1. Alankara Manihara Parakalaswami Ed. Srinivasacharya L. Vol 1 University of Mysore 51

Barcode : 2030020016441 Title - Alang-kaaramand-ihaara Prathamo Bhaaga Author - Language - Sanskrit Pages - 559 Publication Year - 1917 Barcode EAN.UCC-13

2030020 016441

TEXT FLY WITHIN THE BOOK ONLY

Government Oriental Library Series

Bibliotheca Sanskrita No. 51.

अलङ्गारमणिहार:

श्रीमद्भिः भी कृष्णब्रह्मतनत्रपरक:एसंयमीन्द्रैः प्रणीतः

प्रथमो भाग.

MLANKARA-MANIHARA

BY SRI KEIZINA-BRAHMATANTRA PARAKALASWAMIN

Part I.

ELITED BY

L. SRINIVASACH.YA Pandit, Government Oriental Library, Mysore

Phwin : .if = the autherity of tn. r. - .west of o Mat d'1 of Mysore

MYSORE: PRINTED AT THE GOVERNMENT BRANCH PRESS 1917

Price Rs. 8.

UNIVERSAL LIBRARY OU 184452 LIBRARY UNIVERSAL

OUP -- 390 -- 29-4-72-10,000.

OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY

Call No. 8808 Accession No.

Author K9AA कृष्ण्रहतन्त्रपर काक सयमीन्ट् Title This book shoiR001151911 ast marked below.

-: श्रीकृष्णव्रह्मतन्त्रपर का उ प्रहादेशिका: *:-

--: विद्वत्कविसार्वभौमाः * कविगण्डभेरुण्डाः *:

Government Oriental Library Series

Bibliotheca Sanskrita No. 51.

अलङ्गारमणिहार:

श्रीमद्भ्रिः श्रीकृष्णत्रह्मतन्त्रपरकालसंयमीन्द्रै : प्रणीतः

प्रथमो भाग:

ALANKARA-MANIHARA

BY SRI KRISHNA-BRAHMATANTRA PARAKALASWAMIN

Part I

EDITED BY

L. SRINIVASACHARYA Pandit, Government Oriental Librury, Mysore

Published under the authority of the Government of His Highness the Maharaja of Mysore

MYSORE: PRINTED AT THE GOVERNMENT BRANCH PRESS 1917

प्रस्तावना.

अथेदानीं किञ्रिदत्र प्रस्तूयते-सुप्रसिद्धं खल्वेतत् प्ेक्षावतामपेक्षा- वतां च सर्वेषां पुरुषाणां, यत्-कर्णाटजनपदसंपदधिष्ठानभूतमहीशरमहा- राजधानीमध्यविद्योतमानदिव्यरत्नसिंहासनाधिरूद श्रीमन्महाराजश्रीकृष्णराज - सॉर्वभौमवंशदेशिकेन्द्राः श्रीकृष्णत्रह्मतन्त्रपरकालसंयमीन्द्राः परश्शतपबन्ध- निर्माणधुरंधुराः सर्वतन्त्रस्वतन्त्राः अनन्यजनसामान्यमान्यतमानेककार्यनि- र्वदणविचक्षणा: श्रीब्रह्मतन्त्रपरकालमहास्थानमभूषयन्निति. ते किल महाभागा: अलंचकुरपि निखिलेतरशास्त्रेष्विबालंकारशाखे केनचन महता प्रबन्धेन अलंकारमणिहारनामधेयेन भगवन्तं श्रीनिवासं परमं दैवतं देवतानामपि. अयं च प्रबन्धः प्रत्यलंकारमात्मीयैरेव लक्ष्यलक्षणैः केवल- भगवद्विभूतिविषयकैरारचितः परिषृतश्र तेन वहोः कालादापतितो महतो- लंकारशास्त्रस्य उदाहरणगर्हणनिबन्धनो दोषः। इदानीं पुनरनेन महता प्रबन्धेन लक्ष्यलक्षणसमन्वयविषयकसक्कोचोपि शिथिलीभविष्यति पठितृणां पाठयिवृणां च। कि चास्मिन् प्रबन्धे प्राच्योदीच्याखिलालक्काररिकसम्मतस्सिद्धान्तः पर- स्परं मतभेद: तत्र साधुत्वासाधुत्वविवेकश्च स्फुटं निरूपितः प्रायः सर्वेष्वप्य- लक्कारेषु। तेन च सुशकं विज्ञातुमखिलमप्यलङ्गारसर्वस्वं, अन्तरेणैव अवलोकनं प्राचीनस्य नवीनस्य वा कस्याप्यपरस्यालक्कारप्रबन्धस्य ।। अस्मिंश्र पुस्तके प्रथमभागे उपमालक्कारमारभ्य समासोक्तिपर्यन्ताः पञ्नविंशतिरलद्गारा: सविचारा: संग्रथिताः, द्वितीयभागे चावशिष्टाः, सङ्गथ्य- न्ते. इत्यावेदयति

मैसरु, सज्जन विधेय:, 31-3-1917. लक्ष्मीपुरं श्रीनिवासाचार्य:

विषयानुकमणिका.

पुटसइया पुटसक्कया

उपोद्रातः 1 प्रतीपालंकार: 98

उपमालंकार: 11 रूपकालंकार: सविभागः 105

सविभागमुवाहरणम् 14 अत्र विचार: 110 ...

प्राचां रीत्या सविभागं प्रपश्वे- प्राचां मते सावयवरूपकम् 112

नोदाहरणम् 19 प्राचां मते निरवयवरूपकम् 116

अत्र विशेषविचार: 31 प्राचां मते परंपरितरूपकम् 119

39 अत्र विचार: 119

मालोपमा सपभेदा 41 122

अत्र विचार: 13 142 "'

शनोपमा 48 रूपकध्वनिः 143

अत्र विचारः 60 परिणामालंकार: 144

63 अत्र विचार: 147 " उपमेयोपमालंकार: 67 तस्य ध्वनि: 149

अनन्वयालंकार: उल्लेखालंकार: 150 ... 81

उपमादीनां ध्वनि: 85 द्वितीयोल्लेखः 155 ...

असमालंकार: 89 तस्य ध्वनि: 158

अत्र विचार: 92 स्मृत्यलंकार: 159

तस्य ध्वनि: 93 विचार: 162

उदाहरणालंकार: 94 तस्य ध्वनि: 165

अत्र विचार: 97 भ्रान्तिमदलंकार: 166 , ..

vi

पुटसइया पुटसकथा

तस्य ध्वनि: 169 गम्योत्प्रेक्षा 259 ....

सन्देहालंकार: 170 विचार: 262

तत्र विचार: 175 ल्लेषेण साधारणीकरणम् 263

तस्य लक्ष्यत्व व्प्नयत्वे 180 अपहुत्या साधारणीकरणम् 267

अपहुत्यलंकार: 181 तत्र विचार: 278

शुद्धापहुति: 184 रूपकातिशयोक्ति: 281

हेत्वपहुतिः 194 विचार: 285

पर्यस्तापहुतिः 195 291 "'

तत्र विच.र: 197 सापहवातिशयाक्ति: 292

भ्रान्त्यपहुति: 198 भेदकातिशयोक्ति: 293

छेकापह्दुतिः 200 असंबन्धातिशयोक्ति: .296

कैतवापहुतिः 207 चपलातिशयोक्ति: 299

उत्प्रेक्षालंकार: 212 अत्यन्तातिशयोक्ति: 300

स्व रूपोत्पेक्षा 214 तत्र विचार: 302

तत्र विचार: 215 तुल्ययोगिता 303

हेतूत्प्रेक्षा 218 अपरा तुल्ययोगिता 317

तत्र विचार: 220 तत्र विचार: 323

फलोत्मरेक्षा 222 अन्या तुल्ययोगिता 324

तत्र विचार: 226 दीपकम् 326

प्राचां मते विभाग: 228 आवृत्तिदीपकम् 334

वाच्योत्प्रेक्षायां स्वरूपोत्मेक्षा 229 प्रतिवस्तूपमा 339

वाच्योत्प्रेक्षायां हेतूत्प्रेक्षा 248 तत् विचार: 342

तत्र विचार: 252 दष्टान्त: 344

वाच्योत्प्रेक्षायां फलोत्प्रेक्षा 256 वाक्यार्थनिदर्शना 347

vii

पदार्धीनदर्शना पुटस क्कया पुटसइथा 352 ... 457 तत्र विचार: 356 सांख्यशास्त्रीयव्यवहारारोप :.... 461

सदर्थनिदर्शना 358 पौराणिकेऽर्ये अलंकारशास्त्रीय- असदर्थनिदर्शना 360 व्यवहारारोप: 474

व्यतिरेक: 363 पौराणिकेडर्थे भगवच्छास्त्रयिव्य-480 प्राचां रीत्या व्यतिरेक: 379 पाराणिकेऽर्थे न्यायशास्त्रीयव्य-485 तत्र विचार: 396 पौराणिकेऽर्थे शब्दशास्त्रीयन्य- 487 402 ऐतिहासिकेडर्ये शब्दशास्त्रीयव्य-495 404 अलंकारान्तरोत्तम्भितः 405 ऐतिहासिकेऽर्ये धर्मशास्त्रीयव्य-497

सहोकि: 407 ऐतिहासिके छन्दरशास्त्रीयव्य- 499

तत्र विचार: 412 भगवच्छास्त्रीये पूर्वमीमांसाशा- 508

अलंकारान्तरसंकीर्णा 417 भगवच्छासत्रीये ज्योतिश्शास्त्रीयव्य 510

विनोक्ति: ¥20 भगवच्छा सरीये वैद्यशाखतीयव्य-515

अस्या ध्वनि: 425 लौकिकेऽर्थे वेदान्तशास्त्रीयव्य-521

समासोकि: 426 लौकिकेऽर्थे योगशा- 524

तत्र विचार: 429 लौकिकेडर्थे धर्मशाखत्रीब- 526

अस्या: प्रभदाः 433 लौकिकऽथें न्यायशा- 527 ...

तत्र विचार: .. 437 लौकिकेर्थे ज्योतिश्शा- 528

वेदान्तशास्त्रीये व्यवहारे प्रस्तुते लौकिकेऽर्थे छन्दश्शा- 531

अप्रस्तुतपूर्वमीमांसाशास्त्रीय- लौकिकेऽर्थे नाटकीयव्य- 533

व्यवहारारोप: 440 शास्त्रीये लौकिकव्यवहारारोप: 535 ...

शब्दशास्त्रीयव्यवहारारोपः 447 अस्या अलंकारान्तरानुगुण्यम् 537

॥ श्रीरस्तु ॥ अलङ्गारमणिहारः

श्रीहृयवदनपरब्रह्मणे नमोनमः ॥। श्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः ।। श्रीवास ब्रह्म तन्त्रोत्तमकलिमथनाह्लब्धचक्र्ाङभाष्यं श्रीवासे देशिकेन्द्रे कलिमथनगुरावर्पितात्मीयभारम्। र ङ्रेन्द्रबह्मतन्त्रादिम पद कलिजिद्देशिकेन्द्रात्ततर्य

वाणी मम परिचिनुतान्नाणीयः किमपि मङ्गळं जगताम् ॥ १॥ अत्रालङ्कारशब्देनास्य प्रबन्धस्यालङ्कारविषयकत्वं सूचितम्।। हृदयभुवं मम हयमुखलक्ष्मीनारायणावलक्क रुताम्। राजयुवराजभूतौ परकालास्थानराज्य- सीमनि यौ॥ २ ॥ सादरमिह वेदगिरिप्रादुर्भूतं सरोजभूदयितम्। घनसारसरसभासं शिरसा हरिमानमामि परमा- दयम् ॥ ३ ॥ ALANKARA

2 अलंकारमणिहारे

वेदेगिरौ वेङटाद्रौ 'वेदाद्रिर्गरुडाद्रिश्च' इति तन्नामसु पाठात्। प्रादुर्भूतं अभिव्यक्तं सरोजभुव: श्रियः 'साऽहं वैप- झजे जाता' इति महाभारतोक्ते। दयितं वल्लभं घनसार: जल- घरवरः 'सारो बले स्थिरांशे च न्याय्ये कीबं वरे त्रिषु' इत्यमर: । तमिव सरसभासं आद्यं जगत्कारणं अतएव परं सर्वस्मादुत्तमं हरिं श्रीनिवासं सादरं यथा स्यात्तथा शिरसा आनमामि।

पक्षे-सरोजभूर्बह्मा तस्मिन् दयाऽस्य सञ्जाता दयितः तारकादित्वादितच्। तं तथोक्तं, अतएव वेदगिरि निगमवाचि सादरं, अतएव प्रादुर्भूतं मधुकैटभनिर्वर्तितनिगमापहारनिर्विण्णे नीरजासने एतस्मिन्नन्तरे राजन् देवो हयशिरोधर:। जग्राह वेदानखिलान् रसातलगतान् हरि:॥ इति हृयशिरउपाख्यानोक्तरीत्या वेदोद्धरणाय कृतावतारमि- त्यर्थः । घनसार: कर्पूरः 'अथ कर्पूरमस्त्रियाम्। घनसार:' इत्यमरः। तमिव सरसभासं रमणीयविशदसुषमं आद्यं शिर- सा हरिं हृयशिरसमित्यर्थः । 'इत्थंभूतलक्षणे' इति तृतीया। परं अत्यन्तं आनमामि। अत्र श्रीनिवासहयाननयोरुभयोरपि नन्तव्य- त्वेन प्रस्तुतयोरेव श्ेषः।। ३ ॥

अन्योन्यानुगुणाधिकविकस्वरोल्लासिललितम- धुरतमम। विश्वालङ्गरणं तद्विभातु मम हृदि स- दातनं मिथुनम् ॥४ ॥ अन्योन्यस्य परस्परस्य अनुगुणानि अधिकं विकस्वराणि

उपोद्धातः 3

उल्लासीनि उल्लासवन्ति यानि ललितानि विलासविशेषा: तैः मधुरतमम्। यद्वा-अन्योन्यानुगुणाधिकविकस्वरोल्लासोऽस्या- स्तीति तथोक्तं भिन्नं पदम्। ललितमधुरतमं विश्वालङ्करणं स- कललोकविभूषणभूतं सदातनं मिथुनं श्रीश्रीनिवासरूपं मम हृदि विभातु। पक्षे-अन्योन्यं अनुगुण: अधिकं विकस्वरः उल्लासश्चेत्ये- तेऽलङ्कारा अस्मिन् सन्तीति तथोक्तम्। ललितेन ललितनासाS- लङ्कारेण मधुरतमं विश्वं सर्व अलङ्गरणं अलङ्गारशास्त्रमित्यर्थः । यद्वा-विश्वानि अलङ्करणानि यम्मिन् विषयविषयिभावसम्बन्धेन सन्ति तत्तथोक्तं तदूपं मिथुनमिति योजना। स्पष्टमन्यत्। वि- वक्षितसूचनायायं श्रेषसंरम्भ: ॥।४ ॥

युक्तुयल्लेखविचित्र प्रौढोक्ति नि दर्शनातिगम्भीरा - न्। सपरिकरसमाधिविधीन्वचसाSलंकृतिमणी- न्गुरुन्कलये ।। ५ ।। युक्तीनां उल्लेखेन ऊहेन विचित्रा आश्चर्यावहा: याः प्रौढाः प्रगल्भा: उक्तय: तासां निदर्शनेन प्रकाशनेन अतिगम्भीरान् सप- रिकर: यमनियमादिपरिकरसहितः समाधिविधि: ध्यानविधानं येषां तान् अनारतपरब्रह्मध्यानबद्धादरानित्यर्थः । विशेषणद्येन 'द्वे विद्ये वेदितव्ये' इत्युक्तपरावरज्ञानोपादातृत्वं सूचितम् । कृतिमणीन् विद्धद्वरिष्ठान् गुरून् लक्ष्मीनाथाद्यस्मदाचार्यपर्य- न्तान् अलं वचसा कलये स्तौमीत्यर्थः । पक्षे-युक्तिः उल्लेखः विचित्रं प्रौढोक्तिः निदर्शनेत्येतैरल- झारविशेषैः अतिगम्भीरान् परिकरः समाधिः विधिरित्येतैरल-

4 अलंकारमणिहारे

द्ारैस्सह वर्तन्त इति तथोक्तान् गुरून् श्रेष्ठान् अलङ्कतयो मणय इव अलङ्गतिमणयः तान् वचसा कलये ग्रश्जामीत्यर्थः । अत्र सूच्यार्थस्य श्षेषेण सूचनम् ॥ ५॥

वकुलसरालङ्करं सकलभवामयभरागदङ्गगरम्। अशठान्तरङ्गसेव्यं इठारिमभ्येम्यहं दृढाभक्ति:॥

दृढा भक्तिर्यस्य सः दृढाभक्तिः। अत्र दढाशब्दस्य न पुंव- द्दावः 'स्त्रियाः पुंवत् इत्यादिना पुंवद्भावविधौ 'अपूरणीप्रि- यादिषु' इति पर्युदस्ते प्रियादौ भक्तिशव्दस्य पाठात्। अत्राप्य- लंकारशब्द्ेन वक्ष्यमाणसूचनम्॥६॥

नाथमुनिं कलयेऽलं क्रियावतां ब्रह्मवेदिनां मा- न्यम्॥ ७॥

उपमोत्प्रेक्षायाः साम्यसम्भावनायाः अगोचरं असदृशमि- ति यावत्। उद्धताः निर्मूलिताः विषमैः प्रतीपैः प्रतिमतकथकैः दृष्टाः अन्ताः निश्चयाः तेषां दृष्टान्ताइशास्त्राणि वा येन तं नि- रस्तसकलविमतसिद्धान्तमित्यर्थः। 'अन्तोऽस्त्री निश्चये नाशे स्व- रूपेऽग्रेऽन्तिकेऽन्तरे' इति रत्नमाला, 'दृष्टान्तावुभे शास्त्रनिदर्शने' इत्यमरः। पक्षे-उपमोत्प्रेक्षे अलङ्गती गोचरौ प्रतिपाद्यौ यस्य तं उद्धृता: स्थापिता: विषमं प्रतीप दृष्टान्त इत्येतेऽलङ्कारा येन तं, अलं पर्यापं यथा स्यात्तथा क्रियावतां अननुसंहितफलकर्मा- नुष्ठानशालिनां अतएव ब्रह्मवेदिनां ब्रह्मविदां मान्यम्, अनेम

उपाद्वातः 5

'क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः' इति मुण्डकश्रुतिः प्रत्यभिज्ञा- प्यते। पक्षे-अलङ्ियावतां आलङ्कारिकाणां, अन्यत्सुगमम् । अ- त्रापि क्षेषमहिस्त्रा विवक्षितं सूचितम्॥७॥ साधुकलिताल्पसारावज्ञं यामुनमुनीन्द्रमामनवै। छेकोक्तिपरिग्रन्थितसाक्षेपप्रत्यनीकवक्रोक्तिम् ॥८। साधु यथा स्यात्तथा कलिता कृता अल्पसारेषु ऐहिक- फलसाधनकर्मप्रतिपादकवेदपूर्वभागेषु अवज्ञा तिरस्कारो येन तं 'असारमल्पसारं च सारं सारतरं त्यजेत्' इत्युक्तरीत्या परि- त्यक्ताल्पसारमित्यर्थः। अनेन असाररूपबाह्यकुद्दा्टिशास्त्रावज्ञानं कैमुतिकन्यायसिद्धम्। इदं आमुष्मिकफलप्रतिपादकषेदभागरू- पसारावज्ञायाः आत्मतत्प्राप्तिसाधनमात्रप्रतिपादकांशलक्षणसार- तरावज्ञायाश्चोपलक्षणम्। अनेनैव 'भजेत्सारतमं शास्त्रे रत्नाकर इवामृतम्' इत्युक्तरीत्या परमात्मतत्प्राप्तितत्साधनप्रतिपादक- वेदप्रदेशरूपसारतमनिष्ठता चार्थसिद्धा। छेका: विदग्धाः था: उ- क्तय: ताभिः परिग्रन्थिताः बाधिताः क्रान्ता इति वा, साक्षेपाः आक्षेपसहिताः प्रत्यनीकानां प्रतिमतकथकानां वक्रोक्तयः अनृ- जुव्याहारा: येन तं तथोक्तं 'भ्रन्थितं गुम्भिते क्रान्ते हिंसिते च त्रिलिङ्गकम्' इति मेदिनी। पक्ष-साधु यथा स्यात्तथा क लिता: रचिताः अल्पं सारः अवज्ञा चेत्येता अलङ्कतयो येन तं, छेकोक्ति: तन्नामालङ्कतिः तया पारग्रन्थिते गुम्भिते मिश्रिते इत्यर्थः । आक्षेपेण तन्नाम्नाSलङ्कारेण सह वर्तेते इति साक्षेपे, प्रत्यनीकं च वक्रोक्तिश्चेत्येते अलङ्कती येन तं तथोक्तम्। यामु- नमुनीन्द्रं आमनवै ध्यायानि। मनु अवबोधने, लोट्, उत्तमै- कवचनम्। सूचनं पूर्ववत्।

6 अलंकारमणिहारे

यश्रक्षुश्श्रुतिनाथस्त्रातुं वेदान्मुनित्वमभिपद्य। श्रुतिचक्षुरग्रगण्यो बभूव तमिमं भजेय भाष्य- कृतम् ॥ ९ ॥ चक्षुशश्रुतिनाथ: शेषः वेदान् त्रातुं अर्थतः शब्दवश्च र- क्षितुं मुनित्वं रामातुजमुनित्वं पतञ्जलिमुनित्वं चाभिपद्य प्राप्य श्रुतिचक्षुषां वेदविदां अग्रगण्यो बभूव। आदौ चक्षुशश्रुतिनाथः मुनित्वे श्रुतिचक्षुरग्रगण्य इत्येतदेव वैलक्षण्यमिति भावः । भाष्यकृतं श्रीभाष्यकारं महाभाष्यकारं च भजेय ॥ ९ ॥

स्मृतिसन्देहभ्रान्तिमदसंगतिविकल्पमीलनो- ल्लासी। वेदान्तदेशिकमणिर्मोदान्विदधातु जग- दलङ्कारः ॥ १० ॥ स्मृतिषु मानवादिधर्मसंहितासु सन्देहभ्रान्तिमतां संश- यभ्रमवतां कौतस्कुतानां असङ्गतयः सङ्गतिरहिताः असम्बद्धा इत्यर्थः । ये विकल्पाः तेषां मीलने निरासे उल्लासी। पक्षे- स्मृत्यायुल्लासान्तास्सप्तालङ्काराः ते सन्त्यस्मिन्निति तथोक्तः । इदमुपलक्षणं सर्वालङ्कारवत्तायाः ॥१० ॥

श्रीब्रह्मतन्त्रकलिरिपुगुर्वास्थानीधुरन्धरानखि- लानू। हृद़ि भावयेऽत्युदारान्वसुधालङ्गारमणि- हारान्॥ ११ ॥ वसुधालङ्कारमणिहारानित्यनेन अलङ्कारमणिहार इति विव- क्षितप्रबन्धनामसूचनम् ॥११॥

उपोद्वात: 7

अतिमात्रा प्रतिपत्तिश्श्रीशे यस्याद्गुता जनै- दद्ृशे। सुमहान्परकालमुनिस्स मदन्वयशेखरो गुरुर्जयतात् ॥ १२॥

यस्य गुरो: श्रीशे भगवति विषये अतिमात्रा मात्रामति- क्ान्ता अतिवेला प्रतिपत्तिः गौरवं प्रबोधो वा- प्रतिपत्तिः प्रवृत्तौ च प्रागल्भ्ये गौरवेऽपि च। संप्राप्तौ च प्रबोधे च पदप्राप्तौ च योषिति ।।

इति मेदिनी। पक्षे-अविद्यमानं तिमात्रं तिवर्णमात्रं यस्यां सा प्र- तिपत्तिः प्रपत्तिः भरन्यसनमित्यर्थः । प्रतिपत्तिशब्दे तिवर्णापनयने प्रपत्तिरिति निष्पत्तेः, शब्दार्थयोस्तादात्म्यमिह शरणम्। अन्भता आश्चर्यावहा सती जनैः ददृशे। भगवति यस्य गौरवं ज्ञानं प्रप- दनं चात्याश्चर्यावहतया जनैर्दष्टानीत्यर्थः । प्रपदनस्याश्चर्यत्वं च अनेनाचार्येणातिमात्रार्ततया प्रपदनमनुष्ठाय स्वाभीप्सित एव समये मोक्षसाम्राज्यस्यासादितत्वादिंति तद्वैभवप्रकाशिकादिषु सुस्पष्टम्। दद्वशे इत्यनेन सर्वलोकसाक्षिकत्वमीद्दशप्रपदनस्य दर्शितम्। मदन्वयस्य विद्यया जन्मना च मद्वंशस्य शेखरः। उभयोरपि श्रीशैलघनगिर्यप्पलार्यवंश्यत्वात्तथोक्तिः ॥१२॥

वादाः कुद्दशां शमिता जलदेनेव प्रतीपता- भाजः। येन स गुरुर्विजयतां श्रीवासब्रह्मतन्त्र- परकालः ॥ १३ ॥ जलदेन.प्रतीपताभाजः प्रतिलोमतां प्राप्ता वादाः दावाः

8 अलंकारमणिहारे

इत्यर्थः । त इव, अर्थगतं बहुत्वं शब्दे आरोप्यते। येन आचा र्येण प्रतीपताभाजः प्रातिकूल्यभाजः कुद्दशां वादा: शमिताः।स्पष्ट मन्यत् ॥ १३ ॥ शरणगतजनपुनर्भवभयापनेता जयाय मे भ- वतात्। श्रीवासदेशिकेन्द्रोपपदश्रीब्रह्मतन्त्रयति- नेता। १४ ॥ एकेन येन बुधता गुरुता कविता च दर्शिता विधुता। दुर्ग्हबाधां शमयतु स श्रीरङ्गेन्द्रकलि- रिपुयतीन्द्रः । १५॥ येन एकेनैव विधुता चन्द्रता पक्षे अविधुता अप्रक- म्पिता अन्यापरिभावनीयतेत्यर्थः । बुधता सौम्यता प्राज्ञता च, गुरुता वाक्पतिता आचार्यता च कविता भार्गवता काव्यकर्तृता च दर्शिता। दुर्ग्रहबाधां दुष्टग्रहाणां कुजादीनां पीडां दुराग्रहव्यस- नितां च शमयतु। एकस्यैवास्य चन्द्रवुधादिशुभग्रहरूपत्वात दुर्ग्हबाधाशमनपटीयस्त्वमस्तीति भावः। अन्यत्सुगमम् ॥१५॥ तातार्यस्य गुरोर्मे ख्यातात्मगुणस्य चरणन- ळिनयुगे। अतिवेलं लगतु मनः प्रतिलोमं वाऽ- नुलोमं वा ॥ १६॥ प्रतिलोमं मनः नम इत्यर्थः । प्रतिलोमानुलोमशब्दयोः 'अ. चप्रत्यन्ववपूर्वात्सामलोम्नः' इत्यच् ॥ १६ ॥ नवदुर्गतातदेशिक कृष्णाम्बासूनुरातनोतीमम्। श्रीशैलान्वय जन्मा कृष्णो Sलङ्गारमणिहारम्॥१७

उपोद्धातः 9

श्रीश्रीनिवासमनुपममुपमाद्यैरखिलजगदल

लयतात् ॥ १८॥ चपलोसावुद्युङ्के विपुलालङ्कारवर्णनव्याजातू। भगवत्स्वरूपरूपप्रभावगुणविभवलेशमभिधातुम्।। वाणीं हरिगुणभणनात्कृतार्थयितुमेव कृतिरि- यं क्रियते। ललिततया बालानामुपकुर्याच्चेत्प्रका- ममुपकुरुताम् ॥ २० ॥ आरचये कृतिमेतामात्मीयैर्लक्ष्यलक्षणैरेव । यक्षाधिपो नवनिधिर्भिक्षाक इवान्यवसु किमा- दन्ते ॥ २१॥ आनुष्टुभेन लक्षणमार्याजातेन लक्ष्यजातमपि। वृत्तेन विरचयेऽहं यन्तेन प्रीयतां फणिगिरीश:।।२२ श्रीपतिरहिगिरिनिलयः प्रापयतु नितान्तहृद्य- तामेनम्। स्वोपज्ञलक्ष्यलक्षणरूपमलङ्गारमणिहा- रम् ॥ २३ ॥ देवच्छन्दोऽनुगुणो दीव्यादुपमादिसरससरशत- भाकू। लक्ष्मीवल्लभहृदये ललितोSलङ्गारमणि- हारः॥२४॥ ALANKARA 2

10 अलंकारमणिहारे

देवस्य श्रीनिवासस्य छन्दसः अभिलाषस्य अनुगुण: अ- नुरूप: 'छन्दः पद्ेडभलाषे च' इति सान्तनानार्थेष्वमरः। श्री- निवासप्रीत्युचित इत्यर्थः । पक्षे अनुगतो गुणेन अनुगुणः 'अ वादयः करष्टाद्यर्थे तृतीयया' इत समासः। उपमादयः अल- द्वारा एव सरसाः रमणीया: सराः यष्टयः तेषां शतं भज- तीति तथोक्तः । 'लतिका लडिका यष्टिस्तुल्यार्थास्स्युस्सरस्सरि:' इत्युक्तेः। अत एव देवच्छन्दः तन्नामा, 'देवच्छन्दोऽसौ शत- यष्टिकः'इत्यनुशासनात्। ललितः अलङ्कारमणिहार एतन्नामा प्रबन्ध.। पक्षे-अलङ्गाररूपश्चासौ मणिहारश्च लक्ष्मीवल्लभस्य हृदये मनसि वक्षसि च दीव्यात् प्रकाशताम् ॥२४॥

सिन्धुमिवास्मद्रून्थं मन्थानेनेव चेतसा मश्र- न्। विषमिव दोषं हित्वा मणिमिव गुणमाददातु विबुधेन्द्रः ॥ २५॥

इत्यलङ्कारमणिहारे अलङ्कारप्रबन्धे उपोद्धातः

जयतु श्रीवृषाद्रिस्थं जगव्रितयरक्षणम्। वदान्यं परमं ब्रह्म वक्षोऽलङ्गारलक्षणम् ॥ १॥

वक्षसः अलङ्कारः आभरणभूतं लक्षणं श्रीवत्सचिह्नं यस्य तत्। अनेनालङ्कारलक्षणत्वमस्यानुष्टुभप्रबन्धस्य सूचितम् । अय- मलङ्कारलक्षणारम्भश्लोक. ॥

उपमालंकारसरः (१) 11

अथोपमालङ्कारसरः (१)

उद्धूता भाति साम्यश्रीरुभयोर्यत्र सोपमा।

यत्र काव्ये उभयोरुपमानोपमेययोस्सहृदयहदयाह्लादिनी सा- दृश्यलक्ष्मीः चारुसादृश्यमिति यावत्, उन्दूता व्यङ्गयभावमन्त- रेण स्फुटतमा सती भाति निषेधाप्रतियोगितया लसति तत्रो- पमालङ्कार इत्यर्थः: अत्र यत्र द्वयास्सादृश्यं वर्ण्यते तत्रोपमा- लङ्कार इत्येतावदुक्तौ 'ग्रश्ामि काव्यशशिन विततार्थरश्मिम्' इत्यादौ उपमालङ्कागपत्तिः, तत्र काव्यशशिनोरर्थरशमीनां च स- हृदयहृदयाह्रादिधर्मसाम्येन सादृश्यप्रतीतेः । अत उपमानापमेय- योरित्युक्तम्। कविसमयप्रसिद्धया उपमानोपमेयत्वयोग्ययोरित्य- र्थः । न हि काव्यशशिनोरुपमानोपमेयत्वयोग्यताऽस्तीत्यदोषः। 'गोसदशो गवयः' इत्यादौ गोगवययोस्तथात्वेऽपि नोपमालङ्कार इति तत्रातिव्याप्तिवारणाय सहृदयहृदयाह्रादिनीति। इदं सहदयह- दयाह्रादित्वविशेषणं सर्वालङ्कारलक्षणानुयायि। अतपव 'गौ- र्बाहीकः' इत्यादौ न रूपकं, 'स्थाणुर्वा पुरुषो वा' इति न सन्देहः' 'इदं रजतम्' इति न भ्रान्तिमान्, 'नेदं रजतं किं तु शुक्तिः' इत्यादौ नापह्नव इत्याद्याहुः। उद्भूतेति व्यङ्गयोपमाव्यावृत्त्यर्थम्- समराङ्गणमारूढं भवन्तं पश्यतां नृणाम्। भवं कल्पान्तसंकुद्धं द्रषं नोत्कण्ठते मनः ॥

इत्यादौ तथाभूतं त्वां दृष्टवतस्तथाभूतभवदर्शनमासीदिति प्र०

च तथाभूतो भव इव तदा त्वं स्थित इत्युपमा व्यज्यते।

12 अलंकारमणिहारे

अत्रोपमाया व्यङ्गयायाः प्राधान्येनालङ्कार्यता, न त्वलङ्कारता।

व्याप्तिः। निषेधाप्रतियोगित्वविवक्षणात् व्यतिरेकव्युदासः। ततश्च सहृदयहृदयाह्लाददायित्वे सत्यव्यङ्गयं सादृश्यमुपमेत्येतावदेव ल- क्षणमिह विवक्षितम्, न तूपमानोपमेयत्वयोग्ययोरित्यपि, 'ग्र- आमि काव्यशशिनम्' इत्यादौ चारुत्वाभावादेवातिव्याप्तय- संभवात्। अतएव उभयोस्साम्यश्रीरित्येवोक्तं, तदप्यनन्वयेऽ तिव्याप्तिनिरासाय।

न चैवमप्युपमेयोपमाप्रतीपयारतिव्याप्तिः। तयोरुक्तसादश्य- वर्णनसत्वेनोपमालङ्कारान्तर्भावस्येष्टत्वात्, तृतीयसदृशव्यवच्छे- दस्य प्रसिद्धोपमानप्रातिलोम्येन प्रसिद्धोपमेयोत्कर्षस्याधिकस्य तत्र फलस्य सद्भावेन तत एव तयोरुपमायाः पृथगुक्ते:, उ- पमेयोपमायां प्रकृताप्रकृतगोचरोपमाद्वयरूपतया प्रतीपे अप्रकृत- विषयतया च तस्या: प्रतीतेः । अन्यथा अप्रकृतविषयस्मृत्या-

'प्रतीपमुपमेयोपमा चेत्युभयमपि सङ्गाह्यमेवेति न तद्वयापनं लक्ष- पास्य दोषः' इति चित्रमीमांसायामुपमालक्षणपरिष्करणावसरे कण्ठरवेणैव प्रतिपादितम्।

चारुसादृश्यमुपमेति विवक्षितम्। तेन अनन्वयोपमेयोपमाप्रती-

राव्यवच्छेदोपमेयोत्कर्षफलकत्वेन कविसंरम्भगोचरतया साह-

उपमालंकारसरः (१) 13

इर्द कुवलयानन्दकृदनुरोधेन। रसगङ्गाधरकृदनुरोधेन त्वेवं लक्षणम्-

वाक्यार्थोपस्कारकं यत्सादृश्यं चारु सोपमा॥२ ॥

सादृश्यं सुन्दरं वाक्यार्थोपस्कारकमुपमालङ्गतिः। चारुत्वं च चमत्काराधायकत्वं, चमत्कारश्चानन्दविशेषस्सहृदयहृदयसा- क्षिकः। 'सागरस्सागरोपमः' इत्याद्यनन्वये सादृश्यस्य द्वितीय- सतीर्थ्यनिवर्तनमात्रार्थमुपात्ततया स्वयमप्रतिष्ठानादचमत्कारित्व- मेव। अतएव तस्यान्वयाभावादनन्वयं तमभिदधते। 'नाथ त्वद्वदनौपम्यं कथं धत्तां सुधाकरः'इत्यादिव्यतिरेके चमत्का- रिणो निषेधस्य निरूपणाय प्रतियोगिनस्सादृश्यस्य निरूपणम- चमत्कारकमेव। एवमभेदप्रधानेष्वपि रूपकापह्नतिपरिणामभ्ना- न्तिमदुल्लेखादिषु, भेदप्रधानेषु दृष्टान्तप्रतिवस्तूपमादीपकतुल्य- योगितादिषु चमत्कारिषु तत्तन्निष्पादकत्वेनावस्थितस्यापि सा- दृश्यस्य चमत्कारितावैधुर्येण नास्त्युपमालङ्कारत्वम्। 'मुखमिव चन्द्रः' इति प्रतीपे, 'चन्द्र इव मुखं मुखमिव चन्द्रः' इत्यु- पमेयोपमायां च सादृश्यस्य चमत्कारित्वात्रातिप्रसङ्गशशङ्कयः, तयोस्सङ्गाह्यत्वात्॥

ननु-'त्वयि कोपो ममाभाति सुधांशाविव पावकः' इत्या- दावुपमानस्यातिमात्रमसम्भाविततया न तावत्सादृश्यमेव शक्यं प्रतिपत्तुं, चमत्कार: पुनर्दवीयानेवेति चेत्-कविना हि खण्डशः पदार्थोपस्थितिमता यथेप्सितं संभावितत्वेनाकारेण सुधाकरा- धिकरणकं पावकं परिकल्प्य तेन सह साम्यस्यापि कल्पने बा- धकाभावात्। न च कल्पितमसत्साइश्यं कथंकारं चमत्कार-

14 अलंकारमणिहारे

मारचयेदिति वाच्यम्। सुकुमारसुन्दरतरसुवर्णप्रतिमात्वेन भा- वनया पुरतर्स्थिताया वनिताया: परिरम्भस्य प्रियम्भावुक- तादर्शनात्। उपमानोपमेययोस्सत्वस्य लक्षणे प्रवेशाभावान्नात्र दोषगन्धोऽपि॥ अतएव-

स्तनाभोगे पतन्भाति कपोलात्कुटिलोऽलकः । शशाङ्कबिम्बतो मेरौ लम्बमान इवोरगः ॥

इत्यादावपि नानुपपत्तिः।।

परे तु-अस्या: कल्पितोपमाया उपमानान्तराभावफलक- त्वेनालङ्कारान्तरतामाहुः। तन्न-सादृश्यस्य चमत्कारितयोपमान्त- र्भावस्यैवोचितत्वात्, सन्निरूपपितत्वस्य लक्षणे प्रवेशाभावात्। उपमानान्तराभावफलकत्वं ह्यपमावेशेषत्वे साधकं न तूपमाबाहे- र्भावे इति॥

पूर्णा लुप्तेत्यलंकारतत्त्वज्ञैस्सा द्विधोदिता। उपमानं चोपमेयं धर्मो वाचकमित्यदः । चतुष्टयमुपानं चेत्सा हि पूर्णोपमा मता ॥३॥

यथा-

आनन्दनिलयनामनि विमानधामनि विभास- मानं तत्। धाम चिरत्नं रत्नं श्यामलमिव हैमसं- पुटे जयति ॥ २६॥

अन्न शयामलं रतनं चिरत्नं धाम विभासमानं इवशब्दश्रे-

उपमालंकारसरः (१) 15

दियं पूर्णोपमा। इदं कुवलयानन्दानुसारेणोदाहरणम्। रसगङ्गाधरानुसारेण तु यथा- कृपया सुमहाजालाकृष्टान्मीनानिवाहिशैलम- णे। मोचयसि मोहजालाविष्टान्दीनान्कदा नु खल्वेनान् ॥२७ ।। अत्र प्रतीयमाना उपमा समग्रवाक्यार्थस्य कदेति शान्त- रसस्य सूचितचिन्तोपस्करणद्वारा उपस्कारकतयाऽलङ्गारः। वर्ण्योषमानयोर्धर्मोपमावाचकयोरपि। एकद्वित्रयनुपादाने भवेल्युप्तोपमाऽष्टधा॥४॥ वर्ण्यमुपमेयं उपमेयादीनामेकस्य द्वयोस्त्रयाणां वाऽनुपा- दाने लुपोपमा। सा चाष्टविधा भवेत्॥ वाचकस्यात्र धर्मस्य धर्मवाचकयोस्तथा। वर्ण्यवाचकयोलोपे तन्तल्लुप्ताः खलूपमाः॥५॥ उपमानस्य लोपे तु तल्लुप्ता पश्चमी स्मृता। प्रोक्ता पष्ठी वाचकोपमानलुप्तेति कोविदैः ॥६॥ धर्मोपमानलुप्ताऽन्या लोपे धर्मोपमानयोः। अष्टमी धर्मोपमानवाचकानां विलोपने।७॥ तामव विभजते-अत्र वाचकादीनां लोपे तत्तलुप्ताः। तथाहि -- १ वाचकलुपा। २. धर्मलुप्ता। ३. धर्मवाचकलुप्ता।

16 अलंकारमणिहारे

४. उपमेयवाचकलुप्ता। एवमुपमानलोपरहिताञ्चत्वारो भेदा:। ९. उपमानलुप्ता। ६. वाचकोपमानलुसा। ७. धर्मोपमानलुप्ता। ८. धर्मोपमानवाचकलुप्ता। एवमुपमानलोपसहिताश्चत्वारो भेदा: इति लुप्तोपमा अष्टविधाः।।

तत्र वाचकलुप्ता यथा-

चन्दिररुचिरनिटालं सुन्दरतरवार्षिकाम्बुदवि- नीलम्। मन्दरधरमहिगिरिपतिकन्दरधामास्तु नाम हृदि धाम ॥२८॥

अत्र चन्दिररुचिरनिटालं सुन्दरतरवार्षिकाम्बुदविनीलमि- त्युभयत्रापि वाचकलोपः चन्दिर इव रुचिरं वार्षिकाम्बुदमिव विनीलमित्यर्थे 'उपमानानि सामान्यवचनैः' इति समासविधा- यकशास्त्रनिबन्धनः ॥

धर्मलुप्ता यथा-

शरदिन्दुसद्ृदशवदनं स्फुरदिन्दिरमहिगिरीन्द्र- कृतसदनम्। कुन्दसुमोपमरदनं बृन्दं महसां धु- नोतु भयकदनम् ॥ २१॥

भयकदनं भवभयसंमर्द 'कदनं मर्दने पापे' इति विश्वः। अत्र शरदिन्दुसदशवदनं कुन्दसुमोपमरदनमित्युभयत्रापि धर्म- लोप:। स त्वैच्छिकः न तु शास्त्रविहितः, आह्रादनादिना शर- दिन्दुसद्दशवदनमित्यादेरपि सुवचत्वात्।

उपमालंकारसर: (१) 17

यथा वा-

कुसुमसमे लावण्ये सरिज्झरीवेगसदृशि ता- रुण्ये। आयुषि तृणानलनिभे फणाभृदद्रीश नैव विश्वसिमः ॥३०॥

अत्र क्षिप्रम्लानत्वमेकथाऽनवस्थानं सद्योनिर्वाणत्वं च समानधर्मा अनुपात्ताः॥

धर्मवाचकलुप्ता यथा-

चन्दनगिरिकन्दरचरसुन्दरतरगन्धवाहशाबन्ती। भिन्तामपाङ्गरेखा सन्तापं दन्दशूकगिरिनेतुः॥३१ अत्र गन्धवाहशाबन्तीत्यत्र धर्मवाचकलुप्ता। गन्धवाहशाब इवाचरन्तीत्यर्थे विहितस्य गन्धवाहशाबवदानन्दनात्मकाचारार्थ- कस्य किप: इवशब्दन समं लोपात्। अत्र धर्मलोप ऐच्छि- कः आनन्ददायितया गन्धवाहशाबन्तोति तदुपादानस्यापि स- म्भवात्। भिन्तां भिनत्त। भिदे: रौधादिकस्य स्वरितेत्वा- तडि लोट्।३१ ॥

उपमेयवाचकलुप्ता यथा-

मुनिमनसामपि दूरे स्वकृतविहारेSलमुपनिष- त्सारे। परमपदीयति विभवैः परमे न रमेत फ- णिगिरौ को वा ॥ ३२॥ ALANKARA 3

18 अलंकारमणिहारे

उपनिषत्सारत्वेनाध्यवसिते श्रीनिवासे स्वकृतविहारे सति- मायावी परमानन्दं त्यक्त्वा वैकुण्ठमुत्तमम्। स्वामिपुष्करिणीतीरे रमया सह मोदते॥ इत्युक्तप्रकारेण स्वस्मिन्विहरमाणे सतीत्यर्थः। परमपदीयतत्यित्र वाचकोपमेयलोपः आत्मानमित्युपमेयस्योपमावाचकेन सहानुपा- दानात्। नच-'उपमानादाचारे' इत्युपमानादाचारार्थे क्यचो वि- धानात्परमपदमिवाचरतीत्यर्थावगमेऽप्यात्मानमित्यस्य कथं निर्णयः अन्यस्यापि तत्सम्भवादिति वाच्यम् । परमपदानुरूपाचरणस्य विभवकरणकत्वरूपविशेषणसामर्थ्येन तदवगमात्, तथाविधा- चरणे विभवानां स्वारसिकतया स्वकीयत्वावगतेः । अयं च लोप ऐच्छिक:, स्वात्मानं परमपदीयतीत्युपमेयोपादानस्यापि सम्भवात् ॥३२॥।

उपमानलुप्ता वाचकोपमानलुप्ता च यथा- द्विरदसमालसगमनं सुरगिरिगुरुधैर्यमखिलभ- यशमनम्। हरिमीडे रिपुदमनं द्विरसनगिरिसद- नमिन्दिराकमनम् ॥ ३३॥ अत्राद्ये पादे द्विरदसमालसगमनमित्यत्र द्विरदगमनस्योप- मानस्यानुपादानादुपमानलुत्ता। द्वितीय पादे सुरगिरिगुरुधैर्यमित्यत्र वाचकस्य इवादेर्सुरगिरिधैर्यस्योपमानस्य चानुपादानाद्वाच- कोपमानलुप्ता ।।

धर्मोपमानलुप्ता धर्मोपमानवाचकलुप्ता च यथा- जलनिधिनिभगाम्भीर्य कलये हृदि कल्पका-

उपमालंकारसर: (१) 19

गमौदार्यम्। निलयितशेषाहार्य जलधिसुताचि- तहारि सौन्दर्यम्॥ ३४ ॥

सौन्दर्यामतादिं भिन्नं पदं, तत्वेनाध्यवसितो भगवान् श्रीनिवास इत्यर्थः । अत्र जलनिधिनिभगाम्भीर्यमित्यत्र निरव- धिकत्वादेस्साधारणधर्मस्य जलनिधिगाम्भीर्यस्योपमानस्य चानु- पादानाद्धमोपमानलुप्ता। कल्पकागमस्यौदार्यमिवौदार्य यस्य तदि- तिविग्रहे निरवशेषाभीष्टार्थपरिपूरणादेर्धर्मस्य कल्पकागमौदार्य स्योपमानस्य इवादेर्वाचकस्य चानुपादानाद्धर्मोपमानवाचक- लप्ता। अन्यदग्रे वक्ष्यते।।

एवं कुवलयानन्दप्रकारेणोपमोदिता। प्राचां मते विभागोSस्या उपमायाः प्रपश्चयते ॥ पूर्णा लुप्नेति भेदेन द्विविधा सा तयो: पुनः ॥ श्रौत्यार्थीति द्विधा पूर्णा वाक्यगा च समासगा। तद्धितस्थेति च त्रेधा ते द्वे स्यातां पृथक्पृथक् ॥८ प्राचीनानामालंकारिकाणां मते उपमा पूर्णा लुप्तेति द्विवि- धा। तयोर्मध्ये पूर्णा श्रौती आर्थीति द्विविधा ते श्रौत्यार्थ्यौ द्वे अपि पृथकपृथक् वाक्यगा समासगा तद्ितगेति त्रेधा स्यातामिति पूर्णोपमा षड्विधा भवतोत्यर्थः ॥

यथेववादिशब्दानां साक्षात्सादृश्यवाचिनाम्। उपादाने भवेच्छ्रौतीत्याहुशशास्त्रविचक्षणाः।। १।।

20 अलंकारमणिहारे

ये धर्मिव्यवधानेन सादृश्यप्रतिपादकाः । सदृङ्किभादिशव्दानां तेषामार्थी प्रयोगतः ॥ १० ॥। श्रौतीमार्थी च लक्षयति यथेत्यादिना-साक्षात्सादृश्यप्र- तिपादकयथेवादिशब्दानां प्रयोगे श्रौती श्रुत्या सादृश्यप्रति- पादनात्। वादीत्यादिशब्देन 'तत्र तस्येव' इति विहितवते- ग्रहणम्। तस्य इवार्थे विहितत्वात्। सादृश्यविशिष्टधर्मिपर्यन्त- तुल्यसदृशसदड्निभसङ्काशादिशब्दानां प्रयोगे आर्थी, अर्थसिद्ध- त्वात्। निभादीत्यादिशब्देन 'तेन तुल्यं' इति विहितवतेर्ग्रहणम्। तस्य तुल्यार्थे विहितत्वात्। यद्यपि यथेववादिपदानि यस्मा- चचन्द्रादिपदात्पराणि प्रयुज्यन्ते, तानि तदर्थस्य चन्द्रादेरुप- मानत्वप्रतीतेरुपमानविशेषणानि सन्ति स्वसमभिव्याहृतपदा- र्थस्योपमानत्वप्रतीतिप्रयोजकानि। न तु मुखादेरुपमेयत्वप्र- तीतिपयोजकानि। तथाऽपि यथा राज्ञः पुरुष इत्यत्र षष्ठयास्स्व- समभिव्याहृतप्रातिपदिकार्थे राशः स्वार्थभूतसम्बन्धप्रतियोगित्व- प्रतीतिप्रयोजकत्वेऽपि पुरुषपदसमभिव्याहारे सति व्युत्पत्तिम- हिन्न्ा तदनुयोगित्वप्रतीतिरपि तथा मुखादिसमभिव्याहारे मु- खाद्यनुयागित्वप्रतीततिरवि सम्भवति। एतेन पद्ममिव मुखमित्यत्र पद्मसादृश्यं मुखमिति प्रतीतिस्स्यात्, न तु पद्मसदशं मुख- मिति परास्तम्। यथा राजः पुरुष इत्यत्र प्रकृतिप्रत्ययपुरुषपदैः राजा संबन्धः पुरुष इति प्रतीतावपि समभिव्याहारवशाद्राज- सम्बन्धी पुरुष इति प्रतीतिः, तथैव व्युत्पत्तेः। एवमत्रापि वि- शिष्टप्रतीत्युपपत्तिरित्याहुः प्राश्चः। वस्तुतस्तु-इवार्थस्सादृश्यमेव। तञ्च नोपमानस्य चन्द्रादे- र्विशेषणम्। किं तु उपमानभूतश्चन्द्रादिरेव सादृश्ये प्रतियोगि-

उपमालंकारसरः (१) 21

तासम्बन्धेन विशेषणम्। चन्द्रादिविशेषितं व सादृश्यं मुखा- दावनुयोगितासम्बन्धेनान्वेति। चन्द्रप्रतियोगिकसादृश्यानुयोगि- मुखमित्याकारकश्चन्द्र इव मुखमित्यादौ बोध इति बोध्यम्॥ तत्र श्रौती त्रिविधा यथा- गगनं यथा फणीश्वरनगपतिहृदयं विनीलमु- ज्ुलति। तारावळिरिव हारावळिरार्द्रावच्च कौस्तुभे शोभा (कौस्तुभस्य श्रीः) ॥ ३५॥ अत्र गगनं यथत्यादिविनीलमित्यन्ते श्रौती वाक्ये पूर्णा यथेत्यसमस्तस्य वाचकस्य गगनमित्युपमानस्य फणीश्वरनग- पतिहृदयमित्युपमेयस्य विनीलमिति साधारणधर्मस्य चोपादा- नात। तारावळिरिव हारावळिरित्यत्र समासे श्रौती पूर्णा। 'इवेन सह समासो विभक्त्यलोपश्च' इति इवशब्दयोगे समा- सस्य विभक्त्यलोपस्य च स्मरणात्। वाचकादीनां चतुर्णामु- पादानाच्च। आर्द्रावत्कौस्तुभे शोभेत्यत्र तद्धिते श्रौती पूर्णा। स- प्रमीसमर्थाद्वतेः 'तत्र तस्येव' इति सूत्रेण इवार्थविहितवतेर्वा- चकस्य उपमादीनां त्रयाणां चोपादानात् आर्द्रायामिव आर्द्रा- वदिति विग्रहः । कौस्तुभस्य श्रीरिति पाठे आर्द्राया इवेति विग्रहः षष्ठीसमर्थादप्युक्तसूत्रेणैव वतेर्विधानात् ॥३५॥ आर्थी त्रिविधा, पूर्णा यथा- शशधरबिम्बेन समो विशदतया कुन्दबृन्दसङ्गा- शः। धवळसरोरुहवदयं प्रविलसति करोदरे हरे- इशङ: ॥ ३६ ॥

22 अलंकारमणिहारे

शशधरबिम्बेन समो विशदतयेत्यत्रार्थी पूर्णा वाक्ये। वि- शदतयेत्येतत्सर्वत्रान्वेति । कुन्दवृन्दसङ्काश इत्यत्रार्थी समासे पू- र्णा। धवळसरोरुहवदित्यत्रार्थी तद्धिते पूर्णा 'तेन तुल्यं क्रि या चेद्वतिः' इति तुल्यार्थविहितस्य तद्धितस्य वतिप्रत्ययस्यो- पादानात्। एवं षड्डिधाऽपि पूर्णा संक्षेपत उदाहता॥। अथ लुप्तास्सामान्यतो विभजते- त्रिविधा स्यादेकलुप्ता द्विलुप्ता तु चतुर्विधा। एकरूपा त्रिलुप्तेति लुप्ता सामान्यतोऽष्टधा॥११॥ धर्मस्याथोपमानस्य वाचकस्य विलोपने। त्रिविधा स्यादेकलुप्ता द्विलुप्ता तु चतुर्विधा ॥१२। धर्मवाचकयोरलोंपे तथा धर्मोपमानयोः ।

त्रिलुप्ता त्वेकधा धर्मवाचकावर्ण्यलोपतः। धर्मलुप्ता, उपमानलुप्ता, वाचकलुप्ता चेति त्रिविधा एक- लुप्ता। द्विलुप्ता तु-धर्मवाचकलुप्ता, धर्मोपमानलुप्ता, उपमेयवा- चकलुप्ता, वाचकोपमानलुप्ता चेति चतुर्विधा। त्रिलुप्ता तु-धर्म- वाचकोपमानलुप्तत्येक्विधेति सामान्यतो लुप्ताऽष्टविधा॥ यथा- त्वं निधिरिव तव सदृशो नैव विभुर्जलदनील जलजाक्ष। तव सौशील्यमतुल्यं मित्रीयसि नत- जने डब्धिगाम्भीर्यः ॥३७॥

उपमालंकारसर: (१) 23

त्वं निधिरिवेत्यत्र भोग्यत्वादि धर्मानुपादानाद्धर्मलुप्ता ।।१। तव सदृशो विभुर्नैवेत्युपमानस्य सामान्यतो निषेधादुपमानलुप्ता॥।२।। जलदनीलेत्यत्र जलद इवेति वाचकानुपांदानाद्वाचकलुप्ता॥३॥ जलजाक्षेत्यत्र जलजे इवाक्षिणी यस्येति प्रसन्नतादेर्धर्मस्य वा- चकस्य चानुपादानाद्धर्मवाचकलुप्ता ॥४॥ तव सौशील्यमतुल्य- मित्यत्र लोकोत्तरत्वादेर्धर्मस्य अतुल्यमिति निषेधेनोपमानस्य चातुपादानाद्धर्मोपमानलुप्ता ॥५॥ मित्रीयसि नतजने इत्यत्र मि- त्रमवात्मानमाचरसात्युपमेयभूतस्यात्मनो वाचकस्य चानुपादा- नादुपमेयवाचकलुप्ता ॥६॥ वाचकोपमानलुप्ता त्वग्रे उदाहरि- ष्यते ॥। अब्धिगाम्भीर्य इत्यत्र अब्धेर्गाम्भीर्यमिव गाम्भीर्यमित्य- स्मिन्नर्थे उपमानस्य वाचकस्य धर्मस्याप्यनुक्तेर्धर्मवाचकोपमा- नलुप्ता ।।७।। इति सामान्यतस्सप्त लुप्तोदाहरणानि संगृहीतानि॥

क्रमेण धर्मलुप्तादेर्विभागोऽय प्रदर्श्यते ॥१४॥ पूर्णावद्धर्मलुप्ताऽपि श्रौत्यार्थीति द्विधा भवेत् ॥ तत्र श्रौती तद्धिते तु न स्यादन्वयहानतः॥१५॥ शुद्धधर्मलुप्ता पूर्णावदेव श्रौती आर्थी चेति द्विधा भवेत्। वाक्य समासे तद्धिते च भवेत् । तत्र श्रौती धर्मलुप्ता तु तद्धिते न सम्भवेत् षष्ठासमर्थात्सप्मीसमर्थाद्वा विहितस्य वतेधर्मोपादानं विनाऽन्वयसौकर्याभावात् न हि भवति मधु- रावत्पाटलिपुत्रे पाटलिपुत्रस्य वेत्यत्र प्राकार इति धर्मोपादानं विनाऽन्वयसौकर्यम्। तद्धिताधिकारविहित कल्पव्देश्यादिप्रयोगेऽपि कृष्णकल्पः कृष्णदेश्य इत्यादौ धर्मिसामानाधिकरण्यप्रतीतेरा- थ्येवेति श्रौत्या धर्मलुप्ताया असंभवात्सा पश्चविधैव।

24 अलंकारमणिहारे

ननु-'इवे प्रतिकृतौ' इत्यधिकारे इचार्थविहितच्छादिप्रत्य यान्तानां 'कुशाग्रीया बुद्धिः, शैलेयं दधि' इत्यादीनां पदानां प्रयो धर्मोपादानं विना नैरांकाड्यसन्भावात्संभवति श्रती धर्मलुप्ताS पीति चेन्न। 'इवे प्रतिकृतौ' इत्यधिकारविहितानां प्रत्ययान तुल्यार्थ एव विधानाभ्युपगमावश्यंभावात्। अन्यथा तेषां सा दृश्यविशिष्टधर्मिपर्यन्तत्वाभावेन कुशाग्रीया बुद्धिरित्यादुपमेय सामानाधिकरण्यासम्भवात्सादृश्यविधानमपि सदृशे पर्यवस्य तीति सूत्रे इवग्रहणं न विरुध्यत इति वदन्ति॥

श्रीती धर्मलुप्ता वाक्ये यथा-

जलदो यथा तथा त्वं जाकिन इह केकिनो यथैव तथा। जलधिर्यथा तथा त्वं नरा ननु स- रिज्झरा यथैव तथा ॥३८॥ अत्र हे भगवन्निति सम्बुद्धिस्सामथ्यालिंभ्यते। जलदो यथा केकिनो यथेत्यादौ यथेत्यसमस्ततया निर्देशाद्वाक्ये श्रौती ध- र्मलुप्ता, यथाक्रममानन्दावहत्वादेरुल्लासित्वादेश्च। एवं जलधिर्य- थेत्यादौ प्राप्यत्वादे: नरा इवेत्यादौ तत्प्रवणत्वादेश्च साधार णधर्मस्यानुपादानात्।।

श्रौती धर्मलुप्ता समासे यथा-

चिन्तामणिधरणीभृति रन्तारं भुवि जगन्निय- न्तारम्। चिन्तामणिमिव मनुजास्त्वां तावत्सं- श्रिता हरे सर्वे॥३१॥

उपमालंकारसरः (१) 25

अत्राभीप्सितदातृत्वादिधर्मानुपादानात् चिन्तामणिमिवेति समासे श्राती धर्मलुप्ता। तद्धिते त्वियं न सम्भवतीत्यवोचाम। चिन्तामणिधरणीभृदितति वेङ्कटाद्रेरेव नामान्तरम् । तथा चो- च्यते वामनपुराणे- चिन्तिसत्य तु सिद्धथेमं चिन्तामणिगिरिं विदुः॥ इति॥ ब्रह्माण्डपुराणान्तर्गते वेङ्कटाद्रिमाहात्म्ये च -- श्रीवेङ्गटगिरिर्नाम क्षेत्रं पुण्यं महीतले। इत्युपक्रम्य- अञ्जनाद्रिर्वृषाद्रिश्च वेदाद्रिर्गरुडाचलः।

वृषभाद्रर्वराहाद्विर्ज्ानाद्रि: कनकाचलः । आन-दाद्रिश्च नीलाद्रि: क्रीडाद्रि: पुष्कराचलः । सिंहाचलश्च श्रीशैलस्तथा नारायणाचलः ॥ वैकुण्ठाद्रिश्शेषशैल इति नामानि विंशतिः ॥इति ॥

आर्थी धर्मलुप्ता वाक्यसमासतद्धितगा यथा- वृषशिखरिशिखरधरणी सदशी रमणीमणेर्मु- रारातिः। मृगमदतिलकनिकाश: पुष्करिणी दर्प- णीकल्पा॥४० ॥

अत्र सदृशी रमणीमणेरेति वाक्यगा, मृगमदतिलकनि- काश इति समासगा, दर्पणीकल्पेति तद्धितगा चार्थी धर्मलुप्ता; रामणीय कश्याम लिम नैर्म ल्यादिधर्माणामनुपादानात्। क्कचित्पटुपटुरित्यादौ द्विर्भावेऽपि धर्मलुप्ता दश्यत इति चित्रमीमांसाकारा:। तदेदमुदाहरणम्- ALANKARA 4

26 अलंकारमणिहारे

आभाति मधुरमधुरं स्वर्गादिफलं न जातु त- न्मधुरम्। फणधरधराधरधुरंधरं भजत तज्जना- श्िवरं मधुरम् ॥४१॥ अत्र 'प्रकारे गुणवचनस्य' इति सादृश्ये द्विर्भावविधा नाद्यत्स्वभावतोऽ्मधुरमेवापाततो मधुरवन्भाति तद्वचनोऽयं मधु- रशब्दो मधुरसदृदशे वर्तत इत्यार्थी धर्मलुप्ता। न चैषा वाक्ये समासे वा, मधुरमधुरमित्येकपदत्वात्।। रसगङ्गाधर कारस्तु-पटुपटुरित्यादौ वाचकस्याप्यनुपादाना- द्वाचकधर्मलुप्तायामेतदाधिक्यमुद्भावयितुमुचितं, न तु धर्मलुप्तायां, धर्ममात्रलुप्ताया एव धर्मलुप्ताशब्देन तैर्विवक्षणात्। अन्यथा ए. कलुप्ात्वेन द्विलुपानां त्रिलुप्तायाश्च ग्रहणात्पृथगुपादानमसंबद्ध- मेव स्यात्। न चात्र वाचकस्य द्विर्भावस्यैव सत्वान्रास्ति लोप: अपि तु धर्ममात्रस्यैवेति शक्यं वक्तुं, द्विर्भावस्य भाष्यकैय- टादौ सादश्यद्योतकताया पवाङ्गीकारेण तद्वाचकताया अस- म्भवादित्य वादीत्॥ लुप्तोपमाना द्विविधा वाक्यगा घ समासगा।

लुप्तोपमाना वाक्यगा यथा- विचिते निखिलेऽपि जगत्युचितं श्रीवेङ्कटाद्रि- णा सदशम्। नूनं नोपलभेत स्थानं जातोऽय जायमानो वा ॥४२॥

अत्र सदृशनिषेधादुपमानलुप्ता वाक्ये। अत्र 'वेङ्कटाद्रिसमं

उपमालंकारसरः (१) 27

स्थानं ब्रह्माण्डे नास्ति किश्चन' इति वचनं स्मर्तव्यम्। न चात्रोपमानाभावेन सादृश्याभावस्य पर्यवसानात्सादृश्यपर्यवसा- नस्य चोपमाजीवितत्वादलङ्गारान्तरमेव नोपमानलुप्तेति वाच्यम्। वेङ्गटाद्रिणा सदशं स्थानं जातो वा जायमानो वा नोपलभे तेत्युक्त्या जनिष्यमाणेन येन केनचित् किमपि स्थानमेतत्तु- ल्यमुपलप्स्येतेति सादृश्यपर्यवसानमस्तीत्युपमानलुनैवेयमुपमा, नालङ्कारान्तरमिति वक्तुं युक्तत्वात्॥ उपमानलुप्ता समासगा यथा- नास्तीह वस्तु धन्यं कस्तूरीसहृशमिति वयं विद्यः। भुजगगिरीशस्य मुखं त्रिजगततिलकस्य तिलकितं ह्यनया॥४३॥

अत्र सदृशनिषेधादुपमानलुप्ता समासे। वादिलुप्ता समासे स्यात्कर्माधारक्यचोः क्यडि। कर्मकर्त्रोर्णमुलि च णिनौ क्विपि च तद्विते॥ एवं नवप्रकारैषा ज्ञेया वाचकलोपिनी ॥ १७॥

वाचकलुपां विभजते- वादिलुप्ता उपमानवाचकवायथेवा- दिलुप्ता समासे 'उपमानादाचार' इति विहितकर्मक्यचि, 'अधि- करणाच्च' इति विहिते अधिकरणक्यचि, 'कर्तु. क्यङ्सलोपश्च' इति कर्तृक्यङि, 'उपमाने कर्मणि च' इति कर्मणमुलि, चा- त्कर्तृणमुलि, 'कर्तर्युपमाने' इति विहिते णिनौ, 'सर्वप्रातिपदि- केभ्यः क्विव्वा वक्तव्यः' इत्याचारार्थविहिते कविपि च तद्धिते च भवन्ती नवविधा भवति।

28 अलंकारमणिहारे

अत्र वाचकलुप्ता समासगा यथा- विदलितवलरिपुमणिवरशकलविनीलं श्रयन्त- महिशैलम्। वारं वारं हृदये स्मेरं कलयेय कमपि शृङ्गारम् ॥ ४४ ॥

अन्न शकलविनीलमित्यत्र समासे वाचकलोपः। 'चन्दिररु- चिरनिटालम्' इति पूर्वमुदाहृतमप्यस्योदाहरणम्॥।

कर्मक्यचि वाचकलुप्ता यथा- हर्यङ्के विहरन्ती पर्यङ्कीयति तमेतमुनुङ्गम्। उ- पधानीयति कमला तस्य भुजं भुजगभोगसुकु- मारम् ॥ ४५॥ अत्र पर्यङ्कोयति उपधानीयतीत्युभयत्राप पर्यङ्कमिवाचरति उपधानमिवाचरतीत्यर्थे कर्मक्यच हर्यङ्गपर्यङ्कयोः भुजोपधान- योश्च उत्तुङ्गं भुजगभोगसुकुमारमिति साधारणो धर्मः । पर्यङ्गी- यतीत्यादौ 'उपमानादाचारे' इति कर्मणस्सुबन्तादाचारारथे क्यचि 'क्यच च' इत्यकारस्य ईत्वम्। हर्यङ्कं पर्यङ्कमिवाचरतीत्यत्र वाक्ये प्रफान्तं कर्मदयं, तत्रोपमानकर्मणोऽन्तर्भूतत्वात्तदपेक्षयाS- सावकर्मको धातुः। तदुक्तं- धातोरर्थान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसङ्गहात्। प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मका क्रिया॥

इति। अन्यकर्मापेक्षया तु सकर्मक एव। यदाह भगवान् भा- ष्यकार :- 'द्वे ह्यत्र कर्माणी उपमानकर्मोपमेयकर्म चेति। उप-

उपमालंकारसरः (१) 29

मानकर्मान्तर्भूतं उपमेयकर्मणा सकर्मको भवति' इति। एवमन्य- त्रापि द्रष्टव्यम्॥

यथा वा --

इन्द्रीयन्ति दृशस्ते स्पृशन्ति यांस्तान्विशो भृझं विभवैः। चन्द्रीयन्ति दिशस्ते यशःप्रकाशा विशालविशदिम्ना॥४६॥

इदमपि कर्मक्यच वाचकलुपाया एवोदाहरणम्। इन्द्री- यन्ति चन्द्रीयन्तीत्युभयत्रापि इन्द्रमिवाचरन्ति चन्द्रमिवाचर- न्तीत्यर्थे कर्मक्यच इन्द्रस्य विशां च विभवैरिति साधारणो धर्मः चन्द्रस्य दिशां च विशालविशदिस्नति साधारणो धर्मः । विशः मनुजानित्यर्थः । 'द्वौ विशौ वैश्यमनुजौ' इत्यमरः। द्वितीयपादे भृश विभवैरित्यत्र 'भृशमुदाराः' इति, चतुर्थचरणस्य 'यशः प्राकाशास्तु काशनीकाशाः' इति 'शेषशैलेन्दोः' इति वा निर्माणे उभयत्रापि धर्मस्याप्यनुपादानाद्धर्मवाचकलुप्ताऽपीयं भविष्यतीतति ध्येयम्॥ एवंचात्र धर्मोपादानानुपादाने पच्छिके इति ध्येयम्। अस्य पूर्वोदाहरणादयमेव विशेषः।

अधिकरणक्यचि वाचकलुप्ता यथा-

जलधौ जननगृहीयति जलजे केळीगृहीयति मनोज्ञे। सौधीयति वेङ्गटपतिविशङ्कटोरस्थलेS- मले कमला ॥ ४७॥

30 अलंकारमणिहारे

मनोज्षे इत्येतजलधावित्यत्राप्यनुषअ्ञनीयम्। अत्र जलधौ जननगृहीयतीत्याद्यधिकरणक्यचति जलधिजननगृहयोः जलज- केळीगृहयोश्च मनोशे इति, भगवद्वक्षस्थलसौधयोः अमले इति च साधारणधर्मः। मनोके इत्यस्य जलधावित्यत्रानन्वये धर्म वाचकलुप्तायास्तदुदाहरणं भविष्यति इतरद्वाचकलुपायाः। एवं चात्रापि धर्मोपादानानुपादाने वैवक्षिके पवेति ध्येयम्॥ कर्तृक्यडि वाचकलुप्ता यथा- भगवन्भवच्चरित्रं भवतप्तानां विधूयते नृणाम। अदसीयरसज्ञानां तदसीम मधूयते रसज्ञानाम्॥ अद्सीयरसज्ञानां पतद्भगवञ्चरित्रसम्बन्धिरसविदां जनानां सम्बन्धसामान्ये षष्ठी रसज्ञानां रसनानां असीम अनवधिकं त- च्चरित्रं मधूयते इत्यन्वयः। अत्र विधुरिवाचरति मध्विवाचर- तीत्यर्थे विधूयते मधूयत इति क्यडि भगवच्चरित्रस्य विधुम- धुनोश्च आचारस्साधारणो धर्मः, स चोपास्तः। आचारमा- तार्थकतया क्यच्क्यडे: प्रकृत्यैव लक्षणया स्वस्वार्थसादृश्य- प्रतिपत्तिरितिनय सादृश्यवाचकाभावाद्वाचकलुप्ता। पर्यङ्कीय- तीत्यादिसमुदायस्यैव पर्यङ्कादिसादृश्यप्रयोजकाचरणकर्तृशक्तत्व- मितिनयेऽपि सादृश्यसादृश्यविशिष्टान्यतरमात्रवाचकाभावाद्ा- चकलुप्ता ॥ यथावा- राधायन्ते भामा: कामाधिकरूप तव विलोकनतः। वेधायन्ते पुरुषाः पुरुषोत्तम वृषगिरीश तत एव॥ तत एव विलोकनत एवेत्यर्थः । आदौ कर्मणि षष्ठी। ततः

उपमालंकारसरः (१) 31

कर्तरीति विशेषः । अन्रापि राधेवाचरन्ति वेधा इवाचरन्ती- त्यर्थे राधायन्ते वेधायन्ते इति क्यडि भामापुरुषयोराचारस्सा- धारणो धर्मः। कामाधिकरूपेति सम्बुद्धिर्भामानां राधावदाच- रणौपयिकी, पुरुषोत्तमेत्येतत्तु पुरुषाणां वेधोवदाचरणौपयिकी । वेधायन्त इत्यत्र 'कर्तुः क्यड् सलोपश्च' इति क्यङस्सलोपो विशेषः। इदं तु आचारस्य साधारणधर्मतामभ्युपयतां प्राचां मते उदा- हरणद्वयम् : ये तु क्यजाद्यर्थ आचारो न साधारणो धर्मः धर्ममात्ररूपस्याचारस्य उपमाप्रयोजकत्वाभावात् 'नारीयते स मरसीम्नि कृपाणपाणेरालोक्य तस्य ललितानि सपतसेना' इत्यादौ वृत्त्यन्तरनिवेदितैः कातरत्वादिभिरभिन्नतयाऽध्यवसित- स्याचारस्योपमानिष्यादकत्वात्। यदि च क्यजाद्यर्थ आचारमात्र- मुपमानिष्वादकस्स्यात् तदा 'त्रिविष्टपं तत्खलु भारतायते' इत्यादौ सामान्येनाचारोपस्थितावप्युपमालङ्गतेरनिष्पत्तिः तस्यैव 'सुपर्व- भिश्शोभितमन्तराश्रितैः' इति चरणान्तरनिर्माणे तस्या निष्पत्तिश्च न स्यात् तस्मात् क्यजाद्यर्थस्साधारणाऽपि नोपमां प्रयोजयति उपमाप्रयोजकतावच्छेदकरूपण साधारणधर्मवाचकशून्यत्वस्यैव धर्मलोपशव्देनाभिधानात्, अन्यथा 'मुखरूपमिदं वस्तु प्रफुल्ल मिव पङ्कजम्' इत्यादी पूर्णोपमापत्तेरित्याचारमात्रस्य साधार- णधर्मतां नाभ्युपगच्छन्ति, तेषां मते तु नंदं वाचकमात्रलुप्ताया उदाहरणं भवितुमर्हति धर्मस्यापि लुप्तत्वात्। किन्त्वन्यदेव॥ यथा- त्रिभुवनलोभनविभवं विभुमहिशैले भवन्तमा- भान्तम्। अनिमेषमीक्षमाणास्सनिमेषा अपि न रास्सुरायन्ते ॥५०॥

32 अलंकारमणिहारे

अत्र सुरनरयोरनिमेषेक्षणं साधारणो धर्म उक्त इति कर्तृ- क्योङ़ वाचकमात्रस्य लोप इति बोध्यम्।।

कर्मकर्तृणमुलोर्वाचकलुप्ता यथा- गर्भनिधायंनिदधद्गर्भे भुवनान्यनन्यशरणानि। जननीरक्षंरक्षसि घननीरदनील नीरजाक्ष त्वम्॥ अत्र गर्भानिव निदधदित्यर्थे गर्भनिधायमिति कर्मणमुलि गर्भाणां भुवनानां च निधानमनन्यशरणत्वं च साधारणो धर्मः 'गर्भे भुवनानि युगविगमसमये' इति द्वितीयपादे पाठतेऽपि निधानं साधारणो धर्मः। जननीव रक्षसीत्यर्थे जननीरक्षमिति कर्तृणमुलि रक्षसीति भगवज्जनन्योस्साधारणो धर्मः 'उपमाने कर्मणि च' इति णमुलि 'कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः' इति णमुल्प्रकृतेर्धातोरनुप्रयोगः॥ णिनौ वाचकलुप्ा यथा- मद्मधुरद्विपगामी कामी कस्यांचिदम्बुधिविभूतौ। मदकलहंसालापी कोपीहापीनदोश्श्रियं दत्ताम्॥ कस्यांचिदम्बुधिविभूतौ अम्बुधिविभूतित्वेनाध्यवसितायां लक्ष्म्यामित्यर्थः। कामी कामुको भगवान् मदकलहंसालापी 'म- तहंसस्वरो युवा' इति श्रीरामायणोक्तेः । आपीनाः अतिमा- त्रपीवरा: दोष: भुजाः यस्य तथोक्तः। अत्र द्विपगामी हंसा- लापीत्युभयत्रापि द्विप इव गच्छति हंस इवालपतीत्यर्थे 'क- तर्युपमाने' इति विहितणिनौ वाचकलुप्ता। गमनं आलपनं च समानधर्मः । केचित्तु-कोकिलालापिनीत्यादिस्थले 'उप-

उपमालंकारसरः (१) 33

पद्मतिङ्' इति समासस्य सन्भ्ावेन समासगणनयैवैतस्यापि क्ोडीकाराद्वाचकलुप्ताविभागे णिने: पृथग्ग्रहणं नाद्रियन्ते॥५२॥ क्विपि वाचकलुप्ता यथा- अळिबालति हरिनीलति घनजालति सन्ततं तमालति च। नीला तब रुचिमाला नीलाचलमौ- लिविहतिलोलात्मन् ॥५३॥

नीलाचल इति वेङ्कटाद्रेरेव नामान्तरम्- नीलस्य वानरेन्द्रस्य यस्मान्नित्यमवस्थितिः । तस्मान्नीलाचलं नास्ना वदन्त्येनं महर्षयः । इति वाराहीयवेङ्कटाचलमाहात्म्योक्तेः । अत्र अळिबालतीत्यादी अळिवाल इवाचरतीत्यर्थे क्विपि नीलत्वं भगवद्रुचिमालायास्तेषां च साधारणो धर्मः । आत्मन्निति पृथक्पदं परमात्मन्निति भ- गवतस्सम्बोधनम् ॥ तद्धिते वाचकलुपा यथा- वेङ्कटपतिपदपङ्गजकिङ्गरतायां न जातु यस्य रुचिः । दुर्विषयेष्वेव सदा वर्वर्ति नरोऽशुचिः खरकुटी सः ॥५४॥ खरकुटी खरनिवासक्षुद्रतमस्थानविशेषः। अत्र खरकुठीव पुरुष इत्यस्मिन्नर्थे 'इवे प्रतिकृतौ' इति विहितस्य कनः 'लु- म्मनुष्ये इति मनुष्यार्थे लुब्विधानात् खरकुटीत्यत्र वाचकलोप- स्तद्धिते। 'लुपि युक्तवद्वयक्तिवचने' इात युक्तवन्भ्ावेन प्रकृति- लिङ्गता। अशुित्वं साधारणो धर्मः। 'वर्वर्ति स एष खरकुटी- ALANKARA 5

34 अलंकारमणिहारे

मनुजः' इति चतुर्थचरणनिर्माणे तदनुपादानेन धर्मवाचकलोपश्चात्र संभवति । 'लुम्मनुष्ये' इति सूत्रे चश्चेतिवत् खरकुटीत्यप्यु- दाहतं काशिकादौ॥। धर्मवाचकलुप्ता तु वर्णिता क्विप्समासयोः ॥१८॥ यथा- हृदये तव माऽलासीन्तदपाङ्गाळिस्तु परममा- लासीत। त्वं पितरसि मातरसि भ्रातरससि च दे- वपुङ्गव नतानाम् ॥ ५५॥ तव हृदये वक्षसि मा लक्ष्मीः अलासीत अराजीत् तस्या: अपाङ्गाळिः कटाक्षरेखा तु परं अतिशयितं यथातथा अमाला- सीत् मालेवाचारीत् मालातुल्याऽभूदित्यर्थः । मालाशब्दादाचा- रार्थे क्विषि लुडि सिचि 'यमरमनमातां सक्व' इति इट्सकौ॥। पितेवाचरसि पितरसि। एवमन्यदपि। अत्र 'माता पिता भ्राता' इत्यादिश्रुतिरतुमंहिता॥ अत्र मालेवाचारीत् पितेवा- चरसीत्याद्यर्थे अमालासीत पितरसीत्यादौ मालादिशब्दाः क्कौ लुप्ते धातवः। तत्र मालादिशब्दाः लक्षणया मालादिसादृश्यं बोधयन्ति। लुप्तोपि स्मृतः कविबाचारं बोधयतीति पक्षे वाच- कधर्मलोपस्स्पष्ट एव। मालादिशब्दा एव लक्षणया सादृश्या- भिन्नमाचारं बोधयन्तीति पक्षेऽपि सादृश्यस्येव धर्मस्यापि त- न्मात्रबोधकाभावाल्लोप एवेति वदन्ति। देवः पुङ्गव इवेति स- मासे वाचकलोपस्साधारणधर्माप्रयोगश्चेति धर्मवाचकलुप्ता । इयं च कर्माधिकरणक्यचोः खरकुटीत्यत्र तद्धितेऽपि धर्माप्र- योगे सम्भवतीत्यवांचाम ।।

उपमालकारसरः (१) 35

धर्मोपमानलुप्ता तु वाक्ये वृत्तौ च तद्विते॥ वृत्तौ समासे इत्यर्थ: ॥ वाक्ये धर्मोपमानलुप्ता यथा- येन समान: कक्षन मानवलोके क्ववाऽपि न लुलोके। तेन मयादपि दयाब्धे श्रीनिलय प्रा- ्थ्यसेऽपवर्गमहो ॥५६॥ अत्र येन मया समानो मानवलोके न लुलोके इति विशि- व्योपमानानुपादानाद्धर्मानुपादानाञ्च वाक्ये धर्मोपमानलुप्ता।। समासे धर्मोपमानलुप्ता यथा- क्वापि सुदर्शनसदशो नादर्शि न दृश्यते न च द्रष्टा। येन पुरा वनमाली मालिशिरस्तत्सुमा- लिवदलावीत् ॥५७॥

अत्र क्वापि सुदर्शनसदशो नादर्शीत्यादिना उपमानस्य समासगतस्य निवेधात्समासगा धर्मोपमानलुप्ता । द्रष्टेति कर्मणि लुट्। तत् दुश्छेदतया प्रसिद्धं मालिनः तन्नान्नोऽसुरस्य शिरः। सुमालिवत् सुमानां कुसुमानां आळिवत् पङ्गवत् सुमालिना- मासुरशिरोवत् इत्यपि प्रतीयते। अलावीत् अच्छिनत्। अ- नयोश्च नोपमानस्वरूपमेव प्रतिषिध्यते। किन्तूपमानदर्शनमिति नानन्वयालङ्कतिभ्रम: कार्यः । नापि वक्ष्यमाणचतुर्थप्रतीपशङ्का युक्ता, तस्य वर्ण्येनान्यस्योपमाया अनिष्पत्ती चमत्कारितया उपमानदर्शननिषेधेन चमत्कारिणोऽस्माद्वैलक्षण्यादिति दिक्॥

36 अलंकारमणिहारे

तद्धिते धमोंपमानलुप्ता यथा-

मुचुकुन्दस्य गुहायां यदिह मुकुन्देन मेळनं य- दृपि। वरलाभोऽस्यामुष्मान्मन्येऽन्धकवर्तकी यमेतदिति ॥५८॥

अन्धकवर्तकीयमित्येतत काकताळीयशब्दतुल्यतया 'समा- साञ्च तद्विषयात्' इति सूत्रे काशिकायामुदाहतम्। वर्तको ना- म कश्चित्पक्षिविशेषः 'तेषां विशेषा हारीतो मद्रुः कारण्डवः प्रवः' इत्युपक्रम्य 'वर्तको वर्तिकादयः' इति खगविशेषवाचि- षु नामलिङ्गानुशासनात् । अत्र तद्धिते धर्मोपमानलुप्ता । तथा हि - अन्धकवर्तकयिमित्यत्र समासविपये अन्धकवर्तकशब्दौ त- त्समवेतक्रियावर्िनौ। ततश्च अन्धकावस्थानमिव वर्तकागमन- मिवेतीवार्थे 'समासाञ्च तद्विषयात्' इति ज्ञापकात्समासः। 'सुप्सुपा' इति वा। उभयत्रोपमेयं क्रमेण मुचुकुन्दस्य गुहायां क्कचिदवस्थानं तत्रैव मुकुन्दस्य गमनं च । तेन मुचुकुन्दस्य मुकु- नदस्य च समागम: अन्धकवर्तकसमागमसदृश इति पर्यवस्य- ति। ततः पुनरन्धकवर्तकमिव अन्धकवर्तकायमिति द्वितीयस्मि- न्निवार्थे 'समासाञ्च तद्विषयात्' इति सूत्रेण 'इवे प्रतिकृत' इत्यधिकारस्थेन छप्रत्ययः । ततश्च-अकस्मादागतो वर्तको यथा निरुद्यमेनान्धकेनासादितः तथा यदच्छयागतो मुकुन्दो निश्चे प्टतया निद्राणेन मुचुकुन्देनासादित इति निष्पद्यते। तथाचात्र प्रत्ययार्थोपमायां अन्धककृतवर्तकोपादानरूपस्योपमानस्य साधा- रणधर्मस्य चानुपादानाद्धर्मोपमानलोपः । धर्मलोपस्त्वैच्छिकः । अत्र-

उपमालंकारसरः (१) 37

यन्मेळनं गुहायां मुकुन्दमुचुकुन्दयोर्यदस्यास्मात्। वरलाभो यादृच्छिकमासान्धकवर्तकीयमेवेदम् ॥

इति पद्यस्य प्रकारन्तरेण निर्माणे तु यादृच्छिकत्वरूपध- रमोपादानात्प्रत्ययार्थोपमायां केवलोपमानलोपस्यापि तद्धिते इद- मेवोदाहरणं भविष्यति। अन्धकावस्थानमिव वर्तकागमनमि- वेति समासार्थोपमायां तु मुचुकुन्दावस्थानमुकुन्दागमनमेळनोप-

नलोपः । तथा समासवशाद्वाचकलोपः धर्मानुपादानाद्धर्म- लोपश्चेति धर्मवाचकोपमानलोपस्यापीदमेवोदाहरणं भविष्यती- त्यवहितचित्तैरन्तेवासिभिरनुसन्घेयम् ।

क्वचिल्लप्ता वाचकोपमेयाभ्यामपि संमता॥ ११

यथा-

श्रीवासीयति सर्वोप्यावासं प्राप्य तस्य वृष- शैले। अतसीसुमसमतद्रुचिकृतसीमातीतका- लिमा कामम् ॥५९॥

सर्वोऽपि जनः वृषशैले तस्य श्रीनिवासस्य आवासं दि- व्यालयं प्राप्य प्रविश्य कामं यथेप्सितं अतसीसुमसमया तस्य श्रीनिवासस्य रुच्या प्रभया कृतस्संपादितः सीमातीतः अनव- घिकः कालिमा श्यामता यस्य तथाभूतस्सन् श्रीवासीयति आत्मानं श्रीनिवासमिवाचरति नीलवर्णतया तद्वदाचरती्यर्थः अत्र आत्मानं श्रीनिवासमिवाचरतीति सामथर्याद्गम्यमानतया

38 अलंकारमणिहारे

स्वात्मन उपमेयस्य वाचकस्य च अनुपादानाद्वाचकोपमेयलोपः। इहात्मानमित्यपि सुवचत्वादुपमेयलोप ऐच्छिकः । न चात्र सर्व इॅत्युपमेयोपादानमस्तीति कथमुषमेयलोप इति वाच्यम् । कर्म- विभक्तचभावेन सर्व इत्यस्य श्रीवासीयतीत्यत्रोपमेयसमर्पकत्वा- भावात। न चैतदनुसारेण श्रीवासीयतीत्यत्र ,श्रीवास इवाचर- तीति समानविभक्तिकत्वकल्पनं घटते। कर्तृक्यचोऽननुशासना- दिति दिक्॥ क्वचित्समास एव स्याद्ाचकावर्ण्यलोपिनी॥ अवर्ण्यमुपमानम्। वाचकोपमानलुप्ता तु समास एव स्यादित्यर्थः ॥

यथा- रहसि व्रजसुन्दर्यास्समागमो यश्च यस्तदुप- भोगः। लोलम्बाम्बुरुहीयं तदिदं शौरर्यदच्छयोप- नतम् ॥६०॥ लोलम्बाम्बुरुहीयमित्यत्र काकताळीयमित्यत्रेव विग्रह. । तथाहि-लोलम्बाम्बुरुहशब्दी वृत्तिविषये तद्गतक्रियावर्तिनौ । तेन लोलम्बागमनमिव अम्बुरुहविकसनमिव लोलम्बाम्बुरुहमिति पूर्वोक्तदिशा समासः । उभयत्रोपमेयं क्रमेण शौरेर्यत्रक्वचिन्नि- इशलाकप्रदेशे गमनं तत्रैव व्रजसुन्दर्या अवस्थानं च । तेन शौरिव्रजसुन्दरीसमागमो लोलम्बाम्बुरुहसमागमसदृश इति स- मासार्थोपमाया: पर्यवसानात्तत्र लोलम्बागमनस्याम्बुरुहविकस- नस्य च उपमानस्यानुपादानात्समासे वाचकलोपाच्च वाचकोप- मानलोपः। यदच्छयोपनतमिति धर्मोपादानान्न तल्लोपोऽपि॥

उपमालंकारसर: (१) 39

या धर्मवाचकावर्ण्यलुप्ता सा स्यात्समासगा॥२० धर्मवाचकोपमानलुप्ता तु समासगा भवति । अवर्ण्यमु- पमानम्॥ यथा- घनविद्युल्लावण्यं विनतसुरासुरनरावळिशर- ण्यम्। विलसतु किमपि वरेण्यं वृषगिरिपतिहृदय- धाम तारुण्यम् ॥६१॥ तारुण्यमिति पृथक्पदम्। तारुण्यत्वेनाध्यवसिता श्रीरित्यर्थः। अत्र विद्युतो लावण्यमिव देदीप्यमानं लावण्यं यस्येत्यस्मिन्नर्थे- नुशिष्टो विदयुल्लावण्यमित्यत्र धर्मोपमानवाचकानां लोपः । सर्वो- व्ययं लोपः 'सप्तम्युपमान' इति शास्त्रकृतः । अय च त्रिलो- प :- यन्मेळनं गुहायामित्यत्र समासारथोपमायामपि भवतीत्य वोचाम प्राक। ततश्च त्रिलोपे धर्मलोपः क्वचिदैच्छिकोSपि भवतीति द्रष्टव्यम्। नन्वत्र विद्युतो लावण्यमिव देदीव्यमानं लावण्यं यस्येति विग्रहे सति समासे उपमेयभूतलावण्यपद- स्यैव लोपः किंन स्यात् तथा च वाचकोपमेयलुप्तैवेयं सम्प- द्यतां न तु धर्मवाचकोपमानलुप्तेति चेत् उपमेयलोपेऽपि न त्रि- लोपवत्त्वहानिरित्येके ।। वस्तुतस्तु-'अनेकमन्यपदार्थे' इति सूत्रस्थ 'सप्तम्युपमा- नपूर्वपदस्योत्तरपदलोपश्च' इति भाष्यवार्तिकानुरोधेनोपमानपद- स्यैवात्र लोपो युक्तः। तथाहि वार्तिकस्यायमर्थः-सत्म्युपमा- नपूर्वपदस्थत्यत्र सप्तमी कण्ठे स्थ इत्याद्येकदेशभूता कण्ठे इत्यादि- का सप्तमो उपमानं उष्टमुखादिशब्दघटकं उष्ट्रेत्यादिकं उपमानं

40 अलंकारमणिहारे

वा पूर्वपदं यस्य तत् सप्तम्युपमानपूर्वपदमिति बडुव्रीहिः तस्य पदान्तरेण बहुव्रीहिः, उत्तरपदस्य पूर्वसमासचरमावयव भूतस्य स्थ इत्यस्य मुख्मित्यस्य च लोपश्च वाच्य इति तथाच तत्र भाष्यम्। 'सप्तमीपूर्वस्योपमानपूर्वस्य च बहुव्ी हिर्वक्व्यः । उत्तरपदस्य च लोपो वक्तव्यः। कण्ठेस्थः कालं यस्य कण्ठकाल: उष्ट्रमुखभिव मुखमस्य उष्ट्रमुखः' इति । अ वार्तिके उपमानशब्देन मुख्योपमानभूतस्य उष्टमुखस्याश्रय उ प्टरो लक्ष्यते। अन्यथा उष्ट्रमुखमित्यस्योपमानपूर्वत्वं न स्यात अतएव 'उष्ट्रमुखमिव मुखमम्य उष्टमुखः' इति प्रकृतवार्ति कोदाहरणभाष्यप्रतीकमादाय 'अवयवधर्मेण समुदायस्य वय पदेशादुष्टस्योपमानतेत्युपमानपूर्व उष्टमुखशब्दः' इति कैयटे ठर व्रियत। एवंचात्र यथा कण्ठेस्थः कालो यस्य स इति बहु व्रीही कण्ठशब्दोत्तरवर्तिस्थशब्दस्य लोप: यथा वा उष्ट्मुरु मिव मुखमित्यत्र षष्ठातत्पुरुषचरमावयवभूतमुखशव्दलोपश्च, तश घनविद्युल्ावण्यमिव लावण्यं यस्येति बहुव्रीही विद्युच्छव्दोत्त वर्तिमुख्योपमानवाचकलावण्यपदस्यैव लोपः न तूपमेयभूतलाव ण्यपदस्येति धर्मवाचकोपमानलुप्ताया एवेदमुदाहरणं बोध्यम् इदं सर्वमपि हंससन्देशरसास्वादिन्यामादिमपद्ये कल्पाकार मित्यस्य व्याख्यानावसरे निरूपितमस्माभिः ॥

प्राश्चस्तु केचित्-अयश्शूलसदृशेन करेणाचारेण स्वाश मन्विच्छति खले प्रयुज्यमाने आयश्शूलिकः खल इत्यत्र क्रूर चाररूपस्योपमेयस्य तैक्ष्ण्यादेर्धर्मस्य इवादेर्वाचकस्य चाप्रयं गाद्धर्मोपमेयवाचकलुताऽपि त्रिलोपे सम्भवतीत्याह्ः। तन्न च् रश्रम्-अयश्शूलपदेन कराचारं निगीर्याध्यवसानेनातिशयोक्ल

उपमालंकारसरः (१) 41

उपमेयस्योपादानात्तत्र नोपमेयलोप इति वदन्ति। आयश्शूलिक इत्यत्र 'पार्श्वेनान्विच्छति' इत्यधिकारे 'अयश्शूलदण्डाजिनाभ्यां ठक्ठऔ' इत्यन्वीच्छतीत्यर्थे ठक्। तीक्ष्ण उपायोऽयश्शलं ते- नान्विच्छतीत्यर्थः । एवमयं पूर्णालुप्ताविभागो वाक्यसमासप्र- त्ययविशेषगोचरतया शब्दशास्त्रव्युत्पत्तिवैदग्व्यप्रदर्शनमात्रप्रयो-

एवमष्टविधा लुप्ताः प्राचां रीत्या निरूपिताः२०॥

एवं मालोपमारशनोपमासावयवनिरवयवोपमादयोऽनेके भे- दास्सम्भवन्तोऽप्युक्तभेद एवान्तर्गतत्वान्न लक्षणीयाः पृथक् । अथापि कांश्चिल्लक्षयाम :-

एकस्यैवोपमेयस्य यद्यनेकोपमानता। तदा मालोपमामेतामाहुः केचिद्विचक्षणाः।।२१।। मालायां यथा एकेन पुष्पेणापरस्य पुष्पस्य ग्रथनं तथा उपमानां परस्परसम्बन्धान्मालोपमेत्येषा व्यवहियते। तथा च दण्डी- पूष्ण्यातप इवाह्नीव पूषा व्योम्नीव वासरः। विक्रमस्त्वय्यधाल्लक्ष्मीमिति मालोपमा मता ॥ इति॥

एवंविधवैचित्र्य एवैषा। केवलमुपमानबाहुळ्ये तु वक्ष्यमाणा बहू- पमैव ॥

यथा-

व्यालीशति कालीशति काइति राकाइशिप्र- ALANKARA 6

42 अलकारमणिहारे

काशति च। कनकनगेशनखाभा कर्पूरति गाङ्गपू- रति च । ६२ ॥। व्यालीशश्शेषः। कालीशशशम्भुः। कनकनगेशः वेङ्कटाद्रीशः। अत्रैकस्या एवोपमेयभूतायाइश्रीनिवासनखप्रभायाः मालारूपेण व्यालीशाद्यनेकोपमानोपादानान्मालोपमेयम्। अत्र पूर्व वाचकलु पोदाहरणतयोक्त: अलिबालति हरिनीलति' इत्यादिश्षोकोS- प्युदाहरणं, तत्र नीलेतिधर्मोपादानं विशेषः। सादृश्यनिमित्तधर्मो- पादाने च धर्मस्यैक्ये भेदे चेयं मालोपमा भवति॥ तत्र धर्मैक्ये यथा- निकष इव कनकरेखा विद्रुमलतिकेव विल- सति समुद्रे। अञ्जनगिरिपतिहृदये किञ्जल्कशिखेव कुवलये कमला ॥ ६३ ॥ राज्यश्रियेव राजा प्राज्यतमप्रतिभयेव कवि- राजः । कुसुमकमृद्धयेव मधुमधवभकत्या विरा- जते मनुजः ॥६४॥ प्रातरिव पद्मलक्ष्मीशशीतज्योतिःकलेव सि- तपक्षे। सायमिव कुवलयश्रीः प्रायश्श्रीशाश्रिते विभाति श्रीः ॥६५॥

मधुमासीव हिमानी विधुभासीवास्तमेति ता-

उपमालंकारसरः (१) 43

पर्द्धिः। शरदीव च जलदाभा वरद तवालोकने दुरितविततिः ॥६६॥ धान्येषु पुलाका इव पतगेषु पतङ्गिका इव श्रीमन्। मशका इव कीटेषु च वशिका नूषु ते त्वयीश ये विमुखाः॥६७॥ अत्रोदाहरणपश्चकेऽपि लक्षमीप्रभृतीनामेकैकोपमेयानां कन- करेखाद्यनेकोपमानोपादानान्मालोपमा। निकष इवेत्यादिना ध- र्मस्य बिम्बप्रतिबिम्बभावेन विलसतीत्यादिना अनुगामितया च निर्देश: पूर्वोदाहरणापेक्षया विशेषः । वशिका इत्यस्य तुच्छा इत्यर्थः । 'वशिकं तुच्छरिक्तके' इत्यमरः। अत्राप्याद्योदाह- रणत्रितये श्राध्यान्युपमेयानि। अन्तिमोदाहरणद्वितये गर्हो उप. मेये इति वैलक्षण्यं बोध्यम्। इयमेव स्तबकोपमा मालारूपा। यथोक्तं दण्डिना-

अनेकस्यार्थयुग्मस्य सादृशयं स्तबकोपमा। श्रितोस्मि चरणे विष्णोर्भृङ्गस्तामरसे यथा॥

इति। नच विधुभासीव पतङ्गिका इवेत्यादी लिङ्गभेद उप- मादोष इति शङ्कयम्। सहृदयहृदयानुद्वेगदायितया तस्यादो- षत्वात् । यथाऽऽह दण्डी --

न लिङ्गवचने भिन्ने न हीनाधिकते अपि। उपभादूषणायालं यत्रोद्वेगो न धीमताम्।। स्त्रीव गच्छति षण्डोऽयं वक्त्येषा स्त्री पुमानिव। प्राणा इव प्रियोऽयं मे विद्या धनमिवार्जिता।।

44 अलंकारमणिहारे

भवानिव महाराज देवराजो विराजते। अलमंशुमतः कक्ष्यामारोदुं तेजसा नृपः ॥ इत्येवमादि सौभाग्यं न जहात्येव जातुचित्। अस्ति च क्वचिदुद्वेगः प्रयोगे वाग्विदां यथा॥ हंसीव धवळश्चन्द्रस्सरांसीवामलं नभः । भर्तृभक्तो नरइश्वेव खद्योतो भाति भानुवत्।। ईदृशं वर्ज्यते सद्भिः कारणं तत्र चिन्त्यताम्। इति॥

धर्मभेदे यथा- जलधिवदतिगम्भीरा जलरुहदळवन्नितान्तसु- कुमारा:। कल्पागमवदुदाराः कल्पन्तां नश्शुभा- य हरिदाराः। ६८।।

पूर्वोदाहरणेषु सर्वत्र साधारणधर्म एक एव। इह तु भिन्न- भिन्नः । पूर्वत्र समासगा वाक्यगा च पूर्णोपमा । इह तु तद्धि- तगा सेति भेद:। मालारूपत्वं तु तुल्यमेव॥ रुद्रटस्तु धर्मभेदे सत्येव मालोपमां मन्यते । तथा च काव्यालंकारे- मालोपमेति सेयं यत्रैकं वस्त्वनेकसामान्यम्। उपमीयेतानेकैरुपमानैरेकसामान्यैः ।। इति। उदाजहार च- श्यामा लतेव तन्वी चन्द्रकलेवातिनिर्मला सा मे। हंसीव कलालापा चैतन्यं हरति निद्रेव। इति।

उपमालंकारसरः (१) 45

मते त्वस्मिन् 'जलधिवत्' इत्यादिकमेव मालोपमोदाहरणं बोध्यम्।। भरतस्तु- एकस्यैकेन सा कार्याऽनेकेनाप्यथवा पुनः। अनेकस्य तथैकेन बहूनां बदुभिस्सह॥ इत्युपमायाश्चातुर्विध्यं प्रादर्शयत् । सा उपमेत्यर्थः । तत्र एकस्यैकेनोपमारूपः प्रथमप्रकारः 'गगनं यथा फणीश्वरनग- पतिहृदयम्' इत्यादिप्रागुदाहतपद्येषु द्रष्टव्यः ॥ एकस्य बहुभिरुपमारूपो द्वितीयप्रकारस्तु तेनेत्थं प्रदर्शितः तथाहि - श्येनबर्हिणभासानां तुल्याक्ष इति या भवेत्। एकस्य बहुभिस्साम्यादुपमा सा प्रकीर्तिता। इति। दण्डी च इममेव प्रकारं बहुपमेति व्यवाहार्षीत्। त- थाच काव्यादर्शे- चन्दनोदकचन्द्रांशुचन्द्रकान्तादिशीतलः। स्पर्शस्तवेत्यतिशयं बोधयन्ती बहूपमा ॥ इति। तदनुरोधेनेदमुदाहरणम्। यथा- कुवलयजलधरयमुनातमालसब्रह्मचारिरुचिर- रुचिः। सरसिजकिसलयविद्रुमसहचरचरणो म-

अत्र सब्रह्मचारिसहचरशब्दौ उपमानार्थकौ। तथाच दण्डी-

तुल्यसंकाशनीकाशप्रकाशप्रतिरूपकाः ॥

46 अलंकारमणिहारे

प्रतिपक्षप्रतिद्वन्द्विप्रत्यनीकविरोधिनः । सदक्सदृशसंवादिसजातीयानुवादिनः॥ प्रतिबिम्बप्रतिच्छन्दसरूपसमसम्मिताः। सलक्षणसदृक्षाभसपक्षोपमितोपमाः ॥ कल्पदेशीय देश्यादि प्रख्यप्रतिनिधी अपि। सवर्णतुलितौ शब्दौ ये वाऽ(चा)न्यूनार्थवाचकाः॥ समासश्च बहुव्रीहिश्शशाङ्कवदनादिषु। स्पर्धते जयति द्वेष्टि द्रुह्यति प्रतिगर्जति॥ आक्रोशत्यवजानाति कदर्थयति निन्दति। विडम्बयति संरुन्धे हसतीर्ष्यत्यसूयति॥ तस्य पु(मु)ष्णाति सौभाग्यं तस्य कान्ति विलुम्पति॥ तेन सार्ध विगृह्गाति तुलां तेनाधिरोहति॥ तत्पदव्यां पदं धत्ते तस्य कक्ष्यां विगाहते। बन्धुश्चोरस्सुहृद्वादिसतीर्थ्यसहचारिणः॥ तमन्वेत्यनुबभ्नाति तच्छीलं तन्निषेधति। तस्य वाऽनुकरोतीति शब्दास्साधर्म्यबोधकाः॥ उपमायामिमे प्रोक्ता: कवीनां बुद्धिसौख्यदाः ॥ इति॥

अत्र तस्य वाऽनुकरोतीत्यत्र इतिशब्द: प्रकारवाची। एवंप्र. काराइशब्दास्साधर्म्यबोधका इत्यर्थः। तेन सगोत्रसब्रह्मचारिदाया दप्रभृतीनामप्युपमानबोधकत्वं सिध्यति। अत्र इवादयो निपाताः। वदिति इवार्थे तुल्यार्थे च विहितो वतिप्रत्ययः । कल्पदेश्य देशीयास्तद्धितप्रत्ययाः । यद्यप्येते ईषदसमाप्चर्थे विहिताः तथाऽपि तुल्यार्था एव। ईषद्समाप्तेरपि सादृश्ये पर्यवसानात्।

उपमालंकारसर: (१) 47

यथोक्तं कैयटेन-'गुड इवेषदसमाप्ता द्राक्षा गुडकल्पा। यद्यप्य- त्रोपमानं नोपात्तं, तथाऽपि सामर्थ्यादुपमानोपमेयभावः' इति। तत्र प्रत्ययानामुपमानोत्तरमेव प्रयोग: तस्यैव तत्प्रकृतित्वात्। नि- भादीनां पदानां तु-'वाच्यलिङ्गास्समस्तुल्यः' इत्यारभ्य 'स्यु- रुत्तरपदे त्वमी । निभसङ्काशनीकाशप्रतीकाशोपमादयः इति नि- त्यसमासविषयतानुशासनात् चन्द्रेण समं चन्द्रनिभमित्यस्व- पदेन विग्रहः प्रदर्शनीयः । तदुक्तं क्षीरस्वामिना-'उत्तरपदे इत्युक्तेश्चन्द्रेण निभमिति न भवति' इति। वैरिसुहृद्वाचकास्सा- दृश्यार्थाः। शशाङ्गवदनेत्यादौ उपमानपूर्वपदो बहुव्ीहिः। प्रति- बिम्बः स्पर्धत इत्यादयस्सादृश्याक्षेपका इत्यलम् । प्रकृतमनु- सरामः । अनेकस्यैकोपमारुपस्तृतीयप्रकारश्च भरतेनैवं प्रदर्शित :- चन्द्रवत्सम्प्रकाशन्ते ज्योतिर्भाजो द्विजोत्तमाः । एकेन सा त्वनेकेषामुपमा संप्रकीर्तिता॥ इति॥

तत्रेदमुदाहरणम्- अमृतमयलोकबान्धवदृष्टिप्रथिता जगत्स्थिति- कृतास्थाः । हृदि सच्छ्रियं दधाना भगवसतुल्या वि- भान्ति भागवताः॥। ७० ॥।

अमृतमयलोक: अप्राकृतलोक: परमं पदमित्यर्थ । तस्य बान्धवी प्रापयित्रीति यावत्। दृष्टि: ज्ञानं दर्शन वा येषां ते तथा- विधा इति प्रथिताः निशश्रेयसप्रदाननिदानज्ञानपौष्कल्यवत्तया प्रसिद्धाः तथाविधदर्शना इति प्रसिद्धा इति वारऽर्थः । पक्षे-अमृ. तमयश्चन्द्रमाः लोकबान्धवो भानु: तावेव दष्टी अक्षिणी यस्य तथोक्त इांते प्रथित इति वचनविपरिणामेन योज्यम्। जगतः

48 अलंकारमणिहारे

स्थितिः वर्णाश्रमादिधर्ममर्यादा 'स्थितिः स्त्रियामवस्थाने मर्या दायां च सीमनि' इति मेदिनी। तस्यां कृतास्थाः 'अविप्वु- वाय धर्माणां मर्यादास्थापनाय च' इत्यारक्य 'मनीषी वै- दिकाचारं मनसाऽपि न लङ्गयेत्' इत्युक्तरोत्या स्वानुष्ठाना- दिना जगन्मर्यादापालयितार इत्यर्थः । पक्षे-जगतां स्थितौ पालने कृतास्थ: ॥ नहि पालनसामर्थ्यमृते सर्वेश्वरं हरिम् । स्थितौ स्थितं महाप्राज्त भवत्यन्यस्य कस्यचित्॥ सृजत्येष जगत्स्ष्टा स्थितौ पाति सनातनः ॥ इत्युक्तेः। दृदि मनस सतां श्रीः सच्छीः तां त्रयीमित्यर्थः । 'ऋचस्सामानि यजूषि । सा हि श्रीरमृता सताम्' इतिश्रुतेः। दधाना हृद्रतसकलवेदतदर्था इत्यर्थः । पक्ष-सतीं श्रियं लक्ष्मी दधान इति। भागवताः भगवत्तुल्या: विभान्ति। अत्रानकेषां भागवतानां भगवानेक एवोपमानं समानधर्मश्क्षेषमूलकः । भग- वत्तुल्या इत्यत्रोपमानवाचिपद्गतवचनस्य वृत्तिलुप्ततयाऽनुद्वे- जकत्वान्न भिन्नवचनतालक्षणदोष इति ध्येयम्। इयं सामान्यध र्मस्यैक्य एव भवति उपमानस्यैकत्वादिति ध्येयम्॥ बहूनां बहुभिरुपमारूपस्तुरीयः प्रकारस्तु पूर्वमुदाहते 'धा- न्येषु पुलाका इव' इत्यादौ द्रष्टव्यः॥

पूर्वपूर्वोपमेयस्य भवेद्यदुत्तरोत्तरम्। उपमानत्वमेषोक्ता कविभी रशनोपमा ॥ २२॥

प्रथमोपमायां यदुपमेयं तच्चेदुत्तरोपमायामुपमानं भवति सा रशनोपमेत्यर्थः ॥

उपमालकारसरः

यथा- हृदयमिव हारि वदनं वदनमिवानन्ददायि तव वचनम। वचनमिव ललितवर्ण नयनं नयनश्रुती- न्द्रशिखरिमणे ॥७१॥ अत्र पूर्वपूर्व प्रत्युपमेयत्वेनोपात्तस्य वदनादेरुत्तरोत्तरं प्रत्युप- मानत्वेनोपादानमुत्तरोत्तरस्य शृङ्कलायामिव पूर्वपूर्वसम्बन्धित- येति रशनोपमा। हृदयवदनयोः हारीत हारवत्त्वमनोहरत्वरू- पार्थदयक्रोडीकारेण समानधर्मः। एवं वचननयनयोरपि ललित- वर्णमिति मधुराक्षरत्वरमणीयविशद तादिवर्णवत्त्वरूपार्थद्वयाभेदा- ध्यवसायेन। वदनवचनयोस्तु आनन्ददार्यात्यनुगामितयेति वैल- क्षण्यमनुसन्धेयम् ॥ इयं धर्मभेदे रशनोपमा॥

धर्मक्ये यथा-

ऐश्वर्यमिव स्थैर्य स्थैर्यमिवौदार्यमहिगिरिसुर- द्रोः। औदार्यमिवावार्य शौय शौर्यमिव हन्त गा- म्भीर्यम् ॥७२॥

अत्रावार्यमित्येक एव धर्मः। एवं धर्मलोपेऽप्युदाहार्यम्॥

इयमुपमाऽपि रूपकवत्केवलनिरवयवा मालारूपनिरवयवा समस्तवस्तुविषयसावयवा एकदेशविवर्तिसावयवा केवलश्षिष्ट- परम्परिता मालारूपश्िष्टपरम्परिता केवलशुद्धपरम्परिता मा- लारूपशुद्धपरम्परिता चेत्यष्टधा। तत्रोपमायां केवलत्वं मालान न्तर्गतत्वं निरवयवत्वं चोपमान्तरनिरपेक्षत्वम्। इयं च बहुधा ALANKARA 7

50 अलंकारमणिहारे

पूर्वमेवोदाहता। मालारूपनिरवयवाऽपि अलिबालति हरिनील ति, व्याळोशति कालीशति' इत्यादावुदाहतैव॥ समस्तवस्तुविषया सावयवा यथा- रचितोदया कळिन्दाद्रुचिरोदारा गिरेरिव मुकु- न्दातू। सरिदिव सुषमालहरिर्हरते परितापमिव घनं पापम्॥७३॥

यथा वा- यमुनाहृदमिव हृदयं कमलमिवावैमि कौस्तु- भममुष्मिन्। डिण्डीरा इव हारा: कुण्डलिशिख- रीन्द्रमण्डन तवैते ॥ ७४॥

समस्तानि वस्तूनि अवयवी अबयवाश्च विषया यस्या- स्सा समस्तवस्तुविषयेत्यर्थः । अत्र श्रोकद्वयेऽपि अवयविनोऽव- यवानां चोपमानानां शब्दैरेव सामस्त्येनोपादानात्समस्तवस्तु- विषयताऽस्याः, अवयवोपमाननिष्पाद्यमानत्वाच्च सावयवता च। अत्राद्ये पद्ये धर्मस्योपादानं द्वितीये तु तन्नेति विशेषः। इय- मनेकेवशब्दा वाक्यार्थोपमेति दण्डी। यथोक्तं काव्यादर्शे तेन- वाक्यार्थेनैव वाक्यार्थः कोऽपि यद्युपमीयते । एकानेकेवशब्दत्वात्सा वाक्यार्थोपमा द्विधा।। त्वदाननमधीराक्षमाविर्दशनदीधिति। भ्रमन्भृङ्गमिवालक्ष्यकेसरं भाति पङ्कजम्॥ नलिन्या इव तन्वङ्गयास्तस्या: पद्ममिवाननम् ।

उपमालंकारसर: (१) 51

मया मधुव्रतेनेव पायंपायमरम्यत ॥ इति। एकवशब्दवाक्यार्थोपमा त्वग्रे प्रदर्शयिष्यते॥ एकदेशविवर्तिनी सावयवा यथा- ननु भवदाहितगर्भा प्रकृतिः प्रासूत नाथ हं- सीव। कोशमिव ब्रह्माण्डं श्रीश ततोऽजनि विधा- तृकादम्बः ॥ ७५।। अत्र- मम योनिर्महद्दह्म तस्मिन् गर्भ दधाम्यहम्। सम्भवस्सर्वभूतानां ततो भवति भारत ।। सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयस्सम्भवन्ति याः। तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता॥ इति गीताक्षोकार्थोऽनुसंहितः । "कृत्स्नस्य जगतो योनि- भूतं मम महद्गह्म यत् या प्रकृतिः तस्मिन् गर्भ दधामि 'इतस्त्वन्यां प्रकृति विद्धि मे पराम् । जीवभूताम्' इति निर्दिष्टाचेतनपुञ्जरूपा या परा प्रकृतिः सेह सकलप्राणिबीज- तया गर्भशब्देनोच्यते। तस्मिन्नचेतने योनिभूते महति ब्रह्मणि चेतनपुञ्जरूपं गर्भ दधामि अचेतनप्रकृत्या भोगक्षेत्रभूतया भोक्तृवर्गपुञ्जभूतां चेतनप्रकृति संयोजयामीत्यर्थः। ततः तस्मा- त्प्रकृतिद्वयसंयोगान्मत्सङ्कल्पकृतात्सर्वभूतानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्य- न्तानां संभवो भवति। सर्वासु योनिषु देवगन्धर्वादियोनिषु तत्तन्मूर्तयो यास्सम्भवन्ति तासां ब्रह्म महद्योनिः कारणं मया संयोजितचेतनवर्गा महदादिविशेषान्तावस्था प्रकृतिः कारणमि- त्यर्थः। अहं बीजप्रदः पिता तत्रतत्र तत्तत्कर्मानुगुण्येन

52 अलंकारमणिहारे

चतनवर्गस्य संयोजकश्चाहमित्यर्थः" इति भाष्यम्। कोश- मिव अण्डामव 'पेशी कोशो द्विहीनेऽण्डम्' इत्यमरः। अत्रो- त्तरार्धे विधातृकादम्ब इत्यत्र उपमितसमास एव, विशेषणस- मासवेद्यस्य तादात्म्यस्य प्रकृतेऽनुपयोगात्। उपमानप्रायपा- ठाञ्च। 'श्रीश ततोऽजनि मराळ इव धाता' इति तुरीय- पादपाठे तु स्पष्टैवोपमा। अत्र भगवतः कलहंसोपमा शब्दे- नानभिहिताऽव्यङ्गोपमाभिराक्षिप्ता प्रतीयत इत्येकदेशविवर्तिनी- यमुपमा। अवयवावयविनोरेकदेशे विशेषेण वाच्यतया वर्तत इत्येकदेशविवारतिनीति ध्येयम् । अत्र विधातृकादम्ब इति जी- वसमष्टिभूतचतुर्मुखजननवर्णनादन्येषामवि जननमर्थसिद्धमित्यु- दाहृतवचने 'सम्भवस्सर्वभूतानां' इति सर्वभूतोत्पत्तिकथने- नेदं न विरुध्यते। एवं सति- अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमपासृजत्। तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम्॥ तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकापेतामहः। इति मनुवचनमप्यनुगुणं भविष्यतीति द्रष्टव्यम्॥ केवलश्िष्टपरंपरिता यथा- आदित्याभ्युदयस्य प्रत्यूष इव प्रकाशभूमा- नम्। विदधानो घनधामा श्रीमानाभाति शोषगि- रिघामा॥। ७६ ॥। आदित्यानां देवानां आदित्यस्य भानोश्च अभ्युदय: पे. वर्य उदयश्च। अत्र श्ेषोपस्थापितेन देवाभ्युदयेन सुर्योदय- योपमा भगवतः प्रत्यूषोपमोपाय इति केवलश्लिष्टपरंपरिता।

उपमालंकारसर: (१) 53

अन्योन्योपायतारूपस्यैव परंपरितत्वस्येह परिभाषणात् माला रूपताविरहाञ्च।।

केवला मालारूपा श्िष्टपरंपरिता यथा-

सत्त्वस्य हिमालय इव रजसस्त्वं प्रावृषेण्यज- लद इव। तमसो महसां निधिरिव कमलेक्षण भासि कनकशिखरीन्दो॥७७॥

सत्वस्य सत्त्वगुणस्य मृगादिजन्तुजातस्य च। जात्यभिप्रा- यकमेकवचनम्। हिमालय इव यथा हिमाद्रिस्सर्वसत्त्वषोषण- घुराणः तथाऽयं भगवान् स्वाश्रितानां सत्वपोषणघुरीण इति भावः । 'महान् प्रभुर्वै पुरुषस्सत्त्वस्यैष प्रवर्तकः' इति हि श्रूयते। रजसः रजोगुणस्य पांसोश्च प्रावृषेण्यजलद इव नि- र्वापक इति भावः। तमसः तमोगुणस्य तिमिरस्य च मह- सां निधिरिव निश्शषनिवर्तक इति भाव। अत्र श्षेषोत्था- पितैः जन्तुपांसुतिमिरैस्सत्वरजस्तमोगुणानामुपमाः हिमाचल- प्रावृषेण्यजलद्भानुभिर्भगवत उपमानामुपायाः । नन्वत्र जन्तु- पांसुतिमिराणामिव सत्त्वरजस्तमसामित्येतादशी उपमा कथ- मिव सुशका प्रत्येतुम्। उपमानपिमेयशब्दानां पृथगदर्शनादिति चेत्-श्ेषस्थले ह्वेकपदोपात्तत्वेन रूपणाभेदाध्यवसानस्येव ते- नैव साधर्म्येण सादृश्याध्यवसानस्यापि सुवचत्वात्। तस्यैव प्रकृते प्रयोज्याया उपमाया उपायत्वादिति वदन्ति॥

यथा वा-

शाखिकुलामोदानां माधव इव माधवाहिधर-

54 अलंकारमणिहारे

धामन्। सुकविरिवास्तोकानां श्रोकानां घन इ- वासि भुवनानाम् ॥ ७८ ॥ अहिधरधामन् हे माधव श्रीनिवास माधव इति श्रीनि- वासस्य नामान्तरं 'माधवं वेङ्कटगिरौ' इति भगवच्छास्त्रोक्ते:। शाखा एषां सन्तीति शाखिनः तरवः वेदभेदाध्यतारो द्विजाश्र तेषां कुलस्य आमदा: परिमळा: आनन्दाश्च तेषां 'शाखा पक्षान्तरे बाहौ वेदभागद्रुभागयोः' इति मेदिनी। माधव इव वसन्त इव प्रवर्तक इति भावः। अस्तोकानां श्रोकानां प- द्यानां यशसां च सुकविरिव निदानभूत इति भावः। 'तस्य नाम महद्यशः' इति श्रुतेः । 'पद्ये यशसि च श्रोकः' इत्य- मरः। भुवनानां जलानां जगतां च घन इव आधारभूत इति भावः। अत्र श्रेषोन्मीलितैः तरुकुलपरिमळपद्यजलैः वैदिकप- रिषदानन्दयशोलोकानामुपमाः वसन्तसुकविघनाधनैर्भगव दुपमा- नामुपायाः॥

यथा वा- उल्लासयसि निकामं शरदागम इव शुचिद्वि- जान् श्रीमन्। कल्याणानां महतामाधारस्त्वं सु- मेरुरिव भूमन् ॥ ७९ ॥ हे भूमन् भगवन् 'यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति ना- न्यद्विजानाति स भूमा' इति श्रुतेः। शुचिद्विजान् हंसान्।पक्षे- योऽर्थे शुचिर्हि स शुचिर्न मृद्धारिशुचिश्शुचिः । क्षेत्रज्ञस्येश्वरज्ञानाद्विशुद्धि: परमा मता॥

उपमालंकारसरः (१) 55

इत्युक्तप्रकारसर्वविधशुद्धिमतो विभ्ान् कल्याणानां सुवर्णानां मङ्गळानां च 'कल्याणं हेस्ति मङळे' इति हेमचन्द्रः। अत्र श्रेषोपस्थापिताश्यां हंससुवर्गाभ्यां शुद्धविप्रमङ्गळयोरुपमे श- रदागमसुमेरुभ्यां भगवत उपमयोरुपायः। पूर्वोदाहरणयोर्धर्मो- नुक्त: इह तूक्त इति भिदा। यद्यपि 'सत्त्वस्य' इति प्राथमि- कोदाहरणे भासोत्यनेन साधारणधर्म उपात्त इव भाति। तथाऽपि तत्रावश्यं विवक्षितानां पोषणनिर्वापणनिश्शेषनिवर्तनानामेव स. मानधर्मतायास्स्वारसिकतया केवलभानस्यातथात्वंनाचमत्कारि तया च स न विवक्षित इति ध्येयम् । किं च पूर्वोदाहरण- योरबहूनां मालारूपता अन्तिमोदाहरण द्वयोरिति भेदः। आद्य- योरपि परस्परं भेद: अनुपदमेव स्फुटीभविष्यति॥ केवलं शुद्धपरंपरिता यथा - अहिपतिगिरिपतिहृदये प्रहसितलसितासिता- म्बुजात इव। अलिसंहतिरिव विलसति तुलसी- दलसम्भृता माला ॥८० ॥ प्रहसितेति भावे क्तः । प्रहसितेन विकासेन लसिते असि- ताम्बुजे इन्दीवर इत्यर्थ.। तुलसादलमालाया अलिसंहत्या उपमा भगवद्वक्षस्थलस्येन्दीवरोपमायास्साधिकेत्युपमाद्वयमप सं- जातपरंपरम्॥ केवला मालारूपा शुद्धपरंपरिता यथा- पुंगवसि गवन्तीनां पुरा करेणवसि करिणय- न्तीनाम्। नन्दव्रजसुदतीनां चन्दनसि मुकुन्द व- ल्लयन्तीनाम् ॥८१॥

56 अलंकारमणिहारे

पुरा पुंगवसि पुंगव इवाचरसि 'पुरि लुङ्ास्मे' इति पुराशब्दयोगान्भते लट्। गाव इवाचरन्त्य: गवन्त्यः तासाम्। क- रेणुरिवाचरसि करेणवसि करिण्य इवाचरन्त्यः करिणयन्त्यः तासाम्। वलय इवाचरन्तीति वल्लयन्त्यः तासाम्। सर्वत्राचारार्थे ककिप। अत्र गोपिकानां गवादिभिरुपमा भगवतः पुंगवाद्यपमाया उपाय इत्युपमा एतास्संजातपरम्परा मालारूपा: केवलं शुद्धाः॥ यथा वा- नयगहनस्य पथीनति परविद्याजलनिधेर्म- थीनति च । कृतमतिदिविषद्विततेः कृष्ण ऋभुक्षी- णति त्वयि प्रणतः ॥ ८२ ॥। हे कृष्ण त्वयि प्रणतो जनः नयः शास्त्रं तत् गहनमिव दुरवगाहं वनमिव नयगहनमित्युपमितसमासः, पथीनतीत्युप- मानालिङ्गात्। न तु मयूरव्यंसकादिः । तस्येहानुपयोगात् । तस्य पथानति पन्था इवाचरात पथीनति 'उपमानादाचारे' इति क्किप। 'अनुनासिकस्य किझलोः' इत्युपधादीर्घः। एवम- ग्रेऽपि। अनेन 'तत्रापरा ऋग्वद.' इत्यादुक्तापरविद्याप्रवक्तृत्वं सूचितम्। परविद्या 'अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते' इत्युक्ता ब्रह्मविद्या। जलधिरिवेति पूर्ववत्समासः। तस्य मथीनति मन्था इवाचरति। अनेन ब्रह्मविद्यासर्वस्वपरामार्शित्वं सूचितम्। अत एव कृतमतयः वैज्ञानिका: दिविषद इव तेपां विततेः ऋभुक्षा इवाचरतीति ऋभुक्षीणति। अत्र नयपरविद्याकृतमतीनां गहनजलनिधिदिविषदुपमाः भगवत्प्रणतस्य पथिमथित्रभुक्ष्युप- मानामुपाया इत्युपमा एता: पूर्ववदेव परंपरिताः मालारूपा- शशुद्धाश्र । अत्र 'पथिमथ्यृभुक्षाम्' इति सूत्रनिबद्धपथ्यादि-

उपमालंकारसरः (१) 57

शब्दार्थानामुपमानविधया क्रमेण निबन्धनाद्वक्ष्यमाणरत्नावळ्य- लङ्कारेण सङ्कीर्णत्वं पूर्वोदाहरणाद्विशेष: ॥

एवमुपमानयोरन्योन्यमुपमेययो्चानुकूल्ये उपमेययोरेषोपाय- ता निरूपिता ॥ प्रातिकूल्ये उपायता यथा- जलदायते सदा खल निदाघदावाग्निदाहते म- हते। द्विपदां कुलाय विपदां पृदाकुवरगिरिमदा- वळेन्द्रोडयम् ॥८३ ॥

निदाघदावाप्निदाहवदाचरते महते द्विपदां मनुजानां स- म्बन्घिने विपदां कुलाय जलदायते जलद इवाचरति। पृदा- कुवरगिरिश्शेषाद्रि: तस्य मदावळेन्द्रः तत्वेनाध्यवसितशश्रीनि- वास इत्यर्थः। अत्रोपमानयोर्दवाग्निदाहजलदयोरन्योन्यमुपमेय- योश्च मनुजविपत्फणिशिखरिनाथयोः प्रातिकूल्येऽपि उपमयोः परस्परमानुकूल्यादुपायतैव॥

इयं मालारूपतायामपि भवति। यथा- सुत्रामाणसि महतां सपक्षशिखरीणतां सुर- द्विषताम्। पूषाणसि हिमतामिह राजानसि तम- सतां च शौरे त्वम् ॥ ८४ ॥।

सुत्रामेवाचरसि सुत्रामाणसि सुत्रामन्शब्दात् 'सर्वप्रा- तिपदिकेभ्यः क्विब्वा वक्तव्यः' इति क्विपि 'अनुनासिकस्य किझलोः' इत्युपधादीर्घः । एवं शिखरीणताभित्यादावपि। सप- ALANKARA 8

58 अलंकारमणिहारे

क्षशिखरिण इवाचरन्तीति सपक्षशिखरीणन्तः तेषाम् । क्विब- न्ताच्छता। पूषेवाचरसि पूषाणसि हिमानीवाचरन्तीति हिमन्तः तेषाम्। राजव चन्द्र इवाचरसि राजानसि तमांसीवाचरन्तीति तमसन्तः तेषां। सर्वाणि षष्ठचन्तपदानि सुरद्विषामित्यस्य वि- शेषणानि। एवं केवलश्षिष्टपरंपरितमालारूपोपमाया उदाह- रणे 'सत्वस्य हिमालय इव' इति प्राथमिकपद्ये 'रजसस्त्वं प्रावृषेण्यजलद इव' इत्यादौ प्रातिकूल्ये उपायता द्रष्टव्या। एवं च सा आनुकूल्यप्रातिकूल्यमिश्रेति सिद्धम्। इतश्चान्येऽ- पि भेदा: कुशाग्रीयमतिभिः कृतिभिस्स्वयमेव विभावनीया इति विस्तरभयादुपरम्यते॥

अत्रोपमायां पूर्णायां धर्मः क्वचिदनुगाम्येव निर्दिश्यते। क्वचित्केवलं बिम्बप्रतिबिम्बभावमापन्नः। क्वचिद्वस्तुप्रतिवस्तुभावेन करम्भितं बिम्बप्रतिबिम्बभावमापन्नः । क्वचिच्छुद्धवस्तुप्रतिवस्तु- भावमापन्नः । क्वचिद सन्नप्युपचरितः । क्वचिच्छन्दात्मकः, अयमेव श्ेषात्मकः । क्वचित्समासान्तराश्रयणमूलकः । कचिदेषां यथास- म्भवं मिश्रणेन ।।

तत्रानुगामी धर्मो यथा.

ज्योत्स्नाचन्द्रमसाविव वृषगिरिकलितौकसौ म हामहसौ। सुतरौ जगतां पितरौ बुद्धौ निदधीय नित्यसम्बद्दौ ॥८५॥

अत्र नित्यसंबद्धाविति सकृन्निर्देशात् ज्योत्स्नाचन्द्रमसोः श्रीश्रीनिवासयोश्च साधारणो धर्मोऽनुगामी।।

उपमालंकारसर: (१) 59

यथा वा- कादम्बिनीव नीला काकोदरगिरिदरीविहति- लोला। आप्याययति सुमहती काडप्येषा देवताऽ- दुता जगतीम् ॥८६॥ अत्र नीलेति आप्यायतीति च सकृत्निर्देशात्परदेवताका-

यथा वा- निधिमनवधिमिव फणिगिरिनिहितपदं हितपदं विधुतविपदम्। निर्विश्य नीरजाक्षं नितरां को नाम भवति दीनात्मा।८७॥ हितपदं हिताधायकं अत्र हितपदत्वादिर्धर्मोऽनुगामी॥ यथा वा तावकपदपद्मयुगीसेवकतां ये न जात्वपीप्सन्ति। नाशायैव हि जाताश्श्रीशाब्घेर्बुहदुदा इव त एते ॥ यथा वां- सुकृतेक्षणजनुषान्धास्सकृदृपि न नमन्ति ये रमाकान्तम्। अकृतहिता व्यर्थममी शकदुदिताः क्रिमय इव विनश्यन्ति ।८९॥। सुकृतेक्षणे पुण्यदर्शने विषये जनुषान्धाः जात्यन्धाः 'पुं- सानुजो जनुषान्ध इति च' इत ुक्। सुक्ृतव्युत्पत्तिशून्या

60 अलंकारमाणहारे इत्यर्थः । अत्र भगवदप्रणतानां निन्दायामेव तात्पर्यादुपमानस्य निहीनत्वं न दोष: । प्रत्युत गुण एव। उभयत्र नाशोऽनुगा- मीधर्मः ॥ केवलं बिम्बप्रतिबिम्बभावमापन्नो धर्मो यथा- कमलाभुजयुगळाश्चितपरितःपरिरम्भमद्गुतं किमपि। कनकशलाकावलयितमरकतनिभम- स्तु मनसि मम वस्तु ॥९० ॥ कमलाभुजयुगळेन अश्चितः प्राप्तः परितः परिरम्भ: सर्वत- स्संक्षेषो यस्य तत् किमपि अद्भुतं वस्तु श्रीनिवास: अत्र कमला- भुजयुगळकनकशलाकादेविम्बप्रतिबबिम्बभावेन साधारणधर्मता। ननु कमलाभुजयुगळादेरसाधारणत्वात्कथमुपमेति चेत्- अत्राहुः-उपमेयगतानामुपमानगतानां च असाधारणनामपि ध- र्माणां सादृश्यमूलेनाभेदाध्यवसायेन साधारणत्वकल्पनादुपमा सिद्धिः । न च भ्रमात्मकेनाहार्याभेदबोधेन कर्थं नाम कम लाभुजयुगळकनकशलाकादेर्वस्तुतो भिन्नस्य साधारणत्वसिद्ध- येऽत्यन्तमसन्नभेदश्शक्रयात्सेद्ुम्, भ्रमेणार्थसिद्धेरयोगादिति वा- च्यम् । 'तव कोपो समाभाति सुधांशाविव पावकः' इत्या- दावप्युपमानोपमेययोरतिमात्रमसत्वSपि यथा कल्पनामात्रेण नि ष्पत्तिः तथैव प्रकृते साधारणधर्मस्यापीति ध्येयम्। अयमेव हि 'वस्तुतो भिन्नयोर्धर्मयोः परस्परसादृश्यादभिन्नतयाऽध्यव सितयोर्द्विरुपादानं बिम्बप्रतिबिम्बभावः' इति प्राचीनैराभधीयते॥ वस्तुप्रतिवस्तुभावेन करम्भितं बिम्बप्रतिबिम्बभावमापन्न- स्तु धर्मस्त्रिविध: विशेषणमात्रयोः विशेष्यमात्रयोः तदुगळयोर्वा वस्तुप्रतिवस्तुभावेन करम्मित: ॥

उपमालंकारसरः (१) 61

तत्राद्यो यथा उपरिचरन्मधुकरकुलकमलनिभं वृषभशैलशि- खरशशिन्। उपरिष्टाच्चलदलकं वदनं तव विश्व- सम्पदां सदनम् ॥९१॥ अत्र उपरिचरत्वोपरिष्टाञ्चलत्वयोर्वस्तुत एकविधयोरपि पृ- थक्छब्दाभ्यां निर्देशाद्वस्तुप्रतिवस्तुभावः तद्विशंषणकयोर्मघुकर कुलालकयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभाव इति तत्करम्भितत्वं धर्मस्य॥ द्वितीयो यथा- स्मितरुचिमसृणितमधरं फणधरधरणीधराधि- नेतुर्नः । दुग्धोदधिमुग्धोर्मिस्त्रिग्धं विद्रुममिवावले- ढि मनः ॥९२॥ अत्र मसृणत्वस्त्निग्धत्वयोर्वस्तुत एकरूपयोरपि शब्दद्वयेनो- पादानाद्वस्तुप्रतिवस्तुभाव: तद्विशेष्यकयोः स्मितरुचिदुग्धोदधिमु- ग्धोर्म्योर्बिम्बप्रतिबिम्बभाव इति तत्करम्भितोऽयं साधारणधर्मः ॥ यथा वा- जाम्बूनदाद्रिशृङ्गे जम्बूतरुमिव चकासतं सत- तम्। कनकाभिधगिरिशिखरे कनन्तमीडीय कम- पि शुभराशिम् ॥ ९३ ॥ अत्र चकासत्वकनत्वयोर्वस्तुप्रतिवस्तुभावः तद्विशेष्यकयो- र्जाम्बूनदाद्रि शृङ्गकनकाभिधगिरिशिखरयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभाव इ- त्ययमपि तत्करम्भित एव । कनकाभिधगिरिर्वेकटाद्रिः। शुभ- राशित्वेनात्र भगवतोऽध्यवसानम्॥

62 अलंकारमणिहारे

यथा वा- हीरकुरुविन्दहारप्रसृमररुचिशबलिता तनुलता श्रीः। देव तव गाङ्गसारस्वतपूरविचित्रितेव मि- त्रसुता । १४॥। अत्रापि शबलितत्वविचित्रितत्वयर्विस्तुप्रतिवस्तुभावः। तद्वि- शेष्यकयोः हीरकुरुविन्दहाररुचिगाङ्गसारस्वतपूरयोश्च बिम्बप्रति- बिम्बभाव इत्ययमपि तत्करम्भित एव ॥ तृतीयो यथा- शिशिरतरसलिलरुचिरा शिशेखरमकुटवा- हिनीवैषा। शीतलतरकरुणारसमधुराSहिधुरंधरा- द्रिनाथवधू: ॥१५॥ अत्र विशेषणयोश्शिशिरतरत्वशीतलतरत्वयोः विशेष्ययोः रुचिरत्वमधुरत्वयोश्च वस्तुप्रतिवस्तुभावेनोभयतस्संपुटितस्सलि- लकरुणारसयोरबिम्बप्रतिबिम्बभाव इत्ययमपि तत्करम्भित एव।। यथा वा --

ताम्। मञुलरदनच्छदयुगमध्यगता जयति नाथ दशनाळी ।। ९६।। अत्रापि विशेषणयोस्सुन्दरत्वमञ्जुलत्वयोः विशेष्ययोश्चान्त- स्थत्वमध्यगतत्वयोः वस्तुप्रतिवस्तुभवेनोभयतस्संपुटितः कुरु विन्दमणीसमुद्गकदशनच्छदयुगयोर्िम्बप्रतिबिम्बभाव इत्ययमपि तत्करम्भित: ॥

उपमालंकारसरः (१) 63

यथा वा- असितैः कुसुमैर्मसृणाइशाला बिभ्रत्तमालसाल इव। नीलैर्मणिभिर्निबिडा बाहा दधदहिगिरेः पतिर्जयति ॥१७।

अत्र कुसुममणिविशेषणयोरसितत्वनीलत्वयोस्तद्विशेष्ययो- श्च मसृणत्वनिबिडत्वयोः एवमेव शालाबाहाविशेषणत्वमापन्न- योः मसृणत्वस्त्निग्धत्वयोः तद्विशेष्ययोर्बिभ्रत्वदधत्वयोश्च वस्तु- प्रतिवस्तुभावेनोभयतस्संपुटितः कुसुमानां मणीनां शालानां बा- हानां च विम्बप्रतिबिम्बभाव इत्ययमपि वस्तुप्रतिवस्तुभावक- रम्भित एव। पूर्वत्र संपुटित एको बिम्बप्रतिबिम्बभावः इह तु द्वाविति विशेषः । शालाः स्कन्धशाखाः 'स्कन्धशाखा- शाले' इत्यमरः । स्कन्धान्निर्गता शाखा स्कन्धशाखा स्क- न्धो नाम मूलाच्छाखावधि: प्रकाण्ड: 'अस्त्री प्रकाण्डस्स्क- न्धस्स्यान्मूलाच्छाखावधेस्तरोः' इत्यमरः । स्कन्धशाखत्रा शा ला चेत्येती शब्दौ उक्शाखावाचिनी। अयं तृतीयः प्रकारो रसगङ्गाधरकारेणोक्तः । चित्रमीमांसायां तु प्रागुक्ती द्वावेव प्र- कारौ दर्शितौ। यथोक्तं तत्र-'एकस्यैव धर्मस्य सम्बन्धि- भेदेन द्विरुपादानं वस्तुप्रतिवस्तुभावः।स तु शुद्धो न सम्भ- वति किं तु विशेषणतया विशेष्यतया वा सर्वत्र बिम्बप्रतिबि- म्बभावकरम्भितः' इति। एवं च शुद्धवस्तुप्रतिवस्तुभावाप- न्नो धर्मो न संभवतीत्येव ते मन्यन्ते॥ रसगङ्गाधरकारस्तु-'विमलं वदनं तस्या निष्कलङ्कमृगा- इति' इत्यत्र वैमल्यनिष्कलङ्कत्वयोर्वस्तुत एकरूपयोर्बिम्बप्रतिबि- म्बभावनिर्मुक्तं वस्तुप्रतिवस्तुभावमापन्नयोरुपमानिष्पादकत्वं य-

64 अलंकारमणिहारे

द्स्ति तदा शुद्धवस्तुप्रतिवस्तुभावापन्नोष्येष षष्ठो धर्म इत्य.

पन्नोऽपि भेदोऽधस्तात्परिगणितः॥

स यथा- विमले विलोचने तव विशदशरद्विकसिताम्बु- जायेते। मृगराजाह्वयविलसन्नगराजाधीश्वरस्य जा- ये ते ।।९८।।

मृगराजाह्वयविलसन्नगराजाधीश्वरस्य श्रीवेंकटाद्रिनेतु: जाये सहधर्मिणि ते विमले विलोचने विशदे स्वच्छे शरद्विकसि- ताम्बुजे इवाचरतः विशदशरद्विकसिताम्बुजायेते, क्यङन्ताल्ल- टूप्रथमपुरुषद्विवचनम्। अत्र विमलत्वविशदत्वयोर्वस्तुत एक- रूपयोर्विम्बप्रतिबिम्बभावनिर्मुक्तं वस्तुप्रतिवस्तुभावमापन्नयोरुप- मानिष्पादकत्वमिि शुद्धवस्तुप्रतिवस्तुभावापन्नता धर्मस्येति ध्येयम् ॥

न च 'कमलाभुजयुगळाश्च्चितपरितःपरिरम्भम्' इत्यादौ मरकतभगवतोरुपमायां धर्मान्तरस्यानवगमात्कमलाभुजयुगळ क- नकशलाकयोः परिरब्धत्ववलयितत्वयोश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावो यथाऽवश्यमभ्युपेयः प्रकृते तु न तथा वस्तुप्रतिवस्तुभावः, विलोचनाम्बुजयोर्म नोहरत्वरूपसाधारणधर्मस्य प्रतीयमानत्वेन ध- र्मान्तरानपेक्षणादिति वाच्यम् । एवं तार्है 'यान्त्या मुदुर्वलि- तकन्धरमाननं तदावृत्तवृन्तशतपत्रनिभं वहन्त्या' इति भवभू- तिपद्येऽपि प्रतीयमानेन सौन्दर्येणैव सामान्येन निर्वाहे कन्ध- गवृन्तयोर्विम्बप्रतिबिम्भभावस्य वलितत्वावृत्तत्वयोर्वस्तुप्रतिव-

उपमालंकारसरः (१) 65

स्तुभावस्य च सर्वैरालंकारिकैस्स्वीकारो विरुध्येत। अतो यथाऽवस्थितमेव साधु॥ असन्नप्युपचरितो यथा-

महिम्नि। जलजविलोचन जलधौ कुलाचला इव किलाभिमज्न्ति ॥९९॥

अत्र मज्जनं मूर्तद्रव्यधर्मो महिमसूपचरितः। यथा वा- प्रसभं प्रवेशितमपि प्रायश्ववरिते तवेश शठह- दयम्। नैव द्रवति समुद्रेऽप्ययो घनतरं पयोजन- यन यथा॥ १००॥

प्रसभं प्रवेशितमित्यस्य उत्तरार्धे समुद्रे इत्यत्राप्यन्वयः। घनतरं अयो यथा कालायसमिवेत्यर्थः । अन्न प्रवेशनद्रवयोर्मू- र्तद्रव्यधर्मतया हृदये उपचारः॥

श्ेषात्मको यथा-

वनमालेव विचित्रा वनमाला प्रसुमरामोदा।

मञ्जुलै: तमालैः तापिञ्छैः सती प्रशस्ता श्रीश्शोभा य० स्यास्सा तथोक्ता। पक्षे-मञ्जुलतमा लसच्छरीरिति छेदः, म- ALANKARA 9

66 अलंकारमणणिहारे

ञजुलतमा अतिमनोजेत्यर्थः। लसन्ती श्रीः लक्ष्मीः यस्यां सा। अञ्जनधरणीधरेशस्य अञ्जनाख्यागरिवरस्य। पक्षे-वेंकटाद्रिनाथ- स्य भगवत. हृदयं मध्यभागं वक्षश्च गता प्राप्ता। प्रसमरः वि- सृत्वरः आमोद: परिमळविशेषो यस्यास्सा। अन्यत्र प्रकृष्ट: सृ- मराणां महाचमरीमृगाणां आमोदो हर्षः यस्यां सा। 'समरो गवयश्शशः' इति मृगविशेषनामस्वमरः। वनमालेव विपिनपङ़ि रिव वनमाला वैजयन्ती विभि: पक्षिभिः चित्रा विस्मयावहा। पक्षे 'पञ्चवर्णा तु या माला वैजयन्ती गदाभृतः' इत्युक्तरी- त्या पञ्चवर्णतया शबलेत्यर्थः । अत्र वनपङ्गिवैजयन्त्योक्षेषकृत- स्साधारणो धर्मः । अत्र उपमानोपमेयगतस्यार्थस्यैकस्याभावाच्छ- ब्द एव साधारणधर्म इत्यन्ये।।

यथावा-

निजविभवमहिमगायकमयूरविभ्राडुदाच्तघनते जाः । वर्षासमय इवायं तर्षान्शामयति रमासखो जगताम् ॥१०२॥

निजविभवमहिमगायकाः मयवः किन्नराः यस्य स त- थोक्तः। 'स्यात्किन्नरः किंपुरुषस्तुरङ्गवदनो मयुः' इत्यमरः । र- विभ्राद सूर्य इव भ्राजमानः । उदात्तं श्रेष्ठं घनं सान्द्रं तेजो यस्य स तथोक्त: इति भगवत्पक्षे । वर्षासमयपक्षे तु-निजवभ वमहिम्नः गायकाः केकारवैः प्रकाशकाः ये मयूराः तैः वि- भ्राद भ्राजिष्णुः। उदात्तं घनानां तेजो यस्मिन् तथोक्तः । तर्षान आशाः उदन्याश्च शमयति। अत्रापि श्लेषकृतस्समानधर्मः ॥

उपमालंकारसरः (१) 67

समासभेदाश्रयणमूलको धर्मो यथा- मांसलशङ्गसुदर्शनहंसावर्ता सनाभिनाळीका। शमितामितभवदमुना यमुनालहरीव तव तनु- इशौरे ॥१० ३ ॥

मांसलौ पृथुलौ श्सुदर्शनौ हंसावर्ताविव शह्सुदर्शन- हंसावरतौं यस्यां सा तथोक्ता। अन्यत्र-शङ्गसुदर्शनाविव हंसा- वर्ताविति समासः। नामेर्नाळीकं तेन सह वर्तत इति तथोक्ता। अन्यत्र नाभ्या मध्यरथकर्णिकया सह वर्तन्त इति तथोक्तानि नाळीकानि पद्मानि यस्यां सेति वा नाभितुल्यं नाळीकं तेन सह वर्तत इति वा समासः। भवः दमुनाः अग्निरिवेति। पक्षे- भवसदृशः दमुनाः इति समासः। एवं समासभेदाश्रयणेन स- मानधर्मता। केचिदिमं साधारणधर्म पृथड्काद्रियन्ते, समासभेदनि- बन्धनयोरर्थयाइश्रेषभित्ति का भेदाध्यवसायनकधर्मतासस्पा द ना त् । श्ेषात्मके समानधर्म पवास्याप्यन्तर्भाव इति तेषामाशयः ॥

फलवानिव धरणिरुहो जलवानिव जाह्नवीह्न- दो जगति। बलवानिव धरणिपतिर्जलजेक्षणभ- क्तिमान् जनश्श्लाध्यः ।।१0४।

अत्र भगवद्भक्तिमत्व फलवत्वादि य बिम्बप्रतिबिम्बभाव- भापननौ धर्मो श्ाध्यत्व अनुगामिनि धर्मे अभेदमासाद्य स्थितौ॥

68 अलंकान मणिहारे

यथावा - अपि सुमनःकुलजाताः खेटास्त्वन्महिमस- म्पदनभिज्ञाः। अपि सुमनःकुलजाता: कीटा इव दूरतस्त्याज्या: ।१०५॥ सुमन:कुले विद्वद्वंशे द्वितीयार्धें कुसुमसमुदये जाता: खेटाः गर्ह्रा जनाः 'कुपूयकुत्सितावद्यखेटगर्याणकास्समाः' इत्यमरः । अत्र भगवन्महिमसम्पदनभिज्ञानां गर्ह्ाजनानां कीटानां च दूर- तस्त्याज्यत्वरूपोऽनुगामी धर्मः विद्वद्वंशजातत्वकुसुमसमूहभव- त्वयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावमपेक्ष्य लब्धात्मक: ॥ यथावा- परतासौशील्याभ्यां दुरधिगमो नाथ भवसि सुगमश्च। उच्चैस्त्वफलित्वाभ्यामुत्तमनग इव नृ- णां खगगिरीन्दो ॥१०६॥ अत्र दुरधिगमत्वं सुगमत्वं च परत्वसौशील्ययोरु्चैस्त्व- फलित्वयोश्च विम्बप्रतिबिम्बभावमपेक्ष्य लब्धात्मकमनुगामी सा- धारणो धर्मः । अत्राद्यं मालारूपं, द्वितीयं यमकेन तृतीयं य- थासङ्वचन सङ्कीर्णमिति विशेषः॥ यथा वा -- सम्राज इवानम्रा भूपाला तित्यमप्यनतिवेला:। शिरसा दधते शासनमरविंदासनमुखाश्र तव भू- मनू ॥१०७॥ सम्राज इति षष्ठयन्तं पदम्। अन्रानम्रत्वादिकं सामा-

उपमालंकारसरः (१) 69

ति ध्येयम् ॥

यथावा- फणिशैलनाथ मसृणितमणिवरमौक्तिकसरो हरे भवतः। प्रतिभाति हृदयदेशः प्रतिबिम्बितच- न्द्रतार इव सिन्धुः ॥१०८॥ माणवरः कौस्तुभः । एवं पूर्वमुदाहृत 'आनन्दनिलय' इति पद्येऽपि मिश्रणं द्रष्टव्यम। इदं शुद्धबिम्बप्रतिबिम्बभावा- नुगामिनोर्मिश्रणम्।।

योर्धर्मयोर्मिश्रणं यथा- उपसृप्यते जनैरभ्युदितस्त्वज्ज्ञानभजनवैराग्यैः। पादप इव परमात्मन्प्रसूनफलपल्लवैस्समुल्लसितः॥ अभ्युदितः अभ्युदयं प्राप्तः। अत्राभ्युदितत्वसमुल्लसित- त्वयोर्वस्तुप्रतिवस्तुभावः । तद्विशेष्यकाणां भगवज्ज्ञानभजनवै राग्याणां प्रसूनफलपल्लवानां च बिम्बप्रतिबिम्बभाव इति त- त्करम्भितोऽय धर्म उपसर्पणे अनुगामिनि धर्मे अभेदमापन्नः॥

यथावा- वृजिनव्रजविनिमग्नो गज इव सीदामि मक- रमुखलग्नः । त्वामन्तरेण को मे कामं क्षेमंकरो हरे भविता ॥११०॥

70 अलंकारमणिहारै

हरे इति करिवरदत्वाभिप्रायकं, हर्यवतार एव गजेन्द्र मोक्षणात्। अत्र विनिमन्नत्वलप्रत्वयोर्वस्तुप्रतिवस्तुभावः, तद्वि- शेष्यकयोः वृजिनव्रजमकरमुखयोर्विम्बप्रतिबिम्बभावः । तदवल- म्बनेनसीदामीत्यनुगामी प्राम्सत्ताक इत्यनयोर्मिश्रणम्। न च विनिमप्नत्वलप्नत्वयोर्विभिन्नत्वान्न वस्तुप्रतिवस्तुभावस्सम्भवतीति वाच्यम् । वृजिनव्रजे निमज्जनस्यासम्भवात्तत्रापि सम्बन्धमा- त्रस्यैव विवक्षणेन तयोरेकरूपत्वात ॥

यथावा- अविरळदळकुसुममयस्तबकस्तिमितो द्विरेफ- राज इव। घनघृणिहरिमणिमयफणिशिखरिवि- लीनो हरिर्मनो हरति॥१११॥

अत्र अविरळत्वघनत्वयोर्वस्तुत एकरूपयोरपि शब्दद्वयेनो- पादानाद्वस्तुप्रतिवस्तुभावः । तद्विशेषणकानां दळानां घृणीनां च। एवं स्तिमितत्वविलीनत्वयोर्वस्तुप्रतिवस्तुभावः । तद्विशे- व्यकयोः कुसुममयस्तबकहरिमणिमयफणिशिखरिणोश्च बिम्बप्र- तिबिम्बभाव इति तत्करम्भितोऽयं धर्मो मनोहरणे अनुगामि- नि धर्मे अभेदमासाद्य स्थित इत्यनयोर्मिश्रणम् । पूर्वोदाहर- णद्वये विशेष्ययोर्वस्तुप्रतिवस्तुभावः । इह तु विशेष्यस्य वि- शेषणस्य चेति द्विविधो वस्तुप्रतिवस्तुभाव इति भिदा॥

क्वचिद्धेतुहेतुमन्भावेन यथा- सौलभ्यजनिस्थानं सेव्यस्सरवैर्नरैस्सरोजाक्षः। सौरभ्यजन्मभूमिस्सरसी रुहनिवह इव मधुकरौघैः॥

उपमालंकारसरः (१) 71

अत्र जनिस्थानत्वजन्मभूमित्वयोर्वस्तुप्रतिवस्तुभावः । तद्वि- शेष्यक सौलभ्यसौरभ्ये बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्ने सरोजाक्षसर सीरुहनिवहयोस्सेव्यत्वेऽनुगामिनि हेतुः । इदं मिश्रणं शुद्ध- बिम्बप्रतिबिम्बभावेऽपि भवतीति ध्येयम्॥

अनुगामित्वश्ेषयोर्मिश्रणं यथा-

नरसिंहगिरिवरोऽयं शिरसा सुकलाभिपूर्णवि- धुबिम्बम्। उदयाद्रिरिव दधानः प्रददात्यानन्दम- खिललोकानाम् ॥११३॥

सुकलाभिपूर्ण 'मन्त्रमन्त्रेश्वरन्यासात्साऽपि षाड्गुण्यविग्र- हा' इत्युक्तरीत्या सकलकलापरिपूर्णमिति भगवद्विम्बपक्षेऽर्थः । अन्यत्र तु स्फुट एव विधुबिम्बं श्रीनिवासार्ची सर्वातिशायि षाड्गुण्यं संस्थितं मन्त्रबिम्बयोः । तेनार्च्यो भगवान् साक्षान्नोपचारधिया क्वचित्॥ इति भगवच्छास्त्रवचनान्यत्रानुसन्धेयानि । अन्यत्र चन्द्रबिम्ब- मित्यर्थः । अत्र सुकलाभिपूर्णविधुबिम्बशब्दश्लेषोपजीवनेन प्रा- प्रात्मस्थितिकमखिललोकानन्दप्रदत्वमनुगामी साधारणो धर्मः ॥

श्ेषवस्तुप्रतिवस्तुभावबिम्बप्रतिबिम्बभावमिश्रणं यथा --

वैशयं नैति नरो विद्यां संशिक्षितोऽप्यसुरशी- लः। शागोल्लिखितोऽप्यच्युत मलिनप्रकृतिर्यथे- ङ्नलः ॥११४॥

72 अलंकारमणिहारे

असुरशील :-- द्विविधो भूतसर्गोडयं दैव आसुर एव च। विष्णुभक्तिपरो दैवो विपरीतस्तथाऽऽसुरः॥ इत्युक्तप्रकारेणासुरप्रकृतिरित्यर्थः । विद्यां 'सा विद्या या वि मुक्तये' इत्युक्तां ब्रह्मविद्यां संशिक्षितोऽपि सम्यगनुशिष्टोऽपि वैशदं परतत्वबोधनं नैति। जन्मान्तरसहस्त्रेषु या वुद्धिर्भाविता पुरा। तामेव भजते जन्तुरुपदेशो निरर्थकः॥ नैवासुरप्रकृतयः प्रभवन्ति बो्धम्। इत्यायुक्तेरिति भावः । पक्षे-वैशद्ं धावळ्यं अन्यत्सुगमम् ।

म्वप्रतिबिम्बभावः शीलप्रकृत्योर्वस्तुत एकरूपयोर्विभिन्नशब्दाभ्यां निर्देशात्, तद्विशेष्यकयोः असुरमलिनयोर्वस्तुतोऽभिन्नयोरपि सारूप्येणैकत्वाध्यवसानाच्च। विद्यासंशिक्षितत्वशाणोलिखितत्व- यो: केवलं बिम्बप्रतिबिम्बभावः । वैशदं नैतीति ्िष्टस्स- मानधर्मस्ताश्यामुत्तेजित इति द्रष्टव्यम्।।

श्लेषोपचारबिम्बप्रतिबिम्बभावमिश्रणं यथा- प्रेक्षावत इव साक्षात्परमस्य ब्रह्मणो वृषगिरी- न्दोः। विद्येव श्रीर्हद्या चेतोहत्पद्यमुजृलयतीयम्॥ प्रेक्षावतः प्रज्ञाशालिनो जनस्येव साक्षात्परमस्य ब्रह्मण: श्रीनिवासस्य विद्येव काव्यच्छन्दोव्याकरणादिविद्येव श्रीः लक्ष्मीः हृदयस्था चित्तधृता अयातयामा सतीत्यर्थः । भवार्थे हृदय- शब्दाद्दिगादित्वाद्यत्। अन्यत्र हृदयप्रिया सती 'हृदयस्य

उपमालंकारसरः (१) 73

प्रियः' इति यत्। उभयत्र 'हृदयस्य हल्लेखयदण्लासेषु' इति हदादेशः । चेतोहत् मनोहरं पद्यं श्लोकं काव्यमित्यर्थः । उज्ल- यति प्रवर्तयतीति यावत्॥ श्रीपक्षे -- च इतः हृत इति त्रिपदतया छेदः । चशब्दो भिन्नक्रमः। इत इति सार्वविभक्तिकस्तसिः। अस्य श्रीनिवास- स्येत्यर्थः। हृत् वक्षः पद्यं पदं चरणमस्मिन् दृश्यमिति पद्यं, यावकविलिप्तनिजचरणतलाङ्गितं सदित्यर्थः । पद्यं यथा स्या- त्तथेति वा। 'पद्मस्मिन् दृश्यम्' इति पदशब्दादुक्तार्थे यत्। उज्ज्वलयति च कौस्तुभाद्यपेक्षया उत्कृष्टत्वेन प्रकाशयति चे- त्यर्थः । ज्वलतेर्णिजन्ताललटि घटादित्वेन मित्वाद्स्वः । अत्र 'पूर्ण तेजस्स्फुरति भवतीपादलाक्षारसाङ्कम्' इत्यादिकमनुस न्घेयम्। अत्र प्रेक्षावत्परब्रह्मणोर्विम्बप्रतिबिम्बभावः । दृद्या चे- तोहत्पद्यमिति श्ेष. उज्जवलयतीत्युपचार इत्येतेषां मिश्रणम्॥।

तिबिम्बभावश्ेषानुगामितानां यथा-

भवन इवाखिलभुवने सुदीप्तिनिधयस्सुकीर्ति- शेवधयः । दीपा इवाभिरूपाइश्रीपरिवृढ संचरन्ति भवदीयाः।।११६॥ सुदीप्तिनिधयः दीपा इव सुकीर्तिशेवधयः भवदीयाः अ- भिरूपास्सन्तः भवनेष्विव भुवनेषु संचरन्तीति योजना । अ- भिरूपा: मनोहरा: विद्वांसश्च । 'प्राप्तरूपसुरूपाभिरूपा बुधम- नोक्षयोः' इत्यमरः । अत्र भवनभुवनयोः केवलं बिम्बप्रतिबि- म्बभावः, निधिशेवध्योः वस्तुप्रतिवस्तुभावः, तद्विशेष्यकयो दी- ALANKARA 10

74 अलंकारमणिहार

प्तिकीर्त्योर्विम्बप्रतिबिम्बभावः, तत्करम्भितः अभिरूपा इति श्ेष:, संचरन्तीत्यनुगामित्वमित्येतेषां मिश्रणम्।।

जगति समन्तात्प्रथितं प्रविततसारस्वतोदितं नियतम्। अमृतमिव त्वच्चरितं सुरा इव नराः पि- बन्ति मुरवैरिन् ॥११७॥

सारस्वतं सरस्वत आगतं 'तत आगतः' इत्यर्थे प्रा- उदीव्यतीयोऽण्। उदितं उदय: आविर्भावो यस्य तत्, प्रवि ततं च तत् सारस्व्रतोदितं चेति विग्रहः, विस्तृतं दुग्धादेधि- जनितं चेत्यर्थः । पक्षे-प्रविततानि यानि सारस्वतानि सर- स्वतीविभूतिभूतानि शास्त्राणि 'यत्सारस्वतदुग्धसागर' इत्या- दिप्रयोगात्। तैः उदितं उद्ीरितम् । अन्र समन्तात्प्रथितत्व- मनुगामी, प्रविततमारस्वतोदितमिति ्िष्टः, अमृतचरित- योर्बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नः पिबन्तीत्युपचरितस्साधारणधर्म इ त्येतेषां मिश्रणम् । एवमन्यैरपि व्यामिश्रणं सुधीभिरुन्नेयमति- भूमित्वादेषां दिख्मात्रमुदाहार्ष्म। तथाचोक्तं काव्यालोके-

अपर्यन्तो विकल्पनां रूपकोपमयोर्यतः । दिख्जात्रं दर्शितं धीरैरनुक्तमनुमीयताम् ।। इति॥ पूर्णायामेवेमे धर्मभेदाः । लुप्तायां तु नैवं भेदा: तस्यां साधारणधर्मस्यानुगामित्वनियमात्' इति चित्रमीमांसाकृतः । रसगङ्गाधरकारस्तु नेमं नियममञ्युपैति । तथाच तद्रन्थ :- "यश्चाप्पदीक्षितैः लुप्तायां तु नैवं मेदाः तस्यां साधारणधर्म-

उपमालंकारसरः (१) 75

स्यानुगामितानियमादिति। तन्न-'मलय ३व जगति पाण्डुर्वल्मीक इवाधिधरणि घृतराष्ट्रः' इत्यत्रानुगामिधमस्याप्रत्ययाञ्चन्दनानां पाण्डवानां सर्पाणां दुर्योधनादीनां बिम्बप्रतिबिम्बभावस्यैव प्र तिपत्तेः । न च शब्देनोपात्तत्वं बिम्बप्रतिबिम्बभावे तन्त्रमि- त्याग्रहो विदुषामुचितः, श्रौतत्वार्थत्वाभ्यां बिम्बप्रतिबिम्बभाव- स्य द्वैविध्यौचित्यात्। अतपवाप्रस्तुतप्रशंसादौ प्रकृताप्रकृतवा- क्यार्थयोरौपम्यमवयवबिम्बप्रतिबिम्बभावमूलं संगच्छते" इत्य- भाणीत्। अयं चात्र विशेष :- 'उभयमध्ये प्रतिबिम्बस्यैवोपा- दाने उपमाने धर्महानिर्दोषः तत्र तत्स्थानीयधर्मानुक्तेः । बिम्ब- मात्रोपादाने तूपमाने धर्माधिक्यं दोष: उपमेये तत्स्थानीयध- र्मानुक्ते:। तस्माव्विम्बप्रतिबिम्बभावापन्नयो्द्वयोरेव शाब्दत्वं द्व योरेव वार्ऽर्थत्वं विवक्षितं, न त्वेकस्य शाब्दत्वमन्यस्यार्थत्व- मिति तत्त्वम्' इति वदन्ति। एवंच क्वचिदर्थगम्योऽपि बि म्बप्रतिबिम्बभावापन्नो धर्मस्सम्भवतीति सिद्धम्॥।

यथा-

संक्रन्दननन्दनवनभूमिरिवानन्दभूमिधरभूमिः। व्यालेशाचलरमणः प्रालेयाचलवरेण्य इव ।११८

आनन्दभूमिधरश्शेषाद्रि: आनन्दाद्रिरिति तन्नामसु पाठात्। वचनं त्वेकोनत्रिशे 'चिन्तामणिधरणीभृति' इति शोके उदा- हाष्मार्धस्तात्। अत्र नन्दनवनशेषाचलभूम्यो: हिमाचलश्रीनि वासयोश्चानुगाम्यादिधर्मान्तराप्रत्ययेन कल्पतरोइश्रीनिवासस्य च गङ्गाया दयायाश्च बिम्बव्तिबिम्बभावस्यैव गम्यमानत्वादुपमा- निष्पत्ति:॥

76 अलंकारमणिहारे

यथावा- पवनाशनाचलाग्रं धनाधिनाथस्य कोशभवन- मिव। खनिरिव जलनिधितनयाप्रणयवती देवता परा सैषा ॥ ११९॥ जलनिधितनयायां प्रणयघती परा देवता श्रीनिवास इत्य- र्थः। अत्र शेषाचलाग्रधनदकोशभवनयोः खनिपरदेवतयोश्चानु- गाम्यादिधर्मान्तराप्रतीत्या भगवतो निधेश्च गुणानां मणीनां च बिम्बप्रतिबिम्बभावस्यैव प्रतीयमानत्वान्निष्पत्तिरुपमाया इति ध्ये- यम्॥ इत्यलङ्कारमणिहारे उपमासरः प्रथमः.

अथोपमेयोपमा.

उपमेयोपमा सा स्यादुपमानोपमेययोः। पूर्वयोवैंपरीत्यं चेत्परतः पुनरुच्यते ॥ २३ ॥ पूर्वोपमायासुपमेयस्य द्वितीयोपमायामुपमानत्वं तत्रोपमा- नस्योपमेयत्वं च यत्र वर्ण्यते सा उपमेयोपमेत्यर्थः॥

यथा- श्रीवासहृदयलोला वननिधिबालेव कनति व- नमाला। वनमालेव विराजति वननिधिबाला विभासिगुणजाला ॥।१२०॥

उपमेयोपमालंकारसरः (२) 77

अत्र वननिधिबालावनमालयोर्वाक्यभेदेन उपमानत्वमुपमे- यत्वं च वर्णितम् । तत्र प्रथमे वाक्ये श्रिय उपमानत्वं वन- मालाया उपमेयत्वं. द्वितीये तु व्यत्ययेनेति लक्षणसमन्वयः। लक्ष्मीवनमालयो: कस्याश्चित्कयाचित्सादृशयेऽभिहिते तस्या अ- व्यन्यया सादृश्यमर्थसिद्धमपि कण्ठरवेणाभिधीयमानं तृतीयस दृशव्यवच्छेदं फलति। अत्रोदाहरणे प्रकृतयोरेवोपमानोपमेयत्व कल्पनं, प्रकृताप्रकृतयोरप्येषा सम्भवतीति कुवलयानन्दे स्थितम्॥

तत्रेदमुदाहरणम- घनपतिरिव भुवनपतिर्भुवनपतिरिवैष घनप- तिर्लसति। चपलेवैषा कमला कमलेव चकास्ति चपलाऽपि॥ १२१॥ भुवनपतिः भगवान्, चपला विद्युत्। अत्र सुवनपतिः क- मला च प्रकृती, एषः एषेति निर्देशात् । इयं च ताववूविधा उक्तधर्मा व्यङ्गयधर्मा चेति। उक्तधर्मा तावदनुगाम्यादिभिः प्रागुक्तैर्धर्मैरनेकधा। तत्रानुगामी धर्मस्त्वव्यवहितोदाहरणे लसति चकास्तीत्युक्त एव ।। बिम्मप्रतिबिम्बभावापन्नो धर्मो यथा- शरदम्बुदपरिवीतः कलशाम्बुधिराजवीचिम- ध्यगतः । भुजगधरो मन्दर इव स मन्दरो भुज- गधर इव विभायात् ॥ १२२॥ विभायादिति सम्भावनायां लिङ्। अत्र परिवीतत्वमध्य- गतत्वाभ्यां विशेष्याभ्यां परस्परं वस्तुप्रतिवस्तुभावमापन्नाभ्यां

78 अलंकारमणिहारे

करम्मितः शरदम्बुदकलशाम्बुधिवीचिरूप: परस्परं बिम्बप्रति बिम्बभावमापन्नो धर्मः॥

केवलं वस्तुप्रतिवस्तुभावापन्नो यथा- कमलालयाकपोलौ विमलौ सुस्त्रिग्धवज्मुकु रसखौ। सुस्त्रिग्धवज्मुकुरौ सुविमलकमलालया कपोलनिभौ ॥१२३॥ अत्र विमलत्वसुस्निग्धत्वयोः केवलं वस्तुप्रतिवस्तुभावः उपचरितो यथा- मधुमथनभक्तचरणा विधुकिरणा इव जगद्वि शदयन्ति। विधुकिरणा इव शिशिरिममसृणा म. धुमथनभक्तचरणाश्र ॥ १२४॥ अत्र शिशिरिममसृणा इत्येतत्पूर्वार्धेऽप्यन्वेतव्यम्। शिशि रिममसृणा विशद्यन्तीति चोपचरितः । भक्तचरणा इत्यत्र चरणशब्दो गुरुचरणा इत्यादाविव पूज्यवाची॥

श्ेषात्मको यथा-

विकसितपुष्करविसृमरतररसशीकरतरङ्गिता- त्मरुचिः। करिणी वा पुष्करिणी पुष्करिणीवाहि शैलगा करिणी॥ १२५॥ अहिशैलगा पुष्करिणी स्वामिपुष्करिणी करिणी वा, वा शब्द उपमावाचकः। विकसितानि यानि पुष्कराणि कमलानि

उपमेयोपमालंकारसरः (२) 79

तेभ्यः, अन्यत्र विकसितं यत्पुष्करं शुण्डाग्रं तस्मात् विसृम- रतरैः रसशीकरैः मकरन्दकणैः सलिलकणैश्च तरङ्गिता अतिशय ता आत्मनो रुचिः प्रभा स्वादुता च यस्यास्सा तथोक्ता। अत्र विकसितंत्यादिश्षेपरूपः पुष्करिणीकरिण्योस्समानधर्मः॥

व्यङ्गचधर्मा यथा-

कल्पलतेवाम्भोनिधि सुताऽब्धिदुहितेव हन्त क- ल्पलता। नन्दनवनमिव शौरर्हदयं हृदयमिव न- न्दनवनं च ॥ १२६। इयमेव परम्परितरूपाऽपि। एवं घनपतिररिवेति प्रागुदाहते पद्यऽपि। एषा सर्वाऽपि स्फुटे वाक्यभेदे प्रपश्चिता॥

आर्थे तु वाक्यभेदे यथा-

यद्वेङ्कटगिरिभाग्यं सौभाग्यं दौग्धसैन्धवं यदपि तन्मिथुनं भुवनेऽस्मिन्नुन्मिषति परस्परोपमैश्वर्यम्। अत्र परस्परोपमैश्वर्यमिति मंक्षिप्ताद्वाक्यादिदमोयमैश्वर्यमे तदीयेनैश्वर्येण एतदीयमिदमीयेन च सदशं भवतीति वाक्य- द्वयं विवरणरूपमुन्मिषाति। सौभाग्यं दौग्धसैन्धवमित्यत्र 'ह. द्द्रगसिन्ध्वन्ते' इत्युभयपदवृद्धिः । एवं पूर्णालुप्तादयोऽप्यस्या उपमाया इव प्रायशस्सर्वेऽपि भेदास्सम्भवन्ति ॥

नीतिर्यथा विनीतिर्यथा विनीतिस्तथैव नीति-

80 अलंकारमणिहारे

रपि। ख्यातिरिव भूतिरच्युत भूतिरिव ख्यातिरपि तव जनानाम ॥ १२८॥

ल्या। सन्नतिरुन्नतिसदशी सन्नतिसदृशी तथोन्न- तिश्चापि ॥१२९॥ धृतिवन्मतिर्विजयते मतिवद्दृतिरहिपतिक्षिति- धरेन्दो। एतावती समृद्धिस्स्फीता भविता किम- भवदीयानाम् ॥ १३०॥ इदं पद्यत्रयमेकान्वयत्वाद्विशेषकम् । 'द्वाभ्यां युग्ममिति प्रोक्तं त्रिभिश्क्ोकैर्िशेषकम्' इि लक्षणात्। अन्तिमपद्ये वि- द्यमानं विजयत इत्येतत् पूर्वेषु सर्वेष्वपि वाक्येषु समानधर्मत- याऽन्वेति। अत्र श्रौतीं तद्वितगामन्तरेण यथाक्रमं प्रथमेऽ र्धे श्रौती वाक्यगा, द्वितीयेऽर्धे श्रौती समासगा इवेन सह स- मासविधानात्, तृर्तीयेऽर्धे आर्थी वाक्यगा, तुरीयेऽर्धे आर्थी समासगा, पश्चमे आर्थी तद्धितगा चेति श्रौत्यार्थी च पञ्च- विधा पूर्णोपमेयोपमा द्रष्टव्या। अत्रैव तृतीयक्षोकप्रथमार्धे 'धृ- तिदेशीया मतिरपि मतिदेशीया धृतिः फणिगिरीन्दो' इति प- ठिते धर्मस्यानुपादानात्पश्चविधाऽपि वाचकलुप्ता भविष्यति। श्रौती धर्मलुप्ता तु तद्धितगा न संभवतीत्यवोचाम॥ मेरवति वे ङ्कटाद्रिर्मेरुश्श्रीवेङ्कटाद्रयति कामम्। गङ्गायतेऽभ्रगङ्गा सुरपथगङ्गायते गङ्गन ॥। १३१ ।।

अनन्वयसर. (३) 81

अब्भ्रगङ्गासुरपथगङ्गेत्याभ्यां वेङ्कटाद्रिगता आकाशगङ्गोच्यते 'स्वामिपुष्करेणी चैव वियद्रङ्गा ततःपरम्' इति ब्राह्मोक्तेः । अत्र क्विपि क्यडि च धर्मवाचकलुप्तोपमयांपमा। अनयैव दिशा प्रतिभाशालिभिरन्येऽपि तत्प्रभेदा यथासम्भवमुन्नेयाः॥

इत्यलङ्गारमणिहारे उपमेयोपमासरो द्वितीयः

अथानन्वयसरः.

अनन्वयो यदेकस्यैवोषमानोपमेयता ॥

यत्रैकस्यैवोपमानोपमेयभावो निबध्यते तत्रानन्वयः । वर्ण्य- मानमपि स्वस्य स्वेन साधमर्य नान्वेतीति व्युत्पत्तेः । यथा रुद्ररोदनवपोच्छेदनाद्यर्थवादे स्तुतिनिन्दाभूतस्यासदर्थस्य निब- न्धनं स्तुतिनिन्दयोरुपयुज्यते तथैवानन्वयिनोऽपि स्वस्य स्वेन सादृश्यवर्णनं द्वितीयसब्रह्मचारिव्यवच्छेदेनानुपमत्वद्योतनायोपयु- ज्यते। एवंच द्वितीयसदशव्यवच्छेदफलकवर्णनविषयाभूतमे- कोपमानोपमेयकं सादृश्यमनन्वय इति पर्यवस्यत। स च कस्याप्युपस्कारकत्वेऽलंकारः । अन्यथा तु स्ववैचित्रयमात्रविश्रा- न्तः । एवमलंकारान्तरेष्वपि॥

सविधे विचरति भगवति समुदितमेचकिम वृषशिखरिशिखरम् । प्रावृषि विजृम्भमाणैर- म्भोदैरिव करम्भितं भाति ॥ १३२ ॥। ALANKARA 11

82 अलंकारमणिहारे अत्र श्रीनिवासदिव्यविग्रहरुचिमेचकितं भुजगशिखरिशिखरं स्वेनैव प्रावृषि नीलाम्बुदैः कराम्भतेनोपमीयत इति तत्साद्- श्यवारणाय भूतान्तं विशेषणम्। न ह्यत्र सादृश्यवर्णनस्य फलं द्वितीयसब्रह्मचारव्यवच्छेद. तस्याप्रतिपत्तेः॥ वदने पृदाकुगिरिवरसदनस्य हरेस्स्मितप्रभा लस्षति। शारदरविकरविकसितनीरज इव चन्द्रच- न्द्रिका सान्द्रा ॥ १३३॥ इति कल्पितोपमानिकायामुपमायामतिप्रसङ्गवारणायैकोपमा- नोपमेयकमिति। अन्रासत उपमानस्य कल्पनया सदुपमानं नास्तीति द्वितीयसदृशव्यवच्छेदस्यास्ति प्रतातिः ॥ उदाहरणं- विधुतत्रिविधावधिकं वेदस्त्वां वदतु निस्समं भगवन्। निपुणं विचिन्तने पुनरुपमा भवतोऽस्ति ननु भवानेव ॥१३४।। विधुतः त्रिविधोऽवधि: देशकालवस्तुपरिच्छेदो यस्य तं तथोक्तं 'सत्यं ज्ञानमनन्तम्' इति श्रुतेः । त्वां वेदः 'न तत्सम- श्चाभ्यधिकश्च दृश्यते' इत श्रुतिः निस्समं द्वितीयसद्दशवस्तु- रहितं वदतु। उपमासदृश इत्यर्थः 'प्रतिकृतिरुपमोपमानं स्थात्' इस्मरः। 'सहकार न प्रपेदे मधुपेन तवोपमा जगति इति प्रयोगश्च ॥ यथा वा- अखिलं भुवनं विचितं तेषां स्वरूपमपि विदि-

अनन्वयसर: (:) 83

तम्। अर्थिजनेप्सितदाने तीर्थगिरीश त्वमेव तव सहझः ॥१३५॥ तीर्थगिरिरिति शेषाद्रेरेव नामान्तरम्। 'सर्वतीर्थमयत्वाच्च तीर्थाद्रिं प्राहुरुत्तमाः' इति वाराहे तन्नामनिर्वचनात्। पूर्वस्मिन् पद्ये सर्वोत्कृष्टत्वरूपो धर्मोऽनुगामी व्यङ्गयः, इह तु अर्थिजने- प्सितदाने इति वाच्य इति वैलक्षण्यम् । उभयत्रापि भगवद्वि- षयकरत्युपस्कारकत्वादलंकारोऽयम्। बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नो धर्मस्त्वत्र ना्ति, तस्मिश्च सति किंचिद्धर्मार्वच्छन्नेन स्वेन सा- दृश्यस्थ धर्मान्तरावच्छिन्ने स्वस्मिन्नन्वये बाधकाभावात्सदशा- न्तरव्यवच्छेदाप्रतिपत्तेश्चानन्वय एव न स्यात्। अयं चानन्वयः पूर्णो लुप्तश्चेतति तावद्विविधः । पूर्णस्तूपमावत् षड्डिधोऽपि संभवाति॥

यथा- श्रीइश्रीर्यथा घनकृपा कमला कमलेव पूर्ण- सौभाग्या। नाथोऽच्युतेन सद्शोऽच्युत एव हरि- र्हितो हरिसदक्षः ॥१३६॥

श्रीश्रीनिवासपदवद्रक्तिर्नशश्रीनिवासपद एव।। अत्र युग्मे आद्यपादे श्रौतः पूर्णो वाक्यगोऽनन्वयः । द्वि- तीयपादे समासगश्श्रौतः पूर्णः । इवेन सह समासविधानात्। नाथ इत्याद्यच्युत पवेत्यन्ते आर्थस्समासगः पूर्णः । शिष्टे तु- रीयपाद हरिरित्यादौ समासग आर्थः पूर्णः । द्वितीयश्षोकाद्यार्धे 'तेन तुल्यम्' इति वतेस्सत्वादार्थस्तद्धितगः पूर्णः । तदिती

84 अलंकारमणिहारे यार्धे 'तत्र तस्येव' इति वतेस्सत्वाच्छ्रौतस्तद्धितगः पूर्ण इत ध्येयम् । लुप्तेष्वपि धर्मलुतः पञ्चविधोऽपि संभवति, स च प्रागुक्तपद्ययोरेव धर्मवाचकपदमपनीय कमला यथैव कमले- त्यादिरीत्या पदान्तरन्यासे भविष्यति॥

वाचकलुप्तोऽपि तथा संभवति, यथा- वेङ्गटभूमिधरोऽयं वेङ्कटभूमीधरायते सुमहान्। तत्र वसन् भगवानपि तत्रवसद्गगवदुजुलो जयति। अत्र क्यड्समासयोर्वाचकलुप्तः-

वृषभाद्रिनाथदर्श वृषभाचलनाथमग्रतः पशयन्। विततप्रमोदबाष्पस्सततं नन्दामि मन्नन्दम्॥१३९ वृषभााद्रनाथमिव वृषभाद्रिनाथदर्श पश्यन् अहमिव म. न्नन्दं नन्दामि । अत्र कर्मकर्तृणमुलोर्वाचकलुप्ः॥

कौस्तुभति कौस्तुभोऽयं लक्ष्माणति लक्ष्म हारति च हारः। वक्षसि फणिगिरिबन्धोस्सिन्धो- रदुहिता च सिन्धुदुहितरति ॥१४०॥ अत्र धर्मवाचकयोरलोपः । अयमेव मालारूपोऽप्यनन्वयः ॥

सलिलनिधिं गाम्भीर्ये तुलयन्तस्सन्ति कति कति न देवाः। एष तु शेषगिरीशशशेषगिरीशान- गाम्भीर्यः ॥। १४१॥

अनन्वयसरः (३) 85

अत्र वाचकधर्मोपमानानां लोपः । अत्र चोपमानलुप्तादयोऽन्ये भेद/स्त्वसंभवादचारुत्वाच्च नोदाहताः॥ इदं तावदत्रावधेयम्-प्रायेणोपमादिरलङ्कारो यदा समग्रेण वाक्येन प्रधानतया ध्वन्यते तदा परास्तालङ्कारभावो ध्वनि- व्यपदेशभाग्भवति। अस्मिंश्चालंकारव्यपदेशः कदाचिदप्यलङ्गा- रभावमनापन्नेषु समुद्रकाद्यन्तर्निहितेषु हारकेयूरकटककुण्डला- दिष्विवालंकुर्वाणहारादिगतधर्ममात्रसंस्पर्शनिबन्धनः । तत्रादावु- पमाध्वनिरुदाहार्या। एषा चोपमा क्वचिच्छब्दशक्तिमूलानुध्वनन- विषयः, क्वचिदर्थशक्तिमूलानुध्वननविषयः॥

तत्राद्या यथा- कटकोज्ुलपुन्नागो गन्धर्वकुलैरुदीर्णसौभाग्यः। धरणीभृच्चूडामणिरनणीयइश्रीनिवासतां धत्ते ॥ कटकेषु सानुषु राजधानीषु च उज्ज्वला: पुन्नागाः तरु- विशेषा: पुंगजाश्च यस्य स तथोक्तः। 'कटकं वलये सानौ राजधानीनितम्बयोः' इति विश्वः । गन्धर्वाणां देवयोनिविशे- षाणां तुरगाणां च कुलैः । धरणीभृतां गिरीणां नृपाणां च चू- डामणिः अनणीयान् श्रीनिवासो यस्मिन् तस्य भावं अनणी- यस्या: श्रियः संपद: निवासतां धत्ते॥

यथा वा- तापातुरा निकामं तमसा प्रत्यस्तदृष्टयः स्थि- त्वा। दैवाद्विघूदये सति नन्दन्तितरां द्विजाः क- तिचिदेव ॥ १४३॥

86 अलंकारम णिहारे

निकामं तापैः आध्यात्मिकादिभिः आतपजनितैश्च आतुराः, तमसा तमोगुणेन तिमिरेण च प्रत्यस्ता निरस्ता दृष्टिः ज्ञानं चक्षुश्च येषां ते तथोक्ता: स्थित्वा कंचित्कालमिति भावः। दै- वात् भाग्यविशेषात् विधो: भगवतः उदये अनवरतभावनामू- लकप्रत्यक्षतापत्तौ। पक्षे-विधोः चन्द्रमसः आविर्भावे सति कतिन्निदेव द्विजा: भाग्यशालिनो विप्रादय एव नान्ये भाग्य- दवीयांस इति भावः। पक्षे-चकोरादयः खगविशेषा एव न- न्दन्ति अत्रोदाहरणद्वयेऽनेकार्थानामपि पदानां प्रकरणेन कृतेऽ- पि शक्तिसंकोचे तन्मूलकेन ध्वननेन प्रतीयमानस्य महाराज- रूपस्य खगविशेषरूपस्य चार्थान्तरस्थाप्रस्तुतस्याभिधानं मा प्र- साङ्क्षीदिति प्रकृताप्रकृतयोरुपमानोपमेयभावः प्रधानवाक्यार्थ- तया कल्प्यते। अत्र श्िष्टानां कटकादिशब्दानां नितम्बादिश-

अर्थशकक्तमूलानुध्वननविषयो यथा- असमानरोचिरह मित्यभिमानस्तव घनाघन म- हीयान्। ननु नामाढौकिष्ठा न मनागपि वा फ- णाभृदचलशिखाम् ॥१४४॥ यथा वा- रत्नाकर इति गर्व यत्नाद्विजहीहि मम गिरो- दन्वन्। न चलसि पदात्पदं वा ना(क्वा)द्राक्षी- इश्रीनिवासकोशगृहम् ॥ १४५॥ अत्र मूढादिपदाप्रयोगादसूयादेरप्रत्ययात्प्राधान्येनार्थशक्त्या उपमैव ध्वन्यते।।

अनन्वयसर: (३) 87

एवम् --- गङ्गनं कुतो जिगमिषस्यङ्गात्र विसृत्वरीभिमां स्वैरम्। सङ्गगहस्व वृषाचलशृङ्गारदयाझरीमिमां गाढम् ॥ १४६॥ इत्यत्राप्यर्थशक्तिमूलोपमाध्वनिर्द्रष्टव्या।। अलङ्कारेणोपमाध्वनिर्यथा- फणिशिखरिणि विलसन्तं वीक्ष्य हरिं तं रमा- समाश्िलिष्टम्। सचपलजलदनिरीक्षिणनिरास्थतां दधिरे मयूरगणा: ॥१४७॥ अत्र मयूराणां सविदुज्लदनिरीक्षणास्थासम्बन्धेऽपि तद- संबन्धोक्तिरूपातिशयोक्त्या भगवतशश्रीनिवासस्य तदुपमा ध्व- न्यते एवमुपमाध्वनिदिगुदाहता। अथोपमेयोपमाध्वनिदिगुदाहियते- शरदिजविकर्तनस्य हि मुरवैरिसुदर्शनो द्विती- योऽयम। मुररिपुसुदर्शनस्य तु शरदुदितविकर्त- नोडपि तथा।१४८॥ अत्र द्वितीयशब्दस्य सादृश्यविशिष्ट शक्त्यभावाद्यक्तिरेव।। यदि तु लक्षणा तदेदमुदाहरणम्- हरिपदयुगनखरेखा शरदुदितसुधामयूखरेखा च। गर्वायेते ऽन्योन्यं लावण्याध्यापनाय भृशमन्तः।

88 अलंकारमाणहारे

अत्र हरिगदयुगनखरेखादिकर्तृकस्यान्योन्याध्यापनस्य बा- धालावण्यसंक्रान्तिविशेषस्य लक्षणया प्रतीयमानस्य प्रयोजनं स्वप्रयोज्यान्योन्योपमानोपमेयभाव इति व्येयम् ॥

अथानन्वयध्वनिरुदाहियते-

दर्शदर्श सम्यङ्गशंमर्शी मयाऽद्य विश्रान्तम्। भिन्नतया पन्नगपतिसन्नगनेतुस्तुला यतो नैक्षि॥

अत्र भिन्नतया तुला नैक्षीत्यनेन आभेन्नतया ऐक्षीति ध्वन्यते॥।

यथा वा-

कति कति न सन्ति गिरयः कतमो दघ्रेऽच्यु- तेन चरमाङ्े। प्रादुरकरोच्च कमलां येनान्ये मन्द- रस्य सदशास्स्यु:॥१५१ ॥

अत्र को वा मन्दरेतरो महीधरो भगवता चरमाङ्गे धृ- तः को वा श्रियमब्धेः प्रादुरभावयत् येनान्ये गिरयो मन्दर- सदृशास्स्युरित्यर्थेन तस्य पुनर्भगवता चरमाङ्गधृतत्वे श्रीप्रादु- रभावयितृत्वे च स एव तत्तुल्य इत्यर्थोऽनन्वयात्मा मन्दरनरु- पमत्वपर्यवसायी अन्यपदमहिस्ता व्यज्यते।।

एवं -

परमं पद्मपि हित्वा चिरमवसत्कस्य शिख-

असमालकारसर: (४) 89

रिणश्शिखरे। परमस्सरमस्स पुमान् फणिधर यस्मिस्तवोपमां विद्यः ॥ १५२॥ इत्यत्राप्यनन्वयध्वनिर्द्रष्टव्यः । अत्र 'मायावी परमानन्वं त्यक्त्वा वैकुण्ठमुत्तमम्' इत्याद्यर्थोऽनुसंहितः ॥

इत्यलङ्कारमणिहारे अनन्वयसरस्तृतीयः

अथासमालंकारसरः.

उपमायास्सर्वथैव निषेधोऽसम उच्यते॥२४॥ सर्वथैवोपमानिषेधोऽसमाख्योऽलंकारः । अयं चानम्वये व्य- द्योपि तञ्चमत्कारानुगुणतया रूपकदीपकादावुपमेव न भजते पृथगलंकारव्यपदेश्यताम्। वाच्यतायां तु स्वातन्त्रयेण चमत्का- रितया पृथग्वयपदेशभाग्भवति॥

यथा- सब्रह्मचारि किंचिन्न ब्रह्मापीक्षितुं तव पटीया- न्। यस्य तव निस्समत्वं निस्संदिग्धं श्रुतिर्व्रवीति हरे॥ १५३॥ यथा वा -

स्त्वनतुलनाकलनायोग्यस्संभाव्यतां कदा क्व नु वा॥ ALANKARA 12

10 अलंकारमणिहारे

नासीन्नास्ति च भवतो नाथ समं वस्तु वेधस- ससर्गे। अग्रेऽपि यथापूर्व स्त्रष्टाऽयं किं तदाऽपि त. क्रभ्यम् ॥१५५॥ तद्वस्तु नैव ससृजे न सृज्यते स्रक्ष्यतेSपि वि- श्वसृजा। यत्र भवतः प्ररोहेदुपमालवलेशगन्धो- पे॥१५६॥

यथा वा- अस्ति समानं शौरर्वस्त्विति मूर्खो ब्रवीति चे- इताम्। यत्र क्व वा समानं लभेत किमसावट- त्रपि जगन्ति ॥१५७॥ सोडसौ मूर्खः जगान्त सर्वाण्यटन्नपि यत्र क्व वा मानं भगवत्समानवस्तुसत्तायां प्रमाणं लभेत किं न लभेतैवेत्यर्थः । पद्धा मानं पूजां लभेत किं, भगवत इतरसाधर्म्ये वक्तु: क्वापि बूज्यता न स्यादवेति भावः । पक्षे असौ मूर्खः समानं भग- त्रतस्सदृशं वस्तु यत्र क वा न लभेतैवेत्यर्थः । अत्र श्ेषचम- कार: पूर्वोदाहरणेभ्यो विशेषः। यथा वा- त्वं सद्वितीय एव हि सृजसि जगत्पासि संह- रेष्यसि च । तदपि श्रुतिरब्जेक्षण वदति त्वाम- द्वितीयमेव बत ॥१५८॥

असमालंकारसरः (४) 91

सद्वितीय: द्वितीयवस्तुना सहितः चिदचिद्विशिष्ट एवेत्य- र्थः । द्वितीयया सहधर्मिण्या श्रिया सहित एवेत्यप्यर्थः । श्री- विशिष्टस्यैव जगज्जन्मादिकारणत्वात्सद्वितीय एव सृजसीत्या- दुक्तिः । तदपि तथाऽपि श्रुतिः 'एकमेवाद्वितीयम्' इत श्रुतिः अद्वितीयं द्वितीयवस्तुरहितं असदृशमिति तु वास्तवार्थः॥ यथा वा- असदृश इति निगदंस्त्वां जनोS्भिनन्द्येत स- दशमाहेति। सदगस्ति तवेति वदन्न सदृगिति जनैर्विनिन्दते चित्रम् ॥१५१॥ हे भगवन्! त्वां असदृश इति वदन् जनः सदशमाह अनुरूपं युक्तमाहेति जनैरभिनन्द्यते। तवासदृशत्वस्य वस्तुसतो यथा- वदुक्तत्वादिति भावः । तव सदक् सदशः अस्तीति वदन् जनः न सदकू सदशो न योग्यो न अननुरूपार्थकथनादिति भावः। हशा सह वर्तत इति सदक् न अन्ध एव ज्ञानहीन एवेत्यर्थः । यद्यस्य दृष्टिरवाभविष्यत्ताहै तव सदगस्तीति नाव- दिष्यदेवेति भावः। इति जनैर्विनिन्द्यते, चित्रं असदशं वक्तु- स्सदृशवक्तृत्वेन सदशं वक्तुरसद्दक्त्वेन च कथनमाश्चर्यावह- मिति भावः। अनयोरुदाहरणयोश्श्षेष मूलकविरोधसंकीर्णतवं पू- र्वेभ्यो वैलक्षण्यं बोध्यम्॥ एवम्- न किमपि कौस्तुभतेजस्सममभवद्गवति वाS थ भविता वा। यत्र किल मित्रशशघरकशानुता- रास्स्फुलिङ्गकाकाराः ॥ १६०॥

92 अलंकारमणिहारे

नासीदस्ति भविष्यति विधातृसर्गे क वादपि मादृक्षः । त्वयि सति शुभगुणविपणौ योऽन्यं पि- पणायिषामि कृपणमनाः ॥१६१॥ इत्यादावपि काव्यलिङ्गादिसंकीर्णता द्रष्टव्या। सर्वेष्वेतेषू- दाहरणेषु सर्वथैवोपमाननिषेधादसमालंकारः, क्वाचित्कस्सदशप्र- तिषेध उपमानलुभाया विषयः । अस्य त्वात्यन्तिकसदृशप्रति- षेध इति नोपमानलुप्तोपमया चारितार्थ्यम्। सर्वात्मनैवोपमा- नप्रतिषेधेन सादृश्यस्याप्रतिष्ठानान्नात्रोपमागन्धोपि । नन्वसमालंकारध्वननेनैव चमत्कारोपपत्तेरनन्वयस्य पृथग- लंकारता कथमिति चेत्-सत्यं, दीपकादेरप्युपमाभिव्यक्त्यैव चमत्कारोपपत्तौ कथंनाम पृथगलंकारत्वमिति तुल्यम्। न च दीपकादावुपमाव्यङ्गयत्वेऽपि गुणीभावात् प्रकृते तु स्वसाद्ृश्यस्य स्वस्मिन्नतितमां तिरस्कारेणासमालंकारस्यैव मुख्यतया ध्वनना- व्वैषम्यामेति वाच्यम्। यथा हि दीपकसमासोकत्यादौ गुणीभूतव्य कयसत्त्वेऽप्यलंकारत्वं न हीयते एवमनन्वये प्रधानव्यङ्गयसत्त्वेऽषि न किंचिद्विरुद्धम्। अनन्वयशरीरस्य सादृश्यमात्रस्थ वाच्यत्वे-

गुणीभूतस्य व्यङ्गयस्य सत्त्वादस्तुनाम गुणीभूतव्यङ्गयत्वम । ध्वनित्वं पुनर्न काप्यलङ्कतिकाव्ये दष्टमिति चेत् पर्यायोक्तसादृश्य- मूलाप्रस्तुतप्रशंसादिकाव्ये ध्वनित्वस्य स्फुटत्वात्, इति वदन्ति॥ प्राश्चो नेदमलङ्गारान्तरमित्येव मन्वते।। अयमसमालकारो व्यज्यमानोSपि सम्भवति। वथा-

असमालंकारसर: (४) 93

सर्वज्ञोपि गिरीशस्तव सदशं वस्तु किमपि निजिगदिषुः। श्रीश तदप्रतिपत्तेरद्यापि स्थाणुतां न विजहाति ॥ १६२॥ अत्र यस्त्वां तुष्टषुस्सर्वज्ञो गिरीशोऽप्येतावन्तं समयं त्व- त्तुल्यवस्त्वप्रतिभानात् स्थाणुरेवासीत् सोऽग्रेऽप्येवमेव स्यात्। अन्यथाभावे मानाभावादिति सर्वथैव त्वत्सदशं वस्तु नैवास्तीति गम्यते । एवंच व्यज्यमानोऽप्यत्रासमालंकार: प्रधानीभूतभग- वत्स्तुत्युत्कर्षोपस्कारकतयाSलंकार एव ।। मुख्यतया ध्वन्यमानो यथा- दर्वीकराद्रिशेखर सर्वे पदमर्थवत्त्वया व्यरचि। तुल्याभिधायि तु पद कालत्रितये ऽपि नार्थवदहो ते॥ त्वया सर्वे पदं सुप्तिङन्तात्मकं इन्द्रादिस्थानं च अर्थवत् अभिधेयवत् विभववञ्च व्यरचि। ते तव तुल्याभिधायि सद्द- शार्थाभिधायि पदं तु कालत्रितयेऽपि नार्थवत् न धनवत् ना- भिधेयवञ्च कस्मादित्याश्चर्यम्॥ यथा वा- गगनलिखितेषु पत्रगनगवरधौरेय चित्रपुरुषेषु। स गणयितव्यः पुरुषोऽनुगुणो यस्त्वदुपमालव- स्यापि ॥१६४॥ अनयोरुदाहरणयोरसमत्वं प्राधान्येन व्यज्यते। अयं क्वचि- दुपमानस्य निषेधात्, क्वचिञ्च साक्षादुपमाया एव । तत्राद्य उपदर्शित:॥

94 अलंकारमणिहारे

द्वितीयो यथा- अन्तर्वहिरपि कमलाकान्त समन्तात्त्वयैव प- रिपूर्णम्। जगदिदमखिलं भवतो जगदीश तुला पदं क निदधीत ॥१६५॥ हे जगदीश! भवतस्तुला उपमा कर्त्री क पदं निदधीत। सर्वस्य जगतस्त्वयैवान्तर्वहिश्च परिपूर्णत्वात्त्वदुपमायाः पदन्या- सस्यापि नावकाश इति भावः ॥ इत्यसमालंकारसरश्चतुर्थः.

अथोदाहरणालंकारसरः.

सामान्योक्तसुबोधाय तदेकांशनिरुपणात्। उक्ते तयोरवयवावयवित्व उदाहृतिः ॥२५॥ सामान्येन निरूपितस्यार्थस्य सुखप्रतिपत्तये तदेकदेशं नि- रूप्य तयोस्सामान्यैकदेशयोरवयवावयविभावे उक्ते उदाहृतिः उदाहरणं नामालंकारः । अत्रार्थान्तरन्यासवारणायोक्त इाति।

काव्येषु व्यक्तम्। अर्थान्तरन्यासे ह्यवयवावयविभावो व्यङ्रयः। न च इवयथाशब्दयोस्सादृश्यवचनयोरवयवावयविभावे विशेष- सामान्यात्मके नास्ति वृत्तिरिति वाच्यम्। लक्षणायास्साम्राज्या- त्। अन्यथा ह्यत्प्रक्षाबोधकताऽपि दुर्घटा स्यात् । अत्रालंकारे सामान्यविशेषयोर्विशेषणानि पृथग्वा सकृद्वा निर्र्दिश्यन्त इति ध्येयम्॥

उदाहर णालंकारसरः (५) 95

यथा- मलिनमपि गुणमहिम्रा महति पदे वस्तु मा- न्यतामेति। मृगनाभिस्सुरमितया भगवत इव नि- टिलफलकसीमायाम् ॥१६६॥ न नात्र मलिनवस्तुमृगनाभ्योरुपमा शक्या वक्तुम् । त- योस्सामान्यविशेषभावेन सादृश्यस्यानुन्मेषात् । तथा सति तु इवादिशब्द इव सदशादिशब्दा अप्यलंकारेऽस्मिन् प्रयुज्येरन्। अत्र मृगनाभिसुरभिताभगवद्वदनानि मलिनवस्तुगुणमहिममहा- पदानां विशेषाः । अत्र पद्ये इवशब्देनावयवावयविभावोक्ति:॥

यथा वा- संसर्गान्महतामिह सर्वज्ञेनापि लाल्यते कश्िव- त्। गरुडध्वजपदसङ्गद्गङ्गपूरो यथा पुरामरिणा॥ अत्र गरुडध्वजपदसङ्गादयो महत्संसर्गादीनां विशेषाः। अत्र यथाशब्देनावयवावयविभावोक्ति: ॥ यथा वा- लोकोत्तरवस्तु वहन्नेको लोके महोन्नति धन्ते। काकोदरशिखरीन्द्रो निदर्शनं विभ्रदत्र लोकेशम्।। एक इत्यस्य पदार्थ इति विशेष्यमुपस्कार्यम्। एवं पूर्व- पद्ये कश्चिदित्यस्यापि । अत्र निदर्शनशब्देन।I

यथा वा- यत्र क वास्तु जातस्तेजस्वी भवति भूषणं

96 अलंका र मणहारे

महताम्। उदधौ जातशश्रीपत्युरसस्थितः कौस्तु- भोऽत्र दृष्टान्तः ।।१६९।। अत्र उदधिजातकौस्तुभौ यत्र क्व वा जाततेजस्विनोविशे- षौ। एवमग्रेऽपि द्रष्टव्यम् । अत्र दृष्टान्तशब्देन॥

यथा वा- उत्तमचेतनसंश्रयदन्तातिशयो गिरीश़ातां धन्ते। कश्विदचेतनभावेऽप्याश्वर्यमिह प्रमाणमहिशैलः।। उत्तमचेतनः श्रेष्ठो जीवः, अन्यत्र भगवानित्यर्थः । गिरी- शतां वाग्विषये ईश्वरत्वं, अन्यत्र शैलेन्द्रताम्। अविद्यमाना चेतना ज्ञानं यस्य तस्य भावे अज्ञत्वे इत्यर्थः । अन्यत्र चेनन- भिन्नत्वे गिरेरचेतनत्वादित्यर्थः । अत्र प्रमाणशब्देन।।

यथा वा- त्वामन्तर्निदधानश्श्रीमन् खेटोपि भवति ते- जस्वी। अम्वुजकदम्बबन्धोर्बिम्ब इह स्यादुदाहर- णम् ॥१७१॥ खेटः कुत्सितः 'कुपूयकुत्सितावद्यखेटगर्ह्याणकास्समाः' इत्यमरः। पक्षे-खे अटतीति खेटः गगनचारीत्यर्थः। 'तत्पुरुषे कृतिः' इत्यलुक्। अत्रोदाहरणशब्देनावयवावयविभावकथनम्।

यथा वा- अपि बहुषु वस्तुषु महानादन्ते स्वानुरूपवस्त्वे-

उदाहरणालंकारसरः (५) 97

व। उदधिभवेष्विह कमलामुपाददानोऽत्र माधव- स्साक्षी ॥१७२।। आदौ तामसहिततां दधदपि वस्तु त्वदाश्रितं स्याच्चेत्। अन्ते रसवद्धविता हरिदयिते तत्र सा- क्षि तामरसम् ॥१७३॥ आदौ प्रथमं तामसेभ्यो हिततां दधदपि। पक्षे तामे- त्याभ्यां वर्णाभ्यां सहिततां दधदित्यर्थः । अन्ते रसवत् ब्रह्मा- नुभववत् 'रसो वै सः' इत्यादिश्रुतेः । रसशब्दो ब्रह्मपरः। पक्षे-अन्ते चरमभागे रसाभ्यां रेफसवर्णाभ्यां युक्तमित्यर्थः । अत्र पदद्वयेऽ्रपि साक्षिशब्देनावयवावयविभाववचनम् । इवयथादिशब्दप्रयोगे सामान्यार्थप्राधान्यं वाक्यैक्यम्। नि- दर्शनद्ष्टान्तादिशब्दप्रयोगे तु विशेषप्राधान्यं वाक्यभेदश्च वि- शेषः। प्राश्चस्तु-"नायमलंकारोऽतिरिक्तः, उपमयैव गतार्थत्वात्। न च सामान्यविशेषयोरसादृश्यानुल्ासात्कथमुमेति वाच्यम्। 'निर्विशेष न सामान्यम्' इति सामान्यस्य यत्किश्चिद्विशेषं वि- ना प्रकृतत्वायोगात्। तादृशविशेषमादाय विशंषान्तरस्य साद- श्योल्लासे बाधकाभावादिवादिभिरामुखे प्रतीयमानस्यापि सामा- न्यविशेषभावस्य परिणामे सादृश्य एव विश्रान्तेः" इत्याहुः॥ नन्वेवमुदाहरणालंकाराभ्युपगमे सामान्यस्य विशेषेण सम- थनं नार्थान्तरन्यासभेदश्शक्कयान्भ्रवितुम्, अनेनैव चरितार्थत्वा- दिति वाच्यम्। तत्र इववायथादिशन्द्प्रयोगाभावस्यैवेतो वैल- क्षण्यात्। एवमपि स वाचकाभावादार्थ उदाहरणालंकार एवास्तु न त्वर्थान्तरन्यासभेद इति चेत्, इदमस्त्यनयोर्वैलक्षण्यं-सामा- न्यार्थसमर्थकस्य विशेषवाक्यार्थस्य द्यी हि गतिः। अनुवा ALANKARA 13

98 अलंकारमणिहारे

द्यांशमात्र विशेषत्वम्। विधेयांशस्तु सामान्यगत एवेत्येका। अनुवाद्यावधेयोभयांशेऽपि विशेषत्वमत्यपरा। तत्राद्या उदाह- रणालङ्कारस्य विषयः । द्वितीया त्वर्थान्तरन्यासभदस्य। एवं ब 'मृगनाभिस्सुरभितया भगवत इव निटिलफलकसीमायाम्' इत्युदाहरणालङ्कारगते विशेषे मान्यतामेतीति प्राचीनसामान्या- र्थगतैव यथोक्तरूपेण क्रिया विधेया। 'भगवद्वदने बिभर्ति ति- लकत्वम्' इति तुरीयपादपाठेनार्थान्तरन्यासगते तु पृथगुपा- सविशेषरूपेण। एवं -'यत्र क्ववाऽस्तुजातस्तेजस्वी भवति भू- षण महताम्' इत्याद्यदाहरणालङ्कारक्षोकेष्वपि 'यदयं जनि- मानुदधौ हृदये प्रचकास्ति कौस्तुभोऽच्युत ते' इत्याद्युत्तरा- धैपाठे उदाहरणार्थान्तरन्यासविशेषयोर्वैलक्षण्यं बोध्यमिति। यदि चायमल्पो विशेषो नार्थान्तरन्यासविशेषस्योदाहरणालङ्कारात्पृथ- गलङ्कारतामीष्टे साधयितुं, अपि तु तद्विशेषतामित्युच्येत, तदा उदाहरणालङ्कारोऽर्थान्तरन्यासस्य, प्रतिवस्तूपमा दष्टान्तस्य, अति- शयोक्ती रूपकस्य च विशेषः, उपमैव चार्थी स्मरणभ्रान्तिमत्स- न्देहा इत्यपि सुवचं स्यात्, तत्रापि विशेषस्याल्पत्वात्। उप. मयैवेमं गतार्थ मन्वाना: प्राश्चस्तु विशेषेण सामान्यस्य सम- र्थनमर्थान्तरन्यासं विनाऽन्यत्र नेष्टे प्रवेष्ठुमित्यभिप्रयन्तीति दिक्।। इत्यलङ्कारमणिहारे उदाहरणालङ्गारसर: पञ्चम:

अथ प्रतीपालङ्गरसरः.

प्रतीपमुपमानस्य वर्ण्या चेदुपमेयता॥२६॥ प्रसिद्धोपमानवैपरत्येन वर्ण्यमानमौपम्यं प्रतीपिम्। तद्वैप- रोत्यं सत्र तदुपमानोपमेययोरुपमेयोपमानत्वकल्पनया। अत्र प्रसि-

प्रतीपालंकारसरः (६) 99

द्धौपम्ये यदुपमेयं तस्यैवोपमानत्वादाधिक्यस्य यच्चोपमानं त. स्योपमेयत्वान्नचूनत्वस्य च प्रत्ययः फलम्। इदमेव चौपम्यस्या- विशेषेऽप्युपमालङ्कारादस्य वैलक्षण्ये बीजम्। नन्वेवमौपम्यस्या- पमानोपमेयसाधारण्यऽपि यदेकस्याधिक्यमन्यस्य न्यूनत्वं च गम्यत इत्येतत्कुत इति चेदवधेहि-उपमाने हि साधारणधर्म- सम्बन्धोऽनूद्य रपमेये विधीयत इति तावत्सर्वसंप्रतिपन्नम् । विध्यनुवादी च साध्यत्वसिद्धत्वाभ्यां। ते च क्रमेणोपमेयो- पमानयोर्न्यूनत्वाधिक्ये प्रयोजयेते । लोकेऽपि निशश्चितराजभावो यथा मान्यते तथा नानिश्चितराजभाव इति व्यक्तमेव । ते च साध्यत्वसिद्धत्वे वक्तृविवक्षाधीने इति नात्र दोषः । अत्र पञ्च- विधे प्रतीपे वक्ष्यमाणे आद्येषु त्रिषूपमितिक्रियानिष्पत्तिरस्ति । अन्यत्र तु सा नेति भेद:॥ यथा- जल्पतु जरद्रवी त्वां हिरण्यवर्णी शारण्यदयि- तततमे। शुचितत्ं यदि तत्स्यात्सुचिरं त्वद्वर्णता भजेतापि ॥ १७४ ॥ जरद्रवी श्रुतिः जीर्णा गौरित्यपि गम्यते। शुचितप्तं ग्रोष्मे पञ्चाग्निमध्यकृततपः । यद्वा शुचीति भिन्नं पदम्। शुचि शुद्धं तप्तं तपस्वि चेत्यर्थः। अग्रौ पुटपाकेन शोधितमिति तु हृद- यम्। अत्र पूर्वारधोपमागम्यमुपमानताप्रयुक्तं सुवर्णवर्णाधिक्यं तिरस्कृत्य द्वितीयार्धे प्रतीपं श्रीलक्ष्मीवर्णस्योपमानत्वप्रयुक्तमा- धिक्यं गमयति। शुचितापं विना प्रतपिमपि दुर्लभम्, उपमा तु स्वप्रेषरपि दूरतोऽपास्तेति जरद्रवी जल्पत्वित्याभ्यां गम्यते। शरण्यदयिततमे इति श्रियस्संबुद्धिः ॥

100 अलंकारमणिहारे

यथा वा- आदित्यवर्णतां ते श्रुतिस्त्वतन्त्रा व्रवीतु जग- दम्ब। उदयेन्महातपइश्रीस्स यदि त्वत्पादवर्ण एव स्यात् ॥ १७५॥ श्रुतिः, 'आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातः' इति श्रुतिः । सः आदित्यः महती तपइश्रीः आतपश्रीश्च यस्य स तथोक्तः उद. येत्। अभ्युदयमाविर्भावं वर प्राप्नुयाद्यदि तदाSाप त्वत्पादवर्ण एव तव चतुर्थोशवर्ण इव वर्णो यस्य स तथोक्त एव स्यात्, न तु परेपूर्णत्वद्वर्ण इति भावः। त्वच्चरणारुणवर्ण इति तुहद-

तिरस्कृत्य द्वितीयार्धे प्रतीप जगज्ननीवर्णस्य उपमानताप्रयुक्त- माधिक्यं गमयति। महातपश्रीसाहित्येनोदितत्वमन्तरा प्रतीप- मपि दुर्घटं, कुतो वा उपमावार्तेति श्रुतिस्स्वतन्त्रा ब्रवीत्वित्य- नेन गम्यते। त्वत्पाद्वर्ण पवेति श्ेषोऽप्यस्यैवार्थस्योपस्कुरुते॥! अवर्ण्यस्योपमेयस्य लाभाद्वर्ण्यतिरस्कृतिः। लाभाद्वर्ण्योपमेयस्य स्यादन्यानादरश्र तत् ॥२७।। अद्वितीयगुणशालितया वर्ण्यमानस्यान्यत्र स्वसादश्यमक्ष- ममाणस्य उपमेयं कंचित्प्रदर्श्य तावता तस्य तिरस्कारो द्वि- तीयं प्रतीपं पूर्वस्मादि विच्छित्तिविशेषशालि। अत्युत्कृष्टतया क्वचिदप्युपमानभावमसहमानस्यावर्ण्यस्य वर्ण्यमुपमेयं परिकल्प्य तावता तस्य तिरस्कार: पूर्वप्रतीपवैपरीत्येन तृतीयं प्रतीपम्। यथा- अहमेव पालयित्री जगतामिति द्ृप्य मा जल-

प्रतीपालंकारसर: (६) 101

धिपुत्रि। फणिगिरि्पतिहृदि धात्रीसदशी करुणा तवास्ति शुभदात्री ।१७६।।

त्वमनन्तहृद्यभूषणमहमिति गर्वे जहीहि धाम- निधे। संकलयसि सद्ृशं तव वेङ्गटनाथस्य मणि- मुरसि न किमु ॥१७७॥

अत्राद्योदाहरणे तव सदृशीत्युपमितिक्रियानिष्पत्तावपि क- रुणाया उपमेयीकरणेन वर्ण्याया लक्ष्म्या अनादरः । द्वितीयो- दाहरणे तु अनन्तहृद्यभूषणतया क्वचिदप्युपमानभावमक्षममाण- स्यावर्ण्यस्य धामनिधेस्तादृशं श्रीनिवासारस्स्थकौस्तुभमुपमेयं प- रिकल्प्य तस्यानादर उक्तः। अनन्तस्य गगनस्य श्रीनिवासस्य च हृद्ं मनोहरं हृदयस्थं च भूषणमिति श्रेषोपस्कृतमिदम्। अनयोर्मेदयो: फलं स्फुटमेवेति न विवेचनीयमस्ति॥

तीपं दृश्यते। यथा-

करचरणनयनसदशं सरसिरुहं परमपुरुष तव कमला। करभूषणयति गृहयति सरयति संश्रय- ति चापि तन्नाम ॥१७८॥

अत्रारुण्य सौगन्ध्यमार्दवादिमहिस्तरा प्रसिद्धोपमानभावस्य स- रसिरुहस्योपमेयत्वमात्रमुक्तम। न तु तस्यानादरः । उपमायामि- वास्मिन्नपि पूर्णालुप्तादयो भेदास्सम्भवन्तो बुद्धिमद्िरुन्नियाःर ॥

102 अलंकारमणिहारे

उपमाया अनिष्पत्तिरवर्ण्येनान्यस्य चापि तत्।। वर्ण्येनेति तृतीयाया निरूपितत्वमर्थः । वर्ण्यनिरूपिता अन्य- स्यावर्ण्यस्य या उपमा तस्या अनिष्पन्तिवचनं चतुर्थ प्रतीपम्। आद्ययोरवर्ण्यस्योपमेयत्वकल्पनया तृतीये वर्ण्यस्योपमेयत्वकल्प- नया चोपमितिक्रियानिष्पत्तिरस्ति। अत्र तुसा नास्तीति पूर्वेभ्य उत्कर्षशालीदम्॥

यथा- अपि पुण्डरीकमक्ष्णोरुपमा स्यादुरगशैलनाथ तव। साहसिकी मन्ये श्रुतिराह यथा पुण्डरीकमे- वमिति॥१७९। हे उरगशैलनाथ तव अक्ष्णोः पुण्डरीकमपि उपमा स्या- दिति काकु:। अपीत्यनेन पुण्डरीकस्य कादाचित्कम्लान्यादिना अरामणीयकं व्यञ्जितम्। तर्ह्वन्तरादित्यविद्यायां 'तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी' इति श्रुतिः कथमाह पुण्डरीक- साधर्म्य भगवल्लोचनयोरित्यत आह-साहसिकीति। या श्रुतिः 'तस्य यथा कप्यासम' इत्यादिः पुण्डरीकसादृश्यमाह, मन्ये सा साहसिकीति। सहसा वर्तते साहसिकी 'ओजस्सहोऽ- म्भसा वर्तते' इति ठक्। टिड्रेति डीप्। नेत्रे निमील्य वदती- ति भावः। अत्र अपि पुण्डरीरमक्ष्णोरुपमा स्यादित्यनेन उप मा न सम्भवतीति गम्यते। साहसिकीत्युत्तरार्धममुमेवार्थमु- पोद्दलयति॥

उपमानस्य कैमर्थ्य प्रतीपं पश्चमं विदुः।२८॥

प्रतीपालंकारसरः (६) 103

कः अर्थः प्रयोजनं यस्य स किमर्थः तस्य भावः कैमर्थ्य निरर्थकत्वम्। उपमेयस्यैवोपमानकार्यघूर्वहतया उपमानकैमर्थ्य- मुपमानप्रातिलोम्यात्पश्चमं प्रतीपम् ॥। यथा- गुणवशितपर ब्रह्मणि फणिशिखरिणि विरचि- ताद्गुतानन्दे। निवसन्तः खलु सन्तः परमव्यो- म्राऽपि किमिति मन्यन्ते ॥ १८० ॥

यथा वा पद्मावत्याः पाणिं परिगृह्णानः फणाभृदचले- शः । लीलाव्जमपि निरास्थो निरास्थदेतत्किम- र्थमिति ॥१८१ ॥

अत्र क्मेण उपमेययोः फणिशिखरिपद्मावतीपाण्योरेव नि- रतिशयानन्ददानादिकार्यघूर्वहृतया उपमानभूतयोः परमव्यामली- लाकमलयोः कैमर्थ्यमुक्तम्॥

तदेवं पश्चविधं प्रतीपं प्राचामतुरोधान्निरूपितम्। वस्तु- तस्तु आद्यास्त्रयोऽप्युपमायामेवान्तर्गता मेदाः । तुरीयस्त्वनुक्त- वैधर्म्ये व्यतिरेके। पञ्चमस्तु केषांचिदाक्षेपः । तथाहि-नि- ष्पद्यमानं सुन्दर वा सादृश्यमुपमा। न ह्यादे प्रतीपे मुख- मित्रकमलमित्यादौ सादृश्यस्यानिष्यत्तिरसौन्दर्य वाऽस्ति। येनो- पमातो बहिष्कृतिस्स्यात्। सौन्दर्यविशेषस्य त्वयाऽप्यभ्युपग मात्। विशेषस्य सामान्यानिवारकत्वात्। न च प्रसिद्धकम- लादिप्रतियोगिकमेव सादृश्यमुपमेत्यस्ति वेदानुशासनम्। न

104 अलंकारमणिहार

चोपमाविरुद्धवाचिनः प्रतपपिशब्दस्य महिस्नैव तथाविधं साद- श्यमुपमेति ३क्यं वदितुम। उपमाविशेषविरुद्धवाचकत्वेनापि तदुपपत्तेः । एवंचादं प्रतीप प्रसिद्धांपमावदुपमाविशेष एव । अत एव द्वितीयतृतीयावपि भेदावुपमाविशेषावेव, उपमानोपमे- ययोस्तिरस्कारस्तूपमान्तराद्वैलक्षण्यं प्रयोजयेन्न तूपमासामान्यात्। तदनुस्यूतत्वेनैव तत्प्रतीतेः । ने हि शर्करा माघुर्यातिशयेन पार्थिवान्तराद्विलक्षणेत्यपार्थिव्री भवेत् । अपि च यद्यपमानो- पमेययोस्तिरस्कारोSलङ्कारताप्रयोजकस्स्यात्तर्ि तत्पुरस्कारोऽपि तथा स्यात्॥ यथा- ननु पातकिनो वयमित्यनुतापं मा स्म दुर्ज- ना: कुरुत। कति कति न भवादृक्षाः कलाविहा- स्मृतसरीसृपगिरीझाः ॥ ९८२॥ अत्रौपम्यप्रदर्शनस्य नोपमानतिरस्कार: फलं, तस्य हप्त- त्वाद्यविवक्षणात् । किन्तु तदनुतापशान्तिः, एवंच फलवैल- क्षण्यमात्रेणालङ्कारान्तरत्वं ब्रुवाणेनास्याप्यलङ्कारत्वमभ्युपेयं स्यात् प्रतपिषष्ठप्रभेदत्वं वा। किंच त्वदुक्तप्रतिभेदानामपि परस्पर- वैलक्षण्येन पृथगलङ्कारता स्यान्न तु प्रतीपभेदत्वं, प्रतीपस्य सकलप्रभेदसाधारणसामान्यलक्षणाभावात्। अन्यतमत्वं तु दू- षणसहस्त्रकबळितत्वादलक्षणमेव। उपमालक्षणं तु सर्वसाधार- णम्। पश्चमप्रभेदस्तु येषां मतेनाक्षेपस्तेषामस्तुनामालङ्कारः। तु- रीयस्य तूक्तैव गति: ॥ इत्यलङ्कारमणिहारे प्रतीपालङ्गारसरः षष्ठः

रूपकसरः (७) 105

अथ रूपकम्.

यत्स्याद्विषयिरूपेण विषयस्योपरञ्जनम्। रूपकं तद्विधाऽभेदताद्रूप्यावसितं विदुः ॥२९। विषयि उपमानभूतं चन्द्रादि, विषयस्तदुपमेयभूतं वर्ण- नीयं मुखादि। विषयिणो रूपेण यद्विषयस्योपरञ्जनं उपरञ्ज- नमिवोपरञ्जनं स्वोपरक्तबुद्धिविषयीकरणमिति यावत। तद्रूपकं, अन्यरूपेण रूपवत्त्वनिष्पादनात् । तञ्च क्वचित्प्रसिद्धविषय्य- भेदे पर्यवसितं, कचिन्ेदे प्रतीयमान एव तदीयधर्मारोपमात्रे पर्यवसितम्। ततश्च रूपकं तावद्विविधं-अभेदरूपकं ताद्रू- व्यरूपकं चेति। तदेतदाह- आरोपे सत्यभेदस्याभेदरूपकमुच्यते। ताद्रूप्यरूपकं तत्स्यान्ताद्रूप्यस्य स चेद्रवेत्॥३० ताद्रूप्यस्य सः आरोपो भवेद्यदि ताद्रूप्यरूपकमित्यर्थः । अभेदारोपश्च 'मुखं चन्द्र' इत्यादावाहार्यचन्द्राभेदनिश्चयः। ताद्रू- व्यारोपस्तु 'मुखमपरश्चन्द्रः' इत्यत्रापर इति भेदस्य स्फुटतया

निश्चयः । न च तस्य मुखे सत्वात्कथमारोप इति वाच्यम्। चन्द्रकार्यसजातीयकार्यकारित्वस्यैव मुखे सत्त्वात्। यद्यपि ना- मार्थयोरभेदान्वयानुरोधादिहापि चन्द्रपदलक्षितस्य तत्कार्यका- रिणोऽभेदसंसर्गेणैव मुखेऽन्वयादभेदरूपकमेव, तथाप्युपमान- तावच्छेदकरूपेणाभेदभाने एवाभेदरूपकत्वं, तत्कार्यकारित्वादिरू- पेणाभेदभाने तु ताद्रूप्यरूपकत्वमित्याङ्क: ॥ ALANKARA 14

106 अलंकारमणिहारे

त्टयं च त्रिधा SSधिक्यन्यूनत्वानुभयोक्तिभिः।। द्विविधमपि रूपक प्रत्येकं त्रिविधम् । प्रसिद्धविषय्या धिक्यवर्णनेन तन्नयूनतावर्णनेन आधिक्यन्यूनताराहित्योक्त्या चे- त्येवं रूपकं षड्डिधम्। तत्राभेदरूपकेष्वधिकाभेदरूपकं लक्षयति- पूर्वावस्थात आरोप्यमाणस्याधिक्यवर्णनम्। वर्ण्यायां चेदवस्थायामधिकाभेदरूपकम् ॥३२

यथा-

असुरासुरविक्षुभितादहिराजधरेशजलनिधेरुदि- तम्। वितरत्यजरामरताममितां स्मितममृतमेत- दनुसरताम् ॥१८४॥ अत्राहिराजधरेशजलनिधेरिति जलधिना सह श्रीनिवास स्याभेदं प्रतिपाद्य असुरासुरविक्षुभितादित्यनेन विशेषणेन ज लधे:, एवं स्मितममृतमित्यमृतेन सह वर्णनीयस्य स्मितस्य तादात्यं प्रतिपाद्य अमितामजरामरतां वितरतीत्यनवच्छिन्नाज रामरत्वदानोक्त्या अमृतस्य च पूर्वावस्थात उत्कर्षविभावना दधिकाभेदरूपकद्वयं परंपरितम। अत्र प्राथमिकं समस्तं रु पकं, द्वैतीयीकं तु व्यस्तमिति विशेष:॥

न्यूनता प्रागवस्थातश्रेन्नयूनाभेदरूपकम्।

यथा- अनुपदमनुपमफणिपतिगिरिमणिगुणगरिमम

रूपकसर: (७) 107

सृणिता कविता। त्रय्येव पौरुषेयी धुनोति दुरितं तनोति सुखममितम् ।१८५॥ अत्र वर्णनीयायाः भगवद्गणविषयकार्वाक्तनकवितायाः त्र य्येवेति प्रसिद्धत्रयीतादात्म्यं प्रकाश्य पौरुषेयीत्यपोरुषेयत्ववैक- ल्यप्रतिपादनान्नयूनाभेदरूपकम। पुरुषेण कृता पौरुषेयी 'सर्व- पुरुषाभ्यां णढऔ इत्यत्र 'पुरुषाद्वधविकारसमूहतेनकृतेष्विति वक्तव्यम्' इति ढजि 'टिड्ड' इति डीप। भाष्यकारप्रयोगा- तेनेत्यस्य द्वंद्वमध्ये निवंशः। न्यूनताप्रतिपादनमप्यभेददारढर्चा- पादकत्वाञ्चमत्कारि।। आधिक्यन्यूनताभावे ऽनुभयाभेदरूपकमू ॥३४।। यथा- षददमन्त्रोद्रीतं सकमलरेखं रसोदयनिकेतम्। कलयामि श्रीशरणं नलिनं साक्षाद्रमापतेश्रवरणम॥। षह्दमन्त्रेण 'षट्दाऽयं द्विखण्डः' इत्युक्तमन्त्ररत्नेन उद्गातं, तत्र भगवच्चरणयोरुपायताप्रतिपादनात्। अन्यत्र षट्दानां भ्रम- राणां मन्त्रैः गुञ्ितैरिति यावत्, उद्गीतम्। सकमलरेखं कम लाकाररेखाभिम्सहितं पद्मपङ़गिसहितं च । रसाया: भूमे: उ- दयनिकेतं जनिगृहं 'पद्धयां भूमिः' इति श्रुतेः। अन्यत्र रस- स्य मरन्दस्य उदयनिकेतं, श्रियः सौकुमार्यादिलक्ष्म्याः श्रीदे- व्याश्च शरणं आश्रयं जन्मनिकेतनं च। अत्र साक्षादिति वि- शेषणेन नलिनतादात्म्यं भगवञ्चरणस्य प्रतिपाद्य षद्दमन्त्रोद्गी- तमित्यादिविशेषणैस्तस्य पूर्वावस्थात उत्कर्षापकर्षयोरवर्णना- दनुभयाभेदरूपकम् ।।

108 अलंकागमणिहारे

ताद्रूप्यरूपकेऽप्येवं त्रैविध्यं सद्गिरूह्यताम् ॥३५ तत्राधिकताद्रुप्यरूपकं यथा- परमन्दरसंक्षोभं न भजति जात्वपि भुजङ्गगि- रिनेतुः। स्वान्तसरित्कान्तोSस्मिन जयति समु- द्रो बुधान्न रञ्जयति ॥१८७। जात्वपि परमं अधिकं दरेण भयेन संक्षोभम्। पक्षे-परं अतिशयितं मन्दरेण गिरिणा संक्षोभं मथनं भुजङ्गगिरिनेतुः स्वान्तं सरित्कान्तः न भजति, अ्मिन् स्वान्तसरित्कान्ते ज- यति सति समुद्रः प्रसिद्धस्सिन्धु: बुधान् देवान् विदुषश्च न रञ्जयति अतथाविधत्वादिति भावः । अत्र स्वान्तसरित्कान्त इ. त्यत्र सरित्कान्तपदं सरित्कान्तकार्यकारित्वमात्रपरं, समुद्रो बु- धान्न रख्जयतीति प्रसिद्धसमुद्रान्ेदस्य विवक्षितत्वात। तथाच परमन्दरसंक्षोभं न भजतीत्यनेन स्वान्तसरित्कान्तस्योत्कर्षप्रति- पादनात्प्रसिद्धसमुद्रे तद्वैलक्षण्यस्य स्फुटतया आधिक्यं वर्णि- तमित्यधिकताद्रूप्यरूपकम् । यथा वा- गर्जन्विषं प्रदत्ते पर्जन्यशशीतको मलिनवक्तः। फणिगिरिपतिपर्जन्यः प्रददात्यमृतमपि सुखसुखे- नैव ॥। १८८॥ पर्जन्यः शीतकः अलसः शीतं करोतीति शीतकः 'शी- तोष्णाभ्यां कारिणि' इति कन्। 'आलस्यश्शीतकोऽलसः' इत्यमरः। अन्यत्र शीतं कं उदकं यस्य स इति विग्रहः ।

रूपकसरः (७) 109

मलिनं कोधदूषिततया मलीमसं, पक्षे निसर्गतो नीलं मुखं वदनं अग्रभागश्च यस्य स तथोक्तः । गर्जन् तर्जयन्। पक्षे स्तनन् सन्। विषं गरळं जलं च प्रदत्ते। एवमलसः क्रोध- मलिनमुखो गर्जन्नप्यन्ततो विषमेव प्रदत्ते न तूपादेयं वस्तु। फणिगिरिपातिपर्जन्यस्तु अमृतं सुधामपि निश्श्रेयसमपि च सुख- सुखेनैव अनलसोSमलिनमुखोऽतर्जयन्नक्केशनैवेति भावः। प्रद. दाति। 'अकछ्छे प्रियसुखयोरन्यतरस्याम्' इति द्विर्वचने कर्म- धारयवन्भावात्सुब्लुक्। अत्र प्रसिद्धपर्जन्यापेक्षया भगवत्पर्जन्य- स्याधिक्यमुक्तम्।। न्यूनतादूप्यरूपकं यथा- प्रणमन्ति ये भजन्ति च फणिगिरिकान्तं स्तु- वन्ति चाश्चन्ति। तेऽमी भगवद्रक्ता भूमीजनुषोऽ- परे मुक्ता:॥१८९॥ अत्र मुक्तेष्वपर इति विशेषणात्प्रसिद्धमुक्तेभ्यो भगवद्भ्क्ता-

द्रप्यरूपकम् ॥ अनुभयताद्रप्यरूपकं यथा- विबुधेभ्योSमृतवितरणनिपुणमिदं हरिणकिर- णजनिशरणम्। फणिधरणिधरशिरोमणिहृदयं जानीमहेऽपरं जलधिम् ॥१९०॥ विबुधेभ्यः देवेभ्यो विद्वन्भ्चश्च अमृतस्य सुधाया: नि- शश्रेयसस्य च वितरणे निपुणम्। हरिणकिरणस्य चन्द्रम-

110 अलंकारमणिहारे

सः जनिशरणं जन्मगृहम् । अब्धेश्चन्द्रोदयस्य प्रसिद्धेः, पक्षे 'चन्द्रमा मनसो जातः' इति श्रुतेः । अत्रापरं जलधिमिति प्रसिद्धजलधेर्भेदमाविष्कृत्य तस्य च प्रसिद्धजलधिकार्यकारि- त्वमात्रवर्णने नोत्कर्षाप कर्षयोरवर्णनादनुभयताद्रप्यरूपकम्। तदेवं कुवलयानन्दकृतां मतमनुरुध्योभयविधत्वं रूपकस्य तत्राप्येकै- कस्य त्रैविध्यं च वर्णितम्। मङगुक-मम्मट-भामहप्रभृतयः प्राचीनास्तु अभेदरूपकमेवाङ्गय कार्षुः न तु ताद्रूप्यरूपकम्। तेषामयमाशय उन्नीयते-अभेद रूपक ताद्रूप्यरूपकमिति न युज्यते विभागः, 'मुखमपरश्चन्द्र' इत्यादावप्यभेदरूपकस्यैव संभवात्। न चोपमानतावच्छेदका- वच्छिन्नाभेदभाने ह्यभेदरूपकं, उक्तस्थले चापरपदेन चन्द्रभेद: स्यैव प्रतीत्या चन्द्राभेदभानाएंभवात्कथमभेदरूपकं स्यात्। अ तश्चन्द्रपदस्य तत्र चन्द्रकार्यकारित्वावच्छिन्नपरतामाश्रित्य ताद्रू· प्यारोपात् ताद्रृप्यरूपकमेवाञ्युपेयमिति वाच्यम्। अपरादिपद- स्येदृशस्थले स्वार्थान्वयितावच्छेदकाश्रययत्किश्चिद्व्यक्तिप्रतियो गिकभेदमात्रबोधकत्वव्युत्पत्ते: प्रसिद्धचन्द्रव्यक्तिभेदभानेऽपि च न्द्रसामान्यभेदाभानाच्चन्द्रद्वित्वभ्रममूलकस्य मुखादौ चन्द्रत्वा- वच्छिन्नाभेदभानस्य संभवात्। अन्यथा चन्द्रपदस्यात्र चन्द्र- कार्यकारिपरत्वेऽपि चन्द्रकार्यकारित्वेन प्रसिद्धचन्द्रासाधारणेन

वस्थ्यात्। चन्द्रकार्यकारितायाः प्रसिद्धचन्द्रेतरसाधारण्ये च मुखे तदारोपस्यैवानावश्यकतया रूपकस्यैवाप्ररोहात्। एवं 'मुखं चन्द्रकार्यकारि' इत्यादावपि ताद्रूप्यरूपकप्रसङ्गः। तस्मादभेदा- रोप एव रूपकं न तु ताद्रूप्यारोप इति। यदि तु अभेदरूपकं ताडूप्यरूपकमिति विभागसंगमनमावश्यकमित्यागृह्यते तदा उप-

रूपकसर: (७) 111

मानतावच्छेदकावच्छिन्नारोपे अभेदरूपकं उपमानतावच्छेदकध- र्मारोपे ताद्रूप्यरूपकमित्येवाश्रयणीयम् । आद्यस्योदाहरणं 'मुखं चन्द्रः, मुखमपरश्चन्द्रः' इत्यादिकं विषयिविषयवाचकपदमोस्सा- मानाधिकरण्यस्थलं सर्वमेव । द्वितीयस्य तु 'आस्ये पूर्णश- शाङता' इत्यादीति ध्येयम् । तत्राप्यभेदरूपकं द्विविधम्। अ- भेदस्य संसर्गत्वे एकं पदार्थत्वेऽपरम्। यथा- चिन्तामणिरसि भजतां सन्तानो वा तरुस्त्व- मब्जाक्ष। हरिनीलाद्वैतं तव तनुरेत्यथवा तमाल- तादात्म्यम् ॥ १९१।। चिन्तामणेर्हरिनीलाद्वैतं सन्तानतरोस्तमालतादात्म्यमप्या- श्चर्यमिति भावः । अत्र त्वं चिन्तामणिः संतानतरुर्वेत्येतदाद्य- स्योदाहरणम्। अत्र ह्यभेदस्संसर्गरूपः । द्वितीयस्य तु तव तनुर्हरिनीलाद्वैतं तमालतादात्म्यं वा पतीति। अत्र ह्यभेद: पदार्थरूप: । एवं;'मुखं चन्द्रः' इत्यादौ 'चन्द्राद्वैतमेति' इत्यादावप्य- भेदस्य संसर्गरूपता पदार्थरूपता च द्रष्टव्या। अनयोश्चाभे- दताद्रूप्यरूपकयोरुपपाद्योपपादकभावोऽपि संभवति॥ यथा - हारास्तवाम्बुधारा: कनकपटीयं तटित्प्रभार- भटी। अम्बुरुहेक्षण तत्त्वय्यम्बुदतां नियतमेव जानीमः ॥१९२॥ मन्दस्मिते सुधात्वं मन्दारत्वं तवाच्युत कटाक्षे। फाले बालेन्दुतं भाति तदम्भोनिघेरभिन्नस्त्वम् ॥।

112 अलंकारमणिहारे

अत्रादे पद्ये अभेदरूपकमुपपादकं ताद्रूप्यरूपकमुपपाघं, द्वितीये तु तद्विपरीतम् । तत्राप्यादये उदाहरणे उपपादके रू- पके अभेदस्संसर्गरूप:, द्वितीये तूपपाद्यरूपके स पदार्थरूप इति भिदा। तदेषं कुवलयानन्दकृद्भिः प्रदशशितस्य रूपकवि भागस्य संगमनेऽरपि तदुपदर्शितानि 'वक्त्रेन्दी तव सत्ययं य- दपरश्शीतांशुरुज्जृम्भते । साध्वीयमपरा लक्ष्मीः' इत्यादिपद्या नि ताद्रूप्यरूपकस्यानुदाहरणान्येवेत्यलं दूरधावनेन।। प्राचां मते विभागोपि रूपकस्य निरूप्यते। त्रिधा साङ्गं निरङ्ग च परंपरितमित्यदः ॥३६॥। समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्ति च। इति सावयवं चापि द्विविधं तत्र रूपकम् ॥३७ अदः रूपकं साङ्गं सावयवं निरङ्गं निरवयवं परंपरित- मिति त्रिधा त्रिप्रकारम्। तत्र उक्तरूपकत्रयमध्ये सावयवं रू- पकं समस्तवस्तुविषयं एकदेशविवर्ति चेति द्विविधम्॥ सावयवं लक्षयति- यत्परस्परसापेक्षनिष्पत्तीनां निबध्यते। रूपकाणां तु संघातो भवेत्सावयवं हि तत् ॥ अन्योन्यसापेक्षनिष्पत्तीनां रूपकाणां संघातस्सावयवरूपक- मित्यर्थः ॥ तत्रापि समस्तवस्तुवृत्ति सावयवं लक्षयति - निरूपणेऽवयविनोऽवयवानां च शब्दतः। समस्तवस्तुविषयं भवेत्सावयवं हि तत् ॥३१॥

रूपकसरः (७) . 113

यत्र समस्तान्यवयवावयविरूपवस्तून्यारोप्यमाणानि शब्दो- पात्तानि तत्समस्तवस्तुविषयं सावयवरूपकमित्यर्थः ॥ यथा- हरिहृदयपञ्जरे नवमुक्तामणिहारजालके नद्द- म्। श्रीवत्सकीरहेतोर्दाडिमफलमेव कौस्तुभम- णीन्द्रः।१९४।। अत्र संघातात्मकस्य सावयवरूपकस्यावयवानां सर्वेषामपि वस्तुगत्या समर्थ्यसमर्थकभावस्यान्योन्यं समानत्वेऽपि कवेर्दा- डिमफलरूपकस्यैव समर्थ्यतया विवक्षितत्वात्समर्थकतयोपादानम न्येषामिति प्रतीयते। एवं सति समर्थकरूपकाणां विषयविष- यिणोः पृथग्विभक्तेरश्रवणादनुवाद्यत्वेऽपि समर्थ्यकौस्तुभदाडिम- रूपकस्य विषयविषयिणोः पृथग्विभक्तिश्रवणाद्विधेयतया तदा दाय संघातात्मकस्य सावयवरूपकस्यापि विधेयत्वमत्र व्यप- दिश्यते। यथा योधसंघातान्तर्गतस्य प्रधानस्य कस्यचिद्योध- स्य विजयपराजयाभ्यां योधसंघातो विजितः पराजितश्चेत्युच्य- ते। न चैवमादी प्रतीयमानोत्प्रेक्षा शक्या वक्तुम्। अभेदस्य निश्चीयमानत्वात्। सत्यां चोत्प्रेक्षायां संभाव्यमानता स्यात् । अन्यथा 'मुखं चन्द्रः' इत्यादावपि प्रतीयमानोत्प्रेक्षापत्या रूपक प्रळयापत्तेः ।। यथा वा- सिंहधराधरशेखरसिंहळसंभूतमसितविद्योतम्। श्रीरुचिकनकोपचितं शौरिमहानीलमाद्रिये ह- दये ॥१९५॥ ALANKARA 15

114 अलंकारमणणिहारे

श्रीरुचिकनके उपचितं प्रत्युप्तं 'हेम्नीवोपचितो मणिः इत्यादावुपचितशब्दस्य तथाविधार्थकत्वदर्शनात् । सिंहधराधर- शेखरः शेषाद्रिश्रेष्ठः स एव सिक्षळः द्वीपविशेषः तस्मिन् सं- भूतं 'सिंहळस्याकरोन्भूता महानीलास्तु ते स्मृताः' इत्यगस्त्यो- क्ेः । हृदये मनसि वक्षसि च। अस्य सावयवरूपकस्य त्वनु- वाद्यत्वमेव, विषयविषयिणो: पृथग्विभक्तेरश्रवणात्। उदाहरण- द्वयेSप्यवयविनोऽवयवानां च समस्तानां वस्तूनामारोप्यमाणानां शाब्दतया समस्तवस्तुवविषयं सावयवरूपकम्॥

एकदेशविवर्त सावयवं लक्षयति- आरोप्यमाणं शाब्दं चेत्कचिदार्थ च कुत्रचित्। एकदेशविवर्त्याख्यमिदं सावयवं विदुः ॥४०।।

यत्र क्वचिदवयवे शब्दोपात्तमारोप्यमाणं क्वचिच्चार्थसाम- थ्याक्षिप्तं तत् एकदेशे शब्दानुपात्तावेषयिके अवयवरूपके वि- वर्तनात्। स्वस्वरूपगोपनेनान्यथाभावेन वर्तनादेकदेशविवर्ती- त्यर्थः । यद्वा-एकदेशे उपात्तविषयिके अवयवे विशेषेण वा- च्यतया वर्तनादेकदेशविवर्तीति॥

यथा- भ्षवजलनिधिमतिविपुलं विविधमहावासनान- दीशबलम्। लोकोऽयं तरतितरां काकोदरगिरिप- तेरुपास्य कृपाम् ॥१९६॥

अत्र भवादिषु जलध्यादिरूपकैः कृपायां नौत्वमाक्षिप्यत इत्येकदेशविवर्ति रूपकम्॥

रूपकसरः (७) 115

यथा वा- विततैश्शुभगुणकिरणैर्वितरन्सत्कोकलोकस- म्मोदम्। फणिशिखरिमणिद्युमणिर्धरणिसुतामु- खविकासकृज्जयति ॥१९७।।

धरणिसुता यज्ञार्थ भुवं शोधयता आकाशराजेन लब्धा भूतलादुद्गता धरण्याख्यस्वमहिषीहस्ते दत्ता तया संवर्धिता भगवता श्रीनिवासेन परिणाता पद्मावतीनास्नी साक्षाल्लक्ष्मीति वाराहे वेंकटाचलमाहात्म्ये प्रसिध्यति। पूर्वस्मिन्नदाहरणे क- वेस्समर्थ्यत्वेनाभिमतस्य कृपायां नौत्वारोपरूपकस्याक्षेपः । इह तु समर्थकत्वेनाभिमतस्य धरणिसुतामुखे पद्मरूपकस्याक्षेप इति विशेषः । एवंच समर्थ्यरूपकस्यैवाक्षेपो न समर्थकरूपकस्येति नाग्रहः कार्यः। एवमेव रसगङ्गाधरादावुदाहृतत्वात् । अत ए. वैकदेशविवर्तित्वसंज्ञाऽप्यस्य युज्यते। एकदेशे समर्थ्यरूपे अ- वयविनि समर्थकरूपे अवयवे वा विवर्तत इति तदर्थात्॥

इदं सावयवं द्विविधं श्िष्टमपि दृश्यत इति विमर्शि- नीकार:॥ तत्र समस्तवस्तुवृत्ति सावयवं श्विष्ठं यथा- मणिमयशिरस्सह स्रेणोन्तुङ्रस्साधुगुप्तबहुपादः। मणिकिरणरसनविसरः फणभृद्दरणीधरो भाति॥ मणिमयशिरस्सहस्त्रमेव मणिमयशिरस्सहसत्रं तेन उन्तुङ्रः । साधु यथा स्यात्तथा गुप्ता: रक्षिताः गूढाश्च बहवः पादा: प्रत्यन्तपर्वताः येन तथोक्तः बहुपादा एव बहवश्चरणाः यस्य

116 अलंकारमीणिहारे

स तथोक्तः । 'कुण्डली गूढपात्' इत्यमरः । फणभृद्धरणीध- रइशेषाद्रिरेव फणभृद्धरणीधरशशेषः । अत्र शिरआदिशब्दा :- क्रिष्टाः 'शिरः प्रधाने सेनाग्रे द्रुमाद्यग्रेषु मस्तके' इति रत्न- माला यथा वा- दुर्विषयगहनविपथे कर्षन्तं मां स्वरूपहरणाय। निगळय निखिलनियन्तर्हदयैकागारिकं तव प- देडब्जे ॥१९९॥

दुर्विषयगहनविपथे दुरिन्द्रियार्थदुःखदुरध्वे एव दुर्देश- कान्तारकदध्वनि 'विषयो गोचरे देशे, गहनं वनदुःखयोः' इति च रत्नमाला। स्वरूपस्य भगवच्छेषतैकरूपस्य हरणा- यान्यथाकरणायैव स्वरूपहरणाय प्रशस्तवित्तापहाराय प्रशस्तं स्वं स्वरूपम्। 'प्रशंसायां रूपप्' इति रूपप्प्रत्ययः । मां कर्ष- न्तं हृदयमेव एकागारिकं चोरं 'ऐकागारिकट्ठोरे' इति निपा- तनात्साधुः । एकमसहायमगारं प्रयोजनमस्य मुमुषिषोस्स ऐ- कागारिक इति विग्रहः । तव अब्जे पद्मसदशे पदे चरण एव अब्जे जलमध्यस्थिते जलधिमध्यगत इति यावत्। पदे स्थाने कारागार इति यावत्। निगळय। अत्र निश्चलीकरण- मेव निगळवत्तासंपादनम् । 'निखिलनियन्तः' इतिसंबुद्धिरीद्ट- शनिग्रहानुग्रहस्वतन्त्रताभिप्रायिकी। अत्रापि दुर्विषयादिशब्दा- शश्िष्टाः॥ निरवयवरूपकं लक्षयति- निरङ्गं तद्विदुर्यत्स्यादङ्गिमात्रस्य रूपणम्।

रूपकसरः (७) 117

तद्विधा केवलं मालारूपं चेति सतां मतम्॥ निरङ्गं निरवयवम् । अङ्गिमात्रस्य अवयविमात्रस्य॥ तत्र केवलं निरवयवं यथा- वातंधयगिरिजातं स्फीतं धनमखिलशरणम- वदातम्। ख्यातं धनपतिगीतं ध्यातं धवळयति ह- त्सरोजातम् ॥२००॥

स्फीतधनत्वेन भगवानध्यवस्यते। हत्सरोजातं हृदयकमलं धवळयति प्रसादयतीत्यर्थः । अत्र हृत्सरोजातमिि रूपकं सा- पेक्षरूपकसंघातात्मकताविर हान्निरवयवम्। मालात्वविरहात्केव- लम्।। निरवयवं मालारूपकं यथा- सौन्दर्यबृन्दकन्दं मुचुकुन्दानन्दचन्दनं वन्दे। व- न्दारुकबृन्दारकमन्दारं दन्दशूकशिखरीन्दुम् ॥ एकविषयकनानापदार्थारोपरूपत्वान्मालारूपमिदम्। अन्यो न्यसापेक्षताविरहान्निरवयवम् ॥ विमर्शिनीकारस्तु- अनेकवरिषयका नेकपदर्थारोपेजपीदं निर- वयवमालारूपकं श्रिष्टाक्षिष्टभेदेन दृश्यत इत्याह। तत्राश्िष्टानेकविषयकानेकारोपो यथा- नयने नलिने वदनं सदनं लक्ष्म्यास्तव स्मितं त्वमृतम्। गण्डौ दर्पणखण्डौ कुण्डलिवेतण्डशिख- रिमार्तण्ड ॥२०२।

118 अलंकारमणिहारे

अत्र नयनादीनामनेकेषामश्ष्ेषनिबन्ध नानेकारोप: ।।

तव पुष्करं हि वदनं हृदयं रत्नाकरो द्युतिः कृ- ष्णा। हत्तापनाशिनी टक्त्ततीर्थगिरीश भवसि ती- र्थमयः ॥२०३॥

तीर्थगिरिरिति वेङ्कटाद्रेरेव नामान्तरमित्यवोचाम। अत्र पु- षकररत्नाकर कृष्णाहत्तापनाशिनीशब्दा: ग्लिष्टा इत्यनेकेषां वद- नादीनामनेके श्िष्टा आरोपाः। तदियं श्िष्टार्थरूपकमाला। पु- ष्करं कमलं प्रसिद्धतीर्थविशेषश्च। रत्नानां कौस्तुमादीनामाकर: स्थानं समुद्रश्च। कृष्णा नीला नदीविशेषश्च। हत्तापनाशिनी मनस्तापनिवर्तिनी वीक्षारण्यक्षेत्रगततीर्थविशेषश्चेत्यर्थः । तीर्थ- मयः 'सर्वतीर्थात्मकस्सर्वग्रहरूपी' इति हि तन्नामसु पठ्यते॥ यथा वा- अक्षि तव पुण्डरीकं कुमुदं स्मितमञ्जनं प्रभा- विसरम्। चरितं तु सार्वभौमं जानंस्त्वां वेदयि दिग्गजात्मानम् ॥२०४॥

र्थका दिग्गजार्थकाश्चेति श्विष्टा एवानेके अनेकेष्वक्ष्यादिषु दि- गजारोपा इति श्लिष्टार्थरूपकमाला। 'परावतः पुण्डरीको वा- मनः कुमुदोऽअनः । पुष्पदन्तस्सार्वभौमस्सुप्रतीकश्च दिग्गजाः' इत्यमरः । सार्वभौमं सर्वस्यां भूमौ विदितं 'तत्र विदितः' इत्यधिकारे 'सर्वभूमिपृथिवीभ्यामगनो' इत्यण् । अनुशतिका- दित्वाहुभय रदवृद्धि: । पक्षे दिग्गजविशेषामत्यर्थः ॥

रूपकसरः (७) 119

एकं विषयय यद्यन्यविषय्यन्वितमुच्यते। कार्यकारणभावेन स्यात्परंपरितं तदा ॥४२।। विषयि आरोप्यमुपमानं हेतुहेतुमन्भावापन्नं एकारोप्यान्वि तमन्यदारोप्यं विषये तादात्म्येन निबध्यते चेत्तत्परंपरितरूपकम् ॥ यथा- विनताखिलजनताजलनिधितारानाथ देववर भवता। ननु तादशभवमयतपजनितातनुतापसं- पदुपशमिता॥२०५॥ तारानाथश्चन्द्रमाः । तपो ग्रीष्मः । अत्र विनताखिलज- नताजलनिधितारानाथेत्यत्र हेतुहेतुमन्भावापन्नजलनिधितारानाथ - रूपकयोर्मध्ये जलनिधिरूपके आरोप्यभूते जलनिधिनाSन्वितमेव तारानाथरूपमारोप्यं विषयभूते भगवति तादात्म्येन निबध्यते। जलनिधिसम्बन्धितारानाथत्वेनैव रूपणस्य विवक्षितत्वादिति भ- वत्यत्र परंपरितरूपकम । विषयिणि विषय्यन्तरान्वितत्वविशे- षणेन सावयवरूपके 'सिंहधराधरशेखरसिंहळसंभूतमसितवि- द्योतम् । श्रीरुचिकनकोपचितं शौरिमहानीलमाद्रिये हृदये' । इत्यादौ नातिव्याप्तिः । तत्र हि शौरौ महानीलरूपकस्य सिं- हधराधरादौ सिंहळादिरूपकस्य च हेतुहेतुमन्भावसन्भावेऽपि आरोप्यमाणमहानिले रूपकान्तरप्रविष्टसिंह ळादि रूपारोप्यस्यान्व- यविरहान्नातिप्रसङ्ग: । तत्र शौरेर्महानीलत्वेनैव रूपणं न तु सिंहळादिसंबन्धिमहानीलत्वेनेति।। एतेन-'नियतारोपणोपायस्स्यादारोपः परस्य यत् । तत्प- रंपरितम्। इति प्राचीनलक्षणस्य सावयवरूपके 'ज्योत्स्नाभस्मच्छुरणध-

120 अलंकारमणिहारे

वळा' इत्यादौ अतिव्याप्तिर्दुर्वारा। तत्रापि कापालिकी- त्वरूपणे भस्मादिरूपणस्य नियमेन हेतुत्वाश्रयणसंभवान्। यथा हि 'विद्वन्मानसहंस' इत्यादौ राशि हंसत्वरूपणं विद्वन्मानसे मानससरस्वरूपणमन्तरा नोपपद्यते, तथा रात्र्यां कापालि- कीत्वरूपणमपि ज्योत्स्नादौ भस्मादिरूपणमन्तरा नोपपद्यत इति साम्यात् । 'विद्वन्मानसहंस' इत्यादावेवैकरूपकस्य नियमेन रू- पकान्तरसापेक्षत्वं नान्यत्रेत्यस्य तु शपथमात्रसाध्यत्वादिति परा- स्तम्। तादृशलक्षणस्यास्मदुपदर्शितलक्षण एव पर्यवसानस्या- भिमतत्वात् आरोप्ये आरोप्यान्तरान्वयस्थले हि एकारोप आ- रोपान्तरे नियमेन हेतुर्भवतीति तल्लक्षणस्य तथा पर्यवसानं संभवति। एतेन-'आरोपद्वयमात्रपर्यवसितं परम्परितं सावयवं तु न तथा' इति केषांचिदुक्तिरनादरणीया। 'विद्वन्मानसहंस' इत्यादौ प्रकाशायुदाहते परंपरितरूपके आरोपबद्दुत्वस्यैव वर्त- मानतया अव्याप्तिप्रसङ्गात्। न चात्र पद्ये विद्वन्मानसहंसादि- भागे प्रत्येकं रूपकद्वयमात्रत्वमस्त्येवेति नाव्याप्तिः । अत पवै

त्तमिति वाच्यम् । एवं सति 'ज्योत्स्नाभस्म' इति पद्येऽपि 'बिभ्रती तारकास्थीनि, रात्रिकापालिकीयम्' इत्यंशे रूपकद्व- यमात्रत्वसंभवेनातिप्रसङ्गापातः। न च रूपकान्तरनिरपेक्षहेतुहेतुम- द्दावापन्नरूपकदयमात्रत्वमेव परंपरितलक्षणम्। तथाच 'ज्योत्स्ना- भस्म' इत्यादौ कापालिकीरूपके यथा 'तारकास्थीनि' इति रूपकसापेक्षत्वं तथा 'ज्योत्स्नाभस्म' इत्यादिरूपकसापेक्षत्व- स्यापि सत्वान्नातिप्रसङ्गः । 'विद्वन्मानसहंस' इत्यादौ च हंसा- दिरूपके प्रत्येकं मानसरूपकाद्येकैकरूपकसापेक्षत्वमेवेति लक्षण-

रूपकसर: (७) 121

संगतिश्चेति वाच्यम् । एवमपि 'अमुष्मिन्पोतक्ष्मारमणसुतसू- रक्षितिपतेर्यशश्शेषे सोऽयं स्वपिति गगनश्रीसहचरः' इत्यादौ शेषरूपकसापेक्षश्रीसहचररूपके सावयवरूपकत्वेन काव्यदर्पणो दाहते अतिप्रसङ्गापातात्। न चेष्टापत्तिर्युज्यते, 'नियतारोप णोपायस्स्यादारोपः परस्य यत्' इति परंपरितं लक्षथतां का- व्यप्रकाशकारादीनामनभिमतत्वात्। यशस शेषत्वमरूपायेत्वाS- पि 'यशोव्याजे शेषे स्वपिति गगनश्रीसहचरः' इति पद्यपा- ठेन श्रीसहचररूपकोपपादनसंभवात्तत्रत्य रूपकयोर्नियतहेतुह्ेतुम- द्दावासंभवात्। न चैवं सति नियतहेतुहेतुमन्भ्ावापन्नत्वमेव रूपकद्वये निवेश्य परिष्क्रियतां लक्षणमिति वाच्यम्। एवमपि 'चतुर्दशलोकवल्िकन्दः' इत्यादी प्रकाशादभिमते परंपरिते अ- व्याप्तिप्रसङ्गात् । तत्रापि 'चतुर्दशलोकवल्लिहेतुः' इति वा 'चतुर्दशलोकमूलकन्दः' इति वा निबन्धसंभवेन नियतहेतुहेतु- मन्दावस्थ दुरुपपादत्वात्। तस्मादेकरूपकीयविषय्यन्वितविष- यिकरूपकान्तरत्वमेव परंपरितरूपकलक्षणमास्थेयम् । काव्यप्र- काशसर्वस्वादिप्राक्तनमाननीयनिबन्धोपात्तेषु सर्वेष्वेव परंपरित- रूपकोदाहरणेषूत्तररूपके विषयवाचकपदं विषयिवाचकपदेनास- मस्ततयैव दृश्यत इति भवति तत्र पूर्वरूपकारोप्यान्वितस्यै- वोत्तररूपकीयारोप्यस्य तदीयविषयेऽन्वयः॥

एवम्- निगममकुटीवधूटीवतंसचरणं श्रयामहे शर- णम्। भवजलधितरणिकरुणं तरुणाम्बुदनीलमहि धराभरणम् ॥२०६॥ ALANKARA 16

122 अलंकारमणिहारे

इत्यादौ परंपरितरूपकोदाहरणे उत्तररूपकद्वये चरणकरुणा- रूपविषयवाचकपदयोः वतंसतरणिरूपविषयिवाचकपदाश्यां स- मस्ततया दर्शनेऽपि पूर्वरूपकीयवधूटीजलध्यारोप्यान्विततयैवो- त्तररूपकीयाव तंसतरणि रुपारोप्ययोस्तदीय चरणकरुणारूपविषया- भ्यामन्वयः । तथा तदुपात्तेषु सावयवोदाहरणेषु च न क्वचि दप्येकरूपकारोप्ये रूपकान्तरारोप्यान्वयौपयिकस्समभिव्याहारो- स्तीति नातिप्रसङ्गशङ्कावकाशः । न चैवं 'मुग्धारिप्राणदुग्धा- शनमसृणरुचिस्त्वत्कृपाणो भुजङ्ग:' इति रसगङ्गाधरीयपरंपरि- तोदाहरणे पूर्वरूपकारोप्यस्य दुग्धस्याशनादिपद्व्यवधानादुत्त- ररूपकारोप्ये भुजङ्गे अन्वयासंभवादव्याप्तिरिति वाच्यम्। आ- रोप्ये आरोप्यान्वितत्वस्य साक्षात्परंपरासाधारणस्यैव निवेशात्॥

नन्वेवं सात- सुविपुलशुभगुणजलनिधिफणधरगिरिराजप- तिकृपागङ्गम् । अवगाह्य नराश्शिशिरां न विगा- हन्ते कदाऽपि तापकथाम् ॥२०७॥

इत्यत्र पूर्वरूपकारोप्यस्य जलनिधेरुत्तररूपकारांप्यायां ग- ड्गायां परंपरयाऽल्वयसंभवादतिव्याप्तिरिति चेन्न। लक्षणे रूप- कदये हेतुहेतुमन्भावापन्नत्वविशेषणोपादानादेव तद्वारणात्। अत्र हि प्रदर्शितरूपकद्वयस्य न हेतुहेतुमन्भ्रावः । यद्यपि 'पर्यङ्को राजलक्ष्म्याः' इति पद्यं मालापरंपरितोदाहरणतयोपन्यस्य अत्र 'क्ष्मासौ।वदललः' इति परंपरितमप्येकदेशविवर्तीति सर्वस्वका

राजपत्नयारोपस्यार्थतया सौविदल्लरूपे उत्तररूपकारोप्ये पूर्वरूप-

रूपकसरः (७) 123

कारोप्यभूताया राजमहिष्या अन्वयाभावात् । तथाऽपि परंपरि- तस्यैकदेशविवर्तित्वं न सर्वस्वकृतोऽभिमतम् । स्वकीयप्राक्तन- विभागव्याघातात्। तत्र हि 'इदं तु निरवयवम्' इत्यादिना सावयवावान्तर भेदतयैव एकदेशविर्व्ातरूपकं गण्यते, न तु परं- परितावान्तरभेदतयाऽपीति। उपदर्शितसर्वस्ववाक्यं तु अत्र पद्ये 'क्ष्मासौविदल्लः' इत्येतदेकदेशविवर्तिरूपकं 'रयङ्ग:' इत्यदपरंप रितमालासमानाधिकरणमर्पीत्येतदर्थकतया कथंचित्संगमनीयम्। अन्यथा आक्षिप्तरूपकसंपन्नरूपकद्वयमात्रतया तत्र परंपरितरूपक- स्वीकारे 'नि्राक्ष्य विद्युन्नयनैः' इति पद्ये एकदेशविवर्तिरूपक-

एव प्रकाशादिषु प्राक्तनेषु रसगङ्गाधरादिष्वर्वाक्तनेषु चालंका - रनिबन्धेषु परंपरितमध्ये एकदेशावेवर्तिविधाया अपरिगणनमु- पपद्यत इति॥ वस्तुतस्तु-'क्ष्मासौविदल्ः' इत्यत्राक्षेपलभ्यराजमहिश्रीरूप केण परंपरितरूपकाभ्युपगमेऽपि नास्मदुपदर्शितलक्षणत्य तत्रा व्याप्तिप्रसङ्गः । 'क्ष्मासौविदल्लः' इत्यस्मादप क्ष्मामहिषीसौवि- दलः इत्येवान्वयबोधस्याक्षेपसहकृतशब्दजन्यस्य स्वीकारेण प्रथ- मरूपकारोप्यान्वितत्वस्य द्वितीयरूपकारोप्ये निर्बाधात्। आक्षे. पलभ्यस्याप्यर्थस्य उपात्तशब्दार्थेन सह शाब्दबोधे भानं जाति- = एवंच-सर्वस्वकारीयविभागवाक्यस्योपलक्षणत्वमवश्याश्रय- णीयम। अन्यथा तेन परंपरितमात्रे प्रदर्शितस्य श्िष्टाल्लिष्ट विधाद्यस्य तद्वयाख्यातृविमर्शिनीकारेण सावयवेऽपि प्रदर्शनं क्ष्मासौविदल इति परम्परितमप्येकदेशविवर्ति। एवमादयोऽ- न्येऽपि भेदा लेशतस्सूचिता एवं' इति सर्वस्वकृत एवोक्तिः,

124 अलंकारमणिहारे

'एवमादयः' इति प्रतीकमादाय 'परंपरितमप्येकदेशविवर्तीत्ये- वंप्रकाराः' इति विमर्शिनीकृदुक्तिश्च स्वरसतो न संगच्छेत । न संगच्छेऽत च श्िष्टपरंपरितनिरूपणावसरे 'विद्वन्मानसहंस' इति पद्यमुदाहृत्य 'इदं हि एकदेशविवर्त्यपीत्युच्यते' इति काव्य- प्रदीपग्रन्थः, इदं हीति प्रतीकमादाय 'मूले इदमपीत्यन्वयः । एक- पदोपस्थापितयोरन्तःकरणसरोविशेषयोरभेदाध्यवसायेऽपिं नैक- त्रापरारोपः तस्य भेदेन विषयनिर्देशापेक्षत्वात् । अन्यथा विष- यनिगरणात्मिकायामतिशयोक्तावपि तत्पसङ्गात्। तस्मादार्थ एवायमारोप इत्येकदेशविर्तित्वमत्रापि युक्तम्' इति प्रभाख्यत- द्वयाख्यानं च । तस्मात् अत्र 'क्ष्मासौविदल्लः' इत्यादिसर्वस्व- वाक्यं यथाश्रुतगत्या परंपरितस्याप्येकदेशविवर्तित्वं प्रत्याययतीति स्वीकरणमेव समुचितमित्युक्तावपि न क्षतिः। नन्वेवं परंपरितस्याप्येकदेशववर्तित्वाङ्गीकारे- सौन्दर्यस्य तरङ्गिणी तरुणिमोत्कर्षस्य हर्षोंद्रमः कान्तेः कार्मणकर्म नर्मवचसामुल्लासनावासभूः। विद्या वक्रगिरां विधेरनवधिप्रावीण्यसाक्षात्क्रिया प्राणा: पञ्चशिलीमुखस्य ललनाचूडामणिस्सा प्रिया॥ इत्यस्य पद्यस्य चित्रमीमांसायां मालानिरवयवरूपकोदाहरणत्वमु- क्तमसङ्गतं स्यात्। तत्र 'सौन्दर्यस्य तराङ्गणी' इत्यादौ सौन्द- रयादौ सलिलत्वाद्यारोपणमन्तरा तरङ्गिणीत्वारोपस्यासौन्दर्यादा- क्षेपलब्धसलिलरूपारोप्यस्य तरद्गिणीरूपारोप्येणान्विततया परं- परितत्वस्याव्याहतत्वादिति चत्सत्यम्। एतदन्येषां 'कान्तेः कार्मणकर्म' इत्यादीनां मालानिरवयवरूपकोदाहरणतेत्यदोषः। तत्र हि प्रियायां कार्मणकर्मादिमात्रमारोप्यते न तु कान्त्यादौ

रूंपकसरः (७) 125

किमप। तथा च परंपरितसंकीर्णमेवेदं मालानिरवयवरूपक- मिति ध्येयम्। दृश्यते ह्येकालंकारमुख्योदाहरणेष्वप्यलंकारा- न्तरसंकीर्णता। यथा-'ज्योत्स्नाभस्म' इति सावयवरूपकोदाह- रणादौ 'लाञ्छनस्य छलेन' इत्यादिकैतवापहुत्यादिसंकीर्णता। इद तु शुद्धमालानिरवयवस्योदाहरणम्- नमदमरमस्तमकुटं कमलाभूमीकराग्रलीला- ब्जम्। तच्चरितश्रोतृजनश्रोत्रवतंसं श्रये हरेश्रवर- णम् ॥ २०८॥ नीलाम्बुजसंवननं कालाम्बुदकार्मणं तमाल- श्रीः। व्यालाचललीलारसलोला मूर्तिर्हरेर्हरत्या- र्तिमू ॥ २०९॥

संवनन वशक्रिया। कार्मणं मूलकर्म 'वशक्रिया संवननं मूलकर्म तु कार्मणम्' इत्यमरः। श्रीः संपत्। अत्रादे उदाहरणे हरिचरणे विषये मकुटलीलाब्जवतंसमात्रारोपः । द्वितीये तु हरिमूर्तौ नीलाम्बुजसंव ननकालाम्बुदकार्मणतमालसंपन्मात्रारोप इति शुद्धमालानिरवयवम्। एवमेव वैयधिकरण्येनारोपे 'द्वि- र्भाव: पुष्केतोर्विबुधविटपिनां पौनरुक्तयम्' इत्यादावपि शु द्धमालानिरवयवत्वं बोध्यमित्यलं पल्लवितेन।।

तत्परंपरितं च विभजते- श्लिष्टाश्लिष्टविभेदेन तत्पंरपरितं द्विघा॥ केवलं मालिका चेति तदयं द्विविधं भवेत्।

126 अलंकारमणिहारे

एवमष्टविधं प्राचां मते रूपकमिष्यते ॥४३॥

तत्परपररितं द्विधा। तत्रापि समर्थकत्वेन विवक्षितस्या रोपस्य श्रेषमूलकत्वे श्िष्टपरंपरितम्। तदुभयं च केवलं मा लारूपं द्विविधम्। अत्र परंपरितरूपके उत्तररूपकस्य पूर्वरूपकं प्रति हेतुत्वमिति मङ्गकादयो मन्यन्ते। तेषामयमाशयः- 'विद्व न्मानसहंस' इत्यादी राजादेः वर्ण्यत्वेन पुरस्स्फूर्तिकतया तत्र हंसाद्यारोपपूर्वकमेवावर्ण्ये विद्वन्मानसादौ पश्चात् श्षेषेण सरो- विशेषाद्यारोप: । एवमश्लिष्टपरम्परितेऽपीति ॥ मम्मटादयस्तु-पू· र्वरूपकस्योत्तररूपकहेतुत्वं मन्वते। यदाहु :- 'एवमारोपनिमित्तो हंसत्वाद्यारोपः' इति । तेषामयं भावः-'विद्वन्मानसहंस' इत्यादौ मानसेत्यादिश्लेषस्य प्राथमिकतया तन्मूलकार्थद्वयाभे- दाध्यवसायोपजीविरूपकस्य प्रथमप्रतीत्या तद्वद्धेरुत्तररूपकबु- द्धिं प्रति हेतुत्वं युक्तमिति। हेतुहेतुमन्भ्रावापन्नैकविषय्यन्विता- न्यविषयिकत्वं परम्परितत्वमित्यस्मदीयलक्षणने मतद्यस्यापि सं. ग्रहो भविष्यति॥

तत्र केवलं श्लिष्टपरंपरितं यथा- भज हृदय रचितयत्नं भुजगाधिपभूमिभृच्छि- रोर्नम्। पुरुषं कमपि प्रत्नं प्रसाधनं तव ततो- डपि किमु नूत्नम् ॥२१०॥

अत्र द्वयोरप्यारोपयोस्समर्थ्यसमर्थकभावस्य वस्तुतस्तुल्य· त्वेऽपि भूमिभृत् शैल एव भूमिभृत राजेति श्रेषमूलकेनारो- पेण भगवति शिरोरत्तादात्म्यारोपस्य समर्थनीयतायां कवेरा-

रूपकसरः (७) 127

शयः । अत एव चतुर्थचरणनिवेदितः प्रसाधनान्तरतिरस्कारो- Sपि संगच्छते॥

यथावा- विपुलाहिराजविपुलाधरविपुलावासरसिक क- मलाक्ष। चपलावलाहकस्त्वं बहुशस्तोयश्श्रियं समेधयसे ॥२११॥ विपुलः विशालः अहिराजविपुलाधरः शेषाद्रि: तस्य वि- पुलयां भूम्यां वासे रसिक हे कमलाक्ष चपलावलाहक: ल. क्षमीविद्युद्वारिवाहः 'चपला कमलाविद्यत्पुंश्चलीपिप्पलीषु च' इति मेदिनी। त्वं बह्ुशः तोयश्रियं सलिलसंपदं समेधयसे। पक्षे- बहुशस्तः अयः शुभावहो विधिः तस्य श्रियं संपदम्। यद्वा- बहुशस्तः यः श्रियमिति छेदः बहुशस्तः त्वं चपलावलाहकः यः त्वं श्रियं संपदं समेधयसे इति वाक्यभेदेन योजना। अत्र यच्छब्दस्योत्तरवाक्यस्थतया न पूर्ववाक्ये तच्छब्दोपादानावश्य- कत्वम्। अत्रोभयोरप्यारोपयोः परस्परं समर्थ्यसमर्थकभावती- ल्येऽपि चपला लक्ष्मीरेव चपला विद्युदिति श्षेषभित्तिकेनारो- पंण भगवति बलाहकतादात्म्यारोपस्समर्थनीय इति कवायतुर- भिप्रायः । अत एव चतुर्थचरणगतसभङ्गश्ल्लेषावेदितं बहुशस्तो- यश्रीसमेधनमपि युज्यते। उदाहरणद्वयेऽपि रूपकद्वयं कार्य- कारणभावेन संजातपरंपरत्वात्परंपरित श्कष्टशव्दनिबन्धनं माला- रूपत्वविरहात्केवलं च।। नदेव मालारूपं यथा- सकलसुमनोवसन्तं साधुकदम्बस्य घनतदि-

128 अलंकारमणिहारे

त्वन्तम् । मुक्ताळिसरस्वन्तं स्वान्तं श्रयतान्ममा- हिगिरिकान्तम् ॥ २१२॥

सकलसुमनसां समस्तविदुषामेव कुसुमानाम् । साधुकद- म्बस्य सज्जननिवहस्यैव रमणयिनीपतरोः । मुक्तानां प्रकृतिब- न्धवियुक्तानां आळि: पड्डिरेव मौक्तिकावळि: तस्याः । स्वान्तं हृदयं कर्। यथावा- अनिमिषकुलसलिलनिधिं घनविभवविलास- भरतपर्त्ववधिम्। परमहिमताहिमानीघरमरविन्दे- क्षणं भुवि नमानि ॥ २१३ ॥

अनिमिषकुलं दैवतयूधमेव मीनकुलं तस्य सलिलनिधिम्। घनस्सान्द्रो विभवविलासभर एव जलदवैभवलीलातिशयः तस्य तपर्त्ववधि ग्रीष्मावसानं वर्षासमयमित्यर्थः । परमहिमता श्रेष्ठ- माहात्म्यवत्तैव अतिशयितहिमवत्ता तस्या: हिमानीधरं हिमवन्तं अरविन्देक्षणं भुवि नमानि नमेयम् ।

प्रणम्य कृष्णं सहसा पांसुक्किष्टे महोतले। निष्कल्मषो भवेत्सद्यो ललाटे पांसुमण्डनात्॥

इत्यादिप्रमाणानुसंधानेन भुवि नमानीत्युक्तिः । नमतेलोंडुत्तमैक· वचनम्। अत्र सुमनसामेव सुमनसां वसन्तमित्यादौ श्रष- मूलकेनारोपेण श्रीनिवासे वसन्तत्वद्यारोपस्य समर्थनीयतया- इभिमतस्य बडुधा निबन्धनात् श्िष्टमालापरंपरितमिदम्॥

रूपकसरः (1) 129

अत्र केचित् 'विद्वन्मानसहंस' इत्यादौ वर्ण्ये हंसत्वाद्या- रोपाश्चित्तादिषु सरस्त्वाद्यारोपस्यार्थात्प्रतीतेरेकदेशविवर्ति रूपक- मेवेदमित्याहुः। वस्तुतस्तु श्विष्टशब्दनिबन्धनाभेदारोपरूपवै- चित्रचनैयत्यात्ततो भिन्नमेवेदमिति दिक्॥ एवमेव- भद्रश्रीमलयाद्रिं श्रीवत्सविलासदानसुरसुरभि- म्। हंसोल्लासनशरदं वरदं वन्दे वृषाचलद्विरदम्॥ इत्यत्रापि श्िष्टपरंपरितं द्रष्टव्यम् । भद्रश्रीः मंगळसंपदेव भद्रश्रीः चन्दनम् । श्रीवत्स एव श्रीयुक्तो वत्सः । हंसाः ज्ञानिन एव मराळा: ॥ शुद्धपरंपरितं केवलं यथा- पवनोदरंभरिगिरेरवनौ लवनाय रिपुकुलवना- नाम्। अवनाय च भुवनानां भवनमकार्षिश्श्रिता- ब्जभुवन हरे॥ २१५॥ भवनं आविर्भावम्। श्रिताव्जभुवनेत्यत्र भगवति सलिल- त्वारोप: श्रितेष्वव्जत्वारोपसमर्थ्यत्वेनाभिमत इति परंपरितम् । मालाश्लेषविरहात्केवलं शुद्धं च।। इदमेव मालारूपं यथा- भूकेकिनीपयोदं राकेन्दुं तं रमाकुबलयिन्याः। नाकेशजलजभानुं लोकेशं वन्दिषीय झेषाद्रौ।। अत्र लोकेशे श्रीनिवासे पयोदाद्यनेकारोपस्य भूम्यादिषु केकिन्याद्यारोपप्रतीक्षत्वान्मालापरंपरितं शुद्धम्।। ALANKARA 17

130 अलंकारमणिहारे

इदमेकदेशविवर्त्यपि भवतीत्यवोचाम, तद्यथा- कान्तेर्नर्तनरङ्गं शान्तेरन्तःपुरं महोन्तुङ्गम। क्षा- न्तेर्हरिन्तुरङ्गं स्वान्ते कलयेम धाम दिव्याङ्गम्॥ अन्र भगवति नर्तनरङ्गादिरूपक्तैः कान्तिशान्तिक्षान्तिषु न. तकीराक्षीपग्मिनीरूपकाणि प्रतीयन्त इत्येकदेशविवर्ति मालापरंप- रितं शुद्धम्॥।

भुवनानामाधारं भानामवलम्बनं फणिगिरि- स्थम्। शाखिकुलोल्लासकरं किंचन सौभाग्यमश्च मम हृदय ॥२१८॥ अत्र भुवनानां लोकानामेव सलिलानां, भानां त्विषामेव ताराणां, शाखिकुलस्य वेदशाखाध्येतृनिवहस्यैव तरुनिकरस्येति श्िलष्टरूपकैर्भगवति विषये समुद्रसुधाकरवसन्तरूपकाणां गम्य- मानतया इदमेकदेशविरवर्ति श्िष्टपरंपरितमिति दिक्।

ज्ञानं धनं मतिमतां भानं धनमिह महस्विनां महताम्। सूनं धनं मधुकतां नूनं धनमहिगिरी- शिता नमताम् ॥२११॥ अत्र विषयमालाकृतो न कश्चिञ्चमत्कारविशेष इति न पृथम्भेदगणनायां गण्यते । आरोप्यमाणमाला तु चमत्कारवि- शेषशालित्वाद्गण्यत एव । अथ करथं श्लिष्टपरंपरिते 'भुजगा- धिपभूमिभृच्छिरोरत्नम, सकलसुमनोवसन्तम्' इत्यादावेकस्या- रोपस्यारोपान्तरहेतुत्वं, यस्मात् श्षेषेण शैलस्य राजश्च विदु-

रूपकसरः (") 131

बां कुसुमाना चाभेदमात्रमत्र प्रतयते नैकत्रान्यारोपः तस्य स्वतन्त्रविषयनिर्देशापेक्षत्वात्। न च शुद्धाभेदप्रत्यय एवारोपः, विषयनिगरणात्मिकायामतिशयोक्तावतिप्रसङ्गादिति चेत-सत्यम्, श्लेषेण शुद्धाभेद प्रतीती सत्यां प्रकृतारोपसमर्थनाय अन्तरा मा- नसस्य भगवत्संबन्धिनि गिरौ शिरोरत्नसंबन्धिराजाभेदारोपस्य एवं भगवत्संबन्धिषु देवेषु वसन्तसंबन्धिकुसुमाभेदारोपस्य चं कल्पनान्नानुपपतिः॥ अथ कर्थं- सौन्दर्यरत्नसिन्धुं सौभाग्यशरत्सरोजिनीबन्धुम्। स्वान्ते यतेय बन्धुं कौन्तेयसखं फणीन्द्रगिरिब- न्धुम् ॥२२०॥ इत्यादौ सौन्दर्यरत्नसिंघुमित्यादिपरंपरितरूपके रूपकत्वं, अभेदारोपस्य सत्वेऽपि तस्य सादृश्यमूलकत्वाभावात्। न हि भगवत्सिन्ध्वोस्सादश्यमत्रोच्यते इति चेत, न-समर्थकेन सौन्द- र्ये रत्नारोपेण धर्मैक्यसंपादने सादश्यस्य निष्प्रत्यूहत्वादिति दिक्। बन्धुमिति बन्धतेस्तुमुन्। एवं 'भूकेकिनीपयोदम्' इत्यादावारोप्यमाणयोः परस्पर- मारोपविषययोश्चानुकूल्ये रूपकयोरनुग्राह्यानुग्राह्कभावो दर्शितः। प्रातिकूल्ये यथा- कृतिपतिशतनुतशीलं दितिसुतसंघातभूतिवा- तूलम्। निलयितफणिपतिशैलं कलय परं हृदय दैवमतिवेलम् ॥२२१॥

132 अलंकारमणिहारे

दितिसुतसंघातस्य भूतिरैश्वर्यमेव भूतिर्भस्म तस्याः वा तूलम्। इदं श्िष्टकेवलपरंपरितम्॥ इदमेव मालारूपं यथा - भुवनजडतावसन्तं संतमसकदम्बकैकभास्व- न्तम। स्वान्ताहिशैलकान्तं चिन्तय दुर्व्याळकुल- गरुत्मन्तम् ॥२२२॥ हे स्वान्तेति संवुद्धि: । भुवनजडता लोकजाड्यमेव ज- लशैत्यं तस्य वसन्तम्। दुष्टाः ये व्याळाः शठाः दैत्यादयः।त एव व्याळा: भुजगा: 'भेद्यलिङ्गशशठे व्याळः पुंसि श्वापदस पयोः' इत्यमरः । तेषां गरुत्मन्तम्। नाश्यनाशकभावरूपप्रा तिकूल्यमुपमानयोस्तथैवोपमेययोश्च। अनुग्राह्यानुग्राहकभावः पुन- रारोपयोरविशिष्ट एव । एवमग्रेऽपि ॥

यथा वा- दोषोल्लासविभातं दैत्यावश्यायचण्डकरमेतम्। भज भुजगधराभरणं झरणागतपङ्कजातसितकिर- णम् ॥२२३॥ दोषोल्लास एव रात्रिविकास: तस्य विभातं प्रभातम्। दैत्यानामवश्यायो गर्व एव हिमं 'अवश्यायो हिमगर्वयोः' इति रत्नमाला। शरणागतानां पङ्कजातं दुरितबृन्दमेव कमलम्। अत्र भजेत्युक्ति: स्वहृदयं प्रतीति बोध्यम्। यथा वा- दुस्तृष्णाकासारं सासारघनं भवाभितापानाम। वेंकटनाथं कलये जगदातङ्गागदङ्गारम् ॥२२४॥

रूपकसर: (७) 133

दुस्तृष्णा दुर्विषयलिप्सैव निरवधिकपिपासा। 'तृष्णा स्या त्तर्षलिप्सयोः' इति मेदिनी । तस्याः कासारं सरः। भवाभि- तापा एव तापा: तेषां सासारं धारासहितं घनम्। जगतां आतङ्का: भयान्येव आतङ्काः रोगाः तेषां अगदंकारं वैद्यम्। 'अतङ्कस्संज्वरे रोगे साध्वसे मुरजध्वनौ' इतिरत्नमाला॥ प्रातिकूल्ये केवलपरंपरितं यथा- अघयूधतिमिरधूननविभातमहिराजभूधरनिके- तम्। संप्राप्य भवनिशायां शयितः को नाम न प्रबोधमियात् ॥२२५॥

प्रातिकूल्ये मालापरंपरितं यथा- सौहार्दचन्द्रदर्शैस्सौमुख्यलतादवानलस्पर्शैः। सौख्य जलातपमर्शैरलमन्यैस्त्वयि सतीश दुर्दशै: हे ईश भगवन्॥ यथा वा- दितितनुजमृगवितंसं दुरितद्विर दाळिकेसरिवतं. सम्। फणिशिखरिप्रेयांसं भजे विपत्पांकघूककु- लहंसम् ॥ २२७॥ दितितनुजमृगाणां वितंसं बन्धनोपकरणं 'वितंसस्तूपक- रणं बन्धने मृगपक्षिणाम'इत्यमरः । विपदां विपाकः परिपाकः स एव धूककुलं दिवान्धयूधं तस्य हंसं भानुम्। पूर्वमुदाहरणं भ- गवदितराश्रयणनिन्दनपरं, इदं तु भगवत्प्शंसापरमिति विशेषः॥

134 अलंकारमणिहारे

यथा वा- हरिभक्तिबीजरा जेरिरिणैशशुभशीलबालतृणह- रिणैः। इमदमवनदवदहनैरलं खलैरतिविशृङ्गलै- दृष्टैः ॥२२८।। हरिभक्तिरेव बीजराजि: तस्या: इरिणैः ऊषरैः 'इरिणं शून्यमूषरम्' इत्यमरः । शुभं कल्याणं शीलं सद्वर्त्तं तदेव घालतृणं तस्य हरिणैः कुरहैः । शमः कामफ्रोधाद्यभावः दमः तप: क्ेशसहनं इन्द्रियनिग्रहो वा । 'शमथस्तु शमइशान्ति- रदान्तिस्तु दमथो दमः' इत्यमरः । तयोस्समाहारः शमदमं तदेव वन तस्य दवदहनैः । अतिविशृह्गलैः खलैः एष्टैरलं त- दर्शनमप्यस्माकमनभिमतमिति भावः॥ यथा वा- सज्जनगोव्रजरक्षणतरक्षुभि: क्षुभितमभित इद- मसुरैः । दुरितदवशमनपवनैर्भुवनं कोऽच्युत वि- नाडविता भविता ॥२२१॥

अत्र रक्षणशमनपदे विरोधिलक्षणया विपरीतार्थबोधके। अयमर्थः-दयोरेव मालारूपत्वं च पूर्वेभ्योऽत् विशेषः । एवं प- दार्थरूपकं दिष्ात्रं दर्शितमेव । वाक्याथे विषये वाक्यार्था- न्तरस्यारोपे वाक्यार्थरूपकम् । यथा हि विशिष्टोपमायां विशे- षणानामुपमानोपमेयभाव आर्थः तथाऽन्रापि वाक्यार्थघटकानां पदार्थानां रूपकमर्थावसेयमिति रसगङ्गाधरक्ृदादयः । अन्ये तु वाक्यार्थे वाक्यार्थान्तरारोपं निदर्शनां मन्वाना: रूपके न क्- चिदृपि बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नधर्मविशिष्टतया विषयविषायणो-

रूपकसर: (७) 135

रुपादानम्। सावयवरूपकेSपि विशेष्यरूपणात्पृथगेवावयवेषु रूपणं न त्ववयवविशिष्टरूपेण विशेष्ये- आङ्गदण्डो हरेरुर्ध्वमुत्क्षिप्तो बलिनिग्रहे। विधिविष्टरप्मस्य नाळदण्डो मुदेऽस्तु वः॥ इत्यत्रापि अद्गिदण्डनाळदण्डयोर्न बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नवस्तु- वविशिष्टरूपता । तयोः प्रतीयमानेन श्यामलत्वविधातृविष्टरक· मलाश्लष्टत्वाद्यनुगामिधर्मेणैवोपमानो पमेयभवात्। किंतु विधा तृविष्टरकमलन्लिष्टत्वरूपसाधारणधर्मवत्तासंपादनाय विशेषणवि- शिष्टतामात्रमुपमेयस्येति वाक्यार्थे वाक्यार्थारोपं न रूपकमित्याङु: तत्र प्राथमिकमतेन वाक्यार्थरूपकं यथा- श्रुतिशतनुतयशसस्ते प्रतियत्नो मादृशां वचो- भिर्यत। घनसारस्यान्यैस्तत्सुरभीकरणं निसर्गत- स्सुरभे: ॥२३०॥ प्रतियत्नो गुणाधानम् । अत्र भगवति वचस्सु चारोप- विषयविशेषणतया बिम्बभूतेषु घनसारस्य सुगन्धिवस्त्वन्तराणं च विषयिविशेषणत्वेन प्रतिबिम्बानां रूपकं गम्यमानं प्रधानी- भूतविशिष्टरूचकाङ्गम्। रूपके बिम्बप्रतिबिम्बभावासंभवान्नेदं रूप- कमिति वदतां वचनं त्वनादर्तव्यमेव। ययोरिवादिशब्दप्रयोगे उपमा तयोरेकत्रान्यारोपे रूपकमिति नियमात्। यदाङ्ु :- 'उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकम्' इति । यद्यत्र नाभ्युपगच्छसि रूपक मास्मैवाभ्युपगच्छः तर्हि तत्र इषयथादिशब्दप्रयोगे मा- ज्युपगा उपमामपि। एवं- त्वयि कोपो महीपाल सुधांशाविव पावकः। इत्यादौ।।

136 अलंकागमणिहारे

त्वयि निग्रहसंकल्पः पयसिजनिलये दयासुधा- जलधौ। शुक्कप्रतिपदुदश्चितचन्द्रकलायां कलङ्क इव भायात् ॥२३१। इत्यादौ च स्वकल्पितेन विशिष्टेन धर्मिणा सादृश्यस्य प्रत्ययाद्यदुपमां व्रवीषि ब्रूहि तावत्तह तत्रैव इवस्यापसारणे। 'त्वयि कोपो महीपाल सुधांशौ हव्यवाहनः 'शुक्कप्रतिपदुद' श्चितचन्द्रकलायां कलङ्गोऽयम्' इत्यादौ रूपकमपि। नन्वेवं रू- पके बिम्बप्रतिबिम्बभावसंभवे- त्वत्पादनखरत्नानां यदलक्तकमार्जनम्। इदं श्रीखण्डलेपेन पाण्डुरीकरणं विधो:॥

इत्यत्रापि रूपकमेव स्यात्। बिभ्बप्रतिबिम्बभावेन धर्मस्य सद्भा- वादिति चेत् इष्टैवेयमापत्तिः । तर्ह्यस्य प्राचीनैर्निदर्शनोदाहरणतो- क्तिर्विरुध्येतेति चेत्-कामं विरुध्यतां निदर्शनोदाहरणत्वायोगा- दस्य। यद्यत्र 'मुखं चन्द्रः' इत्यादिरूपकान्तर इव सत्यापे श्रौता- रोपे नेदं रूपकं, किंतु निदर्शनैवेत्याग्रृह्यते तदा मुखचन्द्र इत्यपि निदर्शनेत्युच्यतां निरस्यतां च रूपकमुखावलोकनदाक्षिण्यम् । किंच-त्वत्पादेत्यादौ किं पदार्थनिदर्शना? आहोस्विद्वाक्यार्थ- निदर्शना? नाद्यः बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नपदार्थघटितविशिष्टा- र्थयोरेवात्राभेदप्रतीतेः । कुवलयानन्दोक्तरीत्या धर्म्यन्तरे पदार्थे तदवृत्तिधर्मस्य पदार्थस्याभेदेनारोपस्याभावाच्च। न द्वितीयः, वाक्यार्थरूपकोच्छेदापत्तेः । इष्टापत्ती वैपरीत्यस्यापि सुवच- त्वाच्च। अस्माभिर्निदर्शनाप्रकरणे वक्ष्यमाणया सरण्या अभेदस्य श्रौतत्वार्थत्वाभ्यां उद्देश्यविधेयभावालिङ्गनानालिङ्गनाभ्यां च रूप

रूंपकसरः (७) 137

कनिदर्शनयोर्वैलक्षण्येन सकलव्यवस्थोपपत्तेः । तस्मादत्र वा- क्यार्थरूपकमेव। न वाक्यार्थनिदर्शना। तस्याश्चैवमुदाहरणं निर्मातव्यं- त्वत्पादनखरत्नानि यो रञ्जयति यावकै। इन्दुं चन्दनलेपेन पाण्डुरीकुरुते हि सः॥ इति। अत्र कर्त्रोरभेदस्य शाब्दत्वेऽपि क्रिययोरभेदस्याशाब्द- त्वात्तस्यैव समग्रभारसहिष्णुत्वान्निदर्शनैव । यदपि बिम्बप्रति- बिम्बभावो रूपके नास्तीत्युक्तं, तदयुक्तं, विमर्शिनीकारादिभि: 'कन्दर्पद्विपकर्णकम्बुमलिनैः' इत्यादिना बिम्बप्रतिबिम्बभावेन रूपकस्योदाहृतत्वात् । विस्तरस्तु रसगङ्गाधरे द्रष्टव्य: ॥ फणिपतिगिरिचूडामणिहरिसेवनजृम्भितो म- मानन्दः। उदयगिरिशिखरगतविधुविलोकलुलि- तो महाब्धिरुद्वेलः ॥२३१॥ इत्यादावपि विशिष्टरूपकं बोध्यम्। 'त्वयि निग्रहसंकल्पः' इत्यत्र विषयिणस्स्वबुद्धिपरिकल्पितत्वात्कल्पितं विशिष्टरूपकम्। इह तु न तथेति वैलक्षण्यम्। इदं रूपकं वैयधिकरण्येनापि दृश्यते, यथा वा- वसनरुचा पल्लवितं हारगमुक्तागणेन कोरकि- तमू। कौस्तुभमणिना फलितं श्रीविहृतिवनं हरे- रुरो ललितम् ॥२३२॥

वसनरुचा पीताम्बरत्विषा। हरेरुरः श्रीविहृतिवनमिति योजना। अत्र विषयाणं वसनरुच्यादीनां विषयिणां पल्लवा- ALANKARA 18

138 अलंकारमणिहारे

दीनां च विभक्तिभदः । वसनरुचेति तृतीयाया अभेदोऽर्थः। वसनरुगभिन्नपल्लववदिति बोधः। वसनरुगभेदे तु पल्लवेषु गृह्यमाणे हरेरुरसि विहारवनत्वरूपक परिपोष्यते। साधारणधर्मश्चात्राप्युपमायामिव क्वचिदनुगामी क्वचिद्वि- म्बप्रतिबिम्बभावापन्नः क्चिदुपचरितः क्वचिच्च श्षेषात्मा केव- लशब्दरूपः सोऽपि क्वचिच्छ्देनोपात्तः क्वचित्प्रतीयमानतया नो- पात्त: ।। तत्रोपात्तोऽनुगामी यथा दुर्विषहविषमविषनिभजन्मजरादिव्यधातुरा- न्लोकान्। पालयितुं विकिरसि फणिशैलपते ननु कटाक्षममृतं त्वम् ॥२३३॥ अत्र पालयितुमिति तुमुन्नन्तेन शब्देनोपात्तं लोकपालनं अमृतभगवत्कटाक्षयोरनुगामी धर्मः ॥ अयमेवानुपात्ता यथा- परिपाटी तुहिनानां परिपाकशशीतकिरणकिर- णानाम्। परिवर्तनममृतानां परंपरा श्रीपतेरपा- द्रानाम् ॥२३४॥ अत्र तुहिनपरिपाटीप्रभृतीनां श्रीनिवासापाङ्गानां चानन्द- दानादिरनुपात्तः प्रतीयमानो धर्मः ॥ बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नस्तु विशिष्टरूपकप्रसङ्गे निरूपितः॥ उपचरितो यया- शिशिरतया तव करुणा शिशिरांुमरीचिवी-

रूपकसरः (७) 139

चिका नूनम्। हृदयं शिरीषकुसुमं पदयुगमहिशै लदीप पद्मयुगम्॥२३५।।

अत्र शिशिरांशुमरीचिवीचिकारूपके विषये भगवत्करुणा- यामुपचरितश्शिशिरतारूपो धर्मशशब्देनोपान्तः । शिरीषकुसुमा- दिरूपके च मार्दवसौकुमार्यादिरुपचरितो धर्मो नोपात्तः॥

केवलश्लेषात्मको यथा- अचलशिखावलमाना सुशोभिनी राधिकाऽ- म्बरग्राही। (राधिकाधरामृतदा)। शम्पावनी दधाना श्रियमपि हरिमूर्तिरम्बुधरमाला ॥२३६।।

अचलशिखायां शेषाद्रिशिखरे वलमाना संचरन्ती, अन्यत्र अचलः स्थिरः शिखावलानां केकिनां मानः चित्तसमुन्नतिर्य- स्यास्सेति पञ्चमीबहुव्रीहिः। सुष्ठ शोभत इतति सुशोभिनी। राधिकाम्बरग्राही अभ्बरं गृज्यातीत्यम्बरग्राही 'कर्मण्यण्' इत्यणि अण्णन्तलक्षणो डीपू। राधिकाया: अम्बरग्राही सिचय ग्राहिणी। भगवत्कर्तृकस्याम्बरग्रहणस्य तद्विग्रहे उपचारः । पक्षे सुशो- भि यत् नीरं जलं तेन अधिका। भिन्नं पदम्। अम्बरं अन्त- रिक्षं गृह्णाति स्वसंचारार्थमादत्त इत्यम्बरग्राही गगनचारिणीति यावत्। द्विर्तीयार्धस्य 'सुशोभिनी राधिकाधरामृतदा' इति पाठान्तरम्। तदा सुशोभिनी उक्तोऽर्थः । राधिकायाः अधरा- मृतं ददातीति तथोक्ता राधायै स्वाधरसुधां प्रयच्छन्तीत्यर्थः। अन्यत्र सुशोभिनीरण अधिका अत एव धराया: भुवः अमृतदा सलिलवर्षिणीत्यर्थः । शं पावनीति भिन्ने पदे पावनी पवित्रा

140 अलंकारमणिहारे

शं सुखं श्रियं पद्मामपि दधाना अन्यत्र शंपायाः तटित अ- वनी पालनी 'शम्पा शतहदा हरादिन्यैरावत्यः' इत्यमरः । श्रियं इयामां शोभामिति यावत्। दधाना अपिशब्दः पूर्वोक्त- विशेषणसमुख्चायकः । हरिमूर्तिः श्रीनिवासतनु: अम्बुधरमाला कादम्बिन्येव। अत्र अचलशिखावलमानादिशब्द उपात्त एव प्रतीयते न तु लुप्ः॥

यथा वा- भुजगेन्द्रभूभृति सदा सौरभसात्कृततथाविधा- म्युदयः । हरिचन्दनतरुरिन्धे समुन्नतशश्रीलता मनोज्ञवपुः॥२३७॥ भुजगेन्द्रभूभृति शेषाद्रौ। सदा असौ इति छेद: । रभ- सात् वर्षात् शरणागतपरित्राणत्वराविशेषाद्वा 'रभसो वेग- हर्षयोः' इति विश्वः। कृतः तथाविधः आगोपालं साक्षात्कारार्हः अभ्युदयः आविर्भावो येन स तथोक्तः। मुदा सह वर्तन्त इति समुदः नताः शरणागताः यस्य सः समुन्नतः । श्रीर- स्मिन्नस्तीति श्रीलं श्रीशब्दस्य सिध्मादिषु पाठात् 'सिध्मादि- भ्यश्च' इति मत्वर्थीयो लच्। 'लक्ष्मीवान् लक्ष्मणश्श्रीलः' इत्य- मरः। श्रीलस्य भावः श्रीलता तया मनोशं वपुर्यस्य सतथोक्त: लक्ष्मीविशिष्टतया रमणीयदिव्यमङ्गळविग्रह इत्यर्थः । हरिरेव हरिचन्दनतरुः सदा इन्धे इति भगवत्पक्षे।।

चन्दनतरुपक्षेतु-सदासौरभसात्कृततथाविधाभ्युदय इति समस्तं पदम। सदासौरभसात्कृतः परिमळव्याप्तः कृतः तथा- विधः अभ्युदयः प्रादुर्भावः उत्कर्षो वा यस्य स तथोक्तः।

कपकसरः (७) 141

'अभिविधौ संपदा च' इति कृ्वस्तियोगे वैकल्पिकतया वि- हितस्सातिप्रत्ययः । अभिविधिर्व्याप्तिः । समुन्नता समधधिका श्रीः किसलयकुसुमादिशोभा यासां ताः लताः शाखाः 'समे शाखालते' इत्यमरः। ताभिः मनोजं अभिरामं वपुर्यस्य स त- तोक्त: हरिचन्दनतरुः भुजगेन्द्रभूभृति मलयगिराविति गम्यते। इन्धे इति योजना।।

अयमेव साधारणो यत्र युक्तिरूपणोपन्यस्यते तद्धेतुरूप- कम्॥ यथा- अम्बुरुहलोचनोऽयं जम्बूतरुरेव शातकुम्भाद्रौ हरति कथमितरथा पृथुमधुरफलैश्छायया च जन- तापान् ॥ २३८। शातकुम्भाद्रौ शेषाद्रौ। पृथुभि: विपुलैः मधुरैः आस्वादनी- यैः प्रियैश्च फलैः प्रसद्धैः, मुक्त्यैश्वर्यान्तैः प्रयोजनैश्च छायया अनातपेन दिव्यमङ्गळविग्रहलावण्येन च । जनानां तापान् आ- तपभवान् आध्यात्मिकादीश्च। अत्र श्ेषेण जम्बूतरोर्भगवति ताद्रूप्यप्रत्ययाद्धि रूपकम्। हेतुस्तु श्िष्ट एव। एवमन्येऽ- पि प्रकारा विज्षेयाः ॥ सरिदधिपयशोवृन्दं सरसीरूहनाभलाचनान- न्दम्। करयुगधृतारविन्दं शरणं तत्किमपि दैवत- मविन्दम् ॥ २३१॥ अत्र उपमेये उपमानस्य नारोप: अपितु कारणे कार्य- स्येति न रूपकं भवतीति प्राचीनाः। एतन्मतानुसारेणैवास्मा

142 अलंकारमणिहारे

भिरपि लक्षितम। उच्छृद्वलाः पुनरारोपमात्रं रूपकमभिदधाना ईदृशस्थलेऽपि रूपकमेवाभिदधते। वस्तुतस्त्विह वक्ष्यमाणो हे- तुहेतुमदैक्यरूपो हेत्वलङ्कार एव।।

ननु-

शमदमवनदवदहनैरलं खलैरतिविशृखलैर्दष्टैः ॥ इत्यत्र इरिणहरिणदवदहनैः खलानां किं साधर्म्य येन तेषा- मपि रूपकमुदीर्यत इति चेत्-हरिभक्तिबीजराज्योः शुभ- शीलबालतृणयो: शमद्मवनयोश्च ताद्रूप्ये शब्दादुपस्थापितेs- नन्तरमुपस्थितं हरिभक्तरूपबीजराज्याद्यभाववत्त्वमेव तदिति गृ- हाण। एवमपि इरिणादीनां खलानां च तादूप्यसिद्धौ इरिणा- दिरूपखलावृत्तित्वेन हरिभक्तिबीजराज्यादानां ताद्रूप्यं सिध्येत् हरिभक्तिबीजराज्यादीनां ताद्रूप्यसिद्धौ च हरिभक्तिरूपबीजरा- ज्यादिशून्यत्वेन इरिणादीनां खानां च ताद्रूप्यमित्यन्योन्याश्र- यो न शङ्कनीयः। सर्वसिद्धेः कल्पनामयत्वेन कल्पनायाश्च स्व- प्रतिभाकल्पलताधीनत्वात्। शिल्पवेदिभिरन्यान्यावष्टम्भमात्राय-

अत्रेदमवधेयम्-चमत्कारविशेषाधायकतया रूपकसंदोहा- त्मकमपि सावयवरूपकं रूपकालंकारभेदगणनायां गण्यते यथा वज्ररत्नालंकारभेदगणनायामेकं वज्रचूडारत्नमिव संदोहात्मकव- ्रकटकाङ्गदादयोऽपि गण्यन्ते। अन्यथा मालारूपस्योपमादेस्त ्ेदगणनेऽगणनाप्रसङ्गात्। पतेन गवां संघातो गोभेदानां क- पिलादीनां गणनायां यथा न गण्यते तथा रूपकभेदगणनाप्र- स्तुती न संघातात्मकं सावयवं गणनीयमिति परास्तम्। एव-

रूपकसरः (७) 143

मस्मात्संघातात्मकात्सावयवान्मालारूपकस्य संघातात्मकत्वेना- 4

मिति॥ विमर्शिनीकारस्तु रूपकनिरूपणावसरे 'क्वचिच्चाभेदमव द्र- ढयितुं विषायिणो निषेधपूर्वकमारोप्यमाणत्वेन तदीयस्य वाऽ- भेदहेतार्धर्मस्य हानिकल्पनेनाधिक्येन वा दृढारोपत्वनापीदद. श्यते' इत्यभाजीत्। तत्राद्यस्योदाहरणं पर्यस्तापह्नतिनिरूपणा- वसरे दर्शयिष्यति। द्वितीयतृतीययोरुदाहरणे तु कुवलयानन्दकन्म- तेन रूपकनिरूपणा वसरे दर्शिते न्यूनाधिकाभेदतादूप्यरूपकोदा हाहरणे पवेति ध्येयम्॥

अथास्य ध्वनिः

तत्र शब्दशक्तिमूलो यथा- विमतेषु त्वं जिष्णुरदण्डधरश्रासि पुण्डरीकाक्ष। विनतेष तु प्रचेता धनदोऽपि च भवसि कनकशि- खरिमणे ॥ २४०॥ कनकशिखरी शेषाद्विरित्यवोचाम। प्रसन्नं चेतो यस्य सः प्रचेताः । 'प्रादिभ्यो धातुजस्य' इत्युत्तरपदलोपः । अत्र प्रकरणेन शक्तिनियन्त्रणेSपीन्द्रयमवरुणकुबेराद्यमेदा भगवति व्यज्यन्ते।। यथा वा- ऐशानीमाशां त्वं धत्से धृतपद्मको महोत्सेध:।। करपुष्करलुलिताब्जो देव त्वं सुप्रतीक एवासि॥

144 अलंकारर्माणहारे

हे देव त्वं ऐशानी शम्भुसंबन्धिनीं आशां मनोरथं दिशं च धत्से पुष्णासि बिभर्षि च । धृता पद्मा श्रीः येन स धृतपद्मकः 'शेषाद्विभाषा' इति कप्। पक्षे-धृतं पद्मकं बि- न्दुजालकं येन स तथोक्तः। महान् उत्सेधः उत्कर्ष औभ्नत्यं च यस्य सः। करपुष्करेण पाणिपद्मेन शुण्डाग्रभागेन च लु- लितं अब्जं शंखो येन सः लुलितानि अव्जानि कमलानि येन सः शोभनं प्रतीकं विग्रहो यस्य सः पक्षे दिग्गजविशेषश्च। अत्रापि प्रकरणवशान्भ्गवति शक्तिनियन्त्रणेऽपि सुप्रतीकादिग्ग जाभेदो ब्यज्यते।।

अर्थशक्तिमूलो यथा- भ्गवन्भवत्प्रतापो हरितः परितः प्रकाशयति सततम्। विदलयति कमलवलयं शोकं लुम्पति च कोकलोकानाम् ॥ २४२॥ अत्र हरित्प्रकाशकत्वादिना भगवत्प्रतापस्तपनाभिन्न इति रूपकं ध्वन्यते।।

इत्यलंकारमणिहारे रूपकसरस्सप्तम:

-.... 1

अथ परिणामसरः.

विषयी स्वात्मना यत्र प्रकृतानुपयोगतः। विषयात्मत्वमभ्येति परिणामस्स ईरितः ॥

परिणामसरः (८)

यत्रारोप्यमाणो विषयी किंचित्कार्योपयोगितथा निबध्यमा- नस्स्वातन्त्रयेण तस्य तदुपयोगित्वासंभवात्प्रकृतात्मतापरिणति मपेक्षते स परिणामः । अत एवान्वर्थसंज्ञोऽयम् । अत्र च विषयाभेदो विषयिण्युपयुज्यते । रूपके तु नैवमिति भवति रूपकादस्य भिदा। अय च परिणामो द्विविधस्सामानाि- करण्यवैयधिकरण्याश्याम्। सामानाधिकरण्येऽपि समासगो वा- क्यगश्चेति द्विविधः । तत्राद्यो यथा॥ द्विरदाधिपवरदानस्फुरदादरणस्य फणिगिरिनि- यन्तुः। सुरदानवनुतकीर्तेर्वरदायि कराब्जमवतु सुकुमारम् ॥२४३ ॥ अत्र ह्यब्जस्य वरदानादिकं निबध्यते न तु करस्य । म- यूरव्यंसकादिसमासेनोत्तरपदार्थप्राधान्यात्। न च करः अ- जमिवेत्युपमितसमासावलम्बनेन पूर्वपदार्थप्रधानतैव कुतो न स्यादिति वाच्यं, सामान्याप्रयोग एव तदनुशासनात्। इह च सुकुमारमिति सामान्यधर्मप्रयोगात् । अब्जस्य स्वतो वरदा- नादिकार्यानुपयोगितया प्रकृतभगवत्करात्मतापरिणत्यपेक्षणात्परि- णाम:।। यथा वा- तावकशुभगुणसौरभविसरैरधिवासितं सतां स्वान्तम् । दुर्दान्तदैवतान्तरदुर्गन्धं दूरतो जहा ति हरे ॥ २४४॥ अत्र सौरभस्य स्वातन्त्रशेण सत्पुरुषस्वान्ताधिवासनेऽनु पयोगान्भगवच्छुभगुणतया परिणामः ॥ ALANKARA 19

146 अलंकारमणिहारे

यथा वा- बुध्वा SSचारयानुग्रहसिद्धाञ्जनतो Sअनाचलेन्दो त्वाम्। वशयन्विशदस्वान्तो भृशमभिनन्देयमु- पमिततृष्णः ॥। २४५।। अत्र सिद्धाअ्जनस्याचार्यानुग्रहतयैव भगवज्ज्ञानतद्वशीकर- णक्षमत्वम् ॥

यथा वा- श्वीवेङ्कटाद्रिशखरकटाक्षमयकङ्कटावृतो यो- गी। चण्डकरमण्डलमपि प्रवेष्ुमीष्टे सहस्रहेति- मयम् ॥२४६॥

हेतयः शस्त्राणि अर्चीषि चेत्यर्थः। 'रवेरार्चश्च शस्त्रं च वन्हिज्वाला च हेतयः' इत्यमरः । कङ्कटः कवचः । अत्र क इटस्य भगवत्कटाक्षतया परिणामादेव चण्डकरमण्डलप्रवेशक्षम- तेति ध्येयम्॥ वाक्यगो यथा- किंनु तया संपत्त्या वैधात्र्या वादपि कर्मपरि- णत्या। त्वां प्रेप्सोर्वितर हरे भक्तिं धनमेव मे विरक्तिघनम् ॥।२४७॥ 'कर्मणां परिपाकत्वादा विरश्चादमङ्गळम्' इत्युक्तस्वरूप- या ब्राह्मथाऽपि संपदा त्वामेव प्रेप्सोर्मे किं साध्यम्। भकि त्वन्भक्तिरूपमेव धनं देहीत्यर्थः । अत्रारोप्यमाणं धनं भक्तिरु

परिणामसरः (८) 147

पापन्नमेव वितरणरूपकार्योपयोगि, न स्वात्मना। कवेर्भगव- त्प्राप्तिमात्रमपेक्षमाणस्य वैरिश्चिविभूतेरपि तृणीकरणेन केवल- धनार्थिताविरहात्॥ यथा वा- फणधरधरणिधरेन्दा स्मरणं तव चरणयोः कतकरेणुः। संशयधूसरतां नस्संशमयति हंत सर्वतत्वार्थे ॥। २४८॥ अत्रारोप्यमाणः कतरेणुर्भगवत्स्मरणतापतत्यैव संशयधूसर- तासंशमनलक्षणकार्ये उपयुज्यते न स्वातन्त्रयेणेति भवति पारे- णामः। उदाहरणबाहुल्यं बुद्धिवैशद्याय ।। व्यधिकरणो यथा- अधररुचा रागवती नलिनवती नयनपाणिच- रणेन। लक्ष्मीः प्रभातलक्ष्मीराधत्ते नः प्रबोधम- नवधिकम् ॥ २४९॥ अत्रानवधिकप्रबोधाधानं परिमितप्रबोधाधायिन्याः प्रभात- लक्ष्म्यास्स्वात्मना बाधितं लक्ष्मीरूपेण तु संगच्छत इति भवति परिणामः । स च परस्परासापेक्षबहुसंघातात्मकतया सावयवः। तत्र पूर्वार्धगतौ द्वाववयवौ व्यधिकरणौ उत्तरार्धगतश्चैकस्स- मानाधिकरणः। अनवधिकं प्रबोधं असंकुचितं ज्ञानं मुक्तचै- श्वर्यमिति यावत्॥ अत्रेदमवधातव्यम्-यत्र विषयस्य विषयिताद्रूप्यापत्या प्रकृतकार्योपयोगित्वं तत्र रूपकम्, यत्र तु विषयिणो विषय-

148 अलंकारर्माणिहारे

ताद्रप्यापत्या कार्योपयोगित्वं तत्र परिणाम इति। काव्यप्रका- शकारादिभिस्तु -- उभयत्राप्युत्तरपदार्थप्रधानमथूरव्यंसकादिसमा साविशेषादोदृशं वैषम्यं नातीव चमत्कारायेति परिणामः पृथ- गनुपात्त: ॥। केचित्तु-"क्वचित्केवलो विषयस्स्वात्मना न प्रकृतोपयो- गीत्ययमारोप्यमाणाभिन्नतयाSवतिष्ठते तत्रारोप्यमाणपरिणामः, य- था-'वदनेनेन्दुना तन्वी शिशिरीकुरुते दशौ' अत्र वदनमिन्द्- भिन्नतयाऽवतिष्ठते, केवलस्य वदनस्य टक्छिशिरीकारकत्वा- योगात्। क्वचिञ्चारोप्यमाणस्स्वात्मना न प्रकृतकार्योपयोगीत्ययं विषयाभिन्नतयाऽवतिष्ठते। तत्र विषयपरिणामः, यथा 'वदने- नेन्दुना तन्वी स्मरतापं विलुम्पति' अत्रेन्दुर्वदनाभिन्नतयाऽव- तिष्ठते, केवलस्येन्दोः स्मरतापापनादकत्वायोगात् । एवं च परिणामद्वयात्मकमिदं रूपकमेव भवितुमर्हति विषयतावच्छेद कविषयितावच्छेदकान्यतरपुरस्कारेण निश्चीयमानविषयिविषया न्यतरत्वस्य तल्लक्षणत्वात् । अत एवोक्तं 'तदूपकमभेदो य उममानोपमेययोः' इति। तस्मान्न रूपकात्परिणामोऽतिरिच्यते" इति वदन्ति। वस्तुतस्तूक्तरीत्या विच्छित्तिविशेषस्य सन्भावे अलंकारान्तरत्वमवश्याभ्युपेत्यम्। अन्यथा तुल्ययोगितादीपका- दीनामपि यतिकचिद्वैलक्षण्यसद्भावेन पृथगलंकारता न स्यादिति दिक्॥

Oon

परिणामसरः (८) 149

अथ परिणामध्वनिः

तत्रार्थशक्तिमूलपरिणामध्वनिर्यथा- कल्पमहीरुह कल्पय निरतिशयां संपदं नि- तान्तं नः । यां सन्तोऽनुभवन्तो जन्मजरादिव्य थां न धावन्ति ॥ २५० ॥ अत्र वक्तुः परिच्छिन्नैश्वर्यविरक्ततया व्यज्यमानभगवद भिन्नतया कल्पतरुर्विवीषितः, तेन रूपेणैव तस्योत्तरार्धविवक्षि- तमुक्त्यैश्वर्यरूपनिरतिशयसंपत्सपादकत्वात्। न चात्र विषय- निगरणात्मकातिशयोक्तिश्शक्या वक्तुम्। तस्यां ह्वारोप्यमाणा- भिन्नत्वेन विषयस्य प्रत्ययः । यथा-'कमलं कनकलतायाम्' इत्यादी कनकलताभिन्नायां वनितायां कमलाभिन्नं मुखमिति। अत्र तु भगवतः कल्पमहोरुहाभिन्नत्वेन प्रत्यये पुननिरतिशय- संपत्संपादनलक्षणप्रकृतकार्यसिद्धिरिति कल्पकस्यारोप्यमाणस्य भगवद्रूपविषयाभिन्नत्वं मृग्यम् । तञ्च व्यङ्गयतायामेव भवतीति परिणामध्वनिरेवायम्, नातिशयोक्तिः॥ शब्दशक्तिमूलो यथा- कंजायताक्षि मुग्धे संज्वरमनुविंदसे सखि कि- मर्थम्। आशास्व घनं कृष्णं येन त्वं शान्तिमे- ष्यसि क्षिप्रम् ॥ २५१ ॥ इदं काश्चिद्वोपिकां प्रति कस्याश्चित्सख्या वचनम्। अत्र झगिति संज्वरशमनहेतुत्वेनोपस्थिते नीलाम्बुदे पश्चान्मुग्धारूप-

150 अलंकारमणिहारे

बोद्धब्याविशेष्य कस्मरसंज्वरव त्तावैशिष्यबुद्धी सत्यां सहदयाया- स्तस्या: तादृशसंज्वरशान्तिकारिश्री कृष्णरूपविषयताद्रूप्यबुद्धिर्जा- ते। अयं शब्दशक्तिमूलः ॥ यथावा- अयि दूयसे किमर्थ साधो दूरं विधेहि जाड्य- भयम्। प्रत्यासन्नं माधवमीक्षस्व य एतदुपशमं नेता ॥ २५२ ॥ इंद शिशिरतौं वेङ्कटाचलप्रान्ते निवसन्तं कंचन साधुं प्रति कस्यचिद्वचनम्। जाड्यं शैत्यं मान्दं च । माधवं वसन्तं भगवन्तं च । अत्राञ्जसा जाड्यशान्तिनिमित्ततयोपस्थिते वसन्ते

त्ययमपि शब्दशक्तिमूल: परिणामध्वनिः ॥

इत्यलंकारमणिहारे परिणामसरोऽष्टमः

अथोल्लेखसरः

ग्रहीतृभिरनेकैर्यदेकस्यानेकधा ग्रहः । रूच्यादिकारणवशान्तमुल्लेखं प्रचक्षते ॥ ४३ ॥ एकस्य वस्तुनो निमित्तवशाददनेकैर्य्रहीतृभिरनेकप्रकारकं ग्रहणं स ऊल्लेखः। रुच्यदीत्यादिशब्देनार्थित्वभयादीनां संग्रद्मः।

उल्लेखसरः (९) 151 रुचिः अभिरतिः । अथित्वं लिप्सा। भयं प्रसिद्धमेव। अनेक धोल्लखे रुच्यादीनां यथारह प्रयोजकत्वम् । कनकाचलेश्वरकरे कनन्तमब्जं सुधांशुरिति चक्रम्। दिनमणिरिति च विदित्वाऽहर्षि चकोरै- श्र चक्रवाकैश्र॥ २५३॥ अत्र चकोरचक्रवाकैः पाश्चजन्यसुदर्शनयोस्सुधांशुत्वेन दिन- मणित्वेन च ग्रहणे भ्रान्तिरूपेSतिप्रसङ्गवारणायैकस्य वस्तुन इति !! वारिनिधेर्वात्सल्यं वारिजविपिनस्य विभवपौ- षकल्यम् । शौरेर्महिमौज्जल्यं नारीरत्नं स्मरेयम- नुकल्यम् ॥ २५४ ॥

क्षितबहुत्वं ग्रहणविशेषणम् ॥ हरिमहहिशिलोच्चयाग्रे विलोक्य मत्वा बलाह- कोयमिति। माद्यन्ति दन्तिनिवहा नृत्यन्ति क- लापिनामपि कुलानि ॥ २५५ ॥ अत्र हरिरूपस्यैकस्य वस्तुमोSनेकैर्दन्तिकलापिकुलैर्ग्र्हीतृ- भिरेकेनैव बलाहकत्वरूपेण प्रकारणेन ग्रहणमिति तत्रातिप्रसंग वारणायानेकप्रकारक्रमिति। ग्रहणमिति ग्रहणसमुदायो विवक्षि- तः । एकत्वं जाती, अनेकग्रहीतृकस्यैकस्य ग्रहणस्याप्रसिद्धेः।

152 अलंकारमणिहारे

अनेकैग्रहातृभिरनेकप्रकारकं ग्रहणमित्यनेन द्वाभ्यां द्विऽधाग्रहणेऽ- प्ययमलंकारोऽक्षत एव। अयं च द्विविधः। शुद्धोलंकारान्तर- संकीर्णश्चेति।। तत्र शुद्धो यथा - आर्तो लक्ष्मीपतिरित्यर्थार्थी त्वां महावदान्य इति : जिज्ञासुर्ज्ञानमिति ज्ञानी तु शरण्य इति भजति भगवन् ॥२५६॥

अत्र- चतुर्विधा भजन्ते मां जनास्सुकृतिनोऽर्जुन। आर्तोजिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥

इतिश्षोकार्थोऽनुसंहितः । सुकृतिनः पुण्यकर्माणः मां शरणमुप- गम्य मामेव भजन्ते । ते च सुकृततारतम्येन चतुरविधाः। सुकृतगरीयस्त्वेन प्रतिपत्तिवैशेष्यादुत्तरोत्तराधिकतमा भवन्ति। आर्तः प्रतिष्ठाहीनो भ्रष्टैश्वर्यः पुनस्तत्प्रातिकामः लक्ष्मीपतिरिति भजति ऐश्वर्यदानसामर्थ्याभिप्रायकं लक्ष्मीपतिपदम्। एवमग्रेऽ- प्यूह्यम् । अर्थार्थी अप्रापैश्वर्यतया अपूर्वै्वर्यकामः । तयोर्मु- खमेदमात्रम्। ऐश्वर्यविषयतयैक्यादेक एवाधिकारः । महाव- दान्य इति भजति। जिज्ञासुः प्रकृतिवियुक्तव्रह्मात्मकात्मस्वरू- पावाप्तीच्छुः ज्ञानमेवास्य स्वरूपमिति जिज्ञासुरित्युक्तम्। ज्ञान- मिति भजति। ज्ञानस्वरूपजीवशरीरक इति भजति। ज्ञानी तु भगवच्छेषतैकरसात्मस्वरूपवित् प्रकृतिवियुक्तकेवलात्मन्यप- र्यवस्यन् भगवन्तं प्रेप्सु: भगवन्तमेव परमप्राप्यं मन्वानः श- रण्य इति परमप्राप्य इति भजतीत्यर्थः । अत्र च लिप्सारु-

उल्लेखसरः (९) 153

कग्रहणसमुदायो भगवद्विषयरतिभावोपस्कारक: शुद्ध पवात्रा- यमुल्लेखालंकार:, रूपकादिभिरमिशश्रितत्वात्॥ संकीणो यथा- तावकपदनखरेखां मत्वेन्दुकलां नमन्मृडो म- कुटम्। स्पृशति निजमहिगिरीश्वर वजं मत्वेक्षते स्वकरमिन्द्रः ॥२५७॥

स्संकीर्ण: ।। अत्र मृडाद्येकैकग्रहणरूपया भ्रान्त्या समुदायात्मक उल्लेख-

वृषगिरिपतिं तमालं कतिचित्कतिचिद्वदन्तु ह रिनीलम्। ब्रूमो वयमतिवेलं पुजितलक्ष्मीकटा- क्षरुचिजालम् ॥२५८॥ अत्र भगवतस्तमालत्वादे: परमतत्वेन निषेध्यतयोपन्या- सादपहुत्या संकीर्ण उल्लेख: ॥ सन्देहसङ्गीणो यथा- तपनो वा ज्वलनो वेत्यरिललना वेत्ति तव करे चक्रम्। स्वीयं लक्ष्मीस्तु हरे केयूरं वाऽ्थ नपुरं वेति।।२५१।। अत्र द्वयोग्रहणयो: प्रत्येकं संदेहत्वं समुदायस्य तूलेखता। अवरोधसद्म पद्मा मनुते भूमिर्निवासभूमिं त्वाम्। नीला लीलाशालां नीलाचलमौलिलो- लनीलमणे ॥२६०॥ ALANKARA 20

154 अलंकारमणिहारे

नीलाचल इति शेषाद्रेरेव नामान्तरम् । अत्र यद्यवरोध- सव्त्वादीनामुपरञ्जकतामात्रेणान्वयस्तदा रूपकसंकीर्ण उल्लेखः। यदि ताद्रूष्यानुभवगोचरतया तदा भ्रान्तिमत्संकीर्णः । अयं च स्वरूपहेतुफलोल्लेखनरूपत्वात्रिविधः । तत्र स्व-

हेतूल्लेखो यथा- दानात्कतिचन केचिद्वानान्नाम्नां विदुः प्रसदनं ते। ध्यानात्परे वयं तु श्रीनाथाकिंचनत्वविभवेन॥। अत्रैकस्थैव प्रसदनस्य हेतूनामनेकधात्वेनानेकैरुलेखनम्॥ फलोल्लेखो यथा- विपदपहृतये दीनाइश्रीदानायार्थलिप्सवो मनु- जाः । वृद्धास्स्वबन्धमुक्त्यै तद्ाम वृषाद्रिभुवि व- दन्त्युदितम् ॥२६२॥ अत्रैकस्यैव भगवदुदयस्य फलानामनेकधात्वेनोलेखनम्। तद्धाम तत्तेज: परं ब्रह्मेत्यर्थः॥

अथ द्वितीय उल्लेखः.

एकस्य विषयादीनामनेकत्वनिबन्धनम्। नैकधात्वं ग्रहीत्रैक्येऽप्युल्लेखस्सोपि संमतः।। ४४

उल्लेखसर: (९) 155

ग्रहीतृभेदे विषयाश्रयसंबन्धिनामन्यतमानेकत्वप्रयुक्तस्य वस्तु- नोऽनेकप्रकारत्वमयमन्य उल्लेखः । तत्र विषयसप्तमीनिर्दिष्टो वि- षय इत्युच्यते। अधिकरणसप्तमीनिर्दिष्टस्त्वाश्रयः। षष्टया निर्दिष्ट- स्संबन्धीति विवेकः । अयमपि शुद्धसङ्गीर्णभेदेन द्विविधः॥

तत्र शुद्धो यथा- स्निग्धाः कौस्तुभरत्ने दिग्धाः कृपयाऽत्र मयि हरौ मुग्धाः। दुग्धाम्बुराशिदुहितुस्त्रग्धारा इव जयन्ति दग्धाराः ॥ २६३॥ कौस्तुभरत्ने स्त्निग्धाः स्नेहयुक्ता: सहोदरत्वात् । अत्र अ- स्मिन् माय कृपया दिग्धाः दीनतमत्वात्। हरौ भगवति मु- ग्धा: व्यामोहशालिन्यः। वल्लभत्वादिति भावः । इह दग्धा- राणां विषयानेकत्वप्रयुक्त उल्लेख: ॥

हसिते सितमसितं रुच्येतं पुरुषं तथाम्बरे पी- तम्। शोणमधरे पुराणं करचरणतलेऽरुणं श्रये शरणम् ॥२६४॥ रुचीति सप्तम्यन्तम्। अत्रैकस्यैव भगवतः हसितादिषु विषयेष्वनेकेषु सितादिवर्णानेकत्वमेकेनैव ग्रहीत्रोल्लिखितमित्याश्र- यानेकत्वप्रयुक्तोऽयमुल्लेखः । एतं पुराणं पुरुषमिति योजना । एतं उक्तरीत्या नानावर्णत्वाच्छबलमित्यपि गम्यते। 'चित्रकिम्मीर- कल्माषशबलैताश्च कर्बुरे' इत्यमरः ॥

156 अलंकारमणिहारे

संकीर्णो यथा-

मृगमदतिलकति निटिले मृगपतिगिरिनेतुरु- रसि लाञ्छनति। भ्रमरति नाभीकमले कमलायाः प्रसृमरा कटाक्षरुचि: ॥ २६५ ॥

अत्रोपमया सङ्कीर्णः । यद्वा-तत्तद्धिकरणौचित्यात्कस्तू- रीतिलकादितादात्म्यसम्भावनायामुपमार्थे विहितोऽपि क्विबुत्प्रे- क्षायां पर्यवस्यतीत्युपमोपक्रमोत्प्रेक्षा। एतद्विमर्शस्तूत्प्रेक्षानिरूप- णावसरे भविष्यति। अस्मिन् पक्षे उत्प्रेक्षया संकीर्णोऽयमाश्र- यानेकत्वप्रयुक्त उल्लेख: ।

यथा वा- मौक्तिकसि दन्तपङ्गौ नीलसि वालेषु विद्रुम- स्यधरे। हीरसि नखेषु कमले सत्यं रत्नाकरात्म- जात्वमिति॥२६६॥

अत्रोपमासङ्कीर्णः काव्यलिङ्गशिरस्कः॥

यथा वा-

ऊरुयुगे रम्भासि श्रीर्नासायां तिलोन्तमाभि- रया। वैभवतो विश्वाची त्वमप्सरोज्यायसीति युक्तमिदम् ॥ २६७॥

हे श्री: उरुयुगे रम्भा कदळी तन्नामकाप्सराश्च। नासायां

उल्लेखसरः (९) 157 तिलोत्तमस्य तिलकुसुमश्रेष्ठस्य अभिख्या शोभेव शोभा यस्या. स्सा, तिलोत्तमेत्यभिख्या नाम यस्यास्सा, तथोक्ता तन्नामा- प्सरा इति च। 'अभिख्या नामशोभयोः' इत्यमरः । वैभवतः वैभवे सार्वविभक्तिकस्तसिः । विश्वमञ्चतीति विश्वाची सर्व- जगद्वयापिनी, तन्नामाप्सराश्च। तस्मात् त्वं अप्सरसां ज्यायसि श्रेष्ठा ततोऽप्यतिसुन्दरीत्यर्थः । पक्षे-अप्सरसो ज्यायस्यो ज्येष्ठाः यस्यास्सेति बहुब्रीहिः। 'नदृतश्च' इति प्राप्तस्य कपः 'ईय- सश्च'इति निषेधः। 'ईयसो बहुवीहेर्नेति वाच्यम्' इति निषे- धात् न 'गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य' इति हस्वः । विष्णुपुराणादाव- प्सरसां श्रीलक्ष्म्यपेक्षया प्रागेवाविर्भावोऽभाणि। पुराणान्तरेषु यदि श्रियोऽनन्तरमेव तासामुत्पत्तिरुपलभ्येत तदा षष्ठीतत्पु- रुषोऽप्यस्तु। इतीदं युक्तमित्यन्वयः । अत्र श्ेषरूपकसंकीर्णः । काव्यलिङ्गसंकीर्णसमालंकारशिरस्क:॥

संबन्ध्यनेकत्वप्रयुक्तो यथा- भक्तानां मन्दारा भवतप्तानाममूस्सुधाधाराः । नारायणगिरिनेतुर्दाराणां सन्तु मयि दगासाराः।

अत्र कविना मन्दारत्वादिना रूपेण कटाक्षाणां रूपवतां करणाद्रूपकेण भक्तादीनामेतेषु कटाक्षेष्वभीप्सितार्थदानादिना मन्दारत्वादिभ्रान्तिरपि संभवतीति भ्रान्तिमता, भक्तादिभिरनेकै-

संकीणोऽयं संबन्धिषष्ठयन्तपदभेदप्रयुक्तवर्ण्यानेकत्वप्रकार उल्लेखः॥

देदमुदाहरणम्-

158 अलंकारमणिहारे

गोपेष गोपरूपो भूपेषु विभासि धन्विमूर्घन्यः। तापसयूधे तापस एको 5नेकाकृतिस्त्वमव्जाक्ष ।।

अत्र गोपादिसहचरभेदप्रयुक्तं भगवतोऽनेकविधत्वम्। एव- मन्येषां सम्बन्धिनां भेदेऽप्यूह्यम्॥

अथोल्लेखध्वनिः

यथा- ननु नाथ मोहभुग्ना व्यसनविविग्ना विरोधिभि- र्भग्राः । उपतापैरपि रुग्णास्त्वां वीक्ष्यानन्दसंप्वे मग्नाः ॥२७०॥ अत्र चरणत्रयोदितानां चतुर्णी वीक्षणकर्तृणामानन्दसंप्रव- मग्नत्वोक्त्या क्रमेण मोहव्यसनविरोध्युपतापनिरासकत्वप्रकार- काणि ग्रहणान्याक्षिप्यन्ते । अयं च शुद्धस्योल्लेखस्य ध्वनिः॥ संकीर्णस्य यथा- अहिगिरिपरिसरधरणौ विहरति हरिनीलरुचि- ररुचि भवति। अनुगच्छन्ति करिण्यो ननु नृत्य- न्ति च रमेश बर्हिण्यः॥२७१।। अत्र ध्वन्यमानया एकैकग्रहणरूपया द्विरदजलदभ्रान्त्या तदुभयसमुदायरूप उल्लेखस्संकीर्णः । न चात्र भ्रान्तिरेव चम.

स्मृत्यलंकारसरः (१०) 159

त्कारिणीत्यु ल्लेखश्शक्योऽपह्रोतुम्। अनेककर्तृकानेकधाग्रहणस्या- लंकारान्तरविविक्तविषयस्य विच्छित्तिविशेषस्येहापि जागरूक त्वात्॥ द्वितीयस्योलेखस्य ध्वनिर्यथा- गगने विसृत्वरी ते स्थगयति ककुभां मुखानि तनुसुषमा। धरणौ तु विबुधतटिनीं परिरिप्सुर्भ- वति फणिगिरिसुरद्रो ॥१७२॥ अत्राधिकरणभेदप्रयुक्तमेकस्यामेव श्रीनिवासविग्रहसुषमायां कादम्बिनीत्वयमुनात्वरूपानेकविधत्वं रूपकसंकीर्ण ध्वन्यते॥। इत्यलंकारमणिहारे उल्लेखसरो नवमः

अथ स्मृत्यलंकारसरः.

या सादृश्यपरिज्ञानोहुद्संस्कारतस्स्मृतिः। प्रयोज्या सा स्मृतिर्नामालंकृतिः कथ्यते बुघैः ॥ सादृश्यज्ञानोद्वुद्धसंस्कारप्रयोज्या स्मृतिः स्मृतिर्नामालंकार:। अयमेव स्मरणं स्मृतिमानित्ययि व्यवहियते॥ यथा- सुरुचिर मौक्तिकमणिसरविसृमरमसृणतरशुचि रुचिनिमग्रे। कमलेक्षणहृदि कौस्तुभकमले दु- ग्धाब्धिनिवसतिं स्मरतः ॥२७३॥

160 अलंकारमणिहारे कौस्तुभश्च कमला च कौस्तुभकमले मौक्तिकसरशुचिरु- चिनिमझे सत्यौ दुग्धाब्धिनिवसति स्मरत इति योजना॥

यथा वा - अभयं दातुं सरभसमिभवरशिरसि स्वहस्त- माधातुः । चेतः फणिगिरिनेतुर्यातं कमलाकुचद्व- यं स्फीतम् ॥२७४।। अत्राद्ये स्मृतिर्वाच्या, द्वितीये तु लक्ष्येति विशेषः।

यथा वा- लक्ष्मी कटाक्षलहरीं वीक्ष्य शरत्फुल्लमल्लिका रा- त्रीः । तास्समरति फणिगिरीन्दू रासविलासं च तासु गोपीनाम् ॥२७५॥ शरत्फुल्लमल्लिकाः ताः रात्रीरित्येतैः पदैः 'भगवानपि ता रा- त्रीश्शरदोत्फुल्लमालिकाः' इति श्रीभागवतीयपद्यं प्रत्यभिज्ञाप्यते। अत्र शरद्रात्रिरासविलासयोस्स्मरणं यद्यपि न तत्सादृश्यदर्श- नोद्वुद्धसंस्कारप्रयोज्यं, तथाऽपि लक्ष्मीकटाक्षगतलहरीसादृश्यो-

तसादृश्यदर्शनोद्वुद्धसंस्कार प्रयोज्यम्। न हि सादृश्ये स्मर्यमाण- संबन्धित्वं विवक्षितम्। एवं वाच्ययोश्शरद्रात्रिरासविलास- स्मरणयो: एतत्कारणतयाऽऽक्षिप्तस्य यमुनास्मरणस्य चाविशेषेण संग्रहाय लक्षणे जन्यत्वमपहाय प्रयोज्यत्वमुपात्तम्। केचित्तु सदशज्ञानोद्वद्वसंस्कारजन्यं सदशविषयकरमेव ् स्मरणमलंका र इत्याङु:, तेषां शारद्रात्रिरासादिस्मृतिरनलंकार एव।।

स्मृतिसरः (१०) 161

अधिभुजगराजशैलं यं घननीलं विलोलवन- मालम्। निरवर्णयमतिवेलं तमेव देवं समरामि शुभलीलम् ॥२७६॥

मवगाहते। व्यङ्गयत्वविरहाच्च न भावपदवीम्। एवं- कलिरिपुगुरुवरकरुणासुरतटिनीघूतमोहमा- लिन्यः । शेषाद्रिपतेर्नित्यं शेषित्वं शेषतां च मेऽ- स्मार्षम् ॥२७७॥ कलिरिपुगुरुवराः श्रीमत्परकालयतीन्द्रमहादेशिकाः। शषि- त्वं स्वामित्वं शेषतां परगतातिशयाधानेच्छया उपादेयत्वस्व- रूपतां च अस्मार्षम्।। स्वोजोवनेच्छा यदि ते स्वसत्तायां यदि स्पृहा। आत्मदास्यं हरेस्स्वाम्यं स्वभावं च सदा स्मर ॥ इत्युक्तरीत्या स्मृतवानित्यर्थः। इहापि स्मृतिर्नालंकारो नापि भावः। व्यङ्गयस्यैव व्याभचारिणो भावत्वात्। यथा- गम्भीरिमा शिशिरिमा गरिमा परमाद्रुतो म. धुरिमा च। तत्तादृगहिवरगिरेरुत्तंसादन्यतः क्क वा दष्टः ॥२७८॥

अयं ह्यालंकारिकाणां संप्रदाय :- यत्सादृश्यमूलकत्वे स्मृ- तिर्निदर्शनादिवदलंकारः, तद्विरहे व्यङ्गयतायां भावः । तयो- ALANKARA 21

162 अलंकाग्मणिहारे

रभावे तु वस्तुमात्रमिति । यत्तु 'सदृशानुभवाद्वस्त्वन्तरस्मृतिः स्मरणम्' इति स्मरणालंकारलक्षणं तन्न चतुरश्रम्, सदृशस्म- रणादुद्गुद्वेन संस्कारेण जनिते स्मरणे अव्याप्ते:॥

यथा-

भ्रमर चिरं जीव त्वं स्मारयता त्वदवलम्बम- म्बुरुहम्। येन त्वया तदुपमे विलोचने स्मारिते वृषगिरीन्दोः ॥२७९॥ अत्र भ्रमरदर्शनादेकसंबन्धिज्ञानाजनितेनापर संबन्धिनोऽम्बु- रुहस्य भगवन्नयनसदृशस्य स्मरणेन जनितं भगवन्नयनस्मरणं भगवद्विषयकरतिभावाङ्गतयाऽलंकारः । यदि तु सदृशानुभवा- दित्येतदपहाय सदशज्ञानादिति लक्षणे निवेश्येत तदा भवत्य- स्यापि संग्रह इति दिक्॥

अत्रेदमवधेयम्-सादृश्यत्रयोजकस्य साधारणधर्मस्य साक्षा- दुपादानानुपादानयोरुपमायामिवात्रापि व्यवस्था। तथाहि- उपमायां तावत्क्वचिद्धर्मो नियमेन प्रतीयमानस्साक्षान्नोपादेय एव। यथा-'शंखवत्पाण्डुरच्छविः इत्यत्र पाण्डुरत्वम्। 'शङ्व- त्पाण्डुरोऽयम्' इत्यादौ तु नानाविधेषु धर्मेष्वकेनैव धर्मेण सादृश्यमित्यस्य दुर्विज्ञानत्वात् सर्वत्रोपमानोपमेयसाधारणस्य श्िष्टशब्दात्मकस्यान्यस्य वा स्वाविवक्षितस्य साधारणधर्मस्यो- पमाप्रयोजकत्वसंभवात्तद्वारणाय पाण्डुरत्वादिर्धर्मो वाच्यतां नी- यते। यथा वा-'अरविन्दमिव सुन्दरं मुखं' इत्यादौ सुन्दरत्वा- दिः।न नीयते च धर्मः क्वचिद्वाच्यतां वक्तुरन्यधर्मानुपस्थितेः प्रसिद्धे: प्राबल्यात्। यथा-'अरविन्दमिव मुखम्' इत्यादौ सु-

स्मृतिसरः (९०) 163

न्दरत्वादिरेव । अप्रसिद्धस्तु धर्मोऽवश्यं साक्षादुपादेय एव। अन्यथा तस्याप्रतिपत्तौ कवेस्तदुपमानिर्माणप्रयासवैयर्थ्यापत्तेः। यथा-'घना इव महासारा जना यस्यां प्रतिष्ठिताः' इत्यादौ श्िष्टश्शब्दात्मकः। तथाच कश्चित्साधारणो धर्मस्साक्षादनुपा- देय एव, कश्चिदुपादेयोऽनुपादेयश्च, कश्चिदुपादेय एवेति स- हृदयसम्मतस्समयः। एवमेवोपमाजीवातुकेऽस्मिन् स्मृत्यलंका- रेऽपीति । तत्रानुगामिनि धर्मे 'विलोचने स्मारिते वृषगिरी न्दोः' इत्यनुपदोदाहते पद्ये निवेदितमेव स्मरणम् । तत्राम्बु-

नोऽनुगामी धर्मः ॥ बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्ने त्विदमुदाहरणम्- शारदनीरदनिबिडितवृषगिरिशिखरावलोकनेन हरिः। शुचिकश्चुकमस्मार्षीत्पद्मावत्याः पयोधर- द्वंद्म् ॥ २८० ॥ अत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्ने समानधर्मे स्मृतिः॥ उपचरिते यथा- मधुरतरं तव चरितं मधुमथनाहं यदा निशम- यामि। अध्येमि तदा चेतोमध्ये मधुविधुसुधाम- धुरसानाम् ॥२८१॥ मधुरसा द्राक्षा 'मृद्धीका गोस्तनी द्राक्षा स्वाद्दी मधु- रसेति च' इत्यमरः। अध्येमि स्मरामि 'इक् स्मरणे' इत्यस्मा- द्वातोरधिपूर्वाल्लट् 'अधीगर्थ' इति षष्ठी । चेतोमध्ये हृदया- न्तरे ।।

164 अलंकारमणिहारे

यथा वा- निबिरीससौकुमार्य शिरीषकुसुमं निरीक्षमाण- स्य। स्मृतिसृतिमधिरोहति मम सरीसृपगिरीश- सहचरीहृदयम् ॥२८२॥ अत्र मघुरतरत्वादिर्धर्म उपचरितः! इयांस्तु विशेष :- यदेकत्रानुभूयमाने भगवञ्चरिते स्मर्यमाणस्य मधुप्रभृतेस्सादृश्य- स्य सिद्धिः । अपरत्र स्मर्यमाणे भगवद्दयताहृदयेऽनुभूयमा- नस्य शिरीषकुसुमस्य सादृश्यसिद्धिरिति, उभयाश्रयत्वात्साद- श्यस्य।। श्ेषात्मके यथा- विनिशाम्यते यदा तव विभासिनीहारभार- माश्िलष्टा। हृदयस्थली तदाऽच्युतहृदयं मे विश- ति हैमनसमृद्िः ॥२८३॥ विभासिनी हारभासा रमया च समाश्िष्टा। पक्षे- विभासी चासी नीहारभार: हिमातिशयः तं आश्लिष्टा। कर्तरि क्तः । हेमन्तस्येयं हैमनी सा चासौ समृद्धि: हेमन्तसंबंन्धि- लक्ष्मीरित्यर्थः । हेमन्तशव्दात् 'सर्वत्राण् च तलोपश्च' इत्यणि तलोपः । 'टिट्ठू' इति डीप्, पुंवद्भावश्च। यथा वा- मुद्दीकामितफलदा यदाडक्षिपदवों गता हरे: प्रमदा। उद्यानवनी हृद्या हृद्यारूढा तदा न कस्य भवेत् ॥२८४॥

स्मृतिसरः (१०) 165

अश्राद्ये विभासिनीत्यादिशब्द: श्रीनिवासहृदयस्थलीहैमनस - मृद्धयोः साधारणो धर्मः । द्वितीये मृद्धीकामितफलदेतिशब्दो हरिप्रियोद्यानवन्योः। मृद्वी दयामृदुला कामितफलदा। पक्षे-मृ- द्वीकानां द्राक्षाणां अमितानि फलानि ददाति तथोक्ता। एव- मन्येऽपि भेदास्सुधीभिरुन्नेयाः ॥

अथास्य ध्वनिः.

यथा- अयमेव मे सविद्युन्नियमेन घनो मनोविनोदी स्यात्। स्वयमेव यदि वृषाद्रौ न रमेत रमासखं परं ब्रह्म ॥२८५। अत्र सविदुता घनेन सलक्ष्मीकस्य भगवतः स्मरणमलं- कार्यान्तराभावादनुपर्सजनम्। लक्ष्मीविद्युल्लक्षणस्य बिम्बप्रतिबि- म्बभावापन्नस्य साधारणधर्मस्य वाच्यत्वेऽपि तत्प्रयोजितसाह- श्यमूलकस्य स्वस्य शब्दवाच्यताविरहाद्वयङ्गचं च।। यथा वा- मणिसारमयि मसारं व्यपसारय सारसाक्षि रभसात्त्वम्। मम गोकुलमौळिमणिर्मानसमतिवे- लमेव लोलयति ॥२८६॥ अयि सारसाक्षि! मणिसारं रत्नश्रेष्ठ मसारं इन्द्रनीलं 'म- सार इन्द्रनीले स्यात्' इति शब्दार्णवे 'मसारगल्वर्कमुखः'

166 अलंकारमणिहारे

इति श्रीरामायणे प्रयोगश्च। रभसात् व्यपसारयेति योजना। अस्मिन्भगवता नन्दनन्दनेन विश्िष्टायाः कस्याश्चिन्नायिकाया- स्सखीं प्रत्युक्तिरपे पद्ेऽपि नीलमणिज्ञानाधीनतत्सदशनन्दन- न्दनस्मृतिः प्राधान्येन ध्वन्यते॥।

इत्यलंकारमणिहारे स्मृतिसरो दशम :.

अथ भ्रान्तिमदलंकारसरः.

चमत्कृतिमती भ्रान्तिर्यस्मित्साद्ृश्यहेतुका। अनूदिता स्यात्सन्दर्भे तमाहुर्ध्रान्तिमानिति॥४६ सदृशे धर्मिणि धर्म्यन्तरप्रकारकोऽनाहार्यनिश्चयस्सादृश्य- प्रयोज्यश्चमत्कारी प्रकृते भ्रान्तिः। साच सुरनरतिर्यगादिगता यस्मिन् वचनसन्दर्भेऽनूद्यते स भ्रान्तिमान् । अत्र च भ्रान्तिमात्र- मलंकारः। भ्रान्तिमानिति व्यवहतिस्त्वौपचारिकी। यदाहु-

प्रमान्रन्तरधीर्भ्रान्तिरूपा यस्मिन्ननूद्यते। स भ्रान्तिमानिति ख्यातोऽलंकारे त्वौपचारिकः॥ इति। लक्षणे मीलितसामान्यतद्गणवारणाय धर्मिग्रहणद्वयम् । रूपकवित्तिवारणायानाहार्य इति । कविभिन्नगत इति वा । संशयवारणाय निश्चय इति, इदं रजतमिति रङ्गविशेष्यकबो- धवारणाय चमत्कारीति । कविप्रतिभानिर्वर्तित इत्यर्थः । रङ्गे रजतमिति बुद्धेलौंकिकतया न कविप्रतिभानिर्वर्तितत्वम्॥

भ्रान्तिमत्सरः (११) 167

यथा- जलविहृतौ प्रतिवीचि प्रतिबिम्बान्यब्धिजाद- शोर्वीक्ष्य। पृथुशफरत्रमसकलाशशकुला दूरं द्रव- न्ति भयविकलाः ॥ २८७॥ पृथुशफराः महामीना: इति भ्रमेण सकलाः संपूर्णाः 'समग्रसकलाखण्डपूर्णादीन्यप्यनूनके' इत्यमरः । शकुला: म- त्स्याः अर्भका इति भावः। अत्र शकुलभयावेगोपस्कारकतया तद्गता भ्रान्तिरलंकारः ॥

यथा वा- कमलाकपोलफलके कलितः कनकाचलेश्वर-

दत्ताम् ॥ २८८ ।।

अत्राविशेषोक्तेस्सुरनरादिसर्वगता भ्रान्तिरलंकारः । साद इयनिमित्तैव भ्रान्तिरलंकारविषयो न निमित्तान्तरोपस्थापिता॥

यथा- नानेह नास्ति किंचन जाने सर्वान्तरात्मभूतं त्वाम्। भ्राम्यति योऽस्मिन्नर्थे भ्राम्यति स भवे चिरादहिगिरीन्दो ॥२८९॥

हे अहिगिरीन्दो! इह त्वयीत्यर्थः । नाना भेद: नास्ति, परब्रह्मभूतस्त्वमेक पवेत्यर्थः । तत्र हेतुः जाने इत्यादिः। त्वां सर्वान्तरात्मभूतं सर्वदेशकालवर्तिनां पदार्थानां अन्तरात्मभूतं

168 अलंकारमणिहारे

जाने। अस्मिन्नर्थे यो भ्राम्यति भ्रान्तो भवति सः भवे सं- सारे चिरात् भ्राम्यति भ्रमणं प्राप्नोति। अनेन- यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह। मृत्योस्स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति॥ मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किंचन। मृत्योस्स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति॥ इति श्रुत्यर्थोऽनुसंहितः । अत्र भ्रान्तेरसादृश्यनिबन्धनत्वा- न्नालंकारत्वम् : सादृश्यहेतुकाप्ापे भ्रान्तिर्विच्छित्यर्थ कविप्र- तिभोन्मेषितैव ग्ृह्यते । यथा अनुपदमेव 'जलविहृती' इत्यु- दाहते पद्ये। न स्वरसोन्मेषिता शुक्तिरजतवत् । एवं साद- श्यनिमित्तकत्वादनुगाम्यादयोऽस्य साधारणधर्मा यथासम्भवं भवन्ति। तत्रानुगामी धर्मो यथा- उपगूहितुमुपसर्पति चपलतया श्रीस्सरीसृप- गिरीन्दौ। द्ुमणिरिति कौस्तुभमणिं घृणिमन्तं संवृणोति पाणिभ्याम् ॥२९०॥ अत्र घृणिमन्तमित्यनुगामितया निर्दिष्टो धर्मः ॥ बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नो यथा- रोमाळिशिखरलग्ने कौस्तुभरत्ने सनाळनलिन- घिया। झगिति लगन्ति भ्रमरा: कमलाकर्णावतं- सकह्लारात् ॥ २११॥

झगिति झडितीत्यर्थः । एवमन्यदपूयह्यं बुद्धिमन्रि: ।।

भ्रान्तिसरः (११) 169

क्वचिद्धान्तेरुत्तरोत्तरं पल्लवेन चमत्कार:, यथा- मरकतशिखामणिं शुकमथ मकुटं शोणमणि- मयं शौरेः । तन्निष्कुलाकृतं श्रीर्दाडिममवयन्ति तव विलासशुकाः ॥ २९२॥ हे श्रीः तव विलासशुकाः शोरेः मरकतरूपं शिखामणि किरीटकोटिगतं शुकं अवयन्ति जानन्ति, अथ अनत्तरमेव शोणमणिमयं पद्मरागप्रचुरं तैः खचितमित्यर्थः । मकुटं तेन शुकेन निष्कुलाकृतं त्रोटीकोटीकुट्टनेन बहिराविष्कृतबीजराजिकं दाडिमफलमवयन्तीत्यनुषज्यते। निष्कुलाकृतमित्यत्र 'निष्कुला- त्निष्कोषणे' इति सूत्रेण निर्गतं कुलमन्तरवयवानां समूहो य- स्मादिति बहुव्रीहेर्डाच्।। क्वचित्परस्परविषयभ्रान्तिनिबन्धनेन विच्छित्तिविशेषः, यथा- विभ्यति वीक्ष्य मयूरान कादम्बा नूतनाम्बुद- भ्रान्त्या। तेऽपि निरीक्ष्य मराळान् शारदनीरद- घिया वृषाद्रिवने ॥ २९३॥

अथास्य ध्वनिः-

यथा- प्रणतमृडमकुटसरिति प्रतिवीचि त्वत्पदप्रति- च्छन्दान्। प्रणमन् विलोक्य गजमुखशिशुस्स्व- शुण्डां प्रसारयति शौरे ॥ २९४॥ ALANKARA 22

170 अलंकारमणिहारे

अत्र भगवश्चरणप्रतिबिम्बेषु पद्मभ्रान्तिर्ध्वन्यत।। इत्यलंकारमणिहारे भ्रान्तिसर एकादशः.

अथ सन्देहसरः

सम्भावनानिश्चयान्यतरभिन्ना मनोरमा। सादृश्यहेतुका बुद्धिस्सन्देहालंकृतिर्मता ॥।४७॥ सादृश्यहेतुका सभावनानिश्चयान्यतरभिन्ना रमणीया धी- स्सन्देहालंकार: । उत्कटैककोटिकस्संशयस्संभावना। निश्च- यत्वं तु विरोधिकोस्यन्तराप्रकारकज्ञानत्वमात्रम् । न तु वि- रुद्ध कोटिद्वयप्रफारकज्ञानभिन्नत्वम्। तथानिवेशे प्रयोजनाभावात्। संभावने त्यादिविशेषणमुत्प्रेक्षारूपकादावतिप्रसङ्गवारणाय। स्था- णुर्वा पुरुषो वेति लौकिकसंशयवारणाय रमणीयेति, चमत्का- रिणीत्यर्थः। पतञ्च विशेषणमलंकारसामान्यलक्षणप्राप्तमेव। ए- वमुपस्कारकत्वमपीति ध्येयम्। अयं च संदेहालंकारस्त्रिविधः, शुद्धो निश्चयगर्भो निश्चयान्तश्च । तत्र शुद्धो यस्य संशय एव पर्यवसानम्।

यथा- किंनु तुषारासारः किं घनसारः किममृतसारो वा। शमयति यदिदं क्लममिति समझायि जनैर्ह- रेर्द्दशो विषयैः ॥२१५॥

संदेहसरः (१२) 171

दृश: कटाक्षस्य। इदमिति सामान्येन नपुंसकेन हरिक- टाक्षनिर्देशः। समशायि सन्दिदिहे॥

यथा वा- तारासारांशो वा तटिल्लतौघस्फुटोल्वसच्छीर्वा। इति मुररिपुहृदयगतां वीक्ष्याब्धिसुतां जनेन सं. दिदिहे॥ २१६॥

अयं च संदेह: क्वचिद्विषयिणामेव संदिह्यमानत्वे क्वचिश्व विषयविषयिणोरप्यलंकारो भवति। उभयत्रापि सामान्यलक्ष- ण।वगमात्। अनियतोभयांशावलम्बी हि विमर्शस्सन्देहः। उदा. हरणद्वये विषयिमात्रसंदेह उक्तः । अत्र हि प्रकृतयोर्भगवत्क- टाक्षलक्ष्म्योस्संदेहकोटित्वविरहाद्विषयिणां तुषारासारतारासारां शादीनामेव संदेहः॥

विषयविषयिणोर्यथा-

किं नखरुचिवलयं ज्वलदथवा दोस्तेजसां शिखावलयम्। अरुणरुचि हरिकराब्जे निरुपम- मेतञ्चकास्ति चक्रं वा ॥ २१७।।

अत्र विषयिणो नखरुचिवलयादेरिव विषयस्य चत्रस्यापि संदेहकोटित्वम् ।

यथा वा-

हरितोऽध्यैष्ट गिरिः किं गिरितो वा हरिरिदं

172 अलंकारमणिहारे महौन्नत्यम्। सर्वोन्नतावुभावपि दर्वीकरशैलतद- धिपौ भवतः ॥ २१८। निश्चयगर्भ :- यस्संशयोपक्रमो निश्चयमध्यस्संशयान्तश्च।स यथा- किमियं गङ्गन न हरेर्मुखे भवेत्साऽथवा किमु ज्योत्स्ना। सा5पि तथैवेति जनाइश्रीपतिहसितं विलोक्य सन्दिहते ॥ २९९॥ साऽपि ज्योत्सापि तथैव हरेमुखे न भवेदेवेत्यर्थः । अत्रोपक्रमोपसंहारयोस्संशय एव ।। निश्चयान्त :- यत्र संशये उपक्रमः निश्चये पर्यवसानम्। यथा- जलदभ्रमेण लग्ना तटिन्नु गगनभ्रमान्नु चन्द्र- कला। इति संशय्य हरिस्तां स्मयमानां हृदि वि- निश्चिनोति रमाम् ॥३०० ॥ लग्नेत्येतद्रगनभ्रमादित्यत्राप्यनुषज्यते।। क्वचिदारोप्यमाणानां भिन्नाश्रयत्वेन संदेहो इश्यते। यथा- सर्वे नगास्तमालीकृता: किमु खगाश्शिखी- कृता: किं नु। जलदीकृता नु ककुभो विसृत्वरेणा- च्युतद्युतिभरेण॥ ३०१॥

संदेहसरः (१२) 173

अत्रारोपविषये अच्युतद्ुतिभरे तमालत्वादिर्नगादिभिन्नाश्रय त्वेनारोपितः । नगाः तरवः । पपूदाहरणेषु संदेहस्यैव प्राधा- न्येनान्यानुपस्कारकत्वात्संपुटादिगतकङ्कणादिष्विव तद्योग्यतामा- श्रेण गौणोऽलंकारव्यपदेशः । एवंच-

भगवन्नहिनगवसते जगदीशत्वे तवापि ये स- न्दिहते। सत्वे तेषामेषां सत्वैकधना जनाः परं सन्दिहते ॥३०२॥

इत्यत्रापि सत्यपि चमत्कारे सादृश्यमूलकत्वविरह्ान्न सन्देह- स्यालंकारता। तेषां सान्दहानानां जनानां सत्वे ब्राह्मण्याि- प्रयुक्तप्राशस्त्ये विषये सत्वैकधनाः सात्विका जनाः परं अति- शयितं यथा स्यात्तथा सन्दिहते ॥

विष्णुभक्तिविहीनो यस्सर्वशास्त्रार्थवेद्यपि। ब्राह्मण्यं तस्य न भवेत्तस्योत्पत्तिर्विचार्यताम्।।

इत्युक्तरीत्या संशेरते इत्यर्थः । एवमारोपमूलोऽयं संदेहालंकार: अध्यवसानाश्रयत्वेऽपि भवतीति सर्वस्वकारः । अयं च स्वरूपहे- तुफलानां सन्दिह्यमानत्वेन त्रिधा भवतीति विमर्शिनीकारः॥

तत्र स्वरूपसंदेहो यथा- किं मरकतरुचिपूरैरपूरि किमलेपि हरिमणि- महोभिः। फणिशिखरिमन्दिरान्तरमिति संशयदं हरेर्जयति तेजः ॥ ३०३॥।

174 अलंकारमणिहारे

अयं च संदेहो हरितेजोविषयककविगतरतिपरिपोषकत्वेन ललनाकरधृतवलयादिरिव प्राधान्येनालंकारव्यपदेशभाग्भवति । अत्र च विवक्षिते विवेच्यमाने हरितेजसि मरकतरुचिपूरादि- कोटिकः पर्यवस्यति सन्देहः । स च न सारोपः, विषयवि- षयिणोस्तद्नुरूपविभक्त्यदर्शनात् । अतः मरकतरुचिपूरत्वा- दिना संदेहधर्मिहरितेजोऽध्यवसीयत इति॥

हेतुसन्देहो यथा- समयसे यदिदं स्वामिन् कं तन्मच्चरितचिन्त- नादथवा। ईदक्षरक्ष्यलाभात्किं वा मम दुर्लभे- प्सितोद्योगात् ॥३०४।

अत्र स्मयनहेतौ निरतिशयानन्दत्वे कविना स्वचरितचि- न्तनादिहेतुत्रयमध्यवसितम्।।

फलसन्देहो यथा-

सुखदमिदमेव पदमिति सूचयितुं किं न्विदं हि परमपदम्। इति कथयितुं नु पन्नगपतिगिरिपति ना करोऽवनमितोऽयम् ॥३०५॥

हरिणा श्रीनिवासेन वरदानार्थमवनमितः अयं कर: दक्षि- णहस्त इति भावः। इदं पदं स्वचरणमेव सुखदं जनानामिति सूचयितुं किमवनमितः। इदमेव क्षेत्रं परमपदमिति कथयितुं व्यञ्जयितुमिति यावत् । अवनमितो तु इति योजना । अत्र हस्तावनमनफले वरदाने सूचनादिफलमध्यवसितम्॥

संदेहसरः (१२) 175

केचित्तु-ईदृशस्थले इवादिशब्दवत् नु किं इत्यादिश- ब्दानां संभावनाद्योतकत्वादुत्प्रेक्षामाचक्षत। रसगङ्गाधरकारस्तु नेदशस्थलेऽ्ध्यवसायस्सम्भवतीति मन्यते। तन्मतेनात्रेदं वि- चार्यते-'किं मरकतरुचिपूरैः' इति पद्ये तावत् मरकतरुचिपू- रादिकरणकपरिपूरितत्वादिकोटिकः फणिशिखरिगतभगवन्मन्दि- रान्तरधर्मिकस्सन्देहरूशब्दात्प्रतीयते। तस्मिश्च सन्देहे किमिदं मरकतरुचिपूरस्स्यात् आहोस्वित् हरिमणिमहस्स्यादिति हरि- तेजोधर्मिकं सन्देहान्तरमानुगुण्यमाधत्ते, यथा-पुरोवर्तिनि तृ- बभे स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संदहो भूतलमिदं स्थाणुमत्पुरुष- वद्वेति संदेहे। एवंच हरितेजोधर्मिकस्संदेहो गुणीभूतो व्यञ्च- नागम्यत्वाद्विषयविषयिणोरारोपानुकूलविभक्तिकतां नापेक्षते । अ- पेक्षते च साक्षाच्छब्दवेद्यतायामिति क्वाध्यवसायमूलता संदेहस्ये- ति। एतेनाध्यवसानमूलतां संदेहस्य निरूपयतामुक्ति: परास्ता॥

एवं -- नयनं किमअनाक्तं मृगमदपङ्गे: किमङ्गमालि- प्रम्। इति संशयं जनानां विदधानाऽच्युतरुचिर्धु- नात्वशुभम् ॥३०६॥

इत्यादिविभन्नाश्रयाध्यवसायमूलसंदेहेष्वपि द्रष्टव्यम्। अ- स्मिंश्च संदेहे नानाकोटिषु क्वचिदेक एव समानधर्मः, क्वचि- त्पृथक्। सोपि क्वचिदनुगामो, क्वचित्केवलबिम्बप्रतिबिम्बभावमा- पन्नः, क्वचिद्वस्तुप्रतिवस्तुभावकरम्भितं बिम्बप्रतिबिम्बभावमाप - न्नः, कवचिदानर्दिष्टः, कचिान्नर्दिष्टः । तत्र 'किमियं गङ्गा न हरे:' इति प्रागुदाहते पद्ये धावळ्य धर्मिणो भगवन्मन्दहसि-

176 अलंकारमणिहारे

तस्य कोस्योर्गङ्राज्योत्स्नयोश्चैक एवानुगामी धर्मः, प्रतीयमानत्वा- दनिर्दिष्टः । एवं 'जलदभ्रमेण लग्ना' इत्यादिपदेऽपि। निर्दि- ष्टस्तु 'हरितोऽध्यैष्ट गिरिः किम्' इति प्रागुदाहत एव श्ोके तत्र महत्त्वं साधारणो धर्मः । धर्मिणो भगवदौन्नत्यस्य कोट्य- न्तरस्य गिर्योन्नत्यस्य च साक्षान्निर्दिष्टः। धर्मस्थ पृथड्डिरदेशोपि 'किं नखरुचिवलयं ज्वलत्' इति प्रागुदाहृतपद्य एव। तत्र हि नखरुचिवलयस्य ज्वल्त्वं, दोस्तेजश्शिखावलयस्यारुणरु. चित्वं च सह चक्रस्य पृथगनुगामी समानो धर्मः । अत्रैव ज्व- लत् अरुणरुचीति विशेषणद्वयानुपादाने स एवानिर्दिष्टः।। बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नो यथा- प्रतिबिम्बितरविबिम्बं हरिमणिशिखरं सकौ- स्तुभं च हरिम्। मुनयोऽभिवीक्ष्य फणधरगिरि- धरणौ नन्तुमेव सांशयिकाः ॥ ३०७॥ अत्र प्रतिबिम्बितरविंबिम्बत्वसकौस्तुभत्वरूपो धर्मः बिम्ब प्रतिबिम्बभावापन्नः ।। यथावा- सहविद्युन्नु तटित्वान सद्युमणिर्वा हरिन्मणी- शिखरः। सकमल इति सन्दिदिहे समणिकिरीट- स्सरीसृपगिरीन्दुः॥३०८॥ अत्र विद्युद्दचुमणी बिम्बभूतौ लक्ष्मीकिरीटयो: प्रतिबिम्ब- कोट्यो: पृथङ्गिरदिष्टी। शिखरशब्द: पुल्विङ्गोप्यस्ति 'शिखरं वा ना' इत्यमरानुशासनात् । 'अलगितवतो विन्ध्यशिखरान्' इति मुरारिप्रयोगश्च ।।

संदेहसरः (१२) 177

आकाशराजनृपतेरालयगर्भ तदा निरीक्ष्य नरैः। जलधेर्जठरं किमिदं कनकाचलसानु वेति सन्दि- दिहे॥ ३० ९ ॥

अत्र तदेति प्रकरणसाह्यवशादाकाशराजगृहेण धर्मिणाSS- क्षिप्तायास्तत्कालावतीर्णायाः भगवत्याः पद्मावत्या जलधिजठरा- दिसंशयकोटिद्वियाक्षिप्तस्साधारणो मणिः प्रतिबिम्बभूतः । इमौ च बिम्बप्रतिबिम्बभावानिर्दिष्टावपि प्रतीयमानौ सादृशयं प्रयोज- यतः । एतेनानुगाम्येव धर्मो लुप्तस्सम्भवति न तु बिम्बित इति वदन्त: परस्ताः ॥ अयं च क्वचिदनाहार्य: क्वचिदाहार्यः, यत्र हि कविना परनिष्ठस्संदेहो निबध्यते तत्र प्रायेणानाहार्यः । यथा 'किंनु तुषारासार:' इत्यादिषु प्रागुदाहृतेषु पद्येषु।।

यथा-

किमु घनलग्ना सौरी मरीचिरथवेन्द्रनीलमणि- खचिता। कुरुविन्दलतेति रमा हरिहृदयगता न केन वाडइङ्कि॥ ३१०। अत्रा्यनाहार्य एव संदेहः। तत्र जनस्य संदिहानस्य अ्रप्रा- ह्यानिर्णयात्। अत्र च लग्ना खचितेत्येतयोः गतेत्यस्य च वस्तु- प्रतिवस्तुभावः तत्करम्भितो घनेन्द्रनीलमण्योः हरिहृदयस्य च बिम्बप्रतिबिम्बभाव इति विशेषः। यत्र च स्वनिष्ठ एव संदेहो निबध्यते तत्राहार्यः। यथा 'हरितोऽध्यैष्ट गिरि किम्' इत्यादिप्रागुदाहृतपद्येषु।। ALANKARA 23

178 अलंकारमणिहारे

यथा वा- मिहिर करमसृणनिजरुचिमरकतशिखरं नु फ णभृदचलेऽस्मिन्। कमलारुचिरुचिरं किं ब्रह्म प- रं कृष्णपिङ्गळं यदिदम् ॥३११॥ यदिदं पुरस्तात् दृश्यमानं वस्तु कृष्णं च तत्पिङ्गळं इया- मलपिशङ्गवर्ण 'वर्णो वर्णेन' इति समासः । 'पुरुषं कृष्णपि- ङ्रळम्' इति श्रुतिरत्र स्मारिता। अत्र वक्तुः कवेस्तत्वज्तया संदेह आहार्य एव। अत्र मिहिरकरकमलारुच्योर्बिम्बप्रतिबि- म्बभावः, मसृणनिजरुचिरुचिरयोर्वस्तुप्रतिवस्तुभावः, कृष्णपिङ्ग- ळमित्यस्यानुगामिता च द्रष्टव्या।

ंषात्मकोऽपि धर्मस्संभवति यथा- सिंहलसद्रोत्राकरभवनोऽयं किं महामहानीलः। उत भगवानिति कवयोऽप्यतिसांशयिका विलोक्य शौरे त्वाम् ॥३१२॥

सिंहलस्य सिंहलद्वीपस्य सती प्रशस्ता गोत्रा भू: तस्यां यः आकरः खनिः तत्र भवनं उत्पत्तिः यस्य स इति महा- नीलपक्षे। 'सिंहलस्याकरोन्द्रता महानीलास्तु ते स्मृताः इत्य गस्त्योक्तेः । भगवत्पक्षे-सिंह इति लसन् प्रकाशमानः गोत्र- श्शैल: सिंहाद्रि: शेषगिरिरत्यर्थः ।स एवाकर आधारो यस्य तत्तथोक्तं भवनं दिव्यालयः सत्ता वा यस्य स तथोक्तः॥

विषयिणां विषयविश्रयिणोर्वा सादृश्यमूलकसंदेह पवाय- मलंकार:, न तु केवलसंदेहे। तेन-

संदेहसरः (१२) 179

विधुभद्रश्रीव्यतिकरसुस्मेरमिदं स्पृशेयमिति शौरौ। वदति समशेत राधा स्पृशेन्मुखं वा स्त- नद्यं वेति॥३१३॥ इत्यत्र नातिप्रसङ्गः। अत्र हि मुखस्तनद्वयकर्मकं स्पर्शन विषयवषयिभावानापननं संदिह्यते। विधो: चन्द्रमसः भद्रा क- ल्याणी या श्रीः तस्या: व्यतिकरस्संबन्धः तेन सुस्मेरं स्मय- मानं चन्द्रनिभमिति यावत् । अन्यत्र विधो: कर्पूरस्य भद्र- श्रियः चन्दनस्य च व्यतिकरेण विलेपनेन सुस्मेरं 'विधुश्श- शाङ्के कर्पूरे' इति रत्नमाला। 'भद्रश्रीश्चन्दनोस्त्रियाम्' इत्य- मरः। स्पष्टमन्यत् ॥

परम्परितोप्ययं संभवति, यथा- श्रुतिवनमदावलो वा लक्ष्मीवर्षाशिखावलो वाऽ्यम्। दर्वीकरगिरिमणिमिति निर्वर्णयता ज- नेन संदिदिहे॥ ३१४ ॥ अत्र संदेहस्य परंपरितत्वं व परंपरितरूपकपूर्वकत्वम्। न तु संदेहहेतुकसंदेहत्वम् । श्रुस्यादानां वनत्वादिसंदेहाविष- त्वादिति ध्येयम् ॥ क्वचित्परनिष्ठोपि कविना निबध्यमान आहारयो भवति, यथा 'जलदभ्रमेण लग्ना तटित्' इति प्रागुदाहते पद्ये। तत्र भगवतस्सर्वश्षस्य संशय आहार्य एव। तत्र च जलदभ्र- मेण लग्ना तटिन्नु? गगनभ्रमाल्लप्ना चन्द्रकला नु? इति कोट्ो:

180 अलंकःरमणिहारे

मारोप्यते। एवमादयोऽन्येडापे प्रकारा उन्नेयाः । उक्ेष्वेतेपूदा- हरणेषु सोऽयं संदेहालंकारस्स्वशब्दवेद्यत्वाद्वाच्यः॥

लक्ष्यो यथा- लीलाजलरुहमचलाबालायाः करमपीक्षमा- णस्य। दोलायते रम हृदयं व्यालाद्रिपतेः कर- ग्रहावसरे ॥ ३१५॥ अचलाबालाया: धरणीगर्भसंभूतायाः पम्मावत्याः करग्रहा- वसरे पाणिपीडनसमये। अत्र पर्यायेण कोटिद्वयालम्बितया दोलासादृश्यात्संदेहोSत्र दोलापदेन लक्ष्यते।।

व्यङ्गचो यथा- उत्सवगतस्स भगवानुदयन्तं भानुमन्तमभि- वीक्ष्य। वक्षस्सहसाSस्प्राक्षीदव्जाक्षस्स्वीयमहिध- राध्यक्षः ॥ ३१६॥ अत्र भगवतस्सहसा वक्षस्स्थलस्पर्शेन तत्र स्थित एव कौ- स्तुभमणिस्ततश्चरुतः किं पुरस्तात् दृश्यत इति संदेहो व्यङ्रयः॥ यथा वा- तिलकितनिजमुखवीक्षणकुतुकवतशश्रीसख- स्य नयनयुगम्। यातायाताच्छ्रान्तं मुकुरे कम- लाकपोलफलके च ॥ ३१७॥ अत्र मुकुरधर्मिकोऽभेदेन संसर्गेण पुरोवर्तिव्यक्तिद्वयप्रका- रक: मुकुरोऽयं वाडयं वेति भगवन्नयनयुगगतस्संदेहो व्यङ्गयः।

अपहुतिसरः (१३) 181

अत्र भगवद्रतस्य संदेहस्य तन्नयनयुगे उपचारः । न च मु- कुराभेदधियो नयनयुगप्रवृत्त्युपायत्वेनापेक्षणादिदंपदार्थाभेदघी- र्निष्प्रयोजनेति वाच्यम्। एकपदार्थधर्मिकापरपदार्थधिय: अप. रपदार्थधर्मिकैकपदार्थाभेदबोधप्रयोजकतथा मुकुराभेदबोधसाम्ना- ज्यात् मुकुरत्वमेतद्वत्ति तद्वत्ति वेति संशयाकारः । सोऽयं संदेहध्वनिः॥

द्रुतकनकप्रतिमावाSSवर्तितविद्युल्लताप्रतिकृति- र्वा। कुरुविन्दलेखिका वा मुकुन्दहृदयेऽरविन्द- निलया वा ॥ ३१८॥ यद्यपीहापि वाचकशब्द्वानुपादानात्संदेहो व्यङ्गय पवार्हति भवितुम्, तथाऽपि विषयनिरूपणेन स्पष्टतयोक्तत्वान्न ध्वनिव्य- पदेश्यताया हेतुः, अपि तु गुणीभूतव्यङ्ग्यप्रभेदव्यपदेश्यतायाः॥ इत्यलङ्कारमणिहारे सन्देहसरो द्वादशः

अथापह्नुतिसरः.

एतां सामान्यतः प्राहुरपह्ुतिमलंकृतिम्॥ आहार्याभेद प्रतिपत्तिनिरूपिताङ्गाङ्गिभावान्यतरवन्निषेधत्वम पहुत्यलंकारसामान्यलक्षणम् । निषेधश्च नञदुपादाने वाच्यः, क्वचित्तु तदभावात्कैतवच्छलादिपदैः परमतत्वोपन्यासादिभिश्च व्यङ्गयः, तथा क्वचिद्भेदप्रतिपत्तिसमानाधिकरण: क्वचित्तु त-

182 अलंकारमणिहारे

द्वयधिकरण इति विवेकः । एवमभेद: कवचिदारोप्यमाणः, क्व चित्तु स्वाभाविकः । एवं तत्परतिपत्तिरपि क्वचिद्वयञ्जनया प्रा- यशस्तु वाच्यवृत्त्यैवेति व्येयम्। निषेधोऽपह्वतिरित्येतावदुक्ती 'न ध्युतमेतत्कितव क्रीडनं निशितैश्शरैः' इति प्रसिद्धनिषेधा- नुवादरूपे प्रतिषेधालंकारेSतिव्याप्तिः। अतोऽभेदप्रतिपत्तिनिरू- पितेत्यादिविशेषणम् । तत्र हि समरप्रवृत्तं कितवं प्रति समरे द्यतत्वाभावो निर्जातोऽपि कण्ठरवेणोच्यमानो छूत एव तव वै- दग्ध्यं न समरे इत्युपहासार्थो न तु युद्धाभेदप्रतिपत्त्यङ्गम्, तस्यास्तुपन्यासं विनाऽपि सिद्धत्वात् । नाप्यङ्गी, निर्जातत्वे नैव तदुपायानपेक्षणात्। अभेदप्रतिपत्तिनिरूपिताङ्गित्वमात्रोक्तौ

र्वत्र नायं सुधाशुरित्यादेर्निषधस्य व्योमगङ्गासरोरुहाद्यभेदप्र- तिपत्त्यर्थत्वेन तदङ्गतयाऽङ्गित्वाभावात् । अभेदप्रतिपत्तिनिरूपि- ताङ्गत्वमात्रोक्तौ भ्रान्तापह्नतिच्छेकापहनुत्योरव्याप्तिः, तयोर्भ्रान्ति- शङ्कावारणरूपनिषेधस्य प्राधान्येनाभेदप्रतिपत्यङ्गत्वाभावात्। अ- तस्तदन्यतरत्वनिवेशः । यदाङु :-

साम्यायापह्नवो यत्र सा विज्ञेया त्वपह्नुतिः। अपह्नवाय सादृश्यं यस्मिन्नेषाऽप्यपह्नतिः॥

इति। सर्वे चैतत्तवुदाहरणविवरणावसरे स्फुटीभविष्यति। 'न पञ्चविशिखः कामः किंत्वसङ्क्यशिलीमुखः' इत्यादावतिप्रसङ्ग- वारणाय प्रतिपत्तेरभेदविषयकत्वविशेषणम्। अत्र हि नास- ह्चशिलीमुखशब्दाभिलपनीयस्य कस्यचिदभेदसमारोपः क्रियते तथाविधस्य कस्यचिद्वस्तुनः क्वाप्यप्रसिद्धेः । ना्यन्यत्राप्रि द्वस्य 'अङ्कं केऽपि' इत्यादाविव इद्दैव कल्पितस्य वस्तुनस्त-

अपहुतिसरः (१३) 183

थाविधस्याभेदन समारोप इति शक्यं प्रतिपत्तुं, तथाकल्पना- यामिह कवेरसंरम्भात्। तस्मादसंख्यशिलीमुखशब्देनापि काम एव विवक्षित इत विषयभूते कामे पञ्चविशिखत्वं प्रसिद्धं प्रतिषिध्यासंख्यशिलीमुखत्वं धर्म एव भेदेन समारोप्यत इत्य- भ्युपेत्यम् । तथाचेह विवक्षितायाः भेदसंसर्गकप्रतीतेरेवाङ्गं प्रतिषेधो नाभेदप्रतीतेरित्यतिप्रसङ्गवारणम्। नायं सुर्धाशुः' इ- त्यादौ तु सर्वत्रापह्नवोदाहरणे व्योमगङ्गासरोरुहादेर्धर्मिण एव तत्तद्धर्मविशिष्टतयाऽन्यत्र प्रासदस्य कविकल्पितस्य वा विषये अभेदेन प्रतीतिर्विवक्षितेति लक्षणसंगतिः । 'अपह्नतिरपह्नुत्य किंचिदन्यार्थरोपणम्' इति प्रतिपत्तेरभेदविषयकत्वमनाद्ृत्य केव- लापह्ृतिपूर्वकान्यार्थारोपस्यैवापह्नतित्वं लक्षयतो दण्डिनो मते तूदाहते 'न पञ्चविशिखः' इत्यत्रापि नैवातिप्रसंगः ।

संग्रामाङ्गणसंमुखागतकियद्विश्वंभराधीश्वर- व्यादार्णी कृतमध्यभागविवरोन्मीलन्नभोनीलिमा। अङ्गारप्रखरैः करैः कबळयन् सद्यो जगन्मण्डलं मार्तण्डोऽयमुदेति केन पशुना लोके शशाङ्कीकृतः ॥

इत्यादौ विरहिजनवाक्ये नायं शशाङ्क: अपितु सच्छिद्र- मार्तण्ड इति प्रतीयमानेऽर्थे शशाङ्कनिषेधी मार्तण्डाभेदप्रतिपत्ते रेवाङ्गमति तत्रातिव्याप्तिवारणायाभेदप्रतिपत्तेराहार्येति विशेषणं, अत्र च मार्तण्डारोपस्य दोषविशेषजन्यतयाऽनाहार्यत्वात्। अत एव 'अत्र छायामात्रमपहुतेः न त्वपहुत्यलंकारः तज्ज्ञानस्य दोषविशेषजन्यत्वेनानाहार्यत्वात्, किंतु भ्रान्त्यलंकारएव' इति रसगङ्गाधरकृदुक्तिस्संगच्छते । अस्य च विरहिजनवचनतावि- रहेण केवलकविमतिविकासजन्यत्वे तु भवत्येवेदमपि शुद्धाप-

184 अलंकारमणिहारे

ह्वतेरुदाहरणमिति रहस्यम् । अत एव 'नेन्वुस्तीव्रो न निश्य- रकस्सिन्धोरौर्वोऽयमुत्थितः' इत्यस्य हेत्वपह्ननेरुदाहरणत्वं च सं. गच्छते । अन्यथाऽस्यापि विरहिजनवचनताभिसंधौ अलक्ष्य- तापातात्प्राक्तनैः कृतस्य तदुदाहरणस्यासंगतिः स्पष्टैव ।।

न चैवमपि सामान्यलक्षणेSस्मिन्नाहार्यविशेषणोपादानं न युज्यते, भ्रान्तापह्नतावव्याप्तिप्रसंगात् । तत्र हि 'तापं करोति सोत्कम्पं ज्वर: किं न सखि स्मरः' इत्यादौ तात्विकस्मरा- भेदप्रतीतेराहार्यत्वविरहादिति वाच्य, आहार्यत्वस्यानाहार्यत्व- भ्रमत्वोभयाभावपर्यवसितस्यैव निवेशनोयतया सकलदोपनिवा- रणात्। भ्रान्तापह्नतौ ह्यमेदप्रतिपत्तेरनाहार्यत्वेऽपि भ्रमत्वाभा वेनैव एकसत्वे द्वयं नास्तीति न्यायेन उभयाभावविशेषणम- हिस्त्रा लक्षणसंगतिः । इतरेष्वपह्नुतिप्रभेदेषु तु अभेदप्रातिपत्ते. भ्रमत्वेऽप्यनाहार्यत्वविरहेणैवोभयाभावस्सूपपाद इति तत्रापि स्या देव लक्षणसंगतिः। उपदर्शिते विरहिजनवाक्ये तु मार्तण्डाभेद- प्रतीतेरनाहॉर्यतया दोषाविशेषजन्यभ्रमरूपतया च तदुभय- स्यैव सन्भ्वन तदुभयाभावो दुर्घट इति नोक्तातिप्रसङ्गशङ्का- वकाशः। तथाच- अनाहार्यत्वभ्रमत्वोभयाभाववती या अभेदप्र- तीतिः तद्विशिष्टप्रतीतिविषयत्वे सात प्रतिषेधत्वमपह्नवालंकारसा- मान्यलक्षणम्। प्रतीतौ तादृशप्रतीतिवैशिष्टयं च स्वनिष्ठाङ्गता-

ति ध्येयम्। चारुत्वविशेषणं त्वधिकारलधमेवेति न विशि- ष्यात्रोपादातव्यमित्यलं बहुना ॥

इत्थमपह्नतेस्सामान्यलक्षणमभिहितम् । अथ तन्भ्रेदान् लि. लक्षयिषुस्तत्रादौ शुद्धापह्ुर्ति लक्षयति

अपह्ुतिसरः (१३) 185

अन्यारोपफलो यस्स्यात्प्रकृते धर्मनिह्वः । अलंकृतिरियं शुद्धापह्नुतिर्नाम गद्यते ॥ ४९॥ प्रकृते व्ण्ये वस्तुनि अप्रकृतधर्मारोपफलकस्तदीयधर्मनि- ह्रवशशुद्धापह्नतिरलंकारः। तथाच उपमेये उपमानारोपफलक उपमेयधमेत्वनाभिमतस्य निषेधश्शुद्धापह्नतिरिति पर्यवस्यति ल- क्षणम् । अत्र चानुक्तनिमित्तत्वेन कैतवच्छलादिपदाव्यङ्गयत्वेन च निषेधो विशेषणीयः। तेन हेत्वपहनुतिकैतवापह्नत्योर्नातिप्रसंगः। 'कान्तः किंन हि नूपुरः' इति छेकापह्नतौ उपमेयधर्मस्य कान्तत्वस्य निषेधसन्भावादतिप्रसङ्गस्स्यादिति तद्वारणाय प्राथ- मिकविशेषणम् । तत्र हि न कान्तत्वनिषेधो .नूपुरारोपफलकः अपि तु नू पुरारोप एव शङ्गितकान्तत्वनिषेधफलक इति तद्वया- वृत्तिः । पर्यस्तापह्नतिवारणायोपमेयधर्मेत्युक्तम्। तत्रोपमानध- र्मस्यैव सुधांशुत्वादेर्निषेध इति नातिव्याप्तिशित। अत्र च नि- ह्रवारोपयोन पौर्वापर्यनियमः, लक्षणे धर्मनिह्ववस्यान्यारोपफल कत्वमात्रोक्ते:। न ह्यत्र-'निहृत्य विषये धर्ममन्यदारोप्यते यदि' इत्यस्माभिनिबद्धं लक्षणं, येन क्त्वाप्रत्ययावलम्बनं निह्न- वस्य पौर्वकालिकत्वमेवेति नियम्येत, तेन वश्यमाणे आरो- पपूर्वकापह्ववे नाव्याप्ति: ।। दण्डी तु-'अपहनतिरपह्नत्य किंचिदन्यार्थरोपणम्' इत्यारो पस्य सादृश्यमूलकत्वं प्रकृते वस्तुनि धर्मनिह्नवं चानादृत्य य-

तन्मते वक्ष्यमाणानि. पद्यान्यप्यपह्नतेरुदाहरणान्येव। अत्रापह्ु- त्येति क्त्वाप्रत्ययार्थो निषेधस्य पूर्वकालता न विवक्षिता। तेन वक्ष्यमाणोदाहरणानि संगंस्यन्ते।। ALANKARA 24

186 अलंकारमणिहार

यथा- एत्य रुचिं जेतुं तव घनस्सचापस्त्वया विल नज्यः । मूतस्तयैव शौरे ज्यामूतोऽयं ततो जीमूतः ॥ ३२०॥ घनः तव रुचि जतुं सचाप पत्य त्वया विलूनज्यः दि न्नमौर्वीक: तयैव ज्ययैव मूतः बद्धः 'मूड् बन्धने' कर्मणि 'बद्धे संदानितं मूतम्' इत्यमरः । ततः तस्मात् अयं घ ज्यामूतः ज्यामूत इति व्यवहर्तुमर्हः न तु जीमूत इतीत्यर्थ

यथा वा-

नाथ तव चरितसारं नानाप्स्सादरो भवत्रादँ यः प्रद्दे लोकानां न नारदस्सारदोऽयमिति र क्तम् ॥३२१॥

यः मुनिः अनाप्तो न भवतीति नानाप्तः 'संभाव्यनि धनिवर्तने द्वौ प्रतिषेधो' इति वामनः । अत्याप्ततमः अनाः तासंभावनाऽप्यस्य न संभवतीत्यर्थः । तदुक्तेः प्रामाणिकताघ तनार्थमिदं विशेषणम्। सादरो भवन् भवपथगतागतपरिक न्ता एते लोका उज्जीव्यासुरित्यादरवान सन् आदौ पूर्व 3 चेतसादीनामपि भगवर्चारतसाराधिगमस्य तन्मूलकत्वाद्रि भावः । हे नाथ ! तव चरितसारं लोकानां प्रददौ, अयं नारद :- नारं पानीयमित्युक्तं तत्पितृभ्यस्सदा भवान्। दृदाति तेन ते नाम नारदेति भविष्यति॥ इति,

अपह्ुतिसरः (१३) 187

नारं नराणां संघातं कलहेनैव यो द्यति। तस्मान्नारदनामाऽसी लोके विख्यायते मुनिः॥ इति वा निरुक्तशब्दवाच्यो न, किंतु सारद इति युक्तम्। उपपादितरीत्या भगवञ्चरितसारदत्वादिति भावः । अत्र ना- रदशब्दः आदौ प्रथमं नानाप्तः ना इत्याकारकवर्णेनाननुषक्त: त्यक्तनाकार इत्यर्थः, अथ सादर: तत्रैव सा इत्याकारकवर्णे आदरो यस्य स तथोक्तः । आदौ साकारघटित इति यावत्। एवंचेन्नारदशब्दस्सारद इति निष्पद्यत इति वैचित्र्यं च गर्भितम्।। यथा वा- कृष्णायाः स्फीताम्बरदानात् स्फीताम्बरेति वक्तव्ये। अमहाप्राणोच्चारणपटवः पीताम्बरेति जगदुस्त्वाम् ॥ ३२२॥ अमहाप्राणोञ्चारणपटवः महाप्राणवर्णोश्चारणाशक्ताः केचित् पीताम्बरेति त्वां जगदुः। स्फीताम्बर पीताम्बरेति संबुद्धचन्तें पदे। स्फीताम्बरेत्यत्र संकारफकारौ हि महाप्राणौ अन्ये अ- ल्पप्राणाः । 'वर्गाणां प्रथमतृतीयपञ्चमाः प्रथमतृतीययमौ य- रलवाश्चाल्पप्राणाः अन्ये महाप्राणाः' इत्युक्तः। एषु पद्ेषु ज्यामूतत्वसारदत्वस्फीताम्बरत्वारोपफलकः जीमूतत्वनारदत्वपी- ताम्बरत्वनिह्नवो न साडश्यमूलकः॥ एवं- रश्मिभिराबध्य रविं कौस्तुभवसुविभवभारचोर इति। चारयति प्रकटयितुं शौरिरन तु कालमिह परिच्छेन्तुम् ॥३२३॥

188 अलंकारमणणिहारे

इत्यत्राप्यसाहृश्यमूलकत्वमनुमंधेयम्। पूर्वोदाहरणेषु धर्म-

प्रकटनरूपफलारोपार्थ इति विशेष: । नियतं न कलङ्गेऽयं शशाङ्कबिम्बे यदेतदानी- लमू। त्वन्मुखरुचिविजिततया हन्मध्ये धृतमने- न भयशल्यम् ॥३२४॥ अत्राप्रकृत एव कलक्े भगवन्मुखरुचिविजितत्वनिबन्धन- हृदयधृतभय शल्यत्वारोपफलकः कलङ्कत्वनिह्ववो निबद्धः।।

एवम् इन्दोरेकः किरणः परत्वमिच्छुस्तव स्मितादम्ब! मध्ये दभिहतोSपरतां गतः किणोSभूत्तमाहुरङ्कइति।। इत्यत्राप्यप्रकृत एव कलङ्के किरणत्वारोपफलकः कलङ्कत्व- निह्नवः । हे अम्ब! इन्दोः एकः किरणः सारभूतो मध्यस्थित इति भावः । तव स्मितादपि परत्वमुत्कर्य इच्छुः 'न लोक' इति कर्मण पष्ठया निषेधः । अत एव मध्ये इच्छाफलावा प्रथारन्तराळ एव अभिहतः तव स्मितेनेति भावः । अत एव अपरतां अनुत्कर्ष गतस्सन् किणः अभूत्। तं किणमेव अङ्क इत्याहुः। अयं किण एव नाङ्क इति भावः। अत्र किरण. किरणशब्द: मध्ये अभिहतः अत एव अपरतां अपगतरेफतां गतस्सन् किणः अभूत् । किरणशब्दे रेफापनयने किण इति निष्पद्यत इत्यर्थोऽपि चमत्कारी॥

नेदं लक्ष्यम, अपि तु वक्ष्यमाणमेवेति ध्येयम्। अस्यां च न

अपदुतिसरः (१३) 189

आदिभिस्साक्षात्परमतत्वादयुपन्यासैश्र किंचिद्वयवधानेन प्रकृतस्य निषेधे वोध्यमाने प्रायेण वाक्यस्य भेदः। विषयासत्यत्वप्रति-

रूपवपुर्नामात्मभङ्गयादिशब्दैश्च निषेधे बोध्यमाने तु एकवाक्य- ता। कवचिदपह्नवपूर्वकत्व कचिश्च्ारोपपूर्वकत्वं क्वचिदप्रकृतता- दरूप्यप्रकृतानषेधयोरंकस्थ शाब्दत्वमेकस्यार्थत्वं कचिदुभयोश्शा- व्दत्वमथोभयोरार्थत्वं विधेयत्वमनुवाद्यत्वं चेत्येवमनेके प्रकारा- स्संभवन्तोऽपि चमत्कृतिविशेषानाधायकतया न गणनीयाः। ए. वमपि दिख्मत्रमुदाहियते-

न मुखमिदं लावण्याम्बुधिरेष न चाधरःप्रवा- ळस्ते। नेमे दशना मुक्त न नयनयुगमेतदीश मीनयुगम् ॥ ३२६॥ हे ईशेति संबुद्धि:। ते तव इदं सर्ववाक्यान्वयि। इयं चानुग्राह्यानुग्राहकभावापन्नावयवकसंघातात्मकतया सावयवा। अत्रापह्नवपूर्वकत्वमुभयोश्शाब्दत्वं विधेयत्वं वाक्यभेदश्च।।

यथा वा - यदिह त्वद्वदनेSसितमुदितमिदं भ्रूयुगं वदन्त्व- ज्ञाः। नाथ वयं निगदामो नासावंशाङ्करादयदळ- युग्मम् ॥३२७॥ इयं निरवयवा। अत्र वक्तृगताजत्वकथनेन तद्गतभ्रान्ति- प्रतिपत्तिव्यवहिता निषेधप्रतिपत्तिरिति निषेध आर्थः। ताद्रूप्यं शाब्दम्। विधेयत्ववाक्यभेदापह्ववपूर्वकत्वानि पूर्ववदेव॥

190 अलंकारमणिहारे

यथा वा- हरिकरनिहितं शङ्ग कतिचन हंसं परे सिता- म्भोजम्। अभिदधतु व्रजमुषितं नवनीतं ब्ूमहेS- धुनाऽपि धृतम् ॥३२८॥

इयमप निरवयवा। अत्राप्यपह्नवपूर्वक आरोपः। अपह्न- वस्तु परपक्षोपन्यासादार्थिकत्वेन व्यवहितः॥ यथा वा- मणिमकुटतरणितक्षणजनिता यमुनैव भाति तव बदने। मृगपतिगिरिवरशेखरमृगमदतिलकं वदन्त्यमूं मुग्धाः ॥३२९॥

यथा वा- हरिचरणविमुखमनसां निलयं सन्तो विदुर्नि- रयमेव। रलयोरभिदाश्रयणाद्वदन्त्यनुद्वेजनाय नि- लय इति ॥३३०॥

इति विशेष:। ताद्रप्यस्य शाब्दत्वं निषेधस्यार्थत्वं विधेयत्व- वाक्यभेदौ पूर्ववदेव। हरिचरणविमुखमनर्सा निलयं सन्तो निरयमेव विदुः । तर्हि निरय इत्येव कुतो न व्यवहरन्ती- त्यत आह-रलयोरिति। रलयोरभेदमाश्रित्य निरयमेव निलयं वदन्तीत्यर्थः । तदप कुत इत्यत आह-अनुद्वेजनायेति। निरय इत्युच्यमाने उद्विजेरन्निमे लोका इति निलय इति वदन्ति। 'ययाऽ-

अपह्दुतिसर. (१३) 191

स्योद्विजते वाचा नालोक्यां तामुदीरयेत्' इति निषेधादिति भाव:॥ एवम्- स्वात्येवैषा जननि त्वन्मुखचन्द्रेण गाढमुपगू- ढा। अधररुचिरोहिणीयं नासामुक्तति मुग्धजन- वाद: ॥३३१॥ इत्यत्राप्यारोपपूर्वकत्वादिकं द्रष्टव्यम्। स्वातीनक्षत्रस्य प- झरागवर्णतया तदारोपः । रोहिणी रोहिता । 'वर्णादनुदात्ता- त्तोपधात्तो नः' इति डप्, तत्सांन्नयोर्गशिष्ं नत्वं, तता ण- त्वम् ॥ आरोपगर्भत्वाञ्चेयं सादश्याद्वा भवति संबन्धान्तराद्वेति विमर्शिनीकारः। सादृश्यऽप्यस्यास्साधारणधर्मा उपमायामिव द्रष्टव्याः । तत्रानुगामी धर्मः 'नियतं न कलङ्कोऽयं शशाङ्क- बिम्बे यदेतदानीलम्' इत्यादी प्रागुदाहृतपद्ये निर्दिष्टः ॥ शुद्धसामान्यरूपं यथा- अधिवृषगिरिनाथाङ्गं यदिह पिशङ्गं न हेमव- सनं तत्। मुनिजनमानससरसिजनिवसनलग्नं सुपिङ्गळं हि रजः ॥ ३३२॥ अत्र पिशङ्गपिङ्गळत्वयोश्शुद्धसामान्यरूपत्वम्। अयमेव वस्तुप्रतिवस्तुभावः॥

घ यथा- तपनीयविमानान्तर्न परमपुरुषोऽयमहिगिरे-

192 अलंकारमणिहारे

रिशखरे। कनकसरोरुहजठरे कनति विलग्नो म- धुव्रतवरेण्यः ॥ ३३३॥ अत्र तपनीयकनकयोः अन्तर्जठरयांश्च वस्तुप्रतिवस्तुभावः। तत्करम्भितो विमानस्य सरोरुहस्य च बिम्बप्रतिबिम्बभावः कनतीत्यस्यानुगामित्वं चेति द्रष्टव्यम्॥

संबन्धान्तराघथा- न भगवदाविरभवः फणिशिखरिणि यद्विभा- व्यते मुनिभिः। अपि तु जगतां विनमतामशुभ- पिशाचीतिरोभावः ॥ ३३४॥। अत्र भगवदाविर्भावस्य कारणस्य निषेधेन अशुभपिशा- चीतिरोभावस्य कार्यस्य विधिः। एवमारोपगर्भा सप्रपश्चं प्रदः शिता। अध्यवसानसगर्भा पुनः प्रदर्श्यते, यथा- न निगममयबिम्बत्वान्न भास्वरत्वान्न लोकब- न्धुत्वात्। सन्ध्यासु वन्धतेऽर्कः किंतु वृषाद्रीश हृदयमणिदास्यात्। ३३५॥ वृषाद्रीशहृदयमणि: कौस्तुभः, तस्मिन् दास्यात् तदनु- वर्तितेजस्त्वादिति यावत्। अत्रार्कस्य वन्द्यत्वे 'उद्यन्तमस्तंय- न्तमादित्यमभिध्यायन्' इत्यादिप्रमाणावबोधितप्रभावहेतुकत्वं नि- गीर्य तत्र हेत्वन्तरमध्यवसितम्।। यथा वा- नायं सुशीतलत्वान्न कोमलत्वान्न वा सचपल-

अपह्वतिसरः (१३) 193

त्वात्। अभिनन्दो लोकानामभिनवजलदो हरे तवौपम्यात् ॥ ३३६॥ अत्राभिनन्द्यत्वस्य जीवनदानादिहेतुकत्वं निगीर्य तत्र हेत्व- न्तरमध्यवसितम् ॥

यथा वा --- हृदये कौस्तुभरत्नं न भूषणार्थ स्वभूरयं धत्ते। बहुमानयितुं कमलासहजन्मेत्यहिधुरंधराद्रीझः ॥ ३३७ ॥ अत्र कौस्तुभरत्नहृदयधारणस्य- आत्मानमस्य जगतो निर्लेपमगुणामलम्। बिभार्त कौस्तुभमणिस्वरूपं भगवान् हरिः ॥ इत्युक्तं जीवतत्वाभिमानित्वप्रयुक्तसत्करणत्वं फलं निगोर्य फला- न्तराध्यवसायः कृतः॥ सावयवारोपाऽपीयं दृश्यत इति रसगङ्गाधरकृत्॥ यथा- हृदयह्रदान् बुधानां प्रसादयन्ती रमास्यराके न्दुम्। सुरुमेरं विदधाना शरदेषा न तु हरेरपाङ्ग- रुचि: ॥ ३३८ ॥ आरोपमात्रोपायत्वे परंपरिताऽप्येषा संभवतीति स एवाह॥ यथा- तदिदं तव नवपल्लवमदविदळनकृत्पदं वदन्त्व- ALANKARA 25

194 अलंकारमणिहारे

धियः । तिग्मभवातपवारणनवातपत्रं ब्रवाण्यहं तु हरे। ३३९ ।। एवं प्रागुदाहते मणमकुटतरण' इति पद्येऽपि परंपरि ताऽनुसंघेया॥ अस्याश्च ध्वनिर्यथा - एषा न वैजयन्ती पुरो लसन्ती महेन्द्रचापल- ता। नैषाऽपि जलधिदुहिता परं तु विद्युल्लता समु- न्मिषिता ॥३४० ॥ अत्र नैषा वैजयन्ती अपि तु इन्द्रधनुर्वल्ली, नाप्येषा लक्ष्मीः अपि तु विद्यल्लतति पूर्वोत्तराभ्यां द्वे अपह्नती तावत् स्पष्टमेव निर्दिष्टे। ताभ्यां च नायं भगवान् किं तु प्रावृषेण्यघनाधन इति तृतीयापह्नतिर्व्यञ्जनया प्राधान्येनावेद्यते तदीयवस्तुप्रतिषेधारो- पयोः तत्प्रतिषेधारोपावेदकताया न्यय्यत्वात्।

non

अथ हेत्वपह्ुतिः

स एवापह्ववो युक्तिपूर्वश्रेद्वेत्वपहनुतिः ॥५०॥ यथा- नेयं श्रीरुरसि हरेर्न हि निवसेन्नित्यमत्र चप- ला सा। अपि तु हरिहृदयसौधस्थिरतरकुरुविन्द दीपरेखैव ॥ ३४१ ॥

अपहुतिसरः (१३) 195

अत्र चपलत्वहेतुकनित्यनिवासासंभवसंभावनारूपयुक्तया ल- क्ष्म्यां लक्ष्मीत्वनिह्नवः ।स्थिरतरकुरुविन्ददीपरेखात्वारोपार्थः ॥

यथा वा- नाङ्कोऽयमुरसि शौरेर्निसर्गतोऽमुष्य निष्कल- इत्वात्। रतिखेदसुप्तकमलानयनाञ्जनबिन्दुरिह न संदेहः ॥ ३४२॥ अत्र भगवतो निष्कलङ्कत्वरूपयुक्तया अङ्के अङ्कत्वनिह्नवः अञ्जनबिन्दुत्वारोपार्थः॥

अथ पर्यस्तापह्ुतिः

पर्यस्तापहुतिर्यत्र क्वचित्तद्र्मनिह्नवः॥ वर्णनीये तदारोपफलको वर्ण्यते यदि॥५१॥ यत्र क्वचिद्वस्तुनि तदीयधर्मापह्नवो वर्णनीये वस्तुनि तस्य धर्मस्यारोपार्थो वर्ण्यते चेत्सा पर्यस्तापह्नतिः॥

यथा- यदिह परस्ताद्रजसर्स्थानं पदमामनन्ति पर- ममिति। परमं न पदं तत्स्यादपि तु फणाधरपति- क्षितिभृदेव ॥ ३४३ ॥

196 अलंकारमणिहारे

यथा वा- सिंहळसंभूतमणिर्न महानीलो हरिर्महानीलः। नीलयति स हि स्वल्पं क्षीरं क्षीराब्धिमेव त- त्स्थोऽयम् ॥ ३४४॥

सः सिंहळसंभूतमणिः । अयं श्रीहरिः तत्स्थः क्षीरस्थः क्षीराब्धिमध्यस्थश्च। अत्र- सिंहळस्याकरोन्भता महानीलास्तु ते स्मृताः । क्षीरमध्ये क्षिपंन्नीलं क्षीरं चन्नीलतां व्रजेत्॥ महानील इति ख्यातं रत्नं तदतिदुर्लभम्। इति रत्नशास्त्रार्थोऽनुसंहित: ॥

यथा वा-

इन्दुर्न सतां नेता सन्नेता पन्नगाद्रिपतिरेव।स- चक्खेदमोदप्रदयोर्वद को भवेत्सतां नेता।३४५॥

सच्चकरस्य सत्पुरुषनिवहस्य सतश्चक्रवाकस्य च। खेदप्रद इन्दुः मोदप्रदो भगवान्।।

यथा वा-

अरुणकिरणो न तरणिस्तरणिः फणिधरणि- धरशरण एव। कमतीतरत्स संसृतिजलनिधिमेष तु जगन्ति तारयति ॥३४६॥ तरणि: युमणिः नौश्च । 'तरणिर्युमणौ पुंसि कुमारीनौ-

अपद्रतिसरः (१३) 197

कयो: स्त्रियाम्' इति मेदिनी। अतीतरत् तारयति स्म।त- रतेर्ण्यन्तालडि चड्। सः अरुणकिरणः । ५पः वेङ्कटगिरिनिलयः॥

यथा वा- नापांनिधिर्नदीनो नदीन एष श्रितो हरे य- स्त्वाम्। क्षुभितस्स सर्वतो मुखभङ्गदेत्येष नैक- मपि भङ्गम् ॥३४७॥ नदीन इति नशव्हेन समासः। अदीनः नेत्यन्वयः, किंतु दीन एवेत्यर्थः । नदीनां इन इति वस्तुस्थितिः । भग- वदाश्रित एव नदीनः अदीनः। सः अपां निधिः सर्वतोमुखभ- द्गात् विश्वतोमुखात्पराजयात्, पक्षे जलतरङ्गात्, भङ्गं परा- जयं 'भङ्गो जयविपर्यये । भेदरोगतरङ्गेषु' इति मेदिनी। अत्र 'यदिह परस्तात्' इति प्राथमिकोदाहरणे रजसः परस्मिन् स्थाने परमपदत्वनिह्नवी वर्णनीये शंपाद्री तदारोपार्थः। अन्येषु त्रिषु सिंहळेत्यादिषु महानालमणित्वाद्यपह्रवः प्रस्तुते भगवति तदा- रोपार्थः प्रथमोदाहरण निह्नव्रे हेतुर्नोक्त: द्वितीयादिषु हेतुरुक्तः। तत्रापि सिंहळेतिद्वितीयपदये शुद्धः, तृतीयचतुर्थपद्ययोश्लेपसं- कीर्णः । पश्चमे 'नापांनिधिः' इतिपदये समुद्रे नदीनत्वनिह्न- वो भगवदाश्रितेषु प्रकृतेषु तत्समारोपार्थः । हेतूक्त्यादिकं तु पूर्ववदेव। ततश्च शुद्धापह्नतिवदत्रापि द्वविध्यमनुसन्धेयम्। अयमपह्नतिभेदः कुवलयानन्दानुरोधेनोक्तः। रसगङ्गाधरे तु- "अन्यत्र तस्यारोपार्थः पर्यस्तापह्नतिश्च सः' इत्येतदुपादाय 'नाय. मपह्ुतेर्भेदो वक्तुं युक्त: अपह्नतिसामान्यलक्षणानाक्रान्तत्वात् । तथा हि-'प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपह्नतिः' उप-

198 अलंकारमणिहारे

मेयमसत्यं कृत्वा उपमाने सत्यतया यत् स्थाप्यते साडप- द्वुतिः' इति काव्यप्रकाशोक्तलक्षणबहिर्भावस्तावत् स्फुट एव। एवं 'विषयापह्नवे वस्त्वन्तरप्रतीतावपह्नतिः' इत्यलंकारसर्वस्वो- क्लक्षणमपि नात्र प्रवर्तते॥ प्रकृतस्य निषेधेन यदन्यत्वप्रकल्पनम्। साम्यादपह्नतिर्वाक्यभेदाभेदवती द्विधा॥ इति चित्रमीमांसागतं लक्षणमपि तथेव। तस्मात् 'नायं सुधां- शुः किं ताह सुधांशु: प्रेयसीमुखम् इत्यत्र दृढारोपं रूपक- मेव भवितुर्हति नापह्वतिः। उपमेयतोपमानतावच्छेदंकयोस्सा- मानाधिकरण्यस्य निष्प्रत्यूहं भानात्। तदुकं विमर्शिन्याम- 'न विषं विषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते' अत्र विषस्य निषे- धपूर्वकं ब्रह्मस्वे आरोप्यमाणत्वात् दृढारोपं रूपकमेव नापह्नुति- रिति" इति॥ तर्हि दीक्षितानां कथमिदं परस्परविप्रतिषिद्धवादित्वमिति चेच्छृणु-चित्रमीमांसालक्षणं प्राचामनुरोधेन, इदं तु रत्नाक- राधनुरोधेनेति न विरोधः ।

अथ भ्रान्तपहुति:

भ्रान्तेर्निवारणेऽन्यस्य शङ्गायां भ्रान्त्यपद्नुतिः।। अन्यस्य भ्रान्तेर्निवारणे तत्त्वाख्याने सति भ्रान्त्यपह्नुतिः। इमां भ्रान्तापह्नतिरित्यप्याह्दः। तदा भ्रान्तमिति भावे क्तः । त- स्यापहुतिः। एवं च तत्व्रकथनहेतुकभ्रान्तिविषयनिषेधो भ्रा- न्त्यपहुतिरिति लक्षणं बोध्यम्।।

अपहुतिसरः (१३) 199

यथा- शिशिरयते मम हृदयं कि घनसारोऽय गन्ध- सारो वा। न हि न हि सपदि स्मृतिपथमहिगि- रिनेता सखे समानीतः ॥ ३४८॥

अत्र शिशिरयते मम हृदयमिति भगवद्धत्तान्ते गदिते तस्य हृदयशब्द प्रतिपाद्यचित्तव क्षोरूपार्थद्वयश्लेषमूल का भेदाध्यव सायेन घनसारादिसाधारण्यात्केवलबाह्यविषयप्रवणेन केनचित्सख्या किं घनसारोऽथ गन्धसारो वेत्यनुयुक्ते नाहनहीत्यादिना भ्रान्तिवा रणं कृतम्। इदं संभवद्भान्तिपूर्विकायां भ्रान्तापह्नतावुदाह- रणम्॥ कल्पितभ्रान्तिपूर्वा यथा -- न घनततिः कबरीयं न विद्युदेषा चकास्ति सीमन्तः । शैलधृतौ संनह्यसि किं कृष्णेत्याह फ- णिगिरिपतिं श्रीः॥३४९॥

सीमन्तः केशवीधी 'सीमन्तमस्त्रियां स्त्रीणां केशमध्यस्थ पद्धतिः' इति वैजयन्ती। शैलधृतौ गोवर्धनधारणे, अत एव कृष्णेति संबोधनम्। शैलत्वेनाध्यवसितस्तनग्रहणे च । अत्र कल्पिता भ्रान्तिः न घनततिरित्यादिनिषेधमात्रोन्नेया पूर्ववत्प- श्ववैधुर्यात्। दण्डी तु ईद्दशस्थले तत्वाख्यानोपमेत्युपमाभेद ममन्यत। यदाह-

न पदमं मुखमेवेदं न भृङ्गी चक्षुषी इमे।

200 अलंकाग्मणहारे

इति। वस्तुतस्त्वत्रोपमाबोधकस्य इवादेरभावादुपमाप्रभेदो न युक्तः। तदभावेऽप्युपमाभ्युपगसे रूपकस्याप्युपमात्वापत्तेः॥

यथा वा- न तटिदियं जलधिसुता न तटित्वानेष शेष- गिरिनेता। हंसानन्दविधायी किं सदिसि चित्त- हंस शंस मम ॥ ३५० ॥

अत्रापि कल्पिता भ्रान्तिः निषेधमात्रोन्नेया प्रश्नविरहात्! न तटित्वानिति निषेधे हंसानन्दविधायीति हेतूक्ति: चित्तहं- सेति रूपकसंकीर्णत्वं च पूर्वस्माद्विशपः ॥

छेकापह्ुतिः.

अन्यस्य शङ््या छेकापहनुतिस्तथ्यनिहुतौ ॥५३॥ कस्यचित्कंचित्प्रति रहस्यकथने इतरेण श्रुते स्ववचनस्या- शयान्तरपरिकल्पनेन सत्यस्यापलापे छेकापह्नतिरित्यर्थः। छेकाः विदग्धाः 'छेको विदग्धे विश्वस्ते' इति हेमचन्द्रः । तत्कृता अ. पहनतिः छेकापह्नतिरिति लक्ष्यनिर्देशः। वाक्यान्यथायोजनहतुकः शङ्गिततात्वकवस्तुनिषेध इति लक्षणम् । अन्यस्य शङ्कयेत्यन्य- शङ्काया निवर्तनीयत्वेन हेतुतया व्यपदेशः क्षुधाऽन्नमत्तीतिवत्। अत्र च- कस्य वा न भवेद्रोष: प्रियायास्सव्रणेऽधरे। सभृङ्गं पद्ममाघ्रासीर्वारिताऽपि मयाऽधुना।

अपमुतिसरः (१३) 201

इति व्याजोक्तावतिप्रसङ्गवारणायाद्यं विशेषणम्। यद्वक्ष्यते- 'छेकापह्वतेरस्याश्चायं विशेष :- यत्तत्र वचनस्यान्यथानयनेनाप- ह्रव: अस्यामाकारस्य हेत्वन्तरवर्णनेन गोपनम्' इति ॥

उदाहरणम्- नीलरुचिर्मम चित्ते खेलति सततं किमञ्जना- द्रीशः। न हि न हि सुरवरमणिरिति चतुरा प- झावती सखीमाह॥ ३५१॥

अत्र पद्मावत्या नर्मसखीं प्रति नीलरुचिर्मम हृदये खेल- तीति स्वप्रियतमश्रीनिवासवृत्तान्ते निवेदमाने तन्निशमय्य कि- मञ्जनाद्रीश इति शङ्कितवतीमन्यां प्रति न हि न हि सुर- वरमणिरिति सत्यस्यैवापह्नवः ॥ यथा वा- अभिमुखमेत्याभिमृशन्रमृततुषारेण मां साख- करेण। अधिनिशमजीहृषदलं श्रीवत्साङ्कः कि- माळि न मृगाङ्ग: ॥। ३५२ : अमृतेन अमृतमिव च तुषारश्शीतलः तेन करेण किर- णेन हस्तेन च अधिनिशं रात्रौ अजीहृषत् हर्षयतति स्म । हृषेर्ण्यन्तात्कर्तरि लुडि चड़। अत्रापि कयाचद्वजललनया क्री- डासखीं प्रति अभिमुखमेत्यंत्यादिना नन्दनन्दनोदन्ते निवेद्यमाने तदाकर्ण्य श्रीवत्साङ्क: किमिति शक्कितवतीमन्यां प्रति न मृ- गाङ्क इति तथ्यस्यैवापह्नवः। इदमर्थयोजनया सत्यनिहुतावुदा- ALANKARA 26

202 अलंकारमणिहॉर

हरणद्वयम्। वस्तुतस्तु द्वितीयमुदाहरणं वक्ष्यमाणरीत्या शब्दा-

अर्थयोजनया निह्ृतिर्नाम विवक्षिताविवक्षितसाधारणस्या र्थस्याविवक्षितार्थसंवन्धित्ववर्णनया तस्यापलापः। शब्दयोजनया सा तु शब्दश्ेपमात्रेण तत्संबन्धित्ववर्णनयाऽपलापः॥

यथा -- कमले विपुले नयने ध्यायामि तवाहमिति हठाद्रदिते। कुपितायां नीलायां तत्परतां तस्य वर्णयति शौरिः ॥ ३५३॥ अत्र कमले विपुले इत्यनयोरर्थभेदेपि शब्दश्षेषमात्रेणा- न्यथा योजनया तत्थ्यनिह्नवः । हे कमले! लक्ष्मि! विपुले वि- शाले तव नयने ध्यायामीति वा, हे विपुले! धरणि! तव नयने कमलसदृशी ध्यायामीति वा प्रत्येकं संबध्यते। नीलाप- रत्वे तु हे नीले! इति संबुद्धिरर्थालभ्यते। तदा तव नयने कमले विपुले च ध्यायामीति योजना। अत्र रमाभूमिसंबोध्य- कस्तन्नयनध्यानरूपो न वाक्यार्थः किंतु त्वत्संबोध्यकः कमल- रूपविपुलत्वन्नयनध्यानरूप इत्यपह्नवस्तत्परतां तस्य कल्पयति शोरिरित्यनन प्रकाश्यते। तस्य उक्तवचनस्येत्यर्थः । न चात्र लक्ष्मीभूमीनीलासाधारण्यमर्थस्य, अपि तु कमले विपुले इति

यथा वा- प्रियहृदये हारिणि निशि सुप्ा न विवेद कि-

अपह्रतिसरः (१३) 203

मपि सुभगेऽहम्। किं शौरिहृदि न हीमां बहुा संबोध्य शयनसुखमवदम् ॥ ३५४॥ हारिणि मुक्ताहारवति सुभगे सुन्दरे प्रियस्य भगवतो न- न्दनन्दनस्य हृदये वक्षसि। पक्षे-हे हारिणि मनोहरे! हे प्रिय- हृदये! प्रियं हृदयं चित्तं यस्यास्सा मत्प्रियकारिणीति यावत्। हे सुभगे! सौभाग्यशालिनाति सख्यास्संबुद्धयः। किं शौरिरिति तटस्थायाः प्रश्नः। न हीत्यादिकं तथ्यनिह्नवोत्तरं नायिकायाः। अत्रापि प्रियहृदये इत्यादीनामर्थभेदेऽपि शब्दश्ेषमात्रेणान्यथा- योजनया तथ्यनिह्ववः । न विवेदेति सुखपारवश्यकृतः परोक्ष- निर्देश: । 'बहु जगद' इत्यादिवत् ॥ एवम्- निशि तमसि निमीलन्तीं स्वकरेण हृदि स्पृ- शा समुन्निद्राम्। भृशमुदितस्समतानीत्किं शौरि- स्त्वां न कुमुदिनीमिन्दुः॥ ३५५॥ इत्यत्रापि शब्दयोजनया तथ्यनिह्नवो ज्ञेयः । निशि रात्रौ तमसि तिमिरे निमीलन्तीं सुप्तां निभालितकुमुदां च । हृदि- स्पृशा वक्षसि स्पृशता, पक्षे-मनोहरेण विकासकनेति वा। 'हदुभ्यां च' इति सप्तम्या अलुक्। स्वेन निजेन करेण हस्तेन किरणेन च। जातावेकवचनम् । भृशमुदितः अतिवेलप्रहृष्टस्सन्, पक्षे-भृशं उदित इति छेदः उदयं प्राप्तस्सन्। भृशमित्येतत् उन्निद्रामित्यनेनान्वेति । उन्निद्रां निद्राया डद्गतां त्यक्तनिद्रामि- त्यर्थः । पक्षे-विकसितां 'तथा पुष्पितमुन्निद्रम्' इत्यमरः । सम- तानीदिति नर्मसखीं प्रति नायिकाया निशि स्वप्रियविरचित-

204 अलंकारमणिहारे

विलासवृत्तान्तवर्णनम्। कि शौरिस्त्वामिति तटस्थायाः प्रश्नः। कुमुदिनीमिन्दुरिति नायिकायास्तथ्यनिह्वोत्तरम । शब्दार्थोभययोजनया यथा- व्रणयत्यधरं वपुषो वेपथुकन्मम विशेषतोS धिनिशम्। आरादसौ हिमानी शौरिः किं न सखि हिमततिर्महती॥ ३५६॥ असौ हिमानीत्यत्र शब्दयोजनमा निह्नवः अन्यत्रार्थयो- जनयेति ध्येयम्। तथ्यार्थे हि मानी इति पदच्छेदः, निह्नवपक्षे हिमानीत्येकं पदम्। असावित्येतत्पुंस्त्रीलिङ्गसाधारणम्। अत्रासी हि मानीति शौरिपरतया पुंलिङ्गेन निर्दिष्टस्य शब्दस्यैव असौ हिमानीति स्त्रीलिङ्गतया हिमानीपरतावर्णनाच्छव्दयोजनयाऽपह्रव इति। महद्विमं हिमानी 'हिमारण्ययोर्महत्वे' इति 'इन्द्रवरुण' इति सूत्रप्राप्त आनुगागमसन्नियोगशिष्टो डीयू नियम्यते।। यथा वा- एहि सखि सत्यभामे रुक्मिणि दयिता त्वमि- ति हठादुक्ते। रुष्टां राधां तत्परमारघयंस्तत्प्रसा- दयति शौरिः॥ ३५७॥

राधापरत्वे हे सति! साध्वि! हे अभामे! अकोपने! हे रुक्मिणि! रुक्ममस्या अस्तीति तथोक्ते! सुवर्णाभरणवतीत्यर्थः। हे सखि! त्वमेव मे दयितेति योजना। तत् स्वोक्तं वचनं तत्परं राधापरं आरचयन्। सत्यभामे रुक्मिणीत्यत्र शब्दयो· जनया सखि दयितेत्यत्रार्थयोजनयाऽपह्नव इति द्रष्टव्यम्॥

अपह्तिसर: (१ ३) 205

सर्वमिदं विषयान्तरयोजनायामुदाहरणम्। विषयैक्येऽप्यव- स्थाभेदेन योजनायां यथा- कृष्णो मम कमन इति त्रुवती भर्त्रे सखीभ्र- मादथ तम्। ज्ञात्वा सखि किं जगद स्वप्नादह- मित्यपूरि धूर्तैका॥३५८॥ अत्र विवक्षितं श्रीकृष्णविषयकानुरागवृत्तान्तं निद्राजाग- र्याव्यतिकरजातात्सहशयाने भर्तरि सखीभ्रमादुदीरितवत्या क- याऽपि गोपिकया तावतैव जागरूकतया भर्तृज्ञानजनितभयसं- भ्रान्तया तद्वत्तान्ततत्परस्य वाक्यस्य स्वप्नावस्थागततद्वत्तान्तप- रत्वं सखि किं जगद स्वप्नादहमिति शेषपूरणेन तत्रापि जग- देति पारोक्ष्याभिधायिलिडुत्तमप्रयोगेण च स्फुटीकृतम्। अत्र नायिकाविवक्षितश्रीकृष्णानुरागवृत्तान्तस्य यथार्थभूतजागराव- स्थागतत्वनिह्नवोर्ऽर्थसिद्ध इति लक्षणानुगतिः कार्या। जगदे- त्यत्र 'णलुत्तमो वा' इति णित्वस्य वैकल्पिकत्वान्नोपधावृद्धि:। अपूरीत्यत्र कर्तरि लुडि 'दपजनबुधपूरि' इत्यादिना वैकल्पि- कश्चिण। अपूरयदित्यर्थः ॥ यथा वा- स्वैर व्यहरावाहं शौरिश्रवेति प्रमादतो गदि- तम्। काडपि वधूर्गुरुनिकटे बाल्यमयन्त्रणमिति स्म पूरयति॥ ३५ ॥ कांऽपि वधू: गोपस्रषा अहं शौरिश्च स्वैरं व्यहराव विह- तवन्तौ इति विपूर्वकाद्धरतेर्लदुत्तमद्विचनम् । गुरुनिकढे श्वश्रू-

206 अलंकारमणिहारे

प्रभृतिगुरुजनसंनिधौ प्रमादतः अनवधानात् गदितं आत्मनोक्तं वचनं बाल्यं बालकर्म वालै: क्रियमाणोऽनभिसंधिकव्यापार इत्य- र्थः । अयन्त्रणं यथेएं वालव्यापारे इदमेवंकर्तव्यामेदमेवं नेति निर्बन्धो न शक्यः कर्तुमिति भावः । इति पूरयति स्म ।

कतानान्तरङ्ग्या कयाचिद्वजललनया तेनैव संस्कारेण प्रमादव- शाहुरुजनसंनिधी स्वैर व्यहरावति गदितस्य वृत्तान्तस्य वा-

मयन्त्रणमिति शेषपूरणन स्फुटीकृतम्। पूर्वोदाहरणे स्वप्रावस्था भेदेन योजना। अत्र तु वाल्यावस्थाभेदेनेति विशेष:॥

यथा वा- सरजस्कां स्नातामथ शौरिर्मामाह्वयत्समं भो- क्तुम्। इत्यवशादुक्त्वैका बाल्ये मैत्री ह्यकृत्रिमे- त्यगदीत् ॥ ३६० ॥

क्यार्थ तथ्यभूतं गुरुजननिकटे प्रमादादुदीर्य तावतैव प्रबुद्धया बाल्ये मैत्री ह्यकृत्रिमेति वदत्त्या कयाचन विदग्धया नायिकया बाल्यनिर्वर्तितधूळी केळीधूसरितत्वनिमित्त कस्नानकर्तृस्वकर्मकसह- भोजन्रियाफलकतादात्विकशौरिकृताह्वानरूपतया स एवान्यथा योजितः । अत्राप्यवस्थाभेदेन योजना पूर्ववदेव। श्ेषोपस्कृ- तत्वं तु विशेषः । तात्त्विकार्थपक्षे शौरि: रजसा आर्तवेन सह वर्तत इति सरजस्का तां, अन्यत्र सधूळिकाम्। अथ आर्तवा- नन्तरं धूळीलेपानन्तरं च । स्नातां मां समं परस्परानुरूपं

अपद्ुतिसर: (१३) 207

भोतुं उपभोत्तुं अन्यत्र सहभोजनाय, माणवकदशायां पुमांसः कन्याभिस्सह स्वैर भुअ्जत इति प्रसिद्धमेवेदम्। आह्वयत् आह- तवान् इति अवशात् प्रमादात् उक्त्वा बाल्ये शैशवे मैत्री सख्यं अकृत्रिमा निर्व्याित्यगदीत् अवादीदित्यर्थः । बाल्ये मैत्रीत्या- द्ुक्तिस्स्वोक्तस्यार्थस्य वाल्यनिर्वर्तितत्वद्योतनाय।। कैतवापह्नतिः- छलच्छद्मनिभादयैश्व वपुरात्मादिकैः पदैः। निह्ुतिश्चेदभिव्यङ्ग्या कैतवापहनुतिर्हि सा ॥५४॥ अत्र छलादिशब्दा विषयासत्यत्वप्रतिपादकाः। वपुरादिश- व्दास्तु विषयासत्यत्वपर्यवसायिन इति विवेक:। छलादीत्या- दिपदेन कपटकैतवव्याजामेपापदेशोपधिदम्भादिशब्दा ग्रृह्यन्ते । वपुरात्मादीत्यादिपदेन रूपनामरीतिभङ्गयादिशब्दा इति ध्येयम्॥ यथा- धरणीनिभरमणीमणिफणिशिखरिच्छलकुचा- ग्रविन्यस्तः । हरिकैतवमृगमद इह हरतां स्वगु- णेन जडतां नः ॥३६१॥ स्वगुणेन ज्ञानशक्तिवात्सल्यादिना अन्यत्र औष्ण्चेन जड- तां अज्ञतां शत्यं च हरतां अपनयतात् ! प्रसिद्धं ह्यज्ञान- हारित्वं हरे: शैत्यहारित्वं मृगनाभेश्च । अत्र विषयासत्यत्वप्र- तिपादकनिभच्छलकैतवशब्दैर्नेयं धरणी किंतु रमणीत्यादिनिषे- धबोधनादेकवावयत्वं निषेधतादूप्ययोरार्थत्वं विधेयत्वं च, जड- ताहरणस्य विधेयत्वात्। सावयवा चेयं अनुग्रान्यानुग्राहकभा- वापन्नावयवकसंघातरूपत्वात् ॥

208 अलंकारमणिहारे

यथा वा- शितभानुरपि प्रथयति सितभानुरिव द्विजन्म- राजत्वम्। मणिनपुरयुगवपुषा फणिनायकशैल- नाथपदयुग्मे ॥ ३६२॥ अत्र नदं मणिनूपुरयुगं अपितु द्विजन्मराजत्वं प्रकाशयं- स्तिग्मभानुरेवेत्यसत्यपर्यवसायिवपुश्शब्दबलान्निषेधः प्रतीयते। एकवाक्यत्वादिकं पूर्ववत्। निरवयवा चेयम। द्विजन्मराजत्व द्विजराजत्वमित्यर्थः । 'सोम एव नो राजेत्याहुर्य्ाह्मणीः प्रजाः' इति श्रुतेश्चन्द्रमसो द्विजराजत्वम्। राजत्वमित्यत्रार्थान्तरानुरू- व्याय 'अनचि च' इति तकारस्य द्वित्वम्। पक्षे-राजतो भावः राजत्वं द्विविधे जन्मनी द्विजन्मनी ताभ्यां राजत्वं प्रकाशमा नत्वमित्यनयारर्थयो: क्षेषेणाभेदाध्यवसायः॥ विमर्शिनीकारस्तु छलादीत्यादिशब्देन तृतीययाऽपि क्वचि- दसत्यत्वं प्रतिपाद्यत इत्यभाणीत्। तत्रेदमुदाहरणं- फणिगिरिमिषोदयाद्रौ मधुमथनच्छलसुधाक- राभ्युदये। तदुपत्यकावनच्छलजलधिः फेनायते स्म कुसुमौघैः ॥३६३॥ फेनमुद्धमति फेनायते 'फेनाञ्चेति वक्तव्यम्' इति वार्ति- केन उद्धमनार्थे क्यङ्। अत्र कुसुमौघैरिति तृतीयया नायं कुसु- मौघः किंतु फेन एवेत्यपह्नवनिबन्धनम् । यद्यपीद्दशस्थले 'नद्या शेखरिणे' इत्यादाविव वैयधिकरण्येनारोपरूपं रूपकमेवेति यु- क्तम्, अथाप्यपह्नवोपकरमानुरोधेनान्तेऽप्यपह्नवस्य तृतीयया प्र-

अपद्दुतिसरः (१३) 209

तिपादितत्वं विमर्शिनीकारानुरोधेनोक्तम् । वस्तुतस्तु कैतवाप- हवत्यनुप्राणितं व्यधिकरणरूपकमेवेदं भविष्यि। अत एव विम र्शिनीकारानुरोधिनाऽपि रसगङ्गाधरकारेणायं पक्षोऽनाद्टत इति ध्येयम्॥ इयं मालारूपाऽपि भवति। तत्रापि बहुन्निषिध्य पकस्या- रोपे एक निषिध्य बहनामारोपे चेति द्विधेति कौस्तुभकारा- दय: ॥ तत्राद्या यथा- मणिसानुमिषाद्वरणौ फणिशय फणिमणिमि- षेण पाताळे। सुरसरणौ द्युमणिमिषात्प्रतापरा- शिः कृतावतारस्ते ॥३६४॥ मणिसानु: सुमेरुः । फणिशयेति भगवत्संघुद्धिः । अन्यत्सु- गमम्॥ विद्रुममिषेण जलधौ कलधौताम्बुजमिषेण सुरसरिति। कुरुविन्दवृन्दमिषतो द्विषतां मौळिष्व- भात्प्रभावस्ते ॥ ३६५ ॥

कलधौतं हेम 'कलधौत रूप्यहेम्नोः' इत्यमरः । मन्दाकि- न्यां हेमारविन्दस्थितिः प्रासिद्धा। प्रभावः प्रतापः । 'स्यात्प्र- ताप: प्रभावश्च' इत्यमरः । अत्र पीतवर्णतया प्रथितस्य कन- काचलादेः लोहिततया प्रसिद्धस्य विद्रुमादंश्र लोहिततयैव कवि- समयसिद्धं प्रतापं प्रत्युपमानतावर्णनं पीतलोहितयोर्वर्णयोरभे- दस्यापि कविसमयसिद्धत्वादित्यवधेयम् । तथाचोक्तमलंकारशे- खरे- ALANKARA 27

210 अलंकारमणणिहारे

कमलासंपदोः कृष्णहरितोर्नागसर्पयोः।

चन्द्रे शशैणयोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः। दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवाभिसंहितम्। इति॥ शीतांशुरुचिमिषाद्दिवि शीताद्र्यनिमिषधुनी- मिषादवनौ। पाताले शोषमिषातुयातानि यशांसि तव विभान्ति विभो॥ ३६६॥ शीताद्रि: हिमगिरि:। आनमिषधुनी गङ्गा। तयोर्मिषात् व्याजात् । हे विभो भगवन् !॥ ऊर्ध्व नभस्तलनिभादधश्र वसुधातलच्छला- द्रगवन्। जलविच्छलात्समन्ताद्विभा विभक्ता वि- भाति तव भूमन् ॥ ३६७॥ वसुधातलस्य नैल्यं 'यत्कृष्णं तदन्नस्य' इति श्रुत्यनुरो धिना 'क्ष्मामण्डलं कुवलयाकरकोमलाभम्' इतिवर्णनेन सिद्ध- मिति ध्येयम् ॥ क्वचिदिह मरकतरूपं क्वचिदब्ध्रनिभं क्वचिन्त- मालनिभम् । क्वचिदिन्दीवरदम्भं महोज़लं तव महो जगति भाति ॥ ३६८॥ निभशब्दोऽत्र व्याजवाची 'निभस्तु कथितो व्याजे' इति मे- दिनी। अत्र श्यामलत्वेन प्रसिद्धस्य भगवन्महसः हरिद्वर्णम- रकतोपमानकथनं अनुपदोदाहृतप्रमाणेन नीलहरिद्वर्णयोरभेदप्र- तिपादनात्।।

अपहूतिसरः (१३) 211

हीरमिषानाटङ्क हारमिषादम्ब कंधरायां ते। माल्यमिषादम्मिल्ले स्मितरुचिशकला हरेर्विभा- न्त्यमला: ॥ ३६९॥ एपूदाहरणेषु सुमेरुप्रभृतन्विहन्निषिध्य तत्र प्रतापादेरंक- स्यारोप: ।। द्वितीया यथा- वेदांस्तत्प्रतिपाद्यान्पुरुषार्थास्तत्कृते नृभिरुपा स्यान्। चतुरो भगवहूयहान्बाहाव्याजाद्विभर्षि जननि त्वम् ॥ ३७० ॥ तुर इत्येतत् वेदपुरुषार्थभगवद्वचहानां त्रयाणामपि विशेष- णम्। वेदा: ऋग्यजुस्सामाथर्वाख्याः पुरुषार्थाः धर्मार्थकाममो- क्षाख्याः। भगवद्वचृहाः वासुदेवसंकर्षणप्रदुस्ननानिरुद्धाख्याः। अत्र लक्ष्मीबाहानिषेधपूर्वकं तत्र वेदादानां बहूनामैक्यारोपः॥। भुवनत्रयीं त्रयीं वा त्रिगुणां वा प्रकृतिमहि- गिरिद्ुमणे। कुक्षौ निधायभगवनूक्षस्यविरळवळि- त्रयीव्याजात् ॥ ३७१॥ त्रयीं ऋगादिवदत्रयं 'स्त्रियामृक्सामयजुषी इति वेदास्त्र- यस्त्रयी' इत्यमरः। त्रिगुणां सत्वरजस्तमोगुणात्मिकाम्। अत्रा- पि वळिित्रयीनिषेधपूर्वकं तस्यां भुवनत्रय्यादीनामनेकेषामैक्या- रोप: ।। इत्यलंकारमणिहारे अपह्नवसरस्त्रयादशः

212 अलंकारर्मणिहारे

अथोत्प्रेक्षासरः

यदन्यधर्मसंवन्धादन्यस्यान्यत्वतर्कणम्। सोत्प्रेक्षोक्ता त्रिधैषा स्याद्वस्तुहेतुफलात्मना । उक्तानुक्तास्पदत्वेन वस्तूत्प्रेक्षा द्विधा मता। हेतूत्प्रेक्षाफलोत्प्रेक्षे सिद्धासिद्धास्पदत्वतः॥ अन्यस्य विषयिणो यो धर्मः तत्सम्बन्धरूपान्निमित्तात् अन्य- स्य अन्यवषयकं अन्यत्वतर्कणं अन्यत्वेन संभावनं विषयिण- स्तादात्म्येन संभावनमित्यर्थः। अन्यस्येति पष्ठ्वर्थो विषयता- धर्मितारूपा, विषायण इति पष्ठ्यर्थस्तु विशेषणतारूपा विष- यता। अन्यत्वेनोत्कीर्तनं च संभावनाया आहार्यतासूचनाय। तथाच विषायनिष्ठधर्मसंबन्धप्रयुक्त विषयधर्मिकं तादात्म्यसंस- र्गेण विर्षायविधेयकमाहार्यसंभावनमुत्प्रक्षेति पर्यवसितम् । तन्नि- ष्ठधर्मसंवन्धप्रयुक्तमाहार्यतत्संभावनमिति तु निष्कर्षः । इतरां- शस्तु अव्यावर्तकत्वेन स्वरूपकथनमात्रपरः। 'मुखं चन्द्रं मन्ये' इत्युत्प्रेक्षायां चन्द्रनिष्ठाह्लादकत्वादिधर्मसंबन्धप्रयुक्तं मुखे चन्द्र- संभावनमाहार्यमस्तीति लक्षणानुगतिः । बाधाद्यभावदशायां तु जायमाना मुखादौ चन्द्रादिसंभावना नोत्प्रेक्षेति तद्वारणायाहा- र्येति। पतेन- दुन्दुभिकाहलहलहलबन्धुरमखिलं दिगन्तरा- लमभूत्। यत्तन्मन्ये फणिगिर्युनंसो भजति सप- दि जययात्राम् ॥ ३७२॥

उत्प्रेक्षासरः (१४) 213

इत्यत्र दुन्दुभिप्रभृतिकोलाहलदिगंन्तरालव्याप्तिरूपजययात्रा- प्रवृत्तधर्मसंबन्धप्रयुक्तायां भगवति तत्संभावनायामपि नातिव्या- प्रिः । तस्या अनाहार्यत्वात् । 'संभावनं यदीत्थं स्यादित्यूहो- ऽन्यस्य सिद्धये' इति संभावनालंकारविषये यदि जलधिर्विजलस्स्याद्यदि विसुवर्णस्सुवर्ण- भूभृत्स्यात्। जह्याद्रक्षादीक्षामह्यद्रिशिखामणिस्त- दा मन्ये ॥ ३७३।। इत्यादावतिव्याप्तिवारणाय प्रयुक्तान्तम्। अत्र यदि जल- धिर्विजलस्स्यादित्यादिसंभावनस्य विषायनिष्ठधर्मसम्बन्धप्रयुक्त- त्वाभावात्॥ काकोदरगिरिमेनं लोकोत्तररामणीयकं मन्ये। पदमपि परमं विजहद्विहरति यदिह श्रिया सह मुकुन्दः ॥३७४॥ इत्यादावतिप्रसङ्गवारणाय तन्निष्ठेति संभाव्यमानवृत्तित्वं ध- मविशेषणम् । तत्र परमपदत्यागपूर्वकश्रीसहितविहरणरूपो धर्मो मुकुन्दवृत्तिः । न तु संभाव्यमानवृत्तिरिति नातिप्रसङ्गः । ननु संबन्धान्तरेणोत्प्रेक्षाया असंग्रह इति वेन्न । सर्वत्राभेदैनैवोत्पे- क्षणमिति प्राचीनमतानुरोधेनैवमभिधानात्। एतत्सूचनायैव ल- क्षणे तादात्म्योपादानमिति ध्येयम्॥ सा चोत्प्रेक्षा वस्तुहेतुफलात्मतागोचरतया त्रिविधा, व- स्तुहेतुफलात्मता च वस्तुहेतुफलतादात्म्यम । अत्र वस्तुनः क- स्यचिद्वस्त्वन्तरतादात्म्यसंभावना प्रथमा वस्तूत्प्रेक्षेत्युच्यते ।

214 अलंकारमणिहारे

इयमेव स्वरूपोत्प्रेक्षा। अहेतोर्हेतुभावेन अफलस्य फलत्वेनो त्प्रेक्षा हेतूत्प्रेक्षा फलोत्प्रेक्षेत्युच्यते । तत्राद्या स्वरूपोत्प्रेक्षा उ- कानुक्तास्पदत्वेन द्विविधा। आस्पद विषयः। उक्तविषया अनुक्त- विषया चति द्विविधत्यर्थः। हेतूत्प्रेक्षाफलात्प्रेक्षे सिद्धविषया असिद्धविषया चेति प्रत्येकं द्विवधे॥ क्रमेणोदाहरणानि- हरिशेखरितादहिपतिधरणिधरादधिकतां परां लिप्सुः। हरिशिरसि भासमानस्सुरगिरिशिशुरिव महाकिरीटोऽव्यात् ॥३७५॥

अत्र कनकमणिमयत्वादिना धर्मसंबन्धेन निमित्तेन महा- किरीटस्य सुमेरुशिशुतादात्म्यसंभावना स्वरूपोत्प्रक्षा महाकि- रीटस्य विषयस्योपादानादुक्तावषया॥ यथा वा- विसृमरनिजरुचिभरपरिवलयित तनुरहिगिरी- न्द्रपतिदयिता। प्रकटयतीव हिरण्यप्राकारात्वं स्व- मागमप्रोक्तम् ॥३७६॥

अत्र पिशङ्गत्वादिना गम्यमानेन निमित्तेन लक्ष्मीतनुरुचि- वलयस्य हिरण्यप्राकारतादात्म्यसंभावना। वस्तुनस्तु प्रकटन. क्रियोत्प्रेक्षाया पवात्र प्राधान्यन निर्दिष्टत्वाद्वक्ष्यमाणरीत्या क्रि- यास्वरूपोत्प्रेक्षाया एवेदमुदाहरणं भविष्यतीति ध्येयम् । अन्य- त्तु अग्रे निरूपयिष्यते । अत्र 'हिरण्यप्राकारामार्द्राम्' इति श्रु त्यर्थोऽनुसंहित:॥

उत्प्रेक्षासरः (१४) 215

अनुक्तविषया वस्तूत्प्रेक्षा यथा- अभिषिश्चतीव मामयमहिराजधराधराधिपति- रमृतैः । दयनीयस्य ममालं नयने दिव्याञ्जनैरन क्तीव ॥३७७॥

अत्राप्यायकत्वादिना निमित्तेन गम्यमानेन भगवत्कर्तृका- नन्दनस्य तत्कर्तृकामृताभिषेकतादात्म्योत्प्ेक्षा दिव्याञ्जनाअ्जनता दात्म्योप्रेक्षा चानुक्तविषया स्वरूपोत्प्रेक्षा, आख्यातोपस्थिते कर्तरि भगवतस्तादात्म्येनान्वये कर्तुर्धात्वर्थे अभिषेचने अञ्ञने चान्वयात् तस्य इवशब्दार्थे संभावने तस्य च विषयतया आनन्दने अन्व- यान्भ्रगवत्कर्तृकाभिषेचनाअ्नसंभावनाविषय आनन्दनमिति वा क्यार्थबोधपर्यवसानात् उभयत्रापि विषयभूतस्यानन्दनस्य विष-

नन्वत्र अभिषिश्चत्यनक्तीति धात्वर्थयोरभिषेचनाअनयोराख्या- तोपात्ते कर्तरि विशेषणत्वेनान्वयमभ्युपेत्य कर्तुरिवशब्दार्थे संभा- वनेऽन्वयेन अभिषेचनाअ्ञनकर्तृनादात्म्यमेवोत्प्रेक्ष्यताम्। ततश्च भगवतो विषयस्योपादानेन उक्तविषयतालाभात् भगवतः प्रथ- मान्तपदोपस्थापितस्य मुख्यविशेष्यतया प्रथमान्तविशेष्यकबो- धोऽपि तान्त्रिकसंप्रतिपन्न उपपादितो भवतीत्युत्प्रेक्षाद्वयमुक्तविष- यमेवास्तु। सकृवुच्चरिताभ्यामभिषिश्चत्यनक्तिभ्यां शक्त्या अभि- षेकाज्नयोः साध्यवसानलक्षणया साधारणधर्मपुरस्कारेणानन्द नस्य चोपस्थापनाया युगपद्टनिद्वयविरोधेनासंभवादित चेन्मैवं, 'लः र्कमणि च' इति सूत्रानुमारेणाख्यातस्य कर्त्रादिशक्ततया प्रकृ- ते अभिषिश्चत्यनक्तीत्याभ्यामाख्याताभ्यां कर्तुरुपस्थितावपि 'भा-

216 अलंकारमणिहार

वप्रधानमाख्यातम्' इति यास्कस्मरणात् भावो धात्वर्थः प्रधानं विशेष्यं यस्य तदाख्यातमित्यर्थकाद्धात्वर्थभूताभिषेचनाअनक्रिय- योरेव विशेष्यतया तदुपसर्जनत्वेनान्वितस्य कर्तुरुत्प्रेक्षाविषय- तथा इवादिशब्दार्थभूतसंभावनायामन्वयासंभवात्। एवमाख्या- तस्य क्रियोपर्सजनत्वादेव-

लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्नं नभः । इतीदमपि भूयिष्ठमुत्प्रेक्षा लक्षणान्वितम ॥।

नोपमानं तिङन्तेनेत्यतिक्रम्याप्तभापितम्॥ इत्यादिना उत्प्रेक्षास्थले 'लिम्पतीव' इत्यत्रोपमाभ्रान्ति केपांचि त्संभवन्तीं प्रतिक्षिपता दण्डिना- कर्ता यदुपमानं स्यान्नयग्भूतोऽसी क्रियापदे। स्वक्रियासाधनव्यग्रो नालमन्यद्वयपेक्षितुम्।। इनि कर्तुरुपमायामुपमानतयाऽन्वयोऽपि निराकृतः। तथाहि कारिकार्थः 'लिम्पतीव' इत्यत्र लपनकर्तुरिवशब्दार्थे सादृश्ये उप- मानत्वेनान्वयसंभवादुपमैवात्र किं न स्यादित्याशङ्काया उत्तर- त्वेनायं श्रोकोऽवतारिनः । कर्ता यद्युपमान स्यात्तदेयं शङ्का युज्येत, न चेदं संभवति, तत्र हेतुः न्यग्भूत इत्यादिः । असौ कर्ता क्रियापदे तिङन्ते न्यग्भूतः क्रियोपसर्जनीभूत इत्यर्थः।

फलव्यापारयोर्धातुराश्रये तु तिङस्स्मताः । फले प्रधानं व्यापारस्तिङर्थस्तु विशेषणम्॥

इत्युक्ते:। न्यग्भूततामेवोत्तरार्धेनोपपादयति- स्वेति। स्व- क्रियाया: लेपनादिरूपाय: साधने व्यग्र: व्यापृतः असौ कर्ता

उत्प्रेक्षासरः (१४) 217

अन्यत् स्वसाध्यक्रियापेक्षया इतरत् व्यक्षितुं आकाङ्कितुं साध यितुमिति यावत् नालं न समर्थः । यथा कस्यचिदधीनो नान्यस्य शक्नुयात्साधयितुं कार्य तथा एकस्या: क्रियाया वि- शषणत्वेनाधीनः कर्ताऽन्यस्योपमानरूपस्य विशेषणतां नाप्तु- मीष्टे, इतरविशेषणत्वेनोपस्थितस्यान्यत्र विशेषणत्वेनान्वयायोगा- त् । अतो नात्र कर्तुरुपमानत्वं संगच्छत इति। तथाच इवशब्द - र्थस्संभावनं सादृश्यं वाऽस्तु, उभयथाडाप न तत्र कर्तुरन्वय इति नोपमा युक्तेति। तस्मात्तमस लेपनकर्तृत्वमुत्प्रेक्ष्यमिति मतमनुपादेयमेव। तस्यापि कर्तुर्विशेषणत्वात्। विवक्षितावेवे- केन लेपनस्यैवात्प्रेक्षणीयत्वाच्च। एवंचोदाहृतपद्े प्रधानभूता- भिषेचनाञ्जनक्रियागाचरा संभावनैव निगीर्णानन्दनविषयेति सिद्ध- म्। न च युगपद्ृत्तिद्वयविरोधदोषता, तदनभ्युपगमात्। ये तु 'लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्ञनं नभः' इत्यत्र तमोनभसो

रूपोत्प्रेक्षायां धर्म्युत्प्रेक्षा धर्मोत्प्रेक्षा चेत्येवं द्वविध्यम्। तत्र त- मोनभसोः कत्वेन विषयत्वेन च द्विवारमन्वयककेशः। तथा ध- म्युत्प्रेक्षा साधर्म्यप्रयुक्ता धर्मोत्प्रेक्षा तु तत्सहचरितधर्मसंबन्धप्र युक्तेति लक्षणाननुगमः । न च तन्निष्ठतत्समानाधिकरणान्यतर त्वेन धर्मनिवेशान्नाननुगम इति वाच्यम् । सर्वत्र सादृश्यनि मित्ताया एवोत्प्रेक्षायास्संभवेनाव्यतरत्वादि निवशप्रयुक्तगौरवस्या नुपादेयत्वादिति वदन्ति॥ यथा वा- श्रुत्यञ्चलसंसक्ता मुक्ताश्श्रुत्यन्तचपलमक्षियुग- म्। अवलोक्य भुवनमातस्तव देवि भृशं हस- न्तीव ॥३७८।। ALANKARA 28

218 अलंकारमणिहारे

अत्रापि कर्णाभरणमौक्तिकसंबन्धिप्रकाशस्य तत्कर्तृकहास तादात्म्योत्प्रेक्षा अनुक्तविषया। प्रकाशस्य विषयस्य निगीर्ण त्वादिति बाध्यम्।। सिद्धविषया हेतूत्प्रेक्षा यथा-

यनिचुले। अञ्जनशिखरिणि सततासञ्जनतो नून- मसित एष हरिः ॥३७९॥ खञ्जयति गतिविकलं करोतीति खञ्जनः । खञ्जनरुचेः ख- अरीटाख्यखगत्विपः सञ्जनः ततोप्यतिशयितनीलिमेत्यर्थः । 'सत्र- अरीटस्तु खञ्जनः, खोडे खञ्जः' इति चामरः । बलभञ्जनमणयः इन्द्रनीलरत्नानि तेपां मञ्जरुचिनिचयः निचुळः निचोळ: यस्य तास्मिन् 'निचुळस्तु निचोलके' इति विश्व । निचोलः प्रच्छ दपटः 'विनयनिचुलितैः' इति मुरारिप्रयोगश्च। अत्न भगवतो नैसार्गिके श्यामलिम्नि वस्तुतोऽअ्जनगिरिसततासञ्ञनं न हेतुरित्य हेतोस्तस्य हेतुत्वसंभावना हेतूत्प्रेक्षा अञ्जनगिरिसततासअ्जनस्य सिद्धत्वात्सिद्धविषया अञ्जनशब्दश्षेपभित्तिकाभेदाव्यवसायमू ला। प्रसिद्धं ह्यञ्जनस्य नैल्यम्॥ असिद्धविषया हेतूत्प्रेक्षा यथा- श्रीवत्स इति हरे त्वं वात्सल्यादिव रमाश्रये हृदये। किंचन लाञ्छनमश्चसि कश्चुकिवरभभृदश्व लाक्षरण ॥ ३८० ॥ श्रीवत्सः लक्ष्मीपुत्रः 'वत्सः पुत्रादिवर्षयोः' इति मेदिनी। 'वत्सरसुतादाँ तर्णके त्रिपु' इति रत्नमाला च। पक्षे श्रीवत्स

उत्प्रेक्षासरः (९४) 219

इति लाञ्छननाम । अञ्चसि पूजयसि आद्रियसे । पूजनं चा- त्र- 'स च पूज्यो यथा ह्यहम्। पूज्या लालयितव्याश्च' इत्या दाविवादरणपरम्। पक्षे प्राप्नोषीत्यर्थः । अत्र श्रीवत्सनामलाञ्छ- नस्य रमाश्रयभूतहृदयस्थलाधिकरणकाश्चने लक्ष्मीवत्सताप्रयुक्त वात्सल्यं न हेतुरित्यहेतोस्तस्यासिद्धस्य हेतुतासंभावना असि- द्धविषया हंतूत्प्रेक्षा श्रेषोजजीविता॥।

यथा वा -- भजति भुजगेशनगपतियुवतिमणीरुचिकचा- कचिजितेव। विद्युन्मुखे विकारं तान्तत्वं च धु- मध्यलीनात्वम् ॥३८१॥

भुजगेशनगपतियुवतिमणी लक्ष्मीः तस्या: रुच्या प्रभया कचाकचिजितेव केशेषु केशेपु गृहोत्वा प्रवृत्तेन युद्धेन परास्ते- व विदयुत् मुखे वदने िकारं पराभूतत्वचिह्नं वैवर्ण्य तान्तत्वं ग्लानिं द्यमध्ये यत्रक्कापि गह्यराभ्यन्तरान्तरिक्षमध्ये लीनत्वं अद- शयतयाऽवस्थानं च भजति । द्यमध्येत्यत्र वकारान्तस्य द्युशब्द- स्य 'दिव उत्' इत्युत्वम। यद्वा द्य इत्यव्ययं गगनवाचि। 'दु कीबमह्नि गगने च' इति मेदिन्यनुशासनात्॥

वास्तवार्थस्तु- मुखे आदौ विकारं वि इत्याकारकमक्षरं तान्तत्वं तकारान्तत्वं द्यः द्यइति वर्णसमुदयः मध्ये वि त् इत्य- नयोवर्णयोरन्तराळे, लीनः स्थितः यस्यास्सा तस्या; भावः द्यमध्यलीनात्वम्। विद्यत्पदे मुखविकारवत्वतान्तत्वद्यमध्यलीना- त्वानि द्रष्टव्यानि। द्यमध्यलीनाशब्दस्य समस्तत्वेनागुणवचन- त्वात् 'त्वतलोर्गुणवच स्य' इति न पुंवद्धभावः । अत्र संज्ञाजा-

2:20 अलंकारमणिहारे

वचनशब्देनोच्यते। आकडारसूत्रभाष्यतस्तथैव लाभात्। अत एव 'एकतद्धिते च' इति सूत्र भाष्ये 'एकत्वमिति पुंवत्त्वात्सिद्ध- म्' इत्याशङ्क्य 'न सिध्यति उक्तमेतत् । त्वतलोर्गुणवचनस्य' इत्युक्तम्। एकशब्दे सर्वनामसंज्ञया गुणवचनसंक्षाया बाध इति तदाशयः । इदं च 'त्वतलोः' इति सूत्रशेखरे स्पष्टम्। अत्र विद्यतो मुखविकारवत्वादिके नैसर्गिके लक्ष्मीरुचिपरास्तत्वं न हेतुरिति तद्धेतुत्वसंभावना हंतूत्प्रेक्षा। वस्तुतस्तत्परास्तताया अभावादसिद्धविषया श्रेपोत्तम्भिता। पूर्वोदाहरणे वात्सल्यादिति हेतुत्वं तावत्पञ्चम्यैव निर्रिष्टम्, अत्र तु जितेति धर्मिविशेषण- तया जयस्य हेतुत्वमार्थम। यथा 'पूजितस्तुष्यति' इत्यादी पूजनादे:॥। ननु करथं विदयुच्छनद्गत विप्रभृतिवर्णवत्वं तद्वाच्ये वस्तुनि संभवेत्, येन उपपादितश्षेषमूलकाभेदकल्पनेन उक्तोर्डर्थो निरु- ह्यतेति चेत्। शब्दार्थतादात्म्यस्य साम्राज्यादित्यवेहि। तथा

योरितरंतराध्यासरूप: स्मृत्यात्मको योऽयं शब्दस्सोडर्थो योऽर्थ- स्स शब्द:' इति पातञ्जलभाष्यमुदाहरन्तः पदपदार्थयोस्संव- न्धान्तरमेव शक्तिर्वाच्यवाचकभावापरपर्याया। तङ्गाहकं चेतरेत- राध्यासमूलं तादात्म्यं तदेव सम्बन्धः। उभयनिरूपिततादात्म्य- वानुभय इत्यर्थपदयोर्व्यवहारात्। तस्य च तादात्म्यस्य निरू- पकत्वेन विवक्षितोऽर्थशशक्यः, आश्रयत्वेत्र विवक्षितश्शब्द इशक्तः। शब्दार्थयोस्तादात्म्यादेव श्ोकमशृणोत् अर्थ वदतीति व्यवहार: 'ओमित्येकाझरं ब्रह्म, रामेति द्वयक्षरं नाम मान- भङ्ग: पिनाकिन:, वृद्धिरादैच्' इति शाक्तग्राहकश्रुतिस्मृतिविषये

उत्प्रक्षासरः (१४) 221

सामानाधिकरण्येन प्रयोगश्च। तादात्म्यं च तन्भ्िन्नत्वे सति तद्भेदेन प्रतीयमानत्वमिति भेदाभेदसमनियतम्। अभेदस्या- ध्यस्तत्वाञ्च न तयोर्विरोधः" इति। विस्तरस्तु मज्जषादौ। तस्मा- च्छब्दार्थतादात्म्यावलम्बनेन विदुच्छद्दगतमपि विप्रभृतिवर्णव- स्वं तदर्थेऽपि निरर्गळमेवेत्युपपादितोरऽर्थो निरुह्यत इति न संकटं किंचित्। एवमेवान्यत्रापि बोद्धव्यं बुद्धिमद्भ्रिः।।

यथा वा-

आर्थिजनपीडनानामसासहिर्नूनमहिमहीध्रम- गाः। क्व वसन्तमर्थिनिवहा वदान्यमब्जाक्ष जी- वयन्त्येते ॥३८२॥

आर्थिजनपीडनानां असतासहिर्नूनं असहिष्णुरिव 'सासहि वावहि' इत्यादिना यङन्तात्सहतेः किप्रत्ययान्ततया निपातना- त्साधुः। पीडनानामिति कर्माण पष्ठी। अहिमहीध्रं शेषाद्रिं आशीविषमयं गिरिमित्यपि गम्यते। अतिभयंकरत्वेनान्यदुर्गम- त्वमनेन द्योत्यते । अगाः प्राप्तवानभूः। हे अब्जाक्ष ! एते परसं कट मनागप्यनालोचयन्तस्स्वार्थैककृपणा इति भावः । अर्थिनि- वहाः वदान्यं प्रियवचनपुरस्सरदानशीलं क्व वसन्तं जीवयन्ती- ति लोकोक्तिः। न खलु सुदुर्गममपि प्रदेशमास्थितवन्तं न पीड- येरक्निति भावः। अत्र भगवतोऽहिमहीध्रप्राप्तयहेतोरप्यर्थजनपी- डनासहिष्णुत्वस्य तद्धेतुत्वसंभावना असिद्धविषया, तादृशास- हनस्यासिद्धत्वात् । अत्रापि पूर्वोदाहरण इव हेतुरार्थः । पूर्वो- दाहरणद्यं श्ेषसंकीर्णम् । इदं तु शुद्धमिति वैलक्षण्यम्।।

222 अलंकारमणिहारे

सिद्धविषया फलोत्प्रेक्षा यथा -- विनतानां जनतानां तमसामवसादनाय किल शौरे। इास्तघृणिं कौस्तुभमणिमरुणांशुसहस्त्रनि- भमुरसि बहासे ॥३८३॥ अत्र कौस्तुभमणिधारणं प्रत्यफलस्यापि तमोऽवसादनस्य तत्फलत्वेन संभावना सिद्धविषया फलोत्प्रेक्षा। तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः। नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ इत्युक्तप्रकारेण भगवतस्तमोऽवसादनस्य स्वतस्सिद्धत्वात्॥। असिद्धविषया फलोत्प्रेक्षा यथा- सोदरसुधानिरन्तरसादरसहवासकुतुकपरिपू- त्यैं। काकोदरगिरिनाथः कमलायै स्मितसुधां व्यनक्ति किल ॥३८४॥

किलेत्युत्प्रेक्षाव्यञ्जकम् । अत्र भगवता लक्ष्मीं प्रति स्मि- तसुधाया व्यञ्जनस्य सोदरसुधानिरन्तरसादरसहवासकुतुकपि- पूर्तिर्न फलमिति तस्या: गगनारविन्दायमानायास्तत्फलत्वेन सं- भावना असिद्धविषया फलोत्प्रेक्षा।।

यथा वा- अहमपि विजितोऽस्म्यनया रमयेति व्यञ्जना- य किल भगवन्। तन्निलये निजहृदये भान्तीं बभ्नासि वैजयन्तीं त्वम् ॥३८५॥

उत्प्रेक्षसारः (१४) 223

वैजयन्तीं विजयपताकां वनमालां च। अत्र भगवता ल. क्षमीनिलयभूते निजहृदये वनमालाSभिन्नत्वेनाध्यवसिताया वैज. यन्तीशब्दवाच्याया जयपताकाया बन्धनं प्रति स्वस्यापि थ्रिया विजितत्वाभिव्यञ्जनं न फलमिति तस्य फलत्वेन संभावना उक्त· फलस्यासिद्धत्वादसिद्धविषया फलोत्प्रक्षा। इयं रूपकश्ेपाभ्या- मुत्तम्भिता। पूर्वा तु रूपकसंकीर्णेति भिदा॥ यथा वा- लक्ष्मीजयकेतनतामात्मीयोरस्स्थलस्य विशाद- यितुम्। बध्रासि वैजयन्तीं बहुवर्णा तत्र नूनम- ब्जाक्ष ॥ ३८६॥ हे अब्जाक्ष! आत्मीयोरस्स्थलस्य लक्ष्म्याः जयकेतनतां वि- जयध्वजयष्टितां केतनशब्दोऽत्र व्वजयष्टिवाची। पक्षे विजयगृह- त्वम् । 'केतनं तु ध्वजे कार्य निमन्त्रणनिवासयोः' इत्यजयः। विशदयितुं नूनं तत्र विजयकेतनभूते आत्मीयोरस्स्थले बहुवर्णा विचित्रां, पक्षे-'पश्चवर्णा तु या माला वैजयन्ती गदाभृतः' इत्युक्तवर्णा वैजयन्तीं पताकां वैजयन्तीशब्दोऽत्र ध्वजपरटीवा चकः। बध्नासि । यद्यपि 'पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं ध्वज- मस्त्रियाम्' इति पताकादयश्चत्वारोऽपि शब्दा ध्वजपर्यायतया सुधादौ व्याख्याताः। तथाऽपि पताकावैजयन्तीशब्दयोर्ध्वजपटी- वाचित्वं केतनध्वजशब्द्योस्तद्याप्टवाचित्वं चावश्याभ्युपेयं, तथैव प्रसिद्धेः। अन्यथा 'पताकाध्वजम/लिनम्, चञच्वग्रदप्टचटुला हिपताकयाऽन्ये स्वावासभागमुरगाशनकेतुयष्टया, प्रभावनीकेतन- वैजयन्तीः' इति श्रीरामायणमाघकाव्यादिषु भूयस्सु प्रदेशेषु पताकाध्वजादिशब्दानां सहप्रयोगो विरुध्येत। न हि घटकलशा-

224 अलंकारमाणहारे दीनां पर्यायशब्दानां सहप्रयोगो दृष्ट इष्टश्च। किंच उदाहने माघकाव्यपद्ये चटुलाहिपताकयेत्यत्राहे: ध्वजपटीत्वेन रूपणस्यैव उरगाशनकेतुयष्टयंत्येतदनुरूपता। अत एव 'व्याकृत्तशीर्षकरको विमलास्थिदन्तो रक्त्तहदांशुकधरो रथकेतुदण्डः' इति चम्पुभा- रतपद्ये केतुयष्े: यतिधार्यदण्डत्वेन रूपणं, 'असौ ते पूर्वेषां सु. चरितपताका यदमरस्रवन्ती' इति मुरारिमिश्रपद्ये मन्दाकि- न्यास्सुचरितपताकात्वेन रूपण च योयुज्यते। 'ध्वजार्धसम्मितां चैव पताकां चैव चित्रयेत्' इति ध्वजारोहणप्रकरणगतपादसं हितावचनं चात्रैवानुकूलम् । अत्र विशदयतुमिति तुमुनोऽर्थः फलम्। एवं वक्ष्यमाणोदाहरणेऽपि। पूर्वोदाहरणेषु चतुर्थ्यर्थः फलम्। अत्र भगवता निजोरस्स्थलस्य लक्ष्मीजयकेतनताभिव्य- अनं तत्र वैजयन्तीबन्धनं प्रत्यफलं तत्फलत्वेन संभाव्यत इति फलोत्प्रेक्षा तादृशव्यञ्जनम्यासिद्धत्वादसिद्धविषया केतनवैजय-

यथा वा- अञ्जनभूधरविभुना व्यञ्जयितुं माधवत्वमिव नैजम्। हृद्याऽतिमृदुलताश्रीरामोदं प्रापितोपवन- मालम् ॥३८७॥ अञ्जनभूधरपतिना नैजं माधवत्वं मधुमासत्वं श्रीपतित्वं च। 'माधवोऽजे मधौ राधे' इति मेदिनी । व्यअ्ञयितुमिव उ- पवनमालं वनराजीसमीपे वैजयन्तीसमीपे च । हृद्या हृदयस्य प्रिया वक्षसि स्थिता च । अतिमृद्धचश्च ताः लताश्च तासां श्रीस्समृद्धिः, पक्षे अतिशयिता मृदुलता सुकुमारता यस्यास्सा

उत्प्रेक्षासरः (१४) 225

श्रीः लक्ष्मीः आमोदं सौरभं हर्ष च प्रापिता। अत्र भगवता स्वत एवातिमृदुलताश्रीरामोदं प्राप्यत न तु स्वं माध्रवत्वमिव्यञ्ञ- यितुमित्यफलस्य तद्वयअ्ञनस्य फलत्वेन संभावनाफलोत्प्रेक्षा ता. दशव्यअनस्याससिद्धत्वादसिद्धविषया। इयं समङ्गश्लेषेणोत्तम्भि- ता। पूर्वा त्वभङ्गश्लषेणेति भिदा॥

यथावा- सरसहिततामवामुं विहाय तामरसतां स्वत- स्सिद्धाम्। उरगवरगिरिपते भवदुरास सरसिजा- नि माल्यतां प्रापु: ।३८८।

सरसेक्यो रसिकेभ्यः हिततां सरसतां हिततां वा अ- वासुं तां तथाविधां अरसतां अरसिकत्वं, पक्षे तामरसतामिति समस्तं पदम्। तामरसत्वमित्यर्थः । अत्र सरसहिततावाप्तेश- शशृङ्गायमानायास्सर सिजकर्तृकमाल्यतावाततिं प्रत्यफलस्यापि फ लतया संभावना आसेद्वावेरया फलात्प्रेक्षा इयमपि पूर्ववत्स- भङ्गश्ेषदत्तहस्तैवेति ध्येयम्।।

यथावा-

न्यसितुं पदमहिशिखरिण्यकृतकनगरात्वरा- न्वितोऽवतरन्। क्षुभितं वलग्नमच्युत संवाहयितुं किलात्र करमदधाः ॥३८९॥

लग्नकर्मकसंवाहनस्य भगवत्कर्तृकस्य तन्कर्तृकस्वाभाविकनिजा- वलग्नाधिकरणकसव्यपाणिन्यसनं प्रत्यफलस्यापि फलत्वेन संभा- ALANKARA 29

226 अलंकारमणिहरि

वना फलोत्प्रेक्षा संवाहनस्य विषयस्यासिद्धत्वादसिद्धविषया। इय शुद्धा पूर्वास्तु संकीर्णा इति वैलक्षण्यम्॥ अत्रैवं बोधप्रकार:वस्तूत्प्रेक्षोदाहरण 'सुरगिरिशिशुरिव महाकिरीटः' इत्यत्र सुरगिरििशुत्वावच्छिन्नस्य इवार्थे संभा- वनायां प्रकारतयाऽन्वयः । संभावनायाश्च विषयतासंवन्धेन म- हाकिरीटंऽन्वयः । तथाच सुरगिरिशिशुप्रकारकसंभावनाविषयो महाकरीट इति बोधः । महाकिरीटविषया सुरगिरिशिशुप्रका- रिका च संभावना तादात्म्यसंसर्गेणैव, तथाऽनुभवात्, चमत्कृति- प्रयाजकस्य संसर्गान्तरस्याभावाच्च। न त्वेवं सुरगिरिशिशुत्व- प्रकारिका, तस्य सुरगिरिशिशूपसर्जनत्वात् । एवं ध्रुवं नून- मित्यादिशब्दसमभिव्याहारेऽपि बोध्यम्। 'मुखं चन्द्रं मन्ये' इत्यादौ तु चन्द्राभिन्नमुखविषया संभावनेति बोधः, नामार्थ- योरभेदान्वयव्युत्पत्तेः । एवं 'मुख चन्द्रं संभावये तर्कये' इत्यादावपीति ध्येयम्। अभिषिश्चतीवेत्यनुक्तविषयोत्प्रेक्षोदाहरणे तु अभिपिश्चातना साध्यवसानलक्षणया अभिषेचनानन्दोभयसा- धारणेनाप्यायकत्वादिना रूपेणोपस्थापिते आनन्दने अभिषेचनसं- भावनान्वयादाप्यायकं भगवत्कर्तृकस्वकर्मकाभिषेचनप्रकारकसं- भावनाविषय इति बोधः। एवमनक्तीवेत्यादावपि ज्ञेयम्। "लि- म्पतीव तमोङ्गानि' इत्यत्र व्यञ्ञनयोपस्थापिते व्यापने तादृश- संभावनान्वयः" इति काव्यप्रदीपकारः ॥ हेतूत्प्रेक्षोदाहरणे 'अञ्जनशिखरिणि सततासअ्ञनतो नूनम- सित एप हरिः इत्यत्र पश्चमीस्थानिकतसेर्हेतुरर्थः । तत्र चा भेदेन प्रकृत्यर्थान्वयः हेतोश्च स्वप्रयोज्यतासंबन्धेनासितत्ववि- शिष्टेऽन्वयः । विशेषणस्य प्रयोज्यत्वे विशिष्टस्यापि तत्प्रयोज्य- त्वाव्याहतेः। यद्वा स्वप्रयोज्याश्रयत्वसंवन्धेनान्वयः। तस्य प्र०

उत्प्रेक्षासरः (१४) 227

कारतासंबन्धेन संभावनायां तस्याश्च विषयतया हरावन्वयः।

भावनाविषयो हरिरिति बोधः। न च तादात्म्यसंबन्धेन हेतु- विधेयकत्वाभावान्नेयं हेतूत्प्रेक्षा स्यात्। किंतु तादात्म्येन तथा- विधासितस्वरूपोत्प्रेक्षैवेति वाच्यम् । विवक्षितविवेचनयाअ्जन- गिरिसततासजने हेत्वभेदस्योत्प्रेक्षणीयतया सततासञ्जनं प्रति विशेष्यभूतस्यापि हेतोर्विधेयत्वाभ्युपगमात्। मुखचन्द्र इति रू- पक इवानुयोगित्वमुखस्याभेदस्य सततासञ्ञनसंसर्गत्वाभ्युपग मेन च सततासअ्ने हेत्वभेदभानसंभवात्। हेतुविशिष्टस्वरू- पोत्प्रेक्षाया मुखतः प्रतीयमानत्वेऽपि विवक्षावशेन हेतूत्प्रेक्षात्वे- नैव व्यपदेशः । यथा 'दभा जहोति' इत्यत्र मुखतो दधि- विशिष्टहोमप्रतीतावपि विवक्षितविवेचनया होमे दधिविधित्व- व्यपदेश इति ज्ञेयम्। न च स्वप्रयोज्यत्वसंबन्धेन स्वप्रयो- ज्याश्रयत्वसंबन्धेन वा हेतुरूपधर्मात्प्रेक्षैव असितपदार्थे स्वी- क्रियतां किमेतादृशकल्पनायासेनेति वाच्यं, धर्मोत्प्रेक्षाभ्युपगमे दूषणस्य पूर्वमेवोदीरितत्वात् । अत एव 'हर्षालग्ना मन्ये ललिततनु ते पादयोः पद्मलक्ष्मीः' इति हेतूत्प्रेक्षामुदाहृतवतः काव्यप्रकाशकृतोऽपि तत्र हर्षहेतुकलगनतादात्म्यसंभावनमेव स्वा- भाविके लगनेऽभिमतम्। अस्मदुक्तरीत्या तु लक्ष्मीरूप विषये यथोक्तहर्षहेतुकलग्नतादात्म्यसंभावनमुचितं लगनस्य धर्म्युपसर्ज- नत्वेन संभावनायामन्वयायोगादिति दिक् । एवमुदाहृतासिद्ध- विषयहेतूत्प्रेक्षायामपि द्रष्टव्यं, विषयस्य सिद्धत्वासिद्धत्वाभ्यां बोधे विशेषाभावादित्यलम्॥ विनतानां जनतानामिति फलोत्प्रेक्षोदाहरणे तमसामवसा- दनायोति चतुर्थयर्थः फलम्। तत्र चाभेदेन प्रकृत्यर्थान्वयो

228 अलंकारमणिहारे

हेतूत्प्रेक्षावदेव । फलस्य च प्रयोजकतासंसर्गेण कौस्तुभधारणे स्वप्रयाजकाश्रयतासंबन्धेन तदाथये वाऽन्वयः । तत्तादात्म्यसं सर्गकसंभावनायाइशीरी विषयतया। पवंच तमोऽवसादनाभि न्नफलककास्तुभवहनाश्रयसंभावनाविषयश्शौरिरिति बोधः। एवं तुमुन्नन्तस्थले फलं तुमुनोऽर्थः बोधस्तु तुल्य एव । फलोत्प्रे. क्षात्वं चोक्तरीत्योपपादनीयमिति दिक । एवं कुवलयानन्दानु- सारेण उत्प्रेक्षायाष्पडिधत्वं दर्शितम्॥ प्राचां मते तु-उत्प्रेक्षा तावद्विविधा, वाच्या प्रतीयमाना च। इव नूनं शङ्के संभावयामि मन्ये जाने तर्कये ऊहे उत्प्रे- क्षे अैमि प्रत्येमि वेि धवं प्रायः किलेत्यादिभिः प्रतिपाद- कैश्शव्दैस्सहिता यत्र संभावनासामग्री तत्रोत्प्रेक्षा वाच्या। यत्र च प्रतिपादकशव्दरहितं सामग्रीमात्रं तत्र प्रतीयमाना। यत्र तत्सामग्रीविधुरं प्रतिपादकशब्दमात्रं तत्र संभावनामात्रमेव नोत्प्रेक्षा। सापि प्रत्येकं त्रिधा-स्वरूपोत्प्रेक्षा हेतूत्प्रेक्षा फलोत्प्रे- क्षा चेति। तत्र जातिगुणक्रियाद्रव्यरूपाणां तक्षभावरूपाणं च पदा- र्थानां तादात््येनेतरेण वा संबन्धेन जातिगुणक्रियाद्रव्यात्मकै- वर्येस्तैस्समुञ्चितैः उपात्तैरनुपात्तैः निष्पन्नै निष्पादैर्वा निमित्त भूतैर्यथासंभवं जातिगुणक्रियाद्रव्यात्मकेषु विषयेपूत्प्रेक्षणं स्व- रूपोत्प्रेक्षा। तत्राभेदेन संसर्गेण धर्मिस्वरूपोत्प्रेक्षा, संसर्गा- न्तरेण धर्मस्वरूपोत्प्रेक्षा चोच्यते। उक्तविधेपु पदार्थेषु प्रागुक्त प्रकाराणां पदार्थानां तथाविधैरेव निभित्तैर्यथासंभवं हेतुत्वेन फलत्वेन च संभावनं हेतूत्प्रेक्षा फलोत्प्रेक्षा चाच्यते। पताश्च

ल्पास्संपद्यन्ते। तत्र दिङ्गान्रं प्रपर्श्यते ॥ तत्र उपात्तजातिनि- मित्तकजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा-

उत्प्रेक्षासर: (१४) 229

वृषशैलेशकटाक्षश्रियोऽनवरतं निवाससरसि- रुहम्। अम्ब मुखं तव मन्ये भ्रमरकनिकरेण भृशमुपरि चलता ॥ ३९० ॥ कटाक्षस्य श्रीश्शोभैव श्रीः लक्ष्मीः तस्याः। भ्रमरकाः द्वि- रेफा: ललाटगतचूर्णकुन्तलाश्च, तेषां निकरेण। अत्र मुखत्वजात्य- वच्छिन्न सरसिरुहत्वजात्यवच्छिन्नं तादात्म्येन संभाव्यते। तत्र श्षेषखंपादि ताभेदोपरिचलद्भमरकनिकररूप जा तिर्निमित्तमुपात्तम्।। उपात्तगुणनिमित्त जातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा-

न्। गळशङ्जान्विजाने विशदान्मौक्तिकमणींस्त-

वाम्ब रदान् ॥ ३९१॥ निश्वसनेन निश्वासमारुतेन प्रौत्िप्तान् ऊ्ध्व प्रणुन्नान् अधः रोष्ठयो: निरोधेन पड्डिभावं श्रेणोभूयावस्थानं गतान् प्राप्तान् 'द्विताया श्रित' इत्यादिना समासः। यथा मारुतोत्कृतानि धान्यानि यत्किश्चिद्वयवधायकवस्तुप्रातिघातेन श्रेणीभूयावतिष्ठन्ते तथेति भावः। अत्र दन्तत्वजात्यवच्छिन्नेषु मौक्तिकत्वजात्यव- चि्छिन्नास्तादात््येनोत्प्रेक्ष्यन्ते, तत्र विशदत्वगुणो निमित्तमुपात्तम्।। यथावा- लावण्यजलनिधौ तब वदनेऽहिगिरीश भाति गङ्गेव। मृगनाभितिलकयमुनामिळिता मौक्तिक- ललाटिका धवला ॥ ३१२॥

230 अलंकारमणिहारे ललाटे भवा ललाटिका 'कर्णललाटात्कनलङ्कारे' इति कन्। ललाटे लम्बतया निबद्धः पत्रपाश्याख्याभरणविशेषः 'पत्रपाश्या ललाटिका' इत्यमरः। अत्र मौक्तिकललाटिकात्वजा- त्यवच्छिन्ने गङ्गात्वजात्यवच्छिन्नं तादात्म्येनोत्प्रेक्ष्यते। तत्र धव लेति गुणो निमित्तमुपात्तम्।। यथावा- तपनात्मभवाऽभूवं तुहिनांशोरपि सुता भवेय- मिति। असिता वदनेन्दौ तव जनिता यमुनेव तिलकरेखैषा ॥ ३९३ ॥ अत्र यमुनेवेति जात्युत्प्रेक्षायां असितेति गुणो निमित्तमु- पात्तम्। गङ्गायमुनयोर्द्रव्यत्वेन विवक्षायां द्रव्योत्प्रेक्षाया पवे- दमुदाहरणद्वयं भविष्यतीति ध्येयम्॥ उपात्तक्रियानिमित्तजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा- ° वृषगिरिपतिहृदि सौधे नायकमणिना दृढोप- गूढायाः । मुक्ताहारलतायाः पुलका इव भान्त्यु- दित्वराः किरणाः ॥३९४॥ अत्र किरणरूपजाती पुलकत्वरूपजात्यवच्छिन्नानां तादा- त्म्येन संभावनम् । तत्रोपगूहनक्रियाया निमित्तता॥ उपात्तद्रव्यनमित्तकजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा-

वद्वदनम्। संभावयामहे ननु लक्ष्म्याSनारतमिहैव विहरन्त्या ॥३९५॥

उत्प्रेक्षासरः (१४) 231

इहैव वदन एव विहरन्त्या लक्ष्म्या सुषमया श्रिया च भवद्वदनं विकस्वराम्भोरुहं संभावयामहे निरन्तरलक्ष्मीविहारा- श्रयत्वात्प्रफुल्लकमलत्वेनोत्प्रेक्षामहे इत्यर्थः । अत्र मुखत्वजात्य- वच्छिन्ने अम्भोरुहत्वजात्यवच्छिन्नतादात्म्योत्प्रेक्षणम्। तत्र श्रे- षसंपादितसुषमाभेदरमारूपद्रव्यं निमित्तमुपात्तम्। अत्र लक्ष्मी- शब्दस्यैकव्यक्तिवाचित्वात् द्रव्यत्वम्। एतेनोत्प्रेक्षायां जातिद्रव्य- योनिमित्तत्वमपरिगणयन्त उपेक्षणीयाः। उक्तं च चित्रमीमां- सायाम्- उत्प्रेक्षायां निमित्तत्वं यज्जातिद्रव्ययोरपि। तेनापि विकलां विद्यो निमित्तगणनामिमाम्। इति। इमां निमित्तगणनां प्राचीनोक्तामित्यर्थः। उदाहृतं च तत्र जातिद्रव्यनिमित्तकोत्प्रेक्षाद्वयम्॥ अनुपात्तनिमित्तजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा- भ्रयुगळधनुर्लस्तकसंहित नासा करीरसंल ग्र म् । मधुरिपुमृगमदतिलकं ननु भुवनजिगीषुमदनशर- फलकम् ॥३१६॥ अत्र मृगमदतिलकत्वजात्यवच्छिन्ने मदनशरफलकत्वजात्यव- च्छिन्नतादात्म्यसंभावनायां असितत्वसूक्ष्माग्रत्वादिनिमित्तमनुपा- त्तम्। वस्तुतस्तु प्रथमार्धप्रतिपादितो धर्मः वक्ष्यमाणरीत्या रूपकेण विषयविषयिसाधारणीकृत इत्युपात्त एव। असितत्वा- दिरेवानुपात्तः तस्मादिदं पद्यमुपात्तानुपात्तनिमित्तकजातिभाव- स्वरूपोत्प्रेक्षाया एव वक्ष्यमाणरीत्या उदाह्दरणं भवितुमर्हति। न तु केवलानुपात्तनिमित्तायाः॥

232 अलंकारमणिहारे

शुद्धानुपात्तनिमित्ता यथा- हरफालनयनवितनुं स्मरममुनैवोपजीवयितु- मनसा। हरिणा स्वफालकलितं नयनमिवोर्ध्वाश्च लं जयति तिलकम् ॥३१७॥ हरस्य फालनयनेन वितनुं विगतशरीरं स्मरं अमुनैव फालनयनेनैव उपजीवयितुमनसा हरिणा श्रीनिवासेन स्वस्य फाले ललाटे कलितं सृष्टं 'कवीनां कलिः कामधेनुः' इत्याहुः ऊर्ध्व अञ्चलं अग्रं यस्य तत्तथोक्तं नयनमिव तिलकं कस्तू- रीचित्रकं जयति लोके नयनयोवैंर्तुलमूलत्वकुश्चितसूक्ष्माग्रत्वद- र्शनेन तिलकस्य तत्संभावनालाभाय ऊर्ध्वाञ्चलं नयनमित्यभि- हितम्। न हि नयनस्योर्ध्वाश्चलत्वमन्तरेण वर्तुलमूलाकुश्चित- सूक्ष्माग्रकस्तूरीतिलकतादात्म्यसंभावनं संभवति। अत्र हरहरि- शब्दाभ्यां हरणरूपप्रवृत्तिनिमित्तकाभ्यामुभयोस्तौल्यनिमित्तकस्प- र्धा द्योत्यते। सा चोपपादिताया उत्प्रेक्षाया उपस्कुरुत इत्य- वधेयम्। अत्र नयनत्वजात्यवच्छिन्नतादात्म्यसंभावनायां नैल्या- दिनिमित्तमनुपात्तम्॥

यथावा- शिखरगशिखिपिञ्छाश्चलचन्द्रकमाला रमानि- वासगिरे: । फणिभूभृत्त्वं प्रथयितुमुन्मिषिता ल- सति नयनमालेव ॥३१८॥ फणिभूभृत्त्वं भुजगराजत्वं शेषाद्रित्वं च । अत्र चन्द्रक- मालायां जाती नयनमालाजात्यवच्छिन्नं संभाव्यते। श्यामारु- णत्वादिनिमित्तमनुपात्तम्।

उत्प्रक्षासर: (१४) 233

एवं शुद्धा उपात्तनिमित्तका अनुपात्तनिमित्तका अपि जा- तिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा: प्रदर्शिताः ॥ अथ मिश्रास्ता उदाहियन्ते- हृदयास्पदया रमया प्रसारिता नाभिकमलगं स्वसुतम्। उद्दोढुं भुजयुगळी किल शौरेर्भाति य- ष्टिरालम्बा ॥ ३१९॥

यष्टिर्नाम- एकावळी नाम यथेष्टसंख्या हस्तप्रमाणा मणिभि: प्रयुक्ता। सयोजिता या मणिना तु मध्ये यष्टीति सा भूषणविद्भिरुक्ता। इति वराहमिहिरोक्तलक्षण एकावळ्यपरनामधेयो मुक्ता- हारविशेषः । आलम्बत इत्यालम्बा लम्बमानेत्यर्थः । अत्र भग- वतो हारयष्टयां जातौ तद्वक्षस्स्थलावस्थितलक्ष्मीसंवन्धिभुज- त्वजात्यवच्छिन्नस्तादात्म्येनोत्प्रेक्ष्यते। तत्र च हारयष्टिगतानां लावण्यप्रसारितत्वलम्वत्वानां धर्माणां निमित्ततानिष्पत्तये विष- यिलक्ष्मीभुजयुगळीगतत्वमवश्यं संपादनीयम् । तेगं च मध्ये अनुपात्तस्य लावण्यस्य जक्ष्मीदिव्यविग्रहसंबन्धित्वादेव भुज- युगळीगतत्वं संपन्नम्। इतरयोरपि संपादनाय भगवन्नाभीकमल- गतस्वसुतचतुराननसमुद्धहन फलमुत्प्रेक्षितम्। तत्माघनताज्ञा- नस्य प्रसारितत्वलम्वत्वानुकूलयलजनकत्वात्। एवं च चिषय- गततादृशोद्वहनफलकप्रसारितत्वलम्वत्वाभ्यां विषयगतयोस्स्वा-

रण्यसंपत्तौ सत्यां निमित्तता भवति। न चात्र फलस्याप्युत्प्रे- क्षणात्फलोत्प्रेक्षेतति युक्तं वक्तुम्। उत्प्रेक्ष्यमाण कलनिष्पादितनि- ALANKARA 30

234 अलंकार मणिहारे मित्तोत्तम्भितायां स्वरूपोत्प्रेक्षायामेव विधेयत्वेन चमत्कृतेर्विश्र- मात् उत्प्रेक्षाप्रतिपादकस्य किलशब्दस्य फलेनानन्वयाच्च तयैवा- त्र व्यपदेशो युक्त । अनिगीर्णविपया चेयसुपात्तानुपात्तक्रिया- गुणात्मकनिमित्ता निष्पादयविशिष्टशरीरा तादात्म्योत्प्रेक्षा। लक्ष्मी- भुजयुगळ्यास्स्वतस्सिद्धत्वेऽपि प्रसारितत्वविशिष्टायास्तस्या: क- विनैव निष्पादितत्वात्॥ यथा वा- सोदरकमलालालन मोद गळत्कौस्तुभाश्रुभरवि- न्दून। धाराकारान् शौरेहारानानाभिलम्बिनो मन्ये ॥ ४००॥ अत्र शौरिहारे जातो तद्वक्षस्स्थलावस्थितकास्तुभानन्दवा- ष्पबिन्दुत्वजात्यवच्छिन्नस्य तादात्म्येनोत्प्रेक्षणम्। तत्र च धारा- कारत्वानाभिलम्वित्वथाळथळ्यानां धर्माणां निमित्तत्वनिष्पत्यै

मध्ये अनुपात्तस्य थाळथळ्यस्यानन्दवाप्पसंबन्धितयैव तद्वि- न्दुगतत्वं संपन्नम्। अन्ययोर्धाराकारत्वलम्वित्वयारपि संपाद- नाय सोदरकमलालालनमोदगळत्वं हेतुत्वेन संभावितम्। एवं

तयोस्स्वाभाविकधाराकारत्वलम्वत्वयोर भेदाव्यवसानमूला तिशयो- कत्या सत्यां साधारण्यसंपत्यां स्यान्निमित्तता। उक्तविषया चे- यमुपात्तानुपात्तक्रिया गुणनिमित्ता निष्पाद्यविशिष्टशरीरा जात्युत्प्रे- क्षा, कौस्तुभाश्रुबिन्दूनां कविनैव निष्पादितत्वाल्।। यथा वा-

उत्प्रेक्षमार: (१४) 235

तये। हृदयगकौस्तुभलम्वीकृता भुजयुगीव भा- ति हारलता ॥ ४०१॥ अत्रापि हारलतायां जाती भुजयुगीत्वजात्यवच्छिन्नं ता- दात्म्येन संभाव्यते। तत्र च लम्वत्वप्रकाशवत्त्वगोर्धर्मयोर्नि- मित्ततानर्वृत्तये विपयभूतकौस्तुभभुजयुनोगतत्वमवश्यसंपाद्यम्। तयोर्मध्ये अनुपात्तस्य प्रकाशवत्वस्य कौस्तुभानुबन्धित्वेनैव भुजयुगोगतत्वं संपन्नम् । लम्बत्वस्यापि तद्गतत्वसंपादनाय भ- गवन्नाभीसरसीनिमग्ननिजस्वसर मामान सोद्धरणं फलत्वेनो त्प्रक्षि- तम्। एवंच विषयिगततादशोद्धरणफलकलम्वत्वेन विषयगत- स्य स्वाभाविकलम्वत्वस्याभेदाध्यवसायमूलकातिशयोकत्या सा- धारण्ये संपन्ने निमित्तत्व निष्पदते। अन्यत्सर्व पूर्वतरोदाहर- णवदेव। इषमप्युपात्तानुपात्तक्रियागुणात्मकनिमित्ता निष्पाद्य- विशिष्टशरीर जात्युत्प्रेक्षेव, कीस्तुभभुजयुगस्य कविनैव नि- प्पादितत्वादिति॥ यथा वा- निरवधिपरिमळलोभान्नासाचम्पकनिभालन- भयाञ्च। मृगमदतिलको माधववदनाब्जे निश्चलः किल भ्रमरः ॥४०२॥ निभालनं दर्शनम्। अत्रापि नैश्चल्यविशिष्टे थ्रीनिवास- कस्तूरीतिलके जाती विषय नश्चल्यविशिष्टभ्रमरजात्यवच्छिन्नस्य तादात्म्येनोत्प्रेक्षणम्। तत्र तिलकगतस्य नैश्चल्यस्य भ्रमरग- तत्वमन्तरेण तिलकभ्रमर्यारमेदस्य दुरुपपादतया तत्सिद्धचर्थ तस्य विषयगतत्व साध्यम्। तत्र नल्यस्यानुपात्तस्य उत्प्रेक्ष्य

236 अलंकारमणिहारे

माणे विषयिणि मिद्धत्वान्निश्चलत्वस्य निष्पादनाय निरवधि- परिमळलोभः नामाचम्पकनिभालनभयं चेत्येतदुभयं हेतुत्वेनो- त्प्रेक्षितम्। इहापि पूर्ववत्स्वाभाविककल्पितयोरभेदाध्यवसाना- त्साधारण्यम्। पूर्व हि यथा फलस्योत्प्रेक्षणेऽपि न फलोत्प्रे- क्षा तथेहापि हतोरुत्प्रंक्षणे न हेतृत्प्रेक्षेति ध्येयम्।। यथा वा- चितुके विसृत्वरास्तव हारलताघृणिशिखा जननि भान्ति। हरीनमितमुखोन्नमनप्रसारिता इव तदीयकरशाखाः ॥४०३॥ अत्र हारलताकिरणशिखारुपजातौ अङ्गळठिरूपजात्यवच्छि- न्नतादात्म्यसंभावना। तत्र च अनुपात्तस्यौज्ज्वत्यस्य धर्मस्य

योरभदाच्च विषयविषयिसाधारण्यम्। अन्यत्सर्व पूर्ववदेव। एवमन्यत्राप्यूह्यम्।। एवं जातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा दिगुदाहता॥ तादात्म्येन गुणभावस्वरूपोत्प्रक्षा यथा - नीलगुणेनाक्रान्ते सुवर्णवर्णस्य तव वपुषि शौरे। वहिरुद्रतं विजान पीतं गुणमुज्जलं कनक- वसनम् ॥४०४॥ हे शारे! तव कनकवसनं सुवर्णवर्णस्य 'आप्रणखात्सर्व एव सुवर्णः । रुक्माभं स्वप्नधीगम्यम् इत्यादिश्रुतिस्मृतिभि- रसुवर्णवर्णत्वेनोक्तस्य तव वपुषि नीलगुणन आक्रान्ते सति

उत्प्रेक्षासर: (१४) 237 बहिरुद्रतं तत्रानवकाशाद्वहिरुतसृत्वरमित्यर्थः। पीतं गुणं विजाने उत्प्रेक्षे। अत्र कनकवसने जातौ पीतगुणस्तादात्म्येनोत्प्रेक्ष्यते। तत्र उज्जवलत्वं गुण उपात्त इत्युपात्तगुणनिमित्तकगुणभावस्व- रूपोत्प्रेक्षेयम्॥

यथा वा- मधुरतमां सर्वेषां महागसां मज्जनाय सुनिषे- व्याम्। जाने तव करुणां श्रीजाने स्वामिंस्त्वदी- यपुष्करिणीम् ॥४०५॥ मधुरतमां अतिप्रियां अतिस्वाद्वीं च 'स्वादुप्रियौ तु म- घुरौ' इत्यमरः । महत् आगः पापं येषां ते तथोक्तानां 'पा- पापराधयोगगः' इत्यमरः । सर्वेषां सर्वैर्जनैरित्यर्थः । 'कृत्या- नां कर्तरि वा' इति कर्तरि पष्ठी। मजनाय स्नानार्थ सुनि- षेव्याम। अन्यत्र महतां आगसां अपराधानां मजजनाय अद- र्शनायेति यावत् । सर्वेषां आखहैरपराधिजनैरित्यर्थः । सुनि- षेव्यां सुखेन सेवनीयाम् ! अत्र स्वामिपुष्करिणीरूपद्रव्ये क- रुणारूपगुणतादात्म्यसंभावनायां श्ेपोत्तम्भितो माधुर्यगुण: से- व्यत्वरूपक्रिया च निमित्ते उपात्ते इति विशेषः ॥

एवं जात्यादिनिमिसकगुणभावस्वरूपोत्प्रेक्षा अप्युदाहार्था: अनुपात्तनिमित्तकगुणभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा- ऊर्ध्वप्रसरनिरोधकसरोजबान्धवविलोकनक्रो- धात्। आरुण्यमिवोद्भिन्नं फणिशिखरिशिखासु मणिकुलं कनति ॥। ४०६।।

238 अलंकारमणिहारे

मणयोऽत्र पम्मरागा विवक्षिताः। अत्र पझ्मरागकुले जा- तौ आरुण्यगुणस्तादात्म्येन संभावितः। औज्ज्वल्यादिकं निमि- त्तमनुपात्तम्।।

यथा वा- रसनारुण्याक्रमणाद्दशनाळ्यां स्थातुमन्तरम- लब्ध्वा। तत उद्गतं प्रतीमस्सितगुणमखिलाम्ब तव मितं हसितम् ॥४०७॥ अत्र स्मिते जातौ सितगुणस्य तादात्म्येन संभावनं, तत्र निमित्तं किमप्यनुपात्तम्॥ यथा वा- अन्तरमानादुच्चैरुद्वान्तं हस्तयोरिवारुण्यम् । तत्रोह्लसदब्जयुगं चित्ते करवाणि भुवनजननि तव ॥४०८ ॥ अत्र पद्मे जाती आरुण्यगुणोत्प्रेक्षा अनुपात्तनिमित्ता।। यथा वा- मन्ये कौस्तुभरत्नं प्रतियत्नं श्रीशवक्षसोऽनूत्रम्। श्रीतनुसर्जनशेषं धात्रा लावण्यराशिमुपनिहितम्।। अत्र कौस्तुभरत्नस्य लावण्यराशिरुपगुणभावस्वरुपोत्प्रे- क्षायां दर्शनीयत्वादिर्गुणोऽनुपात्तः। एवम्- मूर्तिमदिव सौशील्यं स्फूर्तिमदिव भावयामि

उत्प्रेक्षासरः (१४) 239

वात्सल्यम्। धाम किमप्यतिनैल्यं श्रीमत्फणिशि- खरिशिखरगमतुल्यम् ॥४१०॥ इत्यादावपि गुणभावस्वरूपोत्प्रेक्षा अनुपात्तनिमित्ता बो- ध्या। महतो मन्दैस्सह नीरन्ध्रसंक्षेपणस्वभावत्वं सौशील्यत्वम्। दोषतिरस्कारिप्रीतित्वं वात्सल्यत्वम्। अतिनैल्यमिति बहुव्रीहिः॥ एवं गुणभावस्वरूपोत्प्रेक्षा दिक्प्रदर्शिता। अथ क्रिया-

तत्र उपात्तजातिनिमित्तकक्रियाभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा- शृङ्गाग्रपातिनिजझरशी करनिकरैर्मरुत्प्रसरनु- न्नैः।अर्पयति वियद्नङ्ग पुष्पाञ्जलिमिव फणीश- गिरिपतये॥४११॥

त्प्रसरनुन्नशीकरनिकर रूपजातिर्निमित्तमुपात्तम्। पुष्पाञ्जलिमर्प- यतीत्यत्राञ्जलावर्षणस्य वाधात्तद्विशेषणेपु पुष्पेष्वन्वयः । स्वर्गी ध्वस्त इत्यादिवत् । अञ्जलिस्थपुप्पाणि विकिरतीत्यर्थः । 'स- विशेषणे हि विधिनिषेधौ विशेष्ये वाधे विशेषणमुपसंक्रामतः' इति हि न्यायविदः। अत एव 'सीतां सेतर्जयन्तीस्ता राक्षसी रभृणोत्कपिः' इत्यादिप्रयोगास्संगच्छन्ते। वक्तव्यान्तरं तु ल- क्ष्मीसहस्रप्रादुर्भावस्तवकरत्वप्रकाशिकायां निरूपितमस्माभि: ॥

उपास्तगुणनिमित्तकक्रियाभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा- पटुतरशघरविशदस्फटिकशिलाप्रचुरशिख-

240 अलंकारमणिहारे

रधवलिम्ना। स्फुटमपहसति महीध्रान् स्फटाध- रगिरिर्हरिं वहन्नन्यान् ॥४१२।

अत्रापहसनक्रियाभावस्वरूपोत्प्रेक्षायां स्फटिकशिलाशिखर- धावळ्यरूपगुणो निमित्तमुपात्तम्। उपात्तक्रियानिमित्तकभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा-

स्वस्मिन्मुकुन्दवासानन्दाद्वाष्पायते किल वृषाद्रिः। वाष्पमुद्धमति बाष्पायते 'वाष्पोष्मभ्यामुद्रमने' इति क्यङ्।

निमित्तमुपात्तम्॥ एवमुपात्तद्रव्यनिमित्ताऽप्युदाहार्या। यथा वा- करपद्मेन द्वेषान्मध्ये भित्वा प्रकोष्ठके प्रोतम्। क्रन्दति सितकरबिम्बं शिञ्जन्मणिवलयमम्ब तव मन्ये ॥४१४॥

अत्र प्रथमान्तविशेष्यकशाब्दबोधवादिनामभेदसंसर्गेण शि- अद्विशिष्टे मौक्तिकवलये करपद्मकर्तृकद्वेपहेतुकमध्यच्छिद्राकरण

त्योत्प्रेक्षणपूर्वकं कन्दनकर्तृत्वं धर्म उत्प्रेक्ष्यते। तत्र तादा- त्म्योत्प्रेक्षणे धर्म्युत्प्रेक्षायां साधारणो धर्मः, संबन्धान्तरेणो- त्प्रेक्षणे धर्मोत्प्रेक्षायां तत्समानाधिकरणो धर्मश्च विषयगतो नि- मित्तमिति स्थिते प्रस्तुते क्रन्दनकर्तृत्वरूपधर्मोत्प्रेक्षायां तत्स-

उत्प्रेक्षासरः (१४) 241

मानाधिकरणप्रवयनकर्मत्वरूपधर्मस्य विषयगतन्वसिद्धये अनु वाद्यतया मौक्तिकवलयतादात्म्यमनुपात्तधावळ्यनिमित्तकमुत्प्रे- क्ष्यते। तत्र यथा विशिष्टोपमायामुपमानोपमेयविशेषणानामा- र्थमौपम्यं एवमत्रापि विषयभूतमौक्तिकवलयावशेषणस्य प्रवय. नस्य मूलोत्प्रेक्षाविषयिभूतसितकरबिम्बविशेषणन प्रवयनेनाभेद आर्थः । ततश्च सितकरविम्बकर्मकप्रवयने सिद्धे मुख्योत्प्रेक्षा निर्व्यूढा भवति। फ्न्दनशिञ्जनयोरपि बिम्बप्रतिबिम्बभावेना- भेदः । तेन प्रकोष्ठकप्रोतशिअ्दभिन्नो मौक्तिकवलयः प्रकोष्ठक- प्रोतसितकरबिम्बाभिन्नः कन्दनक्रियानुकूलव्यापारवानिति बोध- प्रकारः । आख्याते भावनाप्राधान्ये तु अभेदेन क्रोशनक्रि- योत्प्रेक्षा । तत्र शाब्दवृत्तौ वलयविशेषणतया प्रतीयमानमपि शिक्षनं संभावनाविषयतयाऽवतिष्ठते अध्यवसानवशात्। क्रन्द- नक्रियायां व तादृशवलयो विशेषणम्। तादृशवलये चाभेदेन ताहशसितकरबिम्बम्। न तु सितकरबिम्बमेव साक्षात्क्रिया- याम् । तथा सति वलयस्यानन्वयापत्तेः । विषयिविषयविशे- षणयोः प्राग्वदेव बिम्बप्रतिबिम्बभावनाभेदप्रतिपत्तिरिति ॥ एवं क्रियाभावस्वरूपोत्प्रेक्षामार्गः प्रदर्शितः ॥ अनुपात्तनिमित्तकक्रियाभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा- तन्तादृशि फणिशिखरिणि कप्ावसथस्य क- स्यचिद्वाम्नः । स्मरणं तदीयमूर्तेश्चितते मम वज्- लेपमिव दत्ते ।४१५।।

अत्र वज्रलेपनदानक्रिियोत्प्रेक्षायां अविश्लेषेण संनिधापनं निमित्तं नोपात्तम्॥। ALANKARA 31

242 अलंकारमणिहारे

अथ द्रव्यभावोत्प्रेक्षा- तत्र उपात्तजातिनिमित्तकद्रव्यभावोत्प्रेक्षा यथा- भगवति मधुरिपुमहिळे भवतीमुखमस्य सं- मुखीनेन। द्रवता विधुकान्तेन स्वान्ते संतर्कयेत को नेन्दुम् ॥४१६॥ अस्य मुखस्य सम्मुखीनेन अभिमुखावस्थायिना द्रवता दयार्द्रेण रागद्रुतहृदयेन वा पक्षे जलस्राविणा। विधुकान्तेन विधुर्भगवानेव कान्तः वल्लभः तेन। पक्षे- अमृतांशुकरस्पर्शाद्यत्क्षरत्यमृतं क्षणात्। चन्द्रकान्तं तदाख्यातं दुर्लभं स्यात्कलौ युगे॥।

इति स्कान्दोक्तलक्षणश्चन्द्रकान्तमणिः तेन। अत्र मुखरूपजाती इन्दुरूपद्रव्यतादात्म्योत्प्रेक्षणे श्षेषकल्पिताभेदश्चन्द्रकान्तमणिरूप- जातिर्निमित्तमुपात्तम्॥ उपात्तगुणनिमित्तकद्रव्यभावोत्प्रेक्षा यथा- करचरणाद्यवयववत् स्फुरदाकाश विनीलम- हिशैले। उदितं ब्रह्म विजाने यदिदमनन्तं वदन्ति निगमान्ताः॥।४१७।।

अत्र श्रीनिवासे परव्रह्मणि द्रव्ये नोलत्वानन्तत्वगुणनिमि- त्तकमाकाशरूपद्रव्यतादात््योत्प्रेक्षणम्। आकाशस्य एकत्वादिदं द्रव्यम् । निगमान्ताः 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्याद्या उपनि- षदः । अनन्तं त्रिविधपरिच्छेदरहितं ब्रह्म । पक्षे अन्तरिक्षं

उत्प्रेक्षासर: (१४) 243

'अनन्त गगने क्रोबे पुमान्केशवशेषयोः' इति रत्नमाला । अत्र नीलत्वादिर्गुण उपात्तः। उपात्तक्रियानिमित्तकद्रव्यभावोत्प्रेक्षा यथा- स्वात्युज्ुलत्वहेतोः प्रमोदवर्ष ददात्यलं यदयम्। त्वन्नासामणिमेनं शुक्रं मन्ये ततोSम्बुनिधिकन्ये।। यत् यस्मात् अयं त्वन्नासामणिः नासिकाभरणमौक्तिकं 'रतनं मणिर्द्वयोरशमजाती मुक्तादिकेऽपि च' इत्यमरः । स्वात्यां स्वातीनक्षत्रे उज्लत्वं अनस्तगत्वेन प्रकाशमानत्वं तस्माद्धेतोः पक्षे स्वस्य आत्मनः अत्युज्जलत्वहेतोः औजल्यसन्भावाद्धेतोः अलं पर्याप्ं प्रदत्तो मोदो येन तत् प्रमोदं 'प्रादिभ्यो धातु जस्य वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः' इति दत्तशब्दस्य लोपः । वर्ष सूर्षटिं ददाति।। वरुणस्य दिशि स्वात्यां चरन्कविरनस्तगः । संपूर्णी तनुते वृषटिं जगदानन्ददायिनीम्। इत्युक्तरिति भाव: । पक्षे प्रमोदवर्ष अविच्छिन्नमानन्दमित्य- थैः । ददाति। ततः कारणात् त्वन्नासामणि शुक्ं भार्गवं मन्ये। अत्र नासामणी जातौ शुक्रो द्रव्यं तादात्म्येन संभा-

प्रमोदवर्षदानलक्षणक्रियारूपं निमित्तमुपात्तम्।। उपात्तद्रव्यनिमित्तकद्रव्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा- शा्ङ्ग यदेतदहिगिरिशृङ्गविहारिन्विभाति तव भूमन्। संभावयाम्यनन्तं तदेतदधिरूढया ज्यया शिरसि ॥४१९ ॥

244 अलंकारमणिहारे

तदेतत् शार्ङ्ग शिरसि मूर्ि अग्रे च 'शिरः प्रधाने से- नाग्रे द्रुमाद्यग्रेषु मूर्धनि च' इति रत्नमाला। अधिरूढया ज्यया भूम्या मौर्व्या च। 'ज्या मौर्वीभूमिमातृषु' इति रत्नमाला। अनन्तं शेषं संभावयामि उत्प्रेक्षे। अत्र शार्ङ्गे द्रव्ये शेषो द्रव्यं तादात्म्येन संभाव्यते। तत्र च ज्याशब्दप्रतिपाद्यमीर्वीभूमिरू- पार्थद्वयाभेदाध्यवसायेन शिरोधिरूढभूमिरूपद्रव्यं निमित्तमुपात्तम् अनुपात्तनिमित्तद्रव्यभावोत्प्रेक्षा यथा- भित्वा द्वेषाद्गानोर्विम्बं मध्ये ततो विनिर्गच्छन् राहुरिव बाहुरच्युत तव मणिकेयूरवेष्टितो भाति॥ अत्र भगवतः केयूरवेष्टिते बाहौ मध्यभेदनपूर्वकभानुम- ण्डलविंनिर्गतो राहुर्द्रव्यं तादात्म्येन संभाव्यते। तत्र न किंचि- दपि निमित्तमुपात्तम्। एवं जात्यादिभावस्वरूपोत्प्रेक्षादिकप्रदाशता। अथाभावा- भिमानवत्यस्स्वरूपोत्प्रेक्षाः दिख्यात्रमुदाहियन्ते॥ तत्र जात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा- नीलैरनिजरुचि जालैर्दिनकरशून्यामिवाचरन्व- न्याम्। फणिपतिशिखरिणि तस्यां रमयति रा- त्रिंदिवं रमां शौरिः ॥ ४२१॥

तस्यां वन्यायामित्यर्थः । अत्रदिनकरशून्यामिति जात्यभाव उत्प्रेक्ष्यते। तत्र नीलरुचिरूपगुणो निमित्तम्।। यथा वा - कश्चुकिगिरिमहिमभरैः कश्चुकितं वसुमतीतलं

उत्प्रेक्षासरः (१४) 245

निखिलम्। दृश्येSपि गिरिसहस्त्रे निश्शैलमिवा- तिवेलमाभाति ॥४२२॥ अत्र निश्शैलमिति जात्यभावोत्प्रेक्षायां शषाद्रिमह्िमव्या- पत्वलक्षणक्रियारूपं निमित्तमुपात्तम् । एवं उपात्तजातिद्रव्यनि- मित्तके जात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षे अप्युदाहार्ये।। यथा वा-

स्य। सकलमपि दैवतान्तरविकलं किल भुवन- माचरन्कोऽपि ॥ ४२३॥ अत्र दैवतान्तरविकलमिति जात्यभावोत्प्रेक्षायां निमित्तम- नुपात्तम्॥ गुणाभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा- विमलविशृ ङ्गलविसृमरकमलारुचिनिचयपरि - चयपिशङ्गम्। फणिगिरिमस्तकरत्नं प्रत्यस्तमिता- त्मनीलिमेवासीत् ॥ ४२४॥ अत्र नीलगुणाभावोत्प्रेक्षायां कमलारुचिनिचय परिचयपिश- द्रत्वगुणो निमित्तमुपात्तम्॥ एवमुपात्तजातिक्रियाद्रव्यनिमित्तकाः अनुपात्तनिमित्तका च गुणाभावस्वरूपोत्प्रेक्षा उदाहार्याः॥ क्रियाभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा- कन्दर्पकोटिकोटिप्रयुतायुत दिव्य रूपलावण्यम्। निर्वर्ण्य वृषाद्रीन्दुं निस्पन्द इवाभवन्निखिललोकः॥

246 अलकारमणिहारे

अत्र निस्पन्द इति क्रियाऽभावोत्प्रेक्षाया निर्वर्णनरूपक्रि- यात्मकं निमित्तमुपात्तम्। निस्पन्द इत्यत्र सस्य न षत्वम्। अ- षोपदेशत्वेन तदप्राप्तेः । तथाच वामनः-'निष्पन्द इति षत्वं चिन्त्यं लक्षणादर्शनात्' इति। लक्षणं शास्त्रमिति। हंससन्देश- रसास्वादिन्यां 'दत्तनिस्पन्ददृष्टिः' इत्यस्य व्याख्यानावसरे नि- रूपितमस्माभि: ॥ एवमुपात्तजातिगुणद्रव्य रूपनिमित्ता: अनुपात्तनिमित्ताश्च क्रियाऽभावस्वरूपोत्प्रेक्षा अप्युदाहार्याः ॥ द्रव्याभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा- विशदयताSखिलभुवनं यशसा भुजगेशशि- खरिशेखर ते। अशशाङ्गमिवाकाशं न कलङ्गी भाति भात्यपकलङ्के । ४२६।। अपकलङ्के निष्कलङ्के भाति सति कलङ्की न भातीति यो- जना। अत्राशशाङ्कमिति द्रव्याभावोत्प्रेक्षायां यशसेति जातिर्नि- मित्तमुपात्तम्। यशसो गुणत्वविवक्षायां इयमुपात्तगुणनिमित्तेति ध्येयम्॥।

यथा वा- सत्यज्ञानानन्दे नित्यं वृषशैलशिखरतोऽस्पन्दे। परिरमति रमावासे परमपदं भवति नूनमब्रह्म॥

अत्र परमपदे अब्रह्मत्वमुत्प्रेक्ष्यत इति द्रव्याभावस्वरूणे-

पात्तनिमित्ता। ब्रह्म द्रव्यं एकत्वात्। वृषशैलशिखरतः अस्प-

उत्प्रेक्षासरः (१४) 247

न्दे अकृतकिञ्चिच्चलने परिरमति परितो विहरति सति। 'व्या- ङुरिभ्यो रमः' इत परस्मैपदम्॥ यथा वा- तावकमहसेव नमिळदन वधिजन चरण हतिजरे णुनिभात्। धरयोर्ध्व विसृमरया विगगनमिव ख- गगिरीश जगदासीत ॥ ४२८॥ महः उत्सवः 'मह उद्धव उत्सवः' इत्यमरः । अदन्तोऽ यम्। रेणुनिभात् परागव्याजात्। खगगिरिरिति शेषाद्रेरेव ना- मान्तरम्। अत्र विगगनमिति द्रव्याभावोत्प्रेक्षायां रेणुव्याजेनो- त्सृत्वरी भूमिर्द्रव्यं निमित्तमुपत्तम्॥

पषा मालारूपाऽपि संभवति, यथा- मरकतमणिरिव विचरन् करचरणमनोहरोऽ- म्बुराशिरिव। स्फुरदङ्ग इवानङ्गे व्रजभुवि विजहार यदुकुलकुमारः ॥ ४२१॥ अत्र भगवद्गतानां संचारित्वादीनां मरकतादितादात्म्यवि- रोधिनां विरोधोपशमाय विषयिषु मरकतादिष्वारोपेण सा- धारणीकरणम्। न चेहपिमा शक्या निरूपयितुम्, विचरत्वा- दीनामुक्तेनैष्फल्यापत्तेः । न चोपमानिष्पादकं तेषां साधारण्यं तदभावेऽपि नैल्यादिभिर्धर्मेः प्रतीयमानैस्तस्या निष्पत्तेरचारुत्वा- दुपमानिष्पादकत्वेन कवेरविवक्षितत्वाच्च। न ह्यत्र विचरत्वा- दिभिधर्मैर्मरकतादिसादृश्यं भगवतः कविसंरम्भविषयः । एवं विचरत्वादीनां मरकतादिष्वारोपोऽपि सत्यामुपमायां निष्प्यो-

248 अलंकारमणिहारे

जन एव भवेत्। अभेदप्रतिपत्ती तु अविचरता अकरचरणे- नानङ्गेन च तेन तेन कथमस्याभेदस्संभवेदिति प्रतिकूलमति- मपनेतुं विषायगतानां विचरत्वाद्यारोपाणामस्त्येवोपयोगः । अ- त्रैव इवशब्दस्याभावे दृढारोपं रूपकम्। विषयिगतविशेषण- नामभावे उपमा। इवशब्दविशेषणयोरेकतरस्याप्यभावे शुद्ध- रूपकमिति विवेकः ॥ एवं जात्यादिभावाभावस्वरूपोत्प्रेक्षा: दिङ़मात्रेणोदाहताः । अथ हेतूत्प्रेक्षा। तत्र जातिभावे हेतूत्प्रेक्षा यथा-

ता। विस्मारिता निवासं मकरन्दपरागपङ्गिले क-

मले ॥ ४३०॥

अत्र सौधेनेति जातिः कमलानिवासविस्मरणं प्रति हेतुत्वे- नोत्प्रेक्ष्यते तदेवोत्प्रेक्ष्यमाणहेतोर्निमित्तमित्युपात्तगुणीनमित्ता जा- निभावहेतूत्प्रेक्षा। हेतुफलयोरुत्प्रेक्षाविषयत्वे निमित्तस्योपादान- मेव, न त्वनुपादानम्। तथाहि साध्ये अनुपात्ते साधनत्वेन निर्देशो नान्वयं पुष्णाति तथा साधने अनुपात्ते साध्यत्वेन निर्देशोऽपि। तयोरितरेतरसापेक्षत्वात् हेतूत्प्रेक्षायां हि निमित्तं फलम्। तस्यानुपादाने कं प्रति हेतुता संगच्छताम्। फलोत्प्रे- क्षायां हि साधनं निमित्तम्, तस्मिन्ननुपात्ते कं प्रति फलत्वं संघटताम। एवं च निमित्तनैमितिकयोरन्यतरोपादानेऽन्वयपार पोषविरहावुभयोपादाननियमे निमित्तोपादानं नियतमेवेत्यवधे- यम्। तथाच उदाहतेऽस्मिन्पद्ये उत्प्रेक्षाया निमित्तस्य कमल-, निवासविस्मारणस्यानुपादाने सौधेनेति हेतूत्प्रेक्षा न शोभते।

उत्प्रेक्षासरः (१४) 249

एवं वक्ष्यमाणफलोत्प्रेक्षायामप्यूह्यम्। तस्मात् स्वरूपोत्प्रेक्षाया- मेव निमित्तस्योपादानानुपादाने। न तु हेतुफलोत्प्रेक्षयोरिति द्रष्टव्यम्॥ गुणहेतूत्प्रेक्षा यथा- अच्छाच्छरुचिरयं मम सच्छात्र इति प्रमोदतो नूनम्। स्वाभिमुखे देवेऽनुप्रविशति कौस्तुभमणि सहस्रांशु:॥४३१॥ अच्छाच्छरुचि: अतिस्वच्छद्युतित्वात् अकुटिलप्रीतित्वाञ्चे- त्यर्थः । हेतुगर्भविशेषणम् । अयं कौस्तुभमणः मम सच्छात्रः इति प्रमोदतो नूनं देवे श्रीनिवासे स्वाभिमुखे सति सहस्रां- शुः कौस्तुभमणि अनुप्रविशति योगक्षेमादौ तदैकरस्यं भज- तीति भावः । तत्र प्रतिबिम्बिती भवतीति वास्तवार्थः । भग. वत आभिमुख्ये सत्येव तद्वक्षस्स्थिते कौस्तुभे सहस्रांशुप्रति- फलनसंभवात्स्वाभिमुखे इत्युक्तिः । अत्र सच्छात्रताहेतुकप्रमो दो गुणः कौस्तुभानुप्रवेशं प्रति हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यते। स एवा- नुप्रवेशा निमित्तमुपात्तम्।। क्रिया हेतूत्प्रेक्षा यथा- हरिमुखराकाचन्द्रालोकानिशसेवनादिव रमा- याः। नयनेन्दीवरयुगळं नित्योत्फुह्लं निमीलना- ज्ञमभृत् ॥४३२॥ अत्र सवनादिति क्रिया नित्योत्फुल्लतां प्रति हेतुतयोत्प्रे- क्षयते सैवोत्फुल्लता निमित्तम्॥ ALANKARA 32

250 अलंकारमणिहारे

यथावा-

दिव नितान्तम्। जीवनभङ्गविलोला कमलाळी वहति किं नु साऽरसताम् ॥४३३॥

हे स्वामिन्! त्वन्मुखमेव हिमरुचिः आत्मप्रत्यनीकश्चन्द्र मा: कमलाळोध्वंसनोपकरणवत्त्वद्योतनाय हिमरुचिशब्दः । तस्य धाम्ना तेजसा प्रभावेण च 'गृहदेहत्विट्प्रभावा धामानि' इ- त्यमरः। कृतात् परिभवादिव साडरसतामित्यत्र सा अरसता- मिति छेद:, सा अतिरमणीयतया प्रासद्ध। कमलाळी पद्म- पङ्गि:। जीवनस्य जीवितस्य भङ्ग विलोला विशेषेण सक्ता 'सतां म्लाने मने' इत्यायुक्तरीत्या जीवितपरित्यजनकृतसं- कल्पेत्यर्थः । पक्षे जीवनस्य सलिलस्य भङ्गैस्तरङ्गैः विलो- ला चश्चला 'लोलश्चलसतृष्णयोः' इत्यमरः । अरसतां सर्व- विषयनैरस्यं वहति। परपरिभवदूनानां जीवितत्यजनदत्तदष्टी नां सर्वत्रानास्थैव भवतीति भावः । अन्यत्र सारसतामिति समस्तं पदम्। सरोजतामिति वास्तवार्थः । अत्र परिभव- रूपा क्रिया अरसतावहनं प्रति हेतुत्वेन संभाव्यते। तदेव तत्र निमित्तम्। इयं श्ेषसंकोर्णा॥

द्रव्यहेतूत्प्रेक्षा यथा- बलवानपि बहुपादोऽप्यलमहिभूभन्महागता- ढ्योपि। नेष्टे पदमपि चलितुं स्वस्मिन्विश्वंभरेण किल वसता ॥४३४॥

उत्प्रक्षासरः (१४) 251

बलवान् सामर्य्यवानपि। पक्षे स्थौल्यवानपि 'स्थौल्य- सामर्थ्यसैन्येषु बलम्' इत्यमरः। वलसतत्वेऽपि करणविरह कथं गमनसंभव इत्यत आह-बह्निति । बहुपादोऽपि बहुचरणोपि। पक्षे बहुप्रत्यन्तपर्वतोपि । अत एव महत् श्ाध्यं गतं गमनं, भावे कः । तेन आढ्योपि। पक्षे महान्तः अगाः तरवः य- स्मिस्तथोक्त: तस्य भावः महागता तया आढ्योपि। आहि- भूभृत् शेषाद्रि: शेष इत्यपि गम्यते । स्वस्मिन् वसता वि- श्वंभरेणेव पदमपि चलितुं नेषटे न शक्काति । अत्र स्वस्मि- न्नवस्थितो विश्वंभरो द्रव्यं अहिभूभृतो निश्चलतां प्रति हेतु- त्वेनोत्प्रेक्ष्यते। सा निश्चलतैव निमित्तमुपात्तम॥ यथावा - निर्मलदृष्टिप्रसरणनिरोधनिर्माणनिपुणनिजम- हिमा। चन्द्रादपरस्मादिव सान्द्रा शौरेस्तमस्त- तिर्गळति॥४३५॥ निर्मला भ्रमविप्रलम्भादिसंभावनादवीयसी । पक्षे विशदा या दृष्टिः ज्ञानं, पक्षे दक् 'दृष्टिर्ज्ञानेऽक्ष्ण दर्शने' इत्यमरः । तस्याः प्रसरणस्य निरोधनिर्माणे निपुणः निजः महिमा मह्त्त्वं यस्यास्सा। तमस्ततिः अज्ञानसंततिः । ध्वान्तसंहतिश्च। अत्र त- मस्ततिगळनं प्रति चन्द्रो द्रव्यं हेतुनयोत्प्रेक्ष्यत। तमस्ततिगळ- नमेव निमित्तम्। श्ेपोत्तम्भितेयम्। एतेन द्रव्यस्य हेतुत्वेनोत्प्रे- क्षणं न संभवतीति वदन्त प्रत्युक्ताः॥ यथावा- कलधौतगिरिं भवता सुश्रीकैलासमृद्दमधिव- सता। अपरेणेव मुरारे श्रीदेनालंकृतोत्तराझा सा।।

252 अलंकारमणिहारे

हे मुरारे! सुश्रीका: पला: एलालताः ताभि: समृद्ध, अन्यत्र ऋद्ं समृद्धं सुश्रीश्चामौ कैलासश्च तं तन्नामानं कलधौतगिरिं कनकाचलं शेषाद्रंरेव नामान्तरमदमित्यवोचामासकृत्। पक्षे र- जतगिरिम्। 'कलधौतं रूप्यहेस्नोः' इत्यमरः। अधिवसता श्रीदेन भवता अपरेण श्रीदेन कुबेरेणेव सा उत्तरा श्रेष्ठा आशा पुरु- पार्थविषयकतृष्णा, आशासानानामिति शेषः। अलं पर्याप्ता कृता परिपूरितेत्यर्थः । पक्षे उत्तराशा उदीची दिक् अलंकृता भूषिता। 'भूषणेडलम्' इति गतिसंज्ञायां 'कुगति' इति समासः । तद- धीशत्वात्तस्येति भावः। अत्र श्रीदेनेति द्रव्यस्य उत्तराशालङ्करण- हेतुत्वेन संभावनं श्रेषोत्तम्भितम् । अत्रापरशब्दाप्रयोगे प्राचां मते शब्दमात्रसाधर्म्यात श्षेष एव स्यात्। नवीनपक्षे अर्थ- साधर्म्ये तु श्रीदस्य सिद्धतकष उपमैव। तत्प्रयोगे तु प्रकृतो भगवानेवापरश्रीदत्वेनाध्यवसीयते, तस्य इवशब्देन साध्यत्वप्र- तीतेरुत्प्रेक्षैव। इवशब्दाप्रयोगे तु सिद्धत्वादध्यवसायस्यातिशयो- क्तिः। इवापरशब्दयोरुभयोरप्यप्रयोगे रूपकमित्यादयो विशेषा यथासंभवमूह्याः॥ इदमुदाहरणद्वयं विद्यानाथानुरोधेन। तेन हि- प्रतापरुद्रदेवेन क्ष्माभृत्पक्षविजृम्भितम्। समुन्मूलितमामूलादपरेणेव वज़िणा। इति द्रव्यहेतूत्प्रेक्षा उदाहियत । यद्यपीदं पद्यं द्रव्यस्वरू- पोत्प्रेक्षाया एवोदाहरणं भावतुमर्हृति । अत्र हि इवशब्दापनयने प्रतापरुद्रे विषये अपरवज्रयमदरूपकमेवेति तावदविवादम् ।त- थाच सति तत्र इवशब्दयोजने प्रतापरुद्रे अपरवज्रिरुपद्रव्य- स्वरूपोत्प्रेक्षेव इवशव्देन प्रत्याय्येत। यत्र असतीवशब्दे यत्प- दार्थे यत्पदार्थरूपकं तत्रैव सतीवशब्दे तत्पदार्थे तत्पदार्थस्व

उत्प्रेक्षासरः (१४) 253

रूपोत्प्रेक्षेति नियमदर्शनात्। तथाऽपि यदीह प्रतारुद्रदेवेन समु- न्मूलितं अपरवज्रिणेवेत्यन्वयविवक्षया प्रतापरुद्रहेतुके क्षमाभृत्प- क्षविजृम्भितसमुन्मूलने अपरवज्रिहेतुकत्वसंभावनविषयत्वं प्रति- पिपादयिषितं तदा भवतीदं द्रव्यहेतूत्प्रेक्षाया अपि कथंचिदु- दाहरणमिति तदाशय उन्नीयते। चित्रमीमांसारसगङ्गाधरकारी

मुदाहरेताम्। तदनुरोधेन निस्संदिग्धमुदाहरणं तु 'बलवानपि बहुपादोपि' इति प्रागेवोपदर्शितमस्माभिरित्यलं बहुना॥

अथाभावाभिमानवत्यः तत्र जात्यभावहेतूत्प्रेक्षा यथा- गगनतले स्वप्रभया स्थगिते भानोरभावतो नू- नम्। घनरुचिरुरसा कौस्तुभमिनकोटिरुचं वह- त्यहिगिरीझः।४३७॥ अत्र भानोर्जातेरभावः कौस्तुभधारणहेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यत इत्यु- पात्तक्रियानिमित्तजात्यभावहेतूत्प्रेक्षेयम।।

यथावा- शौरेर्जययात्रोत्थैर्भूरेणुभरैर्मुहुः कबलितायाम्। द्युसरिति सलिलाभावान्मरुतां स्वपदे ध्रुवं मरु- त्वमभूत् ॥ ४३८॥ स्वपदे स्वस्थाने स्ववाचकपदे च मरुत्वं मरुभूमित्वं म. रुच्छव्दृत्वं च । आद्यपक्षे तकारस्य 'अनचि च' इति द्वि- त्वम्। 'मरुतौ पवनामरौ, समानी मरुधन्वानौ' इति चामरः।

254 अलंकारमणिहार

अत्र मरुत्वप्रात्ति प्रति सलिलरूपजात्यभावो हेतुतयोत्प्रेक्ष्यते । श्ेषोज्जीवितेयम्॥ गुणाभावहेतूत्प्रेक्षा यथा - विहरति मयि सानन्दं सह रमया स हरिरेव किं मेऽन्यत्। आशास्यमित्यनाकुलभावात्प्रायेण निश्चलोऽहिगिरिः ॥ ४३९॥ प्रायेणेत्येतदुत्प्रेक्षाव्यअ्कम्। अत्र अनाकुलभावादिति गु. णभावो नैश्चल्यं प्रति हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यते। इय चलनरूपक्रिया- भावनिमित्ता गुणाभावहेतूत्प्रेक्षा। एवं जात्यादिनिमिना अ- प्यूह्याः॥ क्रियाभावहेतूत्प्रेक्षा यथा- मध्यमतां त्यक्तुं तव मध्यममर्वाक्छिरः प्रत- प्यापि। तदलाभात्क्शिमानं नूनं प्रापाहिशैलप- तिदयिते ॥ ४४०॥ तव मध्यमं मध्यमतां उत्कर्षापकर्षशून्यतां, पक्षे अवल- ग्नतां त्यक्तुं अर्वाक्छिरः प्रतप्यापि अधशिशिरस्तपस्तप्त्वाऽपि

लाभात् मध्यमतात्यागाप्राप्तेः मध्यममिति वर्णावळेर्विलोमत्वेऽपि

दित्युक्तम्। क्रशिमानं प्राप । अत्र लाभक्रियाभावः क्रशिम- प्राप्ति प्रति हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यत इति क्रियानिमित्तक्रियाभावहेतूत्प्रे क्षेयं श्रेषातिशयोक्त्युत्तम्भिता। एवं जात्यादिनिमित्तक्रिया- भावोत्प्रेक्षा अप्यूह्याः।

उत्प्रेक्षसारः (१४) 255

द्रव्याभावहेतूत्प्रेक्षा यथा - अहिगिरिगा हरिरुचिभिर्स्वदक्षिणार्धाङ्गकेऽपि मेचकिते। काळी गौरी समजनि शर्वाभावादिवा- त्यर्थम् ॥४४१॥ काळी निसर्गतो नीलवर्णा हरार्धशरीरस्था पार्वती 'जान- पद' इत्यादिना डीपू। अहिगिरिगा भगवत्सेवार्थ शेषाद्रिगता सतीति भावः । हरिरुचिभिः श्यामलाभिरिति भावः । स्वद- क्षिणार्धाङ्गकेऽपि भर्तृरूपे स्वदक्षिणार्धावयवेऽपि अर्धनारीश्वरस्य पार्वतीदक्षिणार्धशरीरस्थत्वात्। मेचकिते श्यामलिते सति। अपिशब्दस्स्वशरीरश्यामलिमानं समुच्चिनोति। शर्वाभावादिव स्ववललभाभावादिव शरीरदक्षिणवामार्धयोरुभयोरप्यविशेषेण नि- पद्यमाने कालिम्नि पत्यर्धशरीरेऽपि स्वशरीरार्धान्तरसंभावनया पत्युरभावमाशङ्कय निर्वेदमश्नुवानेति भावः । अत्यर्थ गौरी ब- भूव पाण्डुराऽडसीत्। अन्यथा स्वतः कालवर्णाया अस्या: कथ गौरवर्णता स्यादिति भावः । एकस्या एव पार्वत्याः कालव- र्णत्वगौरवर्णत्वविरोधी जन्मभेदेन परिहार्यः । अन्न शर्वरूपद्र व्याभावः काळ्या: निर्वेदपूर्वकगीरतां प्रति हेतुत्वेन संभावित इति गुणनिमित्तेयं द्रव्याभावहेतूत्प्रेक्षा । 'अन्यार्धाभ्यामिवात्प- न्नमर्धनारीश्वरान्तरम्' इति द्रव्योत्प्रेक्षोदाहरणे 'वस्तुतोरऽर्ध- नारीश्वरस्यैकत्वात् द्रव्योत्प्रेक्षा' इत्युक्तं चित्रमीमांसायाम्। अतोर्ऽर्धनारीश्वरस्य द्रव्यत्वमव्याहतम्॥ यथावा- चिन्तामणेरभावाद्वरणौ चिन्तामणिक्षितिधरे- न्द्रम् । सर्वमनोरथवितरणधूर्वहमसृजज्जगत्स्ष्टा।।

256 अलंकारमणिहारे

प्रति हेतुतया संभावितः । क्रियानिमित्तेयं द्रव्याभावहेतूतप्रेक्षा। चिन्तामणिगिरिरिति शेपाद्ररेव नामान्तरमित्यवोचाम, तन्न वि- स्मर्तव्यम् । इति हेतूत्प्रेक्षादिक॥ अथ फलोत्प्रेक्षा-तत्र जातिफलोत्प्रेक्षा यथा- रमया सह वृषशिखरिणि समये विजिहीर्षतो मुरारातेः । पटमण्डपाय नूनं जुम्भन्तेडम्भोधरा- स्ससंरम्भा: ॥४४३॥ अत्र पटमण्डपत्वरूपजात्यवच्छिन्नः अम्भोधरजुम्भणस्य फ- लतयोत्प्रेक्ष्यत इति क्रियानिमित्तजातिफलोत्प्रेक्षा। न चात्र संपादनक्रियामन्तरा शुद्धाया जातेरफलत्वात्क्रियाया एव फल- त्वमिति वाच्यम् । संपादनस्य संसर्गतया तद्टारेणैव जात्यादे: फलत्वोपपत्तेः । अन्यथा फलत्वबोधकचतुर्थ्या अनुपपत्तेः । अत एव यशसे विजिगीषूणां प्रजायै ग्रृहमेधिनाम्, ब्राह्मण्याय तपस्तेपे विश्वामित्रस्सुदारुणम्' इत्यादयः प्रयोगा उपपद्यन्ते। एवं जात्यादिनिमित्ता अपि जातिफलोत्प्रेक्षा उदाहार्याः॥

गुणफलोत्प्रेक्षा यथा- असितघनरुचिर इति मत्सद्शाख्यो हरिरशं- सि निगमान्तैः । इति तादृशनीलिम्ने विधुः कल- ङं दधाति किं स्वाङ्गे ॥४४8॥ अत्र हरिविधुशब्दौ भगवच्चन्द्रोभयवाचिनी। असितघन- रुचिरः नी अम्बुदमनोहर इति। निगमान्तैः 'नीलतोयदमध्यस्था'

उत्प्रेक्षासरः (१४) 257

श्यामाच्छबलं प्रपद्ये शबलाच्छ्यामम्' इत्यादिभिः अशंसि प्रा शस्यत। अत्र नीलिमा गुणः फलत्वेनोत्प्रेक्ष्यते कलङ्कधारणं निमित्तमिति क्रियानिमित्तगुणफलोत्प्रेक्षा। एवं जात्यादिनिमि- त्ता अपि गुणफलोत्प्रेक्षा ऊहनीयाः॥ क्रियाफलोत्प्रेक्षा यथा- .

त्रैविक्रममिव विक्रममभ्यस्यन्तः परं तटित्व- न्तः। उद्दामान: प्रावृष्युज्ञृम्भन्तेSहिगिरिमुपर्युपरि॥ अभ्यस्यन्त इव अभ्यसितुमिवेत्यर्थः । 'लक्षणहेत्वोः' इति शता। अर्जयन्वसतीत्यादाविव हेतुरिह फलम् । अहिगिरि- मुपर्युपरि आहिगिरेस्समीपोपरिप्रदेश इत्यर्थः । 'उपर्यध्यधस- स्सामीप्ये' इति द्विर्भावः 'धिगुपर्यादिषु त्रिषु' इति तद्योगे द्वितीया। अत्राभ्यस्यन्त इति क्रिया फलत्वेनोत्प्रेक्ष्यते । उज्- म्भणक्रिया निमित्तमिति क्रियानिमित्ता क्रियाफलोत्प्रेक्षा।. जा- त्यादिनिमित्ता अप्यमुयैव दिशा प्रतिपत्तव्याः॥

द्रव्यफलोत्प्रेक्षा यथा- सुरभिलवनमालामिलदलिकुलतो नाभिकम- लपरिलग्नान्। दधदलिनो मधुदलनो धात्रेऽनन्ताय किं नु संनद्ः ॥ ४४६॥ वनमालामिलदलिकुलात् नाभिकमले संलग्नान् संबद्धानि- त्यर्थः। अनेन अळिनां तदारुण्यसंक्रान्तिर्द्योत्यते। मधुदलनः म- धुमथन इत्यर्थः। अनन्ताय धात्रे अनेकांश्चतुर्मुखान्निर्मातुमिति यावत्। अत्र धाता द्रव्यं फलतयोत्प्रेक्ष्यते। अळिधारणक्रिया ALANKARA 33

258 अलंकार मणिहार

निमित्तमिति क्रियानिमित्तद्रव्यफलोत्प्रेक्षा। एवं जात्यादिनिमित्ता अपि द्रव्यफलोत्प्रेक्षा उदाहार्याः॥ अथाभावाभिमानवत्यः फलोत्प्रेक्षा :- तत्र जात्यभावफलो- त्प्रेक्षा यथा --

लोच्य। मन्ये वसन्त्यहिगिरावन्ये तरवोप्यभूरुह- त्वाय ॥ ४४७॥ अत्राभूरुहत्वायेति जात्यभावः फलत्वेन संभाव्यते। विमु- क्त्यालोचनक्रिया निमित्तमिति क्रियानिमित्तजात्यभावफलोत्प्रेक्षा। एवं जात्यादिनिमित्ता अप्यूह्याः। अभूरुहत्वाय अतरुत्वाय भुवि जननाभावाय च, निश्श्रेयसायेति यावत्॥ गुणाभावफलोन्प्रेक्षा यथा- तैक्ष्ण्यमिह लोकबन्धोरनुचितमिति कौस्तुभो भवन्भास्वान्। नूनमतैक्ष्ण्याय हरेर्हदयं श्रयते कृपाझरीशिशिरम् ॥४४८॥ अत्रातक्ष्ण्यायेति गुणभाव फलत्वेनोत्प्रेक्ष्यते। कृपाझरी- शिशिरहरिहृदयाश्रयणक्रिया निमित्तम्। एवं जात्यादिनिमित्ता अपि जेयाः। क्रियाभावफलत्प्रिक्षा यथा- सर्वेषां स्वदयिततमहृदयस्थित्यनवलोकनाये- व। विद्युत्प्रभानिभाभिस्स्वभाभिराच्छादयति ह- शो लक्ष्मीः ॥ ४४९॥

उत्प्रेक्षासरः (९४) 259

सर्वेषामित्येतत् दृश इत्यत्रन्वंति। अत्रावलोकनकक्रियाया अभावः फलत्वेनोत्प्रेक्ष्यते। आच्छादनक्रिया निमित्तम् । एवं जा- तिगुणद्रव्यनिमित्ता अपि विभावनीयाः॥

द्रव्याभावफलोत्प्रेक्षा यथा- हिमशिखरित्रिदशसरित्कलशोदधिगिरिशश- शिविलोपाय। इङ्केऽहिशैलशेखरयशोविलासो दिशो विशो (भ)धयते ॥ ४५०॥ अत्र हिमशिखरिमुखद्रव्याभावः फलत्वेन संभाव्यते विशो (भ धनक्रिया निमित्तम्। एवमेवान्यदप्यूह्यम। इह जात्यादयो हि भेदा: प्राचामनुरोधादुदाहताः । व- स्तुतस्तु नैतेगामस्ति चमत्कृतौ वैलक्षण्यमित्यनुदाहरणीया ए- वैते। चमत्कृतिवैलक्षण्यं स्वरूपहेतुफलात्मकानां त्रयाणां प्रका- राणामेवेति ध्येयम्॥

एवं-मन्ये शङ्के घ्ुवं प्रायो नूनमित्येवमादिभिः। उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिवशब्दोपि तादृशः॥ इत्युक्तप्रकारवाचकशब्दघटिताः वाच्योत्प्रेक्षाः पदर्शिताः । तदप्रयोगे गम्योत्प्रेक्षा भवति॥

तत्र वस्तूत्प्रेक्षा यथा-

ईप्सितसरा निकामं तव सरहिततां मदम्ब ग- च्छन्ती। प्राप्यातान्तोन्मुखतां सरोजयुग्यलमभू- दुरोजयुगी ॥ ४५१ ॥

260 अलंकारमणिहारे

सरोजयुगी निकामं ईप्सिता: सरा: मुक्ताहारा: यया सा ईप्सितसरा। पक्षे-ईप्सितं सरः कासारो यस्यास्सा ईप्सि- तसराः। सान्तोऽयं शब्दः। तव सरहिततां हारहितत्वं अन्यत्र सवर्णरहितत्वं गच्छन्ती 'लक्षणहेत्वोः'इति शता। द्वेतुरिह फलम। गन्तुमित्यर्थः । अन्यत्र हेत्वर्थे। अत एव अलं अ- तान्ता अम्लाना सती उन्मुखतां औत्सुक्यं, पक्षे अतान्तोन्मु खतामिति समस्तं पदम्। अतान्तः तवर्णरहितचरमभागः उत् उवर्ण इत्यर्थः । उदित्यत्र तकारोत्सादने उ इत्येवावशेषात्। सः मुखे प्रारम्भे यस्यास्सा तस्याः भावः अतान्तोन्मुखता तां 'शरद: कृतार्थता' इत्यादाविव सामान्ये नपुंसकं ततस्तल्। प्राप्य तव उरोजयुगी स्तनद्वयी अभवत् तत्वेन जातेत्यर्थः । पक्षे उक्तरीत्या सरोजयुगीशब्दः उरोजयुगीशब्दो निष्पन्न इत्य- र्थः। अत्र उरोजयुग्यास्सरोजयुगीतादात्म्योत्प्रेक्षायां वाचकश- ब्दो नोपात्त इति प्रतायमानेयम्॥

तत्रैव हेतूत्प्रक्षा थथा --- नीलानयनेन्दीवरविसृमररुचिनिचयसततपरि- चयतः। चक्षुशश्रुतिगिरिशिखरे साक्षाद्रह्मानमेच- किम भाति ॥ ४५२ ॥

अत्र परिचयत इति हेतूत्प्रेक्षायां वाचकश्शब्दोऽनुपात्त इतीयमपि प्रतीयमाना अर्थसामर्थ्यावसेयत्वात्।। तत्रैव फलोत्प्रेक्षा यथा- नन्वम्ब कर्णतां स्वामन्वर्थयितुं तव श्रवणयु-

उत्प्रेक्षासरः (१४) 261

ग्मम्। सहजोज्ज्वलमणिकुण्डलसंस्पर्शनतः प्र- तीततामेति ॥४५३॥

नन्वम्ब तव श्रवणयुग्मं कर्तृ स्वां कर्णतां कर्णशब्दवाच्यतां 'श्रोत्रराधेययोः कर्णः' इति रत्नमाला। अन्वर्थयितुं सहजं स्वज- न्मसमये सहैव जातं उज्ज्वलं च, पक्षे निसर्गत एव देदीप्य- मानं यन्मणिकुण्डलं सहजेनोज्ज्वलमितति समासः । तस्य सं- स्पर्शनतः वितरणात्, पक्षे अवमर्शात्।'सहजस्तु निसर्गे ना सहोत्थे पुनरन्यवत्, स्पर्शनो मारुते पुंसि दाने स्पर्शे नपुं- सकम्' इते च मेदिनी। प्रतीततां हृष्टर्ता पति शरीरेण सह जातमपि मणिकुण्डलमुत्कृत्य याचते द्विजवेषभाजे सुरराजे दत्वा- Sपि नान्वतप्यत अपितु हृष्ट पवासीदिति तदौदार्यातिशयप्र- शंसनम् ॥

यद्वा-स्पर्शनतः दाने विषये, सप्म्या आद्यादित्वात्तसिः। प्रतीततां सादरतामित्यर्थ ..

याचतो मोदमादत्ते वाञ्छितादधिकप्रदः। अनुवज्य प्रियं व्रते तस्मात्कर्णस्तवाधिक: ॥

इत्युक्तेरिति भावः। पक्षे प्रतीततां उक्तविधमणिकुण्डलस्प- शंनेन भूषिततामित्यर्थः । 'प्रतीतस्सादरे ज्ञाते हृष्टप्रख्यातयो- स्त्रिषु, प्रतीतः प्रथिते हृष्टे परिज्ञाते विभूषिते' इति मेदिनी- रत्नमाले। पति प्राप्नोति। अत एव कर्णशब्दान्वर्थनमिति भावः। महाभारते दानाय सहजकवचकुण्डलयोः कर्तनादेव हि राधे- यस्य कृन्ततीति कर्ण इति नाम व्युत्पादितम् । अत्र कर्णताम- न्वर्थयितुमिति फलोत्प्रेक्षायां वाचकमनुपात्तम्। एवं प्रागुदाहते-

262 अलंकारमणिहार

ष्वेव पद्येषु वाचकपरित्यागे तास्सर्वा अपि प्रतीयमाना भव- न्तीति नात्र तद्विशेषा: प्रतायन्ते॥ धर्मस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा- मन्ये भवत्कृपाया मोहमपारं फणीन्द्रशिखरि- विधो। पापीयसोपि जन्तोः परमं श्रेयो ददाति याऽकस्मात् ॥४५४॥ पापीयसोपि जन्तोः गृध्रादेरिति भावः । अत्र पूर्वार्धोत्प्रेक्षि तमोहरूपधर्मसिद्धये द्वितीयार्धे आकस्मिकनिरतिशयश्रेयोदानमु- पात्तम् ॥ इदमत्रावधेयम्-उत्प्रेक्ष्यमाणेष्वपि यस्य विषयिण उत्प्रेक्षा विधेयतयाऽवभासते तदीयोत्प्रेक्षयैव व्यपदेशः प्राधान्यान्। तेन 'अच्छाच्छरुचिः' इति श्रोके सहस्रांशुगततया प्रमोदस्योत्प्रे- क्षणेऽपि न तदुत्प्रेक्षया व्यपदेशो न्याय्यः । तस्या अङ्गत्वेनानु- वाद्यत्वात् किंतु पश्चम्यर्थोत्प्रेक्षया, तस्या एव नूनंशब्दवेद्यत्वेन विधेयत्वात्। तथा 'त्रैविकरममिव विक्रमम्' इति पद्े त्रैविक- मविक्रमाभ्यसनोत्प्रेक्षयाऽपि व्यपदेशो न युक्तः किंतु शत्रर्थफ- लोत्प्रेक्षया। एवं 'हृदयास्पदया' इति 'नाथ तव नाभिसरास' इत्याददिपद्येषु न फलोत्प्रेक्षया व्यपदेशो युज्यते। नापि 'करपद्मेन' इति पद्ये सितकरबिम्बतादात्म्योत्प्रेक्षया तदुन्मीलितया करप- झकर्तृकद्वप हेतुकमध्यच्छिद्रोकरणपूर्वकप्रकोष्ठवयन कर्मतादात्म्या- त्प्रेक्षया वा, पूर्वोक्तादेव हेतोः । एवमेव सर्वत्रापि 'प्रधानेन व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायात्प्रधानभूतोत्प्रेक्षयैव व्यपदेश इति। धर्मोपि तावदत्र द्विविध :- स्वत एव साधारणः, साधारणीकर- णोपायेनासाधारणोपि साधारणीकृतश्च।स चोपायः क्वचिद्रूपकं

उत्प्रेक्षासरः (१४) 263

कचिच्छलेपः क्वचिदपह्नततिः क्वचिद्विम्बप्रतिविम्बभावः क्वचित्त- त्करम्भितवस्तुप्रातवस्तुभावः क्वचिदुपचार: क्वचिदभेदाध्यवसा- यरूपोऽतिशयः । तत्र स्वत एव साधारणो धर्मः प्रागुदाहते 'नीलगुणेनाकान्ते' इति पद्ये विषयविषयिणोः कनकवसनपीत- गुणयोरौज्ज्वल्यम् । साधारणीकृतस्तु प्रागुदाहृत एव 'भ्रयुगळ- धनुर्लस्तकसंहितनासाकरीरसंलग्रम्' इति पद्ये प्रथमार्धगत! धर्मः रूपकेण विषयविषयिसाधारणीकृतः ॥

श्लेषेण साधारणीकृतो यथा- सुरभिस्वैरस्पर्शनलीलाप्यायितसमस्तलोक- स्त्वम्। यन्माधवोसि तत्त्वां वसन्तमहिशैलनाथ जानीमः ॥ ४५५॥ सुरभे: कामधेनोः स्वंरस्पर्शन स्वच्छन्दवितरणं तस्य ली- लया कामगवीवादान्यकतुल्यवादान्यकेनेत्यर्थः । अन्यत्र सुरभिः घ्राणतर्पणस्सुगन्धिरित्यर्थः । सुरभिश्चम्पके स्वर्णे जातीफलवसन्तयोः। सुगन्धौ च मनोजे च वाच्यवत्सुरभिस्स्मृतः ॥ इति विश्वः । स्वैरः 'मन्दस्वच्छन्दयोस्स्वैरः' इत्यमरः । यः स्पर्शनो मलयमारुत इत्यर्थः । 'स्पर्शनी मारुते पुंसि दाने स्पर्शे नपुंसकम' इति मेदिनी। तस्य लीलया विलासेन प्रसर- णेनति यावत् । आप्यायितसमस्तलोक: उभयत्र तुल्योऽर्थः । माधवः श्रीनिवास माधवाख्य ऋतुश्च यत् यस्मात् असि, तत् त्वां वसन्तं जानीमः। अयमुपात्त एव भवति नानुपात्तः अप्र- सिद्धत्वात्। श्वेपतरस्तु अनुपात्तश्चापि भवति यथा 'मरकत-

264 अलंकारमणिहारे

मणिरिव विचरन्' इत्यादौ नैल्यादिः। न चात्र विचरत्वादि रूप उपात्त एव साधारणो धर्मः साधारण्यार्थमेव हि विष- यिण्यारोप इति वाच्यम्। तस्यारोपेण कृतेऽपि साधारण्ये अ- सुन्दरत्वेनोत्प्रेक्षोन्मेषकत्ववैधुर्यात्। साधारणीकरणं तु प्रतिबन्ध- निरासार्थमित्यवोचामैव॥ यथा - सत्प्मशङ्ककच्छपमकरं घननील तव मुकुन्द पदम्। वरकुन्दनखं मन्ये सुमहापदं ततो निधि- मयं त्वाम् ॥ ४५६॥ हे घननील! मेघश्यामल! पक्षे घनः नीलो निधिविशेषो यस्य स तथोक्त: तस्य संबुद्धिः । हे मुकुन्द! मुक्तिदायिन्! पृषादेरादित्वात्साधुः। पक्षे हे मुकुन्दनिधे! तव पदं चरणं स- न्तः पद्मशङ्ककच्छपमकराः यस्मिस्तत् पद्माद्याकाररेखासंपन्न- मित्यर्थः । पक्षे पद्मादिनामनिधिविशेषवदित्यर्थः । वराणि कु- न्दानि कुन्दकुसुमानीव नखानि, पक्षे वरकुन्दी निधिविशेषी नखेषु यस्य तत्तथोक्तम्। ततः तस्मात् महती पद्मा श्रीर्यस्य तं, पक्षे महापद्मनिधि च। त्वां निधिमयं 'महापप्मश्च पद्मश्व' इत्युक्तनिधिमयं मन्ये । अत्रोत्प्रेक्ष्यमाणस्य निधिमयस्य धर्मेषु पम्मादिनिध्याश्रितचरणत्वादिकेषु विशेषणीभूतैस्तत्तन्निधिभिर्वि- षयस्य भगवतो धर्मेषु कमलशङ्गादिरेखाश्रितपदत्वादिषु विशे- षणानां पद्मादीनां श्ेषेण तादात्म्यसंपादनद्वारा तथाविधधर्मा- णां साधारण्यसंपत्ति: । यथा वा - इह भार्गवीसमृद्धिस्सरस्वती ात्युपत्यका दु-

उत्प्रेक्षापरः (१४) 265

र्गा। अच्युतधात्रीशयितस्त्रिमूर्तिमय इव वृषाद्रि- रयमिन्धे॥ ४५७॥ इह अद्रौ भार्गवी प्रपातमंबन्धिनी 'प्रपातस्तु तटो भृगुः' इत्यमरः। समृद्धिस्संपत् भाति। पक्षे संतता ऋद्धिर्यस्यास्सा समृद्धि: महाविभूतिरित्यर्थः । भार्गवी लक्ष्मीः भाति। उपत्यका आसन्नभूमिः । सरांस्यस्यां सन्तीति सरस्वती। भूम्रि मतुप्। 'तसौ मत्वर्थे' इति भसंज्ञाविधानान्न पदकार्यरुत्वोत्वे। पक्षे भारतीत्यर्थः । गन्तुमशक्या दुर्गा च। पक्षे गौरी च भाति। अच्युतं यथा स्यात्तथा धात्र्यां भूम्यां शयितः स्थित इति या- वत्। शीङ: कर्तरि कः। पक्षे अच्युतो भगवान् धाता ब्रह्मा ईट्ू ईशानश्च अच्युतधात्रीशः । इदं द्वितीयाबहुवचनम् । इतः प्राप्तः । इणः कर्तरि क्ः । यद्वा-इतः अस्मिन्गिरौ सप्तम्या- स्सार्वविभक्तिकस्तसिः । अच्युतधात्रीश इति प्रथमाबहुवचनं अर्थस्तूक्त एव । भान्तीति वचनविपरिणामेनान्वयः । धात्री शयित इत्यत्र धात्रीशस इत इति स्थिते रुत्वयत्वयोः कृ- तयो: 'लोपश्शाकल्यस्य' इति यलोपस्य वैकल्पिकत्वान्नेह य- कारलोपः । अत एव अयं वृषाद्रि: त्रिमूर्तिमय इव हरिवि- रिश्चिहरमय इव इन्धे दोप्यते। अत्र उत्प्रेक्ष्यमाणस्य त्रिमूर्ति- मयस्य धर्मेपु समृद्धिभार्गव्याद्यधिकरणत्वादिपु विशेषणीभूता- भिर्भार्गव्यादिभिर्विषयस्य वृषाद्रेर्धर्मेषु भृगुसंबन्धिसमृद्धिमत्वा- दिषु विशेषणीभूतानां भृगुसंबन्धिसमृद्धयादीनां क्षेषेण तादा- त्म्यसंपादनद्वारा तादृशघर्माणां साधारणतासंपत्तिः॥ यथा वा- शुभपुष्यरागरुचिजुषि सुमहानीले विदूरभव- ALANKARA 31

266 अलंकारमणिहारे

कलिते। अच्युत रत्नमयत्वं त्वयि नियतमवैमि पद्मरागपदे॥४५८॥

शुभं पुष्णातीति शुभपुट् तस्मिस्तथोक्ते अरागेपु विर- क्तेपु रुचिजुपि प्रीतिभाजि । पक्षे शुभा: पुष्यरागाः रत्नवि- शेपाः तै रुचिजुषि परभागभाजीति यावत्। सुमहानीले अ- तिमात्रश्यामले। पक्षे मणिविशेषे। विदूरः दवीयान् भवस्सं- सारो येपां तैः अस्पृष्टसंसारगन्धैर्नित्यमुक्तादिभिः कलिते से- विते। पक्षे विदूरभवैः वैदूर्यः कलिते पद्मस्य राग इव रागो ययोस्ते पदे चरणे यस्य तस्मिन्। पक्षे पझमरागाणं मणीनां पदे आश्रये अत एव हे अच्युत! त्वयि उक्तरूपे त्वयि रक्नमयत्वं अवैमि संभावये। अत्रोत्प्रेक्ष्यमाणस्य रत्नमयस्य धर्मेषु

भगवतो धर्मेतु शुभपोपकत्वादिपु विशेषणीभूतानां शुभशेषण- दीनां श्ेषेण तादात्म्यसंपादनम्॥। पूर्वोदाहरणयोराधे 'सत्पन्न' इति पद्ये अभङ्गश्षेपेण द्वि- तीये 'इह भार्गवी' इत पद्ये सभङ्गाभङ्गश्षेपाभ्यां साधारणी- करणं वक्ष्यमाणरत्नावळ्या रूपकेण च संकीर्णता च । अस्मिन् 'शुभपुष्यराग' इति पद्ये तूभयविध्षेषेण साधारणीकृतिमात्र- मिति विशेष: ।

यथावा- स्वायत्तहेमकूटः प्रायस्संपूज्यते महेन्द्रेण। प्र- स्त्रवणसेवितोसावेते दासा: किमस्य शेषगिरेः ॥ अत्र हेमकूटमहेन्द्रप्रस्नवणशब्दा गिरिविशेषवाचिनः । अ-

उत्प्रक्षासरः (१४) 267

र्थान्तरं तु स्पष्टमेव । 'उत्सः प्रस्न्नवणम्' इत्यमरः । एते गिरय इत्यर्थः । अत्र हेमकृटादिशैलेपु विपये शेषाद्रिदासता- दात्म्योत्प्रेक्षायां तदायत्तत्वादिलक्षणो विपयिधर्मः श्ेषेण वि- षयाणां तदाश्रितानां च कनकशिखरतृत्रारिनिर्झराणामभेदसं- पादनद्वारा विषयसाधारणीकृत: ॥

अपह्ृत्या साधारणीकरणं यथा- हृदयास्पदा तव दया वदनात् स्मितभानिभा- दुदश्चन्ती। भुवि फणिगिरिमणिरमणि स्वविषय- मखिलं समीक्षते मन्ये ॥४६०॥ यथा अवरोधगता महाराजी विलासवशादुच्चैस्सौधान्त- रादुदेत्य निखिलं निजदेशं पश्यति तथा तव हृदयगा दया उच्चैर्वदनमधिरुह्य स्वगोचरमख्वििलं जनं समीक्षत इवेति भावः। अत्र स्वविषयविलोकनस्य दयायामुत्प्रेक्षणे तदर्थमान्तरप्रदेश- द्वहिरुद्रमनमपेक्षितं, तच्च वाहेःप्रदेशसम्बन्धरूपं स्मितप्रभामात्रवृ- त्ति दयायां न संभवतीति स्मितप्रभापह्रवेन दयागतं क्रियते॥

यथावा- मकुटादिमणिव्याजात्परितो नानात्वमेत्य भ- वतो नयने। पश्यत इवेश विष्वक्प्रकाशनायैष विश्वतश्रक्षुरिति॥४६१॥ हे ईश! सर्वेश्वर! भवतो नयने कर्तृणी एपः सर्वेश्वरो भगवान् विश्वतश्चक्षुः सर्वतोमुखलोचनवानिति प्रकाशनाय प- श्यत इवेति योजना । अत्र 'विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखः'

268 अलंकारमणिहारे

इति श्रुत्यर्थोऽनुसंधेयः । इह गुगपत् विष्वग्दर्शनस्य नयन- योरुत्प्रेक्षायां तन्निमित्तं तयोर्विष्वग्वृत्तित्वमपेक्षितं, तच्च मकु- टादिगतमणिवृत्ति न तु नयनवृत्ति भवतीति मण्यपह्नत्या नयन- गतं वितन्यते॥

यथावा- तावकचरित्ररूपं देव श्रवणान्तरात्म्रविश्यान्तः। सिद्धाञ्जनं किमपि नश्शुद्ामन्तर्द्शं व्यनक्तीव।। हे देव! तावकचरित्ररूपं किमपि सिद्धाअ्जनं श्रवणयोर- न्तराद्विवरात् अन्तः प्रविश्य नः अन्तः दशं द्ाष्टिं ज्ञानं च शुद्धां निर्दोषां सतीं सर्ववस्तुसाक्षात्करणक्षमाममिति यावत् । व्यनक्ति प्रकाशयति। अत्रान्तर्दृष्टिशोधनस्य सिद्धाञ्जने उत्प्रेक्षायां तन्नि- मित्तं बहिःप्रदेशादन्तःप्रदेशोऽपेक्षितः। स चान्तःप्रदेशसम्बन्धरूपो

वेन सिद्धाञ्जननिष्ठ क्रियते॥ बिम्बप्रतिबिम्बभावेन साधारणीकरणं तु 'करपद्मेन द्वेषात्' इत्यत्र निरूपितम्॥।

यथावा- उपरिहरिनीलमणिरुचिकवचितहारमणि भ- गवतो हृदयम्। बीजाकृतमिव विलसत बहुफ लदानाय तेन केदारम् ॥४६३॥ उपरि हरिनीलमणिमच्या कवचिता: आच्छादिताः हारस्य मणयो मौक्तिकानि यस्य तत्तथोक्तम्। नीलमणिप्रभान्तःप्रकाश- मानमौक्तिकमिति भावः। भगवतो हृदयं तेन भगवता जनानामिति

उत्प्रेक्षसारः (१४) 269

शेषः। बहूनि फलानि धान्यरूपाणि, पक्षे ऐहिकामुष्मिकापवर्गिका- खिलप्रयोजनानि। तेयां दानाय बीजाकृतं यावनाळादिबीजेन सह- रुषं उप्तकृष्ट आदौ वीजान्युप्त्वा उपरि हलविशेषकर्षणेन स- मीकृतकृष्णमृदिति भावः। 'कृञो द्वितीयतृतीयशम्बबीजात्कृषौ' इति बीजशब्दात्कृञो योगे कृषिरूपार्थ डाच् । 'वीजाकृतं तू- तकृष्टम' इत्यमरः । केदारं क्षेत्रमिव भाति। अत्र हरिवक्षसः केदारतादात्म्यसंभावनायां उपरिहरिनीलमणरुचिक वचितहारम-

णयसंपादनम् ॥ एवं 'भित्वा भानो:' इत्यादावपि॥

कमलारुचिपरिवीतः कौस्तुभमणिरेष शोभते सुतराम्। स्वसृपतिविडम्वनाय स्वयमपि पीता म्वरेण किं छन्नः॥४६४॥

स्वसृपतेः निजभगिनीजानेर्भगवतः विडम्बनाय परिहासा- र्थानुकरणाय। अत्र कमलारुचिपीताम्बरयोर्विम्वप्रतिबिम्बभाव.। तत्करम्भितश्च परिवीतच्छन्नयोर्वस्तुप्रतिवस्तुभाव इति तेन सा- धारण्यम् ॥

उपचारेण यथा- मधुरामतिगम्भीरां विशदां शिशिरां विगाह- मानानाम्। गरुडगिरिशिखरमण्डन गङ्गं मन्या- महे कथां भवतः ॥४६५॥

270 अलंकारमणिहारे

अत्र भगवत्कथायां माधुर्यगाम्भीर्यवैशयशैशिर्यविगाहनानां

ख्यानामुपचारेण मुख्यैस्साधारणीकरणम्। लक्षणया शक्या- भेदेन लक्ष्यबोधनात्। अभेदाध्यवसायमात्रेण यथा- सरिदधिपसुतासद्यन्युरसि हरेर्नः कृतो निवास इति। हर्षादिव कृतहासा हारा नारायणाद्रिशे- खर ते ॥ ४६६॥ अत्र प्रकाशप्रकटनहासकरणयोरभदाध्यवसाय एव हर्ष- हेतूत्प्रेक्षानिमित्ततयोपात्तस्य हासकरणस्य प्रकटितप्रकाशकृतहा- सोभयसाधारण्ये वीजम्। एवं सर्वत्र हेतुफलयोकत्प्रक्षणे यस्य हेतुः फलं वा उत्प्रेक्ष्यते सोऽनेन प्रकारेण साधारणीकृतो नि- मित्तमित्यवोचामासकृत्॥ एवं क्वचिदुपात्तो धर्मो विषयविर्षायसाधारण्यविरहाद- चारुत्वाद्वा स्वयमुत्प्रेक्षां साक्षादुत्तम्भयितुमनीशोऽपि तदुत्तम्भ- नपटुधर्मान्तरोत्तम्भनेनाकूल्य संपादनादुपयुज्यते॥। यथा- मधुभेदनजययात्रादुन्दुभिनिनदैस्तथा दिशो

लं भुवनम् ॥४६७॥ अत्र दिशां दुन्दुभिनिनदव्याप्तिरूपो धर्म उपात्तो भुवन- स्य श्रोत्रेन्द्रियसृष्टिकथादूरत्वसंभावनायां वैयधिकरण्येनाप्रयो-

उत्प्रेक्षासरः (१४) 271

जकोपि स्वप्रयोज्यश्रवणविवरातिमात्रपरिपूरणप्रयुक्तश्रावणज्ञान- सामान्यशून्यत्वस्य तथाविधसंभावनानिमित्तस्योत्तम्भनेनानुकू- ल्यसंपादनादुपयुज्यते॥ विषयोप्युपान्तः पूर्वोदाहरणेपु प्रतिपादित एव । क्वचि- द्विपयोऽपह्नतोपि भर्वात। यथा- मत्सुहृदिन्दुसगोत्रं मुखमिदमित्युत्पलेन नीले न। सत्कर्तुमर्पितं तद्दळमेकं हरिमुखे नु तिलक- निभात् ॥४६८॥ अत्र तिलकरूपविषयापह्नवो नीलोत्पलैकदळतादात्म्यसं- भावनादार्ढ्यायेति व्येयम्।। इयमेव सापह्नवोत्प्रेक्षेति प्रतिपादयताऽलंकारसर्वस्वकृता स्व- रूपात्प्रेक्षामात्रमुदाजहं। कुवलयानन्दचित्रमीमांसयोस्तु हेतुफ- लोत्प्रेक्षे अपि सापह्नव दर्शिते। तत्र स्वरूपोत्प्रेक्षा अनुपदमवो- दाहता। यथावा- कनति किल रत्नगर्भास्तन इव पवनोदरंभरि- गिरीन्द्रः। चूचुकमिव हररिकपटान्मेचकममृतं ददा- ति निजमुखतः॥४६९॥ अमृतं पयः निश्श्रेयसं च निजमुखतः स्वाग्रभागात्। पक्षे स्वेनैवोपायेन। उपायस्थाननिविष्टेनेति भावः । 'मुखं निस्सरणे वक्रे प्रारम्भोपाययोरपि' इति मेदिनी। 'उपायस्सवप्राप्तेरुपनिष- दधीतस्स भगवान्' इति ह्यन्वगुह्यताचार्यः । यत्र हरित्वम- पहुतं तत्रैव चूचुकसंभावनाच्छुद्धापह्नतिगर्भत्वम् । इवशब्दम- हिम्त्ा संभावनं कपटशब्दप्रयोगादपह्नवो गम्यते।।

272 अलंकारमणिहारे

यथावा- वदनेन्दाव मृतरसास्वादात्काटवजिहासया लगने। निम्बदळे एते नन्वम्व सयुगमिषेण तव मन्ये।। अत्र भ्रयुगळनिह्नवेन निम्बदळयुगळस्वरूपोत्प्रेक्षेयम् । य- द्यापि अमृतरसास्वादनिमित्तककाटवजिहासाहेतुकत्वमपि निम्ब दळ्योर्जगज्ननीयदनेन्दुलग्नतायामुत्प्रेक्ष्यते। तथाऽपीयमुक्तस्व- रूपोत्प्रेक्षाया अङ्गतया निवद्धेति न प्राधान्यमस्याः। यत्र ह्य त्प्रेक्षाद्वयमङ्गाद्गिभावेन निवध्यते तत्र प्रधानभूतयैवोत्प्रेक्षया व्य- पदेशो न्याय्य इत्यवोचाम, तन्न प्रस्मर्तव्यम्॥

यथावा- स्वयमपि मुक्ताभिख्यां लब्धुं रदनावळिच्छ- लाद्वज्ाः। जाने मुखरुचिजलधौ जाता मातस्त- वास्यशुक्तिपुटे॥४७१। मुक्ता इत्यभिख्यां अभिधानं शोभां च। अत्र रदनाव- ळिनिह्नवेन वज्रतादात्म्योत्प्रेक्षायाः मुक्ताभिख्यां लब्धुमिति फ- लोत्प्रेक्षा मुखरुचिजलधावित्यादिरूपकं चाङ्गतया निवद्धे।।

यथावा - ब्रह्मादिपावयित्रयाः पादजता नोचिता ममेति तव। वदने स्मितमिषतोऽभून्मन्ये गङ्गा भुजङ्ग- शिखरीन्दो॥ ४७२॥ ब्रह्मादे: ब्राह्मणादिवर्णस्य चतुर्मुखादिकस्य च । पावाये- त्रया: मम पादजता शुद्रता चरणजन्यता च नोचितेति गङ्गा

उत्प्रेक्षासरः (१४) 273

स्मितमिषतः तव वदने अभूत् अजनि । भगवन्मुखजन्यत्वे ब्राह्मण्यसिद्धया पादजताप्रयुक्तसंकोचोऽपयातीति भावः॥

यथावा- अनुकूलनगभिदोऽमी कनकाद्रौ सर्वतो विस- र्पन्तः। तारकजयिशरजाता न निर्झराः किंतु नि- र्जरा नूनम्॥ ४७३॥ अनुकूलं कूले। विभक्तचर्थेऽव्ययीभावः । ये नगाः तरवः तान् भिन्दन्ति उन्मूलयन्तीति तथोक्ताः । पक्षे अनुकूलः नग- भित् वज्री येषां ते तथोक्ताः । कनकाद्रो शेपशैले सुमेरी च। सर्वतः विसर्पन्तः प्रवहन्तः संचरन्तश्च । तारकाण्युडूनि जय- न्तीति तथोक्तानि शराणां काशकुसुमानां जातानि वृन्दानि येषु ते तथोक्ताः । पक्षे तारकमसुरविशेषं जयतीति तथोक्त: शर- जातः पण्मुखः येषां ते तथोक्ताः अमी दृश्यमाना: वस्तुविशेषा: निर्झराः वारिप्रवाहाः न किंतु निर्जर एव नूनम्। इयं श्षेष- संपादितसाधारण्या शुद्धापह्नतिगर्भा जातिस्वरूपोत्प्रेक्षा।। यथावा- अश्रीनिवासनिलयानसर्वतीर्थाश्रयानवेदम- यान्। अन्यानचलानहिगिरिरवधीरयतीव हरिनि- नादमिषात्॥४७४।

हरीणां सिंहानां निनादमिपात्। इयं सापह्ववक्रियास्वरूपो- त्प्रेक्षा। इयं पर्यस्तापह्नुतिगर्भाऽपि संभवतीति दीक्षिताः॥ ALANKARA 35

274 अलंकारमणिहारे

यथा- स्थानेऽयमेव विष्णुर्जानडखिलभुवनवर्धनादि- न्दुः। इन्दोस्तु स्फुटमस्मादधरत्वं स हि पदेउस्य परिचरति॥४७५॥ अखिलस्य भुवनस्य सलिलस्य न तु जलधिसाललमात्र- स्यति भावः । पक्षे जगतः वर्धनात् उत्सेचनात् समेधनाच्च अयं विष्णुरेव इन्दुरिति स्थाने युक्तं जाने इन्दोस्तु अस्मात् विष्णोः अधरत्वं निहीनत्वं स्फुटम् । हि यस्मात् सः इन्दु: अस्य विष्णोः पदे चरणे सप्तम्येकवचनं, तेन अकारे परतः प्रकृतिभावशङ्काया नावकाशः। पररिचरति शुश्रृषते । तस्मादध- रत्वं व्यक्तमित्यर्थः । पक्षे अस्मात् वक्ष्यमाणादेतस्माद्धेतोरित्यर्थः। अधरत्वं धरासंबन्धवैधुर्य स्फुटम् । कुत इत्यत्राह-स इति। हि यस्मात् सः इन्दुः अस्य पढे विष्णोः पदे व्योस्नोत्यर्थः। परिचरति परितस्संचरतीति। अत्र प्रसिद्धेन्दौ इन्दुत्वापह्नवेन सकलभुवनाभिवर्धनान्निमित्तान्भ्गवति तत्संभावनेतीयं पर्यस्ता- पह्नतिगर्भा॥ यथावा- विबुधैकाधारइश्रीवृषगिरिरच्युत न मेरुरिति म. न्ये। यदि विबुधैकाधारो मेरुस्स्यात्स हि न कर्बु रमयस्स्यात् ॥४७६॥ विवुधानां देवानामेकेषामेवाधार: शिवभागवतवत्समासः। पक्षे विवुधानां मुख्याधारः । मेरु: विवुधैकाधारो यदि स्यात् तदा सः कर्बुरमयः रक्षोमयः न स्यात् सुवर्णमय इति तु

उत्प्रेक्षासरः (१४) 274

वस्तुस्थितिः । 'कर्बुरं सलिले हे्निि कर्बुरः पापरक्षसोः' इि मदिनी। अत्र मेरौ विवुधैकाधारत्वनिह्नवेन श्रीवृषगिरौ तदु तप्रेक्षा पर्यस्तापह्ृतिगर्भा उत्तरा्धोक्ततर्करूपयुक्तिपूर्वा।। यथावा- इन्दुर्न द्विजराजो द्विजराजो वाह एव तव नू- नम्। स हिनस्ति विप्रयोगिन एष तु कमलाक्ष विप्रमोदकरः ॥४७७॥

हे कमलाक्ष! इन्दुः द्विजराजः 'तस्मात्सोमराजानो ब्राह्म णाः' इति श्रुत्युक्तरीत्या ब्राह्मणानां राजा न, किंतु तव वाह एव गरुत्मानेव द्विजराजः उक्तोरऽर्थः । नूनम्। अत्र हेतुः स इत्यादिः । सः इन्दुः विप्राश्च ते योगिनश्च तानेव हिनस्ति अतः कथं स द्विजराजो भवेदिति भावः । विरहिणो हिन- स्तीति वास्तवार्थः । एषः तव वाहस्तु विप्राणां मोदकरः, पक्षे वानां पक्षिणां प्रमोदकर: तस्य तदीश्वरत्वात्। अतोऽयमेव द्विजराज इति भावः । अत्रेन्दी द्विजराजत्वापह्ववेन गरुत्मति तदुत्प्रेक्षा सहेतुकपर्यस्तापह्नतिगर्भा॥

यथावा- न सहस्रांशुर्द्युमणिः कौस्तुभमणिमेव तर्कये दुमणिम्। स परिष्कुरुतेSनन्तं दिवैव नक्तंदिव- मयं तु ॥४७८॥ सः सहस्रांशुः अनन्तं अन्तरिक्षं दिवैव परिष्कुरुते। अयं कौस्तुभमणिस्तु अनन्तं अन्तरिक्षं भगवन्तमिति तु वास्तवार्थः

276 अलंकारमणिहारे

नक्तंदिवं रात्रिंदिवं परिष्कुरुत इति हेतूक्तिः । अत्र सहस्रां- शौ घुमणित्वापह्रवेन कौस्तुभमणौ तदुत्प्रेक्षा पूर्ववदेव सहेतु- कपर्यस्तापह्नतिगर्भा । सर्वेप्यप्युदाहरणेषु श्लेपसंकीर्णत्वम्।। हेतूत्प्रेक्षायां सापह्नवत्वं यथा- कमलास्तनसुहृदयमिति नूनं झृङ्गरिशेखरोऽ- हिगिरौ। वसति सदा नित्ययुवा मृषैव जगदुददि- धीर्पयेति वचः ॥४७९॥ अत्र भगवतश्शेषाद्रिनित्यनिवासे जगदुद्दिधीर्पाया हेतुत्व-

तिगर्भा हेतूत्प्रेक्षा।।

फलात्प्रेक्षायां सापह्ववत्वं यथा- श्रितकामधेनुतां त्वं श्रीवेंकटनाथ सूचयितुमेव। अधिवत्सं श्रीवत्सं धत्से नूनं न तत्परिष्कर्तुम्। श्रीवत्सं श्रीयुक्तं तर्णकम। पक्षे तन्नाम लाञ्छनम्। अधि- वत्सं वक्षसि। 'उरो वत्सं च' इत्यमरः । अत्र श्रीवत्सधा- रणं प्रति फले वक्षःपरिष्कारे फलत्वनिह्नवपूर्वकमाश्रितकामधे- नुत्वसूचनरूपफलोत्प्रेक्षा पर्यस्तापह्नतिगर्भेत्यलं दूरधावनेन॥ अलंकारसर्वस्वकारादयस्तु 'क्वचित्पदार्थान्वयवेलायां साद श्याभिधानादुपक्रान्ताऽप्युपमा वाक्यार्थतात्पर्यसामर्थ्यादुत्प्रेक्षायां पर्यवस्यति इत्याहुः। तदनुसृत्य प्रागुललेखालंकारप्रकरणे 'मृग- मद्तिलकति' इति पद्ये उपकान्ताऽप्युपमा औचित्यादुत्प्रेक्षायां पर्यवस्यतीत्यवांचाम ।

उत्प्रेक्षासरः (१४) 277

यथावा- जङ्गे तव जलजेक्षण जगतीविजिगीषुमनसि- जनिषङ्गौ। वपुरुपवनप्रसारिततरुणिमलावण्यक- रिकरायेते ॥४८१॥

हे जलजेक्षण! तव जङ्गे वपुरेव उपवनं तस्मिन् प्रसारिती तरुणिमलावण्ये एव करिणौ तयोः करौ ताविवाचरत इत्यर्थः। अत्र करिकरायेते इत्यत्र उपमानात्कर्तुस्सुबन्तादाचारे विहितेन क्यड आमुखे उपमाप्रतीतावपि वपुरुपवनेत्यादिविशेषणनैरर्थ- क्यादौचित्यनोत्प्रेक्षायामेव पर्यवसानम्॥ एवमुपमावाचकानां निभादिशब्दानां कल्पबादिप्रत्ययानां च प्रयोगेऽपि सामग्रचा औचित्यादुत्प्रेक्षायामेव पर्यवसानं बोध्यम्।।

यथा- नरहरिभुजशखरशिखानखांशवो दितिजहद- यगा व्यरुचन्। तदसुमरुदशनसत्वरविसृमरफणि- फणशिखास्ररसननिकाः ।४८२।।

वाङ्गाघुर्याध्ययनोपसन्नपीयूषवीचिदेश्यमिदम्।

सितम् ॥४८३॥

कौस्तुभभानूत्सङ्गच्युतयमुनाभाऽच्युतस्य रोमाळी॥

278 अलंकारमणिहारे

रसगङ्गाधरकारस्तु क्यडचारक्किबादीनामप्युत्प्रेक्षाप्रतिपाद- कत्वमेवाभाणीत्। तस्यापि पर्यवसाने उत्प्रेक्षाप्रतिपादकत्व एव तात्पर्यम् । यद्वा उत्प्रेक्षावाचका एव ते स्युः । यथोक्तं क- ल्पतरौ- कल्पदेशीयदेश्याद्याः स्पर्धिप्रतिभटादयः । निभवद्वादयश्चापि क्वचित्संभावनापराः ॥ इति। विस्तरस्तु हंससंदेशरसास्वादिन्यां 'विष्णोर्वासात्' इति पद्यव्याख्यावसरे कृतोस्माभिः । एवं रूपकादिप्रतीतिस्थलेष्व- प्युत्प्रेक्षायां पर्यवसानं संभवतीति चित्रमीमांसायां प्रतिपादि- तम्। तदुदाहरणानि विस्तरभयान्नेह प्रदर्श्यन्ते इत्यलम्॥ ननु गम्योत्प्रेक्षाया अलंकारताकथनमनुचितं, तस्या अलं. कारध्वनित्वादिति चेछयताम्-यत्र विषयविषयिनिमित्तषूपत्तेषु केवलमिवादिवाच कानुपादानमात्रेणोत्प्रेक्षाSवगम्यते साडतिमात्र स्फुटतया वाच्यायमानत्वादलंकारतामेवाश्नुते। यथोदाहियत 'ईप्सितसरा निकामं' इत्यादि। यत्र चोत्प्रेक्षणयिस्य विषयिणो- व्यनुपादानं निबद्धेन वस्तुना अलंकारेण वा उत्प्रेक्षाऽवगम्यते तत्रैवोत्प्रेक्षाध्वनिः॥ यथा- उपगूढां हरिणीं श्रियमुरसा कृष्णेन वीक्ष्य वृ- बशौले। अभिवीक्षन्ते शश्वत्कृष्णं निजवल्लभं वन- हरिण्यः।।४८५।।

कृष्णेन भगवता उरसा उपगूढां हरिणीं 'हिरण्यवर्णा ह- रिणीम्' इति हरितवर्णतया श्रुतां हरितशब्दात् 'वर्णादनुदा-

उत्प्रेक्षासरः (९४) 279

त्तात्' इत्यादिना डीप्सन्नियोगशिष्टस्तकारस्य नकारादेशः, णत्वं च 'हरिणी स्यान्मृगी हेमप्रतिमा हरिता च या' इत्यमरः । श्रियं लक्ष्मीं वीक्ष्य वनहरिण्यः विपिनकुरङ्गचः । कृष्णं कृष्णसाराम- त्यर्थः। 'विनाऽपि प्रत्ययं पूर्वोत्तरपदयोरलोपः' इति भीमसेनादि- शब्दवदुत्तरपदभूतसारशब्दस्य लोपः। अत एव 'कृष्णाजिनेन संवृण्वन्' इत्यादयः प्रयोगा निर्विन्निकित्साः। निजवललभं ईक्षन्ते। श्रीरिव वयमपि हरिणीशब्दवाच्या: भगवानिवास्मद्वल्लभोपि कृ- ष्णशब्दाभिलपनीय इति पश्यन्तीति भावः। अत्र हरिणीकर्तृक- कृष्णसारकर्मकवीक्षणेन वस्तुना श्रीकृष्णवक्षस्समालिङ्गिता हरि णीशब्दाभिलाप्या श्रीरिव स्वयमपि तथा बुभूपव इवेत्युत्प्रेक्षा ध्वन्यते ॥।

यथावा - प्रणिनंसया सुमनसा मौळिषु नमितेषु सुमन- सस्तत्स्थाः । पुर एव ततोप्यपतन्नुरगधराधरशि- रोमणेश्वरणे ॥४८६॥

सुमनसां देवानाम्। तत्स्थाः मौळिस्था: सुमनसः कु- सुमानि। अत्र सुमनःपतनेन वस्तुना नामसाम्यप्रयुक्तस्पर्धया त्रिदशमौळिभ्योप्यग्रे स्वयमेव प्रणिनंसव इवेत्युत्प्ेक्षा ध्वन्यते। निर्वेलभवदवानलखर्वेतरतापविलुलिता मनु- जाः। त्वद्वदनसुधाजलनिधिमुद्दीक्षन्ते मुहुर्मुरा- राते ॥४८७॥

अत्र रूपकेण निमङ्गुमिवेत्युत्प्रेक्षा ध्वन्यते।।

280 अलंकारमणिहारे

यथावा- अतिवेले भवजलधावरिविजयायावितीर्यमा- णपथे। रघुकुलवीर तटस्थं वीक्षन्ते वानरा इव नरास्त्वाम् ॥४८८ ॥ अतिवेले भवजलधौ पूर्व जलधाविवेति भावः । अरीणां कामादानां द्विषां दशाननादीनामिवेति भावः । विजयाय अ- वितीर्यमाणः अदीयमान: पन्थाः मार्गः उपायश्च येन तथोक्ते सति, तटस्थं तीरस्थं उदासीनं च त्वां वानरा इव नराः पश्यन्ति कुतोऽयममुं भवजलधिमपि शरैश्शोषयितुं सेतुना बन्दजुं वा नोधुङ्क इति वीक्षन्त इति भावः। अत एव रघुकुलवी- रेति संबोधनम्। अत्र रूपकोजीवितया उपमया जलधिमिव भवजलधिमपि शुशोष इपव इवंति वा विबन्धयिषव इचेति वा उत्प्रेक्षा ध्वन्यते॥ यथावा- उद्देलतरं सुतरामुत्सिक्ते तव यशःपयोराशौ। उरगधराधरभास्वन्नुडुपं क्षणमपि न मुश्चति ज्यो- त्स्ा ॥४८९ ॥ ज्योत्स्रा कौमुदी उडुपं इन्दुमेव पवं न मुश्चति स्त्रियो हि नितरां भीरव इति भावः। अत्रापि रूपकेण निमज्जनभ- येनेवेत्युत्प्रेक्षाया ध्वनिः॥ ननु अध्यवसायमूलताया अतिशयोकत्युत्प्रेक्षयोस्तुल्यत्वा- त्कथमनयोर्भेद इति चेत्, शृणु-अध्यवसायो नामाभिन्नत्वेन प्रतिभासनम् । स च द्विविधः सिद्धस्साध्यश्चेति। यत्र

अतिशयोक्तिसरः (१५) 281

लक्ष्यमाणगुणसंबन्धाद्विपयिणो विषयगतत्वेनारो्यमाणतया भि- न्नस्यापि विषयिणो विषयक्रोडीकारेण प्रवृत्तत्वादभिन्नतया प्र- तीतिः तत्राध्यवसायस्सिद्धः । पतदाश्रयेणातिशयोक्ते: प्रथमः प्रकारोऽनुपदमेव प्रदर्शयिष्यते । यत्र पुनरुपात्तविषयत्वाद्विष- यिणो भिन्नत्वेन प्रतिभानं तत्र व्यञ्षनव्यापारेणाभिन्नत्वप्रतीते- स्साध्यमानत्वात्साध्यः। एतदवलम्बनेन प्रवृत्तिस्संभावनमूहो वि- तर्क इत्याद्यपरपर्यायाया उत्प्रेक्षाया इत्यनयोर्भेद इति॥ इत्यलंकारमणिहारे उत्प्रेक्षासरश्चतुर्दशः

अथातिशयोक्तिसरः-

निगीर्य विषयं यत्र विषय्येवाध्यवस्यते। रूपकातिशयोक्तिं तामलंकारविदो विदुः॥ आरोपविषयस्य मुखादेरविशिष्य तद्वाचकपदोपादानेन वि- नाऽपि विषयिवाचकैश्चन्द्रादिपदैरव ग्रहणं विषयनिगरणम्। त- त्पूर्वक विषयस्य विषयिरूपतयाऽध्यवसानं यत्र तत्र रूपका- तिशयोक्तिः । विषायरूपतयेत्यत्र रूपं च अभेदताद्रप्यान्यतरत्। एवं च अनुपात्तविषयधर्मिकाहार्यनिश्चयविषयीभूतं विषय्यभे- दताद्रप्यान्यतरद्रुपकातिशयोक्तिरिति लक्षणं बोध्यम्। रूपक- वारणायानुपान्तेति। तत्र हि विषयो मुखादिरुपात्तः। अयमेव हि रूपकादस्यां विशेषोतिशय उच्यते। भ्रान्तिमद्वारणायाहा- येति। उत्प्रेक्षावारणाय निश्चयेति। अत्र च विषयविषयिणोरे: कपदोपात्तत्वान्नोद्वेश्यविधेयभावस्संभवति। विभिन्नपदोपात्तयो- रेव तदवतारात्।। ALANKARĄ 36

282 अलंकारमाणहारे

यथा- तिमिरनिरासपटीयान्कमलानामावहन्महामो- दम्। कर्दममर्दयतितमां दुर्दममम्भोजबान्धवो द्युतिमान् ॥ ४८९॥ अत्र हि अम्भोजबान्धवत्वेन कौस्तुभस्य निगरणे तिमि- रनिरासेत्यादिपादद्वयगते द्वे विशेषणे तदनुग्रहार्थ विषयविष- यिणोस्साधारणधर्मतया साक्षादुपात्ते। तृतीयमपि तृतीयचरण- गतमशाब्दिकानां नये। शाब्दिकानां तूपात्तया अम्भोजबान्ध वाभिन्नकर्तृकया कर्दममर्दनक्रिययोन्नीतं तादृशकर्तृत्वं साधारण- धर्मत्वेन तयोर्विषयविषयिणोस्म्थितम्। प्रथमे चरणे अज्ञानस्य तिमिरत्वेन, द्वितीये जननयनानां कमलतया, तृतीये दुरितस्य कर्दमत्वेन च निगरणं तस्मिन्नेवानुग्राहकतया। एवंच सावय- वेयमतिशयोक्ति:॥ यथा वा- तिमिराधःकृतमिन्दुं कमलयुगं तत्र सततसं- फुल्लम्। कलयन्ती भाति घने माया देवस्य काऽ- प्यविज्ञेया॥४१०॥

भगवच्छ्रियो विषया निगीर्णाः । अत्र 'जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता' इत्येतदनुसन्धेयम् । माया नाम विचित्र- कार्यकरी शक्तिः। यत्र ह्यनुग्राहकं न निगरणान्तरं किंतु शुद्धं साधारण- धर्मादि सा निरवयवा॥

भतिशयोक्तिसार: (१५) 283

यथा- मधुरान सुधाप्रवाहान्विधुशिशिरनबुधजनदुर- वगाहान्। प्रमुषिततापव्यूहान् प्रविगाह्य जहामि सकलसंमोहान् ॥४९१॥ अबुधजनैः अज्ञजनैः देवेतरैश्च दुरवगाहान्, अत्र श्रीनिवास- दयाविभवा निगीर्णाः। प्रथमोदाहरणे अम्भोजबान्धवपदन साध्य- वसानलक्षणया शक्यलक्ष्योभयानुगत तिमिरनिरासपटीयस्त्वाद्यपा- त्तधर्मपुरस्कारेणोपस्थिते कौस्तुभे शक्तचुपस्थितस्थाम्भोजबान्धव- त्वविशिष्टस्याभेदसंसर्गेणान्वयः। शक्तयुपस्थितयोः कृतीप्साधन- तयोरिव शक्तिलक्षणाभ्यामुपस्थितयोरप्येकपदार्थयोस्तात्पर्यवशा- दन्वयाभ्युपगमे बाधकविरहात्। एवं च अम्भोजबान्धवाभिन्नः ति मिरनिरासपटीयस्त्वादिमानिति बोधादियमभेदातिशयोक्तिरित्यु चयते। एवमनन्तरोदाहरणयोरपि। नन्वेवं सति किमस्य रू- पकाद्वैलक्षण्यमिति चेन्मैवम्। रूपके विषयिभेदव्याप्यस्य वि- षयतावच्छेदकस्य भानेन वैलक्षण्यस्य स्पष्टत्वात्। यदा तु नाभेदभाने तात्पर्य किंतु भेदभाने तदा ताद्रप्यस्यैव बोधा- त्तादूप्यातिशयोक्तिर्वक्ष्यते । अत्र लक्षणे विषयं निगीर्य विष- ग्येवाध्यवस्यत इति सामान्यत एवोक्तेश्शुद्धसाध्यवसानलक्ष-

तत्र धर्मे धर्म्यभेदाध्यवसायो यथा- सकलजगदग्रगण्यं सरसिजनयनस्य परिणतं पुण्यम्। अस्मादृशां शरण्यं विस्मयनीयं विभा- तु लावण्यम् ॥४१२॥

284 अलंकारमणिहारे

अत्र लावण्याश्रये भगवत्यां लक्ष्म्यां लावण्यारोपः । च-

यत्वादिसंबन्धस्य निमित्तत्वे तु शुद्धत्वमिति विवेकः। 'भेदा- विमौ च सादृश्यात्संबन्धान्तरतस्तथा । गौणौ शुद्धी च वि- ज्ेयौ' इति काव्यप्रकाशोक्तः। इमौ भेदौ सारोपसाध्यवसा- नरूपभेदावित्यर्थः । तस्मात्सादृश्यातिरिक्तसंबन्धेन यत्रान्यस्मि- न्नन्यतादात्म्यारोपः सा शुद्धसाध्यवसानेति ध्येयम्।

कार्ये कारणाभेदाध्यवसानं यथा- वचनरसधुतमरन्दं वपुरसितिम्नाऽवधीरितमि- ळिन्दम्। वन्दारुदेववृन्दं विनतानन्दं कमप्यहम- विन्दम् ॥ ४९३॥ अत्र विनतानन्दरूपकार्ये तत्कारणभगवद्भेदाध्यवसायः। 'हेतुद्देतुमतोरैक्यं हेतुं केचित्प्रचक्षते' इत्युक्तलक्षणहेत्वलंकार- विशेषस्य तु शुद्धसारोपलक्षणामूलकत्वेनोपात्तविषयकं 'लक्ष्मी. विलासा विदुषां कटाक्षा वेङ्कटप्रभोः' इत्यादिकं विषय इति नानेनैव कार्यकारणाभेदरूपशुद्ध साध्यवसानलक्षणामूलकेन गता- र्थता। सारोपा तत्र यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा। सारोपा द्विविधा सेयं गौणी शुद्धेति भेदतः॥ सादृश्यात्मकसंबन्धरूपा गौणीत्युदीर्यते। शुद्धा तदन्यसंबन्धरूपा सा तु निगद्यते॥ मुखेन्दुर्नयनानन्दस्तन्व्या विजयते तराम्। निगीर्य विषयं यत्र विषय्येव निबध्यते।

अतिशयां्तिसर: (१५) 285

तत्र साध्यवसाना स्याद्रौणी शुद्धेति सा द्विधा। सरोजकाहळीरम्भासैकताकाशभूधरैः ॥ शङ्गेन्दुतिमिरैस्सृष्टा वल्ली कामिजनोत्सवः। इति काव्यदर्पणे सोदाहरणे सारोपसाध्यवसानलक्षणे प्रदर्शिते। अनुपदपद्योदाहृतकाव्यप्रकाशकारिकार्थस्फुटप्रतिपत्तये काव्यदर्प- णलक्षणोदाहरणम् । एतेन 'प्रत्यासत्तिरसौ रसस्य जयति त्र- स्यत्कुरङ्गेक्षणा' इत्यलंकारकीस्तुभकृतो विश्वेश्वरस्य कार्यकार- णाभेदाध्यवसानलक्षणातिशयोक्तरुदाहरणमचतुरश्रं वेदितव्यम्। तत्र त्रस्यत्कुरङ्गेक्षणति विषयस्योपादानेनातिशयोक्तेर्विषयनिगर- णप्रधानाया अविषयत्वादुक्तरोत्या हेत्वलंकारपार्थक्यावश्यंभावेन तदुदाहरणताया एवास्य युक्ततया उदाहरणान्तरप्रदर्शनस्यैवो चितत्वात् । 'अभेदेनाभिधाहेतुहेतोहेतुमता सह' इति साहि- त्यदर्पणोक्त हेत्वलंकारलक्षणं च 'हेतुहेतुमतोरैक्यं हेतुम्' इति प्रदर्शितचन्द्रावलोकलक्षणाविसंवाद्येव अभेदेन अभेदारोपेण अ- भिधा उक्तिरिति तदर्थात्। यत्पुन :- तारुण्यस्य घिलासस्समधिकलावण्यसंपदो हास: । धरणितलस्याभरणं युवजनमनसो वशीकरणम्॥। इति तदीयमुदाहरणं, तत्तु 'लक्ष्मीविलासा विदुषाम्' इत्या- दिसंप्रतिपन्नोदाहरणविसंवादितयाऽनादर्तव्यम्। अत्र वशीकरणहे- तुर्नायिकावशीकरणत्वेनोक्तेति विवृततया साध्यवसानलक्षणामू- लकातिशयोक्त्युदाहरणार्हत्वात्तस्य। कौस्तुभकारस्तु-"अभेदे- नाभिधाहेतुः' इति साहित्यदर्षणोक्तहेत्वलंकारस्यातिशयोक्तावे- वान्तर्भावः" इत्यभाणीत्॥ साहित्यदर्पणोक्तति हेत्वलंकारं विशिषतोऽस्यायं भाव :- 'युवजनमनसो वशीकरणम्' इति तदीयोदाहरणे साध्यवसा-

286 अलंकारमणिहारे

नलक्षणामूलकहेतुहेतुमदभेददर्शनेन तल्लक्षणस्य तथाविधहेतुहेतु-

न तु सारोपलक्षणामूलकहेतुहेतुमदभेदस्यापीति ॥। उल्लेखादी- नामप्यत्रैवातिशयोक्तौ क्तौस्तुभकृताऽन्तर्भावनं तुनातीव रमणी- यमिति स्वयमेव विदां कुर्वन्तु सहृदया इति विरम्यते विस्तर- भयात्॥

मालारूपाऽपीयं दृश्यते यथा --

सौराज्यं जगतीनां सौमङ्गल्यं सुपर्वसुदतीनाम्। सौभाग्यमहिगिरिपतेस्सौलभ्यं हन्त नयनयोर्भ- जते ॥ ४९४ ॥

अत्र सौराज्यादिरूपकार्येषु तत्कारणभगवदभेदाध्यवसायः॥ अत्रातिशयोक्ती रूपकविशेषणं रूपके प्रदर्शिता: प्रकारा अत्रापि संभवन्तीति सादृश्येन प्रदर्शनार्थम्। मुख्यरूपकाभेद- स्यातिशयोक्तावसंभवाद्रूपकपदं 'मासमग्निहोत्रं जुहोति' इत्य- त्राग्निहोत्रपदवत्तद्धर्मातिदेशेन तत्सदृशपरम्। तेनात्राप्यभेदाति- शयोक्तिस्ताद्रूप्यातिशयोकक्तिरिति विधाद्वयं तत्राप्याधिक्यन्यूनता- नुभयविभागश्चेत्येतत्सर्व विभावनीयम्॥

तत्राधिकाभेदरूपकातिशयोक्तिर्यथा-

जातु। सञ्ितमिह लोचनयोर्व्यञ्जयति सदा स्वमेव निधिम् ॥४९५॥

अतिशयोक्तिसर: (१५) 287

द्वाञ्जनादअ्ञनाभेदाध्यवसितस्य कदानिल्लोचनगोचरीकृतस्य भगः वतस्सततमपि स्वाभिन्ननिधिव्यञ्जकतोक्तराधिक्यं द्रष्टव्यम्।।

यथा वा-

जाम्बूनदाद्रिशङ्गे जम्बूरद्भुततमेयमुद्रूता। न फलप्रत्ययलोपो यस्याः परिदृश्यते कदाचिदपि। जाम्बूनदाद्रे: शेषागरे: शृङ्गे अद्भततमा इयं जम्बू: जम्बू- त्वेनाध्यवसितो भगवानिति भावः। उद्भता अवतीर्णा। अन्भुत- तमत्वमेवाह-नेत्यादि। यस्या: जम्ब्वाः फलैः प्रत्ययः प्रथितत्वं तस्य लोपः फलवत्ताप्रसिद्धयभाव इत्यर्थः॥

प्रत्ययः प्रथितत्वेऽ्रपि सनादिज्ञानयोरि। आचारे शपथे रन्ध्रे विश्वासाधीनहेतुषु॥

इति मेदिनी। भगवत्पक्षे तु-फलप्रत्ययस्य तत्तदभीप्सित- प्रयोजनसिद्धिविषयकविश्वासस्येत्यर्थः । लोपः कदाचिदृपि न परिदृश्यते। प्रसिद्धजमब्वाः कदाचित्फलप्रसिद्धिलोपस्संभवेदपि अस्यास्तु न तथा। एतदाश्रितानामीप्सितं फलं सिध्यति वा न वेति विशयेन विश्वासलोपः कदाचिदपि न भवेदिति भावः। पक्षे जम्बू: जम्बूशब्दः अर्थगतस्य स्त्रीत्वस्य शब्दे आरोपः। अन्भततमा। तदेवाहनेति । यस्या: पश्चम्येकवचनमिदम। फ- लप्रत्ययलोपः कदाचिदपि न परिदृश्यते। जम्बूशब्दात्फलरू- पेऽर्थे वैकारिके अणि 'जम्ब्वा वा' इति वैकल्पिके लुप्यनु- शिष्टेऽपि अस्या: जम्बूशब्दव्यक्ते: कदाचिदपि फलप्रत्ययलोप: फलार्थविहिताण्प्रत्ययलोपः न दृश्यत इत्यद्भुतत्वमिति भावः।

288 अलंकारमणिहारे

वास्तवार्थस्तूक्त एव। अत्र प्रसिद्धजम्व्वपेक्षया प्रसिद्ध जम्बूशब्दा- पेक्षया च जम्वूत्वेनाध्यवसितस्य भगवत उक्तरीत्याSSधिक्यं श्ेष- मूलकं द्रष्टव्यम्। शब्दपरार्थान्तरं चमत्कारातिशयाय॥

न्यूनाभेदरूपकातिशयोक्तिर्यथा- सौशील्य मुख्यशुभगुणराशीन्भवतो हरे श्रुति- इतोक्तान्। अविदन्तः पशवोऽमी विनदन्त्यचतु- ष्पदा वृथा दिक्षु ॥ ४९७। अत्र पश्वभेदेनाध्यवसितानामचतुष्पदत्वोक्तर्न्यूनता। अनु- भयाभेदरूपकातिशयोक्तिस्तु 'तिमिरनिरासपटीयान्, मधुरान्सु- धाप्रवाहान्' इति प्रागुदाहृतपद्यद्वये द्रष्टब्या।

अधिकताद्रप्यरूपकातिशयोक्तिर्यथा - नीरन्ध्रगुणप्रोतं स्फारं विशदयति निजरुचि- भिरमृतम्। अन्यदिदमसितरत्नं धन्यं मां विदध- दहिशिखरिखनिजम् ॥ ४९८॥ नीरन्धैः सान्द्रैः गुणैः सर्वज्ञत्वादिभिः प्रोतं संवलितम्। अन्यत्र नीरन्धं सुषिरविरहितं तथाऽपि गुणेन तन्तुना प्रोतं स्यूतं चेति विशेषणोभयपदकर्मधारयः। अहिशिखरिखाजं न तु सिंहलाकरजं अन्यत् लोकविलक्षणं इदं असितरत्नं महा- नीलरतनं तत्त्वेनाध्यवसितशश्रीनिवास इति यावत्। मां धन्यं कृतार्थ धनं लब्धारं च विदधत्सत् निजरुचिभिः स्वविषयक- प्रीतिविशेषैः अन्यत्र स्वप्रभाभिः। अमृतं स्वानुभवरूपं मुक्त्यै- श्वर्य विशदयति विवृणुते। पक्षे अमृतं क्षीरं विशद्यति पाण्डुरं

अतिशयाक्तिपरः (१६) 289

करोति, न तुनीलम् । अत्र 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तरयैष आत्मा विवृणुते तनूं म्वाम्' इति श्रुत्यर्थोऽनुसंधेयः। तथाहि 'एष परमात्मा यं साधकं प्राथयते तेन लभ्यः । प्रार्थनीयेन पुंसा लभ्य इत्यर्थः । तत्प्रार्थनीयत्वं च तत्प्रियतमस्यैव पुंसः। तत्प्रियतमत्वं च तत्प्रीतिमत एव। ततश्ञ भगवाद्वषयिणी उपा- सकस्य प्रीतिः भगवत उपासके प्रीतिमुत्पाद्य तत्प्राप्तिहेतुर्भवति। तस्योपासकस्य एव आत्मा परमात्मा स्वां तनुं स्वरूपं विवृ- गुते प्रकाशयति स्वानुभवं प्रयच्छतति' इत्यभाषि। वृणुत इति पाठेऽपि स एवार्थः । अत्र अन्यदित्यनेन निर्जातनीलरन्नाद्वैलक्ष- ए्यं नीरन्ध्रेत्यादिना नीरन्ध्रगुणप्रोतत्वाहिशिखारिखनिजत्वामृत- विशदीकर णैस्सरन्ध्रगुणप्रोतात्सिहलाकर जात् क्षीरनीलतानिष्पा- दकात्तस्मादाधिक्यं च दर्शितम्।। एवम्- कानपि भजे विलासान्कण्ठीरवभूधरेन्द्रकतवा- सान्। लक्ष्मीकटाक्षदासान् ललितशरच्चन्द्रचन्द्रि- काहासान् ॥४९९॥

न्यूनताद्रप्यरूपकातिशयोक्तिर्यथा पन्नगसन्नगनेतुस्सन्नयविन्नैरुदीरितं नाम । वा- चाऽपि नाभिदधतो नीचा: केऽमी पिशाचका ट- श्याः।।५००/

सन्नयो वेदान्तशास्त्रं विन्नः विचारितो यैः तथोक्तैः 'रदा- भ्याम्' इति निष्ठातस्य पूर्वस्य दस्य ननत्वं 'विन्नवित्ती वि- ALANKARA 37

290 अलंकारमणिहारे

चारिते' इत्यमरः । आहिताग्नयादेराकृतिगणत्वान्निष्ठायाः परनि- पातः। नामापि वाचेत्यन्वयः। अत्र केडमी पिशाचका इत्यनिर्ज्ञा- तत्वप्रकाशनान्निर्ज्ञातपिशाचकेभ्यो वैलक्षण्यं, दृश्या इत्यनेनादृश्ये- भ्यस्तेभ्यो न्यूनता च दर्शिते॥ अनुभयताद्रप्यरूपकातिशयोक्तिर्यथा- शितिकण्ठकृत निषेवणमविकृण्ठस्पर्शनप्रथित- विभवम्। कमपि घनं फणिशिखरिणि कलयामि घनागमान्तसंलक्ष्यम् ।५०१॥ शितिकण्ठेन महादेवेन मयूरश्च कृतनिषेवणं अविकुण्ठं निरर्गळं स्पर्शनं वितरणं तेन, पक्षे अप्रतिहतेन भारुतेन 'र्प- र्शनो मारुते पुसि दाने स्पर्शे नपुंसकम् इति महिनी। प्रथि- तविभवं, घनाः ये आगमान्ताः उपनिषदः तैः संलक्ष्यं ज्ञेयं तेषु प्रतिपादं वा। 'तं त्वोपनिषदम्' इति श्रुतेः । पक्षे घनागमस्य प्रावृष: अन्ते मध्ये संलक्ष्यं दृशयम्। कमपि घनं कलयामि॥

यथावा- सुमनःकदम्बतान्तेइशमनं तपनोद्गवोष्मभयद- मनम् । कमपि घनाघनमेनं कलयन्नुज्जीवनं लभे नूनम् ॥५०२॥ सुमनसां मालतीनां कदम्बानां नीपानां च पक्षे देवनि- वहानां 'सुमनाः पुष्पभालत्योः,' 'कदम्बं निकुरुम्बे स्थान्नीपसि- द्धार्थयो: पुमान्' इति च मेदिनी। तान्ते. ग्लानः शमनम्। तपनात् भानो: उद्भवतीत्युद्भवः पचादच्। य ऊष्मा तस्मात्

अतिशयोक्तिसरः (१९) 291

भयं तस्य दमनं ग्रीष्मातपोष्मप्रशमयितारमित्यर्थः । पक्षे त- पनो नरकविशेषः 'तपना ग्रीष्मभल्लातनरकान्तरभास्कराः' इत रत्रमाला। तस्मात् उन्धवो य ऊष्मा तापः तद्भयस्य शमनम्। यद्वा-तप्यते अनेनेति तपनः तापहेतुः उद्धतश्चासौ भवस्संसार: तम्मिन् ये ऊष्माणः आध्यात्मिकादयस्तापाः तन्भ्यशमन- मित्यर्थः । कमपि घनाघनं श्रीनिवासमिति यावत्। कलयन् सेवमान: उज्जीवनं उत्कृष्ं सलिलं, पक्ष उत्तरणमिति यावत्। लभेय नूनमिति संभावनायाम् । अत्र 'स्वोजीवनेच्छा यदि ते' इत्यादिकं स्मर्तव्यम। उदाहरणद्वयेऽपि क्रमपीत्यनेन लो कसिद्धघनाद्वैलक्षण्यं प्रदर्शितं न त्वाधिक्यं न्यूनता वेत्यनुभ-

इदं सर्वे कुवलयानन्दाद्यनुरोधेन। जगन्नाथस्तु 'विष- यिवाचकपदस्य विषये साध्यवसानलक्षणायाइशक्यतावच्छेदक- मात्रप्रकारकलक्ष्यविशेष्यकबोधन्वं कार्यतावच्छेदकम् । एवंच निगरणे सर्वत्र विपयितावच्छेदकधर्मरूपेणेव विषयस्य भानं न विषय्यभिन्नत्वेनेति स्थिते अभेदातिशयोक्तिस्ताद्रप्यातिशयोक्ति· रिति द्वैविध्यमयुक्तम्' इत्यभाणीत् । अत्र वैद्यनाथः-'इदं प्रौ- ढिविलसितं, शक्यतावच्छेदकस्य लक्ष्ये पूर्वमप्रतोतत्वेन तद्वि- शिष्टतया लक्षणाया असंभवात्। यद्धर्मविशिष शक्यसंबन्धग्रह-

लक्षणापरिहार्याया अनुपपत्तेस्तदवस्थत्वाच्च । एवमपि तात्प- रयवशात्तादृशबोधाङ्गीकारे तद्वशादेव शक्याभेदप्रकारकबोधेऽापे बाधकाभावान्मात्रपदेन विषयतावच्छदकस्यव व्यावर्तनात्' इत्यवादीत्॥

292 अलंकाग्मणिहार

ननु 'अञ्जनगिरिशिखरोल्लसत्' इत्यायुक्तोदाहरणेषु इद- मिति विषयस्योपादानात्कथमतिशयोक्तिरिति चेच्छयताम्-इदं- त्वस्य विषयिविशेषणत्वेन विवक्षायामतिशयोक्तिः । विषयवि- शेषणत्वविवक्षायां तु रूपकमेव। एवं गौरयमित्यादावपि। अत एवातिशयोक्तावभेदोऽनुवाद्य एव न विधेय इति प्राचामुक्ति- स्संगच्छते । अत एव च प्रकाशकृता 'नयनानन्ददायीन्दो बिम्बमेतत्प्रसीदति' इत्यतिशयोक्तिरूपकसंकरस्योदाहरणं च यो- युज्यत इति दिक्। सापह्रवातिशयोक्ति :- उक्ता सापह्नवा सैव यद्यपह्नुतिगर्भिता॥ सैव रूपकातिशयोक्तिरेव अपह्नुतिगर्मिता चेत्सापह्नवाति- शयोक्तिरुक्ता भवति । तथाच सापह्ववत्वनिरपह्ववत्वभेदेनाति- शयोक्तिर्द्विविधेति ध्येयम् ॥ यथा - अधिफणिधरणिधराग्रं निधिरक्षय्योडखिलोप जीव्योस्ति।धनदावसथे निधिरिति मनुते सर्वोs- पि कियदिदं मौग्ध्यम् ॥५०३॥

अत्र अधिफणिधरणिधरात्रं निधिरित्यतिशयोक्ति: धनदा- वसथस्थो न निधिरित्यपह्नतिगर्भा। निह्नवोऽत्र मौग्ध्योपन्यासा- दर्थसिद्धः॥

यथावा- मृगपतिनगशिखरलगज्जगदान्ध्यं हरति खलु

अतिशयोक्तिसरः (१५) 293

जगच्चक्षुः । अन्धान्कतिचन रचयत्निन्धां न रवि- र्भवेज्गच्चक्षु: ॥।५०४।। जगतामान्ध्यमज्ञानमिति यावत् । कतिचन दिवान्धादीन्। इन्धां दाप्यतान्। "ति इन्धी दीप्तौ" । कर्तरि लोटप्रथमैकवचनम्। अत्र मृगपतिनगशिखरलगज्जगच्चक्षुरित्यतिशयोक्ति: न रविर्जग-

यथावा- गारुत्मतमिदमेव हि गारुत्मतशैलशिरसि य- द्रत्नम् । अज्ञास्तद्रारुत्मतमाहुः प्रथते यदश्मगर्भ इति॥५०५॥

गरुत्मतोऽयं गारुत्मतः स चासौ शैलः शेषाद्रिरेव 'वेदा- ट्रिर्गरुडाद्रिश्च' इति तन्नामसु पाठात्। तस्य शिरसि शिखरे यद्रतं भगवानिति यावत्। गारुत्मतगिरिशिखरभवत्वादिदमेव गारुत्मतरत्नं, अज्ञास्तु अश्मा गर्भो जन्मस्थानं यस्य सः अश्म- गर्भः केवलप्रस्तरजन्य इति यद्रतं प्रथते तद्गारुत्मतमाहुः। के- वलाश्मजन्यस्य गारुत्मतरत्तामभिदधाना मूढा एवेत्यर्थः । अत्र गारुत्मते तद्धर्मनिह्रवेन भगवति तदध्यवसानादपह्नुतिगर्भाऽति- शयोक्तिः । अज्ञा आह्कुरित्यनेन निह्नवस्याारथकत्व्रम्। अत्राद्ये उदाहरणे केवलापह्नतिगर्भत्वं, इतरयोस्तु जगच्चक्षुप्ट्रगारुत्मत- त्वनिह्नवे युक्तिप्रदर्शनात्सहेतुकपर्यस्तापह्नतिगर्भत्वमिति ध्येयम्। एवंच सापह्नवातिशयोक्तावपि द्वैविध्यमभ्युपगन्तव्यम्।।

294 अलंकारमणिहारे

प्रस्तुतस्थान्यत्वं अभेदेऽपि भेद: स यत्र लोकोत्तरत्वप्रति- पत्तचर्थो वर्ण्यते सा भेदकातिशयोक्तिरित्यर्थः । अभेदे भेदव- णंन चाहार्ये ज्ञेयम्। एवमुत्तरत्रापि। तेन भ्रान्ती नातिप्रसङ्ग: ।।

यथा- अन्यदिदं तव मौग्ध्यं कन्येडब्धेरन्यदेव वैद- गध्यम्। येन जगज्जनिहेतुर्नूनं क्रीतः फणीन्द्रगिरि- केतुः ॥५०६॥ मौग्ध्यं सौन्दर्य 'उदयदौवना मुग्धा लजाविजितमन्मथा' इत्युक्तलक्षणावस्थाविशेषो वा, वैदग्ध्यं चातुर्यम्।। यथावा- अमृतमयी काचिदियं सृष्टिर्यस्त्वद्गुणान्गृणाति जनः । न प्राकृतजनगन्धं सहते जात्वपि यहच्छ- याऽप्येषः ॥५०७॥

यः जनः त्वद्गुणान् गृणाति स्तौति, इयं अमृतमयी नि- इश्रेयसमयी काचित्सृष्टिः । इयमिति विधेयसृष्टिशब्दानुराधिनी स्त्रीलिङ्गता। अत एव एष त्वद्गणस्तोता जनः जात्वपि य- दच्छयाऽपि प्राकृताः प्रकृतिपरिणामभूताः पक्षे पामराः ये जनाः विवर्णः पामरां नीचः प्राकृतश्च पृथग्जनः' इत्यमरः । तेषां गन्धं संबन्धं न सहते। इयं प्राकृती चेत्सृष्टिः कथं प्राकृ तजनगन्धं न सहेत अतो मन्ये नैषा प्राकृती सृष्टिः किंत्व- न्यैवामृतमयीति भावः । अत्र प्रसिद्धप्राकृतसृष्ट्यन्तर्गतस्यापि भगवदुपश्लोकितृजनस्य तन्ेदो वर्णितः॥

अतिशयोक्तिसरः (१६) 295

यथावा- अन्या मनसो वृत्तिर्मान्यानां देव तावकीना- नामू। आहंकारिकतां यतू क्वचिदपि नोपाश्रुते कथं- चिदपि॥५०८॥ आहंकारिकतां सात्विकाहंकारपरिणामतां, पक्षे अहंकार मर्हतीत्याहंकारिकं तस्य भावं 'तदर्हति' इति ठक्। अहंयु- त्वमित्यर्थः । अत्राहंकारिकस्यापि भागवतमनसस्त्वेदो वर्णि- तः। आद्या शुद्धा। अन्ये श्ेषसंकीणे॥ असंबन्धेडपि संबन्धो वर्णोत्कृष्टयै यदीर्यते। संबन्धातिशयोक्तिं तामलंकारविदो जगुः ॥ संवन्धश्चाभेदभिन्नत्वे सत्यन्यत्वाद्यनिरूपितो ग्राह्यः । तेन रूपकातिशयोक्त्यादिप्रभेदेषु नातिप्रसङ्ग: ।। यथा- रुचिरतरनिजतनूरुचिनिच य प्राचुर्यमेचकितभु- वनम्। चलदलकविलसदलिकं कलयाम्यनिला- शनाद्रिपतितिलकम् ॥५०९॥ अत्राखिलभुवनस्य श्रीनिवासदिव्यविग्रहरुचिमेचकितत्वासं- बन्धेऽपि तत्संबन्धो्ति: ॥ यथावा- वयमपि कतिपयदिवसैः पयसिजनयनाद्गिधू- ळिधुतजडिमाः। स्त्रीत्वं स्फुटयेम स्वकमित्यहि- गिरिपतिशिला: प्रमोदन्ते ॥५१०॥

296 अलंकारमणिहारे

जडिमा अचेतनत्वमित्यर्थः । धुतजाडमा इत्यत्र 'डाबुभा- भ्याम्' इति डाप्। स्त्रीत्वं स्फुटयेम सांप्रतं स्ववाचके शब्दे शास्त्रमात्रसमधिगम्यमास्त स्त्रीत्वं, इत.परं भगवच्चरणरणुव्यति करविनिर्धूतप्रस्तरभावाः 'स्तनकेशवती नारी' इत्युक्तलक्षणं लौ- किकस्त्रीत्वं चार्थगतं क्रमेण प्रकाशयेम गौतमशापाद्वावभावभा गहल्येवेति भावः। अत्राहिगिरिशिलानामुक्तविधप्रमोदासंबन्धेऽपि तत्संबन्धकल्पनं वर्ण्योत्कर्षार्थम्।।

यथा वा- रविनिभकौस्तुभतेजसि विसरति परितस्तवा- न्तिके नमताम् । दुसदां किरीटमणयो हरे परा: कीटमणय एवासन् ॥ ५११॥ हे हरे! पराः श्रेष्ठाः किरीटमणयः कीटमणयः खद्योता पवासन् रविनिभकास्तुभतेजसि खद्योतवत्तिरोहितरुचोऽभवन्नि- त्यर्थः । 'खद्योते स्यात्कीटमणिज्योतिर्मीली तमोमणिः' इत्यभि- धानचिन्तामणिपरिशिष्टे तिर्यक्वाण्डे। पक्षे अपरा इति छेद: अपगतरेफा: किरीटमणयः कीटमणयः इति निष्पन्ना इत्यर्थः। रेफो- त्तरमकारेच्चारणं मुखसुखार्थ, रेफरूपव्यअ्ञनमात्रापसारणे ककारो त्तरवर्तिन इकारस्य रेफोत्तरश्रुतस्य ईकारस्य च सवर्णदीर्घे त- थात्वस्य दर्शनादिति भावः। अत्र किरीटमणीनां कीटमणि- त्वासंबन्धेऽपि तत्संबन्धकल्पनम् । अर्थान्तरं तु चमत्काराति- शयाय।

संबन्धेऽप्य संबन्धकल्पनमसंबन्धातिशयोक्तिरित्यर्थः ।

आर्तशायोक्तिसर: (१५) 297

यथा- दर्वीकरगिरिशेखरसर्वेश्वरसेवनेन धन्यतमाः । अपुनर्भवाय केचिन्निपुणा: स्पृहयन्ति नो कदा- चिदपि ॥५१२॥ अपुनर्भवाय निश्शेयसाय। अत्र मोक्षस्पृहासंबन्धेडाप तद- संबन्धवर्णनम्।

यथा वा- सारोहश्रममहिगिरिपारोदितमेनमर्चयन्तु न-

न्त्यमराः ॥५१३॥ अत्रावरोहथ्रमसंबन्धेऽपि तदसंबन्धवर्णनम् ।। हेतुकार्यसहत्वे स्यात्सेयमक्रमपूर्विका।। कार्यकारणयोस्तुल्यकालत्वे सेयमतिशयोक्तिरक्रमशब्दपूर्वि का अक्रमातिशयोक्तिस्स्यात्॥।

यथा- संदधति चापमाराद्विपतां नयनानि संदधति चापम्। अञ्जनगिरिपतिपाणौ गां जहति च तेऽपि गां जहति॥५१४॥ अञ्जनगिरिपतिपाणी चाप कार्मुकं संदधति अधिज्यं कु- वति सति द्विषतां नयनानि चाप धनुस्संदधति। पक्षे च आ- पमिति छेदः। नयनानि च आप अपां समूहं संदधति। अ- ALANKARA 38

298 अलंकार मणिहारे

त्याहितेन बाष्पं मुश्चन्तीत्यर्थः। तस्मिन् भगवत्पाणौ गां बाणं जहति सति ते द्विपन्तोऽपि गां बाणं, पक्षे भुवं च जहति त्यजन्तीत्यर्थः । सदधति जहतीत्यत्र मंपूर्वकाद्दधातेर्जहातेश्च

लक्ष्यदष्टया स्त्रियां पुंसि गौः' इत्यमरः। अत्र यदा धनुपस्स- जीकरणं तदैव द्विपतां वाप्पमोचनं, यदा बाणत्यागस्तदा क्षो- णीत्याग इति हेतुकार्ययोस्सहत्वं वर्णितम्। यथा वा- संभ्रमतश्चलति पुरस्संभ्रमतश्रलति भवति रि- पुनिवहः। चक्रं त्यजति च चक्रं त्यजति मृगेन्द्रा- चलेन्द्रमौळिमणे ॥५१५॥

भरवात त्वय संभ्रमतः रिपुनिरासे त्वरया अत्यादरेण वा पुरः अग्रतः चलति सति रिपुनिवहोऽपि संभ्रमतः उक्तोऽर्थः, पक्षे आवेगान्भ्याद्वा 'संभ्रमस्त्वरा' इत्यमर, 'संभ्रमोऽत्यादरे भीतावावेगे' इति रत्नमाला च। पुरः अग्रतः स्वनगराज्च चलाति। त्वाय चक्रं सुदर्शनं त्यजति प्रयुञ्जाने सति रिपुनिवहोपि चक्रं सुदर्शनं राष्ट्र च त्यजति मुश्चति लोकान्तरं गच्छतीति भावः। 'चक्रं चये जलावर्ते रथाङ्गे राष्ट्रसैन्ययोः' इति रत्नमाला। अत्र यदा भगवतो रिपुनिग्रहार्थ पुरश्चलनं तदैव रिपूरणं नग रत्यजनं, यदा सुदर्शनप्रयोगस्तदा राष्ट्रत्याग इति कार्यकारण योयोगपद्यमभिहितम्॥

यथावा- कङ्गटकं विशति त्वयि वेङ्कटगिरिनाथ वैरिवि-

अतिशयोक्तिसर: (१५) 299

जयाय। कं कटकं प्रविशाम स्वयमिति रिपवोS- पि संभ्रमन्तितराम् ॥५१६॥ द्दे वेङ्कटगिरिनाथ! त्वयि कङ्कटक कवचं 'उरश्छद: क इटकः' इत्यमरः । विशति सति रिपवोपि कङ्कटकं पक्षे कं कटकं गिरिनितम्बं प्रविशेमेति संभ्रमन्तितराम् । 'कटकोस्त्री नितम्बोऽद्र:' इत्यमरः । अत्रापि कवचप्रवेशगिरिनितम्बप्रवेश- योर्यौगपद्यं दर्शितम्।। हेतुप्रसक्तिमात्रेण कार्य चेद्विनिवध्यते। चपलातिशयोक्तिस्सा निपुणैविनिगद्यते।। हेत्वभावेऽपि हेतुप्रसक्तिमात्रेण कार्यवर्णनं चपलातिशयो क्तिरित्यर्थः । प्रसक्तिर्ज्ञानम् । यथा- काश्चन सपदमाला लीला विहरन्ति पद्मवन- लोलाः। आवासेषु तदैषां श्रीवाससिषेविषा यदा येषाम् ॥५१७ अत्र श्रीनिवाससेवाभावेऽपि तदिच्छामात्रेण भक्तजनावा- सेषु श्रीविहाररूपकार्य वर्णितम्। अत्र श्रीर्लीलात्वेनाध्यवस्यते। यथावा- त्वयि जागरं वििक्षति जातु रणेनोत्सुके मु- रारते। जागरमाविशति सदा रणरणकेन स्वयं द्विषन्निवहः ॥५१८॥

300 अलंकारमणिहारे

हे मुराराते! त्वं जातु कदाचित् रणेनोसुके समरे उयुक्त 'प्रसितोत्सुकाभ्यां तृताया च' इति रणशब्दात्तृतीया। अत पव जागरं कवचं 'जागरः कवचोस्त्रियाम्' इत्यमरः । विघि- क्षति प्रवेषुमिच्छति न तु प्रविष्े सति द्विषन्निवहः रणरण- केन भयसंभ्रमेण सदा न तु कदाचित् जागरं कवचं निद्रा- क्षयं च विशति प्राम्नोति। अत्र कवचसन्नद्धत्वरूपहेत्वभावेऽपि तदिच्छामात्रेण रिपूर्णां निद्राक्षयरूपकार्य वर्णितम्॥ अत्रोदाहरणद्वयेऽपि प्रसद्धश्रीनिवाससेवनयुद्धसन्नद्धत्वा- दिकारणविरहऽपि सिपेविषुगृहाधिकरणकश्रीविहरणद्विपत्कर्तृक जागरण प्राप्तिरूपकार्योदयवर्णनाद्विभावनालंकारेणैव चमत्कृतेर्न च- पलातिशयोक्तिरित्यलंकारान्तरमभ्युपेयम्, 'अप्यलाक्षारसासिक्त रक्तं त्वच्चरणद्रयम्' इति लाक्षारसासेचनरूपकारणविरहेऽपि रक्तिमलक्षणकार्योदयवर्णनलक्षणविभावनातो वैलक्षण्याभावात्। अत एव ननां व्यवजहिरे प्राश्चः । दीक्षितास्तु-विभावनायां कारणाभावो वाच्यः, अत्र कारणप्रसक्तिकथनेन कारणाभावो गम्य इत्येतावन्मात्रेण विच्छित्तिविशेषसन्भावमनुसंधायालंकारा- न्तरमाहु:॥ हेतोः कार्यस्य च स्यान्चेत्पौर्वापर्यविपर्ययः । अत्यन्तातिशयोक्तिं तामाहुः काव्यविचक्षणाः।

यथा- एनांसि दवीयांसि श्रेयांसि च पुरत एव भू- यांसि। पश्वान्नृणां रसज्ञा वेङ्कटनाथाभिधामृतर- सज्ञा ॥५१९॥

अतशयां्तिसर: (१५) 301

यथावा- उद्रिक्तरजास्तापस्सर्वपथीनः प्रशाम्यति पुरैव। वर्षति कामं पश्चान्द्रनर्स कृष्णो वृषाद्रिशिख- रस्थ: ॥५२०॥ सर्वपथान्व्याप्रति सर्वपथीनः 'तत्सर्वादेः पथि' इत्या- दिना व्याप्नोतीत्यर्थे खः । सर्वतोमुख इत्यर्थः । उद्रिक्तं रजः गुणविशेष: पांमुश्च यस्मिन् सः तथाभूतः तापः आध्यात्मि- कादिः ग्रैष्मश्च पुरव शाम्यति। पश्चात् वृषाद्रिशिखरस्थः धनः सकलकल्याणगुणसान्द्र: कृप्णो भगवान पक्षे कृष्णः श्यामल: घनः मेघः कामं वर्षति ईप्सितार्थ प्रदत्ते। पक्षे पर्याप्तं यथा स्यात्तथा वर्षति सिश्चतीत्यर्थः॥ यथावा- प्रथमतरमेव तमसां वलयं विलयं प्रयाति विनतानाम्। पश्चात्तेषु प्रसरति परिस्फुरन्पग्मिनी- सखालोक: ॥५२१॥ तमसां अज्ञानानां तिमिगणां च। पझ्मिनी श्रीः कमलिनी च तस्यास्सखा भगवान भानुश्च तस्य आलोकः कटाक्षः प्रकाशश्च। 'पझ्मिनी करिणीस्त्रीश्रीसरोऽब्जनळिनीषु च' इति रत्नमाला। उदाहरणत्रये भगवन्नामोच्चारणवर्षणपप्मिनीसखा लोक्कप्र सर ण नां कारणानां पश्चान्भावः एनोदूरीभवनतापशमनतमोविलयनानां का- र्याणां प्राथम्थं च वर्णितमिति लक्षणानुगतिः । आद्या शुद्धा, द्वितीयनृतीये तु श्षेषसंकीणे इति विशषः । पतास्तिस्त्रोऽप्यतिश- योक्तयः कार्यशैघ्रयप्रत्यायनार्थाः॥

302 अलंकारमणिहारे

अथोक्तेषु प्रभेदेषु अनुगतप्रवृत्तिनिमित्तविरहात्कथमतिश- योक्तिपदवाच्यत्वमिति चेदत्राहु :- तावत्प्रभेदान्यतमत्वमेव सर्वा- नुगतमतिशयोक्तिपदप्रवृत्तिनिमित्त तदंव च सामान्यलक्षणमि- ति प्राश्चः । अन्ये तु- संबन्धे असंबन्धः असंबन्धे संबन्ध इति भेदद्वय नातिशयोक्ति: ईदृशातिशयस्य रूपकदीपकोपमा- पह्मत्यादिषु स्वभावोक्तिभिन्नेषु प्रायेण सर्वेष्वलंकारेषु सद्भ्रा- वात्। न हि यथाऽवस्थितवस्तुकथनेऽस्ति काचिद्विच्छित्तिः कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययस्यापि तेनैव व्याप्ततया भेदान्तरता- नापत्तेश्च । तस्माद्विषयिणा निगीर्याध्यवसानं विषयस्थ तस्यै- वान्यत्वं यद्यादिशब्दैरसंभविनोरऽर्थस्य कल्पनं कार्यकारणपीर्वा-

उपमानेनोपमेयस्य निगीर्याध्यवसानमेवातिशयोक्तिः । प्रकारान्तरे त्वतिरिक्तालंकारान्तरकल्पनमवोचितम्। न ह्वेतच्चतुप्टयासाधा- रणातिशयोक्तिलक्षणं संभवि, येनैकधमचच्छिन्नत्वेनैकालंकार- ताच्येत। न चतदत्यतमत्वमेव सर्वानुगतमस्तीति वाच्यम्। विच्छित्तिवैलक्षण्य सन्भावेऽन्यतमत्वस्याप्रयोजकत्वात्। अन्यथा उपमानरूपकादिकतिपयान्यतमत्वं सकलान्यमत्वं वाSतिशयोक्ति लक्षणं विधाय उपमादीनामप्येतन्ज्रेदापादनस्य सुवचत्वात्।न चातिरिक्तालंकारकल्पने गौरवमिति वाच्यं, प्रधानोत्कर्षकत्वरूप- स्यालंकारत्वस्य त्वयाऽप्यङ्गीकारात्। पदार्थान्तरस्य च मयाऽ- व्यकल्पनात्। अलंकारविभाजकोपाधिपरिगणनस्य च पौरुषेय- त्वादिति वदन्ति॥ वस्तुतस्तु रूपकभिन्नत्वे सति चमत्कृतिजनकाहार्यारोप निश्चयविषयत्वमेवातिशयोक्तिसामान्यलक्षणम्। रूपकवारणाय सत्यन्तं, भ्रान्तिवारणायाहार्येति। उत्प्रेक्षानिरासाय निश्चयेति।

भतिशयाक्तिसरः (१५) 303

रूपकातिशयोक्तावभेदस्य द्वितीये प्रभेदेऽन्यत्वस्य तृतीये संब न्धस्य चतुर्थे असंबन्धस्य पश्चमे सहत्वस्य पष्ठे हेतुप्रसक्ति- जन्यत्वस्य सप्तमे पूर्वापरत्वयोश्च तथाविधारोपविषयत्वस्य स. द्वावात्सर्वत्र लक्षणानुगतिः । न चैवंविधारोपस्य रूपकस्वभा- वोक्तिव्यतिरिक्तंष्वलंकारेषु प्रायशस्सत्त्वादततिप्रसङ्ग इति वाच्यं इष्टापत्तेः । चमत्कृती प्रधानभूतस्यालंकारान्तरस्याङ्गतयाSतिश- योक्तेरवस्थानेऽपि तथा व्यपदेषुमनर्हत्वात् । प्रधानभूतालंका- रस्यैव व्यपदेशार्हत्वाच्च। अत एव काव्यप्रकाशकृता विशे- षालंकारप्रस्तावे .सर्वत्रवंबिध विषयेऽतिशयोक्तिरेव प्राणत्वे- नावतिष्ठते, तां विना प्रायेणालंकारत्वाभावात। अत एवोक्तं- सैपा सर्वत्र वक्रोक्तिरनयार्ऽर्थो विभाव्यते। यत्नोस्यां कविभिः कार्यः कोऽलंकारोऽनया विना॥" इति ॥ दण्डिनाऽ्युक्तम् अलंकारान्तराणामप्येकमाहुः परायणम्। वागीशमहितामुक्तिमिमामतिशयाह्वयाम् ॥! इति ॥ इत्यभिहितमित्यपि वदन्ति ॥

इत्यलंकारमणिहारेऽतिशयोक्तिसर: पश्चदशः.

अथ तुल्ययोगितासर: वर्ण्यानामेव वाऽन्येषामेव वा धर्म एककः । अन्वितो वर्ण्यते यत्र तत्र स्यात्तुल्ययोगिता ।

वाशब्दो व्यवस्थितविकल्पार्थः । तथाच प्रकृतानामेव वा अप्रकृतानामेव वा यत्रकधर्मान्वायत्वं सा तुल्ययोगिता, तुल्यानां

304 अलंकारमणिहारे

कधर्मान्वयित्वं यत्रोते व्युत्पत्तेः । वर्ण्यानामित्यादौ बहुत्वं द्योरप्यु पलक्षणम् । धर्मश्चात्र चमत्कारीनि ज्ञयम् । एवंच अनेकप्र-

रत्वं लक्षणं बोध्यम् । 'मुखं विकसितस्मितं' इत्यादावतिप्र सङ्गवारणायानकति। तत्र च मुखप्रेक्षितादिरूपानेकवर्ण्यसंवद्धो नैको धर्म इति तन्निरासः । दीपकवारणाय मात्रेति। प्रस्तु- ताप्रस्तुतप्रभेदसाधारण्यायान्यतरत्वनिवेशः । धर्मश्चात्र प्रायशो गुणत्रियारूप एव संभवतीति प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां वा गुण क्रियारूपकधर्मान्वयस्तुल्ययोगितेत्युक्तं कुवलयानन्दे । तदेत- दुपलक्षणं धर्ममात्रस्य। एतच्चोदाहरणावसरे स्फुटीभविष्यति। औपम्यं चात्र गम्यं, तत्प्रयोजकस्य समानधर्मस्योपादानाद्वाच- काभावाच्च। अत एवालंकारिकाणामपि सादृश्यं पदार्थान्तरं, न तु साधारणधर्मरूपमिति विज्ञायते। अन्यथा औपम्यस्यात्र गम्यत्वोक्तेरनुपपत्तेः । केचित्तु-सादृश्यभाव पवातिरिक्कः । सा- दृश्यं तु तत्तत्साधारणधर्मात्मकमेव। स चेवादिपदानां शक्य- तावच्छेदकः तत्तत्साधारणवर्मवाचकैस्तु तत्तत्साधारणधर्मस्य स्वशक्यतावच्छेदकतत्तद्धर्मरूपेण बोधनेऽपि सादृश्यभावरूपेण बोधो व्यअ्नसाध्य एवेत्यपि वदन्ति॥

अश्रूदश्चति चक्षुषि वपुषि च पुलकोऽथ संभ्र- यथा-

मो मनसि। अञ्जनभूधरधामन्नञ्जलिरषि मस्तके तव स्मरताम् ॥५२२॥ अत्र भागवतानां वर्ण्यत्वात्तदीयत्वेन प्रकृतानां कर्तृणामश्रु- प्रभृतीनामुदश्चनक्रिया समानधर्मत्वेनोपात्ता। चक्षुरादीनामधिक-

तुल्ययागितासर: (१६) 305

रणानां च । कारकाणां सर्वेपां क्रियान्वयित्वस्य तुल्यत्वात्। एवमप्टानां क्रियारूपधर्मेक्येऽपि दवयोई्वयोरेवौपम्यं प्रतीयते, न परस्परमप्टनाम्। नदधिकरणत्वतत्कर्तृत्वरूपे विशेषे सामान्यस्य पर्यवसानात्। तब स्मरतामित्यत्र 'अधीगर्थ इति षष्ठी ॥ चरणेSम्बुजमदहरणे सोढनतैनसि मदम्ब तब मनसि। वचन च मधुररचने मुदुता लोकोत्तरा विभातितराम् ॥५२३॥ अत्र मृदुतेति गुणः तदन्वितत्वं चरणादीनां, विभानक्रि-

यथावा- येनाश्रितो धवलिमा विपरीलोडकारि धवलिमा येन। तस्मिन् शङ्गेचक्रप्यहिशैलपतेर्म हो ज्वलति किमपि ॥५२४॥ येन शङ्गेन धवलिमा पाण्डुरिमा आश्रितः येन चक्रेण ध- वलिमा विपरीतः व्यत्यस्तः अकारि धवलिमा परास्त इति यावत्। इत्यापाततो विरोधः । धवलिमा इत्यानुपूर्व्या वैपरीत्ये मालिवध इति निष्वदते। प्रकृतिमात्रस्यापि मालिवधेत्यस्य सु- बन्तता कल्पनीया। 'न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या' इति नि- ेधोऽपि क्वचिच्चित्रकाव्य न दोशय। यथोक्तं काव्यार्थचिन्ता- मणौ- प्रातिलोम्यादिचित्रषु प्रकृतरेव हि क्वचित्। प्रयोगोऽपि न दोषाय नदी दीनों यथोच्यते। इति। येन चक्रेण मालिनास्री राक्षसस्य वधः अकारीति तु ALANKARA 39

306 अलंकारमणिहारे

वास्तवार्थः। शब्दार्थयोस्तादात्म्यं न विस्मर्तव्यम् । अहिशैलपतेः शङ् चक्रेऽपि मह इति योजना। अत्र मह इति गुणरूपैकध- मान्वयित्व शङ्चक्रयोः । यदिच 'ते पाश्चजन्यचक्रे दीपयत- इशेपरोलनाथकरौ' इत्युत्तरार्ध पठ्यते तदा क्रियारूपो धर्मः । यदिच-'ते पाञ्चजन्यचक्रे दीप्तिं धत्ताऽ्भुतां वृषाद्विपतेः' इत्यु च्यते तदा गुणविशिष्टा क्रिया, केवलगुणेन साक्षात्संबन्धाभा- वात्। केवलक्रियायाश्चाहृद्यत्वात् । अत्र द्वयोरेव धर्मन्वयः॥ वदनं नयनयुगं वा हृदयं वा नाप्रसन्नमम्ब तव। करयुगळमधरबिम्वं चरणयुगं वाडपि भ- वति नानरुणम् ॥५२५॥ अत्र नाप्रसन्नं नानरुणमित्यभावरूपे धर्मे प्रस्तुतानां वद- नादीनां करयुगळादीनां चान्वयः। अत एव लक्षणे सामान्य- तो धर्म इत्येव निवेशितं न तु गुणक्रकियारूपविशेपिततया । इदं च रसगङ्गाधरकृदनुरोधेन। स हि 'प्रस्तुतानामप्रस्तु- तानां वा गुणक्रियारूपैकधर्मान्वयस्तुल्ययोगिता' इति सर्वस्व कु- वलयानन्दांक्तिं दूषयन्गुणक्रियारूपेत्युक्तिरापाततः- शासति त्वय हे राजन्नखण्डावनिमण्डलम्। न मनागपि निश्चिन्ते मण्डले शत्रुमित्रयोः ॥ इत्यत्राभावरूपस्यैव धर्मस्यान्वयात्' इत्यभाणीत् ।अन्ये तु 'शास- ति' इति पद्ये निश्चिन्ते नेति निश्चिन्तमेदशशत्रुमित्रमण्डलध- रमतयोपात्ता गुणस्वरूप एव, चिन्ताभाववन्ेदस्य चिन्तानतिरि- क्त्वान्। अन्यथा चिन्ताभावाभावस्याप्यतिरिक्तत्वापत्तेः । अथ तत्रापीष्टापत्तावपि अभावस्य कर्थगुणवहिर्भावः, जातिक्रिया- द्रव्यातरिक्तस्यैव 'चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः' इति वदद्भिक्शा-

तुल्ययोगितासरः (१६) 307

• अत एव जातिगुणयोर्विरोधे प्रकाशकृता 'गिरयोप्यनुन्नतियु- जः' इति, विद्यानाथेनापि 'अमदस्सार्वभौमोपि' इति चोदा- हृतं संगच्छते। अनुन्नतीत्यादेरभावस्यागुणत्वे तदुदाहरणसंगतिः स्पष्टैव। तस्मादभावस्यापि गुणत्वाद्धर्मस्य गुणक्रियारूपतोक्ता- वप्यदोष एव। एवंच-अस्मित्नुदाहरणेऽपि नाप्रसन्नमित्यादौ गुणरूप एव धर्म इति ध्येयम्। वस्तुतस्तु लक्षणे तेन रूपेण धर्मो निवेशिताऽस्माभिरिति न कोपि दोप। अधिफणिगिस्मणिनीरदमचञ्चलासीद्रमा च विभुता च। क्षमयाविपुलासीत्तन्मानसवृत्तिश्र त- स्य करुणा च ॥५२६।। फणिगिस्मणिर्भगवान् नीरद इव तस्मिन् अधिफणिगिरि- मणिनोरदं, विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। रमा अचश्चलासीत् चश्च- लेवाचारीत्, विद्युदिवाभादित्यर्थः। चश्चलाशब्दादाचारक्विपि लुइ, अडागमः । विभुता ऐश्वर्य च अचञ्चला निश्चला आसीत् अभवत्। 'अस भुवि' इत्यस्माललड़ ।'अस्तिसिचोऽ- पृक्ते' इतीट्, 'श्वसोः' इत्यलोपस्याभीयत्वनासिद्धत्वादाट। तस्य भगवता मानसवृत्ति: क्षमया क्षान्त्या आवपुलासीत् विपुलेवाचरीत् भूतुल्याऽऽसीदित्यर्थः । विपुलाशब्दादाचारक्वि- पि लुङ पूर्ववत् । पक्षे विपुलेति छेदः । तस्य करुणा च विपुला महती आसीत्। श्रोश्रीनिवासस्यैश्वर्यक्षमाकृपाः श्रोल- क्ष्मीनिवासनिबन्धना इति भावः। अत्रोभयसाधारणयोर्गुणाक्र- ययोरभावाच्छव्दमात्रं म्ेषमूलेनामेदाध्यवसानेन संपिण्डि- तोर्षर्थों वा धर्मः ॥

308 अलंकारमणिहारे

यथा वा - दन्ताळी ग्रीवाउपि च मुक्ताळ्या नासिता तब मुरारे। ना।मदं जानुचिदपि वक्षश्रेतश्र वारिजा- क्ष तव ॥ ५२७॥ ह मुरारे ! तव दन्ताळी मुक्ताळ्या इति छेदः, मुक्ताहा रापेक्षया नासिता नशव्देन समासः असिता न भवति किंतु सिता धवळैवत्यर्थः। ग्रीवाऽपि च मुक्ताळ्योति तृतीयेकचचनं, मुक्ताहरण असिता अमदानिता न भवति कितु मंदानितैव 'बद्धे संदानिनं मूनं मुद्दितं सदित सितम' इत्यमरः। हे वा रिजाक्ष ! नव वक्षः चेतश्च अप्रमदं अविद्यमानमानिनीकं अविद्य- मानलक्ष्मीकमित्यर्थ, अविद्यमानप्रहर्ष च न, किंतु सलक्ष्मीकमेव सहर्षमेवेति भावः। अत्र सितत्वसप्रमदत्वनिषेधसंभावनाऽाप नजद्वयेन व्युदस्यते। ययोकतिं वामनेन -'सेसाव्यनिवधनवर्तने द्वी प्रतिषेधी' इति। अत्राषि पूर्वोदाहरणवदेव धर्मः, तस्याभाव- रूपत्वं तु विशेष:॥ क्वचिदध्याहृतोषि धर्मवाचकदशव्दम्तुल्ययोगितां प्रयाजय- ति। यथा - दिव्यतमं रूपं तव भव्यतमा श्रीरियं च वन- माला। स्तव्यतमो मणिरच्युत भाव्यं विशयेन किं तव परत्वे ॥ ५२८॥ तव परत्वे विशयेन मंशयेन भाव्यं कि संदेही न भ- वत्येवेत्यर्थः। अत्र परत्वसंशयक्षेपकारणतया प्रस्तुतानां दिव्य रूपादािामस्तीति क्रियायामन्वयः । 'अस्तिर्मवन्तिपराप्रयुज्य

तुल्ययोगितासरः (१६) 309

मानोप्यस्ति' इत्यनुशासनात्। भवन्तिरिति लटस्संज्ञा। 'भुवो झिचू' इत्यौणादिको भवतेर्शिच्प्रत्ययः । 'झोऽन्तः' इति झस्यान्तादेशः। आस्तक्रियाया अप्रयोगेपप तदाक्षेपश्शीघ्रोप- स्थितिकत्वात्। नर्हि प्रतिवाक्यमपि कुतो नाध्याहियतामिति चेन्न। लाघवादकत्राध्याहृतस्यैवान्यत्रानुपञ्ञनीयताया न्याय्यत्वात्। वि- शवश्वरीयालंकारकीस्तुभे ईदृशमुदाहरणं प्रदर्शशितम्।। अप्रकृतानामेव यथा मानववर्गो निखिलो दानववर्गश्र नमति न- न्तव्यम्। अहिराजगिरिखिशामणिमत्र कर्थं न- मदभेदवार्ता स्थात् ॥ ५२९ ॥ नन्तव्यं 'नन्तव्यः परमरशेषी' इत्युक्तरीत्या सर्वशेषितया नामकर्मीकरणाह अहिराजगिरिशिखामणि निखिलो मानववर्गो दानववर्गश्च नमति। अत्र नमतां मानवानां दानवानां च वर्गे अभेदवार्ता कथ स्यात् नमने अवैलक्षण्यऽपि मानवानां दान- वानां च परस्परं वैलक्षण्यादिति भावः। यद्वा-अत्र नन्तव्ये भगवति अमदचार्ता नमाद्भिस्महामेदकथा कथ स्यात्। नन्तृ- नन्तव्ययाइशप शीपणेरभदायागादिति भावः। अथवा अत्र नम- तामनिवदानववर्गयो: मदमेरवार्ता मदो नाम कुलशीलादभि- मानेनान्यावर्धरणहंतुश्चिताविकागवैशेष: यो हरिषड्डगे गणितः। नस्य भेदवार्ता विदारणवृत्तान्तः कर्थ न स्यात् भगवत्प्रणन्तृ- णां कामािनिखिलदोपदरीभावादिति मावः । पक्षे-अत्र मा- नवदानववर्गशब्दयोः मदमेदवार्ता मकारदकारयोर्वैलक्षण्यकथा कथं न स्यान्। तावन्मात्रभेदस्य दृश्यमानत्वादिति भावः । अत्राप्रकृतयोर्मानवदानव वर्गयोर्नमनक्रियारूपचमैक्यम्।।

310 अलंकारमणिहारे

यथा वा- यत्साधुमनीषायां पररुपं स्फुरति तद्दि मार्त- ण्डेडपि। आह सदाकृतिगण्यं परमेकं श्रुतिरवै- मि शाब्दोक्तिश्र ॥५३० ॥ यत् परस्य ब्रह्मणो रूपं साधूनां योगिनां मनीषायां बुद्धौ स्फुरति, एप सवेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते। दृश्यते त्वग्रयया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः॥

इति श्रुत्युक्तरतिया अन्तर्यामिविग्रहविशिष्टं स्वरूपं सूक्ष्म- दर्शिभिस्सूक्ष्मया बुद्धया ऐकाग्रयसंपन्नया दृश्यत इत्यभिप्रायः। तद्धि तदेव 'हि हेताववधारणे' इत्यमरः । पररूपं परस्य ब्रह्म- णो रूपं 'य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते' इत्यादि श्रुतं दिव्यमङ्गळविग्रहविशिष्टं स्वरूपं मार्तण्डे आदित्येऽपि स्फु- रति दीप्यते। कथमनयोरक्यं त्वया विदितमित्यत्राह-आहेति। श्रुतिः 'स यश्चायं पुरुषे। यश्चासावादित्ये । स एकः' इति श्रुतिः सदाकृतिगण्यं सत्या आकृत्या विग्रहेण गण्यं प्रशस्यमिति यावत्। दिव्यमङ्गळविग्रहविशिप्रमित्यर्थः । परं परमात्मस्वरूपं उभयत्र विद्यमानमिति भावः। एकं अभिन्नं आह अवैमि त- स्माजाने, वाक्यार्थः कर्म। शाब्द्ोक्तिश्चेममेवार्थमाह-तथाहि, पक्षे-यत् साधु सम्यगनुशिएं पररूप पूर्ववर्णस्य परवर्णताप त्तिरूप एकादेश इत्यर्थः। मनीषायां मनीषाशब्दे स्फुरति प्रकाशते। तत्र मनस ईषति विग्रहे नकारानन्तरभाविनः अस् इत्यस्य ईकाररूपपरवर्णरूपसंपत्तेः स्फुटत्वादिति भावः। तद्धि

तुल्ययोगितासरः (१६) 311

तदेव पररूपं मार्तण्डे मार्तण्डशब्देऽपि स्फुरति। मृते अण्डे जातो मार्तण्ड इत्यत्र तद्धितप्रकृतिभूतमृतण्डशब्दे तकारोत्तर- वर्त्यकारस्य तत्परभूताकाररूपैकादेशदर्शनादिति भावः । परं अनयाइशब्द्यार्मध्ये परत्र पठितं मार्तण्डशब्दं एकं एकमेव। न तु मनीषाशब्दमपि, तस्य वक्ष्यमाणगणे पाठदर्शनादिति भावः। सर्वदा आकृतिगण्य आकृत्या पररूपवत्त्वाकारेण गण्यं शकन्ध्वादिगणं लब्धारं 'धनगणं लब्धा' इति यत् । लब्धेति तृन्नन्तेन लाभताच्छील्यं द्योतितम्। उक्तगण पठितुमर्हमिति यावत्। शाब्दोक्ति: शब्दशास्त्रीयं 'शकन्ध्वादिषु पररूपं वा- च्यम्' इति वार्तिकमित्यर्थः। आह वदतीति अवैमि संभाव- ये। मनीषाशब्दवन्मार्तण्डशब्दस्य गणे पाठाभावाबुक्तपररूपवत्वा कारेणायं शकन्ध्वादिगणे पठनीय इति संभावये। अन्यधा पररूपविधायकशास्त्रान्तरादर्शनादयमसाघुतामश्नुवीतेति भावः। अत एव-शकन्ध्वादिगणपाठान्ते 'आकृतिगणोऽयं मार्तण्डः' इत्युक्तिश्च संगच्छते। शकन्ध्वादिशब्दरूपनिष्पत्यनुगुणं तेपु शब्देपु टे: पररूपं वाच्यमिति वार्तिकार्थः। अत्राप्रकृतयोः श्रुतिशाब्द्रोक्तयोराहेति क्रियायामन्वयः। श्ेपोपस्कृतेयम्॥ यथा वा- सुरवरमाणिक्यं ननु सुरवरगाणिक्यमपि वृ- षाद्रिमणे। सेवाते तव लक्ष्मीं मागाभिन्ने इमे खल समाने ॥५३१॥ ननु वृषाद्रिमणे ! सुरवरमाणिक्यं इन्द्रनीलरतनं सुरवराणां देवोत्तमानां गाणिक्यं गणिकासमूह्दोपि 'गणिकाया यजिति वक्तव्यम्' इति गणिकाशब्दात्समूहार्थे यञ्। 'गणिकादेस्तु गा

312 अलंकाग्मणिहार

णिक्यम्' इत्यमरः। तव लक्ष्मीं शोरभा पक्षे वियमित्यर्थः । तव लक्ष्मीमित्यनेन 'विष्णोइश्रीग्नपायिनी' इत्यादिप्रसिद्धं नि- त्यव्यवस्थितपतिपारार्थ्य व्यसितम। 'तववोचचितया तव थिया' इत्येतदत्रानुसंहितम। सवात भजेते। इन्द्रनीलप्रभाया अपि तव दिव्यविग्रहशाभा सुनरामतिशेते इति भावः। पक्षे रम्भा- द्यप्मरोनिवहः किंकरीभूप तव दिव्यमहिपीं वरिवस्यतीतति भावः। इमे सुरवरमाणिक्यसुग्वरगाणिक्ये मिन्ने परस्परविलक्षणे मा गाः मा ज्ञासीः 'ये गत्यर्थास्ते ज्ञानार्थकाः'। कुतः? इमे स- माने तावकलक्ष्मीसेवनरूधर्मवत्तया अन्योन्यं तुल्ये खलु। पक्षे इमे सुरवरमाणिक्यसुरवरगाणिक्यरूपे पदे मागाभिन्न इति समस्तं पदं, मागावर्णाभ्यामेव भेरवती परस्परविलक्षणे इत्य- र्थः। समाने अन्यवर्णानुपूर्व्या तुल्य खतु। अत्राप्यप्रकृतयोस्सु-

न्वयः पूर्ववत्॥ हरिरुचिकृतपरिभवभरचिन्तादन्तुरनिजान्तर- द्गणाम्। निश्चेतनताऽडविरभुदिन्दीवरजलधरेन्द्र- नीलानाम्॥५३२॥

'चिन्तादन्तुरानजान्तरङ्गाण। सुनरां पर्यम्लासिपुः' इति द्वि- तीयतृतीयपादयोः 'इन्दीवरजलधरेन्द्रनीलानि' इति तुर्यपादस्य च कल्पने क्रिया। 'दधते निश्चेतनताम्' इति तृतीयपाे कृते गुणविशिष्टा क्रिया। एवमुत्तरत्र यथासंभवमूद्यम्। महसा तवासुराणां मलीमसे मानसे च वदने च।

तुल्ययोगितासर: (१६) 313

यदुवीर निर्मलानि त्रिदशमृगदशां दिशां च वदनानि ॥५३३॥ अत्र मलीमसत्वं गुण: पूर्वाधें। उत्तरार्धे निर्मलानीति मा- लिन्याभावरूपो धर्म केषांचिन्मते। वस्तुनस्तु सोपि गुण एव ॥ यथा वा- भूषयति वृषगिरिं त्वयि सुरासुराः किन्नरा न- रा वाऽषि। नाभक्तिजुषो भगवत्नाप्राप्तमनोरथाश्र जातु स्युः ॥५३४ ॥ अत्रापि पूर्वोदाहरणवद्गण एव॥ यथा वा- आदौ विरुद्धवर्णे परस्परमथेक्षणेन ते प्रायः। भवतो रमे सवर्णे स चश्चरीकश्र पुण्डरीकं च॥। हे रमे! सः नीलवर्णत्वेन प्रसिद्ध: चश्चरीक: भ्रमरः पुण्ड- रीकं सिताम्भोजं च। आदौ त्वत्कटाक्षसान्निध्यात्पूर्व परस्परं विरुद्धे वर्णे ययोस्ते तथोक्त असितसितवर्णत्वादन्योन्यविरुद्ध- वर्णे इत्यर्थः । 'नपुंसकमनपुंसकेन' इत्यादिना नपुंसकलिङ्गशेषः। अथ अनन्तरं कदाचिदिति यावत्। ते तव ईक्षणेन कटाक्षवी- क्षणेन सवर्णे समानो वर्णो ययोस्ते तथोक्ते भवतः तुल्यवर्णे सं- पद्येते। कटाक्षस्य काळिस्ना धवलिम्ना वा असितवर्णे सितवर्णे वा भवत इति भावः । 'कटाक्षाः काळिन्दीकुवलयकचग्राहिरु- चयः, विधुकिरणधारासहचरा कटाक्षाणं रेखा' इत्यादौ कटा- क्षाणां द्वैवर्ण्यस्य कविसमयसिद्धत्वात्। प्राय इति संभावना- ALANKARA 10

314 अलंकारमणिहारे

याम्। पक्ष-चश्चरीकपुण्डरीकपदे आदौ चतुर्वर्णात्मकयोस्स्वयोः प्रथमभागे परस्परं विरुद्धौ वर्णो अक्षरे ययोस्ते तथाभूते भवतः। आदिभागस्थयोः चश्च पुण्ड इत्यनयोरन्योन्यविरुद्धाकारत्वादिति भावः । अथ वर्णद्वयानन्तर ईक्षण न इति छेदः। त्येतदु- त्तरान्वयि। ईक्षणे दर्शने सति सम्यग्विमर्शे सतीत्यर्थः । रमे असवर्णे इति छेदः । अस्मिन्पक्षे ते इत्येतत्प्रथमाद्विवचनम् । ते चश्चराकपुण्डरीके प्रायः भूम्ना न तु सर्वात्मना, अन्ते विसर्ग- बिन्दुभ्यामसावर्ण्यदर्शनादिति भावः। असवर्णे न भवतः, किंतु सवर्णे एव। यद्वा-ईक्षणनेति तृतीयान्तमभिन्नपदमेवास्तु । रम सवर्ण इत्यवास्तु, तथाच दर्शनेन विचारेण प्रायः सवर्णे एव तुल्यवर्णानुपूर्वीके एव भवत इत्यर्थः । रीकंति वर्णानुपूर्व्यास्तु- ल्यत्वादुभयत्रेति भावः।अत्रापि गुण एव, भवनक्रियायास्सा- क्षाद्धर्मिभ्यामनन्वयात् अप्रकृतयोश्चश्चरीकपुण्डरीकयोरुक्तंन गुणे- नान्वयः। इय च वक्ष्यमाणतद्रणालंकारसंकीर्णा शब्दपरार्थवर्ण- नरूपचमत्कारविशेषोपस्कृतेति विशेषः ॥

यथावा- भुवनं दधदप्युदरे भुवनान्तर्विशदपीह नित्यज- डम्। भगवंस्तवोषमायामव्य्रं चेन्दीवरं च बाह्य-

मभूत् ॥५३६॥

अत्रापि पूर्वोदाहरण इव गुण एव। उदराधिकरणकभुवन- धारणभुवनान्त प्रवेशाभ्यां यथाक्रममन्भ्रन्दीवरयोर्भगवत्साम्यसं- भावनेष्रपि नित्यजडत्वातत्साम्ये तयोबाहष्कातरिति भावः । इयं भुवनजडशब्दश्लेपभित्तिका भेदाध्यवसाय निर्व्यूढा॥

तुल्ययोगितासरः (१६) 315

अवतो जगन्ति भगवन्भवतो महसा फणीन्द्र- गिरिभास्वन्। द्विषतां तन्महसामपि निकुरुम्बं नि- जगृहेऽव्यभासि खलु ॥५३७॥

भवतो महसा तेजसा द्विषतां निकुरुम्बं निजगृहे निगृ- हीतं, निपूर्वकाद्रहे: कर्मणि लिट् । अत एव अभासि द्विष- न्निग्रहीतृत्वादेव तेन व्यरोचीति भावः । भासतर्भावे लाङ चिण्। अपिस्समुच्चये। तन्महसां द्विपत्तेजसां निकुरुम्बमपि निजगृहेपि स्वभवनेऽरपि भासो भासनं प्रकाशः, भासतेर्धञ। सोऽस्यास्तीति भासि तन्न भवतीत्यभासि। स्वगेहेऽप्यप्रकाशं किमुतान्यत्रेति भावः। खल्विति प्रसिद्धी। अत्राप्रकृतयोर्दि- पत्तत्तेजसोस्साधारणगुणक्रियाभावाच्छव्दमात्रं श्ेषमूलकाभेदा- ध्यवसानसंपिण्डितोर्ऽर्थो वा धर्मः ॥

यथावा- विन्दन्परमघवत्त्वं त्वयेक्षितो जन उपेक्षितश्रा- म्ब। शाम्यति महामरावत्युदीर्णतृष्णोऽम्युदूढले- खश्च ॥५३८॥ हे अम्ब! त्वया ईक्षितः जनः परं श्रेषं च तन्मघवत्वं इन्द्रत्वं, पक्षे परमिति व्यस्तं पदम् । अत्यन्तमिति तदर्थः। अघवत्वं दुःखित्वं पापित्वं व्यसनिस्वं वा 'अंहो दुःखव्यस- नेष्वघम्' इत्यमरः । विन्दन, अभ्युदूढाः सर्वापन्ट्रयस्समु्- ताः लेखा: देवा: येन स तथोक्तः । पक्षे अभ्युदूढाः वहन- कर्मीकृता: लेखा: राजकीयपत्राणि थेन स तथोक्तः । लेख-

316 अलंकारमणिहारे

वाहक इत्यर्थः । 'लेखो लेख्ये सुरे' इति मेदिनी । महती च सा अमरावती च तस्यां उदीर्णा तृष्णा उत्तरोत्तराभिव- र्धनस्पृहा यस्य स तथोक्तः । पक्षे महति मरौ धन्वभूमौ 'समानौ मरुधन्वानौ' इत्यमरः । अत्युदीर्णा अतिमात्रप्रवृद्धा तृष्णा पिपासा यस्य स तथोक्तः । 'तृष्णे स्पृहापिपासे द्े' इत्यमरः । श्राम्यति पकत्र देवोद्धरणादिव्यापारैः अन्यत्र ले- ख्यवहनादिभिरिति भावः । अत्रापि पूर्ववदेव धर्मो ज्ञेयः॥ इयं बिम्बप्रतिबिम्बभावेनापि दृश्यते, यथा 'अश्रूदश्चति चक्षुषि वपुपि च पुलकः' इत्यादिप्रागुदाहृतपद्ये चक्षुर्वपुरादी- नां बिम्वप्रतिविम्वभावः । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्॥ केचित्तु रशनारूपाष्पीयं दृश्यत इति वदन्ति॥

सा यथा- मीनचकोर कुरङ्गास्संगाहन्ते वनं त्वदक्षिजिताः।

वनमित्यत्र यथार्हमरण्यमुदकं चत्यर्थो ग्राह्यः । विद्रुमा णामब्धिजन्यत्वाद्वनस्थितिः । मीन इव चकोरश्चकोर इव कु- रङ्र इति प्रतीते: रशनारूपतेति ध्येयम् । वस्तुतस्त्वियं बदू- नामप्रस्तुतानामेकधर्मान्वयरूपैव तुल्ययोगिता । लक्षणे वर्ण्या- नामन्येषां वेति बहुवचननिर्देशात्॥ यत्र च प्रकृतानामेव वा अप्रकृतानामेव वा क्रियाणां एककारकान्वयस्साकारकतुल्ययोगितेति जगन्नाथादयः ॥ सा यथा- भतु जगन्ति भुवमुद्धर्तु हर्तै प्रपन्नजनविपदम्।

तुल्ययोगितासरः (१६) 317

कर्तु श्रेयो निरवधि काकोदरगिरिपतेः कईष्टेऽन्यः मतान्तरे त्वत्र वक्ष्यमाणस्समुच्चयालंकार एव।।

इय व्यङ्गया यथा- नक्तंदिवं मुरारे ज्वलतस्तव तेजस: कथा य- त्र। तत्र कदाचिद्दीव्यन्को वा भानु: कृशानुरपि॥

अत्र को वेत्यनेन वाच्यलक्ष्यव्यतिरिक्तस्यागणनीयत्वस्य भा- नुकशानुभ्यामप्रकृताभ्यामन्वयो व्यज्यते।।

द्वितीयतुल्ययोगिता- हितेऽहिते च यद्न्तेस्तौल्यं सा त्वपरा मता।

हिताहितविषये व्यवहारतौल्यमन्या तुल्ययोगितेत्यर्थः॥

यथा- शपतां चैद्यादीनां जपतामपि योगिनां भव- न्नाम। अददाः पद समानं वद दाक्ष्यं यदुकुमार किमिदं ते ॥४४२॥

अत्र यदुवंश्यत्वेन भगवतस्संबोधनं विवक्षितार्थस्य तद- वतारीयत्वज्ञापनाय। तत्रापि कुमारेत्युक्तिर्हिताहितविभागमुग्ध- ताभिप्रायेण।

यथावा- कलशाब्धिसुताकमितस्सुहृदसुहृच्च त्वया कृत-

318 अलंकारमणिहारे

शशमितः। वदतोऽस्ति न मे द्वेष्यो न प्रिय इति ते न चैतदाश्र्वर्यम्॥५४३॥ सुहत् अर्जुनादि: शं सुखं इतः प्राप्तः कृतः । एवमसु- हृदपि। पक्षे शमितः विनाशित इत्यर्थः॥ यथा वा -- त्वञ्चरणसम्मुखीनं तत्र पराचीनमप्यहिगिरी- न्दो।त्वं वैभवसंमूर्छनभाजं वितनोषि का नु ते प्रौढिः ॥५४४॥ वैभवस्य विभुत्वस्य संमूर्छनमभिव्याप्तिः 'मुर्छा मोहस- मुच्छराययोः' इति धातोर्ल्युट् । तद्भ्राजमिति सम्मुखीन पक्षे। पराचीनविषये तु वै इति प्रसिद्धचर्थकमव्ययम् । भवे सं- सारे संमूर्छनभाजं मोहभाजं वितनोषीत्यर्थः ॥ यथावा- क्रियते हि सदास्थावरजन्मा जनताऽ्युत त्वया विनता। विमतापि तथाऽतितरां मम ताव- द्विस्मयो महानेषः।५४५।। हे अच्युत! त्वया विनता विमता च जनता सदास्था- वरजन्मा क्रियते, विनतपक्षे-सत्सु ब्रह्मवित्सु आस्था श्रद्धा यस्यास्सा सती प्रशस्ता आस्था यस्यास्सेति वा। वर श्रेष्ठं जन्म यस्यास्सा तथोक्ता च क्रियते। मन्नन्तत्वान्न डीप्। अन्यत्र-सदा सन्ततं स्थावरजन्मा वृक्षादिरूपजन्मभाक् क्रियते हिः प्रसिद्धौ। स्पष्टमन्यत्॥

तुल्ययोगितासर: (१६) 319

यथा वा- परिपुष्टधेनुकानां वालाना सवयसां च ताला- नाम्। कृष्ण फलाभ्यवहारं कल्पयसि स्माविमृ- श्य बतभेदम् ॥ ५४६ ॥ हे कृष्ण! इयं च संबुद्धिस्तदवतारासाधारणचरितमत्र श्षोके विवक्षितमिति श्ञापनाय। परिपुष्टाः धेनवो गावो यैस्ते परिपुष्टधेनुकाः 'शेषाद्विभापा' इति कप्। पक्षे-परिपुष्टः धेनुकः तन्नामा गर्दभरूपोऽसुरो येषु ते तेषां सवयसां वय- स्यानां 'स्निग्धो वयस्यस्सवयाः' इत्यमरः । पक्षे-सपक्षिणा- मित्यर्थः । 'वयः पक्षिणि वाल्यादौ' इति विश्वः । आदौ स- मानं वयो येपामिति विग्रहे 'ज्योतिर्जनपद' इत्यादिना समा- नशब्दृश्य सभावः। द्वितीये वयोभिस्सह वर्तत इति सहपूर्व- पदबहुव्राही 'वोपसर्जनस्य' इति सहशब्दस्य सभावः। बालानां गोपालबालकानां, तालानां तृणराजतरूणां च, भेदं तारतम्यं अविमृश्य फलानां फलैर्वा अभ्यवहारं अहारम्, पक्षे-फलानां अश्यवहारं अधःपातनं कल्पयसि स्म। बतेत्याश्चर्ये। अत्र श्री- भागवतीया धेनुकासुरवधकथाऽसुसंघेया। बालतालशब्दयोः वतभेदं बकारतकाराभ्यां वैलक्षण्यं अविमृश्य अनादृत्येत्यर्थोऽ- पि चमत्कारातिशयं पुष्णाति। अत्र तालानामहितत्वं चाहि- तधेनुकासुराश्रयतयेति ध्येयम्। यथा वा-

त्मा। अहितो हितश्र भवता क्रियते फणिशैल- झेखर विचित्रम् ॥५४७॥

320 अलंकारमणिहार

अहितः सतां द्वेषे रुचिर्यस्य तथोक्तः अमार्गे शास्त्रवि- रुद्धे पथि प्रवण: आरेष्टेन अशुभेन अन्वितः अत्यन्तं रिक्त. तुच्छः आत्मा बुद्धिर्यस्य स तथोक्तः 'वशिकं तुच्छरिक्तके' इत्यमरः । बुद्धिहीन इत्यर्थः । क्रियते। हितथ्रैवं क्रियते। पक्षे सन् प्रशस्तः वेषः रुचिरशशास्त्रीयतया रमणीयः यो मार्ग: पन्थाश्च तयोः प्रवणः । 'वयसः कर्मणोरऽर्थस्य' इन्युक्तरीत्या वयःकर्माद्यनुरूपवेषादिक इति भावः । अरिष्टेन शुभेन अ- न्वितः 'अरिष्टे तु शुभाशुभे' इत्यमरः । अतिरिक्तः समधि- कः आत्मा स्वभावो यस्य स तथोक्तः। लोकोत्तरस्वभाव इत्यर्थः । 'अतिरिक्तस्समधिकः' इत्यमरः। क्रियते विचित्रम्॥

यथावा-

स्फुटमणिकान्तिकमच्युत विदधानं प्राग्रयभा- श्रितं राष्ट्रम् । हन्त कुलालंकृत्यायोग्यं हितमहि- तमपि तनोषि जनम् ॥५४८॥

हे अच्युत! हितं जनं स्फुटा व्यक्ता मणीनां कान्तिश्शोभा यस्य तं तथोक्तं 'शेषाद्विभाषा' इति कप। राष्ट्रं प्राग्रचया परार्थ्यया भया प्रभया आश्रितं विदधानं सर्वराष्ट्रसमृद्धिदा- यिनमिति यावत् । कुलस्य अन्वयस्य अलंकृत्या: अलंकारस्य योग्यं तनोषि। अहितमप्येवमेव तनोषीत्याश्चर्यम्। वस्तुतस्तु- अहितं जनमपि स्फुटा: मणिका मृद्धिकारा: अन्तिके यस्य तं तथोक्तं 'अलञ्जरस्स्यान्मणिकः' इत्यमरः। राष्ूरं प्राग्रथेण अग्रि मेण भा भ् इति वर्णेन भा इत्येतत्तृतीयैकवचनम्। श्रितं विदधानं भ्राष्ट्र विनिर्मिमाणमित्यर्थः। राष्ट्रशब्दस्यादी व्यज्नमात्रभकार-

तुल्ययोगितासरः (१६) 321

संश्ेषणे भ्राष्ट्रमिति निष्पत्तेः । अत एव कुलालं कुम्भकारं अत एव कृत्यानां सत्कर्मणां कृत्येषु वा अयोग्यं अनर्ह रजकश्चर्मकारश्च नटो वुरुड एव च। केवर्तमेदमिल्ाश् स्वर्णकारस्तु सौचिकः॥ तक्षकस्तिलयन्त्री च सूनश्चक्री तथा ध्वजी। नापितः कारुकश्चैव पोडशते जनङ्गमाः ॥। इति पराशरोक्तेस्तस्य ग्रामचण्डालेप्वन्तर्भावादिति भावः । यथावा- पौरहिततां प्रपन्नं पुलोमजातेश्वरत्वमधिधरणि। प्रात्ं कलयत्यच्युत मित्रममित्रं च हन्ततव शक्ति:।। हे अचुचत ! तव शक्ति: पराक्रमः मित्र सखायं युधिष्ठि- रादिकं, पौरभ्यो नागरेभ्यः हिततां अनुकूलतां प्रपन्नं प्राप्तं 'चतुर्थी तदर्थ' इत्यादना समासः। अधिधरणि धरणौ पुलो- मजातेश्वरत्वं शचीपतित्वं भूमीन्द्रत्वं सार्वभोमत्वमिति यावत्। प्राप्तं कलयति। अमित्रं चैवमेव कलयति। हन्तेत्याश्च्ये। वस्तुत- स्त्वमित्रपक्षेपौ पुवर्णे रहितनां विश्किष्टतां प्रपन्नं पुलोमजाते श्वरत्वं लोमजातेश्वरत्वमित्यर्थ।तत्र पुवर्णोत्सारणे तथानिष्पत्तेः। मेषादिलोमकयविकयिकमत्यर्धानहीनमिति भावः।

यथावा- हन्त त्वयि प्रपन्नो विप्रतिपन्नश्र यस्तयोर्जननि। अविकृतमेव विधत्से भुवनेश्वरि विश्वभोग्यमैश्व- र्यम् ॥५५०॥ ALANKARA 41

322 अलंकारमणिहार

हे भुवनेश्वरि !भुवनेश्वरस्य भगवतरस्त्रो। तस्यास्संबुद्धि:। यद्वा-भुवनानामीश्वरीत्येव विग्रहः 'अश्नोतेराशुकर्मण वरद्' इत्य- श्रोतेर्वराट टित्वलक्षणो डीप। लोकानामाशुवरदात्रीत्यर्थः। 'आ- शुकर्मवरदानादि' इति हि व्याख्यातम्। प्रपश्चितं चैतल्लक्ष्मीस- हस्रत्नप्रकाशशिकायां प्रादुर्भावस्तवके 'आखलेश्वरींत्वाम्' इत्ये- ताद्विवरणावसरे। त्वययि प्रपन्नो यः विप्रतिपन्नश्च यः तयोरुभ- योरप्यविकृतमेव विश्वभोग्यमैश्वर्य विधत्स। हन्त। एकत्र अवि- कृतं अविकार्येव विश्वेपां भोग्यं भोगार्ह सकलजगदुपकारक- मित्यर्थः । ऐश्वर्य विधत्से। अपरत्र-अविद्यमानः विः विवर्णो यस्य तत् अवि, तथाविधं कृतं विश्वभोग्यं श्वभोग्यमित्यर्थः । अतितुच्छमिति भावः। शब्दार्थयोस्तादात्म्यम्। ऐश्वर्य विधत्से॥

यथावा-

देवानां दैत्यानामपि तव चरणद्वयं प्रभासनद- म्। तेषा भुभयेषामपि सामान्यं ताद्दि दैवतं भग- वन् ॥५५१॥

ह भगवन्! तव चरणद्यं दवानां देत्यानामपि प्रभासन- दम्। कथमिदं हिताहितयोस्तुव्यफलप्रदानमुचितमित्याशङ्कय स- माधत्ते-तेषामिति। तेषामुभयेषामपि तत् तव चरणद्वयं सा- मान्यं दैवतं हि। उभयसाधारणदैवतत्वादुभयेपां तुल्यफलप्र. दानं युक्तमेवेति भावः। हीत्येतत् 'देवानां दानवानां च सामा न्यमधिदैवतम्। सर्वदा चरणद्वन्द्वम्' इति प्रमाणप्रसिद्धिं द्योत- यति। प्रभासन प्रकाशं ददातीति तथोक्तं देवपक्षे । अन्यत्र प्रभाया: असनं निरासं ददातीति तथोक्तम्। एषूदाहरणेष्वाद्यं

तुल्ययोगितासर: (१६) 323

शुद्धम् । अन्यानि श्ेषसंकाणानि यथायथमलंकारान्तरसंकी- र्णानि च।। भगवद्वर्णनौत्सुक्यपारवश्येन दर्शितम्। बहूदाहरणं तत्र न कार्या दोपधीर्वुघैः॥ इयं सरसतीकण्ठाभरणाक्ता तुल्ययोगिता। अत्र केचित्- "नेयं तुल्ययोगिता पूर्वोक्ततुल्ययागतातो मेदमर्हति, 'वर्ण्याना- मितरेषां वा' इति लक्षणाक्रान्तत्वात्। 'प्रदययिते परा भूतिः' इत्यत्र एकानुपूर्वीवोधितवस्तुकर्मकदानपात्रत्वस्य परंपरया ता- दृशशब्दस्य वा धर्मस्यैक्यात्। 'यश्च निम्बम्' इत्यत्रापि क- टुत्वविशिष्टनिम्बस्यैव परंपरया छेदकमेचकपूजकधर्मत्वसं- भवात्" इत्याहुः। अन्ये तु-"तदेतदपेशलं, तथाहि यत्रानेका न्वयित्वेन ज्ञातो धर्मस्तेषामौपम्यगमकत्वेन चमत्कृतिजनकस्त- त्र पूर्वोक्त प्रकारः। यत्र तु हिताहि तोभयविषयकशुभाशुभरूपै - कव्यवहारस्य व्यवहर्तृगतस्तुतिनिन्दान्यतरद्योतकतया चमत्कृ- तिजनकत्वं तत्रापर इति भेदात्। न ह्यन्र पराभूतिशब्दस्य तदर्थकर्मदानस्य वा परंपरया शत्रुमित्रगतत्वेन भान, अपितु श्ेषवलादेकत्वेनाध्यवसितस्य तादृशदानस्य राजगतत्वनैवेति कथं पूर्वोक्तलक्षणाक्रान्तत्वम् । एतेन 'यश्च निम्बम्' इत्यत्र क दुत्वविशिष्टस्य निम्बस्यैव परंपरया छेदकसचकपूजकधर्मत्व- मिति निरस्तम्। वस्तुगत्या तद्धर्मस्थालंकारतासंपादकत्वाभा- वात्। अन्यथा 'संकुचन्ति सरोजानि' इयेतावतैव तुल्ययो- गितापत्तेः। किंत्वनेकगतत्वेन ज्ञायमानधर्मत्वस्यव तुल्ययोगि- ताप्रयांजकत्वमिति तदभावे तदन्तर्गतिकथनमसमअ्समेव" इ- त्याहुः॥ तृतीयतुल्ययोगिता -

324 अलंकारमणिहारे

य दुत्कृष्टगुणैस्साम्यवचनं साऽपरा मता ॥ उत्कृष्टगुणैस्साम्यविवक्षया सावारणधर्मकथनमपरा तुल्य- योगिता। धर्मस्य वर्ष्यवर्ष्यगतत्वादुक्तर्वलक्षणेयम्।यत्प्रायं श्रूयते यञ्च तत्तादृगवगम्यते' इति वाक्यविदाभमतन्यायानुरो- धेन प्रसिद्वगुणोत्कृष्टसाम्यस्य वर्णनीये प्रतीतेस्तुल्ययोगिताश- व्दान्वर्थताऽप्यस्तीति बोध्यम्।।

यथा-

मणिराजो वनमाला श्रीवत्सो दौग्धसैन्धवी बाला। मृन्मयसुममालाडपिच तव भूषणताम- वाप किल शौरे ॥ ५५२॥ अत्र वर्णनीया मृन्मयसुममाला अप्रकृतैः कौस्तुभादिभि- र्भूषणत्वेन समीकृत्योक्ता। मृन्मयसुममालाया एव वर्णनीयत्वेन विवक्षणालक्षणमंगतिः । किलेत्यैतिह्े। 'केनचिन्भक्तिमताऽर्पिता मृन्मयीं सुममालां कदाचित्फणिगिरौ भगवान्मूर्ध्नचधार्पीत्' इति पौराणिकी कथाऽत्ानुसधेया। यैवोव्यते 'दत्तां केनापि सूनावळिमधिमकुटं मृन्मयीमध दध्रे' इति। अत्र कौस्तुभादी- नां भगवदीयत्वेन प्रस्तुतत्वामिसंधौ प्राथमिकतुल्ययोगितवैषोति . नेदं शुद्धमुदाहरणम्। इदंतु शुद्धम्- कल्पद्रुः कामगवी चिन्तारत्नं त्वदाश्रितश्वापि। औदार्याज्गतोऽच्युत खदान्वयाधूय कल्पयतिमो- दान् ॥ ५५३ ॥

तुल्ययोगितासर: (१६) 325

सथावा- कमठपतिः काकोदरकदम्वनेता हरित्करिस्तो- मः । उवीं वेङ्गटगिरिरपि सर्वामेतां विभर्तितराम्॥ अनयोरुदाहरणयोः प्रकृतयोर्भगवदाश्ितवेङ्कटशैलयोरप्रकृत-

नम् ॥

एवम्-

त्वत्प्रतिपादितमहसो भानुस्सितभानुरपि बृह- द्वानुः। त्वदनुगतो मनुजोऽपिच भगवन् जगतां तमांसि धून्वन्ति ॥५५५॥

इत्यादावपि द्रष्टव्यम्॥ यथावा-

हर्यालोकविहानात्पर्यातं तामसी भवत्यम्व । हे अम्ब ! हरेर्भगवतः। पक्षे-हर्योंः सूर्याचन्द्रमसोः आलो- कस्य कटाक्षस्य दीत्तंश्च विहानात् अभावात् पर्याप्त यथा स्या- तथा तामसी संपदते। पक्षे तमिस्रवती भवति॥

यथावा-

अध्याता तव विद्वानत्राता नरपतिश्ष दीनाना- म्। धनवात्नरोप्यदाता घरणेर्भारायते वृषाद्रिमणे॥

326 अलंकारमणिहारे

पूर्वत्रोदाहरणत्रये स्तुतिः अन्तिमोदाहरणद्ये निन्दा। प- वंचोत्कृष्टगुणैरिति लक्षणे उत्कृष्टपदमपकृष्टस्याप्युपलक्षकं, तुल्य- त्वावगतिहेतोः प्रायपाठस्यात्राप्यविशेषात्। इयं काव्यादर्शे द- र्शिता। इमां तुल्ययोगितां केचित्सिद्धिरिति व्यवाहार्षुः।तथाच जयदेवः काव्यलक्षणप्रतिपादके तृतीये मयूखे- सिद्धि: ख्यातेषु चेन्नाम कीर्त्यते तुल्यतोक्तये। युवामेव हि विख्यातौ त्वं बलैर्जलधिर्जलैः। इति। सर्वस्वकारादिमतान्तरष्वत्र समुदितयोर्वर्ण्यावर्णचयो- र्भगवद्विमुखचित्तवृत्तिदर्शरात्रचास्तामसी भवतीत्येकधर्मान्वयाद्व- क्ष्यमाणं दीपकमेव॥ इत्यलङ्कारमणिहारे तुल्ययोगितासरप्योडशः

अथ दीपकालंकारसरः.

तद्दपिक स्यादद्वर्ण्यावर्ण्ययोरेकधर्मता ॥

प्रकृताप्रकृतयोरेकसाधारणधर्मान्वयो दीपकम्। अत्र द्विव- चनमविवक्षितम् 'मणिश्शाणोल्लीढः' इत्यादी बहनामप्येकसाधा- रणधर्मान्वये दीपकदर्शनात्। तुल्ययोगितायामिवात्राप्यौपम्यं गम्यम्। प्रस्तुतार्थमुपात्तो धर्मः प्रसङ्गादुप्रकृतमपि दोपयति प्रकाशयति सुन्दरीकरोतीति दोपकम्। यद्वा-दीप इव दपि- कं 'इचे प्रतिकृतौ' इत्यधिकारस्थेन 'संज्ञायां च' इत्यनेन कन्। दीपसादृश्यं च प्रकृताप्नकृतप्रकाशकत्वेनेति ध्येयम्॥

दपिकालंकारसरः (१७) 327

यथा- आचार्यकृपाछुतता वाचा मधुमधुरकवनगम्भी- रा। सा चाच्युताङ्गिभक्ति: प्राचां परिपाक एव सु- कृतानाम् ॥५५८॥

वाचेति टावन्तइशब्दः। अत्र प्रस्तुताया अच्युताङ्विभक्तेः अप्रस्तुताया आचार्यकृपापुततादेश्च प्राचीनसुकृतपरिपाकलक्ष- णगुणरूपैकधर्मान्वयः । अत्र कस्यचिदेव प्रस्तुतत्वे दीपकं, अ- न्यथा तुल्ययोगितैव ॥

यथा-

रक्तिविहीना वनिता शक्तिविहीना न शोभते नृपता। युक्तिविहीना कविता भक्तिविहीना मति- स्त्वयि च शौरे ॥५५९॥

अत्राभावस्साधारणो धर्मः, मतान्तरे त्वभावोऽपि गुण एवेति तुल्ययोगितानिरूपणावसरेऽवोंचाम । अत्रापि कस्यचि- देव प्रकृततायां दीपकं सर्वेषां प्रकृतत्वे अप्रकृतत्वे वा तुल्य- योगितेत्यनुसंधेयम। यत्र तुक्रिया साधारणो धर्मः तत्र यावतां करत्रादिकारकाणां सन्निधानं तेषां स्वसजातीयेनान्येन सह तुल्य- योगिता दीपकं वा पृथकपृथग्भवति, औपम्यस्यापि पृथगेव भासमानत्वात्।।

यथा- लावण्यं ललनामणिमारुण्यं विद्रुमं वृषाद्रि-

328 अलंकारमणिहारे

मणे। नैपुण्यं नरनाथं कारुण्यं त्वां च संप्रसाध- यति ॥५६०॥

अत्र कर्तृकर्मणोः॥

यथावा- तपनीयकुण्डलं यद्रुचिरं तपनीयमण्डलं यद- पि। कुङ्गमवर्णविशेषं तद्दयमभिरञ्जयत्यनन्तमपि।। रुचिरं सुन्दर यत् तपनीयकुण्डलं स्वर्णकर्णवेष्टनं यदपि तपनस्य भानोरिदं तपनीयं 'वा नामधेयस्य' इति वृद्धसंज्ञा- यां 'तस्येदम्' इत्यर्थे 'वृद्धाच्छः' इति छप्रत्ययः। मण्डलं बिम्बं कुङ्कमस्य काश्मरिजन्मनः वर्णविशेष इव वर्णविशषोय- स्य तत्तथोक्तं अरुणवर्णमित्यर्थः । तद्वयमपि अनन्तं भगवन्त मपि। पक्षे-गगनमपि तमालश्यामलमपीति भावः। अभिरञ्जयति अरुणयतीत्यर्थः । किंच-तपनीयकुण्डलं यत् यदपि तपनायम ण्डलं कु म इत्याकारफवर्णावेव विशेषो वैलक्षण्यं यस्य त. त्तथोक्तं, तद्वयमपि कुंभुवं अनन्तमन्तरिक्षमपि अभिरञ्षयति । स्ववर्णव्यापनेन लोहितीकरोतीत्यर्थः । कुमिति पृथकपदपक्षे 'वा पदान्तस्य' इति परसवर्ण इति ध्येयम्। अत्रापि कर्तृक- र्मणोः। श्ेषसंकीर्णत्वं विशेषः ॥

औदार्य कल्पतरोर्गाम्भीर्य श्रीनिवास सलिल- निधेः। शैशिरय तुहिनगिरेरैश्वर्य तव च भासते सहजम् ॥ ५६२॥

दीपकसरः (१७) 329

अत्र केवलकर्तुः ॥ सत्यविहीनं वचनं वित्तविहीनं कुटुम्बिनां भव- नम्। वृत्तविहीनं जननं चिन्तं हरिभक्तिहीनमपि- शोच्यम् ॥ ५६३॥ अत्र कर्मणः । इन्दिरया तव वक्षश्वन्दिरकलयाऽन्तरिक्षम- ब्जाक्ष। सुन्दरतामनवरतं विन्दत्यरविन्दरेखया च सरः ॥५६४॥ अत्र कर्तृकरणयोः॥ कविना वचसा सहृदयहृदयं सुदृशा दशा म- नो यूनाम्। भवता सौशील्येन क्रीतं भुवनं सम- ग्रमषि भूमन् ॥५६५॥ अत्र कर्तकरणकर्मणामिति विशेषः। सौशील्यं महतो म- न्दैस्सह नीरन्ध्रेण संश्ेपस्वभावः॥ जलदस्स चातकेभ्यस्सुधामयूखश्चकोरनिकरे- म्यः । अहिगिरिपतिर्नतेभ्योऽप्यमृतं निरपेक्षमेव संदचे॥५६६।। अत्र कर्तृसम्प्रदानयोः। अमृतं सलिलं पीयूष निश्श्ेयसं च यथाक्रममर्थः। अमृतशब्दस्यावृत्त्या कर्मणोऽपीति बोध्यम्। निरपेक्षमेव प्रत्युपकाराभिसन्धिविधुरमेवेत्यर्थः॥ ALANKARA 42

330 अलंकारमणिहारे

अरविन्दान्मकरन्दं माकन्दान्मधुरवृत्ति फलबृ- न्दम। कुन्दाद्विन्देद्न्वं मुक्तयानन्दं जनो मुकु- न्दाच ॥५६७॥ अत्रापादानकर्मणोः । मधुरा वृत्तिः स्थितिर्यस्य तत् मधु- रवृत्ति स्वभावमधुरमित्यर्थः॥

यथावा-

अरुणात्त्रासस्तमसां हरिणाधीशान्मदावलकु लानाम्। हरिणाङ्गत्तापानां शरणागतितस्तवाम्ब पापानाम् ।५६८।। अत्रापादानकत्रोः । कर्ता चात्र 'कर्तृकर्मणोः कृति' इति

घृणिनिवहोऽम्बुजबन्धौ मणिनिवहो भासते महासिन्धौ। गुणनिवहोऽखिलबन्धौ फणिशिख- रीन्दौ च नन्दयन्विश्वम् ॥५६९॥

अत्र क्त्रधिकरणयोः ।

कारकर्दपकमपि दीपक एवान्तर्भावितं दण्डिप्रभूतिभिः । अत्र केचित्-दीपकमपि तुल्ययोगितायामेवान्तर्भवि, धर्म- स्य सकृद्वत्तिमूलकविच्छित्तेरुभयत्राविशेषात्। प्रकृताप्रकृतत्वा-

त्वात्। अन्यथा तुल्ययोगितायां धर्मिणां केवलप्रकृतत्वस्य के-

दीपकसर: (१७) 331

वलाप्रकृतत्वस्य च विशेषस्य सत्वादलंकारद्वैतापत्तेः, श्ेषे- व्येवं द्वैविध्यापत्तेः, सर्वेषामप्यलंकाराणं प्रभेदवैलक्षण्याद्वैलक्ष- ण्यापत्तेश्च। तस्मात्प्रकृतानामेव अप्रकृतानामेव प्रकृताप्रकृतानां चैकधर्मान्वय इति तुल्ययोगिताया एव त्रयः प्रभेदा वक्तुमु- चिता इति दीपकस्य तुल्ययोगितातः पृथगलंकारतामाचक्षा- णानां प्राचां दुराग्रह एवेति वदन्ति। अन्ये तु- नानाधिकरणस्थानां शब्दानां संप्रदीपकः । एकवाक्येन संयोगो यस्तद्दीपकमुच्यते।।

यथा -- सरांमि हंसै: कुसुमैश्च वृक्षा मत्तद्विरेकेश्च सरोरुहाणि। गोष्ठीभिरुद्यानवनानि चैव यस्मिन्नशून्यानि सदा क्रियन्ते।

इति भरतमुनिना दण्डिनाऽपि दीपकमात्रस्याभ्युपगमात्तत्रैव तुल्ययोगगितान्तर्भावनस्य औचित्यात्तुल्ययोगितायां दीपकान्तर्भा- वन मन्वतेऽनुचितम्। अमुमलंकारं धर्मस्य गुणक्रियाद्यात्मक स्यादिमध्यावसानगतत्वेन त्रिविधमामनन्ति रुद्रटादयः। तन्मते यथा-अत्रोदाहृतेष्वेव पद्येषु-'अरुणात्रासस्तमसाम्' इत्यत्रादौ, 'रक्तिविहीना वनिता' इत्यत्र मध्ये 'लावण्यं ललनामरणि' इ- त्यादाववसाने च धर्मो निर्दिष्टः । वस्तुतस्तु-तत्र धर्मस्या- दिमध्यावसानगतत्वेऽपि विच्छित्तिविशेषविरहात् त्रैविध्योक्ति- रापातमात्रात् । अन्यथा धर्मस्योपादुपमध्योपान्तगतत्व ततोपि किंचिन्नचू नाधिकदेशवृत्तित्वे चानन्तसेदप्रसङ्गात्। अनुपदप्रद- र्शितेषूदाहरणेषु केवलानुगामिसाधारणधर्मतायां दर्शितं दीप- कम्। 'रक्तिविहीना वनिता' इत्यादौ विम्वप्रतिबिम्बभावेना- व्येतंददर्शि ॥

332 अलंकारमणिहारे

यथावा- नयशाली विबुधेन्द्रो जयशाली भाति सांयु- गोनेन्द्रः। रयशाली खगराडुच्छूयशाली चापि वे इनटगिरीन्द्रः ॥५७०। एवं तुल्ययोगितायामपि संभवतीत्युदाहार्ष्म । अत्र बिम्ब- प्रतिबिम्वतायां न केवलं क्रियारूपमनुगामिमात्रं चमत्कारका- रणम्। किंतूदाहतरीत्या नयादिप्रतिबिम्बभावकरम्भितम् । इयां- स्तु विशेष :- यत्केवलबम्बप्रतिबिम्बभावेनाप्युपमादीनां भवति निष्पसतिः। यथा-प्रागुपमायामुदाहृते 'कमलाभुजयुगळाश्चित' इत्यादो। प्रकृते तु न तथा, अनुगामिनं विना धर्मस्वरूपस्यैवा- निष्पत्तेः । न हि विम्वप्रतिबिम्बमात्रेण धर्मस्य सकृद्धत्तिस्संभवति।

यथा- ननु नाथ शब्दविद्याविदः परब्रह्मवेदिनक्षापि। शोषगिरीश्वर नियतं भवति हि गतिरच्छगत्यर्थे । शब्दविद्याविद: व्याकरणवेत्तुः परव्रह्मवेदिनः परव्रह्मवेत्तु- श्च अच्छगत्यर्थे गतिर्भवति नियतम् । तत्राद्यपक्षे-अच्छ अच्छे- त्यव्ययं गत्यर्थे गत्यर्थकधातुयोगे गतिः गतिसंज्ञको भवति। 'गातश्च' इत्यनुवर्तमान 'अच्छ गत्यर्थवदेषु' । इति सूत्रेणा- च्छेत्यव्ययस्य गत्यर्थकधातुयोगे गतिसंज्ञाविधानादिति भावः। द्वितीयपक्षे-अच्छा प्रकृतिसंबन्धविमोचयित्री या गतिः अर्चि- रादिमार्गेण गमनं तस्यै तदर्थ 'अर्थे कृते च शब्दौ द्वौ ताद- थर्येऽव्ययसंजञितौ' । गतिः ज्ञानं भवति निष्पद्यत इत्यर्थः । अत्रा-

दीपकसरः (१७) 333

प्रकृतस्य शब्दविद्याविदः प्रकृतस्य परब्रह्मविद्श्च अच्छगत्यर्थे गतिर्भवतीति श्षेषेण समानधर्मता॥ अत्रेदमवधेयं, यद्यपि- दुर्दमदारिद्रयतमोनिर्दलनचणावुभौ समिन्धाते। चिन्तामणिशिखरिमणिश्चिन्तामणिरिति च यस्सु- पर्वमणिः ॥५७२।। इत्यत्र प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्युगपद्धर्मान्वयः प्रतिभाति । 'रक्ति- विहीना वनिता' इत्यादिषु प्रागुदाहृतेपु पद्येषु अप्रस्तुतस्यैव प्रथम धर्मान्वयः, तथाऽपि-तस्य प्रासङ्गिकत्वं न हीयते। वस्तुग- त्या प्रस्तुतोद्देशेन प्रवृत्तस्यैव वर्णनस्य प्रस्तुतेऽप्यन्वयात्। न हि दीपस्य रथ्याप्ासादयोर्युगपदुपकारकत्वेन जामात्रर्थ श्रपितस्य सूपस्यातिथिश्यः प्रथमपरिवेषणेन च प्रासङ्गिकत्वं हीयते। तु- ल्ययोगितायां त्वेकं प्रस्तुतमत्यदप्रस्तुतमिति विशेषाग्रहणात्स- र्वोद्देशेनैव धर्मोक्तिरिति विशेषः। अयं चानयोरपरो विशेष :- उभयोरनयोरुपमालंकारस्य गम्यत्वाविशेषेऽपि अत्राप्रस्तुतमुप- मानं प्रस्तुतमुपमेयमिति व्यवस्थित उपमानोपमेयभावः, तत्र तु विशेषाग्रहणादैच्छिकरस इति। इदं सर्व कुवलयानन्दे स्प- ष्म् । कैश्चित्तु-मालादीपकमप्यत्रैवान्तर्भावितम, तदयुक्तम्। 'स्मरेण हृदये तस्यास्तेन त्वाय कृता स्थितिः' इत्यादौ सा- दृदयसंपर्काभावादिति। पतच्च मालादीपकनिरूपणावसरे प्रप- श्चयिष्यते।। इत्यलंकारमणिहारे दीपकसरस्सप्तदशः

334 अलंकारमणिहारे

अथावृत्तिदीपकसरः

समस्तयोर्व्यस्तयोर्वाSSवृत्तौ पदतदर्थयोः । आवृत्तिदोपकं प्राहुस्तिविधं बुधसत्तमाः। पदतदर्थयोस्समस्तयोर्व्यस्तयोश्चानेकोपकारकतया दीपस्था- नीययोरावृत्ती त्रिविधमावृत्तिदीपकमित्यर्थः। पदतदर्थयोरुभ- योरावृत्तावेक: प्रकारः, पदस्यैव अर्थस्यैव चावृत्तौ द्वौ प्रका- राविति त्रयोऽस्य प्रकाराः। एकक्रियाया अनेककारकान्वयवदने-

यथाक्रममुदाहरणानि- हरिभूभृदुदयभाजो हरेर्महस्फूर्तिपरिचये नृ- णाम्। विकसति हगब्जबृन्दं विकसति हृदया- ब्जबृन्दं च ॥५७३।। हरिभूभृत् वेंकटगिरि: स एव उदयः तं भजतीति त- थोक्तः। तस्त हरे: भगवत एव भानुमतः महस्फूर्तिरुत्सवस्फूर्ति- रेव तेजस्स्फूर्ति: तस्या: परिचये सति । अत्र विकसनक्रि-

यथा वा- कर्षति दगेकतो मां श्रुतिरेषाऽन्यत्र कर्षति मु- रारे। रसना परत्र कर्षति साध्वी भक्तिः किमत्र कुर्वीत ॥५७४॥

आवृत्तिदपिकसरः (१८) 335

मां त्वां द्रषुं त्वत्कथां श्रोतुं त्वन्नाम वक्तुं चाभीप्सन्त मिति भाव। दक् चक्षुरिन्द्रियं एकतः स्वविषये इत्यर्थः। एवमुत्तरत्रापि। शिष्ट स्पष्टम्। अत्र कर्षणक्रियातद्वाचकप- दयोरुभयारप्यावृत्तिः । इदं धूर्तबद्दुसपत्नीकदर्थितसाध्वीदयित- वृत्तान्तसमारोपरूपसमासोक्त्या संकीर्ण, पूर्व तु रूपकेण। यथावा- प्रसजेद्यदि पापं नः प्रसजेद्दातुं हरिः फलं तस्य। प्रसजेत्कृपाऽपि लक्ष्म्याः प्रसजेत्सा स्वद- यितं प्रसादयितुम् ॥५७५॥

यथावा- करिवरनिनदो मूर्छति हरिवरनिनदोऽपि मूर्छति समन्तात्। मूर्छति च तत्प्रतिस्त्रुद्गुहागृहाम्यन्तरेषु शेषगिरे: ॥५७६॥ यथावा- कूजन्ति चक्रवाका: कूजन्ति शुका: पिकाश्च कूजन्ति। कूजन्ति सारसा अपि कर्णानन्दप्रदाः पृदाकुगिरौ ॥५७७॥ इदमुदाहरणत्रितयं शुद्धम्। अत्राप्याद्ययोरुदाहरणयोः कार- णमाला ध्वन्यते । अन्तिमं तूदाहरणं शुद्धतमम्॥ पदावृत्तिदीपकं यथा- व्यालोत्तमाचलेन्दोरालोकादूरतस्तमो द्रवति।

336 अलंकारमणिहारे

शरणगतानामन्तःकरणसुधाकिरणद्पदपि द्रवति।। अत्र द्रवतीति पदस्यैवावृत्ति: न तु तदर्थस्य, आद्यस्य धावतीति अन्त्यस्यार्द्रा भवतीत्यर्थयोभेदात्।। यथावा- स्वैरं यशो विसृमरं स्मेरं भवतो विधूयते शौरे। स्फारं यशोप्यसुहदां दूरंदूरं विधूयते दिक्षु।। अत्रापि विधूयते इत्यनयोः विधुरिवाचरतीति प्रकम्प्यत इति चार्थभेदादिदमपि पदावृत्तिदीपकमू॥ यथावा- बहुशो धयति स्वामिन्नहिशैले धन्य एव तव तीर्थम्। बहु शोधयति च तमिमं कलशोदधिजा- धिनाथ तत्तीर्थम् ॥५८०॥ हे स्वामिन्! अहिशैले धन्यः पुण्यवानेव तव तीर्थ त्वद भिपेकतीर्थमित्यर्थः, बहुशः बदु धयति पिबति। 'धेट् पाने' तमिमं तीर्थधातारं जनं तत्तीर्थ कर्तृ बहु यथा स्यात्तथा शो- धयति शुद्धं करोति अपास्तसमस्तांहस्तति तनोतीत्यर्थः । अ- त्रापि पद्मात्रावृत्ति: । यथावा- चेतो मम बहु धावति वातंधयगिरिजमङ्गुतं किमपि। बहुधाऽवति च महाम्भोवहधाम तदद्गुतं स्मरन्तं माम ॥५८१॥

आवृत्तिदीपकसरः (१८) 337

मम चेतः कर्तृ। वातधयगिरिजातं किमप्यद्भतं सर्वाश्च- रयनिधिं श्रीनिवार्सामत्यर्थः । धावति स्मरतीति यावत्। म- हाम्भोवहधाम महावारिवाहनीलमित्यर्थः । तदद्तं भगवानि- त्यर्थः । स्मरन्तं मां बहुधा अवति प्रीणयति रक्षति च । अ- तापि पदमात्रावृत्तिः। आद्योदाहरणद्वये अमङ्गश्लेपेण अनन्त- रोदाहृत्योस्सभङ्गश्लेषण निर्व्यूढमिदम्।। यथावा .. योउन्तर्धने कमलाकान्तं काकोदराद्रिभास्व- न्तम्। अन्तर्धन्ते तस्य च संतमसं भवमयं स हि नितान्तम् ।५८२।। यः पुमान अन्तः मनसि धत्ते ध्यायतीत्यर्थः। तस्य पुंसः भवमयं संतमसं सः भगवान् अन्तर्धत्ते पिदधाति विनिवर्त- यतीति यावत् । अत्रापि पदस्यैवावृत्ति: ।। अर्थावृत्तिदपिक यथा- क्षालयति वेङ्कटाचलपालयितुरघानि सपदि नामसुधा। मार्जयति कुजनसन्नुत्यार्जितमूर्जित- मपीह दौर्जन्यम् ॥५८३॥ अत्र क्रियापदभेदेऽि तदर्थस्य शोधनस्याभेदादर्थावृत्ति- दीपकमिदम्॥ यथावा- यत्रेन्धे वनमाला चकास्ति कौस्तुभमणिर्लस- तिच श्रीः। कियदिव तद्राग्यं स्यात्पङ्ग्जमालाS पि तत्र दीव्यति चेतू ॥५८४॥ ALANKARA 43

338 अलंकारमणिहारे

अत्रापि इन्धे इत्यादिक्रियावाचिपद्भेदेि तदर्थस्य प्र- काशस्याभेद इति ध्येयम। इदं च उत्कृष्टव्य्तिसमुचितोत्त-

व्यवहारसमारोपरूपसमासोक्तिसंकीर्णमिति विभावनीयम्।। यथावा --

प्राप्नोति जयं लभते श्रियं हियं विन्दते नयं भजते। प्रियमयतेSपिच नियतं श्रियःपंत त्वां श्रयन्नयं लोकः ॥५८५॥

हियं अकार्येश्यो लजां विन्दत। अयं महान्गुणः। यथो- च्यते तत्रतत्र 'हीनिषेवी' इति। आद्योदाहरणद्रये कर्तृणामा वृत्तक्रियान्वयः, इह तु अयमित्यादिकर्मणामिति विशेषः ॥ ननवत्र धर्मनिर्देशस्य प्रस्तुताप्रस्तुतोभयविषयत्वाभावात्कथं दीपकशब्दव्यपदेश इति चन्न, अनेकोपकारकत्वसाम्थेन तङु- पपत्तेः । अत एव कुवलयानन्दे-'आवृत्तीनां प्रस्तुताप्रस्तुतो- भयविषयत्वाभावेऽपि दीपकच्छायापत्तिमात्रेण दीपकव्यपदेशः' इत्युक्तम्। अत्र मात्रपद प्रसुआ्नैदीक्षितः पृथगेवायमलंकारो न तु दीपकप्रभेद इति सूचितम् । अत एवोक्तं दण्डिना- अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरुभयावृत्तिरित्यपि । दीपकस्थानमेवेष्ठमलंकारत्रयं यथा।

इति। त्रिप्रकारोऽयमलंकारो दीपकसदृश इति तदर्थः ॥

इत्यलंकारमणिहारे आवृत्तिदीपकसरोऽप्रादशः

प्रतिवस्तृपमासर: (१९) 339

अथ प्रतिवस्तूपमासरः पदार्थारब्धो वाक्यार्थ इति पदार्थगतालंकारानन्तरं वा- क्यार्थगतालंकारप्रस्तावः । तत्र सामान्यधर्मस्य इवायुपादाने सकृन्निर्देशे उपमा। वस्तुप्रतिवस्तुभावेन सकन्निर्देशेऽपि सैव। इवाद्यनुपादाने सकृन्निर्देशे दीपकतुल्ययोगिते। असकृत्निर्देशे तु शुद्धसामान्यरूपत्वं विम्बप्रतिबिम्बभावो वा। आद्यः प्रकार: प्रतिवस्तृपमा । द्वितीयप्रकाराथयेण दश्टन्तो वक््यते। तदेव- मौपस्याश्रयेणैव प्रतिवस्तूपमा । तथाच तल्क्षणम्- सादृश्यावसिते वाक्यद्वये चेद्र्म एककः । द्विरुपान्तो भवेत्सा तु प्रतिवस्तूपमोच्यते ॥

क्ययोर्गुणकक्रियारूप एक एव धर्मो वस्तुप्रतिवस्तुभावापन्नतया शब्दान्तरेण पृथङ्विर्दिश्यत चत्सा प्रतिवस्तूपमा। प्रतिवस्तु उपमानोपमेयभावदिशि उपमा तत्प्रयोजकसावारणधर्मोऽस्यामि- ति व्युत्पन्तेरित्यर्थः। अर्थान्तगन्यासवारणाय सादृश्येति। तत्र तु समर्थ्यसमर्थकभावमात्रं विवक्षितं न तु सादृश्यम्। बिम्ब- प्रतििम्बभावेन दष्टान्तेऽपि धर्मोपादानात्तत्रातिप्रसङ्गवारणायैक इति। तत्र हि भिन्न एव धर्म उपादीयत इति न दोपः।

यथा- नारायणगिरिरेव स्फारां कीर्ति विभर्ति खलु गिरिषु: ऐरावत एव परं समेरां दीत्तिं दधाति दिक्करिषु ॥५८६।।

340 अलंकारमणिहारे

अत्र विभर्ति दधातीत्येक एव धर्म उपमेयोपमानवाक्य- यो: पृथग्भिन्नपदाभ्यां निर्दिष्टः । अयमेव हि वस्तुप्रतिवस्तु- भाव इत्युच्यते॥ यथाव/- भजतां कथं नु महता भवताऽल्पा देवता हरे समताम्। काचमणिर्नीचघृणिर्ही रेण सदक्किम- त्युदारेण ॥५८७॥ भजतामिति लोट्॥ यथावा- अहरहरपि गच्छन्तो मूढास्त्वां ब्रह्म नाप्ुवन्ति हरे। विन्दन्त्यक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि न हि निधिं चर न्तोपि ॥ ५८८॥

अत्र 'तद्यथा हिरण्यनिधि निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सं चरन्तोपि न विन्देयुरेवमेवेमास्सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढाः' इत दहरविद्यागत श्रुत्यर्थोऽनुसंहितः । अस्यार्थ :- यथा अधस्तान्निक्षितं हिरण्य- निरधि निधिमत्क्षेत्रस्वभावज्ञानहीना निधेरुपर्युपरि संचरन्तोपि न लभन्ते, एवमेवमास्मर्वाः प्रजाः सुपुप्तिकाले अहरहर्गच्छ- न्त्यः सुषुमी 'सति संपद्य न विदुः' इत्युकरीत्या आविभागं गच्छन्त्यः एतं दहराकशास्यं ब्रह्मरूप लोकं न विन्दुन्ति न लभन्त न जानन्तीत्यर्थः। ब्रह्मलोकशब्दी निषादस्थपतिन्या- येन समाना/धिकरणा। तत्र हतुमाह-अनुतेन हि प्रत्यूढा इति। अनृतेन कर्मणा प्रतापं नीता: स्वभावान्तरं पापिताः। आच्छादिता

प्रतिवस्तूपमासगः (१९) 341

इति यावत्। यद्वा-अहरहर्गच्छन्त्य इति न सुषुप्तिकालिकं गम- नमुच्यते. अपितु अन्तरात्मत्वेन सदा वर्तमानस्य दहराकाशस्य हिरण्यनिधिवत्परमपुरुषार्थभूतस्य उपर्युपरि अहरहर्गच्छन्त्यः स- र्वस्मिन्काले वर्तमानास्तमजानत्यस्तंन विन्दन्ति न लभन्त इत्यर्थः। उदाहरणं मूढा इत्यस्यानृतेन प्रत्यूढा इत्यर्थः । अत्र वाक्य-

ननु 'क्षाळयाते वेङ्टाचल इत्युदाहृतार्थातृत्तिदीपकाद- स्थाः किं वैलक्षण्यमिति चन्न, प्रस्तुतानेकधार्मगतैकधर्मनेर्देशः अप्रस्तुतानेकगततथाविधधर्मनिर्देशों वा अर्थावृत्तिः। इय तुप्र-

सद्भावान्। किंत-अर्थावृत्तिदीपकं वाक्ययरर्थस्यावृत्तावेव भ- वति, सा च साधर्म्य एव न वैधम्ये। इयं तु वैधर्म्येणापि भवतीीत ततोष्यस्या भेदः। तदेतदुक्त कुवलयानन्दे-"अर्था- वृत्ति शपकं प्रस्तुतानामपस्तुतानां वा भवते: प्रतिपस्तूामा तु प्रस्तुताप्रत्तुननामितति विशेष, । अय चापरो विशेष :- आवृत्ति- दोपकं वैधर्म्येण न सम्भवति प्रतिवस्तूपमा तु वैवर्म्येणावि द श्यते" इति॥ यथा- फणिगिस्वतिगुणपरिमळमभिजानन्ति हि त- देकनिष्णाताः। मृगमदपरिमळभरमिह विदन्ति न ग्रामसूकरा जातु ॥५८९ ॥ यथावा- मज्जति भवत्क्षमायां नाथामन्दं मदागसां बृ-

342 अलंकाग्मणिहारे

न्दम्। नोन्मजति खलु पङ्कं गङ्गायां विमलतर- नरङ्गयाम् ॥ ५०॥

यथावा- उदधिसुते त्वामन्तर्निदधानं भम विभाति ह- दयाब्जम्। निष्कासि मुक्तामणिशुक्तिपुटं नैव जात्वपि समिन्धे ॥ ५९१॥ नन्विदं व्याहतं यद्वैधस्येणोपमेति। साधर्म्यरूपत्वात्तस्या इति चेत्सत्यं, वैधर्म्येणोपन्यपतेन मृगमदपरिमळमरमित्यादिवा- क्यार्थेनाक्षिप्स्य आपेतु ज्ञातार एव जानन्तीति वाक्यार्थस्यो- पमानत्वेन विवक्षणान्। आमुखे वैधर्म्पप्रतोतावपि साधर्म्य एव पर्यवसानान्न दोषः। वैधर्म्येणेत्यस्य वंधम्यद्वारेत्यर्थः॥ अत्र साधारणधर्मस्य वस्तुप्रतिवस्तुभावकथनेन तदितर पदार्थानां विम्बप्रतिबिम्बभावो घटनाया आनुरूप्यं च विवाक्ष- तम। अन्यथा-

निपुणा फणिनः प्राणानपहर्तु निरागसाम्।। इत्यत्रासंष्ठुलवाक्यार्थःपि प्रतिवस्तूषमा स्यात्। अत्र हि खलफणिनो: प्राणहितयांक्च सत्यपि विम्वप्रतिविम्बभाव हरण

बिम्बभावः। यद्वा अस्त्वत्र प्रतिवस्तूपमा, परंतु पूर्ववाक्यार्थ घटकानां हितप्रत्यूहकर्मणीति नामार्थविभक्त्यर्थादनिामुत्तरवा- क्यार्थघटके प्रणानपहर्तुमित्यत्राभविनासंप्ठुलतालक्षणस्य वाक्या- धसामान्यदोपस्य जागरूकत्वादचमत्कारिण्येव, दुष्टोपमादिवत्।

प्रतिवस्तूपमासरः (१९) 3443

वाक्यार्थो हि निर्भरतरव्युत्पत्तिनिशातितान्तःकरणैः विविधप- दार्थसंदर्भपरिव्रतननिपुणेरेत्र महाकिभरविरचितः किमपि पु- ष्णाति कामनीयकं, नेतरः। तस्मादेवंजातीयकेष्वलंकारेषु पूर्व-

भक्तिभिः तदन्वयानुरूपेण चान्वयेनोत्तरवाक्यार्थे भाव्यमिति सहृदयहृदयमेव प्रष्टव्यमिति वदन्ति॥ अलंकारकीस्तुभकारो विश्वेश्वरस्तु इयमलंकारान्तरविष- येऽपि दृश्यत इत्याह। तत्राप्रस्तुतप्रशंसाविषये यथा- नीरसमिव सारसमषि सान्द्रतमा इव स चन्द्र- मा जननि। सलयमिव किसलयं ननु विद्रुत इव विद्रुमस्तव पुरस्तात् ॥५९२॥ तव आतमात्ररमणीयनयनवदनकराधराया इति भावः । अत्र सारसादीनामपकर्वरू एको धर्मः प्रातिवाक्यं भिन्नेन नी- रसत्वादिना प्रतिपादितः। उत्प्रेक्षया त्रेयं संकीर्णेत्यवधेयम् ॥ मालारूपेणापीयं दृश्यते। यथा -- सहकारः फलमतुलं वहते स हरः कलानिधिं धत्ते। सम्राण्बिभर्ति मकुटं सरीसृपगिरिर्दरीधरी- ति हरिम् ॥५९३॥ यथावा- इन्धे कविः प्रतिभया भाति प्रभया सरोजीनी- बन्धुः। राज्यश्रियाउवनीन्द्रो राजति नित्यश्रिया हररिर्लसति ॥५९४॥

344 अलंकारमणिहारे

अत्रादये पद्ये वहनधानभरणधारणानां द्वितीये इन्धनभान- राजनलसनानां च वस्तुत ऐकरूप्यात्प्रतिवस्तूपमेयं मालारूपा ॥ इत्यलङ्कारमणिहारे प्रतिवस्तूपमासर एकोनविंशः

अथ दष्टान्तसरः

बिम्बत्वप्रतिबिम्बत्वापन्नधर्मादिकं इयोः । वाक्यार्थयोश्वदौपम्यमार्य दष्टान्त ईर्षते॥

विम्बप्रतिबिम्बभावापन्नसाधारणधर्मादिकं वाक्यार्थयोरार्थ- मौपम्यं दष्टान्त इत्यर्थः। तदुक्तम्-'दृष्टान्तः पुनरतषां सर्वेषां प्रतिबिम्बनम्' इति। सर्वेषां उपमादनिाम्। दृष्टः अन्तः निश्च- यो यत्रेति यथार्थाभिधानोऽयं, दार्श्टान्तिके सन्दिग्धस्यार्थस्यात्र निश्चयदर्शनात्॥।

यथा- गुणहीनाऽपि च कविता फणिगिरिपतिनामम- सृणिता श्लाध्या। योषा स्पृहणीया खल भूषाही- नाऽपि पूर्णलावण्या॥। ५९५।।

अत्र कवितायोषयोरुपमेयोपमानयो: श्राध्यत्वस्पृहणीयत्व- योर्धर्मयोरपि बिम्बप्रतिबिम्बभावः । अस्य चालंकारस्य प्रति- वस्तूपमाया भेदकमेतदेव-यत्तस्यां धर्मो न प्रतिबिम्बितः किंतु शुद्धसामान्यात्मनैव स्थितः, इह तुप्रतिबिम्बित इति॥

दृष्टान्तसरः (२०) 345

यथावा- श्रेयस्विनी त्रिलोकी भूय: कृपयैव भुजगशि- खरीन्दोः। ओजस्विनी दिनश्रीस्तेजस्फूत्यैव ता- मरसबन्धोः ॥५९६॥

यथावा- शुद्धिमतीयं जगती श्रीशैलेशाङ्ग्िजन्मना स- रिता। ऋद्विमती त्रिदिवश्रीर्मन्दारभुवा महावदा- न्यतया ॥ ५७॥

यथावा- गिरिशादिस्त्वदपाङ्गात्वं तु स्वत एव हीशिता भगवन्। काचमणिराचकास्ति द्ुमणिकरादेष तु स्वभासैव ॥ ५९८॥

यथावा- निस्स्वोपि त्वयि भक्तः पूज्यो नान्यो महास- मृद्दिरपि। अभिरूपोऽनङ्गोपि श्लाध्यो नानीदशो महाङ्गोदपि ॥ ५९९ ॥ अनङ्ग: अल्पाङ्ग: नञोऽत्रानुदरा कन्येत्यादाविवाल्पत्वमर्थः। कृशतनुरपीत्यभिप्रायः। काम इत्यप्युपस्कार्यम्। महाङ्ग: पीव- रावयवोपि। पक्षे उष्ट्र इत्यर्थः । 'उष्ट्रे क्रमेळकमयमहाङ्गाः' इत्यमर: ॥ ALANKARA 41

346 अलंकारमणिहारे

वैधर्म्येण यथा- मरुदात्मंभरिगि्पतिवरदानादेव देहिनो वि- भवः । शरदागमं विना कः करदायी स्याद्विघुम्- सादस्य । ६०० । विधुप्रसादस्य इन्दुप्रसन्नतायाः। करदायी हस्तालम्बवि- तरीता।। यथा वा- तावद्रवः प्रभविता यावद्रगवन्न नेत्रपात्रमसि। सौपर्णमन्त्रवर्णे कर्णोद्वीर्णे न पन्नगन्रास: ।६०१ अत्राद्योदाहरणे प्रस्तुतवाक्यार्थगतयोर्वरदानविभवयोः, द्वि- तीयोदाहरणे भवप्रभवितृत्वभगवत्कटाक्षपात्रताभावयोश्च वैध- म्येण शरदागमविधुप्रसाददानाभावौ पन्नगत्रासाभावसौपर्णम- न्त्रकर्णगोचरत्वे च यथाक्रममुत्तरवाक्ये प्रतिबिम्वतया निरदे- शिषाताम् ।

यथा वा - भजतां ददाति जगतां भवती लोकोत्तरं फलं सकलम्। अहिशैलमणिवधूमणि न हि मल्लीस- ममसौरभं सूते ॥ ६०२ ॥ इत्यत्रापि वैधर्म्येण द्ष्टान्तो द्रष्टव्यः । 'अत्र दृष्टान्तालं कारमहिस्तैव बिम्बप्रतिबिम्बभावेन प्रतीयमानमुपमानोपमेयभाव- मनादृत्य दृष्टान्तोदाहरणनिदर्शनादिशब्दाः कविना न प्रयोक्त- व्या: पौनरुक्त्यापत्तेः' इत्येकावळाकिारः। अत एव-

निदर्शनसर: (२१) 347

तृप्तियोग: परेणापि न महिस्ता महीयसाम्। पूर्णश्चन्द्रोदयाकाड्डी द्दष्टान्तोऽत्र महार्णवः ॥ इति माघपद्यव्याख्यानावसरे 'नायं दष्टान्तालंकारः बिम्बप्र- तिबिम्बभावेनौपम्यस्य गम्यत्वे तस्योत्थानात् । किंतु द्ृष्टान्त- शब्देन तुल्यार्थाभिधानादुपमालंकरारः' इत्युक्त्वा उपदर्शित- कावळीग्रन्थमुदाहार्षीन्मलिनाथः। वस्तुतस्तु द्ृष्टान्तोदाहरणा- दिशब्दघटितेष्वीदशस्थलेषु पूर्व व्युत्पादित उदारणालंकार ए- वेत्युत्पश्यामः । स च सम्यगेव पूर्व न्यरूष्यतेति नेह प्रतायते॥ इत्यलंकारमणिहारे दष्टान्तसरो विंशः

अथ निदर्शनालंकारसरः

उपान्तयोरर्थयोश्व्वेदार्थाभेदः प्रकीर्त्यते। औपम्यपर्यवसितो भवेत्सेयं निदर्शना॥ उपात्तयोः अर्थयोः आर्थोऽभेद औपम्यपर्यवसायी निदर्श- नेत्यर्थः। अतिशयोक्त्यादीनां ध्वन्यमानरूपकस्य च वारणाय उपात्तयोरिति वाच्यरूपकवारणायार्थ इति। आर्थत्वं च प्राथ- मिकान्वयबोधाविषयत्वम्। यदि च विषिष्टोपमायां विशेषणयो- रभेद: प्रतीयत इत्युच्यते, तदा बिम्बप्रतिबिम्बभावानापन्नप्र धाननिरूपितगुणीभाववतोरिति विशेषणमर्थयोरुपादेयम्। विशशि- प्रोपमार्या प्रधानभूतयोरुपमानोपमेययोर्बिम्ब प्रतिबिम्बभावापन्नत- या तन्निरूपितगुणभाववतोर्विशेषणयोरार्थाभेदभानेऽपि नाति-

348 अ्लकारमणिहारे

प्रसङ्गः। निदर्शनायां तु वक्ष्यमाणोदाहरणेषु अभिजानन् वेत्ती· त्यादिक्रिययोर्गुणभूतयोर्बिम्वप्रतिबिम्बभावे सत्यपि तादृशक्रिया- निरूपितप्रधानभाववतोः कर्त्रोर्विम्बप्रनिबिम्बभावानापन्नतया ता दृशकर्तृनिरूपितगुणभाववत्योरभिज्ञानवेदनादि क्रिययारारथाभेदप्र- तीतेर्भविष्यति लक्षणानुगमः। इदंच श्रौत्या निदर्शनाया लक्षणम्। आर्थीसाधारणं तु लक्षणं ललितालंकारप्रकरणे प्रदर्शभिष्यते॥ यथा- नित्यं परमात्मानं प्रत्यगभिन्नं भवन्तमभिजा- नन्। सत्यं फणिशैलपते भृत्याभेदेन वेत्ति स- म्राजम् ॥ ६०३॥ अत्र परमात्मनः प्रत्यगात्माभेदेन ज्ञानं सम्राजो भृत्याभे- देन ज्ञानं चाभिन्नमिति तत्सादृश्यमूला धीः॥६०३॥ यथावा- तव महिमानमनन्तं वेदितुमिच्छन् हृदा परि- च्छिद। कक्षेऽन्तरिक्षमखिलं काङृति परिवेष्टय हन्त निक्षेतुम् ॥ ६०४॥ अत्र-यदा चर्मदवाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः। तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यान्तं निगच्छाते॥ इति श्रुतिच्छाया गृहीता। अत्रानन्तस्य भगवन्महित्नो मन- सा परिच्छिद् वेदनेच्छा अन्तरिक्षस्य कटादिवत्परिवेष्ट्य कक्ष निक्षेपणेच्छा चाभिन्ने ॥ ६०४॥ यथावा- त्वामविगणय्य योऽन्यत्तामरसविलोचनाश्रयेद्वै-

निदर्शनसर: (२१) 349 वम्। स शिरोमणिं विधून्वन्पिशुनश्शिरसा बि- भर्त्ययःपिण्डम् ॥ ६०५॥ यथावा- निरवधिदिव्यविभूतेर्भवतो विभवं समर्पयेद्योS- न्यम्। कनकाचलस्य सीसाकलिताक्षरणं रमेश स हि दन्ते ॥ ६०६॥ यथावा- अपलिलपिषति मुरारे भूमानं यस्तवातिसी मानम्। चिच्छादयिषति कामं पाणितलेनाखिलं स गगनतलम् ॥ ६०७॥

यथावा- अन्यां विवक्षति कथां मान्यां यस्तावकीं क- थां हित्वा। शेषगिरीश जिघत्सत्यूघररेणुं सितां विहायैषः । ६०८ ॥ यथावा- फणिगिरिपतिसममन्यं भणति सुरं यस्तु प- ण्डितंमन्यः । मणिसदृशं लोष्टं खरघृणिसद्दशं तिमिरमपि भ्षणति सोयम् ॥ ६०९॥ अत्र सप्तसूदाहरणेषु आद्ययोरभेद एकवाक्यगतः। अ- न्तिमेषु तु भिन्नवाक्यगतः। तत्रापि 'त्वामविगणय्य' इत्यादिषु

350 अलंकारमणिहारे

चतुर्षु वस्तुमात्रयोरौपस्यमूलोऽभेदः । अन्तिमे 'फणिगिरि' इति पद्ये त्वौप्ययोरौपम्यमूलस्स इात विशेषः॥ यथावा - कलशेन जलधिसलिलं सकलं शक्रोति यो हि परिमातुम्। अखिलं भवतो विभवं मनसा स भवेत्क्षम: परिच्छेत्तुम् ॥ ६५० ॥ अत्रोपमानोपमेयवाक्यार्थयोः प्रातिलोम्येनाभेदः मित्थ्या- ध्यवसितिसंकीर्णत्वं च पूर्वोदाहरणेभ्यो विशेषः ॥ यथावा- वृषगिरिमलंकरिष्णोर्विष्णोर्वीर्याणि स हि वदि- तुमीष्टे। प्रभविष्णुः परिमातुं रजांसि यः पार्थिवा- नि निखिलानि ॥६११ ॥ अत्र 'विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थवानि वि- ममे रजांगूसि इति श्रुत्यर्थानुधावनं विशेषः। अन्यत्सर्व पूर्व- वदेव: श्रुताव्पीद्टशालङ्कारसन्भरावं ज्ञापयितुमिदम् । एवं 'तव महिमानं' इति प्रागुदाहृतपद्येऽपि बोध्यम्। एषा वाक्यार्थनि- दर्शनेत्युच्यते। विशिष्टार्थयोः प्रकृतकधर्मिगतयोरार्थाभेदे निद- शनाया इष्टेः । अस्यां च घटकपदार्थानां बिम्बप्रतिबिम्बभावोऽ- वश्यंभावी॥ मालारूपाऽपीयं दृश्यते। यथा- विकिरति स सुधां परितः क्षिपति शरच्चन्द्रच- न्द्रिकाधाराम्। वितरति चन्दनचर्ची सुचारु यो हरिकथां प्रचारयति ॥६१२॥

निदर्शनसरः (२१) 351

इदं चापरं बोध्यं- वातात्मंभरिगिश््विरनेता चेतो ममैष यदया- सीतू। वेलातीतं दुरितं शूलाकार्षा न्तदेतदिति मन्ये।। शूलाकार्षीत् शूलेनापाक्षीदित्यर्थः । 'शूलात्पाके' इति शू- लशब्दाड्ाच्। अत्र 'भावप्रधानमाख्यातम्' इति यास्कोक्त- रात्या क्रियाविशेष्यकबाधवादिनां मते शाब्द एवाभेदारोप: क्रिययोरिति मुखं चन्द्र इत्यादाविव रूपकमुचितम् । प्रथमा- न्तविशेष्यकबोधवादिनां त्वार्थस्स इति निदर्शनेति भेद: ॥ पदार्थनिदर्शना यथा- दिनविगमसमयविकसन्नवकुवलयवलयविल- सदसितरुचिम्। जयतु चिराय दधानो दयितः कलशाम्बुराशिकन्याया:॥६१४॥ अत्र कुवलयदळभगवद्रच्योराश्रयभेदान्भिन्नयोरपि सादृश्य- मूलस्ताद्रप्याभिमानः आरोपो वा भगवति कुवलयरुचेः ॥ यथावा- भवदवपरितप्तोडयं भवदीयकृपासुधापुतोऽद्य

अत्र 'एष ब्रह्म प्रविष्टोऽस्मि ग्रीष्मे शीतमिव ह्रदम्' इति प्रमाणच्छायाऽनुसंहिता। अत्र तुङ्गातपसङ्गार्दितत्वगङ्गाह्वदनिम- प्रत्वाभ्यां भवदवपरितप्तत्वभगवत्कृपासुधापुतत्वयोः प्रतिबिम्ब- नमिति पूर्वस्मादुदाहरणान्जेदः रूपकसंकीर्णत्वं च । आश्रयभे-

352 अलंकारमणिहारे

यथावा- चलदलकाननचन्दिरविलोलमखिलाम्ब नय- नयुगलं ते। विस्तृतजालजलाशयविचलन्मीनद्व- यश्रियं वहते ॥६१६॥ अत्रापि चलदलकत्वविस्तृतजालत्वयोः आननचन्दिरजला शययोश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावः विलोलनयनयुगलचलन्मीनद्वय- योस्तु वस्तुप्रतिवस्तुभावकरम्भितस्स इति विशेषः । अन्य- त्तुल्यम्॥। अस्यां चोपमानोपमेयगतधर्मयोरार्थाभेदप्रतिपत्तिः । अतः पदार्थनिदर्शनेत्युच्यते । अत्र च पदार्थनिदर्शनायां बिम्बप्रति- बिम्बभावस्तूपमानोपमेययोस्सविशेषणत्व भवति, यथा अव्य- वहितोदाहरणयोः । अन्यथा तु नेति विवेकः। ननु वाक्या- र्थनिदर्शनायां विशिष्टवाचकशब्दाभ्यां विशेषणयोरप्युपादानाद- स्तुनामोपात्तयोरार्थाभेदः। पदार्थनिदर्शनायां तूषमानभूतरुच्या- देरन्यतरस्यैवोपात्तत्व न द्वयोरिति चेत्, रुचिशब्देन रुचित्वेन द्वयोरप्युपात्तत्वात्। न ह्यपमानोपमेयतावच्छेदकरूपेणोपात्तत्वं विवक्षितं, येनाव्याप्तिस्स्यात्। यद्वा प्रागुक्तलक्षणं वाक्यार्थ- निदर्शनाया एव, न पदार्थनिदर्शनायाः। अस्यास्त्वेवमस्तु लक्षणं- पदार्थपूर्वा साऽन्या स्यादुपमानोपमेययोः । यत्रान्यतरधर्मस्यान्यत्रारोपणमुच्यते॥ उपमानोपमेययोरन्यतरधर्मस्यान्यत्रारोपः पदार्थनिदर्शनेत्य- थेः। नन्वेवमपि वाक्या्थनिदर्शनायां रूपकध्वनिना पदार्थनि- दर्शनायां च निगीर्याध्यवसानरूपयाSतिशयोक्तया गतार्थतेति

निदर्शनासरः (२१) 353

चेन्न। वाक्यार्थनिदर्शनायां रूपकस्य गुणीभूतत्वेन तद्धनित्वा- योगात्। अन्यथा गुणीभूतोपमया रूपकस्याप चारितार्थ्यापत्तेः । किंच, अस्याश्शरीर तादृशपदार्थयोः परस्पराभेदमात्रमुभयत्र विश्रान्तम्। रूपकस्य तूपमेयगत उपमानाभेदः, अतिशयोक्तेश्व निगरणानिगरणाश्यां तयोर्विशेष इत्यन्यदेतत्। एवंच स्फुटमेवा स्या रूपकातिशयोक्तिभ्यां वैलक्षण्यम। अत एव 'कलशेन जल- धिसलिलं सकलं, वृषगिरिमलंकरिष्णोः' इति प्रागुदाहृतपद्ययो- रर्थयोः पौर्वापर्येऽपि न चारुताहानिः । एवं 'तव महिमानमनन्तं' इत्यादिपद्येष्वपि कांक्षतीत्यादौ कांक्षन्नित्याद्यनूद्य इच्छन्नित्यादौ इच्छेदित्यादिविधानेऽपीति बोध्यम्। अत्र व्यङ्गयरूपकादौ तूच्य

भावातुरोधितया 'कलशेन जलधिसलिलं सकलं शक्रोति यो हि परिमातुम्' इत्यादा कलशकरणकसकलजलधिसलिलकर्मक- परिमाणशक्तिमदादिरूपे उपमाने मनःकरणकाखिलभगवद्विभव- कर्मकपरिच्छेदक्षमरूपोपमेयाभेदस्यैव प्रत्येतव्यतया रूपकासा-

एवं पदार्थनिदर्शनाया लक्षणवैलक्षण्येऽप्युदाहरणानि प्रा- कप्रदर्शितान्येव समन्वयप्रकारभेदेन योजनीयानि। सोपि वक्ष्यमा- णरीत्या बुद्धिमद्भिरूहनीयः॥ यथावा- त्वामस्तुत्वा भगवन्यो भवति स्तवनकारकोऽ- न्येषाम्। सद्रिः कृतो निरस्तस्सत्यं वनकाकतां वहत्येष: ॥६१७॥ सद्भिः ब्रह्मविद्भिः निरस्तः प्रत्यादिष्टः कृतस्सन् वनका- ALANKARA 45

354 अलंकारमणिहारे

कतां अरण्यवायसतां, अतिनिकर्षद्योतनाय वनेतिविशेषणम् । वहति।पक्षे-स्तवनकारकशब्दः निरस्तः निर्गती रेफस्तकारौ गस्य स तथोक्तस्सन् वनकाक इति निष्पद्यत इत्यर्थः । अन्यत्सुग- मम्। अत्र वनकाकत्वस्योपमानधर्मस्य उपमेये स्तवनकारके आरोपः। स चौपम्ये पर्यवस्यति। वनकाकवाशितवद्भ्गवद- न्यस्तवनमनर्थकममनोक्षमश्राव्यं चेति भावः। अत्र शब्दपरार्था- न्तरवर्णनं चमत्कारातिशयाय॥

यथावा- सत्यपि तवाभिधाने मुदां निधाने मुघैव यो मुखरः। सत्यं स हि मुन्न्यूनस्संप्रथयति सारसा- क्ष खरभावम् ॥ ६१८॥

हे सारसाक्ष मुदां आनन्दानां निधाने निधिभूते मुक्त्यै- श्वर्यपर्यन्तसर्वविधानन्दप्रदानघुरंधरे इति भावः। तव अभि- धाने नामनि सत्यपि त्वदभिधानमनाद्दत्येत्यर्थः । यः मुधैव निरर्यकमेव मुखरः वाचाटः भवति सः पुमान् मुदा न्यून- म्सन् आनन्दनिधानभूतनामाभिलापवैधुर्यादिति भावः । पक्षे मु- वर्णेन न्यून: विश्िष्टस्सन्। अस्मिन्पक्षे न्यू इत्यत्र नकारस्य 'अनचि च' इति वैकल्पिकं द्वित्वं पक्षान्तरार्थानुरूप्यायेति बोध्यम्। खरस्य रासभस्य भावं स्वभावं चेप्टां वा 'भावस्स- त्तास्वभावाभिप्रायचेष्टात्मजन्मसु' इत्यमरः। संप्रथयति। उक्त-

स्समयं क्षिपत्रासभतुल्य पवेति भावः। पक्षे-मुखरशब्दो मु- वर्णच्यावने खरत्वं प्रकाशयतत्यिर्थः। अत्रापि भगवन्नामाभिला

निदर्शनसार: (२१) 355

पविधुरठथालापविधायिन्युपमेये उपमानभूतखरधर्मारोपः। चम- त्कारान्तरं च पूर्ववदेव। यथावा- सुमनोरमोहिमान्यामलमूर्तिरसौ शिवाम्युद- यहेतुः। भुजगाधिराजशैलो भजते हिमवन्मही- भृतशशैलीम् ॥६११॥ सुमनोरमः अतिमनोज्ञ। रमयतीति रमः पचाद्यच् । सु- मनसां विवुधानां रम इति वा शेपाद्रिपक्षे। हिपवत्पक्षे तु शोभना मनोरमा तदभिधा जाया यस्य स तथोक्त, पुरा मनोरमा नाम सुमेरोरभवत्सुता। गृहमेधी तयैवासीच्चक्रवर्ती धराभृताम्॥ इत्युक्तेः । अहिभिः मान्या अमला मूर्तिर्यस्य स तथोक्त: तस्य भुजगाधिराजरूपत्वादति भावः। यद्वा-हीति भिन्नं पदं प्रसिद्धचर्थकम्। मान्या अमला मूर्तिर्यस्य स तथोक्तः । पक्षे हिमान्या हिमसहत्या अमला विशदा मूर्तिर्यस्येति। शिवानां कल्याणानां शिवायाः उमायाश्च अभ्युदयस्य उपचयस्य ज- नमनश्च हेतुः। अत्राप्युपमानधर्मस्योपमेये आरोपः पूर्ववदेव श्ेषोत्तम्भितत्वं च।।

यथावा- तरुणतमालवियत्तलमरकतजलनिधिवलाहि- तशिलासु। सुषमासितिमा भवतो वृषगिरिमा- णिक्य विहरति स्वैरम् ॥ ६२० ॥

356 अलंकारमणिहारे

हे वृषागिरिमाणिक्येति संबोधनम्। सुषमायाः असितिमा नैल्यम्।। यथावा- इदमच्युतसुदतीमणिपदमिति वदति श्रुतिर्ज- लजमुचितम्। मृदुलस्मेरमनोज्े पदलक्ष्मीर्यदिह दृश्यते तस्याः ॥६२१॥ अच्युतसुदतीमणेः श्रियः पदं चरणं स्थानं च। पदलक्ष्मीः चरणशोभा । यथावा- सिंहळखनिजनितमणीसंहतिषु दशास्यपुरनि- शाचर्यः । संहननरुचं तव रघुसिंह समीक्ष्याधु- नाऽपि मुह्यन्ति ॥ ६२२ ॥ अत्राद्येषु 'दिनविगमसमय' इत्यादावुदाहरणानां षट्के उपमेये उपमानधर्मारोपः। तत्रापि पूर्वत्रिके शुद्धः, अन्तिमे त्रिके 'त्वामस्तुत्वा' इत्यादौ श्ेषसंकीर्णः। अनन्तरं 'तरुणतमाल' इत्यादौ उदाहरणत्रये उपमाने उपमेयधर्मारोपः। तत्राप्यन्तिमे 'सिंहळखनि' इतिपद्ये निदर्शनया भ्रान्तिमदलंकारो व्यज्यत इति वैलक्षण्यं बोध्यम्। उभयत्राप्यन्यधर्मस्यान्यत्रासंभवेन त- त्सदशधर्माक्षेपादौपम्ये पर्यवसानं तु तुल्यमेव। इमां पदार्थवृ- त्तिनिदर्शनां ललितोपमेति व्यवाहार्षीजयदेवः। अलंकारसर्वस्वकारस्तु- त्वत्पादनखरत्नानां यदलक्तकमार्जनम्। इदं श्रीखण्डलेपेन पाण्डुरीकरणं विधो:॥

निदर्शनासर: (२१) 357

इति पद्यं वाक्यार्थनिदर्शनायामुदाजडार। आह च-यत्र तु प्रकृतवाक्यार्थे वाक्यार्थान्तरमारोप्यते सामानाधिकरण्येन तत्र सम्बन्धानुपपात्तमूला निदर्शनैव युक्तेति। तन्न, वाक्यार्थरूपक- स्य दत्तजलाअलित्वापत्तेः। न चेष्टपत्तिः वाक्यार्थनिदर्शनैव निर्वास्यतां स्वीक्रियतां च वाक्यार्थरूपकमिति पर्यनुयोगस्याप तुल्यत्वात्। युक्तं वैतत्, पदार्थरूपके मुख चन्द्र इत्यादौ कृ- पस्य श्रौतस्याभेदारोपस्य रूपकजीवातुत्वकल्पनाया औचित्यात् 'इन्दुशोभां वहत्यास्यम्' इत्यादिपदार्थनिदर्शनायामभेदारोप- स्वाभावात्तजीवातुत्वायोगाज्च। रूपके बिम्बनं नास्तीति तु शप- थमात्रं युक्तयभावात्, अस्मदुक्तोदाहरणे वाक्यार्थनिदर्शनाया- स्सावकाशत्वाञ्च। यत्तु तनैव लक्षणं निर्मितं 'सम्भवताऽस- म्भवता वा वस्तुसम्बन्धेन गम्यमानमौपिम्यं निदर्शना, इति तदपि न, रूपकातिशयोक्तयादिष्वतिव्वापनात्। यदि तु-

त्वत्पादनखरत्नानि यो रज्जयति यावकैः। इन्दुं चन्दनलपेन पाण्डुरीकुरुते हि सः॥ इति निर्मौयते पद्य तदा निदर्शना युक्ता। न चास्मदुक्ता वाच्या निदर्शना, इय तु प्रतीयमानेति वाच्यम्। मुखं चन्द्र इवे- ति वाच्योपमा। मुखं चन्द्र इति प्रतीयमाना, न त्वलङ्गारा- न्तरमित्यस्यापि सुवचत्वात्। एवंचारोपाध्यवसानमार्गबाह्विर्भूत आर्थ एवाभेदो निदर्शनाजीवितम् ।स च कत्राद्यभेदप्रतिपाद- नद्वारा प्रतिपादयते वाक्यार्थनिदर्शनायाम्। परे तु 'त्वत्पाद- नखरत्ानाम्' इत्यत्र दृष्टान्तालङ्कारमाहुः। नदप्यसत्, बिम्ब- प्रतिबिम्बभावापन्नपदार्थघर्टतस्य निरपेक्षवाक्यार्थद्वयस्यैव दष्टा- न्तत्वात्। तस्मात् 'त्वत्पादनख' इत्यत्र वाक्यार्थरूपकमेव न

358 अलंकारमणिहारे

निदर्शनेति स्थितमिति विमर्शिन्यनुरोधिनि रसगङ्गाधरे प्रत्य- पादि। एवमसम्भवद्वस्तुसंबन्धनिबन्धना वाक्यार्थपदार्थवृत्तिनि- दर्शना दर्शिता॥ सदर्थनिदर्शना- सदसदोधनं स्यान्चेत्क्रिययाऽन्या निदर्शना॥ कस्यचितत्कंचित्क्रियाविशिष्टस्य स्वक्रियया परात्प्रति सतोऽ- सतो वार्ऽर्थस्य बोधनं यन्निबध्यते साऽन्या सम्भवद्वस्तुसम्ब- न्धनिबन्धना निदर्शनेत्यर्थः ॥ यथा- सरसिजनयनो मान्यश्शिरसा सततं महत्वम- भिलषता। इति सुमहानहिशैलो विबोधयंस्तं शिखामणीकुरुते ॥६२३॥ महत्त्वं पूज्यत्वम्। सुमहान् अतिपूज्य: आतेपृथुलश्च। अत्र कारोषोऽग्निरध्यापयति भिक्षा वासयतीतिवद्ानुकूल्ये णिचः प्र योगादहिशैलस्य च भगवच्छिखामणीकरणरूपस्य महत्त्वाभि- लाषिज नगतभगवत्कर्मकाश रोमाननविषय क बोधानुकूलाचर णस्य संभवान्मयेवान्येनापि भगवान् शिरसा मान्य इत्योपम्यसन्भावाच्च संभवद्वस्तुसंबन्धमूलाऽपपि निदर्शना संभवति। न च विबोधय- स्िति गम्योत्प्रेक्षैव स्यादिति वाच्यं, वस्तुतो विबोधनसंभवा- देव तस्या: प्रसक्तयमावात्। एवमेव हि- चूडामणिपदे धत्ते यो देवं रविभागतम। सतां कार्याऽडतिथेयीति बोधयन्गृहमेधिनः॥ इत्यत्राहुः । इदं त 'धातुनोकक्रिये नित्यं कारके कर्तृतष्यते' इत्युक्तेन पथा धातूपात्तव्यापाराश्रयत्वं कर्तृत्वमिति मते

निदर्शनासर: (२१) 359 HYDER संगच्छते। यदि तु यत्नार्थकात्कृअस्तृचि सविषयार्थकधातूत्तरक- र्तृप्रत्ययस्याश्रयत्वे निरूढलक्षणया यताश्रयः कर्तृपदार्थः। स एव च कर्तृप्रत्ययानां मुख्यार्थः अचेतनस्तु भाक्त इति न्यायेन पर्यालोच्यते तदा बोधयन्नित्यत्र गस्योत्प्रेक्षा संभवत्येवेत्यप्याहुः। तद्वदत्राप्युत्प्रेक्षा संभवतीति ध्येयम्॥ यथावा- संसिद्धयैव श्रीमान्भवति महीभृच्छिरोभिपूज्य पदः। इति दर्शयितुं फणभृत्पतिगिरिशिखरे पदं न्यधाच्छौरिः ॥६२४॥ संसिद्धया प्रकृत्यैव 'संसिद्धिप्रकृती इमे' इत्यमरः। पदं चरणं स्थानं वा। अत्र भगवान् स्वकीयया फणिगिरिशिखरा- धिकरणकचरणाधानक्रियया परान्प्रति निसर्गत एव श्रीमान्म हीभृच्छिरोऽ्भिपूज्यपदो भवतीति सदर्थ बोधयन्निबद्ध इति भ- वतीयं सदर्थनिदर्शना। एवमुत्तरत्रापि। यथावा- वनमालामाश्रितमपि लक्ष्मीर्न जहाति पुरुष- मतिपुण्यम् । इति वृषशिखरिणि लक्ष्मीर्वनमा- लिन उरसि सततमपि वसति ॥६२५॥ अतिशयितं पुण्यं यस्य तं अतिमात्रसुकृतशालिनममित्यर्थः । भगवत्पक्षे अतिक्रान्तः पुण्यं अतिपुण्यः तं तथोक्तं 'न सुकृतं न दु ष्कृतं सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते, तस्योदिति नाम स एष सर्वेभ्यः पाप्मक्य उदितः' इत्यादिश्रुतिभ्यः। पाप्मशब्दोऽत्र पुण्यपापरू- पोभयविधकर्मपर इति स्थापितमाकरेषु। शिष्ट स्पष्टम्॥

360 अलंकाग्मणिहारे

आद्ये उदाहरणे विबोधयन्निति शत्रा द्वितीये दर्शवितु- मिति तुमुन्नन्तेन शब्देन बोधनम्। इह तु गम्यमानं तत्। आद्यं शुद्धं अन्ये तु क्षेषसंकीर्णे इति च विशेषः॥ असदर्थनिदर्शना यथा- सद्वोत्रप्रवरोऽपि प्रभुणा बहुवश्चको ह्यथःक्रिय- ते। इति दर्शयते हरिणा फणिगिरिरधरीकृतो ब- हुकोष्टा ॥६२६ ॥ गोत्रं प्रवरश्च गोत्रप्रवरौ, सन्तौ गोत्रप्रवरौ यस्य स त- थोक्तोपि सत्कुलप्रसूतोपीत्यर्थः । पक्षे उत्तमशैलश्रेष्ठोऽपि । बहूनां वश्चकः अतिसंधाता। पक्षे बहवो वञ्चकाः सृगालाः यस्मिस्त थोक्त: अधःक्रियते न्यक्क्रियते अधरीक्रियते च । अत्र फणि- गिरिर्भगवत्कर्तृकस्वकर्मकाधःकरणक्रियया स्वकीयया द्ृष्टान्तभू तया अन्योऽप्येवं सद्गोत्रप्रवरोऽपि बहुवश्चकश्चेत्प्रभुणाऽधःक्रियत इत्यसदर्थ बोधयन्निबद्ध इति भवतीयमसदर्थनिदर्शना। यथावा- भगवन्मुखप्रसादासहनानां गतिरियं भवित्री- ति।संदर्शयन् जनानामिन्दुरुपैद्रौरवानुबन्धमलम्।। इन्दोर्भगवन्मुखप्रसादासहनत्वं च तदौपम्ये पर्यवस्यतीति रहस्यम्। रौरवस्य तन्नाम्तो नरकम्य अनुबन्धं संबन्धं अलं उपैत्। वस्तुस्थितिस्तु रुरोः मृगस्यायं रौरवः । अणू। स चासावनुबन्धश्च तेन मलं कलङ्कमिति। अत्र रौरवानुबन्धं

त्यसदर्थ बोधयत्निबद्धः।

निदर्शनासगः (२२) 361

यथावा- वैश्वानरो मुरारे त्वनेजस्स्पर्धिनां गति प्रथयन्। वैमुख्यभाकू स्ववर्णे श्वामध्य उपैदथान्त्यजनर- त्वम् ॥६२८॥

वैश्वानरः त्वत्तेजसा सह स्पर्धमानानां गतिः एवं भवि- त्रीति प्रथयन् सन् स्ववर्णे र्वकीयवर्णे स्ववाचकाक्षर समुदाये च । जात्यभिप्रायकमेकवचनम् । वैमुख्यं विमुखतां भजतीति तथोक्तः स्ववर्णाद्भष्ट इति यावत्। पक्षे वै इत्याकारकं मुख्यं मुखे भवं वर्ण अक्षरं भजतीति तथोक्त इत्यर्थः । अत एव मध्ये एतस्मिन्नन्तरे श्वा शुनकस्सन् । पक्षे श्वा इति वर्णो मध्ये यस्य सः श्वामध्य इत्यर्थः । अथ अनन्तरं अन्त्यजन- रत्वं चण्डालतां उपैत् लब्धवान् 'श्वानयोनिशतं प्राप्य च- ण्डालेष्वभिजायते' इत्युक्तर्रात्येति भावः । पक्षे अन्त्ये अन्सि- मभागे जाती नरौ नकाररेफौ यस्य स तथोक्तः तस्य भावं उपैत् । अत्र वैमुख्यादिभाग्वैश्वानरः भगवत्तेजस्स्पर्धिनां गति- रीदृशत्यिसदर्थ बोधयन्निबद्धः।

यथावा- त्वद्गुचिहीनोहन्ताममतास्पदतां मसार एत्या- दौ। भूत्वाऽसारः प्रथयत्यनर्थकारणमहंममग्रा- हम् ॥ ६२१॥

मसार: इन्द्रनील: 'मसार इन्द्रनीले स्यात्' इत्युक्तेः 'म- सारगल्वर्कमुखः' इति श्रीरामायणे प्रयोगश्च। त्वद्रुचिहीनः ALANKARA 46

362 अलंकार मणिहारे

त्वयि रुच्या प्रीत्या हीनः। पक्षे त्वद्रुच्यपेक्षया हीनः न्यूनरुचि- रिति यावत्। आदौ प्रथमं अहन्ताममतयोः अहंकारममका- रयोः। अहंममेत्युभयमि विरभाक्तिप्रतिरूपकमव्यर्यं, ताभ्यां तल। आस्पदतां आश्रयतां एत्य अत एव असार: निस्सार: भूत्वा अहंममग्राहं अहंममाभिमानं अनर्थकारणं प्रथयति।

अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या अस्बे स्वमिति या मतिः। अविद्यातरुसंभूतिबीजमेतट्विधा स्थितम्॥ इत्यायुक्तरीत्या संसारचक्रभ्रमणपूर्वकनिस्सारतालक्षणानर्थहेतुतां बोधयतीत्यभिप्रायः । पक्षे-मसारशब्दः त्वद्गचिहीनः मसा-

अमं अतास्पदतामिति च्छेदः । आदौ प्रथमभागे अम मकाररहितं यथास्यात्तथा अतास्पदतां अतायाः अवर्णत्वस्य आस्पदं आश्रयः अवर्ण इंत्यर्थः । तस्य भावं अत्वं पत्य म- कारलोपेन तत्रैवाकारतां प्राप्येत्यर्थः।'न गिरा गिरेति ब्रया- दैरं कृत्वोद्ायेत' इत्यत्र गिरापदं प्रतिषिध्य विधीयमानमिरा- पदं यथा गिरापदस्थान एव भवति, एवमिहापि मवर्ण प्रति- षिध्य विधीयमान: अवर्णोपि तदीय एव स्थाने भवतीति ध्ये- यम्। एवं सर्वत्रेद्ृशस्थलेषु द्रष्टव्यम् । अत एव असार भूत्वा उक्तरीत्या मकारोत्सारणेन अकारन्यसनन च असार इति निष्पन्न इत्यभिप्रायः। स्फुटमन्यत्। अत्र अहंताममतास्पदी- भूततया भगवत्यरुचि भजमानोऽसारोभवन्मसार: अहंममग्राहं उक्तविधानर्थकारणमित्यसदर्थ प्रथयन्निबद्धः। शब्दार्थतादात्म्या वलम्बिश्लेष भित्तिका भेदाध्यवसायमूलातिशय निर्व्यूढेयम्। एवं पू- रवोदाहरणेऽपि द्रष्टव्यम्॥

व्यतिरेकालंकारसरः (१२) 363

यथावा- अप्युच्चैर्जन्मजुषो जडजन्त्वनुगा: पतन्त्यधोऽ- ध इति। मरुदात्मम्भरिपरिबृढगिरि्विखरान्निर्झराः प्रणिपतन्ति ॥६३०॥ अत्राधोऽधः पतन्तीति बोधयन्त इति वक्तव्ये बोधयन्त इत्यस्य गम्यमानत्वादप्रयोगः। ततश्च उच्चैः उन्नतप्रदेशे जन्म- जुषोपि जडजन्त्वनुगामितया स्वयंपतनक्रियाविशिष्टा निर्झराः स्वकीयया पतनक्रियया दष्ठान्तभूतया अन्येऽयेवंविधा अधोऽधः पतन्तीत्यनिष्टपर्यवसायनमर्थ बोधयन्त एव पतन्तीत्येवंविधार्थ- निबन्धनादसदर्थनिदर्शना श्रेषोत्तम्भितेति ध्येयम्॥ इत्यलंकारमणिहारे निदर्शनासर पकविंशः

अथ व्यतिरेकालंकारसरः-

तमाहुर्व्यतिरेकाख्यमलंकारं विचक्षणाः ॥ अधुना भेदप्रधानालंकारवर्णनम्। तत्र उपमानोपमेययार्य- थाकथंचिद्भदवर्णनं व्यतिरेकः । तेन उपमेयोत्कर्षे उपमानोत्कर्षे उभयोत्कर्षापकर्षाप्रतीतावपि यत्कचिद्वैधर्म्यमात्रेऽप्ययं भवतीति ध्येयम्॥

364 अलंकारमणिहारे

तत्रोपमयोत्कर्षे यथा- उरगाचलपतिमानसमुदधेर्मध्यमिव भाति ग- म्भीरम्। मन्दरसंक्षुभितमभूच्चरमं प्रथमं तुनो कदाचिदपि॥ ६३१॥ मन्दरेण संक्षुभितं, पक्षे-मन्दो रसः यस्य तत् क्षुभितं व्याकुलितं च। स्पष्टमन्यत्।।

यथावा- अञ्जनगिरिनायकतनुरसितिमरुचिरा चकास्ति यमुनेव। तपनं दूरीकुरुते प्रथमा चरमा तु तप- नतनुजाता ॥६३२॥ तपनं नरकविशेषम। तपनस्य भानो: तनुजाता तनया 'तपनो दुष्करेऽपि स्यान्भास्करे निरयान्तरे' इति मेदिनी॥ यथावा- किरणस्फुटारविन्दः प्रभावितानेमितस्फुरन्मू- र्तिः। रविरिव हरिहेतीशस्स हि दुर्दर्शस्सुदशनोऽ यं तु ॥ ६३३ ॥ हरर्भगवतः हेतीशः चक्रराजः रविरिव किरणैः स्फुटानि विकचानि अरविन्दानि यस्य स तथोक्तः। अन्यत्र-किरणैः स्फुटाः प्रव्यक्ता: ये अराः परितो नाभ्यर्पितशलाकाः 'अरं शीघ्रे च चक्राङ़गे' इति मेदिनी। तान्विन्दतीति तथोक्तः। क र्मण्यण्। प्रभाविताने तेजोमण्डले। यद्वा प्रकृष्टा भा: येषां ते

व्यतिरेकसरः (२२) 365

प्रभास: अग्नयादयस्तेजास्विनः तेषां विताने समुदये अमितं अ- परिच्छिन्नं यथायथा स्फुरन्ती मूर्तिर्यस्य स तथोक्तः । अ- न्यत्र प्रभाया: अविता रक्षकः प्राप्ता वा। अवतेः रक्षणार्थका- दवाप्त्यर्थकाद्वा ताच्छील्ये तृन्। नेमितः नेम्या परितस्थितेन वलयेन स्फुरन्मूर्तिः 'चक्रं रथाङ्गं तस्यान्ते नेमिस्स्त्री' इत्यम- रः! सः रविः दुर्दर्शः अयं हेतीशः सुदर्शनः शोभनं दर्शनं यस्य स तथोक्तः। सुदर्शनशब्दः पुंस्त्वेऽ्यनुशिष्टः। तथाच मेदिनी 'सुदर्शनो हरेश्चके मेरुजम्बृद्रुमे पुमान्' इति 'सुद- शनाोस्त्रियां चक्रे' इति नामनिधानं च । माघश्च 'बन्धुरेष जगतां सुदर्शनः' इति प्रायुङ्ग॥

यथावा- निश्वसनविचलदलकं लसदलिकं नलिनमिव भवद्वदनम्। जननि परं त्वत्रान्त्यं कनति तराम- ब्जकरशुभालोकैः ॥ ६३४ ॥ निश्वसनेन विचलन्तः अलकाः चूर्णकुन्तलाः यस्य तत्त- थोक्तम्। पक्षे-नितरां श्वसनेन मरुता विचलन्तीति विचला नि, पघाद्यच्। दलानि पत्राणि यस्य तत्तथोक्तं 'शेषाद्विभाषा' इति कपू। लसत् अलिकं ललाटं यस्य तथोक्तं 'ललाटमलि- कं' इत्यमरः। पक्षे-लसन्तः अलयो भ्रमराः यस्मिस्तत्तथोक्तं, पूर्ववत्कप्। परंतु अन्त्यं भवद्वदनं अब्जस्य चन्द्रमसः कराणां किरणानां शुभैः आलोकैः प्रकाशैः, पक्षे-अब्जः शङ्ग: करे यस्य स तथोक्तः भगवानित्यर्थः । तस्य शुभैः कल्याणः आ- लोकैः कटाक्षैः कनतितराम्॥

366 अलंकारमणिहारे

यथावा- परकीयः पक्कणरादटणराङ्गवति तावकीनस्तु ह- रे। सिध्यति नृणामनयोरुत्कटसंयोगमात्रतो रूप- भिदा ॥६३५॥

हे हरे परकीयः त्वदितरोपासकः पक्कणराठ् शबरनिवासभू- तकुग्राममात्रप्रकाशवान् भवति। पक्कणे राजत इति विग्रहे ककिप् 'पक्कणशशवरालयः' इत्यमरः। तावकीनः त्वामुपासीनस्तु पट्टण- राट्र राजधान्या: राजा भवति 'राज्ि राट्' इत्यमरः। 'पट्टणं पुटभेदनम्' इति पठन्तो वाचस्पातप्रभृतयः तवर्ग्यमध्यान्त्यप-

एव 'अट्टशूलाः कतिपये पट्टगेऽस्मिन्प्रतिष्ठिताः' इति प्रयोगश्च प्रासबद्धस्संगच्छते। रूढश्चायं शब्दो नात्र विप्रतिपत्तव्यम्। अनयोः पक्कणपट्टणराजोः उत्कटोऽतिमात्र: यस्संयोगस्संसर्गः त- न्मात्रेण तावतैव नृणां संसर्गिणां नराणां रूपाभदा सिध्यति 'संसर्गजा दोषगुणा भवन्ति' इाते न्यायात् पक्कणराट्संसर्गेण महतामपि निहीनत्वं पट्टणराट्संसर्गेण निहीनानामपि मह्त्त्वं चे- त्येवंरूपभेदस्सिध्यतीति भावः । उत्कृष्टः कटयोर्वर्णयोः यस्संयोग: 'हलोऽनन्तरास्संयोग:, इत्युक्तलक्षणः औचित्यात् ककारस्य क कारेण टकारस्य टकारेणैव संयोगोऽत्र विवक्षितः। उत्कटसंयोग एव उत्कटसंयोगमात्रं तस्मात् ततः रूपभिदा सिध्यति। सं- युक्त ककारटकाराभ्यामेव पक्कणराट्पट्टणराट्छ्दयोवैलक्षण्यं नान्य- वर्णेष्विति भावः । अत्राद्ये उदाहरणचतुष्टये व्यतिरेकमूलभूता उपमा शाब्दी। अत्र तु उपासनादिप्रयुक्ता गम्येति भिदा।

व्यतिरेकसरः (२२) 367

यथावा- करिभयकारी गिरिश: करिभयवारी फणाधर- गिरीशः । वर्णे धवळासितयोरनयोः कावा भिदा- डस्ति हरहर्योः ॥६३६॥

गिरिश: घूर्जटि: करिणः गजासुरस्य भयकारी, फणाध- रगिरीशस्तु करिभयवारी गजेन्द्रभयनिवारायता। वर्णे वर्णवि- पये धवळासितयोः यथासंख्यं सितनलियोः अनयोः हरहर्योः का वा अभिदा अस्ति न काऽप्यभिदा, किंतु भेद एव स्पष्ट इत्यर्थः। पक्षे-वर्णे अक्षरे विषये कावाभिदा कावाश्ञयमेव- भेद: करिभयकारिकरिभयवारिशब्दयोः कावावर्णाभ्यामव भेदो न वर्णान्तरेष्वित्यर्थः । किंच-हरहर्योः कावा काऽपि अभिदा अकारे- णैव भिदा हरशब्दे द्वावकारौ हरिशब्देत्वेक एव स इति भेद इत्यर्थः । अत्र भयकार्यपेक्षया भयवारिण उत्कर्षस्सर्वलोकसाक्षि- कः, भयाभयप्रदयोरभयप्रदस्यैव श्रेयस्त्वात्। अत्र हरिशब्दस्य 'द्वंद्वे घि, अभ्यर्हितं पूर्वम्' इति पूर्वप्रयोगावश्यंभावेऽपि 'लक्ष- णहेत्वोः' इति सूत्रनिर्देशात्तस्य प्रकरणस्यानित्यत्वमनुसृतं वि वक्षितचमत्कारानुरोधादिति व्येयम् । इहापि पूर्वोदाहरणवदी- इवरशब्दवाच्यत्वादिप्रयुक्तमौपम्यं गम्यम्॥

यथावा- सारसनाभिख्याढ्या दशनाळिस्तव मदम्ब रश नाळिश्र। मुख्याऽडद्या मध्यस्था परात्नयोर्भवति देवि दरमात्रभिदा ॥६३७।।

368 अलंकारमणिहारे

ह देवि मदम्ब सा प्रसिद्धा तव दशनाळि: रसनायाः रसज्ञाया: अभिख्यया शोभया आढ्या परिपक्कदाडिमबीजराजि- वत्पाटलवर्णतया भासमानेत्यर्थः । रशनाळिः मेखलापङ्गिश्च। यद्वा रशना आळिस्संतुरिव रशनाळि: 'सेतुराळौ स्त्रियां पुमान्' इत्यमरः। स्त्रियां विद्यमानायामाळौ सेतुः पुमानिति कोशार्थः। सारसनमित्यभिख्यया नाम्ना आढ्या 'सप्तकी रशना तथा। कीबे सारसनं च, अभिख्यानामशोभयोः' इति चामरः । अनयोर्मध्ये आद्या दशनाळि: मुख्या श्रेष्ठा मुखे भवा च, अपरा रशनाळि: मध्यस्था मध्यमा अवलग्नस्था च। अनयोः दरमात्री अल्पपरि- माणा भिदा भेदः। दरमात्री च सा भिदा चेति विग्रहः। मुख्य- त्वमध्यस्थत्वे एव भेदो नान्य इत्यर्थः । पक्षे दराभ्यां दकाररे- फाभ्यामेव भेद: दशनाळिरशनाळिशब्दयोस्तावतैव भेद: तुल्य- त्वादन्यवर्णानुपूर्व्या इति भावः। यथावा तव कृपया मुक्तेन्द्रावाविर्भूतस्वरूपसंपन्नौ। ए- कस्स्वराद्वरस्तु स्वाराडास्फूर्तिमांस्तयोर्भेदः ॥ हे भगवन्निति प्रकरणाल्लभ्यते। तव कृपया मुक्तः प्रकृति- बन्धविनिर्मुक्त: पुमान् इन्द्रश्शऋश्च मुक्तेन्द्रौ आविर्भूतस्वरूपसं- पन्नौ। मुक्तपक्षे आविर्भूतं यत्स्वरूपं अपहृतपाप्मत्वादिव्राह्मगुण- विशिष्टं स्वरूपं तेन संपन्नः, पूर्वे कर्मारब्धशरिसंबन्धवत्तया तिरोहितापहृतपाप्मत्वादि: पश्चात् 'परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इत्युक्तरीत्याऽडविर्भूतस्वस्वरूप इत्यर्थः । अत्र संपद्याविर्भावाधिकरणार्थोऽनुसंधेयः । इन्द्रपक्षे आविर्भूतः प्रादु- रभूतः प्रकाशमान इति यावत्। यः स्वरुः शतकोटिः 'शतको-

व्यतिग्कसरः (२२) 369

टिस्स्वरुइशम्बः' इत्यमरः। तेन उपसंपन्नः इन्द्रस्य वज्रायुधला- भोऽपि भगवत्कृपायत्त एवेति भावः। एक: अनयोर्मध्ये प्रथम- निर्दिष्टो मुक्त: स्वराट् स्वेन राजत इति स्वराट् अकर्मवश्य इत्यर्थः। 'स स्वराट् भवति' इति श्रुतः । सूत्रितं च 'अत एव चानन्याधिपतिः' इति। 'अपहृतपाप्मा सत्यसङ्कलपः' इति श्रव- णादेवाकर्मवश्य इति सूत्रार्थः । परः अनन्तरनिर्दिष्ट इन्द्रस्तु स्वाराट् स्वेन न राजत इति स्वाराट् कर्मपरतन्त्र इत्यर्थः । पक्षे-स्वः स्वर्गस्य राट् राजा। स्वरिति रेफान्तमव्ययम्।'रोरि' इति रेफलोपे 'ढलोपे पूर्वस्य' इति दीर्घः 'स्वाराण्णमुचिसू- दनः' इत्यमरः। तयोः मुक्तमहेन्द्रयोः भेदः आस्फूर्तिमान् ईषत्स्फु- रणवान्। आडीषदर्थे। अत्यल्प एव भेद इत्यर्थः । यद्वा -आ सम- न्तात्, आङभिविधौ। स्फृर्तिमान् अकर्मवश्यकर्मपरतनत्रयोर्महानू भेद इति भावः। 'आङीषदर्भेऽभिव्यातौ' इत्यमरः। यद्वा-उक्त- रीत्या अनयोस्तौल्येऽपि मेदोपि कश्चित्संभवेद्वा न वेति मीमांस- मानस्स्मरन्नाह-आः स्फृर्तिमानिति। तयोः मुक्तमहेन्द्रयोः भेदः एकस्स्वराट् अन्यस्स्वाराडिति वैलक्षण्यं स्फर्तिमान इदानीं स्मृ- त इत्यर्थः । आ इति स्मरणार्थकं प्रगृह्यसंज्ञकमव्ययम्। 'आ प्रगृ- ह्यस्स्मृतौ' इत्यमरः।पक्षे-आस्फूर्तिमान् हस्वाकारदीर्घाकाराभ्यां स्फुरणवान्।स्वराट्स्वाराद्छब्दयेोस्तावतैव भेददर्शनादिति भावः॥

यथावा- कमलाननो हरे त्वं कमलासन एव तव सुतो जज्ञे। नसभेदो गणनीयो लोकेशाविति युवां यतो विदितौ ॥६३९॥ ALANKARA 17

370 अलंकारमणहारे

हे हरे! त्वं कमलाननः कमलायाः श्रियः अननः प्राणयिता। अन्यते अनेनेन्यननः, कमलवद्नश्च। तव सुतः ब्रह्मा कमलासनः श्रीनिरासकः अस्यते अनेनेत्यसनः, कमलायाः असन इति वि- ग्रहः। पद्मोपविष्ठ इति च।सः उक्तप्रकार: भेद: वैलक्षण्यं न गणनीयः उपेक्षणीयः अत्यल्पभेदस्याकिंचित्करत्वादिति भावः। यतो हेतो: युवांस च त्वं च युवां 'त्यदादीनां मिथस्सहोक्तौ यत्परं तच्छिप्यते इत्यनुशासनात्परभूतयुमच्छन्द्रैकशेषः। ला- केशाविति विदिती। लोकेशत्वरेन विदितयोर्युवयो: कियानयं भेद इति भावः। प्रसिद्धयति हि चतुराननस्याप लोकेशत्व 'हिर- ण्यगर्भो लाकशः' इत्युक्त।, पक्षे नसाभ्यां नसवर्णाभ्यां भेदः गण नीयः। कमलाननकमलासनयास्तावतैव मेद दर्शनादविति भाव। अत्र 'सारसनामिख्याढ्या' इत्यायुवहरणत्रये सारसनेत्यादिश्षे- षप्रतिभोन्मीलिततुल्ययोगगितानुप्राणिता व्यतिरेक इति विशेषः । यथावा पत्रिण्यासीच्छेयनी फणिगिरिनाथ त्वदीयकी- र्तिश्व। प्रथमा शशादनीति प्रथिताऽन्त्याSSतमौ- जसा शशिनमत्ति ॥ ६४०॥ हे फणिगिरिनाथ ! पत्रिणी तदाख्या काचिद्विहगी इयेनी श्येनाख्या आसीत् 'अथ शशादनः । पत्री शयेनः' इत्यमरः। 'इयेने पत्रिशशादनौ' इत्यमरमाला। 'श्येनाख्यो विहग पत्री पत्रिणौ शरपक्षिणी इति शाश्वतश्च। पत्रिशब्दात् नान्तलक्षणो डीपू। जातिलक्षणो डेप वा। त्वदीयकीर्तिश्च इयेनी आसीत् उक्तोऽर्थः। पक्षे-श्वेनवर्णा अभूत् 'विशदश्येतपाण्डुराः' इत्य- मरः। श्येतशब्दात् स्त्रीत्व्रविवक्षायां 'वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो

व्यतिरेकसरः (२१) 371

नः' इति डीप्संनियोगशिष्टस्वकारस्य नकारः: 'इयेनः पक्षि- णि पाण्डुरे' इति मेदिनीकोशात्तु पुंस्यपि नोषधश्शेचनशब्दो- स्ताति ज्ञायते। तस्मात् पिप्पल्यादेराकृतिगणत्वात् डीघू बोध्य: प्रथमा तयोरादा पत्रिणी शशमत्तीति शशादनी प्रतिता त- न्नम्ता प्रसिद्धा। अन्त्या त्वदीयकोर्तिस्तु आत्मीजसा निजते- जसा शशिन शशवन्तं, इन्दुमिति वास्तवार्थः । अत्ति कबळ- यति आच्छादयतीति यावत्॥ यथावा - काको रराद हृदयं पिकस्तु तव वचनदास्य- तो हृद्यः। द्विजयोरषि जननि तयोः काडपि भि- दा व्यञ्जने स्वरे्यस्ति ॥६४१॥ हे जननि! काक: वायसः ऐन्द्रिरिति भावः। तव हृदयं वक्षः रराद विलिलेख 'रद विलेखने' लिद्। यद्वा-काकः साधारणो वायसः हृदय शृण्वतां चित्तं ररद स्वरकार्कश्येन उद्वेजयामासेति यावत्। पिकः कोकिलस्तु तव वचने दास्यतः दासभावात् 'त्वदास्यदास्यऽपि गतोऽधिकारितां न शारदः' इत्यादाविवास्य आपम्ये पर्यवसानम्। हृद्यः तव हृदयप्रियोऽ भूत्। पक्षे-शण्वतां स्वरमाघुर्येण मनोहरोऽभूदित्वर्थः । तयोः काकपिकयोः द्विजयोः विप्रयोस्सतोरपि पक्षिणोस्सतोऽरपीति वस्तुस्थितिः। काऽपि अनिर्वचनीया मिदा भेद: व्यज्ञने चश्च- पक्षादिचिह्ने स्वरे ध्वनौ च अस्ति 'व्यञ्जनं लाञ्छनरमथुनि- ष्ठानावयवेष्वपि' इत्यमरः । पक्षे-काकपिकशब्दयोः का पि इति वर्णयोविद्यमाना भिदा व्यञ्ञने ककारपकाररूपे हल्वर्णे स्वरे आकारेकाररूपे अज्वर्णेऽपि आस्ति हलज्वर्णयोरुभयोरप्य-

372 अलंकारमणिहारे

स्ति न त्वन्तिमककारयोः, तत्रोभयोर्यैकरूप्यदर्शनादिति भा-

व्यतिरेक इति विशेषः । स च 'उरगाचलपतिमानसम् ' इत्याद्येतदन्तेष्वेकादशसु पद्यपूपमेयोत्कर्पपर्यवसायीति ध्येयम्।।

उपमानोत्कर्षे यथा- आकाशगङ्गयाढ्यौ मेरुः फणिभूधरश्ष तत्रा- द्यः। विश्वंभरामधशयत्यन्यो विश्वंभराधरीभूतः॥

विश्वंभरां भुवं अधर्यति अधस्तात्करोति। विश्वंभरायाः भुवः। पक्षे-विश्वंभरस्य भगवतः अधरीभूतः॥ यथावा- त्वमिवानन्ताश्रयभागहमप्यम्भोद नौ भिदा त्वियती। ऊष्मागमभवतापं त्वं तिरयस्यहमिमं वहे मूढः ॥६४३॥ अनन्तस्य अन्तरिक्षस्य भगवतश्च। ऊष्मागमभवः ग्री- षमजन्यः ताप. संज्वरः तम् । पक्षे-ऊष्मा तीक्ष्णः आगमः प्राप्तिरस्य स तथाभूतः भवस्संसारः तस्मात्तापं आध्यात्मि कादिकम् । अन्यत्सुगमम् ॥

यथावा - त्वदपाङ्गच्छीलाभो दिशांपतीनां विशांपतीनां च। तुल्यो दिवि स्थितौ पुनरस्ति भिदा फणिगि- रीन्द्रमणिदयिते ॥६४४॥

व्यतिरेकसरः (२१) 373

दिवि स्वर्गे स्थितौ पुनः अवस्थाने तु भिदा भेद: अ० स्ति। दिशांपतीनां स्वर्गस्थितिरस्ति, विशापतीनां तु सा नास्तीति मिदा। पक्षे-दिशांपतीनां विशांपतीनामित्यत्र दि वि इति वर्णयोः स्थितावेव भिदा अन्यवर्णानां तौल्यात्। अन्य- दयक्तमेव । अस्मिन्नुदाहरणत्रयेऽपि उपमानोत्कर्षः । अन्यत्स- वे पूर्ववदेव ॥

उभयोत्कर्षापकर्षाप्रतीतौ यथा- घनसारशितिश्श्रुतिशतविदिता मूर्तिस्तवेश कीर्तिश्र। एते स्तोतुमशक्ये मूकीभावो विशिष्य- तेऽत्र परम् ॥ ६४५॥ हे ईश! श्रीनिवास ! तव मूर्तिः कीर्तिश्च घनसार: जल- दवरः 'सारो बले स्थिरांशे च न्याय्ये कीबं वरे त्रिषु' इ- त्यमरः । स इव शितिः नीला। पक्षे-घनसार: कर्पूरः 'अथ कर्पूरमस्त्रियां । घनसारः' इत्यमरः । स इव शिति: धवला 'शिती धवलमेचकी' इत्यमरः । श्रुतिशते विदिता 'नीलतो यद्मध्यस्था, श्यामाच्छबलं प्रपद्ये शबलाच्छयामम्' इत्यादि- श्रुतिषु नीलतोयदश्यामलतया प्रथिता । कीर्तिपक्षे श्रुतिशतैः श्रोतृजनश्रोत्रसहस्त्रैः विदिता ज्ञाता। यद्वा-धवलतया प्रथि- तेत्यर्थः। यद्वा-मूर्तिर प्राकृतत्वादिभिः प्रथता। कीर्तिस्तु-'तस्य नाम महद्यशः' इत्युक्तरीत्या महत्वेन प्रथितेत्यर्थः । पते मू- र्तिकीर्ती स्तोतुमशक्ये श्रुतिशतप्रथिते ते वर्णयितुं कस्य मि- तंपचवचसश्शक्तिरिति भावः । अत्र अनयोर्मूर्तिकीत्योंः मूकी- भाव: मू की इत्याकारवर्णसत्तैव विशिष्यते तुल्यत्वाद्वर्णान्त-

374 अलंकारमणिहारे

रस्यायमेव विशेषो नान्य इति भावः । धाच्यवाचकयोस्ता- दात्म्यसिह शरणम् । अन्यथा विवक्षितव्यतिरेकस्यार्थगतत्वा- मंभवात्। किंत अत्र एतत्स्तुतिविषये मूकीभावो विशिष्यते। अस्मादृशां मौनेनावस्थानमेव श्रेय इत्यर्थः । अत्र श्ेषानुप्रा- णित उत्कर्षापकर्षयोरविभावनादनुभयव्यतिरेकः। एवमुत्तरोदा- हरणेष्वपि द्रशव्यम्।। यथावा- त्वं खल जगतीमाता जगतीत्राताSब्धिपुत्रि तव दयितः । सवैर्गणैस्सदशयोर्मात्राभेदः परं भ- वति युवयोः ॥६४६॥

मात्रया लेशतः भेदः अनिर्वचनीयं यत्किचिदेव वैलक्षण्यं न तु सर्वात्मनेति भावः 'स्त्रियां मात्रा त्रुटिः पुंसि लवले- शकणाणवः' इत्यमरः। पक्षे-मावर्णत्रावर्णाभ्यामेव भेद इत्यर्थः॥

यथावा- कामोऽत्र बाधते मां यमः परत्रानयोस्स्वत- स्समयोः। भेदस्तु कायमात्रादाधत्स्व कृपां ततो मयि मुकुन्द ॥६४७॥ स्वतः स्वभावत एव समयोः बाधितृत्वेन तुल्ययोः । प- क्षे-मवर्णसहितयोः अनयोः कामयमयोः भेदस्तु कायमात्रात् शरीरत एव भेदो न तु गुणत इाते भावः । यद्वा-कामस्य कायो नास्ति यमस्य तु सोऽस्तीति तन्मात्रादद्वेद इत्यर्थः। काकारयकाराभ्यामेव भेद इत्यप्यथाऽनुसंधेयः॥

व्यतिरेकसर: (२१) 375

यथावा- पूर्व नरकानुगुणावाशुगचक्रेण लूनमूर्धानौ। भवता सदूषणौ यौ मुखमात्रभिदा तयोर्हि मुर- खरयोः ॥६४८॥

नरकस्य नरकासुरस्य निर्यस्य च अनुगुणौ अनुरूपौ एकत्र तन्मित्रत्वात् अपरत्र पापकारित्वादिति भावः। दूषणेन दोषेण दूषणनाम्ना रक्षसा च सह वर्सेते इति सदूषण। यौ पूर्व भवता आशुगेन चक्रेण सुदर्शनेन आशुगानां विशिखानां चक्रेण जालेन विलृनमूर्धाना अभूतामिति शंपः । तयोः मुर- खरयोः तन्नाम्नादैत्यरक्षसोः मुखमात्रेण भिदा मुरस्य त्रिशीर्ष- त्वेन त्रिमुखता खरस्य एकशीर्षतया एकमुखतैवेतीयानेव भेद: उक्तगुणानां तौल्यात्। मुवर्णग्ववर्णाभ्यामेव भेद इत्यर्थान्तरं च।।

यथा वा- ये निन्दन्त्यखिलगुरुं गोविन्द त्वाममन्ददुरित- वशाः। भाषणमेषां भषणं केवलमाकारतोऽन- योर्भेदः ॥ ६४९ ॥

भाषणं उक्तिः, भापतेर्ल्युद। भषणं श्वरवः 'भष भर्त्सने' 'इह भर्त्सनं श्वरवः' इत्युक्तेः । अस्माल्यट् । अनयोः भा- षणभषणयोः आकारमात्रतः मनुजशुनकमुखोद्गीर्णत्वरूपस्वरूप- मात्रे भेद: अन्यत्र अकारदीर्घाकाराभ्यामेव भेदः । अन्य- वर्णानुपूर्वी तु तुल्यैव।।

376 अलंकारमणिहार

यथा वा- परबलहरहरिकलितौ श्वेतो द्वीपो द्विपश्च खलु तुल्यौ। कियती भिदाऽनयोस्स्यात्सवर्णयोरेव स- र्वथाऽपि सतोः ॥६५० ॥ श्वेतो द्वीप: श्वेतो द्विपः ऐरावतश्च। परेषां द्विषां बलं सामर्थ्य सैन्यं वा तस्य हरः हर्ता हरिर्भगवान् तेन कलित इति श्वेतद्वीपपक्षे। ऐरावतपक्षे तु-परः वैरी बलः बलासुर: तस्य हरः हरिरिन्द्रः तेन कलितः। तयोरेकशेषः। अत एव तु- ल्यौ। सर्वथाऽप सर्वप्रकारेणापि सवर्णयोः तुल्यवर्णयोरेव स- तोः द्वयोरपि श्वेतत्वादिति भावः । पक्षे समानानुपूर्वीकाक्ष- रयोरेव सतोः अनयोः श्वेतद्वीपश्वेतद्विपयोः भिदा कियती स्यात् सर्वथा तुल्ययोरनयोरनिर्वचनीययतिंकंचिद्वैलक्षण्यसद्भ्ा वोऽप्यकिंचित्कर इत्यर्थः। पक्षे कियती ईभिदा इति च्छेद:। ईभिदा दीर्घेकारहस्वेकाराभ्यां भेदः कियती अत्यल्पेत्यर्थः । यत्किचिद्वर्णभेदस्सन्नपि न गणनीय इति भावः॥ यथा वा त्वद्वचनशिक्षितध्वनिमाधुर्यौ द्वाविमौ समौ म- न्ये। अत्र सदापिशुभेदश्वित्ते क्रियतां मदम्ब पिकशुकयोः ॥६५१॥ हे मदम्ब! त्वद्वचनेन शिक्षितं ध्वनिमाधुर्ये ययोस्तौ त- थोक्ती द्वौ इमौ पिकशुकी समौ मन्ये। अत्र अनयोः पिकशु- कयो: पिशुभेदः पि शु इति वर्णाश्यामेव वैलक्षण्यं नान्यव- णयोरिति भावः। चित्ते क्रियतां अवधार्यताम्। शब्दगतोऽ

व्यतिरेकालंकारसर: (२२) 377

व्ययं पिशुवर्णभेदः अर्थे शब्दतादात्म्याभिमानकृत इत्यवधेयम्। अर्थान्तरं च-हे शुभे! इति संबुद्धिः । अद इति छेदः । अत्र अनयोः पिकशुकयोः अदः परस्परसादृश्यं सदा चिते क्रिय- तां अनयोस्त्वद्वचनशिक्षितध्वनि वाघुर्यत्वरन तौलपमस्तीति त्वया परिचिन्त्यतामिति॥

यथा वा- अमृतेप्सुविबुधसेव्यौ स वासुदेवश्र वासुकि- ध्वापि। तुल्यौ वैलक्षण्यं त्वनयोर्ननु देवकीति मात्रैव ॥ ६५२ ॥

सः प्रसिद्धः वासुदेवश्च वासुकिश्चापि अमृतं ईप्सवो ये विवुधा: ब्रह्मविद: देवाश्च तैः मेव्यौ अत एच तुल्यौ। अन- योः वैलक्षण्यं तु देवकीति मात्रैव देवकीति प्रमिद्धया जन- न्यैव ननु। वासुदेवस्य देवकीति मात्रा प्रसिद्धा वासुकेस्तु तादृशी माता नेत्येतावदेव वैलक्षण्यम्। अमृतेप्सुविवुधसेव्यत्वं तु तुल्यमवेति भावः । पक्षे-वासुदेववासुकिशब्दयोः देवकी इति मात्रैव अल्पमेव वैलक्षण्यम्। आद्य देवेति वर्णो अन्त्ये कीति वर्ण इत्येतावानेव भेद: आदिमवर्णद्वयस्योभयत्राप्यैकरू- व्यादिति भावः 'स्त्रियां मात्रा त्रुटिः पुंसि लवलेशकणाणवः' इत्यल्पपर्यायेष्वमरः। मात्रा कर्णविभूषायां वित्तम ने परिच्छदे। अक्षरावयव स्वल्पे कीबं कान्स्र्थेऽवधारणे।।

इति मेदिनी च। ALANKARA 48

378 अलंकारमणिहारे

यथा वा-

यस्यास सहजदेयं राज्यं यस्यापि सहजहेयं तत्। देहे भिदैव नान्या भिदाऽनयोर्भवति राम- लक्ष्मणयोः ॥६५३॥

यस्य रामस्य राज्यं सहजदेयं सहजे भ्रातरि भरते देयं आस बभूव। आसेति तिङन्तप्रतिरूपकमव्ययम । 'इदमास चिह्नम्' इतिवत्। न त्वस्तेर्लिट़ तिङन्तत्वे 'अस्तेर्भूः' इति लिटि भ्वादेशापत्तेः । यद्वा- 'अस दोती' इत्यस्मालिडेव। दी- यत इति देयं कर्मणि 'अचो यत्' इति यत्। राज्यं सहज- देयं दिदीपे इत्यर्थः।

अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च। हेष्ट भ्रात्रे प्रदास्यामि भरतायाप्रचोदितः॥

इति तदुक्ते: । यद्वा-सहजेन भरतेन देयं दातुं योग्यमा- सीदित्यर्थः । 'तद्ददामि पुनस्तुस्यं यथा त्वमददा मम' इति भरतोक्तेः। यस्य लक्ष्मणस्यापि तत् राज्यं सहजे भ्रातरि स- हजेन भ्रात्रा वा हेयं देयं आस। 'ओ हाक त्यागे' 'अचो यत्' इति यत् 'त्यागो विहापितं दानम्' इत्यमरः । वस्तु- तस्तु सहजेन निसर्गेणैव हेयं त्याज्यमित्यर्थः। 'सहजस्तु नि- सर्गे ना सहोत्थे पुनरन्यवत्' इति मेदिनी। 'सर्वात्मना पर्यनु- नोयमानो यदा न सौमित्रिरुर्पैति योगम' इत्यादिकमिहानुस- न्धेयम्। कैङ्कर्येकरतित्वात्तस्य राज्यं परिहार्यमासीदित भाव। अनयोः सहजदेयसहजहेयराज्ययोः रामलक्ष्मणयोः देहे विग्रहे एव

व्यतिरेकसरः (२२) 379

भिदा भेद: नान्या, स्वरूपे उक्तगुणे वा भेदो नास्तीत्यर्थः।

ततः पझ्मपलाशाक्ष: कृत्वाऽडत्मानं चतुर्विधम्। पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम्।

इत्युक्ते: । अत्रात्मशब्दो देहवाची। पक्षे सहजदेयराज्यस हजहेयराज्यशब्दयोः दे हे इति वर्णा्यामेव भिदा न तु वर्णान्त- रैरित्यर्थः । पषु 'घनसारशितिः' इत्यादिषु नवसूदाहरणेषूत्कर्षा . पकर्षयोरविभावनादनुभयव्यतिरेको द्रष्टव्यः॥

एवं कुवलयानन्दानुरोधेन व्यतिरको दर्शितः। अथ का- व्यप्रकाशरसगङ्गाधराद्यनुरोधेन प्रदर्शयिष्यते.

प्राचीनरीत्या व्यतिरेक :-

उपमेयस्योपमानाद्यदा गुणविशेषतः। उत्कर्षो वर्ण्यते प्राहुर्व्यतिरेकं तदा बुधाः॥

उपमानादुपमेयस्य गुणविशेषवत्वेनोत्कर्षो व्यतिरेकः प्र- तीपादिवारणाय तृतीयान्तं वैधर्म्यपरम्। तत्र चोपमेयस्योप- मानतामात्रकृत एवोत्कर्षः न वैधर्म्यकृतः, साधर्म्यस्यैव प्रत्य- यात्। अधिकगुणत्वमात्रं उपमानगतापकर्षमात्रं वा न व्यति- रंकस्वरूपं, तयोरुपमेयोत्कर्पाक्षपमन्तरेणासुन्दरत्वात्। अत एव न सादृश्याभावमात्रं तत्, उपमानादुपमेयस्यापकर्षेऽि तत्सं- भवात् तस्य च हीनगुणस्योपमंयताया वास्तवत्वेनासुन्दरत्वात्। उपमेयोत्कर्षविशिष्टत्वेन सादृश्याभावस्य विशेषितत्वे च तस्यो पमेयोत्कर्षस्यैवालंकारतौचित्येनाधिकस्य निष्प्रयोजनत्वात्॥

380 अलकारमणिहारे

यथा- अम्लानश्रीकमिदं सदाउपि वदनं सरोजसद नायाः। म्लानश्रियोपमां क्वचिदैन्दवविम्बेन कि- मवलम्वेत ॥६५४। म्लाना न भवतीत्यम्लाना निर्मलेति वस्तुस्थितिः 'अ- म्लानस्त्वमले झण्टोभेदे' इति हेमचन्द्रः । तादृशी श्रीर्यस्य तत्तथोक्त 'शेषाद्विभाषा' इति कपू । क्वचित् म्लानश्रियेत्यन्वयः'

पादानाश्यामेकतरानुपादाने च तावस्ततुर्धा। सोप्युपमायाः श्रौ-

चतुर्विशतिप्रकार इति प्राञ्चः ।। यथा- जल्पन्तु यथाकामं जल्पाका देव तावकः पा- णिः । कल्पद्गुरिव किमेषोऽनल्पां दन्ते श्रियं स तु स्वल्पाम् ॥६५५॥ तावक: पाणि: कल्पद्रुरिव किं? स इव न स्यादिति भावः । कुत इत्यत आह-एष इति। एषः तावकः पाणिः अन्यत्सुगमम् । अत्रोभयोरुपादानं, उपमा च श्रीती। अत्रैव- 'कल्पद्रुम इव कथमयमल्पां दत्ते श्रियं न जात्वपि थः' इ- त्युत्तरार्धे रचिते 'कल्पद्रुरिव किमेष स्वल्पां श्रियमेव यस्सदा दत्ते' इति वा रचिते एकतरातुपादानम् । श्रौती चोपमा। 'कल्पद्गुरिवेति वचः कल्पेत बुधस्य कस्य तोषाय' इति कृते हतुसामान्यानुपादानं सा श्रोती च । हेतुद्वये हि यस्यैवातु-

व्यतिरेकसरः (२२) 381

पादानं तस्याक्षेपेणावगतिः । उभयोर्यनुपादाने तथैव, न त्वनवगतिः व्यतिरकस्योत्कर्यापकर्षरूपत्वात् । तयोश्च प्रयोज- कज्ञानमन्तरेणानवबोधात्॥ एवम्- सततमनाविलभावां काले क्वचिदाविलत्वमु- पयान्ती। बर्हिर्मुखस्रवन्ती साडर्हति किं तव कृ- पां समां कर्तुम् ॥६५६।। अत्रोभयोपादानं, उपमा त्वार्थी। 'बाले सुधापयोधेः काले क्वचिदाविलत्वमुपयान्ती' इति पठिते पूर्वार्धे, अस्यैव 'काले क्वचिदप्यनाविलत्वजुषम् । बर्हिर्मुखस्रवन्ती' इति द्वितीयतृती- यचरणयोश्च कल्पितथोरेकतरानुपादानं, आर्थी चोपमा। व्याले- शगिरोशहृदयकृतशाले' इति, 'बाले सुधापयोधेः' इत्यस्य द्वि- तीयचरणे निर्मिते उभयानुपादानं सा च।। निरवधिकानन्ददुघा द्विरसनगिरिनाथसंनिधौ वसतिः। अधरयति मितानन्दां विधिमुखलोकेषु निवसति नृणाम ॥६५७॥ अत्र इवादेस्सादृश्यमात्रशक्तस्य सदृशादेश्च तद्विशिष्टश- क्स्य शब्दस्याभावाच्छुत्यर्थपथात्यासादिनी अधरोकरणेनाक्षिपै- वोपमा। अत्रैव 'निरवधिकसुकृतसुलभ' इत्याद्यचरणनिर्मितौ, 'अधरयति विधिनिधीश्वरविघुशखरलाकनिवसति नृणाम' इत्यु- त्तरार्धनिर्माणे वा एकतरानुपादानम् ! आक्षिप्ता चोपमा। अस्यैव 'फणधरधराधराधिपमधुमथनपदाब्जसंनिधौ वसतिः' इति पू- र्वार्धे निर्मिते उभयानुपादानं, सा च।।

382 अलंकारमणिहारे

एवं निश्श्लेषव्यतिरेकदिक् प्रदर्शिता। अथ सक्षेषव्यतिरे- कदिकप्रदर्श्यते। यथा- .ननु निश्श्रीकमलिन्याः करावमर्शेन विदधदा- मोदम्। भास्वानिव किं भगवानपहतपाप्मा य- तो ह्येष: ॥६५८। निश्श्रीकायाः अनाप्लुततया म्लानप्रभायाः 'शंषताद्वभाषा' इति कप्। मलिन्या: पुष्पवत्याः 'मलिनी पुष्पवत्यपि' इत्यमरः । पक्षे-निश्शियः अविकसिततया लक्ष्मीनिवासविधुरायाः कम- लिन्याः पदमिन्याः करावमर्शेन हस्तसंस्पर्शेन किरणसंपर्केण च आमोदं प्रमोदं सौरभं च विद्धत् भास्वान् भानुरिव किं भग- वान् स्यात्। कुतो न स्यादित्यत आह-यत इति। यतः यस्मात् एषः अपहृतपाप्मा 'न सुकृतं न दुष्कृतं सर्वे पाप्मानोऽतो निव- र्तन्ते अपहृतपाप्मा ह्वेष व्रह्मलोकः' इति श्रुतेः। अत्रोभयोपादानं, श्रीती चोपमा। श्ेषस्तु स्पष्ट एव ॥।

कनकाचलमिव कथयतु कथमिव काकोदराच- यथावा-

लं लोकः । स सुरालय इति विदितः कलुषहरं तीर्थमेष वासयति ॥६५१। कलुषहरं तीर्थ पापविनाशनमिति प्रसिद्धं तीर्थम् । तञ्च शेषाद्रौ स्थितम्। अत्राप्युभयोपादानं, श्रौत्येवोपमा श्षेषश्च।। त्वं खलु न तटित्वानिव यन्न विहितसाघुघन- रसत्यागः । संकलिततपस्स्फूर्तिर्वेकटनाथासि वि- मलहंसगतिः ॥६६०॥

व्यतिरेकसरः (२२) 383

हे वेंकटनाथ! त्वं तटित्वानिव न खल। कुत इत्यत आह- यदिति। यस्मात् साघुषु सत्सु घनस्सान्द्रः यो रसः अनुराग: तस्य त्यागः स न विहितो येन स तथोक्तः । यद्वा - साधुः श्राध्यः घनस्संपूर्णः यो रसः आनन्दः तस्य त्यागो न विहितो येन निर- तिशयानन्द इत्यर्थः । पक्ष अविहितनिर्मलसलिलन्याग इत्यर्थः। संकलिता तपसः तपस्य ग्रीष्मस्य च् स्फृर्तिर्येन स तथोक्तः। विमलानां अकलुषाणां विशदानां च। हंसानां ज्ञानिनां मराळानां च।गतिः गम्यत इति गातेः, कर्मीण क्तिन्। प्राप्य इत्यर्थः। अत्रोपमानापकर्षकानुपादानं, श्रीती चोपमा श्लेषश्च।। आदावेव कुवर्ण प्राप्तं मध्येऽवमानितमथान्ते। लयमुपयातं कुवलयमवयन्ति कथं तवाम्ब नय- नमिव ॥६६१॥ कुवलयं आदावेव प्रथममेव कुवर्ण कुत्सितं वर्ण कु इत्या- कारकमक्षरं च प्राप्तं, कर्तरि क्ः। मध्ये मध्यकाले अवमानितं अवज्ञातं त्वन्नयननेनेति भावः । पक्षे-मध्ये स्ववाचकशब्दमध्ये वमानितं वकारण युक्तमिति यावत्। अत एव अन्ते पर्यवसाने लयं क्वापि लीनतां उपयातं, कर्तरि क्ः ! पक्षे-लयेति वर्णद्व-

श्ेषश्च।। आर्थे साम्ये यथा वहदपि सुवर्णमन्तर्मुखे कुवर्ण सदा दधत्कुसु- मम्। श्रीस्सुमुखि हरिण्यास्तव पश्चात्सममस्तु न तु पुरो वपुषः ॥६६२॥

384 अलंकारमणिहारे

हे सुमुख! हे श्रीः! अन्तः मध्ये प्रचछन्नं यथा स्यात्तथेति वा। सुवर्ण कनकम्। पक्षे-अन्तः स्वधाचकशब्दमध्ये सुबर्ण सु इत्याकारकमक्षरं वहदप दधानमपि मुखे वक्रे आदौ च कु वर्ण कुत्सितवर्ण कु इत्याकारकमक्षरं च, सदा दधत् कुसुमं प्रसूनं कुसुमपदं च । हरिण्याः सुवर्णप्रतिमायाः, अनेनास्या: अप्रच्छन्नसर्वाङ्गसुवर्णत्वं दर्शितम्। हरितवर्णायाश्च 'हिरण्यव- र्णो हरिणीम्' इति श्रुतेः। 'हरिणी स्यान्मृगी हेमप्रतिमा ह- रिता च या' इत्यमरः । तव वपुपः पश्चात् परोक्षमिति या- वत्। समं समंमन्यमिति यावत् अस्तु । पुरः समक्षं तु न, नसमं स्यादित्यर्थः । परोक्षं सममति विकत्थतां नाम प्रत्यक्ष तु कथं सममिति व्रयादिति भावः। यद्वा वपुष, पश्चात् च- रमाङ्गे सममम्तु पुरः अग्रभागे तु न सममेवेत्यर्थः। अथवा- पश्चात् भाविनि काले यदाकदा वा समं अस्तु सदशं भवेच्चे- द्रवत्वित्यनादरे। पुरः प्रथममेव तुन समं स्यात्। कालत्र- येऽपि समं न भवत्येवेति हृदयम्। पक्षे-कु सु इति वर्णद्व- यादनन्तरं समं मकारसहितमित्यर्थः, कुसुमशब्दस्य तथैव द- र्शनात्। पुरतः आदौ तु न, मकारसहितं न भवतीत्यर्थः। उ- क्तशब्दस्यातथात्वादिति भावः। अत्रोभयोपादानं, उपमा चार्थी, सदशशब्देन तत्कथनात्। श्ेषश्च।।

यथावा- श्रीमन्कनकगिरीन्द्रो व्योम सरूपं वदन्तु तव मुग्धाः। व्योकारमाश्रितं तत्सुजातरूपस्य तव कथं सदझम् ॥ ६६३॥

व्यतिरेकसरः (२२) 385

श्रीमन्! हे कनकगिरीन्दो! मुग्धाः अतत्त्वविद: व्योम गगनं तव समानं रूपं यस्य तत् सरूपं वदन्तु कथयन्तु तत्त्वविदस्तु न वदन्तीति भावः। कुत इत्यत आहव्योकारमिति। तत् व्योम कर्तृ व्योकारं अयस्कारं आश्रितम्। कर्तरि क्तः। 'व्यो- कारो लोहकारकः' इत्यमरः।' व्योकारोऽयस्करोऽयस्कारो लो- हकारस्स्यात्' इति रत्नकोशः । 'व्योकारः कर्मारो लोहकारः' इति हेमचन्द्रश्च। व्यो करांतोति विग्रहः। कर्मण्यण 'अङ्गा- रीयदारुसंग्रहैव्योकारैः' इति हर्षचीरत प्रयोगश्च। वास्तवा- र्थस्तु व्यो इति वर्णमाश्रितमिति। 'वर्णात्कार' इति कारप्र- त्ययः। सुजातरूपस्य शोभनसुवर्णस्य। पक्षे-रमणीयरूपस्येत्यर्थः । तव कथं सदशः, तुल्यो न भवत्येव। अयस्काराश्रितसुजा- तरूपयोस्साम्यायोगादिति भावः । अत्रापि पूर्ववदेव सर्वम्। उ- पमेयोत्कर्षकोपमानापकर्षकहेतुस्त्वत्रैकः, पूर्वत्र द्वाविति विशेषः। यथावा- मुखवर्णमिताSतिरुचाऽग्रेसरका देवदेव पाव- नया। तन्वा तब किं तुल्या मिळिन्दजाभा कळि- न्दजाभा वा ॥ ६६४-॥ हे देवदेव! अतिरुचा सर्वतोमुखदाप्तिमत्या तव तन्वा मुख- वर्णमिता मुखस्य वर्णो रूपं दीप्तिर्वा मितोऽल्पा यस्यास्सा त. थोक्ता। वर्णो द्विजादिशुकादियशोगुणकथासु च। स्तुती नाना स्त्रियां भेदरूपाक्षरविलेपने।। इति मेदिनी। मिळिन्दाजाता मिळिन्दजा भ्रमरगतेत्यर्थ। आभा प्रभा। कर्मधारयः। सदशी किन सदशीत्यर्थः, अतिदी- ALANKARA 49

386 अलंकारमणिहारे

पतिमितदी प्तिम तोस्साम्यायोगात्। पक्षे-मुखवर्णे आदिमाक्षरे मिता- मिवर्णत्वं यस्यास्सा तथोक्ता। मिळिन्दजाभाशब्दस्य तथात्वात्। तथा पावनया तव तन्वरैव अग्र पुरः सरक मद्यपानं तत्पात्रं इक्षुमद्यं वा यस्यास्सा तथोक्ता अतिमात्रभपवित्रेति भावः। 'चषकोऽस्त्री पानपात्रं सरकोऽपि' इत्यमरः। 'सरकाऽस्त्री शीधुपा- ने शीधुपात्रेक्षुमद्ययोः' इति मदिनी च। अग्रे इत्येदन्तमव्ययम्। पक्षे-अग्रेसरः कः कवर्णो यस्यास्सि तु तत्त्वम्। कळिन्दजा- भाशव्दस्य तथात्वात्। शब्दार्थतादात्म्यं न विस्मर्तव्यम्। कळि- न्दजाया: यमुनायाः आभा वा सदशी कि। न सदृशीत्यर्थः।

र्षकयोरुभयोरुपादानं आर्थी चोपमा श्लेषश्रेति सर्वे तुल्यम्। द्रे उपमाने यथासंख्यसंकीर्ण इति तु विशेष:॥

घननिर्घोषत्रस्तः किं सदशो मानसैकजन्य- यथावा-

स्स्यात्। हंसरशङ्वेन हरे: पटुनिर्घोषेण पाश्चज- न्येन ॥६६५॥ वननिर्धोष: गंभीरध्वनिः यस्यकस्यचिदति भावः। तस्मात् त्रस्तः एकमेव जन्यं युद्धं 'युद्धमायोधनं जन्यं' इत्यमरः। त- दपि मानमं मनस्संकल्पितमेव न तु क्रियया निर्वर्तितं यस्य स तथोक्तः। मानमसरोजन्मेति वास्तवार्थः । पटुनिर्घोषेण पाश्चजन्येन पश्च जन्यानि युद्धानि सोढान्यस्य पाञ्चजन्यः ।'त- दस्य सोढम्' इत्यर्थे प्राग्ीव्यतीयोऽण। पश्चसंख्याकयुद्धजेतेति यावत्। पक्षे-पाश्चजन्यनाम्ना शह्ेनेत्यर्थः । अत्राप्युभयोपादान आर्थी चोपमा श्ेपश्च। अत्रोपमेयस्यापि श्विषत्वं प्राथमिको- दाहरणाद्विरेपः॥

व्यातर कालकरिसरः (२२) 387

यथावा-

सन्तान उदारसस्तान्नन्ता सस्स्यात्परं प्रतीपो- पगमे। किं तादृशेन कैटमहन्ता तुल्योस्तु कस्य- चिदनन्ताऽसौ ॥६६६॥।

सन्तान देवतरुविशेष: उदार: अनुपाधिकनिर्देशेन सर्व- महान् स्तात्। सर्वमहान् भवतु वेन्भ्रवतादित्यनादरे। दातेति तु वस्तुस्थिति । 'उदारो दातृमहतोः' इत्यमरः । परं परंतु प्रतीपानां प्रत्यराथिनां उपगमे समीपगमने सः सन्तानः अत्रा- नुस्वारस्य 'वा पदान्तस्य' इति वैकल्पिकः परसवर्णो बोध्यः अर्शान्तरे शब्दानुरूप्याय। नन्ता नमनकर्ता स्यात् । साध्व- सेन प्रणमेदित्यर्थः । तस्मादनुदार एवेति भावः। पक्षे -प्रती- पोपगमे वैपरीत्येन गतौ नन्तास सन्तानशब्दो नन्तास इति स्थादित्यर्थः । प्राथमिकार्थे सर्स्यादित्यत्र द्वितीयसकारस्य 'अ नचि च' इति वा द्वित्वम्। अन्यथा तच्छब्दप्रथमैकवचना न्तस्य स इत्यस्य 'एतत्तदोस्सुलोपः' इत्यादिना सुलोपेन सं- कारस्य तस्य द्वित्वायोगात्। ताद्ृशेन प्रतीपनमनकर्ता कस्यः चिदपि अनन्ता अनमनकर्ता, नमेस्तृच्। 'नन्तव्यः परमश्शेषी' इत्युक्तरीत्या सर्वलोकनन्तव्यस्य तस्य नन्तव्यान्तरासंभवादिति भावः । अत्र 'वृक्ष इव स्तब्धः' इति श्रुत्यर्थोऽनुसन्घेयः। असौ कैटमहन्ता तुल्योऽस्तु किं तुल्यो न भवेदेवेत्यर्थः। अत्र नन्तृत्वमुपमानापकर्षहेतुः । अननतृत्वमुपमेयोत्कर्षहेतुश्चेति द्वय- मप्युपात्तम्। उपमा च तुल्यशब्दोपादानादार्थी। श्रेषस्तूप- मानापकर्षमात्रे इति विशेषः ॥

388 अलंकारमणिहारे

तीव्रक्षार नदीन त्वं न समो माधवस्य सवि- शेषम्। अधरितशीर्षोडपि भवन्र दीनरक्षाव्रती भ- वेर्यस्मात् ॥६५७॥

तीव्रक्षार! अतिमात्रकटो! निर्दयेति यावत्। अतिमात्रलवणेति वस्तुस्थितिः । 'तीव्रं कटष्णात्यर्थेषु' इति, 'क्षारः काचे रसे गुडे । भस्मनि लवणे घूर्ते' इति च हेमचन्द्रः । हे अति- धूर्तेति वा अर्थः । वस्तुस्थितिस्तु पूर्ववदेव । हे नदीन! स रित्पते! त्वं माधवस्य श्रीनिवासस्य भगवतः न समः । यद- पि नदीिस्त्वं तथाऽपि तीव्रक्षारत्वान्न तुल्य इति भावः।तत्र हेत्वन्तरं चाह-यस्मात् त्वं सविशेषं सातिशयं यथा तथा अधरितशीर्ष: अधःकृतशिराः भवन्नपि दीनानां रक्षैव व्रतं त- दस्यास्तीति दीनरक्षावरती न भवेः । निर्धणस्यातिघूर्तस्य वा दीनरक्षणैकता न संभवेदिति भावः। पक्ष -नदननिशब्दः विशे- व्यते भेद्यते अनेनेति विशेष, करणे घज् । विशेषणमित्यर्थः । सविशेषं तीव्रक्षारोते विशेषणसहितं यथा स्यात्तथा अधरित- शीर्षः प्रातिलोम्येन पठ्यमान इति यावत्। नदीनरक्षाव्रतीत्या- नुपूर्वीवान्भवतीत्यर्थः । अत्रोपमानापकर्षहेतुस्ताव्रक्षारत्वं नदीनर- क्षाव्रतित्वं चोपात्तं, उपमेयोकर्षकत्वं तु निरवधिदयानिधित्वं सकृत्प्रपन्नजनतासंरक्षणैकव्रतित्वं च नोपात्तम्। उपमा चार्थी ऋषश्च।

यथावा- आदौ महितो विजितस्त्वदधरसुधया ततः

व्यतिरेकसरः (२२) 389

करौ धून्वन्। मन्दो बभूव भार्गवि मकरन्दस्स तु समः कर्थं तस्या: ॥ ६५८॥ हे भार्गवि! मकरन्दः आदौ त्वदधरसुधासमभिव्याहारा- भावदशायां महितः स्वादुतया पूजितः । अनन्तरं त्वदधरसु धया विजितः अत एव करौ हस्तौ धून्वन् कम्पयन्नित्यवमा नानुभावकथनम्। मन्दः स्वादिमभाग्यविधुर 'मूढाल्पापटुनि र्भाग्या मन्दाः' इत्यमरः । पक्षे-आदौ महितः मः मकारः हितः निहितः यस्य स तथोक्तः। मकारवििष्ट इत्यर्थः। ततः करौ ककाररेफौ धून्वन् विसृजन्निति यावत्। मकरन्दः मकरन्दशब्द: मन्दः बभूव उक्तशब्द्रो मध्यस्थकरवर्णविसर्जने मन्द इति नि- ष्पद्यत उत्यर्थः। सुगममन्यत्। अत्रापि पूर्ववदुषमानापकर्षक धर्ममात्रोपादानं, आर्थी चोपमा श्ेषश्च।। कल्याणकोटिनयनो वज्सहस्रातिदीप्तिकरम्- रतिः। कथमिन्द्रेण समस्स्यात्प्रथमः पुरुषः पृदाकु- गिरिनाथः ॥ ६६९ ॥ कल्याणानि शुभानि कोटिसंख्याकानि नयनानि लोचना नि यस्य स तथोक्तः। पक्षे - कल्याणकोटीनां मङ्गळकोटीनां न- यन: प्रापकः नोयते अनेनेति नयनः लोकानामिति शेषः। वज्राणां दम्भोळीनां सहस्त्रैः अतिशायेता दीप्तिर्यस्य तथाभूतः करो हस्तो यस्यां सा तथोक्ता मूर्तिः यस्य सः। अन्यत्र वज्र- सहस्राणां हीरसहस्राणां दी्त्षिं करोतीनि दीप्तिकरी मूर्तिर्यस्य स तथोक्तः । मूर्तेः श्यामलतया वज्रसहस्राणामाभरणन्युप्तानां परभागलाभाददीाप्करत्वमिति भावः। अत्रोपमेयोत्कर्षकधर्ममा- त्रोपादानं, आर्थी चोपमा श्ेषश्च।।

390 अलंकारमणिहारे

आक्षिप्ते औपम्ये यथा- विषहरणेन पिनाकिनमुज्जीवयता त्वयाऽचयु- तानन्त। पीत्वा विषं विमुश्चन् जीवनमम्भोधरः पराभूतः ॥६७९ । अच्युतानन्तेति संबुद्धिद्ूयं विषहरणेन शिवोज्जीवयितृत्व सामर्थ्याभिप्रायगर्भम्॥

ओं नमस्संपुटीकृत्य जपन्विषधरो हरः ॥ इति नामत्रयविधानोक्ते: । विप पीत्वा जीवनं विमुश्चन्निति योजना। अत्र इवादेस्सहशदेश् पदस्याभावात्परामूतपदेनाक्षि सैवोपमा। विपहरणेनोजीवनसुपमे्योत्कर्प कं विव गनेन जीवन- विमोचनमुपमानापकर्षकं चत्युम ामुपात्तं श्ेशश्च स्फुटः॥ यथावा- अभियातिविषद्गुग्नः फणिराठूक्कचिदान्तभोगसं कोचः। घुतविपदा नित्योच्छिरितमोगेन भुजेन स तव निर्धूतः ॥ ६७१ ॥ हे भगवत्निति प्रकरणाल्लम्पते। फणिराठ् वासुकिः 'वासु किस्तु सर्पराजः' इत्यमरः । अभियातिनः विपक्षात् या विपत् विपत्ति: तया भुग्नः रुग्णः 'रुग्णभुग्ने' इत्यमरः। अत एव क्व. चित् आत्तः स्वीकृतः भोगस्य सुखस्य संकोचो येन स तथो- क्तः। पक्षे-अभियातीति भिन्नं पदं तिङन्तम्। क्वचिन आत्तः भोगस्य फणस्य संकोचो येन स तथोक्तः। फणस्य सर्वदाऽ व्यविस्तृतत्वादिति भाव । 'भोगस्सुखे स्त्रयादिभृतावहेश्च फण-

व्यतिरेकसरः (२२) 391

काययोः' इत्यमरः । विपत् पद्भिर्विहीनः गूढपात्वात्तथोक्ति: 'पदाङ्गि:' इत्यमरः । भुग्न: कुटिलः। 'आविद्धं कुटिलं भुझनं वे- ल्लितं वक्रमित्यपि' इत्यमरः । अभियानि अभितो गच्छति प्रसि- द्धं हि तस्य जिंहगत्वम्। स्पष्टमन्यत् । अत्र विवन्भुप्नत्वक्कचिदा त्तभोगत्वे उपमानापकर्षके । धुतविपत्वनित्योच्छितभोगत्वे उप- मेयोत्कर्षके च द्वेद्वे अभिहिते। श्षेपस्सभङ्गोऽमङ्गश्चति विशेषः पूर्वस्मात्। आक्षिप्ता उपमा तु तुल्यैव। यथावा- निरवधिवैभवभूम्ना धनाधिपोऽघःकृतस्त्वया त- दृपि। नाधिगतं पान्तममुं नाधिपमेवाखिलेश्वर प्राहुः ॥६७२॥ हे अखिलेश्वर! निरवधिर्वैभवभूमा प्रामतातिशयो यस्य तेन तथोक्तेन त्वया। धनाधिपः वैश्रवणः केवलधनिक इति भावः। अधःकृतः तिरस्कृतः । धकारविधुरश्च कृतः । शब्दार्थयो- स्तादात्म्यम् ! तदपि तथाऽपि आधिं मनोव्य्था गतः प्राप्ता न भवतीति नाधिगतः तं तथोक्तं नशव्देन समासः । अत एव पान्तं धनं रक्षन्तमित्यर्थः । नाधिपमेव अनधिपमेव अधनाधिपमेव अनी- श्वरमेव वा आहुः। अवधीरितत्वंऽपि भगवता निरपत्रपतया अविगणय्य मनोव्यथामपि यथापुरमेव स्वधनाधिपताप्रख्याप- नाय रक्षन्तमपि धनं जनास्तन्ममाभिज्ञा अनधिपमेवाहुरिति भावः। पक्षे-नाधिगतं नाधी नाकारं धिकारं व गतं 'द्वितीया श्रित' इत्यादिना समासः । पान्तं पकारः अन्ते यस्य तं तथोक्तं अमुं धनाधिपं नाधिपमेवाहुः। धनाधिपशव्स्य धकारलोपे नाधीति वर्णद्वयसाहित्ये पकारान्तत्वे च नाधिप इत्येव निष्पत्तेः । अत्र

392 अलंकारमणिहार

अस्विलेश्वरत्वनिरवधिवैभवभूमत्वे उपमेयोत्कर्षहेतू धनाधिपत्व नाधिपत्वे उपमानापकर्षहेतू पूर्ववदेवोपात्ते। अधःकृत इत्यनेनो पमाक्षेपः श्रेषोपि पूर्ववदेव। उपमाक्षेपके अधःकृत इति शब्देऽपि क्षेष इति तु विशेष.। यथावा- त्वङ्गुक्तशेषभोक्तुर्विशुद्धजननस्य तावकीनस्य हरे। सकलाद इति प्रथितस्सख्यायार्हः किमग्नि- रिन्दुर्वाडपि ॥६७३॥ हे हरे! त्वद्मुक्तशेषभोक्तुः त्वन्निवेदितशेषमेव भोकतुः वि. शुद्धजननस्य पवित्रगोत्रस्य पवित्रजन्मन इति वा । तावकस्य त्वन्भ्क्तस्य सकलमत्तीति सकलादः। कर्मण्यण। सर्वात्रीन इत्य- र्थः। वस्तुतस्तु 'यैः कृतस्सर्वभक्षोऽग्रिः' 'वह्नेस्सर्वभुजो यथा' इत्यादयुक्तेस्सर्वभक्षक इत्यर्थः । अग्नि: वह्निः, सः कलाद: रुक्म- कारक इत्यर्थः । 'कलादो रुक्मकारकः' इत्यमरः । वास्तवार्थ- स्तु-कलाः आदत्ते भानोस्सकाशादिति कलादः । यद्वा-'प्र- थमां पिबते वह्निः' इत्यायुक्ते: कृष्णपक्षे वह्नयादिभ्यः कलाः दत्त इति कलादः। इन्दुश्चन्द्रो वाऽपि सख्यायार्हः किम्, नार्ह इत्य- र्थः । अत्र भगवन्निवेदितैकभोजित्वस्य विशुद्धजननत्वस्य चोप- मेयोत्कर्षकस्य उपमाभूतयोरग्नीन्द्वोर्यथासङ्वयं सर्वान्नीनत्वस्वर्ण- कारत्वयोरपकर्षकयोश्च श्षेषेणोपादानमिति विशेषः । उपमाक्षे- पस्तु तुल्य एव ।। यथावा- योऽधश्शिराः पतन्नपि रसालपाकः कपाल-

व्यतिरेकसरः (२२) 393

सारस्स्यात्। स तु सकलाधिकमधुरिम परिचरि- तुं वाऽम्ब तव वचो नेष्टे ॥ ६७४॥

हे अम्ब! रसालपाकः रसाल इक्षुविशेषः तत्पाक: गुड- इशर्करा वा। अधश्शिराः पतन्नपि त्वद्वचनसाम्यलाभायेति भावः। कपालस्य शरोऽस्त्रः घटशकलस्य वा सार इव सा- रो यस्य स तथोक्तः। तद्रसतुल्यरस एव स्यात्। अत्र सार- शब्दो विपरीतलक्षणया असारपरः। अनर्थकमनायुष्यं गोविषाणस्य भक्षणम्। दन्ता अपि प्रमृज्यन्ते रसश्चापि न लभ्यते : इति श्रीभारतोक्तन्यायेन नीरस एव भवेदिति भावः । 'कपालः कुष्ठरुग्भेदे घटादिशकले गणे । शिरोऽस्थनि' इति, 'सारो मजास्थिरांशयोः । बले श्रेष्ठे च सारं तु द्रविणन्या- य्यवारिषु' इति च हेमः । पक्षे-रसालपाकशब्दो विलोमपाठे कपालसार इति निष्पद्यत इत्यर्थः। स्पष्टमन्यत् । अत्र कपाल- सारत्वमुपमानापकर्षहतुः सकलाधिकमधुरिमत्वमुपमेयोत्कर्षहेतु- श्रोपात्तः। उपमाक्षेपश्च तुल्य एव । श्षस्तु विलोमपठितशब्दा- र्थतादात्म्यसंपादित इति विशेष:॥

उत्पलभुजो निकामं सत्पथभाजोSपि किल- मृगाङ्गस्य। मित्रं कथं नु भविता वक्त्ं भवतः पतत्रिवरकेतो ॥६७५ ॥

उत्पलभुजः उद्भूतामिषभोक्तुः। पक्षे उत्पलानि कुवलयानि भुनक्ति पालयतीति तथोक्तस्य। स्पष्टमन्यत् । अत्रोत्पलभोक्तृ- ALANKARA 50

394 अलंकारमणिहारे

त्वमुपमानापकर्षकारणमात्रभुपात्तं, न तु सकललोकपावनत्वमुप- मेयोत्कर्षकारणम् ! मित्रशब्दांपादानादाक्षिप्तैवोपमा । श्रेषस्तु व्यक्त एव।। यथावा - अप्युल्लसन्तमन्तः पाद कथितं जनेन वान्त- तया। स्वजयार्थिनमब्धिसुते पल्लवमिह तव कर- स्तिरस्कुरुते ॥ ६७६ ॥ हे अब्धिसुते! अन्तः उल्लसन्तं प्रकाशमानमपपि न तु बहि- रिति भावः। पक्ष-अन्तः मध्ये उत्कृष्टं यथा स्यात्तथा लेन ल- कारसंयुक्तलकारेण सन्तं प्रशस्तम्। उच्छब्दतकारस्य 'तोलि' इति लकारादेशे लकारत्रयश्रवणेन यद्यपि भाव्यम्, तथाऽपि 'हलो यमां यमि लोपः' इति द्वितीयलकारस्य वैकल्पिकलो- पाश्रयणेन लकारद्वयस्यव श्रवण, अर्थान्तरे द्विलकारकश- व्दैकरूप्यायेत्यवधेयम्। पादयं पादार्थ पादसादृश्यार्हमेवति या- वत्। न तु करसादृश्यार्हमिति भावः। 'पादार्घाभ्यां च' इति तादर्थ्ये यत्। पक्षे-पकारः आद्यो यस्य तं तथोक्तम्। जनेन पामरेणापि 'जनो लोके महर्लोकात्परलोकेऽपि पामरे' इति मेदिनी। वान्ततया उद्गीर्णतया कथितं सकललोकबहिष्कृतमि- ति यावत्। पक्ष-वकारान्ततया कथितमित्यर्थः। पल्लवं किस- लयं, पक्षे पल्लवशब्दम्। अन्यत्सुगमम्। अत्राप्युपमानापकर्ष- कमात्रोपादानम्। सा च श्लेषश्च। तस्य शब्दार्थतादात्म्यमू- लकत्वं विशेषः॥ पङ्कविलोपनपटुनो वेङ्कटगिरिराजनाथनयनस्य।

व्यतिगेकेसरः (१२) 395

किङ्गरतामपि कमलं संकलयितुमर्हतीति को ब्रूयात् ॥ ६७७॥ अत्रोपमेयोत्कर्षकं पङ्कविलोपनपठुत्वमेवोपातं, उपमानाप- कर्षकं पङ्कदिग्धत्वं तु नोपात्तम्। किंकरतामित्यादिना उपमा आ- क्षिप्तैव। श्रेषश्च।। यथावाँ- अत्युज्तलतां विन्दससि या त्वं श्रीर्हरिकरावम- ्ेन। तस्यास्तेSम्ब हरिद्रा छात्रत्वं छाययादपि किं भजताम् ॥६७८॥ हे अम्ब! श्रीः! या त्वं हरे: भानो: भगवतश्च कराणां कि- रणानां पाणीनां च अवमर्शेन अत्युज्ज्वलतां अतिदीप्तत्वं अ- तिमात्रशृङ्गाररसवत्त्वं च । विन्दसि 'उज्ज्वलस्तु विकासिनि। शृङ्गारे विशदे दीप्े' इति हेमः । तस्याः ते हरिद्रा छाययाऽपि वर्णेनापि न तु गुणान्तरेणेति भावः। लेशतोऽपीत्यपि गम्यते। छात्रत्वं अन्तेवासित्वं भजतां किं, न भजेदेवेत्यर्थः । यद्वा-छा- यया छात्रत्वमपि भजतां किमिति योजना । तदप भक्तुमनह किमुत साम्यमिति भावः । अत्र हरिकरावमर्शहेतुकात्युज्ज्वलता- भाक्तमुपमेयोत्कर्षकमात्रमुपात्तं, न तु हरिकरावमर्शहेतुकविच्छा- यत्वमुपमानापकर्षकम्। सा च श्ेपश्च ।। यथावा- लोकालोकातीतं नाविख्यातं न चामृतविशो- षि। ब्रह्म ज्योतिस्तदिदं ब्रभ्रो निध्यातुमपि किमी- शीत ॥ ६७९॥

396 अलंकाग्मणिहारे

ज्योतिः 'अथ यदतःपरो दिवो ज्योतिः' इति श्रुतनिरतिशय- दीप्तियुक्तं ब्रह्म परं ब्रह्म लोकालोकं चक्रवाळाचलं अतीतं 'द्वि- तीया श्रित' इत्यादिना समासः। सर्वव्यापीति भावः! यद्वा- लोकानां जनानां आलोकं दर्शनं अतीतं अचक्षुर्ग्राह्यमित्यर्थः । 'न चक्षुषा गरृहते। न तत्र चक्षुर्गच्छति। यत्तदद्रेश्यं। अद्- श्येऽनात्म्ये' इत्यादिश्रुतेः। विख्यातं न भवतीत्यविख्यातं न, सकलजगत्कारणत्वादिना सर्ववेदान्तप्रथितमित्यर्थः । संभा- व्यविख्यात्यभावप्रतिषेधाय नञ्द्वयम्। अमृतं निश्श्रेयसं विशो- षयतीत्यमृतविशोषि त न न भवति 'अमृतस्यैष सेतुः' इति नि- इश्रेयसप्रापकत्वश्रवणात् 'एतदमृतम्' इत्यादिभिरमृतत्वश्रवणा- ञ्च। पक्षे-अविरिति ख्यातं जलविशोषि च नेत्यर्थः 'अवय इशैलमेषार्काः, अमृतं यज्ञशेषे स्यात्पीयूषे सलिले घृते' इत्य- मरमेदिन्यौ। तदिदं ज्योतीरूपं ब्रह्म व्रभ्नो भातु: निध्यातुं द्र. षुमपि ईशीत किं नेशीतैवेति भावः । अत्र लोकालोकातीत- त्वादिका उपमेयोत्कर्षहेतव एवोपात्ताः, न तु लोकालोकान- तीतत्वाविख्यातत्वामृतविशोषित्वान्युपमानापकर्हेतवः । श्रेषो- पमाक्षेपौ च स्पष्टौ॥

इद्मत्रावधेयं-इह श्ेषावलम्बिव्यतिरेकप्रभेदे उभयानुपा-

म्। वैधर्म्यानुक्तौ किमवलम्बश्श्लेष उन्मिषेत् । न च यत्र द्वि-

स्वशब्दोपात्त एव श्षेषो व्यतिरेकोन्मेषकस्तत्रैव तदुदाहरणं सूपपादमिति वाच्यं, तत्र स्वशब्दवेद्यस्यैव वैधर्म्यस्य संभ- वात्। एवंच चतुर्विशतिर्भेदा इति प्राचामुक्तिर्भूयिष्ठोदाहरण-

व्यतिरेकसरः (२२) 397

दर्शिभिर्यथाकथंचिदुपपादनीया। किंचात्रोपमाभेदास्सर्व एव सम्भवन्तीत्यलं चतुर्विशतिभेदपरिगणनया। नन्वस्यालंकारस्य वैधर्म्यमूलकस्योपमाप्रतिकूलत्वमेवोचितं न तूपमागर्भत्वम, तस्यास्साधर्म्यमूलकत्वात्। अस्य च तन्नि- षेधरूपेणैव प्रवृत्तेः, न चेषापत्तिः, सिद्धान्तभङ्गप्रसङ्गादिति चेत्-सत्यम, यह्ुणपुरस्कारेण यस्य यत्सादृश्यनिषेध उत्कर्षप- र्यवसायी तस्य तन्रुणपुरस्कारेण तत्सादृश्याप्रतिष्ठानेऽपि गुणा- न्तरेण सादृश्यप्रत्ययस्य दुर्वारत्वात्। यदि च तत्सादृश्यसा- मान्यनिषेधो विवक्षितस्स्यात्तर्हि गुणविशेषपुरस्कारो निरर्थक- स्स्यात्। कुलेनायमस्मादधिक इत्युक्ते रूपेण वयसा विद्यया धनेन च सम इति सार्वलौकिकप्रत्ययात्। एवंच प्रतीयमा- नमपि सादृश्यं गुणान्तरकृतनिषेधोन्मिषितेनोत्कर्ेण निरस्तप्र- भमिव निगळितमिव च प्रभवति न चमत्कृतिमाधातुमिति प्राचामाशयः॥

मानापकर्षौ। क्वचिञ्च शाब्देनोपमेयोत्कर्षेणाक्षिप्तावुपमानापकर्ष-

भावौ चमत्कृतिजनकौ तथा। तत्राद्यः प्रकार: प्राचीनरीत्या सभेद उदाहृतः । द्वितीयतृतीयावपि प्रायशस्तावन्भ्ेदावेव। तत्र दिख्ात्रमुदाहियते-

नित्यं प्रसन्नहृदयस्स त्वं श्रेयान्विधोर्मलिन- हृदयात्। योगिध्येयात्वत्तो न्यूनस्स विधो वियो- गितापकरः ॥६८०॥

398 अलंकारमणिहारे

हे विधो! हे विष्णो! इनि संबुद्धिः । अत्र पूर्वार्धे उपमे- योत्कर्षश्शाब्दः । उपमानापकर्षसादृश्यांभावावाक्षित्ौ। द्विती- यार्धे उपमानापकर्षश्शाब्दः। उपमयोत्कर्षसादृश्याभावावाक्षिप्तौ। एवं क्वचित् द्वयोस्त्रयाणां वा शाब्दत्वं संभवदपि नातीव रमणी यमिति नोदाहियत॥

विपुलेडस्मिन् भुवनतले व्यदधाद्रत्नाकरान्वि- धिस्सप् । अवधिर्दशोरसंख्यांस्तव म्व रत्नाकरान् सृजति लोकान् ॥६८ १।। दृशोरवि: कटाक्ष इत्यर्थः । विधिः भुवनतले सप्तैव रत्नाकरान् सिन्धून् व्यदधात् असृजत् । हे अम्ब! तव कटा- क्षस्तु असंख्याकान् लोकानेव रत्नाकरान् सिन्धून् सृजति उ- त्तमवस्तूनामाधारान् सृजतीति तु तत्त्वम्। सर्वविधसमृद्धि- मतः कल्पयतीति भावः॥ यथावा- गम्भीरोऽनुन्नतिभागम्बुधिरगभीर उन्नतो मेरुः। गम्भीरोन्नत एक: कुम्भीनसकुम्भिनीभृदवतंसः ॥ भास्वान्भानुरशिशिरः प्रसन्न इन्दुस्सदाऽप्यनु- ष्ण इह। श्रीमान्सदा प्रसन्नस्स्वामी शिशिरोष्ण एक एव त्वम् ॥ ६८३॥ शिशिर: शीतल: दयार्द्रश्च। उष्णः तीक्ष्णः दक्षश्च 'उ- ष्णो ग्रीष्मे पुमान्दक्षाशीतयोरन्यलिङ्गकः' इति मेदिनी । यद्वा-

व्यतिरेकसरः (१२) 399 'तीक्ष्णश्चैव मृदुश्चैव राजा भवति सम्मतः' इत्युक्तरीत्या ना- तिमृदुर्नातितीक्ष्णः । किंतु निग्रहानुग्रहशाल इत्यर्थः । अन्यथा 'तीक्ष्णादुद्विजते लोको मृदुर्हि परिभूयते' इति केवलतक्ष्ण्य- मार्दवयोर्दोषस्मरणादिति भावः । स्पष्टमन्यत्॥ यथावा अन्तर्वहिरप्यमलस्त्वं चन्द्रो Sन्तर्मलीमसइशौरे। त्वं ननु परमोदारस्स तु लुब्धशिरोमणिस्सरो- जाक्ष ॥ ६८४॥ निर्गर्जनममलीमसवदनः प्रददासि सदमृतं स्वामिन्। गर्जन्मलीमसमुखः पर्जन्यो वितरती- ह विषमेव ॥ ६८५॥ परिपक्कबन्धसुमनःपरंपरां स्पर्शनेन पातयति। माधव एकोऽन्यस्तां प्रापयति स्वपदमेव ते- नोञ्चैः ॥६८६॥ परिपक्का: परिणताः विनाशोन्मुखाश्च बन्धाः वृन्तानि भ- वबन्धाश्च यस्यास्तां तथोक्तां सुमनसां कुसुमानां विदुषां च परंपरां स्पर्शनेन मरुता अभयादिवितरणेन च 'स्पर्शनो मा- रुते पुंसि दाने स्पर्शे नपुंसकम्' इति मेदिनी । एको माधवः वसन्तः पातयति अधो नयति। अन्यः माधवः भगवान् तां परिपक्कबन्धसुमनःपरंपरामित्यर्थः । तेन स्पर्शनेन उच्चैः उन्नतं पूज्यं च 'महत्युच्चैः' इत्यमरः। स्वपद्मेव स्वावस्थानतरुश- खास्थानमेव। पक्षे-परमं पदमेव प्रापयति।

400 अलंकारमणिह्दारे

जननि जनस्तावकजनसङ्गात्कुकुराघिनाथपद-

थपदम् ॥ ६८७॥

हे जननि! तावकजनसङ्गात् भागवतसंसर्गादित्यर्थः । जनः पामरोऽपीति भावः। कुकुराधिनाथस्य यदुकुलसार्वभौमस्य भगवतः पदं चरणं अयते प्रपन्नो भवतीत्यर्थः। यद्वा-भगव- तस्स्थानं प्राप्नोतीत्यर्थ। अन्यः तावकजनातिरिक्तः जनः पामरः जनो लोके महर्लोकात्परलोकेऽपि पामरे' इात मेदिनी। अ- न्तरे अन्तरङ्ग अणकानां गर्ह्याणां संयोगात्। 'खेटगर्ह्याणका- स्समाः' इत्यमर । कुक्कुराण, शुनां 'कुक्कुरो मृगदंशकः' इत्य- मरः। अधिनाथः श्वक्रीडी कश्विजनः यो हि-'शवक्रीडी श्येनजीवी चः' इत्यादिस्मृतिभिर्हव्यकव्यानर्हतया निन्दते। तस्य पदं स्थानं चरणं वा अश्नुते प्राप्नोति ग््हितस्थानसेवी भव- तीति भावः । पक्षे-अन्तरेणेति छेदः मध्ये इत्यर्थः । 'अ- थान्तरेऽन्तरा। अन्तरेण च मध्ये स्युः' इत्यमरः। कसंयो- गात् कवर्णयोस्संयोगात् अज्भिरव्यवहिततयाऽवस्थानात्। कु- ककुराधिनाथपदं अश्नुते। कुकुराधिनाथपदस्यैव उक्तरीत्या म- ध्यगतककारस्य ककारान्तरेण संयुक्तत्वे कुक्कुराधिनाथपदता- निष्पत्तेरिति भावः । अत्र अन्तरेणेत्येतत्कुक्कुरशब्दमात्रकटाक्षेण, तथा सत्येव ककारसंयोगस्य मध्यस्थतासंभवात्। यद्वा-कुक्कु- राधिनाथपदशब्दाभिप्रायेणैवास्तु, तस्मिंश्च शब्दे आद्यन्तवर्ण- योर्मध्यवर्तितायाः रेफादीनामिव ककारस्यापि दुरपलपत्वादिति ध्येयम् ॥

व्यतिरेकसरः (२२) 401

इह काश्रे्विजराजः पुरुषोत्तममन्तरे दधद्विम- लः । मलिनोऽन्यो द्विजराजस्संततमप्यन्तरेणकं बिभ्रत् ॥ ६८८॥

कश्चित् द्विजराजः अग्रजन्मनामग्रगण्यः । अन्तरे मनसि पुरुषोत्तमं दधत् ध्यायात्नात यावत्। विमलः निर्मलः । अन्यः द्विजराजः चन्द्रमाः अन्तरे अणकं गर्ह्य यं कंचित् बिभ्रत् ध्यायन् मलिनः। अन्यत्र अन्तः स्वविम्बमध्ये एणकं कुरङ्गं

एव व्यतिरेकः, न तुव्यङ्गय इति जात्वपि भ्रमितव्यम् । सत्य- नुपपत्तिलेशे व्यअ्ञनाया अनुन्मेषात्। इह च भगवद्विशेषणानां

रषमन्तरेणानुपपत्तेर्जागरूकत्वात् । यत्र तूपमानतद्विशेषणोपादा- नमन्तरेणैवोपमेथविशेषणैर्सुन्दरो देवदत्त इत्यादाविव वस्तुस्थि- तिप्रकाशनेन चरिताथैरप्यभिप्रायविशेषण स्वविलक्षणविशेषण- विशिष्टधर्म्यन्तरापेक्षया वर्ण्यस्योत्कर्षः प्रतीयते स व्यञ्जनावि- षय: ॥

यथा - जगतां जीवनढ़ाने शरदां इतकेऽपि नैषि नी- रसताम्। न च पाण्डिमानमयसे कामपि धत्से श्रियं सदोपचिताम् ॥६८९॥

शरदां शरदतूनां वत्सराणां च। अयं वारिदान्भगवतो व्यतिरेकध्वनिरर्थशक्तिमूल:॥ ALANKARA 51

402 अलंकारमणिहारे

अत्र रसगङ्गाधरकृत्-"यत्तूपमानादुपमेयस्य न्यूनन्वेऽपि व्यतिरेक:, वैलक्षण्यमात्रस्यैव व्यतिरेकत्वादित्यलंकारसर्वस्वका रोक्तमनुसरता कुवलयानन्दकृता न्यूनतायामुदाहतं- रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि श्ाध्यैः प्रियाया गुणैः त्वामायान्ति शिलीमुखास्स्मरधनुर्मुक्तास्तथा मामपि। कान्तापादतलाहतिस्तव मुदे तद्वन्ममाप्यावयोः सर्व तुल्यमशोक केवलमहं धात्रा सशोक: कृतः॥ अत्र सशोकत्वेनाशोकापेक्षयाऽपकर्षः पर्यवस्यतीति, तदपि चिन्त्यम्-रत्याद्यनुकूलतया कुतश्चिदङ्गान्भषणापसारणं यथा शोभाविशेषाय भवति, एवं प्रकृते उपमालंकाराद्दरीकरणमात्र. मेव रसानुगुणतया रमणीयम, न व्यतिरेकः । अत एवा- समालंकारं प्राञ्चो न बहुमन्वते। अन्यथा तवालंकारान्तरत या तत्स्वीकारापत्तेः । यथा- भुवनत्रितयेऽि मानवेः परिपूर्णे विधुधैश्र दानवैः। न भविष्यति नास्ति नाभवनृप वस्त भजते तुलापदम्।। इति। अत एव ध्वनिकृता सहृद्यघुरन्धरेण 'सुकविस्तु रसा नुसारेण क्वचिदलंकारसंयोगं क्वचिदलंकारवियोगं च कुर्यात् इत्युक्त्वा 'रक्तस्त्व' इत पद्यं सादृश्यदूरीकरणे उदाजहे'। अत एव च मम्मटभट्टैः 'आधिक्यमात्रं व्यतिरेकः' इत्युक्तम्, निर- स्तं च न्यूनत्वं व्यतिरके। तस्मादुपमानादुपमयस्योत्कर्ष एव व्यतिरेकालंकार: नापकर्ष इति स्थितम् । यदि तु न्यूनत्व- मपि व्यतिरेक इत्याग्रहः तदेदमुदाहार्यभ्- जगत्त्रयत्राणधृतव्रतस्य क्षमातलं केवलमेव रक्षन्। कथं समारोहसि हन्त राजन्सहस्त्रनंत्रस्य तुलां द्विनेत्र:।

व्यतिरेकसरः (२२) 403

अत्र धर्मद्येनैव न्यूनोऽसि धर्मान्तरेण तु सम इति प्रतीति- कृतविच्छित्तिविशेषादलंकारता । पवंच लक्षणे अपकर्षोऽ्येवं- जातीयो देयः ॥ यदपि कुवलयानन्दकृताऽनुभवपर्यवसायिनो व्यतिरेकस्यो- दाहरणमुक्तम्- दृढतरनिबद्धमुष्टेः कोशनिषण्णस्य सहजमलिनस्य। कृपणस्य कृपाणस्य च केवलमाकारतो भेद: ॥ इति, तन्निपुण न नीरीक्षितमायुष्मता। तथाहि-किमत्रोपमा- नादुत्कर्षरूपो व्यतिरेकोऽनुभवपर्यवसायी? आहोस्वित्सर्वस्व- कारायुक्तदिशा अपकर्षरूप :? नाद्यः-उत्कर्षप्रयोजकधर्मस्यात्रा- नुपस्थितेः न च क्षेषेण दीर्घाक्षरस्योपस्थितिरस्त्यवति वा- च्यम्, तस्योपमानवृत्तित्वेनोपसेयानुत्कर्षकत्वात्। अर्थान्तरेणा- कृतिरूपेण सह श्ेषमूलकामेदाध्यवसायेन साधारणीकरणाञ्च। अन्यथा श्रेषमूलकोपमोच्छेदापत्तेः । सुधांशुविम्वमिव नगरं सकलकलमित्यादावपि कलकलसहितत्वकला साकल्यया र्वस्तुती वै- धर्म्यरूपत्वात्। न च सकलकलमित्यत्रोपमायामेव कवेर्निर्मर: प्रकृते तु भेदशब्दोक्त्या वैलक्षण्ये स इति भ्रमितव्यम्। यद्य- त्रोपमाविघटनरूपो व्यतिरेको निर्भरसहस्स्यात् आकारशब्दश्े- षोऽनर्थकस्स्यात्। कृपणस्य कृपाणस्य च भेदो दीर्घाक्षरादे- वेत्येव ब्रयात्। न ह्यत्र व्यतिरंके श्रेपोऽनुकूलः । प्रत्युत प्र- तिकूल पव। उपमायां घुनरनुकूलः । प्रतिकूलस्य दीर्घाक्षर- रूपवैधर्म्यस्य साधारणीकरणात् आकृतिभेदस्य चोपमानोपमे- ययोरपि सत्त्वात्। एवं हि कवेराशय :- कृपणककृपाणयो- स्तुल्यतैव, दृढतरेत्यादिविशेषणसाम्यात्। अक्षरभेदस्त्वाकार- भेदत्वादविरुद्ध एव' इति सहदयैराकलनीयम् । न द्वितीयः- तस्योक्तिमात्रेणाप्यसंगते, अहृद्यत्वाञ्च। तस्मादत्र गम्योपमैव

404 अलंकारमणिहारे

सुप्रतिष्टितेत्यास्तां तावत्कूटकाषीपगोद्वाटनम् । प्रकृतमनुसरामः" इत्यभाणीत् । एवंचैतन्मते प्रागस्मत्प्रदर्शितान्यनुभयव्यतिरेको- दाहरणानि यथायोगमननेव पथा नेयानि। न्यूनव्यतिरेकोदाहरणं त्वेवम्- अखिलजगच्छेषित्वं तस्य तवैकोनसर्वशेषि- त्वम्। आरोहसि तेन तुलां जगत्सवित्रा जगत्स- वित्रि कथम् ॥ ६१०॥ इदं तु चिन्तनीयम्-उपमेयाधिक्यपर्यवसायी तन्नयूनत्व- पर्यवसायी अनुभयपर्यवसायी चेति व्यतिरकस्त्रेधा विभक्त कुवलयानन्दे । तत्र अनुभवपर्यवसायीति पाठस्तु लेखकर्ख- लनकृतः । अनुभयताद्र यरूपकादिवदनुभयपर्यवसायित्वेनैव व्य तिरेकतृतीयप्रभेदस्य कर्तुमुचितत्वात्। उदाहरणेऽपि 'दृढतर निबद्धमुषेः' इत्यत्र उपमेयाधिक्यतन्नयूनत्वोभयपर्यवसानराहित्य- स्यैव स्पषट दर्शनात्। रसगङ्गाघरकारस्तु अनुभवपर्यवसायीत्यव कुवलयानन्दपाठं मन्वानः व्यतिरेकस्योत्कर्षापकर्षान्यतररूपता- मध्यवस्यन् कुवलयानन्दप्रदर्शितं तृतीयप्रभेदोदाहरणमदूदुषत्। उपदर्शित अनुभयपर्यवसायोति पाठे तु सर्वमिदं तदुक्तदूषण- भलग्रकमेव। किंचव्यतिरेकस्योत्कर्षापकर्षान्यतररूपतया कु- वलयानन्दकृद्विवक्षितत्वे तस्य उपमेयोत्कर्षपर्यवसायित्वेन तन्नचू नत्वपर्यवसायित्वेन च विभजनमेव नोपपद्येत। उत्कर्षरूपस्य व्यतिरेकस्य उत्कर्षपर्यवसायित्ववाचोयुक्तेरयुक्तत्वात्। तस्मा- द्वैधर्म्यमात्रमेव व्यातरंकः । स च उपमेयोत्कर्षपर्यवसायी त-

त्रिविध इत्येव हि कुवलयानन्दकृदाशयः । पतत्सर्वमभिप्रेत्यैव

व्यतिरेकसरः (२) 405

चन्द्रिकायां वैद्यनाथ :- 'किंचिद्धर्मप्रयुक्तसाम्यवत्तया प्रतीयमा- नयोः किंचिद्धर्मप्रयुक्तवैलक्षण्यं व्यतिरेकशरीरम्। वैलक्षण्यं तु क्वचिदुपमेयस्योत्कर्षे क्वचिच्च तदपकर्षे पर्यवसन्नम्। क्वाचत्तु तदन्यतरपर्यवसानविरहेऽपि स्ववैचित्रचमात्रविश्रान्तमिति बो ध्यम्। एतेन चरमभेदद्वयतदुदाहरणदूषणं कस्यचिदापातरम- णीयमिव भासमानं प्रत्युक्तमिति वेदितव्यम् । अत्यन्तासारत- या तु नानुवादमर्हतीत्युपरम्यते' इत्यवादीत्॥ अलंकारान्तरोत्तम्भितोऽप्ययं संभवति। यथा- वृक्षं परिष्वजेते सयुजौ सुहदौ समं सुपर्णौ द्वौ। एकस्स्वाद्वत्यनयोः पिप्पलमन्योडभिचाक- शीत्यनदन् ॥६११।। इदं पद्यं- द्वा सुपर्णा सगुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति॥

इति श्रुत्यर्थानुवादि। 'युज्यत इति युक्। युक्छब्दो गुणपर: समानगुणकस्सयुगिति व्यासारयैविवृतत्वात्। सयुजौ समानगुणकौ अपहृतपाप्मत्वादिगुणैः परस्परसमानौ । सखायी सहचरौ द्वौ सुपर्णो पक्षिसदृशी। समानं एकं वृक्षं वृक्षव- च्छेदनाह शरीरं समाश्ितावित्यर्थः । तयोर्मध्ये अन्यतरो जीवः स्वादु परिपक्क पिप्पलं कर्मफलं भुङ्गे। अन्यस्तु परमात्मा अभुआ्ञान एव प्रकाशते' इति रङ्गरामानुजमुनयः । अयं रूप- कातिशयोक्त्युत्तम्भितः । एवं यथायोगमलंकारान्तरसंकीर्णता द्रष्टव्या।

406 अलकारमाणहार

अस्य चालंकारस्य सादृश्यगर्भत्वात्सादृश्यस्य च त्रिबि- धधर्मोन्मीलितत्वादत्रापि तत्प्रकारानुगमोऽनुसन्घेयः॥ तत्रानुगामिनि धर्मे यथा- आशंसनीयमखिलैराम्वाद्यं चामृतं जडध्युदि- तम्। अजडध्युदितं ललितं चरितं भवतो हरे पराकुरुते ॥।६१२।। जडधीभि: मन्दमतिभि: उदितं उक्तम्। जलधावुत्पन्नमिति वस्तुस्थितिः । अजडधीभिः सूक्ष्ममतिभिः उदितं उक्तं जल- धावनुद्भूतं च । अत्राशंसनीयत्वास्वाद्यत्वल ल्लि तत्वा न्य नु गामिि नो धर्माः। श्ेषोपात्ते जडध्यजडध्युदितत्वे अपकर्षोत्कर्षहेतू॥ बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्ने यथा-

परिचितमुक्ताहार: कण्ठः कण्ठीरवाद्रिपतिद- यिते। परिगतपयःपयोनिधितरङ्गमपहसति कम्बु- मम्ब तव ॥६९३।।

अत्र मुक्ताद्दारदुग्धोदतरङ्गयोर्विम्बप्रतिबिम्बभावः परिचि- तपरिगतयोश्शुद्धसामान्यता ।। एवं सादृश्यालीढो व्यतिरेको निरूपितः। अभेदालीढोऽ- व्येष संभर्वात। यथा- निर्धूतपलाशकुलो नाथ विशालेक्षणो विधुत- कलिकः। भजसि सदानन्दनतां मन्दारस्त्वमिति कथभिव वदेम ॥६९४॥

सहोक्तिसर: (२२) 407

निर्धूतं पलाशानां पत्राणां क्रव्यादानां च कुलं येन स तथोक्तः। शालानां शाखानां ईक्षणं दर्शनं तद्विगतं यस्य स विशालेक्षणः । शाखावलोकनम्यस्य नास्ति किमुत तत्परि- ष्कृतत्वमिति भावः । 'शाखाशाले' इत्यमरः । अन्यत्र विपु- लनयनः । विधुताः कलिकाः कोरकाः येन । पक्षे विधुतः कलिर्येन स तथोक्त, परास्तकलिदोष इति यावत्। 'कलि- मलसंहतिकालनोऽखिलेशः' इत्यायुक्तेः । 'शेषाद्विभाषा' इति कप ! सदा अनन्दनतां नन्दनवनसंबन्धवैघुर्य, पक्षे आनन्द- यतत्यानन्दनः सतामानन्दनः सदानन्दनः तस्य भावं भजसि। एवं सति कथ त्वां मन्दार इति वदेम।।

इत्यलंकारमणिहारे व्यतिरेकसरो द्वाविंशः

अथ सहोक्त्यलंकारसर :- गुणप्रधानताभाजोरर्थयोरुभयोर्यदा। वर्ण्यस्सहार्थसंवन्धस्सहोक्तिं तां तदा विदुः॥ गुणप्रधानभावावच्छिन्नयोरर्थयोः सहार्थसंबन्धस्सहोक्तिः। इयमपि भेदप्राधान्य एव। गुणप्रधानभावनिबन्धनमत्र भेद- प्राधान्यम्। सहार्थप्रयुक्तश्च गुणप्रधानमावः 'सहयुक्तेऽप्रधाने' इत्यनुशासनात्। उपमानोपमेयत्वं चात्र वैवक्षिकम । दयोर- पि प्राकरणिकत्वादप्राकरणिकत्वाद्वा। सहार्थवलाद्धि तयोस्तु- ल्यकक्ष्यत्वं, अतुल्यकक्ष्ययोरुपमानोपमेयभावायोगात्। तत्र च तृतीयान्तस्य नियमेन गुणत्वादुपमानत्वम्। अर्थात्परिशिष्टस्यो- पमेयत्वम् । गुणप्रधानभावोऽप्यत्र शाब्द एव, न त्वार्थः व- स्तुतो विपर्ययस्यापि संभवात्। साहित्यं चात्र कर्त्रादिनाना-

408 अलंकारमणिहारे

भेदमिति ध्येयम्। हृद्यत्वं चालंकारसामान्यलक्षणागतं सर्वालंकार- साधारणमेव। तज्ञात्र कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययात्मिकया श्ेष- भित्ति का भेदाध्यवसानात्मिकया केवलाभे दाध्यवसानात्मिकया चा - तिशयोक्त्याऽनुप्राणने भवतीति वदन्ति॥ यांस्त्वं पश्यसि तेषां विकसन्ति समं मुखानि च सुखानि। अरयो निरयाश्र समं सरयं दूरीभ- वन्ति मुरवैरिन् ॥६९५॥। इति तुल्ययोगितादावतिप्रसङ्गवारणायावच्छिन्नयोरित्यन्तम्। तत्र हि द्वयोरपि प्रधानयोरेव सहार्थसंबन्धः । इह तु सह- शब्दयोगिना S प्रधानत्वनियमाद्गण प्रधानभावावच्छिन्नयोरेंवार्थयो- स्सहार्थसंबन्ध इति नातिप्रसङ्ग: ॥

यथा- दशवदनादिमकदनैविशकलितं सकललोकम- विविषता। भूमेभरिण समं भवता भगवन् ज- वादवातारि ॥६९ ६।।

अविविषता अवितुमिच्छता । अत्र भगवदवतारकार्यस्य भूभारावतरणस्य पौर्वापर्यवपर्ययानुप्राणितस्सहभावः॥ यथावा -- पावनतावकपद्युगसेवनसंस्फीतकौतुका लो- काः । सिंहाचलेन साकं सिंहासनमच्युताघिरो- हन्ति ॥६९७॥

सहोक्तिसरः (२३) 409 पूर्व कर्तुस्सहोक्तिः । इह तु कर्मणः । सिंहाचलश्शेषा- द्विः। अत्रापि सिंहाचलारोहणकार्यस्य सिंहासनारोहणस्य पौ- र्वापर्यविपर्ययेणानुप्राणितस्सहभावः । कारणं हि नियतपूर्वका- लवृत्ति कार्य त्वपरकालवृत्ति तयोस्तुल्यकालत्वेनोक्तिरपि त- द्विपर्यय एवेत्यवधेयम्॥ त्वत्पाश्चजन्यनिनद ननु देव विसृत्वरे यथाऽ- भीष्टम्। अमरीवदनाब्जैस्सममसुरीवदनाम्बुजानि विदळन्ति ॥६९८॥ अमरीवदनाब्जानि विदळन्ति विकसन्ति। असुरीवदना म्वुजानि तु विदळन्ति विगतानि दळानि येषां तानीवाचरन्ति निर्दळकमलानीव शोभाविकलानीति भावः । अत्र विद्ळन्तीति

यथावा कृतिनां तव चरितानि श्रुतिसृतिजङ्घालतां प्र- पन्नानि। दुरितैस्सह हृदयान्यपि परितशश्रीनाथ धावयन्ति तराम् ॥६९९।। अत्र द्रावणशोधनयोर्धावयन्तीति शब्दगतश्लेषेणाभेदाध्यव सितिः । पूर्वा कर्तृसहोक्तिः । इयं तु कर्मसहोक्तिः॥ यथावा- आर्तेभरवश्रवणे नक्रेण समं त्वयोहृतं चक्रम्। तेनैव सह स मुक्तस्त्वतः प्रकतौ हि न च भिदा- ऽस्त्यनयोः ॥७००॥ ALANKARA 52

410 अलंकाग्मणिहारे

उद्धृतं उत्क्षिप्तं उन्मूलितश्चेति लिङ्गविपरिणामेन योज्यम्। तेनैव चक्रेणैव सह नक्रः त्वत्तः त्वत्सकाशात् मुक्तः त्यक्तः 'अपेतापोढमुक्त' इति समासविधानात् ज्ञापकात्पश्चमी । पक्षे- देवलशापान्मुक्त इत्यर्थः । 'मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तमः' इति श्रीभागवतोक्तेः। नक्रचक्रयोस्तुल्यतयोद्वरणमोचने कथ- मित्यत आह - प्रकृतावित्यादि । हि यस्मात् अनयोः नक्रच- क्रयोः प्रकृतौ स्वभावे न च भिदा नैव भेदोऽस्ति तस्मादु- द्धग्णमोचनतील्यमनयोर्युक्तमिति भावः । पक्षे-अनयोः नक्रच- क्रशब्दयोः प्रकृती नक्रचक्रेत्याकारके प्रत्ययविधावुद्देश्यभूत श- ब्दरूपे नचभिदा नकारचकाराभ्यामेव भेद: क्रेत्याकारकवर्णस्थो- भयत्र तुल्यत्वात् । स्वादौ प्रत्यये पुंनपुंसकलिङ्गयोरनयोइशब्द्रयोः विसर्गानुस्वारादिकृतवैलक्षण्यसन्भ्ावेऽि प्रकृतिमात्रे नकारच कारमात्रकृतं नैलक्षण्यमिति भावः । इयमपि कर्मसहोक्ति: श्े- षभित्तिका मेदाध्यवसायमूला। अत्र कार्यकारणपीर्वापर्यविपर्य यलक्षणातिशयोक्तिसन्भ्र/वेऽपि श्ेषमूलकाभेदाध्यवसितेरेव चम- त्कारातिशयाधायकत्वम्। अत्र पूर्वार्धे नक्रचक्र्योर्गुणप्रधानभा- वः। उत्तरार्धे चक्रनक्र्योस्स इति वैपरीत्यं च विशेषः ॥ शुद्धश्ेषभित्तिकाभेदाध्यवसायमूला यथा- निरवधिकरुणानिधिना भवता भवतापतो न- तानवता। इष्टेन सहानिष्टं निरस्तमारचि समस्त- मपि भगवन् ॥ ७०१॥ दृष्टेन अभीप्सितार्थेन सह अनिष्टमशुभं निरस्तमारचि। इष्टपक्षे निर्गतं अस्तं अदर्शनं यस्य तत् निरस्तम् । अस्त- मिति मान्तमव्ययं, तेन सह बहुवोहिः। 'अस्तमदर्शने' इत्य

सहोक्तिसरः (२३) 411

व्ययेष्वमरः । अनस्तंगत प्रकाशमानमेवाकारीत्यर्थः। अनिष्ट- पक्षे निरस्तं प्रक्षिप्तं नाशितमित्यर्थः । अत्र निरस्तमिति श्े- षेणैव भेदाध्यवसायः, न त्वन्यप्रकारेण। अत्रापि कर्मसाहित्यमेव॥ न्यपतन् शिरांस्यरीणां मुरारिवाणैस्सहारिना-

जयाङ्क: ॥। ७०२।।

विजयाङ्कैः विजयचिह्नभूतैरित्यर्थः । अत्र निपतनस्य बा- णाद्याश्रयभेदेन भिदुरस्यापि च्युतत्वरूपैकोपाध्यवाच्छन्नतया अ- भिदुरीकृतस्योपादानमित्यस्यैकक्रियासंबन्धः। अत एव न श्षेप: तस्य प्रतिपाद्यतावच्छेदकभेद एवाभ्युपगमात्। एषूदाहरणेषु सहयोगतृतीयाप्रयुक्तो गुणप्रधानभावः । प्राधान्येन क्रियान्वये तु यथायथं तुल्ययोगिता दीपकं वा भवति। सहादिशब्दप्र- योगेण विनाऽपीयं संभवति 'वृद्धो यूना' इति निर्देशेन तृ- तीयाया निष्पत्यूहप्रसरत्वात्। परंत्विवादिशब्दप्रयोगविधुरो- त्प्रेक्षावद्गम्या। अप्रधानभावस्तु शाब्द एव । यद्यपि प्रकृत- त्वाप्रकृतत्वे प्रायेणोपमेयोपमानतयोनिर्णायके। तथाऽपीह न ताभ्यां तयोर्निर्णयः, प्रकृतयोरपि साहित्यसंभवात्। किंतु प्रा- धान्याप्राधान्याभ्यामेव । हृद्यत्वं चास्या अतिशयोक्तिकृतमि- त्यवोचाम। यत्र तु सा नास्ति तत्र 'पुत्रेण सहागतः पिता'-

नाकं परेण भान्तं लोकं परमं विहाय दिव्यं तम्। लोकंपृणस्स भगवान् साकं लक्ष्म्यैव विह- रति वृषाद्रौ ॥।७० ३॥

412 अलंकारमणिहारे इत्यादौ न सहोक्तिरलंकारः । लोकं पृणाते प्रोणयतीति लोकंपृणः । पृणतिः प्रोणनार्थकः। अस्प्रान्मूलविभुजादित्वात्कः। 'लोकस्य पृणे' इति मुमागमः ॥ अत्र विचार्यते-'दशवदनादिमकदनैः' इत्यादौ पौर्वापर्य- विपर्ययानुप्राणिता सहोक्तिरलंकार इति न युक्तम्। अतिश- योक्तेरेवात्र चमत्कारावहत्वेन सहोक्तस्संज्ञामात्रत्वात् । 'तव कोपोऽरिनाशश्च जायते युगपन्नृप' इत्यस्मादतिशयोक्त्यलंका- रात् 'तव कोपोऽरिनाशेन सहैव नृप जायते' इत्यत्र गु. णभावमात्रप्रयुक्ते सत्यपि वैजात्ये विच्छित्तिविशेषस्यादर्शनात्त स्यैव चालंकारविभाजकत्वात्। न च सादृश्यानुप्राणितस्य रूपकादेरव्यपार्थक्यापत्तिः, 'नवनीरदसदशोऽसौ, एष नवीना- म्बुदस्साक्षात्' इत्यादौ विच्छित्तिवैलक्षण्यस्य जागरूकत्वात्। अन्यथा सादृश्यप्रयुक्तस्य व्यातेरेकस्यानुत्थानापत्तेः । अपिन् सा- दृश्यप्रयुक्तरूपकादिषु सादृश्यस्य गुणभावाच्चमत्कारविश्रान्तिभू- मिभ्यो रूपकादिभ्यो यथा न पृथग्व्यपदेश्यत्वं तथा सहभा- वोक्त्युन्मीलितायाः कार्यकारणपौर्धापर्यविपर्ययात्मिकाया अति- शयोक्तेस्सका शादस्यास्स होक्तेर पर्थक्यमेवोचितम्। नन्वेवं सति निर्विषयतैव स्यात्सहोक्तेः, सदोक्त्यन्तरस्याप्यभेदाध्यवसान- रूपातिशयेन कबळीकारादिति चेन्न-अभेदाध्यवसानमूलायां हि सहोक्तो अभेदाध्यवसानेनोप्क्रियते सहाक्तिरिति 'न गु- णेन तिरस्कार: प्रधानस्य अपितु प्रधानेन गुणस्य' इत्युक्तदि- शा लब्धावकाशैव सहोक्ति:। गुणप्रधानभावश्चानाग्रहैस्सूक्ष्म या दशाऽवधातव्यः । किंच परस्पराभेदाध्यवसानमात्रमतिशय पव। नातिशयोक्ति:, तस्य श्रेषादावपि सतत्वात्। सा तू- पमानेन विषयस्य निगरणम्। पवंच 'विद्ळन्ति, न्यपतन्'

सहोफ्तिसर: (२३) 413

इत्यादावेकेनापरस्य निगरणाभावान्नातिशयोक्तिगन्धोऽपि। अति- शयमात्रं तु प्रायेण साधारणधर्माश भूयसामुपस्करोत्यलंकारा- णाम्। न हि 'शोभते पअ्मवन्मुखम्' इत्यादौ पद्ममुखशोभ- योर्वस्तुतो भिन्नयोरभेदाध्यवसानमन्तरेणोपमा प्रकाशते। तस्मा- त्कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययमूलस्सहोक्तेरेकः प्रकार इति सर्व- स्वकारादीनामुक्तिराग्रहमूलैव। अभेदाध्यवस नमूलस्तु प्रकारो भवतु नाम सहोक्तेर्विषयः । यदि तु दोपके तुल्ययोगितायां चोपमानोपमेययोः प्राधान्येन क्रियादिरूपधर्मान्वयः, इह तु गुणप्रधानभावेनैवेति विशेषस्सन्नपि विच्छित्तिविशेषानाधायक- तया नालंकारान्तरत्वप्रयोजकः अपितु तदवान्तरभेदताया इति विभाव्यते, अपास्यते च जरदालंकारिकवदनावलोकनदाक्षिण्यं, तदा निविशतामियमपि क्लपालंकारेष्वेव। किंचिद्वैलक्षण्यमा- त्रेणैवालंकारभेदे वचनभङ्गीनामानन्त्यादलंकारानन्यप्रसङ्गादिति। सत्यं,-गुणप्रधानभावालिङ्गितस्य सहभावस्यालंकारान्तराद्विच्छि- त्िविशेषमनुभवन्तः प्राचीना एव सहोक्ते: पृथगलंकारतायां प्रमाणं, अन्यथा एवंजातीयोपप्रुवेन भूयसी स्याद्वैयाकुली। नैव प्रमाणीकुर्महे वयं मृषानिमीलितलोचनान्प्राचीनान्, निवेश्यतां चेयमर्लंकारान्तरान्तःपुरकारागृहं वराकीति तु प्रभुतैव, न तु सहृदयतेत्यलं दूरधावनेन ॥। एवं क्रियायास्साधारणधर्मतायामुदाहरणानि दशिंतानि। गुणस्य तथात्वे यथा- भुवनाधिप तव नाभ्या सह मानसमप्युपैति गाम्भीर्यम्। अंसैस्सह महिमादपि च कंसरिपो

414 अलंकारमणिह्वारे

अत्र यद्यपि क्रियाऽपि गुणेन सह समानधर्मतामश्नुते। तथाऽपि तस्याः नान्तरीयकत्वेनासुन्दरत्वात्पर्यवसाने गुणस्यैव समग्रभारसहिष्णुत्वम्। अत्र गाम्भीर्योन्नत्ययोराश्रयभेदभिन्नयो- रभेदाध्यवसानेन सहभावः। एवं श्ेषेऽपि बोध्यम्। यत्र चैक- मेवोपमेयं परस्परविलक्षणसहोक्तयालम्बनं सा मालातुल्यतया मालासहोक्ति: 'न्यपतन् शिरांस्यरीणाम्' इत्यत्र मुरारिबाणैस्सह अरिनारीणामश्रुझरैस्सह ताटङ्ैस्सह सुरसुमैस्सहेत्युपमानभेदेन साहित्यस्यानेकत्वेऽपि निपतनैक्यात्सहोक्तेरभेदः । सति वा यथा- कथंचिद्भेदे नास्ति वैलक्षण्यम्, धर्मेक्यात्। धर्मोपमानोभयकृत- वैलक्षण्यस्य चात्र विवक्षितत्वात्॥ मथनोच्चलकलशाम्बुधिकणैस्सहामरसुमैश्रव वि- सरन्तः। पद्माक्षे निपतन्तः पान्तु कटाक्षाः पयो- धिकन्यायाः॥७०५॥ इत्यत्र धर्मवैलक्षण्यसन्भावेऽपि विसरणधर्मोन्मीलितसहोक्ति- घटकोपमानभूतानां कलशाम्बुधिकणामरसुमानामेव निपतनधर्मो- त्तम्भितायामपि सहोक्ती घटकत्वान्न मालारूपता। अत्र पयोधि- कन्याया इति विशेष्यं कटाक्षाणां क्षीरोदन्वदवतारकालिकत्वं ध्वनयितुम्॥ इदं तूदाहरणम्- भाग्यैस्सममुन्मिषितं जगतां सार्ध विजुम्भितं विभवैः। सह विस्मयैरमान्तं धन्याः फणिगिरिप- तेर्महं यान्ति ॥७०६॥ अत्रोन्मिषितत्वादिधर्माणां भाग्यायुपमानानां च वैलक्षण्यादु- पमेयस्य श्रीनिवासोत्सवस्यैकत्वाञ्च सहोक्तेर्मालारूपतेति ध्येयम्।।

सहोक्तिसरः (२३) 415

शोणोरुषा व्यरचि द्रक्कोणेन समं दशास्यका- यश्र। बाणेन सहामुष्य प्राणोऽप्युदधारि रघुपते भवता॥ ७०७॥ हे रघुपते! भवता दृक्कोणेन समं दशास्यकायश्च रुषा शोणो व्यरचि । पक्षे-अरुषेति छदः । दक्कोणः रुषा शोणः दशास्यकायः अरुषा व्रणेन शोण: लोहितः व्यरचीत्यर्थः। 'व्रणो Sस्त्रियामीर्ममरु' इत्यमरः। वाणेन सह अमुष्य दशास्यस्य प्राणः पञ्चवृत्तिर्मुख्यप्राणोपि उदधारि बाण उत्क्षिप्तः प्राग उन्मूलित इत्यर्थः। उत्पूर्वकस्य धरतरुपपादितोभयार्थशक्तत्वात।स्यादुद्ध रणमुन्नये। भुक्तोज्झितोन्मूलनयोः' इति हेमचन्द्रः । अत्र द्वयो- रेव परस्परविलक्षणसहोक्तयास्सन्भावेऽपि मालात्वमस्त्येव। एव- मपि रसगङ्गाधरादी मालासहोक्तेरुदाहरणात्। पूर्वार्धे गुणसा- हित्यं उत्तरार्धे क्रियासाहित्यं श्ेपमूलातिशयोक्तया पोर्वापर्य- विपर्ययात्मकातिशयोक्तया चानुप्राणितम् । पूर्वोदाहरणे तु अनु- गामिधर्मोत्तम्भितं साहित्यमित्यादि वैलक्षण्यं द्रष्टव्यम्॥

यथावा- आर्ति सार्ध मौर्व्या निशिचरततिरध्यरोपि र- घुपतिना। खेदेन समं सातिर्मोदस्यातानि तेन सवनभुजाम्॥ ७०८॥ रघुपतिना मौर्व्या शिक्जिन्या सार्ध निशिचराणं ततिः आर्ति अध्यरोपि। मौर्वी धनुष्कोटिं निशिचरततिः पीडां च अध्यरोपीत्यर्थः । 'आर्तिः पीडाधनुष्कोस्योः' इत्यमरः । तेन आ- त्यध्यारोपणेन। रघुपतिना वा सवनभुजां देवानां खेदेन समं

416 अलंकारमणिहारे मोदस्य सातिः अतानि। खेदस्यावसानं मोदस्य दानं च कृत- मित्यर्थः । 'सातिर्दानावसानयोः इत्यमरः । अत्राप पूर्वोदाहरण- वन्मालारूपतादिकं यथायोगमनुसन्धेयम् ।। यथावा- गुरुभिस्सह शुश्रूषा चरिते तव लसति ताव- कीनानाम् । कीर्तिर्दानोन्मिषिता गृहाङ्गणेऽच्युंत दिशांगणेन समम् ॥७०९॥ हे अच्युत! तावकीनानां त्वद्भक्तानां गुरुभि: आचार्यैस्सह तव चरिते शुश्रूपा लसति गुरुषु विपये शुभूषा परिचर्या त्वञ्च- रिते विषये श्रवणेच्छा प्रकाशत इत्यर्थः । 'अथ शुभ्रूषोपास- नाश्रवणच्छयोः' इति हेमचन्द्रः। दिशां ककुभां गणेन समम्। यद्वा-दिशाशब्दष्टावन्तः दिशानामङ्गणेन सममित्यर्थ । गृहाङ्गणे तेषामेव भवनाजिरे दानोन्मिषिता कीर्तिः लसतीत्यनुषज्यते। दि- शाङ्गणे दानेन वितरणेन उन्मिषिता उदश्चिता कीर्तिः यशः लसति गृहाङ्गणे दानेन द्विरदमदसलिलेन उन्मिषिता जनिता कीर्तिः कर्ईमः विस्तृतिर्वा लसतीत्यर्थः। 'दानं गजमदे त्यागे, कीर्तिः प्रसादे यश- सि, कर्दमे विस्तृतावपि' इति च रत्रमाला। अत्रापि यथासंभवं मालारूपतादिकं द्रष्टव्यम् । अधिकरणसाहित्यं तु विशेषः । पूर्वार्धे चरित इति वैषयिकमाधकरणं, उत्तरार्धे गृहाङ्गणे इति तु औपश्े- षिकमभिव्यापकं वा तदितिभिदा।अभिव्याप्तिश्चात्रापेक्षिकी बोध्या॥ बिम्बप्रतिबिम्बभावाद्यापन्नधर्मताऽप्यत्र संभवति। यथा- फणमणिघृणिपरिवीतं ज्वालामालावृतेन च- क्रेण। सह मुश्चन्नहिमञ्चं सहसा स हरिः पुनातु करिवरदः॥७१०॥

सहाफ्तिसर: (२३) 117

अत्र फणमणिघृणिज्वालामालयोर्विम्बप्रतिबिम्बभावः । परि- वीतत्वावृतत्वयोस्तु वस्तुप्रतिवस्तुभावः । चक्रमश्चमोचनयोः पौ- र्वोपर्यवपर्ययः तन्मूलातिशयोक्त्याऽनुप्राणिता सहोक्तिः।

अलंकारान्तरसंकीर्णाऽपीयं संभवति। यथा- मनसा समं विलीनं घनसारस्येव शकलमन- लज्वालात्। द्विरसनगिरिशेखरतः दुरितं मम विततमेकपद एव बत॥ ७११॥

अनलज्वालात् घनसारस्थ कर्पूरस्य शकलमव जात्यभिप्राय- कमकवचनम्। द्विरसनगिरिशखरतः शेषाचलोत्तंसाच्छोनिवा- सात् विततं विस्तृतं मम दुरित, पूर्ववदेकवचनम्। एकपद एव एक- चरणन्यासमात्र एव अतिक्षिप्रमवेत्यर्थः। अथवा-एकपदे इत्येदन्त- मव्ययमकस्मादित्यर्थे चादिषु पठ्यते। अतार्कतमेवेत्यर्थः । अतिस- त्वरमेवेति यावत्। मनसा समं विलीनम्। कर्पूरपक्षे-विलीनं वि. द्रुतमित्यर्थः । 'विलाने विद्रुतद्रुतो' इत्यमरः । दुरितपक्षे-दर्शना- विषयमासीदित्यर्थः । मनःपक्षे तु-द्विरसनगिरिशेखरतः श्रीनि- वासात् पश्चम्यास्सार्वविभक्तिकस्तासेः । मम मनः एकपद एव एकस्मिन्व्यवसाय एव तत्प्राप्तयेकव्यवसाय एव लीनं लग्न. मित्यर्थः। 'ददामि बुद्धियोगं ते येन मामुपयान्ति ते' इत्यु- करीत्या तत्प्राप्तयेकव्यवसायस्य तदधीनत्वादिति भावः। यद्वा- सप्तम्यास्तासिः । श्रीनिवासे एकस्मिन्पदे वस्तुन्येव लीनमित्यर्थः । अथवा पष्ठयास्तसिः। श्रीनिवासस्य एकस्मिन्पदे चरणे लग्नमि- त्यर्थः । 'पर्द व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्गिवस्तुषु' इत्यमरः ।

ALANKARA 53

418 अलंकार मणिहारे .

यथावा- विबुधाभयदः कथमस्यसुरकदम्बेन सह सुरक- दम्बम्। भवता वृषशैलमणे सुसाध्वसं यद्वयता- न्यतिप्रसभम् ॥७१२॥ हे वृषशलमणेः त्वंकथं विवुधाभयदः असि।कुतो नास्मीत्यत आह-असुरेत्यादि। भवता असुरकदब्मेन सह सुरकदम्बं अति- प्रसभं सुसाध्वसं व्यतानि असुरकदम्वं अतिप्रसह्य अतित्रस्तमता नीत्यर्थः । सुष्यु साध्वसं यस्य तत्सुसाध्वसमिति समासः। सु- रकदम्बपक्षे-सुसाधु असं इतिच्छेदः। सुसाधु असं अतिप्रसभ- मतानीति वैपरीत्येन योजना। मुसाधु अतिसम्यक् असं अवि- द्यमानसकारं अतिप्रसभ आतप्रभमित्यर्थः । शब्दार्थयोस्तादा- मत्यं न विस्मर्तव्यम्। अतानि अततेजस्वि विरचितमित्याभिप्रायः। इयं हिताहितवृत्तितौल्यलक्षणतुल्ययोगितया श्ेषेण निन्दया स्तु- त्यभिव्यकक्तिलक्षणव्याजस्तुत्या चानुप्राणिता सहोक्तिरिति ध्येयम्॥ यथावा- औदार्यमद्गुतं तव साकं विद्वेषिभिः प्रियेभ्यो- पि। प्रददासि सत्वरं त्वं नारकमतिदुःखमहिगिरि- सुरद्रो ॥७१३॥ हे अहिगिरिसुरद्रो' एतच्च महोदारताभिप्रायगर्भम्। तव औ- दार्य अन्भतं लोकविलक्षणम्। तदेवोपपादयति-साकमिति। वि- द्वेषिभिस्साकं प्रियेभ्योपि 'स च मम प्रियः' इत्युक्तदिशा प्रीतिपा- त्रेभ्यो ज्ञानिभ्योपि सत्वरं हिताहितविवेचनव्यवधानविधुरमेव अ- तिदुःखं नारक प्रददासीत्युपालभ्मः । विद्वेषिभ्यः अतिमात्रव्यथा

सहोक्तिसरः (२३) 419

करं नारकं नरकं 'स्यान्नारकस्तु नरकः ' इत्यमरः । प्रददासि 'ये मां द्विषन्ति संमूढा नारके पातयामि तान् 'इत्युक्तरीत्या दुर्गति वितरसीत्यर्थ। प्रियेभ्यस्तु सत्वरमित्यत्र सः तुअरं इति छेद। सः त्वमिति योजना । अतिक्रान्तो दुःखमतिदुःखः तं तथोक्तम्। 'अत्यादय: क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया' इति समासः। 'यन्न दुःखेन सं- भिन्नं' इत्युक्तादेशा दुःखासंभिन्नमित्यर्थः। अरं रेफविधुरं नारकं नाकमित्यर्थः 'ते ह नाक महिमानः' इत्यादाविव नाकशद्वोत्र परमव्योमपरः। प्रददासि 'नयामि परमां गतिम्' इत्यादिना स्वेनैवोक्तत्वादिति भावः । अत्रापि पूर्वोदाहरणवदेव तुल्ययो गिताक्षेषव्याजस्तुत्यनुप्राणितत्वम्। वैलक्षण्यं तु आहेगिरिसुरद्रो

नुप्राणितत्वं संप्रदानसाहित्यं चेत्यवधेयम्॥। एवं 'गुरुभिस्सह शुश्रूपा' इते पूर्वदर्शितमालासहोक्ततु- दाहरणेऽपि शुश्रृपादेर्लसनरूपैकधर्मान्वय लक्षणतुल्ययोगितानुप्रा- णितत्वमनुसन्धेयम्। सर्वाण्यतान्युदाहरणानि सहार्थकशब्दघटितान्येव सहोक्ते: प्रदर्शितानि ॥ तद्घटितत्वेन गम्या यथा- पुरविमथनोत्तमाङ्गं धरणितलेन त्रिविक्रम श्रीमन। अस्ति स्तिमितं त्वत्पदकमलेन कृतं पुरा बलेस्सवने ॥७१४॥ हे त्रिविक्रम! इदं विवक्षितार्थस्य तदवतारासाधारणतां द्योत- थितुम्। बले: वैरोचनेः सवने यागे। धरणितलेन भूतलेन सहे- त्यर्थः । विनाऽपि सहशब्दयोगं तृतीया भवतीत्यवोचाम । पुरवि- मथनस्य शिवस्य उत्तमाङ्गं मस्तकं त्वत्पदस्य त्वच्चरणस्य कम-

420 अलंकारमणिहारे

लेन मलिलेन गङ्गारूपेणेत्यर्थः । स्तिमितं क्विन्नं कृतं रचितं पुरा- अस्ति आसीदित्यर्थः । 'पुरि लुश्चास्मे' इति भूतानद्यतने लट्। धरणितलपक्षे तु-त्वत्पदकमलेन त्वच्चरणारविन्देन 'कमलं सलिले ताम्रे जलजे' इति मेदिनी। अविद्यमानः स्तिः स्तीति वर्णस- मुदायो यस्मिंस्तत्तथाभूतं स्तिमितं मितं मानकर्मीकृतमित्यर्थः॥ एवं प्रागुपदर्शितोदाहरणेषु सर्वेष्वपि सहार्थकशब्दापनयने तान्यपि गम्यसहोक्तचुदाहरणानि भवन्तीति ध्येयम॥। । इत्यलंकारमणिहारे सहोक्तिसरस्त्रयोविंशः ॥

अथ विनोक्तिसरः

किंचिद्विना प्रस्तुतस्य रम्यताऽरम्यताऽपि वा। निवध्यते यदि तदा सा विनोक्तिरलंकृतिः ॥

वर्ण्यस्य किंचिदभावप्रयुक्तं रमणीयत्वारमणीयत्वान्यतरव- र्णनं विनोक्तिरलंकारः॥ यथा- फणिरमणतु शब्दनये कणचरणतु वाऽपि- कोपि तर्कनये। गणनां नार्हति मनुजः फणि- नाथगिरीश्वरे विना भक्तिम् ॥७१५॥

यथावा- सकलामचलामटतु त्रुटतु च शतधा तपोवि-

विनोकतिसर: (२४) 421

धानायैः। तव दर्शनाद्विनाऽच्युत भविता जनता कृतार्थतां न गता ॥७१६॥ अत्र भगवद्दर्शनेन विनाकृतस्यारम्यता। यथावा- तालन विना गानं शीलेन विना न शोभते ज्ञानम्। बालेन विना गृहिणी पालेन विना हरे त्वया धरणी ॥७१७॥ अत्रापि तालादिविनाकृतस्यारम्यता- रम्यतायां यथा- मोहेन विनाऽव्युतभाग्दाहेन बिना दवस्य भा- ति वनम्। ग्राहेण बिना जलधिः स्नेहेन विना खलेषु सुजनश्र ॥। ७१८॥ अच्युतं भजतीत्यच्युतभाक् भगवद्भक्त इत्यर्थः । 'भजो णि:' इति णिः । जलधिः सरः जलानि धीयन्तेऽस्मिन्निति वि. ग्रहः 'अब्धी सरस्सरस्वन्ती' इति रत्नमाला । अत्र मोहा- दिना विनाकृतस्य रम्यता। आद्ये केवले, इतरे तु दीपकानु- कूले।। मिश्रिता यथा - काश्येन विना विभवस्तव देवि विभाति जा- तु न तु मध्यम्। चाश्चल्येन विना हृद्विभासते न तु विलोचनद्वन्द्रम् । ७१९।।

422 अलंका रमणिहारे

अत्र काश्यचाञ्चल्यविनाकृतयोर्वस्तुनो: रम्यताऽरम्यते इति भवनीयं मिश्रिता। प्रतिवस्तूपमानुकूला परिसंख्यानुकूला च।। फणिराजगिरिशिरोमणिगुणराजी भजति र. म्यतां सम्यक्। दोषं विना मनागपि विना कल- ङं शशाङ्करेखेव ॥७२० । नित्यं फिगिरिनाथे प्रत्यङ्गात्माऽडत्मभरसम- र्पणतः। हृल्लेखो मणिरिव भात्युल्लेखनतो विना मलीमसताम् ॥७२१॥

प्रत्यङ् आत्मा जीवः इत्यर्थः । 'ङमो हस्वादचि ङमु- ण्णित्यम्' इति ङ्कारात्परस्थाचो नित्यं ङमुडागमस्संहितायाम्। मणिः उल्लेखनात् शाणोद्वर्षणादिव प्रत्यगात्मा भगवति भर- समर्पणात् मलीमसतां मृदादिसंसर्गकृतां मलिनतां विना हलेखः हृद्यः भाति । हृदयं लिखताति हलेखः हृदयशब्दोपपदकात् लिखेः कर्मण्यण।'हृदयस्य हल्लखयदण्लासेषु इति हहयशब्दस्य हदा- देशः। पक्षेअविद्याकृतमज्ञानमालिन्यं विना 'मणिवर इव शौरे रनित्यहृद्यः' इत्यायुक्तर्रात्या भगवतो हृदयंगमस्सन् भाति नित्या- संकुचितज्ञानो दीप्यत इत्यर्थः । अनयोराद्ा शुद्धोपमानुकूला इतरा तु श्ेषमूलोपमानुकूला॥ मूलं विनादपि वीरुद्विलसेत्कूलं विनाडपि शैव लिनी। नालं व्यालेन्द्राचलपालं देवं विना क्वचि- त्कमला ॥७२२॥

विनोफ्तिसर: (२४) 123

इयं दीपकपरिसंख्यानुकृला॥। रागं विना यथा स्त्री वेगं पयसो बिना यथा तटिनी। त्यागं विना यथा श्रीर्योंगं शौरेर्विना त- थैव मतिः ॥७२३॥ पूर्व क्रियागुणादिसंबन्ध आवश्यकः। इह तूपमामहिम्तैवा- वगम्यते स इति न तथा ।। इयं च न केवलं विनाशव्दसद्भाव एव भवति अपितु विनाशव्दार्थवाचकसन्भ्ावेऽपि। तेन नत्र, निर, वि,अन्तरण, ऋते, विकल, वियुक्त, रहित, दूरित, विधुर इत्यादिप्रयोगसन्भावे 5पि । यथ- फलमन्तरेण शाखी जलधिर्जलमन्तरेण यदि भायात्। वलमन्तरेण राजाऽ्प्यलमहिगिररिम- न्तरेण भूर्भायात् ॥७२४॥ बलमन्तरेण राजाऽपि यदि भायादित्यन्वयः । अत्रान्तरेण- शब्द: विनार्थकः प्रयुक्तः । मिथ्याध्यवसितिदीपकानुकृलेयम्। अम्बरमभानुबिम्वं बिम्वं भानेारनम्बुरुहनय- नम् । अम्बुजनयनोऽनम्बुधिसुतस्सुतजस्तया वि- भायात्किम् ॥ ७२५॥ अत्र विनार्थको नञ् प्रयुक्तः। अनम्बुरुहनयनं 'तस्य यथा कप्यासं पुणरीकमेवमक्षिण।' इति श्रुतिप्रथितपुणुरीकाक्षरहित- मित्यर्थः। अनम्बुधिसुतः श्रीविश्रिष्ट इत्यर्थः । सुतेजस्तया सुवर्ण- वर्णतयेति भावः । विभायात्किम् । श्रीविश्रिष्टत्वे तादद्विध्यस्य

424 अलंकारमणिहारे

दुर्लभत्वादिति भावः । अत एव ह्यधिकरणसारावळ्यां 'नित्य- श्रीर्व्रध्नबिम्बे' इति विशेषितमाचार्यः 'आप्रणखात्सर्व एव सु वर्णः' इति श्रुतिरत्रानुसन्धेया। इय वक्ष्यमाणमालादपिकानुकूला। शेषाचलाभिमुखता येषां प्रोदश्विता न किंचि- दपि। श्ेष्यचलाभिमुखत्वं नैष्यन्त्यते जनुस्सह- स्रेडपि ॥७२६।।

शषिणः सर्वेश्वरस्य भगवतः अचलं निश्चलं यत् अभि- मुखत्वं तत्कटाक्षगोचरत्वमिति यावत् । नैष्यन्ति न प्राप्नवन्ति शेषाचलाभिमुख्यरूपोपायाभावे भगवदाभिमुख्यरूपफलं दुर्लभ- मिति भावः। अत्रापि विनाशब्दार्थवाचको नङ् प्रयुक्तः । इयमे- कगुणेनान्यदोषोदयरूपोल्लासालंकारानुकूला। त्रासस्पर्शविमुक्ता मुक्ता इव दोषगन्धसंत्य- काः। औज्ुल्यमुखार्सुगुणा जाजुल्यन्ते फणाभृ- दचलमणेः॥७२७॥।

अत्र संत्यक्तशब्द्रः। उपमानुकूला चेयम्॥ ज्ञानानन्दत्वाद्याः श्रीनाथगुणास्सुदूरितावद्याः। सरकरा इव हृद्या वारिततमसशशुभास्सदास्वा- याः॥७२८॥

अत्र सुदूरितशब्दः। इयमप्युपमानुकूलैव ॥ अलकारभाष्यकारस्तु 'नित्यसंबन्धानामसंबन्धवचनं विनो- केः' इत्याह। तस्य मते तु नैतान्युदाहरणानि॥

विनोकतिसरः (१४) 425

इदं तूदाहरणम- निवहेन सुररिपणां भवत्प्रतापोष्णिमानमनुभ- वताम्। मधुमथन चित्रभानुद्वितयं दृष्टं विनो- ष्णतया॥७२१॥

चित्रभान्वोस्सर्यवह्वोः द्वितयं 'सूर्यवह्नी चित्रभान्' इत्य- मरः। अत्र सूर्यवह्नयोरौष्णयस्याविनाभावेऽपि विनाभावो दर्शितः॥

यथावा- निरतिशयविशदिमाढये परितससफुरतीह जग- ति तव यशासि। माधव विना धवलतां विधुवि- धिवनितादयो विलोक्यन्ते ॥७३०॥

विधिवनिता सरखवनी। अत्र धावळ्याविनाभावेऽपि तद्वि नाभावो दर्शितः । अलंकारान्तरपाररम्भसंभूतमेवास्या रमणीय- त्वम्, न तु स्वतः । तेनालंकारान्तरत्वमप शिथिलमेवेति वद-

त्कारोदयस्य निष्प्त्यू हत्वेनांलकारान्तरानालिङ्गितस्यास्य रमणी- यतायास्सहृदयहृदयैक साक्षिकत्वात्स्व तोऽस्यालंकारान्तरत्वमक्षत- मेवेत्याहुः॥

अथास्या ध्वान: - किं तेन जन्मना स्यात्स्वान्ते यस्मिन्र चिन्ति- तोडनन्तः । कि तेन कर्मणा वाज्नन्ते यन्नार्पितं भवत्यन्ते ॥७३१॥ ALANKARA 54

426 अलंकारमणिहारे

अत्र भगवच्चिन्तनं विना स्वान्तस्य भगवदर्पण विना कर्मण- श्वारमणीयत्वं किमिति क्षेपेण फलप्रश्नेन वा व्यज्यते। तस्य च भगवद्विषयकभावध्वन्यनुग्राहकत्वेऽ्यप्रतिहतैव ध्वनिव्यपदेश्य-

इत्यलंकारमणिहारे विनोक्तिसरश्चतुरविशः

अथ समासोक्तिसरः

साम्याद्वेदकमात्रस्य गम्यमप्रस्तुतं यदि । स- मासोक्तिमिमां प्राहुः प्राश्चोऽलंकारवेदिनः।। भेदकं विशेषणम्। विशेषणमात्रसाम्यगम्याप्रस्तुतवृत्तान्ता समासोक्ति :; समासेन संक्षेपेण प्रक्तुताप्रस्तुत वृत्तान्तयोर्वच- नात्। असावुदयमारृढ: कान्तिमाब्रक्तमण्डलः। राजा हरति लोकानां हृदयं मृदुभि: करः॥ इति प्रकृताप्रकृतश्वेपे चाप्रकृतनृपवृत्तान्तस्य विशष्य- वाचिना श्षिष्टेन राजपदेनाप्यवगमान्न तत्रातिव्याप्तिः।

यथा -

आलिङ्गति फणधरगिरिमौलिं भक्त्युन्मुखा मदी- यमतिः।७३२।।

समासोक्तिसर: (२५) 427

अत्र भक्त्युन्मुखस्वमीतिवृत्तान्ते वर्ण्यमाने सामोदेत्यादिक्रि-

यते।।

म्भीरा। कविवाणी ललितपदाश्लेषेण हरेर्मुदं ददा- ति पराम् ॥७३३॥

कु: कुवर्ण: कवर्गों वा चः चवर्णश्च मुखं येषां तानि वर्णानि अक्षराणि स्फुटानि यस्यास्सा तथोक्ता । अन्यत्र स्फुटाः कुचमुखवर्णाः स्तनवदनवर्णाः यस्यास्सा तथोक्ता । अविद्य- माना तुलना साम्यं यस्यास्सा तथोक्ता । वृत्तिः मात्रावर्णभे- दभिदुरघ्छन्दोनिष्पन्नैःश्राकैः वूत्तेन भगवच्चरित्रेण वा अतुलना असदागित्यर्थ। लोकोत्तग्वृत्तघटिततयाऽरतिश्षाध्येति भावः।'वृत्तं पद्ये चरित्रे त्रिप्वतीते दृढनिम्तले' इत्यमरः । अभितः समन्ततः अतिगभ्मोरा 'ध्वनमत्ता तु गाभ्मीर्यम्' इत्युक्तगाम्भ्र्यगुणशा- लिनोत्यर्थः । पक्षे-वृत्ता आवर्तवद्धर्तुला अतुला असदृशी या नाभि: तया नाभितः सार्वविभक्तिकस्तसिः । अतिगभ्मीरा अति- गभीरवर्तुलासदृशनाभिरित्यर्थः । ललितानि पदानि सुप्तिङन्ता त्मकानि यस्यां सा, ललिते पदे चरणे यस्यास्सा तथोक्ता च कविवाणी श्लेपेण पक्षे-आक्षेषेणोत छेदः । आलिङ्गनेनेत्यर्थः । अत्र कविभारतीवृत्तान्ते प्रस्तुते स्फुटकुचमुखत्यादविशेषणसाम्या त् वाणीशब्दगतस्त्रीलिङ्गमहिस्ना चाप्रस्तुतोत्कण्ठितनायिकावृत्तान्तः प्रतीयते। पूर्वत्र विशेषणानि साधारणानि। इह तुश्षिष्टानीति विशे- षः। साधारणत्वं च श्षेषेण विनैव प्रकृताप्रकृतवृत्तान्तानुगतत्वम्॥।

428 अलंकारमणिह्दारे

यथावा आदौ मदमलिनोऽच्युत जला (डा)शयानुप्र- वेशितपदोऽय। विषमतमासद्राहग्रस्तोऽय्य विरौ म्युदस्तहस्तोऽहम् ॥७३४॥ हे अच्युत! आदौ मदेन गर्वेण दानोदकेन च मलिनः, अथ जलाशयेषु जडधीषु जलाधारेषु च अनुप्रवेशितं पदं व्यवसायः चरणं व येन स तथोक्तः । अत एव विषमतमेन असता ग्राहेण दुराग्रहेण। पक्षे-जलजन्तुविशेषेण अवहारापरपर्यायेण ग्रस्तस्सन् 'ग्राहो ग्रहेऽवहारे च' इति मेदिनी । उदस्तः उत्क्षिप्तः हस्तः कर: शुण्डा च येन स तथोक्तस्सन् अद्य कर्मपरिपाकदशयां, विरीमि रोदिमि । अत्र संसारनिर्विण्णजनवृत्तान्ते प्रस्तुते श्रि- ष्टविशेषणसाम्यात् ग्राहग्रस्तजरद्रजवृत्तान्तः प्रतीयते॥

सारूप्यादपीयं दृश्यते यथा- जन्म सरस्वति फणिपतिगिरिपतिलसदुरसि भवति तव वसतिः। कौस्तुभ विभासि धन्यो नि- स्तुलविभवो भवादशः कोऽन्यः॥७३५।। सरस्वति सागरे। अत्र श्रीनिवासकौस्तुभवर्णने प्रस्तुते यत्र क्ववा जन्म लब्ध्वाSतिमात्रविदेशे श्राघनीयतमेऽधिगतसा- म्राज्यसंपदो भाग्यशालिनः पुरुषस्य वा महाविदुषो वा वृत्तान्तः प्रतीयत इति सारूप्यनिबन्धनेयम्।।

यथावा- फणिगिरिपतिहृदि कौस्तुभमणिवरसंदर्शनेन

समासोक्तिसर: (२५) 429

नयनयुगम् । हृष्यति हृदयं विकसति गळति तमो मिळति मसुलच्छाया॥ ७ ३६॥ अत्र प्रस्तुतेन कौस्तुभदर्शनवृत्तान्तंनाप्रस्तुतोदयमानभातु- दर्शनवृत्तान्त प्रतीयते । अत्र नयनयुंग हृष्यति, हृदयं विक- सतीत्यत्र सारूप्याच्चकवाकमिथुनहर्कमलविकासी प्रतीयेते। ग- ळति तमः, मिळति मअ्लच्छायेत्यत्र श्ेषेणान्धकारनिरासका न्तिलाभाविति पूर्वोदाहरणाद्वलक्षण्यम् ॥ अत्र कुवलयानन्दकृत :- "प्रस्तुताप्रस्तुनसाधारणविशेषणव- लात्सारूप्याद्वा यदप्रस्तुतवृत्तान्तस्य प्रत्यायनं तत् प्रस्तुने विशेष्ये समारोपार्थ, सर्वथैव प्रस्तुतानन्वायेनः कविमंरम्भगोचरत्वायो

न तु रूपक इय प्रस्ुते अप्रस्तुतरूपसमारोपोऽस्ति । मुखचन्द्र इत्यत्र मुखे चन्द्रत्वारापहतुचन्द्रपदसमभिव्याहारवत् 'रक्तश्च- म्वति चन्द्रमाः इत्यादिसमासक्तियदाहरणे चन्द्रादी जारत्वाद्यारो पहेतोस्तद्वाचकपदसमभिव्याहारस्याभावात् 'निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः' इत्यादयेकदेशविव.र्नेरूपकोदाहरण इव प्रस्तुते अप्रस्तुतरूपसमा- रोपगमकस्याप्यभावात्। तत्र हि विद्युन्नयनैरित्यत्र निरीक्षणानु- गुण्यादुत्तर पदार्थप्रधानरूपमयूरव्यंसकादिसमासव्यवस्थितादुत्त-

गम्यमवगम्यते। न चेह तथा निरीक्षणवत् 'त्वय्यागते किमिति वंपत एष सिन्धुः' इति श्षोके सेतुकृत्वादिवच्चाप्रस्तुतासाधारण- वृत्तान्त उपात्तोस्ति । नापि क्विष्टसाधारणादिविशेषणसमर्पितयोः प्रस्तुताप्रस्तुतवृत्तान्तयोरप्रस्तुतवृत्तान्तस्य विद्युन्नयनवत्प्राधान्य- मस्ति। येन तदतुरोधात् 'त्वं सेतुमन्थकृत्' इत्यत्रेव प्रग्तुतेऽ-

430 अलंकाग्माणिहार

नुक्तमप्यप्रस्तुतरूपसमारोपमभ्युपगच्छेम । तस्माद्विशेषणसमार्पि- ताप्रस्तुनव्यवहारसमारोपमात्रमिह चारुताहंतु । यद्याप प्रस्तु- ताप्रस्तुतवृत्तान्तयोरिह श्विश्टसाधारणवशेषणसमर्पितयोर्भिन्नप- दोपात्तविशेषणयोरव विशष्येणव साक्षादन्वयादस्ति समप्राधा- न्यम्। तथाऽप्यप्रस्तुतवृत्तान्तान्वयातुरांधान्न प्रस्तुते अप्रस्तुतरूप- समारोपोऽङ्गीकार्य।तथाहि यथा प्रस्तुतावशप्ये नास्त्यप्रस्तु- तव्त्तान्तस्यान्वययोग्यता, तर्थवाप्रस्तुतेषप नास्ति प्रस्तुतवृत्ता- न्तस्यान्वययेग्यता। एवं च समप्रधानयोः प्रस्तुताप्रस्तुतनृत्तान्त योरन्यतरस्यारांपेऽवश्यमभ्युपगन्तव्ये श्रुत एव प्रस्तुते अप्रस्तुत- स्यारोपश्चारुताहेतुरिति युक्तम्" इत्याहुः॥

रसगङ्गाधरकारस्तु ममासीक्तेरेवं लक्षणादिकमभाणीत्। तथाहि-"यत्र प्रस्तुतधर्मिको व्यवहारस्साधारणविशेषणमात्रोप- स्थापिताप्रस्तुतधर्मिकव्यवहाराभेदेन भासते सा समासोक्तिः ।

त्वेन भासमानप्रकृतधर्मिकव्यवहारत्वमिति चैकोकतिः । शब्दश क्तिमूलध्वनिवारणाय मात्रोते,तत्र विशष्यस्यापि श्विष्टतया प्रकृते- तरधर्म्युपस्थापनद्वारा तादृशधर्मकव्यवहरोपस्थापकत्वात् । एवमपि- आबधास्यलकात्निरस्यसि तमां चोलं रसाकांक्षया- लङ्गाया वशतां तनोषि कुरुषे जङ्गाललाटक्षतम्। प्रत्यङ्गं परिमर्दनिर्दयमहो चेतस्समालम्बसे वामानां विषये नृपेन्द्र भवतः प्रागल्भ्यमत्यद्भुतम्।

इत्यत्र प्रकृतधर्मिकप्रकृताप्रकृतव्यवहारविषयके श्रेषेडातव्याप्ते र्वारणाय प्रस्तुताप्रस्तुतत्वे धर्मिविशेषेणतयोपात्त। व्यवहार-

समासोक्तिसरः (२५) 431

विशेषणत्वेन तयोरुपादाने तु साधारणविंशषणमात्रश्रुत्युप- स्थापिताप्रकृतशङ्गारवृत्तान्ताभिन्नत्वेन स्थित एवात्र प्रकृतो वीरवृत्तान्त इति स्यादेवातिप्रसङ्गः। न चात्र रज्ञो वर्णनस्य प्रस्तुतत्वात्तद्ृतयोर्वयोरपि वृतान्तयोः प्रस्तुनत्वमिति कथमति प्रसङ्ग इति वाच्य, न स्यादतिप्रसङ्ग: यदि वर्णनमात्रं प्रस्तुतं स्यात्, तत्संग्रामादौ वीरतामात्रवर्णनप्रस्ताव तु स्यादेवातिप्र- सङ्ग: ।। मलिनेSपि रागपूर्णा विकसितवदनामनल्पजल्पैऽपि। त्वय चपलेऽपिच सरसां भ्रमर कर्थ वा सरोजिनीं त्यजसि॥

व्युपस्थापित एवेति न तत्रातिव्याप्तिः । यदि तु जल- कीडादौ भ्रमरवृत्तान्त एव प्रस्तुतस्तदा भवत्येवेयं समासोक्तिः ॥ तत्र तावत्- विवोधयन् करस्पर्शैः पम्मिनीं मुद्रिताननाम्। परिपूर्णोऽनुरागेण प्रातर्जयति भास्करः ॥ इत्यत्र किरणस्पर्शकरणकमुकुळिठितपम्मिनी कर्मकविकासानुकूलव्या- पारवदभिन्नो भास्करो जयतीति वाक्यार्थशशक्तचैव ताद- त्प्रतीयते। हस्तस्पर्शकरणकनायिकाविशेषकर्मकानुनयनानुकूल- व्यापारवदभिन्न इत्यादिश्चापरोऽर्थ उभयत्रातुपक्ततया तयैव श- कत्या शक्त्यन्तरेण व्यक्त्या वा सर्वथेव प्रतीयत इत्यत्र सह- दय एव प्रमाणम्। एवं च द्राविमौ वाक्यार्थी सव्ेतरगोवि षाणवदत्यन्तासंस्पृष्ठी यदि स्यातां तदा भगवतो भास्करस्य कामुकत्वं कमलिन्या नायिकात्वं च सकलप्रतीतिसिद्धं विरुद्धं स्यात्। द्विप्रधानत्वेन वाक्यभेदश्चापद्येत। यदि चापरोऽर्य: प्र- कृतकर्तर्यारोप्यते तदा कमलिनीविकासकर्ता नायिकानुनयकर्ता

432 अलंकारमणिहारे

च सूर्य इत्येकत्र द्यमिति विषयताशाली बोधस्स्यात्। न तु पूर्वोक्तानुपपत्तिपरिहारः। यदि च श्षेषमूला भेदाध्यवसानेन क मलिन्यादीनां नायिकात्वादिप्रत्यय उपपाद्यते तदाऽप्यश्िष्टपदो- पस्थितो भगवान्नायकत्वानाघ्रात एव। पद्मिनीशब्दस्थाने नलि- नोशव्दोपादाने साऽपि नायिकात्वेन कर्थ नाम प्रतीतिविषयत्व- मियात्। तस्माद्विशेषणसाम्यमहिस्रा प्रतीतोऽप्रकृतवाक्यार्थ स्स्वानुगुणं नायिकादिमर्थमाक्षिप्व तेन परिपूर्णविंशिष्टशरीरः प्रकृतवाक्यार्थे स्वावयवतादात्म्यापन्नतदवयवोऽभेदेनावतिष्ठते । स च परिणाम इव प्रकृतात्मनैव कार्योपयोगी। स्वात्मना च रसायुपयोगी। अत्र चाप्रकृतार्थस्य पृथक्छब्दानुपादानाद्रपका- द्वाक्यार्थसंबन्धिनो वैलक्षण्यम्। पदार्थरूपकात्तु स्फुटमेव। आ- क्षिप्तार्थघटितत्वाज्च वाक्यार्थश्लपात्। एवं चात्र शक्त्याक्षेपा- भ्यां सर्वार्थनिर्वाह इति भामहोन्भटप्रभृतीनां चिरन्तनानामाश- यः। 'निशामुखं चुम्बति चन्द्र एपः' इत्यादो निशाचन्द्रश- उदयोरश्विष्टत्वान्मुखचुम्बनमात्रस्य च पुत्रादिसाधारण्येन कथं तावंत्नियतनायकाक्षेपकत्वम्, कथं वा आक्षिपस्यापि नायका- देर्निशाचन्द्रयोरंवाभेदेनान्वयः, न भेदेन चुम्बनादौ। तथात्वे- च तयोर्नायकताताटस्थ्य रसानुद्वोधापत्तेः । तस्मात् 'निशा- मुखं चुम्बति चन्द्रिकैपा, अहर्मुखं चुम्वति चण्डभानुः' इत्या- दावप्रतयिमानं नायकत्वं प्रकृते टाप्प्रथमाश्यां प्रतिपादितेन प्र कृत्यर्थगतेन स्त्रीत्वेन पुंस्त्वेन च स्वाांधकरण एवाभिव्यज्यते।

व्यापारेणैवाप्रकृतार्थबोधनम्, शक्ते: प्रकरणादिना नियन्त्रणात्। तदित्थं व्यजनमाहात्म्यादेवाप्रकृतवाक्यार्थतादात्म्येन प्रकृतवा- क्यार्थोऽवतिष्ठते । गुणोभूतव्यङ्गयभेदश्चायमिति तु रभणीयः

समासाक्तिसर: (२५) 433

पन्थाः" इति। अन्यत्सर्वे तत्रैन द्रष्टव्यं विस्तराभिलाषिभिरि- त्यलमतिभूमिस्वैरविसर्पणेन।। अथास्याः केवलभेदाः प्रतिपाद्न्ते। विशेषणसाम्यं श्े- षेण भवति शुद्धसाधारण्येन वा। तदपि धर्मान्तरपुरस्कारेण कार्यपुरस्कारेण वेति प्रत्येकं द्विविधम्। तत्र क्षिष्टधमान्तरपुर- स्कारेण विशेषणसाम्यं यथा- विलिखितविचित्रपत्रा सुच्छाया भास्वदतनु- तापहरा। उरगगिरितटवनी परिचरणाच्छ्ीवल्लभ- स्य सोहासा ॥ ७३७॥ विलिखितानि विशेषेण रचितानि, विभिः पक्षिभिः लि- सितानि चञ्चपुटदळितानि च। चित्राणि मकरिकाद्याकारवत्त- था नानारूपाणि पत्राणि पत्राकाररेखान्यसनानि। पक्षे-नानाव- रणांनि पलाशानि यस्यास्सा तथोक्ता। सुच्छाया शोभनानातपा मनोहरकान्तिश्च । भास्वतः भानोः अतनुः अककृशः यस्तापः तस्य हरा। अन्यत्र-भास्वान उदीर्णः अतनोर्मदनस्य तापस्सं- ज्वर: तस्य हरा। श्रीवल्लभस्य परिचरणात् परितस्संचारात् शुभूषणाञ्च सोललासा सप्रकाशा सहर्षा च। अत्र दक्षिणनाय- कलब्धोपचारोत्तममहिळावृत्तान्ताभेदेन स्थितः प्रकृतवृत्तान्तः सुच्छायत्वसोल्लासत्वादिधर्मपुरस्करेण श्ेषेण विशेषणसाम्यम्। एवं 'स्फुटकुचमुख' इति प्रागुदाहते पद्येऽपि द्रष्टव्यम्।। श्िष्टकार्यपुरस्कारण विशेषणसाम्यं यथा- पूर्व निपात्य विग्रहकाले शौरे समानमध्यम- वीरान्। पश्चादनिपात्यैकं पदमपि लोके सुशब्द- तां प्रकटयसे ॥ ७३८॥ ALANKARA 55

434 अलंकारमणिहारे

हे शौरे! विग्रहकाले आयोधनसमये एकं पद्मपि पश्चा- दनिपात्य एकचरणापसर्पणमप्यकृत्वेत्यर्थः । समानाः तुल्याः उत्तमा इति यावत्। मध्यमा: स्वापेक्षयाऽपकष्टाः ये वीराइशू- राः तान्। यद्वा-असमानिति छेदः । असमान् शौर्यवर्र्या- दिभिरसदृशान् । अत एव अमध्यमान् उत्कृष्ठान् वीरान् पूर्व आदावेव न तु विलम्वेन निपात्य पातयत्वा निहत्येत्यर्थः । अनेनास्य परनिरास ईषत्कर इति द्योतितम्। शोभनः शब्दः यशः यस्य तस्य भावं सुशब्दतां यशस्वितामित्यर्थः । प्रकट- यसे। 'शब्दोऽक्षरयशोगीतव्योमवाक्यध्वनिष्वपि इति रत्माला। पक्षे-विग्रहकाले समासार्थ विग्रहप्रदर्शनावसरे समानमध्यम- वीरान् उक्तविधान शब्दान् पूर्व निपात्य तेषां शब्दानां 'पूर्वा- परप्रथमचरमजघन्यसमानमध्यमध्यमवोराश्च' इति सूत्रेण पू- र्वनिपातस्य नियमितत्वात् पूर्वमेव प्रसुज्येत्यर्थः। एकं पदमपि एकमित्याकारकं शब्दमपि। पश्चादनिपात्य पूर्वमेव प्रयुज्येत्यर्थः । तस्य 'पूर्वकालैक' इति सूत्रेण पूर्वनिपातानयमात्। सुशब्दतां शब्दशास्त्रप्रावीण्यं प्रकटयसे प्रथयसे इत्यर्थः । अत्र वैयाक रणवृत्ताताभेदेन स्थितः प्रस्तुतवृत्तान्तः। निपात्यत्यादिश्षिष्टका- र्यपुरस्कारेण विशेषणसाम्यम्।

र्यरूपधर्मप्रतिपादकतत्साम्येन च समासोक्तिद्वैधी दर्शिता॥ शुद्धसाधारण्येन धर्मान्तरपुरस्कारेण यथा- स्खलितमिमं संसारे ललिततमा दक्तवात्र कंसारे। निरवधिवात्सल्या मां सरभसमुद्धर्तुमु- त्सुकाऽडपतति॥७३९॥

समासोक्तिसरः (२५) 435

उत्सुका आपततीति छेदः । आपतति आयातीत्यर्थः । अत्र बालकजननीवृत्तान्ताभेदेन स्थितः प्रकृतवृत्तान्तः । निरव- धिवात्सल्येत्यादिशुद्धसाधारण्येन धर्मान्तरपुरस्कारः ॥ शुद्धसाधारण्येन कार्यपुरस्कारेण यथा- स्तोतुं त्रपामहे त्वां यस्य तवोच्छृइ्वलो वृषा- द्रिमणे। विष्फारो ननु समितावम्वरमाधूय दश दिशो भुङ्धे ॥ ७४0 ॥ समितौ सभायाम्। अम्बरं वसनम्। त्वद्विष्फारस्य नि र्लज्तया सभायामेवाम्बरव्याधूननपूर्वकं दर्शागुपभोगकारि- त्वात्वां स्तोतुं वयमेव लज्जामह इति भावः। वस्तुस्थितिस्तु - युधि तावकधनुर्विष्फारस्सकलगगनदशिग्व्यापी ईददशं महा- विकरान्तचूडामणि त्वां स्तोतुं मिंतपचवचसो वय लजामह इति।

त्तान्ताभेदेनावतिष्ठते। भुङ्गे इति कार्यपुरस्कारेण विशेषण- साम्यम्। भोगश्च प्रकृते औपचारिकः। एवं प्रागुदाहते 'सा- मोदबाष्पगद्रद' इति पद्येऽपि द्रष्टव्यम्॥ कार्यधर्मान्तरयोस्संकरेण साधारण्यं यथा- शुभविभवसंप्रसारणमाकलयन्पूर्वरूपमपि भ- गवन्। रचयसि मघोनि गुणमपि सुभेऽत्र दृढपा- णिनिहितशास्त्रस्त्वम् ।। ७४१॥। हे भगवन्! हढ पाणी निहितं शास्त्रं सुदर्शनादिशस्त्र- समुदयो यस्य स तथोक्तः। आश्रितानिष्टानवारणेष्टप्रापणार्थ मात्तपश्चायुध इति भावः । त्वं मघोनि इन्द्रे शुभविभवसंप्र-

436 अलंकारमणिहारे

सारणं शुभस्य मङ्गळकरस्य विभवस्य त्रैलोक्यसाम्राज्यस्य संप्रसारणं संप्रदानमिति यावत्। आकलयन् सन् अत एव पूर्वरूपं दुर्वासरशापात्पूर्वमवस्थितमूर्जितत्वादिरूप च । आक- लयन्निति संवध्यते। प्रवर्तयन्नित्यर्थः । अत एव सुभे शोभ- ना भा दीप्तिर्यस्य तस्मिस्तथोक्ते उज्ज्वलतेजसीत्यर्थः। अत्र अस्मि- न्निन्द्रे गुणमपि नयविनयसमृद्धयादिसुगुणमपि रचयसि। परि

दिलाभ इति भावः। अनेनैवाभिप्रायेण भगवत्निति संबोध- नम्। पक्षे-दढं स्वभ्यस्तं पाणिनये हितं यच्छास्त्रं व्याकरणं यस्य स तथोक्तस्त्वम् । अस्मिन् पक्षे शुभविभवसंप्रसारण- मित्यत्र शुभविभेतिच्छेदः। शुभा विभा प्रभा यस्य तथोक्त:। तस्य संबुद्धि: हे शुभविभ ! हे भगवन्! सुभे सुष्टुभे 'यचि भम्' इत्युक्ताजा/दिविभक्तिपरकत्वलक्षणां भसंज्ञां प्राप्ते मधोनि मधवशब्दे। वसंप्रसारणं वस्य वकारस्य संप्रसारणं 'इग्य- णस्संप्रसारणम्' इत्युक्तलक्षणं यणस्थानिकमिकं उकारमित्यर्थ: 'शवयुवमघोनामतद्धिते' इति भसंज्ञकमधवशब्दस्थवकारस्य सं- प्रसारणविधानादिति भावः । पूर्वरूपमपि 'संप्रसारणाच्च' इति सूत्रेण संप्रसारणादचि परे पूर्वरूपमेकादेशं च आकलयन् नि- ष्पादयन् अत्र अस्मिन्मघवशब्दे गुणमपि 'आद्गुणः' इत्यनेन गुणसंशिकमेकादेशं च रचयसि। तथाच मघवशब्दे भसंज्ञा यां वकारस्य संप्रसारणं पूर्वरूपं गुणं च विधाय मघोनीत्या- दिरूपं निष्पादयसीति निर्गळिितोऽर्थः । अत्र प्रस्तुते महेन्द्रवैभ- वादिप्रदातृभगवद्धत्तान्ते अप्रस्तुतवैयाकरणवृत्तान्तोऽभेदेन स्थितः। अत्र दृढपाणिनिहितशास्त्रत्वेन धर्मेण शुभविभवसंप्रसारणाकल- नादिकं कार्य संकीर्णम्।।

समासोक्तिसरः (२६) 437

समासोक्तौ व्यज्यमानस्याप्रकृतव्यवहारस्योपस्कारकत्वमेव, न प्राधान्यम्। तदुपस्कृतवाच्यम्यैव प्राधान्यमित्युक्तम्। तत्र यदि ब्यङ्गचस्यैव प्राधान्यं स्यात् न वाच्यस्य, तदा 'स्तोतुं त्रपामहे त्वां' इत प्रागुदाहते पद्ये निन्दाव्याजेन स्तुतौ पर्यवसानं न स्यात्। स्तुतिनिन्दयोः प्रकृताप्नकृतव्यवहाराश्रयत्वादिति ध्येयम्॥

अलंकारसर्वस्वकारेण तु "औपम्यगर्भत्वेनापि विशेषणसा- म्यं संभवति । यथा-

दन्तप्रभापुष्पचिता पाणिपल्लवशोभिनी। के शपाशालिबृन्देन सुवेषा हरिणेक्षणा॥

अत्र हरिणेक्षणामात्रवृत्तेस्सुवेषत्वस्य विशेषणस्य महिस्रा दन्त- प्रभासदृशानि पुष्पाणीत्यादियोजनां विहाय दन्तप्रभाः पुष्पा- णीवेत्यादुपमितसमासाश्रयेण कृते योजने प्रकृतार्थसिद्धौ स- त्यां वृत्त्यन्तरेण त्यक्ताया एव योजनायाः पुनरुजजीवने पुष्पप- ल्लवालिवृन्दैरुपमेयै: आक्षिप्ाया लतायाः प्रत्ययात्तद्वयवहारारोपः। एवं सुवेषेत्यपहाय परीतेति कृते उपमारूपकसाधकबाधकप्र- माणाभावात्तवुभयसंशयरूपसंकराथ्रयेण कृते योजने पश्चात्पू- रवोक्तरीत्या लताप्रतीतेस्समासोक्तिरेव। समासभेदेनार्थमेदेऽपि शब्दैकमादाय ्िष्टमूलायामिव विशेषणसाम्यं बोध्यम्। आदा- वन्ते वा रूपकाश्रयेण दन्तप्रभा एव पुष्पाणीति योजने कृते तु हरिणेक्षणांशे आक्षिप्तलतातादात्म्यकेन एकदेशविवर्तिरुपके- णैवाप्रकृतार्थप्रत्ययोपपत्तेरनार्थस्समासोक्तेरत्र" इत्यभिहितम्। तन्न विचारसहं-दन्तप्रभा: पुष्पाणीवेत्युपमागर्भत्वेनाप्यादौ योजने कृते हरिणेक्षणांशे आक्षिप्तलतोपमानिकया एकदेशविव- र्तिन्या उपमयैव गतार्थत्वात्समासोक्तेरानर्थक्यादत्राप्रसक्त्ते: । न

438 अलंकारमणिहारे

वोन्भटमते एकदेशविवर्तिनोरुपमासंकरयोरस्वीकारात्तथोक्तमिति वाच्यम्। अनुपदमेव स्वयं तत्स्वीकारात्। हालाहलसमो मन्युरनुकम्पा सुधोपमा। कीर्तिस्ते चन्द्रसदृशी भटास्तु मकरोन्रटाः॥ इत्यादौ गत्यन्तराभावात्तेनाप्येकदेशविवर्त्युपमाया एव स्वीकृ- तत्वाञ्च। अवश्यक्लृप्रेनोपपत्तौ भेदान्तरकल्पनानीचित्या त् । ा त - स्मादौपम्यगर्भविशेषणोत्थापितस्समासोक्तिप्रकारो न संगच्छते। यत्र श्िप्टविशेषणेन शुद्धसाधारणविशेषणेन वा सहचरितमौप- म्यगर्भविशेषणं तत्र यद्यप्यस्ति समासोक्तिः । तथाऽपि नासा- वौपम्यगर्भविशेषणोत्थापितस्तृतीयः प्रभेदो भवितुमीष्टे। स्वत- त्रविषयत्वाभावात्। यथा -- निर्मलाम्बररम्यश्री: किंचिदर्शिततारका। हंसावलीहारयुता शरद्विजयते तराम्॥ अत्र पूर्वार्धगतश्ष्िप्विशेषणोत्थापितैव समासोक्ति: उत्त- रार्धगतेनौपम्यगर्भविशेषणेन विद्धदुत्थापिता युक्तिस्तदनुगामिना मूर्खेणेवानुमोद्यते। एवं 'दत्तानन्दा समस्तानां प्रफुललोत्पलमा- लिनी' इति पूर्वार्धे कृते शुद्धसाधारणविशेषणोत्थापितैव। परिफुल्लाव्जनयना चन्द्रिकाचारुहासिनी। हंसावलीहारयुता शरद्विजयते तराम्।। इत्यत्रोपमारूपकयोस्साधकस्य बाधकस्य चाभावात्सकरालंका- रस्वीकर्तृनये तदुभयसंशयत्मक एकदेशविवर्ती संकरालंकार एव। तदस्वीकर्तृनये च यदोपभितसमासस्फूर्तिस्तदैकदेशविव- तिन्युपमा। विशेषणसमासस्फूर्ती तथाविधमेव रूपकमिति प्रथ- मयोजनयैवाप्रकृतार्थावगतेः द्वितीययोजनायाः परिफुल्लाब्जानीव

समासोफ्तिसर: (२५) 439 नयनानीत्युपमागर्भाया वैयर्थ्यादनुत्थानमेव। यदा तु-'शरद्वर्षा- सखी वभै' इति चतुर्थचरणं निर्मीयते तदा तु शरन्मात्रवृत्ते-

स्यावश्यकत्वात्प्रथमप्रादुर्भूतया नयनहासहाराक्षिप्कामिनीरूपो- पमानिकया अत एवैकदेशविवर्तिन्या उपमयैव निर्वाह इति वे- दितमपि सहृदयप्रीतये पुननिवेदितमिति हि रसगङ्गाधरे स्थि- तम्। सेयं लौकिके व्यवहारे लौकिकस्य व्यवहारस्य शास्त्रीये शास्त्रीयस्य लौकिके शास्त्रीयस्य शास्त्रीये लौकिकस्य वा स- मारोप इति चतुर्धा भवति। तत्राद्या प्रागुदाहृताऽपि पुनरुदा- हियते बालबुद्धिवैशद्याय।।

यथा- प्रदरक्षोभादस्त्रं प्रमुश्चमाना तव द्विपां सेना। दूनाSभूद्वीमत्सा म्लाना च रघूद्हातिविचिकित्सा।। हे रघूद्वह! तब द्विपां सेना प्रदरेण विदारणेन वाणेन भङ्गेन वा यः क्षोभः तस्मात्। पक्षे-प्रदरेण शोणितस्राविणा स्त्रीरोगविशेषेण यः क्षोभः तस्मात 'प्रदश भङ्गनारीरुग्बाणाः' इत्यमरः । 'प्रदरे रोगभेदे स्याद्विदारे शरभङ्गयोः' इति मेदिनी च। अस्त्रं अश्रु केशं वा जात्येकत्चनम्। अन्यत्र रुधिरं 'अस्रः कोणे कचे पुंसि कीवमश्ुणि शोणिते इति मंदिनी। प्रमुश्च- माना विसृजन्ती । मुश्चतिः स्वरितेत् ततशशानच्। एकत्र वि- दारणबाणभङ्गान्यतमजनितवैकल्येन वाष्पायमाणा विकीर्णकेशा वेत्यर्थः । अन्यत्र व्याधिविशेषेण रुधिरस्त्राविणीत्यर्थः। दूना परि- तप्ता बीभत्सा विक्ृता बीभत्सरसालम्वनभूता च 'बीभत्सं वि- कृतं त्रिष्विदं द्वयम्' इत्यमरः। अतिविचिकित्सा अतिमात्रसंश-

440 अलंकारमणिहारे

यग्रस्ता प्राणसंशयमापन्नेत्यर्थः । पक्षे-विगता चिकित्सा रुकप्र- तिक्रिया यस्यास्सा तथोक्ता अतिमात्रं विचिकित्सा अतिवि- चिकित्सा अतिवेलरोगप्रतीकारविधुरेत्यर्थः । म्लाना क्षीणहर्षा च अभूत्। अत्र प्रस्तुते लकके भगवत्पराहतरिपुसेनाव्यवहारे लौकिकव्याधितवनिताव्यवहारारोप: ॥ शास्त्रीये व्यवहारे शास्त्रीयव्यवहारारोपेण यथा- श्रुतविधिना मन्त्राऽऽप्त्रा नानामूलार्थवादसं- घात्रा। स भवानवेदि निश्चितमच्युत विदुषा सना- तनो धर्मः ॥७४३॥ हे अच्युत! श्रुतविधिना श्रुतः निशमितः विधिः 'द्रष्टव्यो निदिध्यासितव्यः' इत्याम्नातो विधिः येन तथोक्तेन। अत एव मन्त्रा मननशीलेन। मननं नाम श्रुतस्यार्थस्य प्रतिष्ठापनाय युक्ति- भिरेवमेवेति चिन्तनम्। नानामूलार्थवादसंधात्रा नाना वक्ष्यमाण- रीत्या बहुप्रकारा: मूलार्थः 'कारणं तु ध्येयः' इति ध्येयत- योक्तजगत्कारणरूपवस्तु मूलं चासावर्थश्चेति विग्रहः तद्विपये ये वादा: तेषां संधात्रा शेषपष्या समासः 'मूलमादे शिफा- भयोः, अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजना वृत्तिषु' इति चामरः । "सन्मूलास्सोम्येमाः, अदोमूला: क्रियास्सर्वाः, मूलमूलोत खिन्ने" इत्यादौ मूलशब्दः कारणवाचितया प्रयुक्तः । अयं भावः -'स- देव सोम्येदमग्र असीत्, ब्रह्म वा इदमेकमेवाग्र आसीत्, आत्मा वा इदमक पवाग्र आसीत, हिरण्यगर्भस्समवर्तताग्रे, न सन्न चासच्छिव एव केवल:' इत्यादीनां नानाविधानां कारणवाक्या- नामेकविषयत्वावश्यंभावे 'छागो वा मन्त्रवर्णात्' इत्युक्तन्यायेन सद्गह्मात्माहरण्यगर्भशिवादिसामान्यशब्दान् 'एको ह वै नारायण

समासोफ्तिसरः (२५) 441

आसीत् इति श्रुते नारायणरूपाविशेषे पर्यवसाययनेति। आप्त्रा प्राप्त्रा। अनेन 'ब्रह्मविदाप्नोति' इत्यत्रोक्तं परप्राप्तृत्वं प्रकटीकृतम। विदुषा 'द्वे विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा च'॥ तत्पाप्तिहं तुर्ज्ानं च कर्म चोतं महामुने। आगमोत्थं विवेकाच्च द्विघा ज्ञानं तथाच्यते। शब्द्ब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम्॥

सनात्मकश्ञानस्यावेदीति पृथग्वक्ष्यमाणत्वात् । सनातनः नित्यः धर्मः सिद्धधर्मरूपः । अलौकिकथ्रेयस्साधनं हि धर्भः ।स च सिद्धसाध्यभेदेन द्विविधः सिद्धरूपे वस्तुनि धर्मशब्दप्रयोगोऽपि महाभारते दृश्यते। यथा- ये च वेदविदो विप्रा ये चाध्यात्मविदो जनाः । ते वदन्ति महात्मानं कृष्णं धर्म सनातनम् ॥ इति सिद्धोपायभूत इत्यर्थः । स भवान् प्राप्यरूपस्त्वम् । निश्चितं युक्त्यन्तररचाल्यं यथा स्यात्तथा अवदि उपास्यत। आवृत्त्य- धिकरणे विद्युपास्योरकार्थ्यस्य भाषितत्वात्। उपासनं नाम विजातिायप्रत्ययानन्तरितं अहरहरभ्यासाधेयातिशयं प्रीतिरूपापन्नं दर्शनसमानाकार ध्यानम् । अनेन 'द्रष्टव्यो निदिध्यासितव्यः' इत्यसावर्थोऽनुसृतः॥ पक्षे-श्रुताः विधयः अपूर्वनियमपरिसंख्याभेदभिदुराः वि- धयः येन स तथोक्तः। तेन ईदृशविधिस्वरूपपरिजात्रात या- वत्। तत्र यो विधिरत्यन्ताप्राप्तमर्थ प्रापयतति सोऽपूर्वविधिः यथोक्तं 'विधिरत्यन्तमप्राप्तौ' इति। यथा दर्शपौर्णमासप्रकर- णे 'व्रीहीन् प्रोक्षति' इति। पतद्विध्यभावे दर्शपौर्णमासीयव्री- ALANKARA 56

412 अलंकारमणिहारे

हिषु प्रोक्षणं कथमपि न प्राप्नोति। एतद्विधिसन्भाव तु तदीय-

धिः। यो विधि: पक्षे प्राप्तमर्थ नियमयति स नियमविधिः। यथो- च्यते-'नियमः पाकषिके सति' इति। यथा तंत्रैव 'व्रीहानवहन्ति' इति। एताद्विध्यभावे दार्शपौर्णभासिकेषु व्रीहिपृत्पत्तिवाक्यावग-

त्कदाचिन्नसविदलनमाप प्राप्नुयादिति। तस्मिन्पक्षेऽवहननस्य प्राप्त्यभावात्कार्यान्यथानुपपत्तेरवहननस्य पाक्षिका प्रात्तिस्स्यात्। सति चास्मिन्विधी अवहननेनव वैतुष्यं मंपादनीयमिति नियमे सति विद्लनमर्थान्निवर्तत इति नियमविधिरयम् । द्वयोस्स- मुच्चित्य प्राप्तावितरनिवृत्तिफलको विधिः परिसंख्याविधिः। य- थोच्यते-'तत्न चान्यत्र च प्राप्ता परिसंख्येति गीयते' इति।

त्ते' इत्यश्वरशनाग्रहणाङ्गत्वन मन्त्रविधिः । एतद्विध्यभावे हि रश- नाग्रहणप्रकाशको मन्त्रो रशनादानप्रकाशनसामर्थ्यरूपाललिङ्गाद- शवरशनादान इव गर्दभरशनादानेऽपि नियमेन प्राप्नुयात्। सात चास्मिन्विधौ अनन मन्त्रेणाश्वरशनामेवाददीत। न तु गर्दभर- शनां, सा तु तृष्णीमेव ग्राह्यति गर्दभरशनातो मन्त्रनिवृत्ति- र्भवतीति द्वयोस्समुच्चित्य प्राप्तावितरनिवृत्तिफलकत्वादयं परि- संख्याविधिरिति संक्षेपः । प्रकृतमनुसरामः-मन्त्राप्त्रा। मन्त्रा- णामाप्ता प्राप्ता तेन अधिगतमन्त्रेणेत्यर्थः । पूर्ववदेव समासः । प्रयो- गसमवेतार्थस्मारका मन्त्राः । तेषां च तादृशार्थस्मारकत्वेनैवा- र्थवत्वम्, न तु तदुच्चारणमदष्टार्थ, संभवति दृष्टफलकत्वे अदृष्टफलकल्पनाया अन्याय्यत्वात्। नच द्वष्टस्यार्थस्मरणस्य प्रकारान्तरेणापि संभवान्मन्त्राम्नानं व्यर्थमिति वाच्यम्। मन्त्रै-

समासोक्तिसर: (२५) 443

रेव स्मर्तव्यमिति नियमविध्याश्रयणात्। नानामूलार्थवादसंधात्रा नानामूलानां बहुकारणकानां अर्थवादानां अर्थवादवाक्यानां सं- धात्रा अर्थवादवाक्यानि विधिवाक्यकवाक्यतया संयोज्य प्र. माणीकुर्वतेति यावत् । अर्थवादो नाम प्राशम्त्यनिन्दान्यतरपरं वाक्यम्। तस्य घ लक्षणया प्रयोजनवदर्थपर्यवसानम्। तथा हि-अर्थवाद्वाक्यं हि स्वार्थप्रतिपादने प्रयोजनाभावाद्विधेय- निधेध्ययोः प्राशस्त्यनिन्दितत्वे लक्षणया प्रतिपाद्यति । स्वा- र्थमात्रपरत्वे आनर्थक्यप्रसङ्गात्। आस्न्नायस्य च क्रियार्थत्वात्। न चेष्टापनिः 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इत्यध्ययनविधिना सकलवे दाध्ययनस्य कर्तव्यतां प्रतिपादयता सर्वस्थापि वेदस्य प्रयो- जनवदर्थपर्यवसानं सूचयतोपात्तत्वेनानर्थक्यानुपपत्तेः ।स च द्विविध :- विधिशेषो निषेधशेषश्च। तत्र 'वायव्यं शवेतमालभेत भूंतिकाम:' इत्यादिविधिशेपस्य 'वायुर्वै क्षपिष्ठा देवता' इत्यादे- र्विधेयार्थप्राशस्त्यबोधकतयार्ऽर्थवत्वम्। 'व्हिपि रजतं न देयम्' इत्यादिनिषेधशेषस्य 'सोऽगेदीददरोदीत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्वम्' इत्या- देर्निषेध्यस्य निन्दितत्ववोधकतयार्ऽर्थवत्त्वम् । नच प्राशस्त्या- दिबोधनस्य निष्प्रयोजनत्वेन नार्थवादस्यार्थवत्वमिति वाच्यम्। आलस्यादिवशादप्रवर्तमानस्य पुंसः प्रवृत्त्यादिजनकत्वेन तद्वो- धस्योपयोगात्। स पुमस्त्रेधा। तदुक्तम्- विरोधे गुणवादस्स्यादनुवादोऽवधारिते। भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादस्त्रिधा मतः ॥ इति ॥ अयमर्थः-प्रमाणान्तरविरोधे सत्यर्थवादो गुणवादः । यथा 'आ- दित्यो यूपः' इत्यादि। यूपे आदित्याभेदस्य प्रत्यक्षवाधिततयाSS- दित्यववुज्ज्वलत्वगुणोऽनेन लक्षणया प्रतिपादते। प्रमाणान्तरा-

444 अलंकारमणिहारे

वगतार्थबोधकोऽनुवादः । यथा-'अग्निर्हिमस्य भेषजम्' इति। अत्र हिमविरोधित्वस्यान्नी प्रत्यक्षावगतत्वात् । प्रमाणान्तरविरो धतत्प्राप्तिरहितार्थवांधको वादो भूतार्थवादः । यथा-'इन्द्रो वृ त्राय वज्रमुदयच्छत्' इत्यादिः। इत्यलं प्रसक्तानुप्रसक्तिका- चापलेन। विदुषा उक्तरीत्या विधिमन्त्रार्थवाद्वेत्रा पुरुषेण विप- श्चिता। सनातनः 'एप धर्मस्सनातनः' इत्युक्तरीत्या श्रुतिस्म- त्यादिपरंपरागतः । धर्मः साध्यरूपो धर्मः निश्चितं मीमांसा- न्यायैर्निस्संदिग्धं यथा स्यात्तथा स भवानवंदि ज्ञातः । धर्मो नाम वेदप्रतिपाद्यः प्रयोजनवदर्थः । स त यागादिरेव। प्रयोजनेऽ- तिव्याप्तिवारणाय प्रयोजनवदिति। भोजनादावतिव्याप्तिवारणाय वेदप्रतिपाद्य इति। अनर्थफलकत्वादनर्थभूते श्येनादावतिव्या- प्रिवारणायार्थ इति। नच 'चोदनालक्षणोरऽर्थो धर्मः' इति सोततल्लक्षणविराधः। चोदनापदस्य विधिरूपवेदैकदेशपरत्व/- दिति वाच्यम्। तनापि चोदनाशब्दस्य वेदमात्रपरत्वात् । वे- दस्य सर्वस्य धर्मतात्पर्यवत्वेन धर्मप्रतिपादकत्वादित्यलं विस्त रेण। अत्र ब्रह्ममीमांसाशास्त्रीये प्रस्तुते व्यवहारे अप्रस्तुतक- र्ममीमांसाशास्त्रीयव्यवहारारोप:।।

यथा वा- अप्पाते पूर्व त्वयि बहवोऽपि गुणाः परं विधी- यन्ते। अन्यत्र तु न विधातुं शक्योSनेको गुणो भगवन् ॥ ७४४॥

हे भगवन्। इदं वक्ष्यमाणगुणपौष्कल्यवत्ताभिप्रायगर्भम्। पूर्व सृष्टेः प्राक्। अपः प्राप्तः अप्प्राप्तः । तस्मिस्तथोक्ते 'द्विती-

समासोक्तिसरः (२५) 445

याश्रित' इत्यादिना समासः । महार्णवजले शयान इति यावत्। 'यमन्तस्समुद्रे क्रवयोऽवयन्ति, महार्णवे शयानोऽपसु' इत्यादि- प्रमाणात् । अनेन- आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । ता यदस्यायनं पूर्व तेन नारायणस्स्मृतः ॥ इति स्मृत्युक्तनारायणशब्दनिर्वचनं दर्शितम् । तेन 'एको ह वै नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानो नेमे द्यावापृथिवी' इति श्रुतं कारणत्वमप्याक्षित्ं भवति। त्वय परं त्वययेव। वहवोऽसं- ख्याता अपि गुणाः कारणत्वपायकाः सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वा- दय: कल्याणगुणाः विधीयन्ते 'यस्सर्वज्षस्सर्ववित्' इत्यादिश्रु- तिभिरिति भावः। अन्यत्र त्वतिरिक्ते देवे तु अनेकोणुणः विधातुं न शक्यः । एकोऽपि गुणो न शक्यो विधातुं कि- मुतानेकः। तवेवान्येषां दैवतानामेकयाऽपि श्रुत्या उक्तविध- कल्याणकगुणस्यैकस्याप्यनुक्तेरिति भावः । पतेन कारणवाक्य- घटितानां हिरण्यगरभशिवादि शब्दानामैन्द्रीन्यायेन कयाचिदवय- वशक्त्या रूढ्ा अपर्यवसानवृत्त्या वा नारायणपरत्वमेवेति पू- र्वेश्लोकोक्त एवार्थः स्थूणानिखनन्यायेन स्थिरोकृत इत्यवधेयम्।। अन्यत्र- प्राप्ते कर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुणः। अप्रापे तु विधीयन्ते बहवोऽप्येकयत्नतः ॥ इति मीमांसककारिकाया: पूर्वोत्तरारधयोरर्थः एतत्पद्योत्तरपूर्वार्धा भ्यां वैपरीत्येन वर्णितः । तथाहि पूर्व गुणविधानात्पूर्व अप्प्राप्ते शास्त्रान्तरेणाविहिते कर्मणि अत्र "अनचि च' इति रेफघटितप- कारस्य वैकल्पिकं द्वित्वम्। बहवोऽपि गुणाः अप्रधानभूता अर्थाः परं एकयत्ननैवेति यावत्। विधीयन्ते विहिता भवन्ति।

446 अलंकारमणिहारे

तथाच सूत्रम्-'तद्रणास्तु विधीयेरन्न विभागाद्विधानार्थेन चेद- न्येन शिष्टाः' इति। अन्यत्र प्राप्ते कर्मणि तु अनेको गुणो न विधातुं शक्यः। अत एव 'दधि मधु घृतं पया धाना उदकं तण्डुलास्तत्संसृष्टं प्राजापत्यम्' इति प्रकृत्य 'चित्रया यजेत पशुकामः' इति मानान्तरप्राप्तकर्मानुवादेन चित्रत्वस्त्री- गुणद्वयविधाने वाक्यभेद इति चित्रापदस्य नामधेयत्वमेव 'यदाग्रेयोऽष्टाकपालो भवत्यमावास्यायां च पौर्णमास्यां चाच्यु- तो भवति' इत्यत्र मानान्तराप्राप्त कर्मणि एकदेवताष्टाकपालपु- रोडाशामावास्यापौर्णमास्याद्यनेकगुणविशिष्टो द्रव्यदेवतासंबन्धे- नानुमितो यागो विधीयत इति विशिष्टकर्मविधानान्न वाक्यभेद इति व्यवस्थापितमाकरे । एवमन्यत्रापि द्रष्व्यमिति संक्षेपः। अत्रापि पूर्ववदेव शास्त्रीये व्यवहारे शास्त्रीयव्यवहारारोप:।। यथा वा- ब्रह्म जयतादपूर्वे करणादिकमपि यदन्वयादे- व। प्राप्नोति शक्तिमत्त्वं प्रभाकराद्याश्र यदनुगा विबुधाः॥७४५॥ अपूर्व 'न चास्य कश्चिज्निता' इत्युक्तरीत्या कारणान्तर- रहितं, कार्याणां कारणं पूर्वम्' इत्युक्तरीत्या सकलजत्कारण- भूतमित्यर्थः। ब्रह्म भगवान् जयतात् । यस्य ब्रह्मणः अन्व- यात् प्रेरणादेवेति यावत्। करणादिकं इन्द्रियादिकमपि आदि- शब्दन प्राणादिकं ग्रृह्यते। शक्तिमत्त्वं स्वस्वविषयकार्यक्षमत्वं प्रा- प्रोति- केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः। केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुशश्रोत्रं क उदेवो युनक्ति।

समासोक्तिसर: (२५) 1.17

इति परव्रह्मस्वरूपपश्रे श्रोतस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः। चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीरा: प्रेत्यास्मालांकादमृता भवन्ति। इत्युत्तररूपा श्रुतिरत्रानुसंहिता॥ प्रभाकराद्याः सूर्यप्रमुखा: वि वुधाः देवाः यदनुगाः यच्छासनानतिवर्तिन इत यावत्। 'पतस्य ना अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसी विधृतौ तिष्ठतः, भीपास्माद्वातः पवते भीषोदति सूर्यः' इत्यादिशुतिभ्यः॥ पक्षे अपूर्व मीमांसकाभ्युपगत किंचिद्वस्तु। विहितनिषषि- द्धकर्मणां तत्तद्वाक्यैस्तत्तत्फलसाधनत्वेऽवगते आशुविनाशिनां कर्मणां कालान्तरभाविफलसाधनत्वस्योपपत्त्यर्थमन्तरा पुण्यपाप- रूपमद्ष्टापरपर्यायमपूर्व नाम किंचित्तैर्हि कल्पितम्। तञ्चोत्पत्त्य- पूर्व फलापूर्वमित्याद्यनेकविधम्। करणादिकं 'साधकतमं कर- णम्' इत्यायुक्त कारकवाचि पदजातमपि । येन अपूर्वेण अ- न्वयात् अन्वितत्वादेव शक्तिमत्वं मुख्यार्थवत्त्वं प्राप्नोति। ते हि पदानामन्विताभिधायित्वेन कारकपदानामपूर्वकार्यान्विताभि- धायिनां तदन्वित एव मुख्यार्थः, तदन्वयपरित्यागे लक्षणैवेति वदन्ति। प्रभाकराद्याः प्रभाकरो नाम तान्त्रिकाग्रणीः स ए- वाद्यो येषां ते विवुधाः विपश्चितः यदनुगाः यत् अपूर्व अनु- गच्छन्तीति तथोक्ताः अपूर्वप्रतिपादनपरा इत्यर्थः। अत्रापि पूर्व- वदेव व्यवहारारोप:॥ यथा वा- विविधपदनामरूपव्याकरणकृता त्वयैव ननु भगवन्। मृत्युंजयस्य सुतरामुमागमश्रीर्व्यधीय- तार्धाङ्ग ॥ ७४६॥

448 अलंकारमणिहारे

हे भगवन् ! विविधानां पदानां वस्तूनां नामरूपयो: दे- वादिनामधेयविचित्रसृष्टयाः व्याकरणं विभागः तत्करोतीति त- थोक्त: तेन। 'अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रावश्य नामरूपे व्याकर- वाणि' इति श्रुतेः । त्वयैव मृत्युंजयस्य पिनाकिनः अर्धाङ्गे अर्धशरीरे सुतरां अतिसुष्ठ उमागमत्रीः उमायाः गौर्याः आग- मश्री: संबन्धसंपत्। व्यधीयत अक्रियत । विविधप्रपञ्चनाम- रूपव्याकर्तारं त्वामन्तरंण पुरागतेरधङ्गिनाङ्गत्वं को नु नामा- न्यो विद्धीतेति भावः॥ अन्यत्र-विविधानां पदानां सुभिङ्गन्तात्मकानां नाम्नां कृ दन्तादिप्रातिपदिकानामपि यानि रूपाण तेषां व्याकरणं प्रकृ- तिप्रत्ययाद्यन्वाख्यानं करोतीति तथोक्तेन। मृत्युंजयस्य मृत्युं- जयशब्दस्य अर्धाङ्ग तस्य शब्दस्य वर्णचतुष्टयात्कतया वर्ण- द्वयस्यार्धाङ्गत्वं, तत्र आद्यवर्णद्वयचरमभागे इति यावत्। सु- तरा अतिवेलरमणीया उच्चारणे कोमलतासंपादनादिति भावः। मु- मागमस्य मुमित्याकारकागमस्य श्रीः "संज्ञायां भृतृवृजि' इत्या- दिना खचि 'अरुद्विषदजन्तस्य मुम' इत्यनेन मुमागम इत्यर्थः। व्यधीयत विहिता। अत्र प्रस्तुते वेदान्तशास्त्रीयव्यवहारे अप्र-

यथा वा- साधुक्रियाप्रधानकमाख्यातं येन विश्वमनुि- ष्टम्। नामानि तस्य सत्त्वप्रधानतां दधति तव विभान्ति विभो॥ ७४७॥

हे विभो! येन त्वया 'सत्त्वस्यैष प्रवर्तकः' इति सत्त्व- प्रवर्तकतया श्रुतेन भवता । विश्वं कृत्सं जगत् साधुक्रिया

समासोक्तिसरः (२५) 449

प्रशस्तकर्म प्रधानं अनुष्ठेयतया मुख्यं यस्य तत् साधुक्रिया- प्रधानकं सत् अनुशिष्टं लाक्षितं उज्ीवितमिति यावत्। यद्वा -- साधुक्रियाप्रधानकं यथा तथा अनुशिष्टमिति योज्यम्। आख्यातं उक्तरीत्या प्रतिपादितं 'एप ह्येव साधु कर्म काग्यति तं यमे- भ्यो लोकेश्य उन्निनीपति' इत्यादिश्रुतिभिरिति भावः । 'वि श्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुपजीवति। पति विश्वस्य' इत्यादिश्रुत- योऽप्यत्रानुसन्धेयाः। तस्य उक्तरीत्या विश्वानुशासितु: तव ना- मानि अभिधानानि सत्वप्रधानतां सत्वगुणप्राधान्यं सत्वप्रत्ति- निमित्तकतामिति यावत्। 'सत्त्ववान्सात्विकः' इति नामसह- स्नपाठादिति भावः। यद्वा-सतो भावस्सत्त्व तत्प्राधान्यं दधात दधानानि 'सदसत्क्षरमक्षरम् इत तत्रैव पाठात्। 'ओं तत्स- दिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधस्स्मृतः' इत्युक्तेश्चति भावः ।दधती- त्यत्र 'वा नपुंसकस्य' इति नुमो वैकल्पिकत्वात्तदभावः । वि- भान्ति। अथवा-उक्तरीत्या मकलभुवनानुशासितुस्तव दिव्यना मानि कर्तृणि कीरतयतां जनानां सातत्विकतां पुष्णन्ति प्रकाशन्त इत्यर्थः ॥ पक्षे-येन यास्केनेति प्रतीयते। विश्वं सर्व आख्यानं तिङ् क्रियाप्रधानकं साधु यथा स्यात्तथा अनुशिष्टं देवदत्तस्तण्डुलं प- चतीत्यादौ शाब्दबोधे देवदत्तकर्तृकस्तण्डुलकर्मकः पाक इत्या- ख्यातस्य क्रियाप्राधान्यं 'भावप्रधानमाख्यातम्' इति तेनानुशि- प्टमिति भाव. । भावः क्रिया। आहुश्च- फलव्यापारयोर्धातुराश्रये तु तिङस्स्मृताः। फले प्रधान व्यापार्तिरडर्थस्तु विशेषणम्॥ इति। तस्य यास्कस्यति प्रतीयते। नामानि कृदन्तादिप्रातिपदि- कानि सत्वप्रधानानि द्रव्यप्रधानानि सन्ति विभान्ति । पाचक ALANKARA 57

450 अलंकारमणिहारे

इत्यादौ नाम्नि बोधे पाकाश्रय इत्यादेर्द्रव्यप्राधान्यस्य 'सत्त्व- प्रधानानि नामानि' इति तेनानुशिष्टत्वादिति भावः। अत्रापि प्रस्तुते वेदान्तशास्त्रोयव्यवहारे अप्रस्तुतशब्दशास्त्रीयव्यवहा- रारोप: ।। यथावा- अपि पापकारिणमहो सुभजन्तं साधुकारिवज्जा- नन्। अस्वपदविग्रहमथ स्वनिभं च तनोषि नाथ सुमनास्तम् ॥७४८॥ हे नाथ! त्वं पापकारिणमप पापंकरोतीति पापकारी तथो- क्मपि 'सुष्यजातौ' इात ताच्छील्ये णिनिः। सुभजन्तं आत्मानं सम्यगनन्यभाक्त्वेन भजमानं जनं साधु करोतीति साधुकारी साधुकर्मकृत्। पूर्ववदेव णिनिः। तेन तुल्यं तद्वत् जानन् साधु- कारिपापकारिपदाभ्यां "साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति" इति श्रुतिः प्रत्यभिज्ञाप्यते। आदौ दुष्कृतकारिणमप्या- त्मानं सम्यग्भजमान पुमांसं साधुकारिवज्ानन्।

. अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्। साधुरेव स मन्तव्यस्सम्यग्यवसितो हि सः॥ इति स्वनैव गीतत्वादिति भावः। तं पुमांसं अस्वपदवि- ग्रहं स्वपदाभ्यां स्वचरणा्यां विग्रहः कलहः विवाद इति यावत् सन विद्यत यस्य तं तथोक्तं तनुषे। यमो वैवस्वतो राजा यस्तवैष हृदि स्थितः । तेन चेदविवादस्ते मा गङ्गां मा कुरून्गमः । इत्युक्तरीत्या सर्वान्तर्यामिणा सर्वस्वामिना स्वेनाविवदमानं विधत्स इत्यर्थः । अत्र 'त्वं मेऽहं मे' इत्युक्तरीत्या भगवता सह प्र-

समासोक्तिसरः (२६) 451

रणानुग्रह इत्यादिवत्। उदाहृतेऽस्मिन्वचने यमवैवस्वतराज- शब्दा: भगवत्पराः। अविवादशब्दस्तु तत्पदयोरात्मरक्षाभरस- मर्पणपर इति ध्येयम्। यथैतद्विवृतं वरदगुरुभि :-

दक्षिणाशापतेग्त्र न मुख्या हृदयस्थितिः। अन्तःप्रविष्टश्शास्ता यो जनानां यमयत्यपि॥ अत्मानमन्तरस्तस्य मृत्युमृत्योर्हदि स्थितः। तेन सर्वाधिराजेन विवस्वद्विम्ववर्तिना ।। अविवादस्तु तस्यैव पदयोरात्मनोऽर्पणम्।

इति। स्वचरणारविन्दसमर्र्पितात्मरक्षाभरं विदधासीति भावः। अथ एवमात्मरक्षाभरार्पणानन्तरं आर्त्याधिक्य तत्क्षणमेव । दपत्वे तच्छरीरावसाने इति भावः। तं प्रपन्नं स्वनिभं स्वेन तुल्यं च तनोषि 'निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति' इत्यायुक्तरीत्या परमसाम्या- पन्नं विदधासीत्यर्थः । उक्तेऽर्थे हेतुमभिप्नयन्नाह-सुमना इति। दयमानमहोदारमानस इत्यर्थः॥

पक्षे-सुमनाः विद्वानित्यर्थः । पापकारिणं सुभजन्तं च शब्दं साधुकारिवत् साधुकारिशब्दतुल्यं जानन् अस्वपदविग्रहं स्वघटकयावत्पद्विग्रहविरहिणं तनोपि। पापकारिसाघुकारि- शब्दयोः 'उपपदमतिङ्' इत्यनेन सुभजच्छब्दस्य 'कुगतिप्रादयः' इत्यनेन च सूत्रेण समासविधानात् । तयोश्र 'नित्यं क्रीडा' इत्यतो नित्यमित्यनुवृत्त्या तद्विहितसमासस्य नित्यत्वात्। अत- एव ह्यस्वपद्विग्रहः 'अविग्रहो नित्यसमासः अस्वपदविग्रहो वा' इत्युक्त्ेः । विग्रहो नाम समस्यमानानां पदानां व्यस्त- तया प्रदर्शनं, 'विभज्य ग्रृह्यते यस्स विग्रहः परिकीर्तितः' इ-

452 अलंकारमणिहारे

त्युक्ते:, 'विग्रहस्समरे देहे विस्तरेऽपि' इति रत्नमाला। अथ स्वनिभं स्वनिभशब्दं च अस्वपद्विग्रहं तनुषे इति योजना। तस्यापि नित्यसमासत्वादिति भावः 'स्युरुत्तरपदे त्वमी'।'निभ- संकाशनीकाशप्रतीकाशोपमादयः' इत्युत्तरपदभूतस्यैव निभश ब्दस्य तुल्यार्थकत्वानुशासनात्। उत्तरपदशब्द्श्च समासचर मावयवे रूढः । अत्रापि पूर्ववदेव व्यवहारारोप:॥ यथावा- शास्त्रप्रसिद्धिसुभगे निरन्तरं भात्यतो गुणे प- रतः। अपदान्तस्थितिभाजस्तस्यास्य बुधस्य भव- ति पररूपम् ॥ ७४९॥

शास्त्रे औपनिषददहरविद्यादौ प्रसिद्धि: ख्यातिः तया सु भगे रमणीये गुणे 'अपहृतपाम्पा विजरो विमृत्युः, विज्ञानघन एव' इत्यादिश्रुते गुणे। जात्यभिप्रायकमेकवचनम् । परतः पर- स्मात् अतः अकारवाच्यान्नारायणात् 'अ इति भगवतो नारा- यणस्य प्रथमाभिधानम्' इत्यायुक्तेः। परव्रह्मणस्सकाशात् तदनुग्र- हादिति यावत्। निरन्तरं निश्शेषाविद्यानिवृत्त्या निरर्गळं यथा स्यात्तथा भाति सति। यद्वा अतःपरत इति पष्ठयर्थे। सार्व- विभक्तिकस्तसिः। परतः अतः परस्य ब्रह्मणः गुणे इति यो- जना। अपहृतपाप्मत्वादी ब्राह्मे गुणे इत्यर्थः । निरन्तरं भाति नित्यं प्रकाशमाने सतीत्यर्थः। अपदान्तस्थितिभाजः अस्य अ- कारवाच्यस्य नारायणस्य पदं 'तद्विष्णोः परमं पदम्' इत्या- स्रातं स्थानं तस्मिन् तस्य वा अन्तः मध्ये। रेफान्तमधिकर- णशक्तिप्रधानमव्ययम् । स्थितिभाजः नस्यास्य परब्रह्मप्रसादाि- रभूतब्राह्मगुणस्यास्य बुधस्य ब्रह्मविदः पररूपं परस्य ब्रह्मणो रूपं

समासोक्तिसर: (२५) 153

'निरञ्ञनः परमं साम्यमुपैति' इति श्रुतं परमसाम्यमिति या वत्। भवति निष्पद्यते। अत्र फलाध्यायस्थव्राह्माधिकरणार्थोऽनु- सन्धेयः । तत्र हि 'स्वेन रूपेणाभनिष्पद्यते' इत्यत्र अभिनि- ष्पाद्यतथोक्तं किमपहतपाप्मत्वादिकमेव उत ज्ञानमात्रमेव आ- होस्विदुभयमपीति विशये-मुक्तमधिकृत्यापहतपाप्मत्वादुपन्या- सात्तेन रूपेणैवाविर्भवताति 'ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः' इति सूत्रेण जैमानमतमनूद्य 'विज्ञानघन एव' इत्यादिषु ज्ञान- मात्रमेवास्य स्वरूपमित्यवगमात्, अपहृतपाप्मादिशब्दानां शोका- द्यभावपरन्वाच्च ज्ञानमात्रस्वरुपेणाविर्भवतीति ितितन्मांत्रण तदात्मकत्वाादत्यौडुलोमिः' इत्योडुलोमिमतमुपन्यस्य पक्षद्वयेऽ- व्यन्यतरश्रुतिबाधात् "विज्ञानघन एव' इत्यवधारणस्य एकदे- शजडत्वशङ्काव्युदासपरत्वेन गुणान्तरप्रतिक्षेपकत्वाभावादुभयरू- पेणाविर्भवति" इतिएवमप्युन्यासात्पूर्वभावादविरोधं बादरा- यणः' इति सूत्रेण मतद्यमपि प्रतिक्षिप्तम् ॥ पक्ष-अतः हस्वाकारात् परतः परत्र विद्यमाने शास्त्रप्र- सिद्धया शब्दविद्याप्रसिद्धया सुभगे गुणे गुणसंज्ञके अकारादौ वर्णे निरन्तरं भाति संहितायां अव्यवधानेन भासमाने सति पदं सुप्तिङन्तात्मकं तस्य अन्तः चरमभागः पदान्तः स न भवतीत्यपदान्तः तस्मिन् पदान्तभिन्ने स्थितिभाजः तस्य गुणा- वधित्वेन पूर्वमुक्तस्य अस्य हस्वाकारस्य पररूप परस्य गुणसं- झकवर्णस्य रूपं तद्रूप एकादेश इत्यर्थः । भवतीति 'अतो गुणे' इति सौत्रोक्तप्रक्रिययारऽर्थोऽनुसन्शेयः । अत्रापि पूर्ववदे- वारोप: ।। यथा वा- अचिदिह योऽनड्गानिव सन्मार्गस्रदपि तव दशो

454 अलंकारमणिहारे

विषयः। तं स्वपदान्ते दमितं विद्वांसमघध्वसं च विदधासि ॥ ७५०॥ यः पुमान् अनड्वान् वृषभ इव अचित् ज्ञानद्दीनः 'चि त्संवित्प्रतिपद्क्षप्तिचेतनाः' इत्यमरः। 'ज्ञानन हीनः पशुभिस्स मा :' इत्युक्तेः। सन्मार्गात्स्रंसत इति सन्मार्गस्रदपि तव दशः कटाक्षस्य विषयः याहच्छकादिसुकृतवशादिति भावः । भवे दिति शेपः । तं पुमांसं दमितं दान्तं 'दमु उपशमे' णिज- न्तादस्मात् क्ः 'वा दान्त' इति निपातनस्य वैकल्पिकतया पक्षे इट्। 'दान्तस्तु दमिते' इत्यमरः । 'शान्तो दान्तः' इत्यु- क्तरीत्या साधनसंपन्नमित्यर्थः । अथ विद्वांसं ब्रह्मविदं अत एव अधे उत्तरपूर्वे पुण्यपापरूप ध्वंसयत इत्यघध्वत् तथोक्तं अघध्वसं च 'तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेपविनाशौ तद्रयपदे- शात्' इत्युक्तप्रक्रियया आ्किप्टविनष्टोत्तरपूर्वाघं सन्तमिति भावः। ध्वंसेर्णिजन्तात् क्विपि 'णेरनिटि' इति णिलोपः। विद्वांसमघध्व- समित्याभ्यां 'तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय' इत्यस्याशश्रुतेरर्थ उक्तः। स्वपदान्ते परमपदमध्ये स्वचरणसन्निधौ वा विदधास स्थापयसीत्यर्थः ॥ पक्षे-यः अचित् अचिदित्याकारकशशब्दः 'चिती संज्ञाने' संपदादित्वात्क्किप्। तान्तोऽयं चिच्छव्दः । ततो नञसमासः । यः अनड्वाानव अनडुच्छब्द इव विद्यमानः सन्मार्गस्रच्छव्दश्च नव दशो जानस्य विषयो गोचरी भवति तं अचिच्छब्दं अ- नडुच्छन्दतुल्यं सन्मार्गस्त्रच्छव्दं विद्वांसं विद्वच्छदं अघध्वसं अधध्वच्छब्दं च स्वपदान्ते स्वस्वरूपं यत्पदं 'स्वादिष्वसर्व- नामस्थाने' इति विहितपदसंज्ञाशालि प्रातिपादकं तस्य अन्ते

समासोक्तिसरः (२५) 455

अन्तिमवर्णे तकारहकारमकाररूपे दं दकारं इतं प्राप्तं तका- रादिस्थानिकदकारवन्तं विदधासि अचिच्छब्दस्य तकारान्तस्य- पदान्ते 'झलां जशोऽन्ते' इति जशत्वेन दकारविधानात् अनडु- दादिशव्दानां 'वसुस्रंसुध्वंस्वनडडहां दः' इति सूत्रेण पदान्ते द- त्वविधानाच्चति भावः । अत्रापि पूर्ववदेव शास्त्रीये व्यवहारे शास्त्रीयव्यवहारारोप:।। यथा वा- ननु सर्वनामतां हरिरयते स्वयमन्तरो बहि- र्योगात्। पूर्वः परश्र विदितोऽसंज्ञायां धीमतां व्यवस्थायाम् ॥ ७५१॥

अय हरि: स्वयं अन्तरः 'यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तर' इत्यायुक्तरात्या अन्तर्यामितयाऽन्तर्व्यापनशीलः वहिरयो- गात् बहिर्व्याप्तेः सर्वनामतां सर्वनामधेयतां 'अन्तर्बहिश्च त- त्सर्वम्' इत्युक्तरीत्या सर्वव्यापितया सर्वशब्दवाच्यतामित्यर्थः। अयते प्राप्नोति 'अन्तर्वहिश्च नारायणः, नारायण एवेद५ सर्वम्, पुरुष एवेदर सर्वम्, यद्भतं यच्च भव्यम्, सर्व खल्विदं ब्रह्म, सर्वत एव सर्वः' इत्यादीनि प्रमाणन्यत्र स्मर्तव्यानि। अत एव 'सर्वश्शर्वः' इति तन्नामसु पठ्यते। किंच असंज्ञायां संज्ञा नाम संकेतः संकेतमात्रेणानिर्वृत्तायां किंतु शास्त्रीयेणैव पथा निष्पादितायामित्यर्थः । धीमता ब्रह्मविदां व्यवस्थायां सिद्धान्त- स्थित्यामिति यावत्। पूर्वः 'एष पूर्वस्य देवस्य लोककर्तुस्स- नातनः' इत्यायुक्तरीत्या सकलजगत्कारणभूतः परः सर्वोत्तर इति च 'परः पराणां, तमीश्वराणां परमं महेश्वरम्' इत्या- दिश्रवणात्। विदितः ज्ञात इत्यर्थः । यद्वा-'ब्रह्मैवेदममृतं पुर-

456 अलंकारमणिहारे

स्ताङ्गह्म पश्चाङ्मह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण। अधश्चोर्ध्व च प्रसृतं ब्रह्मैवेद विश्वमिदं वरिष्ठम्' इत्यायुक्तरीत्या पूर्वपरादिदिग्दृश्य- मानस्सर्वः पदार्थोऽव्ययमेवेति ज्ञात इत्यर्थ । अत्र मूले पूर्व- परशब्दी श्रुतिगतदक्षिणोत्तरािश्दानामुपलक्षकाविति ध्येयम्॥। पक्षे-अयं अन्तरः अनतरशब्द: बहिर्योगात् बाह्यरूपार्थव त्वात् सर्वनामतां सर्वनामसंज्ञां अयते। असंज्ञायां संज्ञाभिन्ने व्यवस्थायां स्वाभिधेयापेक्षावधिनियमरूपार्थे धीमतां विदुषां विदितः । मतिबुद्धीत्यादिना वर्तमाने क्तः 'क्तस्य च वर्तमाने' इति तद्योगे षष्ठी। पूर्वः पूर्वशब्दः परः परशब्दश्च सर्वनाम- तामयत इति योजना। अत्रार्थऽपि पूर्वपरशब्दौ वक्ष्यमाणसूत्र- स्थावरदक्षिणादिशब्दानामुपलक्षकाविति ध्ययम्। अन्तरशब्दस्य 'अन्तरं बाहरयोगोपसंव्यानयोः' इति वाह्यरूपार्थे पूर्वपरशब्दयोः 'पूर्वपरावर' इति सूत्रेणासंज्ञायां व्यवस्थायां च सर्वनामता- नुशासनादिति भावः। अत्रापि पूर्ववदेव समारोपः॥ यथा वा- त्वय्यच्युतान्तरङ्गे सकलं बहिरङ्गमप्यसिद्वं नः। नाजानन्तर्ये तव बहिष्टक्लततिः पुनः कदाऽपि भवेत् ॥ ७५२ ॥

हे अच्युत! त्वयि विषये नः अन्तरङ्गे मनसि सति त्वां ध्यायति सतीति यावत्। सकलं वहिरङ्गं करचरणाद्यवयवजा- तमपि असिद्धं बाह्यविषयकप्रत्ययवैधुर्यात्सकलावयवानामविद्य- मानवन्भानादिति भावः। अनेन ध्यानस्यैकाग्रयं दर्शितम्। तत्र हेतुमाह-नेति। न, अज, आनन्तर्ये, इतिच्छेद: । हे अज ! भगबन्! 'अजशशम्भौ विष्णुधात्रोः' इति रत्नमाला। तव आनन्त·

समासोक्तिसर: (२५) 457 ये अनन्तरस्य भावः आनन्तर्य तास्मिन् अविनाभावे सतीत्यर्थः। अन्तरङ्गस्येत्यर्थालभ्यते। पुनः बहिद्टक्लपनिः बहिर्भावकल्पनं पुन- रविश्ेष इति यावत्। कदाऽपि न भवेत्। अतो बहिरङ्गमखिलं न ज्ञानविषयतां प्रपद्यत इत्यर्थः । याद त्वयि लग्नं मनो व हिर्मुखं भवेत्तर्हि बहिरङ्गमसिद्धवन्न स्यादिति भावः । अनेनै- वाभिप्रायेणाच्युतेति भगवत्संबोधनम्। 'यस्मात्प्राप्ता न च्यवन्ते सोऽच्युतः' इति हि निरुच्यने। भगवति लग्नस्य यस्यकस्या- पि वस्तुनस्तस्माच्चचुतिर्न भवतीत्यभिप्रायः ॥ पक्षे-पूर्वार्घेन 'असिद्धं बहिरङ्गमन्तरके' इति परिभाषा, उत्तरार्धेन तदपवादभूता 'नाजानन्तर्ये बहिष्टुप्रफलतिः' इति परिभाषा च दर्शिता। अन्तरङ्ग कार्ये कर्तव्ये बहिरङ्गमसिद्धं स्यादित्यन्तरङ्गपरिभाषाया अर्थः । अचोऽन्यानन्तर्यनिमित्तकेऽ- न्तरङ्गे कर्तव्ये जातस्य बहिरङ्गस्य बहिष्ट्रप्रक्लप्तिः बहिष्पदेन बहिरङ्गं ग्रृह्यते तस्य भावो बहिद्ं वहिरद्गत्वं तत्परयुक्तासिद्धत्व- स्य न प्रक्लृप्तिः न प्राप्तिरिति नाजानन्तर्यपरिभाषाया अर्थः। विस्तरस्त्वन्यत्र । अत्रापि पूर्ववदेवारोपः ॥ यथा वा- व्याप्त्या प्रथितमबाधं निष्प्रतिपक्षं च साधुपक्ष- स्थम्। सद्वेतुमीश जगतां त्वां प्राप्येष्टानि साध- यन्ति बुधाः॥७५३॥ हे ईश! भगवन् ! बुधाः सुधियः व्याप्त्या 'अन्तर्बहिश्च तत्सर्वम्' इत्यादिश्रुत्युक्तव्यापनेन प्रथितं अविद्यमाना बाधा दुःखं यस्य तं 'पीडा बाधा व्यथा दुःखम्' इत्यमरः। 'न जरा ALANKARA 58

458 अलंकारमणिहारे

न शोको न मृत्यु' इत्यादिश्रुतिरिहानुसन्धेया। निष्प्रतिपक्षं 'तेन कोर्ऽर्हति स्पर्धितुम' इति श्रुतेः । साधूनां ज्ञानिनां पक्षे तिष्ठतीति साधुपक्षस्थः तं 'ज्ञानी त्वात्मैव मे मतं, स च मम प्रियः' इति गानात् । सद्धेंतुं 'सदेव सोम्य' इत्याययुक्तरीत्या सकलजगत्का- रणमित्यर्थ।त्वां प्राप्य उपास्य इष्ानि मुक्तैश्वर्यादीनि साधयन्ति॥

अन्यत्र-साधु पक्षस्थमिति पदद्वयम्। जगतामीशेति संबा- धनम्। व्याप्तया यत्र धूमस्तत्राग्निरित्यादिसाहचर्यनियमेन प्रथितं बाधो नाम साध्याभाववत्पक्षः । स नास्ति यस्य तं अवाधम्। प्रतिपक्षो नाम स्वसाध्यविरुद्धसाध्याभावसाधकप्रतिहेतुमत्पक्षः स निगतो यस्य तं निष्प्रतिपक्षम्। पक्षे संदिग्धसाध्यवति पर्वतादौ तिष्ठतीति पक्षस्थः तम्। अत एव सद्धेतुं घूमादिं प्राप्य ज्ञात्वा इष्टानि वह्नयादानि साधयन्तीत्यर्थः । अत्र वेदान्तशास्त्रीयव्यवहारे प्रस्तुते अप्रस्तुतन्यायशास्त्रीयव्यवहारारोपः पूर्वेभ्यो विशेषः॥ यथा वा- यत्र त्वं तत्र श्रीरिति युवयोस्साहचर्यनियमोऽ- स्ति। व्यातिश्ववैपाऽच्युत तत्साध्या सत्पक्षवर्तिन- स्त्वच्छीः। ७५४।। हे अच्युत! यत्र यस्मिन् देशे त्वं भवसि, तत्र श्रीर्ल- क्षमीरपि भवति। इांत युवयोः तव श्रियश्च 'त्यदादीनि सर्वैर्नि त्यम्' इति युष्मच्छब्दैकशेषः साहचर्यनियमः अस्ति- देवत्वे देवदेहेयं मनुष्यत्वे च मानुषी। विष्णोदेहानुरूपां वै करोत्येपाऽऽत्मनस्तनुम्।। इत्युक्तप्रक्रियया नियतसाहचर्यमस्तीति भावः।नित्यवैषा जग-

समासोफ्तिमर: (२५) 459

न्माता विष्णोश्श्रीरनपायिनी' इत्यादिकमप भाव्यम् । एषा व्यातिश्च-

यथा मया जगद्वयापं स्वरूपेण स्वभावतः। तया व्याप्मिदं सर्व नियन्ती च तथेश्वरी। मया व्याप्ता तथा साऽपि तया व्याप्तोऽहमीश्वरः॥

इति लक्ष्मीतन्त्रोक्ता व्याप्तिरपि अस्तीति संबध्यते। तत् तस्मात् सत्पक्षवर्तिनः ब्रह्मवित्पक्षपातिनः - चतुर्विधा मम जना भक्ता एव हि ते मताः ।

इति स्वेवैवोक्तत्वादिति भावः। माधुजनपक्षपातिन इति वा। 'मम- प्राणा हि पाण्डवाः' इति तदुक्तेरिति भावः । त्वत् नित्यानपा- यिलक्ष्मीकान्भवतः । श्रीः साध्यते - चन्द्रां हिगण्मयी लक्ष्मी जातवेदो ममावह। तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम्। यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम् ॥

इत्यायुक्तरीत्या महाविभूतेस्त्वत्त एव पहिकामुष्मिकापवार्गिकस- वैविधसमृद्धिस्साध्यत इति भावः। जातवेदशशब्दो भगवत्पर- तया व्याख्यातइश्रीसूक्तभाष्ये । 'मकलफलप्रदो हि विष्णुः। किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने श्रीनिकेतने' इत्यादिप्रमाणान्यत्रानु- संधेयानि॥

पक्षे-युवयोः यत्र त्वं तत्र श्रीरिति यत्र धूमस्तत्राग्निरित्या- दिवत्साहचर्यनियमः अस्ति व्याप्तिश्च व्याप्तिरपि एषा इयमेव। सर्व हि वाक्यं सावधारणम्। सादचर्यनियम एवेत्यर्थः। 'सा-

460 अलंकारमाणेहारे हचर्यनियमो व्याप्तिः' इति हि तल्लक्षणम् ! इयमिति विधेयव्या प्रिशब्दगतलिङ्गकटाक्षेण । ततः उक्तविधव्याप्तिसद्भावादेव पक्ष- वर्तिनः, पक्षे 'सन्दिग्धसाध्यवान्पक्षः इत्युक्तलक्षणे पर्वतादौ वर्तत इति तथोक्तः । तस्मात् त्वत्तः सद्धेतुभूता्भ्वतः श्रीः लक्ष्मीः साध्यते वह्नयादिरिवेति भावः । अत्रापि पूर्वोदाहरण इवारोपोऽनुसन्धेयः ।

यथा वा- यस्मिन्निश्चितमच्युत साध्यं निश्श्रेयसं वसत्य- न्तः। त्वद्रक्तो न्यायविदां स सपक्षस्स्यात्फणाध रगिरीन्दो॥७५५॥

हे फणाधरगिरीन्दो! अच्युत! यस्मिन् पुंसि अन्तः मनसि निःश्रेयसं मुक्ति: निश्चितं यथा स्यात्तथा साध्यं साधनीयं सत् वसति। साध्य निश्चितमिति वा योजना, साध्यत्वेन निश्चि- तं सद्वसतीत्यर्थः । 'सविशेषणे हि' इति न्यायेन साध्यत्वेन निशश्रेयसविषयकनिश्चयो मनस्यस्तीति यावत्। यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्सांपराये महति ब्रहि नस्तत्। योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते। इत्युक्तरीत्या नचिकेतसो मनसीवेति भावः। अन्तर्निइश्रेयसं वसतीत्ययं निर्देशः 'कर्तु वा कच्िदन्तर्वसति वसुमतीदक्षिणस्स- पतन्तुः' इतिवदिति ध्येयम् । सः त्वन्भक्तः न्यायविदां ब्रह्म- मीमांसानयविदां गौतमायन्यायवेत्तणां च । सपक्षः सदृशः पक्षोऽस्य सपक्षः स्ववर्गीण इत्यर्थः । स्यात् 'त्वाइड्गो भूयान्न्चि-

समासोफ्तिसरः (२५) 461

केतः प्रष्ा' इत्युक्तरीत्या छात्रत्वेन स्वीकार्यो भवेदिति भाव: अत्रापि वेदान्तशास्त्रीये प्रस्तुते व्यवहारे 'निश्चितसाध्यवान्सपक्षः' इति न्यायशास्त्रीयस्याप्रस्तुतव्यवहारस्यारोपः । निश्चितं यत्सा- ध्यं वह्नयादि तद्वान्महानसादि: सपक्षः सपक्षसंज्ञक इति तदर्थः॥ यथा वा- स प्रकृतिविकृतिभावं भजते साक्षी भवान्वर- द पुरुषः। अविकृतिराद्यप्रकृतिर्महतोऽप्यन्यस्य स भवितैव खलु ॥७५६।। हे वरद! अविकृतिः निर्विकारा आद्यप्रकृतिः अखिलभुव- नानां प्रथमोपादानकारणभूतः । प्रकृतिशब्दो नित्यस्त्रोलिङ्गः 'वा- सुदेवः परा प्रकृतिः, प्रकृतिश्च प्रतिज्ञाहप्टन्तानुपरोधात्' इत्या- दिकमिहानुसन्धेयम् । अविकृतिरिति विशेषणेन 'अचेतना प- रार्था च नित्या सततविक्रिया' इत्युक्तरीत्या मूलप्रकृतेरिवा- स्या: प्रकृतेस्स्वरूपान्यथाभावराहित्यमुक्तम् । चिदचिच्छरीरक- तया परस्य ब्रह्मण उपादानकारणत्वेऽपि विकाराणं शरीरग- तत्वस्य श्रीभाष्यादी निरूपितत्वात् 'निष्कलं निष्क्रियं, अविका- राय शुद्धाय' इत्यादिप्रमाणप्रतिपादितनिर्विकारभावे तस्मिन्न त- त्प्रसक्तिरिति भाव । अत एव पुरुषः 'पूर्वमेवाहमिहासमिति। तत्पुरुषस्य पुरुषत्वम्' इति निर्वचनविषयः परमः पुमान् साक्षी सर्वदा सर्वद्रष्टा 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च' इत्यादिश्रुतेः भवान् प्रकृतिविकृतिभावं प्रकृतेः स्वभावस्य या विकृतिः वि- कार: तस्या: भावं स्थिर्ति ज्ञानत्वानन्दत्वादिस्वभावान्यथाभा- वमित्यर्थः । न भजते। तस्य कर्मकृतत्वेन तव तत्संस्पर्शा- भावादिति भाव । 'प्रकृतिरगुणसाम्ये स्यादमात्यादिस्वभावयोः।

462 अलंकारमणिहारे

योनौ लिङ्गे च' इति मेदिनी। कोशे योनिशब्दः प्रकृतिवाची। अन्यस्य त्वदितरस्य चतुर्मुखादे: प्रत्यगात्मनस्तु महतोऽपि त्व- दितरापेक्षया पूज्यस्यापि। सः प्रकृतिविकृतिभावः भवितैव। तस्य सर्वस्यापि- आव्रह्मस्तम्बपर्यन्ता जगदन्तर्व्यवस्थिताः। प्राणिनः कर्मजनितसंसारवशवर्तिनः ॥ इति कर्मपरतन्त्रताप्रतिपादनेन स्वभावान्यथाभावस्यावश्यंभावा दिति भावः । खल्विति शास्त्रप्रसिद्धिं द्योतयति॥ अन्यत्र तु- मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयस्सप्त । बोडशकश्च विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥ इति सांख्यतन्त्रप्रक्रिया निवद्धा। तथाह तदर्थः-मूलप्रकृति र्नाम सत्त्वरजस्तमसां साम्यरूपा प्रकृतिः। तथाच कापिलं सूत्रम्- सत्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः' इति। सेयमेका स्वयमचेतना अनेकचेतनभोगापवर्गार्था नित्या सर्वगता सतत- विक्रिया न कस्यचिद्विकृतिः। तथाच सूत्रम्-'मूले मूला/भावा- दमूलं मूम्' इति। अपि तु परमकारणमेव । महदाद्याः पप्त। महानहंकारशशब्दतन्मात्रादितन्मात्रपश्चकं चेति सप्त । प्रकृ- तिविकृतयः स्वस्वकार्यनिरूपितप्रकृतित्वं स्वस्वकारणनिरूपपि- तविकृतित्वं च तेपामस्तीति भाव. । यथा महतः प्रकृतिनि- रूपितविकृतित्वं अहंकारनिरूपितप्रकृतित्वं च । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्। यथाच पूर्वोदाहृतसूत्रखण्डः 'प्रकृतेर्महान् महतोऽ- हंकार: अहंकारात्यञ्च तन्मात्राणि' इति। आकाशादिभूतपश्चकं श्रोतरादिज्ञानेन्द्रियपश्चकं वागादिकर्मेन्द्रियपश्चकं मनश्चैकमिति षो ढश केवलं विकाराः । न तु कस्य चित्प्रकृतयः । सूत्रख-

समासोक्तिसर: (२५) 463

ण्डश्च 'उभयमिन्द्रियं तन्मात्रेभ्यस्स्थलभूतानि' इति । पुरुषः 'शरीरादिव्यतिरिक्तः पुमान्' इति सूत्रोक्तः पुमास्तु निष्परिणा- मत्वेन न कस्य चित्प्रकृतिः न कस्यचिद्विकृतिरिति। उदाहर- णपद्यार्थस्तु पुरुषः साक्षी केवलं साक्षिभूतः ॥

पुरुषोऽस्ति भोक ृभावात्कवल्यार्थ प्रवृत्तेश्च॥ तस्माच्च विपर्यासात्सिद्ध साक्षित्वमस्य पुरुषस्य। कैवल्यं माध्यस्थ्यं द्रपृत्वमकर्तृभावश्च॥ इति हि तदायप्रक्रिया । प्रकृतिविकृतिभावं उक्तरीत्या कस्य- चित्प्रकृतित्वं विकृतित्वं वा न भजते। आद्यप्रकृतिः मूलप्रकृ तिः अविकृतिः निर्विकारा महतः महत्तत्वस्य अपिशब्दो भिन्नक्रमः । अन्यस्यापि अहंकारादितन्मात्रपर्यन्तस्य तत्त्वप डस्या पि सः प्रकृतिविकृतिभावः उक्तरीत्या प्रकृतित्वं विकृतित्वं च भवितैव खलु। इदमुपलक्षणं, पोडशकश्च विकार इत्यस्यापीति संक्षेपः। अत्र प्रस्तुते वेदान्तशास्त्रीयव्यवहारे अप्रस्तुतकापिलत- न्त्रसिद्धव्यवहारारोप इति पूर्वेभ्यो विशषः॥ यथा वा - विदधासि वसुनि दै्ध्य विश्वस्य तथा परेऽपि पदराजि। न विकल्पमत्र तनुषे ननु रघुनन्दन समस्तपदवित्त्वम् ॥.७५७॥ ननु रघुनन्दन ! शक्ताऽपि रक्षणे लोभाद्भयाद्वा शरणागतम् । यस्त्यजेत्पुरुषो लोके ब्रह्महत्यां स विन्दति॥

464 अलंकारमणिहारे

इत्यादिना राक्षसं प्रति व्यतिरेकमुखेन शरणागतपरित्रा- णस्य धर्ममूर्धन्यत्वमुपदिशतो रघोरप्यानन्ददेत्यर्थः। अनेन च संबुद्धचन्तपदेन शरणागतपरित्रा गादिधर्मप्रवर्तनाय तदनुगुणेऽभि- जनेऽवतीर्णत्वं तादृशपु शरण्येपु च शीर्षण्यत्वं द्योनितम् । समस्तपदवित् समस्तस्य आखललोकस्य पदं शरणवरणविष- यकं व्यवसायं वेत्ीति तथोक्तः, सर्ववस्तुवेत्ता सर्वज्ञ इति वा। सर्वेषां पद त्राग वेत्तोति वा। सर्वभूतानाममयप्रदानेन रक्षि- तेति यावत्।

य एवमाह- सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मोति च याचते। अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद्वतं मम ॥ इति। 'पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माङ्गिवस्तुषु' इत्यमरः । त्वं- विभीषणो वा सुग्रीव यदि वा रावणस्स्वयम्। आनयैंनं हरिश्रेष्ठ दत्तमस्याभयं मया ॥

इति वादीति भावः। परेऽि शत्रुपक्षीयतया सुग्रोवादिभि- इशङ्गितेऽपि विभीषण इति भावः । यद्वा-परे रावणादावपि किमुत विभीषण इति भावः । अपिशब्दोऽत्र वसंभावने। संभावनं नामात्र दानशौण्डताविष्करणमित्युक्तिः । पदराजि पदयोश्चरण- यो: राजत इति तथोक्त: तस्मिन्। 'त्यक्त्वा दारांश्च पुत्रांश्च राघवं शरणं गतः' इत्युक्तरीत्या सर्वस्वपरित्यागेन चरणारविन्दश- रणवरणविधातरीति भावः । अयमर्थो राजीत्यनेन ध्वन्यते। तथा विश्वस्य तथाशब्दोऽत्रानिर्वचनीयताद्योतकः । 'तथागतां ताम्' इत्यादिवत् । अनिर्वचनीयं यथा स्यात्तथा विश्वस्य वि- स्रभ्येत्यर्थः । विपूर्वकात् श्वसे: कत्वो ल्यप्। वसुनि धनोप-

समासोक्तिसर: (२५) 465

लक्षिते ऐश्वर्ये विपये दैर्ध्य आकल्पान्तकालावस्थायित्वं अप- रिच्छिन्नत्वं वा विदधासि करोषि । अत्र ईदृशैश्वर्यविश्रा- णनविषये विकल्पं विविधं कल्पं देयं वा न वेत्यादिसंदेहं न तनुषे निर्विचिकित्समेव दत्से इत्यर्थः ॥

पक्षे-समस्तपदवित् समग्रशब्दशास्त्रवेत्तेत्यर्थः । यद्वा- समस्तानि समासं प्राप्तानि यानि पदानि तानि वेत्तीति त- थोक्तः। सर्वसमासाश्रयविधिज्ञ इति यावत्। त्वं वसुनि वसुशब्दे तथा एवं पदराजि पदसंज्ञाभज राठछब्दे परे सति विश्वस्य विश्वशब्दस्य दैध्य दीर्घ, स्वार्थ ष्यत् विद्धासि 'वि- श्वस्य वसुराटोः' इति सूत्रेण विधत्से इत्यर्थः । विश्वशब्दस्य दी- रधंस्स्याद्वसौ राट्छ दे च परे इति सूतरार्थः। 'राडिति पदान्तो पलक्षणार्थ चर्त्वमविवक्षितम्' इत्याहुः। अनेनैवाभिप्रायेण पद- राजीति राट्छब्दः पदशव्देन वविशेषित इति ध्येयम्। अत्र अस्मिन् दीर्घविधौ विकल्पं विभाषां न तनुषे । तस्य नित्य- तया विधानादिति भातः । अत्रैतिहासिके भगवद्वत्तान्ते शब्द- शास्त्रीयव्यवहारारोप इति पूर्वस्मादुदाहरणगणाद्विशेप:।।

यथा वा- गहनायमानमप्यहिगिरिनाथ हरे समस्तमपि दितिजम्। अस्वपदविग्रहं त्वं पुरा विरचयन् सु- धां च साधयसे॥७५८॥

हे अहिगिरिनाथ! हरे! गहनायमानं पापं चिकीर्षन्तमपि देवविषये द्रोहं चिकीर्षन्तमपीत्यर्थः। 'न परः पापमादत्ते परेषां पापकर्मणाम्' इत्यादौ पापशब्दो द्रोहार्थको हष्टः। 'सत्रकक्षकष्ट- ALANKARA 59

466 अलंकारमणिहारे

कृछगहनेश्यः कण्वचिकीर्पायामिति वक्तव्यम्' इत्यनेन वृत्तिविषये पापार्थकाद्वितीयान्ताद्गहनशव्दाच्चिकीर्पा्यां क्यड। पापं चिकीर्ष तीत्यस्वपदविग्रह इत्याहुः। समस्त सर्वमपि दितिजं दैत्यं अस्व पदविग्रहं अस्वपन्तः अस्वप्ना देवा: तैः तेषु वा अविग्रहं त्य- क्तकलहं 'कलहविग्रहौ' इत्यमरः। रचयन् सुरासुराणां सिन्धु- मन्थनविषये सन्धि विदधान इति भावः । सुधां अमृतं च पुरा साधयस कृर्मा वतारे साधितवान् 'पुरि लुङ्गास्मे' इत्य- नेन पुराशव्दयोगे भूतानदयतने वैकल्पिको लट्। अत्र श्रीभाग- वतीयं कुर्मावतारचरितमनुसन्धयम ॥ अन्यत्र गहनायमानं गहनायमानशब्दं समस्तं समासं प्राप्तं दितिजशब्दं च अस्वपदविग्रहं स्वपदरहिततृत्त्यर्थावबो- धकवाक्यमित्यर्थः । रचयन् गहनायमानशब्दस्य प्रागुपदर्शित- रीत्या अस्वपद्विग्रहः। दितिअशब्दस्य तु दित्यां जाता इति। 'सप्तम्यां जनेरडः' इति डप्रत्ययः । अस्योपपदसमासत्वान्नित्य- समासत्वेनास्वपदविग्रह इति विभावनीयम्। सुधां च सुधाशब्दं च अस्वपदविग्रहं रचयन्निति संबध्यते। साधितवान् निष्पा- दितवान। सुष्टु धीयत इति सुधा। सुपूर्वकात् 'धट पाने' इत्यस्माद्धातोः 'आतश्चोपसगे' इति कर्मण्यड्।'आतश्चोषसर्गे' इने कप्रत्यय उचचित इत्यमरसुधायाम्। अयमपि प्रागुक्तरीत्या नित्यसमासत्वादस्वपदविग्रह एव। अत्र प्रस्तुते पौराणिकव्यव- हारे अप्रस्तुतशब्दशास्त्रीयव्यहारारोप इति प्राचीनोदाहरणे- भ्यो वैलक्षण्यमिति ध्येयम्॥ यथावा- भूस्त्वत्सात्कृतिभाग्यत उपेन्द्रमावे गुणादगा-

समासो्तिसरः (२६) 467

द्रव्यत्वम्। तत्कृत्यान्तनिपातोऽयुक्त: क्ष्मादानक- तरि बलिध्वंसिन् ॥७५९॥

हे बलिध्वंसिन! इद च वामनावतारासाधारणचरितमत्र वितक्षितमिति द्योतयितुम्। उपेन्द्रभावे वामनत्वे यतः यस्मिन् यश्ञियदानकृत्ये। सार्वविभक्तिकस्तसिः।त्वत्सात्कृतिभाक त्वत्सा- त्कृतिः देयस्य वस्तुन. त्वदधीनीकरणं, तां भजतीति तथोक्ता 'विभाषा साति कात्स्र्च' इत्यतस्सातीत्यस्मिन्ननुवर्तमाने 'देये त्रा च' इत्यनेन वैकल्पिकस्सातिप्रत्ययः कृतो योगे। बालना तुभ्यं दत्तेति भावः । भू: भूमिः गुणात् दातृप्रतिग्रहीत्रादिगुणात्। य- थोक्तं देवलेन -- दाता प्रतिग्रहीता च श्रद्धा देव च धर्मयुक्। देशकालौ च दानानामङ्गान्यंतानि पड्िदु ॥ अपापरोगी धर्मात्मा दित्सुरव्याजतरशुचिः। अनिन्दजीवकर्मा च पस्चिर्दाता प्रशस्यते॥ त्रिशुकश्शुक्वृत्तिश्च घृणाळुस्संयतेन्द्रियः। विमुक्तो योनिदोपेभ्यो ब्राह्मणः पात्रमुच्यते॥ त्रिशुक: त्रिभिर्मातापित्राचार्यशशिक्षिततवेन शुद्धः। शौचं शुद्धिर्महाप्रीतिरर्थिनां दर्शने तथा। सत्कृतिश्चानसूया च दानें श्रद्धेत्युदाहता। आचाराबाधमक्केशं स्वयतेनार्जितं धनम्॥ स्वल्पं वा विपुलं वाऽपि देयमित्यभिधीयते। यद्यत्र दुर्लभं द्रव्यं यस्मिन् कालेऽपि वा पुनः॥ दानारहौ देशकाली तौ स्यातां श्रेष्ठौ न चान्यथा। अवस्था देशकालानां पात्रदाव्ोश्च संपदा।

468 अलंकारमणिहारे

हीनं चापि भवेच्छरेष्ठं श्रेष्ठं वाऽप्यन्यथा भवेत्॥ इति। भव्यत्वं शुभत्वं योग्यत्वं वा 'भव्यं शुभे च योग्ये च सत्ये च' इति मेदिनी। श्रेयस्करत्वमिति यावत्। अगात् अलभत। क्ष्मादानकर्नरी भूवितरणविधातार बलिदानवेन्द्र इत्यर्थः । तत्कृ- त्यान्तनिपातः तस्य कृत्यस्य पूर्वोक्तदानकार्यस्य अन्ते अवसान एव। न तुकालान्तरे वा। निपातः अधोभुवनपातनम्। निपातो- डयुक्त इत्यत्र अयुक्त इति छेदः । अयुक्तः अनुचितः । येन यस्य यस्मिन् दानकृत्ये दत्तं वस्तु पात्रादिगुणमूम्ना 'युक्ताङ्गैस्सक- लैष्पड्डिर्दनं स्याद्विपुलोदयम्' इत्युक्तरीत्या महाफलं संपद्येत, तस्यैव दानकर्तुस्तत्कार्यान्त एव प्रतिग्रहीत्रा निपातनमनुचितमिति निर्गाळतोरऽर्थः । अयं चार्थ ..-- यत्पादयोरचलधरीस्सलिलं प्रदाय। दूर्वाङ्गरंरपि विधाय सतीं सपर्याम्।। अप्युत्तमां गतिमसौ लभते त्रिलोकीं। दाश्वानविक्कबमना: कथमार्तिमृच्छेत् ॥। इति बलिनिग्रहावसरे भगवन्तं प्रति ब्रह्मणा लोकदृश्ट्योक्तमर्थ- मभसंधाय वर्णित इति ध्येयम्॥ पक्षे-क््मादानकर्तरत्यित्र क्ष्मादानेति उपेन्द्रमावे इत्यत्र उपे- न्द्रति च भिन्ने पदे संबुद्धचन्ते न तु समस्ते। आदत्ते स्वीकरोती- त्यादानः, नन्दादित्वात्कर्तरि ल्युः।क्षमायाः आदानः क्ष्मादानः, तस्य संबुद्धिः।यद्वा क्ष्मां दत्तवान् क्षमादान इति 'कृत्यल्युटो बडुळम्' इति बहुळग्रहणात् भूते कर्तर ल्युडेव 'तत्कृतार्थेन गुणवचनेन' इत्य दौ 'गुणमुक्तवान् गुणवचनः' इति तत्वबोधिन्यादो व्या ख्यान त्। अथवा-क्ष्मा दीयते अस्मिन्निति 'करणाधिकरणयोश्च' इत्यनेव अधिकरणे ल्युडेव 'तदस्मिन्वृद्ध चायलाभशुल्कोपदा दी-

समासोक्तिसर: (२५) 469

यते, सममब्राह्मणे दानम्' इत्यादाविव संप्रदानस्यैवाधिकरणत्व विवक्षया सप्तमी। भूदानक्रियासंप्रद्दानभूतेत्यर्थः। हे उपेन्द्र! इन्द्रा- वरज! हे बलिध्वंसिन! त्वत्सात्कृतिः त्वदधीनता त्वद्वाग्विधेयते- ति यावत्। तां भजतीति तथोक्तः । 'तद्धीनवचने च' इति सातिप्रत्ययः । भू: भूधातुरित्यर्थः । भावे भावार्थ 'तयोरेव कृ- त्यक्तखलर्थाः' इत्यनुशासनान्। तयोरेव भावकर्मणोरेवेत्यर्थः । यतः 'अचो यत्' इात विहहितादत्प्रत्ययात् यत्प्रत्ययं प्राप्येत्यर्थः । ल्यब्लोपे कर्मणि पश्चमी । गुणात् 'सार्वधातुकार्धधातुकयोः' इत्यनेन विहितादार्धधातुकत्वलक्षणाद्गणात् । भव्यत्वं भव्यमिति रूपं अगात् प्राप्तोत्। भूधातारकर्मकतया भावे यति गुणे च भव्यमिति निष्पत्तेरिति भावः। कर्तरि क्त्रर्थे तत्कृत्यान्तनि- पातः तस्य भूधातोरेव कृत्यान्तनिपातः 'भव्यगेय' इत्यादिना कृत्यप्रत्ययान्तत्वंन नियातनमित्यर्थः । निपातो नाम लक्षणाभावे साधुत्वाय सूत्रकृता स्वरूपण शब्दानामुच्चारणम्। युक्त इति छेदः । उचित इत्यर्थः । 'कृत्याः' इत्याधकारे भूधातोः 'अचो यत्' इति कृत्यप्रत्ययास्सिद्धः । 'भव्यगेय' इत्यादिना कर्तरि स निपातित इति विवेकः । अत्रापि पूर्ववदेवारोपः॥

यथा वा- हन्त त्वद्निर्युदकं जातुस्वपरैकबिन्दुसंसर्गात्। नाथोदेत्यादेशात्प्रथयति साधुं समस्तमात्मानम् ॥। हे नाथ! त्वद्गिरि: वेंकटाद्रः तस्य उदक आ देशात् सर्व- देशमित्याप्य 'आङ्कर्यादावचने' इति। कर्मप्रवचनीयसंज्ञायां 'पश्चम्यपाङ्' इत्यादिना पश्चमी 'आङ्कर्यादाभिविध्याः' इत्यस्य महाविभाषाधिकारस्थत्वात्समासाभावः। उदेत्य आकाशगङ्गा-

470 अलंकारमणिहारे

कल्यादिनदीरूपेणद्रत्य जातु कदाचित् स्वपरैकविन्दुसंसर्गात् स्वस्य पर: श्रेष्ठः एकः यो बिन्दुः शीकरः तस्य संसर्गात् संपर्कमात्रादिति यावत्। समस्तं स्वसंसर्गिण सर्वे आत्मान चेतनं साधुं निर्धूतपाप्मानं सन्तं प्रथयात प्रख्यापयति ।

चेतनजातं पावयतीति संपिण्डितोऽर्थः ॥ यद्वा-त्वद्रिर्युदकं उदेत्य आदेशात् आत्मानं जातु स्वप- रैकबन्दुसंमर्गात् साधुं प्रथयतीति बोजना। उदेत्य उदयं प्राप्य स्वामितीर्थादिनाम्ना उत्कर्षमेत्येत्यर्थः । 'उदयस्तु पुमान् पूर्वपर्व- ते च समुन्नतौ' इति मोदनी। अन्यत्सर्वमुक्तार्थकमेव। अ- न्यत्र त्वविरि त्वद्वाचि स्थितं त्वयोच्चारितमिति यावत्। उदकं उदकपदं जातु समासविवक्षायामिति यावत्। स्वपरैकबिन्दु- संसर्गात् स्वस्मात् उदकपदात् स्वस्मात् परः परत्र विद्य. मान: एक: केवलः पदान्तराव्यवहित इति यावत्। यो बि. न्दुः बिन्दुशब्दः तस्य संसर्गात् संबन्धात्। उदेत्यादेशात् उद इत्याकारकमादेशं प्राप्येत्यर्थः । ल्यब्लोपे कर्मणि पञ्चमो॥ यद्वा-जातु इत्येतदत्र संबध्यते। जातु उदेत्याकारक्मादेशं प्राप्येत्यर्थः । अनेनायमुदादेशः अनन्तरोदाहरिष्यमाणसूत्रविहितो वैकल्पिक इत्युक्तं भवति। समस्तं समासं प्रामं आत्मानं स्वंसाधुं प्रथयति। उदकशब्दः पदान्तराव्यवाहितबिन्दुशब्देन समस्त- स्तस्मिन्नुत्तरपदे 'मन्थीदनसकतुबिन्दुवज्रभारहारवीवधगाहेषु च' इत्यनेन उदादेशं प्राप्तस्स्वस्य साधुतां प्रकाशयतीति प- रिनिष्पन्नोरऽर्थः । अत्रापि पौराणिके व्यवहारे पूर्ववदारोप। प्र- सिद्धति हि वेंकटाद्रिजन्मनां सरितां तीर्थानां च महिमा। यथाहि स्कान्दे वेंकटगिरिमाहात्म्ये-

समासोक्तिसरः (२५) 171

तस्मिन्वेंकटशैलेन्द्रे सुरासुरनमस्कृते। वियद्गङ्गति नाम्ना वै तीर्थमस्ति महत्तरम्॥ इति। तत्रैवान्यत्र वृषभाचलसंभूता तीर्थराजिविराजिता। नदीजामुत्तमा कल्या कलुपौघविनाशिनी॥ इति। वामनपुराणे च तीर्थान्येतानि संभूय वर्तन्ते पर्वतोत्तमे। नद्यस्समस्ता पापप्रयस्तासां संख्या न विद्यते। इति च। स्वामितीर्थ महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्। यस्य तीरे जगन्नाथो रमते रमया सह॥ विश्वुतं त्रिषु लोकेषु विशेषेण नृपात्मज।। इति॥ स्वामित्वात्सर्वतीर्थांनां स्वामितीर्थमितीरितम् । इत्यादि चेत्यलं दूरधावनेन। यथा वा - तद्वितकृदन्तमच्युत तव नाम यदस्ति ननु समस्तमपि। प्रातिपदिकं हि तदिदं प्रभाति स- त्सुप्रयोज्यमितरत्र ॥ ७६१॥ ननु अच्युत ! तत् सकलपुराणादिप्रसिद्धं हितकृदन्तं हि- तकृत् श्रेयस्कारि अन्तः पर्यवसानं यस्य तत् अन्ततशश्रेय :- प्रदमित्यर्थः । यद्वा-हितकृत् अन्तः स्वरूपं यस्य तत् स्वभा- वत एव श्रेयस्करमित्यर्थः । 'अन्तोऽस्त्री निश्चये नाशे स्वरू- पेऽग्रेऽस्तिकेऽन्तरे' इति रत्नमाला। अत्र।

472 अलंकाग्मणिहारे

यथाकथंचिद्गोविन्दे कीर्तिते वा श्रुतेऽपि वा। पापिनोऽपि विशुद्धास्स्युश्शुद्धा मोक्षमवाप्नुयुः॥ सकृत्स्मृतोऽपि गोविन्दो नृणां वर्षशतैश्चितम्। पापराशिं दहत्याशु तूलराशिमिवानलः ।। बद्ध: परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति। सकृदुञ्चारितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम॥ अवशेनापि यन्ना्नि कीर्तिते सर्वपातकैः। पुमान्विमुच्यते सर्द्या्सिहत्रसतेर्मृगैरिव॥ हरिर्हरात पापानि दुष्टनित्तैरपि स्मृतः । अनिच्छयाऽपि संस्पृष्टो दहत्येव हुताशनः॥

इत्यादिप्रमाणसहस्त्रमनुन्धेयम् । समस्तं निखिलमपि तव नाम अभिधानं यदस्ति, तदिदं तदेतत्तव नाम। पदेपदे प्रति- पदं, यथार्थेऽव्ययीभावः। प्रतिपद भवं प्रातिपदिकं, अध्यात्मा- देराकृतिगणत्वान्भ्वार्थे ठन्। पौनःपुनिकं यथा स्यात्तथा। सत्सु प्रयोज्यं सद्भ्िः ब्रह्मविद्भिः सुष्ु प्रयोक्तव्यं संकीर्तनीयमित्यर्थः । यद्वा-'तन्नामकरणं चेति दास्यमेतच्चतुप्यम्' इत्युक्तरीत्या दास्यसूचकत्वेन पुत्रशिष्यादी सुष्ठ न्यसनीयमित्यर्थः । प्रभाति प्रकाशते । अथवा प्रातिपदिकमिति नाम्न एव विशेषणं प्राति- पदिकं तदिदं सत्सु प्रयोज्यमिति योजना। प्रतिपत् ज्ञानं 'चि- त्संवित्प्रतिपद्ज्ञप्तिचेतना.' इत्यमरः। प्रतिपत् ज्ञानं प्रयोजनमस्य प्रातिपदकं 'प्रयोजनम्' इत्यनेन प्राग्वहतीयष्ठक्। ज्ञानफलक- मित्यर्थः। ज्ञानं चात्र-

संजञायते येन तदस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलमेकरूपम। संदृश्यते वाऽप्यधिगम्यते वा तज्ज्ञानम् ......... ।।

समासोक्तिसरः (२५) 473

इत्युक्तं निश्श्रेयसोपायभूतमुनसनात्मकमिति वद्यम् । प्रति- पच्छव्दस्य प्रतिपूर्वकपदधातुनिष्पन्नतया दकारान्तत्वेन नात्र 'इसुसुक्तान्तात्कः' इति तान्तलक्षणकादेश इति ध्येयम्। इत- रत् भगवदितरनामधेयं तुन। सत्सु प्रयोज्यं न भवति। तेपामनन्यशेषत्वादिति भावः। यथोच्यते भरद्वाजसंहितायां- तामसान् राजसांश्चैव व्यपदेशान्विवर्जयेत्। घुवं व्यपैति भक्तोऽपि व्यपदशैरसात्विक्तैः ॥ व्यपदेशैः नामभिः। सास्विकं नाम शुद्धानामशुद्धानां तु राजसम्॥ बाह्यादितन्त्रसिद्धानां देवतानां तु तामसम्।

इति। शुद्धानां अनन्ययाजिनाम्। अशुद्धानामन्ययाजिनामि- त्यर्थः । यद्वा पूर्वार्धेऽपि समस्तमपि तव नाम यदस्ति तत् हितकृदन्तमिति योजना। अर्थस्तूक्त एव। हितकृदन्तमित्येतत् विधेयमस्मिन्पक्षे इति विशेषः।

अन्यत्र-तद्धितकृदन्तं तद्धितान्तं कृदन्तं च यत् शब्द- रूपम्। समस्तमपि समासरूपमपि यत् । कर्माण भावे वाक्त:। नाम नामवेन संकतितं तद्धि तदेव 'हि हेताववधारणे' इत्यमरः। प्रातिपदिकं प्रातिपदिकसंज्ञकम्। नामग्रातिपदिकशव्दयोरेकार्थ- त्वात्। 'कृत्तद्वितसमासाध्च' इति नाम्नां प्रातिपादकसंज्ञावि धानात्। इदं पूर्वोक्त प्रातिपदिकं सुप्प्रयोज्यं सुप्प्रत्याहारघटक- विभक्तिभिः प्रयोज्यं प्रयोगाह सुब्वशिष्टयनैव हि तेपां प्रयोगो लोके दृश्यते। सत् साधु'सत्ये साधी विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यहिते च सत्' इत्यमरः। प्रभाति। इतरन् असुप्प्रयोज्यं सुवविशिष्ट मित्यर्थः ।न साधु न प्रभाति 'न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या' ALANKARA 60

474 अलंकारमणिहार

इति भाषणादिति भावः। अत्रापि पुराणप्रसिद्धे प्रस्तुतव्यवहारे अप्रस्तुतशव्दशास्त्रीयव्यवहारारोपः ॥ यथावा- परमं पदमध्यवसत्सरमं यद्रह्म तत्त्वमसि भ- गवन्। इह फणिशिखरिणि लग्नस्तद्रागत्यागल- क्षणाश्रयणात् ॥७६२॥ हे भगवन्! श्रीनिवास! यह्रह्म परमं पदं 'तद्विष्णोः' इत्यादिश्रुतिप्रथितं दिव्यं स्थानं सरमं सश्रीकं सत् अध्यव-

तिष्ठन्। इह अस्मिन भूलोके फणिशिग्वरिणि लग्नः त्वं तङ्ग्ह्म असीति योजना। अर्थस्तु स्फुट एव। श्रीनिवासोऽपि शेपाद्री ततस्स्वामिसरस्तटे। इत्युपक्रम्य, पुराणपुरुषो धाता पुरुषस्तमस: परः। वैकुण्ठं पूर्ववसति त्यक्त्वेदानीं हि तिष्ठति॥ इति पाइवेंकटराट्रमाहात्म्योकिः, 'मायावी परमानन्दम्' इत्या- दुक्तिश्चेहानुसंहिता । अत एव तद्भा तस्य परमपदस्य भा। आदन्तोऽयं शब्द:। ब्रह्मणस्मदनात्तस्य परं स्थानं प्रकाशते। देवा हि यन्न पश्यन्ति दिव्यं तेजोमयं पदम्॥ अत्यर्कानलदीमं तत् स्थानं विष्णोर्महात्मनः । स्वयैव प्रभया राजन् दुष्प्रेक्षं देवदानजैः॥ इति महाभारतायुक्ता दिव्या दीप्तिः । आगत्य परमपदाद्भुव- मेत्य। अगलक्ष गाश्रयणात् अगलक्षणं उक्तफणिगिरिरुपं यत्

समासोक्तिसर: (२५) 475

आश्रयणं आधारः तं अतति सततं गच्छतीत्यगलक्षणाश्रयणात् 'अत सातत्यगमने' अस्मात् क्विप। भवति। परस्मिन् ब्रह्मणि परमव्योम्तः फणिगिराववतीर्णे परमव्योमदिव्यदीप्तिरपि फणि- गिरिमेव सततमाश्रितेत्यर्थः । पक्षे-तत् त्वमिति पदद्वयं भागत्यागलक्षणायाः जहदजह- लक्षणाया: आश्रयणात् अर्थवाधकं भवतीति भावः । परस्य व्र- हमणो दिव्यमङ्गळविग्रहविशिष्टस्य यद्देशकालवशिष्टयं पूर्वमासीत् तद्देशकालवैशिष्टयमधुना नास्तीति तत्त्वमित्यत्र तत्तांशे स्वार्थत्यागः त्वत्तांशे तु तदत्याग इतीयं भवति जहदजहल्लक्षणेति व्येयम्॥ अंशभेदमुपादाय जहाति न जहाति च। शब्दस्स्वार्थ यदि जहदजहत्स्वार्थलक्षणा॥ ति तल्लक्षणम्। अत्र प्रस्तुते पौराणिकव्यवहारे अप्रस्तुतस्यालं- कारशास्त्रीयव्यवहारस्यारोपः। यद्वा-अत्र तत्त्वमसीति पदैः 'तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इति श्रुतिवाक्यप्रत्यभिज्ञापनात् नत्र जीवव्रह्मभंदमुपपादयनामद्वैतिनां व्यवहारोऽप्रस्तुतः प्रतीयमानः प्रस्तुते पौराणिकव्यवहारे समारो- व्यत इति। ते हि 'तत्त्वमसि' इत्यत्र तत्त्वंपदार्थयोस्सर्वज्ञत्व किंचिदज्ञत्व रूपविरुद्धांशपरित्यागन अविरुद्धचिन्मात्रोपादानेन चो- भयोपलक्षितमेकमखण्डं वस्तु भागत्यागलक्षणया प्रतिपाद्यत इति वर्णयन्ति। अनयोरियानेव भेदः। तथाहि-आलंकारिकास्तावत् 'सोडयं देवदत्तः' इत्यादौ तत्तांशस्येदानीमसंभवात्तस्यैव हानं इदंतांशस्य त्विदानीं संभवादहानमिति जहदजहत्स्वार्थी लक्ष-

'सोऽयं देवदत्तः' इत्यत्रापि तत्तेदंतांशयोः परस्परविरुद्धयो- रुभयो: परित्यागेन अविरुद्धस्वरूपमात्रापरित्यागेन द्वयोपलक्षितं

476 अलंकारमणिहारे

स्वरूपमात्रं लक्ष्यत इति जहदजहत्स्वार्थी व्युत्पाद्य 'तत्त्वमसिि' इत्यादिमहावाक्येऽपि तत्त्वंपदार्थगतविरुद्धांशत्यागेन चिन्मात्रो- पादानेन चोभयोपलक्षितमखण्डमेकमेव वस्तूक्तलक्षणया प्रति पाद्यत इति। यदाहु :- स्वार्थकांशत्यागादंशान्तरमेव लक्ष्यते यत्र। सा जहदजहत्स्वार्था तत्त्वमसीत्यादिविषयद्ृश्येयम्॥। इतीत्यलमतिदूरोत्सर्पणेन।।

सुविदितशक्तिं स्वामिन् कृतलक्षणमञ्जनाच. यथावा-

लोल्लासम्। साहित्यमेत्यभान्तं श्रिया श्रये त्वाम- नन्त सुश्लोकम् ॥७६३॥ अनन्तः दशकालवस्तुभिग्वरिच्छिन्नः 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति थुतेः। तस्य संबुद्धि: हे अनन्त! हे स्वामिन्! सर्व- शेषिन्! सुविदिता सकलश्रुतिसुप्रसिद्धा शक्तिः यस्य तम्। शक्तिर्नाम स्वेतरसर्वसामर्थ्यनिर्वाहकः 'जगत्प्रकृतिभावों मे यस्सा शक्तिरितीर्यते' इत्यादिषूक्तस्सर्वोपादानत्वात्मको गुणविशेषः। यदन्यैरशक्यत्वादघटितामव भवति तद्वटनसामर्थ्यरूपो वा। अत्र 'पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते' इति श्रुतिरप्यनुसन्धेया। कृतलक्षणं 'समस्तकल्याणगुणात्मकोSसौ' इत्यादुक्तरीत्या क- ल्याणगुणैः प्रतीतं 'गुणैः प्रतीते तु कृतलक्षणाहितलक्षणौ' इत्य- मरः। अञ्जनाचले उल्लासो हर्षः प्रकाशो वा यस्य तम् । अञ्- नाचलेन उल्लास्यत इति वा तथोक्तम् । श्रिया लक्ष्म्या साहित्यं वैशिष्टयं पत्य प्राप्य भान्तं श्रीवैशिष्ट्यादेव हि तव भानमिति भावः । अत्र 'स्वामिपुष्करिणीतीरे रमया सह मोदते' इत्येत-

समासोक्तिसर: (२५) 477

दप्यनुसन्धेयम् । अत एव सुक्षोकं शोभनकीर्ति 'हीश्च ते ल. क्ष्मीश्च पत्रथौ' इति लक्ष्मीपतित्वेन श्रुतस्यैव हि तव 'तस्य नाम महदयशः' इात यशस्विता थ्रयते स आपः प्रदुघे उभे इमे' इति 'जगत्कारणत्वेन प्रस्तुतस्य निखलजगज्ननादिलीलत्वस- र्वरक्षकत्वकीर्तिस्तस्यैव नान्यस्येत्यर्थः । नामेति प्रसिद्धी' इत्यु पनिषद्धाष्यम्। त्वां श्रये। नारायणीये प्रथमानुवाके 'अन्भयस्सं- भूतो हिरण्यगर्भ इत्यप्टी' इने पाठात् तस्मिश्चानुवाके 'हीश्र ते लक्ष्मीश्च पत्नयौ' इति श्रवणात् लक्ष्मीपतेरेव 'तस्य नाम' इति तदनुवाकोक्तं यशस्वित्वं नान्यस्वेत्यवधेयम।

पक्षेशक्ति: अभिधापरपर्यायः साक्षात्संकेतविषयविषयक धीहेतुर्मुख्यश्शव्दरनिष्ठो व्यापारः 'व्यापारशशक्यधीहेतुर्मुख्यश- ब्दगतोऽभिधा इति लक्षणात्। सा सुष्ठविदिता येन तम् । कृता विचारिता लक्षणा येन तं तथोक्तम्। लक्षणा नाम

तात्पर्यविषयीभूतार्थान्वयानुपपत्तितः । शक्तिभिन्नार्थश्रीहेतुर्व्यापारो लक्षणोच्यते ।। इत्युक्तलक्षणशशब्दव्यापारः । कृतो व्यापारसामान्यार्थकत्वेन कृ तेत्यस्य विचारणार्थकत्वमवसेयम्। अत एव कृतहस्तः कृतधी- रित्यादी कृञश्शिक्षाद्र्थकत्वं दृश्यते। अञ्जनं 'वाच्यलक्ष्यविभि न्नार्थधीकृद्वयापृतिरञ्ञनम्' इत्युक्तलक्षणो व्यञ्जनापरपर्यायशशब्द व्यापारविशेषः । तस्मिन् अचलः स्थिरः उल्लासः हर्षः यस्य तम्। एतैर्विशेषणैः अभिधालक्षणाव्यञ्ञनारूपशब्दव्यापारत्रित

कौशलं द्योत्यते। साहित्यं सहितानि सर्वशास्त्राण्येव साहित्यम्। स्वार्थे प्यञ्। यथोक्तं भावप्रकाश-

478 अलंकारमणिहारे

साहित्यात्साहिती प्रोक्ता स्वार्थे ष्यज कीर्यते बुधैः॥इतति, समष्टिस्सर्वशास्त्राणां साहित्यमिति कथ्यते। इत्येतदप्युक्तार्थेऽनुकूलम्। पत्य ज्ञात्वेत्यर्थः। श्रिया उपदर्शितोप- करणज्ञानानुरूपकाव्यग्रथनांपायकवाग्विभवेनेत्यर्थः । श्रीर्लक्ष्म्यां सरळद्रुमे। वेषोपकरणे वेपरचनायां मतौ गिरि। शोभात्रिवर्ग- संपत्योः' इति हेमचन्द्रः । अत एव अनन्ताः अपरिच्छिन्नाः सुक्षोकाः अदोषसगुणसालंकारशब्दार्थरूपकाव्यलक्षणपरिपूर्णानि पद्यानि यस्य वश्यवाकत्वेन भूयिष्ठसत्काव्यनिर्माणप्रवीणमिति भावः। अत्र वेदान्तपुराणप्रतिपादितेर्ऽर्थ पूर्ववदारोपः। यथावा- दारिद्रयदवं शमयत्याख्यैकाउब्जाक्षभागधेयस्य। सारोपासाध्यवसितिरिह गौणी साधुलक्षणा शुद्धा॥ इह लोके सारा उपासायाः उपासनायाः अध्यवसितिः निश्चयः यस्यास्सा तथोक्ता यद्विषयक उपासनाध्यवसायः अ- वश्यंभाविफलतया श्रेयान् सा सारापामाध्यवसितिरित्यर्थः । आख्याया उपासनं च 'ओं नमो नारायणायति मन्त्रोपासकः' इत्यादाविव जप एवेति ध्येयम । गौणी 'यानि नामान गौ- णानि' इत्युक्तरीत्या गुणत आगता शृणाति निखिलान्दाषान् श्रोणाणि च गुणैर्जगत्। श्रीयत चाखलैनित्यं श्रयते च परं पदम् ॥ श्रयन्तीं श्रीयमाणां च शृण्वती शृणतीमपि॥ इत्यादिनिरुक्तोरीते भावः। अत एव साधु लक्षणं प्रवृत्ति- निमित्तं यस्यास्सा तथोक्ता। यद्वा-लक्ष्यन्त इति लक्षणाः 'कृ-

समासोफ्तिसरः (२५) 479

त्यल्युटो बहुळम्' इति बहुळग्रहणात्कर्माण ल्युट्। साधवो ल- क्षणाः यस्यास्सा यदाख्याधारणेन साधवस्सज्जना इति लक्ष्य- नते ज्ञाप्यन्ते सा साधुलक्षणेत्यर्थः । 'साघुर्वार्धुषिके चारौ स- जन चाभिधेयवत्' इति मेदिनी। शुद्धा पावनी 'शुद्धं स्या- त्रिषु केवले। निर्दोषे च पवित्रे च' इति मेदिनी। अब्जा- क्षस्य श्रीनिवासस्य भागधयं तस्य भागधेयत्वनाध्यवसिताया- शश्रय इत्यर्थः । एका आख्या श्रीरित्यादिकमेकमेवाभिधेयं दा- रिद्रयमेव दव वनहुताशनं शमयति । 'सर्वदारिद्रचनाशिनी' इति तन्नामसु पाठादिति भावः।

पक्षे-इह दारिद्रयदवमति पढ़े सारोपा गौणी लक्षणा अब्जाक्षभागधेयस्येत्यत्र तु साध्यवमितिः शुद्धा लक्षणेति पाठ- क्रमेण यथासंख्यमन्वयः। साधु साध्वीत्यर्थः। सामान्ये नपुंसकं 'शक्यमरविन्दसुरभिः' इत्याादवत्। यद्रा-साधुत्वेन लक्षणैव विशेष्यते। अथवा भवतीत्यध्याहृतकक्रियाविशेषणमिति बोध्यम्। अय भावः दारिद्रचद्वमित्यत्र विषयविषयिवाचकयोदारिद्रय- दवपदयोस्सामानाधिकरण्यतिर्देशात्मारोपा लक्षणा। सा च दव- शब्दस्य तापकारित्वादिगुणसादृश्येन वृत्तेगौणी॥

सारोपा द्विविधा सेयं गाणी शुद्धेति भेदतः। सादृश्यात्मकसंबन्धरूपा गौणीत्युदीर्यते॥ शुद्धा तदन्यसंबन्धरूपा सा तु निगद्यते। इति लक्षणात्। अब्जाक्षभागधेयस्येत्यत्र तु आरोपविषयं श्रियं निगार्य तस्य विषयिणो भागधेयस्यैव निवन्धनात्साध्यवसाना लक्षणा। भागधेयधियो: कार्यकारणभावसंबन्धं पुरस्कृत्य विष- यिपदमात्रोपादानेन शुद्धोते विवेकः। तथाच तलक्षणम्-

480 अलंकारमणिहारे

निगीर्य विषयं यत्र विषययेव निबध्यते। तत्र साध्यवसाना स्याद्राणी शुद्धेति भंदतः॥ इृति। अध्यवसायो नाम एकांशे उत्कट ज्ञानं, ज्ानस्योत्कट- त्वं च तत्तत्कोटिसहचरितानेकधर्मवद्धर्मिविषयत्वादिकम् । सादृश्यसंबन्धपुरस्कारेण प्रवृत्ता गाणी। तदन्यसंबन्धपुरस्का- रेण प्रवृत्ता शुद्धेति सारोपलक्षणायामिवास्यामपि भेदो द्रष्ट- व्यः । अत्रापि पौराणिके श्रीलक्ष्मीनामवैभवे व्यवहारे प्रस्तुते अलंकरशास्त्रीयव्यवहारस्याप्रस्तुतस्यारोप:॥ यथा वा- तामेव यान्ति वृत्तिं धाम्नि परे गौणलक्षणा- भिज्ञाः ! काव्योचिता न चान्यां गौणीं भक्तः प्रभाकराधयेपु ।। ७६५ ।। काव्या बुद्धि: उचिता समअ्जसा येपां ते काव्योचिताः 'दृश्यते त्वग्रथया बुद्धचा सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः' इत्युक्तप्र- कारसूक्ष्मधिय इति यावन् । 'काव्या स्यात्पूतनाधियोः' इति विश्वमेदिनीहेमचन्द्राः। 'उचितं स्थान्मित योग्ये ज्ञातेऽभ्यस्ते स- मञ्जसे' इति रत्नमाला। परे धाम्ति औज्ज्वल्यरामणीयकतमोहा- रित्वादिगुणसादृश्यवत्तया तेजस्त्वेनाध्यवसिते भगवति थ्रीनि- वासे भक्ताः भक्तिमन्त पुमांसः अगौणेति छेदः । अगौणं मुख्यं यत् लक्षणं शङ्चक्रलक्ष्म तेन अभिज्ञा: भागवतत्वेन ज्ञाय- मानास्सन्तः अभिपूर्वकात् ज्ञाधातोः 'आतश्चोपसरगे' इति कर्म- ण्यङ्। उपज्ञादिवन्। स्त्रभाव नोऽयं स्त्रोलिङ्गः। पश्चायुधाङ्कनादपि शङचक्राभ्यामंवाङ्गनस्य मुख्यत्वादगौणलक्षणाभिज्ञा इत्युक्तम्। तथाच श्रुतिः-

समासोक्तिसरः (२५) 481

प्र ते विष्णो अब्जचक्रे पवित्रे जन्माम्भोधि तर्तवे चर्षणीन्द्राः । मूले बाह्वोर्दधते ये पुराणा: लिङ्गान्यन्ये तावकान्यर्पयन्ति॥ इति। भगवच्छास्त्रे भरद्वाजश्च- अग्नीषोमी हि चकराब्जौ सर्व एव तदात्मकाः । ऊनो वा मानयन्नेकं पूर्णो हि फलमश्नुते ॥ शह्चक्रप्रधानं ह सर्वमन्यद्वदादिकम्। अङ्वितरशङ्वचक्राभ्यां सर्वैरक्कित एव वा ॥ इति। यद्वा- नारायणैकनिष्ठा ये सातत्विकांस्तान्निवोधत। इत्युपक्र्कम्य- मुनयस्सत्वानप्ठानां लक्षणानि निबोधत। विष्णोर्दस्यिंकफलता तदेकोपायतास्थििः॥ तदाज्ञाकरणे प्रीतिस्तत्कर्मगुणकार्तनम्। तञ्चिह्नाङ्गितदेहत्वं तदीयाराधने रतिः।

क्रोधलोभमदालस्यमानमोहविहीनता।

इत्येतैर्लक्षणैर्युक्ता वैष्णवा वीतकल्मपा:। सभाज्या दर्शनेनैव नावज्ञेया: कदाचन ॥ इति भरद्वाजपरिशिष्टोक्ता मुख्यभागवतलक्षणज्ञा इत्यर्थः । अभि- पूर्वकाज्ानाते: कर्तरि 'आतश्चोपसर्गे' इति कप्रत्ययः। अत एव तामेव तदनुगुणां मुख्यामेव वृत्ति अनन्यरतित्वादिवक्ष्यमाणल- ALANKARA

482 अलंकारम णिद्दारे

क्षणां वृर्ति यान्ति श्रयन्ति। यथा हि भगवच्छास्त्रीयभरद्वाजसं हितायाम- यथा प्रप्त्तिविहिता भगवच्चरणब्जयो । नथव तत्र वृत्तिश्च कार्या गुरुनिदेशनः।। वृत्तिश्च विहिनाचार: प्रतिापद्धविवर्जनम्। दष्टिर्भकिम्तथा लक्ष्म सतां सेवेति पडिधा॥ इति वृत्तष्पाड्िध्यं प्रदर्थ्य- अनन्यगातरत्यन्तं विहितानि ममाचरन। वर्जयन प्रतिपिद्धानि वेदवेदान्ततत्ववित्॥ अर्चादिप्वर्च्यन्विप्णुमाइता हग्लाच्छनैः । सेवेत यद्गरून्भक्तया सेय वृत्ि: परा मता ॥ इति पूर्वोक्तोकर्थो वित्ृत। अत्र पगते विशेषणेनास्या एव वृत्तर्मुग्यत्वमुक्तम। तामवेव्यवधारणन व्यक्षितमितगव्यवच्छेदं कण्ठतो दर्शयात न चान्यामित्याडिना। प्रभाकगदेपु भास्क- गदिपु भक्ताम्सन्त अन्यां गीणी वृर्ति व न यान्ति नाश्र- गन्ते। चशद्दम्त्वर्थकः । अथ वृत्तिममिमां शश्वत्कुर्वाणी विगनव्यथ.। विसृज्य देहं प्राप्तोति तद्विष्णोः परमं पदम् ।

मपक्ष्य वर्णाथ्रमाचचारपरस्सप् जन्मानि यो द्विजः ।

नथव सपजन्मानि शिवभक्तिपरायणः । महता तेन पुण्येन वैष्णवत्वं लभेत सः ॥

ममामोक्तिसर (२५) 183

एकान्तभगवद्याजी वि्ो भागवतान्वये। ततम्स लभने मुनि दवैगत्यन्तदुर्लभाम। इति वाराहे. त्रिभि: प्रजापनर्भक्ः पश्चभिश्शंकरस्य तु।

इत्यादिभर्व्वाजमंहितायां च वहुजन्मव्यवधानेन मुक्तिसाधनतया उक्तपु भाम्कर्गदिप्ववन्यित्वादिकां जवन्यां वृ्ति नादियन्त इनि भाव:। पक्षे काव्योचिता: अभ्यस्तकाव्याः आलंकारिका इति या- वत। गौणी च सा लक्षणा च तम्या अभिश्षाः 'अग्मिर्माण- वकः अपरिरधीते इत्यादी। मादृड्यात्मकसंवन्धरूपा गोणीत्युदार्यने। इत्युक्तलक्षणां गोणी लक्षणां जानानाः अत एव परे धाम्ति धाम्नीत्याकारकें पदऽपि तामव वृतति उक्तोदाहरण रव गौण लक्षणाख्यामेव शद्दव्यापृति यान्ति मन्यन्ते। यदाहु :-

इति। अविनाभावश्चात्र संवन्धमात्रं न तु नान्तरीयकत्वं तथा सति मश्चमश्चस्थयादेशिकम्य काललिकम्य वाडविनाभावस्याभा- वान् 'मञ्चाः फ्राशन्ति' उत्यत्र लक्षणाभावप्रमङ्गान। वृन्ते: लक्षणाख्यव्यापृतेः गाणता गुणप्रयुक्तना लक्ष्यमाणगुणर्योगात् इष्टा भवतीति तदर्थः। तामवेत्यवधाग्णेन व्यवच्छेदं दर्श यति-न चान्यामित्यादिना। प्रभाकरस्तान्त्रिकाग्रणीः स आ-

484 अलंकारमणिहारे

दिर्येषां ते भट्टादयः । तेषु भक्तास्तन्मतानुयायिनस्सन्तः अ- न्यां लक्षणापेक्षया विलक्षणां गौणीं गुणत आगतां वृत्ति सं- बल्धव्यापृरति न यान्ति न मन्यन्त इत्यर्थः । ते हि 'अग्नि- र्माणवकः इत्यादी समानाधिकरणपदप्रयोगदंव पैङ्गळ्यादिगु- णविशिष्टे अग्निपदस्य तात्पर्यम । 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ लक्षणायां तु तीरपदप्रयोगेण विनैव तत्संबन्धिनि तीरे गङ्गा- पदस्य तात्पर्यमिति पदप्रयोगतदप्रयोगप्रयुक्तविशिष्टाविशिष्टता- त्पर्याभ्यां गोणीलक्षणयोरमेदः । यत्रापि पदप्रयोगो नास्ति 'अ- सरिरधीते' इत्यादी तत्रापि सादृश्यविशिष्ट एव पदतात्पर्यम् । पदप्रयोगसहिते स्थले तथैव तात्पर्यावधारणत्। यथा-'ज्यो- तिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इत्यादी काम्ये कामिनियोज्यान्व- यबलादपूर्वे ललिङ्गादेस्तात्वर्यमिति अहरहस्सन्धयामुपासीत' इत्यादिनित्यस्थलेडाप त्थति वर्णयन्ति। अयं भावः-आलं. कारिकास्तावत्- अभिधेयेन संबन्धात्सादृश्यात्समवायतः। वैपरीत्यात्क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता॥ इति सादृश्यस्यापि संबन्धत्वनाभ्युपगमात् 'अग्निर्माणवकः, अ- ग्निरधीते' इत्यादावपि तथाविधसंबन्धस्य सामानाधिकरण्या- द्यनुपपनेः, अभेदप्रतीतिरूपप्रयोजनस्य च लक्षणाबीजस्य जाग- रूकतया गौणीं तृत्तिमपि लक्षणायामेवान्तर्भवयान्ति न तु पृ. थग्वृत्तित्वनाभ्युपयन्तीति। अन्नापि भगवच्छास्त्रीयव्यवह्दारा- रोप: ॥

यथावा -- पिप्रीषयैव तेऽच्युत कनकमुखर्या मखैर्यजति

समासोक्तिसरः (२६) 485

हि त्वाम्। बुधततिरेषा कथमह न स्यात्मल्लक्ष- णा जहत्स्वार्था ॥ ७६६॥ हे अच्युन! बुधततिः विद्वत्संहतिः ने तव पिप्रीषयैव प्रीणनेच्छपैव न तु प्रयोजनान्तरापेक्षया। कनकमुखर्या सुवर्ण- मुखर्याख्यायां तरङ्गिण्यां तत्तीरे वेङ्कटाद्राविति यावत् । मखैः कतुभिः त्वां। अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च। इति सर्वयज्ञभोक्तृत्वेन च स्वेनैव गीतमिति भावः । यजति आराधयति। सर्वभूतान्तरात्मानमीशमाराध्यमच्युतम्। वुध्वा चरन्ति सुधियो धर्मास्तत्प्रीतये परम् ॥ इति भरद्वाजपरिशिष्टोक्तप्रकारण केवलं त्वत्प्रीणनायैव यागादि- कर्माण्यनुतिष्ठतीत्यर्थः। सलक्षणा सतां लक्षणानि चिह्नानि तान्य स्यास्सन्तीति तथोक्ता। अर्श आदेराकृतिगणत्वान्मत्वर्थीयोऽचू। अत्र सतां सल्लक्षणानां च लक्षणं -- पत्युर्ज्ञानमयी वृत्तिर्विष्णो: प्रियमिहोच्यते। ये सन्ति तत्र निरतास्ते सन्त इति कीर्तिताः॥ इति, प्रतप्तर्भगवद्दिव्यायुधैर्गात्िषु लाञ्छनम्।

इत्युपक्रम्य, विष्णोस्तत्संश्रयाणां वा चेतनाचेतनात्मनाम्। आख्यया व्यपदेशश्च लक्षणानि संतां विदुः॥

486 अलंकारमणिहारे

इत्यन्तेन भरद्वाजपरििष्टोक्तं द्श्व्यम। एषा त्वत्प्रीणनार्थमेव त्वां यजन्ती बुधततिः इह यजनकर्मणि कथमिव जहत्स्वार्था जहात् स्वार्थो यां सा तथोक्ता न स्यात् जहत्स्वार्थैव स्यादित्यर्थः। मय सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममो भूत्वा =

इति त्वद्गानानुरोधेन सर्वाणि कर्माणि केवलं त्वदाराधनरूप. तया त्वत्प्रीणनानीति मत्वाऽनुतिष्ठन्त्या अस्या बुधततेरन्यद- र्थाशंसा कथमपि नोदियादंवेति भावः। अनेन अफलाकाड्रिभिर्यज्ञो विघिदृष्टा य इज्यते। यष्टव्यमवेति मनस्समाधाय स सात्चिकः ॥ इत्युक्तरीत्या तद्नुष्ठितानां मखवानां सात्विकत्वं द्योत्यते। अने- नैव जहत्स्वार्थेति विशेषणेन तम्याः पारमैकान्त्यं दर्शितम्। परमैकान्तिनो हि भगवद्दास्यैकरतत्वान्न तत्प्रीणनमन्तरा मना- गपि स्व्प्रयाजनमभिलव्यन्ति यथोच्यते भरद्वाजसंहितायाम्- स एकान्त्यन्यविमुखो हरिं सर्वेश्वरं परम। यस्समाश्रयते किंचित्फलमभ्यर्थयन्नरः॥ न्यस्ताशेषभरश्श्रीशे यस्तु दास्यैकजीवितः । स एप परमैकान्ती द्वावेतौ वैष्णवौ स्मृतौ ॥ इति। पक्षे-पूर्वार्धमनतिरिक्तार्थकमेव। उत्तरार्धे तु-इह कनक- मुखर्या यजतीत्यत्र जहत्स्वार्था सती च सा लक्षणा सल्लक्षणा लक्षणाख्या शब्द ।पृतिः कथं न स्यात्। 'गङ्गायां घोषः' इत्य- त्रेवात्राप स्वार्थत्यागेन लक्षणा स्यादवेति भावः॥ स्याजहल्लक्षणा यत्र स्वार्थ त्यक्त्वाऽन्यवृत्तिता। इति लक्षणात्। यत्र स्वार्थत्यागेन परार्थवृतत्तिता तत्र जहल्ल-

समासोक्तिसर: (२५) 487

क्षणेति तदर्थः। अत्र च कनकमुखर्यामित्यत्र वाच्यस्य प्रवाह्स्य मखकरणकय जनान्वयायोग्यत्वात्कनकमुखरशिब्दस्स्वार्थ परित्य- ज्य स्वार्थसंबन्धिनि तीरे वर्नत इति जहत्स्वार्था लक्षणैपेति ध्येयम्। अत्र गीताभगवच्छास्त्रादिसिद्वे प्रस्तुतव्यवहारे अप्रस्तुत. न्यायादिशास्त्रीयव्यवहारारोप:। यथावा- परमपुरुषार्थमाप्तुं फणाधरगिरिं प्रपत्तिरध्युषि- ता। मध्यमवृत्तिरविजहत्स्वार्था भवतीह को नु सं- दिग्धाम् ॥७६७॥

मध्यमवृत्तिः मध्यमा वृत्ति: वक्ष्यमाणलक्षणा यस्यास्सा तथोक्ता प्रपत्तिः, प्रपत्तिविशिष्टाः पुरुषा इति यावत्। 'कुन्ताः प्रविशन्ति' इत्यत्र कुन्तविशिष्टाः पुरुषा इतिवत्। परमपुरुषार्थ निश्श्रेयसरूपमुत्तमपुरुषार्थ आप्तुं लब्धुं फणाधरगरि अध्युषिता सती अविजहत् स्वार्थः परमपुरुषार्थो यां सा तथोक्ता भवति। उपायापायसंत्यागी मध्यमां वृत्तिमाश्रितः । रक्षिष्यतीति निश्चित्य निक्षिप्तस्वस्वगोचरः। बुध्येत देवदेव तं गोपारं पुरुषोत्तमम् ।। इति लक्ष्मीतन्त्रोक्तमार्गेण उपायापायमध्यस्थां वृत्तिमास्थितो भग- वम्तं प्रपन्नो जन :--

यत्र नारायणो देव: परमात्मा सनातनः । तत्पुण्यं परमं ब्रह्म तत्तीर्थ तत्तपोवनम्। तत्र देवर्षयस्सिद्धास्सर्वे चैव तपो धनाः । इति भारतादुक्तरीत्या प्रपन्ननिवासाहें वेङटमहीभृति कृतवस-

488 अलंकाग्मणिहारे

तिस्स्वविवक्षितं परमपुरुषार्थ साधयतीति निर्गळितोरऽर्थः। इह अस्मिन्विपय को नु संदिग्धां क: पुमान् संदेग्धु, ईद्शस्य परमपुरुषार्थाधिगमे पामरोऽपि न संशर्यातंति भावः । संपू र्वात् 'दिह उपचये इत्यस्माद्धातोः कर्तरि लोट्प्रथमपुरुषैक- वचनम्। उपायापायादिस्वरूपं च तत्रैव लक्ष्मीतन्त्रे- उपायापाययोर्मध्ये कीदशी स्थितिरम्बिके। उपायापायतामेव क्रिया सर्वाऽलमबते।। स्वीकारे व्यतिरेके वा निषेधावधिशास्त्रयोः । दृश्यते कर्मणो व्यक्तमुपायापायरूपता। इति पृच्छते शक्राय- त्रिविधां पश्य देवेश कर्मणो गहनां गतिम्। निषेधविधिशास्त्रेभ्यस्तां विधां च निबोध मे।। अनर्थसाधक किचित्किचिच्चाप्यर्थसाधकम्। अनर्थपरिहाराय किंचित्कर्मोपदिश्यते॥ त्रैराशयं कर्मणामेवं विज्ञेयं शास्त्रचक्षुपा। अपायोपायसंज्ञी तु पूर्वराशी परित्यजेत्॥ तृतीयो द्विविधो राशिरनर्थपरिहारकः। प्रायश्चित्तात्मकं कश्चिदुत्पन्नानर्थनाशनः।। तमंशं नैव कुर्वीत मनीषी पूर्वराशिवत्। क्रियमाणं न कस्मैचिददर्थाय प्रकल्पते।। अक्रियावदनर्थाय तत्तु कर्म समाचरेत्। एषा सा वैदिकी निष्ठा ह्यपायापायमध्यमा॥ अस्यां स्थितो जगन्नाथं प्रपद्येत जनार्दनम्॥ इति भगवत्या श्रीलक्ष्म्या स्वयमेवोक्तम् । विवृतं चैतद्वात्स्य- वरद्गुरुभि :-

समासोक्तिभर: (२५) 189

एतदुक्तं भवत्यत्र हिंसास्नेयादिक च यत्। अनर्थसाधनं कर्म काम्यं त्वर्थस्य माधनम्॥ चैत्यादिकं तथा कर्म सांख्ययोगादिकं तथा। उपायं कर्म सांख्यादि प्रायश्चित्तादिकं तथा॥ चान्द्रायणादिकं कर्म न कुर्याच्च कदाचन। भाव्यनर्थस्य यत्कर्म पररिहाराय कीर्तितम्॥

नैमित्तिकं चाग्रयणं सीमन्तोन्नयनादिकम्। अग्नयाधानादिकं कार्यमधिकारे सति द्विजैः। निषिद्ध काम्योपायाख्यकर्माण्यन्यानि नाचरेत्। प्रायश्चित्तं प्रपन्नस्य विशेषेण यदुच्यते। लक्ष्मीतन्त्रे कमलया निमित्ते तत्तदाचरेत्॥। इत्यादिना। पक्षे-इह प्रपत्तिरिति पद अविजहन्स्वार्था अज- हत्स्वार्थाख्या मध्यमनृत्तिः अभिधा लक्षणा व्यञ्ञनेति क्रमेण परिगणितासु वृत्तिषु मध्यमा लक्षणाख्या वृत्ति: शब्दव्यापृतिः भवति। प्रपत्तिरध्युषितत्यत्र प्रपत्तिपद म्ववाच्यायाः प्रपत्तेः फणाधरगिर्यधिकरणकनिवासनिष्पत्तये प्रपत्तिमत्पुरुषे वर्तते। अत्र प्रपत्तेरपि पुरुषसाहित्येन क्रियान्वयादजहल्लक्षणा-

स्वसिद्धये पराक्षेपे त्वजहलक्षणोच्यत॥। इति लक्षणात्। यत्र स्ववाच्यस्यान्वयसिद्धयर्थ स्ववाच्यसं- बन्धी लक्ष्यते तत्राजहल्लक्षणेति तदर्थः । अत्र भगवच्छास्त्रीय- व्यवहारे शास्त्रान्तरीयव्यवहारारोपः पूर्ववदेव।। अत्रेदमवधेयम्'परमं पदमध्यवसत्' इत्यादीनि पद्यान 'सुविदितशक्ति स्वामिन्' इति पद्वर्जितानि अप्रस्तुतव्यवहा ALANKARA 62

490 अलंकाग्मणिहारे

णाख्यवृत्तिविशेषस्य स्फूर्तिसद्धभावमात्रमवलम्व्य समासोकत्यु दाहरणतां नीतानि। यदा तु प्रकृताप्नकृतधर्मिद्यसाधारण- विशेषणोपादानमूलिका अप्रकृतधर्मिव्यवहारस्फूर्तिर्हि समासो- क्तिमूर्तिः सा च न प्रकृतपद्येषु सुप्नसरा। तत्त्वंपदादिरूप- स्याप्रकृतधर्मिणस्तदादिपदैरवोपादानात् । प्रकृतस्य फणिशिख- रिलप्रभगवदादिरूपस्य अप्रकृतस्य तत्त्वंपदादिरूपस्य च धर्मि णोस्साधारणस्य कस्यचिदृपि विशेषणस्यानुपादानाच्च। यद्यपि तन्भागत्यागलक्षणाश्रयणादिति तुरीयचरणार्थी परमपदावधिका- गमनपूर्वकफणिशिखर्याश्रयणकर्तृपर मपदाधिवासिभगवत्प्रभा भा गत्यागलक्षणाश्रयणहेतुकार्थबोधकतावत्तत्वंपदद्वयं चेत्येतौ श्षेष- तोऽ भेदेनाध्यवसीयेताम, एवमन्येष्वपि पदेषु तौ तावर्थौ। तथाजप नैती कस्यचिद्विशेषणतया प्रतीयेते, न तरां च प्रकृ- ताप्रकृतयोरिति तत्त्वं सुसूक्ष्ममोक्ष्यते, तदा पुनश्श्ेषस्य प्र- कृताप्रकृतगोचरस्यैवैतान्युदाहरणानि भविष्यन्तीति॥ यद्वा तन्भागत्यागलक्षणाश्रयणादित्यतः परमपदावधिकाग-

शेषणतयारऽर्थात्प्रतीयमाने प्रकृतव्यवहारे अप्रकृतालंकारिकादि

पद्द्वयकत्वस्याप्रकृतव्यवहारस्य प्रतीतिरित्यमिप्रायेणह परमं पद- मिति पद्यं समासोक्त्युदाहरणतां प्रापितम्। समासोक्तिशरीरेप्र- विष्वस्य विशेषणविशेष्यभावस्य शाब्द्तानियमाभ्युपगमे तूक्तरीत्या श्ेपस्यैवेदमुदाहरणं भविष्यति। एवं पद्यान्तरेष्वप्यूह्यमिति॥ यथावा- जगदानन्दकृतस्तव नाम्नो ग्रहणे फणाधरगि-

समासोक्तिसर: (२५) 491

रीन्दो। पुंसोऽनघगतिकारकमूर्वस्यापि स्वयं भवे- ड्रहणम् ॥ ७६८ ॥

हे अनघगतिकारक! दिव्यगतिदायिन्! फणाधरगिरी न्दो! जगदानन्दकृतः सकललोकामोददायिनः तव नाम्नः नारा- यणवासुदेवविष्णुहरिप्रभृतिनामधेयस्य ग्रहणे उच्चारणे सतीति यावत। पूर्वस्य 'पूर्वेषामपि पूर्वजः' इत्युक्तरीत्या अखिलजग त्कारणभूतस्य पुसः पुरुषस्य तवेत्येतदत्राप्यनुषज्यते । तवापि योगिभिरपि दुर्ग्रहस्यापीति भावः। स्वयं प्रयत्नान्तरनिरपेक्षमेव ग्रहणं 'उपयाम गृहीतोसि ब्रह्मणे त्वा महस ओमित्यात्मानं युञ्जीत' इत्युक्तरत्या आत्महविस्समर्पणोद्देश्यत्वेन वशीकरणं भवेत्॥ ओमित्येकाक्षरं साक्षाद्वासुदेवस्य वाचकम्। ओमित्युच्चारणेनैव वाच्यमानीयते परम्। द्वादशाक्षरयोगेन दूरस्थं तदिहान्तिके। स्मृतमात्र महामन्त्रे सुसूक्ष्मे द्वादशाक्षरे॥ चित्तदर्पणसंक्रान्तस्सुसुखं लक्ष्यते हरिः। अतश्च द्वादशार्णेन स्वाध्यायेन जनार्दनः ॥ आसन्नतां व्रजत्याशु ब्रह्मण्यर्पितचेतसाम्। इति, हरिरित्यवशेनापि कीर्तयेन्नाम यो नरः। किमन्यैस्साधनैः कार्य तस्य वश्या भवेद्धरिः॥

पक्षे-जगदानन्दकृत इत्यत्र जगदानन्देति, अनघगतीत्यत्र अनघेति च छेदः । हे जगदानन्द ! लोकानन्दकारण! हे अनघ !

492 अलंकारमणिहारे

अपहृतपाप्मन्! कुतः कृत्प्रक्यस्य ग्रहण गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणं भवेदिात 'कृङ्गहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम्' इति परिभाषार्थो दर्रितः । तन 'कर्तृकरण कृता बहुळम्' इति समासविधायके शास्त्रे कृद्गहणने नखेभन्नो नखभिन्न इत्यत्रेव नखैः निर्भिन्नः हरिणा नखनिर्िन्नः इत्यादी गतिकारकपूर्वेणापि कृदन्तेन समासा भवनीति वेदितव्यम्। गतिरत्र प्रादिगणपठित उपसगारपरपर्यायश्शब्दः उपसर्गाः क्रियायोगे, गतिश्च' इत्यनु शासनात्। कारकाणि च कर्मकरणादानि सुप्रसिद्धानि। अत्र भगवच्छास्त्रीये व्यवहारे शब्दशास्त्रीयव्यवहारारोप:॥ यथावा शिरसः परतो न्यस्ते पदेसमस्ते विसर्जनी- योऽप्यन्ते। सत्त्वं भजते भगवन्नयोगवाहेषु हन्त गणितो मनुजः ॥७६ः ॥ हे भगवन्! योगं वहन्तीति योगवाहाः, कर्मण्यन्। ते न भवन्तीत्ययागवाहाः त्वद्धचानविधुरा इत्यर्थः । तेषु गणितो- पि अन्ते विसर्जनीयः साधुजनगोष्ठया बहिष्कार्योSपि मनुजः पुमान्, समस्ते इत्यत्र समः ते इनि छेदः । ते तव पदे चरणे शिरसः परतः शीर्पादूर्ध्व शीर्षे इत्यर्थः। वृक्षाग्रे श्येन इत्यस्मिन्नर्थ वृक्षा्ात्परतश्शयेन इत्यपि प्रयोगदर्शनात्।न्यस्ते निक्षिप्त सति समः साधुस्सन् 'सर्वसाधुसमानेषु समं स्याद- भिधेयवत्' इति मेदिनी। 'तुल्यो मित्रारिपक्षयोः' द्वत्युक्तदि- शा सर्वसमस्सन्निति वा। यद्रा असम इति छेदः। असदृश- स्सन्नित्यर्थः । सत्त्वं भजत ॥ महान्प्रभुर्वै पुरुषस्सत्वस्यैष प्रवर्तकः।

समासोक्तिसर: (२५) 493

इति श्ुत्युक्तरीत्या सत्वप्रवर्तकभगवच्चरणारविन्दशिरोनिधानम- हिस्ना बलिदानवेन्द्र इव सात्विकतां सतो भावं वा प्रति पद्यत इत्यर्थः । पक्षे-शिरसः शिरपदात् परतः परत्र न्यस्ते प्रयुक्ते पदे पदशब्दं समस्ते समासं प्राप्ते सति । अन्यथा वक्ष्यमाणं सत्वं न स्यात् नित्यं समासेऽनुत्तरपद- स्थस्य' इत्यधिकारात्। अयोगवाहाः अनुम्वारविसर्गजिह्वामूली- योपध्मानीयाः तेषां भगवता पतञ्जलिना तथा संझ्ञाया विधानात्। तेषु गणित। अन्ते शिरइशब्दान्ते विद्यमानः विसर्जनीयोपि विसर्गोपि सत्वं सकारत्वं भजते 'विसर्जनीयस्य सः' इति खर्परकत्वलक्षणसत्वापवादतया 'कुप्वोः कःप च' इति प्रा- पस्य विसर्जनीयस्य 'अधश्शिरसी पदे' इत्यनेन सत्वविधाना- दिति भावः । अत्रापि- शिरसा प्रतिगृह्णानो देवदेवस्य पादुकाम्। पापोप सात्विको भूत्वा याति तद्वैष्णवं पदम् ।। इति भगवच्छास्त्रप्रतिपादिते वस्तुनि शब्दशास्त्रीयव्यवहार आरोप्यते॥

यथावा- कमला वैशम्पायनकथनीयोदारभागवतगीता। भयमुपशमयति भविनां प्रियशान्त्यनुशासनाहि- तोदयोगा॥ ७७0॥ वै इति भिन्नं पदम्। शम्पानां शतहदानां अयने मार्गे कथनीया 'आदित्यवर्णे, हिरण्यवर्णाम्' इत्यादिश्रुतिप्रथितवर्ण- तथा विद्युत्तुल्येति वर्णनयिति, यावत्। यद्वा-शम्पा दम्भोळि:

494 अलंकारमणिहारे

तस्या: अयनः प्राप्ता । शम्पया ईयत इति वा। सर्वधाऽपि वज्री इन्द्र इत्यर्थः । 'शम्पा विद्युत्पविश्शम्पा' इत्यनकार्थध्व- निकोशः। तेन कथनीया, नमस्ते सिन्धुसंभूते नमस्ते पद्मसम्भवे।

इति, नमस्सरोरुहावासे नारायणकुटुम्बिनि।

नमामि सर्वलोकानां जननीमब्धिसंभवाम्। इत्यादिना च लक्ष्मीतन्त्रविष्णुपुराणादौ देवराजन स्तुतेत्यर्थः । यद्वा -- शम्पायने इन्द्रे कथनीयं उपदेष्टव्यं लक्ष्मीतन्त्रादि य- स्यास्सा तथोक्ता। लक्ष्मीतन्त्रस्य लक्ष््या इन्द्रायोपदिष्टत्वादि- ति भावः। पक्षे-वैशम्पायनेत्येकं पदम्। वैशम्पायनेन परमर्िणा कथ्यत इति कथनीया 'तयोरव' इति कर्मण्यनीयर्। जनमे जयायोपदिष्टेत्यर्थः । उदारभागवतगीता उदाराः 'उदारास्सर्व एवैते' इति भगवतैव प्रशस्ताः वरान्या ये भागवताः भगव द्दक्ताः 'चतुर्विधा भजन्ते मां जनास्सुकृतिनोर्ऽर्जन' इत्यादि- नोक्ता आर्तजिज्ञास्वर्थार्थिज्ञानिनः । ते हि भगवता यत्किंचिदपि गृह्णन्ति तस्मै तु सर्वस्वदाायन इत्युदारता तेषाम्। तैर्गीता। पक्षे-भगवत इय भागवती गतिा भगवद्गीतोपनिषदित्यर्थः। सा उदारा यस्यां सा तथोक्ता । उदारत्वं चास्या: पठतां शृण्वतां च परमपुरुषार्थदातृत्वम्। महाभारतान्तविद्यमानाख्या- नेषु महत्त्वं वा। 'उदारो दातृमहतोः' इत्यमरः । प्रियस्य स्ववलभस्य भगवतः शान्तिः आश्रितापराधनिर्वर्णनोदीर्णको- धवगप्रशमनं तस्या: यदनुशासनं वाल्लभ्यातिशयेनाज्ञापनं त- स्मिन् आहितः उद्योगः यया सा तथोक्ता।

समासोक्तिसरः (२५) 495

पितेव त्वत्प्रेयान् जनान परिपूर्णागास जन हितस्रोतोवृत्त्या भवति च कदाित्कलुषधीः । किमेवं निर्दोष: क इह जगतीति त्वमुचितैः उपायैरविस्मार्य स्वजनयसि माता तदसि नः ॥ इत्यायुक्तरीत्या भगवन्मानसप्रसादनैकव्यापारेति भावः।। अत्र- अपराधैकसक्तानामनर्हाणां चिरं नृणाम्। भर्तुराश्रयणे पूर्व स्वयं पुरुषकारताम॥। वालभ्येनानुतिष्ठन्ती वात्सल्यायुपबृंहणीम्। उपायसमये भ्तुर्ज्ञानशक्त्यादिवर्धनाम्॥ इत्यादिकं च स्मर्तव्यम्। पक्षे-प्रिये शृण्वतां प्रीतिजनके शा- न्तिश्चानुशासनं चेति पर्वणी यस्यां सा तथोक्ता। हितः श्रे- यःप्रदः उद्योग इति पर्व यस्यां सा तथोक्ता च। कमला थ्री: भविनां संसारिणां भवभयं शमयति। अत्र पश्चरात्रादिशास्त्रीये व्यवहार प्रस्तुते भारतसंहिताव्यवहारस्यारोप इति विशेषः।

यथावा- सुप्रथतेजसि जगतां प्रथमे दिव्यस्वभा वशी भावः । त्वयि मात्यच्युत सुतरामसर्वसाधारणे- नित्यः ॥७७१ ॥

दिव्या रमणीया स्वभाः 'न तत्र सूर्यो भाति' इंत्या- दिना 'तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इत्युक्तप्रकारा दीप्तिः यस्य तस्य संबुद्धि: हे दिव्यस्वभाः। हे अच्युत! शोभना प्रथा यस्य तत्तथोक्तं तेजः यस्य तस्मिन् सुप्रथतेजत्ति । तेजो

196 अलंकारमणिहार

नाम अस्वाधीनसहकार्यनपेक्षत्वम् । तदुक्तं 'तेजस्त्वनन्यापेक्षता' इति। सहकार्यनपेक्षा मे सर्वकार्यविधौ हि या। तेजष्पष्ठं गुणं प्राहुरतमिमं तत्ववेदिनः । इति च, यद्वा~

ज्योतींष्यादि त्यवद्राजन्कुरून् प्रच्छादयन् श्रिया। इति निदर्शितं पराभिभवसामर्थ्य, पराभिभवसामर्थ्य तेजः केचित्म्रचक्षते।

इत्युक्तः। जगतां प्रथम कारणे इत्यर्थः । एतैर्विशेषणैः 'महाश- क्तिर्महादुतिः, महातेजा महोरग., ओजस्तेजोद्ुतिधरः, सिद्धि स्सर्वादिरच्युत.' इत्यादीननि स्मारितानि। अत एव असर्वसा- धारणे सकललोकविलक्षणे त्वय नित्यः शाश्वतः वशी वशः प्रभुत्वमस्यास्तीति वशी भावस्सत्ता प्रभुत्ववैशिष्टचन स्थिति- रित्यर्थः । भाति 'सर्वस्य वशी' इत्येतदत्राभसंहितम्। यद्वा- वशी प्राभववान् भावः क्रिया विभूतिर्वा। अथवा-वशो जन्म तदस्यास्तीति वशी अवशिनः वशिनस्संपद्यमानस्य भावः वशी- भावः, अभूततद्भ्ावे च्विः। अनित्य इति छेदः । अनित्यः अकर्म- वश्यत्वेनेच्छापरिगृहीततया कादाचित्क इति भावः । यद्वा-भावः वशीति योजना। भावः जन्म। वशोऽस्यास्तीति वशी। वश इच्छा पच्छिक इत्यर्थः । अभिप्रायस्तु पूर्ववदेव। अत्र 'इच्छागृहीता- भिमतोरुदेहः' इत्यादिकमनुसंघेयम। अत एव अनित्यः उक्तोऽर्थः । यद्वा-जगतामित्येतदत्रैव संबध्यते। जगतां वशीभावः आयत्तत्वं 'वशो जन्मस्पृहायत्तेष्वायत्तत्वप्रभुत्वयोः' इति हंमचन्द्रः। सुतरां भाति प्रकाशते। अस्मिन्पक्षे प्रथमेत्यस्यैव सर्वजगदादिकारणेत्यर्थः।।

समासोक्तिसर: (२६) 197

जगद्वशे वर्ततेदं कृष्णस्य सचराचरम। इत्येतदत्र स्मर्तव्यम्।

क्रियालीलापदार्थेषु विभूतिवुधजन्तुषु ॥ इति मेदिनी। उक्तप्रकारे त्वय्यधीनमखिलं जगदित्यभिप्रायः।

पक्षे-सुप्रथते इति दिव्यस्वभावेति च छेदः । हे दिव्य- स्वभाव! हे अच्पुत! भाति प्रकाशमाने प्रथमे प्रथमशब्दे अस. र्वैसाधारणे सर्वशब्द्रतुल्यत्वेनाविद्यमनेऽपि 'साधारणस्समा- नश्च' इति तुल्यपर्याधेष्वमरः । अपिशब्दः 'न द्वन्द्वदुःखमिह किंचित्' इत्यत्रेव सामर्थ्याल्लभ्यो। सर्वादगणापठितेऽपीति या- वत्। जसि प्रथमाबहुबचने शीभाव. शी इत्य कारकादेशः अनित्य इति छेदः । अनित्यः विकल्पितः जगतां सुतरां प्रथते सुष्धु प्र- सिद्धयात 'प्रथमचरमतय' इांत सूत्रेणासर्वनास्नोपि प्रथमशब्द- स्य जस्येव शीभावस्य वैकल्पिकतयाऽनुशासनादिति भावः। अत्र सहस्रनामाध्यायादिप्रसिद्धव्यवहारे शब्दशास्त्रसिद्धव्यवहा- रारोप: ।।

यथावा- बहुधामासव्रजभूर्मलिम्लुचो जातु यो निषि- द्वोपि। कारयतु स मां शौरिस्स्वस्मिन्नावश्यकं शुभं कर्म ॥७७२॥ बहुधामा अमिततेजाः यः शौरिः जातु कदाचित् व्रजभूः नन्दवजजन्मा सन् निषिद्धोपि यशोदादिभिर्वारितोपि मलिम्लुघः दुग्धदधिनवनीतादिस्तेनः आस अभूत् । तिङनतप्रतिरूपकमव्य- ALANKARA 63

198 अलंकार मणिहारे

यम्। सः शौरिः स्वस्मिन म्वविपये आवश्यकं अवश्यकर्तव्यं शुभं कर्म न विष्ण्वाराधनात्पुण्यं विद्यते कर्म वैदिकम् । इत्यायुक्तमाराधनादिकं मां कारयतु 'हुक्रोरन्यतरस्याम्' इति द्विकर्मकत्वम। पक्षे-बहुधा बहुवारामति यावत्। यद्वा-बहुप्रका- रेण चैत्राद्याश्विनान्तमासेष्वनियमेनेत्यर्थः । तष्वेव मासेष्वधिक- माससंभवात्। मासानां चान्द्रमासानां व्रजो निवहः 'गोष्ठाध्व- निवहा व्रजाः' इत्यमरः । तस्मिन् भवतीति मासव्रजभूः ।

घटिकानां चतुष्केण भवत्यधिकमासक: ॥ इति स्मरणात् । यः मलिम्लुच :- एष षष्टिदिनो मास: पूर्वार्धस्तु मलिम्लुचः। इत्युक्तलक्षण: अधिमास इत्यर्थः । मलिम्लुचत्वं चास्य- वत्सरान्तर्गतः पापो यज्ञानां फलनाशकृत्। नैर्ऋतैर्यातुधानेश्च समाक्रान्तो विनाशकैः ॥

मलिम्लुचं तं जानीयाद्रर्हित सर्वकर्मसु॥ इति शातातपोक्तरीत्या तस्करैर्यातुधानैराक्रकान्तत्वादिति ध्येयम्। मलिम्लुचो मासभेदे चोरज्वलनयोः पुमान्। इति मेदिनी । सः निषिद्धोपि- मलिम्लुचस्तु या मासस्स मास: पापसंज्ितः। त्यकत्वा तमुत्तरे कुर्यात्पितृदेवादिका: क्रियाः॥ वर्जितः पितृदेवाभ्यां स मासः पापसंक्षितः ।

समासो/क्तर्सरीः (२५) 499

इति स्मरणात्। जातु कदाचित् सति संभव इति भावः । स्वस्मिन् आवश्यकं सीमन्तोन्नयनादिकं प्रतिनियतकालमवश्य कर्तव्यं शुभं मङ्गळं कर्म मां कारयतु। मासप्रोक्तेषु कार्येषु न मौढयं गुरुशुक्रयोः। अधिमासादिदोषाश्च न म्युः कालविधेर्बलात्। इति स्मरणात्। अत्र पुराणवृत्तान्ते प्रस्तुते अप्रस्तुतधर्मशास्त्री- यव्यवहारारोप इति पूर्वेभ्यो विशेषः॥ यथावा- त्वयि सकलशुभगणास्मयमाताभानसजरा लगन्तीश। त्वच्छन्दस्थितिभाजां भाति शुभं श्री- प्रभादिवृत्तं च॥ ७७३ ॥ अत्र श्रुतीतिहासपुराणादिशास्त्रीये व्यवहारे छन्दइशास्त्री- यव्यवहारारोपः। तथाहहि सकलशुभगणा अस्मयेति छेदः । अविद्यमानः स्मयः गर्वः यस्य स तथोक्तः अस्मयः 'स्मयो नाउ्द्भतगर्वयोः, स्मयो गर्वेऽद्भते' इति मेदिनीविश्वी। 'न दप्तो न च मत्सरी। अनुद्धतमना विद्वान्' इति श्रीरामायणोक्ते: । स्य संबुद्धि: अविद्यमानः स्मयो विस्मयो यस्येति वा 'वीर्य- वान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः' इति तत्रेवोक्तेः । यद्वा-अविद्यमानः स्मयः आश्चर्यकरः पदार्थः यसमात्स इति अनुत्तमादिवत्पश्चमीबहुव्रीहिः। यत्राद्भुतानि सर्वाणि भूमाँ वियति वा जले। तं त्वा नु पश्यतो ब्रह्मन्किं मे दष्टमहाष्द्रतम् ॥ इत्यकररोक्तप्रकारेण सवार्श्चर्यनिधे इत्यर्थः । स्मय इत्येव छि- त्वा हे स्मयेति संबोधनं वा। अर्थस्तूक्त एव अनेकान्गतदर्श-

500 अलंकारमणिहारे

नम्' इत्याद्यप्यत्रानुसंघेयम् । हं ईश! सर्वेश्वर! 'क्षरात्मा- नावीशते देव एक:, व्यक्ताव्यक्तं भरते विश्वमीशः, एष सर्वेश्वर:' इत्यादिश्रुतेः । त्वयि लगन्ती व्यतिषजन्ती शुभानां कल्याणानां गणाः निवहाः सकलास्समग्रा: शुभगणा यस्यास्सा तथोक्ता । माता अस्य जगतामिन्यादिः । यद्वा अनौपाधिकनिर्देशेन शब्द-

छेदः। आ समन्तात् भातीत्याभाः। भातेः कर्तरि क्किप। वि- श्वव्यापिनीत्यर्थः ॥

यथा मया जगद्वयासं स्वरूपेण स्वभावतः। तया व्याप्तमिदं सर्वे नियन्त्री च तयेश्वरी। इति विष्वक्सनसहितोक्तः । यद्वा-आ समन्तात् भाः प्रभा यस्यास्सा। विश्वतोमुखर्द्यातरित्यर्थः ।'चन्द्रां प्रभासां, ज्वलन्तीं तृप्ताम्' इत्यादिश्रुतेः । जरया सह वर्तत इति सजरा सा न भवतोति नसजरा। नशब्देन सुप्सुपेति समासः 'ज- रां मृत्युमत्येति, विजरो विमृत्युः' इत्यादिश्रुत्युक्तरीत्या भगवत इवास्या अपि जरातीतत्वाद्यखिलहेयप्रत्यनीकताया अव्याहत- त्वात्। अत एवोक्तं लक्ष्मोतन्त्रे- कान्तस्य देवदेवस्य वविष्णास्सद्गणशालिनः। दयिताऽहं सदा देवी ज्ञानानन्दमयी परा॥ अनवद्याऽनवद्याङ्गी नित्यं तद्धर्मधर्मिणी। इति, नित्यनिर्दोषनिस्सीमकल्याणगुणशालिनी। अहं नारायणी नाम सा सत्ता वैष्णवी परा॥ इत्यादि च। यद्वा माता अभा न सजरा इति छेदः। नेत्येतन्म ध्यमणिन्यायेनोभयतोऽन्वाय। अभा निष्प्रभा न, किंतु सप्रभैव।

समासोक्तिसर: (२५) 501

प्रतिषेधद्वयेन कादाचित्क निष्प्भात्वसंभावनापे व्युदस्यते । 'सं- भाव्यनिषधनिवर्तने द्वौ प्रतिषेधी' इत वामनः। सजरा चन। उक्त एवार्थः । भवतीति शंषः। अस्तर्भवन्तिपरस्याप्रयुज्यमा-

तात्पर्यार्थः । अत ए्व त्वच्छन्दस्थितिभाजां तव छन्दः अ- भिप्रायः 'अभिप्रायवशौ छन्दै.' इत्यमरः । तस्मिन् स्थिति भाजां 'त्वदीयगम्भीरमनोऽनुसारिणः' इतिवत्वदभिप्रायानतिल- द्विनामित्यर्थः । यद्वा-त्वदधीनतास्थितिशालिनामित्यर्थः । त्व च्छेषभूतानां नृणामिति भावः। शुभं कल्याणं। श्रीः संपत्, प्रभा तेजः ते आदी यस्य तत्। आदेशब्देन यशआदानां ग्रहणम् । वृत्तं तदनुरूपं चरित्रं च भाति प्रकाशते 'किम - लक््यं भगवति प्रसन्ने श्रानकेतन, सक फलप्रदो हि विष्णुः

इति भावः॥ पक्षे-सकलशुभगण: सम यमाताभानसजराः इति छेदः । हे ईश! त्वाये यमाताभानसजराः अत्र मादिवर्णेषु दीर्घोऽपि यादिवर्णेष्वकार इवोच्चारणसोकर्यार्थ एव। यमतभ- नसजरा: यादिसंज्ञकाः सकलाशशुभाश्च गणाः -

सर्वगुर्मो मुखान्तली यरावन्तगली सतौ। मध्यादयौ ज्भौ त्रिलौ नोऽप्टौ भवन्त्यत्र गणास्त्रिकाः ॥

इति छन्दशशास्त्रप्रसिद्धा गणा: वर्णत्रयात्मकाः लगन्ति स्म लग्ना भवान्त स्म।त्द्धाद्धस्था अभवन्निति यावत् । अस्या- मानुपूर्व्यो यरकारदेवर्णत्रितये यथा आदिलघुर्यगणो निष्पद्यते। एवं एकैकवर्णापायन मा इत्यादौ वर्णत्रितयत्रितये सर्वगुरुर्मगण

502 अलंकार मणिहारे

अन्त्यलघुस्नगण: आदिगुरुर्भगण: सर्वलघुर्नगणः अन्त्यगुरुस्स- गणः मध्यगुरुर्जगण: मध्यलघू रगणश्चेत्यप्री गणा िष्पद्यन्ते। ते चादिमवर्णैस्तसतत्संजञका इात ज्ञाप्यन्ते। एवं लगन्तीत्यत्र लघुर्गुरुश्च ज्ञाप्यते इत्यवहितहद्यर्द्रप्टव्यम। त्वच्छन्दस्थितिभाजां तव छन्दांसि उक्तात्युक्तादीनि छन्दासि तेषु स्थितिभाजां तद्विषयकज्ञानवतामित्यर्थः । शुभं स्वनान्नैव मङ्गळं श्रीप्रभा- दिवृत्तं, श्रीः उक्तायां 'गश्रीः' इत्युक्तलक्षणं, प्रमा जगत्यां 'स्वर- शरविरतिर्ननौ रौ प्रभा' इत्युक्तलक्षणं च वृत्तं ते आदी यस्य तत्। वृत्तं पद्य जात्येकवचनं भाति । चकार: पूर्वोक्तसमु- च्यार्थकः ॥ यथावा- सर्वगुरुचरणमाप्त्वाSद्यगुरुपदाघस्सखे लघु- न्यासात्वम्। शेषमुपरीव दर्शय गुरुमूने शश्वद- खिललघु तद्रवति॥७७४॥ हे सखे! सर्वेपां गुरुणां स्वाचार्यप्रभूतिभगवदवधिका- नामाचार्याणां चरणं जात्येकवचनम्। आप्त्वा प्रपद्य आदयगु रुपदाधः आद्यस्य गुरोः भगवतः 'कमप्यादं गुरुं वन्द' इ- त्युक्तंः। पदयोः अधः 'त्वत्पादमूलं शरणं' इत्यायुक्तरीत्या च- रणमूले इत्यर्थः। लघु क्षिप्रं यथा स्यात्तथा न्यासात् आत्म- रक्षाभरसमर्पणात् नास्मिन्नर्थे विलम्बितव्यम्॥ महता पुण्यपण्येन क्रीतेयं कायनौस्त्वया। प्राप्तुं दुखाम्बुधेः पारं त्वर यावन्न भद्यते।। इत्युक्तेरिति भावः । यद्वा-लघुन्यासात् भक्त्यपेक्षया लघूपा- यरूपात्प्रपदनात् प्रपदनं कृत्वत्यर्थः । ल्यब्लोपे कर्मणि पञ्चमी।

समासोक्तिसर: (२५) 503

एवं पूर्वस्मिन्नर्थेऽपीति व्ययम। अत्र 'गुरुमुखाच्छरीशं प्रपद्य' इत्युक्तोरऽर्थाऽनुसंहितः । उपरीध आदी प्रदर्शिते गुरुचरण इव प्रथमगुरोश्चरणेऽपीति भावः । स्वमिति शंपः। आत्मानामत्यर्थः। शर्प शेषभूतं परगतातिशयाधानेच्छया उपादंयस्वरूप दर्शय। यद्वा उपरि सकललोकोपरि विद्यमाने अखिलजगदोश्वरे भग वतीत्यर्थः। तस्मिन्निव सर्वगुरुचरणेऽपीति भावः। शपं दर्शयति योज्यम्। अथवा उपरी्यस्य सकललोकशिरोधार्ये भगवच्चरण इवत्यर्थः । अन्यत्तुल्यम्।

यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ॥

इत्यादिश्रुतेः। ऊने उपायानुछानसमयभाव्यङ्गादिवैगुण्ये संभाविते सति। शश्वत् गुरुं स्वाचार्य दर्शयेत्येतन्मध्यमणिन्यायनात्रापि संवध्यन। पितामहं नाथमुनि विलाक्य प्रसीद मद्धत्तमचिन्तयित्वा। इत्यायुक्तरीत्या भगवत्प्रसादनायाचार्य दर्शयति भावः। तत् त- स्मात् उक्तप्रकारेणानुष्ठानात् अखिलं च तत् लघु च अखिल- लघु निश्श्रेयसपर्यन्तसकलाभिएं भवति सिद्धचति त्रिष्विऐटेऽलंप लघुः' इत्यमरः। इऐडर्थ-

दर्शनेन लघुना यथा तयो: प्रीतिमापुरुभयास्तपस्विनः । इति प्रयोगश्च। लघुना इष्टेनेति विवृतम्। यदा।

कृष्णागुरुणि शीघ्रे च लघु कीबेऽगुरौ त्रिषु। निस्सारे च मनोजञे च पृक्कायां च लघु स्त्रियाम्

त्याश्रीयते, तदा अखिललघु इत्यस्य सर्वमनोज्मित्यर्थः । तदिदं

504 अलंकारमणिहारे

लमपि न्यासविद्यानिष्णातानां सर्वेषां मनोहरं भवतीति भावः।। पक्षे-छन्दइशास्त्रीयप्रस्तारक्रमो दर्शितः । तथाहि-हे सखे! त्वं सवें गुरवः गुरुवर्णज्ञापकवक्ररेखाविशेगः यस्मिस्तत्सर्व- गुरु। चरणं पद्यचतुर्थाशं आप्त्वा उक्त्तविधरेखाभिलिखित्वत यावत्। आद्यगुरुपदाघः आद्यं प्रथमं गुरुपदं गुरुवर्णचिह्नं त- ज्ज्ञापकवक्ररेखाविशेष इत्यर्थः । 'पदं व्यवनितत्राणस्थानलक्ष्मा- द्विवस्तुपु' इत्यमरः । तस्य अधः अधस्ता। लघोः लघुवर्ण- ज्ञापककजुरेखाविशेषस्य न्यासात् तल्लेखनं कृत्वा। पूर्ववत्पश्चमी। शेष अवशिष्टं उपरीव उपरितनपङ्गाविव। दर्शय लिखेति यावत्। ऊने उपरिगुरुवर्णज्ञापकरेवाहीने लघुवर्णसूचकरेखासद्भ्ावे इति भावः। गुरुं गुरुवर्णसूचकवक्ररेखाविशेषं दर्शयेत्यत्रा्यन्वेति। एवं शश्वत् पुनःपुनः दर्शय। एवं सति तत् चरणं अखिललघु अखिलाः लघवः लघुवर्णज्ञापकरेखाविशेषा: यस्य तत्तथोक्तं भवति इति, पादे सर्वगुगवाद्याल्लधुं न्यस्य गुरोरध.। यथोपरि तथा शेषं भूय: कुर्यादमुं विधिम्॥। ऊन दद्याद्ररूनेव यावत्सर्वलघुर्भवेत्। प्रस्तारोऽयं समाख्यातशछन्दोविचितिवेदिभिः ॥ इति श्रोकार्थस्सर्वोष्यनुसन्धेयः । तथाहि तदर्थः-सर्वेषां छ- न्दसामाद्यं वृत्तं सर्वगुरु अन्त्यं सर्वलघु अतः पादोपि तादृश एव एवं सति सर्वगुरौ पादे छन्दोनुरूपतया अर्धचन्द्राकृति वक्ररेखाभिर्लिखिते सतीति यावत्। आदेः गुरोः अधः आद्य- वक्ररेखाया अधस्तात् द्वितीयपङ्गी लघुं ऋजुरेखां न्यस्य लिखित्वा यथोपरि लघुरेखायाः परत्र स्थाने दक्षिणपार्श्वे उपरिपङ्गौ यद्धत्

समासोफ्तिसरः (२५) 505

गुरुलघुज्ञापकरेखास्सन्ति तथा तेन प्रकारणैव शेष अवशिष्रगु- रुलघुरेखा: पूर्वपङ्गयवसानपर्यन्तं न्यस्य भूयः पुनरपि तदधः तृतीयपङ्गयादी अमुं विधि आदेर्गुरोरध इत्यादिकं कुर्यात् लिखेत् द्वितीयपङ्को आदौ गुर्वभावाद्वितीयस्थानगत एवाद्यो गुरुर्भवति। एवं तृतीयादी तृतीयादिस्थानगत एवाद्य इति ध्येयम। ऊने क्मप्रापलेखनहीने लघुरेखायाः पूर्वत्र स्थाने वामभागे गुरूनेव वकररखा एव दद्यात् लिखेत्। एवं कियन्तमवधि लिखेदि- त्यत आह यावदिति। यावता सर्वलधु: पादो भवेत् तावदयं विधिरिति भावः। एवंचास्मिन्नदाहरणपद् अत्युक्ताच्छन्दःप्रस्तार- स्सर्वोपि प्रदर्शित इत्यवधेयम्। तत्र हि प्रथम वृत्त द्विगुरु द्वितीयं लघुगुर्वात्मकं तृतीयं गुरुलध्वात्मकं चतुर्थ सर्वलघु इति चत्वारि वृत्तानि भवन्तीति । अत्रापि पूर्ववदेवारोपः।। यथावा- अविसर्जनीयसत्त्वं स्वान्तस्तव दर्शनेन यो विन्देत। वाचस्पतिस्स भगवंश्छन्दसि साधुः प्र- योगतो लोकेडपि॥७७५॥ हे भगवन्! तव दर्शनेन अवलोकनेन यः पुमान् स्वस्य अन्तः मनसि अविसर्जनीयं अपरित्याज्यं नैसर्गिकमित्यर्थः। स्त्त्वं सत्त्वगुणं विन्देत- जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन्मधुसूदनः । सात्विकस्स हि विज्ञयस्स वै मोक्षार्थचिन्तकः ॥ इति मोक्षधर्मोक्तेरिति भावः । स पुमान् वाचस्पतिः वाग्मी सन् 'वागीशो वाक्पतिस्समौ' इत्यमरः। बृहस्पतितुल्य इति वा- 'जीव आङ्गिरसो वाचस्पतिः' इत्यमरः । छन्दसि अभिलाषे ALANKARA 64

506 अलंकारमणिहारे

साधु: साध्यभिलाप इत्यर्थः । क्षोदिष्ठप्रयोजनानभिलाषुक इति भावः । यद्वा-छन्दसि वेदे साधुः अधीतसाङ्गशिरस्कवेदतया पूज्य इति भावः । 'साधुनिपुणाभ्यामर्चायां सप्तम्यप्रतेः' इति साधुशब्दयोगे छन्दशशब्दात्सप्मी॥ छन्दः पद्ये च वेदे च स्वैराचाराभिलापयोः। इति मेदिनी। प्रयोगतः प्रकृष्टो विजातीयप्रत्ययासंवलिततया श्रेष्ठः योगः ध्यानं तस्मात् लोकेऽपि साधुस्सभ्यः मोक्षार्थचिन्तक- तया उपासनीय इति यावत्। भवति। स वेदैतत्परं ब्रह्मधाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रम्। उपासते पुरुषं ये ह्यकामास्ते शुभ्रमेतदतिवर्तन्ति धीराः ॥ इति ब्रह्मविदुपासकानां जन्मवैधुर्यश्रवणादिति भावः। 'साधु- स्त्रिषूचिते ारौ सभ्ये वार्धुपिकेऽपि ना' इति रत्नमाला। पक्ष-तव दर्शनेन शास्त्रेण व्याकरणेनेत्यर्थः 'दर्शनं दर्प- णस्वप्रबुद्धिशास्त्राक्षिदृष्टिपु' इति रत्नमाला । वः वाचस्पति शब्द: स्वान्तः स्वमध्ये अविसर्जनीयः विसर्गशून्यः विसर्ग- स्थानिक इति यावत् । सः सकारो गस्य स तथोक्तः तस्य भावं अविसर्जनीयसत्व विन्देत । 'पष्ठयाः पतिपुत्रपारपदप- यस्पोषेषु' इति पष्ठीविसर्गस्य सकारादेशविधानादिति भावः। स वास्रस्पतिः वाचस्पतिशब्दः छन्दसि वदे साधुः प्रयोगा- हः। उदाहृतसूत्रेण सकारस्य छन्दस्येव विधानात्। लो- केऽपि प्रयोगतः 'वक्ता वाचस्पतिर्यथा' इत्यादिप्रामाणिकप्रयो- गभूम्ना साधुर्भवात, यथा छन्दोमात्रविषयोपि परिपन्थ्यादिशब्द इति भावः । अत्र श्रुतीतिहासादिशास्त्रीयव्यवहारे शब्दशा- स्त्रीयव्यवहारारोप:।।

समासोक्तिसरः (२५) 507

यथावा- बहुधात्वात्मा विन्देन्नाधेषद्वुरितसूपपदतां चेतू। न खलु न खलाश्रितस्स्यात्प्रत्ययितस्सोपि दर्श- नेन तव ।७७६॥ हे नाथ ! आत्मा प्रत्यगात्मा। ईधन् अल्पं दुरितेन वृजि- नन सूपपदतां सुखेन उपपद्यन इति सूपपदः। वक्ष्यमाणः खल्प्र. त्ययः। तस्य भावं इयाच्चेत् यत्किश्चिदृष्कृतोपपन्नश्चेदित्यर्थः । बहुधा बहुप्रकारेण प्रायणेति यावत्। खलाश्रितः दुर्जनसंसृष्टः न स्यादिति तु न खलु। स्यादेवेति भावः। तुशब्दोऽवधा- रणे, खल्विति जिज्ञासायां वाक्यालङ्कारे वा। निषेधवाक्या- लङ्कारजिज्ञासानुनये खलु' इत्यमरः। दुरितमूलको हि खल- संसर्ग: । यथोच्यते- अहो नु खलसंसर्ग: पापानां महतां फलम्। इति। सोपि एवं खलसंसर्गविदूपितोपि तव दर्शनेन यादच्छिका- दिसुकृतपरिपाकसुलभेन तवावलोकनेन प्रत्ययितः संजातप्रत्ययः ज्ञानवानित्यर्थः । इतच् । स्यादिस्येतदत्रापि संबध्यत। अज्ञानं नश्यति ज्ञानमुदेति हरिदर्शनात्। इत्युक्तेरिति भावः। पक्षे-बहुः बहुप्रकार: धातूनां भ्वादीनां आत्मा स्वरूपं ईष- दुर्भ्यो शब्दाभ्यां इतः सुः सुइत्याकारकश्शब्दः उपपदं उपो- च्चारितं पदं 'तत्रोपपदं सप्तमोस्थम्' इति संकेतितं यस्य सः तथोक्तः । तस्य भावः ईषद्दुस्सूपपद्तेत्यर्थः । ताम्। यद्रा-ईष- दुर्भ्यी उपपदभूताभ्यामिति भावः । इतः युक्त: सुः उपपदं यस्य सः सूपपद: ईषहरितश्चासी सूपपदश्चेति विशेषगोभय-

508 अलंकारमणिहारे

पदकर्मधारयः । ततस्तल् । तत्तां इयाच्चेत्। सोपीत्यत्र श्रुतः अपिशब्दो भिन्नक्रमः । प्रत्ययित इत्यनेन संबध्यते । संजात- प्रत्ययोपि। चेदित्येतदत्राप्यनुषज्यते। प्रत्ययान्तोऽपि भवेद्य- दीत्यर्थः । खला खल्प्रत्ययन श्रितो न स्यादिति न । यदि यः कश्चिदपि वा धातुरीषद्दस्सूपपदतया विहितप्रत्ययस्स्यात्तर्हि 'ईषद्दस्सुपु कुच्छाकृच्छार्थेषु खल्' इतीपदादुपपदकाद्धातोः खल्वि- धानादीषत्कर: दुष्करः सुकर इतिवत् खल्प्रत्ययान्तो भवेदे- वेति भावः। उदाहरणमपि सूपपदतामित्यत्रेव दि्मात्रतया प्रद. शितमिति वेदितव्यम् । अत्रापि पूर्ववदेवारोपोऽनुसन्घेयः ॥ यथा- संकुचितोSञ्जलिश्यमिति न गृहाण कदाऽपि ननु फणिनगेन्दो। हष्टवाड्मामर्थ्यमिह ग्राह्योऽअ् लिरेष हि स्फुटोहोमे॥७७७॥ ननु फणिनगेन्दो! अयं मया कृत अञ्जलि: संकुचितः सं- क्षिप्तः यथाशास्त्रमकृतत्वादपूर्ण इति न गृहाण। मा ज्ञासीः। मोपेक्षिष्ठा इति भावः । इह मे मम असामर्थ्य यथावदञ् लिकरणाशक्ततां द्ृष्ट्ा स्फुटः अयथावदनुष्ठिततया व्यक्तः एपः यथातथावाडाप कृत इति भावः । अञ्जलिः-'अञ्जलिः परमा मुद्रा क्षिप्रं देवप्रसादिनी इत्युक्तस्त्वत्प्रसादनाशुकारिमुद्राविशेष: अन्योन्याभिमुखमिळिितप्रसृतिद्वितयलक्षणः 'पाणिर्निकुब्ज: प्रसृ- तिस्तौ युतावञ्जलि: पुमान्' इत्यमरः। एकवचनेन सकृत्कृतोप्ययं

कसार्वभीमेण एतावद्वयाजलाभमपि महत्तरलाभं मन्वानेन त्वया- डनुदासितव्य इति द्योत्यते। ग्राह्मः, हीत्यवधारणे, सादरं त्वया

समासोक्तिसर: (२५) 509

स्वीकार्य एव। अहो स्वाशक्तता-भगवत्परमकारुणिकतानुचिन्त- नजनिते हर्षे आश्चर्ये वा। अयं चाञ्जलिः प्रयोजनान्तरपरस्य तत्तत्प्रयोजननिष्पादकः । अनन्यप्रयोजनस्य तु निशश्रेयसपर्यन्तपर- मपुरुषार्थप्रद इति द्रष्टव्यम्। अत्र- त्वदद्विमुद्दिश्य कदाऽपि केनचित् यथातथावाऽपि सकृत्कृतोऽअलिः। तदैव मुष्णात्यशुभान्यशेषतः शुभानि पुष्णाति न जातु हीयते।। हस्तीशदुःखविषदिग्धफलानुबन्धि- न्याब्रह्मकीटमपराहतसंप्रयोगे। दुष्कर्मसंचयवशाद्दुरतिक्रमे नः प्रत्यस्त्रमअ्जलिरसौ तव निग्रहास्त्रे॥

पक्षे स्फुटोहोमे इत्यत्र स्फुटः होमे इति छेदः । होमे 'अज्लिना जुहुयात्' इति वक्ष्यमाणाअ्जलिकरणकहोमे अयं अञ्ञ- लिः विहितोऽअ्जलिः संकुचितः मुकुळित इति न गृहाणेति कंचि- द्वुभुत्सुं प्रत्युपदेशः। किंतु इह होमे सामर्थ्य दृष्टा पर्यालोच्य एष: विहितः अञ्जलि: स्फुट: व्याकोच इति ग्राह्यः 'स्फुटो व्यक्तप्रफुल्ल- योः' इति मेदिनी। अत्र पूर्वमीमांसाप्रथमाध्यायान्तिमसामर्थ्याधि करणार्थ उदपादितः । तत्र हि-'अञ्जलिना सक्तून्प्रदाव्ये जु- हुयात्' इत्यत्र किं देवताप्रसादप्रार्थनायामिव हस्तसंयोगमात्र मञ्जलिहोमे ग्राह्यः, यथासामर्थ्य व्याकोच एव वा। इति संश- य्य, तत्र विशेषाश्रवणात् अनियम इति पूर्वपक्षं प्रापय्य, अ- शक्यार्थविध्यसंभवादवश्यंविधायकस्य शक्तिस्सहकारिण्यङ्गीका. येति शक्तिसहायो विधिरेव यथासामर्थ्य विधेयं व्यवस्थाप-

510 अलंकारमणिहारे

यति। तस्माद्वयाकोचस्य सक्तुष्वर्थापत्तिवशाद्वयवस्थेति मि द्धान्तितम्। सामर्थ्य नाम कारणत्वम - सामर्थ्य स्यात्कारणत्वं मत्तोऽयं मधुना पिकः। इति सोदाहरणलक्षणात् । यथा कोकिलमदकारणत्वरूपसामर्थ्ये न मकरन्दादिसाधारणस्य मधुशब्दस्य वसन्तैकदेशे चैत्रमासेऽ- भिधा नियम्यते, तथाऽत्राषि होमसाधनतारूपसामर्थ्येन संकु-

यम्यत इत्यवधेयम्। अत्र पश्चरात्रागमादिव्यवहारे कर्ममीमां साव्यवहारारोप: ।।

यथावा-

णात्मा। भक्तततिस्त्वामश्चति पश्चाङ्गप्रपदनेन प- रमात्मन्॥ ७७८॥ हे परमात्मन् ! सेव्याः सेव्याइश्रेयोरऽर्थिभिस्सन्तः पुण्यतीर्थफलोपमाः। क्षणोपासनयोगोपि न तेषां निष्फलो भवेत्॥। इति च्यवननहुषसंवादोक्तप्रकारगुणवत्तया सेवनीयाः ये अथि- थयः तेषां वारा: व्यूहा: तेषां अर्चया पूजया सुभगा शो- भनश्रीः शोभनकीर्तिर्वा। दूराध्वोपगतं श्रान्तं वैश्वदेव उपस्थितम्। अतिथिं तं विजानीयान्नातिथि: पूर्वमागतः।। एकग्रामीणमतिथिं न गृह्ीत कदाचन। अनित्यमागतो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते॥

समासोफ्तिसर: (२५) 511

अतिथिं तत्र संप्रामं पूजयेत्स्वागतादिना।

पक्षे -- सेव्येति भिन्नं पदम्। जातकादिफलजिज्ञासुभिस्से- वनीया। तिथयः प्रतिपदाद्याः वाराः भानुचन्द्रादिवासराः । अर्चतीत्यर्चा पचादच। तिथिवाराणामर्चा पूजायत्रीत्यर्थः । इद- मपि भिन्न पदं 'वारस्सूर्यादिदिवसे वृन्दावसरयोरपि' इति रत्नमाला। सुष्ठ भानि अश्विन्यादीन्युडनि गच्छति जानातीति सुभगा। अनघः भगवदेकविषयतया निरवद्यः योगःध्यानं तस्य करणे निपुणात्मा कुशलमतिः। अन्यत्र हे अनघेति भगवतो विशेषणम्। योगाः विष्कम्भादयः । करणानि बववालवादीनि तेषु निपुणात्मा तत्स्वरूपगुणादिपरिकलनशिक्षितधीरित्यर्थः । योगोऽपूर्वार्थसंप्राप्ती संगतिध्यानयुक्तिपु। वपुस्स्थैये प्रयोगे च विष्कम्भादिषु भेपजं॥ इति, करणमह बवादाँ कारणे क्षेत्रमुख्ये वपुषि च रथबन्धे कर्मगीतेन्द्रियेपु। इति च मेदिनीरत्नमाले। अनेन विशेषणत्रयेण तिथिवारतार- योगकरणनिरूपणलक्षणपश्चाङ्गकरणनपुणी सूचिता। ईदशी भक्त- ततिः भक्तशब्देनात्र साधनभक्तिनिष्ठाः फलभक्तिनिष्ठा वा विव क्षिताः 'फलसाधनभक्तिभ्यां भक्तावपि च दर्शिताः' इत्युभ योरपि भक्तशब्दव्यपदेश्यत्वस्याचार्यरनुग्रृहीतत्वात्। पश्च अङ्गा- नि 'अनुकूल्यस्य संकल्पः' इत्युक्तानि आनुकूल्यसंकल्पप्राति कूव्यवर्जनमहाविश्वासगोप्तृत्ववरणकार्पण्याख्यानि यस्य तत् प्रपदन अङ्गरूप स्वतन्त्ररूपं वा भरन्यसनं तेन उपायभूतन त्वां अञ्चति आराधयति-

512 अलंकारमणिहार

निक्षपापरपर्यायो न्यास: पश्चाङ्गसंयुतः । प्रपत्ति तां प्रयुश्जीत स्वाड्गैः पश्चभिरावृताम्।

आनुकूल्यस्य संकल्पः प्रातिकूल्यस्य वर्जनम्। रक्षिष्यतीति विश्वासो गोप्तृत्ववरणं तथा॥ आत्मनिक्षेपकार्पण्ये पडडिधा शरणागतिः ।

तमुपायं च' इत्यादी पडङ्गत्वोक्तिरष्टाङ्गयोगव्यपदेशवत् । अन्य- था 'पश्चाङ्गसंयुतः' इत्यनुषदोपदर्शतप्रमाणविरोधप्रसङ्गात्। अङ्गिनश्चात्र भरन्यासरूपत्वं 'आत्मात्मीयभरन्यास ह्यात्मानक्षे- प उच्यते' इति निर्धारितमिति व्यवस्थापितमाचार्यैः । पक्षे- पश्चाङ्गस्य तिथ्यादस्वरूपप्रकाशकस्य तिथिपत्रापरपर्यायस्य प्र- पदनेन प्राप्त्या उपलक्षितः त्वामश्चति प्राप्नोति पूजयति वा। अत्र भगवच्छास्त्रीयादिव्यवहारे प्रकृतेऽप्रकृतज्योतिश्शास्त्रीयव्य- वहारारोप इति विशेषः।

यथावा- प्रमदां हरे: पुरस्तात्प्रपद्य विन्देत यदि च सा- धुतुलाम्। मन्दोप्युच्चगतिस्स्यान्मनुजो न तु जा- तु तर्हि नीचगतिः॥ ७७९ ॥ मन्दोपि अल्पोपि वा। भक्त्यादावपटुर्वा 'मूढाल्पापटु- निर्भाग्यामन्दाः' इत्यमरः । अनेन 'भक्त्यादौ शक्त्यभावः इत्यायुक्ताधिकारसंपत्तिः पुरुषकारप्रपदनावश्यंभावश्च सूचितः । पुरस्तात् भगवत्प्रपदनात्पूर्व हरे: प्रमदां भगवद्वल्लभां श्रियं

समासोक्तिसरः (२५) 513

प्रपद्य शरणं प्राप्य साधूनां प्रपन्नानां तुलां समतां च यदि विन्देत तर्हि उच्चे ततो लक्ष्मया अप्युच्चे भगवति गतिः प्रपत्ति: यस्य स तथोक्तस्स्यात्। आदौ थ्रियं प्रपद्य 'अस्तु ते तयैव सर्व संपत्स्यते' इति श्रियाऽनुग्हीती भगवन्तं प्रपद्यत इत्यर्थः । यद्ा-उच्चा ऊर्ध्वलोकनेत्री गतिः अर्चिरादिसरणिगतिः यस्य स तथोक्तः स्यात् । जातु कदाचिदपि नीचगतिः अधोगतिः न तु स्यात् नैव स्यात्। अर्चिरादिना पथा परमं व्योम प्रपन्नस्य श्रीवल्लभचरणरविन्दशरणागतस्य कथं पुनस्सं- सृतिव्यतिकरस्संपद्येत 'एप देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्य- माना इमं मानवमावर्ते नावर्तन्ते' इति श्रवणादिति भावः ।

पक्षे-हरे सिंहराशे: पुरस्तात् अग्रत. अनन्तरमित्यर्थः । प्र- मदां कन्याराशि प्रपद्य प्राप्य सातु अवक्रं यथा स्यात्तथा तुलां तुलाराशि यदि विन्दंत। तर्हि मन्दः शनैश्चरः 'शनिमन्दौ' इत्यमरः । उच्चगतिरपि स्यात्। तुलायास्तदुच्चस्थानत्वात् न केवलं मित्रराशिगतः अपितूच्चगतिरित्यपिशब्दाभिप्रायः । एवं तुलाराशिगश्शनिः जात्वाप नाचगतिः न तु स्यात नैव

तत्प्रसक्तिरिति भावः। अत्रापि भगवच्छास्त्रीयादिव्यवहारे ज्यो- तिश्शास्त्रीयव्यवहारारोपः पूर्ववदेव।

यथावा- संपश्येन्मधुमथनस्सौम्यो जीवं यदा तदा सं- जातम्। श्रयश्विन्तकमाहुस्तं सत्त्ववतां शिरस्पदै- र्मान्यिं च॥ ७८० ॥ ALANKARA 65

514 अलंकार्माणिहार

सौम्यः शुद्धसत्त्वमयतया नित्यप्रसन्नः । बुध इत्यपि ग- म्यते। 'सौम्यो जञे ना त्रिष्वनुग्रे मनोजे सोमदैवते' इति मेदिनी। मधुमथनः भगवान्। अनेन तमोगुणनिरसनपटीयस्त्वं द्योत्यते। मधुर्नाम दैत्यो हि मूर्ततमोगुणरूपत्वेन भारतादौ प्रसिद्धति। यदा यस्मिन् काले जीवं प्रत्यगात्मानं वाक्पति च। 'जीवः प्राणिनि तृत्तौ च वृक्षभदे बृहस्पतौ' इति मेदिनी। संपश्येत् सम्यगवलोकेत। तदा तस्मिन् काले संजातं तं जीव श्रेयश्चिन्तकं मोक्षार्थचिन्तकम्। पक्षे तदा बुधस्य वाक्पति- बिलोकनावसर जातं पुमांसं श्रेयश्चिन्तकं सर्वेषां कल्याणानु- ध्यातारां धर्मचिन्तयितारं वा 'श्रयो मुक्तौ शुभे धर्मेऽतिप्र- शस्ते च वाच्यवत्' इति मेदिनी। अत एव सत्ववतां सा- च्विकानाम्, अन्यत्र बलवतां व्यवसायवतां द्रव्यवतां वा राज्ञामिति यावत्। सत्त्वं गुणे पिशाचादौ बले द्रव्यस्वभावयोः । आत्मत्वे व्यवसायासुचित्तेष्वस्त्री तु जन्तुषु॥ इति मेदिनी। शिरस्पदैः शीर्षस्थानैः मान्यं च आहुः । 'अ- धश्शिरसी पदे' इति शिरइशब्दविसर्गस्य सत्वम्। सत्त्ववतां शिरस्पदैर्मान्यं श्रेयाश्चन्तकं चाहुरिति वा योजना। अस्यां योजनायां अनुपदोदाहरिष्यमाणवचनार्थाातमात्रानुरूप्यं भवति। अत्र- जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन्मधुसूदनः । सात्विकस्स हि विज्ञयस्स वै मोक्षार्थचिन्तकः ॥ इति महाभारतीयव्यवहार प्रस्तुते, युज्यत वीक्ष्यते वाऽपि चन्द्रजेन बृहस्पतिः । शिरसा शासनं तस्य वहन्ति वसुधाधिपाः ॥

समासोक्तसरेः (२५) 515

इति ज्योतिश्शास्त्रीयव्यवहारम्याप्रस्तुतस्यारोप:।। यथावा प्रास्यावैद्यान्गुरुगा दन् वैधेन लोकनाथरस- म्। पुरुषो निषेवमाण: पुण्यात्मा भवति विग- तसर्वरुजः ॥ ७८१॥ अवैद्यान् प्राकृतान् जनान् प्रास्य परित्यज्य- अवैद्यः प्राकृत प्रोक्तो वैद्यो वैष्णव उच्यते। अवैद्येन न केनापि वैद्यः किचित्समाचरेत्॥ इति भगवच्छास्त्रोक्तेरिति भावः । वैद्येन 'सा विद्या या वि- मुक्तये' इत्युक्तब्रह्मविद्याविदा। विद्याशब्दात् तद्वेदेत्यर्थे प्राग्दी- व्यतीयोऽण्। गुरुणा आचार्येण। 'आभ्यां पदाभ्यां तद्विज्ञानार्थम्'

हीतं लोकनाथरसं भगवदनुभवानन्दं निषेवमाण: पुरुषः विगताः सर्वरुजाः यस्य स तथोक्तः 'स्त्री रुग्रुजा चोपतापरोगव्याधि- गदामयाः' इत्यमरः । गळितसकलोपताप इत्यर्थः। पुण्यात्मा धन्यस्वभावः भवति 'पुण्यवान्धन्यः' इत्यमरः। अत्र- न पश्यो मृत्युं पश्यति न रोगं नोत दुःखताम्। सर्वे ह पश्यः पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वशः॥ इति भूमविद्यागतश्रुत्यर्थस्स्मारितः। पक्षे-अवैद्यान् अभिषजः प्रास्य परिहत्य गुरुणा श्रेष्ठेन वैदयेन भिषजा दत्तं लोकनाथरसं तन्नामानमौपधविशेषं निषे- वमाणः पुरुषः रोगीति भावः । विगतसर्वरुजः शान्तसकलरोग- स्सन् वैद्यचिन्तामणी लोकनाथरसस्वरूप प्रपश्चय- इत्ययं लोकनाथस्य रसस्सर्वरुजो जयेत्।

516 अलंकारमणिहारे

इत्युक्तेरिति भावः। अत एव पुण्यात्मा नीरोगतया चारुशरीगे भवति। 'पुण्यं तु चार्वपि' इति, 'आत्मा यत्नो धृतिर्बुद्धिस्स्व- भावो ब्रह्म वर्ष्म च' इति चामरः। अत्र पञ्चरात्रवेदान्तशास्त्रीय- व्यवहारे वैद्यशास्त्रीयव्यवहारारोप इति पूर्वेभ्यो वैलक्षण्यम्।।

यथावा- बहुधा कषायितापि च वैष्णवरसमेळनान्तप- रभागा। मानसवृत्तिर्विष्णुक्ान्तैषामज्ज्वरादिकं शमयेत् ॥७८२॥

एषा मदीयेति भाव। मानसवृत्तिः मनासस्थितिः बहुधा कषायिताऽपि च रागादिकलुषिताऽपि वैष्णवानां भागवतानां रसः अनुरागः तस्य मेळनेन तदनुग्रहव्यतिकरेणेत्यर्थः। आत्तः उपात्तः परभाग: परस्य परमात्मनः भागो भजनं भक्ति:। भजेर्भावे घङ्, उपधावृद्धि: 'चजोः कुषिण्यतोः' इति कुत्वम्। यया सा तथोक्ता। यादृच्छिकादिसुकृतपरिणतिसुलभभागवता- भिमानविषयतासंपादितपरब्रह्मभक्तिरित्यर्थः । अत एव विष्णु- क्ान्ता भगवदाक्रान्ता सती तदाकाराकारिता सतीति यावत्। मज्ज्वरादिकं मदीयभवतापादिकं शमयेत्। मनोवृत्तेर्भागवत- प्रवणत्वे भगवद्धिष्ठितत्वे च सकलसांसारिकाभितापनर्वापणं संभावितमेवेति भावः।

पक्षे-एषा विष्णुक्रान्ता प्रसिद्धा। उपलक्षणमिदं भूनिम्बा- दीनाम्। बहुधा कषायिता क्वथिता। नैतावदेव, अपिच किंच वैष्णवरसस्य औषधविशेषस्य मेळनेन योजनेन आत्तपरभागा स्वीकृतगुणोत्कर्षा 'परभागो गुणोत्कर्षे' इति यादवः । विष्णुकान्ता

समासोक्तिसर: (२५) 517

स्वयमेव ज्वरहारिणी ज्वरहरवैष्णवरसमेळने तद्रणोत्कर्षः किंपु- ननर्यायसिद्धः इते भाव । आमज्वरादिकं आमज्वरो नाम -- ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वमग्लानिबहुमूत्रता। न प्रवृत्तिर्न विड्वीर्णा न क्षुत्साऽडमज्वराकृतिः॥ इति बाहटोक्तलक्षणः स अदिर्यस्य तम्। ज्वरोपद्रवाश्च दशवि- धाः। यथोक्तं तेनैव-

हिक्काकासाङ्गभेदाश्च ज्वरस्योपद्रवा दश॥ इति। आदिशब्देन ज्वरवेगोऽधिकं तृष्णा प्रलापशश्वसनं भ्रमः । मलप्रवृत्तिरुत्केशः पच्यमानस्य लक्षणम् ॥ इत्यादितदुक्तपच्यमानज्वरादिकं ग्रह्यते । शमयेत् । तथाचोक्तं वैद्यचिन्तामणी- भूनिम्बश्चित्रकं चव्य शरपुद्गी गुडूचिका। विष्णुकान्ता शृङ्धिबेरं क्वाथस्सर्वज्वरापहः ॥ इति, शृङ्गिबेरमित्येषां क्वाथ इत्यध्याहारेण योज्यम्- द्वंद्वज्वरं सन्निपातं पुराणं विषमज्वरम्। नाशयेदखिलं घोरं नाम्रऽयं वैष्णवो रसः ॥ इति च । वैष्णवरसलक्षणादिकं तत्रैव द्रष्टव्यम् । अत्रापि श्रुति- स्मृतिपुराणागमादिव्यवहारे वैद्यशास्त्रीयव्यवहारारोपः। यथा वा- शान्तो मम पाप्मा श्रीकान्तनिषेवणत एष धुततान्तिः । दीप्तारचिस्सत्करणश्रीसुभगोSन्ना तत च्छुरस्मि यतः॥७८३ ॥

518 अलंकारमणिहवारे

इदं कस्यचित्प्रपित्सोर्वचनम्। तथाहि - श्रीकान्तस्य श्री- निवासस्य निषेवणतः प्रपद्दनात् मम पाप्मा विद्याधिगमातुत्तं पूर्व चाघं शान्तः अ्षिप्टो विनप्ृश्च 'आशंसायां भूतवञ्च' इत्याशंसायां भूते क्ः । न श्विष्यति विनश्यतीत्याशंसाविषय- भूत इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-एष इत्यादिना। धतः यस्मात्का- रणात्। एषः अहं धुता विनष्टा तान्तिः अशनायापपासादि- ग्रानिः यस्य सः। दीप्ता या अचिस्सत्करणश्रीः अर्चिरादि सत्कारसंपत् तया सुभगः दोप्यमानार्चिराद्यािवाहिकपुरस्क- रणसौभाग्यवान सन् अन्नादतच्छुः अन्नादतां 'अहमन्नादोऽह' मन्नादः' इति श्रुतिप्रथितपरिपूर्णव्रह्मानुभवानन्दं इच्छु. अभि- लाषुकः अस्मि। यतोऽहमशनायादिग्लान्यतीतोऽचिरादिपथन परमं पदं प्रपन्नः परिपूर्णपरव्रह्मानुवुभूषुर्भवामि तदाशंसे म- मोत्तरपूर्वाधाश्लेपविनाशौ संपद्येते इतीति भाव।

पक्षे-श्रीयुक्तं च तत् कान्तं च श्रीकान्तं कान्तभस्म 'विनाऽ- पि प्रत्ययं पूर्वोत्तरपदयोर्लोपः' इति भस्मशब्दस्य लोपः। कान्तं तु शीतं मधुरं कषायमायुष्करं धातुविवर्धनं च। इति योगरत्नाकरे कान्नभस्मनः कान्तमिति व्यपदेशदर्शनात्। तस्य निषेवणतः उपयोगात् मम पाप्मा ज्वरः। ज्वरो रोगपतिः पाप्मा मृत्युरोजोऽशनोऽन्तकः । इति बाहटेन पाप्मशब्दस्य तन्नामसु पाठात्। इदमुपल- क्षणं पाण्डुरोगादीनाम्। शान्तः गन एवेत्यर्थः । यतः यस्मात् एष जनः अहमित्यर्थः । विधुततान्तिः विगळितग्लानिः दीप्तार्चि: प्रज्वलज्ाठराग्निः सती प्रद्यस्ता या करणश्रीः इन्द्रियसौष्ठवं तया सुभगः अन्नादतायां ओदनाशने इच्छुश्चास्मि। इदमुपल-

समासोक्तिसरः (२६) 519

क्षणमव्यथत्वादीनाम्। अत्र श्रुतीतिहासादिव्यवहारे प्रकृते अ- प्रकृतस्य। देहो लघुर्व्यपगतक्कममोहताप: पाको मुखे करणसौष्ठवमव्यथत्वम्। स्वेद: क्षवः प्रकृतियोगिमदोऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्भ्नि विगतज्वरलक्षणानि।

ज्वराददिशमायेतृत्वं योगरत्नाकरे- ये गुणा मृतरूप्यस्य ते गुणाः कान्तभस्मनः । इति रूप्यमस्मगुणातिदेशालभ्यते। तथाच तत्रैव रजतभस्मगुणा निरूप्यन्ते

तारं शीतकषायमम्लमधुरं दोषत्रयच्छेदनं स्निग्धं दीपनमक्षिकुक्षिगदजिद्दाहं विषार्ति हरेत्। मेदोन्भ्ेदिमदात्ययात्ययकरं कान्त्यायुरारांग्यकृत्

शितान्युदाहरणानि। तयोस्सजातीयत्वेऽपीय संभवति। यथा-

सहकार्ये5हंकारे महति विलीने तवेक्षणाद्रग- वन्। प्रकृतिस्थोऽयमियं धीर्विलीयते त्वयि ततः परे देवे।। ७८४॥

हे भगवन्! तव ईक्षणात् कटाक्षात् सहकार्य कार्येण वक्ष्य- मणन सह वर्तत इति तथोक्ते महति अपरिच्छेद्ये अहंकार।

520 अलंकारमणिहारे

अविद्यायामन्तरे वर्तमानास्स्वयं धीर ; पण्डितंमन्यमाना। जङ्गन्यमाना: परियन्ति मूढा अन्धेनेव नीयमाना यथाऽन्धाः॥ इत्यायुक्ते स्वतन्त्रात्मभ्रममूलके गर्वापरनामन्यभिमाने । येन जरा- रोगाद्यनेकानर्थव्रातैर्भृशं हन्यमाना मूढास्संसारे भ्रमन्ति प्राणिनः । विलीने सति। अयं अहमित्यर्थः । स्वस्यैव विनयातिशयेन अन्य- तया निर्देशः । प्रकृतिस्थः प्रकृतिः स्वाभाविकशेषता तस्यां तिष्ठ- तीति तथोक्त :- दासभूतास्स्वतस्सर्वे ह्यात्मानः परमात्मनः । इत्यादुक्तस्वाभाविकशेपत्वानुसंधातेत्यर्थः । आसमिति शेषः । ततः इयं घीः मदीया एषा मतिः परे देवे त्वाये विलीयते त्वदाकारा- कारिता भवतीत्यर्थः। अहंकारादिमलराहित्येन शुद्धान्तःकरणतया स्वाभाविकशेषतानुसंधातुर्मम सर्वग्रन्थिविप्रमोक्षहेतुभूता घ्ुवा. डनुम्मृतिर्भवतीति भावः । अत्र- लीयते ब्रह्मणि मतिर्निर्ममस्यानहंकृतेः । इति, मामनुस्मरतश्चित्तं मय्येव प्रविलीयते॥ इत्यादिकं च स्मार्यते। पक्षे-तव ईक्षणात् संकल्पात् सहकार्य एकादशेन्द्रियश- ब्दादितन्मात्राकाशादिभूतपश्चकात्मककार्यैस्सहिते अहंकारे सा- स्विकाद्यहंकाराख्ये तत्वे महति महत्तत्वे स्वकारणभूते विलीने सति अयं महान् महत्तत्वमित्यर्थः । प्रकृतिस्थः मूलप्रकृती विलीन इत्यर्थः । इयं प्रकृतिः अव्यक्तादपरपर्याया ततः अनन्तरं परे देवे परस्मिन् ब्रह्मणि त्वयलीयते ! कमादक्षरत्वतमस्त्वावस्थापन्ना सती एकीभवतीत्यर्थः। अत्र वेदान्तशास्त्रीयभगवन्भक्तिव्यवहारे प्रस्तुते अप्रस्तुतस्य तच्छास्त्रीयस्यैव 'अहंकारो महति विलीयते

समासोफ्तिसरः (२५) 521 महानव्यक्ते लीयते अव्यक्तमक्षरे लीयते अक्षरं तमास लीयते तमः परे देव एकाभवति' इति शुत्युक्तप्रलयव्यवहारस्यारोगः ॥ लोकके व्यवहारे शास्त्रीयव्यवहारारोपो यथा- हारास्तव प्रतीकालम्वनभाजो यथोचितगुणा- ढयाः। मुश्चन्त्यर्चिस्सरणिं दूरान्नारायणाचलसुधां- शो ॥७८५॥ हे नारायणाचलसुधांशो! नारायणाचल इति शेषद्रेरवना- मान्तरमित्यवोचाम । तव प्रतीक: वक्षोरूपोऽवयवः तस्य आल- स्वनमाश्रयणं प्रतीकरूप आश्रयो वा तन्ग्जन्तीति तथांक्ताः । यथाचिताः यथार्हाः ये गुणाः सुवर्णादितन्तवस्तः आढ्याः अभि- रूपा इति यावत्। हारा: मुक्तादिरत्नमयाः मरा अचिस्सराणं रोचिःपरंपरां 'सरणिः पङ्किवर्त्मनोः' इति रत्नमाला । दूरात् मुश्चन्ति प्रसारयन्तीति यावत्। पक्षे-प्रतीकालम्वनभाजः नामाहिप्रतीकोपासकाः अत एव यथोचितगुणाढ्याः यथाऋतुनयेन उपासनानुगुणयत्किंचिद्गणसं-

णा इति भावः । अचिस्सरणि अरचिरादिमार्ग दूरात् मुश्चन्ति 'अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा च दोषत्तत्क्र- तुश्च' इति सूत्रेण भगवता बादरायणेनाप्रतीकालम्बनानामेवा र्चिरादिगतेरनिर्णीतत्वेन प्रतीकोपासकानां तस्या असंभवादिति भावः। प्रतीकोपासनं नाम अव्रह्माणि नामादौ व्रह्मद्ृष्टिः यद्विधीयते 'नाम ब्रह्मेत्युपासीत' इत्यादिभूमविद्यादाँ।अत्र लौकिके भगवन्मु- क्ताहारव्यवहारे प्रस्तुते अप्रस्तुतवेदान्तशास्त्रीयव्यवहारारोपः।। ALANKARA 66

522 अलंकार मणिहारे

यथावा -

तयः । मुक्ताख्यां लभमाना मणयोऽभ्रुवते हरे: परं धाम ॥७८६॥ देवच्छदस्य शतयष्टिकमुक्ताहारस्य 'देवच्छन्दोऽसौ शत- यष्टिकः' इत्यमरः । अनुगुणा: अनुरूपाः तद्वटनार्हा इत्यर्थः। अत एव तं देवच्छन्दं उपासीना आश्रिता इतयर्थः । श्रितो- ज्ज्वलनसृतयः । श्रिता प्राप्ता उज्जलनस्य उत्कृष्टप्रकाशस्य सृतिः सरणं प्रसर: यैस्ते तथोक्ताः मुक्ता इत्याख्यां लभमाता: म- णयः माक्तिकानीत्यथः । हरे: श्रीनिवासस्य परं धाम दिव्य- विग्रहं 'गृहदेहत्विट्प्रभावा धामानि' इत्यमरः। अश्नवते प्राप्त- वन्ति तत्र प्रकाशन्त इति भावः । अन्यत्र देवस्य परभात्मनः 'अव्यात्मयोगाधिगमेन देवम्' इन्यादी देवशब्दस्य परमात्मनि प्रयोगात्। छन्दः अभिप्रायः वशो वा 'अभिप्रायवशी छन्दौ' इत्यमरः । तस्यानुगुणा: भगवद्धी नस्वरूपस्थितिप्रवृत्तय इति यावत्। तं देवमेत 'सर्वे वा्क्यं सावधारणम इात न्य यात्। न तु तत्प्रतीकं नामादिकमिति भावः। उपासीनाः। अत एव थ्रतोज्ज्वलनसृतयः प्राप्तोत्तमा- चिरादिमार्गास्सन्तः 'पदवी सृतिः' इत्यमरः । मुक्ताः प्रकृतिबन्ध- विसृष्टा इति भावः। हरे: परं धाम अश्नवते 'तद्विष्णोः परमं पंदंम्' इत्युक्तमप्राकृतं देशविशेषं विन्दन्तीत्यर्थः। अत्रापि पूर्ववदेव लौकिके व्यवहारे शास्त्रीयव्यवहारारोपः ।। य 11व .-- मुक्ता: कतिचन मणयोतनवइश्रीनाथ मूर्ति-

समासोक्तिगरः (२५) 523

भाजश्र। स्वैरं दिव्यालोकानू सृजन्ति हृद्यास्तव स्वराजश्र ॥ ७८७॥ हे श्रीनाथ! तब हृदा: हृद्रयस्थाः 'शर्रीरावयवाच्च' इति भवार्थे यत् 'हृदयस्य हल्लेख' इत्यादिना हृद्यशब्दस्य हद्ा- देशः । स्वेन राजन्त इति स्वराजः अनन्याधीनप्रकाशा इत्य- तिशयोक्ति: । अतनवः स्थूलाः । मूर्तिभाजः काठिन्यभाजश्च। 'मूर्तिः काठिन्यकाययोः' इत्यमरः । कतिचन मुक्ता इति मणयः स्वैरं यथेष्टं दिव्याश्च ते आलोकाश्च दिव्यालोकाः तान् रम- णीयान् प्रकाशानित्यर्थः । 'दिव्यं वल्गुलवङ्गयोः' इति हेम- चन्द्रः 'आलोको दर्शने द्योतौ' इत्यमरः । सृजन्ति प्रसारय- न्तीति यावत्॥ पक्षे-तव हृद्याः हृदयप्रियाः 'सचमम प्रियः' इति गानात्। 'हृदयस्य प्रियः' इति यत् । अत एव मुक्ता: प्रकृतिबन्धववियुक्ता: कतिचन चेतना इति गम्यते। स्वैरमिन्येतदत्राप्यपकृष्यते। स्वैरं यथेषं अतनवः अशरीरा: मूर्तिभाजः शरीरभाजश्च। दिव्याः दिवि परमपदे भवा दिव्यास्सन्तः दिगादित्वाद्यत्। स्वैर यथषं लोकानू 'स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पादवास्य पितरस्समुत्तिष्ठ- न्ते' इत्यायुक्तप्रकारान् लोकान् सृजन्ति। अत एव स्वराजश्च अनन्याधिपतयश्च भवन्तीति शेषः। अत्र पूर्वार्धेन अभावाधिक- रणसिद्धान्तार्थः, उत्तरार्धेन संकल्पाधिकरणार्थश्च संग्ृहीतः। तत्र हि-अभावाधिकरणे शरीरस्य दुःखहेतुत्वान्मुक्तस्य शरीरं नेति 'अभावं बादरिराह ह्येवम्' इति सूत्रेण बादरिमतमनू- द्य सएकधा भवति' इत्यादिना मुक्तस्यानेकधा भावश्रवणाद- च्छेद्यस्य निरवयवस्य शरीरेण विनाऽनेकीभावानुपपत्तेः कर्मकृ-

524 अलंकारमणिहारे

तशरीरस्यैव दुःखहेतुत्वाच्च सशर्गीर एवायमिति 'भावं जैमि निर्विकल्पामननात' इति जैमिनिमतेन प्रतिक्षिप्य सत्यसंकल्प- त्वश्रुत्या इच्छानुरोधेन कदाित्सशरीर: अशरीरश्च कदाचि- दिति स्वमतमुपन्यस्तम्। 'द्वादशाहवदुभयविधं बादरायणोऽतः' इति सूत्रेण भगवता बादरायणेन। संकल्पाधिकरणे तु सत्यसं- कल्पत्वेन व्यवहियमाणानां राजां कार्यनिष्पादने प्रयत्नसापक्ष- त्वदर्शनान्मुक्तस्यापि प्रयत्नसापेक्षैव पित्रादिसृप्रिरित्याशङ्क्य 'सं- कल्पादेवास्य पितरस्समुत्तिष्ठन्त' इत्यवधारणात् प्रयत्नापेक्षत्वे प्रमाणाभावाच्च संकल्पमात्रादेव सृष्टिरिति 'संकल्पादेव तच्छ- तेः' इति सूत्रेण निर्णीय 'अत एव चानन्याधिपतिः' इति स- त्यसंकल्पत्वमेव 'स स्वगाट्वति' इति श्रुत्युदाहरणेन स्था- पितं शारीरकभाप्ये। नदेनत्सर्व मूले यथास्थानं प्रत्यभिज्ञापितं तैस्तैः पदैरिति सावधानं द्रष्टव्यम। अत्रापि लौकिके शास्त्री यारोप: । यथावा- न क्षितं न च मूढं न च विक्षितं श्रयेत्त्वदीय जनः । त्वय्येकाग्रनिरुद्धस्थितिर्भ वेद्देव सार्वभौ- मोऽयम् ॥७८८॥ अत्र लौकिके व्यवहारे प्रस्तुते अप्रस्तुतयोगशास्त्रीयव्य- वहारारोपः। तथाहि हे देव! त्वदीयजनः क्षित्तं अन्यैरधि- क्षिप्तं पुमांसं न श्रयेत्। मूढं अजञं च न श्रयेत्। विक्षित्ं अ- नवस्थितात्मानं च न श्रयेत्। संभावनायां लिङ्। किंतु अयं त्वदीयजन त्वाये एकाग्रं अव्यग्रं यथा स्यात्तथा निरुद्धस्थिति निरुद्धचित्तवृत्तिरिति यावत्। सार्वभौमः सर्वभूमेरीश्वरः सर्व

समासोक्तिसर: (२५)

भूमिविदितश्च भवेत्। न च पुंवाक्येष्वनेकार्थत्वं दोषमावहति। अत एव शिशुपालवधे-'क्रियासमभिहारेण' इत्यत्र 'भृशं पी नःपुन्येन चेत्यर्थः' इति मलि्िनाथः । तस्येश्वरः, तत्र विदित इति न्' इत्यधिकारे 'सर्वभूमिपृथिवीभ्यामणञ' इत्यण। अ- नुशतिकादित्वादुभयपदवृद्धि:।

गश्चित्तवृत्तिनिरोधः' इत पातञ्ञलं सूत्रम्। चित्तस्य रजस्त- मोवृत्तीनां निरोधो योग इति तदर्थः।'सच मार्वभौमः' इति तन्भ्ाष्यम्। चित्तस्य पञ्च भूमयो भवन्तिक्षिप्तं मूढं विक्षिं एकाग्रं निरुद्धमिति। तासु सर्वासु भूमिषु विदित इति तदर्थः यदाह भाजराजः 'म न निराधस्सर्वामा चित्त तीनां सर्व- प्राणिनां च धर्मः कदानित्कस्यां्िद्वद्धिभूमावा बवि र्भर ्वतिा 'इति अयमाशयः-यदा चित्तस्य या बुद्धिवृत्तिरुदेति तदा तस्या- मन्यस्या वृत्तेर्निरोधो दृश्यते। यथा क्षिप्ावस्थायां मूढावस्था- निरोध इति तस्मादयं निरोधस्सर्वास्वपि चितित्तभूमिषूक्तप्रका रेण विदित इति। वाचस्पतिमिश्रस्तु-'एकाग्रस्य चित्तस्य तिस्त्रो भूमयः मधुमती मधुप्रतीका विशोकेति। निरुद्धस्य तु मंस्कारशपतैकैवेति। सर्वासु च तासु चतसृपु भूमिषु अन्या- सां प्रमाणादिवृत्तीनां निरोधो विदितः' इति तदर्थमाह। युक्तं चैतत् क्षिप्तादिपु पश्चसु भूमिषु क्षिप्तं सदैव रजसा तेपु तेषु विषयेषु क्षिप्यमाणमत्यन्तमस्थिरम। मूढं तु तमस्समुद्रेकान्नि- द्रादिमत्। क्षिताद्विशिषं विक्षिप्तम्। विशेषश्चास्थेमवहुलस्य का- दाचित्कस्थेमा। तत्र क्षिप्तमूढयोस्सत्यपि परस्परापेक्षया वृत्ति- निराध पारंपर्येणापि निश्धयमहेतुताविरहात्तदुपघातुकत्वाच्च स- माधिशङ्गैव नास्त। विक्षिते तु चतसि कादाचित्कस्समाधिर्न

526 अलंकारमणिहारे

योगपक्षे वर्तते। किंतु तीव्रपवनविक्षिप्तप्रदीपवत्स्वयमेव नश्य- ति। एकाग्रं त्वेकविषयकधारावाहिकवृत्तिसमर्थ सत्त्वोद्रेकेण तमोगुणकृततन्द्रादिविलयादेकाकारा वृत्तिः। सा च रजोगुण- कृतचाश्चल्यरूपविक्षेपाभावादेकविपयैवेति शुद्धे सत्वे भवति चित्तमेकाग्रम्। अस्यां च भूमा संप्रज्ञातः अत्र ध्येयाकारावृ त्तिरपि भासते। तस्या अपि निरोधे निरुद्वं चित्तमसंप्रज्ञात- समाधिभूमिर्भवनीति क्रमः । तस्मात् क्षितमूढविक्षिप्ेषु समाधे रसंभवादवशिप्टयोरेकाग्रनिरुद्धयोरेव समाधिभूमितया तदवान्त- रभूतमधुमतीप्रभृिभूमिच्ततुष्टयमादाय सार्वभौमत्वं योगस्य नि- व्यूढं वाचस्पतिमिश्रेणेति। अयमेव हि पक्षोऽस्मिन्नुदाहरणपद्ये विवक्षितः। क्षिप्रमूढविक्षिप्भूमित्रयाश्रयणं प्रतिषिध्य एकाग्रि- रुद्धाख्यभूमिद्वयस्थित्यय योगस्य सार्वभौमताया दर्शितत्वादि- त्यलम्॥

यथा वा- अविसन्निधिसातङ्कस्तव सेनारेणुरुल्ललन् शौरे।

स्प्राक्षीत्॥ ७८९॥ हे शौरे! तव सेनारेणु: अवेः भानो: स्त्रीधर्मिण्याश्च। अविर्ना पर्वते सूर्ये मेषे मूपककम्बळे। प्राकारे भवने भासि स्त्री तु पुष्पवतीभुवोः॥

इति रत्नमाला। सन्निधेः सन्निकर्षात् सातङ्क: तापान्वितः उपहतिशङ्कान्वितश्च 'रुक्तापशङ्कास्वातङ्ग:' इत्यमरः । उल्ललन् ऊर्ध्वे गच्छन्। पक्ष उत्पवमान इत्याचारशीलानुभावोक्ति। अ-

समासोफ्तिसर: (२५) 527

भ्रसरितः सलिलस्य उपस्पर्शात् अवमर्शाद्धेतोः । पक्षे मनाना- दाचमनाच्च तत्कृत्वेत्यर्थः। पुंवाक्यष्वनेकार्थत्वमदोषायेत्यनन्तर पूर्वक्षोकव्याख्यायामवोचाम। ल्यब्लापे पश्चमी 'उपस्पर्शस्स्पर्श- मात्रे स्नानाचमनयोरपि इति मेदिनी। सकलं खं अन्तरिक्षं अस्प्राक्षीत्। अस्पृशदेवेति मन्ये अनुमिनोमि अन्यथा मन्दा- किनस्पर्शासंभवादिति भावः। पक्षे सक: सं चक्षुरादीन्द्रिय अस्प्राक्षति उपास्पृशदित्यर्थः । चण्डालसूतिकोदक्यापतितान् दूरतस्त्यजेत्। अतस्सन्निधिमात्रण सचेलं स्नानमाचरेत्॥ इति, स्रात्वा पीत्वा च भुक्वा च सुप्त्वा क्षुत्वा द्विजोत्तमः । अनेन विधिना सम्यगाचान्तरशुचितामियात्। इति च संवर्तस्मृते: अद्भिस्तु प्रकृतिस्थाभिर्हीनाभिः फेनवुद्धदैः। त्रिः प्राश्यापो द्विरुन्मृज्य खान्यद्भिस्समुपस्पृशेत्॥ इनि याजवल्क्येन आचमनानन्तर चक्षुरादीन्द्रियस्पर्शस्मरणाच्च। 'इन्द्रियेऽपि खम्' इत्यमरः । अत्र लौकिके भगवत्सनारेणुव्य- वहारे धर्मशास्त्रीयव्यवहारारोप:॥ यथा वा- हृद्वतमुक्तावळिकश्शिति कण्ठीयातिवेलरुचि-

वान् हरिजयति ॥७९०॥ हृद्रता वसस्स्था मनरस्था च मुक्तावळिः मुक्ताद्वार: न्या- यग्रन्थविशेषश्च वस्य स तथोक्तः। 'शेषाद्विभाषा' इति कप। शितिकण्ठीया मयूरसंबन्धिनी अतिवेला रुचि: त्विट् तया सु-

528 अलंकारमणहारे

भगः। पक्षे शितिकण्ठीयमिति न्यायग्रन्थविशेषः । तस्मिन्नति- वेला रुचिः आस्था तया सुभगः । प्रौढः शिरोमणि: चूडारतं तस्य दाधितेः प्रभाया:, पक्षे शिरोमणिदीधितिः न्यायग्रन्थवि शेषः तस्य परिचयतः संपर्कात् व्यासङ्गाच्च परभागवान् गु. णोत्कर्षवान् 'परभागो गुणोत्कर्षे इति कोशः । अत्र लौकिके श्रीनिवासदिव्यविग्रहव्यवहार न्यायशास्त्रीयव्यवहारारोपः। अ- त्राप्रकृतव्यवहारस्यापि लौकिकत्वाभिसन्धी प्राथमिकप्रभेदस्यैवेदं स्यादुदाहरणम ॥ यथावा- हस्तेऽनन्तोच्चे तव लग्नं धनुरुदितमुच्छितं ननु राज्ये। मौम्यमिनं च दधानं सुश्रीकं स्वकलितो- दयं त्वातनुते ॥ ७९१ ॥ ननु अनल्त ! हे भगवन! उच्चे उत्कृष्टे उच्छिरिते वा तव हस्ते पाणी लग्रं अत एव उदितं उत्कर्ष प्राप्तं धनुः चापं कर्तृ उच्छतं उत्कर्षेणाश्रितं जनं विभाषणादिकमिवेति भावः। राज्य आंधिराज्यस्थान सौम्यं अनुग्रशासनं इनं राजानं च 'सौम्यो जञे ना त्रिष्यनुग्रे' इति, 'इनः पत्यौ नृपार्कयोः' इति च मेदिनी। दधानं पुष्णत् राज्ये निराबाधं निवेशयदित्यर्थः । सुश्रीकं शोभनतजसं स्वकालतोदयं स्वेन धनेन 'स्वोऽस्त्रियां धने' इत्यमरः। कलितः उदयः प्राभवं यस्य तं तथोक्तम्। तु. शब्दोऽवधारणे। उक्तावधमेवेत्यर्थः। नात्र संदेग्धव्यमिति भावः । आतनुते इति॥ इतरत्र-ननु इति कस्यचित्संबोधनम् । हस्त हस्त्क्षे अनन्तोच्चे अनन्ते अन्तरिक्षे उच्चे सति द्रषटुर्भ्रमध्यतुल्यभागस्थे

समासोक्तिसर: (२५) 529

सति उदितं उदयं प्राप्तं धतुः धनुराखयं तव लग्नं त्वजन्म- लग्नं, तथाचोक्तं ज्यौतिपोपकरणे- अवाच्यभिमुखो भूत्वा निशि कालं खमध्यम । स्वभ्नमध्यगतां योगतारां दृष्ट्रा वदेत्सुधी॥ अक्षराणां कटपयादीनां संख्याक्र्माश्रयात्। तत्तन्नक्षत्र उच्चस्थे लग्नानां गतिरुच्यते।। इत्युपक्रम्य हस्तो धनुर्गृहे बाला' इति। हस्तनक्षत्रमुच्चस्थं च धनुर्लग्रे तिस्रो नाडिकाः त्रयो नाडिकाष्टांशाश्च गता इति तदर्थः। प्रतिवाक्यं पठ्यमानवर्णयुग्मादिमाक्षरम्। लग्नेऽवबोधयेन्नाडीं तदप्ंश पराक्षरम् ॥ इति तत्रैवोक्तेः। राज्ये दशमे कन्याराशी उच्छितं उच्चस्थ- मित्यर्थः। इद सौम्यमित्यनेनैवान्वेति, तस्यैव कन्याया उच्च- स्थानत्वात्। न त्विनमित्यनेन। तस्य हि मेपो राशिरुच्चस्था- नम्। सौम्यं तुध इन भानुं च दधानं सत् स्वकलितोदयं स्वस्मिन् धनुर्लैग्रे कलिोदयं प्राप्तजन्मानं त्वा त्वां सुश्रोकं शोभनैश्वर्य तनुते। भाग्याधिपस्य भानोरुच्चगतेन राज्याधिपेन वुधेन सह राज्यस्थानेऽवस्थानादिति भावः। धनुर्लप्रस्य सिं- हकन्ये भाग्यराज्यस्थाने। 'भाग्यं धर्मश्च नवमं, कर्म राज्यं च दशमम' इति नवमदशमराश्योर्भाग्यराज्यस्थानत्वाभिधा- नात्। अत्र लौकिके भगवद्धनुर्व्यवहार- भाग्यराज्याधिपी स्थातां भाग्ये राज्येऽपि वा यदि। तयोरेकोSपयुच्चगश्चेन्महद्राज्यं प्रयच्छति। इति ज्यौतिषव्यवहारारोपः।। ALANKARA 6%

530 अलंकार माणहारे

यथावा- फणिशिम्वरिणीश्वर त्वं निवसन्कोणे क्ववादपि सुरपूज्यः । भविता यदुदयदृष्टिर्धीमान् श्रीमान् भवेत्स च वपुष्मान् ॥ ७९२॥ फणिशिखरिणि शेषाद्रौ।ईश्वर! स्वामिन! 'स्वामीश्वरा- धिपति इत्यादिना सप्तमी । सुरपूज्यः देवाराधनीयः । पक्षे यृहस्पतिरित्यर्थः। त्वं क्ववाऽपि कोणे फणिशिखरिणीत्यतदत्रा- नुषज्यते। शेपाद्री कस्मिश्चित्देशे इत्यर्थः । पक्षे लग्नात्पश्चमे नवमे वा त्रिकोणाख्यस्थाने निवसन् सन् यस्य पुंसः उदये अभ्युदये। पक्ष-उदयशब्दः स्वद्रप्टव्यस्थानोपलक्षकः उद्ये ज- नमलग्न तदुपलक्षित त्रिकोणान्तर च। दृष्टिः अभिप्रायः दक्र यस्य स तथोक्तो भविता। म पुमान शरीमान श्रीमान् वपु- ष्मांश्च भर्वात। त्वत्कदाक्षितस्य किं दुर्लभमिति भाव.। द्विती यपक्ष यज्जन्मलग्रात्पश्चमे नवमे वा कोणे विद्यमानो गुरुर्लैस्ं त्रिकोणदष्टया पश्यति स धीमान श्रीमान् वपुष्मांश्च भवात। पश्चमस्य बुद्धिस्थानत्वात्तत्र गुरुस्थितौ धीमान् तस्मात्पश्चम कोणदृश्टया नवमस्थानदर्शने श्रीमान् नवमकोणदष्टया वपुस्स्था नस्य लग्नस्य वीक्षणे वपुष्मांश्च भवति। एवं नवमस्य भाग्य- स्थानत्वात्तत्र तदवस्थाने श्रीमान तस्मात्वश्चमकोणदष्टया लग्ना- वलोकने पूर्ववद्वपुष्मान् नवमकणदधया पश्चमस्थानावलोकने शीमांश्च भवेदिति विवेकः। अत्र लौकिके भगवत्कटाक्षितजन- व्यवहारे, पश्यन्ति सप्तमान् सर्वे शनिजीवकुजा: पुनः। विशेषतस्तु त्रिदशत्रिकोणचतुरत्रकानू॥

समासोक्तिमग: (२५) 531

योयो भावस्स्वामिद्ृष्टो सुतो वा। सौम्यैर्वा स्यात्तस्यतस्याभिवृद्धिः। इत्यादिज्योतिश्शास्त्रीयव्यवहारारोपः। यथावा- न नमय शिरो यतस्त्वयि ननु वृत्ते काडपि मालिनी भवति कृतिन। साध्वन्वयगुणरुचिरा

इदं पद्यं कंचित्कृतिनं प्रति कस्यषिद्वचनम्। हं कृतिन्! शिरः मूर्धान न नमय न प्रह्वय। यतः यस्मात्कारणात् त्वयि वृत्ते चरित्र विपये काऽपि मालिनी मालिन्यं 'गुणवचन' इति भावे व्यति पित्वलक्षणो डोप। न भवति नु। नु इत्येतढ- व्ययमनुनये। नु वितर्कापमानयोः। विकल्पानुनयातीते प्रश्ने हेत्वपंदशयोः' इति मदिनी । यदि चारित्रे यत्किचिदपि सं- भवेन्मालिन्यं तर्हि शिरो नमयितव्यं, तद्धि शिरोनमनकारणं, न हि त्वाय तद्दश्यत इति भावः। तत्र हेतुमाह-साध्विति। ह अनघ ! हि यस्मात् साध्वन्वयगुणरुचिरा साधुः अन्वय- स्संबन्धः येपां ते नित्यसंबद्धा इत्यर्थः । तथाविधाः ये गुणा: सत्यत्वज्ञानत्वानन्दत्वादयः अपहृतपाप्मत्वाद्यश्च कल्याणगुणाः तैः रुचिरा रमणीया। अतिशक्करी दुरितनिग्रहाश्रितानुग्रहयोर- तिमात्रशक्ता। शक्रोतेः 'अन्येश्योपि दृश्यते' इति क्वनिप्। स्त्री- त्वविवक्षायां 'वनो र च इति डीप, रश्चान्तादेशः। ईंदशी लक्ष्मीः श्रीः अन्तः तव हृदये उज्ज्वला दीप्ा त्वया ध्यातेति यावत्। उक्तप्रकारलक्ष्मीनिवासभूतहृदयतया तव मालिन्यस्पर्शो न भवत्येवेति भावः।।

532 अलंकारमणिहांर

अन्यत्र- त्वय इत्यत्र तुआय इति छेदः । अयि कृतिन्! ननमयशिरोयतः ननमयाः क्रमेग नगणद्यमगणयगणा: शिरसि आदी यस्य सतथोक्तः। यः यगणः तस्मात् ननमयशिरोयतः। सार्वविभक्तिकस्तसिः । वृत्ते, जात्यकवचम् । वृत्तेषु मध्ये काऽपि इयमप्येकेत्यर्थः । मालिनी भवति मालिनीनाम वृत्तं भवति। 'ननमयययुतेयं मालनी भोगिलोक्तैः' इति तल्लक्षणात्। तामेव विशिनष्टि-साध्विति। अन्वयः आविद्यमानः उवर्णो यस्य सः अनुः। नत्पूर्वपदबहुव्रीही नञो नलापे 'तस्मानुडचि' इति नुट्।स चासौ अयश्च अं यातीत्ययः । याधातोः 'आतोऽनुपसर्गे कः' इति कः। उकारस्थानिकाकारवानित्यर्थः । गुणः गण इत्यर्थः । गुणशब्दे उक्तरीत्या उकारोत्साग्ण तत्रैव अकारन्यासे गण इति निष्पन्तेः । साधुः वक्ष्यमाणरीत्या शुभप्रदः यः अन्वयगुणः, जा- त्यंकवचनम्। यद्ा-साधवः अन्वयगुणा इति बहुवचनान्तशब्दा- क्यामेव विग्रहः। अन्वयगुणाः पूर्वोक्ताः ननमययगणा इत्यर्थः । तैः रुचिरा। अतिशक्करी तन्नामपश्चदशं छन्दः । 'उक्ताऽत्युक्ता' इत्यारभ्य 'शक्करी साऽतिपूर्वा स्यात्' इते तस्या: पञ्चदश- त्वेन गणनात् तस्यां अन्तः मध्य उज्ज्वला दीप्यमाना अनघाः निर्दोषा: लक्ष्म्यः संपदो यस्यास्सेति पश्चमीबहुवीहिः। हीत्यब- धारणे। अस्या: प्रबन्धादी प्रयोगे कृतिनेतुस्तत्प्रणेतुश्च संपद- स्सिद्धयन्त्येवेति भावः। यथोक्तमलंकारशिरोभूषण- नगणस्त्रिलघुर्ददात्यजस्त्रं सकलार्थानपि देवताऽस्य यज्वा। हरितालनिभो ग्रहेण हानस्तदमुष्यारिगणो न कश्चिदस्ति॥ मगणास्त्रिगुरुश्श्रियं विधत्ते बुधभूमिग्रहदवतस्तटिछ्छीः। तनुते सगणान्वितोऽथ लक्ष्मीं भवति क्ररयुतस्त्वशोभनोऽसौ। यगणो जलदेवतोSतिशुभ्रो धनदाय्यादिलघु: कविग्रहश्च।

समासोक्तिसर: (२५) 533

नगणेन युतोऽशुभं प्रदत्ते विषमिश्रौदनवत्कवेश्च नेतुः॥ यस्य यस्य तु शुभाऽधिदेवता तस्य तस्य तुगणस्य सौम्यता। यस्य यस्य भवतीह साऽन्यथा क्रूरता भवति तस्य तस्य हि॥ इति। एवंच नगणोपक्रमेऽस्मिन्वृन्त नगणस्य ग्रहावधुरतया सर्व- गणयोरेऽपि शुभप्रदत्वात् वुधादिदवताकस्य मगणादेरिव रिपु-

न्निसर्गत एव शुभयोर्मगणयगणयोर्योगाच्च लक्ष्मीप्रदत्वमिति ध्ये- यम्। अ्रेदं बोध्यम्-'नदुतश्च इति काप सिद्ध उरःप्रभृ- तिषु लक्ष्मोशव्दपाठस्य एकवचनान्तलक्ष्मीशब्दावयवकबहुब्री हे- रेव नित्यं कप, अन्यत्र 'शेषाद्वभापा' इति विकल्प एवेति नियमार्थताया उक्तत्वादिह च बहुवचनान्तलक्ष्मीशब्दन विग्र- हस्य प्रदर्शितत्वान्न नित्यकप्परसक्ति । 'शेषाद्विभाषा' इति क- पश्च वैकल्पिकनयाऽत्र तस्याविवक्षणम्। नाप्युपसर्जनहस्वः 'गो- स्त्रियोः' इत्यनेन स्त्रीप्रत्ययान्तस्यैव हस्वावधानात्। लक्ष्मीश ब्दस्य च स्त्रीप्रत्ययान्तत्वाभावादिति। अत्र लौकिके प्रस्तुत- व्यवहारे अप्रस्तुतच्छनदइशास्त्रीयव्यवहारारोप:॥

यथावा- रमणीयसन्धिबन्धं हद्याङ्कं सर्वतोऽभिनन्घर सम्। रूपं तवाभिरूयं विलोक्य सभ्या मुकुन्द यान्ति मुदम् ॥७९४॥ रमणीयस्सन्धिबन्धो यस्य तत्। अनेन- अङ्गप्रत्यङ्गकानां यस्सन्निवेशो यथोचितम्।। सुस्िग्धसंधिवं्धं यत्तत्सीन्दर्यमितीर्यते। इत्युक्तलक्षणसौन्दर्यवत्वं द्योतितम्। पक्षे रमणीयाः सन्धीनां।

534 अलंकारमणिहारे

'मुखं प्रतिमुखं गर्भस्सावमर्शोपमंहृतिः इत्युक्ता: ये पश्च सन्धयस्तेषां बन्धः यस्मिस्तत्। हृद्यः हृदये भवः अङ्कः श्री- वत्सचिह्नं यस्य तत्। पक्षे हृदयप्रियाः अङ्काः॥ प्रत्यक्षनेतृचरितो बिन्दुव्यक्तिपुरस्कृतः । अङ्को नानाप्रकारार्थसांवधानरसाश्रयः ॥ इत्युक्तलक्षणा. विच्छेदविशषा: यस्मिस्तत्। सर्वतः अभिनन्द्या रसा भू: येन तत् अभिनन्दनीयशङ्गारादिरसमिति च । तव अभिरूपं मनोजं रूपं दिव्यविग्रहं विलोक्य सभ्याः साधवः सामाजिकाश्च मुदं यान्ति। अत्र लौकिकव्यवहारे नाटकीयव्य- वहारारोप: ।। शास्त्रीये लौकिकव्यवहारारोपो यथा विजरो विमृत्युरपहतपाप्मा त्वं सत्यकाम इ- ति भगवन्। त्वयि तत्परा प्रसूते श्रुतिरनघा काङ्ितार्थमखिलमपि ॥७९५॥

अत्र वेदान्तशास्त्रीये व्यवहारे लौकिकवल्लभानुरक्तसुप्रजः कुटुम्बिनीव्यवहारारोपः । 'अपहतगाष्मा विजरः' इति श्रुत्य र्थोऽत्रानुसंदितः । पक्षेसत्यकाम: स्वनायिकानुरक्त इति यावत् । काद्वितार्थ अपेक्षितं अभधेयं प्रयोजनं च।। यंथावा- प्रविहाय भुक्तभोगामचितं प्रकृतिं स्वलाभसो- त्कण्ठम्। तावकमच्युत धन्यं कुशलतरा संप्रती- क्षते मुक्तिः ॥७९६॥

समासोक्तिसर. (२६) 535

भुक्तभोगां अनुभूतसुखां विरक्ते: प्रागेव भोगा भुक्ता: न तूरिष्टाद्भ्ोक्ष्यन्त इति भावः। अितं अचेतनरूपां अज्षां च प्रकृतिं प्रविहाय 'जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः' इति श्रुतिर- त्रानुसंहिता। स्वलाभे अपहृतपाग्मत्वादविशिष्टस्वस्वरूपप्राप्ती सोत्कण्ठम्। पक्षे स्वलाभे आत्मप्राप्ती सोत्कण्ठं- सर्वेन्द्रियसुखास्वादो यत्रास्तीत्यभिमन्यते। तत्प्रापीच्छां ससंकल्पामुत्कण्ठां कवयो विदुः॥ इत्युक्तच्छाविशेषसहितम्। हं अच्युत! तावकं त्वद्भक्तं धन्यं कृतकृत्यं धनं लब्धारं च पुमांसं कुशलतरा अतिमात्रक्षेमंकरा चतुरतरा च पर्याप्ी सुकते क्षेम कुशलं निपुणे त्रिपु' इति रत्न- माला ! मुक्ति: प्रतीक्षते प्रतिपालयति। अत्र वेदान्तशास्त्रीये प्रकृते व्यवहारं भुक्तभोगमूढवनितापरित्यजनपूर्वकस्वाभिलाषि- नायकप्रतिपालयितृवासकसज्का व्यव हारारोप।।

यथावा -- सा देवता विजयतेतरां परव्यूहविभवभेदेन। साध्वर्चा भुवनेऽन्तर्यामितया चापि विखयात्या॥ सा देवता सयं देवतैक्षत' इत्युक्तापरब्रह्मरूपा देवता। परव्यूहविभवभेदेन परः परवासुदेवः व्यूहाः वासुदेवसंकर्ष- णाद्याः विभवा: रामकृष्णाद्यवताररुपाः ूेण भेेन विजय- तेतराम्। किंच भुवने अम्मिन् जगति साध्वर्चा श्रीरङ्गवेंकटाच- लादिदिव्यक्षेत्रनिवासरमणीयार्चारूपा। साध्वी अर्चा यस्यास्से- ति बहुव्रीहिः। साध्वी च सा अर्चेति तत्पुरुषो वा। 'प्रति- कृतिरर्चा इत्यमरः। अन्तर्यामितया अन्तर्यामिरूपण, हेतौ तृ- तीया। विख्यात्या चापि अन्तर्यामित्वप्रयुक्तकीर्त्या चापीत्यर्थः।

536 अलंकारमणिहारे

यद्वा-विशिष्टा ख्यातिर्यस्यास्सा तथोक्ता, अन्नर्यामितया चापीति योज्यम्। विजयतेतरामित्यनुपज्यते। परव्रह्मरूपा देवता परव्यू- हांवेभवार्चान्तर्यामिरूपैर्जगति विजयतेतरामिति निर्गळितोऽर्थः। पक्षे-उत्तरार्धे भुवने अन्तः या अमितया इतिच्छेदः। भुव- नेऽन्तः लोकस्य मध्ये इत्यर्थः। 'सप्तमी शाण्डैः' इति सप्त- मीसमासविधायकसूत्रस्थशौण्डादिगणे अन्तश्शब्दपाठात् ज्ञाप- कात् तद्योग अवयविन आधारत्वविवक्षया सप्तमी वृक्षे शाखे- तिवदिति ध्येयम्। या देवता परंषां वैरिणां व्यूहाः बलवि- न्यासा: तेषां विभवस्य भेदेन विदारणेन अमितया अपरि- च्छिन्नया विख्यात्या कीर्त्या चााप साध्वी अर्चा यस्यास्सा तथोक्ता पूज्या भवतीत्यर्थः । सा देवता विजयतेतरामित्यन्वयः। अत्र प्रस्तुते पञ्चरात्रागमसिद्धे व्यवहारे - महती देवता ह्वेषा नररूपेण तिष्ठति। इत्युक्तप्रभावप्रतापयशस्सुभगमहाराजव्यवहारो लौकिक आरो- व्यते॥ यथावा- ननु नित्यदस्युवर्गत्रस्तोऽहं क्वापि रक्षणमवि- न्दन्। विश्वस्य त्वयि नाथ न्यस्तस्वो धन्य एव न कर्थं स्याम् ॥ ७९८॥ नतु नाथ ! नित्याः अनपायिनः ये दस्यवः कामादयश्शत्रवः तेषां वर्गात् वर्गस्य वा त्रस्तः भीतः । पक्षे-नित्यं दस्युवर्गात् चोरनिवहात् त्रस्तः उद्विग्रः 'दस्युश्चोरे पुंसि रिपौ' इत्यु- भयत्रापि मेदिनी। क्वाप रक्षणमविन्दन् शरणमलभमानस्सन् विश्वस्य रक्षिष्यतीति प्रतीत्य त्वय न्यस्तं अर्पितं स्वं आत्मा धनं च यन स तथोक्तः 'स्वो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये

समासोफ्तिसरः (२५) 537

स्वोऽस्त्रियां धने इत्युभयत्राप्यमरः । धन्यः कृतार्थ एव कथं न स्याम्। भगवति न्यस्तात्मरक्षाभरस्य कृतार्थता स्यादेवेति भावः। पक्षे-धनं लब्धा धन्यः प्रत्ययिते सुजनसार्वभौमे न्यस्त- धनस्य कथं पुनस्तद्धनलाभो न स्यादिति भावः । अत्र भगवच्छ- स्त्रीये व्यवहारे लौकिकव्यवहारारोपः।। यथावा- प्रोल्लसदमलाब्जकरः प्रकाशविभवैः प्रसाधि- ताशान्तः । प्रथते फणाधरगिरिप्रभोरपघनो घना- गमस्यान्ते ॥७९९॥ प्रोल्लसन् अमलः अब्जशशङ्गः करे यस्य सः, प्रोल्लसन्तः अमला: अब्जकरा: चन्द्रकिरणाः यस्मिन् स इति च। प्रकाशविभवैः प्रभातिशयैः प्रकृष्टैः काशकुसुमविभवैश्च प्रसाधिताशान्तः। फणा- धरगिरप्रभोः अपघनः दिव्यविग्रहः घनस्य गम्भीरार्थस्य आगमस्य वेदस्य अन्ते उपनिषदीत्यर्थः । पक्षे-घनागमस्य प्रावृद् मयस्य अन्ते अवसाने इत्यर्थः। प्रथते। अत्रापि शास्त्रीये व्यवहारे लौ-

उदाहरणभूयस्त्वं सोढव्यं चापलात्कृतम्॥ इय चालंकारान्तरेषु भूयस्स्वानुगुण्येन वर्तते। यथा- कटकश्चरणे व्यलसच्छिरो हरेरधिरुरोह मणिम- कुटी। दत्तेऽन्तरे वधूटी स्वल्पेऽपि विशृख्ूलप्रवृत्ति- स्स्यात् ॥८००॥ अत्र समर्थ्यत्वेन वर्तमाना समासोक्तिरर्थान्तरन्यासानुगु ण्यमाधत्ते। ALANKARA 68

538 अलंकारर्माणहारे

यथावा- गृहणाति को नु हृदयान्यबलानां भुवि निसर्ग- चपलानाम् ! दरमनभिमुखे भगवति चिरपरिचि- तमपि नरं त्यजति संपत् ॥८०१॥

अत्र समर्थकत्वेन वर्तते॥ प्रसूमरघृणयो मणयो हारगताइशौरिहत्पदग- ताय । प्राभृतमर्पयितुं मणिवराय मन्ये प्रसारय- न्ति करान् ॥८०२॥ अत्र साम्राज्यसिहासनाधिरूढ सार्वभौमोपहारार्पणपरपरि- च्छिन्नजनपदाधिपनरपतिसमुदयव्यवहारमूला करप्रसारणोत्प्रेक्षा। अनेनैव पथा अचेतनव्यवहारे प्रस्तुते चेतनव्यवहारसंबन्धिस्व- रूपहेतुफलोत्प्रेक्षायां, चेतनव्यवहारे प्रस्तुते चाचेतनव्यवहारसं बन्धिस्वरूपहेतुफलोत्प्रेक्षायां च समासोक्तिरेव मूलम्। सारूप्या- दपीयं समासोक्तिर्भवतीति दीक्षितैरभ्यधाय। न क्षमते तां स- मासोक्तिजीवातार्विशेषणसाम्यस्य 'पुरा यत्र स्रोत' इत्यत्राभा- वेन समासोक्तिताया एवानुपपत्तेशिते वदतसगङ्गाधरकृत्। त- न्मने-'पुरा यत्र स्रोतः' इत्यादावप्रस्तुतप्रशंसैव, तथैव तेन- व्यवस्थापनात्। तत्सर्वमप्युपरिष्टादप्रस्तुनप्रशंसा लंकारनिरूपणा- वसरे दर्शयिष्यामः॥

इत्यलंकारमणिहारे समासोक्तिसर: पञ्चविंशः. पूर्वभागस्समाप्त :.

अशुद्धसंशुद्धि :.

72 18 प्रक्षावत प्रेक्षावत 184 21 लधमेवेति लव्धमेवेति

22 पादातव्य दाहर्तव्य 198 9 भवितुर्हति भवितुमईति 328 14 इत्याकाग्फ इत्याकारक