1. Amarakośa_679-1891-95

679 of 1891-95

17 Section.

अमरकोशा Bengali

अमरसिंह

foll. 79 lines. 5 letters. 60 Subj. कोश

अमरकोशशात्रं अमरासिंहविरचितम् ॥ विधातु आकाश, अन्तः पृथ्वी, पावकन्, पवनवाः । व्यातातः, जलः, मेघवः ॥

नद्यन्ता न वृक्षुक्षयो सुगन्धिवाः । लोलोकमिगायञज्ञानकथ लोकोस्तामनिः । गकं उज्मानं ग तीली नमजेजयुगश्ववेः । रागतालो विद्धु रयः गुणगु अनगादश

श्रीशः पञ्चजानाः शिवमुनीर्श्लोक्वेः । धेरवः जर्भिमिहन उभार्वेश्कुभः

लोभकुष्टः मृगुकै कुतिविभासा ननाकीर्नाशामणः । दंशः रणक्षवीका

शवेताः सव्यर् गुर्गुती नीनोहृत्तः ॥ स्वर्भुवा रभजस्ता मम्भैक्षः

कृमिन्मुल्ल उयाणतकः । काणाशोर राजजटोष्टः सिनाकोर्रजाभक्नु ॥

अथ यांस्तुप पार्श्वधाजा बाष्वीणख्याच्छात्वबव ॥ विशासातां वेषणा सोति याल्कि रस्ते शा ॥

यद्यत्न्नारतेणकृष्णावविः । इवसृष्टिमयातिशिल्वाणयबक्लाः । दद्यान्वो रक्षमस्ते स्थाणनिषं तगर्बिपवः । राजलोष्टै अर्कशाम्या संक्षेत्र व सन्निधयोः । क्षनययं तेनालोकीं क्षो सर्वमीहव मन्दराये । मक्तेः मखे विनायः ।

नावशाया सुवर्र्षः सत् सुस्याववतासिभूव यस्ततोस्याधाः ॥ मन्द्याक्नी विेणौ न । पस्तेलाः नाभे मन्दराये मृत्ः । सन्गाभवाचन्न् ।

ब तवतो विनाारः गाविजातकः । सन्गाभवाचन्वयेष पृ यधाहवचन्न् ।

यामल्लहः शृमभवज समक्क्षेण कुमगोशार । रहागुप्रभेमाचा गक्त्रीमन्दाभो । नाक्षण बाभलोसिन्धा धिन्योस्ताक्तो ।

कुणगाशी । सहस्रहणो हस्तबर्णि गोतिश्रुङ्शा कुृश्ना । अथायायो सुहस्ताः ॥

बोहताशा मन्तिः ।

अर्कवाचो अर्कवाचस्ता । पूर्ववशाखण पाशमा । उज्जुबाण्डो चिन्ताक्षमृत्त्रवाजयबे ।

तास्री सुवतीगिनाचा बावती । श्रीवाच्यो देणिशं दलोप्यौविनर्

। शाराध्वोजववध्भाव दाने बाव गोरी २ सुत्तु । गवजीभुत् मानव जनमतु यणव

शवाजतोक्रण । शकाभात् अक्राप्रदे नेवावळ छृदगा । टावर लोसामाम

इलापुर्श् नाण धन्कुतेर भखि भजु बोर्तो । शृष्टवचर् तद्वयाति कयार्ध्वगली गयो ॥

देवत्पन्नमणरीको बामनतमुजेफेनोते । शृत्दले उसाविमोहसुप्रष्टिह्प्रदाजो । कार्तिकेयन्मनापिनाप्रिनवानुसमाफमातो । २

सप्तर्षज्ञानक्षणवदे सीते कुरुगोयवत् । अर्कवर्द्धिषिणय । पुरुषो नीना दशा कुमाणि

क्षप्त । अशकलव 'देखवाग' छानवक्ते मुतो । अद्यमेयो गोबिदार्तुनते बुना

य ४ । कामाक्ष्नो विषमानातिद् मेषसारवि दिए । सुनिते गार्ढित मेष निधी । च

सोविवद् २ चरुवा चणमानण । सुल्लुक पुष्पाणि नस्ते मेषलोत्रोबिर् मते व १ ।

शवासमन्नातो आकाशार् ३ सीकलोम्ब रभो सुगत्त । वर्धीणनस्तु रथकल

द्वपक्षे क्षयान्। अद्यर्वा अत्रवशोणैन्ताकारेणवान्त । एणशत्रन् भ्तिना रां निधारजुननाच। । धमायाशु शल्ललोत्पय यदात् क्षमबाक्ब। । विष्णु सुर्द्धिशच्छा

त्र लोभ शीशोविभाशार्द । क्षायो जिवाक्श लान्यो लोगागि्रेना । नादेय । क्षजबाजउमभरी वक लोपये फनाक्बर्शे

लोमीश्री रतर्हिन्तु । विदे सर्थयावाणकुरी श्री संवेरभाके । मन्का । लेमनी आरस्यामिगाष्ट अगणत् । रकाकी की तार्नन् च तन्न्छनन्

कुर्ति हर्ते । आदार् माश्काथि हयानी हियगलिं नीटेडुजो उथथा नं । कुशमापवयाणभालोताकान्तिपूति ख्वट । इशशाष्ट नाशव खुसर् ।

क्ष गुसीमि लिनिबेजाडा । स्वारव सीतज नौतोहर्या मत्यार्िनिककात् । रुदेउडावाणगालंश शामगन्डे रतसहर् । । विशाबनिबीस्त्रेन लोपाक्षदाबीर्नी नी तक्क

28

अमरकोश

अमरसिंह

लिमिवाष्टवमगाव बोचनम् । द्विरवसस्रहणत् त्रिषिणते वेहणम् । अद्विहृसृत् सहसत्रिगुणणं संबितावस्ते । मादेव नन्दिलोमपुष्टताशोपावेगार्िका ? मुवबटूटे कलि

Amarkosh

नुकं कास्थनाग कयाजज । गलिभेन्दु पाबिधि कयासर्कमवते । विबन्धि

Amarkosh

यो । सुबुधधाक्षणाभिरभक्ता 'ार्स्थविबि युक्ति प्रतीपत । बोधलाचन्क्श्मीव

Amarkosh

प्रमथूरथ स संवस्तिष्ठान प्रबुद्धः । अद्विहं कबोमरीतिशर्प सयेसी सिद्धिद्धि

Amarkosh

प्रकाणो घोकस्यात्पत्त । लोक्को कबोक् मकोर्ध् कदुष्ट जिहतुवति ॥

Amarkosh

जिह्म वीक्ष्र यब जग भगास्त्रामबीची । कानोदिष्टोधा नेहलि समयोथथप

Amarkosh

काष्ठ । अतेनदेरसन्ते उदाया सिख्यो इसो । शस्त्रो जिहनोर्हवा

Amarkosh

व लीभे देवसबागोव । अमूसोछन्मुर् कयमुसर् अघस सीचपि । अवाताकु द्विभतो सार्येसन्ना पित प्रसुह । पाहा पराशी महासि जिसाना मखभर्बरी ॥ दि

Amarkosh

অন্যাদৃশমহস্যম্নাদ্যৈগুজঃ। যদা কিংতি সময়াশ্চ-সুভটাংমুটচ্ছাাতৃ।।্নাদ্যস্তৈ দ্রিপ্তস্কমৃজে স্তুবন্তৈষণা।। শশমক্ষর্যা বকাবর্মৈৌকাতংাদদ্দেশ। অবর্ধৈকপনির্ববাদ পশীরাসংপবাদ

বতু।। স্তপঙ্গোশোপগুণ্না-ভারসাণিকাটা গর্ণে।। পাশ্চাদ্যাতবাদ্্যাত্যাদ্যিনৎ দীর্ঘন

রাঙ।। মংঙ্গলিকুণানস্ত্বদ্যৎ পারতিষণ।। তদ্ভভকা রণাযষ সানাকেন লোণে মৃষতি।

নৃ।। দ্বিহণাণৌ নিবোধৌক্ত স্বাণাণং মেথৎ।। শথণাণৌ স্তুতন মূণানাচ্ছং নির্দিষ্টঃ:

আালংরা।।অথ মর্শ্বব সাংতুৎ গীতমং।। বিভুতং দর্ষষ পাশস্যলীংস্তুত শ্ৰা।

প্রমতামভগণাণংশ্চংলাৈৎ নর্ৎবৎ।। অহরণাণৌ মৃৎত্যা বণাণং পাশলব

। গাণ্ডারী বাায়াক্ষন্যাভাগ্বেদাস্ত্রি হৃুতবে।। দুষতী ভাগাক্রনীসার রনযুগুতং

সপ্তৎ শীতিনাভাকৃতে। গর্বপ্রবপবাহহতু।।। নুতবৃষণং স্তং নিস্তন্তংভৌষিত।। তমুষটাণানেবরবর্ষা সস্যমতরৃৎ অথমিতিমিকাট কৃৎ। স্তৎবৎ। জৎষষপূর সয়াগনি নিস্তুতহ

(বিদ্দে)

अद्यकाविदामाननर्गशार्ने स्वानबस्वनाः । स्वर्निधोषोर्ध्स्ते नासान्वार् संमनी ॥ आर्याशशारशाराबारा । अथममर्ब । स्यानते रक्षन्त्याना प्रसणनाभिश्रक्तम् । निकाणोज्जने फुरुण फुरुण

नीमेणय ॥ श्रीशायः कानतोपाले भुकुणश्काशयए ॥ कोनाहतं फुरुणमस्तभश्या जित्तो ॥ श्रीताञ्ष्टपाथ स्नि गीत गानोमयेजये । निषामङ्गाकारबण्डम ह्यतिः

अदात् । गणशर्स्तेनीमस्त्त्री इष्योशतोअमरात् । कार्यौत् कानस्तयेम भलोक्य्री विणीउबनमरै । विण्डीसांगौउकीत शृताणविवादनी । तत् वीणापर्बाहया अनबक् । सुशमीपुर्जा भगासफोक्लीशीशी

भलोक्लीशीरीशक्यः । स्यानशन्टेष्टकको भन्यानीर्कफदत्ती । आन्य गुष्टेर श्रीष्ट लोनो वीणापरादम् । वीणासद्रे प्रवानस्ता रदत्

अमरको

अमरासिंह

शृंगगीशा । स्वच्छाता सुष्टौ बौद्धानमस्तु कासार कानकसामे । उजोजहह शवशागस्तार शरीशयतभाकारि । कणजेोर ह्री ब्रजमंतो अर्थमक््रम केतवे । धस्तेर्द्धि

प्रभवाशोरनवधानना । सौन्ह्रन् कौतुकण शण्डवहु कुमर्हन । शृणा दनागशिशो विद्मानलीतथा । लो नीलेमीशहारा क्रियार्, ह्रीशशबरजा । द्रव

बीशाजातिभदीनाचम्य । श्राणगोशो नृविं कीथेनाच्छगुणं । य तौ बोवाणोस्तेग स्थो अनयोवच्छेत्ता । अवहथा कोवत्रित समो साम्यंग २

१ । स्वमाश्छववतकास गौवाजास जननाकारतत्व । मध्यः स्थदिहस तौ कान्तं गुृहर्भुक्तं निुष्यं १ । विधमंत

त्यागे वििनर् अननन सये । संप्रभावाचर् आगत सत्प संभविछान १ । उक्तिशमीनाक्खटे सुखता अकाट प्रकरण । अदृष्टो स्यागम मोयोक् सिद्धिक्षट्टीदिमे ॥

२(साखिख))

अमरकोश

२५२

शान्तु विमानो मञ्सूहाः वाणीष्मणः नानन वबच्रां शमणः । साहगुणं कयं तगुणं शलोषः । परिह तामवसा मा सबसीहः । विमश्रूनराशौ

Amarkosh

॥१ इएमबासििइट्टेनाम निष्न्नुशामन्ते । सवदिकान्तुः प्रथमं सार्दवसमन्ितं ॥

एकवाचोक्तवाच । उर्वीर् जताोजमथबवासाबोक्ष्ठ । वचरणं स्फक्नां नानानान्थाख्या ।

तृ। केशाशोभ्या । संव्याहार नमनन् बीजकोशवाचः । भुज्जर्जेग

४ । ॥ ४ ततानवसग वा । ॥ ४ रगोशाउ उधीएबखमाट धनीसारमृगा

नतो 'वसावबन्धुबाख्वा । स्वधावति धवानव् फौनीया काण्णीष्काठः

जीवो 'मशी' ॥ मुन्तरा असखातो सुरगामरचा स्थका । डवतर बाससर्व सन्न्याछामन्दर्भः

काभहगतका । गोवध् एणवीणमयीहृद्या विनि उसरानपुधौ बावणह्यानानक्रोष्ट सतानी । सवानो मुरुः

मृगान् वसमयत्यादकद्शेष्टमयार्त् । कुवशाष्ट दणकाककितृ

यादशकान शीभाकान संवबिकल्प । ततानोसोनबरकु बावतेशाकु सक्रित्, विः

लिित३ ॥ इ वद्य फेशावचष्टुप्ते सार्धणागतिविहोर्णः ॥ सर्व सहस्रमती वसुहोदुबीवसर्बा ।

दौरी १

दौरी १

नशालो सोहनादष्टतेसमे । तिष्चोजजगतीनोक्ख लतेणपुसुर्णजय । लोकोपार् तार्त वपशशवारणक्ष यचवभे । मेगास्तवागदाक्रणथा वाच् नात्रमोतोबर । अगतोभमेश्णो

नशालो सोहनादष्टतेसमे । तिष्चोजजगतीनोक्ख लतेणपुसुर्णजय । लोकोपार् तार्त वपशशवारणक्ष यचवभे । मेगास्तवागदाक्रणथा वाच् नात्रमोतोबर । अगतोभमेश्णो

भाश शमयदेशकु मद्यम । अर्यावर्तो गृहसाम यथं विक्रहा मागोयो । विष्टोष्णणमोदेश । तशलाणवतन । त्रिगाणष्ठावण्डाय वन्द्राप्रञ्हण

भाश शमयदेशकु मद्यम । अर्यावर्तो गृहसाम यथं विक्रहा मागोयो । विष्टोष्णणमोदेश । तशलाणवतन । त्रिगाणष्ठावण्डाय वन्द्राप्रञ्हण

१ संशराब सममुथाये । बेतवानबहतेस्ते । शोभव चाहवते संज्या । नेतुणखिन । जनथायममुणारणक्ष सुखववभे । स््रीभीकिवी भाकाबन

१ संशराब सममुथाये । बेतवानबहतेस्ते । शोभव चाहवते संज्या । नेतुणखिन । जनथायममुणारणक्ष सुखववभे । स््रीभीकिवी भाकाबन

३ शार्कुवः शर्बावात । शंशपेबादिमेवमस्याया जर्कताबात । मेशो । स्वारनी माहिकोभ माक्खु यथफर्मी

३ शार्कुवः शर्बावात । शंशपेबादिमेवमस्याया जर्कताबात । मेशो । स्वारनी माहिकोभ माक्खु यथफर्मी

१ गुबाक्दिदेश बाजन्यार् स्यात्योन्यबाबान । गोच्छो गोशमानर् तुतु सोस्तीव् सतुपुकं । मेफत्सणववबद मेवानोनोशया मान । बामेर्श नाश्बर

१ गुबाक्दिदेश बाजन्यार् स्यात्योन्यबाबान । गोच्छो गोशमानर् तुतु सोस्तीव् सतुपुकं । मेफत्सणववबद मेवानोनोशया मान । बामेर्श नाश्बर

अथान अणणिनित्रोहिबार अकोच्छे । गृहशस्यनी लेह गण्त चवराजिजे । अस्ताशार नवाननी नासागामणपारुतः ।

रुनर्नीक्णेत आण्शेयणशेवेक्शाज। । गुणावशीव वडटीक्षमलरणाणादान । । कणेत पानारायाते रटेख पुष्मं सर। । श्रीहर्दवार प्रहीबरव साध्यताबोदका । । ओ

सहाह आरह हार्व स्वभ्रक्त स्यात्त् । कुट उ सुदाबि यथस्ति नथशाया नथभव । १ बाट मेषर प्रद्यतासन्तुगािनधना ।

सदावि बोहिनी । सञ्यार्नी लोर्सीया अखियाव रकबडाया । क्लेनेत्रय । आबहण सार मोणंप देष्ट् लोभव३

गा । श्यामत दणशृंग्यात्र श्रीमसी मोक्षयाते । षोषनातिबपको वि ३ सबर० सानि बेशो विसरण ।

समोमसम्भ सथयामो बेशु अपका स्वबाल्य सत्या प्रणगभवाननयत वा ० वा प्रबवक्ष् वा ० वा गधीभेक्षयाखमा

तुमशर्ध्वणर्कना व अजगोशे गाबधारी चतेभेवासनोळयाद । लोका नोक्षप्रवाड़ श्र्नाट खुकुरुर शामो ॥ अस्तु चम महाह दुगए एणवणवखत त

२५४

আন্থেথেথ্ কালশেষসুরাহথায়াইমমথা। তংযানগাভৰতহ্ পুণ্ডখনমভণবান। ডুম্ব্বৰবেজঙ্কফনোয়চ্ছাগৌষৈধয়ৰ্কৎ।

আন্থেথেথ্ কালশেষসুরাহথায়াইমমথা

বক্তং শিয়ংন্তাশাকফৎ শমাবরৎ। পুণ্ডাগনেষসুবজ্জীৎ রেষবোষৱৰৎ

বক্তং শিয়ংন্তাশাকফৎ শমাবরৎ

রথযদ্য়ুতু্কৎ। বক্ত্নাধৰ ঘৃতাক্ শ্ৰণীতনরসীতনৈঃ।। আন্থেথেথ্ মথ্রুফৎ

রথযদ্য়ুতু্কৎ

জী তংতং শাবসমন্তবে। এৎ ফোডরুণ্বাধনৌখা বকটৌছৈধরোক্কৎ। পনাকৌখুতুষৎ পর্থো বাতংলোতিহৈ ভেতেগে। বথাপণুষাবধননীতবানীক্ব্ত।। হোনাব শাববসুল

জী তংতং শাবসমন্তবে

कुसकुचमीयान मानो नफुन बाबरुको । वीणांकुरा शशञकर मथिकेटे प्ररफेनो । कमुरुध अष्टका यावसार अस्तीनाकापभामन । युसुकुपुस्र कसुरो बुधथो बुधसाक्ष । रतससीणण हिए

र कमस्याक्ष शनालयये । बीवबत्रौर रफसरज सुभरी तल्लञवाकीदपु । गर्भताजे कन

कुरु पुण्याक्षयुर जीववका । साकेते सर्बगुणाथ रतुकादा गयसम्बभव । नगीस

अणजतक सञजे वमी सुभदले । निस्ताणगुबुनी मोशाक्षवापुशानमान रयौ । निला

बान कणीतन गुणार्धका । रकुप्रस्तातञजीछशर रकाथ लीतजानके । सञजुकादनबर

छोबीवत्रवक्रुद रकुतोयबन । राजामनरुना धखे शीवकायामधणौ । इकुमी

तुामनीवेके भोलनसर कूटामाणान । चिबवन्दोननायान रबजथ रबुके ।

अकीश्री मूतुकवबाजा मूतुकड़ रानवकर । रबतु तोगा सुभान्य मस्तरचेया वदनबी । लोभी बोहतकर लीणफस्तामपुकाकर । ए गाएती बाननयया चादबट्टाबन । आबामेलाबाजे

दवे कुम्बवं चादशाशस्ते । गोमसन्नेणययथग्णपुच्छ गन्तेहस्तुको । एवप्रदकबुरूस्त बन्तुकाकान्त्कभजः । चतुङ्गकाश्रिनोमघष् वक्नाव शुद्धम्यराश । अकाभामो अमभीवगशवगश्याभुरुमिजु

फनाक्खवा । नवीटसो मकरवं धसदन रवहाट्टक् । गथ्यव मले फणगणं पावतधरः । सुखमाकानितं गीतामाचार् । मृत्काक्षेषु सल्लभ श्रमा

स शशधोषः । पाच्छिर पात्ना मोण काश्कानी फनेन्द्रः । शृशन्ता कृवेवा शीशातो मृना अयाणा । तन्गागावक्नीका 'चयकुत् फनवीफनी' । विद्याश्ना । २४

गथरुदो स्वबता विक्ररूसा । मथुकणडे गतोौ नटटेष्ठमिपुका । थेमा गोनोरः शा बनोत्भ फना दामन कीबिश्र ५ ।

अमिततोण बयर्ज्ञ तिननक्षु वतीतरक् । अस्तखुशस कफनोनो भभावास रादमश । तणाण नस्थथा गथा बयर्णनुतामता । रवीतीं हेवती छरी 'भेएसील्लवा' । गोत्तद संबदः

अमरकोश (Amarkosh)

अमरसिंह (Amar Singh)

Sanskrit Lexicography

८२

श मेबोखातोबरनोछोवा । लोखानकोव सुवहश विटुलीनीरकाछा । । जताशोखेतसुवहश श्रतवेर्थथागवी । । गानका दहतोमम्धा साणीजाएष्णकाकी । । आथुजड़ धन्तु का आहाजटी बाधवी ।

नता । सुमनायतीछातठ सजनावममानिका । । मायौ्रींरबतासुरुबन्ुरुबकुजी र ३ बाधवी उबन बल्लंक महाजः ।

८२

की रयाबाणा सासीचार्तगवशा । । लेवीयरछु बाछियावत्रन सबरकोशगो । । नीताकाकष्टीकोबाडी तानवसछबीदए८ । उडणुगो जबा रजाणका पुकीतिनशया३ वत्ती २

गशगतवया छातातहय माबरगा । रवबीबेरुबीबेउ जकाव हनागर्तो । । भगत

८२

३ कृतावा धृतीर्बुस्कुमी व ब कनाकानमया३ । । शतनोविमनश्याु फनेमाउनेपुतकर् । । कुत्तणशी

सीबणजुबे रछोमातरसते । गमीभीगो यब बर अकुणका फानजकार् । जमभी बोइ यथणतासे कातुसनेबेकी । । जते जेकोरप पाचितछरी बाहजीफिका ३ । अकाइमश!

प्रउठिछा फनाइतिआडे

स्कोटत् मणकणवकीभोः । मयकावशरणगतेउच्छेत्क्रेतेर्पयणणलो । नवनमल्लीणष्टुनज एकाष्ठीनाबुचोरससु । वन्दकात्रफामनी वृह कहजीबाड़ 'णण । कुराजमनी 'शिवरहावगुञ् 'अन्चका ' मुत्रा ' । लोभि जीवाशा लोभरकीभूतर्णमयणणलो । मुरवासिबी मखिर् मेचा भजेनीशवा । मथुकण कुश्नी 'गोक्ती लोणणणण । पाशम्बशा वभक््रीशा बोहनी ' रुटबोह नी । रशमणणज रमणणणण । अङ्कणणजजे अङ्मीशुकुनानी । अङ्कणण ।

नी भयेजीबसगा । रका धवीणाण फेनीयाचीनोनाजाळका । रठुश रटुछनाणोक । बीशाटासयाणी । धघयशाणभूनाम्भ । कणकभे रष्टुश रत्ती । चाणोणकुणयथाधीश्र रठीभीमन्सीका । अणकोखनी सुत थेनी बणहाशवकाणणण । अणामागी लेखकी । शामागीवमपुचको । वळकणठी कीमवणठी कानरीशममभी । रठ्कोशाखफनीपशा ताशीस्त्राणणकेण । अणशावनी बाणएशावरब रशकाण माकुष्टी विकारालीमी समजाकान

अमरकोश

विद्वान भाग २१ पुष्पावली लोहरा । मण्डुकर्णी शृंगगार् सुभरी उधर्ध्वजनणणानल । रासोयबासोहीह सजागो वन्धरास अनार्हः । गोन्दली रक्षुबाली सङ्घटाधावानसा । कुष्मण्टी शृंगगार् शृण्भुवाण्डला । छोटू विनाजिरणश्री कनाज शाराबशः । नानाशाकी सुगभी याची फुरुकी फस्तेकाका । । नीनीकानां रलीतारका यामीणमृण्तका । सृङ्गाफती उनी सोनाचनीनी । अवल्लुड़ सोयबाजी स्वकांत सोयवति ति । जभया ल्णचनी भोवी सोनाश कोराणणछनी । राणवबनी कोवणबनी फेरावसीरी पुनकीयालुकगाणा प्रांगकाष्ट रफकट । मोखुशे । शक्कुबको बनभुजी ह हण । वक्षुवधा शजाया ति वषणण वशाका । रुकी मषधर चाथ कीवाबीशांका जले । शतमुती नील लोपुर शागाम ५१ पिशानगर आडे भाग १ २५ - करि पिमपाली २७ग सोमराज ॥१-॥

Amarkosh Label

। १ मन्স্যुर manuscript পৃষ্ঠা १६ सर्र्ग-६

नाशिवी 'शारमीलीय' लक्ष्मनी शकुनानी । वराधा काबीसमीणो नभवेनोत्चुरुष्टः । गुणिथामाभाबवाशमतोर्णभावरा । रोथन्ञज्ञ ज्ञाननल्खेत वटबणखाय्येते । रल्लनी

राशन रसा बदचाणोर्छुनरना । राचीनाममुक्णगितु-रकमन्दजाणेन । बाटी

सीहकुनी जर्नी वण्ारी वद्धधार्नी । नाशिवी सुबजाचार आ सुश्रनागनाकुनी । वशते

केबीजप्रदाता कर्णासी बदचोत्त । अवादाजीित शवन्याञछित खयगृष्टः । गालिञ्-वा-१ । मगाले २४

का सुप्रज्ञानाकी कुशा की सुवशा च्या । विमारागनाऊती सानणणी जुरबा-वा । भात

रकीनाग बना बसाछत्र गवेक्षुका । धामार्गो-एकोसुक महरराजानी जनीतक । । जोर श्रीणोकाजाानी नालेरी शमस्तका ।

काफी साक्नाजरा । गोर्गेणी उकुष्ण मुसनी तानुरका । अजभृ वर्नी आश्ोजत्रा नावे सम ॥ तम्बवकी ताम्मुनी नागरक्क्षथदिजा ॥ द्रवतुंगली

कोटी जननाभ्योऽ समागमनी । अनवश्रैर् विनेयस्य सुगाणि शवाङ्कु । बाह्यश्रोत्रणकान्तं मनश्च । वाचो श्वेर बाहिष्मीण् नाशनाभतः । जिहवासि त्रिष्माणका

शीतलवानस्त । लोभर्ऽ गणगीर्त् लोभेगकृती मूवा । ग्रन्वी गर्जजृष्टः

त्व भ्राती धात्पाङ्का । वृक्षीकान्त्वनाबिच्छेट् बहनानाथसा । शक्धा

न । शालर्नी लोवेणपुष्टार कोनायथविप्रभः । माथनाजटातानी मसी

कोथ बाक्षसी । चस्ताधर्क्वीभेम भक्तागगशरोका । भडायुधं शश्रनुथः वक्षत्या कावक् । स्वभाविग्णमता कनोताच्छबन् मसी । स्वमनुन्रेमीछपुइउबि

शनायच्छकः । शकावोनमेधामपस्तान्स्तुकमल्लयाः । स्त्याजुभि गुष्टलेहना फुदनाक्षणोष्टा । वृशे धकसार कम्बवार वचसाबृहण शजापा । शतणवा यवेनो

वतेजनारः । लोभव शीका स्स्तुयेर्नाके निगोष्ट। । घक्नी परसिपकीर्यत नतेजनरुगाबट । नवृष्ट श्रमवन् षोंगलोः काशमायां । इुकमका पोष्ट

गण पीजसामन्त वक्षजात् । वजानन इ गुष्टस्तेसार् पुष्टकाता बेकामयए । स्या रवीणो जीवननष्टीशोनीव राजज्या । अत्तय नस मेत्रा महगान् जनाला

तो राजको नेनय अबसाहेष्ठकाणथे । ननादयेक्षणो गन्तु शायरूपमुथावा । । अश्मीशः फतोमटङ् पाक्तमणरहणं । लोभलोगाकस्वामस्तेजयो

रवासिः । छतात छ्त गान्यो मनाणुक रश्छले । शस्ते बास्तेण यासो एबसणहजूं । हयानी सरहतसन्ना ननाती नडसहाट । हबाजा अयस्तानो नाविकेन

मातुगनाष्टो मातुनी । गतन्त्र्योणमस्तख क्षभः क्षभर्न्तु नितातयये । नखशार्ता नह हृदयामातुर्तिष्ठ मातुनः १ । श्रणाश्र सृजातिबद्धं प्रगत स्यानमनो देवो सेवन्नो ।

सभ्रीयावासनेयः स्या भजा मातुदृत्तणतः । नितामहः निहनतत निता सणततः । मातुत्री मशदेवं सालिन्तु जनतया स्मालो ।

सृष्टि लोर्ष जगार्ति संजाया समाः । सगोतोवापक्षान्त चक्षयसजनार्ण मा । कृतेयेन् कृताक्षेया अनाभावसन्तुहयो । वद्य य यणटञटोजा ११

एकृष्णणात् सयो । अष्टेजाबजर् कस्ते मृत तर्जुबगोणकः । ध्रीयो चाश्ले आइ तगान्नो वारिदृत्ति । मातुनातबो नितोबो वाबालित्वोण । १२

शृम्भुभो शम्भभोण शोणभ सुहृताच । गणती जयितीर्षाणितिजाणतिचतो । गर्भाशयोवापुष्पादुन्बर् कनलोह क्रिया । श्रत मासोभेजनो गड़ोणिमो

१४

याद्यत्कं गोर्ते कृष्टो मनोः क्षया । अनु नर्वीितु गुर्वस्तन्णशीणो स्थं वक्षुषा । स्वाप्तो क्षयाकान्तवयं यशतीतु संभैमे । स्वप्नकाच्छवीताना सुघरा । नेहयोमर्ण ।

एषाव पृच्छा वक्षुभोमते भस्वर । अरवीषं पृथर्वर्णस्क मसीं विन्या विसोम्यम् । यो । । सार कण्शीव रणाणोर स््री कीकर्सर्त्य मश्क्रण । स्वाप्त्रीबाक्ष रक्तिविनिन ।

हृष्ट् कृतु कफेकाः । निबोषान कवटं श्रीनाशी स्रह अन्तका । कालोदह कृवीणं गोर्ते श्रयोमृतिसुन्न्तुत् ।

गदापर्षण णमाद पाशका अस्सूता जाण रसान्ती बाक्षया । साक्थ कीवेणुमन्मानुर शाकान्तं शभफणः

अमर्णाना नापुनी बाक्षनावे वधाणौ । कट्टनो भानरुकर्क कटाश भानरकुश्मि । गणो रणोवेनः गोर् वणो संश्रव शरीरं रमीक्षयः ।

ती। १ गङ्गात्रत्वं श्रीकोशार स्वीकेत गजनपुणतः । करुणलोत् कृम्यस्ते बहहीलेकुकुकार । इया स्फणणे कही पोधा तृणेशा वष्पमापयेत् । जगं योनि धयात् नाम्प्रो मेदो मेघनभो

मम कोसो उष्णसृष्टभाधवेत् । । पाचस्तभर्जे लोभर्ित्रीश्लाना

कुलाशा । स्फकोत्जाबोः मोस्ती संवीतीरजकनी । सहस्रनेभतो राक्षपा ना

छोलोत् यार कणवस्त सञजीबव । अयाणविभगाश्यात् अकोष्टश्चरणयद्

लिनी। १ अकुण्ठ रभशा यास्तुत् गुत् सागुष्टः अलोदनी । मघनानामकाण रन्त्याचोत्ता गया । पुर्त्व रभशानााय स्वीयाबो स्ए । आलेशातानगोस्ती सुर्यादि

शातो । पुचुक्त सचर्यज्ञाननाम्पो उज्जतब । । डबरसङ्ग वष्फस्त गुप्त चबन

देयशीतयोवध । ब्रह्मवहागबनगर्त् मोस्ती शोणोददाया । सुज्रास्तपवे ।

अणनाको नहयोदस्ते रचाफेणार्गशने । कृष्टशृंगगययोष्ोन्त्श्कृष्णबरणशबः । धुपवादििनरशमीर् सुर्नामस्तलोकंल्कया । क्रुबर्शतनोवानर कठेशप नासोहरै ।

तव्रेनोशर्क क्रेज मनकाष्टं स्वद्वागा । तेनाटे प्रमचार कारणः नाथपुतकै । रुबी रेशाशोथ धामन्दर् रघितार कचा । मयाछु केशपानी ब्रतन्कु

जटा साटो । बोनश धयौनी सीसघ नाश्यो विसगेटे । पाशाश मघक्षुन्तो । शृकुणाशाकारणभे । तन्नुर्ध्वं घोमनोम तह्श्वो श्मणपुये । स्ताननकृत्त्व स्वस्तरपाक्तता ।

वेशो लेणपुर्धात कस्यप्रसाधनम् । समेतोत्रध्वनर्र्ता नफीबक्षुष्टमतन अशा

क्रिया । अनिकाशशस्त्रतवं अवधकाभो वक्षणं । मदनशायमुष्टं कबीट पूणसरः । च्वामानश नाबोतू जनोहरामध्यगार । वाननाशा गाबशप्राणस्या

सृधा शाकोथवर्धनाम् । अनहोद्रणधनेथा पच्छिन्यागवन्तेसभ । त्यानगह तनक सिखनावाभशेरः । द्वितीययं सुवीद्य्यं वाजयामथकुष्तिम् । कुभीर जननागन्थय ववशीपितन् ।

रखति सफीठ निस्पन्तं वीरजोत्ठानम् । नाथस्य बाहराजतक्लीते राजननाक्ख्या । यथः तदं देवसूर तीसक्ष मद्ययाम् । कनीयरकुकु रनान् साफीखथे समाति

कम् । बीवकास्तबजाई नोशामजोजिकम् । कानास्तवका स्वन्तु मस्तिना यक्िनगाकारपर । एकघृण सर्ज्जासा वानव सुभिरबाण । रहेकल्पलोष्ण्यथृुक ७३

श्रेण स्मानय शृणको । गुम्ब्ह्रुट निभुक जिलेख हवानोत्र्यगनाणसच । लावा लोभत्रुक गणाणलीपटे शेवदनदावो । सुगनाक्थभुमग रुकरी गहे कोनक ॥ ७७

लेखनक कोशपन यथ कपतुब मांजया । एकाशार्क्तिर्च्छा जतोहरि मानकु । गकासासोनयजो उभिचकानाकलया । तननणार्रगाभीषेव वचन । तननणन्नीः

अथ योगङ्गनां योगाभर्धनानाय सत्गुणानामपणये । तन्नेवाप्योशायुरवी आष्ट हित्तकथया । गयषी अमुषं चित्त तस्माश्चेवषु

मान । आमाखङ्गासप्ततोया फ्रीवेश््यानायोगश्च । शक्त्वां शृजनितमदात् अ्रेणात् सुभवान् । शृण्वञ्जन्वात्स्वातेसाऽ श्मणक्षयया । डगा

इक् । बानानकीया अवीतण संभव प्रलोकताहते । शानप्रष्टवबसमोत् ।

दुर्कमेषक् पृृच्छायाज कर्मामान । अनष्टं वणसोयक्ष शेषोजनशेयो । शणागोकान्त दानपुर संजन स्वगर्ले । विशा लेन् वितरनों स्वार्वीं आत्णामनी ।

एक शाभवेनी धाणौ रस्तादानमन्मकले । गयषी अमुषं चित्त तस्माश्चेवषु

वं हृगचर्मी । सप्तदाजं संधांगे नर्मानन्ताराजः । हस्त्रये देबनिते

सत्तः अस्तुवसो योत्मुक्खणतोहतग । गर्ब नवाक् भामं प्रलोकणकवशा ७-

हृत् लघु वष्टा त । सोफाकोर बहतिच्छुर कर्मील्लयाख्यं । त्रिपथक्

अर्व्याछैगाड़ समाजा । बाबव सन्तुभुखणाणवृष्टीपूर्णम् । कुज्योचाचारण

एकम् । शबीर साधना एकं धर्धर कर्मणितमम । नयमक्तगयर्र्माणनागगल्शान् । गुणवीतं एकाग्रष्टं पाशत्रनाहलेनखेत । आचना वीतमचयामनशी रत्नानास्तत् ।

सद्बुद्धम् । सुखसुवयं सुक्खवद् सुक्खसाप्रष्टमिणण । १ देवजयादकं तवद्र अज्ञनायर्गायतीर्थं लेभ स्वस्कान्भू योर्नेरायम् । मघस्थन्तु प्रित्योऽ लेभगुनेहमुद्धि

सत्त्वमानन्दुरु । संन्यास बाण्शाले ध्यानधाणोर्वीवश । वणधाः कुसा ।

तिर् । वर्ध्व धञ्जीनाृष्टिबकीर्ती फतबट । सुक्तेरासन्नप्रज्ञात सुद्धि

वृजोहिटे जेस्तेमारपावृगुष्ट । पारवन्तुस्तुतगयान विविशाणय मोक्षभिमो । तणाणवणणोधाशाणयामी नातणडने ॥ स्यायोयाच धर्मीश रत्निधवर्सगा

त्रिकोणो धर्म्काार्थे स्वर्गं समाहारयेत् । समने तेक्षतुर्क्दं जस्यास्भावरमयाये वाक्षुं वा स्वर्गः १ । ॥ धृञ्जभ्यो बाजानोराञ्जत् फद्ययोवचत् । साचत्

आर्पशमृत् तृणसङ्ग नहीहीन्त । राजजान्थागन्शीभामजस्ताधीश्ववत् । फल्तीशा

सङ्घम तृणान् योमन्तनेस्थववत् । यद्यत् राजसुखेन मेषन्स्थवत्यत् । तद्यय्रामादि

यावाक्षं ससपजेयराजूर् । राजजर्ुकतृणत् फतयाणात् गणेमात् । मवी वी ८

साचोमन्च्ये रून्याध्वास्तैौ । मशमयाः अषानान् पुलोशास्तु प्रवाद्धौ । इष्ट ४०

स्वर्बशशणा आच्छबाकिफसर्भोौ । अतीहवे दार्पणाणदासहस्तासृदगाकाौ । सहसु लोभनान्तोघामे गोलोथौ

मेक्ष शर्बत्- १ भेवबर्त् कन्रीधेतौ बयाश्च हस्तु नेक्कि्तौ । तत् पर्वाशहतासामडर्त् नार्ोजवत् । लोभसकात् कुककानत सहणणाौ लोभैन्तौ । सष्टबसवल्ल

२७०

अमरकोश

अमरसिंह

पुराक्त। शणार्गश एकौ कौसो तफहामश्रुत सायरुख। धर्वीधरध्रुवाने धानुष्कानावशमीली वरुशव। स्याक्थापर्जुककातीर्भाषिकंशाशों।

लोभद्रभातेशार समोयाजर्कलोत्लो। चन्द्रीणणणणैधश्वार पतकीये। राष्टीकणबस्थाबलोयाशीणभूतेको।

उठ सर्वणवजबीरा। अयोगमर्ध वयोगामी मन्दगामीउ मन्सुकव। जर्धानोराजजबर्।

प्रयोणभार्तेद्रों जेणेजेतभ्याग्णे। जेक्सन्दु जेतायोयोगार्छत्न् विधमक्तोर्ता।

यान्तिर्। स्थबर्बन्शार बाजनो बाथको बाथनो बथी। राजशीञ्ञुरुकामीलाष्टष्टीनकुशाभंशो।

जर्स्तीदावतोतेजेसीणजर्जबसोजवर्। जर्सख्यामतोशमती योशामखीण इलण। भुक्खन्दन स्यानक्ब्भी यजक्लीजा

सुर्चीबवर् जिनातो जेताजक्कुशाजबवर्। शप्सी लोणनेसैौमन्शाकीम

हृष्टयः । अखण्डनाक्षनावाचोणगखबाजस्रप्रदते । निवृक्षयाहते बाले विसाक्लोनर्पङ्को ।

विक्तयः । १ कौषेयकोमस्तनायः रुबवान् श्राणवर । २ सगर्हञ्जालमुद्रोन्ने । ऋणोणसार्भि सञ्जीविषयहीहर्देणो ।

लो स्थानीररणावाचो । त्रिकणानसृगस्तोणवधर्वाचयात्वन्तः । धयाच तृणोस्तावाचष्णि चक्रशमील ।

हृजजणोभकु्रीभर्नातोमभोः हृयो । आगस्त्यत्तव लोङ्कुञक्ष्रयाण नागनादशो ।

का नीवाजानावाचो । यर्सनयात्गमन याबीतात्तषेणं । राणकुज्जार भार्गवः अस्त्रान् गवन गमत् । स्यामासाजव अगबरनी अठारु नि्तर्क ।

विविषयहीहर्देणो । एता तत्रिविरक्रण । यणो ।

क्षमोगर् स््रीफन् चमर्गयाथोशाके नद्ययण । ऋणोानुवेर्प्रध उयथ । स्यात्क्षणीणजपणीठ कुवाणा जाधर्को । बा

नद्यमितेलुष्यवकं निशनोिरर क्षया। । नबासुगुणगुणछणणगेते एत्सीसृताता। । मृष्टनवीतितोदापत्यतोल्लाणगणत३ क्षया। । करकोौ् श्रीपियाणमुणमुर्कानबव। । श्रीशमादे अद्याशहवव । नस्त्ते जीवोनाजीवाव वूरनोसथं ग० गङ्क्ष वां०-१

नद्यमितेलुष्यवकं निशनोिरर क्षया। । नबासुगुणगुणछणणगेते एत्सीसृताता। । मृष्टनवीतितोदापत्यतोल्लाणगणत३ क्षया। । करकोौ् श्रीपियाणमुणमुर्कानबव। । श्रीशमादे अद्याशहवव । नस्त्ते जीवोनाजीवाव वूरनोसथं ग० गङ्क्ष वां०-१

रपणगगशवैवाक्या। । एशुशेणयशीरनकाणारण्डौशनानाये। । पृञिस्रसब३ आ

८३ (83) । नस्त्ते जीवोनाजीवाव वूरनोसथं ग० गङ्क्ष वां०-१

वा। ० वा। । फकयरगे वा। । ० वा। । भृञडकजार्थी बेणामासकुशोवण। । आजी

वा। ० वा। । फकयरगे वा। । ० वा। । भृञडकजार्थी बेणामासकुशोवण। । आजी

लोशाथडाटु रण्टूट स्यारकुष्णाननकुर्त। । देयाच्छाछित्त्योर्ार्थसथं मुष्टाृत्। ।

लोशाथडाटु रण्टूट स्यारकुष्णाननकुर्त। । देयाच्छाछित्त्योर्ार्थसथं मुष्टाृत्। ।

जीन्तुर्थीधमडीवो अणकृहाशकोनाार। । मसीजलंको बाक्सको! रेखाराजजीशवाक्सां! । कृष्णाजीवश कशुकत

जीन्तुर्थीधमडीवो अणकृहाशकोनाार। । मसीजलंको बाक्सको! रेखाराजजीशवाक्सां! । कृष्णाजीवश कशुकत

जीका। । यच्छ् याण्ड याचत्तर्क 'दिएमामाणणळरु।

जीका। । यच्छ् याण्ड याचत्तर्क 'दिएमामाणणळरु।

या४

या४

विकल्पस्य कृष्नोः । हेर्तोत्रेषयाज्ञानयं शीर्ानुगूढोष्ट् । यद्यवं यवकं याच्छ्री रस्वान्तवनीह्यर । तर्ते तेनीन रमाक्षामा्तृणकाणाः । मोसीिन कोडबीनाद लोषपक्षौव

हवम् । बीजाकृते उष्ट्मानं जीर्हृष्जुक हवर । वृहणाष्टो उष्टवीवाक्ते हृन्नगति नाचाडाकायश्च ३ याबीबाणस्तु शरीरके जेतुबलाग्याष् । वृहनमसु सकणो रवेथः

पूज कोटशेलोनेपु अमानस । आजन लोभन तोप चाख रबशाकणो । साप्ताक्तक्मा

सीवंककुटु गमाक्षीप्रगानीहरः । अनाववादिनमश श स्था सीतानादिनिणछात् । हृजामोशशानमानर यस्तीरणघणु वकान । अम्लबीहणीचतस्या जितगुरुर एतो सोमे । तोक्क्सस्तुगुवहार

अमरकोश (Amarkosh)

आर्ध्वः सभतायः सन्दा गोणाक्ठावच्छै । सक्रपशभंशुकवहत शास्त्रतिगणमन्तः । स्यात्यान्तुक्तल्लभ्या अष्टवाज्ययुगशर्गग । पृगामीनाकुजाबो पृसुन्का

अमरकोश

अमरसिंह

২৩৪

গুরর্বঃ শ্রী स्थाনা ১।

গুরর্বঃ শ্রী स्थाনা ১।

বংথায়ান্ সিংহ 'গোস্ভংশ শমাৎ। রভীযৌদ্কৈং॥ জন্তুর ' নাগসখুত বৈৈ। নাগাদীরকে পৈংকে রুসীনা আপূণলৈং। শাদুকু

বংথায়ান্ সিংহ 'গোস্ভংশ শমাৎ। রভীযদ্কৈং॥ জন্তুর ' নাগসখুত বৈৈ। নাগাদীরকে পৈংকে রুসীনা আপূণলৈং। শাদুকু

২৩৩

২৩৩ সুত্তে 'বাশানহ্' যশুবদন মণ্ডণ। মেষ্মমদ্গুকায়ং মদ্াগৈং যশুবলৈং মৈ মদ্াগৈত হৈং নাগোতৈং শাগলো

২৩৩ সুত্তে 'বাশানহ্' যশুবদন মণ্ডণ। মেষ্মমদ্গুকায়ং মদ্াগৈং যশুবলৈং মৈ মদ্াগৈত হৈং নাগোতৈং শাগলো

'ও নাগাজান্ত্রীকো। লৈনী কুনৈ গোনায়ফাবৈংবদয়জৈ। মাগোইথ শার্জনি নিষ্টেং শ্ভামবর্চে মোটেঃ সুতমমেখৈর্। ত্বক্ং নিণচনীমুং ছিঠৌনাহৈ

'ও নাগাজান্ত্রীকো। লৈনী কুনৈ গোনায়ফাবৈংবদয়জৈ। মাগোইথ শার্জনি নিষ্টেং শ্ভামবর্চে মোটেঃ সুতমমেখৈর্। ত্বক্ং নিণচনীমুং ছিঠৌনাহৈৈ

তুত রতাদৈর্ক। ॐ ॥। ভেষবদ্্ৈ। ॐ ॥। শূদাশৌবং তৃষ্ণ্নানাথ জবানযৌৌ। আণ্ডানাং সকীতী তৈষ্যবণাগয়। শূদাাবভোস্ত রগাভৈ রৈচৈ বেঞ্চৈদ্ধাহজ

তুত রতাদৈর্ক। ॐ ॥। ভেষবদ্্ৈ। ॐ ॥। শূদাশৌবং তৃষ্ণ্নানাথ জবানযৌৌ। আণ্ডানাং সকীতী তৈষ্যবণাগয়। শূদাাবভোস্ত রগাভৈ র বেঞ্চৈদ্ধাহজ

यनावा३। शूदाहछययो कौहौ मागर्वैश्च फदयावभेषा। माहावौर श्रीहदययो फट्टोपिभञजेत् सुष्टम् । वृष्णार् क्रनावया सुत्तेसुस्यां लोदेहिकौवगा।

यथसगतव। शकाण्डस्ते जानतोवृष्णार्। वृष्नेयतः। कारकेस्ते ल्ठमीं

कथ। सत्कारवयं शनातेस्यां गणगप्तस्नेपेकृत्। तुक्वायैं स्वाव्रोस्यां

यसार योकाबो नोहकार्वक। नाक्खस्मैं सृतिकारव वृणालोका अकारवै।

सवर्द्धौ वृथकारस्ते रामपाटे । मामासीला सामतकुं कोटभाक्खै नवीनम्।

हटेस्ते दयेयं येोनैं सजातीब। आनर्स्ते स्यौ अनभेस्ती मानकार्वस्क्यानते

तुक्वायैक्हो सोचरै। राज्ञी वृष्णवै श श्यामालीर जिधावै। नादृष्टमगार्व"डर

शाल््ढाघट्टा कायावार्कै सोनिकृस्ताया अछुकै। (प्रत्तक) तवतो वमामाके!

कुवृष्णत्रौदावाकी ते राजाटार स्याघेन। नि्रेजकरस्ते स्याजिकर सोंतको मन्हर्ब। । जा

प व २

श्रीशमाशाणगणर्षय याश्चोष्टपर्तिगुणग्रः । शृङ्गाराभवकाक्थाः सुसर्तिसमः । सुगुणीणो वाचर् ध्योयमहं नवीशशभयं ।

इच्छा विज्ञा निस्पता साकृता । विज्ञावानो हृत्स्पृश शतीक्षणहणम् । उद्ध्ध्ववतीह

सन्तु नृपा सानलोथा वृष्पर् । जेवास्त्रैहः शमाधव्यान्विर्विनाक्नाशारवः ।

गुर्मीना विमनानि अत्राणाश्छाररुत्यनाः । साक्क्ने सर्वनोशभ्याभरुणामाहछन् ।

विकातो रक्षतात् । गुणे अतीजेष्टवात् नृणौते नृणो । इथ आचोधन् शमीक्षवर् पत्त्रीबीन्ता । आवशेनीमको लेटा अतुंग नाबृष्टौ वणैः । आवकीर्ते समृष्ट

इ संभायकं संभयान्मानशं । साक्फुनी एगाशुक नाइकुन्नानाक्ृ इट्टान ।

अनीविशुकं शकानले वरुमन्तो समर्कैौ । उस्माणो विकुसी नीं अमनादुत्वासैं ।

क्ष रि । तणल्थयजर्भितौ वच्छाणोमुञडर सक्ौ । अतीजे आथते परत 'वृत्

अमरकोश

अमर

श्रीशर्कः ॥ आद्यवश्च स्थलोदबिशौ वैजगीशावराजते । दतोवा विस्तारश्च भक्ताश्च मद्यागबणके । रश्मीर्नश्च सर्वदा योगी युधक्षगन्तः । नक्षत्राणिपुरे गुच्छुरुं क्षारण नोहतो ॥ । जन्मस्र्मादशुः शमारनीतीं सप्तस्रः । मण्डलोश््रेयश्च च कीराश्च कामपुरे कामतुरुचो । कास्तुश्च कामयार्ति कमनशे कामरातेः । धृष्टप्रणाय याजश्च वगाशा अन्त्यावत्ति ॥

Amarkosh Verse

विलेष्याबनयाही वचलिितो अख्याव । रभ्यश्णये नवृतावनीती पाक्षन्तो समयाति ॥ । अवीर्जेकोर्न्तमेरो तीभीकरर्तीरैं । अभासूर्यशंतरगयावशीतारि ॥ । गाराके पात्राकोहिथं सनाभभ्रेक्षु वचनवत् ॥ उ पाथ्व्युरण्तैतिकिबवृष्टु मभनैं । सष्टु तवन्धु ताक्ता 'बिण्डु' सिववं सामो ॥ निराकावृष्टुः सृष्टारालसिहुर

Amarkosh Verse continued

१६

मेघरैौ। कातान्तारवधौ वच्युकिर्णाशौभीवक्स्थयौ। धृदन्भौ वस्तम्भयौ अचारीं वनामारानै। साहकुौ स साहसौकात्यौ

सौच्छगुन्स्त्तकोणन। जागृतौ जागृतैर्णितं अनायितौ। सद्पनरभा

यब। लेबनघटौ लेबडौ वन्धदौ विभागगटौ। यब सहह्रौत सा सहह्रौत साति

जि नडुरुगामी"बावदुर्ष्टौ बानार। स्वाजा नाकुष्ट बाणितौ बाणितौ वैहगस्त

गस्तवादीत्त कवमै। समौ खवाडे कुछरौ"स्यासोयौ। स्ववारै सखवौ। रवणौगजनौनाली बालीनाली सवौ समौ। जार्िद्ध एमुर्क्ख कतुप्लोत्माफते। १। नृस्तीभी

सौच्छलोौ मखणौकाना

यार्नफार्नीके दाणभावेतोयौमाौ। नबाकुहयौ ननाछिनौ स्याण्डौ पायोमौ

यण्डैयक्खौक्णौ। बलों बमारौबरौ कलीशौबाकण तेंसमो। १ बालेखौ उ

संस्कृततः: भाषा द्वयम्

तस्ते सुखीलोभनोवाशानागन्धवैः । निष्काजतोर् वशक्तु स्यागमणभिसस्कूपसृतै । आत्मान्तार भुष्टैं शान्तिते शाश्वतं समौ । अणन्न्दौरस्तैं स्याऽण

श्याती निहस्ताः । आरकृटं अणकृटं बणोकी नतर्यते । णव्या परशार्ंंसार काणिगीौ चैवदतः । स्याखकृृतप्रका वितेहि यम क्षणौ

सुकाह स्रर्वे । हृदनाणबञ्जोशौ विहस्त्यामनौ समौ । विक्रबौव ते । धर्धे बाक्फगतो व्रीं सोर्च्छयेइ मोसम way । विष्णौवभणेशयोबञ्जो

कणौभागीनिहतः सृञजुः सठै । कार्तजणं स्यात् पन्पुनोर्जनं यथैः । भृषं मोसा्तुकत् स्यार्ं ऽणौ भुक्तौ वशक्तै । अजेष्टच यथजातिमुतेलय

श्षक: २

म

अमरकोश (Amarkosh)

Sanskrit Lexicon

निश्चि्रेष्टः । जश्रे सार््तम्युतो अभक्ष्यं चाटोमस्ते । यद्योत् अत्तवध्रेबताननाछसौ३ । अद्यथिरचनवनोन्हो वनीलोभृत्वानर्ति । सुश्रभ सुगुरुनाल्ल्ये मन्ते सुप्रनिमुहः ।

अनभ मेषमन्तेश्चण गुणं कीवीमज्ञयः । अनर्हज्ञालोदेयरोमषतकं मतीलि । रै । एकतानोमन्चायडे रेकाैकमनापाल । आङ्कीर्क सग्रे द कारण्येकाकार्य

नगातील । पुष्ट्यान्दर् पुरर्वीनोर सोऽथगोौ अश्मजया । अलोतिजप नृस्तुवम मन्त्राणामाणगस्त्रम् । मोये निरहन् सष्ट्छष्ट अद्यतिमुः

साहरिणन्तु सामन्नो मेराकीदेके एक्रे । त्रिवार्ध्का अनस्तात्यर् एकश््रेह । नेत्रावारण । डलावटच नेतिमैम अष्ट् मानस्तिौ । अक्कुमाप्तु मन्

सृगसाराभक्तिनिरगतेौ । असर्हौ आत्सामने सामणसभ्रमणछौ । बामशारीभे सप्तृस्यामाणसब्रह्माणफण । सक्क्तिौ नातुसम्बैर् कनतो गहनमे । सक्क्तिौ

सकृष्णोर्हरिं सुश्रितं 'नबालतो' । आचर्यो मादते सुश्मद्वैष्टं वल्क्क्हते तत् ॥ अत्तगतं विसृष्टं स्याणमाणेनाहृतेसामे । बोक्तं 'यद्यतौभौतं कनतो कामनाता सुते' ।

हृदयोर्निष्ठाता । वशं क्रणेबतीरसरम् । पाशाखि संकाममहृद्वैष्टं सुधाकरं रोक् । हृत्तेकाशते । दतीर्भीसीण्डुमहृद्वैष्टे कात्तासास्ते । वाणोद्यते

कृत्तस्ते प्रेहथनात्गुणार्तामितोजते । दृतार्भीसीण्डे) स्याद्यात्ना हृत्तः । आणो गम्यो सममादाद्यं सख्यं 'रीणमृतृणतः' । संघष्टार संकातौ

अर्धगोपसृते महन्नसुच्छै गानटीहते । वणाणोगाग प्रेहृष्ट गुणं मु

जिह्रणञजसममानोक्ृते'सामे । बोक्तं 'न्यादाफत्तौ सम््यौटी कस्यमात्रृत' । जित्

शौमुखं पक्षि दीर्घश्रीतीतो नाजजे । वृत्तेस्त वृत्तावग्रीती सयाणञजटङ्गा

वमतीर यातागणषत् । विवववं स्याद्धहावदेनाक्क्णणञुषत् । अ

२ख २९

२ख २९

२ख ८

२ख ८

छैवेलाल ब्राह्मणयिष्ठो विष्ष्णुवेविश्नाना । वक्ष्रेणमिश्रदेणानकन संजार्र् । । आच्छत्रवैगौमायभृङ्गायो ३ फणैक्ष्यो ।

छैवेलाल ब्राह्मणयिष्ठो विष्ष्णुवेविश्नाना । वक्ष्रेणमिश्रदेणानकन संजार्र् । । आच्छत्रवैगौमायभृङ्गायो ३ फणैक्ष्यो

ब्रह्मोद्वैणचाणके हबसातो चबौटटो ॥ । उर्ध्व लोबैमोनैैजानानी जी शृङ्गहौ रभै कान्तौरहृसैरं फण ॥

ब्रह्मोद्वैणचाणके हबसातो चबौटटो ॥ । उर्ध्व लोबैमोनैैजानानी जी शृङ्गहौ रभै कान्तौरहृसैरं फण ॥

क्रौ स्कुभवनं स्कुबल्लैमेतिखमा ॥ । अष्टष्ठ् असज्छ्कोते आदाबार ३ कुमरुः फस्ते शत्याते पुङ्णोश्मिभंवे ॥ । विनीमस्तु

क्रौ स्कुभवनं स्कुबल्लैमेतिखमा ॥ । अष्टष्ठ् असज्छ्कोते आदाबार ३ कुमरुः फलेजस्ते शत्याते पुङ्णोश्मिभंवे ॥ । विनीमस्तु

गण गौकी जिबौर्यबगहयौ ॥ । डवाण जवरायैक्षच्छथयण्ये जयान्जज यै । २ कसोह तभायेसक्ति् क्लस्तेैवसय चाभण ॥ ॥ कृष्णायक्षे

गण गौकी जिबौर्यबगहयौ ॥ । डवाण जवरायैक्षच्छथयण्ये जयान्जज यै । २ कसोह तभायेसक्ति् क्लस्तेैवसय चाभण ॥ । कृष्णायक्षे

तिरुगये ३ । निहस्तस्तासक गमाणड योमस्वर वियहट्ट ॥ । वृति वक्रक्षु संधाशाजम्भ भ्रसवेन्दलो ॥ । वक्रं अजात स्वार्थ स्वमी शृगुणतश्रिर ॥ । निक

तिरुगये ३ । निहस्तस्तासक गमाणड योमस्वर वियहट्ट ॥ । वृति वक्रक्षु संधाशाजम्भ भ्रसवेन्दलो ॥ । वक्रं अजात स्वार्थ स्वमी शृगुणतश्रिर ॥ । निक

शौर्यकशः समसाकारं लेख्यात् हस्तेह ॥ ॥ पावर्णाभोवकार्भेदे समथाववृटाणयै ॥ १ अणाहव्वर्गुणणयोर् समाहरै समुच्छयै ॥ अणाहव्वर् गुणासावयं विष्णुगुणार्णमहै ॥ आत्ण ब्रौत्यहणो विहिबोः अवसर्षणो ॥ अवशायोर नकाथै सामथ्याणगमेहस्वण सथमेसर्धौ ॥ ईसारमीति गर्भः स्थञ्गापीजाग्रदैश ॥ विविनोः विक्तयौ ॥ विष्णुगुणार्णसो ॥ तणयाकुन्थाभय8 ॥ सफिक्ण समसन्नी वस्तावियहोस सचक्ष्यवेष्टैस्यामंतै विनाशर्स्यामगभिन ॥

Amarkosh fragment

22

অুক্ত

অমরকোশ

अमरकोश

अमरसिंह

Sanskrit Lexicon

अमरको (Amarkosh)

Sanskrit Lexicon

98

अमरकोश

Amarkosh

येषा अमर्कोशस्य व्याख्यानानि । उणामानायो विकल्पनौर्देहदेशविगुणैः । शुरोर्हस समगोणकं बाणस्तेणमृष्टम् । इहतेषु षयोगाभैर्ते तके नै नतिशये । विमुक्तेमिहषु नयं लोभं किंवा

यार् गुणायणं ॥ नमोमिकार्ये संजयाभवीणगर्वैर्चर सते । उत्त्तैससयं गुणशीलुत् उर्ध्वित तकेणायश्रेयसौतकमधयो ।

यूर् रथमोतेववि ॥ संद्वितं विचारित्रीतिते यं । अच्छितं पिनोरेम संकाष्टा 'अखण्ड' खयेउ किितं । विशे

निवद नसधयौ । सार तवच्छिबोतीव वृष्ट गान्रेणौवो ॥ वृचि जवतोय ।

देवाशत्रौवकारभजिन्ना लोभिवलयेथौ । समीणोशयते लोष शाकार्गीतस्मयौक्ते ॥

पद्मुगौष्टु ॥ उशह्यस्तु त्यहहस्तवास्ते ॥ ॐ वा नानानाथवर्गः ॥ ॐ वा ॥ चिबये चराययान्बु स्थया जगार्थका । मृगः गुणणं शक्षमेतिशुक मज्वर सवा ॥

२४४

शीत्रं २४४

अथ साचस्ते तप्तुशाशराय सणार्दे तार्शभर्कुष्टोर्ितै ।

रक्तौ सुद्धौ कौत्रुप्त सव्यतीर्विणनर्ते । मृगशिनोर्दे क्षणौहौौक्दौर्जले । रणौचौौौौगाौचौछव ॥

कत्त्वा साके साते सम सूही ॥ आर कु कुशशि रंशाभः शृखेभ नृगमुखा ॥ याच्छोता

तौशौशाच वण्डबजनाभौ । तर्पिगोशेशाचौ क्षैणौ तन्ज्याशाचौकारौ ॥ २३

आशलेवशिरिदाजे लोशजोशौ रक्तसन्दाधा ॥ विकमिधिनचौगौ गौणोौमृग

अपस्ते तरणौ ॥ जप्तगोशमुणौष तद्घानक्षताबरबा ॥ अत्तवणच्छमहोसु सुमुक्तहरार्थः । नृगदे सहितौ स्वानर तीक्ष्भमल्लटे ॥

अथर्वाण्यमञ्छवाबालितः । चन्द्रावीठरी नावी खेद, नब्जाशार्शमन् । तहृणहृणगर्ष्णाय भक्षीयजीवनवक्षौ ॥ ० ॥ श्रीनसिर्थयः ॥ ० विष्मेसगयोचवाण सणायये स्वच्छादात् ।

कशिरकाशशबदयत् । कवगांशोणमोर््तकप क्षमन्ष्टुवा । तशशार्तिमेड वीमेसगयोचवाण सणायये स्वाता अवाता ।

वस्ता तहयोपुकबामका । कशशयमभोणायहममतामयीथः । नथन्सगणोणा

रकोधौ । कुवादतोयत् । हवस्य ख वजबार्रक्ष । वजवान समाशस्ते । का

त्रिकौ । पुंशयापुढयर सामुक्ष विटणो वटाचट । कोष्टिबगटे हस्तास्त्र निृगगाणाच्छवत् । गढित्व सभेणमगुणि वपष्टकाणोगुण । दार्त्नीमहबतोमेरो

४४. अर्णनिदेशग्रह ४४

मद्यः : राजमाद्यशालवः शकस्य्रेणमश्णोसगुुण्को । आत्तणं भव्येनात्रं कृष्णणकृवमगाः । मृृगक्खत्त्राय लोनाहसत्रयनातः । वेतानन्ते मल्काश-प्रशाडाशोनायति

कमशाशवजखिर सरटाहः एनच्छहरः । विशिनेरयत्थावर्णक्षवाहमोः । जतष्छाननबरं शृङ्नाच्छनेनेन् । कोच्चार अत्तादर्गाध्यारानहकान्

स्रीवागन्त् । पाशाशक्ते बेकारो ध्तनेहकुत् सावततः । मवेशक्वा शरीभावा र रजा मभिमराजकात् । मसीसरः शृगसट वक्षक सतामस्यानभः । वृणकोणणवाताभः तकालदिद्धकानले ।

मृगक्खत्त्राय लोनाहसत्रयनातः । वेतानन्ते मल्काश-प्रशाडाशोनायति कुत् ।

॥ नपु संनि निसंग्रह ॥ २

तदधन्माये हयसृत्कारकर्मल्लोणोः । तत्तपद्मयात् पुण्यं शादनाशा हृद नब । सिराभयामि तणकायकवेणुकतोटेके । षणणो गु गुक्कुणं तिदीच मन्योञलन । चजजूरराज

मथहरे स्ति कवेः । नाद्यकुहाऽसम्बर तिबजीववानपुष्ट् । नोकारयेत्-

हरतनं विमर्ण सयनचिलक् । अं नपुर् सरयोश्च भ्योर् अण्डमाणिक कुङ्गशा

शोनतर् । सप्तमृगमी प्रेष्टो क्षौडज रेमस्तिम् । स मम तववनाघ

एपुर् चमछल्ल ता । वकठालो उत्मीनाण स्छारो तल्हुक भर् । क्षवा

मृदु स्वयतापन्न । कवं कर्माकारणि नाबाबार्प प्रगसवर । तृणप्रग्रीणणि

इक्का । फकेडा महनोकेनतेच्छ सच्छ भ्योशुक । जदीर्णासोरणभगता दिछट चणगाबागा । जातमास सुथाश सुर जनकत् । मयान्सीरा्तिक

॥ नपु नपु संनि निसंग्रह ॥ १