1. Alankara Sarvasva Rajanaka Ruyyaka Janaki S.S

122 INTRODUCTION On the specific statement of Ruyyaka, श्लेषस्य च सर्वालक्करापवादत्वा- द्विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतुरयं श्लेष:, at the end of the above verse, Jayaratha (pp. 128-9) makes the comment identifying this as the view of the ancients. प्राच्यानां मते पुनरेतद्विरोध प्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषोऽयमित्याह। A further confusing observation of Jayaratha is occasioned by the unmistakable statement of Ruyyaka in the section under Samkaralamkara which we have already noted. Adverting to this, Jayaratha (p. 129) has to say : तेनाद्यः पक्षः स्वाभिप्रायेण ग्रन्थकृतोक्तः। However, immediately after this, summing up the discus- sion, Jayaratha (p. 129) again presents Ruyyaka as holding the second view. to तदेवं स्वमताभिप्रायेणास्याल ङ्वारान्तरवदन्यालङ्कारस्सह बाध्यबाधकभावं सङ्कीणं- f त्वं च प्रदर्श्य · Attention was drawn to the concluding portion of Ruyyaka's discussion of Slesa, his citation of Tilaka's verse, आकृष्यादावमन्द etc., as a case of pure Ślesa, his refutation of that interpretation, and his final affirmation of the niravakasa view. Here again, Jaya- ratha (p. 131) makes the statement : b एवं स्वमतेन श्लेषस्य यथोपपत्ि स्वरूपं प्रतिपाद्यापि प्राच्यानुरोधात्पुनरपि तदीय- मेव मतं दर्शयितुमाह। Jayaratha adds that what Ruyyaka has said here is in accordance with the views of the ancients, that is, not according to himself. अत्र च ग्रन्थकृता श्लेष: सर्वालङ्कारापवादक इति न केवलं प्राच्यमतानुसारमुक्त यावदपह्ववपर्यवसायिसादृश्यरूपापह्वुतिभेदोऽपि तन्मतानुसारमेवोक्तः । Mammata, on whom both Ruyyaka and Vidyacakravartin have commented, not only accepts Ślesa as a sabdalamkara but also considers it to be on a par with other figures with independent scope, as seen in verses like येन ध्वस्तमनोभवेन etc., and देव त्वमेव qldi3H etc. It is thus clear that the viewpoints of Ruyyaka and Mammata are mutually opposed to each other, and Vidyācakra- vartin who commented on both Mammata and Ruyyaka expres- sly draws attention to this difference. It is strange that Ruyyaka 1. 'Virodha' is omitted in the printed text.

ŚLESA 123

himself, while commenting on Mammata in his Samketa, does not say anything about his own standpoint. Mammata criticizes some earlier writer in a general way, but it is reasonable to suppose that the author in the mind of Mammata is only Udbhata. This is made clear further by Mammata's citation of the illustrative verse from Udbhata. As Ruyyaka is a younger contemporary of Mammata, it cannot be supposed that Mammata criticises Ruy- yaka. The remarks of some of the commentators and later writers might give rise to such a misapprehension. On the other hand, there are clear indications, as pointed out by Jayaratha also under Śleşa (p. 130), of Ruyyaka presupposing the view of Mammața.

In this connection, it is interesting to note an important link in the history of the discussion on Ślesa, as noted above. It is to Jayaratha that we owe the supplying of this link in a work called Alamkarasara, which Sobhakara also quotes in other contexts. Subsequent to Udbhata, or probably also after Tilaka or about the same time as Tilaka, it was the Alamkarasara which perhaps gave a detailed exposition of all the views on this question, throwing its own weight on the side of the savakasa theory. The illustrative verses cited and explained by alamkārikas in connection with Ślesa, present an interesting study of the viewpoints from which the same piece of poetic expression could be examined. A verse cited by one alamkarika is viewed in a different perspective by another, whence arises the difference in the identification of the figure or figures there. In the case of Ślesa, this has been, in a way, the basis of the difference of opinion among alamkarikas and the conception of Slesa as being sāvakāsa or niravakāsa. A verse considered by an ālamkārika as an example of pure Ślesa is considered otherwise by another. Tilaka, for example, cites two verses as examples of pure Ślesa, ते गच्छन्ति महापदं etc.for Sabdaslesa and आकृष्यादावमन्द etc.for Artha- sleşa. Among alamkarikas who refer to the first-mentioned verse, Samudrabandha is of the view that it is not a case of pure Śleşa but one of Tulyayogita or Vikalpa. Regarding Tilaka's verse for pure Arthaślesa, Ruyyaka expressly refutes it being so and takes it as having Apahnuti. Similarly Mammata cites aq त्वमेव पातालं etc., as illustrating pure Slesa, but here again,

124 INTRODUCTION Samudrabandha finds Virodha. Ruyyaka himself has shown that even the oft-quoted example of Slesa, येन ध्वस्तमनोभवेन etc. would exemplify Tulyayogita. In this connection, it is well to remember the meaningful statement of Bhoja that no figure occurs singly in any expression and that 'Nanalamkarasamsrsti' is the supreme figure.1 (xx) Vibhavana : In Ruyyaka's treatment of Vibhavana, two points are noteworthy. The first is Ruyyaka defining the res- pective spheres of the three figures, Vibhavana, Virodha and Visesokti, and the characteristic that marks off each of them as a distinct figure. In this context, with reference to the state- ment of Ruyyaka that distinguishes Visesokti from. Virodha, Jayaratha points out the meddling with the text by the scribe. Citing Ruyyaka's own illustration of Viseşokti and Tilaka's view on the matter, Jayaratha (p 158) sugggests the correct reading of the text here. Samudrabandha and Vidyacakravartin, how- ever, do not offer any elucidatory remark in this connection. The second noteworthy point under Vibhavana is the discussion of the exact figure in the first and third feet of the verse असंभृतं मण्डनं etc., in the Kumarasambhava (I. 31.) describing the advent of youth in Parvati. As regards the second foot of the above verse अनासवाख्यं करणं मदस्य Ruyyaka himself regards it as an instance of Vibhavana and no difference of opinion on this is recorded by Ruyyaka. With reference to the figure in the first and third feet of the above verse, Ruyyaka refers to four distinct opinions. The passage of the vrtti that gives these divergent opinions, is interpreted differently by the three com- mentators and also read in different places under Vibhavana2. Jayaratha's consideration of a few statements in the above pas- sage as not genuine, throws light on the Sarvasva-text on Vibha- vana. Samudrabandha and Vidyacakravartin accept the passage as genuine and offer further elucidation of the issues raised in the above passage in Ruyyaka. 1. प्रायेण हि गुणानामिव शब्दार्थोभयालक्काराणामनुप्रासजातिरूपकादीनां काव्ये शरीरे- व्विव ..... संसृष्टिरेव प्रकृष्टं भूषणमवधार्यते। -Dr. V. Raghavan, op. cit., pp. 395-396. 2. See p. 156, present edition of the Sarvasva text. nived an ai esdes brrs

VIBHĀVANĀ 125

Ruyyaka says that, according to different alamkārikas, different figures are present in the first and third feet of aniga uE etc., namely Vibhavanā, Viseşokti, Rupaka and Pariņāma.

इयमेव विभावनेति केचित्। संभरणास्य पुष्पाणां च मण्डनमस्त्र प्रत्यकारण- त्वाद्वाङ्मात्रमेतत्। एकगुणहानौ विशेषोक्तिरित्यन्ये। रूपकमेवाधिरोपित- वैशिष्टयमिति त्वपरे। आरोप्यमाणस्य प्रकृते संभवात्परिणाम इत्यद्यतनाः ।

It may be seen that Ruyyaka is rather laconic in presenting these four views. In fact, the brevity of Ruyyaka and the usage of the terms adhiropita in the Rupaka-view and sambhava in the Parinama-view have been responsible for the confusion in the interpretation of the above passage.

Jayaratha (p. 160) identifies the Viseşokti-view as that of the Vamaniyas and the Rupaka-view as that of the Audbhatas. The last view, namely, that of Parinama, is to be rejected ac- cording to Jayaratha. As Jayaratha says, this bases itself on a definition of Parinama which is too inadequate and goes con- trary to the clear statement of prakrtopayogitva in Ruyyaka. In fact, the idea of prakrte sambhava cannot, as already point- ed out, bring into being Parinama. Apart from the incorrect usage, found in the Ruyyaka-text, of the expression sambhava in stating Parināma, Jayaratha adduces another reason for con- sidering the whole statement about Parinama in this verse as an interpolation in Ruyyaka's text. In the Sahityamīmāmsā, ac- cording to Jayaratha1, Ruyyaka while commenting on the verse असंभृतं मण्डनं etc., has given only two views:

ग्रन्थकृतापि साहित्यमीमांसायामेतच्छ्लोकविवृतौ पक्षद्वयमेवोक्तम्। लेखकश्रास्य ग्रन्थस्य प्रतिपदमेव विपर्यासः कृतः ।

Samudrabandha accepts the text questioned by Jayaratha as genuine and reconciles the apparent contradiction by inter- preting sambhava as upayoga. Samudrabandha also devotes some attention to the Visesokti-view and identifies it as that of Vāmana.

1. Mm. P. V. Kane, History of Sanskrit Poetics, pp. 272-273. states that Ruy- yaka's mention of the four views and Jayaratha's criticism thereon, are with reference to अङ्गलेखामकाश्मीर etc. But as a matter of fact, the above discussion pertains to असंभृतं मण्डनं etc., and not to अङ्गलखामकाश्मीर etc.

126 INTRODUCTION Vidyacakravartin also accepts the above discussed text as genuine and, like Samudrabandha, interprets sambhava in accor- dance with the earlier definition of Parinama by Ruyyaka, that is, sambhava as upayoga (pratipattirupadupayogat). He also identifies the last view as the author's own, that is, Ruyyaka's अद्यतना इत्याचार्यः स्वात्मप्रमुखान्वक्ति। In passing, we may note that among other alamkārikas, Rudratal considers a verse like असंभृतं मण्डनं etc. as Vibhavana. Bhoja2, who quotes the same verse, identifies it as Vibhāvana. Of the commentators on the Kumarasambhava, Caritravardhana takes the whole verse in question as a case of Vibhavana, and not one pada of it. Mallinatha accepts Vibhavana in the second foot and Parinama in the first and third feet. Arunagirinātha3 quo- tes Bhoja and then Ruyyaka as also the latter's discussion of the different views about the alamkara or alamkaras in the different feet of the verse. Arunagirinatha, however favours the acceptance of Rupaka. Narayana4 too shows his acquaintance with the controversy about the divergent opinions regarding the verse. But he follows his own teacher, who considers the verse as an instance of Rupaka with Vyatireka. (xxi) Among the alamkaras dealt with by Ruyyaka at the end of his work, figures like Svabhavokti, Bhavika, Rasavad, Preyas and Urjasvin related to rasa, stand on a different and higher footing. In the treatment of Svabkavokti and Bhavika especially, Ruyyaka has clarified in a detailed manner, the conceptions of these figures and marked off the respective spheres of these two and Rasavad. Vidyacakravartin has further explained in a lucid manner, the text of Ruyyaka on these two alamkaras, Svabhavoktr and Bhavika, and even takes credit for having contributed his share to the elucidation of Bhāvika (Sañjīvani, pp. 203, 211). अथ प्रतीतिवैचित्र्यात्तारतम्यनिरूपणैः । भाविकं दूरदुर्लक्षं व्यक्तं व्याक्रियतेतमाम् ॥ 1. स्फुटमपरं निद्रायाः सरसमचैतन्यकारणं पुंसाम्। अपटलमान्ध्यनिमित्तं मदहेतुरनासवो लक्ष्मीः ।। Sarasvatīkanthābharana, p. 272 -Kāvyālamkāra. IX. 20

3. Kumārasambhava, (T. S. S. ed.). p. 57 4. Ibid. p. 59

SVABHĀVOKTI AND BHĀVIKA 127

भाविके बुद्धिसंवादो मया स्याद्यदि कस्यचित्। व्याख्याशिल्पस्य निकष: स मे धीमान्भविष्यति।।

However, there are no controversies raised nor criticism of any other writer in the Sañjivanī. It is only in his Sampradāya- prakāsinī, that under both Svabhāvokti and Bhāvika, Vidyācakra- vartin criticises Sandhivigrahika. As we are dealing here pri- marily with the Sañjīvanī and as already Ruyyaka's contribution to Svabhavokti and Bhavika has been dealt with1 in detail, it is not necessary to devote any attention to these two alamkaras in this Introduction. Similarly, at the very end of the Sarvasva, the criteria of distinguishing alamkaras into those of sabda and artha are dealt with by Ruyyaka. This again has already been dealt with at lengh.2

1. Dr. V. Raghavan, Some Concepts of Alamkarasastra, 92ff, 111ff; Bhoja's Śrigāra Prakāsa, pp. 133, 431-432. 2. Bhoja's Śrngāra Prakāsa, pp. 380-385

nasd vhsesle and dinge einlf ..

G

लही की

श्रीमद्राजानकरुय्यकप्रणीतम् अलङ्कारसर्वस्वम्

नमस्कृत्य परां वाचं देवीं त्रिविधविग्रहाम्। निजालङ्कारसूत्रारां वृत्त्या तात्पर्यमुच्यते।।

श्रीमद्विद्याचक्रवतविरचिता सञ्जीवन्याख्या व्याख्या विश्वं प्रकाशयति या जातिगुराद्यात्मकः1निजैः प्रसरैः2। संस्कारगुणसमृद्धा वाणी मामवतु सरल सन्दर्भा ।। 4रुचकाचार्योपज्ञे सेयमलङ्कारसर्वस्वे5। सञ्जीवनीति6 टीका श्रीविद्याचक्रवर्तिना क्रियते॥ उदाहरणशेषोऽत्र ध्वनौ8 ग्रन्थकृताऽकृतः । तदीयन्यायसम्पन्नैः स्वपद्यैः पूरयामि तम्10॥

1. D. आत्मकैः प्रसरैः E. आत्मकनिजः प्रसरैः 2. B. द्रव्य 3. F. तरल 4. B. E.F. रुचकार्यो D. रुचकार्थो 5. In A. this verse is found with a different First-half. omitting the verse of prayer : अकृत यदलङ्कृतीनां सर्वस्वं सान्धिविग्रहीतस्य। सज्जीवनीति टीका श्रीविद्याचक्रवर्तिना क्रियते॥ C. begins with the following verse given before अकृत etc. गुणालङ्कार-वक्रोक्ति-भोग-कृत्य-गुणस्पृशः। = which is clearly an additional note by some studert or scribe as a resume of the initial discussion in the Sarvasva ; the mention of the authors in the second line associated with the various theories is hardly satisfactory. 6. All except B. सञ्जीविनी 7. A.C.F. उदाहृतिविशेष 8.A.C.F. यो यः 9.D. न्यास 10. E. तत

२ ध्वनिदर्शनानुरक्ता:2 सूक्ष्मेक्षिकया निरीक्ष्य टीकां मे। कवयस्सचेतना अपि वितनुत साहित्यसाम्राज्यम्। कि विस्तरे बहुना3 टीकां4 सञ्जीवनीमिमां कश्चित्। यद्यभ्यसूयति जडः स्वमेव पाण्डित्यमभ्यसूयति सः॥ तत्र तावदधिकृतेष्टदेवतानमस्कारपुरस्कारेण6 प्रकरणप्रतिपाद्यमर्थं प्रतिजानीते नमस्कृत्य7 परामिति। सर्वेव खल्वियं वाक् परा पश्यन्ती मध्यमा वैखरीति चतुर्भि: पदैः9 परिमीयते। 1यच्छ्रुतिः-"चत्वारि वाक्परिमिता पदानि" इत्यादिका। तत्र परा नाम निरुपाधिकं रूपम्॥1। पश्यन्त्यादीनि त्रीणि पुनरौपाधिकानि स्थूलत्वात् विग्रहस्थानीयानि12। तथा चागम :- स्वरूप13ज्योतिरेवान्तः परा वागनपायिनी। यस्यां दृष्टस्वरूपायाम् अधिकारो निवतते॥ 14पविभागेन वर्णानां सर्वतस्संहृतक्रमा। प्राराश्रया तु पश्यन्ती मयूराण्डरसोपमा।। मध्यमा 15बुद्धयुपादाना कृतवररगपरिग्रहा। ॥ अन्तस्सञ्जल्प16रूपा सा1 न श्रोत्रमुपसर्पति॥ ताल्वोष्ठ व्यापृति18व्यङ्गया19 परबोधप्रकाशिनी। भनुष्यमात्रसुलभा बाह्या वाग्वैखरी मता॥ इति॥ तत्र पश्यन्त्याद्य2परवाक्त्रयापेक्षया ज्येष्ठत्वादाद्या21 परा। द्वितीया विश्वाभि- मुखीभावात्पश्यन्ती। तृतीया नाभ्यन्तरी न च बाह्येति कृत्वा मध्यमा। तुरीया22 तु 23परावबोधार्थं प्रवृत्तेति वैखरी24। यद्वा "खं25 सुखं दुःखं च; तद्विशिष्य राति 1. This verse is not found in A. & C. 2. B. रक्ता सूक्ष्म D. अनुक्ता सूक्ष्म 3. F. बहुधा 4. all except E. टीका 5. A. & C. omit नमस्कार 6. C. कारेण प्रति 7.E. कृत्येति 8. B.E. वैखरी चेति 9. A.B. omit पदैः C. पद्यैः 10. A.C. तथा च श्रति :- "चत्वारि वाक् परिमिता पदानि * तानि विदुर्बाह्मणा ये मनीषिणः। गुहा$ त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति* तुरीया :- वरचो मनुष्या वदन्ति इति। का तत्र [$ A.C. गुहासु * A. नेवायन्ति C. नेङ्गायन्ति t A. तुरीयां वाचम् ] B.F. तथा च आमनन्ति। तत्र परा 11. B. स्वरूपा D.E. स्वरूपं 12. C.स्थानि 13. C. रूपं 14. D. अपि भागे 15. A.B. बुखयपा 16. C. सङ्कल्प 17. A's alt. & B. तु या श्रो D.E. तु न 18. C. व्याप्रतिव्या -19. A.B. व्यक्ता 20. A. परवाक्यात् त्रयवेत्तया B. वाक्रया C. वाक्यवाक्त्रयवेतया D. परत्रयापेक्षया 21. D. त्वादपरा 22. A.C. चतुर्थी 23. D. विशेषणपरा 24. A. वैखरीति ज्ञेयम्। तदेव C. वैखरीज्ञेयं तदेव F. वैखरीतिज्ञेयम्। तदेतदभि-25. D. यद्वा सुखदुःख च तद्विशेषेण राति।

पूर्वाचार्यमतसंग्रहः ३

इह हि तावद्ामहोन्द्टप्रभृतयःचिरन्तनालङ्कारकारा: प्रतीयमानमर्थ

ददातीति विखरो देहेन्द्रियसङ्कातः तत्र भवा वैखरीति" ज्ञेयम्1। तदेवाभिसन्धा- योक्तम्2-वाचं त्रिविधविग्रहामिति। चतुर्विधामपि। कीदृशीं देवीम् ? परादिभिश्चतुर्भिः पदै:3 क्रीडन्तीं4 नामपूर्वकत्वात्5 सर्वस्यैव रूपस्य जगदेतद्विजिगीषमारां समस्त- व्यवहारात्मिकां6 स्वरूपावबोधक्षमतया द्युतिमयी मन्यस्तुतौ स्तोतव्यतायां च प्रभवन्तीमविमशन्धितमसशध्वंसनात् 10कान्तिमयीमप्रतिहतप्रसरत्वात्1 गत्यात्मिका- ञ्चेत्यर्थ:12 । तामिमां नमस्कृत्य। नमस्कारो हि नाम पृथगहङ्कारपरित्यागेन नमस्कर्तव्य- महिमोद्घाटनं13 सामरस्यमिति यावत। तथाहि-येयं परा14 सा15 शक्तत्वम्। या पश्यन्ती सोद्युक्तता16। या तु मध्यमा सा प्रवृत्तता । या17 पुनर्वेखरी सा निर्वाहकतेति। शक्तिमतो वक्तुरेव स्वरूपं परादिशक्तयः । इत्थमिमां वाचं नमस्कृत्य निजानां स्वेनैव प्रणीतानाम् अलङ्कारसूत्राणां तात्पर्यमुच्यते । हृदयमुद्घाटयते। केन प्रकारेण ? वृत्त्या वृत्ति18स्वरूपेण सन्दर्भेण। अथ 1ध्वनिदर्शनानुसारेण प्रकरणं प्रणिनीषुः20 21 भामहो,द्गटादीनां22 दर्शन- स्थिति 23पूर्वपक्षत्वेनो24पन्यस्यति-इह25 हि ताव्द्गामहोद्द्टेत्यादिना। अत्रेयं दर्शन- स्थिति26 दिक। 27काव्यं हि नाम विशिष्टशब्दार्थात्मकम्। तत्रार्थो वाच्य:28, प्रतीय- मानश्र । यथा29 भम30 धम्मित31 वीसत्थो सो सुराओ अज्ज मारिओ देए। गोलाएइ कच्छ कुडङ्ग32 वासिरा दरित् सीहेरा33।। अत्र स्वैरिण्युक्तौ 3श्वभयनिवृत्त्या धार्मिकभ्रमण3विधिश्र्वाच्यत्वेन स्थितः,

1. B. ज्ञेया। 2. A.C. उक्त त्रिविध 3. C. पादै: 4. A.B.D. क्रीडन्ती 5. A. पूर्व (कृ) त्वात् 6. A. हारात्मकस्य रूपे परावबोध C. आत्मकस्य रूप परा च बोध F. आत्मकस्वरूपा 7. E. द्विति 8. A's alt. C.F. मतीं 9. A. B.C. तमसो 10. C. मयी प्रति 11.C. प्रवरत्वात् 12. A. दात्यात्मिका 13. A. मोद व्यागनं 14. F. परान्वास्य श 15. B.D.E. सास्य 16. C. सोत्युक्तता 17. C. Omits या 18. D. E. omit स्व 19. A's alt B.C. स्वनिदर्श 20. A. B. C. D. H.I. प्रणिनिनीषु: 21. C. omits भा 22. D. E. उद्भटादिदर्शन 23. A's alt पूर्वपौर्व C. पूर्वकत्वेन 21. B.E.F.यथोपयोगं उप- 25. A. इह भामहोद्भटेत्यादि D.E.F. ता्वदिह भामहोद्भटेत्यादिना 26. A.D.F. स्थिति: C. वृत्यादिका 27. A.B.C. F.H.I. तन्न काव्यं 28. D.E. F वाच्यं 29. A. B.C. यच्च 30. A.B. भए 31. E. अम्मिअ 32. D. कुडग 33. D. सिहेण 34. C. स्व 35. A. B.C. धार्मि- कत्व भ्रम- 36. A.B.D. वाचकत्वेन । ţ Vidyācakravartin's allegiance to Kashmir Śaivism is clear also from his vocabulary which naturally comes to him, for example, in his comments on the first verse and his use of the expression 'सामरस्य' which is peculiarly characteristic of this School.

४ वाच्योपस्कारकतयालङ्कारपक्षनिक्षिप्तं मन्यन्ते। तथा हि-पर्यायोक्ताप्रस्तुत- प्रशंसासमासोक्त्याक्षेपव्याजस्तुत्युपमेयोपमानन्वयादौ वस्तुमात्रं गम्यमानं वाच्योपस्कारकत्वेन साक्षात्सङ्केतितत्वेना1व्यवधान2प्रतीतिकत्वात्; गोदावरीतीरे 4सिंहोपलब्ध्या भ्रमण- निषेधस्तु प्रतीयमानः5, वाक्यार्थसमन्वयसमनन्तरमसङ्केतितत्वेन6 प्रतीतेः7। इत्थं वाच्य विलक्षणः9 प्रतीयमानो योऽर्थः स यथायोगं रस10वस्त्वलङ्कारस्वरूपेण त्रिस्कन्ध:1सन् सचमत्कारत्वात्12 कविसंरम्भ13गोचरत्वात् सहृदयप्रतीति1विश्रान्ति- विषयत्वाच्च काव्यात्मा15। तस्य माधुर्यादयो गुणाः शौर्यादिवत्समवायवृत्त्या उपकुर्वते। उपमादय: पुनः 16कटकादिवत्सयोगवृत्त्येति ध्वन्याचार्या:1। त्रिविधोऽपि18 प्रतीयमानो वाच्योपस्कारकत्वादल ङ्कारकक्ष्यैवेत्यन्ये। अथ19 ग्रन्थमवयवशो व्याकुर्म:20। इह काव्यमागे। अलङ्कारपक्ष21निक्षिप्तं मन्यन्ते, तत्त्वं 22पुनरन्यथेति यावत्। 23यन्मन्यन्ते 24तत्सविशेषं दर्शयितुमाह-तथा- हीत्यादिना25। पर्यायोक्तमप्रस्तुतप्रशंसा समासोक्ति26राक्षेपः व्याजस्तुतिरुपमेयोपमा अनन्वय:27 इत्यादिषु28 29वस्तुमात्रमेव प्रतीयते न तु रसालङ्कारौ। 30व्यञ्जनाव्या- पारस्येह31 लक्षणामूलत्वात्। लक्षणामूलत्वे32 रसालङ्कारयोर्व्यङ्गयत्वासम्भवात्। तत्र प्रतीयमानस्याप्यर्थस्य3 प्रकारान्तरेराभिधानं34 पर्यायोक्तम्। यद्वक्ष्यति "गम्यस्यापि भङ्गयन्तरेणाभिधान35 पर्यायोक्तम्" इति। यथा- स्पृष्टास्ता नन्दने शच्या: केशसंभोगलालिता:36 । सावज्ञं पारिजातस्य मञ्जर्यो यस्य सैनिकैः॥ अत्र हयग्रीवस्य स्वर्गविजय:37 सैनिकसावज्ञपारिजातमञ्जरी3स्पर्शलक्षरोन कार्येरण39 प्रत्याय्यते। सामान्यविशेषभावादीनां40 सम्बन्धेन यदप्रस्तुतात्प्रस्तुतप्रतीतिः सेयमप्रस्तुत- 1. C. त्वेन व्यव 2. E. धानेन 3. C. कृत्वा A.B.D.H.I. कृत्वात् 4. A.B. सिंह्यो D. तीरोप-5. D. प्रतीयमानं 6 D. असङ्कितित 7. A's alt B.C. प्रतीयमान: 8. A. वार्थ 9. D. E. यो प्रतीय F. यं प्रतीयमानार्थ 10.F. वस्त्वलङ्काररसरूपेण 11. E.F. स्कन्धकः 12. D. कारकत्वात् 13. A's alt गोचरत्यार्थ-14. A. B. C.D.H.I. प्रीति- 15. A's alt काव्यस्यात्मा B. काव्यात्मतास्य 16. E. कटकम- कुटादिवत् 17. D. आचार्य: 18. A.C. तथोपस्कारत्रिविध-19. A's alt C. आद्य- ग्रन्थ 20. A.C. व्याकुर्मः । पर्यायोक्त-21. पक्षे 22. A. पुनराहेति 23. B. D. E. F.यं 24. B. तत्त्वविशेषं- 25. F. आदि पर्या-26.A.C. उक्त्याक्षेपोपमा 27. A's alt अनन्यग 28. A's alt आदौ 29. F. वस्तु तावत् 30. F. व्यञ्जन 31. A's alt C. व्यापारस्यैव 32. D.E. F. मूलतवेन 33, A's alt C. मानस्यार्थ F. मानार्थ 34. F. अन्तराभिधानं 35. A's alt पर्यायोक्तं-यथा 36. F. पालिताः। 37. C. विजय 38. A's alt, मालिका C. कलिका 39. A's alt B. पर्यायेण 40. D. भावा- दिना F, भावादि।

अलङ्कारपक्ष: ५

प्रशंसा1। यद्वक्ष्यति-"अप्रस्तुतात्सामान्यविशेषभावे कार्यकारणभावे सारूप्ये2 च प्रस्तुतप्रतीतावप्रस्तुतप्रशंसा" इति। यथा- तण्णात्थि किंपि पहरो पकप्पियं जं ए रिगत्इ घरणीए। अणवरगमणसीलस्स कालपहिअ्रस्स पाहिज्जं।। [तन्नास्ति किमपि पत्युः प्रकल्पितं यन्न नियतिगृहिण्या। अनवरतगमनशीलस्य कालपथिकस्य पाथेयम् ॥ इति च्छाया ।] अत्र अनवरतगमनशीलस्य पत्युर्निजगृहिण्या पाथेयत्वेन यन्न कल्पितं तद्यथा नास्ति, तथा कालपथिकस्य पाथेयत्वेन यदकल्पितं तन्नास्तीत्यत्र3 कालस्सर्वं ग्रसतीति सामान्यरूपादप्रस्तुतात् प्रस्तुतो विशेषात्मा प्रहस्तवधः प्रत्याय्यते। विशेषणासाम्यादप्रस्तुतोऽर्थो4 यदवगम्यते सा समासोक्तिः। यद्वक्ष्यति- "विशेषणसाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्तिः" इति। यथा- उपोढरागेख विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम्। यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽपि5 रागाद्लितं6 न लक्षितम् ।। अत्रोपोढरागत्वादिना विशेषणासाम्येनाप्रस्तुतो नायकवृत्तान्तः प्रतीयते। उक्तस्य वक्ष्यमाणस्य वा प्राकररिपकस्य7 विशेषप्रतीत्यर्थम् आभासतो निषेधनमाक्षेपः9। यद्वक्ष्यति उक्तवक्ष्यमारायो:10 प्राकररिकयोविशेषप्रतीत्यर्थं11 निषे- धाभास आक्षेपः इति। यथा- बाल! शाहं दूई तीए पिश्ोसि त्ति एम्हवावारो। सा मरइ तुज्भ अयसो एश्ं धम्मक्खरं भणिमो ।। [बालक ! नाहं दूती तस्याः प्रियोऽसीति नास्मद्व्यापारः । सा त्रियते तवायश एतद्धर्माक्षरं भरामः ॥ इति च्छाया ] अत्र 'नाहं दूतीति' दूतीत्वनिषेधो विशिष्टास्मि12 दूतीत्यवगमयति। 1स्तुतिनिन्दयोः निन्दास्तुतिगमकत्वे व्याजस्तुतिः । यद्वक्ष्यति14-"स्तुति- निन्दाभ्यां निन्दास्तुत्योर्गम्यत्वे व्याजस्तुतिः" इति15। यथा- हे हेलाजितबोधिसत्त्व वचसां कि विस्तरैस्तोयघे16 ! नास्ति त्वत्सदृश: परः परहिताधाने1 गृहीतव्रतः18। तृष्यत्पान्थजनोपकारघटनावैमुख्यलब्धायशो19 भारप्रोद्वहने20 करोषि कृपया साहायकं यन्मरोः ॥ 1. A's alt C. प्रशंसेति 2. साप्ये 3. A.C. तत् तन्नास्ति 4. A.C. अप्रस्तुतार्थो 5. A. पुरोप 6. Except F. all have विलितं 7. A. 'प्राकरगि- कार्थविशेष' D.E. 'प्राकरणिकस्य यद्विशेष' 8. E. प्रतिपत्यर्थ 9. A. नं स आरोपः आक्षेपः, C. निषेधसंज्ञारोप: D.E.स आक्षेप- 10. C. उत वक्ष्यमाणाया: अन्र नाह.' तीति। 11.E.F. प्रतिपत्यर्थ 12. A's alt सती 13. F. स स्तुति- 14. D. वक्ष्यति, यथा C. यथा वक्ष्यति। 15. A.C. स्तुतिः । य 16. A's alt स्तूयसे 17. A's alt. हितायाने 18. A's alt. व्रते 19. C. लब्धाशयो 20. A's alt. हार प्रोन्यहते

६

"स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थ स्वसमर्पणम्" । इति यथायोगं द्विविधया भङ्गया प्रतिपादितं तैः।

अत्र मरोरुपकारं1 करोषीति स्तुतिर्निन्दामवगमयति। उपमानोपमेययोः पर्या- येण तथात्वं2 चेदुपमेयोपमा। यद्वक्ष्यति- "द्वयोः पर्याये तस्मिन्नुपमेयोपमा" इति। यथा-'खमिव जलं जलमिव खं हंसश्चन्द्र इव हंस4 इव चन्द्रः ।' अत्रोपमानोपमेयभावविनिमयः तृतीयसब्रह्मचारिएं निवर्तयति। एकस्यैवोपमानोपमेय भावत्वेनन्वयः8। यद्वक्ष्यति-"एकस्यैवोपमानोप- मेयत्वेऽनन्वय" इति। यथा-'युद्धेजर्जुनोऽर्जुन इव प्रथितप्रभावः'-इति। अत्र द्वितीय- सब्रह्मचारिनिवृत्तिः । दि 1शब्दाल्वाटानुप्रासादि"परिग्रहः। एषु पर्यायोक्तादिषु यदेतद्वस्तुमात्रं प्रती- यते स्वर्गविजयादिकं12 रसालङ्कारपरिहारेण तदिदं सवरपि 13प्रमाणैरात्मत्वेना14वभा- समानमेव सद्गज15 16निमीलिकया वाच्योपस्कारकत्वेन तैरुद्टादिभिः17 प्रतिपादितम् । न्यग्भावितवाच्यस्य वाच्यकक्ष्यातिलां्ङ्गिनः18 कथमस्तु19 वाच्योपस्कारकत्वमिति भावः । केन20 प्रकारेण प्रतिपादितम् ? 21"स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थं स्वसमर्पणम्" इति द्विवि22धया भङ्गया। भङ्गि: प्रकारः । 23अत्रायमाशयः । लक्षणामूलोऽयं पर्यायो24क्तादिषु प्रतीयमानोऽर्थ:25। लक्षणा च द्विरूपा-अजहत्स्वार्थका "कुन्ताः प्रविशन्ति" इत्यादौ। परा तु जहत्स्वार्था- "गङ्गायां घोष" इत्यादौ। 26तत्राजहत्स्वार्थायां कुन्तानां27 स्वतः प्रवेशासंभवे28 कौन्ति- कान्29 आक्षिप्य प्रवेशसंभवः । अतस्स्व3सिद्धये परानाक्षिपतीति31 तत्र लक्षरा3। स्वकीय3प्रवेशादेस्सिद्धये34 परस्य35 36कौन्तिकस्याक्षेप37 इति। जहत्स्वार्थायां तु गङ्गादेर्मुख्या3्8र्थस्यात्यन्तमनुपपत्तिरेव। अतः परा्थं39 40स्वसमर्पणमिति लक्षणम्। 1. C. D. उपकरोषीति 2. D. E. F. उपमानोपमेयभावे सत्युपमेय 3. A's alt.C. तस्मिन्सत्युपमे 4.F. चन्द्र इव हंस:। 5. D. E. तृतीयं 6. D. निर्वर्तयति 7. A. उपमेयत्व (स्व) भाव C. भावेत्वनन्वयः। 8. A.C. D. E. F. अनन्वयः । यथा-9. F. अन्र 10.C. सौधप्रासादि 11.F. आदि omitted. 12. C. विजया- दिकं सर्वैरपि। 13. C. omits गौ E. प्रमागैः प्राधान्यदशायां (P. 8.) 14. C. अवभासमेव A's alt भासमानमपि 15. A. सदा(द्वा) 16. A. निमू 17. B. उद्भट- प्रभृतिभि: 18. A. क (जा) तिलङ्गिनः C. वाच्यकं-जातिलङ्गनं 19. A's alt C. कथमस्य 20. D. तेन 21.C. तस्य सिद्ध 22. C. omits घ 23. C. omits अत्र 24.A.C. उक्त्यादिषु 25. A.C. अर्थः 'कुन्ताः प्रविशन्तीत्यादौ अजहत्स्वार्था। परा तु- 26. A's alt C. अ्र तु 27. C. कान्तानां 28. A. सम्भवो 29. C. कोन्तिकान् 30. C. स्वाभिप्राये 31. A's alt. D. E. F. आक्षेप इति। 32. E. F. लक्षगां-33. D.F. स्वकीयस्य 34. D. परप्रवेश 35. D. चरस्य 36. A's alt परस्य क ........ तिकादेराक्षेपात् 37. D.E. कौन्तिकादेराक्षेपः । ज 38. F. omits अर्थ 39. D.E. परार्थ C. परमार्थस्य 40. C. omits स्व।

· अलङ्कारपक्ष: ७

T रुद्रटेनापि भावालङ्कारो द्विधैवोक्तः। रूपकदीपकापह्वुतितुल्ययोगि- तादावुपमालङ्कारो वाच्योपस्कारकत्वेन उक्तः । रसवत्प्रेयऊर्जस्विप्रभृतौ

परार्थं तटादे र्घोषाद्यधिकरणार्थं स्वसमर्परं स्वस्वरूपपरित्याग इति। इत्थं च सति 'स्पृष्टास्ता नन्दन' इति पर्यायोक्तोदाहरणो सैनिकानां सावज्ञपारिजातमञ्जरीस्पर्शः2 स्वर्गविजयम नाक्षिप्य न संभवतीति4 कुन्तादिनयेन स्वसिद्धये पराक्षेपः। एवम् "उपोढ- रागेण"इति5 समासोक्त्युदाहरणोऽपि ज्ञेयम्। नायक्त्वाक्षेपे सति निशादेः तिमिरां'- 8शुकादियोगसंभवात् अजहत्स्वार्थत्वम्। अथ "तं रत्थी"10ति अप्रस्तुतप्रशंसोदाह- रणे मुख्यार्थस्याप्रस्तुतत्वात्; "बाळत्र" साहम्" इत्याक्षेपोदाहरो दूतीत्वनिषेधस्या12- भासरूपत्वात् "हे हेलाजिते"ति व्याजस्तुत्युदाहरणो स्तुतेर्व्यािरूपत्वात्13 'खमिव जलं14 जलमिव खम्' इत्युपमेयोपमोदाहरणे खजलयोर्योरपि प्राकरणिकत्वेनोपमानोपमेय- भावात्15 'युद्धेऽर्जुनोऽर्जुन इव' इत्यनन्वयोदाहरणो चैकस्यानेकत्वलाभाभावात् मुख्यार्थस्य अत्यन्तमनुपपत्तिरेव। अतः परार्थ16 स्वसमर्पणमिति लक्षणाम्। तमिमं1 विषयविभागम् अभिसन्धायोक्तम्-यथायोगं द्विविधयेति18। योगो योग्यता19 तामनतिक्रम्येत्यर्थः । इत्थं वस्तुध्वनौ विमतिर्भामहादिषु दर्शिता20। अथ रुद्रटे21 22रसालड्कारध्वन्योविमतिमुपन्यस्यति -- रुद्रटेनापीत्यादिना। भावा- लड्कारः प्रेयोऽलङ्कार:23 स24 द्विधैवोक्त:25। तथा हि- यस्य विकार:26 27 प्रभवन्नप्रतिबन्धेन हेतुना येन। गमयति 28तदभिप्रायं तत्प्रति2बन्धं च भावोऽसौ । इति30 भावस्थितिभावशान्तिरूपेण रुद्रटो भावालङ्कारं द्विधवोक्तवान्। तदिदम् उत्प्रेक्षा- वत् कृत्यमिति भावः । यतो भावालङ्कारस्य1 सन्धिशबलतादि32 लक्षरा अपि भेदा: 1. C.E. घोषाधि D.F. घोषाधिकरणाद्यर्थ 2. E. स्पर्श 3.C. आक्षिप्य 4.C. कान्तादि 5. A. रागेति। 6. A's alt आरोपे 7. C. तिमिनांशु 8. A. अंशु- काति E.अंशुकत्वादि A.D.E.F.9. अर्थत्वं यतः । अ 10. A. तंण रफी (द्ी) E.F. तंणद्धी 11. A. "बाल(ज) त णाह" C. बालज णाहं D. बाल अह 12. A's alt निर- चयवस्याभास C. निवेशस्य-षेधस्य भासरूप 13.C. नैपत्यात् 14. D.E. जल मित्युपमेय 15. all except D. read भावाभावात् 16. C. अर्थस्यसमर्प- 17. A's alt तमो विषय 18. C. विधायेति 19. D. omits ता 20.C. आदिषु शीता 21. D. रुद्रटेन 22. C. omits रेफ 23. D. प्रयोगालं 24. A's alt स्य 25. E.I. उक्तं। आकार व्यङ्ग्यतया वाक्य व्यङ्गयतया च द्विधैवोक्तः । तथा- 26. C. विकार 27. A's alt प्रभवैव नप्रति 28. A.C. तमभि D. तदभिप्रायः 29. बन्धं·' .ष्वसाविति भाव: । 30. E. I. इति। अभिधेयमभिदधानं तदेव तदसदशसकलगुणदोषम्। अर्थान्तरमवगमयति यद्वाक्यं! सोऽपरो भावः॥ इति च तदिदं [ *. E.I. omit द t. E.I. वाक्यं तया सः] 31. E. I. स्य व्यञ्जकभेदादसंख्याः। व्यङ्ग्यभेदा: सन्धि- 32. D. बहल F. शबलादि।

रसभावादिर्वाच्यशोभाहेतुत्वेनोक्तः। उत्प्रेक्षा तु स्वयमेव प्रतीयमाना कथिता। तदित्थं त्रिविधमपि प्रतीयमानमलङ्गारतया ख्यापितमेव। वामनेन तु सादृश्यनिबन्धनाया लक्षणाया वक्रोक्तयलङ्गारत्वं ब्रुवता

संभवन्ति। वक्ष्यति हि-भावोदय सन्धिशबलताश्च2 पृथगलङ्कारा इति। रूपका- दिष्वपि उत्तान द्शिता मुद्घाटयति-रूपकदीपकेत्यादि । रूपक दीपकम्5 अपह्नुति- स्तुल्ययोगिता। आदिशब्दान्निदर्शनादिक च6 लक्षयिष्यते। तत्रोपमालङ्कारः प्रतीयमानो7 वाच्यशोभावहेतुत्वादुप सर्जनत्वेन1 नोक्तः । तदप्यसारमिति भावः। उपमालङ्कारस्य1 वाच्यरूपकादिस्वरूप12न्यग्भावनेन13 उत्थापितस्य प्राधान्येन तेष्ववस्थानात्। अथ रस- भावयो: अयथाद्ृशमुद्घाटयति-रसवत्प्रेयऊर्जस्वीत्यादि14। रसो15 गुणीभूतो रसवान- लङ्कारो, भावस्तु प्रेयान्, 16रसाभास17 ऊर्जस्वी, भावाभासस्समाहितम्। एवं रसभावादि:18 वाच्यशोभा19 हेतुत्वेनोक्त:2०। तदपि मन्दमिति भावः। यतो रसादेरलङ्कारत्वं सदातनं न भवति, प्राधान्यदशायामल ड्कार्यत्वात्। उत्प्रेक्षात्विति। प्रतीयमाना स्वयमेव कथिता प्रतीयमानाप्यलङ्कार्यत्वेन कथिते- त्यर्थः । तदप्य21गंभीरमिति यावत्। प्रतीयमानदशायां22 सर्वस्यव 23अलङ्गारस्यालङ्कार्य- त्वं24 सिद्धान्तितं यतः। त्रिविधं वस्त्वलङ्काररसरूपमलङ्कार्यतया25 ख्यापितमेव26। काव्यजीवितत्वेनालङ्कार्यमेव27 सत्तथा28 न चेतितमिति29 यावत्। इत्थं30 काव्यजीवि- तांशविचारविमुखानाम् अलंकारमात्ररसिकत्वात् उत्तानद्दशां मतम् उफन्यस्य1, काव्य- जीवितांशपरारगां32 मतानि यथावदुपन्यस्यति-वामनेन त्वित्यादिना। सादृश्यनिबन्ध- नाया33 इति वदता सादृश्य34 संबन्ध-निबन्धना35 शब्दवृत्तिर्गोणीति वदन्तो36 दूष्यत्वेन कटाक्षिताः । ध्वन्याचार्यारां3 गौण्या वृत्त्या3 लक्षणान्तर्भावो3 नेष्टः। 1. A.उदय (शान्ति) (भाव) सन्धि (भाव) शबलाश्च (श्रैते) 2. D. शबलाश्च 3. D. उक्तान 4. A's alt C. उपदर्शयति 5. A's alt दीपकं पन इति स तुल्य 6. C. omits च 7. A.C. व्यज्यमानो 8. A's alt C. शोभावहत्वात् 9. E. सर्वत्र उपं 10.C. उपसर्जनत्वनोक्त्या D.F. सर्जनेनोक्त: 11.F. अन्यत्र वा 12. A. रूपे 13. A's alt. and C. भावेनापि स्थितस्य D. भावनोत्था 14. C. प्रज्ञस्विद् E.प्रेयस्विद् 15. C. गुण 16. C रस 17. C. भाव F, भाव: 18. F. रसा- भासादि 19. A's alt C. शोभावहत्वेन 20. C.D. उकत 21. C. गम्भीरमिति यावत्। यत: 22. A. अलङ्कार्यत्वात् सर्व 23. A's alt. D. अलङ्कार्य 24. A's alt कारत्वं 25. B.D.E.F. कार 26. All except E. omit एव 27. C. कार 28. D. E. अपि 29. F. चेतितमतीति 30. A.C.F. इत्थं काव्यजीवितांश- पराणां म 31. C. स्व 32. A's alt., C. पराणि 33. D.E. लक्षणाया इति 34.C. दृश्यनिब 35. A's alt. निबन्धिनी C. निबन्धीनि F. निबन्ध शब्द 36.C. वदन्ते 37. D. आचाराणां 38. Except C. all read वृत्ते: 39. A's alt. D. भावे E. भावे नेष्टेः ।

Pnशी वामनोंदटयोर्मते केवलं गुरविशिष्टपदरचनात्मिका रीतिः काव्यात्मत्वेन उक्ता। उद्धटादिभिस्तु गुरगालङ्काराणां प्रायशः साम्यमेव सूचितम्। विषयमात्रेण भेदप्रतिपादनात्।

सादृश्यनिबन्धना1 लक्षणा2 वक्रोक्त्यलङ्कार" इति प्रथयता3 कश्चित् ध्वनिभेदो4 लक्षणामूलो5डत्यन्ततिरस्कृतवाच्यनामाऽलङ्कारत्वेनोक्तः काव्यात्मभूतस्सन्नलङ्कार्यत्वेन नावधारित इति यावत्। यस्त्वंशोऽलङ्कारयो न भवति सोऽप्यलङ्कार्यत्वेन कथित इत्याह- केवलं गुरविशिष्टेति। केवलग्रहराद्रसालंकारनैरपेक्ष्यं7 कटाक्षितम्। रसालङ्वार 10निरपेक्षर्माधुर्यादि1भिर्गुए विशिष्टा12 येयं संघटनाधर्मभूता13 वैदर्भ्यादि14रूपिणी रीतिः सैव काव्यात्मेत्युक्ता15। तथा च सूत्रितं तेन-"रीतिः आत्मा काव्यस्य"इति। प्रख्यापितं च16- अविदितगुरगाऽपि1718सत्कविभशितिः कर्शोषु वमति मधुधाराम्। 19अनधिगतपरिमलापि हि हरति हशं मालतीमाला॥ इति॥ इदमप्ययुक्तमिति भावः। तथाहि-काव्यस्य20 शरीरस्थानीयौ (शब्दार्थौ) कटकमुकुटादि- कल्पा21 अनुप्रासोपमादयः । व्यङ्गयार्थस्तु22 आत्मभूत इति स्थिते, शब्दालंकारेभ्योऽपि23 यो बाह्यो वर्णालंकारो245नुप्रासस्तत्समकक्ष्यका25 एता26 रीतयः। यतो 27द्वयोरपि वर्णधर्मता28। एतदभिसन्धाय 29वृत्त्यनुप्रासवर्रालंकारप्रस्तावे वैदर्भ्यादयो30 रीतयो विवेचिताः काव्यप्रकाश3कृदादिभिः। ग्रन्थकारोऽपि तत्र विवेचयिष्यति। 32व्यञ्ज- कास्वेतासु 33व्यङ्गय रससन्निकर्षादात्मत्व3भ्रमः उत्तान3धियाम्। तदनुप्रासादावपि समानमिति 36मन्दमेतद्रीतिमात्रपक्षपातित्वम्। वस्तुतस्तु व्यङ्गयार्थं3 एव आत्मा काव्यस्य38। अथोद्टादिभि: गुणालंकारयोर्भेदोऽपि39 नावधारित इत्याह-उन्टादि-

1. A.C.F. बन्धनाया 2. A.C.F. लक्षणाया 3. A.C.F. वदता 4. A.C. भेद अलंकार्यत्वेन 5. E. मूल 6. D. वाच्यो 7. D. ग्रहणात्सोडलङ्कार 8. A's alt. C. गृह्यते 9. C. omits रस 10.C. निरपेक्षैव 11. F. भास्वर्यादिभि: 12. D. भूषणविशिष्टा 13. A. धर्मरूपा C. omits धर्मभूता 14. A.C. वैदर्भ्यादिकोऽसौ A's alt. reading वैदर्भ्यादि रूपिणीमिति सैव 15. A's alt.D.F. उक्तं 16. C. omits च 17. A.C. गुणगणापि 18. A's alt. C. सुकवेर्भगिति: 19. A's alt. C. अविदित 20. D. E. F. काव्ये 21.C. तुल्या 22. E.F. व्यङ्गयोऽर्थः । 23. C. अलङ्कारेपि 24. A. योऽनुप्रास C. यानु F. कारश्र अनु 25. D. कक्षमा E. कत्याका 26. A's alt.C.F. एता एव री 27. A's alt. दयो 28. A's alt. धर्मत्वा दनु (भि) सन्धाय C. धर्मत्वं तदभि E. धर्मत्वं एत 29. A.वृत्त 30. A's alt. D.F. आदि वृत्तयो 31. A. कृतादि 32. Except C. all read. व्यक्जिका 33. A. व्यङ्ग रस (ङ्य) D.व्यङ्गरस 34. E. omits त्व 35. A. उक्तान C. उत्तान प्रिय: 36. A's alt. मन्दमितिरीति C. मन्दमिति मात्र 37. F. व्यङ्गयोऽर्थ 38. A's alt. C. काव्ये 39. A.C. गुणालङ्कारयोरपि भे-

१० संघटनाधर्मत्वेन शब्दार्थधर्मत्वेन चेष्टेः। तदेवमलङ्गारा एव काव्ये प्रधानमिति प्राच्यानां मतम्। वक्रोक्तिजीवितकार: पुनः वैदग्ध्यभङ्गीभणितिस्वभावां बहुविधां वक्रोक्तिमेव प्राधान्यात्काव्यजीवितमुक्तवान्। व्यापारप्राधान्यं च काव्यस्य प्रतिपेदे। अभिधाप्रकारविशेषा एवालड्काराः। सत्यपि च त्रिविधे

भिस्त्विति। साम्य सजातीयत्वमित्यर्थः । तत्र हेतुः1-'विषयमात्रेण भेदप्रतिपादना- दिति'। मात्रग्रहणात्स्वरूपभेदाभावः कटाक्ष्यते। काव्यशोभाहेतु2त्वलक्षणं तु स्वरूप- मेकविधशमेवेति तेषामाशयः। विषयभेदं4 दर्शयति-'सङ्गटनेत्यादि। "सङ्कटनाधर्मा गुरगा5, अलंकारास्तु शब्दार्थधर्माः" इति। तदिदमप्यगम्भीरमिति भावः । गुणा- लंकारयोश्च6 स्वरूपत एवातिविभिन्नत्वात्। तथाहि-अ्र्गिनो रसस्य धर्मा गुराः अङ्गयोः 'शब्दार्थयोस्त्वलङ्काराः । गुरास्तु 8नियमेनोत्कर्षहेतवः9, अलङ्कारास्त्वनियमेन। 1गुणास्समवायेन वर्तन्ते,अलङ्कारास्तु संयोगेन1। यदाह- "ये रसस्याङ्गिनो धर्मा:12 शौर्यादय13 इवात्मनः। उत्कर्षहेतवस्ते स्युः अचलस्थितयो गुराः ॥ उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण जातुचित्। हारादिवदलङ्कारास्तेऽनुप्रासोपमादयः" ।। इति ॥ इत्थं च सति अलङ्कारापेक्षया गुगोष्वेव प्रकृष्टः14 काव्योपस्कार:15 यद्दस्फुटा- लङ्कारत्वेऽपि 16काव्यत्वाभ्युपगमः, न हि तद्वत् 1अस्फुटगुणत्वे। यदाह-'अनलङ्कती पुनः क्वापीति'18। यदेतदेवंविधं गुणानामलङ्काराणां च19 प्राधान्यं20, तत्रापि पुरातनानां 21दृष्टिरसमीचीनेत्याह-'तदेवं अलङ्गारा22 एवेति'। अथ23 वक्रोक्तिजीवितकारभट्टनायक24योस्सं25[दृष्टी]सन्निकृष्टे26 ध्वनिदर्श- नस्येत्यभिप्रायेणाह - 'वक्रोक्तिजीवितकारः पुनरित्यादिना। 27 वैदग्ध्यभङ्गी28- 1. A.C.omit Visarga. 2. A's alt. शोभावसत्व C. शोभावहत्व 3. A.C. omit विध 4. D.E.F. विभेद 5. D. गुणाSगुणा: 6. D.E. omit च 7. A. शब्दा- लङ्कारा: 8. A.C. नियमेस्तत्र विद्यमानेऽपि (P.24.) A.C. make a confusion here. The portion उत्कर्षहेतवः ... to प्रतीयमानोऽर्थः (P. 24) is omitted in this context but is found later after यदा तु (P.29) 9. A. उत्कृष्टहेतौ 10.A.C. गुणानामङ्गिनि संभवात्। अलक्काराणां तु 11. A.C. योगाद्यदाह-12. F. भावा:। 13. A.C. भेर्यादय 14. A.C. प्रकृष्ट 15. D.F. उपकार: 16. E. काव्यत्वाद्युप 17. A. अस्फुटक 18. E. F. क्वापि काव्यमिति 19. C. omits च 20. A.C. प्रसाधनं 21. A.C. दष्टिस्समीचीना। D. अरसमपीने 22. F. अल- झ्वार 23. अथवावृत्ति 24. C. भटानय कार्या दृष्टि 25. All read संदृष्टि 26. A.C.D.H. I. सन्निकृष्ट 27. C. वैदग्ध्यां 28.A.C. omit भङ्गी ।

कुन्तकभट्टनायकयोमंते ११

प्रतीयमाने व्यापाररूपा भणितिरेव कविसंरम्भगोचरः । उपचारवक्रतादिभि: समस्तो ध्वनिप्रपश्चः स्वीकृतः। केवलमुक्तिवैचित्र्यजीवितं काव्यं, न व्यङ्गचार्थजीवितमिति तदीयं दर्शनं व्यवस्थितम्। भट्टनायकेन तु व्यञ्जनव्यापारस्य प्रौढोक्त्याभ्युपगतस्य काव्यात्मत्वं कथयता न्यग्भावितशब्दार्थस्वरूपस्य व्यापारस्यैव प्राधान्यमुक्तम्। तत्राप्य- भिधाभावकत्वलक्षणव्यापारद्वयोत्तीर्णो रसचर्वरणात्मा भोगापरपर्यायो व्या- पारः प्राधान्येन विश्रान्तिस्थानतयाङ्गीकृतः ।

भणितिस्वभावां1 वैदग्ध्यप्रकारोपेतभशिति2स्वरूपामित्यर्थः। जीवितमुक्तवानित्य- लङ्कारमात्रदुराग्रहाभावो3 द्योतितः। अन्योऽपि सारभूतः4 सूक्ष्मोंऽशः5 तेन अवधारित इत्यभिप्रायेरगाह-व्यापारप्राधान्यं चेति। व्यापारो रसप्रत्यायनात्मा। तस्य प्राधान्यं- प्रतिपेदे। न पुनः अप्रधानस्य अलङ्कारमात्रस्येति यावत्। अलङ्काराः पुनर्वाच्यकक्ष्यै- वास्य सम्मतेत्याह-अभिधाप्रकारेत्यादि। यश्र वस्त्वलङ्काररसरूपः त्रिविधः प्रतीय- मानोऽर्थ: तत्र विद्यमानेऽपि तत्प्रत्यायनलक्षणास्य7 व्यापारस्यैव8 प्राधान्यमस्य मत- मित्याह-सत्यपि चेत्यादि। 10उपचारो लक्षराश्रयरं तद्वक्रतेति11 अविवक्षित- वाच्यादि12समस्तध्वनिः13 कटाक्षितः । इत्थं च सति ध्वनिदर्शना14देत15दर्शनस्याल्पको- भेद इत्याह-'केवलमुक्तिवैचित्र्येति। अथ भट्टनायकमतम्-भट्टनायकेनत्वित्यादि16। 1प्रौढोक्त्याभ्युपगतस्येति18। भोग19 इति स्वकपोल20कल्पितो21 व्यवहारः प्रौढोक्तिस्तयाऽङ्गीकृतस्येत्यर्थः । ईदृशस्य व्यञ्जनव्यापारस्य काव्यात्मत्वं कथयता न्यग्भावितशब्दार्थ22स्वरूपोऽयं23 24व्यापारस्त- स्यैव प्राधान्यमुक्तम्। स च व्यापारो लौकिको न भवतीत्याह-तत्राप्यभिधाभाव- क25त्वेत्यादि। तत्र तेषु व्यापारेषु मध्यादभिधाभावकत्वे26 इति। साक्षात्सङ्के- तार्थ27विषया शक्तिरभिधा। असाधारण्येन प्रतीतेष्वर्थषु28 साधारणीकरणरूपा शक्ति- र्भावकत्वम्29। एतद्वयापारद्वयो3त्तीर्ण:साधारणीकृतेषु विभावादिषु3 रसचर्वरणात्मा

1. A.C. स्वभावा E.F. स्वभावात् 2. A.C. भगितिरित्यर्थः। E.F. भगिति- स्वभाव रूपमित्यर्थ: 3. F. भावत्वम् । अन्य 4. A.C. भूतः तेन 5. D. सूत्ष्मांशश्च 6. D. अप्राधान्यस्य 7. A.C.F. लक्षणोऽस्य 8. A.C.F. व्यापारस्तस्यैव 9. A. D.F. अन्यस्य 10. E. यश्च यावद्ध्वनिभेदः स सर्वोऽपि पर्यायान्तरेग परिगृहीत इत्याह-उपचारवक्रतेत्यादि । उप 11. C. तद्वत्कृतेति 12. D. क्वसम 13. A's alt. E.F. ध्वनिकटान: 14. A's alt. दर्शता 15. A .- देस्य तद्दर्श C. नादेस्तह-F. नादेस्तदर्शनस्य 16.A's alt. C. 'नायकस्त्वित्यादि' 17.C. प्रौढाक्त्या ...... पगत 18. D. इति स्व 19. F. प्रौढ इति 20. A's alt. F. परिकल्पितो 21. A's alt. C.कल्पितव्य 22. Except D. all have वाच्यार्थ 23. A's alt. C. स्वभावो 24. F. व्यवहार: 25. A's alt. C. भावुक 26. A's alt C. भावुकत्वं 27. E. सङ्केतितात्वंवि 28. A's alt. प्रतीतेषु साधा- 29. A's alt. C. भावुक 30 D. F. त्रयो 31. C. आदि रस।

१२ कीफे ध्वनिकार: पुनरभिधालक्षातात्पर्याख्यव्यापारत्रयोत्तीर्स्य ध्वनन- द्योतनादिशब्दाभिधेयस्य व्यञ्जनव्यापारस्यावश्याभ्युपगम्यत्वाद्वयापारस्य च वाक्यार्थत्वाभावाद्वाक्यार्थस्यैव च व्यङ्गयरूपस्य गुणालङ्कारोपस्कर्त्तव्यत्वेन प्राधान्याद्विश्रान्तिस्थानत्वादात्मत्वं सिद्धान्तितवान्। व्यापारस्य विषयमुखेन स्वरूपप्रतिलम्भात् तत्प्राधान्येन प्राधान्यात् स्वरूपेण विचार्यत्वाभावाद्विषयस्यैव समग्रभरसहिष्युत्वम्। तस्माद्विषय एव भोगापर नामधेयो व्यापारो2 विश्रान्तिस्थानतया प्राधान्येनाङ्गीकृतः। अत्र दर्शने भोगा- दिव्यवहारस्य स्वकपोलकल्पित व्यापारप्राधान्यमि [त्यंशो] ध्वनिकारदर्शनविलक्षणः । अथ सिद्धान्त :- ध्वनिकारः पुनरित्यादि। ध्वनिकारस्तु व्यङ्गयात्मनो वाक्या- र्थस्यैव काव्यात्मत्वं सिद्धान्तितवान्। तत्रहेतु :- व्यञ्ञन5व्यापारस्यावश्याभ्युपगम्य- त्वादिति। कीदृशस्य ? अभिधालक्षणातात्पर्याख्य व्यापारत्रयोत्तीर्णस्य। तात्पय8 नाम पदार्थाधिगमसमनन्तरभाविनी समन्वयशक्तिः । एतत्त्रयोत्तीर्णस्येति चतुर्थकक्ष्या- वस्थायितोक्ता10। 1ध्वननद्योतनेति। ध्वननं12 द्योतनं13 प्रत्यायनं14 15व्यञ्जनमित्यादि प्रसिद्धपर्यायसहस्त्र स्यावश्याभ्युपगम्यत्वात्16 तदनभ्युपगमे व्यङ्गयार्थप्रतीतौ न गत्यन्तरं यतः, अतः व्यङ्गयोऽर्थ1 एवात्मेत्यर्थः। ननु18 व्यञ्जनव्यापारः प्रधान कि न भवति, इत्यत आह-व्यापारस्य च वाक्यार्थत्वाभावादिति। अप्रत्यक्षत्वेन निरुक्त्यनर्हत्वाद्वा- क्यार्थत्वाभावः। सर्वा एव19 खलु पदार्थशक्तयः कार्यादिप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्या 20्भ्यूह्यन्त एव। अतो व्यापारो न प्रधानम्। यश्र हेतुः प्राधान्ये सोऽपि व्यङ्गय एवोपपद्यते, न तु व्यञ्जनव्यापार इत्याह-वाक्यार्थस्यैवेति। गुणालङ्कारोपस्कर्त्तव्यत्वं विश्रान्तिस्थानत्वं21 च22 प्राधान्ये23 हेतुः। अतो24 व्यङ्गचार्थ एव काव्यात्मेति सिद्धान्तितवान्। अत्र भूयस्तरा2्5युक्तीरभ्युच्चिनोति-व्यापारस्य विषयमुखेनेत्यादि । व्यञ्जनादेहिं व्यापारस्य व्यङ्गचार्थमुखेनैव स्वरूपसिद्धिः। अतो न26 वाक्यार्थत्व27संभवः। यथास्व- रूपोपलम्भो विषयमुखेन28 तथा प्राधान्यं विचारक्षमत्वमपि तन्मुखेनैवेत्याह-तत्प्राधान्येन प्राधान्यात्29 । स्वरूपेण विचार्यत्त्वाभावादिति च3। विषय31 एव तु पुष्कलं वाक्यार्थ32 1.D. भोगः परं 2. C. व्यापारित वि 3. A's alt. D.E.F. परि- क्लृप्ति व्यापारे 4. A's alt. C.H. इत्यंश हृदयमेव D. अंशद्यमेव ..... दर्शन E. अंशमेव B.F. अंशेध्वनिः, द्यं एव ध्वनि 5. A. व्यञ्जना 6. A-C. गम्यमान- त्वात् 7. A's alt. -पर्य व्या 8. E. हि नाम 9. A's alt. अर्थाङ्क, C. अर्थसम 10. A's alt. अवसायिनोध्व 11. A. ध्वनि द्योतनमिति ध्वन 12. Except E all have ध्वनन 13. A. द्योतक (न) C. दोतन 14. A. प्रत्यायक (न) C. प्रत्यायकं 15. A.C. व्यञ्ञकं 16. A. गममा (म्यमा) न त्वा-17.A.C. व्यङ्गचार्थ 18. D. न स 19.C. सर्वाखलु 20. C. अप्यू 21.D. स्थानं च 22. C.न 23. C. प्रधानत्वे A. प्राधान्ये (नत्वे) 24. B. अतो स्वरूप 25. D. युक्ति 26. D. omits न 27. A. omits सं 28. A. मुखेनैव तथा तत्प्राधान्येन C. मुखेनैव एतत्राधान्येन 29.D. यथास्व 30. omitted in C.D. 31. D. विस्मय 32. F. अर्थी।

डोा ध्वनिसिद्धान्तः १३

व्यङ्गचनामा जीवितत्वेन वक्तव्यः यस्य गुणालङ्कारकृतचारुत्वपरिग्रहसाम्रा- ज्यम्। रसादयस्तु जीवितभूता नालङ्कारत्वेन वाच्याः । अलङ्गाराणामुप- स्कारकत्वाद्रसादीनां च प्राधान्येनोपस्कार्यत्वात्। तस्माद्वयङ्गय एव वाक्यार्थो- भूतः काव्यजीवितमिति। एष एव पक्षो वाक्यार्थविदां सहृदयानामावर्जकः। व्यञ्जनव्यापारस्य सर्वेरनपह्वुतत्वात्तदाश्रयो च पक्षान्तरस्याप्रतिष्ठानात्। यत्तु व्यक्तिविवेककारो वाच्यस्य प्रतीयमानं प्रति लिङ्गतया व्यञ्जन-

भावमर्हतीत्याह-विषयस्यैवेति। साक्षात्स्वरूप1प्रतिलंभः स्वतः प्राधान्यं स्वरूपेण विचार्यत्वं2 चेत्यादि समग्रो भरः। तत्सहिष्युत्वं हि व्यङ्गयार्थलक्षणास्य विषयस्यैव। अतो विषयस्यैवात्मत्वं युक्तमित्याह-तस्माद्विषय एवेति। समग्रभरसहिष्युत्वात् स निरवशेष वैभवमर्हतीत्यत आह-यस्य गुणालङ्कारेत्यादि। ननु रसादयो 8रसवदाद्यलङ्कारा एव प्राचां मताः। कथमेषामलङ्कार्यत्वमित्यत आह-रसादयस्त्विति। तत्र1 हेतु :- अलङ्गारारामुपस्कारकत्वात् रसादीनां च प्राधा- न्येनोपस्कार्यत्वाच्च इति। रसादीनां हि यदा गुणीभावः11 तदालङ्कारत्वं, यदा तु प्राधान्यं तदालङ्कार्यत्वमेव। यत इत्थं12 व्यवस्था13, अतो व्यङ्गयार्थ एव काव्यात्मेति निगमयति-तस्माद् व्यङ्गय एवेत्यादि। वाक्यार्थीभूत इति प्राधान्यदशां14 कटाक्षयति, 15अप्राधान्य16दशायामनात्मत्वात्1। तदिदं ध्वनिकृतो दर्शनम्18 । 19एतदनुसारि- त्वमात्मनो दर्शयितुमाह-एष एव20 पक्ष इत्यादि। एवकारेण पक्षान्तरेष्वनुपपत्ति- राविष्क्रियते। 21 प्प्रवर्जक: 22बलादात्माभिमुखीकारक:23। तत्र24 हेतुः-व्यञ्जनव्या- पारस्येत्यादि। य इच्छन्ति व्यङ्गयार्थस्य काव्यात्मतां25, ये च नेच्छन्ति,स्वैरेव खल्वेभिः न शक्यते हि26 व्यञ्जनव्यापारोऽपह्नोतुम्। यदि नापह्नुतः किं तत इत्यत27 श्रह- 28 तदाश्रयर चेत्यादि। पक्षान्तरस्याप्रतिष्ठानं29 दशितचरीभिर्युक्तिभि: सिद्धम्30। यत्त 31 तत्र व्यक्ति- विवेककार: प्रत्यवस्थित:32 तदुपन्यस्यति-यत्तु4व्यक्तिविवेककारः इत्यादिना। लिङ्ग-

1. Except C. all have रूपे 2. A. विचार्यकत्वं 3. A आदि: 4. A's alt. सहितस्याङ्गस्य व्य C. सहितस्य रहस्यस्य .... लक्षण 5.C.भास 6. A.C. शेष 7. A.अर्ह ..... स्तीत्यत- 8.C. वदलङ्गारा ... चामताः। 9. D. अ्लङ्कार 10.C. तत्रतु अलङ्काराच्चेति रसा' 11.C. गुणि 12. F. अव्यवस्था 13. C.व्यवस्था- नात् 14. D. प्राधान्या दशा: 15. C. omits अ 16. D. भूतदशा 17. A. अन्यूनकत्वात् 18. C. दर्शन ...... हारित्व D. दर्शनः 19. A. तदनु 20. D.F. एव च 21. A. वर्जल: 22. A's alt बलानभि C. बलादभि 23. A. तद्धेतुः। तत्र 24.C. तस्य 25.C.आत्मता। 26. C. omits हि 27. A's alt अन्र C. F. इत्याह 28.A's alt C. यदाश्रयेण D. तदनाश्रयणे 29. D. अप्रत्यादिना 30. A's alt C. सिद्धान्तयन् 31. A. omits यत्त 32. A. प्रत्यपाक्वस्थतत्र त (पास्थित तदु) C.अवास्थित: 33. F. omits यत्त 34. A. अरविवेक। ०६ T

१४ स्यानुमानान्तर्भावमाख्यत्, तद्वाच्यस्य प्रतीयमानेन सह तादात्म्यतदुत्पत्त्य- भावादविचारिताभिधानम्। तदेतत्कुशाग्रीयधिषशक्षोदनीय मतिगहनमिति नेह प्रतन्यते। अस्ति तावद्वयङ्गयनिष्ठो व्यक्षनव्यापारः। तत्र व्यङ्गयस्य प्राधान्या- प्राधान्याभ्यां ध्वनिगुरीभूतव्यङ्गयाख्यौ द्वौ काव्यभेदौ। व्यङ्गयस्यास्फुट- त्वेऽलङ्कारवत्त्वेन चित्राख्यः काव्यभेदस्तृतीयः । तत्रोत्तमो ध्वनिः। तस्य

तया गमकतया। तादात्म्यतदुत्पत्त्यभावादिति। धर्मधर्मिरोलिङ्गलिङ्गिभावे तादात्म्यं नाम नियतस्सम्बन्ध:1। कार्यकारणयोस्तु2 तदभावे3 तदुत्पत्तिर्नामास्तीति। अनयो- नियतसम्बन्धयो: यद्यन्यतरो न स्यात् तदा व्यभिचारान्न संभवति लिङ्गलिङ्गिभाव इति यावत्4। यत इत्थमेतत्5 अतस्तदविचारिताभिधानं, तदेतद्व्यक्तिविवेककृतो" दर्शनं वायसवाशित कल्पमिति यावत्। एवं ध्वनिदर्शनसमर्थने यद्यावदस्ति युक्तिजातं तदतिगहनम्। ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गययोरेव 10काव्ययोर्मीमांसायामुपयुज्यते; चित्रकाव्य- मीमांसायां तु नात्युपयुज्यते इत्याशयेन निगमयति-तदेतत्1कुशाग्रीयेत्यादि। इह12 चित्रकाव्ये13। न प्रतन्यते, यथोपयोगमनूद्यत एवेति यावत्। अथ14 यावानुपयोगश्चित्रप्रस्तावे15 16ध्वनेस्तावन्मात्रमनुवदति-अस्ति तार्वदि- त्यादिना। यद्यस्ति किं तत 17इत्यत आरह-तत्र व्यङ्गयस्येत्यादि। प्राधान्ये ध्वनिर्ना- मोत्तमः काव्यभेदः । अप्राधान्ये 18तु गुणीभूतव्यङ्गय19नामा मध्यमः । चित्रस्य विषय- माह-व्यङ्गयस्यास्फुटत्व इति। चित्रमवरमित्यर्थः । तत्र भेदान् संक्षिप्य 20संख्यातु- माह-तत्रोत्तमो ध्वनिरित्यादिना। स चाभिधामूलतया लक्षणामूलतया च प्रथते21 इत्याह -तस्य लक्षराभिधामूलत्वेनेति। लक्षणामूलत्वे सति अविवक्षित22 वाच्याख्यः23 मुख्यार्थबाधशालिन्यां24 लक्षणायां वाच्यांशस्याविवक्षितत्वात्। अभिधामूलत्वे तु विवक्षि- तान्यपरवाच्याख्य:25; अभिधायां वाच्ये26 बाधाभावाद27 विवक्षितत्वं, व्यङ्गयाङ्गत्वेन विवक्षरगात् अन्यपरता चेति28 विवक्षितान्यपरत्वम् अभिधामूलस्य। इत्थं लक्षणामूलो29- डभिधामूलश्चेति सामान्यतो30 ध्वनिद्विराशिक:31। 1. C. नियतसं- 2. A's alt तथास्तु तद 3. A's alt पत्तिर्ननास्ति C. पत्तिर्नास्ति D. नामा। अनयो 4. D. भाववत् युक्ति 5. E.F.G. इत्थमतः- 6. C. तदेव तद्व्यक्ति 7. A's alt C. कृद्दर्शनं 8. E. F. वाशितादिक 9. D. गर्हितम् 10. F. भाव्य 11. D. कुशालीये F. कुशाभ्रिये 12. A. C. E. इ ह तु 13. A's alt C. काव्यं 14. A's alt C. अवयवानुप 15. A.C. चित्रकृत्प 16. A's alt. C.F. ध्वनौ 17. D. F. इत्याह- 18. C. न्ये गुणी 19. C. व्यङ्ग्यं E. व्यङ्ग्यास्फुट 20. C. संख्यामाह 21. C. प्रयत 22. E. वाच्या: मु 23. A.C.F. आख्या 24. D. अर्थ वाचिन्यां 25. A.C. आख्या F. आख्या: 26. C. वाच्यः 27.A's alt.C. बाधाया अभा 28. A's alt.C. परत्वं 29. Except F. all read. मूलाभिधा 30. A's alt. सामान्येन अनि:, C. सामान्येनध्वनि: 31. F. राशितम्।

ध्वनिप्रभेदा: १५

आद्योऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वेन द्विविधः। द्वितीयोऽप्य- संलक्ष्यक्र मसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गचतया द्विविधः। लक्षरगामूलः शब्दशक्तिमूलो वस्तु- ध्वनिः। प्रसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गचोऽर्थशक्तिमूलो रसादिध्वनिः । संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयः

तत्र लक्षरणामूलस्यावान्तरभेदमाह-आदयोऽर्थान्तर1 इति। आद्यो 2्लक्षणा- मूलस्सो3ऽर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यो अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यश्चेति द्विधा। अजहत्स्वार्थतया1 स्वसिद्धये पराक्षेपे सति अर्थान्तरसङक्रमितवाच्यः5। यथा- प्रारम्भे श्रुतिसुन्दरं परिणतौ 'पथ्यं जनैस्सुग्रहं नानाशास्त्ररसैः7 प्रसन्नमधुरैः8 प्रत्यक्षरं9 क्षालितम्1। आह्लादाय11 न कस्य नाम विदुषां वक्त्राम्बुजादुद्वतं 12चित्तान्तर्विकसद्विवेक13मुकुलामोदानुबिद्धं वचः ॥ 14अत्रैवंविधवच उपदेशलक्षो अर्थान्तरे सङ्क्रामति। 15वचोमात्रस्यैवं वैशिष्टयासंभवात्16। अथ यदा जहत्स्वार्थतया परार्थं स्वसमर्पणं तदात्यन्ततिरस्कृतवाच्याख:17। यथा- 18 एके 19मूकवदासते जडधियो जिह्रेति तत्सन्निधा वन्ये दुर्विचिकित्सितं विदधते तेभ्योऽपि बीभत्सते20। अस्थाने बहुधा स्तुवन्ति कतिचित्तरुल्कया21दह्यते विद्या विक्कवते कया न विधया प्राप्यान्तिकं22 दुष्प्रभोः॥ अत्र विद्यायां 23 ह्रीबीभत्सादि:24 गङ्गादौ25 घोषाधिकरणतादीव26 सर्वथा27 स्वसंयोगिने स्वार्थ परित्यज्य 28न संभवतीत्यत्यन्त29तिरस्कृतवाच्यता।

भेदौ। अथाभिधामूल3प्रभेददिक्। द्वितीयोऽपीति3। द्वितीयोऽभिधामूलो विवक्षिता- न्यपरवाच्याख्यः। तत्र क्चिद् व्यङ्गय3कमो न संलक्ष्यते। क्वचित्संलक्ष्यते। तस्मा- द्विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयः संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयर्चेति द्विविधः ।

1.D. अर्थोऽतर 2. D. लक्षण 3. C. मूलास्सा 4. D. स्वार्थयो: C. अथर्त- यास्य सिद्धये 5. C. वाच्या 6.C. पत्युजनै: D. पथञ्जनै: 7. C. रस: 8. A's alt. F. शिशिर: 9. A,D. अक्षर 10. D. नालित: 11. A's alt C. आहलादा- यत कस्य 12.C. विकान्त: 13. A.B.C. G. सरोजमुकु 14. F. अत्र वचः 15. D. वचामात्र 16. A. अभावात् 17.C. आख्यं 18.C. येते A's alt. येते A. B. D.F. येके 19. A's alt.C. मूढ 20 C. भत्स्यते, 21. F. उत्कया 22. D. प्राच्यान्ति 23. C. omits ही 24. C. आदि 25. A.C. गङ्गायां 26. A. आदिवत् C. करणादिव 27.C. सर्वधा 28. C. omits न 29. C. इति अत्र. 30. F. omits त 31.D. संक्रामित 32. C. omits प्र 33.C. इति अरभि 34.A.C. व्यङ्ग्यस्य 35. D. तथा 36. D.E.F. मूलयो: 37. D. स्वरूप 38. C. रूपत 39. A.C.E. विशेषे।

१६ शब्दार्थोभयशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरलङ्गारध्वनिश्चेति। तत्र रसादिध्वनिः पयितुमाह-लक्षणगामूल इत्यादिना। यो हि लक्षरगामूलः स नियमेन शब्दशक्तिमूलो वस्तुरूपश्च भवति। यद्धि यावदस्ति जातिगुराक्रियाद्यात्मकं1 पदार्थजातं सर्वमेवैतद्वस्तु कथ्यते2। तदेव कविकल्पितविच्छित्ति4सध्रीचीनमलङ्कारः5। रसास्तु विभावा- नुभावव्यभिचारिभि रभिव्यज्यमाना रत्यादयः सहृदयप्रतीतिविशेषा6।अथ विवक्षितान्यपरवाच्यो7 योऽयं असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयः स नियमेनार्थशक्तिमूलो रसादि- रूपश्र भवति। संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्तु शब्दशक्तिमूलोऽर्थशक्तिमूल उभयशक्तिमूलश्र भवति। नियमेन वस्तुरूपोश्डलङ्काररूपश्च भवति। तत्र यदा रसभावरसाभास1भावा- भासभावोदयभावशान्ति"भावसन्धिभावशबलता व्यज्यन्ते, तदा क्रमो न 12संलक्ष्यत इति असंलक्ष्यक्रमत्वम्18। तत्र रसेषु 14श ङ्गारस्संभोगात्मा यथा- पुष्पोद्द्रेदमवाप्य केलिशयना15दरस्थया चुम्बने कान्तेन स्फुरिताधरेण निभृतं भ्रूसंज्ञया याचिते। आच्छाद्य स्मितपूर्ण16गण्डफलकं17 चेलाञ्चलेनाननं मन्दान्दोलितकुण्डलस्तबकया तन्व्या विधूतं शिरः ॥ अत्र नायिकानायकवृत्तान्तलक्षरो यो18 वाच्योऽर्थ:19 या च सहृदयप्रतीते:20 वेद्यान्तरविगलनेन वर्ण्यवस्तुतन्मयीभावलक्षरा रससंवित्, न खलु तयोः क्रमस्संलक्ष्यते। विद्य मानोऽपि पद्म21पत्रशतव्यतिभेदनयेन22 अविद्यमानवदुपलक्ष्यते। विप्रलम्भशृङ्गारो यथा- नान्तःप्रवेशमरुद्विमुखी न चासी23दाचष्टरोष24परुषाशि25न चाक्षराणि। सा केवलं सरलपक्ष्मभिरक्षिपातः कान्तं26 विलोकितवती जननिर्विशेषम् ॥ एवमादिष्वक्रमत्वं27 प्राग्वदनुसन्घेयम् । हास्यो यथा- पइमरणमण्डरगज्जलवेसा पासंग एसु तरुणेसु। रिगद्धसरं परुत्रंती सविब्भमं हणा इ थरगवट्ठम् ।।

1. C. क्रियात्मक 2.C. तथ्यते 3.C. omits क F. omits कवि, 4. A's alt. संध्रीची 5. F. कार 6. A. विशेषाविव 7. D.F. वाच्ये 8. A's alt.C. शब्दशक्त्यर्थशक्ति उभयशक्तिमूलश्च 9.F. मूलो 10. D. रस 11. C. यद्रपरस्थया भाव 12. D. नलत्यत 13. A's alt क्रमता 14. A.C.F. संभोगशङ्गारात्मा 15. A.C. शयनादुत्थाय दूरस्थया 16. A's alt.C. पूर्व 17.A's alt.C. फल- काञ्चाञ्चनेन 18. F. अन्तो यो 19. A.C.F. वाच्यार्थ: 20. A's alt C. प्रतीतो 21. C. पत्रा तद्मति 22. A.C.F. क्रमरहित वदु 23. C. वासी A's alt आरसीन्ना- चष्ट 24. C. दोष 25. A. कोप न 26. A.C.D. सा तं A's alt. कान्ता 27.C. 'आदि प्रक्रम'।

रसध्वनि: १७

अत्र पतिमरणमण्डनो2ज्ज्वलवेषाया:3 तरुरोषु पार्श्वमुपगतेषु1 सत्सु5 सद्यः स्निग्धस्वरं प्ररुदत्या:6 सविभ्रमं ्यदेतत्स्तनवृत्तहननं तत् प्रच्छन्नानुरागस्यानौचित्येन प्रवृत्तेर्हास्य- मभिव्यनक्ति। करुणस्य यथा- 10साहित्यलक्षणकले समुपषि11 नव्य12वैधव्यमद्य13 विरते1गुरुविष्रुदेवे। कर्रणान्तिक प्ररायन15प्रसयोत्सवाय तालीदलार्पणमितः1परमक्षमं1 ते॥। रौद्रस्य18 यथा- दृप्यत्सूकर19कालकण्ठ20शकलव्याकीर्ण21 धारा22न्तरा 23कोधोत्ताललुलायकण्ठनलकच्छेदार्धवक्त्रानना: श्रीबल्लाल 24 विधाय केलि25मृगयामावर्तमानस्य ते शार्दू लेन्द्रवसाभिषेकसमये26 27जीयासुरुग्राश्शरा: वीरस्य यथा- 28 पधातुर्भुवनं29 तदेतदखिलं चक्षुष्मदाकीटका-30 द्दिव्यं चक्षुरनन्यलभ्य31मुभयत्रास्ते32 पर3 दुस्सहम्। फाले भूतपतेर्मनोभवमुख3क्षुद्र35क्षयोज्जागरं36 बारे3 च प्रतिराजदर्पदलनं38 बल्लालपृथ्वीपतेः ॥ भयानकस्य यथा- गिरिकुञ्जेषु40 गूढानां तवारि"वरयोषिताम्। असूर्यपश्यतामात्रं42 43भूतिचिह्नेष्वशिष्यत44॥ बीभत्सस्य यथा- स्वात्मानन्दं किमपि45 परमं6 साधु17 संभुञ्जते48 ये49 तेषामस्यां विषयविततौ50 जायते हेयबुद्धिः ।

1. A's alt. C. प्रकरण 2. C. मगडलो 3. F. वेषवेषायाः 4. Except E. all read अपगते 5. F. omits सत्सु 6. A.C. प्ररुद 7. A's alt C. यदि तत् 8. A's alt पृष्ठ 9. C. प्रच्छ्िन्न 10. A's alt. हाहित्य 11. A's alt. सकपैहि (षि) D. समुपति 12. Except C.all read नव्यं 13. A's alt. अन्य 14. C. गरु 15. C. प्रणायिन 16.C. इतं 17. A's alt अन्तमस्स्यात् 18. A's alt. रौद्रे C.रौद्रो 19. A's alt.C. मस्तक 20. Except A's alt all read खड 21. A. व्याकीसया 22. F. सारा 23. A's alt C. कोधात्ता-24. A.C. वल्लाल 25. A's alt केन्द्रि 26. A's alt. C. सरसा 27. B.D.E.F. दीयासु 28.C. आयातु 29. A.B.C.D.F.H.I. भवनं 30. Except C.all read आकीटका 31. लभ्यं कथय 32. A. उभयं त्रासे (ते) 33. A.C. पुनः 34. C. मुखं 35. C. रुद्रा 36. A's alt.C. नयेष्वादरं 37. C. पाणौ 38. A's alt. C. दलने 39. A.C. वल्लाल 40. A.F. कूटेषु 41. C.पर 42. A's alt. read पश्यां गात्रं C. पश्यतां गात्रं 43. A's alt. भून्रिचिनौ E. भूमि 44. D. अपश्यत 45. A.C.D.F. कमपि 46. E. परमस्साधु 47. A's alt.C. स्वादु 48. A's alt. C.F. संभुज्यते। 49. A's alt. F. यै:, 50. A's alt. विनतौ-

१८

अ्न्येषां तु प्रसरतितरां1 प्रत्युतास्वादनेच्छा छर्दिक्किन्ने2 कफकलुषिते

अद्भ्ुतस्य यथा- आक्णितोत्तमगुणानुगुोति कृत्वा5 यामुल्लिलेख सुचिरेण मनो मदीयम्। तामाकृति विसदृशीमतिमात्र मस्या दास्येऽपि8 नास्मि विनिवेशयितुं विदग्धः9॥

नायिकाप्रथमदर्शने आकर्शितोत्तम13गुणानुगुणतया मनसा 14समुल्लिखितचरी15 या नायिकामूर्तिः, सा सम्प्रति16 17साक्षात्कृतनायिकामूर्तेरतिमात्रं18 विसदृशी सती 19दासीत्वेनापि निवेशयितुं20 न शक्यत 21 इत्युक्तिराभिरूप्यनिबन्धनस्य22 परां काष्ठा- माविष्करोति। शान्तस्य यथा- मा भैषी: कुल23 मा व्यथस्व24 विनय क्लेशोऽस्तु मा ते25 श्रृत26 प्रध्वंसाय यतस्व27 मा खलु मते माहात्म्य मा मा त्यज28। युष्मद्वौरवसारदारणपरान्मत्वा तृराय प्रभून् भिक्षापर्यटनाजितेन कलये29 पिण्डेन पिण्डस्थितिम्30 । इत्थं रसध्वनिर्दिङ्मात्रेणोदाहृतः32। अथ भावध्वनिः-भावो हि नाम नायिकाव्यतिरिक्ते 33देवतागुरुनृपपुत्रादौ व्यज्यमाना रतिर्वा्यार्थत्वेन34 व्यज्यमाना निर्वेदादयो व्यभिचारिणश्च35। यथा- अद्य स्वप्नमुपागतेन यमुनातीरे37 मयावस्थितं38 दृष्टस्तत्र च वेरुवादनिपुरगो39 बालो गवां पालकः। तं दृष्टा 42यावत्तावद्43अहं चिरादुपचितैः पापः प्रबोधं गतः44॥। al 1. F. प्रसरसितरां 2. D. छिन्ने 3.C. अन्ते 4. F. कुरिठत 5. A's alt. F. मत्वा 6. E. कामाकृति 7. D. मात्र दास्य 8. D. विनास्मि 9. A's alt. समर्थः 10.A's alt. सुमृश 11. A.C. दृष्टनायि 12. D. रूपस्य गुण 13. C. उत्तम गुणतया 14. C. समाश्रित 15. D. चरया 16. F. तं प्रति 17. A's alt. C. साक्षाद्द्ृष्ट- 18.F. अतीतमात्रं अति 19. A's alt. C. दासत्वेन 20. A.C. विनिवेशयि-21. A's alt. C. इत्याभिरूप्य 22. D. निबन्धस्य 23. C. काल 24. All except C. व्यधस्व 25. C. वाते 26. A.B.C.D. श्रुते 27. C. omits व 28. D.E.F. मान्त्यज 29.C. कलय 30.C. स्थिति: 31. A's alt मात्रमुदा 32. C.F. उदाहतम् D. उदित: 33.C. देवतानृप 34. D. omits न 35. E. आद्योयथा 36. C. अस्य D. आद् 37. A's alt C. तीरेण यावत् 38. C. स्थित: 39. A's alt C. नादनपरो 40. F. अनन्त: 41. C. निलीनी F. विलिलो 42. A's alt C. स्वापात् 43.A's alt यावत् 44. C. गत: सं1 81 पषDA2A -तिककी -ls

रसध्वनिभेदा: १६

यथा च- संसारार्त्या1 विधुरविधुरो ब्रह्म यत्ना2द्विचिन्वन् नानारूपं3 जगदिदमहं दृष्टवानेव पूर्वम् । हस्ते न्यस्ते सति तव गुरो सांप्रतं मस्तकेऽस्मिन् ब्रह्मैवैतत्सकलमभवन्नो जगन्नापि चाहम्॥ यथा च'- 8काष्ठाप्राप्तिरियं परा खलु परीपाकस्य9 भाग्योन्नतेः श्री1बल्लाल नृपाल ! यद्वयमिमौ11 पादौ तवोपास्महे। यस्तिष्ठेत्प्रतिहार12सीम्नि भवतो रुद्धप्रवेशश्चिर किं नासावपि चोलपाण्ड्यपृथ्वीपालैस्समं गण्यते ।। इत्थं पुत्रादिविषयो व्यभिचारिरूपश्र भाव: स्वयमूह्यः13 । रसाभासो यथा- स्फुरन्मुखामोदविवृद्ध14गन्ध, जिघ्रन्मुहुर्मीलितरक्तनेत्रः । पूर्वं प्रियाचञ्चुपुटोपयुक्तं15 चूताङकुरं चुम्बति चञ्चरीकः ॥ इत्यादि। अत्र तिर्यग्विषयत्वाद्ररसस्याभासता16।1धीरोदात्तत्वाद्यभावात। यदाह "उत्तमप्रकृतिरुज्ज्वलवेष:18 शृङ्गारः" इति 19। भावाभासो20 यथा- क्करदुद्विरेफावलिनीलकङ्करां21 प्रसार्य शाखाभुजमाम्र22वल्लरी। कृतोपगूहा23 कलकण्ठकूजितः अनामयं पृच्छति दक्षिणानिलम्॥ अत्र सौहा24रदस्यारोपितत्वात् भाव आभासी25भवति। भावोदयो यथा- केलितल्पगत26मङ्घ्रियावकं, सूचयत्युषसि27 चक्षुषा28 प्रिये29। भू [भ्र ]30 त्रिभागमुपकल्प्य भंगुर, गूढ31हास2मधुरं चुकोप सा ।।

1.A's alt.C. संसाराद्यो F. सं सारा्त्य 2. A's alt.C. यत्तत् 3.C. रूपात् 4.C. द्रष्ट 5. D. तव सति गु 6. F. चाह-7. A.C. वा 8. C. कष्ठ 9. A's alt. परिपाकस्य 10. A.C. वललाल 11. A.C. इमे 12.C. हारि-13. D.E.F. अभ्यूह्यः 14. D. मोहं 15. A.C. युक्त 16. A's alt. C. भासत्वं- 17. D. उदात्तादि 18.A.C. बेष: च D. बेष 19. E. इति*नायकत्वाद्यारोपात् अयमपि रस इत्याचार्याः। भावा 20.C. भावो 21. H. कान्तरां 22. A. मात्र ब 23. C. गूह: D.24. आर्दितस्य 25. C.आभासं 26. H. नवमडघि 27. A's alt C.H. त्यसित 28. A's alt.C. चक्षुष: 29. H. प्रिया 30. All mss read भू. 31.H. मुग्ध 32. A. भास । * This is a note by the scribe or manuscript-owner to show the view of some other writers who would take such cases too as Rasa as there is the Samadhi of Nayaka-Nāyika-bhāva here.

२०

अत्र1 लज्जाहर्षयोरुदयः2। भावसन्धिर्यथा- नेत्रे जिह्मखरारुणी क्षणामथ 'व्यामील्यमानेक्षणं हस्तं5 व्यग्रगमागमं क्षणामथो दन्ते शयानं7 क्षणम्। सश्वारं विषमाकुलं8 क्षणामथ प्रक्रान्तलीलं क्षणां धत्ते तोत्रिषु षट्पदेषु च समं दत्तावधानो गजः ॥ अत्र गजस्य मदाकुलस्य 10यदेतत्क्षणामात्रं नेत्रयोः 1जिह्मखरा12रुरयो: धारण समनन्तरमेव13 यच्चतद्व्यामीलनं, तथा हस्ते च 14यत्क्षणमात्रं व्यग्रो गमा15गमः यञ्च समनन्तरमेव दन्ते16शयनं, सच्चारे च17 क्षामात्रं18 येयं विषमाकुलता, समन्तर19. मेव यश्चायं20 लीलाप्रक्रम:, तदेतत् विविधं21 विलक्षणं विचेष्टितद्वयं22 उन्द्वा23- भिभवध2मिंतया क्षणं25 क्षणामाविर्भवत्26 तोत्रिविषयं रोषं षट्पद27शब्दलक्षित28 षट्पदगीतविषयं हर्ष च परस्परस्यादत्ता2्वसरतया समुत्कुभितम् 30्भिव्यनक्ति। द्वन्द3वृत्तिषु च32 त्रिष्वपि3 वाक्येषु प्रतिस्वं क्षणां क्षणमित्युपाउदानाद्यथा यथा 36समुत्क्ुभिताब्धिकल्लोलकल्प37[ल]तया तोत्रिरामुपर्युपरि विनिपात3जन्मानो39 रोषा- वेशमहावेगा:40 तथा तथा तदभिभवक्षमाणां षट्पदगीताकर्णनसुखाभिनिवेश- विकासानां मध्ये मध्ये प्रादुभवि इति प्रत्याय्यन्ते। धत्त इति वर्तमाननिर्देशेन प्रारब्धापरिसमाप्तभावादेकतरस्यां कोटावनिष्ठेति द्योत्यते। तथा जिह्मखरारुणत्वव्यग्र-

षट्पदेषु च तुलितमवधानदानं 42तदप्येक43तरस्यां कोटा वनिष्ठामेव व्यनक्ति। अतो रोषहर्ष45भावयोरयं46सन्धिः47 । 1. D. तत्र 2.C. दय: नेत्रे 3. A's alt. C. दिङ्मुख 4. A.D. व्यानील्य 5. F. हस्त 6. A.C. दत्ते 7. A. शयानु 8. D. व्याकुल: 9. H. तोद्रि 10. A's alt. C. यत्क्षणं 11. A's alt. C. दिङ्मुख- 12. A's alt. मुखारुण 13. D. एवदन्ते 14. A's alt. E.F.H. यं क्षण 15. H. समागम: 16. A. दान्त C. दत्ते 17. E. च येयं 18. A.C.D.F. मात्रकं- 19. A's alt. F.H. अनन्तरं च 20. A's alt. C.H. omit च लीला 21. D.E.F. विलक्षणं विविधं 22. E. प्रविचेष्टित H. चेष्टित ममं क्षगां 23.A's alt.C. क्षुद्भाव E. उद्भव 24. A. सम्मतया (धर्म) C. समतया 25.A's alt.D.E. क्षणात 26. C. भवतो त्रि H. भवन् 27.C. पदलनति 28.C. लक्षितं 29. A's alt. मदत्तार्थिकापसर C. मदत्ता विका पसर 30. F. व्यनक्ति 31. H. वर्ति 32. C. omits च 33. D. अपि च 34. A's alt प्रातिस्वकं लक्षं C. प्रातिस्विकं लक्षणं 35. H. उपपादनात् 36. A's alt. समुत्सृष्टभूतार्थ C. क्षुभितार्थ 37. All mss read. कल्पलत 38. D. पातजनेषु तोत्रिषु 39. H. जन्मनो 40. C.F. H. वेगा: तेषु तोन्रिषु 41. E. I. अतो त्रिषु 42. C. तदाऽपि 43. C.H. एकस्यां 44. A. कोहावनिष्ट C.कोवनिष्ट 45. H. भावे। मध्ये 46. F. भावःस 47.D. भावं भा

अलङ्गारवस्तुध्वनी २१

भावशबलता यथा- मध्येसखीजनमुपह्वरवृत्तजातं वाचा प्रकाशयति मय्यु1पदेशवृत्त्या2। सासूयसप्रयसत्रपसप्रसादैः4 सा मां विलोकितवती चटुलैः5 कटाक्षैः॥ अत्रासूयादीनां कटाक्षेषु समारोपाद्वाच्यता न मन्तव्या। अतो हृद्येवं भाव- शबलता व्यज्यते। भावशान्तिर्यथा- 7तौ सम्मुखप्रचलितौ सविधे गुरूणां मार्गप्रदानरभसस्खलितावधानौ8। शपार्श्वापसर्पएमुभावपि1 भिन्नदिक11 कृत्वा मुहुर्मुहुरपासरतां सलज्जौ12॥ अत्र मतिविबोध13योरुपशमः । एषु रसादि1ध्वनिषु प्रपश्चोऽन्यतो ज्ञेयः। चित्रकाव्यप्रपञ्चनपरेण ग्रन्थकृतै15 वातिसङ्कोचितत्वात् अस्माभिदिङ्मात्रमुदा1हरणः प्रदशितम्1। अथ संलक्ष्यक्रमे18 शब्दशक्तिमूलोऽलङ्काररूपो19 वस्तुरूपश्च नियमेन भवति। 20तत्रालङ्काररूपो यथा- प्राप्याधरद्वयधुरां21 परिचुम्बतीव लीलोत्तरं विलिखतीव नखत्वमेत्य। तस्या: कटाक्षवलनं गुरुसन्निधौ मामाश्चिष्यतीव समवाप्य22च बाहुभावम् ॥ अत्रोत्प्रेक्षा23लङ्कारेणा चुम्बनादिकाररा24भावेऽपि संभोगसुखा25वात्तिलक्षण- कार्योत्पत्तिरूपा26 विभावना व्यज्यते। वस्तुध्वनिर्यथा- दृष्टिः कातरतामुपैति सहसा तस्मिन्पुरो27वस्थिते, नर्मालापिनि तत्र न प्रतिवचो जिह्वाग्रमारोहति। संस्पश28 च न तस्य 29वेत्युप3चितस्तम्भं 31ममैतद्वपुः कका संवृत्तस्सखि सङ्गमोऽपि विरहप्रायो विधातास्मि3किम्॥ अत्र वस्तुनि अवस्तुत्वभ्रमात् मौग्ध्यलक्षएं वस्तु प्रत्याय्यते33। 3अथार्थशक्ति-

1. D.E.F.H.I. अप 2. E. वत्या 3. H. सद्भय 4. H. प्रसारै: 5. H. विमलैः 6. A's alt E. वाच्यानुमन्त D. वाच्यतामनन्तव्या 7. A.D. interchange the first two feet. 8. A.C. धान 9. A. पार्श्वौं (श्र) C. पार्शो 10. C.H. अविभिन्न 11.C.दनं 12. D. F. सलजम् H. ससर्जम् 13. As alt. C. H. विभेद 14. A. आदिषु 15. D. कृतैव सं 16. A's alt. उदाहृत: F उदाहृतम्। 17.C. दर्शिता: 18.H. क्रमेणा 19. A's alt.C. रूपश्च नियमेन H. रूपत्वनियम 20. H. omits. तत्र 21. C.F. सुधां 22. A's alt. H. समुपेत्य 23. A. उत्प्रेक्षायालं F. उत्प्रेक्षयाकम्ब 24.D. करण 25. A's alt. C. मुखा 26. A's alt. रूपो 27. A. पुरोप 28. A's alt. C. स्पर्शश्र 29. A.C.F.H.I. चेत्यु 30. A's alt. अपनत 31. A's alt. C.H. मया तत् 32. As alt. C. भयादास्मि 33. As alt. F. प्रकाश्यते H. प्रताय्यते 34. C. omits. अथ।

२२

मूलो व्यञ्जकोऽर्थ: स्वतः संभवी1 कविप्रौढोक्तिनिष्पादितः3 कविनिबद्धवक्तप्रौढोक्ति- निष्पादितश्चेति त्रिरूपः। स चालङ्काररूपो वस्तुरूपश्चेति प्रत्येकं द्वैविध्ये षोढा। षड्विधस्य च व्यञ्जकस्य व्यङ्गयोऽर्यों1 वस्तुरूपोऽलङ्गाररूपश्चेति द्वादशभेदोऽयम्। तथा हि-स्वतस्संभविना वस्तुना6 वस्तु7 स्वतस्संभविना वस्तुना अलङ्गारः। स्वतस्संभविनालङ्कारेण वस्तु, तेन अलङ्कार इति चतुर्धा। तथा कविप्रौढोक्तिनिष्पा- दितेन वस्तुना वस्तु, तेनालङ्कार:8 कविप्रौढोक्तिनिष्पादितेन अलङ्कारेण वस्तु तेन अलङ्कारः इत्यपि चतुर्घा। इत्यं कविनिबद्धवक्तप्रौढोक्तिनिष्पादितेऽपि10 विषये चातुर्विध्यमनुसन्घेयम् । अत्र प्रपश्चः संप्रदायप्रकाशिन्यां11 काव्यप्रकाशटीकायां12 अस्माभि: वितत्योप13दशित इति14 15ततोऽवधार्यः। इह तु ग्रन्थगौरवभयात् प्रस्तावानुप- योगाच्च न प्रतन्यते। दिङ्मात्रन्तूदा16हियते- तत्र स्वतस्सं17भविना वस्तुना18 वस्तु यथा- अद्यापि लोके न कविरन सोडस्ति प्राचां तुलां यः प्रबलीऽधिरोढुमू। पुरातनो नाय19मितीय20देव तथापि निन्दा यदि कि करोतु ।। अरत्र21 स्वतस्संभविना वस्तुना त्हमू एवं विध इति 22वक्तु: स्वमाहात्म्यप्रख्यापन- लक्षणं वस्तु प्रत्याय्यते28। कविनिबद्धेनालङ्कारेणा वस्तु24 यथा- दष्टिनिष्ठुर25बद्धसारखदिरांगार स्फुलिङ्गोपमा

दन्ताश्रान्तककेलिकाननविषां29 (?) 30 कूरानुकारास्सखे जङ्डे द्वे यदि 3ते भुजङ्ग भुवनं32 वल्मीकशेषं 33भवेत् ॥ अत्र कविप्रौढोक्तिनिष्पादितेन अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारेण34 विधिविहितमना- र्वारगां35 क्वचिदंशे86 दौर्बल्यं विश्वमभिरक्षतीति वस्तु। कविनिबद्धवक्तप्रौढोक्तिनिष्पा- 1. E. संभवीति 2.F.After. प्रौढौ and before. उक्ति we have the portion विचित्रान्योन्यव्याघात ...... to प्रकरणं समाप्तम्। that comes in the end of this commentary. 3. D. निष्पादितं 4. C. व्यंग्यार्थो 5: A's alt C. विधोडयं 6. D. वस्तुना अलं 7. A. वस्तुनः H. वस्तुतः 8. D. कार: इत्यपि 9. A's alt. इति 10. H. निष्पादितेनापि च 11. A's alt. C. प्रदर्शिन्यां 12. A.टीकायां वित 13. A's alt. C. प्रदर्शित 14. A's alt. इत्यतो 15. E. तत एवं 16. A's alt. मात्रमुद्रा- 17. H. स्वविना 18. C. omits वस्तुना. 19. H. नाम विमीति यद्येक- धापि 20. C. इति यदेव 21. I omits. अन् 22. A.C. प्रतिवक्तु: H. इति वस्तुक्त स्वरूपविमर्श्य प्रख्या 23. A's alt. प्रकाश्यते 24. A. वस्तुध्वनिर्यथा 25.C. निष्कुर 26. F. सर्जनी 27. A's alt. C. चमत्कारा E. H. बलात्कारा 28.C. अङ्गलीनं चले 29. C. विषाकूरा 30. A. क्ररोऽनुं 31. A's alt. D.E.F. ते 32. A's alt. C भवनं 33. A's alt. C. H. I. च तत्. 34. D. कारो यथा 35. A's alt. नारीणां 36. A. "क्रचिद् (अङ्ग) दौर्ब"।

गुरगीभूतव्यङ्गयम् २३

कालिदासादिप्रबन्धेषु। गुरगीभूतव्यङ्ग्यं वाच्याङ्गत्वादिभेदैर्यथासंभवं समासोक्त्यादौ प्रदशितम्।

दितोऽलंकारेणालंकारो यथा- अणिवारिओवगूहण संछंदालावसोत्र ववसजण। Slisan बंधवमरणामहूसव दिग्रहे दिश्रहे समो अरसु । छाया-अनिवारितोपगूहनस्वच्छन्दालापशोकविवशजनः बान्धवमरणमहोत्सवः दिवसे दिवसे समवतरतु ॥ इति। कविनिबद्धायाः1 स्वैरिण्याः प्रौढोक्तिनिष्पादितेन रूपकालङ्कारेण उपगूहनादि- निवारण2शालिभ्योऽस्य बान्धवमरण महोत्सवस्य अतिशयप्रत्यायनात्मा5 व्यतिरेका- लङ्कारः प्रत्याय्यते। इत्थमन्यदप्यूह्यम्"। अथ गुरगीभूतव्यङ्गयस्वरूपदिक। गुरगी1भूत'व्यङ्गयं वाच्याङ्ग12त्यादि। वाच्याङ्गत्वमगूढत्वमपराङ्गत्वमस्फुटत्वम्, सन्दिग्धप्राधान्यं तुल्यप्राधान्यं काक्काक्षिप्13 मसुन्दरत्वम् इति वाच्याङ्गत्वादयो भेदाः । समासोक्त्यादौ14 प्रदर्शित15मिति। ध्वनि कारादिभिरिति शेषः । तत्र वाच्याङ्गत्वं यथा- शून्ये16 त्वद्रिपुराजधाम्नि सुदृशां चित्रार्पिता17नां करं सँल्वापस्पृहया पतन्नपि मुहुः कीरस्समारोहति। श्रीबल्लालनृपाल! शिञ्चित रसान्मञ्जीररेखामुख चञ्च्वग्रेण च हन्त हंसपृथुकस्सश्च्ालयन्क्रन्दति। अत्र शून्यीकृतरिपुराजवेश्मा18 नायकप्रभावातिशयः 19प्रतीयमानोऽपि शुकहंस- वृत्तान्तोपपादकत्वेन स्थित20 इति वाच्याङ्गत्वम्। इत्थमगूढत्वादयोऽपि भेदा ज्ञेयाः। इत्थं ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गययोः काव्ययोस्स्वरूप21मुपोद्घातत्वेन22 यथायोग-

1. C. बद्धायां 2. C. शाली 3. A.भ्योचा 4. A's alt.C. मरणोत्सव 5. A's alt प्रत्ययनान्व्यति 6. A's alt प्रतीयते D.H. प्रथते 7. D.E.I. अभ्यूह्यम्। 8. A's alt C. गुण 9. D. गुणस्वरूपभूतं, 10. A's alt C. गुण 11. D. भूतं 12. C. D. अन्ते 13. C.D. निप्तत्वं सु. 14.A.C.D. सोक्त्यादिषु 15. A's alt C. दर्शिता 16. Except E. all read देच 17. H. अर्पितादी 18. A.C. वेश्मना ना A's alt चेश्मात्माना, 19. A's alt प्रत्याय्यते 20, A's alt स्थितं 21. A. रूपग्रहणमुपो 22. H. उपोद्यत्वेन। 1 The N.S.ed.here adopts the reading अलङ्कारमअर्या दर्शितः काव्यस्य शङ्गारप्रधानत्वात्। शिष्टस्तु यथावसरं तत्रैव विभक्तः। गुएी" though there is no positive evidence from Jayaratha for the same. The Saujivani does not help us to fix the reading. श्री

२४

चित्रं तु शब्दार्थालङ्कारस्वभावतया बहुतरप्रमेदम्। तथा हि- इहार्थपौनरुक्त्यं शब्दपौनरुक्त्यं शब्दार्थपौनरुक्त्यं चेति त्रयः पौनरुक्त्यप्रकाराः ।।१।। प्रादौ पौनरुवत्यप्रकारवचनं निरूपयिष्यमाणणालङ्काराणां कक्ष्यावि- भागघटनार्थम्। अर्थापेक्षया शब्दस्य प्रतीतावन्तरङ्गत्वेऽपि प्रथममर्थगत- निर्देशश्चिरन्तनप्रसिद्धया पुनरुक्तवदाभासस्य पूर्व लक्षणार्थः। इह शाब्दे प्रस्थाने। इतिशब्दः प्रकारे। त्रिशब्दादेव संख्यापरिसमाप्तिसिद्धेः।

मुपन्यस्य प्रकरण1प्रतिपिपादयिषितं2 चित्राख्यं काव्यमधिचिकीर्षुराह-चित्रं त्विति। ध्वनिगुरीभूतव्यङ्गयापेक्षया भेदबाहुल्यं तरबर्थः । अथादिसूत्रमवतारयितुमाह-तथाहीति-अथ सूत्रम्3। इहार्थपौनरुक्त्यं शब्द- पौनरुक्त्यं4 शब्दार्थपौनरुक्तयं चेति त्रयः5 पौनरुक्तयप्रकारा:6। ननु चित्र मित्युपक्रम्य पौनरुक्तयप्रकारकथने का सङ्गतिः इत्यत आरह- आदौ पौनरुक्त्येत्यादि। पौनरुक्तयप्रकाराणाम् एषां यदेतदादौ वचनंतन्निरूप1यिष्यमा- एानां शब्दार्थोभयाश्रयतया11 कक्ष्या12विभागं घटयितुं कक्ष्याविभागस्यैव13 च स्फुटी- काराय14 प्रत्येकं पौनरुक्तयग्रहणाम्। अतोऽनुप्रासयमकादयः शब्दालङ्काराः। उपमा- रूपकादयोऽर्थालङ्वाराः। लाटानुप्रासादयस्तूभयालङ्काराः इति कक्ष्याविभागोऽनु- सन्घेयः । ननु शब्दप्रतीतिपूर्वक15त्वादर्थ16प्रतीते: प्रथमं अर्थपौनरुक्त्यनिर्देशो न युज्यत इत्यत आह-अर्थाेक्षयेत्यादि। अन्तरङ्गत्वं प्राथमिकत्वं, अर्थगतनिर्देशः1 अर्थ- विषयक18पौनरुक्त्य19निर्देश20 इत्यर्थः । चिरन्तनप्रसिद्धया भामहोद्गटादिपूर्वाचार्य- प्रसिद्धयनुसारेण । ते हि21 पुनरुक्तवदाभासाख्यमर्थालङ्कारमेव22 पूर्वं लक्षितवन्तः23 । निर्दिष्टस्य च24 पौनरुक्तयत्रयस्य सम्प्रतिपन्नतामभिसन्धायाह-शाब्दे प्रस्थान इत्यादि। 25 इतिशब्दं योग्येजर्थे व्यवस्थापयति-इतिशब्दः प्रकार इति। ननु26 ऋय एवेति समाप्त्यर्थता कि नेष्यत इत्यत शह-त्रिशब्दादेवेत्यादि27।

1. A's alt. D.E. करणे 2. D. यिषति 3. A.सूत्रं चा सि C. सूत्रं चाह 4. F. पुनरक्तवदाभासा शब्द 5. D. त्रयं 6. D. प्रकार: 7. C. च क्रमं 8. H. अन्र 9. A's alt तत्र निरू 10. H. निरूप्यमाण 11. H. आश्रयत्वेन 12. A.C. कथया 13. A's alt. E. भागस्य च C.D.H. omit च 14. A's alt. करणाय 15. H. पूर्वक पदार्थ 16. A.C. अर्थादीनां 17. A's alt निर्देशकत्व विषय C निदशं D. निर्देशा: 18. C. विषयकं 19. C. पौनरुत्तयं 20. F. निर्देश इत्यर्थः । चिर 21. D. तेन 22. Except H.all read एवं 23. D. लक्षितवन्ता निर्दिष्ट 24. H. omits च 25. H. omits इति 26. A, C. repeat 'नतुत्रय एवेति' 27.C. शब्दादे- नेत्यादि'।

पुनरुक्तवदाभासम् २५

तत्रार्थपौनरुक्त्यं प्ररूढं दोषः ।।२।। प्ररूढाप्ररूढत्वेन द्वैविध्यम्। प्रथमं हेयवचनमुपादेये विश्रान्त्यर्थम्। तत्रेति त्रयनिर्धारणे। यथावभासनं विश्रान्तिः प्ररोहः। आमुखावभासनं पुनरुक्तवदाभासम् ।।३।। आमुखग्रहएं पर्यवसानान्यथात्वप्रतिपत्त्यर्थम्। लक्ष्यनिर्देशे नाुंसक:

अत्रायमाशयः । विभागेनव1 त्रित्वमवगतम्। त्रिशब्दात्तु2 परिसमाप्तिस्सिद्धा, 'सिद्धे सत्यारम्भो नियमाय' इति न्यायात्। अत इतिशब्दः प्रकारे4 विवक्ष्यते। न च मन्तव्यं सति5 प्रकारशब्दे पौनरुक्त्यं प्रसजेदिति। प्रकारशब्दो हि पौनरुक्त्यप्रकार- माह-स च पौनरुक्त्यप्रकार: केन प्रकारेण त्रिप्रकार इति जिज्ञासायाम् इतिशब्दः? तत्प्रकार8 वचन इति सर्वमव दातम्। विभागा1धिगतं त्रित्वं त्रिशब्देन समाप्यते। 1त्रिप्रकारत्व12वचनः13 इति शब्दस्ततो मतः14 ।। इति अथषु15 पौनरुक्त्येषु हेयांशं16 विभक्तुं1 सूत्रम्-तत्रार्थपौनरुकत्यं प्ररूढं18 दोष: । प्ररूढग्रहास्य19 व्यावर्त्यमुद्घाट्यति20-प्ररूढाप्ररूढत्वेनेति। उपादेये विश्रा- न्त्यर्थमिति। उपादेये प्रतियोग्यन्तरे प्रसृताया:21 प्रतिपत्तृ22प्रतीते: 23अ्व्याक्षेपाय इत्यर्थः । 24हेयांशैहिं विविच्य त्यक्ते स्वरसा25 भवत्युपादेयमीमांसा । त्रयनिर्धारिण इति। भावानयने26 द्रव्यानयनमिह अनुसर्तव्यं27 निर्धारिते पौनरुक्त्यत्रय इत्यर्थः । ननु प्ररूढं28 दोष इत्युच्यते। कोऽयं प्ररोह इत्यत आह-29यथावभासनमित्यादि। यच्छ्रवणसम- नन्तरं यथावदव3भातं 3तत्तथैव चेत्प्रतीति: 32विश्रान्त्यन्तं 33निर्बाधम् 34अवतिष्ठेत स प्ररोह इत्यर्थः । यथोद्देशं पौनरुक्त्यमधिकृत्य सूत्रम्-आ्मुखावभासनं 36पुनरुत्त वदाभासम्38। आमुखम् आरम्भ:39। पर्यवसानान्यथात्व40 इत्यनेन41 हेयात्42 वैधम्यं 43दशितम्। 1. H. विभागादेव. 2.C. omits. तु 3.H. न्यायतः 4. D. प्रकारेऽपि व- 5. A's alt. असति D. सप्रति 6. A. प्रसज्येदिति D. प्रसजदिति 7. C. शब्दत्वप्रकार 8. H. इतिवचन 9. A's alt.C.H. अनवद्यम् 10. H. त्रिभाग 11. C. त्रि: 12. H.omits. त्व 13. D.E. वचन इति 14. H. मतः अथ 15. A,C. अथैतेषु 16.C. हेयांश 17.C. विभक्तु: E. F. विभड्क्तुं 18. A.C. प्ररूढ 19. A's alt.C.H. शब्दस्य 20.C.D.E. H. 'यति। उपादेय' 21.C. प्रहताया: 22. C. 'वक्तृ' 23. D. श्ररव्या- क्षेये F. आक्षेपाय 24. A's alt. C. H. ज्ञेयांशे 25. A's alt. स्वत एव भव 26. A. D. द्रव्यानयने द्रव्य 27. A.C.F. अनुपसर्तव्यं 28. A.F.प्ररूढ 29. A. यद्याभा (याभा) सन C. यद्याभास D.E.F.H. यथाभास । 30 A.C. आभातं । 31. A's alt. C.omit तत् 32.C. विश्रान्त्यं तन्निर्बा D. विश्रान्त्यर्थ 33. H. 'तन्निर्बाधमविग्नतःस' 34.A.C. इव तिष्ठेत् 35.A.C.E.H. I. भासमानं 36. A.D. E. F. I. भासनं तु 37.A.C. 'तदाभास: 38. F. आभास: 39.C. आरंभ D. आरंभं 40, A's alt.C. अन्यथात्वेन अनपेक्षायां वै। 41. A. omits न 42. H. ज्ञेयात् 43. F. दर्शयति तं।

२६

नार्थः। अर्थपौनरुक्त्यादेवार्थाश्रितत्वादर्थालङ्गारत्वं ज्ञेयम्। प्रभेदास्तु विस्तरभयान्नोच्यन्ते। उदाहरणं मङ्कीये श्रीकराठस्तवे-

अहीनभुजगाधीशवपुर्वलयकङ्गराम् शैलादिनन्दिचरितं क्षतकंदर्पदर्पकम् ॥ वृषपुङ्गवलक्ष्माएं शिखिपावकलोचनम्। ससर्वमङ्गलं नौमि पार्वतीसखमीश्वरम्॥ ननु लक्ष्यपदे1 पुनरुक्तवदाभास इति स्वरूपप्राधान्येन निर्देशो न्याय्य: न तु पुनरुक्त- वदाभास2मिति काव्यपरतन्त्रतया इत्यत आह-लक्ष्यनिर्देश इत्यादिना। 'नापुंसकः संस्कार: पुनरुक्त्वदाभासो यत्रेति बहुब्रीहिसमासाश्रय रोनालङ्कार्यपारतन्त्रयध्वननार्थ: इति लौकिकालङ्कारवन्न काव्यालङ्काराणां' अलङ्कार्यपृथग्भावेनाप्य्वस्थानसंभवः। अपि तु नियमेन काव्यपारतन्त्र्यमेवेति9 ज्ञापना1येत्यर्थः । अर्थालङ्कारत्वम् अ्रस्य स्फुट- मेवेत्याह-अर्थपौनरुक्त्यादेवेति11। 12अतिगम्भीरेंडशे वृथाप्रथनभीरुतामाविश्ि- कीर्षुराह-प्रभेदास्त्विति। अवान्तरभेदाः प्रभेदाः । मङ्गीये मङ्डा13ख्यकविकतृ के 14। अहीनेति15। इनस्स्वामी अहीनाम्16 इनो17 भुजङ्गाना18मधीशरचेति19। वलयं कङ्कराञ्चेति20 आमुखे पौनरुक्त्या21वभासनं22, पर्यवसानेषु23 अहीनस्य महतो24 भुजङ्गा- धीशस्य वपुर्वलयं कङ्करामस्येत्यन्यथात्वम्25। इत्थं शिला26देरपत्यं27 सैलादि: शैलादेः नन्दिन28 इव चरितमस्येति, शैलादि नन्दयति चरितमस्येति च। तथा क्षतः29 कन्दर्पो दर्पकश्चेति, क्षत:30 कन्दर्पदर्पो येनेति31 च। तथा वृषः पुंरूपो32 गौश्चेति, वृषशश्रेष्ठ इति च। तथा शिखी पावकश्च लोचने यस्येति च शिखिपावकलोचन33 इति चश। तथा सर्वमङ्गलासहितः पार्वतीश36 इति च सर्वर्मङ्गलैस्सहितश्चेति38 1.A.F. पदेन । 2. A's alt. आभास इति 3.H. आदिना। अर्थालंकारत्वमस्य घटपटेत्यत आह-अर्थपौनरुक्त्यादेवेति। 4.A.C. 'नपुंस' 5. D. भावतदा 6. D.E. आश्रयणात्मा- लंका 7 D. अलंकारा: 8. A's alt. भावेन व्य D. भावेन अव्य 9.A's alt.C. omit. इति 10. A's alt. 'ज्ञापयितुमि' 11. D.E. इत्यादि 12. A.'अनति' 13. A's alt. C. 'मड्खुकाख्य' D. 'मेङ्गाख्य' 14. D. भर्तृके 15. D. अनीनेति 16. A. अहीनानां 17. D. ईश: 18.D. ईशश्चति 19.C. omits इति 20. C. इत्यस्य दर्पकश्चेति त्यामुखे 21.A. C.D. उत्त्यावदाभासनं, 22. F. अवसादनं 23. D. पर्यवसानान्यथात्वं च अनुसन्धेयम्। 24.C.'महाभु' 25. E. इत्यर्थ: शि 26. C. शाला 27. E. शिलादस्या 28. A's alt. इव नन्दि चरितं C. उपनन्दनं चरि 29.C. कृत: 30.E. omits तः C. कृतकन्दर्पो 31. A's alt.C. येन चेति 32. C. पुरुषो 33. A's alt. D. पावन 34. Omitted in C.35. Except E. all omit तथा 36. A's alt. E. पावतीसखश्चेति 37. A's alt. C. सर्वमङ्ग 38. A. असहित C. आसहित।

पुनरुक्तवदाभासम् २७

दारुण: काष्ठतो जातो भस्मभूतिकर: परः। रक्तशोणाचिरुच्चण्डः पातु वः पावकः शिखी॥ एतच्च सुबन्तापेक्षया। तिङन्तापेक्षया च यथा तत्रैव- भुजङ्गकुण्डली व्यक्तशशिशुभ्रांशुशीतगुः। जगन्त्यपि सदापायादव्याच्चेतोहरः शिवः। शब्दपौनरुक्तयं व्यञ्जनमात्रपौनरुक्तयं स्वरव्यञ्जनसमुदायपौनरुक्तयं च। अलङ्कारप्रस्तावे केवलस्वरपौनरुक्तयमचारुत्वान्न गण्यत इति द्वैविध्य- मुक्तम्।

पौनरुक्त्यं 1चामुखाभासनं, पर्यवसानान्यथात्वं च अनुसन्घेयम्। अथ व्यस्ततया समासान्तरायश्रयतया च दर्शयितुमुदाहरणान्तरं-दारुण इति। पौनरुक्त्या2पेक्षया दारुण इति पञ्चम्यन्तम्। पर्यवसाने तु4 प्रथमान्तम्। इत्थं भस्म च5 भूतिश्चेति भस्मनोऽभिश्वृद्धिरिति च। तथा7 रक्तं च शोगं8 चेति च रुधिरवच्छोएमिति 1चावगन्तव्यम्1। इत्थं सुबन्तापेक्षया 12द्विधोदाहृतम्13। अथ14 तिङन्तापेक्षया-भुजंगेति15। कुण्डली16 सर्पो17 भुजंगश्च कुण्डली18 चेति भुजंगकुण्डलवानिति च19। शशी20 शुभ्रांशुः, शीतगुश्चेति21। शं शिवः शुभ्रः अंशुभि: शीतं चक्षुरिन्द्रियमिति च22। हरश्शिव इति23 चेतो हर इति24 च योजनीयम्। शशि25- शुभ्रांशुशीत2गुरिति त्रिषु27 पौनरुक्त्यं द्शितम्। पायादव्याच्चेति तु 28तिडन्तापेक्षया इत इत्यपायविशेषण29त्वेन पर्यवसाने पञ्चम्यन्ततया पायादव्यादिउत्यन्यथात्वम्। पुनरुक्तवदाभासो यत्रेत्येवं हि संस्क्रिया। अलङ्कार्यक2निघ्नत्वव्यक्तये समुपाश्रिता3। अथ शब्दपौनरुक्तयप्रस्तावाय सूत्रम्-शब्दपौनरुक्तयं34 व्यअ्ञनमात्र35पौन- रुक्तयं स्वरव्यअ्नसमुदायपौनरुक्तयं च। अत्रादं पदमु3द्देश्यं39 चरमं4 तु द्वयं

1.F. चाभास 2.C. उत्तय 3. D. पञ्चम्या 4.C. तुचेति भुजंग (But the omitted portion is found after. शिव इति)। 5. C. omits च 6. A. अभि वृचारिति 7. Omitted in C.8. A's alt.C. शोणमिति च 9. D. शोणइ 10. D. omits. च 11. E. गन्तव्यः, 12. A's alt द्विविधं 13. A's alt. 'हतः' 14. Omitted in C. 15. D. भुजगेति 16. D. कुली 17. C. प्रसर्पे 18. C. ली भुज 19. च omitted in C.D. 20. C. शशि 21. A. C. D. E. H. I. शीतांशुश्चेति 22.C. omits च 23. A's alt. C. इतश्रेतो 24.A.C. E. F.H. I. हरश्रेति 25. D.E. शशी 26. A's alt.C. F. शीतांशु 27. omitted in C.28.A's alt.C. 'तिडोप- स्कृतया' 29. C. 'विशेषं। त्वनपर्य' 30. A. C. F. H. I. इति तदन्य 31. A's alt C. इति सं 32. D. कार्येक C. कायकविघ्नं 33. A's alt. उदाश्रिता 34. A. 'तु' 35. A. मात्र निम्नतया 36. A's alt. न चित्रपौनरुत्तयं स्वरपौन 37. A's alt. E. आद्य दयमु C. आद्यट्यमु 38.C. अपदेश्यं 39. A.E. F. च चरमा 40. A.F. चरमं तद्द्वयं C. चरमद्दयं E. यं चरमं तु हयं।

२८

संख्यानियमे पूर्व छेकानुप्रासः॥४। द्वयोरव्यञ्जनसमुदाययो: परस्परमनेकधा सादृश्यं संख्यानियमः । पूर्व व्यञ्जनसमुदायाश्रितं यथा- किं नाम दर्दुर दुरध्यवसाय ! सायं कायं निपीड्य निनदं कुरुषे रुषेव। एतानि केलिरसितानि सितच्छदानामाकर्ण्य कर्णमधुराणि न लज्जितोऽसि। अत्र सायंशब्देऽस्यालङ्कारस्य यकारमात्रसादृश्यापेक्षया वृत्त्यनुप्रासेन सहैकाभिधानानुप्रवेशलक्षणः संकरः। छेका विदग्धाः । अन्यथा तु वृत्त्यनुप्रासः॥५॥ केवलव्यञ्जनसादृश्यमेकधा समुदायसादृश्यं त्र्यादीनां च परस्परसा- विघेयम्। शब्दपौनरुक्तयं1 व्यञ्जनमात्रनिष्ठतया,2 स्वरव्यञ्जनसमुदायनिष्ठतया च द्विप्रकार- मित्यर्थः । ननु केवलस्वरपौनरुक्तयस्य3 किं वृत्तमित्यत शह-अलङ्गारप्रस्ताव इत्यादि। अलङ्कारो हि4 विच्छित्तिः, तत्प्रस्तावे केवलस्वरपौनरुक्तयमचारुत्वात न गणनामर्ह- तीति भाव: । तत्र व्यञ्जनमात्रमधिकृत्य सूत्रम्-सङ्ङयानियमे पूर्व० छेकानुप्रासः। कोऽयं सङ्गया- नियम इत्यत आ्रह-द्वयोर्व्यअ्जनेत्यादि । युग्मशोऽवस्थितानां व्यञ्जनसमुदायानां' परस्पर- 8मनेकधासादृश्यम् इह सङ्कयानियमः । किन्नामेति। दर्दुरो भेकः9। कायं निपीडय वपुरायास्य10। सितच्छदाः हंसा:1। अत्र12 दर्दुरदुरध्यवसाय इत्यादौ सङ्गयानियम:13। ननु सायं 14कायमित्यत्र कोऽलड्कार इत्यत आह-अत्र सायं शब्देत्यादि। यकारमात्रसादृश्यापेक्षया हि साय सायेतिच्छेका- नुप्रासः। सायं कायमिति तु15 सानुस्वार16 यकारमात्रापेक्षया17 वृत्त्यनुप्रासः। इत्थं च सति सायं शब्दे18 द्वयोरेकाभिधानलक्षणस्सङ्कर:19 अभिधत्त इत्यभिधानं वाचक20शब्दः एकवाचकानुप्रवेशलक्षण21 इत्यर्थः । लक्ष्यपदं निर्विवक्षुराह22-छेका विदग्धाः23 इति। छेको24पलालितत्वाच्छेकानुप्रास इत्यर्थः । अथानुप्रासान्तराय सूत्रम्-अन्यथा तु 25वृत्त्यनुप्रासः । अन्यथात्वं त्रिधा संभवतीत्याह-केवलव्यअ्जनेत्यादि। केवलव्यञ्जनसादृश्यं समुदायत्वाभावादन्यथा- 1.D. व्यञ्जनमात्रपौनरुत्तयं 2. A's alt. C. निघ्नतया 3. F. उत्तयं कि C. उक्त्यम- चारु 4. H. विचित्रित प्र 5. C. क्यं चारु 6. A's alt. पूर्वश्रेका 7. A.repeats. 'व्य्जनसमुदायानां' 8.C. परं साद 9. D. भेकं 10. A's alt. आयस्य C. च पुरा यस्य 11. omitted in D. 12. A. करव्यवसाय (अन्र दुरदुरसाय) साये C. दुरध्यवसाय साये 13, D. नियमं 14. A's alt.C. 'सायं' 15. D. omits. तु 16. A.C. अनु- प्रासार A's alt अनुप्रस्वार 17. D. omits य 18. A. after शब्दे repeats the portion from अनुस्वार.to शब्दे 19. A.धानानुप्रवेशलक्ष 20. D. वाचकः श 21.H. वाचकतानु 22.C. विवितु 23, A. दग्धा 24. A's alt. C. D. छेकैरुपला लितोऽनु 25.C. 'प्रत्यनु'-

पाश्ीी वृत्त्यनुप्रासः २६

दृश्यमन्यथाभावः । वृत्तिस्तु रसविषयो व्यापारः। तद्वती पुनर्वर्श्रचनेह वृत्तिः । सा च परुषकोमलमध्यमवर्णारब्धत्वात् त्रिधा। तदुपलक्षितोऽयम् अनुप्रासः। यथा- सह्या: पन्नगफूत्कृतानलशिखा नाराचपाल्योऽपि वा राकेन्दो: किररणा विषद्रवमुचो वर्षासु वा वायवः। न त्वेता: सरलाः सितासितरुचः साचीकृताः सालसाः साकूता: सरसाः कुरङ्गकद्टशां मानानुविद्धा दृशः ॥

त्वम्। एकधा1 समुदायसादृश्यं2 उत्वनेकधात्व विरहात्। त्र्यादीनां5 पुनस्समुदायानां6 7द्वयातिरिक्तत्वादन्यथात्वम् अनुसन्घेयम्। लक्ष्यपदं निर्वक्ति-वृत्तिशस्त्वति। शृङ्गारा- दिरसविषयो9 योऽयं प्रति1नियमभाजां वर्णगानां व्यञ्जनव्यापार: स वृत्तिरुच्यते1। सोऽयं वर्णाव्यापारो125स्मिन्13वर्णरचनात्मके कविव्यापारेऽस्तीत्युपचारेण वर्णरचना- वृत्तिरित्याह-तद्वती14पुनरित्यादि। तस्यास्त्रैविध्यं दर्शयति-साच परुषेत्यादि। श्रुति- प्रतिकूलता वर्णानां परुषत्वम्15। या परुषवर्णरब्धा सा गौडीया रीतिः। या तु कोमल- वर्णारब्धा सा 16वैदर्भी। मध्यमवणरिब्धा तु पाञ्चाली। एता रीतयो वामनादिभि:17 काव्यात्मत्वेन18 सिद्धान्तिताः। उपपत्तिपर्यालोचनायां तु काव्यात्मकथा तावदास्ताम्। यावता शब्दालङ्कारेष्वपि यो बहिरङ्गो वृत्त्यनुप्रासात्मा वर्णालङ्गारः तद्धर्मत्वात् तच्छेषभूता एता19 इत्यलम20प्रासङङ्गकवैदग्ध्य21प्रवचनेन। सह्या22 इति। विषद्रथ्वमुच इति। 24किरणापेक्षया दुस्सहत्वम्। 25वायवपेक्षया तु गरलकल्पजलकर2योगः। सरला अनरालपातिन्यः27। सितासितरुचे:28 उत्तरलतार- कत्वात् अनवस्थितवर्रसन्निवेशाः साचीकृताः अपाङ्गान्निर्गन्तुम् इवेहमानास्सालसा रसानुशयं निवर्तमाना: । यदुक्तं भावप्रकाशे-"29तलस्यं 30तदभीष्टार्थात् व्रीडादे31यत्निवर्तनम्" इति। साकूता32 भवतु पश्याम इतीव33 व्याहरन्त्यः34 सरसाः। रसो रागे विषे वीर्ये35 तिकादौ पारदे36 द्रवे।

1.As' alt.C. अथचा 2. C. सादृश्यत्व 3. H. इयं लक्ष्य 4. D. विहोत्र्या 5.A's alt. C. आदीनां 6. A's alt. C. समुदायद्रय- 7.C. 'द्यव्यति' 8. D. वृत्ति- स्त्वति 9. D. 'विषयोऽयं' 10. D. वियम 11. As' alt. C. इष्यते D. इत्युच्यते 12.C. पारोऽयमस्मि 13. A. यस्मिन् 14. A. तद्वदिति। पुनरि C.E. तद्वति 15.D. पुरुष 16. D. सातु 17. A's alt. वामनमतादि 18. A's alt. C. आत्मतया 19.A. एवता C. omits. एता 20. D. E. प्रासङ्गि 21. D. E. प्रथनेन H. वर्णनेन 22. Except E all have सह्यास्ता 23. D. विषय C. द्रव 24. D. करगा 25. A's alt. C. वस्त्वपे 26. C. कल F. जल प्रकरण 27. H. पातिन:, 28. A's alt. रूप: 29. C. कूल 30.H. यद 31.C. ब्रीडादेयं निव 32. F. साकूतां 33. A's alt. C. H. इति व्या 34.C. हरन्त्यः रोषा 35. H. विद्ये 36. C. पारद्रवे

३०

यथा वा- आटोपेन पटीयसा यदपि सा वाणगी कवेरामुखे खेलन्ती प्रथते तथापि कुरुते नो सन्मनोरञ्जनम्

सप्रस्यन्दिलसद्रसायनरसासारानुसारी रस: ॥।

रोषारुशिम्ना1 विषयं विलिपन्त्यः मानानुविद्धाः 2दृष्टश्रुताद्यपराधशजन्मा रोषो मानस्तेन सम्मूर्च्छिता: ज्वलत्कल्पा इत्यर्थः। अपरत्र केवलव्यञ्जन पौनरुक्त्यलक्षणमन्य- थात्वम्। वृत्तिस्तु रोषवर्णनात्परुषा5। आटोपेनेति। यद्यपि कवेर्वाणी प्रबलेन शब्दाडम्बरेण6 खेलन्ती प्रारम्भे प्रथते, तथापि7 सतां मनोरञ्जनं न कुरुते अमन्दः सुन्दरैश्र गुणालङ्कारः मुखरीकृतः9 सनिष्पन्दं10 विलसद्रसायन11रसा12सारा1नुसारी14 शृङ्गारादिको रसो यावन्न स्यादित्यच केवलवर्ण15साम्यञ्चतु16षर्वपि पादेष्वलङ्कारः1। भङ्कारितेत्यादावेकधा18 समुदायसादृटश्यं रसायन19रसेत्यत्र तु रसेति 20समुदायत्रयस्य परस्परसादृश्यमित्यनुसन्घेयम्। तथा च 'आटोपे21"त्यादौ गौडीया "अमन्दसुन्दरे"त्यादौ वैदर्भी, "गुणगालङ्कारे"त्यादौ पाञ्चा- लीया च22 तत्तदर्थानुसारेण द्रष्टव्या। प्रकृष्टो वर्णविन्यासो23 रसाद्यनुगतो24 हि यः25। सोऽनुप्रासस्स च छेक वृत्त्यु26पाधिव27शाद्द्विधा॥ समुदायद्वयं यत्र विविधं साम्यमृ28चछति29। सच्छेकलालनात्प्रौढ:30 छेकानुप्रास ईरितः ॥ व्यञ्जनव्यापृति3वृत्ति:32 वर्णानां रसगोचरा। तत्संयोगादियं वर्णरचना वृत्तिरिष्यते।। सा वैदर्भ्यादिभेदेन3 त्रिधा पूर्वनिरूपिता3। तयोपलक्षितत्त्वात्तु वृत्त्यनुप्रास इष्यते35॥ इत्थं वर्गालङ्कारो द्विधा दशित:36।। 1. E. अरुगिमा 2. A's alt. C. इष्टसुताद्य 3.C. अपराय 4.C. व्यज्ञना 5. D. परुषां A.C.D.E.F.I परुषाटोपे 6. H. अलंकारेण 7. A's alt. F. अथापि H. अद्ापि 8. H. कुरुते त्वं रावण (P. 31) 9. A.C. कृता 10. D. निष्य-11. A, रसा- रसारसायन C. विलसतु सारसारसाधन रसधारा 12. All mss. read रस 13. All except F. धारा 14. C. सार 15. A's alt. ल व्यञ्जन सा 16. A's alt. C. साम्यञ्च त्रिष्वपि 17. C. अलंकार शङ्का 18. A's alt. एददैव C. एकदैवत्य D. एकका 19.C.रसायना 20. समन्ताय त्रय 21. A's alt. च द्वयोषेत्यादौ C. च घोषेत्या 22.D. E. omit च 23.C. 'वित्यासो' 24. A.C. अनुगुणो A. B. गतस्तु यः, 25. D. यं 26. D. अनुप्रासतोद्वि 27. C. उपाय 28. D.F. इच्छति 29. F. ति ईरित: 30. D. E. प्राज्ञै: 31. C.व्यावृत्ति 32. A.B.C. व्यक्ति: 33. A. भेदात्निधा C. भेदोत्रधा 34, A's alt. C. उदाहता 35. A.C. उच्यते 36. D. दर्शितं।

यमकम् ३१

स्वरव्यज्जनसमुदायपौनरुक्तय यमकम् ॥६॥ अत्र क्वचिद्द्रिन्नार्थत्वं क्वचिदनर्थकत्वं क्वचिदेकस्यार्थवत्त्वमपरस्यानर्थ- कत्वमिति संक्षेपतः प्रकारत्रयम्। यथा- यो यः पश्यति तन्नेत्रे रुचिरे वनजायते। तस्य तस्यान्यनेत्रेषु रुचिरेव न जायते।। इदं सार्थकत्वे। एवमन्यज्ज्ञेयम्। शब्दार्थपौनरुक्तय प्ररूढं दोषः।।७।। प्ररूढग्रहणं वक्ष्यमाणभेदवैलक्षण्यार्थम्। यदाहुः-शब्दार्थयोः

अथ शब्दालङ्कारप्रस्तावः ॥ तत्र यमकलक्षणाय सूत्रम्। स्वरव्यञ्जनसमु- दायपौनरुक्त्यं यमकम्1। स्वरव्यञ्जना2त्मकस्य शब्दसमुदायस्य यत्तेनैव रूपेश पुनर्वचनं तद्यमनाद्यशमकम्। तस्य पदावृत्त्यर्धावृत्तादयो भेदाश्च्िरन्तनैरेव बहुधा प्रपञ्चिताः। ते काव्यगडु भूता इति नेह प्रतन्यन्ते5। किन्तु 'सर्वेषामेवैषां भेदानामेत द्वैचित्र्यत्रयम्8 आवहतीति अभिप्रायेणगाह-अत्र क्वचिद्धिन्नार्थ्थत्यादि। यम्य1मानयो: 1समुदाययोद्वयो- रपि क्वचिद्द्िन्ना12थता, क्वचिद13नर्थकता, क्वचिदेकस्यार्थ1वत्त्वमपरस्य अनर्थकत्व15मिति क्रोडीकृतसकलविशेषमेतद्द्गेदत्रयम्। यो य16 इति। रुचिरे रम्ये 1वनजायते पद्म18. दलवत् दीर्घे तस्या:19 नेत्रे यो यः पश्यति, तस्य20 तस्यान्यनेत्रेषु अभिरतिरेव न जायते। इदं21 द्वयोस्सार्थकत्वे22 अनर्थकत्वे द्वैरूप्ये23 यथा- त्वं रावण! जगत्पुण्यैर्लङ्कालङ्कारभूरभू: । वाल्मीके2वर्येन ववृधे सारस्सारस्वतस्स्वतः ॥ अत्र "रभूरभूरि"ति अनर्थकता। "लड्कालङ्कारे25" त्यादौ26द्वैरूप्यम्।

इत्थमर्थपौनरुक्त्ये27 पुनरुक्तवदाभासं28 शब्दपौनरुक्त्ये तु अनुप्रासयमकालङ्कारौ च विवेचितौ। अथोभयपौनरुक्त्ये हेयांशं विभत्तुं29 सूत्रम्। शब्दार्थपौनरुक्त्यं प्ररूढं दोष: ।। प्ररूढग्रहणस्य30 प्रयोजनमाह-प्ररूढग्रहणामित्यादि। 31अप्ररूढपौनरुक्त्यं वक्ष्य-

1.D. कम्। आवृत्या 2.C. व्यजञनार्थक 3.C. यमनादि यम 4. C. गूढ 5. D. E. प्रतन्यते 6. D. समैवेषां 7. A's alt. तदेतद् 8.A.C.D. 'त्रयं त्रैगुरायभाव' 9. A. भिन्नार्धे 10. A's alt. धर्मानयो: C. धर्म्यमानयो: F. गम्यमान 11. A.C. द्वयो- रपि समु- 12. A. भिन्नार्धकता। भिन्नार्थकतं 13. omitted in.F.14. C. एकस्या- त्यर्थ 15. A's alt. F.H.I. अर्थवत्त्वं 16. F. यं 17.C. च वन 18. A's alt. C. पद्मवत् 19. C. तस्य 20. A.C. omit. तस्य 21. A's alt. C. इति 22. F. कत्वे यथा 23. E. च यथा 24. C. वाल्मीके येन 25. A. इत्यत्र 26. E. तु 27. D. उक्त्यं 28.A. C.E.F. आभास: 29. E. विभङ्तुं 30. F, स्य प्ररूढाद्वै 31. A's alt. अत्र दोषः। पौनरुत्तयस्थ वक्ष्य D. प्ररूदं E. अप्ररूढं

३२

पुनर्वचनं पौनरुक्तयमन्यत्रानुवादात् इति। महा तात्पर्यभेदवत्तु लाटानुप्रासः॥८। तात्पर्यमन्यपरत्वम्। तदेव भिद्यते यत्र, न तु शब्दार्थस्वरूपम्। यथा- ताला जाश्न्ति गुणा जाला दे सहिअएहि घेप्पन्ति। रइकिरणाुग्गहिआाइ होंति कमलाइ कमलाइ।। "अत्राब्जपत्रनयने ! नयने निमील्य" इत्यादौ विभक्तचादेरपौनरु- वत्येऽपि बहुतरशब्दार्थपौनरुक्त्याल्वाटानुप्रासत्वमेव। "काशाः काशा इवे"-

माणो1 भेदः । तस्य प्ररूढाद्वैलक्षण्य मदोषात्मकत्वम्। तदेवादोषात्मकत्वमभियुक्तसंवा- देन द्रढयति-यदा1हुरित्यादि5। शब्दस्यार्थर्थस्य च पुनर्वचनमनुवादा दतिरिक्ते विषये दोष इत्यर्थः । अथोपादेयांशमधिकृत्य सूत्रम्। तात्पर्यभेदवत्तु' लाटानुप्रासः। यत्र पौनरुक्त्ये शब्दार्थों तावेव, तात्पर्यमात्रं त्वन्यत्। सोऽयं लाटोप1लालनात् लाटानुप्रासः1। तस्मादसार्व12जनीनत्वात् 13ग्राम्यानुप्रास इति14 केचित्। ताला 15जाअ्न्तीति। तदा जायन्ते गुणा: यदा ते सहृदयैगृ ह्यन्ते। रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति 16कमलानि कमलानि ॥ अत्र17 द्वितीययोर्गुणकमलशब्दयोः श्ाघाद्या18श्रयत्वं तात्पर्यभेदः । ननु19 यत्र प्रकृतिमात्रं20 तदर्थश्र पुनरुच्यते, न प्रत्ययतदर्थो; अ्त्र कोऽलङ्कार इत्यत21 आह-22अत्राब्ज23पत्रेत्यादि24। 25विभक्त्यादेरिति। आद्योहि नयनशब्दो बहुव्रीहि- 26वर्तित्वात् अन्यपदार्थलिङ्ग27वचनविभक्तिक:28 । द्वितीयस्तु स्वलिङ्गवचनविभक्तिकः । अतो नेह विभक्त्यादेः पुनरुक्तिः। नापि लाटानुप्रासत्वहानिः। कुत इत्यत आ्राह- बहुतरशब्दार्थपौनरुवत्यादिति। इत्थं च सति पदनिबन्धनतया प्रातिपदिक29मात्रनिबन्धन- तया च3 लाटानुप्रासो द्विधा मन्तव्यः । 1. A's alt. यो भेद: 2. A's alt. वैलक्षरयात् 3. D. रूढयति 4. D. यमाहु: 5. A's alt. C. इति। 6. H. शब्दस्य चार्थ- 7.C. अनुवादयति 8.C. विषयो 9. A's alt. D. भेदवतु 10. A's alt.C. omit. लाटानुप्रा 11.C. प्रासं 12. A. जानेकत्वात् 13.A.ग्रामानु 14. A's alt. F. इत्यपि 15. A's alt C. ज अस्ती D. लाजा अतीति 16. A. विमल-17. E. गुणास्तदा गुणा जायन्त इति अध्याहारः। दार्ष्टा न्तिकत्वात्। अत्र 18. A. C. आगन्तृत्वं A's alt. श्राघास्पदत्वात् E. 'आस्पदत्व तात्य' 19. A's alt. C. 'न च' H. न तु 20 C. मात्रं यत्र 21. A's alt. अत्राह C. इत्याह-22. A's alt. प्रकृति मात्र अत्र 23. C. अजपुत्रे 24. A's alt. पुत्र 25. D. विभादेरिति 26. A's alt.C. वृत्ति 27.C. विभवचन 28. D. विभक्तिकं अरतो 29. पदिकार्थ निव-30. A's alt.C. omit. च I In this verse the word कमल alone is expressly repeated, and the word गुख mentioned by Vidyacakravartin as repeated is so only by implication.

चित्रम् ३३

त्यादावनन्वयेन सहास्य सडूरः। अन्योन्यापेक्षशब्दार्थगतत्वेनार्थमात्रगतत्वेन च व्यवस्थितेभिन्नविषयत्वात्। अनन्वये च शब्दैक्यमौचित्यादानुर्षङ्गिकम्। अ्स्मिस्तु लाटानुप्रासे साक्षादेव हि लक्षणम् । तदेवं पौनरुक्त्ये पश्चालङ्काराः॥६।। निगदव्याख्यातमेतत्। वर्णानां खङ्गद्याकृतिहेतुत्वे चित्रम् ॥१८।। अनन्वयाद्विशेषमस्य दर्शयति-काशाः काशा इवेत्यादि। अनन्वये1 ह्येकस्यैवोपमानो- पमेयत्वम्। तत्र2 यद्यपि अर्यपौनरुक्त्यं लक्षण न, अथापि शब्दपौनरुक्त्यं1 दोषभयादङ्गी- क्रियत एव। "यथोद्देशस्तथव प्रतिनिर्देश" इति न्यायोल्लङ्गने पर्यायप्रक्रमभेददोष- प्रसङ्गात्?। लाटानुप्रासे तु शब्दपौनरुक्त्यमपि लक्षणमिति विशेषः1। तदेतदाह-अ्न्यो- न्यापेक्षेत्यादि। परस्परव्यपेक्षिणो: शब्दार्थयो: पौनरुक्त्यं लाटानुप्रासः। अनन्वये11 त्वर्थ- मात्रपौनरुक्त्यमित्यर्थः। अत्रार्थे12 सङ्ग्रहृश्लोक:13-अनन्वये तु इत्यादि। 1शचित्या- दुद्देश प्रतिनिर्देशयो: ऐकरूप्यसमाश्रयणलक्षणात्1 ॥ यत्र तावेव शब्दार्थौ तात्पर्यं तु विभिद्यते16। तत्पौनरुक्त्यमाचार्येर्लाटानुप्रास इष्यते ।। दोषापत्तिभयादेव शब्दक्यं स्यादनन्वये। अस्मिस्तु लाटानुप्रासे साक्षादेव हि लक्षणम्17॥ अथ पौनरुक्त्यनिबन्धनाना18मलङ्काराणां नियमनाय19 सूत्रम्। तदेवं पौनरुक्त्ये 20पश्चालड्काराः। यथवं21 पौनरुक्त्य व्यपाश्रित्य वर्गशोऽवतिठ्ठन्ते22। तथोपमादयोऽपि साधर्म्यादिव्यपाश्रयेण23 वर्गशोऽवस्थायिन इत्यव24बोधितं मन्तव्यम्। तदिदं न्यायविदा- मव25गतमेवेत्यभिप्रायेणाह-निगदव्याख्यात26मिति। 27निगद2ब्दोच्चारणं तन्मात्रेण प्रतीतार्थत्वात् व्याख्यातकल्पमित्यर्थः । अथ चित्रार्थं सूत्रम्। वर्णनां खङ्गाद्याकृतिहेतुत्वे चित्रम्। सङ्गतिमाह- 1.D.E. अनन्वयो 2. A's alt.D. omit. तत्र 3. A's alt. लक्षण न ? थापि 4.C. पौनरुत्तय 5. A's alt.D. एवं यावत्तयोनिर्देशः। 6.C. तयोनिर्देशः H. यो द्देशः 7.D. भङ्गात् 8.C. प्रासं 9. D. उत्त्यलक्षणे 10. D. विशेषं 11. D. E. H. अनन्वयस्तु 12. A's alt.C. अर्थ 13. A's alt. सड्ग्राहक D. श्रोका: 14. A's alt C. औ्रप- चित्या 15. A's alt लक्षणान्य C. लक्षणाद्यत्र यत्र 16. D. ते तथापि (P. 34) 17. H. एवं 18.C. निबन्धन नाम 19. E. निगमनाय 20. A's alt.C. पञ्च प्रकारा: 21. All except E. read. एव 22. A's alt. E. F. तिष्ठते 23. A's alt. आश्रयणेन H. आश्रयतो 24. C. इत्येव 25. A's alt. E. अवदातं E. वगत मोचेत्यभि 26. A's alt. व्याख्यान 27. A. निगदन निगद 28. H. निगदः ai bossimO O3 .I.H.J.O.

३४

यद्यपि लिप्यक्षराणां खङ्गादिसन्निवेशविशिष्टत्वं तथापि श्रोत्राकाशसमवेत- वर्णात्मकशब्दाभेदेन तेषां लोके प्रतीतेर्वाचकशब्दालङ्कारोऽयम्। आदिग्रहणा- द्यथाव्युत्पत्तिसंभवं पद्मबन्धादिपरिग्रहः। यथा- भासते प्रतिभासार ! रसा भाता हताविभा। भावितात्मा शुभा वादे देवाभा बत ते सभा। एषोऽषृदलपद्मबन्धः । अथ दिग्दलेषु निर्गमप्रवेशाभ्यां श्रिष्टाक्षर- पौनरुक्त्य-प्रस्ताव 1इत्यादि। स्थानविशेषेषु2 खङ्गाद्यवयवविशेषेषु विन्यासक्रमेण उश्विष्टानां वर्णानां यत्पाठे पौनरुक्त्यं तदात्मकस्य खङ्गबन्धादिचित्रस्य कथनं पौन- रुक्त्यप्रस्तावे 6सङ्गच्छत इत्यर्थः । ननु कथमयं शब्दालङ्कारः? लिपिसन्निविष्टानां वर्णानां वाचकत्वाभावात् इत्यत आह-यद्यपीत्यादि। खङ्गादिसन्निवेशो हि लिप्यक्षराणाम् एव न श्रोत्राकाश समवायिनाम्। वाचकत्वं तु श्रोत्राकाशसमवायिनामेव न पुनर्लिपि सन्निवेशिनाम् । इत्थं च सति खङ्गादिबन्धगतानां यद्यपि वाचकशब्दालङ्कारता नोप- पद्यते, तथापि लौकिकानां लिप्यक्षरेष्वपि वाचकत्वप्रतीतेर्वाचकशब्दाल ङ्वारत्वमुपचर्यत इति भाव: । अतः1० स्थूलबुद्धिलालनीयत्वात् वाचकशब्दबहिर्भावाच्च नात्र कविभिरादरः कार्य11 इति मन्तव्यम्12। आदिशब्दार्थमाह-आदिग्रहरगादि13त्यादि। यथाव्युत्पत्ति14. संभवं, यथा15 शब्दः प्रत्येकमभिसंबध्नाति16। अतो यथाव्युत्पत्ति1 यथासंभवं च पद्म18- मुरज19गोमूत्रिकादिबन्धानां परिग्रहो205भ्यनुज्ञायत21 इति शेष:22। भासत इति23 । प्रतिभया सारभूत24 सभा ते भासते। बतेत्याश्र्ये। रसाभाता शृङ्गारादिना 25समन्तादुपशोभिता। हताविभा26 निर्णाशितव्यामोहा27। भावितात्मा 28तत्संस्कारैः आत्मानं 29भावितवती। शुभा वादे30 तत्त्वबुभुत्सा (सया ?) तु (वा ?) विजिगीषया32 वा वादमात्रे विदग्धा। अत एव देवाभा सुधर्मासदृशीत्यर्थः। अत्रोद्धार- प्रकारमुपदिदिक्षु3राह-एषोऽष्टदल इत्यादि3। 3दलानि दिक्षु चत्वारि3 चत्वारि च 1.A's alt.C. इति 2. A's alt. D.E.F.H.I. गञ्जनकपालिका कुगिडकेषु खड्गा 3.C. शिष्टा 4.A.C. "नां यन्नियत्या पौन" A's alt. नां यत्पौन 5.H. 'वर्णा- नायत्पाठे' 6. H. सङ्गटते 7.C. श्रोत्रार्थाकाश 8. च omitted in A. C.D.F. 9. C. उपचीय्यते 10. A's alt.D.H. अथ 11.A's alt.C. कर्तव्यः 12. D. मन्तव्य 13. A's alt.C. इति 14.C. पत्यसंभवे 15. E. यद्यथा 16. A's alt.C. बध्यते। 17.C.पत्ति: 18. A's alt: C. पद्य 19. D. मुरजबन्धगो 20.A's alt.C. ग्रहइ्त्यनु- ज्ञायते 21. A's alt. C. ते। भास 22. D. शेषं। 23. H. इति। अ्र्प्रन्रायं 24. F. भूतं 25. D. रसेन आसम E. रसेन न सम 26. A. हतापिहा (भा) निः। F. विभावानाशित 27.D. व्यामोहो C. मोहात्मा 28. A.C. सत् 29. D. भवि 30. A's alt. वादेन 31. Omitted in C. 32. Except A. all read विजिगीषा 33.C.सधर्मा 34. A. दिदिन्तु (ददित्तु)। 35. A.C.F.H.I. दलबन्ध इति 36. F. दलादिषु च 37. C.D.F. वारिच।

उपमा ३५

त्वम्। विदिग्दलेषु त्वन्यथा। कणिकाक्षरं तु श्िष्टमेव। उपमानोपमेययोः साध्म्ये भेदाभेदतुल्यत्वे उपमा।११।। अर्थालङ्कारप्रकरणमिदम्। उपमानोपमेययोरित्यप्रतीतोपमानोपमेय- निषेधार्थम्। साधम्ये त्रयः प्रकाराः। भेदप्राधान्यं व्यतिरेकादिवत्। अभेद- प्राधान्यं रूपकादिवत्। द्वयोस्तुल्यं यथास्याम्। यदाहु :- "यत्र किंचित्सा- विदिक्षु, प्रथमाक्षर कणिकायाम्। अथ1 दलेषु द्वयं द्वयमक्षराणां प्राग्दलात् प्रादक्षिण्येन2 पाठः। दिग्दलेषु प्रवेशनिर्गमौ । अत्रायं निष्कर्ष :- कणिकायां लिखेदेक द्वौ द्वौ दिक्षु विदिक्षु च। प्रवेशनिर्गमौदिक्षु पद्मबन्धो भवेदयम् ।। आरोप्यलिपिवर्णानां साम्याद्वाचकवर्णताम्। खङ्गबन्धादिक चित्रं काव्यालङ्कार इष्यते ।।इति॥ इति श्रीविद्याचकवतिकृतौ अलंकारसर्वस्वसओ्जीवन्यां5 शब्दालङ्कारप्रकरणम् ।। ।। अथार्थालङ्काराः॥ तत्र सादृश्यविच्छित्तिविशेषैः नानालङ्कारबीजभूतामुपमामादौ लक्षयितुं सूत्रम्। उपमानोमेययोस्साधर्म्ये भेदा भेदतुल्यत्वे10 उपमा। उपमीयते11 साधम्यं 12नयतीत्युपमानम् अप्राकरणिकोऽर्थः तच्च नियमेन अधिक13गुणामेव भवति गुराधातृत्वात। उपमीयते साधम्यं नीयते इत्युपमेयं प्राकरणिकोऽर्थः तच्च नियमेना1धेयगुणत्वात् न्यूनगुणामेव भवति। तयोर्यस्तुलित15भेदाभेदांशः समानधर्माभिसम्बन्धः, स16 उपमालङ्कार इति सूत्रार्थ: । तदेतद् व्याचिख्यासुः17 प्रकरणविभागा18याह-अर्थालङ्कारेति। ननु साधम्यं नामै19तदुपमानोपमेययोरेव भवति। न कार्यकारणादिकयोः । इत्थम20पर्यवसान21सिद्धयोरनयोः किं शब्दोपादानेनेत्यत आह-उपमानोपमेययो22रिती23. त्यादि। सिद्धे सत्यारम्भोऽयं, प्रसिद्धयोरेवोपमानोपमेययोरलंकारत्वमिति नियमाय। अतो मेरुसर्षपादौ विवक्षया परिकल्पयितुं शक्योऽपि उपमानोपमेयभावो नालङ्कार- विषयः । अप्रतीतत्वा24दित्यनुसन्घेयम्। भेदाभेदेत्यस्य व्यावर्त्य दर्शयितुं साधर्म्य25प्रकारा- न्विविनक्ति साधर्म्ये त्रय इत्यादि। व्यतिरेकवदिति26। "तत्र27 तस्येवेति" वतिः। व्यतिरेकालङ्कारे यथेत्यर्थः । यथास्या28मिति। उदाहरिष्यत इति शेषः । 1. D. य द्वयं दलेषुद्यम 2. C. येन न पाठ: 3. C. निर्गमी 4. C. वर्गातः। 5. A. C.D. जीविन्यां 6.A's alt. C. भूतामादौ 7.C. उपमां ल 8. F. उपमेत्यादि 9. A. 'भेदाद्वेदे' 10. C.तुल्यत्वं 11. E. उपमिमीते 12. A's alt. नीयत 13.A. गुणकं 14.D. नियमेनाधिकगुणमेव भवति। 15. A.C.E. F. तुल्यित 16. Omitted in D.17.C. व्याख्यासु: 18. F. विभागार्थ 19.C. नाममेतद् 20.C. अप्यवसान 21.D.omits न 22. D. 'मेययोरित्वा' 23. A.C. इतीति (प्रतीतोपमानोपमेयनिषे- धार्थमिति) आह-सिद्धे 24. A.C.F.H.I. त्वादनु 25.C. धर्म-26. H. इत्यादि 27. All mss. read तत्रैवेति 28. A.D.F. स्यात्।

३६ अलङ्कारसर्व स्वम्-सभ्जीवनीसहितम्

मान्यं कश्रिच्च विशेष: स विषयः सदृशतायाः" इति। उपमैव च प्रकारव- चित्र्येणानेकालड्कारबीजभूतेति प्रथमं निर्दिष्टा। अस्याश्च पूर्णालुप्तात्व-

-प भेदाभेदतुल्य त्व एवोपमा स्यादिति यदुक्तं तत्प्रामाणिकसंवादेन द्रढयितुमाह- यदाहुरित्यादि। भाष्यकृदा2दय इति शेषः। सामान्यं साधर्म्यम्। विशेषो वैधर्म्यम्। सहशताया:5 उपमाया; साधर्म्यवैधर्म्ययोः तुलया वृत्ता वुपमा8 स्यादिति यावत्। यदेतदस्या उद्देशे प्राथम्यं तत्र प्रयोजन दर्शयति-उपमैव चेति। प्रकारवैचित्र्येरोति। तथाहि-मुखं चन्द्र इवेत्युपमा। मुख मुखमिवेत्यनन्वय10। मुखं चन्द्र इव स11 तदिवेत्युपमेयोपमा। द्ृट्टा मुखं चन्द्रमनुस्मरामीति12 स्मरणम्। मुखमेव चन्द्र इति रूपकम्। मुखचन्द्रेण तापः शाम्यतीति परिणामः13। किं चन्द्र तहोस्विन्मुखम्14 इति सन्देहः । मुखं15 चन्द्र16 इति चकोरा नन्दन्तीति भ्रान्तिमान्। चन्द्र17 एव न मुखम् इति अपह्नतिः18। नूनं19 चन्द्र इवेत्युत्प्रेक्षा। चन्द्रं पश्येत्यतिशयोक्तिः। अस्यां प्रावृषि मुखं चन्द्रबिम्बञ्च विच्छायमित्येका तुल्ययोगिता। शरदि 20रम्यमिति21त्वन्या। इद च22 तच्च2 रम्यमिति दीपकम्। मुखमेव रम्यं24 चन्द्र एव हृद्य इति 25प्रतिवस्तूपमा। 26भुवि मुखं दिवि चन्द्र27 इति दृष्टन्तः। मुख28दूषणं 29चन्द्रमसो मलिनीकरणमिति निदर्शना। चन्द्राद3धिक मुखं, मुखादधिक3शन्द्र इति32 व्यतिरेकः। चन्द्रेण सह मुखमिति सहोक्तिः। न33 मुखेन विना चन्द्र4 स्समीचीन इति विनोक्तिः। कलाभिरामं35 मुखमिति समासोक्तिः। कलाभिरामौ मुखचन्द्राविति श्लेष:361 नमस्ते चन्द्र प्रसन्नोऽसि37 इत्य- प्रस्तुतप्रशंसा। मुखे रोषो38 न दोषाय39 नही दो40 निन्दाय कलङ्करेखेत्यर्थान्तरन्यासः । इत्थं स्वप्रकारवैचित्र्येग 4सादृश्यविच्छित्तिविशेषात्मना यतो नानालङ्कारनिदानभूता, 42अतोऽर्थालङ्कारेषु प्रथमं13 निर्दिष्टेति यावत्। स्थूलप्रभेदप्रथनभीरुता44 माविश्चिकीर्षुराह-अस्याश्र पूर्णोत्यादि। पूर्णालुप्तात्वे45

1. D. ह्य यदा 2. C. कृदादिति 3. A's alt. इत्यर्थ: । 4. A.C.H. विशेषं F. शेषो तत्र 5. A.H. तयोपमाया: C. तयोस्साधर्प्य 6. A.C.F.H.I. तुलनया 7, C. प्रवृत्ता 8.C. मानरया 9. A's alt. उद्देश साध्म्य C.उद्देशे साधर्म्य 10. D, अनन्वया 11.A's alt. C. H. चन्द्रो मुखमिवे 12. A's alt. स्मरति 13. H. णामालंकारः, 14. D.E. मुखपद्म 15. Omitted in D.16.C. चन्द्रकोशा न द 17. C. चन्द्र- मिव 18. A's alt. अपह्ववः । C. अनुभव: 19. A. नन्दनात् मुखं मुखं चन्द्र C.H. मुखं चन्द्र D. आनं चन्द्र 20. A's alt, C. तच्चेदं रम्य 21. A's alt. C. इत्यन्या 22.H. omits च 23. D. तन्वरम्यं 24. D. रम्य 25. D. omits प्रति 26. D. omits भु 27. A. C. इवेति। 28.C. मुखं 29. A.C. चन्द्रमलि 30. C.D. अधिक मुखं 31. D. अधिक 32. A's alt. E.F.H. इति च 33. D. omits न 34. A.C.F. चन्द्र इति। 35. A's alt. D. E. पूर्ण मुखं 36. D. शेष:। 37. C. प्रसीदोऽसि H. प्रसग्गो 38. H. दोष:, 39. D. E. H. I. दोष:, 40. A's alt.C. इन्दौ निनदा निन्दांश इत्य 41. A's alt. साधर्म्य 42. D. omits अतो 43.C. प्रथमनिर्दि 44. A's alt. भीरुत्वं 45. A's alt. C. H. 'लुप्ता ेत्यत्र'।

उपमाभेदा: ३७

भेदाद् बहुविधत्वं चिरन्तनैरुक्तम्। तत्रापि साधारणधर्मस्य क्वचिदनुगामितयैक- रूप्येण निर्देशः । क्वचिद् वस्तुप्रतिवस्तुभावेन पृथङ्निर्देशः। पृथङ्निर्देशे च संबन्धिभेदमात्रं प्रतिवस्तृपमावत्। बिम्बप्रतिबिम्बभावो वा दृष्टान्तवत्। क्रमेणोदाहरणानि-

त्यत्र भाषितपुंस्कत्वाभावात् न पुंवद्धावः। संज्ञे हि खलूपमाया एते1 पूर्णा लुप्ता चेति। तत्रोपमानोपमेयसाधारणधर्म2उपमाप्रतिपादकानां चतुर्णामपिः शब्दोपादाने पूर्णा। एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा लोपे लुप्ा। अनयोर्भेदप्रभेद वैचित्र्यसहस्रमस्माभि: संप्रदाय प्रकाशिन्यां काव्यप्रकाशबृहट्टी कायां वितत्य9 दशितम्। लघुटीकायां10 च11 12यथोपयोगमिति ततोऽवधार्यम्। अयं13 पुनराचार्यः सर्वस्यवोपमाप्रपञ्चस्य अ्न्यैः अनुप14पादित चर15वैचित्र्यत्रयमुपपिपादयिषुराह-तत्रापि साधारणधर्मस्येत्यादि। अनु- गामितया उभयाभिसंबन्धार्हतया। मुखं16 चन्द्र इव हृद्यमित्येकेनैव रूपेण हृद्य1त्वा- देस्साधारणधर्मस्य निर्देश: क्रियते इत्येकं वैचित्र्यम्। अथ वस्तुप्रतिवस्तुभावेन पृथङ् निर्देश इति द्वितीयम्। एकोर्ऽर्थो वस्तुत्वेनोपमेयगतः18 प्रतिवस्तुत्वेन निर्दिश्यत इति यावत्19। यदैवं पृथङ्निर्देश:, 20तदावान्तरभेदोऽस्तीत्याह-पृथङ्निर्देशे21चेत्यादिना। सम्बन्धिभेदमात्रमिति। "वलितकन्धरमाननमावृत्तवृन्त22तपत्रनिभम्"इत्यादौ हि23 येन सह संबध्नाति साधारणो धर्मः स24 सम्बन्धी, केवलं25 भिन्नः26 एकत्र कन्धरा अपरत्र वृन्तं त्द्रशदोपाधिना स्वयमभि28न्नोऽपि अभेदो धर्मो29 भेदेन निर्दिष्टः। इदमेकं वैचित्र्यम्। प्रतिवस्तूपमावदिति। यथा प्रतिवस्तूपमायाम्। 30अरभिन्न1धर्मस्य भेदेन निर्देशे32 न्यायो यस्स33 इहापि संभवतीति यावत्। यदा पुनरंसार्पितहारोऽय 35सनिर्भरोद्वार इवे- त्यादौ 37साधम्य38 धर्मि3द्वारक, तदा द्वयो4रकात्म्यभावात् न वस्तुप्रतिवस्तुभावः। अपि तु बिम्बप्रतिबिम्बभावनय इत्याह-बिम्बप्रतिबिम्बभावो वेति। प्रतिबिम्बं प्रतिमा। हारनिर्भरादौ हि बिम्बप्रतिबिम्बनयेन साधर्म्यावगतिः । अत्र नये दृष्टान्ता-

1. A. हते 2. C. धर्मोपमा 3. H. अपि उपा 4.A.C. शब्दतोपा A's alt. शब्दे न 5. D. प्रभेदा 6. A's alt. C. वैचित्र्यात् 7. C. प्रकाशाप्रकाशि 8. D. 'दीपिका' 9. C. विद्यत इति द 10. C. दी पिकायां 11. A's alt. C. तु 12. A's alt. C. यथायोग 13. H. तु पुन 14, A's alt. अनुत्पादित 15. A's alt.C.D. चरं उप 16. 'मुख चन्द्र' 17. A's alt.D.H. हृद्यता 18. A.C.F. 'अन्योऽर्थस्तूपमानगत इति प्रति' 19. H. 'त् यदा पुनः' 20. E. 'तदवान्त' 21. A's alt.C. निर्देशश्च 22. A's alt. वृक्त 23. H. omits. हि 24. A. omits. स० 25. A's alt.C. केवलो 26. A's alt. C. भिन्न एक 27.C. तद्भाव 28. C. अभितो 29. A's alt.C. धर्मभे 30.A's alt. C, सामान्यस्य धर्म 31. H. अभिन्नस्य 32. A's alt. निर्देशन्या 33. A's alt. E. H. अयं स 34. A's alt. C. हारसनिर्धारो 35. A. omits स 36. F. रोगि- रिरिति वेत्यादौ 37. D. साहध्म्ये 38. C. धर्म्य 39. A. धर्म 40. A's alt. C. एकात्मता न D. E. एका H. एकान्त्य भावेन वस्तु 41. A. E. अभावात्,-

३८ प्रभामहत्या शिखयेव दीपस्तिमार्गयेव त्रिदिवस्य मार्गः । संस्कारवत्येव गिरा मनीषी तया स पूतश्च विभूषितश्च॥ यान्त्या मुहु्वलितकन्धरमाननं त- दावृत्तवृन्तशतपत्रनिभ वहन्त्या। दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पक्ष्मलाक्ष्या गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्षः।

लङ्गारं दृष्टान्तयति1-दष्टान्तवदिति। 2प्रत्रंतदाकूतम् । या यावती3 संभ वत्युपमा पूर्रगा लुप्ता च5 सप्रभेदप्रपञ्चा सा सर्वेवास्म दुपदशितेन वैचित्र्य ्त्रयेण त्रिधा प्रथत इतिश। प्रभामहत्येति। प्रभापेक्षया10 महतीति कथनात् स्वापेक्षया तन्वीति 1विवक्ष्यते। तदेतत्प्रभामहत्त्वं12दीपशिखापेक्षया देव्याः साधारणो धर्मः। उभे हि13 खलु एते स्वा- पेक्षया तनीयस्यौ प्रभापेक्षया तु महत्यौ। एवं संस्कारवत्त्वं वागपेक्षया। तत्र वाचि संस्कारो व्याकृतिः, देव्यां तु निसर्गसिद्धदिव्यानुभाववासनानु11वृत्तिः। त्रिमार्गयेत्यत्र तु15 साधारणधर्म: प्रतीयमानः। न चात्र प्रक्रमभेदः शङ्कयः। 1जगत्पावनत्वादेस्साधारण1- धर्मस्य उभयत्रा18पि सुप्रसिद्धतमस्य शब्दोपादाननिरपेक्षत्वात्19। इत्थं च सत्य20नुपात्त- स्यापि साधारणधर्मस्यानु21गामितर्यक22रूप्येण23 निर्देश24 उदाहृतो मन्तव्यः। यद्वा त्रिमार्ग25येत्येतदेव तन्त्रेण न्यायेन देवीविशेषण26तयापि सङ्गच्छते। तथाहि-त्रिवृत्कर- णादिवैदिकप्रक्रियानुसारेण27 वा, 28 त्रपुरादितान्त्रिकप्रक्रियानुसारेण वा देव्यास्त्रिमार्गत्वं प्रसिद्धमेव। हिमगिरेस्तु दीपत्रिदिव2मार्गमनीषिभिस्सह साधारणो3 धर्म: 3पूतत्वम्। विभूषितत्वं या आद्यन्तवाक्यापेक्षया पूर्णोपमा। मध्यमवाक्यापेक्षया32 लुप्तसाधारण- धर्मा। तत्रापि सा पूर्णेव वा। सा3 च मालारूपेणावस्थानान्मालोपमेत्यादि वैचित्र्यमनुसन्धेयम् । अथ वस्तुप्रतिवस्तुभावेनोदाहरति-यान्त्येति। मालतीविलाससाक्षात्कारो- त्क्षुभितमन्मथस्य माधवस्येश्यमुक्तिः। यान्त्या उपवनात्पुरं प्रति करेरगुकया गच्छन्त्या37 1.Omitted in D. 2. A's alt. अग्रेदं C. अन्रेदं 3. H. यायाचती 4. A's alt. सहवत्युप C. सहपत्युप। 5. A's alt. C.H. च । सा 6. Omitted in D. 7.E. 'मदशि' 8. A's alt.C. वैचित्रयेण 9. H. ति। अन्नैक 10. C. 'प्रभावेक्षा' 11.D. लक्ष्यते 12. D. महत्त्यं 13. D. ह खलोते 14. D. omits. नु 15. Omitted in D.16. D. जत्पावन 17. D. धारणे 18. D. यत्र व्रत सिद्ध E. 'यंत्र प्रसि' 19. C. पेक्ष- त्वादिकं च 20. D.E. सत्यार्थस्यानु 21.C. नानुमितैव 22. A's alt. एव 23. A's alt.C. रूपेण 24. Omitted in D.25. D. मार्गयेवेत्येत 26. D. 'विशेषत' 27. A's alt. सरणेव C. सरणेव D. E. सरणेन 28. A's alt. ने त्रिपुर C. नेत्रपुर 29. A.C. H. दीप - 30. A.C. साधारण 31. A's alt. C. धर्मपूत 32. D. E. तु लुप्त 33. F. तत्रविधिपूर्वेव वा । सा 34. C. omits वा 35. A's alt. C. साऽपि च 36. A's alt.C. धवस्योक्ति: 37. A's alt.C. गच्छन्त्यस्सह।

अनन्वय: ३६

अत्र वलितत्वावृत्तत्वे संबन्धिभेदाद्धिन्ने। धर्म्यभिप्रायेण तु बिम्बप्रति- बिम्बत्वमेव। पाण्डचोऽयमंसापितलम्बहार: क्लृप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन। आभाति बालातपरक्तसानुः सनिर्भरोद्वार इवाद्रिराज: । अत्र हाराङ्गरागयोनिर्भरबालातपौ प्रतिबिम्बत्वेन निर्दिष्टौ। एकस्यवोपमानोपमेयत्वेऽनन्वयः ॥१२।। वाच्याभिप्रायेण पूर्वरूपावगमः । एकस्य तु विरुद्धधर्मसंसर्गो द्वितीय- सब्रह्मचारिनिवृत्त्यर्थः । अत एवानन्वय इति योगोऽप्यत्र संभवति यथा-

सहचरीसँल्लापादिव्यपदेशेन वारंवारमप1वृत्तशिरोधरा2, अत एव आवृत्तशवृन्तस्य कल- हंसकर्ण कण्डूयनादिना विवलित ्बन्धनस्य कुशेशयस्य सदृशम् आ्ननम् वहन्त्या: कटाक्षो मे हृदये निखातः। अपाङ्ग7 निक्षिप्ता चक्षुःप्रभा स कटाक्षः, सः8 कीलित इव। केन9 प्रकारेण? गाढं परिचाल्याऽपि उत्कीलयितुं न शक्यते, यथा तथेति यावत्। कीटक्कटाक्ष: ? अमृतेन दिग्धः लिप्ः, यतस्तदा जीवातुरभूत्। विषेण च दिग्धः यतस्संप्रति दहति। अत्रैक1 एव 1धर्मस्सम्बन्धिभेदेन वलितावृत्तशब्दाभ्यां वस्तुप्रति- वस्तुभावेन निर्दिष्टः । वस्तुप्रतिवस्तुभावोऽयं धर्मापेक्ष एव। बिम्बप्रतिबिम्बभावस्तु धर्म्यपेक्ष इति व्यवस्थार्थ12माह-धर्म्य13भिप्रायेशोत्यादि। पाण्ड्योऽयमिति। हारनिर्भरादीनां 14धर्मि- त्वाद्विम्बप्रतिबिम्बभावः ।

भेदाभेदतुलावृत्तौ साधर्म्यमुपमोच्यते। धर्मविच्छित्तिवशतः त्रैविध्यमुपयाति सा ।।

अनन्वयं सूत्रयति15-16एक स्यैवोपमानोपमेयत्वे17 अनन्वयः। ननु18 उपमेयत्वमुप- मानत्वं च कथमेक1त्रैव सङ्गच्छत इत्याह20-वाच्याभिप्रायेशोत्यादि। पूर्व2 रूप22 मुपमेयत्वं तदनुगमो वाच्याभिप्रायेण यत्पुनरपूर्व23 रूपमुपमानत्वं तदनुगमो व्यङ्गयाभि- प्रायेशोति यावत्। 24नन्वेकत्र विरुद्धधर्मोपनिबन्धलभ्य:25 कोर्थ इत्यत आह-एकस्य तु26

1. A's alt. अप्रवृत्त D. आवृत्त 2. E. घरं-C, धरात् त एव 3.C. आवृत्तस्य 4.A's alt.C. कलभकर्णा 5.D. omits. कर्णा 6. A's alt. विचलित D. विवचत्तु: 7. C. अयाङ्रेन E. अपाङ 8.A's alt. C. omit. स. 9. A's alt. C. केनापि 10. A's alt. F. अत एक 11. A's alt.C. धर्म: चलि-12. A's alt. C. स्थानार्थ 13.C. धर्म्यभि F. धर्माभि 14. A.C.F. धर्म 15. C. सूचयति। 16. A's alt. F. एकस्येति। ननु 17. C. त्वेन अन्चयः । 18. A. ननु च उपमानत्व यत्व मुपमानत्वं च। 19.A's alt.C. एकस्यैव D. omits इच, 20. A.E. इत्यत H. omits इति 21.C. 'पूर्णारूप' 22. All read 'रूपकमुप' 23. A.C.H. पूर्वरूपक 24. A's alt. C. नन्वन्न 25. A's alt.C. बन्धनलभ्य 26. Omitted in all except C.

४० युद्धेऽर्जुनोऽर्जुन इव प्रथितप्रतापो भीमोऽपि भीम इव वैरिषु भीमकर्मा। न्यग्रोधवर्तिनमथाधिपति कुरूणामुत्प्रासनार्थमिव जग्मतुरादरेण।। द्वयोः पर्यायेण तस्मिन्नुपमेयोपमा ॥१३। तच्छब्देनोपमानोपमेयत्वप्रत्यवमर्शः। पर्यायो यौगपद्याभावः। अत एव त्वत्र वाक्यभेदः। इयं तुधर्मस्य साधारण्ये वस्तुप्रतिवस्तुनिर्देशे च द्विधा। आद्या यथा- कही खमिव जलं जलमिव खं हंसश्चन्द्र इव हंस इव चन्द्रः । कुमुदाकारास्तारास्ताराकाराणि कुमुदानि =

विरुद्धेत्यादि। सब्रह्मचारी सदृशः । एकस्यैवोपमानोपमेयत्व क्लृपिः सदृशान्तरसम्बन्ध- निवृत्त्यर्थमित्यर्थः2। यत इत्यं सद्ृशान्तरस्यानन्वयः अतस्संज्ञेय मन्वर्थेत्याह-अपत1 एवानन्वय इत्यादि। योगः प्रवृत्तिनिमित्तम्। अपि शब्देन सदृशान्तरनिवृत्ति 5स्समुच्ची- यते । युद्धेऽर्जुन7 इति। उत्प्रासनमभिप्रायपरिज्ञानम् । अत्र प्रथमार्जुनभीमशब्दौ वाच्यपरौ, चरमौ' तु व्यङ्गयपरौ। विरुद्धधर्मसं1सर्गस्तुल्यान्तरनिवृत्तये 11अतस्तदन्वयाभ।वात् भवेदयमनन्वयः ॥ अथ तृतीयसब्रह्मचारिनिवृत्तिफला12मुपमेयोपमां सूत्रयति-द्वयो:13 पर्यायेरण तस्मिन्नुपमेयोपमा। द्वयोरुपमानोपमेयभावविनिमये सत्युपमेयोपमालङ्कार इत्यर्थः । तदेतद्वयाचष्टे-तच्छब्देनेत्यादि। तच्छब्देनोप14मानोपमेयत्व15प्रत्यवमर्श इति वदता सन्निहितानन्वयप्रत्यवमर्शशङ्का निवार्यते16। अनन्वयाद्वधर्म्यान्तरं दर्शयितुमाह-पर्याय17 इत्यादि। यौगपद्यमिहैकवाक्यानुप्रवेशः। तदभावाद्धिन्नवाक्यत्वमेवेत्याह-अतएवत्विति। अत्रायमाशयः । उपमेयमुद्देश्यम्, उपमानं तु विधेयम्। 18इत्थं च सत्युपमानोप- मेयभावव्यत्ययो वाक्यकवाक्यत.मन्तरेण न संभवति19। अनन्वये तु पदैकवाक्यतैवेति। अत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावो न संभवति। भिन्नवाक्यत्वेन तन्निबन्धन20वचित्र्यप्रतीते:21। साधर्म्यनिबन्ध22नमन्यत्23। वचित्र्य24द्वयं25 संभवतीत्याह-इयं तु26 धर्मस्येत्यादि27 साधरण्यमैक्यरूप्येण निर्देशः । वस्तुप्रतिवस्तुभावस्तु प्रतीतच्रः28 । 1. D.E. omit त्व 2. A's alt. अर्थम्। यत 3.A's alt.C. 'अन वयेऽर्थेत्या' D.E. 'अरन्वर्थिके' 4. C. अन्र A. अतः 5. A's alt. D.E.H. वृत्तिरपि समु 6. C. ते । अन्र H. ते। विरु - H. omits from, युद्धेव्यङ्गचपरौ- 7.F. इवेति 8. A.C. F. उद्राशनं D.E. उत्प्राश 9. D. परमौ 10. A's alt.C. सम्बन्ध 11. A's alt. यत :- D.E. तत: 12. A's alt. परां C. परत्वं H. फलं 13. A's alt. F. द्योरिति। 14. D. उपमेय 15. C. omits त्व 16. A's alt.C. निवृत्तये- 17. D. पर्यायेग- 18. H. एवं 19. D. ति। भिन्न 20. A's alt. बन्धनात् D. बन्धना 21.C. प्रतीयते। 22. D. बन्धनो 23. A.D.H. 'अन्यत्त' C. अन्यन्तु 24. E. वचिन्त्रियं 25. C. द्य 26. Omit- ted in all except D. 27. D. आदिना 28. C.H. चरम् ।

स्मरणम ४१

द्वितीया यथा- सच्छायाम्भोजवदनाः सच्छायवदनाम्बुजाः । वाप्योऽङ्गना इवाभान्ति यत्र वाप्य इवाङ्गनाः ॥ सदृशानुभवाद्वस्त्वन्तरस्मृतिः स्मरणम् ॥१४॥ वस्त्वन्तरं सद्ृशमेव। अविनाभावाभावान्नानुमानम्। यथा- अतिशयितसुरासुरप्रभावं शिशुमवलोक्य तवैव तुल्यरूपम्। कुशिकसुतमखद्विषां प्रमाथे धृतधनुषं रघुनन्दनं स्मरामि।। सादृश्यं विना तु स्मृतिर्नायमलङ्गारः। यथा- अत्रानुगोदं मृगयानिवृत्तस्तरङ्गवातेन विनीतखेदः । रहस्त्वदुत्स ङ्गनिषण्णमूर्धा स्मरामि वानीरगृहेषु सुप्तः॥1

खमिवेति। अत्र प्रतीयमानस्य नैर्मल्यधर्मस्यानुगामित्वेन साधारण्यम्। सच्छा- घेति। छाया, शोभा अत्र सच्छायत्वं सम्बन्धि भेदाद्दिन्नम्। उपमानोपमेयत्व2व्यत्ययो3 न क्रमं विना। उपमेयोपमा तेन वाक्यभेदैक गोचरा5॥ अथ स्मरणं सूत्रयति6-सदृशा नुभवा8द्वस्त्वन्तरस्मृतिस्स्मरणम्। सदृशानुभवात् सदृशान्तरस्मरणं स्मरणालङ्कारः। व्याचष्टे-वस्त्वन्तरमिति। सदशं9 समभिव्याहारा- द्वस्त्वन्तरसदृशमेवेति भावः । द्विष्ठस्य धर्मस्य एकत्र10 स्थास्नो: प्रतियोग्यपेक्षामन्तरेण अनुपरमादनुमानवैध- 12र्म्यायाह-अविनाभावे1त्यादि। अविनाभावो व्याप्तः। नहि गवादिदर्शने नियमेन गवयादि14सदृशान्तर15स्मरणमस्ति । तादात्म्यवदुत्पत्त्योरन्यतराभावेना16लिङ्गत्वात् । अतिशयितेति। 1इयं योद्धुकामं लवमालोक्य सकौतुकस्य सूतस्य चन्द्रकेतुं प्रत्युक्ति:18। तवैव19 तुल्यरूपमिति सद्दशानुभवो20द्घाट21नम्। असा22दृश्यहेतुका स्मृतिर्न स्मरणालङ्कार

1.C. बन्ध- 2. H. 'मेयत्वं' 3. A's alt C.H. व्यत्ययेन 4. A's alt C. भेदेन 5. A. गोचरात्वं समभि 6. D. सूचय 7. F. सदृशेति। 8. D. 'भवस्तु अरन्तर' 9. D. 'सद्ृशं अभि' 10. A's alt अनवस्थानात् D. अनवस्थेस्नाः E. अवस्था F. अ्रन- वस्थास्नो: 11.C. अनुपम 12. D. धर्माय 13. A.C. इति 14.A's alt B.C.F. गवादि 15.C. अन्तरं 16, H. भावात् 17. Omitted in C.18. A's alt C.H. उक्ते: 19. A's alt C. तस्यैव D.E.F.H.I. तथैव 20.A.C.D. भाव 21. न सादृश्य 22. F. omits सा। + The normal reading is सुपः but the variant सुपि is also found which, however, seems to have been brought about under the supposition of a grammatical difficulty in the quite idiomatic usage स्मरामि वानीरगृहेषु सुप्ः। So for as Vidyacakravartin himself is con. cerned the word सुप्ति is used in the course of his explanation but

४२ अत्र च कर्तृविशेषणानां स्मर्तव्यदशाभावित्वे स्मतृदशाभावित्वम- समीचीनम्। प्रेयोऽलङ्कारस्य तु सादृश्यव्यतिरिक्तनिमित्तोत्थापिता स्मृति- विषयः । यथा -"अहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्" इति। तत्रापि विभावाद्यागूरि- तत्वे, न स्वशब्दमात्रप्तिपाद्यत्वे यथा-"अत्रानुगोदम्" इत्यादि। इत्याह-सादृश्यं विना त्विति1। प्रत्युदाहरति-अत्रानुगोदमिति2। अत्र हि पूर्वानु- भूतार्थदर्शनादेव स्मृतिः न तु सद्ृशानुभवात्4। प्रसङ्गात्5 गूढमभवन्मतयोगदोषमुर- द्घाटध्यति-अत्र च कर्तृविशेषरनामित्यादि। मृगया दशाभाविकर्तृ1विशेषणानां स्मरामीति11 स्मरणक्रियाकर्तुर्दाशरथेविशेषणानां मृगयानि12वृत्त्यादीनां स्मर्तव्यदशा- भावित्वेऽनुभूतचरत्वात् । स्मर्तव्यमृगयादशाभावित्वे युक्के13 स्मर्तृ दशाभावित्वं14 मृगयानिवृत्ति15 स्मरामीति स्मरणकालभावित्वमसमीचीनम्। नहि मृगयानिवृत्यपनीत- खेदत्वा16दिविशिष्टस्मृतिः17 । किन्तु मृगयानिवृत्त्यादिकं स्मर्तव्यसुप्तिविशेषण18मत इष्टार्थोऽपि19 न भवतीत्यभवन्मतयोगाख्योयं दोषः । ननु यदि प्रेयोऽलङ्कारो20 रतिभावात्मकः, न तदा स्मृतिः। यदा21 तु व्यभिचारि- भावात्मकस्तदा स्मृतिरूपोऽपि कदाचित्संभवति। ततोऽस्य स्मरणालङ्कारस्य कि वैधर्म्य- मित्यत आह-प्रेयोऽलङ्कारस्य त्वित्यादि। उदाहृत्य दर्शयति-अ्हो कोपेऽपि कान्तं मुख- मित्यादि22। अत्रा23भिनिविष्टस्य नायकस्य प्रियानुरागसंस्काराणां संस्कारान्तराभिभाव24 कतया भूयो25भूयस्स26मुद्धध्यमानानां महिम्नैव स्मृतिः, नहि सदृशानुभवात्। वैधर्म्यान्तर- 27मुद्ावयति-तत्रापि विभावेत्यादि। विभावानुभावा28दिभिः यदा स्मृतिर्व्यज्यते, तदैव हि भावालङ्कारः । 1. C. ति। स्मृतिस्सा 2.C. ति। पूर्व 3. A.C.F.H.I.भवार्थ 4.C. भवात्। गूढ 5. D. उपसङ्गात् 6. D. योगमदोषमुद्धाटभाव 7. Except C.all read उद्भावयति E. दोषमप्यु- 8. A's alt C. उद्भास 9. A's alt C. मृग्या 10. A.C.H. कर्म 11. A's alt C. स्मरती 12. All Mss. omi नि 13.A's alt C.युक्त 14. A's alt C. भावित्वे 15. Except C. all read निवृत्तं E. निवृत्त 16. D. आरादिकं स्मर्तव्य सुप्ति- 17. E. स्मरति 18. A's alt विशेषणं वै अतः। E. षणमेव अरपतः । 19. C. omits अपि- 20. A's alt C. यदा रति। 21. C. यदा स्मृति। 22. D. E. इति । 23. D. E. अन्रात्यभि 24. A's alt C. भावुकः । 25. C. omits भूयो D. भूतो 26. A's alt C. सम्बध्यमाना D. सम्बन्ध्यमाना- 27. A's alt D. मप्युद्धा 28. E. भावादीनां। that does not justify taking it as a variant. For, in his anuvāda of the first pada, he says more than once मृगया निवृत्ति; and on that score we may not be justified in restoring the reading अन्रानुगोदं मृगयानिवृत्ति. The correct explanation of the nominative usage सुप्तः is given by Mallinatha. ow silt bontoo

मा्शी स्मरणम् ४३

यैरट्ैष्टोऽसि तदा ललाटपतितप्रासप्रहारो युधि स्फीतासृकस्त्रुतिपाटलीकृतपुरोभागः परान्पातयन्। तेषां दुस्सहकालदेहदहनप्रोद्भूतनेत्रानल- ज्वालालीभरभासुरे स्मररिपावस्तं गतं कौतुकम्। की इत्यादौ सदृशवस्त्वन्तराभावे अशक्यवस्त्वन्तरकरणात्मा विशेषा- लङ्कारः। करणस्य क्रियासामान्यात्मनो दर्शनेऽपि संभवात्। मतान्तरे काव्य- लिङ्गमेतत्।

यैर्द्ृष्टो15सीति। प्रासप्रहारनेत्रयो2रसृकस्रुत्यनलज्वालयोः पर पातनकाल दह- नयो:6 नायकस्म ररिप्वोश्व सादृश्यं विवक्ष्यते। अत्र योऽयं सदृशवस्त्वन्तरानुभवो यै ईष्टोशडसीति निर्दिष्टः। नासौ10 स्मररिपुस्मरणजननात्स्मरणालङ्कारः कि1न्त्व12शक्य- स्मररिपुदर्शनकौतुका13स्तमयरूपार्थान्तरकरणात्मा विशेषालङ्कारः14। एतद्दर्शनेन तदपि सिद्धमिति प्रतीतेः। नन्वशक्यवस्त्वन्तरकरणं विशेषालङ्कारस्य लक्षणं, इह तु कररं15 नोपलभामह इत्यत शह-करण16स्येत्यादि। कृञ्म्व1स्त्यर्थानां सर्वधात्वनुयायित्वात् क्रियाया18स्सामान्यात्मा करोत्यर्थ:19 दर्शनेऽपि20 संभ21वति22। यदुक्तमस्माभि: प्रयोग23दीपिकायाम् । '24तेऽस्त्यर्था धातवो25 ज्ञेया य26 उदासीनकर्तृकाः । विकुर्वाण प्रयुञ्जानकर्तृका भूकृल27र्थकाः" ॥ इति ॥ येषां कर्तार:28 उदासते तेऽ29स्त्यर्थाः। येषां30 विकुर्वते ते भवत्यर्थाः। येषां तु प्रयुञ्जते ते करोत्यर्थाः । अतो31 दृशिः प्रयुञ्जानकतृ3कत्वात् करोत्यर्थ एवेति सिद्धम्। ननु स्म3ररिपुदर्शनकौतुकास्त34मये प्रकृतनायकदर्शनं हेतुरिति काव्यलिङ्ग किं न स्या- दित्यत आह-मतान्तर इत्यादि। अस्मद्दर्शने विशेषालङ्कारः, मतान्उतरे काव्यलिङ्ग 36, स्मरणं तु सर्वत्र न37 भवतीति भावः। काव्यलिङ्गत्वाभावे अशक्यकरणात्मा विच्छित्ति- विशेषहेतु:38 । 1. A. स्पृष्टा(र्दष्टो)सीति। C. रयो:सपृष्ठासीति। 2. A's alt नेतुस्पृक् C. नेत्र स्पृक् । 3. C. सृत्या 4. A.C.F. 'परि' 5. A's alt काम 6. C. न नाय 7. D. स्मृतिः अरिपोश्च 8.C. रिप्सो: D. स्मररिपुस्मरण 9. A's alt 'दष्टो भर्वत' 10.C. नासौ स्मरण 11.C. किन्च 12. D. omits त13.A's alt C. 'कौतुकार्थरूपा' 14. D. अलंकारा: 15. A's alt C. करणायोरूप 16. D. कारण 17. A.F. कृद्भ्वस्त्य C. कत वरत्वर्थ D. कृद्वस्त्यर्था E. कृत्वस्त्यर्थ 18. D. क्रियास्सा 19.C. त्र्था 20.All except C. read अपि न 21. A's alt संभवात् 22. Except C. all read संभवति इति। 23. A.F. 'गुप्तदीपि' 24. A's alt त्येऽस्त्य 25. C. यावतो 26. A's alt C. यदुदा 27. A's alt C. कृद:, F. कृत्य 28. Except E. all read कर्ता 29. A.C. ते भवत्य ? 30.C. येषां तु प्रयु- 31. A's alt अतोऽत्र अप्रयु- C. अतोऽन्न प्रयु- 32. F. omits कर्तृ 33. A's alt C.पुर 34. A's alt कौतुकात् सम C. 'कौतुकार्थ स'-35. A. F. तु काव्य 36. C. लिङ्गस्मर 37. F. न सदशात् 38.C. D.E. 'विशेष एव हे'।3 08

४४ तदेते सादृश्याश्रयेण भेदाभेदतुल्यत्वेनालड्कारा निर्णोताः। संप्रत्य- भेदप्राधान्ये कथ्यन्ते- अभेदप्राधान्य आरोप आरोपविषयानपह्ववे रूपकम् ॥१५। अभेदस्य प्राधान्याद्रदस्य वस्तुतस्सद्गावः । आरोपोऽन्यत्रान्यावापः । तस्य विषयविषय्यवष्टब्धत्वाद्विषयापह्नवेऽपह्वुतिः । अन्यथा तु विषयिण विषयस्य रूपवतः करणाद्रूपकम्। साधर्म्य त्वनुगतमेव। यदाहु :- "उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमिष्यत" इति। आरोपादभेदेनाध्यवसायः प्रकृष्यते इति स्मृतिस्सा स्मर्यते यत्र सदृशात्सद्दशान्तरम् । प्रेयान्विभिद्यते। इत्थं भेदाभेदतुल्यत्वेऽलङ्कारान्वि1विच्य अ्भेदप्राधान्यमधिचिकीर्षुराह-तदेते साहश्येत्यादि । तत्राप्या रोपमूलालङ्काराणां बीजभूतं रूपकमादौ सूत्रयति-भेद- प्राधान्य1 आरोप5 आरोपविषयान पह्नवे रूपकम्। 'मुखमेव चन्द्र7' इत्यादौ हि साधर्म्य- मश्भेदप्राधान्यम्। चन्द्रत्वाद्यारो10पस्य यो विषयो मुखादि: तस्यानपह्नवश्च11 रूपका- लङ्कार इति सूत्रार्थः । तदेतद्वयाचष्टे-अभेदस्येत्यादि। भेदस्य वस्तुतस्सद्द्ाव12 इत्यति शयोक्तितो वैधम्य13 द्शितम्। अथारोप14शब्दार्थं विवृण्वन् व्युदसनीयविषयविवेचनपुरस्कारेण विषयमस्य विवे- चयति-आरोपोऽन्यत्रान्येति15। अन्यत्र हि मुखादौ अन्यस्य चन्द्रा16देरध्यवसान1मा- रोपः । स च द्विष्ठत्वात् विषयिणा विषयेण चावष्टभ्यते। इत्थ द्वौ शब्दौ18 सिद्धौ। यदा19 चन्द्र एव न20 मुखमिति विषयस्यापह्नवः तदापह्नुत्यलङ्कारः। अ्रन21पह्नवे तु रूपकमिति विभाग:22 । लक्ष्यपदं निर्वक्ति-विषयिरणा विषयस्य रूपवतः कररणा23दिति। विषयी विषयं स्वेन रूपेण रूपवन्तं करोतीति24 रूपकमित्यर्थ:25। उपमातः प्रभृति26 साधर्म्याधिकारम् अ्नुस्मारयति-साधर्म्यं त्वित्यादि। तत्रार्थे संवादाथयाह-उपमैवेत्यादि28। तिरोभूत- भेदा नत्वपह्नतभेदा। आरोपमूलस्याध्यवसयमूले2भ्य उत्प्रेक्षादिभ्यो निर्देश3प्राथम्यं31 न्याय32तोऽवस्थापयति-आरोपादभेदेनेत्यादि। प्रकृष्यते। अतिसादृश्यप्रत्यायनाद्र- 1.A's alt C. H. विचार्य 2. A's alt C. आरोप्य D. व्यारोप 3. A's alt F. अभेदेत्यादि। 4. A. प्राधान्यं 5. A.आरोप्य D. आरोपस्य यो 6. A. विषयाप 7.C. चन्द्रं 8. H. हि अभेद 9. A's alt भेद 10. C. आरोपकस्य 11.A's alt D.E F.H.I. अपह्ववरू 12.C. भाव: 13. A's alt C. वलक्षण्यं 14. C. आरोपित 15. H. इति हि 16. Except C.all read 'चन्द्रत्वादे' 17. A.C.F.H. अध्यसनं-E.अध्या- 18. A's alt E. शब्दसिद्धौ 19.H. यथा 20. Omitted in H. 21. A's alt अनह्वते C.अपह्ववे 22. D. विभागा 23. A's alt C. करणाद्विषयी 24. A's alt C. इत्यर्थ 25. H. अर्थः। तद्जेद 26. A.F. प्रभूति 27.C. संपादा 28. E. इति। 29.C. कूले 30. E. निर्देशे 31.C. प्राधम्यं.32.C. न्याय्यतो।

pmiक रूपकभेदाः ४५

पश्चात्तन्मूलालंकारविभागः । इदं च निरवयवं सावयवं परम्परितं चेति प्रथमं त्रिविधम्। आद्यं केवलं मालारूपकं चेति द्विधा। द्वितीयं समस्तवस्तु- विषयमेकदेशविर्वात चेति द्विधैव। तृतीयं तु श्रिष्टाश्िष्टशब्दनिबन्धनत्वेन द्विविधं सत्प्रत्येकं केवलमालारूपकत्वाच्चतुरविधम्। तदेवमष्टौ रूपकभेदाः।

सस्य प्रत्या1सन्नोपकारी भवतीत्यर्थः2। इतिहेतौ3। यत इत्थमभेदेनाध्यवसायः प्रकृष्यते, अतस्तन्मूलालङ्काराणां विभजनं पश्चात्करिष्यत इति शेषः। अत्रेदममनुसन्धेयम् । इह5 यावानलङ्कारवर्गो विवेचयिष्यते, विवेचितचरश्च6, स सर्व'श्चैव (तस्य सर्वस्यैव ?) अत्र रसं ( प्रति ?) 8प्रत्यासन्नोपकारिता9 पुनरारादुपकारिता10। तत्र यद्यपि प्रत्यासन्नो- पकारिणां1 प्राधान्यं, तथापि तेषां 12सूक्ष्मतरत्वात् स्यूलालङ्कारपुरस्कारेण व्युत्पादन- मिति।

तन्द्रेदा13नाह-इदश्व्व निरवयवमि14त्यादि15। परम्परितं परम्परायातम्। प्रथम16- ग्रहणं 17प्रभेदान्तरप्रथनोपोद्घातः। निरवयवस्य द्वै18विध्यं दर्शयति-आ्ाद्यमित्यादि। केवलं सहचर19रूपकान्तर20रहितं21 मालारूपक नानारूपकसाहचर्यावस्थम्। सावयवस्य द्वैविध्यमाह-द्वितीयं समस्तेत्यादि। वस्तुशब्दोऽत्र पदा2्थर्थवचनः। समस्तानि निरवशे- षाणि विशेषण23विशेष्यात्मकानि वस्तूनि24 विषयो यस्य तत् समस्तवस्तुविषयम् । यत्पुनः विशेषणांशे क्वचिन्न क्रियते विशेष25णांशान्तरे विशेष्ये च क्रियते तदेकदेश एव26 विशि- ष्य27वर्तनादेकदेशविवर्ति। परम्परितं तु23 चतुर्ध29त्याह-तृतीयं तु श्िष्टाश्िष्टेत्यादि। 30श्नि प्टशब्दम् अश्नि1प्ृशब्दं चेति द्वरूप्यमनुप्रपद्य प्रतिस्वं32 केवलं मालारूपं चेति प्रथत इत्यर्थः । भेदचर्चा3 निगमयति-तदेवमष्टाविति। केवल4निरवयवं, मालानिरवयवं, समस्तवस्तुविषयं35 सावयवम्, एकदेशविवर्ति सावयवं, शनिष्टशब्द3केवलपरम्परितं, श्रिष्ट- शब्द3मालापरम्परितम्, अश्निष्टशब्द3केवलपरम्परितम्, अश्चिष्टशब्द3मालापरम्परितं 1 C. आसनोप 2. A. D. E. F.H. I. अर्थः इति। इ 3. A.D.F.H. इति हे 4.A's alt.D. अन्रैतं E. अत्रैतद्नु 5. Except D. all read यो यावा 6. D. रसश्च 7.A's alt.C.D.E. सर्वत्रव 8. Except C. all read रसं प्रत्युत्तरोत्तरं प्र- 9. A's alt. कारितां C. उपकारं 10. Except C. all read 'कारिता पूर्वपूर्व पु' D. उपका- रिता A's alt उपकारित 11. C. कारिणा 12. Except C. all read सूक्ष्मसू 13. A's alt C. omit तत् 14. A's alt इति आदि। 15. D.E. आरदि निरवयवं विशेष्यमात्रनिछठं सावयवं विशेष्य विशेषणोभयनिष्ठं। परं 16. Except D. all read पृथग्म्र 17. E. omit प्र E.F. प्रधानोपे 18.C. वैविध्यं D. प्राधान्यं 19. A's alt. चरितं 20. E. अन्तरे हि तन्माला 21. A's alt रहित 22. D. धर्मार्थ 23. D. 'वैशिष्टयात्म' 24. Omitted in F. 25. H. विशेषणान्तरे- 26. Omitted in D.E. 27.C. विवर्तना 28. Omitted in C. 29. A's alt चतुर्था-A. C.D. F. H. I. चतुर्थे। तृ- 30.C. 'शिष्टा शिष्टे' 31. C. शिष्ट 32. A's alt C.H. स्वयं 33. D. चर्चा 34.D. केवलं 35.C. विषये 36. Except C. all read शब्दं D. शब्दं श्िष्ट 37. A's alt D. E. शब्द C. शब्दमाला 38. A's alt E. शब्दं 39. A's alt शब्दं।

४६ अलङ्कारसर्वस्वम्-सञ्जीवनीसहितम् अन्ये तु प्रत्येकं वाक्योक्तसमासोक्तादिभेदाः संभवन्ति तेऽन्यतो द्रष्टव्याः। क्रमेण यथा- दासे कृतागसि भवत्युचितःप्रभूणां पादप्रहार इति सुन्दरि ! नास्मि दूये उद्यत्कठोरपुलकाङ्करकण्ट काग्रै- यत्खिद्यते तव पदं ननु सा व्यथा मे।। पीयूषप्रसृतिर्न वा मखभुजां दात्रं तमोलूनये स्वर्गङ्गा विमनस्ककोकवदनस्त्रस्ता मृणालीलता। द्विर्भावः स्मरकार्मुकस्य किमपि प्राणेश्वरीसागसा- माशातन्तुरुदश्व्ति प्रतिपदि प्रालेयभानोस्तनुः॥ विस्तारशालिनि नभस्तलपत्रपात्रे कुन्दोज्ज्वलप्रभभसश्च्वयभूरिभक्तम् गङ्गातरङ्गघनमाहिषदुग्धदिग्धं जग्धं मया नरपते ! कलिकालकर्ण !॥ आभाति ते क्षितिभृतः क्षणदा प्रभेयं निखिंशमांसलतमालवनान्तलेखा। इन्दुत्विषो युधि हठेन तवारिकीर्तीरानीय यत्र रमते तरुण: प्रतापः ॥ क्षितिभृत इत्यत्र श्िष्टशब्दपरम्परितम्। चेति। यदा तु विशेषणांश1रूपणबलादेव विशेष्ये2 रूपकमर्थादवगम्यते, तदा समासोक्ति रूपकम्। यद्वा समा्सेनोक्तम् । एवमादिभेदा:6 स्थूलतया न प्रतन्यन्त7 इति श्रह- अन्येत्वित्यादि8। दास इति। अस्मीत्यहमर्थे निपातः। अत्र पुलकाङकुराणां कण्टकश्त्वेन निरव- 10यवरूपणं। तच्च11 रूपकान्तर-साहचर्याभावात् केवलम्। पीयूषप्रसृति12रिति। दात्रं लवित्रं, लूनि13लवनं। विमनस्कत्वं14 निशि विरहेण द्विर्भावो द्वि1रुदयः एतन्मालानिरवयवम्। विस्तारशालिनीति। पत्र16पात्रं पलाशोप- रचितममत्रं, भानि1 ताराः। भक्तम् अन्नं, घनं शृतम्। अत्र ग्राम्यजनोक्तौ समस्तपदार्थ- विषयत्वात् समस्तवस्तुविषयं सावयवं18 रूपकम् । आभातीति। क्षितिभृद्राजा स एव क्षितिभृत् शैल:19। निस्त्रिंशः खङ्ग:20 स एव तमाल2वनान्तलेखा22। अत्र कीर्तीनां23 हठहृत2महिलात्वमर्थात् प्रतीयत इति एकदेश विवर्ति25 सावयवम्। क्षितिभृत इत्यंशे तु संकर: इत्यभिप्रायेणाह-क्षितिभृत इत्यत्रेत्यादि26। 1. A.C.F. रूपेण 2. C. विशेष्य रूपकत्वादर्था 3. A's alt आरपतति, 4. D. E. उक्तं 5. H. समासोक्तमेव। 6. H. भेदान् 7. A. C.F. H. 'प्रकाश्यन्त' 8. H. आदि-यत्वभेद। 9. C. कसठत्वेन 10. D.E. निरवयवं 11. A. D.F. अन्यच्च E. तञ्च 12. E. प्रसृतिभिरि 13.C. लभूनिवलवनं 14. A's alt C. F. H. वा निशि 15. C. द्विरदय 16. A. पत्रं C. पत्रो 17. C. भानितरार्भकमन्नं 18.C. सावयव 19. C. omits शैल: 20. D. omits खङ्ग: 21. D. लतवन 22. D. वनान्तालखाः 23.C. कीर्ति 24. F. भृत C. संभृत। 25. A.C.F. H. विवर्तिरूपकं साव 26.C. आदि।अत्र।अर ab स por .Calue A .88 TMTRBOR ,D ST5

pBहोe रूपकमेदाः ४७

कि पद्मस्य रुचि न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न किं वृद्धिं वा भ्कषकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेण किम्। वक्त्रेन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांशुरभ्युद्गतो दर्पः स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव बिम्बाधरे॥ त्र वक्त्रेन्दुरूपणहेतुकं पीयूषस्याधरामृतेन श्िष्टशब्देन रूपणम्। विद्वन्मानसहंस ! वैरिकमलासड्कोचदीप्रद्युते ! दुर्गामार्गणनीललोहित ! समित्स्वीकारवैश्वानर। सत्यप्रीतिविधानदक्ष ! विजयप्राग्भावभीम ! प्रभो! शाम साम्राज्यं वरवीर ! वत्सरशतं वैरिशव्मुच्चैः क्रियाः॥ किं पद्मस्येत्यादि। अत्र न हन्ति किमित्यादौ नजा2 प्रथमतो हननादिनिषेधः किमिति काक्का3 निराक्रियते। अतो हन्त्ये वेत्याद्यर्थः सम्पद्यते। अत्र वक्त्रेन्दुरिति रूपणम् यस्येन्दुनिष्ठस्य पीयूषस्य हेतुः तदश्धरामृतेन सह श्विष्टम्। इतरथा6 तदपीहा- स्तीत्युपन्या7सः कथं सङ्गच्छते। अत इन्दुरूपणद्वारा भातत्वात् परंपरितं केवलं च। तदेतद्दर्शयितुमाह -* अत्र 'वक्त्रेन्दुरूपरोत्यादि। विद्वन्मानसहंस इति। विदुषां मानसमेव मानसं तत्र हंस:10, वैरिणां कमलायाः लक्ष्म्या: सङ्कोच एव कमलानामसङ्कोचः । तत्र दीप्ष1द्ुते गभस्तिमालिन्। दुर्गाणां नदीशैला12दि परिक्षेपवतामावासानां मार्गणमन्वेषणम्13 । तदभाव एव दुर्गायाः कात्या- यिन्या मार्गणं तत्र14 नीललोहितः। 15समितः संग्रामा: ता एव समिध16 एधांसि तत्स्वी- कारे वैश्वानर:17 । सत्ये प्रीतिरेव । सत्यां18 दाक्षायिण्याम् । 19अपरीतिस्तद्विधाने। दक्षः 1. F. इति 2. A.C. नासौ A's alt नात्रा 3. A's alt C. वाक्यात् 4. Except E. all read इत्यर्थ: । 5. A's alt C. तदासारा 6. A.F.H. इतरधा 7. A's alt C. उपहास: 8. A. Except E all omit चक्त्र 9. Except D. all read रूपेण 10.D. हंसा वै वैकरिणां 11. E. दीप्र 12. C. omits आदि 13. D. omits णं 14. D. तत्रा नील 15. D. स्मित: 16. D. समिधा: 17. E. नर 18.C. सत्या 19. A.C.F.H. omit त। * The N.S. edition reads the text as अन्र वक्त्रेण रूपणमहेतुकम्। पीयूषेणाधरामृतस्य श्रिष्टशब्दं रूपगाम। Evidently the reading अहेतुकं is a mis- take. But the above second sentence is read as पीयूषस्याधरामृतेन श्िष्टशब्देन रूपगां by both Samudrabandha and Vidyacakravartin. Jayaratha (p. 47) criticises the latter reading as a scribe's error. But both the readings could be justified. While the former specifically mentions the superimpositions of the non-contextual moon and the nectar on the contextual face and adharamrta, the latter refers to their superimpositions in a general manner. Jaya- ratha wrongly uses the word निरूपरां instead of रूपयां throughout in the explanation or the passage. & fine .C f

४८ अ्त्र त्वमेव हंस इत्यारोपणपूर्वको मानसमेव मानसमित्याद्यारोप इति श्िलिष्टशब्दमालापरम्परितम्। यामि मनोवाक्कायः शरणं करुणात्मकं जगन्नाथम्। जन्मजरामरणार्णवतरणतरण्डं हराङिघ्रयुगम् ॥ । पर्यड्को राजलक्ष्म्या हरितमणिमयः पौरुषाब्घेस्तरङ्गो भग्नप्रत्यर्थवंशोल्बण-विजयकरिस्त्यान - दानाम्बुपट्टः । संग्रामत्रास-ताम्यन्मुरलपतियशोहंस नीलाम्बुवाहः खङ्ग: क्ष्मासौविदल्लः समिति विजयते मालवाखण्डलस्य । अत्र क्ष्मासौविदल इति परम्परितमप्येकदेशविर्वत। एवमादयोऽपि भेदा: लेशतः सूचिता एव। इदं च वैधर्म्येरणापि दृश्यते। यथा- सौजन्याम्बुमरुस्थली सुचरितालेख्यद्युभित्तिर्गुर- ज्योत्स्नाकृष्णचतुर्दशी सरलतायोगश्वपुच्छच्छटा। दक्षप्रजापतिः विजये1 प्राग्भावोऽग्रे2सरता स एव विजयादर्जुनात्प्राग्भावः3 पुरोजन्म तत्र भीम ! वत्सरशत मित्यन्तसंयोगे द्वितीया। क्रिया: कुरु। अत्र6 विदुषां मानसे7 त्वं हंस इति प्रतीतौ8 कथमस्य हंसत्वमिति विमर्शो जातो, मानसपदे श्लेषमवगमयति। तथाऽव- गमितेन श्लेषेण हंसत्वमेव व्यवतिष्ठत इति श्विष्टशब्द1परंपरितम्। तच्च मालारूपम् । तदिदम1भि12सन्धायाह-अत्र त्वमेवेत्यादि। समर्थत्वभयावहत्वलक्षणयोरर्थयोराभासन- मात्रमेवेति न विरोधः । यद्वा तत्र अंशे श्लेष13 एवास्तु। दक्षभीमपदयोः श्लेष एव प्रतीतिविश्रान्तः14 अंशान्तर15मिहोदाहरणमिति सर्वमवदातम् । यामीति। तरण्डं16 प्रवः । अत्र1'तर18णडत्व19रूपणसिद्धिः । जन्मजरामरणानां अर्णवत्वरूपणा20यत्त21त्यश्चिष्टशब्दरूपणं केवलं22 परम्परितम्। पर्यङ्क इति। पर्यङ्को विष्टरः । वंश:28कुलम्, वेरुश्र। स्त्यानं24 घनम्25। मुरलो- देशविशेषः । सौविदल्लः कञ्चुकी26। इदं स्पष्टमेवाश्निष्टशब्दमालापरम्परितम्। ननु27 क्ष्मा28सौविदल्ल इत्यत्र भूमे: महिष्यादिरूपणमशाब्दमित्यत आह-अत्र क्ष्मेत्यादि। 29किमनेनांशविषमोदा3हररोन प्रयोजनमित्यत शह-एवमादयोऽपीत्यादि। तथाहि अत्र31 समा2सोक्त्यादिभेदो निरुदाहरणं सूचितम्33। आभाति94 क्षितिभृत इत्यत्र 1. E. परपराभवे प्रा 2. A's alt अग्रेरस। 3. C. भाव 4. Except E. all read सतां 5. Omitted in D. 6. E.अत्र हि 7. C. मानस हंस 8. D. omits प्रती 9. A.C.F.H.पद 10. D. शब्दं 11. D. तमिमं 12. A's alt C. अनु 13. Except E. all read श्िष्ट 14.D. विश्रान्तोऽशां 15. A's alt D. omit इह 16. A.F.H. तरणि: । C. तरं D. कररडं 17. A's alt C. omit अत्र 18. A.तरित्व (तरणि) C. तरत्व D. करराडरूप 19. E. त्व रूपकं पूर्व 20.C. रूपणायेत्यश्रि 21. A. आयत्तायेति 22. D. केवलं 23. D. वंशं 24. D. स्त्यानो 25. D.घन: 26. A.C.F. कौञ्जकी 27. D. omits ननु 28.A.C. तुर A's alt क्ष्मार 29. D. ननु किं 30. A's alt विषमेनोदा 31. A's alt. आदौ D. आसौ 32. D. सौक्त्या दि33. A.D. सूचितः 34. D. अभातेति।

रूपकश्लेषयोविशेष: ४६

यैरेषापि दुराशया कलियुगे राजावली सेविता तेषां शुलिनि भक्तिमात्रसुलभे सेवा कियत्कौशलम् ।। अत्र चारोप्यमाणस्य धर्मित्वादाविष्टलिङ्गसङ्गयात्वेऽपि क्वचित् स्वतोऽसंभवत्सङ्ग्यायोगस्य विषयसंख्यात्वं प्रत्येकमारोपात्। यथा- "कचिज्जुटावल्कलावलम्बिनः कपिला दावाग्नयः" इत्यादौ। न हि कपिलमुनेबहुत्वम्। भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूच्छा तमः शरीरसादम्। मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम्।।

सङ्कर:। क्ष्मासौविदल्ल इत्यत्र2 परपरितमप्येकदेशविवर्तीत्येव मादयो भेदा इति यावत5। न 6केवलमिदं परंपरितं7 रूपकम् अन्वयमुखेनैव यावता8 व्यतिरेकमुखेनापि संभवतीत्याह9-इदं चेत्यादि। सौजन्येति10। सौजन्यरूपस्याम्बुनो11 मरु12स्थली अत्यन्तम्18 असंभवात्। सुचरित14रूपस्य चित्रकर्मणो गगनभित्तिरनधिष्ठानत्वादित्यनुसन्घेयम्15। दुराशया16 दुरभिप्राया दुष्टया लिप्सया च। ननु रूपके यस्यारो1पस्तस्य धर्मित्वादा18विष्टलिङ्गसङ्खयाकत्वं युक्तम्। तत्राविष्ट- लिङ्गत्वं19 व्याप्तम् आविष्टसङ्खयात्वं20 तु क्वचि2द्वयभिचरति। तत्र का गतिरित्यत22 आ्राह -अत्र चारोप्य23मारस्येत्यादि24। सत्यम्, आविष्टलिङ्गसङ्गयाकत्वं धर्मिणो युक्तं, तत्र लि ङ्गान्यथा25 कररो गति26रस्ति काचित्। सङ्ङ्यान्यथाकारस्तु27 प्रत्येक28मारोपादुपपद्यते। तदेतदुदाहृत्य हृदयं गमयति-यथा क्चिदित्यादि। दावाग्रिषु प्रत्येकमारोपात्। कपिल29 मुनावसत्यपि बहुत्वसङ्गयोपपत्स्यत इति यावत् । निरवकाशत्वाद्वली श्लेषस्सर्वालङ्कारबाध इति सिद्धान्तयिष्यते। तेन30 श्लेषेण रूपकबाध इति सोदाहरणमाह-भ्रमिमरतिमित्यादि। भ्रमि :- शिरो3घूर्णिररतिरनवस्था। आलस्यम्33 अभीष्टतानिवृत्तिः । प्रलय इन्द्रियोपरतिः, मूर्च्छा तेषामान्ध्यं तमोऽन्तर्घूमाय मानता, शरीरसाद: अङ्गानामप्रभविष्ुता, मरणं प्रतीतम् । तैरेतः निमित्तरष्टभिः विष-

1.D. संकर 2. A's alt D. इति तु 3. D. परिपरि 4.D omits एव 5. A's alt. C. 'सावयवः' 6. A.C. D. F किञ्चन 7. D. परंपरित 8. A's alt. य"ता 9. All Mss read इत्यादि । 10. Omitted in. C. 11. A's alt C.अश्मनो 12. A's alt. मन 13. D. अत्यन्त संभ 14. A's alt. C. सच्चरित 15.C. अनुसन्धेयः। I6. A.C. दुराशा दुर A's alt. 'दुराया' 17. D. आरोपा 18.A.धर्म 19. A's alt.C. लिङ्गकत्वं 20. A. संख्यत्वं B. संख्याकं 21. D. अभि 22.C. अ्रत्र 23. A. C.D. omit च 24. D. इतीत्यादि 25. A's alt. 'लिङ्गाद्यन्या' D. अत्यथिकर 26.D. गर्ति 27.C. आकाशस्तु 28. A's alt. प्रत्येकमानापदप C. प्रत्येक माना पदुप 29D. रूपमुना 30. A. तेन न 31. D. शिरो निमित्तै: 32. D. घूगिरन 33. D. स्यं अरति 34. A. 'दूमा'।

५० इत्यत्र नियतसन्ङ्चाककार्यविशेषोत्थापितो गरलार्थप्रभावितो विष- शब्दे श्लेष एव। जलदभुजगजमिति रूपकसाधकमिति। पूर्व सिद्धत्वाभावान्न तन्निबन्धनम्। विषशब्दे श्िष्टशब्दपरंपरितमिति इ्लेव एवंत्रित्याहुः॥ आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वे परिणामः ॥१६॥ आरोप्यमाणं रूपके प्रकृतोपयोगित्वाभावात्प्रकृतोपरञ्जकत्वेनैव केवले

कार्येरेव गरलरूपोऽर्थ उ्धाव्यत1 इति नेह विषश्शब्दशलेषो रूपकहेतुकः। यथा विद्वन्मानस1 इत्यादौ5। किन्तु श्लेषे पूर्वसिद्ध7 रूपकहेतुः इति। एवंविधे विषये श्लेष एव8न तु रूपकमित्याहुः। न्यायविद9 इति शेष:10। यत्त्व1भेदप्रधानं12 स्यात्साधम्य13 तद्द्विधा मतम्। आरोपाध्यवसानाभ्यामारोपे14 रूपकं15 भवेत्।। वस्तुतो भेदसद्गावाच्छङ्गय1e 1नातिशयोक्तिता। विषयस्यान18पह्नत्या न चैत19त्स्यादपह्नतिः ॥ ततो विरषययरूपेण रूपवान्20 विषयो मतः । आरोपणेन क्रियते21 तेनतद्रूपकं मतम्॥ भेदस्तृतीयो यस्तत्र परंपरितसंज्ञक:22 । साधर्म्येणापि23 तत्सिद्धिवैध्म्येणापि दृश्यते ।। विषय्यारोप्यते येन प्रतिस्वं विषयेषु तत्। भवेद्विषयसङ्खयात्वं सङ्ङया2भेदेऽपि25 धर्मिणोः26 ॥ रूपकं पूर्वसंसिद्धं श्लेषमुत्थापयेद्यदि। तदा रूपकमेव स्यादन्यथा श्लेष इष्यते।। अथ रूपकात्प्रकृतोप2योगलक्षणवधर्म्यशालिने परिणामालङ्कराय सूत्रम्- आरोप्य28मारस्य29 प्रकृतोपयोगित्वे परिरामः ॥ प्रकृतोपयोगित्वं विविच्य दर्शयितु- माह80-आरोप्यमाएं31 रूपकम् इत्यादि। आरोप्यमाणं चन्द्रत्वादि32। प्रकृतोपयोगित्वा- भावादिति। प्रकृतं33 मुखादि, तत्रोपयोगित्वं वाक्यार्थानुप्रवेश3पर्यन्तमारोपण3विव-

1. A. C.F. भास्यत 2. A's alt. विद 3. A. शब्दे C. शब्दो 4. A. D. हंस इ 5. F. आदि 6. D. श्रेषा 7. A. D.F. सिद्धो 8. A's alt.C. पावनरूप 9. C. नन्या 10.D. शेषा 11. D. भेद 12. D. प्रभेद: 13. D. य भावात् 14. A's alt. C. F. आरोपो 15. A's alt.C. मतम् 16. A.C.F.H. शक्त्या 17. A's alt. C. साति 18. H. अपह्न 19. A's alt.C. चेत्तत् H. नत्वेते स्या 20. C. रूपं वा 21. A's alt. क्रियया 22. C. 'संज्ञि' 23. D. एव 24. A's alt. D. H. संख्यावेशे 25. A's alt.D. H. विधर्मि 26. H. धर्मिणः 27. D. E. रूपकालंकारात् 28. F. आरोप्येति 29. A's alt. इत्यादिप्र 30. A's alt. C. दर्शयति आरो 31. A1l except D. आरोप्यमामो 32. Omitted in D.33. D. प्रकृत 34.C. प्रबेश: 35. A's alt. C. आरोप्यमाय।

Fपरिणाम: ५१

नान्वयं भजते। परिरगामे तु प्रकृतात्मतया आरोप्यमाणस्योपयोग इति प्रकृतमारोप्यमारगरूपत्वेन परिणमति।

क्षायां स्यात्। तद्धि रूपके नास्ति। 'मुखमेव1 चन्द्र' इत्येतावतव रूपकत्वसिद्धिः2। तस्मादारोप्यमाणं चन्द्रत्वादि मुखादौ प्रकृतार्थे ताद्रूप्यप्रतीत्या'धानरूपेण5 उपरञ्जक- त्वेनैव रूपकालङ्कारेऽन्वयं भजते । परिरामे त्विति। परिणामालङ्कारे पुनः आरोप्यमाणं न केवल प्रकृतोपरञ्जकं यावता प्रकृतरूपमपह्नवानं6 सत्तदात्म त्वेनोपयुज्यते। अत इह वाक्यानुप्रवेशान्तम्8 आरोपविवक्षा। सा चाप्रकृतस्य प्रकृतरूपापत्तावेवोपयुज्यतेश। न पुनः10 रूपकवत् प्रकृतस्य11 अप्रकृतरूपापत्तौ । तदेतदाह-प्रकृतमारोप्यमा12 रूपत्वे- नेत्यादि13।

अत्रंतदुपह्वरम् । आरोपस्य द्विष्ठत्वेऽपि प्रकृताप्रकृतयोनेकविधा वृत्तिः14। विषय15विषयित्वेन विवक्षा16 नियमात्। विषयः खलु1आधेय18गुण एव भवति। विषयी पुनर्गुणाधातैव19 भवति। इत्यं च सति विषयित्वारोपणं विषये ताद्रूप्य20प्रतीतिमात्रं21 चेद्विवक्ष्यते,22 तदा ताद्रूप्यप्रतीति23 जनकत्व24मात्रमु25परञ्जकत्वम्26 इत्ये27तावतव आारो- पणस्य28 चरिता2्9र्थता3। अतस्ताद्रूप्यप्रतीतिमात्र31प्रसिद्धयर्थं प्रकृतम्32(अ) प्रकृत33 रूपापन्नं भवति रूपके । परिणामे तु प्रकृतोपयोगान्तमारोपविवक्षयेति। स्वरूपादप्रच्युत- स्यैव प्रकृतस्याप्रकृतरूपो3पग्राहित्वलक्षणावस्थान्तरापत्तिरेव । इतरथा रूपकन्यायेन प्रकृतस्य स्वरूपस्थगनेन35 प्रकृतमेव36 न प्रतीयेत। का तत्र प्रकृतोपयोगिता ? तदभावे च का रूपकस्य37 विविक्तविषयता ? प्रायेणात्र प्राचामाचार्याणाम् अपि व्यामोह3कलानु- वृत्तिरिति रहस्यमुद्धाटितम् । रूपकपरिणामविषयविवेचनस्यात्र संङ्ग्रहायावान्तर- श्रोकौ- विषय्याकारमारोप्य विषयस्थगनं40 यदा। रूपकत्वं तदा तत्र रञ्जनेन समन्वयः ॥

1.A.C.F.H. omit एव 2. H. सिद्ध: 3.C. चन्द्र इत्यादि 4. A.C. अधीन 5. D. 'रूपेगोपकत्वेवरञ्ञक' 6. D. अपह्ववानं 7. F. आररात्मकत्वेन 8.D. अन्तर 9. E. उपपद्यते 10. H. प्रथा 11. D. E. अप्रकृ 12. D. माणस्य 13. E. omits ने। 14.A's alt. C. भक्ति: । 15. D. E. कुतः ? वि. 16. A.C. E. विवन्ञण H. विव- न्षणा 17. C. repeats खल्वाधेय 18. E. आधेय: 19. A's alt. F आधान C. आयातै 20. Except E.all read रूप्ये 21. D. मात्रान्तं 22. A's alt.C. संलक्ष्यते। 23. C. प्रतीति: 24. A's alt. C. जनन 25. D. अप 26. A's alt. C. 'र्षन' 27. D. E. इति ताव 28. A's alt. आरोप्यमाण 29. A's alt.C. चारि- तार्थ्यात् 30. H. ता। विषय्या का 31. A's alt.C. मात्र न प्रकृत सिद्धयर्थ 32. A's alt. C. D. E. F. H. I. अप्रकृ. 33. All Mss.omit अ.34.D.omits पो 35. C. D. omit. न 36. C. omits व 37. D. E. omit स्य 38. A. C. व्याख्यामाह-कानुवृत्तिः। A's alt. व्यामोहनानुवृत्ति F. व्यामोहनासवृत्ति 39. C. विषया 40. H. 'विषयस्य ते यदा'।

५२

कीइ यदा तु विषयो रूपात्स्वस्मादप्रच्युतो1 भजेत्। उपयुक्त्यै2 पराकारं परिणामस्तदा मतः ॥ इति॥ नन्वयं लक्षण्परिणामः साङ्कचैरप्युप्वणितः। तथाहि-धर्म परिणामो लक्षण- परिणामोऽवस्थापरिणामश्चेति त्रिधा परिणामः सङ्खयातः6। तत्र लक्षणपरिणामात्कि- मस्य वैध्म्यमित्यत शरह-आगमानुगमेत्यादि । आप्तोक्तिरागमः । अनुगमो व्याप्िः। व्यावृत्तिविगमः । तदभावात्तद्वैलक्षण्यम्। न खल्वयं काव्ये लक्षणपरिणामः8 आगमरूपेण वा अनुमानरूपेण वा1 ख्या (त11 इ) त्यलं प्रसंगेन12 बहुना। तत्रापि13 साङ्कययोगादिशास्त्रविषयेण प्रतिज्ञातं खल्वस्माभिः श्रीगुरुप्रसादसम- नन्तरं शैशव एव यथा14. "शैवं15 विष्युनिबद्धमौपनिषद साङ्कयं सपातञ्जलं16 शास्त्रं17 स्वात्महिताय वेद सकलैस्साकं पुराणादिभिः ॥ भूपानां तु विनोदनाय भरतं18 नीति च वात्स्यायनं षड्भाषाकवितां च लक्षणवतीं19 श्रीचक्रवर्ती20 कविः" ॥इति॥ स्पर्धया21 सिसाधयिषुः (षून्)22 दुस्तार्किकजरद्गवान्23 प्रत्युपहासपरस्य ममायमन्यः शोक :- साङ्कयं वेश्मनि वेश्मनि श्रुतिशिर:24 कक्ष्यासु कक्ष्यासु च द्वारि द्वारि शिवागमा: पथि पथि प्राचां कवीनां गिरः। पठ्यन्ते 25 यदसूयिभिर्जडतर प्रज्ञैर्जरत्तारकिक: तत्सवं खलु26 चक्रवर्तिकवितुर्विद्यायशोडिण्डिमः ॥ इति महाराज27वीरबल्लालास्थानजुषां विदुषां28 प्रसादाशिषो हि2 मय्येताः प्रथन्ते30। कास्ता:31 ? संस्कृतसार्वभौम:32, प्राकृत33 पृथ्वीश्रः शौरसेनी3शिरोमणि3र्मागधीमकरध्वजः 1. D. प्रच्छतो 2. A.C. उपयुक्तौ A's alt. E. H. उपयुक्त्य 3.C. विपरि 4.A's alt. C. धर्मि 5. A's alt. यथा 6. H.सङ्ग्यातः। स चायं परिणामः द्विरूपयति व्युत्पादयति (P. 53) आरोप्यमायः प्रकृते (P. 55) 7. A's alt. आगमः। 8. All except. E. 'परिणाम' 9. A. D.F.H. omit वा 10. A's alt. D.व्याख्या 11. All mss.read. ख्यातिरित्य 12.F. प्रासंगिकेन 13.A's alt. C. तत्रादि 14.D.omits यथा 15. D. शैशवं 16. A's alt. C. च पा 17. C. शास्त्र 18.D. भरतः 19.C. लक्षणवीं 20.C. वर्तिः 21. स्पर्धयापि साध 22. D.E. साधयितुं 23.C. भवान् 24. D. गिर: 25. A's alt.C. पर्यन्ते विदुषां श्रवोरटरटद्गीभि: रसान्तार्किकै: 26. Except E. all read कविचक्र 27.C. महावल्ला 28. Omitted in D.29. Omitted in C. 30. A's alt. प्रथान्ते 31. A's alt. त्यास्ता: 32. D. म: पृथ्वी। 33. A. प्रक 34. A. सौरसेन C. ईश्वरः ..... न्तरसेन 35. E. मणिणे मागH

परिणामभेदा: ५३

तस्य च सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्याभ्यां द्वैविध्यम्। आद्यो यथा- तीर्त्वा भूतेशमौलिस्रजममरधुनीमात्मनासौ तृतीय- स्तस्म सौमित्रिमैत्रीमयमुपकृतवानातरं नाविकाय। व्यामग्राह्यस्तनीभि: शबरयुवतिभिः कौतुकोद-च्दक्षं कृच्छ्रादन्वीयमानस्त्वरितमथ गिरि चित्रकूटं प्रतस्थे।।

ध्वनिप्रस्थानपरमाचार्य:6 सहजसर्वज्ञ(:) परमयोगीश्वरः8 शैववैष्णवयोगसाङ्खयप्रमुखसमस्तस्वात्मविद्यातत्त्व10

कलियुगस्कन्द15 (:) अभिनवभ ट्टाचर्य16व दिकविद्याप्रतिष्ठापनपरमा1चार्य (:)18 काव्यमीमांसाप्राभा19करवादि20मृगेन्द्र21 (:) वेश्याभुजङ्ग इत्याद्या महाराजहोसल- राज22 कुलद्वारि प्रशस्ति23शिलाशासन24प्रभृतिभिः25 वयमुपशान्तरभसा:26। अत्र तु ग्रन्थे27 काव्यमीमां28(सा)निकषतां29 ममो3पयान्तु वत्सलास्सचेतसः । प्रकृतमनुसरामः । स चायं3 परिणामालङ्कारो द्विरूप32 इति व्युत्पादयति- तस्य सामानाधिकरण्येत्यादि। तीत्वेति। धुनी सरित्। आत्मना तृतीय इत्यनेन सीतासौमित्रिव्यतिरिक्तपरिजनवि- सर्जनं33 प्रत्याय्यते। आतरस्तरणपण्यम्। तस्म34 नाविकाय गुहाय। व्यामशब्देन तत्परि-35 माणमुच्यते तदिह बाहुद्वयं36 लक्षयति। तदग्राह्यस्तनीत्वेन37 तु38 कृच्छ्रानुयाने हेतु- रुपन्यस्तः । अ्र्रत्रा3तरस्या40प्रकृतस्य न केवलं मैत्री"ताद्रूप्यप्रतीतिमात्रं विवक्ष्यते, अपि तु नदीतरण42प्रत्युपकररात्मक प्रकृतोपयोगित्वमपि। अतः43 44अप्रकृतस्य प्रकृतरूपा45

1. E. ईश्वराय 2. A. E. F. भ्रंशिक C. भ्रंशक 3.F. हंसा 4. E. 'आलक्कारिक- चक्र' 5. I वर्ति, E. वर्तिन् 6.C.E. I. आचार्य 7. All mss. read सर्वज्ञ 8. E. ईश्वर 9.C. मुखस्वा 10. E. तत्वनित्यनि 11.A.C. निष्णातां D.E.F.H.I. निष्णाता 12. E. अश्रत 13. D. E. I. कलापा 14. All mss. अनल 15. All mss. स्कन्द. 16. A. C. आचार्य: 17. A's alt. C. omit परम 18. All mss. आचार्य 19. D. E. F. G.I. प्रभा 20. D. वानि 21. All mss. इन्द्र 22. A's alt. होधिसल C. होयिसल F. भौसल 23.A.C.E. H. प्रशस्त 24. A's alt. D. शासन प्रतिष्ठापनात् प्र. 25. D.E. प्रभृतिवय 26. A's alt. शान्तभरा: 27.C. ग्रन्थ 28. All mss. मीमांस 29. A. निक्षता D. E. H. I. निकषता 30. A's alt. ममा यापयन् C. ममोपयापयन् 31: E. स आत्मना 32. C. रूपक 33. D. तत््र A's alt.C. व्यज्यते 34. E. अस्मै 35. A's alt. C. प्रमाणं D. परिणाम 36. A's alt. आसीत वक्ष इति C. बाहु मासि इति 37. E. स्नत्वेन 38. All except. E. न तु 39. Except. E all तन्र 40. A's alt. आतरस्याप्र E. स्य प्रक 41.C. अत्र ताद् 42. Except. E all. read तरय 43.Omitted in A.C. F.K., E. अन् 44. D. omits. अ 45. D. अप्रकृत।

५४ अत्र सौमित्रिमैत्री प्रकृता आरोप्यमाणसमानाधिकररातर रूपत्वेन परिणता। आतरस्य मत्रीरूपतया प्रकृते उपयोगात्। तदत्र यथा समासोक्ता- वारोप्यमाणं प्रकृतोपयोगि तच्चारोपविषयात्मतया स्थितम्, अत एव तत्र व्यवहारसमारोपः, न तु रूपसमारोपः, एवमिहापि ज्ञेयम्। केवलं तत्र विषयस्यैव प्रयोगः, विषयिरणो गम्यमानत्वात्। इह तु द्वयोरप्यभिधानं, तादात्म्यात्तु तयो: परिणामित्वम्। द्वितीयो यथा- पन्नस्य प्रकृतोपयोग इति प्रकृतस्य स्वरूपाद प्रच्युतेः1 परिणामत्वम्। तदेतद्दर्शयितुमाह- अन्न सौमित्रिमैत्रीत्यादि2। समानाधिकरणग्रहरां प्रथम प्रकारत्व प्रथनाय। प्रकृतरूपा5- पन्नस्य प्रकृतोपयोग इति परिणामबीजभूतं उपयोगित्व मुद्धाटयितुमाह-आतरस्य मैत्रीत्यादि । यत इत्थं सामानाधिकरण्यप्रयोगे परिणामालङ्कारस्य विषयव्यवस्था तस्मात् समासोक्तिसाधर्म्यमस्तीति व्युत्पिपादयिषुरुपक्रमते-तदत्र9 यथेत्यादिना। विशेषणसाम्यादप्रस्तुतस्य10 गम्यत्वे 1समासोक्तिर्वक्ष्यते12। उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम्। यथा समस्तं तिमिरांशुक तया पुरोऽपि13 रागाद्गलितं न लक्षितम्14 ॥ का अत्रो15पोढरागत्वविलोलतार16कत्वादि1हेतुना नायिकानायकयोः धर्मविशेषः गृहीत:18। न लक्षित1 [मि] ति वाक्यानुप्रवेशान्तं विवक्षित इति प्रकृतोपयोगी। स चारोपविषयभूतसन्ध्याराग20नक्षत्रादिरूपेणैवास्ते21 । अनेन प्रकृतस्य स्वरूपाद- प्रच्युतिर्दशिता22। अतो व्यवहारान्त2मारोपः। न तु24 रूपकन्यायेन रूपसमारोपमात्र- मित्यंशे25 परिणामसमासोक्त्यो:26 साधर्म्यमवगन्तव्यमित्यत27 आह-एवमिहापीति। तहिं किमनयोमिथो28 वैलक्षण्यमित्याह29-केवलं तत्रेत्यादि। प्रयोगः शब्देनोपादानम् । ननु यदि द्वयोः प्रयोगस्तहि परिणामत्वमेव कथमित्यत आह-तादात्म्या30सत्विति। न खलु तादात्म्ये सति "क्षीरं दधीति" प्रयोगमात्रात् परिणामत्वहानिः । 1. D. च्युतो 2. A's alt.C. मैत्रीमिति 3. D.E. करणाप्रथ 4.C. कार परि 5. D. E. कृतोपयोग 6. C. बिम्ब 7. C. योग 8. A. करगायार्थ C करगये 9. A's alt. तद यत्यादिना। 10.C. सुगम्य 11. E. हि समा 12. A's alt .- C. इष्यते 13.A's alt.C. नागा 14. D. E. लन्तितमिति । 15. E. omits. अन् 16. D. E's alt. लोचनत्वादि 17. A's alt. आद्यो D.E. F. आदिको नायक 18. D.E. गृहीतं 19. All mss. लन्तित इ 20. A's alt. C. रागत्वलन्षणादि। 21. A's alt. C.omit एव 22. A's alt C. उक्ता 23. All except E अन्तरमारो 24. A's alt. ननु 25. A.C. इयतांशेन A's alt. E. इयत्यंशे 26. All excpet. E. सोक्ति 27. E. इत्याह 28.C. मिधो 29. All except. E. इत्यताह 30. A's alt. C. तादा- त्म्यन्वेति। F. तादात्म्यंत्वि।

p.awfi सन्देहः। ५५

अथ पवित्रिमतामुपेयिर्वा्िः सरसैर्वक्रपथाश्रितैर्वचोभि:। क्षितिभर्तुरुपायनं चकार प्रथमं तत्परतस्तुरङ्गमाद्यैः॥ अत्र राजसङ्गटने उपायनमुचितम्। तच्चात्र वचोरूपमिति वचसां व्यधिक ररोपायनरूपत्वेन परिणामः।। विषयस्य सन्दिह्यमानत्वे सन्देहः॥१७। अभेदप्राधान्ये आरोप इत्येव । विषयः प्रकृतोऽर्थः, यद्दितित्वेना- प्रकृतोऽर्थः सन्दिह्यते । अप्रकृते सन्देहे प्रकृतोऽपि सन्दिह्यत एव। तेन प्रकृता- प्रकृतगतत्वेन कविप्रतिभोत्थापिते सन्देहे सन्देहालङ्कारः। सच त्रिविधः। शुद्धो निश्रयगर्भो निश्चयान्तश्र। शुद्धो यत्र संशय एव पर्यवसानम् यथा- वैधर्म्येरगोदाहरति-अ्रथ पवित्रि मतामिति। पाको2 [विक्कितिः3]। पक्त्रिमता1 प्रयोजनवत् लक्षणाप्राचुर्यम्। वक्र:5 पन्थाः। तदाश्रितैस्तदवलम्बिभिः । तत्परतः6 तदनन्तरम्। अत्र लक्षणयोजनायाह7-अत्र राजसङ्गटनेत्यादि8। उचितग्रहरोन प्रकृ- तत्वं9 द्योतितम्। आरोप्यमाणः प्रकृते यदासावुपयुज्यते। परिणामस्तदा तेन10 रूपकादस्य भिन्नता ॥ रूपमात्रसमारोपाद्रूपके1! रक्षको ह्यसौ। व्यवहारसमारोपादिह12 स्यात् प्रकृतान्वयः13।।।:

उपादानानुपादानकृतो भेदस्तयोमिथ: ।। विषयस्य सन्दिह्यमानत्वे सन्देहः। सङ्गत्यर्थमधिकारम् अनुस्मारयति-"भ्रभेद- प्राधान्य इत्यादि15"। ननु विषयत्वे निर्ज्ञाते 'कस्सन्देह इत्याह16-विषय17(:) प्रकृत इत्यादि। निर्ज्ञातमेव18 मुखादिलक्षणं19 प्रकृतमर्थ20 भित्ती21कृत्य22 चन्द्रादा7वप्रकृतेऽर्थे23 सन्दिह्यमाने सन्देहस्य द्विष्ठत्वात् प्रकृ24तोऽ्थोऽपि25 सन्देहडोलामधिरोहति26। इत्थं प्रकृता- प्रकृत27गतत्वेन य28 उत्थाप्यते प्रतिभयव सन्देहः, स सन्देहोऽलद्कार: ना[तु स्थारगु- पुरुषादाविव स्वरसवाही29। तद्विशेषार्थमाह-स च त्रिविध इत्यादि।

1.A.C.F.K. पत्रि 2. A's alt. D. E. पाकेव 3. A.C. निर्वृत्ति: D. E. F.H.I. निवर्तिः। 4. A. पक्ति 5. A. C.F.H. अवक्र: । 6. E. ततः परं 7. A. E. F. H. omit ह 8. A.C. संघन्न इत्या A's alt. घटनायेत्या 9. E. प्रकृति 10. A. तदा नेरू C. तदा नेकरू 11. H. रूपाके 12. D. रोहा 13. A. C. E. F. H. वयः। भवेद- प्रकृतत्वेन रूपके प्रकृतस्थितिः । परि 14. C. सोक्या 15. H. इति 16. C. इत्य- ब्राह E. इत्यताह 17. All mss. विषय 18. A's alt. अज्ञात-वः C.H. अज्ञातमेव 19. A's alt. लक्षणा 20. H. कृतंभि 21. A.H. अभिभी C. अ्भिन्न 22. C. कृत्यं 23. C. अप्रकृतत्वे 24. A's alt. प्रकृतेऽर्थे C. प्रकृतार्थेऽपि 25. D. omits अपि 26. C. राहेति ब्रमः । प्र 27. A.C.E. F. कृतत्वेन 28. All except. D. यत 29. D. वादी।

५६ किं तारुण्यतरोरियं रसभरोद्द्रित्रा नवा मक्जरी लीला प्रोच्छलितस्य कि लहरिका लावण्यवारांनिधे:। कि साक्षादुपदेशयष्टिरथवा देवस्य शृङ्गारिणः ॥ निश्चयगर्भो यः संशयोपक्रमो निश्चयमध्यः संशयान्तः । यथा- प्रयं मार्तण्डः कि स खलु तुरगँः सप्तभिरितः कृशानुः कि सर्वाः प्रसरति दिशो नैष नियतम्। कृतान्तः कि साक्षान्महिषवहनोऽसाविति तिरः समालोक्याजौ त्वां विदधत विकल्पान्प्रतिभटाः ॥ निश्चयान्तो यत्र संशयोपक्रमो निश्चये पर्यवसानम्। यथा- इन्दुः कि क्व. कलङ्ग: सरसिजमेतत्किमम्बु कुत्र गतम्। ललितसविलासवचनैर्मुखमिति हरिराक्षि ! निश्चितं परतः ॥ क्वचिदारोप्यमाणानां भिन्नाश्रयत्वेऽपि दृश्यते॥ यथा- किं तारुण्येति। उत्कलिका उत्कण्ठा। समय: सम्प्रदायः उपदेशयष्टिरक्षरनिर्देश- दण्डः। शृङ्गारी1 देवो मन्मथः । अत्र निश्चयानुपादानात् सन्देहः शुद्धः। निश्यरगर्भ विविच्य दर्शयति-निश्चय इति। संशयान्तेकथनात् मध्ये निश्चयो निश्चया- भासोऽनुसन्घेयः6 ॥ अयं मातंण्ड इति'। इतः प्राप्तः8। सर्वा दिशो9 न10 प्रसरतीति ऊर्ध्व1ज्वलनैक- स्वभाव12रूपत्वात्। तिरस्तिर्यक्। अत्रासङ्गय13 तुर्गत्वा14दिना मार्तण्डत्वादिसन्देहा15- पगम एव16 जायते17। तेन18 पुनर्नायकस्य शृङ्गग्राहिकया रूपनिर्ज्ञानमिति1 निश्चया- भासा20 एते। अत एव पुनस्संशयो21त्थानमिति निश्चयगर्भता। तृतीयं विवेचयति-निश्रयान्तः22 इत्यादि। इन्दुः23 किमिति। परतो24 निश्चित- मिति कथनात् द्वितीया25रधान्ते26 इत्थं27 सन्दिह्येत्यध्याहार्यम्। क्वचित्पुनरविषये संशयित- व्येऽपि आप्रारोप्य2माणानां धर्मारां3 विषयान्तरत्वमपिश भवतीति आह-कचिदि3त्यादि। 1.C.शङ्गार 2. A's alt. निलय 3. H. विवेचयति। 4. H. इति। अयं मार्तगड इति। 5. A's alt.C. अन्तवताम 6. A. सन्देहः C. सन्देहः यः श्र- 7. A's alt. C. इति प्रा 8. A's alt C. प्राप्तस्य स D. प्राप्त 9. A's alt. दिशं 10. Omitted in C.11. H. 'उज्ज्वल' 12. E.F. H. स्वरूप 13. C. ख्यात तु 14. A's alt. तुरगादि 15. A. उपगम D. अवगम 16. A. हवाव 17. A's alt.C. गम्यते । 18. Omitted in D.19. E. निर्ज्ञातं H. विज्ञानं 20. A's alt. C. भासयते। अ्र्प्र 21. A's alt. C. सन्देहोत्था 22. C.F.अन्त 23. Omitted in C. 24. A's alt. पातो 25. A. द्वितीयात्तच््यर्थ: C. द्वितीया त्वित्यर्थः। 26. A's alt. यान्ते D. 'द्वितीयाद्धान्ते' 27. A. C. D. E. तेनैस 28. A's alt. त्वाल्पेडपि C. त्वालेपि 29, A's alt.C. आरोप्युदासीनानां वि 30. Omitted in H. 31.A's alt. अन्तरत्वे 32. A's alt. C. इति। 1Ym7.0.0:

भ्रान्तिमान् ५७

रज्जिता नु विविधास्तरुशैला नामितं नु गगनं स्थगितं नु। पूरिता नु विषमेषु धरित्री संहृता नु ककुभस्तिमिरेण। अत्रारोपविषयतिमिरे रागादि तर्वादिभिन्नाश्रयत्वेन आरोपितम्। केचिदध्यवसायाश्रयत्वेनेमं सन्देहप्रकारमाहुः । अन्ये तु नुशव्दस्य संभावना- द्योतकत्वादुत्प्रेक्षाप्रकारमिमम् आचक्षते।। सादृश्याद्वस्त्वन्तरप्रतीतिर्भ्रान्तिमान् ॥१८।। असम्यग्ज्ञानत्वसाधर्म्यात्संदेहादनन्तरमस्य लक्षणम्। भ्रान्तिश्चित्तधर्मो विद्यते यस्मिन्भणितिप्रकारे स भ्रान्तिमान्। सादृश्यप्रयुक्ता च भ्रान्तिरस्या विषयः । यथा- श्ष्ठे बिम्बफलाशयालमलकेषूत्पाकजम्बूधिया कर्णालङ् कृतिभाजि दाडिमफलभ्रान्त्या च शोशे मगौ। मरौ

रक्षिता इति। रञ्जिता1 वर्णान्तरं नीताः।2संहृतास्सक्षित्ाः । अत्र भिन्नाश्रयतां दर्शयति-अत्रारो्पेत्यादि॥ नन्वत्र सम्भावनापि प्रतीयत इति कथं सन्देहालङ्कार इत्यत1 शह-केचिद- ध्यवसायेत्यादि॥। अध्यवसायः उत्प्रेक्षराम्। उत्प्रेक्षा श्रयोऽयं सन्देह इति केचित्। उत्प्रेक्षवेत्यन्ये। उभयत्र नु्शब्दस्य सन्देहसंभावनाद्योतकत्वमेव हेतुः। वस्तुतस्तु नेह संभावनाप्रतीतिः । वितर्कस्यककोटिपक्षपाताभावात्। अतो' डोलायमाननानाकोटिकोऽयं सन्देह एवेति भाव: । सन्देहः8 प्रकृतद्वाराऽप्रकृतं संस्पृशेद्यदि। प्रतिभोश्त्थापिता सेयं सन्देहालङ्गतिर्मता॥ अथ भ्रान्तिमतः10 सूत्रम्। साृश्या1द्वस्त्वन्तरप्रतीतिर्भ्रान्तिमान्12। सादृश्यहेतुको विपर्ययो भ्रान्ति13मानित्यर्थः14। सङ्गत्यर्थमाह-असम्यग्ज्ञाने15त्यादि ॥ लक्ष्यपद निर्वक्ति-भ्रान्तिश्ि1तेत्यादि। चित्त1धर्म1मात्रस्यालङ्कारता मा भूदित्या19

शोष्ठे20 बिम्बेति21 ॥ शोरो मरि22रमारिगक्यम्। निष्पत्य23 आलीय24 सादृश्या-

1.E. रञ्जिता: 2. D. नीता 3. A's alt. C. F. I. आरोप्ये 4. C. अत्र 5. A's alt. C. उत्प्रेक्षॉ संयोजयति। क्वचित् उ H. प्रेन्षैवेति 6. Omitted in C.H. 7. C.अतो ...... माणि कोटि 8. A's alt. C. सन्देहे 9. A's alt. C. उत्पादित 10, A's alt.C. आ्रान्तिमान् । साद 11. F. दृश्यादिति। 12. A.D. H. इति। सा 13. A's alt.C. भ्रान्तिरित्य 14. C. भ्रान्तिमांश्चेति सं 15. D. अज्ञाने 16. A's alt. C. omit. चित्त 17.D. चित्र 18. E. F. धर्मता 19. A.इत्याह 20.C. औष्ठ H. ओष्ठ साद 21. C. बिम्ब सादृश्या शोणो 22. D. मणिमाधिक्यं E. मासिक 23.A.C.F.H. निष्पद्य D. निवत्य 24. C. आलं

पू८ 1 राजन् ! गूर्जरराजपञ्जरशुकः सद्यस्तृषा मूच्छितम् ॥ गाढमर्मप्रहारादिकृता तु भ्रान्तिर्नास्यालङ्कारस्य विषयः । 1 क यथा- दामोदरकराघातचूर्शिताशेषवक्षसा दृष्टं चारगरमल्लेन शतचन्द्रं नभस्तलम् । सादृश्यहेतुकापि भ्रान्तिविच्छित्त्यर्थ कविप्रतिभोत्थापितैव गृह्यते यथो- दाहृतम्। न स्वरसोत्थापिता शुक्तिकारजतवत्। एवं स्थाशुर्वा स्यात्पुरुषो वा स्यादिति संशयेऽपि बोद्धव्यम्। एकस्यापि निमित्तवशादनेकधा ग्रहणमुल्लेखः ॥१६।। यत्रैकं वस्त्वनेकधा गृह्यते स रूपबाहुल्योल्लेखनादुल्लेखः। न चेदं निर्निमित्तमुल्लेखमात्रमपि तु नाना विधधर्मयोगित्वाख्यनिमित्तवशादेतत्क्रियते। दिति यदुक्तं तत्र प्रत्युदाजिहीर्षुराह-गाढमर्मेत्यादि। दामोदरेति1। 2वक्षोरूप :- मर्मचूर्णनं नभसः शतचन्द्रत्वेन दर्शने5 हेतुः । सादृश्यहेतुकाऽपि लोकविल्क्क्षणैव भ्रान्तिरलंकारबीजमित्याह-सादृश्यहेतु7का- पीत्यादि। विच्छित्तिरलौकिकी शोभा। शुक्तिकारजतवत्। शुक्तिकारजते यथेत्यर्थः8। अलौकिकत्वनथ्योऽयं10 सन्देहेऽपि समान इति व्युत्पादयति-एवं स्थायुरित्यादि। "सादश्योत"थापिता भ्रान्तिर्यत्रा12सौ भ्रान्तिमान्मतः ।।" अथोल्लेखालङ्काराय सूत्रम्-एकस्यापि13 निमित्तवशादनेकधाग्रहणमुल्लेखः। एकस्यापि14 वस्तुनो नाना15विधधर्मयोग16निमित्तवशादनेकधाग्रहे सत्युल्लेखालद्कारः। तच्च17 अनेकधात्वं18 गृहीतृभेदान्द्गवति विषयभेदाद्वा भवति। तदेतद् व्याचष्टे-यत्रैकं19 वस्त्वित्यादि। यत्रोक्तिप्रकारे। ग्रह्यते ज्ञायते। उल्लेखनं निर्धारणाम्। 20नानाविधधर्मा- भावे त्वनेकधाग्रहणामात्रेण नोल्लेख इत्याह-न चेद21मित्यादि। एतत्क्रियते, उल्लेखनं निष्पाद्यत इत्यर्थः । ननु नानाविधधर्मयोगमात्रा22न्नानेकधाग्रहणामनुपश्यामः इत्यत शह-तत्र च रुच्य23थित्वेत्यादि। रुचिरभिरतिः। अथित्वं लिप्सा। व्युत्पत्तिः शब्दार्थसङ्गेतज्ञानम्। 1. A's alt. इत्यादि 2. C. वको 3.C. रूपत्व E. रूपं 4. A.C. घूर्णनं D. पूर्णनं 5. C. दर्शनं हेतु साद 6. H. विचन् 7. E. हेतुकेत्यादि 8. H. अर्थसाह 9. A's alt. C. अविषयो 10. C. यः 11. D. दृश्ये भ्रा० 12. D. E. 'यत्र स' 13. F. एकस्यापि इति। एकस्यापि नाना A.C.D.H. omit अपि 14. A's alt. अपि नाना 15. A'salt. H. नाना धम 16. D.E. F. योग लक्षण नि 17. C. अनेकधा च 18. A's alt. omits. त्वं H. अनेकधा वा गृ 19. D. एतं 20.D.re- peats नाना 21. Except. E. all read चेदिदं 22. A. मात्रान्तानेक D. मात्रा- नेक 23. A. C. F.H. अर्थ। brie Iwm.HM .. A.9

पाीजी उल्लेख:ह ५६ तत्र च रुच्यर्थित्वव्युत्पत्तयो यथायोगं प्रयोजिकाः। तदुक्तम्- यथारुचि यथाथित्वं यथाव्युत्पत्ति भिद्यते। आभासोऽप्यर्थ एकस्मिन्ननुसन्धानसाधिते।इति॥। यथा-"यस्तपोवनमिति मुनिभिः कामायतनमिति वेश्याभिः सङ्गीत- शालेति लासकैः" इत्यादि श्रीकण्ठाख्यजनपदवर्णने। अत्र ह्योक एव श्रीकण्ठ- जनपदस्तत्तद्गुरणयोगात् तपोवनाद्यनेकरूपतया निरूपितः। रुच्यथित्वव्युत्पत्त- यश्र प्रायशः समस्ता व्यस्ता वा योजयितुं शक्यन्ते। नन्वेतन्मध्ये "वज्र्रपञ्जर- मिति शरणागतैरसुरविवरमिति वादिकैः" इत्यादौ रूपकालङ्कारयोग इति कथमयमुल्लेखालंकारविषयः ? सत्यम्। अस्ति तावत् "तपोवनम्" इत्यादौ रूपकविविक्तोऽस्य विषयः। यदत्र वस्तुतस्तद्रूपतायाः संभवः, यत्र तु रूपकं व्यवस्थितं, तत्र चेदियमपि भङ्गि: संभाविनी तत्संकरोऽस्तु। नैतावतास्याभावः शक्यते वत्तुम्। ततश्र न दोष: कश्चित्। एवं तहि तत्र विषये भ्रान्तिमदलं- यथायोगमिति। 1योगो योग्यता2। तामनतिक्रम्य रुच्यादिषु त्रिषु यथायोगमेकं द्वयं त्रयमेव वा प्रयोजकं भवतीति यावत्। तत्र संवादायाह-तदुक्तम्4। यथारुचीत्यादि। रुच्यारित्वव्युत्पत्त्यनुसारेण एकस्मिन्नप्यनुसन्धानेन5 साधिते निर्धारितेऽर्थे आभासः प्रतीतिरभिद्यते। नानोल्लेखात्मिका जायत इत्यर्थः । यस्तपोवनमित्यादि6। एक एव श्रीकण्ठजनपदः मुन्यादिभिस्तपोवनत्वाद्या7- 00. कारेण गृह्यते। तथा चानेकधा ग्रहरो8 तपोवनत्वादिनानाविधधर्मयोगो निमित्तम्'। जनपदे हि तपोवनत्वादि धर्मा निसर्गत एव सन्ति। इतरथा नोल्लेख:10। रूप- कत्वप्राप्तेः1। लक्षणं योजयति-12अ्त्र ह्येक13एवेत्यादि14। समस्ता15 व्यस्ता16 इति मुन्या- दीनां तपोवना1 दित्वेनोल्लेखे तथाविधा रुच्यादयो हि समस्ततया व्यस्ततया वा संभवन्ति। विषयपरिशुद्धरय चोदयति-नन्वेतन्मध्ये इत्यादि। वज्र्रपञ्जरत्वादेहि तपोवनत्वादि18- वन्न जनपदधर्मत्वमिति रूपकत्वमेव। परिहरति-सत्यम्, अस्ति तावदित्यादि। न तावदस्य रूपकविविक्तविषयता नास्ति । यत्र त्वंशे रूपकं तत्र19 यद्युल्लेखात्मिका विच्छित्तिर्न संभवति तदा नास्त्येव विवादः । अथ संभवति, तदा सङ्कर एव न्याय्यः । न पुनरस्य स्वरूपत एवापलापः शक्यः । भ्रान्तिमतो विविक्तविषयतामस्य दर्शयितुम् आक्षिपति-एवं तर्हीत्यादि। 1. E. क्रियायोगो 2. C. Omits ता 3. H.आह। लक्षणं योजयति । 4.A.E.F.H.I. उक्तमिति। 5. D. omits. ने 6. E. इति 7. A's alt. D. त्वाद्यनेका कारत्बेन E. त्वाद्यमनेकाकारत्वेन F. त्वादि धर्मानिस 8. A. C. F. H. I. गृह्यमाणे 9. A.C. D. F. H. I. अतिमात्रं 10.C. लेख 11. A's alt. C. अप्राप्ति: 12. A's alt. C. तत्र 13. A. C. D.F. H.I. एक: 14. H. आदि। नाना धर्मबला- (P.62.) 15.C. समस्तव्य 16. A's alt. ताश्चेति। 17. D. वनत्वा देनो 18. D. F. वनादि। 19. All mss. read अन् ।त .A.es

६० कारोडस्तु । अतद्रूपस्य तद्रूपताप्रतीतिनिबन्धनत्वात्। नैतत्। अनेकधा- ग्रहणाख्यस्यापूर्वस्यातिशयस्याभावात्। तद्धेतुकत्वाच्चास्यालंकारस्य संकर- प्रवृत्तिस्त्वङ्गीकृतैव। यद्येवं अभेदे भेद इत्येवंरूपातिशयोक्तिरत्रास्तु। नैष दोषः । ग्रहीतृभेदाख्येन विषयविभागेनानेकधात्वोट्टङ्गनात्तस्य च विच्छित्त्य- न्तररूपत्वात्सर्वथा नास्यान्तर्भावः शक्यक्रिय इति निश्चयः । यथा वा राराशशोत्ति परिाअवहूहिं सिरिवल्लहो ति तरुरीहिं। बालाहिं उण कोऊहलेण एअ्र्मेअ्रर सच्चविओ्रो॥ तत्रेति। यो रूपविविक्तः तत्र विषय इत्यर्थः । भ्रान्तिमत्त्वशङ्काया बीजमुद्धाटयति- अत द्रूपस्य तद्रूपतेति। यद्यपि जनपदे तपोवनत्वादयः सन्त्येव धर्माः। वस्तुतस्तु न तद्रूपो जनपदः2। तस्मादतद्रूपस्य तद्रूपताप्रतीतिनिबन्धनेन भ्रान्तिमानस्त्विति1 यावत्5। परिहरति-नैतत्। अनेकधेत्यादि। न ह्यनेकधाग्रहणारूपं वैचित्र्यं भ्रान्तिमति लक्षणाम्। इह तु लक्षणमेव। अतो न भ्रान्तिमात्र मिति यावत्। नन्विह भ्रान्तिमानपि स्व लक्ष- गोपपन्न इत्यत शह-सङ्करप्रवृत्तिस्त्विति । अतिशयोक्तिविषयतोऽप्यस्य विभक्त- विषयतायै शङ्कते-यद्येवमभेदे भेद इत्यादि। वस्तुतो हि तपोवनाद्य1वयवापेक्षया न11 जन12पदस्यावयविनो भेदोऽस्ति। इत्थं च सत्यभेदे भेद इत्येवं13रूपातिशयोक्तिर1त्रास्तु कि15मन्यकल्पनेनेत्याक्षेपनिष्कर्षः16 । परिहरति-नैष दोषः । ग्रहीतृभेद इत्यादि। न ह्यतिशयोक्तौ ग्रहीतृभेदोपयोगः । अत्र पुनरुप1योग इति। 18नातिशयोक्तिमात्रमेतत्। न च ग्रहीतृभेद19स्याप्रयोजकत्वं शङ्कयमित्याह-तस्य चेत्यादि। यत इत्थमतः20 सर्वथा नास्यान्त21र्भावः शक्यक्रियः । रूपकासङ्कीर्णातयोदाहरति-रणाराअणगोत्तीति। नारायण इति परिणात- वयोभि: श्रीवल्लभ इति तरुणीभिः। बालाभिः पुनः कौतुकेन एवमेव दृष्टः । अत्र पुरः प्रवेशावसरे एक एव कृष्णो 22जरतीभि: साक्षान्मोक्षप्रदो23 नारायण इति दृष्टः। तासां रुच्यादेस्तथाविधत्वात्। तरुणीभिः पुनः लक्ष्म्या:24 प्राणवल्लभ इति25। बालाभि: पुनः कौतुकेन एवमेव दृष्टः। एवमेवेति निपातो यत्किश्चिदित्यर्थे विवक्षितः। न चात्र शङ्गनीयं कौतुकेनेति प्रयोजकान्तरोपादानान्नेह् रुच्यादयः प्रयोजका इति। कौतुकस्यापि रुच्या26दिकमन्तरेासंभवात्। 1. D. एत 2. D. पदः तद्रप 3. A.प्रतीतः 4. A.C. D. F. H. I. अस्तीति। 5. D. यावत्। नन्विह 6. A's alt. C. मानिति। 7. A's alt.C. स्वल्प लक्ष्यो 8. A's alt. विशेषोऽपि C. विशेषेऽपि 9. A's alt. C. विभक्ति विशेषतोऽप्यस्यैव विषयता एवं कृते यद्ये 10. A.C. अवस्था A's alt. Omit. आदि 11. Except E.all omit. न 12. A's alt.C. नन्दन 13. D. एव 14. A's alt.C. उक्तिरेवास्तु 15.D. तिम 16.C. र्षः। गृहीतृ। 17. C. उपायो योग 18. A's alt.C. नन्विति शक्तिमात्रमेवैतत्। 19. D. भेदक 20. A's alt. ततः 21. A. C. D. F. H. 1. नान्तर्भा 22. C. जाती 23. A's alt.D. E. प्रदोऽयमादिना 24. D. लक्ष्याः 25. A. C. F. H. I. इति दृष्टः । 26. A. अतिकान्तरेण C. आदिकान्तरेण।

उल्लेख: ६१

एवं "गुरुर्वचसि पृथुरुरसि अर्जुनो यशसि" इत्यादाववसेयम्। इयांस्तु विशेष :- पूर्वत्र ग्रहीतृभेदेनानेकधात्वोल्लेखः, इह तु विषयभेदेन। नन्वयं इ्लेषालङ्कारविषय इति कथमलङ्कारान्तरमत्र स्थाप्यते ? सत्यम्। अ्र्प्रनेक- धात्वनिमित्तं तु विच्छित्त्यन्तरमत्र दृश्यत इति तत्प्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषोऽत्र स्यात्, न तु सर्वथा तदभावः । अतश्चालङ्कारान्तरं, यदेवंविधे विषये श्लेषा- भावेऽपि विच्छित्तिसंभवः। तस्मादेवमादावुल्लेख एव श्रेयान्। एवमलङ्गा- रान्तरविच्छित्त्याश्रयेणाप्ययमलङ्कारो निदर्शनीयः ॥

एवं ग्रहीतृभेदादुदाहृत्य विषयभेदादुदाहरति-एवं गुरुर्वचसीत्यादि । वचसि विषयभूते गुरु: प्रामाणिकत्वात् अ्नुल्लङ्मयो वाचस्पतिश्च। तथोरसि पृथुः1 प्रथीयान् पृथु- नामा नृपश्च । यशस्यर्जुनोऽवदातो धनञ्जयश्च। इत्यादौ ह्येक एव उपवर्ण्यो नायको वच :- प्रमुख2विषयभेदादग्र हीतृभेदनैरपेक्ष्येण रुच्यादिवशात् अनेकधा गृह्यत इत्यु1ल्लेखा- लङ्कारत्वम्। प्रकारद्वयस्यावान्तरवैधर्म्यायाह -इयांस्त्वित्यादि। अत्रोल्लेखाभावम् आ्र्प्राश5- ङ्गते-नन्वयमित्यादि। श्लेषस्य सर्वालङ्कारबाधकत्वं हि6 वक्ष्यते7। अतो लक्षणोपपन्नम् अलङ्कारान्तरं सति श्लेषे न स्यादिति नात्रोल्लेखो युक्त इत्याक्षेपः । परिहरति- सत्यमित्यादि। सत्यम् । उक्तनयेन श्लेषेरोल्लेखो बाध्यतें। अथापि स्वरूपेण अ'विद्य- मानस्य बाधासंभवात् बाध1 एवोल्लेखसद्गावे लिङ्गम्। अनेकधा ग्रहणारूपविच्छित्ति- विशेषबलात् प्रतिभा1त्युल्लेख इति यावत्। यत इत्थमतो न तु सर्वथा 12तद13भाव इत्य- लङ्कारान्तरमेव। एतदेव साधयितुम् अत्रंवोदाहरसो श्लेषनैरपेक्ष्यं दर्शयति-यदेवंविध इत्यादि। अन्न14 'अनुल्लङ््यो15 वचसि, प्रथीयान् उरसि, निर्मलो यशसि" इति श्लेषा16- भावेऽपि न उल्लेखाभाव:17। 18यस्मादित्यं तस्मादेवमादौ विषये उल्लेखा19लङ्कार एव विशेष20विच्छित्तिक21 इति अलङ्कारान्तरापेक्षया 22 श्रेयान् प्रशस्यतर23 इत्यर्थः । इत्थं24 रूपकाति25शयोक्तिश्लेषादिविच्छित्त्याश्रयत्वन्यायेन 26अलङ्कारान्तर- विच्छित्त्याश्रयेराप्ययं संभवति। 27स तु स्वयमनुसन्धेयः । न्यायस्य व्युत्पादितत्वात इत्यभिप्रायेशाह-एवमलङ्कारा28न्तरेत्यादि। निदर्शनीय:29 उदाहरणीय:30: । क्वचित्

1. C. पृथु 2. A's alt.C. प्रभृति 3. A. भेदागृ 4. D. omits इति 5. Except. E. all read.शङ्कयते। 6. A's alt. F. विवक्ष्यते 7. A's alt.C. व्यज्यते। 8. A's alt.C. नोल्लख 9. C. omits. अ. 10. A.D. H. अबाध 11. A's alt.C. भासत एवो D.E. 'भात्येवो' 12. D. थानतु 13. E's alt. तदाभा"" 14. E. हिअनु 15.C. लङ्गये 16. D. षोपोहे A's alt. E. F. षापोहे 17. A's alt. D.E.F. अपोह: 18. A's. alt.C. तस्मा 19. C. लेख्या 20. D. विषय एव वि 21. A.C.F.H.I. कर 22. A's alt. C. प्रेयान् 23. A.C. D, F. H. I. प्रशस्यत 24. A's alt. C एवं 25. A's alt. रूपकादि C. रूपका श्रेषा वि 26. A.C. अलङ्कारान्तर विच्छित्याश्रयत्व न्यायेन अल 27. A's alt. इति F. सति। 28. A.कारेत्या 29.C. नीय 30. C. हरगां यः D. हर्तव्यः।

६२

*1कारकान्तरेति पाठः। की नानाधर्मबलादेकं2 यदि नानेव गृह्यते। नानारूपसमुल्लेखात्स उल्लेख इति स्मृतः4 ॥ यदेकं5 तद्धि नानेति गृह्यते रूप भेदतः 8रुच्यादिवशतो लोके नानात्वं चेदकृत्रिमम् ।। अतद्रूपस्य ताद्रप्यान्नह्यसौ भ्रान्तिरिष्यते। न चाप्यतिशयोकिस्स्यादभेदे भेदरूपि री1। आद्ये नानेकधात्वं स्याज्ज्ञातृभेदौ11 न चान्तिमे। विषयज्ञातृभेदाभ्यां विना नोल्लेखसंभवः । यद्यपि श्लेषतो बाधो न तथाप्यस्य निह्नवः । अन12पेक्ष्या13पि यच्छलेषं 14तरथव स्थातुमर्हति ॥ अथापह्नुत्य सूत्रम्। विषयापह्नवेऽपन्नुतिः15। ननु मुखं न भवतीति विषया- पह्नवमात्रे सत्यपि नापह्नतिरित्य16तोऽधिकारं स्मारयति-वस्त्वन्तरप्रतीतिरित्येवेति। अतः प्रकृतनिषेध1पुरस्कारे18 अप्रकृतसमर्यनमपह्वतिरित्यर्यः। तथाहि काव्यप्रकाश- कृत्- "प्रकृतं 1यन्निषिध्यान्यत् साध्यते सा त्वपह्नतिः ।" ननु यदि20 सादृश्याद्वस्त्वन्तरप्रतीतिरिहापि को विशेष:21तर्ह्यस्य भ्रान्तिमत इत्यत आह-प्रक्रान्तानपह्ववेत्यादि । प्रक्रान्त प्रकृतम्। तस्य ह्यत्रापह्नवः। भ्रान्तिमत्यनप- ह्रव इति विशेषः। उल्लेखे तु न 22प्रकृतानपह्नव मात्रं विशेष; किन्तु23 अनेकधाग्रहणमपि24 1. A's alt.C. कारिकान्तरेपि 2. A's alt. C. एष 3. A's alt.C. समुद्भेदावुल्लेख इति सः 4. All mss. स्मृन: इति। 5. D. एतं 6. A. C. F. तर्हि 7. A. C. D. F.H. I. धर्म 8. A's alt.C. प्राच्या 9. A's alt. C. भेदकृत्तथा 10. A's alt. रूपिण: C. रूपिणि 11. A's alt. C. भेदनिबन्धनं H. भेदे 12. C. अना 13. A.C.D.F.H. पेक्ष्यैव 14. A's alt. D. E. F.H. तत्रैव 15. Except E. all read तिः इति 16. A इत्यनताधिका A's alt. अन्यारोपाधि C.अन्वारोपाधि D.F. रित्यर्थः । तथाहि 17. A's alt.C. षेधना प्रकृत समर्थनं 18. A.H. कारेण सम 19. A.E. H. हि नि 20. Omitted in C.21. D. तस्य 22. A's alt. अप 23.A's alt.C. omit किन्तु 24. A's alt.C. अपीति। The T. S. S. Edition adopts the reading कारकान्तर Samudrabandha says that गुरुर्वचास etc, is an illustration of उल्लेख having the locatives in वचसि, उरसि etc. The commentator then gives his own illustrations for the other Cases. Jayaratha expressly says that karakantara is a wrong reading (p. 62).

कडोीअपहतिः ६३

त्रयी बन्धच्छाया अपह्नवपूर्वक आरोपः, आरोपपूर्वकोऽपह्नवः, छलादि- शब्दैरसत्यत्वप्रतिपादकैर्वापह्नवनिर्देशः । पूर्वकभेदद्वये वाक्यभेदः। तृतीयभेदे त्वेकवाक्यम्। आद्यो यथा- यदेतच्चन्द्रान्तर्जलदलव लीलां तदाचष्टे लोक: शशक इति नो मां प्रति तथा। प्रकुरुते

अहं त्विन्दुं मन्ये त्वदरिविरहाक्रान्ततरुरी- कटाक्षोल्कापातव्रणकिणकल ड्राङ्गिततनुम् = अत्रैन्दवस्य शशस्यापह्नव उपक्षिप्ते शशकप्रतिवस्तुकिणवत इन्दोरा- रोपो नान्वयघटनां पुष्यतीति न निरवद्यम्। तत्तु यथा-

ज्ञयम्1। इदमिति वचनं2 क्रियाविशेषणाम्। यत्त्वेवमिदमप4ह्वतिवचनं तत्प्र क्ान्ता- नपह्नव वैधर्म्येरोत्यर्थः । लक्षणं निष्क्रष्टुमाह-आरोपप्रस्ता वादित्यादि9। आरोप- प्रस्तावो रूपका10तप्रभृतीति।। तत्प्रकारवैचित्र्यायाह-तस्य त्रयीत्यादि। त्रयी त्रिप्रकारेत्यर्थः । बन्धच्छाया ग्रथ1नवैचित्र्य म्12। त्रैविध्यं विविनक्ति-अपह्लवपूर्वक इत्यादि । छलादयः13 छलछ्द्- कैतवनिभादय:14। तैरपि15 हि16 नञ1र्थ एव अवस्थाप्यते। 18तहि 19तृतीयभेदे को विच्छित्तिविशेष: इत्यत श्रराह-पूर्वक20इत्यादि। यदेतदिति21। नो22 मां प्रति तथेति प्रकृता2पह्नवः उत्तरार्धेऽप्रकृतसाधनमिति। यद्यपि अपह्वतिरेषा तथापि दोषानुविद्धत्वात् उदाहरणाभास इत्यत24आह-अत्रैन्दवस्ये- त्यादि। शशक25प्रतिवस्त्विति। अपह्नोतुमिष्टस्य26 शशकस्य यः प्रतिवस्तुभूत उल्का27- पातकिणा:28 तस्यवारोपो न्याय्यः । न पुनस्तद्वतः इन्दोःअ्तो नान्वय:29 संघटते। इत्थं लक्षणोपपन्नोऽपि30 अलंकारो दोषानुविद्धस्सन् आ/भासी32भवतीति व्युत्पाद्य33 सम्यगुदा- जिहीर्षुराह-तत्तु यथेति ।।

1. A. C. D. ध्येयम् । 2. E. 'वचन' 3. A. यात्ववमिद A's alt. H. यच्चैव- मिद C. यद्येत 4. A.अपि 5. A's alt. प्रकृता 6. D. F. H. अनप 7. H. ह्वति 8. D. प्रस्ताव इति 9. H. आदि। मादुरापह्वति (P. 65) 10. A.C.H. रूपक 11. A.C.F.H.I. ग्रहण 12. A's alt. 'कयन्रै' 13. All except E. Omit छलादय: C. छलादि शब्दै छद् 14. A's alt.C. निह्नवादय: 15. D. नैतदपि 16.A.C. हीन इत्यर्थ एव 17. D.repeats. नजर्थ E. न अर्थ 18. A's alt. तत्र 19. C. त्रितय 20. A.C. पूर्वमित्या D. पूर्वज इ 21. A's alt. इत्यादि । 22. A.C. नो मात्रेति। A's alt. न तन्मां प्रति 23. A's alt. C. प्रक्रान्ता 24. E. इत्याह 25. F' शशाङ्क 26.A.C. स्यायं प्रति A's alt. D. F. स्ययः 27. D. उल्कापातकिन: 28.A. F. किरणा: C. किणि: 29. A's alt.C. नत्वस्य स्यघट 30. C. omits अपि 31. D. 'विद्स्सा भा' 32.C. आभासं 33. A's alt.C.D. पादः।

६४ पूर्रेन्दोः परिपोषकान्तवपुषः स्फारप्रभाभास्वरं प्रहा नेदं मण्डलमभ्युदेति गगनाभोगे जिगीषोर्जगत्। मारस्योच्छ्रितमातपत्रमधुना पाण्डु प्रदोषश्रिया मानोन्नद्धजनाभिमानदलनोद्योगैकहेवाकिनः द्वितीयो यथा- विलसदमरनारीनेत्रनीलाब्जषण्डान्यधिवसति सदा यः संयमाधःकृतानि। न तु रुचिरकलापे वर्तते यो मयूरे वितरतु स कुमारो ब्रह्मचर्यश्रियं वः॥ तृतीयो यथा- उद्भ्रान्तोज्भितगेहगूर्जर वधूकम्पाकुलोच्चःकुच- सार्ध त्वद्रिपुभिस्त्वदीययशसां शून्ये मरौ धावतां- भ्रष्टं राजमृगाङू :! कुन्दमुकुलस्थूलैः श्रमाम्भ:करौः ॥ अत्र शून्य इत्यस्य स्थाने मन्ये-शब्दप्रयोगे सापह्नवोत्प्रेक्षा स्थापयि- ष्यते। 'अहं त्विन्दुं मन्ये' इति वाक्यभेदे 'मन्ये' शब्दप्रयोगे नोत्प्रेक्षेति च पूर्णोन्दोरिति। दृष्टश्रुताद्यपराधजन्मा रोषो मानः । तेनोन्नद्धः उत्सिक्तो जनः शृङ्गारी लोक: तस्याभिमानस्सान्त्वासहिष्णुता। हेवाकः स्वाच्छन्द्यम्। अत्र न मण्डलम् अपि तु आतपत्रमेथ्वेत्यन्वयो घटते अयमपह्नवपूर्वक आरोपः5॥ आरोपपूर्वकमुदाहरति-विल सदमरेति । संयमो मनोनिग्रहः । तेनाध :- कृतान्याक्ान्तानि। अत्र नेत्रषण्डानि अध्यास्ते। न तु मयूरे वर्तत इत्यारोपपूर्वकता8। उद्भ्रान्तेति। साधं धावतामित्यनेन यशसस्तत्प्रदेशव्याप्तिः समकालमेव सूचिता। मुक्ताफलच्छदना। अम्भ:1करौभ्रष्ट1मित्यत्र हि12 न मुक्ताफलानि, अपि तु अम्भ:कणा एवेति प्रतीतिः13। इत्थ1मेवापह्वतिम् उत्प्रेक्षाङ्गत्वेन प्रतिपिपादयिषुरुप- क्षिपति-अन्न शून्य 15इत्यस्य इत्यादि ॥ "मन्ये मरावि"त्यादि पाठे 1हि मन्येशब्द- माहात्म्यादुत्प्रेक्षा । छद्य1शब्दत18स्त्वपह्नतिः सा चोत्प्रेक्षाङ्ग 1भविष्यति। इत्थ- मुत्प्रेक्षाङगत्वं20 न केवलं तृतीयभेदस्यैव, यावता पूर्वभेद21द्वयस्यापि 22संभवतीत्याह अहं त्विन्दुमित्यादि ।। वाक्यभेदग्रहणं प्राथमिकभेद2द्वयप्रथनाय । इत्थ24 1. A's alt. C. F. सत्वा 2. E. omits. एव 3. A's alt. आद्य: C. आद्याप 4.A.C.D.omit.क. 5. A's alt. आरोप्यः। C.आरोप्य 6. A's alt. विकस 7.D. मान 8.A.कृता 9. A's alt.C. भ्राम्येति 10.A. अम्बु C.D. अथः, 11. A.E.F. दृष्टं 12. C. ही 13. A's alt. प्रतीति 14 A's alt. E. F.H.I. इमां 15. A.F. इत्यादि A's alt. इत्यास्यत्वादि 16. Omitted. in D.17. A's alt. C. D. E. F. H. I. दल 18. A.C. D. F. H.I. omit. त 19. A's alt. C. D. E. F. H. I. इति भ 20. C. अत्र न 21. A's alt. E. पूर्वक 22. A's alt. C.H.omit सं 23. A's alt. C. 'भेदग्रहणाय' 24. D. इत्यं।

भ्रपह्नतिः ६५

वक्ष्यते। एतस्मिन्नपि भेदेऽपह्ववारोपयोः पौर्वापर्यविपर्ययभेदद्वयं संभवदपि न पूर्ववच्चित्रतामावहतीति न भेदत्वेन गणितम्। तत्रापह्नवपूर्वक आरोपे समनन्तरमुदाहृतम्। आरोपपूर्वके त्वपह्नवे यथा- ज्योत्रनाभरमच्छुरधवला बिभ्रती तारकास्थी- न्यन्तर्धानव्यसनरसिका रात्रिकापालिकीयम्। द्वीपाद द्वीपं भ्रमति दधती चन्द्रमुद्राकपाले न्यस्तं सिद्धाञ्जनपरिमलं लाञ्छनस्यच्छलेन।। क्वचित्पुनरसत्यत्वं वस्त्वन्तररूपताभिधायिशब्दनिबन्धनम्। यथा-

त्रिरू पाऽप्यपह्नतिरुत्प्रेक्षाङ्गत्वेन सूचिता। ननु2 च्छलादिप्रयोगेऽप्यपह्नवारोपपौर्वापर्य- विपर्ययनिबन्धनं वैचित्र्य किं नोच्यत इत्यत आह-एतस्मिन्नपीति॥ अत्रेदमाकूतम्। यद्यप'ह्वारोपपौर्वापर्य5विपर्यये भेदद्वयं भवत्येव, न तु चमत्कारः कश्चित्। न हि भेदसंभवोऽल ङ्वारप्रथनहेतुरपि्तु सचमत्कारभेदसंभवः। सचमत्कारता च सति वाक्यभेदे स्यात्, एकवाक्यतायां तु च्छलादि शब्दस्य पौर्वापर्यविपर् ्ययप्रस10ङ्ग ऽपि न प्रतीतिभेद: कश्चित्11। क्रियाविशेषण12त्वेन क्रियापेक्षया प्रतीतौ प्राथम्य13नियमात्14 अत1छलादिप्रयोगे द्विधा न गणितम्। वैचित्र्याभावमेव सोदाहरणं दर्शयितुमाह- तत्रापह्नवेत्यादि। 18समनन्तरमिहोक्त1प्रतियोगिकम् उद्भ्रान्तो20ज्भितेत्यत्रेति यावत्। ज्योत्स्ना भस्मेति। छुरसामुद्धूलनम्21। अन्तर्धानं रात्रिपक्षे22 तिरस्कृतिः विलयः, अन्यत्र त्वदृश्यत्व2सिद्धिः। मुद्रा24 भिक्षापिण्डस्तदर्थ कपालं मुद्राकपालम्। परिमल25 (:) परिमर्दस्तेन तज्जनित लक्ष्म26 लक्ष्यते। यथाच्छलादिप्रयोगेण अर्थाक्षेपात्27 असत्यत्वं, तथा प्रकारान्तरेगापि28 संभवतीत्याह-कचित्पुनरित्यादि। वस्त्वन्तर प्रकृतापह्वव- क्षमम्।

अमुष्मिन्निति। अत्र हि धूमशिखा रोमावलिवपुः29 30परिणमतीत्युक्तौ,न रोमा-

1. A's alt. निरूप C. त्रिरुप्यप 2. A's alt. C. H. न तु। 3. A. C.H. अन्नैतत्प्राकृतं 4. H. यद्यपि अ 5. C. पर्यभेद 6. E. न तु 7. A. C.H. प्रधान 8. C. तुः सच 9. E. F. पर्याय 10. E.F. प्रयोग 11. Omitted in D. 12. A's alt. त्वेतु 13. C. प्राधाम्य 14. A's alt. नियमनात्। 15. D. एत 16. E. जला 17. D. तथा 18. D. सदन 19. A's alt. D. E. F. त्तरत्वं 20. A's alt.C. उक्तिते H. न्तोकते 21. C.H. नम्। रात्रि 22. A.C. पक्षे विरततः ््र A's alt. F. पक्षे विलय: तिरस्कृतिः H. पत्ष विल 23. H. Omits 'त्व' 24. A's alt. C. अभिज्ञापि 25. All mss. मल 26. F लक्ष्यते। य. 27. A's alt. C. अपे- क्षायां स्यादसत्य H. अपेक्ष पाद सत्य 28. A's alt. C. प्रधानान्त। 29. A.D. E.F.H.I. वली 30. D. परिमण।

६६

अमुष्मिल्लावण्यामृतसरसि नूनं मृगदृशः स्मर: शर्वप्लुष्टः पृथुजघनभागे निपतितः । यदङ्गाङ्गाराणां प्रशमपिशुना नाभिकुहरे शिखा धूमस्येयं परिणमति रोमावलिवपुः ॥ इति॥ एवमभेदप्राधान्ये आरोपगर्भानलङ्काराल्लँक्षयित्वा अध्यवसायगर्भा- ल्लँक्षयति। तत्र- अध्यवसाये व्यापारप्राधान्ये उत्प्रेक्षा ।।२२।।

वलिरपितु धूम1शिखेति प्रतीयते। अनेनैषा प्रतीयमानापि दर्शिता मन्तव्या ॥ प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपह्नतिः । नला2 च्छलादिशब्दैश्र सा शब्दान्तर तस्त्रिधा॥ स्यान्ेदाभेदतुलया4 विच्छित्तिरुपमादिकः। रूपकादिस्त्वभेदांशे5 मुख्ये त्वारोपसंश्रयात् । तामेव7 सङ्गति विशदीकुर्वन् उत्प्रेक्षाप्रस्तावायाह-एवमभेदप्राधान्य इत्यादि। आरोपमूला रूपकादयो अपह्नुत्यन्ताः । अध्यवसायगर्भास्तु उत्प्रेक्षादयः। अतशएव टीका-तत्रेति1। अध्यवसायगर्भेषु मध्ये11 इत्यर्थः । अथ सूत्रम्-अध्यवसाये व्यापारप्राधान्ये उत्प्रेक्षा।। अध्यवसायो निश्चय- ज्ञानमू। सच लोके द्विरूपः सम्यगात्मा12 मिथ्यारूपश्च। उभयरूपोऽप्ययं नालङ्कारः। नहि शुक्तिरिति सम्यगध्यवसाये रजतमिति मिथ्याध्यवसाये वा विच्छित्तिः13 काचित्। उभय14विलक्षणास्तु जानतोऽप्येतस्मिन् तदेवेति योऽध्यासरूपस्स इहालङ्कारत्वेन परि- गृह्यते। तस्यैव 15अलौकिकस्य विच्छित्तिरूपत्वात्। तस्य च द्वयी गतिः। कदाचिदध्यवसाया16त्मन स्वरूपस्य प्राधान्य, कदाचिद- ध्यवसितस्य विषयस्य। इत्थं च सत्यध्यवसाये विषयभूते यदा अध्यवसानस्य प्राधान्यं 17तदोत्प्रेक्षाऽलङ्कार इति सूत्रार्थ:18। तदेतदवयवशो व्याचष्टे-विषयनिगरोनेत्यादि। निगरणं19निगलनम्। स्वरूपतोऽपलाप इत्यर्थः। 20विषयं निगीरवतो विषयिणो विषयि- तादात्म्येन प्रतीतस्स इहाध्यवसायो अभिमत इति21 यावत्। अनेनालौकिकस्यैवा-22 1. A's alt. C. शिखैव 2.A's alt.C. नसा 3. A. अन्तरस्त्रि 4. A's alt. तुल्या 5. A's alt. आदिष्वमे C. आदिषु भे 6.A's alt.C. मुख्यैकारोपसंभवात् H. मुख्ये चारो 7. As' alt. D. E. F.H. एनां 8. D. गर्भोत्प्रे 9. A's alt. C. अतस्तट्टीका 10.A, D. तत्रति 11. D.E. मध्या 12. A's alt. C.सत्यात्मा 13. C. त्ति: इहालक्कार 14. E. तदुभय" 15. C. Omits श 16. Except F all read वसानात्म 17. A repeats. तदोत्प्रेक्षा A's alt. C. H. तन्र 18. A's alt. C सूत्रान्तदे 19. A. निगरणनं 20. A's alt.D. E. येयं वि C. येयं 21.D. विषयाव 22. A. B.C.F. G omit एव।

उत्प्रेक्षा ६७

साध्यः सिद्धश्। साध्यो यत्र विषयिणोऽसत्यतया प्रतीतिः असत्यत्वं च विषयिगतस्य धर्मस्य विषय उपनिबन्धे विषयिसंभवित्वेन च प्रतीतेः। धर्मो गुणक्रियारूपः तस्य संभवासंभवप्रतीतौ संभवाश्रयस्य तत्रापरमार्थतया- सत्यत्वं प्रतीयते, इतरस्य तु परमार्थतया सत्यत्वम्। यस्यासत्यत्वं, तस्य सत्यत्वप्रतीतावध्यवसायः साध्यः । अतश्र व्यापारप्राधान्यम्। सिद्धो यत्र विषयिणो वस्तुतोऽसत्यस्यापि सत्यतया प्रतीतिः। सत्यत्वं च पूर्वकस्यासत्यत्व-

ध्यवसायस्य अलङ्कारबीजत्वं दशितम्। व्यापारप्राधान्यग्रहणास्य व्यावर्त्यमुद्धाटयितु- माह-स च द्विविध इत्यादि1। तत्र साध्यस्य2 स्वरूपमाह-साध्यो यत्रेत्यादि। साध्य- इति शयदैकं वाक्यमाक्षिप्तेन4 तच्छब्देनार्थेनाभिसंबन्धः । उत्तरवाक्यगतोऽपि यच्छब्दः पूर्व वाक्या च्छब्दोपादाननिरपेक्ष8 एव तदर्थेन सम्बन्ध1मीष्टे। यत्र1 विषयिरो- ऽसत्यतया प्रतीतिः स12 साध्य13 इत्यर्थः । अत्रेदमनु14सन्घेयम्। मुखं मुखत्वेन जानन्नेव15 यदा16 नूनं चन्द्र इति संभावयति तदा विषयी चन्द्रो मुखत्वेनासत्यः प्रतिभाति तदाध्यव सायः साध्य:17। ननु साध्य एवास्तु अध्यवसायः सिद्धो वा, 18अभेदप्रतीतौ कथमसत्यत्वं19 इत्यत आह-असत्यत्वं चेत्यादि । विषयिगतस्य चन्द्रादिगतस्य माधुर्यादेः धर्मस्य20 विषये, मुखादावुपनिबन्धे, नूनं चन्द्र इत्यस्यां दशायां विषयिण्येव21 संभव22त्ययं विषये तु न संभव- तीति प्रतीयमानत्वात्23। विषयविषयिरोरभेदस्फुररोऽपि धर्मस्या24सत्यताप्रतीत्या न प्ररोहति। अतो25Sध्यवसानव्यापारस्य साध्यता। ननु को धर्मः ? किप्रमाणा चासौ26? तदा- श्रयस्य सत्यत्वासत्यत्व27प्रतीतिरित्यत आह-धर्मो गुणक्रियारूपः28 इत्यादिना। गुण- क्रिया29रूप इति धर्मस्य साकल्यकथनात् तदुभयमूलतया उत्प्रेक्षासंभ3वस्सूचितः। अस्य31 हि धर्मस्य संभवोऽसंभवश्च विषय्या3श्रयतया संभव: 33असंभवस्तु विषया3श्रयतया। इत्थं35 च सति26 सत्यत्वासत्यत्व3प्रतीतिरना3प्रामाणिका । कुतः ? संभवाश्रयस्य तत्रावस्थायां परमार्थबुद्धयनुदयात् असत्यत्वं प्रतीयते। यतस्तदितरस्य तु 3सत्यत्वमेव

1. H. आदि। अन्रेदं 2. D. ध्यस्वरू 3. A. यत्रैकं C. यत्रैक E. इयदैव एकं F. यदेवैकं 4. F. आक्षिष्यते 5. D.F. शब्दार्थेन 6. A. omits पूर्व 7. C. वाक्य F. वाक्ये 8. C. पेक्षणा 9. D. तदनेन न 10.C. संबद्धं 11. A.C. यत्र यत्र 12. C.D.F.omit स. 13.C. साध्यत 14. H. इदमनु 15. H. न्नपि 16. F एव चन्द्रं चन्द्र इति 17. E यः इति । 18. A.C. E. H नाभेद 19. A D. F.H असद्दशत्वं 20. A. धर्ममात्रस्य 21. Except D. E. all read विषयिौव 22. C. भव इत्ययं 23. A.C.D.F. नूनं चन्द्र इत्यस्यां दशायां वि 24. A. असत्ता प्र D. स्यासत्यासत्यप्र H. असत्य 25. C. अतोऽस्याध्य 26.C. णाभासो 27. D. omits त्व 28. A.C. F.H. यादि 29. A.C.D. H. I. क्रियादि 30. A's alt. C. H. सञ्चित: 31. A.C. तस्य च 32. A's alt. C. विषयाश्र 33. C. अत- स्संभ 34. A's alt.C. विषय्या 35. C. इयं 36. Omitted in D.37.A's alt. C. त्वमप्राक 38. A.C.H. अप्राकरणिकात् 39. A.C.H. असत्य ।

६८ निमित्तस्याभावात्। अतश्वाध्यवसितप्राधान्यम्। तत्र साध्यत्वप्रतीतौ व्यापार- प्राधान्ये अध्यवसायः संभावनमभिमानस्तर्क ऊह उत्प्रेक्षेत्यादिशब्दरुच्यते। तदेवमप्रकृतगतगुणक्रियाभिसंबन्धादप्रकृतत्वेन प्रकृतस्य संभावनमुत्प्रेक्षा। साच वाच्या इवादिभि: प्रद्श्यते। प्रतीयमानायां पुनरिवाद्यप्रयोगः। सा च जातिक्रियागुरद्रव्याणामप्रकृतानामध्यवसेयत्वेन चतुर्धा। प्रकृतस्यैत्द्गेद- योगेऽपि न वैचित्र्यमिति न ते गणिताः। प्रत्येकं च भावाभावाभिमानरूपतया द्वैविध्येऽष्टविधत्वम्। भेदाष्टकस्य च प्रत्येकं निमित्तस्य गुणक्रियारूपत्वे षोडश मेदाः। तेषां च प्रत्येक निमित्तस्योपादानानुपादानाभ्यां द्वात्रिशत्प्रभेदाः तेषु च परमार्थत्वात्2। चर्चितमर्थं निष्कर्षयति-यस्यासत्यत्वमित्यादि। अतश्चेति। यत इत्थमध्यवसायः साध्यः अतः उत्प्रेक्षायामध्यवसाय व्यापारस्यैव प्राधान्यमित्यर्थः । अथ सिद्धं विवेचयति-सिद्धो यत्रेत्यादि। सिद्ध इति पूर्ववदेक वाक्यम्। स इति द्योतितः कोऽसावित्यत आहयत्र विषयिरो वस्तुत इत्यादि। यदा तु मुखमुद्दिश्य चन्द्रोऽयमिति प्रयोग: तदा8 वस्तुतो ऽसत्योऽपि1 विषयी सत्यतया प्रतीयते। "सत्यत्वप्रतीतेहेतुमाह-सत्यत्वं चेत्यादि। संभवाश्रयस्य 12परमा- र्थत्व13प्रतीतिरसत्यत्व14स्य निमित्तम् । यत इत्थमतश्राध्य15वसितस्यार्थस्यैव प्राधान्यं, तदाऽतिशयोक्तिर्वक्ष्यते। यदा साध्यत्वप्रतीतिः तदाध्यवसायस्य पर्यायान्16 व्युत्पादयति- तस्यास्सामान्यतस्तावद्द्वैविध्यमाह-सा च वाच्येत्यादि। तत्रापि सामान्याच्चातु- विध्यं दर्शयति-सा च जातिक्रियेत्यादि। अध्यवसे1यत्वेन संभाव्यत्वेन। नन्व20प्रकृतग्रहणं किम् ? प्रकृतेऽप्येवं संभवादित्यत आह-प्रकृतस्यतदित्यादि। प्रकृतं हि लौ21किकं कविक्लृप्त22 विच्छित्तिविधुरतया न वैचित्र्याय23 भेदचतुष्ट2वयमपि द्विधा दर्शयति-प्रत्येकं च भावाभावेत्यादि। भावरूपा संभावना25 26 प्रभावरूपा27चेति। श्र्परयं व्यापारभेदा28द्ेदः। पूर्व व्यापारवदद्ेदात् व्यापारनिमित्तभेदादाह-मेदाष्ट2कस्य चेत्यादि। भेदषोडशकमपि निमित्तोपादानानुपादानाभ्यां द्विगुरायति-तेषां3चेत्यादि। अथ संभा- व्यस्य हेत्वादि3रूपतया पुनस्त्रैविध्यमाह-तेषु च प्रत्येकमित्यादि। वा (च्यां)32 निग- 1. A.C. H. अपरम 2.C. त्वाच्च। 3. F. कर्षति 4.D. अत्र 5. A. C. D.E. H. I. साय साध्यस्य व्यापा 6. H. इत्यादि तत्र तुल्ययोगितार्थ (see below under Tulyayogita) 7. Except A. C. all read दोतितं 8. C. तद्वस्तु 9. E. सत्यो 10. D. omits अपि 11. D. सत्यतः प्रतीयते हे 12. A.F. omit अ 13. A's alt. अर्थिका C. अर्थत्वाप्र D. E. अर्थताप्र 14. D. omits त्व 15. C. चाप्यवसित सार्थ 16.C. पर्यायादत्पा D. पर्याया व्यु 17. E. चर्चितं 18. D. E. कर्षति । 19. A's alt. धेयत्वेन 20. D. अप्रस्तुत 21. A's alt. C. तार्किक 22.A.C.F.H. क्लप्ति 30. A.C.F. H. I. वचित्र्यायाह । 24. D. चतुष्क 25.C. भावनात् 26. C. omits अ.27. A.C. F. रूपा संभावनेत्यर्थः । अ्रयं 28. A.C.F. भेदाभे 29. A. अष्टकं 30. D. तदेषां 31. A. C.F. हेतुत्वा 32. A.C.H. I. वाच्यन्नि D. F. वाच्यः निग।

उत्प्रक्षामेदा: ६६

प्रत्येकं हेतुस्वरूपफलोत्प्रेक्षणरूपत्वेन षण्णावतिर्भेदाः । एषा गतिर्वाच्योत्प्रे- क्षायाः। तत्रापि द्रव्यस्य प्रायः स्वरूपोत्प्रेक्षणमेवेति हेतुफलोत्प्रेक्षाभेदास्ततः पातनीयाः। प्रतीयमानायाश्र यद्यप्युद्देशत एतावन्तो भेदा: तथापि निमित्त- स्यानुपादानं तस्यां न संभवतीति तैर्भेदैर्न्यूनोऽयं प्रकारः। इवाद्यनुपादाने निमित्तस्य चाकीर्तने उत्प्रेक्षणस्य निष्प्रमाणत्वात्। प्रायश्र् स्वरूपोत्प्रेक्षात्र न संभवति। तदेवं प्रतीयमानोत्प्रेक्षाया यथासंभवं भेदनिर्देशः। एषा चार्था-

मयति1-एषा गतिरित्यादि। तत्रापोह्य अंशायाह-तत्रापि द्रव्यस्येत्यादि। पात2- नोया: हापनीयाः। प्रतीयमानां विभक्तुमाह-प्रतीयमानायाश्चेत्यादि। उद्देशत एता- बन्तः। लक्षणपरीक्षयोस्तु कृतयो: कतिचन हीयन्त इति भावः। ये हीयन्ते तान् प्रस्तौति- तथापि निमित्तस्येत्यादि4। तैरिति (निमित्ता)नुपादाननिबन्धनैः। अयं प्रकार इति प्रतीयमानोत्प्रेक्षाप्रकार: इत्यर्थः। निमित्तानुपादान न संभवतीति यत्प्रतिज्ञातं तत्प्रमाणे- न द्रयति-इवाद्यनुपादान इत्यादि। इवा्द्यनुपादाननिमित्तकीतनयोरन्य तराभावे न किश्चित्प्रमाणमुत्प्रेक्षो। अनुपात्तनिमिश्तका हि या वाच्योत्प्रेक्षा9 तस्याम् इवाद्युपादान- बलादेवोत्प्रेक्षणप्रतीतिः। इह पुनरिवा द्यनुपादानवन्ध्यायां1 प्रतीयमानायां निमित्त12 बलादेवेति निमित्तोपादाननियमः । स्वरूपोत्प्रेक्षणमपि न संभवतीत्याह-प्रायश्चे13. त्यादि। प्रायोग्रहणात् पर्यायोक्तनयेन14 स्वरूपस्य क्वचित्संभवदप्युत्प्रेक्षणं गम्यस्यापि भङ्गयन्तराभि"5धानान्न निरूपरार्हमिति द्योतितम्। प्रतीयमानां16 निगमयति- तदेव1मिति। यथासंभवं संभव18मनतिक्रम्य।

तथा हि प्रतीयमानोत्प्रेक्षा तावत् वा1च्योत्प्रेक्षाप्रकृतिका। वाच्योत्प्रेक्षा2षण्रावति- धोहिष्टा। यथा जातिगुणक्रियाद्रव्याराम्21उत्प्रेक्ष्यत्वेन चतस्र उत्प्रेक्षाः। जातयः22 प्रतिस्वं चतुर्विशतिधा प्रथन्ते। 2यथा जात्युत्प्रेक्षा तावत् भावा2 भावाभिमानरूपतया 25द्विधा। द्विविधा265पि गुणानिमित्तिका, क्रियानिमितिका च । इत्थं27 चतुर्धा। साचो28पात्त- निमित्तानुपात्तनिमित्ता चेत्यष्टधा। अष्टविधाऽपि हेतुस्वरूपफलोत्प्रेक्षा29रूपतया त्रिविधा इति चतुर्विशतिप्रकारा। अनेनैव नयेनान्यदप्युत्प्रेक्षात्रयं प्रत्येक चतुर्विशतिधा

1. A.C. गमयति- एषां परीक्ष 2. D. वात नाना: 3. D. हावनीयाः। 4. A. C. F. आदि निमि 5. All mss. निपातानु 6. A. C. इवाद्यन्यतरोपा F. द्ववाद्यनुपादान 7. D. अन्यत्वाभावे हि न 8. Except F all read निममत्तिका 9. Except F all read प्रक्षा इह पुनः 10. A.C. D. E. H. I. उपादान 11. A's alt. दानबलादेव 12. C. निमित्त 13. A.C. चित्तेत्या A's alt. D.E. चेत्तेत्या 14.A.C.न क्वचि 15. A.C.E. F. अन्तरतोडभि 16. A's alt. C. मानं 17. A.C. D.E. तदेतदिति F. तेवेदमित्यादि 18. C. वनमति 19.C. प्राच्यो 20. D. E. तु ष 21.A.C. प्रेक्ष्यतया F. प्रेत्तत्वेन 22. C. इति प्रति 23. D. वाथा 24. D. omits भावा 25. Omitted. in D. 26. A.C.F. द्विधा 27. A. C.सा चतु 28. D. इत्थं चो 29. A. C. प्रेक्षमातया 30. D. प्रेक्षाश्रयं।

७०

श्रयापि धर्मविषये श्िष्टशब्दहेतुका क्वचिद् दृश्यते । कवचित्पदार्थान्वयवेलायां सादृश्याभिधानादुपकान्ताप्युपमा वाक्यार्थतात्पर्यसामर्थ्यादभिमन्तृव्यापारोपा- रोहक्रमेरगोत्प्रेक्षायां पर्यवस्यति। क्वचिच्छलादिशब्दप्रयोगे सापह्नवोत्प्रेक्षा

मन्तव्यम् । तथा च1 प्रत्येक त्रिस्कन्धिका एता हेतुस्वरूपफलोत्प्रेक्षणतया3 स्कन्धत्रयमपि प्रतिस्वमष्टविधम् । तथा हि उपात्तगुणनिमित्ता भावाभिमानरूपिणी हेतुजात्युत्प्रेक्षा6। सैवानुपात्तगुणनिमित्ता। तथोपात्तक्रियानिमित्ता, सैवानुपात्तक्रियानिमित्ता 'चेति भावा- भिमानरूपतया चतुर्धा । एवमभावाभिमानरूपतया चतुर्धेति हेतूत्प्रेक्षास्कन्धो8ऽष्टविधः9। अनयैवरीत्या स्वरूपोत्प्रेक्षास्कन्धः फलोत्प्रेक्षास्कन्धश्र प्रतिस्वमष्ट10विधेति11 जात्यु12- त्प्रेक्षा13 त्रिस्कन्धतया चतुर्विशतिधा। एवं गुणक्रियाद्रव्योत्प्रेक्षा145पि प्रत्येकं चतुर्विशतिधा विज्ञेया15। तत्र द्रव्यो- त्प्रेक्षायां हेतुफलोत्प्रेक्षापाते16 षोडशकहानि:17। अतः स्थूलदृशा तावत्18 अशीतिविधा वाच्या19। प्रतीयमानायां20 तु2 अनुपात्तनिमित्ताया22 निरवशेषं23 पाते अष्टचत्वारिं- शद्धानिः। उपात्तनिमित्तायां च स्वरूपो2तप्रेक्षा25पाते षोडश26कहानिः। अतो द्वात्रिश- दूदा: प्रतीयमाना मन्तव्याः । उभयरूपाया27मपि अस्य वैचित्र्यान्तरायाह-एषा चेत्यादि। अर्थाश्रया285पि अर्थालंकारोऽपीत्यर्थः। धर्मो29 गुणक्रियात्मको3 विषयो यस्य सः। श्चिष्टशब्दः कश्रिद्धे- तुर्भवत्यस्याः । उत्प्रेक्षा ह्यर्थालङ्कारः। श्लेषः पुनरुभयालङ्कारोऽलङ्कारान्तरबाधकश्र । तथाऽपि धर्मविषये श्विष्टशब्द3हेतुका संभवत्येषा न 32बाध्यते, न चोभयालङ्कारप्राप्ति- रिति यावत्। यथेत्थं श्लेषमुत्प्रेक्षाङ्ग तथोपमा3ऽपि अङ्गमस्याः भवतीत्याह-क35चि- त्पदार्थान्वयेत्यादि । पदार्थसमन्वयदशायाम् उपम3योपक्रमः । तथोप3कान्ताऽप्युपमा38 वाक्यार्थतात्पर्यपर्यालोचनमहिम्रा

1.Omitted in A. C. 2. A's alt. स्कन्दि C. त्रिस्सन्धि 3. E. न्षणा- रूपतया 4. D. त्ताति भावा 5.C. रूपण F. रूपिणीर्हेतु 6. F. प्रेक्षारूपतया स्कन्ध- त्रयमपि। सैव 7. A.C. omit च 8. A. स्कन्धे 9. A C.F. विधा 10. D. आष्टधेति 11.C. विधत्वेति 12. A's alt. ताह्यत्प्रे F. ह्यतप्रे C. तस्योत्प्रेक्षा 13.A. C.E.F.H. I. प्रेनास्त्रि 14. A.प्रेक्षासा C. प्रेक्षा. प्रत्ये 15. D. E. ज्ञया: 16. A.C. पाते स्थूल D. पाते अतः षोड 17. D. निः तदशीति 18. A. त् षोडशकक्ष्या तथा अ F. त् षोडशकहानि: तदशी 19. D. प्राच्या 20. D, मानान्त 21. A. C. F. न अनु. 22. A.C. या निपाते 23. D. शेषा 24. All except Dread. त्रिरप25. E. प्रतणपाते 26. D omits श 27.D. याऽपि 28. A. C.F. आश्रयोऽपि 29. A.C. धर्मा. 30. A. D.F. आत्मका 31. C. शब्दाद्धेतु 32. A. C. E. F. H. I. न च 33. A. C.F. न तूभ 34. D. उपमाहि 35. D. तस्मिन्पद 36. A.C. उपमैवो A's alt. उपमाया F. उपमोप 37. A's alt. कमान्ता C कमाङ्गा 38. D. उपमान 39. D. मन्त 40.D. भावयितुं 41. C.D. व्यापारोहणक्रमे 42. A. उपरोह।

उत्प्रेक्षा भेदाः ७१ भवति। अतश्ोक्तवक्ष्यमाणप्रकारवैचित्र्येरणानन्त्यमस्याः। सांप्रतं त्वियं दिङ् मात्रेणोदाहियते। तत्र जात्युत्प्रेक्षा यथा- स वः पायादिन्दुर्नवबिसलताकोटिकुटिलः स्मरारेर्यो मूध्नि ज्वलनकपिशे भाति निहितः। स्रवन्मन्दाकिन्या: प्रतिदिवससिक्तेन पयसा कपालेनोन्मुक्त: स्फटिकधवलेनाडूर इव॥ अत्राङ्गरशब्दस्य जातिशब्दत्वाज्जातिरुत्प्रेक्ष्यते। क्रियोत्प्रेक्षा यथा- लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः। अत्र लेपनवर्षणक्रिये तमोनभोगतत्वेनोत्प्रेक्ष्येते। उत्तरे त्वध

संभावनव्यापारस्य प्रतीतिविश्रान्त्यन्तं उपर्युपरि प्रसर2परिपाट्या उत्प्रेक्षायां पर्यवस्यति। अथ अपह्नतिप्रस्ताव:3 । उत्प्रेक्षाङ्गत्वेन4 यदपह्नतिः5 प्रतिज्ञांता, तस्या अयमवसर इत्यभिप्रायेरगाह-कचिच्छलादि7 इत्यादि। इत्थं 'ये प्रकारा: उक्ताः, ये च8 वक्ष्यन्ते तेषां वैचित्र्यादस्या इयत्तैव नास्तीत्याह-अतश्चोक्तवक्ष्यमाणोत्यादि। ननु यद्यानन्त्यं कथमुदाहरणतो दर्शयिष्यते इत्यत आह-साम्प्रतं10त्वित्यादि। दिङ्मात्रेरेत्यादि। यथा दिङ्मात्रेणोदाहृता अपि न्यायत11स्साकल्येन ज्ञातुं12शक्यते13, तथेति यावत्। उद्देशक्रममाविश्चिकीर्षुराह-तत्र जात्युत्प्रेक्षा यथेति। स वः पायादिति। कुटिलत्वलक्षणो गुणो निमित्तम्। अंकुरशब्दो जातिवचनः। अत उपात्तगुणनिमि1त्तिका भावाभिमानरूपिणी जात्युत्प्रेक्षेयम्। तत्र यद्यपि स्वरूप- मुत्प्रेक्ष्यते न तु हेतु15फले, अथाप्युद्देशक्रम विरोधात्सोंऽशो नोदा16जिही1षितः । एव18मुदा- हरसीषूदाहर्तव्या 19विशेषांशाः स्वयमनुसन्घेयाः । क्रमस्याविवक्षणात्20 नास्माभि: प्रतिस्व प्रतन्यन्ते21। अत्र जात्युत्प्रेक्षात्वं विविच्य दर्शयति-अत्रांकुरेत्यादि22। अथ क्रियोत्प्रेक्षा-लिम्पतीवेत्यादि। क्रियोत्प्रेक्षात्वं विवेचयति-अत्र लेपने- त्यादि। न च मन्तव्यं 23वर्षरास्य नभःकर्तृ 24कत्वात् न तमोगतत्व25मिति। नभसोऽपि तमसा265धिष्ठितस्यैव वर्षणकतृ27कत्वसंभवादनेन परंपरायाताया अपि सम्भावनाया

1. D. श्रान्तमुप 2. A's alt. F. प्रतिभाप E. प्रसरण। 3.A.C. प्रस्तावा- दुटे D.E. प्रस्ताव 4. D. omits न। 5. D. अपहृर्ति 6. Except E all read छलादित्या 7. D. प्रिये 8. D. omits. च 9. D. यिष्येत 10. D. प्रतमित्या 11. D.न्यायता: 12. D.न शक्य 13.C. शक्यन्ते 14. A.C.E. निमित्त 15. D. हतेतु फ 16. A's alt.C. नोज्जिही । 17. F. हीर्षतः C. हीर्षितम्। 18. A's alt, C. भाव 19. A.C.F. हि शेषां 20. D. अविवक्षया 21. A.C.F. प्रतन्यते। 22. D इत्यादि। क्रियोत्रेनात्वं 23.D नर्षण 24. A.C.F. omit क 25. A's alt. C omit त्व 26. A.C. तमोऽधि D. तमसोऽधि 27. A's alt. omits क।

७२ "असत्पुरुषसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता" ॥ इत्यत्रोपमैव, नोत्प्रेक्षा। गुणोत्प्रेक्षा यथा- सैषा स्थली यत्र विचिन्वता त्वां भ्रष्टं मया नूपुरमेकमुर्व्याम्। अदृश्यत त्वच्चररारविन्दविश्लेषदुःखादिव बद्धमौनम्॥ अत्र दुःखं गुणः । द्रव्योत्प्रेक्षा यथा- पातालमेतन्नयनोत्सवेन विलोक्य शून्यं मृगलाञ्छनेन। इहाङ्गनाभि: स्वमुखच्छलेन कृताम्बरे चन्द्रमयीव सृष्टिः॥ अत्र चन्द्रस्यैकत्वाद द्रव्यत्वम्। एतानि भावाभिमाने उदाहरणानि। प्रभावाभिमाने यथा- कपोलफलकावस्या: कष्टं भृत्वा तथाविधौ। अपश्यन्ताविवान्योन्यमीदृक्षां क्षामतां गतौ।। उत्प्रेक्षात्वं द्योतितम्1। ननूत्त रार्धानुदाहरणो को हेतुरित्यत आरह-उत्तरेत्वित्यादि। उप- मव नोत्प्रेक्षेति। अश्रंत दुपह्वरम्-उपमानांशश्चेल्लोकतः सिद्धस्तदोप मैव द्वयोस्सिद्धत्वा- दिवशब्द: साधर्म्यद्योतकः। यदा तु कविकल्पितः तदोत्प्रक्षव। उपमानस्य 'लोकतो 65संभवादिवशब्दः संभावनां द्योतयति यतः। अत्रावान्तरश्षोकौ- यदा्यमु्पमानांशो लोकतस्सिद्धिमृच्छति। तदोपमैव येनेव10शब्दः साधर्म्यसूचक:॥।। यदा पुनरय लोकादसिद्ध:12 कविकल्पितः18। तदोत्प्रेक्षैव येनेवशब्दस्संभावनापरः4॥ इति॥ अथ गुरगोप्रेक्षा-सैषा स्थलीति1 । इयं 18प्रतिष्ठमानस्य दाशरथेः सीता प्रत्युक्ति:19। गुरोत्प्रेक्षा2त्वं दर्शयति21-दुःखं22 गुण इति। अथ द्रव्योत्प्रेक्षा-पातालमेतदिति। द्रव्यत्वं दर्शयतिचन्द्रस्येत्यादि। उदा- हरणचतुष्केऽपि अनुगतं विशेषम् उद्धाटयति-एतानि23 भावाभिमान इत्यादि। अथाभावाभिमाने-कपोलफलकाविति। कष्ट24 कृच्छ्रातु। तथाविधाविति। स्वानुभवैकसमधिगम्यो रमसीया25तिशयो द्योत्यते। क्षामतागमन नैसर्गिकम्। परस्पर26- दर्शनाभावो हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यते2। 28त एवाभावाभिमानरूपना। तदेतद्दर्शयति-अ्रत्राप- 1. D. द्योतितः 2. D. अत्रेति। तदु 3. C. तदेव उप 4. D. F. यतः य 5. D. लोकतोस्सं 6. E. तत्संभा 7. F. यदासावुप 8. D. यदुप 9. D. सिद्ध 10. D. एनैव 11. D. सूचकं 12. D. सिद्धं 13. D. कल्पितं 14. D. परं 15. D. उत्तोळे 16. A.C. एषा 17. F. repeats इति 18. A's alt. C. D. E. प्रतिप्रतिष्ठ 19. D.उक्ति 20. A.F.प्रेक्षां सन्दर्श 21. D. दर्शयति। एते भावा 22. A.C. दुःख 23. A.C.F.एते 24. D. कथ 25. D. रमणीतानि 26. D. परा 27. प्रेक्ष्यन्ते 28. All except E omit अ ।

उत्प्रेक्षाभेदा: ७३

अत्रापश्यन्ताविति क्रियाया अभावाभिमानः । एवं जात्यादावप्यूह्यम्। गुणस्य निमित्तत्वं यथा-"नवबिसलताकोटिकुटिलः" इत्यत्रोदाहृते कुटिल- त्वस्य। क्रियाया यथा-"ईदृक्षां क्षामतां गतौ" इत्यत्र क्षामतागमनस्य। एते निमित्तोपादानस्योदाहरणे। अनुपादाने "लिम्पतीव तमोऽङ्गानि" इत्याद्युदा- हरणम्। हेतूत्प्रेक्षा यथा-"विश्लेषदुःखादिव बद्धमौनम्" इत्यादौ। स्वरूपोत्प्रेक्षा यथा- कुबेरजुष्टां दिशमुष्णरश्मौ गन्तुं प्रवृत्ते समयं विलङ्ग्य।

श्यन्ता1वितीत्यादि2। न्या यस्य सुज्ञानत्वात्। स्थालीपुलाकन्यायेनोदाहरणमात्रमिति न व्युत्क्रमदोष: शङ्कनीयः । क्रमा ्पेक्षया तु जात्या द्युत्प्रेक्षापुरस्कारेणोदाह र्तव्यम्। 8तदेतदभिसन्धायाह-एवं जात्यादाश्वप्यूह्यमिति। इत्थं जात्यादि1चतुष्कम् 1अभावा- भिमानरूपतयोदाहृतम् । अथ भेदाष्टकस्य गुणक्रियानिमित्ततोदाहर्तव्या। तत्र गुणनिमित्तकत्वेनोदाजि- हीर्षुराह-नवबिसलतेत्यादि। तद्विवेचित12चरम्13। एवं गुणनिमित्तकत्वं क्रिया- द्युत्प्रेक्षात्रये स्फुटतरत्वादुदाहरणनिरपेक्ष14मि1त्यभिसन्धाय क्रियानिमित्त1कत्वेनोदा- हरति-1ईदृक्षामित्यादि18। क्षामता1गमनलक्षणक्रिया20ह्य दर्शनोत्प्रेक्षाया निमित्त म्21। इयता षोडशकमुदाहृतं मन्तव्यम्। अथ निमित्तोपादानानुपादानाभ्यां षोडशकस्य यद्द्वै- विध्यं प्रतिज्ञातं तत्र निमित्तोपादानस्य समनन्तरो22दाहरान्येवोदाहरणत्वेन दर्शयति- एते निमित्तेत्यादि। कुटिलत्व23क्षामतागमन24योरुपादानादनुपादानमप्युदाहृतेष्वेव दर्श- यति लिंपतीवेत्यादि। अत्र2लेपनादित्वेन संभावने व्या2पनादि निमित्तं नोपात्तम्। इयता द्वात्रिशदद्ेदा उदाहृताः । अथ द्वात्रिशद्धेतु27फलस्वरूपात्मकतया त्रिधोदाहर्तव्या। तत्र हेतुरूप28तयोदा- हरति-विश्लेषदुःखादिवेत्यादि। अत्र दुःखगुरो हेतुत्वेनोत्प्रेक्षितः29। इत्थं जातिक्रिये हेतुत्वेनावगन्तव्ये। 30द्रव्योत्प्रेक्षायां 3तदभावात् तन्निबन्धनम् अष्टकं पातनीयम्। अथ स्वरूपतयोदाहरति-कुबेरजुष्टामित्यादि। 32जुष्टां सेविताम्3। कुबेरजुष्टा दिशगुदीची, 1.C. न्तावित्यादि 2. D. E. आदिना 3. E. नाय 4. D. षः कनीयं 5. D. क्रमो 6. All except E जात्युखे 7. A.C.F. हर्तव्यः, 8. A.C. यदे 9. A.C. आदावूह्य D. आदावभ्यू 10. D. आदि तद्विवेचित 11. Except F.all omit अ। 12. D. परं 13. E. इति। ए 14. D. पेज्त्व मि 15. E. omits इति 16. All except D.omit क 17. A. द्रक्षा 18. D. आदि द्वैविध्यं 19. A's alt. C. भजन 20. A. क्रियास्य 21. C. तये ता 22. Except E all read. रोदाहरणत्वेन द 23. D. omits त्व 24. A's alt.C. गमनादानादनु 25. A's alt. C. व्यपना 26. A's alt. C. लेपनादि 27. A. हेतु [व]-त्व (स्व) रूप फलात्म C.हेतुं ...... पफल 28.D. तदोदा 29.D. प्रेक्षितं 30. D. तद्द्रव्यो E, अन्न 31.A.C. नाभावात् A's alt. D. F. तदन्तर्भावात् 32. D. E. जुष्टा 33. D. E. सेविता। 34.A.C. F. omit दिक।

७४ अलङ्कारसर्व स्वम्-सख्जीवनीसहितम् दिग्दक्षिणा गन्धवहं मुखेन व्यलीकनिःश्वासमिवोत्ससर्ज ॥ फलोत्प्रेक्षा यथा- चोलस्य यद्ङ्गीतिपलायितस्य भालत्वचं कण्टकिनो वनान्ताः। अद्यापि कि वानुभविष्यतीति व्यपाटयन्द्रष्टुमिवाक्षराखि।। एवं वाच्योत्प्रेक्षाया उदाहरणदिग्दत्ता। प्रतीयमानोत्प्रेक्षा यथा- महिलासहस्सभरिए तुह हिअए सुहअ ! सा अमाअन्ती। दिशहं अणण्णअम्मा अङ्गं तशुअंपि तखुएइ।। इति। 'अमा अ्रन्ती' इत्यत्रावर्तमानेवेति तनूकरणहेतुत्वेनोत्प्रेक्षितम्। एवं भेदान्तरेष्वपि ज्ञेयम्। श्िष्टशब्दहेतुका यथा- सा प्रतिनायिकात्वेनानुसन्धीयते । समय एक1दर्तुविशेषः । अन्यदा्त्वनन्यत्र गमनलक्षणः संकेतः । दक्षिणास्यां दिशि नायिकात्वमनुसन्धीयते। व्यलीकम् अपराधः4। अत्र निश्वासस्य स्वरूपमेवोत्प्रेक्ष्यं, न तु हेतु: फलं वा। इत्थं गुणोत्प्रेक्षादित्रये स्वरूपात्म- कत्वं ज्ञेयम्। अथ फलोत्प्रेक्षा-चोलस्येत्यादि। अ दर्शनक्रिया6 विपाटनफलत्वेनोत्प्रेक्ष्यते। इत्थं जातिगुणयोरपि फलत्वमनुसन्धेयम्। द्रव्योत्प्रेक्षा यां हेतुफलासंभवात् तन्निबन्धन षोडशकं पातनीयम्। इत्थ्मशीतिविधाऽपि वाच्योत्प्रेक्षा साकल्येनो दाहृतकल्पैव10। तदेतन्निगमयन्नाह-एवं वाच्योत्प्रेक्षाया11 इत्यादि12।

महिलासहस्रभरिते15 तव16हृदये1सुभग ! सा अमान्ती। 18 दिव19समनन्यकर्मा20 अ्रङ् 21 तन्वपि22 तनयति23 ॥ दिवसमित्य24त्यन्तसंयोगे द्वितीया। प्रतीयमानामुत्प्रेक्षामुद्धाटयति-अमा (श25). न्तीत्यत्रेत्यादिना। न्याय26स्य 27सु2ज्ञानत्वात् विस्तर29भीरुराह-एवं भेदान्तरे्विति। अर्थाश्रयाऽपि धर्मविषये शविष्टशब्दहेतुका संभवतीति योदिष्टा तामुदाहरति- 1.C. एक: दर्त्त D. दृत्त E. दत्व 2. A.C.F. अन्यत्र 3.C. दिशिः, 4. C. रागं 5. D.E. हि 6. D. क्रियापि पाट A.C.F. या हि पाट 7. D. प्रेक्षाया 8. A.C.F. आकूतं वा वाच्यो D, अशीति वाच्यो 9. C. नोत्प्रेन्षादा 10. A. C.F. कल्पा भवति। 11. All except E omit या 12. Omitted in D. E. 13. सहंस्से 14. D. इत्यादि । 15. A. भरितेति च ह 16. Omitted in C.17. C. ते सु. A's alt. हृदयेन्त 18. A's alt. दिश्यमन 19. C. दिवसन्न न्यकम्मा 20. D. कर्म 21. C. अङ्ग 22. Omitted in A's alt. C. 23 .. A's alt. हान C. हन 24. D. omits इति । 25. All mss. omit अ. 26.C. न्याय्यस्य 27. D. E. इह 28. C. संज्ञानत्वा वि 29. D. विस्तार 30. A.C. भीरुत्वाद्गुरु 31. D. श्विष््हेतु।

उत्प्रेक्षाभेदा: ७५

अनन्यसामान्यतया प्रसिद्धस्त्यागीति गीतो जगतीतले यः। अभूदहंपूर्विकया गतानामतीव भूमिः स्मरमार्गणानाम्। अत्र धर्मविषये मार्गणशब्दः शरिष्टः। उपमोपक्रमोत्प्रेक्षा यथा- कस्तूरीतिलकन्ति भालफलके देव्या मुखाम्भोरुहे रोलम्बन्ति तमालबालमुकुलोत्तंसन्ति मौलावपि। या: कर्णे विकचोत्पलन्ति कुचयोरङ्के च कालागुरु- स्थासन्ति प्रथयन्तु तास्तव शिवं श्रीकण्ठकण्ठत्विषः ॥। अत्र यद्यपि "सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विबित्येके" इत्युपमानात् क्विब्वि- धावामुखे उपमा प्रतीतिः, तथाप्युपमानस्य प्रकृते संभवौचित्यात्संभावनोत्थाने उत्प्रेक्षायां पर्यवसानम्। यथा वा विरहवर्णने "केयूरायितमङ्गदैः" इत्यादौ।

श्विष्टशब्देत्यादि1। अनन्येति। प्रसिद्ध2स्त्यागीति आगानप्रकारः। मार्गराश्शराः याच- काश्च। लक्ष्ययोजनायाह-अत्र धर्म4विषय इति। मार्गणविषयीभावो धर्मः संभाव- नांश एव प्रतीतिविशश्रान्तेः श्लेषो नोत्प्रेक्षाबाधकः7 । कस्तूरीति । रोलम्बा भृङ्गा: । अङ्ग:9 पर्यन्त:10। स्थासक11श्रर्चिका 12 । उपमोपक्रमतामुपपादयति-अ्रत्न*3 यद्यपीत्यादि। "सर्वप्रातिपदिकेभ्य उपमानार्थ14 क्विप् इत्येके आचार्या" इति सूत्रार्थ:15। अत्र क्विपो माहात्म्या16दुपमाप्रतीताऽपि17 संभावनायां पर्यवस्यतीति। कण्ठत्विषां तिल- कादिरूपत्वनियमासिद्धेः तिलकादिरूपताऽपि18 कदाचित्स्यादुपमानांशे संभावनाप्राणत्व- मेव नतु वास्तवत्वम्। अत उत्प्रेक्षायां पर्यवसानम्। तदिदमभिसन्धायाह-तथाऽप्युप- मानस्येत्यादि19। उपमानस्य तिलकादेः प्रकृते कण्ठत्विड्रूपे20 संभवौचित्यात् संभावन- मात्रस्योचितत्वात्। संभावनस्योत्थाने उत्प्रेक्षणस्योदयात्21। अथोपमार्थकप्रत्ययान्तर- प्रयोगेऽपि उपमोपक्रमत्वं22 दर्शयितुमाह-यथा वेत्यादि23। केयूरायित मित्यत्रापि हि24, क्यडो25 माहात्म्यादुपमा प्रतीतिरङ्गदादेः26। केयूरादि- वदाचरे27 नियमाभावात् तथात्वसंभावनायाम् उत्प्रेक्षैव पर्यवस्यति। अथोपमानांशस्य वस्तुतोऽसिद्धस्य कविकल्पनायातत्वे सर्ववोपमा (प्रतिपादक28)शब्दमाहात्म्यादामुखे प्रतीताप्युत्प्रेक्षात्वेन पर्यवस्यतीत्यभिसन्धायाह-एषा 29चेत्यादि। अप्रपश्चने हेतुमाह- इह त्विति।

1. A. C. D. F. H. I. आदि। प्र 2. D. सिद्धस्था 3. A. F. ति गीतिः गान 4. A.C. F. धनुर्वि 5.C. अन्तः। 6. D. श्रेषा 7. A. C. साधकः, 8. A. C. रोलम्बो 9. D. अंक 10. D. पर्युतः। 11.C. स्थासच्च E omits क 12. C. चर्चाका: 13. Omitted in A. C. F. 14. E.F. अर्थेभ्य: 15. E. अर्थाः। 16. A. F. माहात्म्यं 17.A,C. प्रतीतावपि 18. A. C. omit. अपि 19. F. इति 20. A. C. F. रूप 21. D.E. उदये 22.C. क्रमं द 23.C. चेत्यादि D. त्वेत्या 24. C. पि कर्म हि. हात्म्य D. एक्यन्दो 25. A. क्यन्दो 26. A.C. अङ्गादे: A's alt. F. अङ्गलीयकादेः 27.A.C. आभरणे। 28. All mss. read प्रातिपदिक 29. A. F. एष

७६ एषा च समस्तोपमाप्रतिपादकवित्येऽपि हर्षचरितवारतिके साहित्यमीमांसायां च तेषु तेषु प्रदेशेषूदाहृता इह तु ग्रन्थविस्तरभयान्न प्रपश्निता। सापह्न- वोत्प्रेक्षा यथा- गतासु तीरं तिमिघट्टनेन ससंभ्रमं पौरविलासिनीषु। यत्रोल्लसत्फेनततिच्छलेन मुक्ताट्टहासेव विभाति सिप्रा ॥ अत्रेवशब्दमाहात्म्यात्संभावनं छलशब्दप्रयोगाज्ञापह्नवोऽवगम्यते। एवं छद्मादिशब्दप्रयोगेऽपि ज्ञेयम्। "अपर इव पाकशासनः" इत्यादावपर- शब्दाप्रयोगे तूपमैवेयम्। तत्प्रयोगे तु प्रकृतस्य राज्ञः पाकशसनत्वप्रतीतावध्यव- सायसंभवादिवशब्देन च तस्य साध्यत्वप्रतीतेरुत्प्रेक्षैवेयम्। इव शब्दाप्रयोगे सिद्धत्वादध्यवसायस्यातिशयोक्तिः । इवापरशब्दयोरप्रयोगे तु रूपकम् । तदेवं प्रकारवैचित्र्येणावस्थितायामुत्प्रेक्षायां हेतूत्प्रेक्षायां यस्य प्रकृतसंबन्धिनो गतासु तीरमिति। 1ससंभ्रमा2 गतिः फेनोल्लासहेतुः। अत्रेवशब्दादट्टहासस्य संभा- व्यता। यत्तु व्यक्तिविवेककृदीदृशि विषये मन्यते-"इवादिशब्दरेव प्रकृतार्थर्थस्या- सत्त्वप्रतीतेः छलादिशब्दाः पुनरक्ता" इति तत्4 मन्दम्। न खल्वीदृशि विषये छलादि- शब्दाप्रयोगेऽपि प्रकृतार्थस्यासत्यता गम्यते। अपि तु उत्प्रेक्षां प्रति हेतुभाव एव। यथा अत्रैव7 "फेनपरंपराभि"रिति पाठे। अतस्सापह्नव8्त्वलक्षणामुत्प्रेक्षावैचित्र्यं' छलादि- प्रयोगैकशरणम्10। तदेतदभिसन्धायाह-अत्रेवशब्देत्यादि। अथोत्प्रेक्षाया एव प्रपश्चनार्थ तत्तदलङ्कारबीजभूत1तत्तत्पदावापोद्धा12राभ्याम् अलङ्कारवै चित्र्यमाविर्भवतीति व्युत्पादयति-अपर इवेत्यादिना। अपरशब्दाप्रयोगे135पि पाकशासनः सिद्धतया प्रतीयत इत्युपमैव। तत्प्रयोगे तु प्रकृतो राजैव अपरपाकशासन- त्वेनाध्यवसीयते। इवशब्दाच्चाध्यवसानस्य साध्यतेत्युत्प्रेक्षैव। इव14शब्दापोहे त्वपरपाक- शासनत्वं सिद्धतया प्रतीयत इत्यतिशयोक्तिः। इवापरशब्दयोः द्वयो15रप्यपोहे रूपकभेद- प्राधान्यप्रतीतेः । इत्थं16 नानावैचित्र्यनिर्भरायामस्यां कुत्रचिदशे1 नियमेन वाच्यता, कुत्र18चित्तु19 कामचार: इति ब्युत्पिपादयिषुरहेतूत्प्रेक्षां तावत् व्युत्पादयति-तदेवंप्रकारे- त्यादिना। प्रकृतसंबन्धिनः उपमेयसंबन्धिनः। यस्य धर्मस्य हेतुरुत्प्रेक्ष्यते, स धर्मोऽध्यव20- सायवशात् अभेदोपचरणवशात् अभिन्न उत्प्रेक्षानिमित्तमा21श्रीयते 22नियमेन 23वाच्यो 1 A's alt. C. D. E. F. H, I. सविभ्र 2. D. E. भ्रम 3. A. C. F. कृतस्य 4. Omitted in D. 5. E. F. शब्दस्याप्र 6.C.D. प्रेतायां 7. A.F. तन्रैव 8. A.C. ह्श्च्छल पत्तमुत्यरे 9. A.C.F. चित्र्यात् 10.C 'शरणा' 11. A's alt. C. तत्व भावा वापो 12. D. उत्तारमलं 13. D. इति E. हि 14. Omitted in A. C.F. 15. A.C. omit द्वयो: 16. A. C. F. इत्थं वैचि 17. A.C.F. चिद्ेदां 18. A's alt. क्रचित् 19. All except E.omit. तु 20. D. वासवशा 21.C. आश्रयते 22. D.E. ते उपमानधर्मेण सहभेद त्यागेनैव उत्प्रेक्षाहेतुतया आश्रीयते। निय 23. D. E. H. I. चवाच्यो

उत्प्रेक्षाभेदा: ७७

धर्मस्य हेतुरुत्प्रेक्ष्यते, स धर्मोऽध्यवसायवशादभिन्न उत्प्रेक्षायां निमित्तत्वेनाश्री- यते। स च वाच्य एव नियमेन भवति। अन्यथा कं प्रति हेतुः स्यात्। यथा- "अपश्यन्त्याविवान्योन्यम्" इत्यादौ। अत्र कपोलयोः प्रकृतयोः संबन्धित्वेनो- पात्तस्य क्षामतागमनस्य हेतुरदर्शनमुत्प्रेक्षितम्। हेतुफलं च क्षामतागमनं तत्र निमित्तम्। एवं "अदृश्यत त्वच्चरणारविन्दविश्लेषदुःखादिव बद्धमौनम्"। इत्यत्र नूपुरगतस्य मौनित्वस्य यो हेतुर्दुःखित्वं तदुत्प्रेक्षणे मौनित्वमेव निमित्तं ज्ञेयम्। एवं सर्वत्र। स्वरूपोत्प्रेक्षायां यत्र धर्मा धर्म्यन्तरगतत्वेनोत्प्रेक्ष्यते तत्रापि निमित्त-

भवति। अस्योपमानधर्मेण सहाभेदाश्रयरं वाच्यत्वं वेति1 नियमद्वयमनुसन्घेयम् । यदैवं न स्यात् तदोत्प्रेक्षमारो हेतुरभित्तिकमेव चित्रं स्यादित्याह2-अन्यथा कं प्रतीति। तामिमां उव्यवस्थामुदाहरणतो हृदयं 'गमयति-यथा अपश्यन्तावित्यादिना। अत्र कपोलौ प्रकृतौ तत्संबन्धी धर्मः क्षामता 6तद्धेतुत्वेन दर्शनमुत्प्रेक्षितम् । तदुत्प्रेक्षणो च न केवला कपोलक्षामता निमित्तम्, अपि तु लोके परस्पर मद्रष्ट्रोर्या क्षामता8 तदभिन्नत्वेना- ध्यवसिता सैवं चोत्प्रेक्षिता दर्शनलक्षरास्य हेतोः फलम्। तदिदमभिसन्धायाह- अत्र कपोलयोरित्यादि । तञ्च1 भिन्नमिति फलदशायाम् अभेदेनाध्यवसीयत11 इत्यर्थः । अदर्शन प्रत्य12प्रकृतैव हि क्षामता फलं, तत्र निमित्तं हेतूत्प्रेक्षणे प्रयोजकम्18। परस्पर- मद्र14ध्रोर्यत्क्षाभतागमनं तेन सहाभेदेनाध्यवसितमित्यर्थः । इयमभावाभिमान15ूपक्रिया- लक्षणा हेतूत्प्रेक्षा। एवं भावाभिमानरूपलक्षराहेतूत्प्रेक्षायामपि न्यायस्समान16 इत्याह- एवम17दृश्यतेत्यादिना। अत्रापि हि नूपुरगतमौनित्वस्य हेतुत्वेन दुःखमुत्प्रेक्षितम्। तदु- त्प्रेक्ष एो च लौकिकदुःखमौनित्वाभेदेनाध्यवसितं18 नूपुरमौनित्वमेव निमित्तं 19दुःखोत्प्रेक्षण- फलं च। इयं प्रक्रिया सर्वत्रैव हेतूत्प्रेक्षायामेकरूपेत्याह-एवं सर्वत्रेति। अथ स्वरूपोत्प्रेक्षायां20 क्वचिद्धर्मी धर्म्यन्तरगतत्वेनाध्यवसीयते। क्वचित्तु21 धर्म एव धर्म्यन्तरगतत्वेन। तत्रोभयत्रापि निमित्तांशः कदाचिद्वाच्यो भवति। कदाचित्तु नेति22 विवेचयितुमारभते -स्वरूपोत्प्रेक्षायां यत्र धर्मोत्यादिना। स वः पायादित्यादि। अत्रेन्दु2 कलाकपालांकुरयोः साधर्म्यस्यासिद्धत्वात् । कुटिलत्व24लक्षरास्य25 शब्देनोपादानम्,26

1. D.E चेति। 2. F इत्यत 3.C अवस्थां 4. A's alt C अङ्गीकरोति D. E गमीकरोति. 5. E ताविवे 6.C तथ्ये तु 7. C. D. E. F. H.I अदृष्टो: 8. D क्षम 9. A.C. तस्य ल 10. D. E विभिन्न 11. E ते किन्तु उपमान धर्मत्वा- द्विभिन्न इ 12. A.C. F कृतैः एव नाम D कृतै ते भिक्षाम 13. A.F योजनं C. योजन परं D कम्। इयमभावा 14. D.E. H. I दृष्टो C अदष्टव्युक्षा 15. E मानलन्ष 16. A.C. D.F सम 17. A.C मेतदित्या 18.D सित 19.C मुख 20. C. प्रेत्षाया: F प्रक्षायां यत्र धर्मी 21. A.C omit तु 22. D.E स गम्य मानेति। 23. D अन्रेषु 24. E. repeats लत्व 25. E लक्षमात्व 26. A. C दाने।

७८ भूतो धर्मः क्वचिन्निदिश्यते। यथा-"स वः पायादिन्दुः" इत्यादौ। अत्र कुटिलत्वं निर्दिष्टृमेव। "वेलेव रागसागरस्य" इत्यादौ तु संक्षोभकारित्वादि गम्यमानम्। यत्र च धर्म एव धर्मिगतत्वेनोतक्ष्यते तत्रापि निमित्तस्योपादा- नानुपादानाभ्यां द्वैविध्यम्। उपादाने यथा- प्राप्याभिषेकमेतस्मिन्प्रतितिष्ठासति द्विषाम्। चकम्पे *लोप्यमानाज्ञा भयविह्वलितेव भू: ॥ अत्र भूगतत्वेन भयविह्वलितत्वाख्यधर्मोत्प्रेक्षायां कम्पादिनिमित्त- मुपात्तम्। अनुपादाने यथा-"लिम्पतीव तमोऽङ्गानि" इत्यादि। अत्र तमोगतत्वेन लेपनक्रियाकर्तृ त्वोत्प्रेक्षायां व्यापनादिनिमित्तं गम्यमानम्। व्यापनादौ तृत्प्रेक्षाविषये निमित्तमन्यदन्वेष्यं स्यात्। न च विषयस्य गम्य- मानत्वं युक्तम्। तस्योत्प्रेक्षिताधारत्वेन प्रस्तुतस्याभिधातुमुचितत्वात्.। तस्माद्यथोक्तमेव साधु । "वेलेव रागसागरस्ये" त्यत्र तु संक्षोभकारितायाः प्रसिद्धत्वादनुपादानम्। अथ धर्मस्य धर्मिगतत्वेनाध्यवसाने निमित्तोपादानानुपादाने दर्शयति-यत्र चौधर्म एवेत्यादि। प्राप्या- भिषेकमिति। द्विषां भूरिति समन्वयः। अत्र धर्मिशि धर्म2संभावन, निमित्तोपादानश्व विवेचयति-अत्र भूगतत्वेनेत्यादि । लिम्पतीवेति। निमित्तानुपादानं विवेचयति- अत्र तमोगतेत्यादि। ननु धर्मे धर्मो त्प्रेक्षणवैचित्र्याय व्यापने लेपनमुत्प्रेक्ष्यतामित्यत आह-व्यापनादौ त्विति। निमित्तमन्यदन्वेष्यं स्यादिति। यथा लेपनोत्प्रेक्षणो व्यापनं निमित्तत्वेन गम्यते, न हि तथा व्यापनोत्प्रेक्षो निमित्तमन्यदवगम्यते । अतोऽनवगतस्य कल्पनमवगतस्य परित्याग इति दोषद्वयमापतेदिति भावः। दोषान्तरमप्युद्धावयति-नच विषयस्येति। यदि व्यापनमेव उत्प्रेक्षण विषयः न हि तस्य गम्यमानता युक्ता। तत्र हेतु :- तस्योत्प्रेक्षिताधारत्वेनेति। उत्प्रेक्षितम् उत्प्रेक्षिएं, तदाधारत्वेनाभिधातुं,प्रस्तुतस्याभि- धातुमेवोचितत्वात्। अतो लेपनमेवोत्प्रेक्ष्यमिति निगमयति-तस्माद्यथोक्तमेवेति। 1. Omitted in E. 2. A. C D. F. H. I.समारोपं 3. A's alt C. D. त्तोपादानं 4. F धर्मसंभावन 5 A. repeats ननु ..... अताह 6. A. F. त्वेऽनु गम्य 7. C. D गतस्य परित्याग 8.C. प्रेक्षा D प्रेक्ष 9.C धान ॥ * The reading लोप्यमानाज्ञा adopted here is according to the T. S. S. edition, though unwarranted by the Sanjivani. The N.S. edition reads लोक्यमानास्ता: which conveys no sense in the context. Appayya Diksita quotes the same verse in his Citramīmamsa (p. 92) with the reading लोक्यमानार्थ। The manuscript of the Sat- vasva in Telugu (D. 12797) in the Government Oriental manus- cripts library, Madras has लोड्यमानार्था while that in Malayalam in the Adyar Library (68530) has लोक्यमानाज्ञा.

Bहgउत्प्रेक्षाभेदाः ७६

फलोत्प्रेक्षायां यदेव तस्य कारणं तदेव निमित्तम्। तस्यानुपादाने कस्य तत्फलत्वेनोक्तं स्यात्। तस्मात्तत्र निमित्तस्योपादानमेव न प्रकारान्तरम्। यथा- रथस्थितानां परिवर्तनाय पुरातनानामिव वाहनानाम्। उत्पत्तिभूमौ तुरगोत्तमानां दिशि प्रतस्थे रविरुत्तरस्याम्॥ अत्र परिवर्तनस्य फलस्योत्तरदिग्गमनं कारणमेव निमित्तमुपात्तम्। तदसावुत्प्रेक्षायाः कक्ष्याविभागः प्रचुरस्थितोऽपि लक्ष्ये दुरवधारत्वादिह न प्रपश्नितः। अस्याश्चेवादिशब्दवन्मन्येशब्दोऽपि प्रतिपादकः। किन्तूत्प्रेक्षा-

अथ फलोत्प्रेक्षायां1 निमित्ता2नुपादानम् असंभवमित्यारभते-फलोत्प्रेक्षायामि- त्यादि। तस्य फलस्य यदेव लोकस्थित्या कारणं, तदेवोत्प्रेक्षणनिमित्तम्। तच्चेन्नो4 पादीयेत, तदेवोत्प्रेक्ष्यमाणं फलं कस्य 5फलतयोक्तं स्यात्। अतः फलोत्प्रेक्षायां निमित्तो- पादान नियम एव। तदिदमुदाहृत्य दर्शयति-रथस्थितानामिति। अत्रोत्तरदिशस्तुर- गोत्पत्तिभूमित्वात् तद्गमनं8 पुरातनतुरङ्गपरिवर्श्तने हेतुः। तदेवोत्प्रेक्षणनिमित्तम् । तदनुपादाने परिवर्तमानं उत्प्रेक्ष्यमां कस्य फलं स्यात्। तदिदमभिप्रेत्याह-अत्र परिवर्तनस्येत्यादि10। अनेना11शीतिविधत्वेन दृष्टेषु प्रभेदेषु पुनः केषांचित् पातो12 दशितः । तथाहि-उपात्तनिमित्ता13 ये षोडशभेदास्तेषां प्रतिस्वं हेतुस्वरूप14फलो- त्प्रेक्षणरूपत्वे अष्टचत्वारिशत्। द्रव्ये15 हेतुफलोत्प्रेक्षा16पातेऽष17कहानिरिति चत्वारिंशत्। अनुपात्तनिमित्तत्वे तु षोडश 18के हेतुफलरूपताभावात् स्वरूपोत्प्र19क्षैकरूपतैवेति20 षोडशैव। 21अतः तत्षट्पश्चाशदेव प्रभेदाः । यदित्थमियमुत्प्रेक्षा अतिसूक्ष्मेक्षिकया प्रपश्चिता। तत्र- हेतुमाह-तदसावित्यादि। कक्ष्याविभागो जातिगुरगादि22रूपतया स्थितः23 । प्रचुर- स्थितोऽपं24 अनाकुलन्याय25तया प्रभूतवृत्तिरपि। लक्ष्ये26 दुःरव2धारत्वात् उत्तान28- घियां29 लक्ष्ययोजनान्तम30शक्या31धिगमत्वात् (न) प्रपश्चित32 इत्यर्थः । अथ मन्येप्रमुखस्य शब्दस्य संभावनाद्योतकत्वेऽपि तत्प्रयोगमात्रेणीत्प्रेक्षा- भ्रमो34 न कार्य इति व्युत्पादयति-अस्या355चेत्यादि। उत्प्रेक्षासामग्रयभाव इंति।

1. D 'प्रेन्रया' 2. A.C. D. F. H. I 'तोपादा' 3. C. omits य 4. A.C उपदी 5. A's alt C फलस्य तथोक्ं 6. A. C. D. F. H. I. अनियम 7. D. E गोत्तमोत्प 8. D. omits तत् 9. D.F वर्तनस्येग्यादि। 10. A.C इति 11. A's alt C अशादि 12. A.C. F पाठभेदो 13. D निमित्तो 14.C स्वरूपं 15. D द्रव्य 16. A's alt प्रेक्षाय 17. A.C.omit अष्टक 18. Dषोडशक 19. A. F प्रेक्षा रूपतै D प्रेक्षक 20. D इतीति 21. A. omits अत: 22. Dगुणरूप: 23. D. स्थितं 24. F. अपि योगमान्नेण 25. A's alt. C: व्यायतव्या 26. A.C अल 27.C. इन्दुरवधारणत्वा 28, A उक्ता 29.C नायिकां 30. Except D all, mss अन्तशक्या 31. A's alt C शक्त्या विगम 32. A.प्रपञ्चितां न is wanted but is missing from all mss.33. E.omits प्र 34.D. अमापमान कार्य, 35. A, C. F अस्यां चे

सामग्रयभावे मन्येशब्दप्रयोगो वितर्कमेव प्रतिपादयति। यथोदाहृतं प्राक्- "अहं त्विन्दुं मन्ये" इत्यादि। एवमध्यवसायस्य साध्यतायामुत्प्रेक्षां निर्णोय सिद्धत्वेऽतिश योक्ि लक्षयति- अध्यवसितप्राधान्ये त्वतिशयोक्ति: ॥२२।। अध्यवसाये त्रयं भवति-स्वरूपं विषयो विषयी च। विषयस्य हि अप्रकृतगतगुणक्रियाभि सम्बन्धात् अप्रकृतत्वेन प्रकृतसंभावनमुत्प्रेक्षासामग्री। तदभावे3 वितर्को नूनमित्यभ्यूहमात्रम्। तदिदमनुस्मारयति-यथोदाहृतं प्रागित्यादि। अत्र संग्रहश्लोका :- गुक्रिया भिसम्बन्धात्प्रकृतेSप्रकृतात्मना संभावनं स्यादुत्त्रेक्षा वाच्येवाद्यैः परान्यथा ।। जातिक्रियागुरद्रव्योत्प्रेक्षणा सा चतुरविधा। भावाभावाभिमानत्वे8 जात्यादेस्साषटधा पुनः। गुराक्रियानिमित्तत्वे ज्ञेया षोडशधा9 तथा। द्वात्रिशच् निमित्तस्योपादानादन्यथा स्थितेः ॥ हेतौ स्वरूपे चोत्प्रेक्ष्ये फले10 षण्णावतिः पुनः ।

तथा प्रतीय13मानायां निमित्तस्यानुपग्रहः14। नापि स्वरूपं तैर्भेदै: तस्मा18न्न्यूना भवेदियम्।। क्वचिच्छलेषेण धर्मांश1 गतेनेषा न17 18 बाध्यते। उपमोपक्रमाऽप्येषा भवेत्सापह्नवाडपि च।। अथोत्प्रेक्षां निगमयन् अतिशयोक्ति सङ्गतिपुरस्कारेण प्रस्तौति-एवमध्यवसाय- स्येति। सिद्धत्व इति। अध्यवसितस्य विषयिणः प्राधान्ये अध्यवसायस्य सिद्धत्वम्। अथ सूत्रम्-अध्यवसितप्राधान्ये19 त्वतिशयोक्तिः । उत्प्रेक्षाऽतिशयोक्तयोः विषयं20 विभ- 21 कुमाह-अध्यवसाये त्रयमित्यादि। 22स्वरूपमध्यवसानं23 व्यापारात्मकम्। विषयः24 प्रकृतोऽर्थ:25 विषयी26 त्वप्रकृत:27। तत्राध्यवसायस्वरूपम् उत्प्रेक्षाप्रस्तावे विवेचितम्। 1. C क्रियाभिरभि 2.D कृतस्य 3. A.C. F भावेऽपि तर्को 4. A's alt. C तथो 5. D कियादि 6.C. प्रकृते प्रकृ 7. A वाच्योवान्यःC. D वाच्यवाद्ैः, 8. D. मानत्वात् 9. A. षोडशथा 10. A. C ज्ञेया 11. A. C. E. F. H. I द्विधा 12. D च्युति® 13. E. मानाया F. मानत्वात् 14. F. ग्रहात् 15. A. C. F तस्यां 16. All except E. read 'धर्माङ्गगते' 17. All except D. न च 18. 'बोध्य' 19. A.C न्येडति 20. D विषय: 21. F. भङक 22. A.F. विषयिण: स्वरू 23. Except D.all read अवसायात्मकं 24.D विषयं 25. D अर्थ 26.C विर्षयय 27. C. कृता:

अतिशयोक्तिभेदाः ८१ विषयिरणाऽन्तर्नीतत्वेऽध्यवसायस्य स्वरूपोत्थानम्। तत्र साध्यत्वे स्वरूप- प्राधान्यम्। सिद्धत्वे अध्यवसितप्राधान्यम्। विषयप्राधान्यमध्यवसायेनैव संभवति। अध्यवसितप्राधान्ये चातिशयोक्तिः। तस्याश्च पश्च प्रकारा :- भेदेऽभेदः, अभेदे भेदः, सम्बन्धेऽसम्बन्धः, असम्बन्घे सम्बन्धः, कार्यकारण- पौर्वापर्यविध्वंसश्च। तत्र भेदेऽभेदो यथा- कमलमनम्भसि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम्। सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम्।। अत्र मुखादीनां कमलाद्यैर्भे देडभेदः। अभेदे भेदो यथा- शण्एं लडहत्तणअं अण्णावि अ कावि वत्तणच्छाआ। सामा सामण्णपआ्वइणो रेहज्चित्र ण होइ।। अ्त्र लडहत्वादीनामभेदेऽप्यन्यत्वेन भेदः। यथा वा- णाराश्णो त्ति परिणअवश्राहिँ सिरिवल्लहो त्ति तरुणीहिं। बालाहिं उण कोदूहलेणं एमे श्र सच्चविश्रो॥ प्रतीदिवशद्याय स्मारयति-विषयस्य हीत्यादि। अन्तर्नीतत्वे निगीर्णत्वे। तत्रोत्प्रेक्षा- विषयं विभजति-साध्यत्वे1 स्वरूपप्राधान्यमिति। अतिशयोक्ति2विषयं विभजति- सिद्धत्वे अध्यवसितप्राधान्यमिति। अध्यवसितो गुणीकृताध्यवसानो विषयी। विषयस्तु प्राधान्यं नार्हतीत्याह-विषयप्राधान्यमिति। नैव संभवतीति विषयस्य। विषयिणा निगीर्रास्वरूपप्रतीति4रेव तिरोधीयते। प्राधान्यसंभवः कुत इति भावः। अतिशयोक्ति- लक्षणं निगमयति-अध्यवसितप्राधान्ये चेति। तद्गेदानुद्दिशति-तस्याशचेत्यादि। क्रमेणोदाहरणानि - कमलमनम्भसीति। अत्र मुखनयन गात्र लक्षान्विषयान् निगीर्य कमलकुवलयकनकलतालक्षरणा8 विषयिण: तदश्भेदेनाध्यवसिताः । भेदेऽभेदं10 विवृणोति-अ्रत्र मुखादीनामित्यादि । अण्णं1 लडहेति। अन्यत्सौन्दर्यमन्यापि च कापि वर्तनच्छाया। श्यामा सामान्यप्रजापते रेखैव न भवति।। लडहत्वं12 प्रौढत्वम् । अभेदे भेदं दर्शयति-अत्र लडहेत्यादि। अत्रा13भेदे भेदो॥ धर्मनिष्ठ15 एकविषयो द्शितः । धर्मिनिष्ठतया विभिन्नविषयतया च दर्शयितुमाह- यथा16वेति। राराश्ररोत्तीति17। "नारायण इति परिणातवयोभिः श्रीवल्लभ इति तरुणीभिः । बालाभि: पुनः कौतुकेन एवमेव दृष्टः ।।"

1.C. त्वेऽस्य रूप 2. E. उक्तर्विष 3. A.C.F. विषयिणो 4. D. ति इति भेदानुद्दिशति रधीयते प्रा. 5. A. C. F स्य त्वित्या 6. A.C लोचन 7. Except D. all read. न देहयप्टिल 8.C. लक्षा 9. A.C तन्देदे 10. D omits वि 11. A's alt. C. अन्य 12. A's alt.C.D. त्वं अभे 13. A.C. F अन् 14. A.C. F अभेदो 15. A's alt.C. निष्कण्डक वि 16. F. चेति। 17. A.C उक्तीति।

८२ अत्राभिन्नस्यापि विषयविभागेन भेदेनोपनिबन्धः । संबन्धेऽसंबन्धो यथा- लावण्यद्रविणव्ययो न गणितः क्लेशो महान्स्वीकृतः स्वच्छन्दं चरतो जनस्य हृदये चिन्ताज्वरो निमितः। एषापि स्वगुणानुरूपरमराभावाद्वराकी हता कोऽर्थश्चेतसि वेधसा विनिहितस्तन्व्यास्तनुं तन्वता।। अत्र लावण्यद्रविरणस्य व्ययसंबन्धेऽप्यसंबन्धस्तन्वीलावण्यप्रकर्ष- प्रतिपादनार्थ निबद्धः। यथा वा- अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः॥ अत्र पुराणप्रजापतिनिर्माणसंबन्धेऽय्यसंबन्ध उक्तः । असंबन्धे संबन्धो यथा- पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्यान्मुक्ताफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम्। ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्यास्ताम्रोष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य ॥

इत्यत्र परिणातवयस्कानां1 श्रीवल्लभत्वा2भेदेऽपि नारायण इति (भे3)देन दृष्टस्तथवाभिरुचेः5। तरुणीनां नारायणत्वाभेदेऽपि श्रीवल्लभ इत्येव, तथवार्थित्वात्। बालानां तु यत्किश्चिदिति नूतनं7 वस्तु द्रष्टव्यमित्येव, तथा व्युत्पत्तेः। यद्वा प्रत्येक समस्ता रुच्यर्थित्वव्युत्पत्तथयो भेद10दृष्टौ निमित्तं प्रपश्चितम् "उल्लेखप्रस्तावे। तदिदमभि- सन्धायाह-अत्राभिन्नस्यापीति। अभिन्नस्य12 धर्मिरा इति शेषः। विषयविभागेन। परिणातवयस्कादि13 (ना)। लावण्येत्यत्र सम्बन्घेऽसम्बन्धः14। अत्रैक15निर्मातृ16 निष्ठतया धर्मसम्बन्घेऽसम्बन्धः । अथ17 भिन्ननिर्मातृनिष्ठतयाऽपि दर्शयितुमाह-यथा वेति। अस्या- स्सर्गेति। शृङ्गारैकरस इति प्रत्येकमभिसंबध्यते18। पुष्पं प्रवालेति। अत्र पुष्प- प्रवालादिकयोः साक्षादसम्बन्धेऽपि19 यदीति संभावनया सम्बन्धः । पुष्पकाले प्रवाल- त्वा2पगमात्। न च मन्तव्यं संभावनायां व्यापारप्राधान्यात्21 अत्रोत्प्रेक्षवेयमिति। 1.D. कायानां 2.C. त्वाज्जेदे 3. All mss अभेदेन 4.C. दृष्ट 5. A's alt. C. रुचि: 6. All except. E. यः कश्चिदिति। 7. D. नूनं द्ृष्ट 8. Except E all tead इत्येतावद्य 9. D. omits त्त 10. A.C. योचित ह 11. All mss. भेद उल्ले 12. D. omits स्य 13. All mss. आदिरूप लाव। 14. F. घः अवभिन्न 15. D. omits क 16. C. निर्मात 17. D. अभि 18. E. ते पुराणो मुनिर्नरसखः । पुष्पं 19. D. बन्धो 20. C. अव 21. D. धान्यादिदं अभि E. धान्यादुये

अतिशयोक्तिमेदाः ८३ अत्र संभावनया संबन्धः । यथा वा- दाहोडम्भ: प्रसृर्तिपचः प्रचयवान्बाष्पः प्रणालोचितः श्वासा: प्रेङ्ङितदीप्रदीपकलिकाः पाण्डिस्नि मग्नं वपुः । किं चान्यत्कथयामि रात्रिमखिलां त्वन्मार्गवातायने हस्तच्छत्रनिरुद्धचन्द्रमहसस्तस्याः स्थितिर्वर्तते॥ अत्र दाहादीनामम्भः प्रसृत्याद्यैरसंबंन्धेऽपि संबन्धः सिद्धत्वेनोक्तः । कार्यकारणपौर्वापर्यविध्वंसः पौर्वापर्यविपर्ययात्तुल्यकालत्वाद्वा। पौर्वापर्य- विपर्ययो यथा- हृदयमधिष्ठितमादौ मालत्याः कुसुमचापबागेन। चरमं रमणीवल्लभ ! लोचनविषयं त्वया भजता। तुल्यकालत्वं यथा- अविरलविलोलजलदः कुटजार्जुननीपसुरभिवनवातः। अयमायातः कालो हन्त ! मृताः पथिकगेहिन्यः॥ एषु पश्चसु भेदेषु भेदेऽभेदादिकथनं लोकातिक्रान्तगोचरम्। अत्र ततोऽनुकुर्यादिति समन्वयवाक्ये अध्यवसितप्राधान्यात् । अत उत्प्रेक्षा नुगृहीतेयमति- शयोक्तिः । तदिदमभिसन्धायाह-अत्र संभावनया संबन्ध इति। अथोत्प्रेक्षाग्रहणमन्तरे- शापि असंबन्धे संबन्धमुदाहरति-दाहोऽम्भः प्रसृतिमिति2। अत्र दाहबाष्पश्वासव- पुषामम्भ:प्रसृर्ति पचत्वप्रणा्लोचितत्वदीपकलिकाप्रेङ्कोलनपाण्डिममज्जनेषु संबन्धाभावे अपि सिद्धत्वेनोक्तिः । तदेतदाह-अर्प्रत्र दाहादीनामित्यादि । कार्यकारणपौर्वापर्यविध्वंसे द्वविध्यमाह-कार्यकारणेत्यादि। विपर्ययः कार्यस्य पूर्वकालभाविता। हृदयमिति?। अत्र हृदयस्य दयिताधिश्ठ्ठानं कुसुमचापश्बाणा1धिष्ठा- नस्य कारणम्1। कारणश्च नियतपूर्वकालभावि। तदिहान्यथोपन्यस्तमिति पौर्वापर्य- विपर्ययः । अविरलेति12। नीपः कदम्बः । प्रावृडयनं13 पथिकगेहिनीमृतिकारणम्। अत्र14त्वायातो15 मृता इति निष्ठाभ्यां तयोस्समकालता। ननु भेदेऽभेदादिकथ16नमसङ्गतम् इत्यत शह-एषु17 पश्चस्विति18। लोकाति- क्रान्तगोचर लोकातिशा19यित्वलक्षणं गोचर2यतीत्यर्थः । अतो भेदेऽभेदरूपो21 मुख्यार्थो22 न विवक्षित इति यावत्।

1. A.F.omit अनु 2. A.C. मति 3.C. दाहं 4.A.C. F. प्रसृतौ 5. A.C.F. पञ्च 6. A.प्रणालयो C. प्राणालयो 7. C. हृदयति 8. C. निष्ठा 9.D. चापं 10. A. C. E. F.H.I. बाणस्याधि 11. Omitted in C.12.A's alt C. तु 13. E. आयानं 14. A.C. त्रबाणतो 15. D repeats यातो 16. A. C.F. कथम 17. All except C read एष 18. D. स्थिति 19. Except E all read शय 20. Except C all चरती 21. A.C. रूपा 22. C. अर्था ।

८४ अलङ्कारसर्वस्वम्-सञ्जीवनीसहितम् चातिशयाख्यं यत्फलं प्रयोजकत्वान्निमित्तं तत्राभेदाध्यवसायः। तथा हि- "कमलमनम्भसि" इत्यादौ वदनादीनां वास्तवं सौन्दर्य कविसमर्पितेन सौन्दर्येणाभेदेनाध्यवसितं भेदेऽभेदवचनस्य निमित्तम्। तत्र च सिद्धोऽध्यव- साय इत्यध्यवसितप्राधान्यम्। न तु वदनादोनां कमलादिभिरभेदाध्यवसायो योजनीयः। अभेदे भेद इत्याद्रिप्रकारेष्वव्याप्तेः। तत्र हि "अण्णं लडहत्त- रअं" इत्यादौ सातिशयं लडहत्वं निमित्तभूतमभेदेनाध्यवसितम्। एवमन्य- त्रापि ज्ञेयम् । तदभिप्रायेरैवाध्यवसितप्राधान्यम्। प्रकारपश्वकमध्यात्कार्यकारणभावेन यः प्रकारः स कार्यकारता- ननु1भेदेऽभेदाध्यवसायो लक्षणमतिशयोक्तेः। तदभेदे भेद इत्यादावव्यापक2- मित्यत आह-अत्र चातिशयाख्यमित्यादिना। यदिह भेदेSभेदादिरूपाया अति- शयोक्ति निमित्तभूतं प्रयोजकमतिशयाख्यं फलं तत्राभेदाध्यवसायो, न तु फलिनोः6। तदिदमुपदर्शयति-तथा हीत्यादि। वदनादीनां" यद्वस्तुवृत्त सिद्धं9 सौन्दर्य तत्कवि1स- मर्पितेन11 कमलादिसौन्दर्येण सहाभेदेनाध्यवसितं 12सद्द्रेदेऽभेकादिवचनस्य निमित्तं कमल- मुखादिकयोरभेदाध्यवसायो योजयितुं शक्यः । तथा13सति अव्याप्तिदोषः स्यादित्यत आह-अभेदे भेद इत्यादि14। 15दिशब्दात्16 सम्बन्धेऽसम्बन्धपरिग्रहः। प्रकारेष्विति। बहुवचनं तदवान्तर17भेद18परम्। अभेदे19 वास्तवे यदा20 भेदकथनं नथ1हि तदा फलि- नोरभेदाध्यवसायः। फलं तु22 तत्राप्यभेदेनैवाध्यवसीयत इत्यत23 आह-अण्णं लडहत्त- रअं इत्यादा24विति। अण्णं लडहत्तणअमित्यादौ हि यत् वस्तु2तस्सिद्ध लडहत्वं यच्चा- न्यत्वेन कविसमर्पित सातिशयं,26 न खलु तयोर्भेदः कश्चित्। किन्तु सामान्यप्रजापति- निर्माणकविसमर्पितनिर्माणयोरेव फलिनोर्भेदः । अयं न्यायस्सम्बन्घे27Sसम्बन्धः इत्यत्रापि सम इत्याह-एवमन्यत्रेति। तत्रापि खलु "लावण्यद्रविणे"त्यादौ वेधसो लावण्यद्रविण- सम्बन्घेऽप्यसंबन्धः केवलं न पुनस्तन्व्या28 नैसर्गिकलावण्यकविसमर्पितवेधस्सम्बन्धि लावण्ययोरसंबन्धः । एव"मस्याः सर्गविधा" वित्यत्रापि ज्ञेयम्29। नियमतो लक्षणभूत- मध्यवसितप्राधान्य30 फलाभिप्रायेणैवेत्याह-तदभिप्रायेशवेत्यादि। अथ कार्यकारण3- लक्षण3प्रकारे पुनर्विवेचयिष्यमाणे पौनरुक्तयशङ्कां शमयितुमाह-प्रकारपश्च्केत्यादि। 1.A.C. भेदाध्य 2. A.पक इ 3. E omits च 4. A. अभेदेक्कभे 5.C. उरकिं 6.A. C.F.फलिन: 7. A.C. वदनं य 8. D. वृत्ति 9. A omits सिद्धं C. सिद्ध 10. A's alt. कपि 11. D. E अर्पितं 12. D. omits सत् 13. D.E तथात्वे स 14. D. दि इति। 15. A. आदि शब्देन आ 16. All except D. शब्दपरिग्रहात् 17. A. C. F. तरमेव वास्त 18. D. omits भेद 19. D. अभेद 20. A's alt. यदतित्वक C. यदि कथं एतं- दविच्छिन्नोरभेदा 21. A.F. omit न हि A's alt. omits न 22. A. C.F omit तु 23. E.F. इत्याह 24. A.C. D. F. H. I आदौ हि 25. A.C. वस्तुवृत्तसि 26. A.C. शयश्र 27. A.C. धेऽष्यसंबन्ध: केवलं न 28. D. E. तस्या: 29. Omitted in A.C.30. D. धान्या 31. E. ण भावलन्ष 32. All except D लक्षे। प

जक्षी तुल्ययोगिता ८५

श्रयालंकारप्रस्तावे प्रपश्चार्थ लक्षयिष्यते। एवमध्यवसायाश्रयेणालङ्कारद्वयमुक्त्वा गम्यमानौपम्याश्रया अल- द्वारा इदानीमुच्यन्ते। तत्रापि पदार्थवाक्यार्थगतत्वेन तेषां द्वैविध्ये पदार्थ-

औपम्यस्य गम्यत्वे पदार्थगतत्वेन प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां वा समानधर्माभिसंबन्धे तुल्ययोगिता ।।२३।। इवाद्यप्रयोगे औपम्यस्य गम्यत्वम्। तत्र प्राकरणिकानामप्राकरणि- कानां वार्थानां समानगुणक्रियाभिसंबन्धे अन्वितार्था तुल्ययोगिता। यथा- सज्जातपत्रप्रकराश्च्नितानि समुद्वहन्ति स्फुटपाटलत्वम्। विकस्वराण्यर्ककरप्रभावाद्दिनानि पद्मानि च वृद्धिमीयुः॥

कार्य'ताश्रयत्वात् तत्रापि सङ्गतिः2 प्रपश्चार्थत्वात् नानर्थक्यमिति सर्वम वदातम्। अभेदाध्यवसायो5 हि फलेऽतिशय नामनि। न पुनः फलिनोस्तत्राभेदे भेदो न सिध्यति। अथाध्यवसायमूलम लङ्कारद्वय निगमयन्8 धर्मान्तरमधिचिकीर्षुराह-एवमध्य- वसायाश्रयेरत्यादि। गम्यमानौपम्याश्रयेष्वपि10 यन्न्यायात्प्राधान्यमर्हति तद्द्वयमधि करोति-तत्रापि पदार्थेत्यादिना। तत्र तुल्ययोगितार्थ11सूत्रम्। औपम्यस्य12 गम्यत्वे 1पदार्थगतत्वेन प्रस्तुतानाम- प्रस्तुतानां वा14 समानधर्माभिसम्बन्घे15 तुल्ययोगिता। औपम्यस्य गम्यत्वे पदार्थगतत्वेनेत्यधिकारद्वयम्, अन्यत्तु लक्षणं व्याचष्टे इवाद्यप्रयोग इत्यादि। प्राकरणिगकानामप्राकरणिकानां वेति विषयद्वयम्। गुण16क्रिया चेति धर्मद्वयम् । अत श्रातुर्विध्यमनुसन्वेयम् । प्राकरणिकेषु गुणाभिसंबन्धः, क्रियाभि- सम्बन्धश्र। अप्राकरणिकेषु तथेति। समान18गुण19क्रियासंबन्धो हि तुल्ययोगि (ता20) । तामिमां निरुक्तिमाविष्करोति-अ्न्वितार्थेति । अन्वितार्था अन्वर्थाथ । सज्जेति22। दिनानि23 सज्जाना24 मातपत्राणां प्रक2रैरश्चितानि26। पद्मानि तु सज्जातानां2 सुजा28.

1.D. त्वाश्र 2. C. गता 3.C. त्वं 4. A's alt. C. अपवार्द 5. A.C. F योऽपि क 6. A. C. शयनमिति A's alt. शयिनीमति: 7. D. omits मूल 8. Omi- tted in A.C.D.9. D. श्रयण 10. All except E. अप्ययं न्या 11. A's alt. गिचेत्थं 12. F. पम्येत्यादि 13. H. ययार्थ 14. Omitted in A. C.F 15. A. बन्धस्तु 16. C. F गुण: 17. A's alt. अथ C. अचातु 18. A. C.F. H. I omit समान 19. F गुणाभिसं 20. All mss, omit ता 21.C. अन्यार्था 22.A. संज्ञेति। 23. D. भिदानि 24. A's alt संज्ञानां 25. A.C. D. H. प्रकारैः 26. H. तानि च 27. Omitted in E 28. A. D. संजा।

अत्र ऋतुवर्णनस्य प्रक्रान्तत्वाद्दिनानां पद्मानां च प्रकृतत्वम्। वृद्धि- गभनं क्रिया। एवं गुरोऽपि। योगपट्टो जटाजालं तारवी त्वङ् मृगाजिनम्। उचितानि तवाङ्गस्य यद्यमूनि तदुच्यताम्।। अत्रोचितत्वं गुरः । अप्राकरणिगकानां यथा- धावत्त्वदश्चपृतनापतितं मुखेऽस्य निर्निद्रनीलनलिनच्छदकोमलाङ्गया भग्नस्य गूर्जरनृपस्य रजः कयापि तन्व्या तवासिलतया च यशः प्रमृष्टम् ॥ अत्र गूर्जरनृपं प्रति नायिकासिलतयोरप्राकरशिगकत्वम्। प्रमार्जनं क्रिया। गुणो यथा- त्वदङ्गमार्दवं द्रष्टुः कस्य चित्ते न भासते। मालतीशशभूल्लेखाकदलीनां कठोरता।। अत्र कठोरत्वं गुणः । एवमेषा चतुविधा व्याख्याता।। तानां पत्राणाम्। 1पाटलेत्येकत्र वर्णगः, अन्यत्र तु2 पुष्पम्। प्राकरणिकार्थविषयतां3 क्रियाभिसंबन्धं च दर्शयति-अत्र1 ऋतुवर्णनेत्यादि। ऋतुर्ग्रीष्मः5। प्राकरणिकेषु6 गुणाभिसन्धायाह-एवं गुणेऽपीति। योगपट्ट इति। अत्र तपः प्रस्तावाद्योगपट्टादीनां प्रकृतत्वम् । उचितत्वं8 गुणस्वभावाभिमानरूपतयाभिसंबध्यते, यद्युशचितानि तदुच्यता- मित्याक्षेपात्। अनेन गुणक्रिययोर्भावा1भावाभिमानरूपं11 वैचित्र्यमप्या12सूत्रितम्। धाव13त्वदश्वेति। अश्4पृतनायास्सकाशात् 15गूर्जरनृपस्य भग्नस्य16 मुखे पतितं रज:17। कयाऽपि सानुकम्पया18 तन्व्या प्रमृष्टम्। यश19स्तु तवा2सिलतथा। अप्राकर-21 णिकविषयं क्रियाभिसंबधं दर्शयति-अत्र गूर्जरं22 23प्रतीत्यादि21। 25गूर्जरापेक्षया26हि27 कयाऽपीति निर्देशात् तन्व्या28 अप्राकरणिकत्वम्। असिलतायास्तु वर्ण्यनायकविषयतया। त्वदङ्गति। त्वदङ्गमार्दवं पश्यतः सर्वस्यैव चित्ते29 मालत्यादीनां कठोरताऽवभासत 1.F. आपा 2. Omitted in D.E.3.C. ता 4. A.C. त्र वर्णने ऋतुश्शरत प्राक 5. F. H. शरत् 6. A.C. H. णिकी गु 7. A. C. H. अप्र 8. A.C. उचित गुण D.तस्तु ग 9. D. यदुचि 10. A. C. H. वाभिमा 11. D. रूपा 12. C. अरसू 13. A. अथवा क्वचित् भेदश्चेति C. अर्थ वाक्यचिद भेदश्चेति। अथवा केचित् भेदश्चेति 14. A. C. H. अस्पष्टतायास्स 15. A. घूर्जर 16. C. भगस्य D. अनभ्न 17. C. F. H. रजकया 18. A.C.H. पतया 19. A. अयश H. इतस्तु 20. A's alt C. तथाऽपि अतया। अ 21. D. करिक 22. A. घूर्ज 23. H. omits प्रति 24. F अ।दिना 25. E.गु 26. C. क्षयाऽपि 27. Omitted in F. 28. A's alt दन्बेया C.रन्वेया 29. Omitted in A. C. H. 30. A. लतादी।

ीीदीपकम् ८७

प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्व्यस्तत्वे तुल्ययोगितां प्रतिपाद्य समस्तत्वे दीपक- मुच्यते- प्रस्तुतानाप्रस्तुतानां च दीपकम् ॥२४।। औपम्यस्य गम्यत्व इत्याद्यनुवर्तते। प्राकरणिकाप्राकरणिकवर्गस्य मध्यादेकत्र निविष्टस्समानो धर्मः प्रसङ्गनान्यत्रोपकाराद्दीपनाख्याद्दीपसाटृटश्येन दीपकाख्यालङ्कारोत्थापकः । तत्रेवाद्यप्रयोगादुपमानोपमेयभावो गम्यमानः। स च वास्तव एव। पूर्वत्र शुद्धप्राकरणिकत्वे शुद्धाप्राकरणिकत्वे वावैवक्षिकः ।

क्रियाभिसंबन्धादौचित्यात्पदार्थगतत्वोक्तिः । वस्तुतस्तु वाक्यार्थत्वे आदिम-

इत्यर्थः । अत्र माल त्यादिषु अप्राकरणिकेषु कठोरत्वगुणाभिसंबन्धः । तुल्ययोगितां2 निगमयति-एवमेषेति®। प्रकृतेष्वथवान्येषु ज्ञातव्या तुल्ययोगिता। गुणक्रियाऽभिसम्बन्धात् समानादन्विता थिका। अथ सङ्गतिपुरस्कारेण दीपकं प्रस्तौति-प्रस्तुता प्रस्तुतयोः इत्यादि। अथ सूत्रम्-प्रस्तुता् प्रस्तुतानां तु दीपकम्। समानधर्माभिसंबन्ध इत्य नुषज्यते। अधिकार- मनुस्मारयन् व्याचष्टे-औपम्यस्येत्यादिना। इह प्राकरणिकाः अप्राकरणिकाश्चो- पादीयन्ते। तेष्वे्कतरत्रोपात्तस्साधारणो धर्मोऽन्यत्रोपकरोति। अतो दीपनरूपादुप- कारात् दीपसद्दशोऽयमिति कृत्वा दीपक10मिदम्। तदिदमुक्तम्-प्राकरसिकाप्राकररिगकेत्यादिना। औपम्यस्य11 गम्यत्वं प्राग्व- देवेत्याह-तत्रेवाद्य12प्रयोगादित्यादि। यश्चात्रोपमानोपमेयभावः स तुल्ययोगितातो विल- क्षण इत्या1ह-स चेत्या14दि। वास्तवः15 प्राकरणिकाप्राकरशिगकनिम्नत्वात्। पूर्वत्र तुल्ययोगितायाम्। वैवक्षिक:16 विवक्षया क्लृप्तः17 । वैवक्षिक18त्वे हेतुः-शुद्ध19प्राकरणि- केत्यादि। शुद्धप्राकरणिकत्वे हि उपमानत्वं वा2स्तवम्। शुद्धा2प्राकरणिकत्वे तूपमेय- त्वम्। तदिदं विशदीकरोति-प्राकररिगकत्वे22त्यादिना। ननु23 प्रतिस्वं क्रियासम्बन्धे कथं पदार्थगतं इत्यत आह-अनेक24स्यकक्रियेत्यादि25। सम्ब26ध्यमान27धर्मस्यकत्वा-

1.A.C. H. माल्यादि 2. D. ता 3. H. एवेति 4. A. अर्थका C. आरत्मिका E.अर्थिता H.अर्थता 5. A.C.H. प्रकृताप्रकृत 6. F. स्तुतेति। समा 7. C. इत्यत्रानु E. इत्याद्यनु 8. A.C. एकत्रो 9. A. C. H. करोतीति। 10. E. कालंकारं 11. D. म्यगम्य 12. A's alt. अन्य 13. D. इत्यत आरह 14. F. आदि शुद्ध 15. A. F.H. चप्रा 16. A. C.F. H. कावि 17. A. C. F. H. प्रयवे 18. A. C. F.H. कतैव 19. All except E शुद्ध: 20. D. अवा 21. C. F. द्धप्रा 22. D. E. केत्या 23. Omitted in C.24.A's alt. C अन्रकस्य D. अहेतुकस्य 25. A's alt. येति आरदि 26. A's alt बन्ध्य 27. F. H. मानस्य।

ध्यान्तवाक्यगतत्वेन धर्मस्य वृत्तावादिमध्यान्तदीपकाख्यास्त्रयोऽस्य मेदाः। क्रमेणोदाहरगम्- रेहइ मिहिरेण णहं रसेण कव्वं सरेण जोव्वरअ्म्। अमएण धुणोधवओ तुम ए सरणाह भुवणमिएं। यथा वा- सञ्च्वारपू्तानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुम्। प्रचक्रमे पल्वरागताम्रा प्रभा पतङ्गस्य मुनेश्र धेनुः ॥ विसमओ च्वित्र काणवि काणवि बोलेइ अमअरिगम्माओ। काणवि विसामअ्रमओ काणवि अविसामअमओ कालो।। त्पदार्थत्वोपचरण1मित्यर्थः। अतो2 वाक्यार्थगतत्व्रे3 वास्तवे त्रैविध्यमुपपद्यत इत्या'ह- वस्तुतस्त्वित्यादि। रेहइ इति5। राजते मिहिरेण नभो रसेन काव्यं स्मरेण यौवनम्। अमृतेन धुनीधव स्त्वया नरनाथ भुवनमिदम्। धुनी9 सरिद्धव:10 पतिः, सागर इत्यर्थः । इदं क्रियायाः आदिवाक्यगतत्व्रादादादि- दीपकम् । संचारेति। निलयो 12गृहम्13 अस्तमयश्च। पल्लवरागो माशिक्यविशेषः योगाढ- रग:14(?)। इदमप्यादिदीपकम्15। क्रियायाः प्रथम1पदत्वमतन्त्रमिति द्योतयितुम्- (*यथा वेति) । (विसमअ्रओ्र) इति। एतन्मध्यदीपकम् । (बोले18इ) इति मध्ये19. वाक्ये क्रिया20विनिवेशात्। किवरारेति। 1. D. चार 2. A's alt. अधो C. अथ 3.C त्वे नरनाथ 4. H. इत्यत आह 5. Omitted in D. 6. E. धुनी सुधी ध 7. D. I. धवलस्त्व 8.C. भुवनादी 9.C. धनी 10. A. द्वश्च C. द्ूश्र D.E. I धवल इह पतिः 11. H कं घोग्रहः 12. A. C. ति। लंघो 13. A.C ग्रहं D. गृह: 14. A. C. H. I यागधरा इ 15. C. दीपक 16. A.C.H. ममुपात्त त्वादत 17. A's alt. अतीन्द्र C.अ्तीन्द्रं 18. All mss. वक्रेन्दुष्विति 19. All except E मध्य 20. A. D. F.H. क्रियानि। This perhaps is a mistake of the copyist for योगरूढ which fits in the context. * All the mss. give wrong readings .- A. C. H. read as यत इति while D.E.F. have ज्याघात इति । The reading यथा वेति is restored here since the verse संचारपूतानि etc. is an alternate illustration for the first variety of Dīpaka. The pratika of the illustrative verse विसमअओ has strayed after एतन्मध्यदीफ्कम् and is found corrupt in all mss. as विद्विषतां (given in A.D.E.F.H.I.) and विषयतां (in C). Usually our author gives the chaya of the prakrit verses which too is missing ere.

प्रतिवस्तूपमा किवणाण धणगं णाआण फरमणी केसराइ सीहारं। कुलवालिआण अ थणा कुत्तो छेप्पंति अमुआएं।। एवमेकक्रियं दीपकं निर्णोतम्। अत्र च यथानेककारकगतत्वेनैक क्रिया- दीपकं तथानेकक्रियागतत्वेनैककारकमपि दीपकम्। यथा- साधूनामुपकर्तु लक्ष्मीं द्रष्टुं विहायसा गन्तुम्। न कुतूहलि कस्य मनश्ररितं च महात्मनां श्रोतुम्।। अत्रोपकरराद्यनेकक्रियाकर्तृ त्वेन कुतूहलविशिष्टं मनो निर्दिषटृम्। छायान्तरेण तु मालादीपकं प्रस्तावान्तरे लक्षयिष्यते। वाक्यार्थगतत्वेन सामान्यस्य वाक्यद्वये पृथङ्निर्देशे प्रतिवस्तू- पमा ॥२७॥ पदार्थारब्धो वाक्यार्थ इति पदार्थालङ्कारानन्तरं वाक्यार्थगतालङ्गार- प्रस्तावः । तत्र सामान्यधर्मस्येवाद्युपादाने सकृन्निदेशे उपमा। वस्तुप्रतिवस्तु-

कृपणानां धनं नागानां फणामणिग: केसरारि सिंहानाम्। कुलपालिकानां च स्तनौ कुतस्स्पृश्यन्ते1Sमृतानाम् ॥ जीवितान्न (जीवितां न ?) स्पृश्यन्ते इत्यर्थः । क्रियादीपकत्रयं निगमयति-एव- मेकेति। अनयवश्नीत्या कारकदीपकं उदाहर्तुमाह-अत्र च यथेत्यादि। साधूनामिति। कारकदीपकत्वं विकृणोति अत्रोपकरणादिति। मालादीपकं तु प्रस्तावान्तरे भवि- ष्यतीत्याह-छायान्तरेण त्विति। दीपकं वास्त5वौपम्यं प्रकृताप्रकृताश्रयम् । आदिमध्यान्तवाक्येषु क्रियाकारकभेदतः ॥ अथ वाक्यार्थगतत्वेन प्रतिवस्तूपमां सूत्रयति-वाक्यार्थगतत्वेन सामान्यस्य वाक्यद्वये पृथङ्नि7देशे प्रतिवस्तूपमा ।। सङ्गतिमाह-पदार्थार8वेति। इह नानालङ्कार शङ्कामपनेतुं विषयं विभजति-तत्र सामान्यधर्मस्येत्यादि। इत्या(इवा ?)दिकमुपादाय सामान्यधर्मस्य सकृन्निर्देश उपमा1यामेवो1दाहृतं12 'प्रभामहत्या शिखयेव दीप' इति। इवादिकमुपादाय वस्तुप्रतिवस्तुभावेनासकृन्निर्देशेऽपि सैव 'यान्त्या मुहुर्वलितकन्धर- माननं तदावृत्त13वृन्तशतपत्रनिभ'मिति । इवादिकमनुपादाय यथा सकृन्निर्देशस्तदा प्रस्तुताप्रस्तुतानां समस्तत्वे दीपकं, तथैव व्यस्तत्वे14 तुल्ययोगिता। तदुभयमपि सम- नन्तरमेव दशितम्।

1. A.C. H न्ते इत्यर्थः। 2. A. C. F. H एव च 3. A.C इत्यादि। 4. A. C. F. H इति। अथ वाक्या 5. D वस्तुवद्वाक्यं 6. F. अर्थेति। संगति 7. D निंदे 8.A.C. H अर्थान्तरस्ये 9. A.C.H omit धर्म 10. E. उपमां 11. E. यथोदा 12. A. C. हतः । 13. A. वृक्ष C. वृत्तं 14. D. तु तुल्य।

अलङ्कारसर्वस्वम्-स्जीवनीसहितम् भावेनासकृन्निरदेशेऽपि सैव। इवाद्यनुपादाने सकृन्निर्देशे दीपकतुल्ययोगिते। असकृन्निदशे तु शुद्धसामान्यरूपत्वं बिम्बप्रतिबिम्बभावो वा। आद्यः प्रकारः प्रतिवस्तूपमा, वस्तुशब्दस्य वाक्यार्थवाचित्वे प्रतिवाक्यार्थमुपमा साम्यमित्य- न्वर्थाश्रयणात्। केवलं काव्यसमयात्पर्यायान्तरेश पृथङ्निर्देशः । द्वितीय- प्रकाराश्रयेण दृष्टान्तो वक्ष्यते। तदेवमौपम्याश्रयेणैव प्रतिवस्तूपमा। यथा- चकोर्य एव चतुराश्रन्द्रिकाचामकर्मणि। आवन्त्य एव निपुरणाः सुदृशो रतकर्मरि॥ श्रत्र चतुरत्वं साधारणो धर्म उपमानवाक्ये, उपमेयवाक्ये तु निपुण- पदेन निर्दिष्टः। न केवलमियं साधर्म्येण, यावद्वैधर्म्येणापि। यथात्रैवोत्तर- स्थाने- विनावन्तीर्न निपुणा: सुदृशो रतनर्मणि। इति पाठे। असकृन्निर्देशे'तु द्वयी गतिः-शुद्धसामान्यरूपत्वं, बिम्बप्रतिबिम्बो वा। शुद्ध- सामान्यत्वं नाम सम्बन्धिभेदमात्राद्वर्मस्य पृथङ्निर्देशः। तथा इवाद्यनुपादाने प्रति- वस्तूपमा। प्रतिवस्तूपमांनिर्वक्ति-वस्तुशब्दस्येत्यादि। वस्तुशब्द इह वाक्यार्थपरः । उपमा तु साम्यम् । प्रतिवाक्यार्थं भवतीत्यन्वर्थाश्रयणा6। ननु यदि धर्मस्यासकृन्निर्दशरूपं शुद्धसामान्यरूपत्वं तदा किं पर्यायान्तरेणोत्यत आह-केवलं काव्येत्यादि। उद्देशप्रतिनिर्देशभावाभावे यदा तस्यैव पुनरुपादानं, तदा पर्यायान्तरा भावे शअनवीकृतदोषः स्यात्। अतः पर्यायान्तरेण पृथङ्निर्देशेः10 इति काव्य- समयः । सोऽयं प्रतिवस्तूपमाविषयः । अथ धर्म्यपेक्षो11 बिम्बप्रतिबिम्बभावो यदा, तदा दृष्टान्तो वक्ष्यत12 इत्याह-द्वितीयप्रकारेत्यादि। सादृश्या13धिकारमनुस्मारयति- तदेवमौपम्येत्यादि। चकोर्य14इति। आवन्त्यः अवन्तीप्रभवाः । धर्मस्य15 शुद्धसामान्यरूपतां पर्याया16न्तरत्वं च दर्शयति-अत्र चतुरत्व17- मित्यादि। विच्छित्त्यन्तरायाह-न केवलमित्यादि। लाघवाय प्रागुदाहरणमेव 18वैधर्म्येण दर्शयति-विनावन्तीरि1ति। असकृद्धर्मनिर्देशादिवादेरनुपग्रहात्20 । प्रतिवस्तूपमा ज्ञेया प्रतिवाक्यार्थसाम्यतः ॥ 1. D. श 2. A.H यरूपत्वं 3. F. omits मात्र 4. D. तदेवाद्य 5. D. निर्वृत्ति 6.C. E णात् D यणामनु 7. C. अत्राह D. अर्थत 8.D. अन्तर 9. A. आन 10. D. E निर्देश इ 11. C. पेक्षा 12. F. वक्ष्यन्त 13. A.C. F. H. I दृश्यमधि 14. D. E कोर्य एवेति 15. A's alt. C स्येह 16. C. यरूपत्वं 17. A.C.D. H. I त्वामि 18. A. C. F. H. I साध 19. A. F. H इत्यादि 20. B. D. E.

एलीलीगनी दष्टान्त:

तस्यापि बिम्बप्रतिबिम्बतया निर्देशे दृष्टान्तः ॥२६।। तस्यापि, न केवलमुपमानोपमेययोः । तच्छब्देन सामान्यधर्मः प्रत्यव- मृष्टः । अयमपि साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां द्विविधः । आराद्यो यथा- अब्धिर्लङ्गित एव वानरभटैः कि त्वस्य गम्भीरता- मापातालनिमग्नपीवरतनुर्जानाति दैवीं वाचमुपासते हि बहवः सारं तु सारस्वतं मन्थाचल: ।

जानीते नितरामसौ गुरुकुलक्किष्टो मुरारिः कविः॥ अत्र यद्यपि ज्ञानाख्य एको धर्मो निर्दिष्टस्तथापि नैतन्निबन्धनमौपम्यं विवक्षितम्। यन्निबन्धनं च विवक्षितं तत्राब्धिलङ्गनादावस्त्येव दिव्यवागुपस- नादिना प्रतिबिम्बनम्। द्वितीयो यथा-

कृतशच गर्वाभिमुखं मनस्त्वया किमन्यदेवं निहताश्र नो द्विषः । तमांसि तिष्ठुन्ति हि तावदंशुमा- न्न यावदायात्युदयाद्रिमौलिताम्। अथ दृष्टान्तं सुत्र यति-तस्यापि2 बिम्बप्रतिबिम्बतया निर्देशे दष्टान्तः। व्या- चष्टे-तस्यापि न केवलमित्यादि। प्रतिवस्तूपमान्यायेन4 द्वैविध्यमाह5-अयमपीति। अब्धिलङ्गित इति। गुरुकुलक्किष्टः नित्योपासनेन तदेकशरणीभूतः । अत्र6 बहूनां वानर- भटैः मन्थाचलेन सह8 धर्म्यपेक्षो बिम्बप्रतिबिम्बभावः। दिव्यवागुपासनस्य अब्धिलङ्गनेन' गुरुक्किष्टत्वस्या10 पातालनिमग्नत्वेन च धर्मा11पेक्षः । ननु जानाति जानीत इति 12ज्ञानस्य पृथङ्निर्देशात् कथमिदं दृष्टान्तोदाहरणमित्यत आह-अत्र यद्यपीत्यादि। नैतन्निबन्धन- मिति। न हि ज्ञाननिबन्धनं 13तपम्यं विवक्षितं, 1ज्ञानस्योपचारात्। यत्र तु विवक्षा15 तत्र न16 किश्च्ि1न्न्यूनमित्यत18 आह-यन्निबन्धनं चे19त्यादि। इदं साधम्ये20। कृत- श्वति21। त्वया मनसि गर्वाभिमुखे कृते तत्क्षणमेव द्विषो निहता इत्यर्थः । द्वौ चकारौ 1. A. F सूच 2. F. अपि इति। व्या 3. Omitted in all except E. H. 4.C. न्यायो न 5. F ध्यं दर्शयति ।श्र 6.A.C.H अथ 7. All except D. मुरारि- कवे: म 8. A.C साधर्म्या 9. न omitted in A.C.F.H.10.E स्यत्वापाता 11. D धर्म्यपे 12. D.E इति च 13. A. C. F. H अनौप 14.A.C.F.H अन्न्न ज्ञा E अचले ज्ञा 15. A's alt. C नाते कि 16. Omitted in A's alt. C.D. 17. E किञ्चन 18, E. इत्याह 19. F चेति। Omitted in D.20. All except F read धर्म्य 21. E. इत्यादि।

हर अलङ्कारंसर्वस्वम्-सञ्जीवनीसहितम् अत्र निहतत्वादेः स्थानादिना वैध्म्येरग प्रतिबिम्बनम्। संभवताऽसंभवता वा वस्तुसंबन्धेन गम्यमानं प्रतिबिम्बकरसं निदर्शना ।।२७।। प्रतिबिम्बप्रस्तावेनास्या लक्षणम्। तत्र क्वचित्संभवन्नेव वस्तुसंबन्धः स्वसामर्थ्याद्विम्बप्रतिबिम्बभावं कल्पयति। क्वचित्पुनरन्वयबाधादसंभवता वस्तुसंबन्धेन प्रतिबिम्बनमाक्षिप्यते। तत्र संभवद्वस्तुसंबन्धा यथा- चूडामणिपदे धत्ते यो देवं रविमागतम्। सतां कार्यातिथेयीति बोधयन्गृहमेधिनः॥ अत्र बोधयन्धत्त इति णिचस्तत्समर्थाचरणे प्रयोगात्संभवति वस्तु- संबन्धः । असंभवद्वस्तुसंबन्धा यथा- अव्यात्स वो यस्य निसर्गवक्र: स्पृशत्यधिज्यस्मरचापलीलाम् जटापिनद्धोरगराजरत्न- मरीचिलीढोभयकोटिरिन्दुः = क्रिययोरेक रूपकालतामाहतुर्यतः । वैधर्म्यण प्रतिबिम्बनं2 निदर्शयति-अत्र निहित- त्वादेरित्यादि। निहतत्वं गर्वाभिमुखीकररं4 च अन्वयमुखेन उक्तम्। तमःस्थानं उदया- द्रिग्मौलित्वं च व्यतिरेकमुखेन। न6 यावदित्युपन्यासात्। अतो वैधर्म्येण प्रतिबिम्बनम्। बिम्बानुबिम्बन्यायेन निर्देशे7 धर्मधर्मिरो:8। दृष्टान्तालंकृतिर्ज्ञेया भिन्नवाक्यार्थसंश्रया॥ निदर्शनां सूत्र्यति-संभवताऽसंभवता वा1 वस्तुसम्बन्घेन गम्यमानं प्रतिबिम्ब- करएं निदर्शना। सङ्गतिमाह-प्रतिबिम्बेति"। व्याचष्टे-तत्र क्वचिदित्यादि। वस्तुस- म्बन्धो वाक्यार्थसम्बन्धः । इत्थमियं12 द्विधा-सम्भवद्वस्तुसम्बन्धा, अ्रसम्भवद्वस्तुसम्बन्धा चेति-चूडामशगीति। यो गिरिरागतं अभ्यागतं रवि सतां13 आतिथेयी अतिथिसत्कृतिः कार्येति14 बोधयन्15 धत्ते16। योजयति-अत्र1बोधयन्धत्त इति। बो18धनसमर्थस्य आचारो गिरौ प्रयुक्त:19 तस्याचेतनत्वेऽपि कारीषोऽग्निरध्यापयतीतिवत् गिरिः गृहमेधिनो बोधन- क्रियासमर्थान् करोतीति तत्सामर्थ्याचरणे णिचः प्रयोगात् सम्भवति वस्तुसम्बन्धः । अरपर20व्यात्स इति। स शिवोऽव्यादित्यर्थः21। 22यस्येन्दुः स्मरचापलीलां स्पृशति। 1. A's alt.C. एषुकान्तामा H एककान्तामा 2. A C. नम्। बिम्बानु 3. D. निर्देशयति E निर्दर्शयति 4. H णं व्यति 5. E अद्रि: 6. Omitted in all except E7. A. C. F. H.I र देशो 8. E धर्मिगां 9. D सूच 10. Omitted in. A. C.F. H 11.D बति 12. D. E. H. I चेयं 13. D. सातां 14. A's alt बोद्धगन्धक्त इति 15. D. omits य 16. A. C. D. F. H.I ते। अत्र 17. A.C. H चोद 18. A. C.H चोद 19. A.C.D.F.I प्रयुक्त: इति संभवति 20. D. व्यासव इ 21. H. अर्थः । संभवद्वस्तु (P. 96) 22. A.C.F. H अस्य D. यत्र।

निदर्शना

अत्र च स्मरचापसंबन्धिन्या लीलाया वस्त्वन्तरभूतेनेन्दुना स्पर्शन- मसंभवल्लीलासदृशीं लीलामवगमयतीत्यदूर विप्रकर्षात्प्रतिबिम्बकल्पनमुक्तम्। एषापि पदार्थवावयार्थवृत्तिभेदादद्विधा। पदार्थवृत्तिः समनन्तरमुदाहृता। वाक्यार्थवृत्तिर्यथा-

त्वत्पादनखरत्नानां यदलक्तकमार्जनम्। इदं श्रीखण्डलेपेन पाण्डुरीकरणं विधो:॥ केचित्तु दृष्टान्तालंकारोऽयमित्याहुस्तदसत्। निरपेक्षयोर्वाक्यार्थयोहि बिम्बप्रतिबिम्बभावे दृष्टान्तः। यत्र तु प्रकृतवाक्यार्थे वाक्यार्थान्तरमध्या- रोप्यते सामानाधिकरण्येन तत्र संबन्धानुपपत्तिमूला निदर्शनैव युक्ता, न दृष्टान्त: । एवं च-

शुद्धान्तदुर्लभमिदं वपुराश्रमवासिनो यदि जनस्य। दूरीकृताः खलु गुशौरद्यानलता वनलताभि: ॥

अत्रान्यसम्बन्धिन्या लीलाया अन्येन स्पर्शासभवात् इयमसंभवद्वस्तुसम्बन्धा। ननु तहिं असङ्गतिरेव स्यादित्यत आह-लीलासदृटशीं लीलामित्यादि। लक्षणा2श्रयरगाददूरविप्र- कर्षम्। वैचित्र्यान्तरायाह-एषापी त्यादि। समनन्तरोदाहृतायामेकक्रियाभिसम्बन्धात् पदार्थवृत्तिता6। त्वत्पादेति। नखरत्नानां निसर्गशोणत्वात् अलक्त(क7) मार्जन विधो: पाण्डुरीकरण8वत् अप्रयोजकमित्यर्थः । इयमसम्भवद्वस्तुसम्बन्धा वाक्यार्थश्वृत्तिः । मार्जन- मेव पाण्डुरीकरं न10 भवति11 यतः12 अत्र येषां दृष्टान्तधी:13 ते मन्दा इत्याह-केचि- दित्यादि। वाक्यार्थनैरपेक्ष्ये14 दृष्टान्तः । सापेक्षत्वे तु निदर्शनेत्याह-यत्र तु प्रकृत इत्यादि। सामानाधिकरण्ये15नाध्यारोप्यत इति वाक्यकताश्रयरोन एकक्रिया16न्वया प्रकृतान्तःपातित्वं17 नीयत इत्यर्थः । तत्र18 वाक्ये प्रकृताप्रकृतवाक्ययोः सम्बन्धानुपपत्ति- मूला19 निदर्शन 20वेत्यर्थः । यत्राप्यनतिस्फुटं21 सापेक्षत्वं दृष्टान्तधीर्माभूदिति उदाहरगोन दर्शयति-एवं च22 शुद्धान्तेत्यादि। आश्रमवासिनो जनस्य शुद्धान्तदुर्लभं वपुर्थ्ध्यदीति24 यच्छब्द25 उत्तरवाक्ये तहि दूरीकृता इति तच्छब्द26मुत्थापयति इति27 वाक्यार्थयो:28 सापेक्ष-

1. D. अनुसं 2. A.C.F.H क्षण समाश्रय D.क्षणाद 3. A. F.H णाद्दर 4. A.C.H घेत्या 5. A.C.D.H क्रियासं 6. A.C.H त्तित्वात्पादे 7. All mss.omit क 8. D रगं भवति। इद प्र. 9. All except E वाक्य वृ 10. A संभवति । 11. E ति। अत्र 12. A. C. F. H यतः एषां 13. A's alt धीतेः मायित्या C. धीते मावित्या D. धी: करराये 14. E. क्ष्यह दृष्टा 15. A's alt C करगयं वै नाट्या नारोप्यत 16. E या समन्व 17. D पातत्वं 18. A. C. F. H तत्र तु वा 19.C मूलं 20. A's alt नैरेवेत्य 21. F स्फुटं ह 22. Omitted in A.C.H. 23, D omits बपुः 24 इति omitted in A.C.F.H 25.A's alt.C यच्चोत्तर 26. A.C. H तच्चदमु 27. Omitted in C.D.28.A.H अर्थः। सापे C. अर्थसापे।

इत्यत्र दृष्टान्तबुद्धिर्न कार्या। उत्तन्यायेन निदर्शनाप्राप्तेः। इयं च सामान्येनैवोपमानवृत्तस्योपमेयेऽसंभवात्प्रतिपादिता पूर्वैः । वस्तुतस्तूपमेय- वृत्तस्योपमानेऽसंभवादपि संभवति। उभयत्रापि संबन्धविघटनस्य विद्यमान- त्वात्। तद्यथा- वियोगे गौडनारीणां यो गण्डतलपाण्डिमा। अलक्ष्यत स खर्जूरीमञ्जरीगर्भरेशुषु॥ अत्र गण्डतलं प्रकृतम्। तद्धर्मस्य पाण्डिम्नः खर्जूरीरेुष्वसंभवादौप- म्यप्रतीतिः। एष च प्रकार: शृङ्लान्यायेनापि संभवति। यथा- मुण्डसिरे बोरफलं बोरोवरि बोरअं थिरं धरसि। विग्गुच्छाअइ अप्पा गालिअछेआ छलिज्जन्ति॥ त्वान्निदर्शनैव इयम्। तदेतदाह-उक्तन्यायेनेति। अथ वैचित्र्या2न्तरायाह-इयं च सामान्येनैवेत्यादि। सामान्येन3 वाक्यार्थयोरसंबन्धात् प्रतिपादनं वैचित्र्यान्त रोपोद्धातः5। ·वैचित्र्यान्तरं विवेचयति-उपमेयवृत्तस्येत्यादि। शुद्धान्तदुर्लभमित्यादौ हि8 उपमेय9- वृत्तऽ्ध्या10रोपितस्य उपमानवृत्तस्यासम्भवः। अथैतद्विपर्ययोऽपि-वियोग11 इति12। वियो- गेन13 निमित्तेन1415पाण्डरीभूतानां नारीणां गण्डतले16यः17 पाण्डिमा स18खर्जूरी19मञ्जरी20- गर्भरेरगु216वलक्ष्यतेत्यत्र उपमेयवृत्त22स्य गण्ड23पाण्डिम्रो मञ्जरीगर्भरेरुरूप24उपमान- वृत्तर्लक्ष्यत्वासंभवात् उपमा प्रतीयते। तदेतदाह-अत्र गण्डतलमि25त्यादि। अस्यैव च प्रकारस्य वैचित्र्यान्तरायाह-एष चेति। एष प्रकार उपमेयवृत्तस्य उपमानवृत्त26न्वया- संभवलक्षणाम्। मुण्डसिरेति। मुण्डशिरसि बदरफलं बदरो2परि बदरं स्थिरं धारयसि। 28द्विगुच्छ्रायसे* आत्मा मूढः छेकाश्छल्यन्ते॥ 1. A's alt उत्तरन्या 2. A.C. H चित्र्यावान्त 3. A's alt C मान्ये यो वा 4. A's alt. अन्तरो हि इधा C. तरोहि ...... घातः। 5.F द्वातं विवे 6. A.C तः दृष्टान्तवैलक्षराय न्याय अवान्तर वैचि 7. A's alt C एषमेधवृत्त 8. Omitted in D. 9. A. C. F. H मेयाद्यारोपि 10. D वृत्तेरध्या 11. A.C. योग: स्मृति 12. Omitted in F. 13. A. C. F.H omit न. 14. A. C. F.H omit न 15. A. C.F. H नारीणां पारड D. E. I गौरीणामापा 16. A ताले 17. Omitted in A.C.H. 18.Omitted in D.19.C खक्जरी 20. D. E. मञ्जरीणां 21. A's alt. omits णु 22. A.C.H निमित्त 23. D. गराडा 24. A's alt C. रूपवनवृत्ते D. F रूपे 25. C इत्यसंभवो माल (P.95) A. F इत्यादि। असंभवो माल (P.95) 26. D वृत्त 27. D दरफलोपरि 28. D दिगु। *The meaning of द्विग or दिग in the Chaya is obscure. The chaya of the whole expression विग्गुच्छाअ given by Jayaratha and Samudrabandha i: विडम्ब्यते। These two commentators give the chaya of the last quarter as धूर्तच्छेका: छल्यन्ते।

निदर्शनाभेदा: ६५ इयमपि क्वचिन्मालयापि भवन्ती दृश्यते। यथा- अरण्यरुदितं कृतं शवशरीरमुद्धतितं स्थलेऽब्जमवरोपितं सुचिरमूषरे वर्षितम्। श्वपुच्छमवनामितं बधिरकर्णजापः कृतः कृतान्धमुखमण्डना यदबुधो जनः सेवितः॥ क्वचित्पुनर्निषेधसामर्थ्यादाक्षिप्तायाः प्राप्तेः संबन्धानुपपत्त्यापि भवति। यथा- उत्कोपे त्वयि किश्चिदेव चलति द्राग्गूर्जरक्ष्माभृता मुक्ता भूर्न परं भयान्मरुजुषां यावत्तदेणीद्टशाम्। प्दयां हंसगतिर्मुखेन शशिनः कान्तिः कुचाभ्यामपि क्षामाभ्यां सहसैव वन्यकरिरां गण्डस्थलीविभ्रमः॥ छेका विदग्धाः। छल्य'न्ते छलं नीयन्ते। अत्र छेकछलनहेतोर्निष्फलदुस्सङ्घट-2 मुढकार्यपरम्परालक्षणस्य प्रतीयमानस्य उपमेयवृत्तस्य बदरधारणादावुपमानवृत्तेऽ्वया- संभव: । स च परस्पर4सव्यपेक्षत(या5) पङ्क्तयवस्थानात् शृङ्खलान्यायेन स्थितः । मिथोऽनपेक्षपङ्क्तयवस्थानलक्षणाया माला रूपेणापि संभवतीत्याह-इयम- पीति। अपिशब्दो भिन्नक्रमः। मालयापि भवन्तीत्यर्थः । अरण्येति अरण्यरुदितं कृतं तादृशो दुःखातिशभारस्य दुःख1भागिजनमन्तरेण अनुभूतत्वात्। शवशरीरमुद्वर्तितं अगरु- चन्दना11दिनाऽनुलिप्तम्12। तथाविधस्य संस्कारस्य तस्य वा स्वस्य वा अन्येषां वा भोगा- योगात्। स्थलेऽब्जमवरोपितं13 भुवनलालनीयस्य वस्तुनोऽपात्र1पतितत्वात्। सुचिरमिति प्रतिवाक्यमन्वीयते। ऊषरे वर्षित नैरर्थक्यनैष्फल्ययोरुद्वलत्वात्। श्वपुच्छमवनामितं चिर- संस्काराधानेऽप्य15नाहितंसंस्कारत्वात्। बधिरकर्णजापः कृतः। जापः16 उपांशुरहस्योक्तिः। अपात्रमिति ज्ञात्वैव दुरुत्कण्ठया समारम्भात्17। अन्धमुखमण्डना कृता तस्य अनुपयोगा- दन्येषां विडम्बनास्पदत्वात्। अबुधो जनः सेवितो यदिति वाक्यार्थेन विशेषितो यच्छब्दः प्रधान18वाक्यार्थभूता(म्19) क्रिया(मु20)पगृह्हाति। यदबुधजनसेवनं तदरण्यरुदितादि- करणमित्युपमेयवृत्तस्य उपमानवृत्तेऽध्यारोपितस्य अ्न्वयासंभवो मालया21वतिष्ठते। अथ शब्दोपादानं विनापि अर्थाक्षेपादेव निदर्शना22वैचित्र्यं भवतीत्याह- क्वचित्पुनरित्यादि। निषेधो हि प्राप्तिपूर्वक एवेति प्राप्तिमाक्षिपति। निषेधा23क्षिसायाः 1. Omitted in D.2. E सङ्गट्ट3. D.वृत्तेरन्व 4. A.C.D. F. H. सापेक्षतया 5. All mss. योप D.E. I पक्त्य 6. D अथ अन 7. D मायातद्रपे E. I मालातद्रपे 8. D omits इति 9. D. दुःखीति भूभार 10. D. E. I दुःखि 11. D. दनानुलि 12. D. लिस्ं भुवनलाल 13. E. I पित उप्ं भु 14.D वात्र 15. D नेह्यना 16. Omitted in D.17. D. आारम्भात्। अर्प्रबुधोजनः । 18.D प्रसौ वा 19. All mss. भूतान्। 20. Ali mss. क्रियानुपग 21. A.C मालयव 22. D. नां 23. A's alt. C. षेधौ प्राप्तो या: प्राप्ते: ।

अलङ्कारसर्व स्वम्-सख्जीवनीसहितम् अत्र मुक्तेति निषेधपदं तदन्यथानुपपत्त्या पादयोहंसगतिप्राप्तिराक्षि- प्यते। सा च तयोरनुपपत्ना सादृश्यमवगमयतीत्संभवद्वस्तुसंबन्धनिबन्धना निदर्शना। भेदप्राधान्ये उपमानादुपमेयस्याधिक्ये विपर्यये वा व्यतिरेकः ॥।२८॥। अधुना भेदप्राधान्येनालङ्कारकथनम्। भेदो वैलक्षण्यम्। सा च द्विधा भवति। उपमानादुपमेयस्याधिकगुणत्वे न्यूनगुगत्वे वा भावात्। विपर्ययो न्यूनगुणत्वम्। क्रमेरणोदाहरणम्- दिद्ृक्षवः पक्ष्मलताविलासमक्ष्णां सहस्रस्य मनोहरं ते। वापीषु नोलोत्पलिनीविकासरम्यासु नन्दन्ति न षट्पदौधाः॥ प्राप्तेः सम्बन्धानुपपत्तिरपि क्वचिन्निदर्शना1बीजमित्यर्थः। 2तदा(नी मिय)मार्थीति भावः । उत्कोप इति। अत्र पद्धयां हंसगतिर्मुक्तेति त्यागरूपनिषेधबलात् पादयोहंस- गतिप्राप्तिराक्षिप्ा। सा साक्षात्सम्बद्मशक्ता सादृश्यमवगमयति। तदेतदाह- श्रत्र मुक्तेतीत्यादि। प्रतिबिम्बं यदि10 तदा 1निर्ज्ञातव्या निदर्शना॥ बिम्बानुबिम्बार्थतया वाक्ययोः प्रकृतान्वयोः । स्यान्नरपेक्ष्ये12 दृष्टान्तः सापेक्षत्वे निदर्शना। इत्थमभेदप्राधान्याधिकारनिपातिनोऽलङ्वारा: विवेचिता: । अथ भेद प्राधान्येन13 व्यतिरेक सूत्रयति-भेदप्राधान्ये उपमानादुपमेयस्याधिकये विपर्यये वा व्यतिरेक:14। भेदप्राधान्ये साधर्म्य15 इत्यनुषज्यते16। भेदप्राधान्यं व्यतिरेक- स्योक्तचरमनुस्मारयन् अधिकरोति -अधुनेत्यादि17। भेदसम्भववैचित्र्यद्वयं प्रभेदबीजत्वेन उद्घाटयति-भेदो18 वैलक्षण्यमित्यादि19। विपर्यय20शब्दात् मिथ्याज्ञान2भ्रमो मा भूदित्याह-विपर्ययो न्यूनगुरत्वमिति22। दिद्ृक्षव इति। अत्र नीलोत्प23लिनी विकासापेक्षयाक्षिसहस्त्र पक्ष्मलताया अधिक- गुरत्वम्। 1.A's alt C. नाद्वीजं 2. A's alt. तदग्नी 3. All mss. नीयमियं 4. D .. अर्थी 5.C. अथ 6.C. पार्थ साक्षा 7.C संबन्धम E. F बन्धु । 8.H पञ्चमं वस्तु 9. D. भवन्वा बो 10. Omitted in A.C. D. F.H. 11. A. निर्णीतव्या C नि.नि D. निज्ञात 12. D पेक्य 13. D. E. F तत्र व्य 14. H कः सोडत्र चरमनु 15. A's alt C धम्यै यने 16. All mss. ते याचिख्यासुः भेद 17. D. आदि । विपर्ययः ।18. H. भेढे 19. H. आदि। विपर्ययो न्यून 20. D. पर्ययः A's alt. यः सुमित्या (थ्या)[ज्ञान] भ्रमो C.यः स मित्याज्ञानं अमो 21. Omitted in D.F. 22. इति omitted in H. 23. A. C. D, H पलानि।

सहोक्ति: क्षीण: क्षीणोऽपि शशी भूयो भूयो विवर्धते सत्यम्। विरम प्रसीद सुन्दरि ! यौवनमनिवति यातं तु॥ अ्त्र विकस्वरनीलोत्पलिन्यपेक्षयाक्षिसहत्त्रस्य पक्ष्मलताया वैलक्षण्य- मधिकगुरत्वम्। चन्द्रापेक्षया च यौवनस्य न्यूनगुणत्वम्। शशिवैलक्षण्येन गतस्यापुनरागमात्। उपमानोपमेययोरेकस्य प्राधान्यनिर्देशेऽपरस्य सहार्थसंबन्धे सहोक्तिः ॥२६।l भेदप्राधान्य इत्येव। गुणप्रधानभावनिमित्तकमत्र भेदप्राधान्यम्। सहार्थप्रयुक्तश्र गुणप्रधानभावः । उपमानोपमेयत्वं चात्र वैवक्षिकम्। द्वयोरपि प्राकरणिकत्वादप्राकरशिगकत्वाद्वा सहार्थसामर्थ्याद्धि तयोस्तुल्यकक्षत्वम्। तत्र क्षीणा: क्षीणो डपीति। अत्र अनिवर्तिनो यौवनस्य क्षयिणो2्डपि भूयोऽभि वधितशशिव्यपेक्षया न्यूनगुणत्वम्। तदेतदुभयं योजयति-अत्र विकस्वरेत्यादिना5। भेदप्रधाने साधम्ये व्यतिरेको विधीयते। आधिक्यादुपमेयस्य न्यूनत्वाष्द्वोपमानत: ॥ सहोकि सूत्रयति-उपमानो पमेययोरेकस्य प्राधान्यनिर्देशे्डपरस्य सहार्थ- सम्बन्धे सहोक्तिः । अधिकारमनुस्मारयन्10 1सामग्रीमस्या विविनक्ति-भेदप्राधान्य इत्येवेत्यादिना। ननु सहार्थ12तया13 तुल्यकक्ष्ययोः14 कथं भेदप्रधानतेत्यत आह-गुण- प्रधानभावेत्यादि। सत्यम् । सहार्थ15सामर्थ्यात् साधर्म्यमेवात्र। भेदप्राधान्यं तु व्यति- रेक16नयेन साधर्म्यभित्ति"कमिह न भवति अपि तु गुए18प्रधानभावभित्तिकमिति यावद्। ननु समानयोगत्वे गुणाप्रधानभावोऽपि19 कीदृगि2त्यत आह -- सहार्थप्रयुक्तेति। सहाथो हि तृतीया तं गुणत्वेन प्रयोजयति। ननु सहार्थत्वे कथ उपमानोपमेयभाव इत्यत आह-उपमानोपमेयत्वं चेत्यादि2। 23तद्धि तृतीयान्तस्य24 विशेषणात्वादुपमानत्वं विवक्ष्यते। इतरस्य तु विशेष्यत्वादुपमेयत्वम्। अतो वैवक्षिकमेव न तु2 वास्तवमिति भावः । अवास्तवत्वे हेतुमाह-द्वयोरपीत्यादि। ननु2 द्वयो; प्राकरणिकत्वमेवाप्राक- रशिकत्वमेव वेति27 किं नियामकमित्यत आह-सहार्थसामर्थ्यादिति। ननु तहि 1. A. C. F.H. क्षीणान्तिति 2. D. G. क्षयिसयोऽपि E. रायेऽपि 3.C. भूयाभि 4. A's alt.C. वञ्चित F. H. अभिवृद्ध श 5. A. C. F.H. आदिना सहोक्ति 6. C. वाद्योप 7. F. उपमानेति 8. A. शे पर 9. E. अर्थाभिस 10. D. य साम 11. A.C.F.H. सामान्यस्य वि 12. H. अर्थ येन साधर्म्य 13. D. स्या 14. A. C. D.H. कक्षयो: 15.C. अर्थ 16. A.C.D.F.H. I. न्यायेन 17. C. omits भित्ति 18.A.C. गुणप्रगुण प्र 19. D. अपीति की 20. A.F.H. कीदृश: इत्यत: 21. A's alt. C. तु 22. A's alt. C. नेत्या 23. A's alt. C. त तृतीय 24. A. C.F. H. अन्तं तस्य 25. Omitted in A. C. H. 26. A. C. F. H. न तु 27. All mss इति वा कि 18 0 i bssimO .. 08 kus

तृतीयान्तस्य नियमेन गुखत्वादुपमानत्वम्। प्रर्थाज्च परिशिष्टस्य प्रधानत्वादुप- मेयत्वम्। शाब्दश्वात्र गुणप्रधानभावः। वस्तुतस्तु विपर्ययोऽपि स्यात्। तत्रापि नियमेनातिशयोक्तिमूलत्वमस्याः। सा तु कार्यकारणप्रतिनियमविपर्ययरूपा अभेदाध्यवसायरूपा च। अभेदाध्यवसायश्र्व इ्लेषभित्तिकोऽन्यथा वा। साहित्यं चात्र: कत्रादीनां भेदाद ज्ञेयम्। तत्र कार्यकारणप्रतिनियमविपर्ययरूपा यथा- भवदपराधैः सार्धं सन्तापो वर्धतेतरां तस्याः । वैवक्षिकत्वे कतरत्1 केन रूपेण विवक्ष्यतामित्यत आह-तृतीयान्तस्येत्यादि2। ननु3 प्रधानमपि तृतीयान्तेन4 निर्देशमर्हतीत्यत शह-शाब्दश्चेति5। सहशब्दो हि नियमेन तृतीयान्तस्य शाब्दगुणत्वं कल्पयति। इतरस्य तु प्राधान्यम्। तहिं अर्थापेक्षया का स्थितिरित्यत आरह-वस्तुतस्त्विति। गुणस्यापि प्राधान्यं, 7प्रधानस्यापि गुणत्वं विपर्ययः । अपिशब्दादनवस्थितिरपि। एवं न्यायक्रमे स्थितेपि विशेषोऽन्योऽस्याः प्रयोजक इत्याह-तत्रापीत्यादि। अतिशयोक्तिरपि10 न11 साकल्येन अ्रस्या मूलमित्यत आ्रह- सा चेत्यादि। कार्यकारण12प्रतिनियमविपर्ययोऽत्र तुल्यकालता न तु कार्यस्य पूर्वकालता13 सहार्थत्वात् । अभेदाध्यवसायस्तु14 द्विधा भवतीत्याह-अभेदाध्यवसायश्चेत्यादि। 15तेनेयं त्रिविधोपक्षित्ा। वैचित्र्यान्तरमुपक्षिपति-साहित्यं16 17चात्रेत्यादि। कर्तृ कर्मादि साहित्यनिबन्धनेनापि प्रभेदेन प्रथत18 इति यावत्। क्रमेरोदाहररानि। भवदपराधैरिति-अत्रापराधानां तृतीयान्तत्वाद्गु1णता। सन्तापस्य20 प्रथमान्तत्वात्प्रधानता। अतो गुणप्रधानभाव21 निबन्ध2नैवात्र भेदप्रधानता, न23 पुनर्वृ द्धिक्रियानिबन्धना। स च गुणाप्रधानभावः24 सहार्थ25प्रयुक्तः । द्वयोश्र प्राकर- णिकत्वादुपमानोपमेयभावो वैवक्षिकः । अपराधानां च तृतीयान्त26त्वात् विशेषणाना- मुपमान27त्वं नियतमपराधा यथा वर्धन्त28 इति। सन्तापस्य तु प्रधानत्वादुपमेयत्वं सन्ताप- स्तथा वर्धत29 इति। स चायं गुणाप्रधानभावः शाब्दः । अर्थ व्यपेक्ष्य तु3 सन्ताप एव (इव) अपराधा वर्धन्त इत्यपि3 प्राप्तेः। न्यायकमोयं उदाहरणान्तरेष्वपि योजनीयः। 1.A.omits क A's alt.C. कत्वे तरात्तेन 2. A.F.H. आदिना 3.C. omits नु 4. F.H. अन्तत्वेन 5. A's alt. शब्दांशेति 6. D. शाब्द: E. शाब्दं 7. D. प्राधान्य- स्या 8. E. दाद्यथाव 9. A.C. F. H. स्थितिविशेषोऽन्यस्या: 10. H. अपि प्रभेदेन 11.Omitted in A. C. F. 12. A's alt. C. णा विप्रति 13. A's alt. तात्पर्यस्य पूर्वकालस C. तात्वय्यस्य पूर्वकाल स 14. D. सायो द्वि 15. All excpet E. omit ते. 16. C. हित्य 17. A's alt. C. इत्यत्रे 18.C. प्रधत 19.C. अगुणाता E. गुसत्वम् 20.A. E.H.स्य प्रधानत्वात् प्रथ A's alt.C. स्य अप्रधानत्वात् प्रथमान्तं। अररतो 21. D. भावि 22.D. बन्धेनैव C. बन्धनेनैव 23. Omitted in D.24. D. भावप्रयुक्ताहार्थ 25. A.C. अर्थ युक्तत्व द्व 26. D. तरत्वा 27. A's alt. C. उपमेयत्वं 28. A.C. वतन्त 29. D. वर्धन्त 30. Omitted in C.31. A. C.F. इति प्रा 32. D. न्यायः

सहोक्तिभेदाः अ्त्र अपराधानां सन्तापं प्रति हेतुत्वेऽपि तुल्यकालत्वेनोपनिबन्धः । इलेषभित्तिकाभेदाध्यवसायरूपा यथा- अरस्तं भास्वान्प्रयातः सह रिपुभिरयं संहियन्तां बलानि। अत्रास्तंगमनं श्लिष्टम्, अस्तमित्यस्योभयार्थन्वात्। तदन्यथारूपा यथा- कुमुददलैः सह संप्रति विघटन्ते चक्रवाकमिथुनानि। अत्र विघटनं संबन्धिभेदान्द्िन्नं न तु श्रिष्टम्। एतद्विशेषपरिहारे सहोक्तिमात्रं नालङ्गारः। यथा- अ्रनेन सार्ध विहराम्बुराशेस्तीरेषु तालीवनमर्मरेषु। द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुष्पेरपाकृतस्वेदलवा मरु्िः। इत्यादौ। एतान्येव कर्तृ साहित्ये उदाहरणानि। कर्मसाहित्ये यथा- द्युजनो मृत्युना सार्धं यस्याजौ तारकामये। चक्रे चक्राभिधानेन प्रेष्येरणाप्तमनोरथः ॥ अत्र करोतिक्रियापेक्षया द्युजनस्य मृत्योश् कर्मत्वम्। इयं च मालया प भवन्ती दृश्यते। यथा-

प्ररत्र कार्यकारणसमकालत्व लक्षणातिशयोक्तिर्मूलमिति दर्शयति-अत्रापराधाना- मित्यादि। अस्तं भास्वानिति-संह्नियन्तां2 विप्रकीणर्शिन एकीक्रियन्तामित्यर्थः प्रत्र श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायरूपा1 मूलमिति दर्शध्यति-अत्रास्तंगमनमित्यादि। अ्रस्तम् एकदा गिरिः7 अन्यदात्ववसाद इत्युभयार्थत्वम्। कुमुददलैरिति-अत्र पुनः अ्श्लेषभित्तिकाभेदाध्यवसायरूपमूलमिति दर्श- यति-अत्र विघटनमित्यादि। एवमतिशयोक्तिमूलत्वादिलक्षणो यो विशेषः तदभावे सहो- क्तिमात्रं नालड्वार इति व्युत्पादयति-एतद्विशेषेति। 10प्रत्युदाहरति-अ्नेन सार्धमिति। कर्तृ साहित्यलक्षण वैचित्र्यमप्ये116वेव दशितमित्याह-एतान्येवेति। एषु हि सन्तापापरा- धादि 12कर्तृ साहित्य18म्-द्युजन इति। द्युजना देवाः । द्युजनस्य मृत्युना सह मनोरथा- वापितः दैत्यबलक्षयः। अत्र कर्मसाहित्यं दर्शयति-अत्र करोतिक्रियेत्यादि। द्युजन14मृत्योः आप्तिक्रियापेक्षया कर्तृ त्वेऽपि तस्योपसर्जनत्वात नेह कर्तृ साहित्यम्। या तु (चक्र15

IST 1.A.C. omit. व्व 2. E. इति वि 3.C. कीनिन सिद्धान्तमनाकृष्ट (P.100) 4. A.F. रूप 5. A. ति। अत्र विघटन 6. D. E. अस्त 7. D. गिरि 8. D. omits अ 9. A. E. F. H. I. रूपा 10. D. तत्र प्र E. अत्र प्रत्यु 11. E. omits अपि 12. A. F. कर्म 13. Except F. all read यमद्यज 14.A. मृत्यो: 15. A. C. F. H. I. चकर्तृता प्र D. चात्र कर्तृका प्र E. चक्र कर्तृताप्र

१०० उत्क्षिप्तं सह कौशिकस्य पुलकैः सार्ध मुखैरनामितं भूपानां जनकस्य संशयधिया साकं समास्फालितम्। वदेह्या मनसा समं च सहसाकृष्टं ततो भागव- प्रौढाहंकृतिकन्दलेन च समं भग्नं तदैशं धनुः॥ सहोक्तिप्रतिभटभूतां विनोकि लक्षयति- हने विना कश्चिदन्यस्य सदसत्त्वाभावो विनोक्तिः ॥३०।। सत्त्वस्य शोभनत्वस्याभावोऽशोभनत्वम्। एवमसत्त्वस्याशोभनत्व- इति) प्रधानभूता करोतिक्रिया तदपेक्षया कर्मत्वात्कर्मसाहित्यमेतदिति यावत्। एवं अथ पुनर्वचित्र्यायाह-इयं चेति। 4उत्क्षिप्तमिति। 5धनुष उत्क्षेपः 'ज्याबन्ध- सङ्कट्ट नम्। आस्फालनमाकर्षः8। शिलीमुखमोक्ष इत्यादि क्रमिकाणि धाशनुष्ककर्माणि। तत्रा1कर्षण1मात्रान्तं परिपण12नात्तावन्त्येवोपवर्णिगतानि। तत्रातिवत्सलस्य कौशिकस्य पुलकानां धनुरुत्क्षेपसम13समयमुत्क्षेपः, मत्सरग्रस्तत्वात् उत्क्षेपमात्रा14परितोषितानां भूपानां धनुनति(सम)समयं मुखनतिः15। परिपणिगताकर्षरास्य जनकस्य 1नत्यन्तं संशयानु- वृत्तेः। ज्यास्फालनसमसमयं संशयबुद्धयास्फालनम्। वैदेह्याः पुनः परिपणनसिद्धयन्त-17 मनाकृष्टमन18स्समाकर्ष19सम20सम(यं21) म(नः22)समाकर्ष:23। भार्गवाहङ्कति- कन्दलस्य तु धनुर्भङ्गान्तमभग्न24स्य भङ्गसमसमयं भङ्ग:25श्रीमता रामचन्द्रेराकारीति समन्वयात् कर्मसाहित्यमिह मालात्वेनावतिष्ठते। एवमन्यदपि मालात्वेन ज्ञेयम्। गुणप्रधानभावो य:26 शाब्दस्तेन भिदोत्कटा। संश्रितातिशयोक्तिं च2 सहोक्तिस्समयोर्मता । अथ विनोक्त्य28 सङ्गतिमाह-29सहोक्तिप्रतिभटेत्यादि-प्रतिभटभूतां प्रतियोगि- भूताम्। तत्र सूत्रम्-विना30 31कन्च्िदन्यस्य 32सदसत्त्वाभावो विनोक्तिः। व्याचष्टे- सर्वस्येत्या (दि33) । (व्य4त्ययेनाभावशब्दार्थौ) प्रत्येकमभिसम्ब3ध्येते। शोभनत्वा- 1. A.D. कर्मसाहित्यात्कर्म 2. A.F. त्यमुन्ने 3. A. F. उन्नेयम्। इयं 4. A.C. D.F.H.I. उपत्तिप्तं 5. D. उद्धनु 6. E. पः प्रेताज्या 7. A.F. घट 8. A.F. आक- र्षगम् 9. A. धनु 10. D. अत्र 11.D. omits ण 12. A. पखात्ता 13. D. समयस 14.D. मात्रप 15. E. नति 16.D. सत्य 17. A.F. सिद्धयर्थ A's alt.C. पणानेन सिद्धान्त 18. A. C. E. F. H. I. मनसस्स 19. A.C.F. कर्षणस 20. D. समन्ध- नुस्समा 21. All mss. समयमन 22. All mss. मनसस्सदा 23.A.C. कर्षण भा 24. C. अनम्न D. अनुभन्न 25.C. भङ्ग विमता 26. A.C. F. यस्यस्तेन 27. Omitted in A.C. D.F. H. I. 28. A. C.F. क्यैव 29. F. सहेति 30. F. विनेति 31. A.D.F.H. किञ्वि 32. A.C.F.H. सदशत्वाभा 33. All mss. दित्वप्रत्य 34. A.C.D. H.I. प्रत्ययाभाव शब्दा अष्टौ B.E. F. प्रत्ययभावशब्दा अष्टौ 35. A. C.F. H. बध्यते

विनोक्ति: १०१

स्याभावः शोभनत्वम्। ते द्वे सत्वासत्वे यत्र कस्यचिदसंनिधानान्निबध्येते सा द्विधा विनोक्तिः । अत्र च शोभनत्वाशोभनत्वसत्तायामेव वक्तव्यायामसत्ता- मुखेनाभिधानमन्यनिवृत्तिप्रयुक्ता तन्निवृत्तिरिति ख्यापनार्थम्। एवं चान्य- निवृत्तावपि विधिरेव प्रकाशितो भवति। आाद्या यथा- विनयेन विना का श्रीः का निशा शशिना विना। रहिता सत्कवित्वेन कीदृशी वाग्विदग्धता॥। अत्र विनाशब्दमन्तरेणापि विनार्थविवक्षा यथाकथंचिन्निमित्तीभवति। यथा सहोक्तौ सहार्थविवक्षा। एवं च निरर्थकं जन्म गतं नलिन्या यया न दष्टं तुहिनांशुबिम्बम्। उत्पत्तिरिन्दोरपि निष्फलैव न येन दृष्टा नलिनी प्रबुद्धा।। भावोऽशोभनत्वं तत्त्वाभाव: शोभनत्वमिति। कश्व्रिदर्थ1 विना यत्र शोभनत्वं नास्ति सैका विनोक्तिः। यत्र2 त्वशोभनत्वं नास्ति3 सान्येति द्विरूपेयमित्यर्थः । ननु 4कस्मिश्रित् सत्त्वासत्त्वे इत्येतावतैव 5पर्यासौ (कि?) निषेध द्वयाश्रयणगौरवे- शोत्यत आह-अत्र चेत्यादि। अन्यनिवृत्तिप्रयुक्तति8। अन्यनिवृत्तिश्चेत् सदसत्त्व- निवृत्ति न प्रयोजयति। तदान विनोक्तयलङ्कारः। न्ह्यस्मिन् सति सत्त्वमसत्त्वं वेत्यु10क्तौ11 विच्छित्तिः 1काचित्। अतोऽन्यनिवृत्तिप्रयुक्ता सदसत्त्वनिवृत्तिरेव विनो- क्तयलङ्कारः इति भावः । अस्मिन्सति13 सत्त्वमसत्त्वं14 चेति 15वस्तुविधिः, सत्त्वलङ्कार16 फलत्वेन प्राप्ते प्रकाश्यत इत्याह-एवं चान्य1निवृत्तावपि इत्यादि। द्विरूपाया अपि परिपाट्योदाहरणं-विनयेति18। अत्र 19विनयशशिसत्कवित्वनिवृत्त्या श्रीनिशाविदग्धा (धता) नि2्वृत्तिरिति सत्त्वाभावोदाहरणम्। विनयादिषु च सत्सु श्रीप्रभृतिसद्धावः21 फलत्वेन प्रकाश्यते। तदिदमभिसन्धायाह-अत्र विनयादीत्यादि22। विनादि23 24शब्दाभावे25 तदर्थ26सद्भावे27 विनोक्तिरेवेति व्युत्पादयितुमाह-अत्र विना28शब्द इत्यादि। यथा सहोक्ता29विति। सहोक्तावप्ययं न्याय इति यावत्। अत्रोदाहरति-निरर्थकं30 जन्मेति। 1. D: दित्थं 2. A.C. D. H. यत्रांशो F. यत्वत्र शो 3. D. नास्तीति 4. A's alt.C. कशश्रत् 5. A.C.F. H. पर्यायोक्तौ 6. E. G. I. निषेधः 7. F. धः यद्वाश्र कि is necessary here 8. A. C. F. H. omit इति 9. A. F. अन्यस्मि 10. A's alt. H. वेति काचि C. वेति वस्तुविधि: 11. A's alt. D.F. वा वि 12. D. का भावः अस्मिन् 13. सति omitted in A C.F.14.A.C. वेति 15.D.F. यस्तु 16.C. रत्वेन 17. A. चान्यानि C. च निवृत्तपीत्या D. E. F. च निवृत्ता H. च निवृत्तावित्या 18. A.C. H. विनेति 19. H. विनाशशीतिस 20. A.C.F.H. निष्पत्ति 21. C. भावफ 22. A. C. D. F. H. नयादित्या 23. A.C. E. F.H. I. विनयादि 24. Except E all read संबन्धाभा 25. F. भावे वि 26. A.C. H. अर्थ D. अर्थः स्वभा 27. Except C.all read सदभावे 28. A. नाश इत्या 29. A's alt. होव- पयंन्या C. होक्तावप्ययं 30. D अर्थ ज

१०२ इत्यादौ विनोक्तिरेव। तुहिनांशुदर्शनं विना नलिनीजन्मनोऽशोभनत्वप्रतीतेः । इयं च परस्परविनोक्तिभङ्गया चमत्कारातिशयकृत्। यथोदाहृते विषये। द्वितीया यथा- मृगलोचनया विना विचित्रव्यवहारप्रतिभाप्रभाप्रगल्भः । अमृतद्युतिसुन्दराशयोऽयं सुहृदा तेन विना नरेन्द्रसूनुः ॥ अत्राशोभनत्वाभावः शोभनपदार्थप्रक्षेपभङ्गयोक्तः। सैषा द्विधा विनोक्तिः। अधुना विशेषणविच्छित्त्याश्रयेणालङ्कारद्वयमुच्यते। तत्रादौ विशेषण- साम्यावष्टम्भेन समासोक्तिमाह- अत्र1 तुहिनांशुदर्शनं विना नलिनीजन्म न शोभनमिति प्रतीयते। अतो विनोक्ति: इयम्। विनाशब्दानुपादाने त्वार्थीति विशेषः। तदिदमभिसन्धायाह-इत्यादौ विनोक्तिरेवेत्यादि5। अत्र च6 हेतुहेतुमद्द्ावव्य कयो विनोक्ते'रेव विच्छित्तिविशेषाधायकः8 न पुनरलङ्कारान्तरमित्याह-इयं च परस्परेत्यादि। उदाहृतविषय इति। निरर्थकं9 जन्मेत्ययमुदाहृतो विषयः । मृगलोचनयेति। लोके हि मृगलोचनां10 विना 1विचित्रव्यव- हारप्रतिभाप्रागल्म्यं नास्ति सुहृदा विना च12 सुन्दराशयत्वम्। अस्य तु नरेन्द्रसूनोर्न तथेति श्रोकार्थः । असत्त्वा13भावं दर्शयति-अत्राशोभन15त्वाभावादित्यादि । 16प्रतिभा- प्रागल्म्यं सुन्दराशयत्वं17 च18 शोभनपदार्थो। निगमयति-सैषा द्विघेति। वर्ण्यते। तदा द्विधा विनोक्ति21स्स्याद्वि22धिरत्र फलं भवेत । अथ23 विशेषणविच्छित्तिमूलौ24 समासोक्तिपरिकरौ प्रस्तौति-अ्रधुना 1. H. अत्र कि क्रियतामित्यर्थः । अथ पुनर्वैचित्र्यायाह-इयं चेत् किमिन्द्रमिति। अप्रस्तुतस्य गम्यत्वे (समासोक्ति P. 103) 2. All except E. हिनरश्मिद 3.C. शब्दा- पादा D. ब्दोपा 4. A.C. H. शेष दिदम 5. H. आदि। सदसत्व 6. Omitted in A. and C.7.A.C. नोक्तिरेव 8. A. धायक न 9. A. कमनुजन्मे 10. C. लोचना 11.A. C. E. F. omit वि 12, Omitted in A. C. F. 13.C. सत्या 14.A. C. F. अन्र शो 15. Except E. all read नताभाव 16. A.C.F. प्रतीता प्रा 17. A. C. E रावयवत्वं 18. A. C.F. अशोभ 19. H. तिञ्चे 20. E. वृत्तान्य 21.A.F.I. किश्च 22. Except H.all read द्विधात्र 23. A. स एवोक्तिविच्नि C. अथ अधुना 24. A. मूलो अधुना । * After अत्र A. C.repeat the passage क्रियन्तामित्यर्थः ।upto वैदेह्या: पुनः under सहोक्ति (pp. 99-100), then jumps to 'गम्यत्वे यदि विशेष्यस्यापि' etc ....... upto रहस्यविदामित्यलम्, a discussion occurring under Samasokti (pp. 103-104) and after this इत्यलम् comes back to Vinokti as इत्यलम्। अथ समासोक्तिः। तुहिनांशु किमगल 9 1

समासो्ति: १०३

विशेषणासाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्तिः ॥३१।। इह प्रस्तुताप्रस्तुतानां क्वचिद्वाच्यत्वं क्वचिद्रम्यत्वमिति द्वैविध्यम्। वाच्यत्वं च श्लेषनिर्देशभङ्गया पृथगुपादानेन वेत्यपि द्वैविध्यम्। एतद्द्वि- भेदमपि श्लेषालङ्कारस्य विषयः । गम्यत्यं तु प्रस्तुतनिष्ठुमप्रस्तुतप्रशंसाविषयः, अप्रस्तुतनिष्ठं तु समासोक्तिविषयः। तत्र च निमित्तं विशेषणसाम्यम्। विशेषेशोति1। विशेषेण विच्छित्तिश्र2 द्विरूपा3 साम्यं साभिप्रायता च। साम्ये समा- सोक्तिमधिकरोति-तत्रादावित्यादि। तत्र सूत्रम्। विशेषेणासाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्तिः। यत्र4 विशेष्यांशे प्रकृतमात्रपरता विशेषणासाम्यात् पुनरप्रकृतो5Sवगम्यते सा समासेन संक्षेपेण अभिधानात् समासोकिः। तदेतद्वयाचिख्यासुर्विषयविभागायाह- इह प्रस्तुतेत्यादि। कवचिद्वाच्यत्वम्7। उभयेषामिति शेषः । क्वचिद्गम्यत्वं, 8एकतरेषा- मिति शेषः । श्लेषनिर्देशभङ्गयेति। विशेषणविशेष्यांशयोः श्लेषोपनिबन्धने1नेत्यर्थ:11। पृथगुपादानेन वेति। विशेषणांशे श्लेषमुपनिबद्धय विशेष्यांशे पृथक् शब्दोपादानेनेत्यर्थः । एतद्द्विभेदमपि वाच्यत्वं12 श्लेषालङ्कारस्य विषयः । यदा पुनर्गम्यत्वं प्रस्तुतविषयं13 विशे- षणसाम्यात् तदानीम14प्रस्तुतप्रशंसा, यदा15त्वप्रस्तुतविषयं तदा समासोक्तिरिति16 विवेकः। अप्रस्तुतस्य गम्यत्वे यदि विशेष्यस्यापि साम्यं तदा1कि स्यादित्यत आ्ह-विशेष्यस्यापि साम्ये श्लेषप्राप्तेरिति। श्लेषमूलध्वनिप्राप्तेरिति यावत्। ननु श्लेषालङ्कारत्व18प्रापतिः किं न स्यात्। उच्यते। अत्रेयं19 चर्चा। समासोक्तयलङ्कार: श्लेषालङ्कार: शब्दशक्ति- मूलध्वनिश्चेति त्रिषु विषयेष्व20प्यस्ति श्विष्टपदोथपनिबन्धः। तत्र यदा22 शलेषः तदार्थ23 द्वयस्य नियमेन वाच्यता। वाच्यत्वं चैवं संभवति-यदार्थौं द्वावपि प्राकरणिकौ स्तः24 अप्राकरणिकौ वा तदा विशेषणविशेष्यांशयोद्वयोरपि 25श्चिष्टपदोपनिबन्धात् श्लेषा- लङ्कारः। 26प्रभिधाया त्र्प्रनियन्त्रणात्2 द्वावप्यर्थो वाच्यौ। अथ यदैकस्य28 प्राकरणि- कत्वमितरस्य अप्राकरणिकत्वं तदा विशेष्यांशे पृथक शब्दोपादानबलादेव श्लेषालङ्कारः। यदि विशेष्यांशेऽपि श्विष्टपदोपनिबन्धः तदा प्रकरण2नियन्त्रिताया30 अभिधायाः प्राकरणिकार्थ एवोपक्षयादप्राकरणिकार्थावगतिर्व्यञ्जनस्यैव विषयस्स्यात्। 32यद 1. F. विशेषेति 2. C. त्ति द्विरू 3. D. रूप 4. Omitted in A.C. F. H. 5. A. C.H. तो गम्य 6. A.C. H.स 7. D. तम् एकतरेषा 8. A. C. F.H. एकत्र तेषा F. एकत्र गतमिति 9.A.E.F.H. शेष 1C. A.C.D. F. H. I. बन्धनेत्य 11. F. अर्थः । एतद्द्विभे 12. A. C. F. H. यत्वे 13. A. F. H. विषय 14. D. मपि प्राकृतप्रशं 15. A. D. H. यदा प्र 16. A. C. H. इति। समासोक्तिरूप (P. 104.) 17.D. किं कि 18. H. omits त्व 19. D. E. F. H. अयं चर्चः 20. अपि omitted in D. E. 21. A. पद्योप 22.A.C.D. यदा तावत् श्रे 23. D. अर्थलयनि 24. A. C. स्त: तदा 25. A.C.F. अश्ि 26. H. अथ अभि 27. D. ादावव्य 28. A.C. D. F.H. I. एकदेशस्य 29. F. प्राकरणिकनि 30. A's alt.C. यन्त्रिकाया 31. A. D F. क्षया अप्रा 32. D. E. अथ य

१०४ विशेष्यस्यापि साम्ये श्लेषप्राप्तेः । विशेषणसाम्यवशाद्धि प्रतीयमानमप्रस्तुत प्रस्तुतावच्छेदकत्वेन प्रतीयते । अवच्छेदकत्वाज्ज व्यवहारसमारोपो न तु रूपसमारोपः। रूपसमारोपे त्ववच्छादितत्वेन प्रकृतस्य तद्रूपरूपित्वाद्रूपकमेव। समासोक्तिस्तदा विशेषणांशे अर्थद्वयप्रतिपादकशब्दोपनिबन्धः विशेष्यांशे तु 1प्राक- रणिकार्थमात्रपरता। तदा विशेषण2साम्या दप्रस्तुतस्य गम्यत्वादुक्तलक्षणा3समासोक्तिः। यदा पुनः प्राकरणिकाप्राकरणिकयोः विशेषणविशेष्यांशे ऽपि श्विष्टता तदा तावन्न समासोक्तिः विशेषणमात्रसाम्यलक्षणा5 यतः इ्लेषालङ्कारत्व प्रासिरपि। कथम् ? तत्रार्थद्वयस्य वाच्यतैव लक्षणं यतः, न ह्यन्र7 द्वयोरवाच्यतोपपत्तिः8 प्रकरणपक्षपातिन्या अभिधाया अप्राकरणिकेऽर्थे स्पर्शाभावात् अप्राकरणिकस्य समन्वयसमनन्तर10प्रतीति- कत्वात् शब्दशक्तिमूलस्य ध्वने: श्लेषेण विषयग्रासप्रसङ्गाच्च। विविक्तोऽयं11 घण्टापथः ध्वनिनिदर्शनरहस्यविदामित्यलम्। अथ समासोक्तिरपकयोः वैधम्यं विवेचयति-विशेषणसाम्य12वशादित्या- दिना13। हिहेतौ। यतो विशेषणासाम्यादप्रस्तुतोरऽर्थः प्रतीयते, अतो विशेष्यांशे14 संस्पर्शा- भावाद्विशेष्यं प्रकृतारथ15 न16 स्वेन रूपेग 17रूपवन्तं कर्तुमीष्टे किन्तु विशेषणांशप्रतीतं 18स्वव्यवहारं विशेषणांशप्रतीते प्रकृतार्थव्यवहारे195वच्छेदक20त्वेन समारोपयति। तदिद- माह-प्रस्तुता21वच्छेदकत्वेन प्रतीयत इति22। अवच्छेदकत्वेन28 विशेषकत्वेन। यत इत्थ- मवच्छेदकत्वमतोऽस्ति रूपकाद्वैधर्म्यमित्याह-अवच्छेदकत्वाच्चेत्यादि। व्यवहारसमा- रोपः न तु24 रूपसमारोप:25। ननु26 यदा रूपसम।रोपः तदा कि स्यादित्यत श्रह- रूपसमारोपे27त्यादि। अवच्छा28दितत्वेन29 क्रोडीकृतत्वेन। 30प्रकृतरूपरूपितत्वात् 31अप्र- कृतरूपेण उपरञ्जितत्वात् रूपकमेव। विवेचितं चैतद्यथायोगं परिणामालङ्कतौ। अ्ररत्रा- वान्तरश्लोका :- अप्रस्तुतं प्रतीतं32 चेद्रेदकांशैकसा33म्यतः34। व्यवहारं35 समा3रोप्य37 प्र8स्तुते न्यग्भवत्यथ39। 1. A. C. F. H. अप्राक 2. D. repeats विशेषण 3. C. लक्षण 4. A.C. F.अंशे श्रि 5. A.C. F.H. क्षणाया: शे 6. A. C. H. omit त्व 7. A. C. F. H. H. अन्यत्र 8. C. पत्ति प्रक 9. E. कस्य च 10. A.F. प्रातीति 11. A's alt. विच्छित्तितोडयं पु ...... पसात्व निदर्शन C. विच्छित्तितोऽयं .... निदर्श 12.A. C. F. H बलादि 13, A, ना। व्याहितौ यदा यतो C. आदि इत्याहितौ यतो F. आदिना। यतो H. आदिना अभिहिती अतो विशेषण 14.C. अंशेष्वप्रक 15. A. C. F. G.H. /- अर्थ: 16. Omitted in C.17.C. न रूप 18. C. सव्य 19. E. H. परिच्छेद 20. bsjC.कत्वं समा 21. D. प्रकृता 22. A.C. D.F. repeat अवच्छेदकत्वेन प्रतीयत इति 23. C. तेन यत 24. A.C. F. H. न स्वरूप 25. H. रोप: विशेषणांश See below, .C.Othe Karika under Samasokti. 26. A. नन्वदयारूपः तदा C.नन्व ... या 1 रूपस्यादि 27. F. रोपेत्वित्या 28.C.अवस्थादित्त 29. D. त्वेन प्रकृत 30. A.C. प्राकृत 31.A.C.F. प्रकृत 32. D. प्रतीत: 33.C. सामान्यं तद्वयव 34. D. यत्वं 35.C. हार: 36. F. स्वमा 37.C. आरोप: 38. D. प्रकृतेऽन्यभव 39. A. C. F. अपि

फडीहर समासोक्ति: १०५

तज्च विशेषणसाम्यं श्िष्टतया साधारण्येनौपम्यगर्भत्वेन च त्रिधा भवति। तत्र श्िष्टतया यथा- उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम्। यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽपि रागाद्गलितं न लक्षितम्।। अत्र निशाशशिनोः छ्िष्टविशेषणमहिम्ना नायकव्यवहारप्रतीतिः। अपरित्यक्तस्वरूपयोनिशाशशिनोर्नायकताख्यधर्मविशिष्टयोः प्रतीतेः। साधा- रण्येन यथा-

तेना1प्रस्तुतवृत्तान्तारोपेण प्रस्तुतं स्वयम्। संक्षेपेणोच्यते तस्मात्समासोक्तिरियं मता2। स्याद्विशेष्यांशसाम्यं चेत्प्रस्तुताकाररूपितम्। भवेदप्रस्तुतं भेद्यं रूपकालङ्गतिस्तदा ॥ इति॥

अस्या विशेषप्रपश्चनार्थमाह-तच्च विशेषणसाम्यमित्यादि। साधारण्यमुभ- यत्र प्रवृत्तिनिमित्तसंभवः। औपम्यगर्भत्वं4 तद्गर्भसमासा श्रयणात्। इत्थं तद्विशेषण- साम्यं त्रिधा भवतीत्यर्थः । अतस्समासोक्तिरपि त्रिधा।

क्रमेणोदाहरणानि-उपोढरागेशोति। रागः सन्ध्यारुणिमा कामश्र। तारके7- त्यतो नक्षत्रटृगन्तर्मण्डलयोः प्रतिश्पत्तिः। मुखं प्रारभ्भो वक्त्रं च। तिमिरमंशुकमिव तिमिरसदृश1मंशुकं च। लक्षणं योजयितुमाह-अत्र निशाशशिनोरित्यादि। नायकश्च नायिका च नायकौ। "पुमांस्त्रिये"त्येकशेषः । उपोढरागत्वादिश्चिष्ट1विशेषणामहिम्रा खल्वत्र निशाशशिनौ नायकव्यवहार12विशिष्टौ प्रती13येते। ननु14 कथम् अत्र 15निर्ज्ञायते व्यवहारसमारोपो न रूपसमारोप इत्यत शह-अप1रित्यक्तेत्यादि। यदि17 रूप- समारोपस्तदा प्रकृ18तौ रूपकन्यायेन स्वंस्वं रूप19मव20च्छादित21त्वेन परित्यज्य यद22 वच्छादकमुपमान23रूप ताद्रूप्य24मुपगृह्लाति। इह पुनर्विशेष्यांशे निष्प्रतियोगिकतया25 ज्ञातयोरत एवा26परित्यक्त स्व27रूपयोः निशाशशिनोविशेषणसाम्यावगमितेन नायकत्व- धर्मेण विशिष्टतया प्रतीतेः । अतो व्यवहारसमारोप एव28।

1.A.C. अनेना 2. A.C. ततः 3. A.C.F. तद्विशेषणांश 4. A. C. F. त्वं चेदर्भ 5. A.C.F. omit सा 6. D.E. भवद्वि 7. A.C. F. इत्याद्यो 8. D. दतेमराड 9. C. त्रिधा प्रति 10. A. C. F. सदृशत्वं च 11. D. रिष्ट C. श्िष्ठमहि 12. D. हारशिष्टे 13. D. प्रतीयते। 14. A's alt. न इत्थं 15. A. C.F. विज्ञा 16. C. omits अ. 17. Omitted in A.C.F. 18. A's alt. प्रकृतं D. प्रकृते 19. Except E all read रूपकं 20. A's alt, उत्पादकत्वेन C. उत्पादकं त्व न परि 21. D. आदिकत्वेन 22. A's alt. C. अवस्थादित 23.C. omits न 24. A. C. तद्र्पमुपमानीकृत इह 25. C. omits त 26. D. एव परि 27. Al1 except C. read स्वस्वरूप 28. A. एवं

१०६ तन्वी मनोरमा बाला लोलाक्षी पुष्पहासिनी। विकासमेति सुभग ! भवद्दर्शनमात्रतः । अत्र तनुत्वेत्यादिविशेषणसाम्याल्लोलाक्ष्या लताव्यवहारप्रतीतिः। तत्र च लतैकगामिविकासाख्यधर्मसमारोप: कारणम्। अन्यथा विशेषणसाम्यमात्रेण नियतस्य लताव्यवहारस्याप्रतीतेः । विकासस्तु प्रकृते उपचरितो ज्ञेयः। एवं च कार्यसमारोपेऽपि ज्ञेयम्। इयं च समासोक्तिः पूर्वापेक्षया अस्फुटा। औपम्य- गर्भत्वेन यथा- दन्तप्रभापुष्पचिता पाशिपल्लवशोभिनी। केशपाशालिवृन्देन सुवेषा हरिखेक्षरा॥ तन्वीति। पुष्पम् आर्त्तवं रजः, प्रसूनं च। इह तनुत्वादीनां विशेषणानामुभयत्रै- कार्थतासाम्यं न तु 1श्चिष्टता । तदेतदाह-अत्र तनुत्वेत्यादि। ननु तनुत्वादिधर्म- साम्यात् कथं लताथ्व्यवहारप्रतीतिरित्यत आह-तत्र च लतैकेत्यादि। विका सो हि लताया एव तत्समारोपो लोलाक्ष्या5 लताव्यवहारप्रतीतेः 'कारणम्। ननु विकासस्य लतैकगामित्वात्कथं साधारण्यमित्यत शह-विकासस्त्वित्यादि। यर्थवं विशेषणसाधा- रण्यं धर्मसमारोपश्च व्यवहारसमारोपस्य कारणं7 तथा कार्यसमारो्पोऽपीति व्युत्पादयितुमाह-एवं च कार्येत्यादि । कार्यसमारोपनिबन्धनो हि9 भेद इह धर्मसमा- रोपनीत्या10 सुज्ञान:11 उपरि च शुद्धत्वेन 1पृथग्राशीकरिष्यति। अत इह नोदाहृतः। एवमादौ 13धर्मकार्ययोरन्य1तरारोपमन्तरेण अप्रकुतार्थो नावगम्यते। प्रकरणनियन्त्रि- ताया अभिधाया:15 प्राकरणिकार्थ एवो1पक्षयात् । अतो धर्मकार्ययोरन्यतरारोप एव व्यञ्जनव्यापारोत्था1पनेनाप्रकृताथ विगति18हेतुः । इतो19 विशेषणसाधारण्यनिबन्धना समासोक्तिन्याय20विदामेव विभक्तविषया। अस्फुटत्वात्तदिदमभिसन्धायाह-इयञ्चे- त्यादि। पूर्वापेक्षया श्विष्टविशेषणनिबन्धना21 समासोक्तिःपूर्वा 22तदपेक्षयेत्यर्थः । दन्तप्रभा पुष्पचिते2ति। अत्रा2नपेक्षिताख्याने25 वाक्ये श्रवण26 समनन्तरमेव दन्तप्रभापुष्पचितत्वादिना हेतुना हरिरोक्षणायाः सुवेषता प्रतीयते। 27अतस्तदा सुवेषत्व- लक्षण28कार्यवशाद्विशेषणगानां29 दन्तप्रभा:30 पुष्पाणी3वेत्युपमासमासपरत्वम्। अथ दन्त- 1. A. विश्िष्ट C. विशिष्ट D. शिष्ट 2. D. लता प्रती 3. F. लतेत्यादि 4.A. C.F. एका हि 5. D. लक्ष्यात् 6. A's alt.C. कारणेन विका 7. A. C.F. कारणतया कार्य 8. E. omits पो 9. C. हि इह 10. C. नित्या 11. A's alt. सुज्ञातः C.संज्ञातः 12. A's alt. प्रकाशीक 13. D. E. आदौ हि 14. D. अन्यसमारोप 15. A's alt. omits या 16. A's alt. एवकोप क्षयापेक्षया C. एकोपक्या पक्षया 17. C. omits प 18.C.D. गति: 19. C. तरतो 20. A's alt.C. सिद्धावेव 21. D. E. ना पूर्वा 22. A. C.F. पूर्वमुत्प्रेत्ितेत्य 23. A. पस्फुरिते 24. A.C. omit अ 25. C. ख्य, ते 26. D. श्रवणानन्त 27. A.C. omit अतः 28. A.C.F. लक्षसे D. लक्षण: 29. A.C. F. विशेषणं 30. A.F. प्रभा पु 31.C. पुष्पाणि पेत्यु

समासोक्ति: १०७

अत्र दन्तप्रभा पुष्पाणगीवेति सुवेषत्ववशादुपमागर्भत्वेन कृते समासे पश्चाद्दन्तप्रभासदृशैः पुष्पैश्चितेति समासान्तराश्रयरोन समानविशेषणमाहा- त्म्याव्लताव्यवहारप्रतीतिः । अत्रैव "परीता हरिशोक्षरा" इति पाठे उपमा- रूपकसाधकबाध काभावात्सङ्करसमाश्रयेर कृते योजने पश्चात्पूर्ववत्समासान्तर- महिम्ना लताप्रतीतिर्ज्ञेया। रूपकगर्भत्वेन तु समासान्तराश्रयणात्समान- विशेषणत्वं भवदपि न समासोक्ते: प्रयोजकम्। एकदेशविवर्तिरूपकमुखेनैवा- र्यान्तरप्रतीतेस्तस्या वैयर्थ्यात्। न च प्राङ्निर्दशितोपमासङ्करविषय एष

प्रभासहृशैः पुष्पैरिति मध्यमपदलोपि समासान्तरप्रत्यायितः पुष्पपल्लवादिभिः विशेषण- साम्यदशायां लताव्यवहारप्रतीतिः । तदेतदवबोधयति-अत्र दन्तप्रभा इत्यादिना। लताव्यवहारप्रतीतिरिति वदता रूपकसमासस्या2प्राप्तिरासूचिता। व्यवहारसमारोथे समासोक्तिः। रूपसमारोपे तु रूपकमिति प्रतिपादितम् यतः अतः प्रतीतोऽपि रूपक- समास इह न्यायतो न प्राप्नोति। नन्वेवमादौ प्रागुपमासमाससमाश्रयणनिमित्तं यदि सुवेषत्वादिना नोपात्तं तदा कि स्यादित्यत आह-अत्रंव 'परीतेत्यादिना। परीता केश पाशालिवृन्देन परिगता। इह6 दन्तप्रभा पुष्पाणीवेत्यादिना किमुपमा समासः, उत10 दन्तप्रभा एव पुष्पारगी1त्यादिको रूपकसमास इति सन्देहः, उपमारूपकयोः साधक- बाधकाभावात्। अतः सन्देहरूप12सङ्करसमाश्रयेण पूर्व योजना। न13 च14 मन्तव्यं15 समास:16 सन्देहोपपन्न इति, सन्देहस्य कविप्रतिभोत्था18पितस्य विच्छित्तिरूपत्वात्। अतस्सङ्करसमाश्रयेणादौ19 योजना। अथ सन्देहोपशमकाले20 दन्तप्रभासदृशैः पुष्पै- रित्यादि21 पूर्ववदेव22 मध्यमपदलोप23समास:24 लताव्यवहारप्रतीतौ25 समासोक्तावेव विश्रान्तिः । इत्थं च सति उपमा26समासगर्भतया सङ्करसमासगर्भतया च समासोक्ति- भेदोऽयं द्विधा दशितो मन्तव्यः। ननु केवलरूपक2समासाश्रये2णापि समासोक्तिभेदोऽयं किं नेष्यत इत्यत श्रह-रूपकगर्भत्वेन त्विति। प्राक29 रूपकसमासे अथ 30तद्गर्भतयोपमा- समासाश्रये यद्यपि विशेषणसाम्यं भवत्येव3,32तथापि न तत् समासोके:33 प्रयोजकम्3। कुतः ? एकदेशविवर्तिमुखेनैव लताव्यवहारप्रतीतौ समासोक्तेः वैयर्थ्यात्। ननु36 उपमा- समासे सङ्करसमासे च समासोक्तिवयर्थ्यं किं न स्यादित्याह-न च प्राङ्निर्दशितेत्यादि। 1.A.C. लोप 2. D. स्यात्यिकासू 3. D. E. आदिना उपात्तं 4. A. परिते 5. A.C.D. पाश्यो बृ 6. Omitted in A.C.F.7. D. प्रभा: 8. इव omitted in A,C.D.F.9. A.C. उपमा उत 10. C. उदन्त 11. D. पुष्पाणिको 12. F. पूर्व 13.Omitted in D.14. Omitted in C. 15. C. तव्या 16.C. समासा 17. All except C. read सन्देहादुपप्नव 18.C. प्रतिभोऽर्थापि 19. A.F. श्रयणादा 20. D.E. समये 21. D. आदिना 22. All except D. एवास्य म 23. D. E. लोपि 24. All except C. समासा 25. A.C.F. प्रतीते: 26. A.C.F. उपमासन्देहगर्भतया चसमा 27. C. omits क. 28. A.C. D.E श्रयणोऽपि 29. Omitted in C. 30.A's alt.C. तत्तयोपमा 31. C. एव च 32. E. G. अथा 33. A.C.F. समा- सोक्ति: 34.A.C. कंतु कुतः 35. A.C. वर्तिनोरभावाद 36. D. न तु

१०८ न्यायः। उपमासङ्करयोरेकदेशविवर्तिनोरभावात् । तच्चैकदेश विरवर्ति रूपक - मश्लेषेण श्लेषेण च भवतीति द्विविधम्। अश्लिष्टं यथा- निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोदो मुखं निशायामभिसारिकायाः। धारानिपातैः सह कि नु वान्तश्चन्द्रो मयेत्यार्ततरं ररास।। अत्र निरीक्षणानुगुण्याद्विद्युन्नयनैरिति रूपके पयोदस्य द्रष्टपुरुषनिरुप- णमारततरं ररासेत्यत्र प्रतीयमानोत्प्रेक्षाया निमित्तत्वं भजते। श्िष्टं यथा- मदनगएनास्थाने लेख्यप्रपश्चमुदश्व्य- त्निव किल बृहत्पत्रन्यस्तद्विरेफमषीलवैः। कुटिललिपिभि: कं कायस्थं न नाम विसूत्रय- न्व्यधित विरहिप्रागेष्वायव्ययावधिकं मधुः ॥ एष1 न्यायः समासोक्तिवैयर्थ्यापत्तिलक्षणः। तत्र हेतुमाह-2उपमासङ्करयोरेकदेश- 3विर्वर्तनोरभावात्। न4 ह्युपमालङ्कारः सङ्करालङ्कारश्र एकदेशविवर्तित्वेन केनचिदनु- शिष्टौ। अतः स्वतन्त्रालङ्कारत्वसंशयान्नान्य बाधक्षमौ7। रूपक तुएकदेशविवर्तितया- अत एवंविधे विषये रूपक1प्रात्तौ11 समासोक्ते प्रापतिरिति सोदाहरणं दर्शयितु- माह-तच्चैकदेशविवर्तीत्यादि। निरीक्ष्य विद्युन्नयनैरि12ति। पयोदो विद्युन्नयनैनिशाया- मभिसारिका13याः मुखं निरीक्ष्य धारानिपा1तैः सह चन्द्रो मया वान्त इति धियेवार्ततरं ररासेत्यर्थः । अ््रत्राश्चिष्टम् एकदेशविवर्तिरूपकं समासोक्तेर्नविकाशं ददा15तीति दर्शयति- अत्र निरीक्षणोत्यादि। निरीक्षणं हि पुरुषधर्मो न पयोदधर्मः । अतः पुरुषा1नुसा17रेर योंजने विद्युत एव नयनानीति18 रूपकमेव न पुनरुपमा सङ्करो वा। अतः पयोदे द्रष्ट-19 पुरुषरूपणम20र्थादिति एकदेशविव2तिता। तच्चे22दमार्ततरं ररासेति प्रतीयमानोत्प्रे- क्षाया23 एवं निमित्तं समासोक्ते2रप्राप्तिरेवेति भावः। मदन25गरनेति-पत्राणि2 दलानि तान्येव पत्राणि तालदलानि। 27लिपयो रीतयः ता एव लिपयोऽक्षर 28सन्निवेशाः । कायस्थो देही गणकः । एषु2 रूप- 1. D. एतन्न्याय: 2. D. E. उपमालङ्कार 3. A's alt. वर्तिरूपभा 4. A. C. F. omit हि 5.D. तान्यबा 6.C. बाधक 7. A.C. न्रमा 8. D. एकविव 9. D. बाधक- न्षम 10.A.C.F. रूपकप्राप्तिरिति 11. D.E. व्याप्ती 12. E. रित्यादीति 13. A. C. सारिकामुखं 14. E. संपातै: 15. A.C. ददाती इति E's alt. दिरातीति 16. A. C. पुरुषरूपेण 17. A's alt. F. सरण 18. नी omitted in D. 19. C. द्रष्ट 20. C. मध्यादि 21.C. विवक्षिता 22. A's alt.C. यच्चेद 23. A.C.F. प्रेक्षायां 24. D. E. उक्तेस्त्वप्रा 25. A.C.F. गणनेनेति E. गणेति 26. णि omitted in D. 27. A.C. निवलयोरित इभा: एव A's alt. वलीपन्था रीतय: 28. A. C. E. H. विनिवेशा: D. विनिवेश: 29. D. एषु सा (p. 109)

समासोक्ति: १०६

अत्र हि पत्रलिपिकायस्थशब्देषु श्लेषगर्भ रूपकं द्विरेफमषीलवैरित्येत- द्रूपकनिमित्तम् । अस्य च प्रचुरः प्रयोगविषय इति न समासोक्तिबुद्धिः कार्या। तदेवं ्िष्टविशेषणसमुत्थापितैका। साधारणविशेषणसमुत्थापिता तु धर्म- कार्यसमारोपाभ्यां द्विभेदा। औपम्यगर्भविशेषणसमुत्थापितोपमा संकरसमा- साभ्यां द्विभेदा रूपकसमाश्रयेण तु भेदद्वयमस्या न विषयः। तदेवं पश्च- प्रकारा समासोक्तिः। इत्थं शुद्धकार्यसमारोपेण विशेषणसाम्येनोभयमयत्वेन

णसा-मर्थ्यान्म2दनो महाराजतया मधुशश्र श्री करणा ्ग्रणीत्वेन रूपितः प्रतीयते। तदेत7दुपदर्शयति-अत्र हि पत्रलिपीत्यादि। ननु्पत्राणीशवे1त्यादिरुपमा किं न स्यादित्यत शह-द्विरेफमषीत्यादि । मषी11योगो हि मधा12वसंभव13त्रुपमा14समासं बाधित्वा गण15कवृत्ते16स्संभवस्तदनुसारेण रूपकसमासं साधयतीति यावत्। ननु17 समासोक्तिप्रस्तावे किं सोदाहरणं18 रूपक1भेदप्रदर्शनेनेत्यत आह-अस्य च प्रचुर इत्यादि। अस्य एकदेशविवर्तिरूपकस्य। अत्र।वान्तरश्षोकौ- स्या20दौपम्यसमासेन21 समासोक्ति22विनिश्चये23। स्यात्सङ्करसमासेन समासस्य तु संशये ॥ न रूपकसमासस्य प्राप्तावस्याः प्रवर्तनम्। रूपकादर्थसंसिद्धेरेकदेशविवर्तिनः ।।

अतः प्रभेदा2न्तरप्र2्थनाय उक्तभेदान्26संचष्टे-तदेवमित्यादि। इयं 27खलु श्विष्टात्साधारणादौपम्यगर्भाच्चेति विशेषणवैचित्र्यात्28 त्रिधोदिष्टा। तत्र श्विष्टाद्विशे- षरगादेक29विधा। साधारणात्पुनर्धर्मसमारोप3कार्यसमारोपाभ्यां द्विधा। औपम्यगर्भा- दपि उपमासमासेन सङ्करसमासेन चेति द्विधा। श्विष्टाश्चिष्टतया तु रूपकसमासद्वय-31 मस्या न विषयः । अतः पश्च प्रकाराः। इत्थं विशेषणसाम्यात्पञ्चप्रकारत्वसिद्धा32व- वान्तर33 विशेषसहितामिमां पुनस्त्रिराशिकतया34 संचष्टे-इत्थं शुद्धकार्यत्यादिना। कार्यस्य शुद्धत्वं नाम 35निरूपित36 विशेषणसाम्या3संकीर्णता। प्रथमं विशेषणासाम्यनिबन्धनभेदो- दयादर्वागित्यर्थः। अ्र्प्रत्रैतदा3कूतम्-विशेषण39साम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे हि समासोक्तिः।

1.A. C. समर्थात् 2. A.C. E. थ्यात् अतो महा 3. D. मधुत्व 4.C. ग्रीकर 5. D. E. F.H. I. कराग्र 6. A. गृहीत्वेन (ग्रगित्वेन) 7.A's alt.C. एतद्रप- दर्श 8. Except C.all read.पत्राणि पत्रा 9. A. पत्रागिवे 10. A's alt. वेत्युप- मादि कि 11. A's alt. मधुश्रीयोगो C. मधुश्रियो सो 12. C. मयाव 13. D. भवस्व- मासं 14.C. उपमासं बा 15.C. गुणवदुक्तेस्संभ 16. A's alt. E. वृत्ते संभ 17. D. न तु 18. A.C. हरण E. हरगां कि रूप 19. F. प्रभेद 20.C. स्यादावौप 21.C. समासे- कंसमा 22. A. उक्ति विनि 23.C. निश्चया 24. C. भेदनान्तर 25. C. प्राथना 26, D. भेदात् E. भेदा 27. E. F. च खलु 28. D. चित्र्यत्तया E.F. चित्र्यत्रयात् 29. E. देव- कवि 30, D. आरोपाभ्यां द्वि A. आरोपककार्य 31. A.C. द्वयस्य न D. द्वयस्या न 32. C. omits व 33. D. अन्तरसहि 34. E. च संच 35. C. omits नि 36. All mss. पितचरवि. But चर seems told superfluous.37.B.E.F. साम्यात्सं D. साम्यादप्रस्तुत 38. A's alt. C. आवृत्त 39. A's alt.C. वशात्।

११० प्रथमं त्रिधा समासोक्तिः। विशेषणसाम्यं च पश्चप्रकारं निर्णीतम्। सर्वत्र चात्र व्यवहारसमारोप एव जीवितम्। सच लौकिके वस्तुनि लौकिकवस्तुव्यवहार- समारोपः, शास्त्रीये वस्तुनि शात्त्रीयवस्तुव्यवहारसमारोपः, लौकिके वा शास्त्रीयवस्तुव्यव हारसमारोपः, शाख्त्रीये वा लौकिकवस्तुव्यवहारसमारोप इति चतुर्धा भवति। तदेवं बहुप्रपश्चा समासोक्तिः। तत्र शुद्धकार्यसमारोपेण यथा- विलिखति कुचावुच्चैर्गाढं करोति कचग्रहं लिखति ललिते वक्त्रे पत्रावलीमसमञ्जसाम्। क्षितिप ! खदिर: श्रोरगीबिम्बाद्विकर्षति चांशुक मरुभुवि हठात्त्रस्यन्तीनां तवारिमृगीद्ृशाम्। तच्च विशेषणसाम्यं शुद्धकार्यसमारोपे सत्युपचरितं, यथा विलिखतीत्यादावुदाहरिष्यमाणे1 पद्ये स2 एको राशिः, यदा पुनरिदमनु्पचरितं तदा पश्चधोदाहृतम् प्राक् स द्वितीयः । उभयमयत्वे1तु तृतीयो राशिः। अनुपचरितविशेषणसाम्यनिबन्धनस्य न्यायनिर्भरत्वेन प्राक् प्रदर्शनं पश्चविधत्वेन कृतमिति। अथ तदेव प्राक् प्रदर्शनमनुस्मारयति- विशेषणसाम्यं चेति। ननु शुद्धकार्यसमारोपे विशेषणसान्यमुपचरितम्,8 अन्यदात्व- नुपचरितं अनुगतमेकरूपं9 तु प्रयोजनं10 नानुपश्याम इत्यत आह-सर्वत्र चात्रेत्यादि। एवकारेण तदेकप्राणतां समासोक्ते11रभिप्रैति12। तस्य चातुर्विध्यं दर्शयति-स च लौकिक इत्यादि। वस्तुजातिगुणादि। अ्नेन च व्यवहारसमारोपचातुर्विध्येन13 राशित्रय- मपि प्रत्येकं चतुर्धा14 प्रथते15। अतस्समासोक्तिः प्रपश्च्व16तीत्याह-तदेवं17 बहुप्रपञचेति। तत्रा18दं19 राशिमुदाजिहीर्षराह-तत्र शुद्धकार्येति। विलिखतीति20। उच्चैविलेख21 (न) (?22) गाढं कच23ग्रह:24पत्रावल्यामसामञ्जस्यमंशुकविकर्षश्चे25 चेति 26हठका27(मु)कका- र्यम्। हठा28दिति विकर्षण29क्रियाविशेषणम्। अत्रोपचरितत्वादप्रस्तुता3वगतौ विशेषण- साम्यं31 नातिबद्धभरम् अपि तु शुद्धकार्यसमारोप एव इत्याह-अन्न3 पत्रावलीत्यादि। 1. D.E. माणे स 2. Omitted in A. C.F. 3. C. इदमुप 4. E. मयत्वेन 5. A.C. नाय ...... निर्भत्वेमप्राक् ...... प्रद. 6. A.C. त्वेम तदिति 7. D. विशेषसस्येति। विशे 8. D. चरितं अनुग 9. F. रूपं चिन्तप्रयो 10. E. F. प्रयोजकं 11. A.C. उक्ति: 12. A.C. प्रेतेति 13. A.C. D. विध्ये च [4. A's alt. C. चतुर्विधा 15. A's alt.C. प्रदेशे 16. E. G. प्रपञ्चयति C. पञ्चती 17. C. एव 18. A.C.F. तत्राप्या 19. A. C.D. आद्य 20. A.C. omit इति 21. All mss. लेखन 22. A gap of about two letters in all mss. Probably the missing word is कुचयो: 23. C. कुच 24. A.C. ग्रहसां 25. A.C. D. विकर्ष इत्थं ह E. G. विकर्ष 26. A.C. हरकार्मुकं हठा D. हं कामुककार्य A's alt. F. हठकाय 27. All mss. कार्मुक 28. A's alt. C. हरा 29. C. omits णा. 30. C. स्तुता। विशे 31. A's alt. C. साम्यान्नात्र 32. C. पर F. चर 33. Omitted in A. C. F.

समासोक्ति: १११

अत्र पत्रावलीविलेखनादिशुद्धकार्यसमारोपात्खदिरस्य हठकामुक- व्यवहारप्रतीतिः । विशेषणसाम्येनोदाहुता। उभयमयत्वेम यथा- निर्लूनान्यलकानि पाटितमुरः कृत्स्ोऽधरः खण्डितः करगे रुग्जनिता कृतं च नयने नीलाब्जकान्ते क्षतम्। यान्तीनामतिसंभ्रमाकुलपदन्यासं मरौ नीरसैः किं कि कण्टकिभि: कृतं न तरुभिस्त्वद्वैरिवामभ्रुवाम्। अत्र कण्टकिभिरिति विशेषणसाम्यम्। निर्लूनान्यलकानीत्यादिषु कार्य- समारोपः। व्यवहारसमारोपप्रकारचतुष्टये क्रमेणोदाहरणम्। यथा- द्यामालिलिङ्ग मुखमाशु दिशां चुचुम्ब रुद्धाम्बरां शशिकलामलिखत्कराग्रैः।

खदिरेऽत्यसंभवात् पत्रावलीग्रह: । व्युत्क्रमोक्तानां1 2क्रमस्वारस्यायानुस्मारयति- विशेषणासाम्येनेति। विशेषणसाम्यं हि यदा श्िष्टता तदोभयार्थता। यदा 'साधारण्यं तदोभयत्र5 प्रवृत्तिनिमित्तसंभवः। यदौपम्यगर्भविशेषणता तदा8 समासभेद इति। विशेषणसाम्यश्वशादेव10 1अप्रस्तुतावगतिरिति ज्ञेयम्12। अथोभयमयत्वेनोदाहरति- निर्लूना18नीति। नीरस:14 शुष्क15रहृदयैश्च। कण्टकिभिः 1स्ुद्रशंकुर्मा्द्धिः घातकजन- योगिभिश्च । उभय1मयतां योजयति-अन्न 18कण्टकिभिरिति10।

एषु20 त्रिषु21 राशिषु व्यवहारसमारोप22 वैचित्र्यनिबन्ध2नात् भेदानुपदर्शयितुकाम आह-व्यवहारसमारोपेत्यादि। 24द्यामालिलिङ्गेति।2अम्बरं नभो वासश्। 26निमग्र- चरपुष्प27शरत्वं दाहेन। तरुण: प्रबलो युवा च। अत्र 28 ग्रम्बरकरतरुरेषु विशेषण-

1.A.C.F.उकतं क्रम 2. D.E. क्रममावस्वार 3.A.C. शरिष्ट त 4. E.यदाSसाधा 5. D.यत्र निमि 6. A.C. F. प्रवृत्त इति नि 7. E. यवदौप 8. D.E. तदाऽपि 9.F. साम्यादेव 10. A. C. एवं 11. A. omits अ 12.F. ज्ञेया 13. E. लूनादिति 14.A's alt.C. नीरस इ सहद 15. A. शुष्कैश्राहृद 16. A's alt. कृदिष्वा तु जनयोगि C. कृतिर्वा कृतजन 17. E. उभयत्वं यो 18. F. कएटकादिभि 19. D. E. इतीति 20. A. येषु 21. A.C त्रिराशि 22. F. आरोपनिब 23.A.D.E. बन्धात् 24. A's alt. C.आलिङ्गनेति 25.A.C. आंबरं 26. A's alt.C. निरुप्नश्र पुष्यशरद्वन्दाहेन 27. E. चरत्वरं दा 28. A's alt. असुरपरत C. असुरवरतल

• This is an explanation to justify the vrtti singling out पत्रावली from among the common acts. While scratching on limbs and tucking at hair and garment are quite understandable in a tree, the drawing of'a patravali design is quite out of the way and least to be expected in a tree (खदिरे अत्यसंभवात्). The Sambhava, of course, is wrought by slesa.

११२ अन्तर्निमग्नचरपुष्पशरोऽतितापा- गाशा तिंकि कि चकार तरुणो न यदीक्षणाग्नि:।। लौकिकं च वस्तु रसादिभेदान्नानाभेदं स्वयमुत्प्रेक्ष्यम्। यैरेकरूपमखिलास्वपि वृत्तिषु त्वां पश्यन्द्रिरव्ययमसङ्ङ्यतया प्रवृत्तम् । लोप: कृतः खलु परत्वजुषो विभक्ते- स्तैर्लक्षएं तव कृतं ध्रुवमेव मन्ये।। अत्र आागमशास्त्रप्रसिद्धे वस्तुनि व्याकरणप्रसिद्धवस्तुसमारोपः। साम्यम्1। अन्यत्र2 कार्यसमारोपः । अत्र लौकिकवस्तुनि1 लौकिकव्यवहारसमा- रोपः । प्रद्शितोदाहरणेषु च5। तत्र6 लौकिकं वस्तु विविधमित्याह-लौकिकं9 चेति। यैरिति। 10एकरूप- "मविकृतं। वृत्तिषु जागरिता12दिषु। अव्ययं13 सौषु (प्त्या14) दिषु स्थगितम् । अत एवा1सङ्गयतया प्रवृत्तम्1?। जाग18रे विश्वः प्रथमः, स्वप्ने19 तैजसो20 द्वितीयः, 21सौषुप्ते प्राज्ञ22स्तृतीय23 इति। सङ्गयया24 वस्तुतो रहितं 25तुरीयस्य26 27सर्वानुस्यू- तत्वात्। उक्तं हि28 श्रीमद्गौडपाद :- "माया सङ्गया तुरीय29मि"ति। 30यैरीदृशं त्वां पश्यन्द्रिः 31परत्वजुषो विभक्तेर्लोपः कृतः । अस्मात्परमस्तीति विभागो32 लुप्तः। तैस्तव लक्षणं कृतं (33मन्ये)परमेश्वरस्य हि सर्ववृत्तिष्वेकत्व34रूपमव्य3यत्वं असंख्यता न कुतश्चिउदपि देशका- लादेर्भेंद इति इदमेव लक्षणम्। इदमागमशास्त्र3प्रसिद्धं वस्तु3। अथ सर्वासु कारिकादिवृत्ति- षवेकत्वादिसंख्यारहितमव्यये हि 3स्यादिति प्रतियोग्येकत्वं नास्ति कि 40त्वभेदैकत्वमेव। ईद- शमव्ययं41पश्यन्द्रिः परत्वजुषः प्रकृतेः42 परत्वलक्षणायाः43 विभक्तेः प्रथमा44देर्लोपः कृतः45। 1. D. साप्य 2. C. अत्र 3. A's alt. C. एकवस्तुनि एकवस्तु व्य 4. F. omits नि 5. Omitted in all except E. 6. F. अन् 7. A. C. एकं 8. A's alt. C. निधिगं 9. A's alt. C. एकेवेति 10. A.C. एक 11. C.F. रूपं विकृ 12. C. जागरिका 13.C. व्यय 14. All mss. सौषुप्तादि 15. A's alt. C. स्वधित 16. D. एक 17. A. C. वृत्ति 18. A's alt.C.जाते 19. A's alt. C. रवपेतत्यञ्जसा 20. A.C. जसो जागरितो द्वि 21. A.C. तृतीये सौ 22. C. प्राज 23.C. तृतीयं 24. D. संख्याय 25. C. तृतीय 26. F. यस्यलुप्त: 27. D. सर्वोऽनु 28. A.C. च 29. D. तुरीयां 30. A's alt. C. यैरेंकशेषत्वान्यत् .... सुत्व ..... जुषोति 31. A. पशुत्व 32. D. भालो 33. All mss read. अन्ये 34. त्व omitted in E.35. D. रूपत्वं संख्याता न अव्ययत्वं कुत 36. अपि omitted in E. 37. E. omits प्र 38. Omitted in A. C. F. 39. D.E. A. द्वयादि 40. A. च भेदैः तत्त्वमेवमीद 41. A.C. अप 42. C. कृते पर 43. C.क्षणायापि प्र 44. A. माया: दलोकृत C. प्रथमा दलोकृत 45. A's alt, C. कृतं

कडीछ समासोक्ति: ११३

सीमानं न जगाम यन्नयनयोर्नान्येन यत्सङ्गतं न स्पृष्टं वचसा कदाचिदपि यद्दृष्टोपमानं न यत्। अर्थादापतितं न यन्न च न यत्तत्किचिदेशीहशां लावण्यं जयति प्रमाररहितं चेतश्चमत्कारकम्। अत्र लावण्ये लौकिके वस्तुनि मीमांसाशाखप्रसिद्धवस्तुसमारोपः । एवं तर्कायुर्वेदज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धवस्तुसमारोपो बोद्धव्यः । स्वपक्षलीलाललितैरुपोढहेतौ स्मरे दर्शयतो विशेषम्। मानं निराकर्तुमशेषयूनां पिकस्य पाण्डित्यमखण्डमासीत्॥ अत्र तर्कशास्त्रप्रसिद्धवस्तुसमारोपः । पाण्डित्यशब्दः प्रकृते लक्षणया व्याख्येयः । मन्दमग्निमधुरर्यमोपला दशितश्वयथु चाभवत्तमः । दृष्टयस्तिमिरजं सिषेविरे दोषमोषधिपतेरसंनिधौ।। अत्र आयुर्वेदप्रसिद्धवस्तुसमारोपः ।

इदमव्ययलक्षणं "सद्ृशं त्रिषु लिङ्ग व्वि" त्यादिना प्रतिपादितम्। 1इदं व्याकरणप्रसिद्ध वस्तु। अत्र विशेषणसाम्यमेव। सीमानमिति। अत्र नयनसीमालङ्कनेन प्रत्यक्षप्रमाणस्याविषयता। अन्येना- सङ्गत्या 2नियत्सम्बन्धाभावात्3 अनुमानस्य, वचस्स्पर्शाभावाच्छब्दस्य लौकिकस्य अदृष्टो ्पमानतयोपमानस्य, अर्थादना पातादर्थापत्तेर्न च न यदिति प्रमाणानुक्तावपि वस्तुत ईदशि7 लावण्ये मीमांसादिसिद्धादृष्टादिवस्तुसमारोपः। चोदनैकलक्षणस्य10 प्रमाणान्तरासन्निकर्षादत्र विशेषण1साधारण्यम्। शास्त्रीय12वस्तुनो वै1विध्यं प्रदर्श- यति-एवं तके14त्यादि। स्वपक्षेति। पक्षो गरुत् 15साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी च। हेति- रायुधं16 हेतुलिंङ्ग च। विशेषोऽतिशयः पदार्थविशेषश्च। मान:17 रोषः प्रमाणं च। मन्दमग्निमिति18। अत्र मन्दाग्नि19श्वयथुतिमिरदोषा20विर्भावः 21ओषधिपते- भिषजोऽसन्निधाविति। अत्र विशेष्यांशेऽपि साम्यमित्युदाहरणान्तरं मृग्यम्। यद्वा चन्द्र- मस इति22 विशेष्याध्याहारादोष23धिपतेरित्येतत् विशेषणातया विवक्षणीयम्24।

1.Omitted in A.C.2.C. नियति 3.E. I. भावात् अनास्मद मनुमा 4.A. C. दृष्टौ समान A's alt. दृष्टो मान 5. A. C. D. G. अनापा 6. D. E. H.अतिवृत्तावपि 7.C. दृशी 8.D. वरायं 9. A's alt.C. शोधनै 10. F. I. तस्य प्र 11.D. शेषेशं 12.E. I. स्त्रीयस्य 13. A's alt.C. द्वैविध्यं 14. A's alt. तर्प्येत्या 15. A. असाध्य 16.A. आयुध: 17. E. F.G. H. I. मानं 18. A.C. इति विशेषाध्या 19. E. F. I. अपनिश्चयथा 20. D. E. H. I. शेषा 21. E. औषधि 22. A.C. D. H. विशेषाध्या 23.A.C.H. ओषं पत्यैरिति तद्विशेषतया विष धियं प्रसर्प 24. H. वं सन्निधो प्रस E's alt. विवत्तणीयान्तर प्र

११४ प्रसर्पत्तात्पयैरपि सदनुमानैकरसिक- 5 रपि ज्ञेयो नो यः परिमितगतित्वं परिजहत्। अपूर्वव्यापारो गुरुवर! बुधैरित्यवसितो ।। पकात न वाच्यो नो लक्ष्यस्तव सहृदयस्थो गुणगणः।। अत्र भरतादिशास्त्रप्रसिद्धवस्तुसमारोपः। तथा ह्यत्र गुणगणगतत्वेन शृङ्गारादिरसव्यवहारः प्रतीयते। यतो रसो न तात्पर्यशक्तिज्ञेयः, नाप्यनुमा- नविषयः, न शब्दैरभिधाव्यापारेण वाच्यीकृतः, न लक्षरागोचरः किन्तु विगलितवेद्यान्तरत्वेन परिहितपारिमित्यो व्यञ्जनलक्षणापूर्वव्यापारविषयी- कृतोऽनुकार्यानुकर्तृ गतत्वपरिहारेण सहृदयगत इति प्रसर्पत्तात्पयैरित्यादिपदै रस एव प्रतीयते। एवमन्यदपि शेयम्। प्रसर्पत्तात्पयेरिति। ये तात्पर्यविदः ये चानुमानरसिकाः 'तैरपि (अवि)ज्ञेयश्चासौ 2पारिमित्यं जहाति न3 वक्तुं शक्यः न च लक्षयितुं किन्तु गुरुवर ! तव सहृदयस्थो गुणगणो 'बुधैरपूर्वव्यापारगुणगणान्तरव्यापारातिशायि व्यापार इत्यवसितः?। अत्र गुणगरो शृङ्गारादिरस8 व्यवहारः समारोपित इत्याह-अत्र भरतेत्यादि। रसं हि भरतो- तद्वयवहारमुपपादयति-तथा ह्यत्रेत्यादिना। न तात्पर्य13शक्तिज्ञेय 14इति। तात्पर्यं हि नाम 15अभिहितान्वयमते समन्वयशक्ति: अभिधोत्तीर्णा समन्वय16मात्र1विश्रान्तयानया समन्वय18समनन्तर19प्रतीतिको रसो न ज्ञायते। विभावानुभावव्यभिचारिभिस्सह नियत- सम्बन्धाभावादनुमानस्यापि न विषय:20 । साक्षात्सङ्कता21विषयत्वात् न वाच्यः । मुख्यार्थ22बा23धाद्यभावान्नापि लक्ष्यः अपि तु वेद्यान्तरविगलनादपरिमितस्सन् अभि- धालक्षणातात्पर्योत्तीर्यन व्यञ्जनाख्येन काव्यकगामिना शास्त्रान्तरापूर्वेरण24 व्यापारेण विषयीक्रियमाणो लौकिकत्वात अनुकार्य2मभिनयप्रयासनिघ्नत्वात् 26अ्रनुकर्तारं च27 परिहृत्य सहृदयकगत इति बुध28रवसीयते। दिङ्मात्रमिदं, रसमीमांसायां29 विस्तरः। प्रकृतानुपयोगीति न क्रियते। संप्रदायप्रकाशिन्यां काव्यप्रकाशटीकायां वितत्य कृत इति तत30 एवावधार्य इत्यलम् । 1. A. C. H. वैरविज्ञे 2. A.C.H. परिमितं 3. Omitted in A. C.H. 4.A. C. H. वक्त्रं शक्यं वचः लक्ष 5. A. C. H. बुद्ध: 6. A. C.D. H. गणातद्वया 7.F. अध्यवसितं 8. D. रसस्य 9.A's alt.C.D. आव ...... वन्ति 10. D. भावसंयो 11. D. इति न्यायात् 12. A.C. H. आम्नातात 13. C. शक्ति: 14. D. ज्ञेया 15. A's alt.C. अ्भिधाशक्ति:' 16. A's alt. वयमाररश्रा D. वयमश्रा 17. E. F. omit वि 18. C. वयः, 19. A. C. अन्तरो-रसप्रतीतितो रसः प्रतीतिती रसो न 20. D. विषयं 21. A. सङ्कतो 22. C. भावाद्यभा 23. D. भाव: 24. A's alt. C. पूर्वशो 25. A's alt. C. अनृतार्थ 26. A's alt. C. अनृतार्थारम्भ 27. Omitted in C.28. A's alt.C. इव 29. D. E. मीमांसाया 30. A. C. E. अत

ीसमासोक्ति: ११५

पश्यन्ती त्रपयेव यत्र तिरयत्यात्मानमाभ्यन्तरी यत्र त्रुट्यति मध्यमापि मधुरध्वन्युज्ञिहासारसात्। चादूच्ारणचापलं वितनुतां वाक्तत्र बाह्या कथं देव्या ते परया प्रभो ! सह रहःक्रीडादृढालिङ्गने॥।

ज्योतिश्शास्त्रादिवस्तुसमारोपोऽनया रीत्या ज्ञेय इत्याह-एवमन्यदिति। पश्यन्तीति।1अत्रंदुप2ह्वरम्-वाग्देवता हि परा पश्यन्ती मध्यमा वखरी चेति7 चतुष्पद- परिमिता। तत्र 'नामरूपात्मक प्रपश्च स्वात्मन्युपसंहृत्य 'स्वरूपज्योती रूपिणी जागरि- तादिश्धामत्रयोल्लङ्गिनी परा। नामरूपप्रपश्चोल्लासनाय प्राथमिकप्राणपरिस्पन्दाभि- 10मानिनी 1कन्दमन्दिरा12 मणिपूरकावधिप्रसरन्ती बीजभावापन्ननिर्विभागवर्णमयी विश्वाभिमुखी भवन्ती13 14सौषुत14वृत्तिः पश्यन्ती। परायाः15 सकाशादुदिता16 मणिपूरकात् अनाहतावधि1 प्राणपरिस्पन्दो18्कुभितबुद्धिवृत्त्यभिमानिनी वर्णपदादिपरिग्रहान्त1स्संज- लपात्मिका20 पश्यन्तीप्रभवा स्वप्नवृत्तिर्मध्यभा। अनाहतान्मुखकन्दरावधि प्रसृता बहिस्संजल्पात्मिका स्थूला मध्यमो्द्गवा जागरितवृत्तिर्वेखरी। आसां21 नाम22निरुक्त्यादि- विशेष: प्रथमश्चोक2विवरणो प्रपश्चितः। अथ संहारावसरे जागरितलयपुरस्कारेण वैखरी मध्यमायां 24लीयते। मध्यमा स्वप्नलयपुरस्कारेण पश्यन्त्याम्, सा च सौषुप्त2लय- पुरस्कारेण परायाम्, परा तुरीयपर्वा26त्मिका समाधिवृत्तिरुच्यते। इत्थं च सति शक्ति- मानात्मा परायां27 तुरीयं28, पश्यन्त्यां29 प्राज्ञः, मध्यमायां तैजस:30, वैखर्यां विश्व1 इत्या32- गमार्थदिक्। अथ33 शब्दसङ्गत्या34 व्याकुर्मः । प्रभो3! वश्येन्द्रियतया3 प्रभवनशील !

1.C.अपुन्नै 2. A's alt.C. रूपं परं 3. C. वाभेदे 4. E. रीति चतु 5. A's alt. C. नामानुरूप प्रप 6. D. स्वात्मज्यो 7. A. and C. ज्योति C. ज्याति 8. A's alt. नाम 9.C. प्ररूप 10. D. मानी 11.A.H. कुन्द 12. E. रात्मन्निपू 13.C. भवन्तः 14. A.C. सुषुप्त 15. D. परनिया: 16. A's alt. C. D. उदितात् 17. D. अवधि परि 18. C. स्पन्दोत्तु D. स्पन्दात् 19. F. ग्रहात् 20. D. आत्मिका स्थूला 21. A's alt. एषां 22. A's alt. तिरु 23. F. श्लोक प्र 24. E. प्रलीय 25. A.C. सुषु 26. A.C. सर्वा 27. A.C. वरीयान् E. पराया: 28. D. E. तुरीय: 29. F. यद्दक् पश्य 30. C.तैः सह 31. A. E. विश्वं 32. F. आगमदिक् 33. A's alt. C. अपशब्द 34. A's alt. सङ्गतात् 35. A's alt.C. प्रबोधस्येन्द्रि 36. C. तया प्रष्ठ पुटव्या

• The explanation of Vidyacakravartin of अन्यत् as refer- ring to ज्योतिश्शास्त्रादि (Jayaratha explains अम्यत् as अन्यशास्त्र) and his omission of the explanation of the verse 'गण्डान्ते मददन्तिनाम्' etc. (which is given as an illustration of ज्योतिश्शास्त्रप्रसिद्धवस्तु- समारोप in the N. S. and T.S.S.editions), while he has commented on all the oub-varieties of Samasokti, shows that according to our author, Ruyyaka did not give an illustration for ज्योविश्शास्त्र- चस्तुसमारोप:

११६ अत्रागमप्रसिद्धे वस्तुनि लौकिकवस्तुव्यवहारसमारोपः । लौकिक- तव परया देव्या सह क्रीडादृढालिङ्गने अप्रयासेन तादृशी समाधिसामरस्ये प्रवृत्ते बाह्या1 वाक कथं चाटूचारणचापलं स्फुटताल्वोष्ठ2पुटव्यापारमुखरतां कथं3 नाम वितनुतां चापलक थैव नास्तीत्यर्थः । कुतो नास्तीत्यत आह-आभ्यन्तरी पश्यन्ती त्रपयेवात्मानं यत्र तिरयति5, मध्यमापेक्षयाऽभ्यन्तरतमा स्वात्मानं न प्रकाशयतुमीष्टे। तुरीयपर्वणि प्राणानुदया8दत्र मध्यमाऽपि मधुरध्वन्युजिहासारसात् त्रुटयति। अन्त- स्सञ्जल्परूपं 8मधुरमपि ध्वनि9 नोन्मूलयतीत्यर्थः । यत्र10 परा समाधौ पश्यन्तीमध्यमयो- रनुदय:, तत्र11 वैखरी कर्थं नाम प्रवर्तताम् इति तात्पर्यार्थः । अत्रागमसिद्धे वस्तुनि लौकिकवस्तुव्यवहार:12 शृङ्गारात्मकस्समारोपितः । यथा परया13 देव्या पट्टमहिष्या सह तव 1क्रीडादृढालिङ्गने प्रवर्तमाने अन्या काचिदाभ्यन्तरी 1आभ्यन्तरत्वादेव युवयोरा- लिङ्गनं पश्यन्ती त्रपयेवात्मानं यत्र तिरयति 1गोपयति। मध्यमाऽपि नाभ्यन्तरी न च बाह्या17। 18मध्यमावृत्तिर्मधुरध्वनिः19 यथा भवति तथा उजिहासारसात् त्रुटयति। 20उद्गातुकामा कौतुकादुपरमति। तत्र21 बाह्या22 23परिग्रह24वेश्या चाटू25च्ारणचापलं कथं वितनुतामिति। अत्र लक्षणयोजना2याह-अत्राग2मेति। लौकिक28वस्तुनि काव्योपयोगिव29विध्यं उक्तचरंम्30 अनु31स्मारयति-32लौकिक3वस्त्वति। ननु विशेषणसाम्यं समासोक्तिलक्षणमुक्तम्। शुद्धकार्यसमारोपे तु तदव्यापक- 1.A.C. बाह्य 2. D. पुटगत्या पा 3. A's alt. कथा 4. A's alt. C. लतयैव 5. C. निर 6. A's alt.C. उदयातू D. उदयाकत्र 7. D. मधुध्व 8.C. मधीर 9.C. ध्वनि: 10. A.C. अन्र 11. A. C. ततो 12. F. हारात्मक 13.E. परा. 14. All except E. क्रीडालिङ्ग C. क्रीडावने 15. C.D. E. अभ्य 16. All except E. गोपा 17. A. H. बाह्य F. बाह्या। वस्तुपर्यालोचनया (P. 118) 18.C. मध्यम 19.C. ध्वनी 20. F. उद्गतातु गमिता कौ 21. F. ततः 22. A C.F.H. बाह्य 23. A's alt. पर 24. C. ग्रहश्यो ..... चारण 25. A's alt. चागू E. चारू 26. A.C. नाया: मिति अत्र D.E. नाया: अ. 27. A.C. H. आगमे च 28. A.C. च वस्तु 29. A.C.F. द्वैवि 30. A's alt. D. भरं 31. Omitted in all except E. 32. A.C. K. यति एकमिति। लौ D.F. यति उक्तं इति लौ 33. All except E. लौकिकं * From the word बाह्या the mss. F.jumps to वस्तुपर्यालोचनया (p. 118) which occurs in the middle of the explanation of the meaning enjoined in the rule दभ्ना जुहोति। But the omitted portion (i. e. from मध्यमवृत्ति :...... to अत एव सिद्ध) is found in the end of the commentary, where the author enumerates the figures of speech dealt with by him as असङ्गति विषममध्यमवृत्तिः ...... अत एव सिद्ध and after this सिद्ध, the ms. ends abruptly.

समासोक्तिः ११७

वस्तुव्यवहारश्र रसादिभेदाद्वहुभेद इत्युक्तं प्राक्। तत्र शुद्धकार्यसमारोपे कार्यस्य विशेषणत्वमौपचारिकमाश्रित्य विशेषणसाम्यादिति लक्षणं पूर्व- शाखानुसारेण विहितं यथाकर्थंचिद्योज्यम्। इह तु-

ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्दधानार्द्रनखक्षताभम्। प्रसादयन्ती सकलङ्कमिन्दुं तापं रवेरभ्यधिकं चकार। अस्ति तावद्रविशशिनोर्नायकत्वप्रतीतिः । न चात्र विशेषणसाम्यमिति सा कुतस्त्या। प्रसादयन्ती सकलङ्कमिन्दुमिति विशेषणसाम्याच्छरदो नायि- कात्वप्रतीतौ तदानुगुण्यात्तयोः समासोक्त्या नायकत्वप्रतीतिरिति चेतु आर्द्रन- खक्षताभमैन्द्रं धनुर्दधानेत्येतद्विशेषणं कथं साम्येन निर्दिष्टम् ? न चैकदेश- विवर्तन्युपमोक्ता, यत्सामर्थ्यान्नायकत्वप्रतीतिः स्यात्। तत्कथमत्र व्यवस्था ?

मित्यत आह-तत्र शुद्धकार्येत्यादि। शुद्धकार्यसमारोपे हि 1विलिखति कुचावित्यादौ ्यत् कुचविलेखनादि ह(ठ3)का (मु4)ककार्यं5 तस्य यद्यपि न6 मुख्य तया 6खदिरादिविशेषणत्वं, अथाप्युपचारेण विशेषश्णीकरणं, तत् (तत्र ?) यथाकर्थंचिल्- क्षणयोजना कार्या। ननु कि उपचाराश्रयरोनेत्यत आह-पूर्वश।स्त्रानुसारेशोत्यादि। अथ10 यत्र समासोक्तेरसामञ्जस्यं तत्र न्यायसश्चारेण समञ्जसीकर्तुमाह- इह त्वित्यादिना। एन्द्रं धनुरिति। आ1रद्रनखक्षताभम्12 ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेर दधाना सकलङ्कमिन्दुं प्रसा13दयन्ती शरद्रवेस्तापमभ्यधिकं चकार । पयोधरो मेघ: कुचश्र । प्रसा14दाति15ये कलङ्को1 द्वुरीभावात् सकलङ्कत्वोक्तिः जारत्वाविष्करणाय। प्रावृडपेक्षया शरदि रवेः तापाधिक्यम्। अत्र 1चर्चा-अस्ति18तावदित्यादि19 । नायकत्वप्रतीतिरस्तीति20 प्रतिज्ञाय तदाक्षिपति-न चात्रेति। सा21कुतस्त्या नायकत्वप्रतीतौ नास्तिहेतुरित्यर्थः । हेतुसद्धा2वमाशङ्कय निराचष्टे-प्रसाद23. यन्तीत्यादि। सकलङ्कप्रसा2दलक्षणविशेषणसाम्यात् शरदस्तावदस्ति नायिकात्व- प्रतीतिः, तदनुगुणत्वेने25न्दुररयोर्नायकत्वप्रतीतिरिति चेत मन्यसे, 26नतद्धटते। कुतः आर्द्रनखक्षताभं ऐन्द्रं धनुरिति विशेषण2स्यासाम्यात्। ऐन्द्रं28 धनुः शरद29 एव विशेषएं

1. A. C. omit वि 2. Omitted in A.C. D.3. All mss. हर 4. All mss. कार्मुक 5. A.C. H. कार्यान्तरस्य 6. Omitted in D. 7. A's alt. C. मुख्यस्य तथा रव 8. D. न खदि 9. A. D. H. विशेषकार C. विशेषणकार 10. A. C.अन्र 11.C. आद्र 12.C. क्षतातं 13.A.C. प्रसार 14. D. प्रासाद 15. F. शये कलङ्कत्वोक्ति 16. A.C. कलङ्क E. कलङ्कोद्धरी D.G.H. दूरी 17. Except A. all mss चर्च: 18.C. अस्मि 19. A. D.F. आदिना 20.C. इति रप्रस्तुति प्रति 21.A. C.F. कूतसत्यां 22. D. स्वभावमा 23. A.C. प्रसादयती 24. E. F. प्रसादनल 25. ने Omitted in D.26. C. तदाप्यतर्के। कु 27. A. C.F. षयासाम्य 28. All mss. हि धनु 29. A's alt. C. शरदि

११८ उच्यते-एकदेशविवर्तिन्युपमा यदि प्रतिपदं नोक्ता, तत्सा केन प्रतिषिद्धा ? सामान्यलक्षणद्वारेणायातायास्तस्या अत्रापि संभवात्। अथात्र नोपमानत्वेन नायकत्वं प्रतीयते, अपि तु रविशशिनोरेव नायकत्वव्यवहारप्रतीतिः । तयोरत्र नायकत्वात्। तदत्रार्द्रनखक्षताभमित्यत्र स्थितमपि श्रुत्योपमानत्वं वस्तुप- र्यालोचनया ऐन्द्रे धनुषि संचारणीयम्। इन्द्रचापाभमार्द्रनखक्षतं दधानेति प्रतीतेः । यथा 'दध्ना जुहोति' इत्यादौ दध्नि संचार्यते विधिः। एवमुपमानु- प्राणिता समासोक्तिरेव। इह पुनः- न1 नायिकायाः। नन्वार्दर्द्रनखक्षताभमिति विशेषणौपम्यादेकदेशविवर्तिन्युपमा शरदि तत्सा ्मर्थ्यादिन्दुरव्योः नायकत्वप्रतीतिरस्त्वित्यत आह-न चैकदेशेति। यद्ये- कदेशवर्तिन्युपमा7 केनचिदुक्ता तदा तत्सामर्थ्यादनयोर्नायकत्वप्रतीतिस्स्यात्। न चेयमुक्ता केनचित्।अतःस्तत्सामर्थ्यात् कथ1मनयोर्नयकत्वव्यव1स्थितिः। अत्र समा12- धित्सुराह-उच्यत इति । एकदेशविवर्तिनीत्यादि। यद्यपि साक्षान्नोक्ता अथापि नास्या:13 प्रतिषेधोऽस्ति। ननूक्तिप्रतिषेधयोद्वयोरप्यभावे कथं संभव इत्यत14 शह- सामान्यलक्षरोति। ननु यद्येकदेशविव15तिन्युपमाया इह संभवः तहर्युपमालङ्कारस्यैव प्राप्तिर्न स1मासोक्तेरित्यत आह-अथात्रेत्यादि। अथेत्यधिकारे। यद्युपमानत्वेन नाय- कोऽधिकारी कश्चित्प्रती1यते, 18भ19वेत्प्रासिरुपमालङ्कारस्य। 20न हि प्रतीयते नायकोऽत्र कश्चिदधिकारी। अपि तु रविशशि2नोरेव नायकत्वव्यवहारे प्रतीतिः, तयोरेवा22स्यां23 शरदि नायकत्वोपचारात्। इत्थं समासोक्तिप्राप्तौ, तदनुसारेण शब्दन्यासो24 न्याय्य इत्यत आह-तद25त्रेत्यादि। 26आार्द्रन27खक्षते श्रुत्या28 स्थितमप्युपमानत्वमिन्द्रधनु29षि संचारणीयम्। कुतः ? वस्तुपर्यालोचनया। तामेव वस्तुपर्यालोचनां स्फुटयति-इन्द्र30- चा (पाभं3) इत्यादि। प्रतीतिः पदा्3्र्थान्तरसमभिव्यवहारादित्थम् एव3 यतः35। अन्यनिष्ठस्य धर्मस्यान्यत्र संचारणं कुत्र दृष्टमित्यत श्ह-यथा दध्नेत्यादि। दध्ना जुहो- तीत्यत्र हि हवनगत3त्वेन विधि:37 प्रतीत:38 स त्वग्निहोत्रं जुहोतीत्य(त) एव सिद्ध 1.Omitted in C.2.C. यिका नायकत्वादार्द 3. All except.E. नत्वार्द 4. A.C. इति। ननु प्रसादयन्तीति वि 5. A.C.F.H. शेषरोन साम्या 6. A. F.H. साम्यादि 7. E. न केन 8. A.C.F. व्यवस्थिति: 9.D. अतत्सा 10. Omitted in D.11. D.F. H. व्यवस्थेति 12. C. समाधि साराभउ 13. A.C.E. नासां 14.C. अतस्सामा 15.C. D.E. विवर्त्यु 16. E. न तु 17. D. H. प्रतीयेत 18.A. C. इति भवे 19. A's alt इवेति प्राप्ति 20. omitted in C. 21. After. नो D. repeats the portion from उपमालंकारस्य to शशि 22. A.एव गस्यां 23. D. अस्या 24. D. न्यासी E.H. न्यासोऽसौ 25. A's alt. C. काSत्रेत्या 26. A. C. E. F. अत्र 27.C.न लक्ष्यते 28. A.न्षते भूत्यस्थ A's alt. क्षतु श्रत्यातम C. भूत्यवस्थम 29. A. C. D.F. धनुष: 30. D. तद्रपचापं 31. All mss. चाप इ 32. F. पदान्तर 33. A's alt. C. समुचितव्य 34. A. C. F.H. एवं 35. A. C. F. H. कुतः 36. C. गतार्थेन 37. A.D. विधि 38. A.C. प्रतीति: 39. All mss. अतः

समासोक्ति: ११६

नेत्रैरिवोत्पलैः पद्मैर्मुखैरिव सरःश्रियः। पदे पदे विभान्ति स्म चक्रवाकैःस्तनैरिव॥ सरःश्रियामिति नायिकात्वप्रतीतिरन समासोक्त्या, विशेषणसाम्या- भावात्। तस्मान्नायिकात्रोपमानत्वेन प्रतीयते, न तु सरःश्रीधर्मत्वेन नायिका- त्वप्रतीतिरित्येकदेशतिवर्तिन्युपमैवोपास्या, गत्यन्तराभावात्। यैस्तु नोक्ता तेषामप्युपसङ्चेयैव। यत्र तु "केशपाशालिवृन्देन" इत्यादौ समासोक्ता- यामुपमायां समासान्तरेण विशेषणसाम्यं योजयितुं शक्यं तत्रौपम्यगर्भविशेषण- प्रभाविता समासोक्तिरेव युक्तेति न विरोध: कश्चित्। सा च समासोक्तिरर्थान्तरन्यासेन क्वचित्समर्थ्यगतेन क्वचित्समर्थकगतत्वेन

इति। वस्तुपर्यालोचनया यथा1दध्नि संचाथ्येते तथे हाप्यनुसन्घेयमिति यावत्। अतः समासोक्तिरेवेयमिति निगमयति-एवमुपमानुप्राशितेति । ऐन्द्रधनुष4 उपमेयस्योप- मानत्वक्लृप्तेः7 वैवक्षिकोपमानुप्राणितत्वम्। अथ यत्र न्या्यतः समासोक्तिमपोह्य एकदेशविवर्तिन्युपमैव प्रथते तं विषयं दर्शयितुमाह-इह पुनरिति। नेत्रैरिवेति अत्र सरःश्रियां नायिकात्वप्रतीतौ10 निमित्तं विवेचयति-सरः श्रियामिति11। विशेष12णसाम्यान्नायिका13त्वप्रतीतिर्न समासोक्त्या।अत एव व्यवहार14- समारो15पोऽपि न भवतीत्याह-तस्मान्नायिकेति। नायिकाऽप्यत्र सरः श्रियामुपमानतया, न तु व्यवहारससारोपेण सरःश्रीधर्मतया अत16 एवंविधे विषये गत्यन्तराभावादेकदेश- विवर्तिनी उपमै17वोपास्या। अनुक्ता कथमुपास्येत्यत शह-यैस्त्विति। अस्माभि18 स्तावदुपप19त्तिभिरुक्ता। यैस्तु नोका तैरपि गत्यन्तराभावा20दुपसंख्यात21यैवेत्यर्थः । ननु पूर्वमेकदेशविवर्तिन्युपमा निराकृता, सम्प्रति साधितेति व्याघात इत्यत आह-यत्र तु केशपाशेत्यादि। दन्तप्रभाः पुष्पाणीवेत्यादि समासेनोक्तायामुपमायां सत्यामपि दन्तप्रभासदृशैः पुष्परिवेत्यादि समासान्तरमहिम्ना विशेषणसाम्यमुपपद्यते। तत्रौपम्य22गर्भविशेषणोत्थापिता समासोक्तिरेव 23युक्ता । सम्प्रति तु नेत्ररिवेत्यत्र गत्य- न्तराभावादेकदेश विवर्तिन्युप मैव24 व्य25वस्थापितेति व्याघाताभावात् सर्वमवदातम्। अथार्थान्तरन्यास26प्रभावितायामस्यां वैचित्र्यान्तरं अस्तीत्याह-सा चेत्यादि।

1.Omitted in A. C.2. C. चाय्यते 3. D. तथेत्याप्य 4.A.C. D. F. धनु- रूप 5.C. मेयं शोप 6.D. मानत्वं 7. A.C.D. क्लप्ति वै 8. A's alt. C. वान्र 9. A's alt.C. स्थाप्यायत: 10. A.C.F, प्रतीति: 11. All except. C. इत्यादि 12. D. विशेषणत 13. A.C.D.F. नायक 14. D. हार: 15. A.C. E. आारोपापि D. आरोपो न 16. D.यत 17. D. मैवास्या 18. भि: Omitted in C. 19. A's alt. C. वर्तिभि: 20. All mss. भावा-दुपमा संख्याया उप 21. A's alt. तस्य F. omits एव 22. D. म्य विशे 23. Except A. all read. उक्ता 24. After उपमव A. repeats the portion from उपास्या। अनुक्ता etc. to एकदेशविवर्तिन्युपमैव 25. A's alt.C. व्युत्थापि 26. न्यास omitted in E. F.

१२० च भवति। क्रमेण यथा- अथोपगूढे शरदा शशाङ्के प्रावृड्ययौ शान्ततडित्कटाक्षा। कासां न सौभाग्यगुोऽङ्गनानां नष्टः परिभ्रष्टपयोधराणाम्। असमाप्तजिगीषस्य स्त्रीचिन्ता का मनस्विनः। अनाक्रम्य जगत्सवं नो सन्ध्यां भजते रविः॥ अत्रोपगूढत्वेन शान्ततडित्कटाक्षत्वेन च शशाङ्कशरदोर्नायकव्यवहार- प्रतीतौ समासोक्त्यालिङ्गित एवार्थो विशेषरूपः सामान्याश्रयेणार्थान्तर- न्यासेन समर्थ्यते। सामान्यस्य चात्र श्लेषवशादुत्थानम्। शान्ततडित्कटा- क्षेत्यौपम्यगर्भ विशेषणं समासान्तराश्रयेणात्र समानम्। "असमाप्तेत्यादौ" तु खोशब्दस्य सामान्येन खीत्वमात्राभिधानात्सामान्यरूपोर्ऽर्थो लिङ्गविशेष- निर्देशगर्भेर कार्योत्थापितया समासोक्त्या समारोपितनायकव्यवहारेण रवि- संध्यावृत्तान्तेन विशेषरूपेण समर्थ्यते। आकृष्टिवेगविगलद्ुजगेन्द्रभोग- निर्मोकपट्टपरिवेषतयाम्बुराशेः । सम-्थ्यः प्रकृतोऽर्थः समर्थकस्त्वप्रकृतः । अथोप2गूढ इति। उपश्गूढे आलिङ्गिते। ययौ अपगता। अत्र समर्थ्यगता। असमाप्तेति। अत्र तु समर्थकगता। उभयत्र योजनायाह-अत्रोपगूढत्वेनेत्यादि। उपगूढत्वं शान्ततटित्कटाक्षत्वं च7 विशेषणसाम्यं तदुत्थापितया समासोक्त्या नायकव्यवहारप्रतीतिः । तथा सति समासोक्त्यालिङ्गितो9 योऽयं विशेषात्मा10स सामान्यात्मना अर्थान्तरन्यासेन समर्थ्यते। सामान्यरूपस्य च समर्थ- कस्योत्थानम् । परिभ्रष्टपयोधराणामिति श्लेषवशादुपगूढ11 इति विशेषणं साधारणतया12 स्फुटम्। शान्ततटिदित्येतत्तु प्रागुपमागर्भम्। तटितः कटाक्षा इवास्या (व यस्या ?) इति। अथ तटित्सदृश13कटाक्षेति समा14सान्तराश्रयात् साम्यमालम्बते15। 16असमाप्ते"त्यत्र स्त्रीसामान्यग्रहणात् सामान्यरूपसम1थोऽर्थः स्त्रीलिङ्गपुल्लिङ्ग18निर्देशगर्भेण भजनरूपेण 19 कार्येणोत्थापितया 20समासोक्त्या समारोपितनायकव्यवहारेण विशेषात्मना रविसन्ध्या- वृत्तान्तेन समर्थ्यते। उत्प्रेक्षावशात् वैचित्र्या21याह-आकृष्टि22वेगेति। वेष्टना वेष्टनं यस्य मन्दरगिरेः, 1.A.C. E. समर्थ: 2. A. अथेति। उप 3. A.C. उपश्रेष्ठे A's alt. उपश्रिष्टे 4.C. गणना अ 5. आप्तेरिति 6. A's alt. C. गूढा चेत्या 7. Omitted in A.C.F.H.8.C. ताया 9. D. लिङ्गिता 10. A.C.F.H. I. आत्मा समर्थ्योऽर्थः स 11. D. E. गूढ 12. D. रणतश्रा स्फु 13. A. C.F.G. H. सदशे 14. C. समासाश्र 15.C. लम्ब्यते 16. A.C. H. omit त 17. G. समर्थ्यो 18. A's alt. C. लिङ्गनेर्थेग 19. A.C. F. K. रुपेणोत्था 20. A. C. D. समारोपितया समासोक्त्या समा 21. A's alt. चित्र्यमाह 22.A.C.G.K. कृष्ठ

समासोक्ति: १२१ मन्थव्यथाव्युपशमार्थमिवाशु यस्य मन्दाकिनी चिरमवेषटृत पादमूले।। अत्र निर्मोकपट्टापह्लवेन समारोपिताया मन्दाकिन्या यद्वस्तुवृत्तेन पाद- मूले वेष्टनं तज्चरणमूले वेष्टनत्वेन श्लेषमूलयातिशयोक्त्याध्यवसीयते। तत्तथा- ध्यवसितं मन्थव्यथाव्युपशमार्थमिवेत्युत्प्रेक्षामुत्थापयति। सोत्थाप्यमानै- वाम्बुराशिमन्दाकिन्योरभर्तृ पत्नीव्यवहाराश्रयां समासोक्तिं गर्भीकरोति। एवश्चोत्प्रेक्षासमासोक्त्योरेक: कालः। एवं "नखक्षतानीव वनस्थलीनाम्" इत्यत्रापि वनस्थलीनां नायिकाव्यवहार उत्प्रेक्षान्तरानुप्रविष्टसमासोक्तिमूल एव। एवमियं समासोक्तिरनन्तप्रपञ्चेत्यनया दिशा स्वयमुत्प्रेक्ष्या।। पाद: पर्यन्त पर्वतः चरणश्च। अत्र समासोक्तेरुत्प्रेक्षायाश्र समकालतां दर्शयितुमाह- अत्र निर्मोकेत्यादि। निर्मोक पट्टपरिवेष्टनया मन्दाकिनीति कथनात् तदपह्नवेन मन्दा- किनीसमारोपः, तस्याश्र यत्प्रान्तपर्वतवेष्टनं' तच्चरणमूलवेष्टनमेवेति, पादशब्दश्लेषोत्थया7 भेदेभेदः इत्येवंरूपया अ्तिशयोक्त्या8डध्यवसीयते। तथाऽध्यवसितं च मन्थश्व्यथेत्यादि फलोत्प्रेक्षामुत्थापयति। सा च अम्बुराशिमन्दाकिन्योर्भर्तृ पत्नीव्यवहारसमा1श्रयां समा- सोक्ति स्वसमकालमुत्थापयतीति अनयोरेककालता। इत्थमन्यत्रापि दर्शयति-एवं नखक्षतेति1। उत्प्रेक्षान्तरमनुप्रविष्टेति समकालता सूचिता। इत्थं वैचित्र्यम्12 अनुसन्धेय- मिति निगमयति-एवमियमित्यादि। विशेषरांशसाम्येनाप्रस्तुतार्थस्य गम्यता। 13समासोक्तिर्मता येन संक्षिप्या14रथोऽभिधीयते। शुद्धकार्यसमारोपे साम्यं15 स्यादौपचारिकम्16। व्यवहारसमारोपः साक्षादस्यां प्रयोजक:17। स्याद्विशेषणसाम्यं चेत्18 समासान्तर19संश्रयात्। उपमा बाधते नैना20 मेकदेशविवर्तिनी।। दृश्यतेऽ्र्थान्तरन्यासे21 सम22थ्ये च समर्थके। उत्प्रेक्षायोगिनी चैषा क्वचित्स्यादेककालगा23।।

1. A's alt. अन्तवेष्टनं च C. पर्यन्तवेष्टनं तच्चरणमूल 2. E. प्रेक्षा स 3. Omitted in A. F. K. 4. D. E. G. मोकपरि 5. A. F.H. वेषतया 6. D. वेष्टन 7. C. उत्थाया 8. A.C.H. उक्त्याडर्थोवसी 9. H. मन्द C. मन्त 10.C. समाग्रश्र 11. E. क्षतानी 12.E. चित्रयान्तरमनु 13. C. repeats समासोक्ति: to येन 14. A. C.F. H. निप्ता 15. A's alt. E. कार्य 16. G. चारितं 17. C. जकं 18. A's alt. च इत्थया 19. E. अन्ते सं 20. A.C.F.H एनं 21.A.C.D.E.F. न्यास: 22.C. समर्थे 23. A's alt. कालता

१२२ विशेषससाभिप्रायत्वं परिकरः ॥३२।। विशेषणवैचित्र्यप्रस्तावादस्येह निर्देशः। विशेषणानां साभिप्रायत्वं प्रतीयमानार्थगर्भीकारः । अत एव प्रसन्नगंभीरपदार्थत्वान्नायं ध्वनेविषयः । एवं च प्रतीयमानांशस्य वाच्योन्मुखत्वात्परिकर इति सार्थकं नाम। यथा- राज्ञो मानधनस्य कार्मुकभृतो दुर्योधनस्याग्रतः प्रत्यक्षं कुरुबान्धवस्य मिषतः कर्णस्य शल्यस्य च। पीतं तस्य मयाद्य पाण्डववधूकेशाम्बराकषिर: कोष्णं जीवत एव तीक्ष्णकरजक्षुण्णादसृग्वक्षसः ॥ अत्र राज्ञ इत्यादौ सोत्प्रासपरत्वं प्रसन्नगंभीरपदत्वम्। एवम् "अङ्ग- राज ! सेनापते ! राजवल्लभ ! द्रोणापहासिन् ! कर्ण ! रक्षैनं भीमाद्दुश्शास- नम्" इत्यादौ ज्ञेयम्। परिकरं लक्षयति-विशेषणसाभिप्रायत्वं परिकर:1। सङ्गतिमाह-विशेषण- वैचित्र्येति। व्याचष्टे-विशेषणानामित्यादि। प्रसन्नगंभीरत्वं नाम पदानां व्याङ्गचार्थ- गर्भी2कार3 एव न तु व्यङ्गयस्य वाच्यातिशायिता। निर्व4क्तुमाह-एवं चेति। वाच्यो- न्मुखत्वं वाच्याङ्गता।। राज्ञ: इति?। राज्ञो न तु यादृशताद्दशस्य। तत्रापि मानधनस्य न त्ववथ्मान- सहस्य। कार्मुकभृतो न निरायुधस्य। दुर्योधनस्य न तु शक्ययोधनस्य। अग्रतो न त्वसमक्षम्। कुरुबा10न्धवस्य मिषतः कर्णस्य शल्यस्य च न निस्सहायस्य। 1सर्वेवेय- "मना12दरे षष्ठी"। इत्थं मिषतो13 दुर्योधनकर्णशल्याननादृत्येत्यर्थः । दुश्शासनस्येत्यनु- कत्वा14 तस्य पाण्डवधूकेशाम्बराक15षिण इत्युक्ति:16 17हन्तव्यत्वप्रसिद्धयै। जीवत एव न तु मूर्च्छितस्य मृतस्य वा18। तीक्ष्करजक्षुण्णाद19सृग्वक्षसः न त्वा2््युधविदारितात्। कोष्णं न तु पर्युषितम्। मयाद्य पीतमिति भीमसेनोक्तिः । साभिप्रायतां दर्शयति-अ्रत्रेत्यादि। वाक्येऽ्पि दर्शयति-एवमङ्गराजेत्यादि। 1.D. करं 2.C. गर्भ 3. A's alt. करण 4. D. निर्वर्तयितुं 5. A. C.F.G. H. मुखं वा 6.C. अङ्गतां 7. A.C. H. इति व 8.D. स्य अग्रतो 9. A's alt. तु मान F. तु अमान 10. A. C. D. G. H. पाण्डव 11.C. सवैंरवेधमना D. सवैं वे षष्टी 12. E. अना। याचक सार्थैः (P. 124 under श्रेष) The omitted portion दरे षष्टी to मार्गणाशतैः is later found in the same figure Slesa while explaining तत्क्रियायोग in the verse त्रयीमयोऽपि etc. as तत्क्रियायोगः तदरे षष्ठी. मार्गशतै: द्धेतुका (p.128.) 13. A's alt. C. द्विषतो 14.C. उक्तवादस्य तस्य 15. Except E. all read कर्षण 16. A's alt. उक्ति C.उक्त H. उक्त: 17. A's alt. C. मन्त 18. H. वा विशेषणा 19. D. E. क्षुण्णात न तु A. F. G. H. क्षुण्णादस्य व C. अस व 20. A's alt. आरथवि

फहi श्लेष: १२३

विशेष्यस्यापि साम्ये द्वयोर्वोपादाने श्लेषः॥३३॥ केवलविशेषणसाम्यं समासोक्तावुक्तम्। विशेष्ययुक्तविशेषणसाम्यं त्वधिकृत्येदमुच्यते। तत्र द्वयोः प्राकरणिकयोरप्राकरणिकयोः प्राकरणिका- प्राकरणिकयोर्वा श्िष्टपदोपनिबन्धे श्लेषः। तत्राद्यं प्रकारद्वयं विशेषणविशेष्य- साम्य एव भवति। तृतीयस्तु प्रकारो विशेषणसाम्य एव भ्वत। विशेष्य- साम्ये त्वर्थप्रकरणादिना वाच्यार्थनियमेऽर्थान्तरावगतिर्ध्वनेविषयः स्यात्। आाद्ये तु प्रकारद्वये द्वयोरप्यर्थयोर्वाच्यत्वम्। अत एव द्वयोर्वोपादान इति तृतीय- प्रकारविषयत्वेनोक्तम्। विशेष्यस्यापि साम्य इति तु श्रिष्टप्रकारद्वयविषयम्। क्रमेण यथा- येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरात्ीकृतो यश्चोद्दत्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयत्। यस्याहु: शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः।

विशेषणानां व्यङ्गचार्थग1 र्भीकरणलक्षणा2। सोत्प्रासता3 परिकरो व्यङ्गयः परिकरो यतः ॥ श्लेषं लक्षयति-विशेष्यस्यापि साम्ये द्वयोर्वोपादाने श्लेषः। अर्थद्वयस्य यदा6 प्राकरणिकत्वमप्राकरणिकत्वमेव वा तदा विशेषण विशेष्ययोः शब्दसाम्ये श्लेषः । यदा तूभयमयत्वं अर्थद्वयस्य तदा8 विशेष्यांशे पृथगुपादाने श्लेष इति सूत्रार्थः । सङ्गतिमाह-केवलविशेषरेति। इदमिति वचनविशेषणम्। व्याचष्टे-तत्र द्वयोरि- त्यादि। विशेषणविशेष्यसाम्य एवेति। उभयत्र शब्दसाम्ये सत्येवेत्यर्थः । विशेष्यसाम्ये- त्विति। तृतीयप्रका10रे यदि विशेष्यांशेऽपि शब्दसाम्यं तदा"अर्थप्रकरणादिना12 अभि- धानियामकेन प्राकरणिक एव वाच्या1थ इति नियमे अप्राकरणिकार्थप्रतीतिर्ध्वनेरेव विषयस्स्यात् न तु श्लेषस्य। अनेकार्थो हि शब्द:14 प्रकरणादिना प्राकरणिक एवाथे नियम्यते। आद्ये तु प्रकारद्वये नियमहेत्वभावात् द्वा15वपि वाच्यौ16। इत्थं सति विकल्पो व्यवति1एुत इत्याह-अत एवेति। श्चिष्टप्रकारद्वयेति। आद्यं प्रकारद्वयं श्चिष्टं विशेष्यां- शेऽपि श्लेषार्थ18त्वात्। येन ध्वस्तेति। अनश्शकटम्19। अभवेन असंसारेण बलिदैत्यजित्कायः पुराऽमृत-

1.H.नभः कर 2. A's alt.C. लक्षणात् E. लक्षणं 3. K. प्राशता4. A. C. E. F.H. परिकरे 5. F. विशेष्येति। अर्थ 6. A. C.G. H. यथा 7. D. विशेषणांशे पृ 8.A.C. तथा 9. D. विशेषणांशे 10.A.E.H. प्रकारेति य 11.A.C.F.H. तदर्थ 12. A.C. F. आदिना प्राकरणिक एवार्थे 13. F. G.वाच्योऽर्थ 14. D. E. F. शब्द 15. A's alt. आद्यावपि 16. A. सिद्धौ 17. D. तिष्ठति 18. A. C. F. H. अर्हत्वा 19. Except E. all read शकटः

१२४ नीतानामाकुलीभावं लुब्धैर्भूरिशिलीमुखैः। सद्ृशे वनवृद्धानां कमलानां तदीक्षणे।। स्वेच्छोपजातविषयोऽपि न याति वक्तुं देहीति मार्गणशतैश्र ददाति दुःखम्। मोहात्समाक्षिपति जीवितमप्यकाण्डे कष्टो इवेश्वरदुरविदग्धः ॥ करप मर मनोभव संविभागकाले स्त्रीकृतः स्त्रीभावं नीतः। यश्च उद्दृत्तकार्थलियादिभुजङ्गघातीति। अर- वलयवान् अरवलयं चक्रम्। अगं गोवर्धनं गां महीं च यः कृष्णः वराहावतारे 4अधारयत्। यस्य च स्तुत्यं नाम अमराः शशिमच्छिरोहर इत्याहुः5। शशिमद्राहुः6 शशिनं मथ्नातीति। अन्धकानां वृष्णिसहचराणां8 क्षयकृत् आवासकरः। 'स माधवस्त्वां सर्वदा पायात्10 । अथ येन ध्वस्तमनोभवेन11 नाशितमन्मथेन बलिजित्कायः विष्णोर्वपुः पुराणां संहरसो अस्त्रीकृतः। य12चोद्व त्तर्भुजगवलयैः हारवान् वलयवाँश्च गङ्गांच योऽधार- यत् अमरा यस्य13 शिर: शशिमच्चन्द्रकलावत् स्तु14त्यं च नाम हर इत्याहुः। अन्धकासुर- क्षयकर: उमाधवो गौरीपतिस्सर्वदा त्वां पायात्। अत्र हरिहरयोद्वयोरपि प्राक- रणिकता। नीताना1मिति। लुब्धैर्मधुलंपटैः व्याधश्र 1भूरीति18 क्रियाविशेषणम् एकदा शिलीमुखै19भ्रमरैः अन्यदा भूरिबाणैः। वनं जलं विपिनं च। कमलानां 20पद्मानां मृगारां च। अत्र पद्ममृगयोरप्राकरणिकता। स्वेशचछेति। विषयो22 देशकोशादिस्त्र्यादिश्च। देहीति वितरेति देहवानिति च। मार्गणशतैर्याचकसार्थेः । वक्तुं23 न यातीत्येकदा मार्गण24शतः प्रयोगभेदान् (त्) 25शत- सङ्ङयर्बाण:26 दुःखं ददातीत्यन्यदा। जी2वितं जीविका28 जीवश्29। ईश्वरः 30दुर्वि- दग्ध:31। 32प्रभुरत्र प्राकरणिकः, अप्राकरणिको मनोभवः, अत्र विशेष्ययोर्द्वयोरुपादानम् । 1. सं omitted in D. 2. A.C. वृत्त भुजंगहारवलयः का 3. A.C. हति भिन्दहार वलयपुद्ध आरवलयमकुर्वन् अगं 4. अOmitted in D. and E. G.अधारयन् 5. A. D. F.G. H. आह 6.A. मथराहुः A's alt. मथ राम्भश C. मथीरा 7. C. वृष्णीनां 8. D. E.G. णां आवास: 9. Omitted in A.C.F.G. 10.G. यात् अव्यात्। अथ 11.D. भवेन बलि 12. A. उद्वत्त C. उद्यक्तैः 13. F. स्य नाम शशि 14. A. सत्यं 15. A's alt. भवकर: C. व्ययकर: 16. E. repeats नीताना- मिति 17. A.पश्जरी 18. D. omits ति 19. D. मुखैः अ. 20. A. C. F. G.H. लानां मृ 21. A.स्व्रेति C. स्येति 22. A.योपदेश 23. A. C. F. G.K.वृत्तं 24. C. गतैः 25. D. बहु 26. A.C.D. मार्गरौः 27. A's alt.C. जीविनं D.E. G. K. जीवनं F. जीवनं जीवश्च 28. C. का च ई 29. E.G. जीवञ्च 30. A's alt. दृग्विद 31. A's alt. G. घः प्रभुश्च प्र 32. D. प्रभुः प्रा

श्लेषः १२५ अत्र हरिहरयोद्वयोरपि प्राकरणिकत्वम्। पद्मानां मृगाणां चोपमान- त्वादप्राकरणिकत्वम्। ईश्वरमनोभवयोः प्राकरणिकाप्राकरणिकत्वम्। एष च शब्दार्थोभयगतत्वेन वर्तमानत्वात्त्रिविधः। तत्रोदात्तादिस्वरभेदात्प्रयत्नमेदाच्च शब्दान्यत्वे शब्दश्लेषः। यत्र प्रायेण पदभङ्गो भवति। अर्थश्लेषस्तु यत्र स्वरा- दिभेदो नास्ति अत एव न तत्र सभङ्गपदत्वम्। सङ्कलनया तूभयश्लेषः। यथा- रक्तच्छदत्वं विकचा वहन्तो नालं जलैः सङ्गतमादधानाः। निरस्य पुष्पेषु रुचि समग्रां पद्मा विरेजुः श्रमणा यर्थैव ।। अत्र रक्तच्छदत्वमित्यादावर्थश्लेषः नालमित्यादौ शब्दश्लेषः। उभय- घटनायामुभयश्लेषः। ग्रन्थगौरवभयात्तु पृथङ्नोदाहृतम्।

त्पत्तिहेतुरिति केचित् । "येन ध्वस्तमनोभवेने"त्यादिविविक्तोऽस्य विषय

उदाहरसत्रयेऽपि योजनायाह-अत्र हरिहरेत्यादि। पुनस्त्रैविध्यायाह-एष च शब्दा थेति2। उदाश्त्तादीति। लौकिकशब्देष्वपि स्वरभेदादेवार्थावगतिः। ताल्वोष्ठा4 दिव्या- पारः5 प्रयत्न: अयं6 शब्दान्यत्वे हेतुः। शब्दश्लेषे लिङ्गान्तरमाह8-यत्र प्रायेरोति। अर्थश्लेषस्तु अन्यथेत्याह-अत एवेति। उभयश्लेष1माह-सङ्कलनयेति। उभ11यश्लेषमुदाहरति-रक्त12चछ18दत्वमिति।14छदो दलं15 वासश्च। विकचाः विकस्वरा:,16 कच17रहिताश्च। जलैस्सङ्गतं नालमादधानाः जडजनैर18सख्यमलं 19नाद- धाना:। 20पुष्पेषु कुसुमान्तरेषु 21रुचिं शोभां पुष्पबाणप्रियतां22 च। उभयश्लेषतां दर्शयति-अत्र रक्तेत्यादि। पृथगनुदाह23ररो हेतुमाह-ग्रन्थगौरवेति। अथास्य सावकाशनिरवकाशादिचर्चाम् आरभते-एष चेत्यादिना। अलङ्कारा- न्तरेष्व प्राप्तेषु अनारभ्यमारोऽयं24 निरवकाशत्वात्25 26बलीयानिति बाधित्वा तत्प्रतिभा- मात्र27मुत्पादयतीति केचित्। येन28 ध्वस्तेति। अन्ये पुनः "येन ध्वस्तमनोभवेने"ति 1.H. शब्दे उदान्तेति 2.A.C.F. अर्थोदान्नेति 3.D. उदात्यादी 4.C. ताल्वो ष्मादि 5. D. E. G. व्यापारः आयामो रौक्ष्यं संतृतोII रवस्येति उच्चैः करणानिIII शब्दत्य। अन्ववसर्गो IVमार्दवमुरुतारवस्येति नीचैः करणानन शब्दस्येति। अनुशिष्टो गात्रायामादि: प्रयत्न: । (I. D. E. G. आयामौ II D. वृत्तताल्वस्यैव III D. करणादि E. G. कराणि IV D. मर्गवमरु) 6. Omitted in C. 7. Except E. all read अन्यत्व 8. D. आह अत एवेति उभ 9. A's alt.C.H. अन्यश्चे 10. A. G. H. श्ेषमुदाहरति संक 11. D. सकलनश्र 12. A's alt. रत्न 13. D. पदत्वं 14. C. छदा 15. A. C. D. F. H. दलानि 16. D. विकचस्व 17. A's alt. कृप 18. A.C. शाख्य 19. A.C. H. न दधा E.F. अलं दधा C. पुष्पैः पु 20. Omitted in A.C. D. F. H. I. 21. A. C. H. श्रियं 22 A.C.D.G.H. I. प्रियं च 23. C. हरण 24.C. यत् 25. A. त्वादेव 26. A's alt. वलितानि ब D. E. F. G. बलीतानि ब 27.F. आवहती 28. A.C. येन त्विति A's alt. येनेति H. येन त्विति

१२६ इति निरवकाशत्वाभावान्नान्यबाधकत्वमित्यन्यः सह संकरः। दुर्बलत्वाद्वा बाध्यत्वमित्यन्ये। तत्र पूर्वेषामभिप्रायोऽयम्-इह प्राकरशिगकाप्राकररिपकोभय- रूपानेकार्थगोचरत्वेन तावत्प्रतिष्ठितोऽयमलङ्गारः। तत्राद्यं प्रकारद्वयं तुल्य- योगिताया विषयः। तृतीये तु प्रकारे दीपकं प्रभवतीति तावदलंकारद्वयमिदं इलेषविषयं व्याप्यावतिष्ठुते। तत्पृष्ठे चालंकारान्तराणामुत्थानमिति नास्ति विविक्तोऽस्य विषयः। अत एव चालङ्कारान्तराणां बाधितत्वात्प्रतिभामात्रेणा- वस्थानम्। "येन ध्वस्तमनोभवेन" इत्यादौ च प्राकरणिकत्वादर्थद्वयस्य तुल्ययोगितायाः प्रतिभानम्। अलङ्कार्यालङ्करणभावस्य लोकवदाश्रयाश्रयिभावेनोपपत्तेः। "रक्त- च्छदत्वम्" इत्यादावर्थद्वयाश्रितत्वादयमर्थालङ्गारः "नालम्" इत्यादौ तु शब्द- द्वयाश्रितत्वाच्छब्दालङ्कारोऽयम्। यद्यपि "प्रर्थभेदे शब्दभेद" इति दर्शने अलङ्कारान्तरविविक्तोऽस्य विषयः इति सावकाशत्वान्नान्य1बाधकः। अतोऽन्यसम्पाते सङ्कर: न्यायतो वा2 दौर्बल्ये बाध्यत्वर् मित्याहुः। तत्र स्वमतनिरवकाशत्व माविश्चि- कीर्षुराह-तत्र पूर्वेषामित्यादि। अनेकार्थगोचरत्वेनेति प्रत्येकमभिसम्बन्धः । आ्रराद्यं प्रकारद्वयं प्राकरणिकानेकार्थगोचरत्वं अप्राकरणिकानेकार्थगोचरत्वं च। तदुभयमपि हि तुल्ययोगिताया विषयः । तस्याः प्रस्तुतानां वा समानधर्माभिसम्बन्धो लक्षणम्"। धयत्रोभयरूपानेकार्थगोचरत्वं तृतीयः प्रकारः तत्र तु दीपकं प्रभवति। तस्य प्रस्तुता- प्रस्तुतानां समानधर्भाभिसम्बन्धो9 लक्षणं यतः। अतः श्लेषविषयोऽनेना1लङ्कारद्वयेन व्याप्तः । अलङ्कारान्त11रेणापि व्याप्यत इत्यत12 आह-तत्पृष्ठ18 चेति। यत इत्थं नास्य 14विविक्तविषयता अतोऽलङ्कारान्तराणि 1श्लेषबाधितानि प्रतिभा1मात्रा- वशेषाणि भवन्ति । इत्थं सति विविक्तो1 यश्शङ्कितो विषयः सोऽपि अविविक्त एवेत्याह-येन ध्वस्तेत्यादि। इत्थं निरवकाशत्वादन्यबाधकत्वमुपपाद्य शब्दार्थो- भयविषयता18मस्य उपस्था1पयितुमाह-अलङ्कार्येत्यादि। अलङ्कार्यालङ्करणभावो हि आश्रयाश्रयिभावेनोपपन्नो20 लोके 21कर्णा22श्रितः 23कर्णालद्कार इति। अतो रक्तच्छ24- देत्यादावर्थाश्रयणादर्थालङ्कारोऽयं, नालमित्यादौ25 तु स्फुटश्शब्दभेद इति शब्दालङ्कारः। ननु अर्थभेदे26 शब्दभेदोऽपि भिन्न एवेति27 रक्तच्छदमित्यादावपि न शब्दक्यमित्यत शह- 1. A's alt. अस्य 2.C. पादौ 3. D. omits त्व 4. D. त्व बलीतानि बाधित्वा आवि C. त्वमाह 5. D. आद्यं प्राक 6. A. D. चरत्वात्तदु C. गोचरं 7. D. न्गं अश्लेषविषयो 8. E. F. यतः 9. E. बन्धे 10. A. अलङ्कारान्तराणि श्रेष 11. D. अन्तरोऽपि 12. D. इत्याह 13. F. प्रतिष्ठे H. तत्पक्षे 14. C. विभक्त 15.C. श्रलेषां च तानि, 16.A.C. K. मात्रेवशे 17. D. विविक्ततायाः विष F. विविक्ततया विष 18. A.C.F.H. विषयत्वं 19. H. उपपादयि 20. A.C. H. उपपत्ते 21. A. कण्ठाश्रितः कराठालंङ्कार: कर्णा 22. D. F. कराठा 23. D.F. कराठा 24. C, रक्तदैत्ये 25. F. इत्यादौ तु शब्दभेद: प्रतीत्य 26. A.H. भेदोऽपि भि 27. C. वावेति

श्लेषः १२७

"रक्तच्छदत्वम्" इत्यादावपि शब्दाश्रितोऽयं तथाप्यौपपत्तिकत्वादत्र शब्दभेदस्य प्रतीतावेकतावसायान्नारति शब्दभेदः। "नालम्" इत्यादौ तु प्रयत्नादिभेदात्प्रातीतिक एव शब्दभेदः। अतश्र पूर्वत्रैकवृन्तगतफल- द्वयन्यायेनार्थद्वयस्य शब्दश्िष्टत्वम्। अपरत्र तु जन्तुकाष्ठन्यायेन स्वयमेव शब्दयोः शिष्टत्वम्। पूर्वत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां शब्दहेतुत्वाच्छब्दालंकारत्व- मिति चेत्, न। आश्रयाश्रयिभावेनालंकारत्वस्य लोकवद् व्यवस्थानात्। एवश्च, "सकलकलं पुरमेतज्जातं संप्रति सुधांशुबिम्बमिव" इत्यादौ न गुणक्रि- यासाम्यवच्छन्दसाम्यमुपमाप्रयोजकमपि तूपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेष एवाव- सेयः। श्लेषगर्भे तु रूपके रूपकहेतुकस्य श्लेषस्य तृतीयकक्ष्यायां रूपक एव

यद्यपीत्यादि। औपपत्तिकत्वादिति1। प्रत्यर्थ शब्दभेद इत्युपपत्त्या हि शब्दभेदोप- पादनम्2। प्रतीतौ पुनरैक्यमेवावसीयते। अतः साहित्यसरणेः प्रतीत्यक्सारत्वात् शब्द क्यप्रतिपादकदर्शनावष्टाम्भाच्च नास्ति4 शब्दभेदः5। नालमित्यादौ तु शब्दभेदः प्रती- त्यनुरोधी। अतो रक्तच्छदमित्यादौ शब्दक्यादेकवृन्तणगतफलद्वयन्यायेन7 अर्थयो: छविष्टता, नालमित्यादौ तु जतुकाष्ठन्यायेन शब्दयोरेव। रक्तच्छदमित्यादौ पुनश्शब्दालङ्कारतामा- शङ्कते8-पूर्वात्रान्वयेति। परिहरति-न। आश्रयेत्यादि। अलङ्कारत्वं हि लोके9 नान्वयव्यतिरेकाभ्यां10 व्यवतिष्ठते, अपि त्वाश्रयाश्रयिभावेनैव, इहापि तद्वदित्यर्थः । एव- मुभयालङ्कारतां प्रसाध्य11 बाध्यबाधकभाव12विवेचनमुपक्रमते-एवं च13 सकलेत्यादि। इत्थं14 निरवकाशत्वोभयालङ्कारत्व15सिद्धौ सकल1कलमित्यादौ श्लेष एव नोपमा। तत्र हेतु:17-गुणक्रियासाम्यवत् शब्दसाम्यं नोपमाप्रयोजकमिति। सुधांशुबिम्बं कलाभिरु- पेतं18 पुरं19 तु 20कलकलसहितमिति शब्दसाम्यमेवेह । अत उपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेष एवावसीयते। ननु निरवकाशत्वाच्छलेषश्चेद्वाधकः, तहि21 रूपकसमासोक्त्योः कुतो22 न बाध इत्यत आह-श्लेषगभ23त्वित्यादि। रूपक हि 24सिद्धश्लेषमु25त्थाप्य 26स्वस्व- रूप एव विश्राम्यतीति श्लेष27बाधकः। तत्रापि यदि श्लेष:28 पूर्वसिद्धो29 रूपकमुत्थाप्य

1. D. इत्यर्थ: 2.C. पादनप्र 3. D. प्रतीत्येक 4. E. अस्ति 5. D. भेदा 6. C. वृत्तान्त 7. A.C. न्यायेन शब्दयो 8. F. आलंबते 9. A.C.H. लौकिके F. लौकिको 10. A. C. काभा व्यवति H. रेका भाव्यनुति 11. C. साद्य 12. Except C. E. others read भावमुप 13. Omitted in all except E. G.14. A. C. H. च निर 15. C. कारत 16. A.C. H. सकलमि 17. A.F. हेतु गु 18. A's alt. उपेत: 19. C. परं 20. E. सकल 21. C. तन्निरू 22. A.C.H. कुतोवबोध A's alt. कोनबोध: 22. A.E. F. गर्भेष्वि 23. G. स्वसिद्धये श्रेष 24.C. श्रेषमर्थ ...... स्व 25. स्व omitted in D 26.A.C.D.E. श्रलेषाबाधकं 27. D. श्रेषा 28. Except E.G others read. सिद्धरू 29. D. रूपमु

१२८ विश्रान्तिरिति रूपकेण श्लेषो बाध्यते। श्िष्टविशेषणनिबन्धनायां च समासोक्तौ विशेष्यांशस्य गम्यत्वाच्छलेवस्य बाधिका समासोक्तिः। इह तु त्रयीमयोऽपि प्रथितो जगत्सु यद्वारुणीं प्रत्यगमद्विवस्वान्। मन्येऽस्तशैलात्पतितोऽत एव विवेश शुद्धयै बडवाग्निमध्यम्। अत्र शरोके विवस्वतो वस्तुवृत्तसंभवि अधःप्रदेशसंयोगलक्षणं यत्प- तितत्वं यज्ञ वडवाग्निमध्यप्रवेशस्ते द्वे अपि त्रयीमयसंबन्धिवारुणीगमन- रूपविरुद्धाचरणहेतुकाभ्यां पतितत्वाग्निप्रवेशाभ्यामतिशयोक्त्या इ्लेषमूलया अभेदेनाध्यवसिते। सोऽयमेकक्रियायोगः। तद्धेतुका च मन्येऽत एव शुद्धचैं यदि स्वरूपे विश्राम्यति, तदा रूपकं1 बाध्यमेव, यथा भ्रमिमरतिमित्यादौ। चर्चितं चैतत् रूपकप्रस्तावे। रूपकं पूर्वसंसिद्धं2 श्लेषमुत्थापयेद्यदि। तदा3 रूपकमेव स्यादन्यथा श्लेष इष्यते ॥ इति श्रिष्टविशेषरोति। समासोक्तौ तु श्विष्टविशेषणनिबन्धनायां विशेष्यांशस्य4 गम्यत्वात् समासोक्तिरेव बाधिका। श्लेषे हि वाच्यत्वमेव लक्षणम्। अतो लक्षण- विकलत्वात् विशेषसो ष्वाभातो8डपि बाध्य एव। विशेषणान्तरेऽपि श्लेषस्य बाधकतां दर्शयितुमाह-इह त्वित्यादि। जगत्सु9 त्रयी- मयत्वेन प्रथितोऽपि10 विवस्वान् वारुणीं प्रति यद11गमत्12। वारुणी प्रतीची दिक् सुरा च। अत 1एवास्तशैला(त्पतितः14)। पातित्यं अधः प्रदेशसंयोगः उपहतिश्च15 पतित16त्वा- देव शुद्धर्यं बडवाग्निमध्यं विवेशेत्यर्थ:17। व्याचष्टे-विवस्वतो वस्तुवृत्तेत्यादि। लोके18 त्रयीमयस्य सतो वारुणी19स्पर्शतो20 यौ पति21तत्वाग्निप्रवेशौ, ताभ्यां श्लेषमूलया225ति- शयोक्त्या दे23 अपि विवस्व24त्क्रियेऽध्यसिते25। सोऽयं26 तत्क्रिया (27एकक्रिया)योगो नाम अतिशय:28। 29यद्यप्येकैव क्रिया कतृ भेदभिन्ना सत्य3भेदेनाध्यवसिता31 स तु तत्क्रिया (32एकक्रिया) योग:33, तद्धेतुकातिशयोक्तिहेतुका। अरन्न3 (उत्प्रे35)क्षायाम्36। अ्रत 1.A.C. रूपकमेव 2. D. पूर्वसिद्धान्तं 3. A. D. F. G. H. तथा 4. D. अंशस्व ग 5. C. बाधिकं 6. A.F.H. श्रेष वा C. श्रेषे वा 7. A. C. H. षणोप्वाह बाध्य F. षणत्वात् भातो 8. D. आदातो विषा 9. C. जगत्संश्रयी 10. D. थितो वि 11. A. H. अगात् 12. H. अगात् अर्थ व्याचष्टे 13 Except D.F. others read अतोऽस्त 14. All read परितः 15. D. हतीतिश्च 16. त omitted in D. 17. A. अर्थ 18. C. लोक 19. C. वारुणीषु दर्श 20. E. स्पर्श: 21. त omitted in D. 22. D. मूलाया 23. Omitted in A.C.H.24. A.C. H. स्वतः त्रये 25. C. सितो 26. C. सायं 27. All mss. तक्क्रिया 28. H. शयः अप्रस्तुतप्रशंसां 29. A. अ्रदैकै- कक्रि C. असैकैककरि 30. A.D.F. सती अ 31. D. सितां। तत्क्रिया 32. A.C. योग:स्त 33. All mss. तत्क्रिया 34. A. E. F. G. यत्र 35. All mss. चोलेक्षा 36.A.C.D.F.H. प्रेक्षायां एव (P. 128)

श्लेषः १२६

इत्युत्प्रेक्षा। अत्रात एवेति परामृष्टो विरोधालंकृतोऽर्थो हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यते। शुद्धयै इति च फलत्वेन। ततश्र हेतुफलयोद्वयोरप्युत्प्रेक्षा। विरोधालङ्कारस्य च विरुद्धाभासत्वं लक्षणम्। अतो विरोधाभासनसमय एव हेतुफलोत्प्रेक्षयोरु- त्थानम्। उत्तरकालं तु विरोधसमाधिः। श्लेषस्य सर्वालङ्कारापवात्वाद्वि- रोधप्रतिभोत्पत्तिहेतुरयं श्लेषः । यत्र तु प्रस्तुताभिधेयपरत्वेऽपि वाक्यस्य श्रिष्टपदमहिम्ना वक्ष्यमाणणार्थ- निष्ठमुपक्षेपापराभिधानं सूचकत्वं तत्र कि श्लेष उत शब्दशक्तिमूलध्वनिरिति विचार्यते। तत्र न तावच्छलेषः अर्थद्वयस्यानन्वितत्वेनाभिधेयतया वक्तुमनिष्टेः। नापि ध्वनिः। उपक्षेप्यस्यार्थस्य संबन्धाभावात्तेन सहोपमानोपमेयत्वस्यावि- वक्षणात्। न चान्या गतिरस्ति। तदत्र कि कर्तव्यम् ? उच्यते श्लेषस्योक्त- एवेति सर्वनाम्ना परामृष्टो1 यो विरोधालङ्कारः विरुद्धचरणाभासरूपः2 तेनालकृतोऽर्थः पातित्यरूप 3 हेतु त्वेनोत्प्रेक्ष्यते। शुद्धयं इति च फलत्वेन । अतो हेतूत्प्रेक्षा फलोत्प्रेक्षा च5। विरोधालङ्कारोऽपि सम्पन्नलक्षण इत्याह-विरोधालङ्कारस्य चेति। अतो विरोधोत्प्रेक्षालङ्कारयोस्तुल्यकालता7 एकवृत्तान्तःपा(ति)ता, उत्तरकालं तु विरोधोप- शम9 इति प्रतीतिक्रमः। इत्थं10 च सति श्लेषः सर्वबाधकस्सन् विरोधालङ्कारं बाधित्वा प्रतिभामात्रेणाव1स्थापयति। विरोधबाधे12 च तद्धेतुकोत्प्रेक्षाबाधः सिद्ध एवेत्याशयः । अतः13 शलेष एवायम् । यत्र तु14 नाटकादौ भा15व्यर्थोपक्षेपात्मक बीजन्यासलक्षणं सूचकत्वं तत्र मीमांसो- र्थमाह -यत्र त्वित्यादि। 16प्रस्तुताभिधेयपरत्वेऽपि वर्तमाना1थनिष्ठत्वेऽपि। उपक्षेपापरा- भिधानमिति। उपक्षेप इति तस्य संज्ञा। यदाह-"बीजन्यासः उपक्षेप"इति। अर्थद्वयस्येति। तत्रार्थ18द्वयमभिधागोचरत्वेनान्वितं वक्तुं नेष्यते। कि तहिं ? एकोरऽर्थोभि- घेयः प्रस्तुतः । वक्ष्यमाणस्तु सूच्यः । अतो न श्लेषः । श्लेषे19 द्वयोरभिघेयत्वनियमात् नापि ध्वनिः। कुतः ? उपक्षेप्यस्य20 भाव्यर्थस्य असम्बन्धेनौपम्या21विवक्षणात्। श्लेष22- ध्वनिव्यतिरेकिणी गतिरपि नास्ति, तत्र किं कर्तव्यमित्याक्षेपः। समाधत्ते-उच्यत इत्यादि23। श्लेषस्तु द्वयोर्वाच्यत्वाभावात् सर्वथा24 न प्रवर्तत इति ध्वनेः25 एव विषयोऽयम्। 1. A.F. मृष्टोक्ते वि 2. C. रूपा: 3. A. C. D. F.G. रूपस्सहे E. रूपं च हे 4. A. F.G. हेतुकत्वेन 5. Omitted in C. 6. F. इति श्लेषः । अ 7. A. कालता- न्दन कालेत्व विरो 8. All mss. पाता 9. C. उपक्रम 10. C. एवं 11. D. उपस्थाप 12. A. C. F. बाधैवत 13. D. अन्तर: 14. Omitted in A.C.D. 15. A's alt. चाव्यर्थ 16. E. प्रस्तुताप्रस्तु 17.A.C. D. माननि 18. D.E. तत्र हि अर्थ 19. D. E. श्ेषद्व 20. A.C. अस्य सम्ब F. अस्य अर्थस्य 21.A.C. F. पम्यस्य वि 22. A. F.G. शेषश्चाव्यति C. शेषश्च न व्य 23. C. आदि ह्यो 24. A.C. सर्वधा 25. A's alt. C. पुनः

१३० नयेनाप्रवृत्तर्ध्वनेरेवायं विषय इति निश्च्चनुमः । तथा हि-शब्दशक्तिमूले हि ध्वनावर्थान्तरस्यासंबद्धत्वात्संबन्धार्थमौपम्यं कल्प्यते। स च संबन्धः प्रकारान्तरेरगौपम्यपरिहारेण यद्यप्युपपादयितुं शक्यः स्यात् तत्कोऽभिनिवे- शस्तत्र ? उपमाध्वनौ वस्तुध्वनिरपि संबन्धान्तरेण समीचीनः स्यात्। अत एव- अलङ्कारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद्यत्रावभासते। प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्त्यु्द्गवो द्विधा। इति न्यायभरनिबन्धेन द्विधा शब्दशक्त्युद्द्व उक्तः। एवं प्रकृतेपि यत्र सूचनाव्यापारोऽस्ति तत्र शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरवसेयः। यथा- सद्यः कौशिकदिग्विजम्भणवशादाकाशराष्ट्र जवा- त्यक्त्वा धूसरकान्तिवल्कलधरो राजास्तशैलं ययौ। तत्कान्ताप्यथ सान्त्वयन्त्यलिकुलध्वानैः समुल्लासिभि: क्रन्दन्तं कुमुदाकरं सुतमिव क्षिप्रं प्रतस्थे निशा॥ एतदुपपादयति-तथा हीति। शब्दशक्तिमूले हि ध्वनौ वाच्यप्रतीयमानयोः सम्बन्धा- भावात् सम्बन्धायौपम्यक्लृप्तिः । स (च2) सम्बन्धः औपम्यानपेक्षया प्रकारान्तरेण यदि सूपपाद:3 तहिं 'उपमाध्वनौ 5कोऽभिनिवेशः ? न कार्य एव, यतो वस्तुध्वनिरपि तत्र विषये सम्बन्धान्तरेणोपपन्नः । अत एव6 ध्वनिकृता शब्दशक्तिमूलो7 ध्वनिः अलङ्काररूपो वस्तुरूपश्चेति द्विधा न्यायत उक्त :- अलड्कारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद्यत्रावभासते। प्रधानत्वेन 8स ज्ञेयः शब्दशक्त्युद्वो द्विधा ॥ १इति ॥ इत्थं च सति प्रकृतेऽपि सूचकत्व1सम्बन्धात् शब्दशकिमूलो वस्तुध्वनि- रवसेय:11। अत्र12 उदाहरणम्-सद्यः कौशिकेति। हरिश्रन्द्रचरिते नाटके। कौ13शिकदिक् उलूकदिशा14 हर्षात्मिका ते हि प्रभाते हर्षेण कूजन्ति। यद्वा कौशिक इन्द्रः, तस्य दिक् प्राची15 तद्विजृभ्भणवशात। प्रभाते हि प्राची प्रतायते। आकाशं राष्ट्रसमं16 इच्छया17 त्य13वत्वा वल्कलसदृशधूसरकान्तिधरश्चन्द्रः अस्तशैलं ययौ। अथ तत्कान्तापि19 निशा समुल्लासिभिरलि20कुल: क्रन्दन्तं सुतमिव कुमुदाकरं सान्त्वयन्ती21 तेन सह क्षिप्रं प्रतस्थे। 1.A.C.D.F.G. H.I. तथापीति 2. All read. चेत्संब 3. A. C. F. उपपाढ़ित: 4. A's alt.C. तर्हिं ध्वनतो: अभि 5. G. को नि 6. D. E. G. एव हि 7. D. मूलो अलं 8.C. D. संज्ञेय 9. Omitted in C.10.A. C. कत्वे 11. E. अवसेयं 12. Omitted in A. C. F. 13. A's alt. एशिक 14. All except.C. दशा 15. C. प्राचीकशत् वि 16.C. सम्मं 17. A.C. अंशुकचयांस्य 18. D. भ्यक्त्वा 19. D. विनिशा 20.C. रवि 21. A's alt.C. त्वयेति

श्लेषः १३१

इति हरिश्र्न्द्रचरिते। अत्र प्रभातवर्णनानुगुण्येन राजशब्दाभिधेये- डस्तमुपेयुषि चन्द्रे रोहिताश्वाख्यतनयसहितया औशीनर्या वध्वा युक्तस्य हरिश्चन्द्रस्य राज्ञो विश्वामित्रसंपादितोपद्रववशात्प्रातः स्वराष्ट्रं त्यक्त्वा वाराणसीं प्रति प्रस्थानं सूचितम्। तथा च कौशिकशब्दः प्रकृते इन्द्रो- लूकयोवतते। सूचनीयार्थविषयत्वेन तु विश्वामित्रवृत्तिः। वल्कलसुताभ्यां त्वौपम्यं सूचनीयार्थनैरपेक्ष्येर सादृश्यसंभवमात्रेण विश्रमणीयम्। अतः प्रकृतेन सूचनीयस्य संबन्धाच्छब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरयम् । इह च-

आकृष्यादावमन्दग्रहमलकचयं वक्रमासज्य वक्त्रे कण्ठे लग्न: सुकण्ठः प्रभवति कुचयोर्दत्तगाढाङ्गसङ्ग:। बद्धासक्तिनितम्बे पतति चरणयोर्यः सतादृक्प्रियो मे बाले ! लज्जा निरस्ता नहि नहि सरले ! चोलकः कि त्रपाकृत्॥ इत्यलङ्ारान्तरविविक्तोऽयं श्लेषस्य विषय इति नाशङ्कनीयम्। अपह्नुते विद्यमानत्वात्। वस्तुतोऽपह्नवस्य सादृश्यार्थप्रवृत्तेर्नायमपह्नुत्यलंकार सूचनीये त्वर्थ विश्वामित्रक्रोधवशात् इच्छया12राष्ट्र त्यक्त्वा वाराणसीं प्रस्थितः3। तत्कान्ताप्यौशीनरी4 क्रन्दन्तं रोहिताशवं सुतं6 सान्त्वयन्ती तेनैव सह "प्रस्थितेति। इह वस्तुध्वनिरेवेति दर्शयितुमाह-अत्र प्रभातेत्यादि। ननु धूसरकान्तिवलकलेति सुतमिवेति च औपम्य सम्बन्धस10द्धावात्11 कथमयं12 वस्तुध्वनिरित्यत शह-वल्कल- सुताभ्यां त्विति। सूचनीयार्थनरपेक्ष्येण सादृश्यं हि संभवति । प्रकृतार्थविषयत्वेन ताव- न्मात्रेण विश्रमणीयं सूचनीयेऽर्थे18 अनुपयोगात् । अतः प्रकृतेन सह14 सूचनीयस्य सूचनसम्बन्धाच्च शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरेव। इत्थं सर्वत्र नाटकादौ ज्ञेयम् । अथ15 यत्र न तुल्ययोगिता नापि दीपकं तत्रापि नास्त्यलङ्कारान्तरविविक्तोऽस्य विषय इति दर्शयितुं आह-इहेति। अन्र16 विशेषणानां अलका17कर्षवक्त्रा18सञ्जनादीनां वल्लभपरतया प्रथमं प्रतीतिः । अथ इत्थं वदन्त्यास्ते लजा19 प्रलीनेति सखीव्य20वहारे नहि नहीति वल्लभस्य21 निह्नवपुरस्सरं कूर्पासकव्यपदेशः क्रियते। अ्रत्र हि22 न तुल्य- योगिता 23दीपकं वा अतो विविक्तोऽयं श्लेषविषय इति न शङ्कनीयम् । तत्र हेतु :- अपह्नतेविद्यमानत्वादिति। चोदयति-वस्तुत इति। अपह्नवो हि वस्तुतस्सादृश्यार्थ 1. A. C. F.G. ईद्दशं 2. All except E. राज्यं 3. C. स्थित इति 4.C. औशीनरीं 5. C. रोहितं सुतं 6. A. D. सुसान्त्व 7. प्र Omitted in C.8. A. प्रभाहे A's,alt. प्रवाहे C. प्रभावे 9. A.C. D. G. आचित्य 10. A. C. D. F. सभव 11. D. भवात् वस्तु 12. A.C. कथमत्र प्रकृतार्थ 13. A.C.अर्थे तु प्रकृतलाभात अप्रकृतेन 14. A.C. सह सूचनसंब 15. A. अतोऽत्र 16. D. अन्राविशे 17. E. re- peats अलका 18. D. वक्त्राज 19. C. जलजा 20. D. व्याहारे 21. Omitted in D.E.22.A.C.D. नहि तु 23. D. न दीपकं

१३२ इति चेत्, न। उभयथाऽप्यपह्नुतेः संभवात्। सादृश्यपर्यवसायिना वापह्ववेना- पह्मवपर्यवसायिना वा सादृश्येन भूतार्थापह्नवस्योभयत्र विद्यमानत्वात्। सादृश्यव्यक्तये यत्रापह्नवोऽसावपह्नुतिः। अपह्रवाय सादृश्यं यत्राप्येषाप्यपह्नतिः॥ इति संक्षेपः । आद्या स्वप्रस्ताव एवोदाहृता। द्वितीया तु संप्रति दशिता। तेनालंकारान्तरविविक्तो नास्य विषयोऽस्तीति सर्वालङ्कारापवादोऽयमिति स्थितम्। प्रस्तुतादप्रस्तुतावगतौ समासोक्तिरुक्ता। अधुना तद्वपरीत्येनाप्रस्तुता- त्प्रस्तुतप्रतीतावप्रस्तुतप्रशंसोच्यते- अप्रस्तुतात्सामान्यविशेषभावे कार्यकारणभावे सारुप्ये च प्रस्तु- तप्रतीतात्रप्रस्तुतप्रशंसा ।।३४।। प्रवर्त्तते इह तु1 सादृश्यं अपह्रवाय प्रवृत्तमिति नायमपह्रव इति चोद्म्। परिहरति-न उभयथाऽपीति। भूतार्थस्य प्रकृतार्थस्य। प्रकृता2पह्नवो8ह्यपह्नतिलक्षणम्। स चोभय- थाऽपि संभवतीति अपह्नतिः। अत्र संग्रहश्लोकमाह-सादृश्यव्यक्त इति। आद्या4 सादृश्यपर्यवसाय्य पह्नवरू(पा6) स्वप्रस्तावे अपह्नुतिप्रस्तावे। द्वितीयापह्नव पर्यवसायि- सादृश्यात्मिका। निगमयति-तेनालङ्कारान्तरेति। शब्दसाम्यं8 भवेच्छलेषो विशेषणविशेष्ययोः । यद्येकोऽप्रकृतार्थश्चेत् भेद्यांशे9 भिन्नशब्दता10।। शब्दार्थोभयनिष्ठोऽय सर्वालंकारबाधक:। 12पूर्वसिद्धस्य13 चेदङ्ग तदा न्यायेन बाध्यते । इत्थं न्यायनिर्भरतया अनेन प्रपन्चितोऽपि काव्यप्रकाशकृता प्रतिपदं खण्डितो- जयं श्लेषोड15लड्कार:16। खण्डनयुक्तयस्तु अनौचित्या18त्रह लिख्यन्ते19। संप्रदायप्रका- 20शिन्यां तु काव्यप्रकाशटीकायां वितत्य दशिता इति तत 21एवावधार्याः । अप्रस्तुतप्रशसां22 लिलक्षयिषुः विशेषणविच्छित्तिस ङगतिसमाप्तेः23 सङ्गत्यन्तर दर्शयति-प्रस्तुतादप्रस्तुतेत्यादि। तत्र सूत्रमू24-अप्रस्तुतात् साथमान्यविशेषभावे कार्य- कारणभावे सारूप्ये च प्रस्तुतप्रतीता2वप्रस्तुतप्रशंसा27। सामान्यविशेषभावादि 1. Omitte i in A. C. 2. A. C. प्रकृतो E. प्रकृतार्थाप 3. A's alt. C. ह्ववोस्या पनयति ल 4. A. C. F. अन्यसा D.आद्यापर्य 5. A.C.F. सायै 6. All mss. except C. रूपं C. रूपस्य प्र 7. D. ह्वव एव प 8. A. साम्ये 9. A. G. गम्यांशे 10. D. शब्दत: 11. D. बाधकं 12. E. सर्व 13. D. स्य अङ्कं 14. A. C. G. तेन. 15. D. श्लेषालं 16.C. काररव 17.C. वस्तु 18. D. चित्यं 19. C. लिख्यते 20. A.D.F. प्रदर्शिन्यां 21. D.F. एव दर्शिताव 22. D. प्रशंसा 23. Except E. all read समाप्ती 24. F. सूत्रं प्रस्तुतादित्यादि। सामा 25. D.repeats सामान्यविशेष 26. D. तावस्तु प्रस्तु 27. D. प्रशंसा व्या (P. 133)

अप्रस्तुतप्रशंसा १३३

इहाप्रस्तुतस्य वर्णनमेवायुक्तमप्रस्तुतत्वात्। प्रस्तुतपरत्वे तु कदाचि- त्तद्युक्तं स्यात्। न चाप्रस्तुतादसंबन्धे प्रस्तुतप्रतीतिः अ्रतिप्रसङ्गात्। संबन्धे तु भवन्ती न त्रिविधं संबन्धमतिवर्तते। तस्यैवार्थान्तरप्रतीतिहेतुत्वोपपत्तेः। त्रिविधश्रव संबन्ध :- सामान्यविशेषभावः कार्यकारणभावः सारूप्यं चेति। सामान्यविशेषभावे सामान्याद्विशेषस्य विशेषाद्वा सामान्यस्य प्रतीतौ द्वैवि- ध्यम्। कार्यकारणभावेऽप्यनयैव भङ्गचा द्विधात्वम्। सारूप्ये त्वेको भेद इत्यस्या: पश्च प्रकाराः, तथापि सारूप्यहेतुके भेदे साधर्म्यवैधर्म्या्यां द्वैवि- ध्यम्। वाच्यस्य संभवासंभवोभयरूपताभिश्च त्रयः प्रकाराः । श्िष्टशब्दप्रयोगे त्वर्थान्तरस्यावाच्यत्वाच्छलेषाद्विशेषः श्लेषे ह्यनेकस्यार्थस्य वाच्यत्वमित्यु- क्तम्। तत्र सामान्याद्विशेष प्रतीतौ यथा- तण्णत्थि किपि पइसो पकव्पिअरं जंण णिश्रइधरणीए। अणवरअ्रगमणसीलस्स कालपहिश्रस्स पाहिज्म्। अत्र प्रहस्तवधे विशेषे प्रस्तुते सामान्यमभिहितम्। विशेषात्सामान्य- प्रतीतौ यथा-

संबन्धावलम्बेनाप्रस्तुतात् प्रस्तुतावगतौ अप्रस्तुतप्रशंसा। व्याचष्टे-इहाप्रस्तुतस्येति। नह्यप्रस्तुतं प्रस्तुतपरत्वाभावे वर्णनीयम्1, 2प्रस्तुतत्वात् । प्रस्तुतप्रत्यायक च सम्बन्धा- भावे न घटते अतिप्रसकेः । प्रतीतिहेतुश्र सम्बन्धः त्रिधव1 सामान्यविशेष्यभावः कार्यकारणभावः सारूप्यं चेति। तत्र सामान्याद्विशेषस्य विशेषाद्वा7 सामान्यस्य प्रतीति- रिति द्वैविध्यम्। एवं कार्यकारणभावेऽपि। सारूप्ये तु यद्यपि नैवम्, अतः पश्च- प्रकाराः। तथापि साधर्म्यवैध्म्या्यां द्वैविध्यं 1भेदान्तर1वत्सारूप्येऽपि। अथ सर्वैवेयं वाच्यस्य12 संभवेन13 उभयरूपतया चेति त्रिधा। शिष्टशब्दप्रयोगे तु श्लेषेण न बाध्यते प्रस्तुतस्या15वाच्यत्वात्। तण्णा16त्थीत्यादि।

तन्नास्ति किमपि (पत्युः1प्र) कल्पितं(यन्न18नियति) गृहिण्या19 । अनवरतगमनशीलस्य कालपथिकस्य पाथेयम्20।

व्याख्यातं प्राक्। सामान्याद्विशेषप्रतीति दर्शयति-अ्र्प्रत्र प्रह21स्तेत्यादि।

1. D. नीय: 2. F. omits अ. 3. A. C. D. G. स्तुतपरत्वात् 4. A. D. F. तथव 5. D. विशेष 6. A. E. H. याद्वा विशे 7. D. Omits वा 8. D. विध्यं साधर्म्य 9.C. धर्म्याभ्यां 10. A. E. G. अभेदा 11. C. वत्वाद्रृप्ये 12. A. D. E. F. वाच्यसं 13. D. भवेन रूप 14.C. श्रलेष 15. H. त्वात्। तन्ना 16. D. तणन्थीति E. तगाहहीत्या 17. All mss. पत्युरिव 18. All read. यन्निजगृ 19. A.C. F. G. H. गृहेभ्योनव 20.A's alt.C. पाथेयस्याख्या 21. D. प्रशस्ये

१३४ एतत्तस्य मुखात्कियत्कमलिनीपत्रे कणं पाथसः यन्मुक्तामशिगरित्यमंस्त स जडः शृण्वन्यदस्मादपि।

स्तत्रोड्डीय गतो ममेत्यनुदिनं निद्राति नान्तःशुचा।। अत्र जडानामस्थान एव अभिनिवेश इति सामान्ये प्रस्तुते विशेषोऽ- भिहितः। कारणात्कार्यप्रतीतौ यथा- पश्यामः किमियं प्रपद्यत इति स्थैर्यं मयालम्बितं किं मां नालपतीत्ययं खलु शठः कोपस्तयाप्याश्रितः । इत्यन्योन्यविलक्षदृष्टिचतुरे नास्मिन्नवस्थान्तरे सव्याजं हसितं मया धृतिहरो बाष्पस्तु मुक्तस्तया।। अत्र तथा धाराधिरूढो मान: कथं निवृत्त इति कार्ये प्रस्तुते निवृत्ति- कारणमभिहितम्। कार्यात्कारणप्रतीतौ यथा-

एतत्तस्येति। तस्य मुखात् एतत् कियत्। वक्ष्यमाणस्य जाड्या पेक्षया जाडय- मस्य अल्पकमित्यर्थः । एतदित्युक्तम् । किं तत् ? कमलिनीपत्रे पाथसः कणं मुक्तामणि- रित्यमंस्तेति यत्। एवं मन्ता2 नातिजड इत्थर्थः। स एवातिजडः यस्तु मुक्तामणि- धिया उदीयमाने तत्र पाथ:करो अङ्गुल्यग्रक्रियाप्रविलर्यनि सति मम मणिरुड्डीय गत इति अन्तरशुचा न निद्राति। अत्र विशेषात्सामान्यप्रतीति दर्शयति7-अत्र जडानामिति।

पश्याम इति-सुहृदा8 सह नायिकावृत्तान्तोपवर्णनरूपा नायकोक्तिरियम्। किमियं प्रपद्यत इति पश्याम इति घिया संलापपरि1हारादिरूपं स्थैयं मया11लम्बितम्। तया तु "अयं खलु शठ: 1मां न किमप्यालपतीति" कोप आश्रितः । इत्यन्योन्यवैल- क्ष13ण्येन दर्शनचतुरे 14तस्मिन्नवस्थान्तरे मया व्याजेन हसितं,या धैर्यहरो बाष्पो मुक्तः16। उद्वाष्पायां तस्यां धैर्यमेव17 मुक्तमित्यर्थः । अत्र कारणात्कार्यप्रतीति दर्श- यति-अत्र तथा18 धाराधिरूढे19ति। माननिवृत्तिकार्ये प्रस्तुते बाष्पमभिहितमू20 अप्रस्तु21 तत्वेन विवक्ष22णीयम्।

1.C. जा आवेक्ष 2. A's alt. मर्था ? C. H. मत्वा 3. H. जनः स्व इ 4. A.C.D. F.G. H. I. धिया दीय 5.C. विलयादि 6. E. G. मन्मणि 7. D. यतीति 8. C. संहदा 9. A.C. इति धिया 10. E.F. परित्यागादि 11. A.E. F.G.H. मलावलं 12, A.C.F. मामद्य किमपि नाल H. मानिनं कि 13. A. D, E. येण 14. H. तन्नाव 15. D.E. F.G. तया च मम तथाविध ध 16. H. मुक्तः विभक्ताविष (P.137) 17. E. F. G. धैर्ये धौत्य मु D. धैर्य वयमु 18. A.C. कदा- धारेडपि D. तथा धारेति 19. A's alt. omits इति 20. C. हितत्वमप्र 21. D. स्तुतेन 22.C. वन्तयन्

पर्यायोक्ताप्रस्तुतप्रशंसयोविभागः १३५

इन्दुलिप्त इवाञ्जनेन जडिता दृष्टिमृगीणामिव प्रम्लानारुणिमेव विद्रुमदलं श्यामेव हेमप्रभा। कार्कश्यं कलयापि कोकिलवधूकण्ठेष्विव प्रस्तुतं सीतायाः पुरतश्र हन्त ! शिखिनां बर्हाः सगर्हा इव ॥ अत्र संभाव्यमानैरिन्द्वादिगतैरञ्जनलिप्तत्वादिभिः कार्यरूपैरप्रस्तुतैर्लो- कोत्तरवदनादिगतः सौन्दर्यातिशयः कारणरूपः प्रस्तुतः प्रतीयते। तेनेयमप्र- स्तुतप्रशंसा। ननु कार्यात्कारे गम्यमानेऽप्रस्तुतप्रशंसायामिष्यमारणायां- येन लम्बालकः सास्त्र: कराघातारुणस्तनः। अकारि भग्नवलयो गजासुरवधूजनः ॥ इति। तथा- चक्राभिघातप्रसभाज्ञयैव चकार यो राहुवधूजनस्य। आलिङ्गनोद्दामविलासवन्ध्यं रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम्।। इत्यादौ सुप्रसिद्धे पर्यायोक्तविषयेऽप्रस्तुतप्रशंसाप्रसङ्ग: । अत्र हि गजा- सुरवधूगतेन लम्बालकत्वादिना कार्येर कारणभूतो गजासुरवधः प्रतीयते। तथा राहुवधूगतेन विशिष्टेन रतोत्सवेन राहुशिरश्छेदः कारणरूपो गम्यते। एवमन्यत्रापि पर्यायोक्तविषये ज्ञेयम्। तस्मादप्रस्तुतप्रशंसाविषयत्वात्पर्यायो- क्तस्य निर्विषयत्वप्रसङ्ग:। नैष दोषः। इह यत्र कार्यान्कारणं प्रतीयते इन्दु1रिति-इन्दुरञ्जनेन2 लिस इवेश्त्यनेन मुखस्य सौन्दर्य, मृगीणां दृष्टिर्जडि4तै- वेति दृक्चाश्चल्यं, विद्रुमदलं प्रम्ला नारुणिमेवेति अधरप्रभा, कोकिलवधूकण्ठेषु कार्कश्यं प्रस्तुतमेवेति स्निग्धकण्ठता, बर्हास्सगर्हा इवेति च7 केशभारवैपुल्यं प्रतीयते। 8कार्यात्कारणप्रतीति दर्शयति-अत्र संभाव्यमानैरित्यादि। संभाव्यमानैरुत्प्रेक्ष्यमाणौः। अत्रातिव्यापिमाशश्ङ्कते-ननु कार्यादित्यादि। येन लम्बालक इति-अत्र लम्बालकत्वादिना कार्येण गजासुरवधरूपकारण- प्रतीतिः ।

भेदाद्राहुशिरश्छेदः कारणम्। अत्रातिव्यातिं दर्शयति-अत्र हीत्यादि। परिहरति- नैष दोष इति। द्वयो13रपि प्रस्तुतत्वे कारणापेक्षया कार्योपवर्णनस्य सचमत्कारत्वे तद्- द्वारा14 कारणप्रत्यायनं पर्यायोक्तविषयः। कार्यस्या15प्रस्तुतत्वे त्वप्रस्तुतप्रशंसाया इति 1.Omitted in A.C. D. E. 2. E. विलिप्त 3. C. इत्य 4. A.C. चकि- तेवे F. जनितमेवे 5. A. प्रम्नाना D. प्रमला लारु 6. C. काश्ये 7. Omitted in A. C.E. F. 8. C. कार्यकार 9. A.C.F.G. omit आ 10. A's alt. अतारत 11. A. C. F.G. omit त्व 12. E. कार्ये 13. A.C. F. द्योरप्र 14. रा omitted in D. 15. D. प्रथत्वे प्र

१३६ अलङ्कारसर्वस्वम्-सक्षीवनीसहितम् तत्र कार्य प्रस्तुतमप्रस्तुतं चेति द्वयी गतिः। एवं यत्र प्रस्तुतत्वं कार्यस्य कारण- वत्तस्यापि वर्णनीयत्वात्तत्र कार्यमुखेन कारणं पर्यायेणोक्तमिति पर्यायोक्ता- लङ्गारः। तत्र हि कारणापेक्षया कार्यस्यातिशयेन सौन्दर्यमिति तदेव र वणणितं यथोक्तोदाहरणद्वये। श्त्र हि गजासुरवधूवद्गजासुरवधूवृत्तान्तोऽपि भगवत्प्रभा- वजन्यत्वात्प्रस्तुत एव। एवं राहुवधूवृत्तान्तोऽपि ज्ञेयम्। ततश्र नायमप्रस्तुत- प्रशंसाविषयः । यत्र पुनः कारणस्य प्रस्तुतत्वे कार्यमप्रस्तुतं वर्ण्यते तत्र स्पष्टैवाप्रस्तुतप्रशंसा। यथा "इन्दुलिप्त इव" इत्यादौ। अत्र हीन्द्वादयः स्फुटमेवाप्राकर शिगकाः। तत्प्रतिच्छन्दभूतानां मुखादीनां प्राकररिगकतवात्। तेनात्रेन्द्वादिगतेनाञ्जनलिप्तत्वादिनाप्रस्तुतेन प्रस्तुतं मुखादिगतं सौन्दर्य सहृदय- हृदयाह्ल्ादि गम्यत इत्यप्रस्तुतप्रशंसैवासौ। एवश्व् यत्र वाच्योऽर्थो अर्थान्तरं तादृशमेव स्वोपस्कारकत्वेनागूरयति, तत्र पर्यायोक्तम्। यत्र पुनः स्वात्मान- मेवाप्रस्तुतत्वात्प्रस्तुतमर्थान्तरं प्रति समर्पयति, तत्राप्रस्तुतप्रशंसेति निर्णायः। ततञ्चानया प्रक्रियया, राजन्राजसुता न पाठ्यति मां देव्योऽपि तूष्णीं स्थिताः कुब्जे ! भोजय मां कुमार ! सचिवैर्नाद्यापि कि भुज्यते। इत्थं राजशुकस्तवारिभवने मुक्तोऽध्वगैः पञ्जरा- च्वित्रस्थानवलोक्य शून्यवलभावेकैकमाभाषते।। इत्यत्र पर्यायोक्तमेव बोद्धव्यम्। ग्रन्ये तु दण्डयात्रोद्यतं त्वां बुद्धा त्वदरयः पलाय्य गता इति कारणरूपस्यैवार्थस्य प्रस्तुतत्वात्कार्यरूपोऽर्थोऽप्रस्तुत एव, राजशुकवृत्तान्तस्याप्रस्तुतत्वात्प्रस्तुतार्थं प्रति स्वात्मानमर्पयतीत्यप्रस्तुतप्रशंसै- विभाग: । विभक्तविषयतया निगमयति-एवं यत्रेत्यादि। ताहृशमेवं,2 प्रकृतमेव। अ।गूरयति सामर्थ्यादानयति। इत्थं च सति प्रकृमत स्य सतोऽर्थस्य स्वोपस्काराय प्रकृतान्तरा गूरणे पर्यायोक्त- मेवेति प्रथनाय पुनराह-ततश्र अनयेत्यादि। राजन्निति। कुब्जा शुकभ्भोजननियुक्ता। कुमारेति10 संबोधनम्11। तत्स12चिवास्सजग्ध्याधिकारिणः। राजशुकः श्रष्ठशुक:13। अ्रत्र14 राजशुकवृत्तस्यापि नायकप्रतापाङ्गतया प्रकृतत्वात् पर्यायोक्तमेव बोद्धव्यम्। अन्येषां हृदयमाह-अन्ये त्विति। कारणरू15पस्य अरिपलायनलक्षणस्य। ईदशि विषये अन्येषामप्रस्तुतप्रशंसासात्व16बुद्धावपि न विरोध: कश्ित्। द्वयोः प्रस्तुतत्वे पर्यायोक्तम्1। 1. As' alt. विभात 2. D. G. एव आगू 3. A.C. F. आनयति सा 4. E. प्रस्तुत 5.C. कृतस्थितार्थस्य 6. A. omits स्व E. सोप 7. A.C. तरारणे A's alt. तराश्रयणे 8. H. नायं राजशुक: 9. D. शुकवृत्तान्तस्यापि भो 10. C. इति राज 11. A.F.धनं-राज 12.D. सदिवा ससजः 13. A.C. D. E. शुकस्यावृत्तस्य च ना 14. G. तत्र 15. A. रूपद्ृशि 16.C. सात्वं 17.A. योक्त:

अप्रस्तुतप्रशंसाभेदाः १३७

वात्र न्याय्येति वर्णयन्ति। सर्वथा पर्यायोक्ताप्रस्तुतप्रशंसयोरविषयविभागः सुनि- रूपित एवेति स्थितम्। सारूप्ये यथा। *एतानि साधर्म्योदाहरणानि। वैधर्म्येण यथा- धन्याः खलु वने वाताः कल्हारस्पर्शशीतलाः। राममिन्दीवरश्यामं ये स्पृशन्त्यनिवारिताः ॥ प्रत्र वाता धन्या इत्यप्रस्तुतादर्थादहमधन्येति वैधर्म्येण प्रस्तुतोऽर्थः प्रतीयते। वाच्यसंभवे उक्तान्येवोदाहररानि। असंभवे यथा- कस्त्वं भो: कथयामि दैवहतकं मां विद्धि शाकोटकं वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्मादिदं कथ्यते। वामेनात्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकृतये मार्गस्थितस्यापि मे॥ अत्राचेतनेन सह प्रश्नोत्तरिका नोपपन्नेति वाच्यस्यासंभव एव। प्रस्तुतं प्रति तात्पर्यात्प्रमुख एव तदध्यारोपितत्वप्रतीतेर्युज्यत एवैतत्। उभयरूपत्वे यथा-

कार्यस्याप्रस्तुतत्वे1 तु अप्रस्तुतप्रशंसेति विभागस्याना2कूलत्वात् इत्यभिप्रायेणाह-सर्व- थेति। अथ एतानि साधर्म्योदाहरणत्वेन4 विज्ञेयानीत्याह-एतानि साधर्म्य इति। वैधम्ये5तु उन्नेयानि। सारूप्यहेतुकं तु भेदम् अनया नीत्या साधर्म्येण सुज्ञानत्वात वैधर्म्येणोदाहरति-धन्या इति।वैधर्म्यं दर्शयति-अत्र वाता इति। वाच्यसंभवे8 पृथङ्नो- दाहर्तव्यानीशत्याह-वाच्येति। कस्तवं भो इति। कस्त्वमिति पृष्ट1शाकोटकतरु11वकि- भो: कथयामीत्यादि।12तत्र पुनः प्रश्नः- वैराग्यादिव13 वक्षीति। तत्रोत्तरं-साधु विदित- मिति14। अथ कस्मादिदमिति5प्रश्नेऽवशिष्टम् उत्तरम्16। असंभवं दर्शयति-अत्रा1चेतने- 18नेति। नन्वेवमसंभ19वत्वं प्राप्तमित्यत श्राह-20प्रस्तुतं प्रतीति। 21प्रमुख एव 22शाकोटक- वृत्तस्य आरोपितत्व23प्रतीतेर्युज्यत एवासम्भवः वाच्यस्य जहत्स्वार्थलक्षणामूलवेन अत्यन्ततिरस्कारात्24।

1. D. त्वेऽतः अप्र 2. A. E. अनुकू D. अनाकलनत्वात् 3. A's alt.C. सर्वदा 4. A. C.D. त्वेनापि ज्ञे 5. A. C.F.G. धर्म्य उ 6. A. C. F. G. ज्ञात 7. E. अन्र वै 8. E. संभवः 9. D. इत्यत शरह 10. A.C.F.G. प्रष्टव्यस्य शा 11. F. तरु: व्यक्तिविशेष: भो: 12. A. C. अत्र 13. A. इव वक्षति A's alt. दि विवन्ति C. इव वत््यति 14. D. इति प्रमुख 15. E. प्रश्नो 16. F. त्तरं प्रमुख 17. A's alt. अत्वचे 18. A. F. चेतनेति नेति 19. C. संगतित्वं 20. A.C.D. F. अप्रस्तुत 21. A.C.omit प्र 22. A.C.E. एवास्याहो ईदृम्वृत्तस्य H. एवास्याहो ईदृग्वृक्षस्य 23. E. omits त्व 24. A.C. काराद्वा * Samudrabandha has this bit and having attested to the fact of the loss of Ruyyaka's illustrations, adds his own. But see Jayaratha who says this is an interpolation. * This line in the Sanjivani is incomplete; a word like 'अनु- दाहृत्य' is required here.

१३८ अलङ्कारसर्वस्वम्-सञ्जीवनीसहितम् अन्तश्छिद्रारिग भूयांसि कण्टका बहवो बहिः। कथं कमलनालस्य मा भूवन्भङ्गुरा गुराः॥ अत्र वाच्येऽर्थे कण्टकानां गुएभङ्गुरीकरणे हेतुत्वमसंभवि च्छिद्राणां तु संभवि इत्युभयरूपत्वम्। प्रस्तुततात्पर्येरग प्रतीतेस्तदध्यारोपात्तत्र संगतमे- वैतदिति नासमीचीनं किश्चित्। एतदेव च श्लेषगर्भायामस्यामुदाहरणम्। तदत्र सामान्यविशेषत्वेन कार्यकारणत्वेन सारूप्येण च यद्रदपश्चकमुद्दिष्टं, तत्र द्वयो: सामान्यविशेषयोः कार्यकारणयोश्र यदा वाच्यत्वं भवति, तदार्था- न्तरन्यासाविर्भावः। सरूपयोस्तु वाच्यत्वे दृष्टान्तः। अप्रस्तुतस्य वाच्यत्वे प्रस्तुतस्य गम्यत्वे सर्वत्राप्रस्तुतप्रशंसेति निर्णायः । अन्तश्छिद्रारगीति-छिद्राणि रन्ध्राणि अन र्द्वाराणि च । कण्टकाः पुलका:2 विघाशतकाश्न। अत् वाच्येऽर्थे छिद्राणि गुणभङ्गुरीभावे हेतुरित्युभयरूपता। प्रस्तुत6- तात्पर्येण प्रतीतेः तदध्यारोपात् सङ्ग ('त) मेव। तदिदमाह-अत्र वाच्य इत्यादि। श्लेषगर्भत्वे चैतदेव द्रष्टव्यम् 8छिद्रकण्टकगुणानां शिष्टत्वादित्याह-एतदेव चेति। रस्यार्थान्तरन्यासदृष्टान्ताभ्यां विषयविवेक दर्शयति-त1दत्रेति। अर्थान्तरन्यासे11 हि सामान्यविशेष्ययोः कार्यकारणयोश्च12 वाच्यत्वं (दृष्टा13न्ते तु) सरू14पयो:15वाच्यत्वम् । सर्व16त्रैव प्रस्तुतस्य गम्यत्वे अप्रस्तुताभिधाना1दप्रस्तुतप्रशंसैव। अप्रस्तुतप्रशंसा तु प्रस्तुतावगमोऽन्यतः । सा18 सामान्यविशेषादिविच्छित्त्या पञ्चधा मता19।। भवेत्साधर्म्यवैधर्म्ययोगतस्सा20 पुनद्विधा। संभवे215संभवे22द्वैधे वाच्यस्याथ पुनस्त्रिधा23 ।। प्रस्तुत24 स्यावगम्यत्वात्पर्यायोक्ताद्विभिद्यते। इयमर्थान्तरन्यासाद25 दृष्टान्ता26लङ्कतेरपि॥ 1. A.C. अर्थाद्वा 2. C. कादि धातुका 3. A.C.F. धातुका 4. E. न गुण 5. A. भङ्गरि 6. A.C. F. स्तुतत्वात् पर्यायेण 7. All mss. सङ्गतत्वमेव 8.C. चुद्र 9. Omitted in A.C.F.G.10. A.C. D. तदर्थेति 11. D. न्यासेन हि 12. C.Omits च 13. All mss. दृष्टान्तयति स्वरू 14. All except. D. स्वरूप 15. सर्वस्यैव 16. C. धानाद पद प्र17. and 18.omitted in D.19. D. साधु पुनः 20. A's alt. F. भवासं ...... 21. A's alt. C. भवेत्वेतद्वाच्य: 22. A. F. त्रिधा अर्थान्तर 23. A. स्तुताव 24. C. Omits त 25. D.E. न्यास ह 26. A. C. F. अन्तकृताऽपि #. The readingadopted in the N.S. ed.as हेतुत्वं संभवि च्छिद्राणां त्वसंभवीति is evidently wrong.

पyी अर्थान्तरन्यासः १३६

उक्तनयेन प्राप्तावसरमर्थान्तरन्यासमाह- सामान्यविशेषकार्यकारणभावाभ्यां निर्दिष्टप्रकृतसमर्थनमर्थान्त- रन्यासः।३७।। निर्दिष्टस्याभिहितस्य समर्थनार्हस्य प्रकृतस्य समर्थकात्पूर्व पश्राद्वा निर्दिष्टस्य यत्समर्थनमुपपादनं, न त्वपूर्वत्वेन प्रतीतिरनुमानरूपा सोऽर्थान्तर- न्यासः। तत्र सामान्यं विशेषस्य विशेषो वा सामान्यस्य समर्थक इति द्वौ भेदौ। तथा कार्य कारस्य, कारणं वा कार्यस्य समर्थकमित्यपि द्वौ भेदौ। तत्र भेदचतुष्टय प्रत्येकं साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां भेदद्वयेष्टौ भेदाः। हिशब्दाभि- धानानभिधानाभ्यां समर्थकपूर्वोपन्यासोत्तरोपन्यासाभ्यां च भेदान्तरसंभवेऽपि न तद्रणना सहृदयहृदयहारिणी वैचित्र्यस्याभावात। तस्माद्द्ेदाष्टकमेवेहोट्ट- द्गितम्। क्रमेण यथा- अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम्। एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरगेष्विवाङ्क:॥ लोकोत्तरं चरितमर्पयति प्रतिष्ठां पुंसां कुलं न हि निमित्तमुदात्ततायाः। वातापितापनमुने: कलशात्प्रसूति- र्लोलायितं पुनरमुष्य समुद्रपानम्।

अर्थान्तरन्यासार्थ2 सङ्गतिमाह-उक्तनयेनेति। सामान्यविशेषा3दिसम्बन्धयोग उक्तो4 नयः। तत्र सूत्रम्-सामान्यविशेषकार्यकारणभावाभ्यां निर्दिष्टप्रकृतसमर्थन- मर्थान्तरन्यासः। आभ्यां सम्बन्धाभ्यां समर्थ्यत्वेन निर्दिष्टस्य प्रकृतस्य समर्थनमर्थान्तर- न्यास इत्यर्थः । व्याचष्टे -निर्दिष्ट'स्येत्यादि। समर्थना र्हस्य न8 तु समर्थननिर्वर्थ्यपेक्षस्य। समर्थकात्पूर्व पश्चाद्वेति पूर्वपश्चान्द्धावे कामचार उक्तः। न त्वपूर्वत्वेनेति। निर्दिष्टत्वेनैव प्रतीतिर्नत्वपूर्वत्वेन। अपूर्वत्वे को दोष इत्यत आरह-अप्रनुमानरू1पेति। तथा प्रतीता- वनुमानरूपत्वमेव प्रसजेदित्यर्थ:11। भेदान् संचष्टे-तत्र सामान्यमित्यादि। संभवतोऽपि वैचित्र्यविरहिरो 12भेदानपोहति-हिशब्देत्यादि। उदटङ्कितं निष्टद्कितम्। अ्नन्त13रत्नेति-सन्नि1पातो बहूनां सङ्गातः । अत्र गुणसन्निपाते दोषनिमजन- लक्षणं सामान्यं साधर्म्येण विशेषसमर्थकम्। लोकोत्तरमिति। पुंसा लोकोत्तरं चरितमेव

1.A.C.F.read अर्थान्तर ... to निर्दिष्टप्रकृत after पुनस्त्रिधा (p.138.) and then read the कारिका प्रस्तुतस्यावetc.(ibid)2.A.C.F.G. अर्थ 3.F.शेषसं 4.A.C.D.E. उक्त्तोऽयम् 5. F. सामान्येति आभ्यां 6.E. दिष्टेत्यादि 7.C. अर्थस्य 8.Omitted in A.C.G.9. C. निर्वपे 10. A.C. रूपत्वेति F. रूपतेति 11. A.C. अर्थः तत्र 12.A'salt.C. अभिधानमयो 13. A's alt.C. अन्यतरतेति। 14. A. Omits सन्

१४० सहसा विदधीत न क्रियामविवेक: परमापदां पदम् -चा वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव संपदः॥ अत्र सहसाविधानाभावस्य विमृश्यकारित्वरूपस्य संपद्वरणं कार्यं साधर्म्येर समर्थकम्। तस्यैवैतत्कार्यविरुद्धत्वमापत्पदत्वं सहसाविधानाभाव- विरुद्धाविवेककार्य वैधम्येरण समर्थकम्। पृथ्वि ! स्थिरीभव ! भुजङ्गम ! धारयैनां त्वं कूर्मराज ! तदिदं द्वितयं दधीथाः । दिककुञ्जरा: ! कुरुत तत्त्रितये दिधीर्षा IPT देवः करोति हरकार्मुकमाततज्यम्॥ पत्र हरकार्मुकाततज्यीकरएं पृथ्वीस्थैर्यादिप्रवर्तकत्वे कारणं समर्थक- त्वेनोक्तम्। वैधर्म्येर सामान्यविशेषभावो यथा- अहो हि मे बह्वपराद्धमायुषा यदप्रियं वाच्यमिदं मयेदृशम्। त एव धन्या: सुहृदां पराभवं जगत्यट्टष्ट्व व हि ये क्षयं गताः। प्रतिष्ठाम् अरपयति शदा यं प्रतिष्ठापयतीत्यर्थः। 2्न तु कुलमिह निमित्तम्3। वातापि- तापनोऽगस्त्यः । कलशः कुलस्थानीयस्तस्य समुद्रपाने कोऽधिकारः। लीलायितं चरित- स्थानीयम्। अरत्र अगस्त्यवृत्त'लक्षणो विशेषः5 साधर्म्येण सामान्यसमर्थकः । सहसेति-क्रियाध्यवसायः सहसाविधानरूपो ह्याविवेकः आपदां पदम् अ्र्प्रनेना- पत्पदत्वरूपं कार्य सहसा विधानाभावरूपस्य कारणस्य वैधर्म्येण समर्थकम्। विमृश्य- कारिएं सम्पदो (वृणत) इति। सहसाविधाना्भावात्मनो विमृश्यकारित्वस्य10 कारणस्य सम्पद्वरणं कार्य साधर्म्येण । अत्र साधर्म्यस्य प्राथमिक1त्वात् उत्तरार्धार्थ- पुरस्कारेण योज12यति-अत्र सहसाविधानेत्यादि13। त्रिमृश्यकारित्वरूपस्य कारणस्येति शेष: । तस्यव14 कारणस्येत्यर्थः। पृथ्वी15ति-द्वितयं पृथ्वी16 भुजङ्गरूपं तत् त्रितये कूर्मराज1युक्तद्वितयात्मनि । दिधी 8र्षा धारयितुमिच्छा। अत्रातत1ज्यीकरणं20 कारणं21 स्थिरीभावादिकार्ये साधर्म्येण22 समर्थकम्। 23तदिदं योजयति-अत्र हरकार्मुकेति। अहो हीति-आयुषा बह्वपराद्ध हि सुहृ2दः पराभवं25 दृष्टा26 ईद्ृशम27प्रियं 1. A.C.प्राधान्यं 2. A.C. न तूक्तमिह 3. A.निमित्त: 4.A.C.व्रत F.omits वृत्त 5. A. C. F. विशेषण 6. A's alt. F. व्यवसा 7. A. F. कार्यरूपं स C. कदर्यरूपं स 8. All mss. वृणुत 9. A. C. F. G. धानादिभाव 10. A. C. G. त्वस्य कार्य 11. A. C. F. G. मिकात् 12. D. योजयत 13. A.C. D. Omit आदि 14. A.C. तस्मै कारणाये D. तत्रैव 15. A.C. पृथिवी 16. A.C. पृथिवी 17. A. C. राजद्वि 18. C. दिधीषा 19. A. E. F. G. अतन्द्रीकर C. अत्राततस्वीकर 20. A. C.F. करण 21. A.C. F. कारण 22. D. Omits णा 23. A. F. G. तदेवेदं 24. D. E. G. हदूपरा 25. C. भव 26. A. द्रष्टारं ह 27. D. अपि इयं

पर्यायोक्तम् १४१

अत्रायुःकर्तृ कापराधाक्षिप्तस्याधन्यत्वस्यायुर्विरुद्धक्षयगतिप्रयुक्तं धन्यत्वं विरुद्धं सामान्यरूपतया समर्थकत्वेनोक्तम्। कार्यकारणतायां वैधर्म्येणोदाहृतम्। हिशब्दाभिहितत्वानभिहितत्वादिभेदाः स्वयमेव बोद्धव्याः। चारुत्वातिशया- भावान्नेह प्रदशिताः ॥ एवमप्रस्तुतप्रशंसानुषङ्गायातमर्थान्तरन्यासमुक्त्वा गम्यप्रस्तावागतं पर्यायोक्तमुच्यते- गम्यस्यापि भङ्ग्यन्तरेशाभिधानं पर्यायोक्तम् ॥३६।। यदेव गम्यत्वं तस्यैवाभिधानं पर्यायोक्तम्। गम्यस्यैव सतः कथम- भिधानमिति चेत्, न। गम्यापेक्षया प्रकारान्तरेणाभिधानस्य संभवात्। न हि तस्यैव तदैव तयैव विच्छित्त्या गम्यत्वं वाच्यत्वं च संभवति। अतः कार्यमुख- द्वारेखा भिधानम्। कार्यादेरपि तत्र प्रस्तुतत्वेन वर्णनार्हत्वात्। अत एवाप्रस्तु- तप्रशंसातो भेदः। एतच्च वितत्याप्रस्तुतप्रशंसाप्रस्तावे निर्णोतमिति तत एवा- वधार्यम्। उदाहरणम्- वक्त1व्यत्वेना2पतितं यतः। त एव हिधन्या, सुहृत्पराभवमदृद्वा5 ये क्षयं गता:6। अत्र सामान्यस्य वैधर्म्येण समर्थकत्वम्7। योजयति अत्रायुः 8कतृकेति। आयुः9 कर्तृ केण हि अपराधेनाधन्यत्वं आक्षिप्तम्। आयुर्विरुद्धक्षय1गमनप्रयुक्तं यद्धन्यत्वं तद्वधर्म्येण सम- र्थकं"सामान्यमुक्तम् । अनुस्मारयति-कार्यका12रणतायामिति। अपोढेष्वौदासीन्य- माविष्करोति-हिशब्देत्यादि। 13समर्थ्यत्वेन निर्दिष्टः प्रकृतो यः15 समर्थ्यते। सोऽ्यमर्थान्तरन्यासः सामान्यादिभिरष्टधा16। पर्यायोक्तार्थसङ्गतिं शोधयति-एवं अ1प्रस्तुतेति । गम्यप्रस्तावेति । प्रतीय- मानार्थ प्रस्तावो13 हि वर्तते। तत्र सूत्रन्-गम्यस्यापि भङ्गयन्तरेरगाभिधानं पर्यायोक्तम्।। प्रतीयमानस्यापि कार्यादिमुखेन प्रकारा19न्तरेणाभिधानं पर्यायोक्तम्। व्याचष्टे-यदेवे- त्यादि। गम्यस्य सतोऽभिधानमाक्षिप्योपपादयति-गम्यस्यैवेति। भङ्गचन्तरेशोत्येत- द्विवृणोति-न हीत्यादि। ननु कार्याद्यभिधाने गम्यस्य कथमभिधानमित्यत शरह- कार्यादेरपीति20 । अप्रस्तुतप्रशंसातो भेदं21 निरूपितचरमनुस्मारयति-एतच्चेति।

1 C. वक्तार्थनाय 2. A. C. D. E. त्वेनेनापति 3. A.C.F. पतितत्वं 4. Omitted in C.5. D. E. F. G. K. I. भवं दृष्टा 6. A. D. omit ग C. गच्छन्ति ता: 7. E. तदिदं यो 8,C. कर्तेति 9. D. E. G. आयुष्कर्तृ 10. A. प्रक्षय 11. D. अर्थक:, 12. D. repeats कार्यकारण 13. A. साम C. समर्थ 14. A's alt. द्वेन 15.C. यत् 16. A. C.F.G.अष्टर्धा: 17. D.omits अ.18.A. स्तावे 19. A. C.G. करणान्त 20. A. इत्यादि 21.C. भेद

१४२ स्पृष्टास्ता नन्दने शच्या: केशसंभोगलालिताः। सावज्ञं पारिजातस्य मञ्जर्यो यस्य सैनिकः॥ अत्र हयग्रीवस्य कार्यमुखेन स्वर्गविजयो र वणितः । प्रभावातिशयप्रति- पादनं च कारणादिव कार्यादपि भवतीति कार्यमपि वर्णनीयमेवेति पर्यायोक्त- स्यायं विषयः । गम्यत्वविच्छित्तिप्रस्तावाद्व्याजस्तुतिमाह- स्तुतिनिन्दाभ्यां निन्दास्तुत्योर्गम्यत्वे व्याजस्तुतिः॥३७॥ यत्र स्तुतिरभिधीयमानापि प्रमाणान्तराद्वाधितस्वरूपा निन्दायां पर्य- वस्यति, तत्रासत्यत्वाद्व्याजरूपा स्तुतिरित्यर्थानुगमेन तावदेका व्याजस्तुतिः। यत्रापि निन्दाशब्देन प्रतिपाद्यमाना पूर्ववद्वाधितरूपा स्तुतिः पर्यवसिता भवति सा द्वितीया व्याजस्तुतिः। व्याजेन निन्दारूपेण स्तुतिरिति कृत्वा। स्तुति- निन्दारूपस्य विच्छित्तिविशेषस्य भावादप्रस्तुतप्रशंसातो भेदः। क्रमेण यथा- हे हेलाजितबोधिसत्त्व ! वचसां कि विस्तरैस्तोयधे ! नास्ति त्वत्सदृशः परः परहिताधाने गृहीतव्रतः। तृष्यत्पान्थजनोपकारघटनावैमुख्यलब्धायशो-

स्पृष्टास्ता इति । व्याख्यातं प्राक्2। योजयति-अन्र हयग्रीवस्येति। कार्य मञ्जरी- स्पर्श:। पर्यायोक्तं तु कार्यादिद्वारा गम्यस्य वर्णनम्। अप्रस्तुतप्रशंसातो वाच्यस्य प्रस्तुते4 भिदा ॥ व्याजस्तुतेस्सङ्गतिमाह-गम्यत्वेति। सूत्रम्-स्तुतिनिन्दाभ्यां निन्दास्तुत्यो- र्गम्यत्वे व्याजस्तुतिः । स्तुत्या5 निन्दाया6 गम्यत्वे एका निन्दया7 स्तुतेस्त्वन्या। अतो व्याज रूपा स्तुतिः व्याजेन स्तुतिरिति च विग्रहः । व्याचष्टे-यत्र9 स्तुतिरित्यादि। प्रमाणान्तरात् आभासीकरणक्षमात्। अनुगमेन अर्थान्वयेन द्वितीया तु निन्दाव्याजेन स्तुतिरिति आह-1यत्रापीति। अतो योगविभागात् व्याजस्तुतिद्वयम्। ा. ननु स्तुतिनिन्दयोर्गम्यांशस्य प्रस्तुतत्वाद11प्रस्तुतप्रशंसातः को भेद इत्यत श्रराह- स्तुतिनिन्देति। हे 12हेलेति। बोधिसत्त्वो13 जीमूतवाहनः। स हि कदाचिदेव14 परस्य हित- माधात्15 त्वं तु ये16 यावन्तस्तृ17ष्यन्ति, तेभ्यस्सर्वेभ्य एव वमुख्यलब्धानामयशोभाराणं18 1. D. अन्ता 2. Omitted in A. H 3. A. H. प्रयो 4. C. स्तुतो 5. A.C. त्या निन्दायां स्तुतेस्तु 6. D. निन्दया 7. Except D all mss. निन्दाया 8. A.C.D. जस्तुतिरूपा 9. A.C. अत्र पुनरित्या 10. A. यत्तवेति 11. A.C. स्तुतस्याप्र 12. A's alt. निन्देति 13 A's alt. ससहत्वात जी 14. C. एवं 15. A's alt. तमनुदयाति 16. Omitted in A.C.D.17.All except D. तुष्य 18. H. भाराणां तदेतदाह (P.143)

व्याजस्तुतिभेदाः १४३

भारप्रोद्वहने करोषि कृपया साहायकं यन्मरोः॥ अत्र विपरीतलक्षणया वाच्यवैपरीत्यप्रतीतिः । इन्दोर्लक्ष्म त्रिपुरजयिनः कण्ठमूलं मुरारि- दिङनागानां मदजलमषीभाज्षि गण्डस्थलानि। अद्याप्युर्वीवलयतिलक ! इ्यामलिम्नानुलिप्ता- न्यु्गासन्ते वद धवलितं कि यशोभिस्त्वदीयैः ॥ अत्र धवलत्वहेतुयशोविषयानवक्लृप्तिप्रतिपादनेन "विशेषप्रतिषेधे शेषाभ्यनु- ज्ञानम्" इति न्यायात्कतिपयपदार्थवर्ज समस्तवस्तुधवलताकारित्वं नृपयशसः प्रतीयते। किं वृत्तान्तैः परगृहगतैः किन्तु नाहं समर्थ- स्तूष्णों स्थातुं प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यस्वभावः। गेहे गेहे विपणिषु तथा चत्वरे पानगोष्ठया- मुन्मत्तेव भ्रमति भवतो वल्लभा हन्त कीतिः॥ अत्र प्रक्रान्तापि स्तुतिपर्यवसायिनी निन्दा "हन्त कीतिः" इति भणित्या उन्मीलितेव न प्ररोहं गमितेति क्विष्टमेतदुदाहरणम्। गम्यत्वमेव प्रकृतं विशेषविषयत्वेनोररीकृत्याक्षेपालङ्कार उच्यते-

प्रोद्वहने मरोस्साहायकं1 करोषि। अतो हेलाजितबोधिसत्त्वे त्वयि स्तुतिवचो2विस्तरो (न) पर्याप्नो4्तीत्यर्थः। स्तुतेनिन्दागमकत्वं दर्शयति-अत्र विपरीतेति। इन्दोर्लक्ष्मेति। उर्वीवलयतिलक5 इन्दुलक्ष्मादिषु श्यामलेषु सत्सु" त्वद्यशोभिरन किंचिश्द्ववलितं इति स्तुतिर्गम्यते। तदेतदाह-अ्त्र धवलत्वेति10। अनवक्लृपि:11 12अपर्यासिः । यत्र तु गम्यांशस्य13 न्यग्भावस्तत्र नास्यास्सामञ्जस्यमिति दर्शयितुमाह- कि वृत्तान्तैरिति। अत्र वल्लभा14 भ्रमति हन्तेत्युक्त्या निन्दायास्स्तुतिपर्यवसायित्वं न स्फुटीभवति15, अनौचित्यादिति कविष्टता। तदेतदाह-अन्र 16प्रक्रान्तापीति। व्याजेन व्याजरूपा वा स्तुतिर्व्याजस्तुतिद्वयम्। अप्रस्तुतप्रशंसातः स्तुतिनिन्दात्मिका भिदा।। आक्षेपार्थ1718सङ्गतिमाह-गम्यत्वमेवेति। विशेषोतिशयः। विशेषप्रतिपत्ति19

1. All except E. हाय्यकं 2. A. C.F. वाचो 3. D. E. स्तरा 4, D. आप्नुवती 5. D. इन्दु: 6. A. C.D. F.H. I. लक्ष्म्यादि 7. A. सत्यं 8. C. किञ्ञि- र्वलितं 9. A. धवलितमिति C. धवलितेति 10. A. इति स्तुतिर्गम्यते पुनःअन 11.A. अनवज्ञप्ति 12. A. omits. अ 13. A. गम्या धीस्य न्य 14. A. C. D. F. विभ्रम G.कि भ्रम 15.A.C. F. भवतीत्यनौ D. भवतीत्यरूपा वा 16. A's alt. प्रकृतो- Sपीति C. प्रकान्तौऽपीति 17. C. न्रेपार्था सुगम्य 18. A.H. सङ्गम्यत्व 19. C. पत्तिगम्य

१४४ उक्तवत्यमाणायोः प्राकरशिकयोविशेषप्रतीत्यर्थ निषेधाभास आक्षेपः।।३८।। इह प्राकररिगकोऽर्थः प्राकरणिकत्वादेव वक्तुमिष्यते। तथाविधस्य विधानार्हस्य निषेधः कर्तु न युज्यते। स कृतोऽपि बाधितस्वरूपत्वान्निषेधायत इति निषेधाभासः संपन्नः । तस्यैतस्य कारणं प्रकृतगतत्वेन विशेषप्रतिपत्त्य- र्थम्। अन्यथा गजस्नानतुल्यता स्यात्। स चाभासमानो निषेध उत्तस्य वा स्यादासूत्रिताभिधानत्वेन वक्ष्यमाणस्य वा स्यादित्याक्षेपस्य द्वयो गतिः। उक्तविषयत्वेन कैमर्थक्यपरमालोचनमाक्षेपः। वक्ष्यमाणविषयत्वेनानयनरूप- मागूरणमाक्षेपः । एवश्चार्थभेदादाक्षेपशब्दस्य द्वावाक्षेपाविति वदन्ति। तत्रोक्तविषये यस्यैवेष्टस्य विशेषस्तस्यैवाक्षेपः। वक्ष्यमाणविषये त्विषटस्य विशेष: इष्टसंबन्धिनोऽन्यस्य सामान्यरूपस्य निषेधः। तेनात्र लक्षणभेदः । विशेषस्य चात्र शब्दानुपात्तत्वाङ्गम्यत्वम्। तत्रोक्तविषये श्रकक्षिपे क्वचिद्वस्तु निषिध्यते क्वचिद्वस्तुकथनमिति द्वौ भेदौ। वक्ष्यमाणविषये तु कथनमेव निषि- गभ्यविषये त्यर्थः । तत्र सूत्रम्-उत्तवक्ष्यमारयो:2 प्राकरणिकयोः विशेषप्रतीत्यर्थ निषेधाभास आक्षेप:3। उक्तस्य वक्ष्यमाणस्य वा प्राकरणिकस्य विशेषप्रतीत्यर्थं आभा- सतो निषेधनम् आक्षेपः। विजातीयमिदम् आक्षेपद्वयं ज्ञेयम्। व्याचष्टे-इह प्राकरणिक इत्यादि। तथाविधस्य विवक्षितस्य। अत एव विधेयस्य स कृतः अविषये प्रवर्तित1 इत्यर्थः । अत एव बाधित स्वरूपः7 आभासीभवति। ननु किमेतेन प्रयासेनेत्यत आह-तस्यतस्येति। अन्यथेति। विशेषप्रतिपत्त्यर्थताभावे पुनर्विधि1पर्यवसानात् गजस्नानतुल्यता स्यात्। गजो हि स्नात एव सन्11 सदो धूलिधूसरो भवति। तस्य द्वैरूप्या12याह-स चेति। आसूत्रिताभिधानत्वेन अभिधातुमुपक्रान्ततयेत्यिर्थः । तत्र13 कस्य कः प्रकार इत्यत आह-उक्तविषयत्वेनेत्यादि । कैमर्थक्यं निर1र्थकता15। आगू16रणम्, सामर्थ्यात साधनम्। अतो विजातीयत्वमित्यत आह-एवं चेति। उभयत्र निषेध्यांशो1विभिन्न इत्याह-18तत्रोक्तेति। अतो वैलक्षण्यमित्याह-तेनात्रेति। शब्दा- नुपात्तत्वादिति। निषेधाभासबलाय19त्तत्वात् 20शब्दानुपात्तता। उक्तविषय इति। वस्तुनो वस्तुकथनस्य निषेधाद्द्वैविध्यम्। वक्ष्यमारोति। वस्तुनोऽनुक्तत्वात् 21कथनस्यैव निषेध:22। 1.A.C. F. षयेत्यनौचित्यात् क्िष्टतार्थः। अत्र सूत्रं 2. C. मागायोविशेष 3.A.C. H. आक्षेपः। विजाती 4. D. एवं 5. A. C. F. G. प्रवृत्ति: कुत इ 6. E. K.omit स्व 7. A. C. D. रूपं 8. H. तस्यैतमिमं प्रस्तुतविरोधं (under विरोधालङ्कार) 9. A. C. F. G. इति विशे 10. D. omits धि 11. A's alt. C. घनं 12. A. रूत्याभासः चेति C. रूप्याभावश्चेति 13. A.C. तर्ह्यन्न 14. C. किमर्थता 15. E. अर्थकतां 16. A. आगूकारणं C. आग्रकारगं 17. E. F. अंशोऽपि भि 18. E. G. अन्र 19. E. आयातत्वा 20. A. C. F.G. ततः शब्दा 21.C. कथ नास्येव 22.C. षेध वस्तुता अन्य

आ्क्षेपभेदाः १४५

ध्यते। तत्र सामान्यप्रतिज्ञायां क्वचिद्विशेषनिष्ठत्वेन क्वचित्पुनरंशोक्तावंशान्तर- गतत्वेनेत्यत्रापि द्वौ भेदौ। तदेवमस्य चत्वारो भेदाः। शब्दसाम्यनिबन्धनं सामा- न्यविशेषभावमवलम्ब्य चात्र प्रकारप्रकारिभावप्रकल्पनम्। क्रमेण यथा- बालश ! खहं दुई तीए पिश्ो सि त्ति णम्हवाबारो। सा मरइ तुज्फ अयसो एअं धम्मक्खरं भणिमो। प्रसीदेति ब्रयामिदमसति कोपे न घटते करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः । न मे दोषोऽस्तीति त्वमिदमपि हिज्ञास्यसि मृषा किमेतस्मिन्व कुं क्षममिति न वेद्यि प्रियतमे।। सुहत विलंबसु थोतं जाव इमं विरहकाअरं हिअअं। संठविऊ भणिस्सं अहवा वोलेसु किं भणिमो॥ ज्योत्स्ना तमः पिकवचः क्रकचस्तुषारः क्षारो मृणालवलयानि कृतान्तदन्ताः ।

तत्रान्यथा द्वैविध्यमाह-तत्र सामान्येति। इत्थं चातुर्विध्यम्। अत्र च12प्रकारप्रकारि- भावहेतु4स्सामान्यविशेषभावो अर्थानपेक्ष इत्याह -शब्दसाम्येति। बालअ5 इति।

बालक ! नाहं दूती तस्याः प्रियोऽसीति नास्माक व्यापारः। सा म्रियते तवायश एतद्धर्माक्षरं भरामः ॥

प्रसीदेति। यदि प्रसीदेति ब्रूयामसति कोप इदं ्वचो न घटते। एवं न पुनः करि- ष्यामीति चेद्ब्रूयां तथा9 विद्यमानस्याभ्युपगमः, न मे दोषोऽस्तीति चेद्ब्रूयां त्वं पुनरिदं दोषाभाववचो10 मृषेति ज्ञास्यसि । अतः कि वक्तुं क्षममिति1 न वेद्यि12। सुहश्रर13 इति। सुभग ! विलम्बस्व स्तोकं यावदिदं विरहकातर हृदयम्। संस्थाप्य भणिष्या14म्यथवाप(व्यति)1 काम किं भरगामः16।। मम विरहकातरहृदयं संस्थाप्य भणिष्यामीत्यनेन जीवितसंशयहेतुरूपद्रव17- रुपद्रव ?) आसूत्रितः18। अथवा 19व्यति20क्राम किं भरगाम इति तु तस्यव प्रत्यासन्न-

ज्योत्स्नेति। अरत्र विरहवेदना21वशात् ज्योत्स्ना22पिकवच:23प्रभृतीनां तमः-

1.Omited in C.D. 2.C. प्राकरणिकप्रकार 3. A. C. प्रकारी 4. G. तु सा 5. A.C. बालते यदि 6. A.C. बाह चाह दूती 7.C. नास्थौ कुव्या 8. A. F.वचनं घ C. इदं च चचो घ 9. D. E. तथा अवि 10. A. वचनं 11. D. इति सुह 12.C. चदि 13. D. शुभयेति 14. D. णिप्यामित्यनेन 15. A.C. व्यतिकरं D.K. अपक्राम 16. A.C.D. F. भणामि 17. C. द्रप 18. A's alt. सृतित: 19. A.C. अतिकाम 20. D. क्रम 21. A.C. दनाज्यो 22. A. पिक्रकच: C. पिकः कूच: 23. A. ग्रहती

१४६ सर्व दुरन्तमिदमद्य शिरीषमृद्ठी सा नूनमा: किमथवा हतजीवितेन॥ श्राद्ये उदाहरणद्ठये यथाक्रमं वस्तुनिषेधेन भणितिनिषेधेन चोक्तविषय आाक्षेपः। तत्र चोक्तस्य दूतीत्वस्य वस्तुनो निषेधमुखेनैव सत्यवादित्वादि- विशेष: तथा भण्यमानस्य प्रसादस्य निषेधमुखेनैव कोपोपरागनिवर्तनेनाव- शयस्वीकार्यत्वं विशेषः। उत्तरस्मिन्पुनरुदाहरणद्वये यथाक्रमं सामान्यद्वारेरेष्ट- स्यांशोक्तावंशान्तरस्य स्वरूपेण च भरिगतिनिषेधे वक्ष्यमाणविषय आक्षेपः। तत्र च वक्ष्यमाणस्येष्टस्य "भणिस्सं" इति प्रतिज्ञातस्य सातिशयकोपजनकत्वादि- विशेषः । तथा च ज्योस्नेत्यादावंशोक्तावंशान्तरस्य "स्रियत" इति प्रतिपाद्य- स्याशक्यवचनीयत्वादिविशेषः । एवश्व आ्राक्षेपे इष्टार्थस्तस्यव निषेधः, निषेध- स्यानुपपद्यमानत्वादसत्यत्वं, विशेषप्रतिपादनं चेति चतुष्टयमुपयुज्यते। तेन न निषेधविधिः, नापि विहितनिषेधः । किन्तु निषेधेन विधेराक्षेपः। निषेधस्या- क्रकचादिरूपापत्या यतो1 दुरन्तता। अतो सा न्यूनमित्यर्धोक्त्या प्राणसंशयदशोप3- क्षिप्ता। आः किमथवा जीविते नेत्यनेन तु तद्विपत्तेरर्वाक् प्राणगोपेक्षात्वरा। एषु क्रमतो योजयितुमाह-आाद्य इत्यादि। "नाहं' दूती"ति 8दूतीत्वरूपवस्तुनिषेधः । किमे- शतस्मिन् वक्तुं क्षममिति तूक्तिनिषेधः । तदुभयमपि 1उक्तविषयम्। उभयत्र निषेधाभास- द्योत्यं विशेषमुद्धाटयति-तत्र चेति। वस्तुवाचित्वं यथार्थवाचित्वम्। विशेषो गम्यत इति शेष:11 । भण्यमानस्य12 (13प्रसादे)ति। उदीर्यमाणस्य14 इदं न15 घटत इति निषेध- मुखेनैव। उत्तरस्मिन्निति। कि भणाम इति सामान्य16द्वारेण वक्तुमिष्टस्य जीवितसंश1- यादे: स्वरूपत एव भणितिनिषेध इत्यर्थवशादागू18रणम् इत्यर्थः ।सा नूनमित्यं1शोक्तौ20 जीवितुं न शक्नोमीत्यंशान्तरस्य स्वरूपतो भणितिनिषेधादागूरणम्। उभयत्र द्योत्य- विशेषणोद्घाटनायाह-तत्र चेति। अतिशयकोपजनकत्वं21 प्रस्थाना22ध्यवसायात्। अत्र सामग्रीं निष्कर्षति-एवञ्चेति। अत23 आक्षेपस्वरूपमीदृगित्याह-तेनेति24। ननु निषे- धेन25 विध्याक्षेपः कथम् इत्यत आह-निषेधस्यासत्यत्वादिति। ननु विध्या26भासान्निषे- धाक्षेप:27 किं28 न स्यादित्यत आह-विधिना त्विति। विधिना विध्याभासेनेत्यर्थः । वक्ष्यते 1.C. यते 2. A's alt. C. अर्थो 3. C. उपक्लप्तो 4. A.C. D. F. वितेति नेत्य E. G. जीवितेतीति ने 5. C. पेक्षत्यरा 6. A.C. कमशो 7. C. नाहज्ञाती 8.A. बूती अनूपवस्तु C. पूतित्वरूपस्तु D. F. दूति 9. A.D. न तस्मि 10. A. अ्क्त 11. A.C. शेषमाभ 12. D. स्य तु 13. All mss. प्रसीदेति 14. D. मानस्य 15. Omitted in D.16.C. यश्रारेण 17. D. संयोगादे: 18. D. आ्रगु 19. D. अ्रशोभ- यत्र 20. All except E. उक्त्तो 21. क omitted in D.22. C. स्थानात् अध्यव 23. F. अत्र 24. F. इति। ननु विध्याभासात् 25. न. omitted in D. 26. C. विध्यतासां नि D. विध्याक्षेपान्नि 27. A. आक्षेपं D. D. F. आन्षेपे 28. A.F. omit किं

प्राक्षेपविषयविचार: १४०

सत्यत्वाद्विधिपर्यवसानात्। विधिना तु निषेधोऽस्य भेदत्वेन वक्ष्यते। ततश्च हर्षचरिते-"अनुरूपो देव्या इत्यात्मसंभावना" इत्यादौ, तथा "यामीति न स्नेहृसहशम्" इत्यादावुक्तविषय आक्षेपः । "केवलं बाल इति सुतरामपरि- त्याज्योऽस्मि। रक्षणीय इति भवद्धुजपञ्जरं रक्षास्थानम्" इत्यादावाक्षेपबुद्धिर्न कार्या। बालत्वादेरुक्तस्य निषेध्यत्वेनाविवक्षितत्वात्।, प्रत्युतात्र बाल्यादि: परित्यागनिषेधकत्वेन प्रतीयते। तेन नायमाक्षेपः । कस्तर्हययं विच्छित्तिप्रका- रोऽलंकार इति चेद, व्याघाताख्यस्यालंकारस्यायं द्वितीयो भेदो वक्ष्यते। तदिष्टृस्य निषेध्यत्वमाक्षेपोक्तिनिबन्धनम्। सौकर्येरणान्यकृतये न निषेधकता पुनः ॥ इह तु- साहित्यपाथोनिधिमन्थनोत्थं काव्यामृतं रक्षत हे कवीन्द्राः। यत्तस्य दैत्या इव लुण्टनाय काव्यार्थचोरा: प्रगुणीभवन्ति॥ गृहन्तु सरवे यदि वा यथेच्छं नास्ति क्षतिः कापि कवीश्वराणाम्। रत्नेषु लुप्तेषु बहुष्वमत्येरद्यापि रत्नाकर एव सिन्धुः॥ इति। तथा-

सूत्रान्तरेगोति शेष: । यत इत्थं1 निषेधेन विधेराक्षेपः अत ईदृशि2 विषये 'नालङ्कान्तर- मित्यत5 आह-ततश्चेति। यस्मादात्मसंभावनमत आनुरूप्योक्तिरन युज्यत इत्युक्ति- निषेधः । इत्थं न7 स्नेहसदशमित्यत्रापि याननिषेधः । अतोऽयमुक्तविषय आक्षेपः। अविषयं दर्शयति-केवलमित्यादि। अत्र ह्यपरित्याज्यतादि बाल्यादेर्न8 निषेधकमपि तु तस्य साधकमेवेति नाक्षेपबुद्धिः कार्या । किन्तु व्याघातविशेषेत्यनुयोगपुरस्कारेण दर्शयति-कस्तर्होत्यादि। अत्र निष्कर्षाय श्लोक :- 1तदिष्टस्येति। तस्मात् कारणात् सौकर्येण विशेषसिद्धयर्थं तस्य निषेधाभास आक्षेपोत्तेः11 निमित्तं, न तु वस्तुतो निषेध12कता।

अरतो13 यत्र निषेधो वास्तवो न तत्राक्षेप इति सोदाहरणं दर्शयति14-इह त्वि- त्यादि। अत्र पूर्व श्रोके दैत्या इव काव्यार्थचोरा15 लुण्टनाय यत्प्रगुणीभर्वन्ति, अतः काव्यामृत 16रक्षतेति रक्षणं विहितम्। उत्तर1श्षोके तु सर्वे यथेच्छं गृह्न्तु18 लोपेऽपि न क्षतिरिति, पूर्वविहितं काव्यरक्षणं साक्षान्नि19षिध्यते। तथा वायोः कारागृहक्लृप्त्य20

1. C. विशेषेण नि 2. E. ईदग्विष 3. D. विषयेन 4. A. C.F. नो अलं 5. C. इत्याह 6. D. उक्तिर्नियु 7. A's alt C. सस्नेहः omitted in D. 8. D. omits न 9. E. साध्यम 10. A.C. यदिष्ट 11. All except E. read उक्ति: 12. D. षेधकृता 13. A.F, अतोऽयं नि C.अतो यननि D. अत्र यत्र 14.A. यति कस्तर्हीत्यादि। इह 15. C. चीर 16. C. शिक्ष 17. A. उत्त(क्त) क्रो 18. D. गृहतु 19.A.C. D. F. निषेध्य 20. A's alt. क्षप्ये तुधारासु

१४८ देया शिलापट्टकवाटमुद्रा श्रीखण्डशैलस्य दरीगृहेषु। वियोगिनीकण्टक एष वायुः कारागृहस्यास्तु चिरादभिज्ञः ॥ बाेन हत्वा मृगमस्य यात्रा निवार्यतां दक्षिणमारुतस्य। इत्यर्थनीयः शबराधिराजः श्रीखण्डपृथ्वीधरकंदरस्थः॥ यद्वा मृषा तिष्ठुतु दैन्यमेतन्नेच्छन्ति वैरं मरता किराताः। केलिप्रसङ्गे शबराङ्गनानां स हि श्रमग्लानिमपाकरोति। इति नाक्षेपबुद्धिः कार्या। विहितनिषेधो ह्ययम्। न चासावाक्षेपः। निषेधविधौ तस्य भावादित्युक्तत्वात्। चमत्कारोडप्यत्र निषेधहेतुकन् एवेति न तत्सनद्रावमात्रेणाक्षेपधी: कार्या। अयं चाक्षेपो ध्वन्यमानो भवति। यथा- गणिकासु विधेयो न विश्वासो वल्लभ ! त्वया। किं किं न कुर्वतेऽनर्थमिमा धनपरायराः॥ अत्र हि गणिकाया उक्तौ तद्दोषोक्तिप्रस्तावे नाहं गणिकेति प्रतीयते। न चासौ निषेध एव, गणिगकात्वेनावस्थितयैव गणिकात्वस्य निषेधनात्। सोडयं प्रस्खलद्रूपो निषेधाभासरूपो वक्तुर्गणिकायाः शुद्धस्नेहनिबन्धनत्वेन धनविमुखत्वादौ विशेषे पर्यवस्यतीत्युक्तविषय आक्षेपध्वनिरयम्। न तु- स वक्तुमखिलाञ्शक्तो हयग्रीवाश्रितान्गुणान्। योऽम्बुकुम्भैः परिच्छेदं ज्ञातुं शक्तो महोदधेः॥ इत्याक्षेपध्वनावुदाहार्यम्। निषेधस्यैवात्र गम्यमानत्वात्। न निषेधा- भासस्य। महोदधेरम्भः कुम्भपरिच्छेदशक्तिनिदर्शनेन हयग्रीवगुरगानां वक्तु- कन्दरासु शिलाकवाटदानं1 विहितं, उत्तरश्लोके एवं2 चिन्तारूपं दैन्यं3 मृषा किराता मरुता सह निरोधन वैरं नेच्छ न्तीति कवाटदानं साक्षान्निषेध्यत इति नैतद्युगलक युग- माक्षेपोदाहरणम् । आक्षेपाभावे युक्त्यन्तरमाह-चमत्कारोऽपीति। व्यङ्गयत्वेनास्य8 संभवं दर्शयति-अयं चेत्यादि। गणिकाशस्विति। गणिका धनपरायणाः सत्यः सर्वम् 10असाम्प्रतमाचरन्ति यतः। 1अतस्त्वया विश्वासो न कार्य इति गणिकाया 12एवोक्तौ विश्वासनिषेध आभासायते । धनवमुख्येन शुद्धस्नेहभाजन13मियम् इति प्रतीतेः14। अत्ो उक्तविषयोऽयमाक्षेपो व्यङ्गयः । एतद्दर्शयति-अ्त्र हि15 गणिगकाया 16 इत्यादि। व्यङ्गयताया1मप्यविषयं दर्शयति-नतु सवक्तुमिति। योऽम्बुनिधेः1परिच्छेद- 1. A's alt.C. दावं 2. D. एवं च 3.C. दैत्यं 4. C. धनं F. omits न 5. all except. D. नैच्छ 6. A's alt.C. धान 7. D. omits क 8. E. नाप्यसं 9. A.C. D.F. का स्थिति 10.A.C.F. omit अ 11. D. अतः स्वयं 12. A.C. हावोक्तौ 13. D. जनमिति यमिति 14. All except E. प्रतीतौ 15. C. हीति गणि A. हि काच गणि 16. A.C. जात्यादि D. हुत्यादि 17. A's alt. व्यङ्गयमायाः C. व्हङ्गय- ताया: 18. A.C. परिखेदाद A's alt. परिच्चेदा

एnsiी आक्षेपान्तरम् १४६

मशक्यत्व एवात्र तात्पर्यम्। तन्निमित्तक एवात्र चमत्कारो न निषेधाभासहेतुक इति नाक्षेपध्वनिधीरत्र कार्या। सर्वथेष्टानिष्टस्य निषेधाभासस्य विध्युन्मुख- स्याक्षेपत्वमिति स्थितम्। एवमिषृनिषेधेनाक्षेपमुक्त्वा समानन्यायत्वादनिष्ट- विधिनाक्षेपमाह-

यथेष्टस्येष्टत्वादेव निषेधोऽनुपपत्नः । एवमनिष्टस्यानिष्टत्वादेव विधानं

म्बुकुम्भः1 ज्ञातुं 2शक्नोति, स3 हयग्रीव गुरान्साकल्येन वक्तुं शक्त इति उक्तिः6, उक्तेर्निषेध मेव गमयतीति नाक्षेपो व्यङ्गयः। तदेतदाह-निषेधस्यैवेत्यादि। निगम- यति-सर्वथेति। यो हि निषेधाभास इष्टोऽनिष्टो वा स विध्युनमुखस्सन्नेव आक्षेपा- लङ्कारो नान्यः ।

निषेधाभास आक्षेपः प्रकृतस्येष्टसिद्धये। स उक्तविषये वस्तु शतदुक्त्यो10र्वारणात्मकः । वक्ष्यमारो11 12पुनस्त्वन्यो ज्ञेय आ्ररागूरणात्मकः। सामान्यतो 13विशेषांशादंशश्चेत्येष च द्विधा।। इष्टार्थोऽस्य निषेधो14डस्य बाधोऽथातिशयध्वनिः। चतुष्टयमिदं ज्ञेयं संभूया15क्षेपकारणम् ।। आक्षेपान्तरमुपक्षिपति-एवमिष्टेत्यादि। समानन्याय16त्वादिति। अन्वय- व्यतिरेकावस्थायिनो वस्तुनो17 न्याय्यो185पि अन्वयव्यतिरेका19वस्था20यितया समान इति भावः। तत्र सूत्रम्-अनिष्ट21विध्या22भासश्र । प्राकरणिकस्य विशेषप्रती- त्यर्थमिति23 अनुवर्तते, न24 तु प्राकरणिकयोरिति, वक्ष्यमाणकविषयत्वात् । अस्य यथेष्टस्य निषेधाभासः आक्षेपः प्राक्। तथा विशेषप्रतीत्यर्थम् 25अनिष्ट26विध्याभासो- डप्याक्षेप:27। व्याचष्टे-यथेष्टस्येत्यादि। यथेति यद्ृत्तेन समानन्याय28ताय निरूपित-

1.A.C. अम्बुरुहंवैक्षा 2. F. ज्ञातुं परिच्छेत्तं 3. A. सा C.य: 4.C. ग्रीणात्वा कल्ये 5. D. शक्यत इति 6.A.C.F. उक्तय: D. उक्तनिषे 7. A's alt. निदेशं C. नदेश दशमेव 8.C. विध्युन्मुखेन संक्षेपा 9. Except A. B. C. all read तद्यक्तयो 10. A.F. युक्तोचारणा D. युक्त्योन्मारणा 11.A. माो 12. D. पुनर्द्वेयं संभूय 13. A. D. E. G. विशेष्यांशांशश्रे C. विशेषां शश्रे 14. C. षेधो तथाति 15. C. सुग्र क्षेप 16. D. न्यायतयेति 17. D. स्तुनो हि E. स्तुनोर्हि 18.C. न्यायो 19. D. व्यतिरेको 20. Except E all mss. अवस्थो धिकया 21. A's alt.C. विद्यभ्या 22. D. omits भा 23. A.D.E.G. यद्नु A's alt. C. मदनु 24, D. स तु 25. E. G. इष्टस्य 26. A's alt. C. विद्याभ्या 27. C. आक्षेपं 28.C. न्यायतयाये D. न्यायता मये

१५० नोपपद्यते। तक्क्रियमाएं प्रस्खलद्रूपत्वाद् विध्याभासे पर्यवस्यति। ततश्र विधेरुपकरणीभूतो निषेध इति विधिनायं निषेधोऽनिष्टविशेषपर्यवसायी निषेधा- गूरणादाक्षेपः। यथा- गच्छ गच्छसि चेत्कान्त! पन्थानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म तन्रैव भूयाद्यत्र गतो भवान्॥ अत्र कयाचित्कान्तप्रस्थानमनिष्टमप्यनिराकरणमुखेन विधीयते। न चास्य विधिर्युक्तः, अनिष्टत्वात्। सोऽयं प्रस्खलद्रूपत्वेन निषेधमागूरयति। फलं चात्रानिष्टस्य प्रस्थानस्यासंविज्ञानपदनिबन्धनमत्यन्तपरिहार्यत्वप्रतिपा- चरमाक्षेपमनुस्मार यति। एवमित्यादि तु प्रस्तुतथविषयम् । प्रस्खलद्रूपश्त्वमवि- षयप्रवृत्तेः । विधिनायम् इति। यतो विधिरयं आभासमानो निषेधे व्यज्यमान उपकरणम् अतो विध्याभासेन व्यञ्ञकेनायं निरूप्यमाणो निषेध इत्यर्थः । स चानिष्ट- विशेषे पर्यवस्यन्5 आक्षेपालङ्कार इति योजना। नन्वाक्षेपो द्विधा दशितः । उक्ते विषये कमर्थक्यपरतया लक्ष्यमाणे त्वा गूरकत्वेन। इह तु कतर8 इत्यत आह- निषेधागूरणादिति । निषेधो ह्यनुक्त इह विध्याभासेन आगूर्यते। अतोऽयं वक्ष्य- माणैकविषय इति10 ज्ञातव्यः। उक्त हि "वक्ष्यमाणविषयत्वेन आनयनरूपमागूरण- माक्षेप" इति। गच्छेति। गच्छसि 1चेदित्यनेन, जिगमिषास्ति चेत् 12नाहं निराकरोमि इति गम्यते। गच्छेत्यत्र तु तेन पुरस्कृतो13 विधिर्ममापि तत्रैव गति14रभूयादिति तु प्राणनं15राश्या- विष्कारान् निषेध16प्रत्या1यनम्। योजयति-अत्र कयाचिदित्यादि।18अनिराकरणमुखेने- त्यनेन गच्छसि चेदित्यर्थानुगमो दशितः । (प्रस्खलद्19)रूपत्वम् इह20 साक्षात् वाक्या- ननुप्रवेशः । विशेषप्रतिपत्तिरूपं फलं 21चोपदर्शयति-फलं 22चात्रेति। गम्यस्यात्य2न्त- परिहार्यत्वं24 फलम्। तत्र किं निमित्तम् इत्याह-असंविज्ञा2नेति। न सम्यग्विज्ञायते येनार्थ:26 तदसंविज्ञानम्27। पदं28 चेदिति निपातात्मकम्29। 3गच्छसि चेदित्युक्तो हि कि तत्र31 गमनेन मम संविज्ञानेत्यादि प्रतीयते। इदमेवार्थ3प्रत्यायकं 34सत्पदमत्यन्तपरि- 1.D. स्मारयेति 2. D. स्तुतरूपम् 3. D. द्रवत्वं 4. A. C. अतो 5. C. पर्यव- स्यं 6. C. उक्तं 7. C. आग्रारक D.E. आगुर 8. D. तु रत इ 9. A.C. विशेषा ग्रहणा 10. E. विज्ञात 11.C. च इत्य 12. C. नाहा 13. C. स्तुतो 14. A's alt. C. गतिर्मा भूदिति 15.C. नैराशय्या वि 16. D. षेधभिवृत्या 17. A. C. F.G. प्रत्यानयनं 18. A's alt. अतिरा 19. C.प्ररूढरूप D. प्रमुखद्रप A.G. H. I. प्रलुठद्रप 20. F. इत्याह 21. D. चापि दर्श 22. A.C. वात्रेति 23. A's alt. अज्ञान्त 24.F. इतीह G. इह 25. E. ज्ञानेनेति 26.C. अर्थ F. अर्थः नन्वेतत् 27. D. ज्ञान: 28. A's alt.C. यदं 29. E. आत्मक: 30. A. गच्छ ग 31. F. G. लद्रम 32. Except C.all omit वि 33. A.C. धूर्तप्रत्या 34. A.C. यत्र यदमत्य

पराक्षेपप्रकाश: १५१

दनम्। एतज्च "ममापि जन्म तत्रैव" इत्याशीःप्रतिपादनेना निष्टपर्यवसायिना व्यञ्ञितम्। यथा वा- नो किश्चित्कथनीयमस्ति सुभग ! प्रौढा: परं त्वादृशाः पन्थानः कुशला भवन्तु भवतः को मादृशामाग्रहः। कि त्वेतत्कथयामि संततरतिक्कान्तिच्छिदस्तास्त्वया स्मर्तव्याः शिथिला: सहंसरुचयो गोदावरीवीचयः ॥ अत्रानभिप्रेतमपि कान्तप्रस्थानं यदा प्रमुख एवाभ्युपगम्यमानं प्रतीयते, तदायमनिष्टविधिराभासमान आक्षेपाङ्गम्। स्मर्तव्या इत्यनेन गमननिवृत्ति- रेवोपोद्वलिता। तस्मादयमपि प्रकार आक्षेपस्य समानन्यायतया अभिनव- त्वेनोक्तः ।। आक्षेप इष्टनिषेधेऽनिष्टविधौ चानुपपद्यमानत्वाद्विरुद्धत्वमनुप्रविष्टम्।

हार्यत्वे निबन्धनम् इत्यर्थ:। नन्वेत दत्यन्तपरिहार्य2त्वं केन3 व्यवस्थापितम् इत्यत आह-एतच्चेति। निषेधापगमं प्रकारान्तरेण दर्शयितुमाह-यथाशवेति।

नो किश्िदिति। प्रौढाः कथनमन्तरेणापि कथनीयार्थाभिज्ञाः । शिथिलेति। हंसो7 हि शिथिलांसस्सन9 10सविशेषं1 रम्यो भवति, अन्तर्धव12लिमा13विष्कारात्। तत्सदृशरुचयो 14वीचय इति नर्मल्यकाष्ठा15। योजयति-अन्रान1भिप्रेतमित्यादि। अनभि- प्रेतस्यैव सतो गमनस्य नो किश्चित्कथनीयमस्तीति प्रमुख एवाभ्युपगमः प्रतीयते। इत्थं च सति विधिरयं 1अनिष्टत्वेनाभासमानो निषेधागूरणात्मन आक्षेपस्याङ्गम्। स्मर्तव्या इत्यनेन 18भूयस्तरान्निषेध एवोपोद्वलितः तथाविध19वीचिस्मृतौ गमनवार्ताया अप्य- योगात्20। निगमयति-तस्मादिति। अभिनवत्वेन अन्यैरप्रहतत्वेन। अनुक्तस्य निषेधस्य विध्याभासेन सूचनम्। आक्षेपो वक्ष्यमाणकविषयस्त्वेष सम्मतः ॥

अथ विरोध2विच्छित्तिमविचिकीर्षुराह-आ्राक्षेप22 इष्टेत्यादि। आक्षेपालङ्कारे हि विरुद्धत्वमनुप्रविष्टम्। इष्टनिषेधावलम्बेन अनिष्टविध्यवलम्बेन वा सूत्रद्वय23प्रवृत्ते डस्मिन्न2नुपपत्ति सद्भावात् इत्यर्थः । तमिमं प्रस्तुतं25 विरोधम् अधिकुर्मः इत्याह-

1. C. वेदमत्य 2. D. हार्यक: 3. D. तेन 4. A.C. यया 5. A.C. नीयार्थाः F. नीयाभिज्ञा: 6. A.C. शिशिरेति 7. A. हंसे 8. A.C. शीलं स 9 D. E. omit सन् 10. G. omits स 11. F. विशेषेण G. विशेष 12.C. ववलिं 13. C. पेष्का 14. A. C. हि वीच 15. A.C. काष्ठां 16. A.C. नाभिप्रे 17. D. omits अ्र 18.E. तु भूय: 19. A. विधि 20. A. हेतुत्वात् C. हेतुकत्वात् D. योगात् 21. A's alt. C. रोधस्त्वति मधि 22. D. इत्येष्टत्या 23. D. E. G. द्वयं 24. D. स्मिन्नुप 25. A.C.F. स्तुत

१५२ एतस्प्रस्तावेन विरोधगर्भोऽलङ्कारवर्गः प्रक्रियते। तत्रापि विरोधालङ्कारस्ता- वल्लक्ष्यते- विरुद्धाभासत्वं विरोधः ॥४०।। इह जात्यादीनां चतुर्णां पदार्थानां प्रत्येकं तन्मध्य एव सजातीयवि- जातीयाभ्यां विरोधिभ्यां संबन्धे विरोधः । सच समाधानं विना प्ररूढो दोषः । सति तु समाधाने प्रमुख एवाभासमानत्वाद्विरोधाभासः। तत्र च जातिविरोधस्य जात्यादिभिः सह चत्वारो भेदाः । गुणस्य गुणगादिभिः सह त्रयः । क्रियायाः क्रियाद्रव्याभ्यां सह दौ। द्रव्यस्य द्रव्येण सहैकः। तदेवं दश विरोधभेदाः। तत्र दिङ्मात्रेणोदाहरणं यथा- परिच्छेदातीतः सकलवचनानामविषयः पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवप्थं यो न गतवान्। विवेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगहनो विकार: कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते।। अत्र जडीकरणतापकरणयो: क्रिययोविरोधो वस्तुसौन्दर्येणाप्राप्तिपर्यव- सानेन परिह्नियते। तथा- एतत्प्रस्तावेनेति। तेष्वपि अधिष्ठाश्नभूतं विरोधालङ्वारं प्रामुख्यात् प्रथममुपगृह्वाति- तत्रापीति4। तत्र सूत्रम्-विरुद्धा ्भासत्वं विरोधः। विरोधस्य समाधानसद्गावात् आभासत्वं' विरोधालङ्कारः8। व्याचष्टे-इह जात्यादीनामिति। जातेर्जातिस्सजा- तीयं9 अन्यद्विजातीयम्। एवं गुणस्य गुण इत्यादि। भेदान्10 सश्व्ष्टे-तत्र11 चेति12। जातिविरोधस्य जातिनिबन्धनस्य विरोधालङ्कारस्य13। परिच्छेदेति। अपरिच्छेद्य:14 सर्ववचना15नाम् अविषयः। अन्1 जन्मनि17 पुनरित्थम् अनु18भूतमनस्त्वमिह न 19प्राक्को- टयपेक्षं 20पूर्वमित्यर्थः । विवेकस्य विशेषतो ध्वंसादु21पचितेन 22मोहान्धकारेण दुरु2त्तरः कोऽपि विरहविकारो अन्तर्जडयति तापयति च। योजयति24-अत्र जडीकरगेति। अप्रास्ति25विरह: 26 तद्धेतुकोऽयं विरुद्ध2क्रियोपनिपात इत्यर्थः । 1. D. omits ए 2. A. ष्ठानात्तं C. ष्टानोक 3. A.C. F. H. अलङ्कार 4. A. C. G. H. इति 5. A's alt. रुध्या 6. A.C.D. विरुद्धस्य 7. Except E. all mss. भासमानत्वं 8. D. अलङ्वारं 9. D. तीयं एवं 10. A. भेदार्थ व्याचष्टे 11.A. F.अन्र 12. H. चेति। बल विरोध सस्त्राति निबन्धः विरोधालङ्कारस्य द्योरपि श्रिष्टत्वे विरोधिनो: श्विष्टत्वे कुलपतिमिति। After this unconnected passage is found एकतरस्य पृथ्वीपति etc. (P. 153.) 13. A.C. कारस्यापि अर्पिदृष्टतेति 14. Except E.all mss. छेद्य 15. A.C. D. E. वचनाष्टय: 16. A. C.G. तत्र 17. A.C.छदननि 18.A.C.D. अननुभू 19. D.प्रा-भ्यवेक्षं 20. E, अपूर्व 21. D. ध्वंसावुप 22. E. महामो 23. D. दुरुक्तः E. दुरुक्तय: 24. A.C. यति च 25. F. प्तिः पूर्वानुरागः विप्रलम्भ: त 26. A.C. विरहे तु D. विरहहेतु 27. E. विरोधि

Fau विरोधः १५३

अयं वारामेको निलय इति रत्नाकर इति श्रितोऽस्माभिस्तृष्णातर लितमनोभिर्जलनिधिः । क एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनं ताम्यत्तिमिमकरमापास्यति मुनिः ॥ अत्र जलनिधिः पीत इति द्रव्यक्रिययोविरोधो मुनिगतेन महाप्रभावत्वेन समाधीयते। एवमन्यदपि ज्ञेयम्। विविक्तविषयत्वेन चास्य दृष्टे: श्लेषगर्भत्वे विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतुः इ्लेष औनदूटानाम्। दर्शनान्तरे तु संकरालंकारः। यथा-"सन्निहित- बालान्धकारा भास्वन्मूरतिश्र्" इत्यादौ विरोधिनोद्वयोरपि शरि्लिष्टत्वे। एकस्य तु श्िष्टत्वे "कुपतिमपि कलत्रवल्लभम्" इत्यादौ। एकविषयत्वे चायमिष्यते। विषयभेदे त्वसंगतिप्रभृतिर्वक्ष्यते।। एवं विरोधमुक्त्वा विरोधमूला अलंकारा: उच्यन्ते। तत्रापि कार्य- कारणभावमूलत्वे विभावनां तावदाह-

अयं वारामिति। तृष्णा पिपासा 1रत्नविषया लिप्सा च2। क एवं जानीते ? न कस्यचिदिदं संभाव्यम् इत्यर्थः । ्योजयति-अत्र 'जलनिधिरिति। भेदान्तरं सुज्ञान- मित्याह-एवमिति। इह5 श्लेषगर्भत्वे कि वृत्तमित्यत आह-विविक्तेति। श्लेषतो विविक्तविषय- तयोक्तोदाहरणादौ दृश्यते यतः । अतः श्लेषगर्भत्वे श्लेषो 7बाधकः 8उद्भटमताव- लम्बिनाम् अन्येषां तु सङ्करः9। उदाहरणम्-सन्निहितेति10। बालान्धकारा11 12केश- कालिमा नूतन13तिमिरं च। भास्वन्मूर्तिः14 भास्वतो रवे15मूर्तिरच। इदं द्वयोरपि विरोधिनोः शविष्टत्वे16। 17कुपतिमिति एकतरस्य। पृथ्वीपतिः कुत्सितपतिश्च। अत्र विशेषमाह18-एकविषयेति। विरोधस्यकविषयत्वे विरोधालङ्कारः। विषयभेदे त्वसङ्ग- त्यादिर्वक्ष्यते19। विरोधस्तु तदाभासो जात्याद्यर्थसमाश्रयः । तद्व चित्र्या20द्दशविधो विष2यैक्ये व्यवस्थितः । अथ22 विरोधमूला:23। तत्रापि कार्यकारणविरोधालङ्कारत्वेन विभावनोच्यते। तत्र सूत्रम्-

1.C. रक्तानविष्टया 2.C. एक एवं 3. A. आयोज 4. D. E. जन्मनि 5. Omitted in C. 6. D. E. विविक्त 7. D. बोध 8. D. उपभट 9. A.C. सङ्कर 10. E. हित बा G. हितबालेति 11.A.C.D. कार: 12. A's alt. C. केनकेलिमात्र 13.A.C.F. तनुस्तिमि 14. A's alt. मुक्ति: 15. A. मुक्तिश्च 16. A. अविषयत्वे 17. A.क्लसं C. कम्पायति 18. H. विरोधं 19. C. वक्ष्यन्ते 20. D. चित्रयं 21. H. विषयं व्य A. C. विषयैकैर्व्यवच्छिता 22. A.G. विभावना विरो 23. A. C.F. H. मूल: एक वितत

१५४ कारणाभावे कार्यस्योत्पत्तिर्विभावना ॥४१।। इह कारणान्वयव्यतिरेकानुविधानात्कार्यस्य कारणमन्तरेणासंभवः। अ्रन्यथा विरोधो दुष्परिहरः स्यात्। यदि तु कयाचिन्द्ङ्गया तथाभाव उप- निबध्यते, तदा विभावनाख्योऽलङ्वारः। विशिष्टतया कार्यस्य भावनात्। सा च भ्ङ्गिविशिष्टकारणाभावोपनिबद्धा। अप्रसिद्धं तु कारणं वस्तुतोऽस्तीति विरोधपरिहारः। कारणाभावेन चोपक्रान्तत्वाद्वलवता कार्यमेव बाध्यमानत्वेन प्रतीयते, न तु तेनात्र कारणाभावः इत्यन्योन्यबाधकत्वानुप्रासिगताद्विरोधा- लड्काराड्ड्रद:। एवं विशेषोक्तौ कार्याभावेन कारणसत्ताया एव बाध्यमान- त्वमुन्नेयम्। येन सापि विरोधाद्धिन्ना स्यात्। इह लक्षसे यद्यप्यन्यैः कारणपद- स्थाने क्रियाग्रहरं कृतं, तथापीह कारणपदमेव विहितम्। न हि सर्वैः क्रिया- कारणाभावे कार्यस्योत्पत्तिविभावना । 2प्रसिद्धकारणाभावे सूक्ष्मकारणवशात् कार्योत्पत्ति ्विशिष्टतया कार्यभावनात् विभावना। व्याचष्टे-इहकारणेति। कार्यं हि कारणमन्तरेण न संभवतीति तदन्वयव्यतिरेकानुविधानात् तदभावेपि यदि कार्यसंभवः, तदवास्त ्वत्वात्7 विरोधो दुष्परिहरः8। यदि केनचिदुक्तिवैचित्र्येण कारणाभावेऽपि कार्यसंभव9 उपनिबद्ध:10 तदा 1वशिष्टचेन कार्यभावना12द्विभावना। क (या13) चिदि- त्युक्तम्14 । सा15 केत्यत आह-सा16चेति। प्रसिद्ध1स्यैव कारणस्य अनुपनिबन्ध:18 19अ प्रसिद्धकारण20संभवात्तु 21विरोधि। विरोधाद्वैलक्षण्यायाह-कारणाभावेनेति । प्रामाणिकत्वात् बलिना कारणाभावेन कार्यमेव बाध्यते, न तु कारणाभावः, अत उभयविरोधानुप्राणितात् विरोधात्22 विशेषः । एतद्व्यतिरेकरूप2या नीत्या24 वक्ष्य- माणस्य विशेषोक्त्यलङ्कारस्यापि विरोधतो भेद इत्याह-एवं विशेषोक्तावित्यादि। तत्र हि कार्याभाव: कारणसत्ताया25बाधकः। अतः 26साऽपि विरोधाद्विभिन्ना27। लक्षणांशे विमतिमुपन्यस्य दूषयति-इह लक्षण इति। क्रियाग्रहणं कृतम्। क्रियाभावे कार्यो- त्पत्तिः विभावनेति तथाऽपि कारणपदविधानारहत्वान्निव्रेशितम्28। तत्र हेतु:29-न हि सर्वैरिति। क्रियाफल3मेव कार्यमिति न हि सर्वेषामभ्युपगमः, किन्तु वैयाकरणानामेव।अतः 1.D.वना व्याच 2.C.Omits प्र 3. Except C.all mss.पत्ति वि 4. Omit- ted in A. C. D. 5.H. इति प्रसिद्धकारणा (P. 156) 6.C. तदर्थत्वात् 7. A. C. वात् दु 8.E. हार: 9. A.C. भवो नि 10. D. E. F. निबन्ध: 11. A. C. G. तद्वैशि 12.A.C. भावना क 13. All mss. कदाचित् 14. D. उक्ता 15. A.C. साङ्कित्य 16. A's alt. साद्विरोधी चेति 17. A. सिद्धविधानात्तदभावेऽपि का 18. A. C.F.G. निबद्धात् 19. C. omits अ 20. A.C.F.G. सद्भावात् 21. F.न वि 22. D. F. omit त् 23. C. रूपाया C. 24. नित्या 25. D. E. omit या 26. A's alt.C. क्वापि 27. E. भिन्ना 28. A's alt.C. शितः 29. F. हेतुः क्रिया 30. A. C.D.F. फलत्वे का

विभावनाभेदाः १५५

फलमेव कार्यमभ्युपगम्यते। वैयाकरणैरेव तथाभ्युपगम्यत्वात्। अतो विशेष- मनपेक्ष्य सामान्येन कारणपदमेवेह निर्दिष्टम्। यथा- असंभृतं मण्डनमङ्गयष्टेरनासवाख्यं करणं मदस्य। कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमखं बाल्यात्परं साथ वयः प्रपेदे॥

अत्र द्वितीये पादे मदस्य प्रसिद्धं यदासवाख्यं कारणं तदभावेऽपि यौव- नहेतुत्वेनोपनिबन्धः कृतः । मदस्य च द्वैविध्येऽप्यभेदाध्यवसायादेकत्वमतिश- योक्त्या। सा चास्यामव्यभिचारिणीति न तद्वाधेनास्या उत्थानम्, अपि तु तदनुप्राशितत्वेन। इयं च विशेषोक्तिवदुक्तानुक्तनिमित्तभेदाद्द्विधैव। तत्रा- संभृतमिति उक्तनिमित्तोदाहता। अनुक्तनिमित्ता यथा-

अङ्गलेखामकाश्मीरसमालम्भनपिञ्जराम् । अनलक्तकताम्राभामोष्ठमुद्रां च बिभ्रतीम्।। अत्र सहजत्वं निमित्तं गम्यमानम्। इयं च मालयापि भवन्ती दृश्यते। यथा- अनिद्रो दुःस्वप्नः प्रपतनमनद्रिद्रुमतटं जराहीनः अनाघातं दुःखं विगतनिगला बन्धनधृतिः सजीवं जन्तूनां मरणमवनीशाश्रयरसः ॥

क्रिया1व्यतिरेकिणोऽपि कारणस्य संभवात् सामान्यतः कारणग्रहणमेव कृतम्। अत्र द्वितीयेति। मदस्या2सवकारणापोहेन यौवनकारणोपनिबन्धो यौवनासव- मदयोरभेदाध्यवसायात्। सा चातिशयोक्तिरविभाश्वनां न व्यभिचरतीति न बाध्यते। अपि त्वनुग्राहकत्वेनावतिष्ठते। 5तद्द्वैविध्यमाह-इयं चेति। अनेन विशेषो क्तेरपि द्वैविध्यं सूचितम्। तत्रासंभृ तमिति। इयमेवोक्तनिमित्ता वयसो निमित्तत्वात्। अङ्गले7खामिति। काश्मीरसमालम्भनं कुङ्कुमालेपः9 निमित्तानुक्ति दर्शयति-अत्र सहजत्वमिति। वैचि- त्र्यान्तरम् आ्रह-इयं चेति। अनिद्र इति । प्रपतनं मरणाध्यवसायेन पातः । तिमिर- 10सहितस्त्राससमयो निशा अयं तु तद1भावात्मकः। 12आघातो 1वधस्थानं, धृतिर्धारणं अन्वयोऽनु11वृत्तिः ।

1. D. क्रियाया व्य 2.C. आसाव3. C. कारगौप D. करण 4. D. भावना 5. त Omitted in all except D. 6. A. संभ्रममि 7. A.C. रेखा 8. A.C. भनं कालागरुकु 9.C. लेपान 10. A. सहिग 11. A.C. तद्भावा 12. A.C. अथातो A's alt. क्रव्यातो F. प्राघातो 13. A's alt. पदस्थानं. C अवस्था D. E. वय 14. C. अनुत्ता आ

१५६ अ्रपरसंभृतं मण्डनमिति, कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमस्त्रमिति च। अत्र विव- दन्ते-इयमेव विभावनेति केचित्। संभरणस्य पुष्पाणां च मण्डनमस्त्रं प्रत्यका- रणत्वाद्वाङ्मात्रमेतत्। एकगुणहानौ विशेषोक्तिरित्यन्ये। रूपकमेवाधिरोपित- वैशिष्टयमिति त्वपरे। आरोप्यमाणस्य प्रकृते संभवात्परिराम इत्यद्यतनाः । विभावनां लक्षयित्वा तद्विपर्ययस्वरूपां विशेषोक्ति लक्षयति- कारणसामग्ये कार्यानुत्पत्तिर्विशेषोक्तिः ।।४२।।

पुष्पकारणाभावेऽपि मण्डनकामास्त्रकार्योत्पत्तेरियमेव विभावनेति केचित्। अन्ये तु संभरण2पुष्पयोर्मण्डनास्त्रे प्रत्यासवमदन्यायेन साक्षादकारणत्वाद्वाङमात्रं4 विभावनात्वव- चनम्। किश्व एकगुणहा्निकल्पनायां साम्यदाढर्यं विशेषोक्तिरित्युक्तलक्षणविशेषोक्ति- रियम् । संभरणाद्येकगुणहान्या मण्डनादे: वयसा सह साम्यदा7ढर्यादित्याहुः8। अपरे तु वयसि मण्डनत्वाद्यारोपात्10 रूपकमेव यत्त्व11संभरणादि वैशिष्टयं तद1त्रैव अधिरोपि- तमित्याहुः। अथ सिद्धान्तः-आरोप्यमाणस्येति। आरोप्यमाणस्य मण्डनत्वादेर्वयोरूपे प्रकृते 13प्रतिपत्तिरूपादुपयोगात् परिणामोऽयम्। मण्डनादिक हि1वयोरूपो15पग्राहिप्रतिप- त्तिकत्वेन उपयुज्यते। रूपकत्वे हि वयसो मण्डनं रूपोपग्राहिताया16 मण्डनमेवेदमित्यादि प्रसजेत्। अतः परिणाम एव। अदयतना इति आचार्यः स्वात्म1प्रमुखान्वक्ति । प्रसिद्धकारणाभावे कार्योत्पत्तिविभावना। कार्योत्पादनवैशिष्टयाद्द्विधा चेयं निमित्ततः ॥ विशेषोक्त्य सङ्गतिमाह-विभावनामिति। तत्र सूत्रम्-कारण18सामग्रचे कार्या1नुत्पत्तिर्विशेषोक्तिः ॥ विभावनावैपरीत्येन विशेषमभिव्यङ्क्तुं प्रयुज्यमाना 1. E. इतीति 2. D. Repeats भरण 3. A. C.F. वार्ता 4. D. E. F. मात्रकं 5. A.C. किन्तु 6. A.C. हानि: 7. A. F. दाढ्य 8. A. F. आह 9. E. omits न 10. A.C.F. रोपापगमेऽवयवत्व संभ 11. D. यद्यसं 12. A. C. F. G. तत्रैव 13. E. प्रवृत्ति 14. D. हि वयसो वयो 15. A. C. E. F.G. H. रूपो वयसो 16. A. ग्राहिकतया 17. A.C.F. स्वाम्यात्म F. संवादात्म 18. F. कारणेति 19. A. कार्योत्पत्तिः * A. The passage असंभृतमिति ..... परिणाम इति अद्यतना: discussing the figure in the verse असंभृतं मराडनमङ्गयष्टे: etc. is found in different places in the three editions of the Sarvasva. In the N. S. Ed. (p. 151) it occurs after the line अन्र सहजत्वं निमित्त गम्यमानं explaining the verse "अङ्गलेखां" etc. Inthe T.S.S. Ed.(p.154) it follows the line ending in तदनुप्राणितत्वेन which is the Vrtti explaining the verse असंभृतं etc. In the present edition, Vidyacakravartin has it after the verse "अनिद्रो दुःस्वप्ो" etc., an illustration for serial Vibhavana.

विशेषोक्तिमेदाः हुलर १५७

इह समग्राणि कारणानि नियमेन कार्यमुत्पादयन्तीति प्रसिद्धम्। अन्यथा समग्रत्वस्यैवाभावप्रसङ्गात्। या तु सत्यपि सामग्ये न जनयति कार्यं सा कश्चिद्विशेषमभिव्यङ्क्तुं प्रयुज्यमाना विशेषोक्तिः। सा च द्विविधा उक्तनि- मित्ता अनुक्तनिमित्ता च। अचिन्त्यनिमित्ता त्वनुक्तनिमित्तैव। अ्नुक्तस्य चिन्त्याचिन्त्यत्वेन द्वैविध्यात्। क्रमेण यथा-

कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान्यो जने जने। नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै कुसुमधन्वने॥ आहतोऽपि सहायरेमीत्युक्त्वा विमुक्तनिद्रोऽपि। गन्तुमना प्रपि पथिक: सङ्कोचं नैव शिथिलयति॥ स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः। हरतापि तनुं यस्य शंभुना न हृतं बलम् ॥ अत्र सत्यपि दाहलक्षरोऽविकले कारणेऽशक्तत्वाख्यस्य कार्यस्यानुत्पत्तिः

विशेषोक्तिः। व्याचष्टे-इह समग्रारणीत्यादि। अन्यथेति। सामग्रयं हि1कार्यनिष्पत्त्यव- सानकम्। तदेव चेत्कार्यं न2 जनश्येत(त्) तदा किमेषां समग्रत्वम्। अतः 4कारणानि चेत समग्राणि तदा नियमेन5 कार्योत्पत्तिरिति स्थितम्। अनेन व्यापिर्दशिता। अत्राभासतो विरोधमु त्थापयति8-यत्त्विति । 9कश्र्दिति। यदि कारणसाम1ये कार्यानुत्पत्ति- स्तदा विशेष: कश्चिदभिव्यङ्गयस्स्यात। इत्थं च सति विशेषमभिव्यङ्क्तुम् उक्तिरिति11 विशेषोक्तिः । तद्द्दार्थमाह-सा चेति । अचिन्त्यत्वम12तर्किता। तद13नुक्तेनिमित्तमित्य- नुक्तनिमित्तैव।

कर्पूर14इवेति। अत्र निर्भ15स्मांशं दाह1शक्तिवकल्ये सामग्री। अथापि जने जने शक्तिमानिति कार्यानुत्पत्तिः। आहतो17डपीति। 18ाह्वानप्रत्युक्ति19जिगमिषा (:) 20सङ्कोचशैथिल्य21कारणसामग्री। नैवेति22 तु कार्यानुत्पत्तिः। तत्र हेतु: 23कान्ता- स्वप्नादि चिन्तितुं शक्यम्।

स एक इति। 24तनुहरणं बलहररो25 सामग्री। न हृतमिति तु कार्यानुत्पत्तिः । तत्र हेतु: अनुक्तश्चिन्तितुमशक्यः त्रिष्वपि योजयति-अत्र सत्य26पि दाहेति। स्वरूपेण

1. A. C. D.G. हि नाम 2. C. नाजन 3. D. E. G. जनयेयु: 4. D. आकार 5. A.C. न कार्य 6. H. दर्शिता लक्षणान्तर (P. 159) 7. C. उत्पादयति 8. D. यति कंचिद् 9. A.C. D. किञ्ञि 10. C. सामग्रयै 11.A.C. उक्ति तन्जेद 12. E. अतर्क्यता 13. D.E. तदयनु 14. A's alt.C. रुपैति 15.A.C. भस्मकान्त- रदाह 16. E. दाह: 17. A.C.आवृत्तो 18.E. किम् आ 19. F.G. उक्ति निद्रा विमुक्ति जि 20. A's alt. संचोरते शै C. संरोचते शै 21. D. थिल्ये सा 22. D. इति कृता का 23.D.F. हेतुः अनुक्त: 24. C. न तु 25. A.C. हरण 26. A. यविदाहे obmu)

१५८ शक्तिस्वरूपेणाविरुद्धेन धर्मेरगोपनिबद्धा। अवार्यवीर्यत्वं चात्रोक्तं निमित्तम्। तथाह्वानादयः संकोचशिथिलीकारहेतव इति तेषु सत्स्वपि तस्यानुत्पत्तौ कान्ता- स्वप्नसमागमाद्यनुक्तं सत् चिन्त्यं निमित्तम्। तथा तनुहरणकारणे सत्यपि बलहरणस्य कार्यस्यानुत्पत्तौ निमित्तमनुक्तमप्यचिन्त्यमेव, प्रतीत्यगोचरत्वात्। कार्यानुत्पत्तिश्चात्र क्वचित्कार्यविरुद्धोत्पत्त्या निबध्यते। एवं विभावनायामपि कारणाभावः कारणविरुद्धमुखेन क्वचित्प्रतिपादयते। तथा च सति, यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा- स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्बानिलाः। सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते।। इत्यत्र विभावनाविशेषोक्त्योः सन्देहसङ्करः। तथा ह्यत्कण्ठाकारएं विरुद्धं "यः कौमारहर" इत्यादि निबद्धमिति विभावना। तथा "यः कौमारहर" इत्यादेः कारणस्य कार्यं विरुद्धं "चेतः समुत्कण्ठत" इत्युत्कण्ठाख्यं निबद्धमिति विशैषोकिः । विरुद्धमुखेनोपनिबन्धात्केवलमस्पष्टत्वम्। साधकबाधकप्रमाणणा- शक्तिमानिति स्वशब्देन1 विरुद्धेन धर्मेण क्वचिदियं विभावनया सङ्कीर्यत इति दर्शयितु- माह-कार्यानुत्पत्तिरित्या2दि। यः कौमारेति। नायिका काचिदुद्दीपनिभावना(विभावा)भिरता वक्ति। यो मे प्रथमपरिभोगेन4 कौमारं हृतवान् अद्यापि स एव वरः5 वसन्तक्षपाः अपि ता एव। उन्मीलितमालतीवत् सुरभयः कदम्बानिलाः त एव। कदमबोऽत्र वूलीकदम्बाख्यस्त- द्विशेष:7 यो वसन्ते विकसति। अहमपि सा चैवास्मि, पुरातनी प्रेमधारा8 न9 कुण्ठि- तेत्यर्थः। अथापि रेवानदीकूले तत्र वेतसीतरुतले सुरतव्यापारलीलाविधौ चेतस्समुत्कण्ठते। योजयति10-अत्र विभावनेत्यादि। कौमा11रहरादि12स्द्रावोऽनुत्कण्ठा13कारणसाम14ग्रयम्। अथापि चेतस्समुत्कण्ठत इति विरुद्धोपनिबन्धेनानुत्कण्ठानुत्पत्तिरुक्ता। अतो विशेषोक्तिः । तथा कौमारहराद्ययोगरूपकारणाभावे तत्सद्द्ाव15रूपविरोधिमुखेनोपनिबद्धेत्युत्कण्ठा- कार्योत्पत्तिरविभावना। तयोश्च साधकबाधकाभावात्16 सन्देहसङ्करः। कार्यकारण17- 1.D. omits न 2. D. इति 3.A's alt.C. उदयन 4.C. भोगेऽपि स एव 5.A. पर: 6. All mss. वसन्ता: 7.C. शेषय।रवि ...... सन्ते 8. A's alt. प्रमथाधारा नकु 9. Omitted in A's alt. F.G.10. D. योजयति अत्रेति नायक ..... (under सम p.162)* 11. C. कुमार 12. D. स्वभावो 13. A. C.F. कराठासा 14. D. सामान्यं 15. A.C. भावं यद्रप 16. C. भावतत्स 17. D. कारणा * The omitted portion is found later under अर्थापत्ति after व्याचष्टे as व्याचष्टे ... (a gap) अत्र विभावनेत्यादि.t0 योजयति अन्रेत्यादि (under सम p. 162). After this the ms. ends abruptly.

पतिशयोक्ति: १५६

भावाच्चात्र संदेहसंकरः। या तु "एकगुणहानिकल्पनायां साम्यदाढर्यं विशे- षोक्तिः" इति विशेषोक्तिर्लक्षिता सा अस्मद्दर्शने रूपकभेद एवेति न पृथग् वाच्या। अतिशयोक्तौ लक्षितायामपि कश्त्प्रभेदः कार्यकारणप्रस्तावेनेहो- च्यते- कार्यकारणयोः समकालत्वे पौर्वापर्यविपर्यये चातिशयोक्तिः ॥।४३।। इह नियतपूर्वकालभावि कारणं नियतपश्चवात्कालभावि च कार्यमिति कार्यकारणयोरलक्षएं प्रसिद्धम्। यदा तु विशेषप्रतिपादनाय तयोरेतद्रूपापगमः क्रियते तदातिशयोक्तिः । एतद्रूपापगमश्र् कालसाम्यनिबन्धनः कालविपर्यासनि- बन्धनश्चेति द्विधाभवन्नतिशयोक्तिमपि द्वधे स्थापयति। क्रमेण यथा- पश्यत्सूद्ृतसान्द्रविस्मयरसप्रोत फुल्लनेत्रोत्पलं भूपालेषु तवात्र सूक्ष्मनिशिते निविंशधाराध्वनि।

भावयोश्च विरोधिसद्द्ावायातत्वादस्फुटत्वम्। अनयोश्च न सर्वदा सङ्करः। कार्योत्प- त्त्य नुत्पत्त्योरन्यतर2विवक्षणो शुद्धत्वात्। प्रकृतोदाहररो तु उत्कण्ठोत्पत्त्यनुत्कण्ठानुत्प- तत्योद्वयोरपि विवक्षा। अत्र श्रोक :- कार्यांशस्य यदा भावाभावौ5 वक्तमपेक्षितौ। विभावनाविशेषोक्त्योस्तदा सन्देहसङ्करः ॥ लक्षणान्तरमव्या पीत्याह-या8त्वेकगुशेत्यादि। विशेषोक्तिर्भवेत् कार्यानुत्पत्तिस्सति कारणे। अत्रकशगुणहान्या तु10 साम्यदाढर्यमलक्षणम् ।। प्रतिज्ञातचरायातिशयोक्त्यन्तराय सङ्गतिः-अ्तिशयोक्ताविति। तत्र सूत्रम्- 1कार्यकारणयोः समकालत्वे पौर्वापर्यविपर्यये चातिशयोक्तिः। कार्यकारण12विरोधमूल- त्वादिह13 कथनम् । प्रपश्चाय व्याचष्टे-इह नियतेति। एतद्रूपापगम:14 पौर्वापर्ये नियम- भङ्ग:15। द्वैविध्यमाह-एतद्रूपेति16। पश्यत्सूद्र17तेति। राजसु विस्मेरेषु पश्यत्सु तव खड्गे युगपत्कीर्त्या निर्गमेन18 श्रिया प्रवेशेन चेन्द्र19जालं कृतम्। अत्र20 श्रीप्रवेश21 कीर्ति22निर्गमहेतौ समकालोपनिबन्धः23।

1.D. पत्यानु 2. A.C.D. अविव 3.C. कण्ठात् पत्यनु 4. A. विवनामात श्रो A's alt. विवन्तामत्र C. वन्ामात्र 5.C. भावो 6. A. F. अवेक्षते C. अपेक्षते 7.H. omits व्या 8. D. E. यत्वेक 9. A.C. H. एकहान्या 10. I. तुन्दाढर्या 11. F. कार्येति 12. A.C. कारणयो: E. G. कारणादि H. कारणमूल 13. G. इह पुनः 14.D. गमं 15. D. भङ्गं 16. H. रूपेति आभा 17. E. omits. द् 18. D. गमनेन 19. C. omits च A's alt. खान्द्र 20. Except G. all read तत्र 21. A. C. D. प्रवेशो 22. A.C.D. लक्ष्मीनि 23. C. निबद्धं

१६० अलङ्कारसर्वस्वम्-सख्जीवनीसहितम् कीर्त्या च द्विषतः श्रिया च युगपद्राजन्यचूडामगे हेलानिर्गमनप्रवेशविधिना पश्येन्द्रजालं कृतम्।।

दिशि दिशि पवमानो वीरुधां लासकश्र। नरि नरि किरति द्राक्सायकान्पुष्पधन्वा पुरि पुरि च निवृत्ता मानिनीमानचर्चा।। पूर्वत्र प्रोढोक्तिनिर्मितेऽर्थे शत्रुश्रीप्रवेशः कीर्तिनिर्गमनस्य हेतुरिति भिन्नकालयोस्तुल्यकालत्वं निबद्धम्। उत्तरत्र तु माननिवृत्ति: स्मरशरप्रकि- रणकार्येति तयोरुपपन्नं पौर्वापर्यं व्यत्ययेन निर्दिष्टमित्यतिशयोक्तिः। कार्यस्य चाशुभावाख्यो विशेषः प्रतिपाद्यते। तयोर्विभिन्नदेशत्वेऽसंगतिः।४४।। तयोरिति कार्यकारणयोः। यद्देशमेव कारणं, तद्देशमेवकार्य दृष्टम्। न हि महानसस्थो वह्निः पर्वतदेशस्थं धूमं जनयति। यदा त्वन्यदेशस्थं कारण- मन्यदेशस्थं च कार्यमुपनिबध्यते, तदोचितसंगतिनिवृत्तेरसंगत्याख्योऽलंकारः। स च विरोधिकार्यकारणभावप्रस्तावादिह लक्ष्यते। यथा- प्रायः पथ्यपराङ्मुखा विषयिरगो भूपा भवन्त्यात्मना निर्दोषान्सचिवान्भजत्यतिमहांललोकापवादज्वरः। धन्या: श्राध्यगुरगास्त एव विपिने संतोषभाजः परं बाह्योडयं वरमेव सेवकजनो धिक्सर्वथा मन्त्रिरः।। पथि पथीति। आभा प्रभा। लासको1 नर्तकः। नरि नरि पुंसि पुंसि2। अत्र सायक- किरणकार्यभूता माननिवृत्तिः प्राक् सिद्धत्वेनोक्ता। उभयत्र योजयति4-पूर्वत्रेत्यादि। प्रौढोक्तिनिर्मितमिन्द्रजालात्मकं व्यङ्गयम्। विशेषमाह-कार्यस्य चेति। कार्यकारणयोयौं तु कालसाम्यविपर्ययौ। माली अन्या त्वतिशयोक्तिस्सा विरोधांशोपजीवनात्॥

उचितेति9। समदेशत्वमुचिता सङ्गतिः । असङ्गतिमाह-विरोधीति। प्रायः पथ्येति10। प्रायेण भूपा: स्वतो हितपराङ्मुखा विषयाक्रान्ता भवन्ति। लोकापवादस्तु निर्दोषान् 1. Omits ला D. लासकौ 2. H. पुंसि उभयत्र 3 A's alt.C. मनने नि D. मानन हि वृ 4. Drepeats जयति 5. E. मित इ 6. A. C.F.G. त्विति 7. A. योस्तु स्त: का C.H. योस्तुकाल 8. A.C. विरुद्ध F. तयोरिति व्या 9. A. C. चिन्तेति 10. A. पत्ये

विषमम् १६१

अथ पथ्यपराङ्मुखत्वमुपालम्भविषयत्वस्य भिन्नदेशहेतुरित्यसङ्गतिः। एवं - सा बाला वयमप्रगल्भवचसः सा स्रीवयं कातरा: सा पीनोन्नतिमत्पयोधरभरं धत्ते सखेदा वयम्। सा क्ान्ता जघनस्थलेन गुरुणा गन्तुं न शक्ता वयं दोषैरन्यसमाश्रितैरपटवो जाता: स्म इत्यद्भुतम्। इत्यत्र ज्ञेयम्। अत्र बाल्यनिमित्तमप्रगल्भवचनत्वमन्यदन्यच्च स्मरनिमि- तकमित्यनयोरभेदाध्यवसायः । एवमन्यत्र ज्ञेयम्। विरूपकार्यानर्थयोरुत्पत्तिर्विरूपसङ्गटना च विषमम् ।४५।। विरोधप्रस्तावेनेह लक्षणम्। तत्र कारणगुरगप्रक्रमेण कार्यमुत्पद्यत इति प्रसिद्धौ यद्विरूपं कार्यमुत्पद्यमानं दृश्यते तदेकं विषमम्। तथा कन्तिदर्थ साधयितुमुद्यतस्य न केवलं तस्यार्थस्याप्रतिलम्भो, यावदनर्थप्राप्तिरपीति द्वितीयं विषमम्। अत्यन्ताननुरूपसङ्गटनयोविरूपयोश्र सङ्घटना तृतीयं विषमम्। अननुरूपसंसर्गो हि विषमम्। क्रमेण यथा- सदः करस्पर्शमवाप्य चित्रं रणे रसे यस्य कृपाणलेखा। तमालनीला शरदिन्दुपाण्डु यशस्त्रिलोकाभरणं प्रसूते।। तीर्थान्तरेषु मलपङ्गवतीविहाय दिव्यास्तनूस्तनुभृतः सहसा लभन्ते। सचिवानेति। विपिने सन्तोष1भाजो मुनयः2। यद्वा बाह्यो मन्त्रानधिकृतस्सेवकण्जनो वरं मन्त्रिरास्तु 8धिक। योजयति-अन्रेति। लोकापवादस्य पथ्यविमुखत्वं विभिन्नाश्रयो हेतु:10। इत्थं वैचित्र्यान्तरेऽपि दर्शयति-एवमिति। सा बालेति। योजयति-अत्र चेत्यादि11। निगमयति-एवमिति12। अन्यत्र विच्छित्त्यन्तरे। कार्यकारणयोभिन्नदेशत्वे स्यादसङ्गतिः13। अभेदाध्यवसायादि विच्छित्त्या दृश्यते च सा।। विषमार्थं सूत्रम्-विरूप14कार्यानर्थयोरुत्पत्ति15विरूपसङ्गटना च विषमम्16। कारणविरूप1कार्योत्पत्तिरेकं, अनर्थोत्पत्तिरन्यत् अननुरूपयोः संघटना तृतीयमिति त्रिधा विषमम्18 19सङ्गति :- विरोधेति। व्याचष्टे-तत्र कारगेति। निर्वक्ति-अननुरूपेति। सद्य इति। करस्पर्श: पारिग्रहः। नीलाया: पाण्डुरूप कार्यम्। तीर्थेति20। तीर्थान्तरेषु 21पातकपङ्ङिला:22 तनूर्विहाय दिव्यास्तनूर्लभन्ते। 1. D. तोऽपि 2. H. मुनयः लोकाप 3. C. यथा 4. A.C. बाह्ये 5. A. मात्रानधि C. मात्रोनधि 6. D. सेवज 7. E. G. पर: 8. A's alt. C. अधिकं 9. H. चादस्तु 10. H. हेतुः त्र्यान्त 11. च omitted in A.C. 12. H. इति कार्य 13. सड्ग्रह: 14. F. रूपेति 15. A.C. पत्तिर्वा वि 16. H. षमं विरूप 17. C. विरुद्ध- पकार्यो 18. D. विषमसंग 19. A.C.H. सन्तं सुतं वि 20. A.C. omit इति 21.A.C. उपपात 22. A. पङ्गिलान् तु पुनर्विहा पङ्किलास्तु लभ

१६२ वाराणसि ! त्वयि तु मुक्तकलेबराणां लाभोऽस्तु मूलमपि यात्यपुनर्भवाय॥ अरण्यानी क्वेयं धृतकनकसूत्रः क्व स मृगः क्व मुक्ताहारोऽयं क्व च स पतगः क्वेयमबला। क्व तत्कन्यारत्नं ललितमहिभर्तुः क्व च वयं स्वमाकूतं धाता किमपि निभृतं पल्लवर्यत॥ अत्र कृष्णवर्राच्छुकवर्णगोत्पत्तिः, कलेबरात्यन्तापहारलक्षणानर्थान्त- रोत्पत्तिरिति, अत्यन्ताननुरूपाणां चारण्यान्यादीनां परस्परसङ्गटनं क्रमेण मन्तव्यम्। केवलमनर्थोत्पत्तिरत्र व्याजस्तुतिपर्यवसायिनीति शुद्धोदाहरणम- भ्यूह्यम् । तद्विपर्ययः समम् ॥४६॥ विषमवैधर्म्यादिह प्रस्तावः । यद्यपि विषमस्य भेदत्रयमुक्तं, तथापि तच्छब्देन संभवादन्त्यो भेद: परामृष्यते। पूर्वभेदद्वयविपर्ययस्यानलङ्कारत्वात्। अन्त्यभेदविपर्ययस्तु चारुत्वात्समाख्योऽलङ्कारः। स चाभिरूपानभिरूप- विषयत्वेन द्विविधः। श्द्यो यथा-

वाराशसि1 ! त्वयि तु त्यक्ततनूनां दिव्यतनुलाभस्तावदास्तां मूलं2 प्राचीना3 तनुरप्य- पुनर्लाभाय याति। अत्र मूलनाशलक्षणानर्थोत्पत्तिः। अरण्यानीति। आकूतं हृदयम्। निभृत गूढं पह्लवयति प्रकाशयति। अत्रारण्या6- न्यादीनां विरूपाणां असङ्घटनी यानां सङ्कटना। त्रिष्वपि योजयति-अत्र कृष्णोत्यादि। ननु मध्यमोदाहरणे व्याजस्तुतिपर्यवसानम् इत्यत आ्राह-केवलमिति। स्तुतिनिन्दा- छायापरित्यागे शुद्धं 10सुज्ञातत्वादभ्यूहितुं शक्यम् । विरूपानर्थयोरहेतोरुत्पत्तिर्विषमं मतम्। तथा 1विरूपघटना तेनेदं त्रिप्रभेदकम् ॥ 12समार्थं मूत्र म्-तद्विपर्यय13स्समम्14। तृतीयभेदापेक्षया विषमविपर्ययस्समम्। सङ्गतिपुरस्कारेण व्याचष्टे-विषमेत्यादि। अनलङ्कारत्वा15दिति। सरूपकार्यस्यार्थस्यो- त्पत्तौ न हि विच्छित्तिः । 16द्वैविध्यमाह-स चेति17। स18चान्त्यो भेदः ।

1.A.C. णसीत्यक्त D. गासि त्य 2. A. अलं 3.D. प्राचीन 4. A. C.F. G.H. भवति 5. A's alt. C.H. दृढं 6. A. C. F.G. H. I. अरगयादी 7.C. घटनयानां 8.H. कृष्णे विरूप 9.A.C. निन्दयोश्च परि 10. D. संज्ञानत्वा A सुज्ञान- पदभ्यू C. सुज्ञानादभ्यू 11.H. त्रिरूप 12. Omitted in A.C. 13. F. पर्ययेति 14.D. समं भे 15. A. C. F.G. H. omit इति 16. D. वैविध्यं 17. H. स चेति योजयति 18. D. चाभेद:

विचित्रमु १६३

त्वमेवं सौन्दर्या स च रुचिरतायाः परिचितः कलानां सीमानं परमिह युवामेव भजथः । अयि द्वन्द्वं दिष्टया तदिह सुभगे ! संवदति वा- मतः शेषं यत्स्याज्जितमिह तदानीं गुणितया। अत्राभिरूपस्यैव नायकयुगलस्योचितं सङ्गटनमाशंसितम्। द्वितीयो यथा- चित्रं चित्रं बत बत महज्वित्रमेतद्विचित्रं जातो दैवादुचितरचनासंविधाता विधाता। यन्निम्बानां परिणतफलस्फातिरास्वादनीया यच्चैतस्या: कवलनकलाकोविदः काकलोकः ।। अत्रानभिरूपाणां निम्बानां काकानां च समागमः प्रशंसितः । आनु- रूप्यात्समत्वव्यपदेशः । विरोधमूलं विचित्रं लक्षयति- स्वविपरीतफलनिष्पत्तये प्रयत्नो विचित्रम्।४७।। यस्य हेतोर्यत्फलं, तस्य यदा तद्विपरीतं भवति, तदा तद्विपरीतफल-

त्वमेवमिति। त्वमेवंविधसौन्द1रया2 स च रुचिरताया:3 परिचितः युवां कला4- भिज्ञौ च। शेषं पाणिग्रहणम्। तदा गुणत्त्वं5 विश्वोत्कर्षी स्यात्। योजयति-अत्रेति। नायकेत्येकशेष: नायको नायिका चेति। चित्रं6 चित्रमिति। स्फा तिः स्फीतता। कोविदो निपुणः। 8योजयति- अत्रेति। द्वयोरनभिरूपत्वं आनुरूप्यम्।

सरूपयोस्संघटना समालङ्कार इष्यते। श्ाध्या श्राध्यत्वयोगेन द्वौ1भेदावस्य सङ्ग1तौ।। विचित्राय12सङगतिः13-विरोधेति। सूत्रम्-स्वविपरीतफल14 निष्पत्तये प्रयत्नो विचित्रम्15। विपरीतफलाय प्रयत्नो विचित्रम्। व्याचष्टे-1यस्येति1। तद्वि18परीतेति। तस्य विपरीतफलस्येत्यर्थः ।

1.D. सौकर्या 2.C. यदि च 3. A.C. D. F. तायां 4. D. कालाभि 5. A.C.F. वत्त्वमपि स्यात् तर्हि स्यात् यो 6. A. C. G. चित्राचि 7. A.C. स्वीति स्वातता 8. H. त्रिरूपं यो 9. A.C. अनल्परूप D. अभिरू 10. D. यौ 11. a. b. c. संमतौ 12. A. E. H. विचित्रार्थसं A's alt. C. विचित्रात्र 13. A.C. संगति बोधयति सूत्रं 14. F. फलाय प्र 15. A. विचित्रः व्याचष्टे 16. H. यस्त्विति 17. C. इति विषमे तु व्यत्ययः भेदा 18. A.C. भेदाद्विप G. तदा तद्विप

१६४ निष्पत्त्यर्थं कस्यचित्प्रयत्न उत्साहो विचित्रालङ्कारः। आश्चर्यप्रतीतिहेतु- त्वात्। न चायं प्रथमो विषमालङ्कारप्रकारः। स्वनिषेधमुखेन वैपरीत्य- प्रतीतेः । विपरीतप्रतीत्या तु स्वनिषेवस्तस्य विषयः। यथा-'तमालनीला शरदिन्दुपाण्डु' इत्यादौ। इह त्वन्यथा प्रतीतिः। यथा- सीतषी धेत्तुं मुज्चइ अहरो अण्संतो वलइ पेक्खिउं दिट्ठी। घडिदुं विहडति भुआ रआअ सुरअम्मि वीसामो।। परत्र मोचन वलन विघट नविश्रमाणं यथाक्रमं ग्रहणप्रेक्षणघटनर मणनि विपरीतफलानि प्रयत्नविषयत्वेन निबद्धानि। यथा वा- उन्नत्यै नमत प्रभुं प्रभुगृहान्द्रष्टुं बहिस्तिष्ठुति स्वद्रव्यव्ययमातनोति जडधीरागामिवित्ताशया। प्राणान्प्राशितुमेव मुश््ति रसे क्विश्नाति भोगेच्छया सर्वं तद्विपरीतमेव कुरुते तृष्णान्धदृटक्सेवकः ॥ अत्र विपरीतफलनिष्पादनप्रयत्नः सुज्ञानः । आश्रयाश्रयिशोरनानुरूप्य मधिकम् ॥४८॥। विरोधप्रस्तावादिह निर्देशः । अनानुरूप्यस्य विरोधोत्थापकत्वात्। निर्वक्ति-आश्र्वर्येति। विषम1प्रकाराद्वैलक्षण्याथ्याह-न चायमिति। इह हि स्वनिषेधो वैपरीत्यं गमयति। विषमे तु व्यत्ययः । उदाहरणतो 4द्रढयति-तमालेति। इह6 त्वन्यथा-घेत्तुमिति। (8ग्रहीतुं) मुच्यतेऽधरोऽन्यतो वल1ति (1प्रेक्षितुं12) दृष्टिः । घटितुं विघ1टेते भुजौ (रताय14सुरतेषु) विश्रमः । योजयति-अत्रेत्यादि । उन्नत्या इति। भोगेच्छया15 भोक्तुमित्यर्थः । योजनं स्फुटमित्याह-गत्रेति। प्रयत्नस्तु विचित्रं16 स्याद्विपरीतफलाप्तये। निषेधतो17 वैपरीत्याद्विषमालङ्कतेभिदा।। अधिकार्थं सूत्रम्-आश्रयाश्रयिरगोरना18ुरूप्यमधिकम्19। आश्रयाश्रयिणोरय- थात्वम् अधिकम्। 20ससङ्गतिकं व्याचष्टे-विरोधेत्यादि। आश्रयाधिक्यात्21 आश्रय्या- 1. H. विषय 2. A.C.H. नव्यं 3. C. रीत्यां 4. A.C. दृढय 5. H. इति प्रयत्नस्तु 6. A. अत्र अन्य F. omits इह तु 7. A. हयाघेन्तुकुमिति C. ए या घेतु कुमिति F. छेत्तं 8. All mss. गृहीतुं 9. D. अधरं 10. A. C. य दृष्टुं ह 11. D.E. F.G. वलते: 12. All mss. दृष्टुं 13. A.C. घटयते F. घटते 14. All read रतस्य सुरते वि 15. D. भोगे यो भोक्तं 16. A's alt. विचित्र: 17. C. D. विशेषतो 18. C. आनुरू H. अयथात्वं 19.A.C. कम् ससङ्गति 20. D. सङ्गीतकं व्या 21. C.H.क्यात् द्वैवि

अन्योन्यम् १६५

तत्रानानुरूप्यमाश्रयस्य वैपुल्येऽप्याधरितस्य परिमितत्वाद्वा, आश्रितस्य वैपु- ल्येप्याश्रयस्य परिमितत्वाद्वा स्यात्। क्रमेण यथा- दौरत्र क्वचिदाश्रिता प्रविततं पातालमत्र क्वचि- त्क्वाप्यत्रैव धराधराधरजलाधारावधिर्वर्तते। स्फीतः स्फीतमहो नभः कियदिदं यस्येत्थमेवंविधै- र्दूरे पूरणमस्तु शून्यमिति यन्नामापि नास्तं गतम्।।

षृङ्कारध्वनिरार्यबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिम: द्राक्पर्यस्तकपालसंपुटलसद्ब्रह्माण्डभाण्डोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति॥ पूर्वत्र नभस आश्रयस्य वैपुल्येऽप्याश्रितानां द्युप्रभृतीनां पारिमित्यं चारुत्वहेतुः। उत्तरत्र तु टङ्गारध्वनेराश्रितस्य महत्त्वेऽपि ब्रह्माण्डस्याश्रयस्य स्तोकत्वम्। परस्परं क्रियाजननेऽन्योन्यम् ॥४६॥ इहापि विरोधप्रस्ताव एव निर्देशकारणम्। परस्परजननस्य विरुद्ध-

धिक्याच्च द्वैविध्यमाह-तत्रेत्यादि1। दयौरत्रेति। दौस्स्वर्गः, धरा पृथ्वी, जलाधारास्समुद्रास्त2दवधिरिति निश्शेष- त्वोक्ति: अरहो कियत्, इयत्तैव नास्तीत्यर्थः । पूरणं4दूरेऽस्तु का पूरणकतयेत्यर्थः। यावता5 शून्यमिति नाम्नोऽपि नास्ति गति: काचित्। दोर्दण्डेति - आश्चिश्तं आयामितम्। नत्वश्च्ितमिति पाठः। गतिपूजनयोरनुप- योगात्। 'ताञ्जिराया1मार्थो धातुः । भ्राम्य11त्पिण्डितचण्डिमा च । योजयति- पूर्वत्रेति। अरपरना12नुरूप्यमधिकमाश्रयाश्रयिरगोर्मतम् । आश्रयाश्रयिवपुल्यवशतो द्विप्रभेदकम्13।। अन्यो14न्यार्थ सूत्रम्-परस्परं15 क्रियाजननेऽन्योन्यम्। क्रिया1व्यतीहारेऽन्योन्या- लड्वारः।ससङ्गतिक व्याचष्टे-इहापीत्यादि17। न स्व18रूपेति। स्व19रूपापेक्षया परस्पर- 1. H. आदि अना नु 2. D. तदविरिति 3. A.C. D. F. विशेष 4. A. C. पूरणकृत 5. A.C. D. यावत्यस्तास्तव्यमिति ना 6. A.C. अरन्चि 7. Except F. all mss. आयमि 8. F. आहि आयाम इति धातुः न त्व 9. A.C. अज्जि 10. C. आयामर्थो 11.C. म्यपि D. आ्राम्यं च E. भ्राम्यं श्र 12. C. अननु 13.C. भेदक: 14. C. अतोऽन्या 15. F. स्परं इति 16. E. G. व्यति 17. H. आदि क्रियामुख 18. A. रूप स्वरूपा 19.C. रूपो स्वरू

१६६

त्वात्। क्रियाद्वारकं यत्र परस्परोत्पादकत्वं, न स्वरूपनिबन्धनं, स्वरूपस्य तथात्वोक्तिविरोधात् तत्रान्योन्यालङ्कारः। यथा- कण्ठस्य तस्या: स्तनबन्धुरस्य मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य । अन्योन्यशोभाजननाद्वभूव साधारणो अत्र शोभाक्रियामुखकं परस्परजननम्। भूषणभूष्यभावः ।।

अनाधार माधेयमेकमनेकगोचर मशक्यवस्त्वन्तरकररं च विशेषः ॥५०।। इहाधारमन्तरेणाधेयं न वर्तत इति स्थितावपि यस्तत्परिहारेणाधेय स्योपनिबन्धः, स एको विशेषः। यच्चैकं वस्तु परिमितं युगपदनेकत्र वर्तमानं क्रियते स द्वितीयो विशेषः । यच्च किंचिदारभमाणस्यासंभाव्यवस्त्वन्तरकरणं स तृतीयो विशेषः । आनुरूप्यपरिहाररूपविरोधप्रस्तावादिहोक्तिः। क्रमेण यथा- दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येषाम्। रमयन्ति जगन्ति गिर: कथमिव कवयोन ते वन्द्याः॥ प्रासादे सा पथि पथि च सा पृष्ठुतः सा पुरःसा पर्यड्के सा दिशि दिशि च सा तद्वियोगाकुलस्य। हंहो चेतः प्रकृतिरपरा नास्ति ते कापि सा सा सा सा सा सा जगति सकले कोऽयमद्वैतवादः।। निमेषमपि यद्येकं क्षीणदोषे करिष्यसि। पदं चित्ते तदा शम्भो ! किं न संपादयिष्यसि ॥

जननस्यासंभवेन1 सम्यग्विरोधित्वात् क्रियाद्वारकमेवेह परस्परजननम्। कण्ठस्येति। तनुत्वरम्यत्वे देवीकण्ठस्य 2आत्मोत्कृष्टत्वे सामग्री मुक्ताकलापस्य च वृत्तत्वात् निस्तलत्व- मामोचनीयत्वे। इत्थं द्वयोरपि सम्पन्नसामग्रीकत्वात् भूषणाभूष्यभावस्साधारणः4। योज- यति-अत्र शोभेति। क्रियामुखकं क्रियाद्वारकम्। क्रियाजननमन्योन्य ्मन्योन्यालङ्कतिर्मता। विशेषार्थं सूत्रम्-अनाधार माधेयमेकमनेकगोचरमशक्यवस्त्वन्तरकरएं च विशेष:8। दिवमपीति। दिवमुपयातानामपि गिरो रमयन्ति जगन्तीत्यनाधाराधेयता9। 10 प्रासादेति-अत्कस्यानेकगोचरता।1। निमेषमपीति। अत्र सर्वसम्पादनात्मनोऽशक्य-

1. D. भवेन न 2. E.G. आमोक्तृत्वे 3. D. omits ष 4. A. F. साधारयं 5. A. C. मखं क्रियाजननं 6. C. योन्यालंक 7. F. धारेति 8. A. C. F.H. शेष: गिरो D. शेष: दिवमुप 9. H. धेयत्वात् प्र 10. A. C.H. प्रसादे सति 11. H. चरता व्याघातार्थ (p. 167)

व्याघातः १६७

विषयार्थ इति विषयत्वेन तेषामाधारत्वात्। एकस्या एव योषितः प्रासादादौ युगपदवस्थानं, तथा चित्तविषये पदकरणे प्रस्तुतेऽपि भावि लोकोत्तरवस्तु- संपादनं क्रमेण ज्ञेयम्। यथा साधितस्य तथैवान्येनान्यथाकरसां व्याघातः ॥५१। कच्चििदुपायविशेषमवलम्ब्य केनचिद्यन्निष्पादितं वस्तु तत्ततोऽन्येन केनचित्तत्प्रतिद्वन्द्विना तेनैवोपायविशेषेण यदन्यथा क्रियते स निष्पादितवस्तु- व्याहतिहेतुत्वाद्वयाघातः । यथा- दशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव याः। विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुमश्चारुलोचना:॥ अत्र दृष्टिलक्षरोनोपायेन स्मरस्य हरेण दाहविषयत्वं निष्पादितम् मृगनयनाभि: पुनस्तेनैवोपायेन तस्य जीवनीयत्वं क्रियते। तज्च दाहविषय- त्वस्य प्रतिपक्षभूतम्। तेन व्याघाताख्योऽयमलङ्कारः। सोऽपि व्यतिरेकनिमि- तत्वेनात्रोक्तः । विरूपाक्षस्येति चारुलोचना इति च व्यतिरेकगर्भावेव वाचकौ। जयिनीरिति व्यतिरेकोक्तिः। पूर्ववदिह प्रकरणस्य लक्षणम्। प्रकारान्तरेणा- प्ययं भवतीत्याह- वस्त्वन्तरस्य1 करणम्। त्रिष्वपि योजयति-अत्र कवीनामिति। येषाम् इति षष्ठीनि- देशेऽपि न2 गीभिस्सह सम्बन्धमात्रम्, अपि तु विशिष्टः4 सम्बन्ध इत्याह-अन्य त्रेति। भावि लोकोत्तरेति। किंशब्देन6 नवा चाक्षिप्तोऽर्थः । अनाधारादिभेदेन विशेषोऽपि त्रिधा मतः । व्याघातार्थं सूत्रम्-यथा साधितस्य त्थवान्येनान्यथा करणं व्याघातः9। एकेन यद्यथा साधितं तस्य तथवान्यथीकरणं व्याघातः। व्याचष्टे-10कंचिदिति। दशेति। दृशा दग्धस्य दृशैव जीवनाच्चारुलोचना विरूपाक्षस्य जयिन्यः । योजयतिअत्र दष्टी1ति। जीव12नीयत्वमिति। प्राणितव्यं13 जीवनमित्यर्थः । अयं चात्र व्यतिरेकहेतुरित्याह- सोऽपीति। विरूपाक्षचारुलोचनाशब्दौ हि14 व्यतिरेकगर्भौं। जयेन च व्यतिरेक उक्तः । सङ्गतिमाह-पूर्ववदिति। अनानुरूप्यं15 इह लक्षणं प्रकरणस्य। 1.D. करणस्य कर 2. Omitted in all except E. 3. A.D. E. मात्र 4.A.C. विशिष्टं 5. C.E, अनन्यत्र D. अन्यथेति 6. A.नात्रचाति C. नाकिप्तो 7.F. यथेति 8. E. अन्यथी 9.A.C. घातः व्याचष्टे 10. A.C. D. F. किञ्ञि 11. H. इति. बाल इतीति (P. 168) 12. A.C. जीवयन्तीति F. जयनीयत्वं 13. A. C.F. तव्यत्वमुक्तं जी F. तव्यत्व जी 14. Omitted in D.15. C. रूप्यं लक्ष

१६८ अलङ्कारसर्वस्वम् सज्जीवनीसहितम्

सौकर्येण कार्यविरुद्धक्रिया च॥५२।। शिशा व्याघात इत्येव। किश्वित्कार्य निष्पादयितुं संभाव्यमान: कारणविशेष- स्तत्कार्यविरुद्धनिष्पादकत्वेन यत्समर्थ्यते सोऽपि संभाव्यमानकार्यव्याहतिनि- बन्धनत्वाद्वयाघातः। कार्यविरुद्धकार्यनिष्पत्तिश्र कार्यापेक्षया सुकरा। तस्य कारणस्यात्यन्तं तदानुगुण्यात्। न त्वत्र कार्याभिमतस्य कार्यत्वाभावः। तद्विरुद्धस्यात्र सौकर्येण कार्यत्वात्। अत एव द्वितीयाद्विषमाद्ेदः। तत्र हि कार्यस्यानुत्पत्तिरनर्थस्य चोद्रमनम्। इह तु कार्यमकार्यमेव न भवति। तद्विरुद्ध- स्यानर्थस्य व्यतिरेकिरगोडप्यत्र सुष्ठुकार्यत्वात्। यथा हर्षचरिते राज्यवर्धनं प्रति श्रीहर्षोक्तिषु- "यदि बाल इति सुतरामपरित्याज्योऽस्मि। रक्षणीय इति, भवद्धुज- पञ्जरमेव रक्षास्थानम्" इत्यादि। अत्र राज्यवर्धनेन श्रीहर्षप्रस्थाने कार्ये बाल्यरक्षणीयत्वादिकारण- त्वेन यत्संभावितं तत्प्रत्युताप्रस्थानकारणत्वेन सुकरतया श्रीहर्षेण राज्य- वर्धनस्य समथथतमिति व्याघातोऽलड्कारः। । एवं विरोधमूलानलङ्कारान्निर्णोय शृङ्लाबन्धोपचिता अलंकारा लक्ष्यन्ते। तत्र-

यथा साधकमेकेन तथवा1न्येन बाध2नम्। व्याघातोऽथ विरुद्धस्य सौकर्येर क्रिया तथा॥ 1 सी तत्र सूत्रान्तरम्-सौकर्येर कार्य विरुद्धक्रिया च। 5कार्यापेक्षया सुकरस्य विरुद्धस्य करणं कार्यव्याहतिहेतुरिति व्याघातान्तरम्। व्याचष्टे-व्याघात इत्यादि। अयं 'लक्ष्यपदानुषङ्गः। कार्यार्थं संभावितस्य कारणविशेषस्य तद्विरुद्धनिष्पादनं व्याघातः। विरुद्धनिष्पत्तिश्च सुकरा कारणस्य विशिष्टानुगुण्यात्। इत्थं च सति अनर्थोत्पत्तिलक्षणा- द्विषमात्10 भेद इत्याह-न 1त्वत्रेति। न ह्यत्र कार्यम12कार्य किन्तु तद्विरुद्धं 13सुकर कार्यम्। अतो द्वितीयविषमान्द्रेदः। यतस्तत्र कार्यम14कार्य15 विरुद्धस्तु अनर्थः । इहोभयमपि कार्यमिति। यदि16 बाल इतीति। अत्र17 बाल्यं रक्ष्य18त्वं चाप्रस्थाने19 हेतु20त्वेन सम्भा- वितं प्रत्युत21 सौकर्येण प्रस्थानं साधयति। सङ्गत्यन्तरायाह-एवमिति। 1. A.C.F. अन्यस्य 2. E. बोध A. B.C. साधनं 3. A's alt. विरोधस्य 4. D. repeats कार्य 5. C. व्याघात इत्येव कार्या 6. C. संकर 7. A.C. लक्षण 8. C. रुद्ा 9. A. शिष्ट्या D. शिष्टस्यानु 10. A. G. अत्र को भेद C. अत्र भ 11. A. नन्वत्रे 12. D. कार्याकार्यमका 13. A. संकरं 14. C. कार्य का 15. A. C.F. अकार्य 16. Omitted in A.C.D.F.17. A.E. इह 18. A.C. D. F. रक्ष्यत्वे 19. Except H all read स्थाने च 20. A. हेतुमत्वेन 21. H. प्रस्तुत

कारणमाला १६६

पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरहेतुत्वे कारणमाला ।।५३।। यदा पूर्व पूर्व क्रमेरोत्तरमुत्तरं प्रति हेतुत्वं भजते तदा कारणमाला- ख्योऽयमलङ्कारः। यथा- जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षो विनयादवाय्यते। गुणप्रकर्षेए जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि संपदः ॥ कार्यकारणक्रम एवात्र चारुत्वहेतुः । यथापूर्व परस्य विशेषणतया स्थापनापोहने एकावली।।५४।। यदि पूर्वपूर्व प्रति क्रमेण परं परं विशेषणत्वमनुभवति स एकावल्य- लङ्गारः। विशेषणं च स्थापनेन निवर्तनेन वा। स्थापनेन यथा- पुराणि यस्यां सवराङ्गनानि वराङ्गना रूपपुरस्कृताङ्गयः। रूपं समुन्मीलितसद्विलासमख्त्रं विलासाः कुसुमायुधस्य।। अत्र वराङ्गना: पुराणां विशेषणं स्थापनीयत्वेन स्थितम्। एवं वरा- ङनानां रूपमित्यादि ज्ञेयम्। निवर्तनेन यथा- न तज्जलं यन्न सुचारुपङ्गजं न पडूजं तद यदलीनषटपदम्। न षट्पदोऽसौ न जुगुञ्ज यः कलं न गुञ्जितं तन्न जहार यन्मनः ॥

तत्र कारणमालार्थं सूत्रम्-1पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरहेतु2त्वे कारणमाला। यदा पूर्वमित्यादि। जितेन्द्रिय4त्वमिति। जितेन्द्रियत्वाद्विनयः, विनयाद्गुणाप्रकर्षः ततो जनानुरागः । अ्र्प्रत्र5 सारादिविच्छित्त्यन्तरसंभवेऽपि नालङ्कारान्तर'मित्याह7-कार्य- कारगेति। कार्य कारणमालायां प्राचः9 प्राचः परं परम् ॥ एकावल्य सूत्रम्-यथा10पूर्व परस्य विशेषण1तया स्थापनापोहने एकावली12। 13यदि पूर्व14पूर्वस्य परं परं विशेषणतया स्थाप्यते,15 सैका16 एकावली यच्चापोह्यते सान्या17। पुराणीति। अत्र पुराणां वराङ्गनास्तासां रूपं तस्य18 विलास: स19 कुसुमा- युधस्य विशेषणातया स्थाप्यते। योजयति-अत्र वराङ्गना इति। न तज्जलमिति। अत्र जलादे: 20पूर्व पूर्वस्य पङ्कजाद्युत्तरोत्तरं विशेषणमपोह्यतया 21स्थितम्।

1. F. पूर्वेति 2. E. हेतुत्व 3. D. मालां 4. A. C. यत्वाद्विन 5. Omitted in D. 6. D. अलंकारं 7. D. इत्यत आह 8. a. b. c. मालाया: 9. D. प्राच प्राचं H. वाचः वाच: 10. F. यथेति 11. D. शेषणा उपाहनतया स्था 12. D. एकावली: 13. A.D. F. यदा 14. D. F.G. परपरस्य 15. D. प्येते। योजयति F. प्यते अस्य विलास: 16. A.C. G. सकावली 17. H. अन्या। एका- चल्यां 18. F. अस्य 19. Omitted in C.20. A.C.F. पूर्वस्य 21. Except E. all read उपस्थित.

१७० अत्र जलस्य सुचारुपङ्डजत्वं विशेषणम् अपोह्यतया स्थितम्। एवं पङ्डजादीनामलीनषट्पदत्वादि ज्ञेयम्। पूर्वपूर्वस्योत्तरगुणावहत्वे मालादीपकम् ॥५५।। उत्तरोत्तरस्य पूर्व पूर्व प्रत्युत्कर्षहेतुत्वे एकावली। पूर्वस्य पूर्वस्योत्तरो- त्तरोत्कर्षनिबन्धनत्वे तु मालादीपकम्। मालात्वेन चारुत्वविशेषमाश्रित्य दीपकप्रस्तावोल्लङ्गनेनेह लक्षणं कृतम्। गुणावहत्वमुत्कर्षहेतुत्वम्। यथा- सङ्ग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्सय* येन येन सहसा यद्यत्समासादितम्। कोदण्डेन शरा: शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीतिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम्। अत्र कोदण्डादिभि: क्रमेण शरादीनामुत्कर्षो विहितः । समासादनल- क्षणक्रियानिबन्धनं च दीपकं दीपनविषयाणामुत्तरोत्तराभिमतत्वेन कृतम्। उत्तरोत्तरमुत्कर्षः सारः ॥५६।। पूर्वपूर्वापेक्षयोत्तरोत्तरस्योत्कर्षनिबन्धनं सारः। यथा- एकावल्यां यथापूर्व भेदकं 'तूत्तरोत्तरम्2। स्थाप्यतेऽपोह्यते चैव तेनेयं द्विविधा मता॥ मालादीपकार्थं सूत्रम्-3पूर्वपूर्वस्यो त्तरोत्तरगुरवहत्वे मालादीपकम्। एका- वल्यामुत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वगुणणावहत्वम् इह तु व्यत्ययः । व्याचष्टे-5उत्तरोत्तरस्येति। प्रस्तावोश्ल्वङ्गने हेतुमाह-मालात्वेनेति7। संग्रामेति। अत्र8 कोदण्डादेः पूर्वपूर्वस्य श राद्युत्तरोत्त र समासादनं दीपनेन गुणावहत्वम्10। व्याचष्टे-अत्र कोदण्डादिभिरिति। मालादीपकमा1द्स्योत्त रोत्त रदीपनम्12। सारार्थं सूत्रम्-1उत्तरोत्तरमुत्कर्षस्सारः। व्याचष्टे-पूर्वपूर्वेति14। निबन्धन 1. A. C.F.G. चोत्तरो 2. D. त्तरं (विशेषणमपोह्यतया स्थितं) स्था 3. F. पूर्वेति 4. D. omits उत्तर 5. D. E. omit उत्तर 6. A.C.E. स्थानो 7. H. इति मालादीपकं 8. Omitted in A. C. 9. A.C.E. F. त्तरस्य पूर्वपूर्वसमा 10. A.C. E. F. हत्वं्यत्ययः तद्वचाच 11. D.E. a.b. c. आद्यादयस्योत्तरदी 12. A. दीपनात् 13. F. उत्तरेति 14. A.C.E. पूर्वस्येति * This line is read in the T. S. S. edition as "सप्राप्त परिपन्थि- योधनिवहे सांमुख्यमासादिताः". Vidyacakravartin does not help in fixing the reading here. In his Sampradayapraka'sinī, he comments on the verse twice (P. 72, 315). In his first explanation there is an evidence of his having accepted the reading देवाकर्णयति The two manuscripts of the Sarvasva that were consulted adopt the reading as in the N. S. ed.

काव्यलिङ्गम् १७१

राज्ये सारं वसुधा वसुन्धरायां पुरं पुरे सौधम्। सौधे तल्पं तल्पे वराङ्गनानङ्गसर्वस्वम्॥ अत्र राज्यापेक्षया वसुधायाः सारत्वम्, एवं वसुधापेक्षया तदेकदेशस्य पुरस्येत्यादि योजनीयम्। एवं शृङ्गलाविच्छित्त्यालङ्काराः प्रतिपादिताः अधुना तर्कन्यायाश्रये- णालड्कारद्वय मुच्यते। तत्र- हेतोर्वक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गम् ॥५७।। यत्र हेतु: कारणरूपो वाक्यार्थगत्या विशेषणद्वारेण वा पदार्थगत्या लिङ्गत्वेन निबध्यते तत्काव्यलिङ्गम्। तर्कवैलक्षण्यार्थ काव्यग्रहणम्। न ह्यत्र व्याप्तिपक्षधर्मतोपसंहारादयः क्रियन्ते। वाक्यार्थगत्या च निबध्यमानो हेतु- त्वेनैवोपनिबद्धव्यः, नोपनिबद्धस्य हेतुत्वम्। अन्यथार्थान्तरन्यासान्नास्य भेदः स्यात्। क्रमेणण यथा- यत्त्वन्नेत्रसमानकान्तिसलिले मग्नं तदिन्दीवरं मेघैरन्तरितः प्रिये ! तव मुखच्छायानुकारी शशी। ग्रथनम्1। राज्य इति। सारमित्यत्र वस्त्वित्यध्याहर्तव्यम् । इतरथा 2लिङ्गासङ्गतिः । योजयति-अत्र राज्येति। उत्तरोत्तरमुत्कर्षावहत्वे सार इष्यते। सङ्गत्यन्तरायाह-एवं शृङ्ङलेति। तत्र3 काव्यलिङ्गार्थं सूत्रम्-हेतोथर्वाक्य- पदार्थत्वे5 काव्यलिङ्गम्। वाक्यार्थपदार्थरूप ्हेतौ द्विधा7 काव्यलिङ्गम्। व्याचष्टे- यत्र हेतुरिति8। 9तर्कवैलक्षण्यं दर्शयति-1न ह्यन्रेति। अनुपाधिकः सम्बन्धो व्यासिः। हेतो: 1पक्षेऽवस्थितिः पक्षधर्मता। उपसंहारो निगमनम्। आदिशब्दादुपन12यादिः । वाक्यार्थत्वे विशेषमाह-वाक्यार्थगत्येति13 । अनेन हेतुत्वस्य शाब्दत्वनियम उक्तः । 4पर्थत्वे अर्थान्तरन्यास15प्राप्तिः इत्याह-अन्यथेति। अर्थान्तरन्यासे हि अर्थात्प्रकृत समर्थनम्, इह तु शब्दत16 इति विभागः । यत्त्वन्नेत्रेति। नेत्र17रुचिसमानरुच 18इन्दीवरस्य 19सलिले निमजनम्, मुखच्छाया- नुका20रिण: शशिनो मेघैश्छादनं, गमनानुकारिगतीनां हंसानां पलायनं चेति वाक्यार्थ- त्रयमेकवाक्यतापन्नायां सादृश्यविनोदा21क्षान्तौ हेतुः। 1.C.H. ग्रन्थनं 2. D. लिङ्ं 3. C. अत्र omitted in H.4.F. हेतोरिति 5. E. अर्थता 6.D. अर्थ अनुरूप C. omits रूप 7. E. द्विविधा 8. H. इति काव्य- लिङ्गत्वं (P.172.) 9. A. तत्र 10. A.अन्यत्र 11. A.C. G. पन्तस्थिति: 12.D. E. F. G.H.I. नयनादि: 13. A.C. D. गतेति F. गम्येति 14. E. अर्थ 15. Except. D. all mss. न्यासत्व 16. A. C. F. शब्दात् 17. A.C. F. G. नेत्रसमानरुचीति इ D. नेत्रसमानरुच इ 18. A's alt. पदस्य स C पदमस्य 19. C. सलिने 20. D. कारस्य 21.C. नोदात्

१७२ येऽपि त्वद्रमनानुसारिगतयस्ते राजहंसा गता- स्त्वत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे दैवेन न क्षम्यते ॥। मृग्यश्र दर्भाङ्गरनिर्व्यपेक्षास्तवागतिज्ञं समबोधयन्माम्। व्यापारयन्त्यो दिशि दक्षिणस्यामुत्पक्ष्मराजीनि विलोचनानि॥ पूर्वत्र पादत्रयार्थोऽनेकवाक्यार्थरूपश्चतुर्थपादार्थे हेतुत्वेनोपन्यस्तः। उत्तरत्र तु संबोधने "व्यापारयन्त्यः" इति मृगीविशेषणत्वेनानेकपदार्थो हेतुरुक्तः । एवमेकवाक्यार्थपदार्थगतत्वेन काव्यलिङ्गमुदाहियते। यथा- मनीषिताः सन्ति गृहेषु देवतास्तपः क्व वत्से ! क्व च तावकं वपुः । पदं सहेत भ्रमरस्य पेलवं शिरीषपुष्पं न पुनः पतत्रिरणः ॥ यद्विस्मयस्तिमितमस्तमितान्यभाव- ् मानन्दमन्दममृतप्लवनादिवाभूत गश तत्सन्निधौ तदधुना हृदयं मदीय- मङ्गारचुम्बितमिव व्यथमानमास्ते॥ पूर्वत्र वरप्राप्तिहेतुभूततपोनिषेधस्य "मनीषिताः" इति वाक्यार्थरूपो हेतुनिर्दिष्टः । उत्तरत्र पुनः "अस्तमितान्यभावम्" इत्यत्र विस्मयस्तिमितमिति विशेषणद्वारेण पदार्थः । साध्यसाधननिर्देशोऽनुमानम् ॥५८॥। यत्र शब्दवृत्तेन पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकवत्साधनं साध्यप्रतीतये निर्दिश्यते मृग्य1 इति। 2दर्भनिर्व्यपेक्षत्व्लोचनव्यापारणे पदार्थो संबोधने हेतुः6। उभयत्र योजयति-पूर्वत्रेत्यादि। अत्र वाक्यार्थपदार्थयोरेकक7हेतुत्वेनोदाजिहीर्षुराह- एवमेकेति। मनीषिता इति। अत्र तपोनिवारसी गृहेष्वपेक्षितदेवतासद्भावो8 वाक्यार्थो हेतुः। यद्वि10स्मयेति। अत्रानन्द1मन्दत्वे विस्मयस्तिमितत्वं पदार्थो हेतुः। योजयति- पूर्वत्रेत्यादि। काव्यलिङ्गत्व तु12 हेतुत्वेनोक्तिर्वाक्यपदार्थयोः। 13नायमर्थान्तरन्यासो हेतो14श्शाब्दत्वसंश्रयात् । अनुमानाय सूत्रम्-साध्य15 साधननिर्देशोऽनुमानम्। साध्यसिद्धर्य16 साधननिर्देशो- डनुमानम् । व्याचष्टे-यत्र शब्देत्यादि। शब्दवृत्तेन17 नत्वर्थस्य। वस्तुतस्तथा भावेन 1.A. C. दृश्यत इति 2. A.C. सन्दर्भनि 3. A.C. अत्वं 4.A. C. पारण D. पारान्नेप 5. G. अर्था 6. E. F.G. हेतू 7. D. E. एकयो: हे 8. D. E. भावा 9. D. अर्थे 10. D. स्मरये F. विषये 11. D. मयत्वे 12. Omitted in A.C. 13.C. न्याय 14. C. शब्द 15. F. साध्येति 16. H. सिद्धौ 17. A. नार्थ C. न तर्कस्य

पडीी अनुमानम् १७३

सोऽनुमानालङ्कारः। विच्छित्तिविशेषश्चात्रार्थादाश्रयणीयः। अन्यथा तर्कानु- मानात्कि वैलक्षण्यम् ? उदाहरणम्- यथा रन्ध्रं व्योम्नश्चलजलदधूमः स्थगयति स्फुलिङ्गानां रूपं दर्धत च यथा कीटमरयः । यथा विद्युज्ज्वालोल्लसनपरिपिङ्गाश्र ककुभ- स्तथा मन्ये लग्नः पथिकतरुषण्डे स्मरदवः ॥ अत्र धूमस्फुलिङ्गकपिलदिक्त्वानि वह्निलिङ्गानि त्रिरूपत्वाद्दवशब्द- प्रतिपादितं र्वा्निं गमयन्तीत्यनुमानम्। रूपकमूलत्वेनालङ्गारान्तरगर्भीकारेर विच्छित्त्याश्रयरगात्तर्कानुमानवैलक्षण्यम् । क्वचित्तु शुद्धमपि भ्वत। यथा- यत्रैता लहरीचलाचलद्दशो व्यापारयन्ति भ्रुवं यत्तत्रैव पतन्ति संततममी मर्मस्पृशो मार्गराः।

धावत्यग्रत एव शासनधरः सत्यं सदासां स्मरः॥ अत्र योषितां भ्रव्यापारेण भार्गणपतनं स्मरपुरोगामित्वे साध्येऽनल- ङ्कृतमेव साधनमिति शुद्धमनुमानम्। प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नार्थनिष्ठत्वेन च विच्छित्तिविशेषाश्रयणाज्चारुत्वम्। अयमत्र पिण्डार्थ :- इहास्ति प्रत्याय्यप्रत्यायकभावः। अस्ति च समर्थ्य- पक्षधर्मान्वयेति त्ररूप्यमुक्तम्।2तर्कानुमानवैलक्षण्यायाह-विच्छिशत्तीति। अर्थात् कविकल्पितवैचित्र्यात्। यथा रन्ध्रमिति। जलदधूमस्य व्यो मस्थगन खद्योतानां स्फु- लिङ्गायमानता, ककुभां 5विद्युज्ज्वालापिङ्गता च। पथिकतरुषण्डे स्मरदवानललग्नं6 लिङ्गम्। योजयति-अत्र धूमेत्यादि7। रूपकमूलत्वमेवालङ्कारान्तरगर्भीकारः। अलङ्कारान्तरविविक्ततयाऽपि दर्शयितुमाह-कवचित्त्विति। यत्रैता इति। लहरीवच्च लाश्चलदृशो यासां ताः। यत्र 1भ्रूव्यापारस्तत्रैव मार्गणपतनम्। स्मरस्याग्र11गमने शुद्धतया लिङ्गम्। तदेतदाह-अ्र्प्रत्रेति। 12अ्नलंकृतमेव रूपकाद्यसंकीर्णमेव13। तर्कानुमाना14द्वैलक्षण्यायाह-प्रौढो कीति। मात्रग्रहणादल ङ्कारान्तरापोहः। चारुत्वं न तु तर्कानुमानवन्निश्चमत्कारता15। अथानुमानकाव्यलिङ्गार्थान्तरन्यासानां विषयं विवेचयति-अयमत्रेत्यादि16। पिण्डार्थः अवान्तरविशेषनिर्व्यपेक्षो1निष्कृष्टार्थः। अप्रतीतः CT1. A.C. धर्मतान्व F. धर्मादयश्चेति 2. A.तन्नयायवै C. तर्कन्यायवै 3. C. च्छित्तिरिति 4. D. गगन 5. H. विष्णु 6 D. लगन E. लगनं 7. H. आदि अथानु- मान 8. D. पक गर्भत्वमेवालं 9. A. F.G. वच्चलाश्रञ्च C.E. वच्चलाह H.वचञ्चलाह 10. A. भ्रवोव्या 11. D. स्यागम 12. F. omits. न 13. A. C. omit एव 14. E. मानवै 15. D. कारतां 16. H. आदि अप्रतीत प्रतीतौ (P.175) 17. A. व्यपेक्षा

१७४ समर्थकभावः। तत्राप्रतीतप्रत्यायने प्रत्याय्यप्रत्यायकभावः। प्रतीतप्रत्यायने तु समर्थ्यसमर्थकभावः। तत्र प्रत्याय्यप्रत्यायकभावेऽनुमानम्। समर्थ्यसम- र्थंकभावे तु यत्र पदार्थो हेतुस्तत्र हेतुत्वेनोपादाने, "नागेन्द्रहस्तास्त्वचि कर्कश- त्वादेकान्तशैत्यात्कदलीविशेषाः," इत्यादाविव न कश्दलङ्गारः। यत्र तूपा- त्तस्य हेतुत्वं यथोदाहते विषये "मृग्यश्च दर्भाङ्करनिर्व्यपेक्षाः" इत्यादौ, तत्रैव काव्यलिङ्गम्। यत्र तु वाक्यार्थस्य हेतुत्वं, तत्र हेतुत्वप्रतिपादकमन्तरेण हेतुत्वेनोपन्यासे काव्यलिङ्गमेव। तटस्थत्वेनोपन्यस्तस्य तु हेतुत्वेऽर्थान्तरन्यासः। एवं चास्यां प्रक्रियायां कार्यकारणवाक्यार्थयोहेतुत्वे काव्यलिङ्गमेव पर्यवस्यति। समर्थ्यवाक्यार्थस्य सापेक्षत्वात्ताटस्थ्याभावात्। ततश्र सामान्यविशेषभाव एव अर्थान्तरन्यासस्य विषयः यत्पुनरर्थान्तरन्यासस्य कार्यकारणगतत्वेन समर्थकत्वमुक्तं, तदुक्तलक्षणं काव्यलिङ्गमनाश्रित्य तद्विषयत्वेन लक्ष- विषयः काव्यलिङ्गस्यार्थान्तरन्यासे पूर्व दशितमितीयं गतिः आश्रयितव्या। प्रत्याय्यते चेत् प्रत्याय्यप्रत्यायकभावः तदा नुमानम्, प्रतीतस्समर्थ्यते चेत् समर्थ्य- समर्थकभावः तदा पदार्थस्य त्वत2लादिशिरस्कतया हेतुत्वेनोपादाने न कश्चिदलङ्कारः। यथा नागेन्द्रहस्ता इत्यादौ। 3कर्कशत्वात् ऊर्वोरुपमानबाह्या इति1 हेतुमद्ावस्य लौकिकत्वात्। यदा त्वतलाद्यसंस्पर्शेनोपात्तस्य7 पदार्थस्य हेतुत्वं तदा "मृग्यश्च दर्भाङ्कुरे"त्यादौ पदार्थनिबन्धनशमेकं काव्यलिङ्गम्। यदा पुनर्वाक्यार्थो हेतुत्वप्रतिपादक10- यच्छब्दादिप्रयोगमन्तरेण हेतुत्वेनोपादीयते, तदा वाक्यार्थनिबन्धनमन्यत्काव्यलिङ्गम्। यदा ताटस्थ्येनोपात्तस्य वाक्यस्य अर्थपर्यालोचनया11 हेतुत्वं तदार्थान्तरन्यासः । इत्थं च सति वाक्यार्थनिबन्धनं काव्यलिङ्ग कार्यकारण एव भवति12। समर्थ्थ13 वाक्यार्थ14स्या- नया क्रियया सापेक्षत्वेन ताटस्थ्याभावात्। अर्थान्तरन्यासस्तु सामान्यविशेषभाव एव भवति। तथात्व एव ताटस्थ्यसंभवात्। यत्पुनः15 कार्यकारणगतत्वेनार्थान्तरस्य समर्थ- कत्वं तब्ुक्त16लक्षणं काव्यलिङ्गमप्यन1पेक्ष्यैव । आचार्यर्लक्ष18णान्तरकरणात्। इत्थं च सति उक्तलक्षणाश्रयरो, "यत्त्वन्नेत्रे"त्यादौ अर्थान्तरन्यासविविक्त काव्यलिङ्गमेव। कार्य19कारणयोस्तु समर्थकत्वं अर्थान्तरन्यासे20 दशितचरमिति गतिरियती विषय- विभागा21याश्रयितव्या। 1. A F.G. तदनु C. तदामानं 2. C. D.E. G. H. आद्यशि 3. A. C. F. क्वचित्कर्क 4. E. हेतुहे 5. C. सद्भाव 6.C.यदावाद्यसं 7.D. तस्य हेतु 8.C. अर्थस्याहे 9. D. धनमन्यत्काव्य 10. A. पादक: शब्द C. पादकश 11. A. C. D. लोचनाया 12. D. भवति तथात्वं एव 13. A.C. F. सामर्थ्य 14. A.C. F. वाक्यस्य 15. C. omits यत् 16. G. तदु यत्र बलवादित्यादि (under प्रत्यनीक) 17. D. G. H. अपेक्ष्य 18. D. वृत्तान्त 19. C. omits कार्य 20. A.C.F. न्यासेन 21. D. भागाश्र

यथासंख्यम् १७५

एवं तर्कन्यायमूलमलङ्कारद्वयमिह प्रतिपादितम्। अधुना वाक्यन्याय- मूला अलङ्गारा उच्यन्ते। तत्र- उद्दिष्टानामर्थानां क्रमेणानुनिर्देशो यथासंख्यम्।७६।। ऊर्ध्घं निर्दिष्टा उद्दिष्टा: पश्चान्निर्देशोऽनुनिर्देशः।स चार्थादर्थान्तरगतः, संबन्धश्वात्र सामर्थ्यात्प्रतीयते, ऊर्ध्वं निर्दिष्टानामर्थानां पश्चान्निदिष्टैरथेः क्रमेण संबन्धो यथासंख्यमिति वाक्यार्थः । अन्ये त्विममलङ्गारं क्रमसंज्ञयाभिदधिरे। तच्च यथासंख्यं शाब्दमार्थ चेति द्विधा। शाब्दं यत्रासमस्तानां पदानामसमस्तैः पदैरर्थद्वारकः संबन्धः। तत्र क्रमसंबन्धस्यातिरोहितस्य प्रत्येयत्वात्। आर्थं तु यत्र समास: क्रियते तत्र समुदायस्य समुदायेन सह संबन्धस्य शब्दत्वादर्थावगम- पर्यालोचनया त्ववयवगतः क्रमसंबन्धः प्रतीयते। तथात्र यथासंख्यार्थत्वम्। आद्यस्योदाहरणम्-

अनुमानं तु साध्याय साधनस्योपवर्णना।

अप्रतीतप्रतीतौ स्यादनुमानव्यवस्थितिः । पदार्थाद्वाथ वाक्यार्थात् निर्देशे सति हेतुतः ॥ समर्थन प्रतीतस्य काव्यलि ङ्गद्वयं मतम्6। भवेदर्थान्तरन्यासः ताटस्थ्ये हेतुभावतः ॥ कार्यकारणभावे तु तस्योकं लक्षरान्तरम्। सङ्गत्यन्तरायाह-एवं तर्केति। तत्र यथासंख्यार्थं सूत्रम्-उद्दिष्टानामर्थानां क्रमेरणानुर्निर्देशो यथासंख्यम्। प्राडिनर्दिष्टनां पश्चान्निरदिष्टः क्रमेण सम्बन्धो यथासंख्या- लङ्गारः। व्याचष्टे-ऊध्वमित्यादि। ऊर्ध्व प्रागित्यर्थ:10। स चेति। अनु11निर्देशो- र्थान्तरगतः12 न तु उद्दिष्टार्थगतः । सामर्थ्यादुद्दिष्टा1नुनिर्देश्ययोः सापेक्षत्वलक्षरात्। सम्बन्धप्रतीति4 निष्कर्षति-ऊर्ध्वनिष्ठानामिति। वाक्यार्थः15 सूत्रात्मनो16वाक्य- स्यार्थः । अतः क्रमविशेषः17। अन्ये तु क्रम इत्येवाभिदधिरे। द्वैविध्यमाह-तच्चे18ति। आद्य1स्य लक्षणमाह-शाब्दं यत्रेति। व्य20स्तानां व्य21स्तैरर्थादभिसंबन्वे शब्दक्रमावलम्बिनः सम्बन्धस्यातिरोधान2प्रतीतिकत्व्राच्छा23.

1. A. C.F. साध्यसा 2. A.C.F. गत्वविच्छि 3. E.G. लक्षणां 4. D. हेतुक:5. A.C. लिग्गान्वयो म 6. A.C. मतः 7. F. उद्दिष्टेति H. उपदि 8. अनूद्देशो 9.C. पूर्व 10. H. इत्यर्थ: प्रागुक्तानां (P. 176.) 11. D. असनिर्दे 12. A.C.F. गतं न तदुद्दि 13.C. दिष्टानुद्दिष्टानुद्देश्य 14.D.E. प्रतीति: 15. A.C. अर्थसू 16. C. मनोर्वा 17. E.G. शेषोडयम् 18. D. तञ्जेति 19. A. क्रमस्य 20. A. वस्त्यानां 21. A.D.F. व्यास्तेर 22. A.C. धाव D. धन 23.C. शब्द

१७६ "लावण्यौकसि सप्रतापगरिमण्यग्रेसरे त्यागिनां देव ! त्वय्यवनीभरक्षमभुजे निष्पादिते वेधसा। इन्दुः कि घटितः किमेष विहितः पूषा किमुत्पादितं चिन्तारत्नमहो मुधैव किममी सृष्टाः कुलक्ष्माभृतः"॥ अत्र लावण्यौकस्त्वप्रभृतीनामिन्द्वादिभिः क्रमसंबन्धस्याव्यवहितत्वेन प्रतीते: शाब्दं यथासंख्यम्। द्वितीयस्य यथा- "कज्ज लहिमकनकरुचः सुपर्णवृषहंसवाहनाः शं वः। जलनिधिगिरिकमलस्था हरिहरकमलासना ददतु"। अत्र कज्ज लादीनां सुपर्णादिभिः संबद्धानां जलनिध्यादिभिः सह संबन्धः श्रुत्या समुदायनिष्ठः प्रतीयते। अर्थानुगमानुसारेण त्ववयवानां क्रमसंबन्धाव- गतिरित्यार्थं यथासंख्यम्।। एकमनेकस्मिन्ननेकमेकस्मिन् वा क्रमेण पर्यायः ॥६०॥ क्रमप्रस्तावादिदमुच्यते । एकमाधेयमनेकस्मिन्नाधारे यत्तिष्ठुति स एक: पर्यायः । नन्वनेकगोचरमिति प्रागुक्तेन लक्षरोन विशेषालङ्कारोऽत्रोक्तः । तत्किमर्थमिदमुच्यते इत्याशङगयोक्त-क्रमेरोति। इह च क्रमप्रतिपादनादर्था- ब्दता। द्वितीयं लक्षयति-आर्थ1त्विति। समुदायस्य समुदायेन2 सम्बन्धे शाब्दे पर्या- लोचन ्या अवयवक्रमसम्बन्ध इत्यार्थता। लावण्येति। लावण्यप्रभा 5त्यागावनीभर6- क्षम त्वशालिनि त्वयि सति इन्दुपूषचिन्तारत्नकुलक्ष्माभृतां नैरर्थक्यं। योजयति- अत्र लावण्यौकस्त्वेत्यादि । कज्लेत्यत्राऽडर्थत्वं योजयति-अत्र कज्जला10दीनामिति। श्रुत्या शब्देन11 समुदायगतस्संबन्धः । "प्रागुक्तानामनू कैस्तु सम्बन्ध:12 ऋमिको13 यदा। यथासंख्यं तथा शाब्दम् आर्थ चेति द्विधा मतम्14"। पर्यायार्थं सूत्रम्-एक15मनेकस्मिननेकमेकस्मिन् वा क्रमेण पर्यायः16। एक- स्यानेकाधारत्वे एक. पर्यायः । अ्र्प्रनेकस्यैकाधारत्वे द्वितीयः । ससङ्गतिकं व्याचष्टे- क्रमप्रस्तावादित्यादि। क्रमग्रहणास्य प्रयोजनायाह-1नन्वेकमित्यादि। एकस्याने- 1. A. अर्थम् 2. A. C. E. F. G. H. I. दाये सं 3. A. C. F. लोचने यावत्त्रम D. लोचने यावन्वयकम 4. D. omits ता 5. A.C. भास्याभाव निचरन्ष 6.F. भरत्वन 7. C. मत्य 8. A. C. F.G. पूर्व 9. E. omits अ 10. A. C.F. जलानां 11. A.C. F. शाब्द 12. A.C. D. बन्धं 13. A. C. क्रमकोविदा: 14. A.C.F. विदुः 15. F. एकमिति 16. C. यः अनैकस्यैक 17. H. omits ननु

गशशीी पर्याय: १७७

त्तत्र यौगपद्यप्रतीतिः । तेनास्य ततो विविक्तविषयत्वम्। तथा एकस्मिन्ना- धारेऽनेकमाधेयं यत्स द्वितीयः पर्यायः। नन्वत्र समुच्चयालङ्कारो वक्ष्यत इत्येत- दर्थमपि क्रमेरोति योज्यम्। अत एव "गुणक्रियायौगपद्यं समुच्चय" इति समुच्यलक्षसे यौगपद्यग्रहणम्। अत एव क्रमाश्रयणात्पर्याय इत्यन्वर्थमभि- धानम्। विनिमयाभावात्परिवृत्तिवैलक्षण्यम्। तस्या हि विनिमयो लक्षणत्वेन वक्ष्यते। तत्रानेकोऽसंघातरूपः संघातरूपश्चेति द्विविधः। तच्च द्वैविध्यमाधारा- धेयगतमिति चत्वारोऽस्य भेदाः । क्रमेणोदाहरणानि- नन्वाश्रयस्थितिरियं तव कालकूट केनोत्तरोत्तरविशिष्टपदोपदिष्टा। प्रागर्णवस्य हृदये वृषलक्ष्मणोऽथ कण्ठेऽधुना वससि वाचि पुनः खलानाम्।। विसृष्ट रागादधरान्निव्तितः स्तनाङ्गरागारुणिताच्च कन्दुकात्। कुशाङ्गरादानपरिक्षताङ्गुलि: कृतोऽक्षसूत्रप्रणयी तया करः॥

कगोचरत्वलक्षणविशेषालङ्कारव्यावृत्त्य1 क्रमयहण2मित्यर्थः3। एवं4 तहिं विशेषा- लङ्कारे यौगपद्य ग्रहण कि न कृतमित्यत आह-इह चेति। इह कमप्रतिपादनात्तत्र यौगपद्यं लक्षणत्वेन अर्थात् सिद्धयति इत्यर्थः। अतो विविक्तविषयतया द्वितीयमाह- तथा6 एकस्मिन्निति। तत्र7 कमग्रहणात् समुच्यालङ्कारव्यावृत्तिरित्याह-नन्वत्रेति। वक्ष्यमारो समुचये यौगपद्यं लक्षणत्वेन गृहीष्यत इत्याह-अत एव गुणेति। लक्ष्यपदं निर्वक्ति-अत एव क्रमेति। पर्यायस्य 8कमात्मकत्वात् परिवृत्त्यलङ्कारतो वैधर्म्यायाह- विनिमयेति। अस्य चातुर्विध्यं दर्शयति-तत्रानेक इति। इह योऽयमनेकार्थ:10 स पृथ- खृतति: सङ्का1तात्मा च। द्विविधो12प्याधारत्धेय1३चेति चत्वारो भेदाः ।

नन्वाश्रयेति। रे कालकूट ! तवाश्रयेषु वृत्तिः उत्तरोत्तरविशिष्टपदन्यासा14 केनोप- दिष्टा यतः15 प्राक हृदये, अथ16 तदपेक्षयोपरि17कण्ठे18 वात्सीः19। सम्प्रति तु कण्ठा- दप्युपरितन्यां वाचि20 वससि। अत्रार्णवादिराधारो अनेकः पृथग्वृत्तिः । विसृष्ट2रागादिति। अत्राधर22 [कन्दु23] कौ24 करा2्5धारौ निवृत्तिक्रियां प्रति

1. D. वृत्त्या एतत् क्र 2. E.F. कृतम् इ 3. H. अर्थः पर्याय एको (P. 178.) 4.A's alt. एकं 5. A.C. पद्य लक्षणात्वेन गृहीष्यत 6. D. तदेक 7. Omitted in D.8.D. क्रमक 9. A.C. निमेयेति 10. H. नेकोऽर्थ: 11. A's alt.C. सङ्गत D. सङ्गाता च E. सङ्गात्मा 12. A.C. विधोऽस्याधा 13. A. C.F. धेयश्चेति D.E. F. G.H. ष्याधारा धेयञ्चेति 14. C. न्यासात 15. Omitted in A.C. 16. E. अन्र 17. C.D. उपरितने कं 18.C. कण्वेव वयसि 19. A. C. F.G. H. I. वससि 20. D. अवाचि 21. A.C. सृत्तिरा 22. C.F. अत्राधार D. G. असर 23. All mss, कन्तु 24. All except E. omit कौ 25. A. C. का वाधा

१७८ निशासु भास्वत्कलनूपुराएां यः सश्च्रोऽभूदभिसारिकाणाम्। नदन्मुखोल्काविचितामिषाभिः स वाह्यते राजपथः शिवाभि:॥ यत्रैव मुग्धेति कृशोदरीति प्रियेति कान्तेति महोत्सवोऽभूत् । तत्रैव दैवादवदने मदीये पत्नीति भार्येति गिरश्चरन्ति॥ अत्र कालकूटमेकमनेकस्मिन्नस ङ्गाते आश्रये क्रमेण स्थितिमन्निबद्धम्। करश्चैकोऽनेकस्मिन्संहते क्रमवान्। अधरकन्दुकयोनिवृत्त्यपादानतया संह- तत्वेन स्थितत्वात्। अभिसारिकाः शिवाश्चानेकस्वभावा असंहतरूपा एकस्मिन्नाश्रये राजपथे क्रमवर्तिन्यः । वदने चैकस्मिन्नाश्रये मुग्धत्वादिवर्गः पत्नीत्वादिवर्गश्च वर्गत्वादेव संहतरूपोऽनेकः क्रमवानुपनिबद्धः। समन्यूनाधिकानां समाधिकन्यूनैर्विनिमयः परिवृत्तिः ॥६१।। विनिमयोऽत्र किंचित्त्यकत्वा कस्यचिदादानम्। समेन तुल्यगुरोन त्यजमानेन तादृशस्यैवादानम् । तथाधिकेनोत्कृष्टगुेन दीयमानेन न्यूनस्य हीनगुणस्य परिग्रहः। एवं न्यूनेन हीनगुरोन त्यज्यमानेनाधिकस्योत्कृष्टगुरस्य अपादानत्वेन संहतौ। निवृत्तेरनेकत्वेनाविवक्षणात्-निशास्विति1। संचरः2 संचाराधि- ष्ठानम्। अरत्राभिसारिकाशिवारूपं अ्र्प्रनेकमाधेयं पृथग्वृत्तिः3। यत्रैवेति। अत्र मुग्धत्वादिकं पत्नीत्वादिकं चअनेकमाधेयम्। वर्गत्वावस्था इति सङ्कात वृत्तिचतुष्टयेऽपि योजयति- अत्र कालकूटमित्यादि। पर्याय एकोऽनेकस्मिन् एकत्रानेक इत्यपि। द्विधा6 क्रमवशादेतौ? न विशेषसमुच्चयौ । नेयं विनिमयाभावात् परिवृत्ति: भिदार्शस्त्वह। चतस्रोऽनेकरूपस्य पृथक् सङ्गातवर्श्तनात्10 ।। आधाराधेयभावस्थश्चतस्रोऽस्य भिदास्ततः ॥ परिवृत्त्यर्थं सूत्रम्-समन्यूनाधिकानां समा12धिकन्यूनैः विनिमयः परिवृत्तिः ॥ समस्य समेन सह विनिमयः एका परिवृत्तिः। न्यूनस्याधिकेन द्वितीया। अधिकस्य13 1.D. स्वति 2. D. संवारः, 3. A. F. G. वृत्ति 4. E. G. तु 5. A.C. सङ्गा तचतु 6. E. द्विविधा 7. A. एनो A's alt. एका 8. A.C. F. तदात्विह 9. D. वर्ध 10. A. C. D.F.H. र्तनात् परिवृत्य 11. E. अनेकाथो 12. A.F.H. समन्यू- नाधिकै: 13.C. करणस्य

कडोली परिवृत्ति: १७६

स्वीकारः । तदेषा त्रिप्रकारा परिवृत्तिः। क्रमप्रतिभासंभवात्पर्यायानन्तर- मस्या: लक्षणम्। समपरिवृत्तिर्यथा- उरो दत्वामरारीणां येन युद्धेष्वगृह्यत। हिरण्याक्षवधाद्येषु यशः सा कं जयश्रिया। अत्रोरोयशसोस्तुल्यगुणत्वम्। अधिकपरिवृत्तिर्यथा- किमित्यपास्याभरणानि यौवने धृतं त्वया वार्धकशोभिवल्कलम्। वद प्रदोषेस्फुटचन्द्रतारका विभावरी यद्यरुराय कल्पते॥। ्रत्रोत्कृष्टगुएैराभरणैर्न्यूनगुणस्य वल्कलस्य परिवृत्तिः। न्यूनपरि- वृत्तिर्यथा- तस्य हि प्रवयसो जटायुष: स्वर्गिणः किमिव शोच्यतेऽधुना। येन जर्जरकलेवरव्ययात्क्रीतमिन्दुकिरणोज्ज्वलं यशः॥ अत्र कलेवरेण न्यूनगुरोन यशस उत्कृष्टगुणस्य विनिमयः । दत्वा दर्शनमेते मत्प्रारग वरतनु ! त्वया क्रीताः। कि त्वपहरसि मनो यद्ददासि रणरणकमेतदसत्।। अत्राद्ये समपरिवृत्तिः। द्वितीयार्धे न्यूनपरिवृत्तिः।

न्यूनेन तृतीया। व्याचष्टे-विनिमयोऽत्रेति। सङ्गतिमाह-क्रम1प्रतिभासेति2। उरो दत्वेति-हिरण्याक्षवधाद्येषु युद्धेषु उरो दत्वा दैत्यानां यशो गृहीतम्। योजयति-अत्र उर इति। किमितीति-अरुणायन कल्पते इत्यर्थः । योजयति-अ्त्रो- त्कृष्टेति। तस्य हीति। प्रवय स्त्वात् स्वर्गमुपेयुषो न शोच्यं किश्चित्। योजयति-अत्र कलेवरेशोति। द्वैरूप्येणोदाहरति-दत्वेति। दर्शनप्राणयोस्समता7। मनोडपेक्षया रसारणकस्य न्यूनता। योजयति-अत्राद्य इति।

1.A. अ्र प्रति 2. H. इति योजयति-अत्राद्ये 3. A's alt. त्रस्य C. अस्य 4. A.C.F.G. प्रलयस्त्वां 5. A. C.F. रूप्येति दर्श 6 D. omits ण 7. A. C.F. सतां 8. E. G. मनो व्यप

• The generally accepted reading is स्फुटचन्द्रतारका and that is adopted in the N. S. ed. The Sañjivanī does not guide us in fixing the reading. The T.S.S.ed. has प्रदोषेषु विकीर्णतारका. Of the two manuscripts of the Sarvasva used for consultation D . 12797 follows the N. S. ed. while No. 68530 reads it as in the T. S. S. ed.

१८० एकस्यानेकप्राप्तावेकत्र नियमनं परिसंख्या ।।६२।। एकानेकप्रस्तावादिह वचनम्। एकं वस्तु यदानेकत्र युगपत्संभाव्यते तदा तस्यैकत्रासंभाव्ये द्वितीयपरिहारेण नियमनं परिसंख्या। परिवर्जनेन कुत्रचित्सङ्खयानं वर्णनीयत्वेन गणनं परिसंख्या। सा चैषा प्रश्नपूर्विका तदन्यथा चेति प्रथमं द्विधा। प्रत्येकं च परिवर्जनीयस्य शाब्दत्वार्थत्वाभ्यां द्वैविध्यमिति चतुःप्रभेदाः । क्रमेण यथा- किं भूषणं सुदृढमत्र यशो न रत्नं किं कार्यमार्यचरितं सुकृतं न दोषः। किं चक्षुरप्रतिहतं धिषणा न नेत्रं जानाति कस्तदपरः सदसद्विवेकम्॥ किमासेव्यं पुंसां सविधमनवद्यं द्युसरितः किमेकान्ते ध्येयं चरणयुगलं कौस्तुभभृतः। किमाराध्यं पुण्यं किमभिलषणीयं च करुरा यदासवत्या चेतो निरवधि विमुक्त्यै प्रभवति॥ भक्तिर्भवे न विभवे व्यसनं शास्त्रे न युवति कामास्त्रे। चिन्ता यशसि न वपुषि प्रायः परिदृश्यते महताम्।।

काठिन्यं कौटिल्यं कचनिचये करचरणाधरदलेषु रागस्ते। कुचयुगले तरलत्वं नयनयोर्वसति॥ "परिवृत्तिविनिमयस्त्रिधा सेयं1 समादिभिः ॥" परिसङ्धयार्थं सूत्रम्-एकस्यानेक2-प्राप्तावेकत्र नियमनं परिसङ्या। अने- कत्र3 प्रास्तवत एकस्यैकत्र5 नियमनं परिसङ्ख्या एकतरत्र वर्जनेन अन्यतरत्र सङ्गयानात्। ससङ्गतिकं व्याचष्टे-एकानेकेत्यादि6। असंभाव्ये7 स्थूल्हृशा संभावयितुं अशक्ये०। निर्वक्ति-परीति। परीत्युपसर्गो1वर्जनवृत्तिरित्यर्थः । भेदा1नाह-सा चैषेति12। प्रश्न- पूर्विका शाब्दी 13तथैवार्थी14अप्रश्नपूर्विका शाब्दी15 तथैवार्थी[16ति] चतुर्धा। कि भूषणमिति-आर्येराचरितम्17 । इयं प्रश्नपूर्विका शब्दोपात्तवर्ज्या18। किमासेव्यमिति। यदास19क्त्या द्युसरिदादिसमास20ङ्ग न । इयं प्रश्नथपूर्वा अर्थाक्षिप्त- वर्ज्या22। भक्ति2 ्भव इति। युवतिरूपे कामास्त्रे। इयम् 24अप्रश्रा शाब्दवर्ज्या। कौटिल्य- 1.Omitted in A.2. D. E. F. अनेकत्र 3. A. अनेकं प्रा C. H. अनेक प्रा 4. E. G. प्राप्नुवत 5.C. स्यै अत्र 6. H. आदि निर्वक्ति 7.C.भावे 8. D. स्थूले दशा 9. A's alt. असंख्ये 10. D. उपसर्ज 11. A. भेदेन C. भेदनो हस चै D. भेदायाह 12.A's alt.C. एकेति 13. A.C. E.F. तदैव 14.C. आर्थी तु चतुर्धा 15, A.C. शान्दिका दैवार्थे 16.All mss.तु 17. All except D. रितं उपरोत्युपसर्गो वर्जनवृत्ति- रित्यर्थ:इयं 18.C. वर्जा 19. A.C. पत्याद्युपरतादि 20. A.C. omit स 21. D. F. omit प्रश्न 22. A.C. वर्जा D. प्रशब्दा 23. D. भक्तिभवत 24. A.C. F. omit अ

परिसंख्या १८१

अत्र चालौकिकं वस्तु गृह्यमाएं वस्त्वन्तरव्यवच्छेदे पर्यवस्यतीति व्यवच्छेद्यं वस्त्वन्तरं शाब्दमार्थ चेति नियमाभावः। अलौकिकत्वाभिप्रायेणैव क्व चित्प्रश्पूवक ग्रहणम्। विलङ्गयन्ति श्रुतिवर्त्म यस्यां लीलावतीनां नयनोत्पलानि। बिभात यस्यामपि वक्रिमाणमेको महाकालजटार्धचन्द्रः । तथा-"चित्रकर्मसु वर्णसंकरो यतिषु दण्डग्रहरगानि" इत्यादौ इ्लेषसंपृक्तत्वमस्या अत्यन्तचारुत्वनिबन्धनम्। अत्र च नियमपरिसंख्ययोर्वा- क्यवित्प्रसिद्धं लक्षं नादरणीयमिति ख्यापनाय नियमनं परिसंख्येति सामाना- धिकरण्येनोक्तिः । अत एवात्र पाक्षिकप्राप्तिरपि स्वीक्रियत इति युगपत्संभावनं प्रायिकम्।

मिति। इयम् अप्रश्ना2 आर्थवर्ज्या। योजनस्य सुज्ञानत्वान्न्यायसंचारायाह-अ्त्रा- लौकिकमिति। अलौकिकग्रहो हि लौकिक व्यवच्छिनत्त्येव विरोधात्। अतो व्यव- च्छेद्य शाब्दमार्थ चेति भेदद्वयोदयः । अलौकिकस्य7 8प्रसिद्धेः क्वचित्प्रश्नोऽन्यथा चेति चातुर्विध्यम्। श्लेषभित्तिश्कतया, दर्शयति-विलङ्गयन्तीति। श्रुतिवर्त्म10 कर्रो11 पकण्ठो12 वेदमार्गश्च। वक्रिमा अरालता दौश्शील्य च।

चित्रकर्मस्विति13-वर्णा वलक्षादयो द्विजातयश्र। दण्डो14 यष्टिःशास्तिश्च15।अत्र श्लेष: पूर्वम16सिद्ध इति न बाधकः17अपि तुचारुतावह इत्याह18-श्लेषसम्पृक्तत्वमिति। अलौकिकतां दर्शयितुमाह-अत्र चेति। पाक्षिकत्व19नियम अनेकत्र20 युगपत्प्रास्तौ परि- सङ्गयेति हि वाक्यवित्प्रसिद्धं लक्षराम्। तद्वलक्षण्याय नियमन21सामानाधिकरण्यं यतः। इत्थमतः पाक्षिकप्रासिरूपं22 नियमलक्षणमपि स्वीक्रियत23 इति युगपत्संभावना- त्मक परिसङ्खयालक्षणमिह24 [प्रायिकम्25]।

परिसङ्या त्वनेकत्र प्राप्तस्यैकत्र26 यन्त्रणम्। चतुर्धा27 प्रश्नवर्ज्योक्त्योर्भावाभावादियं मता28। न परं29 युगपत्प्रासिः पक्षेऽ्पि 30प्राप्तिरिष्यते। स्थितिः ।।

1. All except A omit त. 2. D.E.G. प्रश्नपूर्वा 3. G. अत्र यो 4. A. C.F. लौकिकीं 5. D. एव अतो व्य 6. E. वेति 7. A's alt. स्यापि 8. D. E. अप्रसि 9.D omits क 10.A.F. वर्त्मण 11. D. कर्णोवेद 12. A. F. G. कराठा 13. D. E. गद्यव 14. A.C.F. G. दराडा: यष्टय: 15. A's alt. C. शास्त्रे 16. D. अप्रसि 17. E. बाधकं 18. D. omits इ 19. D. कत्वेन 20. A. C.F. कत्र परि 21.C. नियमनस्य 22. D. रूप 23. E. omits त 24. D इह प्रातस परि 25. All mss. प्राप्तिकम् 26. A. एकस्य 27. A.B.C. चतुर्द्धा 28. H. मता युगपत्प्राप्ति: 29. A. C.F. वरं 30. A.C.F. अप्रा 31. A. C.E. F. अतन्त्रा लौ

१८२ अलङ्कारसर्वस्वम्-स्जीवनीसहितम् दएडापूपिकयार्थान्तरापतनं अर्थापत्तिः ॥६३।। दण्डापूपयोर्भावो दण्डापूपिका। "द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च" इति वुञ्। पृषोदरादित्वाज्च वृद्धयभावः। यथा अहमहमिकेत्यादाविति केचित्। अन्ये तु दण्डापूपौ विद्येते यस्यां नीतौ सा दण्डापूपिका नीतिः। एवमहं शक्तोऽहं शक्तोऽस्यामित्यहमहमिकेति मत्वर्थीयष्ठुन्नित्याहुः। अपरे तु दण्डापूपाविव दण्डापूपिकेति "इवे प्रतिकृतौ" इति कनं वर्णयन्ति। अत्र हि मूषककर्तृ केण दण्डभक्षरोन तत्सहभाव्यपूपभक्षणमर्थात्सिद्धम्। एष न्यायो दण्डापूपिकाश- ब्देनोच्यते। ततश्र् यथा दण्डभक्षरगादपूपभक्षणमर्थादापतितं तद्वत्कस्यचिदर्थस्य निष्पत्तौ सामर्थ्यात्समानन्यायत्वलक्षरगाद यदार्थान्तरमापतति सार्थापत्तिः। न चेदमनुमानम्। समानन्यायस्य संबन्धरूपत्वाभावात्। असंबन्धे चानुमानानुत्थानम्। अर्थापत्तिश्च वाक्यविदां न्याय इति तन्नयेने हाभिधानम्। इयं च द्विधा। प्राकरणिकादप्राकरणिकस्यार्थापतनमेकः प्रकारः। अप्राकरणि- कात्प्राकरणिकस्यार्थापतनं द्वितीय: प्रकारः । आद्यो यथा- पशुपतिरपि तान्यहानि कृच्छ्रादगमयदद्रिसुतासमागमोत्कः। कमपरवशं न विप्रकुर्युविभुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भावाः॥ अत्र विभुवृत्तः प्राकरणिको लोकवृत्तान्तमप्राकरणिकमर्थादाक्षिपति। द्वितीयो यथा- धृतधनुषि बाहुशालिनि शैला न नमन्ति यत्तदाश्वर्यम्। रिपुसंज्ञकेषु गणना क इव वराकेषु काकेषु॥ अर्यापत्त्यर्थ1 सूत्रम्-दण्डा-पूपिकया अर्थान्तरापतनं अर्थापत्तिः3। यथा दण्ड- भक्षरोनापूपभक्षणं कैमु त्येनापतति तथार्थान्तरस्यापतनमर्थापत्तिः। व्याचष्टे-दण्डा- पूपयोरिति । "द्वन्द्व7मनोज्ञे"ति वुन्8सिद्धौ पृषोदरादित्वेन वृद्धयभावेऽहमहमिकादि- नयेन9 दण्डापूपिकेति केचित्। अन्ये तु मत्वर्थीयेन10 रूपसिद्धिमिच्छन्ति । स्वसम्मतिमाह- अपरे त्विति। अपरे पुनः "इवे प्रतिकृता" विति कन उपमार्थत्वेन वर्णग1यन्ति। निष्कर्षा- र्थमाह-अत्रेति। अनुमानशङ्डां निराचष्टे-न चेदमिति। समानन्यायस्य दण्डापूप- वृत्तस्य सङ्गतिमाह-अर्थापत्तिश्चेति। तजा12तीयेन तत्सम्बन्धितया भेदायाह-इयं चेति। पशुपतिरिति-उत्कः उन्मनाः। विप्रकुर्युः बाधं13 विकुर्युः ।अमी14भावा वनिता- दयः । अप्राकरणिकापातनं15 दर्शयति-अत्र 1वि[भ्वि]ति।ष्टतधनुषीति। स्थिरा17 अपि 1. D. पत्त्यं सू 2. F. दण्डेति 3. D. पर्त्ति 4. D. कैमर्थक्येन 5. D. पतितं 6. H. इति अर्थापत्तिस्तु (P. 183)7. A. C.D. repeat द्वन्द्व.सिद्धौ 8. A.C. वुङ E. F. वुन् 9.C. नायेन 10. E. येषु G. येष्वनिरूप 11. C.E. वर्णायति 12. A.C. E. तन्न ज्ञाते येन 13. E. बादं 14. A's alt. C. अति 15. C. पातं. 16. A.C. अत्र त्विति Except A.C. all the others read. विर्भुमित्ति 17. C. राल्पापि

विकल्प: १८३

अत्र शैलवृत्तान्तोऽप्राकरणिको रिपुवृत्तान्तं प्राकरणिकमर्थादाक्षिपति। क्वचिन्न्यायसाम्ये निमित्तं श्लेषेण गम्यते। यथा- अलङ्कारः शङ्काकरनरकपालं परिजनो विशीर्णाङ्गो भृङ्गी वसु च वृष एको बहुवयाः । अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरो- विधौ वक्रे मूध्नि स्थितवति वयं के पुनरमी॥ F। अत्र विधौ वक्रे इति श्लिष्टम्। अप्राकरशिकस्थारुवृत्तान्तात्प्राकरणि- कार्थापतनम्। तुल्यबलविरोधो विकल्पः॥६४।। विरुद्धयोस्तुल्यप्रमाणविशिष्टत्वात्तुल्यबलयोरेकत्र युगपत्प्राप्तौ विरुद्ध- त्वादेव यौगपद्यासंभवे विकल्पः। औपम्यगर्भत्वाज्ञात्र चारुत्वम्। यथा- 'नमन्तु शिरांसि धनूंषि वा, कर्णपूरोक्रियन्तामाज्ञा मौव्यो वा' इत्यादि। अत्र प्रतिराजकार्ये नमने शिरसां धनुषां च तुल्यप्रमाणविशिष्टत्वम्। सन्धिविग्रहौ चात्र क्रमेशग तुल्यप्रमाशे, प्रतिराजविषयत्वेन स्पर्धया द्वयोरपि संभाव्यत्वात्। द्वौ चेमौ विरुद्धाविति नास्ति तयोर्युगपत्प्रवृत्तिः। प्राप्तुवतश्वात्र युगपत्प्रका-

प्र1हवी2भवन्ति, लोलेषु का कथा ? अत्र प्राकरणिकार्थापातः । विच्छित्त्यन्तरायाह- क्वचित्विति। अलङ्कार इति। शङ्काकरं किमयं सेव्य5 उत नेति शङ्काजनकम् । विधु- रिन्दुः, विधिधर्दिष्टम्। श्लेषतः प्राकरणिकापातमाह-अत्र8 विधाविति। अर्थापत्तिस्तु कैमुत्येनाश्न्यार्थापात इष्यते। प्रकृताप्रकृता1पातादियं च द्विविधा मता॥ विकल्पार्थं सूत्रम्-तुल्यबलविरोधो11 विकल्पः । विरुद्धयोः तुल्य12बलयोर्युग- पत्प्राप्तौ विकल्पः । व्याचष्टे-विरुद्धयोरिति। तुल्यप्रमाण13विशिष्टत्वं तुल्यबलत्वे हेतुः। वैलक्षण्यं दर्शयति-औपम्यगर्भत्वादिति14। लौकिक15विकल्पस्या16तथात्वात्। नमन्त्वति17-18सन्धौ शिरसां19 नतिः विग्रहे धनुषाम्। एवमाज्ञामौर्व्योः कर्ण20- पूरीकरणमपि। व्याचष्टे-अत्र प्रतिराजेति। नमनमिह प्रति21राजानां कार्यम्। तत्र

1.A.C. बह्वी 2. A.C.G. ह्वीभावं भजन्ती 3. A.C. लोप्ेषु F. लोष्ठेषु 4. A. F.G. पात वि 5.C. सव्ये 6. C. दिषटं 7. E. शेष 8. Omitted in C.9. A. C.F.G. मुत्यन्यायार्था 10.A.C. कृतादियं 11. E. F.G. विरोधे 12. C. वलविरो योग्युग 13. E. गाशिष्टता 14. H, इति विरोधे तुल्य (P. 184) 15. A. F. G. लौकि- कस्य वि 16. A. C. F omit त.17. C. ज मत्विति 18. A. सिन्धौ 19. E. शिरसा 20.C. पूरि 21. C. राजानं

१८४ अलड्कारसर्वस्वम्-स्जीवनीसहितम् रान्तरस्यात्रानाशङकयत्वात्। ततश्र न्यायप्राप्तो विकल्पः । नमनकृतं च तयोः सादृश्यमित्यलङ्गारता। एवं कर्णगपूरीक्रियन्तामित्यादौ योजनीयम्। औपम्यगर्भत्वाज्चात्रचारुत्वम्। क्वचिच्छू लेषवष्टम्भेनाप्ययं दृश्यते। यथा- भक्तिप्रह्वविलोकनप्रणथिनी नीलोत्पलस्प्धिनी ध्यानालम्बनतां समाधिनिरतैर्नीते हितप्राप्तये। लावण्यस्य महानिधी रसिकतां लक्ष्मीद्टशोस्तन्वती युष्माकं कुरुतां भवातिशमनं नेत्रे तनुर्वा हरे:॥ अ्रत्र नेत्रे तनुर्वेति विकल्पः । उत्तमत्वाच्च तुल्यप्रमाएं श्लिष्टत्वम्। न चात्र समुज्ये वा शब्दः । संभवन्त्यामपि गतौ महाकविव्यवहारे प्रयोगा- भावात्। ननु विरोधनिमित्तो विकल्पः। कथं चात्र विरोधः ? नैतत्। तनुमध्ये नेत्रयोः प्रविष्टत्वात्तयोः पृथगभिधानमेव न कार्यम्। कृतं च तत्स्पधिभाव गमयति। स्पधिभावाच्च विरुद्धत्वम्। नेत्रे अथवा समस्तमेव शरीरमित्यर्थावगमे विकल्पस्य सुप्रत्ययत्वात्। स चात्र श्लेषाच्छि लष्टः । लिङ्गश्लेषस्य वचनश्लेषस्य चात्र दृष्टेः। तस्मात्समुच्चयप्रतिपक्षभूतो विक- ल्पाख्यऽलङ्कार: पूर्वैरकृतविवेकोऽत्र दशित इत्यवधातव्यम्। गुणाक्रियायौगपद्यं समुच्चयः ॥६५॥। शिरांसि धनूंषि च1 सन्धिविग्रहप्रमाण2तया तुल्यबलानि विरुद्धत्वाद्युगपत्प्राप्त्ययोगेऽपि प्राप्नुवन्ति। अतस्साधनबाधनादिरूपगत्यन्तराभावात् विकल्पः । वैधर्म्यं योजयति- नम नकृतमिति। एवं कर्णपूरीकरणेऽपि। वैचित्र्यान्तरायाह-औपम्येति। भक्तिप्रह्वेति-प्रणायिनीस्पर्धिनीत्यादौ प्रथमाद्विवचनैकवचनयोः नपुंसकस्त्री- लिङ्गयोश्च श्लेषः। 5नीतेहितेति नीता ईहितेति च पदभङ्गः। निधी इति निधिरिति च। योजयति-अन्र नेत्रे' तनुरिति। समुच्चयभ्रमो मा भूदित्याह-न चेति। अनुशासनात् गतिसंभवेऽपि कविप्रयोगाभावान्न समुच्चयः। अप्रयुक्तदोषापत्तेर्श्लक्षरो न्यूनतामाशङ्कते- नन्विति। परिहरति-नैतदिति। नेत्रे अथवे्शत। विकल्पस्वरूपोन्मीलित श्लेषानुगमम् उद्धा10टयति-स चात्रेति। निगमयति-तस्मादिति। स्वो"1पज्ञ इत्याह-पूर्वैरिति। विरोधे तुल्यबलयोर्विकल्पस्सन्नि12पातिनोः । समुच्यार्थं सूत्रम्गुर-15क्रियायौगपद्यं समुच्चयः। गुणानां क्रियाणां च16 यौगपद्यं 1.Omitted in A. C. F.G.2. A C. प्रमाणकतया 3. A. F.G. अविक 4.A.C. ननुकृतं 5. A.C.F.G.नते 6. A. इति पदभङ्गः नीते इति च योज 7. A. नेत्रेति तुरिति 8.C. पत्तेल 9. A.C. अथ वैकल्पिकस्व 10. A's alt.C. उच्चाट 11.C. सोपज्ञ 12.C. यातिनो: 13. A's alt. C. सश्लेषाश्ले 14. A.C. उपपत्तितः H. उपपद्यते 15. F. गुणेति 16.A.C.F. चेत्

समुच्चय: १८५

गुणानां दैमल्यादीनां यौगपद्येनावस्थानेन तथैव च क्रियाणां समुज्चया- लङ्कारः। विकल्पप्रतिपक्षेणास्य स्थितिः। क्रमेण यथा- विदलितसकलारिकुलं तव बलमिदमाशु विमलं च। प्रखलमुखानि नराधिप ! मलिनानि च तानि जातानि॥ अयमेकपदे तया वियोग: प्रियया चोपनतोऽतिदुःसहो मे। नववारिधरोदयादहोभिर्भवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः ॥

दृश्यते। यथा- बिभ्रारणा हृदये त्वया विनिहितं प्रेमाभिधानं नवं शल्यं यद्विदधाति सा विधुरिता साधो ! तदाकर्ण्यताम्। शेते शुष्यति ताम्यति प्रलपति प्रम्लायति प्रे्ङ्ति भ्राम्यत्युल्लुठति प्रणश्यति दलत्युन्मूर्छति त्रुटयति॥ एवं गुगसमुज्चयेऽप्युदाहार्यम्। केचित्पुनर्न केवलं गुणक्रियारां व्यस्त- त्वेन समुच्चयो यावत्समस्तत्वेनापि भवतीति वर्णयन्ति। उदाहरन्ति च- न्यश्चत्कुश्चितमुन्मुखं हसितवत्साकूतमाकेकरं व्यावृत्तं प्रसरत्प्रसादिमुकुलं सप्रेमकम्पं स्थिरम् । उद्भ्रूभ्रान्तमपाङ्गवृत्ति विकचं मज्जतरङ्गोत्तरं चक्षुः साश्रु च वर्तते रसवशादेकैकमन्यक्रियम्॥

समुच्चयः । व्याचष्टे-गुरगानामिति। विकल्पेति सङ्गतिकथनम्। विद1लितेति। प्र(ख2) लमुखानि दुर्दान्तप्रचुराणि। अत्र वैमल्यमालिन्ययोः समुच्चयः । अयमिति। एक- पदे युगपद्धवितव्यं3 भूतमित्यर्थः । अत्र उपग्नतिभूतिक्रिययोः। वैचित्र्यान्तरायाह6- एतद्विभिन्नेति। बिभ्राशेति। शल्यभरणं शयनादिक्रियाहेतुः। अत्र शयनादीनां एकाधि- करण तया समुच्चयः । गुणसमुच्चयोऽपि सुज्ञान इत्याह-एवमिति। गुणाक्रिययोः संभृत- योरपि संभवतीति दर्शयति-केचिदिति। न्यश्व्रदिति-चक्षुरिह चक्षुर्विकारः। 9एकैकं चक्षुरन्यक्रियं भिन्नव्यापारं वर्तते। 10अतो हेतो रसवशात्। रस इह11 शृङ्गारः, दृग्विकाराणामेषां तदेकनिष्ठत्वात् कथं भिन्नक्रियं12 न्यन्चितमित्यर्थः । यदपाङ्ग न्यश्चति13। उक्तं हि14 मया भरतसंग्रहे-

1. C. E. G. विगलि 2. All mss. बल 3. E. G. तव्य 4. A's alt.C. भृतं 5. A.C.F. उपनीतिक्रि 6. A. C. आह विभि F. आह गुणक्रिययो: 7. A.C. करणं तथा स 8. E. संभव F. संभूत 9. A's alt. हाकक 10. C.E. कुतो 11.A.F. गुणश 12. A. F.G. क्रियान्यञ्चन्न्यञ्चितं 13. E. न्यग्भवति 14. Omi- tted in E.

१८६

"स्या न्नयश्चितन्नयश्च्दथपाङ्गभाव" इति। "अपाङ्गसङ्कोचित कुश्चितं* स्यात्5 उन्मुखं" इत्युदश्चितस्य लक्षणाम्। उदश्चितं तूर्ध्वमपाङ्ग वृत्ति निमेषशून्यं7 हसितं विहासि। साकूतमाकाङ्क्षितभावगर्भम् आ्केकरं तिर्यगरालतारम् ।। व्यावृत्तं वलितम्०। "तिर्यङ्निवृत्तं वलितं विलोक्य प्रेम्णा 1सुदूरं परिवल्ग [दुक्तम्"]" । प्रसादि प्रसन्नम्। "सभ्रूविलास स्मयते प्रसन्नं12 सम्मील्यमानं मुकुलं वदन्ति।" सप्रेम प्रेमगर्भम्। "स्यात्प्रेमगर्भ असौ द्रवाय13 (?)" । कम्पमुत्कम्पितपक्ष्म14तारम् । स्थिरं15 विदूरान्तरितार्थनिष्ठम्। उद्भ्रू16-उद्वर्तितं"तूर्ध्वविकम्पितभ्रू। भ्रान्तं18 मदमन्थरं19स्यात् । अपाङ्गवृत्ति विक्षेपि। विक्षेपि पाश्वे यदपाङ्गवृत्ति । [विकचं20] विकासि21। विकासि दृश्ये सविशेषलक्षम्। मज्जन्निहा22्व्वितम्। नासाग्रनिष्ठन्तु निहश्चिताख्यम्। तरङ्गोत्तरं23 तराङ्गितम्। "तरङ्गितं यद्युतिरूर्मिकल्पा।" साश्रु24 उत्कण्ठितम्। "उत्कण्ठितं रागनिबद्धबाष्पम्।" 1. A.F. G. सान्यञ्नि 2. C. पदाङ्ग 3. F अङ् इति 4. E omits त 5. E. स्यादिन्दुवत् इत्युद 6. D.E. G. अङ्गसड्गिनिमे 7. A. D. E.G.H. I. शून्यो- लसितं C. भूत्यं हसितं 8. A.F. दराल 9. A.C. लितं विलोक्या प्रसाद वृक्षं प्रेम्णा 10.A's alt. संपूरं C. सुपूरं 11. All mss. दुल्कं 12. A. F. G. प्रपन्नं 13.A. C. F. यतमुत्कम्पमु 14.C. पक्ष 15. Omitted in C. 16. A.F.G. उदभ्र 17. A. F. वर्तितदक्कम्पित 18. C. D. E. G. H. I. भ्रान्त 19. E.G. भरं विभ्रान्त मन्तं मदमन्थरं स्या 20. Omitted in all mss. 21. A.C. विकसत् 22. A.C. इहज्चि- नासा 23.A.C.F. उत्तरङ्गितरङ्गितं 24. A.C. साश्र * The lines and readings here are not clear ; particularly regarding the definitions of कुञ्चित and उन्मुख. The former is अपाङ् सङ्कोचि or अपाङसक्कोचित whilst the latter is otherwise called उदञ्ञित which is defined as ऊर्ध्वमपाङ्गवृत्ति: With regard to the other words प्रसादि, व्यावृत्त, अपाङ्गवृत्ति, विकचं, तरङ्गोत्तरं etc., they are first explained and then the corresponding definitions given.

समुच्चयान्तरम् १८७

अत्राकेकरादयो गुणशब्दा न्यश्च्दित्यादयः क्रियाशब्दा इति समस्तत्वेन गुगक्रियायौगपद्यम्। प्रसादिसप्रेमेत्यादीनां समासकृत्तद्धितेषु संबन्धाभिधान- मिति संबन्धस्य वाच्यत्वात्। तस्य च सिद्धरूपत्वेन गुएत्वाद्गुणशब्देन गुण- यौगपद्यं द्रष्टव्यम्। एवमयं त्रिधा समुज्चयः। एक समुज्चयं त्रिप्रकारभिन्नं लक्षयित्वा द्वितीयं लक्षयति-

एकस्य सिद्धिहेतौ अन्यस्य तत्करत्वं च ।६६।।

समुज्चय इत्येव। यत्रैकः कस्यचित्कार्यस्य सिद्धिहेतुत्वेन प्रक्रान्तस्तत्रा- न्योऽपि यदि स्पर्धया तत्सिद्धिं करोति तदायमपरः समुज्चयः । न चायं समा- ध्यलङ्कारेऽन्तर्भवति। तत्र ह्योकस्य कार्य प्रति पूर्ण साधकत्वम्। अन्यस्तु कार्याय काकतालीयेनापतति तत्र समाधिर्वक्ष्यते। यत्र तु खलेकपोतिकया बहूनामवतारस्तत्र समुच्चयः । अतः महान्भेदोऽनयोः । एष समुज्चयः सद्योगे-

योजयति-अत्राकेक रेत्यादि। नन्वाकूतप्रसादप्रेम्णां गुणवचनत्वे2ऽपि समास- तद्धिताद्यर्थस्तिरोधानमित्यत आह- प्रसादिसप्रेमेत्यादि । समासादयो3 हि सम्बन्धा- भिधायिनः। सम्बन्धश्च सिद्धरूपो गुणात्मा। न गुणवचनानां स्वभावं भिनत्ति4। साकूतं सप्रेम इति समासः। प्रसादीति तद्धितः । निगमयति-एवमयमिति। व्यस्तत्वेन उभौ समस्तत्वेन एकेति त्रिधा।

समुच्यान्तरायाह-एक्शिति। सूत्रम्-एकस्य9 सिद्धिहेतौ अन्यस्य तत्करत्वं च। एकस्मिन् कस्यचित् सिद्धिहेतौ10 स्पर्धया अन्यस्यापि तत्करत्वं 1समुच्चय.12। व्याचष्टे- समुच्चय13 इत्यादि। इत्येवेत्यनुषङ्गकथनम्। समाधिवधर्म्यायाह-न चायमिति। एक:14 पर्याप्त:15 साधकः। अन्यः काकतालीयवृत्त्या चेत्समाधिः । यथा खले कपोताः स्वर्धया प्रतिस्वं अहमहमिकयाऽवतरन्ति। तथा भावे समुच्चयः इति महान् भेदः। खले कपोता अस्यां सन्ति16 नीताविति खलेकपोतिका। मत्वर्थीयः एन्। ननु काकतालीयं इति कथ- मुच्यते। काकस्यागमनं यादच्छिक17 तालस्य च18 पातः। तेन19 पतता काकस्य वधः। एवं देवदत्तस्य आगमनं दस्यूनाश्च्ोपनिपातस्तैश्च तस्य वधः। तत्र देवदत्तदस्युसमागमः काकतालसमागम इवेति एक उपमार्थः । तद्वधः काकवध इवेति द्वितीयः । आद्यः20

1. F. करस्येत्या 2. C. अपि स्वभावं 3. A.C. योऽपि 4. A.C. नत्ति समास हप्रसादमिति तद्धितं 5. A.C. व्यस्ते त्वेकेति 6. A. B.C. पद्ैः 7. H. च्चयः । निगमयति (P. 190) 8. A.F. किमिति 9. F. कस्येति 10. A. हेतोः तथा अन्य C. हेतो: तथा सिद्धिहेतो: तथा त 11. A. F. च समु 12.C.यः समुच्चयान्तरायाह एकमिति व्या 13. F. एव इ 14. A. एका 15. E.G. पर्यासं 16. A.C. सन्तीति ताविति 17.C. च्छ्रिक 18. Omitted in A. C.19. A.E. F. तेन च 20. G. अन्यः

१८८ Sसद्योगे सदसद्योगे भवतीति त्रिधा भिद्यते। सतः शोभनस्य सता समुच्चीय- मानेन योगे यथा- कुलममलिनं भद्रा मूर्तिर्मतिः श्रुतिशालिनी भुजबलमलं स्फीता लक्ष्मीः प्रसुत्वमखण्डितम्। प्रकृतिसुभगा ह्ोते भावा अमीभिरयं जनो व्रजति नितरां दर्पं राजंस्त एव तवांकुशाः॥ अत्रामालिन्येन शोभनस्य कुलस्य मूर्त्यादिभिः शोभनैः समुज्चयः । एकैकं च दर्पहेतुतायोग्यं स्पर्धया निबद्धम्। असतोऽशोभनस्यासता समुज्चीय- मानेन योगे यथा- दुर्वारा: स्मरमार्गणाः प्रियतमो दूरे मनोऽत्युत्सुकं गाढं प्रेम नवं वयोऽतिकठिना: प्राणा: कुलं निर्मलम्। स्त्रीत्वं धैर्यविरोधि मन्मथसुहृत्काल: कृतान्तोऽक्षमो नो सख्यश्चतुराः कथं नु विरहः सोढव्य इत्थं शठः ॥ अत्र स्मरमार्गणानां दुर्वारत्वेनाशोभनानां ताद्टशैरेव प्रियतमादिभिः समुज्चयः । नववयः प्रभृतोनां च यद्यपि स्वतः शोभनत्वं तथापि विरहविषये- नात्राशोभनत्वं ज्ञेयम्। सदसतः शोभनाशोभनस्य तादृशेन सदसता समुज्जीय- मानेन योगे यथा- शशी दिवसधूसरो गलितयौवना करामिनी, सरो विगतवारिजं मुखमनक्षरं स्वाकृतेः । समासार्थ:1 काकताल2मिति। द्वितीयस्तद्धितार्थ:3 काकतालीयमिति। समासश्चायम् । अस्मादेव ज्ञापकात् "समासाच्च तद्विषया"दाकस्मिक इवार्थेच्छो भवतीति। तद्विषया- दिवार्थविषयादित्यर्थः । एवमर्धजरतीयं अजाकृपाणीयं घुणाक्षरीयमित्यादौ समासत- द्वितौ ज्ञेयौ। भेदानाह-एष इति। कुल मिति। यैर्जनो दर्प व्रजति, त एव तवाङ्कुशाः उन्मार्गनिवारकाः। योजयति-अत्रा्मालिन्येति। अमालिन्यं शोभनत्वहेतुः। एककं चैतन्यस्य तत्करत्वं दर्शयति-दुर्वारा इति। मन्मथसुहृद्वसन्तादिः 10शठो वश्चकः । योज- यति-अन्र 1स्मरेति। नववयः12प्रभृतेः कथमशोभनत्वम् इत्यत श्र्राह-नववय इत्यादि। शशीति-शश्यादि13विशेष्यं शोभनं14 घृसरत्वादि विशेषणवशादशोभनमिति 1. G. समासा स्फुटोऽस्तु वाक्यार्थो (under भाविक) 2. A. तालीय C. ताल इति 3. E. G. अर्थ 4.A. तालीय इ 5.C. अर्थे भव 6. C. कृपाणि वपुणात 7. A. क्रकलं 8. A. अत्रमा 9. C. मालान्ये 10. A.C. शरो पञ्चकं 11. A.C. सरेति 12.C. भूते: 13.F. आदि समुच्चीयते The omitted portion is found after शशिन इत्यादि (P. 189) 14. Omitted in A.

समुच्चयभेदा : १८६

प्रभुर्धनपरायण: सततदुर्गतः सज्जनो नृपाङ्गरागतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे।। अत्र शशिनः स्वतः शोभनस्यापि दिवसधूसरत्वादशोभनत्वेन सदसत- स्ताद्ृशैरेव कामिनीप्रभृतिभिः समुज्चयः । न त्वत्र कश्वित्समुच्जीयमानः शोभनः, अन्यरत्वशोभन इति सदसद्योगो व्याख्येयः । ननु "नृपाङ्गणगतः खल" इत्यशोभनोऽन्ये तु शोभना इति कथं समुज्चीयमानस्य सतस्तादृशेनासता योग :? नैतत्। "नृपाङ्गरागतः खलः" इति प्रत्युत प्रक्रमभेदाद्ृष्टमेव। न तु सौन्दर्य- निमित्तमित्युत्प्रेक्ष्यमेवैतत्। अत एवान्यैरेवमादौ सहचरभिन्नोऽर्थ इति दुष्ट एवेत्युक्तम्। प्रकृते तु नृपाङ्गणगनत्वेन शोभनत्वं खलत्वेनाशोभनत्वमिति समर्थनीयम्। एवमपि विशेष्यस्य शोभनत्वं प्रक्रान्तं, विशेषणस्य त्वशोभनत्वं, इह त्वन्यथेति न सर्वथा निरवद्यम्। ननु "दुर्वाराः स्मरमार्गणा" इत्यत्रोक्तोदाहरणवत्कथं न सदसद्योगः ? नैतत्। इह शोभनस्य सतोऽ्शोभनत्वमिति विवक्षा। तत्र त्वशोभनत्वमेवैतदिति विवक्षितमित्यस्त्यनयोर्भेदः अत एवैकत्रोपसंहृतं विशिष्टस्य द्वैरूप्यम्। तत्र तथाविध: कामिन्यादिभिस्स1मुच्चीयते। योजयति-अत्र शशिन इत्यादि। अन्यथा तु न योजनीयमित्यत2 आह-न त्वत्रेति। न व्याख्येयस्तथा। सदस- द्योगविवक्षणादिति शेषः । अत्राक्षिपति-ननु नृपेति। नृपाङ्गणखलयो द्वयोरप्यशोभन- त्वादन्ये5 शोभना इति कथम्। न6 तथा7 समुच्चयः। परिहरति -नैतदिति। विशिष्टस्य द्वैरूप्यप्रक्रमे द्वयोरशोभनत्वम् । प्रक्रमभेदो9 वाक्यदोषः। प्रक्रमभेदा1वलम्बेन11 चान्यै- र्दोषान्तरं उद्ावितमित्याह-अत12 एवेति। विशेष्या13न्तरं शोभनं14 खलत्वरूपं त्व15- शोभनमिति सहचरभिन्नोऽर्थः । अत इत्थं विवक्षणीयमित्याह-प्रकृते त्विति। तथाऽपि न द्रोषनि16वृत्तिरित्याह-एवमपीति। पूर्वोदाहरणे सद1सद्योगमाशङ्कते-ननु18दुर्वारा इति। स्मरमार्गणादीनां शोभनत्वं19 दुर्वारत्वादीनाम् अशोभनत्वमिति प्रतीतेः। परिहरति- नैतदिति। विवक्षाभेदे गमकमाह-अत एवेति। 20सुन्दरत्वेनान्तः प्रविष्टानामपि2 शश्या22दीनां धूसरत्वा23दिना वैय2थ्यहेतुत्वमुपसंहृतम्। दुर्वारेत्यत्रत्वित्थं "शठ:25 कथं 1. A's alt. सनच्ची 2. E. इत्याह 3. C. णगतः खल 4. A. C. G. रयोर पि 5.C.अन्यो 6. Omitted in C.7. A.C.F. तथाऽपि 8. A. C. F. G. शिष्टस्तद्वै 9.C. भेदा 10. F. भेदम दोषा व 11. A.C.G. लंबेति न चा 12. C omits अ. 13. A. C. F. G. विशेषान्त 14. All except F. नख 15. A.C. G. च शोभ 16. A. C. G. omit नि 17. C. सद्योगं 18. Omitted in A.C. E. G.19. A.C.G. त्वमिति 20. A. सुन्दरान्ननु त्वेनान्त्य प्र 21. Omitted in C. E. 22. A. गत्यादीनां C. इत्यादी 23. C.आदीनां 24. A.F. वैधम्यहे 25. A. C.F. G. शर:

१६० अलङ्कारसर्वस्वम्-स्जीवनीसहितम् "मनसि सप्त शल्यानि" इति। अपरत्र तु "शठः कथं सोढव्य" इति सर्वथा दुष्टत्वाभिप्रायेण। तस्मादस्ति प्रकारत्रयस्य विविक्त्तविषयत्वम्। कारणान्तरयोगात्कार्यस्य सुकरत्वं समाधि: ॥६७॥ केनचिदारब्धस्य कार्यस्य कारणान्तरयोगात्सौकर्यं यत्, स सम्य- गाधानात्समाधिः। समुच्चयसादृश्यात्तदनन्तरमुपक्षेपः। तद्वैलक्षण्यं तु प्राक्प्रति- पादितमेव। उदाहरणम्- मानमस्या निरकर्तु पादयोमे पतिष्यतः। उपकाराय दिष्टयेदमुदीर्सं घनगजितम्॥ माननिराकरे कार्ये पादपतनं हेतुः। तत्सौकर्यार्थ घनगजितस्य कारणान्तरस्य प्राक्षेपः । सौकर्यं चोपकारायेति प्रकाशितम्। एवं वाक्यन्यायाश्रयिणोऽलङ्ारान्प्रतिपाद्याधुना लोकन्यायाश्रयिणो- डलद्वारा उच्यन्ते। तत्र- प्रतिपक्षतिरस्काराशक्तौ तदीयतिरस्कारः प्रत्यनीकम् ॥६८॥ यत्र बलवतः प्रतिपक्षस्य दुर्बलेन प्रतिपक्षेण प्रतीकार: कर्तु न शक्यत सोढव्य" इति सर्वथा कष्ट त्वमेवोपसंहृतम्। निगम्यति-तस्मादिति। एकक्रियाया2मन्यस्य क्रिया त्वन्यः4 समुच्चयः । क)सदसद्द्वैधय्योगेन स त्रिधा संव्यस्थितः ।इति॥। समाध्यर्थ सूत्रम्-कारणान्तरयोगात् कार्यसुकरत्वं समाधिः7। आरब्धस्य कार्यस्य कारणान्तरयोगात् सम्यगाधानं समाधिः । व्याचष्टे-केनचिदिति। समुच्चयेति सङ्गत्युक्तिः8। समुच्चयवैधर्म्यं स्मारथ्यति-तद्वैलक्षण्यमिति1। मानमिति। पादपतने कारसी गर्जितं कारणान्तरम् । योजयति-माननिराकरण इति। उपकारेति सौकर्य11- प्रकाशनम्। समाधिस्सम्यगाधानं कारणान्तरयोगतः। सङ्गत्यन्तरायाह12-एवं वाक्येति। प्रत्यनीकार्थं सूत्रम् । प्रतिपक्ष13 तिरस्कारा- शक्तौ तदीयतिरस्कारः प्रत्यनीकम्14। बलवतः तिरस्काराशक्तौ तदीयतिरस्कारः प्रत्यनीकम्। व्याचष्टे15-यत्र16 बलवदित्यादि17। तत्सम्बन्धिनः बलवत्सम्बन्धिनः। तं 1. A. C. F. omit व्व 2. A. C. E. G omit यां 3. A. C. E. G. omit स्य 4. H. त्वं एक: स: 5.A.C. द्देदयो 6. A. C. E. F. G. H. द्विविधस्संव्यव 7. H. समान: 8. A.C. G. उक्ति 9. A's alt.C. H. साधय 10. H. इति समाधि: 11.A.C.G. प्रयोगकाश 12. A.C. अन्तरमाह 13. A. पक्षेऽतिबलवतः तिर F. पक्षेति 14. A.C. नीकं प्रत्यनीकवदिति व्याच 15. I. चष्टे अत्यद्भतत्वहेतु (under भाविक) 16. Omitted in H. 17. H. आदि तदीयस्य तिर P. (191)

प्रतीपम् १६१

इति तत्संबन्धिनो दुर्बलस्य तं बाधितुं तिरस्कार: क्रियते, तत्प्रत्यनीकम्। अनीकस्य सैन्यस्य प्रतिनिधि: प्रत्यनीकमुच्यते। तत्तुल्यत्वादिदमपि प्रत्य- नीकम्। यथानीकेऽभियोक्तव्ये तत्रासामर्थ्यात्तत्प्रतिनिधिभूतमन्यदभियुज्यते, तद्वदिह प्रतिपक्षे विजेये दुर्बलस्य तिरस्करणमित्यर्थः। प्रतिपक्षगतत्वेन बलवत्त्वख्यापनं प्रयोजनम्। यथा- यस्य किश्च्िदपकर्तुभक्षमः कायनिग्रहगृहीतविग्रहः। कान्तवव्त्रसदृटशाकृति कृती राहुरिन्दुमधुनापि बाधते।। अत्र राहोर्भगवान्कृष्णो बलवान् प्रतिपक्षः तदीयः पुनर्वक्त्रसादृश्य- मुखेन दुर्बलश्न्द्रमाः तत्तिरस्कारान्द्गवतः प्रकर्षावगतिः । उपमानस्याक्षेप उपमेयताकल्पनं वा प्रतीपम् ।।६६।। उपमेयस्यैवोपमानभारोद्वहनसामर्थ्यादुपमानस्य कैमर्थक्येनाक्षेप आ्रलो- चनं क्रियते तदेकं प्रतीपम्। उपमानप्रतिकूलत्वादुपमेयस्य प्रतीपमिति व्यपदेशः। यदप्युमानतया प्रसिद्धस्योपमानान्तरप्रतितिष्ठापयिषयानादरणार्थ- मुपमेयत्वं कल्प्यते तत्पूर्वोक्तगत्या द्वितीयं प्रतीपम्। क्रमेण यथा- "यत्र च प्रमदानां चक्षुरेव सहजं मुण्डमालामण्डनं भार: कुवलय- दामानि" इत्यादि। यथा वा- लावण्यौकसि सप्रतापगरिमण्यग्रेसरे त्यागिनां देव! त्वय्यवनीभरक्षमभुजे निष्पादिते वेधसा।

बाधितुं बलवन्तं बाधितुम्। अत्र दृष्टान्तमाह-यथा अनीक इत्यादि। प्रयोजनमाह- प्रतिपक्षेति। यस्य किश्चिदिति। यस्य कृष्णस्य। विग्रहः1 कलहः कान्तेन वक्रेण सदृशा- कृतिः2। योजयति-अत्र राहोरिति। 3तत्तिरस्कारादिति प्रयोजनोकिः। तदीयस्य तिरस्कार: प्रत्यनीकमशक्तितः । प्रतीपार्थ सूत्रम्-उपमानस्याक्षेप उपमेयताकल्पनं वा प्रतीपम्। उपमेयस्यैव पुष्कलगुणत्वविवक्षरोनोपमानस्य कैमर्थक्यं5 प्रातिकूल्यादेक प्रतीपम्। यञ्चोपमानान्त- राथ8 प्रसिद्धोथ्मानस्योपमेयत्वक्लृप्तिरनादरात् तद्द्वितीयम्। व्याचष्टे-उपमेयस्यै- वेत्यादि10। यत्र चेति। चक्षुष एव मुण्ड1मालात्व12मिति कुवलयदाम्नो नै रर्थक्यम्। अलङ्गा- रान्तर13संभेदेनापरमुदाहरति-लावण्येति। लावण्यौकस्त्वादिगुणानामुप14मेय एव पौष्क-

1.A.C. ग्रहकान्तस्य 2. C. कृति 3. A. C.न तिर 4, A.G. प्रतीपः 5. F. वयस्योपमेयत् 6. E. कूलात् 7. A. C. F. omit यत् 8. A. E. अर्थ 9. A. सिद्धे उप 10. H. आदि उपमानस्य कैमर्थक्यं (P.193) 11.A's alt. C. मुख्य 12. C.त्व ...... मेय एव पौनरुक्ति: कुव 13. F. संभवेना 14. C. अंदत्वा शणुवचः निष्कल्यादिन्वामुप

१६२ अलङ्कारसर्वस्वम् स्जीवनीसहितम् इन्दुः किं घटितः किमेष विहितः पूषा किमुत्पादितं चिन्तारत्नमहो मुधैव किममी सृष्टाः कुलक्ष्माभृतः ॥ पत्र यथासंख्यमप्यस्तीति प्राक्प्रतिपादितम्। ए एहि दाव सुन्दरि ! कण्णं दाऊण सुणसु वश्रणिज्जं। तुज्भ मुहेण किसोगरि ! चन्दो उवमिज्ञइ जरेण।। अत्रोपमानत्वेन प्रसिद्धस्य चन्द्रमसो निकर्षार्थमुपमेयत्वं कल्पितम्। वदनस्य चात्रोपमानत्वेन विवक्षा प्रयोजिका। क्वचित्पुनननिष्पन्नमेवौपम्यमनादर- कारणम्। यथा- गर्वमसंवाह्यमिमं लोचनयुगलेन कि वहसि भद्रे। सन्तीदृशानि दिशि दिशि सरस्सु नीलनलिनानि॥ अत्रोत कर्षभाज उपमानप्रादुर्भाव एव न्यक्कारकारणम्। अनेन न्या- येनोत्कृष्टगुणत्वाद्युपमानभावमपि न सहते, तस्योपमानत्वकल्पनेऽपि प्रतीप- मेव। यथा- अ्हमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल ! मा स्म हृप्यः । ननु सन्ति भवाद्ृशानि भूयो भुवनेऽस्मिन्वचनानि दुर्जनानाम्॥ ल्यादिन्द्वाद्युपमानानां कैमर्थक्यम्। संभेदमनुस्मारयति-अत्र यथासङ्ङयमपीति। ए1 एहीति। ए2 इत्यामन्त्ररो,। अयि एहि तावत्सुन्दरि कर्णां दत्त्वा शृरु वचशनीयम्। तव मुखेन कृशोदरि चन्द्र उपमीयते जनेन।। चन्द्रस्योपमानत्वं वचनीयमिति कथनात् चन्द्रस्य 4निकृष्टत्वेनोपमेयत्वेन5कल्पनम्। प्रयोजनं तु मुखस्योपमानता7। योजयति-अन्रोपमानत्वेनेति। १क्वचित् उपमानस्य सतः उपमानत्वमेव न्यक्करणाद10लङ्कारं समुत्थापयतीत्याह-क्वचित्पुनरिति। गर्वमिति। ईदृशानि नील1नलिनानि सन्तीति उपमानाविर्भावः । एवं12 निस्सामान्यस्य लोचनयुग- लस्य न्यक्कारः । योजयति-अत्रोत्कर्षेति। यथात्रोपमेयस्य उपमानासहत्वं, तथव अतिप्रकर्षादुपमान13भूमिमप्यतिपतते। उपमानत्वक्लृस्तिरपि14प्रतीपमित्याह-अ्नेनेति। अहमे15वेति। दारुणत्वकाष्ठा- 1.Omitted in A. C.2. C. हीत्याम 3. C. वचनं 4.C. निष्कृष्ट 5. D. H. उपमेयत्वकल्प E. मेयत्वेक्लसं F. मेयत्वक्लृप्ति: 6. all mss. मुखमस्य 7.A.C. मानतां 8. A. मानार्थत्वेने C. मानतात्वेनेति 9. F. अत्र उपमानात् क्वचि 10. C. omits द. 11. E. omits नील 12. E. एव 13. A's alt.C. मानभ्रमिम- प्यतीयत 14. E. G. omit अपि 15.A. अन्नमे

कणीस निमीलितम् १६३

अत्र हालाहलत्वं प्रकृष्टदोषत्वादसंभाव्योपमानभावमप्युपमानत्वेन निबद्धम्। वस्तुना वस्त्वन्तरनिगूहनं निमीलितम् ।।७०।। सहजेनागन्तुकेन वा लक्ष्मणा यद्वस्तु वस्त्वन्तरं निगूह्यते, तदन्वर्था- भिधानं निमीलितम्। न चायं सामान्यालङ्कारः। तस्य हि साधारणगुण- योगान्द्रेदानुपलक्षं रूपम्। अरस्य तूत्कृष्टगुशोन निकृष्टगुणस्य स्थगनमिति महाननयोर्भेदः । सहजेन यथा- अपाङ्गतरले दशौ मधुरवव्त्रवर्णा गिरो विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं मुखम्। इति स्फुरितमङ्गके मृगदृशां स्वतो लीलया यदत्र न मदोदयः कृतपदोऽपि संलक्ष्यते।। अत्र टक्तारल्यादिना स्वाभाविकेन लक्ष्मणा मदोदयकृतं दृक्तारल्यादि तिरोधीयते। आगन्तुकेन यथा- ये कंदरासु निवसन्ति सदा हिमाद्रे- स्त्वत्पातशङ्गितधियो विवशा द्विषस्ते।

प्रास्तस्य हालाहलस्य दुर्जनवचनो1 उपमानताक्लृत्तिश्न्यक्काराय। तदेतद्योजयति-अ्त्र हालाहलत्वमिति। उपमानस्य कैमर्थ्यादुपमेयत्वकल्पनात्4। द्विधा प्रतीपं 5क्वाप्येतदुपमानत्वतोऽपि च ।।

निमीलितार्थं सूत्रम्-वस्तुना6 वस्त्वन्तरनिगूहनं निमीलितम्7। वस्तु8 वस्त्व- न्तरं सहजेन लक्ष्मणा यन्निगूहयति आगन्तुकेन वा तन्निगूहितत्वान्निमीलितम्। व्याचष्टे-सहजेनेत्यादि। सामान्यतो भेदमाह-न चायमिति10। तस्य हि गुणसाधा- रण्याद्रेदानुपलक्षणाम्। अस्य पुनरुत्कृष्टेन गुोन निकृष्टस्य स्थगनम्। अपाङ्गति। अङ्गके लीलया11 इति स्फुरितम्12 इत्थं लीलया13 प्रससारे14त्यर्थः। दृक्तारल्या15दिना सहजेन लक्षरोन लीला मदोदयहेतुकं द्क्तारल्यादि तिरोदधाति। योजयति-अत्र हक्तकारल्येति। ये16कंद रास्विति। त्वत्पाद1शङ्ितघियः त्वदा18पातशङ्काचकिताः ।अत्र हिममा-

1. A's alt. C. वचनतो 2. C. क्लृसि 3. A.C. अर्थ्यम् उप 4. A. C. E. F.G. H. कल्पन 5. A. चीपेतं उप C. चाप्यतदुप H. तीपमाक्षाक्षेप उप 6. F. वस्तुनेति 7. H. तं व्याचष्टे 8. A. C. वस्तुना 9. A. C. गूहनमिति E. गूहति 10. H. इति निमालिताख्यो 11. C. omits ली. 12. A. च्छुरितं चरितं 13. A's alt. C. G. लीलाप्र 14.C. प्रसरे 15. C. आदि तिरोदधाति 16. A.C. एकं धरा- स्विति 17. A.C. पादाङ्कित 18. A.C.F. त्वदागमचकिताः

१६४ अप्य ङ्गमुत्पुलकमुद्वहतां सकम्पं तेषामहो बत भियां न बुधोऽप्यभिज्ञः॥ अत्र हिमाद्रिकन्दरानिवाससामर्थ्यप्रतिपश्रेन शैत्येन समुद्द्ाविना- वागन्तुकौ कम्परोमाश्टौ भयकृतयोस्तयोस्तिरोधायकौ। तिरोधायकत्वादेव च मीलितव्यपदेशः । प्रस्तुतस्यान्येन गुणसाम्यादैकात्म्यं सामान्यम् ॥७१। यत्र प्रस्तुतस्य वस्तुनोऽप्रस्तुतेन साधारणगुणयोगादैकात्म्यं अभेदेना- ध्यवसायादेकरूपत्वं निबध्यते तत्सामान्ययोगात्सामान्यालङ्कारः । न चेयम- पह्नुतिः । किश्चिन्निषिध्य कस्यचिदप्रतिष्ठापनात्। यथा- मलयजरसविलिप्ततनवो नवहारलताविभूषिताः सिततरदन्तपत्रकृतवक्त्ररुचोरुचिरामलांशुकाः । शशभृति विततधाम्नि धवलयति धरामविभाव्यतां गताः प्रियवसत प्रयान्ति सुखमेव निरस्तभियोऽभिसारिकाः॥ अ्त्र मलयजरसविलेपनादीनां चन्द्रप्रभया सह अविभाव्यतां गताः इत्यभेदप्रतीतिर्दशिता। गन्तुकलक्षरणा'भ्यां कम्परोमाश्चाभ्यां भय2कृतौ कम्परोमाश्चौ स्थगयति। योजयति- अत्र हिमाद्रीति। निजेनागन्तुना3 वाऽपि लक्षोनान्यगोपनम्। निमीलिताख्योऽलङ्कार: द्विप्रकारः 4प्रकाशितः ॥ सामान्यार्थं सूत्रम्-'प्रस्तुतस्यान्येन गुरासाम्यादैकात्म्यं सामान्यम्। प्रस्तुतस्य अप्रस्तुतेन गुणसाम्यादेकरूपत्वं6 सामान्य योगात्सामान्यालङ्कारः। व्याचष्टे-यत्र8 प्रस्तु- तथस्येत्यादि।अपह्वतेर्भेदायाह-न चेयमिति1। अपह्नुतौ हि प्रकृतनिषेधेनाप्रकृतप्रतिष्ठा- पनम् इहतु न तथा। कि तहि ? ऐकात्म्यम्11। मलयजरसेति। दन्तपत्रं करिदशनता- टङ्कम् । 12अविभाव्यता गतिरै1कात्म्य14लिङ्गम्। योजयति-अ्त्र मलयजेति। प्रस्तुतस्यान्यतादात्म्यं सामान्यं गुणसाम्यतः15। 1.F.क्षणाकम्प 2. A.C. यत्कृतौ 3. A.C. आगन्तुकविलन् 4.A.C. प्रकीर्तितः F. प्रदर्शित: 5. F. स्तुतेति 6. A. C. साम्यं सामा 7. H. साम्ययो 8. H. यस्त्व्र 9. A.C. स्तुतेत्या 10. H. इति सूक्ष्मार्थ 11. A's alt. विकल्प 12. A.C. F. omit अ. 13. F. ऐकार्थ्य 14. A.C.F. म्यगति लिङं 15. A.C. G. साम्यतः स्वगुण

अत द्गुरण: १६५

यत्र परिमितगुणस्य वस्तुनः समीपवर्तिप्रकृष्टवस्तुगुणस्वोकरणं, स तद्रुणः । तस्योत्कृष्टगुणस्य गुणा अस्मिन्निति कृत्वा। न चेदं निमीलितम्। तत्र हि प्रकृतं वस्तु वस्त्वन्तरेणाच्छादितत्वेन प्रतीयते। इह त्वनपह्नतस्व- रूपमेव प्रकृतं वस्तु वस्त्वन्तरगुणोपरक्ततया प्रतीयत इत्यस्त्यनयोर्भदः । यथा- विभिन्नवर्शगा गरुडाग्रजेन सूर्यस्य रथ्याः परितः स्फुरन्त्या। रत्नैः पुनर्यत्र रुचा रुचं स्वामानिन्यिरे वंशकरीरनीलैः॥ अ्त्र रविरथाश्वानामरुणवर्सस्वीकारः। तस्यापि गारुत्मतमरिप्रभा- स्वीकार इति तद्गुणगत्वम्। सति हेतौ तद्रूपाननुहारोऽतद् गुराः॥७३॥

गुणपदार्थधर्मस्वीकारः प्रत्यासत्त्या न्याय्यः। यदा पुनरुत्कृष्टगुणसन्निधानाख्ये हेतौ सत्यपि तद्रूपस्योत्कृष्टगुणस्याननुहरणं न्यूनगुोनाननुवर्तनं भवति सोऽतद्रुणः। तस्योत्कृष्टगुणस्यास्मिन्गुणा न सन्तीति। यद्वा तस्याप्रकृतस्य तद्रुार्थं सूत्रम्-स्वगुण त्यागादत्युत्कृष्टगुणस्वीकारस्तद्गुरः । परिमित- गुरास्य वस्तुनोऽत्युत्कृष्टगुणस्वीकारस्तद्रुणः। व्याचष्टे-यत्रेति। निर्वक्ति-तस्येति। निमीलितादद्रेदमाह-न चेति तत्र हि वस्त्वन्तरनिगूहनम्2। इह त्वशनिगूहितस्य तद्गुरो- नोपरागः । विभिन्नेति । अरुरोन वर्णाभेदं नीता रथवाहा यत्र वंशाङ्कुरनीलैर्मरकतरत्नैः प्रभया पुनः स्वां5 प्रभां आनि्धन्यिरे। 8अत्राश्वानामारुण्ये तद्गुणता। आरुण्यस्य च' हारित्येन। योजयति-अत्र रवीति।

सति हेतौ तद्रूपा1ननुहारोऽतद्गुणः। तद्गुणविपरीतोतद्रुणः । सङ्गति व्या- चष्टे-तद्गुरोति। उत्कृष्टगुणवस्तुप्रत्या12सक्तौ हि न्यूनगुणस्य तद्गुणास्वीकारो न्यायो-

वेति। निरुक्त्यन्त16रमनुहरराहेती सत्यपि अननुहरणात्17 अतद्दुणः । अत्र विगृह्नाति-

1.F.गुणेति 2. C. गूहः 3. F. omits त्व 4. A.C. गूहे त 5. F. स्तां 6. E.G.omit श 7.A's alt. निन्युरित्यत्र अश्वा 8. E. F. and H omit अत्र 9. Omitted in A.C.G.10. A. E. रूपान्यनिहारो 11. G. गुणः ससङ्गतिकं व्याच 12. A.C. पत्तौ 13.C. सक्ताव 14. C. हरणामतः त 15. A's alt. C. यदिन्द्रेति 16. A. अन्तरः अनु 17.A.E. हरणम् अत

१६६ अलड्कारसर्वस्वम्-सख्जीवनीसहितम् रूपाननुहारः सत्यनुहरणहेतावतद्रुणः, तस्याप्रकृतस्य गुणा नास्मिन् सन्तीति कृत्वा। क्रमेण यथा- धवलो सि जइ वि सुन्दर ! तह वि तुए मज्झ रजिअं हिअअं। राशभरिए वि हिशए सुहश ! सिहित्तो ण रत्तो सि॥ गाङ्गमम्बु सितमङ्ग! यामुनं कज्जलाभमुभयत्र मज्जतः। राजहंस ! तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते।। पूर्वत्रातिर क्तहृदयसंपर्कान्नायकस्य धवलशब्दवाच्यस्य प्राप्तमपि रक्तत्वं न निष्पन्नमित्यतद्रुणः। उत्तरत्र त्वप्रकृतस्य गाङ्गयामुनजलस्य संपर्केडपि न तथा रूपत्वमित्ययमप्यतद्रुण एव। धवलोऽसीति त्वतद्रुण एव।

उत्तरात्प्रश्नोन्नयनमसकृदसंभाव्यमुत्तरं चोत्तरम् ।।७४।। यत्रानुपनिबध्यमानोऽपि प्रश्न उपनिबध्यमानादुत्तरादुन्नीयते तदेक- तस्या1प्रकृतस्येति। इत्थमियं द्विधा। धवलोऽसीति- धवलोऽसि यद्यपि सुन्दर2! तथापि त्वया मम8 रञ्जितं हृदयम्। रागभरि4तेऽपि हृदये सुभग ! निहितो न रक्तोऽसि ॥ धवलो युवा वलक्षश्र। रागभरितहृदयनिधानेऽप्यरक्तत्वमतद्गुणाः । गाङ्गमिति। अ्ङ्गति सम्बोधनम्। 'चीयते उपचीयते। अत्र प्रकृतरूपाननुहारः। 1उभयत्र योजयति-पूर्वत्रेत्यादि1। 12प्रथमार्धे कोऽलंकार इत्यत आ्राह-धवलोऽसीति13। धवल- स्यापि रञ्जने अतद्गुणत्वं स्फुटमेव। यतः कार्यकारशेति। विषमवैधम्यं व्यक्तम् । न14 तद्गुएे155नुहारस्तु गुणताद्रूप्ययोद्विंधा। उत्तरार्थं सुत्रम-उत्तरात्प्रश्नोन्नयनमसकृदसम्भाव्यमुत्तरं चोत्तरम्। प्रश्नानु- पादाने65प्युत्तरा1दुन्नयनमेकमुत्तरम्18 उपात्तस्य च प्रश्नस्य यदसम्भाव्यमसकृदुत्तर तद्द्वितीयम् । व्याचष्टे-यत्रानुपनिबध्यमान 19इत्यादि। 1.C. तस्य प्र 2. A.C. सुन्दर: 3. Omitted in E. G. 4. A.C. F.G. चरिते ह 5. A's alt. श्रेदराग 6.C. अङ्गेत्वसं 7. A's alt.C. लीयते 8 Between प्रकृत & रूपा G. repeats the portion इत्थमयं द्विधा.यदपि 9. A. सपानरू C. सकातरू 10. A.C. चरणम् उभ 11. A E. आदिना 12. F. ननु प्र 13. A's alt. G. असीत्विति 14. A. omits न. C. तद्रपाननुहारस्तु हेतौ सत्यप्यतद्गणः 15. A. E. गुशाननुहार C. गुगोनुर 16. C. धाने 17. Omitted in A. C. F. G. 18. A. C. F. त्तर उन्न 19. F. इति

ए्रकोशी सूक्ष्मम् १६७

मुत्तरम्। न चेदमनुमानम्, पक्षधर्मतादेरनिर्देशात्। यत्र च प्रश्नपूर्वकम- संभावनीयमुत्तरं, तज्च न सकृत्, तावन्मात्रेण चारुत्वाप्रतीतेः। अतश्वासकृ- दुपनिबन्धे द्वितीयमुत्तरम्। न चेयं परिसंख्या व्यवच्छेद्यव्यवच्छेदकपरत्वा- भावात्। क्रमेर यथा- एकाकिनी यदबला तरुणी तथाह- मस्मद्गृहे गृहपतिश्र गतो विदेशम्। कं याचसे तदिह वासमियं वराकी श्वश्र्ममान्धबधिरा ननु मूढ ! पान्थ।I का विसमा देवगई कि लद्धं जं जणो गुखग्गाही। किं सौक्खं सुकलत्तं किं दुःखं जं खलो लोओ।। पूर्वत्र मम वासो दीयतामिति प्रश्न उत्तरादुन्नीयते। उत्तरत्र दैवगत्यादि- निगूढत्वादसंभाव्यमसकृत्प्रश्नपूर्वकमुत्तरं निबद्धम् । इतःप्रभृति गूढार्थप्रतीति- परालङ्कारलक्षणम्। संलच्षितसूचमार्थप्रकाशनं सूच्मम्॥७५॥

अति व्यातिं परिहरति-न चेद2मिति। त्ररूप्यनिर्देशो ह्यनुमानलक्षणम्। द्वितीयस्य स्वरूपमाह-यत्र चेति। तत्र नियममाह-तच्चेति। अत्रअतिव्यासिं परि- हरति-न चेयमिति। परिसंख्यायां व्यवच्छेद्यव्यवच्छेदकभावः विवक्ष्यः। अत्र त्वविवक्षा। एकाकिनीति-क8 याचसे वासयाचनेन किमित्यर्थः । का विसमेति।

का विषमा दैवगतिः कि (लश्धं) यजनो गुण10ग्राही। किं सौख्यं सुकलत्रं किं दुःखं11 यत् खलो लोकः । अत्र दैवगत्यादि 12गूढत्वादप्रतिसम्भाव्यम्। उत्तरं योजयति-पूर्वत्रे13त्यादि। अरसकृदिति। नाना14त्वनियमो15द्वाटनम्। 16उत्तरं प्रश्नपिशुनं असम्भाव्योत्तरं द्विधा। सङ्गत्यन्तरायाह-इतः प्रभृतीति। सूक्ष्मार्थं सूत्रम्-संलक्षितसूक्ष्मार्थप्रकाशनं

1. A.C. अत्र व्या 2. F. चेदिति 3. F. इति परिसंख्या 4. A's alt. ऐक रूपय 5. A. E. F.G. omit स्य 6. Omitted in A.F.7. A.C. चेयां व्याचष्टे यद्यप्यवच्छेदकभावोपपत्ते: अत्र 8. A.C. कलया च स्वो समवाय वाचवेद किमि F. कि याचस इति वासा याच 9. All mss. लम्यं 10. C. भागी 11. A's alt. F. दुर्ग्राह्यं खलो 12. C. दृढ 13. A. इति 14. A.C. नानार्थ 15. G. निय क्षत्वं तदप्यन्यथा डध्यवसाय (P. 204 under भाविक) 16. Except C all mss. प्रश्नाङ्गमुत्तरं तस्मा द्वढं चासकृदुत्तरम्

१६८ इह सूक्ष्म: स्थूलमतिभिरसंलक्ष्यो योऽर्थः, स यदा कुशाग्रीयबुद्धि- भिरिद्गिताकाराभ्यां संलक्ष्यते, तदा तस्य संलक्षितस्य विदग्धं प्रति प्रकाशनं सूक्ष्मम् । तत्रेङ्गिताद्यथा- सङ्गतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया। हसन्नेत्रापिताकूतं लीलापद्म निमीलितम् ॥ अत्र सङ्गेतकालाभिप्रायो विटसंबन्धिना भ्रूक्षेपादिना इद्गितेन लक्षितः रजनिकालभाविना लीलापद्मनिमीलनेन प्रकाशितः। आकाराद्यथा- वक्त्रस्यन्दिस्वेदबिन्दुप्रबन्धैर्द्ट ष्टरा भिन्नं कुङ्गमं कापि कण्ठे। पुंस्त्वं तन्व्या व्यञ्षयन्ती वयस्या स्मित्वा पाणौ खङ्गलेखां लिलेख। अत्र स्वेदकृतकुङ्गमभेदरूपेरकारेए संलक्षितं पुरुषायितं पाणौ पुरुषोचितखङ्गलेखनेन प्रकाशितम्। सूक्ष्मम्। इङ्गितादिभिस्संलक्षितस्य सूक्ष्मार्थस्य विदग्धाय प्रकाशनं सूक्ष्मम्। व्याचष्टे- इह सूक्ष्म1 इत्यादि2। कुशाग्रवशत्तीक्ष्णा कुशाग्रीया। अत इदभमिङ्गिताकाराभ्यां द्विधा। आकूतव्य ञ्जिताश्चेष्टा इङ्गितं बुद्धिकारिताः । आकारा:7 पुनराम्नातास्ता एवाश्बुद्धिकारिताः ॥ तथा- आकारास्सत्त्वजा भावा शद्या1बुद्धया परेऽन्यथा॥ सङ्केतेति-12कालमनसं कालं13 ज्ञातुमनसमित्यर्थः । नेत्रापिताकूतं14 नेत्राभि15- व्यञ्चित16भावमित्यर्थः । सङ्केतकालमनसो17 ज्ञानं भ्रूकटाक्षादि। तदीयेङ्गितेन18 ज्ञात्वेति सूक्ष्मार्थ19संल2क्षणम् । पद्मथनिमीलनं तु प्रकाशनम्22। योजयति-अत्र सङ्कलेति। वक्त्रस्यन्दीति-स्वेदेन आकार23स्तेन कुङकुमभेदात् पुरुषायितज्ञानं सूक्ष्मार्थ24. संलक्षणम् खङ्गलेखस्तु26 तत्प्रकाशनम्। योजयति-अत्र स्वेदेति। सूक्ष्मं तु सूक्ष्मं26 संलक्ष्य विदग्घेषु प्रकाशनम्।

1. A.C. ममित्या 2. H. आदि सूक्ष्मं तु 3. A's alt. C. वृत्तिक्ष्मा 4.E. इदमपि 5. a. b. c. व्यच्छिका: 6. A.C. दुर्विका 7. A. C. आकार: 8. A. C. अन्तराम्ना 9. A.C. एषा दुर्विका 10. A. ताराप्युद्धतद 11. A. अत्र परोऽन्य C. अत्र बुद्ध चप 12. A. संकेतकाल 13. Omitted in A.C.14. A. कूतात् 15. A. C. omit अभि 16. E. F. व्यञ्चित I. व्यञ्जिताया 17. C. न ज्ञानं 18. F. तेन कुङ्कम 19.A.C. अथ 20. A. सुलक्ष 21. A. पद्यं नेतुं प्र C. पद्यं न तु 22.C. प्रकाशन 23. आकारकवस्तुन 24. A. अर्थसुलक्ष 25. E. I. omit तु 26. A. सूक्ष्म omitted in C.27.C. चेड्रित 28. C. आकारं सू

एकही व्याजोक्ति: १६६

उद्धिन्नवस्तुनिगूहनं व्याजोक्तिः।।७६।। यत्र निगूढं वस्तु कुतश्चिन्निमित्तादुन्भिन्नं प्रकटतां प्राप्तं सद्वस्त्वन्तर- प्रक्षेपेण निगूह्यते अपलप्यते, सा वस्त्वन्तरप्रक्षेपरूपस्य व्याजस्य वचना- द्वयाजोक्तिः। यथा- शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजाहस्तोपगूढोल्लस- द्रोमाश्च्ादिविसंस्थुलाखिलविधिव्यासङ्गभङ्गाकुलः। हा शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान् सस्मितं शैलान्तःपुरमातृमण्डलगणैर्द ष्टोऽवताद्ः शिवः।। अत्र रोमाश्वादिनोद्ग्रिन्नो रतिभावः शैत्यप्रक्षेपणोनापलापितः । यद्यप्यपह्वुतोऽपि सस्मितत्वख्यापनेन पुनरप्युद्धिन्नत्वेन प्रकाशितः, तथाप्य- पलापमात्रचिन्तयास्यालङ्कारस्योल्लेखः। नन्वपह्नुतिग्रन्थे 'यथा सादृश्याय योऽपह्रवः सापह्वुतिः, तथापह्नवाय यत्सादृश्यं साप्यपह्नतिः' इति स्थापितम्। व्याजोक्तौ चोत्तर: प्रकारो विद्यते, तत्कथमियमलङ्कारान्तरेण कथ्यते। सत्यम्। उन्ङ्टसिद्धान्ताश्रयेण तत्रोक्तम्। न हि तन्मते व्याजोक्त्या- ख्यमलङ्करणमस्ति। इह तु तस्य संभवाद्वयतिरिक्तापह्नुतिरिति पृथगयम- लङ्कारो निर्दिष्टः। व्याजोक्त्यै1 सूत्रम्-उद्धिन्नवस्तुनिगूहनं व्याजोक्तिः। कुतश्चिन्निमित्तात् प्रका2. श्यास्यगूढवस्तुनो व्याजवचसा निगूहनं व्याजोक्तिः। व्याचष्टे-यत्र1 निगूढमित्यादि। वस्त्वन्तरप्रक्षेपेति निरुक्तिः5। शैलेन्द्रेति। प्रतिपाद्यमाना दीयमाना6। आदिशब्दात् स्तम्भवेपथू7। विधि- व्यासङ्ग: क्रियाशक्तिः। शैलान्तःपुरेण मातृमण्डलेन गणश्र हृष्टः। योजयति-अ्रत्र8 रोमाञ्चेति। असामञ्जस्यं शमयितुमाह-यद्यपीत्यादि। अपलापमात्रं चिन्तयेति सस्मित- त्वकथनात् पुनः प्रकाशनं लक्षणतया न चिन्तनीयमिति भावः । उल्लेख उट्टङ्कनम्। अव्याप्तिमाशङ्कते-नन्वपह्नतीति । उत्तरः प्रकारः अपह्ववाय10 1सादृशयं इत्येव- मात्मक:12। परिहरति-सत्यमिति। तत्र तथोक्तिः उद्भटसिद्धान्ताश्रयेण। तन्मते व्याजोक्त्य13नुपवर्णनात् तथापह्नतिसम्भवः । इह तु14 व्याजोक्त्युपवर्णनात् सोऽप- ह्रुति प्रकार एव 15नास्तीत्येकवापह्नुतिः। अत इयं व्याजोक्तिरेव। 1. A.F.H. जोक्तेस्सू 2.C. omits का. 3. A's alt.C.H. दृढ 4. E. यत्रानि 5. H. उक्ति: व्याजोक्तिव्याज 6. A. मानादि 7. A. वेपथुन C.E. वेपथु 8. Omitted in C.9. A. F. शनल 10. F. ह्वव एव यस्मात् द 11. E. omits सा 12. E. आत्मक 13. A. जोत्तया च वर्ण F. जोक्ति: व्याजवचनेन 14. Omitted in E.15. A. नास्तीत्याह कथापह्नतिः

२०० अन्यथोक्तस्य वाक्यस्य काकुश्लेषाभ्यामन्यथायोजनं वक्रोक्तिः।।७७।। उक्तिव्यपदेशसाम्याद्वयाजोक्त्यनन्तरमस्या लक्षणाम्। यद्वाक्यं केन- चिदन्यथाभिप्रायेणोक्तं सदपरेण वक्त्रा काकुप्रयोगेण इ्लेषमुखेन वान्यथा- न्यार्थघटनया योज्यते, तदुक्तिर्वक्रोक्तिः। काकुप्रयोगेण यथा- गुरुपरतन्त्रतया बत दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम्। अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि! सुरभिसमयेऽसौ।। एतद्वाक्यं नायिकया आगमनिषेधपरत्वेनोक्तम्। तत्सख्या च काकु- प्रयोगेण विधिपरतां प्रापितम्। काकुवशाद्विधिनिषेधयोविपरीतार्थसंक्रान्तिः। इ्लेषोडभङ्गसभङ्गत्वेन द्विविधः । तत्राभङ्गश्लेषमुखेन यथा- अहो केनेदृशी बुद्धिर्दारुणा तव निर्मिता। त्रिगुरणा श्रूयते बुद्धिर्न तु दारुमयी क्वचित्॥ अ्त्र दारुगेति प्रथमान्तं प्रक्रान्तं श्लेषभङ्गया तृतीयान्ततया संपादि- तम्। सभङ्गश्लेषमुखेन यथा- त्वं हालाहलभृत्करोषि मनसो मूर्च्छा ममालिद्गितो हालां नैव बिरभम नैव च हलं मुग्घेडस्मि कि हालिकः ॥ सत्यं हालिकतैव ते समुचिता शक्तस्य गोवाहने वक्रोक्त्येति जितो हिमाद्रिसुतया स्मेरोऽवताद्वः शिवः।

ी व्याजोक्तिर्व्याजवचनेनोद्धिन्नस्य निगूहनम्। अपह्रवाय सादृश्यम् इष्टा1 नापह्नतिर्थ्यतः ॥ वक्रोक्त्यर्थं सूत्रम्-अन्यथोक्तस्य वाक्यस्य काकुश्लेषाभ्यां अन्ाथा योजनं वकोक्तिः। एकाभिप्रायेणोक्तस्य वाक्यस्य काकुश्लेषाभ्यां अन्यथार्शरिप्रायेर योजनं वक्रोक्तिः। ससङ्गतिकं व्याचष्टे-'उक्तिव्यपदेशेति। गुरुपरतमत्रेति। दूरतरं गन्तुमुद्यत इति नायि- कोक्तिरसौ। गुरु्परतन्त्र तया असौ गुरुपरता समयेऽस्मिन् नैष्यति न नेष्यतीति काकु- गर्भ8सख्युक्तिः। योजयति-एतद्वाक्यमिति। ननु गमनविधिनिषेधौ9 शाब्दौ10। तस्मा- द्रमननिषेधविधिर्योजितौ1।अत शह-काकुवशेति। ईदृशि विषये काकोर्निषेधद्योत- कत्वात् विपरीतार्थसंक्रान्तिः । अ्रहो केनेति-दारुरा घोरा काष्ठेन च। योजयति-अत्रेति। त्वं हालाहलेति। हाला12हलवान् मूछां करोषीति देवी। देवस्तु हालां18 सुरां न बिभर्म14 नापि च हलं 1. A. इष्टा न्याप C. तुष्टा 2. a. b. c. मतः 3. A. H. अन्याभि 4. C. उक्त 5. H. इति अन्यथायोजनं (P.202.) 6. I. omits गुरु 7. A.C.F. तन्त्रा नेष्यति काकु 8.C. सख्युरुक्ति: 9. A's alt.C. निषेधो 10. A's alt. C. शाब्द: 11.A.C. योजिता काकु 12. A.C. हलकरो 13. C. हालनं 14. A.F. बिभ्रति

वक्रोक्ति: २०१

उभयमुखेन यथा- विजये ! कुशलस्त्र्यक्षो न क्रीडितुमहमनेन सह शक्ता। विजये कुशलोऽस्मि न तु त्र्यक्षोऽक्षद्वयमिदं पाौ॥ किं मे दुरोदरेण प्रयातु यदि गरपतिर्न तेऽभिमतः। क इह द्वेष्टि विनायकमहिलोक किं न जानासि। चन्द्रग्रहरोन विना नास्मि रमे किं प्रतारयस्येवम् । देव्यै यदि रुचितमिदं नन्दिन्नाहूयतां राहुः॥ हा राहौ शितदंष्ट्रे भयकृति निकटस्थिते रतिः कस्य। यदि नेच्छसि संत्यक्त: संप्रत्येषैव हाराहिः॥ वसुरहितेन क्रीडा भवता सह कीदृशी न जिह्नेषि। किं वसुभिर्नमतोऽमून्सुरासुरानेव पश्य पुरः॥ आरोपयसि मुधा कि नाहमभिज्ञा किल त्वदङ्गस्य। दिव्यं वर्षसहस्त्रं स्थित्वेति न युक्तमभिधातुम्।। इति कृतपशुपतिपेलवपाशकलीलाप्रयुक्तवक्रोक्ते: । हर्ष वशतरलतारकमाननमव्या्वान्या वः ॥

सीरम्। किं हलवत्तया1 हालिको25सि इति पुनर्दवी। गोवाहने शक्तस्य हालिकतैव सत्यमिति। अ्ररत्र5 हालाहलेति सभङ्गश्लेषः6। विजय7 इति। कुलकात्मकं वाक्यम्। विजये इति देवीकर्तृ कं विजयासंबोधनम्। देवस्योक्तौ8 जित्वरतायां शक्तोडस्मि। 82न तु श्त्यक्षोऽहमक्षद्वयसद्गावादिति। अक्ष10शब्दः पाशव11चनः। कि म12इति देव्याह। दुरोदरेण किं मे। देव शह-मे दुरोदरेण लम्बोदरेण 3नार्थश वेत् गणपतिरप14सरतु। देव्याह-को द्वेष्टि विनायकम् ? देव आरह-त्हिलोक 15इति। इह विनायको गरुडः। चन्द्रेति। चन्द्रग्रहरोन इन्दु16परोन विना न1रमे इति देवी। देवस्तु चन्द्रग्रहणापेक्षा चेद्राहुराहूयताम् । हा 18राहाविति। 19राहौ20स्थिते हा ! 21 कस्य रतिरिति देवी। देवस्तु 22हारोर23गोऽपनीयतामिति। वसुरहितेनेति। वसु द्रविरं 24 वसवो- डट्टौ च25। आरोपयसीति। अङ्ग:26 अङ्कन27ञ्ववलन उत्सङ्गश्च। इति (कृत28) पश्ुपतिरिति।

1.C. वक्तया 2. A.F. हालिकोऽस्मि 3. A.F. वह 4. C. omits स्य 5. A. C. पुनर्हा 6. A. E. श्ेष इति C. श्रेषं 7. F. विषय 8. A's alt. उक्तित्व 8a. All mss. ननु 9. A's alt. त्रयक्षमन्ष C. त्रयन्ोऽक्षद्वि 10. C. अन् 11. A.C. पाशपरः 12. A. किं मम A's alt. कि मु 13.C. नात्युच्चेत् All mss. except C. नाथ 14. A. अपापस C. अपि अप 15. Omitted. in A.C.F.H.16. A's alt. पागन्तवि 17. A. रुद्रे A's alt. रुमे E. ममे 18 A's alt. हालाहलाविति 19. C. राहो 20. C. सुस्थि 21. A. कर्हरति 22. F. राहो हराङ्गादप 23. A. रणादपनी C. रगमप 24. E. अष्टौ वसवश्च 25. Omitted in A. F. 26. A.अङ्मत्यङ्क 27.C.नच्छलनं 28. Omitted in all mss.

२०२

सूत्मवस्तुस्वभावस्य यथावद्वर्णानं स्वभावोक्तिः ॥७८।। इह वस्तुस्वभाववर्णगनमात्रं नालङ्कारः। तत्त्वे सति सर्वं काव्यम- लङ्कारि स्यात्। न हि तत्काव्यमस्ति यत्र न वस्तुस्वभाववर्र्नम्। तदर्थ सूक्ष्मग्रहम्। सूक्ष्म: कविमात्रगम्यः । अरत एव तन्निमित एव यो वस्तु- स्वभावः तस्य यथावदन्यूनातिरिक्तत्वेन वर्णनं स्वभावोक्तिरलङ्कारः। उक्ति- वचनप्रस्तावादिहास्या लक्षणम्। भाविकरसवदलङ्काराभ्यामस्या भेदो भाविकप्रसङ्ग निर्णेष्यते। यथा- हुंकारो नखकोटिचञ्चुपुटकव्याघट्टनोट्टङ्गित- स्तन्व्या: कुन्तलकण्डुकव्यपनये सीत्कारसीमन्तितः । पृष्ठश्चिष्यदवामनस्तनभरोत्सेव्याङ्कपालीसुधा- सेकाकेकरलोचनस्य कृतिनः कर्रणवतंसीभवेत्॥ पाशका अक्षा:2। ननु3 विच्छित्तिरूपत्वात् सर्व एवालड्कारो वक्रोक्तिरित्यत आह- वक्रोक्तीति। अन्यथा4 योजनं5 वाक्ये वक्रोक्तिरभिधीयते। द्विप्रकारा च० विज्ञेया काकुश्लेषसमाश्रयात्॥ स्वभावोक्त्यर्थं सूत्रम्-सूक्ष्मवस्तुस्वभावस्य8 यथावद्वर्णनं स्वभावोक्तिः। कविप्रतिभाश्गोचरस्य स्वभावस्य सम्यग्वर्णनं स्वभावोक्तिः। व्याचष्टे-इह वस्त्विति। अत 1एवेति। कविमात्र1गम्यत्वात्। 12कविना 13निर्मित एव। उक्तिवचनम् 14उक्ति- शब्दः । अ्नेन सङ्गतिवैध्म्यं वर्णयिष्यत इत्याह-भाविकेति। हुङ्कारेति-कुन्तल15गतकण्डूव्यपन1यने तन्व्या हुद्कारः1 18कृतिनः कर्णववितंसी- भवेत्19। कीदृशः ? चञ्चु2पुटाकारया21 नख22कोटया यद्वयाघट्टनं तेनो28 टृ्कितस्सी- त्कारोपशोभि च । कीदृशस्य ? पृष्ठ2चिष्यत्कुचा25ङ्कपालीसुखेना20केकर27दृशः । स्वभावोक्ति2्8 रबुधोन्नेयवस्तुस्वाभाव्यवर्णनम्। 1.C. पाना: 2. E. अक्षा: का: 3. A's alt. तनु 4.C. यथोज 5. H. नयनं 6. Omitted in C.7. A. आश्रिता 8. E. omits. स्य 9. E. प्रतिमैकगो 10. A. एव चेति 11. A. विद्यमानत्वात् C. गद्यत्वात् 12. A. omits क 13. A. निर्मृत 14. A. आदिश 15. A.C.H. शत 16. A.C.H. नये 17. C. कारःकक 18. A.C. कृत: 19. A. भवेतत्की 20. A. चन्चू 21. A.C. E. काररया 22. A. न योग्या 23. A.C. तन्नाट 24. C. पृष्ट 25.C. कुचाकपा 26. C. D. F. G. H. सुखेन 27. A's alt. कतुरीदृश: 28. E. बुध: नेय

भाविकम् २०३

अतीतानागतयोः प्रत्यक्षायमाणत्वं भाविकम् ॥७६॥।

न्धरहितशब्दसंदर्भसमपितत्वाच्च प्रत्यक्षायमाशत्वं भाविकम्। कविगतो भाव आशयः श्रोतरि प्रतिबिम्बत्वेनास्तीति, भावो वा भावना पुनः पुनश्चेतसि निवेशनं सोऽत्रास्तीति। न चेयं भ्रान्तिः। भूतभाविनोर्भूतभावित्वेनैव प्रकाशनात्। नापि रामोऽभूदिति वस्तुवृत्तान्तमात्रम्। भूतभाविगतस्य प्रत्यक्षत्वादिगतस्य धर्मस्य स्फुटस्याधिकस्योपलम्भात्। नापीयमतिशयोक्तिः । अन्यस्यान्यतयाध्यवसाया- भावात्। न हि भूतभाव्यभूतभावित्वेनाध्यवसीयते, अभूतभावि वा भूत-

प्रतीतिवैचित्र्या त्तारतम्यनिरूपणौ:1। भाविकं दूर2दुर्लक्षं3 व्यक्तं4 व्याक्रियतेतमाम् ॥

तत्र सूत्रम्-अतीतानागतयोः प्रत्यक्षायमाशत्वं भाविकम्। भूतभाविनोः अर्थयोः अत्यद्भुतत्वादनाकुल सम्बन्धशब्दसमर्पितत्वाच्च प्रत्यक्षायमाणत्वं भाविकम् । व्याचप्टे- अतीतेत्यादि। कविगतेति6। कविभावस्य श्रोतरि प्रतिबिम्बतापत्तिर्भाविक मित्यर्थः8। भावो वेति। भावि भाविकस्य भावनैकप्राणत्वात्। निरुक्त्यन्तरं, सोऽन्रा(स्ती10)ति। भाविकमित्यनुषङ्ग:। ननु मुनिर्जयतीत्युदाहरिष्यमागो भूतभाविनोः 1प्रत्यक्षता भ्रान्तिः किं नेष्यत इत्यत आ्ह-न चेयमिति। भूतभाविनोर्भूतभावित्वेनव प्रत्यक्षीभावे का भ्रा12न्तिरिति13 भावः । ननु भूतभाविनोर्भूतभावित्वेन प्रकाशने वस्तुवृत्तमात्रमित्यत आह-नापि 14रामोडभूदि- त्यादि। रामोऽभूदिति वस्तुवृत्तान्तमात्रे हि न प्रत्यक्षायमाणता। इह तु स्फुटस्य प्रत्य- क्षत्व15स्य उपलम्भः । न16हि प्रत्यक्षत्वेन अध्यवसायादतिशयो्तिरित्यत आह-नापीय- मिति। तत्र हेतुः। अन्यस्यान्यतयेति।1अतिशयोक्तौ हि अर्न्य18दन्यतया 19अध्यवसीयते20 इहतु न तथा। 21भूते भाविनि प्रत्यक्षत्वे च अन्यत्वाध्यवसायाभाव:22। एतदुपदर्शयति- न23 हि भूतभावीति। भूतम् अभूत24त्वेन भाविन अभावित्वेन ना2्5ध्यवसीयते। एतद्विप-

1. A.C. निरूपणे 2. A's alt. C. हर 3. A.C. F. लक्ष्य 4. A's alt. मया 5. A. कुलश 6. H. गतेति उदात्ताय सूत्रं (under उदात्त) 7. A. F. विक इ C. विकसंबन्धेत्यर्थः 8. A. अर्थः प्राण 9.F. प्रमाण 10. All mss. अस्त्विति 11.C. प्रत्यक्षत्वात् E. प्रत्यक्यता 12. A.C. न्रतिरिति 13. A.C. स्वभा: 14. A's alt. रामोऽयमित्या 15. A. C. नत्वस्याप्यवसादनादति 16. E. तर्हि 17. A. C. F. अत्राति 18. F. अन्यान्य 19. A. व्यवसी 20. A. सीयते एतदिव इह C. सीयते एत- द्विप इ F. सीयते एतद्विपर्ययोऽपि 21. A. न भूते 22. E. भावात् 23. A.C. omit नहि 24. C. omits अ 25. A. चाध्य E. I. नात्र अध्य

२०४ भावित्वेन। न चापि प्रत्यक्षमप्रत्यक्षत्वेन, अप्रत्यक्षं वा प्रत्यक्षत्वेन। न हि प्रत्यक्षत्वं केवलवस्तुधर्मः । प्रतिपत्रपेक्षयैव वस्तुनि तथाभावात्। यदाहु :- "तत्र यो ज्ञानप्रतिभासमात्मनोऽन्वयव्यतिरेकावनुकारयति स प्रत्यक्ष" इति। केवलं वस्तुप्रत्यक्षत्वे प्रतिपत्तुः सामत्युपयुज्यते। सा च लोकयात्रायां चक्षुरादीन्द्रियस्वभावा, योगिनामतीन्द्रियार्थदर्शने भावनारूपा। काव्यार्थविदां च भावनास्वभाव्रैव। सा च भावना वस्तुगतात्यत्यद्भुतत्व- प्रयुक्ता। अत्यद्भुतानां वस्तूनामादरप्रत्ययेन हृदि सन्धार्यमाणत्वात्। नापि र्ययोऽपि नास्तीत्याह-अभूतभावि1 वेति। यच्चात्र प्रत्य2क्षत्वं तदप्यन्य ्था अध्यवसीयते इत्या'ह-न चापीति। विपर्ययोऽपि नास्तीत्याह-अ प्रत्यक्षं वेति। ननु भूतभाविनोः अप्रत्यक्ष्योः प्रत्यक्षायमाणत्वम् अन्यथाऽध्यवसाय इत्यत7 आह-न हि प्रत्यक्षत्वमिति। यदि प्रत्यक्षत्वं केवलवस्तुधर्मः तदा8 भूतभाविनोरप्रत्यक्षता9। वर्तमानस्य तु प्रत्यक्ष10त्वम् इति भवेद्यवस्था। न हि प्रत्यक्षत्वं केवलवस्तुधर्मः । किं तहिं ? प्रति11पत्त्रपेक्षयैव प्रत्यक्षस्येति वस्तुधर्मता। न हि प्रतिपत्तारमनपेक्ष्य वस्तुनि प्रत्यक्षता नाम काचित्। अत्र प्रामाणिक12संवादायाह13-यदाहुरित्यादि। यो ह्यर्थः स्वग्राहकप्रतिपत्तुः14 ज्ञान- प्रकाशं15स्वान्वयव्यतिरेकावनुकारयति । स्वयमस्ति चेतु ज्ञानप्रतिभासोऽस्ति, नास्ति चेन्नास्तीति16 व्यवस्थापयति । स प्रत्यक्ष इत्यर्थः । अतः प्रत्यक्षत्वं न केवलं17 वस्तुधर्मः प्रतिपत्तु18स्तु सामग्री तत्र उपयुज्यत इत्याह- केव्रलमिति। असामग्रीके19 प्रतिपत्तरि20 न21 वस्तु प्रत्य22क्षीभवतीत्येतावद्वक्तुं शक्यते। न तु प्रतिपत्त्रन23पेक्षेति भावः। तां सामग्रीं विवेचयति-सा चेति। लोकयात्रायां लौकिकार्थ24 प्रत्यक्षीकररे25 देशकालादिव्यवधानादतीन्द्रियेऽर्थे योगिनाम् ऐका्रयात्मकभावनारूपा। साक्षात्कर26णसामग्री काव्यार्थसाक्षात्करणे27 काव्यतत्त्वविदामपि भावना28स्वभावैव। तां च भावनां काव्य2वस्तुगतमत्यद्भुतत्व योजयति-(सा 30चेति ।) अत्यद्भुतानि हि वस्तूनि आादरप्रत्ययेन हृदि सन्धार्यमाणानि तथा भावनां प्रयोज3यन्ति। इत्यं च सति 1. A. भावी 2. After प्रत्य I. goes back to काकतालमिति etc. under समुच्चय 3. E. F. नान्यथा 4. C. E. इत्यत आह 5. E. G. omit अ. 6. C. यन्षं यः प्र 7. A. F. इत्या 8. A.C. तथा 9. A. क्षतापत्तिः मानसस्य तु 10. A.C. क्षता न हि11. C. प्रतिरपे 12. A. शिकत्वं वादा 13. A.C. आह यो ह्यर्थस्य ग्रा 14. A. C. पतत्तः 15. A.C. काश: 16. C. omits इति 17. A.C. केवल 18. A.C. पत्तिस्तु इत्याह 19. A's alt. आसामग्रकेवल C.ग्री केवल प्र 20. A. पत्तिरि तिनव C. पतिरिन वस्तु D.E. F.G.H. I. प्रतिपत्ति: 21. A. इति All mss. except A. इह 22. A's alt. C. प्रतिपेक्षभव 23. C. omits न 24. E. G. श्रौ.तकार्थ 25. A.C. करणे इन्द्रियार्थे यो 26. C. कार 27. A.C. करणसामग्री सान्षात्काव्याथ साक्षात्करण कारण काव्य 28. A. भावग्राह्यैव भावैव 29. A's alt. काव्यस्य प्रयोजयति 30. Omitted in all mss.31.C.E. जयति

भाविककाव्यलिङ्ग्योविषयविभागः २०५

भूतभाविनामप्रत्यक्षाां प्रत्यक्षतयैव प्रतीतेरिवार्थगर्भीकारेणायं प्रतीय- मानोत्प्रेक्षा। तस्या अभिमानरूपाध्यवसायस्वभावत्वात्। न ह्यप्रत्यक्षं प्रत्यक्षत्वेनाध्यवसीयते। किं तहि ? काव्यार्थविद्ि: प्रत्यक्षं दृश्यत इति। नापि वस्तुगत इवार्थ उत्प्रेक्षायाः प्रयोजकः, तस्या अभिमानरूपायाः प्रतिपत्तुधर्मत्वात् । यदाहु :- "अभिमाने च सा योज्या ज्ञानधर्मे सुखा- दिवद" इति। काव्यविषये च प्रयोक्तापि प्रतिपत्तैव। नाप्यत्यद्भुतदर्शनादतीता- नागतयो: प्रत्यक्षत्वप्रतीते: काव्यलिङ्गमिदम्। लिङ्गलिङ्गिभावेन प्रतीत्यभा- वात्। योगिवत्प्रत्यक्षतया प्रतीतेः ।

लोकयात्रायां वर्तमानार्थसाक्षात्करणसामग्री चक्षु रादिर्योगिनां काव्यतत्त्वविदां चा2्तीता- नागतार्थसाक्षात्करणभावना। अतो योगिवत् काव्यतत्त्वविदामतीतार्थसाक्षात्कारो नान्ययाऽव्यवसाय इति नातिशयोक्ति: शङ्कया। ननु प्रत्यक्षतयैव प्रतीयन्ते भूतभाविन इति प्रतीयमानोत्प्रेक्षा कि न स्यादित्यत आह-नापि भूतभाविनामिति । तत्र हेतुः-तस्याभिमानेति। अभिमानस्संभावना5 तद्रूपस्याध्यवसाय इति उत्प्रेक्षाया6 लक्षाम् । न ह्यत्राप्रत्यक्ष' प्रत्यक्षतया संभाव्यते। किं तहिं ? प्रत्यक्षं दृश्यते। अतो नोत्प्रेक्षा8। अनुत्प्रेक्षात्वे गमकान्तरमाह-नापि वस्त्विति। पदार्थगतो हि इवार्थः उपमायाः प्रयोजको नोत्प्रेक्षायाः। तत्र हेतुः-तस्या अभिमानेति। उत्प्रेक्षा हि1 अभिमानरूपा प्रतिपत्तृधर्मः। तस्मादभिमानगोचर एव इवार्थ उत्प्रेक्षा- प्रयोजक इति भावः । अत्र संवादायाह-यदाहुरित्यादि। सुखादिवज्ज्ञान11धर्मेडभिमाने-

ननु प्रतिपत्तृ12धर्मो13डध्यवसायस्तहिं प्रयोकुः कवेः न14 स्यादित्यत आ्रह- काव्यविषये चेति । कविरपि खलु काव्ये 15सहृदय एव। अतो नेयमुत्प्रेक्षा। नन्वद्भुतदर्शनात् प्रत्यक्षत्वमिहेति काव्यलिङ्गमित्यत श्रह-नाप्यत्यद्भुतेति। अत्यद्भुतपदार्थसाक्षात्कारो हि प्रत्यक्षायमाणत्वे हेतुः। अकाव्यलिङ्गत्वे हेतुमाह-लिङ्ग- लिङ्गोति। हेतुत्वे सत्यपि लिङ्गलिङ्गिभावेन नेह प्रतीतिः। तथात्वे पारोक्ष्यं प्रसजेदिति भावः। कथं तहिं प्रतीतिरित्यत16आह-योगिवदिति। नन्वत्यद्भुतत्वहेतुका 1सचमत्कार18- प्रतीतिरिह पुरः 19स्फुरतीव। अरतोऽत्यद्भ्ुतत्वहेतुको रसवदलद्कार एव इत्यत श्रराह-

1. C. चनतुर्विदो 2 A. त्वतीत 3. A. विभावना 4. A. C. प्रतीयमानोत्पे 5 E.G. भावनं 6. A.C.F. प्रेक्षाक्त 7. C. प्रत्यक्षते कि 8. A. F. प्रेक्षात्वे ग 9. A. C. F. तदार्थ 10. Omitted in A. C.F.11. A.C. F. धर्मो 12. A. C. पत्ति: 13. A. व्यवसा 14. A's alt. हि तत् स्यात् 15. C. omits स. 16. G. इत्यत क्तलक्षएं काव्य (under काव्यलिङ्) 17. C. omits स 18. E. कारा 19. A. पुनर्हरतीव F. परिस्फुर

२०६ नाप्ययं पुरःस्फुरद्ूपतया सचमत्कारप्रतीते रसवदलङ्कारः। रत्यादि- चित्तवृत्तीनां तदनुषक्ततया विभावादीनामपि साधारण्येन हृदयसंवादितया परमाद्वैतज्ञानिवत्प्रतीतौ तस्य भावात्। इह तु ताटस्थ्येन भूतभाविनां स्फुटतया भिन्नसर्वज्ञवत्प्रतीतेः। स्फुटप्रतिपत्त्युत्तरकालं तु साधारण्यप्रतीतौ स्फुटप्रतिपत्तिनिमित्तक औत्तरकालिको रसवदलङ्कारः स्यात्। नापीयं नेन साधारण्येन हृदयसंवादसंभवात्। इह तु लोकोत्तराणां वस्तूनां स्फुटतया नाप्ययमिति। तत्र हेतु :- रत्यादीति। परिपाट्यापि सचमत्कारप्रतीतेः पुरः'स्फुरणा2 साधारणी, अथापि न भाविकरसवतोरभेदः। कुतः ? रतिहासादिचित्तवृत्तीनां3 तदनुरज्जित- त्वेन विभावानुभावव्यभिचारिणां च यदा परमाद्वैत ज्ञानिवत् ममैव शत्रोरेवेत्यादिविशेष- परिहारात् साधार ण्येन हृदयसंवादिनी प्रतीतिः 'तदैव रसवतो भावः*। विभावादीन् रसवत्प्रस्तुतौ विवेचयिष्यामः । इह तुभूतभाविनां प्रतीतिर्न साधारण्येन अपितु प्रतिपत्तुः ताटस्थ्येन। स्फुटतया ताटस्थ्यं9 हि भेदः । यथा 1साङ्ङयादिसिद्धानां11 भेदे न सर्वं जानतां प्रतीतिः। ननु ताटस्थ्येन प्रतीतावतीतादि12स्फुटत्वं हेतुः । स्फुटप्रतीतिश्र प्रमुखे13 निष्पत्तौ तु साधारण्यप्रतीतिरेव। अतः कथ भाविकमित्यत शराह-स्फुटप्रति- 14पत्तीति। स्फुट प्रतिपत्तिनिमित्त कस्फुटप्रती15त्युत्थापितभाविकहेतुक इत्यर्थः । "मुनिर्ज- यती"त्यादौ हि कुम्भसम्भवादिवृत्तमादौ ताटस्थ्येन अतीतादिरूपतया प्रतीयते तदैव भाविकसिद्धिः। अथोत्तरकालं प्रतिपत्त16प्रतीतेः ताद्रूप्यापत्त्या विभावादीनां साधारण्ये17 रसवान्18 भाविकहेतुकस्स्यात्। न चैतावता भाविकापलापशशक्यत इति यावत्। नन्विह सुन्दरवस्तुस्वभावश्चेन्न19 वर्ण्येत ततस्तदप्रत्यक्षायमाणता। अतस्स्वभावो- क्तिरित्यत श्रह-नापीयमिति। तत्र20हेतुः-तस्यां21 लौकिकेति। स्वभावोक्तेहिं लौकि- कानामेव वस्तूनां य22स्सूक्ष्मो धर्मः प्रेक्षावत्प्रतिभैक2समधिगम्यस्तस्य वर्णने हृदयसंवाद- स्साधारण्येन। इह पुनरत्यद्भुतत्वेनालौकिकानां24 वस्तूनां प्रतीतिः तटस्थतया। अरतो हृदयसंवादातिरिक्तानामंशानां वैलक्षण्यम्। ननु लौकिकवस्तुप्रतीतिसाधारण्ये25 स्वभा- वोक्ति:, अलौकिकवस्तुप्रतीतिस्फुटत्वे तु26 भाविकमिति व्यवस्था। यदि लौकिकवस्तुप्रतीतेः 1. A. पुनरस्वीकरणा 2. E. स्फुरत्ता 3. A's alt. C. नाम् अनु 4. A.C. त ज्ञानी पदार्थरत्योरेवेत्यादि A's alt. द्वैतं तानि 5. C. रणेन 6. A. G. सहद 7.A. C. D. G. H. I. अतो भाव: 8. C. असाधा 9. A.F. स्थ्यात् त्रिभेद: 10. A. C. F. संख्या 11. D. E. G. H. I. सिद्धान्तानां 12. A.C. स्फुटनं 13. A. C. मुखे दोषान्तसाधा 14. A. पत्तिनिमित्तक C.पत्तिरिति 15. A.F. प्रतिपत्यु 16.C.प्रतिपत्ति- 17. E. अद्धतो रस 18. F. वद्भावि 19.C चेदवराये 19a.All mss.20. A.C, तत्र लौकिकहेतु: 21. A.C. तस्या लौकिका श्रतिः स्व 22. Omitted in A. C. 23. A. C. समाधि 24. A.C. कानां तथा प्र 25. A. F. रसयेन 26. Omitted in A.C. * That is तदैव रसवान् भवति।

भाविकप्रसादयोर्भेदः २०७

ताटस्थ्येन प्रतीतेः। क्वचित्तु लौकिकानामपि वस्तूनां स्फुटत्वेन प्रतीतौ भाविकस्वभावोक्त्योः समावेशः स्यात्। न च हृदयसंवादमात्रे स्वभावोक्ति- रसवदलङ्कारयोरभेदः । वस्तुस्वभावसंवादरूपत्वात्स्वभावोक्तेः, चित्तवृत्ति- संवादरूपत्वाज्च रसवदलङ्गारस्य, उभयसंवादसंभवे तु समावेशोऽपि घटते। यत्र वस्तुगतसूक्ष्मधर्मवर्रगना स्यात्तत्र स्वभावोक्तिः। अन्यत्र तु रसवद- लङ्कार एव। नाप्ययं शब्दानाकुलत्वहेतुको भटित्यर्थसमर्परगरूपः प्रसादाख्यो गुणः । तस्य हि स्फुटास्फुटोभयरूपवाक्यार्थगतत्वेन भटिति समर्परं रूपम्

स्फुटत्वं तदा किं स्यादित्यत आह-क्वचित्त्विति। लौकिकवस्तुबलात् स्वभावोक्तिः। स्फुटत्वप्रतीतिबलात् भाविकमतस्सङ्करः। हृदयसंवादसाधारण्यात् स्वभावोक्ति1रसवतो- र्योऽय2मभेदः प्रसङ्गात्प्रतीतस्तत्र विवेचयति-न च हृदयसंवादेति। स्वभावोक्तौ रसवति च यद्यपि साधारण्येन हृदयसंवादस्सचेतसां, तथापि नानयोरभेदः । तत्र हेतुः-वस्तुस्व- भावेति। सत्यपि साधारण्ये वस्तुस्वभावस्य संवादः स्वभावोक्तौ रसवति तु चित्तशवृत्तेः। वस्तुस्वभावचित्त वृत्तिरूपत्वात् अनयोस्संपाते5 तु सङ्करः इत्याह-उभयसंवादेति । समावेश स्सङ्करः। समावेशघटने लिङ्गमाह'-यत्र वस्तुगतेति। यत्र चित्तवृत्तिसंवादवति विषये72 वस्तुगतसूक्ष्मधर्मवर्णना स्यादित्यर्थः । अन्यत्रत्विति। सूक्ष्मवस्तुधर्मवर्णनार्वरहिणि चित्तवृत्तिसंवादमात्रशालिनि विषये शरसवानेव। ननु व्यस्त10सम्बन्धरहितसन्दर्भसमर्पितत्वमिह लक्षणं तथात्वे च प्रसादाख्यो गुण एवेत्यत आह-नाप्ययं11 शब्देत्यादि। इह यद्यपि भटित्यर्थसम12र्पणं शब्दानाकुलत्व- हेतुक:13 अथापि नायं प्रसादः। तत्र हेतु :- तस्य हि स्फुटा14स्फुटेत्यादि। स्फुटोऽ15स्तु वाक्यार्थो अस्फुटो वा। तदुभयगतत्वेन भटिति सम्पणं प्रसादस्वरूपम् । यदाह- शुष्केन्धनाग्निवत् स्वच्छजलवत् सहसैव यत्। व्याप्नोत्यन्यत्16 प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः ॥ इति ॥ अत्र शुष्केन्धनाग्निवदित्यस्फुटं वाक्यार्थ प्रत्युपमोक्ति:17 स्वच्छजलवदिति स्फुट 18 प्रति। अतस्सर्वत्र विहित19स्थितित्वेन भटिति समर्पण रूपं प्रसादस्य। अस्य तु प्रसादे20 भ्कटिति समर्पितस्य स्फुटत्वेन प्रतीतौ सत्यां समनन्तरं स्वरूपप्रतिलम्भः । स्वरूपं21 हि अस्य श्रोतरि कर्विगतभावप्रतिबिम्बनं पौनःपुन्येन चेतसि विनिवेशस्वभावभावना-

1. A. उक्तिरस्वतो E. उक्ति: 2. F. यं भेद: 3. E. प्रवृत्ते: 4. E. प्रवृ 5. A. संवादेन तु 6. A. C. वेशघटने 7. A's alt. C. मात्रे 7a. All mss. read here an additional संवादवति 8. E. वर्णान 9. A's alt. रतिवा 10. A.C. व्यत्यस्त 11.F. नापीति भटि 12. C. अर्पणा 13. A. हेतुः E. हेतुकं 14. F. स्फुटोऽस्तु I. स्फुटा उक्तिव्यवस्था (See towards the end of the Sarvasva) 15. A. वस्तु 16. A. omits त् 17. E. G. उक्ति 18. A.C. स्फुटयतः प्रसादोऽस्य 19. F. स्थितित्वं 20. E. प्रसादेन 21. F. रूपस्य श्रो

२०८ अलङ्कारसर्वस्वम्-सक्षीवनीसहितम् अस्य तु भ्कटिति समर्पितस्य स्फुटत्वेन प्रतीतौ स्वरूपप्रतिलम्भः । तस्मादयं सर्वोत्तीर्ण एवालङ्कारः। लक्ष्ये चायं प्रचुरप्रयोगो द्ृश्यते। यथा- मुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसंभवः । येनैकचुलुके दृष्टौ दिव्यौ तौ मत्स्यकच्छपौ।। यथा वा-हर्षचरितप्रारम्भे ब्रह्मसदसि वेदस्वरूपवर्णने। अत्र हि प्रत्यक्षमिव स्फुटत्वेन तदीयं रूपं दृश्यते। एवं तत्रैव मुनिक्रोधवर्णने, पुलिन्द- वर्णगनादौ ज्ञेयम्। त्मकं वा। तथाविधस्य1 तु प्रतिबिम्बनं स्फुटप्रतीत्युत्तरकालमेव। अतः प्रसादोऽस्याङ्ग- त्वेन प्राक्सिद्धिक:2। अयं तु तदुपकृत(स4)मनन्तर(स्व5)सिद्धिकः। ततोऽ्न्य एव। अदो न कुत्रचिदन्तर्भाव' इति निगमयति-तस्मादयमिति। 8सर्वोत्तीर्ः भ्रान्त्यादिषु प्रसादगुणान्तरशद्धितेष्वे1कत्रापि नान्तर्भावयित् शक्य11इत्यर्थः । इत्थं लक्षणतोऽस्य नानुपपत्ति: काचित्। लक्ष्यतोऽपि12 प्राचुर्यमित्याह-लक्ष्ये चाय13मिति। मुनिर्जयतीति। मननात् मुनिः। योगीन्द्रत्वान्महात्मा। स्वयं तु कुम्भसंभवः। तथाविधेन येन एकस्मिन्नेव चुलुके14 पिपा15- सोद्धतनिरवशेषाएं1वाभ्भसि प्रसृतिगर्ते दिव्यौ अमानुषा17नुभवातिशयौ तौ विष्णोरदशा18- वतारेषु प्रसिद्धापदानौ मत्स्यकच्छपौ यदच्छया चुलुकान्तर्भावात् पर्याकुलं लुठन्तौ दष्टौ। अत्रातीतवृत्तोऽपि मुनिः अलौकिकत्वेनात्यद्भुतस्सन्नादर1प्रत्ययेन हृदि सन्धार्यमाणत्वात् अनाकुलसन्दर्भसमर्पितत्वाच्च प्रत्यक्षायमाण: तयाविधं कविभावं 20 प्रतिपत्तृषु प्रतिबिम्बयति पौनःपुन्येन चेतसि भावनां विनिवेशयतीति भाविकत्वम्। प्राचुर्यार्थमुदाहरणान्तराणि- यथा21 वा हर्षचरितेत्यादिना22। हर्षचरितप्रारंभे हि देवीं सरस्वतीं अभिशप्तवते क्रोधमुनये क्रुद्धानां वेदानां स्वरूपम् उपवर्गिगतम्। यथा-"रोषविमुक्तवेत्रासनैरोङ्कारमुखरमुखै- रुत्क्षेपडोलायमानजटाभारभरितदिग्भिः परिकरबन्धभ्रमितकृष्णाजिनपटच्छायाश्याम- यमानदिवसैरमर्षनिःश्वासडोलाप्रेङ्डोलितब्रह्मलोकः सोमरसमिव स्वेदविसरव्याजेन स्र्वा्ध्ि: अग्निहोत्रपवित्रभस्मस्मेरललाटपट्टकुशतन्तुचीवरीभिराषाढिभिः प्रहरणीकृतदण्डकमण्डलु- मण्डल: मूर्तैः चतुर्वेदैरिति"। योजनायाह-अत्र हि प्रत्यक्षमिवेति23। 1.F. धस्य प्रतिलंभ: 2. A. कृत् 3. A. तत्प्रकृत C. तत्प्राकृत 4. All mss, कृतस्सम 5. All mss. अन्तरस्य 6. A. C. न्यायेन अतो 7. A's alt. भावामति 8. A. सर्वोक्ती शरभकेतोससुन व्याध्रकेतुं तेषु शङ्कि 9. E.G. अन्तेषु 10. G. एकतरत्र 11.A.C. F. शक्यत 12. A.F. लक्षणतोऽथ प्रा 13. E. चापयं G. चाव्रयवमितेति 14.A.C. चुलके 15.A's alt.C. साञ्चित 16. A.C. विशेषाम्भ 17. A. C.D. F. अभाव 18. E. G. दशसु अब 19. A's alt. घनादर 20. A's alt. C. repeat प्रति 21.Omitted in A.C. 22. A.C. आदिना पुलिन्दवर्शानं तु 23. After इति A. E.F.G.give the passages relating to क्रोधमुनिवर्णानं as "पुनर्दृष्टा .... to कृष्णाजिनस्य" and to पुलिन्दवर्णनं as "शरभकेतोः सूनुः ·" to सदा समुद्दहन्तम्"

भाविकविषयविचार: २०६

अयं त्वत्र विचारलेश: संभवति। इह क्वचिद्वर्णनीयस्य वर्णनावशादेव प्रत्यक्षायमाणत्वम्। क्वचित्प्रत्यक्षायमाणगस्यैव वर्णनम्। आद्यो यथोदाहृतम्। द्वितीयो यथा- अनातपत्रोऽप्ययमत्र लक्ष्यते सितातपत्रैरिव सर्वतो वृतः। अचामरोऽप्येष सदैव वीज्यते विलासबालव्यजनेन कोऽप्ययम्॥

इति। अत्र प्रथमप्रकारविषयोऽयमलङ्कारो न प्रकारान्तरगोचरः। कवि- सर्मातानां धर्माणां ह्यलङ्कारत्वात्। न हिमांशुलावण्यादीनामिव वस्तु- सन्निवेशिनाम्। अपि च "शब्दानाकुलता चेति तस्य हेतून्प्रचक्षते" इति भामहीये, "वाचामनाकुलत्वेनापि भाविकम्" इति चोन्दटलक्षणो व्यस्त-

ननु वर्णनावशात् प्रत्यक्षायमाणत्वं कि भाविकविषयः शहोस्विदनुभाव1विशेषा- त्प्रत्यक्षायमारस्य सतो वर्णनमित्यत आह-अरयं 2त्वत्रेत्यादि। लेश इत्यल्पावशिष्टता- माह-वर्णनावशादिति। भणितिमाहात्म्यमाविष्करोति-प्रत्यक्षायमाण4स्यैवेति5। भणितिमाहात्म्यनैरपेक्ष्येण निजानुभावविशेषादेव प्रत्यक्षायमाणत्वमनुसन्धत्ते।

अ्नातपत्रोऽपीति6। अन्र7 अनातपत्रोऽपि सितातपत्रैरिव वृतत्व्मचामरस्यापि बालव्यजनेशनैवोपलक्षितत्वम्। अनुभावविशेषादेव प्रत्यक्षायमाणत्वं10 वर्ण्यते न तु वर्णनावशात्प्रत्यक्षायमाणता। इत्थं विषयद्वये अवस्थिते भाविकम् एकत्रैवेत्याह-अत्र प्रथमप्रकारेति। न11 प्रकारान्तरगोचर इति यदुक्तं तत्र हेतु :- कविसमर्पितानामिति। ये हि 12कविना प्रति- भया समर्प्यन्ते मुखादौ चन्द्रत्वकमलत्वादयो धर्मास्तेषामेवाङ्कलारत्वम। न तु परमा13र्थतः सन्निविष्टानां हिमांशुलावण्यादीनाम्। अतो द्वितीयप्रकारे प्रत्यक्षायमाणत्वं वस्तुसन्निवे- शीति न भाविकालङ्वारः। युक्त्यन्तरेणापि 14द्रढयितुमाह-अपि च15 शब्दानाकुलतेत्यादि। चकाराद1 भूतभावित्वादयः1शब्दानाकुलता चेति हेतवो भामहानुशासने उद्भटलक्षरो च अनाकुलत्वरूपं यदेतट्व्यस्तसम्बन्धरहितशब्दसमपितत्वं प्रत्यक्षायमाणत्वप्रतिपादक- मुक्तं तत्18 कथं प्रयोजकीभवेत्। वस्तुमन्निवेशिधर्मगतत्वेनापि भाविक19संभवे निष्प्र-

1. A.F. भव C. भाव्य 2. A.C. omit तु 3. F. इति माहा 4. A. स्यवेति 5. A.C. इति माहा 6. C. इत्यादिना आतपत्रो 7. Omitted in A. C. G. 8. A. G. तत्वे चाय 9. A. F. जनेन वोप 10. A. C.F.G. मागं 11. Omitted in A.C. F. G. 12. A. C F omit क 13. A.C. F. अर्थसन्नि 14. A.G. दृढ 15.Omitted in A.C.G. 16. F. रात् भूतभावित्वादयो समुच्चीयन्ते भूत 17. A. दय एवानाकुल C. त्वादपि श 18. Omitted in A.C.G. 19. F. विक नि

२१० संबन्धरहितशब्दसन्दर्भसमर्पितत्वं प्रत्यक्षायमाणत्वप्रतिपादकं कथं प्रयोजकी- भवेत्, यदि वस्तुसन्निवेशिधर्मगतत्वेनापि भाविकं स्यात्। तस्माद्वास्तवमेव महत्त्वमुत्तरप्रकारविषये वणितमिति नायमलङ्गारः। यदि तु वास्तवमपि सौन्द्य कविनिबद्धं कविनिबद्धवक्तृनिबद्धं वा सकलवक्तृगोचरीभूतं स्व- भावोक्तिवदलङ्कारतया वर्ण्यते, तदायमपि प्रकारो नातीव दुःश्लिष्टः। अतएव, "प्रत्यक्षा इव यत्रार्थाः क्रियन्ते भूतभाविनः। त्ाविकम्।" इत्येतावदेवान्यैर्भाविकलक्षणमकारि। स्वभावोक्त्या किश्च्नित्सादृश्या- योजन1मेव स्यात्। अतो न2 द्वितीयप्रकारे भाविकमिति निगमयति-तस्माद्वास्तवमेवे- त्यादि। अत्र उत्तरे प्रकारे ननु वास्तवेऽपि सौन्दर्ये लौकिकतया मा भूद्विच्छित्तिः। कवेः कविनिबद्धस्य वा वक्तुः5 निबन्ध ्वशादस्त्येव सकलव्यवहर्तृ गोचरीभूतता7 दुरपह्नवा विच्छित्तिः। तत्र कुतो न भाविकमित्यत आह-यदि तु वास्तवमपीत्यादिना। यदि वस्तुसन्निवेश्यपि सौन्दर्यनिबन्धवशात् सविच्छित्तिकं प्राश्च् आचार्याः स्वभावोक्तिवद- लङ्कारतया वर्णयेयुः तदा1 अयमपि वास्तवसौन्दर्यविषयतया समाशङ्कितो भाविकप्रकारो 1नातीव दु.श्चिष्टः । 12सुश्निष्ट एव सत्यां सामग्रयाम् । अय13मिहाशयः-यथा हि स्वभा- वोक्ति: वास्तवसौन्दर्यावलम्बिनी वस्तुस्वभावसौक्ष्म्यात् साधारण्येन सचेतनसंवादाच्च विच्छित्तिमती14वर्णिता तथव वास्तवसौन्दर्यावलम्बितया निबन्धा15द्विच्छित्ति1विशेषोऽय- मलङ्कारतया वर्णनीय एव। तथा च सति भूतभावित्वादि सामग्रीसद्द्वावेऽन्यकल्पना17- गौरवादयमपि भाविकप्रकार इति उन्मीलनं योग्यतया सुशकमेव । उन्मीलिता18श्रोल्ले- खभावोदय सन्धि19शबलतादय अतिप्रथन20स्वातन्त्र्येऽपि चिरन्तनसमयव्यतिक्रमःस्यादिति। 21अमुमेवाशयमाविश्रिकीर्षुः अभियुक्तसंवादायाह-अतएवेत्यादि। भूतभाविनः प्रत्यक्षा इव यत्र क्रियन्ते इत्येतावदेव भाविकलक्षणम22कारि य:23 खलु तैश्शब्दानाकुलत्वादिव लक्षणत्वेनोक्तम्। नापि वा वस्तुसन्निवेशिनः । सौन्दर्यस्य 24निबन्धाद्विच्छित्तिः स्वभावो- क्तितुल्यनयशालिनी25 अलङ्कारत्वेन प्रसञ्चिता। अतो भूतभाविप्रत्यक्षवद्गाविकलक्षणस्य भाविकस्य शब्दानाकुलत्ववास्तव सौन्दर्यावलम्बेनापि26 भाविकप्रभेदोऽभ्यनुज्ञायते। यत इत्थं स्वभावोक्तिप्रतियोगितया मीमांसा प्रवर्तयितव्या, अतः27 सम्प्रति सङ्गतिमाह- स्वभावोक्त्या किश्चिदिति। वास्तवसौन्दर्यत्वं28 सादृश्यम्29। तच्च लौकिकत्वसूक्ष्मत्व- 1.A's alt. C. जनामपस्यात् 2. A's alt. C. यद्विती 3. A. C.F. ताया 4. A. F.G. वाचकत्वनि 5. C. वस्तु E. वक्तुं 6. C. निबद्ध 7. F. तत्वादुर 8. F. कत्वमित्य 9.C. प्राकू न 10. A. F. तथा 11. A.C. वातावदु 12. A. G. संश्ि 13. A.C. अहमिहादाय यथा 14. A.C. तिरभिवर्गि 15. A's alt. निबद्धा 16. A.C. शेषेष्वयं 17. E. कल्पन 18. A. F. ताच्चो 19. E. F. शब लत्वाद 20.A. प्रधन F. प्रमथ 21. A. अयम् 22. A. आवारि C. आकारि F. omits अ 23. A.C. तयोने खलु 24. A. निर्बन्ध 25. A. शालिन्यनलं C. शालिन्यं न ज्ञायते 26. A. C.F. omit अपि 27. A.C.F. अथ 28. E. G. सौन्दर्यविषयत्वं 29.A's alt.C. सन्दृश्य

उदात्तम् २११

त्तदनन्तरमस्य लक्षण कृतम्।

स्फुटत्वसाधारण्यताटस्थ्यप्रतीत्या1दिभिः वैधर्म्यप्राचुर्यात् अल्पकथमित्यभिसन्धायोक्तं- किश्चिदिति। सत्य4पि सादृश्यं किश्चिन्मात्रं अथापि5 न्यायसश्वारायेहास्माभिः लक्षण- मस्य6 कृतम्।

श्नाविपर्ययतो भ्रान्तिः10 साक्षात्त्वान्नेतिवृत्तकम्11। अन्यत्वा12नध्यवसितेर्नचात्रातिशयोक्तिता ।। न परं वर्तमानार्थ13धर्मः प्रत्यक्षतेष्यते। प्रतिपत्त्रनपे14क्षायां प्रत्यक्षत्वपरिक्षयात्15।। प्रत्यक्षत्वे च16 सामग्री भावना17द्ुतवस्तुजा। प्रत्यक्षत्वं न संभाव्यमिह नोत्प्रेक्षणं ततः । अलिङ्ग18लिङ्गिभावाच्च काव्यलिङ्ग न चेष्यते। ताटस्थ्यात19स्फुटसंवित्तेःन तदा रसवद्भ्रमः ॥ पश्चात्साधारणीभावे रसवांस्तन्निमित्तक:20। स्फुटत्वान्न स्वभावोक्तिलोको21त्तीर्णस्य वस्तुनः22 ॥ स्वभावोक्ते: रसवतो भेदस्संवाद दतः । न प्रसादगुणश्चैतद्यर ।दौत्तरकालिकम्23।। वास्तवेऽपि 24हि सौन्दर्ये योग्यत्वादस्य सम्भबः । चिरन्तनानुरोधात्तु तथा व्यक्तं न कीर्तितम् । भाविके25 बुद्धिसंवादो मया26स्याद्यदि27 कस्यचित्। व्याख्याशिल्प28स्य निकष:29 30स मे धीमान्भविष्यति॥ उदात्ताय31 सूत्रम्-समृद्धि32मद्वस्तुवर्ण्गनमुदात्तम्। समृद्धिमतो वस्तुनः कविप्रति-

1. A.C. तीत्या वै 2. D. E. F. H. I. अल्पक 3. A's alt. इत्यादिभि: 4.C. E. यद्यपि 5.C. मयापि 6. F. लक्षगमुक्तं 7. A.F. सद्भाव C. वदभाव 8. A. वेशनाच्च 9. A. F. न वि 10. A.C. भ्रान्ति 11. A. वृत्त 12. F. यत्रान 13. A. माना कथं 14. A. C. नाया: 15. A. नाया: C. E. नया 16. A.B.C. स्वसाम 17. C. भावनाभूत 18.C. लिङ 19. E.G. omit त् 20. A.C.E. निमित्तत: 21. A.C. उक्ति: नास्य 22. A.B.C. वस्तुत: 23. A. कालिक्रा C. कालिक: 24.A. B.C. च 25. A. C. द्विर्द्विसं 26. A. न स्यादितिक A's alt. मया सत्यस्य क 27. C. यस्य 28. A.C. रव्यशीलस्य 29. A.C. निष्कर्ष: 30. A. सधामान्माभ C. F. स धीमान् मे 31. A.C. दात्तसू 32.A.C. ऋद्धवस्तु E. ऋद्धिमतोव H. शद्धिवस्तु

२१२ स्वभावोक्तौ भाविके च यथास्थितवस्तुवर्णनम्। तद्विपक्षत्वेनारो- पितवस्तुवर्णनात्मन उदात्तस्यावसरः। तत्रासंभाव्यमानभूतियुक्तस्य वस्तुनो वर्णनं कविप्रतिभोत्थापितमैश्वर्यलक्षितमुदात्तम्। यथा- मुक्ता: केलिविसूत्रहारगलिता: संमार्जनीभि: कृताः प्रातः प्राङ्गणसीम्नि मन्थरचलद्वालाङ्घ्रिलाक्षारुणाः। दूराहाडिमबीजशङ्गितधियः कर्षन्ति केलीशुका यद्विद्वन्द्गवनेषु भोजनृपतेस्तत्त्यागलीलायितम् अङ्गभूतमहापुरुषचरितञ्च ॥८१। उदात्तशब्दसाम्यादिहाभिधानम्। महापुरुषाणामुदात्तचरितानाम्गि- भूतवस्त्वन्तराङ्गभावेनोपनिबध्यमानं चरितं चोदात्तम्। महापुरुषचरित- स्योदात्तत्वात्। यथा- तदिदमरण्यं यस्मिन्दशरथवचनानुपालनव्यसनी। निवसन्बाहुसहायश्रकार रक्षः क्षयं राम:॥ अत्रारण्ये वर्णनीये रामचरितमङ्गत्वेन वरिगतम्। भोत्थापितैश्वर्य वर्णनमुदात्तालङ्कारः। ससङ्गतिकं व्याचष्टे-स्वभावोक्तावित्यादिना2। यथावस्थितत्वं लौकिकत्वम् । आरोपितत्वं कविकल्पितत्वम् । अव (सरः4) प्राप्तिः । ऐश्वर्यलक्षितमिति लक्ष्यपदनिरुक्तिः5। मुक्ता: केलीति-विसूत्रता6 छिन्नसूत्रता। संमार्जनीभिः 'प्राङ्गणसीम्नि कृताः धयत्कर्षन्तीति वाक्यार्थशपरामर्शः। यदेतत्कर्षणं तत्त्यागलीलायितमित्यर्थः । उदात्तं तु समृद्धस्य वस्तुन: कविवर्रनम्10। उदात्तान्तराय सूत्रम्-अङ्गभूतमहापुरुषचरितश्च्न। पूर्वमैश्चर्ययोग उदात्तत्वम्। इह पुनश्ररितस्य उदात्तत्वम्11 । अतश्शब्दसाम्यात्सङ्गतिः12। तदेतदाह-उदात्तशब्दे- त्यादि। 18तदिदमिति-अत्रारण्यं तद्दृत्तान्तः14पातादङ्गी, यद्टत्तान्तःपातात् रामचरित- मङ्गम्। तदेतदाह-15अत्रारण्य इति। अस्य चेह कीर्तनं दर्शनान्तरानुसारेण। 16ध्वनि- दर्शने तु द्वितीयोदात्तविषये रसवदादय एव। विवेचयिष्यते17 चैतत्। 1.A.C.H. र्यवद्व वस्तुवर्सा 2. E.G. omit. ना 3.A.C.E.F. स्थितस्य 4. All mss. अवतार: 5. H. उक्ति: उदात्तं तु 6.A.C. सूत्रिता: सं7.C. अङ्गण 8. C. यः कर्ष 9. A. C. अर्थः 10. H. वर्णनं विभावादिभि: (P. 213) 11. E. F.G. उदारत्वं 12. C. सन्ति 13. A. C. omit तत् 14. A. वृत्तान्तान्त: C.वृत्तात: 15. A.C.F. तत्र 16. A. C.F. स्वदर्श 17. Except Other mss. A F.G यिष्यति.

रसवदाद्यलङ्काराः २१३

रसभावतदाभामतत्प्रशमानां निवन्धे रसवत्प्रेय ऊर्जस्विसमाहितानि ॥८ २ ।

उदात्ते महापुरुषचरितस्य चित्तवृत्ति रूपत्वाज्चित्तवृत्तिविशेषस्वभावत्वाच्च रसादीनामिह तद्वदलङ्कारारां प्रस्तावः । अत एव चत्वारोडलड्गारा युगपल्ल- क्षिताः । तत्र विभावानुभावव्यभिचारिभिः प्रकाशितो रत्यादिश्ित्तवृत्ति- विशेषो रसः। भावो विभावानुभावाभ्यां सूचितो निर्वेदादिस्त्रयस्त्रिशद्रेदः। देवतादिविषयश्व रत्यादिर्भावः।

अङ्गय न्तरेऽङ्गतापन्नं2 महच्चरितलक्षणम्3। द्वितीयोदात्तविषयो व्याप्तो रसवदादिभिः । रसवदा द्यर्थ सूत्रम्-रसभावतदाभासतत्प्रश ्मानां निबन्धे रसवत्प्रेयऊर्जस्वि- समाहितानि । विभावादिभिः अभिव्यञ्जितोरत्यादिभावो रसः?। तथा विभावानुभावैः सूचिता व्यभिचारिणः देवताविषया रतिश्र भावः । तावेवाविषयप्रवृत्तावाभासौ। प्रयास्यदवस्था तु प्रशमः । एषां चतुर्णामुपनिबन्धे परिपाटया रसवान्8 प्रेयः 9ऊर्जस्वि समाहितमिति अलङ्कारा इति सूत्रार्थः । ससङ्गतिकं व्याचष्टे-उदात्ते महापुरुषेत्या- दिना। तदलङ्काराणां चित्तवृत्तिविच्छित्त्यात्मनामलङ्काराणामित्यर्थः । अत एवेति1। यतश्चत्वारोऽपि चित्तवृत्त्यात्मानः11 अतस्समानयोगक्षेमतया युगपदेकसूत्रक्रोडीकारेण लक्षिताः । रसस्वरूपं विवेचयति-तत्र विभावेति12। रतिहास13शोकादीनां वासनात्मनां स्थायिभावानां यानि लोके कार्यकारणसहका14रीरि तानि काव्ये सन्ट15ब्धानि नाटये 16चाभिनीतानि गुणालङ्कारम1हिम्ना18 चतुरविधाभिनयमहिम्ना च विभावना1दनुभाव- नाद्विशिष्याभिमुख्यचरणाच्च विभावानुभावव्यभिचारिण उच्यन्ते। तैः प्रकाशितो व्यञ्ञितो रत्यादि: सामाजिकचित्तवृत्तिविशेष:20 शृङ्गारादिको रस इति दिक् । विशेषः सम्प्रदाय- प्रकाशिन्यादौ ज्ञेयम्21। इहानुपयोगान्न22 प्रपञ्च्यते। भाव23स्वरूपमाह-भावो विभावेत्यादि। विभावानुभावाभ्यामिति। व्यभिचारि-

1. A's alt. C. अभ्य 2. A. E. F. H. I. आपन्न 3. A's alt. C. वर्णनम् 4.A. वदर्थ 5. E. G. प्रशम 6. A.G. तो भावो 7. A.C.F.H. रस: व्यज्जिता देवादिI. विषया रतिर्विभावानुभावII. सूचिता: व्यभिचारीIII. च भाव: [I.C. देवाति H. देवादि II. H. संचिता: III.F. चारिणश्च] 8. A.C. वत् 9. A. C. E. ऊर्जडास्वित्समा 10. E. G. व चेति 11. A.आत्मन: 12.H. इति भावोदयार्थ सूत्रं 13.C. भास 14. C. कारि 15. A.C. दिग्धानि 16. A's alt. चाभावेति तानि C. च भावेति तानि 17. A's alt. मड्िनो 18. A.C. स्रा विभा 19. A.C. भावनाद्विशि 20. A.C. विशेषा: 21. A. C.F. ज्ञेय: 22. A.C. नोच्यते 23. C. भावप्रशम- स्वरूपं

२१४

तदाभासो रसाभासो भावाभासश्। आभासत्वमविषयप्रवृत्त्यानौ- चित्यात्। तत्प्रशम उत्तप्रकाराणां निवर्तमानत्वेन प्रशाम्यदवस्था। तत्रापि रसस्य परं विश्रान्तिरूपत्वात्सा न संभवतीति परिशिष्टभेदविषयो द्रष्टव्यः । एषामुपनिबन्धे क्रमेण रसवदादयोऽलङ्काराः। रसो विद्यते यत्र निबन्धने व्यापारात्मनि, तद्रसवत्। प्रियतरं प्रेयो निबन्धनमेव द्रष्टव्यम्। एवमूर्जो बलं विद्यते यत्र, तदपि निबन्धनमेव। अनौचित्यप्रवृत्तत्वाज्च तत्र बलयोगः। समाहित: परिहारः। स च प्रकृतत्वादुक्तभेदविषयः प्रशमापरपर्यायः । तत्र

व्यञ्जने व्यभिचार्यन्तराभावोव्यञ्ञितः । विभावानुभावाभ्यां व्यञ्जितो2 व्यभिचारि वाक्यार्थीभावदशायां भाव उच्यते। सोऽपि त्रयस्त्रिंश द्ेदः3 निर्वेदग्लान्यादिरूपतया। तथा कान्ता व्यतिरिक्ते देवतादिविषये व्यञ्चितो रत्यादिरपि भावः। तस्माद्वयभिचारि- स्थाय्यात्मकतया भावो द्विजातिकोऽवगन्तव्यः । यदाह- रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाञ्जितः । भाव:5 प्रोक्त: 11

आभासयोस्स्वरूपमाह-तदाभासो रसेत्यादि। तच्छब्देन रसभावप्रत्यवमर्शः । आभासीभावस्तु अररविषय प्रवृत्त्यानौचित्यात6। भावप्रशमस्वरूपमाह-तत्प्रशम उक्तेत्यादि। उक्त भावप्रकाराणां निवृत्तौ प्रयास्यदवस्था भावप्रशम उच्यते। ननु रसेऽपि प्रशमः कि नोच्यते इत्यत आह-तत्रापीत्यादि। रसस्य हि अखण्डनिरन्तरायप्रतीतिश्चर्वणीयस्य परमविश्रान्तिरूपत्वात् मध्ये प्रयास्य1दवस्था दुर्लक्ष्येति11 रसव्यतिरिक्तपरिशिष्टभेद- विषयोऽयं12 प्रशमो द्रष्टव्यः। एषां च रसभावादीनामुपनिबन्वे परिपाट्या रसवदादयो- डलङ्काराः । चत्वार्यपि लक्ष्यपदानि निर्वक्ति-रसो विद्यत इत्यादिना। यत्र13 हि व्यञ्जनो- पस्कृतेऽभिधादिव्यापारा 4त्मनि निबन्धे रसोऽस्ति 15तद्रसवत्16। प्रियतरनिवन्धनमेव प्रयो ज्ञेयम्। ऊर्जो बलं तद्यो1गिनिबन्धनमेव ऊर्जस्वि18। ननु निबन्धने बलं नाम किमित्यत आह-अनौचित्येति। रसस्यानौचित्येन प्रवृत्तत्वात् दौर्बल्यम्। 19निबन्धने तु तदुपकृते20 बलयोग:21 । समाहितः परिहारः। कस्य ? प्रकृतत्वादुक्तस्य भावभेदस्य यस्य प्रशम इत्यपि22 पर्यायः । ननु रसवदादिना द्वितीयोदात्तस्य च23का कक्ष्येत्यत श्राह-तत्र यस्मिन्नित्यादि।

1.E. दोतित: 2. A. C.G. ज्वित इति व्य 3. A. भेद: भावप्रशमस्वरूपं 4. F.कात्या 5, E. भाव इति आ 6. E. F. G. चित्याभ्यां भाव 7. C. उत 8. A.C. F.G.न तु 9.C. वर्णनीय 10. C. तवस्था 11. A. लक्ष्या भवतीति रस C. लक्षा भवतीति र 12. E. यत् 13. A.C. यदभिव्य 14. A.C. पार निब 15. C. तत्र 16. A.C. रसवगानं 17. A.C. योग 18. A. स्वित् 19. A. C. तन्निब 20. A.C. कृति 21. A.C. योगस्य द्यस्य प्रशम 22. A. अविप 23. omitted in A

रसवान् २१५

यस्मिन्दर्शने वाक्यार्थीभूता रसादयो रसवदाद्यलङ्काराः, तत्राङ्गभूतरसादि- विषये द्वितीय उदात्तालङ्कारः। यन्मते त्वङ्गभूते रसादिविषये रसवदाद्य- लङ्काराः अन्यस्य रसादिध्वनिना व्याप्तत्वात्तत्रोदात्तालङ्कारस्य विषयो नावशिष्यते, तद्विषयस्य रसवदादिना व्याप्तत्वात्। तत्र रसवत उदाहरणम्- किं हास्येन न मे प्रयास्यसि पुनः प्राप्तिश्िराद्दर्शनं केयं निष्करुण ! प्रवासरुचिता केनासि दूरीकृतः । स्वप्नान्तेष्विति वो वदन्प्रियतमव्यासक्तकण्ठग्रहो बुद्धा रोदिति रिक्तबाहुवलयस्तारं रिपुस्त्रीजनः॥

यत्र हि1 भामहादिदर्शने वाक्यार्थीभावात् प्रधानभूता एव रसादयो रसवदाद्यलद्वाराः तत्र अङ्गश्भूतरसादिविषय उपपद्यते। *कल्पो3 (?) द्वितीय उदात्तालङ्कारः । यस्मिस्तु4 रसवदादिरलङ्कारो अङ्गभूतरसादिविषय5 एव अङ्गिनस्तु रसादेरलङ्कार्यभावापन्नस्य रसभावादिध्वनिरूपतया व्यास्तत्वात् तत्र धव निदर्शने द्वितीयस्याङ्गभूतमहापुरुषचरित- लक्षणस्योदात्तालङ्कारस्य विषयो नावशिष्यते। कुत इत्यत आह-तद्विषयस्येति। इयमिह प्रक्रिया। यत्र7 रसादयो वाक्या(्थी8)भूताः तत्र रसवदादयोऽल-द्वारा इत्यलङ्कारमात्ररसिकानां भामहादीनां दर्शने। यदा तु शवाक्यार्थीभावादङ्गभूतो रसादि:, तदाङ्गभूतमहापुरुषचरितलक्षणो द्वितीय उदात्त उपपद्यते नाम। ध्वनिदर्शने तु 10काव्यात्मनो रसादे: प्राधान्यदशायां11 अलङ्कार्यत्वादल ङ्कारभावानुपपत्तौ अङ्गभूता12 रसादयो रसवदाद्यलङ्वाराः13। तथा च सति रसभावादिनायकमहापुरुषचरिताविर्भावोऽपि रसभावाद्यङ्गभावानतिरेकी14 व्यङ्गयव्यञ्जकसम्बन्धात्। व्यञ्जकं हि महापुरुषचरितम्15। व्यङ्गयं16 रसभावादि17। व्यङ्गयभावा18विनाभूता ङ्गभावं रसवदलङ्कारस्यैव विषयः19। व्यञ्जकमात्र विश्रान्तानां अनवगाढधियां द्वितीयोदात्तभ्रम इति। किं हास्येनेति-स्वप्नदृष्टं नायकं स्वरूप20सन्दर्शननिह्नवपरिहासप्रवृत्तं21 मन्य22मा- नस्य रिपुस्त्रीजनस्योक्तिवर्णानम्। कि हास्येन चिरात्प्राप्तस्सन् पुनर्मे दर्शनं न प्रयास्यसि ? निष्करुणता23 24तवेय प्राप्तिसमकालमेव प्रवासरुचिता इत्युदीरय25न्नेव तमद्ृष्ट्वा "केनासि 1.Omitted in A.C.2. A's alt.C. अनन्तरं संभूत 3. A.C. अल्पद्वि 4.A. C. तु विषये रस 5. A.C. E. G. विषये अ 6.C. अपह्वस्य 7.A. C.यद्रसा 8. All mss. read वाक्यार्थ 9. Omitted in A.C.10.A's alt. भाव्या 11. C. दशायां व्य्जकमहापुरुष 12. A. C. F. भूत 13. A. कारा: व्यञ्ञकमहापुरुष 14. Except F. all read अनतिरेके 15. A.C. चरितव्य 16. A.C. ङ्गयरस 17. All mss. read भावाद्वचङ्गय 18. A.C.G. भावोऽपि नाभूता 19. A. C. F.G. विषयव्य 20. A's alt. दर्शनीयपरि 21. A. F. वृत्त C. वृति 22. C. मन्यरिपु 23. A.C. कर्षणा A's alt. करुणका 24. A. तवह प्राप्ता संप्राप्ति स C. तवेह प्राप्तिसम 25. A's alt. यन्ते * This word seems to be superfluous.

२१६ एतन्मतद्वयेऽप्युदाहरणम्। अत्र वाक्यार्थीभूतः करुरो रसः। अ्रङ्ग- भूतस्तु विप्रलम्भशृङ्गारः। एवं रसान्तरेष्वप्युदाहार्यम्। प्रेयोऽलङ्गारादौ विशेषमनपेक्ष्योदाहियते। प्रेयोऽलङ्कारो यथा-

सान्द्रस्नेहरसातिरेकविगलच्छ्रीमन्नितम्बाम्बरा। मा मा मानद माति मामलमिति क्षामाक्षरोल्लापिनी सुप्ा किं नु मृता नु किं मनसि मे लीना विलीना नु किम्। अत्र नायिकाया हर्षाख्यो व्यभिचारिभावः। यथा वा- तद्वक्रामृतपानदुर्ललितया दृष्टया क्व विश्रम्यतां तद्वाक्यश्रवरणाभियोगपरयोः श्राव्यं कुतः श्रोत्रयोः । एभिस्तत्परिरम्भनिर्भरभरैरङ्ग: कथं स्थीयतां कष्टं तद्विरहेण संप्रति वयं कृच्छ्रामवस्थां गताः॥

दूरीकृतः" इति वदन् 1व्यासक्तकण्ठग्रहो2 बुद्धा रिक्तबाहुवलयस्तारं रोदितीति। अत्राङ्गाङ्गिनौ द्वावपि रसावङ्गी रसः। रसवान् मतान्तरे।4स्वमते त्वङ्गभूतो रसवान्। अत उदाहरणमेतन्मतद्वया र्हम्। तदेतदभिसन्धायाह-एतन्मतद्वयेऽपीति"। तदेतद्विभज्य दर्शयितुमाह-अत्र वाक्यार्थीभूत इति। वाक्यार्थीभावात्9 करुणो रसवान्। मतान्तर इति शेषः । अङ्गभावाद्विप्रलंभशृङ्गारो रसवान्। अस्मन्मत इति शेषः । एवंविधे हि विषये वाक्यार्थीभावात् अ्रङङ्गिन रसं10 रसवन्तमन्ये प्रतिपेदिरे। अङ्गभूत तु द्वितीयो- दात्तम्। ध्वनिदर्शनविदस्तु अरङङ्गिनो अलङ्कार्यतां"अङ्गभूतस्य रसवदादिरूपतां12 द्वितीयो- दात्ता13संभवं च सिद्धान्तितवन्तः। 14इय च प्रक्रिया रसान्तरेष्वपि ज्ञेयेत्याह-15एवं रसान्तरेष्विति। उदाहायं उदाहर्तु1मह शक्यम्। प्रास्तकालता वोदाहरणास्य। अरहें17 शक्ये प्रासतकालतायां च कृत्यः । इत्थं रसवदलङ्कारे18 मतद्वयं कक्ष्याविभागेनोदाहृतम् । प्रेयोऽलङ्वारादौ तु19 विशेषांशस्तु ज्ञात इति साधारण्येनोदाजिहीर्षुराह- प्रेयोऽलङ्कारादाविति। गाढा20लिङ्गनेति। मानद मानखण्डन21 मामेत्यर्धोक्त्या भावावसा- नहर्षः प्रत्याय्यते। लक्ष्ययोजनायाह-अत्र नायिकाया इति। हर्षास्यो व्यभिचारि22- भाव: सम्भोगशृङ्गारंप्रति 23गुणत्वात प्रेयोऽलद्कार इति शेषः। व्यभिचार्यन्तरायोदा- हरति-तद्वकत्रेति। अ चिन्तालक्षणो व्यभिचारी विप्रलंभशृङ्गाराङ्गतया प्रेयान्। तदेत-

1. A. C. व्यावृत्त 2.C. ग्रहो 3. A. रोदति 4. A. स्वस्यमते A's alt. C. अस्य म 5. A.C. भूते 6. A.C. द्वयोदाहरगं त 7. A इति तदिति तद्विभ 8. A. अर्थ 9. A. C. E. F. भाववत् 10. Omitted in A. 11. A.C. कार्यतया 12. A. C.F. रूपत्वात 13. A's alt. C. दात्तसं 14. A's alt. C. इत्थं 15. Omitted in A. 16. A. हर्तु शक्यं 17. C. अर्हो 18. A. कारम C. कारः तद्द्वयं 19. A. C.न 20. F. गाढेति 21. A.C. खराडक 22. A. C. F. चारी 23. E गुएवा

समाहितम् २१७

अ्त्र चिन्ताख्यो व्यभिचारिभावः। एष एव च भावालङ्कारः। भावस्य चात्र स्थितिरूपतया वर्तनम्। शान्त्युदयावस्थे तु वक्ष्येते। ऊर्जस्वी यथा- दूराकर्षणमोहमन्त्र इव मे तन्नाम्नि याते श्रुति चेत: कालकलामपि प्रकुरुते नावस्थिति तां विना। एतैराकुलितस्य विक्षततरैरङ्गरनङ्गातुरैः संपद्येत कदा तदाप्तिसुखमित्येतन्न वेद्यि स्फुटम् ॥ अत्र रावणस्याभिलाषको विप्रलम्भशृङ्गार औ्त्सुक्यं च व्यभिचारि- भावोऽनौचित्येन प्रवृत्तौ। समाहितं यथा- अक्ष्णो: स्फुटाश्रुकलुषोऽरुणिमा विलीनः शान्तं च सार्धमधरस्फुरएं भ्रुकुट्या। भावान्तरस्य तव चण्डि ! गतोऽपि रोषो नोद्राढवासनतया प्रसरं ददाति॥

दाह-अत्र चिन्ताख्य1 इति। अलङ्कारान्तरभ्रमो मा भूदिति पर्याय2मस्याह-एष एव चेति। प्रेयान्34भावालङ्कारश्चेति पर्यायौ। भावशान्त्युदयादिभ्योऽस्य भेदमाह-भावस्य चात्रेति। स्थितिरूपतायां6 भावालङ्कारः। 'शान्त्युदयाद्यवस्था तु पृथगलङ्कारा इति भावः। कौ तौ शान्त्युदयाविति अत आह-शान्त्युदयेति। शान्त्यवस्था ऊर्जस्वी8 समनन्तरं समाहितत्वेन वक्ष्यते। उदयावस्था तु सन्धिशबलताभ्यां सह पृथगलङ्कारत्वेनेत्यर्थः ।

१दूराकर्षरोति। कालकलामपि10 नावस्थिति प्रकुरुते। अत्र11 विप्रलम्भशृङ्गारो- जनौचित्येन प्रवृत्त: देव्या12स्सीताया13 अविषयत्वाद्। अतो14 रसं गुणीकृत्य निबन्धन15मेव 16बलादिति ऊर्जस्वी1। औत्सुक्यव्यभिचारिरोऽप्यनौचित्यात् प्रेयोऽलङ्कारसङ्करः। तदेतद18भिप्रेत्याह-अत्र रावणस्येत्यादि। शान्त्यवस्था लक्ष्यत इति प्रतिज्ञातमुदा- जिहीर्षुराह-समाहितं यथेति ।

अक्षशोरिति। उत्क्षुभितेनाश्रुणा 19पर्याविलोऽरुणिमा चक्षुषो2रपगत इत्यादिना 21 रोषापगम:22। कटाक्षविलासतारकातारल्याद्यनाविर्भावात् प्रसरा23प्रदानम् । अतः24

1. A.C.F. ताख्या 2. A. पर्ययं C. पर्याय: 3. A.C. प्रेयोऽलङ्गारश्रेति 4. E. तावा 5. A. C. E. F. शान्त्यौद 6. A. F. G. तु भाव 7. A.C. शाम्यदुदयं मवस्था 8. A. स्वित् अन C. स्वितानन्त 9. A's alt. नराक 10. A's alt. मविनाव C. मपिविनाव 11. A.C. F. अन्रापि वि 12. A's alt. C. देव्यां 13. A's alt.C. सीतायामवि 14. A. दातो 15. A.C. नियमबन्ध 16. A.C. बलवदिति 17.A. स्विदौत्सु 18. A.C. अभिसन्धायाह 19. C. पर्यालोचित तलो A's alt. पर्याकुला E. पर्याकुलितोऽरु 20. C. षोपगत Except C. allread अवगत 21. A's alt. रेतव्यो- पगमं 22. A's alt. शमः C. गमं 23. A.प्रसारानुत्पादनं A's alt. C. प्रसारायादानं F. प्रसरानुत्पादनं 24. Omitted in A. C. F.

२१८ त्रकोपस्य प्रशमः। एवमन्यत्राप्युदाहार्यम्। भावोदयसन्धिशबलताश्च पृथगलङ्काराः ॥८३।। भावस्याङ्कररूपस्योदय उद्गमावस्था, सन्धिर्द्वयोविरुद्धयोः स्पधित्वेनोप- निबन्धः, शबलता च बहनां पूर्वपूर्वोपमर्देनोपनिबन्धः। एते च पृथग्रसवदा- दिभ्यो भिन्नालङ्काराः। एतत्प्रतिपादनं चो्द्टादिभिरेषां पृथगलङ्गारत्वेन निर्दिष्टत्वात्। अथ च सङ्करसंसृष्टिवलक्षण्येनैते सर्वालङ्गाराः पृथक्केवलत्वेना- लङ्कारा इति सर्वालङ्कारशेषत्वेनोक्तम्। संसृष्टिसङ्गरयोहि संपृक्ततयालङ्का- राणां स्थितिस्तद्वैलक्षण्यप्रतिपादनमेतत्। तत्र भावोदयो यथा- एकस्मिञ्छ्यने विपक्षरमीनामग्रहे मुग्धया सद्यः कोपपरिग्रहग्लपितया चादूनि कुर्वन्नपि। आवेगादवधीरितः प्रियतमस्तूष्णों स्थितस्तत्क्षएं मा भूत्सुप्त इवेत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वोक्षितः॥ प्रशाम्य1दवस्था कोपस्ये2त्याह-अत्र कोपस्येति। इत्थं व्यभिचार्यन्तरेऽपि प्रशमो ज्ञेय

रसभावगुणी भावादनौचित्यप्रवृत्तितः4। रसवत्प्रेयऊर्जस्वि समाहितचतुष्टयम् ।। रस वत्त्वप्रियत्वाभ्याम् ऊर्जः प्रशमयोगतः । निबन्धनं रसवदाद्याख्यां8 सम्प्रतिपद्यते।। भावोदयाद्यर्थ9 सूत्रम्-भावोदयसन्धिशबलताश्र10 पृथगलङ्काराः। उक्तसर्वा- लङ्कारान्य11त्वात् सर्वालङ्कारशेषतय12तत् 1त्रयोक्तिः। पृथग्र14सवदादि15विविक्तविषयत- येत्यर्थः । व्याचष्टे-भावस्या16ङ्गररूपेत्यादि17। अंकुररूपस्यो18द्रमदशोदयः । विरुद्धयोः तुल्यकक्ष्यतया विनिवेशनं सन्धिः। पूर्वपूर्वोपमर्देन बहूना19मुत्तरोत्तरनिबन्धश्शबलता। पृथक्प्रतिपादने हेतुमाह-20एतत्प्रतिपादनं चेति21। केवलालङ्कारत्वात्संसृष्टिसंकर- वैलक्षण्यम्। तयो: सम्पृक्तत्वं स्वरूपमित्याह-संसृष्टिसंकरयोर्हीति। एकस्मि22न्निति-विपक्षनामग्रहरं 23 24 गलपितत्वे, ग्लपितत्वमावेगे25, आवेगोऽव- 1. A. C. F. शाम्यदवस्थस्य इत्याह 2. E. पस्याह 3. A's alt. इति वागुरा रस 4. A. प्रवर्तितः 5. A.स्वित् 6. A.C. सप्रियतरत्वाभ्यां 7. A's alt. नन्दप्रशम 8. A.C. आख्या 9. A.C. दयार्थ 10. A. ताद्या: C. H. ताः प 11. E.G. कारत्वात् 12. A. यैव तन्त्रयोक्ति: 13. E. G. त्रितयोक्ति: 14. A. संवादादि 15.C. विविक्ता 16. A's alt.C.H. उक्तरूपे 17. H. आदि संकर 18. A. स्याग्रिम F. स्यांशमद 19. A. C.F. भावानां 20. A.C. सा तत्प्र 21. C. चेत्यादि 22.E. F.G. स्मिन् शयन इति 23. G. हरणादपि तथा भावस्तु 24. Except A. C. all read गृहीतत्वं 25. A. आवेगो यदि रणे अवधीरण प्रियतमे तृप्तिं भावे तूष्णींभावस्तु

प्रो भावशबलता २१६

अत्र औत्सुक्यस्योदयः। भावसंधिर्यथा- वामेन नारीनयनाश्रुधारां कृपाणधारामथ दक्षिरोन। उत्पुंसयन्नेकतरः करेण कर्तव्यमूढः सुभटो बभूव॥ अत्र स्नेहाख्यरतिभावरणौत्सुक्ययोः संधिः। भावशबलता यथा- क्वाकार्य शशलक्ष्मणः क्व च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषारां प्रशमाय नः श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्। कि वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपेहि कः खलु युवा धन्योऽधरं पास्यति॥ 15%

अत्र वितर्कौत्सुक्यमतिस्मरणशङ्कादैन्यधृतिचिन्तानां शबलता। तदेते चित्तवृत्तिगतत्वेनालङ्गारा दशिताः । अधुनैषां सर्वेषामलङ्गाराां संश्लेष-

धीररो, अवधीरणं प्रियतमतूष्णींभावे, तूष्णीं1भावस्तु पुनर्वीक्षरो हेतुः। अत्रौत्सुक्यं भावस्योदयः तस्य च2 गुणभाव इह विवक्षणीयः । वामेन नारीति। वामेन करेण3 प्रियतमाया नयनाश्रुधारां दक्षिरोन कृपाणधारां प्रमाजयन् कर्तव्यमूढोऽभू4दित्यर्थः । अ्रत्र रतिभावरणौत्सुक्ययोः सन्धिः। तदेतदाह- अत्र स्नेहाख्य इति। स्नेहग्रहणाहृते शृङ्गारस्थायितामाह भाविस्थायित्वे (भावः, अस्थायित्वे ?) तु रतिः प्रीतिमात्रम् । क्वाकार्यमिति। अत्र क्वाकार्य क् च शशलक्ष्मणः कुलमिति वितर्कः । भूयोऽपि1 दृश्येत11 सा इति औ्त्सुक्यम्। श्रुतं दोषप्रशमायेति मतिः। अहो कोपेऽपि मुखं कान्त- मिति स्मृतिः । किं वक्ष्यन्त्य12पकल्मषा इति शङ्का। स्वप्नेऽपि दुर्लभेति दैन्यम्। चेतः स्वास्थ्यं 13उपेहीति धृतिः। को धन्योऽधरं पास्यतीति चिन्ता। अत्रो14त्तरोत्तरेषां पूर्व- पूर्वोपमर्देन अवस्थानात् शबलता। तदेतदाह-अत्र 15वितर्केत्यादि16 । तानि1मान्निगम- यति-तदे [त18] इत्यादि19।

शाबल्यं च23 गुणीभावे पृथक्पृथगलंक्रिया24।। सङ्करसंसृष्टी 25प्रतुष्टषुराह-अधुना एषामिति26। संश्लेषस्सम्बन्धः । तस्य

1.C. भव 2. Omitted in A. C. 3. E. करणे 4. A.C. F. अभवत् 5.A.C. E. G. इत्यत्र रति 6.A. गुणाच्छ्ते 7. A.C. स्थायीत्तमाह 8. A. इति C. तुरीति 9. A. C. E. इति क्वच 10. A.C. अपीति 11. C. इयतेत्यौत्सु E. G. त सत्यौ 12. A. वत्यत्यप 13. E. G. उपैहि 14. E. उत्तरेषां 15. A's alt.C. विविक्ते 16. A.C. आदिना 17. A.C. निगमा 18. All read. एतदित्या 19. A's alt. आदिना 20. E. G. omit म 21. A.भाव उद C. वत् सोदय द्विगुरेव च 22. Omitted in E. 23. E. G. H. तु 24. E. G. क्रिया: 25. A's alt. प्रतिष्ठाराह C. प्रतिष्ठेराह 26. F. इति अनुत्कटत्वे

२२० समुत्थापितमलङ्गारद्वयमुच्यते। तत्र संश्लेषः संयोगन्यायेन समवायन्यायेन च द्विविधः। संयोगन्यायो यत्र भेदस्योत्कटतया स्थितिः। समवायन्यायो यत्र तस्यैवानुत्कटत्वेन वर्तनम्। तत्रोत्कटत्वेन स्थितौ तिलतण्डुलन्यायः । इतरत्र तु क्षीरनीरसादृश्यम्। क्रमेणैतदुच्यते- एषां तिलतएडुलन्यायेन मिश्रत्वे संसृष्टिः।८४।। उक्तालङ्कारारां यथासंभवं यदि क्वचित्संघटना स्यात् तदा ते कि पृथक्त्व एव पर्यवसिताः, उत तदलङ्कारान्तरमेव किश्चिदिति विचार्यते। तत्र यथा बाह्यालड्का राणां सौवर्णमणिमयप्रभृतीनां पृथक्चारुत्वहेतुत्वेऽपि संघटना- कृतं चारुत्वान्तरं जायते, तद्वत् प्रकृतालङ्कारान्तरारामपि संयोजने चारुत्वा- न्तरमुपलभ्यते। तेनालङ्कारान्तरप्रादुर्भावो न पृथक्पर्यवसानमिति निर्णायः। अलड्कारान्तरत्वेऽपि च संयोगन्यायेन स्फुटावगमो भेदः, समवायन्यायेन वास्फुटावगम इति द्वैधम्। पूर्वत्र संसृष्टिरुत्तरत्र तु सङ्करः। अत एव तिल- तण्डुलन्यायः क्षीरनीरन्यायश्र तयोर्यथार्थतामवगमयतः । तत्र तिलतण्डुल- न्यायेन भवन्ती संसृष्टिस्त्रिधा। शब्दालङ्कारगतत्वेन, अर्थालङ्गारगतत्वेन, द्वविध्यमाह-तत्र1 संश्लेष इत्यादि2 भेदकोटेरुत्कटतायां संयोगन्यायः अनुत्कटत्वे तु समवायन्यायः । दृष्टान्तेन3 न्यायभेदमवस्थापयति1-तिलतण्डुलन्यायः क्षीरनीर- सादृश्यमिति च। उभयमपि5 परिपाट्या सूत्रयितुमाह-'क्रमेरोति। एषां तिलतण्डुल- न्यायेन मिश्रत्वे संसृष्टिः। व्याचष्टे-उक्तालङ्काराणामित्यादि7। य एते अनुप्रासा- दयो 'भावशबल1तान्ताः11 पृथगुक्ताः तेषां संभवानुसारेण यदि कुत्रचित् विषये सह- भाव: तदैते कि पृथक्पृथगेवालद्वाराः उत सहभाववैचित्र्यमलङ्कारान्तरमेवेति12 चिन्तायां13 सिद्धान्तयितुमाह-तत्र यथेत्यादि। सौवर्ण1मणिमयानां15 पृथक् चारुत्वहेतु- त्वेऽपि संश्लेषतो यथा चारुत्वान्तरं तथा16नुप्रासादीनां 1अप्यलङ्कारान्तरमेव। संश्लेषेऽपि भेदांशस्फुटत्वास्फुटत्वाभ्यां विच्छित्तिद्वयमाह-अलङ्गारान्तरत्वे18 चेति। तत्र19सङ्कर- संसृष्टी व्यवस्थापयति-पूर्वत्रेत्यादि। यतो20 भेद उत्कटोऽनुत्कटश्च अतो दृष्टान्तौ सम21. ञ्जसावित्याह-अत एवे22त्यादि। उत्कटा23नुत्कटत्वे भेदस्य यथार्थता। संसृष्टिस्त्रिधेत्याह-तत्र24 तिलतण्डुलेत्यादि। सङ्कर: 25सप्रभेदं जिज्ञासितोऽपि 1. A. C. अन्र 2. H. आदि कोटे 3. A. C. न्ते तन्न्यायं 4. F. यति क्षीरनीरन्याय: तिल 5. H. अपि सूत्र C. अपि पाट्यौ सू 6. A. एषां क्र 7. H. इति 8. A's alt. omits य 9. C. भावा 10. A's alt. लान्ता 11. E. तान्तादपृथ 12.A. एव वेति चि C. एव चेति चि 13. E. चिन्ता सिद्धान्ति तदितुं 14. E. G. वर्णानां मणि 15. G. यानां वा 16. A. C. F. तथा प्रासा 17. C. अपि इत्यलं 18. C. त्वेऽपि चेति 19. Omitted in H. 20. F. स्वतो 21. A.C. समरसा 22. F. एव चेत्या 23. A.F. कटत्वे 24. A.C. अन्र 25. E. G. संप्रभेद

संसृष्टि २२१

उभयालङ्कारत्वेन च। सङ्करस्तु प्रभेदयुक्तो वक्ष्यते। तत्र शब्दालङ्गार- संसृष्टिर्यथा- कुसुमसौरभलोभपरिभ्रमद्भ्नमरसंभ्रमसंभृतशोभया। चलितया विदधे कलमेखलाकलकलोऽलकलोलदृशान्यया।। अत्रानुप्रासयमकयोविजातीययो: संसृष्टिः । अत्रैव "लकलोलकलो" इति, तथा "कलोलकलोल" इति सजातीययोर्यमकयोः संसृष्टिः। अर्थालङ्गार- संसृष्टिर्यथा- देवि ! क्षपा गलति चक्षुरमन्दतार- मुन्मीलयाशु नलिनीव सभृङ्गमन्जम्। एष त्वदाननरुचेव विलुण्ठ्यमानः पश्याम्बरं त्यजति निष्प्रतिभ: शशाङ्क:॥ अत्र सजातीययोरुपमयो: संसृष्टिः। लिम्पतीव तमोङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः। असत्पुरुषसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता।। अत्रोपमोत्प्रेक्षयोविजातीययो: संसृष्टिः। उभयसंसृष्टिर्यथा- आनन्दमन्थरपुरन्दरमुक्तमाल्यं मौलौ हठेन निहितं महिषासुरस्य। पादाम्बुजं भवतु मे विजयाय मञ्जु- मञ्जीरशिञ्जितमनोहरमम्बिकायाः॥ अत्रोपमानुप्रासयो: संसृष्टिः । पादाम्बुजमित्यत्र ह्युपमाया मञ्जीर-

संसृष्टचनन्तरं वक्ष्यत इत्याह-सङ्गरस्त्वति। कुसुम1सौरभेति2। अलकर्व्याकुलः लोल- हशा। अन पूर्वार्धे भकारापेक्षया उत्तरार्धे च लकारापेक्षया वृत्त्यनुप्रासः4। लकलो- लकलो इत्यादौ यमकमिति विजातीययोस्संसृष्टिः। तथा लकलोलकलो इति कलोल- कलोल5 इति च सजातीय्यमकयोरपि। तदेतदाह-अत्रानुप्रासेत्यादि। देवि क्षपेति। अत्र नलिनीव रुचेवेति उपमाद्वयं संसृष्टम्। तदेतदाह-अरत्र सजातीययोरिति। लिम्पतीवेत्यत्र7 तु विजातीयसंसृष्टिः स्फुटा। आनन्दमन्थरेति। 8मन्थरो मन्दक्रियः । हठेन9 बलेन10। अत्रोपमावृत्त्यनुप्रासयोः उभया1लङ्कारयोःसंसृष्टिः12। नन्वत्रोपमाव्यवस्था कुत इत्यत श्रह-पादाम्बुजमिति13। 1पादाम्बुजमिवेत्युपमाया15 मञ्जीरशिञ्चित1योगो व्यवस्थापकः। पाद17 एवाम्बुजमिति

1. A's alt. वदनसौ 2. H. इति पादावृत्ति 3. A's alt. चकानपे 4. A's alt. C. द्रासादलकाल इत्या 5. A. लोले 6. E.G. तीययो: यम 7. A.C. वेत्र्यतु 8.C. मन्द 9. A's alt. हावण 10. F. लेन मनजीर 11. A. C.F. भयो: अ: 12. Omitted in A. C. F. 13. E. G. इतीति 14. A.C. पादमम्बु 15. A. C. omit या 16. A's alt. जिनाशागो 17. A.C.F. पादमेवा

२२२ अलङ्कारसर्वस्वम्-स्जीवनीसहितम् शिञ्जितयोगो व्यवस्थापकं प्रमाणम्। स हि रूपके प्रतिकूल: पारिशेष्या- दुपमां प्रसादयति। तदेवं संसृष्टिविधा निर्णोता। अधुना क्षीरनीरन्यायेन सङ्कर उच्यते- क्षीरनीरन्यायेन तु सङ्करः ॥८५॥। मिश्रत्वमेव। अनुत्कटभेदत्वमुत्कटभेदत्वं च मिश्रत्वम्। तत्रोत्कट- भेदा संसृष्टिरुक्ता। अनुत्कटभेदः सङ्करः। तज्च मिश्रत्वमङ्गाङ्गिभावेन, संशयेन, एकवाचकानुप्रवेशेन च त्रिधा भवत्सङ्करं त्रिभेदमुत्थापयति। क्रमेण यथा- अङ्गलीभिरिव केशसंचयं सन्निगृह्य तिमिरं मरीचिभिः। कुड्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनीमुखं शशी। अत्राङ्गलीभिरिवेत्युपमा। सैव सरोजलोचनमित्यस्या उपमायाः प्रसाधिका। रजनीमुखमिति श्लेषमूलातिशयोक्तिः। प्रारम्भवदनाख्ययो- र्मुख्ययोरभेदाध्यवसायात्। अत एव तयोर ङ्गाङ्गिभावः । एवं च वाक्योक्त- समासोक्तिः। उपमाश्लेषेणानुगृहीता चातिशयोक्तिरुत्प्रेक्षाया चुम्बतीवेति प्रकाशिताया अनुग्राहिका। तद्वलेन तस्याः समुत्थानात। सा च समुत्थापिता समुत्थापकानां चमत्कारितानिबन्धनमित्यस्त्यङ्गाङ्गिभावः । यथा वा- रूपकपक्षे स प्रतिकूल: अम्बुजे तदयोगात्। अतशिशिञ्जितयोगोऽयं पारिशेष्यादुपमां1 प्रसादयति। निगमयति2-तदेवमिति। तिल तण्डुलनीत्या संश्लेषः संसृष्टिरिष्यते। सा4 शब्दार्थोभयगतैरलङ्कारस्त्रिधा मता॥ संकरम् उपक्षिपति-अधुनेत्यादि। क्षीरनीरन्यायेन तु सङ्करः। अधिकारमनु- स्मारयति-मिश्रत्वण्मेवेति। चर्चितं सङ्करस्वरूपमनुवदति-अ्नुत्कटेति7। तत्र त्रैवि- ध्यायाह-तच्चेति। अङ्गाङ्गिभावात् संशयादेकवाचकानुप्रवेशाच्च त्रिधा तु सङ्करो- त्थानम् । अङ्गलीभिरिवेति9। अत्र अङ्गुलीभिरिवेत्युपमा सरोजं लोचनमिवे10त्युपमां साधयति। रूपकापोहनं साधने प्रकर्षः । मुखशब्देन प्रारम्भवदनयोरभिधानात् श्लेषः । मुखयोर11भेदाध्यवसायात्12 श्लेषमूलातिशयोक्तिः । अतोऽनयोरङ्गाङ्गिभावः। एवं च सति अङ्गुलीभिरिवेति या वाक्येनोक्ता या च सरोजलोचनम् इति समासेन ताभ्या13- मुपमाभ्यां14 श्लेषेण चानुगृहीता मुखम् इति अतिशयो (क्तः15) चुम्बतीवेत्युत्प्रेक्षाया 1. C.E. उपमा 2. A.F.यति तावदिति तदे 3. A. E. F. G. तिले 4. A.C. च श 5.C. संकरोत्थानम् 6. E. G. मिश्रकमे 7. A. इति त्रिधा तु 8.E. तत्त्वेति 9. A. C. F. इवेत्युप 10. E. इवास्येत्युपमां 11. C. भेदात् 12. A. F. omit त् 13. F.भ्यां श्लेषे 14. A.C. उभाभ्यां 15. All mss. उक्ति

पडी सङ्कर: २२३

त्रयीमयोऽपि प्रथितो जगत्सु यद्वारुणों प्रत्यगमद्विवस्वान्। म न्येऽस्तशैलात्पतितोऽत एव विवेश शुद्धयै वडवाग्निमध्यम्।। अत्र प्रथमार्धे विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतु: श्लेषः। दर्शनान्तरे तु विरोधश्लेषौ द्वावलङ्गारौ। तदनुगृहीता द्वितीयेऽर्धे मन्येपदप्रकाशितोत्प्रेक्षा। अतश्राङ्गा- ड्ङिभावः । तथा ह्यत्र यत्कारणमुत्प्रेक्ष्यते तत्र विरोधश्लेषानुप्रवेशः । यच्चात्र कार्यमुत्प्रेक्षानिमित्तं, तत्र पतितत्वाग्निप्रवेशौ वस्तुस्थित्या अन्यथास्थितावपि अन्यथाभूताभ्यां ताभ्यामभेदाध्यवसितौ ज्ञेयौ। तेनात्राङ्गाङ्गिभावः सङ्करः। न च विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतौ श्लेषे श्लेषस्य विरोधेन सहाङ्गाङ्गिभावः सङ्करः, उत्प्रेक्षाया वा निमित्तगतातिशयोक्त्या सहायं सङ्करः, ताभ्यां विना तयो- रनुत्थानात्।

अनु1ग्राहिका। तेषां बलेन समुत्थाना2दुत्थिता चोत्थापकानां चमत्कारकत्वहेतुः इत्यङ्गा- ड्गिता। अतोऽङ्गाङ्गिभावे मिथोऽप्युपकारप्रथना योदाहरणान्तरम्-त्रयीमयोऽपीति। वारुणी पश्चिमा दिक् सुरा च4। पतनमवतरणमुपहतिश्र। व्याचष्टे-अत्र प्रथम इत्यादिना5। अत्र वारुणीति श्लेषः त्रयीमयोऽप्यगमदिति विरोधप्रतिभोत्थापकः6 तद्वाध7- कश्। श्लेषस्य निरवकाशत्वाश्नङ्गीकारिणां्मते द्वावपि। तदनुग्रहाच्च1 "मन्ये पतित" इति शुद्धि प्रति हेतूत्प्रेक्षा। शुद्धर्यं विवेशेति फलोत्प्रेक्षा च11। एतद्विशिष्योपपादयति- तथा हीत्यादि। वारुणीगमनं पाता12दिकारणमुत्प्रेक्षितम्। तत्र विरोधश्लेषा13वनुप्रविष्टौ14 यच्च काररोत्प्रेक्षानिमित्तं पातादिकार्यं तत्र वास्तवौ पाताग्निप्रवेशावुपहति15हेतुकपाता- ग्निप्रवेशाभ्यामभेदेन16 अध्यवसितौ17। तेन श्लेषेण सह हेतुफलोत्प्रेक्षयोरङ्गाङ्गिता। ननु विरोधश्लेषयोरतिशयोक्त्युत्प्रेक्षयोश्च कुतो 18नाङ्गाङ्गिभाव इत्याह19-न च विरोधे- त्यादि। यद्यपि श्लेषो विरोधप्रतिभोत्पत्ति2हेतुः यद्यपि चातिशयोक्तिः उत्प्रेक्षानिमित्तं21 तथापि नानयो:22 श्लेषाभ्यां सहाङ्गाङ्गिभावः। 23तत्र हेतु :- ताभ्यां विनेति। विरोधा- तिशयोक्तिभ्यां विना श्लेषोत्प्रेक्षयोः अनुत्थानात्। अतो निरवकाशयो:24 श्लेषोत्प्रेक्ष- योर्बाधकत्वमेव। नन्वभेदाध्यवसायमन्तरेणानुत्थानात् उत्प्रेक्षा25 वा माभूत्। अतिशयोक्तिविविक्तो

1. A.C. गृहीता 2. A. F. रूढिता E, उक्तिका 3. A's alt. प्रथनादुदा 4. च Omitted in A.C. सुरात्पत 5. A.C. आदि वा 6. A.C. F. यापित: 7. A. तदाभासक C. तन्द्राध 8. A.C.त्वादड्गी: D. E. F.G. H. त्वादनङ्गी 9. C. काराणां 10.A.C.F. ग्रह काले च 11. Omitted in E. G. 12. A.C. F. पाताधिकरणं 13. Except C.all read श्रलेषानु 14. A. प्रविष्टे 15. A. हति पाता 16. A. C. भेदाध्य 17. A. C. F. सितेन श्र 18. न Omitted in C. 19. C. इत्यत्राह 20.C. पत्तिः तथापि चाति 21. A.C. मित्तानिमित्ता चापि नान 22. Except C. all read नानया 23. A.C.अत्र 24. E. काशमयो: 25. E. F. G. प्रेज्ाया मा

२२४ अतश् निरवकाशत्वाद्वाधकत्वम्। न च मन्तव्यं विरोधमन्तरेखापि इ्लेषो दृश्यत इति श्लेषस्य सावकाशत्वमिति। यतो न ब्रूमो विरोधमन्तरे- शापि श्लेषो न भवतीति। किं तर्हलङ्कारान्तरविविक्तो न श्लेषस्य विषयो- इस्तीति निरवकाशत्वात्तेषां बाधः । तन्मध्ये च विरोधोऽनुप्रविष्ट इति सोऽपि तेन बाध्यत इति न कश्द्दोषः । एवमर्थालङ्गारसङ्गर उदाहृतः । शब्दा- लङ्गारसङ्गरस्तु कैश्रिदुदाहृतो यथा- राजति तटीयमभिहतदानवरासातिपातिसारावनदा। गजता च यूथमविरतदानवरा सातिपाति सारा वनदा।। अत्र यमकानुलोमप्रतिलोमयोः शब्दालङ्कारयोः परस्परापेक्षत्वेनाङ्गा- ड्गिसङ्कर इति। एतत्तु न सम्यगावर्जकम्। शब्दालङ्गारयोः शब्द- बदुपकार्योपकारकत्वाभावेनाड्गाङ्गिभावाभावात्। शब्दालङ्गारसंसृष्टिस्त्वत्र श्रेयसी। यथोदाहृतं प्राक्। यद्वा, अत्र शब्दालङ्गारद्वयमेकवाचकानुप्रविष्ट- विषयः । श्लेषस्य तु विविक्तोऽस्त्येवेत्यत आह-न च मन्तव्यमित्यादि। अलङ्कारान्तर- विविक्त श्लेषविषयो नास्तीति श्लेषविवेचने वितत्योक्तम्। अतः श्लेषेण अन्यबाध इति तन्मध्यानुप्रविष्टो विरोधोऽपि बाध्य एव। अर्थालङ्कार सङ्करं निगमयति-एवमर्थेति। शब्दालङ्कारेति। कैश्चिदित्य- वधीरणा। राजतीति। दानवानां रासः आक्रोशस्तदतिपातिनः। सारावा तदा यत्र सेयमद्रेस्तटी राजति । गजता गजसमूहः । स7 च यूथमतिपाति अतितरां रक्षतिः। कीदृशी ? 'अविरतेन दानेन मदेन। 10वरा उत्कृष्टा सा प्रसिद्धा। सारा11 बलवती। वनदा12 वनस्य13 खण्डयित्री4। योजनायाह-अत्र यमकेत्यादि। पादावृत्तिलक्षणं यमकम्। आदितो16 अन्ततश्च पाठे16 17सन्दर्भैक्यादनुलोम18प्रतिलोमता च। तदेतदुभयं सापेक्षमिति शब्दालङ्कारसङ्करः । तदेतद्दूषयति-19एतत्त्विति । अनावर्जकत्वे हेतु- माह-20शब्दालङ्कारयोरिति21। यथा हि शब्दयोमिथो 22नोपकार: तथा शब्दालङ्कारयो- रपि। कस्तहि ईदृशि23 विषये प्रकार इत्यत शह-शब्दालङ्गारेति24। 25मिथोऽनुपकारात नैरपेक्ष्यम् । अतः संसृष्टिः श्रेयसी। 26सङ्करतया चंकवाचकानुप्रवेशः स्यादित्याह-यद्वेति। 1. A.C. विक्त विष 2. A.C. कारान्निग 3. A's alt.C. तत्कश्चि 4.F. किरणा G. अवधी योगात् संपन्नाद्योति (P.228.) 5. A. निरास: 6. A. C. पातन सारावानदा 7. E. साच 8. A. C.F. न्तीति 9. A.C. रतेति अविरतेन 10.A. C.F. न परा 11. A. आसारा C. पारा 12. A's alt. C. धनदावप्यखराड 13. A. वनानि 14. F. वितीति वदना योज 15. A.C. दितो ततश्च पा 16. A. C. प्रथमे स 17.A.C.F. संदर्भेगौक्या 18.C. H. लोमता च तदे 19. A. एतदिति E. एवन्त्विति 20. H.तथा श 21. H. कारयोरपि क :. 22. C. नोपस्तथा 23 A. ईदग्विष C. दश 24. E. कारे तन्मिथो 25. H. यथो 26. C. संकरत्वे चैक

संवेहसङ्कर २२५

मिति तृतीयः संकरो ज्ञेयः। एवमेष प्रकारो दशितः। द्वितीयः प्रकारस्तु सन्देह- संकराख्यः । यत्रोभयोरेकतरस्य साधकं प्रमाणं नास्ति बाधकं वा, तत्र न्याय- प्राप्तः संशय इति सन्देहसंकरस्तत्र विज्ञेयः। यथा- यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा- स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढा: कदम्बानिलाः। सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते॥

अ्रत्र विभावनाविशेषोक्त्योः संदेहसङ्करः । तथा ह्युत्कण्ठाकारणा- भावे उत्कण्ठाया उत्पत्तौ विभावना। स च कारणाभावो "यः कौमारहर" इत्यादिना कारणविरुद्धमुखेन प्रतिपादितः । तथा "यः कौमारहरः" इत्यादा- वनुत्कण्ठाकारणसन्ड्रावेऽपि अनुत्कण्ठाया अनुत्पत्तौ विशेषोक्तिः। सा चानुत्पत्तिः समुत्कण्ठत इति विरोधोत्पत्तिमुखेनोक्ता। अत एव द्वयोरप्य- स्फुटत्वमन्यत्रोक्तम्। न चानयो: प्रत्येकं साधकबाधकप्रमाणयोग इति सन्देहसङ्करोडयम्। यथा च- यद्वक्त्रचन्द्रे नवयौवनेन इमश्रुच्छलेनोल्लिखितश्चकास्ति। उद्दामरामादृढमानमुद्राविद्रावणो मन्त्र इव स्मरस्य॥ अत्र वक्त्रं चन्द्र इवेति किमुपमा, उत वक्त्रमेव चन्द्र इति रूपकमिति संशयः । समासस्योभयथापि भावात्। "उपमितं व्याघ्रादिभिः" इत्युप- मासमास:, व्याघ्रादीनामाकृतिगणत्वात्। मयूरव्यंसकादित्वात्रूपकसमासः,

अतः शब्दालङ्कारपरिहारेण अङ्गाङ्गिभाव इति निर्णयति1-एवमेष2 इति। सन्देह- सङ्कर विवेचयति-द्वितीय इति। सन्देहं दर्शयति-यत्रोभयोरित्यादि। यः कौमारेति3। व्याख्यातं प्राक्। योजयति-अत्र विभावनेत्यादि। अ्न्यत्र काव्यप्रकाशादौ। इत्थमुपमारूपकयोः सन्देहं दर्शयितुमाह-यथा चेति। यद्वकत्र- चन्द्रेति1। रमश्रुच्छश्लेन नवयौवनेनोललिखितो मन्त्रश्चकास्तीव6। योजयति-अत्र वक्त्रे- त्यादि। संशयस्य हेतुमाह-समासस्योभयथाऽपीति7। व्याघ्रादीनामाकृतिगणत्वा- द्विशिष्टगुणानां चन्द्रादीनाम् उपसङ्ग्रह8 इति। मुखं चन्द्र9 इवेत्युपमा1समासः। "अवि- हितलक्षणास्तत्पुरुषो मयूरव्यंसकादिषु द्रष्टव्य" इति नीत्या। मयूरव्यंसकादीनामाकृति- गणगत्वात्। मुखमेव चन्द्र इति रूपकसमासश्र साधकबाधक1प्रमाणविरहादनयोः

1. A.C. निर्णयमिति 2. C. एष् (क) इति 3. E. इति प्रथमसंभोगेन कौमार हृतवानं मालतीवत्सुरभयो मालतीसुरभयः कदम्ब इह वसन्तभू: व्याख्या 4. A.C. चन्द्रश्म H. चन्द्रच्छले 5. E. H. छलान्नव 6. F. तीव अन्र 7. A. C. H. omit इति 8. A.C.F. ग्रह: 9. A. चन्द्रः 10. A's alt.C. उपमितस 11. A.C. बाधकान्यतर

२२६ अलङ्कारसर्वस्वम्-सक्षीवनीसहितम्

मयूरव्यंसकादीनामाकृतिगणत्वात्। नात्र क्वचित्साधकबाधकप्रमाणसद्गाव इति सन्देहसङ्कर: । यत्र तु कस्यचित्परिग्रहे साधकं बाधकं वा प्रमाणं विद्यते, तत्र नियत- परिग्रहः। तत्रानुकूलं साधकं, प्रतिकूलं बाधकम्। तत्र साधकं यथा- प्रसरद्विन्दुनादाय शुद्धामृतमयात्मने। नमोऽनन्तप्रकाशाय शङ्करक्षीरसिन्धवे।। पत्र शङ्कर एव क्षीरसिन्धुरिति रूपकस्यामृतमयत्वं साधकम्। तस्य शङ्करापेक्षया क्षीरसिन्धावनुकूलत्वात्। उपमायास्तु न बाधकम्, शङ्गरेऽप्युप- चरितस्य संभवात्। यथा वा- एतान्यवन्तीश्वरपारिजातजातानि तारापतिपाण्डुराणि। संप्रत्यहं पश्यत दिग्वधूनां यशःप्रसूनान्यवतंसयामि॥ सन्देहः। साधकबाधकान्यतरसद्गावे तु नियतपरिग्रह इत्याह-यत्र त्विति। साधक1- बाधकस्वरूपं विवेचयति-तत्रानुकूलमिति2। प्रसरद्विन्दिति3। बिन्दुः शुद्धाध्वोपादान महामाया नादोडनाहतः6 तौ प्रस'रतो यस्मात् सिसृक्षोस्तस्मै8। शुद्धम् १त्रमृतम्, निष्कृष्टं10 चंतन्यं तन्मयात्मने। अनन्तो11 देश- कालाद्यनवच्छिन्न:12 प्रकाशो यश् तस्मै। अन्यदा तु बिन्दवः शीकराः। नादो लहरी घोषः । अमृतं सुधा। अ्नन्तः शेषो मथनादौ 13शेषीभूतः, तेन प्रकाशः प्रथितः14 । इह15 शङ्गर16 एव क्षीर1सिन्धुरिति रूपके साधकम्। दर्शयति-अत्र शङ्कर18 एवेत्यादि। अमृतशब्दो हि सुधायां प्रचुरप्रसिद्धिकः क्षीरसिन्धावनुकूलतर इति रूपकसमास एवायम्19। अमृतमयत्वं च नोपमां20 प्रति बाधकमित्याह-उपमायास्त्विति। न बाधकं किन्तु तटस्थमिति भाव:21 । तत्र हेतु :- शङ्गरेऽप्युपचरितस्येति। शङ्करत्वेनोपचरितस्य हि सिद्धो22 रूपकत्वसिद्धिः । अत उपमोत्थापिते23 रूपके24 विश्रान्तिरिति यावत्। उदाहरणा25न्तरेणापि न्यायमिमं द्रढयितुम् शह-यथा वेति26। 27एतान्यव- न्तीति। अवन्ती28श्वररूपात् पारिजातात् जातानि यशोरूपाणि प्रसूनानि दिग्रूपाणां 29वधू-

1. A. C.F. धकस्वरू 2. A.C. F. H. कूलत्वमिति 3. H. इति उपचरित- स्येति 4. A's alt. द्वात्वेप F. उपादान E. पदानं 5. A. नादेवानाह F. नादौ 6.C. हतौ प्र 7. A.C. प्रहरतो 8. A.C. F. तस्यै 9. A.C. समृतनि 10. A.C. कृष्टाया चै 11. A. तोद्देश 12. A.C. छ्िन्नावकाशो 13. A.C.शेष 14. A's alt. प्रमतः 15. Omitted in A. C. 16. A. संकर 17. A's alt. सुरासिन्धु 18. A's alt. E. F. संकर 19. E. एव समासोऽयं 20. A. C. E. उपमाप्रतिज्ञाबाध 21. A.C. वः इह तुशं 22. A. बन्धो E. हि यो 23. A.F. पितेन 24. A.C.F. के च विश्रान्ते 25. A's alt. हरणेऽपि C. हरणापि 26. A. चेति 27. A's alt. हतान्य 28. H. न्ती स्वरूप 29. E. बधू

सङ्कर: २२७

अत्रावतंसनं प्रसूनेष्वनुगुणमिति रूपकपरिग्रहे साधकं प्रमाणम्। बाधकं यथा- शरदीव प्रसर्पन्त्यां तस्य कोदण्डटङ्गतौ। विनिद्रजुम्भितहरिविन्ध्योदधिरजायत।। अत्र विन्ध्यउदधिरि वेत्युपमापरिग्रहे विनिद्रजुम्भितहरिरिति साधा- रएं विशेषणं बाधकं प्रमाणम्। "उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे" इति वचनादुपमासमासे प्रतिकूलत्वात्। अतश्च पारिशेष्याद्रूपकपरिग्रहः। न तु शरदीवेत्युपमात्रोपमासाधकत्वेन विज्ञेया। न हि चाषेण पञ्चाशत्सिद्धिः।

नामव तंसयामि, पश्यत2। अत्राप्युपमाबाध वैमुख्येन रूपकसाधकं4 दर्शयति-अत्रा- वतंसनमिति5। बाधकार्थ मुदाहरति-शरदीवेति। हरिः सिंहो विष्शुश्च। उपमाबाधक दर्श8- यति-अत्र विन्ध्य इत्यादि। विनिद्रश्जुम्भितहरित्वं हि साधारणमुपमासमास बाधते10। 'उपमितं व्याघ्रादिभि: सामान्याप्रयोगे' इति वचनात्। ननु रूपक11सिद्धिसाधकाभावे कथमित्यत शह-अतश्व पारिशेष्यादिति। ननु 12शरदीवेति13 समभिव्याहृतेयम् उपमा कथं नोपमासाधिकेत्यत आरह-नतु शरदीवेति। न्यायतो वाक्यार्थी14भूतं रूपकमाभा15सत एकदेशवर्तिन्युपमा न हि बाधितुम् ईष्टे। यावता 16स्वयमप्याभासीभवतीति भावः । अत्रोपहासायाह-न हि1चाषेगोति18। चाषाणां समूहः चाषमिति स्थितौ पश्चा-

1. H. एव शंसयामि 2. H. पश्यतः 3. A. बाधकमुख्ये 4. A. C. बाधकं 5.A.C.तंसयामीति 6. A. C.H. कात् उ7. A.C. शरदि चेति 8. E. दर्शयितुमाह 9. A.C. जृङ्गित 10. C. H. घते व्या 11. E. रूपसि 12. A. शरदिवे 13. A. C. इति न्यायतो 14. A. C. अर्थ 15. E. आभासत 16. A's alt. स्वष्टे एवमप्या H. स्वयं ईष्टे एवमप्या 17. A's alt. H. भाषे F. पाषे 18. A. C. H. इति पञ्चा The NS. Press text and Jayaratha do not have this bit न हि चाषेण etc. The TSS. edn. and Samudrabandha too do not have it, and both of them read here instead, न ह्यौपम्येन कदाचिदर्थसिद्धिः। Jayaratha has no comment here but Samudrabandha has; but what 'Ullunthana or ironical observation is meant according to him in 'न ह्यौपम्येन etc'. is not clear. The reading 'न हि चाषेण etc.' is recorded in the footnote in TSS. edn. and it clearly carries a satirical implication, although the precise terms in which Vidya- cakravartin explains the saying are not clear. If 'sa' and 'sa' are interchangeable and 'Pañcasat' could be also 'Pañcasat', the word would contain a sound-group Cașa, common with Cāsa meaning a group of Casa-birds; however it would be ridiculous to suggest that 'Pañcasat' is derivable from 'Cașa : This is what Vidya- cakravartin's comments probably mean.

२२८

न हयोकेनालङ्गारेण प्रक्रान्तेन निर्वाहः कर्तव्य इति राजाज्ञैषा, नापि धर्म- सूत्रकारवचनम्। नाप्येष न्यायः। उत्तरोत्तरसाम्यप्रकर्षविवक्षणे प्रक्रान्तोपमा- परित्यागेन रूपकनिर्वाहस्योचितत्वात्। विपर्ययस्तु दुष्ट एव। यथा- "येनेन्दुर्दहनो विषं मलयजो हारः कुठारायते" इति। तस्मात्प्रकृते सामान्य- प्रयोग उपमापरिग्रहे बाधक इति मयूरव्यंसकादेराकृतिगणत्वाद्रपकसमा- श्रयेण रूपकमेव बोद्धव्यम्। एवं "भाष्याब्धिः क्वातिगम्भीरः" इत्यादौ द्रष्टव्यम्। साधकबाधकाभावे तु सन्देहसङ्गरः। यथोदाहृतम्। तृतीयस्तु प्रकार एकवाचकानुप्रवेशलक्षणः यत्रैकस्मिन्वाचकेऽने- कालङ्कारानुप्रवेशो न च सन्देहो नाप्या ड्राङ्गिभावः। यथा-

शच्छब्दः (दे ?) शषयोरभेदा1श्रया (गो ?) 2प्यव्युत्पन्नप्रतीतेयं3 चाष श्रुतिः। न खलु तन्निबन्धना पश्चाशद्रूपसमूहसिद्धिः। नन्वितरथा अलङ्कारप्रक्रमभेदः स्यादित्यत श्राह- न होकेनेति। प्रक्रान्तेनैकेनैव निर्वहणीयमिति नैषा राजाज्ञा6 येन दृष्टबाध आशङ्कयते। यल्लङ्घनेन दृष्टबाधस्स्यात्। नाप्येतन्मन्वादिधर्मसूत्रकारवचनं ध्यल्लङ्घनेन अदृष्टबाध- स्स्यात् । ननु दृष्टा दृष्टयोरद्वयोरपि बाधस्स्यात् यतो न्यायोऽयमित्यत आह-नाप्येष इति। प्रक्रान्तेन निर्वहणीयमिति न सार्वत्रिको10 न्यायः। किन्तु विशेषा11विवक्षायामेव12। इह तु उत्तरोत्तरं प्रकर्षविवक्षेति उपमापेक्षया रूपके साम्य13प्रकर्षः । अतोऽवयवगतोपमा- परित्यागेन वाक्यार्थी4भूतरूपक15परिग्रह एवोचितः। विपर्ययस्तु साम्यनिकर्षाद्दुष्ट एव। तदेतत्प्रत्युदाहररोन द्रढयति-येनेन्दुरिति। अत्रेन्दुमलयजयोः दहनविषयत्वरूपणात् साम्यप्रकर्ष: प्रक्रान्तः । हारः16 कुठारायत इति तूपमया प्रकर्ष17 नीतः। 18चर्चा निगम- यति-तस्मात्प्रकृत इति। सामान्यप्रयोग उपमाबाधक इति न्यायोपन्नो 19रूपकप्रक्रम एव निर्वहणीय इति यावत्।

न्यायोऽयमत्रापि20 ज्ञेय इत्याह-भाष्याब्धिरिति। गाम्भीर्यसाधारण्यादुपमा- बाधे रूपकमेव द्रष्टव्यम्। साधकबाधकाभावे तु सन्देह इत्युक्तमनुस्मारयति-साधकबाध- केति। इत्थमङ्गाङ्गिभावसन्देह27रूपं प्रकारद्वयं22 विविच्य23 तृतीयं प्रकारं विवेचयति- 24तृतीयस्त्विति। तं विशदयति-यत्रैकस्मिन्निति।

1. C. भेदादाश्र 2. A.णा व्युत्प C. गाप्युत्प 3. A.C. F. प्रतीतयेयं 4. A's alt.C. भाष H. भाषा 5.C. कारमात्रमथे 6. E. राजाज्ञा यलद्व 7.H.एनद्वयोल 8. A. C. उल्लङ्ग 9. A.C. दृष्टयोरपि 10. A.C. H. कोडयं न्या 11.H. शेषवि 12. H. एव प्रकारान्तर 13. A's alt. साध्य: प्रकृष्टः 14.A.C. अर्थ I5. C. पनिग्र 16. Omitted in A.C. 17. F. निष्कर्ष 18. E. चर्च 19. A.C.F. रूपकापक्रम 20. E. अन्यत्रापि 21.C. सन्देव्या रूपं 22. A.C. द्वयप्रकारं वि 23. E. विवेच्य 24. A.C. तत्तती

• See footnote on previous page.

सङ़कूर: २२६

मुरारिनिर्गता तूनं नरकप्रतिबन्धिनी। तवापि सूध्नि गङ्गेव चक्रधारा पतिष्यति॥ अत्र मुरारिनिर्गतेति साधारणविशेषणहेतुकोपमा। नरकप्रतिबन्धिनीति श्लिष्टविशेषणसमुत्थोपमाप्रतिपत्तिहेतुः श्लेषश्चैकस्मिन्नेव शब्देऽनुप्रविष्टौ, तस्योभयोपकारित्वात्। अत्र च यथार्थश्लेषेण सहोपमायाः सङ्कर:, तथा शब्दश्लेषेरापि सह दृश्यते। यथा-

उद्यानवापीपयसीव यस्यामेणीदृशो नाट्यगृहे रभन्ते।। अत्र "पयसीव नाट्यगृहे रमन्ते" इत्येतावतैव समुचितोपमा संपन्ना सत्पुष्करद्योतितरङ्गति शब्दश्लेषे सहैकस्मिन्नेव शब्दे सङ्कीर्गगा। शब्दा- लङ्कारयोः पुनरेकवाचकानुप्रवेशेन सङ्कर: पूर्वमुदाहृतो "राजति तटीयम्" इत्यादिना। एकवाचकानुप्रवेशेनैव चात्र सङ्कीर्रत्वम्। अत एव व्यव- स्थितत्वमन्यानुभाषितमप्रयोजकम्, तुल्यजातीययोरप्यलङ्गारयोरेकवाचकानु-

मुरारि1निर्गतेति। नरकोऽसुरो निरयश्च2। (2aगङ्गबेति) सद्गतिप्राप्तिहेतुत्वम्3। योजयति-अन्र मुरारीति। 5गङ्गेवेत्युपमा मुरारिनिर्गतेत्यर्थभेदाभावात् साधारण- विशेषरोन समुत्थापिता। नरकेति श्चिष्टविशेषणो्त्थोऽर्थः श्लेषश्चोपमाप्रतिपत्तिहेतुः।

माह-अत्र च यथेत्यादि। सत्पुष्करेति। पुष्करं वाद्यभाण्डमुखं10 पद्मं च। द्योतिनस्त- रङ्गा द्योतितो रङ्गश्न। रज्यन्ते115स्मिन् सामाजिकमनांसि इति रङ्गो नाट्यारम्भक्रिया। मृदङ्गसद्दशं12 जलास्फालनवाद्यं मृदङ्गवाद्यं च । योजयति-अ्न्र 13पयसीवेत्यादिना14। रमन्त इति साधारणो धर्मः। अतः15 सामग्रीयोगात् सम्पन्ना द्योतितरङ्गशोभिनीत्येक- स्मिन्नेव शब्दे सभङ्गपदत्वात् शब्दश्लेषेण संकीर्णमु। शब्दालङ्कारयोरे1कवाचकानु- प्रवेश1मुद।हृतचरमनुस्मारयति-शब्दालङ्गारयोः पुनरित्यादि। विजातीय18योरेवकवाचकानुप्रवेशं (श?)व्यव19स्थेति यदन्यैरुक्तं तदप्रयोजकमित्याह- एकवाचकेत्यादि। अत्र 'राजति तटीयमि' त्यादौ। एवकारेाङ्गाङ्गिभावसन्देहसङ्गराव- पोहति। शब्दालंकारत्वं तुल्यजातीयता20। उद्भटप्रकाशितस्तु प्रकारान्तरगोचरशब्दार्था-

1. A.C.F. रारिनिंग 2. A. C. F. निरयञ्न 2a. All the mss. read गतेवेति 3. C. हेतुता 4. C. मुरारिनिर्गतेति 5. A.C. गङ्गावे 6. A. गोत्थः श्रे C. पोडर्थ 7. A.प्रविष्टे 8. A. श्रिष्टे शब्दोभयो C. श्रेषशब्दे 9. C. उपमां 10. C. मुख मा पद्योति 11. A's alt. रन्त्यन्ते 12. A.C.F. सदृश 13. E. वयसी 14, A.C. आदिना शब्दालंकारयोरेक E. F. आदि रम 15. F. अन्त: 16. C. एकं 17. A.C. वेशवाचकमुदा 18. A.C.F. योरेक 19. A.C. वस्थापयति 20. A.C. F. जातीययो: उ

२३० प्रवेशसंभवात्। शब्दार्थालङ्कारसङ्गरस्तु भट्टोद्द्ट्टेन प्रकाशित: संसृष्टावन्त- र्भावित इति त्रिप्रकार एव सङ्करइ होक्तः । इदानीमुपसंहारसूत्रम्- एवमेते शब्दार्थोभयालङ्काराः संच्ेपतः सूत्रिताः ॥८६॥ लंकार संकरः संसृष्टौ अन्तर्भावित इति तस्य संकरत्वमङ्गाङ्गिभाव एवोक्तमित्याह- शब्दार्था2लङ्कारेत्यादि। अङ्गाङ्गिभावात्सन्देहात्4 प्रवेशादेकवाचके। त्रिधा5 तु संकरः शब्दालङ्कत्योरेकवाचके।। प्रकरणमुपसञ्जिहीर्षुराह-इदानीमिति। तत्र सूत्रम्-'एवमेते शब्दार्थोभया- लङ्कारा: संक्षेपतस्सूत्रिताः7। व्याचष्टे-एवमितीति8। तत्र पुनरुक्तवदाभासो10र्थस्य पौनरुक्त्ये। छेकवृत्त्यनुप्रासौ व्यञ्जनमात्रस्य। यमकं स्वरव्यञ्जनसमुदायस्य। लाटानुप्रासः शब्दार्थयोरिति पौनरुक्त्ये पश्चकम्। स्थानविशेषश्चिष्टवर्णापौनरुक्त्ये चित्रम्। अथ सादृश्यविच्छित्तौ भेदाभेदतुल्यतायां उपमाना11न्वयोपमेयोपमा12स्मरणानि। अभेदप्राधान्य आरोपाश्रयतया13 रूपकपरिणामसन्देहभ्रान्ति14मदुल्लेखापह्नतयः । अध्यव- सायाश्रयेरोत्प्रेक्षातिशयोक्ती । गम्यमानौपम्याश्रये तुल्ययोगितादीपकप्रतिवस्तूपमा- दृष्टान्तनिदर्शनाव्यतिरेकसहोक्तिविनोक्तयः । विशेषण15विच्छित्त्या समासोक्तिपरिकरौ। विशेषण16विशेष्यविच्छित्त्या श्लेषः । अप्रस्तुतात्प्रस्तुतावगतावप्रस्तुतप्रशंसा। सामान्य- विशेष1भावादिना निर्दिष्टप्रकृतसमर्थनेऽर्थान्तरन्यासः। गम्यस्य भङ्गचन्तरेणोक्तौ पर्या- योक्तम्। स्तुत्या निन्दाया:18 निन्दया वा19 स्तुतेर्गम्यत्वे व्याजस्तुतिः। प्राकरणिकयोः विशेषार्थनिषेधाभासे अनिष्टविध्याभासे च आ्र्रक्षेप:20। विरोधगर्भतया विरोधविभावना- विशेषोक्त्यतिशयोक्ती अन्तरा सङ्गतिविषमसम22विचित्रा23धिकान्योन्यविशेषव्याघातद्व- 24यानि। शृङ्गलावैचित्र्येण कारणमालैकावलीमालादीपकसाराः । तर्कन्यायेन काव्य- लिङ्गानुमाने25 । वाक्य26न्यायेन यथासङ्गय2पर्यायपरिवृत्ति28परिसङ्गयार्थापत्तिविकल्प- समुच्चयद्वयसमाधयः । लोकन्यायेन प्रत्यनीक29प्रतीपनिमीलितसामान्यतद्गुणातद्गुणोत्त- 1. A. C. लंकारसंस 2. G. ब्दालंका 3. A's alt. भावत्वं देहात् C. भावात्वं देहात् 4. A. C. देहातत्प्रायिकमुपसञ्जि 5. E. क्रिया तु 6. F. एवमिति 7.A.C.F. सूचिता: 8. A.C. omit. इति 9.A.C. अन 10.A.C. भासोऽपि अपौनरुत्तये वृत्यनुप्रासयो: अपौनरुत्तये वृत्यनुप्रासशब्दार्थयोरिति 11. A. C. मान- त्वादयोऽनन्वयो 12. A.C. स्तरण 13. A. C. तया भ्रान्ति 14.C. भ्रान्तिमुलले 15. A. वैचित्र्यात् C. वैचित्र्यविच्छित्या श्रे 16. A.C. षणविच्छि 17. C. शेषादिभाव 18. Omitted in E. F. G. 19. E. F.G. या च वस्तुग 20. A.C. क्ेपार्थापत्ति विरोध 21. A.C. omit वि 22. A.C. 23. अदिक 24. A.C. द्वया दिगुणवैचि- त्यात् कारण 25. A.C. मानेन 26. C. वाक्यन्यायेन 27.C. सङ्ग यार्थापत्ति 28. A. C.E. F. यथा सं 29. C. नीकमीलित

प्र शीv ग्रन्थोपसंहार: २३१

एवमिति पूर्वोक्तप्रकारपरामर्शः । एत इति प्रक्रान्तस्वरूपनिर्देशः । सूत्रिता अलङ्गारसूत्रैः सूचिताः संक्षेपेण प्रतिपादिताः । तत्र शब्दालङ्गारा यमकादयः । अर्थालङ्गारा उपमादयः। उभया- लड्गारा लाटानुप्रासादयः। संसृष्टिप्रकारौ कौचिदलङ्गारौ तद्रूपत्वात्। लोकवदाश्रयाश्रयिभावश्र तत्तदलङ्कारनिबन्धनम्। अन्वयव्यतिरेकौ तु तत्कार्यत्वे प्रयोजकौ, न तदलङ्कारत्वे। तदलङ्कारत्वप्रयोजकत्वे तु श्रौतोप- मादेरपि शब्दालङ्कारत्वप्रसङ्गात्। तस्मादाश्रयाश्रयिभावेनैव चिरन्तन- मतानुसृतिः । संपूर्णमिदमलङ्कारसर्वस्वम्।

राणि। गूढार्थपरत्वे सूक्ष्मव्याजोक्तिवक्रोक्तिस्वभावोक्तयः । स्फुटार्थत्वे भाविकम्। शदात्त्येन उदात्तद्वयम् । चित्तवृत्त्याथ्लम्बेन रसवत्प्रेयऊर्जस्वित्समाहितभावोदयसन्धि- शबलत्वानीति शुद्धाः । मिश्रतया तु सङ्करसंसृष्टी। तदिदमभिसन्धायाह-एवमिति। पूर्वोक्तप्रकारपरामर्शः-एत3 इति। प्रक्रान्त- स्वरूपनिर्देश5 इति। शब्दार्थोभयालङ्कारान् वर्गशो विविनक्ति -तत्र शब्दालङ्गारा इत्यादि। 'लाटानुप्रासादय इत्यादि। 8शेषानुद्घाटयति-संसृष्टिसङ्करेति9। ननु चान्वयव्यतिरेका1भ्यामुक्ति(क्त)व्यवस्थाभङ्ग इत्यत श्राह-लोकवदा1श्रया- श्रयीति। तदलङ्कार्येति। तच्छब्देन शब्दार्थोभयपरामर्शः। चर्चितं चैतत् श्लेषप्रस्तावे12। तहिं अन्वयव्यतिरेकौ कुत्र निबन्धनमित्यत आह-अन्वयव्यतिरेकौ13त्विति। अलङ्काराणां शब्दादिकार्यत्वे14शब्दाशब्दाद्यन्वयव्यतिरेकौ तत्र15 निबन्धनम्16। ननु शब्दाद्यलङ्कारत्वे1 को दोष इत्यत श्राह-तदलङ्कारत्वप्रयोजकत्व18 इति। श्रौतोपमादौ19 शब्दान्वयव्यति- रेका20नुविधानात् शब्दालङ्कारत्वं प्रसजेत्। निगमयति-तस्मादाश्रयाश्रयीति। चिरन्तनमते21त्युक्तार्थे संवादसमुद्घाटनम्। शब्दन्यासो विषमविषमो 22 दुर्घटार्थव्यवस्था व्याप्तव्याप्िप्रकटनपर23न्यास(य?)चर्चो गभीरः ।

1. A. आदात्येन 2. A.C. वृत्या ऊर्ज 3. C. एवमिति 4. A. C.F. प्रकारान्तरस्व 5. A.C.F. देशमिति 6. A.C. F. नक्ति लाटा 7. A's alt. मालानु 8. A.E. G. शब्दपरामृश्यानुद्धा A's alt. शबलानुत्पा (पपा) दयति C. शबलानुद्धाट 9. H. इति वक्ति 10. After व्यतिरेक G ends abruptly. 11. A. वादाश्र 12. A.C. तावे निबन्धन 13. A. कौ तृतीय: अलं 14. A. C. त्वे शब्दाद्यन्व 15. A's alt. कुत्रं. Omitted in E. 16. A.C.F.G.H. धनं इत्यत आह ननु 17. E. त्वे अर्था दो 18. H. कत्वमिति 19. A. C. E. F. G. उपमादे: 20. A. C. F. G. रेकपरत्वं प्रस 21. A.C. F.G. चिरन्तनोक्त्युक्तार्थे H. तनेत्युक्तार्थ 22. H. दुर्लभार्थ 23.C. पटु

२३२

इत्थं भूम्ना1 रुचकवचसां विस्तर: कर्कशोऽयं टीकास्माभि: समुपर2चिताऽनेन 3सञ्जीवनीयम् ॥ सूक्ष्माम व्याकुलामत्र शास्त्र युक्त्यु्पबृंहिताम्। मीमांसामुपजीवन्तु कृतिनः काव्यतान्त्रिकाः । काव्यप्रकाशेऽलङ्कारसर्वस्वे च विपश्िताम्"। अत्यादरो जगत्यस्मिन् व्याख्यातमुभयं ततः ॥ इत्या्लङ्कारिकच क्रव्तिध्वनिप्रस्थानपरमाचार्यकाव्यमीमांसाप्रभाकर10. सहजसर्वज्ञमहाकविश्रीविद्याचक्रर्वातविरचितायां सक्षीवन्या-

समाप्रमु।।

-: 0 :-

समाप्ता चेयं सज्जीवन्याख्था

अलङ्कारसर्वस्वटीका ॥

1. C. भूमा 2. E. चरिता 3. A.स्जीविनीति A's alt. संवाहनीयं 4. A's alt. अप्याकुल 5. A. शास्त्रे 6. A's alt. C. वृत्युप 7. E. सचेतसां 8. E's alt. येनादरो महांस्तेन H. अलंकारो ज 9. A.F.H. अलंकारचक्र C.अलंकार प्रस्था 10. C. कर सर्व 11. C.D. E. तायां अर्था

श्रीमद्विद्याचक्रवर्तिकृता अलङ्कारसर्वस्व- निष्कृष्टार्थकारिकाः ।

APPENDIX I श्रीमद्विद्याचक्रवर्तिकृता अलङ्कारसर्वस्व- निष्कृष्टार्थकारिकाः ।

विश्वं प्रकाशयति या जातिगुरणा द्यात्मकैः निजैः प्रसरैः। सस्कारगुएसमृद्धा वाणी मामवतु सरलसन्दर्भा ।।१।। विभागाधिगतं2 त्रित्वं त्रिशब्देन समाप्यते। त्रिप्रकारत्ववचनः3 इतिशब्दस्ततो मतः ॥२॥ पुनरुक्तवदाभासो यत्रेत्येवं हि संस्क्रिया। अलङ्कायैकनिघ्नत्वव्यक्तये समुपाश्रिता ॥३।। प्रकृष्टो वर्णविन्यासो1 रसाद्यनुगतो हियः। सोऽनुप्रासस्स च छेकवृत्त्युपाधिवशाद्द्विधा।।४।। समुदायद्वयं यत्र विविधं साम्यमृच्छतिः। सच्छेकलालनात्प्रौढै:9 छेकानुप्रास ईरितः ।५।। व्यञ्षन1व्यापृतिर्वृत्तिर्वर्णानां रसगोचरा। तत्संयोगादियं वर्णरचनावृत्तिरिष्यते ।।६।। सा वैदर्भ्यादिभेदेन12 त्रिधा पूर्वैनिरूपिता13। तयोपलक्षितत्वात्तु वृत्त्यनुप्रास 14इष्यते ।।७।। यत्र तावेव शब्दार्थों तात्पर्यंतु विभिद्यते। तत्पौनरुक्त्यमाचार्यैर्लाटानुप्रास इष्यते ॥।८।। दोषापत्तिभयादेव शब्दैक्यं स्यादनन्वये। अस्मिस्तु लाटानुप्रासे साक्षादेव15हि लक्षरम् ।।६।। कणिगकायां लिखेदेकं द्वौ द्वौ दिक्षु विदिक्षु च। प्रवेशनिगमौ दिक्षु पद्मबन्धो भवेदयम्॥१०॥ 1. a. गुणात्मिका b. and c. गुणक्रियात्मिका 2. a. b. c. गतत्रित्वं 3.A.C. वचनं 4. C. वित्यासो 5. A.C. अनुगुणो हि यः a. b. c. गतस्तु यः 6.C. उपाय 7. D. F. इच्छति 8. F. ति ईरितः 9. D. E, प्राज्ञै: 10. c. व्यावृत्ति 11. a. b. c. व्यक्ति: 12. A. भेदा त्रि (भेदो त्रि) 13. A's alt.C. उदाहृता 14.A.C. उच्यते 15. H. एवं

४

आरोप्यलिपिवर्णानां साम्याद्वाचकवर्णताम्1। खङ्गबन्धादिकं चित्रं काव्यालङ्कार इष्यते॥११॥ भेदाभेदतुलावृत्तौ साधर्म्यमुपमोच्यते। धर्मविच्छित्तिवशतः त्रैविध्यमुपयाति सा ॥१२। विरुद्धधर्मसंसर्ग2स्तुल्यान्तरनिवृत्तये। ततस्तदन्वयाभावात् भवेदयमनन्वयः ॥१३। उपमानोपमेयत्वव्यत्ययो3 न क्रमं विना। उपमेयोपमा तेन वाक्यभेदैक गोचरा ॥१४॥ स्मृतिस्सा स्मर्यते यत्र सदृशात्सदृशान्तरम्। असादृश्यादवाच्यत्वादितः प्रेयान्विभिद्यते ॥१५॥ यत्वभेदप्रधानं स्यात्साधर्म्य तद्विधा मतम्। आरोपाध्यवसानाभ्यां आरोपे रूपकं मतम्०॥१६॥ वस्तुतो भेदसद्गावाच्छङ्गया1 नातिशयोक्तिता। विषयस्यानपह्नत्या "न चैतत्स्यादपह्नुतिः ।।१७।। ततो विषयिरूपेर रूपवान्विषयो मतः । आरोपणोन क्रियते12 तेनैतदूपकं मतम् ॥१८॥ भेदस्तृतीयो यस्तत्र13 परंपरितसंज्ञकः14। साधर्म्येणैव15 तत्सिद्धिवैधर्म्येरापि दृश्यते ।१६।। विषय्यारोप्यते येन प्रतिस्वं विषयेषु तत्। भवेद्विषयसङ्यात्वं सङ्याभेदेऽपि16 धर्मिरो:॥।२०।। रूपकं पूर्वसंसिद्धं श्लेषमुत्थापयेद्यदि। तदा रूपकमेव स्यादन्यथा श्लेष इष्यते ॥२१॥ विषय्याकारमारोप्य विषय1स्थगनं यदा। रूपकत्वं तदा तत्र रञ्जनेन समन्वयः ॥२२। यदा तु विषयो रूपात् स्वस्मादप्रच्युतो भवेत्। उपयुक्तचै19 पराकारं परिरामस्तदा मतः॥२३॥ आरोप्यमाण: प्रकृते यदासावुपयुज्यते। परिरामस्तदा20 तेन रूपकादस्य भिन्नता ॥२४॥ रूपमात्रसमारोपादरूपके रञ्जको ह्यसौ21।

1. c. वर्णतः 2. A's alt.C. संबन्ध 3. A's alt.C. व्यत्ययेन 4. A's alt. भेदेन गो 5. D. यत्त भेद 6. D. प्रधान: 7. D. धर्म्य भावात् 8. A's alt. C. F. आरोपो 9. A's alt. I. भवेत् 10. A. C.F. H. शक्त्या 11. A's alt.C. चेत्तत् 12. A's alt. क्रियया 13. a. b.c. यस्त्वत्र 14. a. संज्ञतः c. संजञिक: 15. A. C. E. F. धर्म्येणाषि 16. D. H. वेशेऽपि 17. H. धर्मिय: 18. H. षयस्य तं यदा 19. A. C. युक्ौ 20. A. तदानेरू C. तदानेकरू 21. a. रज्जकोऽप्यसौ

५

व्यवहारसमारोपा दिह स्यात्प्रकृतान्वयः2।।२५।।

उपादानानुपादानकृतो भेदस्तयोमिथ: ॥२६।। सन्देहोऽप्रकृतद्वारा प्रकृतं संस्पृशेद्यदि। प्रतिभोत्था पितस्सोऽयं सन्देहालङ् कृतिर्मतः-।२७॥ सादृश्योत्थापिता भ्रान्तिर्यत्रासौ भ्रान्तिमान्मतः । नानाधर्मबलादेकं5 यदि नानेव गृह्यते ॥२८॥ नानारूपसमुल्लेखात्स6 उल्लेख इति स्मृतः। यदेकं तद्धि नानेति गृह्यते शधर्मभेदतः ॥२६॥ 10रुच्यादिवशतो लोके नानात्वं"चेदकृत्रिमम् । अतद्रूपस्य ताद्रूप्यान्न ह्यसौ भ्रान्तिरिष्यते ॥३०॥ न चाप्यतिशयोक्ति: स्यादभेदे12 भेदरूपिरी13। आद्ये नानेकधात्वं स्याज्ज्ञातृभेदो14 न चान्तिमे ॥३१। विषयज्ञातृभेदाभ्यां विना नोल्लेखसंभवः । यद्यापि श्लेषतो बाधो न तथाऽप्यस्य निह्नवः ॥३२॥ अनपेक्ष्यापि15 यच्छ्लेषं तथैव16 स्थातुमर्हति। प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपहनतिः ॥३३।। नञा च्छलादिशब्दैश्र सा शब्दान्तरतस्त्रिधा। स्थान्गेदाभेदतुलया1 विच्छित्तिरुपमादिक:18।३४।। रूप का दिस्त्व भेदांशे मुख्येत्वारोपसंश्रयात्। उत्प्रेक्षादिरभेदेन वक्ष्यतेऽध्यवसायभाक19॥३५।। यदायमुपमानांशो लोकतस्सिद्धिमृच्छति। तदोपमैव येनेवशब्दः साधर्म्यसूचक: ॥३६॥ यदा पुनरयं लोकादसिद्धः कविकल्पितः । तदोत्प्रेक्षैव येनेवशब्दः सम्भावनापरः॥३७॥ गुएक्रियादि2 संबन्धात् प्रकृते21Sप्रकृतात्मना। संभावनं स्यादुत्प्रेक्षा वाच्ये2वाद्यैः2परान्यथा ॥३८॥

1.D. रोहादिह 2. A. C. E. F. H. वयः भवेदप्रकृतत्वेन रूपके प्रकृत- स्थिति: परि 3. A's alt. C. उत्पादित 4. a. मतः प्रकृतं 5. a. A's alt. C. एष 6.a.A's alt.C. समुद्भदाबुल्ले 7. D. एतं 8. a. A.C. F. तर्हि 9. a. b. रूप 10. a.A's alt.C. प्राच्यादि 11. a.A's alt.C. भेदकृत्तथा 12. b. भेदे 13. a. A's alt. रूपिण: 14. a. A's alt.C. भेदनिबन्धनं 15, a.C.D. F.H. पेक्ष्यैव 16. a.b.D. E. F. H. तत्रैव 17. A's alt. तुल्या 18. a. b.c. आदिका 19. b. c. भाकू गुण 20. A.C. क्रियाभि 21. C. कृते प्र. 22. A. वाच्यो वान्यैः C. D. वाच्यवाद्यैः 23. a. b. c. परेऽन्य

६

भावाभावाभिमानत्वे2 जात्यादेस्साष्टधा पुनः ॥३६।। गुएक्रियानिमित्तत्वे ज्ञेया 3बोडशधा तथा। द्वात्रिशज् निमित्तस्योपादानादन्यथा स्थितेः॥४०॥ हेतौ स्वरूपे चोत्प्रेक्ष्ये फले1 षण्णवतिः पुनः। द्रव्यहेतुफ लात्मत्वासंभवात्तन्द्रिदा5 च्युतिः०॥४१॥ तथा प्रतीयमानायां निमित्तस्यानुपग्रहः8। नापि स्वरूपं तन्ड्गदैः9 तस्मा न्न्यूना भवेदियम् ॥४२। क्वचिच्छ् लेषेर धर्मांश1गतेनैषा न 12बाध्यते13। उपमोपक्रमाडप्येषा भवेत्सापह्नवाऽपि च ।।४३।। अभेदाध्यवसायो14 हि फलेऽतिशय15नामनि। न पुनः फलिनोस्तत्राभेदे भेदो न सिध्यति।४४।। 16प्रकृतेव्वथवान्येषु ज्ञातव्या तुल्ययोगिता। 18दीपकं वास्तवौपम्यं19 प्रकृताप्रकृताश्रयम्। आदिमध्यान्तवाक्येषु क्रियाकारकभेदतः ॥४६॥ असकृद्धर्मनिर्देश:20 इवादेरनुपग्रहे21। प्रतिवस्तूपमा ज्ञेया प्रतिवाक्यार्थसाम्यतः ।।४७।। बिम्बानुबिम्बन्यायेन निर्देशे22 धर्मधमिरणोः23। दृष्टान्तालंकृतिर्ज्ञेया भिन्नवाक्यार्थसंश्रया॥४८॥। 24सम्भवद्वस्तुसम्बन्धोऽसंभवद्वावबोधयेत्। प्रतिबिम्बं 26यदि तदा निर्ज्ञातव्या27 निदर्शना॥४६।। बिम्बानुबिम्बार्थतया वाक्ययोः प्रकृतान्ययोः । स्यान्नैरपेक्ष्ये28 दृष्टान्तः सापेक्षत्वे निदर्शना ।।५०।। भेदप्रधाने साध्म्ये व्यतिरेको विधीयते। आधिक्यादुपमेयस्य न्यूनत्वाथद्वोपमानतः।।५१।। 1.A.C.D.E.F. प्रेक्षणा सा 2. D. मानत्वात् 3. A. षोडशथा 4. A. C.झया 5. A.C. E तद्द्विधा 6. D. च्युर्ति 7. E. मानाया F. मानत्वात् 8. F. ग्रहात् 9.A.C. D. E. तेर्भेरै: 10. A.C. तस्यां न्यू 11. A.C. D. F. धर्माङ् 12. A C. E. F. न च बा 13 D. बोध्य 14. A. C. E. सायोऽपि 15. A.C. शायन- मिति A's alt. शायिनी मतिः 16. a. b.c. प्रस्तुतेषु 17. A. अर्थका C. आत्मिका E. अर्थिता H. अर्थता 18. This karika is omitted in A.C.F. 19. D. वस्तुवड्राक्यं 20. A.C. D. E. F. निर्देशात् 21.A.C.F. ग्रहात् 22. A.C. D. F. निर्देशो 23. E. धर्मिणां, 24. H. पञ्चमं वस्तु 25. D. भवन्वा बो 26. Omitted in A.C. D. F. H. 27. A. निर्णीतव्या 28. a.b.c. D. पेक्ष्य 29. E. वाद्योप

७

गुरप्रधानभादो यः1 शाब्दस्तेन भिदोत्कटा। संश्रितातिशयोक्तिं च2 सहोक्तिस्समयोर्मता ॥५२।। सदसत्त्वनिवृत्तिश्चेन्निवृत्त्या््यस्य वर्ण्यते। तदा द्विधा विनोक्तिस्स्याद्विधि4रत्र फलं भवेत् ।।५३।। अप्रस्तुतं प्रतीतं चेद्रेदकांशैकसाम्यतः6। व्यवहारं7 समारोप्य प्रस्तुते न्यग्भवत्यथ।५४।। तेना10प्रस्तुतवृत्तान्तारोपेण प्रस्तुतं स्वयम्। संक्षेपेशोच्यते तस्मात्समासोक्तिरियं मता॥५५।। 12स्याद्विशेष्यांशसाम्यं चेत्प्रस्तुताकाररूपितम्। भवेदप्रस्तुतं भेद्यं रूपकालङ्कृतिस्तदा ॥५६।। स्यादौपम्यसमासेन समासोक्ति13विनिश्चये14। स्यात्संकरसमासेन समासस्य तु संशये।।५७।। न रूपकसमासस्य प्राप्तावस्याः प्रवर्तनम्। रूपकादर्थसंसिद्धेरेकदेश विवर्तनः15।।५८।। विशेषरांशसाम्येनाप्रस्तुतार्थस्य गम्यता। समासोक्तिरमता येन संक्षिप्यार्थो165भिधीयते।।५६।। शुद्धकार्यसमारोपे साम्यं1 स्यादौपचारिकम्। व्यवहारसमारोपः साक्षादस्यां प्रयोजक:18।६०।। स्याद्विशेषणसाम्यं 19चेत्समासान्तर20संश्रयात्। उपमा बाधते नैना2मेकदेशविवर्तिनीम् ॥६१॥ दृश्यतेऽर्थान्तरन्यासे22 समर्थ्ये23 च समर्थके। उत्प्रेक्षायोगिनी चैषा क्वचित्स्यादेककालगा24॥६२।। विशेषणानां व्यङ्गचार्थगर्भीकरणलक्षरणा25। सोत्प्राशता26 परिकरे2 व्यङ्गयः परिकरो यतः ॥६३।। शब्दसाम्यं28 भवेच्छ लेषो विशेषविशेष्ययोः । 1. A.C.F. यस्य स तेन 2. Omitted in A. C. D. F. H. 3.E. वृत्तान्य a. b.c. वृर्त्या 4. A. C. D. E. F. द्विधात्र 5. D. प्रतीतः 6.C. सामान्यं तद्व्यव D. साम्यत्वम् 7. C. हार: 8. F. रमारोप्य 9.A.C.F. अपि 10.A.C. अनेनाप्र 11.A. C. ततः 12. A.C.F. तद्धिशेषणांश 13. A उक्तिवि 14.C. निश्चया 15. b.c. विवर्तिनः सा लौकिके लौकिकस्य समाक्षपोऽय वरतुनि। शास्त्रीयवस्तु- नस्तद्वच्छास्त्रीये वेत्यनेकधा । विशेषणानां व्यङ्रयार्थ 16.A.C.F. क्षिप्तार्थो 17. A's alt. E.G.a. b.c. कार्ये 18.C. प्रयोजकम् 19. A's alt. च इत्थपासा 20. E. अन्ते सं 21. A. C.F.H. नैनं 22.A.C.D.E.F.न्यास: 23.C. समर्थे 24. A's alt. कालता 25. A's alt. लक्षणात् 26. A.C. D. E. F.H. प्रासता 27. a.b.c. D. परिकरो 28. A. साम्ये

द यद्येकोऽप्रकृतार्थश्चे द्रद्यांशे1भिन्नशब्दता।।६४। शब्दार्थोभयनिष्ठोऽयं सर्वालङ्कारबाधकः3। पूर्वसिद्धस्य चेदङ्गं तदा न्यायेन बाध्यते ।६५।। अप्रस्तुतप्रशंसा तु प्रस्तुतावगमोऽन्यतः । 6सा सामान्यविशेषादिविच्छित्या पञ्चधा मता? ।६६।।

संभवेऽसंभवे9 द्वैधे वाच्यस्याथ पुनव्निधा ॥६७॥।

समर्थ्यत्वेन निर्दिष्टः प्रकृतो 12यस्समर्थ्यते। सोऽयमर्थान्तरन्यास: सामान्यादिभिरष्टधा13।।६६।। पर्यायोक्तं तु कार्यादिद्वारा गम्यस्य वर्णनम्। अप्रस्तुतप्रशंसातो वाच्यस्य प्रस्तुते14 भिदा॥७०॥ व्याजेन व्याजरूपा वा स्तुतिर्व्याजस्तुति1द्वयम्। अप्रस्तुतप्रशंसातः स्नुतिनिन्दात्मिका भिदा ॥७१।। निषेधाभास आक्षेपः प्रकृतस्येष्टसिद्धये। स उक्तविषये वस्तुतदु16क्तोर्वार"सात्मकः ॥७२।। वक्ष्यमाशे18 पुनस्त्वन्यो ज्ञेय आगूरणात्मकः । सामान्यतो विशेषां9शादशश्चेत्येष च द्विधा ॥७३।। इष्टा20थोऽस्य निषेधो2ऽस्य बाधोऽथातिशयध्वनिः । चतुष्टयमिदं ज्ञेयं संभूयाक्षेपकारगम् ॥७४।। अनुक्तस्य निषेधस्य विध्याभासेन सूचनम्। आक्षेपो वक्ष्यमाशैकविषयस्त्वेष सम्मतः ॥७५।। विरोधस्तु तदाभासो जात्याद्यर्थसमाश्रयः । त्वै22चित्र्याद्दशविधो विषयक्ये23 व्यवस्थितः ॥७६।। प्रसिद्धकारणाभावे कार्योत्पत्तिविभावना। कार्योत्पादनवैशिष्टचाद्द्विधा चेयं निमित्ततः ।७७।। कार्यांशस्य यदा भावा2भावौ वक्तुमपेक्षितौ2। 1. A. G. गम्यांशे 2. D. शब्दतः 3.D. बाधकं 4. E. सर्व 5. D. omits चेत् 6.Omitted in D.7.Omitted in D.8. D. साधु पुनः 9. A's alt. F. भवासंभ 10. A. स्तुतावग 11. A.C.F. अन्तकृतेरपि 12. C. यत् 13. A.C. F.G. अष्टधी: 14. C. स्तुतो 15. a. b.c. स्तुतिर्द्व 16. A. C. D. E. F.H. तद्यक्यो 17.A.F. उच्चारणात्म D. मारणा 18. a. माणो 19. A, C. D. E. G. शेप्यांशांशश्च 20. a.c. इष्टार्थों 21. C. षेधो तथाति 22. D. चि:यं 23. A.C. षथैकर्व्यवच्छित्ता 24.C. भावो 25. A.F. अवेक्षते

विभावनाविशेषोक्तचोस्तदा सन्देहसड्कूरः ।।७८॥। विशेषोक्तिर्भवेत्कार्यानुत्पत्तिः सति कारे। अत्रैक गुरहान्या तु साम्यदार्ढ्यंमलक्षणम् ।।७६।। कार्यकारणयोर्यौ:तु कालसाम्यविपर्ययौ। अन्या त्वतिशयोक्तिस्सा विरोधांशोपजीवनात्।८०॥ कार्यकारणयोभिन्नदेशत्वे स्यादसङ्गतिः3। अभेदाध्यवसायादिविच्छित्या दृश्यते च सा ।।८१।। विरूपानर्थयोहेतोरुत्पत्तिविषमं मतम्। तथा विरूपघटना तेनेदं त्रिप्रभेदकम् ॥।८२।। सरूपयोस्संघटना समालङ्कार इष्यते। शाध्याश्ाध्यत्वयोगेन द्वौ भेदावस्य संगतौ॥।८३॥ प्रयत्नस्तु विचित्रं स्याद्विपरीतफलाप्रये । निषेधतो9 वैपरीत्याद्विषमालंकृतेभिदा ॥८४। अना1नुरूप्यमधिकमाश्रयाश्रयिणोर्मतम्। आश्रयाश्रयिवैपुल्यवशतो द्विप्रभेदकम्1 ॥८५॥ क्रियाजननमन्योन्यमन्योन्यालङ कृतिर्मता। अनाधारादि12भेदेन विशेषोऽपि त्रिधा मतः ॥८६।। यथासाधनमेकेन तथैवान्येन13 14बाधनम्। व्याघातोऽथ विरुद्धस्य15 सौकर्येण क्रिया तथा ॥८७।। कार्य कारणमालायां16 प्राचः17 प्राचः परं परम्। एकावल्यां यथा पूर्वं भेदकंतूत्त8रोत्तरम् ।।दद॥। स्थाप्यतेऽपोह्यते चव तेनेयं द्विविधा मता। मालादीपकमाद्या1द्यस्योत्त रोत्तरदीपनम्2॥८६॥ उत्तरोत्तरमुत्कर्षावहत्वे सार इष्यते। काव्यलिङ्गंतु21 हेतुत्वेनोक्तिर्वाक्यपदार्थयो:॥।। नाय22मर्थान्तरन्यासो हेतोइशाब्दत्व23संश्रयात्। अनुमानं तु साध्याय24 साधनस्योपवर्णना ।६१।।

1. A.C. H. एकहान्या 2. A. योस्तु स्तः काल C. H. योस्तुकाल 3. A. सङ्ग्रहः 4. C. विषमः स्मृतः 5. H. विरूप 6. D. यौ 7. a. b. c. संमतौ 8. A's alt. विचित्र: 9. D. C. विशेषतो 10. C. अननु 11. C. भेदकः 12. C. नासादितभे 13. A.C. F. अन्यस्य 14. E. बोध a. b. c. साध 15. A's alt. विरोधस्य 16. a. b. c. मालाया: 17. D. प्राचं प्राचं 18. A. C.F. चोत्तरो 19. A.C.F. आद्यस्य 20. A. दीपनात् 21. Omitted in A. C.22. C. न्यायं 23. C. शब्दत्व 24. A.C. F. साध्यसा

अप्रतीतप्रतीतौ स्यादनुमानव्यवस्थितिः ।।१२।। पदार्थाद्वाथ वाक्यार्थान्निर्देशे सति हेतुतः3। समर्थनं प्रतीतस्य काव्यलिङ्गद्वयं4 मतम् ॥६३।। भवेदर्थान्तरन्यासः ताटस्थ्ये हेतुभावतः। ली। कार्यकारणभावे तु तस्योक्तं लक्षणान्तरम् ॥४।। प्रागुक्तानामनुक्तैस्तु सम्बन्धः 5क्रमिको यदा। यथासङ्यं तथा शाब्दं आर्थं चेति द्विधा मतम्॥६५॥ पर्याय एकोनेकस्मिन एकत्रानेक इत्यपि। द्विधा7 क्रमवशादेतौ8 न विशेषसमुच्चयौ ॥६६।। नेयं विनिमयाभावात् परिवृत्तिशभिदास्त्विह।

पृथक्सङ्गातवृत्तित्वादनेकोऽर्थो1 द्विधा स च। आधाराघेयभावस्थश्तस्रोऽस्य भिदास्ततः ।६दो। परिवृत्तिरविनिमयस्तिधा सेयं12 समादिभिः । परिसंख्या त्वनेकत्र प्राप्तस्यैकत्र13 यन्त्रणम् ।।६६।। चतुर्धा14 प्रश्नवर्ज्योक्तयोर्भावाभावादियं मता। न 15परं युगपत्प्राप्तिः पक्षेऽपि 1प्राप्तिरिष्यते ॥१००॥ परिसं्यानियमयोरतो1Sत्रालौकिकी स्थितिः । अर्थापत्तिस्तु 18कैमुत्येनान्यार्थापात इष्यते ॥१०१॥ प्रकृताप्रकृता1पातादियं च द्विविधा मता। विरोधे तुल्यबलयोविकल्पस्सन्निपातिनोः20॥१०२॥ 21अश्ले षश्लेषभित्तित्वाद्विधाऽय मुपवर्ण्यते22। गुरक्रियायौगपद्ये23 त्रिविधस्स्यात्समुच्चयः॥१०३। एकक्रियाया2मन्यस्य25 क्रिया त्वन्यः समुच्चयः । सदसद्वैध26योगेन स27 त्रिधा संव्यवस्थितः ॥१०४॥ समाधिस्सम्यगाधानं कारणान्तरयोगतः ।

1. A.C.F. त्वविच्छि 2. E. लक्षणं 3, D. हेतुकः 4. A.C. लिङ्गान्वयो मतः 5. A.C. कमकोविदाः 6. A. C.F. विदुः 7. E. द्विविधा 8. A. एका 9. A. C.F. तदात्विह 10.A.C.D.F.H.वर्तनात परिवृति 11. E. अनेकार्थो 12. Omitted in a. 13. a.एकस्य 14. a. b. c. चतुर्ा 15. A.C.F. वरं 16. A. C. F. अप्राप्ति: 17.A. C.E. F. अतन्त्रा 18.A.C.F.G. कैमुत्यन्यायार्थ 19. A.C. कृतादियं 20.C. या- तिनो: 21. A's alt. C. सश्लेषाश्रे 22. A.C. उपपत्तित: 23. a. b.c. पच्यै: 24. A. C. E. G. क्रियामन्य 25. A.C. E. omit स्य 26. A.C. सद्जेद 27. A. C. E. F. G.H. न द्विविधस्संव्यव

११

तदीयस्य तिरस्कारः प्रत्यनीकमशक्तितः ।१०५। उपमानस्य कमर्थ्या दुपमेयत्वकल्पनात्2। द्विधा प्रतीपं क्वाप्येत दुपमानत्वतोऽपि च ॥१०६।। निजेनागन्तुना1 वाडपि लक्षणोनान्यगोपनम्। निमीलिताख्योऽलङ्वारो द्विप्रकार: प्रकाशितः5॥१०७॥ प्रस्तुत स्यान्यतादात्म्यं सामान्यं गुणसाम्यतः। तद्रुणस्स्वगुणत्यागा7दुत्कृष्टस्य गुएग्रहः ॥१०८॥ न8 तद्गुणेश्डनुहारस्तु गुणताद्रूप्ययोद्विंधा। उत्तरं10 प्रश्नपिशुनं असंभाव्योत्तरं द्विधा॥१०६। सूक्ष्मं तु सूक्ष्मं12 संलक्ष्य विदग्धेषु प्रकाशनम्। 18इङ्गिताकारत14स्सूक्ष्मसंलक्षणमिति द्विधा ॥११०॥ व्याजोक्तिरव्याजवचनेनोद्ध्िन्नस्य निगूहनम्। अपह्नवाय सादृश्यं 15इष्टा नापह्नुति1्धर्घंतः ॥१११। अन्यथा योजनं17 वाक्ये वक्रोक्तिरभिधीयते। द्विप्रकारा च18 विज्ञेया19 काकुश्लेषसमाश्रयात्20॥११२॥

अथ प्रतीतिवैचित्र्यात्तारतम्य निरुपै:22॥११३॥ भाविकं दूर2दुर्लक्षं24 व्यक्तं25 व्याक्रियतेतमाम्। योऽयं प्रत्यक्षवद्धाव26स्त्वतीतानागतार्थयोः ॥११४॥ तद्ावबिम्बनाज्वित्ते विनिवेशाच्च27 भाविकम्। ना28विपर्ययतो भ्रान्तिः साक्षात्त्वान्नेतिवृत्तकम्2।।११५॥ अन्य3त्वानध्यवसितेन चात्रातिशयोक्तिता। न परं वर्तमानार्थ3धर्मः प्रत्यक्षतेष्यते ॥११६॥ प्रतिपत्त्रनपेक्षायाः प्रत्यक्षत्वपरिक्षयात्।

1. A.C. अर्थ्य 2. A. C. E. F.G. H. कल्पनं 3. A. चोपेतां C. चाप्येतदु 4.A.C. गन्तुकविलक्ष 5. A.C. प्रकीर्तितः 6. a. स्तुतेन 7. a. त्यागादत्युत्क 8.C. तद्रपाननुहारस्तु हेतौ सत्यप्यतद्गुणः A. E.omit न 9. A. E. गुणाननु C. गुणोऽनु 10. Except C.all mss. प्रश्नाङ्गमुत्तरं तस्माद्गढं चास कृदुत्तरम् 11. After द्विधा A. gives आकूतव्यज्जता etc. which is quoted is the Sanjivani as from Vidyacakravartin's Bharatasamgraha. 12. A. सूक्ष्म 13 C. चेङ्गित 14. C. कारं सू 15. A. इष्टान्याय C. तुष्टा 16. A.C. G. मतः 17. H.नयनं 18. Omitted in C.19.A'salt.C.सा ज्ञया 20. A. आश्रिता 21. C. वर्शनम् यो यः प्रत्यक्ष 22. A.C. रूपणे 23. A's alt.C. हूर 24. A.C.F. लक्ष्य 25. A's alt. मया 26. A.F. सद्भाव 27. A. वेशनाच् 28. A.F. न विप 29. A. वृत्तं 30.F. अन्यन्नान 31. A. माना कथं ध

१२

प्रत्यक्षत्वे च1सामग्री भावना्ुतत्वस्तुजा ।११७। प्रत्यक्षत्वं न संभाव्यमिह नोत्प्रेक्षणं ततः। अलिङ्गलिङ्गिभावाच्च काव्यलिङ्ग न चेष्यते ॥११८॥ ताटस्थ्यात्स्फुटसंवित्तेर्न तदा रसवद्भ्रमः। पश्वात्साधारणीभावे रसवांस्तन्निमित्तक: ॥११६॥ स्फुटत्वान्न स्वभावोक्तिलों कोत्तीर्णस्य वस्तुनः4। स्वभावोक्ते: रसवतोर्भेदस्संवादभेदतः ॥१२०॥

वास्तवेऽपि हि सौन्दर्ये योग्यत्वादस्य संभवः ॥१२१। चिरन्तनानुरोधात्तु तथा व्यक्तं न कीर्तितम्। भाविके बुद्धि6संवादो मया" स्याद्यदि कस्यचित् ॥१२२॥ व्याख्याशिल्पस्य8 निकषः9 स1 मे धीमान्भविष्यति। उदात्तं तु समृद्धस्य वस्तुनः कविवर्शनम् ॥१२३॥

द्वितीयोदात्तविषयो व्याप्तो रसवदादिभिः ॥१२४॥ रसभावगुणीभावादनौचित्यप्रवृत्तितः12। रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहितचतुष्टयम् ॥१२५।। रसवत्त्वप्रियत्वाभ्यां1 ऊर्ज:14 प्रशमयोगतः । निबन्धनं रसवदाद्याख्यां सम्प्रतिपद्यते ॥१२६॥

शाबल्यं च1 गुणीभावे पृथक् पृथगलङ्क्रिया18।१२७। तिल19तण्डुलनीत्या संश्लेषः संसृष्टिरिष्यते। सा20 शब्दार्थोभयगतैरलङ्कारैस्तधा मता ॥१२८॥ अ्रङ्गाङ्गिभावाथतसन्देहात प्रवेशादेकवाचके। त्रिधा तु सङ्करशशब्दालङ्कृत्योरेकवाचके22 ॥१२६॥

1. a.b. c. स्वसाम 2. C. वनाभूत 3. A.C. लोकोक्ति: 4. a. b. c. वस्तुतः 5. A. कालिका C. कालिक: 6. A.C. द्विर्द्विसंवा 7. C. मया सत्यस्य क 8. A. C. शीलस्य 9. A. C. निष्कर्ष: 10. A. स धीमान् मा भ C. F. स धीमान्मे भ 11. A's alt. C. वर्णनम् 12. A. प्रवर्तित: 13.A.C. रसप्रियतरत्वाभ्यां 14. A's alt. नन्दप्रश 15. A. भावोद 16. Omitted in E.17.A.C.F. च 18. E. G. क्रिया: 19. A. E. F. G. तिले त. 20, A.C. च शब्दा 21. A's alt. भावत्वं देहात् 22. After वाचके A. gives the verse शब्दन्यासो विषम et.c. and काव्य- प्रकाशेSलंकारसर्वस्वे etc. that are found at the end of his Sanjivani. After the above verses.it reads. "अवान्तरविशेषनिर्व्यपेक्षो निष्कर्षार्थः ॥" अलङ्कारसर्वस्वसूत्रविवृतिः ।

APPENDIX II

VARIANT READINGS IN THE ALAMKARA-SARVASVA ACCORDING TO THE THREE EDITIONS.

N. S. ed. (1939) T. S. S. ed. (1938) Present edition with

with Jayaratha's with Samudraban- Vidyācakravartin's

Vimarśinī. dha's Vyākhyā. Sañjīvanī.

P.1.L.2. निजालङ्कार P. 1. L.2. गुर्वलङ्कार P. 1. L. 2. as in N. S.

P.8.L.1. प्रेयःप्रभृतौ P.6.L.1. प्रेयऊर्जस्वि- P. 7. L. 2. as in प्रभृतौ T. S. S.

P, 8.L.2. उक्त: तदित्थं P.7.L.1. उक्त्ः। उत्ग्रे- P. 8. L. 1. as in क्षातु स्वयमेव प्रतीय- T. S. S. माना कथिता। तदित्थं P. 8.L 2. द्विविधं P. 7.L. 1. त्रिविधं P. 8. L. 2. as in T. S S.

P. 9.L.2. काव्यात्मक- P. 7. L. 5. काव्यात्म- P. 9. L. 1. as in

त्वेन त्वेन T.S. S.

P. 9. L. 7. जीवितं P. 8. L. 1. जीवं P. 9. L. 3. as in N. S.

P.9.L. 8. अभिधान P. 8.L. 3. अभिधा P. 9. L. 4. as in T. S. S.

P.9.L.4. काव्यांशत्वं P. 9. L. 2. काव्ये सत्वं P.11.L.4. काव्यात्मत्वं

P.11. L. 1. ब्रवता P. 9. L. 2. as in N.S. P.11. L. 5. कथयता

P.11. L. 4. अभिधाता- P.10.L.2. अभिधाभाव- P. 11. L. 6. as in

त्पर्यलक्षणाख्यव्यापार कत्वलक्षणातात्पर्याख्य- T. S. S.

व्यापार

P.12. L. 1. गम्यत्वात् P.10.L. 4. गन्तव्यत्वात् P. 12. L 2. as in N. S.

P.13. L.2. विश्रान्ति- P. 10. L. 6. as in N. S. P.12. L.4. विश्रान्ति-

धामत्वं स्थानत्वं

P.I3.L. 4. विदितत्वा- P.10. L. 8. विचार्यत्वा- P. 12. L. 6. as in

भावात भावात् T.S.S.

१४

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P.13.L.4. आश्रयेण P.10. L. 5. आश्रयणे P. 12. L. 5. as in T. S. S.

P.15.L. 1. लिङ्गितया P.10.L. 7. लिङ्गतया P. 12. L. 6. as in T. S. S. ISAT

P.15. L. 7. आद्योऽप्यर्थ P. 10. L. 7. as in N. S. P.15. L. 1. आध्योऽथ

P.15. L. 8. लक्षणमूल P.13. L. 2. लक्षणामूल: P. 15. L. 2. as in N. S

शब्द शब्द

P.18. L.2. ध्वनिरलङ्कार- P.13.L.4. ध्वनिः P. 23. L. 1 as in

मञ्ज्या दर्शितः । काव्य- कालिदासादि प्रबन्धेषु T. S. S.

स्य शङ्गारप्रधानत्वात्। शिष्टस्तु यथा। वसरं तत्रैव विभक्त: । गुणी P.18.L. 3. गुणीभूतव्य- P. 13. L.5. गुसीभूत- P. 23. L. 1. as in

ङ्गयो व्यङ्गयं T. S. S.

P.19.L. 1. दर्शितः P.13.L.6. प्रदर्शितं P. 23. L. 2. as in T. S. S.

P.19. L. 5. वत्यमाण P. 13. L. 10. as in P.24.L. 4. निरूपथिष्य N. S. माण

P. 19. L. 5. शाब्दप्रस्तावे P.14. L. 3. शाब्दे प्रस्थाने P.24. L. 6. as in T. S. S.

P.23. L. 1. मदीये P. 15. L. 4. मङ्गीये P. 26 L. 3. as in T. S. S.

P. 23. L. 6. An extra P. 15. L. 4. The verse P. 27. L. 1. as in N. S.

third verse दारुण: दारुण: काष्ठतो etc. काष्ठतो etc. from is omitted.

Śrīkanthacarita given to illustr- ate Punarukta- vadābhāsa. P.23.L.9. शुभ्रांशुशीतगुः P.16.L. 1. शुभ्रांशुशेखरः P. 27. L. 4. as in N. S. P.24. L. 2. द्वैविध्यमेव P.16. L. 5. द्वैविध्यमुक्तम् P. 27. L. 7. asin T. S. S. रुक्त्यमुक्तम्।

१५

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P.24. L. 6. व्यज्ञन समु- P. 17. L. 3. व्यअ्ञन- P. 28. L.2. as in N. S.

दायाश्रितं मात्राश्रितं

P.24. L. 12. एकाभिधान- P.17. L. 9. एकाभिधा- P. 28. L. 7. as in

ल्तण: नानुप्रवेशलक्षण: T. S. S.

P.25.L.5.यथा- P.18. L. 5. यथा मदीये P.29.L.3. यथा-सह्या:

आटोपेन etc. श्रीकराठस्तवे-आटो- पन्नग etc.

पेन etc.

P.25.L. 7. मन्मनोरज्ञनं P.18.L. 8. सन्मनोरञ्ञनं P. 30. L. 3. as in T. S. S.

P.25. L.8. गुणालङ्कार P.18. L. 9. रसालङ्कार P. 30. L. 4. as in N. S.

P. 26. L. 2. The verse P. 18. The verse P. 29. L. 4. The verse

सह्या: etc. given as सह्या: etc is omit- सह्या: etc. prece-

an alternate illus- ted. des आटोपेन etc.

tration for वृत्त्यनु- but reads in the

प्रास after the fourth line सरसाः

verse आटोपेन etc. instead of समदाः

P.26.L.7. एकस्यानर्थ- P. 18. L. 12. as in P.31. L.2. एकस्यार्थ-

कत्वं अपरस्य सार्थकत्वं N. S. वत्वमपरस्यानर्थकत्वं

P.27.L.2. वक्ष्यमाण- P.19.L.5. वक्ष्यमाणा- P.31. L. 8. वत््यमाण-

प्रभेदवैलक्ष्य लक्कारपौनरुत्तयवैलक्ष्य भेदवैलत्ष्य

P.27. L.3. पुनरुक्तं P.19. L. 6. पौनरुत्तयं P. 32. L. 1. as in T. S. S.

P.28. L. 2. शब्दार्थयो: P.20.L.2-3 शब्दार्थस्व- P. 32. L. 3. as in

स्वरूपं रूपं T. S. S.

P. 28. L. 7. The verse P. 20. L. 6. Only the P. 32. L. 6. as in

ब्रम: कियत् etc.is line अन्राब्ज etc is T. S. S.

fully quoted and quoted.

then the second line अत्राब्ज etc.is referred to.

P. 29. L. 1. The P.21. L. 1. काशा: काशा P. 32. L. 7. as ın

whole verse काशा: इवेत्यादौ T. S. S.

काशा: etc. is quo- ted.

१६

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P.29. L.6. साक्षादेव P. 21. L. 4. as in N.S. P.33.L. 4. सानादेव हि

प्रयोजकं लक्षगां

P.30. L. 1. व्याख्यातं P.21. L. 6. व्याख्यानं P. 33. L.5. as in N. S.

P.30. L. 6. वाचकशब्दा- P.21. L.11. वाचका- P. 34. L. 3. as in N.S.

लङ्कारो लङ्कारो

P.32. L.1. अनेकप्रकार- P.24.L.2. प्रकारवैचि- P. 36. L. 1. as in

वैचित्र्य कयेणा अ्रनेक T. S. S.

P.32. L. 2. पूर्णालुप्तात्व- P.24. L. 3. पूर्णालुप्ता- P. 36. L. 2. as in N. S.

भेदाद् दित्वभेद

P.33.L.3. उदाहरणम् P.26. L. 4. उदाहरणानि P. 37. L. 4. as in T. S. S.

P.42. L. 6. प्राप्त P.31. L. 4. प्रास P. 43. L. 1. as in T. S. S.

P.42. L. 7. पातयन् P.31. L. 5. दारयन् P. 43. L. 2. as in N. S.

P.42. L. 8. काल P. 31. L. 6. काम P. 43. L. 3. as in N. S.

P. 43. L. 1. सदृशवस्त्व- P.31. L. 8.3 सद्ृशानुभवे P. 43. L. 5. as in N. S.

न्तरानुभावे

P.43.L.3. आश्रयेश P.31. L. 11. आश्रयणेन P. 44. L. 1. as in N. S.

P.43. L. 6. अन्यत्रान्या- P.32. L.2. आरोपोऽन्यत्र P. 44. L. 4. as in

वापो आरोप: अ्न्यावाप: T. S. S.

P.44. L. 1. तस्य विषय- P.32. L. 3. विषयस्य P. 44. L. 5. as in N. S.

विषय्यवष्ठब्ध विषय्यवष्टब्ध

P.45.L.1. अभेदेऽध्यव P.32. L. 6. अभेदेनाध्यव P. 44. L. 7. as in T. S. S.

P.46.L.6. प्रभमसंचयं P.34. L.2. प्रभभसञ्चयं P. 46. L. 11. as in T. S. S.

P.47.L.4. आनीय P. 34. L. 8. आदाय P. 46. L. 14. as in T. S. S.

P. 47. L. 6. न वा P.34. L. 10. न किं P. 47. L. 1. as in N. S.

P.47.L.10. वक्रेण रूप- P.35. L.1. वकेन्दुरूपण- P. 47. L. 5. as in गामहेतुकं हेतुकं T. S. S.

१७

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P.47. L. 10. पीयूषेणा- P.35. L.1. पीयूषस्या- P. 47.L.5 as in धरामृतस्य श्रिलिष्टशब्दं धरामृतेन श्लिष्टशब्देन T. S. S. रूपगाम्। रूपणाम्

P.49. L. 5. आविष्ट- P.37. L. 5. आविष्टलिङ्ग P. 49. L. 3. आविष्टलिङ्ग- लिङ्गत्वे सङ्गयत्वे सङ्गयात्वे

P.51. L.5. अभावात् P.39.L.1. असंभवात् P.52. L. 1 as in N. S.

P.51. L. 6. अधिकरगय- P. 39. L. 2. अधिकर- P 53. L.1 as in प्रयोगात् ण्याभ्यां T. S. S.

P.51.L.8. उपहृतवान् P.39. L. 5. उपकृतवान् P. 53. L. 4 as in T. S. S.

P.52.L.1. अधिकरणा- P.39. L. 8. अधिकरणा- P. 54. L. 1 as in न्तर तर T. S. S.

P.52. L. 2. तदत्र P.40. L. 1. तन्न P. 54. L. 2 as in N. S.

P.25. L. 6. तादात््यात् P.40. L. 5. तादात््यात्त P. 54. L. 6 as in T. S. S.

P.53.L.2. राजसङ्टने P.40. L. 9. अत्र राज- P. 55. L. 3 as in तूपायं सङ्गटने उपायं T. S. S.

P.53. L.6. अप्रकृत: P.41. L.2. अप्रकृतोऽर्थः P. 55. L. 7 as in T. S. S.

P.53. L. 6. अप्रकृते P.41. L.2. अप्रकृतसन्देहे P. 55. L. 7 as in N. S.

P.53. L. 6. विषयोऽपि P.41. L. 2. प्रकृतोऽपि P. 55. L. 7 as in N. S.

P. 54. L. 7. सानात् P.41. L. 12. सर्वाः P. 56. L. 7 as in N. S.

P. 54. L. 8. चिरात् P.42. L. 1. पुरः P.56.L.8. तिरः

P.55. L. 4. केचित्त P. 42. L. 10 as in N. S P.57.L.4. केचित

P.55.L.4. अध्यव- P. 42. L. 10. अध्यव- P. 57. L. 4 as in N. S. सायाश्रयत्वन सायात्मकेन

P.55.L. 4. सन्देहप्रकारं P.42.L.10. इमं सन्देह P. 57. L. 4 as in कारं T. S. S.

P.55. L. 5. द्योतकसत्वा- P.42. L. 11. द्योतकत्वं P.57. L. 5 द्योतकत्वा- दुत्प्रेक्षा मत्वा उत्प्रेत्षा दुग्पेत्ता P. 59. L. 1. न चेदं P.44. L. 5. न चानिमित्त P. 58. L. 10 as in निर्निमित्त N. S.

१८

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P.59. L.1. यथायोगं P.44. L. 7. यथासंभवं P. 58. L. 10 as in N. S.

P. 59. L. 5. साधिते P. 44. L. 9. साधितः P. 58. L. 3 as in N. S.

P.59. L.8. श्रीकराठा- P.45.L.3. श्रीकराठजन P. 58. L. 5 as in

ख्यो जन T.S. S.

P.59.L. 9. समस्तव्यस्ता P.45. L. 5. समस्ता- P. 58. L. 7 as in

व्यस्ता T. S. S.

P.61. L. 2. सङ्करप्रतीति: P. 46. L. 4 as in N. S. P.60.L. 3. संकरप्रवृत्ति:

P.61. L.8. एवं पृथुरुरसि P.47. L.3. एवं गुरुर्वचसि P.61. L.1. एवं गुरुर्व-

अर्जुनो पृथुरुरसि विशालो मन- चसि पृथुरुरसि अर्जुनो स्यर्जुनो

P.61.L.2. विच्छित्ति- P.48.L.1. विच्छित्यन्तर- P.61. L.6. विच्छित्ति-

सद्भावः T संभव: संभव:

P.61. L. 3. अलंकारान्तर P.48. L. 3. कारकान्तर P. 61. L. 6 as in N.S.

P.61. L.4. आश्रयेण P.48. L. 3. आश्रयणोन P. 61. L. 7 as in N. S.

P.63.L.1. विषयस्या- P.49.L.1. विषयापह्मवे P. 62. L. 1 as in

पह्मवे T. S. S.

P.63. L. 2. प्रक्रान्ता- P.49. L. 2. प्रक्रान्तान- P. 62. L. 2 as in

पह्मव पह्व T. S. S.

P.63. L. 5. पूर्वोक्तभेद P.49. L. 6. पूर्वकभेद P. 63. L. 3 as in T. S. S.

P.64. L. 2. शशक इति P. 50. L. 2. शश इति न P. 63. L. 6 as in N. S.

नो मां तन्मां

P.64. L.5. अन्नैन्दवस्य P.50.L.6. अत्र त्वैन्दवस्य P. 63. L. 9 as in N. S.

P.65. L. 4. विलसदमर P.51. L. 1. विकसदमर P. 64. L. 6 as in N. S.

P.65. L. 15. पौर्वापर्य- P.52. L.2. पौर्वापर्य- P.65. L. 1. पौर्बापर्य-

प्रयोगविपर्य प्रयोगपर्याय विपर्यय

P.66. L. 1. सदपि P.52. L. 2. संभवदपि P. 65. L. 1 as in T. S. S.

P.66. L. 2. निरन्तरं P. 52 L. 4. पूर्वे P.65. L. 3 समनन्तरं

P.71. L. 7. सत्यता- P.54. L. 5. सत्यतया P. 67. L.6 as in प्रतीति: प्रतीति T. S. S.

१६

N.S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P.73. L. 1. प्रतीयमाना P.56. L. 8 as in N.S. P.69.L. 3. प्रतीयमाना-

यास्तु याश्र

P.76.L 8. श्लिष्टशब्दहेतुः P.61. L. 9. श्िलिष्ठशब्दहे- P. 74. L. 9 as in

तुका T. S. S.

P. 77. L. 3. क्किप् P.61. L. 8. क्विबित्येके P. 74. L. 8 as in T. S. S.

P.77. L. 5. अङ्गदैः P.61. L.11. अङ्गलीयकै: P. 74. L. 10 as in N.S.

P.79,L.8. कुटिलत्बादि: P.64.L. 12. कुटिलता P. 78. L. 2. कुटिलत्वं

निर्दिष्टमेव निर्दिष्टैव निर्दिष्टमेव

P. 80. L. 2. लोक्य- P.64. L.12. लोप्यमा- P. 78. L. 6 as in

मानास्ता नाज्ञा T. S. S.

P.81. L. 7. अत्र अश्व- P. 65. L. 12. त्रत्राश्र- P.79.L.6. अत्र परि-

परिवर्तनस्य फल परिवर्तनफल वर्तनस्य फल

P.83.L.4. अध्यवसाने P.66. L. 7. अध्यवसाये P. 80. L. 6 as in T. S. S.

P.83.L.5. विषयिणा P.66 L.8. विषयिणा P. 81. L. 1. विषयिणा

अन्तर्निगी णत्वे निगीर्ात्वे अन्तर्नीतत्वे

P.83. L. 6. सिद्धत्वे तु P. 66. L. 9 as in N. S. P.81. L. 2. सिद्धत्वे अध्य

अध्य

P. 85. L. 6. The P. 67. L. 9 as in N. S. P. 81. L. 12. The

verse 'मग्गिअलदधम्मि verse "णाराअणोत्ति

etc. given as an etc." given as an

alternate illustr- alternate illustra-

ation for the tion.

second variety of Atiśayokti. P.85. L. 7. अपि प्रिया- P. 67 as in N. S. प P. 82. L. 1. अपि विषय धररसस्य विषय P. 87. L.7. विपर्ययो P.69.L.7. पौर्वापर्य- P. 83. L. 7 as in

यथा- विपर्ययो यथा- T. S. S.

P.88.L.6. अभेदादि- P. 70. L. 1 as in N. S. P.83.L.14. अभेदादि-

वचनं कथनं

२०

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P. 88. L. 8. वदना- P.70. L. 4, वदनादीनां P. 84. L. 2 as in दीनां कमलाद्यैर्भेदेपि वास्तवं T. S. S.

वास्तवं

P.89. L.2. आश्रया- P.71.L.4. आश्रयेणा- P. 85. L. 1 as in N. S.

लङ्कार लङ्कार

P.94. L. 9. वस्तुतः शब्द P.77. L. 8. वस्तुशब्दस्य P. 90. L. 3 as in T. S. S.

P.96. L. 1. प्रतिबिम्ब- P.78.L.6. प्रतिबिम्बतया P. 91. L. 2 as in

भावतया T. S. S.

P.96. L.8. तन्निबन्धनं P.78. L. 14. एतन्निबन्धन P. 91. L. 9 as in T. S. S.

P.96. L. 11. नोऽरयः P.79.L.4. नो द्विषः P. 91. L. 14 as in T. S. S.

P.99. L. 3. आरोप्यते P.82. L. 5. अध्यारोष्यते P. 93. L. 8 as in T. S. S.

P.100. L. 1. इयं चोप- P. 82. L. 10 as in P.94.L. 1. इयं च मेय उपमानवृत्तस्यासं- N. S. सामान्यनैवोपमानवृत्त-

भवात् स्योपमेथेSसंभवात्

P.100. L. 12. कर्णाजाप: P.83.L.11. कणजल्पः P. 95. L. 4 as in N.S.

P.100.L. 13. धृतोऽन्ध- P. 83. L. 12. कृतान्ध- P. 95. L. 5 as in मुखदपणो मुखमएडना T. S. S.

P.105.L.1. कुमुदवनैः P.87.L.4. कुमुददलै: P. 99. L. 6 as in T. S. S.

P.105. L. 3. एतद्विशेषण P.87. L. 6. एतद्विशेष P. 99. L. 7 as in T. S. S.

P. 106. L. 1. शोभनत्व- P.89. L. 3. शोभनत्व- P. 100. L. 7 as in स्य भावः शोभनत्वं स्याभाव: अशोभनत्वं T. S. S.

P.106. L.2. भावः अशो- P.89.L.4. अभावः P. 101 as in

भनत्वं शोभनत्वं. T. S. S.

P. 106. No alternate P.90. The verse प्रत्यक्ता P. 101 as in illustration for मधुनैव etc. given N. S. the first variety as an alternate of Vinokti. illustration.

२१

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P. 108. L. 4. समा P.92. L.1. समासोक्ते- P. 103 L. 5 as in

सोक्तिविषयः र्गोचरः N. S.

P.109.L.1. अवच्छेदकत्वं P.92. L.3. अवच्छेदक- P. 104. L. 2 as in

त्वाच्च T. S. S.

P. 109. L. 3. ततश्च P.92. L. 5. तच्च P. 105. L. 1 as in T. S. S.

P.109.L. 9. नायकना- P.93.L.4. नायकताख्य P. 105. L. 6 as in

यिकाख्य T. S. S.

P.110.L.1. तन्वीत्यादि P. 94. L. 1 as in N.S. P. 106. L 3. तनुत्वे- त्यादि

P.110.L.4. इयं च P. 94. L. 5. इयं च पूर्व P. 106. L. 6 as in

समासोक्ति: पूर्व N. S.

P. 110. L. 5. अस्पष्टा P.94. L. 5. अस्फुटा P. 106. L. 6 as in T. S. S.

P.110. L. 7. अलिवृन्देव P.94. L. 7. अलिवृन्देन P. 106. L. 9 as in T. S. S.

P.111.L.3. पूर्वदर्शित P.95.L. 4. प्राडनिदर्शित P. 107. L. 7 as in T. S. S.

P.111. L. 7. चन्द्रोऽय- P.95.L. 9. चन्द्रो मये त्यार्त P. 108. L. 4 asin

मित्यार्त T. S. S.

P.113. L. 4. इयं च शुद्ध P. 97. L. 7. इत्थं च शुद्ध P. 109. L. 6. इत्थ शुद्ध

P.114. L.4. हठकामु- P.98.L. 11. हठकामुक- P. 111. L. 1 as in

कत्व व्यवहार T. S. S.

P.114.L. 9. अत्र नीरसैः P. 98. L. 18 as in P. 111. L. 7. अन्न कराट-

कण्टकिभी: N. S. किभि:

P.114. L. 21. व्याकरण- P.99. L. 12. व्याकरण- P. 112. L. 8 as in

प्रसिद्ध शास्त्रप्रसिद्ध N. S.

P. 115. L. 21. The P. 100. L. 101. The P. 113. L. 8 as in

verse स्वपन etc. verses दशवकविवाद N. S.

given as an inst- etc.and स्वपक्ष etc. ance of तर्कशास्त्रव- given as exam- स्तुसमारोप ples.

२२

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P. 115. L. 21. The P. 101 as in N. S. The verse is omitted.

verse गराडान्ते etc. as an instance of ज्योतिः शास्त्रवस्तुस- मारोप P.116. L.8. अभ्यन्तरे P.103. L. 1 आभ्यन्तरी P. 115. L. 1 as in T. S. S.

P.116. L. 9. उज्घासा P.103. L. 2. उज्जिगासा P. 115. L. 2 उज्हासा

P.117.L. 3. इत्यत्रास्ति- P.104. L.3. अस्ति तावद् P. 117.L. 6 as in

तावद् T. S. S.

P.117. L. 11. नायकव्य- P.105. L.1. नायकत्व- P. 118. L. 3 as in

वहार व्यवहार T. S. S.

P.117.L.7. उपमैव P.105. L.11. उपमैव P. 119. L. 5 as in

अभ्युपगम्या उपास्या T. S. S.

P.117. L. 7. गत्यन्तरा- P. 105. L. 12. गत्यन्तरा- P. 119. L.5 as in

संभवात् भावात् T. S. S.

P.118. L. 10. एवेति P.106. L. 3. एव युक्त्तेति P. 119. L. 8 as in T. S. S.

P.119. L 6. कार्यो- P.107.L.4. कार्योपनि P.120.L. 11. कार्यो-

पनिबन्धनेन उत्था- बन्धेन उत्थापितया त्थापितया

पितया P. 119. L. 16. पतिपत्नी P. 108. L. 4. भर्तृपत्नी P. 121. L. 6 as in T. S. S.

P.120.L. 2. उत्प्रेन्ान्त- P.108. L. 6. उत्प्रेक्षानु P. 121. L. 8 as in

रानु N. S.

P.122.L.4. अर्थान्तर- P.110. L. 7. अर्थान्त- P.123. L.6. अर्थान्त-

गतध्वनेविषयः रावगतिध्वनिविषयः रावगतिर्ध्वनेर्विषयः

P.122. L. 6. शिष्टप्रकार: P.111.L. 1. अवशिष्ट P.123. L.8. श्लिष्टप्रकार:

प्रकार:

P. 123. L. 5. हरिहर- P.112. L. 3. हरिहरयो: P. 125. L. 1 as in

योरद्योरपि प्राक प्राक् N. S. 9219V

P. 124. The passage P. 113 as in N. S. Pp. 125-26. The pas-

from अलङ्कार्यालङ्करण novia sage अलङ्कय ...

भावस्य ... .... लोकव- व्यवस्थानात् follows

२३

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

द्वयवस्थानातूoccurs .8.1.0S एष च ..... प्रतिमानं before the pas- sage एष च तुल्ययोगिताया: प्रति- मानम् P. 124 L. 1. अलङ्कार्या- P.113. L. 5. अलङ्कार्या- P. 126. L.9 as in

लङ्करण लङ्कार N. S.

P.124. L. 3. अर्थभेदात् P.114.L.2. अर्थभेदे P. 126. L. 11 as in T. S. S.

P.124. L. 5. एकताव- P.114. L. 4. एकताध्य- P. 127. L. 2 as in सायात् वसायात् N. S.

P.124. L.8. स्वयमेव P.114.L. 7. स्वयमेव P. 127. L. 5 as in शिष्टत्वं शब्दयो: श्विष्टत्वं T.S. S.

P.124. L. 9. शब्दा- P. 114. L. 8. शब्दा- P. 127. L. 6-7 as in

लङ्कारत्व लङ्कारश्िष्टत्वं N. S.

P.124.L.10. अलङ्कार- P.114.L.10. अलङ्का- P. 127. L. 7. as in त्वस्य य्यालङ्कारभावस्य N. S.

P.125.L.2. येन ध्वस्त- P. 115. L. 2. येन ध्वस्त- P. 125. L. 11 as in मनोभवेन बलिजित्कायः मनोभवेन इत्यादि T. S. S. पुरा स्त्रीकृत इत्यादौ P.126. L. 1. तत्पृष्ठे P.115. L. 8. तन्निष्ठत्वेन P. 125. L. 5 as in N. S. P. 126. L. 9. चिशे- P.117. L.2. विशेष्य स्यैव P.128. L. 2 विशेष्यां- व्यस्यापि शस्य

P.127.L.4. त्रयीमयत्व- P.117.L.6. त्रयीमयसंब P. 128. L. 6 as in संब T. S. S.

P.128. L. 1. विरोधा- P. 118. L. 1. विरुद्धा- P. 129. L. 3 as in भास भास N. S.

P. 130.L. 4. ध्वनि- P. 119. L. 9 as in P. 130. L. 9 ध्वनि- र्बोद्धव्यः N. S. रवसेय: P.130.L. 11. उशीनर्या P.120. L. 2. औशीनर्या P. 131. L. 2 as in T. S. S. P. 130. L. 13. गमनं, P.120.L.4. प्रस्थानं P. 131. L. 4 as in T. S. S.

२४

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P.131. L.2. सम्भव- P.120.L. 8. विश्रामणीयं P.131. L. 6. विश्रमणी

नीयं P.131. L.9. अपह्लुतेरत्र- P. 121. L. 2 as in P.131. L. 13. अपहुते-

विद्य N. S. विद्य

P. 131. L. सादृश्यार्थमत्र- P.121. L.2. सादृश्यार्थ- P. 131. L. I3 as in

प्रवृत्ते: प्रवृत्त: T. S. S.

P.132. L. 15. द्वैविध्यं P.123. L. 2. द्वैतं P.133. L.5 as in N. S.

P. 133. L. 2. तन्रा पि P. 123. L. 3 as in P. 133. L. 7. तथापि N. S.

P.133. L. 10. वारिण: P. 124. L. 1 as in P.134.L.1. पाथस: N. S.

P.133. L. 14. हहेत्यनु- P.124.L. 4. ममेत्यनुदिनं P. 134. L. 4 as in

दिनं T. S. S.

P. 133. L. 15. कायप्र- P.124. L.6. कार्यप्रति- P. 134. L. 6 as in

तीतौ पत्तौ N. S.

P. 134. L. 2. मामाल- P. 124. L. 8. मां नालपति P. 134. L. 8 as in

पति N. S.

P. 134. L. 5. अत्र धारा- P.124.L.11. अत्र तथा- P. 134. L. 11. अत्र तथा

धिरूढो घिरूढो घाराधिरूढो

P. 134. L. 8. विद्र्मरुचि: P.124.L.14. विद्रुमदलं P. 135. L. 2 as in T. S. S.

P. 135. L.2. विलासशून्यं P.125. L. 8. विलासव- P. 135. L. 12 as in

न्धयं T. S. S.

P. 137. L. 2. स्थितम् P.125.L.10. स्थितम् P. 137. L. 2 as in

एतानि सारूप्येयथा। एतानि T. S. S.

P. 137. L. 9. शाखोटकं P.129. L.1. शाकोटकं P. 137. L. 8 as in T. S. S.

P.137.L.10. वैराग्यादिव P.129.L. 2. निर्वेदादिव P. 137. L. 9 as in N. S.

P.138.L. 1. आरोपेण P.129.L.6. आरोप- P. 137. L. 13. आरोपित-

प्रतीतिरिति युज्यत प्रतीतेर्युज्यत त्वप्रती तेर्युज्यत

२५

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P.139.L.1. उक्तन्यायेन P. 130. L. 4 as in P.139. L. 1. उक्तनयेन

N. S.

P.140. L. 12. स्थिरा P. 132. L. 4. स्थिरी P. 140. L. 6 as in T. S. S.

P. 141, L. 1. अपराधं P.132.L.10. अपराद्धं P. 140. L. 12 as in T. S. S.

P.141. L. 3. अपराद्ध- P.132. L. 12. अपरा- P. 141. L. 1 as in

त्वात्तिप्त T. S. S.

P.141. L. 10. गम्यस्य P.134. L.2. गम्यस्यैव P. 141. L. 7 as in T. S. S.

P.142.L.10. प्रमाणा- P.135. L.3. प्रमाणा- P. 142. L. 7 as in

न्तरात् न्तरेण N. S.

P.144. L.1. धचलताहेतु P. 136. L. 5 as in P.143.L. 7. धवलत्वहेतु

N. S

P.144. L. 9. भणित्या P. 137. L. 1. भगिति- P. 143. L. 14 as in

प्रकारेण N. S.

P.144. L.9. ्रिष्टं P. 137. L. 1. किष्टं P. 143. L. 15 as in T. S. S.

P.144. L.11. विशेष- P. 137. L. 3 as in P.144. L. 1. विशेषप्रती-

प्रतिपत्यर्थे N. S. त्यथ

P.145.L.3. स्नानतुल्यं P. 138. L. 2 as in N. S. P.144.L.6. स्नानतुल्यता

P.145. L.4. आसूत्रि- P.138. L.3. आसूत्रिता- P. 144. L. 7 as in

वाभिधानत्वेन भिधेयत्वेन N. S.

P.147.L. 12. हतजल्पि P. 140. L. 8 as in P.146. L. 2. हतजीवितेन

तेन N. S.

P. 148. L. 5. सातिशया- P.141. L. 4. सातिशयो P.146.L. 8. सातिशय-

त्कोपजनकत्वात् मरण शङ्गोपजनकत्वादि: कोपजनकत्व

P. 150. The verse P. I43. L. 4. The P. 148. L. 8 as in

देया शिलापट्ट etc. verse is omitted. N. S.

given as a coun- ter example of Akşepa accor- 10 000

ding to Ruyyaka. .sa

२६

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P.150.L. 7. कर्णामृतं P.143. L. 2. काव्यामृतं P. 147. L. 11 as in T. S. S.

P. 151. L. 5. ध्वन्य- P. 143. L. 14 as in P. 148. L. 9. Omits

मानोऽपि N. S. अपि

P. 151 L.8. अनर्थमिमा P.144. L.2. अत्यर्थमिमा P. 148. L. 11 as in N. S.

P.152. L.2. आभासस्य P. 144. L. I1. आभा- P. 148. L. 19 as in

गुपानां सस्य। महोदधेरम्भः T. S. S. कुम्भपरिच्छेदशक्ति- निदर्शनेन हयग्रीवगु- णानां P.152.L.4. सर्वथेष्टनिषेध P.144. L. 14. सर्वथेष्टा- P. 149. L. 2 as in निष्टस्य T. S. S.

P. 153. L. 5. असंविज्ञान P.146.L. 4. असंविज्ञात P. 150. L. 8 as in N. S.

P. 135. L. 11. शिशिरा: P. 146. L. 10. शिथिला: P. 150. L. 6 as in

सहंसगतयो सहसरुचयो T. S. S.

P. 154. L. 3. अभिन- P. 147. L. 3. विधान- P. 150. L. 9 as in

वत्वेन बलेन N. S.

P. 154. L. 11. चत्वारो P. 148. L. 4. चत्वारो P. 152. L. 7 as in

भेदा: विरोधा: N. S

P.156. L.1. शलेषगर्भत्वे P.150.L.1. श्लेषगर्भे P. 153. L. 7 as in N. S.

P.157. L.1. विरोध- P.151. L.4. विरोध- P. 153. L. 12 as in

मूलालङ्कारा: मूलान्यलङ्कारान्तराणि N. S.

P.157. L. 1. प्रदर्श्यन्ते P.151. L. 4. उच्यन्ते P. 153. L. 12 as in T. S. S.

P. 157. L. 7. अप्रस्तुतं P.151.L.6. अप्रसिद्धं P. 153. L. 5 as in

कारण तु कारणं T. S. S.

P.159. L. 3. अनुप्राणि- P. 154. L. 1. Between P. 155. L. 8 as in

तत्वेन इयं च अनुप्रागित्तत्वेन and N. S.

इयं is the discus- sion of the fig- 15

ure in the verse. -10008

असंभृत्तं मगडनमङ्ग- legend oraath

२७

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

यषटि etc.in the passage असंभृतं मएडनमिति अ्रद्यतना:

P.169.L.4. तत्रोक्तनि- P. 155. L. 1 as in P.155. L.8. तत्नासंभृ-

मित्ता N. S. तमिति उक्त्तनिमित्ता

P.169. L. 7. गम्यमानम् P.155. L. 5. गम्यमानम्। P.155. L. 11. गा यमानम्

असंभृतं etc. which इयं च मालयापि भवन्ती इयं च मालयापि भवन्ती

is the passage दृश्यते। यथा- दृश्यते। यथा-अनिद्रो

discussing the अनिद्रो etc. After etc. After this

figure in the this verse, the verse the passage

verse असंभृत मरडनं line विभावनां लक्ष- असंभृत मरडनं .".

etc. यित्वा etc. intro- अदतना: is found. ducing the figure Following this Viśeşokti is found· discussion is the line विभावनां लक्ष- यित्वा etc.

P. 161. L. 12. तथा- P. 156. L. 13. तथा P. 158. L. 2 as in

ह्वानादय: आहतत्वादयः N. S.

P.161. L. 13. प्रियत- P. 156. L. 14 as in P. 158. L. 2. कान्तास्वप्त

मास्वप N. S.

P. 162 L. 2. तरुतले P. 157. L. 6 तरुवृत्ते P. 158. L. 10 as in N. S. 811.9 P.163.L, 19. तयोस्तु P.150. L.10. तयोवि P. 160. L. 11. as in

भिन्न भिन्न T. S. S.

P.164. L. 4. विरुद्ध P.160. L.3. विरोधि P. 160. L. 15 as in T. S. S.

P.166. L.8. कन्दुलयति P.162. L. 10. पल्लवयति P. 162. L. 5 as in T. S. S.

P. 166. L. 8. The P. 162. L. 10. The P. 162. L. 5. as in

verse परहित्र अं verse is omitted T. S. S.

etc. as an extra illustration of Vişama.

२८

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P.167. L. 6. रुचिरताया: P.163. L. 7. रुचिरतायां P. 163. L. 1 as in N. S.

P.167. L.14. स्फीतिः P. 164. L. 3 as in P.163. L. 9. स्फातिः N. S.

P. 169. L. 11. जलाधा- P. 167. L. 2. जला- P. 163. L. 1 as in

रावधि: धारावलि: N. S.

P. 173. L 1 अन्यत्र P.169. L. 13. अनन्यत्र P. 165. L. 1 as in N. S.

P. 173. L. 4. अपि लोक P.170.L. 3. अपिभावि- P. 167. L. 3 as in लोक T. S. S.

P.173. L.6. यं कञ्चित् P. 170. L. 5. यं is P. 167. L. 6 as in omitted. T. S. S.

P.174. L.2. वामलोचना: P.170. L. 10. चारुलो- P. 167. L. 10 as in चना: T. S. S.

P.174. L.4. जीवनीयत्वं P.170. L.12. जीवन- P.167. L. 12 as in विषयत्वं N. S.

P.175. L.3. प्रकरणं P.171. L.4. प्रकरणे P.167. L. 16. प्रकरणस्य P.176. L.3. प्रस्थापने P. 172. L. 7 as in P.168. L. 12. प्रस्थाने N. S.

P.176. L.4. प्रस्थापन P. 172. L. 8 as in P.168. L. 13. प्रस्थान N. S.

P.178.L. 1. यत्र पूर्वे P. 173. L. 2. यदा पूवे P.169. L. 8. यदि पूर्व

P. 178. L. 4. पुराणि P.173.L.11. गृहाणि P. 169. L. 10 as in N. S. P.178.L.10. निषेध्य- P.174.L. 7. निषेध्य- P.170. L. 1. अपोह्यतया त्वेन स्थितं त्वेन निबद्धं स्थितं P. 178. L. 11. पङ्कजानां P.174. L. 8. पङ्गजादीनां P. 170. L. 2 as in T. S. S. P. 178. L. 11. षट्पदत्वं P. 174. L. 8. षट्पदत्वादि P. 170. L. 2 as in T. S. S. P. 178. L. 12. पूर्वस्य P.174. L. 9. पूर्वपूर्वस्य P. 170. L. 4 as in पूर्वस्य N. S.

२६

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P.179.L.9. उत्कर्षण- P.175. L. 3. उत्कर्षणः P. 170. L. 13 as in

मुदार: सार: T. S. S.

P.179.L.10. उदारा- P. 175. L. 4. सार: P. 170. L. 14 as in

ख्योडलङ्कार: T. S. S.

P. 180. L. 2. Besides P. 175 omits the P. 171. as in

the verse राज्ये सारं verse जये धरित््या: T. S. S.

etc. gives the etc. verse जये धरित्र्या: etc. as an illustra- tion of Udara

P.181. L.3. पदार्थता P.176. L. 5. पदार्थत्वे P. 171. L. 7 as in T. S. S. P.182. L. 9. हेत्तुत्वेन P. 178. L. 1. हेतु: P.172. L. 7 as in N. S. P. 184. L. 2. धर्मान्वय P.179. L. 4. धर्मतान्वय P. 172. L. 19 as in N. S. P.186. L.4. इत्यत्र P. 181. L. 5. इत्यादाविव P. 174. L. 4 as in T. S. S. P.186. L. 6. वाक्यार्थः P.181. L.7. वाक्यार्थस्य P. 174. L. 6 as in हेतुः हेतुत्वं T. S. S.

P.186. L. 6. हेतुप्रति- P.181. L. 7. हेतुत्वप्रति- P. 174. L. 6 as in

पादक पादक T. S. S.

P. 187. L. 1. इत्यादि: P. 182. L. 3. इति P. 174. L. 12 as in N. S.

P.187. L. 3. गमनिका P. 182. L. 5 as in P. 174. L. 13 गतिः N. S.

P.187. L. 6. अनूद्देश: P.182. L. 8. अनुनिर्देशः P. 175. L. 3 as in T. S. S.

P.188.L.6. लावण्यौक :- P.183.L. 13. लावरायौ- P. 176. L. 5 as in

प्रभृ कस्त्वत्र T.S.S.

P.189. L. 1. एकस्मिन् P. 18 P.184.L. 4. एकस्मिन् P. 176 L. 12 as in

वा क्रम T. S S.

३०

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P.189. L.5. क्रमोपा- P.185.L.8. क्मप्रति- P. 176. L. 15 as in

दानात् पादनात् T. S. S.

P.190.L.2. संहतरूपः P. 186. L. 6 as in P.177. L.6. संघातरूप: N. S.

P.190.L.8. विसृष्टरागः P.187. L.3. निसृष्टराग P. 177. L. 12 as in N. S.

P. 191. L.6. उपादान- P.188. L. 2. अपादान- P. 178. L. 8 as in

तया तया .T. S. S.

P. 192. L. 5. प्रदोषे P.189.L.7. प्रदोषेषु P. 179. L. 8 as in

स्फुट चन्द्रतारका विकीर्णतारका N. S.

P.192. L. I0. हीनगुऐेन P. 189. L. 14. न्यून- P. 179. L. 14 as in गुऐेन T. S. S.

P. 193. L. 3. अन्नाद्ये P.190. L.3. अत्र पूर्वाध P. 179. L. 17 as in N. S.

P. 193 L.3. द्वितीयार्धे P.190. L. 3. उत्तरार्धे P. 179. L. 17 as in N. S.

P.193.L.4. अनेकप्राप्तौ P.190. L.4. अनेकत्र P. 180. L. 1 as in प्रास्तौ N. S.

P. 193. L. 6. एकत्रासं- P.190. L. 5. एकत्र P. 180. L. 3 as in भाव्ये द्वितीयपरिहारेण द्वितीयादिपरिहारेय N. S.

P.194. L. 8. वस्त्वन्तर- P.192. L. 2. वस्त्वन्तरं P. 181. L. 2 as in शब्दमात्रं वेति शाब्दम् आथे चेति T. S. S.

P. 195. L. 2. पाति- P.193. L. 3. पाक्िक- P. 181. L. 9 as in क्यपि प्राप्ति: प्राप्ति: T. S. S. 81.9

P. 198. L. 12. नमन्तु P.196. L.3. नमयन्तु P. 183. L. 12 as in N. S.

P.199. L.13. प्रमाणं P.197.L. 7. प्रमाणवि- P. 184. L. 8 as in श्रिष्टत्वं शिष्टत्वं N. S. P. 201. L. 5. एतद्विभिन्न P.199. L.1. एतद्भिन्न P. I85. L. 7 as in N.S. 081.9

३१

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P.201. L. 15. सप्रेमकम्पं P.199.L.11. सप्रेमकम्प्रं P. 185. L. 18 as in N. S.

P.201. L. 16. अपाङ्गवृत्ति P.200. L. 12. अपाङ्गवर्ति P. 185. L. 19 as in N. S.

P.202. L.2. सामस्त्येन P.200. L. 4. समस्तत्वेन P. 187. L. 1 as in T. S. S.

P.202.L. 4. सिद्धरूप- P.200. L. 6. सिद्धधर्म- P. 187. L. 3 as in त्वेन रूपत्वेन N. S. P.202. L. 7. सिद्धिहेतुत्वे P. 200. L. 10 as in P.187. L.6. सिद्धिहेतौ N.S.

P.202. L.9. तत्स्पर्धया P. 200. L. 12. तत् is P. 187. L. 8 as in omitted. T. S. S.

P.204.L.12. प्रक्रम- P.203.L. 4. प्रकमभेदात् P. 189. L. 7 as in भङ्गात् T. S. S.

P.205.L.6. कथं सोढव्य: P. 204. L. 4 as in P.190. L.1. शठ: कथं N. S. सोढव्य:

P.206. L. 2. उपकारा- P.205.L. 4. उपकारा- P. 190. L. 10 as in येति पदे प्रका येति प्रका T. S. S.

P.207.L.7. तत्तिरस्का- P.206. L. 6. तन्निराकर- P. 191. L. 9 as in रातू णात् N. S.

P.208. L.2. कुवलयदल- P.207. L.2. कुवलय- P.191. L. 15. कुवल- माल्यानि' दलदामानि यदामानि P.209. L. 2. उपमानत्व- P. 207. L. 11 as in P.192. L.7. उपमान- विवक्षा N. S. त्वेन विवक्षा P.211. L. 2. निरोधानं- P. 209. L. 4 as in P. 193. L. 6. स्थगनं N. S. P.211. L. 2. विशेष: P. 209. L. 4 as in P. 193. L. 7 भेद: N. S.

P.211. L. 5. अङ्गकै: P.209.L. 8. अङ्गके P. 193. L. 10 as in T. S. S. P.213. L. 1. समानगुण- P.210.L. 11. समान- P.194. L.8. सामान्य- योगात् त्वयोगात् योगात्

P.213. L.3. मलयज- P.210.L. 15. मलयजरस P. 194. L. 11 as in

रजस T. S. S.

३२

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P. 214. L. 5. तद्गखा- P.212. L. 3. तद्रपाननु- P. 195. L. 11 as in

ननुहार: हार T. S. S.

P.215. L. 3. सितमम्बु P.213. L. 2. सितमङ्ग P. 196. L. 5 as in T. S. S.

P.215. L.7. एव । कार्य. P. 213. L. 6. एव। धव- P. 196. L, 9 as in

कारण लोऽसीति त्वतद्गण एव। T. S. S.

कार्यकारण

P.216. L. 3. अनुद्देशात् P.213.L.11. अनिर्देशात् P. 197. L. 1 as in T. S. S.

P.217.L. 9. कुशाग्रम- P.215. L. 1. कुशाग्रीय- P. 198. L. 1 as in

तिभिः बुद्धिभिः T. S. S.

P.218.L.3. अत्र सङ्कत- P.215. L. 5. अन्र विट- P. 198. L. 6 as in कालाभिप्रायो विट- संबन्धी सङ्केतकालाभि- N. S.

संबन्धिना प्रायो

P.218. L.8. रूपभिन्ने- P.215.L.12. भेदरूपे- P. 198. L. 10 as ın नाकारेण णाकारेय T. S. S.

P.219. L. 6 आश्रयेणो- P.217. L. 5. आश्रयणेन P.199. L.14. आश्रयण त्तरत्नोक्तं तत्रोक्तं तत्रोक्तं

P.220.L.1. अन्यथाभि- P.217. L.11. अन्यथा- P. 200. L. 3 as ines .

प्रायण न्याभिप्रायेण N. S.

P.221. L. 6. मुग्धे कथं P.218. L.14. मुग्धेSस्मि P. 200. L. 15 as in

हालिक: कि हालिक: T. S. S.

P.222. L.4. कः प्रद्वेष्टि P. 219. L. 7. क इह द्वेष्टि P. 201. L. 5 as in T. S. S.

P.222. L. 7. कस्य P.219. L.10. कस्या: P.201. L. 8 as in N. S.

P.222. L.17. स्वभाव P.220. L.8. स्वभावस्य P. 202. L. 2 as in T. S. S.

P.223. L. 3. कवित्व- P.220.L.11. कवयितृ P.202. L. 5 कविमात्र-

मात्रस्य गम्य: ६०1 मात्रस्य गम्यः गम्य:८ . 1.1.प

P.223.L.4. तन्निर्मित P.220.L. 12. तन्निर्मित P. 202. L. 5 as in

एव इव N. S.

P.223. L. 5. उक्तिवाचो- P.221. L. 2. उक्तिवचन- P. 202. L. 6 as in युक्तिपस्तावात् प्रस्तावात् T. S. S.1.818.9

३३

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P.223.L.7. ऋ्ेङ्कारः P.221. L. 4. हुंकार: P. 202. L. 9 as in T. S. S.

P.223. L. 8. कौतुक- .P.221. L.5. कराडुकव्य- P.202. L.10. कराडुकव्य- व्यतिकरे तिकरे पनये

P.223.L. 10. कर्णवतंसी P.221. L. 7. कराठावतंसी P. 202. L. 12 as in N. S.

P.224.L. 4. चेयं भ्रान्तिः P.222.L.2. चेदं भ्रान्ति- P. 203. L. 6 as in मानू N. S.

P.224. L. 5. भूतभावि- P. 222. L. 3 as in P.203. L. 6. भूतभावि- तयैव N. S. त्वनैव

P.224. L. 5. वस्तुवृत्त- P. 222. L. 3. वस्तुवृत्त- P.203. L. 7. वस्तुवृत्ता- मात्र मात्रं न्तमात्र

P.224. L. 6. प्रतिलम्भात P. 222. L. 4 as in P.203. L. 8. उपलम्भात् N. S.

P.224. L. 7. नापीयं P.222. L. 5. नापीदं P. 203. L. 8 as in N. S. P.224. L. 8. भूतभाव्य- P.222. L. 6. भूतभावि- P. 203. L. 9 as in भूत नावभूत N. S. P.224. L. 8. अध्यवसी- P. 222. L. 6. अध्यवसीये ते P. 203. L. 9 as in यते N. S. P.224. L. 8. अभूतभावि P.222. L.6. अभूतभा- P. 203. L. 9 as in

RT 26 विनौ N. S. P.224. L. 8. भूतभावि- P.222.L. 7. भूतभावि- P.203. L. 9. भूतभावि- त्वेनापि त्वेन नापि त्वेन न चापि

P.224. L. 9. अप्रत्यक्ष- P. 222. L. 7. अप्रत्यक्ेन P.204.L.1. अप्रत्यक्ष- गतत्वेन त्वेन

P.224. L.9. अप्रत्यक्षमपि P.222. L. 7. अप्रत्यक्षो वा P.204. L. 1. अप्रत्यक्षं वा P.224.L.10. केवलं P.222. L. 8. केवल P. 204. L. 2 as in T. S. S. P.224. L.10. प्रतिपत्य- P.222. L. 8. प्रतिपत्रपेन्षं P. 204. L. 2 as in पेक्ष T. S. S. P.225. L. 1. प्रतिभास- P.222. L. 9. प्रतिभास- P. 204. L. 3 as in नात्मन: 2,7 मात्मनः T. S. S.

३४

N. S. ed. T.S. S. ed. Present ed.

P.225. L.2. केवलं P.222 L.10. केवल P. 204. L. 4 as in T. S. S.

P.225. L. 5. वस्तुगत्या- P.223. L. 3. वस्तुगता-, P.204. L. 6. वस्तुगता-

त्यद्द्त त्यद्वत त्यन्दत

P.225. L. 7. अभिधा- P. 223. L. 6. अभिमान- P. 205. L. 2 as in

नरूपाख्याध्य रूपाध्य T. S. S.

P.225. L. 9. वस्तुगता P.223. L. 8. वस्तुगत P. 204. L. 4 as in

इवार्था: इवार्थ: T. S. S.

P.225. L. 11. अभि- P. 223. L. 11. अभिमाने P. 205. L. 5 as in

मानेन सा योक्तिर्ज्ञा- च सा योज्या ज्ञान- T. S. S.

नधर्मसुख धर्मे सुख

P.226. L. 1. लिङ्ग्य- P.223.L.14. लिङ्गि- P. 205. L. 8 as in

भावेन भावेन T. S. S.

P.226. L. 3. पुरः स्फुरद्रूप P.224.L. 1. परिस्फुर- P. 206. L.1 as in

द्रप N. S.

P.226. L. 3. सचमत्कारं P.224. L. 1. सचमत्कार- P.206. L.1. सचमत्कार-

प्रतीते: प्रतिपत्तः प्रतीते:

P.226. L. 6. स्फुटत्वेन P.224. L. 4. स्फुटतया P. 206. L. 4 as in T. S. S.

P.226. L. 6. स्फुट प्रतीति P.224. L. 5. स्फुट प्रति- P. 206. L. 4 as in पत्ति: T. S. S.

P.227. L. 4. वस्तुसंवाद P.225.L.2. वस्तुस्व- P. 207. L. 3 as in भावसंवाद T. S. S.

P.227.L. 4. वृत्तिसमा- P.225. L. 3. वृत्ति- P. 207. L. 3 as in धिरूप संवादरूप T. S. S.

P.228. L. 1. वर्णनं P.225. L.4. वर्शना P. 207. L.5 as in T. S. S.

P.228. L. 2. हेतुकाज्म- P. 225. L. 6. हेतुक: P. 207. L. 6 as in

गिति झटिति T. S. S.

P.228. L. 3. उभयवाच्य- P.225. L.7. उभयरूप- P. 207. L. 7 as in

गतत्वेन वाक्यार्थगतत्वेन T. S. S.

P.228. L. 4. समर्पकस्य P.225,L.8. समर्पितस्य P. 208. L. 1 as in

सत: स्फुट स्फुट T. S, S.

३५

N. S. ed. T. S. S. ed. Presented.

P.228. L. 8. तत्र हि P. 226. L. 1. तत्र हि P.208. L. 5. ऋत्र हि

प्रत्यक्षमेव प्रत्यक्षमिव प्रत्यक्षमिव

P.229. L. 12. व्यस्त P.227. L. 4. व्यत्यस्त P. 209. L. 11 as in N. S.

P.229.L.13. सन्निवेश- P.227.L.5. सन्निवेशि- P. 210. L. 2 as in

ध मिंगत धर्मगत T. S. S.

P.230.L.4. इत्येवमन्यैः P.228. L. 4. इत्येतावदे- P. 210. L. 7 as in वान्यैः T. S. S.

P.230.L. 7. यथावद्दस्तु P.228.L.8. यथास्थित- P. 212. L. 1 as in

वस्तु T. S. S.

P.230. L. 9. ऐश्वर्यलक्षणं P. 228. L. 10 as in P.212.L.3. ऐश्वर्यलक्षितं N. S.

P.230.L.10. हता: P.228. L. 11. कृता: P. 212. L. 4 as in T. S. S.

P.231. L. 3. चरितं च P.229.L. 3. चरित- P. 212. L. 8 as in वर्गनं च N. S.

P.231. L.4. उदात्तचरित P.229. L.4. उदारचरित P. 212. L. 9 as in N. S.

P.231. L. 6. उदात्तत्वात P.229. L. 6. उदाररूप P. 212. L. 11 as in

त्वात् N. S.

P.232. L.1. निबन्धनेन P.229. L.10. निबन्धे P. 213. L. 1 as in T. S. S.

P.232. L. 7. रत्यादि- P.230. L. 6. रतिः। तदा P. 213. L. 6 as in

र्भाव:। तदा N. S.

P.232. L.9. अनौचित्यं P.230. L. 7. अनौचित्यात P. 214. L. 1 as in T. S. S.

P.232. L.6. प्रशमापर- P.231. L. 3. प्रशमपर्यायः P. 214. L.7 as in

पर्याय: N. S.

P.237.L.6. त्वद्दक्र P.232. L. 13. तद्क P. 216. L. 9 as in N. S.

P.237. L. 11. वर्णनं P.233.L.4. वर्तनं P. 217. L. 2 as in T. S. S.

३६

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P. 238. L. 3. After P. 234. L. 5. After P. 218. L. 1 as in अन्यत्राप्युदाहाये no अन्यत्राप्युदाहाये cites N. S.

further illust- the verses तस्या: ration is given. सान्द्र etc. and एकस्मिन्शयने etc. P.238. L. 4. भावोदयो P.235. L. 1. भावोदय- P. 218. L. 2 as in N. S.

भावसन्धि सन्धि

P.238. L.4. शबलता च P.235. L. 1. शबलता- P.218. L. 2. शबलताश्च

पृथगलङ्गारा: इचैते पृथगलङ्काराः पृथगलङ्कारा:

P.239. L. 1. भावस्यो- P. 235. L. 2. as in P.218. L. 3. भावस्या-

क्तस्य N. S. ककुररूपस्य

P.240. L. 2. परिग्रहग्ल P.235. L. 11. पराङ्मुख- P.218. L. 10 as in

पित ग्लपित N. S.

P.240. L.3. आवेग P. 236. L. 1. सवेग P. 218. L. 11 as in N. S.

P.244. L. 5. गतत्वेन च। P.238.L.3. गतत्वेन च। P. 221. L. 1 as in

तत्र सङ्करस्तु प्रभेद्युक्तो T. S. S.

वक््यते। तत्र

P.244. L. 6. वदनसौरभ P.238.L. 5. कुसुमसौरभ P. 221. L. 3 as in T. S. S.

P.245. L. 1. अलकलोल P.238. L. 7. लकलोल P.221. L. 5 as in T. S. S.

P.245. L. 7. अत्र विजा- P. 238, L. 14 as in P.221. L.12. अत्र

तीययो: उपमोत्परेक्षयोः N. S. सजातीययोरुपमयो:

P.247.L.1. अन्नोपमो- P.239.L.3. अत्रोत्प्रेक्षयोः P. 221. L. 16. as in

त्प्रेक्षयोर्विजातीययो: सजातीययोरुपमोत्परो- N. S.

संसृष्टिः क्षयोरविजातीययोश्र संसृष्टिः

P.246.L.8. प्रसाधयति P. 240. L. 2. as in P.222. L.2. प्रसादयति

N. S.

P.248. L. 2. मिश्रत्व P. 240. L. 6. as in P.222. L.5. मिश्रत्वमेव

इत्येव N. S.

३७

N. S. ed. T. S. S. ed. Present ed.

P.248. L.2. भेदत्वं च P.240.L. 6. भेदं च P. 222. L.5 as in

सङ्करः। तच्च मिश्रत्वम्। तत्रोत्कटभेदा T. S. S. संसृष्टिरुक्ता। अनुत्कट- भेद: सङ्करः । तच्च

P.248. L. 9. अतिशयात् P.241. L. 5. अध्यव- P. 222. L. 13 as in सायात् T. S. S.

P.248. L. 9. एवं च P.241. L. 6. एवं च P. 222. L. 13 as in वाक्योक्तसमासोक्ते N. S. उपमाश्लेषानुगृहीता उपमे श्लेषानुगृहीता

P.248.L.12. चमत्का- P.242. L.2. चमत्कार- P. 222. L. 16 as in रिता कारिता N. S.

P.249. L. 1. विरोधो- P.242. L. 5. विरोधप्रति- P. 223. L. 3 as in त्पत्तिहेतुः भोत्पत्तिहेतु: T. S. S.

P.250.L.12. यत्रान्य- P.244. L.5. यत्रोभयो- P. 225. L. 2 as in तरपरिग्रहे साधकं रेकतरस्य साधकं T. S. S.

P.252. L. 2. आनुकूल्यं P. 245. L. 12 as in N.S. P.226.L.4. अनुकूलं P.253. L. 1. अपि तस्यो- P.246. L.3. अध्युपचरि P. 226. L. 8 as in पचरि T. S. S.

P.253. L.12. न ह्यौप- P. 47. L. 1 as in N. S. P. 227. L. 8. न हि चाषेण म्येन कदाचिदर्थसिद्धिः पञ्चाशत्सिद्धिः

P. 253. L. 12. न ह्यौप- P.247. L.2. न ह्यौपम्येना P.227. L 9. न हयेकेनालं म्येनालङ्कारेण उपक्रान्तेन लङ्कारेण प्रकरान्तेन क्वारेण प्रक्रान्तेन

P.254. L. 6. संदेहः । P.247. L. 4. संदेहो P. 228. L. 7 as in

यथा नाप्यङ्गाङ्गिभावः। यथा T. S. S.

P.254.L. 10. प्रतिभो- P. 248. L. 4. as in P.229.L.1. प्रतिपत्ति त्पत्ति N. S.

P.255. L. 1. सत्पूरुष P.248. L.8. सत्पुष्कर P. 229. L. 6 as in T. S. S.

P.253.L.3. निष्पन्ना P. 249. L. 1. as in P.229. L. 6 संपन्ना N. S.

P.255. L.8. शब्दार्थ- P.250.L.1. शब्दार्थ- P.22 P. 229. L. 11. शब्दर्था-

वर्त्यलङ्कारसङ्करस्तु वृत्त्यलङ्कारस्तु लङ्कारसङ्कगरस्तु

1s.2.2.T 508 4

2 可 开 的 室 河 艺 明 用

nhar Saaess,प -thp.c

3 8.T

方 下 方 2 2 2 T

FOPIR

APPENDIX III

सञ्जीवनीसहितसर्वस्वान्तर्गत क्लोकादीनां सूची

*एतच्चिह्वाङ्गितं सञ्जीवनीस्थम्

पद्यं, वाक्यम् श्राकर: विषय: पृष्ठ म्

श्र

अ्रक्ष्णो: स्फुटाश्रु समाहितम् २१७ अङ्गराज वेरगोसंहारे ३.४७ परिकर: १२२ अ्रङ्गलेखा काव्यालङ्कारसारसंग्रहे २.२० विभावना १५५ अङ्गलीभिरिव कुमारसंभवे ८. ६३ सड़ूर: २२२

अणिवारिओ विद्याचक्रव्तनः ध्वनिभेद: २३ अण्रं लडह काव्यप्रकाशे १०. १४ अतिशयोक्ति: ८२,८४ अतिशयित उत्तररामचरिते ५. ४ स्मरणम् ४१ अत्रानुगोदं रघुवंशे १३. १५ स्मृति: ४१

प्रत्राब्जपत्र लाटानुप्रास: ३२ अथ पवित्रिमतां परिणाम: ५५ अथोपगूढे सूक्तिमुक्तावलौ बिह्लणस्य समासोक्ति: १२० *अद्य स्वप्नं विद्याचक्रवतिन: भावध्वनि: १८ *अद्यापि लोके विद्याचक्रवतिनः रुक्मिरगोकल्यार- ध्वनिभेद: काव्ये १. १० २२ श्रनन्तरत्न कुमारसंभवे १. ३ अर्थान्तरन्यास: १३६ अ्नन्यसामान्य उत्प्रेक्षा ७५ अनन्वये च रुय्यकस्य कारिका अनन्वयलाटानु- प्रासयोर्भेद: ३३ *अनलंकृती पुनः काव्यप्रकाशे १.४ १० अनातपत्रः नवसाहसांकचरिते ४. ३१ भाविकम् २०६ अ्रनिद्र: विभावना १५५

४०

पद्यं, वाक्यम् आकर: विषय: पृष्ठम्

अनुरूप: हर्षचरिते प्रथमोच्छवासे (N.S.Press, आ्रक्षेपः 1947) ३६ पृष्ठे २४७

अ्रनेन सार्ध रघुवंशे ६.५७ सहोक्ति: हह

अन्तश्छिद्रारिग भख्लटशतके २३ XI0 TA अप्रस्तुतप्रशंसा १३८

अपर इव कादम्बर्याम् (Kale, 1928) उपक्रमे उत्प्रेक्षा

शूद्रकवर्रने ७६

अपाङ्गतरले काव्यप्रकाशे १०.४४ निमीलितम् १६३

#अपाङ्गवृत्ति विद्याचक्र्वातनः भरतसंग्रहे १५६

#अपाङ्गसङ्गोचित १५६

प्ब्धिलंङ्ित सुभाषितरत्नकोशे विद्याकरसहस्त्रे च दृष्टान्तः मुरारे: १२

अभिमाने च भाविकम् २०५

अमुष्मिन् सुभाषितावलौ सुभाषितरत्नभाण्डागारे अपह्नतिः

च रामस्य ६६

अयं मार्तण्ड: काव्यप्रकाशे १०. ६ सन्देहः ५६

प्यं वारामेक: भल्लटशतके १०८ विरोध: १५३

अयमेकपदे विक्रमोर्वशीये ४.३ समुश्चय: १८५

अरण्यरुदितं सुभाषितावलौ भ्तृ हरे: निदर्शना ६५

अरण्यानी नवसाहसाङ्कचरिते ५. ८२ विषमम् १६२

अलड्कारः काव्यप्रकाशे ६. ७; सुभाषितरत्नकोशे च अर्थापत्ति: १८२

अलड्कारोऽथ काव्यप्रकाशे ४. १५ १३०

*पविदितगुण सुबन्धो: वासवदत्तापीठिकायाम्

*पविभागेन / भर्तृहरे: स्ववाक्यपदीयटीकायाम् १.१४३ २

अविरलविलोल रुद्रटस्य काव्यालड्गारे ७. ६० प्रतिशयोक्ति: ८३

अ्रव्यात्स वः नवसाहसाङ्चरिते १. १ निदर्शना हर

असमाप्तजिगीष राजतर्राङङ्गिण्याम् ४. ४४१ समासोक्ति: १२०

• 'अविभागेन', 'ताल्वोष्ठ', 'मध्यमा', 'स्वरूपज्योतिः' (अस्यां सूच्यां ४०, ४५,४६, ५४ तमेषु पृष्ठेषु) इत्यादि श्रोकचतुष्टयं भतृहरिणा स्ववाक्यपदीयटीकायामिति- हासोद्ृतमिति निर्दिष्टम्। पुण्यराजवृषभदेवादिटीकाकार: महाभारते अश्वमेधपर्वणि अनुगीतान्तर्भूतब्रह्मगीतायां द्ृष्टमिति। जयन्तभट्टेन न्यायमञ्जर्यां ३०३, ३०४ तमयोः पृष्ठयोः, वादिदेवसूरिणा च स्याद्वादरत्नाकरे (परि. १. सूत्र ८) उदाहृतं यथातथं व्याख्यातं च चरमनिर्दिष्टेन।

४१

पद्यं, वाक्यम् पाकर: विषय: पृष्ठ म्

असंभृतं कुमारसंभवे १. ३१ विभावना १५५

अस्तं भास्वान् काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ ४. ३. २८ सहोक्ति:

अ्स्या: सर्ग विक्रमोर्वशीये १. १० अ्तिशयोक्ति: द२

अ्हमेव गुरु: काव्यप्रकाशे १०. ४७ प्रतीपम् १६२

अ्रहीनभुजग श्रीकण्ठस्तवे पुनरुक्तवदाभासम् २६

अ्रहो केनेहशी काव्यप्रकाशे ह. ४ वक्रोक्ति: २००

अहो हि मे काव्यप्रकाशे १०. २३ अर्थान्तरन्यास: १४०

*आकशिगतोत्तम विद्याचक्रवर्तिनः अदुभुतरसः १८

*आकृतव्यञ्जिता भरतसंग्रहे इद्गिताकारौ १६८

आकृष्टिवेग समासोक्ति: १२१

आकृष्यादावमन्द सुभाषितावलौ सुभाषितरत्नकोशे च श्लेष: १३१

आ्टोपेन श्रीकण्ठचरिते २. ४६ वृत्त्यनुप्रास: ३०

आधातुर्भुवनं विद्याचक्रवर्तिनः वीररस: १७

आानन्दमन्थर देवीपश्वस्तव्याम् (घटस्तवे प्रथमश्रोकः) संसृष्टिः २२१

आभाति ते रूपकम् ४६

आरोपयसि सुभाषितावलौ मयूरस्य वक्रोक्ति: २०१

*आलस्यं न भावप्रकाशे २६

आहूतोऽपि सूक्तिमुक्तावलौ भर्चो: शिका विशेषोक्ति:

ध्वन्यालोके (Banaras edn. 1940) १७७

११७ पृष्ठे

इ

इति कृतपशुपतिः सुभाषितावलौ मयूरस्य वक्रोक्ति: ए २०२

इन्दुः किं काव्यप्रकाशे १०. ६ सन्देहः फिकन ५६

इन्दुलिप्त बालरामायरे १. ४२ अप्रस्तुतप्रशंसा १३५

इन्दोलक्ष्म सुभाषितावलौ सुभाषितरत्नभाण्डागारे,व्याजस्तुतिः च राजशेखरस्य १४३

e९१ * भावप्रकाशस्थमिति विद्याचक्रवर्तिना निर्दिषटमपि मुद्रि तशारदातनयग्रन्थे न दृश्यते।

४२

पद्यं, वाक्यम् आकर: विषयः पृष्ठम्

*इवादिशब्दैरेव +व्यक्तिविवेके उत्प्रेक्षा ७६

इवे प्रतिकृतौ पाशिने: ५. ३. ६६ अर्थापत्ति: १८२

हार उ

*उत्कण्ठितं विद्याचक्रवातनः भरतसंग्रहे १७६

उत्कोपे त्वयि निदर्शना ६७

उत्क्षिप्तं सह सहोक्ति: १००

*उत्तमप्रकृतिः नाट्यशास्त्रे षष्ठाध्याये (GOS.I. 1956) ३०२ पृष्ठे १६

*उदश्वितं विद्याचक्रवतिनः भरतसंग्रहे १५६

उद्भ्रान्तोज्भित अपह्नतिः ६४

उन्नत्यै सुभाषितावलौ; सूक्तिरत्नहारे गोविन्द- विचित्रम् भट्टस्य १६४

उपकुर्वन्ति काव्यप्रकाशे ८. २ १०

उपमैव काव्यादश २. ६६ रूपकम् ४४

उपोढरागेख सूक्तिमुक्तावलौ पाणिने: समासोक्ति: १०७

उरो दत्त्वा काव्यालंकारसारसंग्रहे ५. ३२ परिवृत्तिः १७६

कीकक ए

ए एहि काव्यप्रकाशे १०. २० प्रतीपम् १ह२

एकगुरहानि काव्यालंकारसूत्रवृत्तौ ४. ३. २३ विशेषोक्ति: १५६

एकस्मिन् अमरुशतके २२ भावोदयः २१८

एकाकिनी रुद्रटस्य काव्यालंकारे ७. ४१ सूक्ष्मम् १६७

*एके मूकवद् विद्याचक्रवतिनः ध्वनिभेद: ६७

एतत्तस्य भल्लटशतके ६४ अप्रस्तुतप्रशसा १३४

एतान्यवन्ती नवसाहसाङ्कचरिते १. १६ संकर: २२६

ऐ

ऐन्द्रं धनुः काव्यालंकारसूत्रवृत्तौ ४. ३.२७; समासोक्ति: सुभाषितावलौ पाशिने: ११७

• इदं वाक्यं मुद्रितव्यक्तिविवेके न दृश्यते।

४३

पद्यं, वाक्यम् आकर: विषय: पृष्ठ म्

ग्रो

शोष्ठे बिम्ब भ्रान्तिमान् ५७

क

कज्जलहिम रुद्रटस्य काव्यालंकारे ७. ३६ यथासंख्यम् १७६

कण्ठस्य तस्या: कुमारसंभवे २.४२ अन्योन्यम् १६६ कपोलफलकौ काव्यालंकारसारसंग्रहे ३. ७ उत्प्रेक्षा ७२ कमलमनम्भसि सूक्तिमुक्तावलौ सुभाषितरत्नभाण्डा- अतिशयोक्ति: गारे च श्रीशंकरगरस्य ८२, ८४ कर्पूर इव बालरामायरे ३. ११ विशेषोक्ति: १५७ कस्तूरीतिलकन्ति उत्प्रेक्षा ७५ कस्तवं भो: ध्वन्यालोके ४६२ (पृष्ठे) अप्रस्तुतप्रशंसा १३७ का विसमा काव्यप्रकाशे १०. ३५ उत्तरम् १६७ काशा: काशा इव काव्यालङ्कारसारसंग्रहे १. १६ लाटानुप्रास: ३२

काष्ठाप्राप्तिरियं विद्याचक्रवतिनः, संप्रदायप्रकाशिन्यां भावध्वनि: प्रथमसंपुटे १४४ पृष्ठे च १६

किं तारुण्य सुभाषितावलौ, सुभाषितरत्नभाण्डागारे संदेहः च बन्धोः ५६

कि नाम दर्दुर सूक्तिमुक्तावलौ मद्रास्य छेकानुप्रास: २८ कि पद्मस्य रत्नावल्याम् ३.१४ रूपकम् ४७ किं भूषरं सुभाषितावलौ बकस्य परिसंख्या १८० कि मे दुरोदरेख मयूरस्य वक्रोक्ति: २०१ किं वृत्तान्तैः लोचने पृष्ठे १२६ व्याजस्तुतिः १४३ कि हास्येन ध्वन्यालोके पृ. १६३ रसचत् २१५ किमासेव्यं काव्यप्रकाशे १०. ३३ परिसंख्या १८० किमित्यपास्य कुमारसंभवे ५. ४४ परिवृत्ति: १७६ किवराए काव्यप्रकाशे १०. १७ दीपकम् कुपतिमपि कादम्बर्याम् २१ पृष्ठे विरोध: १५३ कुबेरजुष्टां कुमारसंभवे ३.२५ उत्प्रेक्षा ७३

कुमुददल: सह रुद्रटस्य काव्यालङ्गारे ७.१८ सहोक्ति: हह

४४

पद्यं, वाक्यम् आ्कर: विषय: पृष्ठम्

कुलममलिनं सरस्वतीकण्ठाभरणे पृ. ५६१ समुच्चय: १८८

कुसुमसौरभ शिशुपालवघे ६. १४३ संसृष्टिः २२१

कृतं च गर्व काव्यप्रकाशे ४.२०; सुभाषितरत्नभाण्डा- दष्टान्तः गारे च

केयूरायितं उत्प्रेक्षा ७५

*केलितल्पगतं विद्याच क्रवर्तिनः भावोदयः १६

केवलं बाल हर्षचरिते प्रथमोच्छ्बासे १८४ पृष्ठे व्याघातः १४७, १६८

कौटिल्यं कच रुद्रटस्य काव्यालद्धारे ७. ८१ परिसंख्या १८०

कचिजटावल्कल हर्षचरिते प्रथमोच्छ्वासे ५० पृष्ठे रूपकम् ४६

करणद्द्विरेफावलि विद्याच क्रवतिनः भावाभास: २६

काकार्य विक्रमोर्वशीये (केषुचन हस्तलिखित- भावशबलता पुष्तकेषु) ध्वन्यालोके ३६७ पृष्ठे २१६

क्षीण: क्षीोऽपि रुद्रटस्य काव्यालड्वारे ७. ६० व्यतिरेक: ६७

ye ख

खमिव जलं काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ ४. ३. १५ उपमेयोपमा ४०

ग

गच्छ गच्छसि काव्यादर्श २. १४२ आ्राक्षेपः १५०

गणिकासु आक्षेपध्वनिः १४८

गतासु तीरं E नवसाहसाङचरिते १.५२ उत्प्रेक्षा ७६

गर्वमसंवाह्यं रुद्रटस्य काव्यालड्कारे ८. ७८ प्रतीपम् १६२

गाङ्गमंबु काव्यप्रकाशे १०. ५२ अतद्गुर: १६६

गाढालिङ्गन अमरुशतके ३५ प्रेय: २१६

*गिरिकुञ्जेषु विद्याचक्रवर्तिनः भयानक: १७

गुरुपरतन्त्र काव्यप्रकाशे ६. ४ वक्रोक्ति: २००

गुरुर्व चसि हर्षचरिते तृतीयोच्छवासे ६६ पृष्ठ उल्लेख: ६१

गृह्लन्तु सव विक्रमाङ्कूदेवचरिते १. १२ आ्रक्षेप: TOIFP १४७

घ

धेत्तुं मुचइ विचित्रम् १६४

४५

पद्यं, वाक्यम् आकर: विषयः पृष्ठम्

च

चकोर्य एव बालरामायण १०. ८२ प्रतिवस्तूपमा चक्राभिघात ध्वन्यालोके पृ. २२५ पर्यायोक्तम् १३५

*चत्वारि वाक् ऋग्वेदे १. १६४. ४७ २

चन्द्रग्रहन सुभाषितावलौ मयूरस्य वक्रोक्ति: २०१

चित्रकर्मसु कादम्बर्याम् १२ पृष्ठे परिसंख्या १८१ चित्रं चित्रं काव्यप्रकाशे १०. ३६ सम: १६३ चूडामरिगपदे निदर्शना चोलस्य यद्द्रोति विक्रमाङ्कदेवचरिते १. ११६ उत्प्रेक्षा ७४

ज

जितेन्द्रियत्वं सुभाषितावलौ सुभाषितरत्नभाण्डागारे कारणमाला च भारवे: १६६

ज्योत्स्ना तम: आाक्षेप: १४५ 15 ज्योत्स्नाभस्म काव्यप्रकाश १०. ७ अपह्नतिः ६५

रप

खाराअणो त्ति उल्लखः, अ्ति- शयोक्ति: ६०, ८१

त

तण्खत्थि कि छाप्रस्तुतप्रशंसा १३३ तत्र यो ज्ञान भाविकम् २०४

तदिदमरण्यं रुद्रटस्य काव्यालड्कारे ७.१०४ उदात्तम् २१२

तदिष्टस्य रुय्यकस्य कारिका आक्षेप: १४७

तद्वक्त्रामृत प्रेय: २१६

तन्वी मनोरमा समासोक्ति: १०६

तमालनीला विषमम् १६४ *तर्राङ्गितं यद्युति विद्याचक्रवर्तिनः भरतसंग्रहे १५६ तस्य हि प्रवयसः अभिनन्दस्य रामचरिते २. ७ परिवृत्तिः १७६

४६

पद्यं, वाक्यम् आ्ाकर: विषय: पृष्ठम्

#तारापुटभ्रू विद्याचक्रवर्ततिनः भरतसंग्रहे इद्गिताकारौ १६८

ताला जाअन्ति आनन्दवर्धनस्य विषमबाणलीलायाम् लाटानुप्रास: ३२

*ताल्वोष्ठव्यापृति भर्तृ हरे: स्ववाक्यपदीयटीकायां १.१४३ *तिर्यङनिवृत्त विद्याचक्रवर्तिनः भरतसंग्रहे १५६

तीर्त्वा भूतेश अनर्घराघवे ५. २ परिणामः ५३

तीर्थान्तरेषु विषमम् १६१

*तेऽस्त्यर्था विद्याचक्रवर्तिनः प्रयोगदीपिकायाम् ४३

*तौ सम्मुख विद्याचक्रवतिनः Pभावशान्ति: २१

त्रयीमयोऽपि श्लेष:, सङ्कर: १२८, २२३

*त्वं रावरण विद्याचक्रवर्तिन: यमकभेदः ३२

त्वं हालाहल वक्रोक्तिपश्चाशिकायाम् २ वक्रोक्ति: २००

त्वत्पादनख विक्रमाङगदेवचरिते ८. ६ निदर्शना

त्वदङ्गमार्दवं काव्यालंकारसारसंग्रहे ५. १२ तुल्ययोगिता ८६

त्वमेवंसौन्दर्या काव्यालंकारसूत्रवृत्तौ ३.२.१२ सम: ५१६३

द

दत्वा दशन रुद्रटस्य काव्यालंकारे ७. ७६ परिवृत्ति: १७६

दन्तप्रभा काव्यालंकारसारसंग्रहे २. २२ समासोक्ति: १०६

दामोदरकरा सुभाषितरत्नभाण्डागारे शार्ङ्गधरपद्धतौ भ्रान्तिमान

च बारस्य

दारुण: काष्ठतः श्रीकण्ठस्तवे पुनरुक्तवदाभासम् २७

दासे कृतागसि सूक्तिमुक्तावलौ मुख्स्य रूपकम् ४६

दाहोऽम्भ: विद्धसालभञ्जिकायाम् २.२१ अतिशयोक्ति: ८३

दिदृक्षव: व्यतिरेक: श्री६६

दिवमप्युपयातानां रुद्रटस्य काव्यालंकारे ६. ६ विशेष: १६६

दुर्वारा: स्मर शार्ङ्गधरपद्धतौ भट्टशङ्कुकस्य समुच्चय: सुभाषितरत्नभाण्डागारे मयूरसूनो: १८८

शाङ्कुकस्य दूराकर्षण अभिनवभारत्यां षष्ठाध्याये (पृष्ठ २६५) ऊर्जस्वी २१७

*टृप्यत्सूकर विद्याचक्रव्ततिनः रौद्ररस:

हशा दग्धं व्याघातः २६७

*दृष्टिः कातरतां विद्याचक्रवर्तिनः वस्तुध्वनिः २१

४७

पद्यं, वाक्यम् त्राकर: विषय: पृष्ठम्

*दृष्टिनिष्ठर विद्याचकवर्तिनः ध्वनिभेद: B २२

देया शिलापट्ट विक्रमाङूदेवचरिते ७. ६ आाक्षेपः १४८

देवि क्षपा संसृष्टिः २२१

दोर्दण्डाश्च्ित महावीरचरिते १. ७४ अ्रधिकम् १६५

द्यामालिलिङ्ग श्रीकण्ठचरिते ५. २३ समासोक्ति: ११२

द्युजनो मृत्युना काव्यालंकारसारसंग्रहे ५. ३२ सहोक्ति:

दौरत्र क्वचिद् अरधिकम् १६५

द्वन्दमनोज्ञादिभ्यश्र पारिगने: ५. १. १३३ अर्थापत्तिः १८२

ध

धन्या: खलु अप्रस्तुतप्रशंसा १३७

धवलोसि जइ मा गाथासप्तशत्याम् ७.६७ अतद्गुरः १६६

धावस्वदश्व तुल्ययोगिता

धृतधनुषि सुभाषितावलौ; सुभाषितरत्नभाण्डागारे अर्थापत्तिः 1R5 बाणभट्टस्यहा १८२

339 किशकण न

न तज्जलं भट्टिकाव्ये २.१६ एकावली १६६

नन्वाश्रयस्थिति: भल्लटशतके ४ पर्याय: १७७

नमन्तु शिरांसि विकल्पः १८३

नागेन्द्रहस्ता: कुमारसंभवे १. ३६ काव्यलिङ्गम् १७४

*नान्त: प्रवेशं विद्याचक्रवर्तिनः विप्रलंभशृङ्गार: १६

निमेषमपि विशेष: १६६

निरर्थकं जन्म सुभाषितावलौ सुभाषितरत्नभाण्डागारे विनोक्ति:

च राजकन्याबिल्हणयोः १०१ निरीक्ष्य विद्युन्नयन सूक्तिमुक्तावलौ हरिहरस्य समासोक्ति: १०८

निर्लूनान्यलकानि कडी १११

निशासु भास्वत् पर्याय: १७८

नीतानामाकुली सुभाषितरत्नभाण्डागारे श्लेष: १२४

*नेत्रे जिह्य विद्याच क्रवर्तिनः भावसन्धि: २०

नेत्रैरिव काव्यालंकारसारसंग्रहे १. ४० समासोक्ति: ११६

४८

पद्यं, वाक्यम् आ्रकर: विषय: पृष्ठम्

नो किश्चित् आक्षेपः १५१

न्यश्वत्कुश्वित बालरामायरग २. १६ समुच्चय: १८५

प

*पइमरण विद्याचक्रवर्तिनः हास्यरस: १६ पथि पथि सुभाषितरत्नभाण्डागारे प्तिशयोक्ति: १६० परिच्छेदातीत: मालतीमाधवे १.३३ विरोध: १५२ पर्यड्को राज सुभाषितरत्नभाण्डागारे रूप कम् ४८

पशुपतिरपि कुमारसंभवे ६. ६५ अर्थापत्ति: १८२

पश्यत्सूद्गत प्तिशयोक्ति: १५६ पश्यन्ती समासोक्ति: ११५ पश्यामः किं सुभाषितावली; सुभाषितरत्नभाण्डागारे अप्रस्तुतप्रशंसा भट्टभल्लटस्य १३४ पाण्डचोडयं रघुवंशे ६. ६० उपमा ३६

पातालमेतद् नवसाहसाङ्डचरिते १४. २३ उत्प्रेक्षा ७२

पीयूषप्रसृति: रूपकम् ४६

पुरारि यस्यां काव्यप्रकाशे १०. ४४ एकावली १६६ पुष्पं प्रवालोपहितं कुमारसंभवे १. ४४ अ्तिशयोक्ति: *पुष्पो्द्दं अमरुशतके ६७ संभोगशृङ्गारः १६ पूर्रेन्दोः अपह्नतिः ६४

पृथ्वि स्थिरीभव बालरामायण १. ४८ अर्थान्तरन्यासः १४० *प्रकृतं यन्निषिध्य काव्यप्रकाशे १०. १० अपह्नतिः ६२ प्रभामहत्या कुसारसंभवे १. २८ उपमा ३८

प्रत्यक्षा इव काव्यप्रकाशे १०. २८ भाविकम् २१० प्रसरद्विन्दु संकर: २२६ प्रसर्पत्तात्पर्य समासोक्ति: ११४ प्रसोदेति रत्नावल्याम् २.१८ आक्षेपः १४५ *प्राप्याधर विद्याचक्रवर्तिनः ध्वनिभेदः २१ प्राप्याभिषेक उत्प्रेक्षा ७८

प्रायः पथ्य सूक्तिरत्नहारे अ्रसंगतिः १६० *प्रारम्भे श्रुति विद्याचक्रवर्तिनः ध्वनिभेद: फागी १५ प्रासादे सा अमरुशतके १०२ विशेषः १६६

४६

पद्यं, वाक्यम् आकर: विषय: पृष्ठम्

ब

बारेन हत्वा विक्रमाङकदेवचरिते ७. १० आक्षेपः १४८

बालश साहं तिलकस्य विवृतौ २. ५ १४५ विभ्राा हृदये सुभाषितरत्नभाण्डागारे समुच्चय: १८५

*बीजन्यास उपक्षेपः दशरूपके १. २६ १२६

भ

भक्तिप्रह्व सुभाषितावलौ भागवतामृतवर्धनस्य सुभाषितरत्नभाण्डागारे भागवतामृतदत्तस्य विकल्पः १८४

भक्तिर्भवे काव्यप्रकाशे १०. ३३ परिसंख्या १८०

*भम धम्मिश्र गाथासप्तशत्याम् २.७६ ३

भवदपराधः रुद्रटस्य काव्यालडडारे ७. १६ सहोक्ति: भासते प्रतिभासार काव्यप्रकाशे ६. ८ चित्रम् ३४

भुजङ्गकुण्डली श्रीकण्ठस्तवे पुनरुक्तवदाभासम् २७

भ्रमिमरति ध्वन्यालोके पृ. २३७, ३६८ रूपकम् ४६

म

मदनगना श्रीकण्ठचरिते ६.७० समासोक्ति: २०८

*मध्यमा बुद्धयुपा भर्तृहरे: स्ववाक्यपदीयटीकायाम् १.१४३ २

मध्ये सखोजन विद्याचक्रवर्तिनः भावशबलता २१

मनोषिता: कुमारसंभवे ५. ४ काव्यलिङ्गम १७२

मन्दमग्नि सुभाषितरत्नभाण्डागारे समासोक्ति: ११३

मलयजरस काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ ४. ३.१० सामान्यम् १६४

महिलासहस्स गाथासप्तशत्याम् २.८२ उत्प्रेक्षा म: ७४

*मा भैषी: विद्याचक्रवर्तिन: शान्त: १८

मानमस्या: काव्यादर्श २. २६६ समाधि: १६०

मायासंख्या गौडपादाचार्यारगाम् ११२

1 सञ्जीवन्यां गौडपादवाक्यमिति स्पष्टम्। किन्तु गौडपादीयशाङ्करभाष्ये मङ्गलाचरणश्लोकस्य तुरीयपादत्वेन दृश्यते। कह

५०

पद्यं, वाक्यम् आ्रकर: विषय: पृष्ठम्

मुक्ता: केलि काव्यप्रकाशे १०. २८ उदात्तम् २१२

मुण्डसिरे निदर्शना ६४

मुनिर्जयति ध्वन्यालोके पृ. ५३४ भाविकम् २०८

मुरारिनिर्गता प्रतीहारेन्दुराजवृत्तौ ५.११ संकर: २२६

मृगलोचनया काव्यप्रकाशे १०. २७ विनोक्ति: १०२

मृग्यश्च रघुवंशे १३. २३ काव्यलिङ्गम् १७२

य

शार्ङ्गधरपद्धतौ सुभाषितरत्नभाण्डागारे संकर: The यः कौमारहर: च शीलाभट्टारिकाया: १५८, २२५

यत्र किश्चित् "उपमानानि सामान्यवचनैः" सूत्रे उपमा

भाष्यकृद् ३५

यत्र च प्रमदानां हर्षचरिते तृतीयोच्छ्वासे हद पृष्ठे प्रतीपम् १६१

यत्त्वन्नेत्र यशोवर्मरः रामाभ्युदये द्वितीयेऽङ्के काव्यलिङ्गम् १७१, १७४

यत्रता लहरी काव्यप्रकाशे १०. ३१ अनुमानम् १७३

यत्रंव मुग्घेति पर्याय: १७८

यथा रन्ध्रं सूक्तिमुक्तावलौ भट्टबाणस्य; कविकण्ठा-अनुमानम् भरणो २.१, सुवृत्ततिलके २.३१ १७३

च मुक्ताकरस्य

यथारुचचि उत्पलाचार्यस्य ईश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् उल्लख: ५६

*यथोद्देशस्तथव ३३

यदेतचन्द्रान्त: सुभाषितावलौ भाषितरत्नभाण्डागारे अपह्नतिः च श्रीहर्षचौरयोः तल ६३

यद्वक्त्रचन्द्रे संकर: २२५

यद्वा मृषा विक्रमाङकदेवचरिते ७. ११ पक्षेपः १४८

यद्विस्मय मालतीमाधवे १. १६ कारव्यलिङ्गम् १७२

यस्तपोवनमिति हर्षचरिते तृतीयोच्छ्वासे ६७ पृष्ठे उल्लख: ५६

यस्य किश्विद् प्रत्यनीकम् १६१

*यस्य विकार: रुद्रटस्य काव्यालङ्कारे ७. ३८ यान्त्या मुहुः मालतीमाधवे १. २६ उपमा ३८

यामि मनः रूपकम् ४८

यामीति न स्नेह हर्षचरिते तृतीयोच्छ्वासे ११६ पृष्ठे आक्षेप: १४७

५१

पद्यं, वाक्यम् आ्रकर: विषय: पृष्ठम्

युद्धेऽर्जुन: अ्रनन्वय: ४०

ये कंदरासु काव्यप्रकाशे १०. ४४ निमीलितम् १६३

येन ध्वस्त सुभाषितावलौ चन्द्रकस्य श्लेष:

ध्वन्यालोके २. २१. २२ १२३

*येरसस्याङ्गिनः काव्यप्रकाशे ८. १ १०

येन लम्बालक: काव्यालङ्कारसारसंग्रहे ४. १२ पर्यायोक्तम् १३५

यैरेकरूप समासोक्ति: ११२

यैर्ईष्टोऽसि सुभाषितरत्नभाण्डागारे; विर्मशिन्यां विशेषः

एतच्छ्लोकविवरणे 'वस्त्वत्र जयापीडदर्शन'मिति। ४३

योगपट्टः काव्यालङ्कारसारसंग्रहे ५. १३ तुल्ययोगिता ८६

यो यः पश्यति सुभाषितावलौ यमकम् ३१

क्री

र

रक्तच्छदत्वं सुभाषितावलौ शकवृद्धे: इ्लेषः १२५

रश्षिता नु किरातार्जुनीये ६. १५ संदेहः ५७

रथस्थितानां विक्रमाङ्कदेवचरिते ७. ६ उत्प्रेक्षा ७६

रतिर्देवादिविषया काव्यप्रकाशे ४. १२ भाव: २२४

*रसो रागे विषे वैजयन्त्याम् Sीा. २६

राजति तटीयं हरविजये ५. १३७ संकर: २२४

राजन्राजसुता तिलकस्य विवृतौ ५. १५ पर्यायोक्तम्

काव्यप्रकाशे १०. १३ १३६

राज्ञो मानधनस्य वेरगीसंहारे ४.२ परिकर: १२२

राज्ये सारं रुद्रटस्य काव्यालङ्कारे ७.६७ सारः 1 १७१

*रीतिरात्मा काव्यालङ्गारसूत्रवृत्तौ १. २. ६ रेहइ मिहिरेर तिलकस्य विवृतौ १.३१ दीपकम्

*रोषविमुक्त हर्षचरिते प्रथमोच्छ्वासे ११ पृष्ठे भाविकम् २०८

ल

लावण्यद्रविण औचित्यविचारचर्चायां सुभाषितरत्न-अतिशयोक्ति: भाण्डागारे च धर्मकीते:

५२

पद्यं, वाक्यम् आ्रकर: विषयः पृष्ठम्

लावण्यौकसि खण्डप्रशस्तौ यथासंख्यम् १७६, प्रतीपम् १६१

लिम्पतीव मृच्छकटिके १. ३२ उत्प्रेक्षा ७१, ७८, संसृष्टिः २२१

लोकोत्तरं बालरामायरे २.५१ अर्थान्तरन्यास: १३६

व

वक्रस्यन्दि काव्यप्रकाशे १०. ३७ सूक्ष्मम् १६८

वज्पअर हर्षचरिते तृतोयोच्छ्वासे ६७ पृष्ठे उल्लेख: ५ह

वसुरहितेन सुभाषितावलौ मयूरस्य वक्रोक्ति: २०१

वाचामनाकुल काव्यालङ्कारसारसंग्रहे ६. १२ भाविकम् २०६

वामेन नारी भावसन्धि: २१६

विजये कुशल सुभाषितावलौ मयूरस्य वक्रोक्ति: २०१

विदलितसकलारि रुद्रटस्य काव्यालङ्कारे ७. २८ समुच्चय: १८५

विद्वन्मानस काव्यप्रकाशे १०. ६ रूपकम् ४७

*विभावानुभाव नाटयशास्त्रे ६ अध्याये २७२ पृष्ठे ११४

विनयेन विना भामहस्य काव्यालङ्कारे १.४ विनोक्ति: १०१

विनावन्ती: प्रतिवस्तूपमा

विभिन्नवर्णा शिशुपालवघे ४. १४ तद्गुर: १६५

वियोगे गौड निदर्शना ६४

विलङ्गयन्ति नवसाहसाङूचरिते १. ४६ परिसंख्या १८१

विलसदमर अपह्नतिः ६४

विलिखति समासोक्ति: ११०

विशेष प्रतिषेधे व्याजस्तुतिः १४३

विसमअशो ध्वन्यालोके पृ. २६४ दीपकम्

विसृष्टरागात् कुमारसंभवे ५. ११ पर्याय: १७७

विस्तारशालिनि रूपकम् ४६

वृषपुंगव श्रीकण्ठस्तवे पुनरुक्तवदाभासम् २६

वेलेव रागसागर हर्षचरिते प्रथमोच्छूवासे ३३ पृष्ठे उत्प्रेक्षा ७८

श

शब्दानाकुलता भामहस्य काव्यालडकारे ३. ५४ भाविकम् २०६

५३

पद्यं, वाक्यम् आ्कर: विषयः पृष्ठम्

शब्दर्थयो: पुनर्वचनं ३१

शरदीव नवसाहसाङचरिते २. २६ सड़कर: २२७ शशी दिवस नीतिशतके ४६ समुच्चय: १द८ शुद्धान्तदुर्लभं शाकुन्तले १. १७ निदर्शना ६३ शुष्केन्धनाग्निवत् काव्यप्रकाशे ८. ५ प्रसादगुर: २०७ शून्ये त्वद्रिपु विद्याचक्रव्ततनः गुरगीभूतव्यङ्गयम् २३ शैलेन्द्र प्रतिपाद्य काव्यप्रकाशे १०. ३२ व्याजोक्ति: १६६ *शैवं विष्णु विद्याचक्रवर्तिनः स्वमधिकृत्य ५२

स

स एकस्त्रीरिग भामहस्य काव्यालडारे ३.२४ विशेषोक्ति: १५७ सकलकलं पुरं काव्यप्रकाशे ६. ८ श्लेष: १२७ सभ्रूविलासं विद्याचक्रर्वातनः भरतसंग्रहे १५६ संकेतकालमानसं ध्वन्यालोके पृ. २५०, ४६१ सूक्ष्मम् १६८ संग्रामाङ्गए सदुक्तिकर्णामृते मालादीपकम् १७० *सङ्गटनाधर्मा Cf. ध्वन्यालोकलोचनयो: ५, १३४ पृष्ठयोः २० (1928 ed.) सच्छायाम्भोज उपमेयोपमा ४१

सज्जातपत्र तुल्ययोगिता सश्चारपूतानि रघुवंशे २.१५ दीपकम् सत्पुष्कर नवसाहसाङचरिते १. ५४ सड़ूर: २१६ सद्य: करस्पश नवसाहसाङ्कचरिते १. ६२ विषमम् १६१ सद्य: कौशिक हरिश्रन्द्रचरितनाटके ध्वनिभेद: १३० सन्निहितबालान्ध हर्षचरिते प्रथमोच्छवासे २७ पृष्ठे विरोध: १५३ सर्वप्रातिपदिकेभ्यः कर्तुः क्यङ्सलोपश्र (३.१.११) सूत्रे उत्प्रेक्षा वार्तिकम् ७५ *संसारार्त्या विद्याचक्रवर्तिनः; संप्रदायप्रकाशिन्यां भाव्ध्वनिः प्रथमसंपुटे १४३ पृष्ठे च १६ स वः पायात् सदुक्तिकर्णामृते राजशेखरस्य; उत्प्रेक्षा काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तौ ४. ३. ६ च ७१, ७८ स वक्कुं ध्वन्यालोके पृ. २६५; हयग्रीववधे आक्षेपध्वनिः १४८ सहसा विदधीत किरातार्जुनीये १. ३० अर्थान्तरन्यास: १४०

५४

पद्यं, वाक्यम् आकर: विषय: पृष्ठम्

सह्याः पन्नग वृत्त्यनुप्रासः २६

*सांख्यं वेश्मनि विद्याचक्रव्तिनः स्वमधिकृत्य ५२

सादृश्यव्यक्तये रुय्यकस्य कारिका अपह्नतिः १३२

साधूनामुपकर्तु हर्षचरिते तृतीयोच्छवासे द्वितीयशश्रोक: दीपकम् दह

सा बाला अमरुशतके ३४ असङ्गतिः १६२

साहित्यपाथोनिधि विक्रमाङकदेवचरिते १.११ आक्षेपः १४७

*साहित्यलक्षण विद्याचक्रर्वातनः करुर: १७

*सिद्धे सत्यारंभ: १५

सीमानं न जगाम समासोक्ति: ११३

सुहत्र विलम्बसु गाथाशप्तशत्यां ४. ३२ आक्षेप: १४५

सेषा स्थली रघुवंश १३. २० उत्प्रेक्षा ७२

सौजन्याम्बु सुभाषितरत्नभाण्डागारे रूपकम् ४८

स्पृष्टास्ता नन्दने हयग्रीववधे पर्यायोक्तम् १४२

*स्फुरन्मुखामोद विद्याचक्रवतिनः रसाभास: २8

*स्यान्न्यश्वितं विद्याचक्रवर्तिनः भरतसंग्रहे १५६

*स्यात्प्रेमगभं १५६

स्वपक्षल श्रीकण्ठचरिते ६. १६ समासोक्ति: ११३

*स्वरूपज्योतिः भर्तृहरे: स्ववाक्यपदीयटीकायाम् २

स्वसिद्धये काव्यप्रकाशे २.१० ६

*स्वात्मानन्द विद्याचक्रवर्तिनः बीभत्सः १७

स्वेच्छोपजात हर्षचरिते द्वितीयोच्छवासे ५४ पृष्ठे इलेष: १२४

ह

हा राहौ सुभाषितावलौ मयूरस्य वक्रोक्ति: २०१

हुंकारो नख स्वभावोक्ति: २०२

हृदयमधिष्ठितं कुट्टनीमते ६६ प्रतिशयोक्ति: ८३

हे हेलाजित पुञ्जराजस्य वाक्यपदीयटीकायाम् व्याजस्तुतिः १४२

२. २४६

ABBREVIATIONS AND BIBLIOGRAPHY 10

Abhijñanaśakuntalacarcā. University of Kerala Sanskrit Series. 195. Alamkārakaustubha of Viśveśvara. K. M. 66. Alamkāramahodadhi of Narendraprabhasuri. G.O.S. 95. Alamkāraratnākara of Sobhākaramitra. Poona Oriental Series 77. Alamkarasamgraha of Amrtanandayogin. Adyar Library Series 70; also Śrī Venkateśvara Oriental Series 19. Alamkārasarvasva of Ruyyaka with Jayaratha's Vimarsinī. K.M. 35. -Do-with Samudrabandha's Vyakhya. T.S.S. 40. Anargharāghava of Murāri. K.M. 5. Bhavaprakasana of Saradātanaya. G.O.S. 45. Candraloka of Jayadeva. Haridas Sanskrit Series 57. Citramīmāmsā of Appayyadīkșita. K. M. 38. Daśaślokī of Vidyācakravartin. Ms. D. 15333. Madras Govt. Oriental Mss. Library. Dhvanyāloka of Anandavardhana with the Locana of Abhinava- gupta. K.M. 25. 1940 ed. Ekavalī of Vidyadhara with the Tarala of Mallinatha. Bombay Sanskrit Series 63. Gadyakarnāmrta of Sakalavidyācakravartin. Ms. No. 93099, Microfilm copy of the Mysore Ms., in the Library of the School of Oriental and African Studies, University of London. M Kadambarīsārasamgraha of Trivikramabhatța. Śrī Venkateśvara Oriental Series No. 60. -Also Ms. no. R. 2960 in the Madras Govt. Oriental Mss. Library. 8.2 8 T .oomsvivall to nenburddommnchor9

56 BIBLIOGRAPHY Kāvyaprakasa of Mammața ; printed text as well as Ms. D. 12826, Govt. Oriental Mss. Library, Madras. -Do-with the Samketa of Rucaka. Calcutta Oriental Journal. Vol. II. -Do-with Manikyacandra's gloss, University of Mysore, Oriental Library Sanskrit Series No. 60. -Do-with the Samketa of Somesvara. Rajasthān Purātana Granthamala, parts I and II. -Do-with the Viveka of Śridhara Sandhivigrahika, Calcutta Sanskrit College Research Series Nos. VII, XV. -Do-with the commentaries of Vidyacakravartin and Bhatta- gopāla. T.S.S. 88, 100. -Do-with Nagesa's Uddyota. Anandaśrama Series. No. 66. -Do-with the Balabodhini of Vamanacarya Jhalakīkara, N. S. 1901. Kavyadarsa of Dandin. With the Commentaries of Taruņava- caspati and the Hrdayamgama. Ed. M. Rangacharya. Kāvyālamkara of Bhamaha, Chowkhamba, Banaras. -Do-of Rudrata with Namisadhu's Commentary. K. M. 2. Kāvyalankārasārasamgraha of Udbhața (K. A. S. S.)-With Pratīharenduraja's Vrtti. Ed. Banhatti, Bombay Sanskrit Series No. 19. -Do-With the Viveka of Rajānaka Tilaka. G. O. S. 55. Kāvyālamkarasutra with Vrtti of Vamana. Vani Vilas Press, Srirangam. Kāvyamālā gucchakas. Kirātārjunīya of Bhāravi. Kumārasambhava of Kālidāsa. Kuvalayananda of Appayyadīksita with the Alamkāracandrikā se o of Vaidyanatha. N. S. ed. 1917. Mankhukasutrodaharanam. Ms. R. 2970. Madras Govt. Oriental Mss. Library. Nanjarajayasobhusana of Narasimha. G. O. S. 57. Pratāparudrayasobhusana of Vidyanatha with the Ratnāpana M I of Kumarasvamin. Balamanorama Series 3. MIA- Prad yumnabh yudaya of Ravivarman. T. S. S. 8.

BIBLIOGRAPHY 57

Raghuvamsa of Kalidāsa. Isahoteilf aeibal ods Rasagangādhara of Jagannātha. K. M. 12 (R. G.). Rukmiņīkalyāņa (R. K.) of Vidyācakravartin. Ms. R. 3666. Madras Govt. Oriental Mss. Library. Rupakaparişuddhi of D.T. Tatacharya. Śri Venkateśvara Oriental Research Institute Studies 2. Sarasvatīkanthabharana of Bhoja with Ratneśvara's commentary, K. M. 95. Sahityadarpana of Viśvanatha with Notes and Introduction by Mm. P. V. Kane. 1951 Ed. Sāhityamīmāmsā. T. S. S. 114. Sūktiratnahāra of Kālingarāya Surya. T. S. S. 141. Śrīkanthacarita of Mankhaka. K. M. 3. Vakyapadīya of Bhartrhari. Kashi Sanskrit Series 124. Vamakeşvarīmatam with Jayaratha's commentary. Kashmir Sanskrit Series. 66. Vagbhatālamkāra. N. S. Ed. K. M. 48. Virūpākşapaňcāsika of Virupāksanātha with Vidyācakravartin's commentary. T. S. S. 9. Vyaktiviveka of Mahimabhatța. T. S. S. 5.

II T.T

Bhoja's Śrngāra Prakāsa, V. Raghavan, "Punarvasu", Madras 14, 1963. Early History of the Dekhan, G. Yazdani. Oxford University Press. 1960. 2 Volumes. Mysore Gazetteer, C. Hayavadana Rao. Five Volumes. Karnāțakavicarite, (Kannada), R. Narasimhcarya, Vol. I, 1924. History of Classical Literature, M. Krishnamacarya. 1937. History of Sanskrit Poetics, P. V. Kane. Third ed. 1951. Hoysalas, A. Krishnamurthi. A Thesis of the Indian History department in manuscript, University of Madras. Hoysalas in the Tamil Country, K. R. Venkataraman. An- namalai University Historical Series No. 7. 1950. Hoysala Vamsa, William Coelho. Studies in Indian History of pauisb won

58 BIBLIOGRAPHY

the Indian Historical Research Institute, No. 11, Bombay. Some Concepts of Alamkara Sastra, V. Raghavan. Adyar Library .do Series 33. 1942. South India and her Muhammadan Invaders, S. K. Aiyangar. Oxford University Press, 1921. Studies in the History of Poetics, S. K. De. 2 Vols, 1923, 1925. The Colas, K. A. Nilakantha Sastri. Revised ed. 1955. The Hoysalas, Duncan M. Derrett. Oxford University Press. 1957. The Early Muslim Expansion in S. India, N. Venkataramanayya, Madras University Historical Series No. 17, 1942. III

Annual Reports of the Mysore Archaeological Department, Govt. Branch Press, Mysore (M. A. R). Annual Reports of Epigraphy, Madras (M. E. R.). Epigraphia Carnatica, Director of Archaeology, Mysore, Govt. Press, Bangalore. (E. C.). Epigraphia Indica, Archaeological Survey of India. (E. I.). Mysore Inscriptions, L. Rice. Mysore Government Press, 1897. South Indian Inscriptions, Archaeological Survey of India, Madras (S. I. I.). T. T. D. Inscriptions. T. T. Devasthanam Press, Madras.

IV

Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona (A. B. O. R. I.). Indian Antiquary (I. A.). Journal of Oriental Research, Madras (J. O. R.). Journal of Oriental Institute, M. S. University of Baroda, (J. O. R. I.).

Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland (J. R. A. S.). Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society (J. B. B. R. A. S). Quarterly Journal of the Mythic Society, Bangalore. Tirumalai Śri Venkateśvara, Tirupati (now defunct).

BIBLIOGRAPHY 59

V

Catalogue of the Sanskrit manuscripts in the Raghunatha Temple Library of His Highness the Maharaja of Jammu and Kashmir, M. A. Stein. Bombay. 1894. New Catalogus Catalogorum, V. Raghavan, Vol. I. University of Madras. 1949 A Second Report of operations in Search of Manuscripts in the Bombay Circle, 1883-4, P. Peterson. Extra No. JBBRAS. 1884. Detarled Report of a Tour in Search of Sanskrit Mss. made in Kashmir, Rajaputana and Central India, G. Bühler. J BBRAS, Extra No. 1877.

.re

INDEX TO INTRODUCTION

Abhavanmatayoga, doșa, 68-9 Annals, Bhandarkar Oriental Abhinavagupta, 75, 98 Research Institute, of, 6fn., Adhyavasāya in Utprekșā 106- 11fn., 12fn., 14fn., 16fn., 17fn., 9; in Atiśayokti, 106-9, 112; 31fn., 36fn.

and aropa, 72-3 Anumana, distinguished from Aiyangar, S. K., 41fn. Smaraņa, 67

Alaka, 3, 4 Anuprāsa, 55 9BBS

Alamkārakaustubha 12fn., 51fn., Anvaya-vyatireka theory of 61fn,, 91, 95, 102, 103fn., 108fn., alamkāras, 3, 3fn., 117 110fn .- vyākhyā, 108fn., 109fn. Apahnuti, 99-105 Alamkāramahodadhi, 84fn. Appayya Dīksita, 3, 7fn., 12, 51, Alamkāramañjarī, 1 52, 58, 65, 66, 76, 78fn., 88-90, Alamkāramīmāmsā, 1 97, 98fn., 102, 104, 110 Alamkārāņusāriņī, 1, 105-6 Äropa, 85, distinguished from Alamkāraratnākara, 4, 67fn., 83, adhyavasāya, 72-3 93, 103fn., 106fn., 108fn. 120fn. Aruņagirinātha, 126 Alamkārasamgraha, 91fn. Āśrayāśrayibhāva and Anvaya- Alamkārasāra, 121, 123 vyatireka theories, 3, 3fn., 117 Alamkārasarvasva, 1-8, 15, 27, Atiśayokti distinguished from 35, 51, 53, 73, 76, 80, 83, 94, 95, Rupaka, 96, 111-3; distingui- 98fn., 99, 104-6, 109, 111-3, shed from Bhrantiman, 96

119, 127 Authorship of the Alamkara- -c. by Alaka, 3-4 sarvasva, the', 2fn. -c. Vimarsinī 4, 5, 60fn., Avācyavacana, doșa, 68 70, 76, 77fn., 79, 83, 105 Ballāla II, Hoysala king, 28-9, -c. of Samudrabandha 2,5, 36, 38, 40, 41, 50 73, 75, 78fn., 84, 98fn., Ballala 1II, Hoysala king 5, 9,

109 11, 13, 23, 27, 35-7, 46-8, 50 -c. Sañjīvanī, 2ff. Bāņa, 74, 109 Amrtānanda Yogin, 91 Banhatti, N. D., 118fn. Ānandavardhana, 75 Bhāgavata, Purāņa, 21 Anantanāthapurāņa, 29 Bhamaha, 12, 56, 62, 102, 114, Anekārthasamgraha, 4fn. 115

INDEX TO INTRODUCTION 61

Bharata, 16, 62 Coelho, William, 29fn., 37fn., Bharatasamgraha, 13, 16, 17, 27 40fn., 45 'Bharatasamgraha of Vidya- Colamahadevi, queen, 41 cakravartin, the', 16fn. Colas and Hoysalas, 33-4, 41-4 Bhāratī, 33fn. Colas, the, 43fn. Bhartrhari, 19, 26fn. Daņdin, 56, 62, 72, 77, 102, 103, Bhatța Gopāla, 114fn. 114 Bhatța, Sokka Villi 31-4, 50 Dasaślokī, 25, 27 Bhatța, Vedārtha Vaijanātha, De, S. K., 1fn., 14, 118fn. 30fn. Derrett, Duncan J., 36fn., 40fn. Bhattacarya, Siva Prasad, 15 Detailed Report of a Tour in Bhatțanāyaka, 12 Search of Sanskrit mss. made Bhāvaprakāsa(-sana), 12, 13, in Kashmir, Rajputana and 17fn Central India by George Bhillama, Yadava king, 40 Bühler, 1fn., 5 Bhoja 77, 103, 114, 117, 124, Devika, queen, 33, 34, 38 126 Dhvanikāra, 12, 63 Bhoja's Śrngāra Prakāsa, 1fn., Dhvan yāloka, 75 3fn., 12fn., 116fn., 117fn., -c. Locana, 75 124fn., 127fn. Dorasamayya, M., 11fn., 19fn., Bhrantiman, 94-7, distinguished 31, 33fn., 39fn. from Rupaka 95-7, and Ati- Dorasamudra, Hoysala capital śayokti, 96 37; also called Dvaravatī, 38 Bijjalāmbā, queen, 33, 34, 46 Dvārakā, 38 Bühler, 1fn., 4fn., 5 Ekāvalī, 11, 51, 53, 57fn., 58, Cakravartin, 2, 7, 111 65fn., 84fn., 87fn., 90, 97, 103fn., Candrāloka, 85fn. 112fn., 113fn., 114fn., 118fn Caritravardhana, 126 -c. Tarala, 7fn., 11, 51, 58, Catalogue of Sanskrit mss. in 65fn., 87fn., 98fn., the Raghunatha Temple 112fn., 113fn., 114fn. Library of H.H. the Maharaja Epigraphia Carnatica, 30fn., of Jammu and Kashmir, 4fn. 32fn., 34fn., 37fn., 38fn., 40fn., Catalogue of Sanskrit mss., 42fn. Govt. Oriental mss. Library, Epigraphia Indica, 27fn., 32fn., Madras, 6fn. 34fn., 41fn., 43fn. Caturvedi guru, 34 Gadyakarņāmrta, 29-33, 38fn., Citrālamkāra, 57-8 41, 42fn Citramīmamsa, 7fn., 12fn., 51fn., Gaņdagopāla, Telugu Coda 52, 58, 60fn., 65fn., 66, 78fn., chieftain, 43 88-9, 97, 98fn., 102fn., 110fn. Gangas, 37

62 INDEX TO INTRODUCTION

Godāvarī, 39, 40 105, 107, 108, 112, 113, 117, Govindacandra, 26 120-2, 124, 125; his criticism Haravijaya, 4 of Śobhakara, 101, 108-9 Hariscandracarita, drama, 12 Jhalakīkara, Vāmanācārya, 4fn., Harşacarita, 74, 97 14 Harşacaritavārttika, 1, 105 Jonaraja, 5 Hemacandra, 4fn., 12fn. Journal, Calcutta Oriental, 4fn. History of Classical Sanskrit Journal, Oriental Research, of, Literature (Krishnamacarya), 2fn., 6fn.

31fn., 36fn. Journal, Royal Asiatic Society, History of Sanskrit Poetics of, 1fn., 4fn. (P.V. Kane), 1fn., 4fn., 118fn., Kadambarī-sāra-samgraha, 6

125fn. Kaiyața, 91 Hoysalas, the (Derrett), 36fn. Kalidāsa, 109 Hoysalas, the (A. Krishna- Kalingarāya Sūrya, 6 murthi), 33, 37fn., 39fn., 41fn., Kane, P. V., 1fn., 4fn., 53, 111fn., 42fn., 43fn., 45fn. 118fn., 120, 121fn., 125fn. Hoysalas, and Colas, 33-4, 41-4; Karnāțakakavicarite, 29fn. and Paņdyas 43-4; and Sevuņas Kavi, M. R., 31, 33 45,-history as in the Rukmi- Kāvyādarśa, 77fn., 102fn., 103, nīkalyāņa, 36ff. 114 Hoysalas in the Tamil country, Kāvyālamkāra, (Bhāmaha) 102fn 11fn., 48fn. Kāvyālamkāra (Rudrața), 102fn. Hoysala Vamsa, 29fn., 37fn., 115fn., 126fn.

40fn., 45fn. Kāvyālamkārasārasamgraha, 54 Indian Antiquary, 4fn., 39fn. fn. 55, 56, 102fn., 106fn., 115fn., Isvaraprat yabhijňa, 97-8 118fn. Iyer, Venkatasubramoni, S., 2fn. -c. Laghuvrtti, 54fn., 115-6 Jacob, G. A., 1fn., 4fn. -c. Viveka, 1 Jagannatha Pandita, 3, 65, 74, 76, Kāvyālamkārasutravrtti, 102fn. 80-1, 88, 90, 95, 97, 102, 120 Kāvyamala Gucchaka, 1fn. Janna, 29 Kāvyaprakāśa, 1fn., 3fn., 4, 5, Jațāvarman Sundara Paņdya I, 7-9, 11fn., 12-6, 18, 23, 27, 35,

44,47 49, 50, 59, 61, 68fn., 76, 95, 96. Jațāvarman Vīra Pāņdya, 47 99, 100, 102fn., 106fn. 110fn., Jayadeva (a. of Candrāloka), 85 114

Jayānaka, 4 -c. Balabodhinī, 14fn., 114fn. Jayaratha, 1, 2, 4, 5, 53, 54, 56, -c. of Bhatta Gopala, 114fn. 60fn., 63-8, 70, 71, 75, 77, 83-5, -c. Darpana, 15 sa sa 92, 95, 97, 98fn., 99, 101, 103, c. Laghutīka, 8, 14-16, 27.

INDEX TO INTRODUCTION 63

ev 51,59 Mahendrasuri, 4fn. -c. of Māņikyacandra, 115 Mahimabhatța, 68 -c. Samketa of Ruyyaka, 1, Mallinātha, 5, 7fn., 11, 51, 57fn., 4fn., 114, 123 58, 65fn., 87, 98fn., 112, 114, -c. Sampradāya Prakāsinī 1260fmte shon or Brhattīka, 1fn., 6-10, Mammața, 3, 12, 14, 18, 53, 54, 12-16, 18, 19, 23-7, 29, 57fn., 59fn., 60fn., 61-2, 68,72, 36, 47, 51-3, 57fn., 59, 61, 76, 94-6, 100, 102, 111, 114, 72, 99, 111, 114, 116, 127 115-8, 120, 122, 123 -c. Sarasamuccaya, 3-4 Māņikyacandra, 115 -c. of Someśvara, 115 Mańkha (-khaka), 1-3, 5 to -c. Uddyota, 52fn., 76, 91, Mankhukasutrodāharaņa, 2, 103,110fn. 7fn., 52, 59 -c. Viveka of Śrīdhara, Manmatha (Mammata), 19 12fn., 15, 100 Māravarman Sundara Pāņdya I, Kopperunsinga, 41) 41 Krishnamacarya, M., 31, 36fn. SI Māravarman Sundara Pāņdya II, Krishnamurthi, A., 33, 37fn., 34, 43, 44 39fn., 40fn., 41fn., 42fn., 43fn., Meghasandesa, 67 S01 45fn. Murari, 78 Krsņā, river, 39, 40 Mysore Gazetteer, 11fn., 30fn., Krtyakalpataru, 26fn. 36fn., 37fn., 42fn., 43fn., 45fn. Kşemarāja, king, 33 Mysore Inscriptions, 37fn. Kumarasambhava, 124, 126 Nāgeśa, 52, 76, 79, 90-1, 103, 110 Kumārasvāmin, 5, 7fn., 12, 51, Namisadhu, 116 89fn., 110, 112, 114 Nañjarajayaśobhuşana, 12fn., Kumārilabhațța, 118fn. 51fn., 112fn., 113fn. Kuvalayānanda, 78fn., 88, 102fn. Narasimha I, Hoysala king, 29 Laghuśabdenduśekhara, 91fn. Narasimha II, Hoysala king, 29, Laksmīdevī, princess, 33 30-3, 38fn., 40-3, 50 Lakşmīdhara, 26fn Narasimha III, Hoysala king, 9, Lāțānuprāsa, 55-7 32-4, 43-6, 49,50 Lokkigundi, battle at, 40 Narasimhacari, R., 29fn. Māgha, 109 Narasimha kavi, 12, 51, 112 Mahābhāşya, 19, 118fn. Narayana, 126 III sibasis.A Mahādeva, brother of Vidyā- Narendra prabhasuri, 84 Bas cakravartin, 9, 35, 50 Nātakamīmāmsā, 1 Mahadeva, Yadava king, 45 New Catalogus Catalogorum, ii, Mahārāșțra, 39fn. 4fn Mahendramangalam, 4201 .00 N ugal Colas, 42

64 INDEX TO INTRODUCTION

Nişkrstārtha kārikās, 2, 5, 9, 16, Rasagangadhara, 65fn .. 74fn., 79, 27, 51, 52, 54, 63, 66 97, 102fn., 120fn. 'Notes on Alamkara-literature', -c. of Nageśa, 79, 90-1

1fn. Rasamīmāmsā, 17, 18, 27 Nyāyapañcānana, 91fn., 108fn. Ratnakaņțha, 3 Padmamā, princess, 34, 46 Ratnākara, 4

Paņini, 61 Ravivarman, Kerala king, 5 Pariņāma, history of, 76ff .; Report, Madras Epigraphical, varieties of, 79, distinguished 32fn., 34fn., 43fn. from Rupaka, 80, 85-8, 90, 92-3 Report, Mysore Archaelogical, Patañjali, 19 19fn., 30fn., 36fn., 43fn.

Patțamā, 34 Report, Peripatetic Party of Peterson, 4fn. Govt. Oriental mss. Library,

Pischel, 1fn. Madras, of, 19fn. Pradyumnābhyudaya, 5fn. Rice, B. L., 30fn., 37fn. Prakīrņaka, -c. on, 19, 27 Rucaka (Ruyyaka), 3 Prakramabhanga, doșa, 57 Rudrata, 12, 102, 115-6, 126 Pratāparudrīya, 17fn., 51, 85fn., Rukmiņīkalyāņa, 6, 8-11, 16-9, 89fn., 102fn., 112fn. 21-4, 27-36, 38-40, 42, 44-50, 52 -c. Ratnāpana, 7fn., 12fn., Rupaka, 71-6; distinguished from 17fn., 51, 87fn., 110fn., Atiśayokti, 96, 111-3; distin- 112fn., 113fn., 114fn. guished from Parināma, 80, 85- Pratīhārendurāja, 54, 62, 77, 8, 90,92-3

115-6 Rupakapariśuddhi, 81fn., 82, Prayogadīpika, 19, 27, 71 83fn. Prthvīrāja, king, 5 Ruyyaka, Rājānaka, 1, 3, 4, 12, Prthvirajavijaya, 5 16, 27, 52-9, 63-70, 72-4, 76-8, Punaruktavadābbasa, 54 80-3, 88, 91-5, 97-9, 101, 104- Raghavan, V., 1fn., 2fn., 3fn., 6, 14, 116-27 7, 11fn., 12, 14, 15, 16fn., 17fn., Sahit yadarpaņa, 12, 15, 53, 85fn., 27fn., 31fn., 116, 117fn., 124fn. 94fn., 99, 103fn., 106fn., 111fn.,

Raghuvamsa, 68 114fn., 118fn., 120fn. Rajarāja III, Cola king, 30, 32, Sahit yamīmāmsa, 1, 105, 125 Sahrdayalīla, 1 Rajendra III, Cola king, 34, 43 Sakalavidya(-dhara)cakravartin, Rāmanātha, Hoysala king, 31, 6,7

32,34 Sala,.36, 37 Ranganātha temple, 31 Samudrabandha, 2, 3, 5, 53, 56, Rao, Hayavadana, C., 36fn., 63-5, 71, 73, 75, 78fn., 84, 98fn., 37fn., 43fn., 45 99, 102, 109, 110fn., 112, 121,

INDEX TO INTRODUCTION 65

123-6. Sosevūr (Skt. Śaśakapura), 37 Sandeha, 94 South India and her Muham- Sandhivigrahika, 7, 10, 12, 14-6, madan Invaders, 41fn. aaastinV 99, 100, 127 South Indian Inscriptions, 31 Sandhivigrahika and Vidyā- Śrīdhara Sandhivigrahika, 12, cakravartin', 11fn., 12fn. 15-6 Sanskrit mss., second Report of, Śrīkanthacarita, 1 Operations in Search of, in Śrīrańgam, 30, 32, 40 the Bombay Circle, 1883-4 by Śrngāra Tilaka, 1fn. P. Peterson, 4fn. Stein, M. A., 4fn. Śāradātanaya, 12, 13 Studies in the History of Sans-

Sārasamuccaya, 3 krit Poetics (S. K. De), 1fn., Sarasvatīkanțhābharaņa, 77fn .. 14fn. 103fn., 114fn., 126fn. Sūktiratnahāra, 6 Sastri, Nilakantha, K. A., 43fn. 'Suktiratnahāra of Kālingarāya Sastri, Srikantha, S., 6, 11fn., Surya', 6fn.

31, 36fn. Sumanobāna, 29 Sendamangalam, 41 Śurapāla, king 33 Sevuņas, Yadavas of Devagiri, Tambraparņī, 44 37, 39, 40, 44, 45 Tantravārttika, 118fn. Singhana, Yādava king, 40 Tatacharya, D. T., 81fn., 83 Śisupalavadha, 87fn. Tilaka, Rājānaka, 1, 115-6, 120, Ślesa, 116-24 122, 123, 124 Smaraņa, alamkāra, distingui- Tirumalai Śrī Venkateśvara, shed from Anumāna, 67 11fn., 19fn., 33fn, Śobhākaramitra, 4, 5, 54, 67fn., Tiruvendipuram Inscription, 41 82, 84, 85, 93, 101, 103, 108, Tribhuvanavidyācakravartin, 29 120fn., 123; criticised by Jaya- Trivedi, K.P., 53, 118fn. ratha, 101, 108-9 Trivikramabhatta, 6, 7, 25fn. Sokka Villi Bhatța, 31-4, Udbhața, 12, 54, 55, 59fn., 62; Some Concepts of Alamkāra- 71, 77, 102, 106fn., 115-7,121, sastra, 127fn. 123 'Some forgotten Sanskrit poets Ullekha, 97-8 of Karnātaka', 6fn., 31fn., Upamā, 58-62

36fn. Upameyopamā, 63-6 Someśvara, a commentator on Utpaladeva, 98 the Kāvyaprakāsa, 115 Utpreksā, 94, 105-11 Someśvara, Hoysala king, 30-4, Uttararāmacarita, 67

43-4,50 Vācyāvacana, doșa, 68 Sorațūr, battle at, 40 Vāgbhața, 91

66 INDEX TO INTRODUCTION

Vaidyanātha, 29-31, 42, 50 Virūpākșanātha, 27 Vaijanātha Bhațța, 30fn. Virūpākșapaňcasika. 25-7 Vaijaņņa, 30fn -Vivrti of Vidyācakravartin, Vākyapadīya, 19, 26fn., 27 25-6 Vallabha, 34 Vișņudeva, 27 Vāmana, 12, 102, 125 Viśvanātha, 3, 12, 15, 53, 85, Vamakeśvarīmata,-c. on, 4fn. 94fn., 103 Vāsudeva, 9, 34-5, 50 Viśveśvara (a. of Alamkāra- Venkataraman, K.R., 11fn., 48fn. kaustubha), 12, 51, 61, 91, 95 6, Vibhāvanā, 124-6 102-4, 109fn.,110 'Vidyacakravartin I', 31fn., 33fn. Vyaktiviveka, 12, 57fn., 68fn. 'Vidyacakravartin I1', 11fn., -c. Vicāra of Ruyyaka, 1

19fn. Vyaktivivekakāra, 12 Vidyādhara, 3, 11, 51, 53, 54, Vyatireka, 113-6 57fn., 84, 89, 97, 103 Yadavas of Devagiri, also called Vidyādharacakravartin, 7 Sevuņas, 37, 39, 40 Vidyānātha, 3, 85, 89. 102 Yāska, 72 Vīra Pāņdya, 32 Yasodharacarite, 29

08

CORRECTIONS AND ADDITIONS

INTRODUCTION :

Page Line Read

ii 3rd from bottom prakāśayati

iii 7th , rasābhāso

2 11 Mańkhuka- Fn. 1. L. 2 xxvi

Fn. 3. L. 10 Vidyācakravartin

3 Fn. L. 2 आत्मन:

5 2 शक्य

6 Fn. 6. L. 8 ABORI

7 Fn. 1. L.1 त्रिविक्रमं

13 3 puțabhru

23 Fn. 1. L. 17 समं

25,27 Top title WORKS OF VIDYĀ- CAKRAVARTIN'

29,31 'VIDYĀCAKRAVARTIN'S ANCESTORS'

26,28,30,32 'INTRODUCTION'

29 Last line p. 3

31 Fn. 5. L. 6 No. 498

32 Fn. 7. L. 13 रत्नं

37 Fn.1. L. 1 Gazetteer

38 Fn. 1. L1. 1, 4 Canto

40 5 Bhillama

41 (Fn. 1. L. 1 अरातिना Fn. 1. L. 3 सखायं

42 Fn. 1. L. 5 add after (p. 59)-M.R. Kavi, op. cit.

45 Fn. 1. L. 12 read ऐक्यं

49 Fn. 1. L. 5 for a list

56 2 verse

68 CORRECTIONS AND ADDITIONS

61 Fn. last line add 1. before Alamkārakaustubha 91 20 Viseşana 97 1 bhrama

103 Fn. 1. L. 1 नेत्रे 112 L1. 20,36 definition

TEXT : ('T' refers to Ruyyaka's Text, 'C' to Commentary of Vidyācakravartin, and 'Fn.' to foot-notes).

१५ T. L. 3 असंलक्ष्य-

२२ C.L.4 from bottom क्रूरानुकारा- ४१ C. L. 3 from bottom -तदुत्पत्त्यो: ४३ T. L. 5 सदृशवस्त्वन्तरानुभवे ४६ C. L. 1 समासोक्तं

६४ C. last line इत्थं

६५ C. L. 5 च्छालादिशब्दस्य C. L. 6 कश्चित्, X x नियमात्।

६७ T. L. 2 विषयिसंभवित्वेन विषयासंभवित्वेन C. L. 11 delete 'l' after प्रतीयमानत्वात् C. L. 12 ʻ?ʼ चासौ T

६६ Top title read उत्प्रेक्षाभेदाः ७१ T. last line त्वर्धे ८१ T.L. 2 अध्यवसाये नैब rs.as

Fn. last line here Fn. L.2 from bottom is १०० T. L. 3 वैदेह्या भार्गव ,' १०३ C. last line यदा १०४ T. L. 1 अप्रस्तुतं I8

C. L. 9 समासोक्तिरूपकयोः १०८ C. L. 5 समासोक्ते: ११ Fn. L.2 from bottom in a 88

११५ C. L. 2 अत्रैतदुप- C. L. 8 सञ्जल्पात्मिका Fn. L. 3 from bottom sub- ११७ C.L. 2 from bottom इन्दुरव्योर्ना- १२६ T. L. 1 अन्यैः सह सङ्करः १२७ T. L. 4 जतुकाष्ठ- १३१ C. L. 3 वल्कलेति ३२ C. L. 3 व्यक्तये इति।

CORRECTIONS AND ADDITIONS 69

१३५ T. last line कार्यात्कारणं

१३६ C. last line अप्रस्तुतप्रशंसात्व-

१३७ C. L. 1 अनाकुलत्वात् .1o Fn. L. 2 from bottom finstead of#

१४० C. L. 4 ह्यविवेक:

१४६ C.L. 1SI.9 दुरन्तता, अतः सा नूनमि-

१५१ Top title आक्षेपप्रकारा:

१५६ C. L. 1 प्रथमतृतीय- C. L. 1 संभरण-

१६३ T. L. 1 एवंसौन्दर्या C. L. 7 II.प शाध्याश्र्ाध्य-

१६ C. last line प पूर्वपूर्वस्य

१७० Fn.L.2 from bottom देवाकणय etc.

१७२ C. L. 6 काव्यलिङ्गं तु

१७ C. L. 3 अरुणाय न

१८१ T. L. 3 -पूर्वकं T. L. 5 बिभ्ति

१८४ C. last line सूत्रम्- गुणक्रिया-

१८६ C. L. 1 नयश्चितन्यञ्च-

१८६ T. L. 10 नृपाङ्गणगतत्वेन

१६० T. L. 7 निराकर्तु

१६३ C. last line त्वत्पात- C. L. 6 अपलापमात्रचिन्तयेति,

२०० C. L. 3 वक्रोक्ति:

२१४ C.L.5 from bottom तद्योग- Fn.L.2 from bottom योगि

२१५ C. L. 4 ध्वनिदशने C. L. 6 अलङ्कारा

२१६ C.L. 9 तद्वक्त्रा mottod

२१७ C. L. 7 अविषयत्वात्

APPENDIX I : ('v' refers to verse)

У v. ३२C यद्यपि 310d

v. 85C न्यासाद्

१२ v. ११८d काव्यलिंङ्ग 8.100

APPENDIX II : (Col. refers to Column)

१३ Col. 2. L. 3 T. S. S. ed. 1915

70 CORRECTIONS AND ADDITIONS

Col. 1. L. 9 from bottom P. 10 Col. 2. L. 7 from bottometami't mor अभिधालक्षणा- Col. 3. L. 7 from bottom P. 12. L. 1

१४ Col. 1. L. 2 P. 14

Col. 1. L. 10 यथावसरं Col. 1. L. 15 L. 8 Col 2. L.2 P. 11 I.T

Col. 2. L. 3 P. 11 Col. 3. L. 2 P. 13 Col. 3. L. 3 P.13 Col. 3. L. 6 आद्योऽ्थे

१५ Col. 1. L. 19 Col. 2. L. 17 > वैलक्षण्य Col. 3. L. 19

१७ Col. 2. Ll. 6-7 from bottom अध्यवसायात्मकत्वेन Col. 2. L. 4 from bottom प्रकारं

१८ Col. 1. L1. 10,12,13 P. 62 Col. 2. last line प्रतीतिः

१६ Col. 2. L1. 5,6 P. 62 Cre

Col. 3. L. 7 P.75

Col. 2. L. 8 L. 17 Col. 1. L. 15 -निगीणत्वे Col. 2. L. 5 from bottom L. 7

२० Col. 2. L. 10 अध्यारोप्यते

२१ Col. 1. L.8 from कण्टकिभि: bottom Col. 1. L. 4 from

२२ bottom Col. 2. L. 2 from प्राकरणिकयोः

bottom

२३ Col.3. L. 1) Col. 1. L. 5 प्रतिभानम्

Col. 2. L. 9 शब्दालक्कार- Col. 3. L. 13 L1. 6-7

CORRECTIONS AND ADDITIONS 71

Col. 1.L. 15 -लङ्कारत्वA Col. 3. L. 16 P.126

Col. 1. L. 7 from mhye sanisA २५ bottom Col. 3. L.3 from [ -जनकत्वादि:

bottom

२६ Col. 1. L. 10 P. 153 Col. 2. L. 15 सहंसरुचयः

२७ Col. 2. L. 2 यष्टि Col. 1. L1. 1,3 P. 160

Col. 1. L. 8 figure in Col. 2. L. 21 तरुवृते

२८ Col. 3. L. 5 P. 165. L. 4

Col. 3. L. 7 P. 167

३० Col. 1. L. 5) Col. 2. L. 6 -रागात्

३१ Col. 1. L. 7 from तिरोधानं

bottom

३३ Col. 1. L. 3 from bottom Col. 2. L. 3 from -अपेक्षयैव

bottom

३४ Col. 2. L. 17 प्रतिपत्ते

३५ Col. 1. L. 2 from ] bottom Col. 2. L. 2 from -वक्त्र bottom Col. 1. L. 3 from P. 248

bottom

३७ Col. 2. L. 19 P. 247

Col. 3. L. 8 from bottom L. 9 Col. 3. L. 5 from L. 7

bottom

APPENDIX III :

४० Fn. L. 1 ४६ instead of ४५

Fn. L. 2 भतृहरिणा

Against धृतधनुषि, read हषचरिते सप्तमोच्छवासस्य

४७ under the 2nd Col. S उपक्रमे

72 CORRECTIONS AND ADDITIONS

Against नमन्तु शिरांसि,2 under the 2nd Col. S read हर्षचरिते षष्ठोच्छ्वासे ४८ पृष्ठे (P. V. Kane's ed.)

Against पुराणि यस्यां,2 नवसाहसाङ्कचरिते I. 22 ४८ under the 2nd Col. S read (गृहाणि इति पाठमेदेन) after इश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् (Kashmir Series of

५० Against यथारुचि add 3 Texts and Studies, No XXXIII, Vol. II), ८५ पृष्ठे

8.1 J60

tar .q Col

mostod

moniod

/m011od

monod

ex do hastani ay S.I.ai