1. Alankara Sangraha Amrtanandayogin Ed. Krishnamacharya V. Ramachandra Sarma K. Adyar Library

८० अलंकार संग्रह:

ग्राम्य :- निर्लज्जैः कथितो योऽर्थो ग्राम्योऽसावुच्यते यथा। "सपङ्कतलविन्यस्तसारङ्गखुरसंनिभम् । अरोमशं मृगाक्षीणां वन्दे मदनमन्दिरम् ।"

इह ग्राम्यत्वमर्थस्य प्रसिद्धमवगम्यते ॥ ६५ ॥

संदिग्ध :- द्वेधा प्रतीयमानोऽर्थः संदिग्धोSनिर्णयाद्यथा। "मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमिदं वदन्तु । सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणामुत स्मरस्मेरविलासिनीनाम् ।।" विरक्तो वात्र रक्तो वा वक्ता चेन्निर्णयो भवेत् ॥ ६६ ॥ निर्हेतु :- निर्हेतुको विना हेतुं कार्य यत्रोच्यते यथा। "गृहीतं येनासी: परपरिभवभयान्नोचितमपि प्रभावाद्यस्याभून्न खलु तव कश्चिन्न विषयः । परित्यक्तं तेन त्वमपि सुतशोकान्न तु भया- द्विमोक्ष्ये शस्त्र त्वामहमपि यतः स्वस्ति भवते ॥।"

विमोक्ष्येऽहमपीत्यत्र न हेतुः शस्त्रमोचने ॥ ६७॥ प्रसिद्धिविरुद्ध :- स प्रसिद्धिविरुद्धो यो लोकैरविदितो यथा।िa

षष्ठः परिच्छेद: ८१

"इदं ते केनोक्तं कथय कमलातङ्कवदने किडकरी ीडा इुल यदेतस्मिन् हेम्न: कटकमिति धत्से खलु धियम्1 इदं तद्दुःसाधं कलय परमासतर स्मृतिभुवा तव प्रीत्या चक्रं करकमलमूले विनिहितम् ।।" SPT

चक्रं मनोभवस्यास्त्रमप्रसिद्धमिहोच्यते ॥ ६८।।

विद्याविरुद्ध :- नि विद्याविरुद्धः स्मृत्यादिविरोधात्कथितो यथा।

"सदा स्नात्वा निशीथिन्यां सकलं वासरं बुधः। कलत नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च शृणोति च ।।"

उपरागं विना रात्रौ स्नानं तु स्मृतिगर्हितम् ॥ ६९॥

व्यर्थीकृत :- व्यर्थीकृतो यच्श्लाध्यानां व्यर्थत्वापादनं यथा। "प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुघास्ततः किं न्यस्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । संतर्पिता: प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥"

अत्र व्यर्थत्वमेवोक्तमर्थानां न प्रयोजनम् ॥ ७० ॥

सनियम :- नियमोऽनुचितेऽर्थे यः स स्यात्सनियमो यथा। .U : I 1.धिया P. .प 11

ट२ अलंकारसंग्रह:

"कटु रटति निकटवर्ती नाराटष्टिट्टिम: पटुर्यत्र। अपसरणमेव शरणं मौनं वा राजहंसस्य ।I" अत्रापसारणे युक्तो नियमो नैवकारतः ॥ ७१॥ मौनं वेत्यन्यपक्षस्य संभवाद् दूषणं हि यत्"।

अनियम :- नियमे सति वक्तव्ये तच्यागोऽनियमो यथा ॥ ७२॥ "चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् । हतान्येकेन रामेण मानुषेण पदातिना ।।" एकेनैवेति वक्तव्ये नैवात्र नियमः कृतः।

विशेषपरिवृत्त :- वाच्ये विशेषे सामान्याद्विशेषव्यत्ययो यथा ॥ ७३ ॥ Teng "इयामां श्यामलिमानमानयत भो: सान्द्रैर्मषीकूर्चकै- र्मन्त्रं तन्त्रमथ प्रयुज्य हरत श्वेतोत्पलानां स्मितम्4। चन्द्रं चूर्णयत क्षणेन कणशः कृत्वा शिलापट्टके येन द्रष्टुमहं क्षमे दश दिशस्तद्वक्रमुद्राङ्किताः ।।" अत्र ज्योत्स्ीमिति5 श्यामाविशेषोक्तिविशिष्यते।

सामान्यपरिवृत्त :- सामान्योक्तौ विशेषोक्ति: सामान्यव्यत्ययो यथा ॥ ७४॥ तेस

1वाचाटष्टिट्टिभो यत्र P; U; G. 3. 2 नैव कार्यत: A 1; U. 3 तत् A 1; P. 4 श्रियम् P. 5 ज्योत्स्नीति हि A.

षष्ठः परिच्छेद: ८३

"कल्लोलवेल्लित द्ृषत्परुष प्रहारै रत्नान्यमूनि मकराकर माव मंस्थाः । किं कौस्तुमेन भवतो विहितं न नाम यत्र प्रसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि ।।" रत्नसामान्यतो नाम सिन्धोरत्र न कौस्तुभात।

साकाडक्ष :- यत्र बाह्यार्थसापेक्षः साकाङ्क्षो गीयते यथा॥ ७५॥ "द्वारं द्वारमितो वृष्टिः शीतवातातिदुःसहा। दिशो नीरन्ध्रतिमिरनिगीर्णा इव निष्प्रभाः ॥" आकाङ्क्षत्यत्र बाह्यार्थ त्वरयोद्घाव्यतामिति। उक्तविरुद्ध :- स स्यादुक्तविरुद्धोर्थो विरुद्धः स्वोक्तयोर्यथा॥ ७६॥ "न स्वर्गों नापि नरको धर्माधर्मौ न तत्फले। धन्योसि यस्त्वं सर्वस्वं ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छसि ॥" परलोकाद्यभावोक्तेविरुद्धं दानकीर्तनम् । त्यक्तपुन:स्वीकृत :- Ag

त्यक्तोऽपिं पुनरुपात्तस्त्यक्तपुनःस्वीकृतो मतः स यथा॥ ७७॥ "अरे रामाहस्ताभरण भसलश्रेणिशरण स्मरक्रीडाब्रीडाशमन विरहिप्राणदमन। सरोहंसोत्तंस प्रचलदल नीलोत्पल सखे सखेदोऽहं मोहं क्रथय कथय क्वेन्दुवदना ।।"A 11D6

८४ अलंकारसंग्रह:

विरहिदमनेति मुक्त्वा स्वीकुरुते सखिपदेन पुनरेव।

अश्रील :- अश्लीलो मुख्यार्थादन्यो व्रीडाकरः स यथा ॥ ७८ ॥ "हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्धस्य विवरैषिणः । यदास्य जायते पातो न तदा पुनरुन्नतिः ॥" अत्र ध्वन्यो मुख्यादन्योऽर्थों जायते हि' लज्जायै। F FP विध्यनुवादविवृत्त :- विध्यनुवादविद्टत्तो विध्यनुवादौ विवर्तितौ स यथा ॥ ७९॥ "प्रयत्नपरिबोधितः स्तुतिभिरद्य शेषे निशा- मकेशवमपाण्डवं भुवनमद्य निःसोमकम्। इयं परिसमाप्यते रणकथाद्य दो:शालिना- मपैतु रिपुकाननातिगुरुरद्य भारो भुवः ॥"

शयितः परिबोध्यस इति वक्तव्यमिहानुवादविधियुगलम् ।

सहचरभिन्न :- सहोत्कृष्टैर्निकृष्टोक्तिरभिन्नः सहचरैर्यथा ॥ ८० ॥ "श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन मूर्खता मदेन नारी सलिलेन निन्नगा। निशा शशाङ्केन धृतिः समाधिना नयेन चालंक्रियते नरेन्द्रता ।" उत्कृष्टेभ्यः श्रुतादिभ्यो भिन्ने व्यसनमूर्खते। 1 ब्रीडाकरो मतः स यथा P. 2 यथास्य A 1. यथा संजायते P. ३तथा A 1; P. 4 मेहतिर्हि U. G 3.

षष्ठः परिच्छेद: ८५

दोषाणां गुणत्वम्- दोषा एव गुणीभावं प्राप्तुवन्ति कचित्कचित् ॥ ८१ ।।

श्रुतिकटुनोऽदुष्टत्वम्- "सोऽध्यैष्ट वेदांस्त्रिदशानयष्ट पितृनतार्प्सीत्समरंस्त बन्धून्। व्यजेष्ट षडुर्गमरंस्त नीतौ समूलघातं व्यवधीदरींश्ष ।।"

उदाहरणकाव्यत्वान्न' दुष्ट श्रुतिकदूपि।

क्विष्टासमर्थनेयार्थावाचकाद्या न दूषिताः ।

असमर्थनेयार्थयोरदुष्टत्वम्- "देवराजो मया दृष्टो वारिवारणमस्तके। भक्षयित्वार्कपत्राणि विषं पीत्वा क्षयं गतः ।।"

वारिवारणशब्दोऽत्र नेयार्थोऽपि न दुष्यति ॥ ८३॥ असमर्थावपि विषक्षयौ स्वार्थे न दुष्यतः । अन्यदप्येवमेवोह्यमुदाहरणदर्शने ॥ ८४॥

"बल्यरिक्रत्वरी पातां साम्बुव्यम्बुघनोपमौ। सदशौ बककाकाभ्यां चवैतुहिचवैतुहि ॥"

बल्यरिक्रत्वरीत्यत्र क्रिष्टसंध्यप्यदूषणम्। निरर्थकमदुष्टं स्याद्वाक्ये छान्दसभाषिते ।। ८५॥

1 वाक्यत्वान्न P.

८६ अलंकारसंग्रह:

"कण्डूतेर प्रतीकारादन्तर्लिङ्गा विमर्दनात्। Pक न द्रवन्ति न तृप्यन्ति योषितो नीचमेहने ।"

अत्र व्रीडाश्लीलमपि कामतन्त्रे न दूषणम्। इुड्डि2 "उत्तानोच्छूनमण्डूकपाटितोदरसंनिभे। क्वेदिनि स्त्रीव्रणे सक्तिरकृमे:1 कस्य जायते ॥"

जुगुप्साश्लीलमप्यत्र विरक्तोक्तौ न दूषणम् ॥ ८६ ॥ संदिग्धस्यादुष्टत्वम- "पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव। विलसत्करेणुगहनं संप्रति सममावयोः सदनम् ॥" संदिग्धमप्यदुष्टं स्याद्वक्कृबोद्धव्यभेदतः । अप्रतीतस्यादुष्टत्वम्- "ग्रहैस्ततः पञ्चभिरुच्चसंस्थितैरसूर्यगैः सूचितभाग्यसंपदम् । असूत पुत्रं समये शचीसमा त्रिसाधना शक्तिरिवार्थमक्षयम् ।" अप्रतीतमपि ज्योतिः प्रसङ्गेऽत्र न दुष्यति ॥८७॥

न्यूनपदस्यादुष्टत्वम्- "गाढालिङ्गनवामनीकृतकुच प्रोद्विन्नरोगोद्गमा

मा मा मानद माति मामलमिति क्षामाक्षरोल्लापिनी सुप्ता किं नु मृता नु किं मनसि मे लीना विलीना नु किम् ।"

1 अक्रिमे: A; G 3. 2 प्रदेशाम्बरा A; G. 3.

षष्ठः परिच्छेद: ८७

मामेत्यादि न्यूनपदं पारवश्ये न दूषणम्। अधिकपदस्य गुणत्वम्- "यद्वञ्चनाहितमतिर्बहुचाटुगर्भ कार्योन्मुखः खलजनः कृतकं ब्रवीति। तत्साधवो न न विदन्ति विदन्ति किं तु कर्तु वृथा प्रणयमस्य न पारयन्ति ।।"

गुणोऽन्ययोगव्यावृत्यै विदन्तीत्यधिकं पदम् ॥ ८८ ।। पुनरुक्तस्य गुणत्वम्- विषादे विस्मये हर्षे कोपे दैन्येऽवधारणे। प्रसादनेऽनुकम्पायां द्विस्त्रिरुक्तं न दुष्यति ॥ ८९ ।

"म्रियतां म्रियतां तन्वी किं वा जीवितयानया। जीवितं सखि मानाय नैष चेज्जीवितेन किम् ।।"

अस्मिन् विषण्णवचने पौनरुत्तयं गुणो मतः । "अहो सत्त्वमहो धैर्यमहो दानमहो क्षमा। अहो शीलमहो पुण्यं हरिश्चन्द्रस्य' भूपतेः ॥" अहोपदानामत्रोक्तिर्बहुधा विस्मये गुणः ।। ९० ।। "सेयं मन्मथसर्वस्वं मन्मनोगृहदेवता। लावण्याम्भोधिलहरी दृश्यतां दृश्यतां सखे ॥"

हृष्टस्य वाक्यभणितौ द्विरुक्तिरिह भूषणम्। 1 हरिचन्द्रस्य P; U.

८८ अलंकारसंग्रह:

"अस्तु नीराक्षसा पृथ्वी निःशल्यास्तु जगत्त्रयी।T तिष्ठ तिष्ठ क्षणं संख्ये हन्मि त्वां दशकंधर ।।"

क्रुद्धस्य वचनेऽप्यत्र द्विरुक्तिर्नैंव दुष्यति ॥ ९१॥ "देहि देहीति वदतो देहि देहीति यो वदेत्। देही देहान्तरं प्राप्य पुनर्देहीति नो वदेत्।" दैन्येऽपि तद्वदेवात्र पुनरुक्तिर्न दूषणम्। "धन्विनां मृगवनेषु गच्छतां रूपकोटिकथनेऽधिका क्षतिः । खिद्यते किमनिशं प्रयोजनादेकदा नरवध:2 कृतः कृतः ॥"

अत्रावधारणे तद्वत्पुनरुक्तिर्न दुष्यति॥ ९२॥ "प्रसीद कोपमुन्मुञ्च प्रसीद कलभाषिणि। तव तन्वि पदोपान्ते लुठत्ययमयं प्रियः ।"

उक्तस्यैवात्र कथनं गुण एव प्रसादने। "हन्यते सा वरारोहा स्मरेणाकाण्डवैरिणा। हन्यते चारुसर्वाङ्गी हन्यते मञ्जुभाषिणी ॥"

गुण एवानुकम्पायामत्रापि पुनरुक्ता ।। ९३।। गर्भितस्यादुष्टत्वम्- "दिङमातङ्गघटाविभक्तचतुराघाटा मही साध्यते सिद्धौ चापि वदन्त एव हि वयं रोमाञ्चिताः पश्यत। 1 अपि का क्षतिः P. 2 वासरब्रध: U; G. 3. 3 दूषणम् U.

षष्ठः परिच्छेद:

विप्राय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तस्मै नमो यस्मादाविरभूत्कथाङ्गुतमिदं तत्रैव1 चास्तं गतम् ।।"

अद्भुते गर्भितमपि वदन्तेत्याद्यदूषणम्।

विरुद्धस्य गुणत्वम्- "नेयं निशा दिवस एव भवेत्कथं मे निद्रान्यथा नयनयोर्युगलं न याति। नायं शशी तपन एव तनोति ताप- मुत्पात एव यदि मास्तु विभान्ति ताराः ।।" दिवसत्वरवित्वोक्तिविरहे रात्रिचन्द्रयोः ॥ ९४॥ सा प्रत्यक्षविरुद्धापि गुणोऽत्र न तु दूषणम्।

नेयार्थस्यादोषत्वम्- "मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो मदकलः परशुर्वा। वाहिनीजलभर: कुलिशं वा स्वस्ति तेडस्तु लतया सह वृक्ष ।।"

प्रसिद्धकारणैर्नेयो नाशयत्वित्यदूषणम् ॥ ९५॥

निर्हेतोर्गुणत्वम्- "चन्द्रं गता पद्मगुणान्न भुङ्क्ते पद्माश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम्। उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ॥।"

दिवा न द्योतते चन्द्रः पझं नोज्जृम्भते निशि। प्रसिद्धत्वादिहानुक्तौ निर्हेतुकथनं गुणः । ९६ ।। 1 य त्रैव G. 3. 12

९० अलंकारसंग्रह:

कविसमयसिद्धा विशेषा :- हासस्य यशसः शौक्ल्यं लौहित्यं क्रोधरागयोः। ज्योत्स्नापानं चकोराणां कार्ष्ण्य पापायशोदिवाम् ॥९७॥ चन्द्रचन्दनकर्पूरवनवाततटित्वताम्'। मुक्ताहारस्रगादीनां दाहकत्वं वियोगिषु॥ ९८ ॥ वेधकत्वं कटाक्षस्य पानं रूपस्य दृष्टिभिः । इन्दीवरारविन्दादि सरिदर्णवयोरपि॥ ९९॥ कुसुमभ्रमराः काण्डधनुज्याश्र मनोभुवः । तच्छराणां मनो लक्ष्यं वसन्तः सुहृदिष्यते॥ १०० ॥ एवमादि कृतं काव्येष्वसदेव प्रसिद्धिमत्। कर्णावतंसश शिरःशेखरः कर्णकुण्डलम् ॥ १०१ ॥ संनिधानादिबोधार्थमेषु कर्णादिकीर्तनम्। मुक्ताहारपदं त्वन्यरत्नयोगनिवृत्तये।। १०२ ।। आरूढत्वप्रतीत्यर्थ धनुरज्यापदमुच्यते। पुष्पमालेति सुरभिपुष्पनिर्मितताघिये2 ॥ १०३॥ कलभे करिशब्दोक्तिस्तन्मात्रत्वप्रतीतये। इत्यादिषु परिज्ञेयं स्थितेप्वेव समर्थनम् ॥ १०४ ॥

रसदोषा :- आभासो रसभावानां स्वशब्दग्रहणं तथा। कष्टकल्पनया व्याप्तिरनुभावविभावयोः ॥१०५॥ प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्ति: पुनः पुनः । 1 वाटीतटित्वताम् U. 2 निर्मितसूक्तये P.

षछ्ठः परिच्छेद: ९१

अकाण्डे प्रथनच्छेदावङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः' ॥१०६ ॥ अङ्गिनोऽननुसंधानं प्रकृतीनां विपर्ययः । अनङ्गस्याभिधानं च रसे दोषा: स्युरीदृशः ॥ १०७॥

रसाभास :- आभासत्वं रसस्य स्यादनौचित्याद् द्विधा यथा। "स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि विना यं न रमसे विलेभे कः प्राणान् रणमुखमखे यं मृगयसे। सुलगने को जातः शशिमुखि यमालिङ्गसि बलात् तपःश्रीः कस्यैषा मदननगरि ध्यायसि तु यम् ।।"

अनेककामिविषयस्त्वभिलाषोऽतर लक्ष्यते ॥ १०८॥ "दष्टमुक्तमधरोष्ठमम्बिका वेदनाविधुतहस्तपल्लवा। शीतलेन निरवापयत् क्षणं मौलिचन्द्रशकलेन शूलिनः ।।"

पित्रोरिवात्र शिवयोर्नार्ि संभोगवर्णनम्।

भावाभास :- भावानामध्यनौचित्यादाभासत्वं मतं यथा॥ १०९ ॥

"राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी सस्मेरयौवनतरङ्गितविभ्रमाढ्या। तत्किं करोमि विदधे कथमत्र मैत्रीं तत्स्वीकृतिव्यतिकरे क इवाभ्युपायः ।"

1 विस्मृति: U.

९२ अलंकार संग्रहः

अनिच्छन्त्यामिवामुत्र चिन्ता काचिद्विगर्हिता।

रसभावयो: स्वशब्दग्रहणे दोष :- दोषा रसानां भावानां स्वशब्दग्रहणाद्यथा।

रसस्य स्वशब्दग्रहणम्- "आलोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्त- व्यक्तानुरागसुभगामभिरामरूपाम्। पश्यैष चाल्पमभिसृत्य विवर्तमानः शृङ्गारसीमनि तरङ्गितमातनोति ॥"

अत्र स्वशब्दग्रहणाच्छृङ्गारेति' विदुष्यति ॥ १११ ॥

भावस्य स्वशब्दग्रहणम्- "सत्रीडा दयितानने सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि। सेर्ष्या जहुसुतावलोकनविधौ दीना कपालोदरे पार्वत्या नवसंगमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु वः ॥"

व्रीडादिभि: पदैर्दोषो ग्रहणं व्यभिचारिणाम्। "संप्रहारे प्रहरणैः प्रहाराणां परस्परम्। झणत्कारैः श्रुतिगतैरुत्साहस्तत्र कोडप्यभूत् ।।" उत्साहस्य स्थायिनोऽत्र दोषस्तच्छब्दकीर्तनम् ॥ ११२ ॥ 1शज्गारेति हि दुष्यति A; G 1.

षछ्ठः परिच्छेद: ९३

कष्टकल्पना- "परिहरति रति मति लुनीते स्खलतितरां परिवर्तते च भूयः । इति बत विषमा दशास्य देहं परिभवति प्रसभं किमत्र कुर्मः ॥"

रत्यादिपरिहारादेः करुणेऽपि च संभवात। विपलम्भेऽनुभावानामत्र स्यात्कष्टकल्पना ।। ११३ ।।

प्रतिकूलग्रहणम्- "प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुदं संत्यज रुषं प्रिये शुष्यन्त्यङ्गान्यमृतमिव ते सिश्चतु वचः । निदानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं न मुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ।।"

शान्तेऽनुभावः कालस्यानित्यत्वपरिकीर्तेनम्। शृङ्गारे प्रतिकूलं तत्प्रतिकूलग्रहस्त्विह ॥ ११४ ।। इत्यादिरसदोषाणां प्रबन्धविषयत्वतः । प्रबन्धेष्वेव लक्ष्याणि ज्ञेयानि रसकोविदैः ॥ ११५ ॥ सर्वदोषरहितं सगुणं यत्काव्यमव्यययशस्करमुर्व्याम्। त्वच्चरित्रमिव. साधु निषेव्यं गर्वितारियम गण्डरगण्ड ॥ ११६।। इति श्रीमदमृतानन्दयोगिप्रवरविरचितेSलंकारसंग्रहे1 दोषगुणनिर्णयो नाम षष्टः परिच्छेद:

1 सर्वालंकारसंग्रहे A.

सप्तमः परिच्छेद:

नाटथप्रशंसा- चतुर्वेदसमुद्धूतं साराभिनयभूषितम्। धर्म्यमर्थ्य यशस्यं च नाट्यं को नाभिनन्दति ॥ १॥ न तच्छासत्रं न सा विद्या न तच्छिल्पं न ताः कलाः । नासौ योगो न तज्ज्ञानं नाटके यन्न दृश्यते ॥ २ ॥

रूपकम्- अवस्थानुकृतिर्नाट्यं रूपं दृश्यतयोच्यते। रूपकं 'तत्समारोपाद्वहुधात्र रसाश्रयम् ॥ ३ ॥ वस्तुभेदान्नेतृभेदाद्रसभेदाच्च तद्विधा। इतिवृत्तम्- इतिवृत्तं वस्तु चेति कथाया नाम तद् द्विधा ।। ४ ।।

इतिवृत्तभेदा :- तत्राधिकारिकं मुख्यमङ्गं प्रासङ्गिकं विदुः । प्रख्यातं मिश्रमुत्पाद्यमिति तत् त्रिविधं तथा ॥ ५ ।। 1 रस्यते G. 3; U. 2 तत्समारोपादाहुः पात्रं रसाश्रयम् U. 3 इति तद् द्विविधं त्रिधा A 1.

सप्तम: परिच्छेद:

इतिहासादिषु ख्यातं प्रख्यातमिति कीर्तितम्। उत्पादयं कविकलृप्तं स्यान्मिश्रं तद्द्वयसंकरात् ॥.६ ॥ अर्थप्रकृतय :- बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च। अर्थप्रकृतयः पश्च क्रमेण परिकीर्तिताः ॥ ७॥ बीजम्- स्वल्पमेव समुददिष्टं पश्चाद्विस्तार्यनेकधा। हेतुः 'कार्यस्य सिद्धौ यस्तद्वीजं बीजवद्यथा ॥। ८ ।। "कुमुदिनीपरिभोगकृतागसं 'मधुकरं नलिनीं मलयानिलः । नयति संप्रति नर्मसुहज्जनः कलुषितां रमणीमिव कामुकम् ॥" बिन्दु :- अवान्तरार्थकथनाद्वस्तुविच्छेद संभवे। तस्याविच्छेदकथनं बिन्दुरित्युच्यते थथा । ९ ॥ मागल "कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु तद्धावदर्शनायासि। अकृतार्थेडपि मनसिजे रतिमुभयप्रार्थना कुरुते ॥"

पताका- प्रासङ्गिककथात्यर्थ या दूरमनुवर्तते। सा पताका समाख्याता सुग्रीवचरितं यथा ॥ १० ॥ पताकास्थानकम्- भाविनः प्रस्तुतार्थस्य यदन्योत्तयैव सूचनम्। पताकास्थानकं तुल्यसंविधानविशेषणम्॥ ११॥ 1 कार्यप्रसिद्धौ य: U. 2 मधुकृतं A. 3 विच्छेदनं यतः A 1,

९६ अलंकार संग्रहः "यातोडस्मि पद्मनयने समयो ममैष सुप्ता मयैव भवती प्रतिबोधनीया। प्रत्यायनामयमितीव सरोरुहिण्याः सूर्योडस्तमस्तकनिविष्टकरः करोति ॥" "उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचि प्रारब्धजुम्भां क्षणा- दायासं श्वसनोद्गमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः । अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं पश्यन्कोपविपाटलच्छवि मुखं देव्याः करिष्याम्यहम् ।।" आद्यं तुल्यात्संविधानाद् द्वितीयं तद्विशेषणात्। प्रकरी- प्रासङ्गिककथैवैकदेशसंबन्धकीर्तिता ॥ १२ ॥ प्रकरी नाम सा ज्ञेया जटायुचरितं यथा।

कार्यम्- कार्य फलं त्रिवर्गे स्यादेकानेकानुबन्धवत् ॥। १३ ।।

कार्यावस्था :- आरम्भयन्नपाप्त्याशानियताप्तिफलागमाः ।

आरम्भ :- औत्सुक्यमात्रमारम्भः फललाभाय तद्था॥ १४॥ "आरम्भेडस्मिन्स्वामिनो वृद्धिहेतौ दैवेनेत्थं दत्तहस्तावलम्बे। सिद्धेर्त्रान्तिर्नास्ति सत्यं तथापि स्वेच्छाचारी भीत एवास्मि भर्तुः ॥" 1एकं A 1.

सप्तम: परिच्छेद: ९७

यत्र :- तदलाभे प्रयत्नः स्याद्वयापारस्त्वरया यथा। "राजा-वयस्य, एक एव मालवेश्वरोऽस्माभिरभियातव्यः । तदुद्धरणाय त्वरिततरं प्रयतामहे।"

प्राप्त्याशा- उपायापायशङ्काभ्यां प्राप्त्याशा संभवो यथा ॥ १५ ।।

"राजा- मन्त्रिनिरुद्ध प्रसराऽप्यस्मत्कार्यानुरोधेन। भिन्नबदरीव संप्रति समागमाशा प्रवर्तते शतघा ।।"

नियताप्ति :- अपायाभावतः प्राप्तिर्नियताप्तिर्मता यथा। "नवमालिका-अय्य, एव्वं ण मंतव्वं। णिरवाअं साअरलंघणं उवाअदो संपादिदं। इदो वरं मम पिअसही तुह अंकगदेव्व मंतव्वा।" (आर्य, एवं न मन्तव्यम्। निरपायं सागरलङ्गनमुपायतः संपादि- तम्। इतः परं मम प्रियसखी तवाङ्कगतैव मन्तव्या ।)

फलागम :- समग्रफलसंपत्तिः फलयोगो मतो यथा ॥ १६ ॥

पुरोधा :- "कलितानि पदानि सप्त साक्षिण्यनले वामुभयोरतोऽस्तु सख्यम्। शिवयोरिव शाश्वतैकरस्यं भवतोर्यावदशीतशीतभानू ॥"

1 भिन्नकबरीव A 1. 13

९८ अलंकारसंग्रह:

आरम्भादिभिरेताभिरवस्थाभिः समन्वितम् । मुखादिसंधिरूपेण जातं बीजादिपश्चकम् ॥ १७॥

संधि :- अवान्तरार्थसंबन्धः संधिरेकान्वये सति।

पञ्व संधय :- मुखं प्रतिमुखं चैव गर्भश्च तदनन्तरम् ॥ १८ ॥ विमर्शोऽन्ते निर्वहणमित्यमी पञ्च संधयः ।

मुखम्- मुखं बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससंभवा॥ १९ ॥ मुखसंध्यङ्गानि- की अङ्गानि द्वादशैतस्य बीजारम्भसमन्वयात्। उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम् ॥ २० ॥ युक्ति: प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना। उद्ेदभेदकरणान्यन्वर्थान्यथ लक्षणम् ॥ २१॥

उपक्षेप :- उपक्षेपस्तु बीजेन वस्तुनो योजनं यथा।

राजा- "कुत्र सा कुवलयेक्षणा मया वीक्षितोपवनभूविहारिणी। शम्बरारिशरदेवतेव मे मानसं 'तुदति मत्तकाशिनी ॥।" वयस्य, किं तत्र ब्रजाम: ? 1 तपति U.

सप्तम: परिच्छेद: ९९

परिकर :-

बहुलीकरणं तस्य युक्त्या परिकरो यथा ॥ २२ ॥

"सौरभ :-- वयस्य, न केवलं त्वदीयमेव हृदयं समाकर्षति। अपितु, अव्याजमुग्घमधुरैररविन्दकोण- निर्यन्मधुव्रतनिकायनिमैः कटाक्षैः । भावावतारपिशुनैरयि भो वयस्य बाला भवन्तमकरोदपदेशलक्ष्यम् ।।"

परिन्यास :- परिन्यासस्तु कार्यस्य निष्पन्नपायता यथा।

"कैरव :- वयस्य, यदि मामुद्दिश्य प्रेषयति, तर्हि, मदनस्य मया राज्यं प्राज्यं बलवता हृतम्। पुण्यैः पुरातनैरद्य प्रायेण फलितं मम ॥"

विलोभनम् विलोभनं च तत्पोक्तं मानसोल्लासकृद्यथा।। २३ ।। "कैरव :-- वयस्य, कोपे तु नैवम्। यतः, बालातपक्रान्तपयोजपत्रमित्रे तु नेत्रे मिषतो न भीमे। आकर्णकृष्टाङ्कजचापयष्टिभुभे भ्रुवौ न भ्रुकुटिस्तयोस्तु ।।"

युक्ति :- संप्रधारणमर्थानां युक्तिरित्युच्यते यथा।

१०० अलंकारसंग्रहः

"बन्दी-देव, सत्यमेतत्। नृत्ताचार्यों मम सुहृदभूत्तत्र* कंदर्पदास- स्तेनावश्यं पितुरभिनवं नृत्तमादर्शयेति। बद्धा पत्रं सलिपि नगरद्वारि तेनानुशिष्ट- स्तुष्टेनाहं दुहितृभवने चित्रकृत्येऽलिखं त्वाम् ।"

प्राप्ति :- या चित्तस्य सुखप्राप्तिः सा प्राप्तिर्गीयते यथा ॥ २४॥

"राजा-(स्वगतम्) आलोच्य वाक्यं स्वयमन्तरात्मा हृष्टः परानन्दमिव प्रविष्टः । प्रायेण भावीनि भवन्ति वस्तून्यालोच्यमानानि मनोहराणि ॥"

समाधानम्- बीजागमः समाधानमिति संकीर्त्यते यथा। "राजा-(अपवार्य) वयस्य, वयं निलीना एव निवसामः । अनुरागमङ्गनाया मुखेन यः श्रोत्रपेयमाधुर्यम् । आकर्णयत्यजस््रं स एव मदनस्य शास्ति साम्राज्यम् ।।"

विधानम- सुखदुःखकरं यत्स्याद्विधानं तद्विदुर्यथा॥२५॥ "कैरव :- वयस्य, पुरस्तादवलोकय तस्यास्ताम्बूलकरङ्कवाहिनीम्;

1 दत्र G 3. 2 आलोक्य U ; G 3. 3 U omits शास्ति.

संप्रम: परिच्छेद: १०१

आज्ञेव शम्बररिपोरविलङ्गनीया कीक वाञ्छेव विग्रहवती वशगा दशोर्मे। अन्यार्थमेव किमुतापणमभ्युपैति संदेशमानयति सा किमु सारसाक्ष्याः ॥ अतो मनसि मे मोदखेदौ1 वर्तेते।"

परिभावना- अद्भुतापादनं यत्स्यात्परिभावो मतो यथा।

"कैरव :- वयस्य पश्य ; रागोत्थिता रतिपतेरिव राज्यलक्ष्मी- र्नारीललाम नयनोत्करपूर्वपुण्यम्। आलिङ्गितुं मलयमारुतमञ्जसासौ वाञ्छत्यहो सुभगतास्य तु वागतीता ।।"

उद्धेद :- गूढार्थभेदनं यत्स्यादुद्व्ेदः प्रोच्यते यथा ॥ २६ ॥ "विदूषक :- वअस्स, विसुमरिदं तुए। जं ताए एव्व अहं पि सरिसं एव्व पेक्खामित्ति भणिदं। (वयस्य, विस्मृतं त्वया। यत्तयैवाहमपि सदृशमेव पश्यामीति भणितम्।) राजा-सखे तदिदानीं संस्मृतम्।"

भेद :- प्रारब्धकार्यसिध्धर्थ भेदः प्रोत्साहना यथा। 1 मोदजडौ A 1.

१०२ अलंकारसंग्रह:

"सौरभ :- कलिके, त्वमग्रतो गच्छ ; मार्गे दर्शय ।"

करणम् - उद्दिष्टार्थस्य सिध्धर्थ प्रारम्भः करणं यथा ॥ २७॥

"राजा-शुद्धपार्ष्णिना हि जेतव्या रिपवः । ततो गौडेशमुन्मूल्य मालवेशमभियास्यामः । बन्दी-देव, अकृते तु घनावरोधभेदे सति सायंतनमारुतेन ते न। अवलोकयितुं सुखेन शक्या शशिरेखा शमिताखिलाभितापा।"

मुखे आवश्यकान्यङ्गानि- उपक्षेप: परिकर: परिन्यासस्तथैव च। युक्तयुद्धेदौ समाधानं मुखे वाच्यान्यवश्यतः ॥ २८ ॥

प्रतिमुखम्- लक्ष्यालक्ष्य इवोद्ेदस्तस्य प्रतिमुखं भवेत्।

बिन्दुपयन्नानुगमादङ्गान्यस्य त्रयोदश ॥२९॥ विलास: परिसर्पश्र विधूतं शमनर्मणी। नर्मद्युतिः प्रगमनं निरोध: पर्युपासनम् ॥ ३० ॥ पुष्पं वज्रमुपन्यासो वर्णसंहार इत्यपि।

1 मागधदेशं G 3 ; U.

सप्तम: परिचछेद: १०३

विलास :- रत्युद्देशेन याकाङ्क्षा विलास: स मतो यथा ॥ ३१॥ "राजा-(विहस्य) वयस्य, विदितरसो विभवयुतो युवा यदि स्यात्सचेतनः सदृशीम्। कः खलु कामयमानां कान्तामप्राप्य कातरो न भवेत् ।।"

परिसर्प :- दृष्टनष्टानुसर्पः स्यात्परिसर्पों मतो यथा।

"राजा-(ससंभ्रमम्) वयस्य, त्वद्वचनचातुरीविस्मृतविषयान्तरो गम्यमानमपि पन्थानं न गणयामि। कासौ.नगरी? (इत्युपसर्पति)"

विधूतम्- अरतिर्मनसो या स्याद्विधूतं कथ्यते यथा ॥ ३२ ॥ "राजा -- (निर्वर्ण्य सानन्दम्) वयस्य, समाकर्णय। दूराद्र्शनवाञ्छा सविधगतायां समागमोत्कण्ठा। अप्राप्तायामधुना कथमिव मनसो रतिस्तस्याम् ।।"

शम :- तस्यास्तु शान्तिररतेः शम इत्युच्यते यथा। "राजा-(निर्वर्ण्य सानन्दम्) वयस्य, मम हि; दृढविरहविदाहमेष दृष्टो हरति चरो दयितासखीसमेतः । शशधर इव चन्द्रिकासनाथो निशि जगतो नितरां निदाघतापम् ।।" 1अवगम्यमानमपि U.

१०४ अलंकारसंग्रह:

नर्म- परिहासकृतं वाक्यं कथ्यते नर्म तद्था॥ ३३।। "विदूषक :- वअस्स, इह एव्व रमणिज्जा उवट्ठिदा तुह पिआ होदु। (वयस्य, इहैव रमणीयोपस्थिता तव प्रिया भवतु ।) "राजा-(विहस्य) वयस्य, अधमवृत्तिफलमवलम्बसे।" नर्मद्युति :- द्ुतिर्नर्मसमुद्धता नर्मदुतिरसौ यथा। "क: खलु धीरोदारां गभीरसलिलां पिपासुरपि गङ्गाम्। दूरादपि नासीदेदारादपि सारिणीं समुल्लङ्म्य ।।"

प्रगमनम्- उत्तरादुत्तरं वाक्यं प्रगम: कथ्यते यथा॥ ३४॥ "मङ्गलवती -- वत्से वारं वारं वचनानि मयाद्य वर्णितानि तव। विगलन्ति कर्णविवराद्भमाद्भाण्डादिवाशु सलिलानि॥ • कौमुदी- माए मह प्परूडो दुव्वारदमो ण होदि किं मअणो। पज्जलदि किं ण पुण्णो अग्गिज्जालेव्व विअणपवणेहिं॥ (मातर्मम प्ररूढो दुर्वारतमो न भवति किं मदनः । प्रज्वलति किं न पूर्णोडभिज्वाल एव व्यजनपवनैः ।।) 1 The original MSS. read this passage thus : माए मह प्पणिबो वारिदिदमो ण होदि किं मअणो। पज्जलदि ण पुण्णो अग्घिविज्जाइ विअणपवणेहिं॥

सप्तम: परिच्छेद: १०५

निरोधनम्- निरोधनं हितार्थस्य निरोधः कथ्यते यथा।

"राजा-धिङ् मूर्ख, प्राप्ता कथमपि दैवात्कण्ठमनीतैव सा प्रकटरागा। रत्नावलीव कान्ता मम हस्ताद् अ्रंशिता भवता ।"

पर्युपासनम्- पयुंपासनमुक्तं स्यात्कुद्धस्यानुनयो यथा ॥ ३५ ॥ "अपराधमिमं क्षमस्व सख्याश्चरणौ ते मदपेक्षया गृहाण। अरुणप्रभयावलीढपझमां नलिनीं ह्याशु नयेद्विकासमर्कः ॥"

पुष्पम्- उक्ताद्विशेषवद्वाक्यं पुष्पं संकीर्त्यते यथा। "विदूषक :- भो वअस्स, सव्वधा एसो मुत्ताहारो जवकालजोग्गा अक्खमाला होदु। (भो वयस्य, सर्वथा एष मुक्ताहारो जपकालयोग्या अक्षमाला भवतु।) राजा-वयस्य, सत्यमेतत्। अन्यच्च, आसित्वा विजने विमुक्तविषयासक्कं मनो निश्चलं कृत्वा हज्जलजान्तरे प्रियतमारूपं परं दैवतम्। ध्यात्वा हारलतामयाक्षवलयं हस्तेन धृत्वा मया तत्सायुज्यफलाप्तये प्रतिदिनं तन्नाम संजप्यते ।I"

वज्रम्- प्रत्यक्षनिष्ठुरं वाक्यं वज्रमित्युच्यते यथा॥ ३६ ॥ 14

१०६ अलंकारसंग्रह:

"विदूषक :- भो वअस्स, अह्माणं एदं खु दुक्करं। (भो वयस्य, अस्माकमिदं खलु दुष्करम्) राजा-आः, अत्यन्तनिष्ठुरमेतद्वाक्यम्। विषमिव मनसो मोहनमशनिरिव नितान्तनिष्ठुरं श्रवसोः । प्राणप्रयाणभेरीभाङ्कारः प्रणयजलधिबडवागनिः ।।"

उपन्यास :- उपन्यासः प्रसादोक्तिरुपायेनोच्यते यथा। "मङ्कलवती- सर्वथेयं समासक्ता तस्मिस्तामरसेक्षणे। भव प्रसन्ना भद्रे त्वं तेन रोषो न ते वरम् ।"

वर्णसंहरणम्- चातुर्वर्ण्योपगमनं वर्णसंहरणं यथा॥ ३७॥ "कौमुदी-एदं ण सुदं तुए ? सव्वाणं सहि वण्णाणं बम्हणो पढमो गुरू। आराहणिज्जो अण्णेहिं वण्णेहिं जेण वण्णिदो।। (एतन्न श्रुतं त्वया ? सर्वेषां सखि वर्णानां ब्राह्मणः प्रथमो गुरुः । आराधनीयोऽन्यैर्वेर्णैर्येन वर्णितः ॥)" प्रतिमुखे आवश्यकान्यङ्गानि- प्रगम: परिसर्पश्रोपन्यासो वज्रमेव च। पुष्पं च नियमाद्वाच्यान्यन्यानि तु यथारुचि॥ ३८ ।।

सप्तम: परिच्छेद: १०७

गर्भसंधि :- गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य बीजस्यान्वेषणं मुहुः । भवेन्न तु पताकात्र प्राप्त्याशा नियमान्भवेत्॥ ३९॥ गर्भसंध्यङ्गानि- अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्र्मः । संग्रहश्ानुमानं च तोटकाघिबले तथा ॥। ४० ॥ उद्गेगसंभ्रमाक्षेपा अङ्गानि द्वादशास्य तु।

अभूताहरणम्- छद्मकर्म समाख्यातमभूताहरणं यथा ॥। ४१ ॥ "सौरभ :- आर्ये, किमुच्यते? छद्मनानुप्रविश्यसाघयामोडभिल- षितम्।" मार्ग :- तच्वार्थकथनं यत्तन्मार्ग इत्युच्यते यथा। "मङ्कलवती-ननु सौरभ, कपटमिव कायवन्तं क इव विटच्छझना खलामेनाम्। अलमतिसंधातुमतस्तत्त्वं कथयामि तावतोऽर्थस्य ।।"

रूपम्- सवितर्क तु यद्वाक्यं रूपं तत्कथ्यते यथा ॥ ४२॥ "राजा-वयस्य, नेयं निशा दिवस एव भवेत्क्थ मे निद्रान्यथा नयनयोर्युगलं न याति। 2:6 A1101

१०८ अलंकारसंग्रह:

नायं शशी तपन एव तनोति ताप- मुत्पात एव यदि मास्तु विभान्ति ताराः ।।"

उदाहरणम्- यदुत्कर्षकरं वाक्यं तदुदाहरणं यथा।

"राजा-(मलयमारुतमुद्दिश्य) मन्दोऽसि मलयमारुत कथमिव निश्वासमारुतैस्तस्याः । स्पर्धो करोषि मे त्वं विषायसे तेडधुना सुधायन्ते ॥"

कम :- कमः संचिन्त्यमानाप्तिर्जानं भावस्य वा यथा ॥ ४३॥

"राजा-(इति वदन्नेव नेत्रे निमीलयति) विदूषक :- णोमालिए, एसो वअस्सो णिमीलिअणअणो संकप्पसमा- अमसुहं अणुहोदि। (नवमालिके, एष वयस्यो निमीलितनयनः संकल्पसमागमसुखमनु भवति।)"

संग्रह :- • सामोक्तेरभिधानं च संग्रहः कथ्यते यथा। "सौरभ :- अर्थैरनेकैर्जननीममुष्याश्चित्तं च दत्त्वा चिरकालमृग्यम्1 । संतोषयेयं सहसैव भद्रे न चेत्कथं स्यादिह नः प्रवेशः ।।" 1 चिन्त्यम् A 3 ; S.

सप्तम: परिच्छेद: १०९

अेनुमानम्-

"मङ्कलवती- अमल्ण लतुचा क कारणं ज्ञायते कार्यादूमाद्धूमध्वजो यथा। अस्ति चेदर्थसंपत्तिरचिरादवलोक्यते ॥"

सोटकम- ससरम्भं तु यद्वाक्यं तोटक कथ्यते यथा। "मकरदंष्ट्रा-(ससंभ्रमम्) जुत्तं पि सच्चं भणसि। जुज्जदि खु, चोरो मज्झ करादो हारलदं हंत संभमेण हरंतो। पहरइ पासाणेहिं पेच्छसि तुमं पि किमेत्थ पडिकादव्वं ।I" (युक्तमपि सत्यं भणसि। युज्यते खलु, चोरो मम करात् हारलतां हन्त संभ्रमेण हरन्। प्रहरति पाषाणैः पश्यसि त्वमपि किमत्र प्रतिकर्तव्यम् ।।)"

अधिबलम्- कार्ये यत्सातिसंधानं कथ्यतेऽधिबलं यथा ॥ ४५॥ मिम

"सौरभ :- (स्वगतम्) अस्तु नाम। तथाप्यच्युतदत्तपदार्थ- बलादेवैनामतिसंधाय साधयामि कार्यम्।"

उद्देग :- शत्रुभिर्या कृता भीतिरुद्रेग: कथ्यते यथा।क ! अनुमानं तु तथा U; G 3 ; S.

११० अलंकारसंग्रह:

"मकरद्रंष्ट्रा-ता राअउत्तस्स पुण्णमुत्तिणो किअमाणदुवेसे दुवेवि दुब्बह्मणे दाणिं एव्व मारेमि। (तत् राजपुत्रस्य पुण्यमूर्तेः क्रियमाणद्वेषौ द्वावपि दुर्बाह्मणाविदानीमेव मारयामि।)"

संभ्रम :- शङ्कात्रासौ यत्र वाक्ये संभ्रमः कथ्यते यथा ॥ ४६॥ त

"सौरभ :- (सशङ्कं सत्रासं च स्वगतम्) किमेषा पूर्ववदेव कार- यिष्यति?"

आक्षेप :- गर्भबीजसमुत्क्षेपादाक्षेपः कथितो यथा।

"सौरभ :-- प्रसादं तव संप्राप्य साधनीयं समीहितम्। विभावरीं विना सेव्या चकोरेण न चन्द्रिका ।। "

गर्भे आवश्यकान्यङ्गानि- नैटा अभूताहरणं मार्गस्तोटकाधिबले अपि॥४७॥ आक्षेपश्रात्र नियमाद्वाच्यान्यन्यान्यपीच्छया।

अवमर्शसंधि :- क्रोधेनावमृशेदत्र व्यसनाद्वा विलोभनात् ॥।४८ ॥ गर्भनिर्भिन्नबीजार्थ सोऽवमर्शोऽवमर्शनाव।पए

सप्तम: परिच्छेद: १११

अवमर्शसंध्यङ्गानि- 'अत्रापवादसंफेटौ विद्रवद्रवशक्त्तयः ॥। ४९ ।। द्युतिः परसङ्गश्छलनं व्यवसायो विरोधनम्। परोचना विचलनमादानं च त्रयोदश ॥ ५० ॥

अपवाद :- दोषप्रख्यापनं यत्स्यादपवादो मतो यथा। "कैरव :- क्ोल कि

पापे पुरा पातयितुं प्रवृत्ता संतानकं स्वल्पफलाय तर्हि। यागैरनेकैर्यमिभिर्वरेण्यो लोक: क्थ लोचनगोचरस्ते ॥"

संफेट :- रोषेण भाषणं यत्स्यात्संफेटोऽभिमतो यथा ॥ ५१॥

'"मकरदंष्ट्रा- पत्ता सुधा वारविलासिणीए माआभुअंगेण न मारिदेत्ति। सा केदई कामिअफुल्लपुप्फा कत्ता पुरा कंडइणी विसेण। (प्राप्ता सुधा वारविलासिन्या मायाभुजङ्गेन न मारितेति। सा केतकी कामितफुल्लपुष्पा क्लप्ता पुरा कण्टकिनी विषेण ।I) कैरव :- धूर्तें, नाद्यापि रोषं मुश्चसि।"

विद्रव :- वधबन्धादिकथनं विद्रवः कथ्यते यथा। 1 तत्र U.

११२ अलंकारसंग्रह:

"कैरव :-

धस्या: क्रूरै्यमपरिसरं प्रापणीयो यथासम्। सा त्वं रोषं मयि वितनुषे सांप्रतं सांप्रतं ते सर्पि: क्षीरं विषमिव खले साधयेत्साधु तेन ।।"

द्रव :- द्रवो गुरुतिरस्कारकथनं कथ्यते यथा ॥ ५२॥

"लव :- वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वर्तते' सुन्दस्त्रीदमनेऽप्यकुण्ठयशसो लोके महान्तो हि ते। यानि त्रीण्यकुतोमुखान्यपि पदान्यासन्खरायोधने यद्वा कौशलमिन्द्रसूनुहनने2 तत्राप्यभिज्ञो जनः ॥"

शक्ति :- शक्ति: संकीर्त्यते सा यद्विरोधशमनं यथा।

"राजा-वयस्य, विसृज मनसि रोषं मा विरुद्धं वचो मे तव भवतु निजानामेव कोपप्रसादौ। खरतररविरश्मिव्रातपातेडपि सदः सरसिजनिकुरुम्बं स्वैरमुन्मेषमेति।" वर्तते इत्यव्ययं दोषसंवरणार्थे इति नारायणीयव्याख्या। तेध्वपि वृद्धेपु संवरणीयो दोषगणो वर्तत एवेति शब्दार्थः । 9 निघने U; S,

सप्तम: परिच्छेद: ११३

द्रुति :- तर्जनोद्वेजने यत्र सा द्ुतिः कीर्त्यते यथा॥ ५३॥

"कैरव :- या त्वं दूती यमस्येव तदा तर्जितवत्यपि। सैव संप्रति सोद्वेगा चपले चाटु1 भाषसे ॥।"

प्रसङ्ग: कीर्तनं गुरुनाम्नो यत्परसङ्ग: कथ्यते यथा। -पनर्जकी • "मकरदंष्ट्रा- जादो जलधिझरादो कासारादो विणिक्कन्तं। सुमरदि णागो हिअए किं पंकालित्तकासरं जादु2॥ (जातो जलधिझरात् कासाराद्विनिष्क्ान्तम्। स्मरति नागो हृदये किं पक्कालिप्तकासरं जातु ॥)"

छलनम्- यत्रावमाननं वाक्ये छलनं तन्मतं यथा.॥ ५४ ॥

"बन्दी-देव, कोडयं ते प्रतिकर्तुमत्र भवतश्रेलान्तबद्धाक्षतो भूय: स्वस्ति वदन्नटत्यनुगृहं दूर्वार्पणार्ताङ्गुलि: । किं कर्नाटमहीपतिः किमु महाराष्ट्रः किमज्जाधिपः कि पाण्ड्यः किमु घुर्जरः किममुना सर्वेडपि ते सेवकाः ॥"

1 चाह G 3. 2 उद्ीतिरियम्. 15

११४ अलंकारसंग्रहः

व्यवसायः - स्वसामर्थ्यस्य कथनं व्यवसायो मतो यथा। चिनडालक

"कैरव :- जडं जलनिधेर्वारि मुक्त्वा मुनिनिराकृतम्। मम स्वान्ते मधुध्वंसी नित्यं शेते निरामये ॥ अतोऽखिलजगत्स्वहमेवातुलप्रभावः ।"

विरोधनम्- विरोधनं स्वशक्युक्ति: संरब्धानां मतं यथा ॥५५॥ "अर्जुन :- अर्य, प्रसीद। किमत्र क्रोधेन? अप्रियाणि करोत्येष वाचा शक्तो न कर्मणा। हृतभ्रातृशतो दुःखी प्रलापैरत्र1 का व्यथा।। भीम :- अरे, भरतकुलेन्दुकलङ्क, अद्यैव किं न विसृजेयमहं भवन्तं दुःशासनानुगमनाय बहुप्रलापिन्। विन्नं गुरू न कुरुतो यदि मद्गदाग्र- निर्भिद्यमानरणितास्थनि ते शरीरे॥

अन्यच्च रे मूढ, शोकं स्त्रीवन्नयनसलिलैर्यत्परित्याजितोSसि भ्रातुर्वक्ष:स्थलविघटने यच्च साक्षीकृतोऽसि।

1 रस्य का कथा U.

सप्तम: परिच्छेद: ११५

आसीदेतत्तव कुरुपते कारणं जीवितस्य क्रुद्धे युष्मत्कुलकमलिनीकुञ्जरे भीमसेने। दुर्योघन :- दुरात्मन् भरतकुलापशद, पाण्डवपशो, नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः । किंतु, द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुप्तं बान्धवास्त्वां रणाजिरे।प्राक किगा मद्गदाभिन्नवक्षोडस्थिवेणिकाभीमभूषणम् ।।" प्ररोचना- •गगणकी प्ररोचना सिद्धवद्यन्धाव्यर्थकथनं यथा। "बन्दी-देव, आस्ते द्वारि वधूर विधातृरचनावैदग्ध्यविश्रान्तिभू2-नाशकक्रन भूरेतस्य बलादहारि भवता भीतानतारातिना। किं नामापरमत्र कार्यमधुना साध्यं समाशास्यते तत्पाणिग्रहमङ्गलाय मनुजाधीशास्तु यत्रो महान् ।।"

विचलनम्- विकत्थनाद्विचलनमामनन्ति बुधा यथा ॥ ५६ ॥ "कैरव :- ननु तव नयहीने नापराधं स्मरेयं मनसि विसृज भीति मत्कुधो8 नासि पात्रम्। भुवनमखिलमेको भुग्रयैव भ्रुवाहं नियमयितुमधीशो नीरजाक्षप्रभावात् ।"

1रणाङ्गणे A 2; S. 2 वैदुष्यविश्रान्तिभू: S. 3 क्रुधां S. 4 मपीश: S.

११६ अलंकारसंग्रह:

आदानम् - कार्यस्य संग्रहो यत्स्यात्तदादानं मतं यथा। "कैरव :- (स्वगतम्) अस्तु नामैनां कुट्टिनीं देवकुलाग्रस्थापित- दीपस्तम्भोपरि निधाय गमिष्यामि।" अवमर्शे आवश्यकान्यङ्गानि व्यवसायादानशक्तित्रयमावश्यकं त्विह ॥ ५७॥ निर्वहणसंधि :- बीजवन्तो मुखाद्यर्था विपकीर्णा यथायथम्। ऐकार्थ्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत् ॥५८॥ निर्वहणसंध्यङ्गानि- संधिर्विरोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम्1। प्रसादानन्दसमया धृतिर्भाषोपगुम्भने ॥५९॥ पूर्वभावोपसंहारौ प्रशस्तिश्र चतुर्दश। संधि :- मुखसूचितबीजार्थप्राप्तिः संधिर्मता यथा ॥ ६० ॥ "कैरव :- आदावघटितं कार्य मध्ये सुघटितं मम। भूयो विघटितं भूयो भूयाद्धटयितुं प्रभु: ॥" विरोध :- मार्गणं तस्य कार्यस्य विरोध: कथ्यते यथा। 1 परिभावनम् S.

सप्तम: परिच्छेद: ११७

"सौरभ :- सा त्वयैवमवमानिता सती कुट्टिनी कुपितपन्नगीनिभा । मारयेत्किमु महीशदर्शिता1 मानयेत्किमुत मन्दविग्रहा ॥"

मथनम्- ग्रथनं तस्य कार्यस्य तूपक्षेपो मतो यथा ॥ ६१ ॥

"कैरव :- वयस्य, नात्र संदेहः । शान्तिमेति सकलोऽपि भूभुजां संनिधौ सहजवैरवर्जितः । तामसा अपि तरक्षवो मृगैः संचरन्ति हि समं तपोवने ।।"

निर्णय :- अनुभूतार्थकथनं निर्णयोऽभिमतो2 यथा।

"सौरभ :- वयस्य, मैवं मन्तव्यम्। स देवतावेश्मनि सत्यसंगरः सतां समक्षं समुदीरितं तथा। वच: स्वकीयं वसुघेश्वरः कथं मुहूर्तमात्रेण मृषा करिष्यति ।।"

परिभाषणम्- अन्योन्यपरिवादोयः परिभाषात्र सा यथा ॥ ६२ ॥

"मकरदंष्ट्रा-(सरोषम्) अले दुब्बह्मण, पहववेदिणो पुरदो पुणो वि एव्वं भणसि। (अरे दुर्बाह्मण, प्रभववेदिनः पुरतः पुनरप्येवं भणसि ।) 1 तर्जिता S. 2 अभिहितो यथा S.2 709उ 3 परिभावो S.

११८ अलंकारसंग्रह:

सौरभ :-- धूर्ते दुरन्त विपदर्णवमध्यमसौ दीनाववेक्ष्य कृपया दिननाथवंश्यः। एकीप्िए *आवामपारमनयन्नयनात्तदीया- ज्ज्ञातौ जहाति न कदापि सुतौ नरेन्द्रः ।। अतस्ते तर्जनान्न बिभीवः ।"

प्रसाद: प्रसीदेत्याद्यनुनय: प्रसादोऽभिमतो यथा। "रुतसार :- (किंचिद्विहस्य) भो, क्षमस्व ममापराधम्।"

आनन्द :- वाञ्छितार्थस्य या प्राप्तिरानन्दः स मतो यथा ॥६३॥

"पुरोधा :- राज्ञः करेण रमण्याः करं ग्राह्यति। राजा-(सहर्षै गृह्णाति)"

समय :- चिरारूढस्य दुःखस्य निर्गमः समयो यथा। TE "राजा-('कथमपि कटाक्षेण निर्वर्ण्य अपवार्य) वयस्य, सामिफुल्लसरसीरुह निर्यद्ङ्गसंततिसमाननिकायाः । अञ्जनाविलबाष्पलवा मे क्षालयन्ति चिरखेदममुष्याः ॥"

1आवामवारं S. 2 मतसार: S. 8 तरुणीं Added before.S.2

सप्तम: परिच्छेद: ११९

धृति :-- स्थिरीकरणमर्थस्य लब्घस्य तु धृतिर्यथा ॥ ६४।।

"पुरोधा :- ततः सप्तपदान्याक्रम्य, कलितानि पदानि सप्त साक्षीण्यनले वामुभयोरतोऽस्तु सख्यम्। शिवयोरिव शाश्वतैकरस्यं चरतो यावदशीतशीतभानू।।"

भाषणम्- मानार्थकामादिलाभो भाषणं कथितं यथा।

"कैरव :- तवात्मजा तामरसायताक्षी मह्यं ससंमानमियं महीश। दत्ता दयावारिधिना त्वया तद्गुरूपदेशादुरु यत्सदुक्तम्।।"

उपगुम्भनम्- TF

उपगुम्भनमाश्चर्यप्राप्तिरित्युच्यते यथा ॥ ६५ ॥

"पुरोधा :- (साश्चर्यम्) मनोरथसिद्ध, ममाप्येतदेव विवक्षितम्। पिहाकी

अहो, दैवादावयोर्मतिसंवादः ।"

पूर्वभाव :- कार्यस्य दर्शनं पूर्वभावः संकीर्त्यते यथा। "मनोरथसिद्धः-अन्यच्चेदं ममाशास्यमस्ति । तदिदम्-तथा मालवनाथः संभावनीयो यथा प्रीयते देवी। -प्की निनम सर्व: स्वजनसंमानात्संतोषमुपयाति हि। पाकी 1E9F यथा वकुलसेकेन विकसेन्मुकुलावली " सगन्g

१२० अलंकारसंग्रह:

उपसंहार :- स स्यात्कार्यस्य संहारः प्रियावाप्तिर्मतो यथा ॥ ६६ ॥ "पुरोधा :- पुण्यैस्तस्य पुरातनैः क्षितिपतेः प्रख्यातवत्सान्वय- क्षीराम्भोनिधिचन्द्रमाः सकलभूलोकाभिनन्द्योदयः । स्वैरं खर्वितपूर्वराजचरितः पूतैनिजैरवर्तनै- र्जामातासि जनाधिनाथ विदिशां हंसावलीं चाप्नुयाः ।।"

प्रशस्ति :- प्रशस्तिः प्रोच्यते सा तु यच्छुभाशंसनं यथा। "साहित्यभानुरयतामुदयं नृपाणां कीर्त्यम्बुजानि विकसन्ति सितानि सन्तु। नाशं प्रयातु घनदुर्जनवाक्तमिसरं भूरस्तु संततमहोत्सवशालिनीयम् ।।" निर्वहणे आवश्यकान्यङ्गानि- अङ्गान्यवश्यमेतानि वाच्यानीह चतुर्दश ॥ ६७ ॥ संध्यङ्गानां प्रयोजनम्- उक्ताङ्गानां चतुःषष्टेः षोढा चैषां प्रयोजनम्। इष्टस्यार्थस्य रचना गोप्यगुप्तिः प्रकाशनम् ॥ ६८ ॥ रागः प्रयोगस्याश्चार्य वृत्तान्तस्यानुपक्षयः। वस्तुनस्त्रैविध्यम्- पुनस्त्नेधा विभाग: स्यात्सर्वस्याप्युक्तवस्तुनः ॥ ६९ ॥ सूच्यमेव भवेत्किचिद् दृश्यं श्रव्यमथापरम्।

सप्तम: परिच्छेद: १२१

सूच्यम्- नीरसोऽनुचितस्तत्र संसूच्यो वस्तुविस्तरः ॥ ७० ॥ सूच्यार्थाविष्करणम्- अर्थोपक्षेपकैः सूच्यं पञ्चभिः प्रतिपादयेत् ॥ ७१॥ विष्कम्भचूलिकाङ्कास्याङ्कावतारप्रवेशकैः। मिडाकार विष्कम्भ :- वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः ॥ ७२ ॥ संक्षिप्तार्थस्तु' विष्कम्भो मध्याभ्यां मध्यमेन वा। विष्कम्भो द्विधा- प्रयोजितो भवेच्छुद्ध: संकीर्णो नीचमध्यमैः ॥७३॥ चूलिका- अन्तर्यवनिकासंस्थैश्चूलिकार्थस्य सूचना।

अङ्कास्यम्- अङ्कान्तपात्रैरङ्कास्यमुत्तराङ्कार्थसूचनम् ॥७४॥ अङ्कावतार :- अङ्कावतारस्त्वङ्कान्ते पातोऽङ्कस्याविभागतः। करा भूतभाविकथांशानां सूचको नीचभाषया॥ ७५॥ प्रवेशक :- नीचपात्रैः प्रयुक्तोऽङ्कद्यस्यान्तः प्रवेशकः । एभिः संसूचयेत्सूच्यं दृश्यमङ्कैः प्रदर्शयेत् ॥ ७६॥ दृश्यम्- दृश्यस्तु मधुरोदात्तरसभावनिरन्तरः । 1 संक्षेपार्थस्तु S. 16

१२२ अलंकारसंग्रह:

श्रव्यम्- नाट्यधर्ममवेक्ष्यैव श्रव्यं वस्तु त्रिधा यथा। श्रव्यस्य त्रैविध्यम्- सर्वश्राव्यं च नियतश्राव्यमश्राव्यमेव च।। ७७।।

प्रकाशम् ; स्वगतम् - सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यादश्राव्यं स्वगतं मतम्। द्विविधं नियतश्राव्यं जनान्तमपवारितम् ॥ ७८॥ जनान्तिकम्- त्रिपताकाकरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम्। अन्योन्यमन्त्रणं यत्स्यात्तज्जनान्ते जनान्तिकम् ॥ ७९॥

अपवारितम् - रहस्यं कथ्यतेऽन्यस्य परावृत्यापवारितम्।

आकाभाषितम्- कि ब्रवीष्येवमित्यादि विना पात्रं ब्रवीति यत। श्रुत्वेवानुक्तमप्येतत्तत्स्यादाकाशभाषितम् ।। ८० ।। सर्वाङ्गसंयुतमनेकविधार्थसार्थ

राज्यं त्वदीयमिव रूपकवस्तु रम्यं 2मन्नक्षितीश महतां मुदमातनोति ॥ ८१॥

संध्यङ्गनिरूपणं नाम सप्तम: परिच्छेद:।

1मतमू S. 2 मन्म S. सर्वालंकारसंभ्रहे U.

अकेगर हेड

अष्टमः परिच्छेद: वृत्ति :- नेतृव्यापाररूपा या वृत्ति: सा स्याच्चतुविधा। वृत्तिमेदा :- भारती साच्वती चारभटी कैशिक्यतः परम्॥ १ ॥ चतस्रो वृत्तयो ज्ञेयाः सर्वनाव्यस्य मातृकाः। भारती वृत्ति :- भारती संस्कृतपायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः ॥ २ ॥ भरतैस्तु प्रयोज्यत्वाद्धारती चतुरङ्गिका।

भारतीवृत्त्यङ्गानि प्ररोचनामुखं चैव वीथी1 प्रहसनं तथा॥ ३ ॥ स्थाने प्रहसनस्याथ भाणमप्याह कोहलः । एतेषां लक्षणं 2पश्चात्मसङ्गादभिधीयते ॥ ४ ॥

सात्त्वती वृत्ति :- *साच्वती सा मता सच्चशौर्यत्यागदयार्जवैः। युक्ता हर्षोत्तरा शोकवर्जिता सुमुदीरिता ॥५॥ 1 वीथ्या G 3. 2 पश्चात्प्रसङ्गेना G 3. 3 सात्वती नाम सा नेतृशौर्यत्यागदयार्जवै: G 3.

१२४ अलंकारसंग्रह:

संलापोत्थापकावस्या: संघश्च परिवर्तकः । अङ्गानि चत्वार्येतेषां क्रमाल्लक्षणमुच्यते॥६॥

संलापक :- संलापको 'गभीरोक्तिर्नानाभावरसो यथा। "राम :- अयं सः, यः किल सपरिवारकार्तिकेयविजयावर्जितेन भगवता नीललोहितेन *परिवत्सरसहस्रान्तेवासिने तुभ्यं प्रसादीकृतः परशुः । परशुराम :- आम्। राम दाशरथे, स एवायं ममाचार्यपादानां प्रियः परशुः। अस्त्रपरयोगखुरलीकलहे गणानां सैन्यैर्वृतो विजित एव मया कुमारः । एतावतापि परिरभ्य कृतप्रसादः प्रादादमुं प्रियगुणो भगवान्गुरुर्मे ।I"

उत्थापक :- उत्थापकस्तु यत्रारिं युद्धायोत्थापयेद्यथा ।। ७।। चाशनड

"आनन्दाय च विस्मयाय च मया दृष्टोऽसि दुःखाय वा वैतृष्ण्यं तु कुतोऽद्य संप्रति मम त्वद्दर्शने चक्षुषः । त्वत्सांगत्यसुखस्य नास्ति विषयः किं वा बहुव्याहृतै- रस्मिन्विस्मृतजामदग्न्यविजये बाहौ धनुर्जुम्भताम्।"

संघ :- नीत्या दैवेन वा भेद: संघाख्यः कथ्यते यथा। 1 गर्भितोकि: G 3. 0:ाली2 परि omitted G 3.

अष्टमः परिच्छेद: १२५

"चाणक्यो नीतिसामर्थ्याद्राक्षसीयानभेदयत्। भेदो विभीषणस्याभूद्रावणाद्दैवयोगतः ।।" हVस परिवर्तक :- भेदं साम च दानं च निष्फलीकृत्य यत्र तु ॥ ८ ॥ परिवर्तक इत्युक्तो दण्डस्वीकरणं यथा। "हेरम्बदन्तमुसलोल्िखितैकभित्ति वक्षो विशाखविशिखव्रणलाञ्छितं मे। FEDTPFIS

द्यत्सत्यमद्य परिरब्धुमिवेच्छति त्वाम् ।। राम :- भगवन्, परिरम्भणमिति प्रस्तुतप्रतीपमेतत्।" आरभटी वृत्ति :- मायेन्द्रजालसंग्रामक्रोधोद्भ्रान्त्यादिचेष्टितैः ॥ ९॥ युक्ता भवेदारभटी चत्वार्यङ्गानि तत्र च। आरभटीवृत्त्यङ्गानि- संक्षिप्तिका स्यात्संफेटो वस्तूत्थानावपातने ॥ १० ॥किकक संक्षिप्ति :- संक्षिप्तवस्तुरचना संक्षिप्तिः 'शिल्पतो यथा। चरिते वत्सराजस्य कलिङ्गद्विपयोजना2॥ ११ ॥ संक्षिप्तिरथवा नेतृदशान्तरकृतिर्यथा। वालिनाशेन सुग्रीवः किष्किन्धाधिपतिः कृतः ॥१२ ॥ भार्गवस्यापि चौद्धत्यनिव्ठत्तौ शान्तताश्रयः ।

1 शिल्पिनः G 3 ; S. .2.2 योजनम् G 3 ; S.

१२६ अलंकारसंग्रह:

संफेट :- संफेटस्तु समाघातः क्रुद्धसंर्धयोर्यथा ।। १३ ॥। लक्ष्मणेन्द्रजितोर्युद्धं रामरावणयोश्र वा'।

वस्तूत्थापनम्- मायाद्युत्थापितं वस्तु वस्तूत्थापनकं यथा ॥ १४ ।। माययेन्द्रजितो' युद्धे दिवा 'ध्वान्तपदर्शनम्।

अवपातनम्-

अवपातस्त्वसौ ज्ञेयोऽनिष्टदर्शनतो यथा। "नष्टं 'वर्षवरैर्मनुष्यगणनाभावादकृत्वा® त्रपा- मन्तः कञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति त्रासादयं वामनः । पर्यन्ताश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतं कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशङ्किनः ॥"

कैशिकी वृत्ति :- या रम्यनेपथ्यविशेषयुक्ता स्त्रीभिर्युता वा बहुनृत्तगीता'। कामोपभोगप्रचुरप्रचारा . सा कैशिकी वृत्तिरुदाहता स्थात् ॥ १६। 1 यत G 3. 2 जिता S. 3 चन्द्र G 3 ; S. 4 क्षिप्रप्रेवेशनिर्वाण G 3. 5 वर्षधरैः S. 6 नाशादकृत्वा G3; S. बहुगीतनृत्यैः G 3; S.

अष्टम: परिच्छेद: १२७

कैशिकीवृत्त्यङ्गानि- नर्म च नर्मस्पन्दो नर्मस्फोटश नर्मगर्भश्। कैशिक्याश्वत्वारो भेदा होते समुदिष्टाः ॥१७॥ नर्म- ललितमधुराभिधानं शृङ्गाररसाश्रयं सुखोपेतम् । इच्छाभयहास्ययुतं नर्म त्रिविधं वदन्ति यथां ॥ १८ ॥ "मध्याहं गमय त्यज श्रममरं स्थित्वा पयः पीयतां मा शून्येति विमुञ्च पान्थ विजनः शीतः प्रपामण्डपः । तामेव स्मर घस्मरस्मरशरत्रस्तां निजां प्रेयर्सी त्वच्चित्तं तु न रञ्नयन्ति पथिक प्रायः प्रपापालिकाः ॥"

"1अभिव्यक्तालीको विफलसकलोपायविभव- श्विरं ध्यात्वा सद्यः *कृतकृतकसंरम्भनिपुणः । इतः पृष्ठे पृष्ठे किमिदमिति संत्रास्य सहसा कृताश्लेषां धूर्तः स्मितमधुरमालिङ्गति वधूम् ।" "शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छनै- निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मुखम्। विस्नब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलीं लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता ।।"

नर्मस्पन्द :- उत्कण्ठानिर्भरप्रेमनवसंगमसंभ्रमम् । अन्ते भयानकं प्राहुर्नर्मस्पन्दं तु तद्था॥। १९ ।। 2: अतिव्यक्तागस्कः G 3; S. 2:gघृत G 3.

१२८ अ लंकारसंग्रह:

"विसृज सुन्दरि संगमसाध्वसं ननु चिरात्प्रभृति प्रणयोन्मुखे। परिगृहाण गते सहकारतां त्वमतिमुक्तलताचरितं मयि ॥" नर्मस्फोट :- ॥ कन्यानायकयोर्यत्र वृत्तं च स्फुटितं भवेत्। नर्मस्फोटः स विज्ञेयः संभ्रमादियुतो यथा ॥ २० ॥ "गमनमलसं शून्या दृष्टिः शरीरमसौष्ठवं श्वसितमधिकं किं न्वेतत्स्यात्किमन्यदितोऽथवा। भ्रमति भुवने कंदर्पास्त्रं1 विकारि च यौवनं ललितललितास्ते ते भावाः क्षिपन्ति च धीरताम् ।।" नर्मगर्भ :- नर्मगर्भशच्छन्ननेतृव्यलीकार्थाय तद्यथा। "दृष्टैकासनसंगते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने पिधाय विहितक्रीडानुवन्धच्छलः । तिर्यग्वक्रितकंधरः 'सपुलक: प्रेमोल्लसन्मानसा मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति ॥" भारती वृत्ति :- भारती शब्दवृत्तिः स्यादस्यास्तिस्त्रोऽर्वृत्तयः ॥ २१ ॥ रसभेदेन वृत्तय :- शृङ्गारे कैशिकी वीरे सा्त्वत्यारभटी पुनः । रसे रौद्रे सबीभत्से वृत्तिः सर्वत्र भारती ॥ २२ ॥ आसां भेदचतुष्केऽस्मिन्नेकैकमपि वाञ्छितम्। ल कंदर्पाज्ञा G 3 ; S. 2 प्रकृतिमधुरा: G 3, 3 सपुलकं G 3 ; S.

अष्टमः परिच्छेद: १२९

प्रयोगे कविभिः कार्य सर्वमेकत्र दुर्लभम्॥ २३॥

पात्राणां भाषानियम :- पाठयं तु संस्कृतं नृणामनीचानां कृतात्मनाम्। लिङ्गिनीनां महादेव्या मन्त्रज्ञावेश्ययोः कचित ॥ २४॥ स्त्रीणां तु प्राकृतं 'प्रायः शौरसेन्यधमेषु च2। पिशाचात्यन्तनीचादौ पैशाचं मागधं तथा ॥ २५॥ यद्देश्यं नीचपात्रं स्यात्तदेश्यं तस्य भाषितम्।

पात्राणां संबोधनक्रम :- भगवन्तोऽवरैर्वाच्या विद्वद्देवर्षिलिङ्गिनः ॥ २६ ॥ विशामात्याग्रजाश्चार्या नटीसूत्रभृतौ' मिथः। रथी सूतेन चायुष्मान् पूज्यैः 'शिष्यात्मजानुजाः ॥ २७ ॥ वत्सेति तातः पूज्योऽपि सुगरहीताभिधश्च तैः। भावो नटेन सूत्री च मारिषस्तेन सोऽपि च ॥ २८ ॥ देवः स्वामीति नृपतिर्भृत्यैर्भट्टेति चाधमैः । आमन्त्रणीया: पतिवज्ज्येष्ठामध्याधमैः स्त्रियः ॥ २९॥ समा हलेति च प्रेष्या हञ्ज्े वेश्याज्जुकेति च। कुट्टिन्यत्तेत्यनुगतैः पूज्या वा जरती जनैः ॥ ३० ॥ - विदूषकेण भवती राज्ञी चेति च शब्धते। 'हण्डे नीचा पुरस्कार्या लालिता तु यवयसी॥ ३१।।

1 प्राहु: G 3; S. 2 न्यादयोऽपि च S. 3 कृतौ G 3; S. 4 शिष्यात्मजा अपि G 3 ; S. 5एतदारम्य वासूरितीर्यते (३४) इति पर्यन्तमू A 3 कोशे न दृश्यते। 17

१३० अलंकारसंग्रह:

भगिनीपतिरावुत्तो राजा भट्टारको जनैः । युवराजः कुमारः स्याद्धर्तृदारक इत्यपि ॥ ३२ ॥ राजपुत्री तु तद्वत्स्यादार्यपुत्रः पतिः स्ति्रिया। प्रियेति भर्त्रा राज्ञी स्यात्स्यालो राष्ट्रिय उच्यते॥ ३३ ॥ देवी कृताभिषेकायामितरासु तु भट्टिनी। अत्तिका भगिनी ज्येष्ठा बाला वासूरितीर्यते॥ ३४ ॥ सद्दृत्तिशालि सरसं नाट्यं नियतभाषितम्। त्वच्चरित्रमिवाभाति सहितं 'मन्नभूपते ॥ ३५ ॥

इति श्रीमदमृतानन्दयोगिप्रवरविरचितेSलंकारसंग्रहे2 वृत्तिनिरूपणं नामाष्टमः परिच्छेदः ।

2

1 मन्म S. 2 सर्वालंकारसंभ्रहे U,

नवमः परिच्छेद: रूपकाणि- नाटकं 'सपकरणं भाण: प्रहसनं डिमः । -व्यायोगसमवकारौ वीथ्यङ्केहामृगा इति ॥ १ ॥ प्रधानरूपकाण्याहुर्दशैतानि विपश्चितः ।

उपरूपकाणि- नाटिका सट्टकं त्रोटो प्रेक्षणं गोष्ठिभाणिके ॥ २ ॥ संलापकश्च प्रस्थानं काव्यं हल्ीसरासके। श्रीगदितं च लासिका दुर्मल्ली नाट्यरासकम् ॥ ३ ॥ उल्लाप्यमुपरूपाणि भवन्त्येतानि षोडश।

नाटकम्- प्रकृतित्वादथान्येषां भूयो रसपरिग्रहात् ॥४ ॥ संपूर्णलक्षणत्वाच्च पूर्व नाटकमुच्यते।

रङ्गनेपथ्ये- रङ्ग: सदस्यास्थानोर्वी नेपथ्यं नटवर्गभूः ॥५॥ PF 1च प्रकरणं U. 2वीथीसमवकाराङ्कव्यायोगेहामृगा इति U; G 3. 3 तथान्येषां U 4.

१३२ अलंकारसंग्रह:

पूर्वरङ्ग :- यत्राव्यवस्तुनः पूर्व 'रङ्गे विघ्नोपशान्तये। कुशीलवा: प्रकुर्वन्ति पूर्वरङ्ग: 2स कीर्तितः ॥ ६ ॥ पूर्वरङ्गाङ्गानि- प्रत्याहारोऽवतरणमारम्भाश्रावणे अपि। वक्रपाणिः परीघट्टना या संघोटना तथा।। ७॥ मार्गासारितकं शुद्धावकृष्टोत्थापने तथा। परिवर्तनकं नान्दी तथा चैव प्रोचना ॥। ८ ।। त्रिगतं चासारितकं तथा गीतिविधिर्ध्रुवा। त्रिसामकमतो रङ्गद्वारं स्याद्वर्मानकम् ॥ ९ ॥ चारिर्महाचारिरिति पूर्वरङ्गाङ्गसंहतिः । नान्दी- यद्यप्यङ्गानि भूयांसि पूर्वरङ्गस्य नाटके ॥ १० ॥ तथाप्यवश्यं कर्तव्या नान्दी विघ्नोपशान्तये। आशीर्वचनसंयुक्ता यस्मान्नित्यं भवेदिह ॥ ११ ।। देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति शब्दिता। नान्दी गुणनिका वाद्यमानद्धादित्रयोत्थितम् ॥ १२ ॥ नन्दीश: पूज्यते पुष्पैस्तेन नान्दीति सोच्यते। या काचित्पठ्यते सूक्तिर्यो कांचिद्देवतां प्रति*॥ १३ ॥ सूत्रधारेण नाट्यादौ सा नान्दी नन्दिनो मुदे। 1रज्जविघ्नोप U; G 3. 2 प्र U. 3प्रत्याहारादीनां लक्षणं नाय्यशास्त्रे पश्चमाध्याये प्रपश्चितम्। स च भागोSत्रानु- बन्धरूपेणान्ते संयोजितः । 4 यया नाटये सरस्वती A 3.

नवम: परिच्छेद: १३३

नान्दां पदनियमादि :- THEIST मङ्गल्यशङ्चकराब्जकोककैरवशंसिनी ॥ १४ ॥

द्वाविशत्याष्टाद शैर्वापि पदादिनियमो न वा ॥ १५॥ नाट्याङ्गं संविधायेत्थं सूत्रधारे विनिर्गते। प्रविश्य तद्वदपरः काव्यमास्थापयेन्नटः ॥ १६ ॥ दिव्यमर्त्ये स तदूपो मिश्रमन्यतरस्तयोः । 2सूचयेद्वस्तुबीजादयैर्मुखं पात्रक्रमाद्यथा ॥। १७ ।।

"रामो मूर्धि निधाय काननमगान्मालामिवाज्ञां गुरो- स्तद्धक्त्या भरतेन राज्यमखिलं मात्रा सहैवोज्झितम्। तौ सुग्रीवविभीषणावनुगतौ नीतौ परां संपदं प्रोद्वृत्ता दशकंधरप्रभृतयो ध्वस्ताः समस्ता द्विषः ॥" "यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यञ्चोऽपि सहायताम्। अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति ॥।" "आसारितप्रकटनिर्मलचन्द्रहासः प्राप्तः शरत्समय एष विशुद्धकान्तः । उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं® रामो दशास्यमिव संभृतबन्धुजीवः॥" "तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हृतः । एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गेणातिरंहसा ।।"

'अनिष्ठुरैश्र मधुरैः श्रोकैर्वाक्यार्थसूचकैः। ऋतुं कंचिदुपादाय भारतीं वृत्तिमाश्रयेत । १८।।

1 पूर्वरङ्गं विधायेत्थं U; G 3. 2 सूचयेद्वस्तुबीजं वा U; G 3. 3 घनमण्डलाग्रं A 3. 4रङ्ढं प्रसाद मधुरैः U; G 3.

१३४ अलंकारसंग्रह:

प्ररोचना - परोचना पशंसातस्तून्मुखीकरणं यथा। "श्रीहर्षो निपुणः कविः परिषदप्येषा गुणग्राहिणी लोके हारि च वत्सराजचरितं नाट्ये च दक्षा वयम्। वस्त्वेकैकमपीह वाञ्छितफलप्राप्तेः पदं किं पुन- र्मद्धाग्योपचयादयं समुदितः सवों गुणानां गणः ।।"

आमुखम्- सूत्रधारो नटीं ब्रूते 'भारिषं वा विदूषकम् ॥ १९ ॥ स्वकार्यप्रस्तुताक्षेपि चित्रोत्त्या यत्तदामुखम्। आमुखाङ्गानि- प्रस्तावनेति वा तत्र कथोद्वातः प्रवृत्तकम् ॥ २० ॥ प्रयोगातिशयश्चाथ वीथ्यङ्गानि त्रयोदश। कथोद्वात :- स्वेतिवृत्तसमं वाक्यमर्थ वा यत्र सूत्रिणः ॥२१।। गृहीत्वा प्रविशेत्पात्रं कथोद्धातो द्विधा यथा। "द्वीपादन्यस्मादपि जलनिधेर्दिशोडप्यन्तात्। आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ॥" "लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य। आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः स्वस्था भवन्ति मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ।।" मार्ष वाथ A 3.

नवम: परिच्छेद: १३५

प्रवृत्तकम् - कालसाम्यात्मवेशो यः पतृत्तकमिदं यथा ॥ २२ ॥

"प्रौढपयोधरभारा प्रावृण्मलिनाम्बरा प्रबाष्पधरा। मानसगराजहंसा मानवतीवाद्य मदनार्ता ।।"

प्रयोगातिशय :- एषोऽयमित्युपक्षेपात्सूत्रधारप्रयोगतः। *पात्रपरवेशो यत्रैव प्रयोगातिशयो यथा ॥२३॥

"सौरभेण सहकारपादपः पद्मतो हरति षट्पदावलिम्। रामणीयकगुणेन रागिणीं कौमुदीदृशमिवैष कैरवः ।।" "वर्णयितुमस्य महिमा वसन्तसमयस्य शक्यते केन। यदयं विप्रो वृद्धोऽप्युज्झति दामोदरो निजां प्रकृतिम् ।"

वीथ्यङ्गानि-

उद्धात्यकावलगिते प्रपश्चत्रिगते लम् ॥ २४ ॥ वाक्केल्यधिबले गण्डमवस्यन्दितनालिके। असत्मलापव्याहारमृदवानि त्रयोदश ॥ २५॥ 2वीथीप्रसङ्गे वीथ्यङ्गलक्षणं 'तत्र वक्ष्यते। एषामन्यतमेनार्थ पात्रं वाक्षिप्य सूत्रभृत् ॥ २६ ।। प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत्ततो वस्तु प्रपश्चयेत्। 1पात्रप्रयोगो यत्रैव U ; G 3. 2आदौ प्रसङ्गात् A 3 ; U. 3 तस्य A ३.

१३६ अलंकारसंग्रह:

सर्वनाट्यसाधारणाङ्गानि- पूर्वरङ्गः सभापूजा करवेर्गोत्रादिकीर्तनम् ॥ २७॥ नाटकादेस्तथा संज्ञा सूत्रधारोऽप्यथामुखम्। अर्थोपक्षेपकाः पञ्च चतस्रो वृत्तयोऽपि च ॥ २८॥ नाट्योक्तिश 2समावेशस्तथा भाषाविभाषयोः। प्रायशः सर्वनाट्येषु कीर्त्यन्ते संगता इमे ॥ २९ ॥

नाटकादीनां संज्ञाकरणे नियम :- संज्ञा तु नाटकादीनां नायकेनेतरेण वा। नायिकानायकाख्यानात्संज्ञा प्रकरणादिषु ॥ ३० ॥ नाटिकासटटकादीनां नायिकाभिर्विशेषणम्।

आधिकारिकेतिवृत्तम्- अभिगम्यगुणैर्युक्तो धीरोदात्तः प्रतापवान् ॥ ३१ ॥ कीर्तिकामो महोत्साहस्त्रय्यास्त्राता महीपतिः। प्रख्यातवंशो राजन्यो दिव्यो वा यत्र नायकः ॥ ३२ ॥ तत्प्रख्यातं विधातव्यं वृत्तमत्राधिकारिकम्। यत्तत्रानुगतं किंचिन्नायकस्य रसस्य वा॥ ३३ ॥ विरुद्धं तत्परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत्।

कल्पितो वीरचरिते वधस्तस्यैव चान्यथा।

नाटके संधिनियम :- आद्यन्तमेवं निश्चित्य पञ्चधा तद्विभज्य च ॥ ३५ ।। 1वर्णनम् S. 2 समादेश: A 3.

नवम: परिच्छेद: १३७

खण्डशः संधिसंज्ञांस्तान् भागानपि च खण्डयेत्।

चतुःषष्टिश्व तानि स्युरङ्गानि त्विह संधिषु।

नाटके विष्कम्भ :- आदौ विष्कम्भकं कुर्यादङ्कं वा कार्ययुक्तितः ॥ ३७॥ अपेक्षितं परित्यज्य नीरसं वस्तुविस्तरम्। यदा संदर्शयेच्छेषं कुर्याद्विष्कम्भकं तदा ॥ ३८ ॥ यदा तु सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्तते। आदावेव तदा कुर्यादामुखाक्षेपसंश्रयम्॥३९॥

अङ्कलक्षणम्- प्रत्यक्षनेतचरितो बिन्दुव्याप्तिपुरस्कृतः। अङ्को नानाप्रकारार्थसंविधानरसाश्रयः ॥ ४० ॥।

नाटके रस :- अनुभावविभावाभ्यां स्थायिनो व्यभिचारिभिः । गृहीतमुक्तैः कर्तव्यमङ्गिनः परिपोषणम्॥४१॥ न चातिरसतो वस्तु *दूरविच्छिन्नतां नयेत। प्रका

रसं वा न तिरोदध्याद्वस्त्वलंकारलक्षणैः ॥ ४२ ॥ एको रसोऽङ्गी कर्तव्यो वीर: शृङ्गार एव वा। अङ्गमन्ये रसा: सर्वे कुर्यान्निर्वदणेऽद्ुतम् ॥ ४३ ॥ रामक गिकार

1 आमुखापेक्षसंश्रयः, A. 2 व्यक्तिसमन्वितः, G 3 ; S. 3 दूरे, S. 18

१३८ अलंकारसंग्रह:

नाटके प्रत्यक्षतोऽदर्शनीयानि- दूराध्वानं वर्ध युद्धं राज्यदेशादिविप्ुत्रम्। संरोधं भोजनं स्नानं सुरतं चानुलेपनम् ।। ४४ । अम्बरग्रहणादीनि प्रत्यक्षाणि न दर्शयेत'। नाधिकारिवर्ध कापि त्याज्यमावश्यकं न च।। ४५ ।। एकाहचरितैकार्थ कुर्याच्च्ासन्ननायकम्। पात्रैस्त्रिचतुरैरङ्कं तेषामन्तेऽस्य निर्गमः ॥ ४६ ॥ एवमङ्काः प्रकर्तव्याः प्रवेशादिपुरस्कृताः । नाटके अङ्कसंख्या- पश्चाङ्कूं च षडङ्कं च सप्ताङ्कं च तथापरम्॥ ४७ ॥ अष्टाङ्कूं च नवाङकूं च दशाङ्कं नाटकं विद्ुः । मारीचवचनं नाम पश्चाङ्कं परिकीर्तितम् ॥।४८॥ वेणीसंहारसंजञं तु पडङ्कं नाटकं मतम् । शाकुन्तलं तु सप्ताङ्कमष्टाङ्कं नलवीजयः ॥४९ ॥ देवीपरिणयाख्यानं नवाङ्कं परिकीर्तितम्। बालरामायणं नाम दशाङ्कं नाटकं मतम् ॥ ५० ॥

प्रकरणम् - प्रकरणे इतिवृत्तम्- अथ प्रकरणे वृत्तमुत्पादयं लोकसंश्रयम्।

प्रकरणे नायक :- अमात्यविप्रवणिजामेकं कुर्याच्च नायकम् ॥ ५१॥ 1 निर्दिशेत्, S. 2 क्वचित्, U; G 3. 3 'उपसर्गस्य घव्यमनुष्ये' इति दीर्घ:

नवम: परिच्छेद: १३९

धीरप्रशान्तं सापायं1 धर्मकामार्थतत्परम्।

प्रकरणे नायिका- नायिकां तद्वियां नेतुः कुर्यात स्त्रीं गणिकां तथा ॥ ५२॥ कचिदेकैव कुलजा वेश्या कापि द्वय कचित्।

प्रकरणस्य त्रैविध्यम्- आभि: प्रकरणं त्रेधा शुद्धं स्यात्कुलजान्वितम् ॥ ५३॥ संकीर्ण वेश्यया युक्तं मिश्रं तद्द्वयसंकरात'।

प्रकरणे संध्यादि- शेषं नाटकवत् *संधिप्रवेशकरसादिकम् ॥ ५४ ॥

भाण :- भाणस्तु धूर्तचरितं स्वानुभूतं परेण वा।

भाणे नायक :- यत्रोपवर्णयेदेको निपुणः पण्डितो विटः । ५५॥ संबोधनोक्तिपत्युक्ती कुर्यादाकाशभाषितैः ।

भाणे रस :- सूचयेद्वीरभृङ्गारौ शौर्यसौभाग्यसंस्तवैः ॥ ५६॥

भाणे वृत्त्यङ्कवस्तूनि- भूयसा भारती वृत्तिरेकाङ्कं वस्तु कल्पितम्। sD सोपायं, S; A 2. 2 संगतम्, G 3; U; S .: 3 सर्वे S.

१४० अलंकारसंग्रह:

भाणे संधय :- मुखनिर्वहणे साङ्गे लास्याङ्गानि दशापि च ॥ ५७॥ लास्याङ्गानि- गेयपदं स्थितपाठ्यमासीनं पुष्पगन्धिका। प्च्छेदकस्त्रिमूढं च सैन्धवाख्यं द्विमूढकम् ॥ ५८ ॥ उत्तमोत्तमकं चान्यदुक्तपत्युक्तमेव च। लास्ये दशविधं ह्वेतदङ्गनिर्देशकल्पनम् ॥ ५९ ॥ गेयपदम्- सुखासीना: श्रुतिसुखं यत्र गायन्ति गायकाः । ततादिवाद्यमिश्रं तच्छुष्कं गेयपदं यथा ॥ ६० ॥ "सुखासीनाः सन्तः सुरभिकुसुमामोदसुभगे तले सान्द्रच्छाये तरुणसहकारस्य शिशिरे। कलैवीणावाद्यै:1 सममृदुलसंदिग्धवचसो रसावेशोल्लासान्मधुरमिह2 गायन्ति मदनम्® ॥" स्थितपाठ्यम्- पठेद्यत्रासनासीना प्राकृतं विरहातुरा। अङ्गनानङ्गतप्ताङ्गी स्थितपाठयं मतं यथा ॥ ६१ ॥ "रत्तिए हित्थहिअओ महुअर मोत्तूण पदुमिणीमण्णत्तो। गच्छसि गच्छ पुणो सा पेच्छदि णाण्णं णिमीलिदंबुरुहच्छी॥ (रात्या त्रस्तहृदयो मधुकर मुक्त्वा पद्मिनीमन्यत्र। गच्छसि गच्छ पुनः सा पश्यति नान्यं निमीलिताम्बुरुहाक्षी ।I)" 1 क्ाणेः, U; G 3. उ: 2 मदनमिद्, U; G 3.S/ 3 मधुरम् U; G 3.

नवम: परिच्छेद: १४१

आसीनम् - शोकचिन्तापरवशं वाद्याभिनयवर्जितम्। आस्यते यत्र कामिन्या तदासीनं मतं यथा॥ ६२ ॥ "बाले मालतिके, म्लानं ते वदनं 'मदो विगलितो मन्दो विलासक्रम- श्विन्ताशोकवशं चिरोज्झितसुखं चित्तं वपुर्धूसरम्। निःशब्दाभिनयं निविश्य2 बिजने त्वं चेष्टसे नो यथा प्रालेयप्रकरेण पीडितपरिक्किष्टाम्बुजा पझ्मिनी ॥" पुष्पगन्धिका- नर्तक्या: पुरुषस्येव परगल्भं चेष्टितं यदा। नैकभेदं च संगीतं सा ज्ञेया पुष्पगन्धिका ॥ ६३।। "ग्रीवाविभूषण विषक्तदुकूलकोणसंछन्नपीवरपयोधरभारनम्रा। मैरेयमत्तमहिलाकरद त्ततालमातन्वती समदनर्तनमाविरास्ते॥

सखि शारदिके, पुंवत्प्रगल्भा विविधगानमुखरविलासिनीमण्डली- मध्यगता निस्त्रपं नृत्यसि।"

प्रच्छेदक :- स हि प्रच्छेदको यत्र ज्योत्स्नासंपातविक्लबाः। कामिन्यो यान्त्यपव्रीडाः सागसोऽपि पियान्यथा॥ ६४॥ "प्रशिथिलनिजलज्जाः प्राङ्मुखं वीक्षमाणा- स्तिमिरविर तिभीतास्तूर्णमुत्तीर्णमार्गाः । E 1 मनो विगलितम्, S; A 2. U 2 निवेश्य, S. c३ प्रचलित S; A 2. ,EE तिभिरविगमभीतास्तीर्णमार्गाश्च तूर्णम S.

१४२ अलंकारसंग्रह:

वलयचलनलोला वश्चितात्मीयलोकाः सततमभिसरेयुः सागसोडप्यात्मनाथान् ।।" त्रिमूढम्- I पष के पुंभावप्रचुरं नाटयं समद्ृत्तपरिष्कृतम्। मृदुश्लक्ष्णपदं यत्र तत् त्रिमूंढ स्मृतं यथा ॥ ६५॥

"अस्या: खलु, अभिनयशस्तौ हस्तौ पादौ परिभूतकिसलयौ सलयौ। अङ्कं 2चित्तजरकं नृतं पुंभावशालि समवृत्तम् ।।"

सैन्धवम्- न नाट्ये लक्ष्यते पाठयं पात्रं संकेतवर्जितम्। जायते सैन्धवी भाषा यत्र तत्सैन्धवं यथा ॥ ६६ ॥

"नाट्यमलक्षितपाठयं* पात्रं संकेतवर्जितं यत्र। सैन्धवभाषाचतुरैर्विहितं वैदेशिकैर्नटर्वीथ्याम् ।"

द्विमूढम्- रसभावा: परिक्लिष्टाश्चतुरश्रः परिश्रमः । मुखपतिमुखे चित्रे तद् द्विमूढं मतं यथा॥ ६७ ॥

" 5अत एव खल्वस्या :- रसभावाः परिक्विष्टाः प्रौढो विद्यापरिश्रमः । चित्रे मुखप्रतिमुखे सलयः पादयोः क्रमः ॥" / पि स्वनाथान्, S. 2 रजितरङ्ं, U; G 3; S. 3 वायं, U ; G 3. 4 वायं, U; G 3. 5 तत एत U; G 3.

नवम: परिच्छेद: १४३

उत्तमोत्तमकम्- विचित्रश्लोकसंदर्भो यत्र नानाविधो रसः। हेला भावश्र ललितश्रोत्तमोत्तमकं यथा ॥ ६८ ।

"केयमपटीक्षेपेण प्रविशति? अङ्कूरत्कुचमप्यनल्पविलस त्तत्संनिवेशक्रमं वक्षोडस्या वलिरेखिकाभिरुदरं वामभ्रुवो वास्यते। अञ्कं रङ्कदृशामनङ्गनृपतेः कारागृहं श्रीयते भावैश्चित्रपदार्थभावितरसान् श्रोकान् पठत्याननम् ।।"

उक्तप्रत्युक्तम्- पदानि साधिक्षेपाणि चित्रं गीतार्थयोजनम्। यत्र कोपप्रसादाभ्यामुक्तपत्युक्तकं यथा ॥ ६९ ॥

"अपि च तस्या: पश्चान्निषण्णा काचित् कुपिता, गायति गेयं साधिक्षेपपदं सहचरीमुखे स्खलिते। तस्यामियं प्रसन्ना चित्रं गीतार्थमभिनयत्यङ्गै2 (।"

प्रह्सनम्- अथ प्रहसनं त्रेधा शुद्धवैकृतसंकरैः । पाषण्ड विप्रप्रभृतिचेटीचेटविटाकुलम्॥।७०॥ चेष्टितं वेषभाषादिशुद्धं हास्यवचोऽन्वितम्। गिक कामुकादिवचोवेषैः षण्डकञ्चुकितापसैः ॥ ७१॥ विकृतं संकराद्वीथ्या संकीर्ण धूर्तसंकुलम्। 1 पटाक्षेपेण U; G 3 ; A 2. 2 नयत्युच्बै: U; G 3.

१४४ अलंकारसंग्रह: रौद्रबीभत्सरहिता रसा: स्युर्दास्य एव वा॥ ७२ ॥ि्ठ भाणवत्संधिलास्याङ्गान्येकाङ्कं दवयङ्कमेव वा। डिम :- डिमे वस्तु प्रसिद्धं स्याद् वृत्तयः कैशिकीं विना॥ ७३ ॥ नेतारो देवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगाः। भूतप्रेतपिशाचाद्याः षोडशात्यन्तमुद्धताः॥ ७४॥ रसैरहास्यश्ृङ्गारशान्तैः षड्भिः समन्वितः । मायेन्द्रजालसंग्रामक्रोधोद्भ्रान्तादिचेष्टितैः॥ ७५॥ चन्द्रसूर्योपरागैश्र न्याय्ये रौद्ररसेऽङ्िनि। चतुरङ्कश्वतुःसंधिनिर्विमर्शों डिमः स्मृतः ॥ ७६ ॥ इदं त्रिपुरदाहे तु लक्षणं ब्रह्मणोदितम्। ततस्त्रिपुरदाहश्र डिमसंज्ञः प्रयोजितः ॥ ७७॥ व्यायोग :- ख्यातेतिवृटत्तो व्यायोगः ख्यातोद्धतनराश्रयः । हीनो गर्भावमर्शाभ्यां दीप्षाः स्युर्डिमवद्रसाः॥ ७८ ॥ अस्त्रीनिमित्त संग्रामो जामदग्न्यजयो यथा। एकाहचरितैकाङ्को व्यायोगो बहुभिर्नरैः ॥७९॥ समवकार :- कार्ये समवकारेऽपि चामुखं नाटकादिवत्। ख्यातं दैवासुरं वस्तु निर्विमर्शास्तु संधयः ॥ ८० ॥ वृत्तयो हीनकैशिक्यो नेतारो देवदानवाः। द्वादशोद्धतविख्याता: फलं तेषां पृथक्पृथक् ॥ ८१ ।।

नवम: परिच्छेद: १४५

अङ्गी वीरोड़ङ्गानि चान्ये यद्वदम्भोधिमन्थने।

द्विसंधिरङ्कः प्रथम: कार्यों द्वादशनाडिकः । चतुर्द्विनाडिकावन्त्यौ नाडिका घटिकाद्वयम् ।। ८३।। वस्तुस्वभावदैवारिकृताः स्युः कपटास्त्रयः । धर्मार्थकामैः शृङ्गारा नात्र बिन्दुमवेशकौ।॥। ८४॥ व्रताहुज्ज्वलता शौचं धर्मशङ्गार उच्यते। पिंकनर मुक्तारन्ाद्यलंकारैरर्थशृङ्गार एव हि।। ८५॥ संभोगविपलम्भादि: कामभृङ्गार इत्ययम् । पुरावरोधयुद्धेभवाताग्न्यादिषु विद्रवाः ॥ ८६ ॥ वीथ्यङ्गानि' यथालाभं कुर्यात्महसनं यथा।कमनस

वीथी- -निली हक वीथी तु कैशिकीवृत्तौ संध्यङ्गांशश्र भाणवत् । ८७। रसः सूच्यस्तु शृङ्गारः स्पृशेदपि रसान्तरम्। नायिकानायकौ कार्यौ शृङ्गारद्वयसंश्रयौ।। ८८ ॥

वीथ्यङ्गानि- युक्ता प्रस्तावनाख्यातैरङ्गैरुद्धात्यकादिभिः। उद्धात्यकावलगिते प्रपञ्चत्रिगते छलम् ॥ ८९ ॥ वाक्केल्यधिबले गण्डमवस्यन्दितनालिके। -पकीक8 असत्मलापव्याहारमृदवानि त्रयोदश ॥ ९० ॥ वीथ्यक्ञादि U; G. 3. 19

१४६ अलंकारसंग्रहः

उद्धात्यकम् - गूढार्थपदपर्यायमाला प्रश्नोत्तरस्य वा। यत्रान्योन्यसमालापो द्वेधोद्धात्यं मतं यथा । ९१ ॥ "मानवती-अय्ये कादंबिणि, आअदो तुह कालो। (आर्ये कादम्बिनि, आगतस्तव कालः ।) कादम्बिनी-वत्से मानवति, अत एव खल्वहं विहरामि। किंतु अकालेडप्ययं राजहंस: प्रविष्ट इति विचारयामि। राजा-(समन्तादवलोक्य अनाकलितविहङ्गविहार: स्वगतम्) वचनमिदमात्मविषयं वर्णितमनयावधार्यते युवत्या। प्रमदानामनुरागः प्रायः प्राप्तेरपि प्रियं तनुते॥ मानवती-अय्ये, राअहंसो कहिं दिट्ठो? (आर्ये, राजहंसः कुत्र दृष्टः!) कादम्बिनी-वत्से, तव मानसे। मानवती-अय्ये, मत्तासि। (आर्ये, मत्तासि ।)" "का श्राघा गुणिनां क्षमा परिभवः को यः स्वकीयैः कृतः किं दुःखं परसंश्रयो जगति कः क्राध्यो य आश्रीयते ।हमी को मृत्युर्व्यसनं शुचं जहति के यैर्निर्जिताः शत्रवः कैविज्ञातमिदं विराटनगरे छन्नस्थितैः पाण्डवैः ।।"

अवलगितम्- यत्रैकत्र समावेशात्कार्यमन्यत्पसाध्यते। प्रस्तुतेऽन्यत्र वा तत्स्याद् द्विधावलगितं यथा ॥। ९२ ॥

नवम: परिच्छेद: १४७

"राम :- लक्ष्मण, तातवियुक्तामयोध्यां विमानस्थो नाहं प्रवेषठुं शक्रोमि। तदवतीर्य गच्छामि। (इत्यवतीर्य कतिचित्पदानि गत्वा निरूप्य) -पजाफी

कोडयं सिंहासनस्याधः स्थितः पादुकयोः पुरः । जटावानक्षवलयी चामरी च विराजते ॥" "विदूषक :- (अपवार्थ) वअस्स, मह कंठे 'कासेण कंदूदि होदि। किं कादव्वं ? (वया्य, मम कण्ठे काशेन कण्डूतिर्भवति। किं कर्तत्यम्?) राजा-(सानुनयन्) वयम्य, सकर्पूरं ताम्बूलं चर। तावता कण्ठ- 'कण्डूतिर्निवर्तते। ताम्बूलं चेदम्।"

प्रपथ् :- असद्भूतं मिथः स्तोत्रं प्रपश्चो हास्यकृद्था।

"राजा-वयम्य, त्वया वयमतिसंहिताः । विदूषक :- वअस्स, तुए एव्व सिक्खिदणेवुणो तुह एव्व कहं अदिसंदाणं कप्पेमि। किंदु, घडेमि अण्णेण परस्स जाअं मुणीण मोएमि वदं मुहुत्ते। मणस्सिणीणं विहडेमि माणं तुह प्पहावेण तणोमि सव्चं॥" (वयस्य, त्वयैव शिक्षितनैपुणस्तवैव कथमतिसंधानं कल्पयामि। किंतु,

1कोडपि A. १चारुरेव U ; G 3. S. 3 कोणेण U; G 3. 4 कण्डूः U; G 3. 8 णूणं S.

१४८ अलंकारसंग्रह:

घटयाम्यन्येन परस्य जायां मुनीनां मोचयामि व्रतं मुहूरते। मनस्विनीनां विघटयामि मानं तव प्रभावेण तनोमि सर्वम् ।।) "उ त्रिगतम्- श्रुतिसाम्यादनेकार्थयोजनं त्रिगतं त्विह । ९३ ।। नटादित्रितयालापः पूर्वरङ्गे मतं यथा। "नटी-अय्य, तह होदु । (आर्य, तथा भवतु) सूत्रधार :- (आकाशमवलोक्य) फान की

विलोलविद्युल्लतिकावरत्रा विनिःसरद्वारिमदप्रवाहाः । 1.SF)

घनद्विपा गर्जितबृंहिताढ्याश्चरन्ति खे चातकचञ्चरीकाः ॥" छलनम्- प्रियाभैरपियैर्वाक्यैर्विलोभश्छलनं यथा॥ ९४ ॥ "राजा-(सोत्प्रासम्) समसुखदुःखः संप्रति सखा ममान्योस्ति कस्त्वया सदृशः । यदमुष्मिन्नपि यतसे कार्यें साहाय्यमेवमाचरितुम् ।।" वाक्केली-ऋ विनिवृत्यास्य वाक्केली द्विख्त्रि: प्रत्युक्तितो यथा। "मानवती-अय्ये कादंबिणि, अणिसं पि मअरकेदू अयमणिवारिदवेरहृदुत्साहो। । की तं पि दहेत्किं मं विअ दाहो एक्रेण तेण दुव्वज्जो । [) (आर्ये, कादम्बिनि, अनिशमपि मकरकेतुरयम निवारितवैरहृदुत्साहः। तमपि दहेत्किं मामिव दाह एकेन तेन दुर्वार्यः ॥) A Mafs t

नवम: परिच्छेद: १४९

कादम्बिनी- मन्मथो ननु मात्सर्यात्तद्रूपविजितस्तव।रपा तापं तनोति नामुष्य नान्यथा कथमागतः ॥ा मानवती-अय्ये, सो एव्व सव्वत्त दीसइ। कहं णाअदो ? (आर्ये, स एव सर्वत्र दृश्यते। कथं नागतः ?)"

अधिबलम्- :ककीए अन्योन्यवाक्यैरत्युक्ति: स्पर्धयाधिबलं यथा ॥ ९५॥

"भीम :- सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते 15

तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः ।" STF

इत्युपक्रमे, "अरे नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः । किंतु, द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुपं बान्धवास्त्वां रणाङ्गणे। मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिकाभङ्गभीषणम् ।।"

गण्डम्- गण्ड प्रस्तुतधिक्कारि भिन्नं वेगोदितं यथा।

"कादम्बिनी-वत्से, समागतः । मानवती-(सानन्दम्) अय्ये, कोडसौशिकर (आर्ये, कोडसौ ?) कादम्बिनी-तवानुजः । मानवती-(सविषादम्) " आ्ातक

१५० अलंकारसंग्रह:

गण्डमेदा :- अमुमेवान्यथा गण्डं प्राहुः पश्चविरधं परे ॥ ९६ ॥ आकस्मिकमसंबद्धं संबद्धमिव यत्पदम्। वाचामन्ते स गण्डः स्यान्भ्ाव्यनिष्टार्थसूचकम् ॥९७॥ प्रतिहारो रहो हर्षः प्रतिभा व्याहतोऽपि च।

प्रतिहार :- प्रतिक्रियान्वितो यस्तु प्रतिहारो मतो यथा ॥ ९८ ॥ "को मां हन्तुं समर्थः स्यादित्युक्तो रावणेन तु। राक्षसो राम इत्याह किं राम इति चोदितः ।। पुनराह यदा रामः कदाचिदुपयास्यति। दूरीकृत्य परं मोहादशिवां वाचमाहरत् ॥"

रह :- आत्मानं निर्दिशेद्यम्तु स रहोगण्ड उच्यते। "यथा दुर्योधनो भीमं हन्तीत्याशयवान् भ्रमात्। प्राह दुर्योधनं भीमो हन्तीति कुरुनायकः ।। " कर उणा हर्ष :- उत्सवोच्छूकरोमाश्चः प्रविश्यामोदकृद्वचः ॥ ९९॥ भाषते भावि यत्रासौ हर्षगण्डः स्मृतो यथा। "केनाप्यर्थेन कंसस्येत्युक्तवत्येव यादवे। नृत्यन्नानर्तकोडप्याह दारको जातवा.निति॥"्ल

नवम: परिच्छेद: १५१

प्रतिभा- उक्तमन्यार्थमन्येन वचोऽन्यार्थ प्रकल्पयेत ।। १००। सामान्यपदसामर्थ्यात्स गण्डः प्रतिभा मता। "यो जातोऽन्यत्र योऽन्यत्र वर्धितो मधुसंभवः' । परपुष्टः स संक्रुद्धो मारयत्यनिवारितः । इत्युत्कण्ठितया प्रोक्तं कंसेनाहितमन्यथा॥"

व्याहत :- (संकी तिप)-जा

द्यर्थों वाक्यस्य विन्यासो शुभाशुभसमन्वितः ॥ १०१॥ प्रत्यक्षं प्रोच्यते यत्र गण्डः स व्याहतो मतः ।

"यथा देवमुनिस्तत्र दानवं कंसमब्रवीत्। सभृत्यबलवीर्यस्य प्राप्तोडस्मि भवतः क्षयम् ॥ "

अवस्यन्दितम- प्रसक्तस्यान्यथा व्याख्या यत्रावस्यन्दितं यथा॥ १०२ ॥

"सीता-जाद, कललं खु तुम्हेहिं अजुज्झाए गंतव्वं। तहिं सो राआ विणएण णमिदव्वो।

(जात, कल्यं खलु युवाभ्यामयोध्यायां गन्तव्यम्। तत्र स राजा विनयेन नन्तव्यः ।) लव :- किमावाभ्यां राजोपजीविभ्यां भवितव्यम् ? सीता-जाद, सो खु तुम्हाणं पिदा। (जात, स खलु युवयोः पिता ।)

*यदुपुत्रस्य मधोर्वशे जात;

१५२ अलंकारसंग्रह:

लव :- किमावयो रघुपतिः पिता ? सीता-(साशङ्कम्) ण हु तुम्हाणं, सअलाए एव्व पुहवीए। (न खलु युवयोः, सकलाया एव पृथिव्याः ।)" नालिका- बहुपपश्चसंयुक्ता हास्यलेशसमन्विता। ्रहेलिकेव गूढार्था नालिकेत्युच्यते यथा ॥ १०३ ॥ "राजा-(पुरतो निर्वर्ण्य) l ९०९ वल्लरी किमुत वामलोचना दूरतो वसति दृष्टिवर्तिनी। वायुना चलति किंनु नर्तिता मन्मुखी मदनवेदनासहा।। विदूषक :- वअस्स, मए विणिच्चिदम्। (वयस्य, मया विनिश्चितम् ।)"

असत्प्रलाप :- असंबद्धकथापायोऽसत्मलापो यथोत्तरः । विरहोन्मत्तबालादिभाषणेषु मतो यथा ॥ १०४ ॥ "हुंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्त्वया हता। विभावितैकदेशेन स्तेयं यदभियुज्यते ।।" गग "भुक्ता हि महागिरयः स्नातोऽहं वहिना पिबामि नभः । हरिहरहिरण्यगर्भा मम पुत्रास्तेन नृत्यामि ।।" "अर्चिष्मन्ति विदार्य वक्त्रकुहराण्या सृक्कणो वासुके- स्तर्जन्या विषकर्बुरान् गणयतः संस्पृश्य दन्ताङ्कुरान्। एकं पञ्च नवाष्ट सप्त षडिति व्यत्यस्तसंख्याक्रमा वाच: शक्तिघरस्य शैशवकलाः श्रेयांसि पुष्णन्तु वः ॥"

नवम: परिच्छेद: १५३

व्याहार :- अन्यार्थ एव व्याहारो हास्यलेशकरो यथा। शाग

"(लास्यप्रयोगावसाने मालविका निर्गन्तुमिच्छति) विदूषक :- मा दाव । उवदेससुद्धा णिग्गमिस्ससि। (मा तावत्। उपदेशशुद्धा निर्गमिष्यसि ।)" इत्युपक्रमेण, "गणदास :- (विदूषकं प्रति) आर्य, उच्यतां यस्त्वया क्रममेदो लक्षितः । विदूषक :- पढमप्पयोगे बम्हणस्स पूआ होदि। सा ताए ण किदा। (प्रथमप्रयोगे ब्राह्मणस्य पूजा भवति। सा तया न कृता।) (मालविका स्मयते)" मृदवम्- दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मृदवं यथा।। १०५ ।। "कष्टं खलु विप्रकुले जननं कष्टं च भार्यया विरहः । धन्याः शूद्रा एषां दारपरिग्रहणमल्पमूल्येन ।।" एवं दिशि विधातव्या द्वित्रिपात्रपयोजिता।

अङ्कः- *उत्सष्टिकाङ्के प्रख्यातं वृत्तं बुद्धया प्रयोजयेत् ॥ १०६ ॥ रसस्तु करुण: स्थायी नेतारः प्राकृता नराः। भाणवत्संधिवृत्यद्गैर्युक्तः स्त्रीपरिदेवितैः ॥ १०७।। वाचा युद्धं विधातव्यं तथा जयपराजयौ। 1अङ्कस्यैवोत्सष्टिकाङ्क इति नामान्तरम्। 20

१५४ अलंकारसंग्रह: ईहामृग :- मिश्रमीहामृगे वस्तु चतुरङ्कस्त्रिसंधिमान् ॥। १०८ ॥। नरदिव्यावनियमान्नायकप्तिनायकौ। ख्यातौ धीरोद्धतावन्त्यो विपर्यासादयुक्तकृत् ॥ १०९ ॥ दिव्यस्त्रियमनिच्छन्तीमपहारादिनेच्छतः । भृङ्गाराभासमप्यत्र किंचित्किचित्पदर्शयेत् ॥ ११०॥ संरम्भं परमानीय युद्धं व्याजान्निवारयेत्। वधं प्राप्तस्य कुर्वीत परं नैव महात्मनः ॥ १११ ॥ कैशिकीवृत्तिरहितो हास्यशृङ्गारवर्जितः । अत्र षण्नायकानन्ये वदन्तीहामृगे नरान् ॥ ११२ ॥ नाटिका- लक्ष्यते नाटिकाप्यत्र मिश्रवस्तुसमाश्रया। तत्र वस्तु प्रकरणान्नाटकान्नायको नृपः ।। ११३।। प्रख्यातो धीरललितः शृङ्गारोऽङ्गी सलक्षणः । देवी तत्र भवेज्ज्येष्ठा प्रगल्भा नृपवंशजा ॥ ११४ ।। गम्भीरा मानिनी कृच्छात्तद्वशान्नेवृसंगमः । पराप्या तु तादृशी मुग्धा दिव्या वातिमनोहरा॥ ११५॥ अन्तःपुरातिसंबन्धादासन्ना श्रुतिदर्शनैः । अनुरागो नवावस्थो नेतुस्तस्यां यथोत्तरम् ॥ ११६ ।। नेता तत्र प्रवर्तेत देवीत्रासेन वश्चितः। कैशिक्यङ्गैश्रतुर्भिश्र युक्ताङ्कैरिति नाटिका ॥। ११७।। सट्टकम्- सट्टकं नाटिकावत्स्यात्कित्वेतत्माकृतैः कृतम्। os

नवम: परिच्छेद: १५५

प्रवेशकविहीनं च शृङ्गाराद्भुतभूषितम् ॥ ११८॥ चतुर्यवनिकं कार्य वयस्यान्तं प्रकीर्तितम्। ा चिक्कानी

त्रोटकम्- दिव्यमानुषसंयोगो यत्राङ्केडड्के विदूषकः ॥ ११९ ॥ त्रोटकं नाम तज्ज्ञेयं गूढनाटकलक्षणम्। सप्ताष्टनवपश्चाङ्कमन्यन्नाटकवन्मतम् ॥ १२० ॥ सप्ताङ्कं स्तम्भितारम्भस्त्वष्टाङ्क मदलेखिका'। नीशकाणा

मेनकानहुषाख्यं स्यान्नवाङ्कं प्ररिकीर्तितम् ॥ १२१ ॥ प्रकीर्त्यते परं पराजैः पश्चाङ्कं विक्रमोर्वशी।

प्रेक्षणकम्- गर्भावमर्शहीनं वा मुखनिर्वहणान्वितम् ॥ १२२ ।। सूत्रधारविहीनं च सर्वद्ृत्तिसमाश्रितम् । नियुद्धसंफेटयुतं परिवर्तकभूषितम् ॥। १२३ ।। मागधी शौरसेनी वा हीननायकचेष्टितम्। नेपथ्ये गीतनाट्यं च परत्रैव प्रयोजनम् ॥ १२४ ॥ अप्रवेशकविष्कम्भमेकाक्क प्रेक्षणं विदुः । निदर्शनमिह ज्ञेयं वस्तु वालिवधादिकम् ॥ १२५ ॥

गोष्ठी- अथ गोष्ठी मतैकाङ्का कैशिकीवृत्तिशालिनी। कामशृङ्गारसंयुक्ता पश्चषड्योषिदन्विता ॥ १२६ ॥ प्राकृतैर्नवभिः पुंभिर्दशभिर्वाप्यलंकृता। 2मदनलेखा, A 2.

१५६ अलंकारसंग्रह:

गर्भावमर्शसंधिभ्यां शून्या नोदात्तवाक्कृता ॥ १२७ ।। निदर्शनं रैवतमदनिकाख्यमिहोदितम्। भाणिका-

श्लक्ष्णनेपथ्यभाङ़मध्यपुरुषा च प्रकीर्तिता। कैशिकीभारतीप्ाया त्वङ्गैः सप्तभिरुज्ज्वला ॥ १२९ ॥ भाणिकाङ्गानि- उपन्यासोऽथ विन्यासो विबोध: साध्वसं तथा। समर्पणं चानुवृत्तिः संहारश्वापि सप्तमः ॥ १३० ॥ प्रसङ्गात्कार्यकथनमुपन्यासः प्रकीर्तितः निर्वेदवाक्यव्युत्पत्तिस्तत्र विन्यास उच्यते॥ १३१॥ विबोधो भ्रान्तिनाश: स्यान्मिथ्याज्ञानं तु साध्वसम् । समर्पणमुपालम्भवचः स्यात्कोपविद्धया ॥ १३२ ॥ अनुद्टत्तिर्निंदर्शनस्योपन्यासः प्रकीर्तितः । समापनं तु कार्यस्य संहार इति कीर्तितः ॥ १३३।। मुखनिर्वहणोपेता कामदत्ता निदर्शनम्। संलाप :- शृङ्गारहास्यरहितः संलाप इति कीर्तितः ॥ १३४ ।। पुरोपरोधसंग्रामविद्रवैः कपटैर्युतः । कैशिकीभारतीहीनो भवेत्पाषण्डनायकः ॥। १३५॥। हीनोपनायकयुतः इमशानादिसमाकुलः । संलापाङ्गानि- सप्तविशतिरङ्गानि भवन्त्यस्य यथोच्यते ॥ १३६ ॥

नवम: परिच्छेद: १५७

उत्कण्ठा चावहित्था च प्रयत्नो ग्रथनं तथा।म्ाकन आशंसा तर्कसंदेहतापोद्वेगाश्च सुग्धता॥ १३७ । आलस्यं प्रतिपत्तिश्र विलापो वाक्यमेव च। साधनानुगमोच्छासविस्मयाश्च चमत्कृतिः ॥ १३८ ॥ विस्मृतिर्लोंभसंफेटौ वैशारद्यं प्रबोधनम् । आश्वासश्र प्रहर्षश्र प्रसत्तिरिति कीर्तितः ॥ १३९ ॥। सलक्षणोदाहरणं व्यक्तत्वान्नात्र दर्शितम्। शेषं नाटकवत्सर्वे संलाप: समुदाहृतः ॥ १४० ॥ निदर्शनं कनकवतीमाधवं समवेक्ष्यताम्। प्रस्थानम्- दासादिनायकं दासीनायिकं दवयङ्कमीरितम् ॥ १४१ ॥ कैंशिकीवृत्तिबहुलं बहुताललयान्वितम्। सुरापानसमायुक्तं तथा हीनोपनायकम् ॥ १४२ ॥ विलासोद्िष्टसंयुक्तं प्रस्थानमिति कीर्तितम्। निदर्शनमिह ज्ञेयं शृङ्गारललिताह्वयम् ॥ १४३ ॥ काव्यम्- काव्यमारभटीहीनमेकाङ्क हास्यसंकुलम्। गर्भावमर्शसंधिभ्यां हीनं शृङ्गारभूषिनम् ॥ १४४ ॥ खण्डमात्राद्विपदिकाभग्नतालैरलंकृतम्। उदात्तोक्तिसमायुक्तं बहुताललयान्वितम् । १४५ ।। निदर्शनं तु काव्यस्य विज्ञेयो माधवोदयः । हल्लीसकम्- हल्लीसकं तु सप्ताष्टदशस्त्रीजनसंकुलम् ॥ १४६॥।

१५८ अलंकारसंग्रहः

संप्रयोज्यैकपुरुषं कैशिकीवृत्तिभूषितम्। एकाङ्कं स्यादुदात्तोक्तिबहुताललयान्वितम् ॥ १४७॥ निदर्शनं भवेदस्य केलिरैवतकं मतम्। रासकम्- अथ रासकमेकाङ्क सूत्रधारेण वर्जितम् ॥१४८ ॥ सुश्लिष्टनान्दीसहितं पञ्चपात्रं द्विसंधिकम् । पूर्ण भाषाविभूषादैर्भारतीकैशिकीयुतम् ॥१४९ ॥ वीथ्यङ्कमण्डितं मुख्यनायिकं ख्यातनायकम्। उदात्तभावविन्याससंश्रितं चोत्तरोत्तरम् ।। १५० ।। गर्भावमर्शशून्यं च यथा स्यान्मेनकाद्विजम् । श्रीगदितम्- करुणं स्त्री समासीना गायेद्यत्र पठेदपि॥ १५१ ॥ एकाङ्कं भारतीपरायं तच्छ्रीगदितमुच्यते। गर्भावमर्शरहितं प्रख्यातोदात्तनायकम् ॥ १५२ ॥ पसिद्धनायकं ज्ञेयं यद्वत्क्रीडारसालकम्। लासिका- शृङ्गारबहुलैकाड्का त्रिसंधिर्न्यूननायिका ॥ १५३ ॥ स्वल्पनृत्ताल्पनेपथ्या पीठमर्देन भूषिता। विदूषकविटोपेता दशलास्याङ्गभूषिता ॥ १५४ ॥ लासिका सा समुद्िष्टा यथा वीणावती मता। दुर्मल्लिका- दुर्मल्ली चतुरङ्का स्यात्कैशिकीभारतीयुता ॥१५५ ॥

नवमः परिच्छेद: १५९

विगर्भा नागरनरा न्यूननायकभूषिता। त्रिनाडि: प्रथमाङ्क: स्याद्विटक्रीडामयो भवेत् ॥ १५६ ॥। द्वितीय: पश्चनाडि: स्याद्विदूषकविलासवान्। षण्नाडिकस्तृतीयस्तु पीठमर्दविलासवान् ॥ १५७ ।। चतुर्थों दशनाडि: स्यादङ्क: क्रीडितनागरः । निदर्शनं भवेदत्र यथा बिन्दुमती मता॥१५८ ॥

नाट्यरासकम् नाट्यरासकमेकाङ्कं बहुताललयात्मकम्। हास्यशृङ्गारसंयुक्तं दशलास्याङ्गभूषितम् ॥१५९ ।। उदात्तनायकं चैव पीठमर्दोपनायकम्। द्वितीय संधिशून्यं स्याद्वाससज्जात्र नायिका ॥ १६० ।। निदर्शनं दर्शनीयं स्याद्विलासवती यथा।

उल्लाप्यम्- उल्लाप्यं दिव्यचरितं मुखनिर्वहणान्वितम् ॥ १६१ ॥ शृङ्गारहास्यकारुण्ययुतमेकाङ्कभूषितम्। बहुपुस्तं गीतमयं चतुरोज्ज्वलनायकम् ॥ १६२ ॥ 'नाट्यप्रबन्धनिकुरुम्बमिदं विभाति दानं त्वदीयमिव मन्नधरातलेन्द्र ॥ १६३॥

इति श्रीमदमृतानन्दयोगिप्रवरविरचितेऽलंकारसंग्रहे रूपकनिरूपणं नाम नवम: परिच्छेदः ।

1 अस्य श्रलोकस्यापरमर्ध न दृश्यते।

कडी दशमः परिच्छेद: नाट्यालंकारा :-

उद्दिष्टमपि दाक्षिण्यं प्रसिद्धिर्गर्हणं तथा ।। १ ।। पश्चात्ताप: स्पृहा क्षोभ आक्रन्दः परिहारकम्। नीतिरुत्तेजनं शोभाभिमान: संशयस्तथा ॥ २ ।। तुल्यतर्कोऽक्षमा चैव व्यवसायो विमर्शनम्। युक्तिः प्रोत्साहनं चैव साहाथ्यं च निवेदनम् ॥ ३ ॥ अभिज्ञानं च पृच्छा चातिशयो गुणकीर्तनम्। इति त्रिशदलंकाराः प्रायो नाट्येषु संगताः ॥। ४ ।। सिद्धि :- सिद्धिरिष्टार्थसंसिद्धेरनेकेषामुदाहृतम्।

यथा- "हे भूतधात्रि यदि तावदहं विशुद्धा तन्मे वरं त्वमिह देहि वृणे वरं च। हे विष्णुवासवमहेश्वरचन्द्रसूर्या जन्मान्तरेषु भविता प्रभुरेव राम: ।।" 1 विषयोऽयं नाट्यशास्त्रे षोडशाध्याये विस्तरेणोपवर्णितः, निर्णयसागरमुद्रितपुस्तके १६९ तमे पृष्ठे द्रष्टव्यः ।

दशम: परिच्छेद: १६१

प्राप्ति :- प्राप्तिः सा समुदायस्य ज्ञानं यच्चैकदेशतः ॥ ५ ॥

यथा- "हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्या हता त्वया। संभावितैकदेशेन स्तेयं यदभियुज्यते ॥ " PPUITE

विचार :- विचारः स हि विज्ञेय: संशये निर्णयस्तु यः ।

यथा- "असंशयं क्षत्त्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः । जीसए

सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥"

अनुनय :- वचसा कर्मणा प्रीतिर्यस्मिन्ननुनयो हि सः ॥ ६ ॥ F 1F यथा- "परिग्रहबहुत्वेडपि द्वे प्रतिष्ठे कुलस्य मे। फाण्डार

समुद्ररशना चोर्वी सखी च युवयोरियम् ।।" पिशा प्र

उद्दिष्टम्- उद्दिष्टं स्यात्परोक्षे च प्रत्यक्षे चार्थकीर्तनम्। शामर 1

परोक्षे यथा- कल हिन पण्डल एक न

"तस्मिन् जीवति दुर्घर्षे हतमप्यहतं बलम्। तस्मिस्तु गमितप्राणे जीवन्तोडपि मृता वयम् ॥ " 21

१६२ अलंकारसंग्रहः

प्रत्यक्षे यथा- शरीह यथा- फलकि पक्कस ए : "हा धिक् प्रियतमा सेयं दुःसंस्थानमलीमसा । सर्वथा प्रत्यभिज्ञेया मूर्तीभवति तद्यथा ।।"

दाक्षिण्यम्- दाक्षिण्यं श्रक्ष्णया वाचा परचित्तानुवर्तनम् ॥७॥ "प्रसाधय पुरीं लङ्कां राजा त्वं हि विभीषण। आर्येणानुगृहीतोऽसि निर्विन्नः सिद्धिमन्तरा ॥"

प्रसिद्धि :-

यथा- "सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ। स्वयं वृतः पतिर्द्वाभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः ॥ "

गर्हणम्- तद् गर्हणं भवेद्यत्तु दोषोद्देदेन कुत्सनम् ।। ८ ।।

यथा- "अन्यासक्तमवध्यं च निन्न् क्षात्त्रपराङ्मुखः।सरीघ न कथं लक्ष्मणो धन्वी लज्जते हृदयादपि ॥"

पश्चात्ताप :- पश्चात्तापोऽनुतापस्तु कृत्वाकार्य तु यो भवेत्।

दशम: परिच्छेद: १६३

"(परवगप्रवरं) निन्नन् भ्रातृयुद्धाभियोगिनम्। अहं सूर्यकुलस्याद्य कलङ्कः किं कृतं मया ॥"

स्पृहा- स्पृहा यस्त्वभिलाषः स्याद्वस्तुनो रामणीयके ॥। ९ ॥

यथा- "जीवत्सु तातपादेषु नवे दारपरिग्रहे। मातृभिश्चिन्त्यमानानां ते हि नो दिवसा गताः ।।"

क्षोभ :- अधिक्षेपवचोयुक्तः कोपजः क्षोभ उच्यते।

यथा- "त्वया तपस्विचाण्डाल प्रच्छन्नवधवर्तिना। विकज :क

न केवलं हतो वाली स्वात्मा च परलोकतः ।।" ससी मल Sर आक्रिन्द :- शोकप्रलाप आक्रन्दो नाट्यविद्भिरुदीरितः ॥ १० ।।

यथा- "हा विधे नष्टपक्षेण मय्येव परिवर्तसे। हतस्तातो हता पत्नी आ्राता च निहतो युधि॥2

परिहार :- परिहारः स विज्ञेय: कृतानुचितमार्जनम्। क्री जी

1 मातृकायां पदमिदं विलुप्तम्। तथाप्यौचित्यादुन्नीय संयोजितम्।

. १६४ अलंकारसंग्रह:

यथा- एीिमाषजार चपी (जवक्ा') "प्राणप्रयाणदुःखारत उक्तवानस्म्यनक्षरम्। ल्रकत ज तत्क्षमस्व विभो किंच सुग्रीवस्ते समर्पितः ॥"

नीति :- न्यायानुद्ृत्तिरेवात्र नीतिरित्युच्यते यथा ॥ ११ ।। "स्न्नेहं प्रति न पुत्रेषु विशेषः कश्चिदस्ति मे। किंतु न्यायं पुरस्कृत्य मया ज्येष्ठोडभिषिच्यते ॥।" उत्तेजनम्- TF

उत्तेजनं तु कार्यार्थ यत्रानक्षरमुच्यते।

यथा- "इन्द्रजिच्चण्डवीर्योंडसि नान्नैव बलवानसि। क: प्रच्छन्नस्वरूपेण युध्यतेऽस्मद्धयाकुलः ।।" शोभा- सिद्धेः पदं समं श्रिष्ट साध्यं शोभाभिधीयते ॥ १२ ॥

यथा- "सद्वंशसंभवः शुद्धः कोटिदोऽपि गुणान्वितः । कामं धनुरिव क्रूरो वर्जनीयः सतां प्रभु: ॥" अभिमान :- अभिमानोऽपरित्यागो दर्पदुःखसुखस्य च। निला यथा- "खरेन्द्र जिद्दूषणकुम्भकर्णा गताः किमेतेन गता गतास्ते । अहं च गच्छामि यदि प्रणाशं तथापि सीतां न समर्पयामि॥"

दशम: परिच्छेद: १६५

संशय :- अनिश्चयेन वाक्येन समाप्तिः संशयो यथा ॥ १३ ।। "इयं स्वर्गाधिनाथस्य लक्ष्मीः किं यक्षकन्यका। अथवा विपिनस्यैव देवता किमु पार्वती ।।"

तुल्यतर्क :- स्यादुत्मेक्षादिसंपन्नस्तुल्यतर्कस्तु तद्यथा। "तरङ्कभ्रूलताफेनं दुकूलमिव बिभ्रती। मन्ये परिणता सेयं सरिद्धावेन भामिनी ॥"

अक्षमा- अक्षमा त्वहितानां या परिभूतिर्न सह्यते ॥१४॥

यथा- "सीताहरणदुर्वृत्तपरिपाकफलोन्मुखः । स्वकुलस्यान्तकः स त्वमाशराग्रे भवामि ते ।।"

व्यवसाय :- फोफस कार्याद्यध्यवसायो यस्तन्निश्वयपरं वचः ।

यथा- "कियन्मात्रमकूपारः कियन्मात्रं च सा पुरी।ाणतास कियन्मात्रं दशास्योऽपि क्रुद्धस्य मम धन्विनः ॥"

विमर्श :-- विमर्शों दुःखदीनानामनिष्टफलनिश्चयः ॥ १५॥

१६६ अलंकारसंग्रहः

यथा- "विद्वान् प्रणाशं समरे स्वयं च न तावदात्मानमहं ब्रवीमि। महामुनेर्विश्रवसः कुलेडस्मिन् निवापबीजं किमपीह न स्यात् ॥"

युक्ति :- अवधारणमर्थस्य केनचिद्युक्तिरिष्यते।

यथा- "यदि समरमपास्य नास्ति मृत्यो- र्भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम्। अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः -THISTS किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वम् ॥"

प्रोत्साहनम्- प्रोत्साहनं स्यादुत्साहगिरा कस्यापि योजनम् ॥ १६ ।।

यथा- "कालरात्रिकरालेयं स्त्रीति किं विचिकित्ससि। तज्जगत्त्रितयं त्रातुं तात ताडय ताडकाम् ॥"

साहाय्यम्- साहाय्यमानुकूल्येन कार्ये कस्यापि योजनम्। यथा- "रन्ध्राणि तु सजातीयो दुर्लक्षाण्यपि पश्यति। लील :पड्राकी इन्द्रजिन्निधनं नाथ लक्ष्मणानुचरे मयि॥"

दशम: परिच्छेद: १६७

निवेदनम्- भूतस्य कथनं भाविसूचनाय निवेदनम् ॥ १७॥

यथा- न्रीफ

"वानर: क्षत्त्रियः कोडपि शत्रु: क्षुद्रो न गण्यताम्।लविणृर वालिनं कार्तवीर्य च स कर्थं विस्मृतो भवान् ॥"5ीg

अभिज्ञानम- अभिज्ञानं यदुद्वोध: पूर्वदृष्टस्य केनचित्।

यथा- "आकृतेः किंचिदुल्लेखो विभावयति लक्षणम्। IF महतोपप्नवेनैव पीडितं चन्द्रमण्डलम् ॥।" 16FF

पृच्छा -- पृच्छान्वेषणमर्थस्य स्यादर्थाभ्यर्थनापरम् ॥ १८॥

यथा-

"भवद्धिः सर्वाङ्गप्रकृतिरमणीया कुलवधू- रिहास्ते दृष्टा वा विदितमथवास्याः किमु भवेत्। वयोडवस्थां तस्याः श्रृणुत सुभगो यत्र मदनः प्रगल्भव्यापारश्चरति हृदि मूर्खश्र वपुषि ॥ "

अतिशय :- गुणमेकस्य संकीर्त्य तस्यातिशयवर्णनम्। क्रियते यत्र वाक्यार्थ: स स्यादतिशयो यथा। कहन।

१६८ अलंकारसंग्रह:

यथा- "विधायापूर्वपूर्णेन्दुमस्या मुखमभूद् ध्रवम्। घाता निजासनाम्भोजविनिमीलनदुःस्थितः ।।"

गुणकीर्तेनम्- इष्टसिद्धौ गुणानां तु कीर्तनं गुणकीर्तनम् ॥ १९ ॥

यथा- "शिरोडर्चितशिवः शौर्यवशीकृतजगत्त्रयः ।कका सुरस्त्रीदुर्लभ: सोडहं मनस्वी च दशाननः ॥" नानाविधैरलंकारैर्नाव्यविद्या विभूषिता। मोदाय भवतो भूयान्मनसो मन्नभूपते ॥ २० ॥

इति श्रीमदमृतानन्दयोगिप्रवरविरचितेऽलंकारसंग्रहे नाट्यालंकारनिर्णयो नाम दशम: परिच्छेदः ।

मोदाय कल्पतां नित्यं भवतो मन्मभूपते A 2, प् किशकी

एकादशः परिच्छेद:

अथ चाटुपबन्धानां लक्षणं कथ्यतेऽघुना। मुक्तकादिविभाग :- मुक्तकं पद्यमेकं स्याद् द्विकं पद्यद्यं मतम् ॥ १ ।। त्रिकं त्रयेण पद्यानां पञ्च रत्नानि पश्चकम्। अष्टकं गजमाला स्यान्नवकं रत्नमालिका ॥ २ ॥ की

दशभिर्दशकं प्रोक्तं द्वादशेन्दुकला स्मृता। सप्तविशतिपद्यानि नाम्ना तारावली मता ॥ ३ ॥ त्रिशता त्रिंशिका पञ्चाशता पश्चाशिकेष्यते। शतेन शतकं प्रोक्तमष्टोत्तरशतं परम् ॥ ४ ॥ वृत्तैरभिन्नैर्मिन्नैर्वा कार्यमेकं यथारुचि। काव्यमप्येकसर्गादि द्वात्रिशदवधि स्मृतम् ॥५ ॥

उदाहरणम्- अथोदाहरणादीनां लक्षणं कथ्यतेडधुना। कल्पनीयानि पद्यानि सप्त सप्तविभक्तिभिः ॥६॥ संबोधनात्मिका चान्ते विभक्तिस्त्वष्टमी भवेत्। शक्करीप्रभृतीनि स्युश्छन्दांस्यस्य यथारुचि ॥ ७॥ रीतिः प्रधाना गौडीया गतिः स्याद् द्रुतमध्यमा। ओजःप्रसाधनाः शब्दा: सानुपरासाः कचित्कचित्॥ ८ ॥ विभक्तिघटना चात्र यथाकामं क्रमेण वा। 22

१७० अलंकारसंग्रह:

तत्रादयं मालिनीवृत्तं जयेत्यादिसमन्वितम् ।। ९ ॥। गद्यात्मकदलान्यष्टौ प्रत्येकं सयतीनि च। अन्ते तूत्कलिका कार्या समस्तैकपदात्मिका ॥ १० ॥ अन्ते पद्यसमायुक्ता यत्यनुपासशोभिनी। चतुरुत्कलिका स्याद्वा विभत्त्याभासलाञ्छिता॥ ११॥ कलिकोत्कलिकामृष्टनव्यताललयक्रमा। प्रतिपद्यं भवेन्नेतनाम तत्तद्विभक्तिमत् ॥ १२ ॥

विभक्तिदेवता :- विराजन्ती कीर्तिमती सुभागा भोगमालिनी। कलावती कान्तिमती कमला जयवत्यपि॥ १३ ॥ एता विभत्त्यधिष्ठात्रयो देवताः कथिता बुधैः। ददत्येताः स्तुतिप्रीताः स्वस्वनामसमं फलम् ॥ १४ ॥ वाक्यमेकं च कर्तव्यमन्ते सार्वविभक्तिकम्। आर्या वान्यतमां कुर्यात्कविश्रुत्याख्यया ततः ॥। १५॥ अप्राकृता प्राकृता वा प्राकृतोन्मिश्रितापि वा। देशिभिश्च पदैर्युक्ता भाषाणां चैव संचयैः ॥ १६ ॥ वंशवीर्यश्रुताद्यैश्र युक्तोदाहरणं मतम्'। 1"येन केनापि तालेन गद्यपद्यसमन्वितम्। जयेत्युपक्रमं मालिन्यादि प्रासविचित्रितम्। तदुदाहरणं नाम विभक्त्यष्टकसंयुतम् ।। यत्रादौ जयेत्युपक्रमं मालिनीवृत्तं निगद्यते, अनन्तरम् अपिचेत्युपक्रम्याष्ट वाक्यानि सप्रासानि सतालानि प्रतिविभक्ति कथ्यन्ते, अनन्तरं विभक्त्याभासस्तदुदाहरणं नाम काव्यम्।" इति साहित्यकरुपद्रुमे लक्षणमुक्तम्। SS

एकादश: परिच्छेद: १७१

उदाहरणे नायका :- TOTRERF अमुष्य नायका: प्रोक्ता देवा दैत्या महीसुराः ॥१७॥ गुरवः क्षोणिपालाश्र सामन्ताः सचिवादयः ।

अडुली- -ज़िगाणाड

विभक्तिसप्कयुता संध्या चैव विना कृता ॥ १८ ।। अड्डलीति समाख्याता सद्भिश्राटुविशारदैः।

कल्याणी केवलं कलिकासंगात्कल्याणीति निगद्यते॥ १९ ॥

उत्फुल्लकवती- केवलोत्कलिकासंगादुत्फुल्लकवती भवेत्। फलोदाहरणम्- यस्यास्तूत्कलिकास्थाने केवलार्या प्रयुज्यते ॥ २० ॥ सा फलोदाहरणं वा स्यादार्यासङ्गान्न भिद्यते। विभक्तिनामानि- केवला प्रथमा वाणी द्वितीया केवला झरी ॥ २१॥ तृतीया केवला वापी चतुर्थी केवला फणी। पश्चमी केवला सारी षष्ठी मोरीति कथ्यते ॥ २२ ॥ सप्तमी खलिका प्रोक्ता संबुद्धि: सरसावती। भिन्नैर्वर्णैर्भिन्ननामसंभवे च तथा भवेत् ॥ २३ ॥ सर्ववाक्यं च कर्तव्यं कविनायकलाञ्छितम्।

नवमा णिक्यमाला- एषैव गद्यरहिता नवमाणिक्यमालिका ॥ २४॥

१७२ अलंकारसंग्रहः

नक्षत्रमाला- -शकणार पिड़ाकय एषैव च त्रिगुणिता भवेन्नक्षत्रमालिका।

भोगावली- रसः शृङ्गार एव स्याद्भोगावल्याः प्रपश्चने ॥२५॥ -किका

अनुषङ्गेण मिलितो वीरोऽपि स्यात्कचित्कचित्। वर्णनीयाः क्रमात्साङ्गवीरभोगादयो गुणाः ॥ २६॥। आशी:पद्यसमायुक्ता प्रथमे विरतावपि। अष्टभिर्वा षोडशभिर्विशत्या वा पदैर्युता ॥ २७॥ दलानि षड़् वा चत्वारि प्रत्येकं सयतीनि च। मध्ये भवेयुरथवा यमिताद्यक्षरैः कचित ॥ २८ ॥ गतेरपि प्रयोगः स्याद्यथारीति समृद्धितः । माण तत्तदर्थावसानेऽस्य विरतिः स्यात्पदे पदे ॥ २९ ॥ देव त्वं जय वीर त्वं धीर जीवादिकं पदम्। तत्तत्स्थाने प्राकृतादिभाषाभिर्बिरुदाश्रितैः ॥ ३०॥ भोगोपजृम्भितैर्गद्यपदयैः सेयं सपल्लवैः। *भोगावली च देशर्तुभावाङ्कज्ञानचातुरी॥ ३१ ॥

1 पद्ं परतो गद्यं तच्च चतुर्भूतखण्डिकारुचिरम्।

तदनु च मात्रायतिभि: संदब्धा षड्दली भवेत्सरसा। तदनु च पूर्ववदेकं पद्यं यत्रैष एककः स्कन्धः ॥ स्कन्धैरष्टभिरेभिरग्रथिताप्यथवा चतुर्भिरभ्यस्ता। पट्टाभिषिक्तराजप्रवरार्हा किंच देवताभ्युचिता। गौडीयरीतिसुभगा संबुद्धयन्तैः पदैः परं प्रचुरा। जगमगणे सफ अर्थैर्मङ्गलशंसिमिराकीर्णा भोगवर्णनाभरिता ॥

एकादश: परिच्छेद: १७३

बिरुदावली- ॥ रोमणणिडहीआFF वर्णयेद्वीरलब्धांथ्र तांस्तान् श्राध्यादिकान् गुणान्। चतुर्भिर्लघुभिः पद्यमान्ते संमदकारिणी॥ ३२ ॥णए मङ्गलानि फलानि स्युः प्रथमश्रवणादपि। वृत्तेनैकेन नेतारं वर्धयेदाशिषान्तिमे ॥ ३३ ॥। ग्रन्थसंख्या शतं षष्टिरत्र ख्यातोत्तमा बुधैः। भोगावलिसमायुक्ता देवानां भूयुजामपि॥ ३४॥ वर्णनेन परं विद्यात् प्रायशो बिरुदावलीम्' । द्वाभ्यां चतसृभिर्वापि पश्चभि: षड्भिरेव वा॥ ३५॥ भाषाभिर्विहिताभिः स्याद्यदि वा देशभाषितैः । कुलक्रमागतैर्वापि स्वापदाननिदर्शकैः ॥ ३६ ॥ पदैरपि च सा यैः स्यात्तत्तदर्थविनाकृतैः। गम्भीरदेवधीर प्रमुखपदोज्ज्व लितगद्यपद्यान्ता। भोगोपकरणपूर्णऋतुमासदिनादिपूर्णभोगाढ्या। प्रकटितनायकनामा प्रविमलिताशेषपद्यसंभिन्ना। आद्ये चान्त्ये च पद्ये विहिताशीर्वादवाक्यसंघटना॥ भोगावलीति कथिता कविभिश्चाटुप्रबन्धलक्ष्मज्ञैः ।। " इति साहित्यकल्पद्रुमे लक्षणमुक्तम् । 1आदौ पद्यं परतो भवेयुरष्टौ च कोरकाः सरसाः। तदनु च चत्वार: स्युस्तालाश्चत्वारि पल्लवान्यनु च । एकोडयं स्कन्ध: स्याच्चतुर्भिरथवाष्टभिर्भवति। बिरुदावलीति कथिता बिरुदैर्वशागतैः समायुक्ता । स्वभुजार्जितैश्च बिरुदैस्तत्तद्धरणीशविजय संपन्नः । अपि सार्वभौमदत्तैबिरुदैराटोपजुम्भितै: कथिता ॥

बिरुदैर्यदि संघटिता बिरुदावलिरित्युदीर्यते कविभिः ॥

१७४ अलंकारसंग्रहः नानापुरातनक्ष्माभृद्धिरुदारोहणैरपि॥ ३७॥ -जिनहकी वाहनारोहशस्रास्त्रपयोगैर्भोगवर्णनैः। गुणिनां वर्णनैश्रापि विनयक्रमशालिभिः॥ ३८ ॥ गौडरीत्या विधातव्या सानुपासा सपल्लवा। आद्यन्तयोः स्यादार्या वा गाथा वा मङ्गलात्मिका ॥ ३९॥ इत्येवं लक्षणानि स्युर्लक्षणानीतराणि वा।

गुणावली- सद्गुणारोपणं यत्र नेतु: सैव गुणावली ॥। ४० ॥ गुणाः परोपकारार्था वर्ण्याः सर्वे प्रधानतः । दलानि चाष्टौ चत्वारि सानुमासयतीनि च ॥ ४१ ॥ मात्राभिरथवा वर्णैः समानि स्युः परस्य च। तादग्वर्णानि सर्वाणि संस्कृतेन कचित्कचित् ।। ४२।।

गुणावल्यां रस :- अस्या: शृङ्गार एक: स्यात्कचित्तत्राद्भुतो रसः । दलपड्क्तिविरामेषु देवेत्यादिपदं न्यसेत ॥ ४३। आदौ समासभूयिष्ठमन्ते स्याद् वृत्तगन्धि च। गद्याद्यपरमादद्यान्मध्ये हि पदमेव वा ॥ ४४ ॥ पुरे जनपदे रम्ये देशे या गुणसंपदः। नेतारं वर्णयेत्ताभिरेषैव स्याद् गुणावली।। ४५।। 1 यधेवमेव रचिता बिरुदव्यतिरिक्तसकलगुणपूर्णा।। आहुर्गुणावलीं तां गुणगणगणनीयसकलमुनिनन्धा। इति साहित्यकल्पद्रुमे लक्षणमुक्तम्।

एकादशः परिच्छेद: १७५

रगला- ।। 5 पफ्हर का शिक शकरश पीवाार

एकैकभापयैकैकं पद्यं सर्वविभक्तिभिः ॥४६ ॥ रगलापि तथापि स्यात्तत्र तत्र सपलवा।

चक्रवालम्- श्लोकावाद्यन्तयोर्नेतृमङ्गलार्थौ न्यसेद् बुधः ॥४७ ॥ तिसभिर्वाथ वृत्तं चेद्भाषाभिर्मण्डलक्रमातू। उत्तमं चक्रवालं स्यादन्यूनानधिकं मतमू ॥ ४८ ॥। लोकोत्तरम्- रसादीन् वर्णयेद्धरतिगुणकर्मानुसारतः । युक्तमेतद्विशेषेण सिद्धिं च विजिगीषुभिः।। ४९ ।। द्वात्रिशद्द्यसंयुक्तं गद्यायैः पल्लवैर्युतम्। FER चतुर्धा भिन्नरूपेण व्यस्तं सस्वरबन्धनम् ॥ ५० ॥ तालै्द्वादशभिर्युक्तं लोकोत्तरमुदाहृतम्।

त्यागघोषणम्- 1 ...... परं वेश्यः स . . . .... ॥५१ ॥ त्यागादयो गुणा यस्यामूद्यन्ते कविभिः कृतौ। पूर्वाद्यास्तासु तत्रत्यानाहूया. .... । ५२॥

गद्यमेकं चतुर्भिः पल्लवैर्युतम् ॥५३॥ चतुर्धैष समावृत्तं चतुरक्षरबन्धनम् । 1 अत्राक्षराणि मातृकायां भ्रष्टानि।

१७६ अलंकारसंग्रह:

आशीराद्यन्तयोः कार्या नेतु: पद्यद्येन तु॥५४॥ एवं पद्यैश्व गद्यैश्र सा भवेच्यागघोषणम्'। चतुर्भद्रम्- अथ संख्या भवेत् षष्टिः शतं वा स्याद्विशेषतः ॥ ५५॥ अस्यास्तु सर्वे नेतारो भवेयुस्त्यागिनः सदा। गद्यं पद्यं च तालं च सानुतालं चतुर्विधम् ॥५६॥

स्याच्चतुर्धा च वृत्तं स्याच्चतुर्भद्रमितीरितम् ॥ ५७ ॥ चाटुपबन्धैस्त्वयि चारुकीर्तिरुदारवर्णैरुपलाल्यमाना। रक्ता सती राजगुरो विचित्रं मन्नक्षमानाथ मरालशुभ्रा ॥५८॥ इति श्रीमद्मृतानन्दयोगिप्रवरविरचितेऽलंकार संग्रहे चाटुप्रबन्धलक्षणं नामैकादशः परिच्छेद: । अलंकारसंग्रहः संपूर्णः । शुभमस्तु। आणणागमल

1 "पद्यं तदनु च गद्यं तदुपरि च त्रीणि पल्लवानि ततः। तत्त्यागधोषणं स्यादन्यत्सर्व यथाचतुर्भद्रम् ।।"g PP इति साहित्यकल्पद्रमे लक्षणमुक्तम् ।F 1DFS!

री ड्ी

APPENDIX I

[Please refer to the footnote on page 132 of the text.]

नाट्यशास्त्रे पश्चमोऽध्यायः

"यस्माद्रङ्गप्रयोगोडयं पूर्वमेव प्रयुज्यते। तस्मादयं पूर्वरङ्को विज्ञेयो द्विजसत्तमाः ॥७॥ अस्याङ्गानि तु कार्याणि यथावदनुपूर्वशः। तन्त्रीभाण्डसमायोगैः पाठ्ययोगकृतैस्तथा ॥८।। प्रत्याहारोऽवतरणं तथा ह्यारम्भ एव च। आश्रावणा वक्त्रपाणिस्तथा च परिघट्टना ॥ ९ ॥ संघोटना ततः कार्या मार्गासारितमेव च। ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि तथैवासारितानि च ॥ १० ॥ एतानि तु बहिर्गीतान्यन्तर्यवनिकागतैः । प्रयोक्तभिः प्रयोज्यानि तन्त्रीभाण्डकृतानि च ॥ ११ ॥ ततः सर्वैस्तु कुतपैः संयुक्तानीह कारयेत्। विघट्य वै यवनिकां नृत्तपाठ्यकृतानि तु ॥ १२॥ गीतानां मद्रकादीनां योज्यमेकं तु गीतकम्। वर्धमानमथापीह ताण्डवं यत्र युज्यते ॥ १३ ॥ ततश्चोत्थापनं कार्य परिवर्तनमेव च। नान्दी शुष्कावकृष्टा च रङ्द्वारं तथैव च ।। १४ ।। 23

१७८ अलंकारसंग्रह:

चारी चैव ततः कार्या महाचारी तथैव च। त्रिकं प्ररोचना चापि पूर्वरक्के भवन्ति हि॥ १५ ॥ एतान्यङ्गानि कार्याणि पूर्वरङ्गविधौ द्विजाः । एतेषां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः ॥ १६ ॥ कुतपस्य तु विन्यासः प्रत्याहार इति स्मृतः । तथावतरणं प्रोक्तं गायकानां निवेशनम् ॥ १७॥ परिगीतक्रियारम्भ आरम्भ इति कीर्तितः । आतोदयरञ्जनार्थ तु भवेदाश्रावणाविधिः ॥ १८ ॥ वाद्यवृत्तिविभागार्थ वक्त्रपाणिविधीयते। तन्त्योज:करणार्थ तु भवेच्च परिघट्टना ॥ १९ ॥ तथा पाणिविभागार्थ भवेत्संघोटनाविधिः । तन्त्रीभाण्डसामायोगान्मार्गासारितमिष्यते ॥ २०॥ कालपातविभागार्थ भवेदासारितक्रिया। कीर्तनादेवतानां च ज्ञेयो गीतविधिस्तथा ॥ २१ ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि चोथापनविधिक्रियाम्। यस्मादुत्थापयन्त्यादौ प्रयोगं नान्दिपाठक: ॥ २२ ॥ पूर्वमेव तु रङ्गेडस्मिस्तस्मादुत्थापनं स्मृतम् । यस्माच्च लोकपालानां परिवृत्य चतुर्दिशम् ॥ २३ ॥ वन्दनानि प्रकुर्वन्ति तस्माच्च परिवर्तनम्। आशीर्वचनसंयुक्ता नित्यं यस्मात्प्रयुज्यते ॥ २४ ॥ देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति संज्ञिता । अत्र शुष्काक्षरैरेव ह्यवकृष्टा ध्रुवा यतः ॥ २५ ॥ तस्माच्छुष्कावकृष्टेयं जर्जरक्रोकदर्शिका। यस्मादभिनयस्तत्र प्रथमं ह्यवतार्यते ॥ २६ ॥

APPENDIX I १७९

रक्द्वारमतो ज्ञेयं वागङ्गाभिनयात्मकम्।ा शृङ्गारस्य प्रचरणाच्चारी संपरिकीर्तिता ॥ २७ । फुकी रौद्रप्रचरणाच्चापि महाचारीति कीर्तिता। विदूषकः सूत्रधारस्तथा वै पारिपार्श्चिकः ॥ २८॥ यत्र कुर्वन्ति संलापं तच्चापि त्रिगतं स्मृतम्। उपक्षेपेण कार्यस्य हेतुयुक्तिसमाश्रिता ॥ २९ ॥ सिद्धेनामन्त्रणा या तु विज्ञेया सा प्ररोचना। अतः परं प्रवक्ष्यामि ह्याश्रावणविधिक्रियाम् ॥ ३०॥। बहिर्गीतविधौ सम्यगुत्पत्ति करणं तथा। चित्रदक्षिणवृत्ते तु सप्तरूपे प्रवर्तिते ॥ ३१ ॥ सोपोहने सनिर्गीते देवस्तुत्यभिनन्दिते। नारदादैश्च गन्धवैंः सभायां देवदानवाः ॥ ३२॥ निर्गीतं श्राविता: सम्यग्लयतालसमन्वितम् । तच्छूत्वा तु सुखं गानं देवस्तुत्यभिनन्दितम् ॥ ३३॥ अभवन् क्षुभिता: सर्वें मात्सर्याद्दैत्यराक्षसाः । संप्रधार्य च तेऽन्योन्यमित्यवोचन्नवस्थिताः ॥ ३४ ॥। निर्गीतं तु सवादित्रमिदं गृह्लीमहे वयम्। सप्तरूपेण संतुष्टा देवाः कर्मानुकीर्तनात् ॥ ३५॥ वयं गृह्लीम निर्गीतं तुष्यामोडत्रैव वै वयम्। ते तत्र तुष्टा दैत्यास्तु साधयन्ति पुनः पुनः ॥ ३६ ॥ रुष्टाश्रापि ततो देवाः प्रत्यभाषन्त नारदम्। एते तुष्यन्ति निर्गीते दानवाः सह राक्षसैः ॥ ३७ ॥ प्रणश्यतु प्रयोगोडयं कथं वै मन्यते भवान्। देवानां वचनं श्रुत्वा नारदो वाक्यमब्रवीद् ॥ ३८ ॥

१८० अलंकारसंग्रहः

धातुवाद्याश्रयकृतं निर्गीतं मा प्रणश्यतु।टि कियाहक किंतूपोहनसंयुक्तं धातुवाक्यविभूषितम्। ३९। भविष्यतीदं निर्गीतं सप्तरूपविधानतः । निर्गीतेनावबद्धास्तु दैत्यदानवराक्षसाः ॥ ४०॥आजुन न क्षोभं न विघातं च करिष्यन्तीह तोषिताः । एतन्निर्गीतमेवं तु दैत्यानां स्पर्धया द्विजाः ॥ ४१॥ देवानां बहुमानेन बहिर्गीतमिदं स्मृतम्। धातुभिश्चित्रवीणायां गुरुलध्वक्षरान्वितम् ।। ४२ ।। वर्णालंकारसंयुक्तं प्रयोक्तव्यं बुधैरथ। निर्गीतं गीयते यस्मादपदं वर्णयोजनात् ॥ ४३ ॥। असूयया च देवानां बहिर्गीतमिदं स्मृतम् । निर्गीतं यन्मया प्रीक्तं सप्तरूपसमन्वितम् ।। ४४ ।। उत्थापनादिकं यच्च तस्य कारणमुच्यते। तुष्यन्त्यप्सरसस्तन्र कृतेऽवतरणे द्विजाः ॥ ४५ ॥ आश्रावणायां युक्तायां दैत्यास्तुष्यन्ति सर्वशः । वक्त्रपाणौ कृते चैव नित्यं तुष्यन्ति दानवाः ॥ ४६ ॥ परिघट्टनया तुष्टा युक्तया रक्षसां गणाः । संघोटनाक्रियायां च तुष्यन्त्यपि च गुह्यकाः ॥ ४७ ॥ मार्गासारितमासाद्य तुष्टा यक्षा भवन्ति हि। गीतकेषु प्रयुक्तेषु देवास्तुष्यन्ति नित्यशः ॥ ४८॥ वर्धमाने प्रयुक्ते तु रुद्रस्तुष्यति सानुगः । तथा चोत्थापने युक्ते ब्रह्मा तुष्टो भवेदिह ॥ ४९ ॥5 रप तुष्यन्ति लोकपालाश्च प्रयुक्ते परिवर्तने। नान्दीप्रयोगेडथ कृते प्रीतो भवति चन्द्रमाः ॥ ५० ॥5

APPENDIX İ १८१

युक्तायामवकृष्टायां प्रीता नागा भवन्ति हि। तथा शुष्कावकृष्टायां प्रीतः पितृगणो भवेत् ॥ ५१॥ रञ्द्वारे प्रयुक्त्ते तु विष्णुः प्रीतो भवेदिह । जर्जरस्य प्रयोगे तु तुष्टा विन्नविनायकाः ॥ ५२ ॥ तथा चार्यो प्रयुक्तायामुमा तुष्टा भवेदिह । रङ्गप्रयोगमाचर्य तुष्टो भूतगणो भवेत् ॥ ५३ ॥ आश्रावणादिचार्यन्तमेतहैवतपूजनम्। ni anditsneV

पूर्वरङ्के मया ख्यातं तथा चाङ्गविकल्पनम् ॥ ५४॥ देवस्तुष्यति यो येन यस्य यन्मनसः प्रियम्। तत्तथा पूर्वरङ्गे तु मया प्रोक्तं द्विजोत्तमाः ॥ ५५ ॥ सर्वदैवतपूजार्है सर्वदैवतपूजनम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं पूर्वरङ्कप्रवर्तनम् ॥ ५६ ॥ दैत्यदानवतुष्टघर्थ सर्वेषां च दिवौकसाम्। निर्गीतानि सगीतानि पूर्वरङ्गकृतानि तु ॥ ५७ ॥ या विद्या यानि शिल्पानि या र्गातिर्यच्च चेष्टितम् । लोकालोकस्य जगतस्तदस्मिन् नाटकाश्रये ॥५८॥ निर्गीतानां सगीतानां वर्धमानस्य चैव हि। ध्रुवाविधाने वक्ष्यामि लक्षणं कर्म चैव हि॥ ५९ ॥ 81

SUASM.IM FE E M. Sartensts

की

APPENDIX II

Variations in readings as found in different MSS. procured after printing the text.

Page Line

1 3 तदुल्ासरसाकारां M 1. समुल्लासरसाकारां M 2. 6 फलदां गुर्वी M 1; M 2. 12 अपृच्छत् M 1; M 2. 2 4 प्रकीर्णान् M 1. विकीर्णान् M 2. 10 हकारान्ता: M 1. 14 सरसानि च M 1; M 2. 15 मनीषिण: M 1; M 2. 18 पद्यगद्यात्मक M1; M 2. 3 3 उच्छ्ृासलम्बकाध्यायं M 1. द्वयो: M 1 ; M 2. 4 मिश्रमङ्कादिकं तत्स्यात् M 1. 4 4 पादादौ M 1 ; M 2. 6 जात् M1; M 2; U. 7 शोभाशोभकरौ M 1.

Note : See the Preface for the abbreviations.

APPENDIX II १८३

Page Line 9969

9 भयसुख M1; M 2. 5 4 सर्वदा M 1.

4 इति M 1 ; M 2. SS

7 चरितै: M 1. ST 81

9 कौतूहलेन विदुषां कोमरङ्कभीम M 1. 6 S 9 1द्वूयचित्रकृत् M 1. 13 निष्ठः M 1 OS

15 कोविदै: M 1. 16 वलोकनात् M 1; M 2. 7 4 जातमप्यप M 1; M 2. ES

20 तत्रोदाहरणं M1; M 2. 21 लक्ष्यते M 1; M 2. AS

8 6 यत्र वाच्यं M1; M 2. I। 15 दाशरथी M 1. FI

20 शिवे M 1. 8

21 ध्वनत्यत्र M 1; M 2. 0S 9 7 विभाव्यते M 1. os

11 7 व्यक्तिस्तु भाव्यते M 1. 0S 18 अनेकार्था: M 2.

12 5 स्वस्वभावरस: M 1; M 2. es

6 स्वाभाविका रसा: M 1; M 2. 12 यथायोग्यं M 1.F 08

13 3 वक्ष्यते M 1; M 2. 16 चित्तासक्तिर्मन:शङ्का M 1.0 15 10 मुहुरिन्द्रिय M 2. 16 8 संचारिण: स्मृता: M 2.S 88

१८४ अलंकारसंग्रह:

Page Line

14 अधमे चापहसितं M 2. 20 करमर्पयेत्सुतं M 1. 17 22 सात्त्विका मता: M 2. 18 12 लज्जां विदधति यदमी M 1.

19 M 13 व्यङ्गक्षोणिपति M 1. 17 पूर्वोत्तरार्घे व्यत्यस्ते पठिते M 2. 20 2 आस्यशब्दन M 2. 19 शान्तिपदं M 1.

22 3 मान्यैरधिवेत्तुगण्ड M 1. a 23 9 धीरशान्तोद्धतावपि M 1. 12 अनहंकार: M 1. 24 3 सधीरललितो यथा M 2. 11 माधवं तं M 1. त 14 मात्सर्यवान् घूर्त: M 1. ट 25 8 कुन्तलाधिपसुता M 1. 0S 20 स्तनतटी M 1. 26 16 गुणो यथा M 2. 20 नेतुर्हास्यकर: M 2. 27 14 29 नोपलक्ष्यते M 2. 15 प्रणिहितश्च कर: M 1. 21 काञ्चीप्रदेशाम्बरा M 1. 30 4 मध्या तु M 1. 17 किमु तेन M 2. 31 6 व्यापारयन्त्या M 2. 32 10 बन्धच्छल: M 1. 33 2 वपुषि वेपथु: M 1.

APPENDIX II १८५

Page Line

34 5 अपरस्त्रिया M 1. 10

7 स्खलत्कुसुमासु M 1. 10

18 विगमभीता: M 1. SF

36 20 कान्तिनिबिडा M 2. 37 12 वस्तुयोगेऽपि M1: M 2. 43 15 द्वित्रिपद M 2. 18 तारतारम् M 1. 45 19 रसातिरेक M 1 46 14 पुण्याम्बुपूर्ण M 1. 81

48 7 तत्परिभूति M 1. 19 उक्ति: संक्षिप्तरूपत्वात् M 1. 49 15 आक्रान्तरमणी G 1. 08

50 2 कारकं वा ज्ञापकं वा M1 ; M 2. 18

51 17 प्रियतरालापै: M 2. 88

18 Agrees with P. 58

52 2 रसौघभूतो रसवद्ूचने रसवद्यथा M 1. 3 Agrees with P. in reading अयं स etc. M 1. 18 तद्वेणिकान्तस्पृशि M 2. 81 88

54 8 चञ्चलदृश: M 1. 9 जड: सैन्यमबला: G 1.

20 अर्थः प्रतीयते M 2.

55 1 दलेक्षणे M 1. 7 कलोला आन्दोला: G 1. 56 8 प्राप्तैः सह कालागरुद्ुमैः M 2. 58 15 चूर्णनागदलपूगसंकुलं G 1. 24

१८६ अलंकारसंग्रह:

Page Line

61 3 कृतिमच्छवर्णा G 1. 18

64 12 प्रेयान् केसर M 1.

72 6 नाद्यापि कलुषम् M 1. 81

15 अधिमृदुकरतल्पं M 1. os aɛ

74 18 वञ्चितसखी M 1.

75 3 स्तनदुर्गशैल M 1. 76 6 अभूतपूर्वोदय: M 2. 77 17 अप्रस्तुतमति M 1. 18 तमालश्यामलाकारं M 2.

78 1 तलङ्घनोपयोगि स्यात् M 1. 79 17 प्रदानप्रचितोत्सव M 2.

80 8 इदं ब्रुवन्तु M 2.

81 3 इदं तद् दुःसाधक्रमणपरमास्त्रं M 2.

82 16 विशेषोक्तिर्हि युज्यते M 2.

83 12 विरोध: स्वोक्तयोर्यथा M 1.

18 मधुपश्रेणिशरण M 1.

84 897 3 व्रीडाकरो मतः स यथा M 2.

87 14 अहो धैर्यमहो शौर्य M 2.

88 18 सिद्धा सा च M 2. 81

जयान 8

0S

ač 88

डित APPENDIX III माावड

अलंकारसंग्रहकारिकार्धानामनुक्रमः

अ अत्तिका भगिनी ज्येष्ठा, १३० अकाण्डे प्रथनच्छेदौ, ९१ अत्यन्तव्यवधानेन, ७८ अकारादिक्षकारान्ताः, २ अत्यन्ताभाव इत्येवं, ६० अकार्ये मित्रमित्यन्यः, ६७ अत्यहंकारवद्वाक्यं, ५२ अक्षमा त्वहितानां या, १६५ अत्यारूढवय:कामा, २९ अङ्कान्तपात्रैरङ्कास्यं, १२१ अत्र करिण: प्रकृष्टात्, ७३ अङ्कावतारस्त्वङ्कान्ते, १२१ अत्र कार्तार्थ्यमिति, ६२ अङ्को नानाप्रकारार्थ, १३७ अत्र ज्ञेया यथायोगं, १८ अङ्गनानङ्गतप्ताङ्गी, १४० अत्र ज्योत्स्नीमिति, ८२ अङ्गमन्ये रसा: सर्वे, १३७ अत्र देवो राजतीति, ९ अङ्गानि चत्वार्येतेषां, १२४ अत्र ध्वन्यो मुख्यात्, ८४ अङ्गानि द्वादशैतस्य, ९८ अत्र वन्दामिति पदं, ६६ अङ्गान्यवश्यमेतानि, १२० अत्र विहितेऽपि दोष:, ७० अत्र व्यर्थत्वमेवोक्तं, ८१ अङ्गी वीरोऽङ्गानि चान्ये, १४५ अत्र व्रीडाश्लीलमपि, ८६ अङ्गैस्त्रिभिस्त्रिकपटः, १४५ अत्र षण्नायकानन्ये, १५४ अचापलहतं चित्त, ३८ अत्र समाप्तोऽप्यर्थ:, ७३ अजहल्लक्षणा कुन्ता:, ७ अत्र साधनशब्दोऽयं, ६५ अड्डुलीति समाख्याता, १७१ अत्र सुखलिप्सयेति, ७६

१८८ अलंकारसंग्रह:

अत्र स्वशब्दग्रहणात्, ९२ अधिकस्फुटमितरेतर, ७५ अत्र हर्षाश्रुपातादि, १६ अधिक्षेपवचोयुक्त:, १६३ अत्राननेन दधती, ६४ अधिक्षेपाद्यसहनं, २७ अत्रानुभावा नासास्य, २० अनङ्गस्याभिधानं च, ९१ अत्रापवादसंफेटौ, १११ अनभिहितवाच्यं, ७४ अत्रापसारणे युक्त:, ८२ m अनादृतस्यैवोत्कर्ष:, ७९ अत्रापस्मारदीनत्व, १७ अनादृत्येन्दुरेखाद्यं, ७९ अत्रालम्बनविभाव: स्यात्, २१ अनिच्छन्त्यामिवामुत्र, ९२ अत्रावधारणे तद्त् , ८८ अनिश्चयेन वाक्येन, १६५ अत्रावश्यं वाच्यं, ७४ अनिष्ठुरैः श्रुतिसुखैः, ४२ अत्राशयपदं वासनार्थ, ६७ अनिष्ठुरैश्र मधुरैः, १३३ अत्रिलोचनसंभूत:, ६६ अनुकूलस्त्वेकरस:, २६ अथ गोष्ठी मतैकाङ्का, ११५ अनुभावविभावाभ्यां, १३७ अथ चाटुप्रबन्धानां, १६९ अनुभावा: क्रमादास्य, १८ अथ दोषा: प्रकीर्त्यन्ते, ६२ अनुभावा: प्रकीरत्यन्ते, १२ अथ प्रकरणे वृत्तं, १३८ अनुभावा नेत्रवक्त्र, २० अथ प्रमाणालंकारा:, १७ अनुभावा भ्रुकुट्यक्षि, १७ अथ प्रहसनं त्रेधा, १४३ अनुभावास्तु कथ्यन्ते, २१ अथ रासकमेकाङ्कं, ११८ अनुभावास्तु निःश्वास, १७ अथ संख्या भवेत्षष्टिः, १७६ अनुभावास्तु वैवर्ण्य, १९ अथ स्याद्धाणिकोदात्त, १५६ अनुभूतार्थकथनं, ११७ अथार्थानामलंकारा:, ४५ अनुभूतार्थमननु, ५९ अथोदाहरणादीनां, १६९ अनुमानं च तच्चाथ, ९७ अद्भतः कनकच्छायः, २१ अनुरागो नवावस्थ:, १५४ अद्भतापादनं यत्स्यात्, १०१ अनुवृत्तिर्निदर्शनस्य, १५६ अद्गुते गर्हितमपि, ८९ अनुषङ्गेण मिलित:, १७२ अधमेऽत्रावहसितं, १६ अनेककामिविषयः, ९१

APPENDIX III १८९

अनेकवाचक: शब्द:, ८ अप्राकृता प्राकृता वा, १७० डएटामिड अन्तःपुरातिसंबन्धात्, १५४पपाह अभवन्मतयोगं तत्, ७४ अन्तर्यवनिकासंस्थै:, १२१ अभावषष्ठान्येतानि, ९७ अन्ते तूत्कलिका कार्या, १७० अभिगम्यगुणैर्युक्त:, १२६ अन्ते पद्यसमायुक्ता, १७० अभिज्ञानं च पृच्छा च, १६० अन्ते भयानकं प्राहुः, १२७ अभिज्ञानं यदुद्वोध:, १६७ अन्यथानिष्टसंप्राप्तिः, ३ अभिमानोऽपरित्याग:, १६४ अन्यदप्येवमेवोह्यं, ८५ अभूताहरणं मार्ग:, १०७, ११० अन्यान्योढा कन्यका च, २८ अमतपरार्थ यत्र, ७७ अन्यापदेश इत्यस्याः, ४ अमात्यविप्रवणिजां, १३८ अन्यार्थ एव व्याहार:, १५३ अमुमेवान्यथा गण्डं, १५० अन्ये गुणा यथायोगं, ४५ अमुष्य नायका: प्रोक्ता:, १७१ अन्येऽप्यत्र ज्ञेया:, ७६ अम्बरग्रहणादीनि, १३८ अन्योऽन्यपरिवादो य:, ११७ अयथात्वं गुरुलघ्वो:, ७१ अन्योन्यमन्त्रणं यत्स्यात्, १२२ अरतिर्मनसो या स्यात्, १०३ अन्योन्यवाक्यैरत्युक्ति:, १४९ अर्थः प्रकरणं लिङ्गम्, ८ अन्योन्यालम्बनत्वं स्यात्, १२ अर्थप्रकृतय: पञ्च, ९५ अपदस्थपदसमासं, ६९ अर्थव्यक्तिरनेयार्थ:, ४३ अपायाभावतः प्राप्ति:, ९७ अर्थव्यक्तिरुदारत्वं, ४२ अपि प्रगल्भाधीरा, ३१ अर्थस्याविद्यमानत्वं, ५९ अपेक्षितं परित्यज्य, १३७ अर्थानां यो विनिमय:, ५६ अप्रतीतमथैतेषां, ६२ अर्थान्तरमुपन्यस्य, ५५ अप्रतीतमपि ज्योतिः, ८६। अर्थान्तरासहिष्णुत्वं, १४ अप्रवेशकविष्कम्भं, १५५ अर्थापत्या सहैतानि, ५७ अप्रस्तुतार्थमित्यपि, ६९- अर्थाश्च व्यञ्जकास्तस्य, ९ अप्रस्तुतार्थमेतत्, ७७ अर्थोपक्षेपका: पञ्च, १३६ अप्रस्तुतस्तुतिः सा स्यात्, १९ अर्थोपक्षेपकैः सूच्यं, १२१

१९० अलंकारसंग्रह:

अर्थोऽपुष्टः कष्टः, ७८ असद्ूतं मिथः स्तोत्रं, १४७ अर्धान्तरैकवाचकं, ६९, ७३ असमर्थमभिप्रेतं, ६२ अलंकारप्रभेदानां, ५७ असमर्थावपि विष, ८५ अलंकारैकनिन्नो यः, ६ असमस्ता द्वित्रपद, ४३ अलंकृतमसंक्षिप्तं, ३ असावर्थान्तरन्यास:, ४७ अलौकिकचमत्कारि, २० अस्त्रीनिमित्तसंग्राम:, १४४ अल्पप्राणाक्षरैः श्लेष:, ४२ अस्थानस्थपदं, ७४ अवज्रो हरिरित्यत्र, ८ अस्थानस्थसमासं, ७५ अवधारणमर्थस्य, १६६ अस्माभिरिति विशेष्य, ७२ अवपातस्त्वसौ ज्ञेय:, १२६ अस्मिन् विषण्णवचने, ८७ अवस्थानुकृतिर्नाटयं, ९४ अस्यां यश:संतति, ६१ अवाचकं न यत्रार्थ, ६३ अस्या: शृङ्गार एक: स्यात्, १७४ अवान्तरार्थकथनात्, ९५ अस्यास्तु सर्वे नेतार:, १७६ अवान्तरार्थसंबन्ध:, ९८७ अहोपदानामत्रोक्ति:, ८७ अविमृष्टविधेयांशं, ६२, ६६ अवियोगरसाभिजं, आ

अविशिष्टार्थविषयं, ५८ आकस्मिकमसंबद्धं, १५० अवोचदमृतानन्दं, १ आकाड्क्षत्यत्र बाह्यार्थ, ८३ अश्रुवैवर्ण्यमित्यष्टौ, ११ आकृतिपदेन वाक्यं, ७२ अश्रुवैवर्ण्यवैस्वर्य, १६ आक्षेपः प्रतिषेधोक्ति:, ४७ अश्लाध्यवस्तुनो योगे, ३७ आक्षेपश्चात्र नियमात्, ११० अश्लीलो मुख्यार्थात्, ८४ आक्षेपोऽर्थान्तरन्यास:, ४५ अष्टकं गजमाला स्यात्, १६९ आक्षेप्यानामनन्तत्वात्, ४७ अष्टभिर्वा षोडशभि:, १७२ आढकं संभवेद् द्रोणे, ६० अष्टाङ्कं च नवाङ्कं च, १३८ आत्मनो मनसा योगे, १० असंबद्धकथाप्रायः, १५२ आत्मानं निर्दिशेद्स्तु, १५० असत्प्रलापव्याहार, १३५, १४५ आदराद्वीक्षणं यत्र, १३

APPENDIX III १९१

आदावेव तदा कुर्यात्, १३७ आशी:पद्यसमायुक्ता, १७२३ आदिमध्यावसानेषु, ३ आशीराद्यन्तयो: कार्या, १७६ आदौ विष्कम्भकं कुर्यात्, १३७ आशीर्नमस्क्रिया वस्तु, ३ आदौ समासभूयिष्ठ, १७४ आशीर्नामाभिलषिते, ५६ आद्यं तुल्यात्संविधानात्, ९६ आशीर्वचनसंयुक्ता, १३२ आद्यं विकासिगण्डं स्यात्, १६ आश्वासश्च प्रहर्षश्र, १९७ आद्यन्तमेवं निश्चित्य, १३६ आसन्नायत्तमरणा, ३९ आद्यन्तयोः स्यादार्या वा, १७४ आसां दूत्यः सखी दासी, ३१ आद्ये सत्पात्रमालम्ब:, १८: आसां भेदचतुष्केऽस्मिन् ३१ आभासत्वं रसस्य स्यात्, ९१ आसामष्टाववस्था: स्यु:, ३२ आभासो रसभावानां, ९० आस्यते यत्र कामिन्या, १४१ आभि: प्रकरणं त्रेधा, १३९- आहुरिन्द्रियवैकल्यात्, १९ आभ्यां भवति संप्रीति:, ४ आहुरेवंविधं ज्ञानं, ६० आमन्त्रणीया: पतिवत्, १२९ आम्नातमप्यप्रयुक्तं, ६४ इ

आरम्भयत्नप्रात्याशा, ९६ इङ्गिताकारलक्ष्यार्थ, ५० आरम्भादिभिरेताभि:, ९८ इच्छाभयहास्ययुतं, १२७ आरूढत्वप्रतीत्यर्थ, ९०- इति त्रिंशदलंकारा:, १६०ख आर्थोऽभिधेयचित्रार्थी, ६ इतिवृत्तं वस्तु चेति, ९४ आर्यो वान्यतमां कुर्यात्, १७० इतिहासादिषु ख्यातं, ९५ आलम्बनत्वेनोद्दीपन, ११ इत्यर्थव्यक्तिरेतस्मिन् , ९ आलम्बनविभाव: सः, ११ ESP इत्यादिरसदोषाणां, ९३ आलबनविभावा: स्यु:, १९ इत्यादिरेषां विस्तार: ९ आलम्बनविभावौ दवौ, १७ इत्यादिषु परिज्ञानं, ९० आलस्यं प्रतिपत्तिश्र, १५७ इत्युदात्तादिनेतृणां, २६ आवापोद्धारकृद्यावत्, ६ इत्युदाहृतयो नेतृ, ४१ आशंसा तर्कसंदेह, १९७ इत्येवं लक्षणानि स्यु:, १७४

१९२ अलंकारसंग्रहः

इदं त्रिपुरदाहे तु, १४४ उक्तैः पदारथैये: कश्चित्, ५४ इन्दीवरारविन्दादि, ९० उच्छासस्तबकाद्याढयं, ३ इन्दुपादा: शिशिरा: ७१ उत्कण्ठा चावहित्था च, १९७ इन्द्रियाणां तत्तदर्थै:, १० उत्कण्ठा निर्भरप्रेम, १२७ इन्द्रियाणामर्थयोगे, १८ उत्कृष्टेभ्यः श्रुतादिभ्यः, ८४ इन्द्रियोत्पन्नविज्ञानं, १८ उत्तमं चक्रवालं स्यात्, १७९ इवशब्द: क्रियायोगे, ४९ उत्तमादिविभेदेन, १६ इष्टनाशादनिष्टाप्तेः, १६ उत्तमोत्तमकं चान्यत्, १४० इष्टमर्थमनाख्याय, ६२ उत्तरादुत्तरं वाक्यं, १०४ इष्टसिद्धौ गुणानां तु, १०८ उत्तेजनं तु कार्यार्थ, १६४ इष्टस्यार्थस्य रचना, १२० उत्थापकस्तु यत्रारि, १२४ इष्टान्यदुष्टधीकारि, ६६ उत्पद्यन्ते विलीयन्ते, ११ इह. कष्टत्वं संधे:, ७१ उत्पन्नो यै रसो भावैः, ११ इह ग्राम्यत्वमर्थस्य, ८० उत्पादयं कविक्लप्तं स्यात्, ९५ इह तच्छब्दो हेतु:, ७३ उत्वौत्वे यत्र कृते, ६९७ उत्सवोच्छूकरोमाञ्चः, १५० उत्साहस्तु विभावाधैः, १८ ईर्ष्यामर्षोग्रतागर्व, १८ उत्साहस्य स्थायिनोऽत्र, ९२ उत्सृष्टिकाङ्के प्रख्यातं, १५३ उ उदात्तनायकं चैव, १५९ उक्तमन्यार्थमन्येन, १५१ उदात्तभावविन्यास, ११८ उक्तस्यानेकधोक्ति: स्यात्, ४७ उदात्तापह्नुतिश्लिष्ट, ४५ उक्तस्यैवात्र कथनं, ८८ उदात्तोक्तिसमायुक्तं, १५७ उक्ताङ्गानां चतुःषष्टेः, १२० उदाहरणकाव्यत्वात्, ८५ उक्ताद्विशेषवद्वाक्यं, १०५ उदाहरणमेतस्य, ८ उक्ति: समासरूपत्वात्, ४८ उदाहरणमेतेषां, १३ उक्तिस्त्वतिशयोक्ति: स्यात्, ४९ उद्धात्यकावलगिते, १३५, १४५

APPENDIX III १९३

उद्दामफलदामुर्वी, १ उल्लाप्यमुपरूपाणि, १३१ उद्दिष्टं स्यात्परोक्षे च, १६१ उद्दिष्टमपि दाक्षिण्यं, १६० tirstie ऊ

उद्दिष्टानां पदार्थानां, ५१ ऊह्यास्तत्र यथायोगं, २० उद्दिष्टार्थस्य सिद्धयर्थ, १०२ उद्दीपकास्तु वेदान्त, २१ उद्दीपनविभावा: स्यु:, १६, १७, ऋतुं कंचिदुपादाय, १३३ १९, २० उद्दीपनविभावा ये, २० उद्दीपना: स्यु: शृङ्गारे, १२ ऋभ्यां लभ्यामपख्यातिः, ४ उद्दीप्यते रसो भावै:, ११ उद्धेद भेदकरणानि, ९८ ए

उद्यानसलिलक्रीडा, ३ एक एव द्विरुक्तोऽर्थ:, ७९ उद्वेगसंभ्रमाक्षेपा:, १०७ एकत्वरूपणं यत्स्यात्, ४६ उन्मादश्चित्तवैकल्यात्, १९ एकरूपमनेकार्थ, ५४ उपक्षेप: परिकर:, ९८, १०२ एकस्यां सक्तचित्तोऽपि, २५ उपक्षेपस्तु बीजेन, ९८ एकाङ्कं भारतीप्रायं, १५८ उपगुम्भनमाश्चर्य, ११९ एकाङ्कं स्यादुदात्तोक्ति, १६८ उपदेश: परार्थो य:, ५१ एकाहचरितैकाङ्क:, १४४ उपन्यास: प्रसादोक्ति:, १०६ एकेन च्छत्रिणान्येषां, ७ उपन्यासोऽथ विन्यास:, १९६ एकेनैवेति वक्तव्ये, ८२ उपमा नाम तस्योक्ति:, ४६ एकैकभाषयैकैक, १७९ उपरागं विना रात्रौ, ८१ एको रसोऽङ्गी कर्तव्य:, १३७ उपहततामाद्यार्घे, ७० एतावन्मात्रनेत्रेति, ९ उपहतलुप्तविसर्ग, ६९ एता विभत्त्यधिष्ठात्र्यः, १७० उपायापायशङ्काभ्यां, ९७ एतेषां लक्षणं पश्चात्, १२३ उल्लाप्यं दिव्यचरितं, १५९ एतैः समग्रा वैदर्भी, ४३ 25

१९४ अलंकारसंग्रह:

एभि: संसूचयेत्सूच्यं, १२१ औत्सुक्यमात्रमारम्भ:, ९६ एवं दिशि विधातव्या, १९३ औदार्य च प्रियोत्कर्ष:, ३८ एवं नेतृभिदास्त्वष्ट, २६ औदार्य धैर्यमित्येते, ३५ एवं पद्यैश्च गदैश्व, १७६ एवं प्रत्येकतः प्रोक्तं, ४ क

एवं वर्णगणव्याप्ति, ६ कटिशब्दोऽत्र गुह्याङ्ग, ६५ एवं वर्णगणव्याप्तिः, ५ कथा कल्पितवृत्तान्ता, ३ एवंविधगुणोपेत:, २३ कथितपदं तद्यस्मिन्, ७२ एवं विनिश्चितविनिर्मल, ५ कन्तुर्मीनध्वज इति, ८ एवमङ्का: प्रकर्तव्याः, १३८ कन्यानायकयोर्यत्र, १२८ एवमादि कृतं काव्येषु, ९० कन्यानूढा स्वेच्छयास्यां, २८ एवमेव स्थायिनोऽन्ये, १० कमनीयो लौकिकोऽपि, ४३ एषामन्यतमेनार्थ, १३५ करुणं स्त्री समासीना, ११८ एषैव गद्यरहिता, १७१ कर्णावतंसश्च शिरः, ९० एषैव च त्रिगुणिता, १७२ कर्तृनायकयोस्तेन, ३ एषोऽ्यमित्युपक्षेपात्, १३९ कलभे करिशब्दोक्ति:, ९० एष्यत्प्रिया मुदा वास, ३३ कलहान्तरिता विप्र, ३२

ऐ कलावती कान्तिमती, १७०

ऐकार्थ्यमुपनीयन्ते, ११६ कलिकोत्कलिकामृष्ट, १७०

ऐतिह्यमिति विज्ञेयं, ६० कल्पनीयानि पद्यानि, १६९

ऐश्वर्यदो नाभसस्त:, ४ कल्पितो वीरचरिते, १३६ कवित्वकारणस्तोम, ६ ओ कषायवर्ण: करुणः, २१ ओज:प्रसाधना: शब्दा:, १६९ कष्टः कृच्छ्रेण विज्ञेय:, ७८

औ कष्टकल्पनया व्याप्ति:, ९० कान्तेरेव हि विस्तारः, ३७ औचित्यात्पातु वः शंभु:, ८ कामशृङ्गारसंयुक्ता, १५५

APPENDIX III १९५

कामिन्यो यान्त्यपव्रीडा:, १४१ गण केवलोत्कलिकासंगात्, १७१ कामुकादिवचोवेषै:, १४३ कैशिकीभारतीप्राया, १९६बिा कामोपभोगप्रचुर, १२६ कैशिकीभारतीहीन:, १९६ कारकं व्यक्षकं वापि, ५० कैशिकीवृत्तिबहुलं, १५७ कार्य फलं त्रिवर्ग स्यात, ९६ कैशिकीवृत्तिरहित:, १५४ कार्य यत्सातिसंधानम्, १०९ कैशिक्यङ्गेश्रतुर्मिश्र, १५४ कार्य समवकारेऽपि, १४४ कैशिक्याश्चत्वारः, १२७ कार्यस्य दर्शनं पूर्व, ११९ कोपात्प्रियवदुक्तिर्या, ९७ कार्यस्य संग्रहो यत्स्यात्, ११६ क्रम: संचिन्त्यमानाप्ति:, १०८ कार्याद्यध्यवसायो यः, १६५ क्रियते यत्र वाक्यार्थ:, १६७ कालसाम्यात्प्रवेशो य: १३१ क्रुद्धस्य वचनेऽप्यत्र, ८८ काव्यं कल्पान्तरस्थायि, ३ क्रुद्धोक्तावत्र कृत:, ७९ काव्यमप्येकसर्गादि, १६९ क्रोध एव विभावादै:, १७ काव्यमारभटीहीनं, १५७ क्रोधेनावमृशेदत्र, ११० किंचिदारभमाणस्य, १३ क्िष्टं व्यवहितार्थस्य, ६६ कि ब्रवीष्येवमित्यादि, १२२ क्िष्टत्वमेकवाक्ये, ७५ किलिकिञ्चितमश्रुकृत्, ३९ क्विष्टासमर्थनेयार्थ, ८५ कीर्तनं गुरुनाम्नो यत्, ११३ क्कचिदेकैव कुलजा, १३९ कीर्तिकामो महोत्साहः, १३६ क्षणान्तरे प्राणहानिः, १९ कुटिला ताम्रच्छविरिति, ७४ क्षमावानतिगम्भीरः, २३ कुट्टिन्यत्तेत्यनुगतैः, १२९ क्षिप्रप्रवेशनिर्याण, १२६ कुलक्रमागतैर्वापि, १७३ कुशीलवा: प्रकुर्वन्ति, १३२ कुसुमभ्रमरा: काण्ड, ९० खण्डमात्राद्विपदिका, १५७ कृपालुरनहंकारी, २३ खण्डशः संधिसंज्ञांस्तान्, १३७ केवलं कलिकासंगात्, १७१ खण्डितेर्ष्यावती ज्ञात, ३४ केवला प्रथमा वाणी, १७१ ख्यातं दैवासुरं वस्तु, १४४

१९६ अलंकारसंग्रह:

ख्यातेतिवृत्तो व्यायोग:, १४४ गुणजातिक्रियादीनां, ५४ ख्यातौ धीरोद्धतावन्त्य:, १५४ गुणमेकस्य संकीर्त्य, १६७ गुणा: परोपकारार्थाः, १७४ ग गुणिनां वर्णनैश्चापि, १७४ गङ्गा मुख्यस्तटं लक्ष्यः, ८ गुणोऽन्ययोगव्यावृत्त्यै, ८७ गणानां तु फलं ज्ञेयं, ४ गुरव: क्षोणिपालाश्व, १७१ गण्डं प्रस्तुतधिक्कारि, १४९ गुरुणा लघुना व्याप्ता:, ३ गत इति तु प्रक्रान्ते, ७६ गूढविप्रियकारी तु, २९ गतिः सधैर्या दृष्टिश्च, २७ गूढार्थपदपर्याय, १४६ गतेरपि प्रयोग: स्यात्, १७२ गूढार्थभेदनं यत्स्यात्, १०१ गद्यं तु गदितं द्वेधा, ३ गृहीतमुक्तै: कर्तव्यं, १३७ गद्यं पद्यं च तालं तु, १७६ गृहीत्वा प्रविशेत्पात्रं, १३४ गद्यपद्यात्मकं मिश्रं, २ गेयपदं स्थितपाठयं, १४० गद्यात्मकदलान्यष्टौ, १७० गौडरीत्या विधातव्या, १७४ गद्याद्यपरमादद्यात्, १७४ गौश्वलो धवलो डित्थ:, ७ गम्भीरा मानिनी कृच्छ्रात्, १९४ ग्रथनं तस्य कार्यस्य, ११७ गर्भनिर्मिन्नबीजार्थ, ११० ग्रन्थसंख्या शतं षष्टिः, १७३ गर्भबीजसमुत्क्षेपात्, ११० ग्रामीणयोग्यं यद् ग्राम्यं, ६५ गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य, १०७ गर्भावमर्शरहितं, १९८ च

गर्भावमर्शशून्यं च, १९८ चक्रं मनोभवस्यास्त्रं, ८१ गर्भावमर्शसंधिभ्यां, १५६, १९७ चक्षु:प्रीतिर्मनःसक्तिः, १३ गर्भावमर्शहीनं वा, १५५ चतसृभिर्भवेत्षड्भिः, १७९ गर्भितमितरद्वाक्यं, ७५ चतस्रो वृत्तयो ज्ञेया:, १२३ गर्वाभिमानावेशेन, ४० चतुःषष्टिश्च तानि स्यु:, १३७ गाम्भीर्य यत्प्रभावेण, २७ चतुरङ्गश्वतुःसंधि:, १४४ गुण एवानुकम्पायां, ८८ चतुरुत्कलिका स्याद्वा, १७०

APPENDIX III १९७

चतुर्थो दशनाडि: स्यात्, १५५ छन्दो यरतमैर्व्याप्तं, ३ चतुर्द्विनाडिकावन्त्यौ, १४५ परश चतुर्धा भिन्नरूपेण, १७५ ज

चतुर्धैष समावृत्तं, १७५ जः सूर्यो रोगद: प्रोक्त:, ४

चतुर्मिर्लघुमि: पद्य, १७३ जगद्वैचित्र्यजनन, १

चतुर्भ्यः कादिवर्णेभ्यः, ४ जनानुरागो वाग्मित्वं, २३

चतुर्यवनिकं कार्य, १५५ जहती चाप्यजहती, ७

चतुर्वर्गफलायत्तं, ३ जातिक्रियागुणद्रव्य, ७, ४६

चतुर्वेदसमुद्ूतं, ९४ जातिरपि नीरसत्वात्, ७७

चतुहीत्यादिशब्दानां, ६३ जायते सैन्धवी भाषा, १४२

चन्द्रचन्दनकपूर, ९० जीवसाधारणं जन्तु, ६३

चन्द्रसूर्योपरागैश्व, १४४ जुगुप्सामङ्गलव्रीडा, ६४

चपले लोचने नालं, ९ जुगुप्साविस्मयशमा:, १०

चपेटशब्द: सामर्थ्यात्, ६५ जुगुप्साश्लीलमप्यत्र, ८६

चरिते वत्सराजस्य, १२५ जुगुप्सैव विभावादैः, १९

चाटुप्रबन्धभेदांश्ष, २ जुगुप्स्यदर्शनादेक:, १९

चाटुप्रबन्धैस्त्वयि, १७६ ज्ञायमानैर्विभावादैः, १०

चातुर्वर्ण्योपगमनं, १०६ ज्येष्ठमध्याधमत्वेन, २६

चारिर्महाचारिरिति, १३२ ज्येष्ठाकनिष्ठाभेदेन, ३२

चित्तासक्तिर्मुहुश्चिन्ता, १३ ज्योत्स्नापानं चकोराणां, ९०

चित्रभानुर्विभातीति, ९ झ चित्रादावपि तत्त्वेन, ३९ झष्टठाभ्यां खेददुःख, ४ चिरयत्यव्यलीके तु, ३४ चिरारूढस्य दुःखस्य, ११८ ड

चेष्टितं वेषभाषादि, १४३ डिमे वस्तु प्रसिद्धं स्यात्, १४४

छ त छद्मकर्म समाख्यातम्, १०७ त एव सात्त्विका भावा:, १९

१९८ अलंकारसंग्रह:

तच्छराणां मनो लक्ष्यं, ९० तस्याविच्छेदकथनं, ९५ ततस्त्रिपुरदाहश्र, १४४ तस्यास्तु शान्तिररते:, १०३ ततादिवाद्यमिश्रं तत्, १४० तादृग्वर्णानि सर्वाणि, १७४ तत्तत्स्थाने प्राकृतादि, १७२ तान्येव कविक्लप्तानि, २ तत्तदर्थावसानेऽस्य, १७२ तालैद्वादशभिर्युक्तं, १७५ तत्त्वार्थकथनं यत्तत्, १०७ तिसृभिर्वाथ वृत्तं चेत्, १७९ तत्प्रख्यातं विधातव्यं, १३६ तुल्यतर्कोऽक्षमा चैव, १६० तत्प्रत्यक्षं समाख्यातं, ६८ तृतीया केवला वापी, १७१ तत्र वस्तु प्रकरणात्, १९४ तेनुभावा: प्रकथ्यन्ते, ११ तत्राद्यं मालिनीवृत्तं, १७० तेषां स्वरूपमन्यत्र, ७ तत्राधिकारिकं मुख्यं, ९४ ते सर्वे नैव निन्धा: स्यु:, ५ तत्साधनसमापत्ति:, ५३ तोण्डनिर्यङ्गकारस्त्वं, ४१ तथाप्यवश्यं कर्तव्या, १३२ त्यक्तोऽपि पुनरुपात्तः, ८४ तदनेकधा विभिन्नं, ७६ त्यागादयो गुणा यस्यां, १७५ तदलाभात्तनो: काम, १४ त्रिशता त्रिंशिका पञ्चा, १६९ तदलाभे प्रयत्नः स्यात्, ९७ त्रिकं त्रयेण पद्यानां, १६९ तदुदात्तं यन्मह्त्त्वं, ५३ त्रिगतं चासारितकं, १३२ तदेवानुचितार्थ स्यात्, ६१ त्रिनाडि: प्रथमाङ्क: स्यात्, १९९ तद् गर्हणं भवेद्यस्तु, १६२ त्रिपताकाकरेणान्यान्, १२२ तद् द्वयं च महाकाव्यं, २ त्रिसामकमतो रङ्ग, १३२ तद्वूर्णानां गणानां च, ४ त्रोटकं नाम तज्ज्ञेयं, १५५ तनुता विषयद्वेष:, १३ त्वचरित्रमिव साधु, ९३ तन्त्रान्तरोदितानर्थान्, २ त्वच्रित्रमिवाभाति, १३० तयोर्यद्वेदकथनं, ४८ त्वप्रत्ययस्य बाहुल्यात्, ६७ तर्जनोद्वेजने यत्र, ११३ तस्य पुत्रस्त्यागमहा, १ द

तस्याद्यविक्रिया भाव:, ३९ दक्षिणश्च शठो घृष्टः, २५

APPENDIX III १९९

ददत्येताः स्तुतिप्रीता:, १७० देवद्विजनृपादीनां, १३२ EIOR TIS दलपड्क्तिविरामेषु, १७४ देववीरजयेत्यादि, १७६ दलानि चाष्टौ चत्वारि, १७४ देवी कृताभिषेकायां, १० दलानि षड् वा चत्वारि, १७२ देवी तत्र भवेज्ज्येष्ठा, १५४ दशभिर्दशकं प्रोक्तं, १६९ देवीपरिणयाख्यानं, १३८ दाक्षिण्यं ल्लक्ष्णया वाचा, १६२ देशान्तरे गते प्रोषित, ३३ दानवीरो दयावीर:, १८ देशिभिश्व पदैर्युक्ता, १७० दानस्तुतिर्दीनवाक्यं, १८ दैन्येऽपि तद्वदेवात्र, ८८ दासादिनायकं दासी, १९७ दोषप्रख्यापनं यत्स्यात्, १११ दिञ्बात्रं दर्शितं प्राज्ञै:, ९ दोषा एव गुणीभावं, ८५ दिख्मात्रमत्र कथितं, १७ दोषा गुणा गुणा दोषा:, १५३ दिवसत्वरवित्वोक्ति:, ८९ दोषान् पदैकदेशेषु, ६७ दिवा न द्योतते चन्द्र;, ८९ दोषा रसानां भावानां, ९२ दिव्यमर्त्ये स तद्रूप:, १३३ दोषास्ते तद्वाक्यं, ७० दिव्यमानुषसंयोग:, १५१ द्ुतिः प्रसङ्गश्छलनं, १११ दिव्यस्त्रियमनिच्छन्तीं, १९४ द्ुतिर्नर्मसमुद्बूता, १०४ दुर्मल्ी चतुरङ्का स्यात्, ११८ द्रवो गुरुतिरस्कार:, ११२ दूराध्वानं वधं युद्धं, १३८ दृश्यमानैः सदस्यानां, ११ द्वादशोद्धतविख्याताः, १४४ दृश्यस्तु मधुरोदात्त, १२१ द्वाभ्यां चतसृभिर्वापि, १७३ दृष्टं सामान्यतो दष्टं, ५८ द्वाविशात्यष्टादशभिः, १३३ दृष्टः श्रुतोऽपि वा योऽर्थ:, ५९ द्विजातिको धीरशान्तः, २४ दृष्टनष्टानुसर्पः स्यात्, १०३ द्वितीय: पञ्चनाडि: स्यात्, १५९ देव: पुरारिरित्यन्या, ८ द्वितीयसंधिशून्यं स्यात्, १९९ देव: स्वामीति नृपतिः, १२९ द्वित्रिद्वित्रिचतुर्युक्त, १३७ देवतावाचका: शब्दा:, ५ द्विविधं नियतश्राव्यं, १२२ देव त्वं जय वीर त्वं, १७२ द्विसंधिरङ्ग: प्रथम:, १४५ क्

२०० अलंकारसंग्रह:

द्वेधा प्रतीयमानोऽर्थ:, ८० नर्मद्युति: प्रगमनं, १०२ द्वयर्थो वाक्यस्य विन्यास:, १५१ नर्मस्फोट: स विज्ञेय:, १२८ नवनीतं यथा पाकात्, १० ध

धर्मार्थकामैः शृङ्गाराः, १४९ नष्टो वानिष्टयुक्तो वा, १६ नाटकं सप्रकरणं, १३१ धर्म्यमर्थ्य यशस्यं च, ९४ नाटकादेस्तथा संज्ञा, १३६ · धीरप्रशान्तं सापायं, १३९ नाटिका सट्टकं त्रोट:, १३१ धीरा सोत्प्रासवक्रोक्त्या, ३० नाटिकासट्टकादीनां, १३६ धीरोदात्तोऽथ ललितः, २३ नाव्यधर्ममवेक्ष्यैव, १२२ धूम्रो भयानकस्तस्य, २१ नाव्यधर्मान् रूपकोप, २ी धैर्य स्मृतिस्तथोत्साहः, २३ नाव्यप्रबन्धनिकुरुम्बं, १५९ नाव्यरासकमेकाङ्कं, १५९ न नाव्याङ्गं संविधायेत्थं, १३३ F नः प्रतापी भयासौख्य, ४ नाट्योक्तिश्च समावेश:, १३६ नगरार्णवशैलर्तु, ३ नात्र श्यामलतादे:, ७८ न चातिरसतो वस्तु, १३७ नाधिकारिवधं क्कापि, १३८ न जातु जायते काव्यं, ७ नानापुरातनक्ष्माभृत्, १७४ नटादित्रितयालाप:, १४८ नानालंकारसंयोगात्, ५७ नटेषु रसभावानां, १२ नानाविधालंकृति, ६१ न तच्छास्त्रं न सा विद्या, ९४ नानाविधैरलंकारै:, १६८ न नाटये लक्ष्यते पाठयं, १४२ नान्दी गुणनिका वाद्यम्, १३२ नन्दीश: पूज्यते पुष्पैः, १३२ नान्दीपदैर्द्वादशभि: १३३ नमामि शारदां देवीं, १ नान्यैः प्रधानभूतैः, ७४ न याञ्चार्थे नाथते स्यात्, ६३ नामादिभिर्विशिष्टार्थ, १८ नर्तक्याः पुरुषस्येव, १४१ डी नायं मुख्यो न वा लक्ष्यः, ८ नर्मगर्भशच्छन्ननेतृ, १२८ की नायकत्वमवस्थाभि:, २९ नर्म च नर्मस्पन्द:, १२७ नायिकां तद्विधां नेतु:, १३९

APPENDIX III २०१

नायिकानायकाख्यानात्, १३६ नीचपात्रैः प्रयुक्तोऽङ्क:, १२१ नायिकानायकौ कार्यौ, १४५ नीचैर्गुणाधिकै:, २७ नासौ योगो न तज्ज्ञानं, ९४ नीतिरुत्तेजनं शोभा, १६० निदर्शनं कनकवती, १९७ नीत्या दैवेन वा भेद:, १२४ निदर्शनं तु काव्यस्य, १५७ नीरसोऽनुचितस्तत्र, १२१ निदर्शनं दर्शनीयं १५९ नेता तत्र प्रवर्तेत, १५४ निदर्शनं भवेदत्र, १५९ नेतारं वर्णयेत्ताभि: १७४ निदर्शनं भवेदस्य, १५८ नेतारो देवगन्धर्व, १४४ निदर्शनमिह ज्ञेयं, १५५, १९७ नेतारो बहव: सन्तु, ४१ निदर्शनं रैवत, १५६ नेतृचित्तानुकूलैक, २६ नियमे सति वक्तव्ये, ८२ नेतृभेदानलंकारान्, २ नियमोऽनुचितेऽर्थे यः, ८१ नेतृव्यापाररूपा या, १२३ नियुद्धसंफेटयुतं, १५५ नेपथ्ये गीतनाटयं च, १५५ निरर्थकं चाप्रयुक्तं, ६२ नेयार्थ यदसामर्थ्य, ६५ निरर्थकं बहुत्वं स्यात्, ६८ नेयार्थानुचितार्थे च, ६२ निरर्थकं भवेत्पाद, ६३ नकभेदं च संगीतं, १४१ निरर्थकमदुष्टं स्यात्, ८५ नैपुणं कविशिक्षा च, ७ निरोधनं हितार्थस्य, १०५ न्यायानुवृत्तिरेवात्र, १६४ निर्लज्जै: कथितो योऽर्थः, ८० न्यायैकदेशिनोऽप्येवं, ५७ निर्वर्त्ये वा विकार्ये वा, ५० न्यूनाधिककथितपदं, ६९ निर्विकारो मनोवृत्ति, ३१ निर्वृतिर्मनसो वृत्तिः, १८ प

निर्वेदग्लानिशङ्का, ११ पञ्चमी केवला सारी, १७१ निर्वेदवाक्यव्युत्पत्तिः, १९६ पञ्चाङ्गं च षडङ्गं च, १३८ निर्वेदाद्या यथायोगं, १२ पठेद्यत्रासनासीना, १४० निर्हेतुको विना हेतुं, ८० पताकास्थानकं तुल्य, ९५ निलीयमानैर्विहगैः, ९ पदानि द्विविधानि स्यु:, २धत 26

२०२ अलंकारसंग्रहः

पदानि साधिक्षेपाणि, १४३ पुंभावप्रचुरं नाटयं, १४२ पदैः प्रसन्नैर्यत्रार्थः, ४२ पुंसि दैवतशब्दोऽयं, ६४ पदैरपि च सा यैः स्यात्, १७३ पुनरपि समाप्य, ७३ पद्यं गद्यं च मिश्रं च, २ पुनस्त्रेधा विभाग: स्यात्, १२० पद्यं तु च्छन्दसा बद्दं, २ पुरावरोधयुद्धेम, १४५ परमेष्ठिहरिहरा:, ७७ पुरे जनपदे रम्ये, १७४ परलोकाद्यभावोक्ते:, ८३ पुरोपरोधसंग्राम, १५६ परिन्यासस्तु कार्यस्य, ९९ पुष्पं च नियमाद्वाच्य, १०६ परिवर्तक इत्युक्त:, १२५ पुष्पं वञ्रमुपन्यास:, १०२ परिवर्तनकं नान्दी, १३२ पुष्पमालेति सुरभि, ९० परिहारः स विज्ञेयः, १६३ पूयेत्यत्र जुगुप्सार्थ, ६८ परिहासकृतं वाक्यं, १०४ पूर्ण भाषाविभूषाधै:, १९८ परुषाक्षरविन्यासं, ६२ पूर्व प्रत्यक्षयोग्यार्थ, ५८ पर्युपासनमुक्तं स्यात्, १०५ पूर्वभावोपसंहारौ, ११६ पवर्गो यस्तु लक्ष्मीदः, ४ पूर्वरङ्ग: सभापूजा, १३६ पश्चात्ताप: स्पृहा क्षोभः, १६० पूर्वाद्यास्तासु तत्रत्यान्, १७१ पश्चात्तापोऽनुतापस्तु, १६२ पृच्छान्वेषणमर्थस्य, १६७ पाठयं तु संस्कृतं, १२९ पोष्यमाणा रतिर्भा वै:, १० पात्रप्रवेशो यत्रैव, १३१ पौनरुक्त्यमिहार्थस्य, ७९ पात्रैस्त्रिचतुरैरङ्कं, १३८ प्रकरी नाम सा ज्ञेया, ९६ पादान्ते मध्ये वा, ७१ प्रकृतरसेऽत्र विरुद्धं, ७७ पाषण्डविप्रप्रभृति, १४३ प्रकृतित्वादथान्येषां, १३१ पित्रोरिवात्र शिवयो:, ९१ प्रकीर्त्यते परं प्राज्ञै:, १५५ पिशाचात्यन्तनीचादौ, १२९ प्रक्रान्तबन्धो यत्र स्यात् , ४२ पीठमर्द: कार्यदक्ष:, २६ प्रख्यातं मिश्रमुत्पादं, ९४ पीठमर्दो विटविदूषकौ, २६ प्रख्यातवंशो राजन्य:, १३६ पुंनपुंसकयोर्व्यक्त्या, ९ प्रख्यातो धीरललित:, १५४

APPENDIX IIİ २०३

प्रगम: परिसर्पश्र, १०६ प्रयोजितो भवेच्छुद्ध:, १२१ शाए प्रगल्भधीरा दयितं, ३१ प्ररोचना प्रशंसातः, १३४ प्रगल्भधीराधीरा तु, ३१ प्ररोचनामुखं चैव, १२३ प्रगल्भापि त्रिधा धीरा, ३० प्ररोचना विचलनं, १११ प्रगल्भापि पुनस्ताभ्यां, ३२ प्ररोचना सिद्धवद्यत्, ११५ प्रच्छेदकस्त्रिमूढं च, १४० प्रवादपारंपर्यात्, ६० प्रज्ञा कलावेदिता चं, २३ प्रविश्य तद्वदपर:, १३३ प्रतिकूलवर्णमुपहत, ६९ प्रवेशकविहीनं च, १५५ प्रतिकूलवर्णमेतत्, ६९ प्रशस्ति: प्रोच्यते सा तु, १२० प्रतिकूलविभावादि, ९० प्रसक्तस्यान्यथा व्याख्या, १५१ प्रतिक्रियान्वितो यस्तु, १५० प्रसङ्गात्कार्यकथनं, १५६ प्रतिपद्यं भवेननेतृ, १७० प्रसादनेऽनुकम्पायां, ८७ प्रतिहारो रहो हर्ष:, १५० प्रसादानन्दसमया:, ११६ प्रत्यक्षं द्विविधं निर्वि, ५८ प्रसिद्धकारणैर्नेय:, ८९ प्रत्यक्षं प्रोच्यते यत्र, १५१ प्रसिद्धत्वादिहानुक्तौ, ८९ प्रत्यक्षनिष्टुरं वाक्यं, १०५ प्रसिद्धनायकं ज्ञेयं, १५८जी प्रत्यक्षनेतृचरितः, १३७ प्रत्यक्षमेकं चार्वाका:, ५७ प्रसीदेत्याद्यनुनयै:, ११८ प्रत्याहारोऽवतरणं, १३२ प्रसूतेऽर्थान्तरे बुद्धिं, ५९ प्रत्येकमेषां शृङ्गारे, २९ प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत्, १३५ प्रधानरूपकाण्याहु:, १३१ प्रस्तावनेति वा तत्र, १३४ प्रबन्धेष्वेव लक्ष्याणि, ९३ प्रस्तुतार्थस्य सिद्यर्थ, ४७ प्रभवतु भवतः, ९ प्रस्तुतेऽन्यत्र वा तत्स्यात्, १४६ प्रयोगातिशयश्चाथ, १३४ प्रहेलिका द्वयर्थबन्ध, ८५ प्रयोगे कविभि: कार्य, १२९ प्रहेलिकेव गूढार्था, १५२ प्रयोजनं विना मित्रं, ६७ प्राकृतैर्नवभि: पुंभि:, १५५ प्रयोजनवशादन्य:, ७ प्रागभावोऽथ प्रध्वंसः, ६०२० प००

२०४ अलंकारसंग्रहः

प्राणिनामपि सर्वेषां, १२ बहवस्तत्प्रकारा: स्यु:, ४६ प्राधान्याननेह निर्दिष्टः, ६६ बहुपुस्तं गीतमयं, १५९ प्राप्ति: सा समुदायस्य, १६१ बहुप्रपञ्चसंयुक्ता, १५२ प्राप्या तु तादृशी मुग्धा, १५४ बहुलीकरणं तस्य, ९९ प्रायश: सर्वनाटयेषु, १३६ बालरामायणं नाम, १३८ प्रारब्धकार्यसिद्धयर्थ, १०१ बिन्दुप्रयत्नानुगमात्, १०२ प्रासङ्गिककथात्यर्थ, ९५ बिन्दुसर्गडञाः सन्ति, ४ प्रासङ्गिककथैवैक, ९६ वीजं बिन्दुः पताका च, ९५ प्रियानवास्या तच्चिन्ता, १४ बीजवन्तो मुखाद्यर्था:, ११६ प्रियानुकरणं लीला, ३८ बीजागम: समाधानं, १०० प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यै:, १४८ प्रियेति भर्त्रा राज्ञी स्यात्, १३० बीभत्सो नीलमेघाभः, २१ प्रिये दृष्टे विलासोऽङ्ग, ३८ प्रियोक्त्या जीवितादानं, २८ भ

प्रीतिः सौख्यं च छान्मित्र, ४ भक्तिभूमिपतिः शास्ति, १ प्रेतेत्यमङ्गलाश्लीलं, ६८ भगवन्तोऽवरैर्वाच्या:, १२९ प्रेयः प्रियतरालाप:, ५१ भगिनीपतिरावुत्त:, १३० प्रेयो रसवदूर्जस्वि, ४५ भग्च्छन्दो वाक्यं, ७१ प्रोत्साहनं स्यादुत्साह, १६६ भग्नप्रक्रममक्रमं, ६९ भग्नप्रक्रममुक्तं, ७६ फ भजसा गौरवं यान्ति, ३

फलस्याकर्तृगामित्वात्, ६८ भयमेव विभावादैः, १९ भरतैस्तु प्रयोज्यत्वात्, १२३

ब भवेन्न तु पताकात्र, १०७ भाणवत्संधिलास्याङ्गानि, १४४ बन्धा मृदुस्फुटोन्मिश्र, ४२ भाणवत्संधिवृत्त्यङ्गै:, १५३ बल्यरिक्रत्वरीत्यत्र, ८५ भाणस्तु धूर्तचरितं, १३९

APPENDIX III २०५

भारती शब्दवृत्ति: स्यात्, १२८ भारती संस्कृतप्रायः, १२३ मङ्गलानि फलानि स्यु:, १७२ भारती सात्त्वती च, १२३ मङ्गल्यशङ्गचक्राब्ज, १३३ भार्गवस्यापि चौद्धत्य, १२९ मत्तः पिको मधावत्र, ८ भावस्तु मनसो वृत्ति, १० मत्प्रियाया विनाशादिति, ६५ भावानामप्यनौचित्यात्,९१ मध्यमे स्याद्विहसितं, १६ भावाभावादिभेदेन, ५० मध्या स्यात्त्रिविधा, ३० भाविनः प्रस्तुतार्थस्य, ९५ मध्ये भवेयुरथवा, १७२ भावुकाक्षिविकाराद्याः, १६ मध्योदितवयःकामा, २९ भावे स्थायिन्यनैकान्त्यात्, ११• मनोरथैः प्रियावाप्ति:, १३ भावो नटेन सूत्री च, १२९ मन्त्रद्यूतप्रयाणाजि, ३ भावो मानसशृङ्गारः, ३९ मन्येशङ्गेध्रुवंप्रायः, ४९ भावो हावश्च हेला च, ३५ मया तत्प्रार्थितेनेत्थं, २ भाषते भावि यत्रासौ, १५० महाप्राणाक्षरवतीं, ४४ भाषाभिर्विहिताभि: स्यात्, १७३ मागधी शौरसेनी वा, १५१ भासीनि कुमुदानीति, ६६ मातङ्गस्यात्र निर्देश:, ७९ भिन्नैर्वणैर्भिन्ननाम, १७१ मात्राभिरथवा वर्णैः, १७४ भूतपूर्वे चरड् वात्र, ६९ मात्सर्यादपि च द्वेषात्, १७ भूतप्रेतपिशाचाद्याः, १४४ माधुर्यसौकुमार्यौज:, ४४ भूतभाविकथांशानां, १२१ मानस्त्यागस्त्रपानाशः, १४ भूतस्य कथनं भावि, १६७ मानार्थकामादिलाभ:, ११९ भूयसा भारती वृत्ति:, १३९ मामेत्यादि न्यूनपदं, ८७ भेदं साम च दानं च, १२५ माययेन्द्रजितो युद्धे, १२६ भोगावलिसमायुक्ता, १७३ मायाद्युत्थापितं वस्तु, १२६ भोगावली च देशर्तु, १७२ मायी मात्सर्यवान् दप्त:, २४ भोगोपजृम्भितैर्गद्य, १७२ मायेन्द्रजालसंग्राम, १२६, १४४ भ्रमणं णात्सुखं तात्तु, ४ मारीचवञ्चनं नाम, १३८

२०६ अलंकारसंग्रह:

मार्गणं तस्य कार्यस्य, ११६ मौनं वेत्यन्यपक्षस्य, ८२ मार्गासारितकं शुद्ध, १३२ मित्रं विभातीति सुहृत् , ९ य

मिश्रमङ्काद्यङ्कितं स्यात्, २ यत्तत्रानुगतं किंचित्, १३६ मिश्रमीहामृगे वस्तु, १५४ यत्प्रकारान्तराख्यानं, ५२ मुक्तकं पद्यमेकं स्यात्, १६९ यत्प्रसिद्धगुणै: साम्य, ५४ मुक्तारतादयलंकारै:, १४५ यत्र कोपप्रसादाभ्यां, १४३ मुक्ताहारपदं त्वन्य, ९० यत्र प्रसिद्धिहीनं, ७६ मुक्ताहारस्रगादीनां, ९० यत्र बाह्यार्थसापेक्ष:, ८३ मुखं प्रतिमुखं चैव, ९८ यत्र स्सोऽस्ति न वाक्ये, ७७ मुखं बीजसमुत्पत्ति:, ९८ यत्र विहित: क्रम:, ७७ मुखनिर्वहणे साङ्गे, १४० यत्रान्योन्यसमालाप:, १४६ मुखनिर्वहणोपेते, १५६ यत्रावमाननं वाक्ये, ११३ मुखप्रतिमुखेचित्रे, १४२ यत्रैकत्र समावेशात्, १४६ मुखसूचितबीजार्थ, ११६ यत्रोपवर्णयेदेक:, १३९ मुखादिसंधिरूपेण, ९८ यथा मधु घृतोन्मिश्रं, ४ मुख्यार्थबाधे तद्योगात्, ८ यथार्थदर्शिनः पुंसः, ५६ मुख्यो लक्ष्यस्तथा गौण:, ७ यथार्थस्यान्यथा क्लप्तिः, ४९ मुग्धा नववयःकामा, २९ यथा वालिवधस्त्यक्त:, १३६ मृदुल्लक्ष्णपदं यत्र, १४२ यदभावादपि पूर्ण, ७२ मृदुस्वनं स्यात्प्रथमं, १६. यदा तु सरसं वस्तु, १३७ मेनकानहुषाख्यं स्यात्, १५५ यदा संदर्शयेच्छेषं, १३७ मोह्टायितं कुद्टमितं, ३५ यदि निन्दन्निव स्तौति, ५५ मोट्टायितं प्रियं स्मृत्वा, ३९ यदुत्कर्षकरं वाक्यं, १०८ मोदाय कल्पतां नित्यं, १६८ यद्देश्यं नीचपात्रं स्यात्, १२९ मोदाय भवतो भूयात्, १६८ यद्यद्वस्तु यथावस्थं, ४५ मोहो मूच्छा मृतिरिति, १३ यद्यप्यङ्गानि भूयांसि, १३२

APPENDIX III २०७

यन्नाव्यवस्तुन: पूर्व, १३२ रङ्ग: सदस्यास्थानोर्वी, १३१ यस्य येनास्ति सादृश्यं, ४६ रतिर्हासस्तथा शोक:, १० यस्यास्तूत्कलिकास्थाने, १७१ रत्नसामान्यतो नाम, ८१ यस्मिन्नध: प्रकृष्टं, ७२ रत्यादिपरिहारादे:, ९३ या काचित्पठ्यते सूक्ति:, १३२ रत्युद्देशेन याकाड्क्षा, १०३ या चित्तस्य सुखप्राप्ति:, १०० रत्युल्लाससमुद्धूता:, १२ या रम्यनेपथ्यविशेष, १२६ रथी सूतेन चायुष्मान्, १२९ युक्तमेतद्विशेषेण, १७१ रसं वा न तिरोदध्यात्, १३७ युक्ता प्रस्तावनाख्यातैः, १४५ रस: शृङ्गार एव स्यात्, १७२ युक्ता भवेदारभटी, १२९ रस: सामाजिकेष्वेव, १२ युक्ता हर्षोत्तरा शोक, १२३ रस: सूच्यस्तु शृङ्गारः, १४९ युक्ति: प्राप्ति: समाधानं, ९८ रसभावा: परिक्किष्टाः, १४२ युक्ति: प्रोत्साहनं चैव, १६० रसभावान्तरेऽप्येवं, ९२ युक्त्युद्वेदौ समाधानं, १०२ रसभावोचितवर्णैः, २२ युवराज: कुमार: स्यात्, १३० रसस्तु करुण: स्थायी, १५३ युष्मदर्थ: प्रकरणात्, ८ रसादीन्वर्णयेद्धूति, १७५ येन विना यद्वाक्यं, ७२ रसानामिह चान्येषां, ५२ येनासभ्यः पदेनार्थ:, ६४ रसानामेव सर्वेषां, १२= यो वारिरूपो धनकृत्, ४ रसे रौद्रे सबीभत्से, १२८ यौवने सत्त्वजा: स्त्रीणां, ३१ रसे्वेतेषु सर्वेषु, ४ यौवने सत्त्वसंभूता:, २७ रसैरहास्यशृङ्गार, १४४ रहस्यं कथ्यतेऽन्यस्य, १२२ र राग: प्रयोगस्याश्चर्य, १२० रक्ता सती राजगुरो, १७६ राजपुत्री तु तद्दत्स्यात्, १३० रक्तेव तत्प्रहसने, २९ राज्यं त्वदीयमिव, १२२ रक्तेव रञ्जयेदाढ्यान्, २८ रात्रौ चेदनलो ज्ञेय:, ९ रगलापि तथापि स्यात्, १७१ रामोऽर्जुनविरोधीति, ८ फf िन्दू

२०८ अलंकारसंग्रह:

रीति: प्रधाना गौडीया, १६९ लेशमेके विदुर्निन्दां, ५० रीतिरात्मात्र काव्यस्य, ४२ लोकैरपि लाल्यगुण:, २२ रुतमिति शब्दविशेषे, ७६ रूपकं तत्समारोपात्, ९४ व

रूपकं नाम तच्चापि, ४६ वंशवीर्यश्रुतादयैश्र, १७० रूपोपभोगतारुण्यैः, ३६ वक्तव्यमपि यन्नोक्तं, ४१ रोषेण भाषणं यत्स्यात्, १११ वक्तव्ययोरर्थयोर्य:, ७९ रौचिको वाचिक: शुद्धः, ६ वक्तात्र यजमानश्चेत्, ९ रौचिको वाचिकश्चार्थः, ६ वक्त्रपाणि: परीघट्ट, १३२ रौद्रबीभत्सरहिता, १४४ वच:शब्देन गीःशब्द:, ६८ रौद्राद्गुतौ तथा हास्य, २१ वचसा कर्मणा प्रीतिः, १६१ रौद्रो जपारक्तवर्ण:, २१ वचसा चेष्टयार्थस्य, ५० वत्सेति तातः पूज्योऽपि, १२९ ल वधं प्राप्तस्य कुर्वीत, १५४ लक्ष्मणेन्द्रजितोर्युद्धं, १२६ वधबन्धादिकथनं, १११ लक्ष्यते नाटिकाप्यत्र, १५४ वर्गद्वितीयप्रचुरा, ४३ लक्ष्यालक्ष्य इवोद्वेद:, १०२ वर्ण गणं च काव्यस्य, ३ ललितमधुराभिधानं, १२७ वर्णनीया: क्रमात्साङ्ग, १७२ ललितौदार्यमित्यष्टौ, २७ वर्णनेन परं विद्यात्, १७३ लासिका सा समुद्दिष्टा, ११८ वर्णयेद्वीरलब्धांश्र, १७३ लास्ये दशविधं ह्येतत्, १४० वर्णशुद्धिं वाक्यवृत्ति, २ लिङ्गालिङ्गिपरिज्ञानम्, १०९ वर्तते गूढरागः सन्, २५ लिङ्गिनीनां महादेव्या:, १२९ वस्तु किंचिदभिप्रेत्य, ४८ लिड्रिनी शिल्पिनी कारु:, ३९ वस्तुभेदान्नेतृभेदात्, ९४ लीला विलासो विच्छित्तिः, ३९ वस्तुस्वभावदैवारि, १४५ लीलेति पूर्वकथितं, ७२ वाक्केल्यधिबले गण्डं, १३५, १४५ लुब्धो धीरोद्धतः, २७ वाक्यमिदमितरवाक्य, ७५

APPENDIX III २०९

वाक्यमेकं च कर्तव्यं, १७० विधूय दयितं चार्ता ३३ वाक्यानां कविक्लप्तानां, ७ विध्यनुवादविवृत्तः, ७८, ८४ वाक्ये समासबाहुल्यं, ४३ विनयो दक्षता त्याग:, २३ श्राजनी वाचामन्ते स गण्ड: स्यात्, १५० विनिवृत्त्यास्य वाक्केली, १४८ वाचा युद्धं विधातव्यं, १५३ विप्रलम्भेऽनुभावानां, ९३ वाच्यार्थस्य परित्यागात्, ७ विप्रलम्भैर्विवाहैश्र, ३ वाच्यार्थस्यापरित्यागात्, ७ वाच्यार्थानुपपत्तौ य:, ७ विप्रामात्याग्रजाश्वार्या: १२९ वाच्ये विशेषे सामान्यात्, ८२ विबोधो भ्रान्तिनाश: स्यात्, १९६ वाञ्छितार्थस्य या प्राप्ति:, ११८ विभक्तिघटना चात्र, १६९ वारिवारणशब्दोऽत्र, ८५ विभक्तिसप्तकयुता, १७१ वालिनाशेन सुग्रीव:, १२९ विभावना स्वभावो वा, ४८ वाहनारोहशस्रास्त्र, १७४ विभावा अनुभावाश्र, ११ विकत्थनाद्विचलनं, ११५ विभावा यैर्विशेषेण, ११ विकत्थनो वञ्चकः, २४ विभ्रमस्त्वरया काले, ३९ विकसन्त्या च मालत्या,९ विमर्शो दुःखदीनानां, १६५ विकृतं संकराद्वीथ्या, १४३ विमर्शोऽन्ते निर्वहणं, ९८ विगर्भा नागरनरा, १५९ विमानिता विप्रलब्धा, ३३ विचार: स हि विज्ञेय:, १६१ विमुक्तौ विश्रमानन्दौ, ७८ विचित्रश्लोकसंदर्भ:, १४३ विमोक्ष्येऽहमपीति, ८० विटश्वेदत्र बोद्धव्य:, ९ विरक्तो वात्र रक्तो वा, ८० विदूषकः प्रसङ्गेषु, २६ विरहिदमनेति मुक्त्वा, ८४ विदूषकविटोपेता, ११८ विरहोत्कण्ठिता चैव, ३२ विदूषकादिरालम्ब:, १५ विरहोन्मत्तबालादि, १५२ विदूषकेण भवती, १२९ विराजन्ती कीर्तिमती, १७० विद्याविरुद्धः स्मृत्यादि, ८१ विरुद्धं तत्परित्याज्यं, १३६ विद्वज्जनमनःकान्त, १ विरोध इति विज्ञेयः, ५४ि 27

२१० अलंकारसंग्रह:

विरोधनं स्वशक्त्युक्ति:, ११४ वृत्तयो हीनकैशिक्य:, १४४ विरोधाप्रस्तुतस्तोत्रे, ४९ वृत्तवर्तिष्यमाणानां, १२१ विलास: परिसर्पश्र, १०२ वृत्तेनैकेन नेतारं, १७३ विलासोदिष्टसंयुक्तं, १५७ वृत्तैरभिन्नैर्मिन्नैर्वा, १६९ विलीयमानेव रता, २९ वेणीसंहारसंज्ञं तु, १३८ विलोभनं च तत्प्रोक्तं, ९९ वेधकत्वं कटाक्षस्य, ९० विवक्षितार्थविषये, ४९ वैदर्भी च तथा गौडी, ४२ विवक्षितार्थादन्यच्च, ६६ वैरी तृतीये विज्ञेयः, १८ विविधविहितवाक्य, ९ वैरूप्यं विश्लेष:, ७० विवेकी भूषणार्थी च, ६ व्यक्तान्यासङ्गचिह्नः स्यात्, २९ विशेषणानामुक्तानां, ७८ व्यञ्जनं त्वभिधामूलं, ८ विशेषदर्शनायैव, ५४ व्यनक्त्युक्तं पशुपदं, ६६ विशेष्यपोषकत्वेन, ७८ व्यर्थीकृत: सनियम, ७८ विषादजडतोन्माद, १७ व्यर्थीकृतो यच्छ्लाध्यानां, ८१ विषादे विस्मये हर्षे, ८७ व्यवसायाद चलनं, २७ विष्कम्भचूलिकाङ्कास्य, १२१ व्यवसायादानशक्ति, ११६ विस्मयस्तु विभावादयैः, २० व्यायोगसमवकारौ, १३१ विस्मृतिर्लोभसंफेटौ, १९७ व्रताद्युज्ज्वलता शौचं, १४५ विहृतं च विविच्यन्ते, ३५ ब्रीडादिभि: पदैर्दोष:, ९२ वीथी तु कैशिकीवृत्तौ, १४५ व्रीडापस्मारमोहा:, १२ वीथीप्रसङ्गे वीथ्यङ्ग, १३५ व्रीडोत्थसाध्वसत्याग:, ३७ वीथ्यङ्कमण्डितं मुख्य, ११८ वीथ्यङ्गानि यथालाभं, १४५ श

वीथ्यङ्गान्यामुखाङ्गत्वात्, १३१ वीररौद्राद्धुतभय, ४५ शः सुखं तनुते षस्तु, ४ शक्ति: संकीर्त्यते सा यत्, ११२ वीरादद्भुत उत्पन्न:, २१ शक्तिर्निदानं काव्यस्य, ६ वीरो रसो गौरवर्ण:, २१ शक्यार्थस्यानवच्छेदे, ८

APPENDIX İII २११

शक्करीप्रभृतीनि स्यु:, १६९ शृङ्गारबीभत्सरसौ, २१ शङ्कात्रासौ यत्र वाक्ये, ११० शृङ्गारहास्यकरुण, १०, ४५ कजीनिक शतेन शतकं प्रोक्तं, १६९ शृङ्गारहास्यकारुण्य, १५९ शत्रुभिर्या कृता भीति:, १०९ शृङ्गारहास्यरहित:, १५६ शब्दच्छन्दोऽभिधानादि, ६ शृङ्गाराकार चेष्टत्वं, २७ शब्दच्छन्दोऽभिधानादै:, ७ शृङ्गाराभासमप्यत्र, १५४ शब्दच्छन्दोऽभिधानानां, ७ शृङ्गारे कैशिकी वीरे, १२८ शब्दार्थगुणदोषज्ञ:, ६ शृङ्गारे ठादीनां, ६९ शब्दार्थमार्दवापेक्षी, ६ शृङ्गारे प्रतिकूलं तत्, ९३ शब्दार्थयोर्गुणोत्कर्षः, ४३ शेषं नाटकवत्सर्व, १३९, १५७ शब्दार्थस्यानवच्छेदे, ८ शोक एव विभावादैः, १६ शम एव विभावादै:, २० शोकचिन्तापरवशं, १४१ शयित: प्रतिबोध्यसे, ८४ शोकप्रलाप आक्रन्दः, १६३ शाकुन्तलं तु सप्ताङ्कं, १३८ शोभा कान्तिस्तथा दीप्तिः, ३९ शान्त: सर्वोत्तरस्तस्य, २२ शोभा विलासो माधुर्य, २७ शान्त: स्फटिकवर्णोऽस्य, २१ शोभैव कान्तिनिबिडा, ३६ शान्तेऽनुभाव: कालस्य, ९३ शौर्य दृढत्वं तेजश्च, २२ शाब्दे प्रातीतिके वापि, ४८ श्रीगदितं च लासिका, १३१ शास्त्रमात्रप्रतीतार्थ, ६७ श्रुतिकट्समर्थ च, ६२ शास्त्रालंकारसंस्कारी, ६ श्रुतिसाम्यादनेकार्थ, १४८ शास्त्रोक्तलक्षणापेतं, ६३ श्रुत्वेवानुक्तमप्येतत्, १२२ शिर:कम्प्यश्रुमत्पूर्व, १६ श्रूयमाणा विभावादै:, १० शुचिर्विवेकी सुभग:, २४ श्रोतृणां प्रेक्षकाणां च ११ शुद्धमप्यन्यसंयुक्तं, ४ शुभदो मो भूमियुतः, ५ ल्लक्ष्णो विकारो माधुर्य, २७ शृङ्गार उत्पलाभ: स्यात्, २१ श्लेष: प्रसाद: समता, ४२ शृङ्गारबहुलैकाङ्का, १५८ ल्लोकावाद्यन्तयोर्नेतृ, १७१

२१२ अलंकारसंग्रहः

ष संप्रयोज्यैकपुरुषं, १५८ षण्नाडिकस्तृतीयस्तु, १५९ संफेटस्तु समाघातः, १२६ संबोधनात्मिका चान्ते, १६९ स संबोधनोक्तिप्रत्युक्ती, १३९ संकीर्ण यत्रेतर, ७९ संभवैतिह्ययुक्तानि, ५७ संकीर्ण वेश्यया युक्तं, १३९ संभोग: संनिकर्ष: स्यात्, १२ संक्षिप्तवस्तुरचना, १२५ संभोगविप्रलम्भादि:, १४९ संक्षिप्तार्थस्तु विष्कम्भ:, १२१ संभोगो विप्रलम्भश्व, १२ संक्षिप्तिका स्यात्संफेट:, १२५ संयुक्तवर्णभूयिष्ठा, ४४ संक्षिप्तिरथवा नेतृ, १२९ संयोग: सर्वथा त्याज्य, ४ संग्रहश्चानुमानं च, १०७ संयोगो विप्रयोगश्च, ८ संग्रामाध्वरशब्द:, ७४ संरम्भं परमानीय, १९४ संचयान् सुप्तिङ्न्तानां, २ संरोधं भोजनं स्नानं, १३८ संचारिणो गर्वहर्ष, १८ संलापकश्च प्रस्थानं, १३१ संचारिणोऽपि निर्वेद, २१ संलापको गभीरोक्ति:, १२४ संचारिणो मोहदैन्य, १९ संलापोत्थापकावस्या:, १२४ संचारिणो यथायोगं, २० संस्कृते प्राकृतादौ च, १ संचित्य क्रियते सम्यक्, २ स एव हेला सुव्यक्त:, ३६ संचित्यैकत्र कथय, २ स कदाचित्सभामध्ये, १ संज्ञा तु नाटकादीनां, १३६ सकृदवहितेऽत्र दोष:, ७० संदिग्धमप्यदुष्टं स्यात्, ८६ स गौणो गुणसामर्थ्यात्, ८ संदिग्धो निर्हेतु:, ७८ सचिवायत्तसिद्धिश्व, २४ संधावश्लीलत्वं, ७१ सट्टकं नाटिकावत्स्यात्, १५४ संधिर्विरोधो ग्रथनं, १ सत्त्वं नाम मनोवृत्ति:, ११ संनिधानादिबोधार्थ, ९० संपूर्णलक्षणत्वाच, १३१ सदसद्वा निदश्येत, ९१ संप्रधारणमर्थानां, ९९ सद्गुणारोपणं यत्र, १७४

APPENDIX İIİ २१३

सद्वृत्तिशालि सरसं, १३० सलक्षणोदाहरणं, १९७ सप्तमी खलिका प्रोक्ता, १७१ सवज्रो हरिरित्यत्र, ८ सप्तविंशतिपद्यानि, १६९ सवितर्क तु यद्वाक्यं, १०७ सप्तविशतिरङ्गानि, १९६ ससंरम्भं तु यद्वाक्यं, १०९ सप्ताङ्कं स्तम्भितारम्भ:, १५५ स स्यात्कार्यस्य संहार:, १२० सप्ताष्टनवपञ्चाङ्क, १११ स प्रसिद्धिविरुद्धो य:, ८० सहकारस्य किसलयानि, ७१ समग्रफलसंपत्ति:, ९७ सहसंयोगकथनं, ५१ समर्पणं चानुवृत्तिः, १५६ स हि प्रच्छेदको यत्र, १४१ समर्पणमुपालम्भ:, १५६ सहोक्ति: परिवृत्त्याशी:, ४५ समस्तपञ्चषपदा, ४४ सहोक्ति: सहभावस्य, ५६ समस्तरीतिसंमिश्रा, ४४ सहोत्कृष्ैर्निकृष्टोक्ति: ८४ समस्तात्युद्धटपदां, ४४ साकाड्क्षोक्तविरुद्धौ, ७८ समाधिरन्यधर्माणां, ४३ सा छत्रिणो वृजन्तीति, ७ समापनं तु कार्यस्य, १५६ सा जहल्क्षणा जेया, ७ समासातिशयोत्प्रेक्षा:, ४५ सात्त्वती सा मता सत्त्व, १२३ समा हलेति च प्रेष्या, १२९ सात्त्विका: स्तम्भरोमाञ्च, २१ स मुख्य: कथित: साक्षात्, ७ सात्त्विका: स्वेदरोमाञ्च, २० सरसौ यत्र शब्दार्थौ, ४२ सा देवताप्रसादाच, ७ सरेद्वा सारयेद्वाडभि, ३४ सादृश्यात्सदृशज्ञान, ५९ सर्गबन्धं संस्कृतेन, २ सर्वदोषरहितं सगुणं, ९३ साधनानुगमोच्छास, १९७ साधारणा स्याद्गणिका, २८ सर्ववाक्यं च कर्तव्यं, १७१ सा पताका समाख्याता, ९९ सर्वश्राव्यं च नियत, १२२ सा प्रत्यक्षविरुद्धापि, ८९ सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यात्, १२२ सा फलोदाहरणं वा स्यात्, १७१ सर्वाङ्गसंयुतमनेक, १२२ सामर्थ्यमौचिती देशः, ८ सर्वोपकारकं स्याच्चेत्, ४६ सामान्यपदसामर्थ्यात्, १५१

२१४ अलंकारसंग्रह:

सामान्योक्तौ विशेषोक्ति: ८२ स्तम्भादयः सात्त्विका: स्यु: १२ सामोक्तेरभिधानं च, १०८ स्तम्भाश्रुपातवैस्वर्य, १७ सालंकाराणि निर्दोषाणि, २ स्तुत्या वा निन्दया तुल्य, ५४ सावहित्थादरोदास्ते, ३१ स्त्रीणां तु प्राकृतं प्रायः, १२९ साश्रुनिष्ठुरभाषाभिः, ३० स्थाणुं भज जगद्वन्यं, ८ साश्रुसोत्प्रासवक्रोत्त्या, ३० स्थाने प्रहसनस्याथ, १२३ साहचर्याद्दशरथौ, ८ स्थिरीकरणमर्थस्य, ११९ साहाय्यमानुकूल्येन, १६६ स्पृहा यस्त्वभिलाष: स्यात्, १६३ सिद्धिः प्राप्तिर्विचारश्र, १६० स्फूर्ति प्रयातु भवतः, ५ सिद्धिरिष्टार्थसंसिद्धिः, १६० स्मितं च हसितं चैतौ, १६ सिद्धेः पदं समं श्िषं, १६४ स्याचतुर्धा च वृत्तं स्यात्, १७६ सुकुमाराङ्गविन्यास:, ४० स्यादुत्प्रेक्षादिसंपन्नः, १६५ सुखदुःखकरं यत्स्यात्, १०० स्वकारणनिराकृत्या, ४८ सुखासीना: श्रुतिसुखं, १४० स्वकार्यप्रस्तुताक्षेपि, १३४ सुखी मृदु: कलासक्त:, २४ स्वभावाख्यानमुपमा, ४५ सुबन्तं वा तिडन्तं वा, ४६ स्वभावोक्तिरिति ख्याता, ४५ सुरापानसमायुक्तं, १५७ स्वरूपभोगतारुण्यैः, ३६ सुल्लिष्टनान्दीसहितं, १५८ स्वरेण व्यक्तिरर्थस्य, ९ सूचयेद्वस्तुबीजादै:, १३३ स्वल्पनृत्ताल्पनेपथ्य, १५८ सूचयेद्वीर शृङ्गारौ, १३९ स्वल्पमेव समुदिष्टं, ९५ सूच्यमेव भवेत्किचित्, १२० स्वल्पाप्यलंक्रिया काले, ३९ सूत्रधारविहीनं च, १५५ स्वसामर्थ्यस्य कथनं, ११४ सूत्रधारेण नाव्यादौ, १३२ स्वाधीनपतिका चादय, ३२ सूत्रधारो नटीं ब्रूते, १३४ स्वान्या साधारणा चेति, २८ सेवादिक्केशनिर्विण्ण, ५५ स्वाभाविकमिदं तासां, २९ सोमसूर्यकुलोत्तंस:, १ स्वीया तु मुग्धा मध्या च, २९ स्तम्भ: स्वेदोऽथ रोमाख्च, ११ स्वीया शीलार्जवयुता, २८

APPENDIX III २१५

स्वेतिवृत्तसमं वाक्यं, १३४ हास्य: शृङ्गारसंभूतः, २१ स्वेदवैवर्ण्यवैस्वर्य, १७ हास्य: सुधाशुभ्रवर्णः, २१ हास्यशृङ्गारसंयुक्तं, २५९ ह हीनो गर्भावमर्शाभ्यां, १४४ हण्डे नीचा पुरस्कार्या, १२९ हीनोपनायकयुतः, १५६ हन्तिस्तु हिंसागत्यर्थ:, ६३ हृष्टस्य वाक्यभणितौ, ८७ हर्षोंद्वेगादयो भावा:, २० हष्टान्त: परिरम्भादौ, ४० हल्लीसकं तु सप्ताष्ट, १५७ हेतु: कार्यस्य सिद्धौ यः, ९१ हावोऽक्षिभूविकृदयथा, ३६ हेतुना हेतुमज्ज्ञानं, १८ हास एव विभावादै:, १५ हेला भावश्च ललित:, १४३ हासस्य यशसः शौक्लयं, ९० हो दाहकृद्वयसनदः, ४

III XICLHITA

वजा चिंह

APPENDIX IV

उदाहृतश्रोकाः अ PAGE

अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्ण *काव्यप्रकाशे, ७२०७ ४९ अकृते तु घनावरोध १०२ अक्षं विक्षिपति महानाटकम् ३-८१ ४६

अङ्कूरत्कुचमङ्ग . २९

अङ्कूरत्कुचमप्यनल्प १४३ अङ्कोपान्तमुपाश्रितः ४९

अणिसं पि मअरकेदू १४८ अणुमपि परकीयं अतिविततगगन *काव्यप्रकाशे ७-२५९ ७८

अत्रान्तरे किमपि मालतीमाधवम् १-२९ ३८ अत्रिलोचनसंभूत: *काव्यप्रकाशे ७-११८ ६६ अद्यापि स्तनशैल महानाटकम् २-७ ७१ अद्यैव किं न विसृजेयं वेणीसहारम् ५-३२ ११४ अधिकरतलतल्पं *काव्यप्रकाशे, ७-२२३ ७२

अनङ्गमङ्गलगृहापाङ्ग ७-१४१ ६२ अनञ्जितासिता दृष्टिः काव्यादर्श:, २-२०१ ४८ अनभ्यासेन विद्यानां २-२४७. ६०

• This mark indicates that the stanza has been quoted in the work mentioned,

APPENDIX IV २१७

अoAप PAGE अनुकूलजनोऽनुनेतु ३३ . अनुरागमङ्गनायाः . १०० अन्यासक्तमवध्यं च . १६२ अपराधमिमं क्षमस्व १०१ अपि तुरगसमीपात्, रघुवंश: ९-६७ ५९ अप्रियाणि करोत्येष: वेणीसंहारम्, ५-३१ ११४ अभिनयशस्तौ हस्तौ १४२ अभिन्नवेलौ गम्भीरौ काव्यादर्श: २-१८३ . ४८ अभिप्रेतार्थसिद्धयर्थ *विटवृत्त इति सुभाषितवलौ ६८ अभिव्यक्तालीक: *दशरूपकावलोके, १२७ अयं स रशनोत्कर्षी महाभारतं स्त्रीपर्व, २८-१९ १२ अयमान्दोलितप्रौढ काव्यादर्श:, २-२३६ . १० अयोध्यापुरनारीणां ४९ अरे रामाहस्ताभरण *विक्रमोर्वशीय इति काव्यप्रकाश- व्याख्यायां नागेश: ८३ अर्चिष्मन्ति विदार्य *बाणस्येति सूक्तिमुक्तावलौ ११२ अर्थैरने कैर्जननीं १०८ अलमतिचपलत्वात् बिल्हणचरितम् १८ ६७ अलसारुणलोचन ३८ अवध्यैरिन्दुपादानां काव्यादर्श: २-२४९ . १० अवन्ध्यकोपस्य किरातार्जुनीयम् १-३३ ६३ अवैमि पूतमात्मानं कुमारसंभव: ६-५७ ५१ अव्याजमुग्धमधुरैः अश्रान्तश्रुतिपाठ नैषधम् २-१०२ .३६, ३९ ४४ असंभृतं मण्डनं कुमारसंभव: १-३१ •ा. ४८ असंशयं क्षत्रपरिग्रह शाकुन्तलम्, १-१९ . . १६१ 28

२१८ अलंकारसंग्रह:

PAGE

अस्तु नीराक्षसा पृथ्वी DYCE पकला.रला८८

अस्त्रज्वालावलीढ वेणीसंहारम्, ३-६ .७९

अस्त्रप्रयोगखुरली महावीरचरितम्, २-३४ १२४ अहो सत्त्वमहो धैर्य

आ आकृते: किंचिदुलेखः १६७

आक्षिपन्त्यर विन्दानि *साहित्यदर्पणे ६-१७९ ५७

आजन्म ब्रह्मचारी अनर्घराघवम् ४-१८ . १७

आज्ञेव शम्बररिपो: १०१ आतपे धृतिमता किरातार्जुनीयम् ९-३० ४७

आदावघटितं कार्य ११६

आदावञ्जनपुञ्जलिप्त *काव्यप्रकाशे, ७-२०० ६८ आदित्यस्य महति ७१

आनन्दाय च विस्मयाय च महावीरचरितम्, ५-४९ १२४

आमीलिताक्षमलकाकुल अमृतानन्दस्य १३

आयस्ता कलहं पुरेव अमरुकशतकम्, १०६ ३१

आरम्भेडस्मिन् रत्नावली, १-७ ९६

आलापमालिनिकरस्य अमृतानन्दस्य १४

आलिङ्गितस्तत्रभवान् *काव्यप्रकाशे, ७-१५४ ६६ आलोक्य कोमल ७-३२३ ९२

आलोच्य वाक्यं १००

आलोलपल्लववतीं अमृतानन्दस्य १५

आशायाः प्रशमय्य २०

आसारितप्रकट *छलितरामे इति नाव्यदर्पणे ठाए १३३ आसितानि हसितानि 5sल.३८ आसित्वा विजने . १०५

APPENDIX IV २१९

PAGE

आस्ते द्वारि वधू :

इ

इदं ते केनोक्तं *काव्यप्रकाशे, ७-२६४ *साहित्यदर्पणे, ६-२०९१६४ इयं स्वर्गाधिनाथस्य *ययातिविजये इति साहित्यदर्पणे, ६-१७८ . १६१

उ

उत्तानोच्छूनमण्डूक *काव्यप्रकाशे, ७-३०४ ८६ उत्तिष्ठ दूति याम: *दशरूपकावलोके, २-२६ ३३ उत्सङ्ग वा मलिनवसने मेघदूतम्, २-२६ ३३

उद्दामोत्कलिकां रतनावली, २-३० ९६ उन्मीलद्वदनेन्दु *सूक्तिमुक्तावलौ ३७

उन्मुक्तकञ्चुकतया ४६ उर्व्यसावत्र तर्वाली *काव्यप्रकाशे, ७-२१४ण Pi ७१

ए

एकत्रासनसंगति: अमरुकशतकम्, १८ ३१ एकपुच्छश्रतुष्पाद: ७९

एतन्मन्दविपक्क *काव्यप्रकाशे ७-२४२ ४४, ६३ एवंवादिनि देवर्षो कुमारसंभव:, ६-८४ एष ते विद्रुमच्छायः

क

क: कः कुत्र *काव्यप्रकाशे, ७-२२४

२२० अलंकारसंग्रह:

PAGE क: खलु धीरोदारां १०४ कटु रटति निकटवर्ती *सुभाषितावलौ ८२ कण्डूतेरप्रतीकारात् ८६ कपटमिव कायवन्तं १०७ कम्बोजा: समरे सोदुं रघुवंश:, ४-६९ कर्णार्पितो लोध कुमारसंभव:, ७-१७ . ३९ कर्णोत्पलं न चक्षुः ६० कलशे निजहेतु नैषधम्, २-३२ ७८ कलितानि पदानि ९७, ११९ कलोलवेलितद्ृषत् भललटशतकम्, ६२ ८३ कष्टं खलु विप्रकुले . १५३ कस्तवाद्य करमर्पयेत् १६ कस्तूरीतिलकं बाले ४७ कस्मिन् कर्मणि सामर्थ्य *काव्यप्रकाशे, ७-२०२ . ६९ कामं प्रिया न सुलभा शाकुन्तलम्, २-१. ९९ कामेन पञ्चापि बाणाः काव्यादर्श: ३-१५८ . ७१ कारणं ज्ञायते कार्यात् . १०९ कालरात्रिकरालेयं बालरामायणम् ३-५ . १६६ *का श्लाघा गुणिनां *पाण्डवानन्दे इति दशरूपकाव- लोके ३-१४ १४६ किमिति न पश्यसि रुद्रटालंकार:, ६-४२ . ७५ किमुच्यतेऽस्य भूपाल *काव्यप्रकाशे, ७-२०६ ६७ कियन्मात्रमकूपारः १६५ कीर्तिस्ते दयिता कुत्र सा कुवलयेक्षणा ९८ कुमुदिनीपरिभोग . ९५

APPENDIX IV २२१

PAGE

कृतमनुमतं दृष्टं वा वेणीसंहारम्, ३-२४ १७ केनाप्यर्थेन कंसस्य . MUE . 1ि ए१९० कोपात्कोमललोल अमरुकशतकम्, ९ कोपो यत्र भ्रुकुटिरचना R ३८ को मां हन्तुं समर्थः स्यात् . ाी. १५० कोऽयं ते प्रतिकर्तुम् . ११२ कोऽयं सिंहासनस्यधाः PE PI. १४७

क्रयविक्रयदक्षस्ते क्रान्तकान्तवदन शिशुपालवघ: १०-३ एक ६८ क्रेंकार: स्मरकार्मुकस्य *काव्यप्रकाशे, ७-२२९ ७३

क्षुद्रा: संत्रासमेनम् महानाटकम्, १२-२ १८, ६२

ख

खरेन्द्रजिद्दूषण • गघ. १६४

ग

गमनमलसं शून्या मालतीमाधवम्, १-२० १२८ गाढालिङ्गनवामनीकृत अमरुकशतकम् ४० २९, ८६ गायति गेयं साधिक्षेप १४३ गुरो: शासनमत्येतुं काव्यादर्श:, २-३०१ . ५३ . गृहीतं येनासी: वेणीसंहारम् ३-१९ गौरवाद्यदपि जातु रघुवंश:, १९-७ २४ ग्रहैस्ततः पञ्चभि: २-१२ JOIFIE IPPTE ८६ ग्रीवाविभूषणविमुक्त प्रा ७. १४१

घ

घडेमि अण्णेण १४७

२२२ अलंकारसंग्रहः

HOA9 PAGE

चतुर्दश सहस्राणि रामायणम्, ३-२६-३१ चत्वारो वयमृत्विज: वेणीसंहारम्, १-२१ ७४

चन्द्रं गता पद्मगुणान् कुमारसंभव:, १-४३ .FA ८९ चाणक्यो नीतिसामर्थ्यात् १२५

चारभटचोर चेटक सुभाषितत्रिशती, २-९९ चित्रवर्तिन्यपि नृपे नवसाहसाङ्कचरितम्, ६-४२ कममी ३९ चूर्णबभ्रु लुलित रघुवंश:, १९-२९ ५८

चोरो मज्झ करादो 55.१o९

Se ज S-FY जगति जयिनस्ते 51 मालतीमाधवम्, १-३९ ७९

जडं जलनिधेर्वारि ११४

जादो जलधिझरादो ११३ जीवत्सु तातपादेषु उत्तररामचरितम्, १-१८ . १६३ ज्वलतु गगने रात्रौ मालतीमाधवम्, २-२ ३८

त ०8 पतवात्रपतउत

तत उदित उदार *काव्यप्रकाशे, ७-२१२ ७०

तथाभूतां दृष्ट्रा वेणीसंहारम्, १-११ १२

तथा ब्रीडाविधेयापि *धनिकस्य, दशरूपकावलोके २-३६ ३७

तपस्विभिर्या सुचिरेण *काव्यप्रकाशे ७-१४६ तमालश्यामलं क्षारे ७७ १६५

तवात्मजा तामरस ११९ तवास्मि गीतरागेण शाकुन्तलम्, १-५ . १३३

APPENDIX IV २२३

PAGE तस्मिन् जीवति दुर्धर्षे महानाटकम्, १३-८ . १६१ तस्या: सान्द्रविलेपन अमरुकशतकम्, २६ . २५ तां प्राङमुखीं तत्र कुमारसंभव: ७-१३ ३६ तां रोहिणीं विजानीहि तीर्थान्तरेषु स्नानेन मश * काव्यप्रकाशे, ७-१४४ ६२ त्वं मुग्धाक्षि विनैव अमरुकशतकम्, २७ १२ त्वया तपस्विचाण्डाल *साहित्यदर्पणे, ६-२०२ १६३ त्वयि निसर्गरतेः विक्रमोर्वशीयम्, ४-२९ ७४ त्वां मन्नभूप लिखितुं अमृतानन्दस्य १३

द

दधतो मङ्गलक्षौमे रघुवंश:, १२-८ २३ दर्भाड्कुरेण चरण: 6c_6 शाकुन्तलम् , २-१२ . ५१ दष्टमुक्तमधरोष्ठम् कुमारसंभव:, ८. १८ २१

दिगन्तमगमत्तस्य ५६ दिङ्मातङ्गघटाविभक्त भट्टप्रभाकरस्येति औचित्यविचारच- कठा

र्चायाम् .१८,८८ दुर्जन: परिहर्तव्यः सुभाषितत्रिशती, १-४२ दूराद्दर्शनवाञ्च्छा १०३ दृढविरहविदाहम् · Sीफका. १०३ दृष्टि सा ललितां नी.डी० २६ दृष्ट्रैकासनसंगते अमरुकशतकम्, १९ ३२, १२८ देवराजो मया दृष्टः देहि देहीति वदतः ८८ द्रक्ष्यन्ति न चिरात् वेणीसंहारम्, १-३४. ११५, १४९ द्वारं द्वारमितो दृष्टि; ८३

२२४ अलंकारसंग्रह:

PAGE

द्वीपादन्यस्मात् रत्नावली, १-७ . B5 १३४

ध

धनुः पौष्पं मौर्वी ५४ धन्यासि या कथयसि *विज्जिकाया इति शार्ङ्गधरपद्धतौ २९ धन्विनां मृगवनेषु ८८ धीरो विनीतो निपुण: *काव्यप्रकाशे, ७२१० ७०

धूर्ते दुरन्तविपदर्णव धृतिरस्तमिता रघुवंश: ८-६१

न

ननु तव नयहीने ११५ नवनखपदमङ्गं शिशुपालवध:, ११-३३ ३४ नष्टं वर्षवरैर्मनुष्य रत्नावली, २-२९ . १२६ न स्वर्गो नापि नरक: ८३ नाव्यमलक्षितपाठयं . १४२ नाथे निशाया नियते: *काव्यप्रकाशे ७-२४३ ७६ नृत्ताचार्यो मम सुहृत् १०० a नृपतितनयभृत्यैः कासी १६ निःशेषच्युतचन्दनं अमरुकशतकम्, १०१ ५१ निर्णेतुं शक्यमस्तीति काव्यादर्श:, २-२१८ ५९ निर्माणस्थितिसंहार ७७ नीलेन ते नीररुहाक्षि

प 15 पत्ता सुधा वार नेयं निशा दिवस एव १३, ८९, १०७

APPENDIX IV २२५

PAGE पथि पथिकवधूभि: bVGE महानाटकम्, ३-१५ १० परापकार निरतैः * काव्यप्रकाशे ७-२४० ५९, ७९ परिग्रहबद्ुत्वेऽपि शाकुन्तलम्, ३-२१ . १६१ परिरम्भपरं निजं ४०,१८ परिहरति रति * काव्यप्रकाशे, ७-३२६ ९३ पादाङगुष्ठेन भूमि अमरुकशतकम्, १३६ ४ १ पापे पुरा पातयितुं १११ पुण्यं पुरातनमिह अमृतानन्दस्य पुण्यैस्तस्य पुरातनैः • डगगडा. डी १२० पुनराह यदा राम: १५० पृथुकार्तस्वरपात्रं * काव्यप्रकाशे, ७-३०६ ८६ प्रयत्नपरिबोधित: वेणीसंहारम् ३-३४ ८४ प्रशिथिलनिजलज्जा: ३४, १४१ प्रसादं तव संप्राप्य ११० प्रसादे वर्तस्व * मालतीमाधवे इति काव्यप्रकाश- व्याख्यायां नागेश :. ९३ प्रसाधय पुरी लङ्कां . १६२ प्रसीद कोपमुन्मुञ्च प्राणप्रयाणदुःखार्त: * साहित्यदर्पणे, ६-२०९ १६४ प्राप्ता कथमपि रत्नावली २-४३ . १०९ प्राप्ता श्रियः सकल सुभाषितत्रिशती, ३-६७ ८८१ प्रौढपयोधरभारा ९४, १३१ प्रवगप्रवरं निन्नन् · १६३

ब 8-F पhणg बद्धः पश्चाद्वलिभि: ११२ 29

२२६ अलंकारसंग्रहः

PAGE

बल्यरिक्रत्वरी पातां ८९

बालातपक्रान्त . ९९

बाले नाथ विमुञ्च अमरुकशतकम्, ५७. ३०

बिभर्ति यश्च देहार्धे * सरस्वतीकण्ठाभरणे, १-४ ६३

भ

भक्तीशनन्दन अमृतानन्दस्य १४

भवद्भिः सर्वाङ्ग . १६७

भुक्ता हि महागिरय: रुद्रटालंकार:, ११-२१ १५२ भूपालरत्न निर्देन्य * काव्यप्रकाशे, ७२६० ३ ७९

भूयो भूय: सविधनगरी मालतीमाधवम्, १-१८ २४

म

मकरन्दपानमत्तां ३६

मदनस्य मया राज्यं ९९

मध्याहं गमय त्यज . १२७

मन्त्रिनिरुद्धप्रसरापि ९७

मन्दस्मितं मधुरं ४६

मन्दा वहन्ति मलयाचल अमृतानन्दस्य १४

मन्दिरमरविन्दकुटी मन्दोऽसि मलयमारुत १०८

मन्मथो ननु मात्सर्यात् १४९

मलयपवनमन्द ६२

मसृण चरणपातं बालरामायणम्, ६-२६ ७३

महाप्रलयमारुत वेणीसंहारम्, ३-४ ७६

माए मह प्परूढो . १०४

APPENDIX IV २२७

PAGE

मा गर्वमुद्दह * दशरूपकावलोके, २-२४ ३२ मातः कं हृदये ३९ मात्सर्यमुत्सार्य * सुभाषितावलौ ८० मानमस्या निराकर्तु काव्यादर्श:, २-२९९ . ५३ मानयोग्यां करोमीति २-२४३ ५०

मा भवन्तमनलः काव्यालंकारसूत्रम्, ५-१-१४ ८९ मुग्धा मुहुः पिहित अमृतानन्दस्य मुग्धे यदाकलयसे ४९ मृणालबाहु रम्भोरु काव्यादर्श:, २-३३७. मृदुपवनविभिन्नः विक्रमोर्वशीयम्, ४-२२ ६४ म्रियतां म्रियतां तन्वि ८७ म्लानं ते वदनं मदः . १४१

य

य: पूयते सुरसरित् * काव्यप्रकाशे, ७-२०२ . ६८ यथा दुर्योधनो भीमं १९० यथा देवमुनिस्तत्र यथायं दारुणाचार: * काव्यप्रकाशे, ७-१४३ यदगारघटाद्टकुट्टिम नैषधम्, २-८९ ६४ ४९ यदा येन समामुक्ता २८ यदि समरमपास्य वेणीसंहारम्, ३-६ १६६ यदेतस्मिन्निन्दौ ४९ यद्वञ्चनाहितमतिः * काव्यप्रकाशे, ७-३१२ ८७

यम: कुबेरो वरुणः काव्यादर्श:, २-३३१ . ५४

यशोऽधिगन्तुं किरातार्जुनीयम्, ३-४० ७६ यातु यातु किमनेन * दशरूपकावलोके, २-१७ ३०

२२८ v अलंकार संग्रहःA

30AS PAGE यातोऽस्मि पद्मनयने रत्नावली, ३-५१ ९६ या त्वं दूती यमस्येव ११३ यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य अनर्धराघवम् , १-४ .१३३ यासि भीरु ननु तत्र 997 F .: Th. ६१ ये नाम केचिदिह 989- मालतीमाधवम्, १-८ . .६० यो जातोऽन्यत्र:१-१-P १५१

र

रतिक्रीडाद्यूते 0f१-F *धनिकस्य, दशरूपकावलोके F5-8 २-३९. ३९ रत्तिए हित्थहिअओ . १४० रत्नस्तम्भेषु संक्रान्त काव्यादर्श: २-३०२ रन्ध्राणि तु सजातीये १६६ रसभावा: परिक्किष्टाः १४२

राकाविधोरपि अमृतानन्दस्य १४ राकाविभावरीकान्त * काव्यप्रकाशे, ७-१५६ ६५ राकासुधाकरमुखी ९१ राजन् विभान्ति * काव्यप्रकाशे, ७-२१२ ७०

रागोत्थिता रतिपतेः . १०१ राममन्मथशरेण रघुवंशः, ११-२० ७७

रामो मूर्त्नि निधाय 3-8 महानाटकम्, ३-२२ . · १३३ रुचिधाम्नि भर्तरि ५९ रुद्राद्रेस्तुलनं बालरामायणम्, १-५१ २४

ल ककी الهلف

लग्न: केलिकचग्रह * काव्यप्रकाशे, ७-२३७ ७४

APPENDIX IV २२९

PAGE

लाक्षागृहानल वेणीसंहारम्, १-८ १३४ लीलातामरसाहत: अमरुकशतकम्, ७२ ६४

व

वचनमिदमात्मविषयं १४६ वत्से वारं वारं १०४ वनतरुवरवीथी ३७ वर्णयितुमस्य महिमा . 10 . १३१ वल्लरी किमुत १५२ वानर: क्षत्रियः कोऽपि विदितरसो विभवयुत: १६७ १०३ विद्यामभ्यस्यतः * सरस्वतीकण्ठाभरणे १-१७ ग७० विद्वान् प्रणाशं समरे १६६ विधायापूर्वपूर्णेन्दुं रत्नावली, २-३५ १६८ विभवेऽपि सति त्वया रघुवंश:, ८-६८ २६ विमुक्तमालिन्यविशेष ३३ विलोलविद्युलतिका १४८ विश्वं जित्वा भवानद्य ४७ विषमिव मनसः . १०६ विसृज मनसि रोषं . ११२ विसृज सुन्दरि मालविकाग्निमित्रम्, ४-१३ . १२८ वृद्धास्ते न विचारणीय उत्तररामचरितम्, ५-३४ ११२ वेङ्गक्षोणिभुजा १९ वैदर्भीकेलिशैले नैषधम्, ३-१०१ ४४ वैदेहि पश्यामलयात् रघुवंश:, १३-२ ४१ व्रीडाकातरलोचनं . FIRF १२

२३० अलंकारसंग्रह:

PAGE श शठान्यस्या: काश्ची se अमरुकशतकम्, १०९ शरत्कालसमुल्लासि * काव्यप्रकाशे, ७-१५७ ६५ शान्तिमेति सकलोऽपि ११७ शिरोऽचितशिवः शौर्य १६८

शुश्रूषस्व गुरून् शाकुन्तलम्, ४-१७ . . २८ शून्यं वासगृहं अमरुकशतकम्, ८२ . १२७ शोकं स्त्रीवन्नयन वेणीसंहारम्, ५-३३ . ११४

श्यामां श्यामलिमान विद्धसालभञ्जिका, ३-१ ८२

श्रीहर्षो निपुणः कवि: रत्नावली, १-६ १३४ श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन * काव्यप्रकाशे, ७२७९ . ८४

श्रुत्वायातं बहिः कान्तं ३९

331 स

संगतानि मृगाक्षीणां काव्यादर्श:, २-३३२. ९४

संचारपूतानि रघुवंशः, २.१५ . ४७

संप्रहारे प्रहरणैः ९२

संमार्जनीसतत १६

सकलरिपुजयाशा वेणीसंहारम्, १-१७ . १४९

सखि स विजित: * दशरूपकावलोके, २-२९ ३४

सदा स्नात्वा निशीथिन्यां * काव्यप्रकाशे, ७-२६७ ८१

स देवतावेश्मनि की. १७१

सद्वंशसंभवः शुद्धः * साहित्यदपणे, ६-१७६ १६४

सपङ्कगतलविन्यस्त ८०

सम्रूभङ्गं करकिसलय ४०

समदुःखसुखः संप्रति

APPENDIX IV २३१

PAGE सम्यग्ज्ञानमहाज्योत्स्ना * काव्यप्रकाशे, ७-१५५ .६७ सरसिजमनुविद्धं शाकुन्तलम्, १-१७ . . २७ सर्व: स्वजनसंमानात् ११९ सर्वथेयं समासक्ता . १०६ सव्याजं तिलकालकान् * धनिकस्य, दशरूपकावलोके २-४१ ४० सव्यापसत्यत्यजनात् ६० सव्यार्धजानि: ५६ सव्रीडा दयितानने * काव्यप्रकाशे, ७-३२१ ९२ सव्वाणं सहि वण्णाणं काव्यादर्श:, २-३५२ . १०६ सह दीर्घा मम श्वासैः ५६ सा त्वयैवमवमानिता ११७ साधनं सुमहद्यस्य * काव्यप्रकाशे, ७-१५१ ६१ साधु दूति पुनः साधु ५७ सामि प्रफुंललसरसीरुह अमृतानन्दस्य १३ सामि फुल्सरसीरुह . ११८ साहित्यभानुरयतां . १२० सिरामुखैः स्यन्दते नागानन्दम्, ५-१५ १८ सीताहरणदुर्वृत्त १६१ सुखासीना: सन्तः १४० सुधाकरकराकार * काव्यप्रकाशे, ७-१६५ ६७ सूतः सायकसंभवः २० सूर्याचन्द्रमसौ यस्य विक्रमोर्वशीयम्, ४-३८ १६२ सेयं मन्मथसर्वस्वं ८७ सोऽध्यैष्ट वेदान् भट्टिकाव्यम्, १-२ ८९ सौरभेण सहकारपादपः १३५

२३२ अलंकारसंग्रह:

PAGE

स्तुम: कं वामाक्षि ष्णमन ९१ स्नाता तिष्ठति स्नेहं प्रति न पुत्रेषु १६४

स्फटिकाकृतिनिर्मल: * काव्यप्रकाशे, ७-२२१ ७२

स्मरदवथुनिमित्तं ४0

स्रस्तां नितम्बात् कुमारसंभव:, ३-९५ ६६

स्विन्नमातपभरेण FIFET न ३०

ह

हंस प्रयच्छ मे कान्तां विक्रमोर्वशीयम्, ४-३३ ११२,१६१

हन्तुमेव प्रवृत्तस्य भामहालंकार:, १-९१ . ८४

हन्यते सा वरारोहा काव्यादर्श:, ४.१३८. ८८

हा धिक् प्रियतमा सेयं १६२ हा विधे नष्टपक्षेण .ET .१६३

हिमशिशिरवसन्त ५१

हीना दानगुणेन ४८

हे भूतधात्रि . १६०

हेरम्बदन्तमुसल महावीरचरितम्, २-३८ १२९

38-9, समाकनिनी

APPENDIX V P3. 9; FiER विशेषपदानि 98 OFFER अ अतिहसितं, १६ अक्रमम्, ६९, ७७ अत्ता, १२९ अक्षमा, १६०, १६५ अत्तिका, १३० अक्षि, ३६ अन्त्यन्ताभाव:, ६० अक्षिराग:, १७ अद्भत:, २०, ४५, १३७, ११, अग्रज:, १२९ १७४ अङ्क:, १२७, १५३ अधम:, २६, १२९ अङ्कावतार:, १२१ अधिकपदं, ७२ अङ्कास्यं, १२१ अधिकवर्ण, ७१ अङ्गक्रिया, ३८० अधिक्षेप:, २७ अङ्गभङ्ग:, ३९ अधिबलं, १०७, १०९, ११०, अङ्गविन्यास:, ४० १३१, १४१, १४९ अचापलं, ३८ अधीरा, ३० अजहल्लक्षणा, ७ अध्यास:, ४३ अज्जुका, १२९ अननुभूतार्थ, ५९/१ अड्डुली, १७१ अननुसंधानं, ९१ अतिगम्भीरः, २३ अनभिहितवाच्यं, ६९, ७४ अतिशयः, १६०, १६७ अनहंकारी, २३ अतिशयोक्ति:, ४९ अनादर:, ४० 30

२३४ अलंकारसंग्रहः

अनियम:, ३८, ४२ अपदस्थपदं, ७४ अनिष्ठाप्ति:, १६ अपदस्थसमासं, ७१ अनुकम्पा, ८७, ८८ अपवाद:, १११

अनुकूल:, २९, २६ अपवारितं, १२२

अनुगम:, १५७ अनुचितार्थ:, ६२, ६१ V XI अपस्मार:, १२ अपह्नव:, ५३ अनुदेशी, ५१ अपह्नुति:, ४९, ५३ अनुद्वेगकरी, ४९ अपुष्टः, ७८ अनुनय:, १६०, १६११करीकी अप्रक्रान्त:, ५५ अनुपक्षय:, १२० अप्रतीतं, ६२ अनुप्रासः, १६९ अप्रतीतार्थ, ६७ अनुभाव:, ११, १२, १९, २० अप्रयुक्तं, ६२, ६४ ९०, ९३, १३७ अप्रस्तुतस्तुति:, ४५, ११ अनुभूतार्थ, ५९ अप्रस्तुतार्थ, ६९, ७७ अनुमानं, ५७, ५८, १०७, १०९ अभवन्मतयोगं, १०९

अनुवृत्ति:, १५६ अभाव:, ५७, ५९ अनेकधोक्ति:, ४७ अभिज्ञानं, १६०, १६७ अनेकार्थ, ५४ अभिमान:, ४०, १६०, १६४ अनेयार्थ:, ४२१०९९ अभिलाषा, १३ अन्यशब्दसंनिधि:, ८/8१ अभिसारिका, ३२, ३४

अन्या, २८ अभूताहरणं, १०७, ११० अन्यापदेश:, ४८ अमङ्गलाश्लीलं, ६४, ६८ अन्यासङ्गचिह्नः, २५० अमतपदार्थ, ६९, ७७९ अन्योढा, २८ अमति:, १२ अन्योन्यसमालाप:, १४६ डी अमर्ष:, ११, १८ अन्योन्याभाव:, ६० अमृतानन्द:, १, १,२२, ४१, ६१, अन्योन्यालम्बनं, १२ ९३,१२२,१३०,१५९,१६८,१७६

APPENDIX V २३५

अम्भोधिमन्थनं, १४९ अवस्थानुकृति:, ९४ अयत्नसमुद्धवः, ३५ अवस्यन्दितं, १३५, १४९, १५१ अयशः, ९० अवहसितं, १ अरविन्दं, ९० 13P अवहित्था, १२, ३१, १५७ अर्जुन:, ११४ अवाचकं, ६२, ६३ अर्णवः, ९० 553 ाणजासाड अवान्तराथसंबन्ध:, ९८ त अर्थः, ८ epf अविमृष्टविधेयांशं, ६२, ६६ अर्थनिर्णायकाः, ८ अश्राव्यं, १२२ अर्थप्रकृति:, ९९ अश्रु, ११, १८, ३० अर्थवृत्ति:, १२८ अश्रुकृत्, ३९ अर्थव्यक्ति:, ४२, ४३ अश्रुमत्, १६ अर्थशृङ्गारः, १४९ अश्लीलं, ६२, ६४, ७८, ८४ अर्थान्तरं, १४, ५५ अश्लीलत्वं, ७० अर्थान्तरन्यास:, ४९, ४७ अश्लीलविसंधि, ७० अर्थापत्ति:, १७, ५९ असंबद्धं, १५० 971 अर्थोपक्षेपक:, १३६ असत्प्रलाप:, १३९, अर्धान्तरैकवाचकं, ६९, ७३ १४१, ११२ अलंकाराः, ३९ असमर्थ, ६२ अलसता, १२ असहिष्णुत्वं, १४ अवतरणं, १३२ अस्रसंग्रह:, १८ अवधारणं, ८७, ८८ अहंकारी, २४ रिकजार अवपातनं, १२९, १२६ अहोवाद:, २० अवबोध:, ११ अवमर्शसंधि:, ९८, ११०, १४४, आ ०६१

१५५ t० ११८ आकस्मिकं, १९० अवलगितं, १३९, १४६, १४६ आकाशभाषितं, १२२, १३९ अवस्था:, ३२ आक्रन्द:, १७, १६०, १६३

२३६ अलंकारसंग्रह:

आक्षेप:, ४५, ४७, १०७, ११० आवेश:, ४० आगम:, १८, ५९ आशंसा, १५७ आत्मा, ४२ आशय:, ५३ आदर:, १३, ३१ आशी:, ४५, ५६, १७६ आदानं, १११, ११६. आश्चर्य, १२० आधिकारिकं, १३६ आश्रावणा, १३२ आनद्धं, १३२३ आश्वास:, १५७ आनन्द:, ११६, ११८ आसारितं, १३२ आभास:, ९० आसीनं, १४०, १४१ की आमुखं, १२३, १३४, १३६, आस्यप्रसाद:, १८ 3F१ १३७, १४४ आयास:, ३८० आरभटी, १२३, १ आरम्भ:, ९६, १३२ इतिवृत्तं, ९४

आर्जवं २८, १२३ इतिहास:, ९५

आर्ता, ३३ इन्दीवरम्, ९०

आर्थः, ६ इन्दुकला, १६९

आर्यपुत्र:, १३० इन्द्रजालम्, १४४

आर्या, १७०, १७१ इन्द्रजित्, १२६, १६४

आर्या:, १२९ इन्द्रियवैकल्यं, १५

आलम्बनविभाव:, ११, १८, १९, इष्टनाश:, १६ इष्टार्थ:, १२० २१ आलस्यं, १५७ आवुत्त:, १३० ई

आवृति:, ४५ ईर्ष्या, ११, २३ आवृत्तिः, ४७ ईर्ष्यावती, ३४8 आवेग:, १२ ईहामृग:, १३१, १९४ आका

APPENDIX V २३७

उ उद्धवः, ३९ उक्तप्रत्युक्तं, १४०, १४३ उद्गेद:, ९८, १०१,१०२ उक्तविरुद्ध:, ७८, ८३ उद्भ्रान्त:, १४४ उक्ति:, ४८, ४९ उद्देग:, २०, १०७, १०९,१५७ उच्छास:, १५७ उद्ेजनं, २० उत्कण्ठा, १५७ उन्माद:, १२, १५ उत्कर्ष:, ३८, ५२ उपक्षेप:, ९८, ११२ उत्कलिका, १७०, १७१ उपगुम्भनं, ११६, ११९ १ उत्तमोत्तमकं, १४०, १४३ उपग्रहः, २८ उत्तेजनं, १६०, १६४ उपदेश:, ५९६ उत्थापक:, १२४ उपन्यास:, १०२, १०६, १९६ उत्थापनं, १३२ उपभोग:, ३६ उत्पादयं, ९४, १३८ उपमा, ४६ उत्प्रास:, ३०, ३१ उपमानं, ५७, ४९, ४६० उत्प्रेक्षा, ४९, ४९ उपरूपकं, १३१ तत्फुल्लकवती, १७१ उपसंहार:, ११६, १२०पत उत्साह:, १०, १८, २३ उपहतलुप्तविसर्ग, ६९ उत्सुक:, १२ उल्लाप्यं, १३१, १५९ उदात्तं, ४९, ५३ उदात्तराघव:, १३६ ऊ

उदारत्वं, ४२, ४३ ऊर्जस्वि, ४९, ५२ उदाहरणम्, १०७, १०८, १७० 8 39 ,10si उद्धात्यकं, १३९, १४५, १४६ ए

उददिष्टं, १६०, १६१ एकविद्यः, २६ उद्दीपनविभाव:, ११, १२, १९, ०१ कड्पहडाण २० ऐ

उ्भ्टम्, ४४ ऐतिहं, ५७, ६०

२३८ अलंकारसंग्रह:

ऐश्वर्य, ५३ कलभ:, ९०

ओ कलहान्तरिता, ३२, ३३ कला, २३, ९४ ओज:, ४२, ४५ कलाप्रगल्भा, २४ ओष्ठस्पन्दनं, १७ कलावती, १७०

औ कलासक्त:, २४ कलिका, १०२, १७०, १७१ औग्यं, ११ कल्याणी, १७१ औचिती, ८ कविक्पं, ९५ औदार्य, २७, २८, ३५, ३८ कष्टः, ७८ कष्टकल्पना, ९०, ९३ क कष्टता, ७० कञ्चुकी, १४३ कष्टविसंधि, ७१ कटाक्ष:, ९ काणाद:, ५७

कथा, ९४ काण्डं, ५० कथितपदं, ७२ कादम्बिनी, १४६, १४९ कथोद्वातः, १३४ कान्ति:, ३९, ३६, ४२, to ४४ कनकवतीमाधवं, १९७ कान्तिमती, १७० कनिष्ठा, ३२ कामदत्ता, १९६ कन्यका, २८ कामशृङ्गारः, १४१, १५१ कमला, १७० कामुक:, ३४ करणं, ९८, १०२ कारकं, ९० करुणरस:, १६, ४३, १५३, कारु:, ३१

१९ कार्तार्थ्य, ६२ कर्णकुण्डलं, ९० कार्य, ९९, ९६ कर्णावतंसः, ९० कार्यदक्ष:, २६ कर्पूर:, ९० क्रीर्ट कार्ष्ण्य, ९०

APPENDIX V २३९

काल:, ८, ३९ क्रियायोग:, ४९ काव्यं, १३१, १५७ क्रीडारसालकं, ११८ शीन्मार किलिकिश्चितं, ३९, ३९ क्रोध:, १०, ९०, १४४ कीतिकाम:, १३६ Be क्िषं, ६२, ६६ कीर्तिमती, १७० क्केश:, ५५ कुद्टमितं, ३९, ४० क्षमावान्, २३ कुट्टिनी, १२९ क्षोणिपाल:, १७१ 80जगाण् कुमार:, १३० क्षोभ:, १६०, १६३ कुलीनता, २३ कुशीलवा:, १३२ PRSTF ख PF APTST कुसुमं, ९० खण्डिता, ३२, ३४ कृताभिषेका, १३० खलिका, १७१ कृपालु:, २३ खेद:, ३० क्लप्ति:, ४९ ०p रगगार केलिरैवतकं, १९८ ग

कैरव:, १७, १००, १०१, १११ गजमाला, १६९ to ११७, ११९ गणदास:, १९३ कैशिकीवृत्ति:, १२३, १२६, १२८, गणिका, २८ १३३, १४४, १४५, १९४ गण्डं, १३५, १४९, १४९ ११८ गण्डरगण्ड:, ९३ कोक:, १३३ गद्यं, १७६ कोप:, ८७, १४३ गन्धर्वः, १४४ मार कोमराङ्कभीम:, १५ गर्भसंधि:, ९८, १०७, १४४, कोहल:, १२३ १११ t० ११८ कौमुदी, १०४, १०६ गर्भितं, ६९, ७१ क्रम:, ४५, ५१, १०७, १०८ गर्व: ११, १८, ४० क्रिया, ४६ गर्वितारियम:, ९३ १ जनक

२४० . अलंकारसंग्रह:

गर्हणं, १६०, १६१ 98 चक्षु:प्रीतिः, १३ गाम्भीर्य, २७ चण्ड:, २४ गीतिविधि:, १३२ चतुर्नाडिक:, १४५ गुण:, ४६ चतुर्भद्रं, १७६ गुणकीर्तनं, १६०, १६८ चन्दनं, ९० गुणनिका, १३२ चन्द्र:, ९० गुणावली, १७४ चपल:, १२ गुणोत्कर्ष:, ४३, चपलमानस:, २४ गुरव:, १७० चमत्कृतिः, १५७ गूढराग:, २९ चाटुप्रबन्ध:, २, १७६ ज्ीइय गुढविप्रियकारी, २५ चारि:, १३२ गूढार्थपदपर्यायमाला, १४६ चार्वाक:, ५७ गेयपदं, १४० चित्तवृत्तं, ३८ गोपनं, ५० चित्तवैकल्यं, १५ गोप्यगुप्तिः, १२० चित्तासक्ति:, १३ गोष्ठी, १३१, १५९ चित्रं, ३९० गौडीरीति:, ४२, ४४, १६९, चिन्ता, ११, १३ १७२, १७४ चिन्तासातत्यं, १४ कडीक गौडेश:, १०२ चूलिका, १२१ गौण:, ७ चेष्टा, ५० ग्रथनं, ११६, ११७, १५७ च्युतसंस्कृति, ६२, ६३ ग्राम्यं, ६२, ६१, ७८, ८० छ ग्लानि:, ११ छलं, १३५, १४५ छलनं, १११, ११३, १४८ च छेद:, ९१ चकोर:, ९० ज 18 28 आत चक्रवालं, १७९ कशो जडता, ११

APPENDIX V २४१

जनानुराग:, २३ तक:, १२, १५७ जनान्तिकं, १२२ तात:, १२९ जयवती, १७० ताप:, १९७ जरती, १२९ तापस:, १४३ जहदजहल्लक्षणा, ७ तारावली, १६९ जहल्लक्षणा, ७ तारुण्यं, ३६ जागर:, १३, १४ तालं, १७६ जाति:, ४९, ४६ तिडन्तं, ४६ जामदग्न्यजय:, १४४ तुल्यतर्क:, १६०, १६१ जीवितादानं, २८ तुल्ययोगिता, ४५, १४ जुगुप्सा, १०, १९ तेज:, २३,२७ जुगुप्साश्लीलं, ६४, ६८ तोटकं, १०७, १०९, ११० ज्ञानं, ९४ तोण्डनिर्यङ्गकार:, ४१ ज्ञानक्षय:, १५ तोषकृत्, ३९ ज्या, ९० त्यक्तपुन:स्वीकृत:, ७८, ८३ ज्येष्ठः, २६, १२९ त्याग:, २३, ३७, १२३ ज्येष्ठा, ३२, १२९, १३०, ११४ त्यागघोषणं, १७९ ज्योत्स्नापानं, ९० त्यागमहासमुद्र:, १ झरी, १७१ त्रपानाश:, १३, १४ त्रास:, ११, १९ ड त्रिंशिका, १६९ डिम:, १३१, १४४ त्रिकं, १६९ त्रिगतं, १३२. १३१, १४९, १४८ त त्रिपुरदाह:, १४४ तटित्वत्, ९० त्रिमूढं, १४०, १४२ तनु:, १४ त्रिसामकं, १३२ तनुता, १३, १४ त्रोट:, १३१ 31

२४२ अलंकारसंग्रह:

त्रोटकं, १५५ देवी, १२९

त्वरा, ३९ देवीपरिणयं, १३८ देश:, ८ द देश्यं, १२९ दक्षता, २३,२७ दैत्या:, १७१

दक्षिणः, २९ दैन्यम्, ११, १९,८७, ८८

दया, १२३ द्युति:, १११, ११३

दयावीर:, १८ द्रव:, १११, ११२ दशकं, १६९ द्रव्यं, ४६ दाक्षिण्यं, १६०, १६१ द्वादशनाडिक:, १४९

दानवीर:, १८ द्विकं, १६९

दासी, ३५ द्विजातिक:, २४

दाहक:, ९० द्विनाडिक:, १४५ दिननाथवंश्यः, १४ द्विमूढ, १४०, १४२

दीपकम्, ४५, ४६ द्वेष:, १७ दीप्तिः, ३९, ३७, ९० दुर्मली, २३१, ११८ ध

दुर्योधनः, ११५ धनुः, ९० दुष्क्रम:, ७८, ७९ धर्मकारी, २३ दूती, ३५ धर्मशास्त्रार्थकारिता, २३

दृढत्वं, २३ धर्मशृङ्गारः, १४९ दप्त:, २ धात्रेयी, ३५ दृश्यं, २०, १२१ धीरललित:, २३, २४, १५४

दृष्टं, १८ धीरशान्त:, २३, २४, १३९ दृष्टि:, ९० धीरा, ३० देव:, १२९, १४४, १७१ धीराधीरा, ३० देवर्षि:, १२९ धीरोदात्त:, २३, ४१, १३६

APPENDIX V २४३

धीरोद्धत:, २२, २४, २७, १५४ नाव्यरासकं, १३१, १५९ घूर्तचरितं, १३९ नाट्योक्ति:, १३६ धृति:, ११, १८, ११६, ११७ नान्दी, १३२, १३३ घृष्टः, २९ नालिका, १३५, १४५, १५२ वैर्य, २२, ३१, ३८ निदर्शनं, ४५, ५५ धौर्त्ययुक्, २८ निद्रा, ११ ध्रुवं, ४९ निन्दा, ५०, १४ ध्रुवा, १३२ निपुणः, १३९ नियतश्रान्यं, १२२ न नियताप्ति:, ६६, ९७ नक्षत्रमाला, १७२ निरर्थकं, ६२, ६३, ६८ नट:, १३३ 88 निराकृतिः, ४८ कET नटवर्ग:, १३१ निरुवत्तुगण्डमन्ननृप:, २२ नटी, १२९, १३४, १४८ निरोध:, १०२ नन्दीश:, १३२ निरोधनं, १०५ नर्म, १०२, १०४, १२७ निर्णय:, ११६, ११७ नर्मगर्भ:, १२७, १२८ निर्व्त्य, ५० नर्मद्युति:, १०२, १०४ निर्वहणसंधि:, ११६, १३७, १४०, नर्मस्पन्द:, १२७ १९६, १५९ नर्मस्फोट:, १२७. १२८ निर्विकल्पक, ६८ नलविजय:, १३८ निर्विकार:, ३९० नवमाणिक्यमाला, १७१ निर्वेद:, ११, २० नवमालिका, ९७, १०८ निर्हेतु:, ७८, ८० नाटकं, ९४, १३१, १३९ निवेदनं, १६०, १६७ नाटिका, १३१, १३६, १५४ निश्चिन्त:, २४ नाटयं, ९४, १३० निश्वास:, १७ नाव्यप्रशंसा, ९४ निष्ठुरभाषा, ३०

२४४ अलंकारसंग्रह:

नीति:, १६०, १६४ परिरम्भ:, ४०, ४१ नूत्नसाहसाङ्क:, ९ परिवर्तक:, १२४, १२९ नूनं, ४९ परिवर्तनकं, १३२ नेतृभेद:, ९४ परिवृत्तिः, ४५, ५६ नेपथ्यं, १३१ परिसर्प:, १०२, १०३, १०६ नेयार्थ, ६२, ६५ परिहार:, १६०, १६३ न्यायैकदेशिन:, ५७ परीघट्टना, १३२ न्यूनपदं, ७२ पर्यायोक्तं, ५२ न्यूनाधिककथितपदं, ६९ पर्यायोक्ति:, ४५ पर्युपासनं, १०२, १०९ प पश्चात्ताप:, १६०, १६१ पञ्चकं, १६९ पाञ्चाली, ४२, ४४ पञ्चरत्नं, १६९ पाप:, ९० पञ्चाशिका, १६९ पापकृत्, २७ पण्डित:, १३९ पाषण्ड:, १४३ पतत्प्रकर्ष, ६९, ७२ पिशाच:, १४४ पताका, ९९, १०७ पीठमर्द:, २६, ११८,१५९ पताकास्थानकं, ९५ पुनरुक्त:, ७८, ७९ पददोषाः, ६२ पुनरुक्तगुणत्वं, ८७ पदार्थ:, ५१ पुरोधा:, ११८, ११९, १२० पदैकदेशदोषाः, ६७ पुष्पं, १०२, १०४, १०६ पद्यं, १७६ पुष्पगन्धिका, १४०, १४१ परशुराम:, १२४ पूर्वभाव:, ११६, ११९ परिकर:, ९८, ९९, १०२ पूर्वरङ्ग:, १३२, १३६, १४८ परिन्यास:, ९८, ९९, १०२ पृच्छा, १६०, १६७ परिभावना, ९८, १०१ पैशाचं, १२९ परिभाषणं, ११६, ११७ पौराणिका:, ५७ ४

APPENDIX V २४५

प्रकरणं, ८, १३१, १३६, १३८, प्रत्ययभग्नप्रक्रम, ७६ १३९ प्रत्याहार:, १३२ प्रकरी, ९५, ९६ प्रथनं, ९१ प्रकाशं, १२२ प्रध्वंसाभावः, ६० प्रकृतिभग्नप्रक्रमं, ७६ प्रपञ्च:, १३९, १४५, १४७ प्रकान्तबन्धः, ४२ प्रबन्ध:, ९३ प्रख्यातं, ९४ प्रबोधनं, १५७ प्रख्यातवंशः, १३६ प्रभाकर:, ५७ प्रगमनं, १०२, १०४, १०६ प्रभाव:,२७ न्डी ह प्रगल्भा, २९, ३०, ३२, ३१, प्रमाणालंकारा:, ५७ १५४ प्रयत्न:, १०२, १५६ प्रगल्भधीरा, ३१ प्रयोग:, १२० प्रगल्भधीराधीरा, ३१ प्रयोगातिशयः, १३४, १३१ प्रगल्भाधीरा, ३१ प्ररोचना, १११, ११५, १२३ प्रच्छेदक:, १४०, १४१ १३२, १३४ प्रज्ञा, २३ प्रवास:, १३ प्रतिकूलं, ९३ प्रवृत्तकं, १३४, १३९३ प्रतिकूलवर्ण, ६९ प्रवेशक:, १२१, १४१ प्रतिकूलविभाव:, ९० प्रशस्ति:, ११६, १२० प्रतिपत्तिः, १५७ प्रश्नोत्तरं, १४६ प्रतिभा, १५०, १५१ प्रसङ्ग:, १११, ११३ प्रतिमुखं, १०२, १४३ प्रसत्ति:,१५७ प्रतिवेशिनी, ३५ प्रसन्न:, ४२ प्रतिषेधोक्ति:, ४७ प्रसाद:, ४२, ११६, ११८, १४३ प्रतिहार:, १९० प्रसादनं, ८७,८८ प्रत्यक्ष, ५७ प्रसिद्धगुण:, ५४ प्रत्यक्षालंकार:, ६८ प्रसिद्धिः, १६०, १६१ आानरा

२४६ अलंकारसंग्रह:

प्रसिद्धिविरुद्धः, ७८,८० प्रियावाप्ित:, १३ प्रसिद्धिहतं, ६९, ७६ प्रियोक्ति:, २८ प्रस्तावना, १३४, १३९, १४१ प्रेक्षणं, १३१

प्रस्तुतार्थ:, ४७ प्रेतः, १४४ प्रस्थानं, १३१, १५७ प्रेमा, ५१

प्रहर्ष:, १५७ प्रेय:, ४५९, ६१ प्रहसनं, २९, १२३, १३१, १४३, प्रोत्साहनं, १६०, १६६ १४१ प्रोषितभर्तृका, ३२, ३२ प्रहेलिका, १५२ प्राकृतं, १२९ फ

प्रागभाव:, ६० प्रागल्भ्यं, ३७ फणी, १७१

प्राणहानिः, १५ फलागम:, ९६, ९७ फलोदाहरणं, १७१ प्राणात्यय:, २७ प्रातीतिक:, ४८ ब प्राप्ति:, ९८, १००, १६०, १६८ प्राध्याशा, ९६, ९७, १०७ बन्दी, १००, १०२, ११३, १११

प्राप्यं, ५० बन्ध:, ४४

प्रायः, ४९ बालरामायणं, १३८

प्रिय:, ३८, ३९ बाला, १३०

प्रियतरालाप:, ५१ बिन्दु:, ९९, १-२, १४१

प्रियवदुक्ति:, ५७ बिन्दुमती, १५९

प्रियवादिता, २३ बिरुदावली, १७३

प्रिया, १३० बिब्बोक:, ४०

प्रियानवाप्ति:, १४ बीजं, ९९, १०७

प्रियानुकरणं, ३८ बीभत्स:, १९, ४१, १२८, १४४

प्रियालाभ:, १५ बुद्धि:, २३, ३९

APPENDIX V २४७

भ भूषणं, ३९ भक्तिभूमिपतिः, १ भूषणार्थी, ६ भक्तीशनन्दनः, १४ भेद:, ९८, १०१ भगिनी १३० भोगमालिनी, १७० भगिनीपतिः, १३० भोगावली, १७२, १७३ भग्नच्छन्द:, ७१ भ्रमर:, ९० भग्नप्रक्रमं, ६९, ७६ भ्रुकुटिः, १७ भट्टः, १२९ भ्रूविकृत्, ३६ भट्टारक:, १३० भट्टिनी, १३० म

भयं, १०, ४५ मकरदंश्र १०९, ११०, १११, ११३, भयानक:, १९ ११७ भर्तृदारक:, १३० मङ्गलवती, १०४, १०६, १०७, भसल:, ८३ १०९

भाट्टाः, ५७ मङ्गल्यं, १३३ भाण:, १२३, १३१, १३९, १४४, मद:, ११ १४१ मदलेखिका, १५५ भाणिका, १३१, १५६ मधुरं, ३८ भारतीवृत्ति:, १२३, १२८, १३९, मध्य:, २६, २९ १५६, १५८ मध्यधीरा, ३० भार्गव:, १२१ मध्यधीराधीरा, ३० भाव:, १०, ३६, १२९, १४३ मध्या, २९, २०, ३२ भावहेतु:, ५० मध्याधीरा, ३० 88 भावाभास:, ९१ मन:, ९० भाषणं, ११६ मनःसक्ति:, १३ भीम:, ११४, १४९ मनोरथसिद्ध:, ११९ ३8ततना भृत:, १४४ मनोवृत्ति:, ३५

२४८ अलंकारसंग्रह:

मन्त्रज्ञ:, १२९ माया, १४४ मन्नक्षमानाथ:, १७६ मायी, २४ मन्नक्षितीश:, १४, १९, १२२ मारिष:, १२९, १३४ मन्नधरातलेन्द्रः, ११९ मारीचवञ्चनं, १३८ मन्ननृपतिः, १५ मार्ग:, १०७, ११० मन्नभूप:, १, १३ t० १९, ६१, मार्गासारितकं, १३२ १२० मालतिका, १४१. मन्नमहीपतिः, ४१ मालविका, १५३ मन्ये, ४९ मालवेश्वर:, ९७, १०२, ११९ मरणं, ११ मिश्रं, ९४, १५४

मसृण:, ४० मुक्तकं, १६९ महत्त्वं, ५३ मुक्ताहार:, ९० महाचारि:, १३२ मुखं, ९८, १३३, १४०, १४२, महादेवी, १२९ १५६ महासत्त्व:, २३ मुख्यार्थ:, ७ महीसुर:, १७१ मुग्धता, १५७ महोत्साह:, १३६ मुग्धा, २९ महोरग:, १४४ मूच्छा, १२, १५ मागधी, १२९, १५५ मृति:, १३, १५ मात्सर्य, १७, २४ मृदवं, ३१, २४५, १९३ माधवोदय:, १५७ मृदु:, २४ माधुर्य, २३, २७, ३५, ३७, ४२, मृदुबन्ध:, ४२ ४४ मृदुसमासिनी, ४४ मान:, २३ मृदुस्वनं, १६ मानत्याग:, १४ मेनकाद्विजं, १५५, १६८ मानवती, १४६, १४८, १४९ मोट्टायितं, ३९, ३९ मानसशृङ्गारः, ३९ मोरी, १७१

APPENDIX V २४९

मोह:, १२, १३, १५, १९ए रसाभास:, ९१ रसाश्रय:, १२ य रसिक:, २४ यक्ष:, १४४ रह:, १५० यत्न:, ९६, ९७ रहोगण्ड:, २५० युक्ति:, ९८, ९९, १०२, १६०, राग:, २८, ३६, ९०, १२० १६६ राजपुत्री, १३० युद्धवीर:, १८ P६/ राजा, ९७, ९८, १०० to १०८, युवराज:, १३०१/६१ कितक्रा ११८, ११२, १३० योग:, ९४ राम:, १२४, १२९, १४७ यौवनं, २३ रावण:, १२६ राष्ट्िय:, १३० र रासकं, १३१, ११८ रक्ता, २८ रीति:, ४२, १६९ रक्ष:, १४४ रुतसार:, ११८ रगला, १७१ रुदितं, १७ रङ्ग:, १३१, १३२ रूपकं, ४९, ४३, ९४, १३१ रङ्गद्वारं, १३२ रूपणं, ४६ रतिः, १० रैवतमदनिका, १५६ रत्नमालिका, १६९ रोमाञ्चः, ११ रथी, १२९ रौचिक:, ६ Po

रम्यता, ३७ रौद्ररस:, ४५, १२८, १४४ रस:, १०, १२, ९०, १२८, १४४, १५२, १७२ ल 955. 1E5F

रसच्युतं, ६९, ७७ लक्ष्मण:, १२६ PPY EUS7E रसदोषाः, ९० लक्ष्यं, ९० रसवत्, ४९, १२ लक्ष्यार्थः, ७ 32

२५० अलंकारसंग्रह:

लज्जा, २८ वर्ण:, ४२ ललितं, २७, ३१, ४०, १४३ वर्णविन्यास:, ४२ लव:, ४१, १०, ११२, १११, वर्णसंहार:, १०२, १०६

१६२ वर्धमानकं, १३२ 881 ABP

लाटी, ४२, ४४ वसन्त:, ९० लासिका, १३१, ११८ वस्तु, १३१ लास्यं, १४० वस्तुभेद:, ९४ लास्याङ्गं, १४० वस्तूत्थापनं, १२९, १२६

लिङ्गं, ८ वाक्केली, १३९, १४५, १४८ लिड्रिनी, ३१, १२९ वाक्यं, १५७

लीला, ३१, ३८ वाक्यदोष:, ६९

लुब्ध:, २७ वाग्मित्वं, २३

लेश:, ५० वाचकं, ६७ लोकोत्तरं, १७९ १३ वाचिक:, ६ लोभ:, १५७ वाणी, १७१ लौहित्यं, ९० वार्दं, १३२ 89 वापी, १७ व वामा, २९ वक्त्रपाणिः, १३९ वालिवध:, १३६, १५९ वक्रोक्ति:, ३०, ४१, ५७ वाली, १२९ 933

वज्रं, १०२, १०१ वासकसज्जिका, ३२, ३३० वञ्चक:, २४ वासू :, १३० e

वणिक्, १३८ विकत्थन:, २४०१.१

वत्स:, १२९ विकार:, २७

वत्सराज:, १२९ विकार्य, ५०

वनवात:, ९० विकासिगण्डं, १६

वराङ्गभीम:, १ विक्रमोर्वशी, १५५९P१8, ररता

APPENDIX V २५१

विक्षिप्ताङ्गं, १६ विभ्रम:, ३१, ३९ विचलनं, १११, १११ विमर्शनं, १६०, १६५ विचार:, १६०, १६१ विमानिता, ३३ की

विच्छित्ति:, ३१, ३९ वियोग:, ९० विटः, २६, १३९ विरहोत्कण्ठिता, ३४, ३४ वितथवाक्, २९ विराजन्ती, १७० विदूषक:, १५, २६, १०१, १०४, विरुद्धमतिकृत्, ६२, ६६ १०५, १०८, १०६, १२९, विरुद्धार्थः, ५४ १३४ विरोध:, ४९, ५४, ११६ विद्या, ८४ विरोधनं, १११, ११४ विद्याविरुद्धः, ७८, ९१ विरोधिता, ८ विद्रव:, १११ विलाप:, १७, १५७ विद्वत् , १२९ विलास:, २७, ३६, ३८, १०२, विधानं, ९८, १०० १०३. विधूतं, १०२, १०३ विलासवती, १५९ विध्यनुवादविरुद्धः, ७८, ८४ विलासी, २४ विनय:, २२ विलोभनं, ९८, ९९, ११० विनिमय:, ५६ विवेकविद्याधरः, ६१ विन्यास:, ४७, १५६ विवेकी, ६, २४ PPE

विपर्यय:, ९१ विशेष:, ४५ विप्र:, १२९, १३८, १४३ विशेषपरिवृत्तः, ७८, ८२ विप्रयोग:, ८ विशेषोक्ति:, ५४ विप्रलब्धा, ३२, ३३ विश्लेष:, ७० विप्रलम्भशृङ्गारः, १२, १३, १४५ विश्लेषविसंधि, ७० विबोध:, १५६ विषयद्वेष:, १३, १४९ विभाव:, ११, १५, ९०, १३७ विषाद:, १२,८७ • विभावना, ४९, ४८ विष्कम्भ:, १२१, १३७, १५५

२५२ अलंकारसंग्रहः

विसंधि, ६९ की वैस्वर्य, ११ विसंधिभेद:, ७०३१ ०३ व्यक्त:, २६ विस्तर:, २७ व्यक्ति:, ८ १31 ,०३१ अलडी विस्मय:, १०, २०, ८७, १५७ व्यङ्गय:, ७ F P5 कीलजीन विस्मृति:, १५७ व्यअ्जक, ५० की विहृतं, ३९, ४१ व्यतिरेक:, ४९, ४८ १ वीक्षणं, १३३ व्यत्यय:, ३९ वीणावती, १५८ व्यभिचारिभावा:, ११, १३७ वीथी, १२३, १३१, १४३, १४५ व्यर्थीकृत:, ७८, ८१ वीथ्यङ्गानि, १३४, १३१ व्यवसाय:, २७, १११, ११४, ी वीर:, १८, ४१, १२८, १३७, ११६, १६०, १६१ १३९, १७२= व्यसनं, ११० वीरचरितं, १३६ व्याजस्तुति:, ४५, ५५ वृत्ति:, १२३ व्याधि:, १२ वेङ्गक्षोणिभुक्, १९9 व्याप्ति:, ९० वेणीसंहार:, १३८ व्यायोग:, १३१, १४४ वेदान्तिन:, ५७ व्याहत:, ७८, ७९, १५०, १५१ वेधकः, ९० व्याहार:, १३९, १४९, १५३ वेपथुः, ११ व्रीडा, ११, १२, ३७, ४१ वेश्या, १२९ व्रीडाश्लीलं, ६४, ६५ वैकल्यं, ५४,४० सवह वैकृतं, १४३ श

वैदर्भी, ४२, ४३ शक्ति:, १११, ११२, ११६ वैरूप्यं, ७० शक्करी, १६९ ग्रासय वैरूप्यविसंधि, ७०९5९ शङ्का, ११ की वैवर्ण्य, ११ शङ्क, ४९ वैशारदं, १५७ ९१ १ शङ्ग:, १३३ 38 .P8 ,IFFIRS

APPENDIX V २५३

शठ:, २५ 595 (95 एष शोक:, १०, १६ शतक, १६९ शोकवर्जिता, १२२ शब्द:, ५७ शोभा, २७, ३९, ३६, १६०, शब्दवृत्ति:, १२८ १६४ शम:, १०, २०, १०२, १०३ शौक्ल्यं, ९० शर:, ९० शौचं, २३ शाकुन्तल, १३८ शौरसेनी, १२९, १५९० शान्तरस:, २०, ४९, ४८, ९२, शौर्य, २३, २७, १२३, १३९ जिो १४४ श्रम:, ११ शिर:कम्पी, १६ श्राव्यं, १२०, १२२ शिर:शेखर:, ९० श्रीगदितं, १३१, १५८ ११ शिल्पं, ९४, १२५ श्रुतिकटु, ६२, ६७ शिल्पिक:, ६ श्लक्ष्ण:, २७ शिल्पिनी, ३९ लिषं, ४१, ५४ शिष्य:, १२९ ल्लेष:, ४२ शुचि:, २४ शुद्धं, १२१, १४३ ष

शुद्धावकृष्टं, १३२ षण्ड:, १४३ शृङ्गारः, १०, ४१, ९३, १२८, SF5 .8F3 PIOB १३७, १३९, १४४, १४५, स eps १९४, १५९, १९७ to १९९, संकरः, ३९, ४१, ५७, ९४, १४३ १७२, १७४ संकल्प:, १३ शृङ्गारद्योतक्र:, ३६ संकीर्ण:, ६५, ७१, १२१, १४३ शृङ्गारभेद:, १२ संक्षिप्तिः, १२९ शृङ्गारललितं, १५७ संक्षोभः, २७ शृङ्गाराभास:, १५४ संग्रह:, १०७,१०८ शृङ्गारी, १५४ संग्राम:, १४४ ३६5 ,१६१ सडस

२५४ अलंकारसंग्रह:

संघ:, १२४ सत्त्वं, ११, १२३ संघोटना, १३२ सत्त्वज:, ३१

संचारिण:, २० सदसद्, ५५

संताडनं, ३१ सदृशज्ञानं, ५९ संदिग्ध:, ६२, ६६, ६९, ७८, ८० सनियम:, ७४, ८१ of ,१ भड्

संदिग्धादुष्टत्वं, ८६ सभापूजा, १३६

संदेहः, १५७ सम:, ४२

संधि:, ९८, ११६ समता, ४२

संनिकर्ष:, १२ समय:, ११६, ११८

संनिधि:, ८ समरनिर डकुश:, ९ संफेट:, १११, १२९, १२६, १९७ समर्पणं, १५६ संबद्धं, १५० समवकार:, १३१, १४४

संभव:, ५७, ६० समाधानं, ९८, १००, १०२ संभोग:, १२, १४५ समाधि:, ४२, ४३

संभोगशृङ्गारः, १२ समाप्तपुनरात्तं, ६९, ७३ संभ्रम:, १०७, ११० समावेश:, १३६

संभ्रमणं, १९ समासबाहुल्यं, ४३

संयोग:, ८ समासोक्ति:, ४९, ४८ संलाप:, १२४, १३१, १९६, समाहितं, ४९, ९३

१५७ सरस:, ४२

संशय:, १६०, १६५ सरसावती, १७१

संस्कृतं, १२९ सरित् , ९०

संहार:, १९६ सर्वश्राव्यं, १२२

सखी, ३९ सर्वालंकारसंग्रह:, २, १, ९, २२,

सचिव:, १७१ ६१, ९३, १२२, १३०

सचिवायत्तसिद्धिः, २४ सविकल्पक, ६८ सट्टकं, १३१, १३६, १५४ सस्मितं, १७

APPENDIX V २५५

सहचरमिन्न:, ७८, ८४ सुगत:, ५७ सहजं, २७ सुग्रीव:, १२१ ey ,1bps

सहभाव:, ९६ सुप्ति:, ११ १३१ .०३१ ,पुत

सहोक्ति:, ४९, ९६ सुप्रसन्न:, २४ सांख्या:, ५७ सुबन्तं, ४६ साकाड्क्ष:, ७८, ८३ सुभग:, २४ सात्त्वतीवृत्ति:, १२३, १२८ सुभगा, १७० सात्त्विका:, ११, १९, २० सुहत्, ९० सादृश्यं, ४६, ४८ सूक्ति:, १३२ साधनं, १९७ सूक्ष्म:, ४९, ५० साधनसमापत्ति:, ५३ सूच्यं, १२०, १२१ साधारणा, २८ सूत:, १२९ साध्वसं, ३७, १५६ सूत्रधार:, १३२, to १३४, १३६, सामन्त:, १७१ १९१, ११८ सामर्थ्य, ८ सूत्रभृत्, १२९, १३९ सामाजिक:, १२ सेवा, ५५ सामान्यदष्ट, ६८ सैन्धवं, १४०, १४२ सामान्यपरिवृत्त:, ७८ सौकुमार्य, ४४ साम्यकथनं, ५४ सौभाग्यं, १३९

सारी, १७१ सौरभ:, ९९, १०२, १०७, to साहचर्य, ८ ११०, ११७, ११८ साहाय्यं, १६०, १६१ स्तब्ध:, २७ सिद्धिः, १६० स्तम्भ:, ११ सीता, १९१, १५२ स्तम्भितारम्भ:, १५५

सुकुमार:, ४० स्तुतिः, ५०, ५४, ५५ सुकुमारता, ४२, ४३ स्थायी, १०, १३७, १५३ सुखी, २४ स्थितपाठयं, १४०

२५६ अलंकारसंग्रहः

स्थैर्य, २७ हडे, १२९ स्पर्धा, २७ हतवृत्तं, ६९ स्पृहा, १६०, १६१ हतवृत्तभेद:, ७१ स्फुटं, ४२ हर्ष:, ११, १८, २०, ३९, ८७, स्मितं, १६ १५० स्मृति:, ११, २३ हर्षगण्ड:, १५० स्याल:, १३० हर्षोत्तरा, १२३ स्त्रक्, ९० हला, १२९ स्वगतं, १२२ हल्ीसं, १३१, १९७ स्वभाव:, ४८ हसितं, १६ स्वभावरस:, १२ हाव:, ३९, ३६ स्वभावाख्यानं, ४९ हास:, १०, ११, ९० स्वर:, ८ 01 हास्यकर:, २६ स्वा, २८ हास्यत्वं, १५ स्वाधीनपतिका, ३२ हास्यरस:, १५, १६, ४५, ११४, स्वाभाविक:, १२, ३१ १५७, १५९ स्वामी, १२९ हास्यवच:, १४३ स्वीया, २८, २९ हीनवर्ण, ७१ स्वेच्छा, २८ हृदयं, ४२ स्वेद:, ११, १७ हेतु:, ४९, ५०

हण्डे, १२९ ह हेतुमज्ज्ञानं, १८ हेला, ३५, ३६, १४३

PP 8P CP. L-A