1. Alankara Muktavali Visvesvara Ed. Vishnu Prasad Bhandari Chowkambha
Page 160
५० अलक्कार मंद्रीमे
र्भावो Sनिर्दविषय: सरतामिकान मैं अध्यन्तरेण तपती जनकात्मजां भा पौणोद्ववामपि वसन्ति नवामनायासु ॥ै" एकस्थ युगपद्नेकत्र पृत्तिरपरो विशेषा ॥ं१ मानसे विरमसे न कदाचिल्लस्षसे नयनयोरतुलग्ना। व्याहृतिं न विजहासि मुहू्त भाससे वपुषि सुभ्यु ! निषण्णा।
यथा- लावएयेन विलक्षणेन चरितैः साधव्या असाधारणैः कान्त्यां केनचिदद्भुतेन भवतीमातन्वता वेषसा। नीता लोचनगोचरं भुवि सर्ता पुष्पायुधमेयसी वैदेही विहितान्यदेहसहिता विद्युत्कता स्थायिनी।। उत्तरोत्तरोस्कर्ष: सारः॥ १०० ॥। यथा- सारं जन्तुषु मानुषं वपुरिदं तवेन्द्रियाणान्द्रिय- ग्रामेऽपी विषयास्त्वमेपु सुमुखि ! त्वय्युद्धतं यावनम। लावण्यातिशयोऽत्र तत्र मदनस्तस्मिन्विलासोदय- स्तस्मिन्नुन्नमितम्रुतः स्मितभृतः साकृतहग्भङ्य:।। कार्यकारणयोर्भिन्नदेशत्वमसङ्गतिः॥१०१॥ यथा- (१)वं इ्पामा जवलति त्वयं माय शश्ती रम्भोवमौ तावका- (१) ध्यामा राषि: अग्रसुता वनिता घ। तथा व मेविनी- स्यामो वटे प्रयागस्य वारिदे शवदारके। पिंक स कष्जहरितो: पुंसि स्थासत्ृति तिषु॥
Page 161
असदृति-बंशालङ्गारौ। ५१
बूक आाव्म समन्ययो मवि घनभीरतषं रज्ारम्यु मे। कुम्भत्वं विभृतस्तवोरसिवही तत्पान्तरत्वं तु मे पाणो ते तरणि! स्फुरत्परुण्ता तापो पयीस्यव्सुनम्।।(१) अन्यम चिकीर्पितस्यान्यत् करणमपराऽसक्राः।।१। यया- (२) सहावलेहं स्पृयन्त्रयस्ते स्परः सपर्वाजनमेतरमाबाद् । स्वदीक्षणश्य श्रवणाभिमुख्यमिच्छन्व्यधत्त स्वधनुर्गुणस्प।।
पथा -* नवीनवरवर्णिनीवदनचन्द्रमोमण्डले विधातुमभिवाञ्छता किमपि नेत्रसंयोजनम्। निरूपय कुतूहलं भियतमेन नेश्रं मुखा (३)- अधीयत विदूरगं करकुसेशयेन स्वयम्॥ दोषगुणयोर्गुणर्दोषत्वफल्पनं लेशः ।। १०२। यथा- राजीवभ्रममृति सुक्! मृक्रपूगे त्वद्करं रुजति कृतः मरदीपभक्षः विज्ञायाशयमपरं ययुर्वयस्या: सम्पभ रह इह दोषवैभवेन। अन्र भमराणां सखीनां च भ्रान्त्या एकान्तसम्पच्या भ्रा-
मरोचे सिन्धुलवणे क्लीबं स्त्री शारिषौषधे। मपसूनाअनायां व प्रियङ्गावपि चो्यते।। यमुमायां त्रियामायां कृष्णतरिवृतिकौषधौ। इति। (१) अरुणता सुर्यता रकवर्णता च 'अरुणः सुर्यभेदे स्पाकर्ण- मदेऽि च तिषु' इत्यमरात्। (२) सहायहेलं इति सहावलेशं इति वा पाठो भवेद्। (३) नेत्रं वख्तम 'स्याज्टांशुकयोनेन्रम्' इत्यमराढ्। '
Page 162
५२
नेर्दोषभृताया अपि गुणस्पेनाभिपालय भिधानं) यथा -- केतक्यो जनयन्ति ते दशि रजोराजीमिनये कों व्याधूता मरुता लता: किमळयैराघातमातन्बतें। सक्केतस्थलवप्यतिव्यवहितं तुर्याशशेषा निक्षा (१)सोऽयं ते जघनस्तनस्य गुरुणो गौराजि। बोध्यो गुण: में अत्र जघनसतनगौरवस्य वस्तुतो गुणस्यापि श्रीघ्रगमनमर्क
यथा -- यत्तव स्तनसरोजगुलुच्छे सङ्वतोऽपि परवर्णिनि ! हारः। भाति रागरहितः अतिवेलं तप्तदीयमहदाऽडृदयत्वम्।। वश्रूरश्रूद्धमनजननी यातरो जातरोषा: माचुय्येण प्रतियुवतयो रन्ध्रबद्धावधाना: । दूरावस्ये हृदयदयिते सर्वमेतन्मृगाक्ष्पाः शीलं साक्षादनुगुणतया यामिकमायमासीत।।
यथा -- अनया विहिते मियावमाने परितुष्यन्तु विपक्षसारसाक्ष्य:। गुणगौरवयोगयोग्यगर्वातुगुणं स्पादियतैव किं विषेयम्॥ पतिसुन्नुवामदभ्रा भवन्तु निःश्वासमातरिश्वानः। •. स्वगुणातुरूपमनया दपिततमो नमयितव्य एवायम् ।।
(३) जमनस्तनएव इति म्रण्यमखवानेकबन्द्रादेन प्रयोन:।'
Page 163
के विश्व सद्ूपद ! दय रहनकदमिमुबदमाया।।
(१)सम्बन्धानुरूप्यं समः ॥१०६। पपा-
सङ्रमेन सदशेन विधिर्वा नुनमपतिहतमतिपति: ॥ अत्र सतोयोग। पया वा-
इतनमौक्तिकदाम्नोरयमनुरूपो भवति सम्बन्ध: ।। असश्वमारोपितं न तु वास्तवमित्यन्पदेतव। अयोग्यसम्बन्धो विषमः ॥१०७॥ पथा- केयं नितान्तसुककमारशरीरवीरु- की कर्षत महितवारिरहास हिष्णुः ।
धारासु बारिदनिज्ास च कोऽभिसार:।। अब्र द्वार्भ्थं किम्पदाभ्यां तन्नायिकाव्पक्त: ताहसाभि- . सारस्य च सम्बन्धानौचित्यं चोत्यम्।। (२)इष्र प्राप्त्य भावरविशिष्टानिष्टप्ास्िरपरो विषम:॥।१।।
(१) अनुरूपसम्बन्ध हत्पर्थ:। परस्परसम्बन्धातुरूपयो: सम्प- म्य इति यावद्। स व सम्बन्घ: सवोरसवोक्षेति द्विषिध: समा- गहार:। (२) अत्र इषमाण्यभाव्ानिव्टमाययोर्मिळितयोः प्रयेममपि
4
Page 164
५४
उष्टमाप्त्यभावमात्रं यपा- बाले ! विलासालयजा पृणालनुख्धा दशतो परालडुसस्प सभी अनिष्टमाप्तिमात्रं यथा- श्रवणकोकनदं स्पृह्यमयं तव कपोछतळे निपतस्याल:है न घलितुं पत पिण्डितक्कुमद्रवनिषद्धपद: पदमप्यळमM उभयं पथा- विभ्रष्टं भूमिभागेऽभिसरणरमसादायताल््या: सरस्या- फ्तीरे मञ्जीरमारादरुणमणिमयं भासमानं मभाभि: । चुम्बन्तथर्क्रवाका दिवसकरसमारम्धकालीनभास्त (१. ) - - द्विम्बभ्रानत्या भजन्ते रुजमतिरभसाव्ावयन्तोऽभिघातम् कायकार णयोर्गुणक्रियान्यतरविरोधेऽन्यो विषमः ॥२ यथा- तामरमकुसुमकिमलयचन्द्रमसां हिततमास्तवावयबाः। तेषु त्वरं समवेता शिश्षिरे शिशिरेतरस्पर्भा ।। बरवार्णेनि ! बाहुवल्लरीयं भवदीया भवतीह कण्टकारि: । जनितं परिरम्भणं तथा मे मदनाजिह्यागकण्ट्क हिनस्ति।। उपादेयस्यापि कुतश्रिद्दोषात्तिरस्कार :· ॥१०८। यथा- भियान्यव्यादृत्ति: परिजनभयं स्वस्य विश्ुता गुणा भासन्नेऽमी सखि ! यदपि माने बहुविधाः।. विषमत्वं बोध्यम्। अलक्कारकौस्तुमादी तयेव प्रतिपादनात्। इहप्मु दाहरणानां तैनैष क्रमेण दत्तत्वाव्। (१) दिवसेति-दिवसकरस्य समारम्मकालीनं=उद्यकालिक मास्वतु=दीतिमत् यत् बिम्मं तस्य स्रान्त्या।
Page 165
व्यायात-पिचिक संब रय:
नाराणां सथ्वारोऽनुपममपकर्त ध्वनवति।।
दनादरणीयत्वम्। कार्यान्तरहेतोस्तबिरुद्धफार्ये जनकतवं व्याघात:।।१०९।। यथा-
अन्यत्र रागविहतेरनुमापकानि तानि तयि प्रणयितामनुमापयन्ति।। अत्र रागाभावातुमापकत्वेन मसिद्धानां रागानुमापकत्वम्। रष्टार्थचिरळे प्रयलो विचित्रम्॥।११०।। यथा- विरोधिनीनां वरवर्ण्णिनीनामपेक्षया स्वातिशयं विधातुम्। चित्न कुरकृक्षि ! गणं गुणानामनारतं स्वापचयं तनोषि।। अन्न स्वोत्कष्टिमिच्छन्त्या गुणस्य स्वस्यापचयकरणं गुणा- पचयस्य स्वापकर्षहेतुत्वाव अविच्लेदेन स्वापचयो दृद्धिर्यस्ये- स्पविरोध:।
स्वं संसृष्टिः॥११२॥ यपा- इयमिन्दुमुखी गुणं विपक्षमतिलोमं दघती तिलोचमायाः। स्वतनुमभ्रया दिगन्तगानां तिमिराणामचिराभिरासहेतु:॥ अश्रेन्दुमुखीत्युपमा, तिलोचमाया गुणं दघतीति निदर्शना, उतरारदेSसम्बन्धे सम्बन्धरपातिश्योक्ति:, पते्षा परस्परनिरपे- सस्वात्संसषिः।
1
Page 166
५४ अलड्ारमेडी पे
पृणालबुख्या दशतो मरालमुफस्प एवी निक अनिष्टमाप्तिमात्रं यथा- श्रवणकोकनदं स्पृशयम्षपं तव कपोळतले निपतरमारै: । न चिलितुं धत पिण्टितकुकुमद्रवनिषद्धपदः पद्मप्यळम M उभयं यथा- विभ्रष्टं भूमिभागेऽभिसरणरमसादायताक्ष्या: सरस्या द्रेतीरे मज्जीरमारादरुणमणिमयं भासमानं प्रभामि: । चुम्बन्तश्रक्रवाका दिवसकरसमारम्यकालीनभास्व (१)- द्विम्बभ्रानत्या भजन्ते रुजमतिरमसान्ावयन्तोऽभिघातम्।।
यथा- तामरमकुसुमकिमलयचन्द्रमसां हिततमास्तवावयबा:। तेषु त्वं समवेता शिशषिरे शिशिरेतरस्पर्था ।। बरवार्णेनि ! बाहुवल्लरीयं भवदीया भवतीह कष्टकारिः। जनितं परिरम्भणं तथा मे मदनाजिहाणकण्टक हिनस्ति।। उपादेयस्यापि क्कुतश्िद्दोषात्तिरस्कार :··. ।१०८। यथा- मियान्यव्यादृत्ति: परिजनभयं स्वस्य विभ्ुता गुणा भासन्तेऽमी सखि ! यदपि माने बहुविषाः।. विषमत्वं बोध्यम्। अलटारकास्तुभादी तयैव प्रतिपादनात्। रदाप्यु- दाहरणानां तेनैव क्रमेण दुसतवाव्।
मास्णवचदीप्तिमत् यत् निम्मं सस्य स्राम्त्या।
Page 167
नाराजां सख्वारोऽनुपममपकर्ष ध्यनयति॥ अत्र स्वोत्कर्षोपपादकस्यापि मानस्व मणयव्यवधायकत्वा- . नादरणीयत्वम्।
पया- मेयोमनीपितनिराकरणपरयत्रो विम्बाधरस्फुरणमीक्षणवक्रभाव: । अन्यन्न रागविहतेरनुमापकानि तानि ति प्णपितामसुमापयन्ति।। अप्र रागाभावानुमापकत्वेन पसिद्धानां रागानुमापकत्वम्। इष्टार्थपिठळे प्रयत्नो विचित्रम् ॥ ११०।। यपा- विरोधिनीनां वरवा्र्िनीनामपेक्षया स्वातिशयं विधातुम्। चित्र कुरकक्षि ! गणं गुणानामनारतं स्वापचयं तनोषि। अन्र स्वोत्कृष्टिमिच्छन्त्या गुणस्य स्वस्यापचयकरणं गुणा- पचयस्य स्वापकर्षहेतुत्वाव अविच्छेदेन स्वापचयो वृद्धिर्यस्ये- स्थविरोध: । परस्परमनपेक्षमाणनामलङ्गाराणामेकवाक्यवृत्ति- स्वं संसृषटिः॥१११.॥ यथा- इयमिन्दुमुखी गुणं विपक्षमतिलोमं दघती तिलोधमायाः। स्वततुपभया दिगन्तगानां तिमिराणामचिराभिरासहेतु:॥ अत्रेन्दुमुखीत्युपमा, तिलोत्तमाया गुणं दघतीति निदर्शना, उतरार्जSसम्बन्धे सम्पन्धरूपातिजयोक्ति:, पतेषा परस्परनिरपे-
Page 168
५६
यथा- केशकलापर पकरं समुदिरत इम्वमुकजानारत
साधकयाघक प्रमाणाभावादन्यतरालक्कार निणरयाभाये सन्देहरूप: सहरो ितीय:।। ११३।। यथा- भ्राम्यन्तीभिरनन्तरं मधुकरश्रेणीभिरम्भोरुहं . रम्भोरुप्रणयात्पियेण(सहसा) इस्तेन संमार्ज्यते। तत्सम्बं्धभृर्ता परस्परविभागाय प्यासस्पृर्पता पत्राणामवलोकनेन विगतमाया निशा झायताम्।। अत्र कि मानत्यागो विधीयतामित्यर्थस्य रात्रिर्गतेविभक्न- ववरेणाभिधानात्पर्यायोक्तम्, किवा मघुकराम्मोरुहपदाभ्पाम- छक्मुखप्रतीतेरतिशयोक्ति:, कि वाऽमस्तुतेन कमलमार्जनेन पस्तुतस्य मुखमार्जेनस्पावगमात्पस्तुताक्कुर इति सन्देशः । शब्दार्थालङ्करणयोरेकपदवृत्तित्वं तृतीय: सङ्रगा११ यथा- सविलासमावलितळोलतारका नवयौव नोदय विकार घूर्णिता:। हृदय न कस्य मदयन्ति भक्षयो घनसारसारसडयां रर्सा तब।। अब तुर्यचरणे उपमानुमासौ । वर्णसाम्यमनुभास:। रसस्य पराङ्त्णे रसबद्लङ्गार:॥ ११५॥ पया-
Page 169
प्रेथ ऊर्जस्बिनौ। ५७
मसेफावववसमूहसभिवेसे माचुट्यें वमासि विदूषणे दिलासे। शांभायामपि सव तन्दिर! यभिदान जानीमस्तादेवरदन्पजन्पदेतोः(१) अत्राव्सुनरसः भृक्रस्पांक्रम्। मावस्य पराद्ुश्वे प्रेयोनामालङ्कारणा१६।। यथा- उम्पीता: प्रगुणा गुणाश्चरणयोः महीकृतो वल्लभो विध्नस्तथ विपक्षर्यावतमदः सौभाग्यमुद्भावितम्। अस्मिन्याति कुहुरुता कुडुरुतैः काल सकोलाइल निर्षन्धादनिबन्धनाद्विरम सरद्ीधर्घातुबन्धादित:।। अत्र सखीनिष्ठुनाथिकाविषयकभावः शृङ्गारसपाङ्म्। रसाभासभावाभासयोः पराद्रत्वे ऊज्बेस्वी ॥। ११७ ।। यथा- मजत्यानिर्भावं मलिनिमनि सीमासु हरिता गुलुच्छावस्थानं कुवलयकलापे कलपति। मनः केलीकुअे नयनमिदर्पीयेऽध्वनि तनु· मद्दाचारे सज्जत्यभिसृरतिफटूनां विधुमुखि !।।
दूति ! लं कृतिनी मम मियतमप्रेक्षांत्सवानन्व्रभू- विश्रम्मादित आयु भास्वति तपत्यास्वादपन्त्यातपम्। स्वेदस्प व्यजनानिलैरवयवाळस्पस्य संवाहनै: साकूतं करपल्लवेन रजरसां कुर्या तथापक्रियाम्॥ *अन्न नायकं सम्सुड्यागतारयां बैरिण्यां दूरयां नायिकारति- (१) अन्यजम्यद्ेतो:भम्पं अवयवसनिवेश्यादंमिनं पदर जम्यं कार्ये तसष्य यो देतुर कारणं तस्माठ्, इतरत्-मिन्म् मलैकिंक मितियावद्। V
Page 170
५८ अलदारपंदीपे
भावशान्ते: पराङ्ृश समाहितम् ।११८।। यथा- स्पारंस्पारमतिक्रमान् मणपिन: कस्पाऽडलिमि: सम्म्ति यों मध्येदृदयं कुशेशपटर्शा संवासिती वासरम। विश्लेषाकुल चक्रवातरुणी कूजासमाकर्णनैः (१) सायं कुण्डलनेव तस्य विदिना मानस्य हारच्कलद्।। अत्र क्रोंधशान्ति: भृक्गारस्य।
न एष प्रथोडलङ्गारा: शाखकारैः संज्ञान्तराजुक्कं:११९॥ यथा-
ग्रहाधज्जग्राह प्रथममनुरागाहुरमित्र। तदेव प्ोन्मीलल्नवरदपदं गण्टफलक विकरोक्य व्यत्पाक्षीन्मदनदहनाजिहागमिन ।(२) अत्र क्रोंधोदय: पराङ्म्। (३)इ=छन्त्या हृदयमियं मियसखीसम्परणात्मस्थिति- मन्दाक्षानिशयात्ततो विसुखनामासादयन्त्या पुनः।। उत्कम्पो हदि चम्पकीयमुकुलोतंस: प्रतिच्छायया भात्यात्मेत्र चिरादनिर्णयव्रशाहोळायमानो सुद्धः ।। औत्सुक्यळज्जयो: सन्धिः पराङ्म्।
(१) कुण्डल नान्घे यर्थ्य सूचिका रेखावेटना। (२) मदनदद्दनति शिवसम्बोघनम्। अजिहाग: सर्प इत्पर्थः । (३) मत्र हदयप्रियमिति प्रतिशष्दाध्याहारेजोपपाडनीयम्। रृदयप्रियं प्रति सभी-इति पाठो वा बोष्य:।
Page 171
लोषर्ण्य निजगदिलक्षणमिद पेतस्ववेि स्बिर संबादि स्पूरया विधेर्निलसिवं दौर्जन्पमन्पाइसय्।
दुर्गोधाः परपुद्मो भगवते पुष्पायुषायोसय: ।।
पुरातनानष्यधुनातनांथ महानिबन्धानवषार्थ्य सम्पक्। अयं कृतो डलकरणप्रदीपो विद्वत्स्यमानैर्षडुमाननीयः। श्रीमन्महीमहिततचद्सीमधीम- न्मूर्दन्पताकलनसक्तधन्यताक:। लक्ष्पीघरो यमुदसूत मुदं ममूतां विश्वेश्वरस्य कृतिरस्य चिरस्य लोके।। इति पण्डितवरविश्वेमरकृतोऽलक्कारंभदीपः समाप्तः।।
(१) अस्या नयनत्िभागविषय: स्याम् हत्वन्चयः। पार्वत्या: कटा- रगोधरो भवयम् हत्यर्थ:।
Page 174
हरिदाससंस्फुम ग्रन्थमालासमाल्या कशीसस्कृतसीरीज़।
अस्यां काशी-संस्कृतप्रन्थमालायां विभागश: प्रकाजिता भव- 4 ति। एतस्यां प्राचीना: नवीनान् दुर्लमा: सुलभामम अत्युपयुका: सं. स्कृतग्रन्था: काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालीयैः पण्छितैरम्यरषि विद्न्धि संशोधिता: क्रमेण संमुद्रिता भवन्ति । अस्यां प्रकाश्यमा- णानां ग्रन्थानां मूल्यं सूचीपत्रे प्रकाशितं वर्तते। परं तु मतस्या निय- मेनाSविच्छिन्नतया निश्चितभ्राहकमहाशयानां प्रतिमुद्राशतकं पत्ञ- विंशतिमुद्रा (कमिशन) परावर्तिता भवेयु: मार्ग्ययस न पुथक दातव्यो भवेत्। तत्र मुद्ित प्रन्थनामानि। रु. आ. पा. १ नलपाक: नलविरचितः । संपूर्ण: (पाकशास्म् १) ... १-८- २ संक्षेपशारीरकम्। रामतीर्यस्वामिक्कता (वेदान्तः १) १०-०-० ३ वैशेषिकदर्शनम्। सटीक-प्रशस्तपादभा- ्योपस्काराम्यां समन्वितम् । (वैशेषिक १) ... ३-८-० ४ श्रीसूक्तम् । विद्यारण्यपृथ्वीधराद्याचार्य कृतभाष्यत्रयण टिप्पण्या च समलक्तम् (वैदिक १) ... ०-६-० ५ लघुशब्देन्दुशेखरः सटीक: तत्पुरुष- समासादारम्य कृदन्तान्त: (व्याकरण १ ) ... १०-०-० ६ कारिकावली मुका० दिन० राम० शब्दखण्डसहिता तथा "गुणनिरूपण". दिनकरीय महामहोपाध्याय पं० लक्ष्मण- शास्त्रीव्याख्या सहिता। (न्याय १) . १०-०- ७ पश्चीकरणम्। वार्तिकाभरणालङ्त वार्तिकटीकया-तत्त्व चन्द्रिका समवेत विवरणेन व समन्वितम्। (वेदान्त २) •- ८' ८ अलंङ्कारप्रदीप: पण्डितवर विश्वेश्वर पाण्डेयनिर्मित: । (काव्य १) ... ... हरिदासगुप्ता एण्ड सन्स,. पत्रादिपेषणस्थानम् मालिक, चौसम्बा संस्कृत सीरीज विद्याविला सग्रेस बनारसससिटी.F
Page 177
देशिकालदूार समुच्चयः
रचषिता- उपाध्याय भट्ट रामकृष्ण शास्त्री (मशिचन्द्र )
Page 179
मथुरावास्तव्य-पण्डितराज भट्ट- श्रीगोविन्दोपाध्याय-तनुप षड्भ्रात्-भट्ट-रामकृष्णोपाध्याय (मशिचन्द्र) रचितः
- देशिकालद्वार समुच्चयः
एष ग्रन्थ उपाध्याय भट्ट ब्रजभूषण स्म्मण यथा सम्भव प्रकाशितः ।
भस्य सर्वोऽधिकार: प्रकाशकेन स्वायत्तीकृतः ।
बसन्सोस्सव मूल्य
f. २०२६
Page 181
हेजयन्ते रमाजानि -प्रसादेक निकेतनम्। गोस्वामितिलका: भोमद्गोबिन्दार्य्या बिदा बरा ॥ रामक•
यद्ददर्शनानि कलुषान्यति भजयन्ति, येषां वचासि विदुषो हृदि रञ्जयन्ति । यद्ोक्षणानि निसिलेष्ट मुपार्जयन्ति, गोदिन्द देशिक वरास्तइमे जयन्ति ॥ रामकु०
एतेषु देशिकेन्द्रे षु रामकृष्णोन शर्म्मणा समप्यते तमाञ्चासा वलङ कृतिसममुच्चयः
Page 183
श्री भियकान्तो विजयवेवमाम्।
भट्ट पण्डितराज मोविन्दोपाध्याय सनुज बटट षद्भ्रातृरामकृष्णोपाध्याम (मणिचन्द्र) विरचित:
श्रीदेशिकालंकार समुच्यय:
- मद्गलाचरसाम्
भास्वत्कन्यातट भमिशुभन्नीपशासासु नथका। दोलां सोलामुपगतवती केनचिदहिरोयम् ।। चनच्चीनाख्ल नवलसत्पक्षतिप्रेम्भक्ष्मीम्। तन्जानो वो दिशतु सुचिर भावुक राजहुंती।। १।।
प्राश्लिष्यति वजवरे कुहचिन्निकुञ्ज- । गेहेऽ्किते कुचयुगे पृथुसूत्रिकामि:।। भूयोनिराकृतिकृते विततेऽपि यल्ने। चण्डातकापहरणाऽ्व्यविं स्ववीमि ॥। २ ।
सरमुन्मिषन्मानसनित्यमण्डनम् ।। भनारतानीत विनीतगौरवम्। मृहीतमोवर्धनगोरवं भजे॥ ३॥
Page 184
बालो गोकुल पालोत्सङ्ग क्रीडन् क्विचिज्जयति। घटयत्यविरतमेतद्यस्य क्षणवीक्षणक्षणोविश्वम्।।४।। 4
घनगर्जनमाकलयन्मातु. कोडात्समुद्गतोनृत्यन्। करविधृतनवनीत मिन्वन्मुग्घोव्रजे विभुर्ज्जयति ॥। ५॥
चम्पावने लक्ष्मणदीक्षितेन । चिरन्तनै. पुण्यचयैरवाप्तम् ।। अनुग्रह ग्राहतयैकलभ्यम् । सीभाग्यमव्याहत माश्रयाम ॥६।।
अ्रथार्थालद्दारा
उपमा उपमा यत्र सादृश्यलक्ष्मो रुल्लसतिद्वयो. श्रीदेशिकवरवाचो जयन्ति चेतसि सुख विवृण्वत्य. । राकाकामुकरुच इव निर्मलयन्त्यो मुहुर्निखिलम् ॥।७॥
एकदेशवर्तिन्युपमा वल्लभगिरोविभान्ति स्तनैरिव निबन्धनै मुहु पुष्टै। सूत्राख्यानैर्नयनै कान्त्यावपुष सुबोधिन्या।।८॥
मालोषमा-
ननुसत्यैरिववाग्ी सद्धिरिर्षत रिवात्मन पूर्सि ।
Page 185
[ ]
उपमेवप्रचुरोपमा-
यंषा वृत्त वचन दर्शनममृतमिव दिशति च प्रमदम् । तान्वल्लभान्नमामो निगमाम्वुधिपूर्णिमाचन्द्रान् ।। १० ।।
उपमानप्रचुरोपमा-
वल्लभमरिनि स्वाट्वोरसभर सरसीब सोमसुषमेव। पीयूषधुनोवेय तृम्फति कल्पद्र बन्येव ।। ११ ।।
मन्योन्योपमा-
वागिवबोधाचर्य्या चर्य्येव च वाक् विराजतेयेषाम्।
रसनोपमा-
देशिकरूप कान्त्या विधूयतेऽ्रमृतभरंविधुस्तेषाम्। वचनायत इह वचन ज्ावैर्गीतायतेनूनम् ।।१३।।
मनन्वय -
उपमानोपमेयत्व यदेकस्पंव वस्तुन। देशिकवाणोशव ! तव वाणीव शुभति सुबोधिवी वारो। निखिल जागरयन्तो भाइद भा भ्रजते भानो. ॥ १४॥।
Page 186
उपमेयोपमा-
पर्य्यायेश द्वयोस्तच्वेदुपमेयोपमामता । परर्थसुघेवच रम्या देशिकवर ! ते विराजते वाणी। वालीवार्थसुधेयं सततं विदुषां मुदं दधती ।। १५॥
प्रतीपम्-
प्रतीपमुपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम् । भासा बिभ्त्तिसाम्यं भास्वान् तेवल्लभप्रवर। नूनम । सुर गुरुरपिधिषखाते बहुश स्पर्धा-वहांधत्ते ॥ १६।।
रूपकम्-
विषय्यमेदताद्र प्यरञ्जनं विषयस्ययत्।
१भसतां देशिकतणि जंगतामन्तस्तमासि संकषयन्। सत्पथमाविष्कुर्वन् विबुधमनःसारसं सुखयन् ॥ १७।।
१ प्रकाशताम्
एकदेश वर्ततिरूपकम्-
श्रोमइशिकवदनज्योस्नापीयूष मभिचिकमिषन्ते। कोविदचकोरका येतांश्चतुर:को न चोकोतु ।।१८ ।।
Page 187
[x ]
प्रतिवस्तूपमा-
देशिकनिचयेष्वद्ध तदोप्तिः श्रीवल्लभःपरं कनति । वारणवृन्दे कश्वन मुक्तायुक्त्तोगजो भवति । १६ ॥
परिणामालक्कार - परिणाम. क्रियायंश्र द्विषयी विषयात्मना ।
देशिकदयाम्बुघीनां चरणाम्बुज माश्रयामहे सततम् । यज्जुषमारो मनुजस्तापत्रयतोजन तनुते । २० ॥।
परिणाम :-
देशिकवाणगीविसरा: कार्य्यं काय्यं विवर्त्तयन्तोऽमी । अन्तस्तमो मटन्तो मिहिरदयोता विनिद्रान्ति ॥ २१॥
उ
बहुभिबंहुघोल्लेसादेकस्योल्लेख इष्यते।
द्य तिमाद्दि र्भास्वानिति विबुधर्वाचस्पतिरिति समजल्पि। करुणाप्रवण शरसं नमता तं देशिकं नमत ॥ २२ ॥
स्मरणम्-
1 सद्भानुभवाद्वस्तुस्मृतिः स्मरणमुच्यते।
Page 188
[ & J सन्देहान्घरमाणं सिद्धान्तान्निभयं समास्यान्तम्। देशिकवय्यं दृष्ट्वा गीतावक्त: स्मरन्तः स्मः ॥२३॥
भ्रान्तिमान्-
साम्मादतस्मिस्तद् बुद्धिर्भान्तिमान् प्रतिभोत्थिस :- देशिकमुख्ये वक्तर देवा धिषणं कविञ्च दैतेयाः। मनुजा गीतावचसां गदितारं मन्वते नियतम् ॥ २४॥
सन्देह-
सन्देह प्रकृतेऽन्यस्य संशयः प्रतिभोत्थितः । धी र भवति श्रीवल्लभ देशिकवचनं निशाम्यतां नृ णाम्। नूपुरनिनदो लक्ष्म्या वाणी वोणा क्वण. किंवा॥ २५॥
भ्रपन्हुति-
प्रकृत प्रतिषिध्यान्यस्थापन स्यादपन्हुति. । नायं राकाचन्द्रो धिषणणमुखं भवति देशिकप्राग्र्यान्। वीक्ष्य कृध्दं चिन्ताश्व तं मध्ये ततो मलिनम् ॥ २६॥
उत्प्रेक्षा-
सम्भावनास्यादुत्प्रेक्षा। यातीव देशिकाना त्रिदिवंचन्द्राभिधो यशस्तोमः । दातुं वजवररागं सत्पथमासत्प्रकाशयिलुम् ।। २७।।
Page 189
[.]
प्रतिकयोर्ि :-
दर्शनमात्रान्भवतो देशिक ! संसृति निदृतिरजनिष्ट । पश्राच्चतदुपदेशोऽजनीति जगता महाश्चर्य्यम् ॥२८।।
तुल्ययोमिता-
वर्ष्यानामितरेषा वा धर्मेक्य तुल्ययोगिता। जाड्य हिनस्ति जगता भवरता मानोश्र समुदयन्दधोतः । को वो देशिकभानून्भजमानो नो भवेल्सोके।। २६॥।
दोपकम्-
वदन्ति वर्णावर्णाना धर्म्मैक्यं दीपकं बुधाः । प्रस्तुताप्रस्तुतामामेकधर्म्मान्वयो दीपकम् । देशिकवल्लभशास्त्रोद्योतो नः सत्पथं प्रकाशयति । अपनयते ननु दुष्टाद्वृताद्हृदय प्रबोधयति ॥३० ॥
मालादीपकम्- दीपकेकावलीयोगान्माला दीपकमिष्यते। तव दययाह प्राप्तो मयापिदेशिक ! विशुद्धता प्रापि । ससृतिनाशश्रतया तेन श्रीपति पदप्रीतिः ॥ २१ ॥
Page 190
भावृत्तिदीपकम्- त्रिविधं दीपकावृत्तौ भवेदावृत्ति दीपकम्।
दीपकस्य अनेकोपकारार्थंतया दीपस्थानीयस्य पदस्यार्थ- स्योभयोर्वा आवृत्तौ भावृत्तिदोपकम् ।
रेषति देशिकवाणी तमांभि भूयांस्यवांन्तरङ्गाणि। रेषति दिनमणिदीप्ति स्तमांसि बहिरङ्गवृत्तानि ॥ ३२॥
दृष्टान्त: - दृष्टान्तस्तु सधम्मस्य वस्तुनः प्रतिबिम्बनम् ।
अर्दयते से देशिक दर्शनमश्रान्त मुद्धतान्पङ्कान्। तर्दति तरणोर्द्योंतो निखिलं सन्तमसविस्तारम् ॥३३ ॥
निदर्शना-
वाक्यार्थयो. सदृशयोरैंक्यारोपोनिदर्शना। सव्रह्मचारितां किलवल्लभधत्तेवचःश्रुतीनांते। अर्जुनसारथिवचसां कुहचनमैत्री मुहुस्तनुते ॥। ३४ ॥
व्यतिरेक: -
व्यतिरेको विशेषश्चेदुपमानोपमेययो।
साम्य गुरुत्वधीभ्या देशिकवरधिषणयो क्वचिन्नूनम्- । परमनुराग श्ोपति -पादाम्बुजयो र्नंहि स्वरगे ।। ३५॥।
Page 191
[e]
सहोफिति :-
सहोक्ति: सहभावक्र द्धासने जनरञ्जन :-
चित्रं वल्लभदेशिकभास्वत्पादाम्बुजानुरागेए। सहसंब सहोदयते व्रजसुदती हिमकर प्रीति: ॥ ३६॥।
विनोकि-
विनोक्तिश् द्विना किंचित्प्रस्तुतं हीनमुच्यते-
नह्यनवद्या विद्या वल्लभ सिध्यास्तमन्तरा कापि। नह्यनवद्य कृत्य श्रीशागचिति विना किमपि॥ ३७ ॥
भ्रस्माक वल्लभवर पदराग जुषांविधु विना प्रमद। तरािं विनापिसमत प्रकाश उज्जुम्भते प्राज्य. ॥३८॥
समासोक्ति -
समासोक्ति समैयंत्र कार्म्पलिङ्ग विशेषएौ कर्वहार समारोपः प्रस्तुतेऽन्यस्य वस्तुन :-
वल्लभ देशिकवर ते वासवकाष्ठां यशोविधुर्बहुश। सविश्याय सम्प्रति वरुाशानिसना कुरुते ॥ ३६॥
परिकर :-
अलङ्कार. परिकर: साभिप्राये विशेषऐे।
Page 192
[ १० ]
जगतामुद्धर्त्तारं वल्लभवर मानता दयासिन्धुम्। भवभीभ्रोरग. साधन हीना दोना वयं नित्यम्॥ ४० ॥
परिकरांकुर: - सामिप्राये विशेष्येतु भवेत्परिकरांकुर।
त्यक्त्वा पितामहमियं वल्लभमिह भारती परिष्वजते। देशिकवल्लभवर्य्यो हृदिन. स विराजता नित्यम् । ४१।।
श्लेष -
नानार्थसश्रय श्लेषो वर्ण्यावण्योभयाश्रित. ।
नि्नन्निखिततमासि प्रबोधयन्नात्मन स्वरूपाणि । १ २
अथिसन्मागं गमयञ्जयति ३ सदादेशिकोदेव । ४२ ॥
अप्रस्तुतप्रशसा स्यात्सायत्रप्रस्तुताश्रया । अनुपाश्रित्य पदाब्जे देशिक ! ते य श्रम मुधा धत्ते। स तु तुषमपगतसारं बार वार वृथा वपति।४३॥ प्रतीयमानोत्प्रेक्षा- भूमे: प्रदक्षिशाया याते त्वयि देशिक क्वनि्ीत । १ बह्मयाः स्वस्य। २ जीवान्तर्गमि प्रभृनीन अथवा रामकृष्खद्यवतार रूपासि परमारमन:। ३ गुरुः अथवा सदापयिको देवो दीप्तिमान् य. सदामलम्बसते मास्कराज्यो देव. । धन्यत्र गुरु. सदा दीप्तिप्रमोदमयः ।
Page 193
परप्युदसूज्यत तापं मेधान्तनिस्तृतस्तपनः ॥४४॥
वल्लभदेशिक वय्यें लोचनयो रच्िते मुहर्न णाम्। अज्ञानं नेनु रुजित लसितञ्व श्रोशरागेण ।। ४ ५।।
हेतुगर्भोत्प्रेक्षा- व्रजभुवि मात्रा कृतवति देशिक सन्जाजि वल्लभाचाय्यें। प्रेष्ठस्यालभनादिव, पुषिता मुदिता घरा जयति ।४६ ।।
प्रस्तुताकुर: -
प्रस्तुतेन प्रस्तुतस्य द्योतने प्रस्तुताकुरः।
भ्र जाहचल कुहचन सावित्री भारतीमभाषिष्ट । अपि वल्लभे सति त्व द्र हिएं श्रयसे मु सत्यं किम् ॥ ४७॥।
पर्य्यायोक्तम्-
पर्य्यायोक्तन्तु गम्पस्य वचो भङ्गयन्तराश्रयम् । माधुर्य्येर्यद्वचसा वाणी वीणारिरसनायासाः । विफलास्ताञ्छीवल्लभदेवान्वन्दामहेऽविरतम् ॥४:॥
व्याजस्तुति - उक्ति व्याजस्तुति निन्दास्तुतिभ्यां स्तुतिनिन्दयोः
Page 194
[ १२ ]
देशिकवर तव भासा शैत्यैरिन्दुर्घनेघने गूढः । तासा तपनै स्तपनस्तप्तो वारां निधौ मग्नः ॥।४६ ।।
व्याजनिन्दा-
निन्दाया निन्दया व्यक्ति व्याजनिन्देनिगीयते।
पापविधानकरास्तान् ब्र मस्त्व देशिकेश ! कार्यर्य स्वम् । स्वैर कुरु पापनिश-करण शरण जुषा नित्यम्॥ ५० ॥
प्राक्षेप -
श्राक्षेप स्व्रयमुक्तस्य प्रतिषेधो विचारणात्।
कल्पद्र मेण कि यदि देशिकसान्निध्यमेजते येषाम् । र्ईक ध्युंन् वनु योगे र्यदि तच्चरराब्जयो प्रीति. ॥५१॥
शद्धक्वृतो विरोध -
आभासत्वे विरोधस्य विरोधाभास इष्यते।
गोसयममुपदिशता ननु गोवर्धनरुचिमभिसन्दधता। १ २
देशिक! भवता भवतः केनहि सन्तारिता स्वैरम् ॥ ५२ ॥
१ इन्द्रियसयमम्। २ गोवर्धनम् इन्द्रियवघंन पोषणम् वस्तुत - गोवरर्मन: श्रीमिरिरात. अथवा गवा वर्घनम्।
Page 195
[ १३ J
भर्थकृतो विरोष: - साधनहोनशरण्ये देशिक वचने विराजिते सत्यम्। हर्म्य कण्टकविपिनम् सुदृशा गी कर्णायो. शूलम् ।। ५३॥
विभावना-
विभावना विना हेतु कार्य्योत्पत्तियंदुच्यते।
अनलकृतिरमणीयान् को नहि तान्देशिकान् श्रयतु।। आ।
विशेषोक्ति- काय्यांजनिर्विशेषोक्ति सतिपुष्कलकारयो
त्वय्यनुरागे देशिक! भूमिभृतोऽपि प्रमत्ततां निस्वा अपि समुखिनो भवन्ति नित्य मुहुर्मुदिता॥
प्रसभव -
लक्ष्मबालो विद्या - नगरे को वेद वैदुषीगवें। उद्ध तिमुपेयुषस्तान् विदुषो विजयेत खेलाभि: ॥५६॥
भसङ्गति :- कार्य्यकारणयोभिन्नदेशतायामसङ्गवि. ।
Page 196
! १४ J
सहजकृपाब्धे देशिक ! भवतो जनिरजनि चम्पकारण्ये। समबादिषत घनानक - मुरजा स्त्रिदिवेशनिलयेषु ॥ ५७ ॥
विषमम्- विषमं वर्ण्यते यत्र घटनाऽननुरूपयो.। दर्भ दर्श तव ता सुबोधिनी गोर्पतिर्मुहुर्मोहम् । कलयन्देशिकवल्लभ। किमिदं दोलायतेऽत्यर्थम् ॥ ५८ ॥
समम्- समं स्याद्र्णन यत्र द्वयोरप्यनुरूपयो । हित्वा पूर्व वाणी वल्लभ मनुरूपमावृणातीति। दृष्टवा सरसा व्रवते द्युर्मण स्वैरप्रभा प्रवते ॥ ५६॥
विचित्रम्- विचित्रंतत्प्रयत्नश्र द्विपरीतः फलेच्छया । चित्रतपन्ति कृच्छ निस्तापार्थ तपस्विनल्नापान् । सरस महन्तु श्रीमद्वल्लभपादाब्ज मश्चामि ॥ ६० ॥
परधिकम्- अधिकं पृथुलाधारादाधेयाधिक्यवर्ानम् । रमसीयतमार्थानां देशिकवचसां जगति महुरव्याप्तौ । कतमस्य भवेद्ाचः स्थान मान कुत.क्वेव ॥। ६१॥
अल्पम्- अल्पन्तु सूक्ष्मादाधेयाद्यदाधारस्य सूक्ष्मता । सूक्ष्मतमा सारभरा ध्यानाऽध्येयं विभुं मुहुर्दधती।
Page 197
स्वेषां विज्ञापयते देशिक ते काप्यसौ वाएी ।६२।।
भन्योन्यम्- अन्योन्य नाम यत्रास्यादुपकार परस्परम्। दीनदयार्णव देशिक! वाी ते शोभते ब्रजवरेण। स व्रजवरोऽपि वाण्या त्वदीयया शोभते नूनम् ॥६३॥ विशेष. विशेष रख्यातमाधार विनाप्याधेयवर्णानम् । देशिक मत्वा वितथ जन पदार्थेषु दूयते येपु । सत्यमखिलामति तै स्त व्रजेन्दुमनुयोज्य मोदयसि ॥ ६४॥
व्याघात- स्याद्वयाघातोन्यथाकारि तथाकारि क्रियेत चेत्। बन्धनमृपयाति यया ससृत्या वल्लभार्य्य! लोकोऽयम्। मुक्तो व्रजपतिपरया तया तव दया प्रभावेख ॥ ६५॥
कारणमाला- गुम्फ कारणमालास्याद्यथा प्राक्प्रान्तकारयं.। वल्लभपदानुरागस्तस्माच्चेतोविशुद्धता हृद्या। तस्या व्रजचन्द्र रतिस्ततोऽत्र कि कि न न सिद्धम् ॥ ६६ ॥।
एकावली- गृहीतमुक्तरीत्यार्थश्र गिरेकावलिमंता। भारतनृजनिस्तत्र द्विजत्वमपि तत्रवदुषीभावः । तत्र व्रजविधु रागस्तत्रचवल्लभपदप्रीतिः ॥ ६७ ॥
Page 198
सार :- उत्तरोत्तरमुत्कर्ष.सार इत्यभिधीयते। नृषु जननं विप्रत्वं बोधस्तत्राषि गोकुलेवासः । सारो व्रजविधुरागो वल्लभचरणानुगत्वक्च ॥ ६८ ॥
यथासख्यम- यथासंख्यं क्रमेगाव क्रमिकाणां समन्वयः। चम्पाकाननकुसुमं चेतोऽहन्त्व व्रजाधिनप्रीनिम् । चेतति वृश्चति यच्छति रूच्यं तच्चर्चयेऽजस्रम् ।॥। ६६॥
पर्य्याय. - पर्यांोयदि पर्य्यायेकस्यानेकसश्रय. । भवतो भाष्यं दृष्टवा वल्लभ ! मन्यामहे ननु प्रज्ञा । कृतिकृनचमत्कृतिस्त्वाम् वृहस्पतिश्व कमाच्छरुपते ॥ ७० ॥
परिवृत्ति' - परिवृत्तिविनिमयो न्यूनाभ्यधिकयोमिंथः । देशिक दयासुधाब्धे! तव चरणाम्भोजगेरह दत्वा। प्रणाति दीनो हीनो व्रजपतिरतिशेवधिं गृह्ये ॥। ७१॥
परिसख्या-
परिसंख्या निषिध्यक मेकस्मिन् वस्तुयन्त्रणम् भवतां देशिकवर्य्या! जातेकरुणाकटाक्षनिक्षेपे। श्रीपतिवीक्षाकामो जावानामपकृतो भत. ॥७२॥
Page 199
[ १७ ]
विकल्प: - विरोधे तुल्यबलयो विकल्पालंकृतिर्मता। गुरुवरवल्लभवाणी पद पदं जन्युतापमादृणती। परथवा हृद्या सरसा सुरस्वन्ती क्वचित्सरति ॥७३॥
समुच्चय: - बहूना युगपद्धावभाजां गुम्फः समृच्चय । दिष्टया तमामि जगता युगपत् तुभितुं समुद्गतौ दिव्यौ। चम्पारण्ये वल्लभतरशि: पूर्वे रविश्ान्यः ।।७४॥
कारकदोपकम्- कमिककगतानान्तु गुम्फ. कारकदीपकम् । वल्लभदेशिकवाणी क्षपयति पाप मनः प्रसोनेक्ति । ससृतिमभिसज्ञपयति वरयति गोकुलवधूकमनम् ।। ७५ ॥
समाधि. - समाधि कार्यसीकर्य्यं कारणान्तरसन्निधे। भवतप्तान्भागवते व्यासेनोक्त वितुजनान्दैवात्। उपकर्तमजनिकरुणाम्बुनिधि स सुबोधिनीकारः ॥ ७६॥
प्रत्यनीकम्- प्रत्यनीक बलवत. शत्रोः पक्षे परात्रमः । कोधातष्टोऽनेष्ट क्ष्मा याञ्जोवो जयन्तु तेऽजस्रम् समवन्तोऽस्मान्दययोद्वरयन्तो वल्लभाचार्या:।।७७।।
Page 200
पर्थापत्ति: -
केमुत्येनार्थमसिद्धिः काव्यारथापत्तिरिष्यते। घमरण दे शक। दाजति तूररग ते निखिलकिल्विवक्षपणम्! श्रीपतिदृढानुराग शरखगती कि वयं म्रूमः ।। ७८॥
कान्मलिङ्म्- समर्थनीयस्यार्थस्य काव्यलिन् समर्थनम्। श्रीमद्वल्लभदेशिक तपन प्रचुर प्रवर्चयत्यखिलन् । गीर्पति भार्गवमृखुया अ्स्त तूर्णच्ध चाचयति ॥७६॥।
अरथान्तरन्याम -
उत्तिरर्थान्तरन्यास: स्यात्सामान्यविशेषयो।
लोका देशिकवच्मा पालनमभिकुर्वतामसन्देहम् । जीवोद्धार परागा भवन्त्यगुक्तानि नोक्तानि ॥ ८0 ॥
विकस्वर -
यस्मिन्विशेषसामान्यविशेषा सविकन्वर। विविधै वियुधैर्यत्ने र्ना्ञिायन वल्लभस्य वैदुष्यम् । दैवा अतलस्पर्शा उदधय इव मानवा जगति ॥ ८१
प्रोढोक्ति -
प्रौढोक्तिरूत्कर्षाितौ तद्ध तुत्वप्रकल्पनम् । वैरूप्याद्वृद्धत्वा तितामहत्वाद्विधेरियं चपला । बहु शोपल्लमवव्ब दनपतो भारतौ बसाते ।। ८२ ।।
Page 201
सम्भावना- सम्भावना यदोत्यं स्वादित्यूहोऽन्यस्य सिद्धये। मदि गोर्पतिसाहस्री पितानहपरस्सहसत्रदिन्बाद्वान्। प्रपठेत्वल्ल भदेशिकवैदुष्य प्राप्नुयात्कवापि ।।८३ ।।
मिभ्माध्यवसिति. - किश्चित्मिथ्यात्वसिध्यर्थ मिथ्यार्थान्तरकल्नम् मिन्वाध्मवस्रिति: कूर्म्मीदुर्ध पुष्टो ब.प्रासाद यदि श्रमेल्लोंक। देशिकनमनविहीनो लभेत सश्रीपते पुष्टिम् ।। ८४ ॥
ललितम्- व्ण्घेस्माद्व्ण्मवृत्तान्त प्रतिबिम्बस्य वर्णनम् ललितम्। कश्नन जल्पति - वल्लभनमन कुर्वति जनिवति ननुनैजम् । जनन निखिल सफल सुकती कुरते स मिर्वार्य्यः ॥८५॥
प्रहर्षणम- उत्कष्ठितार्थ सस्दधिरविना मत्न प्रहर्षखम् । श्रीपतिपदसाधनमिति, मत्वा वल्लभवदाम्बुज पृञतमः। सहसैव श्रीजानेश्चरगणाव्जोपागवि श्रित्रम् ॥८ु६।।
प्रहर्षणाम- वाञ्जिवादषिकार्भस्य ससिद्धिश्च प्रहर्षणम् । चित्ततमोमीत्य मे देशिकवाणी प्रकाशमाश्रयतः । उदमायिषत श्रीधवसगविभाकरकरद्योता. ।।८७।।
Page 202
प्रहर्षगाम्- यत्नादुपायसिध्यर्थात्साक्षाल्लाभः फलस्य च । श्रपतिपदलिप्सां हृदि दधतो देशिक मभिप्रयातो मे। तदधिगतिरयत्नसहा यया, दया सा मदा जयतु ।। ८८ ।।
विषादनम्- इष्यमाणविरुद्धार्थसप्राप्तिस्तु विषादनम् । सन्निधिरलम्भि वल्लभ - गुरोश्च शिष्यत्वमैषिषच्चेतः । यै र्नाऽडपि च तच्छरणम् श्वसता भरणां न किन्तेषाम् ॥ ८६॥
उल्लास- एकस्य गुएादोषाभ्यामुल्लासोऽन्मस्य तौ यदि। गुए जन्योल्लास :- श्रीजानेव्र जलीलां गरितु गूर्वन्तमहते वाणी। मां पविता वल्लभ इति, मत्वा य, तं नमस्यामि।। ६० ॥
दोषजन्योल्लास: - नर्गुणिताख्यानान् कि व्रमन्तान् यैर्व्यत्ानि नैर्गुण्यम्। वृतगुर वल्लभवचन रूपास्महे व्रजविधु सगुरम्॥ ६१॥
उभयजन्योल्लास :- दौर्भाग्य जनुषो यन्नाराधि दयाब्धिवल्लभाघोशः । सौभाग्य यच्छीपतिसौन्दर्य्य नेत्रयोरजनि ॥ ६२ ॥
मवज्ञा- ताभ्या तो यदि न स्याता मवज्ञालंकृतिस्तु सा ।
Page 203
श्रीवल्लभाड़िघ्रपकजरजसां कल्याण सम्पदां ददताम्। का हानि भंभोदद्रजसि समुद्भतवति प्रचुरम् ॥६३॥
भवज्ञा-
सति देशिक करुणामृत। वरुराऽडवासेऽपि नापितन्नमृतम् । हृतभाग्यैरितिलघुता का स्यादस्याम्बुेर्वाच्या ।१४।।
प्रनुज्ञा- दोषस्याभ्यर्थनानुज्ञा तत्रव गुणदर्शनात्। दैन्यं भूपाद्यस्माद्द शिक चरसाम्बुजानुरागो मे। तत्तेन व्रजमुदृशामुरोजगारुत्मत रक्रम् । ६५ ॥
लेश - लेश स्याददोषगुणयोर्गुणादोषत्व कल्पनम् । वृक्षान् पशूंश्र पक्षीन् दुष्टान्म्लेच्छान्समुद्धरन् सततम्। आ्रस्से देशिक! यत् वत् तवानि कारुण्यजन्यत्वम्। ६६।।
वैकुष्ठपतेराज्ञा ममानयन्नपिपुनः पुनर्ज्जाताम्। करुणातिशयत्वं यो दोषं दाधेति तंवन्दे।। ६७ ।।
मुद्रा- सूच्यार्थ सूचनं मुद्रा प्रकृतार्थपर. पद. । भार्य्याऽचरणं वल्लभ ! वृत्तं तेऽज्ञापयच्च पूर्वनः । वेधं वेदमधुरं मधुरिपुरुचिरं पुनर्वचनम् ।। ६८ ॥
Page 204
[ २२ ]
रत्नावली- ऋमिकं प्रकृतार्थाना न्यास रत्नावली विदु:। वागीश श्रोकान्त सर्वज्ञ कल्पभूरुह श्रयताम्। प्रज्ञाननिग्रह कर करुणाब्धि वल्लभवन्दे।। ६६ ।।
तद्ग. - नहग स्वगुत्यागादन्यदोय गुणग्रहः। देशिक विद्याचन्द्रज्वोस्नेय मव्यतोभृशश्वत कृत्वाशशघर। मारान्द्रजना विभ्रामयन्त्यास्ते।। १०० ।।
निरस्कार -
माभून्य स्वास्थ्य यत् ससृत्यटवी मभिव्रजन्मुग्ध । देशिककरुगा कलितनाध्येमि श्रीधवपदाब्जम् ॥ १०१॥
पूर्व रूपालङ्कार - पुनः स्वगुण सम्प्राप्ति पूर्वरूपमुदाहृतम् । पूर्वावस्थान तिश्नविक्ते सति वस्तुनि ।।
अपि यति बल्लभभास्वति भवने स्वीये मुबोधिनीत्यखिलम्। तुभ्यन्त्यषते तिमिर काचने जगति द्यति सततम ॥ १०२।।
भतद्ू ग :- सक्कतान्यगुणान ङ्गीकारमा हुरतद्गुएम्। कृष्णारस्म्त्रुधिमग्ने वल्लभदेवेक्वचिन्न कालुष्यम। सस्मिन्मम सार्वदिको भूयात्कृष्णानुगोराग: ।। १०३।।
Page 205
पनुमुण. -
वर्यासोक्तो रमणीया बल्लभमणितिस्ततः पुना रम्या। रमसीयतमा राजति सुबोधिनी बोषिनो विदुषाम ॥।१०४।।
मीलितम्- मीलित यदि सादृश्याद्ध दएब न लक्ष्यते। देशिकवर ? प्रतापो विष्वैऽस्यिन् देद्य तीति नूनं ते। दीना विप्रा अरध्य दातु तरिंग विचिन्वन्ति ॥ १०५॥
मामान्यम- सामान्य यदि सादृश्याद्विशेषोनोपलक्ष्यते । धवलपरिच्छदरम्या. सदस्युपेता बुधा न ते दृष्टा.। देशिकवदन निशाकर किरसानिचयचच्चितात्मान. ।।१०६॥।
उन्मीलितं- भेदवशिष्टयमो स्फूर्तावन्मीलित विशेषकौ।
व्याहारान्मिलितानपि वल्लवर धिषएायो: क्वचिन्नूनम । विबरुधा प्रतिपद्यन्ते गौकुलपतिचरणरागेण॥ १०७॥
विशेषक: -
सतिसमविद्वत विबुना भास्तिकनास्तिक कमलकुवलयानि।
Page 206
! २४ J
उत्तरम्-
किश्शिदाक तसहितं स्याद्गुढोत्तरम् सरम । कस्याश्रयएं वल्लभ - गुरो:क श्राराध्य इन्दिराबीशः । को वत्व्यो विनतै रविरतमष्टाक्षरो मन्त्ः ॥१०६।।
प्रतीयमानमुत्तरम्-
दोनाश्चरितैर्हींना: ससृतिलोना जनाश्न कि तत्न । करुरा कर वल्लभ! तव करुणा सम्भाव्यते सहनैः ॥ ११०॥
सूक्ष्म म्-
सूक्ष्म पराशयाभिज्ञेतर साकृतचेष्टितम्।
आगतवति वल्नमवर आरद्गिरस सुस्मितेक्षणर्वाणी। सङ्कतयते किश्वन, वाचामीशः स नः पातु ॥ १११॥
बिहितम-
विहित परवृत्तान्वजातु साकृत चेष्टितम् । देशिकदशंनमात्रात्साकृतं लोकयन्नृपो विदुषः । विजयार्चनसम्भारान् विजपुरेऽस्फावयतप्रीतः ॥ ११२ ॥
ब्याजोक्ति -
व्याजोक्तिरन्यहेतूकत्या यदा कारस्य गोपनम्। वल्लभमभिसर्तु किं, दक्ष सहति भारती क्वचित्पृष्टा। ईक्षिष्ये भारत मित्ति सावित्री त्वेषता ब्र बती ॥११३॥
Page 207
[२x ]
गूढोकि - गूढोक्तिरन्योद्देश्यं चेद्यदन्यं प्रतिकथ्यते मधुपालिनि। नवकमले सति किं जीर्णेऽनुरक्ति मावहसि । उददिश्य वल्लभ विधो सावित्री भारतों स्याति ।। ११४।।
विवृतोक्ति: - विवृतोक्ति शलष्टगुप्तं कविनाऽविष्कृतंयदि। शून्यात्नयामि दिवसानिह कि वल्लभ ! करोषि ना शून्यान्। इतिमदितो भारत्या वागोशो बल्लभोजयति ।। ११५।।
युक्ति: - युक्ति परानिसन्धानं करियया मर्मगुप्तये। गच्छत्युपगोपेश्वरर्मर्हणावस्तूनि दम्भतो दधती। वाखो वल्लभमाप्तु य त वागीश्वर बन्हे ।। ११६।।
नोकोक्ति: - लोकप्रवादानुकृतिलोकोक्ति रितिभष्यते। उष्ट्रासि काऽधुना कि मुघैवमुघियः समास्यते स्वैरम । वल्लभदेशिक चरण नमतां शरएा समाश्रयत ।। ११७।। छेकोक्ति. - छेकोक्ति यंत्र लोकोक्त: स्यादर्थान्तरय्मिता।
Page 208
[ २६ ]
जानन्तु तएव यतो यैरिह म गमोहिकाश्च्म् ह्यन्ते। ससि वल्लभवरचरसे शरसो नृां कुतो मोहः ॥ ११८॥
वक्रोक्ति: -
वक्रोक्ति: श्लेषकाकुभ्यामपरार्थप्रकल्पनम।
श्लेषवक्रोकि :-
वल्लभमयसि व्वाश्चो न, देशिकोहदश एव, कि पथिक: । सामोद जुम्भन्ते सावित्री भारती वाच: ॥ ११६॥
काकुवक्रोक्ति -
दधतो पतिव्रतत्व चतुरे त्व वल्लभ नु न प्रवसे। इति सावित्री वाच. प्रविभान्त्यनुभारति ववापि॥ १२० ॥
स्वभावोक्ति: -
स्वभावोक्ति: स्वभावस्य जात्यादिस्थस्य वर्णनम।
तव यद्यन् कम्पाऽभूत् देशिकवासव। सगोकुलेऽदशशि बालो वात्से पृष्ठे तिष्टन्कूर्दन् हसन् गच्छन् १२१॥।
भाविकम्- भाविक भूतभाव्यार्थसाक्षात्कारस्य वर्नम्। उद्धरमि पुरा नस्त्व तथापि दश. समद्धरन्भासि । उद्धारिताश्च बल्लभ। चरितस्म त्याञ्धुनोद्धरसि ॥ १२२ ॥
Page 209
[ २७ ]
उदात्तम :-
उदात्तम द्वश्ग्ति श्लाध्य चान्योपलक्षणम 1 देशिकवल्लभजनन यत्र त्र तत्पालन स्वतोवन्हेः। चम्पारण्यगुण्य सघनैस्तरुभिस्सदा घृखुते ॥१२३॥
प्रत्युक्ति: -
अ्रत्युक्तिरद्भता तथ्यशौय्यांदार्य्यादिवर्णनम् । तब वल्लभवदुष्य ब्रूम कि नन विधि कविधिषणः । त्वत्तश्चाधोयत इति मीमासन्तेयतो बिबुधा. ॥ १२४॥।
निरुक्ति: -
सत्य वल्लभ इत्यसि देशिक। हित्वा विधि गिरां देवी। प्रचुरान रागहृदया सतत सा त्वाम् पाश्रयते ॥१२५॥।
प्रतिषेध -
प्रतिषेध प्रसिद्धस्य निषेधस्यान् कोर्त्तनम् । ना सौ बालकीडा शास्त्रार्थ हति ब्रवन्त आसन्ये। वल्लभ वटुक दृष्टवा स्तब्धा मग्धा महर्जाता.॥ १२६ ॥।
प्रतिषेध
नाय वटको बाल. साक्षाद्वागीश्वरोऽतीर्गा इति । वल्लभदेव दृष्ट्वा विद्यानगरे विदो ब्रवते ॥ १२७ ॥
Page 210
[ २८ ]
विधि: -
सिद्धस्यैव विधानं यत्तामाहुविध्यलंकृतिम् । देशिक ! करुणाकर ता तव कि ब्रमः पदाब्जमम्पर्कात्। अर्जुनवृक्षा. क्षणात. प्रोदध्रज्यन्तयत्पुग्तः ॥ १२८ ॥। वल्लभ ! वाणगी वृखने त्वा मिति सत्यमसि वल्लभः प्रथित: । वाण्या हृदयेऽधिकृतो वागीशोऽप्यसि च सत्यं त्वम् ॥ १२६ ॥
हेतु - हेतोहेनुमता सार्ध वणांनं हेतुरुच्यते। विश्वोद्धारविधाने वल्लभवर्य्यानुपागतान्भूमौ । वीक्ष्याऽडमलते मुदिते निखिलेऽप्येकोऽन्ति क खेदम् ॥१३० ॥
हेतु - हेतु हेतुमतोरेंक्य हेतु केचित्प्रचक्षते ।
वल्लभचरणाश्रयण व्रजयुवतीकान्तनिर्भरप्रीतिः । देशिक चरणस्मरण नव्य भव्य विजुम्भतेऽजसुम् ॥ १३१॥
रसवदलङ्गार: -
स्मृत्वा वल्लभ लासान् द्र हिए व शाऽ्डलिङ्गति प्रिय भावैः । वाण्युत्तिष्टत्यास्ते सुबोधिनी सा क्षण पठति ॥ १३२॥
प्रेय. - विधिनर तन्त्रा वागो वल्लभभावान्विलाससोल्लासान् ।
Page 211
[ २8 ]
स्मृस्ना निमीलिताक्षी रतरसवारां निधी मग्ना ।। १३क।"
ऊर्जस्गि- १
वाणी पितामहेनोज्लगुण रम्यं परीक्षितु ऋहितव । स्तन्धा मुग्धाऽगास्थित वल्लभवम्य निचायन्ती /0aL60
समाहितम्-
विजयपुरे शास्त्रार्थे प्रोद्धत रूपा धनैष्ावा विबुा.। नहि विद्यो वल्लभवर दर्शन मात्रात्कुतो दीना: ॥ १३५॥
भावोदय :-
जयतरुणा मदभरणा: सहसा कृतदेशिकाऽडगमश्रवरणा: । सश्रमवृतवर्ण्ा अपि, मन्दाऽडचरणा: क्षणां जाता: ॥ १३६।।
मावसन्भि :-
वाणो विधिं श्रयन्ती वल्लभमालोक्य लज्जमानापि। क्वाप्युपजुघुक्षमाणा वेत्तु समयच्च गूरयते ॥१३७॥
भावशवलता-
विघिसावित्र्युपकण्ठाद् यातु यस्तौ घ वल्लभंवाणी। कुहचित्त्रपतेऽहृष्यति बिभेति बोक्ष्यंति विराध्यति चं ॥ १३८॥
प्रत्यक्षम्- उभतितरां वल्लभबर - वाणी नः कर्णाजाह भायाता। भमृतस्त्रवमधिनेत्र गोकुल विघुचन्द्रिकाकृऽनम् ॥ १३६ ॥
Page 212
[ ३० ]
अ्रनुमानम्-
सत्यत्वं मन्वाना जगतः श्रीशाश्रमच्च्तन्वानाः । ये सन्ति तैश्नन्येऽकारिश्रीबल्लभभाश्रयणम् ॥। १४० ॥।
उपमानम्-
प्रज्ञायां सुरगुरुरिव वृत्ते ये दाशरथिमनुहरन्ते। विजयन्ते ते देशिक - वर्य्याः श्रीवल्लभाचार्यर्या ।। १४१।।
शब्द: -
ननू यद्दर्शनमात्राच्चेतस्तुष्टिः क्षणान्नृणां भवति । ग्मि वल्लभरूप त करुणाब्धिभजे नित्यम् । १४२ ।।
अर्थापत्ति: - निरसायि श्रीवल्लभ - पदपङ्कगजमुगविसारि रागोयत् । गोकुल सुदृशा दैव त तुष्टि पुष्टिस्ततो भवति ॥ १४३ ॥
अ्रनुपलब्धि - सत्याभाव जगतो मानुष्यं श्रीव्रजाधिपे प्रविङ्गुः । भरनशत्व जीवे ये, तैर्नाप्ता वत्लभाचार्य्या ।। १४४।।
सम्भव: - श्रोमद्वल्लभदेशिक -पदराजोवानुरागमाकुरुन । गोकुल सुधांशुरागैर्यत स्वतो रक्ततायात ॥ १४५।। ऐ तिह्यम्- नाशिश्रियक्ष वल्लभ मारात्सीनॅवराधिकानाथम्।
Page 213
किं कुरुषे भुवि जनन व्यर्थं प्थ्वं मुधामत्तः ॥ १४६।। अनुकून्न म्- वल्लभचरणाश्रयलाज्जनन जुषां संसृतिमुंह श्लाध्या। श्रीपति सेवा पुष्टा तुष्टि ददती परनानि ।। १४७। उदाहरणालदार .- अ्रत्यर्थगरवनिवहैधूं ष्टोऽशिष्टोलभेत निन्दयत्वम्। वल्लभदेशिकपुरतो यथाघटसरस्वती कितब।१४८ । भ्रसमम्- गुरुवर वल्लभ भवतस्तस्तै. साम्य गुरंदधानोऽन्य. । नासीन्नास्ति न भविता, भुवनत्रितये क्वचित्कोऽपि ॥ १४६॥।
मिपम्- वल्लभवरमनुरक्ता पितामह भारती क्वचिद्ब ते। गोवर्धनवुन्दावम यमुना वीक्षा मन श्रयते ।६५०॥
ससृष्टि - स्नौतीव कर्णाजाहेऽमृतमभितो देशिकेशवाणीन । गीपंतिधीरिवस्ते साफल्य सवंतो भावि ।। १५१॥ सङ्चर. - देशिक भास्वान् स्वकरर्जागरयन्निव मुहुर्ज्जनामसिलान्। दीप्तिसुबोबिनी स्वां प्रदिशन् विद्योत ता नित्यम: ॥। १५२॥।
Page 214
[ ३२ ]
प्रथकेचन-
शब्दालड्कारा: - अनुप्रासः शब्दसाम्यं वैशम्येपि स्वरस्ययत्।
वृत्यनुप्रास: -
चिन्तातान्ति नितान्त वान्तिविकलस्वान्ताति चान्त्युग्रताव्य- ग्रोद्द्धन भैरवज्वर भराविश्रान्तदान्त्यद् तः । मित्यं देशिकवय्यं ! ते विजयते निर्व्याज भावोन्मिषत्सार- ल्यामृत भारि निर्भर दयोदश्वत्कटाक्षोदयः ।। १५३।।
मध्यान्वानुप्रास: -
यो जेहते तवगुरो ! चरितु वचांसियश् हते तवपदेतनितु नमांसि। सुन्वन्ति सन्ततततानि न तं तमांसि धुन्वन्ति न क्वचनतानि- च त रजासि ॥ १५४॥
भ्राघन्तानुप्रास: -
श्रीमद् गुरो ! मम मतिर्बुधवरांनाति- वृत्तं न वक्तु मलते भवदीय वृत्तम्,। श्रीमत्र रोन्मदजनैरवमाननाति- भक्तिंगता भजतु ते चरणाब्ज भक्तिम् ॥ १५५॥
विषमाष्टानुप्रास: -
उन्निद्रयन्ति करणाकरसा प्रसुप्तान्- उन्मुद्रयन्ति सकृदानमर्ता मनांसि ।
Page 215
ते पीलयन्ति बिभवो।दिनमवंदप्तान्- ये शोनयन्ति मुगुरो। भबने नर्मामि ।। १४६।।
पनन्यानप्राम -
मनन मानमनस विशुद्धिकरम्- विनन मानव हदयबियुदधिकरम। व्रजमहीपत्रुमार र्रनप्रभवम- जर्यान दातिक पादमर प्रमयम ॥ १५७ ।।
पेरुनप्रास्त .
दुलने दुण्कन शरग - भश्ग भवनोनि्या। विलानाम। सनोमितनदराऊनरण नग्म व्रीबन्लवार्र्यालाम १५८ :।
निन्य मवदिताना गम पचिनरुनं मतनाताकनाना- वाभूयनंध नेषाम पति यदि चिपा न प्रसाद पुमाद। कान स्याहं शिकेन्दो्गति, रपि व नवेन णिशेषोजगशेषो- दीनेप्ठस्मा मुखस्मादिनरबतदया वीक्षएन
पदयुगो भवता भवनो गृग। नर्कालता र्कालतापनना मया। तरितुकामनया मनया, प्युन- दरदयामदया. समवेक्षितुम ॥ १६० ॥ दरतमु सोदत्मु मयासा प्रयासर्रिना सहता या दयास्ता)
Page 216
[ '४ ]
- यम कानुप्रास: -
श्रयत विश्वनताडिघ्रसरोरुह- नतसुरद्र म वल्लभदेशिकम् वदत क: क्वचनालभताखिरिले प्सितमसतमस तमसश्रयन् ॥ १६१॥
विजयते ननु वल्लभ देशिक. प्रवरपादयुगाम्बुजशामिके।
भृशमनश्शमनश्शमनश्वरम् ॥ १६२॥
समाष्टानुप्रास: -
गुरुवर ! तव दृष्टिर्भाग्यपीयूषवृष्टि- र्बहुलमुकृतजिष्टि दुष्टदौर्जन्यरिष्टिः । निखिलदुरितमुष्टिःकामसदोह पुष्टिः - प्रदिशतु मम दुष्टिस्तोमनाष्ट सतुष्टिः ।। १६३।।
विरोधाभास. -
करुणापारावारो वल्लभदेव: सदापापात्। गोपायतु नोदीनान्सन्तत संसुतिसरोसृपीत्रीरन।। १६४॥।
Page 217
[ x 1
दर्तर्द्वादणभियुक्त वयमम्पसयनुष्टुि।
4
<.
तर्माग्न दुखवनस्तार हर्तित्व प्दपुत । तरल मननश्ं नो दघनक् न मानन l १६४ ।।
ममनबन्ध -
वल्लभ देशिकाग्रोय सदावन्दरामहे वयम्- य श्रयन्न शुभ दासय स्न श्रीशोऽनुरसति।१६६ ।
मुम्ल बच --
1
Page 218
[ ३६ ]
चापवन्ध-
योजयत्यखिवलं नि-यं क्षेमैः श्रीशानुरागजैः । जंत्रतद्वल्लभाधीशपादाब्जं चेत आभज ।। १६७।।
प्रित्य क्षे में: श्रीशा उु तन 5
य
ज भ आ त वोकदा पाश धीभा व्न व दव न जै मो
शरवन्ध: -
वल्लभं देशिकवरं स्तौम्यमितं मिमिक्षति । य. सदा दासतामेत क्षेमै स्तैस्तः सुदुर्लभैः ॥ १६८ ॥
शरबन्ध:
ह। 2 मे
Page 219
गौविन्दों देशिकाय्यम्य पादपडूज संभया्।' यस्य वर्वत्तिसततं तुष्टू संसरखात्सनः ।। १६६। मत्र "गोपायतु" इति करि्यापदं गुप्तम्।
है बल्लभ ! भवदीया मशिश्रयद्यश्चरणं कमलयुगलीम्। जासपतेऽखिलपङ्कानृभवभूतास्ता वय सत्षतम् ॥१७० ॥ पत्र "भजामहे" इति करियापद गुप्तम्।
भक्ताम्बुजनवतपनं श्रीजानिनिषेवणाव्यसनम् । निगभ समनुगतवचन जगतो हेतु धृतगुरुवररूपम् १७१॥ पत्र"भजामहे" इतिक्रियापद गुप्तम्।
तेषा मा चाय्यंवर्ग्यांणं, काम्यन्त्भवदु: सिनाम् । परणश्वीएंपङ्कन्घ नमत. प्रतिसूरतम् ॥१७२॥ अत्र "प्रशाम्यते" इतिक्रियापदं गुप्तम्।
पच्लस्यमनतो महोषधम् कारक व्रजकुमार सन्निधे: कारणा निखिलशस्य कर्मरो देशिके शितुरजस्रमेजताम्।१७३॥ मत्र "नरएमितिपादनये गुप्त कतृ पदम्
सुजनानां सुरवसाध्या प्रबोध मुच्चेस्तरश ददतीम्। स्वैर वियानतानां विवाद्धिनीं श्रोगुरो: स्वौमि ।। १७४।। पत्र सुबोभिनीमितिकम्मंपदं गुप्म्
Page 220
--
हलबन्ध :- >" रे मनः कमलाकान्त स्वान्तवश्यत्वद नम । ममत्वाहन्त्वदोषघ्न गुरुणां वल्लभ बरम् । १७५ ।।
4 हल वन्4
न
ला
का गाभूलना र।'
Page 221
[ ३e l
शक्तिबन्ध: -
सन्त श्रीवल्लभ बन्देऽह देशिकवर्ष्टुतम तसतदक्ृपाम्भोघि ददत नतवाञ्छिनम् ॥ १७६ ॥
श्ति वन्ध
-त
न्य
Page 222
[ x. ]
म् रजबन्ध: -
दिशन्तं कलित मङक्षविशन्तं गह् तन्मनः । नमन्त दधत गुञ्जाम स्वमत कलितं गुरुम ।। १७७ ।।
मुरत बमप
HE
शद्धालंकृतयः काश्रिद वृत्त भेदैनिरूपिताः । तासादिग्दर्शेनं यस्मादायासेनविना भवेत ॥ १७८।।
प्रामाण्यं जायतांचित्ते पूर्वेषामिति लक्षराम् 1 प्रलेग्वि वद्निन्नूनं गुणग्रहणाशीलिषु ।। १७६॥
भेदा अत न लिख्यन्ते म ख्येन्तर्भावसम्भवात्। स्वतो वस्तु प्रयोधान्य म् धाग्रन्थस्य विस्तरात् ।। १८० ।।
Page 223
दश्यलक्कारमिषतो देशिकेशपदाब्जयोः । स्मृतिः सन्तापसन्दोहदारिरी समदीप्यत ।।१८१॥ A
इत्यमाचाया चरणा शरणागतवत्सलाः । मयदीने भतेहींने शस्ता ददतु शेमुषीम् ॥ १८२॥
अय श्रीवल्लभार्य्यागगमलङ्कारसम च्वय: । गर्वोच्छायगत स्वर्ग-द्र मसन्दृतकान्तिषु ॥ १८३ ॥।
दधत्मू सततं नेत्रभ्रमर स्मितकेसरम्। श्रीकातप्रीतिरुचिदोदच्वच्छ विम खाम्बुजम् ॥ १८४॥।
नाशिलि क्षत्क्वापिकिलयान् विवेकपरिपन्यिनी। निशीथिनी सुवियुष स्तेष्विन्दी वर बन्धुषु । १८५ ॥।
भोचित्यच च्च्चदित प्रोद्यद्र चिग कोतिषु। इन्दिरारमण प्रेमप्रवाहोदात्तवृत्तिषु॥ १८६॥
तद्व शमणि गोविन्द देशिकेन्द्रेषु साम्प्रतम् । गोस्वामिवशतिलकेष्वत्र श्रीमत्सु साञ्जलि ॥ १८७ ॥
नन्वाद्िरसभार्म्याश्व मौद्ल्य प्रतरैयुंजा । भापस्तम्बेन सूत्रेण तैत्तिरीयारव्यशाखया।। १८८ ॥।
मोद्रल्येन च गोशरेण, वेल्लनाटीयसंज्ञया। जात्या युस्तेन पान्ध्रय गोविन्दार्य्याङि घ्रिसेविना॥ १८६॥।
Page 224
[ * ]
बिद्वद्वदिष्ट गोविन्दोगध्यायतनुजन्मना । निवेदते मया भट्ट रामकृष्णन शम्मखा ॥ १६० ॥
प्रज्ञासचिवा. श्रीश श्रीमद्गोविन्द देशिकाः समुदम् । सपुनाशतामह शरदा वरिवयस्यन्तो वराजन्ताम् ।। १६१।।
इति श्रो गोस्वामि तिलक श्री गोविन्द देशिक चरणब्ज सेवकेन झत मथुरा वास्तव्य-पण्डितराज षड्भ्रात् भट्ट गोविन्दोपाध्याय तनुजेन राजस्थान स्थित नाथद्वारा नगर वासिना भट्ट रामकृष्णोपाध्यायेन मणिचन्द्र) विरचितोऽलद्वार समुच्चयः समाप्तः ।
श्रीशःपातु।
Page 225
उपाध्याय भट्ट रामकृष्ण शास्त्रो (मणिचन्द्र)
1
'गोविन्द'- वल्लभ-वल्लभ, भक्त-श्रनाथ-चरण । कुल-दीप तात-हृदय-'मणि', सस्कृत-कवि 'भूषण' ॥
र० 'बाजभूवस'
Page 227
एक आन्ध्र वेल्लयनाटीय संस्कृत काच्यकार (शास्त्री भट्ट रामकृष्ण (मिचद्र) उपाध्याय) संस्कृत साहित्य विश्व साहित्य में अपना विशिष्ट स्थान रखता है। भारत वर्ष मे तो सस्कृत साहित्य की उत्कृष्ट एव सराहनीय साहित्यक परम्परा रही है। मध्यकालिक सस्कूत साहित्य भण्डार मे जो साहित्यक कृतियो की सतन् अभिवृद्धि हो रही थी वह साहित्य सृजन धारा आ्ाज भी प्रक्षुष्णा विद्यमान है। प्राज भी मनेक सरस्वती मा के बरद पुत्र अनवरत काव्म साहित्य सृजन कर वेदवाणी को समृद्ध कर रहे हैं। धन्य है ऐसे साहित्य आ्रराधको को जिन पर विद्या की प्रधिष्ठात्रो सरस्वती गौरव अनुमय कर रही है किन्तु वर्तमान समाज ऐसे साहित्य तपस्वियो को उपेक्षित करता जा रहा है। यदि भाज ऐसे मौन साहित्य विभूतियो के साहित्य का अप कनन किया जावे तो उन मे से अ्रनेक निर्विवाद उत्कृष्ट साहित्यकार सिद्ध होगे।
वर्तमान समय में शास्त्रीय मटट श्री रामकृष्ण (मशिचन्द्र) उपाध्याय सस्कृत साहित्य-जगत मे मौन साहित्यतपस्वी है। आनसे भ्रमी तक सस्कृत साहित्य जगत बहुत कम परिचित हो पाया है। आपका जन्म पावन कालिन्दी (यमुना) नदी के किनारे मयुरा नगरी मे हुआर। आपका बाल्यकाल मथुरा (उत्तर प्रदेश) ग्वालियर (मध्यमारत, मे विशेषत व्तीत हुआ आपकी प्रारम्भिक शिक्षा दीक्षा श्री मटट पुरुषोतमत्री महाराज (प्रमातामह), श्रीमालचदजी शास्त्री श्री मगनजी उपाध्याय (पितामह) श्रीगोविन्दलालजी उपाध्याय (पिताश्री) भदि सस्कृत भाषा साहित्य व्याकरण के उद्मट्ट विद्वानों एव वेर-कर्मकाण्ड के मर्मज्ञो के सानिध्य व माग दर्शन मे परिपूर्ण हुइ। अपने श्रीवामताचायंजी काव्यरत्न श्री बनभद्रजी मट श्रीवरजी चतुर्वेदी आदि व्याकरणाचार्य-साहित्याचायों के दिन्द- शन मे शास्त्री आचार्य तक मध्ययन किया। २० वर्ष के लगमग जगद्गुरु श्री मद बल्लभाचार्य महाप्रभुजी के पावन वल्लम बश तृतीय गृह पीठाधीश्वर गोस्वामी श्री बरजभूषएजी महाराज काकरोली के तनुज चिरजीव गोस्वामी भोब्रजेशकुमार प्रमृति को सस्कृत का सफलता पूर्वक अ्रध्ययन कराया। भव भ्राप इस समय गोस्वामी बश तिलक परम पूज्य आचार्य वर्ग्य तिलकावत गोस्वामी श१०८ गाविन्दलालजी महाराज के सानिष्य मे हैं।
Page 228
भाप संस्कृत साहित्य के उत्कृष्ट काव्यकार हो नहीं अपितु कर्मकाण्ड, बेद, सम्प्रदाय आदि के विशेषज्ञ व मर्मज्ञ है। आापने निम्ननिक्वित सस्कृत काम्य सम्यों का सृजन किया है :-
१- श्री शशतकम् २ .- बजेन्दु सप्तत्ति :·- शिववल्लभ स्तोत्रम् ४,- बजेवाचा: ५- ब्रजवल्लवी वाचिकम् ६- देशिकालकार समूचय ७- विवाह वर्णनम् ८ .- उपनयन वर्णनम् ६- मगला शासनम् १० :- पश्ाशत्समस्या पुतयः ११ :- पाश्चजन्य स्बः १२ .- द्वारकेश स्तुनिः १३ .- प्रकीणं श्लोका: १४. गभ्त निबन्ध भादि।
चापने रेडियो वातायें (हिन्दी माषा) एवं उर्दू की गजलें व शेर आदि भौ लिखे हैं जिनकी प्रथक प्रकाशन योजना क्रियानुबित करने का विचार किया जा रहा है। शीशशनकम्, ब्रजेत्दु मप्तन शिव वल्लम स्तोत ब्जेवाच: बजवल्लवी वाचिकम् आदि प्रकाशित हो चुके हैं एवं देशिकालकार समुच्चय सस्कृत साहित्य प्रेमियो व ममज्ञा को अवलोकनार्थ प्रदान किया जा रहा है। इस ग्रन्थ में समस्त अल क्वारो का निर्वाह करते एक ही विशिष्ट भाषार्य चरण का सुन्दर वर्णान किया गया है। वास्नव मे सस्कृत माहित्य ममज्ञ ही उक्त सस्कृत ग्रन्थों का परिशोलन कर काव्यकार की कठोर साधना का सही सही मूल्यारुन करेंगे। थापने भनेक विद्वज्जन सभा गोष्ठियो आदि मे सस्कृन माहित्य पर समालोचनार्थ सुन्दर वार्तायें दो है। आकाश बासी जयपुर से नैषदय चरित्र, मटकाव्यन् आदि पर भ्रनेक भापने भावपूर्ण, तथ्यवि्नेषसात्मक एव अ्नुसधानात्मक वार्ताये प्रस्तुत की आपके समग्र सस्कृन ग्रन्थो मे शृंगारिक परिकल्पना मक्त भावना एव प्रोढ़काव्य तत्व का सुन्दक समन्रय मिनता है। कुछ उदाहरण प्रस्तुत हैं।
शरीशशत कम्- स्तृसाति सुमृत वपुननु भखाति दृष्टया हश गृणाति नाह मे क्वचिन् बत गुणाति न प्रार्थनम्। कृगानि गति मायती हुदि हणाति मा नाप्यसी वृखाति बहु चिन्तयन्निति पृसातु गोपीपतिः
१ राधारूप्य शुक इषि ललिता त याचमानो य चरणानतोऽति मात्रं तस्य चरण-सारस नौमि २ भ्रन्दति सखि! नो हृदय, कन्दति िरिसानुनोऽर्जुनी निचयम् पन्दवि गोकुलवखयम् नन्दतुमाडय मयि बहु सम्रसायम्।
Page 229
विभ्रष्ट मशिकुण्डल श्वसातो नष्टान मुक्तावसी कष्ठातु स्रसनम भूत्कहेश् वमन धम्मिल्ल उद्यम्बनः । मन्ये कण्टकशीण मच्युतलता गेह गता सुन्दरी- त्येव पार निरत्रयम्मर घरा राधा बिद राजताम्
ररजबल्सबी वाचिकम्- यत्त्र मामवद प्रिये कमलिमे मिन्दु: काचिन्मोध्ये मुगबे स्वम्पक जनिका मधुररो न्ापी निवेननानरु: किन्त्वव्या नहि शीलग तक्षसमय नैमणिक: सेवक: मन्वे नत्पुर मच्चसस्तब हृत व्यालोल हृग्मि अंतम्।
पाफ अम्यस्तव: मन्ये पस्तुम मिन्दिरामन्य शनर्गत्शे वाजय मुह्द: कृर मम्बुर्मी मिसृप्ननितरा मित्येय देत्यारया। वषवावक्षमम त म्णन् हृदये रुहवापता मढ़ूनी म. कुट- 55िकर उपपाठ्यविरतन् भग्य सवोमत्रमेवु
द्वारवेज सुति :- १ प्रतिश दवग्वतीजाऽड ननराकेशानु रागरामिष्य: काश्वन वन मुग्घरुषो मवता प्रम्दा भवन्तु वषिष्य: २ परविश पटररि वमित ह्वारवती शाननेन्दु सम्िम्ब: प्रमुगे आर्यान्त नित्य न्दन्त्य वाश्यनातमनो मीवरिम
पह्मप्रयेन लधुकिवत हस्तताला, सन्द्रामयं किमपि लास्म मिवा परम्ती। विद्यार्गव भठठ तान विधान रम्या मिड नटी नमन रसूवल प्रमिष्टा ferतहसम सोशम- र्ईतानस्य वटान्त राम्य मबसन्
प्ररट विभाम गिरि जावओ्रो जयो: परासितु। या अमहर व्यवस्पति करं पाष्मान मावतयन । सोडय कहमम शार
Page 230
सम्भार मृद-बात्रायातृ समूह्र मञजुह्टयो ड्ेस्स प्रमोशम्तर: । दीपोते नियमागमानुष सदाधाराम् मातो विषि- मम्ा सस्मितवीक्षण-असमर: कश्बित्कर प्राह्सः।। (बिवाइनखन)
सपनयन बरानम् - १ नेवं संस्या नय दिनमखे विम्बमे तम्महेऽस्मन् गाल्ही का द्रर्वजतभृतमिय स्वर पात् बहन्ती। पृर्दा वस्न बररस चित्र याति सीमभ्शिनी व: डेवा हेवाकपमर सुटसामन्तिके केतनाव (उपनयन पर्णनम्)
जिस प्रकार सादित्य समाज् का दपण होता है उसी प्रकार रचनायें साहि - स्यकार के हृदय व समस्त व्यक्तित्व की प्रर्शमत करने वालो होती है। स्वय ससकृत दूशन् काव्यकार की रचनभों का अवलोकन कर साहित्य सम्यन्धी योग्या योगस्व का मून्याकन करे। इम अमिलाषा के साथ हो बेशिकासकार 8मुकचय नामक प्रन्थ समरिति किया गया है। प्र का स क- मजभूषण भट्ट एम. ए. (हिन्दी साहित्य) पी. एस. सो. एस. टी. साहित्य-रत्न मसन्वोस्सन नं. २०२१ काकरोनी (राजस्थान)