1. Alankara Tilaka Bhanudatta Ed. Devasthali G.V

Barcode : 5010010078213 Title - sriibhaanudattavirachitn' Author - g v devasthali Language - Sanskrit Pages - 64 Publication Year - 1947 Barcode EAN.UCC-13

5"010010 078213"

7. Srikrishnaparag Street. Royapettah. Madraso00014 TBeprtsanfrom the Journal of the Bombay Branch, Royal Asiatic Society, N.S., Vol. 23, 1947.

ALAMKĀRA-TILAKA OF BHĀNUDATTA

By G. V. DEVASTHALI

(Communicated through H. D. Velankar)

The present text of the Alamkara-tilaka of Bhanudatta is based on the three manuscripts that were available to me. The first (A) is the MS. from the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona; the second (B) is from the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society's Library, Bombay ; and the third (C) is from the Bhagvatsinghji Collection in the Library of the University of Bombay. Of these the first is only fragmentary; and breaks in the beginning of the fourth chapter. The third also is defective in several places. The second alone is quite complete without any break. A detailed account of these MSS. is given in the Introduction which is to follow later. I take this opportunity of recording my indebtedness to the authorities of the above-mentioned institutions for kindly lending me their MSS. and allowing me to use them for the preparation of this critical text. So far as I know, the work, at least a critical edition of it, is not published anywhere else.

॥ श्रीः ।। श्रीभानुदत्तविरचितं अलङ्कार-तिलकम् प्रथम: परिच्छेद:

सोऽयं मे' मुदमातनोतु भगवान् कोलावतारो हरि: सिन्धोः क्लेशमपास्य यस्य दशनप्रान्ते स्थिताया भुवः। तारा हारति वारिदस्तिलकति स्वर्वाहिनी माल्यति क्रीडादर्पणति क्षपापतिरहर्देव इच ताटङ्गति॥१॥

उरःस्फुरदलङ्कारचमत्कारपटुश्रियः । तनोति तिलकं भाले भारत्या भानुसत्कविः ॥ २॥

अथ रसा आत्मानः। तेषां शरीरं काव्यम्। तस्य गतिरीतिवृत्तिदोषतदभावगुणा'लङ्कारा इन्द्रियाणि। व्युत्पत्तयः प्राणाः। अभ्यासो मन इति। तत्राभिप्रेतार्थनिर्वाहकपदकदम्बकं शरीरम्। तददुष्टत्वेन ज्ञायमानं रसाधायकम्। न च दुष्टं काव्यमेव न भवतीति वाच्यम्। असतो दोषविचारानुदयात्। न हि गगनकमलस्य दुःसौरभादिकं विचार्यते। किञ्च- तदल्पमपि नोपेक्ष्यं काव्ये दुष्टं कथंचन। स्याद्वपुः सुन्दरमपि श्वित्रेणैकेन दुर्भगम्।।

58 G. V. Devasthali

इति दण्डिवचनात् प्रत्यक्षसिद्धमपलपितुमशक्यम्। न हि श्वित्रदुष्टशरीरं शरीरमेव न भवति। अदुष्टं च शरीरं निर्दोषसगुणसालङकृतिशब्दार्थयोः संघटनम्। तच्च लोकानां यशसे भवति। अदुष्टमपि त्रिधा उत्तममध्यमाधमभेदात्। उत्तमचमत्कारिव्यङ््यमुत्तमम्, मध्यमचमत्कारि- व्यङ्ग्यं मध्यमम्, अस्फुटचमत्कारिव्यङ्ग्यमधममिति केचित्। तन्न। ध्वनिविरहिणि. शब्दार्थ- चमत्कारे रसोत्पत्तिदर्शनात्। तस्माद् गुणालङ्कारबहुलमुत्तमम्, अल्पतरगुणालङ्कारं मध्यमं, गुणा- लङ्काररहितमधमम्। ध्वनिमत्ता च गाम्भीर्यमिति व्यङ्ग्यस्यापि गुणत्वमेव। तच्चतुर्विधं संस्कृतं प्राकृतमपभ्रंशो मिश्रकं चेति। गीर्वाणवाणी संस्कृतम्। सा च द्विविधा गद्यं पद्यं चेति। प्राकृतं त्रिविधं त्भवं तत्समं देशी चेति। देशो्द्वा देशी। देशास्तु महाराष्ट्र- सोरसेनगौडलाटमगधमैथिलादयः। तत्र महाराष्ट्रोद्वा' सम्यक्। गोपादिगीरपभ्रंशः। सकल- मिश्रणान्मिश्रकं नाटकादि। अपादपदकदम्बकं गद्यम्। तच्च द्विविधमुत्कलिका पद्यगन्धि चेति। •छन्दोनुकारिवर्ण- कलापरहितपदममुदाय उत्कलिका। छन्दोनुकारिकतिपयवर्णकलापकलितपदसमुदायः पद्यगन्धि। तयोश्च रीतिवृत्तिपुरस्कारेण पञ्च भेदाः चूर्णकं ललितं निष्ठुरं खण्डकं चित्रकं चेति। चूर्णके आरभटी वृत्तिः वैदर्भी रीतिः। ललिते कैशिकी' वृत्तिः पाञ्चाली रीतिः। निष्ठुरे आरभटी वृत्ति: गोडी रीतिः। खण्डके सात्वती वृत्तिः वैदर्भी रीतिः। चित्रके रीतिवृत्तिसाङ्कर्यम्। उत्कलिका यथा- जटापटलस्ख लदमरतर्राङ्गणीसीकरनिकरतारकितगगन९ मण्डलम्। पद्यगन्धि यथा-भजत भजत देवं "हिमकरकलाकान्तिचन्दनचयचर्चितकलेवरम्। चूर्णकं यथा- प्रतिरूपकमिव सुधारसस्य प्रतिफलमिव द्राक्षाफलस्य प्रतिमानमिव माध्वीकस्य स्मितमस्या राधिकायाः । ललितं यथा-दरहसितकिरणकल्लोलकिर्मीरितेन चपलचकोरचञ्चूपुटकुटिलेन लोचमाञ्चलेन राधिकाया लुण्ठितमिव मे मनः। निष्ठुरं यथा-जरठकमठपृष्ठनिष्ठुरशार्ङ्गतुङ्गटङ्कारकम्पितप्रलयपयोवाह१२ विभ्रमं श्रये श्रीपतिम्। खण्डकं यथा-किं वर्ण्यतामस्य रघुपतेराकारो निराकारो रागस्य हास उपहासो मिथ्याज्ञानस्य नेत्रं प्रतिनेत्रं धर्मस्य। चित्रकमुन्नयम्। लघुगुरुपुरस्कारेण या वर्तते सा गतिः। शुद्धाश्च गतयस्तिस्त्रो द्रुता विलम्बिता मध्या चेति। बहुभिर्लघुभिर्द्रुता। अल्पैर्विलम्बिता। समैर्मध्या। मिश्रिता च द्विविधा द्विमिश्रिता त्रिमिश्रिता चेति। द्विमिश्रिताः षट् "द्रुतविलम्बिता द्रुतमध्या विलम्बितद्रुता मध्यविलम्बिता विलम्बितमध्या मध्यद्रुता चेति। त्रिमिश्रिता अपि षट् द्रुतविलम्बितमध्या द्रुतमध्यविलम्बिता विलम्बितद्रुतमध्या विलम्बितमध्यद्रुता मध्यद्रुतविलम्बिता मध्यविलम्बितद्रुता चेति। सकलगतिमिश्रिता गतिशबला सर्वलघुः सर्वगुरुशचेत्यष्टादश गतयः। न च चतुर्मिश्रादयोऽपि भवेयुरिति वाच्यम्। गतिपौनरुक्त्या- पत्तेः। द्रता यथा-जय कपटमीन तव तनुविकसत्कमलपटल"मिव प्रकटयति नक्षत्रनिवहविभ्रमम्।

Alamkāra-Tilaka of Bhānudatta 59

विलम्बिता यथा-लङ्काभर्तुर्यशोहंसं संहर्तुं नालिकामालिकामिव सेतुमकार्षीः । मध्या यथा-हरसि "हलधर हललेखिन्या वीर्य लिखितुमिव कालिन्दीकल्लोलनिकरमषी- धारासारान्। एवं द्विमिश्रितादय" ऊहनीयाः। गतिशबला यथा-त्रिदशकुलकिरीटकोटिमणिमयूखमञ्जरीपिञ्जरीकृतचरणारविन्द जना'नन्द नित्यगुणग्राम नीलोत्पलदलश्याम श्रीराम किं नाम परिमितधिया वर्णनीयोऽसि। एवं पद्येऽपि सर्वगतयो ज्ञातव्याः। शब्दार्था काव्यं शब्दधर्मश्च रीतिः। "अतः प्रथमं रीतिरुच्यते। असमाससमासान्यतरमात्र- पुरस्कारेण या" प्रवर्तते सा रीतिः। न च वृत्तिदोषगुणेष्वतिव्याप्तिः। मात्रपदेन तेषां व्यावर्तनात्। रीतयश्च षट् वैदर्भी आवन्ती पाञ्चाली गौडी लाटी मागधी चेति। तत्रेषत्समासा वैदर्भीति केचित्। तन्न। समासविरहिण्यव्याप्तेः। किन्तु बहुसमासहीना वैदर्भी। असमासायामपि विशिष्टा- भावसत्त्वात्। सा च चतुर्विधा असमासा एकसमासा द्विसमासा सङ्कीर्णा चेति। कमेणोदाहरणानि- भुवा गेहे मयारण्ये रामस्त्यक्तस्त्वया पथि। अथ मुद्रे पुरन्ध्रीणां प्रत्ययं कः करिष्यति॥ स्तनयोरन्तरा व्योम किमासीदिति शङ्कया। भ्रमन्ति तव भृङ्गाक्षि हारास्तारा इवाकुलाः ॥ भवान्तरभिया कृष्ण भवन्तं भगवन् भजे। सिन्धोः पयसि गम्भीरे सहिष्ये शयनं कुतः ॥ लक्कापतिर्यस्य धनुर्निनादमाकर्ण्य शङ्काशतमादधानः। करेण मौर्वीशिथिलादरेण यज्ञोपवीतं मुहराममर्श॥ पतुःपदसमासा आवन्ती। यथा- गोविन्द लुभ्यन्नयनारविन्दमन्दाक्षमन्दाननशीतिरोचिः। राधा स्फुरत्किंशु ककुञ्जपालीमालीकरालीढकरा प्रतस्थे।। पञ्चपदसमासा पाञ्चाली। यथा- आविर्भवत्पुलकशालिकपोलपालिरिन्दीवरद्युतिगभीरशरीरकान्तिः । दृष्टोदरस्फुरदपाङ्गतरङ्गदक्षो वक्षोलुठन्मणिमयूखचयो मुकुन्दः ॥ पञ्चाधिकपद १समासा गौडी। यथा-

स्फूर्जद् "ध्वानविधूतदिग्गजप्रारब्धकोलाहलः ।

ज्वालावर्तितसप्तसिन्धुसलिलस्तोमो हर: पातु वः॥

60 G. V. Devasthali

अनेकरीतिमिश्रा लाटी। यथा- सप्ताम्भोनिधितीरहीरपटलालक्कारिणीं मेदिनीं दातुं विप्रकुलाय योजितवतः सङ्कल्पवाक्योद्यमम्। नाभीनीररुहात् सरोरुहभुवा तत्कालमाविष्कृते हस्ताम्भोरुहि भार्गवस्य किमपि ब्रीडास्मितं पातु वः॥ आरब्धरीत्यनिर्वाहा' मागधी। यथा- नो रसन्ध्या समुपास्यते यदि तदा लोकापवादाद् भयं सा चेत् स्वीक्रियते भविष्यति रवौ राजन्यबीजे नतिः। इत्थं चिन्तयतश्चिराद्भृगुपतेर्निश्वासकोष्णीकृतो दृक्प्रा"न्तप्रतिबिम्बशोणसलिलः सन्ध्याञ्जलिः पातु वः ॥ सा रणच रीतिरनुप्रासमुखी यमकमुखी श्लेषमुखी चेति। गुणग्रन्थे तासामुर्दाहरणम्। इदं त्वत्र चिन्त्यम्। रीत्यनिर्वाहो रीत्यन्तरप्रवेशः। तस्मान्मागध्यपि लाटयेव जाता। अनेकरीति- मिश्रणात्। इति पञ्चव रीतयः। नन् कर्तृकर्मक्रिया"पदानां पृथग्भाव"दर्शनाद्वैदर्भी विना सर्वत्र लाटयेव भवेदिति चेत्। सत्यम्। समासार्हपदानां समास उक्तः। तेषां प्राधान्यप्रतीतिनियमात्। अन्यथाविमृष्टविधेयांशदोषापत्तेः। गौडी वैदर्भी पाञ्चालीति तिस्रो रीतय इति वामनः। अस्य मते बहुसमासा गौडीति। अथ वृत्तयो निरूप्यन्ते। शब्देऽर्थे व्यासज्यवृत्तिर्वृत्तिः। "न चालङ्कारेऽतिव्याप्तिः। तस्य व्यासज्यवृत्तित्वाभावात्। शब्दनिष्ठस्य यमकादेरर्थावृत्तित्वम्। अर्थनिष्ठस्योपमादेः शब्दावृत्तित्वम्। न च माधुर्येऽश्लीलादिदोषे चातिव्याप्तिः। तत्रापि शब्दनिष्ठस्यार्थनिष्ठस्य च माधुर्यस्याश्लीलस्य च भिन्नभिन्नजातीयत्वात्। तत्र कैशिकी आरभटी सात्वती भारती चेति चतस्रो वृत्तय इति प्राचीनाः। कैशिक्यार- भटयोर्मध्यमभेदात् षड् वृत्तय इति कण्ठाभरणकारः। सुकुमारार्थसन्दर्भा कैशिकी। प्रौढसन्दर्भा कोमलार्था मध्यमकैशिकी। अस्या धर्मो नर्म। तत्र भरत :- शृङ्गाररसभूयिष्ठः प्रियाचित्तानुरञ्जकः । अग्राम्यपरिहासस्तु नर्म स्यात् तत् त्रिधा मतम्॥ परिहासो वैदग्ध्यक्रीडितम्। तस्य नर्मस्फुञ्जो नर्मस्फोटो नर्मगर्भ इति त्रयो भेदाः। अयमुत्सर्गः। यूनोर्नंवानु'रागनवदर्शननवसङ्गमजन्यसुखानुभवो नर्मस्फुञ्जः। यूनो युवत्या वा स्वाथसिद्धयनुकूल- प्रच्छादनव्यापारो नर्मस्फोटः । यूनोः कपटचेष्टया परस्परमनोनिरूपणं नर्मगर्भः । कैशिंकी यथा तातचरणानाम्- प्रेरयन्ति हृदयं न लोचनं नर्तयन्ति मदनं न दुर्यशः। वारयन्त्य"विनयं न सम्भ्रमं स्नेहसारशरणं कुलस्त्रियः॥

Alamkāra-Tilaka of Bhānudatta

मध्यमकैशिकी यथा- व्याकोशकोकनदशोककरः करोऽयं खेलच्चकोरमदचोरमिदं च चक्षुः। उद्धिन्न"विद्रुमरहस्यधरोऽधरोऽयं तत्स्यादवश्यमपि "वश्यमवश्यमस्याः ॥ अत्रावन्ती रीतिः । नर्म यथा- निर्यान्त्या: सविधे न कापि विदधे वाचोऽपि वा चातुरी लेभे वा न मुखाम्बुजे स्मितपरीहासो विकासोदयम्। चक्षु: किञ्चिदुदञ्चितं समभवद् विज्ञातमेतावता चेतः प्रेमकुरङ्गशावकदृशः स्थालीपुलाकोपमम्॥ नमस्फुञ्जो यथा- अस्तं याति गभस्तिमालिनि तमोजालर्जगत्यावृते वेषं वामदृशो" विधाय विशतो राधारहप्राङ्गणम्। बाले का त्वमसीति वृद्धवनितावाग्भिर्भयं विन्दतो गोविन्दस्य चुचु "त्कृतिर्विद'धतु श्रेयांसि भूयांसि नः ॥ ननु -- 'शृङ्गाररसभूयिष्ठा ललिता कैशिकी मता। सौन्दर्यसौकुमार्याभ्यां रौद्रादावप्यसौ भवेत्।।' इति तत्रातिव्याप्तिरिति चेत्। सत्यम्। सौन्दर्यं शृङ्गारः सुकुमारः सन्दर्भः। तस्मादेतौ "समु- दितौ यत्र रौद्रे"प्रविशतस्तत्परंमिदम्। यथा रघुकाव्ये 'सपदि गतमनस्क' इत्यादि। प्रौढार्थसन्दर्भारभटी। कोमलसन्दर्भा प्रौढार्था मध्यमारभटी। अस्याश्चत्वारो धर्माः वस्तू- त्थापनावपातसंस्फोटसंक्षिप्तयः। मायाद्युत्थापितं वस्तु वस्तूत्थापनम्। प्रवेश"निर्गमविद्रवहेतुरवपातः। करुद्धसंरब्धयोरन्योन्यमाघातः संस्फोटः । महतः संग्रामस्या"ल्पीयो निदानं संक्षिप्तिः। आरभटी यथा तातचरणानाम्- भूभून्मौलितटीषु दर्शितसमारम्भोऽयमम्भोधर- स्त्वत्खङ्गः प्रतिपक्षपङ्कपटलं प्रक्षालयन् धारया। युद्ध"क्रुद्धविरुद्धसिन्धुरदलद्गण्डस्थलप्रस्खलन् मुक्ताभि: करकाभिराशु समरक्षोणीतले वर्षति॥ मध्यमारभटी यथा- तव भृगुपते प्रतापो दहनति"२ पताकति व्योम। स्वर्णाचलः शरा"वति कलशति देवः सरोजिनीकान्तः॥ वस्तूत्थापनं यथा- अत्रान्तरे विरहविह्वलचक्रवाकीं मायामयीं दशमुखो रजनीमकार्षीत्। श्रीराघवो भटकुलस्य विहस्य निद्राविद्रावणाय धनुषि ध्वनिमाततान।

62 G. V. Devasthali

कोमलप्रौढसन्दर्भा प्रौढार्था सात्वतीति" केचित्। तन्न। 'वीरे रौद्रेऽद्भुते शान्ते वृत्तिर्भवति सात्वती।' इति भरत"वचनात् शान्तेऽति"व्याप्तेः। किन्तु कोमलप्रौढसन्दर्भा कोमलप्रौढयोरन्यतरार्था सात्वती। अस्याश्चत्वारो धर्मा: संघातसंलापोत्थापनपरिवर्तका इति। मन्त्रवित्तदैवपौरुषान्यतरकृतसेनाभेदः संघात्यः। परस्परो"क्तिः संलापः। युद्धाय प्रेरणमुत्थापनम्। प्रसक्तं "कार्यमपहाय कार्यान्तरकरणं परिवर्तः । कठोरार्था यथा तातचरणानाम्- देव त्वं पुरुषोत्तमोऽसि नियतं तत्रापि रामो भवान् प्रस्थाने तव लज्जयैव५ [नमति] व्यक्तं यतो" मेदिनी५१। द्राक्पूर्वाचलपश्चिमाचलकुचावावृण्वती प्रोच्च"लद्- ढक्कारावचलत्पयोधिलहरीचेलाञ्चलैश्चञ्चलै:॥ प्रथमं वैदर्भी ततो गौडी। कोमलार्था यथा- चन्द्रश्चञ्चतु मन्मथो मदयतु क्रीडा"सरः स्फूर्जतु स्वैरं स्वैरमुपैतु चन्दनवनीरन्ता वसन्तानिलः। नारीणामिव किन्तु ५कान्तविरह"व्याधिप्रकोपस्पृशा- मस्माकं हरि"विप्रयुक्तमनसामायुः परं क्षीयते।

संघात्यो यथा- रामस्य पाश्वं समुपाजगाम बिभीषणो भीषणबाहुवल्लि:। इतः किमु स्यादिति जातशङ्का रुरोद लङ्का विहगच्छलेन५१। कोमलप्रौढसन्दर्भा कोमलार्था भारती। ननु- 'भारतीयं भवेद्वृत्तिर्वीररौद्रा "द्भुताश्रया।' इति लिखनाद्वीरेऽतिव्याप्तिरिति चेत्। सत्यम्। वीररसे यत्राङ्ग 'तया हास्यादिप्रवेशस्तत्पर- मिदम्। धर्मनियमः प्रौढार्थे कोमलार्थे चो"त्सर्गः। एषा च नाटके प्रधाना। अस्याश्चत्वारो धर्मा आमुखं प्रहसनं वीथी प्ररोचना चेति। आमुखं प्रस्तावना। हास्य"प्रमुखं प्रहसनम्। छल- वाक्याधिकोक्तिप्रभृतयस्त्रयोदश वीथयः। कविनायकपरिषत्स्वरूपनिर्वचनं प्ररोचना। भारती यथा- पातिव्रत्यमिदं यदीच्छसि मया "साकं रणं स्वीकुरु "स्वानं साधय चारुशङ्कशकले चक्र्कं चमत्कारय। इत्थं स्वामिवचो निशम्य मधुपव्याधूतनीलोत्पल- द्रोणीदक्षकटाक्षपातसुभगं लक्ष्याः स्मितं पातु वः ॥ वैदर्भी गौडी च रीतिः। कोमलोऽर्थः ।

Alamkāra-Tilaka of Bhānudatta 63

प्रहसनं यथा- भिक्षौ दिग्वाससो वासो"भिक्षित समुपागते। आसी द्दर्गः स्मितज्योतिरुद्योतिमुखमण्डलः॥ अनेकवृत्तिशबलम्। तद्यथा- रामेण वारिनिधिबन्धनबन्धुरेण हेलाविभिन्नदशकन्धरकन्धरेण। रोमाञ्चितस्मितरुचि"स्नपिताधरेण सीतामुखे निदधिरे नयनान्तपाताः"। प्रथमपदे सात्वती द्वितीयपदे आरभटी तृतीयपदे भारती चतुर्थपदे कैशिकी।

इति श्रीभानुदत्त७१ विरचितेऽलङ्कारतिलके प्रथमः परिच्छेदः ॥

द्वितीयः परिच्छेद:

अथ दोषा निरूप्यन्ते। रसानुभवप्रतिबन्धको दोषः। स च ज्ञायमान एव प्रतिबन्धकः। अज्ञाते तस्मिन् पद्यादौ रसोत्पत्तिदर्शनात्। स्वरूप'तस्तस्य प्रतिबन्धकत्वे रसभ्रमानुदयापत्तेः। स च निविधः। पदनिष्ठो वाक्यनिष्ठोऽर्थनिष्ठश्च। न च यमकादावसदर्थदोषेऽव्याप्तिः अर्थदोषे सत्यपिपदनिष्ठरसोत्पत्तिदर्शनादिति वाच्यम्। तन्निष्ठदोषस्य तन्निष्ठरसोत्पत्तिप्रति- बन्धकत्वात्। अन्यथातिप्रसङ्गात्। तत्र पददोषाः। तत्र कण्ठाभरणकारः- असाधु चाप्रयुक्तं च कष्टं चानर्थकं च यत्। अन्यार्थकमपुष्टार्थमसदर्थ तथैव च।। अप्रतीतमथ क्लिष्टं गूढं नेयार्थमेव च। संदिग्धं च विरुद्धं च प्रोक्तं यच्चाप्रयोजकम्॥ देश्यं ग्राम्यमिति स्पष्टा दोषाः स्युः पदसंस्थिताः ॥ काव्यप्रकाशका 'रमते अवा"चकानुचितार्थाविमृष्टविधेयांशा अधिक 'दोषाः। अनुशासनाननुमतमसाधु। न चास मर्थादौ 'जलं जलधरे क्षार'मित्यादावतिव्याप्तिः। तत्र पदस्य साधुत्वात्। ननु 'आजघ्ने विषमविलोचनस्य वक्षः' इत्यादावतिव्याप्तिरिति चेत्। सत्यम्। तदसाध्वेव। किन्तु तद् वाक्यगतमिदं पदगतमिति विवेकः'। यथा- 'गच्छध्वं कच्छ- मम्बुधेः' १इति। अस्या"नुकरणे दोषाभावः। सिद्धमपि कविभिरसंचारितमप्रयुक्तम्। न चासाधावतिव्याप्तिः। सिद्धपदेन तद्वयावर्तनात्। न चाश्लीलेऽतिव्याप्तिः। रसविशेषे तस्यापि प्रयुक्तत्वात्। ननु कवयः कतिपये यावन्तो वा। आद्ये सर्वत्राप्रसिद्धिः१। द्वितीये तदवगन्तुमशक्यं भाविकवीनामननुभवादिति चेत्। न। कविभिः पूर्वसत्कविभिरि "त्युक्तत्वात्। यथा- तत् सत्यं ते" वचन्ति यत्।

64 G. V. Devasthali

वचेरन्तिपरस्य कवीनामनभिधानात्। कविभिर्न निबद्धमित्ययोग्यमेव तत्पदं जातमिति नास्ति। किन्त्वन्वयबोधविघटनद्वारा। तथा"च व्युत्पन्नसदसि न दोष इति। श्रुतिकष्टकरं कष्टम्। श्रुतीत्युपलक्षणम्। रसनाकद्टप्यवगन्तव्यम्। 'सजातीयाक्षरयोरेकत्र समावेशो रसनाकटु। यथा-

श्रुतिकटु यथा- स्मर रन्तासि योषि"ताम्।

दिक्षु दिक्षु क्षिपत्यक्षि पक्ष्मलाक्षी प्रति"क्षणम्। इति। रौद्रेऽ२स्य गुणत्वम्। २१पादमात्रपूरकमनर्थकम्। यथा- स एव हि समहेश्वरः। यमकादावस्य दोषाभावः । रूढिच्युतमन्यार्थकम् । यथा- त"न्मुखं केसरि स्फीतम्। केसरिशब्दः सिंहे "रूढः। केसरः किञ्जल्कमस्यास्तीति पद्ममभिहितम्। २असमर्थेऽतिव्याप्ति- श्चिन्त्या। "प्रहेलिकायां गुणः । तुच्छार्थमपुष्टार्थम्। यथा- सिन्धुनन्दननन्दनः । बुध एतावति वक्तव्ये एतावान्प्रयास:२९। क्लिेष्टेऽतिव्याप्तिश्चिन्त्या। १ अस्य च्छन्दोऽनुरोधे दोषा- भावः। यथा- दशपूर्वमुखो हतः । सस"म्यगर्थः समर्थः। कष्टेन द्वितीयो ्ऽर्थो यत्र तदभिधानेऽसमर्थम्। न च प्रसिद्धि'हते- डतिव्याप्तिः तत्र द्वयमपि समर्थम्। किन्तु4 प्रसिद्धमेकमितरद"प्रसिद्धमिति भेदः। यथा- ललङघे नीरदं हरिः। अस्य प्रहेलिकायां गुणत्वम्। शास्त्रमात्रप्रसिद्धमप्रतीतम्। यथा- बभार पारिमाण्डल्यमिव पाणौ हरिर्गिरिम्। अस्य शास्त्रवित्सभायां दोषाभावः । दूरार्थ प्रत्यायकं क्लिष्टम्। यथा २०- नगरिपुसुतसुतरिपुसदृशस्त्वम्। "नगरिपुरिन्द्रस्तत्सुतोऽर्जुनस्तत्सुतो घटोत्कचस्तदरिः कर्ण इति दूरादवगम्यते। प्रसिद्धे"९ न दोषः। ४पयोधरक्ष्माधरयोमृगीदृशस्त्वगिन्द्रियग्राह्यगुणः कदा भवेत्। अप्रसिद्धार्थं गूढम् यथा- हरिरुत्प्लृत्य गच्छति। हरिशब्दो वाचकोऽपि"१ मण्डूकेऽप्रसिद्धः। अस्यापि कारण प्राप्तौ बद्धो काव्ये दोषाभावः। तना

Alamkāra-Tilaka of Bhānudatta 65

स्वसङ्केतितमसङ्केतितं वा नेयार्थम्। यथा- माध्वीकं द्वेष्टि पङक्तिकृत्। माध्वी"कं मधुनामानं दैत्यं पङक्तिकृद्दशावतारो हरिः। प्रहेलिकायामस्य दोषाभावः। यथा वा- तडिद्दासी त्वया कृता। अधमत्वेन" लक्षणम्। व्यङ्ग्यालङ्कारे गुणः। अर्थसन्देहकरं सन्दिग्धम्"। यथा- मया संवीक्षितो हरिः। तृतीयायां मा शब्दास्मच्छब्दप्रयोगसन्देहः। प्रकरणे निश्चायके दोषाभावः। निश्चितं सद्विरुद्धार्थस्मारकं विरु"्द्धम्। स"न्दिग्धेऽतिव्याप्तिवारणाय निश्चितपदम्। इदं विशेषणगतं विशेष्यगतं समासगतम"समासगतम्। करमेणोदाहरणानि- प्रियस्य पुलकश्रेणी कान्ताप्रीतिविसूचिका। यमस्ते हृदि वर्तते। संयम इति वाच्यम्। ५१अत्रापूर्वमस्य५१ स्मरणम् । द्विजस्तव गृहे हृद्यमद्य भक्ष्यं विधीयते। श्लेषालङ्कारे दोषाभावः । अदीपकमप्रयोजकम्। यथा"- राम: श्याम: समाययौ। जात्यभिप्राये दोषाभावः । देशसङ्केतितं देश्यम्। यथा- वेदं५५ विना द्विजो रण्डः । रण्ड इति पामरे "मैथिलसङ्केतितम्"। महाकविप्रयोगे दोषाभावः। ग्राम्यं त्रिधा अश्लीलममङ्गलं घृणाकरं चेति। अश्लीलमपि त्रिधा अश्लीलार्थमशलीलार्थान्तर- मश्लीलस्मृतिकरं" चेति। त्रितयमपि यथा- गृह्यतां मे कुरङ्गाक्षि कृपाणी लोहितानना। योनिरोधस्त्वयारब्ध आयुधं तव साधनम्॥ ५१अमङ्गलमपि त्रिधा। त्रितयमपि यथा- निशि निद्रास्तु ते दीर्घा विहितामरयातना५। हारावाप्तिरभूत् कण्ठे। एवं घृणाकरमपि त्रिधोदाहरणीयम्। अश्लीलं च संस्कृताश्लीलं देशाश्लीलं च। तत्र देशाश्लीलं देश एव दूषणम्। यथा- ववुरित्थं समीरणाः । एवमन्यदु"दाहरणीयम्। कवि"संगृहीतेषूपस्थभगवद्द्गिनीप्रभृतिषु दोषाभावः"। 5

64 G. V. Devasthali

वचेरन्तिपरस्य कवीनामनभिधानात्। कविभिर्न निबद्धमित्ययोग्यमेव तत्पदं जातमिति नास्ति। किन्त्वन्वयबोधविघटनद्वारा। तथा"च व्युप्पन्नसदसि न दोष इति। श्रुतिकष्टकरं कष्टम्। श्रुतीत्युपलक्षणम्। रसनाकद्टप्यवगन्तव्यम्। 'सजातीयाक्षरयोरेकत्र समावेशो रसनाकटु। यथा-

श्रुतिकटु यथा -- स्मर रन्तासि योषि"ताम्।

दिक्षु दिक्षु क्षिपत्यक्षि पक्ष्मलाक्षी प्रति"क्षणम्। इति। रौद्रेऽ१स्य गुणत्वम्। २१पादमात्रपूरकमनर्थकम्। यथा- स एव हि २महेश्वरः। यमकादावस्य दोषाभावः । रूढि च्युतमन्यार्थकम्। यथा- तन्मुखं केसरि स्फीतम्। केसरिशब्दः सिंहे ररूढः। केसरः किञ्जल्कमस्यास्तीति पद्ममभिहितम्। २७ असमर्थेऽतिव्याप्ति- श्चिन्त्या। २प्रहेलिकायां गुणः । तुच्छार्थमपुष्टार्थम्। यथा- सिन्धुनन्दननन्दनः । बुध एतावति वक्तव्ये एतावान्प्रयास:२१। क्लिेष्टेऽतिव्याप्तिश्चिन्त्या। १अस्य च्छन्दोऽनुरोधे दोषा- भावः। यथा- दशपूर्वमुखो हतः । सस"म्यगर्थः समर्थः। कष्टेन द्वितीयो१ ऽर्थो यत्र तदभिधानेऽसमर्थम्। न च प्रसिद्धि"हते- 5तिव्याप्तिः तत्र द्वयमपि समर्थम्। किन्तु"४ प्रसिद्धमेकमितरद'प्रसिद्धमिति भेदः। यथा- ललङ्धे नीरदं हरिः। अस्य प्रहेलिकायां गुणत्वम्। शास्त्रमात्रप्रसिद्धमप्रतीतम्। यथा- बभार पारिमाण्डल्यममिव पाणौ हरिर्गिरिम्। अस्य" शास्त्रवित्सभायां दोषाभावः। दूरार्थप्रत्यायकं क्लिष्टम्। यथा १७- नगरिपुसुतसुतरिपुसदृशस्त्वम्। 'नगरिपुरिन्द्रस्तत्सुतोऽर्जुनस्तत्सुतो घटोत्कचस्तदरिः कर्ण इति दूरादवगम्यते। प्रसिद्धे"९ न दोषः। ४पयोधरक्ष्माधरयोमृगीदृशस्त्वगिन्द्रियग्राह्यगुणः कदा भवेत्। अप्रसिद्धार्थ गूढम् यथा- हरिरुत्प्लुत्य गच्छति। हरिशब्दो वाचकोऽपि मण्डूकेऽप्रसिद्धः। अस्यापि कारण" प्राप्तौ (बढ्धे)काव्ये दोषाभावः।

Alamkāra-Tilaka of Bhānudatta 65

स्वसङ्केतितमसङ्केतितं वा नेयार्थम्। यथा- माध्वीकं द्वेष्टि पङक्तिकृत्। माध्वी"कं मधुनामानं दैत्यं पङक्तिकृद्दशावतारो हरिः। प्रहेलिकायामस्य दोषाभावः। यथा वा- तडिद्दासी त्वया कृता। अधमत्वेन" लक्षणम्। व्यङग्यालङ्कारे गुणः। अर्थसन्देहकरं सन्दिग्धम्४। यथा- मया संवीक्षितो हरिः। तृतीयायां मा शब्दास्मच्छब्दप्रयोगसन्देहः। प्रकरणे निश्चायके दोषाभावः। निश्चितं सद्विरुद्धार्थस्मारकं विरु"्द्वम्। स"न्दिग्धेऽतिव्याप्तिवारणाय निश्चितपदम्। इदं विशेषणगतं विशेष्यगतं समासगतम"समासगतम्। करमेणोदाहरणानि- प्रियस्य पुलकश्रेणी कान्ताप्रीतिविसूचिका। यमस्ते हृदि वर्तते। संयम इति वाच्यम्। ५१अत्रापूर्व मस्य५२ स्मरणम्। द्विजस्तव गृहे हृद्यमद्य भक्ष्यं विधीयते। श्लेषालङ्कारे दोषाभावः । अदीपकमप्रयोजकम्। यथा"- राम: श्याम: समाययौ। जात्य" भिप्राये दोषाभावः । देशसङ्केतितं देश्यम्। यथा- वेदं५५ विना द्विजो रण्डः । रण्ड इति पामरे "मैथिलसङ्केतितम्"। महाकविप्रयोगे दोषाभावः। ग्राम्यं त्रिधा अश्लीलममङ्गलं घृणाकरं चेति। अश्लीलमपि त्रिधा अश्लीलार्थमशलीलार्थान्तर- मश्लीलस्मृतिकरं चेति। त्रितयमपि यथा- गृह्यतां मे कुरङ्गाक्षि कृपाणी लोहितानना। योनिरोधस्त्वयारब्ध आयुधं तव साधनम् ॥ ५अमङ्गलमपि त्रिधा। त्रितयमपि यथा- निशि निद्रास्तु ते दीर्घा विहितामरयातना। हारावाप्तिरभूत् कण्ठे। एवं घृणाकरमपि त्रिधोदाहरणीयम्। अश्लीलं च संस्कृताश्लीलं देशाश्लीलं च। तत्र देशाश्लीलं देश एव दूषणम्। यथा- ववुरित्थं समीरणाः । एवमन्यदु"दाहरणीयम्। कवि"संगृहीतेषूपस्थभगवद्दगिनीप्रभृतिषु दोषाभावः"। 5

66 G. V. Devasthali

रस"विपरीता रीतिररीतिः। यथा- रामो जघान बाणेन। वृत्त्यनुरुद्धायां रीतौ दोषाभावः । रिङ्त्येष रणाङ्गणे। अत्र मध्यमारभटी वृत्तिः"वैदर्भी रीतिः। योगरूढयोरप्रतिपादकमवाचकम्। यथा- तव चक्रस्य गर्जितम्। गर्जितं मेघनादे शक्तम्। तत्तु गर्जितमवाचकं न भवति। परन्तु चक्र्स्येति वाक्यदूषण"मिदमिति चिन्त्यम्। यथा- पांसुभिर्वासरो निशा। निशापदेन तमोमयत्वमुक्तम्। तन्न तद्वाचकम्। अस्य समाधौ गुणत्वम्। यथा- नरसिंहस्य स कोऽपि कण्ठगर्जः । अनर्हार्थमनुचितार्थम्। न च विरुद्धेऽतिव्याप्तिः। विपरीतप्रतीति विरुद्धम्'१। अधमत्वप्रतीति- रनुचितार्थमिति भेदात्। यथा- राघवो रतिपतिः प्रतीयते। रत्या: पतिरित्यपि" प्रतीयमानोऽर्थः। निन्दायामस्य दोषाभावः"१। यथा७२ कुटिलस्तव कुन्तलः। विधेयां" शस्य".प्राधान्येनाप्रतीतिरविमृष्टविधेयांशम्। अस्य यद्यप्यन्वयबोध"विरोधित्वं नास्ति तथापि विलम्बितान्वय"बोधजनकत्वेन दूषणत्वम्। यथा- द्वितीयमूर्तिर्मधुसूदनस्य। प्रसिद्धावस्य न दोषत्वम्। यथा- मुखचन्द्रो विराजते। निष्ठुरसन्धिवदस्यापि वाक्य दोषत्वम्। अदुष्टस्यैव पदस्यान्यसमाहारेण दुष्टत्वात्। न"१ चात्र समासनियमस्तत्र तस्यानियम इति वाच्यम्। समास स्थले दोषस्या"परिहार्यत्वादिति चिन्त्यम्। अथ वाक्यदोषाः। तत्र कण्ठाभरणकार :- शब्दहीनं क्रमभ्रष्टं विसन्धि पुनरुक्तिमत्। व्याकीणं वाक्यसङ्कीर्णमपदं वाक्यगर्भितम्।। द्वे भिन्नलिङ्गवचने द्वे च न्यूनाधिकोपमे। भग्नच्छन्दवती च द्वे चाशरीरमरीतिमत्।। वाक्ये०९ ह्येते महादोषाः षोडशैव प्रकीर्तिताः ॥

रिक्तानि९। 5B

Alamkāra-Tilaka of Bhānudatta 67

इतरपदा"प्रयोग: शब्दहीनम्। यथा- रामो रथेनाध्वनि संचचार। चरतेस्तु तृतीयायोगादात्मनेपदम्। विवक्षातो दोषाभावः। क्मभ्रष्टं द्विविधम्। विपर्यासच्युतभेदात्। उभयमपि" यथा- पयोधराधरौ बिम्बहेमाम्बुजसहोदरौ९। चक्षुर्मुखं मुखं" तस्याः सखे मदनदैवतम्। सम्बन्धविज्ञानावेगविरहोन्मादादावदोषः। यथा"- सत्त्वं रजस्तमः पुंसामिति सन्ति त्रयो गुणाः। अन्त्यो मध्यः परत्रास्ति प्रथमस्त्वयि राघव॥ विसन्धि द्विविधं निष्ठुरसन्धि विगतसन्धि च। उभयमपि यथा- १गिर्यार्यार्यायनं हित्वा पद्मा एष्यति मे गृहम्। प्रथमस्य रौद्रे द्वितीयस्य प्रगृह्यादौ न दोषः। यथा- चन्द्रार्को ककुभ: केलिस्खलिते कुण्डले१ इव। समानजातीयार्थं पुनरुक्तम्। यथा- भीमो भीमोऽर्जुनोऽर्जुनः। लाटानुप्रासे गुणः। यथा- चन्द्रं१०० चन्द्रानने पश्य। मिथो विभक्ती नामसांनिध्यं व्याकीर्णम्। यथा- १०२ सुप्तो हरिरगंतम्। बोधाविरोधिपदान्तरिते दोषाभावः। यथा- हरः स्म तत्र स्मितमातनोति। महावाक्येनानुरुद्धेन वाक्यान्तरेणान्तरितं वाक्यगर्भितम्। न च व्याकीर्णेऽतिव्याप्तिः। तस्य महावाक्यानुरोधित्वात्। यथा १५ एह्येहि कोऽधिको मत्तो मामनुस्मर राधिके। प्रश्नोत्तरे न दोषः । भिन्नलिङ्गवचने यथा- समुद्र इव कौशल्या रत्नानीव रघूद्वहः। अनुद्वेगे चादोषः । रत्नं दारा गृहे यस्य। न्यूनाधिकोपमाने यथा-न्यूनं च द्विविधं हीनोपमानं हीनविशेषणोपमानं च। अधिकमपि द्विविधमधिकोपमानमधिकविशेषणोपमानं च। हीनाधिकोपमाने यथा- १७खद्योत इव तिग्मांशुः खद्योतस्तिग्मभानुवत्।

68 G. V. Devasthali

महतो निन्दायां हीनोपमा हीन'स्तुतावधिकोपमा च न दोषः१। यथा- भार्गवस्य प्रतापाग्रे भास्वान् खद्योतपोतवत्। काककोकिलवत् क्रोडे क्रीडसि त्वं महीरुहः ॥ न्यूनाधिक'विशेषणोपमाने यथा- चरच्चकोरशीतांशुरिव राधे तवाननम्। लतेव राजते बाहुः झणत्कनककङ्कणः ॥ प्रसिद्धो न दोषः । मदनकर'तालनर्तितमधुकर इव चक्षुरेणाक्ष्याः। मृगनाभिबिन्दुसुन्दरमाननमिन्दूपमं तस्याः॥ नयने चापलं चन्द्रे कलङ्क इति प्रसिद्धम्। छन्दोयतिभङ्गौ स्पष्टौ१११। 'एत्यग्रे इत्यनुशासनात् प्रादि'"पूर्वस्य वा पादान्त इति पादान्तस्य १लघोर्यतिभङ्गस्य स्वरसन्धौ न दोषः। क्र्मेणोदाहरणानि यथा- सीमन्ते सिन्दूरं तव दूरात् प्रेक्ष्य पञ्चेषुः। तरणेरस्य तलोदरि ग्रहणं राहोर्वितर्कयति॥ अयि शशिमुखि गच्छत्यध्वनि श्रीमुरारिः। अत्राष्टमस्थाने यतिभङ्ग: स्वरसन्धिकृतो न दोषाय। क्रियाहीनमशरीरम्। क्रियेत्युपलक्षणम्। कर्मकर्तृहीनगप्यवगन्तव्यम्। यथा- रामं राजीवलोचनम्। स्फुटं प्रतीयमानायां क्रियायां१७ न दोषः। यथा"८- हृदयं त्वयि राघवे। अत्रास्तीति स्फुटं" प्रतीयमाना १२ क्रिया। शैथिल्यमरीतिः। सौकुमार्यकाठिन्यराहित्यं शैथिल्यम्। यथा- ललना ललितालापकोमला लोललोचना। गौडयां गुण: । विसर्गस्त्रिविधः। अविकृतो विकृतः पुष्टश्च। अविकृतो लुप्तविसर्गः। विकृत उपहतः। पुष्टः स्पष्टः। त्रितयमपि यथा- 'उत चन्द्र उत पुरन्दर उत नल' इत्यादि। कर्णो हतो नलो नीलो जनो दीनो जडो नृपः १२९। मन्दश्चन्द्रः शरः' क्रूरः कायः क्षामः स्मरः खलः ॥ प्रथमस्य क्रमे न दोष:१२। द्वितीयतृतीययोः कतिपयवर्णान्तरितयोर्न दोषः। यथा- राम: क्षामकलेवरः स्मरशरज्वालातुरः पातु नः ॥ बालो व्यालोललीलोत्पल'दलनयनो गोपवेषोऽद्य दृष्टः ॥

Alamkāra-Tilaka of Bhānudatta 69

पतत्प्रकर्षो१२५ यथा- जय दामोदर दानवदारण दीर्घदुःखदलनोदयदक्ष। दुर्निरूप दुर्दर्श दुरत्यय विरचय करुणामीश'२६ नमस्ते॥ त्रिपादयमकादौ न दोषः। कर्मकर्तृक्रियाभिः परिसमाप्तस्य वाक्यस्य पुनरुपादानं समाप्तपुनरात्तम्। यथा- पातु त्वां पुण्डरीकाक्षो दानवक्षोभवर्धनः। आकाङक्षाविघटनद्वारा चास्य दोषत्वम्। तथा च यत्राकाङक्षा तादृशि'२७ तदर्थे२"हेतुविशेषणे वा न दोषः। तदर्थ ''यथा- नमस्तस्म महेशाय भवसन्तापशान्तये। हेतुविशेषणं"० यथा- अद्यापि सखि नायातः कृष्णः कुलिशमानसः। अभिमतयोगव्यतिरेकोऽनभिमतयोगः । स चासमासगतः११ समासगतः प्रकरणगतश्च। अस- माससमासगती ११२ यथा- दृक्पातैः पातिता येन त्रिदशास्तीव्रतेजसः१११। १'अहो शाखामृग[स्त]स्य भुजाशाखासु खेलति। तीव्रतेजसा१५ इति कृतेडभिमतयोगो भवति। १व्यासस्य मुखमादर्शो भवभूतिर्विभूषणम्। रसना कालिदासस्य भारतीरङ्गवेदिका।। भारत्मा, रङ्गवेदिका१ इति कृते सकलयोगो भवति। अध्याहारे दोषाभावः। अर्धान्तरे द्वितीयार्धे एकस्य पूर्ववाक्यान्वयिनो हेत्वा देरप्रधानस्य वाचकमर्धान्तरकवाचकम्। एवमर्धान्तरे 'प्रथमार्धे एकस्योत्तर'१वाक्यान्वयिनो हेत्वादेर्वाचक'मर्धान्तरैकवाचकमवगन्तव्यम्। पादेऽपि अर्धेऽपि पदविपर्यासाद् व्याकीर्णम्। अर्धान्तरैकव्चकस्य चैकार्धे परार्धान्वयिन एव हेत्वा- देर्वाचकत्वमिति ततो भेदः । अङ्गे कुरङ्गाक्षि निधेहि भूषाम् द्राक्षारसे क्षाररसो न युक्त:। तदित्थमाकर्णय मद्वचांसि सुधा विशुद्धव सतां हिताय४। तद्वेतोर्निधेहि भूषामित्यन्वयः। तदुत्तरार्धे पतितम्। वाच्यमनभिहितमनभिहितवाच्यम्। वाच्यमभिप्रेतम्। तच्च क्वचिन्मुख्यम्। क्वचिदपि तु-हि-प्रभृतयः। यथा- ताताङ्रिभक्तियुक्तेन तथापि१५ पितुराज्ञया। राज्यं त्यक्तं श्रितं कुञ्जमनुल्लङ्ष्यं गुरोर्वच:।

70 G. V. Devasthali

ताताङत्रिभक्तियुक्तोऽस्मीति "कर्तुं युज्यते श्रितं' चेति। चरमपादे"८ हेत्वर्थ'रचाभि- धातुमुचितः । १५०असमाजे पतितमस्थानपतितम्। यथा- न राजा येन वीक्षितः। न वीक्षित इति युज्यते। यथा वा- सखि ऋूरे तमःपूरे नालोकि यदुनन्दनः । गत्वापि११ यमुनाकुञ्जमञ्जनाचलदीधितिः॥ अञ्जनाचलदीधितिरिति १५२यद्यदुनन्दनविशेषणं तत्समाज१ च्युतम्। व्याकीर्णेऽतिव्याप्तिश्चिन्त्या।

अस्थानपदसमासं यथा- चक्षुः कुवलयक्रोडकरीडोद्भृङ्गजयो"द्यतम्। मध्यमकैशिक्यां मध्यमारभटयां च१ न दोषः।

प्रसिद्धिहतं च यथा- गर्जत्येष फणीश्वरः। समाधौ न दोषः । भग्नारम्भो भग्नप्रक्मः । न च पतत्प्रकर्षेऽतिव्याप्तिः। तत्र च प्रकर्षभङ्गोऽत्र चारम्भभङ्ग इति भेदात्। स च पञ्चविधः प्रकृतिप्रत्ययपर्यायसर्वनामोपसर्गभेदात्। प्रकृतिप्रक्रभभङ्गो यथा- स्मृतो हैमवतीनाथो लक्ष्मीनाथोऽपि चिन्तितः । पुनरपि स्मृत इति युज्यते। प्रत्ययप्रक्रमभङ्गो यथा- गच्छन्कच्छं प्रियां प्रेक्ष्य रोमाञ्चन्वर्तते हरिः। पश्यन्निति युज्यते। पर्यायप्रकमभङ्गो यथा- १५ शोण: करः कुरङ्गाक्षि रक्तस्तेऽ्धरपल्लवः। पुनरपि शोण इति युज्यते। सर्वनामप्रक्रमभङ्गो यथा १५६- १५"हरेरस्य कथां तस्य चिन्तनं न क्षणं त्यज ॥ पुनरस्येति युज्यते। उपसर्गप्रकमभङ्गो यथा१५७_ अनुस्मर स्मरारातिं विचिन्तय विषं जगत्।। पुनरन्विति युज्यते। ननु प्रत्ययादीनां पुनरभिधाने कथितपददोषापत्तिरिति चेत्। न। धर्मिधर्मोभयनिष्ठं कथित- पदं धर्ममात्रनिष्ठं भग्नप्रक्ममिति भेदात्। वस्तुतस्तु १५द्वितीयस्थाने क्र्मभङ्गो न दोषाय। प्रथम एव क्रमो न भवति। किन्तु प्रथममारम्भः। पुनस्तत्करणे क्र्मः। तेन तृतीयस्थाने यदि भङ्ग- स्तदा प्रक्रमभङ्ग इत्यभिधीयते। चित्रे न दोषः। १५१ न्यूनं यथा- किं किमित्याकुल: शिवः।

Alamkāra-Tilaka of Bhānudatta 71

किं किमित्युक्तमुद्देश्यं च नोक्तम्। नवोढासम्भ्रमादिवाक्ये न दोषः। '५० यथा- किं किमाकुलमभाषताङ्गना। अधिकपदं यथा- कलावान् कैरवद्युतिः । चन्द्रस्य श्वैत्यं प्रसिद्धमेव१६१। अस्याप्यर्थविशेषे प्रकर्षजातौ च न दोषः। यथा- आश्रौषं हयहेषितम् । हयसांनिध्यमर्थविशेषः। द्वितीयं यथा- अभिनवबिसकाण्ड"च्छेदगौरः सुधांशुः। अत्र कान्तिविशेषः प्रतिपाद्यः। तृतीयं स्फुटम्। अमतः परो द्वितीयार्थो यत्र तदमतपरार्थम्। इदं च श्लेष एव। तथा च विरु'द्वार्थयोः श्लेषोऽपि न कर्तव्यः। यथा- वारिदं विगतजीवनं शरत् कासहासरुचिरा व्यलोकयत्। अत्र करुणहासौ श्लेषेण प्रतिपादितौ। तौ च, विरुद्धौ। अङ्गाङ्गितया यदि भासते तदा न दोषः। कष्टालड्कारः कष्टरसश्चो"हनीयः।

पदवाक्ययोर्दोषो नास्ति तथापि सम्प्रदायानुरोधादतिरिक्तास्ते निरु"प्यन्ते। तत्र कण्ठाभरण- कार :- अपार्थ व्यर्थमेकार्थं ससंशयमपत्रमम् । खिन्नं चैवातिमात्रं च परुषं विरसं तथा।। १७हीनोपमं भवेच्चान्यदधिकोपममेव च। अप्रसिद्धोपमं चान्यदसदृक्षोपमं'१ तथा॥ निरलङ्कारमश्लीलं विरुद्धमिति१७२ षोडश । काव्यप्रकाशकारमते अपुष्टं व्याहृतं निर्हेतु अनवीकृतं१ नियमपरिवृत्तमनियमपरिवृत्तं विशेषपरिवृत्त- मविशेषपरिवृत्त साकाङक्षमपदयुक्तं सहचरभिन्नं विध्ययुक्त.मनुवादायुक्तं त्यक्तपुनःस्वीकृतं चेति दूषणान्यतिरिक्तानि। वाक्यैकवाक्यतानापन्नमपार्थम्। यथा- कुरङ्गोऽस्ति विहङ्गोऽस्ति भृङ्गोऽस्ति किमतस्ततः । उन्मत्तबालाद्युक्तौ न दोषः। १यथा- कश्चन्द्रः क्व गतासि सुन्दरि कुतो गच्छामि पश्य प्रिये। व्यर्थं यथा- आगतं प्रेक्ष्य राघवम्।

72 G. V. Devasthali

अनागतस्य दर्शनाभावादागतमिति विशेषणं व्यर्थम्। कामिनीनां दीर्घतरभावोक्तौ शान्तानां धर्मो- पदेशे च न दोषः। यथा'७१- उदितं पश्य शीतांशुम्। एकार्थ यथा- गच्छत्यस्तं चरमजलधिं गाहते शीतरोचिः। गच्छति गाहते च द्वाभ्यां सन्ध्यासमय एवोक्तः। अर्थपुनरुक्तमत्रैवान्तर्भवति। यथा- रविरुष्णः पुनातु नः । रसावेशे मूर्खव्युत्पादने च न दोषः । अद्य विश्वमिदं निःस्वं रत्नमुक्तमिदं जगत्। ससंशयं यथा- बुधो 'मित्रगृहं गतः। विदग्धोक्तौ तरुणयोः प्रच्छादनोक्तौ च न दोषः। यथा- देहि वासस्थलं भूरि यदद्य रसदुर्दिनम्। अपकमं यथा- द्विजेभ्यो दक्षिणां दत्त्वा देवो यज्ञमुपाचरत्। चित्रोक्तौ न दोषः। यथा- नाभिकुण्डे स्मरो होता होमाग्निं स्थापयिष्यति। रोमालिच्छघना पूर्वमुत्थिता धूमधोरणी। रीत्याद्यनिर्वाहः खिन्नम्। इदं शब्ददूषणं भवितुमर्हति। अनुद्वेगे १९न क्वचिद्दषणम्। निष्ठा कान्ता मतिर्दीपः तपः केलिनिकेतनम्। विद्या मालेव कण्ठस्य भाति" भाग्यं मनीषिणः ॥ इवादान'मुद्ठेगकरम्। असम्भवार्थमतिमात्रम्। मधुवन्यमयं जगत्। विनयोक्तावत्युक्तावलङ्कारे च न दोषः। प्रत्येकं यथा- कुलमद्य प्रदीपो मे त्वयि सद्य समागते। मेरु: सर्षपवद्य'स्य खुरक्रोडे निलीयते।। अनुचितार्थं १८परुषम्। यथा- आयाहि तल्पमेणाक्षि मातस्त्वं मुञ्च मे गृहम्। उपदेशे रौद्रे च न दोषः। उभयमपि यथा- कालव्यालमुखे तिष्ठ न तिष्ठ नृपसद्यंनि॥ दुष्टश्चेत् कौरवः कूरो गुरुरद्य गुरुर्न मे।।

Alamkāra-Tilaka of Bhānudatta 73

'विरुद्धरसं विरसम्। ननु विरसो रसदूषणमिति चेत्। सत्यम्। अर्थदोषोऽपि भवतीत्यर्थ- दोषावसरे चोक्तम्। 'आलिङ्ग मां प्रिये तातं मृतं किम'नुशोचसि। शोकशृङ्गारावेकत्रानुचित। अङ्गाङ्ङ्िभावापन्नयोरदूषणम्। यथा- पुरो भूमिभुवः स्मेरवदनो मदनोपमः। दशास्य'ममुमादर्शं दर्शयामास राघवः॥ अत्र बीभत्सोऽ"ङ्गम् । हीनाधिकोपमयोरनुद्वेगे श्लेषे चादूषणम्। प्रथमं पूर्वमुदाहृतम्। द्वितीयं यथा- पुरुषोत्तम एवासि१ राजन् किमभिधीयताम्। अप्रसिद्धोपमं यथा- दन्ता गुञ्जाफलोपमाः। अनुद्वेगे चादूषणम्। यथा- तव चेतोऽम्बुधिस्तत्र सुखं स्वपिति माधवः। असदृशोपमं यथा- कृष्णः पीताम्बरो राधाधरो धाराधरोपमः । व्यतिरेकोपमायां न दूषणम्। यथा- सर्वथा नोपकुर्वन्ति दुर्जनाः सुजना इव। अलङ्कारमात्रराहित्यं निरलङ्कारम्। अलङ्कारोऽर्थालङ्कारः। मात्रपदं खिन्नेतिव्याप्तिवारणाय यथा -. माधवो वीक्षितो युधि। रसपुष्टावदोषः। यथा- मदग्र कः पुरन्दरः। अत्र रौद्ररसः पुष्टः । अश्लीलं यथा- अनङ्गायतनं पश्य 'यदि स्वर्गसुखस्पूहा। अस्य पूर्ववत् सर्वा व्यवस्था। विरुद्धं यथा- प्रकाशितलोकसमयदेशप्रसिद्धिसम्प्रदाययुक्त्यौचित्यप्रतिज्ञाधर्मार्थकामस ङ्गीतशास्त्राणां विरोधादस्य त्रयोदश भेदाः। १९प्रकाशितविरुद्धं यथा- गुणैर्बध्नासि कोदण्डं दूरं ते न शरो गतः। ११धनुर्बद्धमिति प्रकाशितं शरः पलायित इति विरुद्धम्। विरोधालङ्कारे न दूषणम्। यथा- बद्धः कामिनि कुन्तलस्तव पुनर्मध्यः परिक्षीयते।

74 G. V. Devasthali

लोकविरुद्धं" यथा- वाजी वहति बृंहितम्। बालप्रबोधोक्तौ न दोषः। समयविरुद्धं यथा- २०० केलिकोकिलनिक्वाणकोमला: सकला दिशः। अनयोरेकत्र समयो विरुद्धः। चित्रोक्तावृत्पाते च न दोषः। यथा- अहो विकसति व्यक्तं नक्तं सुदति सारसम्। देशविरुद्धं यथा- कालिन्द्याः पुलिनं तुङ्गर्दिङमातङ्गर्निषेव्यते। पौरुषवर्णने न दोषः। यथा- सोऽयं लङ्केश्वरो यस्य चन्द्रार्कों पार्श्वचारिणौ। चन्द्रार्कयोर्नभो देशः। प्रसिद्धिविरुद्धं यथा- चक्रे चक्रायुधं स्मरः। उत्प्रेक्षायाम१दूषणम्। यथा- काम: कलावतीकोधादिन्दुचऋ्ं२०२ करे दधौ। सम्प्रदायविरुद्धं यथा- पतिः कपीनामयमम्बुराशिमिन्दुच्छविं बिन्दुमिवाललङघे। अब्धिः श्याम इति कवीनां सम्प्रदायः। विस्मये न दोषः । २०शुभ्रीकृतो भवत्कीर्त्या करी क्वाणेन लक्ष्यते। युक्तिविरुद्धं यथा- गेहे गेहे विधूदयः । असम्भावितोपमायामदूषणम्। मुधा सर्पे नृपे दया २०४। प्रतीतिविरुद्धं यथा- धन्या पुरी यतिर्यत्र क्रोडे कान्तां न मुञ्चति। हास्यरसे न दोष:। औचितीविरुद्धं यथा- भिल्लस्य सुखयत्यङ्गं चारुचामरमारुतः । देवताप्रसादादौ न दोषः। यथा- तरङ्गतरलीभवत्कुवलयत्विषा चक्षुषा तुषारगिरिकन्यके यमधमं जनं पश्यसि। पयोधरमहीधरे नटति तस्य वामभ्रुवां रणत्कनकिक्किणीकलरवेण देवः स्मरः ॥ एवमन्यान्यपि विरुद्धानि ज्ञातव्यानि।

Alamkāra-Tilaka of Bhānudatta 75

अपुष्टं यथा- विधुर्गगनसङ्गतः। इतिहासे जात्यादौ न दोषः। व्याहतं यथा- किमनया कलया रजनी०4पतेर्नयनयोर्मम सैव विधोः कला। किमनयेति व्याहृत्य पुनः कलाया २०एव स्तुतिः कृता१६। समानजातीययोरेकत्र प्रकर्षे क्वचिददूषणम्। यथा- संनिधिस्तव वक्त्रेन्दोरिन्दोः किं मे प्रयोजनम्। अनवीकृतो २०७ यथा- अलं चित्रैरलं वित्तैः श्रीरामो यदि न स्तुतः । पुनर्व्यर्थमिति २०युज्यते। अत्रेदं चिन्त्यम्। अलं कृत्वा पुनरलं चेदन0१वीकृतो दोषः। २१ पदा- न्तरकरणे च पर्यायभङ्गः। तेन कवीनामुभयतःपाशः। किञ्चेदमपि शब्दपुनरुक्तम्। नियम २११परिवृतं यथा- सूर्यवंशो गृहं तत्र दीप एव रघूद्वहः । एवकारेणान्ययोगव्यवच्छेदो लभ्यते। तदनुद्देश्यम्। २११उद्देश्यतायामदोषः। इदमपि व्यर्थमेव दूषणम्। शब्द रदूषणत्वात्। अविशेषपरिवृतं यथा- गौरीकुरु कुरङ्गाक्षि हारं हसितरोचिषा। श्वेतस्य श्वेतकरणं न विशेषाय। अतिशयविशेषे वाच्ये न दोषः। यथा- रदस्तव स्मित8स्निग्धः क्षीरक्षालितमौक्तिकम्। साकाङक्षं यथा- येन विना यस्य न स्वार्थानुभावकत्वं तस्य "साकाङक्षा। प्रहरत्येष राघवः । विपक्षमित्याकाङक्षति। विरहोन्मादे नवोढाभिलापे च न दोषः। इदमपि शब्ददूषणम्। आकाङक्षा- योग्यतासत्तीनां शब्द २९निष्ठत्वात्। अनादेयपदयुक्तमपदयुक्तम् । भवने धरणी मुक्ता विमुक्ता तरुणी वने। रामोऽहमिति जीवामि सर्वं दुष्कर्मणां फलम्॥' तृतीयपद एव पर्यवसन्नम्। चतुर्थपदमनादेयम्। हेतू पन्यासे न दोषः। हेतुहीनं निर्हेतु यथा- तीरे नीरनिधेरिन्दुः प्रायश्चित्तमिवाचरत्। प्रायश्चित्ते २हेतुर्नोक्तः। प्रसिद्धौ न दोषः । त्यक्ता रामेण मैथिली। जनापवादः प्रसिद्धो हेतुः२११।

76 G. V. Devasthali

सहचरभिन्नं १२० यथा- अग्रतो ब्राह्मणः काको दक्षिणे शकुनः स्मृतः। अनयोः साह्चर्यं विरुद्धम्२२१। अप्रधानीभूते सहार्थे न दोषः। यथा- रामो जगाम सडत्ग्रामप्राङ्गणं कपिभि: सह। अप्रधानीभूते सहाथ'२२ त्यनुशासनम्। पर्याप्तस्य वाक्यस्य पुनरुपादानं त्यक्तपुनःस्वीकृतम्। यथा- अस्ति स्वस्तिकर: कृष्णः सोऽपि शीतांशुशेखरः। २२ सोऽपीत्यनेन पर्याप्तस्य पुनरुपादानम्। साकाङक्षे न दोषः। २२तस्य दोषत्वे दीपकस्य गूणत्व- मावृत्तेरलङ्कारत्वं न स्यात्। अपि तु चतुर्भि: स्वीकृता १२५ व्यतिरिक्तस्यैव स्वीकारादिति चिन्त्यम्। विध्यर्थायुक्तं विध्ययुक्तम्। यथा- तवाद्य शरवारितः समिति रावणो धावति। शरेण २२६ वार्यता१२मिति विध्यर्थो युज्यते। निष्ठान्त उक्तः।

अनुवादायुक्तो यथा- उग्र पालय मेदिनीम्। उग्र इत्यनुवादो रक्षणेऽ्युक्तः। नामाभिधाने न दोषः। यथा- भीम संरक्ष मामितः।

अयुक्तं विरुद्धाभ्यन्तर एव भवतीति विचार्यम्। अयोगसापेक्षासत्संसर्गासमर्थरूपकापुष्टविशेषणासङ्गतयरच परे दोषाः। योगरूढौ योगानन्वयोऽयोगः। यथा- मनो विनोदयन्त्येते स्वर्णदीप ङ्गजानिलाः। स्वर्णद्यां पड्का १२भावात्पङ्कजस्य योगोऽनुपपन्नः । सापेक्षं यथा- ह्रस्वं मध्यस्थलं तव। मृणालादेरवधेरपेक्षा१२८ ह्नस्वस्येति। असमीचीनस्यार्थस्य संसर्गोड़सत्संसर्ग:। यथा- युद्धे भङ्गो भवति भवतो वैरिभूमीपतीनाम्। भवत इति पदस्य भङ्गसांनिध्यम्। न च विरुद्धमतिकृदेवायम्। तस्य समासा '२समासविषयक- त्वादिति।

असमर्थरूपकं यथा- मुखपद्ं तमो हन्ति। तमोहनना"ननुकूलं पद्मरूपकम्।

Alamkāra-Tilaka of Bhānudatta 77

यशस्तमीपतिद्युति। सुधा २२पतिद्युति इति पुष्टो २१ ऽर्थः। तत्करणे श्यामत्वप्रवेशः। असङ्गतिः सङ्गत्यभावः। स च ग्रन्थादौ। इति श्री'भानुदत्तविरचितेऽलङ्कारतिलके दोषतद१भावनिरूपणं नाम द्वितीयः परिच्छेदः ॥

तृतीयः परिच्छेद:

अथ गुणाः। तत्र कण्ठाभरणकार :- 'श्लेष: प्रसादः समता माधुर्य सुकुमारता। अर्थव्यक्तिस्तथा कान्तिरुदारत्वमुदात्तता। ओजस्तथान्यदौर्जित्यं प्रेयानथ सुशब्दता। तद्वत् समाधिः सौक्ष्म्यं च१ गाम्भीर्यमथ विस्तरः ॥ संक्षेप: संमितत्वं च भाविकत्वं गतिस्तथा। २रीतिरुक्तिस्तथा प्रौढिरथैषां लक्ष्यलक्षणे ।।' गुणास्त्रिविधा बाह्या आन्तरा वैशेषिकाश्च। बाह्याः शाब्दा आन्तरा आर्था वैशेषिका दोष- गुणाः। न चोत्कर्षहेतुर्गुणः। अलङ्कारेऽतिव्याप्तेः। न चोत्कर्षहेतुत्वे सति समवायवृत्त्या वर्तमानो गुणः। श्लेषसमाधिप्रभृतिष्वव्याप्तेः। तथा च सहजोत्कर्षहेतुर्गुणः। अलङ्कारस्यौपाधिको'त्कर्ष- हेतुत्वादिति। प्रेयःसुकुमारकान्तयो माधुर्यमेव। समता वषम्याभावः। अर्थव्यक्तिः प्रसादः। उदात्ततानुप्रासा लङ्कारः। सुशब्दतासभ्यार्थताया अभावः। अन्यत्रान्यगुणारोपः समाधिः। सौक्ष्म्यं संक्षेपो विस्तर स्तूपाधिरेव। तेनैषा"मलङ्गारत्वम्। अत एव समाधिसौक्ष्म्यप्रेयउदात्तप्रभृतीना- मलङ्कारगणनायामेव दण्डीकारलिखनम्। संमितमतिरिक्तन्यूनयोरभावः। श्लेषो विसन्ध्यभावः । तेन प्रौढिमाधुर्यप्रसादौजोगाम्भीर्यंपाका एव गुणाः। पाकस्तु रसविशेषोत्पत्तिजनको गुणसमुदायः। ११न चौजो गौडी रीतिः तच्चेद्गुणः स्यात्तर्हि वैदर्भ्यामीषत्समासोऽपि गुणः स्यादिति वाच्यम्। तस्यापि माधुर्यगुणत्वात्। ननु" माधुर्यं काटवाभावः। प्रसादो व्याकीर्णाभावः। एवमेते"डपि दोषाभाव इति चेत्। सत्यम्। तारत्वमन्दत्वयोर्यथा तारतराद्यनुभावादितरेतरमभावात्मता नास्ति तथा मधुरतरप्रसन्नतरगम्भीरतरपक्वतराद्यनुभवादत्राप्यवान्तरजातिकल्पना। अभावजात्यनभ्युपगमात्। तथापि सम्प्रदायानुरोधेन ते पृथगुच्यन्ते। पदयोः सम्यक्सन्धिः शब्दश्लेषः। सम्यगर्थनिर्देशोऽर्थश्लेषः। उभय"मपि यथा- धावद्भ्यां भूतभृङ्गाभ्यामन्योन्यमुपलालि"तम्। गतयोरीशयोः कुञ्जमेकमास्यमुपास्महे॥

78 G. V. Devasthali

कर्मकर्तृक्रियाणां प्रसिद्धानां समावेशः शब्दप्रसादः। सकलप्रसिद्धभङङ्गिभिरर्थविन्यासोऽर्थप्रसादः । उभयमपि यथा- युवतिविरहभाजा यन्मया भर्त्सितोऽसि क्षणमपि न सुधांशो भक्तिभिर्भावितोऽसि। तदखिलमपहर्तुं मूर्ध्नि कर्तुं भवन्तं स्फटिकरुचिरजालं ज्योतिरादयं स्मरामि।। उपक्रान्तस्य बन्धस्य समता शब्दसमता। बन्धस्त्रिविधो मृदुः स्फुटो मिश्रश्च। मृदुर्वेदर्भी प्रस्फुटो गौडी मिश्रो लाटी। प्रारब्धस्यार्थस्य निर्वाहोऽर्थसमता। उभयमपि यथा- किमुरसि गरिमा किमालि मध्ये तव तनिमा किमु वक्रिमा दृशोर्वा। वचसि मधुरिमा किमद्य देहे नवपटिमा समुदेति मे वितर्कः ॥ वैदर्भी रीतिरर्थो मृदुः। सन्धिरीषत्समास: शब्दमाधुर्यम्। क्षमार्थमाधुर्यम्। २उभयमपि यथा तातचरणानाम्- तारुण्यं मुखमण्डले न च वैदग्ध्यमन्यादृशं न भ्रूभङ्गपरिग्रहो न च रहःप्रश्नेऽपि मौनस्थितिः। एतत्संप्रति संतनोति मनसः कोपं च मद्वस्तुनि स्वाधीने पुनरेव पङ्कजदृशो यन्न प्रभुत्वग्रहः । अनिष्ठुराक्षरप्रायं सुकुमारम्। अस म्भववारणाय प्रायपदं दत्तम्। अक्षरं द्विविधं निष्ठुर- मनिष्ठुरं च। अल्पप्रमाणमनिष्ठुरम्। अर्थस्याकाठिन्यमर्थसुकुमारता। उभय"मपि यथा- पुष्पमाला"ममूं बाला कथमेषा सहिष्यते। इति चिन्तां वहन्मध्यः कृशो १वामदृशोऽभवत् । अर्थप्रतिपादकः शब्दः प्रतिपन्नश्चार्थोऽर्थव्यक्तिः। उभयमपि यथा तातचरणानाम् कमलाकुचकनकाचलशशधरमाभीरसुन्दरीवदनम्। सुविततशेषफणावलिकमलवनीभृङ्गमच्युतं वन्दे॥ दीप्ततमा वर्णघटना शब्दकान्तिः। दीप्ततमोऽर्थोऽर्थकान्तिः। उभयमपि यथा तातचरणानाम्- २एत्य पश्यत मृगीदृशो यशोवल्लिरुल्लसति पुष्पधन्वनः । भूतभर्तरि दिगम्बरे वरे भू एधरेन्द्रतनयानुरज्यति।। अनुप्रासः प्रेमरसश्चोक्तः। श्लाध्यविशेषणयोगः शब्दोदारता। श्लाध्यमनारोपितो गुणः। चाटूक्तौ च लोभपूर्वकत्वेनारोपितो गुणः। आशयप्रकाशोऽर्थोदारता। यथा- महीं महीयसीं मुञ्चन्मुञ्चन्प्रीति®करीं पुनः। राम: कौशल्यया मुक्तो मुक्तो नैव स्मितत्विषा। समानजातीयदीर्घस्वरबहुलाक्षरं शब्दोदात्तम्। ऐ श्वर्यद्योतकोऽर्थोऽर्थोदात्तम्। यथा- प्रदीपीभव तिग्मांशो शीतांशो यामिकीभव। द्वारीभव शचीनाथ श्रीनाथः स्वापमीहते॥ ईकारबाहुल्यमैश्वर्यं च।

· Alamkāra-Tilaka of Bhānudatta 79

ओज: समासबाहुल्यं शब्दगुणः। ननु- 'एते वैदर्भमार्गस्य प्राणा दश गुणाः स्मृताः।' इति दण्डीकारवचनविरोध इति चेत्। विदर्भ: १सुन्दरः सन्दर्भः तत्सम्बन्धि वैदर्भमिति व्युत्पत्त्या वैदर्भं काव्यम्। तथा च वैदभ मार्गस्य काव्यमार्गस्येत्यवगन्तव्यम्। अत एव कण्ठाभरणकारेण गुणगणनायां विशेषो न कृत इति। ओजः प्रौढं तेजः शब्दगुणः। करमेणोदाहरणे- युष्मत्तुङ्गतरङ्गटापपटलव्याभुग्नभूमीभर- भ्रश्यन्मौलिकिरीटरत्नमुरगाधीशे मुहुर्मूच्छति। स्वं स्वं त्रातुमितस्ततः प्रचलिताः प्रायः पताकाच्छला- दुद्भ्राम्यन्ति भुजङ्गराजनगरीदर्वीकरश्रेणयः । यदि दिशसि महीं लतामिवाम्भोनिधिषु निधाय चिराय लोलयामि। परिणतफलवत्पतन्तु शैलास्त्यजतु तदुद्वहनश्रमो भटानाम्। हनुमतोऽध्यवसायः। गाढाक्षरबन्धमौर्जित्यं शब्द"गुणः। ओजसि" समासप्राधान्यमत्र गाढाक्षरता तेन ततो भेदः । व्यड्ग्या"लङ्गार और्जित्यमर्थगुणः। उभय मपि यथा- वामे भीमः प्रवि"ततभुजादण्डचण्डप्रतापः स्फूर्जच्चत्रक्षुभितदिनकृद्दक्षिणे चक्र्पाणिः। अग्रे व्यग्रीकृतरिपुकुलो वर्तते धर्मपुत्रः पैत्र्यः पन्थाः समर"विजयो नः करे चापवल्लिः । अस्य बहुवचनाद्गर्वो व्यङ्ग्यः। "चाटूक्तिः प्रेयः। लोभपूर्विका स्तुतिश्चाटूक्तिः। ईप्सितार्थः प्रेयोऽर्थगुणः। उभय "मपि यथा- वाणी नीरजिनी दिवाकरकृपाकल्लोलिनी वारिधेर- दृष्टिं स्नेहनिधे निधेहि ममतां दीने दयाद्रं मनः। अस्मद्वारिनिबद्धसिन्धुरघटाव्यालोलकर्णानिल: पीयन्तामरविन्दसुन्दरदृशां स्वेदाम्भसां बिन्दवः । सम्बोधनं चाटूक्तिः। सम्पदीप्सितम्। सुप्तिङश्च निर्वाह: सुशब्दता शब्द"गुणः। असतः समीचीनतयोपन्यासोऽर्थसुशब्दता। कमेणो- दाहरणे- संग्रामाङ्गणमेष्यतो रघुपतेः प्रौढैः प्रतापा "नलैर्- द्रागेव द्रवरूपतामुपगते चामीकराणां चये। भ्रश्यद्वासवधामधोरणि मुहुर्मूच्छं'द्गजग्रामणि "क्लिश्यत्स्वस्तरुणि त्रसत्फणि तलं मेरो: समुन्मीलति॥

80 G. V. Devasthali

कान्तारेषु स्खलति भजते भूभृत: कुञ्जधारां मध्ये वारां वि ..... गाहते निम्नगायाः।

रिलिष्यत्येवं" त्वदसिमुरगं शङ्कमानः समीरः॥ अर्थसुशब्दता यथा- कविर्गणेशो वसुधां विहाय स्वर्लोकमालोकितुमाजगाम। देवी गिरां दीर्घतरं श्वसन्ती शैवालशय्यासु वपुर्बभार॥ स्वर्लोकमालोकितुमिति पदेन४९ निधनमर्थ उक्तः। अन्यधर्मस्यान्यत्रारोपः शब्दसमाधिः। व्याजावलम्बनमर्थसमाधिः। क्रमेणोदाहरणे- राधां निरीक्ष्य पथि केलिवने विकीर्णं कस्या इदं श्रवणभूषणमित्युदीर्य। गृहन्करेण पुलका"अकुरदन्तुरेण देवो दधौ विकसितस्मितरोचिरास्यम्॥ दन्तुरो दन्तस्य विकास: पुष्पधर्मः । वनिताकृतिं समुपकल्पयता भ्रमता लतापरिसरे मिलिता५। कपटेन कैटभजिता हसता वनिता धृता करसरोरु्हयोः॥ शब्दस्य परिशेषः शब्दसौक्ष्म्यम्। अर्थस्य परिशेषोऽर्थसौक्ष्म्यम्। क्रमेणोदाहरणे- भृङ्गध्वनिः कोकिलकण्ठनादः सायं तथा हंसरुतं शशाम५२। मञ्जीरमञ्जुध्वनिरङ्गनानां मनोभवं जागरयाञ्चकार।। हरिश्चन्द्रे नले कर्णे बलौ मुञ्चति मेदिनीम्। अर्थः पार्थिव दाधातोस्त्वयि तिष्ठति तिष्ठति॥ त्वं केवलमित्यर्थोऽवशिष्टः । ध्वनिमत्ता शब्दगाम्भीर्यम्। नारिकेलिपाकप्रयोजकोऽर्थचमत्कारोऽर्थंगाम्भीर्यमिति केचित्। तन्न शास्त्रसापेक्षस्य दोषगणनात्। शास्त्रानभिज्ञसदसि गुणभङ्गप्रसङ्गाच्च। "उत्थापितस्यार्थस्य निर्वाहोरऽर्थगाम्भीर्यम्। यथा- ५५अये हरजटाजूटसङ्गनी" स्वस्तराङ्गणी५। स्मरतः श्यामलं धाम पदङ्घौ मे लुठिष्यति॥ विष्णुशरीरावाप्तिर्व्यङग्या। द्वितीयं यथा- यूनां धैर्यतृणाङकुरं कवलयन् ब्रीडाम्बुपूर पिबन् शृङ्गारो हरिणस्तव स्तनगिरे: सीमानमारोहति। नाभे: काचन तस्य निःसृतवती कस्तूरिका"वल्लिका रोमश्रेणि"महार्घतां वितनुते कल्याणि जानीमहे।।

Alamkāra-Tilaka of Bhānudatta 81

शब्दनिष्ठो विकास: शब्दविस्तरः। अर्थनिष्ठो विकासोऽर्थविस्तरः। करमेणोदाहरणे- आकाशे वसति चिराय कृतवान् भूतिद्युतिं न्यस्तवान् देहे लाञ्छनरङकुचर्म धृतवान् पाथोनिधौ स्नातवान्। देवेभ्यस्तनुदक्षिणां निहितवान् सर्वं सुधादीधितिः तेषामेव फलं यदम्बुजदृशो वक्त्रोपमां लब्धवान्।। 'द्वितीयं यथा- ब्रह्माण्डे कथमत्र मास्यति यशः श्रीरामभूमीपते निर्मातुं किमु" तेन वाञ्छति विधिर्ब्रह्माण्डभाण्डान्तरम्। मृत्कलासमहीधरः शशधरश्चक्र्कं पयोधि: पयो दण्डः कुण्डलिनायक: सुरसरित्सूत्रं समुन्मीलति। ब्रह्माण्डाधिकपरिमाणा तव कीर्तिरित्यर्थविस्तरः। शब्दसङ्कलनं शब्दसंक्षेपः। अर्थसङ्कलनमर्थसंक्षेपः। 'उभयमपि यथा- गीतायाः प्रथमो वर्णः पुरुषार्थचतुष्टयम्। ऋते तस्मात्परे वर्णाः पठयन्ते लोकलज्जया। सकलं प्रथमवर्णेन वृत्तमिति भशब्दार्थयोः संक्षेपः । शब्दार्थयोरन्यूनातिरिक्तं शब्दार्थयोः संमितम्। उभयमपि यथा- देव: पञ्चशरो वणिक सुरपुरीशातोदरीणां पुनर् दण्डी भ्रूलतिका दृशौ किमु तुलापात्रद्वयं दीप्यति। गन्धर्वस्य निजाम कस्य च वपुःसौन्दर्ययोर्न्यस्तयोः साम्यान्निश्चलतारयोर्न "हि तयोरास्ते निमेषोदयः॥ भाव-पूर्विका शब्दवृत्तिः शब्दभाविकम्। "अर्थवृत्तिरर्थभाविकम्। प्रत्येक यथा- त्वं मे वाडवतप्तस्य चन्दनं चन्द्र वक्षसः। इति व्यालोलकल्लोलनादैर्वदति वारिधि:॥ सुतवात्सल्यभावः । अद्य सखि निर्गतास्मि" श्वश्रूवचसा रसालकुसुमायाम्। भुवि दर्भदूषितायां स्खलिता कह्नारकोमलैरङ्गः॥ नखक्षतादिगोपने तात्पर्यम्। आरोहावरोहौ शब्दगतिः। आरोहः पाठे दीर्घस्वरता। अवरोहः पाठे नीचस्वरता। "श्लिष्टशब्देनार्थान्तरसूचनं शब्दगतिः। यथा- पश्य पश्य मुरारातेर्घनश्यामलमम्बरम्। अद्यापि न कुतो हेतो: साधुवृन्दावने मनः ॥ 6

82 G. V. Devasthali

उक्तेनार्थेनार्थान्तरसूचनमर्थगतिः। यथा- पथिक भवति दृष्टे कामदेवाभिरामे प्रियतममुखशोभासम्पदं संस्मरन्त्याः । शिशिरयति शरीरं पद्मजन्मा समीरः सुखयति च मनो मे शारदः शीतभानुः॥ स्वयंदूत्यमत्र प्रकटितम् । शब्दस्योपक्रमनिर्वाहः शब्दरीतिः। अर्थस्योपक्मनिर्वाहोऽर्थरीतिः। उभयमपि यथा- मौलौ माल्यति कज्जलत्यथ दृशोर्वक्त्राम्बुजे पत्रति७ श्रोत्रे "पद्मति हस्तयोर्वलयति ग्रीवातटे हारति। मध्ये मेखलति प्रसह्य पुरतः4 पादाम्बुजे हंसति श्रीकृष्णस्य दृग"म्बुजं कथमहो राधे तवाग्रचं" तपः ॥ शब्दर्भाङ्गि: शब्दोक्तिः। अर्थभङ्गिरर्थोक्तिः। यथा- भोक्तुं गर्भवती किमिच्छसि मृदं शम्भो शिवं धत्तुरात् शुभ्रं ते वसनं पिता प्रहितवान् भद्रं गजेन्द्राजिनात्। पद्भ्यामेव कुतः प्रयासि गिरिजे सम्यग्वृषारोहणाद् इत्थं शैलभुवो"१ निशम्य वचनं स्मेरो हरः पातु वः॥ द्वितीयं यथा ९-

धत्ते दृष्टिरकालकुन्दकलिका"लावण्यलीलायितम्। नो जाने गमयिष्यतस्तव चिरादङ्के दिनं केलिभि: कस्य श्रीफलसुन्दरस्तनि भवेदेकादशस्थो गुरुः॥ कंचिदभिप्रेत्य कस्याश्चिदर्थर्भाङ्ग:। प्रौढिः शब्दपरिपाकोऽर्थपरिपाकश्च। पाकस्त्रिविधो नारिकेलिपाकः सहकारपाको द्राक्षापाक- श्चेति। ग्राम्योपनागरनागरेण पदेन" घटितोऽतिविचारारथो नारीकेलिपाकः। प्रचुररसप्रसरगुण- गरिष्ठवर्णकलापकमनीयः सहकारपाकः। नागरोपनागरमृदुपदसुन्दर: परम गभीरहृद्यनिरवद्यरसो द्राक्षापाकः। मृदुर्वेदर्भी। हृद्यः शृङ्गारः। नारीकेलिपाको यथा तातचरणानाम्- अर्धं चन्द्रमसो विभिद्य विधिना "भालः कृतो भ्रूमिषात् बन्धस्तत्र सुधाविनिर्गमभिया दत्तोऽञ्जनैः" सीमनि। भित्त्वा मध्यममुष्य नेत्रसरितोः" साभूद् द्विधा निर्गता तत्रस्थोऽञ्जनबिन्दुरेव भजते तत्कृष्ण'तारश्रियम्।। एवमन्यावुदाहरणीयौ। 6B

Alamkāra-Tilaka of Bhānudatta 83

अभिप्रेतार्थनिर्वाहोऽर्थप्रौढिः। यथा- आक्रान्ते सहसा तुरङ्गरजसा वारांनिधौ वाडवो देव त्वत्प्रतिपक्षपक्ष्मलदृशां वक्षःस्थलं निर्ययौ। लक्ष्मीः पीनपयोधराचलचलत्कह्वारमालारज :- पुञ्जैः पिञ्जरमम्बरं विदधती त्वत्सौधमारोहति॥ विपक्षनारीणामन्तस्तापस्तव लक्ष्मीप्राप्तिरित्यभ्र्थः । इति श्रीभानुदत्तविरचितेऽलङ्कारतिलके गुणनिरूपणं" नाम तृतीयः परिच्छेदः ॥

VARIANT READINGS

I

१वो B. २ रहर्वेदश्च C. ' गुणागुणाः अलङ्काराः भूषणानि A. ' Omitted. AC. ५दोषानुदयात् AC. 'लोकाय यशसे च BC. दूवं AC. 'कौशिकी C. ९ 'संवलद° B. १० सकलदिङमण्डलम् B. ११ 'शम्भुममृतकरकला® B. १२ ०वाहधोरनिर्घोषविभ्रमम् B. १९ 'द्रुत- विलम्बिता' इत्यादिः 'त्रिमिश्रिता अपि षट्' इत्यन्तो ग्रन्थो नास्ति। C. १४ ०विगलित- शाङ्खपटल® B. १५ हलधर omitted. AC. ११ द्विमिश्रादय A. १ जय नयनानन्द A. le Omitted. AC. १९ 'या प्रवर्तते' इत्यादिः 'रीतयश्च षट्' इत्यन्तो ग्रन्थो नास्ति। C. २० ष B. ११ पञ्चपदसमासा C; पञ्चपदसमासाधिका A; पञ्चाधिकसमासा B. २२ 'कुण्डल C. २१ स्फूर्जध्वान C; स्फूर्जत् वात B; स्फूर्जद्दान A. २ह हो B. २५ सन्ध्या नो AC. २६ दृक्पात° B. २७ 'सा च' इत्यादिः 'तासामुदाहरणम्' इत्यन्तो ग्रन्थो नास्ति। B. २८ क्रियाणां AC. २९ पृथक् दर्श° B. " This sentence is omitted. C. ११ नवराग° A. १२ न्ति वि' AC. "उन्निद्र B. "विश्व° AC. १५ शः प्रकल्प्य B. १६ चहूत्कृति A; चहूककृति C. ' ्वितरतु B. " Omitted. B. १९ निष्क्रम® B. ४ 'स्यादावेव योनिदानं A. "युध्यत्° B. *२ दहनित्पाकायति A; दहनत्यायाकति B; not clear. C. "१ स्रवति A. "'ति केचित्' इत्यादिः 'भवति सात्वती' इत्यन्तो ग्रन्थो नास्ति। A. "4 लिखनात् B. "शान्तावति° B. " कादीनीति A. "रं गभीरोक्तिः B. ४१प्रसक्तमपहाय A. ५० येव A. ५१ हि सा C. ५१ मोहिनी B. ५ 'चछ' B. ५ ०रस: B. ५५ कान्ति C. ५६ हे B. ५' हरियुक्तविप्र° A. ५८ वर्विमिश्रणा लाटी A; 'विदर्भयोर्विमि® C. ५९स्वनेन B. ६ Omitted. A. "१ हास्या° B. यत्रागत्या A. ६ 'मे A. "चोपरागः A. " हास्यमुख B. "सार्धं B. ' स्वान्तं A. "वासं B; omitted. C. " द्भृङ्गी AC. " रुचितस्मयिता® A. "१ पातः B. ७२ 'तकवि' C; कर® B.

84 G. V. Devasthali

II

'स्वरूपसत® AB. ' षेऽतिव्याप्तिः BC. 'शब्द B. 'शमते C. 'अरीत्यवाच B. 'का B. " दर्थादौ AC. 'विशेष: AB. 'Omitted. AC. "Omitted. AC. "एतदनु- करणे न दोषा: B. १२ त्र A."द्: A. " भिरुक्तत्वात AB. '५ तदेव चिन्तयेत् AC. "Omitted. B. " एकजाती® B. " 'ति B. "क्षणक्षणम् B. 'रौद्रस्य AC. २'चरण° B. '१ महिमेश्वर: B. २१ 'ढ C. २ "च्युतक A. "५ 'त्व° B. 'सिंहरूढः BC. "समर्थ० A. "'प्रहेलिकायां' इत्यादि: 'चिन्त्या' इत्यन्तो ग्रन्थो नास्ति C. "परिश्रमः A. " Omitted. A. "सम्यगर्थ: B. "१ 'यार्थो AC. " द्द° A. " Omitted. B. " 'तरम AC. "Omitted. B. " Omitted. AC. " This whole sentence omitted. AC. "प्रसिद्धप्रसिद्धे B. * This line omitted. B. "पि omitted. AC. "प्रकरप्राप्तो B. " 'न्ध' B. " Omitted. B. ४५ 'त्वे लक्षणा B. "कष्टम् C. "माशब्दप्रयोगसन्देहः B; माशब्दोऽस्मच्छब्द- प्रयोगे° A; 'गे सन्देहः C. "द्धार्थकम् B. "सन्देहे AC. ५ Omitted. B. "अत्र Omitted. A. ५२ पूर्वमस्यास्मरणम् B. ५Omitted. AC. "जगत्यभि B; जात्याभि C. ५५ देवं AC. ५मि A. 4 ङ्रेतः AC. " हेतु B. "एवममङ्गलत्रितयमपि यथा B. ' याचना B. ' दूहनीयम् B. '२ कविसंगृहीतेष omitted. AC. "न दोष: B. "'रसविपरीता' इत्यादिः 'दोषाभावः' इत्यन्तो ग्रन्थो नास्ति B. "Omitted. BC. "Omitted. AC. ' षणममिति AC. "स कोऽपि omitted. AC. "द्वार्थम् A. " रिति B. " न दोष: B. v२ Omitted. A. " विधेयस्य AC. " 'स्या B. "बोध omitted. B. "अन्वयदोष° AC. " पूर्णच° A; पूर्णश्च C. "वाक्ये A; वाक्य omitted. C. "न चात्र समास्तत्रासमासासमास इति नियमः । B. "त्रुटितम् B. "१ 'स्य C. "९ वाक्यस्यैते B. " 'दुष्टविसर्ग' इत्यधिकम् B. " र्था B; र्धान्तरकवाचका omitted AC. " भिमत A; भित® C. ८1 'च्य' C. " 'नाधिकपदा° AC. " द° B. "९ Omitted. A. r Omitted. B. " 'पदादयप्र' B. १२ चरस्य AC. " Omitted. BC. "Omitted. AC. "Omitted. A. "Omitted. AC. " ०वे B. "गिर्यथावदयं हित्वा यथा एष्यति सो गृहम्। A; गिर्यथा पतनं हित्वा यथा एष्यति मे गृहम्। C. "कङ्कणे AC. १० 'द्ा' BC. ११ 'क्ता AC. १०२ मया सुप्तो हरिगताम् B. ' न दोष: B. १४ क्यानुरु° B. १o4 Omitted. AC. ' नं BC. ''खद्योत' इत्यादिः 'विशेषणोपमाने यथा' इत्यन्तो ग्रन्थो नास्ति। A. "रश्मि C. १अधम C. "दोषाय C. '११ 'कोपमानं C. १११ 'तला' AC. '११स्फुटौ B. "एह्यग्रे C; प्रेह्येग्रे B. ११५ Omitted. A. ''लघो' इत्यादिः 'तरणेरस्य' इत्यन्तो ग्रन्थो नास्ति। A. t Omitted. AC."mtd A."फुा १२० Omitted. B. १२' 'उत चन्द्र उत पुरन्दर उत नल उत विक्रमादित्यः। उत गन्धर्व उत स्मर उत सुन्दरि मैथिलो नृपतिः।' इत्यधिकम् B. १२१ स्मर: AC. '१ उत चन्द्र etc., as above. C ; A reads पुरन्द्र, सुन्दर and नरपतिः for पुरन्दर, सुन्दरि and नपतिः '१ दल omitted. AC.

Alamkāra-Tilaka of Bhānudatta 85

११५ 'षं B; षोऽपप्रकर्षोऽसौ शब्दगतः यथा A. १११ ईश omitted AC. १२ 'शी BC. १२ 'र्थ C; तादर्थ्ये B. १२९ यथा तदर्थं A; यथा तदर्थे C; तादर्थ्यं यथा B. ० 'णे AC. '१ 'चास-' माससमासगत: A. ११२ 'तो A. १११ 'सा C. 'अहो कालस्य माहात्म्यं etc. AC. ११५ 'स AC. ' 'नभि° AC. " 'व्यासस्य' इत्यादिः 'योगो भवति' इत्यन्तो ग्रन्थो नास्ति। A. "Omitted.C. १''हेत्वादेः' इत्यादिः 'वाक्यान्वयिनो' इत्यन्तो ग्रन्थो नास्ति। A. "० द्वितीयार्धे C.' त्रुटितम् C. १४२ धर्मान्तरै® B. १४ Omitted. AC. "सुखाय B. 'तथा च A; तथा C. "वक्तुं B. १ समुच्चयार्थशचकारः श्रितं चेति कतुं युज्यते। AC. " पदे AB. " हेत्वर्थे हिपदमभिधातुं युज्यते। AC. १५० 'असमाजे' इत्यादि: 'युज्यते' इत्यन्तो ग्रन्थो नास्ति। C. '५' तु A; च C. १५२ यद् omitted. AC. '५ जे AC. "५ वधो AC. १५ Omitted. BC. '५' 'शोण' इत्यादि 'यथा' इत्यन्तो ग्रन्थो नास्ति। C. '५७ 'हरेरस्य' इत्यादिः 'यथा' इत्यन्तो ग्रन्थो नास्ति। A. १५ तृतीय® AC. १५8 Omitted. B. "Omitted. AC. '"एव omitted AC. १५२ कान्ति' B. " विरुद्धयोः B. ""वारिजं A. "" विहगजीवितं A. '" Omitted. BC. १"इच जातीय: B. " रोधेना° B. '"'निरुच्यते B. १ This and the following line are omitted. A. '" असादृश्योपमं C. १७२ "मपि AC. ' Omitted. AC. १७ ०विरुद्धं A ; भिन्नविरुद्धं BC. fw Omitted. C. " 'तामापन्नं A. 'तामनापन्नं B. १७७ Omitted. AC. '७ दीर्घसन्तापोक्तौ B. '७९प्रथमं यथा B. 'मुक्तरत° B. '' 'बुधो' इत्यारभ्य 'अपकमं यथा' इत्यन्तं नास्ति। C. १२ न omitted. BC. '"भाग्यसम्पन्मनीषिणः B. १८४ 'मनुद्वेगकरम् B. १५ सद्यः AC. १६ न्वास्य A. १ Omitted. AC. '"'विरद्ध' इत्यारभ्य 'चोक्तम्' इत्यन्तं नास्ति। B. '९आलिङ््यतां AC. '९ किमुत B. १११ 'ज्ज्वल: B. ११२ दशास्यमुखमा- दर्शयामास C. " 'त्याङ्गम् AC. ""एवासीत् AC. '१५ राधाधारो° A; धाराधर° B; राधर- धाराधोपम: C. १९ त्यज स्वर्गसुखस्पृहाम् B. "" Omitted. B. "" This and the following sentences omitted. C. ' 'विरुद्धं यथा' इत्यारभ्य 'न दोषः' इत्यन्तं नास्ति। C. २०० 'केलि"' इत्यारभ्य 'देशविरुद्धं यथा' इत्यन्तं नास्ति। C. २०१ 'मदूषणम्' इत्यारभ्य 'सम्प्रदायविरुद्धं यथा' इत्यन्तं नास्ति। C. २०२ कमिवाददे A. २०१ 'शुभ्रीकृतो' इत्यारभ्य 'हास्यरसे न दोषः' इत्यन्त नास्ति। C. २०४ कृपा B. २०५ 'पते नय AB. २०६ Omitted. AC. २०७ अन्यविकृतो AC. २०प्रयूज्यते B. २०१ चेदयं दोष: A. २१०पादा® B. २१ "पुनरुक्तं C. २१२ Omitted. AC. ३ Omitted. BC. ''सित A. २१५ 'साकाङक्षा' इत्यारभ्य 'शब्ददूषणम्' इत्यन्तं नास्ति। C. २१ दूषणत्वात् AC. २० Omitted. AC. १८'ते कारणं नोक्तम् A; 'तकारणं नोक्तम् C. ROmitted. AC. १२० विरुद्धं A; भिन्नविरुद्धम् C. २११ न युक्तम् B. र२ 'तृतीयेत्य° B. २२ This sentence omitted. AC. १२'यद्यप्यस्याकाङक्षायां न दोषत्वं तथापि इत्यधिकम्। A. १२५ परित्यक्तस्यैव B. २२६ Omitted. B. ११० 'ड्ूजाभावात् B. २२८ Add तु C. '१' समासमात्र' B. ११० हननानुकलं AB. '"' वाक्या' AC. १२ सुधापतिकरणे पुष्टोऽर्थ: B. २१'स्फुटोऽर्थ: C. " श्रीमत् भानुकरमिश्रविर® B. ११५ 'तदुद्वार' B.

86 G. V .. Devasthali

III

'तद् A. २ Omitted. C. 'शब्दा BC. अर्था C. " रे व्याप्तिः C. ''सहजो- त्कर्षहेतु' इत्यारभ्य 'स्यौपाधिको' इत्यन्तं नास्ति। C. "कगुणोत्कर्ष° A. "'समता' इत्यारभ्य 'न च रहःप्रश्नेऽपि मौनस्थितिः' नास्ति। C. 'सादावलङ्कारः A. १ रश्चौपाधिक एव B. ११इति तेषाम® B. १२ न्धि A. 'न च गौडीरीतिं पञ्चपदसमासाधिकत्वम्। A. १४ न तु B. १५ This sentence omitted. B. १ तेष्वपि दोषाभाव° A. १७ 'तरभावना A. १८ Omitted. A. १९ लापितम् B. २० Omitted. B. "यद्वस्तुनि B. २२ 'असम्भव' इत्यारभ्य 'मनिष्ठुरम्' इत्यन्तं नास्ति। B. २ Omitted. B. २४श्रमं BC. २५ मृग B. २६ जलधर B; Omitted. C. २७ यो न पश्यति A. २भूधरेद्भुतभयानुरज्यते। B. २९भोग° AC. १ प्रेमकरीं पुरीम् B. ३१ This sontence omitted. C; अनुप्रासबलकान्तिरिति ततो भेदः। विभूत्युत्कर्षोदात्तम्। B. a Omitted. BC. १ वैदर्भ्य AC. "' Omitted. BC. "ओजसि प्राधान्यमन्यत्र गुणम् A. 4 Omitted. A. 4 Omitted. AC. "प्रविशति A. "१सहज B. " चादूक्तिः लोभपुवीका स्तुति: प्रेयोशब्दगुणः चाटूक्ति: । A. Omitted. AC. ४२ Omitted. C; ते बिन्दवः स्वेदजा: A. Omitted. A. " निल: BC. "५ 'मज्जद्गज® B. "त्रस्यत्कामिनि निःपतद्वनितलं AC. ४७ रवीधर AC. " त्येलां C; त्येवां B. v९ Omitted. C. ५० कान्तर AC. ५१ मिलता B. ५२ शशाक B. ५ B adds शास्त्रसापेक्षमर्थगाम्भीर्यमिति केचित्। " This sentonce omitted. BC. ५ द्वये B. नि ABC. ५ णि ABC. "मालिका A. ५९ श्रोणि° AC. Omitted. AC. "विधिरेष वाञ्छति किम् B. ६२ Omitted. B. ६ अर्थसंक्षेप: B. "निजामनस्य AC. ६निहितयो® ABC. " योस्तेते विशेषादयः B. "शब्द° B. " अर्थ- पूर्विका वाक्यप्रवृत्तिरर्थभाविकम्। B; C only add अर्थपूर्विका at the beginning. "Omitted. A. " सि B. ७१ 'श्लिष्टशब्देन' इत्यारभ्य 'साधुवृन्दावने मनः' इत्यन्तं नास्ति। B. ७२ सनीरं A; समीरं B. ७ वक्रति AC. "मन्थति A; मथति C. "परितः C; पुरितः A. ७ दृगञ्चलः B; दिग° C. " तवोग्रं B. " शुभं B. "१शैलसमूहराजदुहितुः AC. " न: B. "९ Omitted. B. ८२ 'गण BC. " लतिका B. "B adds कठोरनागराक्षरेण. "B adds सुकुमार :. "पदगम्भीर® AC. "भाले C; भालै: A. ८ नः A; ने C. ८९ 'तो C; 'तौ B. १ 'सार" A; "सारा C. १ रित्यभिप्रेतोऽर्थः B. १२ भानुकरमिश्र® B. ५ °पणस्तृतीयस्तरङ्गः।

ALAMKĀRA - TILAKA OF BHĀNUDATTA G. V. DEVASTHALI (Continued from page 86 of Vol. 23, N.S.)

श्रीभानुदत्तविरचितं

अलङ्कार-तिलकम्

चतुर्थः परिच्छेदः।

अथालेद्काराः। औपाधिकप्रकर्षहेतुरलङ्कारः। उपाधि: क्वचित् केश्चित्। तत्र वक्रोक्त्यनुप्रासयमकश्लेषचित्रपुनर- कतवदाभासाः षडिति काव्यप्रकाशकृतः। गतिरी तित्ृत्तिच्छाया मुद्रायुक्तिभणितिगुम्फनाशय्यापठित्युक्तिगूढ प्रश्नोत्तरप्रहे- लिकाध्येयगेय प्रेक्ष्याभिनेयां इति कण्ठाभरणकैतः। वाक्छलं च वक्रोक्तिः । सौ च श्लेष एव। एकार्थे छलानुपपत्तेः। काकुष्वपि नानार्थास्वेव वक्रोक्तिः । कि नकारादिशब्दस्यावयवत्वेन नानार्थतवात्। न च वक्रोक्तिः श्लेष एवान्तर्भवति। कारणतारयां तस्योपक्षयात्। बालो नाथेत्यादौ शाब्दो गुणः। सा च पदाभर्गपूर्विका पदभङ्गपूर्विका। पदैभक्रोऽपि सर्वनामासर्वनामभेदाद् द्विधा। क्मेणोदाहरणानि- 'भोगी धमति कः कुअे कृष्णो गयं विधीयताम्। मा भैषी: सखि जानामि मन्त्रं सिद्धिप्रदायकम्। तेषा न तरुणा भेदो येषां भक्तिन शङ्करे। भवान्धौ यैने निर्ममं तरणा विरला: सखे॥ कि नरकुलं विदग्धं का कुकथा नैव कर्तव्या। कोऽपकियाकलापः कासारप्रक्रिया जैगति॥ वर्णसाम्यमनुप्रास इति केचित्। तन्न यमकेऽतिव्याप्तेः। स्थानानुप्रासेऽव्याप्रेश्। दूरस्थितेऽपि वर्णेडनुप्रासव्यव- हारौपतेः। [ वर्णावृत्तिरनुप्रास इति केचित्। तदसत्। लाटानुप्रासे स्थानानुप्रासे चाव्यापेः। दूस्थिते वर्णेडनुप्रास- वयवहारापत्ते: ।] न च लाटे वर्णावृत्तिरस्त्येव पदस्य वर्णसमूहघटितत्वादिति वाच्यम्। एवं सति यमकेतिव्याप्तेर्व- ज्रलेपतवात्। किन्त्वभिन्नार्थत्वे सति पूर्वानुभवसंस्कारोद्वोधकत्वे सति श्रुत्य। यत्समानमनुभूयते सोऽनुप्रासः। श्रुति- कचिद्वूर्णनिष्ठा क्वचित्स्थानादिनिष्ठा। श्रुतिः श्रवणम्। ननु लैवलोचनयोरलोले्यत्रातिव्याप्तिः समानश्रुत्यभावादिति चेत्। सत्यम्। श्रुतिद्विविधा शुद्धवर्णश्रुतिः स्वरविशिष्टेश्रुतिश्र। प्रथममत्र द्वितीयं च छेकादौ प्रयोजकं यमकेऽतिव्याप्तिवार- णाय। सत्यम्। तेने च लाटेऽव्याप्तिः। तस्ष्याप्यभिन्नार्थतवात्। भिन्नार्थे तक्ष्य तात्पर्यमात्रिम्। ननु वर्णावृ त्तिरनुप्रासोऽस्तु। तस्य क्वचित् स्वरूपं क्वचित्स्थानं क्कचितस्वर आवृति इति चेत्। न। स्थानस्वरयोरवित वर्णावृत्तिदर्शनात। स च च्छेक- मालावृत्तलाटभेदाचतुर्धा। श्रुत्यनुगता सकृदावृत्तिश्छेकः। यथा- स्तने निरस्तावरणे प्रियाया: करे च भर्तुः कलहायमाने। विभावरी वीक्ष्य विभातकल्पा मनोऽनुतापं मदनोऽपि लेभे।।

94 G. V. Devasthali

श्रत्यनुगतासक्ृदावृत्तिवृत्तमें। यथा- सख्यः समस्ता निरगुः पुरस्तादस्ताचलं चुम्बति चण्डरोचि: । कथं मुरारे निबिडान्धकोर पारेनदीनार्मपि मां जहासि।। छेकस्तु पदान्तपादादययो: शद्खला। यथा वसन्तसन्ध।- समीरस्ष्य मल्लीमतल्लीदिद्ृक्षा सिसृक्षा रसालाछुगानां स्मरस्य। द्विरेफस्य चित्रष्वनीनां शिशिक्षी विवक्षा पुनः पश्चमानां पिकस्य॥ पदान्तच्छेको यथा तातचरणानाम्- प्रतिनगरं प्रतिभवनं कन्या त्वमिव कलीवति कापि ने धन्या । अयि मुग्धे परिहर परितापं किमपि उने भवने तव दुरवापम्। विभक्तिवचनभेदात् पदान्तच्छेकादौ भङ्ग्यनुप्रासः । यथा- दिशि दिशि शारदशशधरभासस्तदपि न वदने तव परिहासः । कृपयत्येष मनोजमहीपतिरद्यापि न मयि विरहज्वरवति॥ पदान्तवृत्त यथा- चैलाश्वलं कर्षी चन्द्रमौलौ भालानलस्पर्शभयाद् द्रुतायाः । भोगीन्द्रसंरुद्वपदाम्बुजायाः पुनातु साचिस्मितमम्बिकायाः ॥ प्रतिवपुरुदयति वेपथुभारः कुचकुम्भे तव नृत्यति हारः । भवति कपोले पुलकविकारस्तदपि न विरमति सुदति नकारः ॥ वर्णसाम्यं विनापि श्रुतिमात्रसाम्येनापि पदान्तच्छेकादयः। यथा गीतगोविन्दे- तालफलादपि गुरुमतिसरसं किं विफलीकुरुषे कुचकलशम्। श्रुत्यनुगतक्मानुगतप्रचुरतरवर्णावृत्तिग्रथनं मालानुप्रासः। मालेव माला। यथा- निगमव्याकरणं जगदुद्वहनं धरणीवलयसमुद्धरणम्। दनुजाधिपदमनं बलिपरिहरणं निखिलक्षत्रक्षय करणम्। दशकन्धरदमनं धेनुकदलनं कपटप्रकटितबहुकरुणम्। त्वामन्त्यजदहनं रक्षितभुवनं भजतु मनो मम मधुमथनम्॥ अने कधृत्तिवृत्तमितीदमपि वृत्तमेवेति केचित्। अनुप्रासस्यापि यमकस्येवाद्यमध्यान्त ्भेदाः। आद्यानुप्रासी यथा नीरं किरन्तं जलदं प्रतीत्य चीरं सितं पश्यति नन्दसूनौ। धीरं विधाय स्मितमायताक्षी तीरं प्रतस्थे तपनात्मजायाः ॥ एवमन्यदूहनीयम्। तात्पर्यमात्रभिन्नार्थकपदावृत्तिर्लाटः। स चैकपदनिष्ठोSनेकपदनिष्ठः पौर्दनिष्ठः श्रोकॉर्धनिष्ठथ। कमेणोदाइरणानि कला कापि कलाभर्तुमांनिनीमानकर्तरी। कामं कञ्चुकिनिर्मुक्तमिव कञ्चुकमश्चति॥ अस्ति चित्ते यदि च्छम बहुना विनयेन किमू। नास्ति चित्ते यदि च्छद्म बहुना विनयेन किम्॥ न बे्दं यमकम्। अभिन्नार्थत्वात्।

Alamkāra - Tilaka of Bhānudatta 95

भूते भूतेश ते प्रीतिः प्रीतिस्तव ककुद्मति। भुजक्रमे तव प्रीति: प्रीतिर्मयि कुतोडस्तु ते॥ वीप्सा च लाट एव। स्वरानुप्रासो यथा- दधाति दृढसन्धानं बांण कुसुमसायकः । तस्य कंसरिपोर्बाले समाजे नय वासरान्।। गयीं वा तातचरणानाम्- सा का योषित्स च कः पुरुषः प्रभवति यस्ये ने मन्मथविशिखः । किन्तु कृशोदरि दृढसन्धानं क्वापि कदापि विमुश्चति बाणम् ॥ "एनं श्रुत्यनुप्रास केचिद्वदन्ति। स्थानानुप्रासो यथा- भाले विधिर्लिखितवानुपमानं सुभ्रुवस्तस्याः । स्मर हष बिन्दुमकरोत्तस्मिन्मृगनाभिबिन्दुकपेटन।। सॅरवत्रानुप्रासे छेकवृत्तिमालाः। भिन्नार्थकपदावृत्तिर्यमकम्। वर्णसमूहः पदम्। तेन पदपादश्लोकाधित्तीना संग्रहः। त्व पूर्णमपूर्ण चेतिह। पुर्ण पादावृश्यादि। यमकं तु एकद्वित्रिचतुःपादनिष्ठर्म दिमध्यान्तोपान्तनिष्ठमे काक्षरद्यक्षरादिनिष्ठं च। एकपोद यमकं यथा- मौंनवी मा नवीभूता तन्वि व्योम्ि निरीक्ष्यते। तारापारावतं हन्तुं नाली न्यस्तव वेधसा। द्विपादयमकं यथा- अबलया वलयाश्चितहस्तया ललितयालि तया समुदीक्षितः । मिहिरशीतकरास्तमनाशया यदुपतिर्मुकुलीकुरुते हशौ।। त्रिपाद्यमकं यथा- रसमये समये दहनाधिका वरतनोरतनोः शरवेदना। इति घनोतिघनोदितनिःस्वनैरुपदिदेश विदेशगताज्नान्।। चतुःपाठ्यमकं यथा- कमलिनी मलिनीकरणोद्यतैः स्मरहितैरहितैर्विर हस्पृशाम्। समुदितैर्मुदितैः शशिनः करैर्विदधिरे दधिरेणुरुचो दिशः॥ आद्यन्तयमकं यथा- घनतरं न तरक्रय लोचनाश्चलमसौ कपटी यदुनन्दनः । अथ भविष्यति तन्वि हुताशनच्छविरहो विरहोऽपि दुरुत्तरः ॥ मध्यान्तयमक यथा- बंहलंच ण्डिमचण्ड विमर्दनक्षमतया मतया त्रिदिवोकसाम्। जवलितभीषणलोचनतेजसा गिरिजयारिजयाय विनिर्गतम्। अन्त्ययमकं यथा- चकार रष्टया चपलं मनो हरः स एष शीर्तांखुकलामंनोहरः । कथं न काश्मीरचयः सदारुणः कृतोऽपि भाले सखि यः सर्दारिणः ॥

96 G. V. Devasthali

उपान्त्ययमकं यथा-

शिवो यदाराधि न बन्धनं तदा मनो यदा साधु न बन्धनं तदा। वचः समायाति न दीनतां तदा प्रयाति हर्षाश्रु नदीनता तदा॥

शृङ्गलात्मक यथा- सन्दरीसतसमाजेबन्धुरं बन्धुरम्यमपि निष्फलं जगत्। शङ्करं प्रति विधेहि मानसं मानसंवलितमस्तु ते जैनुः ॥

नवसूनाविली यस्य कोकिलकाण कोमला । नवसूनाविली यस्य कविकाव्यमनोहरा ॥

अर्धावृत्ति यमकं यथा- कंसशात्त्रैबलं कृष्णो न मेने सत्त्वरं जितम्। कं सशास्त्रबैलं कृष्णो न मेने सत्त्वरजितम्॥। अन्यदूहनायम्ँ।

शब्दभङ्गी श्रेषः । स च पहलिक्भावावर्णप्रकृतिप्रत्ययविभक्तिवच नभेदादष्धा। पदश्लेषो यथा- अक्षरणमतनुतन्त्रं भाविनिगूढार्थचष्टितं दधती। सा वाणी स्रा तरणी या संश्लेषेण तोषयति॥

वैचेनलिक्भेदो यथा- युवा सेनासमुद्दमारामे पृथ्वी समाशति। क्रीडाकुआ्ा विपक्षाश्च पर्यस्तशिखरालयः ॥

भाषा श्लेषो यथा-

शिथिलकरिगमनब हु हयकरकउचुकवचन विक्षेपा। असमानकपटरजितसेनातरुणी परिस्फुरति॥ अन्यद्षप्यूद्दनीयम्।

पुनरुक्तभ्रमकरं यत्स पुनरुक्तवदाभासः। नन्वस्य भ्रमकरत्वाद्दोषतवं न त्वलक्कारत्वमिति चेत। सत्यम्। यथा विरोधाभासस्य विरोधभ्रमकरार्थघटनचमतकारः शोर्भींकरस्तथा पुनरुक्तत्वभ्रमकरवर्णविन्यासचमतकारः शोभकिरः । स च स्िष्टोडश्िलिष्श्। यथा- दरविकचार्कशुकाननवनचारी मलयगिरिवातः । उद्धीवयति निशान्ते मित्रसुद्वद्विहगमिथुनानि॥

गतिरीतिवृत्तय उवताः। चित्रगूढ प्रहेलि का प्रश्नोसराणि चिर्त्रचेन्दिकार्या दर्शयिष्यामः। जाति: संस्कृतादि। तच कथितं स्पष्ट च।

Alamnkāra - Tilaka of Bhānudatta 97

परानुकृतिश्छाया। शिशुच्छेकमत्तादिभेदादनुकृतीनामानन्त्यम्। अनुकृतिदिंधा श्द्रानुकृतिरर्थानुकृतिम। उभयमपि यथा तीिचरणानाम्-

साकूतं सकुतूहलं सविनयं धात्रीभिराश्वासिता क्रन्दन्तो गगनाभ्रचुम्बिषु चिरं सौधावलीमूर्दस। श्रीतर्मुग्धमुखेन्दुमण्डलधिया द्राक्संनिकृष्टे विधौ बाला हुङ्कृतिमाचर्रान्ते मसृणोच्छूनाधरोष्ठश्रियः ॥ हुद्कृतिरिति शब्दानुकृतिः । उच्छून इत्यर्थानुकृतिः । मुद्रा भक््योक्तिः। यथा- अङ्गोद्वतनरेणवो मृगदृशः कीणॉस्तडिद्वलयँः सन्दर्भो वचर्सा पचेलिमसुध।सिद्धान्तवैतण्डिकः । वक्त्रेन्दोरधमर्ण एष भगवान् दाक्षायणी नायकः किंवा वाच्यमितोऽपि लोचनरुची वैतालिका: षट्पदाः॥

अयुकतसंयोजनं युक्तिः । यथा- जलदरजतकान्तिकान्तमम्भोनिधधिरणीधरकन्य कोपगूढम्। अवति हरति विश्वमङ्गमेकं वहति च कौस्तुभमुण्डदामभूषाम्।। प्रथमे विरुद्धगुणयोजना द्वितीये विरुद्वजातियोजना तृतीये विरुद्धक्रियायोजना चतुर्थे विरुद्धद्वव्ययोर्जर्नी। वच:परिपाटी भणितिः। सा च सम्भवनिष्ठासम्भवनिष्ठा च। सम्भवतीति सम्भवः । क्रमेणोदाहरणम्-

नगरे तव मेदिनीपते न कियन्तो निवसन्ति कोविदाः । मलयाचलसानुसंनिधौ कति वा सन्ति न चन्दनदुमाः।। गगननिवसतिः क शीतरोचिः क्व च हरिणो गिरिकाननैकवासः । तदपि कमलकोमले सुधांशौ स्वपिति रतिश्रमकातरः कुरङ्ः ॥

शब्दार्थयोः सभ्यक्संघटनं गुम्फना। [शब्दसंघटनं] शव्दस्य सम्यक्त्वमर्थसंघटनमर्थस्य सम्यवरवं यथावस्थितस्थापकम्। प्रथमं यथा-

जानीमस्तव हेम गौरि हृदयादेष स्मरक्ष्मापतिर् जुम्भारम्भविजृम्भमाणवदनाम्भोजै : समुत्तिष्ठति। मजीरं रसना सुवर्णवलयं सर्वत्र सर्वे यतो व्यातन्वन्ति चुचूत्कृर्ति किमु रणतकारध्वनिच्छम्ना।। द्वितीयं यथा- भवभूतिभवनबद्धां कृतरक्षा कालिदासेन। अथ लब्धवाणवत्सा काव्यगवीं दोग्धुमिच्छामि।। कण्ठा भरणकारमतमिति शन्दालक्कारावसेरSप्यर्थाल्कतिरुपदर्शिता। 13

98 G. V. Devasthali

अैर्थानामकेकालवाचकप्रत्ययनाभिधानं शय्या। यथी- गरुडासन गोविन्द त्वयि मे हृदि जाग्रति। कालव्याल: कथङ्कारमायु:क्षीरं पिबत्यसौ ॥ विशिषटज्ञापकोच्चारणं पठितिः। आनुकूल्यं पदच्छेदकाकुस्वराभिनयादि। पदच्छेदो यथा- 'कट्णं कुरुते कान्ता।' कं इति चेत् पृथकपठितमानुकूल्यमवगैन्तव्यम्। उक्तिरुपदेशः । स च विधिमुखो निषेधमुखश्ष थथा- ध्ययत धामनिधानं धामनिर्धानं दृशोस्त्यजन्। भवनं विषमविकारं विषमविकारं न यद् भवति॥ अध्येयमध्ययनाई चतुर्दश विद्याः। गेयं श्रव्यम्। तानि च षट्। आशीर्नमस्क्रिया नान्दी वस्तुनिर्देश आक्षि- पिका ध्रुवा चेति। "एवं प्रेक्ष्यमभिनयो नाट्यालक्कारो न तु काव्यालद्कार इति प्रकटितम् ॥ इति "श्रीभानुदत्तविरचितSलक्कारतिलके चतुर्थः परिच्छेदः।।

पञ्चम: परिच्छेदः।

अप्रस्तुतस्तोत्र-प्रेय :- अनुमान-कारणमाला-परिकरै-व्याजोक्ति-परिसंख्या-सार-समाधि-सम-विषम-अधिकं-

आशिषश्चेति। चमस्कारि स्वरूपनिवचनं स्वभावोक्तिः । केवलस्वरूपनिरुक्तौ शोभानुदयात्। गोरपत्यमित्यादी तथा दर्शनाद्। तथ जातिद्रव्यक्रियागुणनिष्ठम्। यथा-

व्यस्तोरु हस्तोत्पलबद्धनीवि शातोदरी दीपशिखां न सेहे॥। प्रतीयमानसादृश्यमुपमेति केचित। तन्न। रूपक्ेऽतिव्याप्तेः। किन्त्वतिरोभूतभेदलवेन प्रतीतिरुपमा। न चोरप्रेक्षापणु- तितुल्ययोगिताप्रभृतिष्वतिव्याप्तिः। रूपक इव तेष्वपि भेदस्य तिरोभूतत्वात्। सा च द्विविधा। सामान्यवती विशेषवती थ। सामान्यवती यथा- व्रजन्स्याः पथि सीतायाः पुरः पश्चाद्विरेजतुः। श्रीरामलक्ष्मणावेतौ गायत्र्याः प्रणवाविव ॥ विशेषवती च वाचकुसमानधर्मोपन्या सोपमानोपमेयान्यतरविरहात्। क्या क्यच व्विप्रत्ययेन समानधर्मोपन्या- सविरहात्। तत्र प्रत्ययस्थैव सादृश्यवाचकर्वात्। क्यचच यथा-

Alamkara - Tilaka of Bhanudatta 99

बातं स्थावरयन् नभः पुटकयन् त्न्रोतस्विनीः सूत्रयन् १8 सिन्धुं पल्वलयन् वनं विटपयन् भूमण्डलं लोष्टयन्। शैलं सर्षपयन् दिशं ह्यणुकयन् लोकत्रयं क्रोडियेन् हेलारब्धरयो हयस्तव कथङ्कारं गिरा गोचरः । विधमुर्खीत्यादौ वाचकसमानधर्मोपन्यासविरहात्। तरकोदर इत्यादौ वाचकसमानधर्मोपन्यासपमानविरद्ात्ं। एुकादरमिव उदरमित्यर्थोऽवगम्यते। न हि प्राणी प्राण्यङ्गमिति मध्यमपदलोपी समासः । उपमेयविरहयायर्था- अहं सवप्रे लताकुअ्पालिमालि समागता। तत्राम्बुदमिवापश्यमेथें वश्यं न मे मनः । न चेयंलक्षणया लुप्तरूपकम्। उपमानवाचकरपदेप्रयोगात् सादृश्यमहिम्ना च हरिलक्ष्यते। अभूतोपमा यथा-

क्षीरं फेनं यदि यदि सुधासंनिवेशस्तरङ्गो द्राक्षापङ्को भवति यदि" वा शर्केरा सैकत स्यात्। भूयादेवं यदि मधुनदी तत्र वन्याविवर्तः सोऽयं तस्यास्तुलयति वचेः शैलराजात्मजायाः॥ परस्परोपमा यथा- क्षमा विवेक कारुण्यशौर्यसौन्दर्यशालिनो:। रामलक्ष्मणयोरेव सादृश्यमितरेतरम् ।। शन्दसाम्यात् श्लेषोपमा यथा- साधुवृन्दावनक्रीडापरो देवो जनार्दनः । ३४ववं च तेन महीपाल न पालयसि मां कुतः ॥ ऐंकोपमावद् बहूपमाप्यवगन्तव्या। यद्यपि परिवृत्त्यनन्वय निदर्शनप्रतिवस्तूपमादृष्टान्ततुल्ययोगिता लुप्तोपमा एव तेर्षा पृथक्त्वेऽभूतोपमा-परस्परोप- माश्र्यक्प्रभृति प्रत्ययवां च्योपमानामपि पृथक्त्वापत्तेः। तथापि सम्प्रदायानुरोधांत् ते निरुध्न्ते। पूर्वपूर्वोपमेयस्योत्तरोत्तरमुपमा नभाव: परिवृत्ति: । यैथा - रघुर्दिलीपवत् तद्वदजस्तद्वत्तदात्मजः । पितुरेवोपमा सूनरिति सूर्यकुलक्रमः ॥ उपमेयोपमानयोरभेदोर्डनेन्वयः। यैथा -- कुर्वतोरकयोरैक्यं मुश्तोर्विरहव्यथाम्। गौरीगिरिशयो: प्रेम गौरीगिरिशयोरिव ॥ पर्यवसितासम्भवं निदर्शनम्। यथा- सहजसुभगकान्तिमण्डलाभ्यामिदमुपलालितमाननं मृगाक्ष्याः।

100 G. V. Devasthali

यथा वा- क्काहं स्वल्पमतिः क्वासौ वंशो भगवतो रवेः। नलिनीनालरन्ध्रेण पातुमिच्छामि वारिधिम्।। उदाहरणमुखोरऽर्थनिश्चयो दृष्टान्तः । यथा- क्रियतेऽनुनयोऽपि काकुवाग्भिः खलतामेव खलस्तथापि धते। अपि कुन्दमरन्दसारसिक्ता विषवल्ली विषमेव यत्प्रसूते।। उपन्यस्तस्य धर्मस्य धर्मान्तरोपन्यासः प्रतिवस्तूपमा। यथा- रत्नभूतासि वामोरु दामोदरमतो भज। कलानिध: कला काचिदुचिता मूर्ध्नि धूर्जटेः॥ रस्नोपमितायाः कलोपमा। प्राधान्येन तुल्यधर्मोपन्यासस्तुल्ययोगिता। यथां- निस्यन्दतार कमुदश्वित केशपाशमापाण्डुरदुति पराङ्मुखचित्रवत्ति। कुञे गिरौ विचरतः शशिशेखरस्य केनापि नापि विदितो विरहो रहो वा।। इवाध्ययप्रत्ययप्रतिपक्षादिशब्दा उपमावाचकाः। विषयदेशकालवैचित्र्यादुपमानानामानन्त्यम्। यद्यपि लप्तोपमैव रूपकं तथापि सम्प्रदायानुरोधादुच्यते। तिरोभूतभेदोपमा रूपकम्। तच्व पूर्णमपूर्ण थे। पूर्णे यथा- कर्णधारः स्मरो देवः सन्ध्या नौरम्बरं रजः ॥ विक्षेपणी विधोर्लेखा काचिदेषा विराजते।। मुखकमलममित्यादावपूर्णरूपकम्। तदपि द्विविधं समस्तमस्रमस्तं च। क्रमेणोदाहरणे तातचैरेणानाम्- नाभिहदात्कामगजेन हंतु स्तनारविन्दे प्रहितः करो यैः । विलोलसारङ्विलोचनायाः स एव रोमावलितामयासीत्॥ अन्धैकोरनिकरं तृणाङ्कुरं स्वादयन्समधिकं तृषाकुलः । चन्द्रकान्तिचयमम्बुधोरणीमाजहार तरणेस्तुरक्रमः ॥ मालारूपकं यथा- निर्वेद: सरसीरुहस्य तिमिरस्तोमस्य होमस्थलं सिद्धान्तः कुसुमायुधस्य सुदृदशा कोपस्य काशीपदम्। प्रव्रज्या कुमुदक्कमस्य कुलटावाटस्य पाटच्चर: पूर्वाद्रेरुदियाय विश्रेमवणिग्देवः क्षपाकामुकः॥ रूपकमरूपकं े श्िष्टरूपकम्। यथा- भ्रमरहितो नवसून: कल्पतरुर्जयति राजेन्द्रः । परिचितसस्रशाखः फलति न यदि नाम कि कुर्मः ॥ रूप्य रूपकान्य तरविरहाल्लप्तरूपकम्। यथा- धत्ते मुर्द चकोरस्य किरत्यमृतधोरणीम्। कुरुते कौमुदीघृष्टिमास्यमस्या मृगीदराः॥

Alamkara - Tilaka of Bhānudatta 101

आस्यमित्यत्र रूपकव्यतिरेकात् कौमुदीत्यत्र ै्यव्यतिरेकात्। मुखचन्द्रमित्य शक्तिः। वृत्तिरत्र लक्षणेति विशेषः। तेनात्र लक्षणया रूप्यरूपकयोरुपस्थितिः। न चेयमुपमा भेदस्य तिरोभूतत्वात्। एतच्च विशेष्यनिष्ठं विशोषण- निष्ठं लप्तसादृश्यमलप्तसादृश्यं व्येस्तसमस्तावयवावय विविरोधह तुप्रभृतिभिर्विरेषरस्याप्यानन्त्यमिति। उपमैवान्यथाभानरूपोत्प्रेक्षा। वाच कसादृश्यं विनापि तस्या अनुदयात्। न हि मशी-क्षोदः क्षीरत्वेनोतप्रेक्ष्यते। तथापि सम्प्रदायानुरोधात् पृथगुच्यते। शक्त्युपस्थितस्यान्यस्यैक कोटिकमन्यथाभानमुत्प्रेक्षा। 'इन्दाविन्दीवरद्वन्द्वम्' इत्यादावति- व्याप्तिवारणाय शक्त्युपस्थितेति। संशयालक्कारेSतिव्याप्तिवारणायै ककोटिकमिति। सा च विधिमुखी रूपकमुखी व्याजमुखी चेति। एताश्र विशेष्यप्रधाना विशेषणप्रधाना विशिष्टप्रधानाश्वेति। क्रमेणोदाहरणानि- हरिणं हन्त धावन्तमनुधावन्ति वाजिनः । नाभिनिर्मुक्तकस्तूरीलुब्धा इव समीरणा: । निद्राणे जगदीश्वरे जलनिधौ पाथोधरस्तस्करः संसारायतनं प्रविश्य चकितं व्यालोक्य विद्युदूदशीं। इन्दुस्फाटिकभाण्डमण्डलमिदं मार्तण्डकार्तस्वरं ताराशौक्तिकमौक्तिकावलिमसौ हर्तु किमाकाइक्षति।। रोमक्षोणिपते: प्रतापदहनज्वालाभिरावर्जिते दुग्धाब्धौ सहदसा सुधांशमहसा तर्काम्भसा दूषिते। एते मौक्तिकशङ्गशुक्तिशफरी डिण्डीरखण्डच्छला- दामिक्षानिकर: [क्वचित् ] कचिदपि भ्राजन्ति भव्यश्रियः। पूर्णोसप्रेक्षा यथा- विद्युदण्ड: शतमखधनुःखण्डकाषायवस्नः श्रीपादोडयं नवजलघरः संचरन् दिक्षु दिक्षु। भिक्षामन्त्रस्तनितनिनदः स्नानतोयार्द्रमूर्तिर् भानोर्बिम्बं तुहिनकिरणं भैक्ष्यमद्गीकरोति।। पूर्णता स्थलनिर्वाहः । खण्डोस्प्रेक्षा यथा- युष्मत्प्रतापदहनज्वालाजालस्पृशो नभसः । स्फोटविकारा: स्फारा: शिव शिव तारामिषेण जायन्ते।। मालोत्प्रेक्षा यथा- लावण्यद्रवलालिता इव कैलाक्रोडप्रविष्टा इव द्राक्षाकुक्षिसमुत्थिता इव सुधावीचीविचित्रा इव। माध्वीकप्रतिबोधितों इव हरौ चेलाश्वलं कर्षति व्रीडालोलदशः पयोधिदुहितुर्वाचः प्रसीदन्तु वः ॥ लुप्तोत्प्रेक्षा यथा- अम्बरमणिरुचिभीतेरम्बरमपहाय मारुते प्रसते। छाया हियावतस्थे प्रणतमुखी वामनीमूँयै।।

यद्यपि निषेधमुखं रूपकं निषेधमुख्युत्प्रेक्षा वापहुतिस्तथापि पृथगुच्यते। उपस्थितं निषिष्य परस्य स्थापनम-

102 G. V. Devasthali

पहुतिः। यथा- प्रियसखि सुधांशवर्ती नायं पङ्क: कलक्को वा। सिंहासनोपविष्टो जलधरकान्तिः कृतान्तोऽसौ॥ आवृत्तिस्तिधा अर्थावृत्तिः पर्द।वृत्तिरभयावृत्तिश। आदयौ यथा- सैधार्ध्येणार्चितः कृष्णः शिवो वा पूजितस्त्वया। सुशीलं च सुधारूपं सुधा वा कथमन्यथा।। कपाली कुरुते गानं तनुते नृत्यमात्मभूः। मनो नटति कृष्णस्य नटत्येव च मन्मथः । एवमुभयावृत्तिरवगन्तव्या। पदावृत्ति: शब्दालद्कार इति वेदितव्यम्। सत्यपि हेतौ कार्यानुत्पत्तिर्विशेषोक्तिः। यथा- ऊरू रम्भा दगपि कमलं शैवलं केशपाशो वक्त्रं चन्द्रो लपितममृतं मध्यदेशो मृणालम्। नाभि: कूपो वलिरपि सरित्पल्लवः किश्च पाणिए ैस्या: सा चेदुरसि न कथं हन्त तापस्य शान्ति: ।। प्रस्तुतस्य वस्तुनो वस्त्वन्तरेण समर्थनमर्थान्तरम्। तच् साधर्म्यवैधर्म्याभ्याम् किन्तु सामान्यस्य विशेषेण विशेषस्य सामान्येन सरमर्थनमिति शेषः । यथा- न द्विजातिपथ मु् विमुश्च जनकात्मजाम्। पुंसामनिष्टमाचष्टे यत् स्वभावविपर्ययः ॥ गुणो दोषाय दोषोऽपि गुणाय भवति क्कचित् । श्रीखण्डः खण्ड्यते नित्यमेरण्ड: सुखमेधते। उत्कर्षापकर्ष हेत्वोर नुक्तिरुपमा नादुपमेयस्योत्कर्षो वा व्यतिरेकः। क्रमेणोदाहरणे- तनुस्तव विनिर्जित्य हेमकेतकमज्जरीम्। तनुते विजयस्तम्भमालि रोमालिकैतवात्। जयहेतुरनुक्तः । गरीयसा दानगुणेन राजंस्त्वं गीयसे स्पर्शमणेः समानः । अचिन्तितं किन्तु भवान्ददाति चिन्तामणिश्चिन्तितमेव दत्ते। छिष्टव्यतिरेको यथा- एष सुदर्शनशीलनशी लजुषोर्वासुदेवयेोभिदः। कौस्तुभमणिः परस्मिंश्िन्तामणिरस्य वक्षसि स्फुरति।। हेतुं विना कार्योत्पत्तिविभावना। [यथा } अपाशबन्धो युवेमानसानामवर्णमन्त्र: स्मरमोहनानाम्। अदेहदर्प: कुसमायुधस्य वयो विरेजे नवनीरजाक्ष्याः॥ भवाक्सक्षा सूक्र्मम्। यथा- झ्रूसंज्ञया प्रिये केलिसमयं प्रष्टुमिच्छति । सदती रुदती चक्री लिलेखागारभित्तिषु ॥।

Alamnkāra - Tilaka of Bhānudatta 103 • कमो यथा- त्रिपुरमुरभिदोरभिन्रमङ्ं विधृतवतो रुचिवीततत्पहेतोः। प्रसरति गिरिराजसिन्धुपुत्रयोः भुजगपतिप्रहणे मिथो विवाद: ॥ अभिप्रेतवस्तुनः सैमानवस्त्वन्तरेणाभिधानं समासोक्तिः। एकाभिधाने द्वयोरभिरघोनमिति समासः।यथा- अपहाय सुवर्णकेतकीं भ्रमर प्रस्थितमेव चेत् त्वया। न वपुर्न वयो न वा गुणः पुरुषं रोदुमपि प्रवर्तते॥ कार्यकारणयोवैयधिकरण्यमसङ्गतिः। वैयधिकरण्यं कालिकं दैशिकं च। यथा- स्नातं वारिषु निर्मलेषु जटिलो जातः पुनः कुन्तलो मालिन्यं वपुषो निरस्तमखिलं कण्ठे पुनः कालिमा। कलोला बहला बलात्परिचिताः क्ान्ता तनुर्भस्मना मातः श्रीमणिकर्णि कर्णपरुषं जल्पामि कोडयं क्रमः ॥ हेतुर्द्विविध: कारको ज्ञापकश्च। वस्तुतस्तु हेतोरलक्कारत्वे सम्प्रदानादीनामलक्कारतापत्ति: ! उत्कर्षविशेषस्य शोभा- करत्वमुभयत्रापि समानमिति। कारको यथा- पिशुनपरिचिता पुरी पुरस्ताद्गरुजनेहैष्टिदुरुत्तरा दिगन्ताः । जनयति पुलकाङ्करान्कपोले नयनपथं समुपागतो मुकुन्दः।। हैंिको यथा- हारेणोच्छर्सेता कुचाक्कुरसमारम्भो ददि व्यज्यते मजीरस्य रणत्कृतेन मृदुनां मन्दा गतिर्मीयते। किश्चित्क च्ञुकभीक्रीर्भवरतनोरस्या वलिर्व्यज्यते जेतुं विश्वमितः फलिष्यति मनोराज्यं मनोजन्मनः ॥ लोकसीमामेपेक्ष्य विशेषव्यवस्थातिशयः। स च द्रव्यगुणकमनिष्ठः। तत्रापि लौकिकनिष्ठः प्रच्छादननिष्ठो दैवनिष्ठय। क्रमेणोदाहरणानि- अन्धकारिणि लतागृहोदरे"व्याजमौनमवलम्व्य संचरन्। राधया मदनतीव्रबाधया मूर्छितेन पुनरीक्षिते।" हरिः॥ अयि पक्टेरुहनयने कृतमकृतं वा मयानुंचितम्। उदयति किमिति न चन्द्रो न हापराधश्रकोरस्य ।। रामे ब्राह्मणवेशधारिण धनुर्धृत्वा कराम्भो रहे शिजायां गुटिकास्त्रमारचयितुं कैलासमाकर्षति। तात त्राहि सत प्रयाहि"दयिते निर्याहि"सौधाद् बहिर् बार्र पारमय पुरान्तकपुरक्षोभः शिवायास्तु पः॥ विनोवितर्यया- न सभा कविना विना न वा कलहंसेन विना तरहिणी। समुद्चति माधुरी न वा कलकण्ठेन विना बनस्थली।।

104 G. V. Devasthali

सहोक्तिर्यथा- मनो मनोराज्यशतेन नाकिनां रिपोरुपोढव्यथया सहोदितम्। पितु: प्रमादेन मदेन गोत्रिणां सरोजनेत्रा समधत्त दोहदम् ॥ एतयोरल क्कारत्व उपसर्गोक्तिरप्यलक्कारः स्यात्। उभयत्रापि शोभाकरत्वं स्रमानमिति। ध्याजमुखी व्याजस्तुतिः । निन्दामुखी निन्दास्तुतिः । उभयमपि यथा- अहर्मपैगतवैभवस्त्वमीशः पुरहर तेन मया निषेवितोऽसि। वसनमपगतं कचो जटालः प्रसरति भस्म तनौ किमाचरामि।। श्रुतिव्यतिकमक्रीडाचलं तव दगश्वलम्। अपहृर्ये मनोऽस्माकमद्यापि न विमुश्चति॥। एकस्य कार्यस्य विविर्धकारणोपन्यास एकस्मिन् कारणे नानाकार्योपन्यासो वी समुच्चयः । आयो" यथा- रेखा काश्वनकज्जलस्य नयनाम्भोजे मिथः कौशला- दालीभिः सरलीकृतापि कुटिलीभावं समालम्बते। लक्ष्यी वक्षसि पाणिपद्मविर्षयेस्पर्शोदयादुन्नतिर् जानीमो वयमेणशावनयने बाल्यं न पाल्यं तव।। एकस्या यौवनाभिव्यक्तेर्नांना कारणम्। द्वितीयं यथा- अवगत्य कोकिलरुतं निभृतं हरिणा कृतं हरिणशावद्दशः । चकितं दृशा पुलकितं वपुषा शिरसा नतं विकसितं मनसा ॥ एकस्य कोकिलरुतस्य विविधकार्योपन्यासः। उतू उत्तमं तदातं चेत्युदात्तं समृद्धि:। यथा- वास्तूकैस्य दलोशयेन गमिता येन क्षपा शारदी तस्य श्रीफलपल्लवैरभिनवैरभ्यर्चतः3 पार्वतीम्। बालै: कीर्णमितस्ततो मरकतस्तोमं गृहप्राङ्गणे दूर्वाकाण्डकलापमुग्धमनसो जिघ्रान्ति केलीमृगाः ॥ आशयप्रकर्ष 'हति केचिते। यथा- भरतेन भुजादुर्वी इसता प्रतिपादिता। नताननेन रामेण नीता नीतिबेलगता।।

पर्यायः । यथा- तदसत्। उदारगुणेडतिव्याप्तेः। न हि गुणत्यालम्वारतं लक्षणमेदात्। बहूनामेकन्र क्रमेण समावेशः

सूत्रं तस्याः समजनि व्यााषितं तत्र भाष्यं तस्मिश्वेतोविलसितमिदं वार्तिकं तर्कयामः । टीका शङ्के पुनरुदयते तत्र नेत्रान्तपातस् तस्मिन्जात: कुवलयदशो बाहुपाशो निबन्बः ।। वय्टि सर्वेषां समावेशः ।

Alamkāra - Tilaka of Bhānudatta 105

एकस्य बहुंषु क्मशो निवेशो वा पर्यायः। यथा तातचरणानाम्- मन्येऽरण्ये कुलगिरिगुद्दागह्ुरे पर्यटन्ती विद्धा दर्भैः किमपि चरणे वासुदेवस्य कीर्तिः। इन्दैौ कुन्दे कमलमुकुले चामरे चन्दने वा दत्त्वा दत्त्वा मृदुनि पुरतः पादमेषा प्रयाति ॥ प्रस्तुतस्य भङ्ग्यन्तरेणाभिधानं पर्यायोक्तिः ।[ यथा]- कर्पूरपूरोपमका्तिवृन्दे चन्द्रे समुन्मीलति राधिकायाः । कायस्य कम्पस्य बभूव मैत्र्यं मानस्य चित्तस्य च वैरमासीत्॥ मानभङ्गो भङ्ग्यन्तरेणोक्तः । अविरुद्धयोविरुद्वयोरिव मौन विरोधाभासः।स च द्रव्यगुणक्रियानिष्ठः। न च 'चन्दन दहन' इत्यत्रतिव्याप्तिः। तस्य विरुद्धरूपकत्वात्। जगद्विजय विख्यातचापटक्कारकारिणि। अनङ्गोऽप्यङ्गवानद् त्वयि दृष्टे विलोकितः । भावरसपरिपोषो "रसवत्। येथा- उद्धर्तितेव कनकैः स्नातेव द्ुतिचयैस्तडिताम्। नीराजितेव केतककान्तिभिरवलोक्यते सुभ्रू: ॥ १ ऐवं नवसु स्थायिभावेष्वंव गतव्यम्। उचिताहक्कतिरूर्जस्वि। यथा- अम्भोधिलङ्गन विलास विजम्भमाण- रोमाकुरप्रथिततार कवित्रमेण । लक्कापुरं समुपगत्य निराकरोति स्वेदोदबिन्दुपटलानि हसन् हनूमान्।। प्रस्तु तनिष्ठोऽप्रस्तुतप्रस्तावोऽप्रस्तुतस्तोत्रम्। न च समासोक्तावतिव्याप्तिः। तस्या अन्यापदेशमात्रविषयरवात्। नायं मु्चति सुभ्रुवामपि तनुत्यागे वियोगज्वरस् तेनाहं विहिताज्लिर्यदुपते पृच्छामि सत्यं वद। ताम्बूलं कुसुमं पटीरमुदक यद् बन्धुभिर्दीयते स्यादत्रैव परत्र तत किमु विषज्वालावलीयुःसहम्॥ शास्त्रार्थप्रश्नोऽप्रस्तुतः प्रस्तुतो यात्राभङ्गः । अलसभुजलताभिर्नादतो नागरीभिर भवनदम(?) काना नातिथिर्वा बभूव। लदरिनगरमध्ये संचरंक्वेत्रजन्मा जरदजगरपीतः क्षीयते गन्धवाहं: ।। प्रस्ुता राजस्तुतिरप्रस्तुतो गन्ववाहः।। 14

106 G. V. Devasthali

प्रीतिप्रकाशः प्रेयान्। यथां- धाम वारिधरश्याममन्तश्चिन्तयता सताम्। विलोचनपयोधारा मुक्ताहारायते हदि। साध्यसाधनोपन्यासोऽनुमानम्। राकाशीतकरः स्मरक्षितिपतेः पीयूषसारं सरः प्रायस्तत्र निमज्ज्य रज्यति चिरं लावण्यवन्यद्विपः । एतास्तत्र कलङ्कहस्तकुहरक्षिप्ताम्भ्सा बिन्दवो दृश्यन्ते शरकाण्डपाण्डिमचमत्कारत्विषस्तारकाः॥ 'धूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरस्य कार्यकारणभावः कारणमाला। यथा- जनस्य विद्यैव मुखस्य भूषणं विवेकलेशोऽपि न विद्यया विना। विना विवेकं सुकृतं न जायते तपो विना न प्रभवन्ति सम्पदः ॥ विशेष्यगतविशेषणबाहुल्यं परिकरः। न च क्रियाविशेषणबाहुल्येऽव्याप्तिः। तस्यापि विशेष्यपर्यवसितत्वात्। यथा- उत्पुलकिता कपोले खिन्ना कुचयोर्विलम्बिती® पदयोः। अलसायिता नयनयोः कस्य तपःश्रीः समायाति॥ संगोपनवचोविन्यासो व्याजोक्तिः। न चार्थगुणे समाधावतिव्याप्तिः। अत्र वचस्तत्र क्रियेति भेदात्। यथा- पुलकयति गण्डमण्डलमधरदलं किमपि कम्पयति। अलसयति देहमखिलं प्रियसखि हेम्नतवारुणीवातः । सदसद्विवेर्क°: परिसंख्या। सद्विवेको यथा- एकं धाम घनश्याममितरत् कैरवद्युति। जानतो मम जायेत कदा हृदि सितासितम्॥ असद्विवेको यथा- द्वारि द्वारि मदोद्धतस्य गरलकूरं वच: शृण्वतः श्रीगोविन्दपदारविन्दयुगलंध्यानं विना तिष्ठेत:। अन्धस्येव सुधांशुसुन्दरमुखीलावण्येलीलायितं किश्ित्कार्यकरं न मे समभवन्मूढस्य विद्यार्जनम्॥ सदसदिवेको यथा- दूरीकृत्य कृशोदरीमविरलक्रीडाकला जित्वरीम् ऊरीकृत्य निकुञमेदुरदरीमीशस्य सेवां कुरु। नो चेन्मोहकपाटपाटनपटोः संसारकारागृहे दुर्वारं भवतः करिष्यति सखे क्रुद्धो विधिर्बन्धनम्॥ जेषमुसो यथा-

म्सुज भवति धरित्री रक्षति क्षोणिपाले। कफ्टकलह केली लोलदो र्वलिभार्जा भवति कटकभङ्ग: केवलं कामिनीनाम्।।

Alamkāra - Tilaka of Bhānudatta 107

उत्तरोत्तरमुस्तमं सारम् । यथा - संसारसारमबला तस्याः सारं घनाश्लेषः । तस्यापि सारमम्बरविरहितवक्षोरुहस्पर्शः ॥ ननूत्तरोत्तरापकर्षादसारमप्यलद्क्वरं स्यादिति चेत्। न। तैर्यीपि सारपर्यवस्वितत्वात् । प्रकृतविपरीत कारणान्तरोपनिपातः समाधिः। न च हेत्वलक्कारेऽतिव्याप्तिः। तत्र प्रकृतानुकूलकारणान्तरोपनि - पातात् यथा- कि करोमि सखि केलिकातरे कुडूमलीकृतकरे मुरद्विषि। कोपकुण्डलित काम कार्मुकज्योतिराविरभवत् कलानिधि:॥

समानसक्कतिः समः। सा चोत्कर्षापकर्षाभ्याम्।। उभयमपि यथा- यद्वक्ष: श्रीपतेः प्राप कौस्तुभस्तदृणोचितम्ं। शम्भो: कण्ठं विषं लेभे गौरवं तत् पयोनिधेः ॥

विसदशंक्रियमसमम्। तच्ब द्रव्यगुणक्रियानिष्ठम्। अस्य बहवो भेदाः । अयं जलधरश्यामो वामोरु तव कुन्तलः। दामव्याजेन कामस्य सूते कुन्दोज्वलं यशः॥ त्वयि पश्यति सायकं नृपाले स्मितवाराधवलीकृतैरपाङगैः । त्वदरिक्षितिपालकामिनीनां हृदयं हन्त दददन्ति चन्द्रपादा: ॥

आधाराधेय योरन्यतराधिक्यमधकम्। यथा-

यन्ना काधिपतेर्गजस्य दशनस्याग्रं समुज्ज़म्भते चान्द्री चश्चति यत् कला प्रतिदिशं यद्योगिराड् भ्राम्यति। त्वत्कीर्तेः प्रतिवासरोन्नतिजुषः स्थानं कुतः स्यादिति ब्रेह्मीण्डं खनतो विधेस्तदखिल प्रायः स्फुरीस्फूर्जति ॥

अनाकलित कार्योत्पत्तिरुन्मीलितम्। यथा तातचरणानाम्- प्रियसखि निखिलेऽपि क्रीडिते बाल्यसन्धौ समसमयमुदास्ते दुर्विनीतोऽन्तरात्मा।

अपि च पुलकपाली काचिदालीजनाना- मपि करतलसङ्गादङ्गमालिङ्गतीव ।।

भक्रिभिरुपमानप्रतिक्षेपः प्रतीपम्। यथा- जानीमस्तव केशपाशरचनाश्यामायमानः करः क्वापि क्वापि चकोरचारुनयने यः प्रोञ्छि चेतोभुवा।

तेनाजायत षटूपदस्य पटली पाथोमुच: कन्दली- ध्वान्तस्य प्रसरः कलापिनिकर: शैवालजालाङकुरः ॥

108 G. V. Devasthali

संस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृतिः। संहकारोद्वोधकं क्वचिददष्ट क्वचित्साहश्यम्। स्मृतिरमुषिततत्तांशा मुषिततैताशा च। साख्यं यथा- अकाण्डनिक्षिप्तीनिशात काण्ड म राति को दण्डमुदीक्ष्य कक्षित्। स्मरन् प्रकोपभ्रुकुर्टी प्रियायास्रासावरुद्धः सहसावतस्थे।।

अमुषिततत्ताशा यथा- स्खलद्वाचः साचिस्मितसुभगवषत्राम्बुजरुचः कुवाभोंगं प्रान्तच्युतवसनमुत्पश्यति मयि। स्मरामो वामाक्ष्याः किमपि तदनङ्गव्यवसितै- रपौङ्गे: संजातप्रसवमिव कर्णोत्पलयुगम्॥

भुषितततांथा यथा-

सुहशः परिशीलये कदा कलशाकारमनावृतं मददः ।

तृतश्वेनानुपस्थितेनान्यथाभानं भ्रान्तिः । न चोत्प्रेक्षायामपहुतौ वातिव्याप्तिः। तत्र तर्वेनोपस्थितेः। यथा- कुजोदरे वा धरणीधरे वा न बभ्रमुः कुत्र चिरं कुरकाः। विशश्रमुः किन्तु न भुग्नकायाश्छायासु जालावलिविभ्रमेण।। विरुद्धनानाकोटिकं ज्ञानं संशर्य:। कि स्मितं किमु दक्पातं करोमि विधिवश्चिता। नन्दैनालस्तमालो वा सखि कुञे न संशयः ॥

अनुललिखितकटिकं ज्ञानमनध्यवसायः । संशये त्रमे वा कोटेरुलेखान्। यथा- गण्डमण्डलविलोलकुण्डल: श्यामतामरसदामदीधितिः। कोऽयमालि वनमालिरागतः स्वेदशालि वपुरातनोति मे ॥

पूर्वपूर्वमुपासस्य विशेषणस्योत्तरोत्तरं4विशेष्यत्वेनोपादानमेकावली। इयं च शब्दालक्कारो भवितुमईति तदर्थप्रति- पादकशन्दान्तरासहनीते। सा च विधिनिषेधाभ्याम्। यथा- सैषा पुरी क्रोडशयालुगङ्गा गङ्गा पुरारातिशिरोिभूषा। भूषा न केर्षा कृतदेहशोभा शोभा वधूना मुदमातनोति ।। न तन्मुखं यन्न कृपास्फुरदूचो न तद्वचो यत्समुपेक्षितत्रपम्। त्रपा न सा या च्युतबान्धवस्पृद्दा स्पृद्दा न सा या न हरी प्रवर्तते ।।

समानानां भाव: सामान्यम्। भाव एकात्म्यम्। नातिशयेऽतिव्याप्तिः। तत्रातिसाम्यमत्र तादात्म्यमिति भेदात्। यथा-

रामचन्द्र तव कीर्तितेजसा भूयसा तुहिनभासि निहुते। केलिकौतुककला विमोहिनी रोहिणी प्रतिदिशं निरीक्षते।।

Alamkara - Tilaka of Bhānudatta 109

सामान्यकारणानन्तर्भूतात् कारणात् कार्यविशेषो विशेषः। न च विभावनायामतिव्यापिः। तत्र कारण विना कार्योपसिरत्रे तु सामान्यकारणं विना कार्योत्पत्तिरिति भेदात्। यथी- आस्यं विवर्जितवनं समुदस्तरागो3६ बिम्बाधरः प्रतिहताज्नमक्षियुग्मम्। भालं निरस्ततिलकं सरैसं व्रजन्त्याः कान्तिः परन्तु जगदेव वशीकरोति3८॥ काव्यं लिक् यत्र तत् काव्यलिङ्रम्। काव्यं वाक्यपदार्थौं। तथा च क्वविद्वाक्यार्थः क्वचित्पदार्थः। पदार्थोऽप्ये- कोऽनेकश्व। वाकधर्थलिद्गं यथा- लोकानां विरहज्वरव्यतिकरे धत्से घनां वेदना- मेषा ते प्रकृति: शशाङ्क विदिता तेनाहमन्यर्थये। धाम ध्यातवतस्तुषारधवलं मौलौ जटाले वसन् विल्लिष्टस्य गवत्रिया न भगवन् सन्तापमन्तवह।। सनतापकरत्वे वाक्यार्थो लिङ्गम्। एकपदार्थलिङ्गं यथा- श्रोतुं यशस्ते सुरगीयमान गृह्दे गृहे भ्राम्यति भोगिराजे। वीतोपवीतो विधिवद्विधातुं तमांसि नावामति चन्द्रचूडः ॥ अना चमने वीतोपवीतत्वं लिङ्गम्। अनेकपदार्थलिङ्ग यथा- बाह्ये ज्ञानविपर्ययस्तनुभतां शक्तिच्युतिर्वाधके क्रान्तं यौवनमर्धकं रजनिभि: काल: किर्यास्तिष्ठति। यद्यस्मिन्नपि पुत्रलालनसुहृतसंलापकान्तारति- द्रव्योपार्जनभूपतिप्रणतयो विष्णोः कदा संस्मृतिः।। विष्णो: सेवाविरहे पुत्रलालनादीना हेतुता। यदपायकरणं तदेवोपीर्यिकरणं व्याघातः।न व विरोधसीङ्गर्यम्। अत्र ध्वंसोत्पादौ तत्र विरुद्धाना संसर्ग इति भेदासू। तव दृष्टिस्तनोत्येषा तापं तरललोचने। दृष्टिरेव पुनः शैत्यमुपार्जयति चेतसः ॥ विरुद्धानामेकत्र संसर्गो विरोधः। तत्राविरुद्धयोविरुद्धयोरिव भानम्। अत्र विरुद्धत्वनैव विरुद्वानामिति विरोधा- भासान्नेदः। अस्ये बहवो भेदाः। यथा- चक्रवाककलानाथचच्चरीकपयोमुचः । अैरमात्या इव कामस्य सेवायै समुपागताः ॥ एकेत्र चक्रवाकादीनां संसर्गः । भाविकं भावस्तात्पर्यम्। अयं प्रबन्धनिष्ठो गुणः। आरम्भादन्त्यावधि तात्पर्यनिर्वाहः। यथा माधे शिश्चुपालवधः । आत्मीयवस्तुदानपूर्वकं परकीयवस्त्वादानं परिवत्तम्। यद्यप्याशयप्रकर्ष एवायमन्यथा सर्वस्वदानादावतिदा नस्या - त्यलक्कारत्वं स्यादिति। यथा- एक एवार्पितो बाणसत्वया प्रत्यर्थिभूपतौ। पञ्च प्रत्यर्पितास्तेन प्राणास्त्वयि महीपते।।

110 G. V. Devasthali

परस्पर्रमुत्कर्ष जननमन्योन्यम्। उत्कर्ष इत्युपलक्षणम्। वैरस्पर्धादयोऽप्यवगन्तव्याः। यथा- कंसारिकमलाकान्तकृष्णकैट भवैरिणाम्। अर्थस्य भूषणं शब्दः शब्दस्यार्थो विभूषणम्॥ प्रश्नानुमापकं प्रत्युत्तरमुत्तरम्। न चेदमनुमानम्। पक्षवर्मादीनामभावात्। न चैवं प्रश्नानुमापकक्रियाया क्रिया- लक्कारः स्यादिति वाच्यम्। तस्याः सूक्ष्मालक्कारत्वात्। यथा- प्रविचलदलिकुल स ङ्डु लबकुलदला मो दमेदुरप्रान्तम्। दरविक चहेमकेतकपुञ्जं दूनी निकुड जमस्तौषीत्।। सा कुत्रास्तीति पृच्छेमानं पुरुषं प्रति दूतीवचेनमिदम्। सूक्ष्मं क्रियानिष्ठमुत्तरनिष्ठं वी। अव्यक्तचेषाया एव सूक्ष्मत्वात्। तदिदमपि सूक्ष्ममेवेति। सपक्षपक्षपातिवैपक्ष्यं प्रत्यनीकम्। यथा- निर्जितोऽसि वदनेन सुभ्रुवस्तच्च मे हृदयमेत्य तिष्ठति। तेन निर्दहसि निर्दयं मनश्चन्द्र ते तदुचितं कलावताम्। उपाधिगुणसंकमस्तद्रुणः । गुणासंक्रमोऽतद्रुणः । क्रभेणोदाहरणे-

चन्द्र कान्तभवनस्य कान्तिभिश्वन्द्रता व्रजति चन्द्रदीधितिः। यत्र केलिकुरुविन्दमन्दिरज्योतिषा पुनरुपैति सूर्यताम्॥ वाडवेनापि यद् व्याप्तः शीत एव पयोनिधिः । अहकूँनिःशङ्कसप्तस्य महिमासौ मुरद्विषः । शब्दस्य नानाथताभङ्रिः। श्लिष्टं शब्दालद्कार इति ततो भेदः। यथी- कलावति करं बिभ्रत्यम्वरे लोकतारकम्। वारुणीसङ्गता सन्व्या सहसा मानमत्यजत।।

प्रस्तुतप्रतिक्षेप आक्षेपः । तस्य चे वृत्तो वर्तमानो वर्तिष्यमाणो विषयः । स च वििमुखः संशयमुखः शान्ति- मुखः करुणामुखश्वेत्यादयोऽनन्ता भेदाः। ऋमेणोदाहरणानि- यात्रालमं तव स्वामिन् साधु साधु न संशयः । वनितायतने यत्र वतते मङ्गलोदयः । विधिमुखेन वर्तमाना यात्राक्षि्यते१। यथा तातचरणानाम्-

मदकलकृतान्तकासरखुरपुट निधूतधूलिसङ्काशम्। केतकरजो निवार्ये यदि सखि कार्य मम प्राणैः ॥ करुणामुखेनागामिकेतकसम्बन्धो निवार्यते। किमयं नवकोरकस्तमाल: किमयं शीकरशीतल: पयोदः। अहमालि परन्तु तर्कयामि स्मितधेरिकलिताननो मुरारिः॥ संशयमुखेन विकल्प आक्षिप्यते।

Alamkara - Tilaka of Bhānudatta 111

क्षोणीपर्यटनं श्रमाय विदुर्षां वादाय विद्यार्जिता मानध्वंसनहेतवे परिचितास्ते ते धराधीश्वराः। विश्लेषाय सरोजसुन्दरदृशामास्ये कृता दृष्टयः कुज्ञानेन मया प्रयागनगरे नाराधि नारायण: ।। शान्तिमुखेनातीता क्रियाक्षिप्यते। अर्थोपकारको दीपकः। स च द्रव्यगुणक्रियानिष्ठः। यथैकः प्रदीपोऽनेकान्पदार्थान्प्रकाशयति तथैकं द्रव्यमेका गुण एका क्रियानेकार्थान्प्रकाशयति। गुणनिष्ठो यथा- चरणे कटकं कर्णे कुण्डलं कङ्कणं करे। गौरं तव तनो: कार्नयी स्पर्शादेवानुमीयते॥ गौरत्वमेको गुणोऽनेकेः पदार्थाः । कारकः समस्तोऽसमस्तश्। समस्तः समस्तानसमस्तोऽसमस्तान् दीपयतीति विशेषः। असमस्तदीपकं यथा- मेखलीयति मेदिन्याः ककुभ: कङ्कणीयति। हयस्ते मण्डलीकुर्वअगत्याः कुण्डलीयति॥

एकं कारकमनेकाः क्रियाः। उषसि मुखचन्द्रवीक्षणयाचिनि मयि'सीपि सुभ्रवो जीयात्।

ऐकी परिषदनेके समस्ताः पदार्थाः । उत्तरोत्तरार्थस्य पूर्वपूर्वापेक्षा दीपकमाला । स्मरेण सुरभिस्तेन रसालसेतन मज्जरी। तया किमपि सौरभ्यं तेनासादि जगत्त्नयंम्ँ।। क्रियोदाहरणमप्येतदेव। अङ्गाङ्विभावापन्ननानालक्कारस्थितिः सङ्करः। यथा- भूयो भूय: स्फटिकघटितं केलिसङ्केतसौधं दष्टरा' दृष्टा चकितचकितैः प्रेक्षितैः क्षीमरोचिः । पश्रीदवृत्त प्रियतममथ प्रेक्ष्य पश्चात्कृताक्षी सारङ्गाक्षी विहसितमुखी यत्र शभ्रीकरोति।।

उद्यत्केसरदण्डमण्डितशशिश्वेतातपत्रं वहन् मायूरव्यजनायमानजलदश्रेणीं समीरः श्रयन्। ली ळादी रितदेत्य दर्पमुर्कुँटम्रान्या व्विषामीश्वर पश्यँल्लोलविलोचनो नरहरिर्देवः शिवायास्तु वः ॥ 1

112 G. V. Devasthali

स्तिविति चेत्। न। अर्थालद्कारस्य शब्दातृत्तित्वं शब्दालक्कारस्य चार्थावृत्तित्वमिति नियमात्। यथा- मैथिलीं त्यज तदग्रतः कुतः सैनिकं दशमुखे क्व वा भवान्। आगते दिनमणौ क्व तारका तररिकाङ्कितरुचिः क्व चन्द्रमाः ॥ अत्रोक्तिच्छेकय मकालक्काराः । समुदितार्थ-विशेषणक्रिय-उपसंहारोक्ति-तर्काः परेऽलद्काराः। अव्ययाभ्यां समुदिताभ्यमिकार्थमुपस्थापितं तन् समुदितार्थम्। यथा- काल: स एष हसितदुतिभि: सुधांशो: कोपं प्रकाशयति कि च रविप्रभाभिः । अद्यापि धीरतरनीरधराभिराम किं नाम राम तव चेतसि नानुराग:।। अद्यापि कि नामेति समुदितार्थः । विशेष्यगतोऽर्थः क्रियाविशेषणीभूय यत्र भासते तदविशेत्रणक्रियम्। यथा- भिक्षी चारिणि कुञ्जचारिणि जटाजूटेग्रिपंचाशिणि त्वद्विद्वेषिणि पारगामिनि पुरारातित्रमे जाप्रति। तीव्रश्वासगति रखलन्मति गलन्नेत्राम्बुधारातति म्लायद्दीघिति सिन्धुरिन्दुमसकृद् गोपायितुं काङ्क्षति॥ मुखे स्तुतिरुपसंहारे निन्दा मुखे निन्दोपसंहारे स्तुतिरुभयथाप्युपसंहारोक्तिः'। यथा- 'जैयति जलदलेखानिर्विशेषा तनुस्ते दशनयुर्गमुदारस्तम्भगम्भीरेकीन्ति। उभयमपि करीन्द्र व्यर्थमेव प्रतीमो यदि भवति शिशूनामक्कुशस्य प्रहारः । नीराणि नक्रवडवानलदूषितानि तीराणि दुस्तरतरक्दुरुत्तराणि। श्लाध्यं किमस्य जलधर्यदि नैष सूनु - राशाप्रसाधनकरो रजनीकरः स्यात्। ओपेसिस्तर्कः। भूषाभरं सरोजाक्ष्या सहेत किमु वा पुनः । मुखाद् भृषाशशिप्रावस्यन्दसेको न चेज्वेत्।।

शुभाशंसाशीः। यथा तातचरणानाम्- मलीमाल्यधिया सुधाकरकलां कण्ठश्रियं कजल- आ्रान्त्या भालविलोचनानलशिर्खा सिन्दूरपूराशया।

Alamkāra - Tilaka of Bhānudatta 113

कैलासप्रतिबिम्विता स्ववपुषो गृहन् हसन्त्या मुहुः पार्वत्याः परिकर्मकर्मणि चिरं मुग्धो हरः पातु न: ॥ समय देश वकति पत्यय सर्वनामोन सर्गत वनप्रत्यभिज्ञानविशेषण विशेष्य क्रि योपमानरू को प्रेक्षा वाक् यार्थप दार्थपद वर्णरी ति व्राकू वेष्टोक्तिव्य ङ्ग्य प्रकरणादीनि अन्यानि चानन्तानि व्यञजकान्यूहनीयानि। उद्देश्यमखििलं व्यक््यमेव कर्तव्यम्। तस्य वाच्यतवे काव्यस्याधमत्वापत्ति: ।

समयदेशव्यङ्ग्यं यथा- निरालोकमिदं व्योम लोकशून्यं निकेतनम्। वीताशोकमिदं कुञ्जं कुतस्तरुणि ताम्यसि।। निरालोकेन निशा वीताशोकेन देशः। स्त्रीणामकालकलिकोद्रमतयाशोको वैरी। उपमानप्रत्यसिज्ञानप्रकृतिप्रत्यय सर्वनामवचनव्यदग्यानि यथा- दूति केयमनुनेतुमागता क्षालिता हिमकरत्विषा दिश:। सोऽयमिन्दुमुखि नन्दनन्दनः कुन्दकुजमुपगत्य तिष्ठति॥

दूतिका न तु दूत्य इति वचनव्यङ्ायम्। इयं नान्येति सर्वनामव्यङ्यम्। आगता नाग ममिध्यति इति प्रत्यय- व्यड्ग्यम्। प्रत्यभिज्ञयावस्थाविशेषो व्यड्ग्यः। तिष्ठतीति प्रकृत्या न स्थास्यतीति व्यङ्श्यम्। हैन्दैपमया मुखस्याक्का- दकरत्वं व्यड्ग्यम्। रूपकव्य ङ्ग्यं यथा- तडित् कान्ता पयःसम्पद् गर्जितं गर्वजल्पितम् । संसारोडयं पयोवाहि: किमतोद्पि विलम्बसे॥ चापल्यमत्र व्यड्ग्यम्। करपह्त्न इत्यादौ च सौकुमार्यलौहित्यादिकं व्यङ्ग्यम्। उत्प्रेक्षाव्यडन्यं यथा- अरण्यह्रिणग्राममाचकाम हुताशनः । इन्दोः क्रोडमृगं धर्तुमिव धूमा ययौ नभः ॥ हुताशनस्येव धूमस्य प्रागल्भ्यं व्यज्यते।

विशेषणविशेष्यव्यङ्नयं यथा- कौरवास्त्यजत गौरवं'६ यतो गौरवं समिति वः प्रयास्यति। अग्रतो यदयमर्जुनाप्रजः पाणियोजितशरः समाययौ॥ अर्जुनाप्रजेन विशेष्येण रिपुक्षयो व्यज्यते।'पीणियोजितशरेणेति विशेषणेन सामग्रीसानिध्य व्यज्यते!

व्यद््यव्यङ््यं यथा- क सुंधोंश: क चैण्डीश: क शक्रः क्व च दिग्गजः। हस्तन्यस्तगदो भीमो यदि शोणविलोचनः ॥ नयनशोणिम्ना कोपस्तेन व रिपुक्षयो व्यज्यते। 15

114 G. V. Devasthali

उपसर्गव्यबूयं यथा- उदयति मयि मानबन्धमन्तर्विदधति वामदृशः किमाचरामि। इति विहसति शारदः सुर्धाधर्विकस्तित कान्तिकलापकेतवेन॥ अत्रोपसर्गाणामर्थविशेषो व्यङ्ग्यः ।

उपमानविशेषणव्य ङ्ग्यं यथा- स्वर्णदी सिन्धु संसर्ग खेलदिन्दी वरघुति। राधायाः क्रोउमायान्त्याः कदा पश्येम लोचनम्॥ उपमानविशेषणेन उपमेयेक्ष्ये विशेषो व्यज्यते। वैियार्थपदार्थवाक्वेष्टाव्यङ्ग्यान्युदादतानि। कठोरवर्णेन वीरादि: सक्कमारेण शरङ्गारादि: गौज्या वीरादिवैद्भ्यां श्रङ्गारादिर्व्यंज्यते।

उक्तिव्य ड्ग्यं यथा -- विद्युद्वारिधरं विलोक्य किमिति त्रासाकुला वर्तते१०६ दूरादम्बरमांहरीयॅविर तैनी रैमुहुः सिश्वति। इत्थं गोपकुलं निरीक्ष्य सविधे लीलालतामण्डपे राधामाधवयोरुदश्वति मिथो वैदग्ध्यमुग्धं वचः ॥

पद्ष्यडूग्यं यथा -- प्रातर्विनिमयं वीक्ष्य मुक्ताहारभुजङ्रयोः । शिवो शिवार्य जगतामन्तर्विकसतितस्मितौ ।। शिवपदेन श्रेयोदातृत्वं व्यज्यते। प्राचां वर्चासि विलसन्ति तथापि मातः प्रीति सरस्वति मदीयकृतौ विदध्याः। रत्नानि यद्यपि जयन्ति तथापि कान्ता- स्तालीदलं श्रवणभूषणमावहन्ति ।। विबुधाः पद्यसूत्रेण गुम्फितालक्कतिर्मया। सूत्रभक्ो यथा न स्यादेतस्यां: कलयेतैथी।। द्ैण्डीयति यतो दण्डी वामनीयति वामनः । तदलक्ारतिलकं धीरा: कुर्वन्तु भूषणम् ॥ इति श्रीभानुदतेविरचितेSलक्कार तिल केऽथालद्गारनिरूपणं नाम पच्म: परिच्छेद:॥

116 G. V. Devasthali

६८; रिपो C. ६९ भुजगपरिग्रहणेपि को विवाद:C. ७ समान omitted C. ५१ नं समासोक्तिः B. ui Omitted B. ७३ दुषट C. vOmitted C. ७५ ता B. "६ विद्यते B. ७७ 'सापेक्ष C. हानतरे C. ७९ रीक्षते B. ८० यदिते B. ८१ निर्गच्छ B. ८२ Omitted C. ८३ 'मुप C. ८४ अपहन्ति C. ८५ विविध: B. ८६ Omitted C. c७ दं B. ८८ लक्ष्मी C. ८९°विषयः C. 'विषम® B. ९० उत B, उत्त C. ९१ वास्तकस्य C, वास्तु कस्य B. ९२ दृशाशयेन B. ९३ भ्यचितिः C. ९४ Omitted C. ९५ नीतिर्वनागताम् C. ९६ Omitted C. ९७ प्रतिमानं B. ९८°परिणामो C. "९ Omitted B. १°o Omitted B. १०१ व्वेवाव® B. १०२ उपहता C. १०३ स्वी B. १०४ Omitted C. १०५ धार C. १०६ पूर्वस्य पूर्वस्योत्तरस्योत्तरस्य B. १०७ विलिम्बिता B, विलम्बीता C. १०८ ह्ेमत B, हेमत्त C. १०९ द्विचार: C. ११० युगुल® C. १११ सीदतः C. ११२ 'वक्त्रेन्दु® B. ११३ पटौ B. ११४ तस्याप्युदीच्यस्य B. ११५ कुण्डली® B. ११६ 'पमः C. ११७ चान्द्रि® C, वान्द्रीचन्ति B. ११८ ब्रह्माण्डस्क्वळतोस्तदळविप्रायस्कुरीस्कुर्यतम् C. ११९ स्युर्जति B. १२० बन्धौ B. १२१ Omitted C. १२२ Omitted C. १२३ परागैः C. १२४ भ्रम B. १२५ तत्र तत्र B. १२६ यालद्कारः B. १२' नट B. १२८ ल B. १२९ उत्तरोत्तरं omitted C. १३० पुनरुपादानं C. १३१ रानुपादानात् B. १३२ Omitted C. १३३ 'सा या' इत्यरम्य 'भाव ऐ' इत्यन्तं नास्ति C. १३४ तेः B. १३५ Omitted C. १३६ वर्णो C. १३७ सरसो C. १३८तु B. १३९ Omitted C. १४० शिवात्मकत्वे वाक्यार्थो लिङ्ग एवार्थो लिङ्गं यथा C. १४१ तमांसि B. १४२ एनह वाक्यं नाम्ति C. १४३ तदर्थेनापायकरणं B. १४४ 'धालड्कार B. १४५ एतद् वाक्यं नास्ति C. १४६ विरुद्धानां प्रियो योगो वियोगो मे कथ पुनः।C. १४७ एतद् वाक्यं नास्ति C. १४८ Omitted B. १४९ शद्धोऽर्यस्य C. १५० सूक्ष्मत्वात् C. १५१ लता C. १५२ समीहमानं C. १५३ दूतिकाया B. १५४ च C. १५५ धर्गुण C. १५६ पत्र C. १५७ अङ्गनिःसङ्ग- C. १५८ शद्रभङ्गि: C. १५९ Omitted C. १६० Omitted C. १६१ निषिध्यते B. १६२ शीतल. शीकर: C. १६३ धारालमुखाम्बुजो B. १६४ कान्त्या: B. १६" कुण्डलीयति C. १६६ साचि C. १६७ निद्राणनीलनीरजपरि' C. १६८ शालिनी B. १६९ एतह वाक्यं नास्ति C. १७०० यी B. १७१ दृष्टा दृष्टा C; B has only द्ृट्टा. १७२ श्याम C. १७३ प्रत्यावृत्तं C. १७४ द्रुणतया C. १७५ वापन्ना B. १७६ Omitted C. १७७ दीखिव B. १७८ शुक्तमुकुट C. १७९ स्वभावास्यान B. १८० रुत्रेया B. १८१ 'शद्धालक्कारे" इत्यारभ्य 'शद्वावृत्तित्वं' इत्यन्तं नास्ति C. १८२ खः B. १८३ तारकान्तिरुचिरः B. १८४ कारिणि B. १८५ जूटाटवीधारिणि B. १८६ पसंहारः C. १८७ अजनि B. १८८ मिदमु C. १८९ न्तिम् B. १९० किमस्ति C. १९१ This and the following tvo lines are omitted B. १९२ अस्य पदस्य स्थाने अपरं पद्यं दृश्यते यथा -'अये पांुकरीडा विरमति न तेऽयापि यदि वा मुखं वक्षो दिग्धं जघनमपि धूलीपरिकरैः। इति श्रुत्वा वचनमळलाधीशतया नमन्ती सव्रीडा हरभस्तिभव्यावतु जनान्। C. १९३ एतद् वाक्यं नास्ति C. १९४ हा C. १९५ भूमे: B. १९६ को B. १९७ कौ C. १९८ एतद वाक्यं नास्ति C. १९९ चण्डाशु: C. २०० शीतांशुः C. २०१ विहसितशारद: C. २०२ सर्वदा B. २०३'तिः C. २०४ Omitted B. २०५ अयं परिच्छेदो नास्ति C. २०६ से C. २०७ विरतौ C. २०८ शिवामजायेतां B. २०९ देनस्य B. २१० कलसस्तु यथा C. २११ एतत् पद्यं नास्ति B. २१२ 'भानुकरमिश्रविर® B.

ALPHABETICAL INDEX

of Illustrations in the अलङ्कारतिलक

(The first three chapters of the work have been published in the last volume (Vol. 23) at pages 57-86 and the next two chapters in this volume at pages 93-116. The figures given in this Index refer to these pages).

अकाण्डनिक्षिप्त० 108 अव्यक्तवा 98 एक एवार्पितो० 109 अक्षरणमतनु० 96 अश्रौषं हय० 71 एक घाम० 106 अग्रतो ब्राह्मण० 76 अस्तं याति गभस्ति० 61 एत्य पश्यत० 78 अङ्गे कुरद्राक्षि० 69 अस्ति चित्ते० 94 एष सुदर्शन 102 अङ्गोद्वर्तनरेणवो० 97 अस्ति स्वास्तिकर:० 76 एह्रहि कोऽधिको० 67 अत्रान्तरे विरह० 61 अहं स्वपे० 99 कंसशास्त्रबलं० 96 अद्य विश्वमिदं० 72 अहमपगत० 104 कंसारिकमलाकान्त० 110 अद्य सखि० 81 अहो विकसति० 74 कङ्कणं कुरुते० 98 अद्यापि सखि० 69 आकाशे वसति० 81 कपाली कुरुते० 102

अनक्गायतनं पश्य० 73 आक्रान्ते सहसा० 83 कमलिनि मलिनी 95 अनुस्मर० 70 आगंत प्रेक्ष्य० 71 कमलाकुच० 78 अन्धका रनिकरं० 100 आजने विषम० 63 कर्णधारः स्मरो० 100 अन्धकारिणि० 103 आयाहि तल्प० 72 कर्णपूरोपम० 105 अपहाय सुवर्ण० 103 आलिङ्ग मां प्रिये० 73 कर्णो हतो० 68 अपाशबन्धो० 102 आविर्भवत्पुलक० 59 कला कापि० 94 अबलया वलया० 95 आस्यं विवर्जित० 109 कलावति करं० 110 अभिनवबिसकाण्ड० 71 इन्दाविन्दीवर० 101 कलावान् कैरव० 71 अम्बरमणिरुचि० 101 101 कविर्गणेशो० 80

अम्भोनिधिलङघन· 105 उम्र पालय 76 कक्षन्द्रः क्व गतासि० 71 अयं जलधरश्याम:० 107 उत चन्द्र उत० 68 कान्तारेषु रखलति० 80 अयि पङ्केरुह० 103 उत्पुलकिता कपोले० 106 काम: कलावती० 74 अयि शशिमुखी० 68 उदयति मयि० 114 कालव्यालमुखे० 72 अये हरजटाजूर 80 उदितं पश्य० 72 काल: स एष० 112

अरण्यहरिणग्राम० 113 उद्यतकेसरदण्ड० 111 कालिन्या: पुलिनं० 74 अर् चन्द्रमसो० 82 उद्धर्तितेव कनकै० 105 कि करोमि सखि० 107 अलं चित्तैरलं वित्तै: ० 75 57 किं किमाकुल० 71

अलसभुजलताभि० 105 उषसि मुखचन्द्र० 111 किं किमित्या० 70

अवगत्य कोकिल० 104 ऊरू रम्भा० 102 कि नरकुलं 93

118 G. V. Devasthali

कि वर्ष्यतार्मस्य· 58 चकार दष्टया० 95 तेषा न तरणा 93 किं स्मितं किमु० 108 चक्रवाक कलानाथ 109 त्यक्ता रामेण 75 किमनया कलया० 75 चक्रे चक्रायुधं० 74 त्रिदशकुलकिरीट. 59 किमयं नवकोरक० 110 चक्षुः कुवलयक्रोड० 70 त्रिपुरमुरभिदो. 103 किमुरसि गरिमा० 78 चन्द्र कान्तभवनस्य० 110 त्वं मे वाडव० 81 कुजांदरे वा० 108 चन्द्रं चन्द्रानने० 67 त्वयि पश्यति० 107 कुटिलस्तव 66 चन्द्रशश्वतु० 62 दण्डीयति यतो दण्डी० 114 कुरब्रोडस्ति० 71 कद्राकों ककुभ:० 67 दधाति दृढ. 95 कुर्वतोरक्योरैकयं० 99 चरच्चकोर० 68 दन्ता गुजा० 73 कुलमद् प्रदीपो० 72 चरणे कटकं० 111 दरविकच• .96 कृष्णः पीताम्बरो० 73 चैलाश्वलं कर्षति० 94 दरहसितकिरण 58 केलिकोकिल० 74 जगद्विजयविख्यात० 105 दशपूर्वमुखो० 64 कोरवास्यजत. 113 जटापटलस्खल० 58 दिक्षु दिक्षु० 64 क्रियतेऽनुनयो० 100 जनस्य विधेव० 106 दिशि दिशि० 94

क सुधाशु:० 113 जय कपटमीन० 58 दूति केयमनुनेतु० 113 ककाहं स्त्रल्पमति:० 100 जयति जलद० 112 दूगीकृत्य कृशोदरी· 106 क्षमाविवेक० 99 जय दामोदर० 69 दक्पतैः पातिता· 69 क्षीरे फेनं यदि० 99 जरठकमठo 58 देव त्वं पुरुषास्तमो० 62 क्षोणीपर्यटनं० 111 जलदरज. 97 देव: पश्चशरो० 81 खद्योत इव० 67 जलं जलधरे० 63 देहि वासस्थलं० 72 गर्गनवसति० 97 जानीमस्तव केश० 107 द्वारि द्वारि० 106 गच्छत्यस्तं० 72 जानीमस्तव हेम० 97 द्विजेभ्यो दक्षिणां० 72 गच्छध्वं कच्छ० 63 तडित् कान्ता० 113 द्विजैस्तव गृहे० 65 गच्छन्कच्छं० 70 तडिद्दासी० 65 द्वितीय पूर्ति ० 66 गण्डमण्डलविलोल. 108 तत्सत्यं ते० 63 धत्ते मुदं चकोरस्य० 100 गरीयसा दान 102 तनुस्तव विनि० 102 धन्या पुरी० 74 गरुडासन गोविन्द० 98 तन्मुखं केसरि० 64 धाम वारिधरश्याम 106 गर्जत्येष फणीश्वरः० 70 तरङ्गतरलीभव० 74 धावद्भ्यां भूत० 77 गिर्यार्यारयां० 67 तव चक्रस्य० 66 ध्यायत धाम० 98 गीतायाः प्रथमो० 81 तव चेतोडम्बुधि० 73 नगरिपुस्तस्यत० 64 गुणैर्बध्रासि० 73 तव दृष्टिस्तनो० 109 नगरे तव० 97 गुणो दोषाय 102 तव भृगुपते० 61 न तन्मुखं यम्र 108 गृहर्ता मे० 65 तवाद शर० 76 न द्विजातिपथं० 102 गेहे गेहे० 74 69 नमस्तस्मै० 69 गोविन्द लुभ्य० 59 तारुण्यं मुख० 78 नरसिंहस्य स० 66 गौरीकुरु· 75 तालफलादपि० 94 न राजा येन० 70 घनतरं न तर० 95 तीरे नीरनिधे:० 75 नवसूनावली. 96

Alamnkāra - Tilaka of Bhānudatta 119

न सभा कविना विना० 103 प्रार्चा वर्चासि० 114 मधुषन्य० 72 नाभिकुण्डे स्मरो० 72 प्रातर्विनिमयं वीक्ष्य 114 मन्येऽरण्ये० 105 नाभिहदात्· 100 प्रियसखि निखिले० 107 मनो मनोराज्य० 104 नायं मुश्चति० 105 प्रियसखि सुरधांशु० 102 मनो विनोदयन्स्येते० 76 निगमव्याकरणं० 94 प्रियस्य पुलकश्रेणी. 65 मया संवीक्षितो० 65 निद्राणे जगदीश्वरे० 101 प्रेर्यन्ति हृदयं० 60 मल्लीमाल्यधिया० 112 निरालोकमिदं० 113 बद्ध: कामिनि० 73 महीं महीयसी० 78 निर्जितोऽसि वदनेन० 110 बभार परिमाण्डल्य० 64 माधवो वीक्षितो० 73 निर्यान्त्या: सविधे० 61 बहलचण्डिम· 95 माध्वीकं द्वेष्टि० 65 निर्वेद; सरसीरुह० 100 बाल्ये ज्ञानविपर्यय: ० 109 मानवी मा नवी० 95 निशि निद्रास्तु० 65 बुधो मित्रगृहं० 72 मुखचन्द्रो· 66 निष्ठा कान्ता० 72 ब्रह्माण्डे कथमत्र० 81 मुखपदं तमो० 76 निस्यन्दतारक० 100 भजत भजत० 58 मुधा स्पे० 74 नीरं किरन्तं० 94 भरतेन भुजा० 104 मखलीयति 111 नीराणि नक्र० 112 भवने धरणी० 75 मैथिली त्यज० 112 नृपतिमुकुटरत्न० 106 भवभूतिभवन० 97 मौलौ माल्यति० 82 नो सन्ध्या समुपास्यते० 60 भवान्तरभिया० 59 यदि दिशसि० 79 पतिः कपीना० 74 भाले विधि: ० 95 यद्वक्षः श्रीपतेः० 107 पथिक भवति दष्टे० 82 भिक्षाचारिणि० 112 यन्नाकाधिपतेः ० 107 पयोधरक्ष्माधरयो:० 64 भिक्षी दिग्वाससो० 63 यशस्तमीपतिद्युति० 77 पयोधराधरौ० 67 भार्गवस्य प्रतापाग्रे 68 यात्रालमं तव० 110 पश्य पश्य मुरा० 81 भिल्लस्य सुख 74 युद्धे भङ्गो भवति० 76 पातिव्रत्यमिदं यदी० 62 भीम संरक्ष० 76 युवतिविरहभाजा० 78 पातु त्वां० 69 भीमो भीमो० 67 युवा सेना० 96 पासुभिर्वासरो० 66 भुवा गेहे० 59 79 पिशनपरिचिता० 103 भूते भूतेश० 95 101 पुरुषोत्तम एवासि० 73 भूभृन्मोलितटीषु० 61 यूनां धैर्यतृणाह्ुर० 80 पुरो भूमिभुव :· 73 भूयो भूय: हफटिक० 111 रघुर्दिलीपवत्० 99 पुलकयति गण्डमण्ड० 106 भूषाभरं सरोजाक्ष्या० 112 रत्नं दारा गृहे. 67 पुष्पमालाममूं· 78 भृङ्गध्वनि: ० 80 रत्नभूतासि० 100 प्रतिनगरं प्रति० 94 भोक्तुं गर्भवती० 82 रदस्तव स्मित० 75 प्रतिरूपकमिव० 58 भोगी धमति० 93 रविरुष्णः० 72 प्रतिवपुर्दयति० 94 भ्रमरहितो नव० 100 रसमये समये० 95 प्रदीपीभव. 78 भ्रूसज्ञया प्रिये· 102 राकाशीतकर:० 106 प्रविचलदलिकुल० 110 मदकलकृतान्त० 110 राघवो रतिपति: 66

प्रघज्या कुमुद० 100 मदमरे क: 73 राधा निरीक्ष्य पथि० 80 प्रहरत्येष• 75 मदनकरतालनर्तित० 68 रम: क्षाम० 68

120 G. V. Devasthali

राम: श्याम:० 65 विदुद्वारिघरं० 114 साधुबृन्दावन० 99

रामं राजीव 68 विधुर्गगन० 75 सिन्धुनन्दननन्दन:० 64

रामक्षोणिपते:० 101 विपुलश्रमवारि० 108 सीमन्ते सिन्दूरं० 68

रामचन्द्र तव० 108 विबुधाः पद्यसूत्रेण० 114 सुधार्ध्यणार्चित:० 102

रामस्य पाश्व० 62 वेद विना द्विजो० 65 सुन्दरीसुत० 96

रामेण वारिनिधि० 63 व्रजन्त्याः पथि० 98 सुप्तो हरि० 67

रामे ब्राह्मणवेश० 103 व्याकोशकोकनद० 61 सूत्रं तस्या: समजनि० 104 रामे रथेनाध्वनि० 67 व्यासस्य मुखमादर्श:० 69 सूर्यवंशो गृहं० 75 रामो जगाम० 76 शिथिलकरिगमन० 96 सैषा पुरी क्रोड. 108 रामो जघान० 66 शिवो यदाराधि० 96 सोऽयं मे मुद० 57 रिङ्कत्येष० 66 सत्रिकृतो भवत्कीर्त्या० 74 सोडयं लक्केश्वरो० 74 रेखा काश्चन 104 शोण: करः० 70 स्खलद्वा वः 108 लक्कापतिर्यस्य० 59 श्रुतिव्यतिक्रम० 104 श्रोतुं यशस्ते० 109 स्तनयोरन्तरा० 59 लक्काभर्तु० 59 स्तने निरस्ता० 93 ललड्धे नीरदं० 64 स एव हि० 64

ललना ललितालाप० 107 103 68 संसारसारमबला० स्नातं वारिषु० 64 101 साख कूरे तम:पूरे० 70 स्मर रन्तासि० लावण्यद्रवलालिता० स्मरेण सुरभि० 111 लोकानां विरह० 109 सख्यः समस्ता:० 94 स्मृतो हमवती० 70 वनिताकृति समुप० 80 79 स्वर्णदी सिन्धु० ववुरित्थं समी० सत्वं रजस्तम० 67 114 65 हरः स्म तत्र० 67 वाडवेनापि० 110 सन्ध्यानृत्य० 59 संनिधिस्तव० 75 हरसि हलधर० 59 वाजी वहति० 74 हरिणं हन्त:० 101 वाणी कार्तिकरोहिणी० 82 सप्ताम्भोनिधि० 60

वाणी नीरजिनी० 79 समीरस्य मल्ली० 94 हरिरुतप्लत्य० 64

वातं स्थावरयनू० 99 समुद्र इव कौशल्या० 67 हरिश्चन्द्रे नले कर्णे० 80

वामे भीम:० 79 रार्वथा नोपकुर्वन्ति० 73 हरेरस्य कर्थां० 70

71 सहजसुभगकान्ति० 99 हारेणोच्छसता· 103 वारिदं विगत० वास्तूकस्य दलाशयेन 104 सा का योषित्स० 95 हृदयं त्वयि० 68

विद्युद्दणड: शतमख० 101 साकूतं सकुतूहलं० 97 हस्वं मध्यस्थलं० 76