहरणे भगव- त्कटाक्षविसराणां द्वितीयोदाहरणे तत्पादरेणोश्च महामहिम- रूपो विशेष: प्रत्याय्यते, तथाच तदीयं लक्षणम्।। गुणजातिक्रिकियादीनां यत्तु वैकल्यदर्शनम्। विशेषदर्शनायव सा विशेषोक्तिरिष्यते॥ इति। विशेषस्य प्रस्तुतस्य यः प्रभावाद्यतिशयः तस्य दर्शनाय प्रतिपत्तय एवं गुणजातिक्रियाणां आदिपदेन द्रव्याणां च यद्वैकल्यदर्शनं कार्यसिद्धावनुपयोगित्वप्रतिपादनं सा विशे- षोक्तिरनामालंकार इति कारिकार्थः। दीक्षितानुसारिभिरस्माभि- स्तु निशितत्वादिवैकल्यमपि कारणविशेषाभावरूपमिति विभा- वना प्रदर्शिता॥ तृतीया विभावना- तृतीया प्रतिबन्धेSपि कार्यात्पन्तिर्विभावना ॥ प्रतिबध्यते अनेनेति प्रतिबन्धः प्रतिबन्धकः। प्रतिबन्धक- सन्भावेऽपि कार्योत्पत्तिस्तृतीया विभावना॥

नासत्ववृत्तयो यत्त्वामुच्चादिं श्रितास्तदनिपा- यथा .-

296 अलंकारमपहार

ताः। चित्रं त्वव्ययलक्ष्मीभाजर्सन्तो विभान्ति चक्रधर!॥११०८॥

हे चक्रधर! यत् यस्मात्कारणात् उद्चादिं उत्कृष्टं चार्दि चशब्दादिकं कंचिद्रणं श्रिता: कतिचन शब्दा इत्यध्याहार:। असस्ववृत्तय: अद्रव्यवाचिनः न न भवान्त, किंतु द्रव्यवाचिन पवेति भावः । तत् तस्मात् अनिपाता: निपातसंशाविधुराः। 'चादयोऽसत्वे' इत्यद्रव्यार्थकानामेव चादीनां निपातसंज्ञाविधानेनं द्रव्यवाचिनां, तदभावादिति भावः। इदं युक्तमेव। इंदं तु चित्रम्-बत् अव्ययलक्ष्मीः अव्ययश्रीः अव्ययभाव इति यावत्, तां भजन्तीति तथोक्तास्सन्तः विभान्तीति। अव्ययत्वप्रयो- जकनिपातसंज्ञाया एवाभावे अव्ययत्वं भजन्त इत्येतदद्भुतमेधेति भावः । 'स्वराद्विनिपातमव्ययम्' इति हि निपातानामव्यय- संक्ञा विधीयते सूत्रकारैः । परिहारस्तु-उन्चार्दि उच्चेषु उन्न- तपदाधिरूढेषु चंतुर्मुखादिषु आर्दि, उच्चानामादिमितति वा। उत्कर्षेण चकारादिमिति च शब्दार्थनादात्मचवैभवाल्लभ्यते, चक्र- धरेति संबुद्धिबलात् । त्वां श्रिताः सन्तः ब्रह्मविदः सत्त्वतृ- त्तयः सात्विकाः ते न भवन्तीत्यसत्ववृत्तयः ता्शा न भवन्ति किंतु सत्ववृत्तय एव। प्रतिषेधद्वयेन संभाव्यासत्ववृत्तिता निव- त्यते। तदाह वामन :- 'संभाव्य निषेधनिवर्तन द्वौ प्रतिषेधौ' इति,

महान् प्रभुर्वै पुरुषस्सत्वस्यैष प्रवंर्तकः । इत्युक्तरीत्या सत्त्रगुणप्रवर्तकं त्वां श्रितास्सात्विका एव भव- न्तीत्यर्थः । अत एव अनिपाताः राजसतामसवन्मध्याधोगतिरूप- निपातं न प्राप्ताः, किंतु 'ऊर्ध्वे गच्छन्ति सत्वस्थाः' इत्युक्त-

विभावनालंकारसरः (३६) 297

प्रकारेणोत्तमगतिभाज पवेति भावः । अत एव च अव्ययलक्ष्मी- भाज: शाश्वतैश्वर्य निश्श्रेयसरूपं भजन्तीति तथा। भान्ति नित्यासंकुचितज्ञानतया दीप्यन्ते। अत्र अनिपातत्वरूपप्रतिबन्ध- कपन्भ्रावऽपि अव्ययत्वरूपकार्योत्पत्तिवर्णितोति लक्षणसंगतिः । क्षेषभत्तिकाभेदाध्यव सायमूलका तिशयक्त्यनुप्राणितसमालंका- रोपस्कृतेयम्।। यथावा-

चन्द्रोपलसान्द्रालयजुषोऽपि तापा: पराभवन्ति नरान् ॥११०१॥ अत्र शिशिरतरचन्द्रोपलसान्द्रालयस्थितिरूपप्रतिबन्धकस- द्रावेऽपि तापकर्तृकाभिभवलक्षणकार्योत्पत्तिः। श्रेषसंकीर्णेयम्। यथावा- विनतानन्दननामनि वैहायसराजि चरति शिरसि निजे। उन्नद्वशिरा विन्दति पन्नगभूमि- भृदहो महोल्लासम् ॥ १११०॥ विनतानन्दन इति नाम यस्य तस्मिस्तथोक्ते। पक्षे- प्रणतजनानन्ददायिनामधेये विहायसां पाक्षणां समूहो वै- हायसं 'प्राणिरजतादिभ्योऽन्' इति सामूहिकोऽञप्रत्ययः। तस्य राट् तस्मिन् खगराजे गरुत्मर्त त्यर्तः । अन्यत्र विहायास पर- मे व्योम्ति भवाः वैहायसाः अनन्तगरुडादयो नित्यमुक्ता: मुक्ता- श्ञ तेषां राट् तस्मिन् सकलदेवाधिराजे वा भगवति श्रीनि- वासे निजे शिरास उपरिभागे इति यावत्। शिखरभागे च ALANKARA II . 38

298 अलंकारमणिहारे

चरती सति पन्नगभूमिभृत् श्रेष्ठः फणत्यर्थः। शेषाद्विरिति वस्तुस्थितिः। उन्नद्धशिराः उत्त्भितफण इत्यर्थः । पक्षे-उन्नत- शिखरः महोल्ासं अमितमानन्दं महैः उत्सवैः उल्लासं प्रकाशं च विन्दति। अत्र स्वोपरिगरुत्मत्संचार रूपप्रतिबन्धकसन्भ्ावेऽ- पि फणिवरेण्यस्य उन्नद्वफणतया महोल्लासभाकत्वरूपकार्योत्प- सिर्धर्णिता। श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायः पूर्ववत्॥ यथावा-

ष्वङ्ग। भवदनभिमुखान् सुमहाशुचिभवदाहः पराभवति भगवन् ॥११99॥

हे भगवन् ! भवदनभिमुखान् जनान्। सः दाहारितमे इति छेदः।.स इत्येतदुत्तरत्रान्वेति । दाहस्य अतिशयेन अरि: अरितमः तथोक्ते अतिवेलविरोधिनि प्रतिबन्धके इति यावत्। अतिमात्रं अत्यर्थ उदार: महान् यो मणः तस्य अभिष्वङ्गेS- पि संबन्धे सत्यपीत्यर्थः । सः तीक्ष्णतमत्वेन प्रसिद्धः सुमहान् यः शुचिभव: अग्निजन्यः दाहः पराभवति अभिभवति। हन्त।

विस्मयावह इति भावः॥ परिहारस्तु-सदा सर्वदा हारि- तमे अतिमनोहारिण 'वल्गु वामं हारि शालि' इत्यमरः। अतिमा- प्रमुदा अतिवेलप्रीत्या रमणीनां ललनानां अभिष्व्रङ्गे परिष्वङ्ग सत्यपि सुमहाऽशुचिः अतिमात्रमपवित्र: यो भवः संसार: तस्थ दाह: तापः पराभवतीति। रमणीयतमरमणोपरिष्वङ्गभाजो भव- दनाभमुखान् जनान् संसारतापोऽभिभवतीति भावः ।।

विभावनालंकारसर: (३६) 299

यथावा-

वनभूमौ फणिभूभृति दृगग्रभागे स्थिते महा- भोगे। गहनभवजन्तुसाध्वसमहह सुघोरं नृणां द्रवति दूरम् ॥ १११२ ॥

वनभूमौ महाभोगे बृहत्फणशरीरे। पक्षे-महान् आभोगः पारपूर्णता यस्य तथोक्ते फणिभूभृति महाशीविषे शेषाद्राविति तु तत्त्वम्। दृगग्रभागे स्थिते सति समीपवर्तिन्येव दृष्टे स- तत्यिर्थः। नृणां श्रीनिवाससेवार्थ सुदूरादागतानां यात्रिकाणा- मिति भावः। सुघोरं अतिरौद्रं गहनभवजन्तुसाध्वसं गहने महारण्ये भवानां जातानां जन्तूनां हिस्त्रसत्वानां साध्वसं तत्कृतं भयं दूरं द्रवति पलायते। अहह महाशरीरे महाफणे च महाशीविषे महारण्यभूमावग्रत एव दष्टे आरण्यहिंस्त्रसत्वभयं दूरीभवतीत्याश्चर्यमेतद्दर्शनस्यैव महाभयहेतुत्वादिति भावः । परिहारस्तु-गहनः दुःखकरः यः भवः संसारः तस्मात् जातं गहनभवजं तुशव्दोऽवधारणे उत्तरान्वयी। साध्वसं भयं दूरं तु द्रवति। यात्रिकाणां नृणां शेषाद्रिनिर्वर्णनमात्रात्संसारजनि- तभयमपास्तमेव भवतीति। 'गहनं वनदुःखयोः' इति रत्नमाला। भवजन्तु इत्यत्र 'वा पदान्तस्य' इति अनुस्वारस्य वैकल्पिकः परसवर्णो नकारः अत्र महाव्याळदर्शनरूपप्रातिबन्धके स-

षाभित्तिकाभदाध्यवसायानुप्राणिता वर्णिता।।

300 अलंकारमणिह्दारे

चतुर्थी विभावना.

विभावना चतुर्थी स्यात्कार्योत्पत्तिरकारणात् । अकारणात् कारणभिन्नात् कार्योत्पत्तिश्चतुर्थी विभावना ॥ रक्षति न वेति संशयलक्षणतिमिरं निराकरि- ष्यन्मे। ज्योत्स्ननां दशनावळ्या सरीसृपगिरीश्वर- स्सरीसर्प्टि॥ १११३॥

तेति लक्षणानुगतिः। दशनकिरणमसृणितं स्मितं ज्योत्सात्वेना- ध्यवसितमिति परिहारः॥ यथावा- द्रुतमुपगूहति भगवति पिदधाना कौस्तुभं क-

नाऽभूच्छीः॥ १११४ ॥ अत्र करतलपिहितकौस्तुभमणिप्रभाः अनुक्षणमङ्गलिबिल- विशकलविगलिततया क्षणप्रभात्वेनाध्यवसिता इति विद्युत्कार- णभिन्नात्कौस्तुभाद्वियुज्न्म वर्णितम्।। यथावा- कनकाहार्यादुदिता उदारकूटास्सहस्रशोऽहा- र्याः । तेभ्यः खर्जूरनगास्ते च वरिष्ठं फलन्त्यति- विचित्रम् ॥ १११५॥

विभावनालङ्वारसरः (३६) 301

कनकाहार्यात् हेमाद्रे: शेषाद्रेरिति च शेषाद्रेरेव नामान्त- रमिदमित्यसकृदवोचाम। सहस्रशः उदारकूटाः उत्कृष्टः आर- कूटः पित्तलं येषां ते तथोक्ताः 'रीतिः स्त्रियामारकूटः' इत्य- मरः। अहार्याः गिरयः सहस्रशः उदिताः। पक्षे-अहार्याः केनापि हर्तुमशक्याः उदारा महान्तः कूटाः शिखराणि उदिताः इति। तेश्यः आरकूटाहार्येभ्यः अहार्येभ्यः उदारशटङ्गेभ्यश्च खर्जू- रनगा: रजतशैला: सहस्रशः उदिताः खर्जूरवृक्षा उदेता इति च 'खर्जूरं रूप्यखलयोः वृश्चिके ना द्रुमे द्वयोः' इति मेदिनी। 'शैलवृक्षी नगावगौ' इत्यमर: । ते खर्जूरनगाश्च वरिष्ठं ताथ्रं फलन्ति जनयन्तीत्यर्थः। फलतिस्सकर्मकोऽपि भवति 'फलन्द्रि- रुष्णांशुकरावमर्शात्कार्शानवं धाम पतङ्गकान्तैः' इत्यादिप्रयो- गात्। पक्षे-आतेशयेन उरु वरं वा वरिष्ठं यथा स्यात्तथा फलन्ति फलानि प्रदर्शयन्तीत्यर्थः । 'वरिष्ठं मरिचेऽपि च । ताम्रे क्लीबं तित्तिरौ ना वरोरुतमयोस्त्रिषु'। इति मेदिनी। अत्र कनका- चलापेन्तलाचेलादिभ्यः पित्तलरजताचलाद्यकारणेभ्यस्तदुत्पत्तिरु- पकार्य वर्णितमितीयमपि विभावना। श्रेषसंकीर्णत्वं वक्ष्यमाण- मालादीपकसंकीर्णत्वं मालारूपत्वं च पूर्वस्माद्विशेषः।।

यथावा- उच्चतरान्नागधरादुदुम्बरागा निरङ्कशमुदीताः । प्रायशशाखास्तेभ्यो जाता हारीतिफलमितोऽभ्यु- दितम् ॥१११६॥ उच्चतरात् नागधरात् सीसाद्रे: निरङ्कशं यथा स्यात्तथा उदुम्बरागा: ताम्रवृक्षाः उदीता इति विरोधः। उरगाचलात्

302 अलंकारमणिहारे

जन्तुफलापरनामानः पादपा जाता इति परिहारः। 'नाग नपुं- सके रङ्गे सीसके करणान्तरे' इत्युपक्र्रम्य 'नागः पन्नगमातङ्ग- कूराचारिषु तोयदे' इति, 'उदुम्बरस्तु देहल्यां वृक्षभेदेऽपि षण्डके । कुष्ठभेदेऽपि च पुमास्ताम्र तु स्यान्नपुंसकम्' इति घ मेदिनी। तेश्यः ताम्रवृक्षेभ्यः अयसश्शाखा अयश्शाखाः प्रकृष्टाश्च ताः अयश्शाखाश्च प्रायश्शाखाः श्रेष्ठलोहमयशाखा जाता इति वि- रोधः । प्रायः भूस्ा शाखा जाता इति परिहारः । इतः आभ्य- इशाखाभ्यः गीतिफलं पित्तलफलं अभ्युदितम् । हा इत्याक्षर्ये हारीति मनोहरप्रकारं मनोहरत्वेन प्रकाशमानं वा 'वल्गु वाम हारि शालि' इति, 'इति हेतुप्रकरणप्रकारादिसमाप्तिषु' इति चामरः । 'इति हेतौ प्रकाशने' इति मोदेनी। फलं अभ्यु- दितमिि परिहारः । अत्रापि पूर्वोदाहरणवदेव सर्वम्। एकावळी- संकीर्णत्वं तु विशेषः॥

यथावा-

इदमद्गुतमतिमात्रं यदिहारुणनलिनवनरुचिव- दान्यात्। पावयितुं जगदुदभूत्पादाद्देवस्य भास्वतो गङ्गा ।|११९७|।

अरुणनलिनवनरुचे वदान्यात् दातुः। पक्षे-ततोऽपि महतः भास्वतः भानो: देवस्य। पक्षे-देवस्य भगवतः भास्वतः तेज- स्विनः पादात् किरणात् चरणाज्च गङ्गा जाता। अत्र गङ्गाया अकारणादृपि भानुपादात्तजन्मरूपकार्य वर्णितम्। वक्ष्यमाणहे. त्वलंकारसंकर्णित्वं पूर्वेभ्यो विशेषः।

विभावनारलंकारसरः (३६) 303

पश्चमी विभावना

कार्योत्पत्तिर्विरुद्धाच्चेत् पश्चमी सा विभावना। यथावा-

यन्। निर्जरसिंह: कश्वन मार्जयति र्म द्विपस्य बत भीतिम् ॥१११८॥ निर्जर: युवा स चासौ सिंहश्च। पक्षे-देवश्रेष्ठः श्रीनिवा- स इत्यर्थ: । कुम्भिन्या: करिण्या: भूमेश्च 'गौरिला कुम्भिनी क्षमा' इत्यमरः। उल्ासभारं प्रकाशातिशयं हर्षातिरेकं च। अत्र कुम्भि- नीद्विपोल्लासनिवर्तकतया ताद्वरुद्धान्निर्जरासेंहातदुल्लासनतन्भीति- मार्जनरूपकार्योत्पत्तिरभिहितेति लक्षणानुगातः ।। यधावा- नागावनीभृदुच्चैधिनोति केसरिकिशोरकनिका- यम्। सोऽपि करिणः प्रभिन्नान् स्वगर्जितैरेव हन्त संतनुते ॥१११९॥ नागावनीभृत् गजराजः । शेषाद्रिरिति तु वस्तुस्थितिः। केसरिकिशोरकनिकायं सिंदशाबकनिकर उच्चैः धिनोति। सोडापे सिंहशाबकनिकरोऽपि स्वगर्जितैरेव करिण: गजान् प्रभिन्नान् मत्तान् 'प्रभिन्नो गर्जितो मत्तः' इति गजविशेषपर्यायेष्वमरः। विदारितानिति तु तत्वम्। अत्र केसरिकिशोरकप्रीणनावरुद्धात् गजराजात्ततप्रीणनरूपं कार्य गजमदशोषकतया तन्मत्ततासंपादन-

304 अलंकारमणणिहारे

र्णितमिति विभावनाद्वयं वक्ष्यमाणकावळीसंकीर्णमिति विशेषः । श्ेषनिर्व्यूढत्वं तु पूर्ववदेव ॥ यथावा- अन्तार्ितसरलगुणो घनतरलोभान्वितोऽप्यलं- कारः। मुक्ताहारोऽच्युत तव वसुविकिरणतोऽ- त्युदारतामेति ॥ ११२० ॥ अन्तर्हितः तिरोहितः क्वचिदप्यप्रकाश इति भावः। तथा- विधः सरलगुण: उदारगुणः यस्य स तथोक्तः। पक्षे-अन्तः स्वच्छिद्रान्तःप्रदेशे हितः निहितः प्रोतः सरंलः अग्रन्थिलतया ऋजु: गुणः सुवर्णादितन्तु: यस्य स तथोक्तः 'सरलः पद्म- काष्ठे नाऽथोदारावक्रयोस्त्रिषु' इति मेदिनी। घनतरेण लोभेन अन्वितः। पक्षे-घनः तरलः हारमव्यगमणिः यस्य सः घनत- रलः 'तरलो हारमध्यगः' इत्यमरः। भान्वितः प्रभायुतः अत एव मुक्ताहार: त्यक्तभोजनः अतिकदर्यतया स्वोदरपूरणमप्यकु- र्वाण इति भावः। तथाहि स्मर्यते कदयैलक्षणम्- आत्मानं धर्मकृत्यं च पुत्रदारांश्च पीडयेत्। लोभाद्यः पितरौ भ्रातुन् स कदर्य इति स्मृतः ॥ इति। पक्षे-मुक्ताहार: मौक्तिकग्रथतहार इति प्रथितः अलङ्कारः आभरणं लुब्धः कश्चित्पुमानिति व्यज्यते। वसुविकिरणतः व सूनां धनानां विकिरणतः स्वैरावेश्राणनात्। पक्षे-किरणप्रसा- रणात् अत्युदार: महावदान्यः अतिपूज्यश्च 'उदारो दातृम हतो:' इत्यमरः। तत्तां पति। अत्रीदार्यविरुद्धाल्लब्धात्तत्कार्य- संपत्तिश्श्ेष भित्तिका भदाध्यवसायेन वर्णिता। समासोक्तुयपस्कृ- तत्वं पूर्वस्माद्विशेष:।।

विभावनालक्गारसर: (३६) 305

यथाषा- हरिभुक्तशेषमेव हि यो भुङ्के सोऽङ्ग मङ्गलं भुझ्के। यो ह्यन्यदेव भुङ्के चित्रं सोऽप्यङ्गमङ्गलं भुङ्गे॥ इद पद्यं कस्यचित्कंचित्प्रत्यनुशासनरूपम्। अङ्गेति संबो- धनार्थकमव्ययम्। 'स्युः प्याद फाडङ् हे है भोः' इत्यनुशा- सनात्। अङ्ग हे साधो ! यः हरिभुक्तशेषमेव भगवन्निवेदि- तहविरशष्टमेव भुङ्गे अभ्यवहरति स पुमान् मङ्गलं सर्वपा- पापनोदनपूर्वकनिशश्रेयसलाभपर्यन्तं कल्याणं भुङ्के अनुभवति। ततस्तु भगवद्धुक्तं प्राश्नीयान्नियतस्स्वयम्। क्षयाय सर्वपापानां मोक्षसंसिद्धयेऽपि च॥ इति,

उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां तरन्ति ते॥। इति च श्रीमत्पारमेश्वरसंहिताश्रीभागवतादुक्तेरिति भाव :- यः पुमान् अन्यदेव भगवदनिवेदितमेब वा भगवदितरदेवनिवेदि- तमेव वा भुङ्के सोऽपि अङ्ग ! हे साधो! मङ्गलं भुङ्गे उक्त- रीत्या कल्याणभाग्भवतीति चित्रम् 'नानिवेदितभोगस्स्यात्' इति भगवदनिवेदितान्नादिभोगस्य भरद्वाजसंहितादौ निषेधात्। सकृदेव हि योऽश्नाति ब्राह्मणो ज्ञानदुर्लभः। निर्माल्यं शङ्करादीनां स चण्डालो भवेडूवम्॥ कल्पकोटिसहस्राणि पच्यते नरकाग्निना। निर्माल्यभुग्धिजश्रेष्ठो रुद्रादीनां दिवाकसाम्॥ इति॥ विष्णोर्निवेदितं शुद्धं मुनिभिर्भोज्यमुच्यते। अन्यनिवेदितं यत्तद्भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्।। इति च पाभव्राह्मादिषु भगवदन्यदेवतानिवेदितान्नादुपयोजनस्य ALANKARA II 39

306 अलंकारमणिहारे

प्रत्यवायहेतुत्वस्यैव स्मरणाच्च तादशान्नभोजनस्य मङ्गलप्रापक- त्वोक्तिर्विस्मयावहैवेति भावः ॥ परिहारस्तु-अङ्गमङ्गलमिति समस्तं पदम् । अविद्यमान: ङ्र इत्याकारकवर्णसमुदयो यस्य तत्तथोक्तं मङ्गलं मलं पापमित्यर्थः । भुङ्गे इति। 'मलोऽस्त्री पापविट्टिट्ेषु' इत्यमरः। शब्दार्थयोस्तादात्मयं तुन प्रस्मर्त- व्यम्॥ भगवन्निवेदितान्नाययुपभोक्ता- यक्षशिष्टाशिनस्सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः। इत्युक्तप्रक्रियया सर्वपापविनिमोकपूर्वककल्याणभाग्भवति। तदितरस्तु 'केवलाघो भवति केवलादी"ते त्वघं भुञ्जते पापाः ये पचन्त्यात्मकारणात्' इति श्रुतिस्मृत्युक्तप्रकारेण केवलपाप- भोक्तैव भवतीति निर्गलितोऽर्थः। अत्र मङ्गलभोक्तृत्वविरुद्धा-

र्वार्धोक्तसमालङ्कारपुरस्कृतेयम्। पूर्वोदाहरणाद्विच्छित्तिविशेषा- न्वरं तु स्पष्टमेव।। अत्रेदमवधेयम्-लक्षणे विरुद्धादित्यस्य कार्यासहवृत्तेरित्य- र्थः । तथाचात्र मङ्गलभोक्तृत्वरूपकार्यस्य भवगवदनिवेदिता- न्नादिभाजनरूपकारणस्य चैकस्मिन् पुरुषरूपे देशे असहवृत्ति त्वाहैशिको विरोध इति। एवं 'कुम्भीनसपततिभूधर' इत्यादिषु प्रागुपदर्शितेषु त्रिष्वप्युदाहरणेषु दैशिक एव विरोधो द्रष्टव्यः।। यथावा- स्वकरव्यतिकरितैर्हरिरतिनिशितैराशुगैर्महा- तेजाः। अतनुतरैरतनुत बत विमतान् जडताऽ- तिवेपितान् सदः ॥११२२ ॥ हरि: रविः भगवांश्च । स्वस्य करैः किरणैः कराभ्यां च

विभावनालक्टारसर: (३६) 307 व्यतिकरितैः संश्लेषितैः संहितैश्च अत एव निशितैः तीक्ष्णैः आशुगैः मारुतैः बाणैश्च जडतया शैत्येन अप्रतिपत्तिमूढमन- स्कतया च अतिवेपितान् अतिकम्पितान्। स्पष्टमन्यत्॥ अत्र

जडताप्रयुक्तकम्पनस्य चैकास्मिन् काले असहवृत्तेः कालिको विरोध इति विशेषः ।I यथावा- कुवलयविकासइश्रीरमृतकरोऽपि स्वतस्सतां नाथः। आमोदयते पुष्करसदो महोष्णशश्रिया ब. तैष दिवां॥ ११२३॥ एषः सतां नक्षत्राणं नाथः चन्द्रमा: स्वतः अमृतकरः शिशिरांशुरिति भावः। कुलवयविकासदश्रीरपि दिवा अहि महो- ष्णया अतितिग्मया श्रिया स्वभासा पुष्कराणां पम्मानां सद: सभां समूहमिति यावत् 'स्त्रीनपुंसकयोस्सदः' इत्यमरः । आ- मोदयते सुरभीकरोति। बत इदं चित्रमित्यर्थः ॥ वस्तुस्थि- तिस्तु स्वतः सतां ब्रह्मविदां अमृतकर: निशश्रेयसदाता। कुवल- यविकासदा भूवलयानन्ददायिनी श्रीः लक्ष्मीः शोभा संपद्वा यस्य स तथोक्तः। एषः नाथः जगतामधीश्वरी भगवान् महोष्णा अतिपट: श्रीः संपत् यस्यास्सा अतिमहोष्णश्रीः तथो- क्या दिवा स्वर्गेण 'उष्णो ग्रीष्मे पुमान् दक्षाशीतयोरन्यलि- ङ्गकः' इति मेदिनी। 'दक्षे तु चतुरपेशलपटवस्सूत्थान उ- षणश्च' इत्यमरश्च । पुष्करे सीदन्तीति पुष्करसदः । सदेः क्किप्। तान् सुसदः देवान् 'पुष्करं खेऽम्बुपअ्मयो:' इति मेदिनी। आमोदयते प्रहर्षयते इति 'आमोदो गन्धहर्षयोः'

308 अलंकारमणिहारे

इति मेदिनी। दिवः पटुतरसंपत्समृद्धिमस्तामापाद देवाना- नन्दयतात्यर्थः । अत्र पुष्करपरिषदामोदनिवर्तकतया तद्विरुद्धा-

चन्द्रमसः पुष्करामादस्य चैकस्मिम् काले सहानवस्थानात्का- लिको विरोधः ।। कारणस्योद्रवः कार्याद्यदि षष्ठी विभावना। कार्यादिति पञ्चम्यर्थों हेतुत्वं न त्वानन्तर्यादिः। अन्य-

यथावा- सागस्यपि विनतजने दयापयोधि श्रियास्स- मुद्रूतम्। वीक्ष्याहीन्द्रगिरीन्दोरविस्मय जलधिर्वि- जायते चित्रम् ॥ ११२४ ॥ अत्र कार्यभूताश्यां लक्ष्मीचन्द्राभ्यां कारणभूतजलधिजनि- र्वर्णितेत्येषा विभावना। दयापयोधिरिव विस्मयो जलधि- रिवेत्युपमितसमासाश्रयणेन महती दया महांश्च विस्मयो जा- यत इति विरोधपरिहारः॥ यथावा- मनसो जातो विधुरिति ननु सा प्राहानिवंप्र- थमवाणी। शुभवृषगिरीशमौळेर्विघोः प्रसन्नं म- नोऽजनि विचित्रम् ॥ ११२५।। अनिदंप्रथमवाणी श्रुतिः 'चन्द्रमा मनसो जातः' इत्याह। शुभ: वृषः वृषभः यस्य तत्य गिरीशस्य शङ्करस्य मौले: शेखर- भूतात् विधोः चन्द्रमसः प्रसनन मनः अजनीति विरोधः।

विभावनालक्कारसरः (३६) 309

शुभश्चासी वृषगिरीश: शेषागिरि: तस्य मौळे: विधोभगवतः हेतुभूतात् मनः अस्य ममेत्यादिः। प्रसन्नं भगवद्दर्शनादिना धीतकलुषम्। अजनीति योजनाभेदेन तत्परिहारः। अन्रापि का- र्याच्चन्द्रमसो मनसः कारणस्योत्पत्तिर्वर्णिता श्रुतिप्रसिद्धकार्य- कारणभाववैपरीत्यवर्णनं पूर्वस्माद्विशेषः॥ यथावा- भानुरजायत भगवच्चक्षुष इति वदति पौरुषं सूक्तम्। धामनिधेरजनि हरेद्टप्टिर्विशदा ममैत- तदाश्र्वर्यम्॥११२६॥ पौरुषं सूक्तं 'चक्षोस्सूर्यो अजायत' इति वदति। वि- शदा प्रसन्ना हरे: भगवतः दृष्टिः चक्षुः धामनिधेः भानो: अ- जनि पतत् ममाश्चर्यम्। इति विरोधः । घामनिधेः तेजोनिधेः हरे: भगवतः श्रीनिवासात् मम दृष्टिः ज्ञानं 'दृष्टिरशानेऽक्ष्ण दर्शने' इत्यमरः। विशदा निर्मला अजनीति योजनाभेदेन परि- हार:। अत्रापि कार्यान्भानोः कारणस्य भगवञ्चक्षुष उदयो वर्णित: ॥ यथावा -- इन्द्रश्वाग्निश्र मुखादजनिष्ठेति श्रुतं पुरुषसूक्ते। जिष्णोशशुचेर्भगवतः प्रादुरभून्मुखमहो मम स- मक्षम् ॥ ११२७ ॥ 'मुखादिन्द्रश्चाप्निश्च' इति पुरुषसूक्ते श्रुतम्। भगवतः मुखं जिष्णो: इन्द्रात् शुचेः अग्रेर्वा मम समक्षं प्रादुरभूत् अ- जायत अहो इति विरोधः। परिहारस्तु- जिष्णोः जयशीलस्य

310 अलंकारभणिहार

शुचे: अपहृतपाप्मनः भगवतः मुखं मम समक्षं प्रत्यक्षं प्रादु- रभूत् आविर्भूतमभूत् । अतरापि कार्यादिन्द्रादप्रेश्च कारणस्य भगवन्मुखस्य प्रादुर्भावोऽभिहितः। अन्यत्तु पूर्ववदेव॥ यथाघा- विष्णुपदान्नङ्गाS्भूद्विमलेति न्यशमयाम शा- स्त्रेभ्यः। चित्रमिदं गङ्गया विष्णुपदं विमलमा- विरभवदिति ॥११२८॥ न्यशमयाम अशणवाम गङ्गायास्सकाशात् विमलं विष्णु- पदं भगवञ्चरणं आविरभवत् अजायतेति विरोधः। गङ्गायाः हेतो: विष्णुपदं अन्तरिक्षं विमलं सत् आविरभवत् प्रकाशमा- सीत् इति परिहारः। कार्यात्कारणजनिस्स्पष्टैव॥। इमे च षट् प्रकारा: कुवलयानन्दकारैर्लक्षिताः । प्राक्तनैस्तु अन्राद्य एव प्रकारो लक्षितः नान्ये पश्च प्रकारा: एते च पञ्चप्रकारा दीक्षितोपज्ञान्येवेति ज्ञायन्ते॥ रसगङ्गाधरकृदाद्यस्तु-"प्रथमप्रकारातू द्वितीयप्रकारस्य वै- लक्षण्यं दुरुपपादमेव, कारणाभावेऽपि कार्योत्पत्तिरित्यत्र कार- णतावच्छेदकसंबन्धेन कारणतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावस्य विवक्षितत्वात्। प्रकारान्तरस्वीकारापेक्षया तादृशवि- वक्षाया एव लघुत्वात। एवं प्रतिबन्धकमपि कारणाभाव एव। प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वात्। इति तृतीयोऽपि भेदो न वि- लक्षणः। चतुर्थेऽपि भेदे कारणाभाव आर्थः । 'शङ्गाद्वीणानि- नादोऽयम्' इत्युक्ते वीणां विनैवेति प्रत्ययादवैलक्षण्यम्। तस्मा- दादेन प्रकारेण प्रकारान्तराणामालढित्वात् षट्प्रकारा इत्यनु- पंपश्नमेव। यदि तु यथाकथंचित्कुवलयानन्दोक्तिस्समर्थनीये-

विशेषाक्त्थलक्वारसर: (३७) 311

त्याग्रद्दः तदा इत्थं समर्थनीयम्। तथाहि-विनाऽपि कारणं कार्यजन्मेति विभावनायास्सामान्यलक्षणम्। इयं च तावत् द्विविधा। शाब्दी आर्थी चेति। शाब्द्री त्रिविधा। प्रतिबन्ध- कातिरिक्तकारणव्यक्तिप्रतियोगिताकाभावोक्तिपूर्विका, सत्यामपि कारणव्यक्तौ यदवच्छिन्नत्वबैकल्यप्रयुक्त: कार्याभावः तब्वैकल्यो- क्तिपूर्विका, सच कारणतावच्छेदकधर्मः क्वाचत्कारणतावच्छे- दकसंबन्श्च। प्रतिबन्धकोक्तिपूर्विका चेति। आर्थ्यपि त्रिविधा। प्रकृतकार्यसमानजातीयकार्यान्तरस्य कारणात् प्रकृतविरुद्धका- र्यस्य कारणात् स्वकार्याद्वा प्रकृतकार्यस्योत्पत्तिरिति। पतद- र्थंकमेव हि 'अकारणात्कार्यजन्मत्यादि" इत्याहुः ॥ इत्यलंकारमणिहारे विभावनासर: षट्त्रिश :.

(३७) अथ विशेषोक्तिसरः.

विशेषोक्ति: पुष्कलेपि हेतौ कार्य न चेद्रवेत्। सत्यामपि कारणसामग्रयां कार्यस्यानुत्पत्तिर्विशेषोक्तिर्ना- मालंकारः। अस्यां च विरोधः प्रतिभासमानः प्रसिद्धकारणा- न्तरवैकल्यबुद्धया निवर्तते॥ यथा- स्रातं तीर्थेडधीतं स्फीतं शाखत्रं कृतं सुकतजा- तम्। एतन्ममाविनीतं चैतन्यं तदपि हन्त किं जातम् ॥११२९॥ चेतनैव चैतन्यं बुद्धिरित्यर्थः। हन्त किं जातमिति नि- वेदातिशयकथनम्। अत्र 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदि-

312 अलंकारमणिहा

षन्ति यशेन दानेन तंपसाऽनाशकेन' इत्यायुक्तरीत्या तीर्थना- नादीनां ब्रह्मवेदननिदानभूतचित्तशुद्धि हे तूनां बहूनां समवधानेऽ्रपि चित्तशुद्धि रूपकार्यानुद्यवर्णनाद्विशेषोक्तिः । तत्र ईश्वरसौहर्- या उच्छिक सुकृतपरिपाकाद्यभावरूपं प्रतिबन्धकं प्रतीयते । इयमनुक्तनिमित्ता चित्तशुद्वयनुदयनिमित्तस्य प्रतिबन्धकस्यानु- पासत्वात्॥

सुबहुश्रुतोऽपि कश्वित्वां नारायण न वेतति यथावा-

परतत्त्वम्। अवगाढपायसोऽपि च तस्य रसं दा- रुहस्तक इवाहो॥११३०॥ अत्र बहुश्रुतत्वरूपकारणसन्भ्ावेऽपि 'तत्वं नारायणः परः' इति श्रूयमाणो नारायण एव परं तत्वमिति ज्ञानरूपकार्यस्या- नुदयो वर्णित: ॥ विद्या राजन्न ते विद्या मम विद्या न हीयते। विद्याहीनस्तमो वस्तो नाभिजानासि केशवम्॥ इत्युक्तरीत्या ब्रह्मविद्याविधुरत्वतमोध्वस्तत्वादिरूपं प्रतिबन्धर्कं प्रतीयत इतीयमप्यनुक्तनिमित्ता। उक्तविधपरतत्वाज्ञाननिमित्तस्य प्रतिबन्धकस्यानुपादानात्। अवगाढं विलोडितं पायसं परमा- नं येन स तथोक्तोडपे दारुहस्तक: पायससूपादिविलोडनप रिवेषणसाधनभूतो दारुनिर्मितो हस्ताकार: कश्चिद्वस्तुविशेषः 'स्यान्तण्ड्र्दारुहस्तकः' इत्यमरः। अत्र- यस्य नास्ति निजा प्रज्ञा केवलं तु बहुश्रुतः। न स जानांति शास्त्रार्थ दर्वी सूपरसानिव॥ इति श्रीमन्भारतवचनार्थः प्रत्यभिश्ञाप्यते। उपमासंकीर्णत्वं तु पूर्वोदाहरणाद्विशेष:।।

विशेषोफ्तिसर: (३७) 313

उक्तनिमिना यथा- प्रायश्रवीर्णान्यपि वा प्रायश्वितानि पापिनं म- नुजम्। न हि नारायणविमुखं पुनन्ति तीर्थानि मद्भाण्डमिव॥११३१॥ अत्र नानाविधप्रायश्चित्ताचरणलक्षणकरणसन्भ्ावेऽपि पूतत्व- रूपकार्यानुदयः। इयमुक्तनिमित्ता नारायणविमुखमित्यपूततानि- मित्तस्य प्रतिबन्धकस्योपात्तत्वात् : अनेन- प्रायश्चित्ानि चीर्णानि नारायणपराुखम्। न निष्पुनन्ति राजेन्द्र सुराभाण्डमिवापगा: ॥ इति श्रीभागवतश्लोकार्थः प्रत्यभिज्ञाप्यते। यथावा- हन्त विशुद्धे पूर्णेऽप्यन्तर्गगने विधौ विलस- माने। बुद्धिर्मुग्धतमानां तमस्विनी न तिजहाति मालिन्यम् ॥ ११३२॥ विशुद्धे पूर्णे आभ्यां विशेषणा्यां 'एष आत्माऽपहतपा- प्मा' इत्यादिदहरविद्योदीरितमखिलहेयप्रत्यनीकत्वमनन्तकल्याण- गुणाकरत्वं च संगहीतम्। अन्तः ब्रह्मपुर रूपशरीरान्तर्वर्तिनि ह- दयपुण्डरीके विद्यमाने गगने 'दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः, त- आपि वहं गगनम्' इति दहरविद्याप्रतिपादिते परस्मिन् ब्रह्म- णि विधौ विष्णी नारायणे। अनेन लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणसिद्धा- न्तप्रकारेण नारायणस्यैव सर्वपरविद्योपास्यत्वमित्ययमर्थस्सू- चितः। विलसमानेऽपि 'अनेन सकृद्विमातो ह्ववैष ब्रह्मलोकः' इति तद्विद्योक्तं ब्रह्मस्वरूपप्रकाशस्यानावृततया भासमानत्मु- ALANKARA II 10

314 अलंकारमणिहारे

कम्। ताच्छील्यार्थकचानशा तस्य प्रकाशस्यानागन्तुकत्वं सूचि- तम्। मुग्धतमानां अविद्याच्छादितानां अनेन 'तदथा हिरण्य- निधि निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि संचरन्तो न विन्देयुरेवमेवेमा- स्सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढाः' इति तत्रत्यश्रुत्यर्थोऽनुसंहितः । प्रत्यूढाः प्रतीपं नीताः स्वभावान्तरं प्रापिता: आच्छादिता इति यावत् इति तदर्थः। तमस्विनी तामसी बुद्धि: मालिन्यं सांसारिकदुःखम- लिनतां न जहातीति। अन्यत्र विशुद्धे विमले पूर्णे समग्रकले विधौ चन्द्रमसि गगने अन्तः अन्तरिक्षस्य मध्ये शौण्डादिगणे अन्तश्शब्दपाठाद्रगने इत्यवयवन आधारत्वविवक्षायां संप्मी। विस्तरस्तु रसास्वादिन्यां कृतोऽस्माभिः । विलसमाने सत्यपि तमस्विनी तमःप्रचुरा बुद्धि: गुहोते गम्यते। मालिन्यं तिमिर- प्रयुक्तमलीमसत्वं न विजहातीति। अत्र विधुविलसनरूपकारणे विद्यमानेऽपि मालिन्यप्रहाणरूपकार्यानुदयो वर्णितः । इयमपि पूर्ववदुक्तनिमित्तैव, तमसस्विनीति मालिन्याप्रहाणनिमित्तस्य प्रति- बन्धकस्योपादानात्। पूर्वा शुद्धा उपमोपस्कृता। इयं तु श्षेषादिसंकीर्णेति भेद: ॥

यथाषा- अपि हरिनखपरिरभूतः क्षान्त्याद्यविभासुरःक्ष- पाध्यक्षः । स्वान्तेत्रपाध्यलीढो ह्यनूनवर्णो बभू- व स खलु जडः । ११३३॥

हरे: भगवतः नखैः परिभूतोऽपि क्षपाध्यक्षः चन्द्रमाः। स्वान्ते मनास त्रपा लज्जा आधि: व्यथा ताभ्यां आलोद:

विशेषोक्तिसर: (३७) 315

अग्याप्तः निस्त्रपो निर्व्यथश्चेत्यर्थः । अत एव क्षाम्त्या ताहश- परिभवसहनेन उपलक्षितः अत एव अविकलवर्णः पूर्णवर्ण एव हिशब्दोऽवधारणे। दवि अ्तरिक्षे 'धयोदियौ द्वे' इत्यमरः। भा- सुरः बभूव। तत्र हेत्वन्तरमाह-सइति। सः चन्द्रमा: जड: खलु मूढ एव हि। मूढाः प्रायेण परेभ्यः प्राप्तेऽपि परिभवे न ग्लायन्ति किंतु विवेकविधुरा हृष्यन्त्यपीति भाव:।। पक्षे-क्षपाध्यक्ष इति शब्दः क्षान्त्याद्यविभासुर इति समस्त- मेकं पदम्। क्षाश्यां क्षकाराभ्यां अन्त्याद्ययो: चरमप्रथमभाग- यो: विभासुरः क्षरूपाभ्यां अन्त्याद्यवर्णाभ्यां विभासुर इति वा। अन्र अस्मिन् स्वान्ते स्वान्तरे क्षपाध्यक्षशब्दमध्ये इत्यर्थः। पाध्यलीढः पाध्य इति वर्णसमुदयलीढ: अविकलवर्णः संपूर्णा- क्षर एव बभूव। एकस्यापि वर्णस्यानपायादिति भावः। अत्र हरिनखपारभूतत्वरूपकारणसत्वेऽपि त्रपाद्यनुदयो वर्णितः। जड इति त्रपाद्यनुद्यनिमित्तस्य प्रतिबन्ध कस्योपात्तत्वादुक्तनिमित्तैव। शब्दार्थतादात्म्यमूलकश्ेषोपस्कृतत्वं पूर्वस्माद्विच्छित्तिविशेषः।

यथावा-

सारससरसा हक्त्ते प्रतिकूलोक्तयाऽपि न विकृ- तिलवं वा। विन्दति मुकुन्दसुन्दरि तस्यास्ताह ग्विधा हि परिपाटी॥११३४ ॥

हे मुकुन्दसुन्दरि! सारससरसा कमलरमणीया तघ हक् प्रतिकूलोक्तया स्वविप्रतीपवचसापि विकृतिलवं वा विकार- लेशमपि न विन्दृति। महोदारगभीरहृदयायास्तव निसर्गनित्य- रमणीया दृष्टिः क्षोमहेतुभूतक्षोदिष्ठप्रतिकूलगिरा न कदाSापे वि-

316 अलंकारमणिद्दारे

कृतिमुपयाति। किंतु यथावस्थितैव भवतीति भावः । तथाS वस्थाने हेतुमाह तस्या इति। हि यस्मात् तस्या: दशः परिपा- टी रीति: तादग्विधा तत्स्वभाव एव तादक् यत्क्षोभहेतौ स- त्यप्यविकृततयैवावस्थानम्। अत एव विशेषोक्ति। इयमप्युक्त- विषया। तस्यास्तादृग्विधा हि परिपाटीति विकागनुद्यनिमि त्स्य प्रतिबन्धकस्योपात्तत्वात्। अत्र सारससरसाशब्द: प्रति- लोमपाठेऽपि विकारलेशमपि न विन्दति। तस्याः सारससरसा- शब्दस्य अर्थगतं स्त्रीत्वं शब्दे आरोप्यते। परिपाटी आनुपूर्वी

शशालिनीति चमत्कारान्तरप्रदर्शनं विशेषः पूर्वोदाहरणात्॥ केचिदचिन्त्यानेमित्तां तृतीयामामनन्ति। उदाहरन्ति च- स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः। हरताऽपि तनुं यस्य शम्भुना न बलं हतम्॥ इति। अनुक्तनिमित्तायां निमित्तं निमित्ततवच्छेदकरूपेण चिन्त्यमानं प्रतीयते। इह तुन तथा। किंतु भविष्यति किंचि- तनिमित्तमित्या कारेणेत्यनुक्तनिमित्तातोSचिन्त्यनिमित्ताया भेद इति हि तेषामाभेप्रायः। अन्ये तु 'नानुक्तनिमित्तायां चिन्त्यत्वं निमि- सविशेषणं, भेदान्तरकल्पनागौरवप्रसङ्गात्। किंतु चिन्त्यत्वमचि- न्त्यत्वं चेति द्विप्रकारकमांप निमित्तं यत्र नोक्तं साऽनुक्तनि- मित्ता तेन अचिन्त्यनिमित्ता अनुक्तनिमित्तातो न पृथग्भावमर्हति" इत्यांडुः॥ चिन्त्यानमित्ता पूर्वमुदाहतैव।। अचिन्त्यनिमित्ता यथा- दुष्कृतिनिश्शेषीकृति कृतिनि त्वयि जाग्रति

विशेषोकिसरः (१७) 317

प्रभाववति। त्वद्वैभवविद्वेषी खलः कुतोऽद्यापि शिष्यते भगवन् ॥ ११३५ ॥ अत्र दुष्कृद्विनाशनपटीयस्तरमहाप्रभावभगवजागरूकतारू- पकारणसामग्रीसमवधानेऽपि तद्वैभवविद्वेषिखलजननिश्शेषीकर- णरूपकार्यानुद्यवर्णनाद्विशेषोक्तिः। तत्परिशेषणे निमित्तं किंचि- द्वविष्यतीत्यचिन्त्यमेव तत्, प्रतीत्यविषयत्वात्।

यथाधा- पन्नगनगधौरेयः प्रसन्नयाऽम्ब त्वयाऽनिशं सुहि- तः। चित्रं नमदर्खलितो न रागदुष्टाऽपि दृष्टिरे- तस्य ।। ११३६॥।

हे अम्ब! त्वया प्रसन्नया सुरया स्वच्छया संतुष्टया वा सत्येति वस्तुस्थितिः । 'प्रसन्ना स्यात्सुरायां स्त्री स्वच्छ- संतुष्टयोस्त्रिषु' इति मेदिनी। 'गन्धोत्तमा प्रसन्नेर' इति सुरा- पर्यायेष्वमरश्च । अनिशं सुहितः तृप्तः। पक्षे-सुतरां हित- रक्षणेन सकलभुवनहितकृदित्यर्थः ॥ लक्ष्म्या सह हृषीकेशो देव्या कारुण्यरूपया। रक्षकर्सर्वसिद्धान्ते वेदान्तेष्वपि गीयते।। इति श्रीसाहित्येनैव जगद्रक्षणोक्तेः। मदेन चित्तविकारेण रुख- लितः न भवति। पक्षेनमदस्खलित इति समस्तमेकं पदम्। नमत्सु शरणागतेषु अस्खलितः आश्रितरक्षणव्रते च्युतिरहित इत्यर्थः । किंच एतस्य दष्टिः रागेण शोणिम्ना मदकार्येण। अन्यत्र मात्सर्यादिदोषेण दुष्टा च न भवति। अत्र अनिशं

318 अलक्षारमणिहारे

प्रसन्नासुदि तत्वरूप कारणपौष्कल्यसन्भ्रावेऽपि मदस्खालित्यादिका- र्यानुद्यवर्णनाद्विशेषोक्तिः। तादशकार्यानुदये निमित्तं कि भवे- द्वेत्यचिन्त्यमेव तत्, प्रतीत्यगोचरत्वात्। इयं श्लेषोत्तम्भिसेति पूर्वादाहरणाद्वैलक्षण्यम्।। यथावा- ननु वासराधिपस्तव सेवायै वानराधिपो जा- तः । रघुवीर रूपभेदेऽप्यनयोरग्राहि हन्त सन- भेदः॥ ११३७॥ ननु रघुवीर! वासराधिप: भातु: तव सेवायै कैंकर्य कर्तु वानराधिपो जात: सुग्रीवतयाऽऽविरभूदित्यर्थः । 'आत्मा वै पुत्रनामासि' इति श्रुतेः । अनयोः वासराधिपवानराधिपोः रूपभेदे सत्यपि सः भेद: नाग्राहि। जनैरिति शेषः । हन्ते- त्याश्चये। अत्र रूपभेदग्रहणसामग्रयां सत्यामपि तदग्रहणवर्णना- द्विशेषोक्तिरचिन्त्यनिमित्ता। अनयो: वासराधिपवानराधिपशब्द योः सनभेद: सकारनकाराभ्यमेव भेदः अग्राहि नान्यवर्णैरिति वस्तुस्थितिः । अयमेव विशेषः पूर्वोदाहरणात्॥ इदमत्रावधेयम्-यत्र कारणभावकार्याभावयोः प्रतियोगिता. वच्छेदकविशिष्टवैशिष्टयेन श्रुस्या प्रतिपादनं तत्र विभावनाविशे- षोक्तयोश्शाष्दत्वं अन्यत्रार्थत्वंमिति। यथा- मधुरविधां चरितसुधां मधुमथन तवानिशं स- मापिबताम्। प्रतिकलमविकलरूपस्तर्षोतकर्षोS- भिवर्धते चित्रम् ॥ ११३८ ॥

विशेषो/कथलंकारसरः (३७) 319

लोके ह्यासंनिकर्षस्तर्वंहेतु: तद्भावे संनिकर्षेSपि तर्षात्किर्ष उपनिबद्धः। तथा सन्निकर्षस्तृप्तिहेतु: तत्सन्भ्रावेऽपि तृप्तथभायो बोधितः । परंतु कारणाभावकार्याभावयोन प्रागुपदर्शितप्रकारण प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टवैशिष्टथेन श्रुत्या प्रतिपादनमित्यार्थ- त्वमेव विभावनाविशेषोक्तिसंकरस्य। अमुमेव चार्य हृदि नि- धाय मम्मटभट्टेन "यः कौमारहरः" इति पद्यमुदाहत्यात्र स्फुटो न कश्चिदलंकार इत्यभिहितम॥ वामनस्तु-'एकगुणहानिकल्पनायां साम्यदाळ्य विशेषो- क्तिः' इति वयवाहार्षीत। उदाहार्षीश्च 'यूतं हि नाम पुरुष- स्यासिंहासनं राज्यम्' इति। अत्र हि यूते राज्यं तादात््ये- नाराप्यते। तत्र सिंहासनराहितं हि दूतं सिंहासनसहितराज्य-

माणे राज्येऽरपि सिंहासनराहित्यं कल्प्यते। तेन दढारोपं रूप- कमेवेदं न विशेषोक्तिः। एवंच 'अचतुर्वदनो ब्रह्मा' इत्यादि- पौराणिकपद्येऽपि रूपकविशेष एव। तथा गुणाधिक्यकल्पना- यामपि रूपकविशेष एव। यथा 'धर्मो वपुष्मान् भुवि कार्त- वीर्यः' इत्यादी। एवंच 'एकगुणहान्युपचयादिकल्पनायां साम्य- दाढ्ये विशेषः' इति विशेषालङ्कारं लक्षयन्तोऽपि प्रत्युक्ताः॥ इत्यलङ्कारमणिहारे विशेषोक्तिसरस्सप्तत्रिशः

320 अलंकारमणिहारे

(३८)-अथासंभवसरोऽष्टत्रिंशः.

असंभाव्यत्वकथनमर्थसिद्धेरसंभवः ।। कस्यचित्कार्यस्य निष्पत्तेरसंभावनीयत्ववर्णनमसंभवो ना- मालंकारः। यथा-

कुरुसदसि द्रुपदसुता परिभूताऽभूदयदा तथा घूर्तैः । तव करुणा तां भगवंस्तदाऽभिरक्षेन्तथेति को वेद ॥११३९॥

यथावा -- चरणत्रयमितधरणीवरणकृतार्थेन वामनेन हरे। जगतां त्रितयं भवताSSक्रम्यत इति केन नाम विज्ञातम् ॥११४०॥

यथावा- सर्वद इति हृदयं त्वयि दर्वीकरगिरिपते मया न्यस्तम्। अपहरसि तदेव त्वं देव त्वामीदगिति न वेदाहम्। ११४१॥

अन्नोदाहरणत्रये पाश्चालीरक्षणजगत्त्रयाक्रमणहदयापहरण नां पदार्थानां निष्पत्तेरसंभावनीयत्वं को वेदेत्यादिभिराविष्कृ- तमिति लक्षणानुगति: ॥

असंभवसरः (३८) 321

यथावा- गोपकिशोरस्य वने तापो मा भ्रूत्पिघेहि घन तपनम्। इत्याशासे विद्यात्का वा दावाग्निमेष पिबतीति ॥११४२।।

यशोदाया उक्तिरियम् । घनेति जलधरस्य संबोधनम्। अत्र गोपकिशोरस्य दावाग्निपानरूपपदार्थनिष्पत्तेरसंभाव्यत्वं का वा विद्यादित्यनेनाविष्कृतम्। यथावा- शुभभाविभवान्दद्या इति हि रमाधिप समा- श्रिता एते। शुभभाविभवानेवं हरे त्वमेषां हरे- रिति न विद्यः ॥ ११४३॥

शुभं कल्याणं भाः दीप्ति: विभवः ऐश्वर्य एतेषां द्वंद्व: शु. भभाविभवाः तान्। उत्तरार्धे विरोधपरिहारे हे शुभति संबु- द्विः। भाविभवान् भविष्यज्जन्मानीत्यर्थः। अत्र शुभभाविभवहरण- रूपपदार्थनिष्पत्तेरसंभावनीयता एवं हरेरिति न विभ् इत्यनेन प्रकाशिता ॥ रमाधिप हर इति संपत्प्रदानहरणसामर्थ्याभिप्राय-

पूर्वेभ्यो विशेषः ॥ अयमलंकारो दीक्षितोपज्ञमेव। प्राचीनैस्तु न लक्षितः । तदर्शने तु प्रदारशतेषु प्रथमेतरेषु 'चरणत्रयमितधरणी' इत्या- दिषु त्रिषूदाहरणेषु यद्यप विरोधालंकारेण भाव्यम्। वामना- दीनां द्रव्याणां जगत्रयाक्रमणादिक्रियाभिविराधस्य स्फुटत्वात्। ALANKARA TI 41

322 अलंकारमणिहारे

अत एव कुवलयानन्दीयासंभवोदाहरणभूतं 'अय वारामेको निलय इति रत्नाकर इति' इति पद्मलंकारसर्वस्वकारादयो द्रव्य- क्रियाविरोधोदाहरणतयोपाददिरे। अन्तिमे 'शुभभाविभवाम्द- द्याः' इत्युदाहरणे तु वक्ष्यमाणविषमप्रकारभेदेन भवितव्यं,

र्ितत्वात्। तथाऽपि प्राथमिके 'कुरुसदास द्रुपदसुता' इति पद्े तारशविरोधस्य वा अलंकारान्तरस्य वा असंभवादसंभवा- लंकार एवोक्तलक्षणलक्षितो विच्छित्तिविशेषशालितयाऽवश्या- ऋ्युपेय इति द्वितीयाबुदाहरणेष्वप्यर्थानष्पत्त्य संभाव्यतावर्णनल- क्षणविच्छित्तिविशेषसद्भावस्य सहदयदृदयैकसाक्षिकतया् पवालकार: प्रधानीभूत इति तेनैव व्यपदेशो युक्त: 'प्राधान्येम व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायात्। अन्यस्तु तदङ्गत्वेनाप्रधानतयाऽ- वतिष्ठत इति सुधीभिराकलनीयम्। इत्यलंकारमणिहारे असंभवसरोऽष्टत्रिंशः

३९-अथांसंगतिसरः

भिन्नाधिकरणत्वं यद्विरुद्वं हेतुकार्ययोः । वर्ण्यते तमलंकारं प्राज्ञा: प्राहुरसंगतिम् ॥ विरुद्धत्वेनापाततो भासमानं हेतुकार्ययोवैयधिकरण्यमसंग- तिर्नामालंकार:।। यावत्कटाक्षधारा भावत्की प्रसरणोन्मुखाकारा। तावनापा नमतां श्रीवत्साङ्क स्वयं लयमयन्ते॥

असंगातेखर: (३९) 323

अत्र कटाक्षधाराप्रसरणोन्मुक्यलक्षणहेतोः तापलयरूपका- र्यश्य च वैयधिकरण्ये अतिप्रसक्रवारणाय विरुद्धेत्यादि। इह च विभिन्नदेशस्थितस्यैव तस्य कार्यप्रयोजकतया विरोधानय- काशः ॥ यथा- पवनाशनगिरिनायक नवजलदस्तव जहार रुचिविभवम्। जगतां निर्वर्णयतां भवता बत निगळितानि नयनानि॥११४५॥ अत्र निगळितानीत्यत्राभदाध्यवसायलक्षणेनातिशयेन स्तेय- रूपापराधहेतुकनिगळबन्धनतयाऽवस्थिते निश्चलीकरणे विषय्यं शमुपादाय तंप्रति समानाधिकरणतया प्रतीतस्य स्तेयरूपस्य देतोवैयधिकरण्यज्ञानात्पुर:प्रस्फुरन्विरोधो विषयांशवमर्शोत्तरं ते प्रति रुचिहरणाभिव्यज्यमानसुषमातिशयस्य भावनोपनीतस्य हे- तुतायाः प्रतिसंधानान्निवर्तत इत्यभेदाध्यवसायोऽनुमाणयिता वि- रोधश्चोत्कर्षायेता ॥ इयं शुद्धा॥ यथावा -- स्पीतां हरेरमुष्णात्स्वातन्त्रयश्रियमकुष्ठितप्र- सराम्। मन्दस्मितमम्ब तवाविन्दत बत मर्दनं स्तनद्वंद्म् ॥११४६॥। अत्र मर्दनमित्यत्राभेदाध्यवसाननिबन्धनेनातिशयेन माषण निमित्तकमर्दनरूपतयाऽवस्थिते निष्पीडनरूपे विषये विषय्यंश मुपादाय तंप्रति सामानाधिकरण्येन प्रसिद्धस्य कारणस्य मो- बणरूपस्य वैयधिकरण्यज्ञानात्पुरतस्स्फूर्तिमान्विरोधो विषयांश-

324 अलंकार मणिहारे

विचारादनन्तरं तंप्रति स्वातन्त्रयश्रीमोषणाभिव्यकस्य कामपा- रवश्यस्य कारणताया प्रतिसंधानान्निवर्तत इत्यत्राप्यभेदाध्यक्ष सायविरोधयोरनुप्राणकत्वोत्कर्षकत्वे प्राग्वदव। इयमपि शुद्धा । यथावा- मुग्धा मुखसुषमा तव मुकुरस्य श्रियमचूचु- रत्सकलाम्। शुद्धे शशाङ्कबिम्बे कलङ्गमम्बेह बत विधिर्विदधे॥ ११४७॥ शुद्धे 'योऽर्थे शुचिरहि स शुचिः' इत्युक्तरात्या स्तैन्यदोष- विधुरतया निरपराधे। अन्यत्र शुभ्रे। कलङ्क चौर्यापवादं लक्ष्म च 'कलङ्कोऽङ्कापवादयोः' इत्यमरः। अत्र कलङ्गं विदधे इत्य- प्रामेदाध्यवसायलक्षणातिशयेन चौर्यहेतुकापवादारोपरूपतामा- पन्ने लाञ्छनविधाने विषय्यंशमुपालम्व्य तंप्रति सामानाधिकर- ण्यन विदितस्य हेतोश्चौर्यरूपस्य वैयधिकरण्यज्ञानात्पुरः प्रती- यमानो विरोधो विषयांशविमर्शौत्तरं तंप्रति मुकुरश्रीचौर्याभि व्यक्तलावण्यविशेषस्य हेतुतायाः प्रतिसंधानान्निवर्तत इत्यभेदा- व्यवसायानुप्राणितत्वं विरोधोत्कर्षितत्वं च पूर्ववदेव। श्रेषोप- वृंहितियम ॥ • यथावा -- कमले विलोचनश्रीः कमलेनैव व्यमोषि तव विमला। इन्दोर्बत प्रतीपा कारा तेजोविवर्द्नी त्वजनि ॥११४८॥ तुशब्दो भिन्नक्रमः । प्रतीपा प्रतिकूला। स्वतेजोऽसहिष्णुना कमलेन कृतेऽपराधे स्वस्य दण्डप्राप्ेरसंभावितत्वादिति भावः।

असंगतिसरः (३९) 325

कारा तु अपराधियोग्यो बन्धनालयवासस्तु इन्दोः तेजोविव- धनी तेजसः छेदयित्री अजनि। वतेति खेदे । पक्षे प्रतीपा प्रतिलोमवर्णा कारा राकेत्यर्थः । तेजोविवर्धनी कलाभिवृद्धिदा यिनी अजनीत्यर्थः । राकायां तस्य पूर्णत्वादिति भावः । अत्रापि कार्यकारणयोः कारावासमोषणयोवैयधिकरण्यम्। अन्यत्सर्वे पू- र्वधत्॥

यथाषा- विशदयितुं जगदखिलं दिशिदिशि जगदीश विदि- शिविदिश तथा। यशसि तव धावमाने शझ- पादा हन्त भृझमखिद्यन्त ॥११४९॥ अश्रापि पादखेद्धावनयोः कार्यकारणयोविरुद्धं वैयधिक- रण्यं वर्णितम्। शशिनः पादाः चरणाः अखिद्यन्तेति विरोधः । परिहारस्तु किरणा: स्वंकरणीयस्याखिलजगद्वैशद्यस्य यशसैव कृततया स्वनैष्फल्यचिन्तनेन दैन्यमलभन्तेति। इयमपि ्रलषोप- बृंहिता प्राग्वदेव।। यथावा- कुचरूपमचलयुगलं विचचाल हृदि व्रजेन्दु- वदनायाः । चित्तह्नदो विलुलितो दत्तढशस्तत्र नन्दतनयस्य ॥११५०॥

अन्रापि कार्यकारणयोर्विलोडनाचलचलनयोर्विरुद्धा भिन्ना- धिरणकता द्रष्टव्या। रूपकोपस्कृतत्वं विशेषः ।।

326 अलंकारमणिहारे

यथावा- वाराणसीमधाक्षीन्नारायणचक्मतियुगान्तार्कम्। आपेदिरेSरिललनास्तापाटोपं विशस्तु विस्फो- टम् ॥११५१॥

अत्र दाहस्य कारणस्य तापविस्फोटयोश्च कार्ययोस्सामा- नाधिकरण्येन हेतुहेतुमन्भावशालिनोस्तद्विपरीतं भिन्नािकर- णत्वं निबद्धम्। विस्फोटो नामाझिदाहादिजन्यो बुद्धदाकार- स्त्वग्विकारविशषः पिटकापरनामा। 'विस्फोट: पिटकं त्रिषु' इत्यमरः । अन्यत्र विस्फोट: विदलनं 'विदल: स्फुटनं मिदा' इत्यमर: 'स्फुटिर विशरणे' इति धातुः। पूर्वोदाहरणेषु कारण- मेकं कार्य चैकं, अत्र तु कारणमेकं द्वे कार्ये ते अपि भिन्नाधि- करणे इति विशेषः ॥ यधावा- ज्यां कर्षति रघुवारे झरावळी न्यपतदाशरा- वळूयाम्। सममूर्छद्विष्फार: ककुभो निष्फालिता विचित्रमिदम् ॥११५२॥ सममूर्छत् अमुह्यत् ।उच्छ्रितोऽभूदिति वस्तुस्थितिः । 'मुर्छा मोहसमुच्छाययोः' इति धातोस्संपूर्वकाल्लङ्। 'सम्मू- रछनमाभेव्याप्तौ संमूर्छामोहयोरपि' इति विश्वः । निष्फालिताः विशीर्णा: कृताः 'फल विशरणे' व्यन्तादस्मात्कर्मणि रः । यद्ा निष्फालो विशरणं। निष्पूर्वकातफलेर्घन्। स आसां संजात इति निष्फालिताः ! निष्फालवत्य; कृता इति वा। निष्फालव-

असगातसरः (१९) 127

*छव्दाण्णाधिष्ठवन्भ्ावे 'विन्मतोः' इति मतुपो लुक। अन् शर- वळीनिपतनस्य कारणस्य मूर्छानिष्फलनयोः कार्ययोश्च वैयध- करण्यम्। पूर्वोदाहरणवदत्रापि कारणमेकं कार्ये द्वे इति ध्येयम्॥।

श्रुत्यञ्चलपरिशीलनमासीन्मौर्व्या उपासनं तु यथावा-

हरे:। बाणानां मोक्षस्तु प्राणानां हन्त वैरि- वर्गस्य ॥११५३॥ हरेरिति आसीदिति च सर्वत्र संबध्यते। हरे: मौर्व्याः श्रुत्यञ्चलपरिशीलनं वेदान्तविमर्शः कर्णान्तस्पशश्च। आसीन्। उपासनं निदिध्यासनं, पक्षे प्रयोगः। तत्तु हरे: बाणानामा- सीत्। मोक्षः संसारबन्धमुक्ति: शरीरत्याग्च, सतु वैरिष- र्गस्य प्राणानां आसीत्। अत्र श्रुत्यञ्चलपरिशीलनरूपकारणस्य उपासनरूपकार्यस्य च, एवं उपासनरूपकारणस्य मोक्षरूपका- र्यस्य च वैयाधेकरण्यम्। अत्र कारणे द्वे कार्ये च द्े। मा- लारूपता एकावळीरूपता चात्र ध्वन्यत इति विशेषः ।

कर्षणमविन्दत ज्या फलं कलम्बेष्वलं चका- यथावा-

न तव। तहुभुजे रिपुवर्गस्सौहित्यं तव बभूव बत भगवन् ॥ ११५४ ॥ हे भगवन् ! तव ज्या मौ्वी। भूरित्यपि गम्यते। कर्षर्ण लाङलविलेखनं आकर्षणं च अविन्दृत। कलम्बेषु वाणेषु फलं सस्यं धान्यबीजं वा। पक्षे आयसमप्रिमशल्यमित्यर्थः। फलमिष्वग्रे सस्ये फलके जातीफले धने फाले। भोगे बीजे लाभे हेतूत्पन्ने फली तु फलिनी स्थात्!।

328 अलक्कारमणहारे

इति रल्नमाला। चकान दिदीपे 'कन दीप्तौ' लिट्। तत् फलं रिपुवर्गः वुभुजे अश््यवजहे। अन्यत्र त्वत्प्रयुक्तबाणाग्रम- नुबभूव। तद्विद्धोऽभवांदेति यावत्। सौहित्यं भोजनजनिता तृप्तिस्तु। पक्षे शत्रुह्ननप्रयुक्ता तुष्टिः तव बभूव। अत्र कर्षण- कंलयो: भोजनतृप्तयोश्च वैयधिकरण्यम्। इयं श्रेषोपस्कृता वक्ष्यमाणैकावळीसंकीर्णा मालारूपा चेति द्रष्टव्यम्॥।

अस्यां च विभावनायामिव कार्याशेऽनिशयोक्तचनुप्राण- नमावश्यकं, अन्यथा विरोधो दुष्परिहारस्स्यात् इत्यलंकारस- रवस्वकारादीनां मतम्। तच्चोदाहतेषु पद्येषु व्यभिचारादसंगतम्। न हि 'आपेदिरेऽरिललनास्तापाटोपं' इत्यादावरिललनातापा. टोपाद्यवाप्तयंशे अतिशयोक्तिरस्ति, किंतु श्ेषभित्तिकाभेदाध्य- वसानमात्रम्। तस्मात् येनकेनापि प्रकारेण कार्याभेदाध्यव- सानमावश्यकमिति तु संगतम्। यद्यपि, 'श्रुत्यञ्चलपरिशीलनम्" इत्यादौ कारणांशेऽपि श्रेवरादिना अभेदाध्यवसानं संभवति। तथाऽपि नासौ तदंशे नियतः। 'वाराणसीमधाक्षीत्' इत्यादी दाहाद्यंशे तदभावात्। 'सा बाला वयमप्रगल्भमनसस्सा स्त्री वयं कातरास्सा पीनोन्नतिमत्पयोधरमरं धत्ते सखेदा वयम्' इते प्राचीनोदाहरणपद्ये बालात्वस्त्रीत्वाद्यंशे तल्लेशस्याप्यसंभवातू।।

ककचिदसंगतिसमाधानेन चारुतातिशयो दृश्यत इति कुब- लयानन्दकारा: ॥ तत्र यथा- हारंस्स्वोरसि निहितशश्ररिमया शौरिहृदयमुद- लासीत्। तादात्म्यौदार्यमिदं मोदाय न कस्य वा भवेदनयोः ॥११५५॥

असंगतिसरः (३९) 329

उदलासीत् प्रकाशते स्म। हृष्यति स्मेति परिहारः। अ- नयो: श्रीश्रीशयोः तादात्म्यौदार्य- अन्योन्येनाविनाभावादन्योन्येन समन्वयात्। तादात्म्यं विद्धि संबन्धं मम नाथस्य चोभयोः ॥ इति लक्ष्मीतन्त्रोक्ततादात्म्यमहत्वं कस्य वा मोदाय न भवे- दिति योजना। अत्र हारनिधानं लक्ष्मीवक्षससि, उल्लासस्तु शौरिहृदयस्येति हेतुकार्ययोरवैयधिकरण्यं निबद्धम्। तत्समाधा- नाथ भगवतो लक्ष्मीतादात्म्यं भगवच्छास्त्रप्रतिपादितमुपन्यस्तम्। तादात्म्यं चात्र लोकप्रसिद्धमभेदरूपं उदाहृतशास्त्रसिद्धाविना- भावरूप च श्षेषेणाभिन्नतयाऽध्यवसितमिति ध्येयम्। तथाचात्रा मुखे प्रतीताऽप्यसंगतिस्समाधानप्रतिपादनेनाभासीभवतीति विरो- धवद्संगत्याभासोऽपि विचिछित्तिविशेषशालितया अलकारो भ- वतीति द्रष्टव्यम्॥ नन्विह कार्यकारणवैयधिकरण्यप्रयुक्तो विरोधाभास इति विरोधालंकार एव किं न स्यादिति वेच्छरयताम्-पषा हि विरो- धबोधिनी, न तु विरोध एव। तथाहि-असंगतौ कार्यकारणयोई्- योर्भिन्नाधिकरणत्वप्रयुक्तो विरोधप्रतिभासः। विरोधस्तु जात्यादे- र्जात्यादिना सह एकाधिकरण एव प्रथमतो विरोधप्रतिभासः। न चैवं सति किमिति विरोधलक्षणे तथाऽनुक्तमिति शङ्कयम्। तत्रैकाधिकरण इत्यनुक्तावपि तथैव पर्यवसानात्। ततश्चासं- गतेर्विरोधोपजीव्यत्वेन विरोधापवादकतया अपवादभूतासंगति- विषयपरिहारेणैव विरोधसामान्यविषयतया उत्सर्गभूतस्य वि- रोधस्य व्यवस्थितिः । तथाच विरोधालंकारे ह्वेकस्मिन्नधिक- रणे द्वयोस्संबन्धाद्विरोधभानं असंगती त्वधिकरणद्वय इति तस्मादस्य वैलक्षण्यमिति प्राञ्चः। ALANKARA II 42

330 अलङ्कारमणिहारे

नव्यास्तु-व्यधिकरणत्वेन प्रसिद्धयोस्समानाधिकरणत्वे- नापनिबन्धने विरोधालंकारः । समानाधिकरणत्वेन प्रसिद्धयो- द्वयोवैयधिकरण्यनोपनिबन्धने असंगतिः । प्रागुक्तासंगतिलक्षणे हेतुकार्ययोरिति च समानाधिकरणमात्रोपलक्षणम्। तेन- नेत्रं निरञ्नं तस्याश्शून्यास्तु वयमद्भुतम्। इत्यत्र निरञ्जनत्वशून्यत्वयोरुत्पाद्योत्पाद कभावलक्षणसंबन्धानन्त- भावेन शुद्धसमानाधिकरणत्वेन प्रसिद्धयोरप्यसंगतिस्संगच्छते। यथाश्रुते तु सान स्यात्। तथाच स्फुट एव विरोधालंकाराद- संगतेर्भेंद इति वदन्ति॥

द्विनीया संगतिः कार्यमन्यत्र यन्तस्य ततोऽन्यत्र क्रियापि सा।

एकस्मिन्नधधिकरणे कर्तव्यस्य वस्तुनस्तद्भिन्नाधिकरणे करण- मण्यसंगतिरलंकार इत्यर्थः ॥ यथा- ग्रसता पुरा हिरण्यं प्रसभं नृहरे: प्रतापहव्य- भुजा। तत्सुतभीर्व्यद्राव्यत तत्सुदतीनां व्यला- व्यत च बृन्दम् ॥११५६॥ हिरण्यं सुवर्ण, नामकदेशग्रहणाद्विरण्यकशिपुं च। व्यद्रा- व्यत द्रवीकृता । पक्षे अधाव्यत। द्रवतेर्ण्यन्तात्कर्मणि यक्। 'द्रुतं शीघ्रविलीनयोः' इति हेमचन्द्रः। व्यलाप्यत द्रवीकृतं। विपूर्धकात् 'ली द्र्यीकरणे' इति घातोर्ण्यनतात्कर्मण यकि लङ।

असंगतिसरः (३९) 331

'विभाषा लीयतेः' इत्येज्विषये आत्वे 'अर्तिह्री' इत्यादिना पुगा- गमः। पक्षे पर्यदेव्यत। 'विलापः परिदेवनम्' इत्यमरः । विपूर्व- कालपतेर्ण्यन्तात्कर्मण यकि लङ। अत्र हिरण्यरूपेऽधिकरणे अभ्रिकर्तव्यस्य विद्रावणस्य विलापनस्य च तद्भ्िन्ने प्रह्लादत्रास- रूपे हिरण्यकशिपुसुदतीवृन्दरूपे चाधिकरणे करणं वर्णितम्।

यथावा- सूते कटाक्षलक्ष्मीस्सा ते साधुषु समस्तपुरु- षार्थान्। व्यातानस्त्विमरिष्टं विश्वविभो तदितरेषु सुस्पष्टम् ॥ ११५७॥

अरिष्टं सूतिकागृहं अशुभ च 'अरिष्टमशुभे ताम्रे लशुने सूतिकागृहे' इति रत्नमाला। तदितरेषु असाधुषु। अत्र कटाक्ष लक्ष्मीकर्तृकपुरुषार्थप्रसवाधिकरणेषु साधुषु कर्तव्यस्यारिष्टकर- णस्यासाधुषु करणम्। श्ेषसमासोक्तयुपबृंहितेयम्।।

यथावा- तमसा मलीमसा ये भूयांस्यागांसि ते वित- न्वन्ति। सत्ववतां दममुधिकं स त्व विदधासि तव नयोऽन्याक् ॥११५८॥ चतुर्थमादे सः त्वं इति चछेरः। दम दण्डं दान्तिं च 'दमो दण्डे चेन्द्रियनिग्रहे' इति रत्नमाला। अन्राप्यपराधिषु कर्त. व्यस्य दमस्यानपराधिषु करणं निबद्धम्। श्रेषव्याजस्तुति- संकरणेयम्।।

332 अलंकारमणिहारे

यथावा- ननु नाथ भवतिनिष्ठां भगवन्नियत चिकीर्षुणा कविना। क्रियते काममदादिद्विषिनिष्ठापरमपद- विदा चित्रम् ॥११५९॥ ननु नाथ! भगवन्! परमं श्रेष्ठं यत्पदं शब्दशास्त्रं तद्े- प्रीति तथोक्तेन। पक्षे परमं पदं पदनीयं परब्रह्मस्वरूपं ताद्विदा। अनेन 'तस्यैवात्मा पदवित्' इति श्रुतिः प्रत्यभिज्ञाप्यते। कविना विदुषा भवतिनिष्ठां भवतिः भूधातु: श्तिपा निर्देशोऽयं, 'इक्श्तिपौ धातुनिर्देशे' इति स्मरणात्। तस्मात निष्ठां कं क्तवतुं वा प्रत्ययं "कक्तवतू निष्ठा" इत्यनुशासनात्। अन्यत्र भवति त्वय निष्ठां नैष्ठिकतां त्वदैकान्त्यमित्यर्थः । चिकीर्षता सता काम पर्याप्तं यथास्यात्तथा । अदादिद्विषिनिष्ठेति समस्तं पदम् । अदादि: 'अद भक्षणे' इत्युक्तो धातु: आदि: यस्य तथाभूते आदा- दिके इत्यर्थः। द्विषिः 'द्वित अप्रीतौ' इत्युक्तो धातुः। इका निर्देशोऽयं। तस्मिन् निष्ठा क्तः क्तवतुर्वा प्रत्ययः । अन्यत्र का- ममदादिद्विषीति समस्तं पदम्। कामो मदश्च आदिर्यस्य नस्मिन् द्विषि वैरिवर्गे जात्यभिप्रायकमेकवचनम्। निष्ठा नैष्ठि- कता क्रियते इति चित्रम्। कामस्य मदनस्य मदं हर्ष दर्प वा, आदिशव्देन कुतूहलादिर्गृह्यते, तं द्वेष्टीति तथोक्ते पशुपतौ निष्ठा क्रियंत इत्यप्यर्थ उपस्क्रियते। काममदादिवैरिवर्गे निष्ठा नाश: क्रियत इति परिहारः। कामादिवैरिवर्गावधीरणमन्तरा भगवश्निष्ठा दुस्साधेति भावः । 'निष्ठा निष्पत्तिनाशान्ताः' इत्य- मरः। अत्रान्यत्र करणीयाया निष्ठाया अन्यत्र कृतिरुपवर्णिता। वैलक्षण्यं तु पूर्वेभ्यस्स्पष्टमेव॥।

असंगतिसरः (३९) 333

यथावा- बर्है स्वीये मूर्धनि दाशार्ह निधित्सुरेव पूर्व त्वम्। रिपुजनमूर्धनिबहै व्यदधाश्रातुर्यमद्धुतं भवतः ॥११६०॥

हे दाशार्ह भगयन् ! स्वीये मूर्धनि शीर्ष बर्ह पिञ्छं निधि- तसुः निवातुमिच्छुः रिपुजनानां मूर्धनि बहै पिञ्छं व्यदधा इति विरोधः। रिपुजनमूर्ध्ना निबर्ह निबर्हणं हिंसनं व्यदधा इति परिहारः। 'बर्ह हिंसायाम्' इति धातोर्निपूर्वकाद्धञ्। 'प्रमाप- णं निबर्हणम्' इत्यमरः । अत्रान्यत्र न्यसनीयस्य बर्हस्यान्यत्र न्यसनं वर्णितम्। श्रेपोत्तम्भितव्याजस्तुतिसंकीर्णयमिति बि- शेष: ।।

यथाषा- श्रितजनधामनि सततं धनमतिवेलं तितांस- ता भवता। अभियातिधामनिधनं माधव सम- तानि सततमतिवेलम् ॥ ११६१॥

ितजनानां धामनि गृहे धनं वित्तं तितांसता तनितुमिच्छता। तनोतेस्सन्नन्ताच्छता। भवता अभियातीनां रिषूणां धामनि गृहे धनं वित्तं समतानि व्यस्तारीति विरोधः। अभियातीनां धा- म्नां वेश्मनां तेजसां प्रभावानां वा निधनं नाश इति परिहारः॥

यथावा- संततमसुरव्यूहे संपदपूर्वा स्थिति विधित्सुस्त्व-

334 अलंकारमणिहारे

मू। तामसुराणां व्यूहे तामरसविलोचन व्यधा- श्रित्रम् ॥१९६२॥

संपदा शरिया अपूर्वी आश्चयावहां सस्थिति मर्यादां। पक्षे समित्याकारकपडं पूर्व यस्यास्तां स्थिरति संस्थिति निधनमित्य- र्थः। शब्द्वार्थयोस्तादात्म्यवैभवं न प्रस्मर्तव्यम्। अनयोरप्यु- दाहरणयोरन्यत्र करणयिस्यान्यत्र करणं द्रष्टव्यम्॥

तृतीयासंगतिः कर्तुमन्यत्प्रवुत्तस्य तद्विरुद्धक्रिया च सा ।।

अन्यत्कार्य कर्तु प्रवृत्तस्य तद्विरुद्धकार्यकरणमसंगतेस्तृती- यः प्रकार: ॥

यथा- विनतामिमां विधित्सुर्जनतां भुव्युन्तमां रमा- नाथ। विदधास्यनुत्तमामिति विपुलं वितनोति विस्मयमिदं नः ॥११६३॥

अनुत्तमां निहीनां पक्षे अविद्यमाना उत्तमा यस्यास्सा इति पश्चमीबहुव्रीहिः। सर्वोत्तमामित्वर्थः। 'कीबे प्रधानं प्रमुख- प्रवेकानुत्तमोत्तमाः' इत्यमरः। यद्वा अनुत्ता अनिरस्ता मा लक्ष्मी र्यस्यास्तां केनापि कदाऽव्यनपनोद्यसंपदामत्यर्थः। नुत्तत्यत्र नुदे: कः 'नुदविद' इत्यादिना निष्ठानत्वस्य विकल्पेन विधा

असंगतिसरः (३९) 335

नान्न 'रदाश्यां निष्ठातो नः' इति नत्वं 'नुत्तनुन्नास्तनिधूच्य- तविद्धक्षिप्तेरितास्समाः' इत्यमरः। अत्र विनतजनतामुत्तमां चि- कीर्षता भगवता सा अनुत्तमैव कृतेत्यन्यत्कर्तु प्रवृत्तस्य तद्वि- रुद्धकार्यकरणं निबद्धमिति लक्षणसंगतिः। श्रेषदत्तहस्तेयम्॥

यथावा -- माहाकुलतां प्रथयन्माहाकुलतां धुनोषि शौरे! त्वम्। काळिन्दीं मोदयसे काळिन्दीभेदनेऽनुष- को डपि ॥ ११६४॥ महाकुलस्थापत्यं पुमान माहाकुलः 'तस्यापत्यम्' इत्यर्थे 'महाकुलादजखञौ' इत्यञ््। 'माहाकुलकुलीनार्यसभ्यसजनसा- धवः' इत्यमरः । तस्य मावः माहाकुलता तां उत्तमकुलप्रसूततां सज्जनतामित्यर्थः । प्रथयन 'लक्षणहेत्वोः' इति शता। हेतुरिह फलं प्रथायतुमित्यर्थः । माहाकुलतां कुलीनतां धुनोषीति विराधः माहानां गवां 'उस्ना माहा च शृङ्गिणी' इत्यमरः। आकुलता व्यग्रतां धुनोषीति परिहारः । काळिन्द्याः यमुनायाः भेदने मिदायां भिदरभवि ल्युट्, अनुषक्तोऽपि काळिन्दीं यमुनां मोद- यसे इति विरोधः। काळिन्दीभेदने बलभद्रे।भिदेः कर्तरि नन्दादि- त्वाल्यु:, अनुषक्तोऽपि काळिन्दीं तम्नाम्त्रीं दिव्यमाहषीं मोदयसे इति परिहारः। अत्र माहाकुलताप्रख्यापनकाळिन्दीभेदनयोः प्रवृ- सस्य माहाकुलताधूननकाळिन्दीमोदनलक्षणविरुद्ध कार्यकरणं क्षे- षोत्तम्भितं निबद्धम्॥

यथावा- पुण्यजनान् संत्रातुं पुरुषोत्तम! भुवि कृतावता-

336 अ्लंकारमणिहारे

रोऽपि। पुण्यजनान् ध्वंसयसे पुराचरित्रं तवैतद- तिचित्रम्॥११६५॥ पुण्यजनान् धार्मिकान् संत्रातुं पुण्यजनान् ध्वंसयसे इति विरोध:। यातुधानानिति परिहारः । अत्र 'परित्राणाय सा- धूनाम्' इति गीतोऽर्थोऽनुसंहितः। अन्र पुण्यजनसंत्राणप्रतृत्त- स्य तहुंसनरूपविरुद्धकार्यकरणं श्षेवतो निवद्धम।

यथावा-

खरभास्वन्!। द्रुतमप्सरस्सु यदिमान्निदधाथाङ्गुत- मितोऽपि किं जगति ॥११६६॥ जीवन प्राणनं सलिलं च। अप्सरस्सु स्वर्वेश्यासु अपां सरस्सु च । अत्र द्विषतां जीवनशोषणे प्रवृत्तस्य जलसरस्सु निधानरूपं विरुद्धकार्यमुपवर्णितम् । इयमपि श्षेषसंकीर्णेव ॥।

यथावा - माधुर्य प्रचिकटयिषुरिक्ष्वाकुकले ऽखिलेश्वरावि- रभू:। प्रथयन बहुमुखकीर्ति तामेव तनीयसीं बत व्यतनोः ॥११६७॥ माधुर्य मधुररसवत्वं प्राचिकटायेषुस्सन् इक्ष्वाकुकुले कट्ठ- तुम्बीनिवहे आविरभूरिति विरोधः सर्वलोकप्रियत्वं प्रकटयितु- मिच्छुस्तदनुगुणे इक्ष्वाकुमहाराजान्ववाये आविरासीरिति परि- हारः । 'स्वादुग्रियौ तु मधुरौ' इत्यमरः । 'इक्ष्वाकुः कटुतु-

असंगार्तसरः (३९) 37

स्यां स्त्री सूर्यवंश्यनृपे पुमान्' इति मेदिनी। बहुमुखकीति विश्व- तोमुखं यशः तामेव बहुमुखकीर्तिमेवेति विरोधः । दशानन- यश पवेति परिहृतिः ॥l

यथावा- रावणनिकारणान्ननु लङ्गामविभीषणां चिकी- र्बुस्त्वम्। सविभीषणामतानीरहो फणिगिरीन्द्र! कोसलेन्द्रत्वे ॥११६८॥ निकारणात् निबर्हणात् 'प्रमापणं निबर्णं निकारणम्' इत्यमरः ॥

यथावा- विश्वामित्रोल्लासं विधातुमिच्छन्महाहवे पूर्वम्। विश्वामित्रनिरासं व्यतनोरतनुप्रभाव दाशरथे! ॥

महाहवे महत्यध्वरे सङ्गरे च 'आहवौ यागसङ्गरौ' इति रत्नमाला । विश्वस्य मित्रं विश्वामित्रः कुशिकनन्दनः । 'मित्रे- चर्षौ' इति विश्वशब्दस्य दीर्धः । तस्य उल्लासं विधातुमिच्छन विश्वामित्रनिरासं व्यतनोरिति विरोधः । विश्वेषाममित्राणां निर- सनमिति परिहारः ॥ यथावा- भीष्मद्रोणक्ष्वेडाकुलं पृथासुतबलं समाधि- तसन्। कृष्णाशुगाळितोदनमतनोरतिमात्रमब्ज- नयन! त्वम् ॥ ११७० ॥ ALANKARA 11 49

338 अलंकारमणिहारे

हे अब्जनयन! भीष्माः भयानकाः ये द्राणा: वृश्चिकाः तेषां क्वेड: गरळं तेन। पक्षे भीष्मद्रोणयोः क्ष्वेडा सिंहनादाः ताभि: आकुलं 'भीषणे त्रिषु भीष्मस्स्याद्गद्वगाङ्गेययोस्तु ना। द्रोण: कृपीपतौ काके भेकवृश्चिकयोस्तु ना। क्वेडा वंशश- लाकायां सिंहनादेऽपिच स्त्रियाम्। क््वेडो ना पुंसि गरळे इति च रत्नमाला। पृथासुतानां बलं समाधित्सन् औषधमन्त्रादिना अभयदानादिना च तत्प्रतीकारं विधित्सन्। कृष्णा: नीलवर्णाः आशुगाः शीघ्रगामिनः ये अळयो वृश्चिकविशेषाः 'अळिद्रोणी तु वृश्चिके' इत्यमरः। पक्षे कृष्णस्य अर्ज्जनस्य आशुगानां बाणा- नां आळि: पङ्ि: तत्तोदनं तत्करणकव्यथनं अतनोः । अत्र वृश्चिकक्ष्वेडाकुलतासमाधित्सोः तद्विरुद्धकृष्णवृश्चिक करणकव्य- थनमुपवर्णितम॥

यथावा- कलुषं जगतां हर्तु जलजेक्षण! दिव्यरूपमेत- दघाः। ललनानां व्रजजनुषां कलुषयसि बता- मुनैव हृदयानि ॥ ११७१॥ कलुषं वृजिनम। अमुनैव दिव्यरूपेणैव कलुषयास तृजि- नवन्ति करोषि। कामाविलनि करोषीति वस्तुस्थितिः । 'कलुषं कोबेऽहस्याविले त्रिषु' इति रत्नमाला॥ यथावा- शकलयितुं लोकानां सकलमरिष्टं तवावतारोS- यम्। अमुनैव समेधयसे रमेश! तेषामरिष्टमिति चित्रम् ॥ ११७२ ॥

असंगतिसर: (३९) 339

अरिष्टं अशुभं। शकलयितुं थवंसयितुं। अमुनैव अवतारे- णैव। तेषां लोकानां अरिष्टं शुभं 'अरिष्टे तु शुभाशुभे' इत्य- मरः। अनयोरप पद्ययोरुक्तदिशैवासंगतिस्संगमयित्या। इदमन्तिममसंगतिप्रकारववयं दीक्षितोपश्ञमेव- अन्यत्र करणीयस्य ततोऽन्यत्र कृतिश्च सा। अन्यत्कर्तु प्रवृत्तस्य तद्विरुद्धकृतिस्तथा॥ अपांरिजातां वसुधां चिकीर्षन् द्यां तथाऽकृथाः। गोत्रोद्धारप्रवृत्तोऽपि गोत्रोन्भेवं पुराऽकरा: । इति तैरेव लक्षणयोर्लक्ष्ययोश्च कुवलयानन्दे संदर्शितत्वात्॥ अत्र केचित्-'अन्यत्र करणीयस्येत्याद्यसंगतिप्रकारद्व यान्तरकथनमयुक्तं, अपारिजातामित्यत्र पाररिजातराहित्यचिकी- र्या कारणभूतया सह पारिजातराहित्यस्य कार्यस्य विरुद्धवै- यधिकरण्योपनिन्धनात 'विरुद्धं भिन्नदेशत्वं कार्यहेत्वोरसंगतिः' इति प्राथमिकासंगतितो वैलक्षण्यानुपपत्तेः । आलम्बनाख्यवि- षयतासंबन्धेन चिकीर्षायास्सामानाधिकरण्येन कार्यमात्रं प्रति- हेतुत्वस्य प्रसिद्धेः । एवं 'गोत्रोद्धारप्रवृत्तोऽपि' इत्यायुदाह- रणे 'विरुद्धात्कार्यसंपत्तिरईष्टा काचिद्विभावना इत्युक्तविभावना- प्रकारेणैव गतार्थत्वादसंगतिभेदान्तरकल्पनाऽनुचिता' इत्याहुः॥ अत्र वदन्ति 'अपारिजाताम' इत्यस्य न प्राथमिकासंगता- वन्तर्भावः। नाह विषं जलधरैः पीतं मूर्छिताः पथिकाङ्गनाः' इत्यादाविव कार्यकारणवैयधिकरण्यप्रयुक्तोऽत्र विच्छित्तिविशे- षः, येन प्राथमिकासंगतावेवेयमन्तर्भव्येत। किंतु अन्यत्र कर- णीयस्य समानकर्तृकस्य कार्यस्यानत्र करणप्रयुक्त एव॥। एवं 'गोशरोद्धारप्रवृत्तोऽप' इत्यस्य विरुद्धात्कार्यसंपत्ति- रूपविभावनायां नान्तर्भावः। न ह्यत्र शीतांशुकिरणास्तन्वीं हन्त

340 अ लंकारमणिहारे

सन्तापयन्ति ताम्' इत्यादाविव निवर्त्यनिवर्तकभावविरोधक्च- मतकारी, येनोक्तविभावनाविशेषेऽन्तर्भावरशक्येत वक्तुम् । अ- पितु अन्यत्कर्तु प्रवृत्तस्य तद्विरुद्धकृतिरूप इति सहदयहृदय- मेवात्र प्रमाणमिति। विस्तरस्त्वन्यत्र। तस्मादुपदर्शितमसंगति- प्रकारद्वयान्तरमवश्यमेष्टव्यमित्यलं बहुना ।। एवं 'अन्यत्र स्थितस्यान्यत्रोपलम्भेऽ्यसंगतिर्श्यते, इति काव्यदर्पणकारः। तदेदमुदाहरणम्- श्रृतिशिरसि विचिन्वन्तः प्रतिकलमपि देव- देव! धीमन्तः। व्यालाधीशेलाधरमौलावाश्वर्य- माप्नुवन्ति त्वाम् ॥११७३॥ इत्यलंकारमणिहारे असंगतिसर एकोनत्रिंश :.

४०-अथ विषमालंकारसरः.

अनानुरुप्यभाजोर्यद्भटनं विषमं हि तत्। यत्रातिमात्रवैधर्म्यादत्य:तमननुरूायोः द्वयोः पदार्थयार्घ- टनं संबन्धो वर्ण्यते तत्र विषमालंकारः। संबन्धश्च संयोगादि- रुत्पाद्योत्पादकभावश्चेति सर्वप्रकारसाधारणमेतल्लक्षणमिति ध्येय म्। अत एव हि 'अननुरूपसंसर्गो हि विषमम्' इत्यलंकारसर्वस्व- कार: ॥

यथा- क्व नु लोकनायकस्त्वं क्व जरद्विरदोऽपि नक्र-

बिषमालदारसर: (४०) 341

संक्रान्तः । अस्य विपत्त्यपनुत्त्यै त्रस्यन् द्रवसि सम तव कृपा कियती॥ ११७४॥ अत्र सर्वलोकेश्वरत्वेन तिर्यग्जन्तुत्वेन चाननुरूपयोर्भगव- जरद्रजयोर्घटनं वर्णितम। अधिकरणशक्तिप्रधानाभ्यां क्वेत्यव्य याभ्यामनुचितघटनत्वमाविष्कृतम्। अत्र संबन्धस्संयोगरूपः ॥

यथावा- जडमूर्धन्यः क्वाहं जगदीश! तवानुभूतिभाग्यं क्व। जम्बुककिशोरकः क्व नु जम्भारिपुरीवि- भूत्यनुभवः क्व ॥ ११७५॥ अत्राज्मूर्धन्यत्वेन दुष्प्रापतममहापुरुषार्थत्वेन चाननुरूप- योर्भक्तभगवदनुभवयोस्संबन्धः। इदमान्ध्रभाषाप्रसिद्धलोकप्रवा- दानुकृतिलक्षणलोकोक्त्यलंकाररूपटष्टान्तालंका रसंकीर्ण, पूर्व तु शुद्धमिति भिदा।। यथावा- केनाप्यकम्पनीया महीयसी श्रीश! तव वि- भूतिः क्व। फूत्कृतिमात्रविनेया लघीयसी पशुपतेः क्व च विभूतिः ॥११७६॥ ह श्रीश! इदं संबोधनं विवक्षितविभूतेर्महीयस्त्वाद्यभि- प्रायगर्भम्। केनापि ब्रह्मणाऽपीति भावः । अकम्पनीया, तव 'महाविभूतेस्संपूर्णषाड्गुण्यवपुषः प्रभोः' दाते महाविभूतित्वेन प्रसिद्धस्येति भावः महीयसी विभूतिः पश्वर्य क्वः फूत्कृति-

342 अलंकार मणवारे

मात्रेण केवलफूत्कारेणैवेति लोकोक्ति्यिम् । अल्पीयसा यल्ने- नैवेति भावः । विनेया उट्टङ्कनीया, पशुपतेः- इदं विवक्षितत- द्विभूतिलघीयस्त्वामिप्रायकम्, न तु तवेव श्रीपतेरिति भावः। लघीयसी विभूतिः एश्वर्य च, क्त्। भस्मेति च गम्यते। तस्य

घटेतेति भावः। अत्र श्रीपतिपशुपतिविभूत्योरनानुरूप्यभाजोर्घ- टनम्। व्यतिरेकपरिकराङ्करोपस्कृतामेदम् ।

यथावा- नतपातन एवान्यो नतपावन एव नाथ ! स भ- वांस्तु। नारायणगिरिनायक! दूरादिन्धे ततो हि तवभेदः ॥ ११७७॥

अन्यः त्वदितरो दवः नतपातन एव स्वाश्रितान् संसारे पातयत्येवेत्यर्थः। आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ताः इत्यादिना 'ते हि स- सारगोचराः' इत्युक्तरीत्या स्वयमेव संसारसागरे निमग्रस्स्वा- वलम्बिनो जनान् कथमुन्मजयेदिति भावः। सः 'तेषामहं स- मुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्' इत्युक्तप्रकारेण प्रसिद्ध: भवांस्तु नतपावन एव। 'पावनस्सर्वभूतानां त्वमेव रघुनन्दन' इत्या- युक्तरात्या सर्वाधविध्वंसनपूर्वकमुश्चर्गतिप्रदातेति भावः। अत एव नारायणगिरिनायक शेषाद्रीश्वर हे नाथ ! ततः नतपातनाद. न्यस्मादेवात्, तव नतपावनस्य तव भेद: भिदा दूरात् इन्धे अतिशायिततया प्रकाशते। पक्षे-नतपातनः नतपावन इ- त्याभ्यां तौ शब्दावेव गृहयेते । तत इति षष्ठयास्सार्वविभक्ति- कस्तसिः । तयोः नतपातननतपावनशब्दयोरित्यर्थः । तवभेदः

विषमालट्टारसरः (४०) 343

त व इति वर्णाभ्यां वैलक्षण्यं दूरादिन्धे। अत्रापि देवतान्तरश्री- निवासयोरननुरूपयोर्घटनम्।

यथावा -- अशनायातीतोऽनघ! निस्सङ्ग: क्वाच्युतस्वरू- पसत्वम्। आधयूनोऽत्यासङ्ग: क्वादित्यस्स्वस्वरू- पविभ्रष्टः ॥ ११७८॥।

हे अनध भगवन्! अशनायातीतः अशनायोपलक्षितोर्मिष- इप्रतिभटः 'अशनायापिपासे शोक माहं जरां मृत्युमत्येति' इति श्रुतेः। निस्सङ्गः कर्मसंबन्धगन्यशून्यः। कर्मफलाननुषक्तो वा, 'निरवद्यं निरजनम्' इति श्रुतेः 'न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा' इति गानाच्च। अच्युतं अप्रच्युतं स्वरूपं स्व- भावो यस्य स तथोक्तः। रामकृष्णाद्यवतारदशास्वप्यजहृत्स्व- स्वभाव इत्यर्थः । अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्। प्रकृति स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया। इति गानात्। प्रादुर्भावास्तु सेनेश मदंशत्वाद्विशेषतः। अजहत्स्वस्वभावा हि दिव्याप्राकृतविग्रहाः ॥ दीपाददीपा इवोत्पन्ना जगतो रक्षणाय ते।। इति विष्वकसेनसंहितावचनमप्यत्रैवानुकूलम्। ईडशः त्वं कव । आधूनः औदरिकः 'आधुनस्स्यादौदरिकः' इत्यमरः। उदरभरणैकनिरतत्वात्सर्वाशीति भावः। अत्यासङ्गः अतिमात्र- कर्मसंबद्ध: कर्मफलस्पृहावान्वा। अन एव स्वस्वरूपविभ्रष्टः

344 अलंकारमणिदारे

तिरोहितज्ञानानन्दादिस्वभाव इति यावत्। आदित्य: क युवयो- रौपम्यं दवीय इति भावः। वस्तुतस्तु आदित्यः आदित्यशब्दः आधूनः आदि इति वर्णाश्यां विश्लिष्टः अत्यासङ्गः अविदय- मान: त्य इत्याकारकवर्णसमुद्यसबन्धो यस्य स तथोक्तस्सन् स्वस्वरूपविभ्रष्टः आदित्येतिसर्ववर्णापाये निश्शेषितस्वप्रकृतिरिति यावत्। शब्दार्थयोस्तादात्मयं न विस्मर्तव्यम्। अत्रापि भगव- दादित्ययोरनानुरूप्यभाजोर्घटनं श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायनिर्व्यू- ढम् ।

यथावा- आदौ दुग्धं मध्ये भिदुरमथेन्दुस्तु दूषितः प- श्रात्। कनु तानि जगदधीश्वर! कदाऽप्यदूषितम- हो यशः क तव ॥ ११७९ ॥

हे जगदधीश्वर! दुग्धं क्षीरं आदौ प्रथममेव दूषितमिति लिङ्गविपरिणामेन योज्यम् । अविशदमिति जनैः प्रत्याख्यात- मित्यर्थः। भिदुरं कुलिशं मध्ये मध्यकाले दूषितम्। अथ किंच इन्दुस्तु पश्चात् अन्ते दूषितः । तानि दुग्धादीनि 'नपुंसकमनपुं- सकेनैकवच्चास्यान्यतरस्याम्' इति नपुंसककशेषः, क्व। कदाऽ- पि आदिमध्यावसानसमयेषु जात्वपि अदूषितं तव यशः क। तेषामस्य च साधर्म्ये न कदाऽपि घटेतेति भावः । पक्षे- दुग्धभिदुरेन्दुशब्दाः आदिमध्यावसानेषु क्रमेण दुवर्णघटिता इत्यर्थः । दुः उषितो यस्मिन् स इति विग्रहः, आहिताप्रथादेरा- कृतिगणत्वाश्निष्ठायाः परनिपातः। यशस्तु यशदशब्दस्तु कदाऽप्य- दूषितमेध दुषर्णसंबन्धस्यैव तत्राभावात्। अत्र दुग्धादीमां भग-

विषमालंकारसर: (४०) 345

वद्यशसश्चाननुरूपाणां घटनम् । पूर्वोदाहरणेषु वस्तुसद्वटनम्। तत्राप्याद्योदाहरणद्वय शुद्ध, अन्यानि श्लेषादिसंकीर्णानि। अत्र तु दुग्धादीनां यशसश्च तर्कितं घटनं, 'त्वं क्क तस्या मुखं क' इतिवत्। श्लेषव्यतिरेकसंकीर्णत्वं च विशेषः ।

यथावा- द्यूतस्थितिमानादौ मध्यम एवान्ततोऽणिमहि- तश्च । क्व द्युमणिः क्वाधूर्तोऽच्युताश्रितोऽत्यु- तमो महामहिमा ॥ १९८० ॥ आदौ पूर्ववयसिर यूतस्थितिमान् यूतानेरतः । अत एव मध्यम एव उत्तमत्वेनापरिगणित एव सन् अन्ततः चरमवय- स्यपि अणिमहितः अणिमा हितो यस्य स तथोक्तः केवलला- घवप्रसक्तः। द्युमणिः भातु: क्व। पक्षे आदौ दयुना द्यु इति वर्णसमुदयेन ऊता स्यूता या स्थितिः तद्वान्। मध्यः मः मव- रणो यस्य स तथोकः। अन्ततः अन्ते णिना णिवर्णेन माहतः घु- मणिः दुमणिशब्दः । आदिमध्यावसानेषूक्तवर्णघटित इत्यर्थः । अधूर्तः अनक्षदेवी आयुत्तमः महान् महिमा मह्त्त्वं यस्य स तथोक्तः। अच्युनाश्रितः भागवतः क्य। अनयोर्महदन्तरमित्यर्थः। अत्र भानुभागवतयोरननुरूपयोर्घटनम्। श्रेषव्यतिरेकसंकोर्णता घटनस्य तर्कितता च तुल्या॥

भगवति हरिणि हिरण्मयि भवती क्व पुर- स्सुवर्णवद्धाना। इतरा च सुरी क्व नु वा पश्चार्धे रीतिवर्णमाप्रवती ॥ ११८१॥ ALANKARA II 44

346 अलंकारमणिहारि

हिरण्यस्य विकारो हिरण्मयी तस्यास्संबुद्धिः। हे हरिणि सुवर्णप्रतिमे ! प्रचुराहिरण्ये हरितवर्णे इति वस्तुस्थितिः । 'वर्णा- दनुदात्तात्तोपधात्ती नः इति डीपू। तत्संनियोगेन नः। ततो णत्वं च 'हरिणी स्यान्मृगी हेमप्रतिमा हरिता च या' इत्यमरः। हरिणीूपधारिणीति वा। श्रीर्धत्वा हरिणीरूपमरण्ये विचचार ह' इति पुराणादिति विद्यारण्यभाष्यम्। अत्र 'हिरण्यवर्णी हरिणीम्, चन्द्रां हिरण्मयीम्' इति श्रुतिस्स्मर्तव्या। हे भग वति! भवती ईदृशी त्वं क्व । पुरः पूर्वकाय एव नतु सर्व- स्मिन्विग्रहे सुवर्णवद्भाना सुवर्णवत् हेमतुल्यं न तु हेमत्वेनैव भानं प्रकाशो यस्यास्सा तथोक्ता, पश्चार्धे अपरभागे पृष्ठभागे इत्यर्थः । 'अपरस्यार्धे पश्चभावी वक्तव्यः इत्यपरशब्दस्य प श्वभावः । रीतिवर्ण रीतिः पित्तलापरपर्यायमारकूटं रीतिस्सित्र' यामारकृटम्' इत्यमरः। तस्याः वर्णे आपवती। न तु पित्तल- मयी वा। इतरा अन्या सुरी देवस्त्री सरस्वती पार्वती शच्या- दिश्च क्व वा। तव तस्याश्च रूपलावण्यवैभवादौ महदन्तरमि ति भाव:। वस्तुतस्तु-सुरी सुरोशब्दः पुरः आदौ सुवर्णम- स्यास्तीति सुवर्णवत् भानं प्रकाशो यस्यास्सा प्रथमं सु इत्या- कारकाक्षरघटितेति यावत्। पश्चाधें अपरस्मिन्नर्धे। सुरीश- बदस्य वर्णद्वयात्मकत्वात्प्रथमस्य वर्णस्य पूर्वार्धत्वं द्दितीयस्यो त्तरार्धत्वमिति ध्येयम्। रीतिवर्ण री इत्याकारकमक्षरं आप्वती प्राप्तेत्यर्थः । अत्र भगवत्याश्श्रियः अन्यंदेवललनायाश्चाननुरूप- यार्घटनं। अन्यत्सर्वे पूर्ववत्॥।

यथावा- एको डपि न मम सुगुणो नाथ प्रत्युत गुणत्रि-

विषमालंकारसर: (४०) 347

तयबद्धः । ईशीय वशायतुं कथमनन्तगुणवशि- तसकललोकं त्वाम् ॥ ११८२॥

हे नाथ ! मम एकोऽपि सुगुणः बन्धनपूर्वकवशीकरणसा- धनभूता ढ्रढीयसी रज्जुः। 'रज्जुस्त्रिषु वटीगुणे' इत्यमरः। न नास्ति। सत्यार्जवदयादिरात्मगुणो नास्तीति वस्तुस्थितिः । नै- तावदेव, प्रत्युत उक्तवैपरीत्येन 'प्रत्युतेत्युक्तवैपरीत्ये' इति गणव्याख्याने। अहमेव गुणत्रितयेन रज्जुत्रयेण सत्वरजस्तमो- रूपेण च प्राकृतगुणत्रयेण बद्ध: अस्मीति शेषः । अनन्तैः असं- ख्याकैः गुणैः रज्जुभिः सौशील्यादभः कल्याणगुणैश्च वशित- लोकं स्वायत्तीकृताखिलभुवनं त्वां वशयितुं कथमीशीय। अत्र कविभगवतोरननुरूपयोर्घटनं क्वशव्दाभ्यां विनैव दर्शितमिति विशेषः । अन्यत्सर्व प्राग्वदेव। यधावा सुहृदच्युत दुर्हड़ा परमपदजैरुदश्चयते तुल्यम्। तेषु क्थं द्वावपि तौ निपातयन् गण्यतां पदज्ञ- मुनिः ॥ ११८३॥ हे अच्युत! पद्यते प्राप्यत इति पदं, परमं च तत्पदं च परमपदं परब्रह्मस्वरूपं, सोऽध्वनः पारमाप्नति तद्विष्णो: परमं पदम्। इति, समस्तहेयरहितं विष्ण्वाख्यं परमं पदम्। इत्यादिप्रमाणात्। तत् जानन्तीति तथोक्ताः । तैः परब्र- ह्मवेदिभिः। पक्षे परमाः श्रेष्ठाः पदज्ञाः वैयाकरणाः तैः।सुहृत्

348 अलंकारमणिहारे दुर्दद्ा अनुकूल: प्रतिकूलो वा उदश्चयते संसारसागरादुद्ि- यते। 'तुल्यो मित्रारिपक्षयोः' इत्युक्तलक्षणानां तेषां मित्रामित्र- विभागवैषम्यगन्धोऽपि न संभवतीति भावः । तेषु पवंप्रकारेषु परमपद्शेषु तौ सुहद्दर्द्दौ द्वावपि निपातयन् भवाब्धौ निमः जयन्। पक्षे सुहदुर्हच्छन्दौ निपातपन् 'सुहद्दर्हदौ मित्रामित्र योः' इति सूत्रेण निपातयन्। निपातनं नाम लक्षणाभाव शब्द- साधुत्वाय स्वरूपेणोच्च्ारणम् । पदज्ञः केवलं तत्तत्प्राकृतवस्तु- बेदी मुनिः। पक्षे केवलपदजः न तु परमपदशः शब्दशास्त्रदर्शी- मुनिः पाणििरित्यर्थः । क्व परब्रह्मवेत्तार: क्व चायं केवलशा ब्दिको मुनिरिति भावः। अत्र ब्रह्मविदां पाणिनेश्चाननुरूपा- णां घटनं क्वशब्दमन्तरेणैव दर्शितं पूर्ववदे । तुल्ययोगिता- दिसंकीर्णत्वं विशेषः। अत्र केनापीत्यायुदाहरणेषु यथासंभवं गम्यमानं घटनाविशेषमादाय लक्षणानुगतिर्बोध्या॥

द्वितीय विषमम्. विलक्षणस्य कार्यस्योत्पत्ति च विषमं विदुः॥ कारणरूपविजातीयरूपशालिकार्योत्पत्तिरपि विषममित्यर्थः ॥ यथा -- दलितेन्दीवरसुन्दरललिततमा तावकावयवसु- षमा। मेधां मयि प्रसूते वैधात्रवधूसुधांशुरुचि- विशदाम् ॥ ११८४ ॥ अत्र 'कारणगुणा हि कार्यगुणानारभन्ते' इति न्यायधि

विषमालंकारसर: (४०) 349

तुरूपता। अभेदाध्यवसानलक्षणेनातिशयेन समवायिकारणरूप- तया स्थिते निमित्तकारणे समवेतकार्यरूपतया स्थिते निमि- त्तकार्ये वा विषय्यंशमादाय स्फुरितो विरोधो विषयांशविमर्शो- त्तरं विनिवर्तत इतीहाप्यभेदाध्यवसानस्यानुप्राणयितृत्वं तदुत्त- म्भितविरोधाभासस्य च परिपोषकत्वम्। अयमेव चांशोऽत्र क- वित्रतिभोन्मेषितत्वादलंकारताबीजम्। तेनगोमयादवृश्चिका जाय- न्ते' इत्यादौ कार्यकारणयोधरूप्यसंभवेऽपि नालंकारत्वं, तस्य वा-

तानां पन्थाः। कार्यकारणयोनिवर्त्यनिवर्तकभावे पश्चमी विभा- वना। विलक्षणगुणशालित्वे त्वयं विषमप्रभेद इति कुवलया- नन्दे स्थितम्॥

यथावा

रणितलात्। कथमाविरभूद्रवती कनकपिशङ्गी शिरषषिमृदुलाङ्गी॥ ११८५॥

जातीयकार्योत्पत्तिः। इदं वक्ष्यमाणयथासङ्ख्यसंकीर्णम्।।

यथावा जाता जगदीश्वर ते चरणाजलजारुणाज्झरी हरिणा। स्वक्षीरपूरपातृन् सूते कृष्णाकृतीनियं चित्रम् ॥११८६॥

350 अलंकारमणिहारे

हरिणा पाण्डुरवर्णा 'हरिणः पाण्डुरः' इत्यमरः । झरी गङ्गा। क्षीरं जलं दुग्ध च। कृष्णाकृतीन् शयामलाकारान् प्रा- सभगवत्सारूप्यानिति तु वस्तुस्थितिः। अन्रापि कारणगुणप्रक्रम विरुद्धादरुणाद्धवळोत्पत्तिः धवळच्छ्यामलोत्पत्तिश्च वर्णिता। इदं मालारूपवक्ष्यमाणिकावळीपरिष्कृतं क्षेषोत्तम्भितं चेतिविशेष् । केचित्तु- कारणक्रियातो विरुद्धक्रियस्य कार्यस्योत्पत्ताघ- पि विषमप्रभेदं मन्वाना: गुणक्रियाभ्यां कार्यस्य कारणस्य गुणक्रिये। क्रमेण च विरुद्धे यत्स एष विषमो मतः ॥ इति लक्षयित्वा त्वमामोदयसे लोकांस्त्वत्तेजस्तापयत्यरीन्। इति द्वितीयप्रभेदमुदाहार्षुः। तन्मते इदमुदाहरणम्, यथा- अमृतं प्रसवितुरब्धेरमृतांशुमपि त्वमम्ब जनि- ताऽसि। परमाङ्गुतमेतन्नः प्रासूथाः कर्दमं कथं त्वमिति ॥११८७॥

हे अम्ब! अमृतं अमृतांशुमपि प्रसूतवतोऽब्धेः त्वं जनि- ता असि। त्वं ईदृशीति भावः । कर्दमं पङ्कं कथ प्रासूथा इति विरोधः, कर्दमाख्यं पुत्रमिति परिहारः। 'कर्दमेन प्रजा भूताः' इति श्रुतेः। अत्रामृतामृतांशुजननक्रियावतो जलधेः कारणात् कर्दम- जननक्रियाशालिलक्षिमी रूपकार्योत्पत्तिर्वर्णिता। श्रेषोपस्कृत- मिदम्॥ यथावा- नरकनिराकरणचणप्रगुणश्रीरमणचरणजा ध-

विषमालंकारसर: 351

रणिः। नरकं वक्र च सुतं प्रासोष्ट न कस्य वि- स्मयायेदम् ॥ १९८८॥

नरकस्य निरयस्य निराकरणेन वित्तौ निराकरणच्णौ 'तेन वित्तश्चश्चप्चणपौ' इति चणप्प्रत्ययः । प्रगुणौ अवक्रौ प्रकृष्टमार्दवादिगुणशालिनौ च 'ऋजावाजिहप्रगुणौ' इत्यमरः। यौ श्रीरमणचरणी ताभ्यां जाता 'पद्धयां भूमिः' इति श्रुतेः। धरणि: नरकं निरयं वक्रं कुटिलं च सुत प्रासाष्टिति विरोधः। नरकाख्यं दानवं अङ्गारकंच प्रासोष्टति वस्तुस्थिति । 'नरकः पुंसि निरयदेवारातिप्रभेदयोः, वक्रो भौमेऽनृजौ ।त्रिषु' इति मेदि- नीरत्नमाले! अत्र नरकनिराकरणक्रियावतः आर्जवगुणशालिनश्र भगवच्चरणात्कारणाजाताया धरण्या नरकरूपसुतजननक्रियावै- शिष्ट्रयं वकत्वरूपगुणविशिष्रसुतप्रसूतिश्च वर्णिते इसि पूर्वस्माद्वि- च्छित्तिविशेषः॥ समाधानगर्भमपीदं विषमं दश्यत इति विश्वेश्वरादयः। तत्रोदाहरणं यथा स्वाहारसमं सूते सुतं प्रसूरिति वचो हरे न मृषा: शिशिरापि त्वदृष्टिर्यदसौद्गवतापकबळना- तपनम् ॥ ११८९॥

हे हरे ! प्रसूः माता स्वाहारसमं स्वाभ्यघहृतवस्त्वनुरू- पगुणं सुतं सूते इति वचः न मृषा सत्यमेव। यत् यस्मात् कारणात् त्वदष्टि: टक् स्वयं शिशिराऽपि भवस्य संसृतिसं- म्बन्धिनां तापानां संतापानां आध्यात्मिकावनितमिति तु तत्वं,

352 अलंकारमणिहारे

कबळनात् ग्रसनात् अपनयनादिति तु तत्वम्। तपनं तापशा- लिनं आहाराजुरूपमिति भावः। असौत् प्रासूत 'षु प्रसवैश्वर्य- यो: इति धातोर्लेङ्। यद्यपि 'प्रसवोऽञ्यनुशानम्' इत्युक्तं, तथाऽपि 'मातः कद्रु यदि प्रसौति भवती भूयस्सुतानीदृशान्' इति मुरार्यादिप्रयोगदर्शनात् गर्भविमोचनार्थकताऽप्यस्य प्रसति- ध्यतीत्यविरोधः॥

यथावा- तव नयनं ननु भास्वानुदारबृन्दारकं सुतं सूता- म्। कथमेष कपिमसावीदा विदितं कपिरिति श्रुतो ह्वेषः ।। ११९० ॥

ननु भगवन्! तव नयनं नेत्रभूतः भास्वान् भानुः । अनेन तेजस्वित्वमुक्तम्। उदारश्चासी वृन्दारकश्च महारूपवन्तं उत्त- मं देवं वा। पक्षे वदान्यमुख्य कर्णमित्यर्थः उदारो दातृमहतोः बृन्दारकौ रूपिमुख्यौ' इति चामरः। सुतं सूतां जनयतु। महा- तेजस्व्रिनो भानोस्तादृशसुतप्रसूतिरतुरूपैवेति भावः । एष: ईटश एव भास्वान् कपिं तिर्यश्चं जातिवृत्तरूपादिभिरतिनिहानमिति भावः। सुग्रीवमिति वस्तुस्थितिः । कथं असावीत् प्रासूत। सौतेलुङ। अतिमात्रविसदृशप्रसूतिविरुद्वेति प्रश्नः। समाधत्ते- आ इति। आ इति स्मरणार्थकमव्ययं, 'आ प्रगृह्यः स्मृतौ' इत्यमरः । विदितं इदानीं स्मृतमित्यर्थः । हि यस्मात् एषः भास्वानेव कपिरिति श्रुतः श्रुतिप्रतिपादितः। तस्मात्कपिमसा- वीदिति कार्यकारणसारूप्यपरिचिन्तनेन समाधानं 'कपिर्बभ- स्ति तेजनम्, इति श्रुतिर्भानुं कपिशब्दवाच्यं ब्रूते। कं जलं

विषमालक़ारसर: (४०) 353

पिबतीति कपिरितिव्युत्पत्तेः। अत एव 'कप्यासम्' इति पद्- विवरणावसर 'कपिस्त्वादित्यः कं पिबति किरणैः' इति वर- दगुरवः। 'कपयोऽर्केभवानराः' इति रत्नमाला। अत्रोभयत्रापि समाधानगर्भ विषमम् । प्रथमे गुणविरोधस्य प्रयोजकान्तरा- धीनं समाधानं, द्वितीये क्रियाविरोधस्य कारणे कार्यधर्मकल्प- माधीनं समाधानमिति विशेषः।

तृतीयविषमम्. इष्टार्थोद्योगतोSनिष्टावाप्तिश्र विषमं मतम्॥ अनिष्टावाप्तिरित्यत्र न इष्टावाप्तिरितीष्टावाप्तिशब्देन नञ्- समासः। इष्टानवाप्तिरित्यर्थः। अन्यश्च न इष्टमनिष्टमितीष्टशब्देन नञसमासः। अनिष्टस्यानर्थस्यावाप्तिरित्यर्थः । उक्तमर्थद्वयमप्या- सृत्तिलभ्यम्। ततश्चाभीष्टार्थमुददिश्य किंचित्कार्यमारब्धवत इष्टा- नवाप्तयनिष्टावाप्ती मिळिते एको भेद:, केवलेष्टानवापत: केवला- निष्टावाप्तिश्चेति प्रत्येकं भेदद्वयमिति त्रयो भेदास्संगृद्दीता भव- न्ति। इष्टार्थश्च-स्वस्य किंचित्सुखसाधनार्थावाप्ति: दुःखसाध- नानर्थनिवृत्तिश्च, परस्य दुःखसावनानर्थप्रापणं सुखसाधनार्थनि- वृत्तिश्चेति चतुर्विधः। तेन इष्टानवाप्तिघटिते मेदद्वितयेऽपि चा- तुर्विध्यम्। अनिष्ट्श्च-स्वस्य दुःखसाधनानर्थप्राप्तिः, परस्य सुखसाधनार्थप्राप्तिः, दुःखसाधनानर्थनाशश्चेति त्रिविधः । स्वस्ये- ष्टप्राप्तिस्तु गणितेति नानिष्टे गण्यते। तेनानिष्टावाप्तिघटिते भेद- द्वितयेऽपि त्रैविध्यम्। उदाहरणानि-तत्र स्वसुखसाधमार्थावासिरूपेष्टार्थोद्यागादि- ष्ानवाशै दुःखसाधनरूपानिष्टप्रतिलम्भे च यथा- - ALANKARA II 45

354 अलंकारमणिहारे

रामं सलक्ष्मणं प्राक्पराप्ता रक्षस्स्वसा वृषस्य- न्ती। तन्मध्ये व्यग्राऽभूद्विग्रा नव्यं मुखे विकार- मिता ॥११११॥ रक्षस्खसा शूर्पणखा वृषस्यंती कामुकी सती 'अश्वक्षीर- वृषलवणानामात्मप्रीतौ क्य' 'अश्ववृषयोरमैंथुनेच्छायाम्' इति वृषशब्दात्क्यव्यसुक् । 'वृषस्यन्ती तु कामुकी' इत्यमरः। सलक्ष्मणं रामं प्राप्ता। तयोः रामलक्ष्मणयोर्मध्ये व्यग्रा तत्प- रिहासवचनैराकुला। ततस्साहसप्रवृत्त्या विग्रा विगता नासिका यस्यास्सेति बहुवीहौ 'वेर्ग्रो वक्तव्यः' इति विशब्दोत्तरस्य नासिकाशब्दस्थ ग्रादेशः। 'विग्रो विगतनासिकः' इत्यमरः। लक्ष्मणेन च्छिन्ननाससिकोते भावः। अत एव मुखे वदने नव्यं अपूर्व विकारं विकृति इता प्राप्ता अभूत्। इण: कर्तरि क्तः। अत्र व्यग्रेतिशब्दः मुखे आदी नव्यं नविद्यमानो व्य इति व- र्णसमुदयो यस्मिन् कर्मणि तद्यथास्यात्तथा। नशब्देन समासः। विकारं तत्रैव वि इत्याकारकं वर्ण इता सती विग्राभूदिति योजना। विग्रेति निष्पन्नेत्यर्थश्चमत्कारी। अत्र सलक्ष्मणं राम- मुपभोगसुखसाधनरूपस्वेष्टसिद्ध चर्थमुपसर्पन्त्याश्शूर्पणखाया न केवलं तदलाभ: अपितु नाससिकाच्छेदरूपदुःखसाधनानर्थावापतिश्च निबद्धेति लक्षणंसगतिः । अत्रेष्टसाधनतया निश्चितात्कारण- दनिष्टकार्यावापया उत्पत्तिलक्षणसंसर्गस्यानानुरूप्यम्। एवमुत्त- रत्रापि। यथावा --

विषमालक्कारसर: (४०) 355

भिहता। भूत्वाऽसौ रमणीमणि कमले पशुक-

हे रमणीमाण कमले! असौ तेजस्वितया प्रत्यक्षदश्या सौदामनी विद्युत् सुदाम्ना अद्रिणा एकदिगिति विग्रहे 'तेनै- कदिक्' इति प्राग्दीव्यतीये अणि 'अन्' इति नकारस्य प्रकृति- भावे 'टिड्ढाण्' इति डीपू। त्वद्वज्रकण्ठिकायाः श्रियं तद्वद्दे- दीप्यमानतयाऽजसरं त्वत्कण्ठावस्थानसौभाग्यमिति भावः । ईप्सुः आमुमिच्छुस्सती अत एव मुखे वदने अभिहृता प्रहता भूत्वेति लोकोक्तिः। स्वस्वरूपदुर्लभोत्कर्षलिप्सुतया तया त्वद्वज्रका्ठि- कया मुखोपरिकृतप्रहारेति भावः। पक्षे सौदामनीशब्दव्यक्ति: मुखे प्रथमभागे अभिहता। असौरमणीत्यत्र असौः रमणीति- च्छेदः। 'रो रि' इति रेफलोपः। अत एव असौः अविद्यमानः सौ इत्याकारकवर्णो यस्यास्सा तथोक्ता भूत्वा। सौकारापन- यने दामनीति निष्पन्नेति भावः। नौरितिवदयं शब्दः। पशुक- ण्ठबन्धनयोग्याऽडसीत् 'पशुरज्जुस्तु दामनी' इत्यमरः। दामैव दामनी। स्वार्थिके अणि प्रकृतिभावडीपी प्राग्वत्। अत्र सौ-

तदलाभमात्रं किंत्वतिनिहीनपशुकण्ठबन्धनार्हरज्जुतावाप्तिलक्षणो- त्कटानिष्टलाभो वर्णित: ॥ यथावा- इष्टार्थलाभलोभादुपसर्पन्त्या ब्रजेन्दुवदनायाः। सद्यस्तनलाभेप्सुर्नीवीमपि शौरिरकृत बत शिथि- लाम् ॥ ११९३॥

356 अलंकार माणहररे

शौरि: इष्टः अर्थस्य धनस्य लाभ: अधिकफलं 'लाभोऽ- धिकं फलम्' इत्यमरः। तस्मिन् लोभात्। पक्षे अभीप्सितोप- भोगरूपप्रयोजनलामलोभादित्यर्थः । उपसर्पन्त्याः समीपमाया- नत्या: व्रजेन्दुवदनायाः नीवीमपि परिपणमपि; पक्षे कटिवसन- बन्धमपि 'स्त्रीकटीवस्त्नबन्धेऽपि नीवी परिपणेऽपिच' इत्यमरः। परिपणं मूलधनं 'नीवी परिपणं मूलधनम्' इत्यनुशासनात्। शिथिलां नश्वरीं। पक्षे विस्रस्तां। अकृत। बनेति खेदे। तत्र हेतुः सद्यस्तनलाभेप्सुरिति। तादात्विकस्वलाभेप्सुरेवायं न त्वन्ययोगक्षेमचिन्तक. इति भावः । तत्क्षणवस्ीजपरिरम्भेच्छु- रिति वास्तवार्थः । अत्राधिकधनलाभार्थिन्या व्रजविलासिन्या मा भूत्तदवापति: किंतु स्वलाभमात्रेप्सुना शौरिणा तन्मूलधनमपि शिथिलितमित्यनिष्टप्रतिलम्भश्च वर्णितः । उपपादितार्थद्वयश्ष्लेष- भित्तिका भेदाध्यवसायजीवातुकोऽयं विषमोपन्यास इति ध्येयम् ॥

यथावा- अहमपि विधुरिति मधुरिपुसधर्मतायै निबद्ध- विस्पर्धः । विधुतोऽमुनाऽन्ततोऽभूत ग्लौरलसत्ता- मवाप्य गौरैव॥११९४॥

पूर्वार्ध स्पष्टार्थम। ग्लौः मृगाङ्क: अमुना मधुरिपुणा विधुतः तिरस्कृतः अत एव अलसत्तां लसतो भावः लसत्ता न लसत्ता अलसत्ता तां अप्रकाशमानतां। यद्ा अलसः मन्दः स इवाचरतीत्यलसन् तस्य भावः अलसत्ता तां आलस्यमि- त्यर्थः । अवाप्य मन्दो भूत्वेत्यर्थः । अन्ततः पर्यवसाने गौः पशुरेव अभूत्। न तु भगवत्सधर्मेति भावः। पक्षे ग्लौशब्दः

विषमालङ्कारसरः (४०) 357

अम्ततः मध्ये 'अन्तोऽस्त्री निश्चये नाशे स्वरूपेऽग्रेऽन्तिकेऽन्तरे' इति रत्नमाला। गकारौकारयोरन्तराळे इति भावः। विघुतः उत्सारितवर्ण इति यावत्। अत एव अलसत्तां लस्य लवर्ण- स्य सत्ता स्थितिः न लसत्ता अलसत्ता लवर्णस्थित्यभावं प्राप्य गौरेव गौरिति शब्द एवाभूत्। उक्तरीत्या लकारोत्सा- रणे तथा निष्पत्तरिति भावः । अत्रापीष्टानवाप्तयनिष्प्राप्ती पू- र्ववत्।। यथाघा -- लतिकास्त्वचनुतुलनाकुतुकादभ्येत्य जननि तद्विधुताः । मुखवर्णविपर्यासात्तिलका भूत्वा व- नान्तभुवमगमन ।११९५॥ हे जननि! अल्पाः लताः लतिकाः, अल्पार्थे विहितेन कना लतानामतिसौकुमार्य व्यञ्तितम्। त्वत्तनुलतातुलनाकुतु- कात् अभ्येत्य अभिमुखमागत्य तद्विघुताः त्वत्तन्वा न्यककृताः अत एव मुखवर्णस्य वदनशोभाया: विपर्यासात् पराभवल- क्षणवैवर्ण्यादित्यर्थः। पक्षे मुखवर्णयो आदिमाक्षरयोः लति इत्येतयोः वैपरीत्यात् प्राततिलोम्यात् तिलकाः वृक्षविशेषाः भूत्वा 'तिलकः क्षुरकः' इत्यमरः । अनेन लतावस्थावस्थित- सौकुमार्यस्यापि हानिर्दयोत्यते। पक्षे उक्तरीत्या लतिकाशब्द- सितिलका इति निष्पन्न इत्याभप्रायः। वनान्तभुव अगमन् कस्यापि वदनं दर्शयितुमनीशानाः क्वापि गहनान्तरे न्यलीयन्तेति भावः । सर्वे पूर्ववत् ॥ यथावा- हरिनन्दकधुतते जास्स्वरुर्विधून्वन् शिरस्स्व.

358 अयंकार मणिशारे

मथ रोषात्। अभवत्संमुख एत्य स्थितोऽपि पुनरप्यधः कृतस्तेन ॥११९६॥ स्वरु: दम्भोळिः हरिनन्दकजिगीषुरिति भावः । हरे: भग- वतः नन्दकेन तन्नाम्त्रा खड्डेन धुततेजाः अत एव स्वं शिरो विधून्वन्निति क्रोधानुभावोक्तिः। अथ तत्क्षणमेव रोषात् समुखे अग्रभागे पत्य स्थितोऽपि द्वद्वयुद्धार्थमिति भावः। तेन नन्दकेन पुनरपि अधःकृतः न्यक्कतः अभवत्। सर्वथाऽपि नाजौषीत् किंतु पराभूत एवासीदिति भावः । पक्षे स्वरुः स्वरुशब्द: शिरः अग्रभागावस्थितमति यावत्। स्वं स्वेत्याकारकं वर्णसमुदयं विधून्वन्। त्यजन् सन् अभवत्संमुख इत्यत्र अभवत् त्संमुख इति च्छेदः। अभवत् संमुख इतिच्छेदपक्षे तकारस्य 'अनचि च' इति द्वित्वम्। मुखे अग्रभागे त्सं त्सेत्याकारकवर्णसमुदयं एत्य स्थितोऽपि तसरुर्भूत्वा स्थितोपि स्वरुशब्दे मुखगतस्ववर्ण- लोपे तत्रैव त्सवर्णन्यसने त्सरुरिति निष्पत्तेरिति भावः। तेन नन्दकेन अधःकृतः ुष्टेः खड्ाधोभागावस्थानादिति भावः।'त्स- रु: खड्डादिमुष्टी स्यात् इत्यमरः । अत्र स्वरोर्नन्दकजयरूपेष्टा- लाभः अधःकृतत्वरूपोत्कटानिष्टप्रतिलम्भश्च श्रेषेण निबद्धः। शब्दार्थयोस्तादात्म्यवैभवमीदृशस्थलेषु न विस्मर्तव्यम्। यथावा- लक्ष्म्या कुचकोकतुलाप्रेप्सुरस्तबको बको ब- भूवास्तः। इष्टानवाप्यनिष्टप्राप्ती खलु सूनभागि- नो नियते॥१११७॥ लक्ष्म्या श्रिया कुचकोकस्य स्वकुचचऋ्ररवाकस्य तुलां प्रे

विषमालक्कारसर: (४०) 359

प्सुः स्तबक: प्रशस्तकुसुमगुच्छः अस्तः निरस्तस्सन् 'नुत्त- नुन्नास्तनिष्ठयूतविद्धाक्षप्तेरितास्समाः' इत्यमरः । बकः बभूव कोकसाम्यप्रेप्सया यतमानो निरस्तः कह्ाख्यो निहीनः खगो- ड्भूत् न तूत्तमश्रीकुचकोकसदश इति भावः। किंच बक: शिव- मल्ली बभूव लक्ष्म्या निरस्तः पाशुपताख्यपुष्पतरवेशेषो बभूवे- त्यप्यर्थो गम्यते । 'शिवमल्ली पाशुपत एकाष्ठीलो बको वसुः। इत्यमरः। 'बकस्तु बकपुष्पे स्यात्कह्वे श्रीदे च रक्षसि.' इति मेदिनी च । लक्ष्मीनिरस्तस्य पाशुपतमतप्रवेशो युक्त एवेति भावः । पक्षे स्तबकः स्तबकशब्दः अस्तः अविद्यमानस्तवर्णः बको बभूव। भागो भागधेयं 'भागो रूपार्थके प्रोक्तो भागधेयै- कदेशयोः' इति विश्वः 'भागिनं भजते सुखम्' इति प्रयोगश्च। सूनः सुष्ठु ऊनः भागः सोडस्यास्तीति सूनभागी तस्य अति- मात्रनिहीनभाग्यस्येत्यर्थः। पक्षे भजतीति भागी 'संपृचानुरुध' इत्यादिना भजतेर्िनुण् 'चजोः कु घिण्यतोः' इति कुत्वम्। सूनानां कुसुमानां भागी तस्य पुष्पभाज इत्यर्थः । सुगममन्यत्। अत्रापीष्टानवाप्तचनिष्टप्रतिलम्भौ पूर्ववदेव। अर्थान्तरन्यासशिरस्क श्लेषसंकीर्णता तु विशेष:॥

तव वर्णमुपजिहीर्षुर्माधव मध्ये स्ववर्णविभ्र- यथावा-

ष्टः। बकवृत्तिमेव लब्घ्वा बलाहको नाश्चयते स्म वाचाडपि ॥११९८॥ हे माधव ! बलाहक: धारिवाहकः वलाहकशब्दश्च तव वर्णे अपजिहीरषुंः अत एव मध्ये अन्तरैव स्ववर्णात् विभ्रष्टः। पक्षे मध्ये स्ववर्णाभ्यां ला ह इत्येताभ्यां विभ्रष्टः। लाहौ इत्येतौ वर्णो विभ्रष्टी यस्येति वा। बकवृत्तिमेव-

360 अलंकारमणिहारे

शठो मिथ्याविनीतश्च स बकव्रतिको द्विजः ॥ इत्युक्तप्रकारां बकवृत्तिमेव यद्वा स्वाभीप्सितालाभाद्व- कवत्तूष्णीं स्थितिमित्यर्थः । कह्वाख्यखगत्वमेव वा । पक्षे बक इति वर्णयोः स्थितिमेव लब्ध्वा बलाहकशब्दो लाहवर्णयोरपाये बकवर्णयोरेत स्थिति भजत इति भावः। वाचाऽपि नाञ्चयते स्म 'हैतुकान् बकवृत्तींश्च वाध्यात्रेणापि नचयत्' इत्युक्तरीत्या वाञ्मत्रेणाप्यारचैतो नासीदित्यर्थः । यद्वा बकस्य तिर्यक्त्वान्मनुष्या- र्हवागवाप्तिर्नासिवेति भावः। अत्र बलाहकस्य न भगवद्वर्णाप- हाररूपेष्टानवाप्तिमात्रं अपितु स्ववर्णभ्रंशायुत्तरोत्तरोत्कटानिष्टोप- लम्भश्च वर्णित: ॥ यथावा- श्रीस्तनसाम्यं प्रेप्सुः कुलाचलो निश्चितः कु- लालोऽभूत्। तत्सदृशा इति कलशानपि विद- धानः किमीप्सितं लब्धा ॥१११९॥

कुलाचलः निश्चितस्सन् कर्तरिक्तः कुलाल: कुम्भकार: अभूत् । पक्षे कुलाचलशब्दः निर्गतः चकारो यस्य सः निश्चः निश्चः कृतो निश्चितः कुलालः अभूत् । अन्रापि श्रीस्तनसाम्य- रूपेष्टानवाप्तिपूर्वकं कुलाचलस्य कुलालत्वरूपानिष्टप्रतिलम्भः ॥ यथावा- कलभस्तव गतिविभवं सुलभं मत्वा त्वया प्रतिस्पर्धी। अलभत कशाभिघाताच्छलभत्वं हन्त वृषभाशखरिविभो ॥ १२०० ॥

विषमालंकारसर: (४०) 361

कशायाः 'अश्वादेस्ताडनी कशा' इत्यमरः, अभिघातात्। पक्षे शेन शवर्णेन अभिघातः विलोपनं 'साधनं कृता' इति समासः। कस्य कवर्णस्य शाभिघातः तस्मात् ककारमपनीय शकारन्यस- नादिति यावत्। कलभः शलभत्वं पतङ्गत्वं कलभशब्दश्शलभ- शब्दत्वं च ।।

यथावा- फणिगिरिनायकभामिनि तावकतनुसौकुमार्य- हरणेच्छम्। कश्याहतेश्शिरीषं करीषभूतं जग- ज्जननि जातम् ॥१२०१॥

हरणे इच्छा यस्य तत् हरणेच्छं, शिरीषस्य विकार: पुष्पं शिरीषं 'द्विहीनं प्रसवे सर्वे' इति कलीबता। कशामर्हतीति कश्या अर्हार्थे 'दण्डादिभ्यो यः' इति यः। कशाप्रहारानुगुणतैक्ष्ण्येति यावत्। तादृश्या आहतेः 'कश्यः कशार्ह' इत्यमरः। पक्षे कका- रेण शिवर्णस्याहते: शिवर्णस्थाने ककारनिवेशादिति यावत्। करीषभूतं शुष्कगोमयवद्तिपरुषभूतम्, पक्षे करीषमितिपदं जातं 'तद्धि शुष्कं करीषोऽस्त्री' इत्यमरः। अत्र शिरीषस्य श्रीतनु- सौकुमार्यलाभरूपेष्टप्रप्तिर्मा भूत, प्रत्युत नैसर्गिकस्वसौकुमार्य- प्रतीपकार्कश्यरूपानिष्टलाभश्च जात इति ध्येयम्।।

यथावा- तपनस्य शरीरं त्वत्तपनीयविमानदीप्तिमा दित्सु। अशकतयाSडदित एव हि करीरमासीत्स- रीसृपगिरीन्दो ॥ १२०२॥ ALANKARA II 46

362 अलंका रमणिहारे

हे सरीसृपगिरीन्दो! तपनस्य भानो: शरीरं वपुः शरीर- पदं च। त्वत्तपनीयविमानदीर्ततिं आदित्सु आदातुमिच्छामात्रं कृतवत् सत् आदितः प्रथमत एव अशकतया अशक्ततया । शक्कोतीति शकं पचादयच्। ततो नञ्समासः ततस्तल् । पक्षे- अशः अविद्यमानशवर्णः कः ककारो यस्मिस्तत् तस्य भावः तत्ता तथा। शकारलोपन तत्रैव ककारप्राप्त्येत्यर्थः। करीरं वंशाङ्कुर: आसीत तद्वन्नीलमासीत्। निस्सेजस्कमभूदिति भावः। पक्षे करीरमिति निष्पन्नमभूदित्यर्थः । 'वंशाङ्करे करीरोऽस्त्री' इत्यमरः । अत्र मानोश्शरीरस्य श्रीनिवासकनकविमानदीप्त्युपा- दित्सारूपेष्टालाभः कर्रारत्वरूपानिष्टोपलम्भश्व ॥

चक्नस्त्वत्कुचताप्तयै कमपि भजन्नन्तराप्यवै- यथावा-

लोम्यम्। ककचस्सन्परमुद्गवमेत्याग्रे भवति वक्रकच एव ॥ १२०३॥ हे श्रीरित्यध्याहृत्य संबोधनम् । चक्रः कोकः त्वत्कुचताप्तचै तावकस्तनजन्मलब्धये अन्तः मनसि कंचिद्दवं सवप्रीतिदं भातुं वा। 'मारुते वेधसि ब्रभ्ने पुंसि कः' इत्यमरः। भजन्नपीति योजना उपासीनोऽपीत्यर्थः । वैलोम्यं विलोमत्वं 'वृत्तौ चालोमशी स्तनौ' इत्युक्तसुलक्षणस्तनत्वार्हमरोमशत्वं आप्य अपीत्येतदत्राप्यनुषज्य- ते। तावन्मान्रं प्राप्यापि क्कचस्सन् करपत्रं भूत्वा अरोमशत्वेन करपत्रजन्म लब्धवानितिभावः। अग्रे अनन्तरं अन्यं उन्भवं जन्म 'जनिरुत्पत्तिरुद्भ्रवः' इत्यमरः पत्य अलोमशतया क्रकचजन्म- लब्ध्वाऽपि स्वेष्टार्थासद्वर्जन्मान्तरं प्राप्यापीत्यर्थः । वत्रकच एव वक्रकेश एव भवति न तु स्तनजन्म लब्धवानिति भाषः ।

विषमालंकारसर: (४०) 363

वक्रश्चासौ कचश्चेति विग्रहः। पक्षे चक्रशब्दः वैलोम्यं प्रति- लोमवर्णत्वं आप्य अन्तः मध्ये कमप कवर्णमपि भजन् क्रकच इति निष्पन्नः । अथ अग्रे कवर्णादप्यादी परं अतिशयिंत यथा स्या्तथा। उद्भ्वं उद्गता भा यस्य तं तथोक्तं उन्भूततया भासमान- मित्यर्थः । वं वकारं एत्य वक्रकच इति निष्पद्यत इत्यर्थः ॥ यथावा- विकलङ्कः कोडपि खगस्तव वाहत्वेप्सुरवि- रभूदग्रे। अनुकलमथ विकृतिवशात् खगेन्द्रवा- हन बभूव कलविङ्गः ॥ १२०४॥ हे खगेन्द्रवाहन ! भगवन् ! इदं प्रकृतविवक्षितार्थोपस्का/र- कम् । विकलङ्कः हेतुगर्भमिदं, विकलङ्गत्वाद्धेतोः कोऽपि खगः कशब्दबाच्यो भानुरपि। यद्वा क: खगो विकलक्कोऽपीति योजना। ईदृशस्यापि विवक्षितेष्टासिद्धिराश्चर्येति भावः। 'मारुते वेधसि ब्रभ्ने पुंसि कः, इत्यमरः । कोऽपि खगः यःकश्चिदज्ञातनामा पक्षीत्यर्थोऽप्युपस्कार्यः । 'शरार्कविहगाः खगाः' इत्यमरः। तव वाहत्वं वाहनत्वं खगेन्द्रत्वमिति भावः। ईप्सु: आप्तुमिच्छुः, इच्छा स्वायस्ता न तु फलप्राप्तिरिि भावः। अग्रे आदौ अविः मेष: सूषको वा अभूत्। वस्तुतस्तु अविः अविशब्दवाच्यः तेजोरूपो वा तव भवनं वा अभूत्। तन्मण्डलान्तर्स्थितत्वात्तवेति भावः। 'अवि- र्ना पर्वते सूर्ये मेषे मूषककम्बळे। प्राकारे भवने भासि स्त्री तु पुष्पवतोभुवोः' इति रत्नमाला। 'मूषककम्बळे' इत्यत्र आखौ कम्बळे चेत्यर्थः इति 'अवयश्शैलमेषार्काः' इत्यमरश्ोकव्या- ख्यानावसरे दशटीकासर्वस्वकारादयः। पक्षे अग्रे आदौ अवि: विकारशून्यः त्यक्तविवर्ण इत्यर्थः। अभूत्। अथ अनन्तरं अनु-

364 अलंकारमणिहारे कलं प्रतिक्षणं विकृतिवशात् उत्तरोत्तरविलक्षणविकारावाप्तिव- शात्। पक्षे कलौ ककारलकारौ तयो: पश्चात् अनुकलं 'अ- व्ययं विभक्ति' इत्यादिना पश्चादर्थेऽ्व्ययीभावः । विक्वातवशात् वेः वि इत्यकारकवर्णस्य कृतिः करणं न्यसनमिति यावत्। त- द्वशात् कलविङ्क: खगः चटकाख्यः पक्षी अभूत्। विकलङ्गशब्द उक्तरीत्या प्राथमिकवर्णोत्सारणेन ककारलकारानन्तरं विवर्णन्य सनेन च कलविङ्क इति निष्पन्न इति निर्गळतोऽर्थः। अत्र वि- कलङ्कख्रगस्य न परमभीष्टभगवद्वाहनतानवाप्ति: अपितु मूषक- त्वादुत्कटानिष्टप्रतिलम्भश्च शब्दार्थतादात्म्यनिबन्धनश्ेषभित्ति- कामेदाध्यवसायजीवातुक इति विभावनीयम्॥ यथावा - तव रुचिलिप्सु परास्तं ध्वस्तसुवर्ण कुसुम्भ- मम्ब ततः । क्वैव्यं विहाय पुंस्त्व भजतु तथाऽपि स्तनेन जीयेत ॥ १२०५॥ हे अम्ब! कुसुम्भं महारजनं कनकं वा। पक्षे कुसुम्भमिति पदं 'कुसुम्भं हेमनि महारजने ना कमण्डलौ' इति मेदिनी। महारजनं कुङ्कमकुसुममित्याहुः। तव रुचि त्विषं लिप्सु अत- एव परास्त त्वद्रुचा निरस्तं अत एव ध्वस्तः सुवर्णः शोभ- नस्वकीयवर्णः सु इत्याकारकवर्णश्च यस्य तत्तथोक्तं सत्। ततः ईदृशावस्थावापयनन्तरं क्वैव्यं अधृष्टतां नपुंसकलिङ्गतां च वि हाय पुंस्त्वं पौरुषं भजतु कलशः करिकुम्भो वा जायताम्। पक्षे पोछङ्वत्वं भजतु। सु इति वर्णोत्सारणेन कुम्भ इति पुलिङ्गो निष्पद्यतामिति भाव:। कुम्भशब्दो हि 'कुम्भी घटेभमूर्धानौ' इति पुंस्त्वेनानुशिष्टः। तथाऽपि तवेत्येतदनुषज्यते। तव स्तमेन

विषमालंकारसरः (४०) 365

स्वतस्सिद्धपुंस्त्वेनेति भावः । एकवचनस्य एकेनैव सुकरे जये न द्वाञ्यामपि सन्नद्धव्यमित्यभिप्रायः। जीयेत अभिभूयेत। ज- यतरत्राभिभवार्थकत्वात्सकर्मकता। तदुक्तं हरिणा-

उत्कर्षप्राप्तिराद्यार्थो द्वितायेऽर्थे सकर्मकः ॥

इति। अत्र कुसुम्भस्य न स्वेप्सिताल्भमात्रं अपितु रूपा- न्तरग्रहणेऽप्यवर्जनीयोऽनिष्टप्रतिलम्भश्च निबद्धः॥

यथावा-

एषः । क्षेत्रं परमपि विन्दन् क्षपाकरः पाकरस- हितोऽम्ब प्राणीत् ॥ १२०६॥

हे अस्ब! एषः क्षपाकर: चन्द्रमाः क्षपाकरशब्दश्च।. इष्टा स्वाभिलषिता या त्वद्वदनतुला तस्या अनाप्तया आद्यन्तावभि- व्याप्य आध्यन्तं आपादमस्तकं आजन्मनिधनं वा क्षरः क्षीण- र्सन् आद्यन्तयोः शुक्कप्रतिपदमावास्ययोः क्षरः क्षीण इति च। पक्षे आद्यन्ती क्षरौ क्षकाररेफौ यस्य स तथोक्त परं अन्यत् क्षेत्रं शरीर उत्तमं सिद्धस्थानं वा 'क्षेत्रं शरीरे केदारे सिद्ध- स्थानकळत्रयोः' इति मेदिनी। कमपि भगवदभिव्यक्तिक्षेत्रमि- त्यर्थः। विन्दन्नपि। पक्षे क्षे त्रं इति भिन्नं पदं क्षे परं त्रमिति योज ना। क्षे परं क्षकारमात्रे त्रं विन्दन् क्षकारस्थाने त्रेतिवर्णसमु- दायं प्राप्नुवन्नित्यर्थः । त्रपाकर: लज्जाश्रित एव पाकरसेन हितः भोकृभ्यस्सौहित्यरूपहितकारी माहनसिकस्सन्निति भावः। प्रा- णीत् अजीवत् । पक्षे त्रपाकर इति निष्पन्नः पाकर इति वर्ण

366 अलंकारमणिहारे

सहितः क्षकारमात्रे वर्णान्तरं प्राप्तोऽपि पाकर इति वर्णानुपू- व्र्यामविकृत एव सत्तामलभतेत्यर्थः । अत्रापि पूर्ववदेव क्ष्ठानवा- प्रचनिष्टप्राप्ती।

यथावा- सुरमान्विताऽपि हरिमुखभवस्मितात्प्रेप्सुरुन्तमं वर्णम्। लोपितभूयोवर्णाडसुरमा भिल्लयेव सुरभि- मल्लयासी ॥ १२०७ ॥

सुरभिमल्ली वसन्तसंबन्धिमलििकाकुसुमम्। सुरभिसंबन्धि- त्वकथनान्मल्लिकाया वर्णसौरभाद्यतिशयः प्रत्याय्यते । सुरभिः मनोजा मल्ली मल्ानाम खुरळीखेलनपरा जातिविशेषाः, तजा- तिस्त्रीत्यप्यर्थोऽनुसन्धेयः । पक्षे सुरभिमल्लीशब्दश्च। तयोस्तादा- त्म्यम्। शोभना च सा रमा श्रीः तयाऽन्विताऽपि। सुराणां मा ल- क्षमी: तदन्विताऽपीति वा। अपिशब्देन तावता अपर्याप्तत्वं गम्यते। हरे: भगवतः मुखभवं यत् स्मितं तस्मादपि स्मितवर्णादपीति यावत्। स्मितस्य मुखभवेति विशेषणेन ब्राह्मणवर्णत्वं गम्यते। उत्तमं वर्ण प्रेप्सुः। तेनेति शेषः स्मितेनेत्यर्थः। लोपितः भूयान् वर्णो नैसर्गिको यस्यांस्सा तथोक्ता। अत एव असुरमा सुष्ट रमत इति सुरमा पचाद्यच्। ततो न्तत्पुरुषः हर्षविरहितेति यावत्। भिल्ली किराती आसीत् मललजातेरपि निहिनजाति- रभूदिति भाव। मल्ली भिल्लीत्युभयत्रापि जातिलक्षणो डीष्। पक्षे लोपिता: भूयांसो वर्णाः अक्षराण यस्यास्सा 'छिन्न- भूायष्ठधूमा' इत्यादावल्पावशिष्टधूमत्यादिवत् अल्पावशेषिता- क्षरेति भावः। लुप्तान्वर्णानेव दर्शयति-असुरमेति । सुर

विषमालंकारसरं: (४०) 367

मेति वर्णत्रितयविधुरा अतएव भिल्लीति आसीत्। सुरभिमल्ली- शब्दे सुरमेति वर्णावळीलोपे भिल्ीति वर्णद्वयस्यैव पारिशे- व्यादिति भावः। अत्र सुरभिमल्लयाः भगवद्वदनस्मितादप्यधिक- वर्णलिप्सारूपेष्टालाभः स्ववर्णभ्रंशाद्निष्टप्रतिलम्भश्च शब्दार्थता- दात्मचावलम्बिश्लेषभित्तिका भेदाध्यवसायसा म्रज्यन निर्वूयढ:। यथावा- त्वद्वतिमीप्सुश्वौर्यादणकोऽच्युत वारणोऽन्तरा- सन्नः। वानरतामापापररूपाप्या तदनु वान एवा भूतू ॥ १२०८॥ हे अध्युत ! वारण: गजः वारणशब्दश्च चौर्यात् त्वद्वर्ति ईप्सु: अत एव अणकः गर्यः 'खेटगर्ह्याणकास्समाः' इत्यमरः। पक्षे अविद्यमानणकारस्सन् अन्तरा इच्छाचौर्ययोर्मध्य एव सन्नः विशीर्णः सदेर्विशरणार्थकात्कर्तरि क्ः । 'रदाभ्यां' इति नि- ष्ठातस्य पूर्वदकारस्य च नत्वम्। पक्षे अन्तरा णकारापगमानन्त- रमवशिष्टवार इति वर्णद्वितय मध्ये सन् विद्यमान: नः नकारो यस्य स तथोक्तस्सन् वानरतां परवगतां वानरशब्दतां च आप प्राप्तवान्। तदनु अपररूपस्य ततोऽपि निहीनरूपस्य आप्या। पक्षे अपरं अपगतरफं यद्रूपं तस्य आप्या। रेफोत्सारणेनोत यावत्। वान एव शुष्क एव अभूत्। 'वानश्शुष्कफले शुष्के सीवने गमने कटे' इति हेमचन्द्रः । पक्षे वानशब्द: अभूत्। अत्र वारणस्य भगवद्तिस्तेयरूपेष्टानवापि: अणकत्वाद्यीिष्टप्र- तिलम्भश्च निबद्ध:। यथावा- नीलाम्बर भगवंस्तव चेलाकारं परं परिप्रेप्सुः।

368 अलंकारमणिहारे

विनयन्नप्यात्मानं वनराशिः प्रान्ततो वराशिरभूत् ॥१२०९॥

हे नीलाम्बर बलभद्र भगवन्! 'नीलाम्बरो रोहिणेयः' इत्यमरः। वनराशि: जलधिः वनराशिशब्दश्च। परं उत्कृष्टं तव चेलाकारं वसनस्य नीलरूपं तसतुल्यतामित्यर्थः । परिप्रेप्सुः अत एव आत्मानं स्वं विनयन्नपि तद्रूपग्रहणयोग्यतार्थ शिक्षयन्नपि। पक्षे विनं कुर्वन्विनयन् विगतनकारं कुर्वन् सन् प्रान्ततः पर्य- वसाने वराशि: स्थूलपटः 'वराशिः स्थूलशाटकः' इत्यमरः । अभूत् अन्यत्र वराशिरिति निष्पन्न इत्यर्थः। अन्न भगवद्वलभद्र- दिव्यांशुक रूपलक्षणेष्टालाभः स्थूलपटत्वरूपानिष्टप्रतिलम्भश्च वन. राशेर्वर्णित: ।। यथावा- भुव इव तवाप्यनन्त प्राप्तुं यद्ंशुकत्वमुद्यु-

हे अनन्त ! उललङ्गितन्रिविधपरिच्छेद भगवन्! वाराशि: ज- लधि: भुव इव परिच्छिन्नया भूमेरिव तव्ापि अपरिच्छिन्नस्य भवतोऽपि अंशुकत्वं सूक्ष्माम्बरत्वं 'अंशुकं श्रक्ष्णवस्त्रे स्याद्वस्त्र- मात्रोत्तरीययोः' इति मेदिनी। प्राप्तुं यदि उदुङ्के तदा आ- द्याकारस्य प्राथमिकस्वस्वरूपस्यापि हासात् संकोचात् वराशिः स्थूलपट एव स्यात् न तु सूक्ष्मश्ाध्यतमभवाद्दिव्यांशुकमिति भावः। वाराशिशब्दः प्राथमिकस्य आवर्णस्य हस्वत्वाद्वराशि- शिति निष्पन्न इति वस्तुस्थितिः । अश्रापि पूर्ववदेव विषमम् संभावनसकीणित्वं विशेषः।।

विषमालक्वारसर: (४०) 369

यथावा- द्विजजनिभुवमच्युत तव वदनं द्विजराजताम- दात्पूर्णेन्दुः। वशयितुमिच्छुः क्रमशो मलिनात्मा- ड्रविभ्रभामुपाजीवदहो॥ १२११ ॥ हे अच्युत! पूर्णेन्दुः द्विजराजतामदात् अहं ब्रह्मणानां राजेति गर्वात् 'सोम एव नो राजेत्याडुर्ब्राह्मणीः प्रजाः' इति श्रुतेः । द्विजजनिभुवं ब्राह्मणोत्पत्तिस्थानं 'ब्राह्मणोऽस्य मुखमा- सीत्' इति श्रुतेः । तव वदनमपि वशयितुं स्ववशे विधातुं इच्छन् सन् क्रमशः क्रमेण मलिनात्मा ईदशसंकल्पेन पापिष्ठ- स्सन्, असितपक्षे कलापचयेन निष्प्रभशरीर इति वस्तुस्थितिः। अविप्रस्य अब्राह्मणस्य शूद्रस्य भां वर्चः, स्वस्य ब्राह्मणराजताप्र- ख्यापनाय तज्जनिस्थानभूतभगवन्मुखवशीकरणप्रवृत्तस्स्वयमेवा- ब्राह्मणतामवापेत्यर्थः। पक्षे अवेः भानो: तेजः उपाजीवत् उपजीव्य- त्वेनाभ्युपैदित्यर्थः। दर्शे चन्द्रमसः रविसंबन्धस्य तद्दसतेजस्त्वस्य- च श्रुत्यादिप्रसिद्धत्वात्। आहुश्च ज्योतिर्विद :- 'सलिलमये श- शिनि रवेर्दीधितयो मूर्छितास्तमो नैशम् । क्षपयन्ति' इति। अत्रापीष्टानवाप्तयनिष्टप्राप्ती स्पष्टे। यथावा- यशसा मराळिका तब विजिताSमाळिर्भव- न्त्यथ कर्थचित्। राका सती स्मितरुचाऽन्ततोS- म्ब कारास्थिता ह्यवाङ्मूर्धा ।।१२१२।। हे अम्ब! मराळिका हंसी त्वदशस्साम्यमभिलषन्तीति भावः। तव यशसा विजिता सती अत एव अमाळि: अमा- ALANKARA II 47

370 अलकारमणिहारे

वास्यायास्सखी भवन्ती सती 'आळिस्सखी' इत्यमरः । मलिना भवन्तीति यावत्। पक्षे अमा आळि: इति च्छेद: । मकार- ळिकाराभ्यां शून्या सतीत्यर्थः । अथ कर्थचित् महता प्रय- लेन। पक्षे मकारळिकारत्यागक्केशनेत्यर्थः। राका पूर्णनिशाकर- पूर्णिमा सती वैशदं संपादितवतीति यावत्। मराळिकेति शब्दव्यक्तिः त्यक्तमकारळिकारत्वेन राकेति निष्पन्नेत्यर्थः। तव विजितेत्येतत्पद्द्वयमप्यनुषज्यते। तव स्मितरुचा तदवस्था लोकनजनितमन्दहासत्विषा विजिता सती अन्ततः पर्यवसान दशायां अवाङ्मूर्धा अधःकृशिरास्सत्यपि कारास्थिता बन्ध नालयस्था। हीत्यवधारणे। अभूत् उक्तदुरवस्थामेवाप्नोत् न तु स्वाभाष्टमिति भावः। पक्षे अवशिष्टा राकेति शब्दव्याक्ति र्विलोमत्वे कारेति निष्पन्नाऽभूदित्यर्थः । अत्र मराळिकायास्सर्व

सिश्च शब्दार्थतादात्म्यमूलकश्ेषावलम्बिनी॥।

यथावा -- त्वत्कचकलापलक्ष्म्या स्वकलापच्युतिमुपेत्य वचनीयः। कनकगिरीशविलासिनि कपीशता- मश्नुते कलापीझ: ॥ १२१३॥

हे कनकगिरीशविलासिनि! कनकिरि: वेङ्कटाद्रिः। क- लापीशः मयूरवरेण्यः त्वत्कचकलापलक्ष्मीप्रेप्सुरितिभावः। अत एव त्वत्कचकलापलक्ष्म्या हेतुभूतया स्वकलापस्य स्वबर्हस्य च्युर्ति हानि एत्य वचनीय: स्वकनीयस्त्वमविगणय्य महनीय रमाकचकलापताल्यलिप्सुस्स्वकलापस्यैव हानिमवाप्य लोकैगर्र-

विषमालङ्वारसरः (४०) 371

णीयस्सन्निति भावः। कपीशतां कीशोत्तमतां अश्नुते स्वाभी- ष्टालाभानिष्टाश्यागमाभ्यां आकुलमना: कपिवद्तिमात्रचपलो भव- तीति भावः। अन्यत्र कलापीशशब्दः स्वकस्य स्वकीयस्य लावर्णस्य अपच्युर्ति प्रच्यवनं एत्य वचनीयः वक्तुमर्ईश्चेत् कपीश इति निष्पद्यत इत्यर्थः ॥

यथावा- त्वत्फालरुचा ध्वस्ता विकलाऽच्युत विधुकला कमपि वर्णम्। अप्राप्तागतपूर्वाकारा तत आवि- ला समजनिष्ट ॥ १२१४ ॥

हे अच्युत! विधुकला चन्द्रकला त्वत्फालविडम्बनेच्छु- रिति भावः। त्वत्फालरुचा त्वदीयललाटसुषमया ध्वस्ता परा- भूता अत एव विकला अवयववैकल्यं प्राप्ता कमपि यं कंचि- दपि वर्ण रूपं अप्राप्ता नैतावदेव गतपूर्वाकारा ध्वस्तप्राचीन- स्ववर्णा सती ततः आविला अनच्छा समजनिष्ट 'कलुषोऽनच्छ आविलः' इत्यमरः। पक्षे विधुकलेति शब्दव्यक्तिः अर्थगतस्य स्त्रीत्वस्य शब्द आरोप इत्यसकृदवोचाम । ध्वस्ता घु: अस्तः निरस्तः यस्यास्सा तथोक्ता निरस्तधुवर्णा सतीत्यर्थः । विकला विकलेति निष्पन्ना सती कमपि के इत्याकारकवर्णमपि अप्राप्ता विगतककारेति यावत्। आगतपूर्वाकारा आगतः अधिगतः पूर्वः सर्ववर्णेभ्यः प्रथमः आकारःआ इति वर्णः यस्थास्सा तथोक्ता सती आविला समजनिष्ट। विधुकलाशब्दो घुवर्णलोपे विकलोते निप्पन्नः ततः ककारलोपे आदावाकारप्रानी चाविलेति निष्पन्र इति निर्गळितोऽर्थः । अत्रापीष्टावाप्तयनिष्टप्राप्ती स्पष्टे॥

372 भलंकारमणिहारे

यथावा इक्षुरसोडम्ब त्वह्ाग्रसदूरधुतस्सदासतां बिभ्र- त्। कमपि भजन्रन्तेऽभूदिक्षुरको नास मधुप- भोग्योऽपि॥ १२१५॥ हे अम्ब! सः स्वादुत्वेन जगद्विदितः इक्षुरसः रसालासव इति यावत्। त्वद्वाग्रसादप्युत्कर्षेप्सुरिति भावः । त्वद्वाग्रसेन दूरधुतः अत एव दासतां किंकरतां बिभ्रदपि अन्ते अन- न्तरं कमपि भजन् व्रह्माणमुपासीनोऽपि इक्षुरकः क्षुद्रकण्टाक वृक्षावेशेष एवाभूत् न तु त्वद्वाग्रसादुत्कृष्टः। अत एव मधुपानां शीधुपातृणां मधुकराणामिति च। भोग्योऽपि नास नासीत्। आसेति तिङन्तप्रतिरूपकमव्ययम्। 'मधुवतो नेक्षुरकं हि वी- क्षते' इत्युक्तेरिति भावः । पक्षे इक्षुरसशब्द: सदा असतां अविद्यमानसकारतां बिभ्रत् ध्वस्तसकार इत्यर्थः । अन्ते अव- साने कं कवर्णमपि भजन् प्राप्तुवन् सन् इक्षुरक इति निष्पन्र इत्यर्थः । अत्रेक्षुरसस्य इष्टानवाप्तिरनिष्टप्रतिलम्भश्च स्पष्ट एव ।। यथावा- स्वरतोSम्ब वल्लकी तव धुता तुलयितुं वचांसि कीरीभावम्। यान्त्येव वह्लरीत्वं याता सुकुमार- तापराभूताडभूत् ॥ १२१६॥ हे अम्ब! वल्लकी वीणा त्वत्स्वरतुलनेच्छुरिति भावः। तव स्वरतः कण्ठस्वरेण धुता सती तव वचासि तुलयितुं कीरीभावं शुकीभावं यान्त्येव गच्छन्त्येव वल्लरीत्वं कुसुममअ- रीत्वं याता। कीरीभावावातयवसर एव वल्लरी बभूवेत्यर्थः।

विषमालक्गारसरः (४०) 373

अथ सुकुमारतया सौकुमार्येण पराभूता अभूत्। पक्षे वल्की- शब्द: कीरीभावं कीवर्णस्य रीवर्णत्वं कीवर्णापनयनेन रीव- जन्यसनमित्यर्थः। यान्त्येव सती वल्लरीति निष्पन्नेत्यर्थः । अत्र वल्लक्या ईपिसितालाभ: अनिष्टपरंपरावाप्तिश्च द्रष्टव्या॥

यथावा- नारायण तव कीर्तिभिरैरावत एव भग्नमुख- वर्णः । वलतेत्रपावलीढः पारावततामवाप्य वन- सीम्नि॥ १२१७॥

भग्र: मुखवर्णः वदनतेजः आदिवर्णश्च यस्य स तथोक्तः। अत एव त्रपया लज्या अवलढिः। पक्षे अत्र पावलीढः इति च्छेद: अत्र निरस्तमुखवर्णस्थाने पावलीढ: पावर्णेन युक्त:पा- रावततां कपोततां तद्वद्वूम्रवर्णतामिति यावत्। पक्षे पारावत- शब्दतामित्यर्थः । स्पष्टमन्यत् । अत्रापि भगवत्कीर्तिताल्येप्सो- रैरावतस्य इष्टालाभानिष्टप्राप्ती वर्णिते॥

यथावा-

रः। आपद्यासारत्वं श्रीपरिवृढ कूपमात्ररूपम- वाप ॥ १२१८॥

हे श्रीपरिबृद! अकूपार: सिन्धु: त्वद्गाम्भीरयेंप्सुः अत एव धुतः त्वयेति शेषः। अत एव भ्रष्टः स्वस्य आद्यः प्राथमिकः आकारो रूपं गाम्भीर्यादिकं यस्य स तथोक्तः । भ्रष्टः स्वाद्यः रुध्य: आकारो यस्येति च। अत एव असारत्वं विबलत्वं नी-

374 अलंकारमणिहारे

रसत्वं च आपद्य प्राप्य कूप: प्रमाणमस्य कूपमात्रं तत्तुल्य- प्रमाणमित्यर्थः । तादशं च तत् रूपं अवाप । अगभीर आसी- दिति भावः। पक्षे अकूपारशब्द: भ्रष्टः स्वस्य आद्यः प्राथ- मिकः अकारः अइति वर्णों यस्य से तथोक्तः । द्वितीयाकार- व्यावृत्त्यर्थमाद्याकार इत्युक्तम्। असारतां आश्च रश्च आरो ताश्यां सह वर्तत इति सारःन सार: असारः तस्य भावः तत्ता तां आकाररेफरूपव्यञ्ञजनविहीनतामित्यर्थः। आपद्य कूपावेव कूपमात्रं तथोक्तं रूपं अवाप। आद्याकारस्य पकारोत्तराकार- रेफव्यअनयोश्चापायेन कूप इति वर्णद्वयमात्रावशेषितं रूपमल- भतेत्यर्थः । अत्रापि पूर्ववदेव विषममनुसन्धेयम्। यथावा- कलभाधीशस्स्वकरे त्वदूरुभेप्सुस्त्वया कृतो विकलः । भाधशिोऽप्यस्तु ततश्ररणेन नखेन वा समः किं स्यात् ॥ १२११॥ हे भगवन्! कलभाधीशः गजराजः रवकरे त्वदूर्वोः भां ईप्सुः अत एव त्वया विकल: निस्तेजाः रलयोरभेदात् विकर: शुण्डाविधुर इति वा कृतः । ततः भाधीशः भानां आदन्तोऽयं भाशब्दः भासामित्यर्थः, अधीशः सहस्ांशुः भानां ताराणां अधीशः चन्द्रमाः अपिवा अंस्तु । तत इत्यावर्त्यते। ततः एवं भणनादृपि चरणेन तवाङ्गिणा नखेन वा समः स्यात् किम्। भातुत्वेऽ्यारुण्य ्रणतुल्य: इन्दुत्वेऽपि विशदिमादिना नखतुल्यो वा न स्यािति भावः । अन्यत्र कलभाधीशशब्दः ककारलकारविधुरितः भाधीश इति निष्पद्यत इत्यर्थः । पूर्वव द्विषमम् ॥

विषमालश्ारसर: (४०) 375

यथावा- त्वद्वचनरसघुतत्वाद्व्यपयातायाऽव सत्तिमत्स्वा- न्ता। सा मृद्दीका स्वामिनि कामं स्यान्मृत्तिकैव को विशयः ॥ १२२० ॥

हे स्वामिनि! या मृद्धीका द्राक्षा 'मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा' इत्यमरः। त्वद्वचनरसलिप्सुरिति भावः। त्वद्वचनरसेन धुत- त्वात् व्यपयाता दूर क्वापि गता सती अवसत्ति: अवसाद: सोऽस्यास्तीति अवसत्तिमत् स्वान्तं हृदयं यस्यास्तथाभूता आभूदिति शेषः दीनमानसाऽभूदित्यर्थः । सा मृद्धीका काम मृत्तिकैव स्यात् मृदाकारतामेवापद्येत। तद्वन्ीरसा संपद्येतेति भावः। पक्षे धुतत्वाद्वयपयातेत्यत्र धुतत्वात् द्वयपयातेोति च्छेदः। धुतत्वात् व्यपयातेति प्राथमिकच्छेदपक्षे दकारस्य 'अनचि च' इति द्वित्वं, याऽवसत्तिमत्स्वान्तत्यत्र या अवसत् त्तिमत्स्वान्तेति च्छेदः। या मृद्धीकेति शब्द्व्यक्ति: द्वयपयाता द्वी इत्याकारक- वर्णादपगता। द्वी इत्याकारकवर्णः अपयातो यस्या इति वा। उत्सारितद्वीवर्णेत्यर्थः । त्तिः द्वित्वघटितस्तिकारः सोऽस्या- स्तीति त्तिमान् स्वान्तः स्व्रान्तरं यस्यास्सा तथोक्ता सती अवसत् अवात्सीत्। अस्मिन् पक्षे अवसत्तिमदित्यत्र तकारत्रये 'झरो झरि सवर्णे इति द्वितीयतकारस्य लोपे अर्थद्वयेऽरपि द्वितकारत्वं द्रष्टव्यम्। अन्तोऽस्त्री निश्चये नाशे स्वरूपेऽ- ग्रेऽन्तिकेऽन्तरे' इति रत्नमाला। मृत्तिकेव स्यात् उक्तरात्या मृत्तिकोति निष्पद्येतेत्यर्थः । अत्र मृद्धीकाया न परं श्रीवचनरः सालाभः अपितु मृत्तिकात्वरूपोत्कटानिष्टप्राप्तिः।

376 अलंकारमणिदररि

यथावा- दिवमेत्य अचीपतिरिति नहुषोऽभिरयतिलि- प्स एवाथ। शप्तोऽभिख्याहीनः पाराङ्मुख्या- च्छ्रियस्तिलिप्सोऽभूत् ॥ १२२१ ॥

नहुष: प्रसिद्धः दिवं स्वर्गे पत्य पेन्द्रं पदमासाद्येति यावत्। शचीपतिरिति अभिख्याती लिप्सा यस्य स तथाभूतस्सन्नेव। अथ ईदृशसंकल्पानुपदमेव श्रियः लक्ष्मयाः पाराङ्मुख्यात् शप्तः मुनिनेति शेष: । अभिख्याहीन: तेजोविधुरः तिलिप्सः अजगर: अभृत्। यद्यपि 'अथ गोनसे। तिलिप्सस्स्यात्' इत्यनुशासनात् गोनस्ाख्यमहाहिविशेषवाच्येव तिलिप्सशब्दः, न त्वजगरवाची 'अजगरे शयुर्वाहस इत्युभौ' इत्यनुशासनात्। तथाऽपि तयो- र्गोनसाजगरयोग्रोहनक्रयोरिव यर्तिकचिद्वैलक्षण्यानादरणाभेद: क- विसमयासेद्ध इति ध्येयम् । तिलिप्सशब्दं तिलित्स इति केचि- त्पठन्ति। अस्माभिस्तु तिलिप्स इति प्रचुरपाठमनुसृत्यायं वि- च्छित्तिविशेषः प्रदर्शित'। 'तिल गतौ' तेलतीति तिलिः 'इक्कृ- ष्यादिभ्यः' इति इक् जङ्गमं वस्तु। तं प्साति भक्षयतीति तिलिप्सः । 'प्सा भक्षणे' आदादिकादस्मात् 'आतोऽनुपसर्गे' इति कः। यद्ा 'तिल स्नेहने' तुदादि: तिलनं तिलिः, तेन प्सातीति तथोक्तः। यथाकथंचिदर्थप्रदर्शनमिदम्।नात्रावयवार्थे विशेषतोSभिनिवेष्टव्यं रूढशब्दत्वादस्य। अत्र नडुषस्य शची-

निबद्ध:। पक्षे अभिख्यातिलिप्सशब्दः अभिख्येति वर्णपड्क्ते- विरहे तिलिप्स इत्यवशिष्यत इत्यर्थः ॥

विषमालक्गारसर: (४०) 377

यथावा- ननु मेचकीबुभू पुस्तव बहुधामापहरणतः कोऽ- पि खगः । पापस्सन्पेचकतामाप गतः कृष्ण हन्त विशदांशुकताम्॥ १२२२॥ ननु हे कृष्ण! इदं वक्ष्यमाणार्थोपस्कारकम् । विशदां स्फुटां शुकतां कीरत्वं गतः प्राप्तः कोऽपि खगः शुक इत्यर्थः । बहु यथास्यात्तथा मेचकीबुभूषुः स्वकीयहरितघर्णस्य नातीव- मेचकत्वादतिश्यामलीभवितुमिच्छुरित्यभिप्रायः । यद्ा विशदाः अंशवो यस्य स तथोक्तः, कप, पाण्डुरवर्ण इत्यर्थः । तत्तां गतः प्राप्तः कोपि खगः हंस इति भावः । मेचकीबुभूषुः असिती- भवितुमिच्छुः । अभूततद्भाव च्त्िः। पक्षे मेचकाः चन्द्रकाः अस्य सन्तीति मेचकी मयूर: बुभूषुः 'मेचकस्तु मयूरस्य चन्द्रके श्यामले पुमान् । तयुक्ते वाच्यवत् कीव स्रोतोऽनान्धकारयोः' इति मेदिनी। 'मेचकश्चन्द्रके ध्वान्ते नीले ना तद्ति त्रिषु' इति रत्नमाला च। तव धाम्ः त्विषः नीलिम्न इत्यर्थः । अप हरणतः अपहाराद्वेतोः पापः पातकी सन् 'अथ त्रिषु द्र पापपुण्यसुखादि च, इत्यमरः। पेचकतां उलूकतां आप हन्तेतति विषादे। वस्तुतस्तु कोपि खगशब्द: बहुधा मेचकीबुभूषुः मे- चकशब्द्ो भववितुमिच्छुः, मः म् इति हल्मात्रस्य आपहरणतः ईष- दपहारात् पं प् इति व्यञ्ञनं आप्रोतीति पापः तथाभूतस्सन् पेचकतां पेचकशब्दतामाप मेचकशब्दो बुभूपुरुक्तरीत्या पेचक- शब्दोऽभूदित्यर्थः । अत्र शुकस्य हंसस्य वा मयूरतां प्राप्सोर्न केवलं तदलाभः अपितु पेचकत्वरूपोत्कटानिष्टप्रतिलम्भः । अयं

निर्व्यूढः॥ ALANKARA II 48

378 अलंकारमणिहारे

एषूदाहरणेकु प्रायेणोपमामूलकत्वं अप्रस्तुतप्रशंसागर्भत्वं सेषोत्तम्भितत्वं च द्रष्टव्यम्। एवमिष्टानवाप्तयनिष्टपाप्तचुभयक- ता उत्पत्तिलक्षण संसर्गस्याननुरूपता सामान्यतो दर्र्शिता। पूर्वो- क्चतुर्विधेदाया इष्टानवासः पूर्वोक्तत्रिविधभदेनानिष्टेन संसृष्टी इयमेव द्वादशविधा भवति। तत्र स्वस्य सुखसाधनवस्त्वनवापि- दुःखसाधनवस्तुप्राप्तिरूप उभयभेदस्तावदुदाहतः ॥ स्वस्य दुःस-

तरळत्वं विजिहासुर्द्ुमणिस्तव हारमध्यरत्न- त्वम्। प्राप्यापि न तदहासीत्परंतु तत्रास बत वृषाद्रिमणे ॥१२२३॥ द्ुमणणि: तरणिः स्वर्लोकरत्नमित्यपि गम्यते। तरळत्वं स्व- स्य चापल्यं षिद्धत्वं वा भास्वरत्वमिति तुवस्तुस्थितिः । 'त- रळं चश्चले षिद्ने भास्वरेऽपि त्रिलिङ्गकम्' इति मेदिनी । वि जिहासु: तब हारमध्यरत्नत्वं प्राप्यापि तत् तरळत्वं नाहासी त् नात्यांक्षीत् । पुनरपि तरळत्वेमवापद्यतेत्यर्थः । हारमध्यग- त्वात्तरळसंज्ञो बभूवेति वस्तुस्थितिः । परंतु तत्रास त्रासाख्यं मणिदोषमवाप्सीत् बिभायेतति वा अर्थः। 'तरासो भीमिदोषयोः' इति विश्वः। पक्षे तत्र आस इति च्छेदः। तत्र हारमध्ये। आस दिदीपे इत्यर्थः । 'भस दीपौ' लिट्। अत्र द्ुमणेस्तरलत्वरूपदुःख- साधनवस्तुनिवृत्त्युद्यमात्तदनिवृत्ति: त्रासरुपदुः खान्त र स ा घ् न ा वा - पिश्च निबद्धा। इदमेवानर्थपरिहारार्थरूपेष्टार्थसमुद्यमात्तदनवा- प्िरनिष्टान्तरप्राप्तिश्चेति व्यवहियतेऽन्यत्र॥ श्रेषभित्तिकाभेदाध्य- वसायोत्तम्भितमिदम्।।

दुःखसाधनप्राप्तिरित्युभयं यथा-

विषमालक्कारसरः (४०) 379

हिंसितुमना भवन्तं कंसरिपो स्तन्यदानतः काचित्। हिंसामाप नृशंसा पुंसामवतंस बहु- तरां सैव । १२२४॥। अत्र सैवेत्यनेन भगवद्निष्टप्रापणाभावो दर्शतः । यथावा- राघव तव प्रतापप्रदीपनिर्वापणाय कृतयतनाः। निशिचरबलपतिशलभास्सुलभं निर्वापणं स्वय- मविन्दन् ॥ १२२५ ॥ निर्वापणाय शमनाय। निर्वापणं शमनं निधनं च। 'नि- र्वापणं संज्षपनम्' इत्यमरः । अत्र निशिचरबलपतिशलभानां रघु-

मेव तदनिष्टप्राप्तिः। रूपकसंकीर्णमिदम्।। यथावा- बन्हुं जगतां बन्धुं नन्दवधूस्त्वां गुणैः प्रयस्य- न्ती। सन्दानिता गुणैस्ते नन्दात्मज सैव मन्द- विस्पन्दा ॥ १२२६॥ त्वां गुणैः रज्जुभि: बन्दुं नद्ुं 'बन्ध बन्धने' असमा- तुमुनू। नकारदकारधकारसंयोगः । ते तव गुणैः रज्जुभि: सौ- शील्यादिकल्याणगुणश्च। अत्र यशोदाया न केवलं स्वनन्दन- बन्धनप्रापण रूपेष्टानवाप्तिः। अपितु तद्गणैरात्मन एव बन्धनरूपा- निष्टप्रतिलम्भः । अस्य बन्धस्यानिष्टत्वं च गुणशब्दोपात्तार्यन- यक्षेष भित्तिका भेदाध्यवसायनिर्व्यूढम्॥

380 अलंकारमणिहारे

यथावा- त्वद्रूपमभिवुभूषुं विभग्नवदनं विधाय जीमूत- म्। वेधा: कोधान्मुमुवे भग्नमुखोऽयं भवत्यतो मूतः ॥ १२२७॥ वेधाः ब्रह्मा तव रूपं स्तिग्धश्यामलिमानं अभिभूषुं अभ- भवितुमिच्छुं। अभिभवः दु.खसाधनानुकूलव्यापारः। जीमूतं क्रोधात् विभग्नवदनं विधाय मुखे गाढं प्रहत्येति भावः। लोकोक्तिरियम्। मुमुवे बबन्ध। 'मूङ् बन्धने' लिट्। अत एव अयं जीमूतः भग्नमुखः पराहततया परेषां वदनं दर्शयितुम- नीश इति यावत्। मूतः बद्ध एव भवति। मूङ्धातोरव क- र्मणि कः। 'बद्धे संदानितं मूतम्' इत्यमरः । जीमूतशब्दो लुप्तमुख्यर्जावर्णः मूत इति भवतीति वस्तुस्थितिः । अत्र भग- 식 मूतस्य तदलाभः, किंतु मुखभङ्गादिरूपदुखसाधनावात्तिश्व निबद्धति लक्षणसंगति: ॥

यथावा- श्रीकुचजयसन्नद्दस्तदभिविलूनाग्रयगुणक एव ततः । कमपि भजन्नाकारं कोकः काको भवन्नरि- ष्टोडभूत् ॥ १२२८॥ कोक: चफ्रवाकः 'कुक आदाने' इत्यस्मादचि लघूपधल- क्षणो गुणः । श्रीकुच्ययोः जये अभिमवे। अभभवो न्यूनी- करणं परसमवेतदुःखानुकूलव्यापारः । तस्मिन् सन्नद्धः सज्जः । अत एव ता्यां अभिविछूनः सर्वात्मना छिन्नः अग्रथः श्रेष्ठः

विषमालद्वारसरः (४०) 381

गुण: रम्यत्वादि: पराक्रमादिश्च यस्य स तथोक्तः । 'शेषा - द्विभाषा' इनि कप। कृत्तपरार्थ्यमौर्वींक इत्यपि गम्यते। एव- कारेण निरस्तस्य गुणस्य पुनर्दौर्लभ्यं द्योतितम्। अत एव ततः कमपि अतिशोचनीयं आकारं आकृति भजन् काको भवन् वायसो भवन् अरिष्टः अरिष्ट अशुभं मृत्युचिह्नं वा अस्यास्ती- त्यरिष्टः अर्श आदित्वादच् । अरिष्ठशब्दवाच्योऽभूदिति तु त- त्वम् । 'अरिष्टमशुभे ताम्रे लशुने सूतिकागृहे। मृत्युचिह्ने च ना त्वेष काके फेनिलनिम्बयोः' इति रत्नमाला। पक्षे कोकः कोकशब्दः अग्रयः अग्रे स्वान्तरं भवः गुणः गुणसंश्षिक ओ- कार: यस्य स तथोक्तः अग्रचगुणः क: कवर्णः सः विलूनो यस्येति बहुवीहिगर्भो बहुवीहिः। निरस्तकोवर्ण पवेति भावः। ततः कं कवर्ण। आकारमपीति योजना आवर्ण च भजन् कोकारस्थाने कावर्ण प्रतिपद्यमान इत्यर्थः । अत एव काको- भवन् काक इति निष्पद्यमानस्सन् अरिष्टः वायसवाचक इति यावत्। अभूत। वाच्यावचकयोस्तादात्म्यं न विस्मर्तव्यम्। अत्र

न तदलाभमात्रं प्रत्युत काकतावाप्तिपर्यन्तानिष्टप्राप्तिरित्युभयं द- र्शिंतम् ! यथावा- त्वन्मुखतिलकं जतुं चान्द्रमसो मदबलाद्यदि कलङ्ग: । उद्वल्गेत्तद्विजितः कङे भविता मदम्बलं चोज्झन् ॥ १२२९॥ हे श्रीरिति सामर्थ्याल्लभ्यते। चान्द्रमसः कलङ्क मदश्च बलं च मदबलं समाहारद्वंद्वैकवचनम्। श्यामलिमातिशयगर्वात्

382 अलंकारमणिहारे

आश्रयबलाच्च त्वन्मुखतिलकं जेतुं अभिभवितुं उद्धल्गेत् उत्पते- ददि तेन तिलकेन विजितः मदं गर्व बलं शाक्ति च उज्झन्ं कङ्को भविता गृधविशेषतुल्यो भविता। गृधो ह्यामिषगृध्नुस्त इैलिक्यसौलभ्ये अविमृश्य सहसाऽभिपत्य यथा बलीयोभिर्वि- हायोभिरभिहतो दूर धावेत्तथाऽयमपि कलङ्क इति भावः। पक्षे मदम्ब लंख इति च्छेदः। हे मदम्ब मन्मातः! कलङ्क: कल- इशब्द लं लकारं, चकारो भिन्नक्र्मः कङ इत्यनेन संबध्यते। उज्झन् कङ्कश्च भविता कङ्क इति च निष्पत्स्यत इत्यर्थः । यद्वा चस्त्वर्थ: उज्झंश्रति संबध्यते। लं त्यजस्तु कङ्कइति भवि- तेत्यर्थः। अन्रापि कलङ्कस्य श्रीवदनतिलकाभिभवरूपेष्टार्थोद्योगा- तदनवाप्ति: कङ्कत्वरूपोत्कटानिष्टप्राप्तिश्च श्रेषमूलातिशयोपजी- विता वक्ष्यमाणसंभावनरूपेण निबद्धा। यथावा- नाथ मसारस्तव रुिजयमीप्सुरुपेत्य सप्रथ- मभङ्गम्। लब्ध्वाSपि विभवमग्रे विसारतां प्राप्त- वान् जितोऽक्षिम्याम् ॥ १२३०॥ हे नाथ सः प्रसिद्धः मसारः इन्द्रनील. 'मसार इन्द्र- नीले स्यात्' इति 'मसारगल्वर्कमुखः' इत्यत्र भूषणे कोश उदाहतः। तव रुचे: जयं अभिभवं ईप्सुस्सन् प्रथमभङ्गं आदा- वेव पराभवम्। पक्षे मसारशब्दः, सप्रथमभङ्गमित्यत्र सप्रथ म- भङ्गमिति च्छेदः। हे सप्रथेति संबुद्धचन्तं नाथेत्यस्य विशे- षणम्। प्रथया प्रख्यात्या सह वर्तत इति सम्रथः तस्य संबुद्धिः। मभङगं मकारलोपं उपेत्य अग्रे अनन्तरं आदिभागे च विभवं प्राभवं जयसाधनभूतमिति भावः। पक्षे वि इति वर्णस्य भवं

विषमालङ्वारसरः (४०) 383

सत्तां लब्ध्वाऽपि। अपिना तद्विभवस्णाकिचित्करता ोत्यते। पक्षे अपिस्समुख्चये। न केवलं मकारलोपं किंतु तत्रैव विका- रस्थिति च प्राप्येत्यर्थः। विसारतां मीनतां 'विसारइशकुली च' इत्यमरः। निस्सारतां दौर्बल्यमिति च गम्यते। पक्षे विसार इति निष्पन्न इत्यर्थः । अक्षिश्यां तव नयनाभ्यां जितः। अत्रापि पूर्ववदेवोभयम् ॥

यथावा- दानेन त्वद्विजये धुरि शबलाशोज्झिता कथं- चिदथ। प्राप्ताऽपि कान्तिमत्वं नाथ बलाकैव भव- तिन तु जत्री ॥ १२३१॥ हे नाथ! शबला कामगवी दानेन औदार्वेण करणेन त्वद्विजये त्वत्कर्मकाभिभवे विषये धुरि आदावेव आशोज्झिता त्यक्तप्रत्याशेत्यर्थः। अथ कथंचित् कान्तिमत्वं कान्तिरिच्छा तदवत्तां जयविषयकस्पृहामित्यर्थः। 'कान्तिश्शाभेच्छयोः स्त्रियाम्' इति- मेदिनी। दुतिमत्तामित्यपि गम्यते। प्राप्ताऽपि बलाकैव बिसक- ण्ठिकैव भवाते। न तु तव जेत्री तद्वत्क्वाप्युड्डीयते न तु त्वामभिभवितुमीष्ट इत्यर्थ.। पक्षे शबला शबलेति शब्दव्यक्ति: धुरि प्रथमभागे शोज्झिता शकारेण त्यक्ता अथ कान्तिमत्वं का इति वर्णः अन्तिमो यस्य तत् कान्तिमं तस्य भावं तकारस्य 'अनचि च' इति द्वित्वम् । 'शरदः कृतार्थता' इत्यादाषिव सामान्ये नपुंसकम्। प्राप्ताऽपि अन्ते कावर्णघटिता सती बला- कैव भवति। न तु जत्रीशब्द इत्यर्थः । अत्रापि पूर्ववदेव सर्वम्॥।

384 अलंकार मणहारें

भगवन्बलभद्र त्वद्वसनश्रीविजयलिव्सुरथ म- थथावा-

ध्ये। व्यत्यस्तहलाकर्षणरभसेन बलाहको बको- वृत्तः॥१२३२॥। हे भगवन् बलभद्र! नीलांम्बरत्वद्योतनायेदम्। बलाहकः वारिवाहकः नैल्यातिशयद्योतनायेदम्। त्वद्वसनश्रियः विजयं अभिभवं लिप्सुः अथ मध्ये अस्मिन्नवसर एव पर्यस्तं परितः क्षिपं यत् हलं लाङ्गलं तदाकर्षणरभसेन त्वत्कर्तृकेणेति भावः । बकः वृत्तः परानिष्टप्रापणालाभस्वानिष्टप्राप्तिमूलकमनःखदवशा- तस्वकीयनैसर्गिकश्यामलिमविधुरो बकवत्पाण्डुर पवाभूत् न तु त्वद्वसनश्रीविजयेन कमनीयश्यामलिमोत्कर्षमिति भावः। बक- वद्धधानपरोऽभवदिति वा। पक्षे बलाहकशब्दः मध्ये स्वान्त- राळे पर्यस्तौ व्यत्यस्तौ यौ ह ला इति वर्णो तयोः कर्षणर- भसेन उत्सारणेन, पर्यस्तं यथास्यात्तथा हला इति वर्णयोराक- रषणरभसेनेति वा। आदो चरमहवर्णस्य अनन्तरं प्राथमिकलाव र्णस्योत्सारणेनेत्यर्थः । बको वृत्तः बक इति निष्पन्न इत्यर्थः॥ यथावा- त्वन्नयनयुगजिगीषाकृतुकादभ्येत्य जननि त- दपास्तः । हरिण इहक्षतिमुपयन्नगादिरिणतां ख- गाद्रिपतिमहिळे ॥१२३३॥ हरिणः कुरङ्गः हरिणशब्दश्च। इह लोके क्षति हानिम्। पक्षे इना इकारेण हक्षति हकारस्य भ्रंशं संबन्धसामान्यषष्ठयास्स- मासः। उपयन् हकारस्थाने इकारं प्राप्तवान् सन् इरिणतां शून्यतां स्वरूपह्दानिमित्यर्थः । पक्षे इरिणशब्दतां अगात्। 'अथ

विषमालङ्कारसरः (४०) 385

त्रिषु विषाणं स्यात' इत्युपक्रम्य 'इररिणं शून्यमूषरम्' इत णान्तनानार्थेष्वमर: : 'इरिगं तूषर शून्ये' इति मेदिनी च॥ अत्र हरिणस्य परानिष्टप्रापणरूपेष्टानवाप्तयनिष्टप्राप्ती॥ यथावा -- त्वां सर्वगन्धमच्युत सौरभतश्रन्दनो यदि जि- गीषुः। चक्रभिदां गन्तैव कन्दन एवाथ भवति मन्येडहम् ॥१२३४॥ सर्वगन्धं 'सर्वकर्मा सर्वकामस्सर्वगन्धः' इति श्रुतं 'अश- ब्दमस्पर्राम्' इत्यादिना प्राकृतगन्धादिनिषेधात् अप्राकृतास्स्वा- साधारणा: नित्यनिरवद्याः निरतिशयास्स्वभोग्यभूताः कल्या- णास्सर्वे गुणा अस्य सन्तीत्यर्थः। ईदशं त्वां चन्दनः प्राकृ- तपरिमितगन्धाश्रय इाते भावः। सौरभतः जिगीषुर्यदि चक्रेण सुदर्शनेन भिदां भेदनं 'साधनं कृता' इति समासः। चका- रस्य क्रेतिवर्णेन भिदां निरसनं च गन्तैव। अथ ईंदृगवस्था- वाप्तयनन्तरं कन्दन एव रोदितैव, पक्षे क्रन्दनशब्द एव भवतीति मन्ये।। अत्र चन्दनस्येष्टालाभानिष्टलाभौ संभावनया निबद्धी। यथावा- त्वत्कररुचिविजयाद्गुवि सत्कृतिमीप्स्वभिस- माहतं ताभ्याम्। अग्रे बहुहान्युदितावर्णमथा- ब्जं जनन्यभून्न्युब्जम्॥ १२३५॥ हे जननि ! अब्जं अग्रे आदौ बह्नी हानिर्यस्य तद्वदुहानि। उदितः अवर्णः पराभूतमित्यपवादो यस्य तत् उदितावर्ण 'अव- ALANKARA II 49

386 अलंकारमणिहारे

र्णाक्षेपनिर्वादपरिवादापवादवत्' इत्यमरः । बहुहान्या उदिता- वर्णमिति वा। पक्षे बहु हा इति च्छेदः। अग्रे मुखभागे बहु यथा तथा न्युदितं न्युना न्यु इति वर्णसमुदायेन दितं छिन्नं निरस्तमिति यावत्। तादशं अवर्ण अकारो यस्य तत् नयु- दितावर्ण 'दितं छितं वृक्णम्' इत्यमरः। न्युब्जं रुजाभग्रं अभूत्। 'भुजन्युब्जौ पाण्युपतापयोः' इति निपातनात्साधुः। 'न्युन्ओ रुजाभुग्ने' इत्यमरः । अब्जपदं न्युब्जमिति निष्पन्न- मिति वस्तुस्थितिः। हा इति खेदे। शिष्ट स्पष्टम्॥ यथावा- त्वच्चकमंशुमाली चिच्छादयिषुस्स्वरोचिषाS- भ्येत्य। कलितो निरंशुकस्तन्महसा माली भवन् हतस्तेन ॥ १२३६॥ तन्महसा चक्रतेजसा। निरंशुकः अपहृतवसनः निर्गळि- तकिरण इति च। पक्षे अंशुशब्दविघटितश्च कलितः माली तन्नामा महादैत्य: भवन्, अंशुमालिशब्दः अंशुशब्दविघटिततया मालीत्यवशष्ट इत्यर्थः । स्पष्टमन्यत्।। यथावा- मालूरफलं श्रीकुचजयफलमभिलष्य तदनु लूनमरम्। माफलमित्यभिधावद्वाच्यं लिपितस्त- थाऽनुशिष्टमभूत् ॥ १२३७॥ मालूरस्य बिल्वस्य फलं श्रीकुचजयरूप फलं प्रयोजनं अभिलष्य अपेक्ष्य अरं द्रुत तरतुलूनं ताभ्यां कुचाभ्यां अ-

विषमालङ्कारसरः (४०) 387

नुलूंन अनन्तरमेव च्छिन्नं न तु विलम्बेन, पराजितमिति यावत्। माफलमिति मा भूत्स्वोदद्दिष्टप्रयोजनं 'जीवन्भद्राणणिपश्यति' इत्युक्तनयेन कथमपि जीवेयमिति स्वाभिलषितसाधनानीश्वर- तथा नैराइयं दधानमिति भावः। अभिधावत् प्रतिपक्षभिया अभितः पलायमानम। अंभिपूर्वकाद्धावतेर्लेटइशता। तथा लिपितः ताटशकर्मफलसूचकैधसललाटरेखावशात् अनुशिष्टं प्राणमा- त्रावशेषं सत् वाच्यं निर्वीर्यमिदमिति कुत्सनीयं 'वाच्यं तु कुत्सित हाने वचनीये च वाध्यवत्' इति मेदिनी, अभूत्। पक्षे मालूरफलमितिपदं, शब्दार्थयोस्तादात्म्यम्, तदनु लक्ष्मी- कुचजयफलाभिलाषानन्तरं लूनं लूवर्णेन न्यूनं अरं अविद्यमा- नरफं च सत् लिपितः स्वघटकाक्षरैः माफलमिति सुशिषं सम्यगवशिष्टं अभिधावत् अभिधा साक्षात्संकेतविषयज्ञानहेतु भूतश्शब्दनिष्ठो मुख्यो व्यापारः 'व्यापारशशक्यधीहेतुर्मुख्य- इशब्दृगतोऽभिधा' इति लक्षणात्, साऽस्यास्तीति तथोक्तं सत्, मतुप। वाच्यं वक्तव्यं अभूत्। श्रीफलरूपार्थविषयकश- क्तिमत्तया व्यवहार्यमासीदिति भावः। यद्वा मालूरफलरूपार्थ एव लिपितः स्ववाचकशब्दस्थवर्णैः तथा उक्तरीत्या लूरवर्ण- त्यागेन सुशिष्टं सम्यगवशिष्टं सत्, माफलमिति अभिधा ना- मधेयं साऽस्यास्तीत्यभिधावन्, स्ववाचकमाफलरूपशब्दव- त्सत् वाच्यं वततुं योग्यं अभूत्, स्वाभिघेयार्थमजहदेव व्यव. हारार्हमासीदित्यर्थः। माफलं श्रीफलम्। बिल्वस्य माफलत्वं च 'वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः' इते श्रुतेः। 'बिल्वो लक्ष्म्याः करेऽभवत्' इति विद्यारण्यभाष्यधृतवामनपुराणात् 'तनुम- ध्या स्वहस्तोत्थं विल्वं तरुमुपाश्रिता' इति पृथ्वीधरभाष्यधृ- तभार्गवतम्त्रवचनाश्चेति ध्येयम्। फलतति निष्पद्यत इति फलः

388 रमणिहारे

पचाद्यन्। माया: फलः माफलः लक्ष्मीकरनिष्पन्नत्वान्माफल- शब्दो बिल्ववाची। तस्य विकार: फलं माफलम्। यद्वा माप्र- दानि श्रीप्रदानि फलानि यस्य स इति माफल: शाकपार्थिध इतिवन्मध्यमपद्लोपि समासः। 'तस्य फलानि तपसा नुदन्तु मायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः' इत्यलक्ष्म्यपनादकत्वश्रवणाच्छो- प्रदफल इत्यर्थः। ततः फलार्थे वैकारिकाणो लुक। माफलश ब्दस्य 'बिल्वे शाण्डिल्यशैलूषी मलूरश्रीफलवपि, इति कोश घटकश्रफिलशब्दवद्विल्वाभिधायित्व लक्ष्मीपत्यादिशब्दानां 'श्री- पतिः पुरुषोत्तमः' इत्यादिकोशघटकश्रीपत्यादिशब्दानां पुरुषोत्त- माभिधायकत्वमिवेति ध्येयम। अत्र मालूरफलस्य परानर्थप्रा- पणरूपेष्टानवाप्तयनिष्टप्राप्ती निबद्धे।।

यथावा- मालूरं हरिमहिळे संनद्धं तव कुचाभिभवने ता- भ्याम्। एकादिमाभिघाताच्छातं श्रितनीरकं च शालूकमभूत ॥ १२३८॥ हे हरिमहिळे! मालूरस्य विकार: फलं मालूरम। वैका- रिकाणो लुक्, क्कीबमिति भावः। तव कुचयोः अभिभवने न्यूनोकरणे सन्नद्धं अत एव० ताभ्यां तव कुचाश्यां द्वाभ्यां पुम्भ्यामिति भावः । एकस्मात् आदिमात् आद्यात् अभिधा तात् प्रहारादेव छातं छिन्नं 'छो छेदने' अस्मात्कर्मणि क्तः । 'आदेचः' इत्यात्वम्। 'छिन्नं छातम्' इत्यमरः । शातमिति वा च्छेदः। शातं तनूकृतं कर्शितमित्यर्थः । 'शो तनूकरणे' अ- स्मात् कः, आत्वं च प्राग्वत्। अत एव श्रितनीरकं शरितं

विषमालङ्कारसरः (४०) 389

नीरं येन तत्तथोक्तं च सत्। बहुव्रीहौ 'शेषाद्विभाषा' इति कप्। पुनः प्रहारमिया जले निमग्नमिति भावः । शलूकं 'सा- गन्धिकं तु कह्ारम्' इत्युपक्रम्य 'शालूकमेषां कन्दस्स्यात्,' इत्यमरः। शल्यते शलतति वा 'शल चलनसंवरणयोः' 'शलि- मण्डिभ्यामूकण्' इति ऊकणप्रत्ययः। इदं च सुधायां स्पष्टम्। पक्षे मालूरमिति पदं एकस्य आदे: प्राथमिकस्य माकारस्य अभिघातात् ध्वंसनं प्राप्य शातं शां शाकारं अतति सततं गच्छताति तथोक्तं 'अत सातत्यगमने' कर्मण्यण्। श्रितनीरकं निर्गमितो रः रेफः येन सः नीरः, नीर कः ककारः श्रितो येन ततथोक्तं च सत्, माकारस्थाने शाकारं रेफस्थाने ककार च प्राप्तं शालूकमिति निष्पन्नमित्यर्थः । अत्र मालूरस्यश्रीकुचाभिभ- वनरुपेष्टानवाप्ति: अभिघातादिना शालूकत्वरूपानिष्टावातिश्च।।

यथावा गतिगर्वादभियंस्त्वां मुखवात्याधूत उपरिगत एवाग्रे। वारण उरणस्समजनि न पुरस्कुरुतें रणं तददाप्येषः ॥ १२३९॥

हे भगवन्! वारणः गतिगर्वात् गमनगम्भीर्यप्रयुक्तादहं- कारात् अभियन् अभियोगार्थमभिमुखं गच्छन् सन् मुखवा- त्याधूतः । अस्य तवेत्यादिः । तत्र मुखघात्यया मुखनिश्वासफू- त्कारभूम्नैव धूतः। वातानां समूही वात्या 'पाशादिभ्यो यः' इति सामूहिका यप्रत्यथः । 'तल् बृन्दे येनिकड्यच्त्राः' इत्य- नुशासनात् स्त्रीत्वम् । अनेन स्त्रीपराजितत्वं द्योत्यते। अत एव अग्र अनन्तरं उपरिगत एव क्वापि गगने उद्टङ्कितस्सन्नि-

390 अलंकारमणिहांर

त्यर्थः। उरण: मेषः अंजनि। मेषजन्माभजदित्यर्थः । तद्वन्निर्वी- र्योऽभवदिति वा। गगने मेषराशितां गत इत्यापि गम्यते । अत एव एषः वारण: उरणो वा अद्यापि रण युद्ध न पुर- स्कुरूते नाद्रियते पराभवभयादिति भावः। पक्षे वारण इति शब्द: मुखभूतो यो वाकर: तस्मिन् अत्याधूतः निरस्तवाकार इत्यर्थः । अंग्रे आदौ अनन्तरं वा उपरिगतः उवर्णयुक्त: उरण इति निष्पन्नः रणं रेफणकाररूपवर्णसमुदयं अद्यापि न पुर- स्कुरुते पश्चादेव बिर्भर्ति। वारणोरणशब्दयोरादौ रणवर्णादर्श नात्प्राश्चादेव तद्दर्शनाञ्चेति भावः। अत्र वारणस्य भगवद्गतिन्यूनी-

यथावा- अभिभवितुं तव वदनं कृतुकादेत्यान्तरालक- निरस्तः। स निशाकरो निशारो भवन्हिमानि- लनिवारणं विदधे॥ १२४० ॥ हे अम्ब! सः जगदाह्लाददायितया प्रसिद्धः निशाकरः तव वदनं अभिभवितुं कुतुकादेत्य अन्तरा मध्ये अलकैः चूर्ण- कुन्तलैरेव निरस्तः। ईदशस्य साक्षात्प्रतिपक्षत्वद्वदनाभिभवो दवीयानिति भावः। पक्षे निशाकरशब्दः अन्तराळे स्वघट- कवर्णमध्ये कनिरस्तः निरस्तककारस्सन्नित्यर्थः । निशारी भवन्हिमानिलनिवारणप्रावरणरूपो भवन् 'निशारस्स्यात्म्रा वरणे हिमनिलनिवारणे' इत्यमर। पक्षे निशारशब्दो भवन्नि- त्यर्थः। हिमानिलनिवारणं तव वा अन्यस्य वा किंकरीभूयेति भावः । विदधे। अत्र निशाकरस्य श्रीवद्नाभिभवानवाप्तिनि- शारत्व रूपानिष्टावातिश्व ॥

विषमालङ्कारसर: (४०) 391

यथावा- तावककीर्तिविजित्यै संमुखमुपयत्रथान्तरा भ- गवन। शासनतश्च्युतवर्णस्सशङ्ग एवाभवत्खलु शझाङग: ॥१२४१॥ हे भगवन्! शशाङ्ग: तावककीर्तेः विजित्यै विजयं कर्तु कुतुकात् संमुख अभिमुखं उपयन्। पक्षे मुखं सर्ववर्णेभ्योप्या- दिमं सं सकारं प्राप्नुवन् सन्, अथ अविलम्बनैव अन्तरा अस्मि- न्नेवावसर इत्यर्थः । पक्षे मध्यभागे। शासनतः तदतिक्रमानुरू- पात्वत्कृताच्छिक्षणात्। पक्षे शा इति वर्णस्य असनतः निरस- नात्। च्युतवर्ण: गळिततेजा: निरस्ताक्षरश्च सन् सशङ्क एव सव्यध एव अभवत्। पक्षे शशाङ्कशब्द: आदौ सकारन्यसनेन मध्ये शावर्णभ्रंशनेन च सशङ्क इति निष्पन्र इत्यर्थः॥ यथावा-

र्गमयन्। दूनो भूत्वा भगवन्निन्दुः केवलमिना- श्रितः प्राणीत् ॥ १२४२ ॥ हे भगवन् ! इन्दुः त्वन्नखत्रंजिगीषुः अत एव तै नखैः तलातललि तलैस्तलैः प्रहृत्येदं प्रवृत्तं युद्धं तलातलि। तस्मिन हतः प्रहृतः अन्ततः विसर्ग अयन् प्राप्तुवन् दयया जीवेति दूरमुत्सष्ट इति भावः। अत एव अतितरां दूनः परितप्तः भूत्वा केवलं इनाश्रितः अप्रसिद्धप्रभुसमाश्रितः प्राणीत्। यद्वा- इनाश्रितः कंचित्प्रसुमाश्रितः केवलं प्राणीदिति योजना। प्राण

392 अलंकारमणिहारे

धारणमात्रमकार्षीत् न तु तानभभिभवितुं प्राभवदिति भावः । पक्षे इन्दुशब्दः अन्ततो विसर्गे विसर्जनीयं अयन् अनुज्झितवि- सर्ग. केवलं दूनः दुवर्णन्यूनो भूत्वा रना इन् इति वर्णसमु- दयेन श्रितः प्राणीत् स्वरूपसत्तामलमतेत्यर्थः । अन्यत्सर्व प्राग्वत् ॥

यथावा- नव्येन त्वन्महसा पराकृतो द्योच्युतस्स्वयं प्रतनः । प्रद्योतनः प्रहरणादवाक्शिरास्सन्नतोऽभ-

वद्गगवन् ॥ १२४३॥

हे भगवन्! प्रद्योतनः भानुः त्वन्महोविजिगीषुरिति भावः। नव्येन नूतनेन यूनेति यावत्। स्तव्येनेति वस्तुस्थितिः । 'णु स्तुतौ' अचो यत्' इति यत्। तव महसा तेजसा पराकृतः तिरस्कृतः अत एव द्योच्युत. अन्तरिक्षात् स्वर्गाद्वा भ्रष्टः। तत्र हेतुः स्वयंप्रतन इति। प्रतनः पुराणः जीर्ण इति यावत्। 'नश्च पुराणे प्रात्' इति ट्यल्। 'पुराणप्रतनप्रत्नपुरातनचिर- न्तनाः' इत्यमरः। स्त्रयं स्थविरस्तरुणेन त्वन्महसा स्पर्धमानः कथं। तेन नाभिभूयेतेति भावः। प्रहरणात् त्वत्तेज:कृतात्प्रहारात् अवाक्छिरा: अवाक्कृतशिरास्सन् नतः प्रणतः अभवत्, तत्प्र- हारभग्रो नामितशिराइशरणं गत इति भावः। पक्षे प्रद्योतन- शब्द: द्योच्युतः द्यो इति वर्णश्च्युतो यस्मात्स तथोक्तस्सन् प्रतन: प्रतम इति निष्पन्नोऽभवत्। अथ प्रहरणात् प्र इतवर्ण- समुदयलोपात् तं प्राप्येत्यर्थः । लयब्लोपे पश्चमी । अवाक्शिरा- स्सन् विलोमो भवन्निति यावत्। नतः अभूत् नत इति निष्पन्नोऽ-

विषमालक्कारसरः (४०) 393

भूत्। प्रतनशब्दः प्रवर्णलोपानन्तरं अवशिष्टस्य तन इति वर्ण- द्वयस्य वैपरीत्येन नत इति निष्पन्न इाते निर्गळितोऽर्थः । अत्र प्रद्योतनस्य भगवन्महोभिभवेच्छा समभिव्याहारवशाद्म्या, अनि- ष्टपाप्तिस्तु स्फुटैव । गतमन्यत्॥।

यथावा- त्वद्चनरसपरास्तं रसालखण्ड रसोनकाद्यम- भूत्। भूत्वाऽथ कालखण्डं क्रव्यादास्वाद्यमजनि जननि ततः ॥ १२४४ ॥

हे जननि! रसालखण्डं इक्षुखण्डं सहकारफलखण्डं वा। त्वद्वचनरसस्पर्धीति भावः। त्वव्वचनरसेन परास्तं सत् रसो- नकादयं रसोनकानां लशुनानां आद्यं अग्रयं। रसोनकं च तत् आद्यं चोत वा। रसोनकरूपभक्ष्यवस्तु अभूत्। 'लशुनं गृअ- नारिष्टमहाकनद्रसोनकाः' इत्यमरः। प्रथमतस्सामान्येन मधुरत- या प्रतीतमि स्वस्वरूपापरिचिन्तनेन मधुरतमश्रीवचनरसाभि- भवप्रजवृत्ततया तत्तिरस्कृतं दुर्गन्धि समजनिष्टति भावः। नैता- वदेव, अथ अनन्तरं कालखण्डं यकदाख्यमांसखण्डं भूत्वा 'कालखण्डयकृती तु समे इमे' इत्यमरः । क्रव्यमदन्तीति ऋ्ध्याद आममांसाशिन: पक्ष्यादयो राक्षसा वा। 'क्रव्यान्मां- साशिरक्षसोः' इति रत्नमाला। तेषां आस्वाद्यं अजनि, न तु रससारविदामिति भावः। पक्षे रसालखण्डमिति पदं रसोनं रेफ- साकाराश्यां हीनं तद्रहितमित्यर्थः । कादं काकार पवाद्यो यस्य तत् प्रथमतः काकारघटितमित्यर्थः । रसोनं च तत् कादं चेति विशेषणभयपदसमासः। एवं भूत्वा कालखण्डमिति निष्षन्र- ALANKARA II 50

394 अलंकारमणिहारे

मित्यर्थः। अत्र रसालखण्डस्य श्रीवचनरसपरिबुभूपोस्तदनवातिः रसोनकत्वाद्यनिष्टप्रतिलम्भश्च॥

यथावा- वैश्वानरस्त्वदोजस्स्पर्धी तेनाहतोऽय वैभ्रष्टः। व्यूष्माहारं मुश्चन्वानरतामेत्य वान एवानीत् । १२४५॥

हे भगवन्! वैश्वानरः वहिः वैश्वानरशव्दश्च। तयोस्ता- दात्म्यम्। तव ओजसा प्रतापेन स्पर्धत इति तथोक्ता। अत एव तेन आहत अभिहृतः अथ अनन्तरमेव भ्रष्टः। वैशन्डोऽ- व्रधारणे। 'स्युरवं तुपुनर्वैव' इत्यमरवचनस्य 'पुनर्वैच' इति सुभूतिना पठितत्वात्। पतञ्न सुधायां स्पष्टम् । अधः पतित प्रवेत्यर्थः । शव्दपक्षे वैभ्रष्ट इति समस्तं पदम्। वैइत्याकार- कवर्णभ्रंशं प्राप्त इत्यर्थः । व्यूष्मा विगतौष्ण्यः शानप्रताप इति यावत्। पक्षे विगशकार इत्यर्थ: । 'शषसहा ऊष्माणः' इति शकारस्योष्ममझ्ञाविधानात्। वानरतामेत्य अप्रतिपत्तिमूढहृदय- तथा कपिवदतिचपलो भूत्वेति भावः। पक्षे वै' इति सस्वर- व्यअ्ञनस्य श् इति केवलव्यञ्जनस्य चापगमे वानर इत्यवशिश- इत्यर्थः। आहारं अभ्यवहारं मुश्चन् पराभवमूलकखेदेन प्रायोपवेशं कुर्वन्निति भाव। पक्षे हा इतेच्छेदः । रं रेकें मुश्चन् वानः शुष्क एव सन् आनीत् कथंचित्प्राणानघार्षीत्। 'वानशशुष्के शुष्कफल' इति रत्नमाला । 'वृानशशुष्कफले शुष्के सीवने गमने कटे' इति हेमश्च। 'पैओ वै शोषणे' 'गत्यार्थकमे६' हल्ादिना का। 'ओदितश्च' इति तस्य नत्वम्। 'आदेच

विषमालङ्कारसा: (४०) 395

उपदेशेऽशिति' इत्णत्वम्। पक्षे रेमस्यापि लोपे वन इत्य- वशिष्टस्सन आनीत्। तावन्मात्रेण सत्तामलभतेति भाव । अत्र वैश्वानरस्य इष्टानवप्तचनिष्टाती॥ यथावा- आद्यन्तयोर्विकलितस्तव कुचयुगलेन कमलं-

थ धुतः कपोलाभ्याम् ॥ १२४६ ॥ हे अम्ब! कमलमुकुल: पग्मकोशः मृदुरेकाकी चेति भावः। तव कुचयुगळेन काठनतरेण इतरे रदत्तसाहैन द्वंद्वभूतेनेति भावः। आद्यन्तयाः आद।वन्ते च सर्वथति भावः। विकलितः विकल: कृतः शक्तचादिसाकल्यत्रिधुर: कृतः स्वेन स्पधमानः परास्त इति भावः । अथ अनन्तरं आध्यन्तयोः सारः बलं यस्य तत्तथोक्तं, तस्य भावः आद्यन्तसारता, तस्या: आप्या प्राप्तचा सर्वथा शक्तयादिमत्तालाभेन त्वत्प्रतिचिकीर्षुरिति भाव । अमल- मुकुरस्सन्नपि निर्मलादर्शजन्म लब्धवानपीति भावः। तव कपो- लाभ्यां घुनः दूरं परास्तः सारवतोप्येकस्य सारवत्तराश्यां द्वाभ्यां स्पर्धमानस्य सर्वधा परिभव एव भवितेति भावः। अन्यत्र कमलमुकुलशब्दः आद्यन्तयोः विकललितः विभ्रंशिता कली यस्य स तथोक्त: कृतः क्रमेणादौ ककारस्य अन्ते लका- रस्य च भ्रंशं प्रापित इति भावः। अथ आद्यन्तयोः सा/- ताप्तया अश्च रश्च अरौ अराश्यां सह वर्तत इति सारः, तस्य भाव: सारता तदापया। अदौ अकारस्य अन्ते रेफस्य च सम्बन्धेनेति भावः। अमलमुकुर: अमलमुककुरशब्दो भवन्नित्यर्थः। अत्र कमलमुकुलर्य न केवलं श्रीकुचयुगळानर्थप्रापणरूपेष्टा-

396 अलंकार ममिहारे

नवाप्ति: किंतु विकलितत्वाद्यनिष्टप्राप्तिश्च। एवं तस्यैवामलमु- कुग्रूपजन्मान्तरेऽपि न केतलं श्रीकपोलपरिभवरूपेष्टालाभः किंतु ताभ्यां स्वस्थ धूननरूपानिष्टप्रतिलम्भश्च। एवं सर्वत्रापि बोध्यम्।। यथावा- निजविजयेप्स तवाधररुचा परास्तं स्ववर्णत- स्त्रस्तम्। घुणतां प्रपद्य घुसूणं लीनं काष्ठान्तरे क्वचित्सुषिरे ॥ १२४७॥ हे अम्ब! घुसृणं काश्मीरजं कुंकुममित्यर्थः। निजविज- येप्सु स्वकर्तृकत्वदधरकर्मकामिभवप्रप्सु। अत एव तव अधर- रुचा परास्तं अवधीरितं अत एव स्ववर्णतः स्वकीयसुषमया अपीति यावत्। स्रस्त ध्वस्तं निस्तंजस्कमिति भावः । पक्षे घुसृणमिति पदं स्ववर्णतः आद्यादित्वात्सप्तम्यास्तसिः। स्वघ- टकवर्णेष्वित्यर्थः । स्रस्तः सृ इति वर्णः अस्तः निरस्तः यस्य तत्तथोक्तम्। सृ अस्त इति स्थिते यणादेशः। निस्सारित- सृकारं सदित्यर्थः। घुणतां कीटतां पक्षे घुणशब्दतां प्रपद काष्ठान्तरे स्वनिवासान्ज क्ापि दिगन्तर, तत्रापि क्वचित्सु- षिरे कापि कोणे। काष्ठान्तरे दार्वन्तरे तत्रापि क्वचिच्छिद्रे इति चोपस्कार्यम्। घुणानां दारुच्छिद्रान्तरावस्थानस्य प्रसिद्ध- त्वात्। लीन लयं प्राप्तम्।। यथावा-

रन्मूर्तिः। मध्यस्थगुरगुरुस्सन्नगुरगुरासीत्ततो ज- गज्जननि ॥ १२४८ ॥

विषमालक्वारसरः (४०) 397

हे जगज्ननि! अगरु: राजाहांख्यगन्धद्रव्यविशेषः प्रसिद्धः। 'वंशकागरुराजार्ह लोहक्रिमिजजोऽङ्गकम्' इत्यमरः । पुिं्गोऽप्य- यं, तथाच द्विरूपकोश श्रीहर्ष :- 'अगरुश्चागुरुश्च' इति। हेम- चन्द्रोऽव्यभिधानचिन्तामणौ 'अगुरुस्त्वगरौ लघौ। शिंशुपायाम्' इति। वोपालितादयोऽप्येवम्। प्रयोगश्च 'शीतकत्तेऽगुरोर्भदः' इति। श्रीपरिमळाभिबुभूषुरिति गम्यते। अगमध्यस्थोSपि तरूणां गिरीणां वा मध्ये स्थितोऽपि। अनेन- धन्वदुर्ग महीदुर्गमन्दुर्ग वार्क्षमेव वा। नदुर्ग गिरिदुर्गे वा समाश्रित्य वसेत्पुरम्॥ सर्वेणापि प्रयत्नेन गिरिदुर्ग समाश्रयेत्। एषां हि बाहुगुण्येन गिरिदुर्ग विशिष्यते॥ इत्युक्तप्रकारेण अगदुर्गस्थितत्वं व्यज्यते। त्वत्परिमळेन त्वद- द्सौरभेण। अस्य वीरपुरुषत्वं गम्यते वक्ष्यमाणार्थानुगु- ण्यात् । विद्धः शस्त्रादिना क्षतः परास्त इति तत्वम्। अत एव अरुर्भिः व्रणैः स्फुरन्ती मूर्तिर्यस्य स तथोक्तः। 'व्रणोऽ- स्त्रियामीर्ममरुः' इत्यमरः। पक्षे अगरुः अगरुशब्दः गः गकारः मध्यस्थो यस्य सन भवतीत्यगमध्यस्थः। तथाऽपि अरुस्फुर- न्मूर्तिः अकाररुवर्णाभ्यां प्रकाशमानस्वरूपः गकारच्युतावपि अरु इति वर्णद्वयमात्रावशिष्ट इत्यर्थः । ततः मध्यस्थगुः मध्ये शररिमध्ये स्थगु उरोनिस्सृतोन्नतविकृतावयवविशेषो यस्य स तथोक्तः 'तवेदं स्गु यद्दीर्घम्' इत्यत्र श्रीरामायणभूषणे एव-

इति भावः। अत एव अगुरु: गौरवहीन इत्यर्थः। पक्षे मध्यस्थः गुः गुवर्णो यस्य तथोक्तस्सन् । अवशिष्टः अरुशब्द्वः मध्ये गुवर्णन्यसनेन अगुरुरिति निष्पन्नस्सन्नित्यर्थः । अरुरगुरिति

398 अलंकार मणहार

समस्तं पदम् । अरुर्भिः व्रणैः' अविद्यमाना गैौर्यस्य तथोक्तः आसीत् 'गोस्त्रियोः' इति हस्वे एच इगादेशः । व्रणवेदना- संभ्रान्ततया 'दिशो मे विप्रणश्यन्ति' इत्युक्तरीत्या विनष्टदिग्वि- वेक: प्रणष्टवाग्वचवहारो वा प्रतिहत ष्टिपसरो वाऽभवदिस्यर्थः। 'स्वर्गेषुपशुवाग्वप्रिदिङ्नेत्रघृणिभूजले। लक्ष्यदष्टया स्त्रियां पुंसि गौः' इत्यमरः। नित्यपुल्लिङ्गं परिमळशब्द विभाषितपुंस्त्व अगरु- शब्दं च प्रयुञ्चानंस्य कवेरयमशयः-नित्यपौरुषेण पुंसा काद।- चित्कपौरुषशालं कश्चित्पुमान् स्पर्धमानस्तेन वधीरित ईदशी दुरवस्थां प्राप्तुयादेवेति । पक्षे अरु: रुवर्णविधुरः अगुः अगु- रिति निष्पन्नोऽभूदित्यर्थः । प्रथमं अगुरिति ,स्थतः ततो गकार- लोपे अरुर्भूत्वा ततः अरुवर्णयोरन्तरे गुवर्णन्यासे अगुरुरिति ततश्च रुवर्णलोपे अगुरिति निष्पन्नोऽभूदयं शब्द इति निर्गळिि- तोऽर्थः ॥

यथावा- कीरस्तव तनुरुचिजयमीप्सुर्विधुतस्तया श्रियः कान्त। व्यत्यासितस्वरव्यअ्जनः करी भवतु तद्गतिमियात्किम् ॥ १२४९॥

हे श्रिय: कान्त! फीरः शुंकः 'कीरशुकौ समौ' इत्यमरः। त्वत्तनुरुचिजयं ईप्सु: हरितशयामलवर्णयोरैक्यस्य कविसमय- सिद्धत्वाच्छुकस्य भगवत्तनुरुचिजयेप्सुतोक्तिः। तथा चोक्तमलं- कारशेखरे- कमलासंपदोः कृष्णहरितोर्नागसर्पयोः।

विषमालक्ुारसर: (४०) 399

चन्द्रे शशैणयो: कामध्वजे भकरमत्सययोः। दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवाभिसंहितम् ॥ इति। अत एव 'शुकाङनीलोपलनिर्मितानाम्' इत्याद्युपपारिः। अत एव तया त्वत्तन्वा तट्ुचा वा विधुतस्सन्, स्त्रीपराभूतत्वं दोत्यते। व्यत्यासिते स्वरव्यञ्जने स्वरः कण्ठजन्यध्वनि: व्यक्षनं हरितवर्णत्वादिच्िहनं चञ्चुपक्षाद्वयवो वा येन स तथोक्तस्सन्, स्वप्रतिपक्षभगवत्तनुरुचिज गेडनेन रूपण दुष्कर इति रूपान्तर- प्रेप्सया प्राक्तनरूप त्यजन्निति भावः। करी भवतु गज एव भवतु। अलस्वरूपकोरत्वं विहाय महावयवो गज एव भवतु। तावता- Sपि तद्गति त्वत्तनुस्थिति स्द्गचिस्थिति वा। सा गातेस्तद्ृतिः तां तथा। गभीरोदारं त्वद्गमन च इयाक्कि विन्दोत्किं, न विन्देदेव। न हि लावण्यतिधुरनैल्यशरीरस्थौल्यादिपरिग्रहमात्रेण मयूरक- कण्ठमेचकलोको त्तरभगवहिव्य विग्रहरुचिगत्यादिकं सुलभमिति भाव.। पक्षे कीर इति शब्द: व्यत्यासितस्वरव्यञ्जनः स्वरौ ईकार: अकारश्चत्यज्वर्णौ व्यत्यासिती ययोस्ते। ताटशे ब्यअने क् र् इति ककाररेफरूपे हल्वर्णे यस्य स तथोक्तः, बहुव्रोहि गर्भबहुव्रीहिः। ईकाराकाररूपाउ्रणयोंरव व्वत्ययः न तु ककार- रफरूपहल्वर्णयारिति भावः। तथा सति कीरशव्दः करीति निष्वद्यतामित्यभिप्रायः। अत्र कीरेति प्रकृतिमात्रस्यैव विवक्षा न तु सुप्रत्ययविशिष्टस्य । 'स्वरोऽकागदिमात्रासु मध्यमादिषु च ध्वनौ' इति, 'व्यअ्ञंन इमश्रुचिह्नयोः । तेमनेऽवयवे कादौ' इति च विश्वहेमचन्द्री। अत्र कीरस्य न केवलं भगवत्तनु- रुचिविजयालाभः किंतु पूर्वसिद्ध रुचिहानिरुपानिष्टलाभश्च।। यथावा- कृतमुखतां राघव तव कृतहस्तत्वं च शिथि-

400 अलंकारमणिहारे

लयितुमिच्छन। भग्नमुखः प्रथमरणे त्वया दशा- स्यस्स्वयं विहस्तोऽभूत् ॥ १२५० ॥ कृतमुखतां प्रशस्तवद्नत्वमिति यावत्। कुशलत्वमिति वस्तुस्थितिः। 'वैज्ञानिकः कृतमुख कृती कुशल इत्यपि' इत्यमरः। कृतहस्ततां प्रशस्तपाणिमत्तामिति यावत्। शराभ्यासशिक्षित- हस्तत्वमिति तत्वम्। 'कृतहस्तरसुप्रयोगः इत्यमरः । भग्नमु- खः मुखभङ्गं प्रापितः । पराभृत इति तु तत्वम्। विहस्तः हस्तविधुरित: व्याकुलश्च 'विहस्तव्याकुलौ समौ' इत्यमरः। स्पष्टमन्यत्। अत्र दशास्यस्य राघवकृतमुखत्वकृतहस्तत्वश- थिलीकरणलक्षणपरानिष्टप्रापण रूपेष्टानवाप्तिः स्वस्य ताददशानिष्ट- प्राप्तिश्व ॥

यथावा- मिथिलाधिनाथतनयां विरामयितुयुद्यतो भव- न्तमपि। रजनीचरपतिरजनि स्वयं विरामो दि- नेशवंशमणे ॥ १२५१॥

मिथिलाधिनाथतनयां विरामयितुं रामविधुरां कर्तु भवन्तं रामाधिर हेत कर्तु वियुक्तपत्नीकं विधातुम्। स्व.मेव विराम: रामविधुरितो गमाविधुरितश्च । वस्तुतस्तु स्वयं विरामोS- वसानं यस्य सतथोकः अजनि। स्पष्टमतरत्। अत्राप पूर्वय- देव सर्वे द्रष्टत्यम् ॥ यथावा- त्वत्कुचपरिभूतं तावभिभवितुं श्रीशशम-

विषमालक्वारसरः (४०) 401

न्ततो धून्वत्। कलशमथ वैशसंगतमग्रे भूत्वापि शकलमेवासीत्॥ १२५२॥ हे श्रीः। कलशं कुम्भः 'कलशस्तु त्रिपु' इत्यमरः। क्लीब- मेकमिति भावः। त्वत्कुचाभ्यां द्वाभ्यां पुम्भयामिति भावः । परिभूतं अत एव शमं शान्ति घून्यत्, कुद्धं सदिति यावत्। अन्यत्र कलशं कलशपदं अन्ततः अन्ते विद्यमान शं शकारं धून्वत् विसृजत् सत् अग्रे भूत्वा त्वत्कुचयो: पुरः स्थित्वाऽपि द्वद्वयुद्धार्थमिति भावः। वैशसं विशसनं कुचकर्तृकं हिंसन गतं प्राप्तं सत्। इतरत्र अग्रे मुखभागे वै इति भिन्नं पद, शसंगतं शकारेण संबद्ध भूत्वा शकलमेव खण्डितमेव। पक्षे शकलमि- त्यव निष्पन्नमासीदित्यर्थः॥ यथावा- अवगणितस्तव वचसा झुचिर्द्विजो हन्त चारु- वाकोऽपि। भवति रमेऽलसदूनश्रावाकस्साधु वि्र- कृष्टोडन्ते ॥१२५३॥ हे रमे ! शुचिः विशद: द्विजः खगः हंस इत्यर्थः । शुद्धो विप्र इति च गम्यते। चारुः वाको वचनं यस्य सः चारुवाकः । श्रवणसुभगवचनः शास्त्रीयतया मनोहारिवचनश्च। वाक इत्यत्र वचेर्भावे घाङ 'चजोः कु घिण्णयतोः' इति कुत्वम् । तथा- विधोऽपि तत वचसा वचनेन लक्ष्मीतन्त्रादिरूपशास्त्रेणेत्यपि ग- म्यते। अवगणितः तेन स्पर्धमानोऽवमत इत्यर्थः । महिळाला- पानां मराळालापसाधर्म्य च- भाला पैस्तुलितरवाणि माधवोनां माधुर्यादमलपतत्रिणां कुलानि॥। ALANKARA II 51

402 अलंकारमणिहारे

इत्यादौ प्रसिद्धयति। अत एव अलसः प्रतिकर्तुमपट्ट: दूनः परि- तप्तश्च अलसदूनः विशेषणांभयपदकर्मधारयः । अत एव अन्ते दूरतरप्रदेशे साधवो ये विप्रा: तैः कृष्टः निष्कासितः साधूनां सतां विप्रकृष्टः दूरस्य इति वा। 'स्याहूरं विप्रकृष्टकम्' इत्यमरः। बहिष्कृत इति भावः। साधु यथास्यात्तथा वीनां पक्षिणां प्रकृष्टः श्रेष्ठ इति वस्तुस्ितिः । चार्वाक: चार्वाकमतावलम्बी भवति। अनुपादेयवचनो भवतीति भावः। यथोच्यते चतुर्विशतिमते- अर्हच्चार्वाकवाकयानि बुद्धादिपठितानि च। विप्रलम्भकवाक्यानि तानि सर्वाणि वर्जयेत्॥ इति। पक्षे भवतीति संबुद्धयन्तम्। हे भवति ! पूज्ये इत्यर्थः । अलसदून इत्यत्र अलसत् ऊनः इति च्छेद: । चारुवाकशब्द: ऊनः उकारेण न्यूनः चार्वाक इति निष्पन्नस्सन् अलसदिति योजना। लसतेर्लङ्। यद्वा अलसत् रलयोरभेदात् अरसत् जल- दवन्निरर्थकं शब्दमकरोत् अऋ्रन्ददिति यावत्। 'रस शब्दे' अ- स्मान्भ्रौवादिकाल्लङ्। अत्र श्रीवचनाभिभवेच्छोरमलव्विजस्य न तद लाभ एव, परं तु तदवगणिततया अलसदूनत्वाद्यनिष्टप्रतिलम्भ- श्र शब्दार्थतादात्म्यावलम्बिश्लेषभित्तिका भेदाध्य वसायातिशय सौ- भाग्यसमासादितोत्कर्ष इति ध्येयम् ॥ यथाधा- अम्ब तवोरुस्पर्धिन्यासीद्वत कदलिकापदाS- िहता। कलिका सत्यथ नखरैर्वृद्धा भूत्वाऽथ कालिका चिकुरैः ॥ १२५४॥ हे अम्ब! कदलिका रम्भा। स्त्री एकाकिनीति भावः। पक्षे- कंदलिकेति शब्दव्यक्ति: तव ऊरुम्यां 'सक्थि क्लीबे पुमानूरु.'

विषमालडारसर: (४०) 403

इस्यमरः, द्वाभ्यां पुम्भ्यामिति भाव:, स्पर्धत इत्यूरुस्पर्धिनी सती, स्पर्धा संघर्ष: स च पराभिभवेच्छा। अत एव पदा पादेन त्वयेति शेषः। अभिहता आसीत्। पक्षे अपदेति च्छेदः। अभिद्दता सती अपदा अपहतदकारा आसीदित्यर्थः। अथ कलिका सती कोरकुरूपा सती रूपानतरपरिग्रहेण यर्तिकचित्व द्वस्तुनिरासतो वैर- शुद्धिं चिकीर्षन्तीति भावः । पक्षे कदलिकाशव्दव्याक्तिः दका- रोत्सारणेन कलिकेति निष्पन्नेत्यर्थः। 'कलिका कोरकः पुमान्' इत्यमर:। तव नखरैः नखैः अभिहता पराजिता आसीत। अथ वृद्धा अभिवृद्धा प्रौढा सती कालिका मेघसंहति भूत्वा तज्न्म लब्ध्वेति भावः । तव चिकुरैः अभिहता आभेभूता आसीत्। कालिका वुर्गादेवी भूत्वाऽपीति गम्यते। 'कालिका योगिनीभिदि। स्वर्णादिदोषे मेघाळ्यां सुरागौर्योनवाम्बुदे' इति हेमः । पक्षे वृद्धा कलिकेति शब्दव्यक्ति: आदेरचो वृद्धि प्राप्य वृद्धसंज्ञा सती 'वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद्वद्धम्' इत्यनुशासनात् कालिकेति नि- निष्पद्यमानेत्यर्थः । अत्र कदलिकायास्सर्वधाऽपि लक्ष्म्या ऊर्वा- दभिभवरूपानर्थप्रापणरूपेष्टानवातिः पादाहननाद्यनिष्टपरंपरावा- पिश्च निबद्धा ॥ यथावा- त्वत्तनुजयाय जहती प्रतिकूलाद्यन्तकाकरूप- त्वम्। क्रमतस्सविता भवंतान्तदपि रमे कदलिका विदलिता स्यात् ॥ १२५५॥ हे रमे! कदलिका रम्भा। तव 'हिरण्यवर्णी' 'आदित्य- वर्णे' इति श्रुतिप्रथितवर्णाया इति भावः। तनोः जयाय अभि- भवाय प्रतिकूलं स्वाभीप्सितादित्यवर्णश्रीतनुजयविरोधि यत्

404 अलंकारमणिहारे

आधयन्त आद्यन्तावभव्याप्य आपादमस्तकमिति याबत्, काक- रूंपत्व वायसतुल्यवर्णत्वं इड्गालवदस्न्िग्धनीलवर्णत्वमिति भावः। पक्षे प्रतिकूलयो: विपर्यस्तयोः अद्यन्तयोः आद्यन्तवर्णयोः काक- रूपत्वं अन्त्यवर्णे कारूपत्वं आद्यवर्णे करूपत्वं चेत्यर्थः । शब्दा- र्थतादात्म्यवैभवेन कदळिकाया: काकरूपतानिर्वाहः। जहती सती क्रमतः कालक्रमेण सविता भास्कर एव भवतात् भूयादि- त्याशी: उपहासार्था। पक्षे क्रमतः आद्यन्तवर्णयोः न तु पूर्व- वद्विपर्ययेणान्त्याद्ययोः सावता वि ता इति वर्णाभ्यां सह वर्तत इति तथोक्ता। क्रमेणादौ विवर्णेन अन्ते तावर्णेन च सहिते- त्यर्थः । स्यात् तदपि तथाऽप विदालतैव विशीर्णैव स्यान्। खेप्सितासिद्धेरिति भावः। कदलिकेति शब्दव्यक्तिरुक्तरीत्या व- णैविपर्यासेन विदळितेति निष्पद्येतेत्यर्थः। अत्राप्युभयं स्पष्टम्॥ यथावा- अवधीरणं विधातुं भवतो नक्तंचरेन्द्र उद्युक्तः। अवधीरणमुपयातं यतनादतनोस्तमेव बत भगवन्॥ है भगवन् ! नक्तंचरेन्द्र: भवतः अवधीरणं अभिभवं वि- धातुं उदयुक्तः। यतनात् यतात् तमेव नक्तंचरेन्द्रमेव अवधीरणं उपयातं प्राप्तवन्तं अतनोः अकरो । बसेत्याश्चर्ये। अन्यत्र अवधीः रणं इति च्छेदः। अतनो: अनल्पात्। 'तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवद्गावलस्य' इति पुंवन्भावः । यतनात् यत्नात् यततेर्भावे ल्युट्, रणं युद्धं उपयातं तमेव अवधीः हतवानिति योजना। अत्र यद्यपि यथाश्रुतप्राथमिकार्थपक्षेऽरपि विवक्षितेष्टानवाप्तयनिष्ट- प्राप्ती भवत एव। तथाऽपि द्वैतोयीकार्थप्रदर्शनं उत्कटानिष्टप्राप्ति- रूपचमत्कारातिशयायेति ध्येयम्।।

विषमाकदारतर: (४०) 400

यथाषा- विजिगीषु हरेर्नयनं भुजगगिरीन्दोः पदाहतं न- लिनम्। खञ्जमभदुच्चारणपाटवविधुरा वदन्ति त- त्कञ्जम् ॥ १२५७॥ पदाहतं चरणेन ताडितं जिंत च। खअं प्रतिदतगतिकम्। 'खजि गतिवैक्लव्ये' इति हि धातुः । 'स्ोडे खञ्जः' इत्यमरः। इदमपह्नुतिशिरस्कमिति वैलक्षण्यम्। वस्तुतस्त्विदमपह्गुतेरेवोदा- हरणमिति युक्त, तस्या पवात्र प्राधान्येन चमत्कृतिजनकत्वात्। प्राधान्येन हि व्यपदेशा भवन्तीत्यसकृदवोचाम। एवमुदाहरणा- न्तरेऽपि यथायथमूह्यम्।। यथावा- त्वद्धामाक्रमितुं ये बद्धास्थाः पौरुषाद्वृषाद्रिम- णे। त्वच्छेषैस्तेSपास्ताः पाषण्डाइश्रीपतेऽभवन् बण्डाः ॥ १२५८॥। हे वृषाद्रिमणे ! श्रीपते! ये पाषण्डाः येऽन्यं देवं परत्वेन वदन्त्यज्ञानमोहिताः। नारायणाज्जगन्नाथात्ते वै पाषडिनस्स्मृताः। इत्याबुक्तलक्षणा:। 'पाषण्डास्सर्वलिङ्रिनः' इत्यमरः । पौरुषात् पराक्रमात् अभिनिवेशादिति यावत्। 'पौरुष पुरुषस्य स्या- दवावे कर्माणे तेजसि' इति मेदिनी। तव धाम सृषाद्रिस्थ दि- व्यालयं तत्र सिितं त्वदर्चादिव्यवि्रहं च 'गृद्ृदेद्दत्किट् प्रभावा घामानि' इत्यमरः। आक्रमितुं स्ववशे विधातुं बद्धास्था: कृत- पणबन्धा इति यावद्। अभूवन्। ते पापण्डा: त्वच्छेवै: त्वडाजै:

406 अर्लकारमणिहारे

भागवतैः शेषावतारैर्भगवद्रामानुजमुनिमिरिते हृदयम्। पूजायां बहुवचनम्। अपास्ता: निरस्तास्सन्तः षण्डाः क्कीबकल्पाः नि- ग्पौरुषा अभवन्। पक्षे पाषण्डा: पास्ता: निरस्तपावर्णाः षण्डा इति निष्पन्ना इत्यर्थोऽपि चमत्कारी।।

अत्र विपक्षोपपवविक्कबतया प्रार्थयमानाय भक्तिधनाय क- स्मैचिन्महाक्षिते रक्षणार्थ वितीर्णशङ्कचऋ्रतया शून्यपाणि दिव्या- र्चारूपं भगवन्तं अयं सुब्रह्मण्य पवेति स्ववशे विधातुं तं विव- दमाना: कतिचन पाषण्डा: स्वमहिस्तरा शेषरूपतो भगवदालय सोमसूत्रान्तराळात्प्रविश्य तमर्चारूपं भगवन्तं ग्राहितशङ्ञच्क विद्धानैश्शरीभाष्यकारैनिरस्ता इत्यैतिह्यमनुसंहितम्। अत्र पाष- ण्डानां त्वद्धामाक्रमणरूपपरानिष्टपरापणलक्षणेष्टानवापि: षण्डता रूपानिष्टप्राप्तिश्व ॥ निविवेदयिषुश्शीरेस्तदत्तां विश्वतोमुखाम्। कवितां हन्त नास्मार्ष बहूदादृतिसाध्वसम्॥। एवं परस्य दुःखसाधनप्रापणरूपेष्टाप्रापति: स्वस्य दुःखसा. धनरूपानिष्टपाप्तिश्चेत्युभयं दर्शितम् । परस्य सुखसाधनंनिवृत्ति- रूपेष्टार्थोद्योगात्तदनिवृत्तिः, स्वस्य दुःखसाधनप्राप्तिश्चेत्युभयं यथा- दशवदन: किल पतिसुखविकलां विपुलात्म- जां विधातुमनाः । निजदयितामेव तथा व्यधि-

व्यधित विपूर्वकाइधातेरात्मनेपदिन: कर्तरि लुड्, अका- र्षीदित्यर्थः। अत्र रावणेन चिकीर्षित भगवत्या वैदेश्या: पतिसुख- घैकल्यं न कृतं, किंतु स्वदयिताया एव तत्संपादितम्। यद्पि-

विषमालशरसर: (४०) 407

सुलसाधननिवृप्तेर्डुःखसाघनरूपत्वान्न पृथग्गणना युक्ता, तथाऽ- पि दुश्खसाधननिवृती सुखस्येव सुखसाधननिवृत्तौ दुःखस्यापि प्रतिनियतकारणजन्यत्वेनानैयत्यात्पृथगुपादानमिति व्येयम्।।

यथावा- वैदेहीकबळनतो विदारयितुमुदता रघूनसम्। स्वयमेव यातुभगिनी नासाकर्णे विदारिता वि- कृता ॥ १२६०॥ विदारं कर्तु विदारयितुं विकळत्रं कर्तुमित्यर्थः। विदार- यितुं विदलयितुमिति च। नासाकर्णे इत्यत्र प्राण्यङ्त्वादेकव- द्ावः। अत्र भगवतो दाशरथेरसुखसाधनीभूतवैदेहीकबळनेन दुःखसाधनप्रापणोद्यतायाश्शूर्पणसाया न परं तदलाभः, परंतु आत्मन एव कर्णनासविदारणरूपा नेष्टप्राप्तिः। इयं श्ेषोत्तम्भिता। पूर्वोदाहरण शुद्धम् ॥।

यथावा- प्रह्लादेन कृतायास्त्वद्रक्तेरनिरसनाय यतमानः । नृहरे हिरण्यकशिपुस्त्वततस्स्वयमेव निरसनमया- सीत् ॥१२६१॥ निरसनाय प्रतिपक्षेपाय। निरसनं प्रतिक्षेप वध च। 'निर- सन वधे प्रतिक्षेपे' इति मेदिनी। अत्र हिरण्यकशिपुना विधि-

रसनं न विहिंत, किंतु स्वयमेव निरसनमासादितम्। इदमपि श्लेषगर्भमेव। परिसंखयालंकारसंकीर्णत्वं तु सर्वत्र तुल्यमेष।।

408 अलकारमणिहारे

यथाबा- तव सद्गतिं चरणयोरसहिष्णुस्तच्चुचोरयिषुरे- त्य। स्वगतिभ्रंशाद्वजपतिरलभत जपतोपि नात्म- नस्सनाम् ॥ १२६२॥

हे भगवन् ! गजपतिः तव चरणयो: पादयोः त्वदीययो, शाखाध्येत्रोर्विप्रयोरित्यपि गम्यते। 'चरणोऽस्त्री बहुचादौ मूले- गोत्रे पदेऽपिच' इति मेदिनी। सद्गर्ति प्रशस्तं ज्ञानं उत्तमलोका- वाप्तिसाधनभूतां विद्यामिति यावत् । 'गतिस्त्री मार्गदशयो- शोने यात्राञ्युपाययोः' इति मेदिनी। प्रशस्तं गमनमिति तु तत्वम्। असहिष्णुः। "न लोक" इत्यादिना षष्ठनिषेधात्कर्मणणि द्वितीया। अतएव तच्चुचोरायेषु: त्वश्चरणगतिजिही्षुः। पत्य त- दभिमुखो भूत्वा स्वगतैः स्वज्ञानस्य स्वगमनस्य च भ्रंशात् भ्रंशं क्युर्ति एत्य। ल्यब्लोपे पञ्चमी। जपतोऽपि स्तेयदोषनिरासि- वेदाध्ययनेनापि 'स्वाध्यायस्स्याज्जपः' इत्यमरः। आत्मनस्ससां स्वस्वरूपस्थिति सत्तां अभ्यर्हिततां प्रशस्ततां वा। 'सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यर्हिते च सत्' इत्यमरः । नालभत । पक्षे गजपतिशब्द: स्वगतिभ्रंशात् स्वनिष्ठयोः ग ति इति आद्यन्त- वर्णयोः भ्रंशं प्राप्य जपतः मध्येऽवशिष्टेनापि वर्णदयेन आत्म- नस्सत्तां गजपतिरित्याकारकशब्दस्वरूपस्थिर्ति नालभतेत्यर्थः। अत्र गजपतिना भगवश्चरणयोरुत्तमसुखसाधनभूतसद्गतिनिवृ्त्ति- रूपेष्टार्थो नासादितः, अपितु स्वगतिभ्रंशरूपानिष्टार्थ एव सम-

यवसायजीवातुक इत्यवधेयम्॥।

विषमालङ्कारसरः (४०) 409

नम्। विनिवर्तयितुमनीशो न्यवृतद्रघुवंशदिनमणे भरतः ॥१२६३॥ अत्र भरतस्य स्वाग्रजरामभद्रवनवासनिवर्तनरूपेष्टानवाप्ति- मात्रं निबद्धम्।।

यथावा- मूढगुणं व्पपवोहुं गाढं श्रीपररिभृढं व्रजन् शर- णम्। चेतनवर्गो बाढं समूढगुण एव भवति चित्र- मिदम् ॥१२६४॥

मूढगुणं मौढ्यमित्यर्थः। सः मूढगुण इति च्छेदः। सः शरणं व्रजन् पुमान् मूढगुण एवोते विरोध। समूढाः सपु- ज्ञिताः गुणाः 'अष्टा गुणा पुरुषं भूषयन्ति' इत्युक्ता: महागुणा: यस्य स तथोक्त इति परिहारः। महार्हगुंणसंपन्नो भवतीत्यर्थः। 'समूढ: पुञ्जिते भुझे' इति विश्वः । अत्र मूढगुणव्यपोहनप्रेप्सो- श्रेतनवर्गस्य तदलाभमात्रेमव। न त्वनिष्टान्तरोपलम्भः। पूर्व शु ं, इदं श्रेषसङ्कीर्णमिति विशेषः। यथावा- अवलम्व्य त्वत्पदमप्यप्राप्य त्वत्तनूपभामभ्रम्। अमुखमभूत्किल विष्णो भ्रान्तस्येष्ट कर्थ भवेत्स- फलम् ॥ १२६५॥ ALANKARA II 52

410 अलंकारमणिहारे

हे विष्णो! त्वत्पदं त्वच्चरणं तत्तदीप्सितानुगुणसकलफल- प्रदमिति भावः। पक्षे विष्णुपदं अन्तारेक्षममित्यर्थः । ईदशार्थवि- वक्षयैव विष्णो इति संबोधनम्। अभ्नं वारिवाहः त्वत्तनूपमां त्वदविव्यविग्रहतुलां तव तनुं अल्पामप्युपमामिति च गम्यते। अलब्ध्वा अमुखमभूत। इयं लोकोक्तिः। ईप्सितानवापेस्त्रपया कस्यचिद्दपि वदनमुन्नमय्य दर्शयितुं न प्राभवदिति भावः अ- मुखं अकारमुखवर्णमिति वस्तुस्थितिः, अभ्रशब्दस्य तथात्वात्। तथाहि, भ्रान्तस्य अनवस्थितचेतमः तीव्रतमपवमानविक्षेपक्षु- भितस्य च विष्णुपदाश्रयणेऽपि इषट ईप्सितं कथ सफलं भ- वेत्। क्षिप्तविक्षिप्तभूमिगतस्य चित्तस्यैकाग्रयासिद्वर्न योगस्यैव निष्पत्ति: कथं तत्साध्यं फलं सिध्येदिति भावः। अभ्रमषि भ्रा- न्तमेव शब्दार्थयोस्तादात्म्यात्। अत्राभ्रस्य भगवाद्दिव्यविग्रह- साम्य रूपेष्टानवाप्तिमात्रं श्लेषसङ्गीर्णत्वं पूर्ववदेव। एवमुत्तरत्रापि।

द्विषमप्रभेदस्यैवेदमुद्ाहरणं भवितुमर्हतीत्यवधेयम्। यथावा- आदौ शतकतुमणिस्त्वद्रुचिलाभाय तन्तुसंना- हम्। प्राप्तोऽप्यइकनतोऽमुं मुक्त्वाSSसान्नाथ श. क्रमणिरेव ॥ १२६६॥ हे नाथ! शतक्रतुमण: इन्द्रनीलरतं आदौ त्वद्रुचिलाभाय तां लब्धुं तन्तोः प्रतिसरसूत्रस्य संन्नाहं बन्धं प्रा ॥ऽपि तदर्थ बद्धकङ्कणोऽपीत्यर्थः । सुवर्णादिसूत्रग्रथनं प्राप्त इात तत्वम्। ते तवर्ण तुसंनाहं तुवर्णसंबद्धत्वं च प्राप्त इति वस्तुस्थितिः । अश- कनतः विधक्षितेप्सितसाधन/शक्तत्वात् अमुं तन्तुसंन्नाहं प्रोत-

विषमालक्कारसर: (४०) 411

सरबन्धं मुक्त्वा विसृज्य तं तु संनाहमिति च्छदः। तुशब्दोऽ- वधारणे। तंतु तथाविधमेव संनाहं प्राप्तोऽपि अशक्ततया अमुं एवंविधं तं सन्नाहं प्रयत्नमेव मुक्त्वे यापे गम्यते। पक्षे तं त- कारं तुसंनाहं तुवर्णसंबन्धं च त्यकत्वा शक्रमणिरेव यथापूर्व- भिन्द्रनीलरत्नमेव आसीत। न तु त्वद्गुनिमलभतेति भावः। पक्षे शतक्रतुमणेशब्दः उपपादितरी्या तकारतुवर्णयोस्त्यागे श- क्रमणिरिति निरपद्यतेत्यर्थः। अत्र शतक्रतुमणेरिष्टालाभमात्रम्। वक्ष्यमागपूर्वरूपसङ्कीर्णम्॥। यथावा- हरिसखि रसालसारस्त्वद्वचनसुधात्मनाऽवत- रणाय। अधरितशीर्षोषि न तद्विन्देत रसालसार एव स्यात् ॥१२६७॥ रसालसार: इश्षुरसः सहकारफलरस वा रसालसार एव स्यात् न तु त्वद्वचनसुधात्मनाऽवतरेदित्यर्थः । रसाल- सारशब्दो विलोमतया पठितोऽप तुल्यरूप एवेति तत्त्वम्। अ- न्यत्सुगमम्। अत्र रसालसारस्य केवलमिष्टानवातिः। इदमपि वक्ष्यमाणपूर्वरूपोपस्कृतमेव।। यथावा --- विजिगीषु नारिकेलं द्वंद्वप्रथितौ तव स्तनौ

लमेवासीत् ॥ १२६८॥ हे नलिनेक्षणतरुणि! इदं च वक्ष्यमाणस्तनतारुण्योपस्का रकम। नारिकेलं नारिकलफलं कर्तृ क्कीबमेकमेवेति भाव:।

412 अंलंकारमणिहारे

द्वंद्वप्रथतौ युद्धप्रख्थाती। युग्मतया प्रसिद्धाविति वस्तुस्थि तिः। द्वंद्वमिति प्रथतावितिविग्रहः। 'द्वद्वं कलह्युग्मयोः' इत्यमरः। तरुणौ वयस्थौ तव स्तनौ पुमांसौ द्राविति भावः। विजिगीषु स्वपरबलाबलानालोचनेन जयेच्छामात्रं कृतवदिति भावः। मध्ये इष्टलाभेच्छयोरन्तरालं क्षरत् क्षयं प्राप्तुवत्। तत्र हेतुः वयश्च्युद्दिति। वासः यौवनरूपाद्वयसः च्यवत इति वयश्च्युत् 'क्यु व्यवने' अस्माद्भौवादित्कवप् तुक। स्थविरमित्यर्थः । नालमेव असमर्थमेव आसीत् अलं समर्थ- नासीदिति वा योजना। नालमात्रावशिष्टीमत्याप गस्यते स्व- यं षण्डो वृद्ध: क्षीण एकश्र द्वौ युद्धोद्धतौ वयस्थौ वयस्स्थाशिती च विजेतुं कथ शक्नुयादिति भावः। पक्षे नारिकेळं नारिकेळ मिति पदं मध्ये अन्तराले अक्षरद्वयश्च्युदिति समस्तं पदम्। अक्षरद्वयं वर्णयुग्मं श्चयोततीति तथोक्तम्। 'शच्युतिर् क्षर- णे' अस्मान्भौवादिकात्क्विप्। द्रवद्रव्यकर्तृक पवायमकर्मकः स्त्रवतिवत। अत्राद्रवद्रव्यकर्तृकत्वेन सकर्मत्वम्। अक्षरद्वयात् श्वयोततीति वा विग्रहः। वर्णद्वयच्युतमित्यर्थः । नालमित्येवा- सीत्। नारिकेलमिति पद रि के इात वर्णद्वयविधुरं नालमि- त्येवावशिष्टमभूदित्यर्थः । अत्र नारिकेलस्येष्टालाभमात्रम्। इष्टस्य परानर्थप्रापणरूपत्वववक्षायामिदं वक्षमाणप्रभेदस्यैवोदाहरणं भ विष्यतीति ध्येयम्। यथावा- ये वैतरण्यतीतेस्तव जननि जना हरिं दिट्- क्षन्ते। तान्वैतरण्यतीतेर्दर्शयास हरिं न जात्वि- ति विचित्रम् ॥ १२६९ ॥

विषमालक्कारसर: (४०) 413 हे जननि! ये तव जनाः त्वन्भरक्ताः। वै इति प्रसिद्धौ। तरण्यतीते: सूर्यातिक्रमं प्राप्य भानुमण्डलभेदनपूर्वकमिति भावः। हरिं वासुदेव दिद्क्षन्ते द्रषटुमिच्छनति 'शाश्रुस्मृदृशां सनः' इति तङ्। तान् जनान् जात्वपि तरण्यतीतेः हरिं न दर्शय- सि वै। इदं वचित्रम्। वैतरण्यतीतेरिति समस्तं पदम्। वै- तरण्या: यमपुरद्वारतरङ्गिण्या: अतीतेः हरिं यमं न दर्शयसी- ति परिहारः। 'दृशेश्च' इति द्िकर्मकत्वम्। अत्र श्रीभक्तानामिप्टा- लाभमात्रं श्रेषेण दर्शितम्।। यथावा -- आश्रित्यानन्तपदं तपत्वधशशीर्षमव तदपि रमे। भविता यथापुरं न तु तव पदरुचि जन्म भानुभा भजते ॥ १२७० ॥ भानुभा रविप्रभा। अनन्तपद भगवच्चरणं अन्तरिक्षस्थानं च आश्रित्य तपतु तपश्चरतु तापं भजतु च। यथापुरमेव भ- विता भानुभैव भवेत्। न तु त्वच्चरणप्रभात्मना जन्म भजते। भानुभाशब्दो विलोमत्वेऽपि भानुभेत्येव संपद्यते न त्वन्यामानु- पूर्वी लभते। अत्र भानुभाया लक्ष्मीचरणप्रभात्मना जन्म प्रे- प्सोरधरशीष भगवच्चरणे तपश्चर्ययाऽपि तदलाभमात्रं निब- द्धम्। श्रेषपूर्वरूपसंकीर्णम्।। यथावा -- ननु कालिकाऽखिलाम्ब त्वत्कबरीजन्म ल- ब्धुमिच्छन्ती। अथ यद्यधश्शिरास्स्यान्तदा5पि सा कालिकैव न तु कबरी॥ १२७१ ।।

414 अलंकार मणिहारे

कालिका कादम्बिनी। 'मेघजालेऽपि कालिक' इत्यमरः। अत्रापि काललिकाया उष्टानवाप्तिमात्रं पूर्वरूपसंभावनार्संकीर्णम्। केवलानिष्टप्रतिलम्भो यथा- पद्माकरपद्मस्थितियोग्यं स्यामिति विवल्गसि न वेत्सि। तेन परिभूतिमम्बुज जडजातत्वं तवैतदेव खलु ॥ १२७० ॥ हे अम्बुज! पम्मायाः लक्ष्म्या: करपझे पाणिपङ्गजे या स्थि- तिः अवस्थानं तस्याः योग्यं स्यामिति विवल्गसि उत्प्लवसे। तेन श्रीपाणिपद्मेन। तवेत्येतदुत्तरवाक्यादपकृष्यते। तव परि- भूर्ति न वेत्सि। 'उभयप्राप्तौ कर्मण' इति कर्मण्यव षष्ठी न तु कतरि। स्पष्टमन्यत्। यथावा- अधिरोहसि वृषभूमिभृदधित्यकां घन रमेशसे- वेच्छुः। स हि हरते तव लक्ष्मीं न हि. जडहूद्वे- द भावनमनर्थम् ॥ १२७३॥ हे घन ! हे जीमूत ! वृषभूमिभृतः आधत्यकां ऊर्ध्वभूमिं 'भूमिरूर्ध्वमधित्यका' इत्यमरः। जडहृत् स्तब्धमनाः लडयोर भेदात् जलं हृदि अन्तःप्रदेशें यस्य स तथोक्त। समुद्राजलं हरतीति वा नथोक्तः । स्फुटार्थमन्यत्। अत्र उदाहरणद्वये

ससेवाभागधेयरूपेष्टार्थलाभी स्त एव। किंतु तत्कर्तृकपरिभूति- लक्ष्मीहरण रूपोत्कटानिष्टप्रतिलम्भावपीत केवलानिष्टप्र, तेलम्भरू- पविषमामदम्।।

विषमालक्कारसूर: (४०) 415

यथावा- कमलं त्वन्नयनरुचा प्रमथितरोचिः प्रपद्य पुं- स्त्वमथ। वश्चायतुमुपेत्य त्वां त्वया पराहण्यते पुरा राम ॥। १२७४॥ हे राम ! इदं वक्ष्यमाणार्थस्य तदवतारकृतत्वद्यातनाय। कमलं नानं क्कीबमिति भावः । त्वन्नयनरुचा स्त्रियेति भावः। प्रमथितरोचिस्सत् अथ पुंस्त्वं पुरुषत्वं पुल्लिङ्गतां च प्रपद्य तत्प्रतीकारार्थ कमलो मायामृगो भूत्बेति भावः। 'स्यात्कुरङ्रेऽ- पि कमलः' इत्यमरः। पुरा पराह्ण्यते पराहण्यतेत्यर्थः । 'पु- रि लुङचास्मे' इति पुराशब्दयोगे भूतेऽर्थे लट्। 'हन्तेरत्पू- र्वस्य' इति णत्वम्। स्पष्टमितरत्। अत्र कमलस्य श्रीरामव- श्वनरूपष्टासिद्धिरस्त्येव। परंतु पराहतिरूपोत्कटानिष्टप्रतिलम्भ- श्चेतीदमपि केवलानिष्टप्रतिलम्भरूपमेव ॥। यथावा-

मध्यम्। भवसि च यथेप्सितश्ररिशनाभावः प- रंतु तेऽत्र स्यात् ॥ १२७५ ॥ अशनिनां अशनवतां, भूम्नि नित्ययोगे वा मत्वर्थीय इनिः। सहभू: सहजन्मा तैस्सह जातेत्यर्थः। तस्यास्संबुद्धिः हे अशनिसहभूः! पक्षे अशनेः वज्रस्य सहभू: विद्युदशन्तो- रेकत्रावस्थानात्तथोक्तिः। नन्विति सुकुमारामन्त्रणे। ननु चाले हे सौदामनि! चापल्यं सूचयतुमिदम। त्वं नित्याश्रयं अच- ख्चलां लक्ष्मीं इप्सुस्सती श्रियः संपद: भगवत्या लक्ष्म्याश्च

416 अलंकारमणिहारे

मध्यं अन्तरं अवलप्ं च श्रिता सती यथेप्सितश्रीश्च भवसि परंतु ते तव अत्र श्रीमध्ये अशनाभावः स्यात् आाहारदौ- र्लभ्यं भवेत् अशनशालिसहभूस्त्वं तावन्मात्रेणापरितुष्यन्ती ततोऽतिशयितां श्रियमपेक्षमाणा तां लभस एव परंत्वशनाभाव- रूपमहानिष्ट च लप्स्यसे इति भावः। यथोच्यते- यावच्ियेत जठरं तावत्कुयार्दुपार्जनम्। अधिकं योऽभिमन्येत स स्तेनो दण्डमर्हति॥ इति। शनिसहभूरिति च लभ्यते। तदा शनिना सह स्थिता शनिपीडितेति यावत्। एवं शनिपीडिताया: कथचििष्टलाभेऽ्य- निष्टलाभो दुष्परिहार इति भावः। पक्षे यथेप्सितश्रीः रशना भाव इति च्छेदः। 'रो रि' इति रेफलोपः। ते तव रशना- भाव: मेखलात्वं स्यात्। नित्यश्रीमत्तया श्रियो मध्यभागेऽवस्था- नात्तव रशनात्वं भवेदेवेति भावः। 'सप्तकी रशना तथा' इ- त्यमरः। अत्रापि पूर्ववदेव केवलानिष्टलाभः ॥ यथावा- करिकरपीडां व्युदसितुमरविन्दं त्वत्करात्म- नाऽडविरभूत्। हरिकरपीडनमलभ्रत सरसजनय- नप्रिये तदत्रापि॥१२७६॥ हरे: सिंहस्य भगवतश्च करपीडनं हस्तापमर्द, पक्षे कर- पीडनं पाणिग्रहणमित्यर्थः । तत् अरविन्दम्। अत्रापि अरविन्द- जन्मन्यपि। अत्रारविन्दस्य करिकरपीडाव्युदसनरूपेष्टावाप्तिस- न्व्रावेऽपि हरिकरपीडनरूपानि्टप्रतिलम्भश्च भवतीतीदमपि के- वलानिष्टप्रतिलम्भ एव। श्रेषमहिस्ता इष्टतमस्याप्यनष्टतासं- पादनमिति ध्येयम्॥

विषमालक्कारसरः (४०) 417

याथावा- इनसुहृदा राज्ञा त्वं मया सदक्स्या इतीच्छुर- खिलविभो। तव दग्गत एवाभूदिनान्वितो हन्त दू- त एवेन्दुः॥१२७७॥ हे अखिलविभो! इन्दुः इनसुहदा अनेकप्रभुमित्रेण, पक्षे भातुसहितेन राज्ञा नृपेण चन्द्रेण च। मया त्वं सदक तुल्य: हग्भ्यां सहितश्च मयेत्यत्र तृतीयाया अमेदोऽर्थः । तथाच सूर्य- सहितमदभिन्ननयनद्वयवानिति भावः। स्याः। इति इच्छुः का- ङ्न् सन् 'विन्दुरिच्छुः इति निपातनात्साधुः। तव अखिलज- गद्राजाधिराजस्येति भावः। दृग्गतः द्ृषष्टिपथगतमात्र एवेति भावः। इनान्वितः स्वसुहृदनेकप्रभुसाहतस्सन् तव दूत एव संदेशहर एव अभूत्। त्वददर्शनावसरे आत्मानमेव महाराजं मन्यमनोऽखित्ि- ललोकनाथमपि त्वां सवसदशं चिकार्षुरभ्येत्य त्वदर्शनमात्रेणैव त्यक्ताभिमानस्सपक्षीयप्रभुभिस्सह तव दूत्यमलभतेोते भावः। इ- नान्वितः सूर्यसहितः तव दृग्गतः दृष्टिस्थानं प्रपन्न एवाभूत्। चन्द्रसूर्ययोरुभयोरपि तन्नयतत्वश्रवणादिति भावः । नैतावदेव। दूत एवाभूत्। 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याच- न्द्रमसी विधृतौ तिष्ठतः' इत्युक्तरीत्या तच्छासनानतिवत्यभूदिति भावः। पक्षे इन्दुशब्दः इना इषन्रति वर्णसमुदायेन अन्वितः दूतः दुना दुवर्णेन ऊतः स्यूतः युक्त एवेत्यर्थः। अभूत्। इन्दु- शब्दस्थ ताद्विध्यादिति भावः । अत्र सदकत्वप्रेप्सोरिन्दोस्सट-

वैभवेन ताडशेप्सितलाभोऽस्त्येव। तथाऽपि दूतत्वरूपानिष्टोप- लम्भोऽपि भवतीत्ययभपि केवलानिष्टप्रतिलम्भ एव ।। ALANKARA II 53

418 अलंङ्कारंमणिहारे

यथावा- क्वाप्यप्रतिकलास्त्वत्कवरीसख्याय काळिका यतमानाः। प्राप्यान्तराळितामपि काका आसन्वि- पर्ययेऽपि तथैव ॥१२७८॥ हे श्रीः! इति सामर्थ्याल्यते। काळिकाः कादम्बिन्यः 'मेघजालेऽपि काळििका' इत्यमरः । पक्षे काळििकाश्दोऽ अर्थगते स्त्रीत्वबहुत्वे शब्दे आरोप्येते। क्वापि क्वचिदपि अप्र- तिकूलाः प्रातिकूल्यराहतास्सत्यः। न हि प्रातिकूल्ये सख्यं सि- ध्यताति भावः । पक्षे प्रतिलोमत्वेऽव्यवैरूव्यं भजमाना इत्यर्थः। त्वत्कबर्याः सख्याय मैत्याय तुलनायति वस्तुस्थितिः। यतमाना- स्सत्यः आन्तराळिता अन्तरे भवा. आन्तर्यः ताश्च ताः आळ- यश्च आन्तराळयः। 'पुंवत्कर्मधारय' इति पुंवन्भावः। तासां भाव: तत्ता तां अन्तरङ्गसखीत्वमित्यर्थः । 'आळस्सखी वय- स्या च' इत्यमरः। प्राप्यापि काकाः वायसाः आसन्। विप- रयये प्रळयेऽपीति यावत्। तथैव काका एव आसन्। न तु युक्तरूपाः। पक्षे अन्तरा मध्य अळितां ळिवर्णशून्यतां प्राप्य काका अपीति योजना। काका इत्यप्यासन्। अथ विपर्यये वि- लामत्वेऽपि काका इत्येवासन् न त्वन्यानुपूर्वीकाः। अत्र काळि- कानां प्राप्यान्तराळिताशब्द प्रतिपाद्यार्थद्वयश्ेषभित्तिका भेदाध्य- वसायमहिस्ा श्रीकबरीसख्यरूपेष्टलाभाक्षतावपि काकतारूपानि- ष्टान्तरावाप्तिश्च श्लेषमहिस्ता भवतीतीद्मपि केवलानिष्टप्रापिरूप- विषमम्॥ अनिष्टपरिहाररुपेष्टानवामिर्यथा- अत्रासा निवसमित्यत्रास्ये तव रदात्मना जा-

विषम।लङ्कारसर: (४०) 419

ताः । मुक्ता भगवन्नभवन्नत्राप्येता महाभयाक- लिताः ॥ १२७९॥ मुक्ता: मौक्तिकानि अत्रासाः निर्भयास्सत्यः अन्यत्र मणि- दोषविधुरास्सत्यः 'त्रासो भीमणिदोषयोः' इतति विश्वः। अत्र निवसामोते तव आस्ये रदात्मना दन्तरूपेण जातास्सत्यः अ- त्रापि त्वदास्येऽपि एताः मुक्ता: महाभयेन महता त्रासेन आ- कलिताः। महत्या अभया कलिता इति वस्तुस्थितिः ॥ यथावा- विपदान्वितं भवं त्वं विनेष्यसीति श्रयेमहि भ- वन्तम्। विपुलयसि तदेव त्वं विचित्रमतद्ृषाच- लघ्युमणे ॥ १२८० ॥ अत्राद्योदाहरणे केवलं भुक्तानां त्रासशब्दप्रतिपाद्यार्थद्वय-

दाहरणे विपदा आपदा अन्वितं भवं संसारं, पक्षे वि इत्या- कारकपदेनान्वितं भवं विभवमिति शब्दार्थतादात्म्यमूलकश्षेष- महिस्ा अनिष्टपरिहाररूपेष्टानवाप्ति: प्रकाशिता॥ यथावा- अरिदरगदाकरत्वं परिहत त्वां भजन्ति ये म- नुजाः । अरिदरगदाकरत्वं सन्ततमेषां त्वमन्तत- स्तनुषे ॥१२८१॥ अरयः कामादयः दरः भयं तत्प्रयुक्तम्। गदः तत्प्रयुक्तो व्याधिः। तेषामाकरत्वं आश्रयत्वं परिहर्तु। उत्तरार्धेऽप्येवम्।

420 अलंक्कारमणिहारे

वस्तुतस्तु अरिदरगदाकरत्वं चक्रशङ्कगदापाणित्वामित्यर्थः । भ- गवत्सारूप्यमिति भावः । अत्रापि अरिदरगदाकरत्वलक्षणानर्थ-

यथावा- त्वद्वदनरुचिद्वेषाच्छवाद्यत्वं प्राप्य तद्वयपनुनुत्सुः। अधरितशिरा भवत्रपि स पुष्करे तज्जहौ न शु- भ्रांगुः ॥१२८२॥ हे भगवन् ! शुभ्रांशु: चन्द्रमा: त्वद्वदनरुचौ द्वेषात् श्वा- दत्वं शुनामादित्वं शुनकाग्रेसरत्वमित्यर्थः। श्वा आद्यः भक्ष्यो य स्येति वा श्वपाकत्वमित्यर्थः । प्राप्य, देवं नारायणं विष्णुं यो द्वेष्टि जगतां प्रभुम्। श्वानयोनिसहस्त्रान्ते श्वपाकेषु स जायते।। इति स्मरणात्। भगवद्वदनारविन्दविद्वेषस्येदमल्पं फलमिति भावः। पक्षे शुवर्णः आद्यः प्राथमिको यस्य सः श्वाद्यः तत्त्वम्। वाच्यवाचकयोस्तादात्म्यात्। प्राप्य तत् श्वाद्यत्वं व्यपतुतुत्सुः व्यपनोदितुमिच्छुः पुष्करे तन्नास्नि तोर्थविशषे अन्तरिक्षे च। अधरिताशरा: अवाक्छीर्षों भवन्नपि तथा तपस्यन्नपीति भावः। अस्ताभिमुख्यदशायामन्तार्रक्षे चन्द्रबिम्बस्य अवाक्छिरस्त्वेन द- शनात्तथोक्तिः। पक्षे विलोमतया स्थितोऽपीत्यर्थः। तत् श्ा- दवं न जहौ। यथापुरं शुनामग्रणी: श्वभक्षको वाऽभूत्। न तु स्वाभीप्सितं लब्धवान्। भगवद्विद्वेषिणां *पुण्यतीर्थनिषेवणमपि न शोधकमिति भाव:। ये द्विषन्ति महात्मानं न स्मरन्ति च केशवम्। न तेषां पुण्यतार्थेषु गतिस्संसर्गिणामपि॥

विषमालक्कारसर: (४०) 421

इति महाभारतात्। पक्षे शुभ्रांशुशब्दो विलोमतया पर्ठि- तोऽपि शुभ्रांशुरित्येव भवन् शुवर्णाद्यत्वं न जहावित्यर्थः। अत्र

यथावा- अभितश्शुनाऽभिमृष्टोऽस्म्यहमिति शुभ्रांशुर- तितरां भ्रान्तः। तदपनयायानन्ते पतन्नधश्शीर्ष- मपि तथैवाभूत् ॥१२८३॥ शुभ्रांशुः अभितः सर्वतः उभयतश्च शुना शुनकेन शुव- गैन च अभिमृष्टः स्पृथ्ः अस्मीते अतितरां भ्रान्तः भ्रान्तिमान्। पक्षे भ्रःभ्र इति वर्णसमुदयः अन्ते मध्ये यस्य स तथोक्तः। तदपनयाय तस्य अभितश्यना स्पृष्टत्वभ्रमस्यापनोदनाय अन- न्ते भगवति अन्तरिक्षे च अधश्शीर्ष पतन्नपि विलोमतया स्थि- तोऽपीर्ति च तथैवाभूत् भ्रान्त एवाभूत पक्षे शुभ्रांशुरित्येवा- भूत्। न त्वन्यधा। अत्र शुभ्रांशो: पूर्ववदेवेष्टानवापिः। यथावा- सुतरांशुमयोऽप्यादावन्ते च तवाननश्रियमल- ब्ध्वा। क्रान्तस्थितिमैन्न जहौ शुक्कांशुरधश्शिरः पतन्नपि ताम् ॥ १२८४॥ हे भगवन् ! शुक्कांशुः सितकरः आदौ मासादौ अन्ते मासान्ते च। इदं पूर्णिमाद्यन्तमासाभिप्रायोणोक्तम्। सुतराश्च ते अंशवश्च तन्मयोऽपि प्राचुर्ये मयद्। तव आननश्रियं अलब्ध्वा क्वान्तस्थिति ग्लानस्थिति ग्लानिमित्यर्थः। ऐत् अगात्। अथ अध- रिशर: पतन्नपि तां न जहौ ग्लानिस्थिति नात्याक्षीत्। पक्षे

422 अलंकारमणिहारे

शुक्कांशुशब्द: सुतरां अतितरां आदावन्ते च शुमयः शुवर्णप्रचुरः आध्यन्तयोः शुवर्णस्यैव जागरूकत्वादात भावः। अध्शरः निपतितोऽपपि व्यत्यस्ततया स्थितोऽपांति यावत्। क्वा इति वर्ण समुदायस्य अन्तस्थिर्ति मध्ये सत्तां न जहौ। तस्य वैपरीत्येऽपि तादवस्थ्यादिति भावः। अन्नापि पूर्ववदेव सर्वम्॥ यथावा- त्वां स्तोता सकलकविः स्तोता तु परस्य विकलकविरेव। अधरितशीर्घोऽपि भवन्विकलक- विस्स्यादयं न सकलकविः ॥ १२८५। सकलकविः संपूर्णकविः महाकविरित्यर्थः। विकलकावेः क्षुद्रकविः। अत्र विकलकवेस्स्वानर्थपरिहाररूपेष्टालाभः॥ यथावा- त्वत्तेजो Sभिहतौ जानुभङ्गभाग्भानुभास्सती भा- भाः। स्याददि पुनः प्रसव्या यथापुरं स्यान्न तु त्वदोजोभाः ॥१२८६॥ हे भगवन ! भानुभा: भास्वत्प्रभा।वत्तेजस्तौल्यलिप्सुरिति सामर्थ्यादवगस्यते। त्वत्तेजोऽभिहती सत्यां त्वत्प्रतापकर्तृकाम- हनने सति जानुभङ्गभाक् जातुनो: ऊरुपर्वणोः भङ्गं अवमर्द भजतीति तथोक्ता भग्नजानुस्सतीत्यर्थः । अत एव भाभाः नभा- सत इत्यभाः । भासतेः ककिप् । भया प्रभया अभाः भाभाः। नभातीति विग्रहे भातेः किप्। विश्वपाश्दवदादन्तः । उमय- थाऽपि प्रभया अप्रकाशमानेत्यर्थः। यद्ा भं नक्षत्रमिव आर्ईषत् भासत इति भातीति वा भाभा: आदौ महाप्रकाशा जानुभङ्गा-

विषमालंकारसगः (४०) 423

नन्तरमह्पतरप्रकाशत्यर्थः। पक्षे भानुभा इति शब्दव्यक्ति: त्वत्ते- जोऽभिहतौजाः नुभङ्गमिति छेदः। तव तेजसा अभिहतं ओजः बलं अवष्म्भः प्रभावो वा यस्यास्सा तथोक्ता 'ओजो दीप्ता- ववष्टस्भे प्रभावबलयोरपि' इति मेदिनी। तुभङ्गभाक् नुवर्ण- भ्रंशं प्राप्ता अत एव भाभास्सती भाभा इति निष्पन्रा सती पुनः आदौ उक्तरीत्या परिभवे सत्यपीति भावः । प्रसव्या प्राप्तानिष्ट- परिहारपूर्वके त्वत्तेजस्तौल्यलाभाय तस्य प्रतिकूल अनुकूला वा यदि स्यात् 'प्रसव्य वाच्यलिङ्गं स्यात् प्रतिकूलानुकूलयोः' इति मेदिनी। तदाऽपि यथापुरमेव स्यात् भाभा एव स्यात अप्रकाश- प्रभावा अत्यल्पप्रकाशा वा भवेत्। न तु वदोज इव भातीति त्वदाजोभा: स्यात् पक्षे भाभा इति निष्पन्रा भानुभाशब्दव्यक्तिः प्रसव्या अनुलोमा प्रतिलोमा वा भाभा इत्येव स्यात् न तु त्वदोजोमा इत्यानुपूर्वीयुतेत्यर्थः। यदि पुनः प्रसव्या स्यादित्यनेन भातुभास: पराहतेः पूर्वमपि प्रसव्यत्वेपि यथापूर्वावस्थावस्थि- तत्वमेवेति गम्यते। एवं शब्दरूपार्थपक्षेऽपि, भानुभाशब्दस्यापि

नुभास: प्राप्तभामारूपानर्थनिवारणलक्षणष्टानवाप्तिमात्रम् । तब तस्या: भगव तेजस्तौल्य रूपेष्टालाभपूर्वकजानुभक्गघ्यनिष्टलाभलक्ष णप्रागुक्तैतद्विषमप्रभेदेन दत्तहस्तमिति पूर्वापेक्षया विशेषः॥

यथावा- यत्त्वद्रमनं प्रैप्सत्तदगत्वा देवदेव गजराजः । प्राप्य जराजत्वमधश्शीर्षोडपि ततो जराजतां न जहौ ॥ १२८७॥

424 अलक्कारमणिहारे

हे देवदेव ! गजराजः यत् त्वद्गमनं त्वद्गमनतुल्यगमनाम- त्यर्थः। प्रैप्सत् प्राप्तुमैच्छत् नत् त्वद्मनं अगत्वा अप्राप्य। यद्वा तदगत्वात् एव देवेति च्छेदः। हे देव न गच्छतीत्यगः। तस्य अगः तदगः तस्य भावः तद्गत्वं तस्मादेव त्वद्गमनाप्राप्ेरेवेत्यर्थ। जराजत्वं जरानन्वितच्छागत्वं, यद्ा जीर्यतीति जर: पचाद्यच्। स चासावजः जीर्णच्छागः तत्वं गमनसौन्दर्यशक्तिवैकल्येन त- त्तील्यमिति यावत्। प्राप्य, पक्षे गजराजशब्द: अगत्वात् गकारर- हितत्वात् जराजत्वं जराजशब्दृत्वं प्राप्येत्यर्थः । ततः अधश्शी- र्षोडपीति लोकोक्ति। पक्षे वैपरीत्यं प्राप्तोऽपि जराजतां उभयथाऽ- पि जराजत्वं न जहौ। जराज इत्येवासीत्। न तु तां पर्यहार्षी- दिति भावः। अत्र गजराजस्य प्राप्तजराजत्वरूपानिष्टपरिहारलक्ष- णेष्टानवाप्तिमात्रं प्राधान्येन प्रतिपादते। भगवद्रमनतील्य रूपेष्टान- वाप्तिपूर्वेकजराजत्वरूपानिष्ट प्राप्तिलक्षणैतद्विषमवशेषस्त्वङ्गतयेत पूर्वोदाहरणवदेव सर्वम्॥ यथावा- त्वदशसा धुत इन्दुस्स्वसुहृदमिनमाप सोऽपि

वदयं च दुस्थितिमान् ॥ १२८८॥ ह भगवन्! इन्दुः त्वद्यरासा घुतस्सन् स्वसुदृददं स्वमित्रं इनं कंचन राजानं आप। स्वानर्थपरिहारायति भावः। पक्षे इनं भातुं तस्य तत्सुहृत्त्त्वं ज्योतिश्शास्त्रप्रसिद्धम्।आप। अप- चितकलस्तदुपचयाय दर्शे रावमण्डलमासादितवानित्यर्थः । साऽ- पिस राजाऽपि स भानुरपि तव महसा 'दिवि सूर्यसहस्रस्य' इत्युक्तप्रकारेण तजसा विधुतः विशेषेण कम्पितः तमेनं स्व-

विषमालक्कारसरः (४०) 425

स्याप्यनिष्टहेतुभूतमिन्दुं औज्झोत् व्यस्नाक्षीन्। शुक्कपक्षादौ र- विमण्डलादस्य विश्ेषः प्रसिद्ध पवेति भावः। इनोज्झित: इनेन तेन राजा भानुना च उज्झितः स्वानिष्वहेतुरयमिति विसृष्टः अय इन्दुश्च दुस्थितिमान् दुरवस्थावान् अभूत्। वस्तुतस्तु इन्दुशब्द: इना इन् इति वर्णसमुदयेन उज्झितः दुस्थितिमान् दुर्रिति वर्णसमुदयस्थितिमान् अभूदित्यर्थः । अत्र न केवलमि- न्दोस्स्वानर्थपरिहाररूपेष्टानवाप्तिः, किन्तु स्वाश्रयस्याप्यनर्थप्रा- पिरिति विशेषः।

यथावा- - अतिघोरं निस्सारं संसारं दूरमुज्झितुमपारम्। उदुखे पुरुषोत्तम कुरुषे करुणां कुतो न साद- रणाम् ॥ १२८९॥

उदुअे उदुक्तोऽस्मि। उत्पूर्वकायुजे: रौधादिकात्कर्तरि ल- दुत्तमपुरुषैकवचनम। अत्रार्तस्य भगवत्प्रपन्नस्य संसाररूपान- र्थपरिहारलक्षणेष्टानवाप्तिमात्रम्। इद शुद्धमुदाहरणम्। प्राची- नानि तु श्ेषादिसंकीणानीति विशेषः।।

परानिष्टप्रापणरूपेष्टानवाप्तिर्यथा- भीष्मं त्वां धृतचक्रं मीष्मं हन्तुं द्रवन्तमत्य- न्तम्। पार्थस्सरभसमरुणत्सार्थी संधां च वीक्ष्य स ननन्द ॥ १२१०॥

भीष्मं दारुणं यथास्यात्तथा भीष्मं शान्तनवं हन्तुं धृत- चक्रं अत्यन्तं द्रवन्तम्। स च भीष्मश्च संधां 'अशस्त्रग्रहणं ALANKARA II 54

426 अलकारमणिहारे

प्रतिश्रुतवन्तं भगवन्तं शस्त्रं प्राहयिष्याम्येव' इति स्वकृतां प्रति- क्ां सार्था भगवत्कृतचक्र्ग्रहणेन सफलां वक्ष्य ननन्द। अत्र

त्रैव भीष्मस्य स्वप्रतिज्ञानिर्वहणरूपसुखसाधनार्थप्रापपत: वधरूप- दुःखसाधनानर्थनाशः, भगवतश्च स्वप्रतिज्ञाभङ्गरूपदुःखसाधना- नर्थप्राप्तिश्च निबद्धेति सूक्ष्मया दृशाऽवधातव्यम्॥ यथावा- निशिचरवधूकदम्बं मदम्ब हन्तुमपि यतनवान् हनुमान्। करुणतमतावकवचस्सरणिगतिप्रतिह- ताभिलषितोऽभूत् ॥१२९१॥ निशिचरवध्वः एकाक्ष्येककर््यादिका: तासां कदम्बं हन्तुं रावणवधानन्तरं त्वत्समाश्वासनावसर इति भावः। यथोच्यते श्रीमति रामायणे हनूमता- इमास्तु खलु राक्षस्थो यदि त्वमनुमन्यसे'। हन्तुमिच्छाम्यहं सर्वा याभिसत्वं तर्र्िता पुरा। इत्यादि। करुणतमतावकवचसां- पापानां वा शुभानां वा वधार्हाणां प्रुवङ्गम। कार्य करुणमार्येण न कश्चिन्नापराध्यति॥ इत्यादिवचननाम्। स्पष्टमन्यत्। अत्रापि हनूमतो रक्षस्स्ीहननल क्षणपरानिष्टप्रापणरूपेष्टानवाति:॥

यथावा- यत्पदमियात्वदीयइश्रीदश्रीर्धीरधीः प्रदपप्िश्व्व। तत्पदविपर्ययाय प्रभवेत्को वा कृतप्रयत्नोऽप्रि॥

विषमालङ्कारसरः (४०) 427

हे भगवन्निति प्रकरणालभ्यते। त्वदीयः त्वन्भक्तः श्रीदश्रीः धनदतुल्यविभवः धीरधीः महामतिः, आभ्यां संपत्सारस्वतो- भयसमृद्धिरुक्ता । अत एव प्रदीप्रः अतिमात्रद्ुतिशाली च सन् यत्पदं पैहिकमामुष्मिकमापवर्गिकं वा स्थानं इयात् प्राप्तुयात् तत्पदस्य तदार्जितस्य स्थानस्य विपर्ययाय प्रळयाय कृतप्रय- तोऽपि को वा प्रभवेत् न कोऽपीति भावः। यद्वा कः ब्रह्मऽपि प्रभवेद्वा इति योजना। सोऽपि न प्रभवेदेवेति भावः । पक्षे त्वदीयः यत्पदं श्रीदश्रीरित्यादिकं यत्पदं इयात तत्पदस्य विपर्य- याय वैलोम्याय कृतप्रयत्नोऽपि को वा प्रभवेत्। महता यतेन प्रातिलोम्येन पाठेऽपि पूर्वानुपूर्व्या एव विद्यमानत्वात्। अत्र भग- वन्दक्त साधित पद विपर्यास लक्षणपरानिष्टप्रापणरूपेष्ठार्थालाभः पृ- थग्जनस्य वर्णितः। इदं श्लेषसंकीर्णम। पूर्वोदाहरणे तु शुद्धे।।

यथाषा- यद्यचिकीर्षिष्यत ते प्रतापमतिभीष्ममपगतो- ष्माणम्। निशिचरकुलमभविष्यत्स तदाऽप्यति- भीम एव दाझरथे ॥१२९३॥ हे दाशरथे! निशिचरकुलं कर्तृ अतिभीष्मं अतिदारुणं ते तव प्रतापं अपगतः ऊष्मा उष्णता दारुणत्वं यस्य त तथोकतं अचिकीर्षिष्यत यदि कर्तुमैषिष्यञ्चेत्। करोतेस्सन्नन्तात्क्रियाि- पत्तौ लृङ्। तदाऽपि सःतव प्रतापः अतिभीम एव अभवि- व्यत् अनपनोद्योष्मतया अतिभीष्म एव समपत्स्यतेति भावः । पक्षे अतिभीष्मशब्दं षकाररूपोष्मवर्णविधुरं समपादयिष्यत चेत् अतिभीम इत्येव स निरपत्स्यतेत्यर्थोऽपि चमत्कारी। अत्र नि-

428 अलकारमणिहारे

शिचरकुलस्य भगवत्प्रतापनिरुष्मताकरणलक्षणेष्टानवाप्तिस्संभा- वनारूपेण दर्शिता। एवं तृतीयविषमप्रभेदे अष्टाववान्तरप्रभेदा उपदर्शिताः । भेदान्तराण्यप्येतरमेवोदाहार्याणीति विस्तरातिभूमि- भयाद्विरम्यते।।

यत्र केनचित्स्वेष्टासद्ध चर्थ नियुक्ेनान्येन नियोक्तुरिष्टमनादृत्य स्वस्यैवेष्ट साध्यते तत्रापीष्टानवातिरूपमेव विषममिति कुवल- यानन्दकाराः। तद्यथा-

मम धीरियमिति दयितं समया ग्रहिता मया ससंभ्रमया। सा नाम तत्र लीना किं तनवानी- त्यचिन्तयद्राधा ॥१२९४॥ इयं मदीयेति विस्रम्भेण मम धी: दयितं नन्दनन्दनं समया तं प्रतीति यावत्। 'अभितः परितस्समया' इत्यादिना द्वितीया। ससंभ्रमया अदूरदर्शिन्येति यावत। सया प्रहिता प्रेषिता। धीशब्दस्य स्त्रीलिङ्गतया तस्यां दूतीत्वसमाधिर्गम्यते। सा धी: तत्र दयित एव 'सर्व वाक्यं सावधारणम' इति न्यायात्, लीना नाम। इतरै: पृथग्वुर्ग्रहतया तत्रैव तदाश्लेषेणैक्यं प्राप्तति भावः। 'ली शेषणे' कर्तरि कः । पक्षे तदाकराकारितेति भावः। नामेति संभावनायाम्। निलीनेति मन्य इत्यर्थः । कुत्सने वा। धित्तां दयितं प्रति अद्रोहिणीति प्रत्ययेन मया प्रहितां तत्रैव रम- माणामिति भावः। 'नाम प्रकाश्यसंभाव्यक्रोधोपगमकुत्सने' इत्य- मरः। कि तनवानि किं करवाणीति राधा अचिन्तयत् । अत्र नियोक्रया राधाया अभीष्टमनादृत्य घिया स्वेष्टमेव साधितम्। समासोक्तिसंकीर्णमिदं विषमम्॥

विषमालक्कारसर: (४०) 429

कदाचिदिष्टावाप्तिपूर्वकतदनवाप्तिर्यथा- त्वद्विरिपरिसरगमने क्षणमात्रं तन्तटस्फटिक- भाभि: । मुषितकलङ्कस्त्वन्मुखसद्ृशो विधुरथ यथापुरं भवति ॥१२९५॥ अथ त्वद्विरिपरिसरातिवर्तनाननतरं यथापुरं भवति स्फ- टिकरुचीनां दवीयस्त्वाद्यथापूर्व प्रकटकलङ्क एव भवति। अत्र- चन्द्रमसो विकलङ्गवेंकटनाथवदनसाडश्यमभीप्सतो वेङ्कटगिरि- परिसरगमनावसरे क्षणमात्रमेव तल्लाभो न सार्वकालिक इति कदाचिदिष्टप्राप्तिपूर्वकतदनवापति:॥

शेष: । यथा- नवनीतहृदागत इति नवनीरदशिशुमवेक्ष्य नि- कटगतम्। तं भ्रमवती निबहुं संभ्रमतोऽयतत काऽपि गोपवधूः ॥१२९६॥

तीक्षिमाणाया: गोपवामेक्षणायाः कस्याश्चित्तदीप्सितालाभेऽपि त- ललाभभ्रमो दर्शितः ॥ यत्र समग्रेष्टालाभेन तद्देकदेशमात्रावाप्तिस्तत्रापि तदनवा- प्रिरेव। यथा-

स्फुरणम्। अमितश्रिया स्फुरन्नप्यळिन्द एवारवि- न्दनयनाभूत ॥ १२१७॥

430 अलंकारमणिहारे

हे अरविन्दनयन! मिळिन्द: भ्रमरः त्वद्धामतां त्वदालयतां त्वस्तुल्यच्छवितामिति तत्वम्। अभीप्सु: अत एव स्त्रकं निजं मितस्फुरणं अल्पप्रकाश त्यजन्। पक्षे मिळिन्दशब्द: मितः मिव- र्णेन मिवर्णस्य वा स्फुरणम्। मित इत्यत्र सार्वविभक्तिकस्तासः। विसर्गस्य खर्परे शरि वा विसर्गलोपो वक्तव्यः' इति पाक्षिको लोपः। त्यजन्नपि मिवर्णसंबन्धं विसृजन्नित्यर्थः। अमितश्रिया प्रचुरत्विषा संपदा वा, शकारस्य 'अनचि च' इति द्वित्वम। पक्षे अंइतः थ्रिया इति छेदः। अं अवर्णे इतः प्राप्तः श्रिया स्फु- रन्नपि अर्थवत्तारूपसंपदा प्रकाशमानोऽपि अिन्द एव बािर्द्वा- रप्रकोष्ठक एव अभूत्। न तु समग्रं त्वद्धामेति भावः। 'प्र- घाणप्रघणाळिन्दा बहिर्द्वारप्रकोष्ठके' इत्यमरः। पक्षे मिकारस्थाने अकारं प्राप्तः अळिन्दशब्द एवाभूदित्यर्थः । अत्र 'न गिरा गि- रति ब्रूयादिरां कृत्वोद्गायेत्' इत्यत्र गिरापदं प्रतिषिध्य विधी- यमानमिरापदं यथा गिरापदस्थान एव भवति तथाऽत्रापि मि- वर्ण प्रतिषिध्य विधीयमानमवर्ण मिकारस्थान एव भवति। अत एव 'कुषिरजयोः प्राचां इयन्परस्मैपदं च' इत्यत्र यक प्रति- विध्य विधीयमानइश्यन् तदीय एव सथाने भवतीति तत्त्वबो- धिन्यादावुक्तं संगच्छते। अत्र मिळिन्दस्य सवाभीप्सितभगवत्प- रिपूर्णादिव्यालयत्वानवाप्त्या तदेकदेशभूताळिन्दत्वप्राप्तिरपीष्टान- वा्तिरेवेति ध्येयम्॥

वार्ऽर्थस्यावाप्तिर्निबध्यते तत्रापि केवलेष्टानवाप्तिरेव। यथा- त्वत्पादसरिदभिखयालाभायाधाश्शरास्स घन- सारः। भूत्वा रसानघोऽपि श्रीश श्रीपादरेणुना- माद्भूत् ॥१२९८॥

विषमालक्गारसरः (४०) 431

है श्रीश! सः शैव्यसौरभादिभिः प्रसिद्ध: घनसार: कर्पूरः 'अथ कर्पूरमस्त्रियाम्। घनसार: ' इत्यमरः । तव पादस्य या सांरेत् गङ्गा तस्या: अभिख्या नाम शोभा च। 'अभिख्या नाम- शाभयोः' इत्यमरः । तस्याः लाभाय अधाई्शिराः तव पादे नम्नशिरा इत्यर्थः। रसेन जलेन अनघः भूत्वाऽपपि। अनेन भग- वत्पादसारदभिख्यालाभपयिकता दर्शिता। घनसारशब्दो वि- लोमतया पठितो रसानघ इति निष्पन्र इति वस्तुस्थितिः। शब्दा- र्थयोस्तादात्म्यं न विस्मर्तव्यम्। श्रीपादस्य लक्ष्मीचरणस्य रेणु: पांसुरिति नाम यस्य सतथोक्तः अभूत। भगवच्चरणसरिदभि- ख्यालाभाय पावनतार्थरूपतायाः क्थचित्संपादनेऽपि तल्लाभो नाभूच्चेन्माभूत्, श्रीपादसारदभिख्याऽपि वा नासीत्, प्रत्युत श्रीप :- दरेणुनामासीदिति निर्गळितोऽर्थः। श्रीवेङ्कटाद्रौ भगवद्दिव्यवि- ग्रहार्पितो घनसारशश्रीपादरेणुरिति व्यवहतो भवतीति तत्त्वम्। अत्र घनसारस्य भगव पादसरिदभिख्यारूपेष्टालाभमात्रं, श्रीपा- दरेणुत्वं तु नोत्कटानिष्टं, येनैतत्पद्यं पतत्तृतीयविषमप्राथमिक- भेदस्योदाहरणं स्यात्, किन्त्वनभीप्सितमिति ध्येयम्।। यथावा- त्वल्लक्ष्म्या अप्यतसी श्रैष्ठयेप्सातच्चयुता तु- लाप्त्यैव । धन्या तुलसीभूयं गतैव तेSम्बुधिसुतेश हृद्याऽडसीत् ॥१२९९॥ हे अम्बुधिसुतेश! अतसी क्षुमाकुसुमं 'अतसी स्यादुमा क्षुमा' त्यमरः । 'पुष्पमूलेषु बडुळम्' इति वैकारिकाणो लुप्। त्वललक्ष्म्या अपि त्वत्प्रभाया अपि। त्वदीयायाः श्रीदेव्या अपी- त्यर्थोऽप्युपस्कार्यः । श्रैष्ठथे प्रशस्यतमत्वे ईप्सा यस्यास्सा त-

432 अलंकारमणिहारे

थोका सती तच्युता तस्मादभीप्सितात् भ्रंशं प्राप्ता सती तुलाप्चैव त्वल्लक्ष्मीसाम्यलाभेनैव धन्या परमाभीपिसितालाभेऽपि तावतैव कृतकृत्येति भावः। तुलसीभूयं तुलसीत्वं 'भुवो भावे' इति भावे क्यप्। गतैव ते तव हृद्ा हृदयस्था हृदयप्रिया च आसीत्। पक्षे अतसीति शब्दव्यक्ति: अतच्च्युता अताभ्यां अकारतकाराभ्यां च्युता तद्रहितेत्यर्थः । तच्च्युतेत्यत्र 'अनचि च' इति पाक्षिकं चकारस्य द्वित्वमर्थान्तरानुगुण्यायैष्टव्यमित्य- सकृदवोचाम। तुलाप्या अकारलकारस्थाने क्रमेण तुवर्णलव- र्णघटनया तुलसीभूयं गता तुलसीशब्दत्वं प्राप्ता सती हद्या आसीत्। अत्र अतस्या: भगवल्लक्ष्म्या अपि श्रैष्ठयमीप्सो: तुल- सीत्वमनभीप्सितमात्रं न तूत्कटानिष्टमिति तदप्राप्तया केवले- ष्टानवाप्तिरेव ॥ यथावा- भावत्क चरणताटेनीभासर्वधुरीणतामभीप्स- न्ती। भारत्यवाक्छिरास्स्यादपि तस्यास्तीरभैव देव स्यात् ॥ १३०० ॥ हे देव! भारती सरस्वती भावत्कचरणतटिन्याः गङ्गायाः भा प्रभा तस्या: सर्वधुरीणतां सर्वधुरावोदृतां, सर्वधुरां वहति सर्वधुरीणं तस्य भावः तत्ता 'वहति' इत्यथें 'ख्रस्सर्वधु- रात्' इति खः। अभीप्सन्ती सती अवक्छिरास्स्यादपि तस्याः त्वञ्चरणतटिन्याः तीरभैव स्यात् । महताऽपि प्रयासेन तत्तीर- सदशप्रभैव स्यान्न तु तत्तुल्यप्रभेति भावः । पक्षे भारतीति शब्दव्यक्ति: विलोमा चेत्तदा तीरभेत्येव निष्पद्येतेत्यर्थः। अत्रापि भगवश्चरणनटिनी शोभा भाप्सोर्भारत्या: तत्तीरदीप्तिलाभोऽनभीपिसि तः, न तूत्कटानिष्टरूप इति केवलेष्टानवापप्तिरेव।।

विषमालंकारसर: (४०) 433

यथावा- तव केतकी कपोलश्रियमिच्छन्ती स्वमम्ब तं वर्णम्। जहती केकी भूत्वा चिकुरकलापश्रियं परमवाप्नोत् ॥ १३०१ ॥ स्वं स्वकायं त लोकोत्तरतया प्रसिद्धं वर्ण गौरवर्णम्। पक्षे स्वं स्ववाचकपद्घटकं तं तमित्याकारकं वर्ण अक्षरं जहती सती केकी मयूरो भूत्वा। पक्षे स्ववाचककेतकीशब्दः तकारापसा- रणात् केकीति निष्पन्न इत्यर्थः, वाच्यवाचकतादात्म्यवैभवात्। चिकुरकलापश्रियं कचकलापलक्ष्मी, स्पष्टमन्यत्। अत्र केतकयाः

भी ष्टलक्ष्मीकपोलदुत्यलाभमात्रमिति के वलेष्टानवातिरिव । लक्षणे अनिष्टावाप्तिरित्यत्र इष्टपदेन समस्यमानस्य नञ्रः 'असुरः अध- र्मं: अशुभ' इत्यादाविव विरोधोऽर्थः, न तु 'अमानुषः अनश्वः' इत्यादाविव त्ित्रत्वम्। तेन अनिष्टमनर्थरूपमिति सिद्धयति।तथा च तादशानिष्टप्रतिलम्भ एव विषमं, न त्विष्टभिन्नस्य यस्यकस्य- चिदुदासीनस्येति रहस्यम। तथैव प्राक्तनबहूदाहरणदर्शनात्। यत्रानिष्टप्राप्तिरिष्टानवाप्तिर्वा श्षेषमहहिस्तैव प्रतीयते न वस्तुतः तत्रापि विषमालंकारो भवत्येव। यथा- मा भूत्क्वापि पराभव इति ये जगतः प्रभुं भजन्ति त्वाम्। बत पुष्कराक्ष तेषां भवता क्रिय- ते पराभवप्राप्तिः॥१३०२ ॥ हे पुष्कराक्ष! करापि पराभवः मा भूदिति ये त्वां भज- मि्ति तेषां पराभवप्राप्ति: भवता क्रियत इति विरोधः । परा ALANKARA II 55

434 अलंक्कारमणिहररि

श्रेष्ठा, भवस्याभावोऽभवं अर्थाभावेऽ्ययीभावः, न भवः अभव इति तत्पुरुषो वा, तस्य प्राप्ति: निश्श्रेयसप्राप्तिरित्यर्थः । यद्वा हे परति भगवतस्संबोधनम्। अभवप्राप्तिः उक्त एवार्थः, इति परिहारः। अन्र विश्वेश्वरमजं देवं जगतः प्रभुमव्ययम् । भजन्ति ये पुष्कराक्षं न ते यान्ति पराभवम्॥ इति श्रोकार्थोऽनुसंहितः। अत्र पराभवप्राप्तिरिति श्रेषेणैत्र अनिष्टप्राप्तिरिष्टाप्राप्तिर्वा निबद्धा, नतु वस्तुसिद्धा॥ यथावा- चक्रतुलेप्सुरवाग्रा भवतः कौमुदकी तदपाप्तया। नाथ विमोदा कौकी भूत्वा तदभिधखगानुबन्धम- गातू ॥ १३० ३ ।। हे नाथ भगवन्! भवतः कौमोदकी गदा चक्रस्य सुद- शनस्य तुलां ईप्सु: अत एव अवाग्रा अवनता। 'अवाग्रेऽवन- तानतम्' इत्यमरः। तत्साम्यलाभार्थ नम्रतया कृततदुपसर्पणेति भाव:। तदप्राप्तया विमोदा विगलितमोदा सती। यद्वा तदप्राप्तया अवाश्रेति योजना। तदलाभप्रयुक्तसंकोचेन नम्रशिरा इत्यर्थः । व- तुस्तः कौमादक्याः भगवद्वामपाणिना अवाकछिखरतयैव धृतत्वस्य दर्शनात्तथोक्तिः। कोकस्येयं कौकी 'तस्येदम्' इत्यणि 'टिद्द, इति डेप, भूत्वा। पक्षे कोमोदकीति शब्दव्यक्ति: मोदेति वर्णद्वयविगमे कौकीति सिद्धेत्यर्थः । तस्य चक्रस्य अभिधा नाम यस्य सः तथोक्त: खगः पक्षी चक्रवाक इत्यर्थः । यथाऽनु- शिष्यते 'कोकश्चकश्चक्रवाको रथाङ्गाह्मयनामकः' इति। तस्य अ-

विषमालक्कारसर: (४०) 435

नुबन्धितां संबन्धं अगात्, कौकीत्वप्राप्ेरिति भावः । अत्र कोमादक्याः कौकीत्वलक्षणानिष्टप्राप्तिः श्ेषेणैव, न तु वस्तुतः॥ यथावा- प्राक्तनपङ्गमशेषं त्वं शोषयितुं हरेर्भजसि पा- दम। तस्मात्कीर्तिरुदेष्यति नव्येति सखे पुनर्न जानीषे॥ २३०४॥ हे सखे ! इति यंकंचित्सुहृदं प्रति संबोधनम्। अशेषं निश्शेषं यथास्यात्तथा प्राक्तनपङ्गं पूर्वांधं प्राचीनकर्दमं च शोषयितुं निराकतु शुष्कं कर्तु च, हरे: भगवतः भानोश्च, पादं चरणं किरणं च भजसि प्रीतिपूर्वकमनुध्यासि सेवसे च। तस्मात् त्भज- नात् कीर्तिः 'यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानाम्' इत्यादिश्रुत्युक्तप्रकारेण यशस्साधनभूतं परं ब्रह्म उदेष्यति दर्शनसमानाकारध्यानगोः चरतां प्रपत्स्यते। पुनः न व्येति व्ययं न प्राप्नोति न क्षरती- त्यर्थः। यद्वा कीर्तिः ब्रह्मतित्वप्रथा उदेष्यति जनष्यते। पुन- न व्येति नापचीयत इत्यर्थः । पक्षे नव्या अभिनवा कीर्तिः कईमः पुनः उदेष्यति इति न जानीषे। अत्र प्राक्तनाशेषपङ्कशोषणाय हरिपादं भजमानस्य तल्लाभसन्भावेSपि अपूर्वकर्दमरूपानिष्टप्रा- परिश्च श्रेषेणैव निबद्धा।

यथावा- नित्यभवभ्रमिखन्नोऽस्म्यभ्रान्तः क्वचन हरिपदे सततं स्याम् । इति कृतयतनोऽपि हरे प्रावृषि केवलमविन्दतेप्सितमिन्दुः॥१३०५॥

436 अलंङ्कारमणिहारे

हे हरे! नित्यं भवे संसारे भ्रमेण चङ्कमणेन देहात्मभ्न मेण वा खिन्नोऽस्मीति निर्वेदोक्तिः। अतः अभ्रान्तः नित्यसंचा- रविधुरो देहात्मभ्रमविधुरो वा सन् हरिपदे भगवन्मन्दिरे कचन तत्रापि यत्रक्वचित् सततं सदा स्यां निवसेयम्। यक्तिंचिदपि कुर्वाणो विष्णोरायतने वसेत्। न किंचिदपि कुर्वाणो विष्णोरायतने वसेत्॥ इति भगवच्छास्त्रादिति भावः। इति कृतयतनोऽपि इन्दुः प्रा- वृषि केवलं वर्षासमयमात्रे ईप्सितं पूर्वोक्तमभीष्टं अविन्दृत न त्वन्यदा। प्रावृष्येव चन्द्रमा विष्णुपदे क्वचन अभ्रान्तस्थिति- मानभूत् न तु शरदादावित्यर्थः । वस्तुस्थितिस्तु नित्यभवः सततं जात: यो भ्रमः मेरुप्रदक्षिणसंचारः तेन खिन्नः हरिपदे अन्तरिक्षे क्वचन अभ्रान्तः जलभृदन्तरे स्थितिमानिति। अत्रे- न्दार्थरतिकचित्कालिकेष्टावप्तिरेव, न सार्वकालिकेष्टवाप्तिः श्ेषम- हिस्नव। एवं प्रागुपदर्शितेषूदाहरणेषु प्रायेण श्षेषमूलाभेदाध्यवसा- यवैभवेनानिष्टप्राप्तीष्टानवापी प्रदर्शिते अि व्युत्पित्सुबालबुद्धि- वैशदयाय पुनर्विविच्य प्रदर्शिते॥ एवमेत्तेषु सर्वेषूत्प दयोत्पादकभावरूपसंसर्गगर्भेषु प्रभेदेषु का- र्यकारणयो: कचिद्विलक्षणगुणशालित्वेनानुरूप्याभावात् कचिश्चे-

नुरूप्याभावात्सामान्यलक्षणानुगतिरिति ध्येयम्।। इत्यलङ्कारमणिहारे विषमालंकारसरश्चत्वारिंशः ॥

अथ समालंकारसरः. (४१)

यत्रानुरूपघटनं वर्ण्यते तत्समं विदुः॥ परस्परमनुरूपयोस्संसर्गस्य वर्णनं समालंकारः । अत्रापि संसर्गो विषम इव संयोगलक्षण उत्पत्यादिलक्षणश्चेतीई सर्व- प्रकारसाधारणं लक्षणम्। तत्र संयोगादिलक्षणस्य संसर्गस्था- नुरूपता च द्वेधा-स्तुतिपर्यवसायिनी निन्दापर्यवसायिनी चेति। इद प्रथमविषमप्रतिद्वन्द्वि समम्॥ तत्राद्या यथा- स्थानं श्रीशैलस्तव नूनं त्वं श्रीनिवास एवा- सि। दानं श्रियश्श्रितेभ्यस्सानन्दं वितरसीति यु- क्मिदम्॥१३०६॥

यथावा- स्वालोकैर्वर्धयसे विबुधाग्रसरस्वतो हरे भु- वनम्। कैरवमता तव श्रीर्मन्ये त्वं विधुरसी- त्युचितमेव ॥१३०७॥ हे विबुधान्रसर त्रिदशश्रेष्ठ! अग्रे सरतीत्यप्रसर इति वि- ग्रहः। 'पुरोऽग्रतोऽग्रेषु सर्तेः' इति टः। 'यूधं तदभ्रसरगर्षि- तकष्णसारम' इत्यादाविव बाहुलकादग्रशब्दस्य पदन्तत्वनिपा- तनाभावः। हे हरे ! आलोकैः कटाक्षैः 'तदैक्षत बहु स्याम्'

438 अलंकारमणिहारे

इत्युक्तसंकल्पविशेषैर्वा स्वतः स्वभावत एव भुवनं लोकं, जा- त्यभिप्रायकमेकवचनं, वर्धयसे सृष्टिपूर्वकं समेधयसे। तव ईढ- शस्य भवतः श्रीः संपत्तिः सर्वलोकेश्वरत्वरूपा कैः जनैः अ- वमता अवहेळिठिता, न कैरपीति भावः। पक्षे विबुधाग्र सरस्वतः इति च्छेदः। हे विबुधाग्र देवश्रेष्ठ! परार्थ्यात्रप्राग्नसरप्राग्रच्या ग्रच्ाग्रीयमग्रियम्' इत्यमर। आलोकैः प्रकाशैः स्वकिरणैरित्य- र्थः। सरस्वतः सागरस्य भुवनं जलं अभिवर्धयसे उत्सेचयसे। तव श्रीः शोभा कैरवमता कैरवाणां कुमुदानां मता अभिमता। अतः त्वं विधुः चन्द्रः असीति उचितमेव मन्ये। विधुः भग- वानिति तु तत्वम्॥

यथावा- भूयर्सु भूषणेष्वपि कलयास कमलेश का- श्चिकां मध्ये। मध्यस्थतोचिताऽस्याः प्रतीपवचनेS- पि न विकृता यदियम् ॥१३०८॥

यत् यस्मत् कारणात् इयं काश्चिका प्रतीपवचनेऽपि स्व- प्रतिकूलभाषणेSपि.न विक्ृता अवविकृतस्वभावा न्यायैकदष्टितय स्वाभीप्सतविरुद्धभाषणेऽपि चित्तविकारं नैतीति भावः। अस्याः एवंविया: मध्यस्थता मध्ये न्याय्येऽर्थे तिष्ठतीति मध्यस्थं तस्य भाव: मध्यस्थता 'शरदः कृतार्थता' इत्यादावविव सामान्ये न- पुंसकमित्यसकृदवोचाम। न्याय्यमार्गवर्तित्वमित्यर्थः। 'न्याय्येऽ- पि मध्यम्' इत्यमरः। 'अस्त्री मध्यं समे न्याय्येऽप्यवकाशा- वलप्रयोः' इति रक्षमाला च। पक्षे काश्निकाशब्दः प्रतिकूल तया पाठेऽप्यविकृतानुपूर्वीको भवतीत्यर्थः । अस्या: काश्चिकायाः

समालक्कारसरः (४१) 439

मध्यस्थता अवलपलग्नता उचितेति वस्तुस्थितिः। तस्याः मध्यै- कभूषणत्वादिति भाव: ॥ यथाषा- आदयन्ततुल्यरूपं विभिन्नवर्णमपि मध्यतस्तव भगवन्। नयनं नलिनं च कदाSप्यप्रतिकूलं तदुचि- तमनयोस्सख्यम् ॥१३०९॥ हे भगवन्! तव नयनं नालेनं च आद्यन्तयोः मूलापा- कयो: प्रथमचरमभागयोश्च तुल्यरूपं उभयोरप्यरुणवर्णत्वात्, तु- ल्याक्षरं च अनयोशब्दयोराद्यन्तयोर्नकारघाटेतत्वात्। मध्ये म- व्यभागे विभिन्नवर्ण परस्परविलक्षणवर्णमपि नयनस्य मध्ये क- नीनिकया नैल्यात् नलिनस्य तु कर्णिकया पिशङ्गत्वादिति भावः । पक्षे य लि इत्यन्योन्यविलक्षणमध्यमाक्षरमात्रमित्यर्थः। सदाऽपि अप्रतिकूलं अन्योन्यप्रातिकूल्यरहितं अविरुद्धभूयोधर्मवत्तया य- ्िकचिद्विरुद्धधर्मवत्ताया आकिंचित्करत्वादित्ति भावः। शव्दपक्षे सदाऽपि आनुलोम्य इव प्रातिलोम्गेऽपीति भावः। अप्रतिकूलं अविकृतानुपूर्वीकमेव। तत् तस्मात् अनयोः नयननलिनयोः सख्यं उचितमेव यरतिकचिद्धर्मवैलक्षण्येऽपि तयोरभूयोधर्मवत्ताया- स्सन्भावात्साम्यं युक्तमिति भावः। किंच अत्र तव नयनामत्यनेन भगवतो भानुरूप नयनमेव चेद्विव्रक्ष्येत तदाऽप्यमूनि विशेष· णान्युभयसाधारणान्येव। यथा आधयन्ततुल्यरूपत्वमनयोरुमयो- रप्यरुणवर्णत्वात्। मध्ये विभिन्नवर्णत्वं च भानोर्मध्येऽपयरुणवर्ण त्वात्, नलिनस्य उक्तरीत्या मध्ये पिशङ्गवर्णत्वाच्च। सदाऽव्य- प्रतिकूलत्वं तूभयोरानुकूल्यस्य लोकवदावेश्रुतत्वात्। तस्मान्वानु- नलिनयोस्सख्यमुचितमेवेति। अन्यत्तुल्यम॥

440 अलह्वारमणिहारे

यथावा-

अपि यत्प्रसव्यभावे ननु घनसारो रसानघ- स्तदयम्। घनसारस्याच्युत तव रसानघस्योचितं ललाममिति॥१३१०॥

ननु अच्युत! यत् यस्मात् घनसार: कर्पूरः प्रसव्यः प्र- तिकूल: भावः स्वभावो यस्य तस्मिन्नपि जने रसानघः रसेन प्रीत्या अनघः निर्दोषप्रीतिरिति भावः । रसः अनघः यस्येति वा विग्रहः। अपिशब्देन अनुकूलस्वभावे रसानघत्वं कैमुति- कन्यायसिद्धमिति द्योतितम्। वस्तुतस्तु घनसारशब्द: प्रति- कूलत्वे रसानघ इति निष्पद्यत इत्यर्थः । 'प्रसव्यं सव्य आ- यत्ते प्रतिकूलानुकूलयोः' इति रत्नमाला। तत् तस्मात् अयं ईडशो घनसार: घनस्सार: बलं यस्य तस्य घनसारस्य, प्रस- व्यभावेऽपीत्येतदत्राप्यनुषज्यते। अनुकूलस्वभावे पुंसीव प्रति- कूलस्वभाव्रेऽपि विषये इति तदर्थः। रसानघः निर्दोषप्रीति- शाली, न हि महोदारस्यास्य प्रीतिविषये प्रतिकूलानुकूलक- क्ष्याविभागोऽस्तीति भावः। यद्रा रसः आनन्दोपलक्षितानन्त कल्याणगुणाकरः अनघः अखिलहेयप्रत्यनीक इत्यर्थः । चेतनः अनुकूल: प्रतिकूलोवाऽस्तु तदानुकूल्यप्रातिकूल्याभ्यां स्वाभा-

ईदशस्य तव ललामं दिव्यवदने पुण्ड्रं भवतीत्युचितं, उभयो- रपि घनसारत्वरसानघत्वाभ्यामानुरूप्याद्विति भावः। 'ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु' इत्यमरः। प्रसिद्धं हि श्रीनि- वासस्य भगवतः कर्पूरोर्ध्वपुण्ड्रशोभमानफालफलकत्वम्।।

समालङ्कारसर: (४१) 441

यथावा- . कर्पूरं तव मुखमपि चन्द्राभिख्योज्ज्वलं त- था सुरभि। उरगाचलशिखरशशिन्रुचितं खलु तस्य तल्ललामत्वम्॥ १३११॥ चन्द्राभिख्यया चन्द्रनास्ना उज्जवलं 'घनसारश्रन्द्रसंशः' इत्यनुशासनात्। पक्षे चन्द्रनिभशोभाविभासुरं। तथा तद्वत् सु- रभि सुगन्धि, पक्षे मनोशं 'सुगन्धौ च मनोजे च वाच्यवत्सु- रभिस्स्मृतः' इति विश्वः। तथासुरभीति समस्तं वा पदम्। लोकोत्तरसौरभशालीत्यर्थः। तस्य कर्पूरस्य तल्ललामत्वं त्वद्वः दनस्य पुण्डत्वं भूषणत्वं वा, कोशस्तूक्तः। अत्राद्य उदाहरणे परस्परमनुरूपयोः श्रीनिवासश्रीप्रदानयोः, द्वितीये स्वालोकक रणकभुवनाभिवर्धनादिविधुत्वयोः, तृतीये काश्चिकामध्यस्थत्वयोः तुर्राये नयननािनसख्ययोः, पश्चमषष्ठयोरुदाहरणयोर्धनसारश्री- निवासमुखललाम त्वयोस्सं सर्गस्य वर्णनम्।। यथावा- फणवृषभाचलभास्वन् शुभाश्रयं तव विभा- वयन्नन्तः। तत्कतुनयादिहैव हि शुभाश्रयोऽभ- वमरेफसंसर्गः ॥ १३१२॥

हे फणिवृषभाचलभास्वन् ! तव शुभश्चासावाश्रयश्च ध्या- नालम्बनभूतो दिव्यमङ्गळविग्रहः तं अन्तः विभावयन् ध्या- यन् अहं तत्क्तुनयात् 'यथाऋ्रतुरास्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति' इति श्रुतिप्रतिपादितयथाऋ्रतुन्यायात्। क्र- ALANKARA II 56

442 अलङ्गारमणिहारे

तुरुपासनम्। इहैव न त्वितः प्रेत्य । इदमाश्चर्यमिति भावः। रेफस्य गर्हितस्य अघस्येत्यर्थः । 'निन्दितस्य च सेवनात्' इत्यादौ अघस्य निन्दितत्वोक्तेः । संसर्गस्संबन्धः स नास्ति यस्य सः अरे- फसंसर्गस्सन् शुभाश्रयः मङ्गळविग्रहः अभवम्। पक्षे शुभाश्र- यशब्दः अरेफसंसर्गः रवर्णसंबन्धरहितः शुभाशय इति निष्पन्न इत्यर्थः । शब्दार्थयोस्तादात्म्यम् । 'रवर्णे पुंसि रेफरुस्यात् कुत्सिते वाच्यलिङ्गकः' इत्यमरः। त्वददिव्यमङ्गळविग्रहानुध्यानेन निरस्तनिखिलाघः कल्याणाशयोऽभवमिति निर्गाळतोऽर्थः। 'आ- शयस्स्यादभिप्राये मानसाधारयोरपि' इति विश्वः। अत्र शुभा-

• यथावा- विनतानन्दननिपुणौ द्वावपि विश्वंभराभिवह- नचणौ। तन्नभिदा काऽप्यनयोर्मैत्र्युचिता पत- गपन्नगाधिपयोः ॥ १३१३॥ द्वावपि पतगपन्नगाधिपावुभावपि विनतानन्दननिपुणौ वि. नताया: विनतानां च आनन्दने निपुणौ। विश्वंभरस्य विश्वं- भरायाश्च अभिवहनेन वित्ती अभिवहनचणौ। 'तेन वित्तः' इति चणप्प्रत्ययः । प्रथित इत्यर्थः । तत् तस्मात् अनयोः पत- गपन्नगाधिपयोः गरुत्मदनन्तयोः काऽपि भिदा वैलक्षण्यं नास्ति। अतोऽनयोः मैत्री उचिता, उभयोरपि तुल्यधर्मकत्वादिति भावः । पक्षे पतगाधिपपन्नगाधिपशब्दयोः, तन्नभिदेति समस्तं पदम्। तकारद्वित्वघटितनकाराभ्यामेव भेदः, पकारगकारादिवर्णानामुभ- यत्र तौल्याद्विति भावः । अत्र पतगपन्नगाधिपयोरन्योन्यमैत्रया आतुरूष्यम्।।

समालङ्कारसरः (४१) 443

यथावा- व्यत्ययसमये Sप्यविकृतभावैयेवैष्णवैस्स्थितं भगवन्। तादृक्षा एव हि तैस्सेव्यन्ते त्वत्पदाश्रेता यतयः ॥ १३१४॥ हे भगवन् ! व्यत्ययसमये विपर्ययकालेऽपि अतिकृछ्छदशाव- सरेऽपीति यावत्। यैः वैष्णवैः अविकृतभावैः यथाऽवस्थितभगव- च्छेषत्वादिस्वभावैरेव स्थितं, भावे क्तः । तैः वैष्णवैः तादक्षाः व्यत्ययसमयेऽप्यविकृतस्वभावा एव त्वत्पदश्रिताः त्वश्चरण शरणं गताः। यद्वा त्वत्पदं त्वश्चिह्नं त्रिदण्डमित्यर्थः। 'त्रिदण्डं वैष्णवं लिङ्गम्' इति स्मरणात्। थ्रिताः त्रिदण्डिन इत्यर्थः । यतयः संयमिनः सेव्यन्ते, न त्वतादृशा इति भावः । पक्षे वर्णविप- र्याससमयेऽप्यविकृतस्वभावैः वैष्णवैः, अस्य वैष्णवैरित्यानुपूर्वी- विशिष्टस्य पदस्य विपर्ययेण पठनेऽपि तथैवावस्थानादिति भावः । तादक्षा: उक्तविधाः यतयः अस्यापि पदस्य वैपरीत्ये यथापूर्वमे- वावस्थितेरिति भावः। अर्थगतस्य बहुत्वस्य पदे आरोपः। अत्र वैष्णवानां त्रिदण्डिनां प्रपन्नानां वा यतीनां चानुरूपस्संसर्गः। यथावा- जगतामविभूर्भगवान् श्रीरधिभूस्त्वमपि तदि- दमनुरूपम्। प्रायेण विभक्तावपि पौंस्ने सैणे यदै- करूप्यजुषौ ॥ १३१५॥ हे श्रीः! भगवान् जगतां अधिभू: अधीश्वरः 'एष सर्वे- श्वरः' 'पति विश्वस्य' इत्यादिश्रवणात्। 'अधिभूर्नायको नेता' इत्यमरः । त्वमपि जगतां अधिभू: अधीश्वरी 'ईशाना देवी भुव-

444 अलक्कारमणिहारे

नस्याधिपत्नी, अस्येशाना जगतो विष्णुपत्नी'इत्यादिश्रुतेः। तदिदं युवयोरधीश्वरत्वं अनुरूपम्। उभयोरधिभूत्वे हेतुमाह- प्रायेणेत्यादिना। यत् यस्मात् पौसने पुंसमूहे स्तरैणे स्त्रीसमूददे च विभक्तावपि- देवतिर्यक्षनुष्येषु पुन्नामा भगवान् हरिः। स्त्रीनास्ी लक्ष्मीर्मैत्रेय नावयोर्विद्यते परम्॥ यो यो भवति पुंभावस्स विष्णोरिति निश्चयः। यो यस्तु नारीभावस्स्यात्तत्र लक्ष्मीर्व्यवस्थिता॥ इति वैष्णवब्राह्मपुराणायुक्तरात्या परस्परेच्छाविशेषेण कृतवि- भागावाप ऐकरूप्यजुषी जगद्वयातयादिलक्षणसवभावैक्यभाजौ, मया यथा जगद्वयाप्ं स्वरूपेण स्वभावतः।. तया व्याप्तमिंद सर्वे नियन्त्री च तथेश्वरी॥ मया व्याप्ता तथा साऽपि तया व्याप्तोऽहमीश्वरः। इति विष्वकसेनसंहितायुक्तेः। प्रायेणेत्युक्तया- मम तस्याश्च सेनेश वैलक्षण्यमिदं श्रुणु। मच्छेषभूता सर्वेषामीश्वरी वल्लभा मम ॥ तस्याश्च जगतश्चाहमाश्वरो वेदविश्रुतः। इत्यायुक्तं किचिद्वैलक्षण्यमस्तीति सूचितम्। अतो युवयोर- धिभूत्वमनुरूपमेवेति। पक्षे अधिभूशव्दावुभावपि पौंसने पुस्त्वे स्त्रैणे स्त्रीत्वे च 'स्त्रोपुंसाभ्यां नञ्स्नञ भवनात्' इत्यपत्यादिभवनाधि- कारपर्यन्तमुक्तेष्वर्थेषु नञ्रस्नजोर्विधानात्समूहार्थे भावार्थे च पुंश- व्दात् स्नज, स्त्रीशव्दान्नन च प्रत्ययः। विभक्तौ सवादिविभक्तौ परत इति शब्दशास्त्रमर्यादालभ्यं, प्रायेण भूम्रा ऐकरूप्यजुषौ तयोश्शब्दयोः पुल्िङ्गस्त्रीलिङ्गयोरैकरूप्यस्य दर्शनादिति भावः।

समालंकारसरः (४१) . 445

स्त्रीलिङ्गे डिति आमि च विभक्तौ रूपान्तरस्यापि विधानात्प्रायेणेत्यु-

यद्यादिदेव सत्वं हृद्याविर्भावभाकपरं सुकतात्! यथावा-

विद्याम तदा सत्त्वं हृद्याविर्भावभागिति स्थाने।। हे आदिदेव! अखिलजगत्कारणभूत भगवन्! अनेन 'आ- दिदेवो महाबाहुर्हरिर्नारायण: प्रभुः' इत्येतत् स्मारितम्। सुक्ृ-

श्रेष्ठं सत्वं, सत्वगुण: हृदि मनसि अविर्भावभाग्यदि आविर्भूतं चेतु आहारशुद्धिमूलकसत्वगुणलाभेन चित्तशुद्धिर्भवेश्वे दितति ' भाव:। तदा सः सकलजगत्कारणत्वनियन्तृत्वादिना प्रसिद्ध: त्वं हृदि चित्ते अविर्भावभाक्। यद्वा हृद्ः हृदयस्य प्रियः यः अविर्भावः तं भजतीति तथोक्त। दर्शनसमानाकारध्रुवानुस्मृ- तिरूपध्यानगोचरो भवसीति स्थाने युक्तं विद्याम जानीयाम। विदेलिङुत्तमबहुवचनम्। अत्र 'आहारशुद्धौ सत्त्वश्रुद्धिस्सत्व- शुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः' इति श्रुत्यर्थच्छायाऽनुस्मृता। अत्र सत्व- शुद्धिभगवदाविर्भावयोरतुरूपयोर्वर्णनम्।।

वृषगोत्रशेखरं त्वामुषसि स्मरतां हरेऽच्युता- यथावा-

त्मवताम्। भद्रत्वं चोक्षत्वं प्राप्यं यद्गवति तदि- दमनुरुपम् ॥ १३१७॥ हे हरे! इदं च संबोधनं वक्ष्यमाणप्रत्यूषस्मरणानुगुण्याय। 'उत्तिष्ठश्चिन्तय हरिम्' इति स्मरणाम्। अनेनैवास्य वक्ष्य- माणभद्रत्वप्रापणानुकूलं मङ्गळत्वमपि द्योतितम्।

446 अलंकारमणिहारे

नित्योत्सवो भवेत्तेषां नित्यंश्रीर्नित्यमङ्गळम्। येषां हृदिस्थो भगवान् मङ्गळायतन हरिः॥ इति स्मरणात्। हे अच्युत! अनेन वक्ष्यमाणचोक्षत्वसंपाद- नानुगुणं पावनत्वं व्यश्जितम्। यथाचोच्यते- अतिपापप्रसक्तोऽपि ध्यायन्निमिषमच्युतम्। भूयस्तपस्वी भवति पङ्गिपावनपावनः॥ इति। उषसि प्रत्यूषे वृषगोत्रशेखरं शेषाद्रिशेखरं त्वां स्मरतां आत्मवतां ज्ञानिनां यत् भद्रत्वं मङ्गळायतनत्वेनोक्तस्य हरेस्तव स्मरणेन यत्कल्याणत्वमिति भावः, प्राप्यं भवति तत् अनुरूपम्।. यत् चोक्षत्वं शुद्धत्वं च प्राप्यं पावनतमत्वेनोक्तस्याच्युतस्य तव स्मरणेन यत्पवित्रत्वं लक्ष्यमिति भावः, तदिदमप्यनुरूपम्। 'चुक्ष संशुद्धौ' अस्मात्पचादयच्। 'भद्रश्शिवे खञ्जरीटे वृषभे च कद- म्बके' इत्युपफ्रम्य 'कीब मङ्गळमुस्तयोः' इति 'चोक्षो गीते शु- चौ दक्षे तथाऽभीक्ष्णमनोजयोः' इति मेदिनी। पक्षे वृषगोत्र- शेखरं वृषभकुलावतंसं त्वां स्मरतां भद्रत्वं वृषभत्वं यत प्राप्यं तदनुरूपभ्। च उक्षत्वमिति छेदः। उक्षत्वं च प्राप्यमिति यत् तदिदमप्यनुरूपमित्यर्थः । वृषभकुलावतसस्मर्तृणामिदं फलमुचि- तमेवेति भावः। अत्र वृषगोत्रशेखरस्मरणस्य भद्रत्वावाप्त्यादे- श्चानुरूष्यम् ॥।

यथावा अच्युतशोभनभोगस्पर्शनतस्फातिमान् घनाघ- नराटू। अतिमात्रमुन्नतश्श्रीस्तनतीत्युचितं पयो- धरो. हेष: ॥ १३१८॥

समालक्कारसर: (४१) 447

अच्युता अप्रच्युता शोभा यस्य सः नमः गच्छंतीति नभोगश्च। विशेषणोमयपदकर्मधारयः। अच्युतशोभं यन्रभः त- दरच्छर्ताति तथोक्त इति वा। स्पर्शनतः मारुतात् स्फातिमान् वृद्धिमान्। स्पर्शनत इत्यत्र सकारस्य खर्परकत्वान्नभोगशब्दा- न्तिमविसर्गलोप पष्टव्यः, अर्थान्तरेऽपि शब्दसारूप्याय। एवं श्रीस्तिनतत्यित्रापि। पक्षे अच्युतस्य भगवतः शोभनो भोगो यस्य तत्तथोक्तं यत् स्पर्शन अवमर्शः तेन ततः, सार्वविभक्ति- कस्तसिः। यद्वा शोभनो यो भोगस्संम्भोग: तस्मिन् तदव- सरे स्पर्शनतः संस्पर्शात् स्फातिमान् उच्छूनइत्यर्थः। 'स्फा- तिर्वृद्धौ' इत्यमरः। अतिमात्र उन्नता श्रीः यस्य स तथोक्तः। घनाघनराट् प्रावृषेण्यवारिवाहः स्तनति गर्जतीत्युचितम्। हि यस्मात् एष: पयोधरः पूर्णसलिलः । पक्षे अतिमात्रं उन्नतः श्री- स्तनति श्रीस्तन इवाचरतीत्युचितम्। हि यस्मात् एषः पयो घरः पूर्णक्षीरः। अत्र घनाघनराजस्य स्तनतीतिशब्दप्रतिपाद्यग- र्जनाभेदाध्यवसितस्तनवदाचरणस्य चानुरूप्यम्। उपमासंकीर्ण- मिदम्॥

यथावा- सेवनकृच्छमलब्धा पावन तव पादपद्मयोर्म- नुजः । सेवनकृच्छूमलब्धा देवनकृच्छेणिषूचितं ह्येतत् ॥१३११॥ हे पावन! 'पावनस्सर्वभूतानां त्वमेव रघुनन्दन' इत्यु- करीत्या पविन्नरूप हे भगवन्! तव पादपद्मयोः सेवनकृत् सेवा- विधाता। श्रमस्य लब्धा 'त्रिभुवनविधातुः' इत्यत्रेव शैषिक- षष्ठयास्तृजन्तेन समासः। भगवञ्चरणारविन्दपरिचरणपरिश्रम-

448 अलंकारमणिहारे

शार्लीत्यर्थः। मनुजः देवनकृतां घूर्तानां श्रेणिषु विषये सेवन- कृत् श्रमलब्धा भवति एतदुचितमिति काक्का नोचितमिति वि- राधः। परिहारस्तु-सेवनकछं अलब्धा इति छेदः। देवन- कृतां अक्षदेविनां धूर्तानां श्रेणिषु पङ्किषु सेवनस्य स्यूतेः 'षि- वु तन्तुसन्ताने, ल्युट्। कृच्छूं क्लेशं अलब्धा अप्राप्ता। लभे- स्तृन्। धूर्तश्रेणिमध्यघटनप्रयुक्त क्लेशमननुभविता भवति। भगव- श्चरणारविन्दपारचरणचणस्य तादृशदोषानुन्मेषादितति भावः । अत्र भगवञ्चरणपरिचरणकृतो धूर्तजनासंसर्गोऽनुरूपः । विरो- धालङ्कारयमकसंकीर्णत्वं विशेषः। यथावा- अध्यक्षितमासीद्यैरध्यहिगिरि देव तावकं रूपम्। दधति सदाध्यक्षितमिह परत्र चामी तदे- तदनुरुपम् ॥ १३२० ॥ हे देव! यैः जनैः अध्यहिगिरि अहिगिरौ तावकं रूपं अ- ध्यक्षितं साक्षात्कृतं आसीत् अमी ते जना: इह परत्र च अध्यक्षितं तत् त्वद्रूपं सदा दधति। पतत् अनुरूपं उपायफल- यारेविसंवादादिति भावः। वस्तुतस्तु इह अस्मिन् लोके सदा अध्यक्षितं अध्यक्षं कृतं अधिराजत्वेन निष्पादितं रूपं दधति राजानो भवन्तीत्यर्थः । 'अध्यक्षोऽधिकृते पुंसि स्यात्प्रत्यक्षेऽ्रभि- घेयवत्' इति मेदिनी। परत्र च परमपदेपि सदाध्यक्षितं रूपं सत् आध्यक्षितं इति च्छेदः। सत् प्रशस्तं सत्यकामत्वादिशु- भगुणवत्। आधिना मनोव्यथया अशनायादिहेतुक्या अक्षितं अक्षीणं 'क्षि क्षये' कर्मण क्ः। रूपं 'अपहृतपाप्मा' इत्याधु- कं स्वाभाविकं रूपं दधति॥

समालङ्कारसर: (४१) 449

यथावा- रक्तं त्वयि सर्वसमे समतां चेतो बिभर्ति सर्वत्र। भगवन् प्रतिकूलं तु प्रपद्यते तत्परतीपता- मेव ॥ १३२१॥ हे भगवन्! सर्वसमे 'सर्वस्य शरणं सुहृत्। समोऽहं स- र्वभूतेषु' इत्युक्तरीत्या सर्वसुहृदि त्वयि रक्तं अनुरागशालि चे- तः चेतनस्य हृदयं सर्वत्र समतां तुल्यदृष्टितां बिभर्ति। 'तुल्यो मित्रारिपक्षयोः' 'सर्वभूतश्शमश्शान्तः' इत्यायुक्तचेतनधर्मस्य चेतस्यारोपः। प्रतिकूलं सर्वसुहृदि त्वाय प्रातिकूल्यभाक् चेतस्तु तत्प्रतीपतां सर्वसमताप्रातिकूल्यमेव वैषम्यमेव प्रपद्यते। पक्षे तत्प्रतिकूलतां तस्य समतामिति शब्दस्य प्रतिलोमं तामसमि- ति शब्दः तस्य भाव तामसतां प्रपद्यत इत्यर्थोऽपि चमत्का- रातिशयं पुष्णाति। अत्र सर्वसमभगवद्विषयकानुरागसर्वसम- तावाप्तयोः तत्प्रतिकूलत्वतामसतावाप्तयोश्चानुरूपयोर्घटनम्। मा- लारूपत्वं पर्यायोक्तिंगर्भत्वं च विशेषः । इमानि सर्वाण्युदाहरणानि श्लषादिसंकीर्णानि। इदंतुशु द्धमुदाहरणम। यथा- अज्ञं सर्वज्ञस्त्वं दयनीयं मां दयासुधाम्भोधे। दीनं च दीनबान्धव रक्षसि चदुचितमम्बुजाक्ष तव॥ १३२२ ॥ सर्वमिदं स्तुतिपर्यवसायि समम्॥। ALANKARA II 57

450 अलंकारमणिहारे

निन्दापर्यवसायि यथा- दुर्जनशिखामणेर्मे दुर्जरविषयानुधावनं यु- क्तम्। शुनकखवरजम्बुकादिर्ननु कलयति नैव हेयवैमुख्यम् ॥ १३२३॥

ननु नाथ शीतलमहा जहार भवतर्स्मितश्रि- यथावा-

यं विशदाम्। हाशीलवर्जितोSसौ तमस्स्वभावं बभार तद्युक्तम् ॥ १३२४ ॥ ननु नाथ! हे भगवन्! शीतलमहाः चन्द्रमाः भवतः विशदां स्मितश्रियं उन्निद्रां संपदमिति च गम्पते, जहार। हा इति खेदे। शीलेन सद्वत्तेन वर्जितः असौ शीतलमहाः तम- स्स्वभावं नमोगुणस्वभावं बभार। तद्ुक्तम, भवदीयस्मितश्री- हर्तुस्सञ्चरितवर्जितस्य तमःप्रकृतिकत्वं युक्तमेवेति भावः। तमसः तिमिरस्य सुष्ठ अभावः स्वभावः तं बभारेति वस्तु- स्थितिः। पक्षे हाशील इतिवर्णत्रयवर्जितश्शीतलमहा इति शब्द: तम इति वर्णसमुद्येन स्वभावं स्वसत्तां बभार। हाशील इति वर्णसमुदयापसरणे तावन्मात्रमेव परिशिष्ट इति भावः। अत्र परस्वापहरणादेस्तमस्स्वरूपभरणस्य चानुरूप्यं निन्दाप- र्यवसायि॥ यथावा- कच जातरूपचौर्यात्तवाद्यवर्णच्युतो बत मि- ळिन्दः। अग्रजपुमाश्रितोऽपि प्राप पुळिन्दत्वमेष मधुपो हि॥ १३२५॥

समालङ्कारसरः (४१) 451

हे श्रीरिति सामर्थ्याल्लभ्यते। मिळिन्दः भ्रमरः मिळिन्द- शब्दश्च, तयोस्तादात्म्यम्। तव कचानां शिरोरुहाणां यन् जातरूपं सुवर्ण तदाभरणभूतमिति भावः। यद्ा कचति दी- व्यत इति कचं 'कच दीत्ौ' पचादयच्। यत् जातरूपं दश- वर्णसुवर्णमित्यर्थः। कचजातं शिरोरुहजं यत् रूपं नीलरूपमेति तु वस्तुस्थितिः, तस्य चौर्यात्। आद्यवर्णात्. ब्राह्मणवर्णात् मि इत्याकारकप्रथमवर्णाञ्च च्युतस्सन् अग्रजाः ब्राह्मणाः ये पुमांस: तेषां आश्रितोऽपि, शेषषष्ठयास्समासः, तानाश्रितोऽपी त्यर्थः। वस्तुतस्तु अग्रजं आदं मिकारस्थानिकमिति भावः। पुं पुमित्याकारकवर्णसमुदयं आश्रितः। अपिस्समुच्चये। न केव- लमादौ मिवर्णच्युतः अपितु पुवर्णमप्याशश्रित इत्यर्थः। पुळि- न्दत्वं म्लेच्छजातिविशेषत्वं 'मेदाः किरातशबरपुळिन्दा म्ले- च्छजातयः' इत्यमरः। पक्षे पुळिन्दशव्दत्वं च प्राप। अस्य पुळिन्दतावातौ हेत्वन्तरं समुञ्चिनोति-एष इति। हि यस्मात् एष: मिलिन्दः मधुपः मद्यपः, ईदशस्य पुळिन्दत्वप्राप्तिरुचितै- वेति भावः। मकरन्दलिडिति तत्वम्। अत्र कचजातरूपचौर्य- प्रभृते: पुळिन्दत्वप्राप्तयादेश्चानुरूप्यं निन्दापर्यवसायि॥ यथावा- मुखजमपि नाथ जलजं त्वत्पदविद्वेषतोऽन्त- राविलताम्। एत्य जघन्यजमासीदीदृवक्षस्यान्त्य- जत्वमप्युचितम् ॥ १३२६॥ हे नाथ जलजं मुखजमपि स्वयं ब्रह्मवर्णमपि मुखभागे जकारसहितमिति वस्तुस्थितिः शब्दार्थयोस्तादात्म्यात्। जलजं लडयोरभेदाअडजमित्यपि प्रतीयते। त्वत्पदीवेद्वपतः अन्तः मन-

452 अलंकारमणिहारे

सि आविलतां कलुषतां, पक्षे अन्तरा अविलतां इति छेदः। विगतो लकारो यस्य तत् षिलंन विलं अविलं तस्य भाष: विलता तां अविलतां, अन्तरा मध्ये अविलतां लकारसा- हित्यमित्यर्थः । पत्य जघन्यजं शूद्रवर्णजं 'वृषलाश्च जघन्यजाः' इत्यमरः। पक्षे जघन्यः अन्त्यः जः जकारो यस्य तत्तथोक्तं आसीत्। नैतावदेवास्य फलमित्याह-ईदृक्षस्येति। त्वत्पदवि- द्वेषिण इत्यर्थः । अन्त्यजत्वं चण्डालत्वमपि उचितमेव। 'यो विष्णुं सततं द्वेष्टि तं विद्यादन्त्यरेतसम्' इत्युक्तेरिति भावः। पक्षे अस्य जलजपदस्य अन्त्यः अन्तिमः जः जकारो यस्य तत्तथोक्तं तस्य भावः अन्त्यजत्वमपीत्यर्थः । जघन्यजान्त्यज- शब्दयोरस्मिन् पक्षे तुल्यार्थकत्वादिति भावः । अत्र भगवत्प- दविद्वेषस्य जघन्यजत्वादेश्चानुरूपस्संसर्गो निन्दापर्यवसायी।

यथावा ऐरावणस्तवाग्रैरहितत्वमुपेत्य रघुवर यशोभिः। अलभत बत रावणतां तावकविद्वेषिणोऽस्य युक्त- मिदम् ॥१३२७ ॥

हे रघुवर! ऐरावणः ऐरावतः अग्रैः परार्थ्यैः तव यशो- भिस्सह अहितत्वं धावळ्येन, विरोधं उपेत्य प्राप्य रावणतां अलभत। पक्षे-ऐरावणशब्दः अग्रैरहितत्वं इति समस्तं पदम्। अग्र: प्रथमः ऐ इतिवर्णः तद्रहितत्वं उपेत्य रावणतामलभत तथा निष्पन्न इत्यर्थः । तावकविद्वेषिणः त्वदीयवस्तुविषयकद्वेषशालिनः अस्य ऐरावतस्य इदं युक्म्। अत्र रघुवरयशोषिड्वेषरावणता- वाशयोरातुरुप्यम ॥

समालक्वारसर: (४१) 453

यथाषा- निरयस्त्वद्विषये यो निरयस्तेनाप्यते Sहिशैल- मणे। नरको यो द्वेष्टि त्वां नरको नियतोऽस्य तदिदमनुरूपम् ॥ १३२८॥

यः त्वद्विषये निरयः अयात् निष्क्रान्तो निरयः 'अयरशु- भावहो विधिः' इत्यमरः । 'निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पश्चम्या' इति समासः। 'न विष्ण्वाराधनात्पुण्यं विद्यते कर्म वैदिकम्' इत्य- वश्यकर्तव्यतया विहितत्वदाराधनरूपशुभावहविधिविधुर इत्यर्थः। तेन निरयः नरकः आप्यते। यः नरकः कुत्सितो नरः 'कुत्सा-' याम्' इति कन्। त्वां द्वेष्टा ताच्छील्ये तृन् 'न लोक' इति ष्ठीनिषेधः । अस्य पुंसः नरकः निरयः नियतः नियमेन भविता।

रूप्यम्। मालारूपमिदमिति विशेषः । निन्दापर्यवसायित्वं तु पूर्ववदेव। एषूदाहरणेष्वादिममुदाहरणं द्ष्टान्तसंकीर्ण, अन्या न्युदाहरणानि तु श्लेषािसंकीर्णानीति विशेषः॥

द्वितीयसमम्.

समं तदपि कार्यस्य सारूप्यं कारणेन यत्॥

कार्यस्य कारणेन सारुप्पमप समालंकारः। अत्रोत्पा्त- लक्षणसंस स्यानुरूप्यम्। तञ्व कारणात्स्वसमानगुणकार्योतपस्या,

454 अलंकारमणिहारे

द्वितीय विषमप्रतिद्वन्द्वि॥ तत्राद्यं यथा - कृतसूर्यभवाश्लेषा गङ्गन चक्राब्जमत्स्यरेखा- ढया। इदमनुरूपं तस्या उदितायाः फणिगिरीश तव पदतः ॥१३२१॥

कृतः सूर्यभवायाः काळिन्द्याः श्ेषः संसर्गो यया सा तथो- क्ेति गङ्गापक्षे, भगवच्चरणपक्षे तु कृतः सूरीणां विदुषां अम- 'वाश्ेषः संसारसंबन्धवैधुर्य येनेति योज्यम्। चक्राः चक्रवाकाः अब्जानि पद्मानि मत्स्याश्च तेषां रेखया पङ्कचा आढ्या। अन्यत्र चफ्रं सुदर्शन अब्जः शह्: अब्जं पझम वा मत्स्यञ्च तेपां रेखाभि: तदाकाररेखाभराढ्यमिति।।

यथावा- अम्भोघिराजदुहिता गम्भीरा श्रीनिवास तव दयिता। करितुरगधेनुमणिमुखविभवं सुमनर्सु वितरति स्थाने ॥१३३० ॥

करितुरगधेनुमणयः ऐरावतोश्चैशश्रवःकामगवीचिन्तामणयः। अन्यत्र गजादय एव। सुमनस्सु देवेषु विद्ृत्सु च । अत्र उदाहरणद्वये कारणाभ्यां भगवच्चरणम्भोनिधिश्यां कार्ययोरगङ्गा- लक्ष्म्योस्सारूपयं श्ेषभित्तिकाभेदाव्यवसायेन निर्व्यूढम्। उभय- आापि कारणात्स्वसमानगुणकार्योत्पत्या उत्पत्तिलक्षणसंसर्गस्यानु- रूप्यमुक्तम्।

समालक्कारसर: (४१) 455

यथावा- श्रीस्त्वां जलधिस्सुषुवे विषमपि संमूर्छितं ज- गद्याभ्याम्। सांप्रतमिदं विषमयो यदयं किल सगरजातसंवृद्ः ॥ १३३१॥ हे श्रीः श्रीरवेषरचनाशोभासंपत्सरळशाखिषु। वाणीलक्ष्मी- लवङ्गेषु विषे बिल्वेऽपि' इति रत्नमाला। जलधिः त्वां विषा- परपर्यायश्रीशब्दवाच्यामिति भावः । विषमपि गरळं च सुषुवे। याभ्यां त्वया विषेण च जगत् संमूर्छितं मोहित निश्चेतनीकृत- मित्यर्थः । श्रीपक्षे 'त्वया च विष्णुना चाम्ब' इत्युक्तरीत्या अभिव्याप्तमिति वास्तवार्थः ।संभूर्छनमभिव्याप्तावुच्छायमोह- योरपि' इति मेदिनी। इद अम्बुधेरीद्दशवस्तुजननं सांप्रतं युक्तम्। यत् यस्मात् सः गरजातसंवृद्ध इति च्छेदः। सोऽयमिति योजना। पूर्वोक्तोऽसौ जलधि: गरजातेन गरळसमूहन संवर्धितः विषमयः प्रचुरगरळ । तस्मादस्य जलधेः विषापरनामश्रीशब्द- वाच्यवसवादिप्रसूतिरुचितेति भावः। वस्तुतस्तु सगरेत्यभिन्नं पदम्। सगरजातैः सगरसुतैः अभिवर्धिनः विषमयः जलमय इत्यर्थः । अत्रापि कारणेन जलधिना कार्ययोश्श्रीविषयोस्सा- रूपयं श्रेषासादितवैभवम्। पूर्वोदाहरणदवयं प्रशंसापर्यवसाय। इदं तु निन्दापर्यवसायीति भेदः। एवंच प्रथमसमप्रभेद इव द्वितीयमस्मिन्नपि स्तुतिनिन्दापर्यवसाययित्वलक्षणद्वैधी संभव- तीति ध्येयम्। द्वितीयसमप्रभेदे द्वितीयं यथा- घनसारचूर्णकल्पितललाम कमलामनोहर मु-

456 अलंक्कारमणिहारे

खं ते। विधुनीते मम तापं विदधात्यामोदमिति यदुचितं तत् ॥ १३३२॥ कमलामनोहरेति संबुद्धि:। ललामशब्दो नान्तो नपुंसक- लिङ्ग: । 'ललामं च ललाम च' इत्यनुशासनात् ।।

विसृमरकौस्तुभमहसा मसृणं कमलाङ्टिजतुर- यथावा-

सात्यरुणम्। अञ्जनगिरिपतिहृदयं रञ्जयति मनो ममेत्युचितमेतत् ॥ १३३३॥ रञ्जयति अरुणयति आनन्दयति च । अत्राधे उदाहरणे भगवन्मुखगतशिशिर सुरभिलघनसार तिलकसंसर्गानुरूप्यं तापवि- धूननामोदनरूपकार्ययोः। अनन्तरोदाहरणे मनोरअनरूपकार्यस्य

यथावा- हालाहलसहजन्मा व्यालावनिभृद्विभोश्र हृद- यमगाः। यस्सेवते सदा त्वां सुधाब्धितनये स मुहयतीत्युचितम् ॥ १३३४॥ व्यालावनिभृद्धिभोः भुजगराजाधिराजस्य हृदयं अन्तरं शेषाचलनाथस्य वक्ष इति वस्तुस्थितिः । सेवते पिबति भजते च। मुह्यति मूछति पेश्वर्यमूलकचित्तविकारं प्रामोतिच। स्पष्ट- मन्यत्। पूर्वोदाहरणद्वयं प्रशंसापर्यवसायि, इदंतु निन्दापर्य- वसायीति पूर्ववदेव भेद। पवंच द्वितीयसमविशेषे प्राथमिक- प्रमेदोदाहरणत्रये कृतसूर्यभवाश्लेषेत्यादी कारणस्वभावानुरुप्यं

समालक्कारसरः (४१) 457

कार्यस्य द्वितीयप्रभेदोदाहरणत्रये घनसारचूर्णेत्यादौ अगन्तुक- घनसारादिससर्गानुरूप्यमिि निष्कर्षः ॥ तृतीयसमम.

यत्किश्चिदिष्टसिद्धयर्थ य उद्योगो वितन्यते। अनिष्टेन विना तस्य सि्धिश्र सममुच्यते॥

उत्पत्तिलक्षणसंसर्गस्यानुरूप्यं व समालंकार इत्यर्थः । उत्कटे- ष्टन्तरप्राप्ी तु प्रहर्षणं वक्ष्यते। इदं तृतीयं समं 'इष्टाथो- द्योगतोऽनिष्टावाप्तिश्च विषमं मतम्' इति संगृहीतसप्रकारात्र- विधविषमस्यापि प्रतिद्वन्द्व, इष्टावातेरनिष्टस्याप्रसङ्गाज्।

यथा- अनिशमपि तं निषेवितुमसितं निश्युत्पलं नि- बेव्य विधुम्। त्वद्दिव्यदगात्मत्वं प्राप्य रमे स्वेप्सि- तार्थमनुभवति॥१३३५॥ हे रमे! अनिशं निशाया अभावेऽपि। अर्थाभावेऽव्ययीभावः। तं तिधुं श्रीनिवासं चन्द्रमसमिति तु तत्वम्। निषेवितुं असित- मुत्पलं इन्दीवरं निशि विधुं निषेव्य निशाया योगाभ्याससमय- त्वात्तदा विधुसुपास्येत्यर्थः। त्वदिव्यद्गात्मत्वं तव कमनीयनयन- रूपत्वं त्वद्विषयकासंकुचितज्ञानात्मत्वं परिशुद्धं स्वरूपमित्यपि गम्यते। प्राप्य स्वेप्सितार्थ अनिशविधुनिषेवणरूपमभीष्टार्थ अनुभ- वति। अत्र निशाभावदशायामपि विधुनिषेधणलक्षणाभीष्टावाप्त्यर्थ ALANKARA II 58

458 अलक्कारमणिहारे

ना तत्सिद्धेरुत्पत्तिलक्षण ससर्गस्यानुरूप्यम्।। यथावा- सततमपि हरिकरग्रहवैभवमाकाङदम्ब सर- सिरुहम। अभिहरि सलिले तप्त्वाSलभ्रत त्व- त्पाणिजन्मनि तदेव ॥ ५३३६।। हरिकरग्रहवैभवं भगवत्पाणिग्रहणसंपद भानुकरसंपर्काति- शय च। अभिहरि भगवद्भिमुखं भानुमदभिमुखं च। तदेव सततहरिकरग्रहवैभवमेव । अत्रापि सार्वकालिकहरिकरग्रहण- लक्षणाभीष्टलाभाय हर्यभिमुखं तपस्यतोऽम्बुजस्य जन्मान्तरेऽ- निष्टं विना तत्सिद्धिर्दर्िता॥ यथावा- दातुं विभवे भोगान्भोक्तुं स्वयमपि भवन् बहु- विधाशः। जननि सुधाकलशस्त्वत्कुचजन्मनि भ- वति सुकल इति युक्तम् ॥१३३७॥ हे जननि! सुधाकलशः अमृतकुम्भः सुधाकलशशब्दश्ष विभवे सति ऐश्वर्यावसर इत्यर्थः। विभवे लोकनाथाय भगवते इति वस्तुस्थितिः। भोगान् दातुं स्वयं भोक्तमपि बहुविधा आशा आयततृष्णा यस्य स तथोक्त: भवन्। पक्षे बहु यथास्यात्तथा विधाश: विगतधाकारशकारइत्यर्थः । त्वत्कुचजन्मनि सुकलः मनोरथानुगुणं त्यागभोगभाग्भवन् सन् 'सुकलो दातृभोक्तररि' इत्यमरः। धाकारशकरापनयनन सुकल इति निष्पन्न इति वस्तु- स्थितिः। अत्र सुधाकलश्स्यानिष्टं बिना सप्सितावाप्ति:॥

समालक्कारसर: (४१) 459

यथावा- कुचजन्म प्रेप्सुस्तव तपस्थितस्सोढशीतवातो- ष्णः। कुचतां कुलाचलोऽगानव कमलेलालयन् स्वमात्मानम् ॥ १३३८॥ हे कमले ! कुलाचल: तव कुचजन्म प्रेप्सुः अतएव तप- स्थितः तपश्चरन्। पक्षे तपास माघमासे शिशिरऋताविति भावः। तपे ग्रीष्मे च स्थितः निश्चलतया वर्तमानः आतपे स्थित इति वा। न हि कुलाचलः कालभेदेन चलाचलो भवति। अतएव सोढशीतवातोष्णः 'ग्रीष्मे पश्चतपा भूत्वा वर्षास्वासारषाण्मुनिः' इत्यायुक्तप्रक्रियया द्वंद्वसहिष्णुस्सन्। पक्षे निसर्गत एव शीतादे- स्सोढा। न ह्यचलरशीतेन वातेन वा वेपते उष्णेन वितपते। तपसः फलमाह कुचतामिति। स्वं स्वकयं आत्मानं अन्तरात्मानं भगवन्तं लालयन् विलासयन् 'लड विलासे' णिजन्तादस्मात लक्षणहेत्वोः'इति शता। हेतुरिह फलम्। स्वान्तरात्मप्रीणना- येत्यर्थः। तव कुचतां अगात् स्तनतयाऽवातारीत्यर्थः। पक्षे कुलाचलशब्द: कमले अलालयन्निति छेद:। स्वं आत्मानं स्वस्व- रूपं अलालयन् लाश्च लश्च लालौ अविद्यमानौ लालौ यस्य सः अलाल: तथोक्तं कुर्बन् अलालयन् लालेतिवर्णद्वयविधुरितं कुर्बन् कुचता कुचशब्दतां अगातू। उत्तरीत्या लाकारलकारराहित्ये कुच इत्येवावशेषादिति भावः । अत्र कुलाचलस्य विनाऽनिष्टमभी- प्सितार्थसंसिद्धि: ॥ यधावा- श्रीकुच फलशेषत्वप्रेप्सावद्लूरभोगसंत्यागि। मा- लूरफल शुद्धं माफलशेषं न मुश्चति स्वार्थम्॥

460 अलंकारमणिहारे

मालूरस्य बिल्वस्य फलं 'बिल्वशाण्डिल्यशैलूषमालूर- श्रफिला अपि' इत्यमरैः। श्रियः कुचावेव फले तर्यो्शेषत्वं तद्तिशयाधित्सयोपादेयस्वरूपत्वं तस्य प्रेप्सया वल्लूरस्य शुष्क- मांसस्य 'उत्तसं शुष्कमांसं स्यात्तद्वल्लूरं त्रिलिङ्गकम्' इत्यमर:' भोग: अभ्यवहार: भुजेर्भावे घजि 'चजोः' इति कुत्वम्। 'भोगस्तु राज्ये वेश्याभृतौ सुखे। धनेऽहिकाय फणयो: पालनाभ्यवहारयोः' इति हेमचन्द्रः। तस्य संत्यागि वल्लूरोपलक्षितनिखिलनिषिद्धा- हारत्यजनशालि। आहारशुद्धथभावे सत्वशुद्धचनुदयाद्िति भावः । अत एंवं शुद्धं निर्दोषं पवित्रं वा। अतएव माफलशेषं माया: श्रियः फले फलत्वेनाध्यवसितौ स्तनौ तयो: शेषं शेषभूतं अतिशयाधा- यकं च सत् स्वाभीप्सितशेषतां लब्धवदिति भावः। स्वार्थ स्वकीयं पुरुषार्थ न मुश्चति कदाऽपि न त्यजति। नित्यशेषमेव सत् तत्कैंकर्य समनुभवतीति भावः। पक्षे मालूरफलमिति पदं, शब्दार्थयोस्ता- दात्म्यम्। श्रीकुचफलशेषत्वप्रेप्सावत् लूरभोगसंत्यागि इति छेदः। उक्तेच्छावििष्टं सत्। लूरयो: लूकाररेफयो: भोगः अनुभवः तस्य संत्यागि। उत्सारितलूकाररेफमित्यर्थः। अतव शुद्धं केवलं यथातथा 'शुद्धं स्यात्त्रिषु केवले। निर्दोषे च पवित्रे च' इति मेदिनी। माफलशेषं मा फ ला इति त्रयो वर्णाः शेषाः शिष्टाः यस्य तथोक्तंअवशिष्टमाफलरूपवर्णत्रयमित्यर्थः। ईदशमपी त्युपस्कार्यम्। स्वार्थ श्रीफलरूपं स्वाभिधेयं न मुश्चति। मालू- रफलमिति पद्मविकलवर्ण यावन्तमर्थ बोधयति उक्तरा्या वर्णवैकल्येऽपि तावन्तमेवार्थ बोधयति। मालूरफलमाफलशब्द- योरेकार्थकत्वादिति भावः। माफलं श्रीफलम्। बिल्वस्य श्री- फलस्वं च 'वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः' इति श्रुतिसिद्धं उदादतकोशसिद्धं च। शेषमित्यत्र शिष्यत इति शेषमिति

समालङ्गारसर: (४१) 461

कर्मण घन अतपव भेदयलङ्गता। भावे घञ एव पुछ्ि- इत्वनियमः । अतएव 'संबन्धमनुवर्तते' इति भाध्यम् 'शेष रामवत्' इत्यादिप्रयोगा: 'शेषस्संकर्षणे वधे' इत्युपक्रम्य 'उपयुक्तेतरे न स्त्री' इति मेदिन्यादिकोशाश्च संगच्छन्ते। अत्र मालूरफलस्यानिष्टं विना अभीष्टसिद्धि:॥ इमानि सर्वाण्यपि अनिष्ट विना केवलेष्टपराप्तावुदाहरणानि। अनिष्टपरिहाररूपेष्टप्रातिर्यथा- त्वच्छीविद्वेषकृतां घनाघवत्तां घनाघनोधून्वन। विष्णो पढ़े तव पतन्नधश्शिराः कल्पते रम न- घनाघः ॥। १३४०।। हे विष्णो! घनाघनः प्रावृषेण्याम्बुवाहः तव श्रियः संपदः रुचेश्च विद्वेष: तेन कृतां तावकश्रीविषयकवैरहेतुकां घनाघवत्तां अविरळदुरितशालितां धून्वन् 'लक्षणहेत्वोः' इति शता। हेतु रिह फलम्। घनाघवत्ताविधूननेन प्रयोजनेनेत्यर्थः। तव पदे चरणे विष्णोः पदे अन्तरिक्षे इति तत्व्रम्। अधश्शिराः पतन् प्रणिपतन्नित्यर्थः। घनं च तत् अंध च घनाघं, न घनाघं यस्य स नघनाघ: नशव्देन बहुव्राहिः। कल्पते स्म। निरस्तनिखिल- कलुषोऽभूदित्यर्थः । प्रणम्य कृष्णं सहसा पांसुकिष्टे महीतले। निष्कल्मषो भवेत्सद्यो ललाटे पांसुमण्डनात्॥ हरिममरगणा्चिताङ्गिपं प्रणमति यः परमार्थतो मनुष्यः। तमपगतसमस्तपापबन्धं व्रज परिहृत्य यथाभिमाज्यसिक्तम्।। इत्यादि प्रमाणसहस्त्रं स्मर्तव्यम्। पक्षे घनाघनशब्द: घना- घवसतां घनाघेति वर्णपङ्किमत्तां अधून्वन् इति छेद: अविस्व-

462 अलंकारमणिहारे

जन्नेवेत्यर्थः । अधाश्शिराः पतन् विलोमतया स्थित इति यावत्। नघनाघ इति निष्पन् इति। अत्र घनाघनस्यानिषं विना स्वा-

स्वजुषां सदा सुमनसां हर्तुमवः प्रसवबन्धना- ग्रथावा-

त्पतनम्। त्वद्गुजतामेत्य हरे कल्पतरुर्हरति तद्य- दुचितं तत् ॥१३४१ ॥ हे हरे! कल्पतरुः सदा स्वजुषां आत्मानं सेवमानानां सुमनसां विदुषां कुसुमानां च। प्रसवबन्धनात् नानायोनिप्र- सूतिसंबन्धात् वृन्ताञ्च 'वृन्तं प्रस्वबन्धनम्' इत्यमरः। अधः- पतनं अधोलोके भ्रंशं अधःप्रदेश गळनं च । हर्तु निरसितुं त्व- द्ुजतां त्वद्वहुरूपतां पत्य तत् सुमनसां प्रसवबन्धानदधःप- तनं हरतीति यत् तदुचितम्। अत्र सुमनसां प्रसवबन्धनाद-

तिसिाद्धिः। सर्वाण्यप्येतान्युदाहरणानि श्रेषाभेदाध्यवसायसंकी- र्णान्येव॥। किंच यत्रातर्कितोत्कटानिष्टसन्भ्ावेऽपि श्ेषवैभवेनेश्र्थत्व- प्रतिपत्तिस्तत्रापि समालंकारो न प्रतिहन्यते। यथा- श्रीवशगव्यामोहे भगवन्मा मुक्तमातनु त्व- मिति। त्वामासेवे त्वमपि च तथेव मामुक्तमाच रंस्तनुषे॥ १३४२ ॥ हे भगवन् ! श्रीवशगः लक्ष्मीवशंवद: व्यामः यस्य'व्या- मो बाह्लोस्सकरयोस्ततयोस्तिर्यगन्तरम्' इत्यमरः। यधार्सभव- मार्षार्थ स्वेस्वे पार्श्बे प्रसारितयोबाह्होरन्तर लक्ष्मीवशंवद

समालक्कारसरः (४१) 463

यस्य स तथोक इत्यर्थः । त्वं अनेन पुरुषाकारसात्निध्वबला- दवधीरितविनतजनतापराधतया रक्षणौन्मुख्यं द्योतितम। मा मां अनन्वादेशे वैक्ल्पिकत्वादत्र मादेशः । मुक्तं शिथिलितभव- बन्धं आतनु कुरु। यद्वाश्रीवशगः संपन्मूलकः यो व्यामोह्ः अतिमात्रवैचित्त्यं तस्मिन् । अथवा श्रीवशगेति भगवत एव संबाधनम्। व्यामोहे पुत्रकळत्रसंपदादिप्रयुक्तसंमोहे आमुक्तं बद्धं 'आमुक्तः प्रततिमुक्तश्च' इत्यमरः । मा तनु मा कुरु। माशब्दोडयं न तु माङ्, येन लुडेव स्यात्। इति त्वां आ- सेवे त्वमपि मामुक्तं आचरन् सन् तथव तनुषे यथाप्रार्थन- मेव कुरुषे इति स्तुतिः। श्रीवशगव्यामोहे मा मां आमुक्तं बद्धमेव तनुषे इत्युपालम्भः । इदं मुक्तैश्वर्यप्रेप्सया श्रीनिवासं सेवमानस्य आनुषङ्गिकीं तद्विश्राणितामैहिकीमामुष्मिकी च संपद्मपि तत्परिपन्थिनीं जानतः कस्यचित्प्रपन्नस्य त प्रत्युः पालम्भवचनम्। अत्र यद्यपि व्याजस्तुतौ स्तुत्या निन्दाभिव्य- क्तिविवक्षायां विषमालङ्कारः न चैहिकामुष्मिकावेमवस्यानिष्ट- त्वायोगान्न विषमालंकार इति वाच्यं, मुमु्ुद्दष्टया तस्यानिष्ट- तायाः 'एते वै निरयास्तात स्थानस्य परमात्मनः' इत्युक्तं: अनेन वचनेनामुष्मिकसंपद एव निरयप्रायत्वस्य वर्णनादैहिक- संपदस्तथात्वं कैमुत्यन्यायसिद्धम् । तथाऽपि प्राथमिकस्तुतिरू- पवाच्यविवक्षायां समालंकारो न निवार्यते॥ यथावा- सुतरामुक्तिविदूरा संपत्स्यादिति समाश्रितोऽ- हं त्वाम्। सुतरामुक्तिविदूरा तथैव संपत्वयाऽ च्युत वितीर्णा ।। १३४३ ।।

464 अलंकारमणिहारे

सुतरां उक्तिविदूरा 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्युक्तरीत्या वाच्चामविषयभृता। संपत् मुक्तैश्वर्य स्यादिति भवेदिति प्रत्याश- येत्यर्थः। त्वां अहं समाश्रितः तथैव सुतरामु्तिविदूरा संपदेव त्वयाऽपि वितीर्णेति स्तुतिः । सुतरां शोभनतरत्वेनाभासमाना मुक्तिविदूरा मोक्षदवीयसी संपदित्युपालम्भः । 'अर्थश्रयास चा- सक्तो न श्रेयो विन्दते परम्' इति महाभारतोक्तेरैहिकसंपदो मुक्तिविदूरत्वम्। अत्रापि पूर्वोदाहरणवदेव सर्वे द्रष्टव्यम्॥। यथावा अहमन्नाद इति सदा गातुं त्वां शरणमगमम- रजाक्ष। भवताSपि तथाऽकारिषि सांप्रतमन्ना- द एव किल कृपया॥ १३४४॥ इद निश्रेयसावाप्तित्वरया प्रारब्धकर्मफलभोगानुभवादपि जुगुप्समानस्य कस्यचित्प्रपन्नस्य प्रपत्युत्तरमपि सांसारिकभोगा- नेव यथापुरमनुभावयन्तं भगवन्तं प्रति व्याजस्तुत्या उपालम्भवच नम्। तथाहि हे अब्जाक्ष ! अहमन्नाद इत सदा गातुं 'एतत्साम गायन्रास्ते' इत्युपक्रम्य 'अहमन्नादोऽहमन्नादः' इति श्रुत्यु- कक्रमेण सामगानं विधातुं परिपूर्णपरब्रह्मानुभवानन्दरूपं मुक्त्यै श्वर्य लब्धुमिति भावः। 'अहमन्नादः' इति श्रुतिगतयोश्श- उदयो: अहं अस्मच्छररिकः परमात्मैव अन्नाद: संकलभोकतृ- शर्रीरक इत्यर्थः। 'अहंशब्दः परमात्मपर्यन्तः भोग्यभोक्तृ- वाच्यान्नान्नादिशब्दी च तत्पर्यन्तौ' इति तन्भाष्यम्। त्वां शर· णमगमं प्रपन्नोऽस्मि। भवताऽपि कृपया सांप्रतं इदानीं तथा अकारिषि यथाभ्यर्थनं अन्नाद एव कतोऽस्मि। कृञः कर्मणि भूते लुङ्ुत्तमैकवचनम्। अकारिषि सांप्रतमिति वा योजना।

समालङ्कारसर: (४१) 465

तदा सांप्रतं युक्तमित्यर्थः। 'सांप्रतं चाधुनार्थे स्यायुक्तार्थेSपिच् सांप्रतम्' इति विश्वः। किलेति संभावनायामनुनये वा । 'किलशब्दस्तु वार्तायां संभाव्यानुनयार्थयोः' इति विश्वः । उप- पादितोऽर्थस्सर्वोऽपि स्तुतिपरः। अन्नाद: केवलं प्राकृतौदनभी- कैव अकारिषि न तु 'विजिघत्सः' इति श्रुत्युक्तजिघत्सादि- हेयगुणविधुर इत्युपालम्भः । अत्र मुमुक्षोः प्रपन्नस्य प्राकृतभो- गरूपोत्कटानिष्टसन्भ्रावेऽपि श्रेषमहित्ता मुक्तै्वर्यानुभवरूपेष्टप्र- तिपत्तिः।

यथावा- रजनिचरा रघुनन्दन निशारणं तव जयायं येडकाङ्कन। त्वमपि तथैव निशारणमददास्तेषा- मुदारदाक्षिण्यः॥ १३४५॥ तव जयाय त्वत्कर्मकाभिभवाय निशारणं रात्र्यधिकर- णकं युद्धम्। तथैव यथेप्सितमेव निशारणं रात्रियुद्धम्। वस्तुनस्तु तव जयाय त्वत्कर्तृकविजयाय तेषां रजनिचराणां निशारणं निषूदनं अद्दा इत्यर्थः । 'प्रमापणं निबर्हणं निका- रणं निशारणम्' इत्यमरः। अत्र रजनिचराणां निबर्हणरूपानि- प्टस्योत्कटस्य सत्वेपि श्रषप्रभावेण निशायुद्ध रूपेप्सितलाभ:।।

यथावा- अमितां कमनीयस्थितिमातुं ये त्वत्पराभवा- दैच्छन्। कमनीयस्थितिरेव ह्यमिता तैसत्वत्परा- भवाल्लमे ॥ १३४६ ॥ ALANKARA IĮ 59

466 अलंङ्कारमणिहारे

हे भगवन् ! त्वत्पराभवात् त्वत्कर्मकपरिभवात्। अमितां अपरिच्छिन्नां कमनीयस्थिर्ति वैभववत्तया रमणीयमवस्थानम्। उत्तरार्धेऽप्येवमेव। तत्र परमार्थतस्तु त्वदिति भिन्नं पदम्। त्वत् त्वत्तः पराभवात् स्वकर्मकपरिभवात्। अमिता अविद्य- मानमकारा कृता कमनीयस्थितिः कनीयस्थितिः शब्दार्थयोस्ता- दात्म्यात्। अतिमात्रनिकृष्टा स्थितिरवेत्यर्थः । कनीयसी चासौ स्थितिश्चेति विग्रहः। अल्पशब्दादीयसुनि 'युवाल्पयोः कन- न्यतरस्याम्' इति कनादेशः। अत्र कनीयरि्स्थितिरूपोत्कटानिष्ट- सन्भ्ावेऽपि क्षेषवैभवेन कमनीयस्थितिरूपेष्टलाभः ॥

यथावा -- प्राप्ता सुरपतिपदमपि पातालमनन्तभोगिलो- कमपि। विन्देयमिति यजन् बलिरकारि भवता त्रिविक्रम तथैव ॥ १३४७॥

हे त्रिविक्रम! इद एतत्पद्यप्रस्तुतार्थस्य तदवतारासाधा- रणतां व्यञ्जयितुम्। सुरपतिपदं महेन्द्रस्थानं प्राप्ता। प्रपूर्वका- दाम्ोतेस्तृन्। अपिश्चार्थकः । अलं पाताऽपि रक्षिता च । पाते- स्तृन्। बलि: दैत्येन्द्रः। अनन्तः यः भोगिनां उत्तमतत्तत्कर्म- फलभोक्तुणां लोक: ब्रह्मलोकपर्यन्तं विष्टपम् । यद्वा अनन्तेति भग- वतएव संबोधनम। भोगिलोकमपि उक्त एवार्थः। अथवा अन- न्तभोग: भगवदनुभवः सोऽस्मिन्नस्तीत्यनन्तभोगी स चासौ लोकश्च। अनन्तभगिनां भगवदनुभवशालिनां लोक इति वा। तमपि श्रीवैकुण्ठमपीत्यर्थः । विन्देयं प्राप्तयामिति यजन् यझं कुर्वन् सन् भवता यज्ञाराध्येन तत्फलप्रदेन चेति भावः। य-

समालङ्कारसरः (४१) 467

थामनोरथमेव फलं ल्भित इत्यर्थः । वस्तुतस्तु सुरपतिपद प्राताऽप बलि: अनन्तः भोगिलोकः भुजगसमुदयः यस्मिन् सः तें तथोक्तं पातालं प्रापित इति। अनन्तेति भगवतस्संबोधन- विवक्षायां पातालं तत्संज्ञकं भोगिलोक नागलोकं प्रापित इति वा अर्थः। अत्रोत्कटानिष्टस्य पातालप्रापणस्य सन्भावेजाप अन-

स्यातर्कितत्वं स्फुटतरमिति ध्येयम्॥ य त्रेष्टार्थ प्राप्तिसन्भरावेे ्ेशास तो्नार्स्यप्रतीतत स्तत्रापि समालंकारस्य न क्षतिः, अनिष्टप्रतोतेराभासरूपत्वे- नापर्यवसानात्।। यथा- गुरुणात्यादरगुरुणा कार्या देवेनभक्तिरित्युदितः। कुर्वस्तथैव भक्तिंः गुवाज्ञां सर्वथाऽपि नात्यैषीत्॥ अत्र गुर्वाज्ञां सर्वथाडपे नात्यैषीदित्यनेन विरोधालंकारा-

विवक्षायास्सत्वेऽपि देवानां इने स्वामिनि भगवति भक्ति: देवेन- भक्तिरित्येकपदन वस्तुसदर्थान्तरपरं रूपान्तरमुपादाय समालं- कारोऽव्यस्त्येव॥

व्रतमेतर् जयन्त्याः कार्य नाशनमितीरितः यथावा-

पित्रा। बालस्तथैव विदधे वितथां विदधीत को नु पितुराज्ञाम् ।। १३४९॥ अत्रापि वितथां विदधीत को तु पितुराज्ञामित्यनेन विरो- धालंकृतिमाभिव्यअ्ञयितुं नाशनमित्यत्र एकपदरूपान्तरस्यापि वि-

468 अलंकारमणिहारे

वक्षायास्सन्भ्रावेऽपि न अशनमिति पददवयविभागेन अशनं अभ्य- वहरणं न कार्य किंतूपवसनमेवेति वस्तुप्तदर्थान्तरमभिदधानं रूपान्तरमालम्व्य समालंकारोऽप्यक्षत एव।पूर्वस्मिन्तुदाहरणे पद- त्रयविभागेनासतोऽनिष्टार्थस्य प्रतीतिः, ऐकपद्येन वस्तुसत इष्ट- र्थस्य। इह तु ऐकपद्येनासदनिषार्थप्रतीतिः पदद्वयविभागेन वस्तुसदिष्टार्थस्येति भेदः ॥ श्षेषलब्धासदि श्रावाप्तिप्रतीतिम/त्रेणाि समालंकारत्वं 'अनि- शमपि तं निषेवितुम्' इति प्रागुपदर्शितेपूदाहरणेषु द्रष्टव्यम्।

नां श्रेषबलादनिशविधुनिषेवणादीष्टावाप्तिमात्रम्, न त्वनिष्टप्रति- भासोऽपीति ध्येयम्॥। यत्तु तिरूपकार्यानर्थयोरुत्पत्तिर्विरूपसंघटना च विषममि- ति विषमांलकारं लक्षयेत्वा तद्विपर्ययस्सममिति समालंकारं लक्षयता तत्पदेनात्र विषमालंकारसबन्धी विरूपघटनारूपश्चरम एव भेदो गृहते तद्विपर्ययस्यैव चारुत्वात्। न त्वाद्यभेददवयं, तद्विपर्ययस्य कारणादनुरूपकार्योत्पत्तिरुपस्य वाञ्छितार्थप्राप्ति- रूपस्य च वस्तुसिद्धतया चारुताविरहात्। एवं चानुरूपसंघ- टनात्मक एव समालंकार:। न तु विषमालंकार इव भेदत्रि तयात्मक इत्यलंकारसर्वस्वकृतोक्तम। तन्न, वस्तुतोऽननुरूपयो- रपि कार्यकारणयोः श्रेषादिना धर्मैक्यसंपादनद्वारा अनुरूप- त्ववर्णने वस्तुनोऽनिष्टस्यापि तेनैवोपायेन इष्टैक्यसंपत्ताविष्टप्रा- प्तिवर्णनं च चारुतया अत्रैव दर्शितत्वात्। तस्मात्सममपि विषम- मिव त्रिविधमेवेति। इत्यलंकारमणिहारे समालंकारसर एकच्रत्वारिंश :.

विचिन्रालक्कारसर: (४२) 469

अथ विचित्रालंकारसरः (४२)

इष्टैषिणेष्टसिद्धयै तद्विपरीतं क्रियत चेत्। प्रयत्नस्तामिमां प्राहुर्विचित्रालंकृतिं बुघाः॥ कस्यचित्फलस्येच्छया तद्विपरीतः प्रयतनः क्रियेत चेत् वि- चित्रालकार:। इष्टविपरीताचरणमिति यावत् । विपरीतत्वं च प्रतिकूल वम्॥ यथावा .- भवजलधितलनिमग्नानुद्दर्तु तान सुगं सुपन्था- नमू। प्रापयितुमपि हरे बत फणिधरशिखराग्रदुर्ग- मावससि॥ १३५० ॥ सुखेन गच्छन्त्यत्रेति सुगः तं 'सुदुरोरधिकरणे' इति गमेर्डः । शोभनः पन्थाः सुपन्थाः तं सुपन्थानं 'न पूजनात्' इति समासान्तनिषेधः। दुःखेन गच्छन्त्यत्रेति दुर्गम्। अत्रा- तिमान्रनिम्नभवजलनिधितलनिमप्नजनोद्धरणं तेषां सुमार्गप्रापणं च

वस्थानरूपविपरीतप्रयत्नवर्णनम्। शेषाचलशिखरात्रावस्थितिमा- चरसीति तत्त्वम्। यथावा-

、 निरवधिमवधीरयितुं दुरभिभवं हेयभोगसंस- र्गम्। सन्तः कृष्ण भजन्ते हन्त त्वाहेयभोग- कृतनृत्तम् ॥ १३५१ ॥

470 अलंकारमणिहारे

हे कृष्ण! सन्तः हेयभोगसंसर्ग अवधीरयितुं हेयभोगेप्वेव कृतनृत्तं तत्रैवाभिषक्तमिति यावत्। त्वा त्वां भजन्ते। हन्तेत्याश्चर्ये। वस्तुतस्तु आहेयेति छेद: आहेयः अहिभवः यो भोग: फणः तत्र कृतनृत्तं काळियफणिफणकृतनटनमित्यर्थः । आहेयेत्यत्र अहिश- व्दात् भवार्थे 'दतिकुक्षिकलशिवस्त्यस्त्यहेर्ढञ्' इति ढञ। अत्र हेयभोगसंसर्गावधीरणमुद्दिश्य तद्विपरीतहेयभोगकृतनटनभजनल- क्षणप्रयत्नो निबद्धः। प्रायेण श्रेपमूलाभेदाध्यवसायोऽत्र जीवातुः॥।

यथावा- वृजिनधराधरशिखरादवरोढुं श्रीनिवास ननु मनुजाः। जिह्मगधरणिधराश्चलमारोहन्तीति ना- द्रुतं कस्य । १३५२॥ वृजिनं कुटिलं यत् धराधरशिखरं तस्मात् अवरोदुं। पक्षे वृजिनं दुरितमेव धराधरशिखरं तस्मादित्यर्थ। 'वृजिनं कल्मषे क्लोबं केशे न कुटिले त्रिषु' इति मेदिनी। जिह्लगस्य कुटिल- गमनस्य धराधरस्य गिरे: अञ्चलं अंग्रं शेषाचलशङ्गमिति वस्तु- स्थितिः। 'अराळं वृजिनं जिह्मम्' इत्यमरः । अत्र वृजिनधराधर- शिखरावरोहणलक्षणफलोद्दंशेन तद्विपरीतः जिहगधरणीधराग्रा- रोहण रूपप्रयतः॥

यथावा- अतिपतितुं दुर्गाणि प्रतिपदमाहिशिखरिशिख- रदुर्गगतम्। शरणं व्रजन्ति दैवं करणं विनियम्य सकलमपि मुनयः ॥१३५३॥

विचित्रालंकारसरः (४२) 471

दुर्गाणि शैलादिदुर्गमस्थानानि। कृच्छ्राणि नरकांश्च 'दुर्गा तु गौर्या काळ्यां च दुर्ग तु नरके पुरे । शैलादिदुर्गमस्थाने त्रिषु त्वेष दुरासदे'इति रत्नमाला। 'दुर्ग तु नरके कृच्छे' इते कोशान्तरम्। 'सर्वस्तरतु दुर्गाणि, दुर्गाण्यतितरत्याशु' इत्यादयः प्रयोगाश्च। अत्र दुर्गातिपतनरूपफलमुद्दिश्य तद्विप्रतीपदुर्गगत- पुरुषशरणागतिलक्षणप्रयत्नवर्णनम्॥

यथावा- पापशमनावलोकनलोपकृते त्वत्कृपाव्यपाश्र यवान्। श्रीपरिबृढ साधुजनः पापशमनमेव क- लयति विचित्रम् ॥ १३५४।।

हे श्रीपरिवृद्ध! त्वत्कृपाव्यपाश्रयवान् साधुजनः, पापः क्रर इति यावत् यः शमनः यमः 'शमनं शान्तिवधयोः कीबे वैवसवते पुमान्' इति रत्नमाला। तस्य अवलोकनं तस्य लोपकृते कदाचि दपि यमदर्शनं मा भून्ममेत्येतदर्थमिति भावः। पापशमनमव क्रं यममेव कलयति सेवते इदं विचित्रम्। दुरितशान्तिमातनुत इति तु तत्त्वम्। अत्रापि सर्वे पूर्ववदेव। विचित्रमिति पदेन प्रकृता- लंकारनान्नोऽपि सूचनमिति वक्ष्यमाणमुद्रालंकारशिरस्कत्वं विशेष: ॥

यथावा- अशिशिरकरकुलनायक निशिचरराज्यश्रियं स्वयं हर्तुम्। तामेव यामिनीचरकनीयसे नीति- मानहो त्वमदा: ॥ १३५५॥

472 अलक्कारमणिहारे

हे अशिशिरकरकुलनायक! निशिचरराज्यस्य श्रिय संपदम्। पक्षे निशिचराणां राजे: पङ्के: अश्रियं दशाननभुजाभिगुप्तत्व- प्रयुक्ताश्लीलतां हंर्तु तामेव निशिचरराज्यश्रियमेव यामिनीचर- कनीयसे विभीषणाय । शिष्टं स्पष्टम्। अत्र निशिचरराज्य श्रीहरणलक्षणफलमुद्िश्य तद्विपरीतस्तद्दानरूपप्रयतः॥

त्वदनघपुनर्भवरुचिं पुनर्भवरुचिं विहातुमति- यथावा

वेलम्। मनसि सदातनवैभव कनकगिरीन्दो सदा तनवै ॥१३५६॥ सदातनं वैभवं यस्य स तथोक्त: तस्य सबुद्धि: नित्य- वैभवेत्यर्थः। हे कनकगिरीन्दो! पुनर्भवराच भूयोऽपि जन्म- स्पृहां विहातुं त्वदिति छेदः। हे अनधेति भगवत एव संबु- द्धयन्तं विशेषणम्। त्वत् त्वत्तः पुनर्भवरुरचि उक्त एवार्थः। सदा मनासि तनवै करवै, इनि विरोधः। त्वदनघपुनर्भवरुच- मिति समस्तं पदम्। तव अनघाः ये पुनर्भवाः नखाः 'पुन- र्भवः कररुहः' इत्यमरः। तेषां रुचिं प्रभां मनासे तनवै ध्या- यानीति परिहारः। अत्र पुनर्भवरुचिप्रहाणफलमुद्दिश्य पुनर्भव- रुचिमनस्काररूपविपरीतप्रयत्नः । यमकसंकीर्णत्वं पूर्वेभ्यो विशेषः। क्ेषभित्तिकाभेदाध्यवसायस्तु सर्वत्र तुल्यः। इत्यलंकारमणहारे विचित्रसरो द्विचत्वारिश :.

अथाधिकालंकारसरः (४३) आधेयाधिक्यकथनमाधारान्महतोऽधिकम् ॥।

लंकारः॥ यत्र महत आधारादाधेयस्याधिक्यवर्णनं तत्र अधिकं नामा-

अर्विकालंकारखर: (४३) 473

यथा- अधिकुरुसमिति समस्तो लोको यत्र व्यलोकि लोकेन। कृष्णाविपदपहरणप्रवणा करुणाSत्र व पुषि तव न ममौ ॥१३५७॥ कुरूणां समितिः सभा संगरो वा तस्यां अधिकुरुसमिति, विभक्तथर्थेऽ्व्ययीभावः । कुरूणां सभायां संगरे च भगवता विश्वरूपस्य प्रकाशनात्तदुभयसंग्रहाय समितिशब्दोपादानम्। 'समितिस्सांपराये स्यात्सभायां संगरेऽपिच' इति मेदिनी। अत्र यत्र भगवदिव्यविग्रहे समस्तो लोको व्यलोकीत्याधार- स्यातिमहत्त्वमुपदश्य अन्र तव दिव्यिभ्रहे करुणां न ममा- विस्याधंयस्याधिक्यं वर्णितम्॥ यथाषा- विश्वात्मन्यपि च त्वयि विश्वंभर नैव मान्ति- सुगणगणाः। भवति किल महदमीषां भवत्स्वरू- पादपीदमानन्त्यम् ॥१३५८॥ विश्वात्मान अखिलप्रपञ्चशरीरके। अभापि विश्वात्मनीत्या- धारस्यातिमदिमानं प्रदर्श्य तत्र कल्याणगुणा न मान्तीत्याधे- याधिकयं दर्शितम्।। यथावा- रघुवीर तावकयशोराकाचन्द्रमास सान्द्रतरम- हसि। अभितो विजृम्भमाणे लभते दौर्लाञ्छनस्य संरम्भम् ॥१३५१॥ ALANKARA II 60

474 अलंकारमणिहारे

यथावा-

रान्तः गगनाभोगो हरिसाख गरुडध्वजमूर्तिवि- भ्रमं धत्ते ॥ १३६०॥ यथावा- भवदीयकटाक्षश्रीभाजां भगवति यशस्त्रिपथ- गायाम्। सुरवर्त्मनाSखिलाम्ब स्फुटतरनीलाम्बु- जायितं क्वापि॥ १३६१॥ यथावा- ब्रह्माण्डस्यान्तर्बहिरपि भाति भवज्जुषां यश :-

इ इव भगवन् ॥ १३६२॥ पषूदाहरणेषु चतुर्षु आद्ये द्वे उदाहरणे रूपकोपस्कृतनि- दर्शनासङ्कीणे। अन्तिमे द्वे उपमासंवलिते। सर्वत्र आधारापेक्षया आधेयाधिक्यवर्णनं तुल्यमेव। तत्रापि त्रिषूदाहरणेषु अधाराधेय- योगगनयशसोरेव प्रकारान्तरेणोपमाप्रदर्शनेन वर्णनं, अन्तिमे तु आधेयं यश एव, आधारो ब्रह्माण्डमित्यपि वैलक्षण्यं द्रष्टव्यम्॥ यथावा- भ्षगवन्नगणितवैभव भवदीययशश्छले सुधाज- लधौ। ब्रह्माण्डमण्डलनिभाद्विभान्ति मुक्ताफ- लानि पृथुलानि ॥ १३६३॥

अधिकालंकारसर: (४३) 475 अगणितवैभवेति भगवतौ विशेषणम्। भवदीयं यश इति कर्मधारयः । भवदीयानां भागवतानां यश इति षष्ठीतत्पुरुषो वा। अथवा अगणितवैभवेति मवदीयानां भवदीययशसो वा विशे- षणम्। ब्रह्माण्डानां मण्डलं बृन्दं तन्निभात् तद्याजात्। स्फुटम- न्यत्॥ अत्राधारेश्यो ब्रह्माण्डमण्डलेश्योऽप्याधेयस्य भागवतयशस आधिक्यम्। अत्राप्याधेयं यश एव। आधारोऽपि ब्रह्मण्डमण्डल- मेघ। कैतवा रहतिगर्भितत्वं विशेषः॥ द्वितीयाधिकम् आधाराधिक्यकथनमाधेयाद्विपुलाच्च तत्।। विपुलादाधेयादप्याधारस्याधिक्यवर्णनं च तत् अधिकमेवेत्यर्थः॥

कियदेतन्मम चेतः स्फीत वातंधयाचलनिके- यथा-

तम्। श्रीवासं सविकासं जगदावासं निवासय- त्यन्त: ।। १३६४।। स्फीतं विपुलमिति यावत्। सविकासं असंबाधं यथातथा। अत्राखिल जगदावासभूतश्रीनिवासरूपाधेयादन्याधारभूतस्य चेत- स आधिकयं निबद्धम्।।

प्रन्ये माधव संप्रति मनो ममालं महाद्रुत- यद्वा-

विशालम्। सर्वेभ्यो ज्यायानपि लोकेभ्यो यत्र माति परमात्मा ॥१३६५॥ मम मनः महान्भुतविशालमिति मन्ये। तत्र हेतुमभिप्रयभ्नाह- सर्वेभ्य इति। यत्र यस्मिम्मनासि अणुरूपे इति भावः। सर्वेभ्यो

476 अलंकारमणिहारे

लोकेभ्यो ज्यायानपि 'एष म आत्माउम्तईदये ज्यायान् पृथिव्याः' इत्यारभ्य 'ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः' इति शाण्डिल्य- विद्योक्त प्रकारेण सकललोकाधिकवैपुल्यमानपीति भाषः । परमा- त्मा माति। इदं पूर्वोदाहरणादविलक्षणार्थम्। उदाहृतश्रुतिप्रत्य- भिज्ञापनं विशेषः ।I यथावा- अणुरात्मेति कथं वा भणति श्रुतिरत्र संशयोS- स्माकम्। अगणितमहिमास्य यतो निगदति सैवान्तरं परं ब्रह्म ॥ १३६६॥ आत्मा प्रत्यगात्मा अणु: इति श्रुतिः ' एषोऽणुरात्मा ' इत्यादिश्रुतिः कथ वा भणति, यतः अगणितः गणनाया अगो- चरः महिमा महत्वं यस्य तत् परं ब्रह्म स्वरूपतो गुणैश्च निरतिशयबृहदिति भावः। अस्य प्रत्यगात्मनः अन्तर अन्तःस्थितम्। सैव श्रुतिरेव 'य अत्मानमन्तरः' इत्यादिरिति भावः निगदृति। पद्यव्यत्रोदाहरणेषु चेतःप्रत्यगात्मनोरेवाधारभूतयोः प्रशंसा क्रियते, तथाऽपि तनुत्वेन सिद्धयोश्चेतःप्रत्यगात्मनोः सकल- जगन्निवासभूतात्सर्वलोकज्यायसो महामहिम्नः परब्रह्मणोऽप्यधि- कत्वेनाधिकरणतां कल्पयत्वैव प्रशंसा क्रियत इति तत्प्रशंसा प्रस्तुतपरब्रह्मप्रशंसायामेव पर्यवस्यतीति ध्येयम्॥ इत्यलङ्कारमणिहारे अधिकालङ्कारसरस्रयश्चत्वारिंशः.

अथाल्पालङ्कारसरः (४8) आधारसौक्ष्म्यमाघेयात्सूक्ष्मादल्पं तदुच्यते।।

अल्पालंकारसर: (४४) 477

स्वापेक्षया सूक्षमादाधियादाचारस्य सृक्ष्मतवं यत् तदल्प नामालहार:। सूक्ष्मात् स्तोकात् सौक्ष्म्यं कारच्य।। यथा- अधिलङ्क निवसन्त्या मिथिलेशभुवोऽतिविर- हतन्वङ्ग्याः । मौक्तिकवलयितनासामण्डनमि- कण्ठमाप हारत्यम् ॥ १३६७॥ मौक्तिकवलयितनासामण्डनं मौक्तिकश्रोणिग्रितवलयाकार: सौवर्णनासाभरणविशेषः। अत्र उक्तविधं नासाभरण सूक्ष्मम। तदपि वल्लभविश्लेषजनितवैचित्येन श्रीवायामर्पित विरहकशबा भगवत्या जनकनन्दिम्या तत्र हारतां प्रापेत्युक्तया ततोऽपि श्रीवायास्सौक्ष्म्य द्शितमित्याध्रेयादाधारस्य सौक्ष्म्यमनुसन्घेयम्।। यथाषा -

प्रतिमुञ्चति स्म तत्र व्यतिषक्ततं नाथ तद्रवति काश्ी ॥ १३६८॥ अतापि कर्णवष्टनं तावदतिसूक्ष्म, तदपि त्वदर्शनसंभ्रमव- शाश्थइयितया श्रियाऽवलप्ने निबद्धं सत्तत्र काश्चीतुल्यमभूदि- त्युक्तया अवलप्रस्यातितनुत्वं दर्शिंतम्। अत्र विभ्रमाख्यश्शृभ्भार- च्ेषाविशेषः । 'विभ्रमस्त्वरया काले भूषास्थाननिपययः' इतिलक्षणात्। अयमलंकारो दीक्षितोपशं, प्राचीनैरलक्षितत्वात्।। सूक्ष्मादाधारतस्साक्ष्म्यमाधेयस्य च तद्रवेत्.॥।

478 अलंकार मणिहारे

व प्रथमस्याधिकस्य प्रतिव्वन्द्वि, पूर्व तु द्वितीयस्येति ध्येयम्।। यद्यप्ययं प्रभेद: कुवलयानन्दकारैरलक्षितः, तथाऽरंव्यधिक- प्रतिबवन्द्वितयाऽवश्यमेष्टव्य इत्यस्माभिर्लक्षितः, द्वंद्विभूतस्याधिक- स्यापि द्विप्रकारत्वात्। यथा- तनुतरमुदरं देवकतनुआयाः परममावसङ्र्म। सूक्ष्माच्च सूक्ष्मतरमिति साक्षाच्छुतिमतनुतान्व- र्थाम ॥१३६९॥ 'सूक्ष्माच्च तत्सूक्ष्मतरं विभाति' इति मुण्डकश्रुतिमित्यर्थः। अन्वर्था अनुगुणाभिधेयाम्। अत्राधारभूतस्य देवकीजठरस्याणी यस्तया आधेयस्य तद्गर्भस्यस्य परब्रह्मणस्सौक्ष्म्यं निबद्धम्।। • यथावा- अणुमात्रे मम हृदये प्रणतस्य विलीन एष परमात्मा। स्थानेऽयमणीयानिति जाने ज्याय- स्त्वमर्थवादोऽस्य ॥ १३७०॥ अयं परमात्मा अणीयानिति सथाने जाने 'एष म आत्माS- म्तर्ईद्येऽणीयान्वीहेर्वा यवाद्वा सर्षपाद्वा श्यामाकाद्वा इयामाक- तण्डुलाद्वा, इति श्रुतेरणुतर इते युक्त मन्ये। तर्हि 'ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्तारेक्षाज्ज्यायान्दिवः' इति श्रुतेः का गतिरिति चेत् अन्राह-ज्यायस्त्वमर्थवादोऽस्येति। अस्य परमात्मनो ज्याय- स्त्वमर्थवाद:' प्रशंसामात्रं न तु वास्तवमिति भावः । अत्र सूक्ष्मात् हृदयरूपादाधारादाधेयस्य परमात्मनस्सूक्ष्मतरत्वम्। इद परमात्म-

अन्योन्यालंकारसर: (४५) 479

विशेषः ॥ इस्यलङ्गारमणिहारे अल्पालङ्कारसरश्चतुश्चत्वारिंशः.

अथान्योन्यालंकारसरः (४५) विशेषाधानमन्योन्यमन्योन्यालंकृतिं विदुः॥ द्वयोरन्योन्येनान्योन्यस्य विशेषाधानमन्याभ्यं नामालङ्गारः।। विशेषश्च गुणक्रियादिरूपः॥ यथा- करपद्मरागभूम्नाऽत्यरुणतरा कटकपस्मरागश्रीः।'

करपद्मयोः रागभूम्ना आरुण्यातिशयेन। तत्पभनरागाणां कर- कङ्कणकुरुविन्दानां धामा महसा। अत्र करपभ्नारुण्यातिशयकङकण-

यथावा- उरसोऽन्तरिक्षमहसो मणेश्र फणिशयन तुलि- तदिवसमणेः। अन्योन्यश्रीजननात्सामान्यं भूष्य- भूषणत्वमभूत् ॥१३७२। भूष्यभूषणत्वं लंकार्यालंकारत्वं सामान्यं उभयसाधारणं अभूत्। अत्र भगवदुरसः कौस्तुभस्य च श्रीजननरूपक्रिययो- रन्योन्यं विशेषाधानम्। उपमोपस्कृतत्वं विशेषः।। इत्यलंकारमणिहारे अन्योन्यसर: पश्चचत्वारिशः.

480 अलंकारमाणिहारे

अथ विशेषालंकारसरः (४६)

विशेषस्स्याद्विनाSSघारादाधेयं वर्ण्यते यदि। प्रख्याताधारमन्तरेणाधेयस्य विशिष्टावस्थितिवर्णनं विशेषा- लंकार:। अय च द्विविध :- आधारान्तरगतत्वेनाधेयस्य वर्ण- नं निराधारत्वेन च।।

तन्नाद्या यथा- क्षीणेऽस्तगेऽपि चन्द्रे सान्द्रा शौरे तनोति त- ज्ज्योत्स्ना। तव वदने दीव्यन्तीवरहितमिन्दीवरा- मोदम ॥१३७३॥ घरं हितं च इन्दीवराणां आमोदं सौरभम, पक्षे दीव्य- न्तीवरहितमित्यत्र दीव्यन्ती इवरहितामति च्छेद: । इवरहितं इन्दावरामोदं इन्दिरामोदमित्यर्थः। इन्दीवरामोदमित्यत्र दका- रोत्तरवर्तिन ईकारस्य हस्वे वर्णाद्वितयात्मकत्वेन उत्तरस्य इका- रस्य लोपेडपे पूर्वस्य इकारस्य सन्भ्रावेन तथा निष्पसेः ॥यहा ईवरहतामित्येव च्छेद:, तथाच ईवरहितं इन्दीवरामोदं इन्द्रा- मोदमित्यर्थः। इन्दीवरामोदशब्दे दकारोत्तरवर्निना ईकारेण सह वकारस्य लापे अवशिष्टदकाररेफ संयोगेम तथा निष्पसेरिति माव:।

सणादिपु प्रसिद्धम्। मगवद्दनश्रिय: तदीयस्मितत्ियो वा

तज्ज्योत्स्नारूपाधेयस्य भगवदद्मलक्षणाघाराम्तरगतत्वन विशि- षावस्पिति:।।

विशेषालंकारसरः (४६) 481

यथावा लीनेऽपि जलधिमध्ये भानौ निखिलं तदीय- रुचिजालम्। कमलोल्लासं कलयति कमलाक्षोर- स्स्थमणिगतं सततम् ॥१३७४ ।।

कमलोल्लासं कमलानां विकासं कमलाया हर्ष च ।: अत्रापि भानुरुचिजालस्य प्रसिद्धाधाराभावेऽि वर्णनीये कौस्तुभे वि- शिष्टावस्थानमुक्तम् ॥

यद्यप्यत्रोदाहरणद्वयेऽपि ज्योत्स्नारविरुचिजालजातीये एव वर्णनीययोज्योत्स्नारुचिजाले वर्ण्येते न तु ते एव। तथाऽपि भेदेऽव्यभेद इत्यतिशयोक्तिबलादेकत्वाध्यवसायाददोषः। इन्दीव- रामोदकमलोल्ासयोस्तु श्ेषभित्तिकाभेदाध्यव सायमूलकातिश - योक्तिबलादेक्वत्वाध्यवसायः । न चैवमतिशयोक्तिरेव स्यादिति वाच्यम्। तस्यास्सर्वालङ्कारप्राणप्रदतया अलङ्कारान्तरबाधनायो- गात्, अन्यथा श्िष्टपरंपरिताद्यनेकालङ्कारलोपप्रसङ्गात्। यथोक्तं भामहेन- सैषा सर्वत्र वक्रोक्तिरनयाऽर्थो विभाव्यते। यत्नोऽस्यां कविभि: कार्यः कोऽलङ्कारस्तया विना॥ इति। वक्रोक्तिः अतिशयोक्तिरित्यर्थः ॥ द्वितीय: प्रकारो यथा-

टितश्च । दिशिदिशी परिविकिरन्ती दिशति फणीशाद्रिमणिवधूरमृतम् ॥१३७५॥ ALANKARA II 61

482 अलकारमणिहारे

अमृतं सलिलं निशश्रेयसं च। अत्र गगन विना अभ्राणां अभ्राणि विना तटितां च निराधारतयैवावस्थानम्॥।

सह रघुवीरेण गतं तदाश्रितं यञ्चराचरं नि- यथावा-

खिलम्। तत्कीर्तेर्धाष्टियं कियदेका लोकात्निरा- श्रया चरति ॥ १३७६॥। पूर्व रूपकसङ्कीरणम्। इद शुद्धं समासोक्तिसङ्कीरणे वा॥

द्वितीयविशेषः यत्रैकमेव युगपदनेकाधारसंश्रयम् । आधेयं वर्ण्यते सोऽपि विशेषः परिकीर्तितः ॥ यत्रैकमाध्ेयं परिच्छिन्नयत्किञ्चिदाधारस्थितमपि युगपद- नेकाधारगतत्वेन वर्ण्यते स द्वितीयो विशेषप्रकारः । वक्ष्यमाण- दर्वीयव्यावृस्तये युगपदिति॥

शिरासे दिशां तत्वदशां मनसि मुनीनां च यथा-

वचसि सुकवीनाम्। त्वयि सन्त एव सुगुणाः पयसिजलोचन सदाऽपि विहरन्ते ॥ १३७७॥

श्रुतिमौळौ नतमौळौ प्रतिभाति च यदषाद्वि- यथावा

वरमौळौ। तत्पादपद्मयुगळं मत्पापततिं जगत्पते- र्ईरताम् ॥१३७८॥

विशेषालंकारसर: (४६) 483

अन्नादिमे पद्ये भगवतः कल्याणगुणानां द्वितीये पादपभयु- गळस्य च युगपदनेकाधारस्थितिः ॥ यथाषा- श्रितकनकविमानं यं वीक्षेडहिगिरो पुमांस- ममुमेव। वेधमि विधाभेदाद्रविबिम्बे श्रितकनक- घामानम् ॥ १३७९॥ यं अहिगिरौ थरितकनकविमानं वीक्षे पश्याममि अमुमेव पुमांसं परमपुरुषं रविबिम्बे विधाभेदात् प्रकारभेदात् श्रितकनकधामान 'य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुष' इति श्रुतहिरण्यवर्ण वेभि अयमेक एव परमपुरुष उभयत्र स्थित इति जानामि। शेषाद्रौ जलदनीलवर्णत्वं रविबिम्बे तु सुवर्णवर्णत्वमित्ययमेव विधाभेद:। पक्षेश्रितकनकविमानशब्दमेव विधाभेदात् वि धा इति वर्णमात्रवै- लक्षण्यात् श्रितकनकधामानं श्रितकनकधामशब्दं वेद्नीति चम- र्कार एव पूर्वतो विशेष:॥

तृतीयविशेषः किंचित्कार्यारम्भमात्रादन्यत्कार्य सुदुष्करम्। कृतं निबध्यते यत्र विश्ञेषस्सोऽपि सम्मतः ॥

तीयो विशेषप्रकारः । एवंच एतदन्यतमत्वं विशेषालंकारस- मान्यलक्षणमिति ध्येयम्॥ यथा- सोपानपथे ददता गोपालेनापि पादमहिशौले।

484 अलंकारमणिहारे

उदलङ्गि साऽर्चिरादिकपदवी सहसाऽत्र कोनु सं- दिग्धाम् ॥ १३८० ॥ अत्र शेषाद्रिसोपानप्रथमपर्वणि पदन्यसनरूपर्किचित्कार्थार-

निबद्धम॥

मरुदशनवरधराधरिगे हरे त्वं वतसयासि यथावा-

सततम्। जगदखिलं शखरितं भगवन् भवतेति भवति चित्रमिदम् ॥ १३८१ ॥ अत्र शेषगिरिमात्रावतंसनलक्षणरकिचित्कार्यारम्मेण दुष्क- रतमाखिलजगच्छेखरवत्तानिष्पादनम्।।

त्वामेकं विश्वम्भर बिभ्राणो हृदि बिभर्मि वि- यथावा-

श्वमिदम्। ननु विश्वभरणनिपुणस्त्वं वाऽहं वा विमृश्य वद तावत् ॥ १३८२ ॥ अत्रैकभगवन्दर किंचित्कार्यारम्भेण दुष्करतमविश्वभरण- कार्यान्तरकरणम्। विश्वंभरेति साभिप्रायविशेष्यविन्यासरूपप- रिकराङ्कुरोदश्चितवैभवमिति विशेषः॥

अतिसुरभिगन्धमादनमतिवेलं र्नसानुमहिशै- यथावा-

लम्। सृअतेह चित्रकूटं बहवश्शौलाः कृताः क्षि- तौ विधिना॥ १३८३ ॥

विशेषालंकारसर: (४६) 485. अत्यन्तं सुरभिणां चम्पककुसुमानां गन्धेन मादनं जन- मानसविकारोन्पादकम्। पक्षे अतिसुरभि अतिमात्रमनोकं गन्धमा- दनं तन्नामानं गिरिम्। रत्नानि सानुषु यस्यति तं रक्षसानुम्। पक्षे सुमेरुम। चित्राणि विस्मयावहान कूटानि शिखराणि यस्य तत्, चित्रकूटनामगिरिं च । ईदशमहिशलं सृजता विधिना क्षित बहवश्शैलाः कृता: सृष्टाः॥ यथावा- सुखपवनसर्वतोमुखशुचिविपुलं फणघराचलं सृजता। अन्यानि षद्मजनुषा युगपद्रूतानि ससृ- जिरे पश्च ॥ १३८४ ॥ खं नभः, पवनः, सर्वतोमुखं सलिलं, शुचिः अभ्नि:, विपुला भूश्च पतेषां समाहारः, तत् शोभनं यस्य तत् सुखपवनसर्वतोमुख- शुचिविपुलम। पक्षे सुखं पान्ति रक्षन्तीति सुखपानि सुखावहानि वनानि काननानि यस्मिन् सः, सर्वतोमुखः विश्वतश्शिखरवान्, शुचि: शुद्धः, विपुल: विशालश्चंति विशेषणानां कर्मधारयः । ईडशं फणधराचलं सृजता । अन्यत्सुगमम् ॥ अत्र विलक्षणानां भूतानां युगपत्सृष्टेश्श्रौतः क्रमो न विवक्षितः ॥ यथावा- महितमहारम्भाढ्यां बंहुशोभाभृत्कृतस्थलां सृ- जता। अहिशैलधरां धात्रा विहिताऽनेकाप्सर- स्सृष्टिः ।। १६८५। महिता: महानां आरम्भा: तैः आढ्यां संपन्नाम्। पक्षे महिता पूजिता महती रम्भा तन्नामा अप्सराः तया आढ्याम्। बडुशः

486 अलंकार मीणहारे

भाभृन्ति कृतानि स्थलामि यस्यास्ताम्। पक्षे बहुशोभां बिभर्तीति बहुशोभमृत् कृतस्थला नामाप्सग: यस्यां सेति। अहिशैलधरां सृजता धात्रा अनेकासां अप्सरसां स्वर्वेश्यानां सृष्टिः, पक्षे अनेकेषां अप्सरसां जलाशयानां सृष्टिः विहितेति।। अत्र 'अतिसुरभि- गन्धमादनम्' इत्यायुदाहरणत्रये शेषाद्विसष्टिरुपर्किंचित्कार्यार- म्भेण नानाविधशैलादिसर्जनरूपदुष्करतरकार्यान्तरनिष्पादनं श्रे- षोस्तम्भितं निबद्धम्॥ मध्यपद्ये रत्नावळी चेति विशेषः ।

इत्यलंकारमणिहारे विशेषालंकारसर: षट्चत्वारिंश :.

अथ व्याघातालंकारसरः. (१७)

तत्कार्यसाधनं वस्तु तद्विरुद्वस्य साधनम्। क्रियते चत्तदाख्यातो व्याघातोSसावलंकृतिः यद्वस्तु यत्कार्यसाधनतया जगति विज्ञातं तद्वस्तु के चित्तद्विरुद्धकार्यसाधनं क्रियते चेत् स निष्पादितकार्यविघा कत्वादयाघातो नामालंकारः । यद्वा-यद्वस्तु यत्साधनतः केनचिदुपासं तद्स्तु अन्येन तत्प्रतिस्पर्धिना तद्विरुद्धसाध क्रियते चेत् सोपि व्याघात इति द्विप्रकारोऽयम।।

तत्राद्यः प्रकारो यथा- महतापत्प्रभवरजोविभवेनाक्षोभि येन ज-

व्याघातालंकारसरः (४७) 487

गदेतत्। तेनैव वृषगिरीन्दो तस्मै प्रददास्यमन्द- मानन्दम् ॥ १३८६॥

महता येन आपदां प्रभवः जन्मस्थानं यो रजोविभवः रजोगुणभूमा तेन एतत् जगत् अक्षोभि, तेनैव उक्तरजोगुणधि भवेनैवेत्यर्थः । पक्षे पत्प्रभवेति छेदः प्रभवतीति प्रभवं, पद: चरणात् प्रभव यद्रज: तद्विभवेन स्वकीयचरणपरागमहिम्नेत्यर्थः । अमन्दमानन्दं प्रददासि॥ अत्र दुःखसाधनत्वेन प्रसिद्धस्याप- त्प्रभवरजोविभवस्य श्षेषमहिम्ना चरणरजोविभवाभेदाध्यवसि- तस्य भगवता आनन्दसाधनताविधानाल्लक्षणसङ्गातेः॥

यथावा- त्वदनभिमुखतायां प्रागमृताय्यन्ते स्म देव ये भोगाः। त्वदभिमुखतादशायां गरळाय्यन्ते त एव ननु मनुजैः ॥१३८७॥ अत्र सुखसाधनत्वेन प्रसिद्धानां विषयोपभोगानां दुःख- साधनतानिबन्धनं पूर्वोक्तविपरीतमश्लिष्टसुपमासंकीण चेति विशेष:।। द्वितीय: प्रकारो यथा- . भोगिक्ष्माभृदधीश्वरनिषेवणैयेबुधा मुमुक्षन्ते। तैरेव सदाऽभ्यस्तैरबुधास्सर्वेडनिशं बुभुक्षन्ते॥८८॥ बुधाः तत्वविद: यैः भोगिक्ष्माभृदधा्वरस्य श्रीशेषाद्टि- नेतुः भगवतः निषेवणैः मुमुक्षन्ते संसारबन्धाम्मोक्तुमिच्छन्ति,

488 अलंका रमणिहारे

अबुधाः अतत्वविद: तैरेव भोगिक्ष्माभृदधीश्वरनिषेवणैरेव भो- गैकप्रवणा ये क्ष्माभृदधीश्वरा: भूपालश्रष्ठाः तेषां निषेवणैरेवति वस्तुस्थििः । बुभुक्षन्ते सांसारिकभोगाननुभवितुमिच्छन्ति।। अत्र मोक्षसाधनत्वेन बुधैरुपात्तानां भोगिक्ष्माभृदधीश्वरनिषेव- णानां ततप्रतिस्पर्धिभिरवुघैस्तद्विरुद्धभोगसाधनीकरणं भोगिक्ष्मा- भृदित्यादिशब्दापात्तार्थद्वयश्लेषभित्ति का भेदाध्यवसायमूलातिशय- जीवातुकमित्यवधेयम्॥

यथावा- पद्माक्ष पुरमरीणां येनाधाक्षीस्सुदर्शनेन त्वम्। तेनैव पुरोऽरीणां संपदमावहति तव सरो- जाक्षी॥ १३८९ ॥

हे पग्माक्ष! अरीणां पौण्डकादीनां वैरिणां पुरं वारणास्या- दिकं नगरं येन सुदर्शनेन चक्रेण त्वं अधाक्षी: दहसि स्म, तेनैव सुदर्शनेनैव तव सरोजाक्षी लक्ष्मीः अरीणां वैररिणां पुरः पुरस्य संपदं आवहतीति विरोधः । परिहारस्तु तेन सुदर्शने- नैव शोभनेनालोकनेनैव पुरः स्वदर्शनात्पूर्वमवेत्यतिशयोकति:। अश्रितानमिति शेषः । अरीणां अप्रस्त्नतां अक्षीणामिति यावत्। 'रिङ् प्रस्रेयण दैवादिकादस्मात्कतरि कः । अस्य स्वादित्वेन 'सवाद्य ओदितः' इत्योदित्वे 'ओदितश्च' इति निष्ठातस्य नत्वम्। 'स्यन्नं रीणं सतुतं स्नुतम्' इत्यमरः । संपदं श्रियं आवहतीति॥ अत्र भगवता अरिपुरदहने साधनतया स्वकितस्य सुदर्शनस्य एतत्प्रतिद्न्द्विन्या थिया तद्विरुद्धसंपत्तिदानसाधनीकरणं श्ेष- मूलातिशयेन निषद्धम्।

व्याघातालंकारमर: (४७) 489

यथावा - असमविलोकनधाम्ना प्रदयुम्नं पुष्यति रम पुरवैरी। तेनैव वृषाद्रिपतिः प्रद्युम्नं पुष्यतीह मु- रवैरी ॥ १३९०॥ पुरवैरी रुद्र: असमस्य विषमस्य तृतीयस्येत्यर्थः, विलो- कनस्य विलोचनस्य धास्ना तेजसा अग्निनेति यावत्। प्रदयुम्नं स्मरं घुष्यति स्म अधाक्षीत्। 'प्रुष दाहे' दैवादिकः । वृषाद्वि- पतिः तेनैव असमविलोचनधाम्नैव असमेन असदशेन विलोचन- धाम्ना नयनत्विषा कटाक्षणेति यावत, इति वस्तुस्थितिः । प्रदुम्नं समरं प्रकृष्टं हिरण्यं विभवामेत्यर्थः । 'हिरण्यं द्रविणं घ्ुम्नम्' इत्यमरः। पुष्यति पुष्णाति। 'पुष पुष्टौ' दैवादिकः । आश्रिता- नामिति शंषः। अत्र प्रद्युम्नकलोषणे पुरवैरिणा साधनीकृतस्या- समवलोकनधाम्न एव तत्प्रतिद्वन्द्विना मुरवैरिणा तत्पोषणसा- धनीकरणम्। अन्यत्प्राग्वत॥

द्वितीयव्याघातः पराभिमतकार्यस्य विरुद्धा केन चित्क्रिया। सौकर्यतो निबद्धा चेद्याघातस्सोऽपि कथ्यते।। कार्यविशेषनिष्पादकतया केनचित्संभाव्यमानादर्थादन्येन सुकरतया कार्यविरोधिनी क्रिया समर्थ्यते चेत्सोऽपि व्याघातः। कार्यविरोधिक्रियायां सौकर्य कारणस्य सुतरां तदानुगुण्यम्।।

मूढ इति यद्युपेक्षा तत एव हरेड़स्तु मय्यनु- यथा-

ALANKARĄ II 62

490 अलकारमणिहारे

जिघृक्षा। हन्त स्त्रियोऽनुकम्प्या दीना मूढाश्र जन्तवो हि सताम् ॥ १३९१॥ हे हरे।। अत्र भगवता उपेक्षायां यन्मूढत्वं कारणत्वेन संभा- वित तत प्रत्युत तद्विरुद्धानुजिघृक्षाया एव कारण:या 'स्त्रि योऽनुकम्प्यास्साधूनां दाना मूढ श्च जन्तवः' इति प्रमाणार्थमु पन्थस्य तद्यक्ततां स्थापयता कविना समर्थ्यत इत्ययं द्वितीयो व्याघान:॥ यथावा मूर्ख इति यदि जहासि त्वं "मामनुरुन्त्स्व नाथ तत एव। रक्षन्ति हि वशायन्तो मूर्ख छन्दा- नुरोघतः प्राज्ञाः॥१३९२। अत्रापि पूर्ववदेव भगवता भक्तस्य परित्यांग यन्मूर्खत्वं कारणतया संभावितं तत् प्रत्युत तद्विरुद्धानुवर्तनस्यैव कारण- तथा 'मूर्खे छन्दानुरोधेन' इति नीतिप्रदर्शनेम तदौचित्यं रु-ापयता कविना समर्थ्यते॥ इत्यलङ्कारमणिहारे व्याघातालङ्कारसरस्सप्तचत्वारिंशः.

सानेनामुख एव प्रादुर्भावितो यो विरोधो विच्छित्तिमात्रात्मा क्षण प्रभावदनुवर्तमानस्नन्मूल क्रा विरोधाभासादयो व्याघातान्ता निरूपिता अलङ्काराः। ते च नानारूपं वैचित्रयं भजन्तो विरो- धाभासस्यैव प्रभेदाः, न तु ततोऽतिरिक्ताः काश्चनस्येव कङ्क-

कारणमालालंकारसरः (४८) 491

रभूयसी स्याद्वैयग्रीति परस्परच्छायामात्रानुसारिो भिन्नविच्छि- तयो भिन्ना एवेत्यपरे।। अथ गृङगलालंकारा:

यद्युन्रोत्तरस्य स्यात्पूर्वपूर्वानुबन्धिता। अर्थेषु पङ्गिबद्धेषु व्यत्ययो वाऽपि शृङुला ॥। पङ्गिरूपेण निबद्धष्वर्थेषु उत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वस्मिन् वा पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरास्मिन् वा संसृषृत्व शृह्ला । तञ्च कार्य- कारणत्वविशेषणविशेष्यत्वादिनानारूपम। इय च न'स्त्रतन्त्रोऽ- लंकारः, वक्ष्यमाणप्रभदैर्गतार्थत्वात्। न ह्वनया विना तेषां विविक्तोऽस्ति विषयः। यथाहि रूपकादिष्वनुप्राणायेतृतया वर्तमानोऽप्यभेदांशस्समानधर्माशी वा न पृथगलंकारंः, एवं प्रकृतेऽपीत्याहुः। तदपरे न क्षमन्ते. सावयवादिभेदैः रूपकस्य, पूर्णालुपादिभंदैरुपमायाश्च गतार्थत्वात्स्वतन्त्रालंकारता न स्थात्। तस्माच्छृह्हलाया एव कारणमालादयो भेदा इति। मतयोर-

अथ कारणमालासरः. (४८)

गुम्भ: कारणमालैषा वैपरीत्येऽपि चेष्यते॥ उत्तरात्तरकारणभूतैः पूर्वपूर्वैः पूर्वपूर्वकारणभूतैवत्तरोत्तरैवा वस्तुभिर्मुम्भने सैव शह्कलाकारणमालालंकारो भवति। तत्र

492 अलंकारमणिहारे

पूर्व पूर्व कारणं परं परं कार्यमिति प्राथमिकी। पूर्व पूर्व कार्य परं परं कारणमेति द्वैतीयीकी। तत्र प्राथामकी यथा - भक्तया त्वद्विरिगमनं त्वद्गिरिगमनेन तव तु निध्यानम्। त्वन्निध्यानेन विभो पूर्णानन्दार्णवा- न्तराप्लवनम् ॥ १३९३॥ निध्यानं दर्शनम्। 'निर्वर्णनं तु निध्यानं दर्शनालोकने- क्षणम' इत्यमरः ॥ अत्र भक्तचादीनां पूर्तपूर्वेषां शेषाद्रिगमना युत्तरोत्तरं प्रति कारणत्वं निबद्धम्।। यथावा- अन्नात्खलु भूतानां प्राणाः प्राणैर्मनोऽथ मन- सश्च। विज्ञानं विज्ञानादानन्दो ब्रह्म भासनं दघते। अन्नात् भूतानां प्राणाः भासनं प्रकाशं दघते बिभ्रति। जौहोत्यादिकस्य धाओो लट्ुथमपुरुषबहुवचनम। प्राणैः मनः भासनं दधते धत्ते। भौवादिकस्य दधतर्लेट्प्रथमपुरुषैकवच्त- नम्। एवमग्रेऽपि। अत्राप्यन्नादीनां पूर्वपूर्वेषां प्राणादृत्तरोत्तर प्रति कारणता गुम्भिता । इयं च 'अन्नात्प्राणा भवन्ति भूतानां प्राणैर्मनो मनसश् विज्ञानं विज्ञानादानन्दो ब्रह्मयोनिः' इति तैत्तिरीयकश्रुत्यर्थानुसारिणीति विशेषः । अलंकाराणां श्रुतिमूल- ताख्यापनायेदमुदाहरणम्। अन्नात् प्राणा: इन्द्रियाणि प्राणा वा 'भवन्ति । श्रवणानुकूलेन्द्रिथप्राणसौष्ठवं जायत इत्यर्थः । मनः मनन, विज्ञान दर्शनसमानाकारं ज्ञानं, आनन्दः आनन्दमयं ब्रह्म परब्रह्म भवति भासते। प्राणसौष्ठवमूलकश्रवणादिपरंपरयोत्प- न्रान्निदिध्यसनादानन्दरूपं परं ब्रह्म प्राप्यत इति श्रुतेरर्थः॥

कारणमालालंकारसरः (४८) 493

यथावा - आहारस्य विशाद्या शुद्धिस्सत्त्वस्य सत्त्वशु- द्ौ ते। भवति ध्रुवाऽच्युत स्मृतिरखिलग्रन्थिप्रमो- क्षणं तस्याः ।।१३१५॥ अत्र 'आहारशुद्धी सत्त्वशुद्धिस्स्त्वशुद्धौ घुवा स्मृतिः स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्ष' इति श्रुत्यनुविधानेन पूर्व-

निबद्धा पूर्ववदेव॥ आहारशुद्धौ सातत्विकाहारसेवायां सत्यां सश्वस्य अन्तःकरणस्य शुद्धिः। तस्यां च सत्यां ध्रुवा स्मृतिः दर्शनसमानाकारा स्सृतिर्भवति। तस्यां सत्यां सर्वग्रन्थीनां दुर्मोचतया ग्रन्थिशब्दवाच्यानामविद्यारागादीनां विप्रमोक्षो भ- वति इति श्रुतेरर्थः ॥

यथावा- इन्द्रियविजयो मनसस्स्थेम्ना तस्माच्च कर्म योगगतिः। ज्ञानं तस्मान्तस्माद्गक्तिर्भवति ततो भवेन्मुक्ति: ॥ १३९६॥। इयं कार्योपक्रमा। पूर्वास्तु कारणोपकमा इति विशेषः।।

द्वितीया यथा- भवविपद्स्तव पदयुगनवपङ्गजशरणवरणवै- धुर्यात्। तदनेकादविवेकात्सोऽप्यच्युत सत्समाग- मालाभातू ॥ १३१७ ॥

494 अलंकार मणिहारे

अत्र भवविपदादिपूर्वपूर्व प्रति उत्तरोत्तरशरणवरणवैघुर्या- दीनां कारणत्वं ग्रथितम।। यथाना- श्रेयोहेतुर्विभवो विभवस्य निबन्धनं रमापा- पाङ्ग:। तत्कारणं च भजनं भजननिदानं च पूर्वपुण्यश्रीः ॥ १३१८॥ पूर्वोदाहरणे विभक्तया कारणत्वबोधनं, इह तु हेत्वादि- शब्दैरवेति विशेषः ।। यथावा- गुरुकृपया हरिचरणप्रपदनमेषा च सत्त्वगुण- पूर्त्या। सा च भगवत्कटाक्षात्स भवति याद्छि- कादिसुकृतवशात्॥ १३९१॥ एषा गुरुकृपा॥ इहादौ कारणोपक्रमः पूर्वत्र कार्योपक्रम इति वैलक्षण्यम्। इह च यद्यादौ कारणोक्तिरेव प्रस्तूयते तदा पुनः ततकस्यचित्कारणं तदपि कस्यन्तिदिति, तस्य कारणं तस्यापि कारणमिति वा कारणमाला युक्ता। यदा तु कार्योक्ति- रादावुपक्रम्यते तदा तत्कस्यचित्कार्य तदपि कस्यचिदिति, नस्य कार्य तस्यापि कार्यमिति वा युक्ता। सर्वथैव यः कार्य- कारणत्वोपस्थापकशशब्द आदौ प्रयुक्तस्स एव ननिर्वाह्यः। एवं- क्रमेण निबन्धनमाकाङ्कानुरूपत्वाद्रमणीयम्। अन्यथा तु भभ्नक्र- मं स्यादिति ध्येयम्। यथा प्राचीनानां पद्यं- जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते। गुणाधिके पुंसि जनोऽतुरज्यते जनाुरागप्रभवा दि संपद:॥

कारणमालालंशरसर: (४८) 495

अत्र जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं श्रुत्वा जितेन्द्रिय- त्वस्यापि कि कारणमिति विनयः कस्य कारणमिति वा आ- काङोदेति, कारणस्यैव स्मृतिवशात्पूर्वमुपस्थितेः। कारणं तु ज्ञातं कार्ये पुनरस्य किमिति क्वचिदाकाड्का तु कार्यत्वकारण-

र्यत्व्रोपस्थित्या संगमनीया, न त्वसौ सार्वत्रिकी, एवंच निनयः कस्य कारणमित्याकाङ्काया: गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यत इति वाक्यं यद्यपि फलतः परिपूरकं भवति। तथाऽपि न साक्षादि- त्यहृदयङ्गममेव। तथा गुणप्रकर्षात्किमवाप्यत इत्याकाक्कायां गुणाधिकं पुंसीति च । अत्र च कथितपदत्वं न दोष:, प्रत्युत पदान्तरेण तस्यार्थस्योक्तौ रूपान्तरेण स्थितस्य नटस्येव प्रत्य-

श्दादुपस्थितेऽर्थे प्रवृत्तिनिमित्तमिव शष्द्रोऽपि विशेषणतया भासते। तथाचोक्तम्-

न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यशशब्दानुगमाहते।

इति। तत्तच्छब्दस्य विशिष्टस्यार्थस्स्वरूपेणाभिन्नोऽपि विलक्षणः प्रतीयत इति न कथितपदत्वदोष इति वदन्ति। विस्तरस्त्व- न्यत्र द्वष्टव्य: ॥

इत्यलंकारमणिहारे कारणमालासरोऽट्टचत्वारिंश :.

496 अलकारमाणहार

अथैकावळीसरः. (४९) उत्तरस्योत्तरस्य स्यात्पूर्व पूर्व विशेषणम। विशेष्यं वा यदा प्राहुरिमामेकावळीं तदा।। उत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्व प्रति विशेषणतया विशेष्यतया वा गु- मभने सैव शृक्कलैकावळीत्युच्यते । इयमेव गृहीतमुक्तरी- त्यार्ऽर्थश्रेणिरित्युच्यते। ग्रहीतं च तन्मुक्तं च गृहीतमुक्तं तस्य रीति: पङ्किः तया गृह्दीतमुक्तरीत्या। अभेदे तृतीया। ततश्च गृहीतमुक्तप्िरेकावळीति तदर्थः॥ तत्राद्या यथा- भुजगगिरिर्हरिवसतिर्हरिरम्बुधिजाविहारमण- शिखरी। अम्वुधिजाऽडश्रितविभवानुदश्चयति ते वतंसयन्ति भुवम् ॥ १४०० ॥ अश्रोत्तरोत्तरस्य हर्यादेः पूर्वपूर्वभुजगगिर्यादिविशेषणभावः। इय चोत्तरोत्तरविशेषणस्य स्थापकत्वापोहकत्वाभ्यां द्विविधा। यदाङु :- स्थाप्यतेऽ्पोह्मते वाऽपि यथापूर्व परंपरम्। विशेषणतया यत्र वस्तु सैक्रावळी द्विधा॥ इति। यत्र यथापूर्वे पूर्वपूर्वस्य परं परं उत्तरोत्तरं विशे- षणतया स्थाप्यते विधीयते अपोह्यते निषिध्यते वा तत्रैका- चळीति तदर्थः॥ यथा- स बुधो यस्तु विवेकी स विवेको यस्तु तत्त्व-

एकावळयलंकारसर: (४९) 497 संमर्शः । तनतत्वं यत्परमं तत्परमं ब्रह्म भाति यत्सरमम् ॥ १४०१ ॥ अत्रोत्तरोत्तरविवेकादिविशेषणानां पूर्वपूर्वबुधादिविशेष्य- स्थापकत्वम् ॥ न स मनुजो योऽविद्वान्न स विद्वान्यो न वेद तहूह्म। न ब्रह्म तद्टषाद्रौ यन्न परिरमेद्रमावशो- रस्कम् ॥ १४०२॥ अत्र पूर्वपूर्वस्य मनुजादेर्विशेष्यस्य उत्तरोत्तरमविद्वदादि- विशेषणमपोहकम। यद्यपि स्थापकेऽप्यपोहकत्वं गम्यते यो न विवेकी न स बुध इत्यादि, तथाऽपोहकेऽपि स्थापकत्वं यो विद्वान् स मनुज इत्यादि, तथाऽपि नोपात्तं तदित्यदोषः॥ पूर्वपूर्वस्य उत्तरोत्तरं प्रति विशेषणतया गुम्भनं द्वितीय प्रकार: ।

स यथा- त्वद्विभवज्ञो भीष्मस्तज्ननी जगदिदं पवित्रय- ति। तद्दयिते त्वं शयितो गुणास्तवाच्युत नृणां प्रियंकरणाः ॥ १४०३ ॥

यथावा- लक्ष्म्या विभाति भगवांस्तनाहिगिरिश्र भवति शेखरितः। तेन द्रमिडा रम्यास्तैरेतद्रूषितं भरत- खण्डम् !' १४०४॥ ALANKARA II 63

498 अलंकार मणिहारे

दरमिडानां निवासो जनपद: 'द्रामेडाः। 'सोस्य निवास:' इत्यणो 'जनपदे लुप्' इति लुपि युक्तवल्लिङ्गवचने ॥ अत्राद्ये पूर्वपूर्वस्य भीष्मादेरुत्तरोत्तरगङ्गादिकं प्रति विशेषणभाव:। द्वितीये लक्ष्म्यादेर्भगवदादिक प्रतीति ध्येयम्॥ इत्यलंकारमणिहारे एकावंळीसर एकोनपञ्चाशः

अत्रेदमवधेयम्-अस्मिश्चैकावळ्या द्वितायभेदे पूर्वपूर्वैः परस्य परस्योपकार: क्रियमाणो यदेकरूपस्स्यात् तदा अयमेव मलादीपकतया व्ययहियते शचानैः। यथाच लक्षितं तैः- मालादीपकमाद्यं चैद्यथोत्तरगुणावहम्। इति। आद्यं दीर कमित्यर्थः। तत्र मालाशब्देन शृह्लोच्यते। दीपकशब्देन दीप इवेति व्यत्पत्या एकदेशस्थं सर्वोपकारक- मुच्यते। तेनैकदशस्थसर्वोपकारकक्रियादिशालिनी शृङ्गलेति पदद्वयार्थः । एवं च दीपकालकारप्रकरणे प्राचीनैरस्य लक्षणा- द्दपकविशेषोऽयमिति न भ्रमितव्यं, तस्य सादृश्यगर्मनाया- स्सकलालकारिकसंपरतिपन्नत्वात्। इह च शृङ्गलावयवानां पदा- नां सादृश्यमेव नास्तीति कथंकारं दीपकतावाचोयुक्ति श्रद्ध. धमहि, तेषां प्रकृताप्रकृतात्मकत्वविरहांच्चेत्याहुः॥ वस्तुतस्तु- एकस्यैव धर्मस्य वाक्यान्तरेज्वप्यन्वयमात्रेण दीपकसादश्या- द्दीिकममित्यनुपदमेव वक्ष्यमाणरीत्या विच्छित्तिविशेषसन्भावा- मालादपकस्य प्रथगलंकारतैव युक्ता। अन्यथा शृह्ललारूपा- लंकार भेदानां कारणमालादीनामपि यत्किंविद्विच्छित्तिविशेषशा- लितया पृथगलंकारताञ्युपगमोऽप्ययुक्त एव स्यादिति परे। अत एव सर्वस्वकृताऽप्यस्मिन्नेव प्रकरणे अयमलंकार: पृथग्ल- क्षितः 'पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरगुणावहत्वे मालार्दापकम्' इति।

मालादीपकालंकारसरः (५०) 499 यद्यपि शृङ्कलामूलत्वेन विशिष्टसस्य चारुत्वममित्यस्मिन्नेव प्रकरणे लक्षितं

अथ मालादीपकसरः. (५०)

मालादीपकमेतत्स्यादीपकैकावळीयुतेः॥

युतेः योगात्। एकधर्मान्वयस्य गृहीतमुक्तरीतेश्च मेळ- नात् मालादीपकं नामालंकार। एकस्यैव धर्मस्य वाक्यान्त- रेष्वप्यन्वयमात्रेण दीपकसादृश्यादीपकं, न तु प्रागुक्तदीपकालं- कारः, प्रकृताप्रकृतानामौपन्यस्य गम्यतायामेव तदवतारात्।

यथा-

हार: कौस्तुभमणिना सोडपि भवद्वक्षसा तद- पि लक्ष्म्या। सादपि भवता भवानपि सौझी- ल्याद्यैर्गणैरुपस्क्रियते ॥ १४०५॥ उपस्क्रियते अलंक्रियत। उपपूर्वकात्कृञः कर्मणणि लट्। 'उपात्प्रतियत्न' इत्यादिना प्रतियतार्थे कृञस्सुट्। प्रतियत्नो गुणाधानम्। अत्र उपास्क्रियत इत्येकमेव पदं हारः कौस्तुभ- मणिना उपस्त्रियते सोऽपि भवद्क्षसा उपस्क्रियत इत्येवं सर्व- वाक्यान्वयीति दीपकसादश्याद्दीपकम्। गृहोतसुक्तरीतिसद्भ्ा- वादेकावळीति दीपकैकावळीयोगः॥

500 अलंकारमणिहारे

यथावा- रुद्राश्रिता दिविषदो रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितो भ- गवन्। ब्रह्मा त्वामाश्रित इह न त्वं श्रयसे क- दाचिदृपि कमपि॥ १४०६॥

इदमावृत्तिदीपकैकावळीयोगलक्षणं मालादीपिकमिति पूर्वो- दाहरणाद्विशेषः। अत्र-

रुद्रं समाश्रिता देवा रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितः। ब्रह्मा मामाश्रितो राजन्नाहं कंचिदुपांश्रतः ।

इति महाभारतीयभगवद्वूचनार्थोऽनुसंहितः॥

इत्यलंकारमणिहारे मालादपिकसर: पश्चाशः