1. Alankara Manihara Parakalaswami Ed. Shama Sastri R. Vol 3 University of Mysore 62

Barcode : 2030020016379 Title - Alang-kaaramand-haara Trxtiiyo Bhaaga Author - Language - Sanskrit Pages - 369 Publication Year - 1923 Barcode EAN.UCC-13

2 030020 016379"

UNIVERSAL LIBRARY OU 184515 LIBRARY UNIVERSAL

university of mRysore

Inbr e, Pubhicn

• .NSARIT SERIES No. 62

अल ङ्गार म णिहारः

श्रीमद्रिः श्रीकष्णब्रह्मतन्त्र परकालसंयमीन्द्रेः मणीतः तृतीयो भाग:

THE ALANAARA-MANIMARA

Bri Kushna-Brahmatantra ai *wemin

PART III

ED BY

0 A SASTRY, BA., = 4 S, Mysore, Dure! ral ro to t

3808

KA2A

THL GOVA

Puce Rs. 2 8-0

university or mysore

Oriental Library Publications

SANSKRIT SERIES No 62

अल ङ्गार म णिहारः श्रीमद्रिः श्रीकृष्णब्रह्मतन्त्र परकालसंयमीन्द्रेः प्रणीतः तृतीयो भाग:

THE ALANKARA-MANIHARA

BY Sri Krishna-Brahmatantra Parakala Swamin

PART III.

EDITED BY DR R. SHAMA SASTRY, BA., PHD, MRAS, Curator, Gorernment Oniental Inbiary, Mysore, Duector of Archaologiral Researches in Mysore, Penodicel Lectinro to the Post Graduates' Classes of the Calcutta Unuersity, and B B R A S Campbell Memoral Medalist

MFYTA 1,4! 1. DAS

MISORE PRINITD AT THE GOVLENMCNT BRANCH PRLSS 1923

विषयानुकमणिका.

विषय पुटसंस्था 51 सागलङ्कार: ... 1

विचार: EMANIA UNIVERSITY 5 ....

52 यथासंखयालक्कार: .... 6

53 पर्यायालङ्गारः LIERARY 11

मतान्तरनिरूपणम् HYDERABAD-1 1+ ...

पर्यार्यप्रकारान्तरम् ... ... ... 14

54 परिवत्यलंकार: 17 ... ....

55 परिसख्यालद्वार 25 ....

अस्यवार्थीत्वशाब्दीत्वाभ्या द्वेविध्यम् 34 ..

56 विकल्पालक्वार. 36 ... .... ....

57 समुच्चयालक्कार: 41 ... ...

समुच्चयप्रभेदा: 41

अस्यव तत्करालक्कारत्वेन व्यवहार प्राचाम् ... 43

58 कारकदीप कालक्कार: 47 ...

47

59 समाध्यलङ्कार: 48 ..

60 प्रत्यनीकालक्ार: 49 ...

विचार: .... 57 .... ...

61 काव्यार्थापत्त्यलंकार: 58 ... ...

58

रसग्जाधररीत्या लक्षणम् .... 7 .. 67

विषभविचार: 73 ....

iv

विषय पुटसंख्या वैद्यनाथमतानुवाद: 74

62 काव्य लिंड्गालङ्गार: 75

वाक्यार्थ हेतुककाव्यलिङ्गोदाहरणानि 75

अस्यैव मालारूपत्वम् ... 88

पदार्थ हेतुककाव्य लिङ्गोदाहरणानि 93

क्वचित्पदार्थवाक्यार्थयोः परस्परसपक्षयोर्हतत्वम 101

दीक्षितनतानुसारण परिकगदस्य काव्यलिङ्गस्य भेदप्रपश्चनम् 107

रसगङ्गाघरकृन्मतरी त्याऽस्यालङ्कारस्य लक्षणप्रदर्शनम् .. . 107

अस्पैवालद्वारत्वाभावविचार: 112

63 अर्थान्तरन्यासालङ्कार: 113

अस्य भेदनिरूपणम् 113

अस्यैवालङ्वारताप्रयोजकसय प्रदर्शनम् 137

64 विकस्वरालङ्कार 138

65 प्रोढोक्तयलद्कार 140

रसगङ्गाधरमतरीत्या लक्षणान्तरम 140

66 मभावनालङ्कार: 1+2

67 मिथ्याध्यव सित्यलङ्कार: 152

68 ललितालङ्कार. 154

157

69 प्रहर्षणालङ्कार 159

70 विषादनालङ्कार. 164

71 उल्लासालङ्कार 166 भेदप्रदर्शनपुरस्सरमदाहरणानि 160 अलङ्वारान्तरेणैवास्य चारितार्थ्यविचार. ... ... 185

72 भवशालङ्कार .... .... 186

V

विषय पुठसंसया अत्र केषांचित्पक्षविचार: 190

73 अनुज्ञालक्कार 191

74 तिरस्क गलङ्कार 194

75 लेशालक्कार 195

76 मुद्रालक्कार 197

कौस्तुभकृन्मतानुसारेण लक्षणम् 202

प्रसङ्गादलंक रणमालिकास्तोत्रम् 205

77 रन्नावळ्यलङ्कार 211 ... भेदप्रदर्शनपुरस्सरमुदाहरणानि 211

78 तद्रुणालङ्गारः 24+

79 पूर्व रूपालकार 245 ...

प्रकारान्तरेण लक्षणम् 246

80 अतद्रुणालक्कारः 252

सर्वस्तकारमतनिरूपणम् 255

81 अनुगुणालङ्कारः 256

82 मीलितालक्कार 257

83 सामान्यालक्कार 259

84 उन्मालितालक्कार 263 ...

85 विशेषकालक्कार 264

अत्र प्राचां मतम् 265

80 उत्तरालङ्कार 266

266 ...

अस्यैव लक्षणान्तरम् 271 ... ...

87 चित्रप्रश्नालङ्गार. 278 .... ....

विचार: .... 282 .... ...

vi

विषय पुटसंख्या

88 सूक्ष्मालक्कार: 283

89 पिहितालङ्कार 284 ..

90 व्याजोक्त्यलक्कार 286 विचार .. 288

91 गूढोक्त्यलक्कार: 289

92 विशृतो क्त्यलङ्कार 292

93 यकत्यलक्कारः 299

विचार 300

94 लोकोक्त्यलङ्कार 301

95 छेकोक्त्यलक्कार 303

96 वक्रोक्त्यलक्कार. 305

शब्दश्रषमूलवकोक्त्युदाह रणानि 305

अर्थ श्लेषमू लव क्रो वत्युदाहरणानि 314

97 स्वभावोत्क्यलक्कार 316

98 भाविकालङ्कार: 318

99 उदात्तालक्कार: 321

100 अत्युक्त्यलक्कार. 325

101 निरुक्त्यलक्कार: 329

102 प्रतिषेधालङ्कार: 336

103 विध्यलशारः 338

104 हेत्वलङ्का: 341

प्रकारा तरेण लक्षणम 346

अभेदव्यपदेशा यालक्कारत्वविचार ... 48

शु द्धि प त्र म्.

पुटे. पक्को. अशुद्धम्. शुद्धम्.

2 7 भवति भजति

14 9 अन्य अन्ये

39 14 योगन योगेन

47 14 तेवि तैर्षि

50 10 आम भात्म

50 17 भवा भूत्वा

50 18 शोर शौरे

66 12 व्यव व्यव

व्यधा व्यवधा

77 7 स्युर्मी स्युर्भी 79 11 देश्यन् ्रश्यन

15 तानि. तानि

80 5 अहिर्पु अहिर्षु

त्वच त्वच्च 66 6 मुपावं मुपाया 82 11 यमुना यामुना पहममा पस्महि

102 1 भर्ग र्भग

108 23 म्यन्यं स्यन्तं

114 18 न्यधा अन्यधा

115 5 काहळी स्व काहळीत्व

viii

पुटे. अशुद्धम् अशुद्ध

115 13 कठिनन काठिनेन

119 4 मर मरूप

126 13 सर्मयते स्मर्यते

2 132 2 महिळ महिळे

171 2 कृति पक्षा कृांति पक्षी

188 7 उको उक्तो

194 12 त्बेन ष त्वेन प्र

18 " सपद संपदम्

199 17 प्रष्ठ षछ

200 5 ष्ठोया षोऽय

" न लघू नलघू

207 1 युल्लस त्युल्लस

216 8 क्रामिक क्मिक

229 14 कृत्तिद्ध कृतद्धि

" 20 इत्यद इत्याद

233 16 सप्दा संप्रदा

291 14 पास्येति पाल्यति

329 4 च्छार्या च्छाँरयों

श्री:

अलङ्गारमणिहारे तृतीयभ्ागप्रारम्भः

-- अथ सारालङ्गरसरः (५१)

सैवोत्तरोत्तरोत्कर्षे सार इत्युच्यते बुधैः ॥ सैव शह्ला पूर्वपूर्वापेक्षया उत्तरोत्तरमुत्कर्षवर्णने सारा- लङ्कार इत्युच्यते। अयमेवोदारालङ्कार इति सर्वस्वकता व्यव- हियते। तथाच तदीयं लक्षणं-"उत्तरोत्तरमुत्कर्षणमुदारः" इति। इमं चालङ्कारमेकानेकविषयत्वेन द्विविधमामनन्ति। एक- विषयतायामवस्थाभेदाश्रयणमावश्यकं, उत्कर्षस्य भेदनियतत्वात्। न ह्यवस्थादिकं भेदं विना किंचिदृपि वस्तु स्व्ापेक्षया स्वयम- धिकं भवितुमीष्टे। तत्राप्युत्तरोत्तरमुत्कर्षः स्वरूपेण धर्मेण वा भवतीत्यस्य चातुर्विध्यमिति विमर्शनीकारः॥ तत्र एकविषये स्वरूपेणोत्तरोत्त रोत्कर्षो यथा-

वृद्धिं भजतः। आदौ वजवतंसो मुक्ताहारस्ततोऽ- थ मणिकाश्चयासीत्॥१४०७॥ अत्र एकस्यैव भगबतस्तत्तद्वस्थाविशिष्टतया स्वरूपेणो- तरोप्तरमुत्कर्षः ॥ ALANKARA - III.

2 अलङ्कारमणिहारे

वथावा- उदयंस्त्वत्पदरुचिभाग्विगळितबाल्योSथ कन- ककटकश्रीः । प्रौढश्रूडामणिना क्रीडां द्युमणिस्त- नोति तव भगवन् ॥ १४०८ ।

बालस्तव पदनखरुचिमथेन्दुरर्घस्समेति फाल- यथावा-

तुलाम्। संपूर्णो मुखलक्ष्मीं भवति हि शुचिरुत्त- रोत्तरोत्कर्षम् ॥१४०९॥ अत्र पूर्वपूर्वावस्थाविशिष्टाभ्यां सूर्याचन्द्रमोभ्यां उत्तरो- त्तरावस्थाविशिष्टयोरेवोत्कर्ष उक्त इत्येकविषयत्वम्। अयमर्था- म्तरन्यासशिरस्क इति विशेष:॥ बलियज्ञभुवं व्रजतस्स्थलकमलमिव व्यक्षा- नवोपेन्द्र पदम्। उत्क्षिप्तमथ छत्रं सुत्राम्णोऽथ च महद्वितानं जगताम् ॥ १४१०॥ अत्र भगवच्चरणस्य पूर्वावस्थायां स्थलकमलवदल्पपरिमा- णस्यैव सतः छत्रादिवदुत्तरोत्तरमहत्त्वावस्थाविशिष्टतया उत्क- र्ष उक्त इत्येकविषयत्वम्।। धर्मेण यथा- दीप इवादौ दव इव ततोऽथ युगविगमरवि- रिवोज्ुलितः । अ्रसति स्म ते प्रतापो विराधमा-

सारालङ्ारसरः (६१) 3

अत्रैकस्यैव भगवत्प्रतापस्य उज्जवलितत्वरूपधर्मपुरस्कारे- णोत्तरोत्तरोत्कर्ष: ॥

यथावा- अङ्करिता पल्लविता कोरकिता कुसुमिता च मम भक्तिः । क्रमनस्त्वयि मधुसूदन महती भूत्वा प्रसौति फलमनघम् ॥ १४१२॥ अत्रैकस्या एव भक्ते महत्त्वधर्मपुरस्कारेणोत्तरोत्तरोत्कर्षो निबद्धः ॥ यद्यत्रैकस्मिन्नाश्रये क्रमेणानेकाधेयस्थितिरूप: पर्यायालङ्का- रोऽन्र प्रतीयते, तार्है प्रतीयतां नाम। न हि तावता पूर्वपूर्वा- पेक्षया उत्तरोत्तरोत्कर्षरूपस्सारो गळहस्त्यते ॥

रजताचलमूर्धनि यस्तन्मूर्धनि याऽस्ति साऽपि यत्पदजा। सोडपिच यत्पदलाक्षालक्षितवक्षा ज. यत्यसौ लक्ष्मीः॥१४१३॥ अन्रानेकेषां स्वरूपेण पूर्वपूर्वापेक्षया उत्तरोत्तरमुत्कर्षः ॥ धर्मेण यथा- प्राणिषु मनुजाइश्रेष्ठा मनुजेषु ब्राह्मणा बुधा- स्तेषु। त्वच्चकलाञ्छितास्तेष्वच्युत तेषु त्वदङ्गि दत्तभराः।।१४१४॥।

4 अलक्कारमणिहारे

यथावा- अज्ञाङ्गून्थी श्रेयांस्तस्मानद्वारणे कृती तस्मात्। ज्ञानी तस्माद्वयवसितमतिस्ततोऽप्यच्युत स्वरू- पज्ञः ॥। १४१५॥ तद्धारणे कृती ग्रन्थधारणं कृतवानित्यर्थः । कृतशब्दात् 'इष्टादिभ्यश्च' इति कर्तरि इनिः। 'क्तस्येन्विषयस्य कर्मण्युप- संङ्गयानम्' इति कर्मणस्तद्धारणशब्दात्सप्तमी। ग्रन्थिनः ग्रन्था- ध्ययनकृतः। अनयोरुदाहरणयोः मनुजप्रभृतीनां ग्रन्थिप्रभृतीनां च श्रैष्ठथरूपधर्ममुखेनोत्तरोत्तरोत्कर्ष। अनयोश्चाद्य.उदाहरण भूतानां प्राणिनश्श्रेष्ठाः प्राणिनां बुद्धिजीविन.। बुद्धिमत्सु नराइश्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणास्स्मृता.॥ इत्यादिमनुवचनच्छाया पुरस्कता। द्वितीये तु- अक्षेभ्यो ग्रन्थिनशश्रेष्ठा ग्रन्थिश्यो धारिणो वरा। धारिभ्यो ज्ञानिनदश्रेष्ठा ज्ञानिभ्यो व्यवसामिन॥ इति मनुवचनक्रम उक्त इति ध्येयम्। अयं सर्वोऽपि श्ाध्यधर्मो- त्कर्षः । अश्लाध्यधर्मोत्कर्षो यथा- मलिनो महिषस्तस्माद्लिभुक्तर्माच्च तिमिर- निकुरुम्बम्। मम हृदयं तस्मादपि विमलयसि यदीदमीश्वरोऽसि त्वम् ॥१४१६॥ उभयरूपो यथा- अवनितलं विपुलतमं गगनं तस्मानततोऽपि

सारालङ्कारसरः (६१)

जगदण्डम्। तस्माद्वर्ताम्बु ततोऽप्यघं मम हरे कथं हरेरेतत् ॥१४१७॥ हरे: हओ लिङ् मध्यमैकवचनम्। अत्र गर्ताम्बुपर्यन्तेषु वि- पुलतमत्वं श्राध्यो धर्म । प्रकृतार्थे त्वघे अश्लाध्यः॥ अत्रेदमधधेयम्-एकविषये शृह्गलाया अचारुतया तद- नुप्राणितस्सारो न चारुतां लभते, तस्यास्स्वाभाविकभेदापे- क्षित्वेनावस्थादिकृतभेदे अनुल्लासात्। अतएवास्मिन्विषये वर्ध- मानकनामालङ्कारोऽन्यैरभ्युपगतः । तल्लक्षणं च 'रूपधर्माभ्या- माधिक्ये वर्धमानकम्' इति कृतम्। तस्मात्कारणमालादिर्यथा शृह्गलैकविषया, न तथा सारश्शक्यो वक्तुम, एकविषये अल- द्वारान्तराभ्युपगमप्रसङ्गात्। 'सारो गुणस्वरूपाभ्यां वैशिष्टचे पूर्व- पूर्वतः' इति तु लक्षणं सारस्ययुक्तम्। गुणस्वरूपाभ्यां पूर्व- पूर्ववैशिष्टये सार इति तदर्थ। स च कचिच्छृह्ललानुप्राणितः, क्वचित्स्वतन्त्र इत्यनेकविषयत्वमेकविषयत्वं च सुस्थम्। एवं

त्वात्पृथगलङ्कारत्वे सिद्धे शृह्लाया विरोधाभेदसाधर्म्यादिवद- नुपराणयितृतैवोचिता न पृथगलंकारता। तथात्वे अभेदादीना- मपि पृथगलंकारतापत्तेः । पूर्णालुप्तादौ तु न विच्छित्तिवैलक्ष- थयं, अपितृपमावि्छिस्तरवति संप्रदायः। ननु केयं विच्छित्तिः? उच्यते-अलंकाराणां परस्परविच्छेदस्य वैलक्षण्यस्य हेतुभूता जन्यतासंसर्गेण क्राव्यनिष्ठा कविप्रतिभा, तज्जन्यत्वप्रयुक्ता चप्र- त्कारिता वा वि्छित्तिरिति गृह्यताम्। इत्यलङ्कारमणिहारे सारसर एकपश्चाश ..

6 अलङ्कारमणिहारे

अथ यथासंख्यालङ्गारसरः. (५२)

उद्देशक्रमतोऽर्थानां संबन्धो यत्र कथ्यते। प्राश्चस्तत्र यथासंख्यमपरे क्रममूचिरे॥

ययासंख्यमिति पदार्थानतिवृत्तिरुपे मथार्थेञ््ययीभाव । संख्याया अनतिवृत्तिश्च आद्यस्याद्येनैव द्वितीयस्य द्वितीयेनैवे- त्यादिक्रमेण संम्बन्धो भवतीति योगार्थ एवं लक्षणम। अन्ये एनं यथासंख्यं करमालङ्कार इति व्यवाहार्षु। सच शाब्द आर्थश्चेति द्विविधः। तत्रासमस्तानामसमस्तै क्रमेणान्वये शाब्दः, क्मिकसम्बन्धस्यातिरोहितत्वात्। यत्र तु समुदायद्वयस्य स- मासेनाभिधाने सत प्रथममेकस्य समुदायस्यापरेण समुदा- येन सामान्यतस्समन्वये सति पश्चादर्थानुगमपर्यालोचनया तत्स- मुदायिनां क्रमेण सबन्धस्तत्रार्थः॥ यथा- विष्णो विनतजनानां तृष्णां हृदयं सुखं च दुःखं च। प्रुष्णासि प्लुष्णासि च पुष्णासि वृषा- द्रिनाथ मुष्णासि॥ १४१८॥ हे तृषादिनाथ विष्णो! विनतजनानां तृष्णां पृष्णासि पूर- यसि। हृदयं प्लुष्णासि सेवसे। त्र वससीत्यर्थः। स्वस्मिन् सनहयसीति वा। 'प्रृष प्लुष स्नेहनसेवनपूरणेषु' इति क्रैया- दिकाभ्यां धातुभ्यां लट्। सुखं पुष्णासि दुःखं मुष्णासि च

7

'पुष पुष्टौ' 'मुष स्तेये' इमावपि क्रैयादिकावेव। अत्र प्ुष्णा- सीत्यादिक्रियाणां क्रमेण तृष्णादिष्वन्वयः। इह शाब्द:, अस. मस्तानामसमस्तैःक्रमेणान्वयात्।।

यथावा-

नयनरुचा वदनरुचा कमलं विमलांशुबिम्ब- मपि कमले। नूनं जितं भवत्या जलं निविशते महाबिलं चापि।। १४१९ ॥

महाबिलं महत्सुषिरं अन्तरिक्षंच। 'मेघद्वारं महाबिलम्' इत्यमरः। इदमपि शाब्दं उत्प्रेक्षागर्म, पूर्व तु शुद्धमिति विवेक:।।

यथावा- यौ श्रीकाळीभ्षक्तौ सुरपोऽत्राद्यः परस्सुरापो भविता। भास्वत्तमोऽथ मत्तस्स्वभास्तदाकारविप्र- तीपो यदयम् ॥ १४२० ॥

यौ श्रीः लक्ष्मीः काळी दुर्गा तयो भक्तौ उपासकौ, अत्र अनयोर्मध्ये, आद्य श्रीभक्तः सुरान्पातीति सुरपः देवाधीशः तत्तुल्यो वा अत एव भास्वत्तमः अतिशयेन भास्वान् महाते- जश्शाली च भविता। पर काळीभक्तस्तु सुरापः सुराणां दे- वानां नपातीत्यप देवारक्षक इत्यर्थ। सुरां पिबतीति तथोकः मद्यप इति तत्त्वम्। काळिकोपासकानां वामाचारस्य प्रसिद्ध- त्वादिति भाव । क्रमेण 'पा रक्षणे, पा पाने' इति धात्वोंः 'आतोऽनुपसर्गे' इति कः। अत एव मत्त मदशाली। अवि-

8 अलक्कारमणिहारे

द्यमाना भाः यस्य अभा: सुष्टु अभाः स्वभा. अतिवेलतेजो- हीन इत्यर्थः। न हि सुरापस्य ब्रह्मतेजो भवेदिति भाव । मत्त- श्रासौ स्वमाश्चेति विशेषणोभयपद्कर्मधारय। कुतोऽनयोर्वैष म्यमित्य 1 अह-तदाकारेति। यत् यस्मात् अयं चरमनिर्दिष्ट काळीभक्तः तदाकारविप्रतीप तदाकारस्य प्रथमनिर्दिष्टश्रीभक्ता- कारस्य तदाचारस्येति यावत् विप्रतीप प्रतिकूलः सदाचार- घामाचारयोरतिविप्रकर्षादिति भाव:। पक्षे-अय सुराप इति शब्द: तदाकारविप्रतीप तस्य सुरपशब्दस्य आकारेण आब- गैन मध्यस्थेनोति भावः । विप्रतीप विरुद्धरूपः । मध्ये आवर्ण- सन्भ्ावात्सुरपशब्दविरुद्धरूप इति भाव। एवं अयं मत्तस्व- भाइशब्दः तदाकारस्य भास्वत्तमशब्दस्वरूपस्य विप्रतीपः प्रति- लोमः। भास्वत्तम इति शब्द एव प्रातिलोम्येन दष्टो मत्त- स्वभा इति निष्पधत इत्यर्थोऽपि चमत्कारातिशयं पुष्णाति। अत्रापि शाब्द एव। पूर्वस्माद्वैलक्षण्यं तु स्फुटमेव ॥। यथावा- अम्ब त्वदाश्रितानामितरेषामपि शरीरिणां क्ष- वति। विपुलैश्वर्य विरलैश्वर्य चात्रास्ति पुरत एव भिदा ॥ १४२१ ॥ विपुलैश्वर्य भूमीश्वरत्वं विरलैश्वर्ष अल्पविभवः। अत्र अनयो त्वदाश्रितेतराश्रितयोः तद्विभवयोवी। पुरतः अग्रत पंध भिदा भेद. अस्ति। स्पष्टमेव प्रकाशत इत्यर्थः। पक्षे अत्र विपुलैश्वर्यविरलैश्वर्यशध्दयो: पुरत एव पुवर्णरवर्णाभ्याभेव भिद्धे- त्यर्थोऽपि चमत्कारी। अन्रापि शाब्द एव ।।

यथासङ्कयालङ्कारसरः (६२) 9

अर्थ यथासंख्यं यथा- जलरुहजलनिधिवसती हृदयोज्ुलरत्नहारवन- मालौ। हृत्सौधे सध्रयश्चौ प्राश्चौ जायापती विह- रतां नः॥ १४२२ ॥ अत्र जलरुहजलनिधिवसती इत्यादिसमुदायस्य प्रथमं जा- यापतिरूपसमुदायान्वये सति पश्चादर्थानुरोधेन जलरुहादेर्जाया- यां जलनिध्यादे पत्यौ च समन्वयधीरित्यार्थ यथासंख्यालंकारः॥ यथावा- तावकमतिविभवाभ्यां बृहस्पतिदिवस्पती समं विजितौ। बृहदिव वैलक्षण्यं प्रकाशयेते मिथस्त- दप्येतौ ॥ १४२३ ॥ बृहस्पतिदिवस्पती गुरुसुत्रामाणी। तावकानां भागवता- नां मतिविभवाभ्यां समं तुल्यं विजितौ। तदपि विजितत्वतौ- ल्येऽपि पतौ बृहस्पतिदिवस्पती मिथः अन्यान्यं वैलक्षण्यं भेदं बृददिव महदिव प्रकाशयेते विजितत्वरूपेणावैलक्षण्येऽपि तत्- महदिव दर्शयेते इत्यर्थ। यद्ा इवशब्दो वाक्यालंकारे। गुरु- शिष्यत्वरूपं महद्वैलक्षण्यं दर्शयेते इति हृदयम्। पक्षे बृहस्पतिदि- वस्पतिशब्दौ बृह्द दव इति वर्णाभ्यामेव वैलक्षण्यं प्रकाशयेते। न त्वन्यवर्णत इत्यर्थः। अत्रापि पूर्ववदेव सर्वे, शब्दपरार्थान्तरव- र्जनं तु विशेष: ।। यथावा- दशवदनविभाषणयोर्देव त्वत्प्रातिकूल्यसख्यजु- ALANKARA - II1, 2

10

षोः। भवतस्स्म शाषशषौ भगवंस्तत्प्रकृतिगुण- भिदावशतः ।। १४२४ ॥। हे देव भगवन् ! त्वन्प्रातिकूल्यसख्यजुषोः दशवदनवि- भोषणयोः शोषशेषी भवतः स्म अभूताम् । रावणस्य शोष: विभीषणस्य शेष इति भाव:। शुषशिषोर्भावे घब्। तत्र हेतु- माह-तदिति। तयोः दशवदनविभीषणयोः प्रकृतिगुणानां स्व- भावसिद्धगुणानां 'दम्भो दर्पोऽभिमानश्च' इति, 'अभयं सत्वर्संयु- द्विर्शानयोगव्यवस्थितिः'इति च गीतानां आसुरसंपद्गुणानां दैव- संपद्रुणानां च भिदावशात् भेदवशात् भवतः स्मेति योजना। भवतेः स्मयोगेन भूते लट्। आसुरसंपदभिजाततया भगवत्प्रा- तिकूल्यन दशाननस्य नाशः। दैवसंपदभिजाततया तत्सख्येन विभीषणस्यायुरादिश्रेयस्वत्तया पारिशेष्यं चाभूतामित्यर्थ.। पक्षे प्रकृती प्रत्ययविधावुद्देश्यभूते धातुरूपे। तयोः गुणौ तद्िदाव- शतः घञ्निमित्तकतया 'पुगन्तलघूपधस्य' इति विहितगुण- योश्च भेदवशादित्यर्थ। शुष शिष इति प्रकृती भिन्ने तयोर्गुणौ ओकारैकारलक्षणौ च मिन्नौ ताइशभेदवशत् शौष इति शेष इति शब्दौ निष्पन्नाविति भाव। अन्यत्तुल्यं पूर्वेण।। अन्रेद विवेचनीयं-इदं यथासंख्यमलंकार सरणिमाढौकितु- मीष्टे वा न वेति। न हस्मिन् लोकसिद्धे कविप्रतिभानिर्मि- तत्वस्यालंकारता जोवातोर्मात्रयाऽप्युपलम्भाऽस्ति। येनालंकार- व्यपदेशो मनागपि सांप्रन स्यात् । अत. अपक्रमत्वरूपदोषा- भाव एव यथासंख्यम्। एवंचोद्भ्रटमतानुयायिनामुक्तय: कूटकार्षा- पणवद्मनोहारिण्य एव। एतेन यथासंख्यमेव कपालकारसंक्कया व्यवहरतो वामनस्याप गिरो व्याख्याता इति नव्या:। इस्यलंकारमणिहारे यथासंख्यसरो द्विपश्चाश :.

पयायालक्कारसर: (६३)

अथ पर्यायालंकारसरः (५३)

अधेयस्य क्रमादेकस्यानेकाधारसंश्रयः । वर्ण्यते यत्र तत्रोक्ता पर्यायोऽ्यमलंकृतिः । यत्रैकमाधेयमनेकस्मिन्नाधारे कमात् स्वतो भवति कविना वा निबध्यते तत्र पर्यायालकार। अत्र 'अन्तर्बहि पुरः पश्चा- त्सर्वदिक्ष्वपि सैव मे इति विशेषालंकारव्यावृत्तये क्रमेणेति। तत्र ह्याधेयस्य युगपदनेकाधारसंबन्ध इति नातिप्रसङ्गः। अत एव कमाश्रणात्पर्याय इत्यन्वर्था संज्ञा। अस्य च प्रयोजकाभि- धानानभिधानाभ्यां द्वैधी॥ यथा- दुग्धोदन्वति पूर्व मुग्घेन्दौ तदनु विदधती वा- सम्। अधुना तु सुधा निवसति मधुनाशन ताव- कीनचरितेषु ।। १४२५ अत्रैकस्यास्सुधायाः क्रमेण दुग्धोदन्वदाद्यनकाधारसंश्रयणं

क्ा। वर्णनीयभगवच्चरितेषु तु कविना परं निबद्धा। यत्राधाराधेय- तत्संबन्धक्रमेषु क्वचिदृपि वा कविकल्पनापेक्षाऽस्ति तत्रैवायम- लंकारः। यत्र तु सर्वाश लोकसिद्धत्वं न तत्र कश्िदंलकार इति तु तत्त्वम्।। यथावा-

12 अलङ्कारमणिह्दारे

पदम्। वाताशनगिरिशिखरे जातावासो रमानि- वासात्मा॥ १४२६॥ अत्र प्रयोजकानीभधानं स्पष्टम्।। तद्भिधाने यथा- प्रवरा मौक्तिकमणयः प्रवाळमतिरुचिरममृत- सारश्र। वारिधिना स्वसुताया वदने वात्सल्यतो न्यघायिषत ॥ १४२७॥ अत्र वारिधिना वात्सल्यत इति प्रयोजकनिर्देशः। अत्रो-

र्णवस्याधारता आर्था। पूर्वोदाहरणेषु तुसा शाब्दी। इयं रद- नादीनां मुक्ताफलादिकत्वेनाध्यवसानादूपाकातिशयोकत्यनुप्राणिता चेति विशेष:।। यथावा- विद्रुमगतमारुण्यं विधिना तव दशनवसन योन्यस्तम्। तदनु पदनलिनयुग्मे र्वप्रौढिप्रथन- कुतुकतोऽब्घिसुते॥ १४२८॥ अत्रापि विधिना स्वप्रौढिप्रथनकुतुकत इति प्रयोजकनि- देशः । अय सर्वोऽपि संकोचविकासास्पृष्टतया शुद्धपर्यायः।। सकोचपर्यायो यया- जगदखिलं व्याप्य पुरा जरदिभमुख्येष्वथ क्वचिल्लग्ना। अगणितगुण तव करुणा निगितच- रणा किलाय मय्येव॥ १४२९ ॥

पर्यायालक्वारसर (५३) 13

इदं स्वस्मित्रेव भगवतो भूयसी कपेत्यभिमन्यमानस्य कवेर्वचनम्। अत्र करुणाया उत्तरोत्तरमाधारसङ्कोचात्सङ्कोचप- र्यायोऽयम् ॥ यथावा- परमेष्ठिपदान्महतो गिरिशजटाजूटकोटरे ल- ग्ना। अरविन्दवासिनि ततो लीना मन्दस्मितेS- म्ब तव गङ्गना ।। १४३० ।।

अत्र गङ्गाया उत्तरोत्तरमाधारसङ्गोचः। अतिशयोक्तयनु- प्राणितत्वमुभयत्र तुल्यम। पूर्वमुदाहरणमुत्प्रेक्षाशिरस्कं, इदं तु वक्ष्यमाणमीलितशिरस्कमिति भिदा॥

विकासपर्यायो यथा- अम्ब यदैश्वर्य त्वयि संबन्धात्तव तदम्बुजाक्षेS- पि। संबद्धं किं बहुना त्रयम्बकमुखसुरकदम्बकेऽ- पि ततः ॥ १४३१ ॥।

अम्बुजाक्षे भगवति श्रीनिवासे। अत्रैश्वर्यस्य पूर्वपूर्वाधारा- परित्यागेनैवाधारान्तरसंक्रमणम । विकासपर्यायोऽयम। यथावा- वक्षस्पेवैक्ष्यत ने कौस्तुभसौवस्तिके कठोर- त्वम्। एतर्हिं पातकान्मम चेतस्यपि दैत्यशात- नोदीतम्॥।१४३२॥

14 अलक्कारमणिद्ारे

हे दैत्यशातन दैत्यारे! इदं संसारभारनिविण्णस्य कवेरभग- वन्त प्रत्युपालम्भवचनम्। अत्रापि पूर्ववदेव विकासपर्यायः। कठो- रत्वशब्दप्रतिपाद्यकाठिन्यनैघृण्य रूपार्थद्वय ्लेषनर््यूढत्वं विशेषः।। अत्र रसगन्गाधरकृत् -"एकसंबन्धनाशोत्तरमपरसबन्धे सत्येव लोके पर्यायपदप्रयोगदर्शनात् 'श्रोणीबन्धस्त्यजति तनुतां- सेवते मध्यभागः' इति प्रकाशोदाहते तथैव दष्टत्वाञ्च। बिम्बोष्ठ एव रागस्ते तन्वि पूर्वमदृश्यत। अधुना हृदये ऽप्येष मृगशाबाक्षि दृश्यते।। इत्यत्र पर्यायकथनमयुक्तम्" इत्यभाणीत। अन्य तु प्रकाश एव 'बिम्बोष्ठे' इति पद्यस्योदाहरणेन पर्यायस्य समर्थनात् अल- क्वारशास्त्रपरिभाषितानां शब्दानां लोकव्यवहारविसंवादस्याकि- चित्करत्वाच्च तदुक्तमचतुरश्रमेवेति वदन्ति ॥ क्रमादाधार एकस्मिन्राधेयानेकताSपि सः। एकस्मिन्नाधारे क्मादनेकाधेयवर्णनं च पर्याय इत्यर्थः। वक्ष्यमाणसमुच्चयालद्कारवारणाय क्रमादिति। तत्र हि गुण- क्रिययोर्योगपद्येनान्वयः। वििमयाभावात्परितृत्तिवैलक्षण्यम । तस्या: विनिमयो लक्षणत्वेनानुपदमेव वक्यते॥।

भवजलनिधिचिन्तनतो भयचकित: पूर्वमथ यथा --

सुनिर्विण्णः । त्वङ्गुणगणगणनादथ धीरो विन्दामि माधवानन्दम् ॥ १४३३॥ हे माधवेति संबुद्धिः। अत्र प्रथमं भयचकितत्वं अथ निर्वेद: ततो धैर्ये अनन्तरमानन्द इत्येकस्मिभ्नेवाधारे क्रमादनेकाधेय- वर्णनम्।

पर्यायालंकारसरः (५३) 15

यथावा देहात्मभ्रमवान् प्रागथ स्वतन्त्रात्मधीस्ततो भगवन्। त्वदितरहेषभ्रमवानधुना मन्ये त्वदेक- शेषं माम् ॥ १४३४॥ स्वतन्त्रात्मधीः स्त्रतन्त्रात्मभ्नमवान्। त्वदन्येषां पित्रादीनां देवतान्तराणां वा शेष इति भ्रमवान्। अत्र देहात्मभ्रमस्वतन्त्रात्म- भ्रमान्यशेषत्वभ्रमभगवदेकशेषत्वानामनेकेषामाधेयानां क्रमादेक- स्मिन्नाधारे निबन्धनम्॥ यथावा- आदौ तमसा मलिनं गुरुकृपया विशदमथ च हरितत्वम्। अधिगम्य तत्र रक्तं हृदयं मम चित्रमे- तदब्जाक्ष ॥ १४३५॥ अत्रादौ मालिन्यं अजञानं नैल्यं च। अथ वैशयं ज्ञानप्रकाश: धावल्यं च। अनन्तरं हरितत्वप्रातिः भगवद्याथात्म्यानष्कर्ष, हरि- दूर्णत्वं च। अथ रक्तता भगवति प्रीतिः आरुण्यं चेत्येकम्मिन्रा- धारे क्रमेणानेकाधेयवर्णनम्। चित्रं आश्चर्यमिदं शबलवर्ण चेत्य- प्युपस्कार्यम। पूर्वोदाहरणं शुद्धम्। इदं तु श्षेषसकीर्ण तमसे त्यादिना उपात्तप्रयोजकं चेति विशेष:।

हन्त परस्वस्तैन्यप्रवेशधीरो भवत्ररो भगवन्। यथावा-

दृष्टोऽवितस्वया चेत्परस्वसैन्यप्रवेशधीरस्स्यात् । त्वया रष्ट कटाक्षितः । अवितः रक्षितश्च। पक्षे वित इति छेद:। विगततकार इत्यर्थ। रष्टश्रेति योजना। परस्वस्तै-

16 अलक्कारमणिहारे

न्यप्रवेशधीरशब्दस्तकारविगमे परस्वसैन्यप्रवेशधीर इति निष्प- द्येतेत्यर्थः । पूर्वे स्तेन एव सन् भवत्कटाक्षवीक्षितश्यूरो भवे- दिति भावः। 'शौर्य नाम असहायस्यापि भीमे परबले स्वबल इव निर्भयप्रवेशसामर्थथम्' इति गद्यभाष्ये आचार्याः । तदेतवुक्त्त परस्वस्तैन्येत्यादिना। पगस्वस्य अभ्यवेत्तस्य स्तैन्ये चौर्य प्रवेश ता्मिन् धीर विद्वान, परेषां स्वेषा च सैन्ये प्रवेशः तस्मिन् धीर: धैर्यवानित्यर्थः। अत्रैकस्त्रेवाधारे चोरत्वधीर- त्वयो: पर्यायेण वर्णनम्। यथावा- त्वद्विश्लिष्टा सीता सुतरान्तरलत्वमेत्य दाझर- थे। अथ शुभगुणवाराशिस्थिरान्तरासीत्वया वि- शिषैव ।। १४३७॥ हे दाशरथे! शुभगुणवाराशिः सीता त्वद्विग्लिष्टा सती सुतरां तरलत्वं चञ्चलचित्ततां एत्य अथ अनन्तरं त्वया विशिष्टैव त्वत्सं श्ेषं प्राप्तैव स्थिरान्तरा स्थिरं अन्तर मनो यस्यास्सा तथो- का आसीत्। पक्षे विश्लिष्टेति शब्द्व्यक्ति: सुतरा अतिशाभना अम्तः मध्ये अ त्वं अविदमानलकारतां एत्य शुभा: गुणानां वारा. समूहा: यस्यास्सा तथोक्ता। इदं सीताविशेषणभेव। अन्तः मध्ये शिस्थिरा शि शिवर्ण: स्थिरो यस्यां सा तथाविधा सती विशिषटैवासीत्। विश्िष्टाशब्द: लकारोत्सारणे शिवर्णस्थैर्ये च विशिष्टेति भवतीत्यर्थोऽपि चमत्कारी। अत्नैकस्मिश्रेव सीतारू- पाधारे तरळत्वस्थैर्यरूपाधेययो: क्रमेण निबन्ध. ।उदाहरणद्- येषप विशेषस्स्पष्ट एव।। इत्यलंकारमणिहारे पर्यायसरखिपश्ञाशः.

परिवृत्त्यलङ्कारसर (६४) 17

अथ परिवृत्त्यलंकारसरः (५४)

निमयः परिवृत्तिस्स्यादर्थानां स्यात्समासमैः॥ निमयः विनिमय। 'परिदानं परीवर्तो नैमेयनिमयावपि' इत्यमरः। समैः पदार्थे समानामर्थानां असमैरसमानां वा विनि- मय उपादानं परिवृत्तिर्नामालद्वारः। तत्र समपरिवृत्तिर्द्विधा उत्तमैरुत्तमानां न्यूनैर्न्यूनानां च। असमोऽधिको न्यूनश्च भव- तीत्यधिकेन न्यूनेस्योपादाने न्यूनेनाधिकस्योपादाने चासमपरि- वृत्तिर्द्विधेत्येवं चतुर्धा परिवृत्ति।। तत्राद्या यथा- स्तुतिममृतमयों भुजगक्षितिधरचूडामणे त्वयि समर्प्य। प्रतिलभ्षते त्वतः पुनरतिवेलं मादृगमृ- तमेव कृती ॥ १४३८॥ अत्रामृतरूपस्तुतेरमृतस्य चोत्तमत्वेन समयोः परिवृत्तिः।

यथावा- आधाय कथमपि त्वयि मेधावी हृदयतरळमा- त्मानम्। प्रतिविन्दतेऽ्नघ त्वा श्रुतिसुदतीहृदय- तरळमात्मानम्॥ १४३१॥ मेधावी विद्वान् हृदयतरळं वक्षस्स्थनायकर्मांण हृदयेन ह- दये वा तरळ चपलमानसामिति तत्त्वम्। यद्वा- ALANKARA -III. 3

18 अलंक्कारमणिहारे

आत्मानमस्य जगतो निर्लेपमजरामरम्। बिभर्ति कौस्तुभमणिस्वरूपं भगवान् हरिः ॥ इत्यस्त्रभूषणाध्यायोक्तक्र्रमेण कौस्तुभस्वरूपमिति। आत्मानं प्रत्यगात्मान स्वम्। कथमपि अतिचश्चलहृद्यतया यत्नगौरवा- दित्यर्थ। त्वयि आधाय न्यस्य । श्रुतिसुदत्या हृदये वक्षसि तरळं हारमध्यमणिवद्देदीप्यमानं श्रुतिप्रतिपाद्यमिति यावत्। आत्मानं परमात्मानं त्वां प्रतिविन्दते । 'तरळो हारमध्यस्थ- माणी ना चपले त्रिषु' इति रत्नमाला। अत्र हृदयतरळभूत- योरात्मनोरुत्तमसमयो परिवृत्तिश्श्लेषानुप्राणिता॥ यथावा- दत्वा लवमात्रमपां पुष्पमपि श्रीपते भवो भ- वते। लवमात्रमपां पुष्पं समुपादन्तेऽन्यदस्य को लाभः |। १४४० ॥ भवः शम्भुः अपां लवमात्रं कणमात्रं 'लवलेशकणाणव' इत्यमर:। पुष्पमपि एक कुसुममपि भवते दत्वा 'पत्रं पुष्पं फलं तोयम्' इत्युक्तरीत्या समर्प्य अन्यत् अपां लवमात्रं पुष्पं च लभते। तत्तीर्थ तन्निर्माल्यकुसुमं च विन्दते इत्यर्थः। अस्य समवस्तुदानेन समवस्तूपाददानस्य को लाभ: न कोऽ- पि लाभ इति भावः। लवमात्रं कलामात्रं अर्पा पुष्पं 'चन्द्रमा वा अपां पुष्पम्' इति श्रुते। समुपादत्ते इति वस्तुस्थिति । भगवदर्चनमहिस्ताऽस्य चन्द्रशेखरत्वमिति भाव । अत्राप्युत्तम- त्वेन समयो परिवृत्ति: श्षेषमूलाभेदाध्यवसायलब्धप्रसरा। यद्वा न्यूनतया समयो, परिवृत्तिरिति वक्ष्यमाणप्रभेदस्यैवदमुदाइरणं भविष्यत।।

परिवृत्त्यलक्कारसरः (६४) 19

द्वितीयपरिवृत्तिर्यथा- दत्वा नश्वरभौतिकतनुमीद्दशभूतदेहमाददताम्। वाराणसीजनानां नारायण को नुवा भवेल्लाभः॥ नश्वरीं भौतिकीं पञ्चभूतात्मिकां तनुम्। ईडशं नश्वरं प- श्चभूतात्मकं च शरीरम। वस्तुतस्तु 'पिशाचो गुह्यकस्सिद्धो भूतोऽमी देवयोनय.' इयुक्तभूतयोनिविशेषशरीरमित्यर्थः। पा- श्वभौतिकत्वं तस्याप्यस्त्येवेति प्रागुपदर्श्ितार्थस्वीकारेऽपि यद्यापि विवक्षितसिद्धिर्भवत्येव। तथाऽपि अनन्तरोक्तार्थ श्षेषेण चम- त्कारातिशयं पुष्णातीत्यवधेयम् । प्रसिध्यति हि वारणासीवा- सिनां शरीरन्यासानन्तरं भूतदेहप्राप्तयवश्यंभाव.। अत्र न्यून- त्वेन समयोरभौतिकशरीरथो परिवृत्तिः। श्रेषाद्यनुप्राणितत्वं च पूर्ववदेव। वाराणसानिवासीनां त्वदभिव्यक्तिक्षेत्रपुरवासिना- मिवावसाने दिव्याप्राकृतदेहलाभो न भविष्यतीति भावः।। यथावा- भस्मान्तवर्ष्मदानात्तादशतनुमेव यद्विरिशञभ- क्ाः। आददते तद्गगवस्तुषवितरणतः फलीकरण- लाभ: ॥ १४४२ ॥ भस्म अन्त अन्ते वा यस्य तत् भस्मान्तं वर्ष्म गात्रं तस्य दानात। 'अथेदं भस्मान्त शरीरम्' इति श्रुतेः 'कळे- बर विट्कृमिभस्मसंश्वितम्' इति पुराणवचनाञ्च दाहे भस्म- संश्षितत्वं कळेबरस्येति बोध्यम्। भस्मस्वरूपमिति वा। ताद- शतनुमेव भस्मान्तशरीरमेवेति न्यूनतया समयोः परिवृत्तिः भस्मना अन्तं रम्यं भस्म अन्ते अन्तिके यस्योति व्ेति तु तत्वम्।

20 अलङ्कारमणिहारे

'अन्तः प्रान्तेऽन्तिके नाशे स्वरूपेऽपि मनोहरे' इति विश्वः। सर्वधा भस्मोडूळितमिति भाव। मगवद्भक्तास्तु दिव्याप्राकृतं 'शंत माल्यहस्ता' इत्यायुक्तप्रकारेण दिव्यमाल्यानुलेपनाम- रणवसनादिव्रह्मालकारालंकृतं रूपमेव दधते। न तु गिरिशभक्ता इव भस्मोडूलितां पैशाचिकीं तनुमिति भाव॥ यथावा- अचलदरं प्रचुरगदं विसृज्य वपुरहिमहीभृति ततोऽन्यत्। तादृग्वपुराददतो जनस्य मौग्ध्येन को न विस्मयते ॥१४४३॥

अचल दर भयं शङ्श्च यस्य तत्। प्रचुर: प्रचुरा च गद. रोग गदा कौमोदकी च यस्य तत्तथोक्तम्। अत्रापि पूर्ववदेव न्यूनसमपरिवृत्तिः। शेषाद्री वपुर्विसृजतो जनस्य भगवत्सारूप्यं भवतीति भाव।।

यथावा- आदृदति साधुकृत्यां ब्रह्मविदस्तत्र दत्तसौहा- र्दाः। विन्दन्ति पापकृत्यां न्यस्तद्वेषास्तु तस्य ननु मनुजाः ॥ १४४४ ॥ साधुश्चासौ कृत्या क्रिया 'कृत्या क्रियादेवतयोः' इत्यमर.। सुकृतमित्यर्थ। एवं पापकृत्यां दुष्कृतमित्यर्थ। तत्रेत्युस्तरार्द्धे- Sव्यन्वेति। तत्र ब्रह्मावदि। न्यस्तद्वेषाः। तस्य ब्रह्मविदः। अत्र पूर्वार्धे उत्तमसमपरिवृत्तिः । उत्तरार्धे न्यूनसमपरिवृत्तिः। इयं शुद्धा 'तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहदस्साधुकृत्या द्विषन्त

परिवृत्यलक्कारसर (५४) 21

पापकृत्याम्' इति श्रुत्यर्थातुवादिनाति च पूर्वोदाहरणेभ्यो वैल- क्षण्यम्॥ दीक्षितास्तु-इमं समपरिवृत्ति नाद्रियन्ते, किंत्वसमपरिवृ- त्तिमेव। तथाच तदीयं परिवृत्तिलक्षणं-'परिवित्तिर्विनिमयो न्यूनाभ्याधकयोर्मिथ' इति॥ तृतीयपरिवृत्तिर्यथा- अष्टाङ्गयोगभूम्ना नाथ षडङ्गेन वा प्रपदनेन। त्वत्तोऽपवर्गदातुः केचित्क्रीणन्ति हन्त कैवल्यम्। अत्राष्टाङ्गयोगषडङ्गप्रपदनाभ्यामधिकाभ्यां न्यूनस्य कैवल्य स्य परिवत्तिः। कैवल्यं केवलात्मानुभवः॥ यथावा- दारागारापत्यश्रीराज्यादिं समर्प्य विभवं ते। वेंकटगिरिपरिबृढ तव कैंकर्य केडपि हन्त वि- न्दन्ति ॥१४४६।। अत्राप्यधिकेन राज्यादिविभवेन न्यूनस्य कैंकर्यस्य परि- वत्तिः। इदं 'सर्व परवशं दुखम्' इति लोकदृष्टया कैंक- र्यस्थ न्यूनतामभिसंधायोदाहतम्। वस्तुतत्सु दारागारादिविभ- वापेक्षया भगवत्कैंकर्यस्य ज्यायस्तया न्यूनेनाधिकपरिवृत्तर्वक्ष्य- माणाया एवेदमुदाहरणं समन्येरन् ब्रह्मवेदिन: ॥ *

अणुतरमात्मानं त्वयि फणिगिरिनाथार्पयन्त इह सन्तः । महतोऽपि महान्तं त्वां विहितोपाया वितन्वते क्रीतम् ॥ १४४७॥

22 अलक्कारमणिहारे

'एषोडणुरात्मा। महतो महीयान्' इति श्रुतिरत्रानुसंधे- या। विहितः अनुष्ठिा उपाय मक्तिप्रपतत्यन्यतरसाधनं यैस्ते तथोक्ता । क्रीते विनन्वते। 'भावक्रीतो जनार्दनः। भक्तिक्ीतो जनार्दन' इत्युक्तोरोने भावः ॥ यथावा- धानापूर्णपसृतेर्दानात्वतो रमापतेSक्रीणात्। दीनावन मानातिगनानाविधसंपदं कुचेलमुनिः । धानापूर्णप्रसृतेर्दानादित्यत्र विशेष्यभूतायाः प्रसृतेर्दानायोगा त्प्रसृतिणूर्णधानादानादिति विशेषणभूतधानासु दानस्यान्वयः। स्वर्गी ध्वस्त इत्यादिवत्। वदन्ति हि 'सविशेषणे हि विधि- निषेधौ विशेष्ये बाधे विशेषणमुपसंक्रामतः' इति न्यायविद. । हे दीनावनेति संबुद्धचन्तं पदं रमापते इत्यस्य विशेषणम्। यथावा - पद्सलिलमयीं कामपि दत्वा स्रोतस्विनों पयोनिधये। तेजस्विनीमुपादास्तस्मात्कन्यामाणें मणिं च विभो ॥ १४४९ ॥ विभो भगवन् ! पयोनिधये स्रांतस्विनीं दत्वेत्यनेन अनपे- क्षितदानमुक्तुम्। स्रोतस्त्रिनी नदी। अत्रोदाहरणत्रयेऽपि न्यूने- नाधिकपतिवृत्तिस्स्पष्टा। इमानि अष्टाङ्गयोगेत्यादीनि पञ्चोदाह- रणानि शुद्धानि॥ यथावा- वसुधातनयास्तनयोस्समर्पयन् पञ्चशाखमति- कुतुकात्। ताम्यां सहस्रशाखं प्रमोदमनुविन्दते- डरविन्दाक्ष:।। १४५०।।

परिवृत्त्यलंकारसगः (६४)

वसुधाया: धरणीदेव्या. तनया पद्मावती तस्याः। पश्च शाखा. यस्य त कश्चिद्वस्तुविशेषं, पाणिमिति तु तत्त्वम्। सहस्रशाखं अनन्तशाखान्वित अतिविपुलमति तत्त्वम्॥ यथावा- यत्कींचिच्छदमच्युत भुवनलवं चापि तव पढ़े दत्वा। अधिपत्वं भुवनानामाददिरे बहुपरिच्छद कृतिनः ॥ १४५१ ॥ यत्किंचिच्छदं तुलस्यादिदलं भुवनलवं जलकण च तव पदे दत्वा 'पत्रं पुष्पम्' इत्युक्तरीत्या बहवः परितः छदाः दलानि यस्मिन्, पक्षे बहवः परिच्छदा. सचिवादिपारवाराः यस्य तत्तथोक्तं भुवनानां उदकानां लोकानां च अधिपत्वं वरुणत्वमि- न्द्रत्वं धातृत्व वा आददिर स्वीचक्रिरे। कृतिन इति विशेष्यं

यगर्भम्। अत पवय श्रेषपरिकराड्करोत्तेजितीत पूर्वस्माद्विशेष: पूर्वे तु श्ेषमात्रोपस्कृतम्। यथावा- श्रुतियुवतीसी मन्तप्रतियत्नमनर्घमसितरुचिरत्न - म्। श्लक्ष्णप्रवाळदानाच्छशिवदना काऽपि गोि- का ऽक्रीणात् ॥ १४५२ ॥ श्क्ष्ण: अल्पः 'श्रक्ष्णं दभ्रं कृशं तनु' इत्यमर । यः प्र- वाळ विद्रुम तस्य, पक्षे श्क्षण स्त्निग्ध 'मसृणे श्क्ष्णसोमाल- चिक्कणा' इति वैजयन्ती। य प्रवाळ तत्वेनाध्यवसितोऽधरः तस्य प्रदानात्। स्पष्टमन्यत्।

24 अलक्कारमणिहारे

यथावा- आकाशराजतनया राकाशशिदास्यदास्यरुचि- निचया। जगदीश्वरमकैषत्प्रिगुणतमं कनककलश- कोशाभ्याम् ॥ १४५३ ॥ प्रगुणतमं अतिशयेन ऋजुस्वभावं "ऋजावजिह्मप्रगुणौ' इत्यमरः। अनेन परकृतातिसन्धानानभिज्ञत्वं व्यज्जितम्। कनककल शकोशाभ्यामित्यनेन हेमकुम्मन्यस्तार्थनिवहाभ्यामिति च गम्यते। अत्र श्रुतियुवतीत्युदाहरणे असितरत्नत्वेन भगवतः श्रक्ष्णप्रवाळ त्वेनाधरस्य चाध्यवसानादूपकातिशयोक्ति । तदुत्तम्भिता न्यू· नाधिकपरिवृत्तिः। आकाशराजेत्युदाहरणे कनककलशकोशा- स्यामिति रूपकातिशयोक्तया उक्त्रीत्या प्रगुणतममिति साभि- प्रायविशेषणरूपपरिकरालंकारेण चोपस्कृता सेति विशेष।। एषूदाहरणेषु दानादानव्यवहार: कविकल्पित एव। न तु वास्तवः। यत्र वास्तवस्तत्र नांलकार:॥ यथावा- अधिविपणिसरणि फणिगिरिरमणमनःप्रीण नाय सुमणिगणान्। क्रीणन्ति द्ुमणिघृणीन्क- तिचन कृतिनस्सुतुल्यमूल्येन॥ १४५४॥ दुमणे घृणयो रश्मय इव घृणयो येषां तान्। अतितेज- स्विन इत्यर्थ। नात्र दानादाने कविप्रतिभाकल्पिते॥। शम्बधरमणिकदम्बैः क्रीणन्त्यखिलाम्ब जा- म्बवफलानि। कुरुविन्दकनिकुरुम्बैर्बिम्बानि च तावकीनगृहबाला:॥। १४५५ ॥

परिसख्यालङ्वारसरः (६६) 25

बिम्बानि बिम्बीफलानि तावकीनानां त्वन्भक्तानां गृहेषु स्थिता बाला: मुग्धललना. माणवका वा। यद्यप्यत्र समृद्धिमद्ध- स्तुवर्णनात्मकोदात्तालंकारदत्तहरते दानादाने । अथापि न ते कविप्रतिभोन्मीलिते। क्रयस्य वास्तवत्वादिति नेदशान्युदाहरण- तामर्हन्ति॥

यदीदशदानादानयोरपि कविप्रतिभोन्मीलितत्वमभ्युपगम्यते तदा इदमप्युदाहरणमेव, न तुअधिविपणीति पद्यवत्प्रत्युदाहरणम्।। इत्यंलकारमीणहोर परिव्ृत्तिसरश्चतुःपश्चाश

अथ परिसंरयालंकारसर: (५५)

एकस्यानेकसंप्रात्तौ यदेकत्र नियन्त्रणम्। परिसंख्येति तत्प्राहुरलंकाराध्वयायिनः॥ एकानेकप्रस्तावादिहास्योक्तिः । एकं वस्तु यदाऽनेकत्र युगपत्संभाव्यते तदा तस्यासंभाव्यतया द्वितीयपरिहारेणैकत्र नियमन परिसंख्या। कस्यचित्परिवर्जनेन क्वचित्संख्यानं वर्ण- नीयत्वेन गणन परिसंख्या। सा चैपा प्रथमं द्विधा शुद्धा प्रश्न- पूर्विका चेति। द्विविधा चैषा आर्थी शाब्दीति पुनर्द्विविधेत्य- स्याश्चत्वारः प्रभेदाः। यद्यपि पाक्षिकप्राप्तार्थनिवर्तको नियमः। युगपत्प्राप्तविषयकान्यव्वाटत्तिफलकस्तु परिसंख्येति पूर्वतन्त्रम- रयादा। तथाऽप्यास्मिन दर्शने पाक्षिकप्रप्तिनित्यप्राप्तिरूपोऽवान्त रविशेषो न विवक््यते, प्रयोजनाभावात्। अतएव 'पश्च पश्च- ALANKARA-IIT 4

26 अलङ्कारमाणिहारे

नखा भक्ष्या:' इत्यत्र परिसंख्याया नियमपदेनोक्तिर्महाभाष्येऽपि दृश्यते। क्रमेणोदाहरणानि- यद्यस्ति तव दिदक्षा साक्षाल्लक्ष्मीविलासिनं पश्येः । इष्टा चेत्परिचर्या पर्याप्तं तं त्वमङ्ग परि- चर्या:।। १४५६।। अत्र यदिचेच्छव्दाभ्यां निवेदितस्य रागप्राप्तस्य दर्शनादे कर्मताया: भगवति श्रीनिवासे विषयान्तरे च प्राप्तत्वेन लिडर्थघ- टितवाक्यार्थवैयर्थ्यप्रसंगाद्विषयान्तरं न पश्येरित्यादिरूपा विष- यान्तरे तत्तत्क्रियाकर्मत्वव्यावृत्तिस्तात्पर्यविषयतया कल्प्यमान- त्वादार्थी शुद्धा नेयम्। को रोगो मवयोगः को वैद्यस्स खलु यः पुमानाद्यः। किं भैषज्यं प्राज्यं यत्तत्रामानुवाद- साम्राज्यम् ॥ १४५७ ॥ अत्र भवयोगादिकमेव रोगादिकं नान्यदित्यर्थस्तात्पर्यमर्या- दया प्रतीयत इत्यार्थीय प्रश्नपूर्विका च। क्षेत्रं फणिवरगोत्रं स्थाने जानेऽन्यदूषरक्षेत्रम्। देवस्स वासुदेवस्सुतरामितरस्सविग्रहमृदेव। अत्र ऊवरक्षेत्रसविग्रहमृत्पदाभ्यां दिव्यक्षेत्रत्वदिव्यदेवत्व- व्यापृत्ति: प्रतीयत इतीयं शाब्द्री शुद्धा। यथावा- स्वान्तं मम मधुमथनेऽत्यन्तं विलगतु कदा- चिदपि न धने। रतिरस्तु तस्य चरणेSप्रतिमा न तु मे वृथा तपश्ररणे॥ १४५९॥

परिसख्यालक्कारसरः (५५) 27

तप: कुछचान्द्रायणादि. । अत्रापि शाब्दी व्यावात्ति: पूर्ववदेव शुद्धा। साफल्यं क्वनु वचसां सारसनयनस्य वर्णने यशसाम्। न तु वितथनृपतिपाशप्रततिस्तोत्रेSति- मात्रचित्रेऽपि ॥ १४६० ॥ अत्र शाब्दी व्यावृत्ति, प्रश्नपूर्विका च।। इदं प्राचा मतम्। अन्ये तु व्यावृत्तेरार्थत्व एव परिसंख्या- लंकार:। अन्यधा तु शुद्धा परिसंखयैव। यथा हेतुत्वस्यार्थत्व एव हेत्वलंकार। अन्यधा हेतुमात्रम्। अतो भेदद्वयमेवास्या इत्याहु। अपरे तु-व्यावृत्तेरार्थत्वेऽपि नालंकारत्वं, 'पञ्च पञ्चनसवा भक्ष्याः, समे यजेत, रात्सस्य, इत्यादावपि तदापत्ते। किंतु कतिप्रतिभानिर्मिता या तादृशव्यावृत्तेरेवालंकारत्वम्॥। सा यथा- आसर्गमविरतानां दुरितानां शान्तये दुरन्ता- नामू। भगवन्मम शेषतया भवतो निर्वेश एव निर्वेष:॥ १४६१ ॥ हे भगवन्! आसर्ग आसृष्टे: अविरतानां दुरन्तानां दुरि- तानां शान्तये मम शेषतया शेषत्वेन भवतो निर्वेश एव त्वदेकशेषस्य मम शेषिणो भवतोऽनुसंधानमेव निर्वेष प्राय- श्वित्तम्। न तु कछचान्द्रायणादिरिति भावः। स्वोज्जीवनेच्छा यदि ते स्वसत्तायां स्पृहा यदि। अत्मदास्यं हरेस्स्वाम्यस्वभावं च सदा स्मर॥

28 अलङ्कारमणिहारे

यथाऽग्निरुद्धतशिख. कक्षं दहति सानिलः। तथा चित्तस्थितो विष्णुर्योगिनामखिविलाशुभम् ॥ अयं हि कृतनिर्वेषो जन्मकोट्यंहसामपि। यद्वयाजहार विवशो नाम स्वस्त्ययन हरे.॥ इत्यादिप्रमाणान्यत्रानुसंधेयानि। शेषतयेत्यत्र शे षतयेति पद्दयम्। शे शकारे षतया षकारतया शकारस्थाने षकारन्या- सादिति यावत् । निर्वेश निर्वेशशब्द: निर्वेषशब्द्दो भवतीति विच्छित्तिविशेषोप्यनुसंघेयः॥ यथावा- श्रीरजनिविधौ भगवति नीरजनयने विदोष- मवति भुवम्। रजनिमुख एव नितरामजनि जनानां प्रदोषताख्यातिः॥. १४६२।। श्री लक्ष्मीरेव रजनिः रात्रि: तस्या: विधौ चन्द्रमसीत्यर्थः यथावा- अवति हरे त्वयि भुवनं विपत्तिशब्दोऽपदाति- सैन्येडभूत्। अश्रावि कृछशब्दः प्रायश्चित्तप्रसङ्ग एव जनैः ॥ १४६३॥ इत्यादौ। विपत्तिशब्दः विपद्वार्ता। विगताः पत्तयो यस्मि- स्तत् विपतत्ति विपत्तितिशब्दः। कृछं कष्टं पराकादिकछूं चेत्यर्थः। 'यस्मिन् शासति वसुमतीपाकशासने महानसेषु सन्तापः' इत्या- दिपरकीयप्रबन्धेषु च।। अत्र हि प्रथमान्तार्थः कविप्रतिभया एकीकृत इति तद्वारा तत्प्रतियोगिव्यावृत्तिर्निर्मिता। पवश्च 'यद्यस्ति तव दिद्वक्षा'

परिसंख्यालङ्कारसर. (६५) 29

इत्यत्र नान्यो द्रष्टव्य इत्यर्थस्य प्रतीते परिसह्वयाऽस्तु, न तु परिसह्वयालंकार:, व्यावृत्तर्वास्तिवत्वेन कविप्रतिभाया अनपेक्ष- णात्। व्यावृत्तिर्व्यवच्छेद। 'को रोगो भवयोगः' इत्यत्र तु प्रश्न- पूर्वकं दृढारोपरूपकम्। अन्यथा 'न विष विषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते' इत्यत्रापि परिसङ्वयापत्ते । 'साफल्यं क्व नु वचसां' क्षेत्रं फणिवरगोत्रं'इत्यत्रापि परिसंख्यैव शुद्धा, प्रागुक्ताद्धेतो- रनार्थत्वात्' तस्मात् 'महानसेषु सन्तापः' इत्यादि कमेवास्या उदाहरणमिति वदन्ति॥ वस्तुतस्तु व्यावृत्तेरशान्दृत्वेऽपि कविप्रतिभोन्मीलितश्लेषा- दिना चमत्कारातिशयश्चेत्तत्रापि न निवार्यते परिसंख्यालंकृति.॥ यथा- क्वचिदप्यनूनमम्ब स्वामित्वं ते त्वमेव तत्से- व्या। कि तेन शौरिणा नस्स यदूनां स्वामितां क्वचिदुदूहे ॥ १४६४ ॥ सः शौरि: यत् यस्मात् क्वचित् समये ऊनां न्यूनां स्वामितां ईश्वरतां उदूहे, क्वचिदवसरे यदूनामिति समस्तं पदं, यदु- वंश्यानां स्वामितामिति तु वस्तुस्थिति । यदुशव्दस्तदपत्ये ला- क्षणिकः। अत्र किं तेन शौरिणेति व्याटत्तेरशाब्दत्वेऽपि तस्या: श्रे- षमित्तिकाभेदाध्यवसाय मूल कातिशयोक्तिदत्त हेतूपन्याससमर्थित- त्वेन चमत्कारातिशयस्य सहदयैर्दुरपह्नवत्वाद्धवत्येव परिसख्या- लंकृतिः । एवश्च ईदृशस्थले व्यात्तेश्शाब्दत्वेऽपि परिसंख्यालकृते- रवश्याश्रयणीयतया अन्यत्रापि तस्या आत्मलाभो नापलपनीयः । तथाच उदाहरिष्यमाणेषु पद्येष्वपि परिसंख्यालंकारस्सुप्रसर एव। अतएव कुवलयानन्दकाराः 'स्नेहक्षयः प्रदीपेषु न स्वान्तेषु नतभ्रवाम्' इत्युदाजहः ॥

30 अलक्कारमणिहारे

यथावा- विनं वृत्तमिति द्वे भवदीयैर्वृत्तमेव रक्ष्यमिह। न तु वितमैति याति च तदेतयोर्विवृत एव ननु भेद: ॥१४६५॥ नन्विति भगवत आमन्त्रणे। तत् वित्तं पैति आयाति। याति गच्छति च। पतयो: वित्तवृत्तयो: भेद: विवृत एव। वृत्तमेव सदा रक्षेद्वित्तमायाति याति च। अक्षीणो वित्तत क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः॥ इति स्मरद्भिर्मुनिभिर्वैलक्षण्यं व्याख्यातमेवेत्यर्थः । तयोः वित्तवृत्तशब्दयो: विवृत एव वि वृ इते वर्णाभ्यामेव, सार्वविभक्ति- कस्तसिः । भेद: तावदेव वैलक्षण्वं अन्यवर्णतील्यादित्यर्थोऽपि चमत्कारी। अत्र न तु वित्तमिति व्यावृत्तेशशाब्दत्वेऽपि उपपादित- चमत्कारातिशयपोषिततया भवत्येव परिसंख्यालद्कार अत्रोदाह- रणे स्मृतिवचनगृहीतवृत्तवित्तशब्दयो: वैपरीत्येन ग्रहण वितृत एव भेद इत्युपपादितचमत्कारानुरोधेनेति ध्येयम्॥ यथावा- झरणागतमेनं मां यदि गमयसि नायकं स्व- मथ मधुमथनः। नायकमयमपि परमभनिगमये- दव्यास्त्वमेव तत्किं तेन ॥ १४६६॥ हे श्रीः! शरणागतं एनं मां स्वं निजं नायकं वल्लभं भग- वन्तं गमयसि प्रापयसि यदि अथ अयं मघुमथनोऽपि परं स्वस्मा- दन्यं नायकं नाथं अभिगमयेत् स्वयं न रक्षेत किंतु विष्टिभा- रमिवान्यं प्रापयेदिति भावः। संभावनायां लिङ्। तत् तस्मात्

परिसंख्यालक्कारसर (५५) 31

त्वमेव अव्या: रक्षे। तेन एवं नायकान्तरं प्रापयता भगवता कि न किमपि साध्यमस्तीति भाव । 'गम्यमानाSपि क्रिया कारकवि- भक्तौ प्रयोजिका' इति तृतीया। परमार्थतस्तु-शरणागतमेनं मां त्वद्वल्लभं प्रापयसि चेत् अथ अविलम्बनैवेति भाव । मधु- मथनः अय नायकमिति योजना। अयं अपगतयकारं नायकं नाकमित्यर्थ। परं नाकं परमं व्योम दिव्यं स्थानमित्यर्थः। अभिगमयेत् त्वयि वाल्लभ्यभूस्ना पुरुषकारभूतया त्वया स्वसं- निधिं प्रापितमविलम्बेनैव निश्श्रेयसेन योजयतीति भावः। तत् तस्मात् त्वमेव ईदृशविशेषलाभनिदानभूतेति भाव । अव्या.। किं तेनेत्येतत् लक्ष्मचां गौरवातिभूम्ना। न तु भगवत्युदासीनत- येति रहस्यम। अत्रापि पूर्ववदेव व्यावृत्तेश्शाब्दत्वादिकम- नुसंधेयम् ।।

यथावा- निर्यातय भ्त्रे मामिति त्वयाऽभ्यर्थितोपि धरणिसुते। लङ्गमेव दशास्यो निर्यातयति स्म न तु जननि भवतीम् ॥ १४६७॥ भत्रें भगवते दाशरथये। निर्यातय समर्पय 'निर्यातनं वैर- शुद्धो दाने न्यासार्पणेऽपिच' इत्यमरः। अनेन 'मां चास्मैप्र- यतो भृत्वा निर्यातायतुमहसि' इति भगवत्यास्सीताया वाक्यं प्रत्यभिज्ञापितम्। लङ्कामेव निर्यातयति र्म दत्तवान् न तु भव- तीम्। वस्तुतस्तु निस्सारितानि निश्शेषितानि वां यातूनि रक्षांसि यस्यास्सा निर्यातु तथोक्तां करोति रम निर्यातुशब्दात् णाविष्ठवद्ध्ावे टिलोप । अन्विष्यराक्षसां कृतवानित्यर्थ ।।

32 अलक्कार मणिहारे

यथावा- स्थालीबिली य तण्डुलराशेरेवास्ति निष्फलीक- रणम्। न तु सकलफलद भगवंस्त्वदीयपद्विन- तकाड्ितार्थानाम् ॥ १४६८॥ स्थालीबिलमर्हन्ति स्थालीबिलीयाः । पाकयोग्या इत्यर्थ। स्थालीबिलात्' इत्यहरार्थ छ। ये तडुण्लाः तेषां राशावेव निष्फली- करणं फलीकरणस्याभावो निष्पलीकरणम्। निर्मक्षिकमितिवद- र्थामावेऽ्व्ययीभावः । फलीकरण नाम व्रीह्यादिघान्यस्य सूक्ष्म- तुषः। अन्यत्र व्यर्थीकरणं नेत्यर्थः ॥ यथावा- अखिलाघहृतिनिदाने मम हृद़ि नारायणे समिन्धाने। दुरितमरितां भजेद्यदि भजतु दुतं स्यान्तदेव न मनो मे ॥१४६९॥ दुरितं मथि अरितां विद्वेषं भजेद्यदि भजतु मां कदर्थ- यितुमुदुजीत चेदुयुङ्गामिति भावः। तदेव दुरितमेव दुत स्थात् परितप्तं स्यात् 'टु दु उपतापे' इति सौवादिकाद्धातोः क्त। मे मनस्तु न दुतं स्यात्। मगवतो हरेस्तत्रैव निवासादिति भाव। पक्षे दुरितं दुरितमिति पदं अरितां अविद्यमानरिवर्णतां भजे- च्चेत् दुतमित्येव निष्पद्येतेत्यर्थश्च चमत्कुरुते॥ यथावा- संसाराकूपारेडपारे घोरेऽत्र विलुठतइशौरे। मम नासि पारदस्त्वं चपलतया पारदोऽहमेवा- सम् ॥ १४७० ॥

परिसख्यालकारसगः (६६) 33

त्वं- संसारसागरं घोरमनन्तक्केशभाजनम्। त्वामेव शरणं प्राप्य निस्तरन्ति मनीषिण ॥ इत्युक्तमहाप्रभावोपीति भाव। अपारे घोरे संसाराकूपारे लुठत मम पारद परतीरप्रापकः नासि। औदास्याद्वा अशक्त- त्वाद्वा न जाने इत्युपालम्भो द्योत्यते। किंतु चपलतया तावक- परतीरप्रापकताप्रतीक्षणाक्षमतयेत्यर्थः । अहमेव पारदः तव मम वा परतीरप्रापक आसम्। परमार्थतस्तु-चपलतया चञ्चलस्व- भावतया पारद रसः 'रसस्सूतश्च पारदः' इत्यमर। आसं तत्तुल्योऽभूवम् । इयन्तं समयं प्रतीक्ष्यमाणोऽपि भवजलनि- धिपारमप्रापयिता त्व कदा मां तारयेर्वेत्यवतप्ते नकुलस्थितमाश्र- यामीति भाव:॥ यथावा- दुर्मतिता क्रोधनता दुर्मुखिता वाडपि भर्मशि- खरीन्दो। वत्सरविशेष एव त्वत्संश्रितसमुदये तु न कदाडपि।। १४७१ ॥ प्रादिगण एव भगवन् दुर्गतिवार्ता च दुरुपस- र्गकथा। त्वञ्चरणनलिनशरणे विप्रादिगणे तु नोन्मिषति जातु॥ १४७२ ॥ दुर्गतिवार्ता दारिद्यनरकादिवार्ता 'दुर्गतिर्नरके नैस्स्वचे' इति मेदिनी। दुरुपसर्गाण दुष्टोत्पातानां 'अजन्यं क्कीबमुत्पात उपसर्गस्समं त्रयम्' इत्यमर । पक्षे दुरित्यस्याव्ययस्य गति- वार्ता गतिसंक्षति यावत। दुरित्यस्य उपसर्गस्य कथा कथनं ALANKARA-III. 5

34 अलक्काग्मणिहारे

च प्रादिगण एव 'प्रादय'। गतिश्च' इति सूत्राभ्यां प्रादिग-

पठितत्वादिति भाव.। विप्रादिगणे प्रादिगणविरुद्धे इत्यप्यर्थ उपस्कार्यः ॥ एषूदाहरणेषु व्यवच्छेदस्य शाब्दत्वेऽपि श्रेषमूलकाभेदाध्य- वसायसंभिन्नतया चामत्कारातिशयान्द्रवत्येव परिसंख्यालंकारः। एवंच परिसंख्या लंकृतेरार्थीत्वशब्दात्वाभ्यां द्वैधी द्रष्टव्या। अस्या: प्रश्नपूर्वकत्वतदभावाभ्यां द्वैविध्यं प्राक्तनैरुदाहतमपि विच्छित्ति- विशेषविरहात्कुवलयानन्दकारैरुपेक्षितम्। अस्याश्च श्षेषानुप्राणि तत्वे अतिमात्रचमतकारिता यथा अनुपदमेवोदाहतेषु पद्येषु पार- दनिष्फलीकरणादिशदश्लेषेणात्यन्तचारुता प्रतीयत इत्यवधेयम्। अस्यां च परिसंख्यालंकृतौ व्यवच्छेदनियमनयोर्न पौर्वाप- यंनियमः । यथा शुद्धापहनुतौ निह्नवारोपयोः। तथाच व्यवच्छे दपूर्वऋतायामपि नियमनपूर्वकतायामिव परिसंख्यालंकृतिरक्षतैव॥।

न प्रकृतिवैपरीत्यादनर्थदो नन्दनन्दन भवे- स्त्वम्। त्वन्तोऽन्यस्तु तथा स्यादूह्या रुद्रोऽथवा न संदेहः॥। १४७३ ॥

हे नन्दनन्दन त्व प्रकृतिवैपरीत्यात् 'यत्सत्वं स हरिर्देवः, महान्प्रभुर्वै पुरुषस्सत्वस्यैष प्रवर्तकः' इत्यायुक्तसत्त्वस्वभाववि- परीतत्वात् अनर्थद: रजस्तमःप्राचुर्यप्रयुक्तं पुरुषार्थ दाता न भवे.। जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन्मधुसूदन. । सात्विकस्स हि विशेयस्स वै मोक्षार्थचिन्तकः ॥

परिसख्यालक्कारसर (६५) 35

इत्युक्तरीत्या सत्वोन्मेषणपूर्वकं निश्श्रेयसरूपपरमपुरुषार्थप्र- दाता त्वं कथं हेयपुरुषार्थ दद्या इति भावः । त्वत्तोऽन्यस्तु ब्रह्मा चतुर्मुखः रुद्रो वा तथा स्यात प्रकृतिवैपरीत्यादनर्थदस्स्यात् नात्र संदेहः।

पश्यत्येनं जायमानं ब्रह्मा रुद्रोऽथवा पुन । रजसा तमसा चास्य मानसं समभिष्ठुतम्॥ इत्युक्तरीत्या रजस्तमःप्रवर्तकतया हेयपुरुषार्थप्रदावेष स्थातां, न तु त्वमिव परमपुरुषार्थप्रदाविति भाव। पक्षे नन्दनन्दनोति शब्द: प्रकृतेः उक्तविधप्रकृते वैपरत्यात् प्रातिलोम्येन पाठात अनर्थद: यथोक्तार्थाप्रकाशक न भवेः। नन्दनन्दनोत प्रकृतेर्वैलोम्येन पाठेऽपि स्वार्थाप्रहाणादिति भाव.। त्वदन्य ब्रह्मा ब्रह्मेतिशब्द रुद्र: रुद्र इति शब्दो वा तथा स्यात् प्रकृतिवैलोम्ये पूर्वानुपू- र्विव्यत्ययात्कस्याप्यर्थस्य प्रकाशको न भवेदिति भाव । अत्र व्यवच्छदर पूर्वकता, पूर्वेदाहरणेषु नियमपूर्वकतेति विभावनीयम्॥ पषूदाहरणेषु स्वभावतो वा श्रषभित्तिका भेदाध्यवसायेन वा उभयत्र प्रसिद्धसंबन्धस्य वस्तुन एकत्र विधानेनान्यत्र निषेध प्रतिपादित। केचितु एकत्र प्रसिद्धसबन्धस्यापि वस्तुनोऽन्यस्मिन् धर्मविधानेन तत्प्रसिद्धिशालिनि धर्म्यन्तरे तत्प्रतिषेधः प्रति- पादते॥ यथा -- यस्तुभ्यमभ्यसूयति तेन विगीतेन दुर्विनीतेन। भूरतिभारवतीयं शैलैस्सालैश्र नाथ न विशालैः॥ शैलादीनामेवातिमात्रभूमारता प्रसिद्धा, न तु भगवदभ्य- सूयकस्य जनस्य। अत्रच पद्ये तादशजने अतिमात्रभारत्वविधानं

36 अलड्ारम णिहारे

शैलादौ तन्निषेधश्चेत्युक्तपरिसंख्थभेदो व्यक्त एव। अयं च तादृशजनस्य तादृशभारत्वासंबन्धेऽपि तत्संबन्धकथनरूपातिश- योक्तिशबलितेति ध्येयम्॥ इत्यलंकारमणिहारे परिसंख्यालंकारसर: पश्चपश्चाश.

अथ विकल्पालंकारसरः (५६)

विकल्पः पाक्षिकप्राप्तिर्वर्ण्यते चेदिरुद्वथोः ॥ एकस्मिन् धर्मिणि स्वस्वप्रापकप्रमाणप्राप्तयोः अत एव तुल्य- बलयोर्विरुद्धयोर्विरुद्धत्वादेव युगपप्राप्तरेसंभवात्पाक्षिक्येव प्राप्तिः पर्यवस्यति 'अय च वक्ष्यमाणसमुच्चयप्रतिद्वंद्वी व्यतिरेक इवोप- माया' इत्यलंकारसर्स्वस्वकृदनुयायी रसगङ्गाधरकृत् 'समुख्चये हि द्वयोरपि युगपदवस्थानं, इह त्वन्यधेति तत्प्रतिद्वद्वित्वम्' इति विमर्शिनीकार। दीक्षितास्तु - वक्ष्यमाणकारकदीपकमलकारा- न्तर वर्णयन्तस्तस्य प्रथमसमुच्चयप्रतिद्वंद्वितां तदनन्तरभाविनस्स माधेर्द्वितीयसमुच्चयप्रतिद्वंद्विता चाहु।। मरणं तरणं वा स्तान्महाम्बुधेरित्यशायि मत- भेदात्। जलधितटे बत भवता रघुवर भवजल- धितारकेणापि। १४७५॥ 'अद्य मे मरण वाऽस्तु तरणं सागरस्य वा' इते श्रीरामायाणश्ोकोऽत्रानुसंहितः । मतभेदात् विकल्पा- दिति यावत्। ल्यब्लोप पञ्चमी। विकल्पमभिसंधायेत्यर्थ.। मर-

विकल्पालङ्कारसरः (६६) 37

त्कृतिविशेषायापस्कार्यः ॥

प्रतियन्नखिलांहस्ततिमोचनवचनं व्रजामि श- रणं त्वाम्। प्राप्तस्तस्यावसरः प्रतारणं वाडस्तु तारणं वा तत् ॥ १४७६ ॥

अखिलांहस्ततिमोचनवचनं 'सर्वपापेभ्यो मोक्षयष्यामि' इति तव वच प्रतियन् विश्वसन् त्वां शरणं व्रजामीति चरमश्ोका- र्थानुवाद। तस्य प्रतिज्ञातसर्वपापविमोचनस्य अवसरः प्राप्तः। सर्वपापशेवधिरूपमादशविषयलाभादिति भाव । तत् तव वचनं प्रतारणं अतिसंधायकं वाऽस्तु तारणं संसृतिनिस्तारकं वा अस्तु ॥

भक्तयाऽथवा प्रपत्त्या कृतापराधोऽपि नाथ विन्दे त्वाम्। मामेवं कृतयतनं गृहाण निगृहाण वा किमयशो मे ॥१४७७॥

एवं कृतयतन अनुष्ठितोपायं मां गृहाण रक्षतया स्वीकुरु। निगृहण वा निगृह्लीष्व वा मे मम किमयश का वाऽकीर्ति, प्रत्युत प्रपन्ननिग्रहे तवैवाकीर्तिरिति भावः। अत्र मरणतरणयोः, प्रतारणतारणयो. ग्रहणनिग्रह्योश्च औपम्यप्रतीत्यभावात्केवलं विकल्पः । यथा-जीवन मरणं वाऽस्तु नैव धर्म त्यजाम्यहम् इत्यादी। अत्र जीवनमरणयोनोपम्यप्रतीतिरिति रसगङ्गाधर- कारादयः ॥

38 अलक्कारमणिहारे

उदाहरणं- निश्शङ्कं इरणंगतमेष द्वेधाऽप्यरिं न बाधेत। राघवमाहवमथवा रजनिचरेश द्रुतं प्रपद्येथाः ।। इदं रावणं प्रत्यङ्गदवचनं। एष राघव द्वेधाऽपि निश्शङ्कं शरणंगत अरिं न बाधेत निश्शङ्कं अय मां बाधेताते संशयरहितं यथास्यात्तथा शरणं गत अरें न बाधेत, शरणागतपरित्राणधर्म- घुरीणमूर्धन्यत्वात्। पक्षे निश्शं निर्गतश्शकारो यस्मात्तं तथोक्तं शरणं रणमित्यर्थः । गत युद्धार्थमभिमुखागतं कं अरिं न बाधेत सर्वमप्यभियातिनं बाधत एवेत्यर्थ। तस्मात् राघवं द्रुतं प्रप- घेथा: शरणं व्रज। प्रपूर्वस्य पद्यतेस्तादृदशार्थकत्वात्। अथवा आहवं युद्धं प्रपद्येथा प्रामुहि। अत्र प्रगदने संधिविग्रहकर्तव्य- ताबोधकप्रमाणाभ्यां कर्मतया राघवाहवयोरयौगपद्यासंभवात्पर्या- येण प्राप्ति । कर्मणो: क्रियाफलेन प्रपदनेनैव समानधर्मेणौपम्थम्। नन्वत्र यथा प्रपूर्वकपदिधात्वर्थफलभूतप्रपदनरूपधर्मेक्या- त्कर्मणोरौपम्यं गम्यते तथा 'जीवनं मरणं वाऽस्तु' इत्यादौ सत्तारूपधर्मैक्याजीवनमरणयो कत्रोरपि औपम्यं गन्तुं युज्यत इति चेत युज्यते न तु गम्यते। अथ तत्कुतो हेतोररिति चेत् कवितात्पर्यविरहादिति गृहाण। न ह्यत्र मरणं जीवनं च समा- नमिति कवेस्तात्पर्य, किंतु विषं भुङ्क्ष्वमा चास्य गेहे भुङ्था इतिवत् धर्माद्धेतोर्मरणमपि ज्यायः न तु धर्मत्याग इति निषि- द्धगतद्वेषाधिक्ये। तदर्थ च मरणस्योपात्तत्वादविक्षिताधिकरण- तया औपम्यस्यानिष्पत्तिरेवेत्याडडुः। एवं मरणं वा तरणं वेति श्रोके गम्यमानप्रतिज्ञाहानरूपनिषिद्धमादाय तद्गतद्वेषाधिक्ये प्रति- य्निति श्रोके तु शरणव्रजनरूपविाहितगतादराधिक्ये कवे-

विकल्पालङ्कारसर: (५६) 39

स्तात्पर्य, नतुमरणे वा प्रतारण वा। एवं भक्त्येति श्ोके- 5पि बोध्यम्॥ यथावा- इङ्गनातङ्कविद्रैर्लङ्कद्वारं न्यरोधि हरिवीरैः । सीतां वितर स्फीतां युधमथवा कोसलाधि- नाथाय॥ १४७९ ॥ अत्र 'सीतां वाऽस्मै प्रयच्छ त्वं सुयुद्धं वा प्रदीयताम्' इति श्रीरामायणक्षोकानुसारिणि रावणं प्रति सारणवाक्ये रावणविषये सधिविग्रहप्रमाणप्राप्तयोरत एव तुल्यबलयोर्युगपद- संभवतोस्सीतायुद्धवितरणयो पाक्षिकान्यतरप्राप्त्यनुपमर्देनान्य- तरप्रतिक्षेपलक्षणस्य विकल्पस्य वर्णनं कर्मणोस्सीतायुद्धयो क्रिया- फलेन वितरणेनैव समानधर्मेणौपस्यम्॥

यथावा- नागेशगिरिमणे भययोगेन त्वां प्रपन्न एष जनः। भोगं वा योगं वा देहि कियान् स्यान्तवैष भयभेदः ॥ १४८० ॥

नागेशगिरमणे शेषाद्रिशिरोमणे एष जनः भययोगेन भीति- संबन्धेन त्वां प्रपन्नः । भोगं सांसारिकसुखं वा योगं भोगनि- वृत्तिकारणभूत भक्तियोगं वा त्वदनुभवं वा देहि निरङ्धशस्व- तन्त्रतया यथेष्टं वितर। तव एष भयभेद: प्रपन्नभीतिनिराकरणं कियान् स्यात् न दुष्कर इत्यर्थः । भोगयोगशब्दयोर्भकारयका- राभ्यां भेद कियान् अकिंचित्कर: वर्णान्तरैक्रूप्यादिति चाभि-

40 अलक्कारमणिहारे

अत्रापि कर्मणोर्भोगयोगयोः क्रियाफलेन दानेनैव समानधर्मे- णौपम्यम्॥। यथावा- नतरक्षणकृतदीक्षस्त्वमिति त्वां नाथ शरण- मभिनाथे। आर्तिर्वा मम शाम्यतु कीर्तिर्वा तव नतावनैकान्ता॥ १४८१॥ त्वं रक्षसि चेन्ममार्तिश्शाम्यति। तावदार्तिस्तथा वाञ्छा तावन्मोहस्तथाऽसुखम्। यावन्न याति शरणं त्वामशेषाघनाशनम्।। इत्युक्त्ते। नचेत तव शरणागतपरित्राणपरायणत्वनिबन्धनकी- तिश्शाम्यति। विनष्ट. पश्यतस्तस्य रक्षिणश्शरणागतः । आदाय सुकृतं तस्य सर्वे गच्छेदरक्षित.। अस्वगर्च चायशस्यं च बलवीर्यविनाशनम्॥

क्वचिल्लप्तं समानधर्ममादायाप्यौपम्यस्य गम्यत्वेऽयमलंकार।। यथावा- किंचिद्वा भूयो वा पश्चायुधमश्च मुश्च जाड्य- मये! धात्रीमेतां भोक्ष्यसि वैधात्रीं प्राप्स्यसि श्रियं वाऽपि॥ १४८२ ॥

समुच्चयालंकारसर. (६७) 41

अत्र धात्रीभोगवैधात्रसंपत्प्राप्तयोः श्राध्यत्वेनौपम्यं विव- क्षितम्। धात्वर्थयोरयं विकल्प न तु धात्रीवैधान्नसंपदो, तथो कारकत्वेनैव क्रियान्वयं विना विकल्पासंगते। न च धात्व- र्थयोरेकस्य कर्तृरूपसाधारणधर्मस्योक्तत्वात्कर्थं लुप्तेति वाच्यं, कर्तृरूपसाधारणधर्ममादाय औपम्यस्यात्र सुन्दरस्यानिष्पते। अ- न्यथा 'हता वा प्राप्स्यस स्वर्ग जित्वा वा भो्यले महीम्' इत्य- त्रेव 'हतो वा नरकं गन्ता जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्' इत्य त्राप्यौपम्यप्रत्ययापत्तेरित्याहु। एवचास्मिन्नलकारे विकल्प्यमान- योस्सुन्दरमौपम्यमलकारताबीजं, तदादायैव चमत्कारोल्लासात्। अन्यथा तु विकल्पमात्रममिांति रहस्यम्॥।

इत्यलंकारमणिहारे विकल्पसरण्षट्पश्चाशः

अथ समुच्चयालंकारसर. (५७)

यौगपद्यादिति यथासंख्यव्यावृ्त्त्यर्थ, न त्वेकक्षणप्रतिपत्य- र्थम्। तेन शतपत्रपत्रशतमेदन्यायेन क्वचित्कंचित्कालभेदेऽपि न समुच्चयभ्रंशः। स तावादविविधः धर्मिभेदधर्मैक्याभ्याम्। धर्मै- क्येऽपि द्वैविध्यं कारणत्वातिरिक्तसंबन्धेनैकधर्म्यन्वये कारण- तया एकधर्म्यन्वय चेति। एवं त्रिविवेऽस्मिन् प्राथमिकयोर्भेदयोः गुणानां क्रयाणां गुणक्रियाणां च । तृतीयप्रभेदे शोभनानाम- ALANKARA-III. 6

4 अलङ्ाम.णहारे

शोभनानां शोभनाशोभनानां तथाविधैस्समन्वय । अयं तृती यप्रभेद एव। 'अहंप्रथमिकाभाजामेककार्यान्वयोऽपि र' इति द्वितीयसमुच्चयत्वेन लक्षतो दीक्षितै। अस्यैव तत्कर इति नामाहु प्राश्चः। तदुक्त 'तत्सिद्धिहेतोरे/स्मिन् यत्रान्यस्तत्करं भवेत्' इति। विकल्पप्रतिक्षेपेणास्या स्थिति । न नास्मिन्तृतीय- प्रभेदे वक्ष्यमाणसमाध्यलकारत्वमाशदकनीयं, यत्र ह्वेकन कारये

शयस्संपाद्यत स तस्य विषय। अस्मिंस्तु तृतीयसमुच्चये यत्रै- ककार्य निर्वर्तयितुं युगपदनेके खल कपाता इवाहप्रथमिकया समापतन्ति कार्यस्य च न कोऽप्यतशय सोऽस्य विषय।। तत्र भिन्नधर्म्यन्वया यथा- इरदिन्दुकरैरविशदं गगनं यमुनावनं तु हरि- धाम्ना। आनीलं स्ररगादातात्रं चापि गोपि- कानयनम् ॥ १४८३ ॥

स्न्निह्यति नयनयुगं त्वयि मुह्यति संमोदपर- वशं चेतः। स्त्रवति प्रमोदबाष्पं द्रवति च तव सेवनाद्रयं भूमन् ॥ ५४८४ ॥ अश्राद्ये गुणानां द्वितीय क्रियाणां च यौगपद्येन भिन्नधर्म्य न्वय. ॥ एकधर्म्यन्वयो यथा- मणिवरभासाऽरुणितं हाररुचा स्मेरमसितमा

समुच्यालद्कारसर: (६७) 43

त्मरुचा। श्रीविहृतिकृते रचितं स्थलमिव चित्रं हरेरुरो भाति ॥ १४८५॥

अत्र आरुण्ादिगुणानां यौगपद्येनैकस्मिन् धर्मिण्युरोरुपे आधेयतासंबन्धेनान्वय। एवमुत्तरत्रााप यथायथ द्रष्टव्य ।। कल्याणगुणगणौधस्मरणाततव नाथ भाग्यवा- न्मनुजः । विन्दति हर्ष तर्ष निन्दति नन्दति च तावकोत्कर्षम् ॥ १४८६॥ तर्ष विषयतृष्णां निन्दति। तावकोतषै नन्दति अभिनन्द तीत्यर्थः ॥ ननु वासुदेव यं क्षणमचिन्त्यवैभव न चिन्त्यते स भवान्। भ्राम्यति सुजनश्श्राम्यति ताम्पति नितरां तंदा न शाम्यति च ॥ १४८७ ॥

अत्र 'यन्मूहूर्त क्षग वाऽपि वासुदेवा न चिन्त्यते' इत्यादि- प्रमाणार्थोऽनुक्रान्त॥ रुष्यति सद्रयो दुष्यति हृष्यति दुस्सङ्गतस्त्व- दनभिज्ञः। तुष्यति विषयैशशुष्यति पुष्यति दुरितं विशिष्य मुरवैरिन् ॥ १४८८॥ अत्रोदाहरणत्रयेऽपि क्रियाणां युगपदेकधर्मण्यन्वयः॥ तत्रा- प्याद्ययोश्ल्लाध्ये धर्मिणि तृतीये त्वश्लाध्ये।।

44 अलक्ठारमणिहारे

गुणक्रियाणां यौगपद्येनान्वयो यथा- चलितम्रु ललितमधुरं लुलितालकचारु विव- लितापाङ्गमू। जगदीश्वरीमुखं फणिनगनाथमनो धिनोति सततमपि॥ १४८९॥ अत्र ललितमधुरमिति गुणयो: चलितमु इत्यादिक्रियाणं च सामस्त्येन युगपदेकधर्मिण्यन्वय।। एवं धर्मैक्यरूपे द्वितीयप्रभेदे कारणत्वातिररिक्तसंबन्धेनैकध- मर्यन्वय रूपः प्राथमिको भेद: पदर्शित । कारणतया एकधर्म्थन्वय- रूपे प्रभेदे शोभनानां शोभनैस्समुच्चयो यथा- ज्ञानवलैश्वर्याद्या गाम्भीर्यास्थैर्यधैर्यमुख्याश्र। कल्याणगुणाः प्रथयन्त्यनितरसाधारणास्तवौन्न- त्यम् ॥5४९0॥

अत्र क्षनादिष्वेकेनाप्युत्कर्षसंभवे बलादयोऽप्युत्कर्षप्रकाश नार्थ स्पर्धये वा पतन्त. शोभना.। यथावा- कमलाभं नयनयुगं कमलादयितानिलाशना- द्रिमणे। रूपं च नोलजलदसरूपं प्रथयति तवा- खिलेशत्वम् ॥ १४९१॥ अत्र 'तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी। हीश्च ते लक्ष्मीथ्च पत्षथौ। नीलतोयदमध्यस्था' इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धपुण्ड-

समुचयालक्कारसर. (६७) 45

रंकाक्षत्वादिषु त्रिषु एकेनापि जगदीश्वरत्वप्रख्यापनसंभवे संघ र्षांदिव त्रयोऽपि तदर्थमापतन्तश्शोभनास्समुश्चिताः॥ यथावा- प्रेमोदयः कुतहलमामोदव्यतिकरश्र रोमाश्चः। त्वामालोकयतो मम सीमां चित्तस्य लोलयति भूमन् ॥ १४१२ ॥ अत्रापि प्रेमोदयादेस्समुच्चय पूर्ववद्रष्टव्यः॥ इदं सर्वे शोभनैश्शोभनानां समुचये उदाहरणम्। अशाभैन- रशोभनानां समुच्चयो यथा- दुर्वाराः खलु विषया दुर्दान्तानीन्द्रियाणि मम नाथ। दुष्कर्म च निरवधिकं मर्म निकृन्तन्ति चिन्त्यमानानि ॥ १४९३ ॥ अत्र दुर्वारत्वादिनाऽशोभनानां विषयाणां दुर्दान्तत्वादिभिर- शोभनैरिन्द्रियादिभिस्समुञ्चयः। अत्र विषयदुर्वारत्वेनैकेनैव चि- न्त्यमानेन मर्मनिकन्तनसिद्धौ इन्द्रियदुर्दान्तत्वादिकमपि तदर्थमा- पतितं समुच्चीयते। शोमनाशोभनसमुच्चयो यथा- तव निर्वर्णनहीनं नयनं वर्णनविहीनमपि रस- नम्। आकर्णनहीनं च श्रवणं प्रवणं मनः कर्थं त्वयि मे ॥ १४९४ ॥ अत्र नयनादीनि स्वाभाव्याच्छोभनानीति न निन्दनीयानि विशेषणमाहात्म्याच्चाशोभनानि निन्दागोचरतां प्रपद्यन्त इति

46 अलक्कारमणिहारे

शोभनाशोभनसपुश्चयः। शोभनाशोभनानामित्यत्र कमर्धारय आ- श्रितः । न द्वद्व'। सहचरभिन्नत्वदोषापत्ते। एवमशोभनशोभनानामप्येक कार्यजननार्थमापततां समुश्चय- स्संभवति॥ यथावा- काव्यं त्वच्चरितमयं भव्यक्षवत्रामकोमलं गी- तम्। तिर्यकत्वमपि गिरौ तव पर्याप्तं श्रेयसे श्रियःकान्त ॥ १४९५॥

अत्र 'काव्यालापांश्च वर्जयेत्। न च रक्तो विरावयेत्' इत्यादिप्रमाणै: काव्यगीतादीनि स्वभावनोऽशोभनान्यपि विशेषण- बलाच्छामनानि समुश्चितानि। तत्र गिरौ तिर्यकत्वं त्वद्विर्यधि- यरणकं तिर्यक्त्वामत्यर्थः ॥

यथावा- त्वन्निध्यानजमश्रु त्वद्वयानजमहिगिरीश य- ज्ाडयम्। त्वन्नामकथनजन्यं सगद्रदत्वं च सद्गते- स्सरणि: ॥ १४९६॥ अत्राश्रुप्रभृतयो निसगतोऽशोमना अपि भेदकमहिस्ा शोभना ।। केचितु द्रव्यजात्योरपि समुश्चयं मेनिरे। सच विच्छित्ति- विशेषविरहादस्माभिरुपेक्ष्यते।। इत्यलकारमणिहारे समुख्चयसरस्सप्तपश्चाशः

कारकदीपकालदवारसर (६6) 47

अथ कारकदीपकसरः (५८)

क्रमिकाणां क्रियाणां चेदेककारकगामिनाम्। गुम्भनं क्रियते तत्तु भवेत्कारकदीपकम्॥

एककारकगनानां क्रमिकाणां क्रियाणां गुम्भनं कारकदीप- कमित्यलद्गारः। यद्यपि निबध्यमानानां क्रियाणां प्रस्तुतत्वेन सर्वोद्देशेनैव धर्मिण: कारकस्य प्रवृत्ति। अत किंचिदुद्देशेन प्रवृत्तस्यान्यत्र प्रासङ्गिकत्वलक्षणदीपकसादृश्यविरहान्न दीपक- व्यपदेशो युक्तः। तथाऽपि एकस्यानेकान्वयमात्रेण दीपकसाड इयमाश्रित्य तथा व्यपदेश। दण्डिना तु कारकदीपकं दीपक पवान्तर्भाव्य तुल्ययोगिताऽपि तन्भ्ेदत्वेनैव प्रनिपादितेत्यवोचाम दीप कालकार निरूपणावसर एव। वस्तुनस्तु मालादीपकवत्पृथ- गेवायमलकारतामर्हति न दीपकेऽतर्भाव, तज्जीवातोरुपमाग- भताया इहा वात्। समुख्चयप्रतिद्वाद्वतया विच्छिन्तिविशषस- द्वावाश्चेत्ययं पूर्वैरकृतविवकोऽपि प्रदर्शितो दीक्षितैविकल्पालकार इवालंकारसर्वस्वकृता ॥

उदाहरणं अधिरोहति वृषशिखरिणमभिमज्जति नाथ तत्र सरसि कृती। त्वामश्चत्यथ मुश्चति मुदाऽश्रु तत्रैव वाञ्छति निवरतुम् ॥१४७॥

48 अलक्कार मणिहारे

यथावा- पश्यति हरिरुपसर्पति तिष्ठत्यालपति हसति परिहसति। सल्लपति स्पृशति समालिङ्गति गोपीमुपैति तदभेदम् ॥ १४९८ ॥ आलापः आभाषणं, सल्ाप, मिथोभाषणम् । अन्नाद्ये कृति- रूपकर्तृकारकस्य एकस्यैव अधिरोहणादिक्रियास्वन्वयः क्रमिको निबद्धः । द्वितीये हरिरूपकर्नृकारकस्य एकस्यैव दर्शनादिक्रि- यास्वन्वय क्रमिक इति प्रथमसमुच्चयप्रतिद्वंद्वोदम।। इत्यलंकारमणिहारे कारकदीपकसरोषष्टरापश्चाशः

अथ समाध्यलंकारसरः (५९)

कारणान्तरसांनिध्यवशात्कार्यस्य कस्यचित्। सौकर्य वर्ण्यते यत्र समाधिस्तत्र गीयते।। एककारणजन्यस्य कार्यस्याकस्मिककारणान्तरसमवधाना- हितं यत्सीकर्य तस्य सम्यगाधानात्समाधिरलंकार। तञ्ञ कार्य- स्थानायासेन सिद्धया साङ्गसिद्धया च । समुच्चयविशेषापेक्ष याऽस्य वैलक्षण्यं त्वभिहितमेव प्राकू। यथावा- यादच्छिकसुकृतवशञान्मादृक्षं त्वं समुद्दिधीर्षु- रसि। तादृशसाधुसमागम ईद्शसमये हठादु- पनतो मे ॥१४९९॥

प्रत्यनीकालंकाग्सर. (६०) 49

अत्र यादृच्छिकसुकृतादेव सिद्धधन्त्या भगवत्कर्तकोडिधी- र्षायास्साघुसमागमादनायासेन सिद्धि:॥ यथावा- काड्क्षन्त्या ब्रजसुद्दशशशैरेर्दातुं स्वयंग्रहाश्ले षम्। आननसौरभलोभादापतदळिवृन्दमकृत सा- हाय्यम् ॥ १५००॥

अत्रोत्कण्ठिताया गोपललनाया आकस्मिकामेळिन्दवृन्दा- पतनरूपकारणान्तरसमवधानन शौरिकर्मकस्वयंग्रहाश्लेषस्याना- यासेन सिद्धि:॥ शौरिनव चाटुभङ्गीमङ्गीचक्रे यदा व्रजलताङ्गी। श्रलथमपि तदोपगूहनमकार्यकस्मात्पिकारवैस्सा- न्द्रम् ॥ १५०१॥

अत्र पिकनिनादैरुपगूहनस्य सात्वसिद्धि ।। इत्यलंकारमणिहारे समाधिसर एकोनषष्टितम.

अथ प्रत्यनीकालंकारसरः (६०)

बलिनि प्रतिपक्षे वा तत्प्रक्षे वा तिरस्कृतिः । तत्प्रतिद्वंद्विसाहयं वा प्रत्यनीकमितीर्यते ॥ ALANKARA-III. 7

50 अलक्कारमणिहारे

यत्र बलिनि प्रतिरक्षे दुर्बलेन साक्षात्तिरस्कारः तत्र प्रतिक तुमनीशानेन दुर्बलेन नदीयस्य निरस्कार: म्वयमसमर्थस्य स्ववि- गैधिप्रतिद्वन्द्विनि साहायकं वा प्रत्यनीकम्। अनीकस्य सदशं प्रत्यनीकम्। सादृश्यस्य यथार्थत्वेनैव सिद्धे 'अव्यय विभक्ति' इत्यादिसूत्रे पुनस्सादृश्यग्रहणाद्रुगीभूतेऽपि सादृश्यऽव्ययीभाव। लोके प्रतिपक्षस्य तिरस्कारायानीकं प्रयुज्यत। तदसामर्थ्ये तत्संबन्धिनः कस्यचित्तिरस्कार क्रियते। तदभावे च प्रबल- स्वविरोधिप्रतिकर्तुस्माहं कियते। स चानीकसदृशतया प्रयुज्य- मानत्वात्प्रत्यनीकमित्याख्यायते। अत्र च प्रतिपक्षगतं प्राबल्यं आ-मगतं दौर्बल्यं च गम्मते॥ तत्राद्या यथा - महसा तव सादितभास्सहसा दिवसाधिपस्य किल बिम्वम्। अविलम्बं कौस्तुभतामवलम्व्या- क्रामति स्म तव हृदयम् ॥ १५०२॥

अत्र साक्षात्प्रतिपक्षतिरस्कार प्रतिपादित॥ यथावा- त्वद्रुचिकृतपरिभवतस्तापिञ्छं भ्रंशितात्मभुख- वणर्म्। पिञ्छं भृ, वाडमर्षात्पदं न्यधातव शिरस्पदे शौरे॥ १५०३ ॥ तापिञ्छम्य तनालस्य विकार: पुष्पं तापिञ्छं "द्विहीनं प्रसवे सर्वम्' इति क्लीबता। त्बद्रचिकृतात् परिभवत पराभवात् भ्रंशितः भ्रंशं प्रापित अत्मनो मुखवर्ण वदनतेज यस्य तथोक्तं प्राप्तमुखवैवर्ण्यमित्यर्थ.। पिञ्छं वर्हे भृत्वा तत्वेनाविर्भूयेत्यर्थः।

प्रत्यनीकालक्वारसर (६०) 51

पक्षे तापिञ्छमिति पई भ्रंशोऽस्यास्तीति भ्रंशि। ता इति आत्मा स्वरूपं यस्य स तात्मा मुखवर्णः प्रथमाक्षरं यस्य तत्तथाभूतं सत् पिञ्छं भूत्वा तापिञ्छमितिपदं अद्यताकारोत्सारणेन पिळ्छ- मिति निष्पद्येत्यर्थ ॥ सुगममन्यत्॥

यथावा- उरसापास्तं शौरेः कपाटमथ कटतया मदो- न्नद्म्। ऊर्ध्व कमश्चयत्रनु तदुरश्छादयति कङ्कटा- त्माइहो ॥१५०४॥

कपाट कवाटं कवाटमररं तुल्ये' इत्यत्र कपाटमिति पाठ- मेव मुख्यतयाऽभ्युपेत्य के शिर पाटयतीति विग्रह प्रदर्शित- स्सुधायाम्। पक्ष कपाटमिति पद च। अनयोस्तादात््यम्। शौरे. उरसा अपाक्तं निरस्नं सत् 'कवाटवक्षा परिणद्धकंधरः' इति कवाटस्योरस्सादृश्योक्ेस्तस्य तदपास्तत्वोक्ति। पक्षे पास्तमिति भेद। पा पाकार अस्त निरस्तो य्मिस्तत्तथोक्तं सदित्यर्थ। कटतया गजगण्डनया "गण्ड कट' इत्यमर। मदोन्नद्धं मदेन गर्वेण दानोदकेन व उन्नद्ध उद्धत्तं सत्। अतएव कं शिर ऊर्ध्व अश्चयत् उन्नमयदित्यर्थ। पक्षे ऊर्ध्छ अग्रभागे इति यावत्। कमश्च यत् इति च्छेद। कमश्च कमित्याकारकं मान्तशव्दं च यत् प्राप्नवत्सन् इणश्शतार 'इणो यण' इति यण। कङ्कट इत्या- त्मा स्वरूपं यस्य तत् कङ्कटात्म कवचरूपं सत् 'उरश्छदः कक- टकः' इत्यमर। तदुरः मगवद्वक्षः छादयति। पक्षे कङ्कटात्मा कडकट इति निष्पन्नस्वरूपमित्यर्थ। कटशब्दस्यादौ कम् इत्यस्य न्यासे अनुस्वारे परसवर्णे च कङ्कटत्वेन निष्पन्नमित्यर्थः॥

52 अलक्कारमणिहारे

यथावा- जेतुं त्मामपटीयान्मल्ल श्वीभूयमेत्य मल्ली सन्। जयति शिरोऽधिवसंस्तव ललना: किल नन्दत- नय तव जैत्रयः ॥ १५०५॥

हे नन्दतनय! इद विवक्षितमल्लजयाद्यपस्काराय। मह्ः चाणूरादि त्वां मल्लयुद्धविशारदं त्वं जेतुं अपटीयान् सन्। स्त्रीभूयं स्त्रीत्वं 'भुवो भावे' इति क्यप्। एत्य मल्ली सन् मलशव्दाज्जातिलक्षणे डीषि मल्लीति निष्पत्तेरिति हृदयम्। पक्षे मल्लीकुसुमतामाश्रित इत्यर्थः । मल्लोशब्दाद्वैकारिकेऽणि 'पुष्प- मूलेषु बहुळम' इति तस्य लुप 'लुपि युक्तवद्वयक्तिवचने' इति युक्तवन्द्ाव। तव शिरः अधिवसन् सन् जर्यात त्वां पराभव- तीत्यर्थ। पक्षे शिरामाल्यतया उत्कर्ष प्राप्नोतीत्यर्थ। तथाहि- ललना स्त्रिय तव जैत्रच किल। तव गोपवधूवशंवदत्वादिति भाव। यथोक्तमाचार्यै 'तदपि परमं तत्वं गोपजिनस्य वशं- वदम्' इात। किलेत्युपालम्भे। अत पुंस्त्वेन दुस्साधं त्वज्यं स्रत्वेन साधितवानिति भाव। एषु त्रिषूदाहरणेष्वपि साक्षा-

वसायानुप्राणित इति विशेषो द्रष्टव्य ।। यथावा- निजरुचिमपहृत्य पयोधरलीनोल्लसति या कृ- तार्थेव। तां चपलां हारमिषां सपयोधरमम्ब नद्यसे कण्ठे।। १५०६ ।।

प्रत्यनीका लक्षाग्सर: (६०) 53

या चपला विद्युत् निजरुचि तव श्रियं अपहृत्य। चपलेत्य- नेनानवस्थितचित्ततया असमीक्ष्यकारिता द्योतिता। पयोधरे जलदे लीना सती कृतार्थेव नेतःपर भम भयं किंचिदृपि संभ- वेदिति कृतकृत्येव। उल्लसति हृष्यतीत्यर्थः । प्रकाशत इति तत्वम्। हारमिषां वज्रमणिहारच्छलां तां चपलां सपयोधरं स्वरुचिप्रतिभटनटिल्लताश्रयभूनजलधरसहितं यथास्यात्तथा। पक्षे स्तनसहितं यथास्यास्तथा कण्ठे नह्यसे 'कण्ठे बध्धा दशग्रीवम्' इत्यादिवद्रवियां बभ्नासीत्यर्थ। पक्षे कन्धरायां परिष््कारहेतोः प्रतिमुश्चसीत्यर्थ । अत्र साक्षात्प्रतिमटभूतायास्तटिल्लतायास्सा - श्रयायास्तिरस्कार कैतवापहुतिश्लेषमूलाभेदाध्यवसायाभ्यामुज्जी- वित इति पूर्वोदाहरणेभ्यो वेलक्षण्यम् । द्वितीय यथा- तनुरुचिजितस्तवाच्युत मुखं विजेतुं विधुर्भ- वन्नेव। मकरो भूत्वा मधुकर इभमग्रसत त्वदेक- शरणमहो॥ १५०७॥

हे अच्युत ! मधुकरः भ्रमर मधुकरशब्दश्च। तयो- स्तादात्म्म । तव तनुरुच्या शरीरश्रिया अल्पयैव त्विषे- त्यपि गम्यते। जितस्सन् तव मुखं विजेतुं विधुरभवन्नेव चन्द्र- मा भवन्नेव विगतघुवणो भवन्नेव च विधूभवनसमसमयमेवेति भाव । मकर ग्राहः भूत्वा पक्षे मधुकरशब्द: धुकारलोपे मकरो भूत्वेत्यर्थ। त्वदेकशरणं इभं गजं अग्रसत ग्रस्तवान्। अत्र भगवत्तनुरुचिविजितस्य तत्प्रताकारानीशस्य मधुकरस्य रूपान्त- रपरिग्रहेण तदेकशरणे वारणे पराक्रम प्रकटितः ॥ इदमुपदर्शित-

54 अलक्कारमणिहारे

शब्बाथतादात्म्यमूलकविच्छत्तिविशेषशालि। एवमग्रिमोदाहार. णयोरपि द्रष्टव्यम्॥ यथावा- जेत्रीं तव गां भेतुं प्रथमं कोपाश्रितः किलो- पगतोऽम्ब। लोपगतोऽन्ते कोकिल इह काल- स्सन् भिनन्ति गां तदभिख्याम्॥ १५०८॥

है अम्ब कोकिल: जेत्री स्वावमन्त्रीं तव गां भर्तुं विदा- रायतुं प्रथमं आदौ कोपश्रितः क्रोधान्वितस्सन् उपगत किल त्वद्वचनसमीिं गतो ननु। अन्ते पर्यवसाने लापगतः स्वयमेव छदनं प्राप्तस्सन् कोलस्सन् वराहो भवन् तदभिख्यां गोना- मधारिणीं गां भुवं भिनत्ति भूदारत्वप्रसिद्धेस्तस्यति भावः॥ पक्षे कोकिल कोकिलशब प्रथ मं को इति वर्णेन अपाश्रित आश्रितः किलोपं किवर्णभ्रंशं गत 'द्वितीया श्रित' इति समासः ।अन्ते अवसाने लोपगतः लवर्णेन युक्त। लुपकिवर्णमात्रः कोकि- शब्द कोल इति निष्पन्न इत्यर्थ॥

यथावा- इक्षुर्गवा तव जितो द्रुतमनितरदृश्यमासमुख एव। अवलम्ब्य तरक्षुत्वं हिनस्ति गास्तदभिधाः क्रुधा भगवन् ॥ १५०९ ॥ हे भगवन्! इक्षु: तव गवा वाचा जित तिरस्कृत अत एव द्रुतं अनितरहृश्यमानमुख पराजितत्वप्रयुक्तावमानेनान्येषा- मदर्शितमुख इति भावः । पक्षे अविद्यमानः इ इत्याकारकवर्णः

यम्मिन् कर्मणि तद्यथास्यात्तथा अनि। तराभ्यां तकाररफाभ्यां दृश्यमानं मुखं आदि यस्य स तथोक्तः। तरक्षुत्वं मृगादनत्वं 'तरक्षुस्तु मृगादन' इत्यमरः । पक्षे इक्षुशब्द इकारोत्सारणे तत्रैव तकाररेफयोर्न्यसने तरक्षुरिति निष्पन्न इत्यर्थ। तद- भिधा. गोशब्दाभिलप्यवागभिधाना गा हिनस्तीत्यर्थः॥

यथावा- फणिशिखरिविधो भवता तिरोहितं तत्प्रति- क्रियानीशम्। पर्वणि कदाचन विधुं त्वन्नामानं तमस्तिरस्कुरुते ॥ १५१० ॥

तम आश्रितनामज्ञानं राहुश्च। इदं कर्तृ, फणिशिखरिणि विद्यमाना विघुर्विष्णु। तस्य संबुद्धि भवता तिरोहितं नाशितं सत्। तेषाभेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः। नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥ इति गानात्। स्पष्टमन्यत्। अत्र भगवता तिरोहितेन तमसा तस्मिन् प्रतिविधातुमक्षमेण तन्नामधरितया तदीयत्वेन कल्पि- तख्य विधोस्तिरस्कृतिः ॥

यथावा तव तनुभासाSधरितो नवजलदस्त्वन्निवासम- हिशैलम्। अधरीकृत्योद्वर्जति न घनो न्यक्कार- मात्मनस्सहते॥ १५११॥

56 अल्कारमणिहारे

अत्र भगवत्तनुरुचा अधरीकुतस्य नवजलदस्य तत्प्रतिकर- णापटुतया तदोयशैलाघरीकरणम्। उदाहरणद्वयेऽपपि अधर-

तरीयतिरस्कारस्तुल्य एव। अन्तिमे त्वर्थान्तरन्यासशेखरितत्वं विशेष इति ध्येयम्॥

नून पयं स्वर्भानुर्लूनशिराइश्रोनिकेतनेन पुरा। तद्रासमनुविभातो विभावसोर्मण्डलं क्वचिद्रूसते॥ अनुविभात इति भाच्छव्दस्य षष्ठ्येकवचनं विभावसोरि- त्यस्य विशेषणं 'तमेव भान्तमतुभाति सर्वम्' इति श्रुतिच्छा- या त्रानुसंहिता। मण्डल बिम्बं, राष्ट्रमित्यपि गम्यते । शिष्ट स्पष्टम्। अत्र भगवल्लनशीर्षेण तत्प्रतिकारानीश्वरेण स्वर्भानुना तदीयभासमनुविभासमानस्य भानोर्यन्मण्डल तस्य तिरस्कृति- रिति प्रतिपक्षसंबन्धिसंबन्धितिरस्कृति.॥ यथावा- अवधीरितो मुखरुचा तव धवलांशुर्मदम्ब नयनसखम्। परिभूय नलिनमलिनस्तदाश्रितां- स्तत्र निगळयति रात्रौ॥ १५१३॥

तवेत्येतत् मुखरुचा नयनसखं इत्युभयत्रापि संबध्यते। अत्र साक्षात्प्रतिपक्षभूतजगज्जननीवदनसंबन्धि नयनं, तत्सखतया तत्सं- बन्धि नलिनं, तत्संबन्धिनोSळिन:, तत्तिरस्कृतिरभिहितेति पूर्व- स्माद्विच्छित्तिविशेषः।

प्रत्यनाकालक्कारसरः (६०) 57

तृतीयं यथा- हरिरुनिभरपरिभूतं कुवलयमखिलाम्ब ताव- काक्षिवपुः । तद्रूपजितस्यागाच्छरतां मदनस्य तत्प्रतिचिकीर्षोः ॥ १५१४॥

अत्र स्वविरोधिहरिपरिभवानीशन कुवलयेन लक्ष्मीनयमात्म- नाऽवतीर्य तद्रपविजिततया तत्प्रतिचिकीर्षोर्मदनस्य शरतया सा- हाय्यं विहितमिति तत्प्रतिद्वन्द्ि साह्यरूपं तृतीय प्रत्यनीकप्रकार॥

अत्र विचार्यते-हेतूत्प्रेक्षयैव गतार्थत्वान्नेदमंलकारान्तरं भवि- तुमर्हनि। तत्र 'त्वदुचिकृतपरिभवत इत्युदाहरणे तावद्धेत्वं- शइशाब्दः। उत्प्रेक्षांशमात्रमार्थ, अन्येषु तूदाहरणेषु द्यमप्या- र्थम्। अस्मिन्नलंकारे हेतुत्वं निश्चीयमानं हेतूत्प्रेक्षायां तु संभा- वनमित्यस्ति विशेष इतिचेत् प्रतीयमानहेतूत्प्रेक्षाया अनुत्प्ेक्षा- त्वापत्तः। वाचकस्य इवादेरभावाद्धेतुत्वस्य निश्चीयमानताया- स्तत्रापि वत्तुं शक्यत्वात्।

यस्य किंचिदपकर्तुमक्षम कायनिग्रहगृहीतविग्रहः। कान्तवक्तूसदृशाकृति कृती राहुरिनदुमधुनाऽपि बाधते।।

इत्यलंकारसर्वस्वोदाहते प्राचीनपद्येऽपि भगवद्वैरानुबन्धा- दिव भग वद्क्तसदशमिन्दुं राहुर्बाधन इति प्रतीतेरुत्प्रेक्षेव गम्य- माना। 'मम रूपकीर्तिमहरद्भवि यः' इति कुवलयानन्दोदारणे तु हेत्वंश उेत्प्रक्षांशेश्वत्युभयमपि शाब्दम्। यद्यपि प्रतिपक्षगतबलव- स्वस्वात्मगतदुर्बलत्वयो प्रतीतेर्हेतूत्प्रेक्षान्तरादस्य वैलक्षण्यम्। नैतावता हेतूत्प्रेक्षाया बहिर्भवितुमिदमीष्टे, तदविनाभावित्वात्। ALANKARA-III.

58 अलक्कार मणिहारे

किंतु तदवान्तरविशेषो भवितुम्। न हि पृथिव्यवान्तर मेदाद्ध- टात्पटो विलक्षण इति पृथिव्या बहिर्भवतीत्यपि वदन्ति॥ इत्यलंकारमणिहारे प्रत्यनीकसरष्षष्रितम

अथ काव्यार्थापनिसरः (६१)

दण्डापूपिकया यत्रार्थान्तरापतनं भवेत्। काव्यार्थापत्तिरेषा स्यादलंकारविदां मता ॥ दण्डापूपौ विद्येते यस्यां नीतौ सा दण्डापूपिका नीति अहं शक्तोऽ: शक्तोऽस्यां क्रिकयायामित्यहमहमिकेतिवन्भत्वर्थी- यष्ठन्। दण्डापूपाविव दण्डापूपिका 'इने प्रतिकृती' इति कन्वा। अत्र हि मूषककर्तृकेण दण्डभक्षणंन तत्सहभाव्यपूपभक्षणमप्य- र्थसिद्धम्। एवंविधो न्यायो दण्डापूपिकाशव्द्रेनोच्यते। यथा दण्डभक्षणादपूपभक्षणमर्थायातं तद्वत्कृस्यचिदर्थस्य निष्पत्तौ सामथर्यात्समानन्यायलक्षणादर्यान्तिरमापतति साऽर्थापति.। ता- नत्रिकाभिमतार्थापत्तिव्यावर्तनाय काव्यपदम्। अयमेव कैमु- तिकन्याय इत्यप्युच्यते। अत एव 'कैमुत्येनार्थसंसिद्धिः काव्या- रथापत्तिरिष्यते' इति लक्षणं प्रणातं कुवलयानन्दे। नन्वेवमर्थाद- थान्तरप्रतीतेरनुमानमेवेदमिति चेन्न। समानन्यायस्य संबन्ध- रूपत्वाभात्। दण्डभक्षणे ह्यपूपमक्षणं समानन्यायत्वादुचितमपि न निश्चितमेव। दण्डमक्षणेडाप पृथक्प्रदेशावस्थानादिना केनापि निमित्तेन अपूपानामभक्षणस्यापि भावात्। अनुमानं पुनर्निय- तमेवार्थादर्थान्तरस्यापतनमित्यस्यास्ततः पृथग्भावः॥

काव्यार्थापत्तिसरः (६१) 59

तव तेजसि भाति विभो न रविर्न विधुर्न तथाहि-

भानि न च तटितः। भान्ति कुतोऽगेर्वार्ता भान्तं त्वामनुविभाति सर्वमिदम् ॥१५१५॥ अत्र 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्ि। तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्' इति श्रुतिप्रतिपा- दितप्रभावे भगवत्तेजसि सहस्रभानुप्रभृतीनामेव भानदौर्लभ्ये ततोऽ्प्रतिमात्रन्यूनस्य सलिलासेचनमात्रणापि शाम्यनोऽमेर्भा- नदॉर्लभ्ये कैमुतिकन्यायेन प्रतिपाद्यते।। यथावा- हारलता याकाचिन्नाथ तवोरसि पदं यदि निदध्यात्। त्वद्दयिता जलधिसुता कृतास्पदा- 5त्रेति नैतदाश्षर्यम् ॥५५१६॥ अत्र हारलताकर्तृकभगवद्वक्षोऽधिकरणकपदन्यासेन अप्रकृ- तेन भगवद्वक्षोऽधिकरणकश्रीपदन्यसनरूपस्य प्रकृतस्य सौकर्य दण्डापूपिकया प्रतिपादते। इयं च हारलतोति स्त्रीलिङ्गशब्देन नाययिकात्वप्रतीतेस्समासोक्त्या संकीर्णा। एवमुन्तरत्रापि यथा- संभवमूह्यम्॥। यथावा- दिनकरवितीर्णपूर्णद्युतिभरमब्जं जयेद्यदि पद ते। वदनं तथेति सुधियो वदितुं के नाम नाथ संदिहताम् ॥१५१७॥

60 अलङ्गारमणिहारे

पदं वदनं व कर्तृ। अब्जं कर्म। कमलं चन्द्रमसं चेत्यर्थः। दिनकरेत्यादिविशेषणमुनयोस्तुल्यम। वदनं तथेति दिनकरावे- तीर्णपूर्णदुतिभरमब्जं जयतीति वदितुं के नाम सुवियस्संदिह- तामिति योजना ॥।

यथावा- अरथिजनार्दनचकितो भजसेऽच्युत चेत्वमेव गिरिदुर्गम्। किं चित्रं श्रयते श्रीस्त्वदुरोदुर्ग निसर्गतो भीरु: ॥ १५१८॥

अर्थिजनानां अर्दनं पीडनं याचनं च । तस्मात् चकित. नेग चकित इति वा। भीत इत्यर्थ।

यथावा- देवस्य लोकबन्धोः प्रसादतः कमलमपि मुखे कविताम्। समुपेत्य यदि च विमलं भवति कविकुलं तथेति किं चित्रम्॥ १५१९॥।

कमलं लोकबन्धोर्देवस्य भानो: 'स नो बन्तुर्जनिता' इत्यु- करीत्याा निर्व्याजलोकबान्धवस्य भगवतश्च। प्रसाद्ात् प्रकाशात् अनुग्रहाच्च। मुखे वदने अग्रभागे च। कवितां कवनं कस्य कवर्णस्य वितां विवर्णत्वं समुपेत्य विमलं भवत्येव शुचि भवत्येव 'विप्रश्शुधिः कविः' इति श्रुते। विमलमिति शब्द रूपं निष्पद्यत इति तत्त्वम्।।

काव्यार्थापत्तिसर (६१) 61

यथावा- समतायां चेद्यतते सुधा भवति नाथ तव- वाचा। अन्यत्तां तुलयेदिति वार्ता वातैव भुजग- शिखरीन्दो॥ १५२० ॥

हे नाथ! सुधा तव वाचा समतायां तुल्यतायां यततेचेत् मुधा मवति व्यर्थोद्यमा संपद्यते। निस्मारत्वान्न ततुल्या स्यादिति भावः । सुधा सुधति शब्दव्यक्ति समतायां सस्य सकारस्य मतायां मवर्णतायां यततेचेत् मुधा भवति मुधेति निष्पद्यत इति चमत्कारातिशय। अन्यत् वस्त्वन्तरं तां तुलये- दिति वार्ता संभावनाऽपि वार्तैव फल्गुरेव 'वार्न फल्गुन्यरोगे त्रिषु, इत्यमरः ॥

यथावा -- पटुरुचिना येन जितः कल्याब्जव्यूह एव तस्यास्य। तव वदनस्य कियानिह भविता जड- राजमण्डलस्य जय: ॥ १५२१ ॥

अत्र वदनस्येति शेषे षष्ठी। राजमण्डलस्येत्यत्र तु कर्माणे। तेन 'उमयप्राप्ती कर्मणि' इति नियमस्य नायं विषय इति ध्येयम्। कर्तृकर्मणार्युगपत्कृतिप्राप्तावेव तन्नियमप्रवृत्तेः । यद्वा 'शंषे विभाषा' इति वार्तिके विभाषाङ्गीकारात् शब्दानामनुशा- सनमाचार्येणाचार्यस्य वेत्यादाविव उक्तनियमाप्रात्ते । कर्तृक- र्मणोरुभयोरपि पष्ठी निष्प्रत्यूहैव । कल्य नीरोग दक्षो वा

62 अलङ्कारमणिहारे

सज्जो वा 'कल्यमहर्मुखे। कल्या कल्याणवाचि स्यान्निाषु नीरो- गदक्षयोः' इति रत्नमाला। 'कल्यौ सज्जनिरामयौ, इत्यमरः। तस्य तादृशस्य कस्यचिद्राज इति गम्यते। यः अब्जव्यूह. पद्म- कारस्सेनाविन्यासविशेष तस्थो वीरजन इति यावत्। वस्तु- तस्तु कल्यं प्रभातं तस्मिन् यः अब्जप्यूह पद्मसमूह इत्यर्थ । जड. स्ता बुद्धिहीनो वा। 'जडर्स्तब्धे बुद्धिहीने हिंमग्रस्ते- डपि वाच्यवत्' इति रत्नमाला । तथाविधो यो राजा नृपतिः तस्य यत् मण्डल राष्ट्र तस्य। परमार्थतस्तु जडः शिशिर यः राजा चन्द्र तस्य मण्डल बिम्ब तस्येत्यर्थ। अन्यत्तुगमम्। अत्र कल्याब्जव्यूहनिर्जेतुर्वदनस्य जडराजमण्डलजय कैमुतिक- न्यन्यसिद्ध। श्रेषसमासोक्त्युत्तम्भितेयम।।

यथावा- सर्वज्ञश्लाध्ये तव वदनेन सता कलानिधौ विजिते। स्वत एव भङ्गभाजो जडजातस्य तु जयेSत्र को विशयः ॥ १५२२ ॥

सता विदुषा प्रशस्तेन च तव वदनेन सर्वज्ञश्ाध्ये विद्व- न्मणिश्लाघनीये धूर्जटिशिरोविधृते च । कलानेधौ सर्वविद्या- निवासभूते विदुषि चन्द्रमनसि च। विजिते ाति। स्व्रत एव भङ्गं पराभवं तरङ्ं च भजतीति तथोक्तस्य जडजातस्य स्तब्ध- जन्मन। निसर्गत एव जडजन्मन सर्वत्र पराभवजुपश्चोति भाव। ईदृशस्य जये अभिभवे को विशय कस्संदेह न कोऽपीति भाव। अत्रापि महाविद्वजयनां वदनस्य निसर्गभङ्गशालिजडजातविजय- रूपार्थो दण्डापूपिकया निबद्धः।।

काव्यार्थापत्तिसरः (६१) 63 --

यथावा- करिकुम्भविजयिनस्तब हरिमहिळे परमुरोज- युगळस्य। अचलविजयः कियान् स्याददसाव- विरेव विश्रुतो जगति॥ १५२३ ॥

अबिरेव श्रुतः मेष इत्येव ख्यातः। अविशब्दो गिरिमे- षोभयवाची। 'अवयशैलमेपार्काः' इत्यनुशासनात। करिकुम्भ- विजयिनो मेषजय कियानिति भाव । अत्र यद्यपि न गिरिः करिकुम्भतो न्यून । येन तज्जयः कैमुतिकन्यायेन न्यूनस्स्यात्।

दाध्यवसायनैकीकरणान्नचृनत्वमिति व्येयम्। एवं 'पटुरूचिना येन जित. कल्यब्जव्यूह एव' इति प्रागुदाहते पद्येऽपि द्रष्टव्यम्॥

यथावा- नाकोऽपि त्वद्धाम्रो नारक एवान्ततो भवेदि- तरः । मध्ये लोपगतोऽच्युत नग्लाको नरक इति किमाश्रर्यम् ॥१५२४॥

हे अच्युत! नाक स्वर्गोऽपि अन्ततः सम्यग्विमर्शे सति तव धाम्न: दिव्यस्य स्थानस्य इतर प्रसिद्धनरकेभ्यो विलक्षणः नारक: नरक एव भवेत्।

रम्यानि कामचारीण विमानानि सभास्तथा। आक्रीडा विविचा राजन् पझिन्यश्रामलोदका।। पते वै निरयस्तात स्थानस्य परमात्मन ।

64 अलङ्कारमणिहारे

इति भारतोक्तेरिति भावः। 'स्यान्नारकस्तु नरकः' इत्यमरः। मध्येलोपगत मध्या स्वर्गपातालयोर्मध्यवत्िनी या इला भूरिति उपगत अवगत ज्ञात इत्यर्थ। नरलोक मर्त्यलोक: नरको भवतीति किमाश्चर्यम्। महासुखत्वेन पुराणादिप्रतीतस्य स्वलो- कस्यैव नरकप्रायत्वे दु खसहस्त्रनिरन्तरकबळितो मर्त्यलोको नर- कप्रायो भवतीति किमु वक्तव्यमिति भात्र । पक्ष-नाकोऽपि नाक इति शब्दोपि अन्तन मध्ये इतरः पाप्तरेफ इत र येन स इति विग्रहः। नारक एव नछकशब्द एव भवेत्। नरलोक नग्लोक इति शब्द मध्ये अन्तराळे लोपगत लो इति वर्ण अपगतो यस्मात्स तथोक्तः। आहिता- ग्रेथादेराकृतिगणत्वाभमिनिष्ठायाः परनिपात। अपगतलांवर्णः नरक इति निष्पद्यत इति किमाश्चर्यम्॥ यथावा- शरवर्षैस्तव शमितो मुरोडग्निनिभ इति किम- द्रुतं शौरे। स पुरस्कुरुतामन्यं मुरमयमपि मुर्मु- रो भवत्रू शाम्येत् ॥ १५२५ ॥ हे शौरे! तव शरवर्षैः बाणवर्ष सलिलवर्षेश्च। अग्रि- निभ मुरः तन्नामा दैत्य शमित इति किमद्भुतम् । स मुरः अन्यं मुंर मुरासुरं पुरुस्कुरुतां त्वद्विजयय स्वापेक्षया प्रबलं मुरन्तरमेवाग्रे कुरुतां 'प्रैषातिसर्ग' इत्यादिना अतिसर्गाये लोट्। अतिसर्ग कामचारानुक्षा। सोऽपि अन्यो मुरोऽि मुर्मुर. तुषाभि: भवन् शाम्येत् । 'मुर्मुरस्तु तुषानल"' इति विश्व.। पक्षे मुंर इति शब्द अन्यं स्वापेक्षया भिन्नं मुरं मुर

काव्यार्थापत्िसरः (६१) 65

इत्याकारकं शब्दं पुरस्कुरुतां स्वमुखभागे कुरुताम्। अयमप मुरशब्दोऽपि मुर्मुर मुर्मुर इति निष्पद्यमान इत्यर्थ । अत्र प्रव- लतरमुरान्तरस्यैव तुषाभ्नितुल्यतया शान्ती मुरासुरस्याभ्रिनिभस्य शान्ति कौमुतिकन्यायेन सिद्धा। यथावा सकृदीक्षसेडम्ब यं त्वं स एव कल्याणगुणग- णनिधिश्चेत्। तव नित्यनिवासोऽयं ताहग्भवतीति विस्मयः कोऽत्र ॥ १५२६ ॥ अत्र- स श्राध्यस्स गुणी धन्यस्स कु्लीनस्स बुद्धिमान्। स शूरस्स च विक्रान्तो यं त्वं देवि निगक्षसे॥

यथावा- इन्दीवरमेव हरे विन्देच्छतिशिखरशेखरत्वं चेत्। त्वं तद्भजसीत्येतत्कस्य पुनर्विस्मयाय कल्पेत ॥ १५२७ ॥ इन्दीवरमेव भगवत्सवर्णमेवेत्यभिप्रायः। ध्रुनिशिखरशेखरत्वं कर्णावतसत्वं वेदान्नवेद्यत्व च ।। व्यवधायको Sव्ययश्रेद्वधायकर्स्यात क्षमो हिर- ण्यम्य। प्रहादस्य विपतौ वरहिततां प्रप्य धाय- कश्च भवेत् ॥ १५२८॥ ALANKARA-IJI 9

66 अलङ्कारमणिहारे

अव्यय: भगवान्। नाशरहितोऽपिति भाव. 'अव्ययोऽस्त्री शब्दभेदे ना विष्णौ निर्व्यये त्रिषु' इति मेदिनी। प्रह्लादस्य विपत्तौ आपदवसरे हिरण्यस्य हिरण्यकशिपो वधाय वर्ध कर्तु ववधायकश्चेत् व्यवधानं चासंसक्ततयाऽवस्थान, औदा- सीन्यभाक्चेदिति यावत्। व्यवपूर्वकाद्घातेः कर्तरि ण्वुल्। कः क्षमः। कोऽन्यस्तद्वधसमर्थ इत्यर्थ.। किंच वरहिततां प्राप्य। प्रह्रादस्येति क इति चानुषज्यते। प्रह्लादस्य वरहिततां वर- दानेनानुकूल्यं प्राष्य। धायकश्च पोषकोऽपि को भवेत् 'यत्रा- मृतः पुरुषस्सोऽ्ययात्मा। अव्यय पुरुषस्साक्षी' इत्यव्ययतया प्रथितः परमपुरुष एव हिरण्यकशिपुवधतन्नन्दनपोषणयोरुदा- सीनश्चत्कस्तत्सहार्योऽन्य प्रभवेदिति भाव॥

पक्षे व्यवधायक व्यधायकशब्द अव्यय व्यंव्य इत्याका- रकवर्णसमुदयं यातीति व्ययः स न भवतीत्यव्ययः। व्यशव्दोप- पदकाद्याते 'आतोनुपसेरग कः' इति कप्रत्यपे 'आतो लोप इटि च' इत्यालोप। व्यकाररहितश्चेदित्यर्थः। वधायकस्स्यात् वधायक इति निष्पद्येत। अवपूर्वकादृधातेर्ण्वुलि 'वष्टि सागु- रिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः' इति अवेत्युपसर्गावयवाकारलाप । तत वरहिततां वकारविधुरतां प्राप्य धायकश्च धायक इति शब्दोऽपि भवेत्॥

यथावा- गोपायापायान्मां पापमपि द्विप इतीममपि भगवन्। पयसिजनयन कियदिदं द्विपावनं लोक- पावनस्य तव॥। १५२१ ॥।

काव्याथार्पत्तिसरः (६१) 67

हे भगवन् ! पापमपि दुष्कृतिनमपि अत्रापिर्विरोधे। इम- मपि मामपीति भाव। अत्रापिस्समुच्चये। द्विप इति। द्विरद

थंस्यापि द्विपत्वमिति हार्दोडभिप्रायः। अपायात विपद। गोपाय रक्ष। लोकपावनस्य सकललोकपालानां रक्षकस्य द्विपावनं गजर- क्षणं कियत्। द्वौ पातीति द्विप तस्य वस्तुद्वयपालयितु गोपनं कियादत्यप्यर्थो गम्यते। द्विपावनमित्यत्र शेषषष्ठया कर्मणि षष्ठया वा समास। लोकपावनस्य सकलभुवनपावायतु. द्विपावनं द्वयोः गजस्य मम चत्युभयोः पवित्रीकरणं इद कियदित्यप्यर्थः प्रतीयते। तदा पूर्वार्धे गोपन पवित्रीकरणरूपमित्यनुसंधेयम्। इमानि सर्वाण्युदाहरणानि प्राचामनुरोधेन । रसगङ्गाधररीत्या त्विंद लक्षणम्- अर्थेन केनचित्तुल्यन्यायादर्थान्तरस्य चेत्। अपत्तिः कथ्यते सैषा काव्यार्थापत्िरुच्यते॥ केनचिदर्थेन तुल्यन्यायत्वादर्थान्तरस्यापत्ति काव्यार्थाप- त्तिः। न्यायश्च कारणम। सा च प्रकृतेन प्रकृतस्य, अप्रकृ- तेनाप्रकतस्य, प्रकृतेनाप्रकृतस्य, अप्रकृतेन प्रकृतस्येति तावञ्च- तुर्मेदा। प्रत्येकमर्थान्तरस्य साम्याधिक्यनूनत्वैर्द्वादशधा। ततो भावत्वाभावत्वाभ्यां चतुर्विशतिभेदा॥ प्रकृतेन प्रकृतस्यापादनं यथा- सहजश्रीत्वाद्यदि ते हृद्यत्वं कौस्तुभ: प्रप- द्येय। सहजश्रीको न कुतः प्रपद्यतां हृद्यतां मणिकिरीटः ॥ १५३० ॥

68 अलक्कारमणिहारे

हद्यत्व च हृदर्यास्थितत्वं हृदयप्रियत्वं च। अत्र आपादका- त्प्रकृतादापाद्यमानस्य प्रकृतस्य साम्यम्॥ श्रेषोत्तम्भितमिदम्। नाथ सुमहाच्छविद्युत्पुष्करपुष्कलविकासि तव भासा। असितात्रं यदि विजितं जितमसिता- ब्जमिति तत्समं स्थाने ॥ १५३१॥ हे नाथ! सुमहाच्छा अतिमात्रनिर्मला विदयुत् नटित् यस्मि- स्तत्। अन्यत्र सुमहनी च्छावे दीप्ति तया विद्योतत इति सुमहाच्छविद्यत। द्योतत किप। पुष्करे व्या्नि सलिले च। पुष्कलं अतिशोमनं यथातथा विकासि विजुम्भमाणं उत्फुल्लं च। असिताभ्रं नीलजलदः तत्सम। असिताब्ज इन्दीवर च। स्थाने युक्तम्। सुगममितरत्। अत्र द्वयोरावे रकृतत्वं साम्यं च।। मद्रक्षणोन्मुखा यदि रक्षोक्त्या सा रमैव तव दयिता। तर्हिं हरे तदधीना क्षमाSपि भविता तथेति नाश्रर्यम् ॥ १५३२॥ हे हरे! रक्षोक्त्या रक्ष त्रायस्व इत्युक्तिमात्रणैव सा जग- दीश्वरत्वेन दिव्यमहिपीत्वेन च प्रथिता तव दयिता रमैव मद्र- क्षणोन्मुखा यदि तर्हि तदबीना रमाया वशवदा क्षमा भूदेव्यपि। यद्वा तद्धीना उक्त एवार्थ । क्षमा भगवत क्षान्तिरपि भग- वत्कर्तृकाश्रितापराधक्षमाय। लक्ष्मीपुरुषकारत्वनिष्पाद्यत्वादिति भाव. । तथा मद्रक्षणोन्मुखा भवितंति नाश्चर्यम्। 'नित्योन्नतो नृपतिगव वशीकृतश्चक्ति कुर्वत परिजना इति क. प्रयत्न.' इति न्यायादिति माव। पक्षे रमा रमेति शब्दव्याकि रक्षोक्तथा

का ्यार्थापत्तिरसर (६१) 69

रेफस्य क्षकागेक्तया तदधीना क्षकारवश्या सती क्षमा भववि- तेति क्षमेति निष्पत्स्यत इति नाश्चर्यमित्यप्यर्थश्चमात्कारमति- शाययति। अत्र त्वहयितरमारूपप्रकृतार्थापेक्षया प्रकृतायाः क्षमाया तदधीनत्वेन न्यूनत्वम्॥ यथावा -- करुणामयि कृतमन्तुं त्वमेव मां यदि रमे परित्यजसि । क्रोधोष्मलोऽपराधिषु नाथोऽपि सुदूरमेव संत्यजति ॥१५३३ ॥ अत्रपि प्रस्तुतेनापाद्यमानस्य प्रस्तुतस्य न्यूनत्वम्। तञ्ञ करुणामयि क्रोधोष्मल इति विशेषणाभ्यामवगस्यते। अत एवेयं परिकरोत्तेजिता। पूर्वा तु श्ेषसंकीर्णेति विशष । पुरुषोत्तम पाप्मानं मम यदि हन्तु त्वमेव नाशक्रोः । किमिदं नु विस्मयपदं क्षमाऽपि तव नैव शक्ष्यति निहन्तुम् ॥ १५३४॥ तव क्षमा क्षान्तिः। अत्र पापस्य अतिमहत्तरत्वेन भगवता- पि दुरूच्छेदत्वं सिद्धवत्कुर्तु कस्यीचदुक्ति: परमपुरुषापेक्षया क्षमायाः स्तरीत्वेन न्यूनत्वम्। त एव किं विस्मयपदमिदात्यु- क्तम्। अत्रापाद्यापादकयोर्द्योरपि प्रकृतत्वम्।। अप्रकृतेन अप्रकृतस्यापादनं यथा - यदि कश्चित्तव तुलनां हृदि वाञ्छति जन्तुरः च्युत तदानीम्। भूमेधौरन्धर्य सौमेरवमेव वहति परमाणुः ॥१५३५॥

70 अलङ्कारमणिहारे

अत्राप्यप्रकृतात् अपादकात् अप्रकृतस्यापाद्यमानस्याधिक्यम्।। प्रकृतेन अप्रकृतस्यापादन यथा- सर्वज्ञ यदि तवाग्रे वर्वर्ति मदीयमेतदपि कव- नम। सुरवैणिकवरसंसदि निरजीयत तर्हि मश- कगानेन ॥ १५३६ ॥ निरजीयत निर्जितम्। निः पूर्वकाज्जयतेर्भावे लड्। अत्र वर्वतीति विद्यमाननारूपात्प्रकृतार्थात् निरजीयतेत्यापाद्यमा- नस्याप्रकृतार्थस्य सर्वोत्कृष्टतयाऽवस्थानरूपस्याधिक्यम्।। जाग्रति रमापते त्वयि जगदवनार्थे यतेत चेदन्यः। सुलभं विलसति ताक्ष्ये शलभस्य तदा शकुन्तसाम्राज्यम् ॥ १५३७॥ अत्र यतत इति यतनरूपात्प्रकृतार्थात् आपाद्यमानस्य साम्ना- ज्यलाभरूपस्याप्रकृतस्याधिक्यम्।। भूमोभिक्षावसरे भगवानेवातिखर्वमूर्तिश्चत्। सर्वोऽप्यन्यः कृपणः खर्वीभवतीति कि नु वक्त- न्यम्॥ १५३८॥ भूमिभिक्षावसरे इत्येतदुत्तरार्धेऽप्यन्वंति॥ अर्थिनिवहेप्सितार्थीस्त्वमेव चेन्ननु रमेश न ददीथाः। इतरो भिक्षाकः किं सकृन्तिको मृत्ति- कामपि ददीत ॥ १५३९॥

काव्यार्थापत्तिसर (६५) 71

अत्राभावेनाभावापादनम्। प्रकृताद प्रकृतस्यापाद्यमानस्य न्यूनत्वं च।। यथावा -- क्षमयाऽप्यसमधिगम्ये रमया हरिहृदयसदनया साम्ये। इतरासां महिषीणां सुतरां वार्ताऽपि तस्य दूरतरा॥ १५४० ॥ अत्राष्यभावेनामावापादनम। प्रकृतादप्रकृतस्य न्यूनता च।। अप्रकृतेन प्रकृतस्यापादनं यथा- अधिजलधि निमज्जन्तं मधुसूदन मन्दरं तमु- दधार्षीः। भवजलधौ प्रवमानं मामुद्दर्तु किया- न्प्रयासस्ते ॥१५४१॥ अत्राप्रकृतात्तथाविधमज्जन्मन्दरोद्धरणवृत्तान्तात् प्रकृतस्या- पततो भवजलधिप्ुवमानोद्धरणस्य न्यूनता। किंच आपततः पुन- रर्थान्तरस्यापादानानुपादानाभ्यां संभवत्यस्या वैचित्रचम्। तत्रा- पततोऽर्थस्योपादाने उदाहरणानि दर्शितानि॥ अनुपादाने यथा- वरुणालयधरणीगतमणयोऽपि क्वचन गण- यितुं शक्याः। फणिगिरिमणेस्तु सुगुणा गणयितु- ममुनैव नैव शक्यास्स्युः॥१५४२॥ अमुनैव श्रीनिवासेनैव। अत्र श्रीनिवासादन्येषां का कथे- त्यापतदर्थान्तरमनुपात्तम्।।

72 अलड्गारमणहारे

यथावा- त्वन्महिमपरिज्ञाने सर्वज्ञोऽप्यज्ञ एव देव भवेत्। पूर्ण तं वर्णयितुं चतुरास्योऽप्यचतुरास्य एव हरे॥ १५४३ ॥ अत्रव्यन्येषां का वार्तेत्यापनदर्थान्तरमनुपाजम्। विरोधा- भाससंकीर्णत्वं तु विशेष ।। यथावा- जाग्रति नाकीशे त्वयि भवेदकाधीनगो हि यो जन्तुः। स भवेहालिश एव स्यादपि नगबा- लिकाधीझः। १५४४ ॥ हे भगवन्! अकं दुःखं पापं वा एषामस्तीत्यकिनः । ते न भवन्तीति नाकिन: तेषं देवानामिति तु हृदयम। अधीशे अधीश्वरे त्वय जाग्रत्यपि। 'षष्ठी चानादरे' इति सप्तमी। त्वामनादृत्येत्यर्थ। यो जन्तुः प्राणी अकाधीनग अकस्य सां- सारिकदु खस्य अभानान् गच्छतीति तोक्त: । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्ता जगदन्तर्व्यवस्थिताः । प्राणिन: कर्मजनितसंसारवशवर्तिन। इत्यायुक्तरीत्या भवदु खभाजो ब्रह्मादय तान् श्रित इत्यर्थ। स नगबालिकाधीशस्स्यादापि सर्वज्ञश्शम्भुरेव भवन्नपीति भावः। बालिश एव वैधेय एव भवेन्। निरतशयानन्ददायिनमानन्दमयं भगवन्तमुपेक्ष्य कर्मवशगचतुराननाद्याशपकारी सर्वज्ञोपि मूर्ख एव स्यात्। किमुतान्ये इति भाव। पक्षे नगवालिकार्धाशशब्द:

काव्यार्थापत्तिसर: (६१) 73

अविद्यमाना का धी न गा इति चत्वारो वर्णाः यस्य सः अका- धीनगश्चेत बालिश उति निष्पद्यत इत्यर्थ। अत्र लुप्यमानानां वर्णानां क्रमो न विवक्षितः । अत्र किमुतान्ये इत्यापतदर्थान्तर- मनुपात्तम्॥ सावरणान्व्रह्माण्डान् कबळयतो युगपदमित- तरशक्तेः। नाकादयोत्र लोकारस्तोकाः केऽमी तवाच्युत पुलाकाः ॥ १५४५॥ अत्र भगवतो युगपदनेकब्रह्माण्डकबळनेन तदन्तर्गतानां ना- कादिलोकानां कबळनस्यार्थिकत्वं कैमुतिकन्यायेन प्रतिपाद्यते॥ यथावा- अखिलजगद्दुरितमुषो मद्दुरितमिदं जनार्दन कियन्ते। प्रलयाब्धिशोषणपटोः प्रचण्डकिरणस्य को नु वेशन्तः ॥ १५४६॥ को नुक पदार्थ इत्यर्यः । अत्र प्रतिवस्तूपमा महावाक्यार्थः। दलद्वयमुपमेयवाक्यार्थ उपमानवाक्यार्थश्च। तत्रोपमेयवाक्या- थगतायामर्थापत्तौ आपाद्यमानस्तननिमित्तभूत्श्चेत्युभावप्यर्था प्रकृ- तौ। उपमानवाक्यार्थगतायां त्वप्रकृतावितीदमेव पूर्वोदाहरणेभ्यो वैलक्षण्यम्। अनया दिशा अन्यदप्यूह्यम्॥। अत्र विचार्यते-नेयं वाक्यवित्संमतायामर्थापत्ती निवि- शते, आपा, कस्यार्थस्यापतितमर्थ विना अनुपपत्तेरत्राभावात्। नापि यद्यर्थातिशयोक्तौ, तस्या विपर्रीतार्थ एव द्वयोर्षिश्रान्ते, न चेह तथा, आपादकस्य सिद्धत्वादागततश्च संभाव्यमानत्वा- ALANKARA-III. 10

74 अलङ्कारमणणिहारे

द्यथाश्रुत एव द्वयोर्विश्रान्ते। तस्माद्येन न्यायेनैकोर्थस्सिद्वस्ते-

र्थान्तरं लोके अविद्यमानभपि कविना स्वप्रतिभया कल्पयित्वा यद्यापाद्यते तद Sलंकारत्वं, यथा 'सुरवैणिकवरसंसदि इत्यादौ। अन्यथा तु कैमुतिकन्यायतामात्रं यथा 'सावरणान् ब्रह्माण्डान्' इत्यादौ। प्राचीनरीत्या तदुदाहतमस्माभि। अत एव तत्र कैमु- तिकन्यायेनेत्युक्तम्। यनु 'कैमुत्येनार्थसंसिद्धिः' इति कुवलया- नन्दकान्भ्र्लक्षणमुक्तं तन्नातीवहृदयङ्गमं, कैमुतिकन्यायस्य न्यूना-

त्वच्चरणशरणगतमप्यभिभवति श्रीश यदि च भवतापः। पीयूषकिरणमप्यभिभविता शनकैर्नि- दाघभवतापः ॥। १५४७॥ अत्र शनकैश्शब्दमहिस्रा भगवत्प्रपन्नेषु भवतापाभिभवापे- क्षया पीयूषकिरणे ग्ररष्मतापकर्ृकाभिभवो दुष्कर पवेति विित मपि न्यायसाम्यादापाद्यते। न तु कैमुतिकन्यायेन ॥ अत्र वैद्यनाथ-"केनचिदर्थेन तुल्यन्यायत्वादर्थान्तरस्या- पत्तिरर्थापत्तिः। न्यायञ्चात्र कारणम्। इति रसगङ्गाधरोक्तल- क्षणमयुक्तं, का वार्ता सरसीरूह्दामिति कैमुत्यन्यायविषयार्था- पत्तावव्यापे। कैमुतिकन्यायस्य न्यूनार्थविषयत्वेन तुल्यन्याय- त्वाभावादापादनाप्रतीतेश्च।न चात्र कैमुत्यन्यायतामांत्र न त्वलं- कारत्वमिति युक्तं, अलंकारतत्वविदामभियुक्तानां प्राक्तनानां शून्यहृदयताया अपामरेण सभावयितुमशक्यत्वात्। लाकव्य- वहारेऽपि कैमुत्यन्यायस्य चमत्कारित्वानुभवेन तेनैव न्याथेन

काव्यलिङ्गसरः (६२) 75

तस्या अलंकारतासिद्धेश्च। इंत्थ च त्वदुक्तार्थापत्युदाहरणे वक्ष्यमाणस्संभावनालंकार. 'योऽन्यैर्यद्यर्थोक्ती च कल्पनम्' इति यद्यर्थातिशयत्वनोक्त यद्यर्थातिशयोकौ आपाद्यापाद कयोर्विपरी तार्थविश्रान्तत्वम्। इह तु आपादकस्य सिद्धत्वं आपाद्यस्य संभाव्यमानत्वमिति वैचित्रय तु तदवान्तरभेदतायास्साधकम्। न तु तद्वहिर्भूतताया इति न तत्राव्याप्तिश ङ्काऽपीत्यलम्" इति॥ इत्यलंकारमणिरे काव्यार्थापत्तिलर एकषष्टितम ..

अथ काव्यलिङ्गसरः. (६२)

यत्सामान्यविशेषत्वानालीढं स्यात्समर्थनम्। समर्थनीयस्यार्थस्य काव्यलिङ्गं तदुच्यते॥ अर्थान्तरन्यासवार गायाजालढिान्तम्।। यथावा- भो दोषा युष्माभिर्वस्तुं स्थानान्तराणि मृग्य- न्ताम्। लभ्योSत्र नावकाशो मय्यघकूलंकषो वसति कश्चिवित् ॥ १५४८ ॥

अत्र दोषाणामवकाशालाभरूपः पूर्ववाक्यार्थः । तस्य व

र्ेन समर्थनं काव्यलिङ्गम्।।

76 अलक्कारमणिहारे

त्वामाश्रितवत्सल इति बदतां नाच्युत विवे- यथावा-

कलेशोऽपि। येन कृता रिपुसुहदो्विश्वाश्वगजा- वनीप्राप्तिः ॥ १५४१।। येन त्वया रिपुसुहृदो. विश्वाश्वगजावनीप्राप्ति कृता। रिपु- पक्षे-विश्वा विगत श्व इत्याकारकवर्ण यस्पास्सा। अश्वगजाव- नीप्राप्ति: श्ववर्णापाये अगजावनीप्राप्तिरिति निष्पद्यते। शैलप्रदेश गतभूम्यवाप्तिः तेषां सर्वम्वभ्रंशनाद्वनान्तरप्रापण कृतमिति भावः। सुहृत्पक्षे-विश्वं समस्तं यत् अश्वगजं तस्त् अवनी पालयित्री प्राप्ति: अभ्युदय ऐश्वर्यमित्यर्थः । 'उद्येऽधिगमे प्राप्ति' इत्य- मर। कृता। यद्वा विश्वाश्वगजं च अवनी च तासां प्रात्ति लाभ इति। अत्रान्तर्वाक्यार्थेन पूर्ववाक्यार्थसमर्थनं श्ेषोत्त म्भिततुल्ययोगिताविशेषपरिष्कृतमिति पूर्वापेक्षया विशेषः॥ ननु विश्वाश्वगजावनीशब्देन शैलप्रदशगतभूम्यवाप्तिरूपा- थर्स्य कथं प्रतीति 2 वाचकशब्दप्रयोगमन्तराऽर्थप्रतीतेरयो- गात्। विश्वाश्वगजावनीशब्दस्य तदर्थवाचकशब्दत्वाभावादिति चेत्सत्यम्। विगतश्ववर्णस्याश्वगजावनीशब्दस्येत्यर्थान्तरस्य श्े- बमहिम्ता उपस्थितौ तादृशशब्दस्यैवात्र विवक्षितत्वात्। तादृश- शब्दस्य प्रकृतोपयोगित्वं न स्वत। कितूक्तार्थेनाभेदाध्यवसाय- सहकारात्। अभेदाध्यवमायनिमित्तं च योडर्थस्स शब्द इति तादात्म्यव्यवहारः। तादात्म्यं च मञ्जूषादी व्यक्तमित्युत्प्रेक्षालं- कारप्रकरणे 'विदयुन्मुखे विकारम्' इतयत्र स्फुटं न्यरूपयाम । यद्वा श्लेषमहिस्ता अगजाननीशब्दस्योपस्थितौ तदर्थस्याप्युपस्थि- तिरित्यालंकारिकसमय। अतो नार्थप्रतीत्यनुपपत्तिरिति॥

काव्यलिद्ग सरः (६२) 77

पदवाक्यरत्नाकरे तु एकशव्द्रोपात्तयोर्वाच्यार्थयोरिव शब्द- रूपव्यङ्गचयार्थस्यार्थरूपवाच्यार्थस्य चाभदाध्यवसाय इत्युक्तम। अयं हि तद्रन्थ "आलंकारिकास्तु व्यञ्जनया उत्त्या उपस्थि- तानां पदानामन्वयबुद्धौ क्वचित्तादात्म्येन क्वचिद्वाच्यवाचकभा- वेन पदार्थानुप्रवेश। तथाहि- "दया तितिक्षां सत्यं च युक्तं व्यक्त ननु त्वया। अपवर्गव्यञ्ञनानि कथं स्युर्मिमभूमिप। इत्यत्र भीमाभिवाने राजनि प्रकृतं भीमभूमिपपदस्य व्यञ्ञना

सूचकानां दयातितिक्षादीनां प्रस्तुनानां ध्वनिप्रतीतपवर्गेतरस्व- रान्यवर्णाभेदेनासंभव कथ स्युरित्यनेन प्रतिपाद्यते" इत्यादि। अधिकं तु तत्रैवानुसंधेयम्। एवंच तादात्म्यं शाब्दिकानामि- वांलकारिकाणामप्यभिमतमित्यत्र न कोऽपि संदेहः। अनया दिशा 'मूकीभावो विशिष्यते' इत्यादुदाहरणेप्वाप निर्वाहो द्रष्टव्यः ॥ यथावा स्याज्जातु नापयातो भवदाधारो हरे पयोनिघि- राटू। अपराजिततां प्राप्तो निरहिततां चापि यो- िराड्भवति ॥ १५५० ॥ हे हरे! भवदाधार भवान् आधार: आश्रयः यस्य स तथाभूतः, तत्वं तुभवत अधार अधिकरणमिति। भवतस्स- मुद्रशाययित्वादिति भाव। पयोनिधिराट् जलधिराज जात्वपि अपयात रणे अपधानं प्राप्त पराभूत न स्यात्। भवदाश्रित- स्यापयानं न भवेदिति भावः । वस्तुतस्तु न आपयात इति

78 अलङ्कारमणिहारे

छेदः। अपां समूह आपं आप यातं गतं यस्मात्स तथोक्तः विगतसललिलनिवह इत्यर्थ। न स्यात् सदाड सलिलपूर्णत्वा- दिति भावः। पक्षे न अपयात पेन पकारण यात पयातः न पयातः अपयात न स्यात। पयोनिधिराद्वुब्दस्य पका- रघटितत्वादित्यर्थ। शब्दार्थयोस्तादात्मम् । यः पयोनिधिराद् अपराजिततां अपराभूनतां, निर्गताः अहिताः यस्य स निरहित तस्य भावः निरहितता। तां निस्सपत्रतां च प्राप्तस्सन् अधि- राट् राजाधिराजो भवति। स कथमिव अपयान स्यादिति योजना। पक्षे पयोनिधिरा द्वंब्दः अपरजिततां पवर्णभासुरत्वा- भावं निरहिततां निवर्णराहित्यं न प्राप्त योधिराट् भवात योधि- राडिति निष्पद्यत इत्यर्थ। अत्राप्युत्तरार्धवाक्यार्थेन पूर्वार्धवा- क्यार्थस्य समर्थनम। वक्ष्यमाणपदार्थहेतुकस्यापीदमुदाहरणं भविष्यि॥ यथावा- इन्द्राधिकस्त्वदीयस्तन्द्राधिक एव भवति पर- कीयः। कथमनयोरैक्यं स्यादभिदधति तयोरि- तस्ततो भेदम् ॥ १५५१ ॥ इन्द्राधिक इन्द्रादप्यतिशयितश्रीः। तन्द्राधिक अधिकतन्द्रः अलस इत्यर्थः। तयो त्वदयिपरकीययोः इतस्तत तत्रतत्र भेदं, पक्षे तयो इन्द्रधिकतन्द्राधिकशब्दयोः इतः इकारेण ततः तकारेण च भेदं वैलक्षण्यं अभिदधति। जना इति शेष । तयोस्तावानेव भेदो नान्य इति भावः । अत्र अभिदधतीत्या दिवाक्यार्थेन उत्तरेण पूर्ववाक्यार्थसमर्थनम्। भगवदीयान्यदी-

काब्यालेन्गसर (६२) 79

ययोस्साम्यं गदितारं प्रत्युक्तिरूपतामभिप्रत्योति ध्येयम्। अन्यथा तु पदार्थेन वाक्यार्थस्य समर्थनम्॥ गथावा- सङ्गस्य सतां महिमा निरवधिको5बजाक्ष- सेविनां येन। घुसदग्रणीर्ययातिर्द्ुच्युतिमानपि सदग्रणीरासीत्॥ १५५२ ॥

अव्जाक्षसंविनां सतां सङ्गस्य महिमा निरवधिकः। येन सत्सङ्गमीहिस्ता दुसदां दिवौकसां अग्रणी ययाति द्ुच्युतिमा- नपि त्रिदिवात्केनचिन्निमित्तेन भ्रष्टोऽपि सदग्रणीः सन्त स्वदौ- हित्रा प्रतर्दनशिविप्रभृतन: अंग्रं नयन्तीयग्रण्य उत्तारका यस्य स तथोक्त एवासी। त्रिदिवाच्चेश्यन् यायातिस्सद्भिरस्वदौहि त्रैस्तारित इत्यैतिहामीकी कथा ॥ यथा यायातिस्मन्मध्ये पतिन पुनगप्वान्। स्व पंदं तत्तथा सत्सु पतितो न विमुह्यति।।

इत्यादिप्रमाणान्यत्रानुसंहितानि । पक्षे द्ुसदग्रणीरिति शब्द द्य इति वर्णसमुदयच्युतौ सदग्रणीरिति निष्पन्न इत्यर्थान्तरम- प्यत्र चमत्कारि। अत्राप्युत्तरवाक्याथेंन पूर्ववाक्यार्थसमर्थनम्।। यथावा- त्वच्चरणमेव झग्णं त्वनोऽपि वरिष्ठमिति वृणे शरणम्। सुगतिं ददाति यदिदं जगतां सुगतिप्र- दृस्य भवतोऽपि॥ ५५५३ ॥

80 अलक्कार मणिहारे

हे भगवन् ! त्वञ्चरणमेव त्वत्तोऽपि वरिष्ठं शरणं रक्षकं इति मत्वा शरणं वृणे उपायतया वृणोमि। उपाये गृहरक्षित्रोइ्शव्दइशरणमित्ययम्। वर्तते सांप्रतं चैष उपायार्थकवाचक: ॥ इत्यहिर्धुभयसंहितोक्ते। यदिदं त्वचरणं जगतां सुगति शोभनमुपाबं गम्य स्थानं उत्तमदशां वा प्रदद्दातीति तथोक्त। तथाविधस्य भवतोऽपि सुगर्ति ददाति, उक्त एवार्थ. । रमणीयं गमनमिति तु वस्तुस्थिति । 'गतिः स्त्री मार्गदशयोर्शाने यात्रा- भ्युपाययोः' इति मेदिनी ॥ अत्राप्युत्तरवाक्यार्थेन पूर्ववाक्यार्थस्य समर्थनम्॥ यथावा- मा गास्तामससमतां माधवसक्तं कदाSपि मानस भोः। सा न निवर्तेत ततस्सहस्त्रकृत्वो- ड्प्यधश्शिरःपतने ॥ १५५४॥

भो मानस! त्वं माधवविमुखं सत् कदाऽपि तामससमूता तामसप्रकृतिभिस्तुल्यतां मा गा । वैपरीत्ये अनिष्टमापद्येतेत्याह- सेत्यादिना। तत तामससमतावाप्त्यनन्तरं सा तामससमता सहस्रकृत्व: अधश्शिर पतनेऽपि न निवर्तेत इति लोकोक्ति:। अतो मा तामसं भूरिति भाव। पक्षे सा नामससमतेति शब्द- व्यक्ति । अर्थगतं स्त्रीत्वं शब्दे आरोप्यत इत्यसकृदवोचाम। सहस्रकृत्व अधश्शिर:पतनेऽपि वैपरत्यप्राप्तावपीति यावत्। न निवर्तेत निवृत्तप्रयुक्तवैलक्षण्यं नाम्नयादिति यावत्। पूर्वानुपू- र्वीविशिष्टैव भवनीति भावः। अत्राप्युत्तराधवाक्यार्थेन पूर्ना-

काव्यलिञ्गसरः (६२) 81

धवाक्यार्थसमर्थनम्। अत्र तामससमतावाप्तिप्रतिषेधस्य माध- वसङ्गरूपपदार्थेन समर्थनं वा।

यथावा- कुरु दीर्घाकारां श्रीः कृपां विहितसंप्रसारणां सदये। न तव ख्यायेत कृपा सुतरामयि संप्र- सारणाकरणे ॥ १५५५॥

हे सदये श्री! दीर्घ आकार स्वरूपं यस्यास्तां तथोक्तां कृपां करुणां विहितं कृतं संप्रसाराण सुदूरव्यापनं यया सां तथोक्तां कुरु। मथ्यविच्छिन्नां कृपां प्रसारयेत्यर्थ। मयि त्वत्कृपावलम्वैकार्थिनीति भाव। संप्रसरणाकरणे तव सुतरा शोभनतरा कृपा न प्रख्यायेत न प्रथेत। त्वत्कृपैकशरणे दीने माये त्वं कृपां न प्रसारयसि चेत्तव कृपाया. ख्यातिरेव नो- न्मिषेदिति भावः॥

पक्षे दीर्घ. अकार अवर्णोऽन्ते यस्यास्तां आकारान्तामित्यर्थ.। कृपां कृपेति शब्दव्यक्तिं विहित वक्ष्यमाणसूत्रेणानुशिष्टं सप्र- सारणं रेफरूपयणस्थानिकसंप्रसारणसंज्ञकऋ्रवर्ण यस्यास्तां तथो- क्ां कुरु। सुतरां आय इति छेद्.। अयि श्रीरिति योजना। संप्रसारणाकरणे 'क्रपेस्संप्रसारणं च ' इति बिदाधङ्संनि- योगशिष्टसंप्रसारणस्य अकरणे कृपा कृपेति शब्दव्याक्तरेव तव सुतरां न ख्यायेत। न सिध्येदिति यावत्। अत्र पूर्वार्धवाक्यार्थस्य कृपासंप्रसारणावश्यकतारूपस्य तदकरणे तदख्यात्यापादनरूपो- ALANKABA-III. 11

8'2 अलङ्कारमाणहार

तरार्धवाक्यार्थेन समर्थनम्। अत्रापि पूर्ववदेव सदयत्वरूपप- दार्थो वा हेतु॥

यथावा-

नीम्। कीनाशमनादरणात्कीशमिवेक्षामहे महेश वयम् ॥ १५५६ ॥

हे महेश! भगवन् ! यद्वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः। तस्य प्रकृतिलनिस्य य: परस्स मेहश्वर ॥

इति श्रुतेः। अतएव 'महेश हातुं तव पादपङ्कजम्' इति यमुनाचार्याश्चाहुः। अलप्स्ममहि अलमामहि। इदानां ईदशला- भानन्तरमित्यर्थः । कीनाश कृतान्तं क्षुद्रमित्यपि गम्यते। 'कृतान्ते पुंसि कीनाश क्षुद्रकर्षकयोस्त्रिषु' इत्यमरः। अनादरणात् निर्ल क्ष्यमित्यर्थः। कीशमिव कपिमिवेक्षामहे अकिंचित्करं मन्यामहे इति भाव । 'मर्कटो वानरः कीशः' इत्यमर.। पक्षे कीनाश- शब्दं नः नाकारस्य आदरणं नादरणं ततो नज्समास अनादरण तस्मात् नाकारत्यागादिति यावत्। कीशं कीशशब्द ईकषामहे। कीनाशशब्दं नाकारोत्सारणेन कीशशब्दं विद्य इत्यर्थः । इवशब्दो वाक्यालङ्कारे। स्पष्टमन्यत्। अत्र भगवञ्चरणशरणवरणनिबन्ध- नाकुतोभयत्वप्राप्तिरूपपूर्ववाकवार्थेन इदानीमित्यादे कीनाशकी- शतादशंनरूपोत्तरवाक्यार्थस्य समर्थनम्। अथमेव पूर्वोदाहर- पेश्यो विशेष। पूर्वत्र उत्तरवाक्यार्थेन पूर्ववाक्यार्थसमर्थनं दि कृतम्॥

काव्यलिङ्गसरः (६२) ARABAIL यथावा- अग्रीयं शमवन्तं शरणं विन्दामहे शरण्य त्वाम्। पुर एवाशमयुक्तं पुनश्शरण्यान्तरं भजेम कुतः॥ १५५७ ॥

शरणे साघुः शरण्य। तस्य संबुद्धि: हे शरण्य ! भगवन् अग्रयं परार्थ्य निरतिशयमित्यर्थ। शं सुखं अवन्तं प्राम्ुव तं अवतेरवाप्त्यर्थकत्वेनानुशिष्टाच्छता। 'कं ब्रह्म खं ब्रह्म' इति निरतिशयविपुलसुखरूपत्वश्रवणात् 'सुखविशिष्टाभिधानादेव च' इति सरूत्नितत्वादिति भाव । त्वां, यद्वा अग्रीयं उक्तोऽर्थः शमवन्त शान्तं अशनायादयूर्मिषट्कप्रतिभटमित्यर्थ। 'यत्तच्छा- न्तमजरम्' इति थरुते। इह अस्मिन् जन्मनि शरणं उपायं रक्षितारं च विन्दामहे। पुनः इत परमपीति यावत्। पुर एव आदावेव अशं सुखतिहािं अत एव अयुक्तं आश्रयणानहै च। यद्वा अशमयुक्तं अशान्तमित्यर्थः । शरण्यान्तरं अन्यं शरण्यं तु कुतो भजेम। न भजमवेत्यर्थः । पक्षे हे शरण्य! रक्षण- साधो अग्रीयं आद्यं शं शकारं अवन्तं प्राप्तवन्तं त्वां भवन्तं शरणं गृहं लब्धवा पुर एव आदावेव अशं शकाररहितं अयुक्तं शकारस्थाने अकारयुक्तं शरण्यान्तरं अरण्यान्तरमित्यर्थ। अन्तरं मध्यं कुतो भजेम। रक्षणसाघु गृहं लब्ध्वा असुखमयुक्तं अर- ण्यान्तरं कुतो भजेमेत्यर्थश्च चमत्कारी। अत्र शरण्यत्वादिगुण- शालिभगवच्चरणलाभरूपपूर्ववाक्यार्थेन अताद्ृशशरण्यान्तरभज- नौदास्यरूपोत्तरवाक्यार्थसमर्थनं श्लेषमूलकव्यतिरेकगर्भमुपपादि- तचमत्कारान्तरपोषितं चेत्यवधेयम्।।

84 अलक्कारमणिहारे

यथावा- जगतां जननि भवत्या क्रमादनालोकितौ यदि भवेताम्। नाकेशो वा सत्यं लोकेशो वाऽपि केशभूतौ स्तः ॥ १५५८ ॥ हे जगतां जननि ! नाकेश: इन्द्रो वा लोकेशः ब्रह्मा वा। 'हिरण्यगर्भो लोकेश"' इत्यमर। करमात् यथापूर्वमतुग्रहात् अना- लोकितौ अकटाक्षितौ भवेतां यदि तदा केशभूतौ केशप्रायौ स्त अतिवेलनिस्सारौ भवत इति भाव। पक्षे नाकेशशब्द्ो लोकेशशब्दश्च क्रमात् अनालोकितौ अविद्यमानौ ना लो वर्णो ययोस्तौ अनालोकौ 'शेषाद्विभाषा' इति कप। अनालोकौ कृतौ अनालोकितौ भवेतां यदि क्रमेण नाकेशशब्दो नावर्णेन लोकेशशब्दो लोवर्णेन च विरहितौ चेदित्यर्थ। केशभूतौ केश- शब्दतया निष्पन्नावित्यर्थः। अत्र विवक्षिते लक्ष्मीकटाक्षलक्षि- तत्वाभावप्रतिषेधे उत्तरवाक्यार्थस्य हेतुत्वम्॥ यथावा- यो भाति वासुदेवः प्रथते यश्वापि वामदेव इति। श्रौतस्सुमतो भदोऽस्त्यनयोरभिदां वदन्न किं मूर्खः॥ १५५९ ॥ अनयो: वासुदेववामदेवयोः भेद: श्रोतः सुमत 'नारा- यणाद्गुद्रो जायते' इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धतया सर्वसम्मत इत्यर्थ । अनयोरित्येतन्मध्यमणिन्यायेनोभयतोऽन्वेति। अनयो एवं भिन्न- त्वेन श्रुतिप्रसिद्धयोः अभिदां अभेदं वदन् जनः मूर्खों न किं मूर्ख

काव्यलिङ्गसरः (६२) 85

पवेत्यर्थ.। किंच वासुदेववामदेवशब्दयोः सुमत सुकारमकाराभ्यां सार्वविभक्तिकस्तसिः । भेद: श्रौतः कण्ठरवेणोक्तः। अनयो: एवं विधयो शब्दयोः अभेदं वदन् मूर्ख एवेत्यर्थान्तरमपि चम- त्कारातिशयमाधत्ते। अत्र यो भातीत्यादिपूर्ववाक्यार्येन अनयो-

यथावा- वशिनं नारायणमिह वदन्ति सन्ततमनन्त- निगमान्ताः। यदि नशिवं तं ब्रूयाद्यःकश्चित्स प्रतीपटङ्नूनम् ॥ १५६०॥

अनन्ता निगमान्ताः 'सर्वस्य वशी। एको वशी' इत्यादयः उपनिषदः संततं नारायणं 'एको ह वै नारायण असीत्। अथ पुरुतो ह वै नारायणोऽकामयत प्रजास्सृजेय' इत्यादि- श्रुतिभिस्सर्वजगत्कारणत्वेन जोघुष्यमाणमिति भावः। वशिनं वशः प्रभुत्नं आयत्तत्वं वा। सोऽस्यास्तीति वशी। तं तथोकतं वदन्ति 'वशो जनिस्पृहायत्नेष्वायत्तत्वप्रभुत्वयो.' इति विश्वः। 'जगद्वशे वर्ततेदम' इत्यादिकमपीह स्मर्तव्यम्। तं एवं वशिनं सर्वेश्वरं यःकश्चित् नशिवं नशव्देन समासः । अकल्याणगुणं ब्रूयाद्यदि स एव वक्ता प्रतीपटटक् नून विरुद्धार्थद्रष्टैव। सर्वे- श्वरत्वौपयिककल्याणगुणगणपरिपूर्णमप्यशिवं बूयाच्चेत् तस्य श्रुतिप्रतिकूलार्थडकत्वे कस्संदेह इति भावः। यद्वा सर्वे जगधदा- यत्तमिति ब्रवीतिश्रु तिः तस्य सर्वनियन्तुः 'नारायणाद्गुद्रो जायते' इति शिवस्यापि कारणतया तथैव श्रुत्या प्रतिपादितस्य 'शिवश्च नारायण:इति कण्ठरवेणोक्तं कार्यकारणत्वनिबन्धनं नियाम्यनि-

86 अलङ्कारमणिहारे

यामकभावनिबन्धनं शरीरात्मभावनिबन्धनं वा सामानाधिकर- ण्यमविदित्वा तं नशिवं बूयाद्यदि तस्य परतीपदर्शित्वे को विशय इति भावः। पक्षे वशिनमित्यानुपूर्वीमत्पदं नशिवमिति वदेश्चेत् स प्रतिलोमदृष्टिरेव। उक्तानुपूर्व्या प्रातिलोम्येन तथा निष्प- तेरिति भावः। अत्रापि वशिनमित्यादिपूर्ववाक्यार्थेन स प्रती- पद्दागत्युत्तरवाक्यार्थस्य समर्थनस्। पूर्वस्मित्रुदाहरणे भगवतो रुद्रस्य च निष्कृष्टरूपनिबन्धनो भेद उक्तः । इह तु शरीर- वाचकशब्दानां शरीरिपर्यन्तत्वनिबन्धनं कार्यकरणभावादिनिब- न्धनं वा सामानाधिकरण्यमवलम्व्याभेद इति बोध्यम्। यथावा- पद्मेऽत्यरुणरुचा तव चरणेन स्पर्धते तरणि- रेनम्। भास्वरतरमप्या हुर्विसर्जनयिाग्रगण्यन्तम्।।

हे पझ्मे ! अरुणं भानुमतिक्रान्ता अत्यरुणा रुक् भा यस्य तेन अतिमात्रारुणभासा वा तव चरणेन तरणि भातु स्पर्धते। अत एव तमेनं तर्रीण भास्वरतरमपि अतिद्युतिशालिनमपि विसर्जनीयानां बहिष्कार्याणां अग्रगण्यं आहुः। सन्त इति शेष । त्वश्चरणस्पर्धिनोऽप्यन्यः को नाम बहिष्कार्य इति भावः। वस्तु- तस्तु एनं तरणिरिति शब्दं भास्वरी तरौ तकाररेफौ यस्मिंस्तं विसर्जनीय: विसर्ग अग्रगः चरमभागविद्यमानः यस्य सः ताइशो णि. णिवर्ण. अन्ते यस्य तं विसर्जनायाग्रगण्यन्तमाहु तरणिशब्दस्य तथाविधत्वादिति भाव। शब्दार्थयोन्तादात्म्यम्। अत्रापि पूर्वार्धवाक्यार्थेनोत्तरार्धवाक्यार्थसमर्थनम्। अप्रस्तुतप्रशं- सासंकीर्णम्॥

काव्यललिङ्गसर (६२) 87

यथावा --

आदौ सश्रीकमथ त्वत्पदवसुहारिविप्रतीपम- लमू। कमलं कलमत्वमयच्छितान्यलिङ्गं वना- न्तरेऽवात्सीत् ॥१५६२ ॥

ह पझे! इति पूर्वपदादनुषज्यते। कमलं आदौ सश्रककिं सशोभं सवैमवं वा सत् अथ अनन्तरं त्वत्पदवसुहारि त्वञ्च- रणश्रीहरं त्वन्भवनरुचिहरं च सत् अत एव विप्रतीप अप्रति- द्वंद्व मलः पापं मालिन्यं च यस्य तत्तथोक्तम्। जगज्ननीप- दसंपदपहारादन्यत्किमतिशयितं दुरितं स्यादिति भाव। विगतः प्रतीप प्रतिकूल यस्य तदिनि विग्रहः। कलमत्वं चोरत्वं व्रीहिस- स्यत्वं च अगात् प्राप्नोत् । तत अनन्तरं श्रितं अन्यलिङ्गं चिह्ना- न्तरं येन तत्तथोक्तं वेषान्तरप्रतिच्छन्नपूर्वरूपमिति यावत्। वने क्वापि विपिने जले चावात्सीत् वसति रम। पक्षे कमलमिति पदं आदौ सश्रीः कः यस्य तथोक्तं प्रकाशमानकवर्णमित्यर्थः। अथ विप्रतीपौ मलौ मकारलकारी यस्य तत्तथोक्तं व्यत्यासित- मकारलकारमित्यर्थः । अत एव कलमत्वं कलमशब्दृत्वं अगातू। श्रित अन्यलिङ्गं लिङ्गान्तरं येन तत्तथोक्तम्। कमलशब्दत्वाव- स्थायां स्थितं कीबत्वं त्यक्त्वा पुल्लिङ्गतां प्राप्तमित्यर्थः । 'कलमो लेखनीचोरशालिकाक्षुरकेषु च' इति। कलम पुंसि मेदिन्यां शाली पाटच्चरेऽपि त््' इति विश्वमो्दनकाशाभ्यां कलमशब्दस्य पुल्लिङ्गतानुशासनादीति भावः। अत्रापि पूर्वोदाहरणवदेव सर्वे द्रष्टव्यम्॥

88 अलक्कारमणिहारे

यथावा- कलयसि कमलविलोचन काश्चन सुतरांह- तिं हिताहितयोः । सर्वसमस्त्वं न कथ दर्वीकर- शेखराद्रिनाथ भवेः॥१५६३॥

हिताहितयो. काञ्चनसुतरांहींत कलयसि। त्वं सर्वसमः कथमिव न भवेः । हितस्य जनस्य सुतरा शोभनतरा अंहतिः विश्राणनं काञ्चनस्य सुवर्णोपलक्षितविभवस्य सुतरांहतिः, तां 'अपसर्जनमंहततिः' इति विश्राणनपर्यायेष्वमर. ।'हन्ति दुरि- तमनया अंहतिः 'हन्तेरंहश्च' इत्यौणादिके अतिप्रत्यये हन्तेरंहा- देश । अहितस्य तु काञ्चन अनिर्वचनीयां सुतरां अतिमात्र- हति हिंसाम्। हन्तेः क्िन्। 'अंहृतिस्त्यागरोगयो' इति हेम- चन्द्रकोशपर्यालोचनायां तु यद्यपि अहितपक्षेऽप्यंहतिशब्दमेवा- दाय अंहति रोगमिति व्याख्यानेऽपि विवक्षितसिद्धिर्भवत्येव। त-

यद्ा पुंवाक्येषु नानार्थकत्वस्य दोषाभावादर्थद्वयमप्यस्तु। शिष्टं स्पष्टम्। अत्र पूर्वार्धवाक्यार्थेन सर्वसमत्वमित्यादयत्तरवाक्यार्थस्य समर्थनम्। इंद हित हितावृत्तितौल्यलक्षणतुल्ययोगितया श्रेषप्र- तिभोन्मीलितया दत्तहस्तमिति ध्येयम्॥। यथावा- एका कुवलयबन्धुर्जगतां बन्धुः परा तु द्दग्य- स्य। अस्मादपि को बन्धुर्नमतां संभाव्यतां दया- सिन्धुः ॥ १५६४॥

काव्यलिङ्गसरः (६२) 89

अत्र पूर्वाधवाक्यार्थेन जगद्वन्धुभूतलाचनद्वितयवत्त्वरूपणोत्त- रार्धगतस्य भगवतश्शरणागतबन्धुतानिर्णयरूावाक्यार्थस्य कैमु- त्येन समर्थनमिति विच्छित्तिविशेष । यथावा- त्वदपाङ्गान्वयभाजस्तदभाजश्वापि भवति पर- भेदः । आद्यो विष्टपभत्स्यादन्त्यः फणिशैलनाथ विष्टरभृत् ॥ १५६५॥ परभेद उत्कृष्टो भेद महान् भेद इत्यर्थः। पकाररफाभ्यां भेद इत्यर्थोऽप्युपस्कार्य। आद्यः त्वदपाङ्गान्वयभाक् विष्टपभृत् भुवनभर्ता लोकपाल इत्यर्थः। अन्त्य तदभाक् विष्टरभृत् परेषां पीठाद्यासनभृत् किंकर इति यावत्। दर्भमुष्टिधारी इत- रथाजनादिकर्तेति यावदिति वा । 'विषरो विटपी दर्भमुष्टिः पीठाद्यमासनम्' इत्यमर। लोकपालान्यकिंकरयमहान् भेद इति भाव । विष्टपभृद्धिष्टरभृच्छद्दयोः पकाररेफाभ्यामेव भेद । अन्य- वर्णानुपूर्व्या उभयत्र तुल्यत्वादिति परभेद इत्युक्तम्। अत्र पूर्वा-

द्वाभ्यां समर्थनं व्यतिरेकगर्भमिति पूर्वेभ्यो वैलक्षण्यम्।। यथावा- दूरेऽपसर तमस्त्वं चक्रधरो मम चकास्ति हृदि नित्यम्। यदि चेष्टसेऽल्पमपि वा तवावशि ष्येत नोत्तमाङ्गमपि॥१५६६॥ हे तम इति तमोगुणाभेदेनाध्यवसितस्य राहोस्संबुद्धि.। अत्र तमसी दूरापसर्पण अनपसर्पणेन यर्ति्किाचिदपि चेष्टसे पूर्ववहुत्त- ALANKARA-III. 12

90 अलङ्कारमणिहारे

माङ्गावशेषणमपि दुर्लभमित्येतौ पूर्वोत्तरवाक्यार्थौ। चक्रधरो मे चकास्ति हृदीति स्वहृदयाधिकरणकराहुशिरश्छेत्तृसुदर्शनायु- धधरभगवत्प्रकाशरूपवाक्यार्थेन मध्यमणिकल्पेन समर्थितावित्ये- केन वाक्यार्थेन वाक्यार्थद्वपसमर्थनं पूर्वे्वो वि्छित्तिशालि।।

मालारूपमपीदं दृश्यते। यथा- त्वां य उदास्ते माधव मदवृत्तिस्स मनुजो- डपि दनुजस्स्यात। नित्यमुपास्ते यस्त्वां दमवृ- त्तिस्स दनुजोऽपि मनुजस्स्यात् ॥ १५६७॥

हे माधव! मदवत्ति मदे गर्वे वृत्तिर्यस्य स तथोक्त। स मनुजोऽपि मानवोऽपि मत्ततया उदासितृत्वाददनुज एव स्यात् आसुरस्वभाव एव भेवन्। पक्षे मनुजशब्द: मकारस्थाने दका- रन्यासे दनुज इति निष्पद्येतेत्यर्थः । यस्तु त्वां नित्यं दमे दान्तत्वे वृत्तिर्यस्य स तथोक्त । दकारस्थाने मकारन्यासे इत्यर्थः। स दनुजोऽपि मनुज दमशीलत्वान्मतुजतुल्य एव भवेत्। पक्षे दनुजशब्दो मनुज इति निष्पद्येतेत्यर्थ। अत्र विवक्षितयोरुदा- सनप्रतिषेधोपासनावश्यकतयो: पूर्ववाक्यार्थयोरुत्तरवाक्यार्थाभ्यां समर्थनमिति मलारूपत्वम्। एवमुत्तरत्रापि यथायथं द्रष्टव्यम्॥

यथावा- आलोकितात्स्वया ये भवन्ति ते लोकपालभृत एव। ते पुनरलोकिता यदि जननि भवेयुः कपा- लभृत एव ॥ १५६८॥

कार्व्यालग्गसर: (६२) 91

अलोकिता अहष्टाः, अविद्यमान लोवर्णो येषां ते अलोका. 'शेषाद्विभाषा' इति कप। अलोका कृता अलोकिता । अन्रापि पूर्ववदेव मालारूपत्वम् ।

यथावा- शममभिवर्धय सततं मम शङ्गामत्र यदि तनोषि त्वम् । कामो भविता वृद्धः क्षेमो मे स्यानतः कथं शौरे ॥ ५५६९॥

हे शौरे! सततं मम शम शान्ति अभिवर्धय। अत्र शान्त्य. भिवर्धनविषये त्वं शङ्कां विशयं तनोषि यदि काम विषयाभि- लाष वृद्ध: अभिवृद्धो भविता। तत अनन्तरं मे क्षेमः संसा- रोत्तारादिकुशलं 'कुशलं क्षेममस्त्रियाम्' इत्यमरः । कथ स्यात् विषयलोलुपतायां न क्थचिद्पि श्रेयस्सुलभमिति भाव। अत्र शं कां इति पद्द्वय 'वा पदान्तस्य' इति शमो मकारस्थानि- कानुस्वारस्य वैकल्पिक: परसवर्णः। शं शमशब्दे शकारं कां काकारं तनोषि चेत् शमशब्द कामशब्दां भवन् वृद्धस्स्यात्। आदयचो वृद्धसक्ञकत्वाद्वृद्धसंज्ञको भवति। 'दद्धिर्यस्याचामादि- स्तदृद्धम्' इति वृद्धसंज्ञाविधानात् ततः शकारस्थाने काकार- न्यासानन्तरं क्षेमः कथ स्यात् काकारन्यासे काम इत्येव शब्द- स्स्यान्न तु क्षेम इतीत्यर्थान्तरमप्यनुसंघयम्। अत्र शमाभिव- धनौदास्यरूपवाक्यार्थेन कामाभिवृद्धिभवनरूपवाक्यार्थस्य तेन च क्षेमभवनसंदेहरूपवाक्यार्थस्य च पूर्वपूर्वेणोत्तरोत्तरस्य सम- र्थनमिति मालारूपत्वम्।।

92 अलक्कारमणिहारे

यथावा- मम चेतना विचेयाकाराऽच्युत यातनामयी भवभयतः । याचेकृतावभीतेः क्व यातना तर्हिं चेतनैव स्यात्सा ॥।१५७०।।

हे अच्युत! मम चेतना बुद्धि भवभयत. संसृतिभीते यात- नामयी प्रचुरतीववेदना सती। प्राचुर्यार्थे मयट्। विचेयाकारा विचेय गवेषणीयः आकार आकृति यस्यास्सा तथोक्ता भवति। संसारोद्वेगजनितवद्नाप्रचुरतया विनष्टप्राया भवतीत्यर्थ। अतः अभीतेः अमयस्य कृतौ करणे विषये याचे। अमयप्रदाने त्वां प्रार्थये इत्यर्थ। तत कि तव सेत्स्यतात्यत्राह-क्केति। तर्हि तदा त्वदभयदानानन्तरमित्यर्थ। यातना पूर्वोक्तवेदना क स्यात् न स्यादेव, ककिंतु सा चेतनैव पूर्वोक्ता बुद्धिरेव स्यात् सत्तां लभेतेत्यर्थः । त्वदभयवितरणानन्तरं मम बुद्धिरस्तीति व्यव- हार्या भवेदिति भावः। पक्षे चेतना चेतनोति शब्दव्यक्ति: विचेयाकारा विभ्रंशितः चे चे इत्याकारकवर्ण. येन स तथोक्त: विचेः याकार यावर्ण यस्यास्सा तथोक्ता विभ्रंशितचेकारा तत्स्थानप्रापितपावर्णा सती यातनामयी 'तत्प्रकृतवचने मयट्' इत्यत्र तदिति योगविभागात्स्वार्थिको मयट् । यातनेति रूपं प्राप्ता भवतीत्यर्थ । अमोते विद्यमानवर्णभ्रंशनतत्स्थान- वर्णान्तरन्यसनाभ्यां शब्दरूपं विपरीतं स्यादिति भयराहि- त्यादिति भाव। याचेक्वताविति समस्त पदम्। यावर्णस्थाने चेवर्णकरणे यातना क। उक्तरीत्या याकारस्थाने चेकारन्यासेन यातनेति शब्दरूप क् स्यात्। तत्स्वरूपस्यैव गतत्वादिति भावः।

काव्यलिङ्गसगः (६२) 93

प्रत्युत सा पूर्वोक्ता चेतनैव चेतनेति शब्दव्यक्तिरेव स्यात्। यातनात्वं प्राप्ता चेतनेति शब्दव्यक्तिश्चेतनेत्येव सत्तां प्रपद्येत। आगन्तुकयाकारस्थाने पुनश्चेकारन्यासादिति भाव । अत्र भव- भययातनामूलकबुद्धिभ्रंशरूपवाक्यार्थेन भगवदभययाचनरूपवा क्यार्थस्य तेन च यातनानिवृत्तिरूपवाक्यार्थस्य तेन च चेत- नास्वास्थ्यरूपवाक्यार्थस्य समर्थनमिति ध्ययम्॥

यथावा- भवदव वल्गसि कियदिव दूरं स्फारं हरे: कृपापूरम्। मयि सृत्वरमतिसत्वरमभिपश्य तदा विनश्यति मदस्ते ॥ १५७१ ॥

अत्र कृपापूरदर्शनेन वाक्यार्थेन मदविनाशवाक्यार्थः तेन भवद्ववल्गनोपसंहाररूपवाक्यार्थस्समर्थितः। अत्र मध्यगतपू- र्ववाक्यार्थहेतुकोत्तरवाक्यार्थेन तत्पूर्ववाक्यार्थसमर्थनम्। पूर्वो- दाहरणेश्यो विशिष्टमिदं मालारूपं रूपकसकीर्ण चेति। पदार्थहेतुक काव्यलिङ्गं यथा- अन्योन्य जयप्रेप्साशृङ्गाशृङ्गिप्रसङ्गिणोरुभयोः। तुन्नः पत्रगगिरिणा कनकगिरिर्मेरुरित्यूचे।१५७२।।

कनकगिरि पन्नगगिरिणा तुन्नस्सन् शृङ्गेण विद्धस्सन्नि- त्यर्थः। कर्मणि निष्ठानत्वं च। अत एव मे मम अरु व्णमअनीति ऊचे उक्तवान्। बरूञ कर्तरि लिट् 'ब्रुवो वाचे' इति वच्या- देश। पक्षे मेरुः सुमेरुरिति ऊचे उच्यते स्म जनैरिति शेष । कर्मणि लिद्। अत्र मेरुरित्यूचे इति वाक्यार्थस्तुन्न इति पदा-

94 अलक्कारमणिहारे

रुक्त्युत्तंभित। यथावा- राजासनहृदयङ्गमवृत्तिरपि त्वयि निरासहृदय इह। जायेत जगदघीश्वर जानङ्गमवृत्तिरेव जन्तु- रहो॥ १५७३॥ राजासनेन राजार्हसिहासनेन राजासने वा हृदयङ्गमा हृद्या वृत्ति: स्थिति यस्य स तथाभूतोऽपि त्वाय विषये निरासे औदास्ये तिरस्कारे वा हृदयं चित्त यस्य स तथोक्तः। हे जगदधीश्वर! जन्तु जनङ्गमः अन्त्यजः तस्येयं जानङ्गमी वृत्तिः जीविका यस्थ स एव मविता। त्वदुदासिता महाराजोऽपि 'यो विष्णुं सततं द्वेष्टि तं विद्यादन्त्यरेतसम्' इत्युक्तरीत्या चण्डालवृत्तिरेव भवे- दित्यर्थः । जनङ्गम इत्यत्र 'गमश्च' इति सूत्रेण संज्ञायां खच्प्र- त्यय 'अरुर्द्वषद्जन्तस्य' इति मुम्। 'चण्डालप्नुवमातङ्गदिषा- कीर्तिजनङ्गमाः' इत्यमर। जनाद्रच्छाते दूरमणसर्पतीति जन- ङ्रम इति विग्रदः। तस्येयं जानङ्गमी अण्णन्तलक्षणडीष् तादशी वृत्तिर्यस्य। पुंवन्भावः । पक्षे राजासनहृदय दमवृत्तिशब्द: निगताः रासहृदय इत्याकारका वर्णा. यस्य स तथोक्त। अत एव जान- ङ्मवृत्तिरित्याकार कवर्णानामेव पारिशेष्याज्जानङ्गमवृत्तिरिति नि- उ्पद्यत इत्यर्थः । अत्र राजासनहृद्यक्कमस्थापि जानङ्गमवृत्तिता- वाप्तिरूपवाक्यार्थ त्वयि निरासहृदय इति पदााभ्यां समर्थित.। चमत्कारविशेषस्तु व्यक्त एव।। यथावा- तव सुतराम्बरहिततां स्ववर्णतोSम्बानुविन्दती

काव्यलिन्सर (६२) 95

कबरी। मधुरिपुहत्पद्माकरविलोडने बत करी भवति ॥ १५७४ ॥

हे अम्ब! सुतरा अतिमात्रशोभना तव कबरी स्ववर्णतः स्वकीयश्यामलिम्ना। सार्वविभक्तिकस्तसिः । अम्बराय व्योस्ने हिततां मित्रतां अनुविन्दती सती व्योमतुलनां प्राप्तवती सती। मधुरिपुहदेव पन्माकर: पम्मानामावासभूतस्तटाक: तस्य विलो- डने विक्षोभणे करी भवति गजस्संपद्यते। ततुल्यो भवाते पटूभवतीति यावत्। पक्षे कबरी कबरोति शब्दव्यक्ति: सुतरां अतिमात्रं स्ववर्णत. स्वस्मिन्विद्यमानेषु वर्णेषु पूर्ववत्सार्वविभक्ति- कस्तसि। वरहिततां ववर्णविधुरतां अनुविन्दती सती करी भवति कबरीशब्द्ो बवर्णराहित्ये करीति निष्पद्यत इत्यर्थः । अत्र कबर्याः करीभवनमघटमानं सुतराम्बरहिततामि त्याद्यनके पदार्थैस्समर्थ्यते। इदं च श्ेषपरंपरितरूपकाश्यां परिपोषितमितति द्रष्टव्यम्॥। यथावा- ननु दुग्धसागरः प्राक्कौर्मे रूपेऽगमथनतो भग- वन्। समतानि दुग्धसारो भवता कौस्तुभरमे समाददता॥ १५७५ ॥ हे भगवन्! अगमथनतः अगेन मन्दरेण मथनं 'साधनं कृता' इति समासः। तस्मात् अगमथनत अगमथनं कृत्वेति ल्यब्लोपे कर्मणि पश्चम्यास्तसिः। कौस्तुम रमा लक्ष्मीश्चेत्येत्ते समाददता स्वीकुर्वता 'लक्षणहेत्वो' इति सौत्रनिर्देशेन

96 अलक्कारम णिहारे

भवता दुग्धसागर. दुग्धसार: दुग्धः विरेचितः सार स्थिरांशः यस्य स तथोक्त समतानि। सारतमश्रीकौस्तुभादानेन दुग्ध· सागरस्याखिलस्सारोऽपि दुग्ध इति भावः। पक्षे दुग्धसा- गरशब्द: रूपेगमथनत इत्यत्र गथनत इति छेदे गस्य गकारस्य मथनथ विलोपनादिति यावत् दुग्धसार दुग्धसारशब्द सम- तानि। गकारोत्सारणेन तथा निष्पादित इत्यर्थोऽपि चमत्कारी। अत्रापि अगमथनपूर्वककौस्तुभरमासमादानरूपैर्बहुभिः पदार्थैः दुग्धसागरस्याप्रसिद्धं दुग्धसारत्वं समर्थ्यते॥ यथावा- सूर्यकरः क्वचनार्यो भूत्वाऽनुकसङ्गमम्ब जह- दासीत्। अपरित्यक्ताद्योत्तमवर्णस्सूरीभवंस्त्वद- द्विरुचिः ।।१५७६ ।। हे अम्ब' सूर्यकर: भानुकिरणः क्वचन आर्य. कुलीन न्याय्य साघुर्वा भूत्वा 'गौर्यामार्या त्रिषु त्वेष कुलीनन्याय्यसाघुषु' इति रतमाला। अनुकानां कामुकानां अनुकामयत इत्यर्थे 'अनुकाभिक' इत्यादिना अनोः कन्निपात्यते 'कमुके कामिता- डनुक' इत्यमर। विषयरसलालसानामिति यायत्। सङ्ं संबन्धं जहत् त्यजन् 'नाभ्यस्तात्' इति नुश्निषेध। अपरित्यक्त आद्य प्रथमभव अत एव उत्तम श्रेष्ठ वर्णो यस्य स तथोक्त: अनुपोक्षतब्राह्मणवर्णः आभ्यां प्रतिकूलवर्जनानुकूलावर्जन दर्रिते। ब्राह्मणवर्णोचिताचारशील इति यावत्। यद्वा क्वचनार्य इत्यत्र कचन अर्यइति छेदः । अर्य वैश्यो भूत्वा 'अर्यस्स्वामिवैश्ययो' इति निपातनात्साधुः 'स्यादर्यस्स्वामिवैश्ययोः' इत्यमरः। अनु-

काव्यलिङ्गसरः (६२) 97

कसङ्गति जहत् उक्त पवार्थ। अपरित्यक्ताद्योत्तमवर्ण अपरित्यक्तौ अनुसृताविति यावत्। तादशौ आद्यौ स्वापेक्षया पूर्वौ उत्तमौ स्वस्माद्वरिष्ठौ वर्णो ब्रह्मक्षत्रवर्णी येन स तथोक्त । ब्रह्मक्षत्र- वर्णमानयितेति यावत्। अत एव सूरीभवन् असूरिस्सूरिस्संप- दयमानो भवन् ब्रह्मविद्भवन् त्वदङ्गी रुचिरभिरतिर्यस्य स तथोक्त: आसीत्। पक्षे सूर्यकरशब्दः क्वचन अर्य. अविद्यमानर्यवर्ण. भूत्वा अनुकसङ्गं अनु अनन्तरविद्यमानस्य कस्य कवर्णस्य सङ्ग जहत् र्यक इति वर्णसमुदयं त्यजन्नित्यर्थ। अपरित्यक्तौ आद्यः प्राथमिक उत्तम. अन्तिमश्च आद्योत्तमी वर्णो सूर इत्याकारकौ वर्णो येन स तथोक्त 'उत्तमौ प्रवरान्तिमौ 'इति रत्नमाला। 'उत्तमं च नैदाघम्' इत्यादयः प्रयोगाश्च। अत एव सूरीभवन् असूरसूर- स्संपद्यमानो भवन् सूर्यकरशब्दः र्यकवर्णत्यागे सूर इति निष्पन्र इत्यर्थ । त्वदङ्ग: रुचिरिव रुचिर्यस्य स तथोक्त इति वस्तु- स्थिति। शब्दार्थयोस्तादात्म्येन सूरशब्दस्य श्रीचरणतुल्यत्वमित्य- वधेयम्। अग्र सूर्यकरस्य सूरभिवनमप्रसिद्धतया समर्थनसापे- क्षमनेकपूर्वपदार्थसमर्थितम्। श्लेपमूलामेदातिशयोक्त्युत्तम्भित- त्वादिकश्चमत्कारस्तु व्यक्त एव॥। यथावा- स्वर्ण स्वस्मादुत्तमवर्ण श्रीदेहमधमवर्ण स्वं च। अवयत्तमुत्तमर्ण विदधत्स्वस्याधमर्णमभ्षवत्स- र्णम् ॥ १५७७॥

स्वर्ण कनकं कर्तृ। श्रियो देहं दिव्यविग्रहं स्वस्मात् उत्त- मधर्ण स्वं च आत्मानं च अधमवर्ण निकृष्टवर्ण अवयत् जान- ALANKARA-III. 13

98 अलङ्काग्मणिहारे

रसत्। अवपूर्वादिणश्शतरि 'इणो यण्' इति यणादेश.। तं श्रीदि- व्यदेहं स्वस्य आत्मनः उत्तमर्ण वर्णरूपऋणप्रयोक्तारं विदधत् तन्वत्सत् 'लक्षणहेववे'' इति शता। उत्तमर्णकरणेन हेतुने- त्यर्थः। अधमर्ण वर्गरूपऋणग्राहकं अत एव सर्ण ऋणसहित- मेवाभूत्। न तु त्वत्प्रत्यर्पणक्षममिति भावः। स्वर्गमिति नाम्ना स्वत एव ऋणवत्त्वं च प्रतीयते॥ पक्षे-स्वर्णमिति पदं कर्तृ उत्तमवर्णमिति पदं अवयत् अवि- दयमानवकारं कुर्वत् उत्तमर्णमिति कुर्वत्। अधमवर्णमिति पद तथा कुर्वत् अधमर्ण आत्मानं स्वर्णमिति पदं तथा कुर्वत् सर्ण नाभूदित्यर्थान्तरं चमत्कारमतिशाययति। अत्र स्वर्णस्याधमर्ण- त्वादिकमलैककिकतया समर्थनापक्षं स्वस्मावुत्तमवर्णमित्यादिप- दार्थस्समर्थ्यते। तञ्च लक्ष्मीदिव्यविग्रहस्वर्णयोरुत्तमर्णत्वाघमर्ण- त्वासबन्धेऽपि तत्संबन्धवर्णनरूपातशयोक्तिप्सादसमासादित- साम्राज्यमिति ध्येयम्। 'उत्तमर्णाधमणौं द्वौ प्रयोक्तृग्राहकी क्रमात्' इत्यमरः॥

यथावा- त्वद्वचनसुधाहरणात्स्वाद्यस्समजनि सुधाकरो भत्वा। स्वाद्यः कर्थन्वितरधा सोडयं स्यात्कुमु- दबान्धवो वान्तः ॥ १५७८।। हे भगवन्निति प्रकरणाल्लभ्यते। कुमुदवान्धवः चन्द्रमाः त्वद्वचनसुधायाः हरणात् अपहारादेव सुधाकर: सुधायाः आकर स्थानं भूत्वा। पक्षे सुधाकर अमृतकिरण इत्यर्थ.। स्वाद्यः आस्वादनीयः सुकारः आद्यवर्णो यस्य स तथोक्त इति तत्त्वम्।

काव्यलिङ्गसर. (६२)

शब्दार्थयोस्तादात्म्यं न विस्मर्तव्यम्। समजनि अजारयत इत- रधा प्रकारान्तरेण उक्तवैपरीत्येनेत्यर्थः। वान्तः वमनकर्मीभूतः ऊद्धीर्ण इत्यर्थ। सोऽयं कुमुदबान्धव चन्द्रमा: पक्षे कुमुदबा- न्धवशब्द्श्च तस्यान्ते वकारश्रवणात् वान्तत्वं बोध्यम्। कथं स्वाद्यस्स्यात्। वान्तस्य वस्तुन कथमितरैरास्वाद्यत्वं स्यात् अन्तरा त्वद्वचनसुधाहरणहेतुकसुधाकरत्वप्राप्तिमिति भाव:। पक्षे कुमुदबान्धवशब्दस्य वान्तत्वं संभवेत् न तु स्वाद्यत्वं, तस्य काद्यत्वादिति भाव। अत्र वान्तस्य कुमुदबान्धवस्य स्वाद्यत्वा- न्यधानुपपश्या भगवद्वचनसुधाहरणहेतुकसुधाकरत्वं कल्प्यत इति वक्यमाणार्थापत्तिरूपप्रमाणालकारो महावाक्यार्थ। तत्रा- वान्तरवाक्यार्थद्वय चन्द्रमसस्स्वाद्यत्वसमर्थने भगवदचनसुधा- हरणहेतुकसुधाकरत्वं स्वाद्यत्वाक्षेपसमर्थने वान्तत्वं चेति पदाथौं हेतू इति काव्यलिङ्गद्वयरूपमिति विशेष। श्रषोत्तम्भितत्वेन चमत्कृतिविशेष पूर्ववदेव। वस्तुतस्त्विदमर्थापत्तेरेव प्राधान्या- त्तदुदाहरणतार्हमवेति युक्तम्॥। यथावा- त्वद्वर्णोत्कर्षेप्सं साध्वस्तमथापि तत्र सङ्गमि- तम्। कासारजमखिलेश्वरि कासरजं को नु वा न जानीयात्॥ १५७९ ॥ हे अखिलेश्वरि! कासारजं सरसिजं त्वद्वणादपि उत्कर्षे ईप्सा अप्तुमिच्छा यस्य तत्तथोक्तन्। तव वर्णोत्कर्षे ईप्सा- म्येति तथोक वा। जत छा उन्ड पथा तथा अरू ( निरस्तं पक्षे कासा जमत षद साध्वस्तं व्वरतसावर्णमित्र्थः। अथापि एवमपि तत्र त्वद्वर्णोत्कर्षेप्सायां सङ्गं अभिषङ्गं इतं प्राप्तं

100 अलङ्कारमणिहारे

इण: कर्तरि कः। तत्र ध्वस्तस्य साकारस्य स्थाने साधु यथा तथा सं हस्वसकारं गमितं प्रापितं कासरजं महिषजातं कास- रजशब्दं च कानु वा न जानीयात्। अदौ दुर्लभवस्तुविशेषप्रं- पसया प्रवृत्तस्सम्यक्पराहतश्च सन् महिषतुल्यमतिर्न चेत्कोवा तदर्थ पुनः प्रवर्तेतेति भावः। अत्र कासारजस्य कासरजत्वम- लौकिकतया समर्थनसापक्षमनेकैः पूर्वपदार्थैस्समर्थयते। चमत्का- रान्तंर तु स्फुटमेव॥।

यथावा- संख्यावतां कुलं त्वय्यनुरक्त स्वान्तरे शमुप- यातम्। निश्श्रेयससाम्राज्यं साधयितुं कुशल- मेव भवति हरे॥ १५८० ॥

संख्यावतां विदुषां कुलं वृन्दं त्वयि अनुरक्तं अत एव स्वान्तरे निजचित्ते शं सुखं आनन्दं उपयातं सत् निश्रेयस- साम्राज्यं साधयितुं कुशलमेय भवति। पक्षे कुलमिति पंद स्वान्तरे वर्णद्वयात्मकस्य स्वस्य मध्ये शं शकारं उपयातं सत् कुशलमित्येव निष्पद्यत इत्यर्थः । अत्र सख्यावत्कुलस्य निशश्रेय- ससाम्राज्यसाधनकुशलत्वं त्वय्यनुरक्तमित्यादिपदार्थहेतुकम्।

यथावा-

हृद्रयम् । अरिगणशरकिणदन्तुरमत्यन्तं मयि कठोरमित्युचितम्॥१५८१ ॥

काव्यलिङ्गसरः (६२) 101

अत्र श्रीनिवासहृदयकठारत्वं प्रस्तरवरेत्यादि-अरिगणेत्यादि- पदार्थाभ्यां समर्थितम्।। यथावा ममैव श्रीहयवदनस्तुतौ- अमृतकरे वससि हरे क्षीररुचिस्त्वं निसर्गतो मधुरः। तव सैन्वव इति वादो भविता कण्ठोप- रीत्युचितमेव ॥ १५८२ ॥। हे हरे ! श्रीहियवदन! अमृतकरे सुधाविधायके पीयूषकिरणे इति तु तत्वम्। वससि। अनेनागन्तुकं माधुयमुक्तम्। निसर्गतः स्वभावत एव मधुरः मधुररसविशिष्टः जगतां प्रिय इति तु तत्त्वम्। 'स्वादुप्रियौ तु मधुरौ' इत्यमर । अत एव क्षीरस्य दुग्धस्य रुचि: स्वादिमेव रुचि स्वादिमा यस्य स तथोक्त। तव ईदशस्य सैन्धव लवणमिति वाद: उ्तिः कण्ठोपरि कण्ठादूर्ध्व प्रतृत्तः अहृदय एव। न तु हृदयपूर्वक इत्युचितमेव। अतिमात्रमधुरस्य लवणमिति कथनं कथं मन पूर्वकं मतािनि भाव । परमार्थतस्तु- सैन्धव अश्व इति वाद कण्ठादुपरि तव हयास्यत्वादिति भावः। 'सैन्धवो लवणे न स्त्री हये ना सिन्धुजे त्रिषु' इति रत्नमाला। अत्र अमृतकरे वससिति वाक्यार्थेन क्षीररुचि: निसर्गतो मधुर इति पदार्याभ्या च सेम्वयतावादस्य कण्ठा- दुपरि प्रवृतत्वौचित्यरूपस्य समर्थनमिति विशेषः॥ क्कचित्वदार्थवाक्यार्थी परस्परसापेक्षी हेतुभावं भजतः।यथा- तज्जयतु कनकमकटं यज्जगदीशो विभर्ति शिरसैव। कनकगिरिणाऽस्य तुलना सकलसुरै- रप्यधःकृतेन कथम् ॥ १५८३॥

102 अलक्कारमणिहारे

अत्र कनकगिरेभर्गवत्किरीटसाटश्याभावे यज्जगदीशो बिभर्ति शिरसैवेति वाक्यार्थः सकलसुरैरप्यधःकृतेनेति पदार्थश्चेत्युभयं संभूय हेतुतामक्चते। ननु सकलसुरैरप्यध कृतेनेति पदार्थ. कनक. गिरिनिष्ठत्वेन तत्निष्ठे भगवत्किरीटसादृश्याभावे हेतुभावं भजतां, यज्जगदीशो बिभर्तीति वाक्यार्थस्तु तदवृत्तितया कथं नाम तत्र हेतूभवितुमर्हतीतिचेत् साध्यकिरीटसादृश्याभावानुप्रविष्टकिरीट- गततयोपनिबध्यमानो वाक्यार्थस्तथाविधरकिरीटघटितसाम्याभाव- प्रायोजकतया हेतुरित्युभयं संभूय हेतुतां भजत इति गृहाण। यथावा- निर्विद्येहमविद्ये विद्येत मया न ते सुखल- वोडपि। विजहीहि मामकिंचनमकिंचनजनाश्रयं श्रितं कंचित् ॥ १५८४॥

निर्विद्ये निर्विण्णोऽस्मि। अकिंचनजनानां दरिद्राणं उपाया न्तरविधुराणां च आश्रयं कंचित्पुरुषं भगवन्तमिति वस्तुस्थिति अत्राविद्याया स्वपरित्यागे पूर्वार्धवाक्यार्थः, अकिंचनजनेत्या- दिपदार्थश्चेत्युभयं हेतु। वाक्यार्थपदार्थयोस्सापेक्षताविरहेऽपि हेतुत्वमिति पूर्वस्मादविशेषः। समासोक्तिसंकीर्ण चेदमित्यपरो- 5पि विशेष:॥ यथावा- वितरति बहुप्रसादो विपुलां विनताय संपद भगवान्। ननु कथमिव नित्यश्रीरसान्वितोऽयं बहुप्रदो न स्यात् ॥ १५८५॥

काव्यलन्नसरः (६२) 103

भगवान् बहुप्रसादस्सन् विनताय विपुलां संपदं वितरति। नित्यश्री. अयं रसान्वित अनुग्रहान्वितश्चेत् कथमिव बहुप्रदो न स्यात् श्रीसमृद्धिमत्वे अनुग्रहशालित्वे च विनताय बहु- प्रदानं नाश्चर्यमिति भावः। पक्षे बहुप्रसादशब्द: नित्यश्री. असा- न्वित इति छेद.। असान्वितः सा इत्याकारकवर्णहीनश्चेत् बहुप्रद इत्येव श्रयत इत्यर्थ। अत्र विनतोद्देश्यकविपुलसंपत्प्रदानरूप- वाक्यार्थो बहुप्रसाद इति पदार्थेन ननुकथमिवेत्युत्तरवाक्या- र्थेन च समर्थ्यत इति विशेष । उत्तरवाक्यार्थेऽि नित्यश्रीः रसान्वित इति पदार्थाभ्यां बहुप्रदृत्वं समर्थ्यत इत्यपरोऽपि विशेष। चमत्कृतिविशेषस्तु स्फुट एव ॥। कैचित्समर्थनीयार्थसमथनार्थे वाक्यार्थे पदार्थो हेतुः। यथा- विषयचलः प्रागधुना त्वद्गुणविवशस्तवेश न स्मर्ता। आनन्दनिमग्रोऽग्रेऽप्यागस्करणं त्रिरस्य सह्यमिदम् ॥ १५८६॥ अत्र त्रिरागस्करणं समर्थनीयम्, अस्फुटहेतुकत्वात्। तत्स- मर्थन च भगवद्विस्मरणरूपैवाक्यार्थर्निबद्धम्। तत्र प्रतिवाक्यार्थ विषयचलत्वादयस्त्रयो हेतवः पदार्थरूपा। तवेयत्र 'अधीगर्थ' इत्यादिना षष्ठी। न स्मर्तेत्यत्र अयमिति अहमिति वा सह्य- मित्यत्र त्वयेति चाध्याह्ार:।। यथावा- प्राह्लादिमबभ्नास्त्वं मुग्धोSतितराममूमुचः क-

104 अलक्कारमणहारे

ङ्रम। स्वातंत्रयदौर्ललित्यं सोढा कोऽच्युत तवे- श्वरस्यापि॥ १५८७॥ हे अच्युत! अतितरां मुग्ध मूढ: सौम्यश्च त्वं 'मुग्धस्सौम्ये नवे मूढे' इति रत्नमाला। प्राह्लादिं प्रह्लादगोत्रापत्यं बलिं अबध्ाः वरुणपाशैरिति शेष। प्राह्मादिमित्यनेन अतिमात्रान्तरङ्गता द्योत्यते कङ्क जटायु अमूमुचः अमोचय मुक्तभवबन्धमकरोः।कड्कमित्यनेन तिर्यक्तया अतिवेलोदासीनता द्योत्यते। किंच कमपि कमपीत्य- ज्ञातशीालमतिबहिरङ्गमित्यर्थोऽपि व्यज्यते। अत्र भगवत स्वात- तचदैौर्ललित्यं समर्थनसापेक्षं, अव्यक्तहेतुकत्वात्। तत्समर्थनं

क्रियते। तत्र प्रतिवाक्यार्थ मुग्ध इति पदार्थो हेतु॥ यथावा- भव्यगुणायत्तोSविदमीश्वरमात्मानमेव पूर्वम- हम। न्यस्तभरोऽपि तथैवेत्यच्युत मन्तुद्वय क्ष- मेथा मे ॥१५८८॥

पूर्व भरन्यसनात्प्राक् अहं भव्या. भवे साधव 'तत्र साधु इति यत्। संसारीपयिका इति यावत्। ये गुणाः रजःप्रभृतयः तेषु आयत्तः अधीनः । यद्वा भवी अगुणायत्त इति छेद्: भवी संसारी अहं अगुणायत्तः अगुणा अप्रशस्तगुणा मात्स- र्यादय नञत्राप्राशस्त्ये। यद्वा भगवत्कटाक्षलाभौपयिकशान्त्या. दिगुणा तेषामनधीनस्सन्नित्यर्थ। आत्मानं मामेव ईश्वरं त्वां अविदं अहमेव ब्रह्मेति स्वस्वरूपादभिन्नमविदम्। यद्ा 'ईश्वरो-

काव्यलिङ्गमरः (६२) 105

डहमहं भोगी' इत्युक्तरात्या स्वतन्त्रात्मभ्रमवानस्मीत्यर्थ.।न्यस्त भरोऽपि त्वाय समर्पितात्मात्मीयरक्षाभरोऽपि तथैवाविदम। भव्य- गुणायत्त. आत्मानमेवेश्वरमशासिषमित्यर्थ। इति एवंप्रकारं भरार्पणपूर्वोत्तरकालकृतं मे मम मन्तुद्वयं अपराधयुग्मं क्षमेथा । वास्तवार्थस्तु-भरन्यसनोत्तरं भव्या: कल्याणा: ये गुणा: सौशी- ल्यादयस्तावका शान्त्यादयो मामकाश्च तेष्वायत्तस्सन् आत्मा- नमेव ईश्वरमविदं परमात्मानं त्वामेव शेषिणमशासिषम्। यद्ा आत्मानं प्रत्यगात्मशरीरकं ईश्वरमविदम्। ईश्वरशरीरभूतमा- त्मानमविदमिति भावः। अनेन स्वतन्त्रात्मभ्रमो निवर्त्यत। अत्र तावदपराधद्वयं समर्थनीयमस्फुटहेतुकत्वात्। तत्समर्थनं व भरार्पणपूर्वापरकालयोरैकरुप्येण श्ेषमूलकेन यत् आत्मन ईश्वरत्ववेदनं तद्रूपाभ्यां वाक्यार्थाभ्यां क्रियते। अत्र वाक्यद्वयेऽपि भव्यगुणायत्त इत्येष उक्तरीत्या एकपदार्थोऽनेकपदार्थो वा हेतुः श्रेपभित्तिकामेदाध्यवसायानुप्राणितत्वं पूर्वता विशेष ।। क्वचित्समर्थनीययोरन्योन्यमविरुद्धयोरुभयो: क्रमादुभौ हेतु- भावं भजेते। यथा- यस्य रमां दयिततमां तनयं प्रतिलोमतद- भिघावाच्यम्। आहुस्तस्य तवाच्युत विभवं रूपं च को गदितुमीष्टाम् ॥ १५८९ ॥

प्रतिलोमा व्यत्यस्ता तस्या: रमाया अभिधा आख्या तस्याः वाच्यं अभिधेयं मारमित्यर्थ। अत्र भगवाद्विभवरूपयोर्निरतिश- ALANKARA-III. 14

106 अलक्ारमणिहारे

यत्व यस्य रमां दयिततमां तनयं प्रतिलोमतत्पदार्थ चेत्युभौ हेतुतया निबद्दौ।। क्वचित्परस्परविरुद्धयोर्द्वयो: क्रमादुमौ हेतुभावमश्नवाते।

यथावा- श्रुतनक्राक्रान्तद्विपदीननिनादो हरे भवानथ च। प्रविमृष्टतदैकान्त्यः खेदं मोदं च युगपद- गातू ॥१५१०॥

हरे! इति संबोधनं गजेन्द्रमोक्षार्थगृहीतावतारत्वज्ञापनाय। ऐकान्त्यं भगवल्येकस्मिन्नेव अना शरण्यत्वेन निश्चयो यस्य स एकान्तः तस्य भावः पेकान्त्यं, एकश्ासावन्तश्च एकान्तः सोऽस्यास्तीत्येकान्ती तस्य भाव इति वा। तन् प्रविमृष्ठं सम्य- ग्विचारितं येन स तथोक्तः। अत्र भगवत युगपत्खेदमोदयोः परस्परविरुद्धयो क्रमात् नक्राक्रान्तगजेन्द्रार्तनिनादश्रवणं तदी- यैकान्त्यविमर्शनं चेत्युभौ पदार्थौं हेतुतया निबद्धौ।। क्वचित्परस्परविरुद्धयोरुमयोस्समर्थनीययोरेक एव हेतुः। यथावा- आकाड्ितावलोकं लोकाधीशं चिराद्विलोकि- क्ष तवान्। निर्वेदं खर्वेतरमविन्दमप्यहममन्दमान- न्दम् ॥ १५९१ ॥

अपेक्षितदर्शनं सर्वलोकेश्वरं श्रीनिवासं चिराय पश्यतो मम इयन्तमपि समयं वृथैव ईदृशदिव्यमङ्गळविग्रहनिर्वर्णनं नाघटतेति

काव्यलिज्गसरः (६२) 107

निर्वेद: तल्लाभेनानन्द। अत्र निर्वेदानन्दयोर्द्वयोविरुद्धयोर्भगव- द्विलोकनमेकमेव हेतुः॥

अत्र दरक्षिता :- ननु साभिप्रायपदार्थवाक्यार्थविन्यसनरूपा- त्परिकरादस्य काव्यलिङ्गस्य को भेद इतिचेत् श्रूयताम्। परिकर

काव्यलिङ्गे तु पदार्थवाक्यार्थावेव हेतुनावं भजत इति भेद। तथाहि 'सुधांशुकलितोत्तंस' इत्यादौ विशेषणवलात्प्रतीयमानस्य तापनिवारकामृतकिरणसव्निधानस्य तापहरणरूपवाच्योपस्कार- कता, न तु पदार्थवाक्यार्थयोस्तत्रोपस्कारकता। अतस्तत्र काव्यलिङ्गासंभवात्परिकर एव युक्तः । काव्यलिक्गे तु पदार्थ- वाक्यार्थयोरेव हेतुत्वं न तु प्रतीयमानार्थापेक्षा। 'सुखालोकोच्छे- दिनि। अग्रेऽप्यनतिमान्' इत्यादिपदार्थवाक्यार्थहेतुकका्यलिङ्गो- दाहरणे च सुखालोकोच्छेदित्वोत्तरकाला नमनरूपाभ्यां पदार्थवा- क्यार्थाभ्यामेव प्रतीयमानार्थनैरपेक्ष्येण वाच्यार्थस्य समर्थनादु- भयोर्विविक्तविषयतया भेद इति बढन्ति। एवं प्राचामनुराधेन काव्यलिङ्गं प्रदशितम्॥

रसगङ्गाधरकारस्तु-"अनुमितिकरणत्वेन सामान्यविशेष- भावाभ्यां चानालिङ्गितः प्ररुतारथोपपादकत्वेन विवक्षितोऽर्थः का- व्यलिङ्गम्। उपपादकत्वं च तन्निश्चयजनकज्ञानविषयत्वम्। अनु- मानार्थान्तरन्यासयोर्वारणायानालिङ्गितान्तम्। उपमादिवारणाय उपपादकत्वेनेत्यन्तम्। पश्चम्यादिशब्द्प्रतिपाद्वितहेतुताकस्य हे- तोरेव वारणायोपपादकत्वेन विवक्षित इति। न तु शब्दात्तेन रूपेण बोधित इत्येतदर्थफलकम्। तेन 'भयानकत्वात्परिवर्ज- नीयो दयाश्रयत्वादसि देव संव्यः, इत्यादौ नायमलकारः।

108 अलङ्कारमणिह्वारे

गम्यमानहेतुताकस्यैव हेतोरुसुन्दरत्वेनालकारिकैः काव्यलिङ्ग- ताया अभ्युपगमात्। तञ्च सुबन्ततिङन्तार्थत्वाभ्यां तावा्विवि- धम्। आदयमपि शब्दान्तरार्थविशेषितशरीरं शुद्धैकसुबन्तरूपं चेति द्वेधा। अत्राप्याद्यं साक्षात्परंपरया वा वाक्यार्थविशेषितं सुबन्तार्थमात्रविशेषितं चेति द्विभेदम्। तिङन्तार्थभूतमपि साक्षा- त्परंपरया वा वाक्यार्थविशेषितं सुबन्तार्थमात्रविशेषितं चेति दिप्- कारम्। शुद्धभेदस्तु तिङन्तार्थस्य न संभवति। क्रियाया कार- कविशेषितत्वावश््यंभावात् " इत्याह। तत्प्रकारेणोदाहरणानि-

अञ्जलिमात्रचिकीर्षोस्त्वं जगदधिकां श्रियं ददद्गगवन्। जानन्नालं तदिदं वदान्यमूर्धन्य इति नुतौ त्रपसे॥ १५९२ ॥ अत्र ह्यनितरसाधारणत्वेन वर्णिताया भगवतश्रीनिवासस्य वदान्यमूर्धन्यताप्रयोज्यलजाया आपाततोऽघटमानाया उपपाद- नाय अञ्जलिचिकीर्षुमुक्त्यैश्वर्यदानसमानाधिकरण पर्याप्त्यभा- वस्सुबन्तमात्रार्थविशेषितात्मा सुबन्तार्थों हेतुत्वेनोपनिबद्ध ।। ननु 'लक्षणहेत्वोः' इति सूत्रविहितशत्रन्तेन जानन्नित्यनेन साक्षाद्वेतोरभिधानात्कथंकारं काव्यलिङ्गम्। ताटशहेतुवाचकप- देन ह्ेतोरभिधाने तदनवतारस्य सर्वालकारिकसंप्रतिपन्नत्वादिति चेन्मैवम। तद्विहितश्शता न हेतुवाचक येनैवं शङ्कयेत। किंतु तद्योतकः। तथाच तत्सूत्रशेखरग्रन्थः । 'इह लक्षणादि द्योत्यं शत्राद्यर्थस्तु कर्त्रादिरेव' इति। एवं शानजन्तहेतुस्थलेऽपि बोष्यम्। अतएव 'यदा पुनः पदार्थस्थ हेतुत्वं तदा यदि तृतीयान्तं पञ्चम्थन्यं वा पदसुपादीयते तदा हेतुमात्रं नालंकार, यदा तु

काव्यलिङ्गसर (६२) 109

विशेषणद्वारा कारणोपनिबन्धः तदा गदार्थवृत्ति काव्यंलिङ्रम्' इत्येकावळोकारेण तृतीयापश्चमीविभक्त्यन्तयोरेवेडशस्थले द्वेतु- त्वमसुन्दरमिति कण्ठत एव वर्णितम्। अतएव रसगङ्गाधरका- रस्य 'इमं तं मामम्ब त्वमथ करुणाक्रान्तहृद्ये पुनाना- सर्वेषामघमथनदर्प दलयसि' इति काव्यलिग्गोदाहरणं दर्शयत पवित्रीकरणस्यान्याघदर्पदलनसम र्थकतोक्तिस्सगच्छते। अस्य चायमभिप्रायः - हेतोइशाब्दतायामेव न काव्यलिङ्गावतार 'लक्ष- णहेत्वोः' इति विहितशतृशानजन्तस्थले हेतुहेतुमन्भावस्य संस- गतया तृतोयापञ्चम्यन्तस्थल इव हेतोर्न शाब्दत्वमिति। यद्यपि पुनानेत्यत्र ताच्छील्यार्थे शक्त्यर्थे वा चानशा निर्वाहस्सुकर तस्याहेत्वर्थकत्वात्। तथाऽपि 'नमन्मुक्तस्संप्रीत' इत्यादौ हेत्व- र्थविहितशत्रन्तस्य नमन्नित्यादिपदस्य मुक्तत्वं प्रति हेतुत्वव- णनात् शतुर्हेतुत्वमशाब्द्मित्येवावसेयम्। न हि चानश इवास्य शतुस्ताच्छील्यादयर्थकत्वेनान्यधासिद्धिश्शक्या कर्तु, तादृशानु- शासनादर्शनात्। एवमुदाहतसूत्रविहित शानजन्तस्थलेऽपि द्रष्ट- व्यमित्यन्यत्र विस्तर. ॥ यथावा-

म्। तद्वारयन् हदी हरे दीनेषु भवेः कर्थ नु मृदुहृदयः ॥ १५९३॥ अत्र वुर्घटस्य भगवतो मृदुहृदयताभावस्योपपादनाय उद्- धिसुताकुचयुगापादानककठोरताध्ययनसमानाधिकरणस्तसृदय- धारणरूपस्सुबन्तमात्रार्थविशोषितस्सुबन्तार्थों हेतुतयापात्तः। अ- धायन् धारयन्नित्यत्र 'इड्धार्योश्शत्रकृच्छिणि इत्यकृच्छार्थे शता॥

110 अलक्कारमणिहारे

यथावा- अपि नाथ ब्रह्माण्डान्यघिजठरं धारयत्रखिन्न- स्त्वम्। न्यस्तो मयाऽवनभरः कियानपि स्या- नतो नु बिभिया: किम् ॥५५९४॥ कियानपि स्यात् अल्पीयान्वा भवेन्महीयान्वा। अत्रानन्य- सामान्यतया प्रतिपादितस्य भगवत आत्मरक्षाभरवहनभयाभाव- रूपोत्कर्षस्यापाततो घटमानस्योपपादनायानन्तकोटिव्रझ्माण्डाक्केश- धारणसमानाधिकरण खेदाभावस्सुबन्तमात्रार्थविशेषितस्सुबन्ता- र्थों हेतुतयोपनिबद्धः। धारयन्नित्यत्र पूर्ववदेवाकृछार्थे शता। इमानि त्रीण्यप्युदाहरणानि तुल्यानि॥ यस्य स्मरणायापि त्रस्यन्ति चतुर्मुखादयो लेखाः। तहह्म हृदि निबभ्नन्नलज्जयत्कोऽपि तान- सुरडिम्भः॥ १५९५॥ स्मरणाय त्रस्यन्ति स्मरण कर्तुमपि बिभ्यति। कोऽपि असुरडिम्भः प्रडाद इत्यर्थः । तान् चतुर्मुखादीन् अलज्यत्। तद्धयानागोचरमपि ब्रह्म स्वहाद निबस्नन् तानू त्रपाविष्टानकरो- दिति भावः। अत्र चतुर्मुखादिकर्मकलज्जाप्रयोजकत्वसिद्धये तथा- विधपरब्रह्मकर्मकहृदयाधिकरणकबन्धनं कविना निबद्धं, तश्चेत- रसुकरत्वात्तादृशसिद्धयसमर्थ विशेषकान्तरमपेक्षत इति चतु- मुखादि कर्तृकपरव्रह्मानुस्मरणत्रासरूपवाक्यार्थः परब्रह्मरूपकर्मद्वा- रा विशेषक उपात्त, तद्विशिष्टं च ताडशहदयाधिकरणकबन्धनम- सुरडिम्मारूढं ताइशलज्ाप्रयोजकत्वरूपकार्योपपादनसमर्थमिति भवति हेतु॥

काव्यालेन्ञसरः (६२) 111

श्रुतिशिस्वरदुर्गमाद्गुतविभव हरे तावकान् गुणानखिलान्। भणितुं विजृम्भितवतो डिम्भ- स्यागस्त्वयैव सोढव्यम् ॥१५९६॥ अत्र डिम्भत्वं शुद्धैकसुबन्तार्थः अपराधसोढव्वत्वे हेतु। तथा अद्भुतविभवत्वमचिन्तनीयैश्वर्यत्वं सुबन्तार्थविशषितसुवन्ता- र्थरूपं श्रुतिशिखर दुर्गमत्वे। एवं तादशभगवद्गुणकर्मकवर्णनमा- गसि तादृटशवर्णने च उच्छह्कलतया विजम्भणमिति शुद्धसुबन्तार्थो- दाहरणे विशिष्टसुबन्तार्थस्याप्युदाहरणम्।। दयितोऽपि तव मयाऽम्ब त्वदाश्रयमदादुदास- नमनायि। यदिमुश्चसीममधुना रक्षेति तमेव किमिति शरणमियाम् ॥ १५९७॥ हे अम्ब! त्वदाश्रयमदात् त्वदवलम्बगर्वात् तव दयितो भग- वानपि उदासनं उपेक्षणं अनायि प्राप्यत। सर्वशरण्यं तमप्पु- पेक्षितवानिति भावः। अधुना त्वदुपेक्षावसरे अमुं सामिति भाव । मुञ्चसि यदि। अधुनेत्येतत् मध्यमणिन्यायादुभयतोऽ्वेति। अुना तमेव पूर्व गर्वादुपोक्षेतमेव तव दयितं किमिति शरणमियां, इयं लोकोक्ति। कृतापराधस्तदग्रतः किमानुकूल्यं मयाकृतमिति शरणं प्रामुयामिति भावः। अत्र इममित्यादिना अभिव्यक्ते वक्तृ- निष्ठानन्यशरणताहतुकाश्रयान्तरपाराकाख्ये अत्मकर्तृकभगवत्कर्म- कोदासीनतापापण रूपसुबन्तार्थविशेषिततिङतार्थ उपपादक। द्रुह्यन्ति ये जगद्रयस्त्वद्दयितायापि हन्त तेभ्यो- डपि। वितरसि विविधं विभवं सुतरां मुग्धाऽसि दुग्धसिन्धुसुते ॥ १५९८॥

112 अलक्कारमाणेहारे

·अत्र भगवत्या जगज्जनन्या मौग्धयोपपादने तिङन्तार्थस्य वितरणस्य सुबन्तार्थविशेषितस्य तस्यैव विविधविभववितरणा.

वितरणं हेतु। विशेषणत्वं च संत्रदाने विशेषणत्वात्परंपरया घोध्यमिति॥ इदं सर्वमपि प्राचीनालंकरिककल्पितपदार्थवाक्याथररूपप्र- भेदस्यैव प्रकारान्तरेण कथनं व्युत्पत्तिवचित्रथप्रदर्शनायैवेति ध्यंय- भू। अत्र रसगङ्गाधरकार :- "काव्यलिङ्ं नालंकारः, कविप्रतिभा- निर्मितत्वप्रयुक्तचमत्कार विशेषात्मकविच्छित्तिविरहात् हेतुहेतुम- ्वावस्य लोकसिद्धत्वात्, श्रेषादिसंमिश्रणजन्यस्तु चमत्कार: श्ेषप्रयुक्तत्वात्तदंशस्यैवालंकारतां कल्पयति न तु काव्यलिङ्रस्थ। तत्प्रयोज्यकचमत्कारान्तरविरहात्" इति। अत्र वदन्ति-नेद युक्तं, लौकिकत्वेऽपि कविप्रतिभामात्रगम्यतया चमत्काराधायकत्वात् 'इमं तं मामम्ब त्वमथ करुणाक्रान्तहृदये पुनाना सर्वेषामघमथ- नदर्पे दलयसि' इत्येतदीयहेतुहेतुमन्भावस्य लोकसिद्धत्वाभावा- घ्। न हि 'सुखालोकोच्छेदिनि मोक्षनामनि महामोहे' इत्यादौ सुखालोकोच्छेदादानां महामोहतादात्म्यादिहेतुत्वं क्वचित्सिद्धम्। किंच एवमप्युपमादेरप्यलकारता न स्यात्। सादृश्यस्य वास्त- वत्वेन कविप्रनिभाकल्तितत्वविरहात्। न च तत्राप्युपमाप्रयो- जकसाधारणधर्माभेदांशे तत्कल्पितत्वमेवेति वाच्यं, रमणयित्वा. दिनिमित्तधर्मस्यापि लोकप्रसिद्धत्वात् चमत्कारस्य लौकिक स्याप्यलंकारत्वे बाधकाभावात ! अन्यथा सर्वालंकारोच्छेदाप- तेश्चेति॥ इत्यलंकारमणिहारे काव्यलिङ्गसगे द्विषष्टितम.

अर्थन्तरन्यानसग: (६३) 113

अथार्थान्तरन्याससरः (६३)

समर्थनं विशेषस्य सामान्येनास्य तेन वा। आहुरर्थान्तरन्यासं साधर्म्येणेतरेण वा ॥ विशेषस्य सामान्येन सामान्यस्य विशेषेण वा समर्थनम- र्थान्तरन्यासः। अर्थान्तरस्य विशेषस्य सामान्यस्य वा समर्थक- तया न्यास इत्यन्वर्थोऽयम्। समर्थनं च इदमेवमनेवं वा स्यादिति संदेहस्य प्रतिबन्धकमिदमित्थमेवेत्यवधारणं, निश्चय इति यावत्। तञ्च द्विविधमपि साधर्म्येण वैधम्येंण चेति पुनार्द्विध।।तत्र प्रकृ- तयोस्सामान्यावशेषयोस्समर्थयत्वं अप्रकृतयोर्विशेषसाम,नययो- स्समर्थकत्वं प्रायशो दृश्यते।। यथा- स्यालो हरेरितीन्दुर्बालोऽपि जडोऽपि हन्त कुटिलोऽपि। ध्रियते शिवेन शिरसा महदनु- बन्धो हि मान्यताहेतु: ॥ १५९९॥ अत्र प्राथमिकचरणत्रितयेनोक्तो विशेषस्तुरीयचरणोक्तसा- मान्येनाप्रकृतेन साधर्म्पेण समर्थ्यते॥ यथावा- घनसारस्तिलकरस्तान्मृगनाभिस्तिलकितः कथं हरिणा। अथवा प्रभुस्स्वतन्त्रो यदिच्छति करोति तन्निरोद्वा क: ॥ १६००॥ ALANKARA-III. 15

114 अलङ्कारमाणिहारे

घनसार: कर्पूरः तिलकः स्तात् भवतु। हरिणा प्रकृतेन भग- वता श्रीनिवासेन तस्यैव कपूरकस्तूरीतिलकितफालत्वप्रसिद्धे । अत्र घनसारस्य नामैवाभ्थर्ईणीयस्य तिलकीकरणमुचितमेव। मृगनाभे. नासैव जुगुप्सनीयस्य तिलकीरणमनुचितमित्याक्षिप्य अथवेत्यादिना सामान्येन समर्थथत इत्याक्षपालंकारसंकीर्णत्वं पूर्व- स्माद्विशेष।

यथावा- उद्दामरामते जोज्वलनैर्त्रष्टो धरातलभ्रष्टो। निः- श्रीकोऽरिगणोऽभूद्रष्टस्य रमागमः कुतो वा स्यात् ॥ १६०१॥

उद्दामरामतेजांस्येव ज्वलना. अग्नयः तै अरिगण धरा- तलमेव भाष्टं अम्बरीयं तस्मिन् 'क्रीबेऽम्बरीष भ्राष्टो ना' इत्य- मरः। भ्रष्ट भर्जनं प्रापितस्सन् निश्श्रोक: अलक्ष्मीक अभूत् भ्रष्टस्य भर्जितस्य 'भ्रस्ज पाके' इत्यस्मात्कर्मणि क्.। अ्रंशं प्राप्तस्य च, भ्रंशधातोः कर्तरि क । 'वश्च' इति षत्वे प्ुत्वमू। रमागम: लक्ष्मीप्राप्तिः। पक्षे रमित्याकारक आगम कुतो वा स्यात्। 'भ्रस्जोरोपधयोरमन्यतरस्याम्' इति रमागमस्य वैकल्पिकत्वेन भ्रष्टस्येत्यत्र तदभाव।न्यथा भर्ष्टस्येति स्यादिति भावः। "भ्रस्जे. रेफस्य उपधायाश्च स्थाने रमागमो वा स्यादार्धधातुके मित्वादन्त्यादचः पर: स्थानषष्ठीनिर्देशाद्रोपधयोर्भनिवृत्तिः" इति सूत्रार्थः । अत्रापि पूर्वपादत्रयप्रतिपादितस्य विशेषस्य चरम- पादप्रतिपाद्यसामान्येन समर्थनम्। रूपकश्लेषोज्जीवितत्वादिकं विशेष: ।।

अर्थानतरण्ाससर: (६३) 115

यथावा- त्वजङ्गादास्याप्तयाSहा जाता जननि काहळी काळी। श्रेयस्करीश्वराणां प्रायस्सेवा जडात्मनो- डपि स्यात् ॥ १६०२॥

काहळी त्वजङ्गयो. दास्यस्य आपया ईदशभाग्येनेति भाव.। काळी गौरी जाता 'काळी हैमवतीश्वरी' इत्यमरः । हा इत्या- ख्वयें। पक्षे काहळीति शष्द्व्पक्तिः अहा जातेति छेद। अहदा अविद्यमानहकारा सती काळी जाता काळीति निष्पन्नति शब्दार्थतादात्म्यमूलकश्षेपदत्तहस्तो विशेषस्य सामान्येन सम- थैनरूपोऽयम्॥।

यथावा- श्रास्तिनकलशयुगेन स्पर्धायै यदि भजेत मुखगतताम्। गुच्छस्तुच्छस्त्यादिह कठिनेन मृदोर्हि भवति परिभूतिः ॥ १६०३ ॥ गुच्छ स्तबक: श्रीस्तनकलशयुगेन सह स्पर्धायै स्पर्धार्थ मुखगततां तत्संमुखीनतां भजेत यदि तदा तुच्छ एव स्यात् शौर्यरिक्त एव स्यात् 'शून्यं तु वशिकं तुच्छरिक्तके' इत्यमरः। पक्षे गुच्छः गुच्छशब्दः मुखे विद्यमानो यो गः तस्मिन् तनां तकारत्वं भजेतचेन् तुच्छ स्यात्। गतेत्यत्र वर्णद्वयेऽप्यकारो मुखसुखोच्चारणार्थ। गकारमपनीय नत्र तकारन्यासे तुच्छ इति निष्पधेतेत्यर्थः ॥

116 अलक्कार मणिहारे

यथावा- ग्लौस्त्वन्मुखमात्सर्याद्यदाविलत्वं परं गतो नु भवेत्। गौरेव तदाऽम्ब भवेन्मत्सरिणां स्वस्वरू- पहानिरस्यात् ॥ १६०४॥ हे अम्ब! ग्लौः चन्द्र त्वन्मुखे मात्स्यात् यदा परं अति- शयितं आविलत्वं कलुषत्वं गत भवेत्रु। नुर्वितकें। पक्षे- ग्लौ ग्लौशब्दः यदा गतः गवर्णात् आद्यादित्वात्तसि। परं अनन्तरं विलत्वं विगतलकारत्वं अनुभवेन् प्राप्तयात् तदा गौरेव भवेत्। उत्कृष्टतमलक्ष्मोवदनमात्सर्येण कलुषितहृदयक्षेत्स पशुरवेति भाव। पक्षे ग्लौशब्दो लकारविरहे गौरित्येव हि निष्पद्ेतेति भावः। मत्सरिणां परोत्कर्षसहिष्णूनां स्वस्वरूपहा- निस्स्यात् स्वगौरवक्षतिरेव स्यादिति भाव। पक्षे ग्लौशव्दस्य- गौरिति निष्पत्तौ स्वरूपव्यत्ययस्स्यादिति भाव ॥

यथावा- त्वद्गतिभाग्यमवाप्तुं यतमानोऽपि च करी पराभूतः । मन्दा एव भवेयुस्तुङ्ग अपि देवि देचकारूढाः ॥ १६०५॥

त्वद्धतिभाग्यं त्वत्प्राप्तिभागधेय त्वद्गमनतौल्यं च अवाप्तुं यनमानोऽपिच करी पराभूतः । कुत इत्यत आह-मन्दा इति तुङ्गा अपि महान्तोऽपि उन्नता अपिच। पेचकेन उलूकेन अन्यत्र पुच्छमूलोपान्तेन आरूढाः कररिण इति यावन्। 'उलूके करिणः पुच्छमूलोपान्ते च पेचकः' इत्यमरः। मन्दा एव भाग्यहीना

अर्थान्तरन्याससर. (६३) 117

एव, पक्षे मन्दसंज्ञा एव 'मन्दोतीक्ष्णे च मूर्खे च स्वैरे चाभा- ग्यरोगिणोः। अल्पे च त्रिषु पुंसि स्याद्धस्तिजात्यन्तरे शनौ' इति मेदिनी। उलूकारूढानामोप्सितसिद्धचर्थ यतमानानामपि कुतो महाभाग्यलाभ इति भावः । अमीषु श्रीस्तनेत्यादिषु त्रिषूदाहर- णध्वपि ऋ्ेपोत्तम्भितविषमांलकारसंकीर्णतवं विशेष: ।। यथावा- पुष्करमम्ब पदा तव निष्कासितमपि रमे त्वदाधारतया। पुरमासीत्तव महता तिरसकृ- तोऽप्याश्रितोऽमुमयते हि शुभम् ॥ १६०६॥

हे अम्ब रंम! पुष्करं कमलं तब पदा पादेन निष्कासितं स्वविजिततया स्थानान्निस्सारितमपि त्वदाधारतया त्वदेकावल- म्बनतया त्वदधिष्ठानतया च तव पुर गृहं आसीत् 'अगारे नगरे पुरम्' इत्यमरः। पक्षे पुष्करमिति पदं निष्कासितं निगतः एक इति वर्णसमुदयो यस्मिन् कर्मणि तद्यथा भवति तथा आसितं उपवेशितं पुरमार्स दिन्यर्थ। स्पष्टमन्यत्। अत्रापि विशेषस्य सामान्येन साधर्म्येण समर्थनम्॥ यथा-

वन्। सुतरां प्रख्यातस्स्यात्वदादरो ह्यद्वितीयतां फलति ॥१६०७॥ हे भगवन् ! त्वयेति शेषः । प्रत्याख्यात अभिभूतोऽपि चेतनः कश्वित्पाणी प्राह्मादिर्वलिरिवेति भावः। त्वाय अत्या-

118 अलक्कारमणिहारे

दरवान् अविश्लथभक्तिमांश्वेत् सुतरां असदृशतयेति यावत्। प्रख्यातस्स्यात् त्वदाश्रयः अद्वितीयतां कीर्त्यादिभिरसदृशतां, पक्षे द्वितीय वर्णराहित्यं च फलाते हि। प्रत्याख्यातशब्दंः अत्यादर- वान् त्या इत्याकारकवर्णे आदरवान्न चत् तद्विग्लिष्टश्चदितति यावत् प्रख्यातशब्दो भवतीत्यर्थान्तरम्।। यथावा- तव तेजसि विद्वेषान्नाथ महारशमयो रवेर्ल- बध्वा। अप्यश्मदशामभवन्महारयो वासना हि दुर्मोचा ॥ १६०८ ॥ महारशमयः अश्मदशां प्रस्तरावस्थां लब्ध्वाSपि महारय एव महाविद्विष एव अभवन् । पक्षे महारशमय इति शब्द अवि- द्यमान. रम इति वर्णसमुदयो यस्य स तथाभूतः अश्म. तस्य- दशां लब्ध्वा, अभवत् महारय इति छेदः। महारय इति निष्प- श्रोऽभूदित्यर्थः । शिष्ट स्पष्टम्॥ यथावा- समुपनतेऽपि नदीनस्तव गाम्भीर्यादुपर्युपरि भङ्गे। व्यक्रियत नान्तरीदृडून विकृतिभाकप्रकृ तिवैपरीत्येन ॥ १६०९॥ हे भगवन्निति लभ्यते, तस्यैव प्रकृतत्वात्। नदीन सरि- त्पतिः। अदीन इत्यप्युपस्कार्यम। तव गाम्भीर्यात हेतुभूनात् उपर्युपरि पदेपदे भङ्गे स्वस्य पररिभवे, पक्षे उपर्युपरि ऊर्ध्बो्ध्व- भाग एव भज्गे तरङे जात्यभिप्रायकमेकवचनम। समुपनतेऽपि

अर्थान्तरन्याससरः (६३) 119

प्राप्तेऽपात्यर्थ. । अन्तः मनसि, पक्षे अन्त प्रदेशे न व्यक्रियत न विक्कुरुते स्म। हृदयदोर्बल्यं न प्राचीकशदिति यावत्। कर्मकर्तरि यक्। यद्वा न व्यक्रियत नदनितां नात्याक्षीदित्यर्थः। पक्षे क्षुभितो नासाित्यर्थ। ईटक् गभीरस्वभ,वः प्रकृतिवैपरीत्येन गभीरिमरू- स्वस्वभावविपर्ययेण विकृतिभाक् लाघवरूपविकारभाक् न भवति। आपतत्स्वपि हृदयविक्षोभहेतुषु भूयस्सु न गभीरप्रकृतिस्स्वस्व- भावविरोिलाघवादिरूपविकारमाप्रोतीति भाव.।। पक्षे नदीनः नदीन इति शब्द: उपर्युपरि अग्रेऽग्रे भक्के स्वादिविभक्तीनां परस्परं भेदे उपनतऽपि। 'भङ्गो जयविपर्यये। भेदरोगतरङ्रेषु' इति मेदिनी। अन्तः विभक्त्यपेक्षया पूर्वव- र्तिनि प्रातिपदिकरूपे अन्तर्भागे न व्यक्रियत। विभक्तीनाम- न्योन्यभेदसन्भ्ावेऽपि प्रकृतेरविकृततयैवावस्थानादिति भावः। न केवलं यथावस्थितप्रातिपदिकाविकृतत्वमेव, अपितु तद्वैपरीत्ये- डव्यविकृतत्वमेवेत्याह-ईदृदगिति। ईदक् नदीनशब्द एवेति भावः। प्रकृतिवैपरीत्येन प्रातिपदिकरूपप्रकृतेर्व्र्यत्यस्ततया पाठे न विकृति- भाक पूर्वापेक्षया विभिन्नवर्णानुपूर्वीक न भवति। किंतु यथापुरं नदीन इत्येवावतिष्ठत इति भावः । अत्र समुपनतेऽपीत्यादिना नान्तरित्यन्तेन प्रतिपादितस्य विशेषस्य ईदगित्यादिसामान्येना- प्रस्तुतेन समर्थनम्। समासोक्तिसंकीर्णत्वादिविच्छित्तिविशेषस्तु सुगम एव। यथावा- विक चसिताम्बुजमुद्गटगन्धं त्वन्नयनजितमथा- पचितम्। तव सर्वदाऽडस्यलक्ष्मीमलभत सूनस्य वृत्तिरियती हि॥ १६१० ॥

120 अलकार मणहारे

हे भगवन् ! विकचं व्याकाचं सिताम्बुजं पुण्डरीकं उन्भटः गन्ध यस्य तत्तथोक्तं अतिसौन्दर्यगर्वितमित्यर्थ। अतिसौरभ" शालीति तु तत्त्वम्। अथ त्वन्नयनजितं अत एव अपचितं अप- च्य प्राप्तं त्वन्नयनजितं अथ अपचितमिति वा योजना। पक्षे विक्- चसिताम्वुजमिति पद अपचितं अपगतचकार कृतं सत विकसि- ताम्बुजं भवदिति भाव। तव सर्वदास्यलक्ष्मां सर्वविधकैंक- यंश्रियं, पक्षे सर्वदा आस्यलक्ष्मी मुखशोभां अलभत। तथाहि, सूनस्य सुष्दु ऊनस्य वैरशुद्धयौपयकशीर्यधैर्यादिभिस्सर्वथाऽि हीनस्य प्रसूनस्येति तु तत्वम् । गति स्थिति इयती एता- वती। यत्प्रताकाराक्षमतया स्वजैत्रोपसर्पणमिति भावः। अय- मपि सामान्येन विशेषस्य समर्थनरूप एव॥ त्वत्सौकुमार्यविजितं मत्वा निजसौकुमार्यम- खिलाम्ब।नवनीतमनस्थितिमद्वनीतमासीन्मृदोर्हि गतिरियती॥ १६११॥ नवनीतं अनस्थितिमत् अनसि शकटे स्थितिमत् 'शपरे 1 खरि वा विसर्गलोप' इति विसर्गलोपे स्थितीत्यत्रैकसकारक- मेव रूपमर्थान्तरे शव्दावैरुप्यायेति ध्येयम्। देशान्तरप्रस्था- नाय शकटमारूढमिति भाव। वनां वनीं गत अथवा वनी इता प्राप्ता येनेति बहुवीहिः। अरण्यानीं प्रविष्टमित्यर्थ। पक्षे नवनीतमिति पदं नस्य नकारस्य स्थितिः साऽस्यास्तीति नस्थितिमत् तन्न भवतीत्यनस्थितिमत् नकारविघटीत वनीतमा. सीदित्यर्थ। तथाहि, मृदो: कोमलस्य अतीक्षुस्य च गत: ईदक्। अन्यत्सर्व पूर्ववत् ॥

अर्थाम्तरन्याससरः (६३) 121

यथावा- त्वत्पदरुचिविद्वेषाद्विभङ्गमभ्येत्य विद्रुमशशौरे। द्रुम एव सर्वधाऽभूत्त्वद्वेषस्येद्ृशो हि परिणामः ॥ विद्ठुम: प्रवाळः विद्ुमशन्दश्च। विभङ्गं विशेषेण पराभवं सर्वतांमुखं परिभवमिति यावत्। पक्षे वि इत्याकारकवर्णस्य नाशं अभ्येत्य। द्रुम एव तरुरेव पक्षे दुमशब्द एव अभूत् त्वयि त्वद्विषये द्वेषस्य परिणामः परिपाक ईदशो हि। स्थावरज- न्मप्रापणमेव हि।। यथाव।- फालेन तव परास्तो बालेन्दुर्भवति बहुळ- गळदोजाः। हालिकसंघर्षी मृदुरयते क्षयमेव देवि हरिदयिते॥ १६१३॥ बालेन्दु अभिवृद्धो भवन्नपि बहुलगलदोजा अतिमात्रभ्र- शयत्तेजा: भवति बडुले कृष्णपक्षे गलदोजा: भवतीति वस्तु स्थितिः । हलं प्रहरणमस्य हालिकः तेन सघर्षी मृदु शरी- रतश्शार्यतश्च मृदुलः । पक्षे हा अलिकसंघर्षीति छेदः अलिकं ललाटं तेन संघर्षोत्यर्थ। शिष्ट स्पष्टम्।।

यथावा- परमपुरुषाश्रितो यः परवाक्छरबाधितोऽपि दृढभावात्। न पुरेव स परमरुषाश्रितो भवेन्न- हि तथाविधस्सीदेत् ॥ १६१४॥ ALANKARA_,III 16

122 अलक रमणिहारे

घः पुमान् परमपुरुषाश्रितः सः परेषां वैरिणां वाग्भिश्शरे- स। पक्षे शरतुल्याभिर्वाग्भि: बाधितोऽपि क्षतोऽपि डृढभावात् भग- वदनुमहजनितशरीरदाढर्यात्तन्भक्तिदादर्याच्च पुरेव भगवदाश्रय- छत्पूर्वमिव परं अरुषा व्रणेन 'व्रणोऽस्त्रियामर्मिमरु' इत्यमरः। शरितो न भवेत्। प्रह्लादादेरिव तस्य भगवत्प्रसादात्परैः प्रयु- क्ाशशरान व्यथालेशमपि विधातुमीशरिम्निति भाव। पक्षे पर- मया रुषा कुधा श्रितो न भवेत् 'न क्रोधो न च मात्सर्यम् ' इत्या- धुक्तरीत्या क्षोदिष्ठमर्मस्पर्शिवाग्भिस्तस्य क्रोधानुदयादिति भावः। तथाहि तथाविध: महदाश्रितः न सीदेत् नावसीदेदित्यर्थ.॥ पक्षे परमपुरुषाश्रितशब्द न विद्यते पु पुवर्ण यस्य नपु नशव्देन बहुवीहिः। पुवर्णरहित एव परमरुषाश्रित इति जायते। तथाविध पुवर्णविधुरतां प्रातोऽपि परमपुरुषशब्द्: न हि सीवेत् निरर्थकतया नावतिष्ठेत किंतु अर्थवत्तयैव जागृ- यादिति भाव:॥ यथावा- इन्दुः कन्दुरपि त्वन्मुखवसुहारी क्षयं कमपि यातृ: । यो दुस्थितिमान् स्वान्ते स भवति भावछृतरेऽपि दुस्थितिमान् ॥ १६१५॥ हे भगवन् ! इन्तु: त्वनमुखवंसुहारी वदनप्रभाहरणशीलः स्वत्प्रभृतिधनहरणशलि इति च गम्यते । ताच्छील्ये णिनि. । अतएव कमपि क्षयं सकलकलापचयरूपं राजयक्ष्माणं यातस्सन् कन्दुरपि कन्वुर्भवन्नपि कन्दुर्नाम अयोमय उत्तानो वर्तुलाकारो होळकाद्यपूपनिर्वर्तनोप रणभूतो वस्तुविशेषः। 'क्विबेऽम्बरीषं

अर्था-तरन्याससरः (६३) 123

भ्राष्ट्रो ना कन्दुर्वा स्वेदनी स्त्रियाम्' इत्यमरः । कन्दुशब्दः वा ना वा पुंसीति कोशार्थः। स्वेदनीजन्म भजमानोऽपि तद्न्निस्तेजस्को भवन्नपीति तुहृदयम्। पक्षे ह्वारी इक्षयमिति च्छेद:। इन्दुः इन्दुशव्द: इक्षयं इकारलोपं यातः नैतावदेव, कमपि यात। अपिस्समुख्चये। इकारस्थाने ककारं च यात कन्दुरिति निष्पन्न उत्यर्थ । एवं कनदुरूपं प्रपन्नोऽपि कमपि क्षयं यात इत्यावृत्या योजनीयम्। इन्दुत्वावस्थायामिव कन्दु- त्वावस्थायामपि राजयक्ष्माणं प्राप्त एवासीत् न तु तमत्याक्षीदिति भ.वः। वस्तुतस्तु कमपि क्षयं गृहं महानसमिति भावः। तत्रैव कन्दोरवस्थानौचित्यार 'क्षयो रोगान्तरे वेश्मकल्पान्ता- पचयेधु च' इति मेदेनी। यद्वा चुल्लीस्थित्यवसरलप्नधूममषी- व्यपनयार्थकृतसिकतादिघर्षणभूयस्तया अपचयं यात इत्वर्थ । कथमस्य जन्मान्तरेऽपि क्षयानुष्टत्तिरित्यत आह-य इति। यः स्वान्ते मनसि 'स्वान्तं हन्मानसम्' इत्यमर.। दुस्थितिमान् नित्यं परस्वापहारादिदुराशयवान्। नित्ययोगे मतुप। तदनुरू- पक्षयाुपतापी च भवति। स भावान्तरेऽवि 'भावस्सत्तास्व्र- भावाभिप्रायचेष्टात्मजन्मसु' इत्यपर । दुस्यितिमानेव भवति। न हि नित्यमेव पापशीलानामकृततन्निष्कृतीनी जन्मातरेऽपि तत्फ- लानुभवरसुकरापनोद इति भावः। वस्ततस्तु यः इन्दुशब्द स्वान्ते स्वस्य चरमभागे दुस्थितिमान् इकारलोपेन तत्स्थाने ककारं प्राप्तोऽपि नित्यदुवर्णस्थितिमानिति भाव । सः इन्दुशब्द भावा- न्तरेऽपि कन्दुरिति रूपान्तरे प्राप्तेऽपि दुस्थितिमानेव दुवण्स्य पूर्वमप्यनपनतित्वात्तद्विशिष्ट एव भवति। इन्दुकन्दुशब्दयोरुभ- योरंप्यन्ते दुरितिवर्णसमुदयस्य तौल्यादिति भावः। शब्द्रार्थता-

124 अलकारमणिहारे

दात्म्यविजृम्भितश्षेषमूल का मेदाध्यव सायानुप्रणितस्सामान्येनाप्र - स्तुतेन विशेषसमर्थनरूप पवार्थान्तरन्यास॥ विशेस्षय सामान्येन वैधर्म्येण समर्थनं यथा- संकल्पादेव जगद्वेङ्कटनाथस्सृजत्यवत्यत्ति । असमर्थो यः कार्येष्वपेक्षते स परमन्यसाहा- य्यम् ॥ १६१६॥ अत्र पूर्वार्धोक्तस्य विशेषस्य प्रकृतस्य उत्तराधोक्तेन समा- न्येनाप्रकृतेन वैधर्म्येण समर्थनम्॥ यथावा- नितरां जननि कराम्यां निजकर्चरणेक्षण- प्रतिस्पर्धि। नलिनं बत लालयसे न पराभवि- ताडरिमपि मृदुप्रकृतिः ॥ ५६१७॥ अत्र प्राथमिकचरणत्रितयप्रतिपादितस्य विशेषस्य चतुर्थच- रणोदिनसामान्येन वैधर्म्येण समर्थनम्॥

यथावा- लोकेशे नाकेशे काके कीशेऽपि तव कृपा सदृशी। न विशति हि महोदारो ननूत्तमाध- मविभागकार्पण्यम्॥ १६१८॥ अन्नापि पूर्वाधोंक्तो विशेष प्रकृत उत्तराधोंक्तेन सामान्येना- प्रकृतेन वैधर्म्येण समर्थ्यंते॥

अर्थान्तरन्याससर: (६३) 125

यथावा- हुतवहमध्ये तप्त्वा द्रुतमुज्ज्वलितं भवान्तरे भ्षर्म। वर्म तवाच्युत समजनि कल्याणस्य स्वतः किमप्राप्यम्॥१६१९॥

हि अच्युत ! भर्म स्वर्ण कर्तृ। हुतवहमध्ये पञ्चाग्निमध्ये अभ्नि- मध्ये च तप्त्वा तप कृत्वा तप्तं भूत्वा च अतएव द्रुतं शधरिं उज्ज्व- लितं प्रकाशितं पक्षे द्रुतं द्रवतां गतं विलीनमित्यर्थ। उज्ज्लितं पुटपाकेन शोभितमित्यर्थ। भवान्तरे जन्मान्तरे रूपान्तरे च तव वर्म कवचं अजनि। पक्षे भर्म भर्मेति पदं भवान्तरे वेन वका- रेण अन्तर अन्तर्धानं भस्य भकारस्य वान्तरं भवान्तरं तस्मिन् सति वकारस्य भकारेण तिरोधाने सति भकारस्थाने वकारो- धवारणे सतीति यावत् 'अन्तरमवकाशवधिपरिधानान्तधिमेदमा- दर्थ्ये' इत्यमर । वर्म अजनि। भर्मेति पदं वर्मेति निष्पन्नमित्यर्थः। स्वत. कल्याणस्य मङ्गळकृत सुवर्णस्य च किमप्राप्य सर्वे प्राप्य- मेव 'न हि कल्याणकृत्कश्च्चिदर्गति तात गच्छति' इति गानादिति भाव:। 'कल्याणं मङगले स्वर्णे' इति रत्नमाला। अन्रापि पूर्व- वदेव समर्थनम्। श्लेषादिसंकीर्णत्वं विशेष,।I

यथावा- भ्रमरोऽपि तव पदाब्जे लग्नोSभ्रममेत्य भवति खल्वमरः । किंकिमलर्भ्यं त्वत्पदपङ्गजसक्तस्य वेङ्गटाद्रिमणे ॥ १६२०॥

126 अलंकारमणिहारे

भ्रमरोऽपि तिर्यग्जन्तुरपि कामुकोपीति वा 'भ्रमरः कामुके भृङ्गें' इति मेदिनी। तव पदाब्जे लग्नस्सन् अभ्रमं अन्यत्न भ्रमणं अभ्रान्ति वा पत्य अमरो भवति देवो भवति। खल्विति प्रसिद्धौ। पक्षे भ्रमरशब्द अभ्रममित्यत्र अभ्रं अं इति च्छेदः । अविद्य- मानोभ्र भ्रवर्णो यस्य त भ्रंशितभ्रवणमिति यावत् अं अवर्ण पत्य- भ्रवर्णस्थाने अकारं प्राप्येत्यर्थ । अमरः अभूत् उक्तरीत्या भ्रमर- शब्द: अमरशब्दोऽभूदित्यर्थ । अत्रापि पूर्वदेव सर्वमनुसन्धेयम्।। यथावा- अपि पामरस्तवाङ्गावुपजातरुचिस्त्वया कृतो- डपापः। लभतेऽमरत्वमच्युत न भजेत्कं वा त्वदाश्रितोऽभीष्टम् ॥ १६२१ ॥ हे अच्युत! इदं संबोधनं विवक्षितपापहरणसाभप्रायम्। यथ! र्स्मयते अतिपापप्रसक्तोऽपि ध्यायन्निमिषमच्युतम्। भूयस्तपस्वी भवति पङ्किपावनपावन ।। इति। तव अङ् उपजातरुचिः पामरः नीचोऽपि त्वया अपाप कृतः निर्धूताखिलपूर्वोत्तराघ कृतस्सन् अमरत्वं 'यत्र पूर्वे साध्यास्सन्ति देवा:' इत्युक्तप्रकारेण देवत्वं मुक्तत्वमिति यावत् लभते। पक्षे पामरशब्द त्वया पं आप्नोतीति पापः। कर्मण्यण्। नपापः अपाप पवरर्णरहितः कृत इति यावत्। अमरत्वं अमर शब्दत्वं लभते इत्यर्थः ॥ यथावा- आद्यन्तप्राप्तजयं मध्येSपिच लेशतोऽप्यवि-

अर्थान्तरन्याससरः (६३) 127

ध्वस्तम्। जयति जलेशयमम्ब त्वदाश्रितानां कदा परिभवस्स्यात् ॥ १६२२॥ जलेशयं कमलं जलेशयमिति पदं च । आद्यन्तयोस्सम- यैयो. अध्यन्तभागयोश्च प्राप्तः जयः उत्कर्षः यस्य तत्तथोक्तं, प्राप्ती जयौ जकारयकारी येन तदिति च । मध्येऽपिच मध्य- कालेऽपि लेशतोऽपि लवमात्रतोऽपि अविध्वस्त भ्रंश नप्रात्तं, पक्षे लेशत ले श इति वर्णाभ्यां अविध्वस्वं अध्वस्तलेशव- रणमित्यर्थ। जयति सर्वोत्कर्ष प्राम्नोति। शब्दपक्षे जलेशयशब्द: एवंविधो जयतीत्यर्थः॥

यथावा- नहुषस्स वासवस्सन्नवलेपात्स्वान्त एव हसि- तोऽम्ब। वाहसभावमविन्दत्वदपाङ्गविपर्यये कि- मिव न स्यात् ॥ १६२३॥

हे अम्ब! सःप्रसिद्ध: नहुष वासवस्सन् इन्द्रो भवन् सन् भवलेपात् त्रैलोक्यैश्वर्यमदात् स्वान्त एव मनस्येव 'स्वान्तं हन्मा- नसं मन.' इत्यमरः । हसितः मतुल्यः कोऽन्योस्तीत हस- त्निति गर्वानुभावोक्ति। कर्तरि क्। वाहसभावं अजगरत्वं 'अज- गर्शयुर्वाह्स इत्युभौ' इत्यमरः। अविन्दत्। पक्षे वासव- शब्द. वस्य वकारस्य लेपः संबन्ध न वलेप: अवलेप तस्मात् वकारसंबन्धाभावं प्राप्येति ल्यब्लोपे पञ्चमी। वकारलोपेन वास इति निष्पन्रः स्वान्त एव स्वस्य अन्ते मध्यभाग एव हसित हेन हकारेण सित. बद्धस्सन् मध्ये हकारघटितस्सत्नित्यर्थ।

128 अकक्रमणिहारे

वाहसभावं वाहसशब्दत्वं अविन्दत् वा सइति वर्णयोर्मध्ये हका- रविन्यासे तथा निष्पत्तेरिति भावः। स्पष्टमन्यत्॥

यथावा- त्वच्चरणरुचेस्तौल्ये किसलयमुद्युक्तमेव चेद- म्। मुखभङ्गनत्सलयं स्थादीद्ृग्दर्शयति किं मुखं भग्नम ॥ १६२४॥

किसलयं मुखभङ्गात् पराभवादिति यावत्। लय यत्र क्कापि वा लीनता तेन सह वर्तत इति सलय स्यात्। केना- प्यदृश्यमानतयाऽवस्थितं स्यादिति भाव । पक्षे मुखवर्णविच्युते सलय स्यात् किसलयमिति शब्दरूपं मुखवर्णभ्रंशे सलयमिति निष्पद्येतेत्यर्थः । ईदक् एवं पराभूतो यःकोऽपि वा भम्नं मुखं दर्शयति कि? जनानामिति शेष:। मुखभङ्कं प्राप्तवान्मानी कस्यचि- दपि मुख न दर्शयत्येवेति लोकक्तिः। पक्षे ईदृक् सलयमिति निष्पननं किसलयं किसलयपदं कर्तृ, मुखं आदिभागविस्थतामेति यावत् किं कि इत्याकारकं वर्ण भभ्नं दर्शयति च्युतं सूचयति। किसलयपदं सलयमिति श्रूयेतचेत् अस्थ मुखे वर्ण स्रस्तमिति सूचयताति भाव। शिष्ट स्पष्टम्। अत्र सामान्यमप्रस्तुत सम- र्थकम्॥ यधावा पुलिनमपुंभावं गतमम्ब भवत्या नितम्बतो विजितम्। कथमपि सदग्रभवनं पादधुतं किं प्रगल्भतां क्लीबम् ॥ १६२५॥

अर्थान्तरन्याससरः (६३) 129

हे अम्ब! पुलिनं अपुंंभवं गतं स्वरूपत एवापुंस्त्वमापत्रं 'तोयोत्थितं तत्पुलिनम्' इति क्कीबत्वानुशासनादिति भावः। पक्षे अपुं पुवर्णरहितं भावं स्थिति गतं लिनमित्यवशिष्टमित्यर्थ । अत एव भवत्या नितम्बतः पुंस्त्वभाज इति भावः 'पश्चान्नितम्बः' इति पुललिङ्गतानुशासनात्तस्य। विजितं अथ कथमपि अग्रे नितम्बस्य समक्ष भवन स्थितः यस्य तथाभूतं सत्, पक्षे अग्रभव आदिभागस्थिति न नकार यस्य तत्तथोकं नलिनं सदिति यावत्। तदाऽपि क्ीबत्वमत्यजदेवेति भावः। पादेनं पुंस्त्वभा- जेति भाव। घुत क्षिप्तन्। पुलिनभावे नितम्बेन नलिनभावे पादेन च तिरस्कृतमिति निर्गलिनोऽर्थः । कुत एवमित्यत आह- किमिति । कीबं नपुसकम्। कि प्रगल्भतां किमिति पुमानिव प्रागल्भ्य लभेनेति भाव.॥ यथावा- गोत्रप्रवरे भवनं युवयोरेकत्र माधव तथा- दपि। आसीद्विवाहयोगस्स्वैराः क नु विधिनिषे- धवशगास्सयु: ॥१६२६।। हे माधव! इंदं लक्ष्मीपतित्वेन संबोधनं विवक्षितार्थोपष्ट- म्भाय। लक्ष्मीश्च त्वं च युवां तयो: युवयो "त्यदादीनि सर्वैर्नि- त्यम्, त्यदादितरशेषे पुन्नपुंसकतो लेज्ववचनानि" इति पुल्लिङ्गयु- ष्मच्छन्दैकंशेषः । एकत्र एकस्मिन् गोत्रप्रवरे गोतं च प्रवरश्च अनयोस्समाहार गोन्रप्रवरं तस्मिन् स्मृतिप्रसिद्धे एकीस्मन्नेव गोत्रे प्रवरे चेत्यर्थः। पक्षे गोत्रप्रवरे गिरिश्रेष्ठे शेषाद्रावित्यर्थ। भवनं जन्म गृहं च भवति। तथाऽपि युवयोः विवाहयोग. परिणयरूपसंबन्ध । तथाऽपीत्यनेन- ALANKARA-III. 17

130 अलंकार मणिहारे

"समानप्रवरां कन्यामेकगोत्रामथापि वा। विवाहयति यो मूढस्तस्य वक्ष्यामि निष्कृतिम्"॥ "असगोत्रामसमानप्रवरां विन्देत" इत्यादिशातातपविष्णु- प्रभृतिधर्मशास्त्रवच नविरोधस्सूचितः । पक्षे वि पक्षी गरुत्मान् स एव वार वाहनं तस्य योगः 'अजिताकर्षणी नीतिगरुडा गरुडामना' इति, 'वाहनं वेदात्मा विहगेश्वरः' इत्यादिभिर्लक्ष्म्या अपि तद्वाहनात्वोकेरिति भाव। कुन एवं शास्त्रनिषिद्धे प्रवृ- तिरत्यत्राह-स्वैरा इति। स्वैरा: स्वेच्छाचारिण क्वनु विधि- निषेधवशगा: स्यु न भवन्त्येवेति भाव 'अप्रमेयोऽनियोज्यक्च यत्र कामगमो वशी' इत्युक्तरीत्या भगवतस्स्वैरत्वमिति हृदयम्॥ यथावा- कचविजितोऽवध्वस्तइशैवल इह गैलतां प्रपद्य पुनः। कुचविजितोऽभूल्लक्ष्म्याश्श्रिया जितः क्नु जयाय कल्पेत ॥ १६२७। शैवसः शैवालं अवध्वस्त अवचूर्णित 'अवध्वस्तोऽबचू र्णित' हत्यमर। पक्षे वकारेण ध्वस्त इति वा वकारो ध्वस्तो यस्मादिति वा वध्वस्त। शैलतां गिरितां शैलशब्दतां च प्रपद्य। स्पष्टमन्यत्॥ यथावा- देवि प्रसूर्न हि त्वत्पुष्टा म्लायन्ति सुमनस- स्तापैः। म्लायन्ति तरुगतास्तु क्वनु न म्लानिः प्रसूनताभाजाम् ॥ १६२८॥

अर्थान्तरन्याससरः (६३) 131

हे प्रसूः हे जननि! सुमनस विपश्चितः कुसुमानि च। तापैः आध्यात्मिकादिभि रविकरादिजन्यैश्च संतापै.। प्रसूनता प्रस्वा जनन्या ऊनता हीनत्वं पक्षे कुसुमत्वं तां भजन्तीति तथोक्ता. । सुगममतरत्॥ यथावा- मकरन्दस्स्वकदलने Sप्यनुज्झितस्वार्थ एव तव वच- सः। सख्यमुपैन्न हि मधुरा वैरायन्ते निजासुह- द्रयोऽपि॥ १६२९॥ हे देवि! मकरन्द पुष्परस मकरन्दशब्दूश्च। तव वचसः हेतुभूताववचनात् स्वस्य कं स्वकं तस्य दळनेऽपि मस्तकफा- लनेऽपीति लोकोक्तिः । पक्षे स्वस्य क कवर्णः तस्य दळने भ्रंशे सत्यपि अनुज्झित स्वः निजः अर्थः प्रयोजनं वेन स तथोक्तः। स्वप्रयोजनैकसाधनदृष्टिः। पक्षे अनुज्झितस्वार्थ अप- रित्यक्तस्वाभिधेयः मकरन्दशब्द कवर्णम्रंशेऽपि मरन्द इति निष्पन्नतया अपरित्यक्तस्वाभिधेय एव। मकरन्दमरन्दशब्दयो स्तुल्यार्थकत्वादिति भावः। वचस इत्येतन्मध्यमणिन्यायेनोत्तर- त्राप्यन्वेति। तव वचस वचनस्य सख्यं साहार्द उपेत् प्रापन। स्वशिरोविदलनहेतुभूतेऽपि कुत एष न प्रत्यकार्षादित्यत्राह- मधुरा इति। मधुरा निसर्गत एव प्रियशीला: स्वादुशीलाश्च 'स्वादुप्नियौ तु मधुरौ' इत्यमर। निजामुहृन्भ्योऽपि स्वप्रा- णहारिश्योऽपि न वैरायन्ते तातुद्दिश्य वैरं न कुर्वन्तीत्यर्थः। 'शब्दवैर' इत्यादिना क्यङ् 'तस्म कः प्रथमाय मानिषु महा- वाराय वैरायते' इत्यत्रेव 'ऋ्रधद्रुह' इत्यादना चतुर्थी।

132 अलङ्कारमणहारे

यथावा- पातालं हरिमहिळSपारहितं सख्यमेत्य ताव- कनाभेः। स्तनसख्यमप्यगात्कन सर्वगुरु स्थिति- मयत्सतां न सुहृत्स्यात् ॥ १६३०॥ हे हरिमहिळे ! पातालं कर्तृ। तव नाभेस्सख्यमेत्य तत्तुल्यं भूत्वेति हृदयम्। अपारं यथा स्यात्तथा हितं आपं सत् पक्षे पारहितमिति च्छंद: पावर्णविधुरं सत् स्तनयोस्सख्यमव्य- गात् तालं तालफलं सत् कुचतौल्यमप्यलभतेति भावः। शब्दा- र्थतादात्म्यं न विस्मर्तव्यम। तथा हि-सर्वगुरु सर्वेषामपि पूज्यं सतां महतां स्थिति मर्यादां अयत् प्रामुवत् वस्तु क्कनु कस्मिन्वस्तुनि सुहत् न स्यात् ईदशं सर्वसुहृदेव भवेदिति भावः। पक्षे सर्वे वर्णाः गुरव. यस्मिन् तत्तथोक्तं सतां ताका- रसहितां स्थिरति अवस्थानं प्राप्तं, पातालमिति पदं गुरुभूतस- र्ववर्ण ताकारसहितं चेति तथोक्तिः॥ एवं साधर्म्यवैधमर्याभ्यां विशेषस्य सामान्येन समर्थने तयोः प्रस्तुतत्वाप्रस्तुतत्ववैलक्षण्यमनाद्ृत्य समुदितान्येवोदाहरणानि य- दयपि प्रदर्शितानि। तथाऽपि अत्र प्रथमप्रभेदस्य 'स्यालो हरे- रितीन्दुः' इत्यादिषूदाहरणेषु प्रस्तुतस्थ विशेषस्याप्रस्तुतेन साभा- न्येन समर्थनं 'त्वय्यत्यादरवांश्चेत्। त्वत्पदरुचिविद्वेषात्' इत्यु- दाहरणयो प्रस्तुतेन सामान्येनाप्रस्तुतस्य विशेषस्य समर्थनं द्वितीयप्रभेदस्य तु 'संकल्पादेव जगत्' इत्यादुदाहरणेषु प्रस्तुतस्य विशेषस्याप्रस्तुतेन सामान्येन 'भ्रमरोऽपि तव पदाब्जे, इत्या- दुदाहरणचतुष्टये 'कचविजितोऽवध्वस्तः' इत्याद्यदाहरणे च अप्र.

अर्थान्तरन्याससर. (६३ 133

स्तुतविशेषस्यैव प्रस्तुतेन सामान्येन समर्थनमिति वैलक्षण्यं बोध्यम्। सामान्यस्य विशेषेण साधर्म्येण समर्थनं यथा- त्वादशसदीश्वरजुषां स्वगुणाश्श्रीनाथ संप्रका- शेरन्। चन्द्राश्रितस्य सान्द्रश्श्यामलिमा भाति कृष्णसारस्य॥ १६३१॥

सन् प्रशस्तः ईश्वर: स्वामी। सतां नक्षत्राणां ईश्वर इति च तज्जषाम। अत्र पूर्वार्धोक्तस्य सामान्यस्य प्रकृतस्याप्रकवृते- नोत्तरार्धोक्तेन विशेषेण साधर्म्येण समर्थनम्।।

यथावा- निरवधिका धनतृष्णा स्फुरति हि निरतिश- यसंपदामेव। नतजनधनमादन्ते विततं यस्माद्र- मानिवासोडपि ॥ १६३२॥ अत्र पूर्वार्धप्रतिपादितस्य सामान्यस्य प्रकृतस्य उत्तरार्धप्र- तिपादितेन विशेषेण प्रकृतेन साधर्म्येण समर्थनमिति पूर्वस्मा- द्विशेष ।1 यथावा- नियतं जगदीिेन न्यक्कियते जिह्लगो धराभृ- दृपि। अधरीकृतस्सरीसृपगिरीश्वरो यद्रमेश्वरेणा- यम् ॥ १६३३॥

134 अलक्कारमणिहारे

अत्रापि पूर्ववदेवाप्रकृतस्य सामान्यस्य प्रकृतेन विशेषेण समर्थनं, श्रेषसंकीर्णत्वं तु विशेषः॥ यथावा- ऋद्विमतामेवाशा महती यन्नन्दमन्दिरे निव- सन्। पीताम्बरोऽपि भगवान् बत पाटचरदशा- मुपादत्त ॥ १६३४॥ पटश्चरस्येयं पाटच्चरी तां जीर्णवस्त्रसंबन्धिनीं दशां अञ्चलं, पक्षे पाटञ्वरस्य चोरस्य दशां अवस्थां उपादत्त दधिनवनी- तादिचौर्यलीलाया दर्शितत्वादिति भावः । 'पटचरं जीर्णवसत्रं । प्रतिरोधिपरास्कन्दिपाटच्चरमलिम्लुचा' इति चामर। 'वर्त्य- वस्थांशुकान्तेषु दशा' इति रत्नमाला ॥ सामान्यस्य विशेषेण वैधर्म्येण समर्थनं यथा- इरणगमीश भवाटक्करुणात्मा न त्यजेत्रिही- नमपि। विनिधायोत्सङ्गे स्वे विधुः कुरङ्ग श्रितं हि लालयति॥ १६३५॥ अत्र पूर्वार्धोद्ीरितस्य सामान्यस्य प्रकृतस्याप्रकृतेन विशेषेण वैधर्म्येण समर्थनम्॥ यथावा- यो हि निसर्गाच्छ्रेयान् स जगति मूर्धन्यतां स्वयं भजते। कमिह पुरस्कुर्वस्त्वं मूर्धन्याकार- भाग्भवसि कृष्ण ॥'१६३६॥।

अर्थान्तरन्याससरः (६३) 135

हे कृष्ण! कं पुरस्कुर्वन् पूजयन् आश्रयन्नित्यर्थः। मूर्धन्यः सकलभुवनशिरोमान्य यः आकार स्वरूपं तं भजतीति तथोक्तो भवसि। न कस्यचिदपि पुरस्कारेण त्वं मूर्धन्याकारभाक् किंतु स्वभावत एवेति भाव। पक्षे हे कृष्णेति कृष्णशब्दस्यैव संबोध- नम्। त्वं कं कवर्ण पुरस्कुर्वन् मुखत कुवन् मूर्धन्या मूर्ध- स्थानका: ऋकारषकारणकारा 'क ट रषाणं मूर्धा' इत्यनुशास- नातू। ते च अकारश्च मूर्धन्याकारा तान् भजतीति तथोक्तः भवसि संबुद्धयन्तकृष्णशब्दस्य ककारऋकारषकारणकाराकार- भाक्त्वात्तथोक्तिः। अत्रापि पूर्ववदेव। श्ेषचमत्कारस्तु विशेषः॥ समर्थ्यसमर्थकयोरुभयोगपि प्रकृतत्वेप्ययं दृश्यते। यथा- दुर्लभमिह भविता श्रीवल्लभ् किमु मे त्वदनु- गृहीतस्य। त्वत्कृपया यद्दर्वीकरोऽपि भूभृद्वरेण्य एवासीत् ॥ १६३७॥ दर्वीकर: शेष: सूदश्च। भूभृद्वरेण्य: गिरिराज. राजमुख्यश्च। अत्र समर्थ्यसमर्थकयोद्वयोरपि प्रकृतत्वम्। एवमग्रेऽपि।

यथावा- रक्षेरिति वरणकृतोऽच्युत विदधद्वंशमेव मम मुख्यम। तं शरणकृतं रचयेर्न हीयते जात्वपि त्वदीयजनः ॥ १६३८॥ हे अच्युत ! रक्षेरिति गोपायिता भवेरिति वरणकृतः त्वां वृतवत. मम वंशं कुलमेव मुख्यं श्रेष्ठं विदधत्सन् 'लक्षण हे-

136 अलक्कारमणिहारे

त्वोः' इति हेत्वर्थे शता। तं वंशं शरणकृतं भरन्यसनरूपो- पायानुष्ठातारं रचये कुर्या एव। मद्ंशस्यैघ श्रैष्ठ्यविधाने प्रवृत्तस्त्वं तं प्रपन्नं करथ न रचयेरिति भावः । त्वदीयजन त्वदनुगृहीतो जन जात्वपि न हीयते। 'कौन्तेय प्रति- जानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति' इति गानादिति भावः। अध्रा- र्थान्तरं-वरणकृतः वरणकृच्छद्दस्य मुख्यं मुखे भवं वं वकार शं शकारं विद्धत्सन् तं वरणकृच्छव्दं शरणकृतं शरणकृच्छब्दं रचयेः। वरणकृच्छब्दस्यादिमवकारस्थाने शकारविन्यासे शरण- कृदिति निष्पत्तेरिति। यथावा- तव कृपया राम पुरा वलीमुखोऽपि च चतु- र्मुखो भवति। पङ्मजपलाशलोचन किंकिं न करोति तव कृपा स्वैरा ॥ १६३९॥ हे राम ! वलीमुख कपिरपि हनूमानिति भावः। तव कृप' या चतुमुखः पुरा भवति भविष्यति। पुराशन्द्योगेन 'यावत्युरा। इति भविष्यत्यर्थे लट्। स्पष्टमन्यत्॥। यथावा- त्वमिव श्रीवल्लभ ते श्रीवत्सशश्रीनिवासताम- यते। स श्रीसघ्रयङ् भवति हि यस्तव हृद्यस्सु- लक्षणत्वमियात् ॥१६४०॥ हे श्रीवल्लभ! ते तव श्रीवैत्स तन्नामा लाञ्छनविशेष: त्वमिव श्रीनिवासतां श्रीनिकेतनत्वं अयते 'श्रीदृश्श्रशिश्श्रीनिवासः।

अर्थान्तरन्याससर (६३) 137

ब्रह्मणि श्रोनिवासे' इति भवत इव तस्यापि श्रीनिवासत्वप्रसि- द्वेः। तथाच तन्मन्त्रवण 'श्रीवत्साय श्रीनिवासाय नम' इति। लक्ष्मीनिवासस्थानत्वादेव हि तस्य श्रीनिवासत्वव्वहार। य. पदार्थ तव हृद्यः हृदयप्रियः वक्षसि भवश्च। सुलक्षणत्वं शोभ नानि लक्षणानि 'शङ्गचक्रोर्ध्वपुण्ड्रादिचिहनै प्रियतमैहैरे इत्युक्तानि चिह्नानि यस्य स तथोक्त। पक्षे शोभनं च तल्लक्षणं च तत्वं इयात्। सः सहाश्चतीि सघ्रयड्। श्रियस्सध्रयज् श्रीसहचारी भवति। भगवन्मन प्रियश्शुभलक्षणश्च चेतनरूप पदार्थ अप-

पदार्थः नित्यं थ्रिया सहैव वसतीति च निर्गळितोऽर्थ ॥ रयोरप्रकृतयोरप्ययं दश्यते। यथा- शुभकु्छ्रेयो विन्देत्वइवच इव सरलसारत, माप्तुम्। तप्त्वाऽघइशीर्ष यद्रसालरस एव सरल- सारोडभृत्॥ १६४१ ॥ शुभकृत् शुभकारी श्रय: विन्देत्। 'धरुभकृच्छुभमाप्नोति' इत्युक्तेरिति भाव। रसालरस: इक्षुरस माकन्दरसो वा। त्वद्वच इव सरललारतां उदाररसतां आप्तुं अघरशीर्ष तप्त्वा सरलसार एव अभून। रसालरसशब्दस्य विलोमतया पठने तथा निष्प- त्तेरिति भावः । अत्र समर्थ्यसमर्थकयोर्द्वयोरप्यप्रकृतत्वम्।। अस्मिन्नलंकारे समर्थ्यसमर्थकभाव आर्थइशाब्दश्चालंकार- ताप्रयोजकः । न तु काव्यलिङ्गे हेतुहेतुमन्भ्ाव इवार्थ एव। हि यत् यस्मात् इत्यादे: प्रतिपादकस्याभावे आर्थ। स च 'असमर्थो य कार्येष्यपेक्षते स परमन्यसाहाय्यम' इत्यादौ। तत्सत्वे शब्द। सोऽपि 'न विशति हि महोदारः। ALANKARA_III 18

138 अलकारमणिहारे

त्वत्कृपया यद्दर्वीकर:' इत्यादौ दर्शित। अत्र वक्तव्यमन्यत्सर्व- मुदाहरणालंकारनिरूपणावसरे दर्शितमिति नात्र प्रतायते। भम हि प्रतिज्ञाहेत्ववयवयोरिय आकाङ्काक्रमप्राप्तं समर्थ्यसमर्थकवा- क्ययोः पौर्वापर्यमिति न मन्तव्यम्। न ह्यत्र समर्थकं समर्थ्या- नुपपत्युन्मीलितायामाकाङ्गायां सत्यामेवाभिधीयत इत्यस्ति निय- म.। अनुपपत्तेरभावेऽपि प्रतीतिवैशद्यार्थ कविभिस्तस्याभिधानास्। एवं काव्यलिङ्गेऽपि। एवं च तयोवैंपरीत्येऽपि न दोषः ।। यथावा- सरिदधिपे शिखरिणि वा सद्टशा वर्षति धना- घनस्सलिलम्। अवधीरितनिन्नोन्नतविभागमच्युत भवादृशौदार्यम् ॥१६४२॥ अत्र पूर्वार्धगत एव विशेष: उत्तरार्धगते सामान्बे प्रस्तुखे समर्थकः ॥ इत्यलंकारमणिद्वारे अर्थान्तरन्याससरस्त्रिषष्टितमः

अथ विकस्वरालंकारसरः (६४)

सामान्येन विशेषस्य क्रियते यत्समर्थनम्। पुनस्तस्य विशेषेण स विकस्वर ईर्यते॥ कस्यिद्विशेषस्य समर्थन सामान्येन विधाय तत्प्रसिद्धाप- परितुष्यता कविना पुनर्विशेषेण तत्समर्थनमुयमानरीत्या अर्थान्तर न्यासविधया वा क्रियते स विकस्वरो नामालंकारः॥

विकस्वरालंकारसर: (६४) 139

यथा- न्यस्तभरं त्वयि मामिह न स्तोकं वाऽपि कर्म बाधेत। किमपि विबाधितुमीष्टे न भाग्यवन्तं यथा रविं ध्वान्तम् ॥ १६४३ ॥ किमपि वस्तु, इदं कर्तृ। ध्वान्तं तम, इदमपि कर्तृ। इदमु- पमानरीत्या विशेषान्तरन्यसने उदाहरणम॥ अर्थान्तरन्यासविधया यथा- सत्स्वपि शिखरिषु बहुषु श्रीवास त्वं श्रितो- Sसि वृषशैलम। न हि सर्वे भाग्यभृतो मिषत्सु विबुधेष्ववाप हि श्रीस्त्वाम् ॥ १६४४॥ यथावा- कृपया राज्यं प्रादा: कपये महतां निरङ्कशा हि कृपा। गोपस्याप्यच्युत तव जगदीशत्वं ददौ हि जलघिसुता ॥ १६४५॥ अयमलंकारश्चन्द्रालोकानुयायिदीक्षितानुरोधेन दर्शितः। जगन्नाथाद्यस्तु-प्रकृतविशेषस्य सामान्येन समर्थनादेकोरऽर्थानत- रन्यास। सामान्यस्य विशेषेण समर्थनादपर इति भेदद्वय- समावेशात्मकताया स्फुटत्वात्तत्संसृष्टचैव गतार्थत्वान्नालंकारा- नतरस्वीकार उचित इयाहु॥ इत्यलंकारमगिहारे विकस्वरालंकारसरश्चतुष्षष्टितमः

अथ प्रौढोक्तिसर: (६५)

यदुत्कर्षानिमित्तस्य तन्निमित्तत्वकल्पनम् । प्रौढोक्तिरेषा कथिता जयदेवमुखैबुघैः ॥ किंचिदुत्कर्षाहेतुभूते वस्तुनि तद्धेतुताकल्पनं प्रढोक्तिर्न्नामा- लंकार.॥ यथा-

रणे सुभगंकरणे स्मरणे स्तां मे हरे: प्रियंक- रणे ॥१६४६॥

श्वस्य तद्धेतुत्वकल्पनम् । यथावा-

मुदसिताः । मुरवैरियश:पूरा हरिता कर्पूरलेपमा- दधते ॥ १६४७॥ अत्रापि कुमुदसितत्वातिशया हेतोश्रच्चन्द्रज्योत्स्ाच्छुरित- त्वादर्हेतुत्वकल्पनम्।। रसगङ्गाधरकारस्तु "कस्मिश्चिदर्थे किंचिद्धर्मकृतातिशयप्र- तिपिपादायषया प्रसिद्धतद्धमवता संसर्गस्योन्भावनं प्रौढोक्ति' इति अस्यालंकारस्य लक्षणमाह। तदेदमुदाहरणम्-

प्रौढोफ्तिसर (६५) 141

जलनिधिकन्ये मन्ये जलरुह जन्माऽसृजन्तवापा- ङनन् ॥ १६४८॥ अत्रापाङ्गेषु न केवलं शैशिर्यादयो मलयानिलकिशोरमात्रगुणा एव कवे प्रतिषिपादयिषिता, किंतु सकलजगदुजीवयितृत्वा- दयोऽन्येऽपीति मलयानिलसारांशेषु चन्द्रकरसंसर्गो विशेषणत- याऽतिशयार्थमुपात्तः। उत्पाद्योत्पादकभावश्चात्र न लोकप्रसिद्ध। किंतु कविप्रतिभामात्रनिबद्धः। अत्र च धर्मिविशेषसस्तर्गादति- शयो धर्म्यन्तरगतो यदि व्यश्ञनविषयः तदैवायमलंकार। यदि वाच्यवृत्या तत्तत्परयुक्तत्वेनाभिधीयते तदा समालंकारस्वैव विषय। यथा- पद्मे प्रादुरभू : किल पद्मे पद्मे विभर्षषि पाणि- म्याम्। अस पद्मनामहृदयावसतिस्त्वं पद्मग- न्धिरिति युक्तम् ॥ १६४१ ॥

त इति सम एवालंकार। एवं चास्य मते- 'एकांनविंशसंख्यकपुराणतः किंच षष्ठवेदेन। हेयगुणास्तव- गचन् ख्याप्यन्ते भाविमातृगर्भभवै'॥ इत्यादावेकस्य मिथ्यात्वसिद्ध यर्थ मिथ्याभूतवस्त्वन्तरकल्पनं मिथ्याध्यवसित्यलंकार/न्तरमिति न वक्तयं, प्रौहेक्तयैव गतार्थ न्यात्। 'कचा कळिन्दजातरितमालस्तोममेचका.' इत्यादौ

142 अलङ्कारमणिहारे

प्राचीनकृतप्रौढोकत्युदाहरणे यथा तमालेषु इ्यामलिमातिशयार्थे श्यामलिमाधिकरणीभूतकालिन्दी संबन्ध उद्ाव्यते तथा ह्वषगु- णेषु मिथ्यात्वातिशयसिद्ध वे मिथ्यात्वाधिकरणैकोनविंशसंख्षाक- पुराणाादिसंबन्ध इत्यस्यापि सुवचत्वात् । यदिच मिथ्याध्यवसि- तिरेवालंकारान्तरं स्यात् सत्याध्यवसितिरपि तथा स्यादित्या- पादयता रसगङ्गाधरकृता- हरिश्चन्द्रेण संजप्ता: प्रगीता धर्मसूनुना। सेलन्ति निगमोत्सङ्गे मातर्गङगे गुणास्तव।। इत्याधुदाहृत्य अत्र हरिश्चन्द्रयुधिष्ठिरनिगमसंबन्धाद्गुणानां सस्यत्वं प्रतीयते। एवं- मध्ये सुधासमुद्रस्य सितामयगृहोदरे। पूर्णेन्दुविष्टरे देव स्थातुं योग्यास्तवोक्तयः॥ अत्रापि सुधासमुद्रादिसंबन्धात् उक्तिषु माधुर्यातिशमः प्रतीयमान: कस्यालङ्कारस्य गोचर स्यात्। अतोऽलंकारान्तर स्यात्। मम तु प्रौढोक्तैयव गतार्थतेत्युक्तम्॥। इत्यलंकारमणिहारे प्रोढोक्तिसर: पञ्चपष्टितम:

अथ संभावनासरः (६६)

संभावनं स्याद्यदेवं स्यादित्यूहोऽन्यसिद्धये।। यत्र किंचित्तर्कणमन्यत्तर्कणसाधनं तत्संभावनम्।।

मम कोटिवदनता स्याददि पुरुषायुषमिर्द च यथा-

कोटिगुणम्। ईशीय हरे स्तोतुं कोटितमांशं त्वदेकगणभम्नः॥।१६५०॥

संभावनासरः (६६) 143

सथावा- सितकिरणकिरणनिकरव्यतिकरतो द्रावित- स्तुषारगिरिः। घनसारसारमसृणो यदि तुलये- स्राथ तव कृपासारम् ॥ १६५१॥ बत्राध्ये स्तोतु: कोटिवदनत्वादितर्कणं भगवदेकगुणमहिम- कोटितमांशतर्कणसाधनम्। द्वितीये तुषारगिरेश्चन्द्रकरद्रवीभूत- त्वादितर्कणं भगवत्कृपामारतुलनार्हतातर्कणसाधनम्।। यथावा-

चेत्। धनिदीनविभागकथादूरमिदं श्रीमदेव भुवनं स्यात् ॥ १६५२ ॥ बथावा- अहमेव यदि विधाता जातु भवेयं हरे भव- त्कृपया। खलवदनगहननिपतनविसंस्थुलां न रचयेय ननु वाणीम ॥१६५३॥ यथावा- यदि तादृशशेषत्वं सिध्येन्मम तर्हि कथमपी- शीय। लावण्यविभवमच्युत तव बकतुं श्रोतुमीक्षितुं वादपि॥ १६५४ ॥ तादृशशेषत्वमिति। शेषत्वं तादृशेति विशिषतोऽयमभिप्रा- म-यद्यप्यधुनाऽपि स्वाभाविकं भगवदनन्यार्हशेषत्वमस्ति तथा-

144 अलंकारमणिहारे

ऽपि भगवल्लावण्यवर्णनादिपटुतर सहस्रवदनत्वरूपं शेषत्वं बास्तीति। वकं द्विसहस्त्ररसनत्य दिति भाव। श्रोतुमीक्षितुं वाऽपि द्विसहस्रनयनत्वाद्विति भाव । स हि चक्षुरश्रवा. ॥ यथावा- उज्झित्वा बकवृत्ति ननुशिष्टस्तत्वविद्रवन् स्तव- कः। साध्वग्रभवन एव स्याददि लक्ष्म्यास्तदा स्तनत्वमिगात् ॥ १६५५॥ स्तबक गुच्छ स्तबकशब्द्श्च। बकवृत्ति 'अधोद्टष्टिनैकृ- तिकम्स्वार्थस्साधनतत्पर, इत्यायुक्तां वकवृत्ति बकेत्यारकवर्णद्व- चस्थिति च । उज्झित्व्रा त्यक्त्वा शिष्टः आचारशील तत्व- वित् तत्त्वश्ञश्च भवन्। पक्षे शिष्ट उर्वरित यः स्तः स्त इत्याकारकवर्णसमुदयो यस्य तथाभूतस्स्न् ब क वर्णलोपे स्तका- रमात्रावशिष्ट इत्यर्थः । साधूनां सात्विकानां रम्यवस्तूनां वा अग्रे भवनं स्थिति: यस्य स तथोक्त एव। पक्षे साधु यथा तथा अग्रभव चरमश्रयमाणः नः नकार: यस्य स तथोक्त एव स्याद्यदि तदा लक्ष्म्या स्तनत्वं इयात् स्तनजन्म प्राप्तया दित्यर्थ। स्तवकशब्द: बकवर्णलोपेन अघसाने नवर्णघटनेन च स्तन इति निष्पद्यत इति भाव। अत्र स्तबकस्य बकवृत्तिप- रित्यागादिपूर्व कसाध्वग्र भवनत्वतर्कणं लक्ष्मीस्तनत्वप्राप्तितर्कणसा- धनम्। श्रेषादिकं तु पूर्वेभ्यो विशेप ।। यथावा- जननि मम स्तुत्या त्वं तनुया यदि च दरम- न्तरामोदम्। सिद्धघेद्दामोदरपदमथ मम नास्त्य- त्र विशयलेशोडपि ॥१६५६॥

संभा वनसर (६६) 145

हे जननि ! मम स्तुत्या मत्कर्तृकस्तवेन दर अल्पमपि अन्तः मनास आमोदं प्रहर्ष तनुया यदि अथ तदैव मम दामोदरपदं परमं पदं सिद्धेचत्। पक्षे दरं दश्च रश्च अनयोस्समाहार दरं अन्तरा 'अन्तरान्तरेणयुक्ते' इति द्वितीया। दकरारेफयोर्मध्ये इत्यर्थ। आमोद आमोदशब्दं तनुया यदि दामोदर इति पदं शब्द: सिध्येत् इत्यर्थ। अत्र स्तोतुर्यत्किश्चिच्छ्रीहृदयामोदोदयतर्कणं दामोदरपदासद्धितर्कणस्य साधनं श्रेषसंकीर्णम्। एवमग्रेऽपि। यथावा- त्वदुदारकरविधूतस्सुरागमो वीतराग एव भ- वन्। यदि सुमतया परिणमेन्तदा तु तेऽच्युत नखेन सदशस्स्यात ॥ १६५७॥ हे अच्युत! सुरागम कल्पतरु तव उदारेण करेण विधूतः अतएव वीतराग एव विधूननजनितदैन्यातिशयेन विरक्त एव भवन् तपस्वी भवन्निति यावत् । सुमतया शोभना मा लक्ष्मीः यस्य स तथोक्त सुमः नस्य भावः सुमता तया शोभनल- क्षमीविशिष्टत्वेनेत्यर्थ । पग्णिमेद्यदि जायेतचेत्। पक्षे पुष्पतया परिणतो भवेद्यदीत्यर्थ.। तदा तु ते तव नखन सदृशस्स्यात्। अत्र सुरागमशब्दः वीतराग विगतरावर्णगवर्णश्चेत् सुमतयैव परि- णंस्यतीत्यर्थोऽपि चमत्कारी। अत्र सुरागमस्य सुमतापरिणति- तर्कणं नखसादृश्यतर्कणसाधनम॥।

यदि जातु विजानीयाच्छ्रीजाने तावकीनमौ- यथावा-

दार्यम्। देवतरुस्स तदात्वे नासत्यं देवदारुतां या- यात् ॥ १६५८॥ ALANKARA-III, 19

146 अलक्कारमणहारे

देवतरु अचेतन इति भाव। जातु कदाचित् तावकीनं औदार्य जानीयाद्यदि। चेतनकार्यस्याचेतनसंमवाद्यदीति संभा वना। सः देवतरु तदात्वे तत्काल एव देवदारुतां भद्रदारु नामक्षुद्रतरुविशेषतां यायात् यत्रक्वाप्यरण्ये देवदारुतरुवदौदार्य- प्रथागन्धदवीयस्तया संकुचितो वर्तेतेति भाव। पक्षे देवतरु देवतरुशब्द तदात्वे तकारस्य दावर्णत्वे तकारमपनीय दाकारे पठिते इति यावत्। देवदारुतां यायात् देवदारुशब्दो भवे- दिति भावः। अत्र देवतरोभगवदौदार्यज्ञानसंभावनं तद्देवदा रुतासंभावनसाधनम् । यथावा- त्वां तत्वेन वृषाचलकान्त बिडौजा द्विषीत यदि जातु। स भवेदेव गतौजास्सालो भूत्वा- डन्ततो बिडालोडपि ॥ १६५१॥ हे षाचलकान्त! बिडौजा इन्द्रोऽपि भ्रातृत्वेन व्यपदे- श्योऽपि किमुतान्य इति भाव। जातु तत्त्वेन वस्तुत न त्वारो पितकोर्पन त्वां द्विषीत नि तदा नर्हि बिडौजा गतौजास्सन् भगवद्विद्वषमहिम्या निस्तेजास्सन् साल: वृक्षो भूत्वा स्थावरजन्म लब्ध्वेत्यर्थ। अन्ततः पर्यवसाने बिडालोपि भवेत्। स्थावरज- नमना व्यपनीतकियत्पापस्तिर्यग्जन्माSपि लभेतेति भाव। भगव- द्विद्वषफलमद्िगित्यभिप्राय। पक्षे विडौजा इति शब्द: गता ओ जा इत्याकारकवर्णौ यस्य स तथोक्त। अन्तत चरमभागे ओ जा इत्याकारकवर्णापगमे परिशिष्टस्य बिडंत्याकारकवर्णस्य चरमभागे इत्यर्थ। साल आल इत्याकारकवर्णसमुदयसहित- सन् बबिडाल इात निष्पययत इत्यर्थः । अत्र बिडौजसो भगव-

मंभावनसरः (६६)

द्विद्रेपसंभावनं सालबिडालतासंभावनसाधनम्। विषनततिसे षस्तु व्यक्त एव ।। यथावा- हत्वाऽच्युत तव कान्ति क्वचन ग्रावणि निली- नमसिताभ्रम। दर्शयति कान्तिमत्त्वं यदि तहि बुघैः क्रियेत तद्गस्म ॥ १६६० ॥ हे अच्युत! असिताभ्रं नीलजलद: तव कान्ति हत्वा कचन कस्मिचित् ग्रावणि शैले। पक्षे प्रस्तरे 'ग्रावाणी शैलपाषाणौ' इत्यमरः। विलोनं सत् कान्तिमत्वं स्वस्य द्यतिम्त्वं, पक्ष क कवर्ण अन्तिमो यस्य तत्तथोक्तं तस्य भावस्तत्वम् । अस्मिन् पक्षे अन्तिमत्त्वमित्यत्र तकारस्य 'अनति च' इति द्वित्वम्। दर्शयति यदि तर्हि वुधै धर्मशास्त्रज्ञे आयुर्वेदज्ञेश्च तत् अ्रकं भस्म क्रियेत जगदोश्वरप्रशस्तवस्तुहरणदुरितापनोदनानुरूपभ- स्मान्तप्रायश्चित्तगोचरीक्रियेतेति भावः। पक्षे भसितं क्रियेत। कृष्णाभ्रकस्यैव भस्मविषये ज्यायस्त्वस्मरणाद़िति भावः। अत्रा- सिंताभ्रस्य क्चिद्रावाणे कान्तिमत्वप्रकाशनतर्कण भस्मीकरणत- र्कैणं प्रति साधनम्। चमत्कारातिशयस्तु पूर्ववदेव।। यथावा- रघुवीर महादेवो महाहवो यदि भवेत्वयि कदाचित्। सत्यं स देहभिदया विकृतमस्यात्वं हि दलिततद्दन्वा॥ १६६१॥ हे रघुवीर! महादेव मृत्युंजय: त्वयि विषये कदाचत् महदा- हव: प्रवर्तितप्रबलरणो यदि सः महादेव देहस्य श्गरस्य भिद्या

148 अलंकारमणिहारे

त्वच्छरकृतविदारणेन विकृत स्थात् सत्य नात्र संशय। तत्र हेतुमाह हि यस्मात् त्वं दलितं तस्य शंभो: धनु धन्व वा येन सतथोक्तः। तस्मात् त्वया कृतमहारणोऽपि सहादेवो देहवि- दारणेन विकृतस्स्यादेवेति भाव । पक्षे देहभिदया देकारस्य हकारेण भेदनेन विकृतस्स्यात्। महादेवशब्द महाहवशब्दत- या विकृतस्स्यादित्यर्थ। अत्र महादेवस्य रघुवीरांत्रषयकमहाहव- त्वसंभावनं तद्देहावेदळनप्रयोज्यविकारवत्त्वसंभावनसाधनं हेतू- पष्टम्भेन निबद्धम्।। यथावा -

गीषुः । शकलीभवेत्स नूनं त्वं मुरंदलन इति स किल नाज्ञासीत् ॥ १६६२॥ हे भगवन्! मुकुरः कुसृतेः शाठ्यात् कुत्सित सृतिः कुसृनि कुमार्गः 'कुसृतिर्षनिकृतिश्शाठ्यम्' इात कपटपर्यायेष्वमर । पक्षे कु इति वर्णस्य सृते अपसरणात् 'सृ गतौ' इत्यस्मा- द्वातोः क्तिन्। मुकुरो मुर इति निष्पन्न इति भाव । शब्दार्थयो- स्तादात्म्यम्। त्वद्गण्डमण्डलजिगीषुस्स्याच्चेत् शकलीभवेत्। नूनं नात्र संदेग्धव्यमिति भावः। अथैवं मुरत्वं प्राप्तोऽपि मुकुरः मुरभिदस्तव विजिगीषायां कथ प्रवृत्त इत्यत आह-त्वमिति। सः मुकुरः त्वं मुरदलन इति नाशासीत्किल। नाजानादिति संभा- वये इति भाव:।। यथावा- अविकुलमप्यविकलमिह मुख्येनाशेषपालकेन

सभावनसर. (६६) 149

यदा। दृश्येत तदा सत्यं भवेत्कविकुलं विमृ- शयता सम्यक ॥ १६६३॥ अविकुलं मेषवृन्दमपि अत्र अविशब्द अविसदृशे लाक्षणिक। अतिमात्रमूर्खाणां समूहोऽपीत्यर्थः । मुख्येन अगौणेन अशेषपाल- केन सर्वेश्वरेण भगवता अविकलं यथा स्यात्तथा यदा दृश्येत कटाक्षविषयीक्रियते। तदा कविकुल काव्यकृद्विद्वद्वन्दं भवेत सत्यं नात्र संदेहः। यदि संदेह. तर्हि सम्यग्विमृश्यताम्। भगव- त्प्रभावविमर्शे उक्तोऽर्थस्सम्यश्ञायत पवेति भाव। पक्षे अवि- कुलमिति पद अविकलं अकारेण विकलं सत् मुख्येनेति वक्ष्य- माणत्वादाद्येनाकारणेति लभ्यते। हे अशेषपाल सर्वेश्वर भगवन् मुख्येन आद्येन केन कवर्णेन यदा दृश्यते च्याविताकरेण आद्य- कवर्णेन घटितं दृश्यतेचेत् तदा कांवकुलमित्येव मवेदित्यर्थ। अत्राविकुलस्य भगवत्कटाक्षगोचरत्वतर्कणं कविकुलत्वतर्कणसा- धनमित्यादिकं द्रष्टव्यम्।। यथावा- तुलनायालं वचसस्स्वं तव यदि नाम कोकि लोडवेयात्। कि छिन्नमस्य जानन्कोलं तं जननि बुद्धिमान् ब्रूयात् ॥ १६६४॥ हे जननि ! कोकिल तव वचसः तुलनाय साम्याय स्वं आत्मानं अल समर्थ यदिनाम अवेयात् जानीयात् 'नमस्स्वस्ति' इत्यादिना चतुर्थी। अस्य अतिश्राव्यतया प्रत्यक्षस्य तव वचसः कें छिन्नं किं न्यूनं भवेत्। कोकिलस्य स्वरं तथा समर्थमन्यत्वे

150 अलङ्काग्मणिहारे

त्वदूधसोSप्रतिद्वंद्विरामणीयकस्य का हानिर्भवेदिति विदन्निति भावः। क बुद्धिमान् तं कोकिलं अलं त्वद्वचनतुलापयामं ब्रूयात्। किंच त कोलं सूकरं बयादित्यप्यर्थ। स्वपरगुणतारतम्य- विमर्शनाकुशलो यदि कश्विदपकृष्टं स्वमुत्कृष्टसधर्माण जानी- यात् तं निपुणमतिस्स्थूलमति सूकरसदशमेव मन्येतेति भाव ॥ पक्षे अस्य कोकिलस्य कि कीतिवर्ण छिन्न निरस्तं जान- न्नित्यर्थः। शब्दार्थयोस्तादात्म्यम्। बुद्धिमान् तं कोकिलं कोलं ब्रयात् कोकिलशब्दस्य किवर्णलं पे काल इति निष्पत्तेरिति भावः। अत्र यदिनामेत्यादहनं कोल तमिद्यायूहंप्रति साधनम। चमत्का- रातिशयस्तु व्यक्त एव । यथावा- तव चरणारुणलक्ष्मीं हत्वाऽपि यदार्यमेव मनुते स्वम्। सूर्यकरस्तर्हि भवेत्सुकर एवाम्ब तत्र को विशयः ॥ १६६५॥ आय पूज्यमेव। पक्षे अर्य अविद्यमानर्यवर्णमित्यर्थ। अत्र चौर्यकर्तुरपि सूर्यकरस्यार्यताज्ञनसंभावनं तस्य सरकरतासंभावन- साधनमिति लक्षणानुगतिः ॥ यथावा-

भाङ्मकरन्दः। मालक्ष्योडय्रे माधव विन्दतु माक- न्दतामियात्सफलत्वम् ॥ १६६६॥ हे माधव! इदं वक्ष्यमाणार्थोपस्कारकम। स्वादिस्ना स्वादु तथा रहित. तत्र हतु-अरसत्त्वभागिनि। अविद्यमान रसः

संभावनसरः (६६) 151

मधुरायुत्तमरम यस्य स तथोक्त। तस्य भाव ततत्वं केनापि श्राध्येन विधुरतया अभोग्य इति भाव. ॥ रसरस्वादे जले वीर्ये शृद्गारादी विषे द्रवे। भोगे रोगे ढंहधाती तिक्तादौ पारदेऽपिन॥ इति हेम । मकरन्द उक्तिविशेषणमिस्रा क्षुद्रतमयतिकचि- त्युष्परस इति लक्ष्यते। त्वद्वाचः रसं आस्वादं ईप्सैदाद अग्रे उत्तरस्मिन काले मालक्ष्य यादृच्छिकादिसुकृतपरिपाकवशेन लक्ष्मीकटाक्षविषयस्सन् माकन्दतां सहकारफलतां 'माकन्दस्सह- कारेऽपि' इति हममेदिन्यौ। मां श्रियं कनदति आह्वयति स्वर- क्षणार्थमिति माकन्दः। तत्तां लक्ष्मीशिशुतामिति च गम्यते। कदिधातोगह्वानार्थकात्कर्मण्यण्। विन्दतु। तदा सफलत्वं स्वा- भीप्सतत्व द्वाग्रस रूपफ उसहितितं तद्भाकत्वमित्यर्थ। इयात्। ईदशमाकन्द्जन्मपरिग्रहे सत्येव माधवस्य त वाग्रसं विन्देत। न तूक्तमकरन्दरूपेण स्वात्मनेति भावः। पक्षे स्वस्य आदि: आद्य यः म. मकार तद्विधुर। सतो भाव सत्वं रस्य सत्त्वं रसत्वं तन्द्रज- तीति रसत्वमाक्। सन नवनीत्यरसत्वमाक्। मकाररेफशून्य इति विशेषणद्वयाभिप्राय । मकरन्द मकरन्दशब्द कन्द इति निष्पन्नस्सन्निति भावः । अग्रे आदौ माः मावर्ण तेन लक्ष्यः दृश्य- स्सन्। माकन्द इति निष्पन्न। स. फलत्वं इति छेद। सः माकन्दशब्द: फलतां फलवाचकतामिति यावत्। इयात्। अत्र मकरन्दस्य माकन्दृत्वसभावन भगवद्वाग्रसलाभरूपफलवत्तासं- भावनस्य साधनम्। शब्दार्थतादात्म्यभित्तिकश्षेष मूल का भेदाव्य- वसायोजीवितमिति धेययम् । इत्यलंकारमणिहारे संभावनसर: पदृषटितमः

अथ मिथ्याध्यवसितिसरः (६७)

मिथ्यार्थोऽन्यः कल्पतेचेत्किंचिन्मिथ्यात्वसि दये। मिथ्याध्यवसितिनम साSलंकृतिरुदा- हता। कस्यचिदर्थस्य मिथ्यात्वसिद्धघर्थ मिथ्याभूतार्थान्तरकल्पनं मिथ्याध्य वसितिर्नामालंकार ।।

यथावा- गणनातिशायिघृणिना पयोजसुहृदा त्रयोद शेन शुचीनाम्। सन्तमसं हन्त हृदभ्यन्तरगं त्वज्जुषां निरासि झुरारे। १६६७॥ हे मुरारे! गणनातिशायिनो घृणय किरणा यस्य तेन तथोक्तेन त्रयोदशेन पयोजसुहदा सहस्रमात्रसंख्याककिरणतया द्वात्दशात्मतया च प्रथितान्ास्वतोऽ्येन भास्करेणेत्यर्थ। त्वज्जुषां त्वाय प्रीतिरूपापन्नध्यानभाजां न्यासविद्यया त्वां सेवमानानां वा 'जुषी प्रीतिसेवनयो' इत्यस्मात्कि्विप्। शुचीनां 'क्षेत्रज्ञस्येश्वर- झप्नाद्विशुद्धि परमा मता' इत्यायुक्तसर्वप्रकारविशुद्धिभाजा- मित्यर्थः। अग्नीनामित्यप्युपस्कार्यम्। हृदभ्यन्तरगं अन्तरं संत- मसं तमोगुणरूपं महात्तमिरं निरासि निरस्यत। अत्र भगवत्प्र- पत्रशुचिहत्तमसोध्त्यन्तासंभावितस्य निष्पत्तये त्रयोदशभास्क- रकर्तृकनिरासोऽत्यन्तासंभाविता निबद्ध। इदं श्ेषसंकीर्णम्॥

मिथ्याध्ववासितिसरः (६७) 153

यथावा- अतसी परिभूता तव रुच्या तप्त्वा वनेष्वध- इशीर्षम्। अन्ते संवेस्सीता स्याच्चेत्वद्रुचिमिया- द्रघुकुलेन्दो ॥ १६६८॥ हे रघुकुलन्दो! इद विवकषितार्थोपस्काराय। अतसी क्षुमा- कुसुमं 'पुष्पमूलेषु बहुळम्' इनि लुक्। तव रुच्या त्विषा परि- भूता सती वनेषु अधरशीर्ष तप्त्वा। पक्षे वैपरीत्येन स्थित्वे- त्यर्थ। अन्ते पर्यवसान सधे बलवद्विरोधोऽनुचित इति संधि कृत्वेत्यर्थ। पक्षे संहितात्वविवक्षाया इति यावत्। सीता स्या- च्चेत् जानकीत्वं प्राप्ताचेत् त्वदचिं तव द्यात त्वय्यनुरागं च इयात्, अन्यथा तस्यास्त्वह्चिर्व सुलभतति माबः। पक्षे अतसी- शब्दव्यक्ति वैपरीत्यनानस्थिताचत् सीत अ इति स्थात्, तत- स्तकाराकारयोस्सवर्णदीर्घरस्संधिश्वेत् सीता इति निष्पद्ेत। स एव दुर्घट 'अतो गुणे इनि पररुपलक्षणेकादेशे सवर्ण- दीर्घाप्रवृत्त। तथाच सात हत्यदन्त पवायं शब्दो भवेत्। न तु सीतेति दीर्धान्त इति भाव। अत्रातस्या श्ररघुनन्दनरु-

तिवेलासंभावितत्वकल्पनम्। श्रेषचमत्कारन्तरादिक व्यक्तमेव।।

यथावा- अष्टमजलधौ जनितष्षष्ठो निर्जरतरुर्वृषाद्रि मणे। त्वनोऽषि वदान्य इति स्रष्टा षष्ठेन वदति वदनेन ॥ १६६९॥ ALANKARA_III 20

154 अलंकारमणिहारे

इदं शुद्धमुदाहरणम्। एवं प्रौढोक्त्यलंकारनिरूपणे प्रसङ्गा- दुपदर्शितं 'एकोनविंशसंख्यकपुराणत' इति पद्यमपि शुद्धमे- वास्या उदाहरणम् ॥ चन्द्रालोके तृतीये काव्यलक्षणमयूखे काव्यलक्षणत्वेन यानि

युक्तिकार्याणि दश निरूपितानि, तानि कुवलयानन्दे चम- त्कारितयाSलंकारपडे निवेशितानि दीक्षितै । तेष्वेकतमेयं मि- थ्याध्यवसितिरिति ध्येयम। तत्रैतलक्षण लक्ष्यं चैव दृश्यते- स्यान्मिथ्याध्यवसायश्रेदसती साध्यसाधने। चन्द्रांशु सूत्रग्रथितां नम पुष्पस्त्रजं वह॥ इति। वक्तव्यान्तरं तत्तदयसर स्फुटीभविष्यति॥ इत्यलंकारमणिहारे मिथ्याध्यवसितिसरस्सप्तपषष्टितमः

अथ ललितालंकारसरः (६८)

धर्मिणि प्रस्तुते वर्ण्यवृत्तान्तोल्लेखनं बिना। तत्र तत्प्रतिबिम्बस्य वर्णनं ललितं मतम्॥

प्रस्तुतधर्मिणि प्रस्तुतव्यवहारातुल्लेखेन तत्रैव निरूप्यमाण: प्रकृतव्यवहारसंबन्धो ललितालंकार । 'दोर्भ्यमब्धि तितीर्षन्त- स्तुष्टुवुस्ते गुणार्णवम्' इत्याद्दिनिदर्शनावारणाय तृतीयान्तम्। अप्रस्तुतप्रशसावारणाय प्रस्तुतधर्मिणीति॥

ललितस्रः (६८) 155

यथावा- क्वाहं भवमरुपान्थः क्व च तव सायुज्यनित्य- साम्राज्यम्। इत एवाच्युत सहसा सुमेरुश्रृङ्गाग्र- मभवमुत्पित्सुः ॥ १६७० ॥ अत्र भवमरुपान्थ एव सन्नहं दुरासदत्वदीयनित्यसाम्राज्यप्रे- प्सुरस्मीति प्रस्तुतव्यवहार विषय कण्ठरवंणाप्रतिपाद्यैव तत्प्रति- बिम्बभूत दुरारोहं सुमेरुश्ङ्गाग्रमित एकोत्पातनैवाधिष्ठातुमि- च्छामीति विषययुपनिबद्व । विषयोपादाने तुनिदर्शनैव।। यथावा- मादडूमितवचनः क्व त्वाटड्निगमागणेयसु- गुणः क्। भूमिष्ठ एव कल्पकसुमनिचयं निखि- लमपचिचीषामि॥ १६७१॥ अत्रापि मितंपचमतिरहं निगमापरिच्छेद्यभगवदनन्तकल्या- णगुणविवक्षुरस्मीति विषयमकथयित्वैव भूमिष्ठ एव सकलकल्प- तरुकुसुमान्यपचिचीषामाति विषययेव निबद्ध।

यथावा- यद्यपि नाहं पात्रं हृद्यतमाया हरे तव कृपा- याः । उन्मर्याद उदन्वानुत्सर्पति चेदमुं निरु- न्ध्यात्कः ॥ १६७२॥ अत्रापि त्वं नीचेऽपि मयि निरर्गळकृपाप्रसरश्चेदपर्यनुयो- ज्यस्वातन्त्रचवैभवं त्वां को नाम निरोद्ुमीष्टामिति बिम्बभूतवा-

156 अलङ्कारमणिद्दारे

क्यार्थानुललेखेन उन्मर्याद इत्यादिप्रतिबिम्बवाक्यार्थ एवोपन्यस्तः। यथावा- महतां सतां कुले मां विहितकृपस्त्वं व्यजी- जनइशौरे। निबुसीकार्य धान्यं निविडे वातेऽ- नुवात्येव ॥ १६७३ ॥ निबिडे सान्द्रे वातेऽनुवात्येव अनुकृलनया वहमान एव धान्यं तुषाविविक्तमिति भाव. । नियुसीकार्य निस्तुषीकार्य 'कडं- गरो बुसं कीबे धान्यत्वचि तुष पुमान्' इत्यमर। निगतं बुसं यस्य तन्निवुसम्। अत्र यादृच्छिकादिसुकृतवशात्सत्कुलप्रस- वावसर एव परमपुरुषार्थस्साधनीय इति विषयवाक्यार्थमप्रति- पाद्य तत्प्रतिषिम्बवाक्यार्थमात्रमुल्लिखितम्।। यथावा -- श्रुतिपठिती वा भवतु स्मृतिपठिती वा हरिं न विन्देदः। न हि कुक्करस्य रटतो भेदस्स्यात्कु- कुटस्यापि। १६७४॥ य हरि न विन्देत् सः श्रुतिपठिती स्मृतिपठिती वा भचतु; उभयत्रापि पठितमनेनेनि विग्रहे इष्टादिभ्यश्चेति कर्तरि इनिः तद्योगे श्रुतिस्मृतिशब्दयोः 'क्तस्येन्विषयस्य कर्मण्युपमंख्यानम्' इति कर्मणि सप्तमी। ततस्सप्तमीसमास, त्रयी धर्मशास्त्रं वा पठितवान् स्यादित्यर्थ। कुक्करस्य शुन कुकुटस्य च रटत श्रुतिकठु ध्वनत भेदो न हि स्यात्। उभयोरपि नैरर्थक्यस्य तील्यादिति भावः। पक्षे कुक्कुर कुक्कटशब्दयो, रदतो भेद इत्यत्र अभेद इति छेद.।

ललितसर: (६८) 157

रटाश्यामभेंदो न किंतु मेद एवेत्यर्थः। अत्र भगवन्भजनहीनश्रुति स्सृतिपठनं निरर्थकमिति वर्ण्यमनुक्त्वा तत्प्रतिबिम्बमेव निबद्वम्।

यथावा- केऽपि भजन्ते त्वदितरमितरे त्वामेव देव सेव- न्ते। काका: काका एव ह्यधरितशिरसोऽपि किं नु हंसास्स्युः ॥ १६७५॥ काका: वायसाः अधरितशिरसोऽपि। पक्षे काका इति शब्द विपरीतोऽपीत्यर्थ.। अत्र देवतान्तरं भजतां सहतापि प्रयासेन भगवद्भक्तजनसाधर्म्य न घटत इति विषयवाक्यार्थ- मप्रदर्श्य तत्प्रतिबिम्बवाक्यार्थ एव वर्णितः चमत्कारान्तरं तूदा- हरणद्वयेऽ्रपि व्यक्तमेव॥। न चात्र सर्वत्रापि भेदेऽव्यभेद इत्यतिशयोक्त्या चारिता- थचमिति वाच्यम्। तत्र हि पदार्थेन पदार्थस्यैवामेदाध्यवसानम्' 'कनकलतायां विराजते चन्द्र ' इत्यादी दष्टम्, न तु व्यवहारेण व्यवहारस्येत्यविषय पवायमतिशयोक्ते। नापि सादृश्यमूलया अप्रस्तुतप्रशंसया, धर्म्यशे प्रस्तुतत्वविरहात्। नापि निदर्शनया, एकधर्मिगतव्वयहारदयोपादान एव तस्या इषे। प्रकृते च प्रकृतव्यवहारस्यानुपात्तत्वादलंकारान्तरमेव । एवंच- क्व सूर्यप्रभवो वंश क्व चाल्पविषया मति । तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम्॥ इत्यत्र काव्यप्रकाशिकाकारो यत्निदर्शनामुदाहार्षीत् तदसंग- तमेव, ललितस्यावश्याभ्युपगम्यत्वात्। निदर्शनाया अप्राप्ेश्च। तदेवं ललितस्यालंकारान्तरत्वमुररीकुर्वतामाशय.॥

158 अलकारमणिहारे

अन्ये तु-ललितं नालंकारान्तर, निदर्शनयैव गतार्थत्वात्।

कथमप्रस्तुतव्यवहारमात्रोपादाने पदं निधत्तामिति चेत्, श्रूयता- मायुष्मता-इह तावदलंकारा: प्रायेग श्रौता आर्थाश्च सभवन्ति। तत्र श्रौतेभ्य आर्था न पृथगलंकारतया संख्यायन्ते कितु पृथग्भेदत- या। तदलंकारसामान्यलक्षणेन क्रोडीकरणात्। इदं पुनर्वाक्यार्था- निदर्शनास्वरूपम्-व्यवहारद्वयवद्धम्यभेद प्रतिपादनाक्षितो व्यव- हारद्वयाभदे। तत्र व्यवहारद्वयवद्धर्म्यभेदप्रतिपादनं थ्रौतमेवापे- क्षितमिति न नियमः । किंतु प्रतिपादनमात्रम् । तेन 'पर- वित्तं हरन् मर्त्यो विषमेवात्यसंशयम्' इत्यत्र व्यवहारद्वयव- द्धर्मिणोरमेदस्य श्रुत्या प्रतिपादन इव धिक्परस्वं तथाऽप्येष विषमत्ति स दुर्मतिः' इत्यत्र आर्थप्रकृतव्यवहारवद्धर्मिश्रौताप्रक्र- तव्यहारवद्धर्मिणोरार्थामिदस्य प्रतिपादनेऽपि वाक्यार्थनिदर्शना- त्वमक्षतम् । एकत्र श्रीतीत्व अपरत्रार्थीत्वमिति तु विशेषो न वार्यते। पदार्थनिदर्शनास्वरूपं तूपमानोपमेयधर्मयोरभेदाध्य- वसायमूल उपमेपोपमानधर्मसंबन्ध इति पृथगेव। एतदुभया- न्यतरत्वं च प्राचीनरीत्या सामान्यलक्षणम् । यदि तु ललितं पृथगलंकारस्स्यात् लुत्तोपमादिरप्युपमादे पृथक् स्यात्, त्वदुक्त- युक्तेस्तुल्यत्वात्। नन्वतिशयोक्तिरेवं सति रूपक एव विलीयेत। विषयविषयिणोर्द्वयोरप्युपादाने थौतं रूपकं, विषयमात्रोपादाने त्वार्थमित्यस्यापि सुवचत्वात्, सत्यं, यत्र ह्यलकारशरीरमुभ- यत्राप्यविलक्षणं तत्रैवालंकारव्यपदेशो युक्त। यथा सादृशयं निष्पाद्यमानमुपमाशरीरं लुप्तोपमादिष्वविलक्षणमवेति तत्राप्युप- मयैव व्यपदेशो न्याय्य। नालंकारान्तरेण। लुपत्वपूर्णत्वादिस्तु न तच्छरीरनिविष्ट इति स्वयं व्यावर्तमानोऽपि नोपमात्वव्याव-

प्रहर्षणसर (६९) 159

रतक। तथाऽन्यत्रापीति स्थिति । एवच विषयतावच्छेदकरू- पेण भाते विषये विषयितावच्छेदकावच्छिन्नामेदस्य रूपकश- रीरस्य विषयतावच्छेद करूपेणाभासमानविषयात्मकादतिशयोक्ति- स्वरूपाद्विलक्षणत्वेन द्वयोरेकालंकारत्वं न युक्तम्। निदर्शनाल- लितयोस्तु स्वरूपावैलक्षण्यं प्रदर्शितमेवेत्येकालंकारत्वमेवेत्याडु:॥ इत्यलंकारमणिहारे लालेतालंकारसरोऽट्टषष्टितमः

अथ प्रहर्षणालंकारसरः (६९)

अभीष्टार्थस्य तदुपायसपादनयतेन विना सिद्धि प्रहर्षणं नामालंकार:। यथावा- कृष्णाSSश्लपरसायनमाध्यायन्ती गृहक्रियाव्य- ग्रा। त्वरिता रखलिता च हठादुद्वरता तेन गोपि काडडश्लिष्टा ।। १६७६ ॥ आध्यायन्ती उत्कण्ठापूर्वकमाशासाना, गृहक्रिकियायां व्यग्रा अत एव त्वरिता शीध्रं संचरन्ती अत एव रखलिता रखवलितपदा च गोपिका हठात् अकस्मात् उद्धरता तेन कृष्णेन आश्लिष्टा। अत्र यत्नसामान्यशून्याया अपि गोपिकाया अभीप्टसिद्धि । अभीप्सितार्थादधिकलाभश्वापि प्रहर्षणम्।।

160 अलकारमणिहारे

इच्छाविषयभूतादर्थादधिकार्थस्य तद्रोचरयतं विनैव सि- द्विर्द्वितीयं प्रहर्षणम्। यथा- दृष्टा चेन्नन्दभुवा हष्टा स्यामिति चिराद- भिलषन्ती। लेभे गोपकिशोरी रहसि तदीया- इपाळिसर्वस्वम् ॥ १६७७॥ अत्र भगवत्कर्तृकात्मकर्मकदर्शनमात्रेण स्वहर्ष संभावयमा-

ज्यरूपाधिकार्थलाभ ।। यथावा- संसारचारजनितां संसादयितुं विहस्ततां ये त्वाम्। श्रीनाथाकलयन्ते ते नाम कृतास्त्वया चतुर्हस्ताः ॥१६७८॥ विहस्ततां विककबतां 'विहस्तव्याकुली समौ' इत्यमर। पक्षे विगतौ हस्तौ यस्य स विहस्तः तस्य भावम्। यथा- कर्थंचिद्धस्तवत्तासंपादनाय भगवन्तमुपासीनानां जनानां चतुर्ह- स्ततावाप्तिरूपाधिकार्थलाभो विहस्तशब्दगतश्ेषनिर्व्यूढ इति पूर्व- स्माद्विशेष. ।I यथावा- त्वदनुग्रहात्तनीयश्श्रीर्वा स्यामित्युपेत्य शौरे त्वाम्। बत बहुतपनीयशश्रीरभृत्तव सखा तत- स्त्वयाऽपचितः ॥१६७९॥

प्रहर्षणसर (६९) 161

हे शोरे! तव सखाकुचेल इति भावः। स्वदतुग्रहात् तनीयइश्रीर्वा स्याम् 'यावद्भियेत जठरम्' इत्यायुक्तरीत्या अत्य- ल्पतरसंपद्वा स्यां न तु तदातशयलिप्सुरिति भाव। इति त्वामु- पेत्य ततः अनन्तरं त्वया अपचित पूजितस्सन् 'पूजा नम- स्याऽपचितिः' इत्यमर। बह्नी तपनीयश्री. सुवर्णसंपत् यस्य स तथोक्त अभूत्। बतेति विस्मये हर्षे वा। किंच अल्पतरतेजा अपि वा भवेयमित्यभिलषमाण: बहुतपनीयश्श्री अतिशयितभा- नुसंबन्धिश्रीरभूदित्यर्थोऽप्युपस्कार्यः । पक्षे तनीयश्श्रशिष्द: त्वया तत तकारादनन्तरमिति यावत्। पचित इति च्छेदः। पका- रेण चितः घटितस्सन्। बहु इति भिन्नं पदम्। बडु यथा स्यात्तथा प्राग्विद्यमानवर्णापेक्षयाऽधिकैकवर्णतयेति भाव । तपनीयश्रीरिति शब्दोडभूत्। अत्र कुचेलस्यापेक्षितादधिकार्थलाभो वर्णितः॥ भूवासवत्त्वमीप्सोस्त्वद्विजयात्कोसलेन्द्र विद्वि- षतः। स्वर्वासवत्वमददा भवतः किं ब्रूमहे महौ- दार्यम् ॥ १६८० ॥ भूवासवत्त्वं भूदेवेन्द्रन्वं, स्व: स्वर्गे वासवत्वं महेन्द्रत्वं घासोऽस्यास्तीति वासवान् तस्य भावं च। अददा: सर्वान- रातीन् संदृतवानिति वस्तुस्थितिः। अत्रापि पूर्ववदेव॥। यथावा- जगतां जननि भवत्यास्तौल्यं प्रेप्सुः कच- श्रियामेकः । तप्त्वाऽ्धःकृतशीर्ष कथमपि लभते रुम मेचकः कचताम् ॥ १६८१॥ ALANKARA-III. 21

162 अलक्कार मणिहारे

हे जगतां जननि ! मेचकः चन्द्रक: अन्धकारो वा 'भेच- कशशचामले कृष्णे तिमिरे बींहचन्द्रके' इति हेम। भवत्याः कचशश्रियां केशभासां तौल्यं प्रेप्सु ; अत एव एकस्स्न् अध.कृत- शीर्षे तप्त्वा 'एकस्तपांसि कुर्वीत' इत्युक्तेर्विविक्ते एक एव तपस्तप्त्वेति भाव। कथमपि भवत्या. कचतां लभते र्म। पक्षे मेचकशब्दः कचश्रिया अमेक इति छेदः। भवत्याः कच- भ्रिया सह तौल्यं प्रेप्सुः; अविद्यमानो मे इति वर्णो यस्य स तथोक्त, 'शेषाद्विभाषा' इति कप। मेवर्णरहितः चक इत्यव- शिट इनि भाव:। तत. विलोमतां प्रपन्नः कचशब्दतां लभते स्मेत्यर्थः। अत्र मेचकस्य वाञ्छितश्रीकचतील्योपक्षया अधि- कस्य तत्कचत्वस्य लाभो वर्णित.। श्लेषादिचमत्कृतिविशेषस्तु पूर्ववदेव ॥

यथावा- यावन्मृगयति कामपि मरुपान्थइश्रान्तिज्ञा- न्तये छायाम्। तावदकस्माद्वैष्मं पिदधे चण्डां- शुबिम्बमम्बुमुचा ॥ १६८२॥

मरुपान्थ इत्यनेन सर्वदा छायादौर्लभ्य सूच्यते। कामपि छायामित्यनेन शाकोटकाद्यतिक्षुद्रतरुप्रविरळच्छायामित्युक्तम ।

धरकर्तृकग्रैष्मचण्डांशुबिम्बपिधानप्रशंसा यावदेव भवपथगता- गतलेदशमनकृते यंकचिच्छरणं पर्यालोचयति चेतनस्तावदेव

तत्तापशान्तिभनिरवरतितेति प्रस्तुतेऽये पर्यवस्यतीत्यप्रस्तुतप्रशंसारू-

प्रहर्षणसर: (६९) 163

पेडत्र वाक्यार्थे अभोप्सितार्थादधिकार्थलाभ. स्पष्ट पव। अय- मेव हि पूर्वेभ्यो विशेषो यदप्रस्तुतप्रशंसासंकीर्णत्वम्। उपायसिद्धये यत्रे क्रियमाणे यदच्छया। साक्षात्फलस्य लाभोऽि प्रहर्षणमितीरितम्।। फलानवाप्त्या तत्प्राप्तये तदुपायगोचरो यतनो लोके प्रसिद्धः। ताटशयसादतर्ककित तत्फलस्यैव लाभो यत् सोऽपि प्रह्षर्णमिर्त्यथः। अर्यं तृतीय प्रकारः ॥ यथाषा- त्वत्सेवनेन संपदमीप्सुस्त्वच्छिखरिसंमुखो म. नुजः। तावत्पश्यति सिन्धुरबन्धुरमीश स्वम- न्दिराळिन्दम् ॥ १६८३॥ हे ईशेति संबोधनम्। अत्र गजान्तैश्वर्यलाभोपायभूतभगवत्से- वनािद्ध यर्थाच्छेषा चलाभिमुखप्रस्थानात् स्वमन्दिराळिन्द एव ताटशश्वर्यलाभ इति तृतीयं प्रहर्षण:। इद च कार्यकारण- पौर्वापर्यव्यतिक्रमरूपातिशयोक्त्यु सम्भितम्।। यथावा- यमुनातीरनिकुअजं कृष्णवशकिारमूलविचिची- घुः। प्राप्य हठात्तत्रागतममुमेव वशीचकार गोप- वधू: ॥१६८४ ॥

मनासजैव भगवदशाकारलाम। एवंच साक्षान्तदुद्देश्यकयज्तमं-

164 अलंकारमणिहारे

तरेणाप्यभीष्टार्थलाभ प्रहर्षणमिति प्रहर्षणत्रितयसाधारणं सामा- न्यलक्षणमिति ध्येयम्।। चन्द्रालोके तु 'वाञ्छितार्थाधिक प्राप्तिरय तेन प्रहर्षणम्' इति द्वितीयप्रभेद एव लक्षित । न तु प्रथमतृतीयौ । अन्ये तु-प्रथ- मप्रहर्षणोदाहरणे इष्टार्थानुकूलप्रयलाभावेपीष्टप्राप्तिवर्णनेन न प्रह- र्षणालंकारोऽञयुपेयः, प्रयत्नस्य कार्यमात्रं प्रति कारणतया इष्टा- र्थतदुपायगोचरप्रयलाभावेपीष्टार्थसिद्धया कारणं बिना का्यों- त्पत्तिरूपविभावनाया एव विषयत्वात्। अतः प्रहर्षणस्य भेद- द्वयमेवेति। इयांस्तु विशेष :- यत्तत्र कारणाभावशशाब्दः इह त्वार्थ इत्याहुः॥ इत्यलंकारमणिहारे प्रहर्षणसर एकोनसप्ततितमः

अथ विषादनालंकारसरः (७०)

अस्य च अभीष्टार्थलाभार्थ कारणप्रयोगो यत्र न कृत. केव- लमिच्छैव कृता जातश्च विरुद्धार्थलाभ: स; यत्र च इषार्ये प्रयु- क्ेऽपि कारणे तस्मान्न विरुद्धार्थलाभः अपितु स्वकारणवशात् स च विविक्तो विषयः। यत्र तु इष्टार्थ प्रयुक्तातकारणादेव विरुद्धार्यलाभ. तत्र ताटृशकारणविरुद्धार्थयोरुतपाद्योत्पादकभाव-

विषादनमिति संकीर्णतैब। एवं चास्थ न विषममेदैर्गतार्थतेति

विषादनसर (७०) 165

मन्तव्यम्। विषमासंस्पृष्टस्याप्येतद्विषयस्यानुपदमेव दर्शयिष्य- माणत्वात्।। यधावा - भात्येवमेव भानुरभार्यासुखमेवमेव विन्देयम्। ध्यायत्येवं कोके सायं हन्ताम्बुघौ ममज्ज रविः ॥ अत्र हि नास्ति विषमप्रभेदस्य विषय, इष्टार्थ कारणप्रयो- गाभावात्, इष्टार्थप्रयुक्तकारणेन सह विरुद्धार्थस्य उत्पाद्योत्पादक- भावलक्षणसंसर्गस्याननुरूपत्वं हि तच्छरीरम्। तस्माद्विषादन- मेवात्राप्रस्तुतप्रशंस,घटकतयाऽवस्थितम्। अत्र ह्वप्रस्तुतश्चक्रवा- कवृत्तान्त अतिमात्रानित्यमैहिकविभवं नित्यतमं प्रत्येत्य शाश्व- ततमनिश्श्रेयससाम्नाज्यसाधनोपेक्षया समयमतिवाहयति तावदेव प्राप्तताइशविभवभ्रंशे कस्मिश्चिद्धन्ये पर्यवस्यतीत्यप्रस्तुतप्रशंसा॥

यथावा- कृतमेतदिदं कार्य कृताकृतमिदं सुखाय भविता नः । इति विमृशन्नेव जनस्त्वद्विमुखो हन्त मृत्युना हियते ॥ १६८६॥ अत्राभीष्टसुखविरुद्धमृत्युहरणरूपार्थलाभ.। अत्र- इदं कृतमिदं सज्जमिदमन्यत्कृताकृतम्। एवमीहासमायुरुं मृत्युरादाय गच्छति।। इति महाभारतवचनार्थोऽनुसंहितः॥ द्वितीयप्रकारो यथा- उपगूहति नन्दसुते त्रपया पिहिताननाऽपि

166 अलद्वार मणिहारे

गोपवधूः। श्रथबन्धकञ्चुळीका हर्षोच्छूनस्तनद्व- यतयाऽडसीत् ॥ १६८७॥ अत्राभीष्टस्याननपिधानस्य विरुद्धोऽर्य. कख्चुळिकाबन्धरै- थिल्वं कारणभिूतत्रपाप्रत्यनीकत्वात्, तञ्च हर्षोच्छूनस्तनद्वयतारूप- स्वकारणादेवोत्पन्नं न तु पिधानानुकूलयत्नात्। नापीष्टसाधन- त्वेन प्रयुक्तात्कारणादिष्टानुत्पत्तिरत्रास्ति, आननपिधानरूपस्येष्ट- स्योत्पनः। अतो विषादनमेवात्र, न विषमम्। अयमप्यलंकारो

इस्यलंकारमणिहारे विषादनसरस्सप्ततितमः.

अथोल्लासालंकारसर: (७१)

यदन्यगुणदोषाभ्यामन्यस्य गुणदोषयोः । आधानं वर्ण्यते प्राहुरुल्लासालंकृतिं तु ताम् ॥ तक गुणेन गुणस्य दोषेण दोषस्य गुणेन दोषस्य दोषेण गुणस्य वेति चतुर्धा। क्मेणोदाहरणानि- अपि मयि पतेदपाङ्ग: कृपया शिशिरोऽम्बु- जाक्षभक्तिजुषाम्। अपि धन्यरस्यामहमिति स पितामह एव वाञ्छति किमन्यः ॥ १६८८॥ अत्र श्रीनिवासभक्तिरूपभागवतगुणेन तदपाअसङ्गात्पिताम- दादीनामपि धन्यत्वगुजाधानम्। आधानं व तद्दत्ताबुद्धि:।।

उल्लाससर: (१) 167

यथावा- त्वत्कृपयाऽपरिभाव्यो लोकस्याग्रत उदारिता- कारः । सर्वस्योपरिभाव्यो वर्वर्त त्वत्पदाश्रितो भगवन् ॥ १६८९॥ लोकस्य अपरिभाव्य अतिरस्कार्यः अग्रतः उदारितः उदा- रीकृतः आकार यस्य स उवर्णेन दारितः भिन्न. अकारो यस्य स. तथोक्तः इति च। सर्वस्य लोकस्य उपरि भाव्य: श्रेष्ठतया माननीयस्सन् वर्वर्ति। पक्षे अपरिभाव्यशब्दः आदौ अवर्णच्या- वनेन तत्रैव उवर्णन्यासेन च उपरिभाव्य इति निष्पद्यत इत्यर्थ.। अत्र भगवत्कृपारूपगुणेन तत्पदाश्रितस्यापरिभाव्यादिगुणधानम्। पूर्व शुद्धं, इदं तु श्ेषसंकोर्णमिति विशेष.॥ यथावा- जलजन्तुकुले जातस्त्वदृष्टश्वेद्यदच्छया जातु। हन्त कुलीरोऽपि नरो नेतस्स्यान्ननु कुलीन एव हरे॥ १६९० ॥ हे नेतः! सर्वेश्वर। जलजन्तूनां जडजन्तूनां च कुले जात: कुलीर: कर्कटकोऽपि जातु यदा कदा वा यहच्छया न त्वैदपर्येण त्वया उष्टश्चेत् याह्छिकादिसुकृतपरिणतिवशात् कटाक्षितश्रे- दित्यर्थः । कुलीनः सद्वंश्य इत्यर्थः। 'महाकुलकुलीनार्यसभ्यस- जनसाधवः' इत्यमर । 'कुलात्खः' इति ख। नर एव मानुष एव स्यान्ननु भवेदेव । हन्तेति भगवत्कटाक्षप्रभावपरिचिन्तन- जनितहषे। पक्षे कुलीरशब्दः नर रेफरहितस्सन् नेतः तत्रैव नकारेण इत संयुतश्चेत् कुलीन इति निष्पद्येतेत्यर्थोऽपि चम-

168 अलङ्कारमणिहरि

त्कारी। अन्रापि भगवत्कटाक्षप्रभावरूपगुणेन कुलीरस्याधि कुली- ननरत्वरूपगुणाधानम्। श्रेषसंकीर्णत्वं चमत्कारविशेषश्च पूर्वव- देव। संभावनागर्भितत्वं तु विशेषः॥ यथावा- त्वत्तो बहुप्रसादस्सारहितत्वाइ्वहुप्रदश् पुमानू। चातुर्वर्ण्यश्लाष्यो भवेत्स्वयं जननि दान्तिमत्त्व- मयन् ॥ १६९१॥ हे जननि! स्वयं दान्तिमतो भावः दान्तिमत्वं दान्ततां अयन् प्रामुवन्। पक्षे दकार: अन्तिमो यस्य तस्य भावं अयन् पुमान् पुरुषः इदं विशेषणं बहुप्रसाद इत्यस्य। त्वत्तः त्वदनु- ग्रहादिति यावत्। बहुप्रसाद त्वत्कृपाकृतबहुप्रसादविषयस्स- न्नित्यर्थ। सारश्चासौ हितश्च सारहितः तस्य भावं सार- हितत्वं तस्मात् अर्थिनामुत्तमहितत्वं प्राप्येत्यर्थः । ल्यब्लोपे पञ्चमी। यद्दा त्वत्तः त्वत्कटाक्षादिति यावत्। बहु प्रसाद. प्रसन्नता यस्य स तथोक्तः। अय हि 'यददातुस्सौम्यता सेयं पूर्णेन्दोरकलद्ढता' इत्युक्तो दातुर्महान गुण, अत एव सारहित- त्वात् उक्त एवार्थ। बहुप्रदः स्थूललक्षो भूत्वा। पक्षे बडुप्र- सादशब्द सारहितत्वं सावर्णराहित्यं प्राप्य बहुप्रद इति निष्प- दत इत्यर्थ.। अतएव चातुर्वर्ण्येन ब्राह्मणादिवर्णचतुष्टयेन श्लाध्यो भवेत्। पक्षे पञ्चवर्णात्मको बहुप्रसादशव्दस्सावर्णराहित्ये चतु- वर्णत्वनैव श्राध्यो भवेदित्यर्थः । प्राथमिकार्थपक्षे चत्वारो वर्णा- श्ातुर्वर्ण्यमिति विग्रद्दः 'चतुवर्णादीनां स्वार्यै' इति स्वार्थे ध्यम। द्वितीयस्मिन् पक्षे तु चत्वारो वर्णा यस्येति बहुवीदिः। ततः

उल्लाससरः (७१) 161

'गुणवचनब्राह्मणादिभ्यश्च' इति भावे ष्यञ्। अत्र भगवत्प्रसाद- प्रभावगुणेन तन्भ्रक्तस्य सारहितत्वादिगुणाधानम्। भगवत्कटा- क्षप्रभावाद्वहुप्रसादत्वाद्याधानं वा। यथावा- दुर्गतिवशञात्पुमान्यो बहुप्रमादोऽपि तव हशां विषयः। मानिततां प्राप्य भवेहहुप्रदस्स खलु कलशजलधिसुते ॥ १६९२ ॥ हे कलशजलधिसुते! दुर्गतिवशात् दारिद्रयवशात् बडु- प्रमाद. बहुविपदपि। पक्षे बहुप्रमादशब्दो यः पुमान् तव हशां कटाक्षाणां विषयः भवेत् स पुमान् पुरुष पुल्लिङ्गो बहुप्रमाद- शब्दश्च मानिततां जगत्पूजिततां। पक्षे मावर्णेन अनिततां अयु- क्ततां च प्राप्य बहुप्रद दानशौण्ड भवेत्खलु। पक्षे बहुग्रद इति निष्पद्यतेत्यर्थ। अत्र लक्ष्मीकटाक्षप्रसरगुणेन दुर्गनेरपि महो- दारतादिगुणाधानम्। एकस्मिन्नाधारे बहुप्रमादत्वबहुप्रदत्वरूपा- नेकाधेयवर्णनरूपपर्यायालंकारगर्भितत्वं विशेष। श्रेषादिसंकी- र्णत्वं तु पूर्ववदेव।

यथावा- आदौ वैश्वानुगतोऽप्यग्रयनरो यस्स्वभावतः कश्रित्। टष्टः क्रमेण भवता वौश्वानर एव भवति को विशयः ॥१६९३॥ हे भगवन्! अम्रयनरः अग्रजन्मा मनुजः ब्राह्मणः वै इति प्रसिद्धौ। आदौ श्वभि अनुगत, श्वानुगतः "श्वक्रोडी श्येनजीवी ALANKARA.III 22

170 अलकारमणिहारे

च' इत्यायुक्तनिषिद्धाचारवान् भवन्नप यःकश्चित् भवता क्रमेण यादृच्छिकादिसुकृतपरिपाकक्रमेण तद्वशादिति यावत्। दृष्टश्चेत् वैश्वानर अग्नि तद्वच्छ्रुचिम्तेजस्वी च भवति, पक्षे आदौ वैश्वा इति वर्णाभ्यामनुगतः अग्रथौ * रौ नकागरेफौ यस्य स तथोक्त। य कश्चिच्छब्द क्मण उक्तवर्णानुपूर्व्येण दृष्टश्चेत् वैश्वानर एव भ ति नान्यशब्द इत्यर्थ। अत्रापि भगवन्महिमातिशयगुणेन तदृष्टिवशादशुचेरपि शुचित्वगुणाधानम्। एकस्मिन्नाधारे अशु- चित्वशुचित्व रूपानेकाधेयवर्णनात्मकपर्यायेण सभावनेन च संकी- र्णत्वं विशेष.।।

यथावा- अजहत्स्वामिन् प्रकृतिं सद्मान्तमस्थानभाग्यतो भवतः । अपि पक्षी पद्माक्षीभविष्यति ततः किमत्र वक्तव्यम् ॥ १६९४॥

हे स्वामिन्' प्रकृति स्वस्वभाव अजहदेव स्वप्रकृत्यनुगुणं चेष्टमान एव न तूपासनादि कुर्वन्निति भाव। मगवत सदयन दिव्यालयस्य अन्त स्थान स्थिति तद्रप यत् भाग्यं मागवयं तस्मात् सद्ान्तर्स्थानभाग्यतः सार्वविभक्तिकस्तसि.। पक्ष्यपि विहगोऽपि तिर्यग्जन्तुरपीति भावः। पद्माक्षो भगवान् अपझयाक्ष पभ्नाक्षस्संपत्स्यते पद्माक्षीभविष्यति। चिव। उपायाभिमुख्य- गन्धस्यापि दवीयान् पक्षिमात्रोऽपि भवद्दिव्यालयवासभाग्यव- शात् 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' इत्युक्तरीत्या ब्रह्मविदिच भगवत्सा- रूप्ययोग्यो भविष्यतीति भावः। तत तदपेक्षया वक्तव्यं किमस्ति कथनायं तन्माहात्म्यं ततोऽपि नान्यदवशिष्यत इति भाव ॥

उल्लाससरः (७१) 171

पक्षे स्वां इन्प्रकृतिं इति छेद। स्वां स्वकीयां इन्प्रकृति मत्वर्थेयन इन्प्रत्ययेन युक्तां प्रकृतिपक्षीति प्रकृति अजहदेव। इन्प्रत्ययान्तप्रकृतिकवात्तस्यति भाव । पक्षी पक्षीतिशब्दः सदा- न्तस्थानभाक् यतः इति छेद। यतः यस्मात्कारणात् झ्ाव- णैन सह वर्तत इति सझ अन्तरस्थानं मध्यभाग तन्द्रजतीति तथोक्त। ततः तस्मात्कारणात् पद्माक्षी मविष्यति। पद्माक्षीति निष्पत्स्यते। अत्र वक्तव्यं किं वक्तव्यप्रक्रिया सर्वाप्डयुक्तैव नान्यक्किचिदवशिष्यन इति भावः। अत्र भगवन्मन्दिरमाहिमगुणेन तन्निवासेन पक्षिणोऽपि मगवंत्सारूप्यगुणधानम्। अन्यत्सर्व पूर्ववदेव॥।

आद्यमरत्वं गतमप्यथ चातितरान्तकत्वमाप्त- यथावा-

मपि। हरितत्ववित्त्वभूम्ना तत्साधर्म्येण मरतकं भाति ॥१६९५॥ मरतकं गारुत्मतं मरतकपदं च, तयोस्तादात्म्यम्। आद्य- मरत्व पूर्वदेवत्वं दैत्यत्वमित्यर्थ। गतमपि कर्मवशाद्वन्रादिव- दिति भाव। अथ च अनन्तरं च अतितरान्तकत्वं अतिवेलज- गन्नाशकत्वरं देत्यत्वानुगुणमिति भाव। आप्मपि। पक्षे आद्यी प्राथमिकी मरी मवर्णरेफी यस्य तत् आद्यमर तस्य भाव तत्त्वं गतं अथ च मरवणीनन्तरं च अतितरां अतिवेलं तको तकारक- कारौ यस्य तत् अतितरांतकं तस्य भाव आप्तमित्यर्थ। मर तकशब्दस्यैवं वर्णचतुष्टयात्मकत्वादित्यभिप्रायः। हरे: भगवतः तत्वं याथात्म्यं वेत्तीति वा हरिरूप परं नत्वं वेत्तीति वा हरितत्ववित् तस्य भावः हरितत्ववित्त्वं तस्य भूम्ना तत्साध- र्म्येण भा.ते।

172 अलंकारमणिहारे

इद ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः। सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च। इत्युक्तरीत्या भगवत्साम्यं प्राप्य प्रकाशत इत्यर्थः ॥ पक्षे-हरितत्वं हरिद्वर्णत्वं विन्दतीति हरिनत्ववित्। विन्दते ककिए। तन्दूम्ना तत्साधर्म्येण भाति। मरतकमणेर्हरितवर्णत्वन भग- वत्सावर्ण्यात्तथोक्ति। नीलहरिद्वर्णयोर्भेद कविसमयसिद्धः, अत्र मकाररफादिवर्णवत्वं मरतकशब्दगतं हरितत्वभावत्वं तदर्थगत- मपि शब्दार्थतादात्म्यसाम्राज्यादभेदेनाध्यवसितमिति रहस्यम्। भगवन्निष्ठमहिमगुणेन तत्तत्वविदि मरतके तत्साधर्म्यगुणाधानम्।

न्धकसन्भवेऽव कार्योत्पत्तिलक्षणविभावनाविशेषेण पूर्वोक्तरीत्या पर्यायालंकारविशेषेण चोपस्कृतमित्यवधेयम्।

यथावा- अचलामरस्थितिः प्राग्येनाप्ताऽन्ते प्रतीपवर्ण- गति। भूत्वाऽपि मरकतं तद्धरिरुच्या स्वार्थतो न विभ्रष्टम् ॥१६९६॥ येन मरकतेन गारुत्मतमणिना मरकतपदेन च प्राक् आदौ अचलामरस्थितिः अचलामरो भूदेवः तस्य स्थिति मर्यादा आप्ता ब्राह्मण्यं लब्धमित्यर्थः। पक्षे अचला निश्चला मरस्थिति मका- ररेफयोरवस्थानं आप्ता 'स्थितिस्स्न्रयामवस्थाने मर्यादायां च सीमनि, इति मेदिनी। तत् मरकतं तत्पदं च। अन्ते अवसानस- मये प्रतीपवर्णः ब्राह्मणप्रतिकूलवर्णः शूद्रवर्ण इति यावत्। गतिः संबन्धो यस्य तत्तथोक्तं । अजामिलादिवद्वषलसंसर्गदूषितिमितति

उक्काससर: (७१) 173

भाव: भूत्वा; पक्षे अन्ते स्वचरमभागे प्रतीपा प्रतिलोमा वर्ण गतिः वर्णयो ककारतकारयो स्थिति यस्य तत्तथोक्तं भूत्वा- 5पि। मरकतमिति पदं मरतकं भूत्वाऽपात्यर्थ। हरौ भगवति रुच्या निरतिशयप्रीत्या 'यमेवैष वृणुते' इत्युक्तरीत्या भगवत्कृत- स्वविषयकप्रीत्या वा। पक्षे भगवत्तुल्यरुचा उपलक्षितमिति शेष । स्वार्थतः स्व्राभोप्सितनिइश्रेयसरूपनिरतिशयपुरुष्रार्ात् न विभ्रष्टं- न प्रच्युतं। किंतु साधितवदेवंति भावः। पक्षे स्वाभिधेयाद्ारु- त्मतमणिलक्षणात् न विभ्रष्टं मरकतपदस्य यादशार्थप्रत्यायकता मरतकमित्यस्यापि पदस्य तादृशार्थप्रत्यायकताया एव प्रसिद्ध- त्वान्न स्वार्थविभ्रंश इति भाव । अत्रापि पूर्वोदाहरणवदेव सर्व- मनुसन्धेयम्॥ यथावा-

वर्णान्तरगोप्पि जहौ न स्वार्थ वारिवाहको भग- वन् ॥ १६९७॥ हे भगवन् ! वारिवाहकः अम्बुवाह वारिवाहकशन्दश्च आदौ भवं आदिमं यत् वर्णत्रितयं ब्राह्मणादिवर्णत्रयं। पक्षे वारिवा इति वर्णत्रयं तेन त्यक्तोऽपि, त्वद्रुचे त्वय प्रीतिसद्भावाद्धेतो त्वदनुग्रहसन्भ्ावाद्वा। बलाढ्यतया विवेकादिसाधनसप्तकान्तर्गता- नवसादलक्षणमनोबलवत्वेन ईदशबलासद्भावे विवक्षितपुरुषार्थला- भायोगात। यच्छूयते 'नायमात्मा बलहीिन लभ्य ' इतीति भाव.। पक्षे। त्वट्ुचे त्वतुल्यद्युतिमन्भावादित्यर्थ। यद्वा। त्वदभिप्रा यातुरोधादित्यर्थ। बलाळ्यतया बला इति वर्णद्वययुक्ततया त्वदिच्छानुसारात् न गिरा गिरा, इति न्यायात् वारिवा

174 अलक्कारमणिहारे

इति वर्णत्रयानषेधेन तत्स्थाने विधीयमानं यत् बला इति वर्ण- द्वय तादृशवर्णवत्वन वर्णान्तरगोऽपि अवरवर्ण प्राप्तोऽपि पक्ष वला

निष्पन्नडर्यात्यभिप्राय। पृषोदरादिगणे वारिवाहकशब्द एव बला- हक इति पठितः। स्वार्थ स्वाभीष्टं परमपुरुषार्थ न जहौ। भगवत्प्रीतिसन्भ्ावे पुरुषार्थसाधनविषये अवरवर्णसंबन्धोSपि न प्रतिबन्धक इति भावः। पक्षे स्वाभिधेयं न जहौ वारिवाहक शब्दम्य बलाहकशब्दृत्वेऽपि तुल्यार्थकत्वादिति भाव। अत्रापि भगवद्गणेन वलाहकस्य गुणधानम्। अन्यत्प्राग्वत् ॥ अन्यदोषेणान्यदोषाधानं यथा -- बहुधाऽपि च यतमानास्तव धामगति कदा- डप्यलक्षमानाः । मशकतया वाऽत स्वानसृष्ट- वन्तं विधिं विनिन्दन्ति ॥ १६९८॥

अत्र भगवद्भक्तानां श्रीनिवासनिवासगमनाभावदोषेण ति- व्यालये मशकतया वाऽपि स्वानसृष्टवतो विधेर्ननिन्दारूपदोषा- धानम्॥

यथावा- तुष्ट्षुस्तवं भगवन्ननन्तमद्भततमं च महिमा- नम्। एकामेव रसज्ञां निर्मितवन्तं विधि विनि- न्दामि ॥ १६९९॥ अत्र तुष्टेेषारकरसज्ञत्वदोषेण अनेकरसना अनिर्मितवतो विधे- र्निन्द्यत्व रूपदोषाधानम्॥

उल्लाससरः (७१) 175

अच्युतपदनिगळितमप्यसारविषयेषु मदविदि- तमेव। धावददान्तं हन्मम धात्रा सृजता प्रता- रितोऽस्मि मुधा ॥ १७०० ॥ इदं भूयसाडवि यतेन दुश्शकमनोनिग्रहतया निर्विद्यमानस्य कस्यचित्प्रपन्नस्य वचनम्। तथाहि-अच्युतस्य भगवत पदे चरण निगळितमपि निश्चलतया स्थापितमपि, पक्षे दुर्मोचका- रारूपस्थानविशेषशृङ्गलितमपि मदविदितं मया अज्ञातमेव यथा स्यात्तथा असारेषु विषयेषु देशेषु च 'वित्रयो गोचरे देशे तथा जनपदेऽपि च' इति मेदिनी। धावत् रुचिमेदाद्विषयरसा- नेवास्वादयदिति भाव। पक्षे कारागृहाद्विश्ह्ललतया स्वैरं देशा- द्देशं धावमानमिति भाव। अदान्तं स्वरूपतोऽशिक्षितं मम हृत् चेतः सृजता धात्रा, अनेन स्वत पोषकस्वभावेनापीति व्यज्यते। मुधा प्रतारितोऽस्मि व्यर्थमेव वश्चितोऽस्मि। ईद्ृगतिदुदान्तच- पलचेतस्सर्जनपूर्वकमद्वश्चनेन न किचिदस्य प्रयोजनं विमृशत्नपि पश्यामीति भाव। अत्र प्रपन्नमनसश्चापल्यरूपदोषेण तत्स्षु- धांतु प्रतारकत्वरूपदोषाधानम्। प्रकृते प्रपन्नमनोवृत्तान्ते उच्छृ- हलकारागृह स्वैरनिस्सृतचेतोउत्तान्तप्रतीति रुपसमासोक्त्युपस्कृत- मिदम्। पूर्वोदहारणे तु उभे अपि शुद्धे इति विवेक:॥

यथावा- अधिनाथो भवतु विधिर्ननु नाथ त्वयि मना- क्पराचाने। भगवन्ननाथ एव हि भविता कश्चित्र कोऽपि विशयोऽत्र ॥ १७०१ ॥

176 अलकारमणिहारे

ननु नाथ हे भगवन् ! कश्चित् अधिनाथ यःकश्चिदैश्वर्यशा- ली जन विधिर्भवतु ब्रह्मैव भवत्विति लोकोक्ति। किं तावतेति भावः। त्वाय मनाक् पराचीने पराइ्मुखे सति अनाथ एव भवि- ता। त्वय्युदासीने कोऽन्यो नाथरस्यादिति भावः। पक्षे अधि- नाथशब्द: विधि विगतधिवर्णश्चेत् अनाथ इति संपद्येतेत्यर्थ। अत्र मनाग्भगवत्पाराडमुख्यदोषेणाधिनाथस्य विधेरपि कस्यचिदनाथ- त्वरूपदोषाधानम्। उपदशितश्षेषचमत्कारस्तु पूर्वेभ्यो विशेष। अन्यगुणेनान्यस्य दोषाधानं यथा- अतिवेलसहनशीला विपुलेव तवान्तरङ्गरी तिरिति। वारंवारं मनुजास्स्वैरं विधदति किलां- हसां भारम् ॥ १७०२ ॥ अत्र आत्यन्तिकभगवतक्षमागुणेन दुर्दान्तानां स्वैरदुरितभार- करणरूपदोषाधानम् ।।

यथावा- आद्यन्ताक्षरवैरं त्वय्यखिलसुहत्तमे रमेश वि- भो। वैश्वानरमप्यन्तइश्वानं को नाम भुवि न जानाति ॥१७०३॥ हे विभो रमेश! अखिलसुहृदि 'सर्वस्य शरणं सुहत्' इति श्रुत्युद्धोषितसर्वसौहार्दे त्वयि आध्यन्तावभिव्याप्य आद्यन्तं यावच्छररपातमित्यर्थ। अक्षरं अक्षय्यं वैर विरोधः यस्य नं तथोक्तं वैश्वानरमप वहितुल्यमपीति यावत्, अतिपवित्रमपीति भावः। श्वानं सारमेयसदशं अन्त मनसि को नाम भुवि न

उल्लाससरः (७१) 177

जानाति। दाक्षिण्पेन प्रकाश शुनकतुल्यं वक्तुमनीशोऽपि चेतसि तथा जानीयादवति भाव। पक्षे आद्यन्ते प्रथमचरमे अक्षर वर्णे वैररूपे यस्य तं तथोक्त आदा व इति वर्णेन त र इति वर्णेन च युक्तमित्यर्थ। वैश्वानर वेश्वानरश्ब्द अन्तइशवानमिनि समस्तं पदम्। अन्त वैर इत्याकारकवर्णदयमध्ये श्वान इत्याकारकवर्णद्वयं यस्य तं तथोक्तं को नाम न जानानि. सर्वोऽप वैश्वानरशब्दः ईदृगिति जानाले,वति नाव। अत्र भगवतोऽखिव्रिलसुहत्त्त्वादिगुणेन तद्वैरम्य दोपत्वानुवर्णनम्। यथावा -- त्वदपाङ्गविपर्यासान्नहुषो नाके महाइयोऽपि भवन्। अन्तेच्युत ऊर्जिततां प्राप्तोऽपि महाश्ञ- युर्बभूवाम्ब ॥।१७0४। हे अम्ब! नहुष नाके महाशय महेच्छ मवन्नपि तैलोक्यै- शवर्य भजन्नपीति यावत् 'महेच्छस्तु महाराय ' इत्यमर । अप्रति हतेच्छो अवन्नपीत्यर्थः । ऊर्जिततां सर्वप्रकारबलवत्त्व प्राप्तोऽपि त्वदपाङ्गविपर्यासात् अन्ते पर्यवसाने च्युत स्वगद्भिष्टस्सन् महां- श्चासौ शयुश्च महाशयुः अजगरो बभूव। 'अजगरे शयुर्वाहस इत्युभौ' इत्यमर। अन्यत्र महाशयशब्द अन्ते अच्युतः च्युता- कार: ऊर्जिततां उवा उकारेण ऊर्जिततां प्राणिततां उकारघटि- ततामिति यावत्। प्राप्तोऽपि आपस्समुच्चये। न केवलमन्ते अका- रच्युततामेव किंतु तत्रैव उकारसंबन्धतां च प्राप्त इत्यर्थ । महाश- युरिति निरपद्यनेत भाव.। अत्र श्रीकटाक्षनिष्ठमहोदारत्वादिगु- णेन तद्विपर्यासहेतुकमहाशयुत्वदोषो नहुषस्य निबद्ध.।। अन्यदोषेणान्यगुणधानं यथा- ALANKARA-III, 23

178 अलड्दाग्मणिहारे

दण्डधरस्त्वमिति हरे चण्डकरादिस्स्वकृत्यम- धिकुर्वन। भद्राय भवति जगतां निद्रात्यलसे प्रभौ जनस्स्वैरम् ॥ १७०५॥

प्रभी अलमे सति जन स्वरं निद्रातीति योजना। अत्र भग- वतो दण्डधरत्वसचितकरर्यदोषेण चण्डकरादे स्वस्वाधिकारनि- वर्तनमूलक जगतक्षेमनिप्पादनलक्षणगुणधानम्। अय च व्यति- रेकमुखप्रपरभन तुरीयपादगतार्थान्तगन्यासेन समर्थित। अत्र 'भीषाऽस्माद्वात पवत भीषोदंति सूर्य"' इत्यादिश्रुत्यर्थोऽनुसंधेय। इद भगवती दण्डधरत्वं कर्यमिति लोकदृष्ट्योक्तम्। वस्तुतस्तु तस्यापि गुणत्वमवेत्यमाषि मगवन्भाष्यकारै। एवं सत्यन्यगुणे- नान्यगुणाधानस्यैवोदाहरण भिष्यति ॥ यथावा- चक्रेण व्यलनास्त्वं चैद्यस्य शिरोधरां सरो जाक्ष। किं छिन्नमस्य तावत्वत्सायुज्यं परं त्वने- नाप्तमँ ॥।१७ ०६ ।। अत्र भगवतश्चक्रस्य वैद्यस्य शिरोधगच्छेदहेतुभूतक्रौर्यदां- षंण तस्य तत्सायुज्यलाभरूपगुणाधानम्। इदं शुद्धम ॥। यथावा- त्वदनुग्रहस्य विषयशशरीरभृद्दरणिभास्वरः प्र- भेवत्। त्वत्निग्रहस्य विषयो निस्सोऽच्युत धर- णिभार एव भवेत् ॥ १७०७॥

उल्लाससर (७१) 179

धरण्या धरणी वा भास्वर, तेजस्वी सन् प्रभवेत् प्रभु- रभवेत् निम्श्न दुर्गतस्सन् धरणिभार भुवो भारभूत एव भवेत्। न किंचिदपि प्रयाजन तेन भवेदिति भावः। पक्षे धर्राणभास्वरशब्द निर्स्व स्ववर्णरहितस्सन् धराणभार इति निष्पन्नो भवेदित्यर्थश्चमन्कारी। अत्र भगवतोऽनुग्रहो गुण तेन शररिभृतो धरणिभास्वर प्रभुत्वरूपगुणाधानं पूर्वार्धे। तन्निग्रहो

रार्धे इत्युभावषि प्रकारौ दर्शिताविति पूर्वेभ्यो विच्छित्तिवि- शेष। एवं प्रदर्शयिष्यमाणेष्वप्युदाहरणषु।।

त्। स्यादितग्धा स पशुप. पतन्नधश्शीर्षमपि पशुप एव ॥ १७०८ ॥। अत्र भगत्कृपामहिमगुणेन स्थाणोरपि सर्वज्ञत्व रूपगुण, तद्वैपरीत्येन दोषण पशुपस्य पशुपत्वरूपदोपश्चाहित इत्युभयम्॥ यथावा कृपया त्वयेक्षितो यदि मवत्यमभ्योऽपि खलु सभास्तारः। अत एव सभामारो विपरीतत्वे भवेद्रसाभासः ॥१७०९॥

हे भगवन्! त्वया कृपया ईक्षित दृष्ो यदि असभ्योऽपि समानर्हः अनार्योऽपि 'माहाकुलकुलीनार्यसभ्यसज्जनमाधव' इत्यमर। सभास्तार. सभ्यो भवत खलु। अतः अस्मादेव कारणात् एष सभासार भवतीत्यनुषज्यते। समायां श्रेष्ठो

180 अलङ्कारमणिहारे

भवतीत्यर्थ। 'साो बले स्थिरांशे व न्यायये कीब वरे त्रिषु' इन्यमरः। पक्षे एष समास्वार इनि शब्द अतः अविद्यमा- ननकारस्सन् समासार ह ने िष्पयन विपरीतत्वे त्वत्कटाक्ष- वैपरीन्य विलोसनय पठने व रसामासो भवेत्। अविद्यमान: भास भासनं यस्य स अभास: रसेन अभास रलाभास: नीरस इत्यर्थः यद्वा रसायां भुवि अभासः अप्रकाश इत्यर्थ। यद्वा अस्यते निरस्यन इत्यास, कर्मणि घन् रसश्च आभा चरसाभे ताभ्यं निरस्त इत्यर्थ.। पक्षे सभासारशब्द रसाभास इति परिणमनीत्यर्थ.। अत्र भगवत्कटाक्षस्य कृपार्द्रतागुणेन असभ्य- स्यापि सभास्तारतादिगुणाधानं, तद्वैपरीत्येन सभासारस्यापि रसाभासत्वरूपदोषाधानं च ।।

पथावा- सद्यस्त्वयेक्षितोडे स बीश्वरोऽि घवीश्वरोS- म्व भवेत्। आदौ द्यर्वीश्वरोSषि ह्युपेक्षितो वीश्व- रोदस्स्यान ॥ १७१०॥

हे अम्ब! विगत ईश्वरो यस्य स वीश्वरः अनाथोऽ- पीत्यर्थ: त्वया अंग्र पुरस्तात् ईक्षितश्चेत् स पुमान् सद्य तत्- क्षणमेव दयवि दिवि द्योशब्दस्य सत्म्येकवचनम्। ईश्वर अधि- नाथ भवेत् 'स्वमीश्वराधिपति' इत्यादिना ईश्वरशब्दयोगा दयोशब्दस्य सप्तसी। इन्द्रा सवेदित्यर्थ। यद्वा सद इत्यत्र सत् य इति छेद। य. त्वया सत् प्रशस्तं यथा स्यात्तथा ईक्षित इति योजना। अन्यतुल्यम्। अथवा द्यवि 'त्रिपादस्यामृतं दिवि' रति थते: परमे व्योप्ति ईश्वर 'स स्वराङ्गवति' इत्युक्तरीत्या

उल्लाससर (७१) 181

अकर्मवश्य मुक्तयैश्वर्थभाक् भवेदित्यर्थ। किंच आदौ प्रथमं द्यवीश्वरोऽपि इन्द्रोमवन्नपि अय अधुना त्वया उपेक्षितश्चेत् वीश्वर: अनाथ एव स्यात्। त्वदीक्षणान्वयव्यतिरेकावेव ऐश्वर्यदारिद्रय- प्रयोजकाविति भाव। स्यादित्यत्र सकारस्य 'अनचि च' इति वैकल्पिक द्वित्वम्। पक्षे वीश्वरशब्दः आदी प्रथमवर्णात्पूर्त सद्य: द्यवर्णसहितश्चेत् द्यवीश्वर इने निष्पदते। न केवलमेतावदेव। आदौ दवोश्वर द्यतोश्वरशव्दस्सन्नपि अद्य द्यवर्णरहित वीश्वर इति भवनीत्यर्थोऽपि चमत्कारी। अत्र लक्ष्मीकटाक्षस्य सानुग्र- हत्वरूपगुणन तदीक्षितस्य स्वाराजयैश्वर्यलक्षणगुण। तदुपेक्ष- णलक्षणदोषप्रयुक्त इन्द्रस्यापि अनाथत्वरूपदोषश्चेत्युभयम्। यथावा- व्यासविभीषणबलिवत्त्वदुपगतौ नाथ वर्धते पूर्णायुः: पूर्णायुरप्यपगतावूर्णायुरिवेह वध्यते बत मनुजः ॥ १७११॥ नाथ्यते आयुरारोग्यादिसर्वपुरुषार्थान् जनैरिति नाथ, तस्य संबुद्धि. नाथ। त्वदुषगती त्वच्छरणागती सत्या व्यासवि- भीषणबलिवत् पूर्णायुस्सन् वर्धते। अवत्थामा बलित्यासो हनुमांश्च विभीषण । कृप परशुरामश्च सप्तैते चिरजोविन । इत्युक्तं ष। चिरजीवित्वं भगवत्प्रपदनमहिन्नैवेति भाव। पूर्णायुरपि निमित्ता तरेण पूर्णायुरपि अपगतौ त्वत्तो वैमुरुे सति ऊर्णायु. मेष इव वध्यते हन्यते। दुर्गादिबलिप्रदैमासार्येमिर्द्वे- षिमिवा जनैरिति शेष। त्वद्वैमुख्यं ब्रह्मणोऽप्यायुर्भकदेतुरिति

182 अलंकार मणिहारे

भाव 'आयु क्षिणोत्युपचिनाति च सर्वदोषन्द्वेषा मुकुन्दवि- षयो विषयोगतुल्यः' इत्युक्तेः। मगवदुपगत पूर्णागुर्वर्धते तद- पगतस्तु ऊर्णायुरिव वध्यत इति संपिण्डितोरऽर्थ । पक्षे पूर्णा- युश्शव्द्रोऽपि पस्य पकारस्य गति. प्राप्ति न पगतिः अपगतिः तस्यां पकारराहित्ये इत्यर्थ.। ऊर्गायुस्सन्वध्यते बायोरमेदान् बध्यते पदममुदाये ग्रथ्यत इत्यर्थ। इवशब्दो वाकशालंकारे। अत्र भगवतस्सकलफलप्रदत्वादिगुमेन तत्प्रपन्नस्य पूर्णायुष्दगुगा- धानं तदपगत्या तदन्यस्य ऊर्णायुबद्वध्यत्वरूषदोषाधानं च निब- द्धम्। उपमासंकीर्णत्वं विशेष ।। यथावा- तव पदि लग्ना जनता पूर्णा लक्ष्येत सर्वथाS- पि हरे। पूर्णा दपि पञ्चयुता चेदूर्णालक्ष्या भवेन्न सन्देहः ॥ १७१२॥ हे हरे! नत पदि लग्ना त्वञ्चरणे सक्ता जनता सर्वधा सर्व- प्रकारेणापि पूर्णा सती लक्ष्यते जनैरिति शेष:। नव पञ्चचुता पद चरणात् च्युता जनता म्वत पूर्णाऽपि ऊर्णालक्ष्या ऊर्णेव मेषादिलोमेव अलक्ष्या अनादरणीया भवेत् यद्वा ऊर्णा तत्प्राया लक्ष्या दृश्या भवेन। 'ऊर्णा मेषादिलास्नि स्यात्' इन्यमरः । पक्षे पूर्णाऽपि पूर्णेति शब्दव्यक्तिरपि पच्चचता पकारेण च्युता। पः पकार:च्युता यस्या इति वा' पकारविधुरा सती ऊर्णा ऊर्णेत्या- नुपूवीमती लक्ष्या दृश्या भवाति। अत्र भगवतो माहात्म्यगुणेन तत्पदलग्नाया जननाया पूर्णायुष्टूलक्षणगुणाधानम। तादशमहि मवत्वं भगवतो गुण। तेन तत्पादच्युतिहेतुकोर्णालक्ष्यत्वरूपो दोष इत्युभयं पूर्वेभ्यो विच्छित्तिशालि॥

उल्लासमर (७१) 183

यथावा- घनस रस्स्मितदास्यात्तवाघवान्प्राडूनसार एवा- म्ब : कथमप्यनोऽथ सारो रसानधश्रास सकल- विपरीतः ।१७१३॥

हे अम्ब ! घनसार कर्पूर तव स्मितदास्यात् प्राक् मन्द- हसितास्थलामात्पूर्व अघवान् दास्यालामप्रयुक्तदुःखवान् 'अंहो- दु खव्यसनष्वघम' इत्यमर। अतएव नसार एव। असार एव नशव्देन नञर्थकेन समास । कथमपि अतिप्रयासेन अनितीत्यनः 'अन प्राणन' पचादन। जीवन्नित्यय। अथ स्मितदास्यलाभा- नन्तर सलविपरात पूर्वोक्ताघवत्वादिसर्वगुणविपर्यासं गत- स्सन् रमानघ रसायां भुवि अनध रसेन अनघश्च सन् सार: श्रेष्ठः बलवान्वा आस दिदीपे। अस्यतेः दैवादिकाद्दीप्तचर्थका- ल्लिद्। अघवत्वनसारत्वयोवैपरीत्येन सारो रसानघश्चेति सार- त्वरसानघत्वयोः प्रतिद्वद्विनोर्ननिर्देश। पक्षे घनसारशब्द: प्राक् प्रधम घवान्न भवतीत्यघवान् घवर्णविधुरस्सन् नसार एव नसार इीत संपद्यमान अथ अन. नवर्णरहित सार इति निष्पन्न। एवं वर्णवैव ल्वहेतुकं शब्दस्वरूपमुक्तम्। अथ सर्ववर्णसाकल्येन वैप- रीत्य शव्स्वरूपमाह अथेति। अथ सकलविपरीत वर्णवैक- ल्याभावेन विलोमपठितसर्ववर्ण रसानघ इति निष्पद्यत इत्यर्थ। अत्र श्रीस्मितगतधावळचतापहारित्वादिगुणेन घनसारस्य तदला- भमूलकाघवत्त्वरूण्दोषः । तद्दास्यलाभप्रयोज्य सारत्वादिगुणश्चे- त्युभयं पूर्वोदाहरणेभ्यो वैलक्षण्येन निबद्धम्। शब्दार्थतादात्मा- दिचमत्कृतिस्तु व्यक्तैव।।

184 अलक्काग्मणिहारे

यथावा- अम्ब प्राकत्वददष्टेरमरकदम्वमपि विष्टपत्य- क्तम : नष्टमधुना त्वनन्तोदयं तव दयादशा विप- त्यक्तम् ॥ १७१४॥

हे अम्ब! प्राक पूर्व अमरकदम्बमप किमुत मर्त्यकदम्ब- मिति भावः। त्वददृष्टे त्वत्कटाक्षालाभाद्जेतो. विष्टपेन त्यक्तं विष्टयं त्यक्तं येन तत्तथोक्तमिति। विसृष्टस्वस्वभुवनावस्थानमिति यावत्। नष्टं क्वाप्यदर्शनं प्राप्तं निलीनमित्यर्थः। अघुना तु तव दयादशा विपत्यक्त आपदा परित्यक्तम। न केवलमनिष्टनिरास एव, कित्व- तिवेलमिष्टलाभश्चास्यत्याह-अनन्तोदय अपरिच्छिन्नसर्वविधा भ्युदयं च भवति। अत्र- त्वया देवि परित्यकतं सकलं भुवनत्रयम। विनष्टप्रायमभवत्त्वयेदानी समेवितम् । इति श्रीविष्णुपुराणानुसारिणा 'ईषत्वत्करुणानिरीक्षणसुधा- संघुक्षणाद्रक्ष्यते नष्ट प्राक्तदलाभतस्त्रिभुवन संप्रत्यनन्तोदयम्' इति श्रीयामुनार्यश्रीसूक्तिरतुसहिता॥ पक्षे विष्टपत्यक्तमिति पदं नष्टं न विद्यते ष्ट इति वर्णः यस्य तत् नशब्दपूर्वको बहुव्रीहि। भ्रष्टष्टवर्ण सत् विपत्यकं विपत्य- क्तमिति पदं अनन्तात् शेषावतारात्पतञ्ञले: उदय आविर्भावो यस्य तत्तथोक्त भवति। सर्वेषामपि शब्दानां तन्निष्पादितत्वादिति भावः। अत्र श्रीकटाक्षमहिमगुणेन तदविषयस्यामरकदम्बस्य विष्टपत्यागादिदोष इत्येक उल्लास, तत्कटाक्षमहिमगुणेन तद्वि- षयस्य तस्य विपत्तिपरित्यागादिगुण इत्यन्य उल्लास: पूर्ववदेव॥।

उल्लाससर: (७१) 185

यथावा - वानरनिशिचरराजी तयोरवरजौ च तव रवि- कुलेन्दो। कोपकपाभ्यां नृपतेराज्यादरमेत्य हन्त निर्ववतु: ॥ १७५५॥ हे रघुकुलेन्दे! वानरनिशिचरराजौ वालिदशाननौ नृपते- स्तव कोपात् आज्या गुद्धात्समित्याजिसमिदध इत्यमर.। दरं भयं एत्य निर्वातु निर्वाण प्राप्ती अस्तं गतावित्यर्थः। तदव- रजौ सुग्रीवविभीषणौ, नृपते इति सबुद्धचन्तं पदं हे रघुकुले- न्दो इत्यस्य विशेषणम्। राज्याहरं राज्ये आदरं एत्य कुलक्र- मागतराज्यलाभात्तत्रातिमात्रादरं प्राप्योत भाव । निर्ववतु: नि- र्वाणं सुखं प्राप्तावित्यर्थ। नि.पूर्वकाद्वतरुपपादितोभयार्थकताया दर्शनात्। तथाच मदिनी निर्वाणमस्तंगमने निर्वृतौ गजम- जने। सङ्गमेऽ्यपवर्गे च इति। अत्र श्रीरघुनन्दनगताभ्यां कोपकृपाभ्यां दोषगुणाभ्यां वालिदशाननयोस्सुग्रीवविभीषणयोश्च आज्यादरस्य राज्यादरस्य च प्राप्तिपूर्वक विनाशसुखलक्षणदोषगु- णयोराधानमित्यु मयं यथासंख्य श्षेषतुल्ययोगितासंकीर्णमिति पूर्वे- भ्यो वैलक्षण्यम्॥।

लाक्षणिकः । काव्यलिङ्गेन चरितार्थोडयं नालंकारान्तरभूमिमाढौ- कत इत्येके। लौकिकार्थमयत्वादनलकार एवेत्यपरे॥ इत्यलंकारमणिहारे उल्लाससर एकसप्ततितम.

ALANKARA_111 21

अथावज्ञालंकारसरः (७२)

न स्यातां यदि ते ताभ्यां साऽवज्ञालंकृति- र्भवेत्। ताश्यां अन्यगुणदोषभ्यां ते अन्यगुणदोषाधाने कस्यचिद्वु- णन कस्यचिद्रुणाधान दोषेण दोषाधानं वा न स्यातां चेत् अवज्ञा- लंकार ।।

करुणाजलविरिति त्वां श्रितोऽस्मि करुणा- यथावा-

लवोऽपि मयि न कृतः। पापी गच्छतु जलधिं पादतलं वाडप्यमुष्य नार्द्रे स्यात् ॥ १७१६॥

णाश्यां शरणागतप पिनोः कृपापादनलार्द्रतयोर्गुणयोरनाधानम्।। अत्र महावाक्यार्थो द्ष्टान्तरूप: बिम्बप्रतिबिम्बवाक्यार्थाक्यां अव- ज्ञारूपाभ्यां सकीण.।

अमृतमये निवसन्नपि सुमनोनिवहे जनो यथावा-

भवद्विमुखः। विशदत्वं नैति हरे शशधरबिम्बे चिरं कलङ्ड इव ॥ १७१७॥

अवज्ञामर (७२) 187

यथावा- गच्छतु गयां वितनुतां विलोमतन्नामवाच्य- मपि यदिवा। विन्देदरविन्देक्षण कर्थ तव पदं त्वया विवदमानः ॥ १७१८॥

यथावा- विलोमतन्नामवाच्यं प्रतिलोमगयाशब्दवाच्यं यागमित्यर्थ। गयागन्ता वा यष्टा वा भवतु। स पुमान् हे अरविन्देक्षण! त्वया विवद्मान 'त्वं मेऽह मे' इत्युक्करीत्या विवादकर्ता कथं तव पद विन्देत। यमो वैवस्वनो राजा यस्तव्रैष हृदि स्थितः । ेन चेदविवादस्ते मा गङ्गां मा कुरून् गमः ।।

इति तत्पदमरार्पणरूपाविवादवत एव निश्श्रेयसप्राप्तयभिधा- नादिति भावः। अत्र वक्तव्यांशस्सर्वोऽपि समासोक्तिप्रकरणे सप्र- पञ्चं न्यरूप्यत। अत्र गयायागयो पवित्रतादिगुणेन भगवत्पद- लाभगुणानाधानम।। दोषेण दोषानाधानं यथा -- का तव हानिभर्गवन् कश्िविदभाग्यः पराङ्मुख- स्त्वयि चेत। नलिनसुहृदो भवेत्कि नयनरुजा चेन्निमीलितः कश्वित् ॥ १७१९ ॥ नयनरुजेत्युपलक्षणतृतीया। अत्र भाग्यदीननयनरोगिणोः पराजाखत्वनिमीलितत्वाभ्यां दोषाभ्यां भगवन्नलिनसुहृदोर्हानि रूपदोषानाधानम्। इयमपि दष्टान्तसंकीर्णा आद्योदाहरणवत्।

188 अलकारमणिहारे

यथावा यशश्रीनिवास इति भुवि विदितो डहिगिरौ च. कास्त्यसौ कैश्चित्। उक्तोपि विप्रतीपं कदाऽपि भविता स वा निश्रीः॥१७२० ॥ यः भगवान् श्रीनिवास इति भुवि विदित अहिगिरी चका- स्ति। स वा निश्री इति छेद। सोऽसी कैश्चित् भगवत्पारम्या- सहिष्णुभिश्शैवै विप्रतीपं विरुद्धं यथा तथा उकोऽपि नायं श्रीनिवासः किंतु कुमार इत्युक्तपाति भावः। कदार्ाप यदाकदा- चिद्वा निश्री श्रीविधुर निवातपम्म इत्यादावेव नीत्युपसर्गपू- र्वको बहुव्रीहि.। भवता वा इति योजना स्यात्किमित्यर्थ। श्रियो वक्षस्येवावस्थानात्कदाऽपि नित्यश्रीत्वं न जहातात्यर्थ । यथो- च्यते श्रीमति रामायणे-'श्रीवत्सवक्षा नित्यश्रो'। इति। पक्षे श्रीनिवासशब्द द.ऽि यदाकदावा विप्रतीप उुक्त प्रातिलाम्येन पठितः सवानिश्रीरिति मवितत्यर्थोऽपि चमत्कारी। अत्र नायं श्रीनिवास इति शैवोक्तिदोषेण भगवतो निश्रीत्वरूपदोषानाधानम्। चमत्कृतिविशेषस्तु व्यक्त एव ॥। यथावा- सर्वेश्वरं हरे त्वां भूयश्श्रुत्यैककण्ठयतो विद्मः। पर्वतमात्रपति त्वां स्थविरगवी वदतु काडपि का हानिः॥। १७२१।। भूयसीनां श्रुतीनमिककण्ठ्यात् एकार्थप्रतिपादनात। स्थवि रगवी वृद्धप्रलपितम्। स्थविरेत्यनेन तस्य मतिभ्रंशो द्योत्यते। जरदवी वा। वस्तुतस्तु स्थविरगवी 'विष्णुः पर्वतानामधिपतिः'

अवज्ञासरः ('२) 189

इति श्रुति। काऽपीतयनेन तस्या: श्रुन्यन्तरानैककण्ठ्य तोत्यते। अत्र उदाहृतश्रुत्या भगवतशश्रीनिवासस्य पर्वतमात्राधिपत्यप्रयु- क्तन्यूनतारूपदोषवर्णनेन हानिरूपदोषानाधानवर्णनम्। यथावा- अस्थिरजयोऽनवन इत्यभ्तिधत्तां विप्रतीपमेव जनः । नवतोयजलोचन इह नचलोजयतोवनश्च न भवेत्किम् ॥ १७२२ ॥।

जन पामर इत्यर्थ। 'जनो लोके महर्लोकात्पर लोकेऽपि पामरे' इति विश्वमेदिन्याँ। अयं स्थिर नित्यः जयो नस्य सः स्थिरजयः सन भवतीत्यस्थिरजयः। अनवन अरक्षक आभ्यां विशेषणाश्यामनिष्टनिवारणेष्टप्ापणाक्षमवं सूचितम्। इति विप्र- तीपं भगवत्स्वभावविरुद्धमेव अभिधत्ता कथयतु इयना रोकि:। नवतोय जलोचनः अभिनवनलिननयनो भगवान जयत, जयात् नचलः अचल स्थिरजय इति यावत्। अवनः रक्षकश्च न भवे- त्किम्। आभ्यां पूर्वोक्तविशेषणाभ्यां पूर्वो कविशेषणप्रातेद्वद्वि- भ्यामनिष्टनिराकरणेष्टप्रापणधुरीणत्वं सूचितम्। अयमस्थिरजयः अनवन इति कश्चित्पामरो ब्रयाश्वेत् तावतैवायं स्थिरजयो रक्ष- कश्च कथ न स्यादिति भाव। गक्षे नवतोयजलोचन इति शब्द प्रतीपं कथितश्चेत् नचलोजयतोवन कथनस्यात तथैव तन्नि- व्पत्तेरिति भाव। अत्र पामरजनकर्तृकविप्तीपतर्णनदोषण मग- वति तादृशदोषानाधानमुपपादितचमत्कारोपस्कृतम्। यथावा- मूर्खस्त्वां निन्दति चेच्छातं किं तव हरे तदि-

190 अलकारमणिहारे

दमांस्ताम्। तंत्वं नाद्रियसे चेच्छातं तस्यापि किमपि वत न भवेल् ॥ १७२३ ॥ कि छातं कि छिन्न 'छो छेदने' क । 'आदेचः' इत्यात्वम्। 'छिन्न छात लूनम्' इत्यमर। तं निन्दितारं मूर्खे त्वं जाद्रियसे चेत् तस्यापि न किमपि छातं छिन्नमित्याश्चर्यम् । परिहारस्तु चेत् शातं इति उत्तरार्धे छेदः। किमपि शानं सुखं न भवतीति। 'शर्मशानसुखानि च' इत्यमरः 'शो तनूकरणे' दैवादिकादस्मा- द्वाहुलकान्तन्। 'आदेच' इत्यात्वम्। इयत्यशुभमिति विग्रह। अत्र मूर्खकृतनन्दनप्रयुक्तस्य भगवत्रचनतारूपदोषस्यानाधानम्। भगवत्कर्तृकानादरदोष प्रयोज्यमूर्वदोषानाधानमिति भवत्यवज्ञालं- कारदवयम। अत्राद्य शुद्धं, द्वितीयं तुक्षेषाजीवितमिति विवेक:॥ अत्र केचित् अवजञोदाहरणेषु 'स्वल्मेवाम्वु लमते प्रस्थ: प्राप्थापि सागरम्, मीछन्ति यदि प्मानि का हानिरमृतयुते ' इत्यादिषु नावज्ञाख्यमलंकारान्तरमभ्युपेयं, तत्रान्यगुणदोषयोर- न्यगुणदषिजननसमर्थयोस्सतोरवि तदजननवर्णनन विशेषोक्तरेव युक्तत्वाद्वक्तुम्। सागरसलिलसमृद्धिसत्वेऽषि प्रस्थे तत्समृद्धय- भावस्य पम्मसंकोचेऽपि चन्द्रगतदोषाभपस्य च वर्णनेन तल्लक्ष- णस्याविकलत्वादिति वदन्ति। वस्तुतस्तु नात्र विशेषोक्तिस्सु- वचा। 'हादस्रेहक्षयो नामूत् स्प्ररद्वीप ज्वलत्यपि' इत्याददितदु दाहरणेषु दीपज्वालास्रेहक्षययोरिवात्र ागरसलिलसन्निधानप्र स्थगमनाम्बुसमृद्धय्यभावयो कार्वकारणभावस्य लोकसिद्धस्या- भावेनोक्तविशेषोक्तिलक्षण विर हादित्याहु।। इत्यलंकारमणिहारे अवज्ञासरो द्विसप्ततितमः

अथानुज्ञासरः (७३)

अनुज्ञा सा गुणौत्सुक्याद्दोषस्याप्यर्थना यदि। उत्कटगुणविशेषलालसया दोषत्वेन प्रख्यातस्यापि वस्तुनः प्रार्थनमनुज्ञालंकार ॥ यथावा- भवहर फणिशिखरीश्वर भवतानतव विप्रकर्ष एव मम। स झादरस्य कारणमनादरस्यैव सन्नि- कर्षस्तु ॥ १७२४ ॥ अत्र श्रीवेकटगिरिनाथविप्रकर्षो दोष। तदभ्युपगमे हेतुरा- दरणकारणत्वं गुण। स व सामान्येन विशेषसमर्थनरूपणार्था- न्तरन्यासेन दर्शितः॥ यथावा तावकशैलेऽ्युत मे स्थावरता जङ्गमत्वमपि वाडस्तु। किं मुक्तिदोसि न पुरा कोसलजनप- दचराचराणां त्वम् ॥ १७२५ ॥ अत्र तरुलतादिरूपस्थावरत्वेन वा भुजगविहगमृगादितिर्य- ग्जन्तुतया वा जन्मनः प्रार्थनं दोपः। तदाशासने तादशरूपेण वेंकटाद्रथवस्थानस्यापि मुक्तिहेतुत्वं गुण। स च शोसलजन- पदचराचरनिश्श्रेयसवितरणोदाहरणेन दईितः॥

मा भृत्त्वय्यनुरागो मम चैद्यादेरिवास्तु बैरं वा। यथावा-

येन त्वय्यच्छिन्ना स्मृतिसन्ततिरच्युतावतिष्ठेत।।

192 अलक्कारमणिहरे

अत्र चैद्यादेरिव वक्तु: भगवद्विषयकवैररूपदोषाभ्यर्थनम- विच्छिन्ननत्स्मृति संतानकारणत्वलक्षणगुणलालस्येति ध्येयम् ।। अत्र 'द्वेषाचद्यादयो नृपा' इत्येतदनुसंघेयम्॥ यधावा- यत्र क्ववा निहाका तावकतीर्थे भवत्वसावा- त्मा। तावकयोगादच्युत का हानिस्स्यान्ततः प्रस- व्यगते: ॥ १७२७॥। हे अच्युन! असावात्मा अय चेतनः यत्रक्ववा तावके तीर्थे स्वामिपुष्करिण्यादौ निहाका गोधिकाख्यो जलजन्तुविशेषः 'नि हाका गोधिका समे इत्यमर भवतु। तत निहाकात्वप्राप्तावपि तावकयोगेन त्वदीयध्यानेन त्वदीयानां त्वदीयेन वा संबन्धेन वा तन्महि्ननि यावत्। प्रसव्यगते अनुकूलसद्गते.। 'प्रसव्यं वाच्यलिङ्गं स्यात् प्रतिकूलानुकूलयोः इति मेदिनी। आत्मन इनि शेष। का हानिरस्यात् न काऽपि हानि: कितु श्रेय एव भवेदिति भाव। त्वत्मंबन्धप्रभाव ईदश इति तात्पर्यम। पक्षे निहाकाशब्द तावकेन योगेन उपायेन युक्त्या वा प्रसव्या प्रति- कूला गतिः स्थिति तस्या इति पञ्चमी। युक्त्या उपायेन वा प्रातिलोम्येन पठनादिति यावत। काहानि काहानीत्यानुपूर्वीमत् स्यात्। अस्मिन् पक्षे स्यादित्यत्र 'अनचि च' इति द्वित्वम। अत्राप्यनुज्ञालंकार: पूर्ववदेव ॥

संसारमेव दित्ससि कंसारे यदि तथैव भूया- यधावा-

न्न। अपि जातु स एव स्यात्सारो ननु देवसंप- दवियुक्त:॥ १७२८ ॥

अनज्ञासर: (७३) 193

हे कसारे! त्वं नः संसारमेव अनादिकालादनुभूतमेवेति भावः। दित्ससि यदि इत पग्मपि दातुमिच्छसिचेत् तथैव भूयात्। अनतिलङ्गनीयं हि नियन्तुश्शासनं नियन्तव्यवर्गेणेति भावः। तदा- पपि न किचिदनिष्टमत्याह-अपि जात्विति। स एव संसार एव देवसंपदा- "द्वो भूतसर्गी लोकेऽम्मिन् दैत आसुर एव च। विष्णु मक्तिपरो देवो विपरीतस्तथाऽडसुरः॥ इत्युक्तप्रकारा दैवी संपत्। या हि 'अभ्रयं सत्वसंशुद्धि ' इत्यादिना दैवी संपद्विमोस्षाय' इत्यगीयत। तया अवियुक्त: संयुक्त अपि जातु सारस्स्यात् जानुमाग्सस्यादपीति वा योजना। अपिस्संभावनायाम ।। कर्मभिर्भ्नाम्यमाणानां यत्रक्कापोश्वरेच्छया। मङ्गलाचरतैदानैर्मतिर्नः कृष्ण ईश्वरे॥ इत्यादयुक्तरीत्या यदाकदावा यत्रक्ववा नादशयाइच्छिकादिसु कृतपरिणतिवशास्वयि तक्तिरुदियादेवेति तस्यापि सारत्वं संभ- वेदेवेति भावः। स ह्यपवर्गतुल्यकक्ष्यतयोच्यंत- त्वं चेत्प्रमीदसि तवास्मि समीपतश्चेत् त्वय्यस्ति भक्तिरनघा करिशैलनाथ। मंसृज्यते यदि च दासजनस्त्वदीय संसार एष भगवन्नपवर्ग एव ।। ति। पक्षे हे देवेनि संबोधनमू। स एव संसारशब्द एव स- पदवियुक्त मं इत्याकारकपदेन विघटित सारशब्द एव स्यादित्य- थौऽपि चमत्कृतेरुपस्कुरुते। अत्र दोषरूपसंसाराभ्यर्थनं तत्र यदा AL ANKARA_III. 25

194 अलंकारमणिहारे

व दावा दैवसपदभिजातत्ादिगुणमभवसभाव नरयत ध्ययम। इय-

इत्य लंकारमाणहारं ननुज्ञाल कारस र्त्रसतांमनम

अथ निरस्कारस: (७४)

गुणस्य दोषमंत्रन्धाद्वषश्चेत्मा तिरस्कृतिः॥ दोषविशेषातुबन्धाहगणत्वन प्रसिद्धस्यापि द्वेषन स तिर स्कारो नामालंकार।।

यथावा- मधुसदन मम जात्वपि माहेन्द्रयस्संपदोडपि मा भूबन्। यासु निमग्नो नछति यहच्या वाऽपि तावकस्मरणम ॥ १७२१॥

सद्धास्वपि दूप। अथमलकार पण्डितराजोपज्ञम्। स हि- "दापविशषानुबन्धादत्यायुक्तरीतया अरमु लर्क्षायत्वा अमुं च निरस्कारमलक्षायत्वा अनुज्ञां लक्षयत, कुवलायानन्दकृतो विस्म- रणमेव शरणं, अन्यथा-

भजम भवदन्तिक प्रकृतिमेन्य पैशान्ितकी किमित्यमरसंपद प्रसथनाथ नाथामहं।

लेशसरः (७६) 195

इति तदुदाहृते पद्ये तिरस्कारस्य म्फुग्णानापनेः" इत्य भाणीत् ॥। इत्यलंकारमणिहारे तिरस्कारमरश्चतुस्सप्ततितम

अथ लेझालकारसरः (७५)

गुणो दोषतया दोषो गुणत्वेनाथवा यदि। वर्ण्यते तमलंकारं लेशमाहुर्मनीषिण: ।। यत्र गुणोऽनिष्टसाधनतया दोषत्वेन, दोषश्चेष्टसाधनतया गुणत्वेन वर्ण्यते स लेशो नामांलकार.।

यथा- भूयस्सु समुल्लासिषु भूभृत्सु धरातले निरात- ङम्। हरिधृतिफलमिदम्हिधर तव यत्मर्वे शिरो डधिरोहन्ति ॥ १७३० ॥ अत्र प्रथमार्घे शैलान्तराणां भगव द्वारणभावदोषस्य निरात- ड्वोल्लासानुकूलतथा गुणत्वं कल्पितम्। द्वितीयार्धे श्रीनिवासधार- णगुणस्य सर्वजनकर्तृकशिरोधिरोहणकारणतया दोषत्वं कलप- तम्। अय च निर्गुणेषु भूयस्सु भूपालेषु सुखवत्तयाऽवस्थितेषु निरतिशयौदार्यादेसुगुणशालिनी राज्: अर्थिजनकर्तृकसंमर्दादि- क्लेशो भविष्यतीतप्रस्तुतव्यवहा परिस्फूर्तिरूपसमासोक्तयास्तुत्या

196 अलङ्कारमणिहारे

निन्दाभिव्यक्तिरूपया निन्दया स्तुत्यभिव्यक्तिरूपया व्याजस्तुत्या च पूर्वोत्तरा र्धगतया संकीर्यते॥ असहनमेव ज्यायस्सहिष्णुतावैभवं धिगस्तु रमे। सुखिनोऽन्ये तव तु सखी सर्वैस्सर्वसहे- त्यधः क्रियते ॥ १७३१॥ अत्रापि दोषगुणयोगुर्णदोपत्वेन वर्णनं, अर्थान्तरन्यासपरि ष्कृतत्वं तु विशेष ।I यथावा- सर्वगुणानां निधिरिति गर्व मा गाः पयोनि- धेस्तनये। यैरेत स्वजनयितुस्स्वच्छतमस्यापि मथनहेतुरभू:॥१७३२॥ अत्र गुणस्य दोषत्वेन वर्णनं शुद्धम्। न चायमलकार व्याज- स्तुत्या उभयरूपया गतार्थ इति शङ्गयं, मुखप्रतिपादितार्थवैपरी- त्येनात्र सर्वत्र पर्यवसानविरहात्। न हि 'सर्वगुणानां निधिः' इत्यस्मिन् पद्ये दारिद्रयात् खिन्नस्य कस्यनतिलक्ष्मीगुणोपालमम- रूपे श्रियस्स्तुतौ तस्य तात्पर्यम्। अपितु स्वजनकमथनहेतुत्वेन निन्दायामेव। एवं 'असहनमेव ज्यायः' इति श्षोके भूमीनरेवां निन्दा न विवक्षिता किंतु सुखावस्थानं, सर्वेसहाखेददर्शनदुः- खितस्य वाक्येSस्मिन् तदन्येषा निन्दाया अवक्तव्यत्वात्। प्रत्युत स्तुतेरेव वक्तुमुचितत्वात्। 'भूयरसु समुल्लासिषु' इति श्लोके- व्याजस्तुतिरस्तिचेद्स्तु नाम, तस्यास्सावकाशत्वेन एतद्राधना- योगात्।।

मुद्रासर (७६) 197

प्रियतम एव भवत्यास्त्रिभुवनभिक्षौ स्थिते कु चेलसखे। सर्वजगद्दुरविधतानिर्वापणतोSम्ब गर्वि- ताऽसि कथम्॥ १७३३॥ अत्र पर्यन्ते प्रतीयमानस्य भगवदतिरिक्तसकलजगद्दारिद्रय- निर्व पणरूपस्य गुणस्य दोपत्वेनावर्णनात् दोषत्वेन वर्ण्यमानस्य भगवतस्त्रैलोक्यभिक्षुत्व कुचेल स ख त्वा निरा करणदोषस्य गुणत्वेना-

व्याजम्तुातरिति व्यक्तमेव सावकाशत्वम। अतएव लेशोऽपि न व्याजस्तुतेबधक इति प्रागुदाहते 'भूयस्सु समुल्लासिषु' इति पद्ये द्वयोरपि समावेश इत्यवधातव्यम् ॥ इत्यलकारमणिहारे लेशसर पश्चसप्तनितम.

अथ मुद्रालंकारसरः (७६)

प्रकृतार्थपरैश्शव्दैर्मुद्रा सूच्यार्थसूचनम्। विवक्षितार्थ प्रतिपादनपरैशशब्दैस्सूचनीयस्यार्थस्य सूचनं मु- द्रालंकारः। अयमपि दीक्षिरेपमेव। प्रकृतार्थपरेण पदेन तदे- कदेशेन वा पदसमुदायंन पदैकदेशसमुदायन वा तदुभयसमुद्दा- येन वा याथाकथंचित् ज्ञापनीयार्थविशेषस्य ज्ञापनं मुद्रेति निर्ग ळितोऽर्थ। पदैकदेशस्तु प्रक्ृते अर्थवान्वा निरर्थकोवाऽस्तु। सूच्यार्थश्च प्रकृतोप्रकृतोवाऽस्तु। न तत्राभिनिवेष्टव्यम्॥

198 अलकारमणिहारे

यथावा- भजमनसागोपेता नियतर्पिगणा: पदोर्भजन्ते याम। भृगुजगणजां यतीड्यां विद्यामविषमजयां सुगीतेमिमाम् ॥ १७३४ ॥ अत्र लक्ष्मीवर्णनपरे पद्ये गतिवरत्तपरतयाऽर्थान्तरमपि विव क्षितम्। नत्र लक्ष्मीपरत्वे एवमर्थ :- नियनर्पिगण नियता निय- मितेन्द्रिया एकाग्रमानसा इति यावत्। एकान्तिन इनि वा। ये ऋषिगणा आगोऽवेता आगसः अपराधात अपेता निरपराधा स्सन्त इत्यर्थ। अपेतापोढ इति पञ्चमीसमासः। यां थ्ियं पदो चरणयोः भजन्ते सेवन्ते। भृगुजगणजां भृगुजः भृगुनाम्न्र

वर्ग तस्मिन् जातां प्रादुर्भूतां-

देवौ धातृविधातारी भृगो ख्यातिरसूयत। श्रियं च देवदेवस्य पत्नी नारायणस्य या॥

इति विष्णुपुराणोक्ते:। गतीड्यां यनिसि मम्करिमि ईड्यां स्तव्यां अविषाजयां अविषम, न्याय्य सर्वसंप्रतिषन्र रति यावत्। जयः उत्कर्षो यस्यास्तां अतएव सुगीति गीयत इति गीतिः गान शोभना गोति यस्यास्तां प्रशस्तकार्निमिति यावत्। इमां विद्यां आत्यविद्यां श्रियमित्यर्थः। आत्मविदया च देवि त्वं विमुक्तिफलसाधनी। विद्यसहायवन्तं माम' इत्यादिमिर्विद्याश- व्देन त्रियेSभिधानात्। विद्येत्यत्र कार्यकारणयोरमदोंपचार.। मनसा भज उपास्वेति कस्याचप्ुरो कंचिदन्तेवासिनं प्रतयनु- शासनम्॥

मुद्रासर (७६) 199

गोतिवृत्तपक्षे तु-यां गोर्ति गापेता गसंजञकेन गुरुणा रपे।। युक्ता अस्य अन्ने इत्येतदादि अवमाने गुरुणा उपेना इपथे। ने च अनियता क्रप्रनियमरहिता: यथागथ प्रयुक्का इत्यर्थ।

ंयाम्सवांदिमध्यान्तगुरवोऽत्र चतुष्कला। गणाश्चतुर्लधूपता गज्ञार्गादिषु सस्थिता ॥ इति भर्वादिमध्यान्तगुरुणा चतुर्लवूपताना वतुर्लघुरूपगणा- न्तरसहितानामनियमे नार्ृनेपु पयोगस्यानुशासनात्। अत्र द्वि- गुरुक एको गण। आदिमध्यान्तगुरव भगणजगणसगणास्त्रयः चतुलंघुक एक इन्पेवं पञ्चगणा यथासंभवमार्यादिर प्रयोज्या इति कारिकार्थ। ते च कतायत्राह-कगीति। ऋपिसरूयका गणा सपगणा इत्यर्थ। गोपताश्च ते अनिषनर्षिगणश्चेति कर्मधा- रय। ते न के इन्यत आह मजमनमा इनि। भक रादिसंतका। क्व च ते प्रयोज्या र्यत आह पदोरिति ।पदो क्कोकचतुर्थाशयोः पूर्वो तरार्धरूपयोर्द्वर्यो पादयोरित्यर्थ। पदन् इरपाशदस्य पदािश । भजन्ते अयन्ते। अय चतुष्कलदानी गगानार्मा यमेन यथापर्थं प्राप्ती नियमयति-भृगुजति। भृगुज दरशुगम मच मत्स्यादिभगवद्वतारेषु पश्चतया गणित। तेन प्रष्ठ इति लभ्यत। भृगुज पष्ठ गण. ज जसंज्ञक यस्यास्ता भृगुजगणजां जग- णात्मकषष्ठगणामित्यर्थ। अनेन पष्ठेन जगणेन माव्यमिति नियम उक्त्त। अविषमजयां विपमे विषमांशे विषमगणस्थाने जं जगणं यातीति विषमजया याते किय। सा न भवतीत्यविषमजया तां तथोक्तां प्रथमतृतीयादिविषमाशेषु जगणशून्यामित्यर्थ । अनेन विषमस्थानेषु जगणो न प्रयोज्य इति नियम उक्तः । यति- भिः विच्छेदे 'विच्छेदो यतिसंझकः' इत्यनुशासनात्। ईड्यां

200 अलकारमणिहारे

रमणीयविचछेदयुतामित्यथे। 'कृत्यतिशाभाम' इति तल्लक्षणे वक्ष्यमाणत्वात्। इमां सुगीनि शामनां गीति गीत्याख्यामार्यामि- त्यर्थ। विद्यां जानीयाम्। विदेलीदत्तमैकवचनम्। अत्र- लक्ष्मतत्सप्तगणा गोपेता भवति नेह विषमे ज । पष्ठोयं न लघू वा प्रथमेऽर्ध नियतमार्याया॥ इत्युक्तार्याप्रथमार्धलक्षणस्यैव उत्तरार्धेऽपि विद्यमानत्वात्। अर्याप्रथमदलोक्तं यदि कथमपि लक्षण मवेदुभयोः । दलयो: कृतयतिशोभां तां गीर्ति गीतवान् भुजङ्गेश.।। इत्युक्तं गीतिलक्षणं सर्वमपि सुस्पष्टम् ।। अत्र श्रीलक्ष्मीवर्णनपरेण सुगीतिमिति पदेन अस्य वृत्तस्य गीतिनामनाया: भजमनसा इत्यादिना तद्गणनियमादीनां च सूच्या- नामर्थानां सृचनमिति मुद्रालंकार प्रकृताप्रकृतश्केषोजीवितः । न चात्र प्रकृताप्रकृतश्ष्ेष एव न मुद्रालंकार इति वाच्यं, श्ेष- सन्भावेऽपि सूच्यार्थसूचनस्यापि स्फुटतया मुद्रालंकारम्य निरर्ग लन्वात्। नाप्यस्य मुद्रालिंकारस्य श्ेषता विविक्तविषयदौ- लैभ्यभ्रमः कार्य, अनुपद्मव विविक्तस्य विपयस्य दर्शयिष्य- माणवात्। तस्मादत्र श्ेषमुद्रालंकारयास्संकर एवेति दिकू। यद्यप्यतरालंकारग्रन्थे वृत्तनाम्नोऽवश्यं नास्ति सूचनीयत्वं, तथाऽप्यस्य पद्यस्य एवंविधलक्षणाभिन्नलक्ष्यघटितच्छन्दइशास्त्रम. ध्यपाठे तस्य सूचनीयत्वं संभवतीते लक्षणानुगतिः कार्या। अत एव- सूच्यार्थसूचन मुद्रा प्रकृतार्थपरै पदै। नित्यम्बगुर्वी तरुणी दग्युग्मविपुला व सा ।। अत्र नायिकावर्णनपरण युग्मविपुलापदने अस्यानुष्टुमो युग्म विपुलानामत्वरूपसूच्यार्थसूचनं मुद्रा। यद्यप्यत्र ग्रन्थ वृत्त

मुदरासर: (६) 201

नाम्नो नास्ति सूचनीयत्वं तथाउप्यस्योत्तरार्धस्य लक्ष्यलक्षण- युक्तच्छन्दश्शास्त्रमध्यपातिन्वे तस्प सूचनीयत्वमस्तीति तदभि- प्रायेण लक्षणं योज्यन" इति कुालयानन्दग्रन्थस्संगच्छेत। अत्र छन्दइशास्त्रमध्यपातित्वनेति तृतयान्तनया केषुचि कोशेष्वर्वा- क्तनेषु दृश्यमान पाठोऽस्वच्छ भूयस्सु प्राचीनकोशेषु मध्य- पातित्वे इति सप्तम्यन्तपाठस्यैव दर्शन त् तर्थव तद्वयास्यायां रसिकरअन्यां व्याख्यातत्वाच्च। तथाच तद्रन्थ .- "नन्वत्र तरु णीवृत्तान्तवर्णनग्रस्तवे वृर्तस्यालक्षणीयतया तन्नास्तस्सूचनीय- त्वाभावान्नेह मुद्रालंकार इत्याक्षिर्पात-यद्यपीति। सत्यं, नात्र वृत्तनाम सूचनीयं, तथाऽपि यस्यां लस्सप्तमो युग्मे सा युग्म- विपुला मता' इति विपुलालक्षणोत्तरारधे यदि 'नितम्बगुर्वी तरुणी' इत्युत्तरार्धमुदाहरणं भवेत् तदा तत्र उत्तस्य सूचनो- यत्वमस्तीत्यभिप्रेत्यात्र मुद्रालंकारोदाहरणमिति परिहरने-तथा- ज्पीति"। पतेन छन्दश्शास्त्रमध्यपातित्वेनेति तृतीयान्तपाठमेव बहुमन्यमाना 'नितम्बगुर्वी' इत्यायुत्तरार्धस्य लक्ष्यलक्षणयुक्त- चछन्दरशास्त्रमध्यपातिन पवात्र लक्ष्यतयोदाहतत्वात्तादशस्यैव प्रस्तुतसूच्यार्थसूचिनो मुद्रालंकारत्व न तु तदन्यकाव्यान्तगतस्या- प्रस्तुतसूच्यार्थसूचनस्यापीत्यागृह्लाना: केचित्परास्ता। सति च तृतीयान्ततया पाठे उपदर्शितरीत्या व्याख्यानव्याख्येययोरन्यो- न्यमुखानवलोकनापत्ते। येषां चन्द्रालोकं दश्यन्त लक्ष्यलक्षणश्लोका । प्रायस्त एव तेषामितरेषामभिनवा विरच्यन्ते।

लयानन्दकरिरेव लक्ष्यलक्षणयुक्त श्षाक्कतप्रणयनस्य प्रतिज्ञाततया अत्र ALANKARA-III, 26

202 अलङ्कागमाणिहारे

ग्रन्थान्तरगतपद्यघटनावाचोयुक्तेरयुक्तत्वान्। तादशलक्ष्यलक्षणयु- क्च्छन्द्रोग्रन्थस्याप्रसिद्धंश्च । वस्तुतस्तु प्रकृतार्थस्यैव सूचनं मुद्रालकार इति परमाग्रह। प्रक्ृतस्य वा अप्रकृतस्य वा सूच्यस्यार्थस्य सूचन मुद्रालंकार इत्येव ग्राह्यम्। 'सूच्यार्थसू- चनं मुद्रा प्रकृतार्थपरैः पदैः' इनि हि तच्छरीरम्। तथाच

तदतिरिक्तकाव्येषु यत्रयत्र कृत्या हाटकनाटकेयहरिणे शार्दू- लावक्रीडितम्। पर्यायण स्तनकलशयोरङगळीय मदीयम्' इत्यादौ अप्रकृतवृत्तालकारादिसूचनेऽ्यक्षत एवायमलकार। अन्यथा रामादिचरितं ग्रथथितृणां कविकुलाग्रयातृणां महता प्रयत्नेन यत्र-

कारकौस्तुभकृतो बुक्कपत्तनवेंकटार्यास्तु -- प्रकृतार्थपरश्शब्दैः कविनाऽप्रकृत यदि। सूच्यं सूच्येत जगदुस्तदा मुद्रामलंकृतिम्।। इत्यप्रकृतसूच्यार्थसून्नमेव मुद्रत्यमुप्रलंकारं लक्षयन्त -

'नीलश्रीरलकेषु शङ्गरिमा कण्ठ कुचे माकरी रंखा कुन्दवरद्युतिस्स्मितसुधाकान्तेषु दन्तेषु च। पादौ कच्छपभूषितौ करयुग यस्यास्सपद्मं महा पम्माSडनन्दमयी मुकुन्दरमणा सद्य प्रसद्यान्मम।।

इत्युदाहृत्य 'अत्र नीलादिशब्दैनिधिनवकमृचनम्' इत्यप्र. स्तुतं निधिनवकमेवासूसुचन्। न हि लक्ष्मीवर्णनप्रस्ताव निधि- नवकसूचनं प्रस्तुनम्। अन्यत्सर्व प्रपश्चित हंससंदशरसास्वादिन्यां 'पर्यायेण स्तनकलशयो.' इत्यत्रास्माभि ॥

मुद्ासर (७६) 203

यथावा- हारसमेतो भोगी राहोः कालो रविप्रवेकेषु। गगनचराणां वारेष्वास्तेऽन्तर एष सन्ततमरिष्टः।। हारेण वैजयन्तीरूपेण समेन भोगी निरतिशयभोगवान् भू्ि प्रशंसायामतिशयने वा मत्वर्थीय। राहो काल शत्रु भगवान् रतप्रवेकेषु आदित्यादिषु गगनचराणां दिविषदां ग्रहाणां च वारेषु समूहषु वासरेषु व। अन्तर अन्तर्स्थतः 'य एषोऽतरादित्ये। य आदित्ये तिष्ठन्नादवित्यादन्तर । सर्वान्तर' इत्यादिश्रुतेः । आस्ते। एव सर्वान्तर्यामितयाऽवस्थितोऽपि संतत नित्यं रिष्ं अशुभं तन्नास्त्यस्येत्यरिष्ट अवहतपाप्मेत्यर्थः । सर्वन्तर्यामित्वेऽपि तद्गतदाषिगन्धासस्पृष्ट इनि भावः। अत्रादित्यादिवासरंषु राहुकाल-

धयामपरिमाण आस्ते। तद्यथा रवितारे अष्टमोर्ऽर्धयामो राडु काल। इन्दुवारे द्वितीयोर्ऽर्धयामस्स इत्यादि द्रष्व्यम्। स च संततमरिष्ट कार्येष्वशुभद इति ज्योतिश्शास्त्रमर्यादायास्सूच्याया- स्सूचनम् ॥ यथावा- नतसमनवनिनिंद्रां नलिनेक्षणहृदयवसतिम- क्षुद्राम्। कामपि करुणामुद्रां पथ्यामार्या श्रये भद्राम्॥ १७३६॥ अत्र पथ्यामार्यामिति पदाभ्यामर्थवङ्भचामस्य पद्यम्य- त्रिष्वंशकेषु पादो दलयोराद्येषु द्ृश्यते यस्या: । पथ्योति नाम तस्याश्छन्दोविद्धिस्समाख्यातम्॥

204 अलंकारमणिहारे

एवं 'कामपि करुणामुद्राम' इत्यत्र मुद्रापदेनास्मिन् पद्े प्रतिपादिनम्यालकारस्योक्त लक्षण मुद्रा नामत्वसूच नमर्थवत्पदैकदे- शेनेत्यन्याऽपि भुद्रा॥ यथावा- त्वद्ीप्तिघूतरोचिस्तटिल्लता क्वापि हन्त जीमू- ते। लीनाऽपि भीतिभारात्पयोधिनन्दिन्यभूच्च- पला ॥१७३७॥ क्कापि जीमूते जलदे पर्वते च 'जीमूतौ मेघपर्वती' इत्यमर। अत्र चपलेत्यथेवता स्िष्टेन पदेन अस्य पद्यस्य- उभयार्धयार्जकारौ द्वितीयतुर्यौ गमध्यगी यस्या: । चपलेति नाम तस्या प्रकीर्तित नागराजेन।। इति लक्षितगुरुद्वयमध्यगजगणात्मकद्वितीयचतुर्थगणवदुभ- यार्थशालिचपलाख्यार्यानामतालक्षणसूच्यार्थसूचनम्। यथावा- यस्य न करुणालेशस्तस्यानन्तं वृषाचलेश सुखम। भजसि कृपाविवशस्त्वं परदुःखनिरा- चिकीईया क्रेशम् ॥ १७३८ ॥ अत्र करुणालंशवै र्यरूपदोषम्यानन्तसुखवत्त्वरूपगुणत्वक- लपनं कृपापारवश्यरूपगुणस्य परदु खनिराचिकीर्णनिमित्तकक्केश-

अनर्थकपद कदेश रूपलेश शब्देन तन्ास्ता ज्ञापनीयस्य ज्ापनम्॥

मुबासर 205

यथावा- नवनलिनाक्ष: फणिगिरिदर्गनिवासे निसर्गतः कुतुकी। कृष्णघनजिष्णुरुचिराकृतिस्स लक्ष्मीप- तिश्िवरं जीयात् ॥ १७३९॥ अत्र पादचतुष्टयाद्यवर्णयुग्मरूपार्थवत्पदैर्मिलितैः- 'नवदुर्गकृष्णकृति' इति प्रबन्धकर्तृनास्नस्सूचनीयस्य सूचनम्॥ अत्र नक्षत्रमालादिस्तुतिवत्केनाप्यक्षुण्णचरी काऽपि श्रीहय- ग्रीवदेवदिव्यमहहिषीविषया अलंकरणालिकाख्या बवबालवादि- करणनामसूचनी अस्माभिरेव प्रणीना स्तुतिरुदाह्नियते। तस्या इमे आद्ये पद्य- कमलबनावलिभोग्यं कलशपयोराशिराजसौ- भाग्यम्। किनवि हयाननभाग्यं कलयतु मां स्वगुणविनुतिकृतियोग्यम् ॥ १७४०॥। हरणायाखिलविपदां करणान्येकादशापि वि- नियम्य: श्रोकैरेकादशभिर्लोकेशित्रीं स्तुवे प्रसी- दतु सा ॥ १७४१॥ एकादशसंख्याकानि करणानि इन्द्रियांगि। पक्षे बवबालवे- त्यादिचरस्थिरसंज्ञकानि करणानि नावपे वदशसंख्याकान्यवे। विनियम्य विषयेभ्य प्रत्याहृत्य। पद्यानामेकदेशेषु ग्रथित्वा च। अत्र करणान्यकादशापि विनियम्येति पदै श्िषैरर्थवद्भ्ि: वक्ष्य- माणस्तुतिपद्येषु क्रमेण करणनाम्नां सूचनं भविष्यतीति सूचितम्।।

206 अलक्कारमणिहारे

अंब वधूमणि भवतीमम्बुरुहाक्षोSपि वक्षसि विभर्ति। किं बहुना खिलजगतां त्वं बहुमान्या सुधाम्बुनिधिकन्या ॥ १७४२ ॥ अत्र अंबवधू इतिपदेकदेशाभ्यां अनर्थकाभ्यां बवकरणना- मरूपसूच्यार्थस्य प्रत्यायनम्॥

-6 त्वाम्। तुरगवदनस्य तरुणीं तरुणाम्बुजलोचनां श्रये शरणम् ॥ १७४३॥ अत्र निकुरुम्बालवालेत्यनर्थक पदैकदेशाभ्यां बालवकरणनाम- सूचनम् ॥। शुभदायकौ लवणिमप्रभवौ ननु जननि तब विदितविभवौ। पादौ वितीर्णमोदौ श्रीदौ स्यातां ममाब्जदायादौ॥ १७४४ ॥ लवणिमा लावण्यं 'लवणिमगुणनाणयिस्तराम्भोधिवेणी' इति शृङ्गारत्राङ्गणीप्रयोगात्। अत्र दायकी लवणिमेत्यनर्थकपदं- कदेशाभ्यां कौलवकरणनामसूचनम् ।। हरिदर्शनसविकसनं हारि ममामोदि षट्पदो- ल्लसनम। हृदयाव्मुजं शरण्या हयमुखदयितैतु ललितलावण्या । १७४५ ॥ हरे भगवत भानोश्च दर्शनेन सविकसनं उन्निद्रं उल्लासिच। हारि मनोहरं अमोदि प्रमादवत् सुरभि च। उल्लसन्त्य्मित्ति-

मुद्रासर (७६) 207

युल्लसतम् मस्य शरणागतिपनत्रस्य पद्पदानां भ्रमराणां च उल्लमनम। अन्यत्सुगमम्। अत्र दायततु लालेतेत्यर्थवान्नरर्थकप-

शिशिरमयुखावरजं वशितहयग्रीवममृनसाग- रजम्। भजतां भवभरणागं तपना नः किमपि धाम तल्लोपम् ॥ १७४६ ॥ शशिरमयूख अवरज यस्य नत्, भवभरतापं लोपं नयता- मित्यन्वय। अत्र सागरजमित्यनर्थकेन पदैकदशन गरजकरणना- म सूचिनम्॥ कश्ित् वणिग्जन इव न्यासवनी मौग्ध्यमम्व तब वीक्ष्य। त्वयि विक्रीयाणुतमं स्वमहो लभते महाविभूति त्वत् ॥ १७४७॥ न्यासधनी मग्न्यासधनवान् न्यासरूपधनवांश्च। न्यासो नाम केनचित् रक्षणायान्यवशे उपनिहितं स्तु 'पुमानुपनि- धिर्न्यास इत्यमर। न्यस्यत इति न्यास. कर्मणि घञ्। मौग्ध्य सौन्दर्य मौळ्य च अगुतम अणीयस्स्वरूपं अत्यल्प च । स्वं आत्मानं धनं च। विक्रीय विनिमितं कृत्वा च नहाविभूर्ति श्रानि- वासं महती सम्पद च लभते। अत्र वणिग्जेत्यनर्थकन पदैक- देशेन वणिग्जकरणनामसूचनम्।। भुवनावननिर्निद्रा सवनाशननाथकृतनुतिक- पार्द्रा। धुवतात्काचिन्मुद्रा भवतापं भव्यदायिनी भद्रा॥१७४८॥

208 अलक्कारमणिहारे

अत्र भद्राशब्देनारथरवना भद्रकरणनामसूचनम ! मुद्रेनि मुद्रा- लंकारस्यापि सूचनमिति दिजे- ॥ शकुनिध्वजाविभाज्यं सकल तत्किमपि तस्य साम्राज्यम। दततां विभवं प्राज्यं तत्तादशमखिल- विबुधपरिपूज्यम् ॥१७४९॥ अत्र शकुनात्यर्थपत्पदैक शेन शकुनिकरणनास्स्सूचनम्॥। सुचतुरमतिर्रांप यस्ते न चरणकमलद्वयं नमे- ज्जातु। अचतुष्पात्खर एव स न च विशयोSत्रा- स्ति वचननिचयैः किम॥ १७५० ॥ अत्र चतुष्पाद्ित पदे कदेशोनार्थवता चतुष्पात्करणनामसूचनम् ॥ नागवरभोगवाही रागवती भगवतीह वागी- इो। द्रागवतात्मचुरभवोद्देगवतोऽस्मानू कपाझरी काSपि। १७५१ ॥ अत्र नागवरेति पदैकदेशभूतेन नागवेति वर्णत्रयेण नागवा- खूयकरणनामसूचनम । भवभरतपर्तुतापा भवन्ति तेऽमी चिरं न साटोपा:। कमलापाङ्गा मानसकेकिस्तु घ्रन्त्य- मून घनस्मेरा: ॥ १७५२ ॥ हे मानसकेकिन! चित्तमयूरोति संबुद्धि। तेऽमी भवभर- तपर्तुतापा: ग्रीष्मागमोष्माण चिरं साटोपा: सावष्टम्भा न भवन्ति। कुत इत्यत आह-कमलेति। घनस्मेरा प्रातृषेण्यज- लदमनोहरा। इदं विशेषणं तापाटोपलोपनैपुण्याभिप्नायगर्भम्।

मुद्रासर: (७६) 209

कमलाया श्रियः अपाङ्गा: कटाक्षा: अमून तापान् प्रन्ति । तुशब्दोऽवधारणे 'स्युरेवंतुपुनर्वैवेत्यवधारणवाचकाः' इत्यमर । म्रन्त्येवेत्यर्थः। अतस्ते न चिरं स्थास्यन्तीति भाव। अत्र केकिंस्तु- पन्ती त्यानुपूर्व्या अर्थवन्निरर्थकपदैकदेशोभयसमुदायरूपया किंस्तु- प्रेति करणनामसूचनम्॥ कल्याणगुणस्यूतां कान्त्याश्रलेषेण सन्ततं स्फी- ताम्। तनुतां हृद्यां जगतां माताSलंकरणमा- लिकामेताम् ॥१७५३ ॥ जगतां माता श्रीः कल्याणगुणैः सुवर्णतनतुभिः पक्षे मङ्गळै श्रियः गुण सौशील्यवात्सल्यादिभि स्यूतां कान्तेः आश्लेषेण पक्षे कान्त्या अत्युज्ज्वलत्वं बन्धस्य काव्ये कान्तिरितीष्यते इत्युक्तलक्षणेन श्रेषेण 'मिथस्साक्षिष्टपद्ता श्ष्ेष इत्यभिधीयते' इत्युक्तलक्षणेन च काव्योत्कर्षहेतुभूतेन गुणेन स्पीतां एतां अलं- करणमालिकां भूषणमालात्वेनाध्यवसितां स्तुति हृद्यां वक्षर्स्थां हृदयप्रियां च तनुताम्। अत्र अलंकरणमालिकामिति पदेन अस्था

अस्या स्तुतेरयमन्तिमः श्ोक :- एषा महिशूरेश्वरकृष्णक्ष्मापालरत्नवंशगुरोः । उदिता कृतिर्विजयतां श्रीकृष्णब्रह्मतन्त्रपरका- लातू ॥ १७५४ ॥

यथावा- संयोगोडय्रे पादे भवतो वर्णस्य कस्यचिद्वा ALANKARA_III. 27

210 अलंकारमणिहारे

यस्स्यात्। युक्तोऽयमहिगिरीश्वर क्रमोऽत्र पर. तस्तु गुरुरपि लघुश्र स्यात् ॥ १७५५ ॥

हे अहिगिरीश्वर! अग्रे परार्थ्ये 'पराश्याग्रपाग्रहरप्राग्रथा- अ्रचाग्रीयमग्रियम्' इत्यमर। कस्यचिद्वा यस्यकस्यापि वर्णस्थ ब्राह्मणादेः भवतः पाढे चरणे य संयोगः प्रपत्तिकृतस्संबन्ध स्यात्। अय अत्र अस्मिन् लोके युक्त उचित क्रम श्राघ- नीया परिपाटि 'शक्ती चरणविक्षेपे परिपास्यामपि क्रमः' इति रत्नमाला। अयं क्रमः युक्त उनि वा योजना। परतस्तु त्वदि- तरस्मिन् देवे संबन्धस्तु गुरुरवि श्रमाधिक्येन महानपि लघु अल्पश्च स्याद्। चशब्दोऽवधारण। अश्षाध्य एव भवेदित्यर्थः। पक्षे पादे पद्यचतुर्थाशे अग्रे आदौ भवत विद्यमानस्य कस्यचिद्वा यस्यकस्यापि वा वर्णस्य ककारादेरक्षरस्य यस्संयोग 'हलोऽन- न्तरास्संयोग' इत्युक्त क्षणं संयुक्तत्व स्यात् भवेत्। युक्त संयुक्त अयं सयोग: क्रम क्रमसंजक। अत्र अस्मिन क्रम- संज्ञके वर्णे परतस्तु परत्र विद्यमाने तु गुरुरपि 'संयोगे गुरु' इत्युक्तलक्षण संयु कत वर्णपर कत्व हेनुकगुरुत्वशाली पूर्ववर्णोऽपि लघुश्च 'हरम्वं लघु' उत्युक्त लक्षणलाघवशात्यपि स्यात्। लघु- श्चत्यनेन क्वचिद्वेति ज्ञाप्यते। यथोक्तं --

पादादाविह वर्णस्य संयोग क्रमसजक। परस्थितेन नेन स्थालघुताऽपपि क्वचिद्ुरोः॥

इति। यथा अश्रैव पद्ये चतुर्थपादादिमवणे संयोगरूपे विद्य- मानेऽपि तत्पूर्ववर्णस्य लघुत्वमवश्यमेष्टव्यम्। 'अल्पव्ययेन सु- न्दरि ग्राम्यजनो मृष्टमश्नाति' इतिवन्। अन्यधा छन्दाभद्गादिति

रत्नावळीसरः (७७) 211

द्रष्टव्यम्। अत्र क्रम इति पदेन चनुर्थपादादिमभूतेन स्वादि- भूतककाररेफ मंयोगस्य एतत्पद्यप्रदर्शितलक्षणलक्षितस्य क्रम इति संक्षेति सूचनीयोऽर्थस्स्वानतिरिक्तोदाहरणेन तादृशसंज्ञाप्रयोज- नेन च संह सचित। इयं च प्रकृताप्रकृतगोचरक्षेषेण प्रागु- कोलासेन च संकार्यत इति विशेष। तुरीयपादादिमवर्णस्य लघुतरप्रयत्नेनोच्चारणे पद्यस्य विसंषुलताऽि न दृश्यत इति ध्येथम्। एवं नवरत्तमालाप्रबन्ध तत्तद्तनामनिवेशनेन तत्तद्त्न- जातिसूचनम्। नक्षत्रमानाप्रबन्धे अन्नयादिदेवतानामभिर्नक्षत्र- नामसूचनमित्यादावयमेवालंकार। एवं नाटकेषु वक्ष्यमाणार्थ- सूचनेष्वपीति दीकष्षिताः।

अथ रत्नावळीसरः (७७)

प्रसिद्वसहपाठानामर्थानां न्यसनं यदि। रत्नावळी सा विर्याता सक्रमाक्रमताभिदा।

लोकवेदादिप्रसिद्धसहपठानामर्थानां न्यसनं रतनावळीना- मालंकारः। सा च सक्रमत्वाक्रमत्वाभ्यां द्विप्रकारा। सक्रमत्वं च प्रसिद्धसहपाठानामर्थानां क्रमेण न्यसनन्। अक्रमत्वं च प्रसि- द्धक्रमे केषंचिदर्थानां वैकल्येन कथनं वैपरीत्येन कथनं सहपा- ठसन्भावेपि क्रमप्रसिद्धिराहित्यं च। प्रकारद्वयेऽपि क्रमिकाणा- मर्धानां प्रकृतान्वयित्वतदभावाश्यां प्रत्येकं द्वैधो। प्रक्ृतान्वयिरत्व

212 अलङ्कारमणिहारे

च यथाकरथंचित्प्रकृतोपमानोपर अ्जकतादिप्रकारेण। तदनन्वयित्वं च क्रमेण तत्तन्नाम्मां यथाकरथंचित् क्षेषमङ्गया मुद्रालंकारवि- धया वा निवेशनेन भवति। सर्वमिदमुदाहरणेषु स्पष्टभिविष्यति' इयमपि दीक्षितोपज्ञमेव । तत्र प्रकृतान्वयवती सक्रमा यथा- विधिरिव सकलागमवान् हरिरिव पीताम्बरो विभाति तराम्। गिरिश इव शिरसि वहते सरसि- जनयनाड्रिसरितमहिशैलः॥ १७५६ ।। सकला अगमा तरव आगमा: वेदाश्च तद्वान्। पीतं अम्बरं येन स तथोक्त 'निसरगोदग्रेण प्रसभमुर्सा पीतगगन' इतिवत् स्त्राभोगेनाक्रान्तगगन इत्यर्थ। सरसिजनयनः हरि तदद्ङिजां सरितं आकाशगङ्गां गङ्गांच। स्पष्टमन्यत्। अत्र सृ्टि- स्थितिलय कर्तृतया पुराणादौ प्रसिद्धसहपाठानां ब्रह्मविष्णुमहेश्व- राणां त्रयाणामुपमानविधया प्रकृतान्वयिनां क्रमेण न्यसनम्। यथावा -- क्षितिरिव तितिक्षुरासीस्सलिलमिवाप्यायनो- डनल इव त्वम्। तेजस्वाननिल इव व्यापी विय- दिव विनिर्मलइशौरे॥ १७५७॥ अत्र उपमानरीत्या प्रकृतान्वयिनां 'क्षित्यप्तेजोमरुद्वयोम' इति पुराणादौ सहपठितानां पञ्चानां महाभूतानां क्रमेण न्यास:। सैव उपरअ्जकतया प्रकृतान्वयिनी यथा- अङ्करिता सुकृतवशात्पल्लविता देव तव गुण-

रल्नावळीसर (७७) 213

श्रवणात्। सुमिता च तदामननात्फलिता दृष्ट्या च मामिका भक्तिः ॥ १७५८॥ सुमिता पुष्पिता। दष्टया दर्शनेन। अत्र भक्तौ लतात्वारोपः। अत्राद्कुरितेत्यादिना अङ्करपल्लवकुसुमफलानां चतुर्णी लोकसिद्ध- क्माणामुपरञ्जकतया विन्यासः। स्वामी त्वं श्रीसचिवस्सकलसुहृत्सर्वहृद्यको- शास्थः । चक्रधर तदपि तव पदमतिदुर्ग त्वत्प्र- सादबलविधुरैः ॥ १७५९॥ हे; चक्रधर! चक्रशव्देन राष्ट्रमपि गरृह्यते 'चक्रं राष्ट्रेऽपि' इत्यमर। त्वं स्वामी सर्वेश्वर 'एष सर्वेश्वरः इत्यादिश्रुतेः। अनेन परत्वमुक्तम्। पक्षे कश्विद्वाजेत्यर्थ। श्रीःलक्ष्मी सचिवा सहायो यस्य स तथोक्तः 'मन्त्री सहायसचिवौ' इत्यमरः। लक्ष्म्यास्सचिव इति वा। पक्षे श्रीयुक्तसचिवो मन्त्री यस्य स तथोक्त। अनेन पुरुषकारसांनिध्येन परमदयाळुता सूचिता। सकलसुहत्। 'निवासश्शरणं सुहृद्धतिर्नारायण' इति श्रुतेः। अनेन सौलभ्यमुक्तम्। पक्षे सकलाः कलासहिता: राजनयनि- पुणा इत्यर्थः । तादृशा सुहदो मित्राणि यस्य स इत्यर्थः। सर्वेषां हृद्य. हृदयस्थितः कोशः तस्मिन् तिष्ठतीति तथोक्त 'पम्म कोशप्रतीकाशम्' इत्यारभ्य 'तस्मिन् सर्व प्रतिष्ठितम्' इति श्रुते.। अनेन वात्सल्यं व्यञ्जितम्। स एष वात्सल्याख्यो गुण: कठवल्लयामुक्त :- अङ्गष्ठमात्र पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति। ईशानो भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते।।

214 अलकार मणिहारे

इति। अस्याशश्रुतेरर्थश्च उक्तविशेषणैः प्रत्यभिज्ञाप्यते। वात्सल्यं नाम दोषतिरस्कारिणी प्रीति। पक्षे सकलजनहृदयंगम- हिरण्यादिकोशमध्यवर्तीत्यर्थः । एवं सकलचेतनहृदयस्थोऽपि त्वं दुर्दर्श इत्याह-तदपीत्यादि। तदपि तथाऽपि तव पदं स्वरूपं त्वत्प्रसादबलविधुरैः जनैः दुर्ग अधिगन्तुमशक्यं 'तं दुर्दर्श गूढम- नुप्रविष्टं, तद्यथा हिरण्यनिधि निहिनमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि संच- रन्तो न विन्देयु' इत्यादिश्रुतिभ्यः। पक्षे तत् प्रसिद्धं तव पदं स्थानमपि त्वत्प्रसादेन बलेन सैन्येन च विधुरै दुर्ग गन्तुमश- क्यमित्यर्थः । अत्र 'स्वाम्यमात्यसुहत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च'इति प्रसिद्धसहपाठानां स्वाम्यादीनामुपरञ्जकतया प्रकृतान्वयिनां स- पानां क्रमिको न्यास।

यथावा- हरिरेष शुचिर्धर्मश्श्रितरक्षइश्रीः पतिश्र भुव- नानाम्। परिपाति जगत्प्राणः पुण्यजनेड्यश्शि- वश् मादक्षान् ॥ १७६०॥

एष हारे इन्द्रः भगवांश्च। शुचिः वह्निः अपहृतपाप्मा च। धर्मः यम । पक्षे कृष्णं धर्म सनातनम्' इत्युक्तरीत्या धर्मस्व- रूपः। श्रिता रक्षसां श्रीः येन सःनैऋत इत्यर्थः। पक्षे श्रितान् रक्षतीति श्रितरक्षी। कर्मण्यणि 'टिड्ड' इति डोप। तादृशी श्रीः लक्ष्मी यस्य स तथोक्त। अनदीसंश्षकत्वान्न कपू। यद्वा भग वत्पक्षे धर्मश्रितरक्षशश्रीरित्येकमेव पदम्। धर्मे न्यासरूपं श्रितान् रक्षतीति धर्मश्रितरक्षी तादृशी श्री यस्य स । अस्मिन् पक्षे धर्मश्चितेत्यत्र शकारस्य 'अनचि च' इति वैकल्पिकं द्वित्वम्।

रल्नावळीसगः (७७) 215

भुधनानां अपां पतिः वरुणः । पक्षे लोकानामधिनाथः। जग- त्प्राण: समीरणः जगदुज्जीवयिता च। न प्राणेन नापानेन मतर्चो जीवति कश्चन। इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्रेतावुभौ श्रितौ ॥ इति श्रुतेः । पुण्यजनेड्य कुबेर. सुकृतिजनस्तुतश्च। शिव' शर्व मङ्गळमूर्तिश्च 'शाश्वतं शिवमच्युतम्' इति श्रुते। अत्र प्रसिद्ध सहपाठा नामष्टानामिन्द्रादिलोक पालानामुपरञ्जकतया प्रकृ- तान्वयिनां क्रमेण,न्यसनम। उपरख्जकता चारोप्यमाणता। तदुक्तं 'उपरञ्जकतामेति विषयी रूपकं तदा' इति। अत्र हि श्रीनिवा- सस्य इन्द्रादितया उपरञ्ञनम् ॥ यथावा- भास्वान् राजा पार्थिव एष बुधो वाक्पतिश्र काव्यप्रथितः। मैत्रयाख्यातश्वोत्तम उच्छितजय- केतुराश्रितस्त्वां भगवन ॥ १७६१ ॥ पृथिव्यां विदित: पार्थिव 'तत्र विदितः' इत्यधिकारे 'सर्व- भूमिपृथिवीभ्यामणञ इत्यञ्। पक्षे पृथिव्यां जात पार्थिव। भाम इत्यर्थ.। काव्येन प्रथित स्वविषयकप्रबन्धप्रख्यातकीर्तिरि त्यर्थ। स्वप्रणीतेन काव्येन प्रख्यात इति वा पक्षे काव्य इति प्रथित। मैत्रया सर्वभूतसुहन्तया ख्यातः । अन्यत्र मित्रस्य भानो: अपत्यं मैत्रि मैत्रिरिति आख्यातः रविसुतश्शनिरित्यर्थः। उत्तम श्रेष्ठः। पक्षे उन्तच तत् तम राहुरित्यर्थः। 'तमस्तु राहुः' इस्यमरः। उच्छितः जयकेतुः जयध्वजो यस्य सः। पक्षे उच्छित- जयश्वासौ केतुश्च। शिष स्पष्टम्। अत्र भास्वदादिपदै वर्णनीयस्य

216 अलकारमाणहारे

भगवदाश्रितस्य भास्वदाद्यात्मता प्रतीयत इति प्रसिद्धसहपाठानां भास्वदादीनां नवानां ग्रहाणां क्रमेण प्रकृतान्वयितया न्यास:॥ यथावा- जहि कामं क्रोधं जय जहीहि लोभं जहाहि मोहं च। जहिहि मदं मत्सरमपि विसृज हरेर्न- नु कटाक्षपात्रं स्या: ॥। १७६२॥ अत्र प्रसिद्धसहपाठानां कामादीनां षण्णां समुच्चयालंकार- विधया प्रकृतान्वयिनां क्रामिकत्वम्॥ प्रकृतान्वयशालिनी अक्रमा यथा- यममार्जय नियमं श्रय जितासनो विन्दसे सखे ब्रह्म। प्राणायामप्रत्याहारी ध्यायन् सधार- णसमाधि: ॥१७६३॥

यो ऽष्टवङ्गानि' इति पातञ्जलसूत्रोदितक्रमाणां यमादानां समुच्चय- विधया प्रकृतान्वयिनां किचित्क्रमविपर्यासेन न्यसनम्। पृथ्वी संपत्तेजो निरवधिकं सर्वतोमुखं च यशः। भाति शुभस्पर्शनता तव गुणजातं त्वन- न्तमेव हरे॥ १७६४॥ पृथ्वी महती 'ओतो गुणवचनात्' इति डीषू। पक्षे भूरित्यर्थः। तेज. प्रभाव, पक्षे अगिः। सर्वतोमुखं विश्वत प्रसृमरं पक्षे जलम्। शुभस्पर्शनता शुभं स्पर्शनं दानं यस्य स तथोकः। तस्य भावः। अन्यत्र शुभ यः स्पर्शन. वायुः

रल्नावळीसर (७७) 217

तस्य भाव। अनन्त अपररिच्छिन्न, अन्यत्र आकाश। अत्र पृथिव्वादिमहाभूताना पश्चानां किंचित्क्रमव्यत्ययेन प्रतिपादनमु- परअकतया प्रकृतान्वार्यत्व च॥ यथावा- वृष्टिं जयन्तमच्युत विजयं सिद्धार्थमर्थसाधक- तामू। गतमाहुरशोकं तव गिरा सुमन्त्रं च मन्त्र- पालं च ॥ १७६५। हे अच्युत! धृष्टि धर्य जयन्तं अभिभवन्तं समरारम्भे स्वजनान् योदुमवस्थितानाभर्वीक्ष्य शोकेन त्यक्तधैर्यमित्यर्थ.। इदं चसीदन्ति मम गात्राणि इत्यादाँ स्पष्टन्। विजयं अजुनं तव गिरा गीतारूपया न त्वेवाह जातु नासं न त्वं नेमे ज- नाधिपा' इत्यारभ्य 'मोक्षयष्यामि मा शुच' इत्यन्तया अ- शोकं त्यक्तशोकम्। शोमनो मन्त्र आलोचनं यस्य तथाभूतं मन्त्रं चरमश्लोकरूप पालयतीति तथोक्त 'निधिपायाप्रमादिने' इतयुक्तरीत्या मन्त्रं गोपायितारम। अर्थस्य शत्रुविजयरूपप्रयो- जनस्य साधकतां गंत प्रात अत एव सिद्ध: अर्थः प्रयोजनं यस्य तं तथोक्तं आहुः जना इति शेष:। गीतोपदेशेन त्यक्त- मोहतया यथावत् क्षत्रधर्ममनुष्ठाय लब्धविजयमित्यर्थ। अत्र- धृष्टिर्जयन्ता विजयस्सिद्धार्थो ह्वर्थसाधकः। अशोको मन्त्रपालश्च सुमन्त्रश्चाष्टमोऽभवत्॥ इति श्रीरामायणे प्रसिद्धसहपाठानां रघुकुलसचिवभूत- घृष्ट्यादीनामष्टानां य्त्किंचित्क्मविपर्यासेन प्रकृतान्वायनां वर्णन- मुपरञ्जकतयेति ध्येयम्॥ ALANKARA-1II, 28

218 अलक्कारमणिहार

इन्द्र इव पालितस्वस्थेमा शमन इव दक्षिण- नुगतः। धनद इव राजराजा भवदीयो वरुण इव घनरसेझः ॥१७६६ ॥

पालित स्वस्थेमा स्वर्गस्थैर्य स्वस्य धनस्य स्पैये त्। दक्षिणा दक्षिणदिक तया अनुगतः तदाशि इति यावत्। दक्षिणै: उदारैर्जनैः अनुगतश्च। राजराज राजराजनामा राजाधिराजश्च। धनरसस्य सलिलस्य ईशः। रसाया: ईशः भूपतिः घनश्वासी रसेशश्रेति विभ्रहः। स्पष्टमन्यत्। अत्रेन्द्रादीनां तुर्णा लोक- पालानां किंचित्कमव्यत्ययेन कथन उपमानविधया प्रकृतान्व- यित्वं च। इदमेवाष्टानां लोकपालानां मध्ये वतुर्णामेव निब- नधनात् क्रमवैकल्यस्याप्युदाहरणम।। द्विरदमुखसत्त्वहृद्यो भुजगाह्वयभूषणो भुवि गिरीशः। वनमाली च विचित्रं भाति सरोजात- भाविताभ्युदयः ॥१७६७॥ छ्विरदमुखै गजप्रभृतिभिस्सत्व जन्तुभिः। अन्यत्र द्विरद- मुखः विभ्नराज तस्य सत्वेन स्थित्या हृद्यः। भुजग इति आह्ृयः नाम भूषणं यस्य। अन्यत्र भुजगाह्नयानि फणिरुपाणि भूषणानि यस्य स तथोक्त:। गिरीश रेलराज शिवश्च। वनमाली कान- नपंङ्रिमांश्च भगवानपीति च! सरोजानेन कासारनिवहन पक्षे सरोआते पंत्म भावितः अभ्युदयः उच्छय आविर्भावश्च यस्य स तथोकः। अत्र प्रसिद्धक्रमाणां ब्रह्मविष्णुशिवानां सर्वथा वैपरीत्येन कथनम। उपरञ्ञनविधया प्रकृतान्वयित्वं च।।

रत्नावळीसर (७७) 219

गारुत्मतकरसव्यं मुक्तालम्वं प्रवाळसुकुमारम्। पश्येम पद्मरागं चरणं श्रोशस्य वञ्तपाणिनुतम्॥ अत्र सहपाउमन्भावेऽपि क्रमप्रमद्धिरहितानां गारुत्मता- दीनां पञ्चानां रत्नानां उपरञ्नादिविधया यथाकथंचित्प्रकृता- न्वयिनां वर्णनमितीयमपि रत्नावळी अक्रमरूपैव।। यधावा

वङ्गा: । प्रचुरमहाच्छविदर्भास्सुमंनिवेशा: फणी- शगिरिदेशाः ॥ १७६९॥ घनानि शुङ्राणि तै। पक्षे घनं शङ्गं प्राधान्यं तेन संगतं अङं येषां ते। पक्षे घनशृङ्गसंगता अक्गा तन्नामानो देशाः येषां ते 'शृङ्गं प्राधान्यसान्वोश्च इत्यमर। देशेषु मध्ये अङ्गस्य प्रथमपरिगणनात्प्राधान्यम् । चटुला: कलिङ्गा: खगविशेषा कलि- पदेशाश्च येपु ते पृथव महान्त लवङ्गा लवङ्गतरवो येषु ते। पृथुला. विशाला वङ्गा तन्नामानो देशविशेषाश्च येषु ते। स्पष्टमन्यत्। अत्राङ्गादिदेशतादात्म्य फणिगिरिदेशानां प्रतीवत इति क्मप्रसिद्धिरहहितानामङ्गादिदेशानां न्यसनं प्रकृतान्वयि। प्रकृतानन्वयवती सक्रमा रत्नावली यथा- घनघृणिमणिप्रभावति कामं तातुं जगन्ति तापेभ्यः। आविरभूर्हरिभूभृति यत्रोत्सा हस्तिव- रद भान्ति हिमाः ॥१७७० ॥

220 अलंकारमणिहारे

हे हस्तिवरद ! घना: सान्द्रा घृणय किरणा येषां तेषां मणीमां प्रभा अस्मिन्नस्तीति तथोक्ते जलदच्छविरत्प्रभावतीति वा हरिभूभृति वेंकटाद्ौ जगन्ति काम तापेक्य त्रातुं आविरभूः। यत्र गिरौ हिमा शिशिरा: उत्सा: प्रस्त्नवणानि 'उत्सः प्रस्न्नवणम्' इत्यमर। भान्तीति तद्विरौ भगवत आविर्भावस्य तापनिवर्तनौ- पयिकत्वमुक्तम्। मत्र प्रभावमन्त्रोत्साहानां त्रयाणां प्रसिद्धसह पाठानां मुद्रालंकारविधया प्रकृतानन्वयिनां क्रमेण न्यसनम्।

यथावा- नलिनाक्ष यः फणीश्वरशिखरिस्थानन्त ताव- कीनानाम्। चरणाब्जरेणुविशमितकलुषो नीवृ- द्वि स खलु वासाहः॥ १७७१ ॥ नीवृत् जनपद। अत्र क्षगस्थानवृद्धीनां प्रागुक्तरीत्या कमेण न्यास:।।

आनर्चाब्जभवोऽयं विनयजुषा मानसेन सा- यथाषा-

स्र्रायम्। सो.ऽव्यादृगादिरूपो भव्यात्मा दिव्यसै- न्घवो भगवान् ॥ १७७२ ॥ साम्ायं ससंप्रदायं 'अथासायस्संप्रदाये' इत्यमर । ऋगा- विरूपः 'ऋग्यजुस्सामरूपाय' इति तन्मन्ववर्णात्। दिव्यसैन्धवः श्रीहयप्रीव. अत्र 'ऋचो यजजूंषि सामानि योजघीते सकृदअसा' इत्यादिशास्त्रप्नीतसह पठनानामृगजुस्सास्ना क्रमेण न्यसनम्। ऋगादिरूपपदेन उक्तावेधक्रमनिबन्धोSत्र सूचनीयस्सूचित इति अथाळंकारशिरस्कता त विशेष ।।

रन्नावकीसरः (०७) 221

यथाषा- अरिदमनदक्षिणाहव नीयन्ते रम द्विषोऽपि तव धाम परम्। अहमेव गार्हपत्ये भव इह कियद- वघि नाथ भवताऽऽयास्ये॥१७७३॥ अरिदमने दक्षिण चतुरः आहव युद्ध यस्य तस्य संबुद्धि: हे नाथ ! द्विषोऽपि वैद्यादयोऽपि भवता तव परं धाम नीयन्ते रम। अहमेव सर्वात्मना त्वां प्रपन्न एव। इह भवे संसारे गाई- पत्ये गृहस्पधर्मोपलक्षिते तत्तदाश्रमकर्मणि गृहपतेः कर्म गार्ह- पत्यमिात विभ्रह । 'पत्यन्तपुरोहितादिभ्यां यक' इति कर्मरू पार्ये यक। कियदवधि भवता आयास्य आयासितो भवामि वा न जान इति भावः। अत्र दक्षिणाहवनीयगाईपत्यानां क्रमिकत्वम् ।। यथावा- कृतमच्युत तीर्थगणैः कृतं च नस्त्रेतयाऽपि सेवितया। स्याद्वा परोऽत भवतो भवतोयधिता- रणे कलितदीक्षः ॥। १७७४॥। कृतं अलम्। अत्र कृतादीनां युगाना चतुर्णा क्रमेण मुद्रा- लंकाररीत्या प्रकृतानन्वयिनां न्यसनमिति विशेष:। यथाघा- देवोभिरामलक्ष्मणवक्षा रक्षार्थमहिगिरौ जग- तामू। अरनीर्य कृपाभरतः स्फुरति हरिर्विनत- नित्यशत्रुम्नः ॥ १७७५॥

222 अलक्गाममणहारे

अभिगमं रमणीयं लक्ष्मीरस्मिन्नस्तीति लक्ष्मणं, पामादि त्वान्मत्वर्थीये नप्रत्यये 'लक्ष्म्या अञ्च' इति लक्ष्मीशब्देकारस्य अत्वं ततो णत्वं च । ईदशं वक्षो यस्य स तथोक्त । कृपा- भरतः दयाभारात्। सार्वविभक्तिकस्तमि । विनतानां नित्य- शत्रव कामादय तान हन्तीति विनतनित्यशत्ुम्न मूलविभु जादित्वाद्धन्ते कप्रत्यय। अत्र रामादीनां चतुर्णा श्षेषोत्त- म्भितमुद्रालंकाररीत्या प्रकृतानन्वयिनां क्रमेण न्यसनम् ॥

यथावा- लसति हसितातसीता पवनोल्ललनोर्मिळाग्र- सरसीका। ब्रह्माण्डव्यापिशिरा विश्रुतकीतिर्वृषा- द्रिवरमूर्तिः ॥१७७६ ॥ अत्र प्रतीतपाठसाहित्यानां सीतोर्मिळामाण्डवीश्रुतकीर्तीनां पूर्ववदेव प्रथनम् ॥

यथाषा --- नित्यविभवासु देवासुरनरसंकर्षणोडहिगिरि- भूषु। प्रद्युम्नदो नतेभ्यो विहरत्यनिरुद्धशामन- इशौरिः॥१७७७॥

देवासुरनराणां संकर्षणः गुणभूखा आकर्षक नतेभ्य प्रधुम्नद प्रकृष्टविलवप्रद अनिरुद्धशासन अप्रतिहताक्षः शौरि नित्यविभवासु अहिगिरिभूमिषु विद्दरनि। अत्र वासुदेवसंकर्ष- णप्रयुमनानिरुद्धानां न्यसनम्॥

ग्लावळीसर (७७) 223

यथावा- धन्यश्रातकधर्मा यस्तत्म्रीत्यर्थमेव कृतकर्मा। कामं तमम्बुजाक्षं ध्यायति सानन्दवाष्पपरिमो- क्षम् ॥१७७८॥ चातकम्य धर्म इव धर्म पंकान्त्यरूपो यस्य स तथोक्त । पुमान चातकवृत्तिः प्रषन्न इत्यर्थ । 'प्रपत्नश्चातको यद्वत्' इति स्मरणान्। धन्य। अन्यत्सुगमम्। अत्रापि चतुर्षु चरणेषु क्रमेण धर्मार्थकाममोक्षाणां चतुर्णा पुरुषार्थानां पूर्ववदेव प्रतिपादनम्।। यथावा- सामजवरदो दानवभेदपटुर्दितिसुतेषु धृतद- ण्डः। भगवन्नुपायभूतो भव त्वमेवादरान्तव प्रात्त।।। अत्रापि सामदानमेददण्डानां प्रकृतान्वयं विना क्रमेण न्यसनम्। उपायमूत इनि प्रकृतार्थपरेण पदंनास्मिन् पद्ये उपदर्शितोपायनामानि निबद्धानीति सूच्यार्थस्यापि सूचानान्मु- द्रालंकारश्चेति तच्छेखरितेयं रत्नावळाति विशेषः॥

यथावा- ब्रह्मनुतो नलिनाक्ष त्रासहरस्फाटिकत्विषा वै श्येतः। आशूद्रावितदुरितश्वातुर्वर्ण्य धराधरः प्रथ- यति ते ॥ १७८० ॥ हे नलिनाक्ष! ब्रह्मणा चतुर्मुखेन तुत। त्रासहर: भयहारी। स्फाटिकत्विषा श्येतः श्वेतः । गुक्तशुभ्नशुचिश्वेतविशदश्येत-

224 अलक्कारमणिहारे

पाण्डुराः' इत्यमरः। आशु उद्रावितं प्रद्रावित 'प्रद्रावोद्गाव सन्द्रावा' इत्यमर । दुरित येन सः। वें पापमिति सप्रोक्त कटस्तस्य तु दाहकः। पापानां दाहकत्वाद्धि वेंकटा्रिरितीर्यते ।। इति तस्य पापहाररित्वप्रसिद्ध। ते भवत घराधर शेषाद्रि- रित्यर्थ. । चातुर्यर्ण्य चतुरक्षरत्वं धराधरशब्दस्य तथाविधत्वा- दिति भाव। प्रथयति। अत्र व्रह्मक्षत्रवैश्यशूद्राणां क्रमेण न्यसनम्। चातुर्वर्ण्यपदेन उपपादितब्रह्मक्षत्रादिसूचनान्मुद्राच पू- र्षवदेव॥

यथावा- त्वद्दिव्यचरितवर्णी न्यासन त्वां गृहीतवान्म- तिमान्। लद्गावनस्थितोऽयति परमं धामाश्रमा- न्वितो भ्रगवन् ॥१७८१॥

हे भगवन्! नदिव्यचरित वर्णयतीति तथोक्त। न्यासन भरन्यसनेन त्वां गृहीतवान् वशीकृतवान् गृहीतवानित्यनन उप याम गृहीताऽसि ब्रह्मणे त्वा महस ओमित्यात्मानं युओत' इति न्यासकरणमन्त्रगतं गृर्हातपद प्रत्यभज्ञाप्यते। तव भावने स्थित. मततिमान् अश्रमेण उपायान्तरानुष्ठानप्रयासराहित्येनैव परमं धाम अयति प्राप्नोति 'इटकिटकटि' इत्यत्र प्र्लिष्टस्य इधातोः लट्। अत्र ब्रह्मचारिगृहस्थवनस्यतीनामाश्रमिणां स्मृत्यादिषु सहपठितानां कमिको न्यास। अयमेवाश्रमणेति पदेन सूच्यो- थस्सूचित इति पूर्ववदव सर्वम्। वर्णिगृहिशन्दाभ्यां ब्रह्मचारि गृहस्वी गृद्यते।।

ग्ननावळीसर (७७) 225

यथावा- भूयांसमन्वयं त्वयि दधतं भवभाविरोधपरि- हृत्यै। शुभसाधनफललिप्सुश्रतुरध्यायी श्रये हरिं कमले ॥१७८२ ॥

हे कमले! त्वाय भूयांसं अन्वर्यं संबन्ध दधत हरि शु- भानां साधनं यत्फलं निश्श्रयसरूपं प्रयोजन लिप्सुस्सन् अत- एव मवेन संसारेण जन्मना वा मावी यो रोध: निर्वन्ध- स्तय परिहत्यै शान्त्य चतुर निपुण यथातथा व्यायनीति चतु- रध्यायी सन् श्रये। अत्र समन्वयाविरोधसावनफलार्ना ब्रह्ममी मांसाचतुरध्यायीप्रतिपाद्यानां क्रमेण सूचनम्। चतुरध्यायीति सूच्यार्थसूचनान्मुद्रा च । तच्छिरस्का रतावलीयं पूर्ववदेव। किंच भूयासमन्वयं त्वच दधतं हरिमित्यनेन प्राप्यस्य ब्रह्म- णस्स्वरूपं, श्रये इत्यनेन प्राप्तु प्रत्यगात्मनस्स्वरूपं, चतुरध्यायी- ति प्राप्त्युपायः, शुभसाधनफलेति फलस्वरूपं, भवभाविरोध इत्यनेन स्वरूपोपायफलप्रामिविरोधस्वरूपं च किंचित्क्रमवैपरी- त्येन वर्र्णितमिति विशेषश्चात्र विभावनीयः॥

सत्यं धर्म विन्दति स भीमसेनो रणे विजय- शाली। व्रजति सुशोभनकुलतां लक्ष्म्या सह दे- व सेवते यस्त्वाम् ॥ १७८३॥ अत्र श्रेषोपश्िष्टमुद्रालद्काररात्या युधिष्टिरदीनां पञ्चानां पाण्डवानां प्रसिद्धक्रमेण प्रतिपादनमिति पूर्वोदाहरणेभ्यो चि- चिछित्तिविशेष: ॥ ALANKARA-III. 29

226 अलक्कारमणिहारे

यथावा कामं दारादिमजुषमपारिजातं श्रितं ससन्ता नसुखम्। गामोदं कल्पयसे हश्चिन्दन दैवतरु- चिरश्रीदस्त्वम् ॥ १७८४॥ हे हरिचन्दन ! हरिरेव चं्दन तस्य संबुद्धिः। त्वं दै- वगनामपि रुचिरा रमणीया तैरपि श्राध्येति याधत्। या श्री संपत् शोभा वातां ददातीनि तथोक्तस्सन्। हरचन्दनेत्यनेन देवतरुविशेषोऽपि गृह्यत। तदा दैवतानां रुचिगं श्रियं ददा- तीति तथोक्त इत्यप्युपस्कार्यम्। थ्रितं स्वाश्रितं जन काम प- यमं यथातथा दारादिमान् जुषतीति न तथोक्तं आदिमशब्देन बन्ध्वादिग्रृह्यते। अपास्त अरिजातं वैरिवृन्द येन नें अपारिजातं संतानसुखेन सह वर्नत इति ससंतानसुखं अतपव सामोदं सानन्दं ससौरभ च। हरश्रन्दनतया रूपितत्वादिति भाव। कल्पयसे रचयस। स्वोपासितार सर्वप्रकारविभवजुष तनोषीति भाव। अत्र मन्दारपारिजातादीनां पञ्चानां देवतरूणां क्रमेण न्यसनम। दैवतरु इति पद्कंदशेन श्षोकघटितदेवतरुरूपसूच्यार्थ- स्यापि सूचन न्मुद्र लङ्गारावतंसितेयमिति पूर्ववदेवानुसंघेयम्॥ यथावा- चरणारविन्दशरणगमशोकयन्नात्मचरमवचसा पार्थम्। कृतसहकारश्रीमल्लीलो नीलोत्पलोज्ज्व- लोऽवतु स पुमान् ॥ १७८५ ॥ चरणारविन्दशरणगं पार्थ आत्मचरमवचसा सर्वपाषभ्यो भोक्षयिष्यामि मा शुच इति वचनेन अशोकयन् कृतः सह-

रत्नावळीसर (७७) 227

कारः साचिव्यं यया सा तथोका श्रमती लीला सारथ्नलीका यस्य स तथोक्त नीलोतालोज्ज्वल म पुमान् अवतु। मामिति शेषः। अत्र 'अरविन्दमशोकं च' इत्यादिप्रसिद्धक्रमपश्चबाण- न्यसनम् ॥ यथावा- प्राणयितारं स्वकथापानविधातन्पिइङ्गसंव्या- नम्। कलयेय मुदाऽनन्तम् समानयन् हृदयपु ण्डरीकं तम ॥ १७६६॥ स्वकथापनविधातृन् जनान् प्राणयितारं। रशङ्गसव्यान पीताम्बरोत्तरी 'संव्यानसुत्तरीयं स्यात्' इत्यमर। तं सकल- लोकवदप्रसिद्धं अनन्तं सगवन्त हृदयपुण्डरीकं समानयन् प्राप- यन् सन् मुदा कलयेय इति योजना। अत्र श्रुत्यादिप्रसिद्धानां प्राणापानव्यानोदानसमानानां क्रमिको न्यास:॥ यथावा- इब्दैकगम्य मुज्झि तदोषस्पर्श निरूपणातिगसु- गुणम्। तामरसनयन तनुयां सुभगं धर्मेण चेत- सो विषयं त्वाम् ॥ १७८७॥

हे तामरसनयन! उज्झिनदोषस्पर्श निरूपणातिगा वाळ्न- सावषया सुगुणा: यस्य तं 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इति थ्रनेः। अनेन पदत्रितयेन 'तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवसक्षिणी स एष सर्वेक्य पाप्मज्य उदितः। स एव ये चास्मात्पगश्चो लांका- स्तेषां चेष्टे देवकामानाम्' इत्य-तरादित्यविद्योक्तं दिव्यमङ्गळविग्र-

228 अलंकारमणिहारे

होपल कं पुण्डरीकाक्षत्वं अपहृतपाप्मत्वं सर्वलोक्कामेशितृत्व।- दिगुणाकरत्वं चोक्तं मवति! अत्र 'अपहृतगाप्मा' इत्यादि 'सत्यसंकल्प इत्यन्ता निरवद्यनिरञ्जनम्। यस्सर्व्ञ' इत्या- दिश्रुनयोऽप्यनुसंघेयो। अतएव सुभग शोमन भग :- ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसा्श्रिय। ज्ञानवैराग्योश्चैव षण्णां भग इतीरणा॥ इत्युक्तं पाड्गुण्यं यस्य तं तथोक्तं मगवच्छव्दवाच्यमिति यावत् शव्दैकगम्यं तें त्वपिनिषद पुरुषन'इत श्रुने 'शास्त्र- योनित्वान्' इति सृताञ्च। उपदर्शिनमस्य रुपादिकं शास्त्रैकसम विगम्पमिति मात्र। इदश त्वां धर्मे- सर्वेगमंत धर्माणामुत्तमो वैष्णवो विधि,। एष मे सर्वधर्माणां धर्मोऽधिकतमो मत । यन्भ्कत्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैरर्चेन्नरस्सदा।। इत्युक्तेन अर्चनवन्दनस्तवनादुत्तमधर्मेण चेतस विषयं तनुयां विशुद्धेन मनसा ग्रृह्णीयां 'मनभा तु विशुद्धेन इति श्रुतेः। अत्र शब्दक्पर्शरूपरसगन्धानां लोकवेदप्रसिद्धानां पञ्चाना विषयाणां प्रकृतानन्वयिनां क्रमिक उपन्यास। विषयमित्यनेन क्रमविन्यस्ता इमे विषया इति सूच्यस्यार्थम्य सूचनान्मुद्रालंकारश्च। तदुत्तंसि- तेयं रत्नावळीति ध्येयम्। यथावा- शुभकृत्तद्धितदायी समासहस्त्रं त्वदेकशेषं माम्। कल्याणवृत्तिमच्युत कलय सनादन्तधा- तुरुपस्त्वम ॥। १७८८ ।।

रनीवळीसरः (७७) 229

हे अच्युत! शुभकृत् मङ्गळकारि तत् शास्त्रप्रसिद्धं यत् हितं उपायरूपं नत् ददातीति तथोक्तं सकलकल्याणास्पदम- क्तिप्रपत्तिरूपं त्वत्प्राप्त्युपायं वितरन्नित्यर्य। 'ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते' इति गानात्। न विद्येते आद्यन्तौ यस्य सः नादन्तः नशव्देन समास.। उत्पत्तिनाशविधुर य धातु धाता 'सितनिगमिमसिसच्यविधाजकुशिभ्यस्तुन्' इत्यनेन औणादिकस्तुन्प्रत्यय । उदन्तोऽयं शब्द। एतञ्च 'धातुप्रसादान्म हिमानम' इति श्रुतिव्याख्यानावसरे श्रुतप्रकाशिकोपनिषद्धभाष्ययो- वर्यक्तम्। तद्रूपः जन्मनाशोपलक्षितभावविकारराहित्वेत सर्वज- गतां धर्ता पोष्टा चेत्यर्थ। स त्वं समानां वत्सराणां सहसं बद्धुतिर्थ कालमिति यावत्। त्वदेकशेषं यावदात्मभावि तवैव शेषभूतमिति भाव। मां कल्याणी श्रेयस्करी वृत्ति कैंकर्यरूपा यस्य तं तथोक्तं कलय। अत्र स्वरूपोपायपुरुषार्थाः यथास्था- नमनुसन्धेयाः । अत्र 'कृत्तिद्धतसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरुपाः पञ्च वृत्तय: ' इति शाब्दिकगोष्ठीप्रसिद्ध्वानां पञ्चानां वृत्तीनां क्रमेण कथनम्। कल्याणवृत्तिशब्देन उपासादितवत्तयोऽत्र निबद्धा इति सूच्यस्यार्थस्य सूचनं च पूर्ववदेव। अत्र सनाद्यन्तेत्यादेस्सौत्रनिर्दे- शानुवादरूपत्वान्न ङमुडागमप्रसक्तिरित्यवधेयम्। अतएव "द्वाद शामी सनादय। एतच्छास्त्रमुणादिषु। धातुसूत्रगणोणादिवाक्य- लिङ्गानुशासनम्' इत्यदयो ङमुडघटिता प्रयोगास्संगचछन्ते।।

यत्तु स्वार्थ द्रव्यं नालिङ्गति तव पदाब्जम- यथावा-

व्जाक्ष। संख्यातिगमपि नृणां तन्न स्यात्प्रीति- कारकं विदुषाम् ॥ १७८९॥

230 अलक्कारमणिहारे

हे अब्जाक्ष! नृणां यद्दव्यं स्वार्थमेव सत् तव पदाब्जं नालिङ्गति त्वच्चरणाम्भोजार्पितं न मवतीत्यर्थः । तद्रव्यं सख्या- तिंगं अपरिमितमपि विदुषां ब्रह्मविदां प्रीतिकारकं न स्थात्। व्यर्थमेव तदिति भावः। अत्र स्वार्थद्रव्यलिङ्गसंख्याकारकाणं प्रातिपदिकार्थानां शाब्दिकगोष्ठीप्रसिद्धच्नुसारतः क्रमिकत्वम्।। यथावा- अविषयमविशयमागमवचसामपि पूर्वपक्षमिह तमसाम्। लोकोत्तरफलदं त्वां जगतामधिक- रणमाश्रये भगवन् ॥ १७९० ॥ हे भगवन् ! आगमवचसामरि अविषय अगोचरं तमसां अज्ञानानामेव तिमिराणां पूर्वपक्षं शुक्कपक्षं तन्निर्मूलयितारमिति भाव। लोकोत्तरं यत्फलं निश्श्रेयमरूप तद्ददानीति नथोक्तं जगतां अधिकरणं आधारं त्वां अविशयं निम्संदेहं यथा तथा- SSश्रये। अत्र- विषयो विशयश्चव पूर्वपक्षस्तथोत्तरम। प्रयोजनं च पञ्चैते प्राञ्चोऽधिकरणं विदुः॥ इति पूर्वोत्तरमीमांसाप्रसिद्धाधिकरणाङ्गपश्चरूस्य क्रमेण न्यास। अधिकरणमित्यनेन सूचनीयार्थसूचनं च। यथावा- कामं जितशक्रो धनविभ्वैस्सकलो भयं क्षमो हर्तुम् : भानुमदशुश्रीमत्सरोजलाचन भवेद्रव

रत्नावळीसर (७७) 231

सुकल दाता भोक्ता च 'सुलको दातृभोक्तरि' इत्यमर। भय स्वस्य स्वाश्रितानां च त्रासं हर्तु क्षम शक्तः भीताभय- दातेत्यर्थ। भानुमदंशुभि' श्रममित् उज्ज्वलं यत्सरसिजं तदिव लोचनं यस्य तस्य संवुौद्ध। अत्र कामक्रोधलोभमोहमद्मत्स - राणां षण्णां क्रमेण न्यास इति पूर्वोभ्यो विच्छित्तिशालिनीयम् ।।

काममवक्रो धमैरविमलो भगवन् भवेतमोहति- यथावा

शील । श्रमदमन नमत्सरसिजभव तव भक्तो जितारिषडुर्गश्र ॥ १७९२॥ श्रमदमन मांसारिकखदविमोचन तम्य संबुद्धि। नमन् सरसिजभवः ब्रह्मा यस्य स तस्य संबुद्धि हे भगवन् ! तव भक्त: कामं अवक्रः अकुटिलशील। धर्मे सामान्यैर्विशेषैश्च धर्मै विमल: निर्मल 'धर्मेण पापमपनुदति' इति श्रुते। अतएव तमसः तमोगुणस्य हतिः निगसः तस्यां शीलं यस्य स तथोक्त। जित अरिषडर्ग कामादि. येन स तथोक्तश्च भवेत्। न क्राधो न च मात्सर्य न लोभो नाशुभा मति। भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तमे।। इत्युक्तेरिति भाव। अ्रापि प्रकारान्तरेण कामक्रोधादीना- मेव क्रमेण ग्रथनम्। ईदृशविशषरूपसूच्यार्थस्य जितारिषचर्ग इत्यनेन सूचनान्मुद्रा चेि विशेष ।। यथावा- सुश्िष्टसंधिविग्रहमिभपतियानं शरासनसना- थम्। राममभिवीक्ष्य तेन प्रेप्सन्तोऽद्वैधमाश्र- यन्मुनयः ॥१७९३॥

232 अलक्कारमणेहारे

सुश्विष्टाः संधयः संधिबन्धा. यस्य तादृशो विग्रहो यस्य तम् । अनेन वक्ष्यमाणमुनिजनमानसाकर्षकस्सौन्दर्यातिशयस्स चिनः। यथोच्यते - अङ्गप्रत्यङ्गकानां स्यात्सनिवंशो यथोचितम्। सुस्निग्ध सन्धिबन्धा यस्तत्सीन्दर्यमितीर्यते॥ इनि। इभपतेः यानमिव यानं यस्य तम्। शरासनसनाथं रामं अभिवीक्ष्य मुनयः तेन रामेण मह अद्वैधं गाढालिङ्गनेनैकी- भाव प्रेप्सन्तस्सन्तः । तं आश्रयन् दण्डकारण्यं प्रविष्टस्य भगवतो दाशरथेस्सान्दर्येण मोहिता वनिता इव मुनयस्तमालिङ्रितुमु- त्सुका बभूवुरिति पद्मपुराणकथाऽत्रातुसंधेया। यद्वा तेन अद्वैधं अविवाद प्रेप्सन्तस्तमाश्रयन् अविवादस्तु तस्यैव पदयोरात्म- नोऽर्पणम्' इत्युक्तरीत्या तच्चरणारविन्दे अत्मरक्षाभरार्पणमभी- व्सन्त आश्रयन्नित्यर्थ। अत्रसंधिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैध- माश्रयः इति प्रसिद्धसहपाठानां संध्यादीनां क्रमेण षण्णां न्यसन्॥ यथावा- सुरभीतिहरभुजोष्मा शरवर्षासारविशामिता- शरदावः। परमहिमानीको यो दिशिदिशि शिरसा नमामि तं दाझरथिम् ॥ १७९४॥ य सुरभीतिहर भुजोष्मा बाहुप्रताप यस्य शरवर्षासार बाणवर्षासार एव जलवर्षासार तेन विशमितः आशराः निशि- चरा एव दावा यस्य परमहिमा अनीक सैन्यं यस्य पक्षे परमा हिमानी हिमसंहति यस्य सः परमहिमानीक। 'नदयतश्च' इति कप। तं दाशरथिं दिशिदिशि शिरसा नमामि 'नमः

ग्न्नावळीसरः (७७) 233

पुरस्ताइथ पृष्ठतस्ते नमोनमरसर्वन एव सर्व' इत्युक्तप्रक्रियया प्रनिदिसं प्रणमामीत्यर्थ। अत्र सुग्भीत्यादिपदैकदेशै ऊष्मेत्या- दिशन्दश्षेपेण च वसन्तादीनां षण्णासृतूनां क्रमेण वर्णनम्॥ यथावा- सृष्टयादिकर्मकर्ता करणनियन्ता त्वया विना- ड्च्युत कोऽन्यः। सकलशुभमंप्रदानं कुरुते पा- दानतािकरणहतिं च ॥ १७१५। हे अच्युत! सृष्टचादीनां जगत्सर्जनादीनां कर्मणां कर्ता अनेन यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य चैततकर्मे स वै वेदितव्य' इति श्रुति प्रत्यमिज्ञाप्यते। करणानां इन्द्रि याणां नियन्ता 'श्रोतस्य श्रोत्रम्' इत्यादिश्रुते। पादानतानां चरणप्रणतानां आधि: मनोव्यथा तस्य करणा कर्तार कर- णानि साधनानि वा तेषां हति क्षति, सकलशुभसंप्रदानं नेषा- मेव सर्वकल्याणवितरणं च । आश्यामिनिष्टनिरासेष्टप्रापणे अभि- हिते। त्यया विना कोऽन्य कुरुते इति योजना। अत्र- कर्म कर्ता च करणं सप्रदानं तथैव च। अपादानाधिकरणे इत्याहु: कारकाणि षट्। इति शाब्दिकोक्त्तानां षण्णां कारकाणां क्रमेण न्यसनम् । यथावा- लवणाशाली क्षुभितासुरेन्द्रराज्योदधीशभुज- दण्डः। नलिनाक्षीराजितहजलजाक्षो जयतु सप्त- भुवननिधिः ॥१७९६॥ ALANKARA_III. 30

234 अलंकारमणिहारे

लवणाशब्द. स्वामाव्यात् स्ोलिङ्ग: लावण्यघाची।'लव- णैव लानण्यम' इति 'लावण्यश्रिय इव शेषमङ्गनायाः' इत्यादौ मलिनाथादिभभरतत्रतत्र व्याख्यातत्वात्।'लवणो रसरक्षोऽब्धिमे- देषु लवणा त्विषि, इति विश्व। तया शाल इति लवणा- शाली। क्षुमितः असुरेन्द्राणं हिरण्यकशिपुनरकप्रभृतीनां राज्य- मेव उद्धीश समुद्रराज येन तादशो भुज एव दण्ड मन्था- नदण्डो यस्य स नलिनात्या थिया राजितं हत् वक्ष यस्य सः सप्तसंख्याकानां भवननां भृरदिलोकानां निधि जलजाक्ष: जगतु। अत्र लवणेश्ुनुगमपिर्दधिक्षीगजलाणवा 'इति पुराणा- दिप्रसिद्धसहपाठानां सपानामुदन्वता क्रमेण प्रतिपादनमिति पूर्वोदाहरणेभ्यो विशेष। सप्तभुवननिविशिनि पदेन सूच्यसमुद्र- सूचनान्मुद्रा च।। यथावा भूरिदयं जलविभुवः प्रियं भुवर्णाभमहरधि- पविम्बस्थम्। सुजनाग्रतपोगम्यं व्याहतयो नोऽभिदधतु सत्यं देवम् ॥ १७९७॥ न अस्माकं व्याहृतय व्याहाग भूरिटयं निरवधिकक्ृपं, तत्र हेतुः जलधिभुव प्रियमिनि। अत्र 'नित्यश्रीर्ब्रध्िम्बे' इत्याचार्यश्रासूक्तिस्म्मर्तव्या। अतएव सुवर्णाम अहरधिपबिम्ब- स्थमिति तदुपस्कारकम्। अत्र 'य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुप' इत्यन्तरादित्यविद्योक्तं दिव्यात्मविग्रहरूपमनुसहितम्। सुजनानां सतां उग्रेण तीव्रेण तपसा गम्य प्राप्यं, सत्यं निरुपा- धिकसत्तायोगिनं 'सत्यं ज्ञानम्' इति श्रुतेः । मुक्तामुक्तनियन्तारं 'अथ यन्तत्सद्मृतं अथ यत्ति तन्मर्त्य अथ यद्यं तेनोभे यच्छति' इति दहरविद्यायां श्रवणात्। देवं नारायणं अभिद्धतु वदन्तु

रतावळीसरः (७७)

अस्मद्वचनानि संततं दिव्यमङ्गळविग्रहं परं ब्रह्म पुरुषात्तसन- वासमेव परिचिन्वताम्। तद्विपयकप्रबन्यानेव प्रणयन्तामिति भाव। अत्र श्रुतिप्रसिद्धसहपाठानां भूरादिसतव्याहवतीनां क्रमेण विन्यासः। व्याहृतय इत्यनेन तादशसूच्चा्थसूचनं चति पूर्ववदेव मुद्राशिरस्कत्वम्॥। यथावा-

सिते। असिताक्षि मातराहुलोकेSतुल्याSनवग्र- हेति त्वाम् ॥ १७९८॥ अरुणाब्जरय वर्ण इच वर्णो यस्य तत् 'पक्पर्गात्' इति श्रुनेः। तथोक्त मङ्गळं सौग्यं सुन्दर सौम्यं तु सुन्दरे सोमदै- वते इत्यमर। ताहशं अद्ग यस्यास्मा तथोक्ता तस्यास्संबुद्धि 'अङ्गगात्र' इति डीष्। रसेन शङ्गाररसन दयारसेन वा अव- भासि प्रकाशमानं न तु 'स्मयन्निव तृपा हन्ति' इतिवत्परा- तिसंधायकं, तनुहसितं मन्दहासी यस्यास्सा तथोक्ता। अनेन भगवन्मन्दहसितादप्यस्या मन्दहसितं गुणवत्तरमिति द्योतितम्। तद्धि 'हासो जनोन्मादकरा च नाया इत्युक्तरी्या जनोन्मा- दकारिमायारूप नस्यास्संबुद्धि: रसावभासिितनुहसिते। हे असि- ताक्षि!'तं चेयमसितेक्षणा इत्युकेः। हे मात ! त्वां अतु- ल्या असदक्षा अनवग्रहा अप्रतिबन्धा सर्वव्यापिनीत्यर्थ। 'अव- ग्रहो दृष्टिरोधे प्रतिबन्धे गजाळिके इति मेदिनी। यद्वा अन- वग्रहा निरङ्गशस्वातन्त्रया अपर्गनुयोज्यस्य भगवत्स्वातन्त्रय- स्यापि तद्धीनत्वात्। यथोक्तं 'यस्या वीक्ष्य मुखं तदिङ्गितप- राधीनो विधत्तेऽखिलम्' इत्यादि। इति वदन्ति सन्त इति शेष:।

236 अलकारमणहारे

अत्र सूर्यादीनां नवान वहाणं प्रकृतान्वयं बिना क्रमेण न्यास । नवग्रहेत्यनेज सूचापसननाममुदा थ। मगुदाहतं 'भास्वान् राजा' इत्यादिपयं युप्रकृतान्वययि नवादिषरपरति वैलएण्यम्। यथावा- भुजगाचलशृङ्गनरो वीरः करुणाद्गुतो महास्थ- रुचिः। स्वभया न कें नु वशयेद्वीभत्तितरौद्ररिपु- रयं शान्तः ॥ १७९९॥ करुणया अन्भुत विम्मयावहकप इत्यर्थ। महती आस्य रुचि: मुखप्रभा यस्य बीभन्सिता. विकृता: कुता रौद्रा: दारुणाः रिपव मेन सः। शान्तः ऊर्मिषट्रप्रतिमट स्वमया निजप्रमया क नु न वशयेत् सर्वमपि स्वतेजसैव वशीकुर्यादित्यर्थ। अत्र-

बीभत्सरौद्रशान्ताश्च्ेत्येते नव रसा स्मृता॥ इति क्वनित्पसिद्धक्रमाणां नवानां रसानां क्रसेण न्याम। कचितु- शृङ्गारहास्यकरुणा राद्रवीरमयानकाः। बीभत्सान्भुतशान्ताश्च रसा: पूर्वैरुदाहता ॥ इति क्रम पठ्यते। तदनुसारे तु वक्ष्यमाणकमवैपरीत्यादेरु- दाहरणं भविष्यति॥ यथावा- मधुहर माधव तनुयाशशुकशुचि ननु नभस्स दामपि मान्यम्। भाद्राश्वयुजोजस्वलसहायतैषं समाघनतपस्यं त्वाम् ॥ १८०० ॥

रन्नावळीसर (७७) 237

इदं कस्यचिदैहिकापवर्गिकपुरुषार्थ प्रार्थयितुर्भक्तस्य वच- नम्। हे मधुहर मधुवरिन् ननु माधव हे श्रीनियास। स त्वं घना तपध्चर्था यस्य त मा मां मद्राणां गजविशेषाणां समूहो भाद्रं अश्वानां समूह आश्वं उभयत्र सामूहिकोऽण। ताभ्यां युज्यत इति भाद्राश्वयुज इगुपधलक्षण कः। ऊर्ज स्वलः बलिष्ठश्च सहाय यस्य सनथोक्तः। तस्य भावः तत्ता तां इष्यते गच्छतीति भाद्राश्वयुजोर्जस्वलसहायतैषः तं 'डष- गता' दिवादि तस्मात्कर्मण्यण्। वतुरङ्गसेनायुक्तमहासहाय शालिनमित्यर्थ। एतेन ऐहिकममृद्धिरर्थिता। शुक्र: वह्नि 'शुकस्स्यान्भ्ार्गवे ज्येष्ठमासे वेख्वानरे पुमान् इति मेदिनी। नमिव शुचि शुद्ध अनेनापवर्गसाधनसर्वप्रकारशुद्धिमत्ता सूचिता। 'शुनििश्शुद्धेऽनुपहते शृङ्गाराषाठयंक्मिते' इति विश्वः। नभ ्सदां अिरादिकानामातिवाहिकाना देवानां मान्यं पर्यवसाने तैस्सव्यमपि तनुया। मुकत्वा च मोगानखिलाननते हरिपद ऋ्रजेत् इत्युकरा्या पहिकसाम्राज्यानुभनपूर्यकमन्ते निइश्रेयस- साम्राज्यानुभवशालिनमपि कुर्वीथा इति भाव । अत्र 'मधुश्च माधवश्च शुकश्च शुचिश्च इत्यादिश्रुतिस्मृत्यादिपठितानां मधु- माधवादीनां द्वादशानां मामानां क्रमो निबद्धः।

स्यामेष वृषाद्रिस्थं मिथुनमकर्क्यङ्गजारिरम- यथावा-

णीड्यमहम्। अतुलाळिकं विचापलमसमकर वीक्ष्य विनतसकलशमीनम्॥ १८०१॥ अत्र ज्यौतिषादिप्रसिद्धसहपाठानां मेषवृषादिमीनान्तानां द्वादाशानां राशीनां मुद्रालङ्कारविधया क्रमेण वर्णनम्। अङ्गजारि:

238 अलङ्कारमणिहारे

कामवैरी तस्य रमणी गौरी तया ईड्यं स्तुत्यं अतुलं असदशं अ- ळिक ललाटं यस्य तत् विचापलं अच्चलशीर वीक्ष्येति क्रियाया विशेषणं वा। असमौ असहशौ करौ पाणी यस्य तत्। शम एष मस्तीति शमिनः तेषां इना प्रभवश्शान्ताग्रण्य इत्यर्थ । बिनताः सकला शमीना यस्य यस्मिन्वा तत्तथोक्तं वृषाद्रिसथं मिथुनं श्रीश्रीनिवासरूपं स्त्रीपुंसात्मकं द्वंद्वं वीक्ष्य उष्टया ध्यात्वा वा कर्क कल्कं रलयोरभेदात्पापं 'कल्कोऽस्त्री शमलैनसो' इत्यमर। तदस्यास्तीति कर्की स न भवतत्यिकर्की विनष्टाश्रिष्टपूर्वोत्तराघ एष अहं स्यामिति योजना। भवेयमित्यर्थ ॥

प्रकृतानन्वयवती अक्रमा यथा- मधुरामा यास्तासां दाता कांचिच्छुचं विजित- काशी। सदयो ध्यातोऽस्तु वहन हृदि नतसद्वार- कामवन्तीं लक्ष्मीम् ॥ १८०२॥ या: मधो तन्नाम्नोऽसुरस्य रामा स्त्रिय तासां कांचित् शुचं वैधव्यप्रयुक्तं शोकं दाता। ददातेस्तृन्। मधुदैत्यसंहर्तेति भाव। विजितेन विजयेन भावे क्त काशत इति विजितकाशी काशते- णिनि. 'वानरा जितकाशिन' इतिवत्। नता सतां बारा: निवहाः यस्यां सा नतसद्वारका तां अवन्ती सर्वलोकपालयित्रीं लक्ष्मीं हृदि वहन् अतएव सदय पुमान् परमपुरुष श्रीनिवास इति भावः। ध्यातः अस्तु। मयेति शेषः। अत्र-

अयोध्या मधुरा माया काशी काश्चिरवन्तिका। पुरी द्वारवती चैव सप्तैता मोक्षदायिका ॥ इति प्रसिद्धक्रमपाठानां क्रमव्यतिक्रमेण न्यसनम्॥

रत्नावळीसरः (७७) 239

यथावा- पुष्कल शाल्मलिजम्बूप्कक्षः कौश्चकुशमेटुरः फणिशैलः: आक्रान्तमहाशाकस्सप्नद्वीपाधिको जयत्ययमेकः ॥ १८०३ ॥ पुष्कला अतिशोभना 'पुष्कलस्स्यात्सतमश्चातिशोभने' इत्यमर। शाल्मलिजम्वूपुक्षा. वक्षविशेषा यस्मिन् स । करौञ्जैः पक्षिविशेषैः कुशैः दर्भैः जलैर्वा मेदुर आक्रान्ताः स्वाभोगेन व्याप्ताः महत्य आशा दिश येन सतथोक्तः 'शेषाद्विभाषा' इति कप् 'के ण. इति प्राप्तस्य हस्वस्य 'आपोऽन्यतरस्याम्' इति विकल्पितत्वादाशाशब्दस्य न हस्वः। अय फणिशैलः एक एव सप्तद्वीपाधिको जगति। अत्र'जम्बूपक्षकुशकौश्चशाकशा ल्मलिपुष्कला. इति पुराणादिषु सहपठितस्य द्वीपसप्तकस्य क्रमातिकरमेण न्यसनम्। सप्द्वीपपदेन सूच्यार्थसूचनं च।। यथावा- स्तुवताङ्गिरस्सदा मे मरीचिमत्रियुगसपुलह- र्षकरम्। विपुलस्त्यानऋतुभुग्वसिष्ठसुखदं तवाम्ब नयनयुगम् ॥ १८०४ ॥ हे अम्ब! मरीचिमत् अंशुमत् त्रियुगस्य भगवतः सपुलह- र्बकरं सपुलकप्रमोदावहं 'पुलस्स्यात्पुलके पुंसि विपुले वाच्यलि- ङ्रक' इति मेदिनी। विपुलं विशाल स्त्यानानां स्न्िग्धानां 'स्त्यानं स्त्निग्धे प्रतिध्वाने घनत्वालस्ययोरपि' इति मेदिनी। ऋ्रतुभुजां वसिष्ठा वसीयांस: श्रेष्ठा तेषां लोकपालानामित्यर्थ। वसुशब्द: प्रशस्तवाची। तत आतिशायनिके इष्ठाने वसिष्ठ इति रूपम्।

240 अलकारमणिहारे

एतच्च 'शवलो वमीयइश्रेयसः इनि सूत्रे कौमुदग्रिन्थे स्पष्टम्। सुखदं 'लोकशशविभृतीनां कारण यन्निरीक्षणम तत्युक्े । विपुलं च तत् स्त्यानऋतुभुग्वासष्टसुखद चंति विशेषणोभयपदकर्मधा- रय.। यद्वा विुल अतिशगितं स्त्यानं आलस्यं दुर्नासश्शापज नितस्वाराज्यभ्रशप्रयुक्तमपाटवं यम्य स तथोक्त ऋतुभुग्वसिष्ठ इन्द्रः तस्य सुखदमिति तव नयनयुग मे मम गिर सदा स्तुवता स्तुत्रन्तु। अत्र- मरीचिमत्रचद्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं कऋरतुम्। वलिष्ठ च महातेजास्सोऽसृजत्सत मानसान् ॥ इति पुगणोक्तानां महर्षीणां किचित्क्रमातिलङ्गनेन न्यसनम् ।।

यथावा- यशसैष सार्वभौमेनैरवतकुमुदपुष्पदन्तरुचा ते। लोकोऽञ्जननायक सुप्रतीक वामन सुपुण्ड- रीकाक्ष सितः ॥ १८०५॥

हे वामन! स्वेच्छागृहीतवामनावतार। हे सुप्रतीक 'आ प्रणखात्सर्व एव सुवर्णः इत्युक्तप्रकारदिव्यमङ्गळविग्रह! हे सुपु- ण्डरीकाक्ष ! शोभनं यत्पुण्डरीकं तदिव अक्षि यस्य तस्य संबुद्धि ।

'तस्य यथा कप्यासम्' इति श्रुतिस्थकप्यासशब्दार्थस्सर्वोऽपि संगृहीतः। अञ्जननायक अज्ञनाख्यगिरिनेतः परावतः कुमुदपुष्पं दन्तः गजदन्तः तेषां रुगिव रुक प्रमा यस्य तथोक्तेन सार्वभौमेन सर्वभूमौ विदितेन ते यशसा जगत् सितं शुभ्रमिति योजना। अत्र 'ऐरावत पुण्डरीक: इन्युक्तानां दिग्गजानां क्रमातिलङ्गनम्।।

रत्नावळसिर: (७७) 241

प्रलयसरस्वति चटदळशयितस्त्वमदीद्ृशस्स्व- महिमानम्। मार्कण्डेयमुनेश्श्रुतिसुभगङ्गेयं पुरा फणिगिरीन्दो ॥ १८०६॥ इदमुपाख्यानमरण्यपर्वणि प्रसिद्धम् । अत्र 'इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति इति संबुद्धधन्ततया क्रमेण श्रुती पठिनानां गङ्गा- यमुनासरस्वतीनां सर्वात्मना व्युत्कमेण न्यसनं पूर्वोभ्यो विशेष । यथावा- दुरितोपसंहृतिचणा रविमर्शविकासिषद्मगर्भे- न्धे। तटगान्प्रति मुखरमुखत्रमरा सौस्नातिकी वृषाद्रिनदी॥ १८०७॥ रवे मर्श स्पर्श तत्करस्पर्श इति यावत्। तटगानू तीर- स्थान् प्रति सौस्नातिकी सुस्नानप्रश्टी 'पृच्छतो सुस्नातादिभ्यः' इति ठक्। सुस्ातान् पृच्छतीति विग्रह । अत्र 'मुख प्रतिमुसं गर्मस्तावमर्शोपसंहृति इति प्रसिद्धकमपाठानां मुखादीनां पश्चा- नां नाटकसन्धीनां सर्वात्मना व्युत्क्रमेण न्यसनम्। गम्योत्प्रेक्षा- संकर्णिमिति च विशेष ।I यमनियमासनदक्षप्राणायामा हरे भवत्पारि- षदाः। प्रत्याहरन्ति यमभटगृहीतमपि नामधा- रणादेव ॥ १८०८ ॥ हे हरे! अनेन- ब्रह्माणमिन्द्रं रुद्रं च यम वरुगमेवच। प्रसह् हरते यस्मात्तस्माद्धरिरितार्यते॥ ALANKARA-III. 31

242 अलक्कारमणिहारे

इत्युक्तप्रकारेण यमोपसंहरणशक्तिमत्ता प्रकृतार्थोपस्कारिणी द्योतिता। 'हरिर्हरति पापानि इत्युक्तपापनिराकरणशक्तता च। तव पारिषदाः सुनन्दनन्दप्रभृतय पारिषद्या। तान्विशिनष्टि- यमेत्यादिना। यमस्य समवर्तिन नियम नियमनं 'पातकिनो मत्सकाशमानेयाः' इत्याक्षा तस्य असने निरासे दक्षः प्राणस्य शक्ते 'शक्ति पराक्रम प्राण' इन्यमर। आयाम: दैर्ध्य येषां ते कृतान्तकृत ज्ञानिराकरणघुरीणविपुलपराक्रमा इत्यर्थः ! अत एव यमभटै. गृहीतमपि नरं अजामिळतुल्यमिति भावः। तव नाम्न. धारणादेव ग्रहणादेव एवकारेण तदितरोपायलेशस्पर्शः तस्यापि बुद्धिपूर्वकत्वं च व्युदस्यते। प्रत्याहरन्ति यमभटहस्ता- दाच्छिद्य स्ववशं नयन्तीति भावः। अत्र- अय हि कृतनिर्वेषो जन्मकोट्चंहसामपि। यद्वयाजहार विवशो नाम स्वस्त्ययनं हरे.॥ इत्यादिप्रमाणशतं स्मर्तव्यम्। अत्र योगशास्त्रप्रसिद्धसह- पाठानां यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणानां ध्यानसमाधि- विकलानां क्रमेण न्यसनम् ॥

मधुरां गिरं रमायाइशाण्वन्कांचिदथ भवदवं यथावा-

तीव्रं त्वम्। सुगुणमयो ध्यातुर्मे शमय दशा नाथ कालिकाशीतलया॥ १८०९ ॥ मधुरां 'किमेवं निर्दोष क इह जगति' इत्यायुक्तप्रकारत- याऽरतिरमणीयां कांचित् यांकांचित् न तु भूयमीमिति भाव । तावतैव तत्परन्त्रस्य तव चित्तप्रसादस्सुकर इति भावः। रमायाः त्वद्वाप्तिपुरुषकारभूताया इति भाव। गिरं शृण्वन् अथ श्रव-

रन्नावळीसरः (७७) 243

णानन्तरमेव हे नाथ! सुगुणमयः कारुण्यवात्सल्यादिगुणप्रचुर: त्वं कालिका मेघरेखा सेव शीतला तया हशा ध्यातु: मे तीव्रं उग्रं भवदवं अ्रयम। तीव्रं शयमेति वा योजना। अत्र 'अयोध्या मधुरा' इत्यादिप्रसिद्धस्य पुरीसप्तकस्य किंचिद्वैकल्यन क्रमाति- क्मेण च वर्णनम्॥

यथावा- शुभभा रतीशजननी जलघिभवा नीरजात- वनभवना। क्ोधवशचीरवासइशापध्वस्तेन्द्रविभ- वदा जयतात् ॥ १८१० ॥

अत्र पुराणादौ सहपठितानामपि भारतीभवानीशचीनां क्रम- प्रसिद्धिरहितानां न्यसनम्॥ यथावा- विधिवामदेववनिताविनुतौ सुभगौ तमोविज- यनिपुणौ। चरणौ मूर्षि निधत्ां ममाब्धिजा बालिका 5तिसुकुमारौ ॥ १८११ ॥ अत्र -- वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काशयपः। कात्यायनो गौतमश्च सुयज्ञो विजयस्तथा॥ इति प्रसिद्धसहपाठानामपि क्रमप्रसिद्धि विधुराणां वामदेव- गौतमविजयजाबालीमां चतुर्णा वर्णनम्। इत्यलंङ्कारमणिहारे रलनावळीसरः सप्तसप्ततितमः

244 अलङ्गारमणेहारे

अथ तह्गुणसरः (७८)

स्वगुणस्य परित्यागान्तह्रुणो ऽन्यगुणग्रहः। स्वगुणस्य परित्यागपूर्वकं स्वसत्निहितवस्त्वन्तरसंबन्धिगुण- ग्रहणं तद्रुणः। तस्य गुणोऽस्यास्तीत्यन्वर्थसंज्षोऽयम्॥ यथावा- इन्दीवरसुषुमाभरमन्दीकृतिनिपुणतावकाङ्गरु- चा। रजित इह वृषगिरिर्यमञ्जननामानुरूपमु- ल्लसति ॥ १८१२॥ यथावा- मरकतनिभनिजरुचिविच्छुरितं गरुडं जना- स्समारूढम्। सकलं जगद्विजेतुं शुकमधिरूढं स्मरं हरिमजानन्॥ १८१३ ॥ यथावा- अधररुचाSो Sरुणतममसितमुपर्यक्षितारका- रुचिभिः। नासामौक्तिकमेतद्रासा गुआ्जायतेऽम्ब भवदीयम् ॥ १८५४॥ यथावा- सरसि निविशमानायां सलिलविहारे हिरिण्यव- र्णायाम्। त्वय्यापः प्रणयन्ति श्रुतिकथितं स्वं हिरण्यवर्णात्वम् ॥१८१५॥

पूर्वरूपसर. (७९) 245

'हिरण्यवर्णाश्शुचय' इत्यादिश्रुत्युक्त हिरण्यवर्णात्वमित्य- र्थ। पपूदाहरणेपु स्वगुणत्यागपूर्वकान्यगुणग्रहणं स्पष्टमेव। आद्ये समालंकारेण द्वितीये भ्रान्तिमता तृतीये उपमया तुरीये गम्यो- त्प्रेक्षया चायं परिष्कृत इति परस्परं वैलक्षण्यं बोध्यम्॥ इत्यलंकारमणिहारे तह्रुणसरोऽष्टसप्ततितम.

अथ पूर्वरूपसरः (७९)

स्वगुणस्य पुनः प्राप्तिः पूर्वरूपमितीर्यते। पूर्व स्वगुणत्यागेन गृहातान्यगुणस्य पुननिजगुणप्रा्त्ति: पूर्व- रूपं नामालंकार।। यथाचा- जलधेरधिरूढाया हृदयं स्वरुचा श्रियोऽति- नैल्यजुषः । वैलक्ष्यं वीक्ष्य हरि्व्यधाद्यथापुरमिमां स्वमणिभासा ॥१८१६॥ वैलक्ष्यं हिरण्यवर्णाया अपि मम वल्लभहृदयपरिष्वङ्गसभ्रंमेण निरततशयो नीलिमा समजनीति त्रपाविशेष। स्वमणे कौस्तुभस्य भासा इमां श्रियं यथापुरं पूर्ववदेव हिरण्यवर्णा व्यधात्। न चात्र हिरण्यवर्णत्वेन श्रुतायाश्श्रियः पीतवर्णतया कौस्तुमभासोऽरुण- तया च विभिन्नत्वात्कथं पूर्वरूपप्राप्तिरिति वाच्यं, पीतारुणवर्ण- योरैक्यवर्णनस्य कविसमयसिद्धत्वात्। तथाचोक्तमलंकारशेखरे

246 अलंकारमणिहारे

कविसंप्रदायरते षोडशमरीचौ -- 'कमलासंपदो' इत्युपक्रम्य 'नीललोहि तयोस्स्वर्णपरागागनिशिखादिपु' इत्युकत्वा 'ऐक्यमेवा- भिसंहितम' इत्यन्तेन।I यथावा- नीलायितं निजरुचा व्यालाचलनाथ मौक्ति- काकल्पम्। उरससि तव धवलयन्ती सरसिजन- यना स्मितैः क्रियात्कुशलम् ॥ १८१७॥ उदाहरणद्वयऽपि पूर्व परित्यक्तस्य स्वगुणस्य पुनः प्राप्ति- स्स्पष्टैव। अयमेव तद्रुण इति केचिद्वयवाहार्षु। तन्न चतुरश्रं, अत्र तद्रुणानवकाशात्। स्वगुणत्यागनान्यदीयगुणपरि्रहे हि तस्य प्रवृत्तिः। न चेह तत्संभव श्रियां मौक्तिकाकल्पस्य च प्रथमं स्वगुणत्यागेनान्यदीयगुणग्रहणसद्भावेपि पश्चात् स्वगुण- त्यागान्यदीयगुणग्रहणयोरभावात्। अतएव स्वगुणत्यागादिति तद्रुणलक्षणे स्वगुणेत्यत्र सप्रासान्तहितगुणगुणिसंबन्धमात्रमागन्तु- कानागन्तुकसाधारणं विवक्षितम्। ततश्च 'विभिन्नवर्णा गरुडाग्र- जेन' इत्यादौ गृहीतस्यारुणवर्णस्यापि र्वगुणतया तत्परित्यागेना- न्यदीयगुणस्वीकारसन्भावातद्रुण पवेति निरस्तम्। तथाऽपि स्वकीयस्यैव गुणस्य प्ाप्तया अन्यदीयगुणाभावेन तह्गुणस्य दुर्वच- त्वात्। किं च अयमेव तद्रुण इत्युक्ते 'पतमरागायते नासामौ- क्तिका तेऽधरत्विषा' इत्यादिप्रसिद्धतद्गुणालंकारोदाहरणेषु तद्ग- णालंकारो न स्यात्। न नेष्टापत्ति, अनुभवसिद्धायाश्चमत्कृते- निरवलम्बनतापत्तरिति दिक।। यन्तु स्याद्विकृतेऽप्यर्थे पूर्वावस्थानुवर्तनम्। पूर्वरूपं तमप्याहुरलंकृतिविशारदाः ॥

पूर्वरूपसर (७९) 247

पूर्वावस्थापेक्षया विजातीयतां प्राप्तेऽप्यर्थे पूर्वावस्थानुवृत्ति- रपि पूर्वरूपमलंकार: ॥ यथावा- चित्रमिदं त्वत्कृपया बन्धविमोक्षं गतोऽपि पद्माक्ष । प्राप्नोति महाशुद्धप्रकृतिगुणामोचनं यदात्माऽयम् ॥ १८१८॥ अयमात्मा जीवः त्वत्कृपया बन्धस्य प्रकृतिसंबन्धस्य विमोक्षं गतोऽपि महाशुद्धा अतिमात्राशुचयः ये प्रकृतेर्गुणा तमःप्रभृतय तेषां आमोचनं बन्ध प्राप्नोतीति चित्रम । तत्त्वं तु महाशुद्धा: अतिवेलनिर्मला. ये प्रकृतिगुणा: स्वभावगुणा: अपहतणप्मत्वादय स्वाभाविका गुणा इत्यर्थ । 'प्रकृतिर्गुणसाम्ये स्यादमात्यादिस्व- भावयोः' इति मेदिनी। तै अमोचन अविनाभावं आमोचनं संबन्धं वा प्राप्नोति आविर्भूतस्वाभाविकगुणाष्टको भवतीत्यर्थ । अत्र बन्ध- मोक्षेण पूर्वावस्थातो विलक्षणस्य प्रत्यगात्मन श्रेषमहिस्रा महा- शुद्ध प्रकृतिगुणामोचन रूपपूर्वावस्थानुवृत्तेर्लक्षणानुगतिः॥ यथावा- जगतां सवितस्तावकदिव्यालोकेन तमसि गळितेऽपि। भूयोऽवि सत्तमशश्रीर्भजतामनुवर्तते विचित्रमिदम्॥ १८१९॥ हे जगतां सवितः जगज्जनक! पक्षे जगतामित्येतत् भजता- मित्यस्य विशेष्यतया योज्यम्। हे सवित भानो ! तावकेन दिव्येन आलोकेन दर्शनेन तेजसा च। तमसि अज्ञाने तदुपलक्षितप्रकृतौ वा। अन्यत्र तिमिरे विगळितेऽपि भूयोऽपि भजतां सत्तमसः अधि-

248 अलक्कारमणिहारे

काज्ञानस्य अतिशयिततिमिरस्य चश्री विभव अन्यत्र सत्तमा अतिशोभना 'सत्तमश्चातिशोभने' इत्यमर। श्रीः ज्ञानादिसंपत् मुक्तैश्वर्य वा अनुवर्तते। अत्रापि श्ेषमहिस्ना तमसि गळितेऽपि तदनुवृत्तिर्दर्शिता॥ यथावा- प्रागम्ब तव कटाक्षादेपां कण्ठेषु सतरळा- हाराः। पश्चादपि हन्तासस्तेषां कण्ठेषु सतरळा हाराः ॥ १८२० ॥ हे अम्ब! तव कटाक्षात्प्राकू कटाक्षप्रसरणात्पूर्व येषां जनानां कण्ठेषु गळविलेषु सतरळा तरळया यवाग्वा सहिता आहारा. निहीनाभ्यवहारा इत्यर्थः । आसन् पश्चादपि त्वत्कटाक्षप्रसरेण संपदुत्कर्षलाभादनन्तरमपि तेपां कण्ठेषु सतरळाहारा उक्ता- ्यवहारा एव। पक्षे ग्रीवासु सतरळा मध्यमणिसहिता हारा: मुक्तावळ्यः आसन। हन्तेत्याश्चर्थे 'तरळं चश्चले षिद्गे भास्वरे- S्पि त्रिलिङ्गकम्। हारमध्यमणौ पुंसि यवागूसुरयोस्स्न्रयाम्' इति मेदिनी। अत्रापि सतरळाहारा इति श्षेषेण पूर्वावस्था- नुवृत्तिर्दर्शिता। यथावा- दशमुखशमनानिदिवक्षोभे दशरथसुतेन शमि- तेडपि। संकुलिता द्यौर्बत मदविशृङ्खलैरावणो- द्रटविलासैः ॥ १८२१॥ द्यौ स्वर्ग मदेन विशृङ्धलै निरर्गळैः रावणस्य दाशाननस्य उद्भटविलासै. संकुलिता संवाधिता। पक्षे मदेन विशृंखलः विग-

पूर्वरूपसर: (७९) 249

ळितनिगळ ऐरावण: ऐरावतः तस्य उद्धटविलासैः दशमुखाव- स्थानावसरे तद्दोदण्डप्रतापशोषितमदतयाऽवस्थित ऐरावतस्त- स्मिन्नस्तमिते प्ररूढमदतया निरर्गळप्रचारोऽजनीति भावः । अत्र दशमुखशमनेऽपि दिव: पूर्वावस्थानुवत्तिश्रेषोजीविता।। यथावा- असमाधिक एव भवन् पुरा मुरारेऽथ तव पदं प्रेप्सुः। दधदपि समाधिमुच्चैरसमाधिक एव भवति बत मनुजः ॥ १८२२ ॥ असमः आधिर्यस्य सः अविद्यमानस्समाधिर्थस्य स इति च। असमाधिक एव असदृशाधियुक्त एव। समाधिरहित एव । निस्स- माभ्यधिक पवेति च। अत्रापि असमाधिकत्वरूपपूर्वावस्थानुप- त्तिश्ल्ेषगर्भता ॥

यथावा- प्रविसरति तव कटाक्षे विश्राणयतेऽ्न्नमम्ब सुगुणो यः। अपि तस्मिन्विकले बत विश्राण- यतेऽन्रमेष सुगुणतया॥ १८२३ ॥ दे अम्ब! तव कटाक्षे प्रविसरति सति यः पुमान् सुगुण- स श्लाध्यस्स गुणी धन्यस्स कुलीनस्स बुद्धिमान्। स शूरस्स च विक्रान्तो यं त्वं देवि निराक्षसे॥ इत्युक्तरीत्या कल्याणगुणवान् सन् अन्नं विश्राणयते वितरति 'भ्रण दाने' चौरादिकादस्मात्स्वार्थे ण्यान्तालट। एष पुमान् तस्मिन् तव कटाक्षे विकलेऽपि स्वस्मिन् परातृत्ेऽपि सुगुणतया ALANKARA_III. 32

250 अलंकारमणिहारे

अन्नं विश्राणयते। बतेत्याश्चये। परिहारस्तु गुणस्य सूदस्य भाव गुणता सुष्धु गुणता सुगुणता। पाकशक्षितसूदत्वमत्यर्थ तया 'गुणो मौर्व्यामप्रधाने रूपादौ सूद इन्द्रिये। त्यागशौर्यादिस- त्त्रादिसंध्याद्यावृत्तिरज्जुषु' इति मेदिनी। अन्नं विश्राणयति विस्नाविता श्राणा यावागू: यस्य तत्तथोक्तं करोति परगृहे अन्नविस्त्रवयिता पाचको भवतीति भाव । 'यवागूरुष्णिका श्राणा' इत्यमरः। अत्रापि पूर्वावस्थाऽनुवृत्तिश्श्रंषेण वर्णिता॥ यथावा- कश्विद्विजाग्रगण्यो मनुष्यधर्माधिकश्रियं शौरे। अवलम्व्य तव कटाक्षाद्रूयस्सुखगेोऽभवत्किल वि- चित्रम् ॥ १८२४ ॥ द्विजाग्रगण्य: विहगश्रेष्ठः विप्राग्रणीः कुचेल इति तत्वम्। मनुष्यधर्मैः मनुजधरमैं अधिकां कुबेरादप्यधिकामिति वस्तुस्थितिः भूय पुनः सुखगः शोभनो विहग भूय: भूरि यत् सुखं तद्गच्छ- तीति तथोक्त इति वास्तवार्थः । अभवत्। किलेत्यैतिहे। स्पष्ट- मन्यत्। अत्रापि पूर्वावस्थाऽनुद्टत्त्तिर्द्शिता॥ यथावा-

लङ्डना। अभिवृद्धबहुमुखश्रीरासीद्रघुवीर तेजसा भवरः ॥ १८२५॥

अभिवृद्धा बहुमुखस्य दशाननस्य श्रीः यस्या: नानाविधा समृद्धिरस्या इति तु तत्वम्। सर्व प्राग्वत् ।।

पूर्वरूपसर: (७९) 251

विपरीतदशायामपि विशिष्टवर्णा गिरां तव यथावा-

समानाः। सारसरसारसुधाम्बुधिसुते न जहति स्ववर्णपरिपाटीम् ॥ १८२६॥ हे सुधाम्बुधिसुते! इदं तद्वाचोमाघुर्यातिशयं द्योतयितुम्। विशिष्टः श्रेष्ठः वर्णः येषां ते ब्राह्मणवर्णा इत्यर्थः। प्रशस्ताक्षरा इति तु तत्वम्। अतएव तव गिरां समाना: मानसहिता त्वद्वाचा बहुमानिता इति यावत्। माचुर्येण त्वद्वाक्तुल्या इति तत्वम्। सारसरसा पद्मरसा मकरन्दा, सारा श्रेष्ठाः सरसाश्चेत्यप्युप- स्कार्यम्। अतएव विपरीतदशायां धर्मविपर्याससमयेऽपि स्वव- णंपरिपाटीं ब्राह्मणवर्णोचितक्रमं न जहति। यथापुरमेव वर्तन्त इति भावः। वस्तुतस्तु प्रातिलोम्येन पठनावसरेऽवि स्ववर्णानां निजाक्षराणां परिपाटीं अनुक्रमं न जहतति। सारसरसा इत्य- स्यानुलोमविलोमपठनयोस्तुल्यानुपूर्वीकत्वादिति भाव। अत्र

यथावा- निखिलजगच्छेषिण इह संप्रति शौरेर्भवन् सदादासः । नैक्यं भजेत्कदाऽपि प्रतीकमुक्तोऽपि तादृगेव स्यात् ॥ १८२७ ॥ निखिलजगच्छेषिण शौरे संप्रति अधुना पतद्देहसबन्धिता- दशायामिति यावत्। सदादासो भवन् जन - दासभूतास्स्वतस्सर्वे ह्यात्मानः परमात्मन । अतोऽहमपि ते दास इति मत्वा नमाम्यहम्॥

252 अलंकारमणिहारे

इत्यादिप्रमाणादिति मावः । प्रताकिेन अवयवेन शरीरेणेति यावत्। मुक्तोऽप प्रतीकान्मुक्तोऽपीति वा। एतद्ेहप्रहाणपूर्वकं निर्शेयसं प्राप्तोऽपीति यावत्। पक्यं तस्य भगवत अभेदं कदाचिदपि न भजेत् न प्रापुयात्। किंतु ताद्गेव तत्सदश एव स्यात्। 'निरञ्जन परमं साम्यमुपैति' इति परमसाम्यश्रवणात्। अनेन- यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं ताड्गेव भवति। एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ।। इति श्रुत्यर्थो वर्णितः। अस्याशश्रुतेरयमर्थः-शुद्धे शुद्धं जलं प्रक्षिप्तं तत्सदशमेव भवति न तु किंचिदपि विसद्शम्। एवं मनननिदिध्यासनशीलस्यात्माऽपि परमात्मसदश पवेति न त्व. भेद प्राप्नोति, तादृक्छब्दश्रवणात्। तादक्छन्दस्तत्सदशवाची। सादृश्यं च भेदघटितमेवेति। किंच तादगेव सदादास एव स्यात् न तु स्वयं सर्वशषीति भावः। पक्षे सदादासशब्द: प्रतीकं प्रति- प्रतिलोमं यथास्यात्तथा 'प्रतिकूले प्रतीकं स्यात्' इत्यमर.। उक्तोऽपि पठितोऽपि ताहगेव सदादास एव स्यात् न तु विभिन्ना- नुपूर्वीक इति भावः। अत्रापि पूर्वावस्थानुवर्तनं पूर्ववदेव। इंद पूर्वरूपप्रकारद्वयमपि जयदेवोपज्ञम्।। इत्यलंकारमणिहारे पूर्वरूपसर एकोनाशीतितम ..

अथातहुणसरः (८०)

अतद्रुणं संगतान्यगुणानङ्गीकृतिं विदुः । गुणवत्सन्निधावपि तदीयगुणानङ्गीकारोऽतद्गुणालंकारः।।

अतद्रुणसरः (८०) 253

यथा- विदलितवलरिपुमणिवरकान्ते फणिशैलनाथ- हृदयान्ते। अपि सततकृतनिवासा नासादयसे- डम्ब किंचिदृपि नैल्यम् ॥ १८२८॥ यथावा- शुचितरफणिवररुचिभरशाणफणामणिमरी- चिनिचयेन। निचुलितरुचिरपि नितरां फणिश- यन जहासि नासितत्वं स्वम् ॥ १८२९॥ यथावा- परिहितमप्यनवरतं पीताम्बरमम्बुजाक्ष भव- तेदम्। न जहाति पीततां स्वां परिदधदपि तद्ग- वानसिततां च ॥ १८३०॥ यथावा- अपि कमलानिलय हरे त्वद्रुचिकमलारुची मिथो मिळिते। प्रविविक्ते एव भृझं भातो यमु- नासरस्वतीतुल्ये॥। १८३१ ॥ अत्राद्योदाहरणे परगुणाग्रहणं शाब्दम्। स्वगुणत्यागाभाव पर्थ। अनन्तरयोरुदाहरणयो स्वगुणत्यागाभावश्शाब्द। पर- उणाग्रहणं त्वार्थम्। अनयोरपि द्वितीयोदाहरणे पीताम्बरभग- तोः ते परस्परमिति विशेषः। तुरीयोदाहरणे तूभयमप्यार्थमि- यवधेयम् ॥

254 अलङ्कारमणिहारे

न चान्यगुणेनान्यत्र गुणोदयानुदयरूपाभ्यामुल्लासावश्ञालं- काराभ्यां तद्रुणातद्रुणयोर्गतार्थतेति वाच्यम्। उल्लासावज्ञालक्षण- घटको गुणशन्दो दोषप्रत्यनीकवाची। अन्यगुणेनान्यत्र गुणोद- यानुदयौ च न तस्यैव गुणस्य संक्रमासंक्रमौ। किंतु सदाचार्यों- पदेशेन सदसच्छात्रयोबोधोदयानुदयवत्तद्रुणजन्यतया संभावि- तयोर्गुणान्तरयारुदयानुदयौ। तद्रुणातद्रुणयास्तु गुणशब्दो रूप- रसगन्धादिवाची। तत्रान्यदीयगुणग्रहणाग्रहणे च रक्तस्फटिक-

तथैव च दर्शितान्युदाहरणानि। एवंच प्रदर्शययष्यमाणे उदाह- रणे नातद्रुणालकार । किंत्ववज्ञालंकार एव ।। शतकोटितोऽपि इतकोटयधिककठोरे फणी- न्द्रगिरिशिखरे। निवसन्नप्यविरतमिह नैध्ुर्य नाथ नाश्नषे क्वापि॥ १८३२॥ अत्र कठोरतारूपगुणस्यानुपरअकत्वात्तदनक्रीकारो नातदुणः॥

यथावा- निहिताऽपि विधौ प्रसभं न हि तादृशशुद्दि- मेति चपला धीः। वृद्धाऽपि समानतया न सैरिभी भजति सौरभीवृत्तिम् ॥१८३३॥ विधौ भगवति चन्द्रे च। निहिताऽपि धी ताहशीं तत्प्रा- पचनुगुणां विधुसदृशीं च शुद्धि नैर्मल्यं विजातीयप्रत्ययासंवलि- तत्वमिति यावत्। पक्षे धवलिमानं नैति हि। कुत इत्यभ्राह- चपलेति। चपलत्वादेवेति भाव.। समानतया वृद्धाऽपि सौर-

अतद्रुणसर (८०) 255

भीभिस्सहाभिवृद्धाऽपि सैरिभी महिषी। जातिलक्षणो डीष्। सौरभी सुरभि: गौ सुरधेनुर्वा 'सुरभिर्गवि च स्त्रियाम्' इत्य- मर तस्या इयं सौरभी, अण्णन्तलक्षणो डोष। तत्संबन्धिनी वत्सतरी तस्या वत्ति स्थिति न भजति। वत्सतर्या एव वृत्ति न भजति किंपुनस्साक्षात्सुरभिटृत्तिमिति भावः। पक्षे समान- तया सौरभीशव्देन सह तुल्यतया वृद्धा वृद्धसंज्ञां प्राप्ताऽपि उभयोरप्यचामादेवृद्धत्वात् 'वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद्वृद्धम्' इति- हानुशासनम् । सैरिभी सैरिभीति शब्द। अर्थगतस्त्रीत्वस्य शब्दे आरोपः। सौरभीवृत्ति सौरभीशब्दस्य स्थिति न भजति। उभयोरपि शब्दयोर्वृद्धत्वेऽपि तयारन्योन्यं विजातीयत्वादिति भाव । किंच सैरिभीशब्दः सौरभीशब्दस्य वृत्ति न भजति। सुरभेरियं सौरभीति तद्धितवृत्तिमत्वात्तस्य, स्वस्य च केवल- रूढतया तादृशवृत्तिमत्त्वाभावादिति भावः । अत्र ष्टान्तरूपो महावाक्यार्थ., बिम्बप्रतिबिम्बमावापन्नत्वात्। तत्र दार्श्टान्ति- कवाक्यार्थः विधुप्रभृतिशब्दप्रतिपाद्यभगवच्चन्द्रादिरूपार्थद्वयश्ेष- भित्तिका भेदाव्यवसाया तुप्राणितातद्गुणालंकाररूप एव। दृष्टान्त. वाक्यार्थस्तु पूर्वोक्तरीत्याऽवश्ालंकाररूप इति पूर्वोदाहरणेभ्यो विच्छित्तिविशेष। अत्र गुणश्राहकापेक्षया सन्निहितस्य गुणवत उत्कृष्टत्वसम- स्वाञ्यां द्वैविध्यमिति सर्वस्वकार। तस्यायमाशयः-अपकृष्ट- संबन्धिगुणाग्रहणस्य स्वाभाविकत्वेन वैचित्रधानाधायकत्वादन- लकारतैवेत्यपकृष्टत्वेन तृतीय. प्रकारस्तु न संभवताति। अन्ये अवान्तरचमत्कारविशेषविरह्यात् द्वैविध्यमापि नेति वदन्ति। यद्यपि गुणवद्धस्तुसांनिध्यलक्षणकारणसन्भ्ावेऽपि गुणानुदयस्यावश्ञालं. कारातद्रणयोस्मन्भ्रावादिमौ विशेषोक्तितो नातिरिच्येते 'कार्या-

256 अलंकारमणहारे

जनिर्विशेषोक्तिस्सति पुष्कलकारणे' इति तत्सामान्यलक्षणाक्रा- न्तत्वात्। तथाऽपि उल्लासतद्रुणप्रतिद्वेद्विना विशेषाकारेणालंका- रान्तरतया परिगणितावित्याड्ड॥ इत्यलंकारमणिहारे तद्रुणसरोऽशतितम ..

अथानुगुणसरः (८१)

स्वसजातीयगुणवदन्यसांनिध्यतो यदि। उत्कर्षः पूर्वसिद्धस्य गुणस्यानुगुणं हि तत्॥

वर्णनमनुगुणालंकारः। अय च जयदेवोपक्रमम्॥ यथावा- संसिद्धित इन्दीवरसंसद्धितरुचि ततोऽञ्जनेना- क्तम्। त्रिगुणाञ्जनमिन रमणावलोकने तद्र- चाम्ब तव नयनम् ॥ १८३४ ॥ संसिद्धित स्वभावतः 'संसिद्धिप्रकृती समे' इत्यमरः। इन्दीवराणां संसत् सभा समूहः तस्या: हितं तत्सदशमिति याव- त्। अत्र प्रकृत्यैव सिद्धस्य लक्ष्मीनयनश्यामलिम्न: अञ्जनादिना उत्कर्षः॥

नवपद्मरागकाश्चीछविम सृणितकनकवस न जनि- यथावा-

तरुचा। छुरितं तव जगदम्ब स्फुरति वपुर्दिव्य- मतिपिशङ्गतया ॥ १८३५॥ इत्यलंकारमणिहारे अनुगुणसर एकाशीतितमः

मीलित सर (८२) 257

अथ मीलितसरः (८२)

न दृश्यते भेद एव सादृश्याद्यदि मीलितम्। सदृशयोर्वस्तुनोस्सादृश्याज्ेदानभिव्यक्तौ मीलितं नामालं- कार: ॥

यथा- काश्चन्यनुलेपनमिह काश्चनगौरे मुहुस्तव क- पोले। विदधानं तददर्शनखिन्नं स्वित्रं पतिं हसस पद्मे।। १८३६ ॥ हे पझे! काश्चनी हरिद्रा 'निशाख्या काञ्चनी पीता हरिद्रा' इत्यमरः । तच्चूर्णमिति बावत् । तस्या अनुलेपनं परिणयो- त्सवादाविति भाव । काश्चनगौरे तव कपोले मुह्दः विदधान तस्यानुलेपनस्यादर्शनेन सावण्याद्विविच्याग्रहणेन खिन्नं उथैव मम प्रयासोऽजनीति खेदशालिनं अतएव स्विन्नं पत हससि। अत्र

वसाय.॥ यथावा- श्यामलविकसितकुवलयकोमलरूपे निसर्गसु- रभिणि ते। अलिके मुरहर मृगमदतिलकमिदं केन नाम जानीयाम् ॥ १८३७॥ अत्र श्यामलिमसौरभाभ्यां श्रीनिवासफालमृगमः तिलकयो-

ALANKARA_III 33

258 अलद्दारमणिहारे

प्राचां मते त्वेवं लक्षणम् - वस्तुतुल्येन लिङ्गेन निजेनागन्तुकेन वा । पि- धीयते वस्तुना चेन्मीलितं तदुदाहृतम् ॥ यत्र प्रबलेन केनन्िद्वस्तुना स्वाभाविकेनागन्तुकेन वा स्वनिगूह्यवस्त्वन्तरसाधारणेन स्वगतेन तुल्येन लिङ्गेन चिंह्नन वस्त्वन्तरं पिधीयते निगूह्यते तत्रोभयत्रापि मीलितं नामा- लंकार:। वस्तुद्वयस्य लक्षणसाम्यात्तयोः केनचिद्वलीयसा तद- व्यस्य स्वरूपतिरोधानं मीलितमिति निष्कर्ष। न चात्र 'ताटङ्क- घज्ररुचमर' इत्यादिवक्ष्यमाणात्सामान्यान्न वैलक्षण्यमिति वाच्यं, यत्र वस्तुद्वयस्य लिङ्गमाम्ये सति तयोमध्ये केनचिद्वलिना तद- न्यस्वरूपमेव तिरोधीयते तत्र मीलितं; यत्र तु स्वरूपप्रतीता- वपि गुणसाम्यान्रेदतिराधानं तत्र सामान्यमिति वैलक्षण्यात्।। यथा- काकुत्स्थस्य निसर्गादरुणिमकान्ते विलोचन- युगान्ते। क्रोघोदयं नदीनां नाथो नाविददतश्विरं स्तब्ध:॥| १३८ ॥ यथावा- लक्ष्म्याः कपोलफलके निसर्गगौरे हिरण्यव- णायाः । प्रणयाद्रोषो योऽजन्यथोक्षजेनापि स किल नाज़ञायि॥ १८३९॥ ' यथावा- स्मितललितं तव वदनं स्वत एव विकासि-

सामान्यसर (८२) 259

तामरसनयनम्। कृतपदमप्यम्ब त्रवयि कुत एव नतेष्वनुग्रहं विद्याम् ॥ १८४०॥ अतएव स्तब् स्वात्मानमप्रदर्शयन्नवस्थित इत्यर्थ। अत्राद्ये काकुत्स्थददगन्तेन स्वस्य नैसर्गिकेण स्वनिगूह्यकोधोदयसाधा रणेन चारुणिमरूपेण लिक्गेन कोधोदय आगन्तुको निगूह्यते। द्वितीये तु श्रीकपोलफलकेन स्वस्य स्वतस्सिद्धेन स्वगोपनीयरो- षसाधारणेनारुण्येन लिङ्गेनागन्तुको रोषो निगूह्यते । तृतीये तु श्रियो वदनेन स्वम्य स्वाभाविकेन स्वनिगूहितव्यानुग्रहसाधार- णन स्मितललितत्वादिना लिङ्गेन स्वाभाविकोऽनुग्रहो निगूह्यत इति विशेष ।।

धनुषि रवावुपसि हरिं वृषशिखरिण्यश्चतां यथावा-

सरोमाश्चम्। भक्ति: कृतास्पदाऽपि व्यक्तिं नोपै- ति हृदि सकम्पानाम् ॥ १८४9॥ अत्रागन्तुकहेमन्तसमयजनितपुल क कम्पलक्षणनिगूहितव्य- साधारणधर्मरूपेण लिङ्गेन भक्ति स्वरूपत एव तिरोधीयते॥ इत्यलंकारमणिहारे मीलितसरो दयशीतितम.

अथ सामान्यालंकारसरः (८३)

न गृह्यते विशेषश्रेत्साम्यात्सामान्यमीरितम्॥ अनेकस्य वस्तुनस्साम्येन यत् व्यावर्तकधर्मानुप लम्भः तत्सामान्यं नामालंकार।।

260 अलङ्कारमणिहारे

वर्षावनविहतौ घनवलये त्वां वृषगिरीश जल- यथावा-

घिसुता। तां च न काश्चनवर्णा विद्युत्सु भवा- न्विविच्य नागृह्वात् ॥ १८४२॥ मीलितालंकारे सर्वात्मना भेदस्यैव सामान्यधर्मनिबन्धनस्य तत्तद्वयक्तित्वादिविशेषनिबन्धनस्य चानुपलम्भ, सामान्ये तु व्यक्तीमां परस्परभेदावबोधेऽपि परस्परव्यावर्तकधर्मानुफलम्भ- मात्रं सादृश्यादुपनिबध्यत इति भिदा। मीलितालंकारोदाहरणे हि निसर्गगौरालक्ष्मीकपोलफलकादेर्वस्त्वन्तरत्वेनागन्तुक हरिद्रा- तुलेपनगौरत्वादिकं न भासते। सामान्योदाहरणे तु भगवल्लक्ष्मयो- रधनविद्युतोश्च व्यक्त्यन्तरत्वेन भानमस्त्येव। किंतु अयं भगवान् अयं घनः इय लक्ष्मी इयं विद्युदिति विशेषस्तु नोपलक्ष्यते। अत- एव भेदतिरोधानान्मीलितं तदतिरोधानेऽपि साम्येन व्यावर्तका- नवभासे सामान्यमित्युभयोरप्यन्वर्थता॥ यथावा- मधुमथन श्रथमलिके तवालकं तिलकमपि जनो भिन्नम्। अतिमात्रभिदायामपि सहसा बहु- वर्णसाम्यतो नावैत् ॥ १८४३ ॥ हे भगवन्! जन तव अलिके ललाटे क्लथ अलकं तिलकं मृगमदतिलकं च अतिमात्रभिदायां सत्यामपि अतिवेलभेदे सत्यपि पक्षे अवर्णतिवर्णाभ्यां भेदे सत्यपीत्यर्थः। बहु यत् वर्णस्य नीलव- र्णस्य साम्यं तस्मात् पक्षे बहूनां लकारादीनां वर्णानां साम्यात् भिन्नं विशेषवत् नावैत्। अत्रालकतिलकयोर्भिन्नयोरेव सतोर्वर्ण- साम्यान्न विशेषग्रहणम्। चमत्कारान्तरं तु पूर्वस्माद्विशेष:।।

सामान्यसर: (८) 261

यथावा- नैल्यं घनेडस्ति माधव तौल्यं तस्यास्ति विग्रहे भवतः । नैतौ विशेषभाजौ ज्ञातौ तावन्ततस्स- दशवर्णों॥ १८४४ ॥ इयं घनागमे वने विहरन्तं भगवन्तं श्रीनिवासं प्रति क- स्यचिदुक्ति । हे माधव! घने मेधे नैल्यं शयामलिमा अस्ति अत एव तस्य घनस्य तौल्यं भवतः तव विग्रहे वपुषि अस्ति अत एव सदशवर्णौ तुल्यवर्णो तावेतौ घनभगवद्विग्रही अन्तत दूरं पर्यालोचने इति यावत्। विशेषभाजौ वैलक्षण्यभाजौ न न भवतः द्वयोरपि नीलत्वादिति भावः । पक्षे तावेतौ नैल्यं तौल्यमिति शब्दौ तावेताविति पुल्लिङ्गनिर्देशो विशेष्यकटाक्षेण। अन्तत अन्ते सदश वर्णः ल्यमित्याकारकवर्ण ययोस्तौ। नै तौ इति वर्णाभ्यां विशेषभाजौ वैलक्षण्ययुजौ ज्ञातौ इत्यर्थ।

अत्रापि पूर्ववदेव॥ प्राचां मते त्वेवं लक्षणम्- गुणतौल्यविवक्षातः परस्य प्रस्तुतेन यत्। ऐकात्म्यमुच्यते योगात्सामान्यं तदुदीरितम्॥ यत्र वस्तुतः प्रस्तुतात् भिन्नमस्य प्रस्तुतं गुणसाम्यविव- क्षया प्रस्तुतात्पृथगप्रतीयमानतया निबध्यते तत्र योगात् समा- नगुणसंबन्धरूपात् सामान्यं नामालंकार। वस्तुद्वयस्य पृथक् स्वरूपप्रतीतावपि गुणसाम्यान्भेदतिरोधान सामान्यमिति तु नि- कर्ष. । अस्य च मीलिताद्वैलक्षण्यं तत्रैव निरूपितम्। तङ्गणे

262 अलङ्कारमणिहारे

तु स्वगुणपरित्यागपूर्वकोऽन्यगुणपरिग्रहः । इह तु स्वगुणमपरि- त्यज्यैव तुल्यगुणादन्यस्मात् पृथगविभाव्यमानतेति ततो भिदा॥ यथा- केयूरयुगळखचिता मायूररुचिर्हरिन्मणीश्रेणी। हरिदिव्यविग्रहरुचा लब्धाद्वैता विविच्य ना- ग्राहि॥ १८४५॥

यथावा- ताटङ्कवज्रुचिभरकबळितरूपा तवाम्ब रद- नाळी। निपुणनिरूपणकुशलैरपि नैव पृथक्तया जनैर्जज्ञे ॥ १८४६॥ अत्राद्येउ दाहरणे प्रस्तुतभगवद्दिव्यविग्रहरुच्यपेक्षया हरित गुणसाम्यादप्रस्तुतगारुत्मतमणीश्रेण्या पृथगविभाव्यमानतोक्ता। द्वितीये तु अप्रस्तुता्ताटङ्कवज्ररुचिभरात् धवलगुणसाम्यात्प्रस्तु- ताया लक्ष्मारदनावळ्या पृथगप्रतीयमानता निबद्धेति भेद । एवंच एतनमते 'पद्माकरप्रविष्टानां मुखं नालक्षि सुभ्रुवाम्' इत्यन्यदीये पद्ये 'वर्षावनविहृती' इत्यास्माकीने पद्ये च मुख- पद्मादीनां ेदावभासेऽपि व्यावर्तकास्फुरणादलंकारान्तरेण भा- व्यम्। स्वरूपातिरोधानेन मीलितासंभवात् भेदातिरोधानेन सामान्यस्याप्यसंभवात्। यद्वा गुणसाम्याद्विशेषाग्रह इति सा- मान्यालंकारसामान्यलक्षणम् । विशेषाग्रहश्च क्वचिन्ेदे गृहय- माणे क्वचिच्चागृह्यमाणे इति कल्पयित्वा तदवान्तरभेदेन भा व्यम्। प्राथमिके 'न दश्यते भेद एव सादृश्याद्यदि मीलि- तम्' इति मते-

उन्मीलितसरः (८४) 263

अपाङ्गतरळे इशौ तरळवक्रवर्णा गीरो विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं मुखम्। इति स्फुरितमङ्गके मृगदशां स्वतो लीलया तदत्र न मदोदयः कृतपदोऽपि संलक्ष्यते।। इति प्राचीनपद्ये तन्मीलितोदाहरणे 'धनुषि रवावुषसि हरिम्' इत्यास्माकीने पद्ये च स्वरूपतिरोधानस्थले स्वरूपतो ज्ञायमाने वस्तुद्वये सादृश्यान्ेदाग्रहणे मीलितमिति लक्षणे अभ्युपगम्यमाने अलंकारान्तरेण भाव्यम्। सादृश्यान्रेदाग्रहण- मित्येतावन्मान्रं मीलितमिति लक्षणाङ्गीकारे मीलितावान्तरमेदेन भाव्यमति ध्येयम् । सर्वमिदं कुवलयानन्दे स्पष्टम्॥। इत्यलंकारमणिहारे सामान्यसरस्त्रयशीतितमः.

अथोन्मीलितसरः (८४)

रफूता समानगुणयोर्भेदस्योन्मीलितं विदुः। गुणसाम्येन भेदानध्यवसाये प्राप्ते केनापि निमित्तेन भेद- स्फूर्तौ मीलितप्रतिद्वंद्वि उन्मीलितम्॥ यथा- तीरे विहृतिजुषस्तव पूरे गात्रद्युतेस्सरति शौ- रेः। तन्मिलितां दुमणिसुतां शैशिर्येणैव जानते गोप्यः।। १८४७।।

264 अलक्कारमणिहारे

अत्र नीलगुणसाम्येन भगवद्दिव्यविग्रहरुचिपूरभेदानध्यव- साये प्राप्ते शैशिर्येण निमित्तेन यमुनायास्ततो भेदस्फूर्तेरुन्मी- लितम्॥ नद्गणरीत्या भेदानध्यवसायप्राप्तावपीद दश्यते। यथावा- शीतद्युतिविद्योतैः श्वेतद्वीपति चराचरे निखि- ले। रासविलासे माधवमेणदशो वेणुनादतोऽन्व- बुधन् ॥ १८४८॥ अत्र भगवतस्स्वर्नालिमपरित्यागपूर्वकचन्द्रज्योत्साविशदिम- गुणग्र हणलक्षणत्गुणालंकार प्रापपितभेदानध्यवसायोपनतौ वेणुना- देन निमित्तेन भगवतस्ततो भेदस्फुरणम्। अन्वबुघन्नित्यत्र 'बुधिर बोधने' इत्यस्मान्जभवादिकाल्लड्ू। इदित्वात् च्लेरड् । प्रयोगश्च-'स च काकुत्स्थ नाबुधत्' इति॥ इत्यलंकारमणिहारे उन्मीलितसरश्चतुरशीतितम .

अथ विशेषकसरः (८५)

द्वयोर्त्वैधर्म्यसंस्फूर्तो तुल्ययोस्स्याद्विशेषकः । भेदतिरोधानाभावेपि सादृश्याद्विशेषास्फुरणे प्राप्ते केन- चिन्निमित्तेन विशेषस्फूर्तौ सामान्यप्रतिद्वंद्वी विशेषकः॥

त्वत्कृपया मुक्तानां चतुर्भुजत्वादिलक्ष्मणि स- यथावा --

माने। वक्षस्स्थितया लक्ष्म्या त्वां किल निश्चिन्व- तेऽभिनवमुक्ता:। १८४१॥

विशेषकसर (८५)

अत्र मुक्तानां भगवतश्च भेदतिरोधानाभावेऽपि चतुर्भुजत्वेन सादृश्याद्विशेषास्फुरणे प्राप्ते लक्ष्मीस्फुरदुरस्कत्वेन भगवतो विशेषस्फूतेर्विशेषकः ॥

यथावा- सममसितासु स्वरुचा कमलादिषु नाथ दिव्य- महिलासु। सरसिजसौरभविभवाभावे पद्मा त्व- याऽपि दुरवगमा ॥ १८५० ॥ अत्र भगवत्याः पद्माया स्वगुणत्यागपूर्वकभगवच्छ्यामलि- मग्रहणरूपनद्गुणालङ्काररा्या दिव्यमहिलान्तरसाधारणे नीलि मनि तद्धतकमलसौरभेण विशेषस्फूर्तिरिति पूर्वस्माद्विशेष:। इमी द्वावप्यलंकारौ दीक्षितोपक्रमे एव॥

प्राश्चस्तु-"भेदवैषम्ययोः स्फूती नालंकारद्वयं कल्प्यं किंतू- क्तालंकार/भावमात्रं, भेदवैजात्यस्फुरणयो स्वतस्सिद्धतया कवि- प्रतिभागोचरनामूलकवैवित्यविरहात्। न च मीलितसामान्य- रीतिभ्यां भेदविशेषस्फूती तदपवादवर्णनकृतवैचित्र्यसन्भाव्ाद- लंकारान्तरकल्पनं युक्तमिति वाच्यं, तावता वैचितर्याभावता- दवस्थ्यात्" इत्याहुः। पण्डितराजस्तु इमामनुमानेऽन्तर्भा- वयतति स्म ॥

इत्यलंकारमणिहारे विशेषकसर पश्चाशीततमः

ALANKARA_III. 34

266 अलंक्कारमणिहारे

अथोत्तरालंकारसरः (८६)

उन्नीतप्रश्नमथवा निबद्धप्रश्नमुत्तरम्। साकृतमुच्यते यत्र तत्रोत्तरमुदीरितम्॥ यत्र उत्तरात्साकूतान्निषध्यमानात्प्रश्न उन्नीयते तत्रेदमुत्त रम्। न चेदमतुमान, पक्षधर्मत्वादिनिर्देशविरहात्। असकृत्प्र- अ्प्रतिपादनपूर्वकं साकूतमुत्तरं द्वितीयम्। इदमेव गूढोत्तर- मिति व्यवहयते। यथा लक्षितं कुवलयानन्दे-'किंचिदाकूत- सहितं स्याद्रढोत्तरमुत्तरम्' इति। नयं परिसंख्या, तद्वदत्र व्यव-

तत्राद्यं यथा- तत इत इह संभ्रमतः कुत इव विचिनोषि नन्दसुत गां त्वम्। काळिन्दीतटकुञ्जे कामं दी- व्यति हि तत्र सुलभैषा ॥ १८५१॥ इदं स्वयूधाच्चयुतां गां विचिन्वन्तं भगवन्त नन्दनन्दनं प्रति तं कामयमानाया गोपकामिन्या उत्तरं कालिन्दीतीरनिकु-

गामपृष्टाया गवावस्थानकथनस्यायोगात्॥। द्वितीयं यथा- किं चिन्तयसे भद्रे किं त्वयि कथनेन शाम्यति ममैततू। ब्रूहि तथाSपिच शृणुयामविदन्निव कृष्ण ृच्छसी विचित्रम् ॥ १८५२ ॥

उत्तरसरः (८६) 267

किं चिन्तयसे भद्रे इति कांचिद्रोपललनां प्रति भगवतः कृष्णस्य प्रश्न। किं त्वयीत्यादि तस्या उत्तरम्। अत्राद्यस्य प्रश्नस्य चिन्ताहेतुं चेद्दसि तदा प्रतिकरिष्यामीति व्यङ्गयम्। उत्तरस्य तु उपभोगेन विना केवलप्रश्नोत्तराश्यां क: प्रतीका- रस्स्यादिति। द्वितीयस्य तु प्रश्नस्य ज्ञात एव त्वदभिप्रायः। अथापि त्वद्वदनात्तं शुश्रूषेयेत्यभिसंध्युद्धाटनम्। उत्तरस्य तु ज्ञात एव त्वया मदभप्राय ककि पुनःपुनः प्रश्नकालयापनेनेति। उन्नीतप्रश्ने सकृदुत्तरस्थ चारुत्वं, निबद्धप्रश्ने तु प्रश्नोत्तरयोरस- कदुपन्यासे तत्। अय चोत्तरालंकारो द्विविधोऽि प्रश्नो- त्तरयेरन्यतरस्योभयोरवि साभिप्रायत्वेन निरभिप्रायत्वेन च चतुर्विध इत्यष्टधेति प्राञ्च। तत्र प्राथमिके 'तत इतः' इति पद्ये उन्नीत प्रश्न. किं गौस्त्वया मदीया दष्टत्याकारक- श्चतुरसार्वभौमेण भगवता कृष्णेन वक्रा वैशिष्टयात्सभोगरूपे- णाभिप्रायेण गर्भितः। उत्तरमपि तेनैवाभिप्रायेण गर्भितम्। एवं निबद्धप्रश्ने 'किं चिन्तयसे' इति पद्येऽपि प्रश्नोत्तरयोरुभयोरपि साभिप्रायत्वम्। एवमन्यतरसाभिप्रायप्रभेदा अप्युदाहार्याः । प्रश्नोत्तरयोरुभयोरपि निरभिप्रायत्वे उन्नीतप्रश्नमुत्तरं यथा- इह वाऽमुष्मिन्वा त्वं बहुसुखमधिगम्य वस्तु- मिच्छसचेत्। वृजिनपर्थं विजहदिमं भुजगगिरी- न्दुं भजस्व निश्शङ्कम् ॥१८५३ ॥ वृजिनपथं कुटिलमार्ग दुरितिसरणि वा। अत्र कस्यचि- द्वितैषिणः पुरुषस्य कंचित्पुमांसं प्रत्युत्तरेण तत्कर्तृकस्वहिता- नुशासनप्रश्न उन्नीयते। तादशप्रश्नमन्तरेण हितानुशासनायो-

268 अलक्कारमणिहारे

गात्। अत्र प्रश्नोत्तरयोर्भयोरपि निरभिप्रायता, यथाऽवस्थिता- र्थज्ञाननिवेदनपरत्वात्॥ यथावा- भ्षगवद्भागवतार्चनहेतोस्तृणमपि न जातु वि- तरेयम्। इति यदि कृतः परः पण एष हि कृपणः कदर्यपर्यामः॥ १८५४॥ इति परः अतिशयित पणः कृतो यदि येनैवं प्रतिज्ञा कृतेत्यर्थः । एष हि अयमेव कृपणः इतोऽप्यन्य क. कृपण इति भाव। अमुमेव विशिनष्टि-कदर्येति। अर्यो वैश्यः 'अ- र्यस्स्वामिवैश्ययो' इति निपातितोऽयम्। कुत्सितश्चासावर्यश्च कदर्यः 'को. कत्तत्पुरुषेऽचि' इति को कदादेशः । तस्य पर्यायः स एवायं रूपान्तरमापन्न इति भाव। वैश्य एव निसर्गत कृपणः तत्रापि कुत्सितत्वे तस्य कार्पण्यं किमु वक्तव्यमिति भाव। पक्षे पण पणशब्द कृतः कृवर्णात आद्यादित्वात्पश्च- ग्यास्तसिः। पर अनन्तरभावी यदि एष एव कृपणः कृप- णशब्द: कदर्यपर्यायः कदर्यशब्दपर्यायतया पठित । 'कदर्ये कृप- णक्षुद्राकंपचानमितंपचाः' इति। अत्र कः कृपण इति प्रश्न उन्नेयः । प्रश्न/त्तरयोद्वयोरप्यनाकूतत्वं च पूर्ववदेव। उपदर्शित- चमत्कारस्तु विशेष.II तत्रैव निबद्धप्रश्नमुत्तरं यथा- गन्तव्यः कोडहिगिरिर्मन्तव्यं किं वृषाद्रिपति- चरितम्। नन्तव्यः कोऽव्जाक्षो रन्तव्यं क्वैतदभि- मते देशे ॥ १८५५॥

उत्तरसरः (८६) 269

यथावा- ध्येयं किं ब्रह्म परं ज्ञेयं किं तत्स्वरूपरूपगु- णम्। गेयं किं तस्य यशः पेयं किं तदभिधान- निभममृतम् ॥ १८५६॥ स्वरूपरूपगुणमिति समाहारद्वंद्व। अभिधानमिति निभो व्याजो यस्य तत्। अत्र सर्वे प्रश्ना निबद्धा । प्रश्नोत्तरयो- रुभयोरपि पूर्ववत्निरभिप्नायतैव।। का त्वं का वा किं तव गच्छस्येकाकिनीति पृ- च्छामि। त्वं किल बहुसाह्यकरः पृच्छस गोविन्द वेझ्यि तव वचनम् ॥ १८५७ ॥ अन्न का त्वमिति कृष्णस्य प्रश्नस्स्वोषभोगार्हताभिप्रायगर्भः। का वा कि तवेति गोपकामिन्या उत्तरं कि वृथाप्रश्नमात्रेणेत्य- भिप्रायगर्भम्। गच्छस्येकाकिनीति पृच्छामीति पुन. कृष्णस्य प्रश्नस्तु स्वाच्छन्द्यसाकर्याभिप्नायक। त्वं किलेत्यादिसोपाल- म्भोत्तरं तु त्वं केवलवाछणत्रचपल न तु स्वैरविहारसाहसिक इत्यभिप्रायगर्भम्। इदं च पद्यं चतुर्णामपि निबद्धप्रश्नभेदाना- मुदाहरणतामर्हति वक्तृवैदग्ध्यावैदृग्ध्यव्यवस्थयेति। अत्र जगन्नाथ :- अलंकारे ह्स्मिन् प्रश्नोत्तरगतमसकदुप- निबद्धत्वं जीवातु, तथैव चमत्कारोदयात्। तेन सकृत्प्रश्नस्य सकृदुत्तरं नालङ्कारभूमिः। न चोन्नीतप्रश्नोत्तरे अव्याप्ति। उन्नी- तस्य प्रश्नस्यैकत्वादनुपनिबन्धाच्चोत्तरस्थाप्येकत्वादेति वाच्यम्। प्रश्नगतमुन्नीतत्वमत्रोत्तरेणाक्षिप्तत्वं न विवक्षितम्। किंतु प्रश्नो- तरपरंपरायां प्राचीनोत्तरश्रवणजन्यत्वमात्रमित्यभाणीत्।।

270 अलक्कारमणहारे

यथा- क्व गमिष्यस्यहिशैलं कि तत्रास्त्यद्गुतं परं त- त्वम्। तत्कीदकू सश्रीकं का श्रीर्यस्या विभूतिर- खिलमिदम् ॥ १८५८॥

अत्र कि तत्रास्तीति प्रश्न अहिशैलमित्युत्तरश्रवणादुद्गत इत्युन्नीत उच्यते। आद्यः प्रश्नत्स्वनुन्न तोऽपि उत्तरोत्थापनार्थ निबद्ध इति। एवंचास्मि मते प्राग्दर्शितान्युन्नीतप्रश्नोदाहरणान्य- नुदाहरणान्येव। अलंकारस्यास्य द्वैविध्यमपि न प्रश्नस्योभ्नीत- त्वनिबद्धत्वाश्यां, किंतूत्नीतत्वानुन्नीतत्वाभ्यां क्षेयम्। वस्तुतस्तु प्रश्नोत्तरयांराकूतगर्भत्वे तावतैव चमत्कारान्नासकृदुप दाना पेक्षा । आकूतविरहे तु असकदुपादानकृतश्चमत्कारोऽपेक्ष्यते नियद्ध- प्रश्ने। आक्षिप्तप्रश्ने तु प्रश्नाक्षपकृतं चभत्कारं यदि मन्यन्ते सह- दया: तदा सकदुपादानेऽप्यलंकारत्वमस्तु॥ तत्र निबद्धप्रश्ने प्रश्नस्य साकूतत्वे सकृदुपादानेऽपि चम- त्कारो यथा- सल्लपसि चेत्सुमुखि ते वदनात्कि मौक्तिकानि विगळन्ति। सल्लापं नागरकं वल्लव्यो वयािमाः क्व विझ्योड्ग्ग ॥ १८५९॥

अत्र सल्लासि चेदित्यादिपश्न भगवता नन्दनन्दनेन कृतस्सं- भोगाभिमुख्यसंपादनाकूतगर्भ। सल्लाप नागरकमित्यादिकमुत्तरं तु ऋज्ुबुद्धया वल्लव्या दत्ततया निराकूतमेव। वदनाक्क मौ- क्तिकानि विगळन्तीति लोकोक्ति:॥

उत्तरसर (८६) 271

तत्रैवोत्तरस्य साकूतत्वे सकृदुपादाने नमत्कृतिर्यथा- लभ्येत किमङ्ग सुमं दुमणितनूजातटद्रुकुअजपु। सुलभतमं तत्र सुमं भवादशां मृगद्दशामपि न- ताङ्ि ॥। १८६० ॥ अत्र लभ्येत किमङ्गेत्यादिप्रश्नः कयािद्वजललनया ऋजु- बुद्धया भगवन्तं यशोदानन्दनं प्रति कृतो निराकूनः । सुल- भतममित्यादि भगवत उत्तर तु तत्र संभोगस्वाच्छन्द्याकूतग- र्भम्। आकूतविरहे असकृदुपादानकृतश्चमत्कार क्व गमिष्य- सीत्यत्र गदित एव । प्रकारान्तरेणाप्यस्य भेदास्संभवन्ति। पद्यान्तर्वर्तित्वेन पद्यबहिर्वर्तित्वेन तावद्वैविध्यम् । तत्नाद्यस्या- भिन्नवाक्योद्गीर्णत्वभिन्नवाक्योद्गीर्णत्वाभ्यां पुनर्द्वैविध्यम। पद्यान्त-

रान्तरश्च बहुप्रभेदत्वमित्यालंकारिकशेखरो रसगङ्गाधरकार। अयमेव प्रभेदश्चित्रोत्तरमिति दीक्षितै पृथगुक्त। चित्रोत्तरमलंकारः प्रश्नाभिन्नोत्तरं भवेत्। यञ्चोत्तरान्तराभिन्नमुत्तरं तदपीष्यते । प्रश्नाभिन्नमुत्तरं उत्तरान्तराभिन्नमुत्तरं च चित्रोत्तरमित्यु- कयते।।

कङ्गमनैषीद्रगवान् संकल्पेनैव शाश्वतैश्वर्यम्। यथा-

इति पृच्छते तदेवोत्तरमिति कस्मैचिदाह कवि- रक: ॥ १८६१॥

272 अलंकारमणिहारे

भगवान् संकल्पमात्रेणैध कङ्कं चेतनं, विस्मये वीप्सा। तथाचोक्तं- प्रतिक्ञायां प्रशंसायां प्रलापे तर्जनेऽरपि च। भये च विस्मये चैव पौनःपुन्यमलंकृति॥ इति। शाश्वतैश्वर्यमनैषरीदिति प्रश्न कह्कं गृधरविशेषं जटायुष- मनैषोदित्युत्तरं प्रश्नाभिन्नं निबद्धम् । कङ्कमित्यत्र 'वा पदा- न्तस्य' इति वैकल्पिकः परसवर्णः ।

यथावा- मृद्दी का परिभूता मृद्या स्वाद्वया मुकुन्दवा- चेति। पृच्छामेवोत्तरतामनयत कस्यापि कोऽपि कविराजः ॥ १८६२॥ अत्र मृद्धी मृदु का परिभूतेति प्रश्नस्य मृद्धीका द्राक्षा परिभूतेति तदभिन्नमुत्तरम्॥ यथावा- कमलं करोति हस्ते कमला कमलालया प- रिष्कारम्। इत्यनुयुक्ता काचन सख्या चित्रोत्तरं तदेवाह ॥ १८६३॥ कमलालया पम्मगेहा कमला श्रीः हस्ते अलं कं परिष्कारं अलंकारं करोतीति प्रश्नः। कमलं पद्मं करोतीति तदभिन्न- मुत्तरं पदमं परिष्कारं करोतीत्यर्थ। चित्रोत्तरमित्यलंकारस्य सूच्यस्य सूचन नुद्धालंकारस्त्वत्र विशेषः।

उत्तरसरः (८६) 273

यथावा- पुरुष: फणधरशिखरिणि कस्तूरीकृतललाम- को भाति। ब्रूहि सखे किं ब्रूयामुत्तरमत्रानुयोग एव स्यात् ॥१८६४॥ कः तु ऊरीकृतललामक इति प्रश्नपक्षे छेदः। तुशब्दः प्रशंसायां मेदे वा। तु पादपूरणे भेदे समुख्येऽवधारणे। पक्षान्तरे वियोगे च प्रशंसायां विनिग्रहे' इति मेदिनी। फ- णधरशिखरिणि एतेशु पुरुषेषु क पुरुष पुनः ऊरीकृतलला- मकः प्रशस्ततया भातीति प्रश्न । कस्तूर्या कृतललामकः विर- चितविशेषक पुरुषो भगवान् श्रीनिवास एव भातीत्युत्तरं तद- भिन्नं निबद्धम्। 'ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाः प्राधान्यकेतुषु' इत्यमर॥ यथावा- हरिणा द्विरसनकुलपतिगिरिधाम्नाऽनायि का निजं वक्षः । इति यः प्रभ्स्तस्य स्वयमुत्तरतां स एव बत धत्ते । १८६५॥ द्विरसनकुलपतिगिरिधास्ना हरिणा निजं वक्ष का अनायीति प्रश्न: नायकाऽनायीत्युत्तरमभिन्न वाक्योद्गीर्णम्। नायका दाय- ता श्रीः वक्षः अनायि प्राप्यतेत्यर्थ।

सत्यं बूयात्पुरुषस्त्रिभुवनजननाय क: प्रगल्भे यावा-

त। किंनु ब्रूयां पुरुषस्त्रिभुवनजननायकः प्रग- ल्मेत || १८६६ ॥ ALANKARA-III, 35

274 अलकारमाणहारे

त्रिभुवनजननाय त्रिलोकीसर्जनाय क पुरुषः पुमान् प्रग- ल्भेतेति प्रश्न । किं नु ब्रयामिति अजानत इवोत्तरम्। त्रिभुवन- जनानां नायक: अवीश पुरुष अथ पुरुषो ह वै नाराय- णोडकामयत प्रजास्सृजेयेय' इति श्रुतः भगवान्नारायणः प्रगल्मे- तेत्युत्तरान्तरं न ।।

यथावा- कान्ते प्रीतिं विदधात्वात्मन्ययमिति कृतां स्व- दयितेन। पृच्छामेवोत्तरयद्विडम्बयन्तीव सस्मितं लक्ष्मी: ।१८६७॥ अय त्वद्वशवनीति साभिनयं स्वस्य निर्देश। ते आत्म- नि मनसि कां शीति विदधात्विति प्रश्नार्थ। कान्ते वल्लभे आत्म नि त्वाय विषये अय त्वमिनि भाव । प्रीर्ति मम विदधातु इत्युत्तरार्थ । त्वद्विषयकप्रीत्या विना नान्या मम मनसि प्रीति- रपेक्षणीयेति भाव । अन्रापि प्रश्नोत्तरयोरभिन्नवाक्यनिबद्धत्वम् ।। यथावा ममैव रङ्गराजविलासे- मोदं वह सखि मे वद को दण्डधरो दशानन- कुलस्य। इति काचिच्चतुरा निजपतिना पृष्टोन्तरं तदेवाह॥ १८६८॥

दशाननकुलस्य दण्डघर: क इति प्रश्नः कोदण्डधर इत्यु- चर चाभिन्नवाक्यगतम्।।

यथावा- सौमित्रिणा दशास्यस्वसुमुखे ब्रूहि का डसिना

उत्तरसरः (८६) 275

लूना। जानासि पठ विलोमं पृच्छायां कासिनेति वर्णास्त्वम् ॥१८६९॥ अत्र कासिनति प्रश्नो विलोमपठित उत्तरतां प्रपद्यत इति वैचित्रयं विशंषः । दददशान्युदाहरणानि ममैव श्रीनिवासविलास- नृसिंहविलासादिषु प्रबन्धेषु भूयांसि द्रष्टव्यानि॥ एवं प्रश्नाभिन्नोत्तररूपश्चित्रोत्तरालंकारो निरूपित । उत्त- रान्तराभिन्नमुत्तरं यथा- स्वाराज्ये कीटृक्षः पुनरस्थापि श्रिया सहस्त्रा- क्षः । अथ पर्यभवन्दैत्यांस्तद्विमुखान्का निगद्य- तां विपदः ॥ १८७०॥ अत्र प्रश्नव्वयस्यापि विपद इत्येकमेवोत्तरम्। विगतं पदं स्वाराज्यस्थानं यस्येत्येकवचनान्तविपद्शब्देन प्रथमप्रश्ने इन्द्र- विशेषणतया योजितेनात्तरम्। द्वितीये तु विपदः आपद इति बहुवचनान्तन विपच्छब्देनोत्तरमिति ध्येयम्॥ अनिलात्मंभरिवरगिरिनिलयस्य चकास्ति की- दृशो विभवः । तत्तनुरुचिकालिम्रा नुत्तमदा: के निगद्यतामलयः ॥ १८७१॥ अत्र श्रीनिवासस्प विभव कीश इति तव्विग्रहश्याम- लिस्ना निरस्तमदा के इति च प्रश्नद्वयस्यापि अलय इति उत्त राभिन्नमुत्तरम्। आद्ये अलयः लयरहितः नित्य इत्यर्थ । द्वितीये अलयः भ्रमरा इत्यर्थः॥

276 अलंकारम णिहारे

यथावा- सिंहगिरिनाथवाहनरंहसि कीदृग्विभाति पव- मानः। तद्ोर्दण्डविधूता वेपन्ते के ऽम्युदीर्यता- मरय: ॥ १८७२ ॥ अत्रापि प्रश्नद्वयस्योत्तरं अरय इत्यभिन्नमेव। अरयः वेग- हीन इति प्रथमस्योत्तरेऽर्थ। अरय शत्रव इति द्वितीयस्येति ध्येयम् ॥ यथावा-

क्षाः। आर्तानां कि भविता ज्ञानी कीदक्ततो भवे- द्विभवः ॥ १८७३॥ अत्र प्रश्नन्रयस्यापि विभव इत्येकमेवोत्तरमिति पूर्वेभ्यो विशेष:। अर्थार्थिन अपूर्वैश्वर्यकामा विभव प्रभव भवेयु- रिति प्रथमस्य प्रश्नस्योत्तरम्। आर्तानां भ्रष्टैश्वर्यकामानां विभवः ऐश्वर्य भवितेति द्वितीयस्य। ज्ञानी भगवन्तमेव परमप्राप्यं प्रापकं च मत्वा उपासीन: विभव विगतसंसृतिर्भवतीति तृती- यस्येति बोध्यम्॥

हरियशसा का विशदा: कीदृश्यस्तत्तनुत्विष- यथावा-

स्ताभि:। वृषशैलः कीदक्स्यात्कुतश्र निश्श्रेयसं भवेद्वरितः ॥। १८७४।। अत्र प्रश्नचतुष्टयस्यापि हरित इत्येकमेवोत्तरमिति पूर्व- स्माटवैलक्षण्यम्। हरियशसा का विशदा इति प्रथमस्य प्रश्नस्य

उत्तरसर. (८६) 277

हरित दिश इत्युत्तरम् । कीदृश्य तत्तनुत्विष. हरिविग्रहरुच इति द्वितीयस्य हरित हरिद्वर्णा इत्युत्तरम्। नीलहरिद्वर्णयोर- भेदः कविसमयसिद्ध इत्यवोचाम वश्यामश्च। ताभि हरि- तनुरुचिभि: वृषशैल कीक् स्यादिति तृतीयस्य हरित हरित- वर्ण इत्युत्तरम्। 'पालाशो हरितो हरित्' इत्यमरः । कुतः कर्माच्य निशश्रेयसं भवेदिति तुरीयस्य हरित हरे इति सार्व- विभक्तिकतस्यन्तपदेनोत्तरम् ॥ यथाघा- किं वितरति फणिगिरिपतिरङ्द्युतिवैभवेन किं जयति। कं ध्वनयति रिपुिजये कंधरया कं धु- नोति वद शंखम् ॥ १८७५॥

किं वितरि फणिगिरिपतिरिति प्रश्नस्य शं सुखं इत्युत्तरम्। अङ्गयुतिवैभवेन किं जयतीत्यस्य खं गगनं इति, क ध्वनयति रियुविजये इत्यस्य कंधरया कें धुनोतीत्यस्य च शङ्गमिति चोत्त- रचतुष्टयं प्रश्नचतुष्टयादभिन्नम। अत्राद्ययोः पदभेदेन अन्त्ययोस्तु तदभेदेनेति पूर्वतो मेद ॥ पद्यबहिर्वर्तिनो यथा- फणिशिखरिणि को निवसति को धूपो घ्राण- तर्पणस्तस्य। किमहारि रहमि हरिणा विद्वन्नुत्तर- मिहैकमेव वढ़ ॥१८७६॥ अत्र प्रश्नत्रयस्याप्येकमेवोत्तर श्रीवास इति पद्यबहिर्भूतम्। आद्ये प्रश्ने श्रीवास श्रीनिवासो भगवानित्यर्थ। द्वितीये श्रीवास: देषदार्वाादनिर्यासविनिष्पादितो धूपविशेष इत्वर्थ:। 'श्रीवासो

278 अलकार मणिहारे

दृक्षधूपोSपि श्रीवेष्टसरळद्रवी' इत्यमरः । तृतीये श्रीवासः लक्ष्म्या अंशुकमित्यर्थः। एवंजानीयका अन्ये बहवः प्रभेदा बुद्धिमद्द्िरूहनाया। अयं पद्यबहिर्वर्त्युत्तररूपप्रथमप्रभेद उत्त- राभिन्नोत्तररूपप्रभेद एव संभवाति। न तु प्रश्नाभिन्नोत्तररूपप्र- थमप्रभेदे, प्रश्नेनैवोत्तरस्यापि निबद्धतया पद्याद्वहिष्ठताया असं- भवात्॥। इत्यलंकारमणिहारे उत्तरसरष्षडशीतितम

अथ चित्रप्रश्नालंकारसरः (८७)

प्रश्नः प्रभ्नान्तराभिन्नो यदिवाऽन्यार्थगर्मितः । निबध्यते तं कतिचिञ्चित्र प्रश्नाख्यमूचिरे॥ प्रश्नस्य प्रश्नान्तराभिन्नत्वे वा अर्थान्तरगर्भत्वे वा चित्रप्रश्षा- ख्यमलंकारं कतिचिदाहु। अय कौस्तुभकृदुपक्रमम्।। यथावा- का कारुण्यनिधिर्नन काकोदरशैलपतिहृदय- वृत्तिः। शारदरविकरविकसितनीरजरुचिरा पदो- युगी चास्य ।। १८७७॥ अत्र काकोदरशैलपते. हृदयटत्तिः चित्तटत्तिरित्युत्तरस्य शारदेत्यायुत्तरस्य च काकारुण्यनिधिरिति प्रश्नान्तराभिन्न एक- एव प्रश्नः । का कारुण्यनिधि दयानिधिरिति प्राथमिक्यप्रश्न- स्यार्थ:। का का आरुण्यनिधि शोणिमाश्रय इति द्वितीयस्य। काकेति प्रशंसायां वीप्सेत्यवोचाम कङ्कमिति पद्ये।।

चित्रप्रश्नसर (८०) 279

यथावा- तापत्रयातुराणां भवेन्नराणां भुवीह काराका। असतां संगतिरेका सारविदां संगतिस्सताम- न्या।। १८७८॥

अत्र उत्तरार्धप्रतिपाद्ितियोरुत्तरयोः काराकेति प्रश्नान्तरा- भिन्न एक एव प्रश्नः। कारा बन्धनालय तद्वदतिशयितदु.ख- हेतुः केि प्रथमप्रश्नस्यार्थ। का राका पूर्णनिशाकरा पूर्णिमा तद्वत्तापहत्री केति द्वितीयप्रश्नस्यार्थ:॥

यथावा ·- कालीका वृषगिरिपतितनुरथ तद्विमुखवदनवी क्षा च । काइङ्क न्यक्चके तत्कीर्तिस्तत्परत्ववि- षया च ।। १८७९॥।

अत्र पूर्वारधे दृबगिरिपतितनु तद्विमुखवदनवीक्षा चेत्युत्तरद्व- यस्य कालीकेत्येक एव प्रश्न। काळी श्यामला का इत्येकस्य प्रश्नस्थार्थः । का अलीका अप्रियेत्यन्यस्य । उत्तरार्धे तु तत्कोर्तिः तत्परत्वविषया चेत्युत्तरद्वयस्य काशङ्का न्यक्चक्रे इत्येक एव प्रश्नः। काशं काशकुसुमं का न्यक्चक्रे इति प्रथमप्रश्नस्य। द्वितायस्य का शङ्का संशय. न्यक्चक्रे तिरस्कृता इत्यर्थ। भग- वत्कीर्ति काश न्यक्करोति स्म । भगवत्परत्वविषया शङ्का अवधीरिताऽस्माभिरित्युत्तरयोरभिप्राय। चक्र इति प्रथमे प्रश्ने कर्तरि लिट्। द्वितीये तु कर्मणि इति ध्येयम्। पूर्वत्र प्रश्नाग्तरा- भिन्नः प्रश्न एकः। अत्र तुद्वौ प्रश्नावितिविशेषः॥

280 अलङ्कारमणहारे

अभ्यार्थगर्भितप्रश्नरूपो द्वितीयश्चत्रप्रश्नो यथा- भामामणि व्यपनयन् कामाकुलतां मुदं तव विदध्याम्। कामपि गोपीमेवं पृच्छन् साकूतमव- तु नन्दसुतः ॥१८८० ॥ अत्र आकुलतां व्यपनयन् तव कां मुद विदध्यामिति प्रश्नः तव कामाकुलतां कन्दर्पव्याकुलत्वं व्यपनयन् मुदं विदध्यामि- त्यर्थान्तरगर्भ: ॥ यथावा- सुतराङ्गविभोऽगं त्वं स्वामिन् कमितः परं व्र. जस्युच्चैः। मामेहीति सभावं माधवमब्रूत काऽ- पि गोपवधू: ॥ १८८१ ॥ अत्र प्राथमिकार्थे-सुतराङ्ग सुतर अङ्ग इति वा विभो अग त्वं स्वामिन् कं इतः परं वजसि उच्चै मा मा इहि इति छेद। सुतराङ् हे शोभनगात्र सुन्दरेत्यर्थ। अथवा सुनर कल्याणतर। अङ्गेत्यव्ययं संबोधने। विभो व्यापनशील स्वामिन्! इतःपरं अस्मात् शैलात् सुगमादिति भावः। अन्यं उच्चै उन्नतं दुरारोहमिति भावः। कं अंगं शैलं व्रजास गच्छसि। मामाइहोति योजना। मा मा स्म गम: मा मेतिवीप्सा सर्वात्मना निषेधार्था। अर्थान्तरे तु सुतरां गवि भोगं त्वं स्वामिन् कमितः परं वजसि उबे: मां पाहि इति छेद:। हे गवि स्वामिन् गवामधीश। गोपालोत्यर्थः। 'स्वा- मीश्वराधिपति' इत्यादिना स्वामिशब्दयोगात् गोशब्दस्य सप्षमी। हे कमित हे कमन! कमेस्तृचि संबुद्धि। आर्धधातुकत्वेन आयादे- शस्य वैकल्पिकत्वादिद तइभावः। सुतगां अत्यन्तं परं श्रेष्ठं उभी:

चित्रप्रश्नसर (८७) 281

निरवधिकं सुखं त्वं वजासे। तत्र हेतुमाह-मां एवमभिलष- माणां मां पहि प्राम्नहि। अत्राप्युपपादितरीत्या प्रश्नस्यार्थान्त- रगर्भता द्रष्टप्या। कचतित्प्रश्नोत्तरयोरुभयोरप्यर्थान्तरगर्भत्वे चा- रुतानिशय इति तैरेव कौस्तुभकारै प्रत्यपादि। तस्येदमुदाह- रणम- कान्तारमयेत्का मां तत्सरणिं वद यया सुखं यायाम्। इति पृच्छति नन्दसुते सुगमेयमिहेति काऽपि गोप्याह ॥ १८८२॥ कान्तार महावनं प्रि का सराण अयेत् गच्छेत् मां तत्सरि तां पदवीं वद 'चित्र्बून्शासुजि' इति द्विकर्मकता। यया सरण्या सुखं निर्बाध, यथा स्यात्तथा यायां गच्छेयं इति मार्गविषयक प्रभ् । का कान्ता मां रमयेत् तत्सरणिं तस्था: प्राप्तचुपायं वद । यया कान्तया उपायेन वा सुखं र- तिसुखं यायामित्यर्थान्तरगर्मः । इय सरणः सुगमा सुखेन गम्येति मार्गप्रश्नस्योत्तरम् अर्थान्तरस्य तु इय यां त्वं मार्ग पृच्छास सेय अहमित्यर्थ। इह अत्रैव सुगमा सुखेन गम्या सती रमयति निश्शलाकत्वादस्य प्रदेशस्ेति॥ यथावा- कान्ते Sनवरतसंपदमभीप्सितां कोमलङ्गि तन- वानि। घनभाविरतं भाग्यं वितरसि मेSभीप्सितं यदि कुसार्था॥ १८८३॥ अय श्रीकृष्णगोपिकयो प्रश्नोत्तररूपः श्ोक.। अत्र हे कोमलाङ्गि। अभीप्सितां कां अनवरतसंपदं अविच्छिन्नां संप- ALANKARA-III. 36

282 अलक्कारमणिहारे

तिं ते तव तनवानीति प्रश्न, हे कान्ते! अभीप्सितां नवरत- संपदं ते तनवानीत्यर्थान्तरगर्मित । हे घनभ। मेघाम अविरतं सततं मे अभीप्सितं माग्यं यदि वितरसि नर्हि कृतार्थेतयुत्त रम्। हे घन ! मे अभीप्सि / चिरकालप्रार्थितं भावि भविष्यत् रतं सुरतरूपं भाग्यं यदि वितरमि तर्हि कृतार्था निर्टेत्ताभी- प्सितप्रयोजनेत्यभिप्रायगर्भम्॥

रप्रकारभेदेषु मतःवपि बहुषु।चत्रोन्तरगूढोत्तररूपो नदलंकार- प्रकारप्रमेदौ द्वावव कुवलयानन्दकारैरुपात्तौ। तन्मनानुरोधेना-

प्रश्नप्रकारद्वयमभिनवं परिकल्पितम्तदिदमस्मामिरपि प्रद- शिंतम्। यदित्वत्र अन्यार्थगर्भप्रश्नरूपी द्वितीय: प्रकारो निब-

प्राचां मते उत्तरालंकारोदाहरणभेव भवेत्। एवंच 'भामामणि व्यपनयन, सुतराङ्गविभोऽगं त्वम' इत्युपदर्शितयोः पद्ययो- रुत्तरानुपनिबन्धात्प्रश्नमात्रस्य सामिप्रायत्वाच्च चित्रप्रश्नोदाहर- णन्वमेव। अस्य प्राथमिकप्रभेदे प्रद्शितेषु 'का कारुण्यनिधिः' इत्यादिपद्येषूत्तरोपनिवन्धमन्तरेण एकस्य प्रश्नस्य प्रश्नान्तराभि- न्नप्रश्नताया दुर्विज्ञानतया तदुपनिबन्धावश्यंभावेऽपि प्रश्नमात्र- स्यैव निराकूनत्वेऽरपि श्रेषवशन वैचित्रयप्रकाशनात्प्राचीनांपद- शितोत्त रालंका रव्यावत्तश्चित्रप्रश्नालंकार एव। 'कान्तारमयेत्का- माम' इत्यादिपद्यद्वये तु साभिप्राययो प्रश्नात्तरयोरुभयोरपि- निबद्धत्वादुत्तरालंकारप्रभेद एव। प्रथमतरं प्राचानरीत्या प्रद- शितेषूदाहरणेषु माभिप्रायत्वं व्यङ्नयमयादया, अनयोस्तु क्ंष- महिस्रेति वैलक्षण्यम्। अथ मनं उत्तरालंकारे प्रश्नोत्तरयारा-

सूक्ष्मसर (८८) 283

कूतं व्यअ्नामूलमेवेति, त्ह तथो श्लेषमूलकार्थान्तरगर्मत्वं चित्रप्रश्नविशेष एव नोत्तगलकार इत्येष्टव्यं, विच्छित्तिविशेष- सन्द्रावात्। इहाप्यत्तरनिबन्धस्तु उत्तरालंकारे प्रश्ननिबन्धवच्चा- रुतातिशयहेतुरिति दिक्।

इत्पलंकारमणिहारे चित्रप्रश्नसरस्सप्ताशीतितमः.

अथ सूक्ष्मालङ्गरसरः (८८)

अन्याशयज्ञसाकूतचेष्टितं सूक्ष्ममीर्यते ॥ अन्याभिप्रायमिङ्गितादिना ज्ानवतोऽन्यस्य साकृतस्तद्वि षयको व्यापारस्सूक्ष्म नामालंकार:।।

यथा- पुरतो नन्दकिशोरे करकलितमनोज्ञकन्दुके मिषति। सुन्दरमौक्तिकरदना मन्दं हसति स्म गोपइाशिवदना । १८८४॥

दत्या तदानुकूल्येन प्रसरन्त्यां चन्द्रिकायां सङ्केतसमय इति तदुत्तर स्वहृदयगतं व्यञ्जयितुं मन्दहासव्यापारो व्यरवीति लक्षणानुगति:।।

284 अलक्कारमणिहारे

यथावा- स्वकरधृतं लिखिति नखैर्लिकुचफलं नन्दन- न्दने पुरतः। वल्लवललना मौक्तिकवल्लीमामल्लते स्म धम्मिल्ले ॥ १८८५॥ इदमपि भगवतशश्रीकृष्णस्य स्वैरविहारसङ्केनसमयानुयोग- भावं जानानाया वजललनायाश्चेष्टितं तमसि तारकोल्लासे सक्े- तसमय इत्याकृतगर्भभू। यथावा- व्यालाचलशैलेन्दौ नीलाकुचकलशयुगळलो- लदृदशि। सा रमणी स्मेरमुखी श्रीरमणोरःप्रसा- रिनयनाSSसीत् ॥ १८८६॥ अत्र स्वकुचयुगलनिरीक्षणभगवश्चेष्टितेन स्वोपभोगौत्सुक्य- रूपं तदाकूतं जानानाया नीलाया: श्रीनिवासवक्षसस्थलवीक्षण- रूपं चेषित तत्र श्रीसांनिध्यरूपप्रतिबन्धकसद्भावप्रदर्शनाकूत- गर्भम्।। इत्यलङ्गारमणिहारे सूक्ष्मसरोऽष्टाशीतितमः

अथ पिहितालंकारसरः (८९)

परवृत्तज्ञसाकृतचेष्टितं पिहितं मतम् ॥ परकीयव्यापारवेत्तुस्साकृतचेष्टितं पिहितं नामालंकार:।।

पिहितसर (८९) 285

यथा- स्विन्नाननमायातं प्रातर्निजसद् वीक्ष्य नन्द- सुतम्। लघुलयललितं व्यजनं करकिसलयतोS- ग्रहीदूतं राधा॥ १८८७॥ लघुलयं लामजकम्। सर्वरात्रं नायिकान्तरसंभोगेन श्रा- न्तोऽसीति वीजयामीति लामजकतालवृन्तग्रहणाकूतम्॥

यथावा- परतरुणीहारिद्रच्छुरितकपोलं निरीक्ष्य यदु- बालम्। पिहिताकारा भैष्मी पाणौ मणिदर्पणं ददौ तस्य ॥ ९८८८॥ अत्र हरिकपोले हरिद्राचूर्णलेपनेनानुमितं रजन्यां तव सपत्नीसदने स्वैरविहारं जानाम्यहमित्याकूतगर्भ तत्करकमले रुकमिण्या दर्पणदानरूपं चेष्टितं निबद्धम्। पिहिताकारेत्यनेन सू- चनीयालकारनाम सूच नरूपमुद्रालंकारोपस्कृतत्वं पूर्वस्मादद्वशेष ।। इदं कुवलयानन्दानुरोधेन। सर्वस्वकारादयस्तु-'संल- क्षितसूक्ष्मार्थप्रकाशनं सूक्ष्मम्' इति स्थूलमतिभिरसंलक्षणीय कुशाग्रमतिभिस्संलक्ष्यते यस्सूक्ष्मार्थ तस्य विदग्धं प्रकाशन- मिति सूक्ष्मार्थत्वेन पराशयवृत्तान्तयोः क्रोडीकारेण लक्षयित्वा- संकेतकालमनसं विटं शात्वा विदग्धया। आसीननेत्रार्पिताकूत लीलापदं निमीलितम्। वक्रम्यन्दिस्वेदबिन्दुप्रबन्धैर्दैष्टा मिन्नं कुङ्डमं कापि कण्ठे। पुंस्त्वं तन्व्या व्यअ्यन्तीव तस्यास्स्मित्वा पाणी खर्गले- सां लिलेख।।

286 अलक्कारमणिहारे

इत्युदाहरणयोर्लक्षणसत्तामुपपादयम्त पिहितनामानमलंकारान्तरं नानुमेनिरे। युक्तं चैतत्-अलंकारान्तरकल्पनावैचित्रय हेतास्सा- कूतचेष्टितविन्यसनस्य भेदामावे आशयटत्तान्तरूपप्रकाश्यभेद- मात्रेण भेदानुपपत्तेरिति वदम्ति। अत्र 'यत्सुक्ष्मस्यार्थस्य संलक्षणमात्रं प्रकाशनमात्रं वाऽप्ययमेवालंकार:' इत्यलंकार- भाष्यकाराशयं व्यवृणुत विमर्शिनीकारः। तदेदमुदाहरणम्- लीलासदनकवाटे लोलेडपाङ्गे पयोधिवाला- याः। वल्लभमात्रसहाया यथा रमा स्यानथाऽभ- वन् सख्य: ॥ १८८९॥ अत्र सखीभि श्रियो वल्लभोपभोगौत्सुक्यं संलक्षितं केळी गृहकवाटे कटाक्षविसारणेन प्रकाशितं चत्युभयार्थसहितत्वम्। तदेवमादौ सुक्ष्मालंकार एव वाच्य, सूक्ष्मस्यैवार्थस्य संलक्ष्य- माणत्वादिनाऽवस्थानात्। यद्यपप संलक्षितमात्रमपि लक्ष्म्या औत्सुक्यं सख्रीभिर्विविक्ततया बाहेनिर्गमनेन चेष्टितेन प्रकाशि- तम्। तथापि सखीनां तगौत्सुक्यसंलक्षणमात्रमेवात्र चम-

इत्यलंकारमणिहारे पिहितसर एकोननवतितम ..

अथ व्याजोक्तलङ्गरसरः (१०)

हेत्व तरोक्तया व्याजोक्तिर्यदाकारस्य गृहनम्॥ निगूढस्य वस्तुन केनचित्प्रकटतां गतस्य हेत्वन्तरोक्तिया எளிரன் ா வளிகககா 1

व्याजोक्तिसर: (९०) 287

यथा- प्रतिवातविलुलितं मम धम्मिल्लमिमं समीकु- रुष्व साख। इति यमुनातटकुआ्जदेत्य सखीं काडपि गोपिकाऽलापीत् ॥ १८९०॥ अत्र नन्दनन्दनकृतम्वैरोपभोगविलुलितस्य धम्मिल्लस्य प्रति- वानविलुलितत्वव्याजोक्तया गोपनम् । "छेकापह्नतेरस्याश्चायं विशेष :- तस्यां वचनस्यान्यधानयनेनापह्नव, अस्यामाकारस्य हेत्वन्तरवर्णनेन गोपनमिति। लक्षणे लक्ष्यनास्नि चोक्तिग्रहण- माकारस्य गोपनार्थ हेत्वन्तरप्रत्यायकव्यापारमात्रोपलक्षणम् । ततश्च - आयान्तमालोक्य हरिं प्रताळ्यामाळ्या पुरस्तादनुरागमेका। रोमाञ्चकम्पादिभिरुच्यमानं भामा जुगूहे प्रणमन्त्यथैनम ॥ इत्यत्रापि व्याजोक्तिरेव। अत्र ह्यनुरागकृतस्य रोमाश्चा- द्याकारस्य भक्तिरूपहेत्वन्तरप्रत्यायकेन प्रणामेन गोपनं कृतम्" इति कुवलयानन्दे दीक्षिता। ततश्च- यमुनातटकुञ्जाड्रजमुपयान्ती केतकीस्तबकह- स्ता। न्ववपुषि शौरिनखक्षतमगूहत स्वैरकेळिजं गोपी॥ १८९१॥ इत्यत्रापि तन्मते व्याजोक्तिगेव। अत्र हि स्वैरकेळिप्राप्तस्य भगवन्नस्वचिलेखनरूपाकारस्य कण्टकप्रचुर केतकीनिकुअ्जप्रवेशरूप- हेत्वन्तरप्रत्यायकेन तत्कुसुमस्तबकग्रहणेन गूहनं कृतम्। वस्तु- तस्तु अत्र युक्तथलंकार एवेति युक्तथलंकारनिरूपणावसरे वक्ष्यते। सूक्ष्मपिहितालंकरयोरपि चेष्टितग्रहणमुक्तिसाधारण- व्यापारमात्रोपलक्षणम। ततश्च-

288 अलङ्कारमणिहारे

"नलिनीदले बलाका मरकतपात्र इव दश्यते शुक्ति । इति मम संकेतभुवि ज्ञात्वा भाव तदाऽब्रवीदाळीम्"। इति प्राचीनपद्य इव- पइयात्र निश्लतमा मराळमालाऽमलाब्ज- मालेव। इत्याळीं काऽप्यवदच्छौरेस्संकेतभाव- मधिगम्य ॥।१८९२॥। इत्यादिष्वस्मदीयपद्येष्वपि सूक्ष्मालंकार प्रसरति। अत्र पद्ये तावत् आवयो कि संकेतस्थानं भविष्यतीति प्रश्नाशयं सूत्रयति भगवति नन्दनन्दने तदभिज्षया विदग्धया व्रज- सुन्दर्या सखीं प्रति साकूतमुक्तमिते भव़ति सूक्ष्मालंकारः। यतोऽत्र हंसमालाया निश्चलतमपुण्डरीकमालिकोपमया तस्या- स्तत्र निस्सदतया सा्वासत्वं तेन तस्य प्रदेशस्यातिमात्र- विविक्तत्वं तेन तदेवावयोस्संकेनस्थानमिति तं प्रति सूचन लक्ष्यते। न चात्र ध्वनिराशङ्गनीय: व्यङ्गचपरंपरया व्यज्यमान- स्यापि संकेतस्थानप्रश्नोत्तरस्य स्वोक्तयैवाविष्कृ तवात्। एवं हि पिहितालंकारेऽप्युदाहार्यमं॥ इद चान्यदत्रावधेयम-"तत इत इह संभ्रमत। किं चिन्तयसे मद्रे। का त्वं का वा किं तव। पुरतो नन्दाकि- शोरे। स्वकरधृतं लिखिति नखैः" इत्यादिप्रागुपदर्शितगूढो- त्तरसूक्ष्माद्यलंकारोदाहरणेषु भावो न स्वोक्तयाSSविष्कृत । किंतु

तो नालंकारत्वं, ध्वनिभावास्पदत्वात्। प्राक्तनैस्स्वोक्तचाSSविष्क- रणे सत्यलंकारास्पद ताऽस्तीत्युदाहृतानि "यत्रासौ वेतसी पान्थ" इत्यादीनीति तदनुसारिभिरस्माभिरपि तथाविधान्युदाहतानि पद्यानि। शक्यं होषामुदाहरणानामुत्तरश्षोककल्पनया भावा- विष्करणम्॥।

गूढोक्तिसर (९१) 289

यथा- तत इत इह संभ्रमतः कुत डव विचिनोषि नन्दसुत गां त्वम्। काळिन्दीतटकुञ्जे कामं दीव्यति हि तत्र सुलभैषा ॥। १८९३ ॥।

इति काचिदू जललना गां निजयूधच्युतां विचि- न्वानम्। पृच्छन्तं नन्दसुतं कामयमाना जगाद साकृतम् ॥१८९४ ॥

इति।तस्मादस्मामि प्रागुदाहृतेषु 'परतरुणाहारिद्रच्छु- रितकपोलम् इत्यादिषु येषु भावाविष्करणमस्ति ते्वेव तत्त दलंकार इति।।

इत्यलंकारमणिहारे व्याजोक्तिसरो नवतितमः

अथ गूढोक्तिसरः (९१)

गूढोक्तिरितरोद्देश्यमन्यं प्रत्युच्यते यदि॥

यं प्रति किचिद्वदितव्यं तन्माक्ासिषुस्तटस्था इति तदि- तरं यंकंचित्प्रति यत् क्षेषणोच्यते तत् गूढोक्तिनामालंकारो दीक्षितोपक्रमम् ॥ ALANKARA_III 37

290 अरक़ारमणिहारे

यथावा- त्वं वत्सजातलालस आयातस्तज्िघृक्षुरसि बाढम। अविदूरे वरति प्रिय एष ततो गोपबाल किं त्वरसे ॥ १८९५॥ इदं वक्षोजग्रहणोत्सुकं भगवन्तं नन्दनन्दनं प्रति वक्तयं गोवत्सग्रहणौत्सुक्यशालिनं सविधभुवि सञ्चरन्तं वल्लवमाण- वकं कश्चिन्निर्दिश्य कयाचिद्गोपकामिन्या कथ्यते। हे गोपबाल वल्लवकुमार। पक्षे हे कृष्णेति संबुद्धि । त्वं वत्से तर्णके जाता लालसा औत्सुक्य 'लालसे प्रार्थनौत्सुक्ये' इत्यमर। आयात । अध्यत्र त्वं वत्सजातया वक्षोजपो. 'वत्स वुत्रादिवर्षयो। तर्गके नोरस कीबम' इति मेदिनी। लालसः उत्सुकस्स- न्नित्यर्थः 'लोलुपो लोलुमो लोलो लम्पटो लालसश्च स' इति त्रिकाण्डशेषः। आयात तज्घृक्षु. तर्णकग्रहेच्छु. वक्षोजग्रहेच्छुश्च। असि। तं जिधक्षु तौ जिघ्क्षुरिति च विग्रह 'न लोक' इति षष्ठीनिवेधेन कर्मणि द्वितीयायां 'गम्यादीनामुपसंख्यान- म्' इति समास। बाढं साध्वेतदित्यङ्गीकारे। एष प्रिय: प्रीन्यास्पदमूनो वत्स। पक्षे एष प्रिय मन्दर्ता अविदूरे उपकण्ठ एव चरत तृण भक्षयतीत्र्थ. । 'चरतिर्मक्षणेऽषि' इत्यनुशा- सनात। पक्षे सश्चरति। कुतस्संत्वरसे मोत्सुको भूरिति भाव । न :नन्दनन्दनं प्रति वक्तव्ये प्रस्तुते अप्रस्तुतान्यगोपमाणवक- वृत्तान्तवर्णनादप्रस्तुतप्रशंसैवेयमिति चेन्न, कार्यकारणसामान्य-

तत्र ह्यप्रस्तुार्थस्य प्रस्तुतार्थोपमानमावेन विवक्षाऽस्ति। नेह तथा अप्रस्तुनार्थस् विवक्षा। अन्राप्रस्तुतस्य केवलमन्याति न-

गूढे किसरः (९१) 291

न्धानाय निर्दिष्टतया विच्छितत्तिविशेषसद्गावेन पारिशष्यादूढो- क्तिरित्यलङ्कारान्तरमेव युक्तमाश्रयितुम् । न चात्र तटस्थातिस-

इति वाच्यम, श्ेपतस्तस्यार्थस्याविष्करणेन ध्वनेरसम्भवादि त्याहुः॥ यथावा- करुणार्द्रचित्तभवतापाल्या परिदीनमानसा से- यम्। नान्यत्काड्क्षति नाथ त्वदपाङ्गविलासला- भवैभवतः ॥१८९६॥ हे करुणाद्रचित्त हे नाथ जगदीश्वर! परिदीनमानसा सेयं तन्वी। त्वदपाङ्गविलासलामवैभवत त्वत्कटाक्षप्रसरण- वाप्तिविभवात् अन्यत न काड्क्षति। अतः भवता त्वया पा ल्या रक्षणीयेति भगवन्तं प्रति प्रार्थना। गूढार्थस्तु-हे करुणा- द्र स नाथ वल्लभ! चित्तभवतापात्येति समस्तं पदम। चि- त्तभवतापानां मनसिजतापानां आल्या पड्क्तचा कनदर्पज्वरपरंपर- येत्यर्थः। परिदीनमानसा सेयं तन्वी । त्वदपाङ्गेत्यत्र त्विति मिन्नं पदं पञ्चम्येकवचनान्तम्। त्वत् त्वत्त अपाङ्गः अनङ्गः तस्य विलास. रतिरित्यर्थः। तस्य लाभ प्राप्तिरेव वैभवं त- स्मात तत्त। अन्यत् न काड्क्षति। अत्र नाथेति नन्दनन्दनं सम्बोध्य तस्माद्रतिमेव प्रार्थयमानाया कस्याश्रिद्वजललनाया- स्तटस्थवञ्चनाय भगवन्तं प्रत्यात्मनस्संसारतापदीनत्वेन कटाक्ष- मात्राशंसनस्य प्रत्यायनम॥। इत्यलङ्कारमणिहारं गूढोक्तिसर एकनवतितम ।।

292 अलंकारमणिहारे

अथ विवृतोक्तिसरः (१२).

विवृतोक्तिश्श्लेषगूढं विवृतं कविना यदि॥ क्ेषेण गुप्तोरऽर्थो यथाकथंचित्कविना स्वोक्त्या आविष्क्रि- यते चेत्सा विवृतोक्तिरित्यर्थः । इयमपि दीक्षितोपज्ञम्॥। यथा- एषा चरति सुखेन हि सुरभी रविजाप्रतीर- जानुगता। पाल्या त्वयेत्यवादीदभिकृष्णं काऽपि गोपिका गोपम् ॥ १८९७॥

षा सुरभि गौ 'सुरमिर्गवि च स्त्रियाम्। वसन्त- चैत्रयो पुंसि त्रिषु सौम्यमनोजयोः' इति रत्नमाला। रवि- जाया यमुनाया: प्रतीरजा तरव इति यावत्। तेषु अनुगता सती सुखेन चरति तृणमिति शेषः । कबळयतीत्यर्थः। संचरतीति वा। त्वया पाल्या यथा अन्यत्र न यायात्तथा प्रतिपालनीये त्यर्थः । हार्दोऽर्थस्तु-सुरभिः सुगन्धि। अनेनास्या पग्मिनीजा- तित्वं सूचितम्। सौम्या मनोक्षा वा। कोशस्तूक्त । एषा च अह- मपीति भाव। कामपारवश्येनात्मन एव पारोक्ष्येण निर्देश। न केवलमितरा एव महिला। किंत्वमहपीनि चशब्दाभि- प्राय। रविजाप्नतीरि यमुनातटे जानुगता त्वदूरूपनिविष्टा सती। रतिसुखेन त्वया पाल्या प्रीणनीयेति बावत्। इने काऽपि गोपपिका अभिकृष्ण कृष्णाभिसुखं अवादीत्। इदं पर- वञ्चनाय गुप्स्याविष्करणम्। प्रतीयमानार्थान्तरण कंचिद्रोपं

विवृतोक्तिसर (९२) 293

प्रत्यनुशासनरूपेण गुप्तस्य विवक्षितस्य श्रीकृष्णेन सहात्मनो यथे ष्टविहारस्यार्थान्तरस्याभिकृष्णमित्यनेनाविष्करणात् ।।

यथावा- गोपालसमुद्योगं त्वमेहि समया विलासयेमा गाः। पतिमिति वनमेष्यन्तं गोपी कृष्णाय ति- ष्ठमानाऽऽह ॥ १८९८॥

इय श्रीकृष्णेन सह रन्तुमुत्कण्ठिताया कस्याश्चिद्वोपका मिन्यास्स्वभर्तारं प्रात वश्चनोकि। तथाहि-हे गोपेति स्वभ- र्तुस्संबुद्धि: । त्वं अलसं मन्दं उद्योग प्रयतनं पहि। दूर- जिगमिष्रायां हि महानुद्योग कार्य न तु सविधजिगमिषाया- मिति भावः। तदेतदाविष्कुर्वाणाऽऽह-इमाः गा धेनू: समया समीप एव विलासंय विहारय इति स्वभर्तारं प्रत्युक्तिः । गूढा- भिप्रायपक्षे तु-गोपाल समुत् योगं त्त्र पहि स मया विलासये मा गा: इति छेद.। हे गोपाल! स त्वं इय- न्तमवधं मया प्रती्षितस्त्वमिति भाव। समुत् विविक्तविह- रणस्य प्रत्यासन्नत्वात्सानन्दस्सन् मया सह योगं संगर्ति पहि रत्यर्थ मदुपान्तं प्राप्नहीति भावः। सहसा त्वदुपान्तोपसर्पणे त्वं मां विलासयेवा न वेत्ाशङ्गां परिहर्तुमाह-विलासये इति। रतिसुखवितरणेनानन्दये इति भावः। विलासवन्तं करोमीति वा। मागा अतस्त्वामेदानीमन्यतो मा बाजी। गच्छत्वेष पति पशुपालनाथ। आवां स्वैर रंस्यावहे इति भाव। इदमापे परवश्चनाय गुप्तस्याविष्करणम् । कृष्णाय तिष्ठमाना स्वाभि- प्रायं प्रकाशयन्तीत्यर्थः । तिष्ठते 'प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्च' इति

294 अलक्करमणेहारे

तङ़। 'श्राघहुङ्स्थाशपां ज्ीस्यमान' इति सम्प्रदानसंज्ञायां कृष्णशब्दाच्चतुर्थी।

यथावा- शिथिलयति करेणाग्रिमभागेऽन्दुकबन्घमेष पु- न्नागः। हृष्येञ्च तद्वशाऽसाविति शौरिगिरा नता- नना गोपी ॥ १८९९॥

इयं गोपतरुणीपयोधरपरिष्वङ्गेच्छोर्भगवतशशौरे करेणुमु- द्विश्योक्ति । एषः पुन्नाग मतङ्गजपुङ्गव अग्रिमभाग पुर प्रदंशे करेण शुण्डाइण्डेन अन्दुकबन्धनं निगळबन्धं स्वस्य करिण्या- श्चेति भाव । 'अन्दुको निगळोऽस्त्री स्यात्' इत्यमर। शिथि- लयति। तत् तस्मात् बन्धविस्त्रंसनाद्वेतोः असौ वशा करिणी च 'करिणी धेनुका वशा' इत्यमर। हृष्येत् स्वैरविहारलि- प्लया प्रमोदेत। गूढार्थस्तु-अग्रिमभाः गेन्दुकबन्धं इति छेद। अग्रिमा श्रेष्ठा भा. दीप्ति यस्य स तथोक्त. । एष पुन्नाग. पुरुषश्रेष्ठ इति स्वस्यैव साहसिकत्वप्रत्यायनायान्यत्वेन निर्देशः । करेण हस्तेन गेन्वुकयो. कन्दुकत्वेनाध्यवसितयोः पयोधरयो बन्धं कञ्चळीबन्धनं शिथिलयति श्रथयतीति वर्त- मानसाभीप्ये भविष्यति वर्तमानवन्निर्देश। असौ त्वमिति वक्तव्ये परवश्चनायादइशव्देन गोपिकाया निर्देशः । एवमनुपद- वक्ष्यमाणतच्छन्दप्रथमपुरुषयोरप्यूह्यम्। तद्वशा तस्य कञ्चुळी- विस्नंसयितुर्ममेति माव। वशा आयत्ता सती हष्येत्। तिसुखे- नानन्देदित्यर्थ.। इति शौरिगिरा भगवद्वचनाकर्णनेनेति यावत्। गोपी नतानना अभूत् । इदमपि परवश्चनाय गुप्ताविष्करणमेव।।

विवृतोफ्तिसर (९२) 295

ममैव रङ्गराजविलासे यथावा- माधवमभिवीक्ष्यामुं भुजङ्गशयमद्य हृदि कुरु- ष्वेति। नैजसखीं प्रत्युक्तं कयाचन निशम्य जो- षमास युवा॥१९००॥ इदं भगवतो रङ्गराजस्योत्सवसमये महाजनसम्मर्दे स्वप- योधरदत्तहस्तमसमयज्ञ कश्चित्कामिनं प्रति वक्तव्यस्यार्थस्य स्वमख्त्री प्रति कस्याश्चिद्विदग्धाया कामिन्या वचनम्। भुजङ्ग- शय शेषशायिनं अमुं माधवं श्रीवल्लमं श्रीरङ्गराजं अभिवी- क्ष्य अभितो दृष्टा प्रत्यवयवं विविच्य विलोक्येत्यभिप्राय। हदि कुरुष्व ध्याये। गूढार्थस्तु-मा धवं इति, भुजङ्ग शय इति च पदद्वयम्। हे भुजङ्ग हे पल्लविक! अमुं विप्रकृष्टस्थित 'अदसस्तु विप्रकृष्टे' इत्यनुशासनात्। धव मन्दतारं वीक्ष्य हृदि मम वक्षसि शयं पाणिं मा कुरुष्व। मन्भर्ताऽयमदूरा- वस्थित एव मा मत्पयोधरी स्प्राक्षीरिति भाव। इदमपि परा- तिसन्धानार्थगुप्ताविष्करणम्॥ ममैव नृसिंहविलासे यथावा- घनरत्न श्रीवत्साङ्कमनालोक्यापि वल्लभं कस्मा- त्। मां पश्यसीति गढिते सखीं प्रति कयाSपि निववृते विटराट्॥ १९०१ ॥ इयं भगवती नृसिंहस्योत्सवसंमर्दे प्रत्यासन्नमपि भर्तारं रागान्धतयाऽनालोक्यात्मानं पश्यन्तं कश्चित्कामुकं प्रति निग- दितव्यस्यार्थस्य स्वसखरीं प्रति कस्याश्चित्प्रौढाया उक्तिः। वल्लभं

296 अलक्कारमणिहारे

दयितं सर्वलोकेश्वरं वा 'त्रिष्वध्यक्षेऽपि वल्लभः' इत्यमर। घन रत्नं कौस्तुमो यस्य स तथोक्त। स चासौ श्रीवत्साङ्क भगवान् तं अनालोक्यापि कम्माद्वेतो मां श्रियमेव पश्यास। भगवन्तमपि पश्येति भाव। गूढार्थस्तु-हे कमन कामुक! वल्लभं मन्भर्नारं आलोक्यापि घना च सा रत्नश्रीश्च सा वत्से वक्षसि यस्यास्तां घनरत्नश्रीयुक्तं वत्सं यस्या इति वा। मा कस्मात्पश्यसि। मन्भर्तुस्समक्ष मा द्राक्षीरिति भाव । इदमपि परवश्चनार्थगुप्ताविष्करणमेव॥ त्रपागुप्ताविष्करणं यथा- स्मरदीनामेनां त्वं सुभगोविन्दावतप्हृदयां मामू। नाथ विमृशन्विविक्तामिति गोप्या शौरि- रिद्गि्तमबोघि ॥ ११०२॥ स्मर दीनां एनां त्वं सुभग विन्द अवतप्तहृदयां मां इति प्राथमिकार्थकक्ष्यायां पदच्छेद:। शोभनः भगः ऐश्वर्यािषाड्गु- एयं यस्य स सुभग तस्य संबुद्धि हे नाथ सर्वेश्वर! त्वं पनां मामिति भाव। दीनां स्मर। एषा कृपणेति जानीहीति भाव। अन एव अवतप्तहृदयां तापत्रयक्षुभितमानसां मां विन्द प्राप्नहि। रक्ष्यत्वेन स्वीकुरुष्वेति यावत्। स्वपरिग्रहे हेत्वन्तरं चाभिप्रयन्ती प्राह -विविक्तां पवित्रशीलां शरण्यान्तरचिन्तना- संवलिततया स्वच्छामिति भावः। 'विविक्तौ पूताविजनौ' इत्य- मरः। विमृशन् सम्यग्विचारयन् विन्देत्यन्वय गूढाभिप्रायप- क्षे तु-स्मरदीनां एनां त्वं सुभ गोविन्द अव नप्तहृदर्यां मां इति छेद। हे नाथ प्रिय! सर्वानपि पुरुषार्थान् त्वमेव या- चनीय इति भाव। हे गोविन्द! त्वं स्मरेण दीनां अत एव

विवृतोक्तिसर (९२) 297

तप्तहृदयां विग्हतापशिथिलितमानसां एनां मां विविक्ता निश्श- लाकस्थानावस्थितां विमृशन इयम्िदानीं रहस्यवस्थितेति सम्य- ग्विजानन अव प्रीणय। अवते प्रीणनार्थकालोण्मध्यमैकवच- नम। अत्र म्फुटप्रतीयमानेन भगवदभ्यर्थनरूपेण त्रपया गुप्तस्य

नेन स्फुटीकरणम्। इदं शब्दशांक्तिक्रोडीकृतगुप्ताविष्करणम्॥। अर्थशक्तिमूलगुप्ताविष्करणं यथा त्वं किल कृपानिधिर्मी प्रतीक्षमाणां हशाऽपि नागृहाः । इति साकूतं त्रुवती परिरब्धा शौरिणा व्र जेन्दुमुखी॥ १९० ३ ॥ त्वं किल कृपानिधिरिति विपरीतलक्षणा। कुत इत्यत्राह- प्रतीति। प्रतीक्षमाणां चिररात्राय हृदयविपरिवर्तमानत्वदुपभो गाशासनन त्वां प्रतिपालयमानामिति भाव. । दशाऽपि नागृह्णा । उपभोगप्रत्याशा तावदास्तां दूरे कटाक्षलेशप्रसारेण वा न मामाद्रियथा इति भावः। कृपानिधिरेव न चेदेवं कुतस्तनुया इत्युपालम्भः । अत्र एवंविधग वचनभङ्गया चिरोत्काण्ठतत्व- दुपभोगौपयिकसमयलाभेन त्वामहं प्रत्यैक्षिषि। स चन प्राप्त इत्यर्थशक्तिलभ्य वस्तु साकूतमित्यनेन विट्तम्। सर्वमिंद कवि- निबद्धवक्तृगुप्ताविष्करणोदाहरणम्।। कविगुप्ताविष्करणं यथा- प्रकृते प्रतीपदर्शिनि निजैर्गुणैरमी विमोहयसि नित्यम्। किंचिद्दयस्व वामे त्वयाडवियुक्तो ल- भेय नित्यसुखम् ॥ १९०४॥ ALANKARA_III. 38

298 अलकारमणिहारे

दयस्व वामे त्वया अवियुक्त इति छेद। प्रकृते प्रस्तुते समये हे प्रतीपदर्शिनि ! हे वामे सुन्हरि! निजै गुणै वाक्रि ममानादिभि: मा विमोहयास। किचिद्दयस्व्र। मा स्मैव मोमुह इति भाव। त्वया अवियुक्त अविश्िष्टस्सन्। नित्यं अनारतं सुखं लभेय प्राप्तयाम्। पक्षे दयस्व वा मे त्वया वियुक्त इति छेद्। हे प्रकृते ! इति मूलप्रकृतेस्सबोधनम् । 'प्रधान प्रकृति स्त्रियाम्' इत्यमरः। हे प्रनीपदर्शिनि! 'मदीयानादि कर्मप्रवाहप्रवृत्तां भगवत्स्वरूपतिरोधानकरी विपरीतज्ञानजननीं स्वविषयायाश्च भोग्यबुद्धेर्जननी' इति गदितप्रकारेण सर्वे प्रतीपं प्रतिकूलं दर्शयतीति तथाक्ता। णिजन्ताइ्दशेर्णिन। तस्यास्सं- बुद्धि: निजे गुणैः सत्वादिभि मां नित्य विमोहयासि विप- रीतदर्शिनं करोषि। मे मम 'दैवीं गुणमयीं मायां दासभूत- इशरणागतोऽस्मि तवास्मि दास इति वक्तारं मांतारय इत्यु- करीत्या त्वां शरणं गतस्येति भाव। वाशब्दो भिन्नक्रमः । किचिद्वा दयस्व। परिपूर्णदयाकरणाभिप्रायाभावे किंचिदपि वा दयां कुर्धीथा इत्यर्थः। तावता को लाभ इत्यत आह-त्वयेति। त्वया वियुक्त वियोगं प्राप्तस्सन्। इदमेव तव दयाकार्य यथाऽहं मुच्येयेति भावः। ततश्च किं तवेत्यत आह-नित्येति। नित्य- सुखं मुक्तानन्दं लभेयेति। अत्र तावत् ईष्कलुषितनायिका- प्रसादनव्यापारविधि: प्रतीयते । प्रकृतिगुणकलुषितस्य प्रकृति प्रत्याक्रोशो विवक्षितार्थः । स च सप्तम्यन्तस्य प्रकृते इति पदस्य प्रतीपदर्शिनीति संबुद्धयन्तपदान्तरमममिव्याहारपूर्वक- मुच्चारणेन संबुद्धन्ततामवगमय्याविष्कृत। कविनिबद्धवक्तृ- गुपं परवञ्चनार्थ, कविगुपं तु स्त्रप्रौढिदर्शनार्थमिति भिदा।। इन्यलङ्कारमणिहारं वित्ृनोक्तिसरो द्विनवतितम

युक्तिसर (९३) 299

अथ युक्तिसरः (९३)

युक्तिस्स्यान्मर्मणो गुप्त्यै क्रियया परवश्चनम् ॥ केनचिद्यापारेण स्वाभिप्रायनिगूहनाय यत्परस्य वञ्चनं स युक्तिर्नामालंकारः। अयनपि दीक्षितोपश्ञम्। यद्यप्ययमलं- कारो जयदेवेन चन्द्रालोके अलंकारप्रकरणेन लक्षितः, तथाऽपि काव्यलक्षणनिरूपणपरे तृतीयमयूखे काव्यलक्षणेष्वेकतमत्वेन यु- क्तिर्निरूपिता-

नवस्त्वं नीरद कोऽपि स्वर्ण वर्षास यन्मुद्दः॥ इति। दीक्षितैस्तु युक्तिरन्यधैव लक्षिता- "युक्ति परातिसंधानं क्रियया मर्मगुप्तये"। इति। यथा -- गोष्ठे कृतसंकेता गोविन्दाश्लेषकुतुकिनी साय- म्। गोपी काऽपि स्वजनादुत्तस्थौ दामनीमुपा- दाय॥ १९०५॥ उत्तस्थावित्यत्र उत्पूर्वकत्वेऽपि तिष्ठतेरुर्ध्वकर्मत्वेन न तङ। दामनीं पशुरज्जुम्। अत्र दामन्यादानपूर्वकांत्थानक्रियया सायं गोवत्ससंदानार्थोत्थानभ्रमजननेन गोविन्दाश्षंपौत्सुक्यरूपमर्मगो- पनेन स्वजनवश्चनं विवक्षितम्। इदं वर्तिष्यमाणगोपनम्।। वृत्तगोपनं यथा- काऽपि क्षतरदवसना गोपकुमारेण गोपबिम्बो

300 अलंकारमणिहारे

ष्ठी । स्वैरमुपलालयन्ती कीरमुपागास्कलिन्दजा- तीरात् ॥ १९०६॥ अत्र स्वैरकीरेपलालनक्रियया अधरविम्बस्य तद्दंशनभ्रम- जननेन नन्दनन्दनरदनक्षतिरूपमर्मगोपनेन परवश्चनम् । बिम्बो- ष्ठीति विशेष्यं बिम्बीफलभ्रान्या शुकेन दष्टस्स्यादयमधर इति भ्रमोत्पादनोपष्टम्भकम् ॥ अत्र व्याजोक्तावाकारगोपनम्, युक्तौ त्वाशयगोपनमिति भेदः । यद्वा व्याजोक्तावुक्तया गोपनं, इह तु क्रियया गोपन- मिति भेदः । एवंच 'आयान्तमालोक्य हरि प्रतोळ्याम्' इति पद्येऽपि युक्तिरेवेति कुवलयानन्दे स्थितम्॥

युक्तं, व्याजोक्तिप्रकरणे दीक्षितैरेव उक्तिशब्दस्ट गोपनसाध- नान्तरप्रत्यायकव्यापारमात्रोपलक्षणताया स्फुटतर प्रतिपादित- त्वात्। तथव तत्रैव "आयान्तमालाक्य" इत्युदारणे स्पष्टतया लक्षणस्याप्यनुगमितत्वाञ्च। अतो विवक्षितस्य वस्तुनः केन चिद्ध्यापारेण परवश्चनार्थ यद्रोपनं तद्वयाजोक्तिरित्येव व्याजोक्ति लक्षणं प्राचां युक्तलङ्कारं पृथगलक्षयतामभिमतं, सच व्यापार: कचिदुक्तिरूप:, कचित्तदन्यरूपः, गोपनीयश्च क्वचिदाकार: क्वचित्तदन्यदाशयादिकमिति विभागो युक्त इनि न व्याजो- क्तितोऽतिरिच्यते युक्तिरिति। अत. 'आयान्तमालोक्य इत्यत्र युक्तिरेवेति पूर्वोत्तरविरोधेन लेखनं चिन्त्यमव। लाघवेन व्या- जोक्तेरेवोक्तरीत्या संभवादित्याहुः ॥

रप्रत्यायकव्यापारमात्रोपलणताया अस्वीकारेण उक्ति रुपव्यापारे-

लोकोफ्किसर: (९४) 301

णाकारगोपने व्याजोक्तिः। तदन्यव्यापारेणाशयगोपने युक्तिरि- त्येव व्यवस्थामाश्रित्य पृथगिमावलङ्कारौ लक्षितौ। दीक्षिताना- मवि व्याजोक्तिप्रकरणे 'आयान्तमालोक्य' इति पद्ये व्याजो- क्तिरवेति लेखनं मतान्तरातुरोधेन। युक्तयलङ्कारप्रस्तावे तस्मि- न्नेव पद्े युक्तिरेवेति लेखनं तु तत्रैव स्वनैर्भैर्व्य प्रकाशयतु- मिति न पूर्वोत्तरग्रन्थविरोध इति समाधेयम्। एवंच व्याजो- क्तचलङ्कारप्रकरणे उदाहते 'यमुनातटीनिकुञ्द्वजम्' इति पद्येऽपि युक्तयलंकार एव न तु व्याजोक्तिरिति दिक्॥ इत्यलंकाग मणिहारे युक्तिसरस्त्रिनवतितम ..

अथ लोकोक्तिसर: (९४)

लोकोक्तिस्स्यादसौ लोकप्रवादानुकृतिर्यदि।। लोकानां जनानां य: प्रकृष्टो वाद: उक्ति प्रकर्षश्च तत्त- द्ेशानुसारेण तत्तदेशीयजनपरंपरागतत्वम तादशवादस्यानु- कृति. उल्लेख य स लोकोक्तिरित्यर्थ। अयमप्यलंकारो दी- क्षितोपज्ञमेव॥ यथा -- तव वेषवहनतोऽभवदवहसनपद स पौण्ड्ूको भगवन्। करोष्टेव चित्रकायं दष्टा तप्तायसा लिख न्कायम् ॥ ११०७॥ चित्रकायं व्याघ्रं 'पुण्डरीक पञ्चनखश्चित्रकायमृगद्विषौ' इत्यमरः । चित्रकायशब्दापादानं वक्ष्यमाणजम्बुककर्तृकस्वाङ्क-

302 अलंकारमणिहारे

चित्री करणाभिलाषपूर्व कतप्ायइशला काकरणकस्वाङलेखनकर्मों - त्तम्भनाभिप्रायेण। दष्ट्रा तप्तायसा तप्तायश्शलाकयेति यावत्। कायं स्वाङ्ं लिखन् क्ोष्टा जम्बुक इव। स्पष्टमन्यत्। अत्रो- त्तरार्धे कर्णाटान्ध्रदेशीयभाषाप्रसिद्धलोव प्रवादानुकृति। यथावा- शिक्षितमपि कौटिल्यं त्यक्ष्यति नैवासुरप्रकृति हृदयम्। अपि वेणुदळाबद्धं श्वापुच्छं किमु ऋजू- भवेद्रगवन् ॥ १९०८॥ शुन पुच्छं श्वापुच्छं 'शुनो दन्तदंष्र्र' इत्यादिना दीर्घः। अत्रान्ध्रदेशप्रसिद्धलोकप्रवादानुकरणम्।।

शौरे त्वदन्यदैवं प्रत्येत्य भवाब्धितरणमाशं- यथावा-

सन्। विश्वस्य महाबुद्दुदमभिपतति प्रावृषेण्यस- रिति जनः ॥ १९०९ ॥ अत्राप्यान्ध्रदेशीयलोकप्रवादानुकृति॥

महता योगेन त्वामिह तावदुपास्य यो महो- यथावा-

दारम्। आलम्बेताल्पफलं शैलं खात्वाSSखुमेष गृहाति ॥ १९१० ॥

सत्स्वपि सुदर्शनादिषु नखरैः प्रतिचस्करे त्व- यथावा

या दैत्यः। ननु नरहरे किमर्था नखापनेये परश्व- थापेक्षा ॥ १९११ ॥

छेकोफिसरः (९५) 303

यथावा- समितौ सतां निविशतां न तावता त्वत्कथां खलो गायेत्। लोकेश किंनु काक: पञ्जरनिहि- तोऽपि पञ्चमं ब्रूयात् ॥ १९१२॥ यथावा- त्वयि सर्वेप्युपचारा वन्ध्यास्स्युर्देवतान्तरास- ङ्रे। एकस्मिन स्वैरत्वे नाथ सहस्त्रं व्रतानि न- इयन्ति ॥ १९१३॥ यथावा- प्राकत्वदनुग्रहहानादधुनाऽपि तवात्यनुग्रहविधा- नात्। अभजामाकिंघनतामेवंच पृथाभुवां न कि- ल राज्यम् ॥ १९१४॥ प्राक् अकिचनतां दरिद्रतां अधुना अकिंचनतां उपाया- नतरविधुरतां अभजाम। एवच ऐहिकश्रीरस्माकं दवीयसीति विम्बमनादृत्य एवंचेत्यादिप्रतिबिम्बवर्णनात् ललितोज्जीवितेयम्। पूर्वोदाहरणेषूपमनिदर्शनायुज्जीवितत्वं द्रष्टव्यं बुद्धिमद्भि। एषु सर्वेष्वापे पद्येषु तत्तइंशीयलोकप्रवादानुकृति.॥। इत्यलंकारमणिहारे लोकोक्तिसरश्चतुर्नवतितमः

अथ छेकोक्तिसरः (१५)

304 अलक्कारमाणहारे

यथावा- त्यद्विमुखोऽम्बुजलोचन मद्वंशे मा जनिष्ट कश्विविदपि। विकलस्स्वयं पुवङ्गस्सकलं वनमपि कदर्थयेन्नूनम् ॥ १११५॥ अत्र 'मा जनिष्ट स नो वंशे' इत्युपक्रम्य 'आजन्मनि- धनं यस्य वासुदेवो न दैवतम्' इति वचनैकदेशार्थसंग्राहके प्रपन्नवचने विकलस्स्वयं प्रवङ्ग इत्यान्ध्रदेशप्रसिद्धलोकप्रवादोऽ नुकृत। तत्र सर्वेश्वरेश्वरे त्वय वैमुख्यमश्नुवानः अतिचपल- तया कपिप्राय एव। स हि अचिन्त्यान्भताक्किष्टज्ञानवैराग्यभ- क्तिपारपूर्णतया महावनमिवातिगभीरतमं स्वकुलमपि स्वदौरा- त्म्येनाकुलयेदित्यर्थान्तरमपि गर्भितम्।। यथावा- ननु कस्मिन वल्मीके वृजिनगतिः कीटृगस्ति- वेति वदन्। सङ्गत्स्जनस्यापि त्रस्पति भगवं- स्त्वदेकशरणो यः ॥ १९१६॥ वृजिनगतिः जिह्मगः। अत्रान्ध्रभाषाप्रसिद्धलोकप्रवादानु- कृतिः। प्राकृतो जनस्तमोमयतया दुर्जन्तुसंवलिततया चातिभ- यङ्करो वल्मीकप्राय एव तस्मिन् वृजिनगति दुरितानुबन्ध की डग्वेत्यर्थान्तरगार्भिता। अत्र- अप्येकपङ्गौ नाश्नीयाद्वाह्मणैस्स्वजनैरपि। को विजानाति किं कस्य प्रच्छननं पातकं भवेत्॥ इति स्मृत्यर्थच्छायाऽनुसृता॥ इत्यलङ्कारमणिहवारे छेकक्तिसर. पञ्चनवतितम ..

वक्रोक्तिसर (९६) 305

अथ वक्रोक्तिसरः (९६)

श्लेषेण यदि काक्वा वा सा वक्रोक्तिरितीर्यते॥

तदनुकूलोक्तिर्वक्रोक्तिरित्यर्थ। सा न द्विधा, श्षेषेण काक्का वा अन्यथा योजनात्।।

तत्र ऋ्ेषेण यथा- न क्रोध: कार्थोडम्बुघिसुते त्वया नाहमम्बुधिः कस्मात्। नक्रमधः कुर्यामिति गिरा हरिं जय- ति मोहयन्ती श्रीः॥ ११२२॥ अत्र क्रोमे न कार्य इत्यभिप्रायेणोक्तस्य भगवद्वाक्यस्य नक्र अधःकार्य इति मणवत्या श्रिया श्ेषेणार्थान्तरं कल्पितम्। यथावा- नयनाव्जं न्यस्येर्मयि न नयाम्यव्जं स एष तब हस्ते। इति वचसा निजदयितं विमोहय- न्ती रमा तनोतु शुभम् ॥ १९२३ ॥ अत्र नयनाब्जं माये न्यस्ये कटाक्षं निक्षिपेरिति भगव- तोऽक्यर्थनवचनस्य नय न अब्जमिति पदच्छेदन न नयाम्यग्जं किन्तु स एष अब्ज शङ्ध तव हस्त पवास्त इत्यर्थान्तर- परिकल्पनम् ॥ ALANKARA_III. 39

306 अलङ्कारमणिहारे

यथावा -- (युग्मं) किं चिरयसि मंलपितुं किंचिदुदश्चय कुतूहलं ललने। तैलिकहालिकनिकटे कुतूर्हलं चापि ल- भ्यते नात्र ॥ १९२४ ॥

कुप्यसि कस्माद्वनिते प्रसीद रूप्याकृते मयि प्रणते। कुप्येत्किं रूप्याकृतिरिति परिहसति रम दयितमब्धिसुता॥ १९२५॥

अत्राद्यक्षोंकं किश्चित्कुतू हलमाश्षेपादावुदश्चयेोि भगवतो- क्स्य कुतू कृत्तिस्नेहपात्रं हलं लाङ्गलं चेत्यनयोस्समाहार कु- तूहलमित्यर्थान्तरं परिकल्पय यथाक्रमं तैलिकनिकटे कुतू. हालि- कनिकटे हलं च लभ्यते नात्रेत्युत्तरम्। द्वितीये तु हे रूप्या- कृते प्रशस्तरूपाकार हे वनिते जनितात्यनुरागे 'वनिता जनि तात्यर्थानुरागायां च योषिति' इत्यमर। प्रणते मयि कस्मात् कुप्यसि कोप विवत्से इति सगवनोदितस्य आहतं रूपनस्य रूप्यं तस्येवाकृतिर्यस्या इत्याहतरूपहेमरूप्यान्यतरतुल्याकृतित्वरू- पार्थान्तरम् : कुप्यसीत्यस्य कुप्यं कृताकृतहेमरूप्यभिन्न ताम्र- कांस्यादि तदिवाचरसी्यर्थ च कल्पयित्वा रूप्याकृति. कथ कुप्येदित्युत्तरं भगवत्या जगज्जनन्या वितीर्णम्। रूप्यशब्दः 'रूपादाहतप्शंसयोर्यप्' इति रूपशब्दादाहतप्रसंसयो र्थयोर्यप्प्र- त्ययेन निष्पन्न।स्यात्कोशश्च हिरण्यं व हेमरूप्ये कृताकृते। ताभ्यां यदन्यत्तत्कुप्यं रूप्यं तट्टयमाहतन' इत्यमर ॥

वक्रेक्तिसर (९६) 307

यथावा- उत्सृज्य मानकाटवमुदधिभवे मधुरमस्तु तव हृदयम्। न दधिभवाऽहं किंतूदधिजाता मस्तु मम कर्थ हृदयम्॥ १९२६॥ अत्र गोषकाटवमुत्सृज्य तव हृदयं प्रियं भवत्वित्यर्थकस्य उत्सृज्य मानकाटवं मधुरमस्विति वाक्यस्य उत्सृज्यमानं काटवं येन तत्तथाविधं मधुरं मस्तु दधिमण्डमत्यर्थान्तर पारकल्पय न दधिभवाऽहमित्यादिना उत्तरम् ॥ यथावा- अत्र पुमासं परमं विद्धि स्थितमब्जदलविशा- लाक्षि। मांसं या त्रपु विद्यात्तां प्रत्युपदेश एष सफलस्स्यात् ॥ १९२७॥ अत्र त्वदग्रे स्थिनं मां परमपुरुषं विद्धीत्यर्थकस्य अत्र पुमांसमित्यादिभगवद्वाक्यस्य या मुग्धा मांसं त्रपु विद्यात् तां प्रति मांसं अत्रपु इत्युपदेशस्य साफल्यमित्यर्था=तरकल्पनेन श्रिया उत्तरम ॥ यथावा- तव नायकेन तन्वि प्रतिहारे स्थीयतां किय- त्कालम्। ननु नायकेन हारे हारे स्थातव्यमेव सततमपि॥ १९२८॥ द्वारे तव प्रियेण कियदवधि स्थातव्यमित्यर्थकस्य तव नायकेनेत्यादिभगवद्वाक्यस्य नायकमणिना प्रतिमुक्ताहारमपि

308 अलक्कारमणिहारे

स्थेयमेवेत्यर्थान्तरविधानेन लक्ष्म्या उत्तरम ! हारेहारे प्रति- हारे इत्यव्ययीभाव। 'तृतीयासप्तम्योर्षहुलम्' : त्यम्भवामाय:।। यथावा- सहजमरुदधिप एष त्वय्यतितृष्णस्सुधापयो- घिसुते। सहजं मरौ दधि पिवन्नतितृष्ण इती- दमतितरां चित्रम् ॥ १९२१।। अत्र सहोदरो मघवा यस्य स उपेन्द्र त्वय्यतिमात्रस्पृह इत्यर्थकस्य सहजमरुदधिप इति भगवद्वाक्यस्य सहजं यथा स्यात्तथा मरुदेशे दधि पिबन् अतिवेलपिपास इत्यर्थान्तरक- रणेन श्रिय उत्तरम्। इमानि 'न कोधः कार्योऽम्बुधि' इत्यादीनि पद्यानि प्रणयकलहे श्रीश्रीवल्लभयोरुक्तिप्रत्युक्तिरुणण॥ यथावा- व्रजसुमुखि न तिष्ठामि व्रजामि भो नन्दगोप- वंशमणे। व्रजसि यदि त्वं नन्देत्कथमयमिति शौरिरग्रहीद्रोपीम् ॥१९३० ॥ अत्र व्रजसुमुखीति गोपललनां प्रत्यभिमुखीकरणाय सम्बु- द्वधन्ततया भगवता प्रयुक्तस्य समस्तपदस्य समुखितया व्र- जसुमुख्या हे सुमुखि व्रज गच्छेति श्रेषेणार्थान्तरं परिकल्प्य न तिष्ठामि व्रजामि भो नन्दगोपवंशमणे इात भगवन्तं प्रति वक्रांत्तरं व्यताार। तेनापि तया संबुद्धयन्नतया प्रयुक्तम्य नन्दगोपवंशमणे इत्यस्य समस्तस्य पदस्य हे गोपवंशमणे नन्द मोदस्व इति छदेनार्थान्तरं प्रकल्प्य त्वं व्रजास यदि एवं वदन्त मामुपेक्ष्य गच्छसिचेत् अयं त्वत्परिष्वङ्गमभिलष-

वक्रोक्तिसर: (९६) 309

माण: कथं नन्दंदिति वक्रोक्तचैव स्वाभीप्सितं भगवता प्रका- शितमिति वक्रोक्तयुजीविता वक्रोक्तिरियम। यथावा- मन्ये त्वं च्युतधीर्यन्न संलपन्त्या मयाSडळि संलपसि। अच्युतधियं वृथा मां च्युतधियमात्था- ळि सत्यमच्युतधीः ॥१९३१॥ इदं कयोश्विद्वजसुभ्नवोरुक्तिप्रत्युक्तिरूपं पद्यम्। अत्र मन्ये इत्यादि पूर्वार्ध किमपि व्यायन्तीं कांचित्सखीं प्रति कस्या- श्वित्सख्या उक्तिरूपम्। च्युतधीः गळितमतिः निश्चेतनेत्यर्थ। उत्तरार्धे अच्युतधियमित्यादि आत्थेत्यन्तं अन्यस्यास्तां प्रत्युक्ति । आळात्याद्यवशष्टवाक्यं पुनस्तां प्रति वदन्नीं प्रत्याद्ाया उंक्तिः। अत्र ऋजुबुद्धया कमपि वृत्तान्तं प्रत्सुवत्या कयाचि- त्प्रतिवाचमददानां सखीं वीक्ष्य नूनं त्वं निश्चेतनाऽसीत्युक्तम्। तया च नाहं निश्चेतनेत्यभिप्रायेण अच्युनधियं मां वृथैव च्युनधियं व्रवीषीति प्रत्युक्तम। पुनस्तया सखि सत्यं त्वं अच्युतधीः कृष्णानुषक्तहृदयैवासि अन्यथा संलपन्ती मां कथं न संलपसीत्यर्थान्तरं कल्पितम्।। यथावा- सारसनाभाश्षेषं साख घटय ममेति मुग्धया गदिते। घटयितुमेवोद्योगो ममेति सस्मितमुवाच सैरन्ध्री ॥ १९३२॥ अत्र मुग्धया कयाचिद्रोपबालिकया प्रसाधयित्रीं शिल्प- कारिकां प्रति ऋजुबुद्धया सारसनस्य मेखलाया आभाया.

310 अलक्करमणिहारे

प्रभाया: आश्लेषं संबन्धं मम घटयेत्यभिप्रायेण प्रयुक्तस्य सारसना- भाश्लेषमित्यादिवाक्यस्य सारसनाभस्य पद्मनाभस्य श्रीकृष्णस्य आश्लेषं उपगूहनं घटयेति श्षेषेणार्थान्तरं प्रकल्प्य घटायतुमे- वायं परिष्कारोद्योग इत्युत्तरं प्रौढया सैरन्ध्रया दत्तम्॥ यथावा- गोपालिके विलोकय किंचिदितः किं विलोक- याम्यलिके। गोपेत्यामन्त्रयसे गोपीं मां मुग्ध गोप एव त्वम् ॥ १९३३॥। अत्रात्मानं प्रति कटाक्षप्रसारं प्रार्थयमानेन हे गोपालिके गोपि इतः किंत्त्रिद्विलोक्येति भगवता श्रीनन्दनन्दनेनोक्तस्य गोपालिके विलोकयेति वाक्यस्य हे गोप आलके ललाटे किंचिद्विलोकयेति श्ेषेण प्रकल्प्यान्यमर्थ किं विलोकयाम्यलिके इत्यादुत्तरं विनीर्ण विदग्धया वजवराराहया। हे मुग्ध मूढ सुन्दरेत्याकूतं त्वमेव गोप इत्यन्वय। नाहं गोप: किंतु गोपी। एवं स्त्रीपुंसभेदस्याप्यनवगमेन स्त्रियं पुंवाचकशब्देनामन्त्रयमा- णस्त्वमेव पशुपाल इति भावः । यद्वा यथाश्रुतमेवान्वय । एवं वदन् त्वं गोप एव । यदि नागरक एव भवे कथमेवं ब्रूया इति भावः। गोपालकस्य स्त्री गोपालिका। पुंयोगलक्षण- ङीषः 'पालकान्तान्न' इति निषेध । टापि 'प्रत्ययस्थात्' इतीत्वम्॥ यथावा- कबळयितुं खलु शक्यो मया शुनासीर एव किमुतान्यः। नेष्टे ग्रसितुं सीरं श्र्वेति मुरं प्रति वदन् हरिर्जयति॥१९३४ ॥

वक्रोक्तिसर (९६) 311

अत्र इन्द्रोऽपि मया ग्रसितुं शक्य इत्यभिप्रायेण मुरेणो- क्तस्य कबळयितुमित्यादे: शुना शुनकसदशन त्वया सीर अर्क शुना शुनकेन हलं वा अ्रसितुं न शक्यममिति भगवता अर्था- नतरस्य कल्पनया प्रत्युत्तरं प्रतिपादितम् । 'सीरोऽर्कहलयोः पुंसि' इति मेदिनी। सर्वमिदमविकृतश्ेषवक्रोक्तेरुदाहरणम्॥।

श्ेषस्याविकृतत्वं च समभिव्याहृताक्षरापरित्यागनार्थवर्ण- नम्। विकृतत्वं च कस्यचिद्वर्णस्यावापोद्वापाभ्यां भवति॥ असमस्सुशोभमानो जगदीशो वामदेव एवा- यम्। असमस्सुशोभितश्रेत्स एव जगदीश्वरो न संदेहः ॥ १९३५॥ इदं शैववैष्णवयोस्संवादरूप पद्यम्। तत्र असम अस- हशः सुशोभमान देदीव्यमान अय अस्मदुपास्यः वामदेव विरूपाक्ष एव जगदीश इति शैवेनोक्तम् । वैष्णवेन तु-वासु- देव एव जगदीश इत्यभिप्रायेण सम मकारसहित सन भव- तीत्यसमः सुशोभित च्यावितमकारस्थानकेन सुकारेण शोभि- तश्चेत् स एव वामदेवो जगदीशो न संदेह इति। वामदेव- शब्दे मकारोद्वापं तत्रैव सुकारावापं च विधायार्थान्तरं श्ेषेण परिकल्पितम् ॥

यथावा- बाणासुरवरदायी काशीपुरवहनपटुरयं परमः। वेदं पठात्र परमः क इति तदा वेत्सि किंनु बहु- जल्पैः ॥ १९३६॥

312 अल्कारमणिहारे

अयमपि शैववैष्णवयोरेवोक्तिप्रत्युक्तिरूप: श्रोकः। काशी- पुरस्य वहनं उद्धरणं रक्षणमिति यावत्। तस्मिन् पट्ठु दाणासुरवरदायी काशीपुरवहनपटुः अयं शिव एव परमः उत्कृष्ट इति शैवेनोक्तम। वेद पठ अत्र परमः क इति तदा वेत्सि 'तमीश्वराणां परम महेश्वर तं दैवतानां परमंच दैव- तम्। अग्निरवमो देवतानां विष्णु परम' इति श्रुतिपठनं परमः को वा स्याठिति त्वमेव जानासीति प्रतिवदता वैष्णवेन अत्र त्वदुक्तयोः बाणासुरवरदायी काशीपुरवहनपटुरिति पदयोः वे वकारस्थाने दं दकार पठेति वकारोद्वापनेन तत्रैव दकारा- वापनेन च बाणासुरदरदायी काशीपुरदहनपटुरयं श्रीवासुदेव एव परम इत्यर्थस्य परिकल्पनादिद मपि विकृतश्लेषवक्रोक्तयुदा- हरणमेव ॥ यथावा- मीनेक्षणे त्यज रुषं कमनं पुरतस्स्थितं निरी- क्षस्व। मन्दं जल्प शठात्रेत्यवनी श्रीशं तिरश्ष- कार रुषा ॥ १९३७॥ इयं मानकलुषिताया भूदेव्या प्रसादनाय भगवदुक्तौ तद्- क्रोक्तिः। मीनेक्षणे इत्यनेन निसर्गप्रसन्नलोचना त्वं नैवं जात्वपि रोषाविललोचनेति द्योनितम्। पुरतः स्थितं प्रार्थनार्थमिति भाव.। कमन त्वां कामयतारं वल्लभं मां न तूदासीनतयाऽवस्थित- मिति भावः । निरीक्षस्वेति भगवत्कर्तृकप्रसादनोक्ति। मन्दं जल्प शठात्रेति भूदेव्या: प्रत्युक्तिः। हे शठ गूढविप्रियकारिन् अत्र मम संनिकर्षे मन्दं जल्प न तू्चै, विधाय विप्रियमति- मात्रं निर्भरानुरागमेदुर इव स्वैर मा वादी जाने त्वामिति भाव:।

वकरोकिसर: (९६) 313

अत्र त्वज्जल्पितयो. मीनेक्षणे कमनमिति पदयो स्थितं मं मकार दं दकारं जल्प मकारं दकारतयोच्चारयेत्यर्थ। तदा दीनेक्षणे कदनमिति निष्पद्यते। त्वया वश्चितां मां दीनेक्षणे इति संबोधय। कदनं मनोव्यथेति यावत्। पुरत एव स्थितं एवं वञ्चयति त्वाय स्पष्टमेवाग्रे स्थितं न तु मीमांसनीयामिति भाव। अत्र मकारच्यावनेन तत्रैव दकारविन्यसनेन च विक्वृतेन

यथावा- यशशुक्कभासितरुचिर्येन वलक्षश्रियोदधारि ग्लौः। स वृषाकपिस्त्रिजगतां नाथोडलं वद पुन- स्स एव भवेत् ॥ १९३८॥

अयमपि शैववैष्णवोक्तिप्रत्युक्तिरूप एय। य शुक्का शुध्रा भासीती भसितसंबन्धिनी रुचः यस्य स तथोक्त धवळभ- स्मोदूळित इति यावत्। वलक्षश्रिया स्वतः पाण्डुरमूर्तिना येन ग्लौ शशाङ्क उदधारि उच्छतत्वेन धृनः शिरसा धृत इति यावत्। स वृषाकपि हरः त्रिजगतां नाथ इत्यभिप्राय- वती शैवांक्ति। वैष्णवेन पुन-अलं पुनर्वद पर्याप्त पुनर्ब्रह्नि पर्यालोच्य ब्रया इत्यर्थ। स एव त्वदुक्त एव त्रिजगतां नाथो भवेदित्यन्वारुह्य वद अलं लकाररहितं वदेत्यर्थान्तरगर्भीका- रात्वदुक्तवाक्ये लकारलोपेन यः शुकभासितरुचिः येन वक्ष- श्श्रिया उदधारि गौरिति निष्पाद्य यः शुक इव भासिता रुन्त्रि- र्यस्य स तथोक्त मरकतश्यामल दाति भाव । वक्षसि श्रीः यस्य वक्षशश्री तथोक्तेन येन गौ. भू उदधारि उद्धृता 'उद्ध- ALANKARA-III. 40

314 अरंक्कार मणिहारे

ताऽसि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना' इति श्रुतेः । स वृषाकपिः भगवान् विष्णुरेव 'हरविष्णू वृषाकपी' इत्यमरः । त्रिजगतां नाथ इत्यभिननायपरतया योजिता। अत्र लकारस्योद्वापमात्र- मिति विशेष। यथावा - शिव एव हि लोकस्याधीश इति त्वं ब्रवीषि ननु विद्वन्। वाचालोच्युत एव स इति बद तत्वं त्वमेव जानासि ॥ १९३९ ॥ वाचाल: वाचाट त्वं शिव एव हि लोकस्याधीश इति व्रवीषि ननु अच्युत एव स लोकस्याधीश इति वद। सः शिव अच्युत एव अच्युतात्मक एव। अच्युत एव स इति वा योजना। अच्युत एव शिवो मङ्गळमूर्तिः 'शाश्वतं शिव- मच्युतम्' इति श्रुते। अतएव लोकत याधीश इति वद। पक्षे वाचेति भिन्नं पदम्। सः शिव. लोच्युन एवं लोकारच्यवनं प्राप्त एव लोकस्याधीश कस्याधीशः न कस्याप्यधीश इति वाचा वद। तत एव तत्त्वं जानासि सर्वेश्वरेश्वरे भगवति नारा- यणे जायनि कस्यायमाधपतिस्स्यादिति भावः । अत्रापि वक्रो- को वर्णोद्वापमात्रम्।

मूलाया यथा- सर्वमिदं शब्दश्लेषमूलाया वक्रोक्तेरुदाहरणम्। अर्थक्षेष-

गोपाल: क पशूनां पतिः क वा क्वाद तन्वि गौश्वरति। तद्वेद वृषभवाहन इति नर्मवचोऽवता. दुमारमयोः ॥१९४० ॥

वक्रोक्तिसर: (९६) 315

अत्र गोपाल इत्यादि गौरीपरिहासवाक्यं कृष्णाभिप्राय- गभ पशूनांपतिः क्व वेत्यादिना महेश्वरटत्तान्ताविष्करणाभिप्राय- परतया श्रिया योजितम्॥ काक्का यथा- वेगादागाः कि वा चिकीर्षसे कृष्ण ननु न जा- नेऽहम्। न विजानासि नतभ्ररित्याश्लिष्यन् हरि- र्जयति गोपीम् ॥ १९४१ ॥ अत्र कस्य कार्यस्य चिकीर्षया तव वेगादागमनमिति न वेभीति ऋजुमतितयाऽनुयुञ्जनां वजललानां प्रति न विजाना- नासीति काक्का अर्थान्तरकल्पनम्।। काकुविकृतश्लेषाश्यां मिळताभ्यामपीयं भवति। यथा- प्रचुराजिपटीयांसं दाशरथे विप्रवर्णमुख्यं मामू। विद्वि प्रसन्नशस्त्रं बहुमन्ये भृगुज साधु विप्रं त्वाम् ॥ १९४२॥ अयं भार्गवराघवयोस्संवादरूपश्श्लोक। तत्र प्रचुरसमर- पटुतरं ब्रह्मवर्णप्रमुखं निर्मलास्त्रं मां विद्धीति स्वस्य दुर्जयत्व- महीयस्त्वाद्यिप्रायेण भार्गवोक्तस्य चरणत्रयस्य हे भृगुज! साधु विप्रं त्वां बहुमन्ये इति काक्ा अहो तव ब्राह्मण्यमित्या- कृतगर्भयाऽन्यधा योजनं भगवता राघवेण कृतम्। अत्रैव हे भृ- गुज! त्वां साधु सम्यक् बहु बहुलं च विप्रं विगतप्रवर्ण मन्ये इति प्रवरणोद्धरेणार्था-तरकल्पनं च। तथा सति चुराजिपटी- यांसं विवर्णमुख्यं सन्नशस्त्रमिति च निष्पद्यते। चुरा चौर्ये

316 अलक्कारमणिहारे

तत्प्रचुरा आजि युद्ध तत्र पटीयांसं 'तस्कगचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः' इत्युक्तरीत्या चौर्यसमरपटुतरं पामरमुख्यं 'विवर्ण पामर' इत्यमरः। सन्नशस्त्रं विशीर्णास्त्रमिति तदर्थः॥ श्लेषकाकुभ्यां विना योजनामेदेनार्थांन्तर कल्पनेऽपीयं संभ- वति। यथा- न त्वय्यनुरक्तोऽहं नीलामनुरञ्जयेय ननु राधे। वेदि न मय्यनुरक्तं त्वां नीलां रञ्जयन्तमेव हरे॥। ५९४३॥ अत्र त्वय्यनुरक्तोऽह नीलां नानुरअ्जयेयेति भगवता विव- क्षिताया योजनाया: यथाश्रुतमेव योजनेन राधयाऽर्थान्तरं कल्पि- तमिति भवति वक्रोक्ति। यद्यप्येवंविधा वक्रोक्ति प्राक्तनैर- वोक्तनैर्वा न विवेचिता। तथाऽपि ताहशचमत्कृतिसद्भावाद्वको-

इत्यलङ्कारमणिहारे वक्रोक्तिसरष्षण्णवतितमः

अथ स्वभावोक्तिसरः (१७)

जात्यादिनिष्ठस्वभाववर्णनं स्वभावोक्तिरित्यन्वर्थसंजञोऽल- द्वार। आदिपदेन गुणक्रियाद्रव्याणि गृह्यन्ते॥ यथा- वत्सस्मरणप्रस्नुतसुपीवरोभ्रीं विलोलतरसा-

स्वभाबोक्तिसर. (९७) 317

स्नाम्। हुंभारवगम्भीरां गव्यां सायं निवर्तयति शौरिः॥ १९४४ ॥

गव्यां गवां समूहं 'तस्य समूहः' इत्यधिकारे. 'खलगो- रथात्' इति यत्। सुपीवराणि ऊधांसि आपीनानि यस्यास्तां तथोक्तां 'ऊधस्तु क्ोबमार्पीनम्' इत्यमर । 'ऊधसोऽनङ' इत्य- नडि 'बहुब्रीहिरुधसो जीष्'। स्फुटार्थकमन्यत्। अत्र गाजाति- स्वभावस्य वर्णनम्।।

यम्। अञ्जनयति मामकदशमअ्जनगिरिकुञ्जधाम- हरिधाम॥ १९४५ ॥ अञ्जनगिरिकुञ्जधामा यो हरिः तस्य धाम रोचि: इदं कर्तृ। मामकदश अञ्जनयति अञ्जनवतीं करोति अञ्जनशब्दा- न्मतुबन्तात् णाविष्ठवद्भावेन 'विन्मतो' इति मतुपो लुक्। अत्र गुणस्वभाववर्णनम्॥ इतरेतरांसघट्टनहृषिततनुरुहं विवाहवेदिग- तम्। अन्योन्यप्रहिताहृतदृगन्तमाभातु दिव्याम- थुनं तत् ॥ १९४६ ॥ अत्र क्रियास्वभाववर्णनम्॥ उरसि रमां निदधानं करयोश्रक्रं दर च विद- धानम्। कनकाम्बरं दधानं कनतान्मम मनास फणिगिरिनिधानम्॥ १९४७॥

318 अलंकारमणिहारे

मितसितहसितविकम्वरकपोलफलकं कुरङ्गम- दतिलकम। वृषशिखरिनित्यभोग्यं वृणीमहे मन- सि किमपि सौभाग्यम ॥ १९४८॥ अनयो: पद्ययोर्द्रव्यस्वभाववर्णनम्।। इत्यलङ्कारमणिहारे स्वभावोक्तिसरस्सप्तनवतितम.

अथ भाविकसरः (९८)

वर्णनादद्भुतार्थस्य वस्तुनी भूतभाविनी। प्रत्यक्षे इव दृश्येते यत्र तद्राविकं मतम् ॥ यत्रात्यन्भ तचरितोपवर्णनादतीतानागतयोर्वस्तुनोः प्रत्यक्षाय- माणत्वं भवति स भाविकालङ्कारः। न चातीतानागतयोः प्रत्य- क्षवदवभासो विरुद्धः, अत्यद्भतवस्तुवर्णनेन भाविकानां हृदि भावनोदयात्। तथाच भावनायाः प्रकर्षेण घटत एव प्रत्यक्षा- यमाणत्वं भूतभाविनोरप्यर्थयो। यथा- वृक्षेट्ृक्षे च पश्यामि चीरकृप्णाजिनाम्बरम्। असीनस्संविशंस्तिष्ठन् भुआ्ञान पर्यटन् पिबन्। चिन्तयानो हृषीकेशमपश्यत्तन्मयं जगत् ॥ इत्यादी। न चेय स्वभावोक्तिः, तत्र हि वस्तुस्वभावस्य यथावद्वूर्णनेन प्रत्यक्षायमाणता। इह तु अन्भुंतत्वेन। नापि रस- वदादयलङ्कार, यत्तत्र विभावानुभावाद्यनुसंधाननैव रसादेर्भा-

भाविकसरः (९८) 319

व्यत्वं न त्वद्भुतत्वेन। न चोत्प्रेक्षा, अतीतानागतयो. प्रत्यक्ष- त्वेन संभावनाभावान्। नापि भ्रान्तिमान्, भावानाया अभ्रान्ति- कृतस्वात्। तस्मात्सर्वोत्तीणो विलक्षण एवायमलंकार इति वदन्ति ॥ यथा- विकटोद्रटाटृहासं विदलयतो दितिसुतन्द्रहृद- यतटीम्। अद्यापि सिंहशिखरिणि नरसिंहस्या- र्भटी स्फुटीभवति॥१९४९॥ सिंहशिखरिणि शेषाद्री तदेकदेशभूते अहोबिले इति

श्रीनृसिंहस्य भगवत अत्यद्भतातीतमहार्भेटीवर्णनेन तथाविध- भावनया तादृशप्रत्यक्षायमाणता। भीषणत्वोन्भावनमिदम्।।

यथावा - जनयन्ति मोदमक्ष्णोस्सनकसनन्दनसनत्कु- माराद्याः। अद्याप्यघिभुजगाचलमाद्या मुनयो हरिं भजन्तो नः ॥ १९५० ॥

स्थानमाहात्म्योन्भ्ावनमिदम्।। यथावा- पत्रीश्वरमधिरूढे यात्रोत्सवकौतुकादाहिगिरी- न्दौ। ग्राहगृहीतगजावनसंभ्रममद्याप्यमुष्य प- श्यामः॥१९५१॥

320 अलक्कारमणहारें

यथावा- सम्मर्दकृपितबलपतिवेत्रहतित्रुटित कोटिकोटी- रान्। अद्यापि पम्मजाद्यांस्त्वद्वारीक्षामहे वृषाद्रि- मणे ॥ १९५२ ॥ यथावा- भवता वालिदशास्यौ भग्नौ रघुवीर दृष्टवन्तं पूर्वम। अहहा इत्यधुनाऽपि च सहस्रनयनं सहा- स्नयनं वीक्षे ॥ १९५३ ॥ अहह आ इति छेद। एनौ द्वावपि निपाती थथाक्रमं वालिस्मरणजनितखेदे रावणस्मरणाद्भते च वर्तेते। आ इती- त्यत्र 'निपात एकाजनाङ्' इति प्रकृतिभाव। अडिदेवायं निपात, स्मरणार्थकत्वात्। अनुशिष्यते हि 'वाक्यस्मरणयो- राङत' इति। अहह आ इति अय दु खाश्चर्यद्योतको वागा- रम्भसंभवोऽनुभाव। अहह आ इति अद्यापि अस्रेण शोकान- न्दजन्येनास्त्रेण सह वर्तन्ते इति सहास्राणि 'वोपसर्जनस्य' इत्यस्य वैकल्पिकत्वान्न सहशब्दस्य सभाव। ताहशानि नय- नानि यस्य तं तथाविध अद्यापि वालिवधजनितशोकाश्रुनयनं रावणवधजनितप्रमोदाश्रुनयनं च वीक्षे इति भाव । पक्षे सह- स्ननयनशब्दं अहहा अविद्यमान ह: हकारो येन सः अहः अह' हाः हा इति वर्णः यस्य तथोक्त हकारच्यावनेन तत्रव हाकारेण घटित इत्यर्थ । इति हेतोः सहास्रनयनं वीक्षे उक्त- रीत्या सहस्रनयनशब्दस्य तथाभूतत्वादिति भावः। इदमपि भूत- विषयसाक्षात्कारवर्णनमेव। चमत्कारान्तरं तु पूर्वेभ्यो विशेष ।I

उदात्तसर (९९) 321

सर्वमिदं भूतविषयसाक्षात्कारवर्णनम्। भविष्यद्विषयसाक्षा- त्कारवर्णनं यथा- अनुदिनमनुसंधानादर्चिर्मुखसरणिभाविसंमा- नाः। अद्यैव वसन्ति दशोः पद्यायां श्रीनिवास तव कृपया॥ १९५४ ॥

संमानानां भाविनां साक्षात्कारवर्णनम्।। इत्यलङ्कारमणिहारे भाविकसरोऽष्टनवतितमः

अथोदात्तसरः (९९)

तदुदानं वस्तु यत्र वर्ण्यते सुसमृद्धिमत्। अन्योपलक्षकं श्लाघ्यचरित्रं वा निबध्यते॥

यत्र संपत्समृद्धिमद्वस्तु वर्ण्यते, यत्र व महापुरुषसंब- न्धिश्लाध्यर्चारतं 'यत्रायं सारसस्स देवदत्तकेदारः' इतिवदु- पलक्षकतया वा निबध्यते तत्रोदात्तालङ्कारः। उपलक्षकं ज्ञाप- कम्। स्वभावोक्ती भाविके च यथावद्वस्तुवर्णनम्। तद्विपक्षत्वे- नारोपितवस्त्वात्मनः प्रथमोदात्तस्यावसरः। तत्रासंभाव्यमानवि- भूतियुक्तस्य वस्तुनो वर्णनं कविप्रतिभोत्थापितमैश्वर्यलक्षणमु- दात्त प्रथमम् । द्वितीयं तु महापुरुषाणामुदात्तचरितानामङ्कि- भूतवस्त्वन्तराङ्गभावेनोपनिबध्यमानं चरितम्, महापुरुषचरित- स्योदात्तस्वात्॥ ALANKARA_III. 41

522 अलक्कारमणिहारे

यथा- वज्शिलावालाश्चितमरकतकलतारुणाइमपल्ल- विते। सह महिला विहरन्ते गृहनिवहे त्वत्कटा- क्षिताइशौरे ॥ १९५५॥ इदं समृद्धुदाहरणम्। अत्रासंभाव्यमानविभूतियुक्तानां भगवत्कटाक्षितानां वर्णनाल्लक्षणसंगतिः । संभाव्यमानविभूति- युक्तस्य वर्णने तु नायमलंकार ।। यथा-

रुतमाः । सतटिजलदभ्रमदा वृषशखरिणि भा- न्ति ते विहारगृहाः ॥१९५६॥ अत्र हि महाविभूतेर्भगवतो विहारगृहाणां वस्तुत एव संभवतीदशविशेषः। अत एवास्य कविप्रतिभोत्थापितत्वमु- क्म्। एवंचास्य नामापि सार्थकमिति विमर्शिनीकारः ॥ श्ाध्यचरितस्योपलक्षकत्वे यथा- जयतु स शैलो यत्र त्यक्तास्त्रं केनचित्निमित्ते- न। श्रीवासमव्जचक्रे यतिराजो ग्राहयामास। यतिराज भगवद्रामानुजाचार्यः । केनचिन्निमित्तेन तोण्ड- मान्नृपारयं रिपुविजयकृते वितीर्णयोशशङ्वचक्र्रयोः पुनस्तद्वरदा-

निमित्तेन त्यक्तास्त्रं त्यक्तशङ्गचकरं भगवन्तं श्रीनिवासं शङ्ग- घक्रे ग्राहयामास। 'अजग्रहत्तं जनको धनुस्तत्' इतिवादकर्म- कता। अत्र-

उदात्तसर: (९९) 323

मा भैषी पुत्र भद्रं ते शहचक्रौ ददामि ते। ताभ्यां गच्छ पुरीं दिव्यां तौ ते शत्रून् हनिष्यतः ॥ इत्युक्ता प्रदश तस्मै ताभ्यां सह जगाम सः। तौ च शत्रून्निहत्याशु कृत्वा राज्यमकण्टकम्॥ आजग्मतु क्षितिभृता साकं देवस्य संनिधिम्। राजा देवं ववन्देऽथ स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकशः।। वरं वरय भद्रेति देवो राजानमब्रवीत्। राजा-ममायुधप्रदानस्य ख्यात्यै देवोत्तम प्रभो ।। अर्चाबिम्बे शिलाबिम्बे चक्रशङ्के न धारय। इति संप्रार्थितो देवो न दधार पुनश्च तौ॥ अदृश्यौ तिष्ठतश्चोभौ पार्श्वतश्शार्ङ्गधन्वन ॥

रितश्रोनिवासशङ्कचक्रपरिग्रहकथा चेहानुसंघेया। अत्र क्रा-

हापुरुषचरित्रस्य वर्णनीयं वेंकटाद्रिं प्रत्युपलक्षकत्वम्।। यथावा- स शिलोच्चयो विजयतां यत्रामृतदोऽप्यशेष- विबुधानाम्। कंचन विबुधं तातेत्यामन्त्रयायाच- तामृतं जगज्नकः ॥ ११५८॥ अनेकेषां विबुधानां देवानां विदुषां वा अमृतद: सुधाप्रद् निश्श्रेयसप्रदो वा जगज्नक श्रीनिवास कंचन विबुधं श्रीशौ- लपूर्णनामानं महात्मानं विपशश्चितं तातेति आमन्त्रय संबोध्य अमृतं सुधां निश्श्रेयसं वा । वारीति तु तत्वम्। अयाचत दवीयस्तरात्तुम्बुरुतीर्थादनुदिनं स्वाराधनकृते तीर्थानयनकैंकर्य-

324 अलकारमणिहारे

मारचयत्यमुष्मिन् कृपया ताटशसार्वकालिकश्रमं तस्य परिजिही- घुश्शबरवेषधरो भगवान् श्रीनिवासस्ताइशभूमिकया श्रिया सह मध्येमार्गमश्येत्य तं तत्तीर्थ ययाचे। स च तं शबरमेव मत्वा न व्यतारीद्द्रगवदर्हणायानीयमानं तोर्थम्। अददाने च तरम स्तत्तीर्थ भगवांस्तवुत्तमाङ्गधृतं तदुदकुम्भं निर्भिद्य तन्प्रस्रतां वारिधागमास्येनागृद्वात्सह जायया। भगवदर्हणार्थमानीयमानं तीर्थ शबरेण दूषितमिति तद्वाशेष्टमखिलमपि तीर्थ तत्रैघ परिहत्य पुनस्तरां तद्ानयनाय तुम्बुरुतीर्थ प्रति प्रस्थिते च तस्मिन् भगवान् कृपया स्वमैश्वरं रूपं प्रदर्श्य नेत.परमनुदिनं तुम्बुरुतीर्थाइ्दवीयसो मदर्हणायाहरणीयं पानीयं, अलमेतावतैव कैंकर्येण तुष्टोऽस्मीत्यभिधाय- यस्तातेति मयाऽडइतस्स तात इति गीयतं। इति वरं वितीर्यान्तरधात्। इत्यैतिहाम् । अत्र 'तातेत्यामन्त्रय कंचिद्विनभुवि तृषितस्तोयबिम्दुं ययाचे' इति श्रोकपादार्थोऽनु- कूल। अत्राप्युक्तप्रकारेण महापुरुषचरितं शेषाचलाङ्गतया वर्णितम॥ अद्गिभूतस्य वस्तुन उत्कर्षप्रतिपिपादयिषया अद्वित्वेनोप- निबध्यमानं महापुरुषचारितमेव तदलंकाराङ्गम् । न तूपलक्षण-

नयनायनगोचरतामयते द्विसहस्रनयनगिरि- राजः । वित्रासिनीं रिपूणां यत्राऽदन्ताद्गुतां गुह- इशक्तिम्॥१९५९। इत्यादौ नायमलंकारः। अत्र हि षाण्मातुरचरितमुपलक्ष- णमात्रं विवक्षितं न तु तेन गिरे: कोऽप्युत्कर्षो विवक्षितः॥

अत्युक्तिसर: (.००) 325

कोऽपि स पुमान्विजयतां यद्दरण्टा श्रुतिशिरो- यथाषा-

गुरुर्भूत्वा। उदजीवयदुक्त्तयमृतैर्दुर्मतकथकविषमू- र्छितं भुवनम् ॥ १९६०॥ यस्य श्रीनिवासस्य घण्टा कर्त्री श्रुतिशिरागुरुर्भूत्वा- वित्रासिनी विबुधवैरिवरूथिनीनां पद्मासनेन परिचारविधौ प्रयुक्ता। उत्प्रेक्ष्यते भुवि जनैरुपपत्तिभूम्रा घण्टा इरेस्समज्जनिष्ट यदात्मनेति। इत्युक्तरीत्या निगमान्तमहादेशिकत्वेनावतीर्येत्यर्थ। शिष्टं स्पष्टम्। अत्राङ्गिभूतस्य श्रीनिवासस्य महोत्कर्षप्रतिपिपादय- षया तद्दण्टावतारस्य भगवतो निगमान्तदेशिकस्य चरितमङ्ग- तया निबद्धम।। इत्यलङ्कारमणिहारे उदात्तालङ्कारसर एकोननवतितम ..

अथात्युक्तिसर: (१००)

अन्भुतस्यासत्यस्थ असंभावितस्य शौर्यादेवर्णनमत्युक्तिर्ना- मालङ्कारः। आदिशब्देनौदार्यकीर्त्यादेर्श्रहणम्।।

बहिरन्तर्जुलता श्रीनाथ त्वत्तेजसाऽभ्गुततमेन। यथा -

ब्रह्माण्डमूषिकायां रविरुचिरावर्त्य कनकगिरिर- रचि॥१९६१॥

326 अलकारमणिहारे

हे श्रीनाथ! बहि अन्तश्च ज्वलता अन्भततमेन मूषा- निहितकनकरज कणादिविलापनमात्रकारिण प्रसिद्धादग्नेरापे व- क्ष्यमाणरविकिरणद्रवीकरणघनीभावोभयकल्पकतया विलक्षणेनेति भावः । तव तेजसा प्रतापेनैव अग्निना। मूषैव मूषिका तैज- सद्रव्यविलापनी 'तैजसावर्तनी सूषा' इत्यमरः । तस्यां रवे रुचि: जात्यभिप्रायकमेकवचनं, किरण्ण इत्यर्थः। आवर्त्य विलाप्य कनकगिरि. अरचि। आवर्तिताः प्रभाकरकरा एव घनीभाव- नया सुमेरुत्वेन निष्पादिता इति भाव:।। यथावा- ब्रह्माण्डान्तरसृष्टयै परितो जुलता तव प्रतापे- न। जगदण्डमूषिकायामस्यामावर्त्यते सुवर्ण- गिरिः ॥ १९६२॥ ब्रह्माण्डान्तरस्य 'तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम्' इत्युक्तप्रकारस्यान्यस्य ब्रह्माण्डस्य सृष्टचै सृष्टि कर्तु 'क्रियार्थ' इत्यादिना चतुर्थी। परित समन्ततः ज्वलता तव प्रतापेन अस्यां विद्यमानायां जगदण्डमेव मूषिका तस्यां सुवर्णगिरि हेमाद्रि आवर्त्यते विलाप्यते। ब्रह्माण्डमूषिकायां सुवर्णगिरिद्रवीकर- णोक्तया प्रतापे अग्नित्व गम्यते।

यथावा- परतस्त्रिपाद्विभूते: परितस्स्फुरता ककुत्स्थकु- लभानो। अत्यर्कानलदीप्तिर्नित्यं त्वद्योधतेजसाS- रचि सा ॥ १९६३॥

अत्युक्तिसर: (100) 327

त्रिपाद्विभूते 'त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति श्रुताया नित्य- िभूते: परतः परितः स्फुरता ज्वलता त्वद्योधानां सुग्रीव- हनुमदादीनां तेजसा प्रतापेन। सा त्रिपाद्विभूति: अत्यर्कान- लदीप्तिः अतिकराम्तभानुवहिज्योति व्यरचि। अत्र- ब्रह्मणस्सदनात्तस्य परं स्थानं प्रकाशते। देवा हि यन्न पश्यन्ति दिव्य तेजोमयं परम्॥ अत्यर्कानलदाप्त तत् स्थानं विष्णोर्महात्मनः । इति प्रमाणमिहं/नुसंधेयम्। इयं शौर्यात्युक्तिः॥ औदार्यात्युक्तिर्यथा- स्वकटाक्षलव्धनिरवधिविभवानां दानमनवधि नराणाम्। वीक्ष्य स्वयमर्थितया तद्गृहमभ्येत्य चलति न ततशश्रीः ॥१९६४॥ अत्र श्रीरपि स्वकटाक्षाधिगतविभवानां जनानां गृहमर्थि- त्वेनाश्येत्य ततो न चलतीत्यनेन तन्भक्तानामौदार्यात्युक्ति। ततो न चलतीत्यनेन तद्भ्क्तसंपदोऽकयत्वं व्यज्यते॥।

यथावा- अर्थितया प्रतिहारं त्वदुदश्चितसंपदां नृणाम- म्ब। गच्छतिचेद्धिक्षाको गच्छतु धनदोऽपि याति भिक्षायै ॥ १९६५॥ कुबेरोऽपि त्वत्कटाक्षसमधिगतसंपदां जनानां गृहद्वारं भिक्षार्थ गच्छतीत्यौदार्यात्युक्तिः । भिक्षाको महेश्वर इत्यर्था- न्तरमपि प्रतीयते॥

328 अलंकार मणिहारे

त्वदुपाश्रितजनसमुदययशःपयोराशिवीचिवि- क्षुभिताः । ब्रह्माण्डालाबुगणा निमज्जनोन्मज्नैः प्रविलुठन्ति ॥१९६६॥ इयं कीर्त्यत्युक्तिः । नन्वतिशयोक्तितोऽस्याः को भेद इति चेत् अतिशयोक्तावसदु्तिमात्रं, अत्युक्तौ तु अतथ्यस्यान्भुतेति विशेषणादत्यन्तासदुक्तिरित जानीहि। अतएव दण्डिना- अनयोरनवद्याङ्गि स्तनयोर्जृम्भमाणयो। अवकाशो न पर्याप्तस्तव बाहुलतान्तरे॥ इति संभाव्यमेवैतद्विशेषाख्यानसंस्कृतम्। कान्तं भवति सर्वस्य लोकयात्रानुवर्तिनः। इति। स्तनयोरतिपीवरत्ववर्णनं लोकसिद्धमित्येताहशविशेषा- ख्यानेन उत्कर्षकथनेन अलंकृततया कान्नं रमणीयमेव भवनी- त्युन्ता- लोकातीत इवात्यर्थमध्यारोप्य विवक्षितः। योर Sर्थस्तेनातितुष्यन्ति विदग्धा नेतरे जनाः ।। इत्यभिधाय- अल्पं निर्मितमाकाशमनालोच्यैव वेघसा। इदमेवंविधं भावि भवत्यास्स्तनमण्डलम्।।

इत्यत्युक्तेरतिशयोक्तितो वैलक्षण्यं दर्शितम्।। ननु च उदात्तालंकारादश्युक्ते: को भेद: 'वज्रशिलावाल' इत्यादिप्रागुपदर्शिततदुदाहरणे कविप्रतिभामात्रगोचरतया असं- भावितायास्समुद्धेरवर्णनेन वैलक्षण्याभावादितिचेत् अत्राङ्ु :- 'संप-

निरुाक्तिसर: (१०१) 329

दुत्कर्षात्युक्तावुदान्तं, शौर्यात्युक्तावत्युक्तिः' इति। अन्ये तु "अ.

ललकार लक्षयित्वा तस्यार्थस्य संपच्छौयदार्यिनानाप्रकारतया तथाविधसंपच्छौर्यादार्याद्यत्युक्तीनां मेदे प्रमाणाभावान्नात्युक्ति पृथक् लक्षणीया" इत्याहु। दीक्षितानां तु तथ्यत्वातथ्यत्वा- भ्यामनयोरभेद इत्यभिप्रायमवर्णयद्वैद्यनाथः। इत्यलङ्कारमणहारे अत्युक्तिसरश्शततमः

अथ निरुक्तिसरः (१०१)

सा निरुक्तिर्योगतो यन्नाम्नोऽर्थान्तरकल्पनम्।।

क्िर्नामालङ्कारः। यद्यप्ययं प्राचीनैनालंकारतया लक्षितः, तथाऽपि जयद्रेवीये चन्द्रालोके तृतीयमयूखे- निरुक्तं स्यान्निर्वचनं नाम्नस्सत्यं तथाऽनृतम्। ईदशैश्चरितैर्जाने सत्यं दोषाकरो भवान्॥ इति काव्यलक्षणतया प्रतिपादितं निरुक्तमेव किंचिद्वैल- क्षण्येन दीक्षिनैरर्थालंकारतया पर्यगण्यतेति तदनुरोघेनास्माभि- रण्ययमलंकारो लक्षितः। नाम्नः प्रसिद्धयनुरोधेन कृतं निर्व- चनं सत्यं, अनृत निर्वचनं त्वन्यथा कलितम्।।

अर्दयसि जनानेतान्निर्दय इव भवदुरन्तका- यथा-

न्तारे। जगदीश तदिह सत्यं जनार्दनोऽसीति कोऽतं सन्देहः ॥११६७॥ ALANKARA_III 42

330 अरुक्ारमणिहारे

अत्र जनैस्सर्वान् पुमर्थान् अर्ध्ते याच्यत इति व्युत्पादि- तस्य जनार्दननास्न: उक्तरीत्या योगतोऽर्थान्तरकल्पनम्।। यथावा- अतिविशदमधुरतावकवचोरसस्ते यतससुधा- ब्विसुते। तेनैव गुणेन सिता बभूव तच्छर्करा सि- तेति जगे ॥ १९६८॥ हे सुधान्धिसुने! इदं तद्वाग्रसेऽपि विवक्षिततद्रणातुवर्न- नाभिप्रायव म्। शर्करा तेनैव उक्तविशेषणनावकवचोरसेनैव कभी गुणन करणभूतया रज्ज्वा सिता अपराधानुगुणशिक्षण- य सन्दानिता। परमाथतस्तु-तनैव गुणेन विशदिस्ना मधुरिम्णा च गुणेनैव सिता विशदा बद्धा च 'षित्र बन्धने' कर्मणि क्त संबद्धेत्यर्थः। उक्तविशेषणविशिष्टश्रीवाग्रसचौर्यादेवास्या वैशद्य- माधुर्यलाभश्शर्कराया इति भाव। अतः एवं बद्धत्वादेव सि- तेति जगे अगीयत 'शर्करा सिता' इति नैघण्टुकैरिति भाव। अत्र सितेति शर्करानाम्नां योगतोऽर्थान्तरकलपनम्॥।

पदवीवशात्प्रविशतो यदभूच्चन्द्रस्य विश्रमस्था- यथावा-

नम्। त्वदुदवसितशीर्षगृहं तदुच्यते नाथ चन्द्र- शालेति ॥१९६९॥ अत्र चन्द्रशालेति नाम्नोऽर्थान्तरकल्पनं योगेन।।

यद्विश्वनामरूपव्याकरणपटीयसी तव प्रेक्षा। यथावा-

तत्वां शेषगिरीश्वरमवौम सच्छव्दितं हरे स- त्यम् ॥ १९७० ॥

निरीफसर: (१०१) 331

हे हरे यत् यस्मात् तव प्रेक्षा प्रज्ञा 'पेक्षोपलब्धिश्चि- त्संवित्' इत्यमरः। पक्षे प्रकृष्टा ईक्षा 'तदैक्षत बडु स्थाम्' इत्या- युक्तसंकल्प नामानि प्रातिपदिकानि, उपलक्षणमेतदाख्याता नाम्। तेषां रूपाणि स्वरूपाणि विश्वानि नामरूपाणि यस्मि- स्तत्तथोक्तं यद्वयाकरणं शब्दनय तस्मिन् पटीयसी। अन्यत्र विश्वस्य चिदचिदात्मकप्रपश्चस्य नामरूपव्याकरणे देवादिवि- चित्रसृष्टितन्नामधेयकरणे पटीयसी। तत् तस्मात् एवंविघव्या- करणनयपटुतरप्रज्ञत्वात्, पक्षे तव एवंविधसंकल्पवत्वात्। सच्छ- व्दितं सन् विद्वान् इति शब्दितं उक्तं 'सन्सुती' इत्यमर.। पक्षे 'सदेव सोम्य' इति सच्छन्दाभिलपनीयं अत्र सच्छब्दो मानसंबन्धयोग्यत्वलक्षणं सत्वं प्रवृत्तिनिमित्तीकृत्य परमात्मनि वर्तते। त्वां शेषस्य पतञ्जलितयाऽवतीर्णस्य भगवतोऽनन्तस्य गिरि वाचि महाभाष्ये इत्यर्थः। ईश्वरं समर्थ तदधीतिबोध- प्रचारपटीयांसमित्यर्थः। 'स्वामीश्वराधिपति' इत्यादिना सप्मी। सत्य निश्चितं यथा स्यात्तथा। इतरत्र शेषगिरीश्वरं वेङ्गटाद्रिनाथं त्वां सत्यं 'सत्यं ज्ञानम्' इत्युक्त परं ब्रह्म अवैमीति योजना। अत्र उक्तरीत्या शेषगिरी्वरशब्दस्य योगेनार्थान्तरकल्पनम्।। यथावा- नलिनेक्षणललनामणि नयनरुचा तव निराकृ- तो मीनः। विगळितसारो मन्ये विसारमेनं वदन्ति तदिबुधाः॥ १९७१ ॥ धवलोज्ज्वलासितरुचा तव लोचनसरसिजेन मीन इह। प्रविलोपितसारोडभूद्रुवि लोकैस्तद्वि- सार इत्यूचे।। १९७२ ॥

332 अलक्वारमणिदरे

इदमेकार्थकं पदडय मानुपूर्वीवैचित्र्य प्रदर्शनमात्रसारम् 'वि- सारश्शकुली' चेति मीनपर्यायेष्वमर। अत्र उक्तप्रकारेण विसार इति मीननास्नो योगेनार्थान्तरकल्पनम्।। यथावा- हरिणा स्वरुनिजिहीर्षुर्घनः कपोलेऽभ्यहन्यत प्रायः। अस्य भ्रश्यन्ति रदाः करकमिषान्नीरदं तदाहुरमुम् ॥ १७३॥ निर्गळिता: रदा दन्ता यस्य स इति नीरदशब्दस्य योग- प्रदर्शनेनार्थान्तरकल्पनम्।। यथावा- तव यशसवाच्युत भवि पवित्रितायां स्वजन्म- वैफल्यम्। जानाना विबुधधुनी जाता मन्दाकि- नीति सार्थाख्या॥ १९७४॥ मन्दा अमाग्या अलसा वा अकिनी दुखिनी 'अकं दु.खे च पापे च' इति विश्वः । अत्र मन्दाकिनीति नाम्नो योगेनार्थान्तरकल्पनम् ॥। यथावा- स्वस्तरुरुदारमणिना त्वया परास्तस्ततस्स्वरु- र्भूत्वा। त्वां विजिगीषुस्त्वन्नखभिन्नोऽन्वर्थाभ्िघोS- भवन्रृहरे ॥ १९७५॥ स्वस्तर कल्पशाखी उदारमणिना त्वया परास्तः औदा- र्येण निरस्त. ततः वैरशुद्धिविधानाय स्वरु. दम्भोळि भूत्वा

निरुक्तिसर. (१०१) 333

'शतकोटिस्स्वरुश्शम्ब' इत्यमरः। त्वां विजिगीषुस्सन् त्वन्नखै भिन्न. विदारित अतएव अन्वर्थाभिध सुष्ट अरु यस्य सः स्वरुः बलवद्रण इति अन्वर्थसंक्ञकः अभवत्। 'व्रणोऽस्त्रिया- मीर्ममरु' इत्यमर। नृहरे इति दम्भोलिविभेदनक्षमनखशि- खातैक्ष्ण्यातिशयाभिप्रायगर्भम्। अत्र स्वस्तरु स्वस्तरुशब्द परास्त पराकृतः स्न स्त इति वर्णो यस्य स तथोक्तः। अतएव स्वरुर्भृत्वा उक्तरीत्या स्वरुशब्दो भूत्वेत्यर्थोऽपि च- मत्कारातिशयाधायकः । अत्र स्वरुरिति नाम्नो योगेनार्थान्तर- परिकल्पनं विषमालकारसंकीर्णम्।। यथावा- श्रीरुचिभारकचाकचिदूरधुतं कनकमीषदार्तम- रैत्। तदिंद कार्तस्वरमिति गदितं कविभिरिति विदितमस्माभिः ॥१९७६॥ अरौत् अफ्रन्दत्। ईषदार्त कार्न स्वरो यस्य तत्तथोकं 'ईषदर्थे' इत्यनेन को का इत्यादेशः। अत्र कार्तस्वरमिति नाम्न: योगेनार्थान्तरकल्पनम् ।। यथावा- आ्रात्रा सह हरिहृदयं यान्त्या रत्नाकरो जनि- निकाय्यः । मुद्रित आसीद्रमया नूनं तदिमं जगु- स्समुद्र इति ॥१९७७॥ भ्रात्रा कौस्तुभेन सह निर्गमनं जन्मगृहस्य रल्नाकरत्वं च मुद्रणावश्यकतां द्योतयतः। अत्र समुद्र इति नामधेयस्य योगे- नार्थान्तरकल्पनम्। समुद्रशब्द: संपूर्वकात् 'उन्दी क्केदने'

334 अलक्गारमणिहारे

इत्यस्माद्वातोः 'स्फायितञ्चि' इत्यादिना राकि सिद्ध। समी- चीना उद्दा. जलजन्तुविशेषा अस्मित्निति कैश्चिन्निष्पादित । तस्य योगेनान्यदर्थकल्पनम्।। यथावा-

र्म करानू। शुचिकरतयैष विदितोऽवदातकरतां कुतोऽन्यथा बिभृयात् ॥१९७८॥ करान् हस्तान् किरणानिति तु तत्वम्। अवद्याति स्म कृणत्ति स्म 'दो अवखण्डने' अस्माद्वैवादिकात्कर्तरि लट्। अन्यथा एवं करच्छेदाभावे शुचिकरतया परस्वापहरणदोष- विरहेण शुद्धहस्ततया विशदकिरणतयोति वस्तुस्थिति । विदितः एषः अवदातकरतां अवकृतपाणितां शुक्कांशुतामिति परमार्थ- स्थितिः । 'कृत्तं दातं दितं छितम' इत्यमरः । दयतेः कर्मणि क्तः । 'आदेचः' इत्यात्वम्। शिष्टं स्पष्टम्। अत्रावदातकर इति सिताकिरणतारूपप्रटत्तिनिमित्तशालिनो नाम्न उक्तरीत्या योगे- नार्थान्तरवर्णनम्॥ य थावा- निजमन्दहसितलक्ष्मीमुमुषिषयेन्दौ करान्प्र- सारयति। तानसिनोत्सपदि हरिस्तेन स सितकर इति प्रथामयते ॥ १९७९॥ असिनोत् अबभ्ात् 'षिन्् बन्धने' लङ्। सितकरः संदा- नितपाणिः। अत्र सितकर इति नाम्न उक्तरीत्या योगेनाथारनतर- प्रकृति।

निरुक्तिसर (१०१) 335

यथावा- प्रद्योतनशतसदृशा विद्योतितदशदिशाऽम्ब त- व महसा। विध्वंसितद्ुतितया विद्युदपद्यत यथा- र्थमभिधानम् ॥ १९८० ॥ विध्वंसिता द्ुत् संपदादित्वात्क्किप् । द्ुतिः यस्यास्सा विद्यत् निष्प्रभेत्यर्थः । पक्षे विशेषेण द्योतत इति विद्यत् 'द्युत दीप्तौ' 'भ्राजभास' इत्यादिना कर्तरि क्किप्। 'विद्यत्तटिति संध्यायां स्त्रियां त्रिषु तु निष्प्रभे' इति मेदिनी। स्पष्ट मन्यत्। अत्र विद्युदिति नाम्नो योगेनार्थान्तरकल्पनम्॥ यथावा- आहूतोऽपि नियोहुं बाहुभ्यां तव निरस्तरा- हुम्याम्। नागाङ्गुजगोऽच्युत तन्नागं तं प्राहुरर्थत- त्वज्ञा:॥१९८१॥।

अत्र नाग इति नाम्न: नागच्छतीति नाग इति योगादर्था- न्नरं कल्पितम्॥ यथावा- त्वत्पदरुचिहरणान्तत्प्रहतश्शीर्षेडम्ब लोहितं मुश्चन्। लोकान्तर्हित आसीदल्लोहितकस्तदेष शोणमणिः ॥।११८२। हे अम्ब! यत् यस्मात् त्वत्पदरुचिहरणाद्वेतोः शीर्षे त- त्प्रहृत तन त्वतपदेन अभिहत अतपव लोहितं रुधिरं मुञ्चन् शोर्षे उद्धमन् सन् लोकान्तर्हित: लोके अन्तर्धानं गत आसीत्

336 अलक्कार मणिहारे

मुखं दर्शयितुमपत्रपिष्णुतया क्वापि निलीन इति भावः । तत् तस्मात् एष शोणमणि पद्मरागः लोहितक आसीदित्यनुषज्यते। लोहितक लोहितं रुधिरं के शिरसि यस्य स तथोक्त: तन्नामा आसीत्। परमार्थतस्तु लोकयो लोवर्णकवर्णयो अन्त मध्ये हितौ हिकारतकारौ यस्य स तथोक्तः। शब्दार्थयोस्तादात्म्यम्। लोहित एव लोहितक तन्नामा 'लोहितान्मणौ' इति स्वारथिक कन्। 'शोणरत्नं लोहितक' इत्यमरः । अत्र स्वार्थकना निष्प- न्नस्य लोहितक इति नाम्नो योगान्तरेणार्थान्तरकल्पनं चम- त्कारान्तरं स्फुटमेव।। इत्यलंकारमणिहारे निरुक्तिसर एकशततम

अथ प्रतिषेधसरः (१०२)

प्रतिषेधः प्रतीतस्य प्रतिषेधस्य वर्णनम्। य प्रसिद्धो निषेधानुवादो ज्ञातत्वात् स्वतांतुऽपयुक्तोऽ- र्थान्तरगर्भीकारेण चारुतामाधत्ते स प्रतिषेधालंकार॥ यथा- न सुधांशुना न सुधया न मलयमरुता न चापि तुहिनभृता। निरुषमकरुणाशिशिरास्स्वेनैव कृता रमेश तव भक्ताः ॥१९८३॥ अत्र मगवन्भक्तानां सुधांशुप्रभृतिनिर्मितत्वाभावः प्रसिद्ध एव कीर्त्यमानस्तेषां सुधांशुप्रभृतिभ्योऽप्यतिशयिततया शैशिर्य-

प्रतिषेधसर (१०२) 337

मित्यमुमर्थ व्यक्तीकरोति। स च निरुपमकरुणाशिशिरा त्य- नेन परिमितशैशिर्यवद्ध्चस्सुधांशुप्रभृतिभ्यस्तेषां विशेषमुपदर्श- यता विशेषणेनाविष्कृतः॥ यथावा- नैतान्यर्जुनरथ्या दुर्दान्तानीन्द्रियाणि मम शौरे। पश्याम नियच्छैतानीशो यदि विषथ एव धावन्ति॥१९८४ ॥ अर्जुनस्य रथ्या: रथवोढारो्वा। ईशो यदि समर्थो यदि विषथ एव धावन्ति एतानि इन्द्रियाणि नियच्छ निय- भय पश्याम इति योजना। अत्र वक्तुरिन्द्रियाणामर्जुनरथ्या- शवत्वाभावः प्रसिद्ध एव कीर्त्यमानस्तेषां दुर्दान्ततया दुर्नि- यमनत्वं व्यनक्ति। तश्च दुर्दान्तानीत्यादिविशेषणमिस्ता कवि- नैवाविष्कृतम ॥ यथावा- न दशाननो न वाली सुदुराधर्षो ममैष दोष- गणः । तमनाविध्य त्वमिमं मम नाथ भवेः कर्थं महाधन्वा ॥ १९८५॥ अन्नापि वक्तुर्दोषगणस्य दशाननत्वाद्यभावः प्रतीत एव परिकीर्त्यमानस्तस्य वुराधर्षतां व्यञ्जयति। सा च सुघुराधर्ष इति विशेषणेन स्वोक्तचैव प्रकाशित: ॥ नन्दसुतेदं न पयो न दधि न मण्डं नचापि ALANKARA_III. 43

338 अलक्टार मणिहारे

नवनीतम्। हन्त हरे: किंन्विदमिति मनःकषायं ममातिकटु हेयम् ॥ १९८६॥ इदं किन्विति किवस्त्विति हरेरिि योजना। मनसः कषायं रागादिवासनां प्रसि द्वनिम्वादिक्काथनिष्पादितं कषायं च 'निर्यासेऽपि कषायोऽस्त्री' इत्यमर। अत्र वक्तुर्मन कषायस्य पयस्त्वाद्यभाव प्रसिद्ध पव कथ्यमानस्तस्या म्वादुतमक्षीरा- वरिहरण एव तवादर न त्वम्मदीयजुगुप्सिततरमन कषायहरणे इति परिहासमभिप्रैति। सन अनिरुटु हेयमिति विशेषणाभ्यां कषायमिति विशेष्येण च प्रादुष्कृत।। इत्यलङ्कार :णिहारं प्रतिषेनसरो द्वयधिकशततमः

अथ विधिसरः (१०३)

सा विध्यलंकृतिर्यत्र सिद्धमेव विधीयते। यननिर्जानविधानमनुपयुक्तिबाधितं सदर्थान्तरगर्भिकारेण सु- न्दरतरं स विधिनामाSलंकार। यथाऽडहु- ज्ञातार्थस्य विधानं यदुषयोगपरिच्युतम्। अभिप्रायान्तरं गर्भीकुर्व ्द्वाच्छत्तशालि चेत।। विध्वल ङ्क रमाहुस्तं साहित्य परिशोलिन. । इनि। यथावा- तत्वं त्रवीमि भगवंस्त्वं त्वं जीवस्तु जीव एव हरे। जगदीश्वरतद्दासौ जगदाते केन मतिमताऽ- नन्यौ ॥ १९८७॥

विधिसर (१०३) 339

अत्र परमात्मन परप्ात्मत्वस्य प्रत्यगात्मन प्रत्यगात्म- त्वस्य व विधानमनुपयोगव धितं सत्तयोः सर्वशेषित्वतच्छेष-

तज्गदीश्वरेत्याटिना उत्तरार्धेनाविष्कृतम्।। यथावा- अद्यप्रभृति हि लोका यूयं यूय वयं तु वय- मेव। इन्द्रियवशगा यूयं वय तु भगवद्दशंवदा एव ॥ १९८८॥

अत्र यूयं वयमित्यनयो यूय वयमिति विधानमनुपयुक्तं

लक्षणमर्थान्तरं गर्भीकरोतति। तव्वोत्तरार्धेन प्रकटितम। अत्र- अद्यप्रभृति हे लोका यूय यूय वयं वयम्। नास्ति संगतिरस्माकं युष्माक च परस्परम् ॥ अर्थकामपरा यूय नारायणपरा वयम्। वय तु फिकरा विष्णोर्यूयमिन्द्रियकिंकरा॥ इत्येतदनुसंधयम्। यथावा- पुण्यापुण्याभ्यां यत्रहनं जन्तोस्त्वया कृतं भ- गवन्। अनुकूलं तद्रवतु प्रतिकूलं वाडपि नहन- मेव खलु ॥ १९८९॥ हे भगवन् ! जन्तो प्राणिनः पुण्यापुण्याभ्यां सुकृतदुष्क- ताभ्यां कर्मभ्यां यत् नहन बन्धनं त्वया कृतं तत् नहनं अनुकूलं पुण्यफलभूतैहिकामुष्मिकसुखकरं प्रतिकूलं पापफल-

340 अलंकारमणिहारे

भूततापत्रयनरकादिदुःखकरं वा भवतु नहनमेव खलु यथा तथा वा बन्धनमेव भवति खलु न हि सुवर्णमयमपि निगळं न बन्धनायावकल्पते अयोमयमेव बन्धकमिनि हष्ट श्रुतं वेति भात। पक्षे नहन नहनमित्याकारकं पदं अनुकूलं अनुलो- मतया पठितं प्रतिकूलं प्रतिलोमतया पठितं वा नहनमेव उभ- यथाऽपि नहनमित्येव निष्पद्यत इत्यर्थः । अत्र नहनस्य नह- नत्वविधानमनुपपद्यमान निश्श्रेयसगतिप्रतिरोधिनां गर्भीकरोति। सा च पुण्यापुण्यकरणकत्वविशेषणात्प्रकाशिता। 'तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति' इत्यादिश्रुतिभि पुण्यापुण्यविभूननानन्तरमेव हि निश्श्रेयसगतिः प्रतिपाद्यते। यद्वा तन्नहनत्वविधानं भगवदितरवुर्मोचत्वं गर्भीकरोति।

पशवः पाशिता पूर्व परमेण समाधिना। तेनैष मोचनीयास्ते नान्यो मोचयितुं क्षम॥ इति प्रमाणात् 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे' इत्यादिकमप्यत्रानुकूलम्। एषु विधिन्रतिषेधोदाहरणेषु अर्थान्त- रसंक्रमितवाच्यलक्षणव्यङ्गचार्थसन्भ्रावेऽपि न व्वनित्वव्यपदेश, तेषां व्यङ्गयानां 'निरुपमकरुणाशिशिरा। जगदीश्वरतददासी' इति स्वोत्क्यैवाविष्करणात्। ननु चाक्षेपालद्कारावान्तरभेदत्वेन विधिप्रतिषेधयो. पूर्वमुक्तर्न पृथगलंकारतया परिगणनमुचित- मिति चेत् बाधितयोस्तयोराक्षपभेदत्वमभ्यधायि प्राक् । इह तु सिद्धयोरलंकारतेति गरृह्यताम्।। इत्यलंकारमणिद्वारे विधिसरस्त्रयधिकशततमः

हेतुसरः (१०४) 341

अथ हेतुसरः (१०४)

साकं हेतुमता हेतुरुक्तश्रेद्धेतुरीरितः । कार्यस्य कारणेन सह वर्णनं हेत्वलंकार इत्यर्थ। अय जयदेवेन चन्द्रालोके तृतीयमयूखे कार्यनास्ना काव्यलक्षणतया व्यवहतः । यथा -

असावुदतते शीतांशुर्मानच्छेदाय सुभ्रुवाम्॥ इति। दीक्षितैम्तु अयमपि चमत्कारितयाSलंकारेषु परिगणितः।। य था- परिपालनाय जगतामवतारस्तव न चात्र संदे- हः। मत्पालनाय चिरयसि कस्मादिति मे रमेश संदेह: ॥ १९१०॥ अत्र जगत्परिपालनावतारयोः कार्यकारणयोस्सहवर्णनम्॥

यथावा- मरकतकं फणिशिखरिणि किमपि तदमराद- तां प्रपद्य तराम्। भुवनमधःकृतपङ्क विरचयितुं कतकतामहोघते ॥१९९१॥ फणिशिखरिणि किमपि तत् लोकोत्तरमिति यावत्। मर- कतकं गारुत्मतं अमराद्यतां देवोत्तमत्वं श्रीनिवासत्वमित्यर्थः। भुवनं विष्टपं सलिलं व अधःकृतः अधोभागं नीतः तिरस्कृ-

342 अलद्कारमाणेहार

तश्च पङ्क कर्दम कलुष व यस्य तत्तथोक्तं विरचयितुं कत- कतां पड्डिलाम्बुप्रसादकवृक्षविशेषफलतां धत्ते । अहो आश्चर्य- मेतत्। यद्गारुत्मतं श्रीनिवासतां प्राप्य कतकतां धत्त इति। मरकतकमिति पदं अमराद्यनां मश्च रश्च मरौ आद्यौ वर्णी यस्य नत् मरादयं तन्न भवतीत्यमरादं तस्य भाव तत्ता तां प्रपद् कतकतां धत्ते मरकतकशब्द् प्राथमिकमकाररेफयोरुद्वासने कत कमिति निष्पदन इत्यर्थान्तरं च चमत्कारि। अत्र कतकता- धारणस्य हेनो: भुवनपङ्काध करणेन हेतुमता सह वर्णनं श्षेष- मूलकविरोधोत्तम्भितम्।। यथावा- प्राप्तशशुभवर्तित्वं सुश्रीराज्याभिषेकतो भग- वन्। सुमहानाकुलदीपस्तमोविधूत्यै विभाति भवदीयः।।१११२।

हे भगवन् शुभे वर्तत इति शुभ वर्तयतीति वा शुभ- वर्ती तस्य भाव शुभवर्तित्वम्। पक्षे शुना वर्ति दशा यस्य तत्वं 'वर्तिरदीपदशागात्रलेपयोर्मणिरञ्जने' इति रत्नमाला। प्राप्त राज्याभिषेकतः सुश्री। सुश्रीराज्येत्यत्र 'रा रि' इति रेफ- लोपे 'दूलोपे' इनि दीघ। पक्ष आज्याभिषेकतः सुश्री सुमहा ना कुलदीप: इनि छेद। शोभनं मह उत्सवः यस्य स तथोक्त 'नित्यांत्सवो भवेसेषाम्' इत्युक्तरीत्या निर- न्तरोत्सवशाली महातेजस्वीति वा। महस्तूत्सवतेजसो' ांत सान्तनानार्थेष्वमरः । कुलदाप स्वान्वयप्रकाशकः भवदीय ना पुमान। पक्षे भवदीय सुमहांश्चासौ अनाकुलदृपिश्च अनश्वरः

हेतुसर: (१०४/ 343

प्रदषि इत्यर्थ। तमसः तमोगुणस्य तिमिरस्य च विधूत्यै तिर- स्कराय विभाति। अत्र प्रकृताप्रकृतगोचरश्ष्ेपे भगवन्भ्क्तप्रका- शस्य तदीयमहाद्ीपप्रकाशस्य व हेनोः तमोविधूते फलस्य च सहवर्णनम् ॥

यथावा- ख्यातो दिव्याञ्जनधरवर्तितया येन दशि विनि- हितम्त्वम्।-स खलु सुद्दगब्जलोचन वेतु झक्रो- ति गूढमप्यर्थम् ॥१९९३॥

दिव्य यः अञ्जनधर अञ्जनाद्रि तस्मिन् वर्तत इति तथोक्तः । तस्य भावः तत्ता तया। पक्षे दिव्यं श्राध्यं यत् अञ्ञनं तस्य धरा धारगित्री वार्ति नयनाञ्जनलेखा तस्या भाव: तत्ता तया 'वर्तिर्भेषजनिर्माणनयनाञ्जनलेखयो' इति विश्वमे- दिन्यी। ख्यात त्वं येन सुदृशा दशी लोचने विनिहित दृष्ट इति यावत् ससुदृकू ज्ानी। पक्षे परोक्षवस्तुसाक्षात्कारक्षम- दृष्टिरित्यर्थः । गूढमपि अर्थ शस्त्रतत्वार्थ पक्षे निधिरूप धनं वेत्तुं झातुं शक्कोति खलु। अत्र श्रीनिवासदर्शनतत्वार्थवेदनयो:

णंनम् ॥ यथावा- शुभजनकभूहरोऽवधि येन दशास्यस्स एव कोसलराटू। अवधीज्च हिरण्याक्षं ताद्ृक्षमसशु- भाय किल जगताम् ॥ १९९४॥

344 अलक्कारमणिहारे

शुभा या जनकभू सीता तम्या हर दशास्य येन कोसलराजा अवधि अहन्यत स एव कोसलराट् दाशरथि अस सन भवतीत्यसः अकोसलराजरूप इति यावत्। 'एतत्तदो' इति सूत्रे 'अनञसमासे' इति पर्युदासान्न तच्छव्दस्य सुलोप। पक्षे असः सवर्णरहित: कोसलराट् कोलराट्। पुरा वराहश्रेष्ठस्स न्नित्यर्थः। ताइक्षं शुभजनकभूहरं शुभजनिका जगत्क्षेमप्रदा या भू पृथ्वी तस्या हरमित्यर्थ। हिरण्याक्ष जगतां शुभाय कल्याणाय अवधीत्। अत्र रावणाहिरण्याक्षवधलक्षणहेतुना सह जगच्छुभलक्षणहेतुमत प्रतिपादनम्॥

यम्त्वयि सम्राट् प्रत्ययमातनुते भावकर्मणो- यथावा-

रेकम्। सोडर्हति साम्राज्यपदं लब्धुं वृद्धं समस्त- वर्णगुरु ॥१९९५॥ हे सम्राट् राजाघिराज हे भगवन्। 'मो राजि सम.क्वौ' इति समो मकारस्य मकार एव। नानुस्वार 'सम्राजोऽग्री- न्द्रविष्ण्वर्का यश्च स्यान्मण्डलेश्वरः' इति रत्नमाला। 'एष ब्रह्म- लोकस्सम्राडिति होवाच। राजाधिराजस्सर्वेंषां विष्णुर्ब्रह्ममयो महान्' इत्यादिप्रमाणान्यत्रानुसंहितानि। य पुमान् त्वाय विषये भावकर्मणो. मनःकर्मणोः । इदं वचसोऽप्युपलक्षणम्। एकं एकरूपं- 'वचस्येकं मनस्येकं कर्मण्येकं महात्मनाम्' इत्युक्तरीत्या अविसंवादीत्यर्थः । प्रत्ययं विश्वासं ध्यानं वा भातनुते। स पुमान वृद्धं अभिवृद्धिमत् समस्तै वणैंः ब्रह्म- क्षत्रादिभि. गुरु भरेष्ठं साम्राज्यपदं आधिराज्यस्थानं लब्घुं अर्हति।

हेतुसरः (१०४) 345

त्वयि सम्राजि करणत्रयसारुप्येण भर्कि विदधान: तत्त्रतुन- यात्साम्राज्यवैभवमश्नुत इति भावः । अन्यत्र हे सम्राडिति सम्राट्छब्दस्यैव संबोधनम्। यः पुमान् त्वाये सम्राट्छब्दे इत्यर्थः। भावकर्मणो. भावे कर्मणि च एकं प्रत्ययं 'गुणवचनब्राह्मणा- दिभ्य कर्मणि च' इति विहितं ष्यञप्रत्ययं आतनुते विधत्ते स पुमान् वृद्धं 'वृद्धिर्यस्याचामादिस्तववृद्धम्' इति विहितवृद्ध- संजकं सर्वे वर्णा अक्षराणि गुरवो यस्य तत्तथोक्तं साम्रा- ज्यपदं साम्राज्यशब्दं लव्घुमहति। यस्सम्राट्छव्दात ध्यर्ञ विधत्ते स पुमान् वृद्धं सर्ववर्णगुरु न् साम्नाज्यमिति पदं प्राप्नोती- त्यर्थ। साम्राज्यमिति पदस्य उक्तरीत्या निष्पन्नस्य वृद्धत्वा- त्सर्ववर्णगुरुत्वाञ्च तथोकक्ति। अत्र पक्षद्वयेऽपि सम्राजि प्रत्यय- विधानस्य हेतोस्साम्राज्यपदलाभरूपहेतुमता सह वर्णनम्॥ यथावा- सामोदसौम्यसुमनास्सत्तरुरिव सुफलदश्शुभ- च्छायः । स्वपदोपनतं सुखयति भगवान् संसृति- गतागतश्रान्तम् ॥ ११९६॥ सामोदं च सौम्यं अनुय्रं च सुमन. शोभनं मनः यस्य स. । सामोदाः सौम्याः सुमनसो देवा: नित्यसूरयो वा यस्मात्स इति घा। पक्षे ससौरभसुकुमारकुसुम इत्यर्थः। सुफलद निश्श्रे- यसपर्यन्तसकलफलप्रदः। अन्यत्र फलानि स्वपरिणतानि ददा- तीति तथोक्तः । अनघा सर्वदुःखनिवर्तिनी छाया दीप्षि अना- तपश्च यस्य स. भगवान सत्तरुरिध माकन्दादिशुभवृक्ष इव संसृतिगतागतेन संसारयातायातेन, अन्यत्र सम्यक् सृतौ मार्गे गतागतेन श्रान्तं स्वपदोपनतं स्वचरणशरणागतं स्वमूले विश्र- ALANKABA-III. 44

346 अलंकारमणिहारे

मार्थमागतं च जनं सुखयति। अन्रापि हेतुफलयोर्भगवत्सुख- प्रापणयोस्साहित्येन वर्णनम्। पूर्वोदाहरणेषु फलं चतुर्थीतु- मुन्भ्यां साक्षान्निर्दिष्टम्। अत्र तु गम्यमानं तदिति विशेष । नतु काव्यलिङ्गतोऽस्य को भेद इति चेत् उच्यते-काव्यलिङ्गे हेतुहेतुमतोरुपपादकोपपाद्यभावः, इह तु प्रयोजकप्रयोज्यभावो वि्छित्याधायक। हेतोर्गम्यतायामेव चारुतातिशयादलंकारत्वं न तु साक्षात्तव्वाचकपदोपादाने इति तूभयोस्तुल्यमेव । अत्रो- दाहरणे उपमांसकीर्णत्वं च विशेष।। यथावा -- श्रीनिधिमुपेक्षमाणस्त्वां भवमेवोपधावति पु- मान्यः। फलमस्येदं भू्ति विन्दन भ्राम्यति समं पिशाचर्यत् ॥ १९१७॥ श्रीनिधिं सपन्निधानं श्रीनिवासं च त्वां उपेक्षमाणः पुमान् भवं संसारमेव पशुपतिमेव उपधावति सेवते तस्य इदमेव फलं-यदयं पुमान् भू्ति संपद विन्दन् 'लक्षणहेत्वोः' इति हेत्वर्थे शता। हेतुरिह फलम्। संपदं प्राप्तुमित्यर्थ। पक्षे भूति भस्म विन्दन् प्रामुवन् भस्मोज्ूळितस्सन्नित्यर्थः । पिशा- चैस्समं तुल्यं यथास्यात्तथा, अन्यत्र रुद्रपरिवारै पिशाचर्दे- वयोनिविशेषै समं साक भ्राम्यतीति यत् पतदेव तस्य फल- मित्यर्थः। अन्रापि हेतुहेतुमतोर्भवाश्यपरिभ्रमणयावर्णनं श्ेष- संकीर्णम् ।। केचिद्वेतुमतो हेताश्ववैक्यं हेतुं बुधा जगुः। कार्यकारणयोरभेदवर्णनं हेत्वलंकार इति केचिप्राचीना प्रवन्ति स्मेत्यर्थः ।

हेतुसरः (१०४) 347

यथा- त्रिदशाहितकुलशिक्षा त्रिदिववधू कर्णपत्रयुगर- क्षा। वेंकटशैलाध्यक्षा व्यक्ति: काऽप्यैक्षि जगद- वनदक्षा ॥ १९९८ ॥ अत्र त्रिदशाहितकुलशिक्षादिहे तोर्भगवतस्तच्छिक्षादिहेतु - मतश्चैक्यं वर्णितम्॥

यथावा- ग्राहगृहीतमतङ्गजजीवितमतिवेलभावितं कृ- तिभिः। कमलानयनानन्दं कलयेमहि किमपि तेजसां बृन्दम् ॥१९९९॥ अत्रापि ग्राहगृहीतमतङ्गजजीवितहेतोर्भगवतः तजीवितेन फलेन सहैक्यं वर्णितम्॥ यथावा- स्मितगर्भगण्डफलकं सितरुचिरुचिराभमुल्लस- त्तिलकम्। आनन्दमेव भगवन्नदस्फुरितमाननं तवावैमि ॥ २०००॥ स्फुरितं अदः इदं तव आननं आनन्दमेव अवैमीति यो- जना। पक्षे अदस्फुरितं दकारस्फुरणरहितं आनन्दं आननं अवैमि। उत्सारितदकारमानन्दशब्दं आननमति निष्पन्नं जाना- मोत्यर्थः । अत्रापि आनन्दहेतोर्भेगवदाननस्यानन्देन हेतुमता सहैक्यम्। चमत्कारान्तरं पूर्वादाहरणतो विशेषः॥

348 अनक्कारमणिहारे

नन्वभेदव्यपदेशस्याचमत्कारितया कथंकारमलंकारतेति चेन्न कार्यावश्यंभावतच्छघ्रचाभ्यां सहकार्यन्तरनैरपेक्ष्येण कार्योत्पादन- प्रत्यायने तस्य चमत्कारिताया दुर्निवारतयाSलंकारत्वस्य निष्प्र- त्यूहत्वात्। रूपके सादश्यादभेदव्यपदेशः, इह तु कार्यकारण- भावादिति भिदा। रूपकातिशयाक्तेरस्य व वैलक्षण्थं तत्रैवा- बादिष्म।।

इस्यलद्कारमणिहारे हेतुसरश्चतुरधिकशततमः.