1. Alankara Shekhara Kesava Mishra Ananta Rama Sastri Vetal Chowkambha

"HE KASHI-SANSKRIT-SERIES ( HI.RIDAS SANSKRIT GRANTIAMALA ) 56 ( Alankāra Section No. I. )

THE ALANKĀRASEKHARA by KES'AVA MIS'RA

Edited with Introduetion ete.

BY ANANTARĀMA SASTRI VETĀL Sahityopadhyāya, Late Sadholal Research Scholar & Post-Acharya Scholar, Govt. Sanskrit College. Benares.

PRINTED PUBLISHED & SOLD RY Fai Krishna Das Mari Das Gupta The Chowkhamba Sanskrit Series Office, Vidya Vilas Press, North of (topal Mandir Benares City

1927?

A gents: 1 Luzac & co, Booksellers, LONDON. Otto Harrassowitz, Leipzig: GERMANY.

3 The Oriental Book-supplying Agency, POONA.

॥ श्रीः ।। ह रि दास मं स्कृ त ग्रन्थ मा ला स मा ख्य- काशीसंस्कृतसीरिज़पुस्तकमालायाः ५६

अलंकारविभागे (१) प्रथमपुष्पम् ।

केशवमिश्रकृतः अलङ्गारशेखरः।

भूमिकादिभिः संभूष्य संशोघितः।

पकाशक :- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्त :- चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस, विद्याविलास प्रेस-गोपालमंदिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी।

१९८४

राजशासनानुरोधेन सर्वेधिकारा: प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः।

॥ श्रीः ।। मस्तावना । उपक्रमः । अथैष मुद्रापयित्वा प्रकाशयितुमुपक्रम्यते अलङ्कारशेखरो नाम श्रीमन्महाराजमाणिक्यचन्द्रकारितः श्रीकेशवमिश्रविरचितोऽलङ्कारशा- स्त्रीयो ग्रन्थः । उपयोगिनो ग्रन्थस्यास्य सर्वतोऽद्यत्वे दुर्लभत्वमाक लय्य 'विद्याविलास मुद्रणालयस्वामिना प्रेरितोऽहमेतत्प्रकाशने सो- त्साहं प्रावर्तिषि। काव्यमालायां शिलायन्त्रालये च समुचितपदच्छे दाभावादिदोषबाहुल्येन यथाकथंचिन्मुद्रितचरोऽपि साम्प्रतमयं नोपलभ्यत इति प्रकाशनमस्य साम्प्रतमेव। अलङ्गारशब्दस्य काव्यगतसकलविषयबोधकता । ग्रन्थग्रन्थकारयोर्यथावत्परिचयाय ग्रन्थारम्भे किमपि प्रस्तावना- दिकमवश्यं लेखनीयमिति पूर्वपरम्परानुगतं पन्थानमवलम्ब्य किश्चि त्प्रसङ्गोचितमिदार्नी निरूप्यते। तत्र तावत्प्रकृतग्रन्थनामधेयविषयिणीं मीमांसां पुरस्कृत्य 'किं नाम अलङ्गारशास्त्रम् ? कथं चास्य काव्यशा- स्त्रव्यवहारयोग्यता? केन वेदं प्रथममाविष्कृतम्?' इति विषयानव- लम्ब्य विचार: प्रस्तयते-'अलङक्रियतेऽनेने'ति व्युत्पत्या काव्यशो भाकराणामुपमादीनामलङ्गाराणामेव चमत्कृतिजनकतया विश्वेश्वर पण्डितराजानकरुय्यकविरचितयोः अलङ्गारकौस्तुभालङ्गारसर्वस्व- योः प्राधान्येन निरूपणादत्रापि 'अलङ्गारशेखरे' अलङ्कारमात्र प्रति- पाद्यो विषय इति कल्पना नूनं नामधेयमदसीयमवलोक्च समुत्पद्येत, परं ग्रन्थपर्यालोचनया स्फुटं प्रतीयेत यदसौ कल्पना न तावत्सर्वथा सामञ्जस्यमावहति। इह खलु काव्योचिता: सर्व एव गुणदोषालङ्का- राद्यो विषया निरूपिता: सन्ति। अलङ्कारशब्दश्विरन्तनात्समया- लक्षण रूप काव्यशास्त्र व्यवहारयोग्यतामधिगतो दृश्यते। तथाच 'अल- ङ्रतिरलङ्गार' इति व्युत्पत्या अलङ्गारशब्दस्य सौन्दर्यपरत्वाभ्युपग- मेन काव्यालङ्कारशिरोरत्नायिते अलङ्कारशेखरनाम्नि अलङ्कारग्रन्थे काव्यविषयकं गुणदोषालङ्कारादिनिरूपण समुचितमेव । अलङ्कार·

प्रस्तावना

शास्त्रं हि काव्यरचनोचितां दिशं दर्शयित्वा चमत्करोति सचेतसां चेतांसि। यत्खलु काव्यस्वरूपं निरुप्य दोषगुणरीतिर सालङ्काराणाम- वधारणे शक्तिमुन्मेषयति, तत्तावदलङ्कारशास्त्रं निगद्यते। काव्यनिर्मा- णकलाकौशलानि लोकोत्तरविलक्षणानि नान्यत्र विलसन्ति। सहृदय- हृदयानन्दसाधनं नान्यदस्तीति सर्वोत्कृष्टमिदमलङ्कारशास्त्रम्। सत्यपि काव्यप्रपञचेऽलङ्काराणां प्राधान्ये, त्र शास्त्रे कथमिव काव्योचिता: सर्वेपि विषया गुणदोषादयः सन्निवेश्यन्ते इति बली यसीं शङ्कां समाधातुं तद्वीजमन्विष्यते-पूर्वे किल वाल्मीकिप्रभृ- तयो लक्ष्यैकचक्षुषः शक्तिशालिनो महान्तस्तानि तानि काव्यानि प्रणीय विविधं लोकोपकारं रचयाम्बभूवुः। ततस्तथैवान्येऽपि काव्य- रचनासु प्राभवन्। परं काव्यनिर्माणौपयिकान्नियमान् अविज्ञाय कथं नाम सर्वेऽपि लक्षणैकचक्षुषो मन्दास्तत्र प्रवर्तेरन्निति तेषामुपदेशाय काव्यशास्त्रं लक्षणरूपं नियामकं निरमीयत। तस्य च अलङ्कारशा- स्त्रमिति सङ्केतः समजनि। ततश्च अनित्यधर्माणामप्यलङ्काराणां च- मत्कृतिजनकत्वेन तत्कृतचारुत्वस्यैव काव्यव्यवहारहेतुतया, प्रतीयमा- नमर्थ वाच्योपस्कारकतयाSलङ्कारपक्षनिक्षिप्तं मन्वानैः प्राक्तनैर्भाम- हादिभिः 'अलङक्रियतेऽनेन' इति करणव्युत्पत्या 'प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति नयेन अलङ्कारा एव काव्ये प्रधानमिति सिद्धान्तितम्। इत्थंत्रिधे व्यवहारे प्रचलिते 'रीतिरात्मा काव्यस्य, वक्रोक्ति: काव्य- जीवितम्, रस: काव्यात्मा, काव्यस्यात्मा ध्वनिः नित्यधर्मा गुणा: काव्ये प्रधानम्' इति विविधान् पक्षानुपक्षिपतां वामनादीनां समये 'अलङ्कतिरलङ्कारः' इति भावप्रधानां व्युत्पत्तिमवलम्ब्य काव्यशा- स्त्रेषु रसादिप्रतिपादकेषु अलङ्कारत्वव्यवहारः प्रावर्तत। ताद्वशमेव पन्थानमनुसृत्य श्रीमन्मन्मटसट्ट्ैविरचितः 'काव्यप्रकाशो' नाम अलङ्गार शास्त्रीयो निबन्ध आकरशास्त्रं लक्षणशास्त्रं वेति प्रसिद्धि गतः सर्वे- व्वलङ्कारग्रन्थेषु मूर्धन्यतामधिगच्छति। तदनन्तरमन्येऽपिलक्षणग्रन्थाः शनैः शनैः प्रादुरभूवन्। 'सौन्दर्यमलङ्गार' इति वामनोक्तालङ्कारल- क्षणानुसारतोऽप्यलङ्कारशब्दस्य दोषाभावगुणालङ्कारकृतसौन्दर्यपर- त्वेन तत्प्रतिपादक शास्त्रं 'अलङ्गारशास्त्र'मिति स्थाने सङ्कतमासाद यति। तदनुसारेणैव तादूशशास्त्रप्रणेतार आङ्कारिका उच्यन्ते ! तथाविधं शास्त्रमुपजीव्य लक्षणलक्षितानि बहूनि काव्यानि बहुभिर्नि-

पस्तावना २

मितानि। तस्मादेव कालादारभ्य लक्ष्यलक्षणरूपविभागद्वयकलपनया काव्यमलङ्कारश्चेत्युभयविधो व्यवहारः प्रतवृते। अत्र च अलङ्कारशास्त्रे विविधानि दर्शनानि व्यवस्थितानि । तथा हि अलङ्कारसर्वस्वटीकायां समुद्रबन्धे-'इह विशिष्टार्थौ शब्दौ का- व्यम्। तयोश्च वैशिष्टयं धर्ममुखेन व्यापारमुखेन व्यङ््यमुखेन वेति त्रयः पक्षाः। आद्येऽप्यलङ्गारतो गुणतो वेति द्वैविव्यम्। द्वितीयेऽपि भणितिवैचित्रयेण भोगकृत्त्रेन वेति द्धम्। इति पश्चसु पक्षेष्वाद्य उन्- टादिभिरङ्गीकृतः, द्वितीयो वामनेन, तृतीयो वक्रोक्तिजीवितकारेण, चतुर्थो भट्टनायकेन, पञ्चम आनन्दवर्धनेन। व्यक्तिविवेककाराभिमतः स्त्वनुमानपक्षः सिद्धान्तप्रदर्शनसमनन्तरं विचारासहत्वेन दूषितत्वात् मङ्खुकस्य पूर्वपक्षत्वेनाऽप्यनभिमतः' इति। एतस्मिन्पक्षपश्चके ध्व- निकृताSSनन्दवर्धनाचार्यणादियमाणश्चरमः पक्ष एव बहुशः सर्वेरङ्गी- क्रियते। विचार्यमाणे सत्युचितमेतदेव प्रतीयते। अत्र बहुवक्तव्येऽपि विषये विस्तरभिया साम्प्रतं मौनमेवावलम्व्यते। 'अलङ्गारशास्त्रं हि पूत केनाSडविष्कृतम्' इत्यत्र यथावन्निर्णय- स्तावकर्तु दुःशक एव। तथापि प्रसिद्धेषु अलङ्गारग्रन्थेषु कालि दासकृतेरुद्वाहतत्वात् कालिदासादुत्तरस्मिन्नेव काले तस्य विशेषतो व्यवहारयोग्यता जातेति कल्पय/न्त केचित्। किन्तु नाट्यशास्त्रदर्श- नेन कालिदासात्पूर्वकालेऽप्यस्य सत्ता आसीदिति निर्विवाद सिध्यति। नाट्यशास्त्रे हि अलङ्कारादिवर्णनं सर्वमप्युपलभ्यते। अद्यावधि उप- लब्घेष्वलङ्कारनिबन्धेषु भामहस्यैव काव्यालङ्कार: शास्त्रीयग्रन्थे- षु साम्प्रतं प्रथमाभिधेयतामधिगच्छति। भामहीयकाव्यालङ्कारस्य

प्रायो भामहोपजीवितमल क्कारशास्त्रमिति वक्तुं युक्तमेव। ग्रन्थपरिचयः । अयं च अलङ्कारशास्त्रीय: प्रबन्धः शौद्धोदनिक्वतालङ्कारसूत्रव्या- ख्यानरूप: 'अलङ्कारशेखरो' नाम केशवमिश्रेण माणिक्यचन्द्रप्रेरितेन विरचितः । अत्र च काव्यस्वरूपरीतिदोषगुणाल ङ्कारादिक नातिसंक्षि- प्तं नातिविस्तृतं समुवितरूपेण सरलया भाषया वर्णित वृत्तिकारेण। इदानीं प्रकरणविभागनिर्देशपुरःसरं तत्रत्या विषया निरूप्यन्ते। विषयानुकमणिकायां विस्तरेण विषयतिवेवने विद्यमानेऽ्पि स्थूलद्-

पस्तावना

शा विशेषविषयविवरणरूपेण ग्रन्थसमालोचनं प्रासङ्गिकमेवेति तत्रा- वतीर्यते-अस्मिन्नलङ्कारशेखरे रत्नान्यष्टौ विलसन्ति। १ उपक्रमरतं, २ दोषरतं, ३ गुणरतम्, ४ अलङ्गाररत्नं, ५ वर्णकरत्नं, ६ कविसम्प्रदायरतनं, ७ कविसामर्थ्यरतं, ८ विश्रमरतं चेति तेषां नामानि। आदितस्त्रिषु रत्ेषु मरीचयस्त्रयः, चतुर्थे चत्वारः, पञ्चमे त्रयः, षष्ठे चत्वारः, सप्त- मे त्रयः, अष्टमे तु द्वाविति। एताद्शः प्रकरणविभागसङ्केता ग्रन्थना- मोचिता: कविना कल्पिता: सुतरां शोभन्ते। उपक्रमरते प्रथमे मरीचौ-मङ्गलाचरणपूर्विकां ग्रन्थकारयितुर्व- शपरम्परां निरुप्य अलङ्कारविद्यासूत्रकारस्य शौद्धोदनेरभिमतं 'रसा- लङ्डारभूषितं शब्दश्रवगाव्यवहितोत्तर कालावच्छिन्न सुखविशेषसाधनं वा काव्यमिति काव्यस्वरूपं प्रदर्श्य विशिष्टस्य तस्य कीर्त्यादिफ- लसाधनत्वप्रतिपादनमुखेन तत्र प्रवृत्त्यौपयिकानि फलानि सङ्गही- तानि। किश्च प्रतिभाया: कारणत्वं व्युत्पत्तेविभूषणत्वमभ्यासस्य भृशोत्पत्तिकारित्वं चाभिधाय 'काव्यसरणि परिशीलितवतां शुद्धान्त:करणानां सततं पर्यालोचयतां करतलगतैव कविता विल- सती'ति तात्पर्यवती श्रीपादोक्तिंमुन्भाव्य वृद्धसंमतानीतराण्यपि कारणानि संङ्ह्य प्रकारपरिज्ञानस्यापि कारणत्वनिरूपणौपयिकं भारत्या: सलक्षणं सङ्गेपतश्चतुवधत्वं स्वमतेन दण्डिमतेन च प्रदर्शितं ग्रन्थकारेण । द्वितीये मरीचौ-रीतिप्रपञ्चनिरूपणं विधाय उक्तिमुद्रयोश्चातुर्विध्यमुदाहरणमुखेन प्रतिपाद्य 'एतासां प्रयोजनादि कमलङ्कारसर्वस्वे दर्शितमिति 'अलङ्गारसर्वस्व' नाम निजनिरमितिः सूचिता। तृतीये मरीचौ-पदवृत्तीस्त्रिविधा निर्दिश्य व्यञ्जनायाः शक्यलक्ष्यव्यङ्गयात्मकत्रिविधार्थवृत्तित्वस्य संसाधनेन उत्तमादित्रि विधकाव्योदाहरणप्रदशनेन च व्यञ्जनोपयोगिता साधु सिद्धान्तिता । दोषरते प्रथमे मरीचौ-पूर्वप्रतिज्ञातं दोषाणां त्याज्यत्वं दण्डि- मतेन प्रमाणीकृत्य दोषसामान्यलक्षणकथनपूर्वकं पददोषानष्टौ सौ- दाहरणान् प्रादशयद्गन्थकारः। द्वितीये मरीची-द्वादश वाक्यदो- षानुदाहत्य गोवर्धनसंमतं असमर्थसमासस्यापि दोषान्तरत्वमुद- भावयत्। तृतीये मरीचौ-अष्टानामर्थदोषाणामुदाहरणानि प्रदर्श्य

(१) पररिशीलितकाव्यवर्त्मनां कविसंसर्गविशुद्धचेतसाम् । परिभावयतामनुक्षणं कविता पाणितले निषीदति॥

प्रस्तावना

लोकप्रसिद्धपेक्षया कविप्रसिद्धर्बलीयस्त्वमुदाहृत्य प्रागुक्तानां दोषत्वं समार्थयत्। गुणरत्ने प्रथमे मरीचौ-गुणानां श्लाध्यत्वं समर्थ्य सामान्यतो गुणस्य द्वैविध्यं च निगद्य पश्चविधशब्दगुणप्रदर्शनमुखेन तत्रैवेतरे- षामन्तर्भावमुक्तवान्। तृतीये मरीचौ-'पूर्वोदीरितानां दोषाणां स्थान- विशेषेष्वदोषत्व'मिति कारिकोक्त वैशेषिकगुणलक्षणं प्रकाश्य केषां- चिन्मतेन 'तत्र दोषाभावमात्रत्व न गुणत्वम्', अन्येषां मतेन 'सहद- यप्रतीतिसाक्षिकं गुणत्वं दोषाभावत्वं वे'ति सूचयित्वा 'रसप्रतिबन्ध- रहिते स्थले दोषाभावत्वं युक्तमिति श्रीपादमतप्रतिपादनेन पदेषु यथासम्भवमदोषत्वमुदाहृत्य आत्मनः श्रीपादस्य च संमत सर्वसा- धारणमदोषत्वं निरूपितवान्। अलङ्काररते प्रथमे मरीचौ-कारिकयोक्तपूर्वमलङ्काराणां शोभा. स्पदत्वं संसाध्य अलङ्गारसामान्यलक्षणकथनपुरस्कारेण शब्दाल ङ्वाराणामष्टविधानामुदाहरणान्युपस्यता वृत्तिकारेण यमकस्य संक्षे. पतः सप्ताशीतिप्रकारत्वमुत्तवा गोवर्धनमतेन तस्य चित्रादनतिरि- क्तत्वं प्रतिपादितम् । द्वितीये मरीचौ -- कारिकोक्तांश्चतुर्दश अर्था- लङ्कारान् नामतो निर्दिश्य दशविधामुपमां समभिव्याहारोपमां च श्रीपादाभिमतामुदाहृत्य तत्र सर्वत्र न्यूनाधिक्यसस्भवेऽपि काव्य- महिम्ना साम्यं निरुप्य राजशेखरोक्तसास्यवाचकशब्दपरिगणनपुर :- सरं केशवमिश्रेण काव्यसम्पत्सर्वस्वरूपा अलङ्कारशिरोरत्भूता उपमा कविकुलस्य मातृरूपत्वेन निर्दिष्टा। इत्थमेव अप्पय्यदीक्षितैरपि चित्रमीमांसायां सर्वालङ्काराणामुपमाविवर्तत्वं प्रतिपादितम् । तृतीये मरीचौ -- रूपकस्य लक्षणं पञ्चविधत्वं च उदाहरणैः स्फुटी कृत्य तत्र द्विविधाया लक्षणाया अन्तर्भावमुत्तवा तदुदाहरणे प्रद्शिते। चतुर्थे मरीचौ -- उत्प्रेक्षाया लक्षणोदाहरणप्रदशनं कृत्वा सर्वालङ्गार- सर्वस्वभूतां कवेः कीर्तिवर्धिनीमुत्प्रेक्षां नवोढास्मितादिवन्मानसं

(१) अलङ्कारशिरोरतं सर्वस्वं काव्यसम्पदाम्। उपमा कविवंशस्य मातैवेति मतिर्मम॥ (२) उपमैका शैलूषी सम्प्राप्ता चित्रभूमिकाभेदान् रञ्जयति काव्यरक्े नृत्यन्ती तद्विदां चेतः ॥।

मस्ताचना

हरन्ती निर्दिश्य समासोक्तिपभृतीनां विभावनान्तानामलङ्काराणा लक्षणोदाहरणे निरूप्य परमतानुसारमन्यदेशत्वविभावनाविशेषो- कीनामेकतरस्वीकारेण तहितराऽन्यथासिद्धिकथनमुखेन व्यतिरेका- क्षेपयोरपि पूर्वोक्तेभ्योलक्कारेभ्यः पार्थक्यमितरमतेनाक्तम्। वर्णक्वरत्ने प्रथमे मरीचौ -- योषिड्ूर्णनप्रकारमुपदिश्य तदवयवानां तानि तान्युपमानानि स्वाभिमतानि श्रीपादानुसारिकविकल्पलता- कारोक्तानि च सङ्ह्य गोवर्धनोदीरिताः शरीरतदवयवयोर्वर्णनीया गुणा: प्रतिपाहिताः। द्वितीये मरीचौ-पुरुषस्य तदवयवानां च वर्ण- नप्रकारानुपदर्श्य प्रशस्तार्थवाचकानि पदानि च परिगणय्य 'शिश्प्र- योगानुसारेण सामुद्िकादयुक्तं सर्वमुभयोर्वर्णनीय'मिति सिद्धान्तो नि- रूपितः । तृतीये मरीचौ-सादृश्यप्रापकान् प्रकारन् दण्डिनोक्तां- स्तत्प्रतिपादकान् शब्दांश्च निर्दिश्य कवविघटनाया लोकतो वैलक्ष पयं प्रदर्शितम्। कतिसम्प्रदायरत्ने प्रथमे मरीचौ-कविसम्प्रदायस्य सर्वतोऽभ्य- हितत्वं दिदर्शयिषुस्तस्य त्रैविध्यममिधाय तत्प्रकारप्रदर्शनगर्भितान् कविसम्प्रदायसिद्धान् नियमान् सप्रपश्चं न्यरूपयद् ग्रन्थकारः । द्वि- तीये मरीचौ-नृपादीन् वर्णनीयान्निर्डिश्य तद्ूर्णनोचितान्प्रकारान प्रा- दर्शयत्। तृतोये मरीवौ-वन्द्रादोनां श्घेतादिरुपै्वर्णनात्मक निय- मान्तरं प्रत्यपीपदत्। चतुर्थे मरीचौ-एकद्यादिसंख्याबोधकान श- बदानू पर्यजीगणत्। कविसामर्थर्थरत्ने प्रथमे मरीचौ-प्रकारोपदेशगर्भ कवीनां प्रकर्ष- बीजकथनं प्रतिज्ञाय चित्रकाव्योपकारकाणि चत्वारि गतागतसमत्वा- दीनि प्रदर्शितानि। द्वितीये मरीवौ-कठिनसमस्यापूरणींचितान स्वाभिमतान् श्रीपादराजशेखरवृद्धाभिमतांश्च सप्रवश्चं प्रकारानुपदर्श्य तार्किकोक्तो वर्णनीयप्रकारविशेष: सङ्गहीतः । विश्रमरत्ने प्रथमे मरीवौ-काव्यात्मभूत रसं विना काव्यस्य र-

वादिसाक्षातकारकत्व'मिति रसलक्षणं निरुच्य 'रसत्वमपि जातिरिति

(१) सर्वाल ङ्कारसर्वस्वं कविकीर्तिविवधिनी। उत्प्रेक्षा हरति स्वान्तमचिरोढास्मितादिवत्।

भस्तावना ७

वयम' इति साभिमानं स्वाभिमतं पक्षमुपाक्षिपद वृत्तिकारः । ततः 'कारणकार्यसहकारिमिर्व्यज्यमान: स्थायी रस' इति केषांचिन्मत- मुपन्यस्य सात्विकभावभेदप्रदर्शनपूर्वकं नवधा कारिकाकृता विभक्तेषु रसेषु सम्भोगविप्रलम्भात्मनः शुङ्गारस्थ नायिकाया नाय- कस्य च भेदान्निर्दिश्य विप्रलम्भे शङ्गाररूपवं समर्थयता केशवमि- श्रेण 'काव्यरत्ने मया विस्तृतमिद'मिति स्वनिर्मितो ग्रन्थ आविष्कृतः। तथैव देवादिभ्योऽन्यत्र कान्तायां रतेः शङ्गारात्मकत्वं श्रीपादमतेनो- कत्वा देवादिरतिमुदाहत्य हास्यःदिरसोदाहरणपुरःसरं रसानामविगे- धविरोधावभ्यधायिषाताम्। तनो नवधा निर्दिष्टस्य स्थायिनः प्रत्येकं रत्यादीनां च लक्षणानि कथयित्वा सर्वेषु भावेषु स्थायिनो मुख्यत्व- प्रतिपादनमुखेन विभावानुभावव्यभिचारिणो निर्दिश्य भावशबल ताया उदाहरणं प्रादशि। द्वितीये मरीचौ-रसदोषान् सविस्तरं नि रूप्य तदन्तर्गतस्य अनौचितीनाम्नो दोषस्य सर्वथा हेयत्वे महिमभ- टवचःप्रामाण्यं प्रदर्श्य दोषान्तरं चैकं निर्दिश्य क्वचिदेष मदोषत्व- मपि सूचितम् । तृतीये मरीचौ-तत्तद्रसानुकूलानि छन्दोरीत्यक्षरा- दीनि संसूच्य वक्ताद्यौचित्येन क्वचिद्वपरीत्येऽप्यदोषत्वमुदाहरणप्र- दर्शनमुखेन समर्थ्य सर्वसाधारणं दोषं सन्धिगतं वर्णदोषं च प्रति- पाद्यता ग्रन्थकारेण उपसंहारविधया प्रबन्धोऽयं समासति नीतः। अस्मिन् किल प्रबन्धे-काव्यलक्षणं बह्ृशेन साहित्यदर्पणोक्त तल्लक्षणमनुसरति। काव्यकारणानि च निरुपितानि वैशिष्टयं दर्श- यन्ति। तिस्रो रीतयो, दोषाश्च अष्टाविंशतिः, अलङ्कारसहस्त्रेषु सत्स्वपि अत्यावश्यका गुणा नव, 'अपरेऽ्त्वान्तर्भवितुमर्हन्ति' इत्यपरात्निषि- व्य चतुर्दशैव अर्थालङ्काराः प्राधान्येन तेषूयमाया दश प्रभेदाश्च नि- रूपिता द्वश्यन्ते। उपमोत्प्रेक्षयोस्तावत् सर्वालङ्कारेभ्यः साधितमुत्कष्ट- तमत्वं केशवमिश्रेण। स्त्रीपुंसयोः वर्णनौपयिकाः प्रकाराश्च भूयांसः सङ्ग्हीता: सन्ति। कविसम्प्रदायसिद्धास्ते ते वर्णनप्रकारा ग्राथान्त- रेभ्यो वैलक्षण्यमावहन्तः कवीनामुपकारकाः सविस्तरं प्रतिपादिता उपयोगिताऽतिशयं प्रकाशयन्ति। ुष्करसमस्यापूरणोचितानां प्रका- राणां सङ्गहोऽपि सम्यक्समुन्भासते। रसं विभावादिभिर्व्यज्यमान- मन्ये मन्यन्ते। केशवमिश्रस्तु 'अङ्गाङ्गिभावापन्नानां सकलविभावा- नां साक्षात्कारको रस' इत्थं मनुते। एतावानेव आपाततोऽत वि-

पस्तावना

शेषः प्रतीयते, सर्वमन्यत्समानमेव ग्रन्थान्तरेण। इत्थमत्राSल्पीयस्यपि गुणगौरवेण श्लाधनीये अलङ्गारशेखरप्रबन्धे कविना चातुर्येण सर्वे विषयास्तथा समावेशिता:, यथाडसौ ग्रन्थः सहदयानामुपकाराय भूयसे मनोविनोदाय च प्रभवेत्। ग्रन्थकारपरिचयः । ग्रन्थपरिचयौपयिकमेतावन्तं विषयं चिलिख्य साम्प्रतं ग्रन्थकारस्य परिचयं प्रदर्शयितुं समयादिकं च निरूपयितुं प्रसङ्गतोऽत्र ग्रन्थे समा- पतितानां ग्रन्थकाराणां च पारचयं प्रदातुमुपक्रम्यते। तत्र तावत् का रिकाकर्ता ग्रन्थकारयिता ग्रन्थकर्ता चेति त्रयाणां परिचयप्रदानं कर्तु- मावश्यकमिति पूर्व कारिकाकर्तुविषये किश्चिदुच्यते-प्रबन्धान्तर्गतः कारिकाभागो यः किल सूत्रनाम्ना व्यवहियते, शौद्धोदनिना विरचितो- Sस्तीत्युपक्रमोपसंहाराभ्यां सिद्धमेव। स चायं शौद्धोदनिर्वामनश्चे- ति द्वावेव अलङ्गारसूत्रकारत्वेन प्रसिद्धौ। ईशवीयद्वादशशताब्द्या अनन्तरं कारिका निमिंतेति संम्भाव्यते। शौद्धोदनिरिति वा- स्तविकं नाम ? आहोस्विद्वौद्धमतानुयायिनोऽलङ्कारसूत्राणि प्रणेतु: कस्यापि स्वेश्टदेवतानुकूलस्ताद्रशः सङ्केतो वेत्येतद्विषये किमपि नैव निश्चेतुं शक्यम्। नामैतत् कुत्राप्यन्यत्रालङ्कारग्रन्थेषु नोपलभ्यते । साम्प्रतं ग्रन्थकारयितुर्विषयमवलम्व्य तेन सहैव ग्रन्थकर्तुरपि वि- षये विचार्यते-केशवमिश्रं ग्रन्थकर्तृत्वे नियोजयन माणिकचन्द्रस्तु तीरभुक्ति (तिरहुत) राज्यमलङ्कतवानिति एग्लिङ (Eggeling) मतम्। नृपालोऽयं काश्मीराधीश्वरो नासीत्। इन्द्रप्रस्थसमीपे यव- नानां विजयात्पूर्वमधिवसति रमें। केशवमिश्रेण प्रदशिता ग्रन्थकार- यितुवशपरम्परा 'कोटकांगडा'Sधीशितुर्माणिक्यचन्द्रस्य वंशपरम्प- रया सह संवादं भजतीति प्रस्तुतो माणिक्यचन्द्रः 'कोटकांगडा'्धी- श्वराभिन्न एवेत्वत्र नापेक्ष्यते प्रमाणान्तरप्रदानं किमपि। कणिघं (Cunningham) मतानुसारेण माणिक्यचन्द्रस्य राज्योरोहणं १५६३ मिते ईशवीये वर्षे समभूत्। अयं च दशवर्षाचधि राज्यशासनमकरोत्। अस्य पिता धर्मचन्द्र: (घपुस्तकानुसारेण सोमचन्द्रः) पितामहश्च

१ Kane: Introduction to साहित्यदर्पण P. CXXIX. ₹. S, K. De: Sanskrit Poetics Vol. 1, P. 261,

पस्तावना

रामचन्द्र आसीत्। वंशश्चैतदीयः 'सुशर्मे'त्याख्यया सङ्गेतितः । राम- वन्द्रो हि-परिपन्थिपार्थिवध्वंसकर्ता चरणशरणीकृताऽनेकभूपालः साम्राज्यश्रिया नहुषं शिथिलयन् सुदृदो गोपायन् जगदानन्द्यन् पतापाग्निभिः शत्रनन्तः सन्तापयन् देवद्विजवृन्दं सन्तोषयन्मनस्वी पप्तसमुद्रमेखलायितां सुचिरमशासद्वसुन्धराम्। कदाचित्काविल- (कावुल)भूपालेन सह दिल्लीधराधीश्वरस्य भीषणे सङ्गामे सम्प्रवृत्ते तदन्तिकस्थोऽयं रामचन्द्रभृपतिर्भूयसः शत्रुवीरान् निहत्य स्वयमपि तामेव गति जगामें। तस्मात् प्रतापशाली स्वर्गसुन्दरोगीयमानकी- तिः परिपन्थिभूपतिप्राणापहारेण तत्सीमन्तिनीः स्वातन्त्रयमार्ग प्रा- नयन् धर्मचन्द्रः समुदपद्यतै। ततो वैरिभूपालराज्यलक्ष्मीसुखोपभोग-

१ आसीत्प्रत्यर्थिपृथ्वीरमणकमलिनीवृन्दहेमन्तमासः कीर्तिभ्राजत्सुशर्मान्वयकुमुदवनीयामिनीजीवनाथः। राजद्राजन्यराजीमुकुटमणिगणप्रोल्लसत्पादपीठ: प्रोद्यत्साम्राज्यलक्ष्मीशिथिलितनहुषो रामचन्द्रोऽवनीन्द्रः।। मित्राणि प्रतिपालयंस्त्रिजगतीं कीर्तीन्दुनाSडह्लादयन् शत्रणां हृदयं प्रतापदहनै रात्रिन्दिवं ज्वालयन। सर्वस्वेन कृतार्थयन् द्विजगणान् देवान्मखैस्तोषय- न्नेष प्रौढमनाश्चिराय बुभुजे सप्तार्णवां मेदिनीम्॥ २ सुत्रामोद्दामदिल्लीपरिवृढविलसत्काविलक्षोणिभत्रोः प्रकान्ते प्रौढयुद्धे समदलयदसौ कोटिशो वैरिवीरान। पश्चान्मांसास्थिमेदःकलुषितवसुधां प्रोज्डय तांश्चाकलय्य द्यां यातान्वैरिवर्गान् दिवमपि सहसा जेतुकामो जगाम ।। ३ क्षीराम्भोधे: शशीव श्रुतिरिव वदनाद्वेधसो रामचन्द्रा- दस्मादुद्यत्प्रतापः समजनि सुमना धर्मचन्द्रो नरेन्द्रः। यस्याद्यापि प्रसन्नस्मितसुभगमुखा: स्विद्यदश्चत्कपोला रोमाञ्चस्तम्भभव्यास्त्रिदशयुवतयो हन्त गायन्ति कीर्तीः। निष्क्रान्तं सदनादुदैक्षि भगवानम्भोजिनीवल्लभ- स्ते वाताः परिशीलिता: कमलिनीसौरभ्यमेदस्विनः। विश्रान्तं गिरिकाननेषु निबिडच्छायेषु भाग्योदया- दित्थं स्मेरमुखाः स्तुवन्ति विपदं यद्वैरिवामभ्रवः॥ २

१० मस्ताचना

भाग्यशाली सकलगुणसम्पन्नो माणिकचन्द्रो जनुर्लब्धवानूं। यः किल काव्यालङ्कारशास्त्रविन्मूर्धन्यः पार्थिवसार्वभौमः सर्वेषां काव्ये बुद्धि- नैपुण्य मुत्पादयितुं वेदान्तन्यायतत्त्वज्ञं केशवं नियुज्य अलङ्गारशेख- राख्यं ग्रन्थममुं निर्मितवान्। ११६० मिते खीस्टवत्सरे सङ्केताख्यां 'काव्यप्रकाशटीकां रचयितुर्माणिक्चन्द्रादयं १५६३ मिते ईशवीये वर्षे 'कांगडा'राज्यमधिरूढो माणिक्यचन्द्रो भिन्न इति तावदुभयोः समयनिरीक्षणतः स्फुटमेव प्रतीयते। प्रकृतप्रबन्धप्रणेता केशवमिश्रो हि जन्मना कतमं देशमलङ्गतवान् किंजातीयश्चेति यथावन्नावगन्तुं शक्यते। सम्भाव्यते परं, यदसौ उत्तरदेशवासी मैथिल: स्यादिति। अस्य वेदान्तेषु न्याये च परमं प्रावी- ण्यमासीदिति ग्रन्थारम्भे 'वेदान्तन्यायविद्यापरिचयचतुरं केशवं सन्नि- युज्ये'ति लेखतः प्रतीयते। तर्कविषयोन्मिश्रकाव्यग्रन्थनिर्माणकौशल- मेवामुष्य काव्यन्यायविद्यानैपुण्ये प्रमाणमुपलभ्यते। अपिच काव्यशा- स्त्रीयामेतदीयां योग्यतामलङ्कारशेखर एव तावत्प्रकाशयति। स्वस्मा- त्पूर्वभाविनामाच्चार्याणां मतमनेन साधु विदितमासीदित्यस्य लेखतः सभ्यगवगस्यते। स्वातन्त्र्येण समयस्तु नैतस्य निर्णेतुं शक्य:, आश्रयदातुः समय एव समयमेतदीयं निर्णाययति। माणिक्यचन्द्रप्रेरणया केशवमिश्रो निबन्धमेनं निबबन्धेति माणिक्यचन्द्रसमये केशवमिश्रस्य सत्ता निश्चि- तैव। माणिक्यचन्दस्य राज्यारोहणकालस्तु १५६३ मितः खीस्टाब्दः। अतस्तदाश्रितस्य केशवमिश्रस्यापि समयस्तत्कृतग्रन्थनिर्माणकालश्च षोडशशताव्द्या उत्तरार्धस्तृतीयभागो वा निःसंशयं निश्चेतुं शैक्यते। १ प्रत्यर्थिभूपतिपरिग्रहराज्यलक्ष्मी- धम्मिल्लमाल्य सुरभीकृतपाणिपद्म: । तस्मादजायत समस्तगुणाभिरामो माणिक्यचन्द्र इति राजकचक्रशकः ॥ २ काव्यालङ्कारपारङ्गममतिरखिलक्ष्माभृतां चक्रवर्ती सर्वेषामस्तु काव्ये मतिरतिनिपुणेत्याशये सन्निवेश्य। वेदान्तन्यायविद्यापरिचयचतुरं केशवं सन्नियुज्य श्रीमन्माणिक्यचन्द्रः क्षितिपंतितिलको ग्रन्थमेनं विधत्ते ₹ S. K. De: Sanskrit Poetics Vol, 1, P. 261.

प्रस्तावना ११

अस्य तार्किकत्वं समीक्ष्य तर्कभाषाकृतः केशवमिश्रादयमभिन्न- एवेति न साम्प्रतं कल्पयितुम्। १३४४-१४१९ ईशवीये वर्षे तर्कभा- षाकर्तुः, अलङ्गारशेखरकारस्य च षोडशशताब्द्या उत्तरार्धे सत्ता पर- स्परमुभयोर्भिन्नतां व्यक्तमेवावगमयति। एतावदेव ग्रन्थकर्नुर्विषये मीमांसितुं पार्यते। कस्तावदस्य पिता भ्राता सुतो गुरुः शिष्यश्चेति किमपि न ज्ञायते। 'अलङ्कारसर्वस्वं काव्यरत्नं' चेति ग्रन्थद्यं स्वकोयकतित्वेन नि- रदिक्षत्केशवमिश्रः। कदाचिदिदं तत्प्रणीतसप्तग्रन्थान्तर्गतमेव स्या- दिति कल्प्यते, न निश्चीयते परं तयाग्रन्थयोरनुपलम्भात्। इत्थंच केशवमिश्रनिर्मितेषु ग्रन्थेषु अलङ्कारसर्वस्वं काव्यरत्नं चेति दयी ना म्नैवोपलभ्यते। अलङ्कारशेखरञ्चायं नयनगोचरीभवत्येव। अन्ये तु ग्रन्था वस्तुतो नामतोऽपि नोपलन्धुं शक्यन्ते। केशवमिश्रेण किल 'आत्मना ग्रथितानि सप्त काव्यग्रन्थरत्ञानि तर्ककर्कशबुद्धिभिरेवा- SSकलयितुं शक्यन्त' इति पर्यालोचयता कामिनीचरणशोभमानमञ्जु- मञ्जीरशिक्षितसुन्दराऽयं प्रबन्धः प्रणीतंः। अत्र च श्रीपादनामधेयं बहुवारमुल्लिखितं द्वश्यते। शौद्धोदनेरे- वादरबोधकोऽयं सङ्केतः स्यात्किमु ? अन्येष्वलक्कारग्रन्थेषु प्रायो ना- स्य नामोपलम्यते। राजशेखरभीजमहिमभट्टमस्मदभट्टादीनां ग्रन्थेभ्यो वाक्यान्युद्धृत्य यथाप्रसङ्ग ग्रन्थेऽस्मिन् सन्निवेशितानि व्याख्याका- रेण। किञ्चात्र १८ पृष्ठे 'पत्रं श्री जयदेवपण्डितकविस्तन्मूर्ष्नि विन्यस्य- ति' इत्यसमर्थसमासोदाहरणपद्ये जयदेवः पण्डितकवित्वेन निरदिश्य- त। गीतगोविन्देऽपि 'जयदेवपण्डितकवेः' इत्युपलभ्यते। अतो बहुधा १ ग्रन्था: काव्यकृतां हिताय विहिता ये सप्त पूर्व मया ते तर्कार्णवसंप्लवव्यसनिभिः शक्याः परं वेदितुम्। इत्यालोच्य हदा मदालसवधूपादारविन्दकवण- न्मज्जीरध्वनिमञ्जुलोऽयमधुना प्रस्तूयते प्रक्रमः ॥ २ तथाचेदं पद्यम् (सर्ग १२ श्लो० १०)- यद्गान्धर्वकलासु कौशलमनुध्यानं च यद्वैष्णवं यच्छ द्गारविवेकतत्वर चनाकाव्येषु लीलायितम्। तत्सर्वे जयदेवपण्डितकवेः कृष्णैकतानात्मनः सानन्दा: परिशाधयन्तु सुधिय: श्रोगीतगोविन्दनः॥·

१२ पस्तावना

सम्भाव्यते, लक्ष्मणसेनराज्यसभायां विद्यमान एष एव जयदेवः स्यादिति। एतद्धन्थान्तर्गतानां ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च परिचय:। ग्रन्थकारादिपरिचये इत्थरूपेण प्रदत्ते, ग्रन्थेऽस्मिन् प्रमाणत्वेन सङ्गहीतानां ग्रन्थनामतोऽप्यधिगतानां ग्रन्थकाराणां वर्णानुक्रमेण परिचयः संक्षेपतो वितीर्यते- अलङ्कारसवस्वम्-एतत्प्रणेता केशवमिश्र एव, राजानकरुय्यको नास्तीत्य- स्मोदेव ग्रन्थादवगम्यते। रुय्यककृतं तु अलङ्कारसर्वस्वमन्यदेव। कविकल्पलताकर :- अरिसिंहतो देवेश्चरतश्च भिन्नोऽयं सम्भाव्यते । कादम्बरी -- एतस्या: प्रसिद्धाया आख्यायिकाया: कर्ता बाणभट्टः। एष किल हर्षचरितपार्वतीपरिणयमुकुटताडितकादिप्रणेता हर्षवर्धनभूपतेः सभायामासीत्। हर्षवर्धनस्य राज्यकालश्र ६०६-६४८ मिताब्दपर्य- न्तः। अतः षष्ठशतकोत्तरार्धे बाणस्य स्थितिरवधार्यते । कालिदास :-- आबालप्रसिद्धस्य विख्यातकीर्तेः काव्यनाटकत्रयीकर्तुः कविकुलचू डामणेरस्य समयनिर्णयं कर्तु प्रयतमाना भूयांसो यथा- प्रमाणोपलम्भं स्व्रस्त्रकल्पनानुसारेण तं तं समयं निरदिक्षन् । वैक्रमं प्रथमं शतकं तावत्तदीयं समयं युक्तमुत्पश्यामः । काव्यरत्नम्-एतत्प्रणेता केशवमिश्रः पू्व प्रदर्शितपरिचय एव। कुमारसम्भवम्-कालिदासमेतत्कर्तृत्वेन प्रसिद्धं को नाम न जानाति। गोवर्धनः-सम्भाव्यते यदसौ लक्ष्मणसेनसभाश्रितस्य पूर्वोक्तस्य जय- देवस्य सहवासी स्यात्। दण्डी-अयं किल भारवे:प्रपौत्र आसीदिति तत्कृतावन्तिसुन्दरीकथा- तः प्रतीयते। तत्रैवास्य वंशपरम्परा 'पश्चिमोत्तरप्रदेशे आर्यशिखा- रत्ने आनन्दपुरनार्नि पत्तने समुद्धता कौशिकगोत्रसन्ततिः अचल- पुरस्थले न्यवात्सीत्। तद्वंशजनुषः, काश्चीपुरीपरिवृढेन सिंहवि- घणुना स्वपुरमानीताआ्ररायणस्वामिनो दामोदर: (भारविः) उदप- द्यत। तस्य पुत्रत्रितये मध्यमो मनोहरो वंशवर्धनकरोऽभवत्। तदा- त्मजन्मनां चतुर्णो मध्ये श्रीवीरदत्तःकनीयान् गौर्यादण्डिनामानं सुत- मजीजनत्' इत्थं विलोक्यते। 'नासिक' प्रान्तान्निर्गतेन भारविणा कृता- ₹. S. K. De: Sanskrit Poetios Vol, 1, P, 262, 263.

पस्तावना १३

श्रयस्य दुर्विनीतभूते राज्यशासनकालस्तावत् ६०५-६५० परिमिता- ब्दपर्यन्तोऽस्ति। भारविश्च षष्ठशतकान्ते सप्तमशतकादावासीत्। ७२०-७३० यावत्समये दण्डिनः स्थितिर्ज्ञायते। अतः अष्टमशतकस्य पूर्वार्धे उत्तरार्धे वा तस्य सम्भवो युज्यते। 'षष्ठे शतके दण्डिनः सत्ते'- ति मेक्डोनलू (Macdonell) महाशयस्य वचनं तु विचारणीयमेव। दण्डिनिर्मितप्रबन्धत्रितयमध्ये तृतीयमेकं द्विसन्धानकाव्यं धन. अ्ञयकृताहविसन्धानकाव्यतो भिन्नं शङ्गारप्रकाशिकायां सूचितमं । दण्डिना कृता: काव्यादर्शदशकुमारचरितादयो ग्रन्थाः प्रसिद्धा एव । नैषधम्-प्रसिद्धस्य काव्योत्तमस्य नैषधस्य कर्ता खण्डखाद्यादिवि विधप्रबन्धनिबन्धनधुरन्धरः साहित्ये तर्के च सरस्वत्या: समानली- लाविलासप्रसादमधिगतः श्रीहर्षो हि कान्यकुब्जाधीश्वरस्य प्रसिद्ध क्षत्रियकुलाङ्गारजयचन्द्रस्य पितरं गोविन्द चन्द्रभूपालमाश्रितो द्वाद- शशतकान्ते विद्यमान आसीत्। भरत :- प्रसिद्धस्य नाट्यशास्त्रकर्तुरालङ्गारिकशिरोमणेः श्रीमतो भरत- मुने: समयनिरूपणं कर्तुमशक्मेव। भार्गवसर्वस्वम्-न ज्ञायते, कं विषयमवलम्ब्य केन वा ग्रन्थोऽयं निर्मित इति। भोजराजः-धारानगया राज्यासनमलङ्कर्वाणस्य भोजस्य ९९६-१०५५ ईशवीयाव्दमितोऽस्ति समयः। अमुना हि विख्यातिमता तत्र तत्र शास्त्रेषु ते ते ग्रन्था निरमायिषत। एतन्निमितः 'शङ्गारप्रकाशो' नामैको ग्रन्थो मद्रासराजकीयपुस्तकालये हस्तलिखितो विद्यते। म० म० कुप्पुस्वामिकृतवर्णनतः प्रतीयते, यदेष ग्रन्थः षटत्रिशत्प्रका- शात्मकोऽलङ्कारग्रन्थेषु सर्वेभ्यो महत्तम इति। चतुर्विशतिः प्रकाशा- स्तत्र रसनिरूपणपरा:। अस्मिन् ग्रन्थे शुङ्गारस्यैव सकलरसमूलभू- तत्वं प्रतिपादितम्। एतत्प्रमाणोपष्टम्भेनैव 'शुङ्गारः प्रथमो रस' इति तदितरैरपि सिद्धान्तितम् । महर्षि :- भरतमुनिरन्यो वा कश्वचिदयं महर्षिरित्यत्र प्रमाणभावान्नि- श्चयो न कर्तु शक्यते। महिमभट्टः-व्यक्तिविवेकनिर्माताऽसौ काव्यन्यायविचक्षणः प्रायो दश- मशतके आसीत्। माघ :- अस्य पितामहः 'सुप्रभदेवो' नाम वर्मलातभूपतेर्मन्त्री। वर्मला- १ सर्वमिदमन्यदप्येतद्विषय कमवन्तिसुन्दरीकथातोऽवगन्तव्यम्।

१४ पस्तावना

तस्य च काल: सप्तमशतकस्यान्तोऽप्टमशतकस्यारम्भः । अतः अ्रष्ट- मशतकोत्तरार्धे माघस्य सत्ता सिध्यति। अनेन तावत् शिशुपालव- धाभिधं कृतं काव्यं प्रसिद्धमेव। 'माघे सन्ति त्रयो गुणा' इत्युक्तिर- स्मिन् वस्तुतो घटते। रघुवशम्-एतदाख्याँ काव्यरूपां कालिदासस्य कृ्ति विरल एव न जानीयात्। -3 राजशेखरः-अस्य हि काव्यमीमांसादिकर्तुः सरस्वतीपुत्रत्वेन प्रसिद्धिं गतस्य कालो दशमशतकारम्भः । व्यक्तिविवेक :- एतत्कर्तुर्महिमभट्टस्य परिचयः पूर्व प्रदर्शित एव.। शौद्धोदनिः-एतस्य अलङ्कारशेखराख्यग्रन्थस्य सूत्रकर्ता प्रसिद्धोऽयम्।

मुक्तमेव। श्रीपाद :- किमपि नास्य विषये पुनर्वक्तुमावश्यकमस्ति। वक्तव्यं पूर्व-

श्रीहर्ष :- एतद्विषये लेखनीयं पूर्व लिखितमेवेति न पुनर्लेखनावश्यकता। श्रुतबोध :- छन्दःशास्त्रीयस्य ग्रन्थस्यास्य रचयिता कालिदास इति प्रसिद्धमेव। आदर्शपुस्तकपरिचयः। अलङ्डगरशेखरमिमं मुदापयितुं प्रवृत्तेन मया यानि यानि पुस्तका- नि यतो यतः समुपलब्धानि, तत्तन्नामनिर्देशादिकमिदानीं विधीयते- पुस्तकमेकं (क) संज्ञकं शिलायन्त्रालये मुद्रितमशुद्धिबहुलं 'विद्यावि- लास' मुद्रणालयस्वामिनः सकाशादधिगतम्। द्वितीयं (ख) संज्ञकं नि- र्णयसागरे मुद्रितं शुद्धमशुद्धं च काशीस्थराजकीयसरस्वतीभवनतो लब्धम्। तृतीयं (ग) संज्ञर्क प्रायः शुद्धमेव हस्तलिखितं काशीस्थरा- जकीयसरस्वतीभवनपुस्तकसङ्गहान्तर्गतं पुस्तरक तत्पुस्तकालयाध्य क्षाणां खिस्तेश्रीनारायणशास्त्रिणां प्रसादादुपलब्धम्। पुस्तकमिदमा- दितः स्वल्पांशेन अन्ततश्च बह्वंशेन खण्डितमिति यावदुपलब्धात्त स्मादपि सुमहत्साहाय्यभभूत् । चतुर्थ च (घ) संज्ञकं लक्ष्मीधरपन्त- धर्माधिकारिणां पुस्तकं शुद्धं सम्पूर्ण वरकलवैद्यनाथशास्त्रिसूचनया समासादितम्। पुस्तकं चैतत् ग्रन्थस्यार्धभागे मुद्रितेऽधिगतम् । यदि प्रथमत एवाधिगम्येत, तर्हि कियन्महानुपकार: स्यात्। अस्तु, तावतैव अन्थसंशोधनं सुखेन साधु विधाय तत्रत्यपाठकल्पनया, पूर्वत्र स्थले आवश्यकान्समुचितान् पाठान तत्पुस्तकस्थान् एकी-

पस्तावना १५

कृत्य ग्रन्थान्ते संन्यवेशयम्। एतत्पुस्तकचतुष्टयीसाहाय्यमाश्रयन्नुप- क्रान्तमिदं कार्य कथमपि महता परिश्रमेण समपादयम्। उपसंहारः । पुस्तकस्यैतस्य मुद्रापणाय संशोधनकर्मणि प्रवृत्ते पुस्तकाना- मशुद्धीस्तत्तत्पाठभेदांश्च विलोक्य यथोचितं निर्णयं कर्तुमपारयत्ययो- ग्येऽपि मयि सहजकरुणापूर्णया दवशा सन्दिग्धेषु स्थलेषु निर्णयोचित- विचारसूचनानुग्रहेण पूज्यतमाः श्रीमन्तः सुगृहीतनामधेया: श्री६गुरु- चरणा वात्सल्यभावातिशयं प्राकाशयन्निति तेन महतीं सहायता माधगतवतो यदभून्मे महत्कार्यम्, तत्र विषये किमपि लेखितुं लेख- नीयं न क्षमते। अवसरेऽवसरे स्वकीयसम्मतिविचारसाहायकं वितीर्य सुमहदुपकुर्ततां निर्व्याजस्नेहशालिनां सुदृद्वरश्रीहोशिङ्गजगन्नाथ शास्त्रिणामुपकाराणामानृण्यमजयितुमपारयन् धन्यवादप्रदानपूर्व कमुपकारस्मरणमेव तावत्कर्तु सन्नद्धो भवामि। एतत्प्रस्तावनालेख- नौपयिकीं सामग्रीं पुरस्कृत्य मयि स्वाभाविकं स्नेहभावं प्रदर्शितवतां यथासमयं समुचितविचारसाहाय्यं च विश्राणयतां श्रीबटुकनाथ. शर्म एमू० ए० महोदयानामुपकारपरम्परा धन्यवादसहस्रेणापि न समीकर्तु शक्येति तदुपकृतयो हृदये सङ्ग्हीताः। पुस्तकप्रदानेन समुचितपरामर्शप्रदर्शनेन च खिस्तेश्रीनारायणशा- स्त्रिभिर्मयि निस्तुलां स्नेहद्वष्टिं वितरन्भिरत्र विषये सुमहत्साहाय्यमा- चरितमिति तेषामुपकारान् स्मारं स्मारं सहर्षमाचरामि समुचितमे- वाभिनन्दनम्। श्रीमद्भिः धर्माधिकारिभिः वरकलशास्त्रिभिश्च पुस्त- कप्रदानसूचनाभ्यां सुबहूपकृतमिति तयोरुमयोर्निरुपधिप्रेमभावं प्र- काशितव तोरुपकारा: कथमिव न संस्मरणगोचरतां व्रजेयुः। अन्ते च दुर्लभानामुपयुक्तानामप्रकाशितानां च ग्रन्थानां प्रकाश नेन सर्वदा सुरसरस्वतीसेवां विधाय संस्कृतवाङयप्रचारं चिकी- षतां मुद्रणालयस्वामिनां श्रेष्ठिवरश्रीजयकृष्णदासगुप्तमहोदयानामु द्योगमिमं सुबहु प्रशस्य, इत्थमत्र सङ्ग्हीतेष्वपि समुचितेषु पाठेषु सावधानं कृतेऽपि संशोधने दवष्टिदोषेण ग्रन्थेऽस्मिन्संभाविता अशुद्धी: शुद्धिपत्रात्संशोध्य विद्वांसोऽलङ्कारशेखरमालोकयिष्यन्तीति द्वढं विश्वस्य, सर्वान्तर्यामिणः श्रीपरमेश्वरस्य कृपयानिविघ्नं कार्यमिदं पूरयन् लेखादतो विरमामीत्यलं पल्लवितेन। काशी अनन्तरामशास्त्री वेतालः ।

अलङ्गारशेखरे प्रमाणत्वेनोपन्यस्ताना ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च वर्णक्रमेण सूचीपत्रम्।

अलङ्कारसर्वस्वम् १०, ३९ / महर्र्षिः ५३ कविकल्पलताकार: ५१ महिमभट्टः ८९

कादम्बरी ९१ माघ: २९, ४५, ४९ कालिदास: ८८ रघुवंशम् ५५ काव्यरत्नम् १३, ७९ कुमारसम्भवम् ८८ राजशेखरः ३४, ७३

गोवर्धन: १८, ३१, ३९ ४५, ५२ व्यक्तिविवेक:

दण्डी ६, १४, २५, ३४५८ शौद्धोंदनिः २, ९२

नैषधम् ४९ श्रीपाद: ४, ५, ७, २१, २४, २८,

भरत: ३४, ५१, ७१, ७९, ९०

भार्गव सर्वस्वम् २५ श्रीहर्ष: ४४

भोजराज: ८ श्रुतबोधः ५५

इति।

।। श्रीः। अलङ्कारशेखरस्य विषयानुक्रमणिका। विषयाः पृष्ठाङ्ा: प्रथमं रत्नम्. १-१३ प्रथममरीचि: १-६ शिष्टाचारानुगतं नमस्कारात्मकमादौ मडलपद्यद्दयम् १ . ग्रन्थनिर्माणकारणप्रस्ताव: ग्रन्थकारयितुर्वेशवर्णनम् १-२ सज्नस्तुतिः, दुर्जननिन्दा च २ काव्यस्वरूपनिरूपणम् कारिकाकर्तु: काव्यप्रकाशकारादीनां च मतेन काव्यल- क्षणं निरुप्य पदावल्यां काव्यत्वं प्रतिपादयतां केषांचिन्मतं खण्डयित्या विशिष्टस्य तस्य कीर्त्यादिफलसाधनत्वप्रति पादनम् ३ गुणादिविशिष्टस्य कीर्ति प्रीतिप्रयोजकत्वं प्रतिपाद्य शब्दा- र्थद्वयनिपुणस्य सकत्वेः सत्काव्यस्य च प्रशंसापूर्वकं oC प्रतिभादीना काव्यकारणत्वं श्रीमन्मटभट्टश्रीपादयोरभि- मतं निरूप्य मनःप्रसादादीनां कोशादिपरिज्ञानस्य च ४-५ संस्कृतप्राकृतपैशाचीमागधीभेदेन संक्षेपतो भारत्याश्चतु- विधत्वं देवकिन्नरपिशाचहीनजातीयानां क्रमेण संस्कृता- दिभाषाभाषित्वं च प्रतिपाद्य संस्कृतस्य सर्वापेक्षया मूर्ध न्यत्वनिरूपणम् ५ गद्यपद्यमिश्रात्मना संस्कृतस्य सलक्षणं त्रैविध्यं निगद्य समवैषम्यभेदेन तदानन्त्यप्रतिपादनम् ६ दण्डिमतेन वाङयस्य संस्कृतप्राकृताऽपभ्रंशमिश्ररूपेण सलक्षणोपन्यासं चातुरविध्य प्रदर्श्य यथाप्रसङ्गं तत्प्रयो- गोपपादनम् "1 ३

२ वि षयातुक्रमणिका

विषया: पृष्ठाङ्का: द्वितीयमरीचि: ६-१० रीत्युक्तिमुद्राइृत्तीनां जीवितत्वं, दोषाणां त्याज्यत्वं, गुणानां श्रलाध्यत्वम्, अलङ्काराणां शोभार्थत्वं, रसस्यात्म- त्वं, रसदोषाभावानुकूलवर्णादीनां च मनस्त्व'मिति शरी- रतुल्यस्य काव्यस्य रूपान्तरवर्णनम् ६ सलक्षणोदाहरणोपन्यासं गौडीवैदर्भीमागधीरूपेण रीते- स्त्रैविध्यं गौडीयादिभि: स्वभावतस्तत्सेव्यत्वं च प्रदर्श्य तस्या बहुविधत्वोक्ति: ७ वैदर्भीमागधीगौडीनां भोजराजमतेन यथासंख्यमुत्तमम- ' ध्यमाधमत्ववर्णनम्

त्वोपपादनम् ९-१' 'एतत्प्रयोजनादिकमलङ्कारसर्वस्वे निरूपित'मिति ग्रन्थ- कर्तुः प्रतिज्ञा ६० तृतीयमरीचि: १०-१३ १० शक्तर्लक्षणमुक्त्वा कोशव्याकरणोदीनां तद्वोधौपयिक- त्वकथनम् लक्षणाया लक्षणं निरूप्य तात्पर्यानुपपत्तरमुख्यार्थानुपप- त्तेर्वा तद्वीजत्वं प्रदर्श्य तदुदाहरणम् तृतीयस्या वृत्तव्यञ्जनाया उदाहरणम् प्रकरणादिसहकारिभेदात् पदानां तत्तद्विचित्रार्थोपस्था- पकत्वम् ११ तत्तदुदाहरणोपन्यासपूर्व पदानामेकदेशाद्यचरमादिबोध- कतारूपेण विचित्रस्वभावत्वप्रतिपादनम् व्यञजनायाः शक्यलक्ष्यव्य डयात्मकत्रिविधार्थवृत्तित्व- प्रदर्शनम् १२ शक्यार्थस्य व्यक्षकताया उदाहरणम् लक्ष्यार्थस्य 55 व्यङ्गयार्थस्य

विषयातुक्रमाणका

विषया: पृष्ठाङ्ा: उत्तमादिलक्षणनिरूपणपुरःसरं त्रिविधस्याप्युत्तममध्य- माधमात्मकस्य काव्यस्योदाहरणानि उदाहरणप्रदर्शनमुखेन तत्र प्रतिपाद्यस्यार्थस्य व्यखनाम- १२-१३

न्तरेण प्रकारान्तरेणाSप्रतीतेस्तदर्थ व्यक्षनावृ त्तेरावश्य कत्वसमर्थनम् १३ द्वितीयं रत्नम्, १३-२० प्रथममरीचि: दोषाणां हेयत्वौचित्यं प्रदर्श्य तत्र दण्डिनो वचनं प्रमाण- १३-६५

तयोपन्यस्य दोषसामान्यलक्षणकथनमुखेन वक्ष्यमाणप- ददोषाणामष्टविधत्वोक्ति: १४ कष्टस्य सलक्षणमुदाहरणम् अप्रयुक्तस्य " सन्दिग्धस्ये 95 व्यर्थस्य १५ अश्लीलस्य लक्षणोदाहरणे प्रदर्श्य अमङ्गलव्रीडाजुगुप्सा- भेदैस्तस्य त्रैविध्यकथनम् अप्रतीतस्य सलक्षणमुदाहरणम असाधुलक्षणं सोदाहरणम् अवाचक ग्राम्यस्य अवाचकाश्षीलाऽन्यतरान्तर्भावः द्वितीयमरीचि: १६-१८ वक्ष्यमाणवाक्यदोषाणां द्वादशविधत्वम १६ न्यूनं सलक्षणोदाहरणम् भेदप्रदर्शनपूर्वकं विसन्धिलक्षणं सोदाहरणम् व्याकीर्णे सलक्षणोदाहरणम् १७ समाप्तपुनरात्तं 95 भग्नक्रमं " भग्नयति भग्रच्छन्द: वाक्यगर्भ १७-१८

विषयातुक्रमणिका

विषया: पृष्ठाङ्डा: अरीतिमत् १८ अविमृष्टविधेयांशं समुदायार्थवर्जितं,, विरुद्धमतिकृत् गोवर्धनमतेन असमर्थसमासस्यापि दोषान्तरत्वमुक्त्वा तदुदाहरणम् " तृतीयमरीचि: १९-२० अर्थदोषाणां वक्ष्यमाणानामष्टविधत्वम् १९ विरसस्य लक्षणमुदाहरणं च ग्राम्यस्य व्याहतस्य F खिन्नस्य (अपुष्टस्य ) 19 हीनोपमस्य अधिकोपमस्य , " असद्वशोपमस्य,, 'देशादिविरोधि' लक्षणमुदाहरणे सङ्गमय्य तत्तच्छास्त्रादि- भेदेन तदानन्त्यप्रतिपादनम् २० लोककविप्रसिद्धोर्विरोधे कविप्रसिद्धेर्बलीयस्त्वनिदर्शनम्,, शङ्कासमाधिभ्यां दोषाणां दोषत्वं संसाध्य दोषलक्ष- णनिष्कर्षोक्ति: 'विदुषामनुद्वगकारि काव्यं कर्तव्य'मिति सम्प्रदायानुरा- धेन व्याख्यां कुर्वतो ग्रन्थकर्तुर्वचनम् तृतीयं रत्नम्· २१-२८ प्रथममरीचि: २१-२२ अलङ्कारैरलङ्कतेडपि काव्ये गुणस्य अत्यन्तावश्यकत्व. सम्थनम् २१ श्रीपादमतेन शब्दार्थयोः काव्यशरीरत्वं रसस्य च का- व्यात्मरूपत्वं निरूप्य गुणदोषालङ्गाराणां क्रमेण शौर्यका- णत्वकुण्डलादिसाद्टश्यकथनम् शब्दार्थनिष्ठत्वेन गुणस्य सामान्यतो द्वैविध्यं वैशेषिकगु-

विषयातुक्रमणिका ५

विषया: णस्वरूपं च दर्शयित्वा शब्दगुणानां पश्चविधत्वोक्तिपुर- पृष्ठाङ्का:

स्कारेण तत्रैवेतरसमावेशकथनम् २१ संक्षिप्तत्वस्य सलक्षणमुदाहरणम् उदात्तत्वस्य २१-२२ प्रसादस्य २२ E उक्ते: समाधे: द्वितीयमरीचि: 19 २२-२३ वक्ष्यमाणान् चतुरोऽर्थगुणान् निरुच्य परेषामत्रैवान्त- भावसूचनम् २२ भावकत्वं सलक्षणोदाहरणम् २३ सुशब्दत्वं पर्यायोक्ते: " सुधर्मितायाः तृतीयमरीचि: २४-२८ स्व्रमतेन परमतेन च वैशेषिकगुणलक्षणं निर्दिश्य 'रस- प्रतिबन्धाभावे दोषाभावत्वमुचितमेवे'ति श्रीपादमतं प्रतिपाद्य पदेषु यथासम्भवं दोषभा वत्वकथनम् २४ कष्टस्य अनुप्रासेषु अदोषत्वं सोदाहरणम् " अप्रयुक्तस्य श्रेषादौ 12 सन्दिग्धस्य व्याजस्तुतौ व्यर्थस्य यमकादौ २४-२५ २४ E अश्चोलस्य भगवत्यादौ "' अप्रतीतस्य तद्वेदितरि असाधुत्वस्य अनुकृतौ २५-२६ अवाचकस्य लक्षणादौ " २६ न्यूनस्य प्रतीतेरबाधात् विसन्धे: पादभेदे व्याकीर्णस्य सापेक्षे २७ समाप्पुनरासस्य वाक्यभेदे

विषयातुक्रमणिका

विषया: पृष्ठाङा: यतिभङ्गस्य समस्ते पढे अदोषत्वं सोदाहरणम् २७ निरर्थकस्य बालादौ विरुद्धस्य तथात्वाभिप्रायेण प्रयोगे २८ विरसस्य अप्रधाने 93 ग्राज्यस्य द्यर्थस्य नर्मविषये 19 रस हानिकरत्वाभावादेतेषामदोषत्वं प्रतिष्ठाप्य सवसा- मान्याऽदोषत्वकथनम् श्रीपादमतेन पुनरुक्तस्य तदर्थातिशयादिषु दोषाभावत्वम् चतुर्थ रत्नम् २६-३९ प्रथममरीचि: २९-३१ अलङ्कारस्य शोभार्थत्वे युक्तिं दर्शयित्वा 'चमत्कारविशेष- कारित्वं' 'परम्परया रसोपकारित्वं' चेति स्वकीयपरकी- याऽलङ्कारसामान्यलक्षणे निर्दिश्य शब्दालङ्काराणामष्टवि- धत्वेन विभजनम् २९ खङ्गचक्रादिभेदादनन्तस्य चित्रस्य लक्षणम् 5 वक्रोकते: लक्षणोदाहरणे अनुप्रासस्य , प्रदर्श्य द्वैविध्यकथनम् ३०

गूढस्य >, क्रियाकारकादिभेदादनेक्कविध- त्वप्रतिपादनम् श्लेषस्य ", घत्वोक्ति: प्रहेलिकायाः च्युताक्षरादिभेदः षड्विध- त्वनिरूपणम् ३० -- ३१ प्रश्नोत्तरस्य बहिरन्तर्भेदेन द्वैविध्य कथयित्वा तदुदाहरणे ३१ यमकस्य लक्षणमुदाहरणं च प्रदर्श्य संक्षेपतः सप्ताशीति- प्रकारत्वप्रतिपादनम् गोवर्धनमतेन यमकस्य चित्रात्मकत्वम् द्वितीयमरीचि: ३२-३४ अर्थालङ्काराणां चतुर्दशविधत्वम् ३२ उपमायास्तस्प्रसङ्गा दुपमानोपमेययोश्च लक्षणान्युकस्वा

विषयानुक्रमणिका ७

विषयाः पृष्ठाङ्का: तस्या दशधात्वकथनम् ३२ द्विविधाया वाक्यार्थोपमायाः सलक्षणमुदाहरणम् आतशयोपमायाः श्रेषोपमोयाः " निन्दोपमायाः ३२-३३ भूतोपमाया: ३३ विपर्ययोपमाया: "9 संशयोपमायाः नियमोपमायाः स्वोपमायाः $9 विक्रियोपमायाः

श्रीपादसम्मतायाः समभिव्याहारोपमाया उदाहरणम् ३४ सर्वत्रोपमासु साम्यस्य न्यूनाधिकत्वयोः सत्वेऽपिकाव्य- महिम्ना तत्र साम्यप्रतीतेनिर्बाधत्त्रम् 'समानाधिकन्यूनसजातीय विरोधिस कुल्यसोदरकल्पा- दीनां सर्वेषां साम्यवाचकत्व'मिति राजशेखरमत- प्रदर्शनम् E 'अलङ्कारमूर्धन्यायिता काव्यसम्पत्सर्वस्वरूपा उपमा कविकुलस्य जनन्येवे'ति ग्रन्थकारमतोद्वाटनम्

तृतीयमरीचि: ३४-३६ भेदप्रत्यय तिरोधानपूर्वकाऽभेदप्रत्ययरूपे स्वाभिमते रूपकलक्षणे दण्डिवचनं प्रमाणत्वेनोपकल्प्य रूपकस्य संक्षेपतः पञ्चविधत्वनिर्देशः ३४-३५ विरुद्धस्य लक्षणमुदाहरणं च ३५ समस्तस्य उदाहरणम् व्यस्तस्य रूपकरूपकस्य श्िलिषरूपकस्य सोदाहरणस्य समस्तासमस्तादिभेदाद- संख्यत्वं निरूप्य तन्र लक्षणाया अन्तर्भववकथनपूर्वकं

८ विषयानुक्रमणिका

विषया: पृष्ठाङ्ा: द्वैविध्य प्रतिपादनमुखेन तदुदाहरणोपन्यसनम् ३५-३६ चतुर्थमरीचि: ३६ -- ३९ लक्षणोदाहरणोपन्यासपुरःसरमुत्प्रेक्षाया: सर्वालङ्कार- सर्वस्वभूतायाश्चेतोहरत्वं व्याहृत्य उत्प्रेक्षाव्यञ्जकानां पदानां परिगणनम् ३६ समासोक्त: लक्षणोदाहरणे अपह्नुते: समाहितस्य ३७ "9 स्वभांवस्य द्विविधस्य विरोधस्य सारस्य दीपकस्य लक्षणलक्षितस्य भिन्नाऽभिन्नत्वरूपेण भेद- द्वयं तदुहारणं च निर्दिश्य मालादीपकादिभेदेन तस्या- S्गणनीयत्ववर्णनम् मालादीपकस्य द्विविधस्य लक्षणोदाहरणे ३८ सहोक्तेरद्विविधत्वमुक्त्वा तल्लक्षणोदाहरणोप़न्यास: अन्यदेशत्वस्य लक्षणमुदाहरणं च 93 विशेषोक्त: ३८-३९ विभावनाया: ३९ अन्यदेशत्वविशेषोक्तिविभावनानामेकतरस्वीकारेण त. दितरान्यथासिद्धिरिति तेषां तेषां मतान्युपन्यस्य व्यतिरेकालङ्कारस्यातिरिक्तत्वमेकेषां मतेन सोदाहरणं निर्दिश्य आक्षेपलक्षणनिरूपणपूर्वकं तत्पार्थक्यस्योदा- हरणेन स्पष्टीकरणम् 'बालानां सुखबोधार्थ प्रदर्शितानां संक्षेपतोऽलङ्गाराणां परस्परं भेदस्तदितरेषामभावश्च सप्रपञ्चमलङ्कारस- र्वस्वे दर्शित' इति ग्रन्थकारस्योक्तिः। पश्चमं रत्नम्. ४०-५८ प्रथममरीचि: उपमायाः साद्गश्यात्मकत्वमुक्त्वा तत्प्रतियोग्यनुयोगि- ४०-५२

विषयानुक्रमणिका

विषया: पृष्ठाङ्: नोर्नि रूपणम् ४०

तस्या अत्यन्तानन्दसन्दोहदायिनीत्वरूपेण वर्णनीयत्व- मुक्त्वा तदुदाहरणप्रदशनम् ४०-४१ योषितः शरीरोपमानानां सोदाहरणं निरूपणम् ४१ केशोपमानानां ४१-४२ 19 ललाटोपमानयोः ४३ " भ्रपमानानां कपोलोपमानानां मुखोपमानानां नासिकोपमानानां ४३-४४ कण्ठोपमानानां नेत्रोपमानानां ४४-४५ अध रोष्ठोपमानानां ४५ दन्तोपमानानां ४५-४६ वाणीतन्माधुर्योपमानानां,, ४६ बाहूपमानाना " करोपमानानां ४६-४७ नखापमानानां ४७ स्तनोपमानानां 8७-४6 रोमाल्यु पमानानां ४८ नाभ्युपमानानां "' वल्युपमानानां पृष्ठोपमानानां ४८-४९ मध्योपमानानां ४९ "9 55 जघनोपमानस्य "9 नितम्बोपमानानां ऊरूपमानानां चरणोपमानानां 24 ५० अङ्गष्ठनखोपमानस्य "

oC

१० विपयानुक्रमणिका

विषया: पृष्ठाङं: योषितः गमनोपमानस्य सोदाहरणं निरूपणम् ५० कटाक्षोपमानानां 33 ", हासोपमानानां ५०-५१ 35 द्शनोपमानस्य ५१ श्वासवर्णनप्रकारस्य नूपुरध्व निवर्णनप्रकारस्य 95

" ", श्रीपादानुसारिक विकल्पलताकारमतेन नारीणां वेणीधम्मि-

त्रिवलीनां तानि तान्युपमानानि सड्ह्य पुरुषाणं स्कन्धसुज- गमनसादवश्यवर्णनम् गोवर्धनमतानुसारेण सौन्दर्यादीन शरीरगुणान् वर्णयि- त्वा केशकपोलकण्ठनेत्राधरदन्तवाणीभुजकरस्तनरोमालि जङ्घानिश्वासानां वर्णनप्रकारप्रदर्शनम् ५२ मृदुवर्त्मना संक्षेपतः सर्वाविरोधेन निरूपितस्य योषिद्वर्णन प्रकारस्योपसंहार: द्वितीयमरीचि: ५३-५५ अतिपुष्टत्वोञ्चत्वविशालबाहुत्वरूपेण पुरुषा वर्णनीया: ५३ पुरुषाणां सोदाहरणं बाहूपमानप्रदर्शनम् वक्षोवर्णनप्रकार: भुज मध्य ५३-५४ चरण , ५४ हृदि तदुदाहरणम् नारीवत्सर्वे कान्तिप्रयोजकं पुरुषेष्वपि वर्णनायमित्युक्क्ा तदुदाहणानि ५४-५१ पूर्वो क्तवणनप्रकार स्योपलक्षणरूपत्वं निगद्य प्रकारान्तरेण सोदारहणं तद्वर्णनम् प्रतापकीर्त्योः अग्न्यादिचन्द्राद्यात्मना वर्णनीयत्वं निर्दि ५५

श्य करचरणसुजवर्णनविषय निरूपणपूर्वकं सोदाहरणोप

विषयातुक्रमणिका ११

विषया: पृष्ठाङ्का: न्यासं गमनसादश्यप्रतियोगिप्नतिपादनम् ५५ व्याघ्रपुङ्गवादीनामुत्तरपदस्थानां प्रशस्तार्थवाचकत्वं निगद्य शिष्टप्रयोगानुसारेण सामुद्रिकाद्यविरोधेन सर्व. मुभयोवर्णनीयमिति सूचनम् तृतीयमरीचि: ५६-५८ इवादयैः सादश्यप्रतिपत्ति: ५६ प्रतिमानादै: " समानाद्यर्निभादिभिः बन्धुचौरशत्रुवंशादैः ५६-५७ भृतकाद्यैः ५७ भृत्याद्यैः ,: न्यक्वारार्थक्रियापदैः सादृश्यवर्णनप्रकारोपदर्शनम् सन्देहतत्तद्वाक्यादिभिः ५७-५८, प्रतिच्छन्दसरूपादीनां सादड्यप्रतिपादकाना शब्दानां दण्डिमतमवलम्व्य सङ्गहः ५८ 'लोकविलक्षणा कवीनां घटना जगत् कर्तुमकर्तुमन्यथा कर्तु समर्थेति ग्रन्थकर्तुः प्रतिज्ञा षष्ठं रत्नम्. ५९-६८ प्रथममरीचि: १९-६१ कविसम्प्रदायस्य सर्वाभ्यर्हितत्वप्रदर्शनपूर्वकमसतोऽि निबन्धनेन सतोऽप्यनिबन्धनेन नियमस्य पुस्कारेण च तस्य त्रैविध्यनिरूपणम् ५९ कविसम्प्रदायोक्तमेदत्रयस्य वर्णनप्रकारा: कविसम्प्रदायसिद्धानां वर्णनीयानामनेकेर्षां विषयाणां सप्रपश्चं प्रकारान्तरैरपि प्रतिपादनम् ६०-६१ द्वितीयमरीचि: ६१-६७ राजादीनां वर्णनीयानां सङ्गहः ६१ राजि कीर्तिप्रतापादानां वर्णनीयत्वकथनम् ६१-६२ देव्यां सौभाग्यलावण्यादीना ६२

१२ विषयानुक्रमणिका

विषया पृष्ठाङ्का: देशे बहुखनिद्रव्यादानां वर्णनीयत्वकथनम् ६२ ग्रामे धान्यलतावृक्षादीनां नगरे अट्टपरिखावप्रादीनां सरिति समुद्रगाममित्वतरङ्गाद्ीनां सरसि अम्बुलहरीजलगजादीनां ,9 समुंद्रे द्वीपादविरत्नादानां वने सर्पवराहगजयूथादीनां उद्याने सरणिसर्वफलपुष्पादीनां "5 ६२-६३ पर्वते मेघौषध्यादीनां ६३ प्रयाणे भेरिनिस्वानभूक्तम्पादीना युद्धे कवचबलवीरादानां अश्वे वेगितौन्नत्यादीनां गजे सहस्रयोधितोच्चतादीनां 95 सूर्यें अरुणतादीनां चन्द्रे कुलटाचक्रवाकादिपीडादानां E वसन्ते दोलाकोकिलमलयानिलादीनां ६४ ग्रीष्मे पाटलमल्ीसन्तापादीनां वर्षासु मेघमयूरगर्वादीनां शरदि चन्द्रमूर्यपटुतादीनां "१ हेमन्ते दिवसलघुतादीनां शिशिरे कुन्दसमृद्धिकमलम्लानतादीनां,, विवाहे स्नानशुद्धाङ्गभषादीनां स्वयंवरे शचीरक्षादीनां मद्यपाने वचनवैकल्यगतिस्खलनादीनां पुष्पावचये पुष्पावचयपुषपार्पणादीनां जलक्रीडायां सरोवरक्षोभादीनां सम्भोगे सात्विकभावसतिकारादानां ६४-६५ ६५ वियोगे तापनिश्वासचिन्तादीनां मृगयायां संचारवागुरादीनां आश्रमे अतिथिपूजामृगविश्वासादीनां

विषयातुक्रमणिका १३

विषया: पृष्ठाङ्ा: प्रभाते पद्मकोशविकासस्य वर्णनीयत्वकथनम् ६५ मध्यान्हे सन्तापस्य सायं सूर्यारुण्य चक्रपम्मादिविप्ल वयोवर्णनीयत्वमुकत्वा ऋतुसन्धेर्वय:सन्घेश्च तथात्वकथनम् अन्धकारे अतिकाठिन्यादीनां वर्णनीयत्वकथनम् वृक्षे शाखाबाहुल्यादीनां अभिसरणे निर्भयत्वभूषणराहित्यादानां,, तृतीयमरीचि: ६५-६७ कविसम्प्रदायसिद्धवक्ष्यमाणनियमान्तरपरिगणनम् ६५-६६ चन्द्रैरावतादीनां तेतत्वेन वर्णनीयत्वाभिधानम् ६६ कृष्णचन्द्रकलङ्कादीनां नीलत्वेन ", क्षात्रधर्मन्रैतारौद्ररसादीनां शोणत्वेन दीपादीनां पीतत्वेन रजोलूतादीनां घूसरत्वेन ६७ सूर्यतुरगादीनां हरितत्वन वर्णनमुपदिश्य 'द्विरुपताया- मप्रसिद्धौ च नियमोऽयमुक्त:, अन्यत्र च स्वरूपेण वर्णनं कार्य'मिति रहस्यप्रकाशनम् चतुर्थमरीचि: ६७ -- ६८ 'एकद्वयादितः सहस्रं यावत् यानि वस्तनि यत्संख्या- कानि, तानि कविप्रयोगानुसारेण तथा विज्ञाय वर्णनी यानी'ति नियमान्तरसङ्गहः ६७ पैरावतपक्षकालवेदपाण्डव वज्रकोणपातालयोगाङ्गह- स्ताङ्गुलिमहादेवसूर्यताम्बूलगुणविद्यातिथिचन्द्रकला दीनां यथाक्रममेकत्वादिषोडशत्वेन, द्वीपविद्यादीनाम ष्टादशत्वेन, रावणभुजनेत्रादेविशतित्वेन, धार्तराष्ट्रा दीनां शतत्वेन, जान्हवीमुखादीना च सहस्रत्वेन वर्ण नौचित्यसूचनम् ६७ -- ६८ स्फुटत्वादमीषामुदाहरणप्रदर्शनस्यानुपयोगित्वप्रति- पादनम्

१४ विषयातुक्रमणिका

विषया: पृष्ठाङ्का: सप्तमं रत्नम् . ६९-७४

प्रथममरीचिः ६९ -- ७० प्रकारोपदेशगर्भ कविप्रकर्षबीजकथनम् ६९ गतागतसमत्वस्योदाहरणम् पुंल्लिड्गे संस्कृतप्राकृतैकताया उदाहरणम् स्त्रीलिङ्ग नपुंस क लिङ्गे ", आख्याते ,' ऐकार्थ्ये बहुवचनैकवचनयोः साम्यस्य, धर्मिधर्माभिधायिनां शब्दानां परिगणनम् विशेषसामान्यवाचक,भावाभाववाचकशव्दाना सङ्गहः ,, द्वितीयमरीचि: ७१-७४ 'दुष्करसमस्यापूरणादिकं शक्तैः कविभि: कर्तु शक्य'. मिति तत्वकारप्रदर्शनम् ७१ समस्यापूरणप्रकारान्तर्गतस्य प्रश्नोत्तरस्य उदाहरणम्

" पदभङ्गस्य पूर्वस्मिन्नाद्ययोजनस्य अवान्तरप्रकारं प्रकारानतरं श्रीपादसंमतं च प्रकारं प्रदर्श्य तद्विशेषप्रदर्शनम् ७२ कासांचन समस्यानां नानाभुवनसम्बन्धित्वन तत्प्रकारा- नुपदर्श्य श्रीकृष्णोदरे सर्वसंसर्गस्य सार्वकालिकत्वमुत्का अगस्त्यसमुद्रपानादिपौराणिककथाभिः शिवादि देवसं चौरैः सादृश्यैश्च सर्ववर्णनसम्भवप्रतिपादनम् ७२-७३ श्रीपादस्य वृद्धानां च संमतं समस्यापूरणप्रकारं निर्दि ७३-७४ अपरिकलितकाव्यमार्गमीश्वरंवशीकर्तुमिच्छताकविना समाश्रयणीयं प्रकार निरुप्य 'शिशूनां कृते दिग्दर्शनमि दम्, समर्थानां तु कियानञार्थे परिश्रम' इति ग्रन्थकारो- कस्तत्प्रकारोपसंहार: ७४

त्रिषयानुक्रमणिका १५

विषया: पृष्ठाङ्का: अष्टमं रत्नम्. ७५-९३ प्रथममरीचि: ७५-८५ रसस्य काव्यात्मरूपत्वेन,तं विना काव्यस्य अनास्वाद्यत्वं निगद्य रसलक्षणकथनम् ७५ 'कारणकार्यसहकारिभिरभिव्यक्तः स्थायिभावोरस' इति केषानिन्मतेन रसस्वरूपं निरूप्य कार्यरूपाणामष्टविधसा स्विकभावानां निर्देशः 99 शृङ्गारादिभेदेन रसस्य नवविधत्वप्रतिपादनपुरःसरं स. म्भोगविप्रलम्भात्मना शृङ्गारद्वैविध्यकथनम् ७५-७६ सम्भोगस्य लक्षणं निर्दिश्य नायिकाश्रयत्वेन नायकाश्रय त्वेन च तद्द्रदद्यप्रदर्शनम् ७६ नायिकाश्रयसम्भोगस्योदाहरणम् अनूढास्वकीयापर की यापणाङ्गनेति चतुर्णा नायिकाभेदानां लक्षणन चतसृणामपि नायिकानां खण्डितोत्कण्ठिताप्रोष्यत्पतिका Sभिसारिका कलहान्तरितावासकसजाविप्रलब्धास्वाधीन- भर्तृकेति रूपेण पुनर्भेदाष्टकनिरुपणम् नायकाश्रयसम्भोगस्योदाहरणम् ७७ नायकस्य लक्षणं बहुप्रकारस्यापि तस्य अनुकूलदक्षिण- शठधृष्टात्मना संक्षेपतश्चतुर्विधत्वं च प्रतिपाद्य अनुकूला- दीनां लक्षणानि लक्षणलक्षितस्य विप्रलम्भस्य पूर्वानुरागमानप्रवासकरुणा. त्मकत्वेन चातुर्विध्यम् पूर्वानुरागस्य लक्षणोदाहरणे मानस्य ७८

प्रवासस्य करुणस्य रतिप्रकृतिकस्य शृङ्गारस्य भेदरूपत्वं विप्रलम्भे समर्थ्य रंतर्देवादिवृत्तित्वं श्रीपादाभिमतं प्रतिपाद्य कान्ताविषया यास्तस्या: शुङ्गारत्वेन निरूपणम् ७८-७९

१६ विषयानुक्रमणणिका

विषयाः पृष्ठाङ्का: देवविषयाया रतेरुदाहरणम् ७९ मुनि " पुत्र नृप गुरु हास्यरसस्य लक्षणमुदाहरणं च ८० शोक 69 रौद्र " वीर ८०-८१ भयानक,, ". ८१ बीभत्स,. ", अद्भुत , ", ८१-८२ शान्त ", ८२ B रसानां अविरोधविरोधयो: प्रदर्शनम् ८२-८३ रत्यादिनिर्वेदान्तानां नवानां स्थायिभावानां सङ्गहः ८३ निर्वेदस्य स्थायित्वसमर्थनपूर्वक स्थायिनो लक्षणम् रत्यादीनां विशेषलक्षणानि निर्दिश्य सोदाहरणं तेषां सर्व- भावेषु मुख्यत्वनिरूपणम् ८३ उह्ोपनाSडलम्बनात्मना द्विविधस्य विभावस्य विषय प्रदर्शनम अनुभावस्य लक्षणमुक्त्वा तत्र हेलाविच्छित्यादीनां शङ्गार- भावजानां चेष्टानां प्रतिपादनम् ८४ सास्विकभावस्य लक्षणम् 99 व्यभिचारिलक्षणमुकत्वा तस्य निर्वेदादिविभागप्रदर्शनम् ८४-८५ निर्वेदादीनां प्रत्येकं भाव्यत्वं कथयित्वा क्वचिद्विद्यमानाया भावशबलताया: ससमन्वयमुदाहरणम् ८५ द्वितीयमरीचि: ८५-८९ रसदोषाणां परिगणनम् व्यभिचारिणः स्वशब्दोपादानस्य उदाहरणं तत्समन्वयश्च८५-८६ प्रत्युदाहरणम् ८६

शविषया: पृप्राझ: स्थायिन: स्वशन्दोपादानस्य उदाहरण तत्समन्त्रयथ् ८६ रसक्य :9 शृङ्गारादिपद प्रतिपादितस्य अनुभावस्य कष्टप्रकल्पनीयत्वस्य 55 ८६ -< ७ विभावस्य विभाव्यभिचारिणे: प्रकान्तरसवैरित्वस्य उद्ा० तत्स० ८७-८: व्यक्तिविपर्ययं लक्षयत्वा नत्तल्लक्षणोदाहरणोपन्वासपुर :- सरं दिव्यत्वमदविव्यत्वं वविव्यादिव्यत्वं चेति व्यक्तीनां त्रैवि- ध्यप्रतिपादनम् ८८ दिव्यादीनां चातुर्विध्यमभिधाय चतुर्णामपि तेषामुत्तम

59 दिव्यादिव्ययोवर्णनीयविषयाणां निरुपणम् 'अनौचिती च रसदोषो महानिति नस्या: सर्वथा हेयत्वम् 'अनोचितीं विहाय रसभङ्गस्य नान्यत्कारण'मिति महिम ८९ 'परिगणितेभ्योऽन्येऽपि रसदोषा अनौचित्यमूला भवन्ती'- ति रसदोपान्तरस्य वर्णनम् यत्र रसहानिर्नैव सम्भविनी नत्रैते दोपा अदोपत्वमपि भजन्ती'ति रसदोपोपसंहारः 55 तृतीयमरीचि: ८९-९३, तत्र तत्र रसेषु छन्दोरीत्यक्षरादीनां यथोचितमुद्दामत्व. ८९ उद्दामहद्ये छन्दोरीती निर्दिश्य श्रीपादोक्तानामुद्दामानाँ हद्यानां चाक्षराणां परिगणनम् शृङ्गारे हद्याक्षरोदाहरणम् 'रच नावृत्तिवर्णा वक्त्रा द्यौचित्यात्कचिदन्यथापि भवन्ती'- ति वर्णनम् वक्त्रौचित्यस्य उदाहरणे समन्वयः ९०-९१. धाच्योचित्यस्य 59 ९१

१८ निषयातुक्रमणिका

विषया: प्रबन्धौचित्यस्य उदाहरणप्रदर्शनम् पृष्ङ्का: ९१ ग्रृहीतमुक्त कादि सर्वसाधारणदोषान्तरप्रतिपादनम् ग्रहीतमुक्तकस्य उदाहरणम् गृहीतमुक्तकरूपाणां हकारेक चकाराणां विशेषतो दोषास्प. दानामुदाहरणम् ९१ मात्राभेदे गृहातमुक्तकस्य स्वल्पदोषत्वमुदाह्ृत्य पढ़े गुण- त्वास्पदस्योदाहरणम् 'रणयोश्चवर्णस्य च भूयसत्व रसहानिकर'मिति सूचनम् ९२ सन्धो दोषास्पदानां वर्णानां परिगणनम् मूलसूत्रकुप्नामग्रहणपूर्वे ग्रन्थोपसंहार: विषयविभागबोधकानां प्रकरणसंख्यासहितानां सङ्केतानां प्रदर्शनम् ग्रन्थमिमं द्वेषेण दूषयत्सु ग्रन्थकारवचनोद्गारः ९३ एतस्या व्याख्याया: व्याख्यान्तरादुत्कृष्टत्वकथनम् ग्रन्थकारनामनिर्देश:, ग्रन्थसमाप्तिश्व

इति।

। श्रीः ।। केशवमिश्रकृत: अलङ्कारशेखरः ।

पाणान् कृशोदरीणां राधानयनान्तसर्वस्व्रम् तेजस्तमालनीलं शरणागतवज्रपञ्जरं वन्दे।। स्वमकाशचिदानन्दमयाय परमात्मने। अविद्यानिबिडध्वान्तभास्कराय नमोऽन्वहम् ॥ ग्रन्थाः काव्यकृतां हिताय विहिता ये सप्त पूर्व मया ते तर्कार्णवसंप्लवव्यसनिभिः शक्याः परं वेदितुम्। इत्यालोच्य हृदा मदालसवधूपादारविन्दक्ण- न्मऔ्जीरध्वनिमञ्जुलोऽयमधुना प्रस्तूयते पक्रमः ।

कीर्तिभ्राजत्सुशर्मान्वयकुसुदवनीयामिनीजीवनाथः। राजद्राजन्यराजीमुकुटमणिगणप्रोल्लसत्पाद पीठ:

मित्राणि प्रतिपालयँस्त्रिजगतीं कीरतौन्दुनाऽSहादयन् शत्रूणां हृदयं प्रतापदहनै रात्रिंदिवं ज्वालयन्। सर्वस्वेन कृतार्थयन द्विजगणान् देवान् मखैस्तोषय- न्ेष प्रौढमनाश्चिराय बुभुजे सप्तार्णवां मेदिनीम्॥ सुत्रामोद्दामदिल्ली परिवृढचिलसत्काविलक्षांणिभत्रों: पक्रान्ते पौढयुद्धे समदलयदसौ कोटिशो बैरिवीरान्।

अलङ्गारशेखरे-

पश्चान्मांसास्थिमेद:कलुषितवसुधां प्रोज्झ्य ताँश्चाकलयय द्यां यातान् वैरिवर्गान् दिवमपि सहसा जेतुकामो जगाम।। क्षीराम्भोधेः शशीव श्रुतिरिव वदनाद्वेधसो रामचन्द्रा दस्मादुद्यत्मतापः समजनि सुमना धर्मचन्द्रो नरेन्द्रः । यस्याद्यापि प्रसन्नस्मितसुभगसुखा: स्विद्यदश्चत्कपोला रोमाञ्चस्तम्भभव्यास्त्रिदशयुवतयो हन्त ! गायन्ति कीतीः। निष्क्रान्तं सदनादुदैक्षि भगवानम्भोजिनीवल्लभ- स्ते वाताः परिशीलिता: कमलिनीसौरभ्यमेदस्व्रिनः । विश्रान्तं गिरिकाननेषु निबिडच्छायेषु भाग्योदया- दित्यं ममरेसुखाः स्तुवन्ति विपदं यहैरिवामख्रुवः ॥ पत्यर्थिभूपतिपरिग्रहराज्यलक्ष्मी धम्मिलमाल्यसुरभीकृतपाणिपद्यः । तस्मादजायत समस्तगुणाभिशयो माणिक्यचन्द्र इति राजकचक्रशक्रः ।। काव्या लङ्कारपारङ्गममतिर खिलक्ष्माभृतां चक्रवर्ती सर्वेषामस्तु काव्ये मतिरतिनिपुणेत्याशये सन्निवेश्य। वेदान्तन्यायविद्यापरिचयचतुरं के शवं सन्नियुज्य श्रीमन्माणिक्यचन्द्रः क्षितिपतितिलको ग्रन्थमेनं विधत्ते। बहुदोषोऽपि विदोषः क्रियते सुजनेन बाण इव हरिणा। गुणवदपि निर्गुणीयति दुर्जनतो सूषिकात इव पुस्तम्।। परोद्वेगे परानन्दे खलसज्जनयाद्योः । स्वभाव एव शरणं विषपीयूषयोरिव । अलङ्कारविद्यासूत्रकारो भगवान् शौद्ोदनि: परमकारू- णिक: स्वशास्त्रे पवर्तयिष्यन् प्रथमं काव्यस्वरुपमाह- काव्यं रसादिमद्ाक्यं श्रुनं सुखविशेषकृत्.।

पथमरत्ने प्रथममरीचि:।

आदिपदेनालङ्कारपरिग्रहः। तथाच-तदुभयान्यतरवर्व वा लक्षणस्। अन्यतरत्वं च तदन्यान्यत्वम् । सुखविशेषसाध नत्वं वा लक्षणम्। समुदायार्थशून्येऽपि तदुभयमसत्येवेति वृ. द्वा:। अदृष्टव्वारा तद्धेतुशब्देऽतिव्याप्ेराह-श्रुतमिति। सदिति शेषः। सुखे वैजात्यं सर्वानुभवसद्धमेव। केचित्तु- तददोपौ शब्दार्थी सगुावनलङ्कूती पुनः कापि। इत्याहुः। रसप्रतिपत्ति(१)द्वारा सुखविशेषसाधनं वाक्य(२) काव्यमित्यपरे। केचित्तु-'पदावली काव्यम्, नतु निर्दोषगु- वदादि। काव्यदोषाणामपरिगणनापत्तेः । नच दोषाभावघटि- तकाव्यत्वज्ञानार्थमेव प्रतियोगिपरिगणनमिति वाच्यम्। त- वैत(३)त्काव्यं दुष्टमित्यनुद्भावनापत्ेः। इद काव्यमेव नेसभिधान स्थैवोचितत्वा'दित्याहुः। तन्न, तवायं हेतुराभास इतिवदुप- पत्तेः। व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मस्यैव हेतुत्वात् । नच हेतुत्वेना- Sभिमत इति वाच्यम, तुल्यत्वादिति। वस्तुतस्तु तत्काव्यं पृथ- गेव, यत्र दोषगुणादिचिन्ता। नहि दुष्ट शरीरं शरीरमेव न भवतीत्यन्ये। कीर्त्यांदिरूाफलसाघनता तु विशिष्टस्य। यदाह- साधुशब्दार्थसन्दर्भ गुणालङ्कारभूषितम्। स्फुटरीतिर सोपेतं काव्यं कुर्वीत कीतेये। आहुश्र --

रसान्वितं कविः कुर्वनू प्रीतिं कीति च विन्दति॥ (१) प्रतिपत्तिगुणद्वारा-इति कपुस्तके पाठः। (२) वाक्यं-इति कपुस्तके नास्ति। (३) नचैतत्-इति खपु० पाठः।

अलङ्कारशेखरे-

इति। प्रवृत्यौपयिकं फलमाह -- हिताय सुकवि: कुर्यांत सुकवेरेव हितमन्यस्थ तु प्रतिकूलं(१) तत्। तदुक्त च -- गौगौंः कामदुघा सम्यकू प्रयुक्ता स्मर्यते बुघैः। दुष्प्युक्ता पुनर्गोत्वं पयोकतुः सैव शंसति॥ श्लाध्यः पामरपरिषदि कविरिति(२) होलाककर्तापि। यस्मै स्पृहयति विद्वाँस्तत्काव्यं काव्यमित्याहुः ॥ अ्थैः कृतार्थयन्त्येके घटनापटवः परे। उभयत्र प्रवीणा ये त एव कवयो मताः । हितमाह श्रीपाद :- लाभः पूजा रूयातिर्धर्मः कामश्च मोक्षश्च । इष्टानिष्टपाप्तित्यागौ ज्ञानं फलानि काव्यस्य ।। इष्टेति गोदृषन्पायाव । आहुश्च- काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये। सदः परनिर्व्वतये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे॥ घृड्डास्तु- श्रोतृणां द्राङ् महानन्दः स स्वस्मिन्नाभिमानिक:। ततकालफलमेतावद् क्रमात्कीर्तिधनादिकम्।। नन्वेवं सर्वः सुकविरेव स्गात, अत आह- तडेतुः प्रतिभादिकम्॥ १॥ तदाह - प्रतिभा कारणं तस्य व्युत्पत्तिस्तु विभूषणम्। भृशोत्पत्तिकृदभ्यासः काव्यस्येषा व्यवस्थितिः ॥ (१) प्रतिकूलमिति तन्न -इति कपु० पाठः । (२) कवयति दोलीककर्तापि -- इति क,खपुस्तकयोः पाठः !

प्रथमरत्ने प्रथममरीचि:।

व्युत्पत्तिर्नानातन्त्रज्ञानम्। आहुश्च- शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात्। काव्यज्ञशिक्षयाऽभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे ॥। शक्ति: पुण्यविशेषः। स एव प्रतिभेत्युच्यते। व्युत्पत्ति: शक्तिरभ्यासस्त्रितयं काव्यसाधनम्। इत्पपि। श्री पादस्तु- परिशीलितकाव्यवर्त्मनां कविसंसर्गविशुद्धचेतसाम्। परिभावयतामतुक्षणं कविता पाणितले निषीदति॥ वृद्धास्तु-(१) नैसर्गिकी च प्रतिभा श्रुतं च बहुनिर्मलम्। अमन्दश्चाऽभियोगोऽस्या: कारणं काव्यसंपदः । मनःपसत्ति: प्रतिभा पातःकालेऽभियोगिता। अनेकशास्त्रदर्शित्वमित्यर्था लोकहेतवः।। द्वित्रिकोषपरिज्ञानं द्वित्रिव्याकरणज्ञता ।

आदिपदात्मकारपरिज्ञानम्। तथाहि-सा खल्वेषा भारती सुर- सरिदिव सहस्रमु(२)रयपि संक्षपेण चतुर्धा प्रवर्तते। तदाहु :- संस्कृतं प्राकृतं चैव पैशाची मागधी तथा। विद्याश्चतस्र एवैताः संक्षेपात्काव्यवर्त्मनः॥ देवाद्या: संस्कृतं पाहुः प्राकृतं किनरादयः। पैशाचीं च पिशाचाद्या मागधीं हीनजातयः । चतसृष्वपि मूर्धन्यं संस्कृतं सुनयो विदुः। (१) वृद्धास्तु-इति कपुस्तके नार्ति । (२) सुखापि-इति गपु० पाठः।

अलङ्वारशेखरे-

गध्यं पद् च मिश्रं च तत्रिधैद व्यवस्थितम् । गद्यमुत्कलिकामायं पद्यगन्धीति च दविया। तत्रापि पद्यं तदपि वृत्तकं वर्णमात्रयोः। समवैषम्यभेदेन तदानन्त्याय कल्पते। दण्डिनस्तु- तदेतद्वाङ््मयं भूय: संस्कृतं प्राकृतं तथा। अपभ्रंशश्च मिश्रं चेत्याहुरार्या(१)श्तुर्विधम् ॥ माकृतं तज्जतत्तुल्यदेश्यादिकमनेकधा। अपभ्रंशश्च यच्छुद्धं तत्तदेशेषु भाषितम्॥ संस्कृतं सर्गवन्धादि पराकृतं स्कन्धकादिकम्। आसारादि त्वपभ्रंशो नाटकादि तु मिश्रकम् ॥ यथामति यथाशक्ति यथौचित्यं यथारति। कवेः पात्रस्य चैतासां मयोग उपपद्यते।। इत्यलङ्गारशेखरे उपक्रमरत्रे काव्यस्वरूपफलकारणमरीचि: ।

शरीरकल्पस्य काव्यस्य रूपान्तरमाह- रीतिरुक्तिस्तथा सुद्रा वृत्ति: काव्यस्य जीवितम्(२)।। त्रिविधस्यापि दोषास्तु त्याज्या: इलाध्या दये गुणाः।।१। अलङ्गारस्तु शोभायै रस आत्मा परे मनः ॥ द्रय-इति शब्दार्थभेदात्रितयान्वयि। परे-रसदोषभावानु- कूलवर्णादयः ।

(१) रापा-इति गपु० पाठः। (२) जीवनम्-इति गपु पाठः।

पथमरत्ने द्वितीयमरीचि:।

तत्र (१)रीतिमाह-

पद्येषु रीतथो गौडी वैदर्भी मागधी तथा। तदेतत्पल्लवयन्ति श्रीपादा :- गौडी समासभूयस्त्वाद्वैदर्भीं च तदल्पतः । अनयो: सङ्करो यस्तु मागधी साडतिविस्तरा ॥ गांडीयैः प्रथमा मध्या वैदभैमैथिलैस्तथा। अन्यैस्तु चरमा रीतिः स्त्रभावादेव सेव्यते॥ तत्र गौडी यथा --

क्रीडत्कोकिल काकली कलक लैस् द्रीर्णकर्णज्वरा:। नीयन्ते पथिकैः कथ कथमपि ध्यानावधानक्षण- मासप्राणसमासमागमरसोलासैरमी वासरा: ।। वैदभी यथा- मनीषिताः सन्ति गृहेषु देवतास्तपः क वत्से! कच तावकं वपुः। पदं सहेत भ्रमरस्य पेलवं शिरीषपुष्पं न पुनः पतत्रिणः! मागधी यथा- पाणौ पद्मधिया मधूककुसुमभ्रान्त्या पुनर्गण्डयो-

लीयन्ते कबरीषु बान्धवजनव्यामोहजातस्पृहा दुर्वारा मधुपाः कियन्ति तरुणि !स्थानानि रक्षिष्यसि(२)। इय बहुमकारेति(३) विस्तृतमन्यत्र।

(१ ) तत्र रीततिमाह-इति कपुस्तके नास्ति । (२ ) संरक्षासे-इति गपु0 पाठ: । (३ ) इयं च बहुधा-इति कपु0 पाठः।

८ अलङ्कारशेखरे-

भोजराजस्तु- शस्ता विदग्धगोष्टीषु वैदर्भी रीतिरुत्तमा। मागधी मध्यमा गौडी गौडस्त्रीकलहायते।। यदाह -- ब्रह्मन् ! विज्ञापयामि लरां स्वाधिकारजिहासया। गौडस्त्यजतु वा गाथामन्या वाऽस्तु सरस्वती॥। उक्तिं विभजते -- लोकच्छेकार्भ कोन्मत्तभेदादुक्तिश्रतुर्विधा॥ ३ ॥ तत्र लोकोक्तिर्यथा- शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शार्ङ्गपाणौ शेषान्मासान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा । पश्चादावां विरहगुणितं तं तमात्माभिलाषं निर्वेक्ष्यावः परिणतशरच्चन्द्रिकासु क्षपासु॥ इत्यादौ(१)लोचने मीलयित्वे'ति। छेको विदग्धस्तस्यो- क्तिर्यथा- योऽतिदीर्घासिताक्षस्य विलासचलितभ्रुवः। कान्तामुखस्यावशगस्तस्मै नृपशवे नमः ॥ अत्र 'नृपशव' इति। अर्भकोक्तिर्यथा- स कि स्वर्गतरुः कोऽपि यस्य पुष्पं निशाकरः। मातस्ते कीदशा वक्षा येषां सुक्ताफलं फलम्॥ अत्र 'पुष्पं निशाकरः, फलं मुक्ताफल'मिति। उन्मचोक्तिर्यथा- काSकार्ये शशलक्ष्मण: कच कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय न:(२)श्रुतमहो! कोपेऽपि कान्तं सुखम्। (१) इत्यादौ लोचने मीलयित्वेति इदं कपुस्तके नास्ति। (२) दोषाणामुपशान्तये-इति गपु० पाठः।

प्रथमरत्ने द्वितीयमरीचि:। ९

किं वक्ष्यन्तपकल्मषाः कृतघियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा चेतः! स्वरास्थ्यमुैहि कः खलु युना धन्योऽधरं घास्यति॥ अत्र विरहोन्मत्तस्यैवमभिधानम्। विन्यासविशेषवशाद्त्रा- डभिप्रायविशेषलाभेन मुदो हर्षस्योत्पत्तिः सा मुद्रा। तामिदानी विभजते- मुद्रा पदस्य वाक्यस्य विभक्तेर्वचनस्य च॥ ४ ॥ तत्र पदमुद्रा यथा- निर्माल्यं नयनश्रियः कुचलयं वक्त्रस्य दास: शशी भ्रूयुग्मस्य सनाभि मन्मथधनुर्ज्योत्सा स्मितस्पाश्चलम् । सङ्गीतस्य च मत्तकोकिलरुतान्युच्छिष्टमेणीद्शः सर्वाकारमहो! विधेः परिणतं विज्ञानशिल्पं चिराद्॥ अत्र 'निर्माल्या'दिपदानां गौणवृत्याऽभिनायविशेषान्मुत्मदायिता। वाक्यमुद्रा यथा- रामे तटान्तवसतौ कुशतल्पशायि- न्यद्यापि नाम भवतो भगवन्ननास्था। स्मृत्वा तदेहि सगरं च भगीरथं च दृष्ट्ाऽथना मम धनुश शिलामुखांश्र॥ अन्र 'सगरं च भगीरथं चे'त्यादिवाक्यस्य प्रागुपकार- भिप्ायेण टृष्ट्ा(१)यावपकारसामर्थ्याभिपायेण निवेशनान्मुत्म दायिता। विभक्तिसुद्रा यथा -- श्रियं प्रदुग्धे विपदो रुणद्धि यशासि सूतेऽविनयं पमार्ष्टि। संस्कारशौचेन परं पुनीते शुद्धा हि बुद्धि: किल कामधेतु: ॥ अत्र 'प्रदुग्ध' इत्यादितिङ्तिभक्तीनां द्वयोर्द्विकर्मकयोर्निवेश-

(१) दष्टराऽन्यादेरपकार-इति गपु0 पाठः। २

अलङ्गारशेखरे-

मुद्रा। वचनमुद्रा यथा -- विश्वंभरा भगवती भवतामसृत राजा प्रजापतिसमो जनकः पिता ते। तेषां वधूस्त्वमसि नन्दिनि ! पार्थिवानां येषां गृहेषु सविता च गुरुवयं च।। अत्र 'वग'मिति बहुवचनेन सवितुरप्यहं महानिसभिपाया दूचनमुद्रा। पयोजनं यथैतासां रसमैत्री च विस्तरः। तथाSलङ्कारसर्वस्वे समपश्चमदर्शयम्। इत्यलङ्कारशेखरे उपक्रमरत्रं

अथ वृर्ति विभजते- पदानां वृत्तयस्तिस्त्र: तिस्त्रो वृत्तयः पदानां भवन्ति। शक्ति र्लक्षणा व्यञ्षना चेति। तत्र शक्तिरीश्वरेच्छा, या सङ्गेत इत्युच्यते। सा पदेषु मसिद्वैव । साच

पसिद्धपद्सम्बन्धाव्यवहाराच् वुध्यते ।। लक्षणा शक्यसम्बन्धः । सा च तात्पर्यानुपपच्या मुख्या- र्थातुपपत्या वा प्रवर्तते। यथा 'निर्माल्यं नयनश्रिय' इत्यादौ 'निर्माल्यदासा' दिपदे। तृतीया वृत्तिर्व्यञ्जना। यथा- निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतर्ट निर्मृष्टरागोऽघरो नेत्रे दूरमनअने पुलकिता तन्वी तवयं तनुः। मेथ्यावादिनि ! दूति ! बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे! वापीं स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम॥

प्रथमरत्ने तृतीयमरीचि: । ११

अन्नाधमपदेन रन्तुं गतासीति व्यज्यते। ननु रविरस्तं गत इत्यादौ तान्येव पदानि क्थं श्रोतृणां विचित्रबुद्धीरुत्पादयन्तीत्यत आह- विचित्र सहकारिणाम्।

पसहकारिभेदात्तत्तद्वियमुत्पादयति। दण्ड इव गवाभ्यजनघटौ । ननु शक्त्यादिकमानुपूर्वीचिशेषविशिष्टवर्णसमुदाये, तत्क- थमेकदेशस्य बोधकता। अत आह- स्वभाववैचित्र्यजुषाम् विचित्रस्त्रभावानि खलु पदानि भवन्ति । कचिदेकदेश- स्याद्यस्य बोधकता। यथा भीमसेनबलदेवादिपदादौ। क्चिच्च- रमस्य। यथा मतङ्गजवसुन्धराधराघरपदादौ।सा च तत्तत्पद- स्मरणेन प्रकारान्तरेण चेत्यन्यदेतत्! किंच कर्णावतंसपदवत् शक्यतावच्छेदकस्य पृथगुपादानेनापि न पौनरुत्तयं भवति। यथा करिवृंहितमयूरकेकादौ। कचित् शक्पस्यापि। यथा उद- याचलकारागृदादौ। उदयपदस्य पूर्वाचले, कारापदस्य बन्दि- गृहे शक्यत्वात्। किंचित्पदं (१) परस्परविरुद्धतया तिरस्कृत. तृतीयकोटिकमिवान्यरप्तिक्षेपेऽपरस्पैव लाभं जनयति। यथा 'शीतेतरानुष्णकरा हिमांशोः' इत्यादौ 'अपासुलानां धुरि कीर्तनीया, स नन्दिनीस्तन्यमनिन्दितात्मा' इत्यादौ प्रकः र्षलाभवदित्यवधेयम्। किंचित्पदमनपेक्ष्यरूठठिकम् । यथा सिं हादवापद्विपदं नृसिंह' इत्यादौ। किंचिच्चानपेक्ष्पयौगिकम्। यथा 'क्षीराम्भोघे'रिसादौ। अन्यथाऽनन्वयापत्तिः । किच वामनयना वामोरुरिति भवाति। नतु वामवदना वामपाणि- रिति। सर्वे चेदं कचिदेव पदे। अत उक्तं स्वभावेति। (१) किंच-इति क, खपुस्तकयोः पाठः।

१२ अलङ्गारशेखर-

तर्तिक यद्यञ्जनापि पदमात्रव्ृत्तिरेव नेत्यत आह --

शक्यलक्ष्यव्यङ्गयात्मक इत्यर्थः । शक्यार्थस्य व्यञ्ञकता यथा -- अवलोकय निःपन्दो बिसिनीपत्रे बको भाति। निर्मलमरकतभाजनपरिस्थितो(१) विमलशङ्ग इन ।। अत्र निःस्पन्दशब्दस्या(२)र्थेन क्रियाविरहेण वकगतमाश्व स्तत्वं व्यज्यते। लक्ष्यार्थस्य यथा- मुखं विकसितस्मितं वशितवक्रिम मेक्षितं समुच्छलितविभ्रमा गतिरपास्तसंस्था मतिः । उरो मुकुलितस्तनं जघनमंसबन्धोद्धुरं बतेन्दुवदनातनौ तरुणिमोद्मो मोदते ॥! अत्र विकास: पुष्पधर्मो सुखेऽनुपपत्न इति लक्षितेन प्रस- तत्वेन लोकोत्तररमणीयतात्मकातिशयो व्यज्यते। एवमग्रेऽपि। व्यङ्ग्यार्थस्य यथा 'अवलोकय' इत्यादावेव व्यङ्गयेनाश्व स्तत्वेन देशस्य सङ्केतयोग्यत्वं व्यज्यते। त्रिविघस्यापीति। उत्तममध्यमाघमात्मकस्य। तत्र वाच्यनि- रूपितव्यङ्ग्यप्रकर्षाधारत्वमुत्तमत्वम्। यथा 'निःशेषच्युतचन्दन' मित्यादौ। अत्र हि वाच्यार्थापेक्षया व्यङ्चार्थ एव झटिति चमत्कारविशेषमारोहति। वाच्यनिरूपितव्यङ्ग्यमकर्षाडनवा धा रत्वं मध्यमत्वम्। यथा- ग्रामतरुणं तरुण्या नववञजुलमञ्जरीसनाथकरस्। पश्यन्त्या भवति मुहुर्नितरां मललिना मुखच्छाया॥ अत्र वञ्जुलकुञ्जे दत्तसङ्केता तरुणी न गतेति व्यज्यते। (१) परिस्थिता विमलशङ्गशुक्तिरिव-इति कपु0 पाठः। (२ ) शब्द्स्यानेकार्थक्रिया-इति गपु0 पाठः।

प्रथमरत्ने तृतीयभरीचि:। १३

तच्च गुणीभूतं, तदपेक्षया वाच्यस्यैव चमत्कारित्वात। चमत्क- तिहेतुव्यङ्गयरहितत्वमधमत्वम्। यथा- वन्दामहे महेशानचण्डकोदण्डखण्डनम्। जानकीहृदयानन्दचन्दनं रघुनन्दनम् ॥ अत्र व्यङग्यः कोऽप्यर्थस्तादशो नास्ति। अन्र सर्वत्र(१) वक्तुरेव तात्पर्ये नियामकम्। सज्ज्ञानमेव बोधोपयोगि। तद- भावाद्धममित्युच्यते। प्रपश्चितं चेदं मयैव काव्य(२)रत्ने। नतु व्यख्जना दृत्यन्तरमित्यत्र किं मानमिति, उच्यते- भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोर्विशाल- वंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसङ्गहस्य। यस्यानुपप्लुतगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभग: सततं करोऽभूद्॥ अन्न प्रकरणेन 'भद्रात्मन' इत्यादिपदानां राजि तदन्वययोग्ये चार्थेऽभिधानियन्त्रणेऽपि गजस्य तदन्वययोग्यस्य चार्थस्य व्य- ञ्ञनयैव प्रतीतिः। वस्तुतस्तु- अद्यारभ्य चिरं साधो ! निःशङ्कमिह सश्चर। रेवाकुञ्जे मृगेन्द्रेण स दुष्ट(३)इवाद घातितः । अत्र भिक्षुकं प्रत्येवं वदन्त्या: प्रतिवेशिनं प्रति निःशङ्क रत्यभिधानं स्फुटमिति। किंच रेवाकुञ्जस्य रतस्थानत्वं लभ्यते। सिंहबुद्धया परेण न गन्तव्यस्। सिंहस्तु वस्तुगत्या नास्त्येव । तदेतव्यञ्जनां विना पकारान्तरेण लब्घव्यमित्याशङ्गैव नास्तीति(४)। इति श्रीमाणिक्यचन्द्रकारिते अलङ्गारशेखरे उपक्रमरत्ने वृत्तिमरीचि:। (१) एतदग्रे-व्यञ्जनासु-इत्यधिकः पाठःख, गपुस्तकयोः। (२ ) वाक्यरत्ने-इति क,खपु० पाठः । (३ ) दुष्टश्चाद्-इति क, खपु० पाठ: । (४) नास्तीत्याहु: श्रीपादा :- इति गपुस्तकेऽधिकम् ।

१४ अलङ्कारशेखरे-

द्वितीयं रत्नम्। दोषास्त्याज्या इत्युक्तम्। युक्तं चैतत्। यदाह(१) -- दोषः सर्वात्मना त्याज्यो रसहानिकरो हिसः । अन्यो गुणोऽस्तु वा मास्तु महान्निर्दोषता गुणः ।। दण्डी च- तदल्पमपि नोपेक्ष्यं काव्ये दुष्ट कथंचन। स्याद्वपुः सुन्दरमपि श्वित्रेणैकेन दुर्भगम्। दोषत्वं च रसोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वम्। रसकारणी भूताभाव- प्रतियोगियथार्थज्ञानविषयत्वमिति यावत्। तत्र प्रथमं पददो- पानाह-

असाध्ववाचकौ दोषा: पदेषष्टावेव भाषिताः(२)।।१। कष्टं-्रुतिकटु। यथा- वर्हिनिह।दना्हैडस्मिन्काले जीमूतमालिनि। आलिङ्रितः स तन्वङगया कार्तार्थ्य लभता चिरात्॥ अत्र 'बर्हिनिहादनकार्तार्थ्या'दिशब्दाः। अप्रयुक्तम्-तथा- SSस्नातमपि कविभिर्नादृतम्। यथा- यतोऽयं दारुणाचारो न हन्ति सुरनिम्नगाम्। अतो मन्ये दैवतोऽस्य पिशाचो राक्षसोऽथवा । अत्र 'हन्ती'ति गमने, 'दैवत'शब्दः पुंसि कविभिर्न प्रयुक्तः। सन्दिग्धम्-सन्देहजनकम्। यथा- अपिधानेन हे वत्स ! किमर्थमिह वर्तसे। आरादेवास्ति स मायो यतस्ते भयमुत्थितम्।। (१) इत्यन्तः पाठः कपुस्तके नास्ति। (२ ) नापरे-इति गपु0 पाठः ।

द्वितीयरत्ने प्रथममरीचि:। १५

अत्र 'अपिधानारा'चछब्दौ। व्यर्थम्-प्रकृतार्थानुपयुक्तम्। यथा- विभर्ति यश्च देहार्धे प्रियामिन्दुं हि मूर्धनि। स वै देवः खलु त्वां तु पुनातु मदनान्तकः ।। अत्र 'च हि वै खलु तु' शब्दा:। अश्लीलम्-औज्ज्वल्याभा- ववत्। तदपि त्रिविधम्। अमङ्गलव्रीडाजुगुप्साभेदातू। क्रमेणो- दाहरणम्- चिनाशान्मारुतेस्तस्य सु(१)मरुत्साधनोऽपि सन्। नासाग्रेण स सुग्रीवो वायुं त्यजति केवलम्।। अत्र 'विनाशसाधनवायु शब्दाः। अतीतम्-शास्त्रमात्रप- सि(२)द्वम् । यथा- त्रुटौ विश्रान्तिरित्यके पीलावस्तीति चापरे। त्वन्मध्यमाऽणिमा तन्वि ! नें केनापि विभाव्यते॥ अत्र 'त्रुटिपीलु'शब्दौ। अमाधु-अनुशासनविरुद्धम्। यथा -- शातोदरि ! कथङ्कारं मानमेतचचिकीरपसि। मानिनीमानदलनो विजयत्येष चन्द्रमाः ।। अत्र 'मानमेत, द्विजयती'ति। अवाचकम्-पकृतार्थाशक्तम्। यथा- भूयो मत्तद्विरदगमना हारकेयूरयु(३)कतां पीनोत्तुङ्गस्तनभरनमन्मध्य भागाभिरामाम् ।। स्मेरोदश्वन्नव किसलयस्पर्धिता ब्राधरौष्ठी लक्ष्मीमक्षिस्फुरित वदनामन्वहं संस्मरामि ।। अत्र 'लक्ष्मी'पदमङ्गनायाः। ग्राम्यं त्ववाचकाश्षीलान्यत- रान्तर्भावान्न पृथगिति। इस्यलङ्कारशेखरे दोषरत्ने पददोषमरीचि: ।

(१) सुमहव-इति ख० पु० पाठः। (२) विरुद्धम्-इति खपु० पाठः। (३) भव्यां-इति गपु0पाठः।

१६ अलङ्कारशेखरे-

अथेदानी साधारणान् (१) वाक्यदोषानाह -- न्यूनं विसन्धि व्याकीर्ण समाप्तपुनरात्तकम्॥ भग्नक्रमयतिच्छन्दो वाक्यगर्भमरीतिमत् ॥१॥ अविमृष्टविधेयांशं समुदायार्थवर्जितम्।। विरुद्धमतिकृद्धाक्ये दोषा द्वादश कीर्तिताः ॥२॥

तथाभूतां दृष्टा नृपसदसि पाश्चालतनयां वने व्याधैः सार्ध सुचिरमुषितं वल्कलधरैः ॥ विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरु: खेदं खिन्ने भजति माय नाद्यापि कुरुषु । अत्र 'स्थित'मित्यनन्तर'मस्माभि'रिति, 'खिन्न'इत्यस्मातपू व'मित्थ'मिति च दातुमर्हति ! वरिसन्धि-सन्धिविरहो विरु द्सन्धिक्च। आद्योऽपि द्विविध:, ऐच्छिक: प्रगृह्यादिनिबन्धनश्च ऐच्छिक: सकृदपि दोष:। उभयोरुदाइरणम्(२)- मेघानिलेन अमुना एतस्मिन्नद्रिकानने। पादपा उत्तमा उच्चा इदानीमेव पालिता: ॥ चरमश्चतुर्विध:, अश्लीलः कष्ट उत्वभाप्त(३)विसर्गो लुप्तवि सर्गश्च। क्रमेणोदाहरणानि -- वबुरिन्दीवरश्रेणिबान्घवा यत्र वायव:। मञ्जर्युद्रमगर्भाऽसौ तर्वाल्युर्वी विधूयते।। धीरो विनीतो निपुणो वराकारो नृपोऽत्र सः ॥ यस्य भृत्या बलोत्सिक्ता भक्ता बुद्धिप्रभाविताः ॥

(१) असाधारणान्-इति खपु० पाठः। (२ ) उभयोरुदाहरणमू-इति कपुस्तके नास्ति । (३) उपहृतविसगों- इति गपु0 पाठ: ।

द्वितीयरत्ने द्वितीयमरीचि:। ११

व्याकीर्णम्-व्यवहितान्वयम्। यथा -- मसृणचरणपातं गम्यतां भूः सदर्भ विरचय सिचयान्तं मूत्चिं घर्मः कठोरः। तदिति जनकपुत्री लोचनैरश्रुपूर्णै: पथि पथिकवधूभिवीक्षिता शिक्षिता च।। अत्र 'तद्गम्यताम् तद्विरचये'त्यन्वये तदिति व्यवहितम् । समाप्तपुनरात्तकम्-समास्तौ प्रधानवाक्यार्थवोधे जाते पुनरुपात्तम्। यथा 'निर्माल्यं नयनश्रिय' इत्यादों 'चिरा'दिति। यथा च(१) -- क्रेङ्कारः स्मरकार्मुकस्य सुरतक्रीडापिकीनां रवो झङ्कारो रतिमञ्जरीमधुलिहां लीलाचकोरध्वनिः ।

क्ाण: प्रेम तनांतु वो नवचयोलास्थाय वणुखनः ।। अत्र 'वेणुस्वन' इति। भग्नक्रमम्-यत्रार्थः शब्दो वा (२)क्रमेण नास्ति। उभयं यथा- तुरङ्गमथ मातङ्रं प्रयच्छास्मै मदालसम्। कान्तिप्रतापौ भवतः सूर्याचन्द्रमसोः समौ।। भग्नयति यथा 'रामे तटान्तवसतौ कुशतल्पशायिन्यद्यापि' इत्यादौ। अत्राऽSवश्यकी पदशेषयतिर्नास्ति। भग्नच्छन्दो यथा- ततः परमोमित्युक्त्वा प्रतस्थे मुनिमण्डलम्। भगवानपि संपाप्तः पथमोदिष्टमाश्रमम्।। अत्र (३)पश्चमं लघु कर्तुमईति। यत्रापर्गवसितवाक्यमध्ये तदनपेक्षं वाक्यान्तरमनुमविशति, तद्वाक्यगर्भम्। यथा- योग्यो यस्ते पुत्रः सोडयं दशवदन! लक्ष्मणेन मया। (१) द्वितीयमिदमुदाहरणं गपुस्तके नास्ति। (२ ) शाब्दरो वा क्रमो नास्ति-इति गपु0 पाठः । (३) पतदनन्तरं-चतुर्थे गौरवे-इत्यधिक: कपु0 पाठः। M

१८ अलङ्गारशेखरे-

रक्षैनं गदि शक्तिर्मृत्युवशं नीयते विवशः । अत्र तृतीयपादगर्भता। अरीतिमत्-यां रीतिमुपक्रम्य पतृत्तं तन्द्रङ्गवत्। यथा- गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शृङ्गैर्मुहुस्ताडितं छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु। विश्रब्धैः क्रियतां वराहपतिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले विश्रामं लभतामिदं च शिथिलज्यावन्यमस्मद्धनु: ।। अत्र तृतीयपादेऽनभितक ्तरारात्त्वङ्ग:।अविमृष्टविधेयांशम्- प्राधान्याSनिर्दिष्टविधेयकमू। यथा- वपुर्विरुपाक्षमलक्ष्यजन्मता दिगम्बरत्वेन निवेदितं वसु। वरेषु यद्धालमृगाक्षि!मृग्यते तदस्ति कि व्यस्तमपि त्रिलोचने॥ अत्र जन्मोदिश्यालक्ष्यत्वं विधेयम्, तच्च समासप्रविष्टतया न प्राधान्येन निर्दिष्टम्। समुदायार्थवर्जितं यथा- जरद्रवः कम्बलपादुकाभ्यां द्वारि स्थितो गायति मङ्गलानि। तं ब्राह्मणी पृच्छति पुत्रकामा राजनू!रुमायां लशुनस्य कोऽर्घ:(१)।। अथ विरुद्धमतिकृत्- कुबेरस्येव भगवान् भवानीरमणो हरः । अकार्यमित्रमेकोऽसौ वासुदेवः किरीटिन:॥ अत्र 'भवानीरमणा, डकार्थमित्र' शब्दौ विरुद्धां मति कुरुतः। अन्नाऽसमर्थसमासो दोषान्तरमिति गोवर्धनः । यथा - प्राक्पत्यक्पृथिवीभृतोः परिषदि प्रख्यातसंख्यावता- महायाऽद्भुततर्ककर्कशतया विच्छिद्य विद्यामदम्। ये केऽप्युत्कलभूपते ! तव सभामंभाविता: पण्डिताः पत्रं श्रीजयदेवपण्डितकविस्तन्मूर्ध्चि विन्यस्यति(२)।। इत्यलङ्कारशखरे दोषरत्ने वाक्यदोषमरीचि: ।

(१) कोडर्थ :- इति गपु० पाठः। (२) पद्यामदं गपुस्तके नोपलभ्यते।

द्वितीयरत्ने तृतीयमरीचि: । ५९

अथारडर्थदोषानाह- अष्टाऽर्थदोषा विरसग्राम्यव्याहृतखिन्नताः॥ हीनाधिकाऽसदकसाम्यं देशादीनां विरोधि च ।।१। तत्र विरसम्-प्रस्तुतरसविरुद्धम्। यथा- किं रोदिषि हा! रावैः सुतमरणशुचं जहीहि कि म्रियसे। सफलय यौवनमधुना सममनुरक्तेन सुनतु! मया॥ अत्र करुणशृङ्गाशयोर्महान् विरोधः । ग्राम्यम्-अविदग्धोक्ति- निष्पन्नम्। यथा-

मनागूरुदयं बाले ! कुश्चितं समुदश्चय । व्याहतम्-उपात्तविरुद्धम्। यथा- विवृण्वती शैलसुतापि भात्रमङ्गैः स्फुरद्वालकदम्बकल्पैः । साचीकृता चारुतरेण तस्थौ सुखेन पर्यस्तविलोचनेन ।। अत्र शैलदुहितृत्वभावप्रकाशनत्वे विरुद्धे। एकेन प्रस्तरपकृ- तित्वस्यापरेण विदग्धत्वस्य लाभात्। खिन्नम-अपुष्टम्। यथा- त्वत्प्रयाणसमुद्भूतधूली लुम्पति भास्करम्। कृपाणं पाणिना धत्से शूरो न त्वत्समो सुवि॥ अत्र धूल्युत्थापनकृपाणधारणयोरशुरसाधारण्यात् शौर्य स्यापुष्टिः। हीनोपमं यथा- क्वचिदग्रे पसरता कचिदापद् निन्नता। शुनेव सारङ्गकुलं त्वया भिन्नं द्विषां बलम्॥ अधिकोपमं यथा- वसिष्ठवदयं दासो हनूमानिव सूषिका। सरस्वानिव कूपोडयं शुनीयं श्रीरिव स्वयम् ॥ अत्र यद्यप्युपमेयानां प्रकर्ष एव, तथाप्यातन्तिकरसहाने: सोऽपि न प्रतीयते। असदृशोपमं यथा- निर्ययौ रुद्रनयनात् सस्फुलिङ्गो महानलः । वर्षन्ती शीकरासारं गङ्गा हिमगिरेरिव।

२० अलङ्कारशखर-

अत्र स्फुटमसादश्यम्। देशादिविरोधि-यत्र देशकालवयो- Sवस्थादिविरोधः मतीयते। यथा- परनेशे चैत्रस्य स्फुटकुटजराजिस्मितदिशि मचण्डे मार्तण्डे हिमकरसमानोष्ममहसति। जलक्रीडायातं मरुसरसि बालद्विपकुलं मदेनान्धं विध्यन्त्यसमशरपातैः प्रशमिनः ॥ अत्र 'प्रवेशे चैत्रस्य स्फुटकुटजे'ति कालस्य, 'मरुसरसी'ति देशस्य, 'मदेनान्ध'मिति वयमः, 'प्रशमिन' इत्यवस्थाया विरोधः। इदं च तत्तच्छास्त्रतत्तत्प्रमाणतत्तल्लोकादिभेदादनन्तम् । यत्र तु लोकस्य कवेश् प्रसिद्धयोर्विरोध:, तत्र कविप्रसिद्धिरेव बली- यसीति। यथा- सुसतितवसनालङ्कारायां कदाचन कौमुदी- महसि सुदृदश स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूद्विधुः । तदनु भवतः कीर्ति: केनाप्यगीयत येन सा प्ियगृहमगान्मुक्ताSSशङ्का क नासि शुभपदः ॥ अत्र कीर्तेज्योत्स्ावत्परकाशकता लोकविरुद्धापि कविस- मयसिद्धेत्यदोष: । नतु कथमपीषां दोषता, आकाङ्गादिज्ञानासचे शब्दज्ञाना(१)- विलम्बादिति चोन्न। वाक्यान्तरापेक्षया काव्ये सामग्रीवैलक्षण्यात्। अन्यथा मतीतिवे लक्षण्यानुपपतेः। तथाचाऽन्वयबोधानुकूलाकाङ्का सव्वेऽपि रसोत्पच्यनुकूलाकाङ्गादिविरहो दोष इति ध्येयम्। सम्प्रदायातुरोधेन व्याखयेयं मम वस्तुतः(२)। तादक्काव्यं प्रकुर्वीत यत्रोद्वेगो न धीमताम्। इति श्रीमाणिक्यचन्द्रकारिते अलङ्गारशेखरे दोषरत्नेऽर्थदोषमरीचि:। (१) ज्ञानबिलम्बातुपपत्तेः-इति गपु० पाठः। (२ ) तत्त्वत :- इति गपु० पाठ: ।

तृनीयरत्ने प्रथममरीचि: । २?

तृतीषं रत्नमू। इलाहया गुणा इत्युक्तम्। युक्तं चैतव । यदाह- अलङ्कृतमापे श्रव्य न काव्यं गुणवर्जितम्। गुणयोगस्ततो मुख्यो गुणालङ्कारयो(१)गयोः॥ (२) तदुक्तम् -- अलङ्गारसहस्त्रैः किं गुणो यदि न विद्यते। विक्रीयन्ते न घण्टाभिर्गावः क्षीरविवर्िताः ॥ उक्तं च श्रीपादेन(३)-'शब्दार्थौ काव्यस्य शरीरम्, आत्मा रस:, गुणाः शौर्यादिवत्, दोषाः काणत्व्रादिवत्, अलङ्गाराः कुण्डलादिवत्' इति। तानू विभजते- गुणः सामान्यतो द्वेधा शब्देष्वर्थेषु च स्थितः। दोषाणामप्यदोषत्वं प्राहुर्वैशेषिकान्गुणानू ।। १॥ तत्र संक्षिप्तत्वसुदात्तत्वं प्रसादोक्तिसमाधयः॥ अत्रैवान्यसमावेशात्पश्च शव्दगुणा: स्मृताः॥२॥ स्वल्पाक्षरेण भूयोऽर्थंकथनम्-संक्षेपः। यथा- ते हिमाचलमामन्कय पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनम्। सिद्धं चास्मे निवेद्यार्थे तद्विसष्टाः खमुद्ययुः॥ श्लाध्यविशेषणत्वम्-उदात्तत्वम् । यथा- श्रुत्वा यं सहमा SSगतं निजपुरात्त्रासेन निर्गच्छ्ता शत्रूणामत्र रोधनैर्जलभरप्रस्थन्दलिम्पतपुटाः ।

(१) योर्यो :- इति गपु० पाठः। (२ ) इत आरभ्य 'क्षीरविवर्जिता:' इत्यन्तः पाठः कपुस्तके नास्ति। (३) भगवता-इति ख्र, गपु0 पाठः।

२२ अलङ्गारशेखरे-

शुभ्रे सदनि पल्लविन्युपवने वाप्यां नवाम्भोरुहि क्रीडाद्रौ नवशादले विवलितग्रीवैर्विमुक्ता दशः। अत्र 'शुभ्रे पल्लविनी' त्यादिविशेषणानां श्राध्यता। झटित्यर्थ- प्रत्यायकत्वम्-प्रसादत्वम्। यथा- स विश्वजितमारेभे यजं सर्वस्वदक्षिणम्। आदानं हि विसर्गाय सतां वारिसुचामिव।। कौशलादर्थविशेषलाभः-उक्तिः। यथा- कुशलं तस्या जीवति कुशलं पृच्छामि जीवतीत्युक्तम् । पुनरपि तदेव कथयसि मृतां नु कथयामि या शवसिति॥ अन्र कुशलमकुशलं वेत्युत्तरे कर्तव्ये 'जीवती'त्युक्तिविशेषा- ज्जीवितमात्रशेषता(१) लभ्यते। अन्यधर्माणामन्यत्राऽडरोपणम्- समाधिः। यथा- नीलाब्जानां नयनयुगलद्राघिमा दत्तपत्रः कुम्भावैभौ कुचपरिकर: पूर्वपक्षीचकार। भ्रूविभ्रान्तिर्मदनधनुषो विभ्रमानन्ववादी- द्क्त्रज्योत्स्ना सितकररुचं (२) दूषयामास तस्याः । अत्र पत्रदानादि(३)चेतनधर्माणामारोपणमिति। इत्यलङ्कारशेखरे गुणरत्ने शब्दगुणमरीचि: ।

अथाऽर्थगुणानाह- भाविकत्वं सुशब्दत्वं पर्यायोक्ति: सुधर्मिता॥ चत्वारोऽर्थगुणा: प्रोक्ता: परे त्वत्रैव सङ्गताः ।।१।। (१) जीवितमात्रं लभ्यते-इति क,खपु० पाठः। (२ ) रशधररुर्चि -सद्य :- इतति गपु पाठ : (३) एतदप्रे-पदानां-इति क,खपुस्तकयोरधिक: पाठः।

तृतीयरत्ने द्वितीयमरीचि: । २३

सङ्गता अन्तर्भूताः । तदाहु :- अलङ्काराSडश्रिता: कीचेददोषान्तर्गताः परे। चतुर्ष्वन्तर्गताः केचिदतश्चत्वार एव ते।। तत्र भाविकत्वम्-अभिपरायपूर्वकाभिधानम्। स्वयं दौसमिति यावत्। यथा -- दृष्टि हे प्रतिवेशिनि! क्षणमिहाप्यस्मद्गृहे दास्यसि प्रायेणास्य शिशोः पिता न विरसाः कौपीरपः पास्यति। एकाकिन्यपि यामि तद्वरमितः स्रोतस्तमालाकुलं नीरन्ध्रास्तनुमालिखन्तु जरउच्छेदा नलग्रन्थयः ।। अत्रोपपति प्रति सङ्केताभिप्रायेणैवमभिधानम्। दारुणेडर्ये Sदारुणपदता-सुशब्दता। यथा -- देवत्रते वाञ्छति दीर्घनिद्रां द्रोणे च कणे च यशोऽवशेषे। लक्ष्मीसहायस्य तवाद्य वत्स ! वात्सल्यवान् द्रौणिरयं सहाय:।। अत्र सुमूर्षति मृते चेत्यर्थे ईदृकपदता। येन क्रमेण यद्ूस्तु तत्क्रमाभिधानम्-पर्यायोक्तिः । यथा- प्रथममरुणच्छायस्तावत्ततः कनकप्रभ- स्तदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वीकपोलतलद्युतिः । उदयति ततो ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदामुखे सरसविसिनीकन्दच्छेदच्छ विर्मृग लाञ्छनः।। यत्र विशेषणद्वारा विशेष्यलाभ :- सा सुधर्मिता। यथा- अयमुदयति मुद्राभञ्जनः पद्मिनीना- मुदयगिरिवनालीबालमन्दारपुष्पम्।

कुपितकपिकपोलक्रोडताम्रस्तमांसि।। अत्र पध्मिनीपरकाशादीनां सूर्यनियतत्वात्तल्लाभः। इत्यलङ्गारशेखरे गुणरत्नेऽर्थगुणमरीचि:।

२४ अलङ्कारशेखरे-

इदानीं वैशेषिकान्गुणानाह- पदवाक्यतदर्थेषु ये दोषा: पूर्वमीरिताः ॥ तेषां क्वचिददोषत्वं यत्तद्वैशेषिको गुणः ।। १।। उक्तानामेव दोषाणां विषयावस्थादिभेदाद्यददोषत्वं, तदेव वैशैषिको गुण इत्यर्थ:(१)। केचित्तु- एतेषामेव दोषाणां स्थानेष्वेतेष्वदोषता। परं नत्व्ति गुणता पार्थक्यमनर्यार्यतः ।। अन्ये तु-कचिददोषतामात्रम्, कचिहुणतापि।तत्र सहृद- यानामेव प्रतीति: साक्षिणी। तदाहु :- अलङ्गारे गुणे दोषे रसे वा काव्यसम्पदाम्। प्रतीतिरेव विदु्षा प्रमाणमवमीयते।। श्रीपादस्तु-'रसोत्पत्तिमतिबं्धकतयैवैतेषां दोषता। यत्र केनापि निमित्तेन न रसमतिबन्धः, तत्रादोषत्वमुचितमेवे'त्याह। तत्र पदेषु यथासम्भवमाह- अनुप्रासेषु नो कष्टम् यथा-'महाराष्ट्रेषु नोष्रिणः' इत्यादौ। श्लेषादी नाप्रयुक्तता।। यथा- येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो योगङ्गां च दधेऽन्धकक्षयकरो यो वर्हिपत्रमियः । यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामाऽमराः सोऽन्यादिष्टभुजङ्गहारवलयस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥ अत्र क्षयशब्दो गृहे। मिषस्तुता (२) न सन्दिग्धम् (१) वैशेषिकगुणत्वमित्यर्थ :- इति कपु० पाठः। (२ ) मिथ: स्तुतौ-इति क, खपु0 पाठः।

तृतीयरत्ने तृतीयमरीचि: । 49

यथा- पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव !। चिलसत्करेणुगहनं सम्पति सममावयोः सदनम्॥ न ष्यर्थ यमकादिषु ॥ २॥

दधत्युरोजद्वयमुर्वशीतलं भुवो गतेव स्वयमुर्वशी तलम्। यथा-

बभौ सुखेनाऽप्रतिमेन काचन श्रियाऽधिका यां प्रति मेनका च न। अत्र चकार: (१)। नाऽश्लीलं भगवत्यादी तदाहु :- भगिनीभगवत्यादौ शिवलिङ्गगुहादिषु । अभिप्नेतकुमार्यादौ त्वश्ीलं नैव दुष्यति॥ अश्लीलत्रयमत्रोक्तमिति ध्येयम्। दण्डी तु-

अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्षां विगाहते।। तद्विदे(२) नाऽप्रतीतकम् ।। यथा- सर्वकार्यशरीरेषु मुक्त्वाऽङ्गस्कन्धपञ्चकम्। सौगतानामिवात्माऽन्यो नास्ति मन्त्रो महीभृताम् ।। सहायाः साधनोपाया देशकालौ बलाबलौ। विपत्तेश्च पतीकारः पश्चाङ्गो मन्त्र उच्यते ॥ रूपं संज्ञाथ संस्कारो वेदनानुभवस्तथा। इति बौद्धा: शरीरेषु मन्यन्ते स्कन्धपश्चकम् । इति भार्गवसर्वखे। नाऽसाध्यनुकृत (१) चमत्कार :- इति क,खपु० पाठः । (२ ) तद्विद्ये-इति गपुस्तके पाठः।

२६ अलङ्कारशेखरे-

यथा- हुं हु हुं न न ममेति युवत्या जल्पितं जयति मानधनायाः। इत्यादौ। नापि लक्षणादाववाचकम्॥ ३ ॥ लक्षणादेरशक्य(१)वत्तित्वादिति हृदयम् । इदानीं वाक्पेषु यथासम्भवमाह- प्रतीत्यबाधान्न न्यूनम् यथा- तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेद्गितस्य च । फलानुमेयाः पारम्भा: संस्कारा: पाक्तना इव ।। 'यत्रान्यत्क्रियापदं नास्ति, तत्र अस्तिर्भवतिर्वा प्रथम- पुरुषे प्रयुज्यते' इति न्यायेन यत्र तद्द्ूयेन नोपपत्तिस्तत्र तद्दूष- णमित्यर्थः । एवं प्रकरणादिना पदान्तरस्य लाभेद्रष्टव्यम्। अत उक्तम्-प्रतीत्यबाधादिति। पादभेदे विसन्धि न ।। यथा- यद्यपि नदति सरोषं भृगपतिपुरतोऽपि मत्तगोमायुः। तदपि न कुप्यति सिंहो अमदशपुरुषेषु क: कोप:(२)।8 इह यद्यपि यदुल्ठिखितं सन्धिचिरहो न दोष इति, तथाप्य- (१) रशक्ये एव वृत्तित्वात्-इति क,खपु० पाठः । (२ ) इत: परं- "इन्द्रस्याशुचिशूकरस्य च सुखे दुःखे च नास्त्यन्तरं स्वेच्छाकल्पतया तयोः खलु सुधा विष्ठा च काम्याशनम्। रम्भा चाशुचिशूकरी च परमप्रेमास्पदं मृत्युतः संत्रासो असमः स्वकर्मगतिभिश्चान्योन्यभावः समः॥ इति शान्तोदाहरणम" क पुस्तके पाठोऽयमधिको दृश्यते। सच विसन्धे: पादभेदत्वाभावाद्सङ्गत इत्युपेक्ष्यः।

तृतीयरत्ने तृतीयमरीचि:। २७

नुशामनचिरुद्धत्वात् 'विसदशपुरुषेषु' इति पठनीयम । न व्याकीर्ण तु मापेक्षे(१) यथा- अथ पजानामधिपः पभाते जाया मातश्राहतमन्यमालथाम्। वनाय पीतप्रतिबद्धवत्सां यशोघनो घेनस्रपेर्समोच। इत्यादौ। नाऽन्यवाक्ये समापता।।४ । समाप्तषुनरात्तकं वाक्यभेदे न दोषः । यथा- तं शरैः पतिजग्राह कालिङ्गो गजसाधनः । पक्षच्छेदोघतं शक्र शिलावर्षीच पर्वतः।। यथा वा(२)- न किलाऽनुययुस्तस्य राजानो रक्षितुर्यशः। व्यावृत्ता यत्परस्वेभ्यः श्रुतौ तस्करता स्थिता॥ समस्ते तिभङ्गो न यथा- कल्याणानां त्वमसि महसा भाजनं विश्वमूर्ते ! धुर्या लक्ष्मीमलमपि भृशं घेहि देव ! प्रसीद । यद्यत्पापं प्रैतिजहि जगननाथ ! नम्रस्य तन्मे भद्रं भद्रं वितर भगवन ! भूयसे मङ्गलाय॥ बालादौ(३) नाऽर्थवर्जितम्॥ आदिपदेन वीरवातुलादि(४)परिग्रहः। यथा-'काकार्य'मित्यादौ।

(१) साकाङ्े-इति गपु० पाठः। २) द्वितीयमिदमुदाहरणं गपुस्तके नास्ति। ३) मत्तादौ-इति खपु० पाठः। ४ ) विरहिवाला-इति खपुस्तके।

२८ अलङ्कारशेखरे-

विरुदं न तथा वाक्ये(१) 'विरुद्धां धियमुत्पादयत्वि'त्यभिपायेण पयोगे तन्न दोष इत्यर्थः । वाक्यार्थे यथासम्भवमाह- विरसं नाऽप्रधानके ॥५॥ यथा- क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोऽशुकाSनतं गृह्न् केशेष्वपास्तश्रणनिपतितो नेक्षितः सम्भ्रमेण। आलिङ्गन योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभि: कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शरागि:।। द्वयर्थ न नर्मणि ग्राम्यम् 'द्ृर्थैःपदैः पिशुनयेच् रहस्यवस्त्वि'ति भरतोक्तेः। सर्वत्र हेतुमाह- रसहानेरयोगतः ।। अथ सर्वसाधारणमदोषत्व्माह- तत्र तत्राभिघातव्ये तथाऽनुकरणादिषु॥ ६॥ उन्मत्ताद्यभिधानेषु कोऽपि दोषो न विद्यते।। श्रीपादस्तु -- तदर्थातिशये शैध्ये दैन्ये कोपेऽवधारणे। विषादे विस्मये हर्षे पुनरुक्तं न दुष्यति ॥ इति श्रीमाणिक्यचन्द्रकारिते अलङ्कारशेखरे गुणरत्ने वैशेषिकगुणमरीचि:।

(१) काव्ये-इति क,खपु० पाठः।

चतुर्थरत्ने प्रथममरीचिः। २९

चतुर्थ रत्नमू। अलङ्कारस्तु शोभायै इत्युक्तम्। तब साधु। यत :- गुणवत्यपि निर्दोषेऽलङ्गारैः काव्यराजनि । जायतेऽनयैव सुषमा रत्नालङ्करणैरिव ।। आहुश्च-'निर्दोषं गुणवत्काव्य'मित्यादि। तत्र चमत्कार- विशेषकारित्वमिति (१) सामान्यलक्षणम्। शब्दार्थनिष्ठत्वेन विशे- षितं विशेषणद्वयम्।(२) 'परम्परया रसोपकारित्वंत'दित्यन्ये। तत्र प्रथमं शब्दालङ्गारानू विभजते --

प्रशनोत्तरं च यमकमष्टाऽलङ्कृतयो ध्वनौ ॥१ ॥ तन्र कौतुकविशेषकारि चित्रम्। तच्च खड्गचक्रपद्मादिभे- दादनन्तम्। यथा- सर्वतोभद्रधेन्वादि गोमूत्रीमुरजादि च। गतप्रत्यागताद्याहुश्च्ित्रकाव्यं कवीश्वराः(३)।। तच्च माघादौ सुव्यक्तत्वान्नेहोदाहियते। अन्याभिपायेणोक्तं वाक्यमन्येनाऽन्यार्थकतया यद्योज्यते-सा वक्रोक्तिः। एतदेव वा- कोवाक्यमुच्यते। यथा- कोऽयं द्वारि: इरिः प्रयाहयुपननं शाखामृगस्यात्र (४) किं कृष्णांडहं दृषिते ! विभेमि सुतर्रा कृष्णादहं वानराव। मुग्धेऽहं मधुसूदनो व्रज लतां तामेव पुष्पान्विता- मित्थं निर्वचनीकृतो दयितया हीणो(५) हरि: पातु वः॥ (१ ) कारित्वमलङ्कार-इति खपु० पाठः । (२) विशेषलक्षणद्वयम्-इति क,गपु0 पाठः। (३) मुनीश्वरा :- इति क,खपु० पाठः। (४) शाखामृगेणात्र-इति कपुस्तके। ( ५ ) सुग्धो -इति कपु0 पाठः।

३० अलङ्कार शेखरे-

वर्णसाम्यमनुप्रासः। स च द्विविधः, लाटातुपासश्छेका-

आलिङ्गितः स तन्वङ्गया कृतार्थयतु मानसम् ॥ अनेकस्य व्यञ्ञनस्य सकृत्साम्यम्-छेकातुपासः।यथा- नितम्वगुर्वी गुरुणा प्रयुक्ता वघूर्विधातृपतिमेन तेन। चकार सामत्तचकोरनेत्रा लज्जावती लाजविमोक्षमग्नौ।। 'पदमेकं हृदा कृत्वा तदनुमासकाम्पया आदिश्ान्तलिपौ कादिक्षान्तशब्दं विचिन्तयेत्'॥ इति रहस्यम्। गूढम्-क्रियागुप्ादिः। यथा- पुंस्कोफिलकुलस्येते नितान्तमधुरारवैः। सहकारडुया रम्या वसन्ते कामपि श्रियम् (१)।। इदं च नाना। यदाहु :-- क्रियाकारकसम्बन्धगुप्तान्यामन्त्रितस्य च। गुप्तं तथा समासस्य लिङ्गस्य वचनस्य च।। एकोच्चारणापन्हुतभेदत्वम्-श्ेषः।यथा-'येन ध्वस्तमनी4- वेने'त्यादौ। अयं चाष्टघा। यदाह- विभक्तिपदवर्णानां लिङ्गस्य वचनस्य च। भाषापकृत्योर्भेदेन श्रेषा: स्युः प्रत्ययस्य च ।। प्रहेलिका-सकृत्प्रश्नः। सा च च्युताक्षरा दत्ताक्षरादिः। यथा- विदग्ध: सरलो रागी नितम्बोपरि संस्थितः । तन्वड्याSडलिङ्रितः कण्ठे कलं कूजति को विटः ॥ (१) अत्र 'अधुः' इति क्रिया। रम्या एते सदकारद्रुमा: पुंस्को- किलकुलस्य आरवर्वसन्ते नितान्तं कामपि त्रियं अधु :- इत्यन्वयः।

चतुर्थरत्ने प्रथममरीचि: ३१

अत्र 'विट' इत्यत्र विकारस्थाने घकारदाने द्वितीयोऽर्यो भवति। सा च षोढा। तदाह- प्रहेलिका सकृत्प्रश्नः सा च षोढा च्युताक्षरा। दत्ताक्षरोभयं सुष्टिर्बिन्दुमत्यर्थवत्यपि(१)।। प्श्नोत्तरमपि द्विविधम्, बहिरन्तश्च। तत्र वहिः प्रश्नोत्तरं यथा- पायः कायें नियुज्यन्ते जनाः सर्वत्र कीदृशाः । 'घाने'त्ययं(२) भवेच्छब्दो नौवाची वद कीदशः॥ सावधाना:(३)। अन्तः प्रश्नोत्तरं यथा- काहमस्मि गुहा वक्ति पश्नेऽमुष्मिन् किसुत्तरम्(४)। कथमुक्तं न जानासि कदर्थयसि यत्सखे ! ।। अतुल्यार्थत्वे सत्यातुपूर्वीविशेषविशिष्टनियतव्यञ्ञनसमुद्दा- याभ्यासो-यमकम्। यथा- नवपलाशपलाशवनं पुरः स्फुटपरागपरागतपङ्गजम्। मृदुलतान्तलतान्तमलोकयत् स सुराभं सुराभं सुमनोभरैः। तच्चेदं सङ्गपेण सप्ताशीतिप्रकारमिति चान्यत्र विस्तरः। एतच्चित्रमिति (५) गोवर्धनः। इत्यलङ्कारशेखरे अलङ्गाररत्ने शब्दालङ्गारमरीचि:।

(१ ) विद्रुमर्त्यथवत्यपि-इति कपु० पाठः। (२ ) नाधेत्ययं-इति क, गपुस्तकयो : पाठः । (३) सौ-औकारसहितः अघा-धाकाररहितञ्च नाः। 'नौः' इत्यर्थः । (४)का-प्रतिध्वनिकारिणीति, गुहा-संवरणकारिणीतिवोत्तरम्। कायतेः 'अन्येभ्योऽपी'ति ड, स्त्रीत्वाट्टाप्। गूहतस्तु इगुपधलक्षण: क: अदन्तत्वाट्टाप्। (५) एतच्चित्र एवान्तर्भूतमिति-इति खपुस्तके।

३२ अलङ्कारशेखरे-

अथारऽर्थालङ्कारान विभजते-

समाहितं सवभावश्च विरोध: सारदीपकौ ॥१॥ सहोक्तिरन्यदेशत्वं विशेषोक्तिविभावने। एवं स्युरर्थालङ्काराश्चतुर्दश न चापरे ॥२ ॥ तत्र भेदे सति साधर्म्यम्-उपमा। अधिकगुणनत्तया सम्भाव्य- मानसुपमानम्। निकृष्टगुणवत्तया सम्भाव्यमानसुपमेयम्। तां विभजते-

संशयो नियमः स्वंच विक्रियेत्युपमा दश ॥३॥ तत्र वाक्यार्थेनैव वाक्यार्थो यदुपमीयते-सा वाक्यार्थो- पमा। सा च दूयी, पत्येकं सादृश्यानपेक्षा तत्सापेक्षा च। आद्या यथा -- कामिरनानियनकज्जलपङ्गादुस्थितो मदनमत्तवराहः । कामिमानसवनान्तरचारी कन्दमुत्खनति मानलतायाः। अन्त्या यथा- त्वदाननमधीराक्षमाविर्दशनदीघिति। भ्रमद्भृङ्गमिवालक्ष्यकेसर भाति पङ्कजम्। यत्रातिशय धर्मोपन्यासः-साऽतिशयोपमा। यथा- कल्पद्गुमो न जानाति न ददाति बृहस्पतिः । अय च जगतीजानिर्जानाति च ददाति च।। पंदश्लेषनिबन्धनसाम्यम्-श्लेषोपमा। यथा- तमालपत्राभरणा राजते विलसदयाः। बालेवोद्यानमालेय सालकाननशोभिनी। यत्रोपमानस्य निन्दया प्रतिक्षेपः सा निन्दोपमा। यथा-

चतुर्थरत्ने द्वितीयमरीचि: । ३३

नागेन्द्रहस्तात्वचि कर्कशत्वादेकान्तशैत्यात् कदलीविशेषाः। लब्ध्वापि लोके परिणाहि रूपं जातास्तदूर्वोरुपमानवाह्याः । यत्राऽसंसृष्टत्वज्ञानेन संसर्गमारोप्य साम्यप्रसञ्जनम्-सा भूतोपमा। यथा -- उभौ यदि व्योम्नि पृथक्प्रवाहावाकाशगङ्गपयसः पतेताम्। तदोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्ष:। यत्रोपमानस्यैवोपमेयता-सा विपर्ययोपमा। यथा- अथ सुळलितयोषिद्भ्रूलताचारुश ङ्रं रतिवलयपदाङ्के चापमासज्य कण्ठे।

शतमखसुपतस्थे माञ्जलि: पुष्पधन्वा।। इत्यादौ। यत्रोपमानोपमेययोः संशयकोटिता-सा संकयो- पमा। यथा- किमिन्दुः कि पद्ं किमु मुकुरबिम्बं किमु मुखं किमब्जे कि मीनौ किमु मदनवाणौ किसु हशौ। खगौ वा गुच्छौ वा कनककलशौ वा किमु कुचौ तडिद्वा तारा वा कनकळतिका वा किमबला ॥ यत्रेतरव्यावृत्या साम्यलाभ :- सा नियमोपमा। यथा- कस्ते पुरन्दरादन्यः प्रतिमल्लो भविष्यति। ऋते सहस्त्रकिरणात् त्वत्पतापसमो हि क: ॥ यत्रोपमानान्तरविरहतात्पर्येण स्वसाम्यमू-सा स्वोपमा। यथा- आघूर्णितं पक्ष्मलमक्षियुग्मं प्रान्तद्युतिश्वैत्यजितामृतांशु।

अभेदानुमानवदिह भेदो द्रष्टव्यः। यत्रोपमेवसुपमानविका रतयोच्यते-सा विक्रियोपमा। यथा- हरिणादथ तन्नयनादथ पद्मात्पझपत्राच्। आहृत्य कान्तिसारं विधिरसजत सुभ्रुवो दृष्टिम्।

३४ अलङ्कारशेखरे-

श्रीपादस्तु-'समयिव्याहारोपमाध्यस्ति' इत्याह। सा यथा- प्रकृतैव मनोहारि वदनं हरिणीदृशः । चन्द्रे ह्लादकता कस्मात पद्म: केन परिष्कृतः॥ अत्र सवेत्र- न्यूनाधिकत्वशङ्का चेद्विभागेषु तदिष्यताम्। किंचिद्विसेषमादाय भेदोऽभेदश्व कथ्चन ।। काचित्समस्तान्वयिनी क्रियामात्रान्वया परा। विशेषणान्वया काचिदुपमा कापि तत्परा ॥ अत्र च- न्यूनता साम्यमाधिक्यं यद्यदेवाभिधीयते। अहो! काव्यस्य माहात्म्यं समतैव प्रतीयते ।। तदाह राजशेखर :- समानमधिकं न्यूनं सजातीयं विरोधि च। सक्ुल्यं सोदरं कल्पमित्याद्याः साम्यवाचकाः ॥ अलङ्कारशिरोरत्नं सर्वस्वं काव्यसम्पदाम् । उपमा कविवंशस्य मातैवेति मतिर्मम । इत्यलङ्गारशेखरे अर्थालङ्कारे उपमामरीचि: ।

रूपकम्। यदाह- तदूपकमभेदो यदुपमानोपमेययोः। इति। दण्डी च- उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकसुच्यते(२)। इति। तद्विभजते- (१) दपह्तुनभेदप्रत्ययो रूपकमे-इति गपु0 पाठः। (२ ) मिष्यसे-इति कपु0 पाठः।

चतुर्थरत्ने तृतीयमरीचि:। ३५

बिरुडं च समस्तं च व्यस्तं रूपकरूपकम्। क्लिष्ठं च रूपकं तस्मात् सङ्केपात्पश्चधा स्मृतम्॥१॥

दिवा न परिभूयते नच मनागपि क्षीयते नवा चरमवारिधे: पयसि लुक्षिमाविन्दति। नच त्रिदशमुख्वां वदनकान्तिभिर्जीयते यशस्तुहिनदीधितिर्जयति कोऽपि भूमीपतेः ॥ समस्त यथा -- तस्या बाहुलता पाणिपद्यं चरणपल्लवम्। मुखेन्दुरक्षिभ्रमरौ सर्वस्वं पुष्पधन्वनः ॥ व्यस्तं यथा -- भुजौ मृणाले वदनं सुधांशुः कुन्दानि दन्ताश्चरणौ सरोजे। स्मितं प्रसूनानि करौ प्रवाले पयोधरौ भूमिधरौ मृगाक्ष्याः॥ रूपकरूपक यथा- मुखपङ्कजर ङ्रेडस्मिन भूलतानर्तकी तव। नरीनर्ति लसत्स्वर्णकेतकीदळलोचने ।। हिलिष्टरूपकं यथा- राजहंसोपभोगाई भ्रमरपार्थ्यसौरभम्। पुष्णाति सुषमां कांचिन्मुखपङ्केरुहं तब।। इदं च समस्ताऽसमस्तादिमेदादनन्तम्। लक्षणाप्यत्रैवान्त- रभवति। उपमानोपमेययोरभेदप्रतिप्रत्तेरत्रापि सच्वात् । तदुक्तम्- 'रूपक लक्षणादिक'मिति। सा च द्विधा, समस्तासमस्तभेदाद्। तत्राद्या यथा- उदयति कनकाचलयोरुपरि चलत्पङ्कजश्चन्द्रः । तदुपरि घनान्धकारः कस्य कृते धातुरीदशी सृष्टिः। अन्त्या यथा-

३६ अलङ्कारशेखरे-

तामरसे सालसता जलमुचि कश्चिद्विपर्यासः । निस्पन्दता लवायां कथयति कस्यापि पुण्यानि॥ इत्यलङ्कारशेखरे अर्थालङ्कारे रूपकमरीचि: ।

अन्यनिमित्तके वस्तुन्यन्यनिमित्तकत्वाSSरोपणस्-उत्मेक्षा। यथा- गमनमलसयातैः कुम्भलक्ष्मी कुचाभ्या-

यदियमहरदेषां हेतुनाडनेन नूनं

इयं च- निजवपुषि करीन्द्रा: पांसुपूरं क्षिपन्ति।।

सर्वालङ्कारसर्वस्वं कविकीर्तिविवर्धिनी। उत्पेक्षा हरति स्वान्तमचिरोढा स्मितादिव। शङ्के मन्ये धुवं ग्रायो नूनं जानामि तर्कये। इवेसादिभिरुत्थेक्षा व्यज्यते काव्यवर्त्मनि। अन्यद्भिपेत्याऽन्याभिधानम्-समासोक्तिः। सैव चाऽन्याप- देश उच्यते। यथा- तवं पीयूष !दिवोऽपि भूषणमस द्राक्षे ! परीक्षेत को माधुर्य तव विश्वतोऽपि विदिता माध्वीक! साध्वी कथा। एतत् किन्तु तथाष्यरुन्तुदमिव ब्रूमो न चेत्कुप्यसे यः कान्ताघरपल्लवे मधुरिमा नान्यत्र कुत्रापि सः॥ किंचिदपह्तुत्य यदन्यार्थप्रदर्शनम्-साडपह्नुतिः। यथा- सीत्कारं शिक्षयति व्रणयत्यधरं तनोति रोमाश्चम् । नागरिक: किसु मिलितो नहि नहि सखि ! हैमन: पवनः॥ कलमधुरं किल कूजन् यमुनाकूलेषु नीळघनदेहः । दृष्टः सखि! गोपालो नहि नहि सखि ! कोकिलो दृष्टः १)। (१) पद्यमिदं क,गपुस्वकयोनोपलभ्यते।

चतुर्थरत्ने चतुर्थमरीचिः। ३७

आरब्धानुकूलाSऽकस्मिकसहकारिलाभ :- समाहितम्। यथा- मानापनोदनविधौ मदिरेक्षणाया यावन्नमामि चरणावथ तावदेव। नीपस्खलन्न व स्मी र पुर : सराण मादुर्बभूवुरचिरादू घनगर्जितानि॥ यक्य वस्तुनो यत्सवभावता तदाखयानम्-स्वभावः । तदेव जातिरुच्यते। यथा- चलति कर्थचित्पृष्टा यच्छति वाचं कथचिदालीनाम। आसितुमेव हि मनुते गुरुगर्भभरालस्षा सुतनुः॥ विरोधो द्विविधः। तत्राद्यः-पारमार्थिकाऽविरोधेऽपि औचि त्यन विरोधिता (१) परतीयते यत्र, सः। यथा 'मनीषिताः सन्ति गृ- हेषु देवताः' इसादौ। द्वितीयस्तु-यथाश्रुते विरोधसन्धानेऽपि य- त्राभिभेता(२)र्थमादायाऽविरोधः। अयमेव विरोधाभास उच्यते। यथा- भक्तानां कामदस्तुष्टो रुषा कामं दहन्नपि। अपि ज्ञानमयः स्थाणुर्यस्तमीशं स्तुवीमहि॥ उत्तरोत्तरं यत्र सारोत्कर्ष :- स सारः । यथा- विषयेषु तावदवलास्तास्वपि गोप्य: स्वभावमृदुवाचः। मध्ये तासामपि सा तस्या अपि साचि वीक्षितं किमपि॥ समस्तवाक्योपकारकत्वम्-दीपकत्वम्। तच्चाऽभिन्नं भिन्नं च। अभिन्नं यथा 'पाणौ पद्मधियेत्यादौ' तत्तत्कारकक्रियादिभेदा- दनन्तम्। भिन्नं यथा- नृत्यन्ति निचुलोत्सङ्गे गायन्ति च कलापिनः । बध्न्ति च पयोदेषु दृशो हर्षाश्रुगर्भिणीः। अत्र विस्तरभिया सर्वे नोदाहियते। एतथ्च मालादीपका- (१) विरुद्धतया-इति ख,गपु0.पाठः। (२) भिप्रेतमासाद्याविरोध :- इति कपु० पाठः।

अलङ्कारशेखरे-

दिभेदादनन्तम्। अत्र पूर्वापरवाक्यार्थयारुपकार्योपकारक(१)- शृङ्धला-मालादीपकम्। तत्रोत्तरस्य पूर्वोपकारकत्वं यथा- चारुता वपुरभूषयदासां तामनूननवयौवनयोगः । तं पुनर्मकरकेतनलक्ष्मीस्तां मदस्तमपि वल्लभसङ्ग: ।। पूर्वस्योचरोपकारत्वं यथा- सङ्गामाङगणमागतेन भवता चापे समारोपिते(२) देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम्। कोदण्डेन शराः, शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं, तेन त्वं, भवता च कीर्तिरतुला, कीर्सा च लोकत्रयम्।। समानकालोक्ति :- सहोक्तिः। सा दयी। उदासीनयोस्त्व- रामतिय त्तये, कार्यकारणयोरपि। आद्या यथा- सह दीर्घा मम शवासैरिमा: सम्पति रात्रयः। समं मम शरीरेण क्षीयन्ते दिवसा अमी। अन्त्या यथा -- वर्धते सह पान्थानां मूरछया चूतमञ्जरी। पतन्ति च समं तेषामश्रुभिर्मलयानिलाः॥। पयोज्यप्रयोजकयोवैयधिकरण्यम्-अन्यदेशत्वम्। यथा -- सा बाला वयमप्रगल्भवचसः सा स्त्री क्यं कातरा: सा पीनोन्नतिमत्पयोधरयुगं धत्ते सखेदा वयम्। साऽडक्रान्ता जघनस्थलेन गुरुणा गन्तुं न शक्ता व्य दोषैरन्यजनाश्रितैरपटवो जाता: स्म इत्यद्सुतम् ॥ कारणे सत्यपि कार्याभावो-विशेषोक्तिः । यथा- आवाति वारिधरशीकरवारिवर्षी स्वैरं कदम्बवनदुर्ललितः समीरः। (१) पकारकम्-इति क,गपु0 पाठः । (२) समासादिते-इति क, खपुस्तकयो: पाठः ।

चतुर्थरत्ने चतुर्थमरीचि: ३९

अङ्गेडर्पितानि नलिनीनवपरलवानि तापस्तथापि सुदृशः शिथिलो न जातः ।। कारणं विनापि कार्योदयो-विभावना। यथा- नाङ्गेषु रत्नाभरणानि सन्ति निश्चासहार्याण्यपि नांशुकानि। तथापि सा सम्पति सारसाक्षी दिने दिने कामपि कान्तिमेति॥ केचित्तु-'अन्यदेशत्वमेव विशेषोक्तिविभावने, अधिक- रणद्वयमादाय'। अन्ये तु-'अनयोरवेकेनाऽपरस्यान्यथासिद्धिः, व्यतिरेकमादाय' इति। गोवर्धनस्त्वाभ्यामेवान्यथासिद्धचाऽन्य- देशत्वमेव निराचकार। व्यतिरेकालङ्कारस्त्वतिरिच्यत इत्येके। स च यथा- कादाचित्कीं द्युति धत्ते कलक्की क्षीयतेऽन्धहम्। दोषाकरः कथङ्कारं त्वदाननसमः मिये!॥ एकेनापरस्या(१)ऽन्यथासिद्धिराक्षेपः। सोऽपि पृथगित्यपरे। यथा -- इन्द्रेण कि स यदि कर्णनरेन्द्रसूतु- रैरावतेन किमसौ यदि तद्विपेन्द्रः । दम्भोलिनाऽप्यलमयं यदि तत्प्तापः स्वर्गोडप्ययं नतु मुधा यदि तत्पुरी सा ।। सुखबोधाय बालानामतिकोमलवर्त्मना। मया संक्षेपणादित्थमलङ्गाराः प्रदर्शिताः ॥ यथैतेषां मिथो भेदः परेषां नातिरेकिता तथाऽलङ्कारसर्वस्वे समपश्चमदर्शयम् ॥ इति श्रीमाणिक्यचन्द्रकारिते अलङ्गारशेखरे अलङ्काररत्ने अर्थालङ्कारमरीचि: ।

(१) प्रस्तुतस्यासिद्धि-इति क,खपु० पाठः।

४० अलङ्कारशेखरे-

पञ्चमं रत्नम् । उपमा काव्यसम्पदां सर्वस्वम्, सा च साधर्म्यमिति। इदानीं तस्य प्रतियोग्यतुयोगिनावाह -- चन्द्रकलाSम्वुजदाम शिरीषं विद्युत्तारा कनकलता च। दमनककाश्चनयष्टी दीप: सर्वैरेभिर्योषिद्र्ण्या ॥।१॥ यथा- शिरेव दीपस्य, लतेव हैमी, कलेव चान्द्री, स्त्रगिवाम्बुजानाम्। शिरीषपुष्पं स्मरहेमयष्टी सा मे कदा लोचनगोचर: स्यात्(१)।। दमनकतरुशाखालम्वि छोलङ्ग(२)युग्मं तुहिनकिरणबिम्बे ख़ञ्जरीटपरचार:। विकचकमलकोशे दाडिमीवीजपङ्कि- स्त्रितयमिदमपूर्वे दृष्टमेकन्र चित्रम्।। 'तडिद्वा तारा वेत्यादि' 'उद्भिन्नषा रत्नशलाकया वे'त्यादि- दर्शनात्तथात्वं वर्ण्यत इत्याहुः। अत्यन्तानन्दसन्दोहदायिनी परिवर्ण्यते॥ योषिदित्यनुवर्तते। यथा- सा कौमुदी नयनयोरमृतैकवर्ति- रानन्दपङ्कजवनी (३)विलसल्लताभा। माणाः स्मरस्य जनपुण्यतरोः फलानि साफल्यमक्षिजनुषां क गता न जाने।। शक्तिर्मूर्तिमती स्मरस्य जगता नारीमयं मण्डनं कान्तानासुपमानकल्पनकलाकान्तेः समुच्तेजनम्। (१) पद्यमिदं गपुस्तके नास्ति। (२) रोलम्ब-इति खपुस्तके। (३) वर्तीविलसच्तडागः-इति खपु० पाठ:।

प्चमरत्रे प्रथममरीचि:। ४१

लक्ष्मीः संसतिसागरस्य सरमी लावण्यपुण्याम्भसां सा राजव्रजचक्षुषां क्षणमभूदानन्दकन्द(१)स्थली॥

चम्पकैर्हैमकेतक्या वर्ण्यते तत्तनोर्दुतिः ॥ यथा- प्रत्यग्रपअवीजद्युति काश्चनकेतकच्छायम्। गोरोचनाSतिगौरं वपुरथ साक्षात्कृतं तस्याः ॥

हपयति कान्तिमेषा निजवपुषा पद्मपत्राक्षी।। इदमुपलक्षणम्। 'तामग्रतस्तामरसान्तराभा'मित्यादेश वेत्रत्वचा तुल्यरुचां वधूनां कर्णान्ततो गण्डतलागतानि। भृङ्गा: सखेलं यदि नापतिष्यन् कोऽवेदयिष्यन्नवचम्पकानि। इत्यादेश्व, 'मोचात्वचः पञ्चषपाटनाना'मित्यादेश्, 'काश्मी-

बोध्यम्। तमःशैवालपाथोदबर्हभ्रमरच्चामरैः ॥ ३ ॥

यथा- न जीमूतच्छेदः स हि गगनचारी नच तमो नचाऽस्येन्दोर्मेत्री नच मधुकरास्ते हि मुखराः। (१) पण्यस्थली-इति कपुस्तके, पुण्यस्थली-इति च पाठः खपुस्तके। (२) काइ्मीरगौरवपुषामभिसारिकाण - माबद्धरेखमभितो मणिमञ्ञरीभिः । पतत्तमालदलनीलतमं तमिसं तत्प्रेमहे मनिकषोपलतां प्रयाति ॥ खपुस्तके सम्पूर्णमिदं पद्यम्। ६

४२ अलङ्कारशेखरे-

न पिच्छं तत्केकिन्युचितमसितोडयं नच मणि मृदुत्वादां! ज्ञातं घनचिकुरपाशी मृगदशः॥ जानामि जानकि ! कलिन्दसुताजलेडस्मिन् स्नातासि हन्त! यदिमास्तव कुन्तलानाम्। वीचीषु नीलकमलस्रजि शैवलेषु दृश्यन्त एव रुचयः कणशः पकीर्णाः ।। तारा रदानां, वदनस्य चन्द्रं, रुचा कचानांच नभो जयन्तीम्। आकण्ठमक्ष्णोर्द्वितयं मधूनि महीसुजः कस्य न भोजयन्तीम्(१)। कूपासेन स्थगितहृदया सम्पुटं हाटकीयं मु्तन्यस्ताश्चलनिवसना चामरं वारिदाभम्। यत्राSSसीना रतिरिव वणिक्मेयसी वीथिकायां विक्रीणीते मुकुलितमुखी संज्ञया मौक्तिकानि। अङ्गुल्या यदि निर्दिशेदरुणिमा लाक्षागुटीविभ्रमं वाचा यद्यथ शुद्धपारदवटीबुद्धिं रदस्य द्युतिः। दग्भक्या यदि नीलिमा वितनुते काचस्रजः प्रत्ययं विक्रेतुं बत! मौक्तिकानि भवति व्यग्रा वणिकपेयसी (२)। इदमध्युपलक्षणम्। पुनः पुनः काचन कुवती कचच्छटाधिया धूपजधूमसङ्गहम्। सखीस्मितैस्तार्कितत न्निजभ्रमा वबन्ध तन्मूर्धनि(३) चामरं चिरात इति धूमसाम्यमपि बोध्यम्। 'पाशः पक्षश्र हस्तश्र कलापार्थाः कचात्परे' इति रहस्यम् । (१) स्वयंचरे इत्थंभूतां विमानस्थां दमयन्तीं राजाना दददशु :- इति वाक्यार्थ:। (२) श्रोकोऽयं ख,गपुस्तकयोरनास्ति। (३ ) तन्मूर्धज - इति कपु0 पाठ: ।

पश्चमरत्र प्रथमभरीचि:। ४३

ललाटमधे चन्द्रेण हेमपट्टिकया तथा।४॥ यथा- केशान्धकारादय दश्यभालस्थलाघचन्द्रा स्फुटमष्टमीयम्। एनां यदासादय जगज्जयाय मनोसुवा मिद्धिरसाधि साधु ॥

सिन्दूरबिन्दुसुभगा दृष्टा कनकपट्टिका॥

यथा-'अथ सुललितयोषिद्भूलताचारुशृङ्ग'मित्यादि। श्यामास्वङ्ग चकितहरिणीप्रेक्षणे दृष्टिपातान् वक्रच्छायां शशिनि शिखिनां वर्हभारेषु केशान्। उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भ्रूविलासानू हन्तैकस्मिन्कचिदपि न ते चण्डि ! सादश्यमस्ति। भ्रूपल्लवं मधुपराजिरुचां निधिस्ले गण्डस्थली कनकदर्पणदर्पहन्त्री। हे कम्बुका्ठि ! शुककिन्नरहंसवाणि ! पाणा ममासि मदनस्य च जैत्रमस्त्रम्।। चन्द्राSSदर्शौं कपोलस्य सुव्यक्तमव्यवहित श्लोकदये। 'पाणौ पद्मधिया मंधूककुसु भभ्रान्त्या पुनर्गण्डयो'रित्यादिदर्शनात्तथात्वमपि वर्ण्यते(१)।

यथा 'किमिन्दुः कि पदं किमु मुकुरबिम्बं किमु मुख'मित्यादौ। तिलप्रसूनं नासाया:

(१)इदमुपलक्षणम्, 'पाणो .. गण्डयो'रित्यादेस्तथात्वमपि- इति खपु० पाठ:।

४४ अलङ्कार शेखरे-

यथा- बन्धूकद्युतिबान्धवोऽयमघरः स्त्रिधो मधूकच्छवि- र्गण्डश्चण्डि ! चकास्ति नीलनलिनश्रीमोचनं लोचनम्। नासाऽन्वेति तिलपरसूनपदवीं कुन्दाभदन्ति! मिये! प्रायस्तवन्मुखसेवया विजयते विश्वं स पुष्पायुधः ॥ कामतूणीकृत्य नासा वर्ण्यते इति श्रीहर्षः(१)। 'नासा- वंशो मृगीदृशाम्' इत्यप्यस्ति। 'नासानाली तिळोपमा' इत्यपि पठन्ति। कण्ठः कम्बोः समः स्मृतः। यथा 'हे कम्युकष्ठि'इत्यादौ, 'कम्बुग्रीवे ! तद्वदेव।ष्टमान्त्ये' इत्यादौ च।

नेत्रं चकोरतन्नेत्रकेतका लिस्मरा शुगैः ।। यथा- चकोरनेत्रैणदगुत्पलानां निमेषयन्त्रेण किमेष कृष्टः। सारः सुधोद्वारमयः प्रयत्नैविधातुमेतन्नपने विधातुः॥ 'हरिणादथ तन्नयनादथ पद्मात्पद्मपत्राच्चे'त्यादि। 'किमब्जे किं मीना'वित्यादि ! नयने खञ्जनकमले बाहू विलसन्मृणालबिसखण्डे। वपुरपि शिरीषपुष्पं मुखमिन्दुस्तवं शरल्लक्ष्मीः।। चकार सा मत्तचकोरनेत्रा विलोलनेत्रभ्रमरैर्गवाक्षान्। पूर्णान् दलैः काचन केतकीनामहो! वधूनां पृथगेव दृष्टिः ॥

(१) नासाऽदसीया तिलपुष्पतूणं जगत्त्रयव्यस्तशरत्रयस्य। ्वासानिलामोदभरानुमेयां दधद्विवाणीं कुसुमायुंधस्य।।

पश्चमरत्रे प्रथममरीचि:। ४५

के चित्तु-

ग्रामीणवध्वस्तमलक्षिता जनैश्िरं वृतीनामुपरि व्यलोकयन्।। इति माघदर्शनात् कोशातकीत्वेन मुखं वाणतवेन नेत्रं वर्ण नीयमिति वदन्ति। अन्ये तु- तथा पतुद्धाननचन्द्रकान्त्या भफुल्लचक्षु:कुमुदः कुमार्या। प्रसन्नचेतस्सलिल: शिवोऽभूत्संसज्यमानः शरदेव लोक:।। इति दर्शनान्नेत्रं कुमुदोपमेयमित्याहुः।

वण्यौ माधुर्यमाश्रित्य यावन्मधुरवस्तुभिः ॥ यथा- पुष्पं मतरालोपहितं यदि स्यान्मुक्ताफलं वा स्फुटविदुमस्थम्। ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्यास्तात्रष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य॥ तन्वी श्यामा शिखरिदशना पक्विम्बाघरोष्ठी मध्ये क्षामा चकितहरिणीप्रेक्षण निम्ननाभिः। श्रोणीभारादलसगमना स्तोकनत्रा स्तनाभ्यां या तत्र स्याद्युवतिविषये सृष्टिराद्येव धातु:।। 'बन्धू कद्युतिबान्धवोऽयमधर' इत्यादि। जपाऽप्यत्र गण- नीयेति (१) गोवर्धनः। माधुर्यमाश्रित्येत्यादि यथा 'त्वं पीयूष! दिवोऽपि भूषणमसी'सादौ।

ताराभिश्च रदा: यथा 'कूर्पासेन स्थगिते'सादौ, 'तन्वी श्यामा शिखरी' त्यादौ।

(१ ) वर्णनीयेति-इति कपु० पाठः।

४६ अलङ्कारशेखरे-

तदन्ता नागरङ्गानि छोलङ्गानि पयोधरौ। ओष्ठाघरौ च बिम्बानि सा मे फलमयी मिया॥ 'दमनके'त्यादि, 'बन्धूकद्युती'त्यादि। तत्कोरकैर्यथा- अधरः किसलयमङ्घी पदमौ कुन्दस्य कोरका दन्ताः । कः कौ के कं कौ कान पहसति हसतो हसन्ति हरिणाक्ष्याः॥

वाणी हंसालिशुककित्रैः ॥ वेणुकोकिलवीणाभिर्माधुर्य मधुरैः सह।९॥ यथा 'हे कम्चुकण्ठि ! शुककिन्नरहसवाणी'त्यादि। तस्य गोप्तुरद्विंरेफाणां कर्णोत्पलनिपातिनाम्। स्वरसंवादिभि: कण्ठैः शालिगोप्यो जगुर्गुणानू।। कण्ठः किमस्या: पिकवेणुवीणास्तिस्त्रो जिता: सूचयति त्रिरेख:। इत्यन्तरस्तूयत यत्र कापि नलेन बाला कलमालपन्ती।। ' माधुर्येमिति। मधुद्रोणीव मन्दारमरन्दाSमन्दवष्टिवत् सुधासार इव द्राक्षागोणी वाणी तब मिये!॥ बाहुर्षिप्ेन विशुद्धल्लिमृणालैः - विसमृणालयोरवान्तरभेदत्रिवक्षयोक्तमिदम्। यथा- अस्या भुजाभ्यां विजिताद्विसातिक पृथक्करोऽगृह्यत तत्पसूनम्। इहेष्यते तन्न गृहा: श्रियः कैर्नगीयते वा कर एव लोकैः॥ विद्युन्मृणालसुभंगा बाहुवल्ली मृगीदृशः । यूनां तु कण्ठकाण्डेषु जाता कनकशृङ्गला।। करस्तु पद्मेन।।

पश्चमरत्रे प्रथममरीचि:। ४७

यथा- करकिसलयेन सुदृशा रागसरित्पङ्कजेनेव । शिथिलित विदुममहसा स्पृष्टोऽहं चेतनामलमे(१)॥ चन्द्रकलाकुन्दकोरकैश्च नखाः ॥ १० ॥ यथा- निर्भत्सिताशोकदलगसूति पाणिद्वयं चारुनखं तर्दायम्। नवोदितेन्दुमतिमस्य शोभां व्योम्नः प्रदोषे विफलीचकार।। निर्दोषरत्नसुभगैः कुन्दकोरकक्ान्तिभिः । नखैः कमलपत्राणि वाला चक्रे पृथक् पृथक।। पूगाव्जतत्कोरक बिल्व ताल गुच्छे भक्कुम्भाद्रिघटेशचक्रै:।।

यथा- कनकक्रमुकायितं पुरस्तादथ पङ्केरुहकोरकायमाणम्। क्रमशः कलशायमानमास्ते(२)सुदृशो वक्षसि कस्य भागधेयम्।। कलशीयति कुचकमलं कमलीयति लोचनभ्रमरः। व्वणुकीयति पुनरस्या हरिणदृशः प्रत्यहं मध्यः ।। स्तनविल्वद्वयी तस्याः प्रययौ चक्रवाकताम्। !. उड्डीय पुनरद्रीणां जहार विपुलां श्रियम! चिरपवार्सिस्तव वाटिकार्या विभ्ति चत्वारि फलानि वीरुत्। सौवीरजम्बरिकबीजपूरतालान्यसौ धास्यति(३)कि न जाने।। :'खगौ वा गुच्छौ वे'त्यादि। स्वयम्भू: शम्भूरम्भोजलोचने! त्वत्पयोधरः। नखेन कस्य धन्यस्य चन्द्रचूडो भविष्यति । (१) चेतनां न लभे-इत्ति क,खपु0 पाठः। (२) कमलायमानमास्ते-इति कपुस्तके पाठ: (३ ) विधास्यतीत्यर्थे धास्यतीति प्रयोग:, धारयष्यतीति वार्ऽर्यः।

४८ अलङ्कारशेखरे-

'सम्पुटं हाटकीय' मित्यादि, 'दमनकतरुशाखालम्बि छोलङ्ग युग्म'मित्यादि। महतोऽपि महीयांसमणीयांसमणारपि। त्वत्प्रतीकं विदुर्नूनमणुमध्ये!नगस्तनि!॥ रेखाका(१)राऽलिसुश्यामा रोमालिस्तेन ताहशैः॥

नाभीविलादुचचलिता भुजङ्गी रोमालिरास्येन्दुसुधां लिलिक्षुः। समीक्ष्य केशावलिवरहिमालामुरोजगियों: समलीयताऽन्तः(२)।। सुगममिदम। नाभीरसातलाऽडवर्तेहृदकूपनदादिभिः। यथा- मदनसरितमेतां गाहमानो जनोऽसौ जघनपुलिननाभीमण्डलावर्तरम्याम्। मुखकमलस नाथा मुल्लसद्भूल तोर्मिं

त्वन्नाभिकूपः पातालं नितम्बस्तव मेदिनी। पयोधरस्ते हेमाद्रिस्त्वं ममासि जगन्रयम् ॥ हदनदसरांसि नाभिस्त्रिवली तटिनी रसात्मकं च वपुः। तदपि तलोदरि ! सम्प्रति (३)कथमिव सन्तापमातनुषे।। वली तटिन्या तद्रूपैः तत्समैः पाशादिभिः। तदाह-'त्रिवलीपाशैस्तया तथा नद्ध:, 'कामस्य सोपानमिव प्रयुक्त'मिति। पृष्टं काश्चनपटकैः ॥ १३ ॥ (१) कान्ता-इति कपु0 पाठः । (२) पद्यमेतत् ख,गपुस्तकयोर्नास्ति । (३) सुन्दरि-इति खपु० पाठ: ।

पज्नमरत पथममरीचि: । ४९

यथा- मुक्तावलिस्ते रदना: पृष्ठं काअनपटटकम्। नखांशवस्ते रत्नानि मध्ये क्षीणासि कि मिये!॥ सूच्य ग्रतल शून्याऽणुवेदी सिंहादिभि: सम:॥ मुष्टिग्राह्यो भवेन्मध्यः अत्र मध्यस्याऽतिसूक्ष्मतया तत्माधान्येनोपमानता। अत एव मुष्टिग्राह्यता तलगमाणता सूक्ष्मत्वादेव मध्ये शून्यता च। अत एव 'सदसतसंशयगोचरोदरी'त्यपि वर्णयन्ति। जघनं पुलिनोपमस् ॥ १४ ॥ यथा-'मदनसरितमेता'मित्यादि। पीठप्रस्तरभूचक्रैर्मितम्बः परिवर्ष्यत॥ यथा- नितम्बः स्वर्णपीठं ते तवाङ्कुल्पश्च पल्लवाः । ज्योत्स्नेन्दुषुष्पपीयूषफेनकान्ति स्मिर्त तब।।

दिनी'त्यादि। 'तपनीयशिलाश्षोभा कटि'रित्यादि। 'नितम्वस्तव मे-

चक्रेण विश्वं युधि पुष्पकेतु: पितुजितं वीक्ष्य सुदर्शनेन। जगज्जिगीपत्यमुना नितम्बमयेन किं दुर्लभदर्शनेन। विभ्रम्य तच्चारुनितम्बचक्र दूतस्य दकू तस्य खलु रखलन्ती। स्थिरा चिरादास्त तदूरूरम्भास्तम्भावुपाश्रिष्य करेण गाढम्।। इति नैषधात्, 'रथचरणविशालश्रोणिलोलेक्षणेने'ति माघाच्च चक्रान्तरदयसाम्यमप्यत्र। ऊरुस्तु करिहस्तेन कदल्या करभेण च ॥ ११।। यथा- कदली कदली करभः करभः करिराजकरः करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि विभर्ति तुलामिदमूरुयुगं न चमूरुदृशः। ७

५० अलङ्कारशेखरे-

चरण: पल्लवाम्भोजस्थलपद्मप्रवालकैः॥ यथा- विजितपवालपल्लवक्कवली कृत पोल्लसतसुष मे । पदकमले कमलाया लुठदलकः पातु देवकीसूनुः।

आजहतुस्तच्चरणौ पृथिव्यां स्थलारविन्दश्रियमव्यवस्थाम्।

यथा- यशः पदाङुछ्ठुनखवौ सुखं च विभर्ति पूर्णेन्दुचतुष्टयं या। कलाचतुःषाष्टिरुवैतु वासं तस्यां कथं सुभ्नुवि नाम नाडस्याम्। गमनं हंसहस्तिवत् ॥१६।। यथा-'गमनमलसयातै'रित्यादि। सा राजहंसैरिव सन्नताङ्गी गतेषु लीलाश्चितविभ्रमेषु। व्यनीयत प्रत्युपदेशलुब्धैरादित्सुभिर्नू पुरशिञ्ञितानि। इत्यादौ। कटाक्षो यमुनावीचिभृङ्गावलिव्विषामृतैः ॥ पथा- इालाहलं वा विलसत्सुधा वा भृङ्गावली वा यमुनोर्मयो वा। निशाणघृष्टा मदनेषवो वा यद्वा कटाक्षा हरिणेक्षणायाः ॥ ज्योत्स्नेन्दुपुष्पपीयूषफेनकैर ववढूस: ॥ १७। इसो हास्यम्। यथा-'ज्योत्स्नेन्दुपुष्पपीयूष' इत्यादि । नूनं ते चोरिता तान्वि ! स्मितेक्षणमुखद्युतिः । स्रातुमम्भः प्रविष्टाया: कुमुदोत्पलपङ्कजैः॥

पञ्चमरत्र प्रथमपराचि: । ५१

मुक्ताप्यत्र गणनीया। सुक्ताफलं वा स्फुटविदुमस्थ'मित्यादेः। दर्शनं वमदब्जादि यथा- धवलयदिव जगदखिलं प्रावयािव विश्वमेव विशिखौंघै:(१)। वमदिव कमलसहसं लोचनमेणीदृशो जयति॥ श्यसस्तु सुराभि: शनैः॥ वहन्ति भातरम्भोजसौरभोद्वारवासिताः । मन्दमन्दममी वाता निश्वासास्तावका इव॥ हंससारसशव्दाभ्यां वर्ण्यते नूपुरध्वनिः ॥१८ ॥ यथा-'सा राजहंसैरिवे'सादि।

शौरेरुपानूपमपाहरन्मनः स्वरान्तरादुन्मदसारसाऽड़रवः। अत्र श्रीपादानुसारिकविकल्पलताकार एतावद धिकमाह- वेण्याः सर्पाऽसिभृङ्गाल्यो धम्मिल्लस्य विधुन्तुदः। सीमन्तस्याध्वदण्डो च स्तो: सर्पकृपाणकौ।। दन्तस्य जीरका जेया मदिरा कुमुदं दशोः। जिह् वायास्त्वश्चलो दोला नासाया: पाटली तथा॥ वल्लरी लहरी पाशः शाखा बाहुद्वयस्य च। प्रवालशाखा बाङुल्याः पलवश्च नखस्य तु।। रक्तपुष्पाणि, नाभ्यास्तु विवराम्भोरुहे समे। वीचिसोपाननिः्श्रेण्यस्त्रिवल्या इति च स्त्रियाम्। पुंसां तु वृषरक्ताक्षस्कन्धौ स्कन्धस्य सन्निभौ। भुजौ वज्रस्य गमनसुक्ष्णामित्यभिकीर्तितम्॥ (१) विधे :- इति गपु० पाठः।

५२ अलङ्कारशखर=

गोवर्धनस्तु शरीरतदवयतयोविर्णनीयान्गुणानाह(१)- सौन्दर्य मृदुता कारश्यमतिकोमलता तथा।

केशस्य दीघ कौटिल्णमृदुनैबिड्च नीलताः । कपोले स्वच्छता कण्ठे द्राघीयस्त्वं त्रिरेखता॥ नेत्रे स्नैग्ध्यं विशालत्वं लोलताऽपाङ्गदीर्घता। नीलता प्ान्तलौहहित्यं श्वैत्यं निबिडपक्ष्मता ॥।

दन्तस्य शवैत्यलौहित्यं द्वात्रिशत्ताऽतिदीपता ॥ माधुर्षे स्पष्टता वाचां मृदुता समता भुजे। करेऽतिमृदुता शैत्यं सर्वभागे च शोणता।। स्तने इयामाग्रतौन्नत्यविस्तारदृढपाण्डुताः। रोमाल्यां मार्दवं सौक्ष्म्यं श्यामता नाभिगामिता ।। कान्तिर्वृत्तानुपूर्वत्वं जङ्गयोर्नातिदीर्घता। अत्यन्तमन्दता शैत्यं निश्वासे तु सुगन्धिता॥ इत्यादि। मया संक्षेपशीलेन गच्छता शृदुवत्मनि। सर्वेषामविरोधेन (४)दिख्मान्नमिइ दर्शितम्। इत्यलङ्कारशेखरे वर्णकरत्ने योषिद्वर्णनमरीचि: ।

(१) वर्णनीयान्याह-इति गपु० पाठः। (२) माधुर्य-इति गपु० पाठः । (३) मुच्छूनत्वं-इति ख,गपु० पाठः। (४) सर्वशिष्टानुरोधेन-इति ख,गपु० पाठः।

पश्चमरत्रे द्वितीयभरीचि:। ५३

इदानी पुरुषवर्णनमाह- शज्ञामत्यन्तपीनत्वसुच्चता दीर्घबाहुता॥ अत्र धुंसामिति वक्तव्ये नाथशः कबीनां राजान एव वर्णनीया भवन्तीति ताननुगृह्वता महर्षिणया राज्ञामित्युक्तम्। पथा- 'व्यूढोरस्को वृषस्कन्धः श्ञालपांशुर्महासुअः' इत्यादौ।

बाहु यथा-'युवा युगव्यायतबाहु'रित्यादि। 'भुजे सुजङ्गेन्द्रस- मानसारे' इत्यादौ। अमुष्य दोर्भ्यामरिदुर्गलुण्ठने धुवं गृहीताऽर्गलदीर्घपीनता। उरःश्रिया तत्र च गोपुरस्फुरत्कपाटदुर्धर्षतिरःपसारिता॥ नागेन्द्रगमनः पीनमेरावतकरायतम्। दोदैण्डं भुवनागारस्तम्भं राजा ममर्श सः ॥ वक्ष: कपाटेन शिलापट्टेन दर्ण्यते॥ (१)यथा- तस्याभवत्सूतुरुदारशील: शिलः शिलापट्टविशालवक्षाः। जितारिपक्षोऽपि शिलीमुखैर्य: शालीनतामत्रजदीड्यमान:। अंसे विपुलता यथा-'युवा युगव्यायतबाहुरंसल' इत्यादि। मध्ये कारइर्यम्

(१) इत आरभ्य 'अंसे विपुलता'-इत्यन्तः पाठः कपुस्तके न दृश्यते।

५४ अलङ्कारशेखरे-

यथा- अवन्तिनाथोऽयमुदग्रबाहुर्विशालवक्षास्तनु आरोप्य चक्रभ्रममुष्णतेजास्त्वष्टेव यत्रोल्लिखता विभाात।॥ इत्यादि । उन्नतता पढे ॥ २ ॥ यथा- कूर्माकारं चरणयुगलं धूतदिग्दन्तिशुण्डा- दण्डावूरु सुजयुगमपि व्यक्तनागेन्द्रशोभम्। प्रायः पृथ्वीधरणविधये तत्समर्थान् पदार्था- नेकीकृत्य त्रिभुवनसजा निर्मिता यस्य मूर्ति: ॥ स्तनयोरिव नारीणामत्यन्तस्वच्छता हदि॥

यथा- सा निर्मले तस्थ मधूकमाला हृदि स्थिता च प्रतिबिम्धिता च। कियसमग्ना कियती च प्रग्ा पश्चेषुवाणालिरिव व्यलोकि। नारीस्तनस्वच्छता यथा- प्रतिफलितं गलगरलं कज्जलबुद्ध्या पयोधरे देव्याः । प्रातः प्रोञ्छितुमिच्छन् गिरिजाहसितो हरो जयति॥ कान्तिप्रयोजकं यावत् तावतद्वत्प्रवर्ण्यते॥ ३॥ तद्वद्योषिद्वत्। यथा- कृतावरोहस्य हयादुपानहौ ततः पदे रेजतुरस्य बिभ्रती। तथो: पवालैर्वनयोस्तथाम्बुजैनियोद्ुकामे किमु बद्धवर्मणी।। धातुताम्राधरः ग्रांशुर्देवदारुबृहृद्सुजः । प्रकलैव शिलोरस्क: सुव्यक्तो हिमवानिन।।

पश्चमरत्रे द्वितीयमरीचि:। ५५

चन्द्रानन! चन्द्रदिनं मृगलोचन!मृगशिरश् नक्षत्रम्। तिथिरतिथिप्रिय!नवमी शुभयोग: सुभग!भाति भवान्(१)।। कामं कमलपत्राणं नेत्रे तस्यानुकारिणी। इत्यादि विस्तृतमन्यत्र। इदसुपलक्षणम। आह्ादकत्वपुर- स्कारेण चन्द्रादिसाम्यमुभयोरपि। यथा- 'इत्थं द्विजेन द्विजराजका- न्ति'रित्यादि 'इन्दुमभामिन्दुमती वभाषे' इति रघुवंशे, 'स्फुर- त्कमलपभे' इति अ्रुतबोधे।

करे पद्मोध्वरेखादि पढे छत्रध्वजादिकम् ॥४॥ गमनं हस्तिसिंहाभ्यां कार्कशयं च भुजादिषु ॥ स्फुटमिहोदाहणम्। गमनं यथा -- पूर्व यथा देवपतेनियोगं सूर्धना वहन्कार्मुकवाणहस्तः । पाप्तस्तथैवाशु गजेन्द्रगामी प्रोद्विद्यमानो नवयौवनेन । 'ततो मृगेन्द्रस्य भृगेन्द्रगामी'त्यादि। स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुङ्गवर्षभकुञ्जराः। सिंहशार्दूलनागाद्या: पुंस्षि श्रेष्ठार्थवाचकाः ॥

कर्तव्या रत्नसिंहाद्या नरराजादितः पदाद्। विशेष्यभावो घुसदां नरभूभि(३)विशेषणात् ।! यद्यत्सासुद्रिकाद्युक्तं तद्ूर्ण्यमुभयोरपि। किन्तु शिष्टपयोगोऽत्र नियामकतयेष्यते(४)॥ इत्यलङ्कारशेखरे वर्णकरत्न पुरुषवर्णनमरीचि:। (१) इदमुत्तरार्ध क, गपुस्तकयोर्नास्ति। (२) प्रतापोऽग्न्यादि-इति कपु० पाठः । (३ ) वरभूमि-इति खपुस्तके पाठ: । (४) मया कल्पतयेष्यते-इति कपु० पाठः।

५६ अलङ्कारशेखरे-

इदानीं सादृशयप्रापकपकागनाह- इवायैः पतिमानायैः समानाधैर्निमादिभि:॥ बन्धुचौरारिविंशायः सादृश्यप्रतिपत्तय:ः ॥१॥ इवादैरिति। तदाहु :- इबवट्टायथाशब्दा: समाननिभसंनिभा:। तुल्यसङ्काशनीकाशपतिमापतिरूपकाः ॥ सहकूसदश्संवादिशब्दा: सादृश्यवाचकाः। पतिमानाघैरिति। प्तिमानं प्रतिबिम्बं प्रतिमा प्रतियातना पतिच्छाया। प्रतिकवृतिरर्चा पुंसि प्रतिनिधिरुपमोषमानं स्थात्।। समानाघैर्निभादिभिरिति। बाच्यलिङ्गा: समानश्च सदक्ष: सहयः सदक। साधारणः समस्तुल्य: स्युरुत्तरपदे त्वमी। निमसङ्गाशनीकाशपतीकाशोपमादयः। बन्ध्वति। बन्धुरमित्रं वयस्यश्च प्रेयान् प्रीतः सुहृत सखा। उपमानोपमेययोरेवम्। चौरेति।

'मुखकान्तिचौरश्न्द्र' इत्यादि कर्तव्यम्। अरीति।

'चन्द्रस्य वैरि मुख'मित्यादि कर्तव्यम्। वंशाधैरिति।

वंशोऽन्ववायः सन्तानः सपिण्डास्तु सनाभयः।

पश्चमरत्रे तृतीयमरीचि: ।

समानोदर्यसोदर्यसगर्भ्यसहजा: समा। सगोत्रबान्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः॥ 'चन्द्रसगोत्रं, चन्द्रसोदरं मुख'मित्यादि कर्तैव्यम्। मकारान्तरमाह- भृतकादयैश्ष मृत्याधैर्न्यकाराथैः क्रियापदैः॥ सन्देहतत्तद्वाक्याछैः सादशयं प्रतिपद्यते ॥२॥ भृतकाघैरिति। भृतको भृतिभुक् कर्मकरो वैतनिकश्च सः । 'मुखस्य भृतकश्चन्द्र' इत्यादि कर्तव्यम् (१)। मृत्यादयैरित्यादि। भृत्यदासेयदासेरदासगोप्यक चेटकाः ।

'मुखस्यदास: शशी'त्यादि कर्तव्यम् । न्यक्कारार्थैरिति । न्यक्करोति तिरस्कुर्वन् प्रतिक्षिपति भत्सति। आक्रोशत्यवजानाति कदर्थयति निन्दति॥ विडम्बयति संरुन्धे हसतीर्ष्यत्यस्यति। 'तवन्मुखं चन्द्रं न्यकरोती'ति विधेयम्(२)। तृणीकृतमधिक्षितं निरस्तं च लघूकृतम्। अनादृतमवज्ञातमम्भोजं त्वन्मुखेन्दुना ।। सन्देहेति । यथा-'किमिन्दुः किं पद्म'मित्यादि। तत्तद्वा- क्यैरिति। तश्य पुष्णाति सौभाग्यं तस्य कान्तिं विलुम्पति। तेन सार्ध विग्रृह्नाति तुलां तेनाधिरोहति। तत्पदव्यां पदं धत्ते तस्य कक्षां विगाहते।

( १ ) इत्यपि बोद्धव्यम्- इति कपु० पाठः । (२) ध्येयम्-इति कपुस्तके।

अलङ्कारशेखरे-

तमर्थमनुबभ्नाति तच्छीकं तन्निषेधति ।! तस्य चातुकरोतीति तमर्थमनुवि(१)न्दति। आकारयत्याह्वयते जिगीषति सरोरूहम् ॥ विधिरम्भोजसाम्राज्ये मुखेन्दुमभिषिश्चति । तस्या मुखेन सदशं कश्चन्द्रं कर्तुमिच्छति(२)।। भवतान्दुर्न दासोऽपि त्वदास्यं चेत् किमिन्दुना। चन्द्रमूध्ि पदं धत्ते हथा चन्द्रस्तपस्पति(३)।। लीयते चन्द्रमा: कापि विभेति च पलायते। दण्डी तु-

सलक्षणसपक्षाभसवर्णतुलितादिकम् ॥ कल्पदेशीयदेश्यादि ये चान्यूनार्थवाचिनः । समासश्च बहुत्रीहिः शशाङ्गवदनादिषु ॥ भवन्तीवादिशब्दाश्च सादृश्यप्रतिप्रत्तये। इसाह। कवीनां घटनाऽन्पैव चराचरविलक्षणा। अकर्तुमन्यथाकर्तु कर्तु या क्षमते जगत् ॥ इति श्रीमाणिक्यचन्द्रकारिते अलङ्गारशेखरे वर्णकरत्ने सादृडयवर्णनमरीचि:।

(१) धावति-इत्ि खधु० पाठ: । (२) क: कर्तु चन्द्रमीश्वर:ः-इति खपुस्तके। (३ ) चन्द्र प्रतप्यसि-इति कपुस्तके, चन्द्र तपस्थति-इति च स्पुस्तके पाठौ दश्येते। तो च दूषितत्वादसङ्गतत्वाध् न शोभनीयौ।

षठरत्ने प्थममरीचि:।

षष्ं रत्नम्। इदानीं कविसम्पदायस्य सर्वापेक्षयाभ्यर्ह्वितत्वं दर्श- यन्नाइ- असतोऽपि निबन्धेन सतामप्यनिबन्धनात्।। नियमस्य पुरस्कारात् सम्प्रदायस्त्रिषा कवेः॥१॥ असतोऽपीति। वस्तुगत्या यन्न भवति तदपि कवि- भिर्निबध्यते। यथा- रानि यत्र तत्राद्रौ हंसादयल्पजलाशये। जलेभादं नभोनद्यामम्भोजाद्यं नदेष्वपि।। तिमिरस्य तथा सुष्टिग्राह्यत्वं सूचिभेद्यता। शुक्कत्वं कीर्तिपुण्यादौ कार्ष्ण्य चाकीर्त्यघादिषु॥ पतापे रक्ततोष्णत्वे रक्तत्वं क्रोधरागयोः । ज्योत्स्नापानं चकोराणां प्रवालं सर्ववीरुधाम् (१)।। केसराशोकयोः सत्स्रीगण्डूषात् पादघाततः। मासान्तरेऽपि पुष्पाणि रोमालिस्त्रिवालि: स्त्रियाम्॥। सतामपीति। पारमार्थिकमपि न निबदधयते। यथा- वसन्ते मालतीपुष्पं फलपुष्पे च चन्दने। कामिदन्वेषु कुन्दानां कुड्मलेषु च रक्तता॥ नारीणां श्यामता पातः स्तनयोर्यच्च (२) वा हिये। नियमस्येति। हिमवत्येव भूर्जत्वकू चन्दनं मलये परम्। हेमन्तशिशिरौ त्यक्क्का सर्वदा कमलस्थिति: ।

(१) शैवालं सर्ववारिषु-इति स्पु० पाठः। (२ ) नम्रता तथा-इति कपुस्तके।

६० अलङ्कारशेखरे-

किंच(१)- सामान्यग्रहणे शौक्ल्यं पुष्पाम्मरछत्रवाससाम्। ध्वजचामरहंसानां हारस्य बकभस्मनोः ॥ कृष्णत्वं सर्वदृक्षाहि(२)मेघवारिधिवीरुधाम्। भिल्लकाचासुराणां च धूमपङ्कशिरोरुहाम्॥ लौहित्यं धातुमाणिक्यजपारत्नविवस्वताम्।

पीतत्वं शालिमण्डूकवल्कलेषु परागके। वर्षास्वेव शिखिमौढिर्मधावेव पिकध्वनिः ।। अन्यच्न- कमलासम्पदोः कृष्णहरितोर्नागसर्पथोः। पीतलोहितयोः स्वर्णपरागाग्निशिखासु च।। चन्द्रे शशैणयोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः । दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवाभिसंहितम्।। अपिच- चिरन्तनस्यापि तथा शिवचन्द्रश्य बालता। मानवा मौलितो वर्ण्या देवाश्चरणतः पुनः ॥ भुवनानि निबध्नीयात् त्रीणि सप्त चतुर्दश। चतस्रोऽष्टी दश दिशश्चतुरः सप वारिधीन्(३) ।। अष्टादश स्मृता विद्याश्चतस्त्रश्च चतुर्दश। ये स्थले ते जले जीवा भिन्दन्त्यर्के रणे मृताः । महत्व्रमादौ सर्गान्ते सूक्ष्मता जगतामपि।

(१) किंच-इति खपुस्तके नास्ति । (२ ) शैलवृक्षादि-इति खपुस्तके । (३) 'चतस्त्रोऽष्टा'वित्यादि पद्यं घपुस्तके नास्ति।

वछरते प्रथममरोचि:।

शैलादिभिंद्यते शब्दानभः (१) शमधनूपरि ?॥ नाम तत्तदुपाधौ स्याच्छङ्करो वृपवाहनः । चिह्नत्वेन वृषाङ्कोऽयं ध्वजे सत्वाद्ृषध्वजः । शूली न सर्पी गिरिशः शशी न हरिणी विधुः। इन्दुमौलिमहादेवो गङ्गामौलिर्नतु कचित्।। रलयोर्डलयोश्रैव वषयो: सशयोर्न भिद्। नानुस्वारविसगौं च चित्रभङ्राय सम्मतौ।।

पदान्येतानि देयानि पादस्यादे न जातुचित् ।। भूतेन्द्रभारतेशात्माक महच्छब्दो निरर्थक:। दुरथो ब्राह्मणे वृष्टिभोज्यौषधपथादिषु। इत्यलङ्कारशेखरे कविसम्प्रदायरते नियममरीचि: ।

अथ संक्षेपेण वर्णनीयमाह- वर्ण्यश्च राजा देवी च देशो ग्रमः पुरी सरित् ॥

हस्त्यर्क चन्द्रावृतवो विवाहोऽथ स्वयंरः ॥

काला(२)ऋतुवयःसन्धी ध्वान्तवृक्षाभिसारिकाः। एषां विशिष्य वर्णनप्रकारा: (३) प्रदश्यन्ते-

धर्मप्रयाणसंग्रामशस्त्राभ्यासनयक्षमां: ।। (१) नभःपूर्तिरथोद्गमम्-इति कपु० पाठश्चिन्त्य:।, (२) कालान्तरं-इति कपु०, कलाऋतु-इति च खपु० पाठः। (३ ) वर्णनमाह-इति कपु० पाठः।

६२ अलङ्कारशेखरे-

परजापालोSरिशैलादिनिवासो (१) रिपुशून्यता।

देव्यां सौभाग्यलावण्यशीलशृद्गारमन्मयाः ।

दुर्गग्रामजनाधिक्यनदीमातृकतादयः।। ग्रामे धान्यलतावृक्षसरसीपशुपुष्टयः।

पासादाध्वप्रपाSडरामा वापी वेश्या सती नदी।। सरित्यम्वुधियायित्वं वीच्यो वनगजादयः । पद्मानि षट्पदा हंसनक्रायया: (५) कूलशाखिनः॥

अब्धौ द्वीपाद्रिरत्नोर्मिपोतयादोजलप्लवाः।

काकोलूककपोताद्या भिल्लभल्लूदवादयः।। उद्याने सरण: सर्वफळपुष्पलतादयः।

(१) शैलादिवासोऽरिपुरशून्यता-इति ख,ग,धपु० पाठ:। (२ ) गाम्भीर्यशौर्येश्वर्यों-इति ख,ग,घपुस्तकेषु । (३) पशुधान्य-इति खपु० पाठः। (४ ) रुद्र-इति कपु०, घट्ट-इति धपु० पाठः। (५ ) चक्राधाकुलशाखिन :- इति कपु० पाठः। (६ ) रौघौंघ-इति कपुस्तके ।

पछरत्ने द्वितीयमरीचि:।

पिकालिके(१)किहंमाधाः क्रडिवायध्वगस्थितिः॥ शैले मेघौषधी(२) धातुवंशकिन्नरनिर्झराः।

मयाणे भेरिनिस्वानभूकम्पवलधूलयः । कर(३)भोक्षध्व(४)जच्छत्रवणिकशकटवेसरा: ।। युद्धे तु वर्मवलवी( ५)ररजांसि तूर्य-

योघा: सुरीवृतभटाः सुरपुष्पवृष्टिः ॥ अश्वे वेगित्वमौन्नत्यं तेजः सल्लक्षणस्थितिः। खुरोत्खातरजःप्रौढिजातिर्गतिविचित्रता॥ गजे सहस्रयोधित्वमुच्चता कर्णचापलम्। अरिव्यूह्दविभेदित्वं कुम्भमुक्तामदालयः।।

चन्द्रे कुलटाचक्राम्बुजचौरविरहितमोऽर्तिरौज्ज्वल्यम्।

(१ ) केलि-इति क,सत्र, गपु0 पाठ:। (२ ) महोषधी-इति खपु० पाठः। (३) परक्षोभगज-इति ग,धपु० पाठ:। (४) गज-इति खपुस्तके। (५) चार-इति खपुन, चर्मतलवार-इति घपु० पाठः। (६ ) षध्युलूकतम-इति कपुस्तके पाठ: । (७) जलनिधिजननेत्रकैशवचकोरचन्द्रार्पद प्रतिप्रीतिः-इति कपु० पाठ:।

६४ अलङ्गारशेखरे-

ग्रीष्मे पाटलमल्ली तापसरःपथिकशोषवा तोल्काः ।

वर्षासु घनशिखिस्मयहंसगमाः पङ्ककन्दलोन्ेदौ।

शरदीन्दुरविषटुत्वं जलाच्छताऽगस्त्यहंसवृषदर्पाः। सपच्छदाः (२)सिताभ्राब्जरुचि: शिखिपक्षमदपाताः ।। हेमन्ते दिनलघुता मरुवकयनवृद्धि(३)शीतसम्पत्तिः। शिशिरे कुन्दसमृद्धि: कमलहतिर्वा गुडामोदाः ।।

वेदीमङ्गीत होमा(५)दिलाजमङ्गलवर्णनम्। स्वयंवरे शचीरक्षा मश्चमण्डपसज्ज(६)ता। राजपुत्रीनृपाकारान्वयचेष्टापकाशनम्। सुरापाने विकलता र्खलनं वचने गतौ। लज्जामानच्युतिः मेमाधिक्यं रक्ताक्षता भ्रमः । पुष्पावचये पुष्पावचयः पुष्पार्पणार्थने दयिते। मालागोत्रस्खलने क्रोधो वक्रोक्तिसंभ्रमाश्ल्ेषाः। जलकेलौ सरःक्षोभक्षक्रहंसापसर्पणम्।

(१) दुममज्जरी-इति क,घ,पु० पाठः। (२) सत्तच्छदासिताभ्राब्ज-इति क,ख, गपु0 पाठो विचार्यः। (३) वृद्धि-इति क,घपुस्तकयोर्नास्ति । (४ ) भूषोलूलु-इति ग,घपु० पाठः। (५) रामादि-इति कपु० पाठ:। (६ ) सज्जना :- इति खपु० पार: ।

षष्ठरत्ने द्वितीयमरीचि: । ६५

पअम्लानि: पयःक्षेपोऽक्षिरागो भूषणच्युतिः । सुग्ते सात्विरिका भावा: सीत्कारा: कुड्मलाक्षता काश्चीकङ्कणमञ्जीररवो र(१)दनखक्षते।। विरहे तापनिश्वासचिन्तार्मोनकृशाङगताः । अब्दसंख्या निशादैध्य जागर: शिशिरोष्णता ।। मृगयायां च संचारो (२) वागुरा नीलवेषता। मृगाधिक्यं मृग्रासो हिंस्द्रोहो गतित्वरा॥

यज्ञधूमो मुनिसुता दरुसेको वल्कलं हुमाः ॥ पद्मकोशोत्सवः(३) प्रातमध्याह्वे तापसंपुवः । सायं सूर्येतिलौहित्यं चक्रपद्मादिविपुत्रः । पूर्वर त्वग्रेतनत्वोश्च सन्धिं व्याप्योपवर्णनम्। एवं शैशवतारुण्यमाध्यस्थ्यं विषमं च तत् ॥ अन्धकारेSतिकाठिन्यं विश्वलोपसमर्थता। आकस्मिकसमारम्भो निःशङ्कमभिसारि(४)ता।। वृक्षे प्रचुरशाखत्वं दलाऽदर्शितसूर्यता। उच्चता प्रसवोत्कर्षो वयःपथिकसेव्यक्षा।। अभिसारे भयभ्रंशो मश्जीरादितिरस्क्रिया। साहसं रागितात्कर्षाः कालानुगुणवस्त्रता।। इत्यलङ्कारशेखरे कविसम्प्रदायरत्ने वर्णनीयमरीचिः । नियमान्तरमाह- श्वेताश्चन्द्रादयो ज्ञेया नीला: श्रीकेशवादय: ॥ शोणास्तु क्षात्रधर्माद्याः पीता दीपशिखादयः ॥१॥ ( १) ऽधर-इति खपु० पाठः। (२) श्वसंचारो इति-गपु० पाठः। (३ ) पद्मकेकोत्सव :- इति क, ख, गपु० पाठ: । (४ ) सारिका :- इति क, घपु० पाठ:।

६६ अलङ्कारशेखरे-

घूसरा अ(१)थ धूल्याद्या ज्ञातव्या: काव्यवर्त्मनि। अत्रैवं ज्ञातव्यम्-

हली शेषाहिशक्रेभौ सिंहसौधशरद्धनाः। सूर्येन्दुकान्तनिर्मोकमन्दारद्रुहिमाद्रयः। हिमहासमृणालानि स्वर्गङ्गेम(२)रदाभ्रकम्। सिकताऽमृतलोध्राणि गुणकैरवशर्कराः । नीलानि कृष्णचन्द्राङ्कव्यासरामघनञ्जयाः ॥ शनिर्दुपदजा काली राजपट्टं विदूरजम्।

रसावद्भुतशृङ्गारौ मद(४) तापिच्छराहवः । सीरिचीरं यमो रक्ष: कण्ठः खञ्जनकेकिनोः । कृसा छाया गजाङ्गारखलान्तःकरणादयः । शोणानि क्षात्रधर्मश्च त्रेता रौद्ररसस्तथा॥ चकोरकोकिलापारावतनेत्रं कपेर्मुखम्। तेज: सारसमस्तं(५) च भौमकुङ्कमतक्षकाः ॥

पीतानि दीपजीवेन्द्रगरुडेश्वरट(६)ग्जटाः ।। ब्रह्मा वीररसस्वर्णक(७)पिद्वापररोचना:। किञ्जल्कचक्रवाकाद्या हरितालं मनःशिला॥ (१) रथ-इति खपुस्तके। (२ ) स्वर्दण्डेभ-इति क,गपु०, श्वदन्तैभ-इति च घपु० पाठः। (३ ) विषकाश-इति घपुस्तके। (४) तथा पिच्छं च-इति कपु० पाठः । (५ ) पूषणमस्तं - इति कपु० पाठ: । (६) सज्टा :- इति कपुस्तके। (७) कलि-इति गपु० पाठः।

षछ्ठरत्ने तृतीयमरीचि:।

घूसराणि रजो लूता करभो गृहगांधिका। कपोतसूषकौ दुर्गा काककण्ठखवरादय: ॥ इदसुपलक्षणम्- हरिता: सूर्यतुरगा बुधो मरकतादयः। इत्यपि बोद्धव्यमष् । दैरूप्ये चाSपसिद्धौ च नियमोऽयमुदाहृतः । अन्यद्वस्तु थथा यत्स्यात् तत्तथैवोपवर्ण्यते । इत्यलङ्कारशेखर कविसम्प्रदाघरत्ने शुक्कादिनियममरीचि:।

इदानीं नियमान्तरमाह- एकस्मादासहस्रं च यद्यद्वस्तु यथा भवेत्॥ तत्तत् कविप्रयोगेण ज्ञातव्यं काव्यमिच्छता ।१।। अत्र ज्ञातव्यम्- एक ऐन्द्र: करी चाश्वो गजास्यरदशुक्रटक्। दवयं पक्षनदीतीरनरश्रुतिभुजादिकम् ॥

ग्रीवारेखा महीकोणास्तथा शूलशिखावली।। सन्ध्या पुरः पुष्कराणि रामविष्णुज्वराऽङ्घ्रयः चत्वारि वेदब्रह्मास्यवर्णाब्धिहरिबाहयः ।। स्वर्दन्तिदन्तसेनाङ्गोपाययामयुगाश्रमाः।

महाभूतमहापापमहाकाव्यमहामखाः । पुराणलक्षणं प्राणानिला वर्गेन्द्रियार्थकाः ॥ षड् वज्रकोणत्रिशिरोनेत्रतर्काङ्गदर्शनम्। चक्रवर्ती महासेनवदनानि गुणा रसा:। (१) व्रतास्नय :- इति खपु० पाठः ।

६८ अलङ्कारशेखरे-

सप् पातालसुवनमुनिद्वीपार्कवाजिनः । वाराश्च स्वरराज्याङ्गव्रीहिवदिशिखादयः ॥ अष्टौ योगाङ्गवस्व्रीशमूर्तिदिग्गजसिद्धयः ।

नवाङ्गद्वार भूखण्डकृत्तरावणमस्तकाः ।

कृष्णावतारो दिग्विश्वेदेवाऽवस्थेन्दुवाजिनः। एकादश महादेवा: सेनाश्च कुरुभूपतेः। द्वादशारका राशिमाससंक्रान्तिगुहबाहबः । शारिकोष्ठकसेनानीनेत्रक्ष्मापतिमण्डलाः। त्रयोदश स्युस्ताम्बूलगुणा अथ चदुर्देश।

तिथय: स्यु: पश्चदश षोडशेन्दुकलाऽम्बि(४)काः। अष्टादश द्वीपविद्यापुराणस्मृतिधान्यकम्॥ विशती रावणभुजा('१)नेत्राद्यथ शतं तथा। धार्तराष्राः शतभिषक्तारकाः पुरुषायुषम् ॥ रावणाङ्ुल्यब्जदलशक्रय ज्ञाब्घियोजनम। सहसरं जाह्वीवक्त्रशेषशीर्षाम्बुजच्छदाः ।।

उदाहरणमेतेषां मसिद्धत्वान्न लिख्यते। पहते केवलं पान्था मादशाः काव्यवत्मनि ॥ इति श्रीमाणिक्यचन्द्रकारिते अलङ्गारशेखरे कवविसम्प्रदायरत्ने सङ्गयानियममरीचिः। (१) कुण्ड-इति क.घपु० पाठः। (२) शृङ्गारादि-इति कपु० पाठः । (३) स्वराश्च्रैव-इति कपु0 पाठः। (४) कला: स्मृताः इति कपुस्तके। (५) भुजाङ्कलयोऽथ-इनि क,घपु० पाठः। (६) बाणार्जुन-इति ख,धपु- पाठः।

सप्तमरत्ने प्रथममरीचि: ।

सप्तमं रत्नम्। इदानीं प्रकारसुपदिशन्नेव कवीनां प्रकर्षबीजमाह- गतागतसमत्वं च संस्कृतप्राकृतैकताम्। तथा वचनयोः साम्थ धर्मिधर्माभिधाग्यि च॥१॥ कवयः कुरवते शक्ताः समस्यापूरणािकम्॥ आद्यं चतुष्टयं तत्र चित्रकाव्योपकारकम्(१) ।२। गतागतेत्यादि यथा-'मम रुरु मध्यम सहास कारिका वररव वनदानव सरसीरस गजसुजग तरुणीरुत रदसोदर नदभेर्देन वरभैरव कलपुलक पतदातप' इत्यादि। चकारादसाम्येऽपि स्फुटार्थता यथा-राजा(२) नदी मालिका राजते दानरक्षी पिनाकिना नन्दनवन सहसानुत(३)इत्यादि। रेजिरे बभूव तिष्ठती'त्याख्याते। संस्कृतेत्यादि। तत्र पुल्लिङ्गे- हाराहारविहारसारसमराः सम्भोगभोगा(४)घ्वरा: संहा रामरवारवारणरणाष्ट्क्कारवीरा(५)करा:।

नीहारोरगताररागतरला गोविन्द कन्दौद(७)ना:।। स्त्रीलिङ्गे- धरणी धारणी गोणी रोहिणी रमणी मणी। कन्दली लहरी रम्भा(८) नारी भेरी वसुन्धरा। (१) आदिचतुष्टयं चित्रकाव्योपकारकम-इति कपु0 पाठः (२ ) जार-इति खपु, जरा-इति घपु० पाठः । (३ ) सात्वनुत-इति कपु०, सात्वत-इति च खपु० पाठः । (४ ) रोगाम्बरा :- इति ख,धपु० पाठः। (५ ) तीराकरा : - इति खपुस्त के । (६ ) लोलोल्लाघ -इति कपु०, लोलोल्लोल-इति च घपु० पाठ:। (७) कन्दोदरा :- इति खपु० पाठः। (८) रामा-इति ख,घपु० पाठः।

७० अलङ्कारशेखरे-

नपुंसके- जलफलपलमूलं वारिकीला लतूलं वनपललदुकूलं तूण(१)गम्भीरकूलम्। सलिलकमलचीरं स्वर्ण(२)राजीवनीरं हलरजतकुटीरं दारुनालं पर्टारम्॥ भण गच्छ देहि सेहर कुरु रोचय मारयाऽवगच्छैहि। अवलोकयाऽवचिन्तय खादेति च(३)घातुजं विद्धि ॥ एकस्मिन्नेवार्ये बहुवचनैकवचनयो: साम्यं यथा- क्रव्यादो देवरो वारि फलिनो बर्हिणो नरः । तादृशो भूरुहाद्याश्च मासफेरवसोमपा:। एवं रथिनमन्थानशब्दाः खुरणसादयः। धर्मिधर्माभिधायि पदं यथा-

स्मेरालसौ मत्सरश्च धर्मिधर्माभिधायकाः ॥

तदुक्तम्- शकुन्तधातुमरुतो गरुत्मत्कामदर्शनम्। अक्षं वधूश्च गमनं चेटकाद्या(४)द्विवाचकाः ॥

आदिपदात् आरादयुतभिन्नावतंसादि(५)परिग्रहः। इत्यलङ्कारशेखरे कविसामर्थ्यरत्ने चित्रादुपकारमरीचि:।

(१) तुङ्ग-इति क, खपु० पाठः । (२) तुच्छ-इति क, खपुस्तकयोः । (३ ) प्रवदेतति च-इत्ति घपु० पाठः । (४) स्वच्छबंधूस्वगमनचटकाद्या-इति कपु0 पाठः। (५ ) आनादयुतसिद्धावलन्नावतंसादद्दि - इति खपु० पराठ : |

ससमरत्रे द्वितीयमरीचि:। ७१

समस्यापूरणादिकमिति। इदं तु कठिनसमस्याभिायेण। तदुक्तं-'कवयः कुर्वते शक्ता' इति। तत्रैवं प्कार :- यदीदं स्यात्तदेद स्यात्कर्ता विषयमेति च। अयोग्यः खलु कः शब्द: कुत्र संसर्गधीर्न हि॥ पश्नोत्तरात्पदे भङ्गात्पूर्वस्मिन्नाद्ययोजनात् । मिथ्याभिधाय्यसावेवमेष सार्वत्रिक: क्रमः ।। पश्नेति। के मण्डयन्ति स्तनमण्डलानि कीदृश्युमा चन्द्रमसः कुतः श्रीः। किमाह सीता दशवक्त्रनीता हारामहादेवरतातमातः । पदे इति। 'मृगात् सिंहः पलायते' इत्यादौ। मृगमत्तीति मृगात् ते पलाय मांसाय इत्यर्थकरणात्। पूर्वस्मिन्निति। 'प्रत्थर्थिकीर्ति- निर्जित कज्जलधवलं जपाकुसुम'मिति यावत्। अवान्तरपकारस्तु- एतत्स्वप्ने मया दृष्टं चित्रन्यस्तं विलोक्यताम्।

प्रबोधयतिवालांश्च यथायोग्यं भपूरयेत्। सुबोधमिदम्। प्रकारान्तरं तु-

मनोरथेन तपसा पापातपुण्यचयेन च।। मायया शम्बरादानां सर्व संभावयेत्कविः । अत्रादौ द्वन्दवद्यम्। तपस्तात्कालिकं पुण्यम्। श्रीपादस्तु --

मतिभ्रमेण शौर्येण विपरीतकरः पुमानू ॥

(१) विनयेन-इति कपुस्तके।

७२ अलङ्कारशेखरे-

इत्याह। विशेषस्तु(१)-

युगान्ततिमिदूरोच्च(३)निकटे महदप्यणु॥ हरेरधोमुखत्वेन बिम्बाच्च विपरीतता। हकूपीडनाचनुव्यूहान्भाबनाद् बिम्बतो बहु।। तमोऽकीर्त्यादिभिः कार्ष्ण्य शौक्ल्यं ज्योत्स्रादिकीर्तिभिः । लौहित्यं रक्तपीतादिसन्ध्यारत्नाधरा(४)दिभिः ।। । तिमिर्वृद्धतापयुक्तचक्षुर्मान्धम्। इंद च 'शैलीयति पिपीलि- का' इत्यादौ, 'मशकीयति कुञ्जर' इत्यादौ, 'विपरीतोऽभवज्जन' इत्यादौ, 'एकोऽपि स शतं नृप' इत्यादौ, 'मषीयति जगत्रय'मि- त्यादौ, 'शेतद्वीपायते जगत' इत्यादौ, 'पद्मरागायते जगत्' इत्यादौ क्रमेण बोद्धव्यम्। कासांचित्समस्यानां नानासुवनीय- संसर्गविषयत्वात् (५)तत्प्रकाराः प्रदश्यन्ते- जगतः मलये भूमिदौर्गरुत्मतसुधो(६)द्धृतौ। बलीन्द्रौ(७) हाटकेशीययात्रायां द्ौ रसातले।। हाटकेश: पातालशम्भुः(८)। रसातले इति त्रितयान्वयि(९)।

(१) असाधारण्येन तत्प्रकारस्तु-इतिख,घपु० पाठः। (२ ) कल्पाद्यद्वयाण्ड-इति कपु० पाठ: । (३) युगान्ते चातिदूरोञ्च-इति कपु0 पाठः। (४ ) रत्नकरादिभि :- इति खपु0 पाठः । (५) भुवनसंसर्गत्वात्-इति कपुस्तके। (६ ) सुधोद्धता-इति खपु० पाठ: । (७) वलीष्ठा-इति खपु० पाठः । (८) हाटकेशः पातालशम्भुः-इति कपुस्तके नास्ति। (९) तृतीयान्वयि-इति कपु० पाठः।

मसमरते द्वितीयमरीचि:। ७३

तथा- द्यौर्विम्बेन जले (१)शाङ्गीं त्वब्धिमन्थे दयं सुवि। भुवीत्युभयान्वयि। तथा-

ध्वजपासादधूलीभिर्भूमि: स्वर्गसुपाययौ।। श्रीकृष्णस्योदरे सर्वसंसर्ग: सार्वकालिक:। 'पातालं भूमिश्च स्वर्गें यया'वित्यन्वयः। अगस्त्याऽम्भोधिपानादिपौराणिककथाशतैः । शिवादिदेवसंचारैः साहशयैः सर्ववर्णनम्॥ शिवादीति। यत्र शिवो याति तत्र तत्रान्तरीयकतया सर्प- चन्द्रानलादीनामपि गमनमावश्यकमित्यर्थः । सादृश्यैरिति। लक्षणया 'सूच्यग्रे पर्वतद्य'मिसादौ। औचित्येन- संग्रामे कुम्भिमुक्ताभिर्दिवा तारकितं नभः । इत्यादौ। राजशेखरस्तु- उत्पाटितैर्नभोनीतैः शैलैशमूलवन्धनात्। तांस्तानर्थान् समालोच्य समस्यां पूरयेत्कविः ॥ इत्याह। वृद्धास्तु- कः प्रत्येति प्रतीमो न द्राक् प्रत्येमि भतीहि च। नहि नो तत्किमित्यादै(३)रुक्तिमाश्रित्य पूरयेत्। यथा- पराजितश्चेन्भगवान् जरासन्धेन जन्तुना । मतीतिरद्य मे जाता मृगात् सिंहः पलायते।। (१) जलेशाद्योरब्धि-इति सत्र,घपु० पाठ:। (२ ) वारणे क्षिप्ते-इति कपु0 पाठः । (३) न किमित्यादै-इति घपुस्तके। १०

७४ अलङ्कारशेखरे -

मा संभावय शल्येन फाल्गुनस्य पराजयम्। कः प्रतीयात्कुरुश्रेष्ठ! मृगात् सिंहः पलायते। नहि गाण्डोवकादण्ड(१)मृगात् सिंहः पलायते। तर्तिक कमलपत्राक्ष! मृगाव सिंहः पलायते।।. सुबोधमखिलम्। तार्किकास्तु(२)- शब्दादुच्छलिते सिन्धौ शैलाण्डादौ विदारिते। त्वत्पतापाङ्टवीभूते स्वर्णाद्रौ(३) मलिने रवौ।। विरहे सर्वे दहन: सन्तोषे सर्वमेव शशी। कामिनि सर्व काम्यं शान्ते लोष्ठायते विश्वम् ॥ वैशेषिकेषु काव्येषु गुणेषूत्कृष्टमन्दयोः। अपेक्षायां च संसर्गे स्यातामुत्कष्टमन्दते।। वैशेषिकेषु रूपादिपश्चसु। काव्येषु। गुणेषु शौर्योदार्यसौन्दर्या दिषु। अपरिकलितकाव्यसरणिमीश्वरं वशीकर्तुमनतिचिरमनु सरन् कवि :- अव्ययैरजहल्लिङ्गैः साधारणविशेषणैः। छन्दो ज्ञात्वा पृथग्वाक्यैः स्वबुद्धया मानसीं श्रयेत् ।॥ समस्यं पदं वाक्यमिति स्मर्तव्यम्(४)। शिशूनां गतयेऽस्माभिर्दिक्मात्रमिह दर्शितम्। काव्यकान्तारपान्थानामीदृगर्थे कियान् श्रमः ।। इति श्रीमाणिक्यचन्द्रकारिते अलङ्गारशेखरे कविसामर्थ्यरत्ने समस्यापूरणादिमरीचिः।

(१) कोदण्डो मृगादित्यादि-इति कपु0 पाठः। (२ ) तार्किकास्तु-इति कपुस्तक नास्ति । (३ ) स्वर्णाद्यण्डादितैजसे-इति खपु० पाठ:। (४) समस्थापदं वाक्यं स्मर्तव्यम्-इति क,पु0 पाठः।

अष्टमरत्रे प्रथममरीचि:। ७५

अष्टमं रत्नम् । 'रस आत्मे'त्युक्तम्। तत्र यथात्मानं विना शरीरममयो- जकम्, तथा रसं बिना काव्यम। यथाह- साधुपाकेऽप्यनास्वाद्यं भोज्यं निर्लवणं यथा। तथैव नीरसं काव्यं न स्याद्रसिकतुष्टये।।

त्वम्। विशेषणं(१)समूहालम्बनवारणाय।रसत्वमपि जातिरिति वयम्! केचितु- कारणेनाऽथ कार्येण सहकारिभिरेव च। व्यक्तत्वं नीयमानस्तु स्थायी भावो रसः स्मृतः॥ कारणमङ्गनानवयौवनादि । कार्याणि- स्तम्भ: स्वेदोऽय रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपुः । वैवर्ण्यमश्चुमलयावित्यष्टौ सात्विका मताः ॥ सहकारिंण उद्यानादयः । व्यभिचारिणो ग्लान्यादयः । यदाहु :- विभावैरनुभावैश्च सात्विकैर्व्यभिचारिभिः । आरोष्यमाण उत्कर्ष स्थायी भात्रो रसः स्मृतः ॥ तमिदानीं विभजते -- भृङ्गारहास्यक रूणरौद्रवीरभधानकाः ॥ बीभत्साऽद्भुतशान्ताश्च काव्ये नव रसा: स्सृता:।।१।। शृङ्गारत्वहास्यत्वादिकं जातिविशेष एव (२)।व्यक्तिप्रश्नस्तु सु. खज्ञानात्मकरसवादिमतेन भवत्येवेति दिक्। तत्र शृङ्गारं विभजते- सम्भोगो विप्रलम्भश्च शृङ्गारो द्विविध: स्मृतः ॥

(१) अङ्गाङ्गत्यादि समूहा-इति ख,घपु0 पाठः । (२) वाक्यमिदं कपुस्तके नास्ति ।

७६ अलक्कार शेखरे-

तत्र स्त्रीपुंसलक्षणेष्टपाप्ती रतिरेव सम्भोग: । तदुक्तम्- अतुरक्तौ निषेवेतां यत्रान्योन्यं विलासिनौ। दर्शनस्पर्शनादीनि सम्भोगोऽयमुदाहृतः ।। तन्र नायिकाश्रयः सम्भोगो यथा- शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किश्चिच्छनै- रनिद्राव्याजसुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्सुखम्। विस्नब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलीं लज्जानम्रमुखी पियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता॥ आलोक्य नम्रमुर्खीत्यन्वयः । नायिका चतुर्धा -- अनूढा च स्वकीया च परकीया पणाङ्गना(१)। २।। त्रिवर्गिण: स्वकीया(२)स्यादन्या: केवलकामिन:।। तत्र- अनुरक्ताऽतुरक्त्तेन स्वयं या स्वीकृता भवेत्।३।। साडनूढेति थथा राज्ञो दुष्यन्तस्य शक्कुन्तला।। देवतागुरुसाक्ष्येण स्वीकृता स्वीयनाथिका।।४। परकीयाऽप्यनूढैव विशेषस्तु स्फुटस्तयोः॥ सामान्यवनिता वेश्या भवेत्कपटपण्डिता।।५।। नहि कश्चित्प्रियस्तस्या दातारं पुरुषं (३)विना॥ अस्या: पकाशोऽन्यासां पच्छन्नो रमण इति विशेष:। ताश्ाष्टधा- खण्डितोत्कण्ठिता प्रोष्यत्पतिका(४) चाभिसारिका६।। कलहान्तरिता वासकसज्जा विप्रलब्धिका॥ स्वाधीनभरतृका चान्या चतस्रोऽप्यष्टधा मता: ।।श। (१) वराङ्गना-इति कपु०, पराङगना-इति च घपु० पाठः। (२ ) त्रिवर्णिन :- इति कपुस्तके। (३) नायकं-इति क, घपु० पाठ: । (४) खपुस्तके पोषित्पतिका-इति पाठः। सचाशुद्ध एवेत्युपेक्यः।

अष्टमरत्ने प्रथममराचि: । 9.9

नायकाश्रयो यथा- त्वं मुग्धाक्षि ! विनैव कञ्चुलिकया धत्से मनोहारिणीं लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिकासंसपृशि।

निर्यातः शनकैरलीकवचनोपन्यासमालीजनः ।। रूपसौभाग्यसम्पन्नः कुलीनः कुशलो युवा॥ अनुद्तः सूनृतवाङ़् नायकः पीतये स्रियाः ॥ ८। अयं बहुमकारोऽपि संक्षेपेण चतुर्विध:। अनुकूलो दक्षिणश्च शठघृष्टी च ते यथा। नीलीरागो(१)ऽनुकूल: स्यादनन्घरमणीरतः॥९॥ दक्षिणश्चाऽन्यचित्तोऽपि यः स्थाद्विकृतः स्त्रियाम्॥ प्रियं वत्त्यप्रियं तस्था: कुवेन् यो विकृतः(२)शठः१०। धृष्टो ज्ञातापराधोऽपि न विलक्षोऽवमानित: । विप्ळम्भस्तु- भावो यदा रतिर्नाम प्रकर्षमधिगच्छति ॥११॥ नाधिगच्छति चाभीष्टं विप्रलम्भः स उच्यते।। अभीष्टं स्त्रीपुंसलक्षणमेव। स च- पूर्वानुरागो मानात्मा प्रवास: करुणात्मकः ॥१२।। विप्लम्भश्चतुर्धा स्थात्पूर्वपूर्वों ह्वयं गुरु:॥ तन्र- स्त्रीपुंसयोर्नवाSSलो कादेवोह्लसितरागयोः ।। १३॥ ज्ञेथ: पूर्वानुरागोऽयमलाभादतिकामयोः । यथा- मेमार्द्रा: मणयस्पृशः परिचयादुद्वाढरागोदया- स्तास्ता सुग्धदृशो निसर्गमधुराश्रेष्टा भवेयु्माये (१) लीनरागो-इति कपुस्तके पाठः प्रकृतविरुद्धः। (२) कुर्वञ्रविक्ृती-इति कपुस्तकं।

७८ अलङ्कारशेखरे-

यास्व्रन्तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणा- दाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः।। अथाऽन्यवनितासक्तमवगम्य स्ववल्लभम्॥ १४ ॥ ईर्ष्यावशेन वैमुख्यमेष मान उदाहृतः ॥ यधा- सा पत्युः प्रथमापराधसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमाऽङ्गवलनावक्रोक्तिसंसूचनम्। स्वच्छैरच्छक पोलमू ल ग लितै : पर्यस्तने त्रो त्पला बाला केवलमेव रोदिति लुठ्ल्ोलाळकैरश्रुभिः ।। प्रवास: परदेशस्थे द्वितीये विरहोद्रवः ॥ १५।। यथा- त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलाया- मात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम्

क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्तः । इखादि। स्वादेकतरपश्चत्वे दम्पत्योरतुरक्तयोः ॥ शङ्गारः करुणारूथोऽयमजस्येव रतेरिव(१)।१६। नतु शृङ्गारस्य रतिप्रकृतित्वात्तस्याश्च सुखसंवेदनरूपत्वा- त्तस्य विपलम्भेडसम्भवाठ (२)स क्थं शृङ्गारभेद इति चेन, 'धन्योऽहमस्याः कृते दशामिमामनुभवामि' इति तत्रापितदः भिमानात् (३)। क्चित्समभोगपोषकत्वेन स्पृहणीयत्वाक्वेति वि.

(१) विप्रलम्भेऽभावात्-इति कपु० पाठः । (२ ) स्येन्दुमतीरिव-इति धपु० पाठः । (३) सदभिधानात्-इति कपु0 पाठ:

अष्टमरत्ने प्रथममरीचि: ।

स्तृतं मयैव काव्यरत्ने(१) श्रीपादस्तु -- रतिर्भवति देवादौ मुनौ पुत्रे नृपे गुरौ। शृङ्गारस्तु भवेत सैव या कान्ताविषया रतिः । तत्र देवे यथा- कण्ठकोणवि निविष्टमीश ! ते कालकूटमपि महामृतम्। अप्युपात्तममृतं भवद्वपुर्भेदव्ृत्ति यदि मे न रोचते ।। मुनौ यथा- हरत्यघं सम्प्रति हेतुरेष्यतः शुभस्य पूर्वांचरितैः कृतं शुभैः। शरीरभाजां भवदीयदर्शनं व्यनक्ति कालत्रितयेऽपि योग्यताम्॥ पुत्रे यथा- एह्ेहि वत्स ! रघुनन्दन ! पूर्णचन्द्र ! चुम्बामि सूर्ध्ि सुचिरं च परिष्वजे त्वाम्। आरोप्य वा हृदि दिवानिशमुद्धहामि वन्देऽ्थवा चरणपुष्करकद्यं ते।। नृषे यंथा- ते कौपीनधनास्त एव हि परं घात्रीफलं भुञ्जते तेषां द्वारि नदन्ति वाजिनित्रहास्तैरेव लब्धा क्षिति:(२)॥ तैरेतत्समलंकृतं निजकुलं किंवा बहु ब्रूमहे

गुरौ यथा- ये दृष्टाः परमेश्वरेण भवता तुष्टेन रूष्टेन वा॥

हा तात ! विश्वजनवत्सल ! मामकीन- जीवौषध ! घुमणिवंशवतंसभूत!। स्यां चेन्द्रवत्कुळजसदनि चेटक: स्यां यद्वा भवचरणपङ्कजरेणुरेव।। (१) वाक्यरत्ने-इति कपुस्तके। (२ ) स्थिति :- इति खपुस्तकस्थ: पाठ एकार्थकत्वादनुपयुक्त:।

८० अलङ्कारशेखरे-

हासमूल: समाख्यातो हास्यनामा रसो वुघैः ॥ चेष्ठाङ्गवेषवैकृत्याद्वाच्यो हासस्य चोन्वः॥१७। कपोलाक्षिकृतोल्लासो भिन्नोष्ट स महात्मनाम्॥ विदीर्णास्यश्च मध्यानामधमानां मशब्दक: ॥। १८ ।। यथा- नपुंसकमिति ज्ञात्वा मियायै प्रेषितं मनः । तत्तु तत्रैव रमते हताः पाणिनिना चयम्॥ शोकात्थः करुणो ज्ञेयस्तत्र भूपातरोदने(१)।। वैवर्ण्यमोहनिर्वेदप्रलयाश्रूणि वर्णयेत् ॥१९॥ यथा- मदेकपुत्रा जननी जरातुरा नवप्रसूतिर्वरटा तपस्विनी । गतिस्तयोरेष जनस्तमर्दयन्नहो विधे!त्वां करुणा रुणद्धि नो ।। क्रोधात्मको भवेद्रौद्र: क्रोधप्रौत्या च बैरिण: ॥ भीष्मवृत्तिरसामान्यो भवेदुग्रक्रियाश्रयः॥२०॥।

अन्राऽरातिजनाक्षेपो दलनं चोपवर्ण्यते ॥ २१।। पथा- कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरु पातकं

नरकरिपुणा सार्ध तेषां सभीमकिर्राटिना- मयमहमसृओेदोमांसैः करोमि दिशा बलिम्॥ उत्साहात्मा भवेद्ीरो बलशस्त्राश्रयञ्च सः॥ नायकोऽत्र भवेत्सवैःश्राध्यैरभि(३)मतो गुणैः ॥२२॥ (१) भूयान्तु रोदनम्-इति कपु० पाठ:। (२ ) स्वयं शस्त्रोत्क्षेप-इति कपु०, श्वासाघातस्वशस्त्रास्त्रोत्सेप. इति घपु० पाठः । (३) रधिगंतो-इति खपु० पाठ:।

अष्टमरत्रे प्रथममरीचिः। ८१

यथा- क्षुद्रा: ! संत्रासमेते विजहित हरयो ! भिन्नशक्रेभकुम्भा ! युष्मद्वात्रेषु लज्जा दघति परममी सायका निष्पतन्तः । मौमित्रे! तिष्ठ पात्रं त्वमसि नहि रुषा नन्वहं मेघनाद: किंचिद्भ्रूभङ्गलीलानियमितजलघिं राममन्वेषयामि ।

स च प्रायेण वनितानीचवालेषु दश्यते। २३ ॥।

स्तम्भवैव्ण्यमोहाश्च वर्ण्यन्ते विवुधैरिह ॥२४॥

यथा- ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दत्तदष्टि: पश्चार्घेन प्रविष्धः शरपतनभयाद् भूगसा पूर्वकायम्। शष्पैरर्धावलीढैः श्रमविद्टतमुखभ्रंशिभि: कीर्णवर्त्मा पशयोदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्नोकमुर्व्या पयाति। बीभत्स: स्याज्जुगुप्पातः सौहय्यश्रवणेक्षणातू।। निष्ठीवनास्यभङ्गादि स्यादत महतां नच ॥ २५॥

यथा- उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूत्सेधभूयांसि मांसा- न्यं सस्फिक् पृष्ठ पिण्डाद्यवय वसुलभान्युग्रगन्धीनि जग्बा। आर्तः पर्यस्तनेत्रः प्कटितदशनः प्रेतरङ्कः करङ्का दङ्गस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥ विस्मयात्माऽदूभुतो ज्ञेय: स चाऽसंभाव्यवस्तुनः॥ दर्शनाच्छरूवणाद्वापि प्राणिनासुपजायते ॥ २६ ।।

अलङ्कारशेखरे-

तन्न नेत्रविकार: (१)स्थात्पुलकः स्वेद एव च।। निस्पन्दनेत्रता साधुसाधुवादास्तधा(२)मताः।२७।। यथा- चित्रं कनकलतायाँ शरदिन्दुस्तत्र खञ्जनद्वितयम् ! तत्र च मनोजधनुषी तदुपरि गाढान्धकाराणि॥ सम्यगज्ञानसमुत्थानः शान्तो निस्पृहनायकः ॥ रागद्वेषपरित्यागे सम्यगूज्ञानस्य चोद्वः॥२८॥ पश्चात्तापः शरीरादियावद्स्तुविडम्बनम् ।। विवेकचित्तस्थैर्यादियोगाद्यास्तस्य लक्षणम्॥।२९।। यथा- अहौ वा हारे वा कुसुमशयने वा दृषदि वा मणौ वा लोष्ठे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा। तृणे वा सरैणे वा मम समदशो यान्तु दिवसाः क्चित्पुण्यारण्ये शिव शिव शिवेति मलपतः ॥ स्त्रैणं स्त्रीसमूहः। अश्रािरिव हारो हेयो नतु हारवदहि रप्युपादेय इति बोद्धव्यम्। अत्र सर्वत्र तनद्रसमात्रे(३) उदाहर- णमिति स्मर्तव्यम्। इदानीं रसानामविरोधविरोधावाह- शृङ्गारहास्यौ करुणबीभत्सौ वीररौद्रकौ ।। भधानकाऽदूभुतौ मित्रे मिथः शान्तो न कस्यचित् ३० शान्ते करुणबीभत्सौ न किंिद्वेष्टि चाऽद्भुतः॥ शृङ्गारे शान्तकरूणौ हास्यस्य करुणो रिपुः ॥ ३१ ॥ (१) नेत्रविकास :- इति घपुस्तके। (२) तथा च गी :- इति ख,घपु० पाठः। (३) तत्तद्रसत्वमात्रे-इति क,खपुस्तकयोः पाठः।

अष्टमरत्ने प्रथममरीचि: । ८३

अत्र करुणवीभत्सयामैत्री विशेषाभिप्रायणेति स्मर्तव्यम्। स्थायी भावो रस इत्युक्तमत आह- रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा। जगुप्सा विस्मयो भावा निर्वेद: स्थाघिनो नव ।३२। स्थायिनो भावा नवेत्यर्थः। ननु निर्वेदस्य कथ शान्तरस- स्थायिता, व्यभिचारित्वादिति चेन्न। अधिकरणभेदेनोभया- विरोधादित्यन्यत्र विस्तरः । स्थायिलक्षणं तु- विरुद्धैरविरुदैर्वा भावैर्विच्छिद्यते न यः ॥ स्वात्मभावं नयत्यन्यान् स्थायी भाव: स उच्यते।३३। यथा लवणाकरः (१) । विरुद्वैर्जुगुप्सादिभिरविरुद्वै रत्या- दिभिर्यों न विच्छिद्यते। विशेषलक्षणं तु-मनोऽनुकूलविषयसु खात्मकसंवेदनं रतिः । अङ्गक्रीडादिभिश्चेतोविकारो हासः। इष्टनाशादिजनितं चित्तवैक्व्यं शोक: । प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यपरोहः क्रोधः । कार्यारम्भे स्थिरसंरम्भ उत्साहः। व्याघ्रादिदर्शन- जनितं चित्तवैक्कव्पं(२) भयम्। दोषदर्शनात्पदार्थे गर्हणं जुगुप्सा। लोकसीमाऽतिक्रान्तपदार्थविषयश्चित्त विकारो विस्मयः। तत्वज्ञा नादीर्ष्यादिभि: स्वावमाननं निर्वेद:। एते च सर्वभावेषु मुखुयाः। यदाह- यथा नराणां नृपतिः शिष्याणां च यथा गुरु: । तथा सर्वेषु भावेषु स्थायी भावः स्मृतो महान् ॥ विभावो द्विविधा, उद्दीपन आलम्बनश्। तत्र कोकिलव- सन्तादिरुद्दीपनः नाथिकादिरालम्बनः । योगात्(३)। अस्माकं (१) यथा लवणाकर :- इति खपुस्तके नास्ति। (२) मनःक्कव्य-इति कपु० पाठः। (३) योगादपि-इति कपु० पाठः।

८४ अलङ्गारशखर-

मते रतित्वादिकमतुभावत्वादिकं च जातिरेव। नहि वैशेषिका दिवदस्मत्प्रक्रियेति। अनुभावलक्षणं तु- अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मक:॥ तत्र- हेलाविच्छित्तिबिब्बोककिलकिश्चितविभ्रमाः ॥३४॥ लीला विलासो हावश्र विक्षपो विकृतं मदः(१)।। मोहाघितं कुदमितं मौगध्यं च तपनं तथा। ॥३५॥ ललितं चेत्यमी हावाश्चेष्टाः भृङ्गारभावजा: ।। एतच्चास्माभिरेव प्रपश्चितमन्यत्र। सान्तििकलक्षणं तु- (२)र जस्तमोभ्यामस्पृष्टं मनः सत्वमिहोच्यते॥३६॥ निर्वृत्तयेऽस्य तच्यागात् प्रभवन्तीति सात्विकाः ॥ अस्य रसस्य। व्यभिचारिलक्षणं तु- विशेषेणाऽभितः काये स्थायिनं मावयन्ति थे।३७॥। अनु(३)भावादिहेतूंस्तान् वदन्ति व्यभिचारिण:॥ आदिपदात स्वेदादिपरिग्रहः । ते च-

आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोह: स्मृतिर्धृतिः॥ व्रीडा चपलता हर्षश्चावेगो जडता तथा ।। ३९॥ गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्राऽपस्मार एव च।। सुप्तं विरोधोऽमर्षश्चाप्यवित्थमथोग्रता ॥। ४०॥ (१) वित्तसंमद :- इति घपुस्तके। (२) इत आरम्य 'व्यिचारिलक्षणं तु' इव्यन्तः पाठः कपुस्तके नास्ति। (३) अनुभूतादि-इति कपु0पाठः। (४) भ्रमा :- इति खपुस्तके।

अष्ठमरत्र प्रथममरीचि: । ८५

मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च।। त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिण: ।।४१।। अमी च प्रतेक(१) भाव्यन्ते कचिच्छबलतापि(२)। यथा 'काSकार्य शशलक्ष्मण' इत्यादौ। अत्र काऽकार्यमिति वितर्कः । भूयोऽपि दश्येत सेत्यात्सुक्यम्। दोषाणामिति मतिः। कोपे- डपीति स्मृतिः। किं वक्ष्यन्तीति शङ्का। स्वप्नेपि सा दुर्लभेति दैन्यम्। चेतः स्वाथ्यमुपेहीति धृतिः। कः खल्वित्यादि चिन्ता। इत्यलङ्गारशेखरे विश्रमरत्ने रसमरीचि: ।

परे रसदोषाऽभावानुकूलवर्णादपः काव्यशरीरे मनः' इत्युक्तम्। अतो रसदोषानिदानीमाह- स्वस्वशब्दैरुपादानं भावस्य च रसस्य च।। कष्टप्रकल्पनीयत्वमनुभावविभावयोः ।१।। प्रक्रान्त(३)रसवैरित्वं तेषां व्यक्तिविपर्ययः। अनौचिती च सर्वत्र रसे दोघा: स्युरीदशाः ॥२॥ सामान्यतो विशेषतो वा स्व्रस्ववाचक शब्दप्रतिपादि (४)ता- नां निर्वेदादीनां रत्यादीनां वा रसाननुगुणत्वमिति सकलानु- मवसिद्धम्। तत्र व्यभिचारिणः स्वशब्दोपादानं यथा -- सव्रीडा दयितानने सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे सत्रासा अुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेSमृतस्यन्दिनि । सेरष्या जन्हुसुतावलोकनविधौ दीना कपालोदरे पार्वसा नवसङ्गमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु व: ॥ (१) प्रत्येकमेव श्लाध्यन्ते-इति ख,घपु० पाठः। (२) सर्वभावतापि-इति कपु० पाठः। (३) प्रकृते-इति कपु० पाठ :- । (४) पादकानां-इति कपुस्तके।

८६ अलङ्गारशेखरे-

सव्रीडा नयननिपातनात्। अत्र व्रीडादीनां स्वस्तभावप- तिपादितानां चमत्कारजनकत्वस्थ सहृदयसाक्षिकतया तदभावा देव रसभङ्ग इत्युचितम्। एतदेव प्रत्युदाहरणेन प्रतिपादयन्ति- व्यानम्रा दयितानने मुकुलिता मातङ्गचर्माम्बरे सोत्कम्पा भुजगे निमेषरहिता चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि। मीभ्रू: सुरमिन्धुदर्शनविधौ म्लाना कपालोदरे इसादि। स्थायिनो यथा - संप्रहारे प्रहरणैः महाराणां (१)परस्परम् । ठणत्कारैः (२)श्रुतिगतैरुत्साहस्तस्य कोऽप्यभूद् ॥ संपहारः संग्रामः। अन्रोत्साहस्य। रसस्य रसषशब्दप्रतिपादि- तस्य रसाऽजनकत्वम्। यथा -- तामनङ्गजयमङ्गलश्रियं किंचिदुच्चसुजमूलशोभिनीम्। नेत्रयोः कृतवतोऽस्य गोचरे कोऽप्यजायत रसा निरन्तरः। शृङ्गारादिपद प्रतिपादितस्य यथा- आलोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्त

पशयेष बाल्यमतितृत्य विवर्तमान: भृङ्गारसीमनि तरङ्गितमातनोति॥ अनुभावस्य कष्टपकल्पनीयत्वं यथा- कपूरधू लिधवलद्युतिपूरधौत- दिख्मण्डले शिशिररोचिषि तस्य यूनः ।

(१) स्वहाराणां-इतिकपु० पाठः। (२ ) पुस्तकंत्रयेऽपि झणत्कार :- इति पाठः ।स चाऽसङ्गत इव- प्रतिभाति।

अष्ठमरत्ने द्वितीयमरीचि: ।

अत्र चन्द्रादय उद्दीपनविभावा: शृङ्गार(१)योग्यातुभावप्रती- त्यास्वादनाऽपर्यवसायिन: स्थिताः। यद्प्यंशुकनिवेशोऽनुभावत्व- योग्यस्तथापि तस्य स्तनव्यक्तिमयोजकत्वेनोपादानादनुभावत्वा- पर्यवसानम्(२)। यद्वा पुंनिष्ठ एव शृङ्गारः प्रतिपिपादयिषितः, 'अभूत्रयनावनौ से'त्यनेन तस्यैवालम्बनत्वप्रतिपादनात। नच पुंसि कश्विदतुभाव उपात्तः, नच विभावैराक्षेपाई इति कष्टेन कल्प- नीयः । विभावस्य यथा- परिहरति रतिं मति लुनीते स्खलतितरां परिवर्तते च भूयः । इति बत ! विषमा दशाडस्य देहं परिभवति प्रसभं किमत्र कुर्मः ॥ 'इत्यनेन प्रकारेणास्य दशा देहं परिभव्रति' इत्यन्वयः । अन्न रतिपरिहारादीनामनुभावानां करुणादावपि (३) सम्भवात् कामिनीरूपो विभावो यत्रपतिपाद्य:, पकरणादिसापेक्ष(४)त्वात्। प्रकृतरसविरोधिविषयको विभावादिः । तत्र विभावव्यभिचा- णोरुदाहरणं यथा- प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुंद संत्यज रुषं मिये ! शुष्यन्त्यङ्गान्यमृतमिव ते सिश्चतु वचः । निधानं सौखयानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं न मुग्धे! प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ॥ (१) शुङ्गारयोग्या अनुभावाप्रतात्या-इति खपु०, योग्या अनु. भावाः प्रतीत्यानास्वादना-इति च धपु0्पाठः। (२) पानानात्तस्य तदनुभावकत्वपर्यवसा न म् - इतति ख, धपु 0 पाठ ः । (३) संभावनात्कामिनीरूपो विभावोऽपयत्र प्रतिपाध् :- इति कपु० पाठः । (४) सव्यपक्षेत्वात-इनि घपुस्तके।

अलङ्गारशंखरे-

अत्र शृङ्गारे पतिकूळस्य शान्तस्यानित्यतापकाशनरूपो वि भावः तत्पकाशितो निर्वेदश्च व्यभिचार्युक्तोडयुक्तः(१), शान्ते नि रवेदस्य स्थायित्वात।व्यक्तिविपर्यय इति। यद्यक्तौ यद्वर्णनमनुचितं तन्र तद्वर्णनम्। व्यक्तयो दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याश्च। तत्र दिवयत्वम्-अमत्यैकरूपता। यथा-शिवादेंः शेषादेः । अदिव्य- त्वम्-मत्यैंक रूपता। यथा-मालतीमाघवादे:(२)। दिव्यादिव्यत्वम्- उभयरूपत्वम्(३)। यथा श्रीकृष्णादेः।त्निविधा अप्येते चतुर्वि धा(४) भवन्ति। वीररौद्रशृङ्गारशान्तरसप्धाना: धीरोदात्तधीरो द्धतधारललितधीरमशान्ताः। यथा-रामभार्गवश्रीकृष्णजीमूतवा हना:। एते चोत्तममध्यमाऽघमभेदाद्वहवो भवन्ति । तन्र स्व:पा. तालगमनसमुद्रादुललङ्गनपर्वतस्फोटन ुत्सा हो दिव्येष्वेव वर्ण नीयः । अदिव्येषु तु यावरदेव लोकमसिद्धमुचितं तावदेव वर्ण नीयम्। अनौचिती च महान् रसदोष:। सा च- भवानीशङ्करादीनां पित्रोर्वा केलिवर्णनम्। अत्युक्तिर्वा नभ:साभ्यं स्तनादा(५)वित्यनौचिती।। इत्यनेनोक्तास्ति (६)। यद्पि कुमारसम्भवे कालिदासेन वर्णितम्, तथाप्यर्वाचीनैर्न कर्तव्यम्। नहि गजादीनामौदर्य तेजो वटकारष्ठमशितं पचतीत्यस्मदादी नामप्यादर्येण(७)तेजसा तथा भ- (१) रूपो ऽनुभावः तत्र प्रकाशितो निर्वेदस्य-इति कपुस्तके। (२) मत्येकरूपता-मालती-इति क, घपुस्तकयोर्नास्ति। (३) उभयंरूपत्वं-इति क, घपुस्तकयोन दृश्यते। (४ ) अप्येताश्चतुर्धा-इति कपु० पाठः। (५) स्तनादी स्यादनौचिती-इति ख,घपु० पाठः। (६) इत्यनेनास्ति वर्णनम्-इति कपु0 पाठः । (७) गजादीनामुदर्य ......... त्यस्मदादीनामुदर्यण-इति क,ख- पुस्तकयोः ।

अष्रमरत्र द्वितीयमर्राचि: । ८९

वितव्यमिति न्यायात। तस्यापि दोषत्वाद्वा दोषान्तरवदिति(१)। दोषों व्यक्तिविवेकेडयँ कविलोकविलोचने। काव्यमीमांसकप्राप्तमहिमा महिमाऽदतः (२) । यदाह महिमा- अनौचित्यादृत नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम्। प्रसिद्ध्योचित्यसूला हि रसस्योपानषत्परा। ईदृदशा इत्यनेनान्येऽप्यनौचित्यहतवो दोषा भवन्तीति दर्शितम्। यथा-नायिकाया मानादिना चरणप्रहारादिना वा नायकस्या- त्यन्तिककोपादिवर्णनम्। व्यक्तिविपर्ययानौचित्ययोश्वान्तर भेदविवक्षयेदं(३) भेदकथनम। अश्रीरप क्वचिददोषनापि । यत्र न रसहानिर्भवति तत्र सहृदयरैव पर्यालचनीयमिति ग्रन्थगौरव- भयान्नेह तन्यते इति। इत्यलङ्कारशेखरे विश्रमरत्ने रसदोषमरीचि: ।

इदानीमतुकूलान वर्णादीनाह(४)- उददामा वीररौद्रादौ छन्दोरीत्यक्षरादयः॥ हद्या: शुङ्गारहास्यादौ परयोर्भध्यमा गति: ॥॥ रौद्रादावित्यादिपदेन भयानकस्य, हास्यादाविति करु- णस्य परिग्रहः। परयोरबीभत्साद्सुतयोः। शान्तस्य नियमो

(१) दोषान्वक्तुं वदन्ति-इति कपु0 पाठः। (२) 'दोषो व्यक्तिविवेकऽमुं ...... मीमांसिरप्राप्त''दोपं ...... वि- वंकेषु ..... मीमा(लियु प्राप्तं'-'पं."मीमांसिषु पाप्तमहि भा महितादन'-इनि पाठतर्यं क्रमेण क,ख,धपुस्तकेषू- पलभ्यते। (३) विवक्षया भेद :- इति क, वपु0 पाठ:। (४) वर्णनीयानाह-इति कपु0 पाठः! १२

अलकारशेखरे-

नास्तीति हृदयम्। उददामा इति। छन्दः दण्डकहंससत्रिग्घरादि। रीतिगौंडी। अक्षरेषु श्रीपाद :- उद्दामा: सान्तरालेन(१) सजातीयेतरेण च। योगाष्टाद्याश्ष(२) चत्वारः शष(३) विकटगुम्फना।। हृद्या इति। उपेन्द्रादिच्छन्दः। इह रीतिवैंदभीं। अक्षरेषुपुनः स एव(४)- रणो(५) च लध्वन्तरितौ नश्चोपर्यतुनासिकः। असमासोडय सोडल्पो वा हृदं स्यात्सन्घिसौख्य(६)वत्। यथा- अनङ्गरङ्गपतिमं यदङ्ग भङ्गीभिरङ्गीकृतमानताडाः। कुर्वन्ति यूनां सहसा यथैता स्वान्तानि शान्ताऽपरचिन्तनानि॥ अन्न वैपरीत्यं दोपायेति मनसि कृत्वा कचिददोषतामाह-

यथा -- मन्थायस्तार्णवाम्भःप्लुतकुहरचलन्मन्दरध्वानधीरः कोणाघातेषु गर्जत्मलयघनघटान्योन्यसंघट्टचण्डः । कृष्णाक्रोधाग्रदूतः कुरुशतनिधनोत्पातनिर्घातवातः केनाऽस्मतिंस हनाद प्रतिरसित सखो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम्।।

'( १ ) स्वान्तरालेन-इति कपु० पाठ:। (२) यौगाद्याश्चैव-इति कपु० पाठः। (३) शेषा-इति कपुस्तके। (४) पुनस्तु एवं-इति कपु० पाठः । ५) नसी-इति कपु०, ईशी-इति धपु० पाठः। (६ ) सौष्ठबम्-इति घ्रपु० पाठ़ः ।

अष्टमरत्न तृतीयमरीचि:। ९१

भेरीशतसहस्राणि ढक्काशतशतानि च । एकदा यत्र हन्यन्ते कोणाघातः स उच्यते(१)। अत्र हि न वाच्यमुद्दामं(२) प्रश्नत्वात्। प्रबन्धश्वाभिने- यत्वान्न तथा। किन्तु वक्ता भीमसेन इति तदौचित्यादुद्दामा वर्णादयः । कचिद्वाच्यौचित्यात्। यथा-

ज्याघोषक्षुब्ध कण्ठीरवरवचकितव्यस्तमातङ्ग्यूथम्। खड्गव्यालूनखड्गं तुमलकलकलं प्रान्तकूजच्छकुन्तं भल्लध्वस्ताउच्छभल्लं वनसुवि मृगयाकर्म तेन प्रतेने ।। अत्र हि वाच्यस्य सर्वप्राणिविष्लवात्सकमृगयाया एव त- थात्वात् तत्वम्। क्वचित्मबन्धौचित्याद्। यथा कादम्वर्यादौ शृ ङ्वारेऽपि न मसृणा वर्णा इति दिकू। सर्वसाधारणं दोषमाह- गृहीतमुक्तको नेष्टो हरचानां विशेषत:॥ मात्रभेदोऽप्यतः इलाघ्यः पदे त्वेष शुभावहः।३। एकस्य पदस्य शेषे यो वर्णः सोऽपरस्पादे न दीयते। यथा-नाककला। हकाररेफचकाराणां तु सुतराम्। यथा- मवाहहरिता दूर्धा विह्ाररसितं (३)तथा। स्फूर्जत्काचचया भूमिर्भूय: पुण्यैरवाप्यते । मात्राभेदे तु स्वल्पो दोषः। यथा-नाककादम्बिनी। पदे त्वेष न दोषा, किन्तु गुणः। यथा 'वन्दामहे महेशान' इत्यादौ। (१) पद्यमिदं ख, घपुस्तकयोनास्ति । (२ ) वाच्यमुद्दामं प्रबन्धत्वात-इत्रि कपु० पाठो विपरीतः । (३ ) विवाहरसितं-इति क,खपु० पाठस्तूदाहरणाSन नु कूल: ।

९२ अलङ्कारशखर-

अन्यदप्याह- रणयोश्च(१) चवर्णस्य शैथिल्यायैव भूरिता ॥४॥ रेफ(२)णकार चवर्णाणां भूयस्त्वं शैथिल्यहेतुतया रसहानि करमित्यर्थः । सन्धौ वर्णदोषमाह -- शरहा (३)सतादतिहद्य नमशरहा: काटकाराच। छचतथशरा नकारा(४)दधरा दोषाय भूयसां योगः।।५।। तात् तकारात् कातु ककारात अधरा अधोवर्तिनः अ- तिह्दयोः शृङ्गारहास्ययो रसयोर्दोषाय भवन्ति। शब्ददोष- कष्टस्यान्वयबोधविरोधिता, अस्य तु तम्मिन्नपि रसहानिरिति विशेषः। अनैकान्तिकबाधयोरिवाऽनुमितौ। एतद्भिन्ने तदिति रहस्यम्। भूयसां वर्णानां योगः कात्स््यादिपदे। श्रुत(५)मेवाऽन्यथाकारमक्षराणि कियन्त्यपि। काव्याळङ्कारविद्या(६)यां शौद्धोदनिरसूत्रयत् ।। उपक्रमो दोषगुणावलङ्कारोऽथ वर्णकः। सम्प्रदाय: कवेस्तस्य सामर्थ्यमथ विश्रमः। अष्टौ रनानि दीपानि सन्त्यलङ्कारशेखरे॥ चत्वारः स्युरलङ्कारे सम्पदाये मरीचयः। सामथ्ये द्वौ परस्मिस्तु पश्चके स्युस्यस्त्रयः ॥

(१) रलयोश्च-इति कपु० पाठ:। (२) रेफलकार-इति कपु० पाठ:। (३ ) रसहा-इति कपु० पाठ:। (४) शककारा-इति कपुस्तके, मकारा-इति घपुस्तके। (५ ) श्रुति-इति कपु० पाठ: । (६ ) विद्याभ्यां-इति कपुस्तके।

अष्टमरत्ने तृतीयनरीचि:। ०३

मामकीनां कृतिमिमां द्वेपतो(१) दूषयन्ति ये। काव्यवार्तो न जानन्ति ते नूनं पांसुलासुता:(२)। आस्ते यद्यपि पूर्वपण्डितकृतव्यार्यैव संख्यावता- मानन्दाय तथापि केशवकवेर्वाचामियं गुम्फना।

तर्कपोढमतिः प्रशस्तकवितावल्लीव सन्तोत्सवः

श्रीमत्केशवमिश्रमद्सुतगुणावासं नियुज्य स्वयं चक्रे शक्रसमः मबन्धम(५)मलं माणिक्यचन्द्रो नृप: ॥ इति श्रीमन्महाराजमाणिक्यचन्द्रकारिते केशवमिश्रकृते अलङ्कारशेखरे विश्रमरत्ने अनुकूलवर्णादिमरीचि: ।

समाप्तश्चा5यं ग्रन्थ: ।

(१) द्विषन्तो-इति ख,घपु0 पाठः। (२) पांसुला: स्मृता :- इति कपु, पांसुलाः सुना :- इति घपु० पाठ:। (३) संख्यासौष्ठव ... प्रत्यर्थप्रतिबन्ध ... गुणः-इति ख,घपु० पाठः। (४) कुत्राप्यतो-इति कपु० पाठः। (५) मनघं-इति ख,घपुस्तकयो पाठः।

अलङ्गारशेखरान्तर्गतानां कारिकाणां वर्णक्रमानुसारि सूचीपत्रम्। कारिकाः पृष्ठाङ्का: कारिकाः अत्यन्तानन्दसन्दोह ४० क्रोधात्मको भवेद्रौद्र: पृष्ठाङा: ८० अनुकूलो दक्षिणश्च ७७ गतागतसमत्वं च ६९ अनुप्रासेषु नो कष्टं २४ गमनं हस्तिसिंहाभ्यां अनुभावादिहेतूंस्तान् गर्वो विषाद औत्सुक्यं ५५ ३८ अनुभावो विकारस्तु ८४ गुणः सामान्यतो द्वेधा २१ अलङ्कारस्तु शोभायै ६ गृहीतमुक्तको नेष्टो ९१ अविमृष्टविधेयांशं १६ चन्द्रकलाम्बुजदाम ४०

अष्टार्थदोषा विरस .१९ चम्पकैह मकेतक्या ४१ असतोऽपि निबन्धेन ५९ चरण: पल्लवाम्भोज ५० आलस्यं चैव दैन्यं च चित्रवक्रोक्तथनुप्रास २९ इवादैः प्रतिमानाद्यै ५६ ज्ञेयः पूर्वानुरागोऽय ७७

ईर्ष्यावशेन वैमुख्य तत्र नेत्रविकार: स्यात् ट२ उत्साहात्मा भवेद्ीरो ८० ताराभिश्च रद्ा ४५ उद्दामा वीररौद्रादौ ८९ तिलप्रसूनं नासायाः ४३ उन्मत्ताद्यभिधानेषु २८ त्रिवर्गिणः स्वकीया स्या ७६ उपमा रूपकोत्प्रेक्षा ३२ दक्षिणश्चान्यचित्तोऽपि ७७

एकस्मोदासहस्रं च ६७ दर्शनं वमदब्जादि ५१ कटाक्षो यमुनावीचि ५० दिगालोकास्यशोषाङ्ग ८१ कपोलाक्षिकृतोल्लासो ८० द्वयर्थ न नर्मणि ग्राम्यं २८ कलहान्तरिता वासक ७६ धूसरा अथ धूल्याद्या घृष्टो ज्ञातापराधोऽपि ६६ कवयः कुर्वते शक्ता: ६९ ७७ कष्टाप्रयुक्तसन्दिग्ध १४ नहि कश्चित्प्रियस्तस्या ७६ काला ऋतुवयः सन्धी ६१ नाधिगच्छति चाभीष्टं ७७ का्व्यं रसादिमद्वाकयं २ नाभी रसातलावर्त ४८

मूचीपत्रम्।

कारिकाः पृष्ठाङा: कारिका: पृष्ठाङ्गा: नाश्लीलं भगवत्यादी २५ लीला विलासो हावश्र ८४ निर्वृत्तयेऽस्य तत्त्यागात् ८४ वर वाच्यप्रबन्धाना ९० नेत्रं चकोरतन्नेत्र ४४ वर्ष्यश्च राजा देवी च ६१ न्यूनं विसन्धि व्याकीर्ण १६ वर्ण्यौं माधुर्यमाश्रित्य ४५ पदवाक्यतदर्थेषु २४ वल्लीस्मरधनुर्वीचि ४३ पदानां वृत्तयस्तिस्त्र: १० वाक्यार्थातिशयक्षेष ३२ पद्येषु रीतयो गौडी ७ परकीयाS्यनूहैव चिप्नलम्भश्चतुर्धा स्यात् ७६ पश्चात्तापः शरीरादि ३५ पीठप्रस्तरभूचक्रे विरुद्धं च समस्तं च ४९ विस्मयात्माडन्धुनो ज्ञेयः ८९ पूगाब्जतत्कोरकबिल्व ४७ शरहास्तादतिबदये ९२ प्रकान्तरसचैरित्वं ८५ शान्ते करुणबीभत्सौ ८२ ५५ प्रतीत्यबाधान्न न्यूनं २६ शुङ्गारहास्यकरुण ७५

वाहुविसेन विद्यु ४६ शुङ्गारहास्यौ करुण ८२

वाहुर्वक्ष: कपाटेन ५३ शोकोत्थः करुणो ज्ञेय: ८०

वीभत्सः स्याज्जुगुप्सातः ८१ श्वेताश्चन्द्रादयो ज्ञेया ६५

भयानको भवेन्द्ीति समस्ते यतिभङ्गे न ८१ २७

भाविकत्वं सुशब्दत्वं सम्भोगो विप्रलम्भश्च २२ ७५

भृतकादैश्च भृत्यादयै सम्यगज्ञानसमुत्थान: ८२

मतिर्व्याधिस्तथोन्माद सहोक्तिरन्यदेशत्वं ३२

मुद्रा पदस्य वाक्यस्य साऽनूढेति यथा राज्ञो ७६ यमुनावीचिनीलाश्म ४१ सूच्यग्रतलशून्याणु ४९ रणयोश्च चवर्णस्य ९२ संक्षिप्तत्वमुदात्तत्वं २१ रतिर्हासिश्च शोकश्च स्तनयोरिव, नारीणा ५४ राज्ञामत्यन्तपीनत्व ५३ स्यादेकतर पश्चत्वे ७८ रीतिरुक्तिस्तथा मुद्ा ६ ८५ रूपसी भाग्यसम्पन्नः ७७ स्वांसघातस्व्रशंसा ८० ४८ हस्त्यक चन्द्रावृतवो ६१ ललितं चेत्यमी हावा ८४ हासमूल: समाख्याता ८०

ग्रन्थान्तर्गतानां पद्यानाम् अकाराद्यनुक्रमणिका। पद्यानि पृष्ठानि पद्यानि पृष्ठानि अगस्याम्भोधिपानादि ७३ अलङ्कारे गुणे दोषे २४ अङगल्या यदि निर्दिशे ४२ अलङ्कृतमपि श्रव्यं २१ अथ प्रजानामधिपः २७ अवन्तिनाथोऽयमुदग्र ५४ अथ सुललितयोषिद अवलोकय निस्पन्दो १२ अद्यारभ्य चिरं साधो १३ अव्ययेर जहल्लिङ्गः अधरेऽत्यन्तमाधुर्य १२ अशवे वेगित्वमौन्नत्यं ६३ अधरः किसलयमङ्घी ४६ अष्ादश द्वीपविद्या ६८ अधस्तादन्घकाराणां ४३ अग्ादश स्मृता विद्या ६० अनङ्गमङ्गलगृहा ३० अष्टौ योगाङ्गवस्वीश ६८ अनङ्गरङ्गप्रतिमं अष्टौ रत्नानि दीप्तानि ९२ अनुरक्तौ निषेवेतां ७६ अस्या भुजाभ्यां विनिता ४६ अनौचित्याद्वते नान्य ८९ अहौ वा हारे वा ८२ ६५ आघूर्णितं पक्ष्मल ३३ अपिधानाद्यपूपादि ७० अल.क्य कोमलकपोल ८६ अपिधानेन हे वत्स १४ आवाति वारिधर ३८ अब्धौ द्वीपाद्विरत्नोर्मि ६२ आश्रमेऽतिथिपूजैण ६५ अभिघातिपराराति ५६ आसीत्प्रत्यर्थिपृथ्वी आस्ते यद्यपि पूर्व १ अभिसारे भयभ्रंशो ६५ ९३ ५३ इन्द्रेण किं स यदि ३९. अमुष्य दोर्भ्यामरिदुर्ग ५२ इववद्वायथाशब्दा: ५६ अयमुद्यति मुद्रा २३ इववद्राहिहीहस्म ६१ अरण्येS्हिवराहेभ ६२ उत्कृत्योत्कृत्य कृचि ८१ अर्थः कृतार्थयन्त्येके ४ उत्पाटितैर्नभोनीतैः ७३ अलङ्गारशिरोरत्नं ३४ उदयति कनकाचलयो ३५ अलङ्कारसहस्त्रैः किं २१ उदाहरणमेतेषां ६८ अलङ्काराश्रिता: केचि २३ उद्दामा: सान्तरालेन ९०

१३

पद्यानाम्-

पद्यानि पृष्टानि पद्यानि उद्याने सरणिः सर्व ६२ कामं कमलपत्राणां उन्मीलन्म घुगन्धलुब्ध कारणेनाडथ कार्येण उपक्रमो दोषगुणा ९२ उभौ यदि व्योम्नि पृथक् ३३ काव्यं यशसेऽर्थकृते एक पेन्द्र: करी चौश्वो ६७ काहमस्मि गुहा वकति एकादश महादेवाः ६८ किमिन्दुः किं पदमं एततस्वप्ने गया दष्टं ७१ किं रोदिषि हा रावैः एतेष्रामेव दोषाणां २४ कुवेरस्येव भगवान् एवं रथिनमन्थान कुशलं तस्या जीवति एह्येहि वत्स रघुनन्दन ७१ कूर्पासेन स्थगितहृदया कण्ठकोणविनिचिष्ट कूर्माकारं चरणयुगलं कण्ठः किमस्या: पिक ४६ कृतमनुमतं द्वष्टं वा कदली कदली करभः ४९ कृतावरोहस्य हया कनकक्रमुकायितं ४७ कृत्याछायागजाङ्गार कमलासम्पदो: कृष्ण ६० कृष्णत्वं सर्ववृक्षाहि करकिसलयेन सुद्शा के मण्डयन्ति स्तन कर्तव्या रत्नसिंहाद्या ५५ केशस्य दीर्घकौटिल्य कर्पूरधूलिधवल ८६ केशान्धकारादथ कलमधुरं किल कृजन ३६ केस राशोकयोः सत्स्त्री कलशीयति कुचकमलं ४७ कोडयं द्वारि हरि: कल्पदेशीयदेश्यादि ५८ कोशव्याकरणाप्तोक्ति कल्पद्रुमो न जानाति ३२ कोशातकीपुष्प गुलुच्छ कल्पाद्यब्ध्यणुसंसर्ग कः प्रत्येति प्रतीमो न कल्याणानां त्वमसि २७ क्र्यादो देवरो वारि कवीनां घटनाऽन्येव ५८ क्रियाकारकसम्बन्ध कस्ते पुरन्दरादन्य: ३३ क्रेङ्कारः स्मरकार्मुकस्य काचित्समस्तान्वयिनी ३४ क्वचिदग्रे प्रसरता कादाचित्कीं द्युति धत्त ३९ क्काकार्य शशलक्ष्मण: कान्तिर्वृत्तानुपूर्वत्वं ५२ क्षिप्तो हस्तावलग्: कामिनीनयनकजल ३२ क्षीराम्भोधेः शशीव

अनुक्रमणिका । ३

पद्यानि पृष्ठानि पद्यानि पृष्ठानि क्षुदा: संत्रासमेते ८१ जरदुव: करबल १८ गजे सहस्रयोधित्व जलकेलौ सरःक्षाभ ६४ गद्यमुत्कलिकाप्रायं जलफलपलमूलं गमनमलसयातैः ३५ जानामि जानकि कलिन्द ४२ गाहन्ता महिषा निपान १८ जिह्वेन्द्र गापखद्योत ६६ गुणवत्यपि निर्दोधे २९ ततः परमोमित्युक्त्वा १७ गौडीयैः प्रथमा मध्या तत्पदव्यां पदं धत्ते ५७ गौडी समासभूयस्त्वात् ७ तथाभूतां दृष्ट्ा नृप ६६ गौगौः कामदुघा सम्यक् तददोषौ शब्दार्थो ३ ग्रन्था: काव्यकृतां हिताय १ तदर्थातिशये शैघ्य २८

ग्रामतरुणं तरुण्या १२ तदल्पमपि नोपेश्यं १४ m a 6 6 ग्रमे धान्यलतावृक्ष ६२ तदेतद्वाङ्गयं भूय: ६ ग्रीवाभङ्गाभिरामं ८१ तदन्ता नागर ङ्गानि ग्रीष्मे पाटलमल्ली ६४ तन्वी श्याना शिखरि ४५ चकार सा मत्तचकोर ४४ तमालपत्राभरणा ३२ चकोरकोकिलापारावत ६६ तमोऽकीर्त्यादिभि: कार्ष्ण्य ७२ ४४ तया प्रवृद्धाननचन्द्र ४५ चक्रेण विश्वं युधि ४९ तर्कप्रीढमतिः ग्रशस्त ९३ चतसृज्वपि सूर्धन्यं ५ तस्य गाप्तुद्रिरेफाणां ४६ चत्वार: स्युरलङ्कारं ९२ तस्य चानुकरोतीति ५८ चन्द्रानन चन्द्रदिनं ५५ तस्य पुष्णाति सौभाग्यं ५७ चन्द्रे कुलटाचक्रा ६३ तस्य संतृतमन्त्रस्य २६ चन्द्रे शशैगयोः ६० तस्या बाहुलता पाणि ३१ चम्पकदामहरिद्रा ४१ तस्याभवत्सूनुरुदार ५३: चलति कर्थचित्पृष्टा ३७ तामनङ्गजयमङगल तामरसे सालसता ८६ चारुता वपुरभूषयदासां ३८ .३६ चित्रं कनकलतायां ८२ तारा रदानां वदनस्य ४२ चिरन्तनस्यापि तथा ६० निमिरस्य तथा मुष्टि चिरप्रवासिंस्तव तुरङ्गमथ मातङ्गं १७ जगतः प्रलये भूमि ७२

४ पध्ानाम् -

पद्यानि पृष्ठानि पद्यानि ते कौपीनधनास्त एव पृष्टानि धार्तराष्ट्रा: शतभिषक् ६८ ते हिमाचलमामन्त्य २१ तं शरैः प्रतिजग्राह धीरो विनीतो निपुणो १६ २७ धूसराणि रजो लूता ६७ त्रयं कालाग्निभुवन न किलाऽनुययुस्तस्य २७ त्रुटौ विश्रान्तिरित्येके १५ न जीमूतच्छेद: सहि ४१ त्वत्परयाणसमुद्धत १९ नपुंसकमिति ज्ञात्वा ८० त्वदाननमधीराक्ष ३२ नयने खञ्जनकमले ४४ त्वन्नाभिकूप: पातालं नवपलाशपलाशवनं ३१ 30 त्वामालिख्य प्रणय ७८ नवाङ्गद्वारभूखण्ड ६८ त्वं पीयूष दिवो ३६ नहि गाण्डीवकोदण्ड ७४ त्वं मुग्धाक्षि विनैव नागेन्द्रगमन: पीन ५३ द्धत्युरोजद्वयमुर्वशी २५ नागेन्द्रहस्तास्त्वचि ३३ दन्तस्य जीरका जेयो ५१ नाभीबिलादुच्च लिता दमनकतरुशाखा ४० नाम तत्तदुपाधौ स्यात् ६१ दश हस्ताङली शम्भु २८ नारीणां श्यामता पातः ५९ दिवा न परिभूयते ३५ नितम्बगुर्वी गुरुणा ३० दष्टिं हे प्रतिवेशिनि २३ नितम्बः स्वर्णपीठं ते ४१ देवर्षिवरशापादै ७१ निभसङ्काशनीकाश देवव्रते वाञ्छति दीर्घ ५६ २३ निर्दोषरत्नसुभगै: ४७ देवाद्याः संस्कृतं प्राहुः ५ निर्दोषं गुणवत्काव्य ३ देव्यां सौभाग्यलावण्य ६२ निर्भर्त्सिताशोकदल देशे बहुखनिद्रव्य ६२ निर्माल्यं नयनश्रिय: दोषो व्यक्तिविवेकेऽयं ८९. निर्ययो रुद्रनयनात् १९ दोषः सर्वात्मना त्याज्यो १४ निष्क्रान्तं सदनादुदैक्षि २ द्यौर्बिम्बेन जले शार्ङ्गी ७३ निष्ठ्य तोद्गीर्णवान्त्यादि २५ द्वित्रिकोषपरिज्ञानं ५ निःशेषच्युतचन्दनं द्वैरूप्ये चाप्रसिद्धौ च ६७ १० नीलाब्जानां नयन २२ धरणी धारणी गोणी ६९ नूनं ते चोरिता तन्वि धवलयदिव जगदखिलं ५१ नृत्यन्ति निचुलोत्सङ्गे ३७ धातुताम्राधरः प्रांशु ५४ नृपे कीति प्रतापाऽडज्ञा ६१

अनुक्रमणिका ।

पंद्यानि पृष्ठानि पद्यानि पृष्ठानि नेत्रे सनैग्ध्यं विशालत्वं ५२ प्रतिमानं प्रतिविम्बं ५६ नैसर्गिकी च प्रतिभा ५ प्रतिरोधिपरास्कन्दि ५६ न्यक्वरोति तिरस्कुर्वन् ५७ प्रत्यग्रपझबीज ४१ न्यूनता साम्यमाधिक्यं ३४ प्रत्यर्थभूपतिपरिग्रह २ न्यूनाधिकत्वशङ्का चे ३४ प्रथममरुणच्छाय २३ पदमेकं हदा कृत्वा ३० प्रबोधयति बालांश्च ७१ पदमकोशोत्सवः प्रात ६५ प्रयाणे भेरिनिस्वान ६३ पराजितश्चेन्द्रगवान् ७३ प्रयोजनं यथैतासां १० परिशीलितकाव्यवर्त्मनां ५ प्रवाहहरिता दूर्वा ९१ परिहरति रति प्रवेशे चैत्रस्य स्फुट. २० परोद्ेगे परानन्दें २ प्रश्नोत्तरात्पदे भङ्गात् ७१ पाणौ पद्मधिया मधूक मलादे वर्तस्व प्रकटय ८७ पातालं वानरोत्क्षिप्त ७३ प्रहेलिका सककृत्प्रश्नः ३१ पाशः पक्षश्च हस्तश्र ४२ प्राकृतं तज्जत त्तुल्य ६ पीतत्वं शालिमण्डक प्राक्प्रत्यकपृथिवीभृतोः १८ पुनः पुनः काचन कुर्वती ४२ प्राणान् कृशोदरीणां १

६२ प्रायः कार्ये नियुज्यन्ते ३१ पुष्पावचये पुष्पा ६४ प्रेमार्द्रा: प्रयणस्पृशः ھی पुष्पं प्रवालोपहितं ४५ बन्धुर्मित्र वयस्यश्च ५६ पुंसां तु वृषरक्ताक्ष ५१ बन्धूकद्युतिबान्धवो ४४ पुंस्कोकिलकुलस्यैते ३० १४ ६५ बहुदोबोऽपि विदोप: पूर्व यथा देवाते ५५ बिभर्ति यश्च देहार्धे १५ पृथुकार्तस्वरपात्रं २५ ब्रह्मन् विज्ञापयामि त्वां ८ प्रकृत्यैव मनोहारि ३४ ब्रह्मा वीररसस्वर्ण ६६ प्रजापालोऽरिशैलादि ६२ भक्तानां कामदस्तुष्टो ३७ प्रतापे रक्ततोष्णत्वे ५३ भगिनीभगवत्यादी २५ प्रतिच्छन्दसरूपादि ५८ भण गच्छ देहि संहर ७० प्रतिफलितं गलगरलं ५४ भद्रात्मनो दुरधिरोह १३ प्रतिभा कारणं तस्य भवतीन्दुर्न दासोऽपि ५८ ec

पर्द्यानाम्-

पद्यानि पृष्ठानि पद्यानि पृष्ठानि भवन्तीवादिशब्दाश्च मृगयायां च संचारां ६५ भवानीशङ्गराद्ीनां ८८ मेघानिलेन अमुना १६ भुजौ मृणाले वदनं यतोऽयं दारुणाचारो १४ भुवनानि निबध्नीयातू ६० यथा नराणां नृपतिः ८३ भूनेन्द्रभारतेशात्प्राक् ६१ यथामति यथाशक्ति ६ भूयो मत्तद्विरदगमनां १५ यथैतेषां मिथो भेद: ३९ भृतको भृतिभुक् कर्म ५७ यदीदं स्यात्तदेदं स्यात् ७१ भृन्यदासेयदासर ५७ ५५ भेराशत सहस्राणि ९१ यद्यपि नदति सरोषं भ्रूपल्लवं मधुपराजि ४३ यशः पदाङ्गुष्टनखौ २६ ५० मदनसरितमेतां युद्धे तु वर्मबलवीर ६३ मदेकपुत्रा जननी ८0 येन ध्वस्तमनोभवेन २४ मधुद्रोणीव मन्दार योग्यो यस्ते पुत्रः १७ मनीषिता: सन्ति गृहेषु ७ योऽतिदीर्घासिताक्षस्य मनःप्रसत्ति: प्रतिभा ५ रक्तपुष्पाणि नाभ्यास्तु ५१ मन्थायस्तार्णवाम्भ: ९० रणौ च लध्वन्तरिती मया संक्षेपशीलेन ५२ रतिर्भवति देवादौ मसृणचरणपातं १७ रत्नानि यत्र तत्रा द्रौ १९ महतोऽपि महीयांस ४८ रलयोर्डलयोश्चैव ६१ महत्वमादौ सर्गान्ते रसावद्भुतशृङ्गारौ ६६ महाभूतमहापाप ६S माधुर्य स्पष्टता वाचा ५२ राजहंसोपभोगाई ३५ मानापनोदनविधौ ३७ रामे तटान्तवसतौ ९ मामकीनां कृतिमिमां रिपुवैरिसपत्नारि ५६ मायया शम्बरादीनां ७१ रूपं संज्ञाथ संस्कारो २५ मा संभावय शल्येन ७४ लाभ: पूजा ख्याति ४ मित्राणि प्रतिपालयं १ लीयते चन्द्रमा: क्वापि मुक्तावलिस्ते रदना: ४९ लीलाचलत्स्ीचरण ५१ मुखपङ्कजरङ्गेडस्मिन. ३५ लौहित्यं धातुमाणिकय ६० मुखं विकसितस्मितं १२ वन्दामहे महशान १३

अनुक्रमणिका । ७

पद्यानि पृष्ठ। नि पद्यानि पृष्ठानि पपुर्विरूपाक्षमलक्ष्य १८ व्यूढोरस्को वृषस्कन्धः ५३ वर्धते सह पान्थानां ३८ शकुन्तधातुमरुतो वर्षासु घनशखिस्मय ६४ शक्तिर्निपुणतालोक ५ वल्लरी लहरी पाश: ५१ शक्तिमूर्तिमती स्मरस्य ४० ववुरिन्दीवरश्रेण १६ वसन्ते मालतीपुष्पं श ङुव्याकी णेरङ्क ९१ ५९ शङ्के मन्य ध्ुवं प्रायो वसिष्ठवद्षयं दासो ३६ १९ शनिर्दपद्ा काली वहति प्रातरम्भोज ६६ ५१ शब्दादुच्छलिते सिन्धौ ७४ वाच्यलिङ्गा: समानश्च ५६ विजितप्रवालपल्लव शरदीन्दुरविपटुत्वं ६४ ५० शस्ता विदग्धगोष्ठीषु V विडम्बयाति संरुम्धे शातोदरि कथङ्कारं विदग्धः सरलो रागी ६५ ३० शापान्तो मे भुजग ८ विद्यान्वयमनुस्वाराड विद्युन्मृणालसुभगा ६८ शारिकोष्ठक सेनानी ६८ ४६ शिखंव दीपस्य ४० विधिरम्भोजसाम्राज्ये ५८ शिशूनां गतयेऽस्माभि: ७४ विनाशन्मारुतेस्तस्य १५ चिभक्तिपद्वर्णानां शून्यं वासगृहं विलोकय ७६ ३० विभावैरनुभावैश्च शूली न सर्पी गिरिश: शैले मेघौषधी धातु ६१

विभ्रम्य तञ्ञ्ारुनितम्ब ४९ श्यामास्वङ्गं चकित ६३ ४३ विरहे तापनिश्वास ६५ श्रियं प्रदुग्धे विपदो विरहे सर्वे दहन: ७४ श्रीकृष्णस्योदरे सर्व ७३ विवाहे स्नानशुद्धाङ्ग ६: ९२ विवृण्वती शैलसुतापि श्रुतमेवान्यथाकार १९ श्रुत्वा यं सहसाऽडगतं २१ विश्वंभरा भगवती १० श्रोतृणां द्राऊहानन्दः विषयेषु तावदबला ३७ श्लाध्य: पामरपरिषदि ४ वृक्षे प्रचुरशाखत्वं ६५ इचेतानि चन्द्रशक्राश्व ६६ वेण्या: सर्पासिमृङ्गाल्यो षड्वज्रकोणत्रिशिरो ६७ वैशेषिकेषु काव्येषु सर किं स्वर्गतरु कोऽपि V व्यानम्रा दयितानने ८६ सङ्माङ्गणमागतेन ३८ व्युत्पत्ति: शक्तिरभ्यास ५ सदक सदशसंवादि

पद्यानाम- V

पद्यानि पृष्ठानि पद्यानि पृष्ठानि सन्ततिर्गोत्जनन ५६ सन्ध्या पुरः पुष्कराणि सुरापाने विकलता ६४ ६७ सप्पातालभुवन सुषिरार्द्रप्रतीहार ६८ ७०

समवषम्यभेदेन सुसितवसनालङ्कारायां २०

समानमधिकं न्यूनं ३४ सूर्येन्दुकान्तनिर्मोक ६६

समानोदर्यसोदर्य सूर्ये ऽरुण तारविमण ६३

सम्प्रदायानुरोधेन सौन्दर्य मृदुता कार्श्य ५२ सरस्यम्भोलहर्यम्भो २० ६२ संग्रामे कुम्भिमुक्ताभि ७३ सरित्यम्बुधियायित्वं ६२ संग्रहारे प्रहरणैः संस्कृत प्राकृतं चैव. ८६ सर्वकार्यशररिषु २५ ५

सर्वनोभद्रधेन्वादि २९ संस्कृतं सर्गबन्धादि

सर्वालङ्कारसर्वस्वं ३६ स्तनबिल्वद्वर्यी तस्या: ४७

स विश्वजितमारेमे स्तने श्यामाग्रतौस्नत्य सव्रीडा दयितानने २२ . ५२

८५ स्तम्भ: स्वेदोऽथ रोमाश्चः ७५ सह दीर्घा मम इवास ३ स्युरुत्तरपदे व्याघ् ५५ सहसं जाह्नवीवक्त्र १९ सहाया: साधनोपाया ६८ २५ १ सा कौमुदी नयनयो स्वप्रकाशमयानन्द ४० स्वयम्भू: शम्भुरम्भोज ४७ ७५ स्वयंवरे शचीरक्षा . ६४ साधुशब्दार्थसन्दर्भे ३ स्वर्दन्तिदन्तसेनाङ्गो ६७ सा निर्मले तस्य मधूक ५४ हरत्यघं संप्रति ७९ सापत्यु: प्रथमापराध हरिणादथ तन्नयना सा बाला वयमप्रगल्भ सामान्यग्रहणे शौकल्यं हरिता: सूर्यतुरगा ६७ ६० सा राजहंसैरिव हरेरधोमुखत्वेन ७२

सिकतामृतलोध्राणि हा तात विश्वजनवत्सल ७९ ६६ सीत्कारं शिक्षयति हाराहारविहारसार ६९ हालाहलं वा विलस ५० सुखबोधाय बालाना ३६ ३९ हिमवत्येव भूर्जत्वक् ५९ १ सुरते सान्विका भावा हुं हु हुं न न ममति २६ ६५ हेमन्ते दिनलघुता ६४ सुरभी दोलाकोकिल ६४ हदनदसरांसि नाभि .. ४८

(घ) पुस्तकपाठान्तराणि। मुद्रितपुस्तकपाठा : घपुस्तकपाठा: पृ० पं० सुमना धर्मचन्द्रो सुमना: सोमचन्द्रा स्वशास्त्रे स्वशाख्तरं २४ नानातन्त्रज्ञानम् नानातन्त्रज्ञानजशक्तिविशेषः ५ 'अपभ्रंशश्च मिश्रं चेत्याहु- 'संस्कृतं स्वर्गिणां भाषा तत्त रार्याश्चतुविधम्' एतदग्रे- द्देशेषु भाषितम्' इदमधिकम् ६ ى द्वष्टा यावदपकार दरष्ट्रेत्यादेरपकार स्वरससमभि० स्वरसमभि० ११ 5 सुमरुत्साधनोऽपि सुमहासाधनोऽपि १५ १८ त्वन्मध्यमाऽणिमा त्वन्मध्यस्याऽणिमा १५ १३ ज्ञानासत्वे ज्ञानसत्वे २० १८ अत्र चकार: अत्र चनकार: २५ ८ किंचिद्विशेष कंचिद्विशेष ३४ ७ अचिरोढा स्मितादिव अचिरोढास्मितादिवत् ३६ ११ दिवोऽपि भूषण दिवो विभूषण ३६ १६ ४५ २० तालान्यसौ तालान्वितो ४७ २० तन्निषेधति तं निषेधति ५८ १ सर्ववीरुधाम् सर्ववारिषु ५९ १३ मिसारिका: ०भिसारका: ६१ १८

इति।

शुद्धिपत्रम् ।

अशुद्धम् शुद्धम् पृ० 4०

स्मरेमुखा: स्मेरमुखाः १०

5वत्व 5वत्त्वं ३ १ वृद्धास्तु-(१) वृद्धास्तु(१/- ५

अलङ्कारस्तु अलङ्कारास्तु ६ १९ स कि स किं १९

भवन्ति। भवन्ति, १० १४

यथा सिहा यथा सिहा० ११ २१

निःस्पन्दो निस्पन्दो १२ ५

निःस्पन्द निस्पन्द ७

काव्यरत्ने काव्यरत्ने १३ ७

•मेत, द्विज० ·मेतत्' 'विज० १५ १७

यथा च यथाच १७ ८

चोन्न चेन्न २० १९

कीचे० केचि० २३ २

कणे च कर्णे च २३ १२ विभिन्दन् र्विभिन्दन २३ २३

कालिङ्गा कालिड़ो २७ ९

अलङ्कारस्तु अलङ्कारास्तु २९ २

तत्र- तत्र, ३५ ३

प्रतियत्तये प्रतिपत्तये ३८ ११ डलङ्वारसर्वस्वं ३९, २२

भुवौ रभ्रुवौ ४३ ७

दर्पणा: दर्पणाः ।।५।। ४३ २०

'तारारदाना०' 'तारा रदाना०' ४६ ६

शम्भू शम्भु ४७ २२

·मणांरपि •मणोरपि ४८ ३

०गियों: ०गिर्यो: V

पश्चेषुवाणा० पश्चेषुबाणा० ५४ १४

शुद्धिपत्रम्

अशुद्धम् शुद्ध म् पृ० पं० 'मुख़स्यदासः 'मुखस्य दासः ५७ १२ प्रतिप्रत्तये प्रतिपत्तये ५८ १४ यत्र तत्राद्रौ यत्रतत्राद्री ५९ ८ निबद्धते निबध्यते ५९ १६ सत्वा सच्वा ६१ ३ सात्विका सात्विका ६५ २ ह्वल.दारुनालं हल.दारुनालं ७० ५ काब्य काव्य ७४ १३ सात्विका सातत्विका ७५ १३ सात्विक सास्विकै ७५ १६ स्वकीया(२) (२)स्वकीया ७६ ११ स्त्रियाम् स्त्रियाम ७७ ११ काव्यरत्ने काव्यरत्न ७९ यथा यथा- ८८ ·मिति मिति। ८0, ११ शङ्गार शुद्ार ८९ १६ मृगयाकमे मृगयाकर्म ९१ ९

इति।

सर्व प्रकार की संस्कृत तथा भाषा भाष्य पुस्तकों के मिलनेकापता- जयकृष्णदास-हरिदास गुप, चौखम्बा संस्कृत सिरिज आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमंदिरके उत्तर फाटक, बनारससिटी।

काशीसंस्कृतसीरीज़-पुस्तकमाला । इय काशी-संस्कृतग्रन्थमाला विभागशः प्रकाशिता भवति। एतस्यां प्राचीनाः नवीनाक्ष दुर्लभा: सुलभाश्र अत्युपयुक्ताः संस्कृतग्रन्थाः काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालीयैः पण्डितैरन्यैरपि विद्वद्धिः संशोधिताः क्रमेण संमुद्रिता भवन्ति। अस्यां प्रका- श्यमाणानां ग्रन्थानां मूल्यं सूचीपत्रे प्रकाशितं वर्तते। परंतु एतस्या नियमेनाSविच्छिन्नतया निश्चितग्राहकमहाशयानां प्रतिमुद्रा- शतकं पञ्चविशिमुद्राः (कमिशन ) परावर्तिता भवेयुः मार्गव्ययश्च न पृथक्

तत्र मुद्रितग्रन्थनामानि। दातव्यो भवेत्। मूल्यम्। १ नलपाक: नलविरचितः। संपूर्णः (पाकशास्त्रम् १) रु० १-८ २ संक्षेपशारीरकम्। रामतीर्थस्वामिकृतान्वयार्थबोधिनीटीका- सहितम्। (वेदान्तं १ ) रु०८-० ३ वैशेषिकदर्शनम्। पं० श्रीदुण्ढिराजशास्त्रिकृतविवरणोपेताभ्यां प्रशस्तपादभाष्योपस्काराभ्यांसमन्वितम् (वैशेषिकं१)रु०२-८ ४ श्रीसूक्तम्। विद्यारण्यपृथ्वीधरश्रीकण्ठाच्ार्यकृतभाष्यत्रयेण टिप्पण्या च समलङ्कतम्। (वैदिकं १) रु० ०-६ ५ लघुशब्देन्दुशेखर: (भैरवी) चन्द्रकलाटीकासहित: तत्पुरुषादि- समाप्तिपर्यन्तः। (व्याकरणं १) रु० ८-० ६ कारिकावली मुक्ता० दिन० राम० शब्दखण्डसहिता तथा "गुण निरूपण दिनकरीय" महामहोपाध्याय पं० श्रीलक्ष्मणशास्त्रि कृतव्याख्यासहिता। (न्यायं १) रु० ६-० ७ पश्चकिरणम् । वार्तिकाभरणालङ्गतवार्तिकटीकया-तत्वचन्द्रि कासमवेतविवरणेन च समन्वितम्। (वेदान्तं २)रु० ०-८ ८ अलङ्कारप्रदीप:। पण्डितवरविश्वेश्वरपाण्डयनिर्मितः। रु००-८ ९ अनङ्गरङ्ग:महाकविकल्याणमल्लविरचितः।(कामशास्त्रं१) रु० ०-१२ १० जातकपारिजातः।श्रीवैद्यनाथशर्मणा विरचितः। (ज्यो० १) रु० २-० ११ पारस्करगृह्यसूत्रम्। कात्यायनसूत्रीयश्राद्ध-शौच-स्नान-भोजन- कल्पसहितम्। (कर्मकाण्डम् १) रु० ० -- ८ १२ पुरुषसूक्तम्। सायणभाष्य-महीधरभाष्य-मंगलभाष्य-नि- म्बार्कमतभाष्यचतुष्टयसहितम्। (वैदिकं २) रु० १ -- ४

नीलकण्ठीव्याख्यया च संवलितम। (वेदान्तं ३) रु० १ -- ४ १४ कुमारसंभवं महाकाव्यम्। महाकवि-श्रीकालिदासवि०।सख्जी- वनी-शिशुहितैषिणी-टीकाद्वयोपेतम् सम्पूर्णम्। (काव्यं२) रु०१- ६

२ काशीसंस्कृतसीरीज़।

१५ श्रुतबोधश्छन्दोग्रन्थः। आनन्दवार्धनातात्पर्यप्रकाशाख्यसंस्कृत- भाषाटीकासहितः। (छंद: १ ) रु० ०-६ १६ कारिकावली। मुक्तावली-न्यायचन्द्रिकाटीकादयसहिता सटि- पपणा। (न्यायं २) रु० १-० १७ पारस्कर गृह्यसुत्रम्। काण्डदये हरिहर-गदाधर० तृतीयकाण्डे ह- रिहर-जयराम-प्रणीतभाष्येण समलङ्गतम्। हरिहरभाष्यस- हितस्ना नत्रिकण्डिकासूत्र-गदाधरभाष्यसहितश्राद्धनवक- णडिकासूत्रैः यमलजननशान्ति-पृष्ठोदिवि-शौच-भोजन- कामदेव कृतभाष्यसहितोत्सर्गपरिशिष्टसूत्रैः परिष्कृत-टिप्प ण्यादिभि: सहितं च। (कर्मकाण्डं २) रु० ३-० १८ संक्षेपशारीरकम्-मधूसूदनीटीकासहितम् संपूर्ण (वेदान्तं४)रु०८-०! १९. लघुजूटिका-अर्थात् अभिनवा परिभाषेन्दुशेखरपरिष्कृतिनि-

२० कातीयेष्टिदीपकः । (दर्शपौर्णमासपद्धतिः) महामहोपाध्याय- र्मितिः। (व्याकरणं २) रु० 0-८

२१ सपपाठि-शशवमहिम्नस्तोत्रम् श्रीगन्धर्वराज पुष्पदन्ताचार्य विरचितम्। हरिहरपक्षीय-मधुसूदनीटीकया (संस्कृतटी- का-संस्कृतपद्यानुवाद-भाषाटीका-भाषापद्यानुवाद-भाषा- विम्ब) पञ्चमुखीनाम्न्या टीकया-शक्तिमहिस्तस्तोत्रण च समन्वितम्। (स्तोत्रवि० १) रु० १-० सटीकन्यायबिन्दु :- भाषा- टीकासहित: (बौद्धन्याय वि० १) रु० १-८ २३ सपरिष्कृत-दर्पणसहितवैयाकरणभूषणसार: (व्याकरणं ३) रु० ४-०

(न्यायबिभाग ३) रु० ६ -: २५ मीमांसान्यायप्रकाशः (आपदेवीयः) श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिकृतया सारविवेचिन्या व्याख्यया सहितः (मीमांसा१) रु० २-० २६ पौरोहित्यकर्मसारः (टिप्पणीसमलंकृतः) प्रथमो भागः श्रीरमा- कान्तशर्मणा संगृहीत:। (कर्मकाण्डवि० ३) रु० ०-४ २७ लघुशब्देन्दुशेखर: म० म०श्रीनागेशभट्टविरचितः। अव्ययी भावान्ती भाग:, म०म० पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त-पर्वतीय कृतशेखरदीपकाख्येन टिप्पणेन समुज्ज्वलितः।(व्या०४) रु० -८ २८ रघुवशमहाकाव्यम्। महाकविश्री कालिदासविरचितम् पञ्चसर्गा त्मकम् । म० म० श्रीमल्लिनाथसूरिकृतसआ्विर्नाटीकया

लङ्गतम् (काव्यवि० ३) रु० ०-१२

काशीसंस्कृतसीरीज़। ३

२९ कामसूत्रम्। श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीतं बहुयत्नरासादितथा पूर्णया जयमङ्गलरचितया टीकया समेतम्। बहुखण्डितपाठान् परिपृ- र्य,सूत्राङ्गांश्च संयोज्य, परिष्कृत्य संशोधितम्।(काम०२)रु० ८-० ३० न्यायकु सुमाञ्जलीः। न्यायाचार्यपदाङ्गितश्रीम दुदयनाचर्यविरचि- तः। महामहो पाध्यायरुचिदत्तकृतमकरन्दोन्भासितमहामहो पाध्याय वर्द्धमनोपाध्यायप्रणितप्रकाशसाहतः (न्यायं४) रु० ६-० ३१ परिभाषेन्दुशेखरः। म० म० श्रीनागेशभट्टरचितः। म० म० भैरव- मिश्रचिरचितया भैरवीत्यपराख्यया परिभाषावित्ृत्या-तत्त्व- प्रकाशिकया टीकया च सहितः। (व्याकरणं ४) रु० ३-० ३२ अर्थसंग्रहः। पूर्वमीमांसासारसंग्रहरूपः। श्रीलौगाक्षिभास्करविरचि-

विरचितमीमांसार्थकौमुद्याख्यव्याख्यासहितः।(मीमां०२) रु०१-० ३३ न्यायवोर्त्तिकम् न्यायदर्शनवात्स्यायनाभाष्योपवृंहणम्। परमर्षि- भारद्राजोद्दयोतकरविरचितम्। महर्षि-गोतमादिचरितसम्व- लितबृहत्भूमिकासहितम्। (न्यायं) रु ६-० ३४ शुक्कयजुर्वेदसंहिता। वाजसनेयिमाध्यन्दिनशाखीया। श्रीमदुव्व- टाचार्यविरचितमन्त्रभाप्येण श्रीमन्महीधराचार्यविरचितवेद- दीपेन च सहिता। (भाग १-२-३-४)(वैदिकं ३) रु० ८-० ३५ शुक्कयजुर्वेदकाण्वसंहिता। श्रीसायणाचार्यविरचितभाष्यसहिता। १ अध्यायादारभ्य २० अध्यायपर्यन्ता। (वैदिकं ४) रु० ६-० ३६ सिद्धान्तलेशसंग्रहः। श्रीमदप्पयदीक्षितविरचितः। श्रीमत्परमहंस- परिव्राजकाचार्य कृष्णानन्दतीर्थविरचितया कृष्णालङ्गाराख्य- या ब्याख्यया समलंकृतः। (वेदान्तं ४) रु० ६-० ३७ काशिका। श्रीपाणिनिमुनिविरचितव्याकरणसूत्राणां वृत्ति: वि- द्द्वर-वामन-जयादित्यविनिरमिता। (व्याकरणं ५) रु० ६-० ३८ प्राकृतप्रकाशः। भामहकृतः। श्रीमद्वररुचिप्रणीतप्राकृतसूत्रसहि- तः । टिप्पण्या च संयोजितः । (व्याकरणं ६) रु० १-४ ३९ जीवन्मुक्तिविवेक: श्रीमद्विद्यारण्यस्वामिविरचितः । भाषानुवा- दसमेतः। (वेदान्तं ५) रु० २-० ४० श्रीनारदीयसांहता। ब्रह्मणोपदिष्टो नारदमहामुनिप्रोक्तो ज्यौतिष- ग्रन्थः । ४१ मेदिनीकोश :- मेदिनी कारविरचितः । (ज्योतिष २) रु० ०-६ (कोशं १) रु० १-८ ४२ मीमांसादर्शनम् । श्रीशबरस्वामिविरचितभाष्यसहितम् । (भाग१-२) (मीमांसा ३) रु० १०-०

काशीसंस्कृतसीरीज़।

४३ न्यादर्शनम्। श्रीगोतममुनीप्रणितम्। श्रीवात्स्यायनमुनीप्रणित. भाष्यसहितम्। श्रीविश्नाथन्थायपञ्चाननभट्टावार्यविरचि- तन्यायसूत्रवृत्त्यनुगतम्। टिप्पण्यादिसहितम् (न्याय ६) रु० ३-० ४४ दानमयूखः। विद्द्वरश्रीनीलकण्ठभट्टविरचितः। (धर्मशास्त्रं१) रु०१-८

४६ भास्वती। श्रीमच्छतानन्द्विरचिता । श्रीमातृप्रसाद (दैचज्ञभू- षण) पाण्डेयेन कृताभ्यां छात्रबोधिनीनाम संस्कृतसोदाहरण भाषाटोकाभ्यां सहिता। (ज्योतिषं २/ रु० २-०

लेन्द्रदत्तशर्मविरचितः पं० सीतारामशर्मकृतटिप्पण्या विभूषितः। (व्याकरणं ७) रु० १-४ ४८ मिताक्षरा। श्रीगौडपादाचार्यकृतमाण्डक्यकारिकाव्याख्या-श्रीम-

कृता। शंकरानन्दकृतमाण्डक्योपनिपद्दीपिका चा (वेदा०६) रु० १-४ ४९ काव्यप्रकाशः । श्रीमम्मटाच्चार्यविरचितः। पं० श्रीहरिशङ्करशर्मणा मैथिलेन संगृहीतया नागेश्वरीटीकयाऽलङ्कतः (काव्य०४) रु०४-० ५० अधिकरणकौमुदी । श्रीदेवनाथठक्कुरकृता। (मीमां०४) रु० १-० ५१ रघुवंशमहाकाव्यम्। महाकविश्रीकालिदासविरचितम् महामहो पाध्याय श्रीमल्लिनाथकृतसशीविनीटीकयोपेतम् पं० श्रीकन- कलालठक्कुरेण विरचितया भावबोधिनी टिप्पण्या सम- लङ्कतम् संपूर्णम्। रु० १-४ ५२ काथबोधः।साजनीकृत टीकोपेतः। दत्तात्रेय सम्प्रदायाऽनुगतः रु०-८ ५३ रसचन्द्रिका । पर्वतीय-पण्डितप्रवर-श्रीविश्वेश्वरपाण्डेय निर्मिता (काव्य० ६) रु०१- ५४ अलङ्कारमुक्तावली। पर्वतीय-विद्धद्वर-श्रीविश्वेश्वर पाण्डेय- निर्मिता- (काव्य वि० ७) रु० -१२-० जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः, पत्रादिप्रेषणस्थानम् चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफीस, विद्यातिलास प्रेस, गोपालमंदिर के उत्तर फाटक बनारस सिटी।