1. Aniruddha Saṃhitā

śrīpāñcarātre aniruddhasaṃhitāyāṃ ācāryalakṣaṇaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

अनिरुद्धसंहितायां अध्यायानां विषयाः अध्यायः पगे नुम्बेर् 1. शास्त्रावतरणम् 1 2. शास्त्रप्रशंसा 6 3. आचार्यलक्षणम् 9 4. शास्त्रदीक्षाविधिः 11 5. यन्त्रविधानम् 15 6. मण्डलानां विधिः 22 7. चक्राब्जमण्डलम् 30 8. कुण्डविधिः 35 9. अभिषेकविधिः 42 10. राजलक्षणम् 48 11. ग्रामादिनिर्माणम् 55 12. बेरलक्षणम् 60 13. अङ्कुरार्पणम् 63 14. जलाधिवासः 67 15. प्रतिष्ठाविधिः 73 16. सदाचारविधिः 78 17. समाराधनविधिः 83 18. अग्निकार्यबलिप्रदानविधिः 94 19. स्नपनविधिः 99 20. ध्वजारोहणविधिः 113 21. महोत्सवविधिः 128 22. दमनारोपणविधिः 141 23. मासोत्सवविधिः 149 24. पवित्रारोहणम् 154 25. जयन्तीकृत्तिकोत्सवविधिः 172 26. (नीराजन) अध्ययनोत्सवविधिः 178 27. संवत्सरोत्सव (स्नान) विधिः 181 28. तिलदानविधिः 185 29. संप्रोक्षणविधिः 187 30. प्रायश्चित्तविधिः 190 31. गर्भन्यासविधिः 196 32. बलिपीठप्रतिष्ठापनविधिः 199 33. विष्वक्सेनप्रतिष्ठाविधिः 204 34. भक्तप्रतिष्ठाविधिः 206 हरिः ओम् श्री पाञ्चरात्रे अनिरुद्धसंहिता हिमाद्रिशिखरे क्षेत्रे सर्वसिद्धनिषेविते । सर्वविद्याधरैस्सर्व गन्धर्वैश्चैव सेविते

aniruddhasaṃhitāyāṃ adhyāyānāṃ viṣayāḥ adhyāyaḥ page number 1. śāstrāvataraṇam 1 2. śāstrapraśaṃsā 6 3. ācāryalakṣaṇam 9 4. śāstradīkṣāvidhiḥ 11 5. yantravidhānam 15 6. maṇḍalānāṃ vidhiḥ 22 7. cakrābjamaṇḍalam 30 8. kuṇḍavidhiḥ 35 9. abhiṣekavidhiḥ 42 10. rājalakṣaṇam 48 11. grāmādinirmāṇam 55 12. beralakṣaṇam 60 13. aṅkurārpaṇam 63 14. jalādhivāsaḥ 67 15. pratiṣṭhāvidhiḥ 73 16. sadācāravidhiḥ 78 17. samārādhanavidhiḥ 83 18. agnikāryabalipradānavidhiḥ 94 19. snapanavidhiḥ 99 20. dhvajārohaṇavidhiḥ 113 21. mahotsavavidhiḥ 128 22. damanāropaṇavidhiḥ 141 23. māsotsavavidhiḥ 149 24. pavitrārohaṇam 154 25. jayantīkṛttikotsavavidhiḥ 172 26. (nīrājana) adhyayanotsavavidhiḥ 178 27. saṃvatsarotsava (snāna) vidhiḥ 181 28. tiladānavidhiḥ 185 29. saṃprokṣaṇavidhiḥ 187 30. prāyaścittavidhiḥ 190 31. garbhanyāsavidhiḥ 196 32. balipīṭhapratiṣṭhāpanavidhiḥ 199 33. viṣvaksenapratiṣṭhāvidhiḥ 204 34. bhaktapratiṣṭhāvidhiḥ 206 hariḥ om śrī pāñcarātre aniruddhasaṃhitā himādriśikhare kṣetre sarvasiddhaniṣevite | sarvavidyādharaissarva gandharvaiścaiva sevite

सर्वसिद्धमुनिश्रेष्ठैः सर्वदेवैस्समाकुले । नानामृगसमाकीर्णे नानापद्मसमाकुले

sarvasiddhamuniśreṣṭhaiḥ sarvadevaissamākule | nānāmṛgasamākīrṇe nānāpadmasamākule

नानावृक्षसमाकीर्णे नानापुष्पसमाकुले । नानापक्षिसमाकीर्णे सुवर्णद्रुममण्डिते

nānāvṛkṣasamākīrṇe nānāpuṣpasamākule | nānāpakṣisamākīrṇe suvarṇadrumamaṇḍite

मृगनाभिसमायुक्ते काञ्चनस्थलशोभिते । क्रमुकैर्नालिकेरैश्च केतकैरुपशोभिते

mṛganābhisamāyukte kāñcanasthalaśobhite | kramukairnālikeraiśca ketakairupaśobhite

अप्सरोभिः समाकीर्णे मातङ्गैरुपशोभिते । मुनिमुख्यैस्समाकीर्णैराश्रमैरुपशोभिते

apsarobhiḥ samākīrṇe mātaṅgairupaśobhite | munimukhyaissamākīrṇairāśramairupaśobhite

वापीकूपतटाकाद्यैः पद्मगैरुपशोभिते । चन्दनैर्वकुलैश्चैव पद्मषण्डैस्समाकुले । कुमुदोत्पलकह्लारैः निधिरत्नैः समाकुले

vāpīkūpataṭākādyaiḥ padmagairupaśobhite | candanairvakulaiścaiva padmaṣaṇḍaissamākule | kumudotpalakahlāraiḥ nidhiratnaiḥ samākule

मातुलुङ्गसमायुक्ते पनसैरुपशोभिते । गोगजैश्च समाकीर्णे ब्राह्मणैश्च समवृते

mātuluṅgasamāyukte panasairupaśobhite | gogajaiśca samākīrṇe brāhmaṇaiśca samavṛte

तस्मिन्मध्ये समासीनमाश्रमे परमात्मने । भृगुं वेदविदां श्रेष्ठमात्मध्यानपरायणम्

tasminmadhye samāsīnamāśrame paramātmane | bhṛguṃ vedavidāṃ śreṣṭhamātmadhyānaparāyaṇam

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञं सर्वशास्त्रार्थकोविदम् । उंद्यदादित्यसंकाशं चन्द्रबिंबनिभाननम्

vedavedāṅgatattvajñaṃ sarvaśāstrārthakovidam | uṃdyadādityasaṃkāśaṃ candrabiṃbanibhānanam

पवित्रपाणिसंयुक्तं कृष्णाजिनधरं परम् । प्रशान्तमनसं सौम्यं वीरासनसमन्वितम्

pavitrapāṇisaṃyuktaṃ kṛṣṇājinadharaṃ param | praśāntamanasaṃ saumyaṃ vīrāsanasamanvitam

पार्श्वस्था मुनयः सर्वे प्रणिपत्य जगद्गुरुम् । ऊचुस्तं मुनयस्सर्वे एतद्वाक्यमतन्द्रिताः

pārśvasthā munayaḥ sarve praṇipatya jagadgurum | ūcustaṃ munayassarve etadvākyamatandritāḥ

वेदास्सर्वे समासेन साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः । त्वत्तः कमलपत्राक्ष श्रुताः पूर्वं दयापर

vedāssarve samāsena sāṅgopāṅgāḥ savistarāḥ | tvattaḥ kamalapatrākṣa śrutāḥ pūrvaṃ dayāpara

श्रेयो मार्गे न पश्यामः तद्वदस्व महामुने । एतच्छ्रुत्वा महाप्राज्ञः प्रोवाच स महामुनिः

śreyo mārge na paśyāmaḥ tadvadasva mahāmune | etacchrutvā mahāprājñaḥ provāca sa mahāmuniḥ

भृगुः - पुरा तपः प्रभावेन श्वेतद्वीपमुपागमम् । * * * * * * * * * * * * * * * * ॥ 15 ॥? गोपुरैश्च समायुक्तमनेकावरणैर्युतम् । बहुमण्डपसंयुक्तं बहुपादसमन्वितम्

bhṛguḥ - purā tapaḥ prabhāvena śvetadvīpamupāgamam | * * * * * * * * * * * * * * * * || 15 ||? gopuraiśca samāyuktamanekāvaraṇairyutam | bahumaṇḍapasaṃyuktaṃ bahupādasamanvitam

उद्यानादि समायुक्तं पादविप्रैः ? प्रतिष्ठितम् । प्रस्तरैश्च समायुक्तमनेकतलसंयुतम्

udyānādi samāyuktaṃ pādavipraiḥ ? pratiṣṭhitam | prastaraiśca samāyuktamanekatalasaṃyutam

तोरणैः पञ्जरैर्युक्तं पताकाभिरलंकृतम् । गरुडैश्च समायुक्तं कोणसिंहसमन्वितम्

toraṇaiḥ pañjarairyuktaṃ patākābhiralaṃkṛtam | garuḍaiśca samāyuktaṃ koṇasiṃhasamanvitam

प्रासादं संप्रविश्याहं हेमाद्रिसदृशाकृतिम् । तत्प्रणम्य महाप्राज्ञं अन्तरं संप्रविश्य च

prāsādaṃ saṃpraviśyāhaṃ hemādrisadṛśākṛtim | tatpraṇamya mahāprājñaṃ antaraṃ saṃpraviśya ca

प्रदक्षिणं क्रमात्कृत्वा आदिमूर्तिं संप्रणम्य च । विमानोत्तरपार्श्वे तु अनिरुद्धं प्रणम्य च

pradakṣiṇaṃ kramātkṛtvā ādimūrtiṃ saṃpraṇamya ca | vimānottarapārśve tu aniruddhaṃ praṇamya ca

तस्यान्तिकं समासाद्य पूजयामि जगत्पतिम् । पूर्वोक्तक्रमयोगेन चतुःस्थानार्चनैर्युतम्

tasyāntikaṃ samāsādya pūjayāmi jagatpatim | pūrvoktakramayogena catuḥsthānārcanairyutam

आसनाद्युपचारैश्च अर्घ्यादिद्रव्यसंगतैः । निवेदनैरपूपाद्यैर्मधुपर्कपुरस्सरम्

āsanādyupacāraiśca arghyādidravyasaṃgataiḥ | nivedanairapūpādyairmadhuparkapurassaram

इत्येवं चिरकाले तु याते प्रत्यक्षमादिशत् । देवदेवो जगन्नाथोऽनिरुद्धः परमःपुमान्

ityevaṃ cirakāle tu yāte pratyakṣamādiśat | devadevo jagannātho'niruddhaḥ paramaḥpumān

नीलमेघनिभश्शान्तश्चन्द्रबिम्बनिभाननः । हारकेयूरसंयुक्तो मुकुटेन विराजितः

nīlameghanibhaśśāntaścandrabimbanibhānanaḥ | hārakeyūrasaṃyukto mukuṭena virājitaḥ

श्रीवत्सकौस्तुभोरस्को वनमालाविराजितः । पीताम्बरधरःस्रग्वी शङ्खचक्रगदाधरः

śrīvatsakaustubhorasko vanamālāvirājitaḥ | pītāmbaradharaḥsragvī śaṅkhacakragadādharaḥ

आविरासीज्जगन्नाथः कृपया परया विभुः । तं दृष्ट्वा विस्मयाविष्टाः स्तोत्रैः स्तुत्वा जगत्पतिम्

āvirāsījjagannāthaḥ kṛpayā parayā vibhuḥ | taṃ dṛṣṭvā vismayāviṣṭāḥ stotraiḥ stutvā jagatpatim

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते गरुडध्वज । नमस्ते भुवनाधार नमस्ते चतुरात्मक

namaste puṇḍarīkākṣa namaste garuḍadhvaja | namaste bhuvanādhāra namaste caturātmaka

नमस्ते कमलाकान्त नमस्ते करुणाकर । नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते श्रीधराय च

namaste kamalākānta namaste karuṇākara | namaste sarvalokeśa namaste śrīdharāya ca

नमस्ते देवदेवेश नमस्ते लोकपावन । स्तोत्रेणानेन विप्रेन्द्र प्रसन्नोभूज्जनार्दनः

namaste devadeveśa namaste lokapāvana | stotreṇānena viprendra prasannobhūjjanārdanaḥ

श्रीभगवान् वरं वृणीष्व भद्रं ते प्रसन्नोऽहं तवानघ । भृगुः - विदितस्सर्वशास्त्रार्थो वेदवेदाङ्गकं परम्

śrībhagavān varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te prasanno'haṃ tavānagha | bhṛguḥ - viditassarvaśāstrārtho vedavedāṅgakaṃ param

त्वत्प्रसादेन देवेश श्रुतं पूर्वं मया विभो । मुक्तिमार्गं न पश्यामि इदानीं तद्वदस्व मे

tvatprasādena deveśa śrutaṃ pūrvaṃ mayā vibho | muktimārgaṃ na paśyāmi idānīṃ tadvadasva me

श्रीभगवान् - पञ्चरात्रोक्तमार्गेण भुक्तिर्मुक्तिश्च जायते । पञ्चरात्रादृते विप्र मुक्तिमार्गो न विद्यते

śrībhagavān - pañcarātroktamārgeṇa bhuktirmuktiśca jāyate | pañcarātrādṛte vipra muktimārgo na vidyate

भृगुः - पञ्चरात्रं च किं देव केन प्रोक्तं जगत्पते । श्रुतं केन हृषीकेश मुक्तिः केन प्रलभ्यते

bhṛguḥ - pañcarātraṃ ca kiṃ deva kena proktaṃ jagatpate | śrutaṃ kena hṛṣīkeśa muktiḥ kena pralabhyate

पञ्चरात्रस्य शब्दस्य कश्चार्थो ब्रूहि तत्त्वतः । श्री भगवान् पञ्चरात्रं मया प्रोक्तं लोकानां हितकाम्यया

pañcarātrasya śabdasya kaścārtho brūhi tattvataḥ | śrī bhagavān pañcarātraṃ mayā proktaṃ lokānāṃ hitakāmyayā

ब्रह्मेन्द्ररुद्रदेवांश्च श्रावयामास भूतले । सांख्ययोगादिशास्त्राणि रात्रीयन्ते महान्त्यपि

brahmendrarudradevāṃśca śrāvayāmāsa bhūtale | sāṃkhyayogādiśāstrāṇi rātrīyante mahāntyapi

तत्सन्निधौ समाख्यासौ तेन लोके प्रवर्तते । चन्द्रतारागणं यद्वच्छोभते नैव वासरे

tatsannidhau samākhyāsau tena loke pravartate | candratārāgaṇaṃ yadvacchobhate naiva vāsare

तथेतराणि शोभन्ते पञ्च नैवास्य संनिधौ । पञ्चत्वमथा यद्वद्दीप्यमाने दिवाकरे

tathetarāṇi śobhante pañca naivāsya saṃnidhau | pañcatvamathā yadvaddīpyamāne divākare

ऋच्छन्ति रात्रयस्तद्वदितराणि तदन्तिके । तस्मात्पञ्चरात्राख्यं ब्रह्मा लोकपितामहः

ṛcchanti rātrayastadvaditarāṇi tadantike | tasmātpañcarātrākhyaṃ brahmā lokapitāmahaḥ

प्रणवं पञ्चसंभूतं पञ्चरात्रमिति स्मृतम् । पञ्चत्वाज्जायते जन्तोः पञ्चरात्रमितिस्मृतम्

praṇavaṃ pañcasaṃbhūtaṃ pañcarātramiti smṛtam | pañcatvājjāyate jantoḥ pañcarātramitismṛtam

पञ्चरात्रप्रकारेण येऽर्चयिष्यन्ति मानवाः । * * * * * * * * * * * * * * * *

*pañcarātraprakāreṇa ye'rcayiṣyanti mānavāḥ | * * * * * * * * * * * * * * * **

पञ्चरात्रमिदं शास्त्रं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । मच्छासनमिदं शास्त्र मिदं गृह्णिष्व सादरम्

pañcarātramidaṃ śāstraṃ bhuktimuktipradāyakam | macchāsanamidaṃ śāstra midaṃ gṛhṇiṣva sādaram

मत्प्रसादाद्विशेषेण शास्त्रपारंगतो भव । इत्युक्त्वा देवदेवेशस्तत्रैवान्तरधीयत

matprasādādviśeṣeṇa śāstrapāraṃgato bhava | ityuktvā devadeveśastatraivāntaradhīyata

अहं शास्त्रं समादाय गमिष्यामि ममाश्रमम् । एतच्छास्त्रमुपाश्रित्य मुक्तिमार्गः प्रसिध्यति

ahaṃ śāstraṃ samādāya gamiṣyāmi mamāśramam | etacchāstramupāśritya muktimārgaḥ prasidhyati

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां शास्त्रावतरणं नाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ śāstrāvataraṇaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ

अथ द्वितीयोऽध्यायः भृगुः - पञ्चरात्रं समादाय दीक्षा तेनैव मार्गतः । अनिरुद्धप्रशस्तेन पञ्चरात्रेण मीयते

atha dvitīyo'dhyāyaḥ bhṛguḥ - pañcarātraṃ samādāya dīkṣā tenaiva mārgataḥ | aniruddhapraśastena pañcarātreṇa mīyate

ऋषयः - पञ्चरात्रमिदं कीदृक् तद्वदस्व महामुने । भृगुः - पञ्चरात्रं महाज्ञानं नारायणसमीरितम्

ṛṣayaḥ - pañcarātramidaṃ kīdṛk tadvadasva mahāmune | bhṛguḥ - pañcarātraṃ mahājñānaṃ nārāyaṇasamīritam

पञ्चरात्रात्परं शास्त्रं न भूतं न भविष्यति । ब्राह्मणः सर्ववर्णेषु यतिश्चाश्रमिषूतमः

pañcarātrātparaṃ śāstraṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati | brāhmaṇaḥ sarvavarṇeṣu yatiścāśramiṣūtamaḥ

यद्वद्गङ्गा च तीर्थेषु देवतेष्वपि चाच्युतः । अश्वत्थः सर्ववृक्षेषु नक्षत्रेषु च चन्द्रमाः

yadvadgaṅgā ca tīrtheṣu devateṣvapi cācyutaḥ | aśvatthaḥ sarvavṛkṣeṣu nakṣatreṣu ca candramāḥ

आदित्यानां यथा विष्णू रुद्राणां शंकरो यथा । वेदानां सामवेदस्तु नराणां च नराधिपः

ādityānāṃ yathā viṣṇū rudrāṇāṃ śaṃkaro yathā | vedānāṃ sāmavedastu narāṇāṃ ca narādhipaḥ

शास्त्रेष्वपि च सर्वेषु पञ्चरात्रं तथा भवेत् । यथा हि सर्वदेवानां वरिष्ठो विष्णुरव्ययः

śāstreṣvapi ca sarveṣu pañcarātraṃ tathā bhavet | yathā hi sarvadevānāṃ variṣṭho viṣṇuravyayaḥ

तथा सर्वेषु शास्त्रेषु पञ्चरात्रं वरिष्ठकम् । श्रुतिमूलमिदं तन्त्रं प्रमाणं कल्पसूत्रवत्

tathā sarveṣu śāstreṣu pañcarātraṃ variṣṭhakam | śrutimūlamidaṃ tantraṃ pramāṇaṃ kalpasūtravat

पञ्चरात्रं विशेषेण विष्णुना भाषितं यथा । अतः प्रमाणं लोकेऽस्मिन् धर्मशास्त्रेषु सर्वशः

pañcarātraṃ viśeṣeṇa viṣṇunā bhāṣitaṃ yathā | ataḥ pramāṇaṃ loke'smin dharmaśāstreṣu sarvaśaḥ

धर्मशास्त्रेषु सर्वेषु आगमेषु विशेषतः । पुराणेष्वपि सर्वेषु पञ्चरात्रं प्रमाणकं

dharmaśāstreṣu sarveṣu āgameṣu viśeṣataḥ | purāṇeṣvapi sarveṣu pañcarātraṃ pramāṇakaṃ

पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् । श्रोतारो मूर्तिभेदाश्च ऋषयश्च पितामहाः

pañcarātrasya kṛtsnasya vaktā nārāyaṇaḥ svayam | śrotāro mūrtibhedāśca ṛṣayaśca pitāmahāḥ

वैष्णवं शासनं शुभ्रमच्छिद्रं पापनाशनम् । हितार्थं सर्वभूतानामादिदेवेन चोदितम्

vaiṣṇavaṃ śāsanaṃ śubhramacchidraṃ pāpanāśanam | hitārthaṃ sarvabhūtānāmādidevena coditam

चतुष्पादसमायुक्तं चतुर्वर्गफलप्रदम् । पञ्चमं वेदमाख्यातं पञ्चरात्रं तु पावनम्

catuṣpādasamāyuktaṃ caturvargaphalapradam | pañcamaṃ vedamākhyātaṃ pañcarātraṃ tu pāvanam

पुण्यानां हि महत्पुण्यं पावनानां हि पावनम् । पुराणानां पुराणं हि धर्माणामपि धर्मकम्

puṇyānāṃ hi mahatpuṇyaṃ pāvanānāṃ hi pāvanam | purāṇānāṃ purāṇaṃ hi dharmāṇāmapi dharmakam

भगवद्भक्तजैश्चैव भगवच्छास्त्रमुच्यते । पुराणपुरुषेणोक्तं पुराणं पञ्चरात्रकम्

bhagavadbhaktajaiścaiva bhagavacchāstramucyate | purāṇapuruṣeṇoktaṃ purāṇaṃ pañcarātrakam

पुराणं वैष्णवं प्रोक्तं पञ्चरात्रं च पावनम् । नारायणमुखोद्भूतं ब्राह्मणेनैव सेवितम्

purāṇaṃ vaiṣṇavaṃ proktaṃ pañcarātraṃ ca pāvanam | nārāyaṇamukhodbhūtaṃ brāhmaṇenaiva sevitam

ब्राह्मणं पञ्चरात्रं च वेदं विष्णुमुखोद्गतम् । पञ्चरात्रविदं विप्रं देववत्प्रतिभावयेत्

brāhmaṇaṃ pañcarātraṃ ca vedaṃ viṣṇumukhodgatam | pañcarātravidaṃ vipraṃ devavatpratibhāvayet

प्रणमेद्दण्डवद्भूमौ दृष्टमात्रं तु वैष्णवम् । अनादृत्य तु संमोहाद्दूरयात्रा भवेद्यदि

praṇameddaṇḍavadbhūmau dṛṣṭamātraṃ tu vaiṣṇavam | anādṛtya tu saṃmohāddūrayātrā bhavedyadi

नरकाय भवन्त्येते नात्र कार्या विचारणा । पञ्चरात्रमिदं विप्र नारायणमुखोद्गतम्

narakāya bhavantyete nātra kāryā vicāraṇā | pañcarātramidaṃ vipra nārāyaṇamukhodgatam

निन्देद्यदि तु संमोहान्नरकाय भवेत् ध्रुवम् । पञ्चरात्रविदो दानं कोटिगोदानजं फलम्

nindedyadi tu saṃmohānnarakāya bhavet dhruvam | pañcarātravido dānaṃ koṭigodānajaṃ phalam

कन्यादानशताच्छ्रेष्ठं स्वर्णनिष्कशतादपि । इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां शास्त्रप्रशंसा नाम द्वितीयोऽध्यायः

kanyādānaśatācchreṣṭhaṃ svarṇaniṣkaśatādapi | iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ śāstrapraśaṃsā nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

अथ तृतीयोऽध्यायः भगवान् - आचार्यलक्षणं वक्ष्ये समासान्मुनिपुङ्गव । ब्राह्मणं योनिजं शुद्धं नियतब्रह्मवादिनम्

atha tṛtīyo'dhyāyaḥ bhagavān - ācāryalakṣaṇaṃ vakṣye samāsānmunipuṅgava | brāhmaṇaṃ yonijaṃ śuddhaṃ niyatabrahmavādinam

पञ्चरात्रविदं दान्तं सदाचारसमन्वितम् । युवानं कोमलं शान्तं सर्वावयवशोभितम्

pañcarātravidaṃ dāntaṃ sadācārasamanvitam | yuvānaṃ komalaṃ śāntaṃ sarvāvayavaśobhitam

वेदवेदाङ्गतत्वज्ञं श्रौतस्मार्तक्रियापरम् । मच्चित्तं मद्गतप्राणं मदाराधनतत्परम्

vedavedāṅgatatvajñaṃ śrautasmārtakriyāparam | maccittaṃ madgataprāṇaṃ madārādhanatatparam

मन्नामकीर्तनपरं मत्कथालोलुपंमनः । गुणवन्तं शुचिं दक्षं सत्यवादिजितेन्द्रियम्

mannāmakīrtanaparaṃ matkathālolupaṃmanaḥ | guṇavantaṃ śuciṃ dakṣaṃ satyavādijitendriyam

शास्त्रज्ञ कर्मकुशलं पञ्चरात्रार्थवेदिनम् । पवित्रपाणिनिरतं प्राणायामपरायणम्

śāstrajña karmakuśalaṃ pañcarātrārthavedinam | pavitrapāṇinirataṃ prāṇāyāmaparāyaṇam

पञ्चकालक्रियायुक्तं पञ्चयज्ञसमन्वितम् । मुद्रामण्डलकुण्डज्ञं मण्डलार्चनतत्परम्

pañcakālakriyāyuktaṃ pañcayajñasamanvitam | mudrāmaṇḍalakuṇḍajñaṃ maṇḍalārcanatatparam

व्रतोपवासनिरतं दयाशीलगुणान्वितम् । सर्वपापविनिर्मुक्तं सर्वदोषविवर्जितम्

vratopavāsanirataṃ dayāśīlaguṇānvitam | sarvapāpavinirmuktaṃ sarvadoṣavivarjitam

कर्षणादिक्रियादक्षं नित्यस्नानक्रियापरम् । पवित्रकर्मकुशलं प्रतिष्ठाकर्मलंपटम्

karṣaṇādikriyādakṣaṃ nityasnānakriyāparam | pavitrakarmakuśalaṃ pratiṣṭhākarmalaṃpaṭam

उत्सवादिक्रियादक्षं सहस्रकलशे क्षमम् । द्वादश्याराधनपरं द्वादशाक्षरचिन्तकम्

utsavādikriyādakṣaṃ sahasrakalaśe kṣamam | dvādaśyārādhanaparaṃ dvādaśākṣaracintakam

स्वतन्त्रकर्मकुशलं योगाग्निनिरतं शुचिम् । शङ्कचक्राङ्कितभुजं धृतपंचाङ्गभूषणम्

svatantrakarmakuśalaṃ yogāgninirataṃ śucim | śaṅkacakrāṅkitabhujaṃ dhṛtapaṃcāṅgabhūṣaṇam

चिदचिदीश्वरतत्त्वज्ञं मन्त्रयन्त्रक्रियापरम् । शिल्पशास्त्रविचारज्ञं शिल्पनिर्माणकोविदम्

cidacidīśvaratattvajñaṃ mantrayantrakriyāparam | śilpaśāstravicārajñaṃ śilpanirmāṇakovidam

स्मितपूर्वाभिभाषं च गुरुपूजापरान्वितम् । स्वदारनिरतं भोगसुखिनं पुत्रसंयुतम्

smitapūrvābhibhāṣaṃ ca gurupūjāparānvitam | svadāranirataṃ bhogasukhinaṃ putrasaṃyutam

क्षयकुष्ठादिरहितमनाचारविवर्जितम् । समयाचारसंयुक्तं जितक्रोधं जितेन्द्रियम्

kṣayakuṣṭhādirahitamanācāravivarjitam | samayācārasaṃyuktaṃ jitakrodhaṃ jitendriyam

सर्वभूतदयायुक्तं कल्याणावयवान्वितम् । कल्याणकर्मसंयुक्तं काममोहविवर्जितम्

sarvabhūtadayāyuktaṃ kalyāṇāvayavānvitam | kalyāṇakarmasaṃyuktaṃ kāmamohavivarjitam

सालग्रामार्चनपरं गीतनृत्तविशारदम् । वाद्यवादनवर्गज्ञं तालवर्गविशारदम्

sālagrāmārcanaparaṃ gītanṛttaviśāradam | vādyavādanavargajñaṃ tālavargaviśāradam

एभिर्गुणैस्समायुक्तमाचार्यं वरयेत्सुधीः । शिष्यस्सर्वगुणोपेतस्सत्यवादी दयापरः

ebhirguṇaissamāyuktamācāryaṃ varayetsudhīḥ | śiṣyassarvaguṇopetassatyavādī dayāparaḥ

विनयादिगुणैर्युक्तः धर्मश्रुतिपरायणः । ब्राह्मणः क्षत्रियश्चैव वैश्यशूद्रौ तथापरौ

vinayādiguṇairyuktaḥ dharmaśrutiparāyaṇaḥ | brāhmaṇaḥ kṣatriyaścaiva vaiśyaśūdrau tathāparau

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । एतच्छास्त्रोक्तमार्गेण दीक्षयेत्प्रथमं द्विजः

brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho'tha bhikṣukaḥ | etacchāstroktamārgeṇa dīkṣayetprathamaṃ dvijaḥ

Aniruddha Saṃhitā

अथ चतुर्थोऽध्यायः श्रीभगवान् दीक्षाविधिमथो वक्ष्ये समासान्मुनिपुङ्गव । उत्तरायणकाले तु दीक्षाकर्म समाचरेत्

atha caturtho'dhyāyaḥ śrībhagavān dīkṣāvidhimatho vakṣye samāsānmunipuṅgava | uttarāyaṇakāle tu dīkṣākarma samācaret

शुभवारे शुभदिने शिष्यस्याथगुणान्विते । यदा शिष्यमनः प्रीतं तदा कालमुदाहृतम्

śubhavāre śubhadine śiṣyasyāthaguṇānvite | yadā śiṣyamanaḥ prītaṃ tadā kālamudāhṛtam

शुक्लपक्षे विशेषेण द्वादश्यामपि दीक्षयेत् । दीयते ज्ञानमेवेह क्षीयते पापसंचयः

śuklapakṣe viśeṣeṇa dvādaśyāmapi dīkṣayet | dīyate jñānameveha kṣīyate pāpasaṃcayaḥ

दीयते क्षीयते चैव ततो दीक्षाऽभिधीयते । दीक्षा च द्विविधा प्रोक्ता शास्त्रं मंत्रमिति द्विधा

dīyate kṣīyate caiva tato dīkṣā'bhidhīyate | dīkṣā ca dvividhā proktā śāstraṃ maṃtramiti dvidhā

प्रथमं शास्त्रदीक्षां च शृणु ब्रह्मन् महामुने । शास्त्रपारंगतं विप्रं पूर्वोक्तगुणसंयुतम्

prathamaṃ śāstradīkṣāṃ ca śṛṇu brahman mahāmune | śāstrapāraṃgataṃ vipraṃ pūrvoktaguṇasaṃyutam

गुरुमभ्यर्चयेच्छिष्यः शास्त्रविन्निरतं मुनिम् । आचार्यवरणं पूर्वं द्रव्योपादानमेव च

gurumabhyarcayecchiṣyaḥ śāstravinnirataṃ munim | ācāryavaraṇaṃ pūrvaṃ dravyopādānameva ca

अङ्कुरार्पणकञ्चैवमधिवासमनन्तरम् । नेत्रकौतुकबन्धञ्च शास्त्रपीठाधिवासनम्

aṅkurārpaṇakañcaivamadhivāsamanantaram | netrakautukabandhañca śāstrapīṭhādhivāsanam

कुम्भमण्डलवह्निस्थदेवपूजापुरस्सरम् । द्वारार्चनं पुरा कृत्वा प्रातस्नानमनन्तरम्

kumbhamaṇḍalavahnisthadevapūjāpurassaram | dvārārcanaṃ purā kṛtvā prātasnānamanantaram

ऊर्ध्वपुण्ड्रविधानं च ज्ञापयेत् तन्त्रपारगः । शङ्खचक्राङ्कितं कृत्वा द्वारादियजनं परम्

ūrdhvapuṇḍravidhānaṃ ca jñāpayet tantrapāragaḥ | śaṅkhacakrāṅkitaṃ kṛtvā dvārādiyajanaṃ param

त्रिस्थानाभ्यर्चनञ्चैव नेत्रबन्धमनन्तरम् । शास्त्रपीठार्चनं कृत्वा शास्त्रं संज्ञापयेत्सुधीः

tristhānābhyarcanañcaiva netrabandhamanantaram | śāstrapīṭhārcanaṃ kṛtvā śāstraṃ saṃjñāpayetsudhīḥ

नेत्रवस्त्रं विमुच्याथ आचार्यवरपूजनम् । एतत्कर्म मया प्रोक्तं तन्त्रेऽस्मिन् मुनिपुङ्गव

netravastraṃ vimucyātha ācāryavarapūjanam | etatkarma mayā proktaṃ tantre'smin munipuṅgava

दीक्षाङ्कुरार्पणं वक्ष्ये अवधारय सांप्रतम् । सप्तमे पञ्चमे वापि तृतीयेऽहनि वापयेत्

dīkṣāṅkurārpaṇaṃ vakṣye avadhāraya sāṃpratam | saptame pañcame vāpi tṛtīye'hani vāpayet

कर्मारम्भदिनात्पूर्वं प्रवृत्ते तु निशामुखे । मृद्ग्रहं पूर्वतः कृत्वा मण्डपालंकृतिं चरेत्

karmārambhadinātpūrvaṃ pravṛtte tu niśāmukhe | mṛdgrahaṃ pūrvataḥ kṛtvā maṇḍapālaṃkṛtiṃ caret

पालिका द्वादशवराः मृदा संपूर्य देशिकः । व्रीहीनास्तीर्यचैतासु तन्मध्ये पालिकां न्यसेत्

pālikā dvādaśavarāḥ mṛdā saṃpūrya deśikaḥ | vrīhīnāstīryacaitāsu tanmadhye pālikāṃ nyaset

तत्पूर्वे बीजपात्रं तु पश्चिमे कुम्भकं न्यसेत् । द्वारपूजां ततः कृत्वा पुण्याहमपि वाचयेत्

tatpūrve bījapātraṃ tu paścime kumbhakaṃ nyaset | dvārapūjāṃ tataḥ kṛtvā puṇyāhamapi vācayet

कुम्भे संपूजयेत्पश्चात् सोममन्त्रेण मन्त्रवित् । पात्राण्यभ्यर्चयेत्पश्चात् ब्रह्माविष्णुशिवात्मकान्

kumbhe saṃpūjayetpaścāt somamantreṇa mantravit | pātrāṇyabhyarcayetpaścāt brahmāviṣṇuśivātmakān

बीजपात्रे तथा सोमं होममन्त्रेण होमयेत् । तिलं मुद्गं यवं माषं सर्षपं शालिमेव च

bījapātre tathā somaṃ homamantreṇa homayet | tilaṃ mudgaṃ yavaṃ māṣaṃ sarṣapaṃ śālimeva ca

निष्पावं च प्रियङ्गुं वा बीजाष्टकमुदाहृतम् । बीजपात्रं ततः कुर्यात् तत्तन्मन्त्रेण साधकः

niṣpāvaṃ ca priyaṅguṃ vā bījāṣṭakamudāhṛtam | bījapātraṃ tataḥ kuryāt tattanmantreṇa sādhakaḥ

बलिं कृत्वा तु परितो रक्षां कुर्यादतन्द्रितः । यावत्कर्मदिनान्तं च पूजनं सम्यगाचरेत्

baliṃ kṛtvā tu parito rakṣāṃ kuryādatandritaḥ | yāvatkarmadināntaṃ ca pūjanaṃ samyagācaret

चतुस्थानमर्चनं कुर्यात् द्वारपूजापुरस्सरम् । प्राशयेत्पञ्चगव्यं च विष्णुपादोदकं तथा

catusthānamarcanaṃ kuryāt dvārapūjāpurassaram | prāśayetpañcagavyaṃ ca viṣṇupādodakaṃ tathā

पुण्याहं वाचयित्वा तु कौतुकं बन्धयेत्सुधीः । यन्त्रमण्डलगं वापि नारायणकसंज्ञकम्

puṇyāhaṃ vācayitvā tu kautukaṃ bandhayetsudhīḥ | yantramaṇḍalagaṃ vāpi nārāyaṇakasaṃjñakam

वासुदेवाख्य यन्त्रं वा विष्णुयन्त्रमथापि वा । केवलं मण्डलं वापि तंत्रकान्तारशोभितम्

vāsudevākhya yantraṃ vā viṣṇuyantramathāpi vā | kevalaṃ maṇḍalaṃ vāpi taṃtrakāntāraśobhitam

दिव्यमन्त्रोदितं वापि मण्डलं कारयेद्बुधः । नेत्रंबन्धं ततः कृत्वा प्राणायामत्रयं चरेत्

divyamantroditaṃ vāpi maṇḍalaṃ kārayedbudhaḥ | netraṃbandhaṃ tataḥ kṛtvā prāṇāyāmatrayaṃ caret

तत्त्वन्यासं ततः कृत्वा मातृकान्यासमाचरेत् । मूलमन्त्रान्तरन्यासं मायासूत्रं च बन्धयेत्

tattvanyāsaṃ tataḥ kṛtvā mātṛkānyāsamācaret | mūlamantrāntaranyāsaṃ māyāsūtraṃ ca bandhayet

शास्त्रपीठं समभ्यर्च्य शयने सन्निवेशयेत् । स्थापयेद्वाससा पश्चात् बलिं दत्वा समन्ततः

śāstrapīṭhaṃ samabhyarcya śayane sanniveśayet | sthāpayedvāsasā paścāt baliṃ datvā samantataḥ

जागरेण नयेद्रात्रिं प्रातः स्तुत्वा जनार्दनम् । मायासूत्रं ततश्छित्वा शरावेषु विनिक्षिपेत्

jāgareṇa nayedrātriṃ prātaḥ stutvā janārdanam | māyāsūtraṃ tataśchitvā śarāveṣu vinikṣipet

नेत्रबन्धं विसृज्याथ स्नापयेद्वा सशिष्यकम् । अलंकृत्य यथा न्यायं मण्डपे सन्निवेशयेत्

netrabandhaṃ visṛjyātha snāpayedvā saśiṣyakam | alaṃkṛtya yathā nyāyaṃ maṇḍape sanniveśayet

स्वस्थाने तु समासीनो द्वारादियजनं चरेत् । कुम्भमभ्यर्चयेद्विद्वान् मण्डलं तदनन्तरम्

svasthāne tu samāsīno dvārādiyajanaṃ caret | kumbhamabhyarcayedvidvān maṇḍalaṃ tadanantaram

होमकार्यं ततः कृत्वा शास्त्रपीठार्चन चरेत् । प्राणायामादिकं कृत्वा मन्त्रन्यासपुरस्सरम्

homakāryaṃ tataḥ kṛtvā śāstrapīṭhārcana caret | prāṇāyāmādikaṃ kṛtvā mantranyāsapurassaram

शिष्यमानीय पार्श्वे तु समासीनं तदन्तिके । शास्त्रपीठं समानीस बोधयामास देशिकः

śiṣyamānīya pārśve tu samāsīnaṃ tadantike | śāstrapīṭhaṃ samānīsa bodhayāmāsa deśikaḥ

संहितानामशेषानामाद्यन्तं वापि बोधयेत् । एतत्तन्त्रमथोवापि यथाकार्यानुरूपतः

saṃhitānāmaśeṣānāmādyantaṃ vāpi bodhayet | etattantramathovāpi yathākāryānurūpataḥ

आचार्यं पूजयेत् पश्चाद्वस्त्रहोमाङ्गुलीयकैः । गोभूहिरण्यरत्नाद्यैर्यथा वित्तानुरूपतः

ācāryaṃ pūjayet paścādvastrahomāṅgulīyakaiḥ | gobhūhiraṇyaratnādyairyathā vittānurūpataḥ

शास्त्रदीक्षा मया प्रोक्ता तन्त्रदीक्षा तथैव च । ब्राह्मणस्य विशेषेण विधिरेषा प्रकीर्तिता

śāstradīkṣā mayā proktā tantradīkṣā tathaiva ca | brāhmaṇasya viśeṣeṇa vidhireṣā prakīrtitā

क्षत्रियस्यादिशूद्रान्तं शास्त्रदीक्षा न विद्यते । केवलं यन्त्र मन्त्रेण बोधयेद्देशिकोत्तमः

kṣatriyasyādiśūdrāntaṃ śāstradīkṣā na vidyate | kevalaṃ yantra mantreṇa bodhayeddeśikottamaḥ

मुद्रामात्रमथोवापि मन्त्रयन्त्रमथापि वा

mudrāmātramathovāpi mantrayantramathāpi vā

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषादि अनिरुद्धसंहितायां शास्त्रदीक्षाविधिर्नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣādi aniruddhasaṃhitāyāṃ śāstradīkṣāvidhirnāma caturtho'dhyāyaḥ

अथ पञ्चमोऽध्यायः भगवान्- विष्णुयन्त्रमथो वक्ष्ये शृणुष्व मुनिपुङ्गव । पुण्यक्षेत्रे विशेषेण देवतायतनेषु च

atha pañcamo'dhyāyaḥ bhagavān- viṣṇuyantramatho vakṣye śṛṇuṣva munipuṅgava | puṇyakṣetre viśeṣeṇa devatāyataneṣu ca

पर्वताग्रे नदीतीरे गोष्ठे शुद्धगृहेपि वा । मण्डपं कारयेद्धीमान् षोडशस्तम्भसंयुतम्

parvatāgre nadītīre goṣṭhe śuddhagṛhepi vā | maṇḍapaṃ kārayeddhīmān ṣoḍaśastambhasaṃyutam

ळ्प्तमण्डपमध्ये वा वेदिं कृत्वा प्रमाणतः । गोमयालेपनं कृत्वा तन्मध्ये यन्त्रमालिखेत्

ḷptamaṇḍapamadhye vā vediṃ kṛtvā pramāṇataḥ | gomayālepanaṃ kṛtvā tanmadhye yantramālikhet

तालमानप्रमाणेन प्रणवं पूर्वमालिखेत् । षट्कोणं तद्बहिःकल्प्य ब्रहिर्वृत्तसमन्वितम्

tālamānapramāṇena praṇavaṃ pūrvamālikhet | ṣaṭkoṇaṃ tadbahiḥkalpya brahirvṛttasamanvitam

अर्धाङ्गुलप्रमाणेन वृत्तमालिख्य पूर्ववत् । चतुरङ्गुलमानेन वृत्तमुल्लिख्य साधकः

ardhāṅgulapramāṇena vṛttamālikhya pūrvavat | caturaṅgulamānena vṛttamullikhya sādhakaḥ

तस्मिन्नेव विशेषेण अष्टपत्रं समालिखेत् । तन्मानेन बहिःकुर्यादष्टकोणं समालिखेत्

tasminneva viśeṣeṇa aṣṭapatraṃ samālikhet | tanmānena bahiḥkuryādaṣṭakoṇaṃ samālikhet

अन्तःकोणेषु षड्वर्णं बहिःकोणेष्टवर्णकम् । तद्वहिः केसरं प्रोक्तं तद्बहिष्षोडशच्छदम्

antaḥkoṇeṣu ṣaḍvarṇaṃ bahiḥkoṇeṣṭavarṇakam | tadvahiḥ kesaraṃ proktaṃ tadbahiṣṣoḍaśacchadam

द्वादशाश्रं बहिःकुर्यात् द्वादशाक्षरमालिखेत् । केसरं च तथा कुर्याद्वात्रिंशच्छदमालिखेत्

dvādaśāśraṃ bahiḥkuryāt dvādaśākṣaramālikhet | kesaraṃ ca tathā kuryādvātriṃśacchadamālikhet

पत्राच्छतगुणं विप्र केसरं संप्रकीर्तितम् । चक्रं तु तद्बहिः कुर्यान्नाभ्यरंनेमि संयुतम्

patrācchataguṇaṃ vipra kesaraṃ saṃprakīrtitam | cakraṃ tu tadbahiḥ kuryānnābhyaraṃnemi saṃyutam

एकाङ्गुलप्रमाणेन नाभिनेमिं समालिखेत् । चतुरङ्गुलमानेन अरक्षेत्रं परिकीर्तितम्

ekāṅgulapramāṇena nābhinemiṃ samālikhet | caturaṅgulamānena arakṣetraṃ parikīrtitam

चतुर्विंशत्यरं कुर्यात्तदेकाङ्गुलमानतः । बहिःपीठादिकान् कल्प्य केवलाश्र मथापि वा

caturviṃśatyaraṃ kuryāttadekāṅgulamānataḥ | bahiḥpīṭhādikān kalpya kevalāśra mathāpi vā

षोडशाब्जे स्वरान् लिख्य वर्णं वक्ष्ये समासतः । नृसिंहानुष्ठुभञ्चैव द्वात्रिंशत्पत्रकं लिखेत्

ṣoḍaśābje svarān likhya varṇaṃ vakṣye samāsataḥ | nṛsiṃhānuṣṭhubhañcaiva dvātriṃśatpatrakaṃ likhet

रेखास्सर्वाः सिताः प्रोक्ताः पीतवर्णेनचान्तरम् । षट्कोणं रक्तवर्णेन वर्णकं सितकं भवेत्

rekhāssarvāḥ sitāḥ proktāḥ pītavarṇenacāntaram | ṣaṭkoṇaṃ raktavarṇena varṇakaṃ sitakaṃ bhavet

कोणान्तरालमसितं केसरं पाण्डुरक्तकम् । अष्टपत्रं सितं कुर्यात् कृष्णं चैवान्तरालकम्

koṇāntarālamasitaṃ kesaraṃ pāṇḍuraktakam | aṣṭapatraṃ sitaṃ kuryāt kṛṣṇaṃ caivāntarālakam

बहिःकोणाष्टकं पीतं मध्यमं श्यामलं भवेत् । तद्बहिः केसरं विद्यात् रक्तवर्णेन पूरितम्

bahiḥkoṇāṣṭakaṃ pītaṃ madhyamaṃ śyāmalaṃ bhavet | tadbahiḥ kesaraṃ vidyāt raktavarṇena pūritam

पाण्डुरक्तनिभेनैव षोडशाब्जं प्रपूरयेत् । अन्तरं नीलवर्णेन बहिःकोणं तु पीतकम्

pāṇḍuraktanibhenaiva ṣoḍaśābjaṃ prapūrayet | antaraṃ nīlavarṇena bahiḥkoṇaṃ tu pītakam

अन्तरं श्यामवर्णेन बहिःकेसरकं सितम् । असितं चान्तरं कुर्यात् तत्पत्रं रक्तसन्निभम्

antaraṃ śyāmavarṇena bahiḥkesarakaṃ sitam | asitaṃ cāntaraṃ kuryāt tatpatraṃ raktasannibham

हेमाभं नाभिभूभागमरं वै कृष्णवर्णकम् । अन्तरालं तु पीतं स्यात् तन्नेमित्वसितं भवेत्

hemābhaṃ nābhibhūbhāgamaraṃ vai kṛṣṇavarṇakam | antarālaṃ tu pītaṃ syāt tannemitvasitaṃ bhavet

पीठान्तरन्तु रक्तं स्यात्पीठादित्युत्तरं शृणु । यन्त्रबाह्ये विशेषेण त्रिंशद्विंशतिरेव वा

pīṭhāntarantu raktaṃ syātpīṭhādityuttaraṃ śṛṇu | yantrabāhye viśeṣeṇa triṃśadviṃśatireva vā

सप्तकं पञ्चकं वापि विस्तारं संप्रकीर्तितम् । पीठं वीथीं च द्वारञ्च क्रमाद्बुध्या विलेपयेत्

saptakaṃ pañcakaṃ vāpi vistāraṃ saṃprakīrtitam | pīṭhaṃ vīthīṃ ca dvārañca kramādbudhyā vilepayet

सितरक्तादिपीतेन निक्षिपे द्व्यत्ययेन तु । परभागविभागेन यथाशोभानुरूपतः

sitaraktādipītena nikṣipe dvyatyayena tu | parabhāgavibhāgena yathāśobhānurūpataḥ

पीठादिरहितं वापि पञ्चरेखां बहिर्लिखेत् । पञ्चवर्णक्रमाद्विप्र रेखायाः त्रित्रिवर्णकम्

pīṭhādirahitaṃ vāpi pañcarekhāṃ bahirlikhet | pañcavarṇakramādvipra rekhāyāḥ tritrivarṇakam

प्रणवाद्धि विशेषेण विष्णुमभ्यर्चयेत्सुधीः । अक्षराणि च सर्वाणि स्वस्थाने तु समर्चयेत्

praṇavāddhi viśeṣeṇa viṣṇumabhyarcayetsudhīḥ | akṣarāṇi ca sarvāṇi svasthāne tu samarcayet

पाशाङ्कुशेन संयुक्तं नेमिमभ्यर्चयेत्सुधीः । पीठगात्रककोणे तु धर्मादीन् परिपूजयेत्

pāśāṅkuśena saṃyuktaṃ nemimabhyarcayetsudhīḥ | pīṭhagātrakakoṇe tu dharmādīn paripūjayet

अनन्तं वीथिभागे तु द्वारे चण्डादिकान् न्यसेत् । इति सम्यक् समाख्यातं विष्णुयन्त्रं महामुने

anantaṃ vīthibhāge tu dvāre caṇḍādikān nyaset | iti samyak samākhyātaṃ viṣṇuyantraṃ mahāmune

भृगुः - नारायणाख्ययन्त्रस्य विधिं ब्रूहि जगत्प्रभो

bhṛguḥ - nārāyaṇākhyayantrasya vidhiṃ brūhi jagatprabho

श्रीभगवान् - प्रणवं पूर्ववत्कृत्वा लिख्यमष्टदलान्तरम् । पूर्वादि सर्वकोणेषु अष्टाक्षरकमालिखेत्

śrībhagavān - praṇavaṃ pūrvavatkṛtvā likhyamaṣṭadalāntaram | pūrvādi sarvakoṇeṣu aṣṭākṣarakamālikhet

तद्बहिः केसरं वृत्तं बहिर्वृत्तं तु पङ्कजम् । अष्टपत्रं लिखेत्सम्यक् बहिश्चक्रं प्रकल्पयेत्

tadbahiḥ kesaraṃ vṛttaṃ bahirvṛttaṃ tu paṅkajam | aṣṭapatraṃ likhetsamyak bahiścakraṃ prakalpayet

अष्टपत्रस्य मध्ये तु नृसिंहाष्टाक्षरं लिखेत् । नाभि नेमिसमायुक्तं पूर्ववच्चक्रमालिखेत्

aṣṭapatrasya madhye tu nṛsiṃhāṣṭākṣaraṃ likhet | nābhi nemisamāyuktaṃ pūrvavaccakramālikhet

अष्टाक्षरं पूर्ववच्चक्रं बहिर्द्वादशकोणकम् । द्वादशाश्रं च तत्कोणे बहिःकेसरपङ्कजम्

aṣṭākṣaraṃ pūrvavaccakraṃ bahirdvādaśakoṇakam | dvādaśāśraṃ ca tatkoṇe bahiḥkesarapaṅkajam

तत्पत्रं द्वादशं प्रोक्तं द्वादशाक्षरकं न्यसेत् । तद्बहिष्षोडशाश्रं स्याद्बहिश्चक्रं प्रकल्पयेत्

tatpatraṃ dvādaśaṃ proktaṃ dvādaśākṣarakaṃ nyaset | tadbahiṣṣoḍaśāśraṃ syādbahiścakraṃ prakalpayet

अरैष्षोडशभिर्युक्तं नेमिनाभिसमन्वितम् । पूर्ववत्पङ्कजं कुर्यात् चतुर्विंशद्दलैर्युतम्

araiṣṣoḍaśabhiryuktaṃ neminābhisamanvitam | pūrvavatpaṅkajaṃ kuryāt caturviṃśaddalairyutam

चतुर्विंशदरैर्युक्तं बहिश्चक्रं समालिखेत् । द्वात्रिंशज्ज्वालया युक्तं चतुरश्रं बहिर्भवेत्

caturviṃśadarairyuktaṃ bahiścakraṃ samālikhet | dvātriṃśajjvālayā yuktaṃ caturaśraṃ bahirbhavet

पीठादि पूर्ववत्कल्प्य मरक्षेत्रं समाचरेत् । सर्वान्तरालमसितं सर्वारेखासिता भवेत्

pīṭhādi pūrvavatkalpya marakṣetraṃ samācaret | sarvāntarālamasitaṃ sarvārekhāsitā bhavet

कर्णिकापीतवर्णेन अन्तरालं सितप्रभम् । केसरं पीतवर्णेन पद्मं वै पाण्डरारुणम्

karṇikāpītavarṇena antarālaṃ sitaprabham | kesaraṃ pītavarṇena padmaṃ vai pāṇḍarāruṇam

नाभिनेमिद्वयं पीतमरक्षेत्रं तु रक्तकम् । पद्मपत्रसमाकारं कृष्णवर्णेन शोभितम्

nābhinemidvayaṃ pītamarakṣetraṃ tu raktakam | padmapatrasamākāraṃ kṛṣṇavarṇena śobhitam

केसरं क्षेत्रमखिलं पाण्डुरक्तेन पूरितम् । पाण्डुरक्तेन तत्पत्रं बहिःकोणं तु पीतलम्

kesaraṃ kṣetramakhilaṃ pāṇḍuraktena pūritam | pāṇḍuraktena tatpatraṃ bahiḥkoṇaṃ tu pītalam

बहिश्च मातुलङ्गाभं पीत कुङ्कुमसन्निभम् । तद्बहिःपत्रसंघंतु पीतरक्तेन मिश्रितम्

bahiśca mātulaṅgābhaṃ pīta kuṅkumasannibham | tadbahiḥpatrasaṃghaṃtu pītaraktena miśritam

पत्रान्तरालं श्यामं च बहिश्चक्रं तु पूर्ववत् । इन्दीवरदलाकारं नीलवर्णेन रञ्जितम्

patrāntarālaṃ śyāmaṃ ca bahiścakraṃ tu pūrvavat | indīvaradalākāraṃ nīlavarṇena rañjitam

अन्तरालं तु रक्तं स्याच्चक्रं पूर्ववदालिखेत् । ज्वालामालां विशेषेण रक्तवर्णेन भूषयेत्

antarālaṃ tu raktaṃ syāccakraṃ pūrvavadālikhet | jvālāmālāṃ viśeṣeṇa raktavarṇena bhūṣayet

बहिःपीठादिकाः सर्वाः पूर्वमण्डलवद्भवेत् । नारायणं यजेन्मध्ये स्वस्थाने मण्डलं न्यसेत्

bahiḥpīṭhādikāḥ sarvāḥ pūrvamaṇḍalavadbhavet | nārāyaṇaṃ yajenmadhye svasthāne maṇḍalaṃ nyaset

अरैके तु विशेषेण मूर्तिनभ्यर्चयेत् बुधः । नारायणाख्यकं यन्त्रं दीक्षाकाले विनिक्षिपेत्

araike tu viśeṣeṇa mūrtinabhyarcayet budhaḥ | nārāyaṇākhyakaṃ yantraṃ dīkṣākāle vinikṣipet

व्याधीनामुद्भवे विप्र प्रायश्चित्तादिके पुनः । परचक्रप्रवेशे च कुहूदोषसमुद्भवे

vyādhīnāmudbhave vipra prāyaścittādike punaḥ | paracakrapraveśe ca kuhūdoṣasamudbhave

ग्रहदोषे च संपन्ने रक्षाकार्ये विशेषतः । अनावृष्टिविधौ विप्र तथा स्नपनकर्मणि

grahadoṣe ca saṃpanne rakṣākārye viśeṣataḥ | anāvṛṣṭividhau vipra tathā snapanakarmaṇi

श्रीभगवान् - वासुदेवाख्यकं यन्त्रं प्रवक्ष्यामि महामुने । प्रणवं पूर्ववत् कृत्वा द्वादशाश्रं बहिःक्षिपेत्

śrībhagavān - vāsudevākhyakaṃ yantraṃ pravakṣyāmi mahāmune | praṇavaṃ pūrvavat kṛtvā dvādaśāśraṃ bahiḥkṣipet

केसराब्जं तथालिख्य कोणे मन्त्राक्षरं लिखेत् । पत्रे द्वादशमूर्तिं च बहिश्चक्रं समालिखेत्

kesarābjaṃ tathālikhya koṇe mantrākṣaraṃ likhet | patre dvādaśamūrtiṃ ca bahiścakraṃ samālikhet

नाभ्यरानेमिसंयुक्तं चतुर्वारं समालिखेत् । चतुर्विंशाश्रकं बाह्ये गायत्रीं च समालिखेत्

nābhyarānemisaṃyuktaṃ caturvāraṃ samālikhet | caturviṃśāśrakaṃ bāhye gāyatrīṃ ca samālikhet

पूर्ववत्पङ्कजं कुर्याच्चतुर्विंशद्दलं लिखेत् । चक्रन्तु पूर्ववत्कुर्यात् चतुर्विंशारकैर्युतम्

pūrvavatpaṅkajaṃ kuryāccaturviṃśaddalaṃ likhet | cakrantu pūrvavatkuryāt caturviṃśārakairyutam

द्वात्रिंशत्कोणकं बाह्ये नृसिंहानुष्ठुभं लिखेत् । तद्बाह्ये पङ्कजं कुर्यात् द्वात्रिंशत्पत्रसंयुतम्

dvātriṃśatkoṇakaṃ bāhye nṛsiṃhānuṣṭhubhaṃ likhet | tadbāhye paṅkajaṃ kuryāt dvātriṃśatpatrasaṃyutam

बहिश्चक्रं तथा कुर्याद्व्यात्रिंशदरकैर्युतम् । पाशाङ्कुशौ नेमिभागे बहिर्ज्वालां समालिखेत्

bahiścakraṃ tathā kuryādvyātriṃśadarakairyutam | pāśāṅkuśau nemibhāge bahirjvālāṃ samālikhet

चतुष्षष्टिक्रमेणैव तदर्धं वापि कल्पयेत् । चतुरश्रं तु तद्बाह्ये पीठादीन् पूर्ववल्लिखेत्

catuṣṣaṣṭikrameṇaiva tadardhaṃ vāpi kalpayet | caturaśraṃ tu tadbāhye pīṭhādīn pūrvavallikhet

पद्मपत्रारकं पूर्वे मध्यमे मातुलुङ्गवत् । अपरे तु विशेषेण परश्चारश्चसंपरम् ?

padmapatrārakaṃ pūrve madhyame mātuluṅgavat | apare tu viśeṣeṇa paraścāraścasaṃparam ?

रेखागणं तथा पूर्वमन्तरालं तथा भवेत् । कर्णिका पीतवर्णेन कोणं वै शुक्रवर्णकम्

rekhāgaṇaṃ tathā pūrvamantarālaṃ tathā bhavet | karṇikā pītavarṇena koṇaṃ vai śukravarṇakam

नाभिनेमिद्वयं श्याममरक्षेत्रं सितं भवेत् । अरं वै पीतवर्णेन बहिः कोणं तु रक्तकम्

nābhinemidvayaṃ śyāmamarakṣetraṃ sitaṃ bhavet | araṃ vai pītavarṇena bahiḥ koṇaṃ tu raktakam

केसरक्षेत्रकं सर्वं रक्तपीतेन पूरितम् । पत्रंतु पाण्डुरक्तेन नेमि नाभि सितं भवेत्

kesarakṣetrakaṃ sarvaṃ raktapītena pūritam | patraṃtu pāṇḍuraktena nemi nābhi sitaṃ bhavet

अरंतु कृष्णवर्णं स्यादन्तरालं तु पीतकम् । बहिःकोणं तु पीतं स्यादन्तरालं तु कृष्णकम्

araṃtu kṛṣṇavarṇaṃ syādantarālaṃ tu pītakam | bahiḥkoṇaṃ tu pītaṃ syādantarālaṃ tu kṛṣṇakam

बहिःपत्रं तथारक्तं नाभि नेमि सितं भवेत् । अरंतु कर्बुरं विद्यात् ज्वालासंघंतु रक्तकम्

bahiḥpatraṃ tathāraktaṃ nābhi nemi sitaṃ bhavet | araṃtu karburaṃ vidyāt jvālāsaṃghaṃtu raktakam

पीठादि पूर्ववत्प्रोक्तमक्षरंतु सितं भवेत् । इति सम्यक् समाख्यातं महायन्त्रं महामुने

pīṭhādi pūrvavatproktamakṣaraṃtu sitaṃ bhavet | iti samyak samākhyātaṃ mahāyantraṃ mahāmune

यः पूजयेन्महायन्त्रं स याति परमं पदम् । सोऽतुलां श्रियमाप्नोति कोटियज्ञफलं भवेत्

yaḥ pūjayenmahāyantraṃ sa yāti paramaṃ padam | so'tulāṃ śriyamāpnoti koṭiyajñaphalaṃ bhavet

सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वदानफलं लभेत्

sarvapāpavinirmuktaḥ sarvadānaphalaṃ labhet

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां यन्त्रविधानं नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ yantravidhānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

अथ षष्ठोऽध्यायः श्रीभगवान् - मण्डलानां विधिं वक्ष्ये समासादवधारय । चतुरश्रीकृतं क्षेत्रं त्रिंशधा विभजेच्च तत्

atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ śrībhagavān - maṇḍalānāṃ vidhiṃ vakṣye samāsādavadhāraya | caturaśrīkṛtaṃ kṣetraṃ triṃśadhā vibhajecca tat

अंशकानां भवेदत्र नवानां शतकंभवेत् । तन्मध्ये दशपङ्क्त्यातु पद्मक्षेत्रं प्रजायते

aṃśakānāṃ bhavedatra navānāṃ śatakaṃbhavet | tanmadhye daśapaṅktyātu padmakṣetraṃ prajāyate

क्षेत्रद्वादशभागैकं व्यवधानं प्रकल्पयेत् । व्यवधानं त्रिधा कृत्वा व्योमवृत्तं तथाभवेत्

kṣetradvādaśabhāgaikaṃ vyavadhānaṃ prakalpayet | vyavadhānaṃ tridhā kṛtvā vyomavṛttaṃ tathābhavet

चतुर्धा विभजेत् शेषं प्रथमं कर्णिकापदम् । द्वितीयं केसरं प्रोक्तं तृतीयञ्च चतुर्थकम्

caturdhā vibhajet śeṣaṃ prathamaṃ karṇikāpadam | dvitīyaṃ kesaraṃ proktaṃ tṛtīyañca caturthakam

चतुर्थैकांऽसमानेन दलाग्रं संप्रकल्पयेत् । शिष्टेनांशगणेनैव पत्रमेकं प्रकल्पयेत्

caturthaikāṃ'samānena dalāgraṃ saṃprakalpayet | śiṣṭenāṃśagaṇenaiva patramekaṃ prakalpayet

पत्रान्तरालकं सर्वं कनिष्ठाङ्गुलिमानकम् । पत्रमध्ये त्रिरेखाञ्च पञ्चरेखां तथैव च

patrāntarālakaṃ sarvaṃ kaniṣṭhāṅgulimānakam | patramadhye trirekhāñca pañcarekhāṃ tathaiva ca

यवमात्रोन्नतं कुर्यात् पत्रमूलं तदानयेत् । पत्राग्रं पृथुतां याति अथवा केसरांशकम्

yavamātronnataṃ kuryāt patramūlaṃ tadānayet | patrāgraṃ pṛthutāṃ yāti athavā kesarāṃśakam

कर्णिकाग्रांशमानं वा इच्छया परिकल्पयेत् । यन्त्रकोच्चं पत्रमानं केसरं पत्रकांशकम्

karṇikāgrāṃśamānaṃ vā icchayā parikalpayet | yantrakoccaṃ patramānaṃ kesaraṃ patrakāṃśakam

एवंतु पङ्कजं कृत्वा व्योमवृत्तं बहिर्भ्रमेत् । व्योमवृत्ताद्बहिर्वृत्तं चतुरश्रं प्रकल्पयेत्

evaṃtu paṅkajaṃ kṛtvā vyomavṛttaṃ bahirbhramet | vyomavṛttādbahirvṛttaṃ caturaśraṃ prakalpayet

शेषं पङ्क्तिपदेनैव पीठादि परिशोधयेत् । एवं पङ्क्त्या भवेत्पीठं चतुर्दिक्षु द्विकं व्रजेत्

śeṣaṃ paṅktipadenaiva pīṭhādi pariśodhayet | evaṃ paṅktyā bhavetpīṭhaṃ caturdikṣu dvikaṃ vrajet

विदिक्षुचैव त्रिपदं द्विपदं त्वन्तरन्नयेत् । उपपीठं चतुःपङ्क्त्या कल्पयेत्पीठमुत्तमम्

vidikṣucaiva tripadaṃ dvipadaṃ tvantarannayet | upapīṭhaṃ catuḥpaṅktyā kalpayetpīṭhamuttamam

मध्ये द्वादशकेनैव गात्रकं परिकल्पयेत् । तत्पूर्वापरवृत्तिभ्यां द्वितयं द्वितयं भवेत्

madhye dvādaśakenaiva gātrakaṃ parikalpayet | tatpūrvāparavṛttibhyāṃ dvitayaṃ dvitayaṃ bhavet

मध्यपङ्क्तिद्वयेनैव अष्टकं परिमार्जयेत् । एकीकृत्य ततस्सर्वानष्टकं तस्य पार्श्वयोः

madhyapaṅktidvayenaiva aṣṭakaṃ parimārjayet | ekīkṛtya tatassarvānaṣṭakaṃ tasya pārśvayoḥ

त्रीणि त्रीणि तथाद्यन्ते मध्ये पङ्क्तिद्वये द्वयम् । तत्पदेचाष्टकं मृज्य मध्येचैव त्रयंत्रयम्

trīṇi trīṇi tathādyante madhye paṅktidvaye dvayam | tatpadecāṣṭakaṃ mṛjya madhyecaiva trayaṃtrayam

एवमाद्यन्तपङ्क्तिभ्या मेकीकृत्य परामृजेत् । पद्मक्षेत्रस्य बाह्ये तु पञ्चकं परिमार्जयेत्

evamādyantapaṅktibhyā mekīkṛtya parāmṛjet | padmakṣetrasya bāhye tu pañcakaṃ parimārjayet

शेषंतु कोष्ठकं प्रोक्तं द्विपदेनैव वीथिकाम् । गात्रकाख्यप्रदेशेतु शङ्खादीन् परिकल्पयेत्

śeṣaṃtu koṣṭhakaṃ proktaṃ dvipadenaiva vīthikām | gātrakākhyapradeśetu śaṅkhādīn parikalpayet

शङ्खं चक्रं गदां पद्मं दिक्क्रमेण समालिखेत् । मुसलं नदकञ्चैव शार्ङ्गं च वनमालिकाम्

śaṅkhaṃ cakraṃ gadāṃ padmaṃ dikkrameṇa samālikhet | musalaṃ nadakañcaiva śārṅgaṃ ca vanamālikām

आग्नेयादीशकोणान्तं विन्यसेत्परितःक्रमात् । शिष्टं पङ्क्तिक्रमेणैव द्वारादि परिकल्पयेत्

āgneyādīśakoṇāntaṃ vinyasetparitaḥkramāt | śiṣṭaṃ paṅktikrameṇaiva dvārādi parikalpayet

द्विचतुष्कक्रमेणैव द्वारंतु परिशोधयेत् । शोभं नवपदेनैव उपद्वारंतु द्वारवत्

dvicatuṣkakrameṇaiva dvāraṃtu pariśodhayet | śobhaṃ navapadenaiva upadvāraṃtu dvāravat

षट्पदैः सूक्ष्मशोभञ्च शिष्टकोणकम् ? । बहिः पङ्क्त्यंशमानेन रेखात्रयमथाचरेत्

ṣaṭpadaiḥ sūkṣmaśobhañca śiṣṭakoṇakam ? | bahiḥ paṅktyaṃśamānena rekhātrayamathācaret

उपद्वारे विशेषेण मङ्गलाष्टकमालिखेत् । रजसा पूरयेत्पश्चात् शुद्धेन विविधेन च

upadvāre viśeṣeṇa maṅgalāṣṭakamālikhet | rajasā pūrayetpaścāt śuddhena vividhena ca

कर्णिकां कनकाभेन केसरं शोणितप्रभम् । दलजालं सितं प्रोक्तं कृष्णं चैवान्तरं परम्

karṇikāṃ kanakābhena kesaraṃ śoṇitaprabham | dalajālaṃ sitaṃ proktaṃ kṛṣṇaṃ caivāntaraṃ param

व्योअमवृत्तं तथा कुर्यात् बाह्यं चारुणप्रभम् । पीठकोणं सितं कुर्यात् गात्रं श्यामनिभं भवेत्

vyoamavṛttaṃ tathā kuryāt bāhyaṃ cāruṇaprabham | pīṭhakoṇaṃ sitaṃ kuryāt gātraṃ śyāmanibhaṃ bhavet

गात्रकोणान्तरं रक्तं बहिर्गात्रं तु शोणितम् । सितं कृष्णं च पीतं च क्रमाच्छेषत्रयं भवेत्

gātrakoṇāntaraṃ raktaṃ bahirgātraṃ tu śoṇitam | sitaṃ kṛṣṇaṃ ca pītaṃ ca kramāccheṣatrayaṃ bhavet

शङ्खादीन् शुक्लवर्णेन विलिखेत्तस्य मध्यमे । वीथीं मरकताभेन द्वारं शुक्लेन पूरयेत्

śaṅkhādīn śuklavarṇena vilikhettasya madhyame | vīthīṃ marakatābhena dvāraṃ śuklena pūrayet

पीतं रक्तं च कृष्णं च श्यामं शोभादिकान् क्रमात् । सितं रक्तं तथा कृष्णं रेखात्रयमनुत्तमम्

pītaṃ raktaṃ ca kṛṣṇaṃ ca śyāmaṃ śobhādikān kramāt | sitaṃ raktaṃ tathā kṛṣṇaṃ rekhātrayamanuttamam

श्रीभगवान् - इष्टसिद्धिप्रदंनाम मण्डलञ्चावधारय । इष्टसिद्ध्यर्चनाच्चैव इष्टसिद्धिमवाप्नुयात्

śrībhagavān - iṣṭasiddhipradaṃnāma maṇḍalañcāvadhāraya | iṣṭasiddhyarcanāccaiva iṣṭasiddhimavāpnuyāt

चतुरश्रं पुरा कृत्वा बाहुहस्तप्रमाणतः । चत्वारिंशत्पदं कृत्वा क्षेत्रमध्यं विशेषतः

caturaśraṃ purā kṛtvā bāhuhastapramāṇataḥ | catvāriṃśatpadaṃ kṛtvā kṣetramadhyaṃ viśeṣataḥ

अंशकानां भवेद्यत्र सहस्रं षट्शताधिकम् । इष्टसिद्ध्यर्चनाच्चैव सहस्रं षट्शताधिकम्

aṃśakānāṃ bhavedyatra sahasraṃ ṣaṭśatādhikam | iṣṭasiddhyarcanāccaiva sahasraṃ ṣaṭśatādhikam

मध्ये दशपदं विप्र पङ्कजं पूर्ववल्लिखेत् । पीठंतु पूर्ववत्कृत्वा बहिःपंक्त्या तु वीधिकां

madhye daśapadaṃ vipra paṅkajaṃ pūrvavallikhet | pīṭhaṃtu pūrvavatkṛtvā bahiḥpaṃktyā tu vīdhikāṃ

तद्बहिः पञ्च पंक्त्या तु गात्रागारं तु शोधयेत् । मध्यपंक्तित्रयेणैव मध्ये कोणाष्टकं सृजेत्

tadbahiḥ pañca paṃktyā tu gātrāgāraṃ tu śodhayet | madhyapaṃktitrayeṇaiva madhye koṇāṣṭakaṃ sṛjet

पूर्वापरे चतुर्थं स्यात् मध्ये चैव चतुष्पदम् । एवमष्टकसंयुक्तमेकीकृत्य विलेपयेत्

pūrvāpare caturthaṃ syāt madhye caiva catuṣpadam | evamaṣṭakasaṃyuktamekīkṛtya vilepayet

अष्टादशपदेनैव प्रादक्षिण्यं परामृजेत् । कोणमध्यप्रदेशे तु पञ्चकोष्ठं परामृजेत्

aṣṭādaśapadenaiva prādakṣiṇyaṃ parāmṛjet | koṇamadhyapradeśe tu pañcakoṣṭhaṃ parāmṛjet

बहिष्षोडशकोष्ठेन प्रादक्षिण्येन लेपयेत् । शेषकोष्ठगणं सर्वमेकीकृत्य विलेपयेत्

bahiṣṣoḍaśakoṣṭhena prādakṣiṇyena lepayet | śeṣakoṣṭhagaṇaṃ sarvamekīkṛtya vilepayet

एकपंक्त्या भवेद्वीथी शिष्टपंक्ति क्रमं शृणु । पंक्तित्रयेण विप्रेन्द्र अन्तर्द्वारादिकान् मृजेत्

ekapaṃktyā bhavedvīthī śiṣṭapaṃkti kramaṃ śṛṇu | paṃktitrayeṇa viprendra antardvārādikān mṛjet

पूर्वपंक्ति द्वयेनैव नयेत् शोभोपशोभितम् । सूक्ष्मशोभकञ्च चतुःकोणपार्श्वे परामृजेत्

pūrvapaṃkti dvayenaiva nayet śobhopaśobhitam | sūkṣmaśobhakañca catuḥkoṇapārśve parāmṛjet

कोणसार्धद्वितीये तु एकमेव पदं मृजेत् । एकपंक्त्या भवेद्वीथी प्रादक्षिण्येन शोधयेत्

koṇasārdhadvitīye tu ekameva padaṃ mṛjet | ekapaṃktyā bhavedvīthī prādakṣiṇyena śodhayet

तद्बहिःपदपंक्त्या तु विधीकां परिकल्पयेत् । शिष्टं पंक्तित्रयेणैव पूर्ववत् द्वारवीथिकां

tadbahiḥpadapaṃktyā tu vidhīkāṃ parikalpayet | śiṣṭaṃ paṃktitrayeṇaiva pūrvavat dvāravīthikāṃ

द्वारशोभमुपद्वारमुपशोभं च सूक्ष्मकम् । पूर्ववत्कल्पयित्वा तु कोणदेशेषु पूर्ववत्

dvāraśobhamupadvāramupaśobhaṃ ca sūkṣmakam | pūrvavatkalpayitvā tu koṇadeśeṣu pūrvavat

शिष्टपङ्क्त्या बहिर्वीथीं पूर्ववत्परितो मृजेत् । बहीरेखात्रयं कुर्यात् पञ्चकं वापि केवलम्

śiṣṭapaṅktyā bahirvīthīṃ pūrvavatparito mṛjet | bahīrekhātrayaṃ kuryāt pañcakaṃ vāpi kevalam

एवंकृत्वा विधानेन रजःपात्रविधिं शृणु । सपीठपङ्कजं विप्र पूर्ववत्परियोजयेत्

evaṃkṛtvā vidhānena rajaḥpātravidhiṃ śṛṇu | sapīṭhapaṅkajaṃ vipra pūrvavatpariyojayet

वीधिकां षट्पदाभेन गात्रमध्यं तु पीतलम् । बहिः प्रदक्षिणं श्यामं कोणभूमिं तथैव च

vīdhikāṃ ṣaṭpadābhena gātramadhyaṃ tu pītalam | bahiḥ pradakṣiṇaṃ śyāmaṃ koṇabhūmiṃ tathaiva ca

कोणगात्रान्तरालं तु रक्तवर्णेन पूरयेत् । बहिर्वीथीं सितेनैव अन्तर्वीथीं तु श्यामलाम्

koṇagātrāntarālaṃ tu raktavarṇena pūrayet | bahirvīthīṃ sitenaiva antarvīthīṃ tu śyāmalām

सितादिवर्णभेदेन क्रमात्कुर्याच्चतुष्टयम् । कोणान्तस्थ पदद्वंद्वं रक्तं कृष्ण सितं क्रमात्

sitādivarṇabhedena kramātkuryāccatuṣṭayam | koṇāntastha padadvaṃdvaṃ raktaṃ kṛṣṇa sitaṃ kramāt

बहिर्वीथीं तु पीतेन तद्बाह्यं रक्तमेव च । सितादिपञ्चवर्णेन पञ्चकं परिपूरयेत्

bahirvīthīṃ tu pītena tadbāhyaṃ raktameva ca | sitādipañcavarṇena pañcakaṃ paripūrayet

तथा कोणद्वयं विप्र सितं श्यामं प्रकीर्तितम् । रेखात्रयं तथा कुर्यात् पञ्चकं पञ्चवर्णकम्

tathā koṇadvayaṃ vipra sitaṃ śyāmaṃ prakīrtitam | rekhātrayaṃ tathā kuryāt pañcakaṃ pañcavarṇakam

देवतानामथो वक्ष्ये स्थानं तु मुनिपुङ्गव । कर्णिकाग्रे तु संपूज्य अङ्गोपाङ्गं च पत्रके

devatānāmatho vakṣye sthānaṃ tu munipuṅgava | karṇikāgre tu saṃpūjya aṅgopāṅgaṃ ca patrake

गुणत्रयं केसरेषु मण्डलं तु त्रयं तथा । पीठदिक्ष्वष्टके विप्र दिक्पतीन् परिपूजयेत्

guṇatrayaṃ kesareṣu maṇḍalaṃ tu trayaṃ tathā | pīṭhadikṣvaṣṭake vipra dikpatīn paripūjayet

गात्रमध्ये विशेषेण शङ्खादीन् परिपूजयेत् । अन्तराले ऋगादींश्च वेदादीन् कोणमध्यमे

gātramadhye viśeṣeṇa śaṅkhādīn paripūjayet | antarāle ṛgādīṃśca vedādīn koṇamadhyame

वीथिकासु च सर्वासु अनन्तादीन प्रपूजयेत् । अनन्तो वासुकिश्चैव शङ्खपालस्तथैव च

vīthikāsu ca sarvāsu anantādīna prapūjayet | ananto vāsukiścaiva śaṅkhapālastathaiva ca

उर्ध्वद्वारादिके सर्वे आदित्यादीन् प्रपूजयेत् । त्वष्टा विष्णुश्च पूषा च गरुडश्च तथैव च

urdhvadvārādike sarve ādityādīn prapūjayet | tvaṣṭā viṣṇuśca pūṣā ca garuḍaśca tathaiva ca

कोणेषु वैघ्नं संपूज्य कुमुदादीन् तथान्तरे । बहिर्द्वारेषु विप्रेन्द्र सत्यादीन् परिपूजयेत्

koṇeṣu vaighnaṃ saṃpūjya kumudādīn tathāntare | bahirdvāreṣu viprendra satyādīn paripūjayet

सत्यः सुपर्णस्तार्क्ष्यश्च गरुडश्च तथैव च । शोभोपशोभद्वारेषु पद्मचक्रगदादिकान्

satyaḥ suparṇastārkṣyaśca garuḍaśca tathaiva ca | śobhopaśobhadvāreṣu padmacakragadādikān

कोणेष्वपि च सर्वेषु अग्न्यादि परिपूजयेत् । अग्निश्च पावकाश्चैव चित्रभानुर्विभावसुः

koṇeṣvapi ca sarveṣu agnyādi paripūjayet | agniśca pāvakāścaiva citrabhānurvibhāvasuḥ

रेखात्रयेषु विप्रेन्द्र सुदर्शनादिपूजितम् । परिस्तरेषु दर्भेषु चण्डादीन् परिपूजयेत्

rekhātrayeṣu viprendra sudarśanādipūjitam | paristareṣu darbheṣu caṇḍādīn paripūjayet

भृगुः - मण्डलार्चनकालं किं वदस्व वदतां वर । श्रीभगवान् - दीक्षायामुत्सवे चैव स्नपने च फलोत्सवे

bhṛguḥ - maṇḍalārcanakālaṃ kiṃ vadasva vadatāṃ vara | śrībhagavān - dīkṣāyāmutsave caiva snapane ca phalotsave

156

दमनारोपणे चैव तथा पुष्पमहोत्सवे

damanāropaṇe caiva tathā puṣpamahotsave

पवित्रोत्सवे विशेषे जयन्त्यां च तथैव च । कृत्तिकोत्सवकाले तु ग्रहणे सोमसूर्ययोः

pavitrotsave viśeṣe jayantyāṃ ca tathaiva ca | kṛttikotsavakāle tu grahaṇe somasūryayoḥ

विषुवे चायने चैव द्वादश्यां तु विशेषतः । प्रायश्चित्तेषु सर्वेषु वसन्तोत्सव एव च

viṣuve cāyane caiva dvādaśyāṃ tu viśeṣataḥ | prāyaścitteṣu sarveṣu vasantotsava eva ca

मण्डलाराधनं कुर्यादन्यथा दोषकृद्भवेत् । मण्डलाराधनं श्रेष्ठं जघन्यं बिम्बपूजनम्

maṇḍalārādhanaṃ kuryādanyathā doṣakṛdbhavet | maṇḍalārādhanaṃ śreṣṭhaṃ jaghanyaṃ bimbapūjanam

कुम्भमण्डलबिम्बाग्नौ पूजनं चोत्तमं भवेत् । उत्तमाराधनेनैव सर्वदोषक्षयं गतम्

kumbhamaṇḍalabimbāgnau pūjanaṃ cottamaṃ bhavet | uttamārādhanenaiva sarvadoṣakṣayaṃ gatam

सर्वपापहरं पुंसां राजराष्ट्रविवर्धनम् । चतुःस्थानार्चनाहीनं कर्म निष्फलतां नयेत्

sarvapāpaharaṃ puṃsāṃ rājarāṣṭravivardhanam | catuḥsthānārcanāhīnaṃ karma niṣphalatāṃ nayet

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चतुःस्थानार्चनं यजेत् । चतुःस्थानमुत्तमं च त्रिस्थानं मध्यमं भवेत्

tasmātsarvaprayatnena catuḥsthānārcanaṃ yajet | catuḥsthānamuttamaṃ ca tristhānaṃ madhyamaṃ bhavet

द्विस्थानमधमं चैव एकमाभासकं परम् । एकं तु बिम्बकं प्रोक्तं द्विस्थानं बिम्बपावकम्

dvisthānamadhamaṃ caiva ekamābhāsakaṃ param | ekaṃ tu bimbakaṃ proktaṃ dvisthānaṃ bimbapāvakam

त्रिस्थानं कुम्भसंयुक्तं चतुःस्थानं तु मण्डलम् । कुम्भमण्डलवह्निस्थं पश्चिमाभिमुखं यजेत्

tristhānaṃ kumbhasaṃyuktaṃ catuḥsthānaṃ tu maṇḍalam | kumbhamaṇḍalavahnisthaṃ paścimābhimukhaṃ yajet

देवं नारायणं विप्र अन्यथादोषकृद्भवेत् । तत्रस्था देवताः सर्वाः पश्चिमाभिमुखं यजेत्

devaṃ nārāyaṇaṃ vipra anyathādoṣakṛdbhavet | tatrasthā devatāḥ sarvāḥ paścimābhimukhaṃ yajet

वरुणादिनि-ऋत्यन्तं पूजयेत् सर्वदेवतान् । देवतान्विना विप्र द्वार्स्थदेवान्विना भवेत्

varuṇādini-ṛtyantaṃ pūjayet sarvadevatān | devatānvinā vipra dvārsthadevānvinā bhavet

167

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां यन्त्रविधानं नाम षष्ठोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ yantravidhānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

अथ सप्तमोऽध्यायः भृगुः - चक्राब्जमण्डल कीदृक् वदस्व परमेश्वर । भगवान् - चक्राब्जमण्डलं वक्ष्ये विस्तरेणावधारय

atha saptamo'dhyāyaḥ bhṛguḥ - cakrābjamaṇḍala kīdṛk vadasva parameśvara | bhagavān - cakrābjamaṇḍalaṃ vakṣye vistareṇāvadhāraya

सूत्रपातविधिं चैव मानवृद्धिं तथैव च । रजसा पूरणं चैव चक्रपूजाफलं तथा

sūtrapātavidhiṃ caiva mānavṛddhiṃ tathaiva ca | rajasā pūraṇaṃ caiva cakrapūjāphalaṃ tathā

मण्डपं पूर्ववत्कृत्वा अलंकृत्य विधानतः । तन्मध्ये वेदिकं कृत्वा पञ्चहस्तप्रमाणतः

maṇḍapaṃ pūrvavatkṛtvā alaṃkṛtya vidhānataḥ | tanmadhye vedikaṃ kṛtvā pañcahastapramāṇataḥ

171

दृढासमंतथाकारं प्रागुत्तरत * * * । * * * * * * * * * * दर्पणसन्निभम्

dṛḍhāsamaṃtathākāraṃ prāguttarata * * * | * * * * * * * * * * darpaṇasannibham

172

चतुरङ्गुलकां कृत्वा आधारद्व्यङ्गुलं भवेत् । कुभवेदिं विशेषेण हस्तमानसमुच्छ्रिताम्

caturaṅgulakāṃ kṛtvā ādhāradvyaṅgulaṃ bhavet | kubhavediṃ viśeṣeṇa hastamānasamucchritām

विस्तारं तु विशेषेण चतुर्हस्तं त्रिहस्तकम् । पञ्चहस्तमथैवापि आधारं तु त्रियंगुलं

vistāraṃ tu viśeṣeṇa caturhastaṃ trihastakam | pañcahastamathaivāpi ādhāraṃ tu triyaṃgulaṃ

विस्तारायामसदृशा होमवेदिस्तथा भवेत् । अथवा तालविस्तार मुन्नतं तु त्रियङ्गुलम्

vistārāyāmasadṛśā homavedistathā bhavet | athavā tālavistāra munnataṃ tu triyaṅgulam

वेदिमध्ये लिखेद्विद्वान् मण्डलं चक्रसंज्ञकम् । चक्रं त्रिविधमुद्दिष्टमुत्तमाधममध्यमम्

vedimadhye likhedvidvān maṇḍalaṃ cakrasaṃjñakam | cakraṃ trividhamuddiṣṭamuttamādhamamadhyamam

वक्ष्यामि चोत्तमं प्रोक्तं समासादवधारय । अक्षक्षेत्रे लिखेत् पद्मं पूर्ववत्तालमानतः

vakṣyāmi cottamaṃ proktaṃ samāsādavadhāraya | akṣakṣetre likhet padmaṃ pūrvavattālamānataḥ

वृत्तात्संजायते सर्वं वृत्तमध्यात्प्रजायते । पद्मबाह्ये नाभिनेमि एकधा वा द्विधा त्रिधा

vṛttātsaṃjāyate sarvaṃ vṛttamadhyātprajāyate | padmabāhye nābhinemi ekadhā vā dvidhā tridhā

अरक्षेत्रं तु तद्वाह्ये बहिर्नेमिस्तु पूर्ववत् । चतुरङ्गुलमानेन नाभिनेमिः प्रकीर्तितः

arakṣetraṃ tu tadvāhye bahirnemistu pūrvavat | caturaṅgulamānena nābhinemiḥ prakīrtitaḥ

षडङ्गुलप्रमाणेन अरक्षेत्रं प्रकीर्तितम् । अरत्रिभागकं सूत्रं स्थापयेत् द्वयपार्श्वयोः

ṣaḍaṅgulapramāṇena arakṣetraṃ prakīrtitam | aratribhāgakaṃ sūtraṃ sthāpayet dvayapārśvayoḥ

द्व्यंशमानेन सूत्रेण भ्रामयेन्मन्त्रवित्तमः । अपरे तु तथाधः कुर्यान्मातुलुङ्गाकृतिर्भवेत्

dvyaṃśamānena sūtreṇa bhrāmayenmantravittamaḥ | apare tu tathādhaḥ kuryānmātuluṅgākṛtirbhavet

नेमिक्षेत्राद्बहिर्वीथ्यां पत्रवल्लीं लिखेद्बुधः । त्र्यङ्गुलं वल्लिमानं स्यात् बाह्यनेमि त्रियङ्गुलम्

nemikṣetrādbahirvīthyāṃ patravallīṃ likhedbudhaḥ | tryaṅgulaṃ vallimānaṃ syāt bāhyanemi triyaṅgulam

अरक्षेत्रं बहिःकार्यं षोडशाङ्गुलमानतः । अरस्थाने लिखेत् चक्रं द्वादशं षोडशं तु वा

arakṣetraṃ bahiḥkāryaṃ ṣoḍaśāṅgulamānataḥ | arasthāne likhet cakraṃ dvādaśaṃ ṣoḍaśaṃ tu vā

चतुर्दशाङ्गुलं चक्रं चतुरङ्गेन भूषितम् । अक्षं नाभिररं नेमिश्चतुरङ्गमिति स्मृतम्

caturdaśāṅgulaṃ cakraṃ caturaṅgena bhūṣitam | akṣaṃ nābhiraraṃ nemiścaturaṅgamiti smṛtam

अक्षमङ्गुलकं प्रोक्तं नाभिनेमी तथैव च । चतुरङ्गुलमानं तु अरक्षेत्रं प्रजायते

akṣamaṅgulakaṃ proktaṃ nābhinemī tathaiva ca | caturaṅgulamānaṃ tu arakṣetraṃ prajāyate

तदरं वृत्तसंकाशमश्राकारमथापि वा । अब्जपत्रसमाकारमिन्दीवरदलच्छदम्

tadaraṃ vṛttasaṃkāśamaśrākāramathāpi vā | abjapatrasamākāramindīvaradalacchadam

अर्धचन्द्रसमाकारं द्विजाण्डसदृशं तु वा । एवं द्वादशचक्रस्य अरक्षेत्रे विशेषतः

ardhacandrasamākāraṃ dvijāṇḍasadṛśaṃ tu vā | evaṃ dvādaśacakrasya arakṣetre viśeṣataḥ

तद्बहिर्नेमिभूभागं वल्लिक्षेत्रंतु पूर्ववत् । बहिर्नाभि तथा कुर्यात् अरक्षेत्रं तथा भवेत्

tadbahirnemibhūbhāgaṃ vallikṣetraṃtu pūrvavat | bahirnābhi tathā kuryāt arakṣetraṃ tathā bhavet

तदरं पूर्ववत्कुर्यान्मानं पूर्ववदिष्यते । नेमिक्षेत्रं बहिः कुर्यात् प्रधयश्चबहिस्तथा

tadaraṃ pūrvavatkuryānmānaṃ pūrvavadiṣyate | nemikṣetraṃ bahiḥ kuryāt pradhayaścabahistathā

द्विधावृत्तं वीथिसंघं व्योमवृत्तं बहिर्भवेत् । चतुरश्रं ततः कुर्यात् पीठादीन् पूर्ववल्लिखेत्

dvidhāvṛttaṃ vīthisaṃghaṃ vyomavṛttaṃ bahirbhavet | caturaśraṃ tataḥ kuryāt pīṭhādīn pūrvavallikhet

रजसा पूरयेत् पश्चात् द्विविधेनोज्वलेन च । पद्मं तु पूर्ववद्विप्र नाभि नेमि तु पीतलम्

rajasā pūrayet paścāt dvividhenojvalena ca | padmaṃ tu pūrvavadvipra nābhi nemi tu pītalam

अरक्षेत्रं तु रक्तं स्यादरं वै कृष्णसन्निभम् । पत्रवल्लींतु शुक्लेन नाभिनेमि तु श्यामलम्

arakṣetraṃ tu raktaṃ syādaraṃ vai kṛṣṇasannibham | patravallīṃtu śuklena nābhinemi tu śyāmalam

एकद्वारकृतंचैव अरांते च प्रकल्पयेत् । इन्दीवरमातुलुङ्ग पद्मपत्र यवोदरम्

ekadvārakṛtaṃcaiva arāṃte ca prakalpayet | indīvaramātuluṅga padmapatra yavodaram

पिप्पलोदरकञ्चैव परशुं वज्रसन्निभम् । चतुरश्रं च वृत्तं च अर्धचन्द्रं च कूर्परम्

pippalodarakañcaiva paraśuṃ vajrasannibham | caturaśraṃ ca vṛttaṃ ca ardhacandraṃ ca kūrparam

शङ्ख चक्रं द्वादशैते पूर्वादीनन्तु देशिकः । अक्षंतु पीतलं प्रोक्तं सर्वचक्रेषु संमतम्

śaṅkha cakraṃ dvādaśaite pūrvādīnantu deśikaḥ | akṣaṃtu pītalaṃ proktaṃ sarvacakreṣu saṃmatam

नाभिनेमिररक्षेत्रं वर्णभेदैः प्रपूरयेत् । यथाशोभानुरूपेण पूरयेच्च यथारुचि

nābhinemirarakṣetraṃ varṇabhedaiḥ prapūrayet | yathāśobhānurūpeṇa pūrayecca yathāruci

पूर्ववत्पत्रवल्लींतु नाभिनेमिसितं भवेत् । अरसंघं तु कृष्णेन अन्तरालं तु पीतलम्

pūrvavatpatravallīṃtu nābhinemisitaṃ bhavet | arasaṃghaṃ tu kṛṣṇena antarālaṃ tu pītalam

प्रधिसंघं विशेषेण नानावर्णैः प्रपूरयेत् । व्योमवृत्तं तथा कृष्णं पीठादीन् पूर्ववच्चरेत्

pradhisaṃghaṃ viśeṣeṇa nānāvarṇaiḥ prapūrayet | vyomavṛttaṃ tathā kṛṣṇaṃ pīṭhādīn pūrvavaccaret

रेखात्रयं विशेषेण सितं रक्तं च कृष्णकम् । अन्तःपीठं विशेषेण पाण्डुरक्तेन पूरयेत्

rekhātrayaṃ viśeṣeṇa sitaṃ raktaṃ ca kṛṣṇakam | antaḥpīṭhaṃ viśeṣeṇa pāṇḍuraktena pūrayet

चक्रत्रयसमायुक्त मुत्तमं परिकीर्तितम् । चक्रद्वयसमायुक्तं मध्यमं परिचक्षते

cakratrayasamāyukta muttamaṃ parikīrtitam | cakradvayasamāyuktaṃ madhyamaṃ paricakṣate

एकमप्यधमं प्रोक्तमित्येतत् त्रिविधं भवेत् । चक्रमध्ये यजेद्देवं नारायणमनामयम्

ekamapyadhamaṃ proktamityetat trividhaṃ bhavet | cakramadhye yajeddevaṃ nārāyaṇamanāmayam

दलेषु वासुदेवादीन् सोमं व्योम्नि प्रपूजयेत् । नाभिक्षेत्रे यजेच्छ्रीञ्च नेमिक्षेत्रे सरस्वतीम्

daleṣu vāsudevādīn somaṃ vyomni prapūjayet | nābhikṣetre yajecchrīñca nemikṣetre sarasvatīm

अरक्षेत्रे जयाञ्चैव अरे मूर्तिं समायजेत् । अरक्षेत्रे तथाङ्गेषु द्वादशादित्यकान् यजेत्

arakṣetre jayāñcaiva are mūrtiṃ samāyajet | arakṣetre tathāṅgeṣu dvādaśādityakān yajet

बाह्यारे तु विशेषेण केशवादीन्प्रपूजयेत् । प्रधिक्षेत्रे विशेषेण समुद्रादींश्च पूजयेत्

bāhyāre tu viśeṣeṇa keśavādīnprapūjayet | pradhikṣetre viśeṣeṇa samudrādīṃśca pūjayet

पीठादिके यथापूर्वं पूजयेदिन्द्रपावकौ । अनेकोपचारकैर्वापि द्वात्रिंशद्भिरथापि वा

pīṭhādike yathāpūrvaṃ pūjayedindrapāvakau | anekopacārakairvāpi dvātriṃśadbhirathāpi vā

Aniruddha Saṃhitā (cont. 2)

षोडशैर्वा विशेषेण प्रोक्षणं स्नानमाचरेत् । यश्चक्रे पूजयेद्विद्वान् सोऽपि तत्पदमाप्नुयात्

ṣoḍaśairvā viśeṣeṇa prokṣaṇaṃ snānamācaret | yaścakre pūjayedvidvān so'pi tatpadamāpnuyāt

अर्थार्थी चार्थमाप्नोति जयार्थी जयमाप्नुयात् । कामार्थी काममाप्नोति पुत्रार्थी पुत्रमाप्नुयात्

arthārthī cārthamāpnoti jayārthī jayamāpnuyāt | kāmārthī kāmamāpnoti putrārthī putramāpnuyāt

अश्वमेधाष्टकं पुण्यं प्राप्नुयाच्चक्रपूजनात् । प्राजापत्यशतं चैव गोसहस्रफलं तथा

aśvamedhāṣṭakaṃ puṇyaṃ prāpnuyāccakrapūjanāt | prājāpatyaśataṃ caiva gosahasraphalaṃ tathā

पवित्रारोपणे चैव तथा स्नपन कर्मणि । प्रायश्चित्तेषु सर्वेषु दुर्निमित्तादिकेषु च

pavitrāropaṇe caiva tathā snapana karmaṇi | prāyaścitteṣu sarveṣu durnimittādikeṣu ca

नृपरोगादिगे प्राप्ते शत्रुभिः परिपीडने । अनावृष्ट्यादिके प्राप्ते चक्राब्जे संयजेद्विभुम्

nṛparogādige prāpte śatrubhiḥ paripīḍane | anāvṛṣṭyādike prāpte cakrābje saṃyajedvibhum

211

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां चक्राब्जमण्डलं नाम सप्तमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ cakrābjamaṇḍalaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

अथ अष्टमोऽध्यायः भगवान् - कुण्डानां लक्षणं वक्ष्ये शृणु गुह्यं महामुने । वृत्तात्संजायते सर्वं वृत्तं मध्यात्प्रजायते

atha aṣṭamo'dhyāyaḥ bhagavān - kuṇḍānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣye śṛṇu guhyaṃ mahāmune | vṛttātsaṃjāyate sarvaṃ vṛttaṃ madhyātprajāyate

मण्डलस्येशकोणे तु कुम्भवेदिं प्रकल्पयेत् । तस्य पावकदिग्भागे कुण्डवेदिं प्रकल्पयेत्

maṇḍalasyeśakoṇe tu kumbhavediṃ prakalpayet | tasya pāvakadigbhāge kuṇḍavediṃ prakalpayet

दण्डके तु विशेषेण कुम्भवेदिं तु पूर्वके । मण्डलं मध्यमे भागे पश्चिमे कुम्भसंज्ञकम्

daṇḍake tu viśeṣeṇa kumbhavediṃ tu pūrvake | maṇḍalaṃ madhyame bhāge paścime kumbhasaṃjñakam

सौम्यालाभे तदा विप्र दक्षिणादि प्रकल्पयेत् । बिम्बंतु पश्चिमे भागे सर्वत्रैव निवेशयेत्

saumyālābhe tadā vipra dakṣiṇādi prakalpayet | bimbaṃtu paścime bhāge sarvatraiva niveśayet

दक्षिणायान्तके विप्र उत्तरे बिम्बसंस्थितं । योनिनाभिसमायुक्तमब्जमेखलकैर्युतम्

dakṣiṇāyāntake vipra uttare bimbasaṃsthitaṃ | yoninābhisamāyuktamabjamekhalakairyutam

षण्णवत्यङ्गुलं मानं सर्वकुण्डमकण्टकम् । अश्रं चापं तथा वृत्तं शङ्कं चक्रं च पङ्कजम्

ṣaṇṇavatyaṅgulaṃ mānaṃ sarvakuṇḍamakaṇṭakam | aśraṃ cāpaṃ tathā vṛttaṃ śaṅkaṃ cakraṃ ca paṅkajam

त्र्यश्रं पञ्चाश्रमुदितं षडश्रं सप्तकोणकम् । अष्टाश्रं च नवाश्रं च गदा योनिमतःपरम्

tryaśraṃ pañcāśramuditaṃ ṣaḍaśraṃ saptakoṇakam | aṣṭāśraṃ ca navāśraṃ ca gadā yonimataḥparam

एवं चतुर्दशं कुण्डं तन्त्रेऽस्मिन् परमेष्ठिना । कुण्डमण्डलवेद्यार्धमानं मुष्ठ्यङ्गलं भवेत्

evaṃ caturdaśaṃ kuṇḍaṃ tantre'smin parameṣṭhinā | kuṇḍamaṇḍalavedyārdhamānaṃ muṣṭhyaṅgalaṃ bhavet

त्रिमुष्टिमात्रं तालं वा तद्वयं हस्तमिष्यते । तद्वयं दण्डमित्युक्तं तद्वयं धनुरुच्यते

trimuṣṭimātraṃ tālaṃ vā tadvayaṃ hastamiṣyate | tadvayaṃ daṇḍamityuktaṃ tadvayaṃ dhanurucyate

युग गोचर्मकञ्चैव तन्मानं संप्रकीर्तितम् । चतुरश्रस्य वृत्तस्य मानं मध्येन जायते

yuga gocarmakañcaiva tanmānaṃ saṃprakīrtitam | caturaśrasya vṛttasya mānaṃ madhyena jāyate

तालमानेन सूत्रेण भ्रामयेन्मध्यसूत्रतः । तद्वृत्तपरिधेः पार्श्वे सूत्रमास्फालयेच्च तत्

tālamānena sūtreṇa bhrāmayenmadhyasūtrataḥ | tadvṛttaparidheḥ pārśve sūtramāsphālayecca tat

चतुःसूत्रप्रयोगेण चतुरश्रं प्रजायते । अर्धमानेन सूत्रेण मध्यकण्ठेन पातयेत्

catuḥsūtraprayogeṇa caturaśraṃ prajāyate | ardhamānena sūtreṇa madhyakaṇṭhena pātayet

चतुर्दिक्क्रमयोगेन चतुरश्रं प्रजायते । चतुरश्रवशेनैव यद्वा वृत्तबशेन तु

caturdikkramayogena caturaśraṃ prajāyate | caturaśravaśenaiva yadvā vṛttabaśena tu

अन्यानि सर्वकुण्डानि तन्मानेन तु कारयेत् । चतुरश्रं खनेद्भूमौ हस्तमानप्रमाणतः

anyāni sarvakuṇḍāni tanmānena tu kārayet | caturaśraṃ khanedbhūmau hastamānapramāṇataḥ

तालमानमथैवापि द्व्यङ्गुलं नाभिमानकम् । तद्बहिस्तालमानेन मेखलात्रितयं भवेत्

tālamānamathaivāpi dvyaṅgulaṃ nābhimānakam | tadbahistālamānena mekhalātritayaṃ bhavet

चतुरङ्गुलविस्तारमुन्नतं तावदेव तु । योनिं प्रकल्पयेदूर्ध्वे पश्चिमे कुण्डमध्यमे

caturaṅgulavistāramunnataṃ tāvadeva tu | yoniṃ prakalpayedūrdhve paścime kuṇḍamadhyame

चरतुश्रवशेनैव यद्वा वृत्तवशेन तु । दशाङ्गुलप्रमाणेन आयतं परिकीर्तितम्

caratuśravaśenaiva yadvā vṛttavaśena tu | daśāṅgulapramāṇena āyataṃ parikīrtitam

विस्तारंतु विशेषेण दशभिः खण्डचन्द्रकम् । पृष्ठपार्श्वे लिखेद्विप्र षट्चतुर्द्वङ्गुलैर्युतम्

vistāraṃtu viśeṣeṇa daśabhiḥ khaṇḍacandrakam | pṛṣṭhapārśve likhedvipra ṣaṭcaturdvaṅgulairyutam

अश्वत्थपत्रवत्कुर्यात् तन्नालं चतुरङ्गुलम् । त्रियङ्गुलं तु नहनं मुखे चैव षडङ्गुलम्

aśvatthapatravatkuryāt tannālaṃ caturaṅgulam | triyaṅgulaṃ tu nahanaṃ mukhe caiva ṣaḍaṅgulam

मध्यमेखलमानं स्यात् सुषिरं परिधेर्द्विज । कुण्डमध्ये लिखेत् पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम्

madhyamekhalamānaṃ syāt suṣiraṃ paridherdvija | kuṇḍamadhye likhet padmamaṣṭapatraṃ sakarṇikam

मेखलस्योर्ध्वकोणेषु चक्र शङ्खादिकान् लिखेत् । अङ्गुलोन्नतमानेन मृद्भिरेव प्रकल्पयेत्

mekhalasyordhvakoṇeṣu cakra śaṅkhādikān likhet | aṅgulonnatamānena mṛdbhireva prakalpayet

मृदा संलेपयेत्पश्चात् गोमयेन विचक्षणः । सुधाचूर्णैरलंकृत्य तालमानेन पीठकम्

mṛdā saṃlepayetpaścāt gomayena vicakṣaṇaḥ | sudhācūrṇairalaṃkṛtya tālamānena pīṭhakam

चतुरश्रमिदं प्रोक्तं चापकुण्डमथोच्यते । पूर्ववृत्तप्रमाणेन तदर्धं देशिकोत्तमः

caturaśramidaṃ proktaṃ cāpakuṇḍamathocyate | pūrvavṛttapramāṇena tadardhaṃ deśikottamaḥ

तन्मानं भ्रामयेच्चापं सज्यं तद्वयमानकम् । यादृग्विधं भवेत् कुण्डं तादृगेव तु मेखला

tanmānaṃ bhrāmayeccāpaṃ sajyaṃ tadvayamānakam | yādṛgvidhaṃ bhavet kuṇḍaṃ tādṛgeva tu mekhalā

योनिं कुण्डेषु सर्वेषु कल्पयेच्च द्विजोत्तम । योनिकुण्डेन योनिः स्यात् पद्मकुण्डेन पङ्कजम्

yoniṃ kuṇḍeṣu sarveṣu kalpayecca dvijottama | yonikuṇḍena yoniḥ syāt padmakuṇḍena paṅkajam

चापं षडङ्गुलं प्रोक्तं सज्यं षट्त्रिंशकं मुने । यद्वाङ्गुलवशेनैव सर्वकुण्डं प्रकल्पयेत्

cāpaṃ ṣaḍaṅgulaṃ proktaṃ sajyaṃ ṣaṭtriṃśakaṃ mune | yadvāṅgulavaśenaiva sarvakuṇḍaṃ prakalpayet

चतुर्विंशात्यङ्गुलंचाग्रं चापं षष्ट्यङ्गुलं भवेत् । सज्यं षट्त्रिंशकं प्रोक्तं वृत्तार्धं षोडशाङ्गुलम्

caturviṃśātyaṅgulaṃcāgraṃ cāpaṃ ṣaṣṭyaṅgulaṃ bhavet | sajyaṃ ṣaṭtriṃśakaṃ proktaṃ vṛttārdhaṃ ṣoḍaśāṅgulam

पद्मकुण्डं तदेव स्यात् चक्रकुण्डं तथैव च । त्र्यश्रकुण्डं विशेषेण द्वात्रिंशदङ्गुलं मुने

padmakuṇḍaṃ tadeva syāt cakrakuṇḍaṃ tathaiva ca | tryaśrakuṇḍaṃ viśeṣeṇa dvātriṃśadaṅgulaṃ mune

द्वात्रिंशदङ्गुलं मानं पट्टायामं प्रकीर्तितम् । दक्षिणोत्तरपार्श्वे तु सूत्रमास्फालयेच्च तत्

dvātriṃśadaṅgulaṃ mānaṃ paṭṭāyāmaṃ prakīrtitam | dakṣiṇottarapārśve tu sūtramāsphālayecca tat

योनिकुण्डमथो वक्ष्ये चतुरश्र प्रजायते । दशाङ्गुलप्रमाणेन वायुनै-ऋतकोणयोः

yonikuṇḍamatho vakṣye caturaśra prajāyate | daśāṅgulapramāṇena vāyunai-ṛtakoṇayoḥ

कोणाग्रे स्थापयेत्सूत्रं भ्रामयेदर्धचन्द्रकम् । अर्धचन्द्रशशिशृङ्गात् पूर्वमध्याच्च पातयेत्

koṇāgre sthāpayetsūtraṃ bhrāmayedardhacandrakam | ardhacandraśaśiśṛṅgāt pūrvamadhyācca pātayet

दक्षिणोत्तरपार्श्वे तु अग्रमश्वत्थपत्रवत् । योनिवत् संनिवेशस्स्यान्न योनिं परिकल्पयेत्

dakṣiṇottarapārśve tu agramaśvatthapatravat | yonivat saṃniveśassyānna yoniṃ parikalpayet

अब्जकुण्डमथो वक्ष्ये पूर्वद्वृत्तमालिखेत् । ऊर्ध्वमेखलयामध्यमर्धाञ्चाप्यथमेखलां ?

abjakuṇḍamatho vakṣye pūrvadvṛttamālikhet | ūrdhvamekhalayāmadhyamardhāñcāpyathamekhalāṃ ?

एवमष्टाङ्गुलेनैव पद्मपत्रं प्रकल्पयेत् । क्रमेण प्रणवं कुर्यात् बलिपीठाब्जपत्रवत्

evamaṣṭāṅgulenaiva padmapatraṃ prakalpayet | krameṇa praṇavaṃ kuryāt balipīṭhābjapatravat

अष्टपत्रमथो वापि द्वादशं वापि कारयेत् । शङ्खकुण्डमथो वक्ष्ये पूर्वपश्चिमदीर्घकम्

aṣṭapatramatho vāpi dvādaśaṃ vāpi kārayet | śaṅkhakuṇḍamatho vakṣye pūrvapaścimadīrghakam

पूर्ववद्वृत्तमालिख्य द्वादशाङ्गुलमानतः । तद्वृत्तपरिधेःपूर्वं अर्धचन्द्रं समालिखेत्

pūrvavadvṛttamālikhya dvādaśāṅgulamānataḥ | tadvṛttaparidheḥpūrvaṃ ardhacandraṃ samālikhet

चतुरङ्गुलमानेन भ्रूपद्मं परिकल्पयेत् । अथ पश्चिमभागे तु शङ्खस्याग्रं प्रकल्पयेत्

caturaṅgulamānena bhrūpadmaṃ parikalpayet | atha paścimabhāge tu śaṅkhasyāgraṃ prakalpayet

अग्रं तु योनिवत्कुर्यात् तत् षडङ्गुलमानतः । उत्तरे मेखलापार्श्वे किञ्चिन्नाभि प्रकल्पयेत्

agraṃ tu yonivatkuryāt tat ṣaḍaṅgulamānataḥ | uttare mekhalāpārśve kiñcinnābhi prakalpayet

मेखलात्रितयं कुर्यात् तद्वदेव च दक्षिणम् । चतुर्दिक्षु विशेषेण ज्वालां काञ्चित्प्रकल्पयेत्

mekhalātritayaṃ kuryāt tadvadeva ca dakṣiṇam | caturdikṣu viśeṣeṇa jvālāṃ kāñcitprakalpayet

चक्रकुण्डमथो वक्ष्ये वृत्तं पूर्ववदालिखेत् । नीचोर्ध्वमेखलां सम्यक् द्व्यङ्गुलेन प्रकल्पयेत्

cakrakuṇḍamatho vakṣye vṛttaṃ pūrvavadālikhet | nīcordhvamekhalāṃ samyak dvyaṅgulena prakalpayet

अष्टाङ्गुलेन तन्मध्ये अरक्षेत्रं प्रकल्पयेत् । द्वादशाष्टादशं वापि द्विजाण्डसदृशं भवेत्

aṣṭāṅgulena tanmadhye arakṣetraṃ prakalpayet | dvādaśāṣṭādaśaṃ vāpi dvijāṇḍasadṛśaṃ bhavet

अक्षंतु कुण्डमध्यं स्यान्नाभिर्नेमिर्द्विमेखला । चतुर्ज्वालां प्रकल्प्यैव शिखावन्मुनिसत्तम

akṣaṃtu kuṇḍamadhyaṃ syānnābhirnemirdvimekhalā | caturjvālāṃ prakalpyaiva śikhāvanmunisattama

पञ्चाश्रकमथो वक्ष्ये अवधारय सांप्रतम् । वृत्तं तु पूर्ववत्कृत्वा पञ्चधा परिरञ्जयेत्

pañcāśrakamatho vakṣye avadhāraya sāṃpratam | vṛttaṃ tu pūrvavatkṛtvā pañcadhā parirañjayet

कर्णसूत्रं बहिःकृत्वा वह्नेर्वह्नेर्विशेषतः । पट्टसूत्रं बहिः कुर्यात् सूत्रैरष्टादशार्धकैः

karṇasūtraṃ bahiḥkṛtvā vahnervahnerviśeṣataḥ | paṭṭasūtraṃ bahiḥ kuryāt sūtrairaṣṭādaśārdhakaiḥ

पट्टसूत्रस्य मध्यं स्यात् किंचित् प्रह्वं समाचरेत् । तद्वशान्मेखलां कुर्यात् षडश्रमधुनोच्यते

paṭṭasūtrasya madhyaṃ syāt kiṃcit prahvaṃ samācaret | tadvaśānmekhalāṃ kuryāt ṣaḍaśramadhunocyate

वृत्तञ्च पूर्ववत्कुर्यात् त्रिःपञ्चाङ्गुलमानतः । त्रिःपञ्चाङ्गुलमानेन सूत्रस्योपरि कल्पयेत्

vṛttañca pūrvavatkuryāt triḥpañcāṅgulamānataḥ | triḥpañcāṅgulamānena sūtrasyopari kalpayet

वृत्तन्तु पूर्ववत्कुर्यादर्धमानेन चाङ्कयेत् । षट्चिह्नं जायते विप्र षट्सूत्रं पट्टयेद्बहिः

vṛttantu pūrvavatkuryādardhamānena cāṅkayet | ṣaṭcihnaṃ jāyate vipra ṣaṭsūtraṃ paṭṭayedbahiḥ

पट्टायामं ततः कृत्वा चिह्नसूत्रं बहिः क्षिपेत् । तद्वच्च मेखलां कुर्यात् सप्ताश्रञ्चावधारय

paṭṭāyāmaṃ tataḥ kṛtvā cihnasūtraṃ bahiḥ kṣipet | tadvacca mekhalāṃ kuryāt saptāśrañcāvadhāraya

सप्तधा चाङ्कयेत्वृत्तं कोणसूत्रं बहिःक्षिपेत् । कोणात्कोणान्तरं कुर्यात् पट्टायामं प्रकीर्तितम्

saptadhā cāṅkayetvṛttaṃ koṇasūtraṃ bahiḥkṣipet | koṇātkoṇāntaraṃ kuryāt paṭṭāyāmaṃ prakīrtitam

अष्टकोणविधिस्तद्वत् नावकोणविधिस्तथा । गदाकारमथो वक्ष्ये पूर्वपश्चिमदीर्घकम्

aṣṭakoṇavidhistadvat nāvakoṇavidhistathā | gadākāramatho vakṣye pūrvapaścimadīrghakam

पूर्ववद्वृत्तसंयुक्तं द्व्यङ्गुलं तु विहीनकम् । भूतात् भूते तु कर्तव्यं षट्चतुर्द्व्यङ्गुलैककम्

pūrvavadvṛttasaṃyuktaṃ dvyaṅgulaṃ tu vihīnakam | bhūtāt bhūte tu kartavyaṃ ṣaṭcaturdvyaṅgulaikakam

तत्कुण्डपश्चिमे भागे अष्टाङ्गुलसमायुतम् । किञ्चित्प्रणवसंयुक्तं दण्डाकारं विशेषतः

tatkuṇḍapaścime bhāge aṣṭāṅgulasamāyutam | kiñcitpraṇavasaṃyuktaṃ daṇḍākāraṃ viśeṣataḥ

एवं चतुर्दशं कुण्डं तन्त्रेऽस्मिन् मुनिपुङ्गव । उत्सवे तु नवाश्रं स्यादष्टाश्रं वापि कारयेत्

evaṃ caturdaśaṃ kuṇḍaṃ tantre'smin munipuṅgava | utsave tu navāśraṃ syādaṣṭāśraṃ vāpi kārayet

चतुरश्रमथैवापि एकाश्रं वापि कारयेत् । पवित्रारोहणे विप्र अष्टकुण्डं प्रकल्पयेत्

caturaśramathaivāpi ekāśraṃ vāpi kārayet | pavitrārohaṇe vipra aṣṭakuṇḍaṃ prakalpayet

चतुष्कुण्डमथैवापि एककुण्डं तु कल्पयेत् । प्रतिष्ठायां विशेषेण तथैव परिकल्पयेत्

catuṣkuṇḍamathaivāpi ekakuṇḍaṃ tu kalpayet | pratiṣṭhāyāṃ viśeṣeṇa tathaiva parikalpayet

पत्रपुष्पोत्सवे चैव तथान्तकलशे द्विज । कुण्डकर्मविधिः प्रोक्तः कुम्भसंस्थापनं शृणु

patrapuṣpotsave caiva tathāntakalaśe dvija | kuṇḍakarmavidhiḥ proktaḥ kumbhasaṃsthāpanaṃ śṛṇu

खारिद्वयेन संपूर्णं महाकुम्भं प्रकीर्तितम् । तदर्धमुपकुम्भं च परिकुम्भं तदर्धकम्

khāridvayena saṃpūrṇaṃ mahākumbhaṃ prakīrtitam | tadardhamupakumbhaṃ ca parikumbhaṃ tadardhakam

तन्मानं वर्धनीचैव वस्त्रेण परिवेष्टयेत् । अङ्गुलान्तरकं वापि अक्षमात्रा तु वा भवेत्

tanmānaṃ vardhanīcaiva vastreṇa pariveṣṭayet | aṅgulāntarakaṃ vāpi akṣamātrā tu vā bhavet

व्रीहिकोपरिसंस्थाप्य सौवर्णं राजतं तु वा । ताम्रं वा मृण्मयं वापि यथा वित्तानुसारतः

vrīhikoparisaṃsthāpya sauvarṇaṃ rājataṃ tu vā | tāmraṃ vā mṛṇmayaṃ vāpi yathā vittānusārataḥ

वस्त्रे संवेष्टयेत्पश्चात् शरावैरपिधाय च । स्तम्बकैर्नालिकेरैश्च क्रमुकैः फलवृत्तकैः

vastre saṃveṣṭayetpaścāt śarāvairapidhāya ca | stambakairnālikeraiśca kramukaiḥ phalavṛttakaiḥ

फलैर्नानाविधैश्चैव नारिकेलफलैरपि । रत्नहेमसमायुक्तमष्टमङ्गुलसंयुतम्

phalairnānāvidhaiścaiva nārikelaphalairapi | ratnahemasamāyuktamaṣṭamaṅgulasaṃyutam

पालिकैश्च समायुक्तं दीपकुम्भसमन्वितम् । स्वर्णपट्टसमायुक्तं क्षौमवस्त्रसमायुतम्

pālikaiśca samāyuktaṃ dīpakumbhasamanvitam | svarṇapaṭṭasamāyuktaṃ kṣaumavastrasamāyutam

कुम्भमण्डलकुण्डेषु परिकुम्भं तु विन्यसेत् । ध्वजैश्चतोरणैर्युक्तं द्वारकुम्भोपशोभितम्

kumbhamaṇḍalakuṇḍeṣu parikumbhaṃ tu vinyaset | dhvajaiścatoraṇairyuktaṃ dvārakumbhopaśobhitam

एवं दीक्षाविधाने तु प्रतिष्ठाद्युत्सवेषु च । अन्यथा दोषमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

evaṃ dīkṣāvidhāne tu pratiṣṭhādyutsaveṣu ca | anyathā doṣamāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

276

इति श्रीपाञ्चरात्रं महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां कुण्डविधिर्नाम अष्टमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātraṃ mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ kuṇḍavidhirnāma aṣṭamo'dhyāyaḥ

अथ नवमोऽध्यायः श्रीभगवान् - अभिषेकमथो वक्ष्ये आचार्याणां विशेषतः । क्षत्रियाणां विशेषेण साधकानां विशेषतः

atha navamo'dhyāyaḥ śrībhagavān - abhiṣekamatho vakṣye ācāryāṇāṃ viśeṣataḥ | kṣatriyāṇāṃ viśeṣeṇa sādhakānāṃ viśeṣataḥ

विष्ण्वालये विशेषेण मण्डपं कारयेद्बुधः । मण्डपं समलंकृत्य तोरणाद्यैरलंकृतम्

viṣṇvālaye viśeṣeṇa maṇḍapaṃ kārayedbudhaḥ | maṇḍapaṃ samalaṃkṛtya toraṇādyairalaṃkṛtam

वितानाद्यैरलंकृत्य दर्भमाल्यैश्च शोभयेत् । अङ्कुरानर्पयित्वा तु पूर्वेद्युः कर्मवासरे

vitānādyairalaṃkṛtya darbhamālyaiśca śobhayet | aṅkurānarpayitvā tu pūrvedyuḥ karmavāsare

सप्तमे पञ्चमे वापि तृतीयेऽहनि वा भवेत् । पूर्वे द्वारान्विते पश्चात् सद्यो वा सकलं चरेत्

saptame pañcame vāpi tṛtīye'hani vā bhavet | pūrve dvārānvite paścāt sadyo vā sakalaṃ caret

कौतुकं बन्धयेद्धीमान् पूर्वेद्युश्च निशामुखे । चतुःस्थानार्चनं विप्र कारयेद्विधिचोदितम्

kautukaṃ bandhayeddhīmān pūrvedyuśca niśāmukhe | catuḥsthānārcanaṃ vipra kārayedvidhicoditam

अभिषेकविधिं ब्रह्मन् इष्टसिद्धिप्रदं यजेत् । चक्राब्जमण्डलं वापि कारयेच्छास्त्रवित्तमः

abhiṣekavidhiṃ brahman iṣṭasiddhipradaṃ yajet | cakrābjamaṇḍalaṃ vāpi kārayecchāstravittamaḥ

कुम्भाधिवासनं रात्रौ शयने सन्निवासयेत् । पञ्जरस्थस्य देवस्य पश्चिमे शयनं चरेत्

kumbhādhivāsanaṃ rātrau śayane sannivāsayet | pañjarasthasya devasya paścime śayanaṃ caret

पञ्चभारप्रमाणेन धान्येन परिपूजयेत् । तदर्धंतण्डुलञ्चैव तदर्धं तिलमेव च

pañcabhārapramāṇena dhānyena paripūjayet | tadardhaṃtaṇḍulañcaiva tadardhaṃ tilameva ca

नववस्त्रे विनिक्षिप्य व्याघ्रचर्म तथोपरि । तदूर्ध्वे कंबलं न्यस्य पीठस्योपरि साधकः

navavastre vinikṣipya vyāghracarma tathopari | tadūrdhve kaṃbalaṃ nyasya pīṭhasyopari sādhakaḥ

तदूर्ध्वेऽङ्गुलिकां न्यस्य चित्रवस्त्रं तथैव च । पञ्चोपधानसंयुक्तं प्रच्छादनपटं तथा

tadūrdhve'ṅgulikāṃ nyasya citravastraṃ tathaiva ca | pañcopadhānasaṃyuktaṃ pracchādanapaṭaṃ tathā

मृद्वास्तरणसंयुक्तं शयनं परिकल्पयेत् । क्षीरोदार्णवसंस्थितं अनन्तं परिपूजयेत्

mṛdvāstaraṇasaṃyuktaṃ śayanaṃ parikalpayet | kṣīrodārṇavasaṃsthitaṃ anantaṃ paripūjayet

कुम्भमण्डलवह्नौ तु पूजनं पूर्ववच्चरेत् । बलिं च सर्वतो दद्यात् पुराणं श्रावयेत्सुधीः

kumbhamaṇḍalavahnau tu pūjanaṃ pūrvavaccaret | baliṃ ca sarvato dadyāt purāṇaṃ śrāvayetsudhīḥ

प्रभातकाले चोत्थाय स्नानं पूर्ववदाचरेत् । द्वारादीनि समभ्यर्च्य कुम्भादीन् परिपूजयेत्

prabhātakāle cotthāya snānaṃ pūrvavadācaret | dvārādīni samabhyarcya kumbhādīn paripūjayet

कुम्भानुद्धृत्य तान् सर्वान् द्वादशान् चतुरोऽपि वा । चतुष्कुम्भं तु तन्मध्ये अष्टदिक्ष्वष्टकं न्यसेत्

kumbhānuddhṛtya tān sarvān dvādaśān caturo'pi vā | catuṣkumbhaṃ tu tanmadhye aṣṭadikṣvaṣṭakaṃ nyaset

व्रीहिकोपरि संस्थाप्य सूत्रवस्त्रादिवेष्टितम् । शरावं कूर्चसंयुक्तं शुद्धद्रव्यसमन्वितम्

vrīhikopari saṃsthāpya sūtravastrādiveṣṭitam | śarāvaṃ kūrcasaṃyuktaṃ śuddhadravyasamanvitam

पूर्वे पुष्पं प्रदद्यात्तु आग्नेये पत्रसञ्चयम् । याम्ये फलोदकञ्चैव नै-ऋते पञ्चगव्यकम्

pūrve puṣpaṃ pradadyāttu āgneye patrasañcayam | yāmye phalodakañcaiva nai-ṛte pañcagavyakam

वारुणे तीर्थतोयञ्च वायव्ये गन्धतोयकम् । सौम्ये चाक्षततोयं तु ईशान्ये भूतिसंज्ञकम्

vāruṇe tīrthatoyañca vāyavye gandhatoyakam | saumye cākṣatatoyaṃ tu īśānye bhūtisaṃjñakam

मध्ये चतुष्टये विप्र आग्नेये रत्नतोयकम् । नै-ऋते लोहतोयं च वायव्ये व्रीहितोयकम्

madhye catuṣṭaye vipra āgneye ratnatoyakam | nai-ṛte lohatoyaṃ ca vāyavye vrīhitoyakam

ईशान्ये सर्ववस्तूनि क्रमाद्द्रव्यं निवेशयेत् । उत्पलत्रितयञ्चैव केतकीद्वितयं तथा

īśānye sarvavastūni kramāddravyaṃ niveśayet | utpalatritayañcaiva ketakīdvitayaṃ tathā

शतपत्रं जातियुग्मं नन्द्यावर्तद्वयं तथा । एतानि दश पुष्पाणि निक्षिपेत् कुम्भमध्यतः

śatapatraṃ jātiyugmaṃ nandyāvartadvayaṃ tathā | etāni daśa puṣpāṇi nikṣipet kumbhamadhyataḥ

पुष्पालाभे तु जातिस्यात्पत्रपूरमथोच्यते । तुलसीद्वितयञ्चैव दमनिद्वितयं तथा

puṣpālābhe tu jātisyātpatrapūramathocyate | tulasīdvitayañcaiva damanidvitayaṃ tathā

सटाभद्रा च दूर्वा च सहदेवी तथैव च । बिल्वपत्रञ्च इत्येते निक्षिपेत् पावकोदके

saṭābhadrā ca dūrvā ca sahadevī tathaiva ca | bilvapatrañca ityete nikṣipet pāvakodake

पत्राणामप्यभावे तु तुलसीदलमुत्तमम् । कदली पनसञ्चाम्रं बिल्वमामलकं तथा

patrāṇāmapyabhāve tu tulasīdalamuttamam | kadalī panasañcāmraṃ bilvamāmalakaṃ tathā

नालिकेरञ्च हव्यञ्च लिकुचं दाडिमं भवेत् । एतानि निक्षिपेद्याम्ये फलाभावे तु दाडिमम्

nālikerañca havyañca likucaṃ dāḍimaṃ bhavet | etāni nikṣipedyāmye phalābhāve tu dāḍimam

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिश्च पञ्चमम् । गव्यानामप्यलाभे तु घृतमेकं प्रशस्यते

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhisarpiśca pañcamam | gavyānāmapyalābhe tu ghṛtamekaṃ praśasyate

नादेयं नैर्झरं ह्रादं सामुद्रं पौष्करं तथा । हैमञ्च वार्षिकञ्चैव कर्पूरागरुकं तथा

nādeyaṃ nairjharaṃ hrādaṃ sāmudraṃ pauṣkaraṃ tathā | haimañca vārṣikañcaiva karpūrāgarukaṃ tathā

एलालवङ्गतक्कोलवचाकर्पूरमेव च । एतानि गन्धतोये तु निक्षिपेत्तन्त्रपारगः

elālavaṅgatakkolavacākarpūrameva ca | etāni gandhatoye tu nikṣipettantrapāragaḥ

एलादीनामलाभेतु कर्पूरं संप्रचक्षते । व्रीहितण्डुलकञ्चैव प्रियङ्गुं कम्बुसंज्ञकम्

elādīnāmalābhetu karpūraṃ saṃpracakṣate | vrīhitaṇḍulakañcaiva priyaṅguṃ kambusaṃjñakam

कलमां रक्तशालिञ्च वेणुं चैव यवं तथा । अक्षतानामभावे तु कलमापरिचक्षते

kalamāṃ raktaśāliñca veṇuṃ caiva yavaṃ tathā | akṣatānāmabhāve tu kalamāparicakṣate

त्रेताग्निभूतिकं चैव नित्यहोमाग्निभूतिकम् । यागाग्निभूतिकं चैव उत्सवाग्नि विभूतिकम्

tretāgnibhūtikaṃ caiva nityahomāgnibhūtikam | yāgāgnibhūtikaṃ caiva utsavāgni vibhūtikam

भूतीनामप्यलाभे तु नित्यकुण्डविभूतिकम् । मणिं मरकतञ्चैव वैडूर्यं पुष्परागकम्

bhūtīnāmapyalābhe tu nityakuṇḍavibhūtikam | maṇiṃ marakatañcaiva vaiḍūryaṃ puṣparāgakam

गोमेधञ्चेन्द्रनीलञ्च वज्रं मौक्तिकमेव च । प्रवालं स्फटिकञ्चैव पुष्पगं ब्रह्मरागकम्

gomedhañcendranīlañca vajraṃ mauktikameva ca | pravālaṃ sphaṭikañcaiva puṣpagaṃ brahmarāgakam

रत्नानामप्यलाभे तु मौक्तमेकं प्रशस्यते । सुवर्णं रजतं ताम्रमायसं त्रपुकं तथा

ratnānāmapyalābhe tu mauktamekaṃ praśasyate | suvarṇaṃ rajataṃ tāmramāyasaṃ trapukaṃ tathā

रजीन्द्र ? मारकूटञ्च लोहान्येतानि निक्षिपेत् । शालिं व्रीहिं तथाचैव षष्टिकं यववेणुकम्

rajīndra ? mārakūṭañca lohānyetāni nikṣipet | śāliṃ vrīhiṃ tathācaiva ṣaṣṭikaṃ yavaveṇukam

गोधूमतिलमुद्गं च शिम्बमाषकुलत्थकम् । एतानि मारुते कुम्भे निक्षिपेन्मुनिसत्तम

godhūmatilamudgaṃ ca śimbamāṣakulatthakam | etāni mārute kumbhe nikṣipenmunisattama

ईशाने सर्ववस्तूनि निक्षिपेत्तन्त्रपारगः । यन्त्रन्यासक्रमेणैव उद्धारक्रम इष्यते

īśāne sarvavastūni nikṣipettantrapāragaḥ | yantranyāsakrameṇaiva uddhārakrama iṣyate

केशवाद्यैश्च मन्त्रैश्च स्थापयेद्विधिपूर्वकम् । स्नानं पुरुषसूक्तेन विष्णुसूक्तेन वा भवेत्

keśavādyaiśca mantraiśca sthāpayedvidhipūrvakam | snānaṃ puruṣasūktena viṣṇusūktena vā bhavet

अन्तरान्तरयोगेन स्नानानां च महामते । अर्घ्यं गन्धं च पुष्पं च धूपं चैव निवेदयेत्

antarāntarayogena snānānāṃ ca mahāmate | arghyaṃ gandhaṃ ca puṣpaṃ ca dhūpaṃ caiva nivedayet

आसने तु समारोप्य अभिषेकं समाचरेत् । शुद्धस्नानं ततः कृत्वा नीराजनमथाचरेत्

āsane tu samāropya abhiṣekaṃ samācaret | śuddhasnānaṃ tataḥ kṛtvā nīrājanamathācaret

अलंकृत्य यथा न्यायं यागभूमिं समाविशेत् । आसने सन्निवेश्याथ पट्टबन्धमथाचरेत्

alaṃkṛtya yathā nyāyaṃ yāgabhūmiṃ samāviśet | āsane sanniveśyātha paṭṭabandhamathācaret

भट्टमाचार्यभूयञ्च तदग्रेण जगद्गुरुम् । आचार्यं दृष्टमात्रेण देववत्प्रतिभावयेत्

bhaṭṭamācāryabhūyañca tadagreṇa jagadgurum | ācāryaṃ dṛṣṭamātreṇa devavatpratibhāvayet

आसनं पादुकेचैव छत्रं चामरमेव च । वाहनं केतुदण्डञ्च चिह्नं काहलमेव च

āsanaṃ pādukecaiva chatraṃ cāmarameva ca | vāhanaṃ ketudaṇḍañca cihnaṃ kāhalameva ca

शङ्खभेरीनिनादञ्च द्वारपालञ्च भूषणम् । कांस्यतालं च चिह्नं च प्रदद्याद्विष्णुसन्निधौ

śaṅkhabherīninādañca dvārapālañca bhūṣaṇam | kāṃsyatālaṃ ca cihnaṃ ca pradadyādviṣṇusannidhau

कालचिह्नं कलंचैव प्रदद्यात् विष्णुसन्निधौ । राजा चात्र विशेषेण अभिषेकं समाचरेत्

kālacihnaṃ kalaṃcaiva pradadyāt viṣṇusannidhau | rājā cātra viśeṣeṇa abhiṣekaṃ samācaret

अष्टोत्तरशते निष्के अभिषेकं प्रकल्पयेत् । नवरत्नसमायुक्तं त्रपुकाञ्चन संयुतम्

aṣṭottaraśate niṣke abhiṣekaṃ prakalpayet | navaratnasamāyuktaṃ trapukāñcana saṃyutam

इतिपूर्वक्रियासर्वं द्विजवत्सर्वमाचरेत् । मुहूर्ते शोभने प्राप्ते अभिषेकं समाचरेत्

itipūrvakriyāsarvaṃ dvijavatsarvamācaret | muhūrte śobhane prāpte abhiṣekaṃ samācaret

ब्राह्मणः क्षत्रियश्चैव वैश्यशूद्रैवमादिकैः ? । नृत्तगीतसमायुक्तं जयशब्दसमन्वितम्

brāhmaṇaḥ kṣatriyaścaiva vaiśyaśūdraivamādikaiḥ ? | nṛttagītasamāyuktaṃ jayaśabdasamanvitam

वेदघोषसमायुक्तं शङ्खनादसमन्वितम् । अभिषेकं ततः कृत्वा दद्यादाचमनं तथा

vedaghoṣasamāyuktaṃ śaṅkhanādasamanvitam | abhiṣekaṃ tataḥ kṛtvā dadyādācamanaṃ tathā

नेत्रबन्धं ततः कृत्वा आयुधानि च संस्पृशेत् । उदस्थानानि भाण्डानि मङ्गलानि च दर्शयेत्

netrabandhaṃ tataḥ kṛtvā āyudhāni ca saṃspṛśet | udasthānāni bhāṇḍāni maṅgalāni ca darśayet

राजचिह्नानि सर्वाणि उत्तमासनपूर्वकम् । प्रणमेद्दण्डवद्भूमौ जनैस्सर्वैरतन्द्रितः

rājacihnāni sarvāṇi uttamāsanapūrvakam | praṇameddaṇḍavadbhūmau janaissarvairatandritaḥ

वैश्यश्चेत्तु विशेषेण अभिषेकादिकं विना । पालशब्दं वदेद्विप्र शूद्रश्चेत् दास्यकं वदेत्

vaiśyaścettu viśeṣeṇa abhiṣekādikaṃ vinā | pālaśabdaṃ vadedvipra śūdraścet dāsyakaṃ vadet

328

ब्राह्मणः सर्ववर्णानां राजा राष्ट्रस्य कारणम्

brāhmaṇaḥ sarvavarṇānāṃ rājā rāṣṭrasya kāraṇam

329

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां अभिषेकविधिर्नाम नवमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ abhiṣekavidhirnāma navamo'dhyāyaḥ

अथ दशमोऽध्यायः श्रीभगवान् - राजकार्यमथो वक्ष्ये समासादवधारय । राज्ञश्शरीरं राष्टं हि राजा तज्जिव उच्यते

atha daśamo'dhyāyaḥ śrībhagavān - rājakāryamatho vakṣye samāsādavadhāraya | rājñaśśarīraṃ rāṣṭaṃ hi rājā tajjiva ucyate

राजानञ्चैव राष्ट्रञ्च तस्माद्रक्ष्यं द्वयं बुधैः । तद्राष्ट्रस्य विशेषेण राज्ञः प्राधान्यमुच्यते

rājānañcaiva rāṣṭrañca tasmādrakṣyaṃ dvayaṃ budhaiḥ | tadrāṣṭrasya viśeṣeṇa rājñaḥ prādhānyamucyate

राजा गुरुर्जनानाञ्च वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः । क्षतात्सन्त्रायते जन्तोः क्षत्रियस्स उदाहृतः

rājā gururjanānāñca varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ | kṣatātsantrāyate jantoḥ kṣatriyassa udāhṛtaḥ

अनुरागात् प्रजानां च राजा इत्यभिधीयते । भूरक्षणपरश्चैव भूमिपाल इति स्मृतः

anurāgāt prajānāṃ ca rājā ityabhidhīyate | bhūrakṣaṇaparaścaiva bhūmipāla iti smṛtaḥ

नारान्नियमनाच्चैव नरेशस्समुदाहृतः । * *?केरलपाण्ड्यश्च अभिषेकपरो भवेत्

*nārānniyamanāccaiva nareśassamudāhṛtaḥ | * ?keralapāṇḍyaśca abhiṣekaparo bhavet

अन्येषां प्राणिसर्वेभ्यः पट्टबन्धं प्रकाशयेत् । वर्णानाञ्च द्विजादीनां जन्मकर्म प्रकीर्त्यते

anyeṣāṃ prāṇisarvebhyaḥ paṭṭabandhaṃ prakāśayet | varṇānāñca dvijādīnāṃ janmakarma prakīrtyate

ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मणस्समुदाहतः । क्षत्रियायां विशेषेण क्षत्रियेण च भूभुजः

brāhmaṇyāṃ brāhmaṇājjāto brāhmaṇassamudāhataḥ | kṣatriyāyāṃ viśeṣeṇa kṣatriyeṇa ca bhūbhujaḥ

तथापि वैश्यशूद्राणां जन्मसंपत्तिरुच्यते । अध्यापनं चाध्ययनं याजनं यजनं तथा

tathāpi vaiśyaśūdrāṇāṃ janmasaṃpattirucyate | adhyāpanaṃ cādhyayanaṃ yājanaṃ yajanaṃ tathā

दानं प्रतिग्रहश्चैव षट्कर्माण्यग्रजन्मनः । अध्ययनञ्च यजनं दानं वृत्तिश्च भूभुजाम्

dānaṃ pratigrahaścaiva ṣaṭkarmāṇyagrajanmanaḥ | adhyayanañca yajanaṃ dānaṃ vṛttiśca bhūbhujām

शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्ध चाप्यपलायनम् । यज्ञदानपःकर्मण्यूहापोहविचक्षणः

śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyaṃ yuddha cāpyapalāyanam | yajñadānapaḥkarmaṇyūhāpohavicakṣaṇaḥ

शक्तित्रयसमोपेतो बलवान् कोशवर्धकः । स्वाम्यमात्यसुहृत्कोश राष्ट्रदुर्गबलान्वितः

śaktitrayasamopeto balavān kośavardhakaḥ | svāmyamātyasuhṛtkośa rāṣṭradurgabalānvitaḥ

चारेणचिरयुक्तश्च धर्मशास्त्रार्थकोविदः । नीतिशास्त्रपरश्चैव गुणवान् ब्राह्मणप्रियः

cāreṇacirayuktaśca dharmaśāstrārthakovidaḥ | nītiśāstraparaścaiva guṇavān brāhmaṇapriyaḥ

सर्वावयवसंयुक्तस्सर्वकल्याणकारणः । स्वराष्ट्ररक्षणपरः परराष्ट्रस्य पीडनः

sarvāvayavasaṃyuktassarvakalyāṇakāraṇaḥ | svarāṣṭrarakṣaṇaparaḥ pararāṣṭrasya pīḍanaḥ

वाहनारोहणे दक्षः अर्थशास्त्रार्थकोविदः । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो देवतासमदर्शनः

vāhanārohaṇe dakṣaḥ arthaśāstrārthakovidaḥ | vedavedāṅgatattvajño devatāsamadarśanaḥ

देवताराधनपरो विष्णुचिन्तापरस्सदा । बन्धुभृत्यसमायुक्तो गुरुभक्तिरतः सदा

devatārādhanaparo viṣṇucintāparassadā | bandhubhṛtyasamāyukto gurubhaktirataḥ sadā

अर्थार्जनपरश्चैव बालरक्षणतत्परः । अश्वारोहणदक्षश्च द्वन्द्वयुद्धविशारदः

arthārjanaparaścaiva bālarakṣaṇatatparaḥ | aśvārohaṇadakṣaśca dvandvayuddhaviśāradaḥ

मल्लयुद्धपरश्चैव वश्यशास्त्रपरिश्रमः । सर्वमन्त्रपरश्चैव गुरुवाक्यप्रमाणतः

mallayuddhaparaścaiva vaśyaśāstrapariśramaḥ | sarvamantraparaścaiva guruvākyapramāṇataḥ

गीतनृत्तपरश्चैव पुराणश्रुतितत्परः । स्वदारनिरतश्चैव परदारविवर्जितः

gītanṛttaparaścaiva purāṇaśrutitatparaḥ | svadāranirataścaiva paradāravivarjitaḥ

अनेकदानसंयुक्त स्तन्त्रीवादनसंस्कृतः । गीतश्रीगीतनिपुणः वाद्यनृत्यविशारदः

anekadānasaṃyukta stantrīvādanasaṃskṛtaḥ | gītaśrīgītanipuṇaḥ vādyanṛtyaviśāradaḥ

एभिरेव गुणैयुक्तं राजानमभिषेचयेत् । सदाचारमथो वक्ष्ये क्षत्रियाणां विशेषतः

ebhireva guṇaiyuktaṃ rājānamabhiṣecayet | sadācāramatho vakṣye kṣatriyāṇāṃ viśeṣataḥ

प्रभाते बोधकैर्युक्तश्शयनादपिचोत्थितः । मुखदानं ततः कुर्यात् ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः

prabhāte bodhakairyuktaśśayanādapicotthitaḥ | mukhadānaṃ tataḥ kuryāt brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ

घृतप्रस्थं च चषकं स्वर्णवस्त्रधृतं तथा । मलमूत्रपुरीषादीन् संविसृज्य रहस्यतः

ghṛtaprasthaṃ ca caṣakaṃ svarṇavastradhṛtaṃ tathā | malamūtrapurīṣādīn saṃvisṛjya rahasyataḥ

प्रातः स्नानं ततः कुर्यादुष्णतोयेन नित्यशः । स्नानीय द्रव्यसंयुक्तमभ्यङ्गादि समन्वितम्

prātaḥ snānaṃ tataḥ kuryāduṣṇatoyena nityaśaḥ | snānīya dravyasaṃyuktamabhyaṅgādi samanvitam

दिवाकरोदयात्पूर्वं सन्ध्यावन्दनमाचरेत् । गायत्रिया जपं कृत्वा उपस्थानं समाचरेत्

divākarodayātpūrvaṃ sandhyāvandanamācaret | gāyatriyā japaṃ kṛtvā upasthānaṃ samācaret

आत्मार्थं यजनं कुर्यात् यन्त्रं विष्णुमथोऽपि वा । उभयं वा सदा कुर्यात् तर्पणादिपुरस्सरम्

ātmārthaṃ yajanaṃ kuryāt yantraṃ viṣṇumatho'pi vā | ubhayaṃ vā sadā kuryāt tarpaṇādipurassaram

ताम्बूलदानं विप्राणां गोदानं सम्यगाचरेत् । कन्यादानं तिलंचैव रक्तवस्त्रं सुवर्णकम्

tāmbūladānaṃ viprāṇāṃ godānaṃ samyagācaret | kanyādānaṃ tilaṃcaiva raktavastraṃ suvarṇakam

आशीर्वादं गृहीत्वा तु मन्त्रपूताक्षतं द्विजैः । देवालयगतांस्तीर्थान् प्रसादं परिगृह्य च

āśīrvādaṃ gṛhītvā tu mantrapūtākṣataṃ dvijaiḥ | devālayagatāṃstīrthān prasādaṃ parigṛhya ca

दैवब्राह्मणकार्यं च श्रुत्वा सर्वं समाचरेत् । अलंकृत्य यथान्यायं भूषणाद्यनुलेपनैः

daivabrāhmaṇakāryaṃ ca śrutvā sarvaṃ samācaret | alaṃkṛtya yathānyāyaṃ bhūṣaṇādyanulepanaiḥ

सभामण्डपमासाद्य आसने चाधिवासयेत् । व्यवहारान्नृपः पश्येद्ब्राह्मणैः सह नित्यशः

sabhāmaṇḍapamāsādya āsane cādhivāsayet | vyavahārānnṛpaḥ paśyedbrāhmaṇaiḥ saha nityaśaḥ

शङ्खभेरीनिनादेन जयशब्दसमाकुलैः । चामरैस्तालवृन्तैश्च व्यजनैः परिवीजितः

śaṅkhabherīninādena jayaśabdasamākulaiḥ | cāmaraistālavṛntaiśca vyajanaiḥ parivījitaḥ

स्त्रीरत्नगणसंयुक्तं भेरीशब्दसमन्वितम् । बहुदीपसमायुक्तं वितानाद्यैरलंकृतम्

strīratnagaṇasaṃyuktaṃ bherīśabdasamanvitam | bahudīpasamāyuktaṃ vitānādyairalaṃkṛtam

परराष्ट्रगतान् शत्रून् वधूः संवीक्ष्य भूभुजः ? । परराजागतान्पत्रान् श्रावयेद्भूभुजोत्तमः

pararāṣṭragatān śatrūn vadhūḥ saṃvīkṣya bhūbhujaḥ ? | pararājāgatānpatrān śrāvayedbhūbhujottamaḥ

ग्राह्याग्राह्य इतिज्ञात्वा सचिवैस्सह भूभुजः । ग्राह्यं गृहीत्वा राजेन्द्रः अग्राह्यं परिवर्जयेत्

grāhyāgrāhya itijñātvā sacivaissaha bhūbhujaḥ | grāhyaṃ gṛhītvā rājendraḥ agrāhyaṃ parivarjayet

मित्रामित्रे विदित्वा तु तत्तत्कार्यं समाचरेत् । जनान् सर्वान् विसृज्याथ गृहवाटं प्रवेशयेत्

mitrāmitre viditvā tu tattatkāryaṃ samācaret | janān sarvān visṛjyātha gṛhavāṭaṃ praveśayet

मातापित्रोर्गृहं गत्वा प्रणमेत् दण्डवद्भुवि । श्रुत्वा तद्वाक्यमादाय तत्तत्कार्यं समाचरेत्

mātāpitrorgṛhaṃ gatvā praṇamet daṇḍavadbhuvi | śrutvā tadvākyamādāya tattatkāryaṃ samācaret

स्वगृहेषु स्वयं प्राप्य तत्तत्कार्यं समाचरेत् । आत्मानं यजनं कुर्याद्यन्त्रं विष्णुमथापि वा

svagṛheṣu svayaṃ prāpya tattatkāryaṃ samācaret | ātmānaṃ yajanaṃ kuryādyantraṃ viṣṇumathāpi vā

उदयेवाससाकुर्यात् तत्तत्कार्यं समाचरेत् । आहार्यादीन् विसृज्याथ सूक्ष्मवस्त्राणि धारयेत्

udayevāsasākuryāt tattatkāryaṃ samācaret | āhāryādīn visṛjyātha sūkṣmavastrāṇi dhārayet

श्रमालयं समासाद्य श्रमकार्यं समाचरेत् । उत्ताननं ततः कृत्वा मण्डनं च विसर्जयेत्

śramālayaṃ samāsādya śramakāryaṃ samācaret | uttānanaṃ tataḥ kṛtvā maṇḍanaṃ ca visarjayet

अथ स्नानं ततः कृत्वा देवागारं प्रवेशयेत् । पूजयित्वा च देवेशं हविष्यं च निवेद्य च

atha snānaṃ tataḥ kṛtvā devāgāraṃ praveśayet | pūjayitvā ca deveśaṃ haviṣyaṃ ca nivedya ca

भोज्यासने समासीनो भोजनं सम्यगाचरेत् । भिषजस्सह राजेन्द्र भोजयेत्स्वबलैस्सह

bhojyāsane samāsīno bhojanaṃ samyagācaret | bhiṣajassaha rājendra bhojayetsvabalaissaha

सुतैश्च बन्धुवर्गैश्च भृत्यवर्गैस्तथैव च । भोजनासनवेलायां शङ्खभेरीं निनादयेत्

sutaiśca bandhuvargaiśca bhṛtyavargaistathaiva ca | bhojanāsanavelāyāṃ śaṅkhabherīṃ ninādayet

भोजनेधृत्यकाले ? तु तथैव परिघोषयेत् । भोजनं शोधयेत्पूर्वं भुक्तद्रव्यमशेषतः

bhojanedhṛtyakāle ? tu tathaiva parighoṣayet | bhojanaṃ śodhayetpūrvaṃ bhuktadravyamaśeṣataḥ

शनिवारे बुधे चैव तैलाभ्यङ्गं समाचरेत् । जन्म-ऋक्षे विशेषेण स्वर्णदानं समाचरेत्

śanivāre budhe caiva tailābhyaṅgaṃ samācaret | janma-ṛkṣe viśeṣeṇa svarṇadānaṃ samācaret

गन्धालेपं ततः कुर्यात् भोगकाले विशेषतः । शुक्रवारदिने काले विष्णुदर्शनमाचरेत्

gandhālepaṃ tataḥ kuryāt bhogakāle viśeṣataḥ | śukravāradine kāle viṣṇudarśanamācaret

क्रोशद्वयं बहिर्ग्रामात् विचरेत्परिकरैस्सह । दिने दिने विशेषेण गजाश्वांश्चावलोकयेत्

krośadvayaṃ bahirgrāmāt vicaretparikaraissaha | dine dine viśeṣeṇa gajāśvāṃścāvalokayet

परिक्रामन्परिकरे राज्यकार्यं विचिन्तयेत् । अयने विषुवे चैव ग्रहणे सोमसूर्ययोः

parikrāmanparikare rājyakāryaṃ vicintayet | ayane viṣuve caiva grahaṇe somasūryayoḥ

जन्म-ऋक्षे विशेषेण स्वर्णदानं समाचरेत् । दानेन दह्यते सर्वं तस्माद्दानं विशिष्यते

janma-ṛkṣe viśeṣeṇa svarṇadānaṃ samācaret | dānena dahyate sarvaṃ tasmāddānaṃ viśiṣyate

धर्मेण कारयेद्राज्यमन्यथा दोषकृद्भवेत् । सायाह्ने समनुप्राप्ते नीराजनमथाचरेत्

dharmeṇa kārayedrājyamanyathā doṣakṛdbhavet | sāyāhne samanuprāpte nīrājanamathācaret

देववत्कारयेद्राज्ञां पुरोहितजनैस्सह । स्त्रीसभामण्डपे प्राप्ते नीराजनमलोकयेत्

devavatkārayedrājñāṃ purohitajanaissaha | strīsabhāmaṇḍape prāpte nīrājanamalokayet

भोजनं कारयेदन्ते शयने सन्निवेशयेत् । रक्षापरिकरैस्सार्धं राजकार्यं विचिन्तयेत्

bhojanaṃ kārayedante śayane sanniveśayet | rakṣāparikaraissārdhaṃ rājakāryaṃ vicintayet

एवं दिने दिने कुर्यात् राजा नित्यमतन्द्रितः । राजा राष्ट्रविवृद्धर्थं विष्णुपूजां समाचरेत्

evaṃ dine dine kuryāt rājā nityamatandritaḥ | rājā rāṣṭravivṛddharthaṃ viṣṇupūjāṃ samācaret

तत्पूजार्थं विशेषेण नगरग्रामपत्तनम् । कारयेच्छुद्धदेशे तु कर्षणादीन् प्रकारयेत्

tatpūjārthaṃ viśeṣeṇa nagaragrāmapattanam | kārayecchuddhadeśe tu karṣaṇādīn prakārayet

ब्राह्मणानां निवासः स्याद्भ्रामञ्चाग्रहारकम् । राजावासं पुरं प्रोक्तं वैश्यानां पत्तनं भवेत्

brāhmaṇānāṃ nivāsaḥ syādbhrāmañcāgrahārakam | rājāvāsaṃ puraṃ proktaṃ vaiśyānāṃ pattanaṃ bhavet

जनत्रयसमायुक्त नगरग्रामपत्तनम् । दुर्गावाससमायुक्तं नगरं संप्रकारयेत्

janatrayasamāyukta nagaragrāmapattanam | durgāvāsasamāyuktaṃ nagaraṃ saṃprakārayet

नदीतीरे विशेषेण ग्रामं कुर्याद्विचक्षणः । अष्टोत्तरसहस्रं वा शतमष्टोत्तरं तु वा

nadītīre viśeṣeṇa grāmaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ | aṣṭottarasahasraṃ vā śatamaṣṭottaraṃ tu vā

चतुस्सहस्रकं वापि उत्तमाधममध्यमम् । तदर्धं वा तदर्धं वा यथावित्तानुसारतः

catussahasrakaṃ vāpi uttamādhamamadhyamam | tadardhaṃ vā tadardhaṃ vā yathāvittānusārataḥ

ब्राह्मणान् वेदविदुषः श्रोत्रियान् ग्राहयेत्सुधीः । ब्राह्मणान्नपरीक्षेत कदाचिद्राजवर्त्मनः

brāhmaṇān vedaviduṣaḥ śrotriyān grāhayetsudhīḥ | brāhmaṇānnaparīkṣeta kadācidrājavartmanaḥ

387

ग्रामादि कारयेद्विद्वान् शुद्धदेशे मनोरमे

grāmādi kārayedvidvān śuddhadeśe manorame

388

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां राजलक्षणं नाम दशमोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ rājalakṣaṇaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ

अथ एकादशोऽध्यायः श्रीभगवान् - ग्रामविन्यासकं वक्ष्ये अवधारय सांप्रतम् । पुण्यक्षेत्रे नदीतीरे पर्वताग्रे त्रिकेपि वा

atha ekādaśo'dhyāyaḥ śrībhagavān - grāmavinyāsakaṃ vakṣye avadhāraya sāṃpratam | puṇyakṣetre nadītīre parvatāgre trikepi vā

देवालयार्थं वा कुर्यात् ग्रामार्थं देवतालयम् । ग्रामात्पूर्वं स्वतन्त्रं स्यात् परतन्त्रं तु पश्चिमम्

devālayārthaṃ vā kuryāt grāmārthaṃ devatālayam | grāmātpūrvaṃ svatantraṃ syāt paratantraṃ tu paścimam

एकविंशायनां वीथीं क्रोशमात्रं तु विस्तृतम् । ओतं प्रोतं तथा कुर्यात् ग्रामश्चैवोत्तमो भवेत्

ekaviṃśāyanāṃ vīthīṃ krośamātraṃ tu vistṛtam | otaṃ protaṃ tathā kuryāt grāmaścaivottamo bhavet

तदर्धं मध्यमं प्रोक्तं तदर्धमधमं भवेत् । अयुग्मवीथिकायुक्तं वीथिद्वयमथापि वा

tadardhaṃ madhyamaṃ proktaṃ tadardhamadhamaṃ bhavet | ayugmavīthikāyuktaṃ vīthidvayamathāpi vā

सप्तपञ्चत्रयं वापि ओतप्लोत क्रमेण तु । कृत्वा एतत्क्रमेणैव कारयेद्ग्रामवर्धनम्

saptapañcatrayaṃ vāpi otaplota krameṇa tu | kṛtvā etatkrameṇaiva kārayedgrāmavardhanam

ब्राह्मन्तु मध्यमं भागं दैविकं तदनन्तरम् । मानुषं तु तृतीयं स्यात् पैशाचं वै चतुर्थकम्

brāhmantu madhyamaṃ bhāgaṃ daivikaṃ tadanantaram | mānuṣaṃ tu tṛtīyaṃ syāt paiśācaṃ vai caturthakam

पैशाचे देवतावासं ब्राह्मे वै विष्णुमन्दिरम् । बहिः प्रदक्षिणे विप्र वीथिकां संप्रकारयेत्

paiśāce devatāvāsaṃ brāhme vai viṣṇumandiram | bahiḥ pradakṣiṇe vipra vīthikāṃ saṃprakārayet

एकपीठमथो वापि द्वितयं त्रितयन्तु वा । ग्रामपूर्वापरे विप्र विष्णुमन्दिरमाचरेत्

ekapīṭhamatho vāpi dvitayaṃ tritayantu vā | grāmapūrvāpare vipra viṣṇumandiramācaret

आसनं शयनं वापि यानारूढमथापि वा । वाराहं पूर्वदिग्भागे आग्नेय्यां वै नृसिंहकम्

āsanaṃ śayanaṃ vāpi yānārūḍhamathāpi vā | vārāhaṃ pūrvadigbhāge āgneyyāṃ vai nṛsiṃhakam

याम्ये हयाननं प्रोक्तं नै-ऋते श्रीधरं भवेत् । वारुणे वासुदेवं तु मारुते वामनं तथा

yāmye hayānanaṃ proktaṃ nai-ṛte śrīdharaṃ bhavet | vāruṇe vāsudevaṃ tu mārute vāmanaṃ tathā

सौम्ये तु राघवं प्रोक्तं माधवमीशके बुधः । तद्वहिर्वीथिकां प्राप्य रविसोमं च पूर्वके

saumye tu rāghavaṃ proktaṃ mādhavamīśake budhaḥ | tadvahirvīthikāṃ prāpya ravisomaṃ ca pūrvake

आग्नेये भैरवं स्थानं याम्ये वै मकरध्वजम् । षण्मुखं नै-ऋते प्रोक्तं वारुणे चैव कन्यकाम्

āgneye bhairavaṃ sthānaṃ yāmye vai makaradhvajam | ṣaṇmukhaṃ nai-ṛte proktaṃ vāruṇe caiva kanyakām

वायव्ये मदनं प्रोक्तं मातृस्थानं तथोत्तरे । ईशाने शङ्करं न्यस्य केवले विष्णुमंदिरम् ?

vāyavye madanaṃ proktaṃ mātṛsthānaṃ tathottare | īśāne śaṅkaraṃ nyasya kevale viṣṇumaṃdiram ?

तटाकं सर्वदिग्देशे गर्तं कूपं तथैव च । नगरे मध्यदेशे तु राजप्रासादमाचरेत्

taṭākaṃ sarvadigdeśe gartaṃ kūpaṃ tathaiva ca | nagare madhyadeśe tu rājaprāsādamācaret

प्रासादस्य तु बाह्ये तु गृहिणीवासमाचरेत् । प्राकारं परितःकुर्यात् द्वारगोपुरशोभितम्

prāsādasya tu bāhye tu gṛhiṇīvāsamācaret | prākāraṃ paritaḥkuryāt dvāragopuraśobhitam

तद्बहिर्वा न स्यादश्वावासं प्रकल्पयेत् । गजावासं च कूर्पं स्यात् भोजनागारमेव च

tadbahirvā na syādaśvāvāsaṃ prakalpayet | gajāvāsaṃ ca kūrpaṃ syāt bhojanāgārameva ca

बही रक्षाजनावासं स्ववाहकजनैर्युतम् । रथकारजनैश्चैव गन्धपाकजनैस्तथा

bahī rakṣājanāvāsaṃ svavāhakajanairyutam | rathakārajanaiścaiva gandhapākajanaistathā

आपणान्वीथिकां चैव वहिर्वीथीं प्रकल्पयेत् । दानदेशनिवासं ? च यथाभिमतिदेशिकः

āpaṇānvīthikāṃ caiva vahirvīthīṃ prakalpayet | dānadeśanivāsaṃ ? ca yathābhimatideśikaḥ

पुरदुर्गं बहिःकुर्यात् जलागारं बहिस्ततः । शिलासालं भूमिसालं यन्त्रतालसमन्वितम्

puradurgaṃ bahiḥkuryāt jalāgāraṃ bahistataḥ | śilāsālaṃ bhūmisālaṃ yantratālasamanvitam

उद्यानं सर्वतः कुर्यात् कूपं सर्वत्र कारयेत् । प्रासादग्रामनिर्माणं निमित्तात् परिकल्पयेत्

udyānaṃ sarvataḥ kuryāt kūpaṃ sarvatra kārayet | prāsādagrāmanirmāṇaṃ nimittāt parikalpayet

उपश्रुतिमुपश्रुत्य मङ्गलावाक्यगृह्यताम् ? । अमङ्गलं परित्यज्य गौलिर्दक्षिणतश्शुभम् ?

upaśrutimupaśrutya maṅgalāvākyagṛhyatām ? | amaṅgalaṃ parityajya gaulirdakṣiṇataśśubham ?

वामे वाजि विनाशं स्याद्दोषस्याभिप्रकल्पयेत् ? । उद्योगगमने काले नारीपूर्णघटं शुभम्

vāme vāji vināśaṃ syāddoṣasyābhiprakalpayet ? | udyogagamane kāle nārīpūrṇaghaṭaṃ śubham

Aniruddha Saṃhitā (cont. 3)

भेरीशङ्खनिनादं च तालघोषं तथैव च । क्षीरकुम्भं सुराकुम्भं दर्शयेत्शुभसंसदि

bherīśaṅkhaninādaṃ ca tālaghoṣaṃ tathaiva ca | kṣīrakumbhaṃ surākumbhaṃ darśayetśubhasaṃsadi

दुर्न्निमित्ते सति ब्राह्ममष्टोत्तरशतं हुवेत् । प्राणायामदशं वापि बिलादग्रेथवाप्यलम् ?

durnnimitte sati brāhmamaṣṭottaraśataṃ huvet | prāṇāyāmadaśaṃ vāpi bilādagrethavāpyalam ?

भूपईक्षाविधिं कुर्याच्छास्त्रदृष्टेन वर्त्मना । अधिकेचोत्तमाभूमिस्समञ्चेन्मध्यमा भवेत्

bhūpaīkṣāvidhiṃ kuryācchāstradṛṣṭena vartmanā | adhikecottamābhūmissamañcenmadhyamā bhavet

न्यूनं चेदधमाभूमिरधमं परिवर्जयेत् । ततः प्रवेशबलिं कुर्यात् व्रीहिबीजेन देशिकः

nyūnaṃ cedadhamābhūmiradhamaṃ parivarjayet | tataḥ praveśabaliṃ kuryāt vrīhibījena deśikaḥ

शङ्खवाद्यसमायुक्तं स्वस्तिसूक्तेन संयुतम् । इन्द्रादि ब्रह्मपर्यन्तं पञ्चरात्रेण वर्त्मना

śaṅkhavādyasamāyuktaṃ svastisūktena saṃyutam | indrādi brahmaparyantaṃ pañcarātreṇa vartmanā

शङ्खोपस्थापनं कुर्यात् दिक्षुवाथ विदिक्षु च । वीथीं प्रकल्पयेद्विद्वान् देवागारं तथैव च

śaṅkhopasthāpanaṃ kuryāt dikṣuvātha vidikṣu ca | vīthīṃ prakalpayedvidvān devāgāraṃ tathaiva ca

शङ्खस्थापनकाले तु रत्नलोहादिकान् न्यसेत् । देवागारे विशेषेण कर्षणं सम्यगाचरेत्

śaṅkhasthāpanakāle tu ratnalohādikān nyaset | devāgāre viśeṣeṇa karṣaṇaṃ samyagācaret

सप्तधा कर्षयेद्भूमिमालवाल प्रकल्पयेत् । बीजावापं ततः कृत्वा जलसेचनमाचरेत्

saptadhā karṣayedbhūmimālavāla prakalpayet | bījāvāpaṃ tataḥ kṛtvā jalasecanamācaret

फलपाकावसानञ्च रक्षां कुर्यात्समन्ततः । फलपाकावसाने तु गवान्तृप्तिञ्च कारयेत्

phalapākāvasānañca rakṣāṃ kuryātsamantataḥ | phalapākāvasāne tu gavāntṛptiñca kārayet

चतुरशं ततः कृत्वा खननं सम्यगाचरेत् । वसुधां पूरयेत्पश्चात् गण्डशैलैः प्रपूरयेत्

caturaśaṃ tataḥ kṛtvā khananaṃ samyagācaret | vasudhāṃ pūrayetpaścāt gaṇḍaśailaiḥ prapūrayet

सिकतैः पूरयेत्पश्चात् जलपूरणमाचरेत् । हस्तपादैर्द्रढीकृत्य मादुकोपलकं न्यसेत्

sikataiḥ pūrayetpaścāt jalapūraṇamācaret | hastapādairdraḍhīkṛtya mādukopalakaṃ nyaset

आधारोपरि विन्यस्य प्रासादं परिकल्पयेत् । उपपीठोपरि वापि केवलं वापि कारयेत्

ādhāropari vinyasya prāsādaṃ parikalpayet | upapīṭhopari vāpi kevalaṃ vāpi kārayet

नगरं द्राविडं वापि केसरं च प्रकारयेत् । वृत्तं वृत्तायतं वापि चतुरश्रायतन्तु वा

nagaraṃ drāviḍaṃ vāpi kesaraṃ ca prakārayet | vṛttaṃ vṛttāyataṃ vāpi caturaśrāyatantu vā

कूटद्वारमथोवापि शालागारमथापि वा । उपानदादि संयुक्तं पादप्रस्तरशोभितम्

kūṭadvāramathovāpi śālāgāramathāpi vā | upānadādi saṃyuktaṃ pādaprastaraśobhitam

विमानैर्विविधैर्युक्तं शालापञ्जरभूषितम् । तोरणैश्च समायुक्तं मण्डपैश्च समायुतम्

vimānairvividhairyuktaṃ śālāpañjarabhūṣitam | toraṇaiśca samāyuktaṃ maṇḍapaiśca samāyutam

प्राकारगोपुरैर्युक्त मन्तर्वीथिकया युतम् । आग्नेये मानसस्थानं याम्ये गन्धालयं परम्

prākāragopurairyukta mantarvīthikayā yutam | āgneye mānasasthānaṃ yāmye gandhālayaṃ param

श्रीस्थानं नैर्-ऋते प्रोक्तं पानीयं वारुणे परम् । वायव्ये नागराजानां भक्तानां सौम्यगे परम्

śrīsthānaṃ nair-ṛte proktaṃ pānīyaṃ vāruṇe param | vāyavye nāgarājānāṃ bhaktānāṃ saumyage param

सौम्येशानकयोर्मध्ये विष्वक्सेनं प्रकल्पयेत् । भगवत्प्रमुखं पश्चात् गरुत्मन्तं नियोजयेत्

saumyeśānakayormadhye viṣvaksenaṃ prakalpayet | bhagavatpramukhaṃ paścāt garutmantaṃ niyojayet

चण्डञ्चैव प्रचण्डञ्च द्वारपार्श्वे निवेशयेत् । दुर्गां गणपतिं चैव ईशाने पावके न्यसेत्

caṇḍañcaiva pracaṇḍañca dvārapārśve niveśayet | durgāṃ gaṇapatiṃ caiva īśāne pāvake nyaset

गोपुरस्य पुरो विप्र बलिपीठं प्रकल्पयेत् । पचनालयपूर्वे तु कूपं कुर्याद्विचक्षणः

gopurasya puro vipra balipīṭhaṃ prakalpayet | pacanālayapūrve tu kūpaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

दक्षिणे चक्रराजन्तु ईशान्ये कोशसंग्रहम् । विमानपार्श्वे विप्रेन्द्र दिङ्मूर्तिं परिकल्पयेत्

dakṣiṇe cakrarājantu īśānye kośasaṃgraham | vimānapārśve viprendra diṅmūrtiṃ parikalpayet

वासुदेवादिकं वापि वाराहादिकमेव वा । स्तूपिकात्रितयं वापि पञ्चकं सप्तकन्तु वा

vāsudevādikaṃ vāpi vārāhādikameva vā | stūpikātritayaṃ vāpi pañcakaṃ saptakantu vā

एकं वापि द्विजश्रेष्ठ धामायामवशेन तु ? । एवं कृत्वा विधानेन प्रतिष्ठां सम्यगाचरेत्

ekaṃ vāpi dvijaśreṣṭha dhāmāyāmavaśena tu ? | evaṃ kṛtvā vidhānena pratiṣṭhāṃ samyagācaret

गर्भन्यासं ततः कृत्वा इष्टकाद्वितयं चरेत् । विमानस्थापनं कुर्यात् पञ्चरात्रेण वर्त्मना

garbhanyāsaṃ tataḥ kṛtvā iṣṭakādvitayaṃ caret | vimānasthāpanaṃ kuryāt pañcarātreṇa vartmanā

तरुणालयपूर्वन्तु वेश्म कुर्याद्विचक्षणः । तरुणालयं विना मूलेनाचरेत्तन्त्रवित्तमः

taruṇālayapūrvantu veśma kuryādvicakṣaṇaḥ | taruṇālayaṃ vinā mūlenācarettantravittamaḥ

436

इति श्रीपञ्चारात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां ग्रामनिर्माणं नाम एकादशोध्यायः

iti śrīpañcārātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ grāmanirmāṇaṃ nāma ekādaśodhyāyaḥ

अथ द्वादशोऽध्यायः श्रीभगवान् - बिम्बमानमथो वक्ष्ये शृणु गुह्यं महामुने । आसनं शयनं वापि यानारूढं स्थितन्तु वा

atha dvādaśo'dhyāyaḥ śrībhagavān - bimbamānamatho vakṣye śṛṇu guhyaṃ mahāmune | āsanaṃ śayanaṃ vāpi yānārūḍhaṃ sthitantu vā

वासुदेवादिकꣳ वापि केशवादीनथापि वा । मत्स्यादीन् वा विशेषेण यजमानो गुरुस्तथा

vāsudevādikaṁ vāpi keśavādīnathāpi vā | matsyādīn vā viśeṣeṇa yajamāno gurustathā

यजमानोदयाद्वापि भर्गद्वारवशात्तु वा । पाताधिष्ठानमानं वा हस्तमानमथापि वा

yajamānodayādvāpi bhargadvāravaśāttu vā | pātādhiṣṭhānamānaṃ vā hastamānamathāpi vā

तालमानमथो वापि यद्वाऽङ्गुलवशात्तु वा । अङ्गुलंत्रितयं प्रोक्तं मात्रं मध्यं च मुष्टिकम्

tālamānamatho vāpi yadvā'ṅgulavaśāttu vā | aṅgulaṃtritayaṃ proktaṃ mātraṃ madhyaṃ ca muṣṭikam

मानप्रमाणमुन्मानपरिमाणोपमानकम् । लंबमानं षडेतानि मानानि कथयाम्यहम्

mānapramāṇamunmānaparimāṇopamānakam | laṃbamānaṃ ṣaḍetāni mānāni kathayāmyaham

उत्तुङ्गं मानमित्युक्तमुन्मानं विस्तृतं भवेत् । नाभिमानं प्रमाणं स्यादन्तरंचोपमानकं ?

uttuṅgaṃ mānamityuktamunmānaṃ vistṛtaṃ bhavet | nābhimānaṃ pramāṇaṃ syādantaraṃcopamānakaṃ ?

सूत्रं च लम्बमानं स्यादेतैर्मानैस्समायुतम् । षण्मानं च तथैवोक्तमन्यथा दोषकृद्भवेत्

sūtraṃ ca lambamānaṃ syādetairmānaissamāyutam | ṣaṇmānaṃ ca tathaivoktamanyathā doṣakṛdbhavet

चित्रं वाप्यर्धचित्रं वा चित्राभासमथापि वा । चित्रं सर्वाङ्गदृष्टं स्यादर्धचित्रंतु सार्धकम्

citraṃ vāpyardhacitraṃ vā citrābhāsamathāpi vā | citraṃ sarvāṅgadṛṣṭaṃ syādardhacitraṃtu sārdhakam

आभासं पटभित्तिस्थं त्रिविधं परिकीर्तितम् । रत्नं लोहञ्च पाषाणं दारु वा मृन्मयन्तु वा

ābhāsaṃ paṭabhittisthaṃ trividhaṃ parikīrtitam | ratnaṃ lohañca pāṣāṇaṃ dāru vā mṛnmayantu vā

एकबेरं बहुबेरं स्वतन्त्रं परतन्त्रकम् । आश्रितं योगकञ्चैव भोगं योगं तथापरम्

ekaberaṃ bahuberaṃ svatantraṃ paratantrakam | āśritaṃ yogakañcaiva bhogaṃ yogaṃ tathāparam

ब्रह्मस्थाने स्थितं बेरमेकबेरमुदाहृतम् । दिव्यभागे स्थितं बेरं बहुबेरमिति स्मृतम्

brahmasthāne sthitaṃ beramekaberamudāhṛtam | divyabhāge sthitaṃ beraṃ bahuberamiti smṛtam

स्वतन्त्रं ग्रामतःपूर्वं परतन्त्रं तु पश्चिमम् । आलये भित्तिपार्श्वे तु स्थापितं चाश्रितं भवेत्

svatantraṃ grāmataḥpūrvaṃ paratantraṃ tu paścimam | ālaye bhittipārśve tu sthāpitaṃ cāśritaṃ bhavet

श्रीभूमिसहितं वापि रहितं योगकं स्मृतम् ? । श्रीकरं भोगमित्युक्तं योगं वश्यकरं भवेत्

śrībhūmisahitaṃ vāpi rahitaṃ yogakaṃ smṛtam ? | śrīkaraṃ bhogamityuktaṃ yogaṃ vaśyakaraṃ bhavet

अयादिभिस्स्समोपेतं दशतालेन कारयेत् । तालं शताङ्गुलीकृत्य चतुर्विंशोत्तरं भवेत्

ayādibhisssamopetaṃ daśatālena kārayet | tālaṃ śatāṅgulīkṛtya caturviṃśottaraṃ bhavet

नवतालप्रमाणेन देवीकर्मार्चनादिकम् । षट्कौतुकसमोपेतं बहुवेरमुदाहृतम्

navatālapramāṇena devīkarmārcanādikam | ṣaṭkautukasamopetaṃ bahuveramudāhṛtam

एवबेरं तथा प्रोक्तं शिलार्चेति द्वयं विना । कर्मार्चास्नपनञ्चैव स्थापने कर्मकौतुकम्

evaberaṃ tathā proktaṃ śilārceti dvayaṃ vinā | karmārcāsnapanañcaiva sthāpane karmakautukam

आत्मार्थं च परार्थं च द्विविधं स्थापनं भवेत् । गृहेषु स्थापितं पूर्वमालये चापरं भवेत्

ātmārthaṃ ca parārthaṃ ca dvividhaṃ sthāpanaṃ bhavet | gṛheṣu sthāpitaṃ pūrvamālaye cāparaṃ bhavet

आत्मार्थं गृहरक्षंस्यादालयं ग्रामरक्षकम् । मुख्यस्थाने स्थितो देवो राजराष्ट्रस्य रक्षकः

ātmārthaṃ gṛharakṣaṃsyādālayaṃ grāmarakṣakam | mukhyasthāne sthito devo rājarāṣṭrasya rakṣakaḥ

अन्योन्यसङ्गतौस्यात्तु राष्ट्रक्षोभो यथारुचि । कर्मार्चाचोत्सवार्चा च बल्यर्चा च तथैव च

anyonyasaṅgatausyāttu rāṣṭrakṣobho yathāruci | karmārcācotsavārcā ca balyarcā ca tathaiva ca

स्नानतीर्थोभयार्चा च स्वापोत्थानार्चया सह । प्रतिमा षड्विधा प्रोक्ता उत्तमा समुदाहृता

snānatīrthobhayārcā ca svāpotthānārcayā saha | pratimā ṣaḍvidhā proktā uttamā samudāhṛtā

त्रिभिश्च मध्यमा प्रोक्ता एका च चरमा भवेत् । कृष्णराघवसंयुक्तं सिंहवाराहकेन च

tribhiśca madhyamā proktā ekā ca caramā bhavet | kṛṣṇarāghavasaṃyuktaṃ siṃhavārāhakena ca

सौदर्शन समायुक्तं लक्ष्मीबेरसमन्वितं । * * * * * * * * * * * * * * * * ॥ 22 ॥ (?) यद्वाष्टभुजकं वापि यथारुचि समाचरेत् । शयने द्विभुजं मुख्यं कृष्णो रामो भवेत्तदा

saudarśana samāyuktaṃ lakṣmīberasamanvitaṃ | * * * * * * * * * * * * * * * * || 22 || (?) yadvāṣṭabhujakaṃ vāpi yathāruci samācaret | śayane dvibhujaṃ mukhyaṃ kṛṣṇo rāmo bhavettadā

वाराहवामनौ चैव तथा त्रैविक्रमो भवेत् । लक्ष्मीनृसिंहं वाराहं लक्ष्मीनारायणं तु वा

vārāhavāmanau caiva tathā traivikramo bhavet | lakṣmīnṛsiṃhaṃ vārāhaṃ lakṣmīnārāyaṇaṃ tu vā

श्रीकरं विजयं प्रोक्तं नगरग्रामपत्तने । एवं बिम्बगणान्कुर्यात् प्रतिष्ठां सम्यगाचरेत्

śrīkaraṃ vijayaṃ proktaṃ nagaragrāmapattane | evaṃ bimbagaṇānkuryāt pratiṣṭhāṃ samyagācaret

461

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां बेरलक्षणन्नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ beralakṣaṇannāma dvādaśo'dhyāyaḥ

अथ त्रयोदशोऽध्यायः श्रीभगवान् - स्थापनं संप्रवक्ष्यामि बिम्बानां मुनिसत्तम । स्थावरं जङ्गमञ्चैव द्विविधं बेरमुच्यते

atha trayodaśo'dhyāyaḥ śrībhagavān - sthāpanaṃ saṃpravakṣyāmi bimbānāṃ munisattama | sthāvaraṃ jaṅgamañcaiva dvividhaṃ beramucyate

अयने चोत्तरं मुख्यं जघन्यं दक्षिणायनम् । जङ्गमन्तु जघन्ये वा मुख्ये वापि समाचरेत्

ayane cottaraṃ mukhyaṃ jaghanyaṃ dakṣiṇāyanam | jaṅgamantu jaghanye vā mukhye vāpi samācaret

माघे भाद्रपदे मासि प्रतिष्ठां परिवर्जयेत् । गुरुशुक्रास्तमे चैव ग्रहणस्यान्तिके तथा

māghe bhādrapade māsi pratiṣṭhāṃ parivarjayet | guruśukrāstame caiva grahaṇasyāntike tathā

दुष्टवारे विलग्ने च अशुभर्क्षे तथा तिथौ । वर्जयेद्देवदेवेशस्थापनं देशिकोत्तमः

duṣṭavāre vilagne ca aśubharkṣe tathā tithau | varjayeddevadeveśasthāpanaṃ deśikottamaḥ

दैवज्ञेनसमायुक्तं स्थापनं सम्यगाचरेत् । शिल्पशास्त्रानुसारेण शिल्पिना देशिकोत्तमः

daivajñenasamāyuktaṃ sthāpanaṃ samyagācaret | śilpaśāstrānusāreṇa śilpinā deśikottamaḥ

यजमानेन सहितः सर्वैः परिकरैः सह । सर्वद्रव्यं समासाद्य पश्चात्कर्म समाचरेत्

yajamānena sahitaḥ sarvaiḥ parikaraiḥ saha | sarvadravyaṃ samāsādya paścātkarma samācaret

कर्मारंभदिनात्पूर्वं सप्तमे पञ्चमेऽहनि । तृतीयेऽहनि वा कुर्यात् अङ्कुरानर्पयेद्बुधः

karmāraṃbhadinātpūrvaṃ saptame pañcame'hani | tṛtīye'hani vā kuryāt aṅkurānarpayedbudhaḥ

ततः प्रदोषे संप्राप्ते मृत्संग्रहणमाचरेत् । दिशं प्राचीमुदीचीं वा व्रजेत् परिकरैस्सह

tataḥ pradoṣe saṃprāpte mṛtsaṃgrahaṇamācaret | diśaṃ prācīmudīcīṃ vā vrajet parikaraissaha

उद्यानं वा नदीतीरं प्राकारं तन्मयन्तु वा ? । तद्देशं प्रोक्षयेद्विप्र मन्त्रपूतेन वारिणा

udyānaṃ vā nadītīraṃ prākāraṃ tanmayantu vā ? | taddeśaṃ prokṣayedvipra mantrapūtena vāriṇā

आसने तु समाविश्य प्राणायामं समाचरेत् । न्यासं कृत्वा विशेषेण पुण्याहं वाचयेद्बुधः

āsane tu samāviśya prāṇāyāmaṃ samācaret | nyāsaṃ kṛtvā viśeṣeṇa puṇyāhaṃ vācayedbudhaḥ

महीमभ्यर्च्य मन्त्रेण बलिं दद्यात्समन्ततः । खनित्रं क्षालयेत्तत्र अस्त्रमन्त्रेण देशिकः

mahīmabhyarcya mantreṇa baliṃ dadyātsamantataḥ | khanitraṃ kṣālayettatra astramantreṇa deśikaḥ

वस्त्रदर्भैस्समाच्छाद्य भूसूक्तेन महीं स्पृशेत् । खनित्रेण खनेद्भूमिं प्राङ्मुखः क्रोडविद्यया

vastradarbhaissamācchādya bhūsūktena mahīṃ spṛśet | khanitreṇa khanedbhūmiṃ prāṅmukhaḥ kroḍavidyayā

वेदैर्विहितमन्त्रेण वास्तुपूर्षं विलिख्य च । पुनरभ्यर्चयेद्धीमान् प्रात्राण्यादय देशिकः

vedairvihitamantreṇa vāstupūrṣaṃ vilikhya ca | punarabhyarcayeddhīmān prātrāṇyādaya deśikaḥ

गच्छेत्परिकरैस्सार्धं शङ्खकाहलनिस्वनैः । मण्डपं कारयेद्धीमान् प्रपामात्रमथापि वा

gacchetparikaraissārdhaṃ śaṅkhakāhalanisvanaiḥ | maṇḍapaṃ kārayeddhīmān prapāmātramathāpi vā

वितानाद्यैरलंकृत्य ध्वजतोरणकुम्भकैः । पूर्वपश्चिमदीर्घञ्च दक्षिणोत्तरदीर्घकम्

vitānādyairalaṃkṛtya dhvajatoraṇakumbhakaiḥ | pūrvapaścimadīrghañca dakṣiṇottaradīrghakam

चतुरश्रं समं वापि तन्मध्ये मण्डलं लिखेत् । इष्टसिद्धिप्रदं वापि चक्राब्जं वापि कारयेत्

caturaśraṃ samaṃ vāpi tanmadhye maṇḍalaṃ likhet | iṣṭasiddhipradaṃ vāpi cakrābjaṃ vāpi kārayet

पूर्ववत्स्थापयेत्कुम्भं मण्डलस्य तु पश्चिमे । मण्डलेशस्य पूर्वे तु पालिकाक्षेत्रमुच्यते

pūrvavatsthāpayetkumbhaṃ maṇḍalasya tu paścime | maṇḍaleśasya pūrve tu pālikākṣetramucyate

पश्चिमेचोत्तरे वापि अग्न्यागारं प्रकल्पयेत् । दक्षिणोत्तरे तथा कुर्यात् पालिकां ग्राह्य देशिकः

paścimecottare vāpi agnyāgāraṃ prakalpayet | dakṣiṇottare tathā kuryāt pālikāṃ grāhya deśikaḥ

पालिकां घटिकां चैव शरावान्द्वादशान्प्रति ? । बिलान् संपूरयेत्पश्चात् पालाशैः कुशदर्भकैः

pālikāṃ ghaṭikāṃ caiva śarāvāndvādaśānprati ? | bilān saṃpūrayetpaścāt pālāśaiḥ kuśadarbhakaiḥ

चतुर्विंशाङ्गुलोत्सेधं क्षालयेद्देशिकोत्तमः । बन्धयेत्कण्ठदेशे तु दूर्वां बिल्वं च देशिकः

caturviṃśāṅgulotsedhaṃ kṣālayeddeśikottamaḥ | bandhayetkaṇṭhadeśe tu dūrvāṃ bilvaṃ ca deśikaḥ

मृदा संपूरयेत्पश्चात् सूत्रपातं समाचरेत् । पालिकास्यानुरूपेण कोष्ठे व्रीहीन्प्रपूरयेत्

mṛdā saṃpūrayetpaścāt sūtrapātaṃ samācaret | pālikāsyānurūpeṇa koṣṭhe vrīhīnprapūrayet

तस्योपरि न्यसेत्पत्रं तत्पूर्वे बीजभाजनम् । सोमकुभन्तु वा पश्चात् न्यसेत्तन्त्रविचक्षणः

tasyopari nyasetpatraṃ tatpūrve bījabhājanam | somakubhantu vā paścāt nyasettantravicakṣaṇaḥ

द्वारं कृत्वा विधानेन द्वारपूजां समाचरेत् । कुंभे च मण्डले चैव अग्नौ संपूजयेत्क्रमात्

dvāraṃ kṛtvā vidhānena dvārapūjāṃ samācaret | kuṃbhe ca maṇḍale caiva agnau saṃpūjayetkramāt

पालिकादक्षिणे पार्श्वे उत्तराभिमुखः स्थितः । पुण्याहं वाचयेत्पश्चात् ब्राह्मणैः सह देशिकः

pālikādakṣiṇe pārśve uttarābhimukhaḥ sthitaḥ | puṇyāhaṃ vācayetpaścāt brāhmaṇaiḥ saha deśikaḥ

पालिका स्वर्चयेद्देवान् ब्रह्माविष्णुशिवात्मकान् । सोमकुम्भं समभ्यर्च्य सोममन्त्रेण होमयेत्

pālikā svarcayeddevān brahmāviṣṇuśivātmakān | somakumbhaṃ samabhyarcya somamantreṇa homayet

तिलमुद्गयवान्चैव व्रीहिमाषप्रियङ्गुकान् । शिम्बसर्षपगोधूम कुलत्थान् कङ्गुश्यामकान्

tilamudgayavāncaiva vrīhimāṣapriyaṅgukān | śimbasarṣapagodhūma kulatthān kaṅguśyāmakān

बीजानामप्यभावे तु मुद्गमेकं प्रशस्यते । एतत्सङ्गृह्य निक्षिप्य पात्रे क्षीरं विनिक्षिपेत्

bījānāmapyabhāve tu mudgamekaṃ praśasyate | etatsaṅgṛhya nikṣipya pātre kṣīraṃ vinikṣipet

स्थापयेदम्बरेणैव पालिकाः परिवेष्टयेत् । सोमकुम्भगतां शाक्तिं बीजपात्रे विनिक्षिपेत्

sthāpayedambareṇaiva pālikāḥ pariveṣṭayet | somakumbhagatāṃ śāktiṃ bījapātre vinikṣipet

पश्चादोषधिमन्त्रेण अभिमन्त्रणमाचरेत् । पुनस्संपूरयेत्पश्चात् घृतारोपणमाचरेत्

paścādoṣadhimantreṇa abhimantraṇamācaret | punassaṃpūrayetpaścāt ghṛtāropaṇamācaret

पुनस्संपूजयेत् बीजं बीजावापनमाचरेत् । शङ्खदुन्दुमिनादैश्च गीतमङ्गलवाद्यकैः

punassaṃpūjayet bījaṃ bījāvāpanamācaret | śaṅkhadunduminādaiśca gītamaṅgalavādyakaiḥ

पुनः पूजां प्रकुर्वीत पूर्णाहुत्यवसानकम् । बलि दद्याद्विशेषेण मण्डपस्य समन्ततः

punaḥ pūjāṃ prakurvīta pūrṇāhutyavasānakam | bali dadyādviśeṣeṇa maṇḍapasya samantataḥ

सदस्सम्भावयेद्विद्वान् दक्षिणां दापयेद्बुधः । कुम्भमण्डलमभ्यर्च्य पूर्णाहुतिमथाचरेत्

sadassambhāvayedvidvān dakṣiṇāṃ dāpayedbudhaḥ | kumbhamaṇḍalamabhyarcya pūrṇāhutimathācaret

रक्षां कृत्वा विशेषेण सुगुप्ते स्थापयेद्बुधः । दिने दिने मुनिश्रेष्ठ बलिपूजां समाचरेत्

rakṣāṃ kṛtvā viśeṣeṇa sugupte sthāpayedbudhaḥ | dine dine muniśreṣṭha balipūjāṃ samācaret

495

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां अङ्कुरार्पणं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ aṅkurārpaṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

अथ चतुर्दशोऽध्यायः श्रीभगवान् - जलवासमथो वक्ष्ये समासान्मुनिपुङ्गव । कर्मारम्भदिनात्पूर्वे तृतीये पञ्चमेऽपि वा

atha caturdaśo'dhyāyaḥ śrībhagavān - jalavāsamatho vakṣye samāsānmunipuṅgava | karmārambhadinātpūrve tṛtīye pañcame'pi vā

एकाहमथवा कुर्यात् एकरात्रमथापि वा । यामं यामार्धकं वापि जलावासं समाचरेत्

ekāhamathavā kuryāt ekarātramathāpi vā | yāmaṃ yāmārdhakaṃ vāpi jalāvāsaṃ samācaret

कौतुकं पूर्वतः कुर्यात् बेरस्य सकलस्य च । आचार्यस्य विशेषेण ऋत्विजानां तथैव च

kautukaṃ pūrvataḥ kuryāt berasya sakalasya ca | ācāryasya viśeṣeṇa ṛtvijānāṃ tathaiva ca

चित्रयोगे विशेषेण महाबेरैस्तथैव च । छायाधिवासनं कुर्यात् बिम्बाभावे तु दर्पणम्

citrayoge viśeṣeṇa mahāberaistathaiva ca | chāyādhivāsanaṃ kuryāt bimbābhāve tu darpaṇam

तदभावे तु कूर्चं स्यात् अलंकृत्य यथाविधि । गमयेत्परिकरैस्सार्धं तीरदेशे विशेषतः

tadabhāve tu kūrcaṃ syāt alaṃkṛtya yathāvidhi | gamayetparikaraissārdhaṃ tīradeśe viśeṣataḥ

नद्यां वापितटाके वा निर्झरोपान्त एव च । तदभावे विशेषेण कटाहे मणिकेऽपि वा

nadyāṃ vāpitaṭāke vā nirjharopānta eva ca | tadabhāve viśeṣeṇa kaṭāhe maṇike'pi vā

जलमध्ये प्रपां कृत्वा तीरदेशे तु मण्डपम् । अलंकृत्य वितानाद्यैः कुम्भमण्डलकुण्डकैः

jalamadhye prapāṃ kṛtvā tīradeśe tu maṇḍapam | alaṃkṛtya vitānādyaiḥ kumbhamaṇḍalakuṇḍakaiḥ

मण्डलं स्वस्तिकं प्रोक्तं कुण्डं पङ्कजमेव च । द्वारादियजनं कृत्वा कुम्भमण्डलकं यजेत्

maṇḍalaṃ svastikaṃ proktaṃ kuṇḍaṃ paṅkajameva ca | dvārādiyajanaṃ kṛtvā kumbhamaṇḍalakaṃ yajet

कुम्भैराराधनं प्रोक्तं मण्डले वासुदेवकम् । अग्नौ वै विष्णुमन्त्रेण पद्मभूवर्तयेत्ततः

kumbhairārādhanaṃ proktaṃ maṇḍale vāsudevakam | agnau vai viṣṇumantreṇa padmabhūvartayettataḥ

एवमभ्यर्चनं कृत्वा जलमध्ये निवेशयेत् । शयनं कल्पयित्वैवं ब्रह्मकुम्भादिकान् न्यसेत्

evamabhyarcanaṃ kṛtvā jalamadhye niveśayet | śayanaṃ kalpayitvaivaṃ brahmakumbhādikān nyaset

न्यासपूर्वं ततः कृत्वा मालान्नेन बलिं क्षिपेत् । पुण्याहवाचनं पूर्वं रक्षां कुर्यात्समन्ततः

nyāsapūrvaṃ tataḥ kṛtvā mālānnena baliṃ kṣipet | puṇyāhavācanaṃ pūrvaṃ rakṣāṃ kuryātsamantataḥ

नृत्तगीतादिवाद्यैश्च वेदघोषैः प्रणादयेत् । पुराणैःशान्तिमन्त्रैश्च जागरेण नयेन्निशाम्

nṛttagītādivādyaiśca vedaghoṣaiḥ praṇādayet | purāṇaiḥśāntimantraiśca jāgareṇa nayenniśām

गृहार्चास्थापने काले सद्योवासं समाचरेत् । ततः प्रभाते विमले तीरमण्डपमानयेत्

gṛhārcāsthāpane kāle sadyovāsaṃ samācaret | tataḥ prabhāte vimale tīramaṇḍapamānayet

स्वस्थाने सन्निवेश्याथ चतुःस्थानं क्रमाद्यजेत् । ब्रह्मकुम्भादिकान् सर्वान् ब्रह्ममूर्धनि सेचयेत्

svasthāne sanniveśyātha catuḥsthānaṃ kramādyajet | brahmakumbhādikān sarvān brahmamūrdhani secayet

कलशैः स्नपनं कुर्यात् पञ्चविंशतिभिः क्रमात् । तत मन्त्रेण मन्त्रज्ञो मूर्तिमन्त्रेण वाहयेत्

kalaśaiḥ snapanaṃ kuryāt pañcaviṃśatibhiḥ kramāt | tata mantreṇa mantrajño mūrtimantreṇa vāhayet

शुद्धस्नानं ततः कृत्वा पुरुषेनाभिषेचयेत् । नीराजनं ततः कृत्वा निवेद्यान्नबलिं क्षिपेत्

śuddhasnānaṃ tataḥ kṛtvā puruṣenābhiṣecayet | nīrājanaṃ tataḥ kṛtvā nivedyānnabaliṃ kṣipet

गमयेदालये देवं पूर्ववत्परिकल्पयेत् । मण्डपं समलंकृत्य पश्चिमाभिमुखं न्यसेत्

gamayedālaye devaṃ pūrvavatparikalpayet | maṇḍapaṃ samalaṃkṛtya paścimābhimukhaṃ nyaset

चक्राब्जमण्डलं कृत्वा दर्शनार्थं सकुम्भकम् । नयनोन्मीलनार्थाय सर्वमापादयेद्बुधः

cakrābjamaṇḍalaṃ kṛtvā darśanārthaṃ sakumbhakam | nayanonmīlanārthāya sarvamāpādayedbudhaḥ

देवस्य पुरतःस्थाने व्रीहितण्डुलपीठके । घृतपात्रं मधु न्यस्य अष्टधान्यं च निक्षिपेत्

devasya purataḥsthāne vrīhitaṇḍulapīṭhake | ghṛtapātraṃ madhu nyasya aṣṭadhānyaṃ ca nikṣipet

गाञ्चैव कन्यकाञ्चैव विनिवेश्य तदन्तिके । स्वर्णसूचींचतट्टिञ्च ? रजतेन तथैव च

gāñcaiva kanyakāñcaiva viniveśya tadantike | svarṇasūcīṃcataṭṭiñca ? rajatena tathaiva ca

परिस्तीर्य चतुर्दिक्षु वासुदेवादिकान् यजेत् । कुम्भमण्डलकं पूज्य पुण्याहमपि वाचयेत्

paristīrya caturdikṣu vāsudevādikān yajet | kumbhamaṇḍalakaṃ pūjya puṇyāhamapi vācayet

अर्घ्यादैर्देवमभ्यर्च्य घृतपात्रादिकान् न्यसेत् । उन्मील्य दक्षिणं नेत्रं घृतसिक्तशलाकया

arghyādairdevamabhyarcya ghṛtapātrādikān nyaset | unmīlya dakṣiṇaṃ netraṃ ghṛtasiktaśalākayā

चित्रंदेवेति मन्त्रेण तच्चक्षुरिति मन्त्रतः । दर्शयेन्मण्डलं कुम्भं गां च कन्यां तथैव च

citraṃdeveti mantreṇa taccakṣuriti mantrataḥ | darśayenmaṇḍalaṃ kumbhaṃ gāṃ ca kanyāṃ tathaiva ca

अष्टधान्यानि सर्वाणि सुवर्णपलमेव च । नानाविधानि पुष्पाणि फलानि विविधानि च

aṣṭadhānyāni sarvāṇi suvarṇapalameva ca | nānāvidhāni puṣpāṇi phalāni vividhāni ca

एतद्द्रव्याणि सर्वाणि आचार्याय प्रदापयेत् । आच्छादनपटञ्चैव क्षौमवस्त्रं तथैव च

etaddravyāṇi sarvāṇi ācāryāya pradāpayet | ācchādanapaṭañcaiva kṣaumavastraṃ tathaiva ca

पुनरभ्यर्चयेद्देवं श्रावयेद्वेदघोषणम् । गीतं नृत्तं च वाद्यं च पुराणं द्राविडं तथा

punarabhyarcayeddevaṃ śrāvayedvedaghoṣaṇam | gītaṃ nṛttaṃ ca vādyaṃ ca purāṇaṃ drāviḍaṃ tathā

पुष्पवृष्टिमुषस्सर्वे तुष्टिस्तु पुरुषोत्तमः ? । स्नानपीठे विशेषेण मोदयेद्देशिकोत्तमः

puṣpavṛṣṭimuṣassarve tuṣṭistu puruṣottamaḥ ? | snānapīṭhe viśeṣeṇa modayeddeśikottamaḥ

कलशस्थापनं कृत्वा अष्टोत्तरशतं परम् । एकाशीतिघटं वापि चत्वारिंशन्नवोत्तरम्

kalaśasthāpanaṃ kṛtvā aṣṭottaraśataṃ param | ekāśītighaṭaṃ vāpi catvāriṃśannavottaram

घृतमुष्णोदकञ्चैव रत्नं चैव फलोदकम् । लोहजंमार्जनञ्चैव गन्धञ्चैवाक्षतोदकम्

ghṛtamuṣṇodakañcaiva ratnaṃ caiva phalodakam | lohajaṃmārjanañcaiva gandhañcaivākṣatodakam

यवोदकं तथाचार्घ्यं पाद्यमाचमनीयकम् । पञ्चगव्यं दधिक्षीरं मधु चैव कषायकम्

yavodakaṃ tathācārghyaṃ pādyamācamanīyakam | pañcagavyaṃ dadhikṣīraṃ madhu caiva kaṣāyakam

त्रिविधे कलशे ब्रह्मन् एतद्द्रव्यं विधीयते । पूर्वादिब्रह्मपर्यन्तमुद्धारक्रम इष्यते

trividhe kalaśe brahman etaddravyaṃ vidhīyate | pūrvādibrahmaparyantamuddhārakrama iṣyate

सूत्रवस्त्रादिभिर्वेष्ट्य कूर्चच * * षान्वितम् । ततश्चूर्णपटैरक्तं मृदालेपं समाचरेत्

sūtravastrādibhirveṣṭya kūrcaca * * ṣānvitam | tataścūrṇapaṭairaktaṃ mṛdālepaṃ samācaret

पञ्चभूतार्चने चैव सन्निधत्ते हरिःस्वयम् । प्रतिष्ठायां विशेषेण पञ्चभूतार्चनं चरेत्

pañcabhūtārcane caiva sannidhatte hariḥsvayam | pratiṣṭhāyāṃ viśeṣeṇa pañcabhūtārcanaṃ caret

मृदालेपं जले स्नानं दीपं नीराजनं तथा । गन्धालेपञ्च सेचादि वाद्यवादनमेव च

mṛdālepaṃ jale snānaṃ dīpaṃ nīrājanaṃ tathā | gandhālepañca secādi vādyavādanameva ca

मृदालेपक्रमं वक्ष्ये समासादवधारय । नदीतटाकवल्मीकपर्वतक्षेत्रमृत्तिकाः

mṛdālepakramaṃ vakṣye samāsādavadhāraya | nadītaṭākavalmīkaparvatakṣetramṛttikāḥ

गजसूकरगण्डस्थं गोवृषशृङ्गसंस्थितम् । तीर्थसिन्धुमृदं चैव एतद्द्वादशकं स्मृतम्

gajasūkaragaṇḍasthaṃ govṛṣaśṛṅgasaṃsthitam | tīrthasindhumṛdaṃ caiva etaddvādaśakaṃ smṛtam

ताम्रपात्रे तथाग्राह्यं प्ठक्पात्रे विनिक्षिपेत् । शरावं कलशं वापि किञ्चिदुक्तमृदाश्रितम् ॥ 37 ॥ ? धान्यराशौ प्रतिष्ठाप्य कोष्ठद्वादशकं भवेत् । पुण्याहं वाचयित्वा तु मृदानभ्यर्च्य साधकः

tāmrapātre tathāgrāhyaṃ pṭhakpātre vinikṣipet | śarāvaṃ kalaśaṃ vāpi kiñciduktamṛdāśritam || 37 || ? dhānyarāśau pratiṣṭhāpya koṣṭhadvādaśakaṃ bhavet | puṇyāhaṃ vācayitvā tu mṛdānabhyarcya sādhakaḥ

द्वादशाक्षरमन्त्रेण मृदालेपं समाचरेत् । पूजयेत्संपुटीकृत्य उपस्नानसमन्वितम्

dvādaśākṣaramantreṇa mṛdālepaṃ samācaret | pūjayetsaṃpuṭīkṛtya upasnānasamanvitam

कलशस्नपन कुर्यात् द्वादशाक्षरमन्त्रतः । विष्णुसूक्तेन वा विप्र पुरुषसूक्तमथापि वा

kalaśasnapana kuryāt dvādaśākṣaramantrataḥ | viṣṇusūktena vā vipra puruṣasūktamathāpi vā

अन्तरान्तरयोगेन उपस्नानादिनार्चयेत् । चूर्णस्नानं ततः कुर्यात् शुद्धस्नानं तथैव च

antarāntarayogena upasnānādinārcayet | cūrṇasnānaṃ tataḥ kuryāt śuddhasnānaṃ tathaiva ca

सहस्रधारया स्नानं कुर्यान्नीराजनं तथा । घटदीपद्वादशकैः प्रतिष्ठाप्य पुरःस्थले

sahasradhārayā snānaṃ kuryānnīrājanaṃ tathā | ghaṭadīpadvādaśakaiḥ pratiṣṭhāpya puraḥsthale

सूत्रमल्लकसंयुक्तं वन्दिवादसमन्वितम् । नीराजयेद्घटं विप्र पूजयेत्पूजयान्वितम्

sūtramallakasaṃyuktaṃ vandivādasamanvitam | nīrājayedghaṭaṃ vipra pūjayetpūjayānvitam

नीराजनविधानेन अग्निपूजनमिष्यते । अग्निपूजाविहीने तु प्रतिष्ठा निष्फला भवेत्

nīrājanavidhānena agnipūjanamiṣyate | agnipūjāvihīne tu pratiṣṭhā niṣphalā bhavet

मारुतप्रीणनार्थाय गन्धस्नानं समाचरेत् । चन्दनं कुङ्कुमञ्चैव कर्पूरमगरुं तथा

mārutaprīṇanārthāya gandhasnānaṃ samācaret | candanaṃ kuṅkumañcaiva karpūramagaruṃ tathā

उशीरं कोष्ठकञ्चैव कचोरं रजनी तथा । एलालवङ्गकञ्चैव तक्कोलं मुरमेव च

uśīraṃ koṣṭhakañcaiva kacoraṃ rajanī tathā | elālavaṅgakañcaiva takkolaṃ murameva ca

एतानि द्वादशोक्तानि मन्त्रेऽस्मिन् परमेष्ठिना । पृथक् पात्रे निवेश्यार्च्य स्नापयेद्द्वादशार्णकैः

etāni dvādaśoktāni mantre'smin parameṣṭhinā | pṛthak pātre niveśyārcya snāpayeddvādaśārṇakaiḥ

पूजया संपुटं कुर्यात् साधकस्तन्त्रपारगः । आकाशप्रीणनार्थाय वेदवाद्यादिना चरेत्

pūjayā saṃpuṭaṃ kuryāt sādhakastantrapāragaḥ | ākāśaprīṇanārthāya vedavādyādinā caret

चतुर्वेदादिघोषञ्च पुराणं गीतमङ्गलम् । गाथापद्यं तथा मिश्रं प्रत्यङ्गागमनं तथा

caturvedādighoṣañca purāṇaṃ gītamaṅgalam | gāthāpadyaṃ tathā miśraṃ pratyaṅgāgamanaṃ tathā

श्रावयेत्सन्निधौ विप्र देवदेवस्याशार्ङ्गिणः । अर्घ्याद्यैः पूजयेद्देवं प्रीतिशब्दमनन्तरम्

śrāvayetsannidhau vipra devadevasyāśārṅgiṇaḥ | arghyādyaiḥ pūjayeddevaṃ prītiśabdamanantaram

545

अलङ्कृत्य यथान्यायं शयनं परिकल्पयेत्

alaṅkṛtya yathānyāyaṃ śayanaṃ parikalpayet

546

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां जलाधिवासो नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ jalādhivāso nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

अथ पञ्चदशोऽध्यायः श्रीभगवान् - शयनं संप्रवक्ष्यामि स्थापनं तदनन्तरम् । कल्पयेन्मण्डपं पूर्वं ध्वजतोरणकुम्भकैः

atha pañcadaśo'dhyāyaḥ śrībhagavān - śayanaṃ saṃpravakṣyāmi sthāpanaṃ tadanantaram | kalpayenmaṇḍapaṃ pūrvaṃ dhvajatoraṇakumbhakaiḥ

वितानैः पूर्वोक्तकुम्भैश्चिरं भागैर्मनोरमैः । फलैर्नानाविधैश्चैव पुष्पमाल्यैश्च शोभितम्

vitānaiḥ pūrvoktakumbhaiściraṃ bhāgairmanoramaiḥ | phalairnānāvidhaiścaiva puṣpamālyaiśca śobhitam

दर्भमाल्यैः परिक्षिप्तं मुक्तादामैरलंकृतम् । तस्मिन्मण्डपमध्ये तु वेदिं कुर्याद्विचक्षणः

darbhamālyaiḥ parikṣiptaṃ muktādāmairalaṃkṛtam | tasminmaṇḍapamadhye tu vediṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

वेदिकातालभूमौ तु शयनं परिकल्पयेत् । पञ्चभारप्रमाणेन व्रीहिणा परिपूरयेत्

vedikātālabhūmau tu śayanaṃ parikalpayet | pañcabhārapramāṇena vrīhiṇā paripūrayet

तदर्धं तण्डुलञ्चैव तदर्धं तिलमेव च । प्रतिवस्त्रं तथास्तीर्य तदूर्ध्वे कम्बलं न्यसेत्

tadardhaṃ taṇḍulañcaiva tadardhaṃ tilameva ca | prativastraṃ tathāstīrya tadūrdhve kambalaṃ nyaset

तदूर्ध्वे तूलिकां न्यस्य व्याघ्रचर्म तथोपरि । चित्रवस्त्रं तदूर्ध्वे तु प्रच्छादनपटं तथा

tadūrdhve tūlikāṃ nyasya vyāghracarma tathopari | citravastraṃ tadūrdhve tu pracchādanapaṭaṃ tathā

मृद्वास्तरणसंयुक्तमुपधानत्रयान्वितम् । एवं शयनकं कृत्वा शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना

mṛdvāstaraṇasaṃyuktamupadhānatrayānvitam | evaṃ śayanakaṃ kṛtvā śāstradṛṣṭena vartmanā

तस्य दक्षिणपार्श्वे तु मण्डलं परिकल्पयेत् । चक्राब्जं बहुपद्मं वा इष्टसिद्धिमथापि वा

tasya dakṣiṇapārśve tu maṇḍalaṃ parikalpayet | cakrābjaṃ bahupadmaṃ vā iṣṭasiddhimathāpi vā

शयनस्योत्तरे पार्श्वे कुम्भवेदिं प्रकल्पयेत् । कुम्भन्तु पूर्ववत्कृत्वा कुण्डाष्टौ संप्रकल्पयेत्

śayanasyottare pārśve kumbhavediṃ prakalpayet | kumbhantu pūrvavatkṛtvā kuṇḍāṣṭau saṃprakalpayet

शङ्खं चक्रं गदां चैव पद्मवेदिं चतुष्टये । अश्रंकोणं षडश्रं वा पञ्चाश्रं विदिशःक्रमात्

śaṅkhaṃ cakraṃ gadāṃ caiva padmavediṃ catuṣṭaye | aśraṃkoṇaṃ ṣaḍaśraṃ vā pañcāśraṃ vidiśaḥkramāt

मूलबेरप्रतिष्ठायामेष एव विधिर्भवेत् । नारसिंहप्रतिष्ठायां वाराहस्य विशेषतः

mūlaberapratiṣṭhāyāmeṣa eva vidhirbhavet | nārasiṃhapratiṣṭhāyāṃ vārāhasya viśeṣataḥ

अष्टवह्नौ विना विप्र अन्यथा दोषकृद्भवेत् । चतुर्दिक्षु विशेषेण वेदान् संस्थापयेन्मुखम्

aṣṭavahnau vinā vipra anyathā doṣakṛdbhavet | caturdikṣu viśeṣeṇa vedān saṃsthāpayenmukham

ऋग्वेदं पूर्वदिग्भागे यजुर्वेदं तु दक्षिणे । पश्चिमे सामवेदन्तु अथर्वञ्चोत्तरे तथा

ṛgvedaṃ pūrvadigbhāge yajurvedaṃ tu dakṣiṇe | paścime sāmavedantu atharvañcottare tathā

एवं गुरुविधानेन पुण्याहं वाचयेद्बुधः । शयनन्तु समभ्यर्च्य शयने सन्निवेशयेत्

evaṃ guruvidhānena puṇyāhaṃ vācayedbudhaḥ | śayanantu samabhyarcya śayane sanniveśayet

द्वारादि यजनं कुर्यात् कुम्भे संपूजयेद्धरिम् । मण्डले वासुदेवन्तु बिम्बे तन्मूर्तिमर्चयेत्

dvārādi yajanaṃ kuryāt kumbhe saṃpūjayeddharim | maṇḍale vāsudevantu bimbe tanmūrtimarcayet

शयने शाययेद्देवं क्षौमैराच्छादयेत्परम् । होमकर्म ततः कुर्यात् प्रत्येकमृत्विजैर्भवेत्

śayane śāyayeddevaṃ kṣaumairācchādayetparam | homakarma tataḥ kuryāt pratyekamṛtvijairbhavet

द्व्ययमेवह्यलंकुर्यात् चतुर्भिर्वापि कारयेत् । ऋत्विजानामप्यभावे तु आचार्याद्युपकारयेत्

dvyayamevahyalaṃkuryāt caturbhirvāpi kārayet | ṛtvijānāmapyabhāve tu ācāryādyupakārayet

अष्टोत्तरशतं होमं तदर्धं मध्यमं भवेत् । अश्वत्थोदुंबरश्चैव न्यग्रोधः प्लक्ष एव च

aṣṭottaraśataṃ homaṃ tadardhaṃ madhyamaṃ bhavet | aśvatthoduṃbaraścaiva nyagrodhaḥ plakṣa eva ca

पलाशः खदिरश्चैव शम्यपामार्ग एव च । एतेषामप्यलाभे यु पालाशसमिधं हुवेत्

palāśaḥ khadiraścaiva śamyapāmārga eva ca | eteṣāmapyalābhe yu pālāśasamidhaṃ huvet

समिदाज्येन चरुणा तिलैराज्यैश्च होमयेत् । होमान्ते तु विशेषेण चतुरन्नं निवेदयेत्

samidājyena caruṇā tilairājyaiśca homayet | homānte tu viśeṣeṇa caturannaṃ nivedayet

पायसं चैव मुद्गान्नं कृसरं गुलमेव च । शुद्धान्नञ्चैव माषान्नं हरिद्रान्नं तथैव च

pāyasaṃ caiva mudgānnaṃ kṛsaraṃ gulameva ca | śuddhānnañcaiva māṣānnaṃ haridrānnaṃ tathaiva ca

शिम्बान्नञ्च विशेषेण होमं स्यादष्टकुण्डके । न्यासहोमं ततः कृत्वा संहृतिन्यासमाचरेत्

śimbānnañca viśeṣeṇa homaṃ syādaṣṭakuṇḍake | nyāsahomaṃ tataḥ kṛtvā saṃhṛtinyāsamācaret

शोषणादित्रयं कृत्वा सृष्टिन्यासं समाचरेत् । पञ्चोपनिषदैर्मन्त्रैः सृष्टिसंहारकं चरेत्

śoṣaṇāditrayaṃ kṛtvā sṛṣṭinyāsaṃ samācaret | pañcopaniṣadairmantraiḥ sṛṣṭisaṃhārakaṃ caret

मन्त्रन्यासं ततः कृत्वा तत्त्वन्यासं समाचरेत् । तन्त्रन्यासं ततः कृत्वा होमं कुर्यात्पृथक् पृथक्

mantranyāsaṃ tataḥ kṛtvā tattvanyāsaṃ samācaret | tantranyāsaṃ tataḥ kṛtvā homaṃ kuryātpṛthak pṛthak

एवं कृत्वा विधानेन कवाटं चापि बन्धयेत् । त्रिरात्रं बन्धयित्वैवं बहुवेरेन बन्धयेत्

evaṃ kṛtvā vidhānena kavāṭaṃ cāpi bandhayet | trirātraṃ bandhayitvaivaṃ bahuverena bandhayet

चतुर्थेऽहनि संप्राप्ते चतुःस्थानार्चनं चरेत् । आचार्यं पूजयेत्पश्चात् रत्नहेमाङ्गुलीयकैः

caturthe'hani saṃprāpte catuḥsthānārcanaṃ caret | ācāryaṃ pūjayetpaścāt ratnahemāṅgulīyakaiḥ

गोभूहिरण्यवस्त्राद्यैः कन्यादानैर्विशेषतः । ततः प्रभृति विप्रेन्द्र नित्यपूजां समाचरेत्

gobhūhiraṇyavastrādyaiḥ kanyādānairviśeṣataḥ | tataḥ prabhṛti viprendra nityapūjāṃ samācaret

574

उत्सवं कारयेदेव मन्ते पूजां समाचरेत्

utsavaṃ kārayedeva mante pūjāṃ samācaret

575

इति श्रीपञ्चारात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां प्रतिष्ठाविधानं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti śrīpañcārātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ pratiṣṭhāvidhānaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

अथ षोडशोऽध्यायः श्रीभगवान् - सदाचारमथो वक्ष्ये सावधानेन तच्छृणु । तस्य विशेषेण सदाचारं ब्रवीमिते

atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ śrībhagavān - sadācāramatho vakṣye sāvadhānena tacchṛṇu | tasya viśeṣeṇa sadācāraṃ bravīmite

ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय भगवन्नामकीर्तनम् । स्तोत्रेण तोषयेद्विद्वान् गुरुं संस्मृर्त्य साधकः

brāhme muhūrte cotthāya bhagavannāmakīrtanam | stotreṇa toṣayedvidvān guruṃ saṃsmṛrtya sādhakaḥ

वासुदेवाय देवाय समग्रगुणमूर्तये । सङ्कर्षण नमस्तेऽस्तु विश्वपावनमूर्तये

vāsudevāya devāya samagraguṇamūrtaye | saṅkarṣaṇa namaste'stu viśvapāvanamūrtaye

अनिरुद्ध नमस्तेऽस्तु जगत्कारणमूर्तये । केशवाय नमस्तेऽस्तु ततो नारायणाय ते

aniruddha namaste'stu jagatkāraṇamūrtaye | keśavāya namaste'stu tato nārāyaṇāya te

माधवाय नमस्तुभ्यं गोविन्दाय नमो नमः । विश्वात्मने नमस्तुभ्यं नमोस्तु मधुसूदन

mādhavāya namastubhyaṃ govindāya namo namaḥ | viśvātmane namastubhyaṃ namostu madhusūdana

त्रिविक्रम नमस्तेऽस्तु वामनाय नमो नमः । श्रीधराय नमस्तेऽस्तु हृषिकेशाय ते नमः

trivikrama namaste'stu vāmanāya namo namaḥ | śrīdharāya namaste'stu hṛṣikeśāya te namaḥ

नमस्ते पद्मनाभाय नमो दामोदराय च । नमस्ते मत्स्यरूपाय नमस्ते कूर्ममूर्तये

namaste padmanābhāya namo dāmodarāya ca | namaste matsyarūpāya namaste kūrmamūrtaye

वाराहाय नमस्तेऽस्तु नारसिंहाय ते नमः

vārāhāya namaste'stu nārasiṃhāya te namaḥ

वामनाय नमस्तेऽस्तु नमो रामत्रयाय च । गोविन्दाय नमस्तेऽस्तु हयग्रीवाय ते नमः

vāmanāya namaste'stu namo rāmatrayāya ca | govindāya namaste'stu hayagrīvāya te namaḥ

एवं स्तुत्वा विधानेन तीरदेशं समाश्रयेत् । दर्भवस्त्रं निधायाथ जलाद्दूराद्बहिश्चरेत्

evaṃ stutvā vidhānena tīradeśaṃ samāśrayet | darbhavastraṃ nidhāyātha jalāddūrādbahiścaret

कर्णस्थब्रह्मसूत्रं च दिवा चोदङ्मुखश्चरेत् । रात्रौ चेद्दक्षिणावक्त्रं तृणं भूमौ विनिक्षिपेत्

karṇasthabrahmasūtraṃ ca divā codaṅmukhaścaret | rātrau ceddakṣiṇāvaktraṃ tṛṇaṃ bhūmau vinikṣipet

लेपयेद्दक्षिणं हस्तं काष्ठपर्णतृणादिभिः । गृहीत्वा वामहस्तेन शेफाग्रं बाह्यतश्चरेत्

lepayeddakṣiṇaṃ hastaṃ kāṣṭhaparṇatṛṇādibhiḥ | gṛhītvā vāmahastena śephāgraṃ bāhyataścaret

तीर्थं गत्वा शुचौ देशे मृदमादाय मन्त्रतः । उद्धृताभिर्विशेषेण मृद्भिः प्रक्षालनं चरेत्

tīrthaṃ gatvā śucau deśe mṛdamādāya mantrataḥ | uddhṛtābhirviśeṣeṇa mṛdbhiḥ prakṣālanaṃ caret

सप्तभिर्गुददेशञ्च शिश्नञ्च त्रिभिराचरेत् । अन्तरान्तरयोगेन हस्तप्रक्षालनं चरेत्

saptabhirgudadeśañca śiśnañca tribhirācaret | antarāntarayogena hastaprakṣālanaṃ caret

पञ्चभिः पादशुद्धिं च आचामं तु समाचरेत् । त्रिःपिबेत् द्विर्मृजेच्चैवं दशाङ्गानि च संस्पृशेत्

pañcabhiḥ pādaśuddhiṃ ca ācāmaṃ tu samācaret | triḥpibet dvirmṛjeccaivaṃ daśāṅgāni ca saṃspṛśet

अङ्गुलिभिर्विशेषेण चक्षुराद्यैस्तु संस्पृशेत् । मृदालेपं ततः कृत्वा मृदा दिग्बन्धमाचरेत्

aṅgulibhirviśeṣeṇa cakṣurādyaistu saṃspṛśet | mṛdālepaṃ tataḥ kṛtvā mṛdā digbandhamācaret

विष्णुगायत्रिया चैव अवगाहनमाचरेत् । आचामं तु ततः कृत्वा तीरदेशं समाविशेत्

viṣṇugāyatriyā caiva avagāhanamācaret | ācāmaṃ tu tataḥ kṛtvā tīradeśaṃ samāviśet

आपोहिष्ठादिभिर्मन्त्रैः प्रोक्षयेत्स्वशिरोपरि । उदकाञ्जलिं ततः कृत्वा प्रादक्षिण्यं समाचरेत्

āpohiṣṭhādibhirmantraiḥ prokṣayetsvaśiropari | udakāñjaliṃ tataḥ kṛtvā prādakṣiṇyaṃ samācaret

तर्पयित्वा विशेषेण आचामं तु समाचरेत् । वस्त्रन्निष्पीडयेत्पश्चात् सावित्रीन्तु ततो जपेत्

tarpayitvā viśeṣeṇa ācāmaṃ tu samācaret | vastranniṣpīḍayetpaścāt sāvitrīntu tato japet

उपस्थानं ततः कृत्वास्वगृहं संप्रवेशयेत् । पादप्रक्षालनं कृत्वा आचामेत्पूर्ववद्बुधः

upasthānaṃ tataḥ kṛtvāsvagṛhaṃ saṃpraveśayet | pādaprakṣālanaṃ kṛtvā ācāmetpūrvavadbudhaḥ

अग्निं समिन्धयेत्पश्चात् नित्यहोममथाचरेत् । दिवाकरोदयात्पूर्वं नित्यकर्म समाप्य च

agniṃ samindhayetpaścāt nityahomamathācaret | divākarodayātpūrvaṃ nityakarma samāpya ca

देवालयं प्रविश्याथ प्रादक्षिण्यद्वयं चरेत् । पूर्ववच्छुद्धिराचामं कृत्वा पूजां समाचरेत्

devālayaṃ praviśyātha prādakṣiṇyadvayaṃ caret | pūrvavacchuddhirācāmaṃ kṛtvā pūjāṃ samācaret

द्वारदेशे तु संप्राप्ते षडङ्गन्यासमाचरेत् । तालत्रयं ततः कृत्वा प्रविशेद्दक्षिणाङ्घ्रिणा

dvāradeśe tu saṃprāpte ṣaḍaṅganyāsamācaret | tālatrayaṃ tataḥ kṛtvā praviśeddakṣiṇāṅghriṇā

देवस्य दक्षिणे पार्श्वे आसने तु समाविशेत् । उदक्पूर्ववलने दक्षिणाभिमुखश्चरेत्

devasya dakṣiṇe pārśve āsane tu samāviśet | udakpūrvavalane dakṣiṇābhimukhaścaret

पश्चिमद्वारके विप्र तथा कुर्याद्विचक्षणः । अङ्गन्यासं ततः कृत्वा छोटिकादर्शनं चरेत्

paścimadvārake vipra tathā kuryādvicakṣaṇaḥ | aṅganyāsaṃ tataḥ kṛtvā choṭikādarśanaṃ caret

प्राणायामत्रयं कृत्वा रेचकादित्रयेण च । पञ्चोपनिषदैर्मन्त्रै संहृतिन्यासमाचरेत्

prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā recakāditrayeṇa ca | pañcopaniṣadairmantrai saṃhṛtinyāsamācaret

जीवात्मानं समारोप्य परस्मिन् ब्रह्मणि ध्रुवे । शोषणादित्रयं कृत्वा अन्तरस्थो विचक्षणः

jīvātmānaṃ samāropya parasmin brahmaṇi dhruve | śoṣaṇāditrayaṃ kṛtvā antarastho vicakṣaṇaḥ

दिव्यस्थानं यथा स्थाप्य सृष्टिन्यासं समाचरेत् । मातृकान्यसनं कृत्वा तत्त्वन्यासं समाचरेत्

divyasthānaṃ yathā sthāpya sṛṣṭinyāsaṃ samācaret | mātṛkānyasanaṃ kṛtvā tattvanyāsaṃ samācaret

महाभूतादीनां पञ्चतन्मात्राणां तथैव च । न्यासक्रमे विजानीयात् मनोबुद्ध्यादिपञ्चकम्

mahābhūtādīnāṃ pañcatanmātrāṇāṃ tathaiva ca | nyāsakrame vijānīyāt manobuddhyādipañcakam

मूलमन्त्राक्षरन्यासं षडङ्गं द्वादशन्तु वा । मूर्धादिपादपर्यन्तं सृष्टिन्यासं प्रकीर्तितम्

mūlamantrākṣaranyāsaṃ ṣaḍaṅgaṃ dvādaśantu vā | mūrdhādipādaparyantaṃ sṛṣṭinyāsaṃ prakīrtitam

नाभ्यादि हृदयान्तन्तु स्थितिन्यासं प्रकीर्तितम् । पादादि च शिरोन्तन्तु संहृतिन्यासमुच्यते

nābhyādi hṛdayāntantu sthitinyāsaṃ prakīrtitam | pādādi ca śirontantu saṃhṛtinyāsamucyate

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च यतिश्चैव यथाक्रमम् ? । मूर्धा चक्षुर्मुखञ्चैव नाभि गुह्यं च पादुकम्

brahmacārī gṛhasthaśca yatiścaiva yathākramam ? | mūrdhā cakṣurmukhañcaiva nābhi guhyaṃ ca pādukam

पृथिव्यादीनां भूतानां स्थानं पादं शिरोऽपि वा । पद्मस्थानन्तु चान्येषां स्थानमेतदुदाहृतम्

pṛthivyādīnāṃ bhūtānāṃ sthānaṃ pādaṃ śiro'pi vā | padmasthānantu cānyeṣāṃ sthānametadudāhṛtam

करन्यासं ततः कृत्वा सृष्टिसंहारपालनैः । दक्षिणादि तु वामान्तं सृष्टिन्यासं प्रकीर्तितम्

karanyāsaṃ tataḥ kṛtvā sṛṣṭisaṃhārapālanaiḥ | dakṣiṇādi tu vāmāntaṃ sṛṣṭinyāsaṃ prakīrtitam

विपरीतेन योगेन विपरीतमुदाहृतम् । तर्जन्यादि कनिष्ठान्तं सृष्टिन्यासं प्रकीर्तितम्

viparītena yogena viparītamudāhṛtam | tarjanyādi kaniṣṭhāntaṃ sṛṣṭinyāsaṃ prakīrtitam

करन्यासं तु पूर्वं स्यात् देहन्यासं तु पश्चिमम् । एवं न्यासं क्रमात्कृत्वा मानसाराधनं चरेत्

karanyāsaṃ tu pūrvaṃ syāt dehanyāsaṃ tu paścimam | evaṃ nyāsaṃ kramātkṛtvā mānasārādhanaṃ caret

ध्यानार्घ्यगन्धपुष्पाद्यै रुपचारैस्समर्चयेत् । मानसाराधनं श्रेष्ठं बाह्यपूजाऽवरा विदुः

dhyānārghyagandhapuṣpādyai rupacāraissamarcayet | mānasārādhanaṃ śreṣṭhaṃ bāhyapūjā'varā viduḥ

Aniruddha Saṃhitā (cont. 4)

बाह्यन्तु नाशमायाति तस्मान्मानसिकं परम् । आत्मार्थे तु तथा कुर्यात् परार्थे संप्रपूजयेत्

bāhyantu nāśamāyāti tasmānmānasikaṃ param | ātmārthe tu tathā kuryāt parārthe saṃprapūjayet

साधकः सर्वशास्त्रज्ञः नाविष्णुर्विष्णुमर्चयेत् । देवोऽहं भावयेद्विद्वान् पञ्चरात्रविशारदः

sādhakaḥ sarvaśāstrajñaḥ nāviṣṇurviṣṇumarcayet | devo'haṃ bhāvayedvidvān pañcarātraviśāradaḥ

615

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां सदाचारविधिर्नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ sadācāravidhirnāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

अथ सप्तदशोऽध्यायः आराधनविधिं वक्ष्ये अवधारय सांप्रतम् । भृगुः - कैर्द्रव्यैः पूजयेद्देवमुपचारैश्च कैः प्रभो

atha saptadaśo'dhyāyaḥ ārādhanavidhiṃ vakṣye avadhāraya sāṃpratam | bhṛguḥ - kairdravyaiḥ pūjayeddevamupacāraiśca kaiḥ prabho

श्रीभगवान् - दीक्षितैस्साधकैश्चैव तथैव परिचारकैः । स्वादूदकैश्च पुष्पैश्च गन्धैर्नानाविधैरपि

śrībhagavān - dīkṣitaissādhakaiścaiva tathaiva paricārakaiḥ | svādūdakaiśca puṣpaiśca gandhairnānāvidhairapi

धूपैर्गुग्गुलुमिश्रैश्च दीपैर्वर्तिसमन्वितैः । वस्त्रैश्चैवोपवीतैश्च माल्यैर्नानाविधैरपि

dhūpairguggulumiśraiśca dīpairvartisamanvitaiḥ | vastraiścaivopavītaiśca mālyairnānāvidhairapi

गीतनृत्तैश्च वाद्यैश्च स्तोत्रैश्चैव प्रदक्षिणैः । वाहनैश्चामरैश्चैव शङ्खकाहलनादकैः

gītanṛttaiśca vādyaiśca stotraiścaiva pradakṣiṇaiḥ | vāhanaiścāmaraiścaiva śaṅkhakāhalanādakaiḥ

मात्राभिश्तालवृन्तैश्च स्नानैश्च कलशोदकैः । नीराजनैर्दीपयुक्तैरर्घ्यपाद्यादिकैस्तथा

mātrābhiśtālavṛntaiśca snānaiśca kalaśodakaiḥ | nīrājanairdīpayuktairarghyapādyādikaistathā

कर्पूरैश्चैव ताम्बूलैः गोदानैश्शान्तिकुम्भकैः । भक्ष्यैर्भोज्यैस्तथा पेयैर्लेह्यैश्चोष्यैर्महादिकैः

karpūraiścaiva tāmbūlaiḥ godānaiśśāntikumbhakaiḥ | bhakṣyairbhojyaistathā peyairlehyaiścoṣyairmahādikaiḥ

जपैः प्रणामैर्दानैश्च होमैश्चैव विशेषतः । बलिदानैरुत्सवैश्च बिम्बैर्नानाविधैरपि

japaiḥ praṇāmairdānaiśca homaiścaiva viśeṣataḥ | balidānairutsavaiśca bimbairnānāvidhairapi

प्रासादमण्डपैश्चैव परिवारसमन्वितैः । अनन्तगरुडाद्यैश्च उत्सवाद्यैर्विशेषतः

prāsādamaṇḍapaiścaiva parivārasamanvitaiḥ | anantagaruḍādyaiśca utsavādyairviśeṣataḥ

मण्डलाराधनैश्चैव तथा वै कुम्भपूजनैः । वह्निसंपूजनैश्चैव मासपूजासमन्वितैः

maṇḍalārādhanaiścaiva tathā vai kumbhapūjanaiḥ | vahnisaṃpūjanaiścaiva māsapūjāsamanvitaiḥ

पवित्रारोहणेनाथ पत्रपुष्पोत्सवेन च । दमनारोहणैश्चैव तथा चैव फलोत्सवैः

pavitrārohaṇenātha patrapuṣpotsavena ca | damanārohaṇaiścaiva tathā caiva phalotsavaiḥ

प्रायश्चित्तविधानैश्च तथा विष्ण्वादिपूजनैः । श्रावण्यामर्चनैश्चैव पौर्णमास्यद्वयार्चनैः

prāyaścittavidhānaiśca tathā viṣṇvādipūjanaiḥ | śrāvaṇyāmarcanaiścaiva paurṇamāsyadvayārcanaiḥ

श्रीजयन्त्युत्सवैश्चैव तथा कृत्तिकपूजनैः । आग्रायणैर्विशेषेण तथाचाध्ययनोत्सवैः

śrījayantyutsavaiścaiva tathā kṛttikapūjanaiḥ | āgrāyaṇairviśeṣeṇa tathācādhyayanotsavaiḥ

वसन्तोत्सवैर्विशेषैस्तथा चैव ज त्सवैः ? । तुलस्याराधनैश्चैव तथा पवैश्च चम्पकैः

vasantotsavairviśeṣaistathā caiva ja tsavaiḥ ? | tulasyārādhanaiścaiva tathā pavaiśca campakaiḥ

एतैस्संपूजयेद्देवमन्यथा दोषकृद्भवेत् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन एतैर्द्रव्यैः सुपूजयेत्

etaissaṃpūjayeddevamanyathā doṣakṛdbhavet | tasmātsarvaprayatnena etairdravyaiḥ supūjayet

नित्यैर्नैमित्तिकैश्चैव तथा कम्यैर्महोत्सवैः । एतत्कर्म विना चेत्तु राजराष्ट्रभयं भवेत्

nityairnaimittikaiścaiva tathā kamyairmahotsavaiḥ | etatkarma vinā cettu rājarāṣṭrabhayaṃ bhavet

महद्दोषमवप्नोति सर्वसंहारकारणम् । उपचारानथो वक्ष्ये समासादवधारय

mahaddoṣamavapnoti sarvasaṃhārakāraṇam | upacārānatho vakṣye samāsādavadhāraya

ज्ञानयोगं कर्मयोगं द्विविधं तदुपायकम् । कर्मयोगाच्च भगवन् ज्ञानयोगं प्रजायते

jñānayogaṃ karmayogaṃ dvividhaṃ tadupāyakam | karmayogācca bhagavan jñānayogaṃ prajāyate

कर्मयोगविशेषेण केशवाराधनं परम् । केशवाराधनं चैव राजराष्ट्रसुखावहम्

karmayogaviśeṣeṇa keśavārādhanaṃ param | keśavārādhanaṃ caiva rājarāṣṭrasukhāvaham

सर्वदुःखोपशमनं सर्वज्ञानफलप्रदम् । भगवद्ज्ञानफलदं विष्णुप्रीतिकरं शुभम्

sarvaduḥkhopaśamanaṃ sarvajñānaphalapradam | bhagavadjñānaphaladaṃ viṣṇuprītikaraṃ śubham

देवदेवप्रसादेन सर्वदुःखक्षयावहम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन केशवाराधनं चरेत्

devadevaprasādena sarvaduḥkhakṣayāvaham | tasmātsarvaprayatnena keśavārādhanaṃ caret

पञ्चशुद्धिविधिं कुर्यात् प्रथमं मुनिसत्तम । भूतशुद्धिर्द्रव्यशुद्धिः स्थानशुद्धिस्तथैव च

pañcaśuddhividhiṃ kuryāt prathamaṃ munisattama | bhūtaśuddhirdravyaśuddhiḥ sthānaśuddhistathaiva ca

पात्रशुद्धिस्तथा पश्चात् बिम्बशुद्धिस्तु पञ्चमम् । स्नानमाचमनं चैव देहशुद्धिर्विशिष्यते

pātraśuddhistathā paścāt bimbaśuddhistu pañcamam | snānamācamanaṃ caiva dehaśuddhirviśiṣyate

सत्येन ध्यानयोगेन मनश्शुद्धिरिहोच्यते । सत्यं भूतहितं प्रोक्तं ध्यानं वै विष्णुचिन्तनम्

satyena dhyānayogena manaśśuddhirihocyate | satyaṃ bhūtahitaṃ proktaṃ dhyānaṃ vai viṣṇucintanam

मार्जनालेपने चैव स्थानशुद्धिर्विधीयते । दहनाप्यायने चैव क्षालनात् प्रोक्षणादपि

mārjanālepane caiva sthānaśuddhirvidhīyate | dahanāpyāyane caiva kṣālanāt prokṣaṇādapi

द्रव्यशुद्धिं विजानीयात् साधकः परमार्थवित् । पात्राणि पूततोयेन शुद्धं प्रक्षालयेत्तु वै

dravyaśuddhiṃ vijānīyāt sādhakaḥ paramārthavit | pātrāṇi pūtatoyena śuddhaṃ prakṣālayettu vai

तिन्त्रिणी सिकताम्भोभिः बिम्बशुद्धिः प्रजायते । एवं शुद्धिं क्रमात्कृत्वा भद्रपीठं तु विन्यसेत्

tintriṇī sikatāmbhobhiḥ bimbaśuddhiḥ prajāyate | evaṃ śuddhiṃ kramātkṛtvā bhadrapīṭhaṃ tu vinyaset

वस्त्रे तु फलकेवापि न्यसेदर्घ्यादि पात्रकान् । अर्घ्यं पाद्यं तथाचामं स्नानीयं शुद्धपात्रकम्

vastre tu phalakevāpi nyasedarghyādi pātrakān | arghyaṃ pādyaṃ tathācāmaṃ snānīyaṃ śuddhapātrakam

अग्न्यादिब्रह्मपर्यन्तमाधारोपरि विन्यसेत् । अर्घ्ये गन्धं फलं चैव पाद्ये दूर्वां तिलं तथा

agnyādibrahmaparyantamādhāropari vinyaset | arghye gandhaṃ phalaṃ caiva pādye dūrvāṃ tilaṃ tathā

एलालवङ्गमाचामे स्नानीये चन्दनं परम् । शुद्धतोये विशेषेण तथैव परिपूजनम्

elālavaṅgamācāme snānīye candanaṃ param | śuddhatoye viśeṣeṇa tathaiva paripūjanam

श्रीरर्घ्यस्य भवेद्देवी वागीशीत्वाचमस्य च । पाद्ये च पितरं देवं स्नानीये वरुणं तथा

śrīrarghyasya bhaveddevī vāgīśītvācamasya ca | pādye ca pitaraṃ devaṃ snānīye varuṇaṃ tathā

शुद्धोदके च शान्तिं च पञ्च पात्रस्यदेवताः । दहनाप्यायनेचैव सौरभेयीप्रदर्शनम्

śuddhodake ca śāntiṃ ca pañca pātrasyadevatāḥ | dahanāpyāyanecaiva saurabheyīpradarśanam

छोटिकादर्शनं कुर्यात् गन्धपुष्पादिधूपकैः । पूजयेत् सर्वपात्राणि पञ्चोपनिषदैः क्रमात्

choṭikādarśanaṃ kuryāt gandhapuṣpādidhūpakaiḥ | pūjayet sarvapātrāṇi pañcopaniṣadaiḥ kramāt

उदभाण्डं समभ्यर्च्य गन्धपुष्पैस्तथैव च । द्वारपूजां ततः कुर्यात् द्वारस्थाने विशेषतः

udabhāṇḍaṃ samabhyarcya gandhapuṣpaistathaiva ca | dvārapūjāṃ tataḥ kuryāt dvārasthāne viśeṣataḥ

आत्मानमर्चयित्वा तु गुरुपंक्ति प्रपूजयेत् । गुरुं परं गुरुं चैव तथा सिद्धगण यजेत्

ātmānamarcayitvā tu gurupaṃkti prapūjayet | guruṃ paraṃ guruṃ caiva tathā siddhagaṇa yajet

द्वारपूजां पुरा विप्र प्रासादपुरुषं यजेत् । पीठस्थदेवतान् सर्वान् गन्धपुष्पादिभिर्यजेत्

dvārapūjāṃ purā vipra prāsādapuruṣaṃ yajet | pīṭhasthadevatān sarvān gandhapuṣpādibhiryajet

धर्मादिचतुरश्चैव अधर्मादींस्तथैव च । वेददींश्चतुरश्चैव युगादींश्चतुरस्तथा

dharmādicaturaścaiva adharmādīṃstathaiva ca | vedadīṃścaturaścaiva yugādīṃścaturastathā

गुणत्रयं तदूर्ध्वे तु तदूर्ध्वे मण्डलत्रयम् । आधारं प्रथमं कूर्मं कालाग्निं तदनन्तरम्

guṇatrayaṃ tadūrdhve tu tadūrdhve maṇḍalatrayam | ādhāraṃ prathamaṃ kūrmaṃ kālāgniṃ tadanantaram

अनन्तं मणिकं चैव भद्रपीठं च पङ्कजम् । स्थानमापूजयेत् सर्वान् परिवारांस्तथैव च

anantaṃ maṇikaṃ caiva bhadrapīṭhaṃ ca paṅkajam | sthānamāpūjayet sarvān parivārāṃstathaiva ca

वासुदेवादिकांश्चैव तथा शङ्खादिकान् परम् । कुमुदादि गणान् सर्वान् तथा इन्द्रादिपालकान्

vāsudevādikāṃścaiva tathā śaṅkhādikān param | kumudādi gaṇān sarvān tathā indrādipālakān

विष्वक्सेनगणान् सर्वांश्चण्डादिकपुरस्सरम् । एतान् संपूजयेदर्घ्यगन्धपुष्पादिधूपकैः

viṣvaksenagaṇān sarvāṃścaṇḍādikapurassaram | etān saṃpūjayedarghyagandhapuṣpādidhūpakaiḥ

आवाहनं ततः कुर्यात् मूलाद्वै कर्मकौतुकम् । अनेकैरुपचारैर्वा अष्टोत्तरशतैस्तु वा

āvāhanaṃ tataḥ kuryāt mūlādvai karmakautukam | anekairupacārairvā aṣṭottaraśataistu vā

चतुष्षष्टिक्रमं वापि द्वाविंशक्रममेव च । परार्थयजने विप्र एतन्न्यूनं न कारयेत्

catuṣṣaṣṭikramaṃ vāpi dvāviṃśakramameva ca | parārthayajane vipra etannyūnaṃ na kārayet

आत्मार्थे षोडशं प्रोक्तं द्वात्रिंशत्क्रममेव वा । आवाहनं नमस्कारः प्रत्यत्थानमनन्तरम्

ātmārthe ṣoḍaśaṃ proktaṃ dvātriṃśatkramameva vā | āvāhanaṃ namaskāraḥ pratyatthānamanantaram

पुष्पाञ्जलिः स्वागतोक्तिरासनं पादपीठिका । अर्घ्यं पाद्यं तथाचामं तत्क्रमो वक्ष्यतेऽधुना

puṣpāñjaliḥ svāgatoktirāsanaṃ pādapīṭhikā | arghyaṃ pādyaṃ tathācāmaṃ tatkramo vakṣyate'dhunā

अर्घ्यदाने विशेषेण घण्टां शङ्खं निनादयेत् । आवाहने तु विप्रेन्द्र निगमं वाद्यमाचरेत्

arghyadāne viśeṣeṇa ghaṇṭāṃ śaṅkhaṃ ninādayet | āvāhane tu viprendra nigamaṃ vādyamācaret

शङ्खद्वयं काहलञ्च शृङ्गनादं तथैव च । पाद्यदाने तु विप्रेन्द्र द्विर्दद्याच्च पदाम्बुजे

śaṅkhadvayaṃ kāhalañca śṛṅganādaṃ tathaiva ca | pādyadāne tu viprendra dvirdadyācca padāmbuje

वस्त्रेण मार्जनं कृत्वा चन्दनालेपनं चरेत् । पुष्पं पृथक् पृथक् दद्यात् सुगन्धं पाद्यमेव वा

vastreṇa mārjanaṃ kṛtvā candanālepanaṃ caret | puṣpaṃ pṛthak pṛthak dadyāt sugandhaṃ pādyameva vā

पाद्यदाने तु शङ्खंस्यादाचामं हीनशङ्खकम् । आचामं तु त्रिर्दद्यात्तु द्विरुन्मृज्य च संस्पृशेत्

pādyadāne tu śaṅkhaṃsyādācāmaṃ hīnaśaṅkhakam | ācāmaṃ tu trirdadyāttu dvirunmṛjya ca saṃspṛśet

नेत्रं नासां तथा श्रोत्रमंसयोर्द्वितयं स्पृशेत् । अर्घ्यं शिरसि विन्यस्य पाद्यं पादाम्बुजद्वये

netraṃ nāsāṃ tathā śrotramaṃsayordvitayaṃ spṛśet | arghyaṃ śirasi vinyasya pādyaṃ pādāmbujadvaye

आचामं हस्तके दद्याच्चक्षुरादेस्तु तत्र तु । उन्मृजाकरणे विप्र तिर्यङ्मूर्ध्नि परामृशेत्

ācāmaṃ hastake dadyāccakṣurādestu tatra tu | unmṛjākaraṇe vipra tiryaṅmūrdhni parāmṛśet

गन्धानुलेपनं देयं पुष्पं शिरसि अंसयोः । मुक्तपुष्पञ्च पत्रं च त्रिर्दद्याद्द्वे पदाम्बुजे

gandhānulepanaṃ deyaṃ puṣpaṃ śirasi aṃsayoḥ | muktapuṣpañca patraṃ ca trirdadyāddve padāmbuje

धूपदानं मधुपर्कं ताम्बूलं गन्धभावितम् । मुद्गमात्रप्रदानं च पादुकं स्नानविष्टरम्

dhūpadānaṃ madhuparkaṃ tāmbūlaṃ gandhabhāvitam | mudgamātrapradānaṃ ca pādukaṃ snānaviṣṭaram

मधुपर्कप्रदाने तु आचामं केवलं ददेत् । आसनेषु च सर्वेषु वस्त्रताम्बूलदानके

madhuparkapradāne tu ācāmaṃ kevalaṃ dadet | āsaneṣu ca sarveṣu vastratāmbūladānake

पादप्रक्षालने चैव भोजनान्ते विशेषतः । आचामं कारयेन्नित्यं वस्त्रमञ्जनलेपनम्

pādaprakṣālane caiva bhojanānte viśeṣataḥ | ācāmaṃ kārayennityaṃ vastramañjanalepanam

स्नानासनं निवेद्याथ पादप्रक्षालनं चरेत् । आचामं स्नानशाटीं च पुनराचाममेव च

snānāsanaṃ nivedyātha pādaprakṣālanaṃ caret | ācāmaṃ snānaśāṭīṃ ca punarācāmameva ca

दन्तधावनकं चैव जिह्वानिर्लेखनं तथा । गण्डूषाचमनं चैव वस्त्रमाल्यानुलेपनम्

dantadhāvanakaṃ caiva jihvānirlekhanaṃ tathā | gaṇḍūṣācamanaṃ caiva vastramālyānulepanam

मुखवासं च ताम्बूलं तथा दर्पणपूर्वकम् । स्कन्धशाटीं तथा तैलं सुगन्धं कुसुमावृतम्

mukhavāsaṃ ca tāmbūlaṃ tathā darpaṇapūrvakam | skandhaśāṭīṃ tathā tailaṃ sugandhaṃ kusumāvṛtam

नेत्रवस्त्रावबद्धं च अपूपानि निवेदयेत् । वीजयेत्तालवृन्तेन अभ्यङ्गं सम्यगाचरेत्

netravastrāvabaddhaṃ ca apūpāni nivedayet | vījayettālavṛntena abhyaṅgaṃ samyagācaret

अपूपादिनिवेद्यान्ते आचामं नागवल्लिकां । कदलीमुष्णोकं चैव मुखालेपं समाचरेत्

apūpādinivedyānte ācāmaṃ nāgavallikāṃ | kadalīmuṣṇokaṃ caiva mukhālepaṃ samācaret

चन्दनं मुखलेपार्थं मुष्टिकर्पूरभावितम् । तैलं बहुसुगन्धं च उदकं स्वादु शीतलम्

candanaṃ mukhalepārthaṃ muṣṭikarpūrabhāvitam | tailaṃ bahusugandhaṃ ca udakaṃ svādu śītalam

शुद्धस्नानं ततः कृत्वा धौतवस्त्रं प्रदापयेत् । अर्घ्यं च रजनीस्नानं पुनः स्नानं तथैव च

śuddhasnānaṃ tataḥ kṛtvā dhautavastraṃ pradāpayet | arghyaṃ ca rajanīsnānaṃ punaḥ snānaṃ tathaiva ca

धौतवस्त्रप्रदानं च पात्राणां च प्रकल्पनम् । पूजनं पूर्ववत् कुर्यादर्घ्यदानं समाचरेत्

dhautavastrapradānaṃ ca pātrāṇāṃ ca prakalpanam | pūjanaṃ pūrvavat kuryādarghyadānaṃ samācaret

पाद्यमाचमनीयं च गन्धालेपनमाचरेत् । पवित्रं चोपवीतं च उत्तरासङ्गमेव च

pādyamācamanīyaṃ ca gandhālepanamācaret | pavitraṃ copavītaṃ ca uttarāsaṅgameva ca

पुष्पमाला धूपदानं दीपं वेदैश्च पाठनम् । नानाविधानि स्तोत्राणि गद्यपद्यगतानि च

puṣpamālā dhūpadānaṃ dīpaṃ vedaiśca pāṭhanam | nānāvidhāni stotrāṇi gadyapadyagatāni ca

प्राक्र्टं मङ्गलंचैव पैशाचं मङ्गलं तथा । गीतमङ्गलकं चैव नृत्तं वाद्यं तथैव च

prākrṭaṃ maṅgalaṃcaiva paiśācaṃ maṅgalaṃ tathā | gītamaṅgalakaṃ caiva nṛttaṃ vādyaṃ tathaiva ca

सहस्रधारया स्नानं कलशस्नानपूर्वकम् । द्वादशं नवकं वापि यथा वित्तानुसारतः

sahasradhārayā snānaṃ kalaśasnānapūrvakam | dvādaśaṃ navakaṃ vāpi yathā vittānusārataḥ

घृतं पाद्यं दधि चैव अर्घ्यं क्षीरमतः परम् । आचामं गन्धतोयं च पञ्चगव्यं कषायकम्

ghṛtaṃ pādyaṃ dadhi caiva arghyaṃ kṣīramataḥ param | ācāmaṃ gandhatoyaṃ ca pañcagavyaṃ kaṣāyakam

यथा नवघटे प्रोक्तं द्वादशे वाधिकं शृणु । रत्नं लोहं फलं पुष्पं मध्ये च चतुरःक्रमात्

yathā navaghaṭe proktaṃ dvādaśe vādhikaṃ śṛṇu | ratnaṃ lohaṃ phalaṃ puṣpaṃ madhye ca caturaḥkramāt

द्रव्याणामप्यलाभे तु तद्वर्गैकं प्रशस्यते । नित्ये च स्नपने चैव कौतुकेनाङ्कुरार्पणम्

dravyāṇāmapyalābhe tu tadvargaikaṃ praśasyate | nitye ca snapane caiva kautukenāṅkurārpaṇam

निशाचूर्णैः स्नपनं नेष्यते मण्टपस्थले । अन्तरान्तरयोगेन अर्घ्यदानं समाचरेत्

niśācūrṇaiḥ snapanaṃ neṣyate maṇṭapasthale | antarāntarayogena arghyadānaṃ samācaret

सहस्रधारया स्नान मनुवाकत्रयं भवेत् । विसꣳउसूक्ताभिषेकं च श्रीसूक्तेन श्रियं तथा

sahasradhārayā snāna manuvākatrayaṃ bhavet | visṁusūktābhiṣekaṃ ca śrīsūktena śriyaṃ tathā

भूसूक्तेन भुअं प्रोक्तं स्नपने प्रत्यृचं भवेत् । अष्टाक्षरेण वा सर्वं द्वादशाक्षरेण भवेत्

bhūsūktena bhuaṃ proktaṃ snapane pratyṛcaṃ bhavet | aṣṭākṣareṇa vā sarvaṃ dvādaśākṣareṇa bhavet

स्नानान्ते भोजनान्ते च अलङ्कारासनान्तके । सायाह्ने तु विशेषेण नीराजनमथाचरेत्

snānānte bhojanānte ca alaṅkārāsanāntake | sāyāhne tu viśeṣeṇa nīrājanamathācaret

भ्रामयेद्घटदीपेन एकधा वा द्विधा त्रिधा । बहुदीपसमायुक्तं नीराजनपरिस्थितम्

bhrāmayedghaṭadīpena ekadhā vā dvidhā tridhā | bahudīpasamāyuktaṃ nīrājanaparisthitam

द्वयं चतुर्थं षट्कं वा अष्टकं दशकं तु वा । द्वादशं षोडशं वापि विंशं त्रिंशमथापि वा

dvayaṃ caturthaṃ ṣaṭkaṃ vā aṣṭakaṃ daśakaṃ tu vā | dvādaśaṃ ṣoḍaśaṃ vāpi viṃśaṃ triṃśamathāpi vā

घटदीपं विशेषेण दीक्षितेन परिष्कृतम् । अर्चयेदर्घ्यपुष्पाद्यैर्देवं तुष्ट्वा यथाक्रमम्

ghaṭadīpaṃ viśeṣeṇa dīkṣitena pariṣkṛtam | arcayedarghyapuṣpādyairdevaṃ tuṣṭvā yathākramam

भ्रामयेद्देवदेवेश आपादतलमस्तकम् । धौतवस्त्रद्वयेनैव शिरोगात्रं प्रमार्जयेत्

bhrāmayeddevadeveśa āpādatalamastakam | dhautavastradvayenaiva śirogātraṃ pramārjayet

अधरोत्तरवस्त्रं च शिरोवेष्टनमाचरेत् । गीतवाद्यादिसंयुक्तमलंकारासनं नयेत्

adharottaravastraṃ ca śiroveṣṭanamācaret | gītavādyādisaṃyuktamalaṃkārāsanaṃ nayet

अलंकारैरलंकृत्य आसने च विशेषतः । * * * * * * * * * * * * समाविशेत् ?

alaṃkārairalaṃkṛtya āsane ca viśeṣataḥ | * * * * * * * * * * * * samāviśet ?

अर्घ्यादिकल्पनं कुर्यात् पूर्ववन्मंत्रवित्तम । द्वारार्चनं ततः कुर्यात् परिवारार्चनं तथा

arghyādikalpanaṃ kuryāt pūrvavanmaṃtravittama | dvārārcanaṃ tataḥ kuryāt parivārārcanaṃ tathā

विष्वक्सेनार्चनं चैव पीठदेवार्चनं तथा । अर्घ्यादिकं तथा कुर्यात् पाद्यमाचमनं तथा

viṣvaksenārcanaṃ caiva pīṭhadevārcanaṃ tathā | arghyādikaṃ tathā kuryāt pādyamācamanaṃ tathā

प्रतिग्रहत्रयं प्रोक्तं समाराधनकर्मणि । कर्पूररजसायुक्तं शरीरस्नानमाचरेत्

pratigrahatrayaṃ proktaṃ samārādhanakarmaṇi | karpūrarajasāyuktaṃ śarīrasnānamācaret

मृगमदं शिरस्नानं प्रोक्तं वै विष्णुना पुरा । गात्रानुलेपनं कुर्यात् तथावै मिश्रचन्दनैः

mṛgamadaṃ śirasnānaṃ proktaṃ vai viṣṇunā purā | gātrānulepanaṃ kuryāt tathāvai miśracandanaiḥ

बाहुमूलद्वये विप्र कृत्रिमालेपनं भवेत् । गन्धैर्नानाविधैः पुष्पैश्शिरोवेष्तनमाचरेत्

bāhumūladvaye vipra kṛtrimālepanaṃ bhavet | gandhairnānāvidhaiḥ puṣpaiśśiroveṣtanamācaret

मल्लदण्डसमाकारं कर्णिकाकारमेव च । शिरोमाल्यैरलंकृत्य बाहुमूले प्रलम्बयेत्

malladaṇḍasamākāraṃ karṇikākārameva ca | śiromālyairalaṃkṛtya bāhumūle pralambayet

उपवीतं प्रदद्यात्तु भूषणानि तथैव च । ललाटे तिलकं कृत्वा तथा चोर्ध्वं च पुण्ड्रकम्

upavītaṃ pradadyāttu bhūṣaṇāni tathaiva ca | lalāṭe tilakaṃ kṛtvā tathā cordhvaṃ ca puṇḍrakam

ताम्बूलं दर्पणं चैव धूपं दीपं तथैव च । वाहनं चामरं छत्रं ध्वजं मङ्गलकीर्तनम्

tāmbūlaṃ darpaṇaṃ caiva dhūpaṃ dīpaṃ tathaiva ca | vāhanaṃ cāmaraṃ chatraṃ dhvajaṃ maṅgalakīrtanam

वेदघोषं पुराणञ्च शङ्खकाहलनादनम् । गीतं नृत्तं तथा वाद्यं मात्रादानपुरस्सरम्

vedaghoṣaṃ purāṇañca śaṅkhakāhalanādanam | gītaṃ nṛttaṃ tathā vādyaṃ mātrādānapurassaram

प्रदक्षिणं नमस्कारस्तथा नीराजनं भवेत् । भोज्यासने तु देवेशं त्रिभिर्भागवतैस्सह

pradakṣiṇaṃ namaskārastathā nīrājanaṃ bhavet | bhojyāsane tu deveśaṃ tribhirbhāgavataissaha

पाद्यमर्घ्यं तथाचामं मधुपर्कमनन्तरम् । आचामं चैव ताम्बूलं तिलगोदानमेव च

pādyamarghyaṃ tathācāmaṃ madhuparkamanantaram | ācāmaṃ caiva tāmbūlaṃ tilagodānameva ca

अङ्गशाटीं तथा दद्यादर्हणं भोजनं तथा । पायसं चैव मुद्गान्नं शुद्धान्नं पायसैर्युतं

aṅgaśāṭīṃ tathā dadyādarhaṇaṃ bhojanaṃ tathā | pāyasaṃ caiva mudgānnaṃ śuddhānnaṃ pāyasairyutaṃ

पानकं चैव पानीयं गण्डूषाचमनं तथा । वस्त्रेण मार्जनं कृत्वा गन्धालेपनमाचरेत्

pānakaṃ caiva pānīyaṃ gaṇḍūṣācamanaṃ tathā | vastreṇa mārjanaṃ kṛtvā gandhālepanamācaret

पाञ्चरात्रान् समाहूय अर्घ्याद्यैस्संप्रपूजयेत् । तंत्रदानं ततः कुर्यान्मधुपर्कपुरस्सरम्

pāñcarātrān samāhūya arghyādyaissaṃprapūjayet | taṃtradānaṃ tataḥ kuryānmadhuparkapurassaram

मात्रादानं ततःकृत्वा ताम्बूलं च निवेदयेत् । अक्षमालां समभ्यर्च्य जपकर्म समाचरेत्

mātrādānaṃ tataḥkṛtvā tāmbūlaṃ ca nivedayet | akṣamālāṃ samabhyarcya japakarma samācaret

महानसं प्रविश्याथ होमकर्म समाचरेत् । इति संक्षेपतः प्रोक्तं समाराधनमुत्तमम्

mahānasaṃ praviśyātha homakarma samācaret | iti saṃkṣepataḥ proktaṃ samārādhanamuttamam

711

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां समाराधनविधिर्नाम सप्तदशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ samārādhanavidhirnāma saptadaśo'dhyāyaḥ

अथ अष्टादशोऽध्यायः श्रीभगवान् - अग्निकार्यमथो वक्ष्ये सङ्ग्रहान्मुनिसत्तम । पचनालयमासाद्य द्वारमभ्यर्च्य साधकः

atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ śrībhagavān - agnikāryamatho vakṣye saṅgrahānmunisattama | pacanālayamāsādya dvāramabhyarcya sādhakaḥ

चुल्ल्यां दक्षिणतो विप्र होमकुण्डं समाचरेत् । चतुरशं समंचैव योनिनाभिसमन्वितम्

cullyāṃ dakṣiṇato vipra homakuṇḍaṃ samācaret | caturaśaṃ samaṃcaiva yoninābhisamanvitam

मेखलात्रयसंयुक्तं पीठकादिसमन्वितम् । कुण्डस्य दक्षिणे पार्श्वे आसने तु समाविशेत्

mekhalātrayasaṃyuktaṃ pīṭhakādisamanvitam | kuṇḍasya dakṣiṇe pārśve āsane tu samāviśet

श्रीकरं विस्तरे पार्श्वे उल्लेखनमथाचरेत् । पूर्वाग्रे त्रिभिरैखैश्च उत्तराग्रे तथैव च

śrīkaraṃ vistare pārśve ullekhanamathācaret | pūrvāgre tribhiraikhaiśca uttarāgre tathaiva ca

पूर्वाग्रं याम्यसौम्यं स्यादुत्तराग्रं तु पश्चिमम् । अग्निं समिन्धयेत्पश्चात् प्राणायाममथाचरेत्

pūrvāgraṃ yāmyasaumyaṃ syāduttarāgraṃ tu paścimam | agniṃ samindhayetpaścāt prāṇāyāmamathācaret

दर्भैः परिस्तरेत्तत्र वासुदेवादिमन्त्रतः । कुण्डस्योत्तरपार्श्वे तु दर्भैस्तत्र परिस्तरेत्

darbhaiḥ paristarettatra vāsudevādimantrataḥ | kuṇḍasyottarapārśve tu darbhaistatra paristaret

पात्राणां सादनं कुर्याद्वितयुग्मेन साधकः । आज्यपात्रं तहा दर्वीं प्रोक्षणीं प्रणीतामपि

pātrāṇāṃ sādanaṃ kuryādvitayugmena sādhakaḥ | ājyapātraṃ tahā darvīṃ prokṣaṇīṃ praṇītāmapi

इध्मं दर्वीं विशेषेण साधयेन्मन्त्रवित्तमः । प्रोक्षणीं पुरतो न्यस्य पवित्रं तत्र निक्षिपेत्

idhmaṃ darvīṃ viśeṣeṇa sādhayenmantravittamaḥ | prokṣaṇīṃ purato nyasya pavitraṃ tatra nikṣipet

पूरयेज्जलपात्रेण तत्रोत्प्लावनमाचरेत् । तज्जलैः प्रोक्षयेत्पात्राण्युत्तानं सम्यगाचरेत्

pūrayejjalapātreṇa tatrotplāvanamācaret | tajjalaiḥ prokṣayetpātrāṇyuttānaṃ samyagācaret

पुनश्च प्रोक्षणं कुर्यात् प्रणीतां पुरतो न्यसेत् । उत्प्लावनं पूर्ववत्कृत्वा दर्भेण च विधानतः

punaśca prokṣaṇaṃ kuryāt praṇītāṃ purato nyaset | utplāvanaṃ pūrvavatkṛtvā darbheṇa ca vidhānataḥ

ललाटसममुद्धृत्य स्थापयेन्मेखलोपरि । अग्नेरुत्तरपार्श्वे तु ब्रह्मकूर्चं विनिक्षिपेत्

lalāṭasamamuddhṛtya sthāpayenmekhalopari | agneruttarapārśve tu brahmakūrcaṃ vinikṣipet

ब्रह्माणमर्चयेद्विद्वान् अर्घ्यगन्धादिभिः क्रमात् । आज्यपात्रं समादाय आज्यं निक्षिप्य साधकः

brahmāṇamarcayedvidvān arghyagandhādibhiḥ kramāt | ājyapātraṃ samādāya ājyaṃ nikṣipya sādhakaḥ

अग्नेरुत्तरपार्श्वे तु अङ्गारान्विभजेत्ततः । विभज्योर्ध्वे प्रतिष्ठाप्य दर्भानादीपयेत्ततः

agneruttarapārśve tu aṅgārānvibhajettataḥ | vibhajyordhve pratiṣṭhāpya darbhānādīpayettataḥ

दर्भाग्रौ तत्र निक्षिप्य पुनरादीप्य दर्शयेत् । आज्यपात्रं समुद्धृत्य अङ्गारान् सहयोजयेत्

darbhāgrau tatra nikṣipya punarādīpya darśayet | ājyapātraṃ samuddhṛtya aṅgārān sahayojayet

आदाय पुरतो न्यस्य उत्प्लावनं सम्यगाचरेत् । कूर्चमग्रे विनिक्षिप्य सौरभेयीं प्रदर्शयेत्

ādāya purato nyasya utplāvanaṃ samyagācaret | kūrcamagre vinikṣipya saurabheyīṃ pradarśayet

दर्वीमादाय सव्येन अपसव्येन दर्भकम् । त्रिधा सन्तापयेद्विद्वान् दर्भानग्नौ विनिक्षिपेत्

darvīmādāya savyena apasavyena darbhakam | tridhā santāpayedvidvān darbhānagnau vinikṣipet

परिधिं विन्यसेद्विप्र आज्यं दक्षिणमुत्तरे । * * चनं क्रमात् कृत्वा ऊर्ध्वं विन्यस्य कोणयोः

paridhiṃ vinyasedvipra ājyaṃ dakṣiṇamuttare | * * canaṃ kramāt kṛtvā ūrdhvaṃ vinyasya koṇayoḥ

अनुयाजन्न्यसेद्विद्वान् प्रणीतां मुखमध्यमे । इध्महोमं ततः कृत्वा आधारं जुहुयात्ततः

anuyājannyasedvidvān praṇītāṃ mukhamadhyame | idhmahomaṃ tataḥ kṛtvā ādhāraṃ juhuyāttataḥ

अनिलाद्यग्निपर्यन्तमाधारं प्रथमं हुनेत् । नैर्-ऋतादीश पर्यन्तमाधारं तु द्वितीयकम्

anilādyagniparyantamādhāraṃ prathamaṃ hunet | nair-ṛtādīśa paryantamādhāraṃ tu dvitīyakam

अग्नेस्सव्यापसव्ये तु अग्नेस्सोमेन हूयते । देवीं देवं ततो दद्यादृतुसङ्गमनं परम्

agnessavyāpasavye tu agnessomena hūyate | devīṃ devaṃ tato dadyādṛtusaṅgamanaṃ param

उभाभ्यामपि सञ्जातमग्निं च परिचिन्तयेत् । होमान्तादिक्रियां? कृत्वा आज्येन द्विजसत्तम

ubhābhyāmapi sañjātamagniṃ ca paricintayet | homāntādikriyāṃ? kṛtvā ājyena dvijasattama

समिदाज्येन चरुणा प्रत्येकं षोडशाहुतीः । जिह्वाहोमं ततः कृत्वा ज्ञात्वा शक्तिं च होमयेत्

samidājyena caruṇā pratyekaṃ ṣoḍaśāhutīḥ | jihvāhomaṃ tataḥ kṛtvā jñātvā śaktiṃ ca homayet

नित्यहोमं विशेषेण क्रमाद्वक्ष्ये विशेषतः । अग्निं समिन्धयेत्पश्चात् प्राणायामं च कारयेत्

nityahomaṃ viśeṣeṇa kramādvakṣye viśeṣataḥ | agniṃ samindhayetpaścāt prāṇāyāmaṃ ca kārayet

परिषेचनं क्र्मात्कृत्वा अग्निं ध्यात्वा समर्चयेत् । समिदाज्येन चरुणा यद्वा आज्येन वा भवेत्

pariṣecanaṃ krmātkṛtvā agniṃ dhyātvā samarcayet | samidājyena caruṇā yadvā ājyena vā bhavet

मूलमन्त्रत्रयेणैव त्रिर्द्रव्यैः परिहोमयेत् । द्वादशाष्टाहुतीर्वापि बलिं दद्यात्समन्ततः

mūlamantratrayeṇaiva trirdravyaiḥ parihomayet | dvādaśāṣṭāhutīrvāpi baliṃ dadyātsamantataḥ

आत्मनः पुरतश्चैव पितॄणां पिण्डमाचरेत् । दर्भैः परिस्तरेत्पश्चात् कबलत्रयमाचरेत्

ātmanaḥ purataścaiva pitṝṇāṃ piṇḍamācaret | darbhaiḥ paristaretpaścāt kabalatrayamācaret

पितृमातृगणाभ्यां वै विश्वेदेवा अनन्तरम् । कबलत्रितयं दद्याद्वामहस्तेन देशिकः

pitṛmātṛgaṇābhyāṃ vai viśvedevā anantaram | kabalatritayaṃ dadyādvāmahastena deśikaḥ

जलपूर्वं प्रदद्यात्तु पश्चाद्वै परिषेचनम् । पितॄणां संविभागेन देवदेवः प्रसीदति

jalapūrvaṃ pradadyāttu paścādvai pariṣecanam | pitṝṇāṃ saṃvibhāgena devadevaḥ prasīdati

देवदेवप्रसादेन सर्वसिद्धिकरं भवेत् । बलिकार्यं प्रवक्ष्यामि समासादवधारय

devadevaprasādena sarvasiddhikaraṃ bhavet | balikāryaṃ pravakṣyāmi samāsādavadhāraya

बलिञ्च पूर्वतः कृत्वा पश्चादुत्सवमाचरेत् । चरुपात्रं च पुष्पञ्च घण्टां वै धूपपात्रकम्

baliñca pūrvataḥ kṛtvā paścādutsavamācaret | carupātraṃ ca puṣpañca ghaṇṭāṃ vai dhūpapātrakam

बलिदाने विशेषेण शङ्खभेरीरवाकुलैः । गर्भद्वारादि पीठान्तं बलिं दद्याद्विचक्षणः

balidāne viśeṣeṇa śaṅkhabherīravākulaiḥ | garbhadvārādi pīṭhāntaṃ baliṃ dadyādvicakṣaṇaḥ

कुमुदादि गणानां च इन्द्रादीनां पृथक् पृथक् । मुष्ट्या परिमितैर्द्रव्यैः त्रिर्दद्यात् बलिकर्मणि

kumudādi gaṇānāṃ ca indrādīnāṃ pṛthak pṛthak | muṣṭyā parimitairdravyaiḥ trirdadyāt balikarmaṇi

पूर्वमभ्यर्च्य चार्घ्याद्यैर्जलपूर्वं विनिक्षिपेत् । घण्टाशब्देन संयुक्तं बलिवाद्येन संयुतम्

pūrvamabhyarcya cārghyādyairjalapūrvaṃ vinikṣipet | ghaṇṭāśabdena saṃyuktaṃ balivādyena saṃyutam

चण्डं चैव प्रचण्डं च शङ्खपद्मनिधींस्तथा । भद्रं चैव सुभद्रं च तथा धातृविधातृकौ

caṇḍaṃ caiva pracaṇḍaṃ ca śaṅkhapadmanidhīṃstathā | bhadraṃ caiva subhadraṃ ca tathā dhātṛvidhātṛkau

जयं च विजयं चैव तत्तद्द्वारेषु पूजयेत् । शङ्खं चक्रं गदां पद्मं मुसलं खड्गमेव च

jayaṃ ca vijayaṃ caiva tattaddvāreṣu pūjayet | śaṅkhaṃ cakraṃ gadāṃ padmaṃ musalaṃ khaḍgameva ca

शार्ङ्गं च वनमालां च अन्तरावरणे स्थितान् । कुमुदं कुमुदाक्षञ्च पुण्डरीकं च वामनम्

śārṅgaṃ ca vanamālāṃ ca antarāvaraṇe sthitān | kumudaṃ kumudākṣañca puṇḍarīkaṃ ca vāmanam

शङ्कुकर्णं सर्वनेत्रं सुमुखं सुप्रतिष्ठितम् । इन्द्रमग्निं यमं चैव निर्-ऋतिं वरुणं तथा

śaṅkukarṇaṃ sarvanetraṃ sumukhaṃ supratiṣṭhitam | indramagniṃ yamaṃ caiva nir-ṛtiṃ varuṇaṃ tathā

वायुं सोमं तथैशानं तृतीयावरणे स्थितम् । विश्वेश्वरं च दिग्भागे क्षेत्रपालबलिं ददेत्

vāyuṃ somaṃ tathaiśānaṃ tṛtīyāvaraṇe sthitam | viśveśvaraṃ ca digbhāge kṣetrapālabaliṃ dadet

पीठोपरि विशेषेण सर्वभूतबलिं क्षिपेत् । एवं दत्वा विधानेन नित्योत्सवमथाचरेत्

pīṭhopari viśeṣeṇa sarvabhūtabaliṃ kṣipet | evaṃ datvā vidhānena nityotsavamathācaret

बलिबिम्बं समादाय यानमारोप्य देशिकः । छत्रचामरसंयुक्तं बहूदीपसमन्वितम्

balibimbaṃ samādāya yānamāropya deśikaḥ | chatracāmarasaṃyuktaṃ bahūdīpasamanvitam

अनेकैः परिकरैर्युक्तं गीतवाद्यसमन्वितम् । आनयेद्देवदेवेशं प्रादक्षिण्येन मन्दिरम्

anekaiḥ parikarairyuktaṃ gītavādyasamanvitam | ānayeddevadeveśaṃ prādakṣiṇyena mandiram

एकधा वा द्विधा वापि त्रिधा वापि परिभ्रमेत् । बलिपीठं परिभ्राम्य पूर्वपार्श्वे स्थितिं चरेत्

ekadhā vā dvidhā vāpi tridhā vāpi paribhramet | balipīṭhaṃ paribhrāmya pūrvapārśve sthitiṃ caret

गीतं नृत्तं च वाद्यं च श्रावयेद्देवदेवकम् । गमयेन्मन्दिरं प्राज्ञो मण्डपे सन्निवेशयेत्

gītaṃ nṛttaṃ ca vādyaṃ ca śrāvayeddevadevakam | gamayenmandiraṃ prājño maṇḍape sanniveśayet

पूजयेच्च निवेद्यान्तमर्घ्यगन्धादिना तथा । अर्घ्यं पाद्यं तथाचामं गन्धं पुष्पं च धूपकम्

pūjayecca nivedyāntamarghyagandhādinā tathā | arghyaṃ pādyaṃ tathācāmaṃ gandhaṃ puṣpaṃ ca dhūpakam

दीपं निवेदनञ्चैव ताम्बूलं गीतवाद्यकम् । स्वस्थाने सन्निवेश्याथ विष्वक्सेनं प्रसादयेत्

dīpaṃ nivedanañcaiva tāmbūlaṃ gītavādyakam | svasthāne sanniveśyātha viṣvaksenaṃ prasādayet

अर्घ्यादिदीपपर्यन्तं पूजयित्वा विचक्षणः । निवेद्यस्यैकपात्रं तु विष्वक्सेनाय दापयेत्

arghyādidīpaparyantaṃ pūjayitvā vicakṣaṇaḥ | nivedyasyaikapātraṃ tu viṣvaksenāya dāpayet

तच्छेषं देवतावृन्दैर्मुक्तमन्यो न संस्पृशेत् । प्रदक्षिणं ततः कृत्वा प्रणिपत्य जनार्दनम्

taccheṣaṃ devatāvṛndairmuktamanyo na saṃspṛśet | pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā praṇipatya janārdanam

स्वगृहे संप्रविश्याथ अनुयागं समाचरेत् । आचार्ये भोजनाद्धीने देवपूजा च निष्फला

svagṛhe saṃpraviśyātha anuyāgaṃ samācaret | ācārye bhojanāddhīne devapūjā ca niṣphalā

यथाचाग्निमुखे भुङ्क्ते देवकारिमुखे हरिः । आचार्ये सुप्रसन्ने तु देवदेवः प्रसीदति

yathācāgnimukhe bhuṅkte devakārimukhe hariḥ | ācārye suprasanne tu devadevaḥ prasīdati

761

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां अग्निकार्यबलिप्रदानविधिर्नाम अष्टादशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ agnikāryabalipradānavidhirnāma aṣṭādaśo'dhyāyaḥ

अथ एकोनविंशोऽध्यायः भृगुः - स्नपनं श्रोतुमिच्छामि देवदेवस्य शार्ङ्गिणः । कालं ब्रूहि मम ब्रह्मन् द्रव्याणां विस्तृतिं क्रमात्

atha ekonaviṃśo'dhyāyaḥ bhṛguḥ - snapanaṃ śrotumicchāmi devadevasya śārṅgiṇaḥ | kālaṃ brūhi mama brahman dravyāṇāṃ vistṛtiṃ kramāt

श्रीभगवान् - स्नपनं ते प्रवक्ष्यामि विस्तरेण तवानघ । स्नपनं द्विविधं प्रोक्तं परापरविभेदतः

śrībhagavān - snapanaṃ te pravakṣyāmi vistareṇa tavānagha | snapanaṃ dvividhaṃ proktaṃ parāparavibhedataḥ

परं तु त्रिविधं प्रोक्तमपरं द्वादशं भवेत् । सहस्रं तदर्धकञ्च तदर्धन्तु तदर्धकम्

paraṃ tu trividhaṃ proktamaparaṃ dvādaśaṃ bhavet | sahasraṃ tadardhakañca tadardhantu tadardhakam

त्रिप्रकारं मया प्रोक्तं परंचैव विशेषतः । एकं त्रयं तथा पञ्च नवकं द्वादशं तथा

triprakāraṃ mayā proktaṃ paraṃcaiva viśeṣataḥ | ekaṃ trayaṃ tathā pañca navakaṃ dvādaśaṃ tathā

सप्तदशं पञ्चविंशं षट्त्रिंशच्च नवोत्तरम् । चत्वारिंशद्विशेषेण अशीत्येकादशं क्रमात्

saptadaśaṃ pañcaviṃśaṃ ṣaṭtriṃśacca navottaram | catvāriṃśadviśeṣeṇa aśītyekādaśaṃ kramāt

अष्टोत्तरशतं चैव एवं द्वादशकं भवेत् । अयने विषुवे चैव पौर्णमास्यद्वयेऽपि च

aṣṭottaraśataṃ caiva evaṃ dvādaśakaṃ bhavet | ayane viṣuve caiva paurṇamāsyadvaye'pi ca

द्वादश्यां तु विशेषेण श्रवणे जन्म-ऋक्षके । अभिषेकदिनेवापि दमनारोहणादिके

dvādaśyāṃ tu viśeṣeṇa śravaṇe janma-ṛkṣake | abhiṣekadinevāpi damanārohaṇādike

उत्सवाद्यन्तकाले तु पुष्पयागे विशेषतः । पवित्रारोहणे चैव तावत् पुष्पफलोत्सवे

utsavādyantakāle tu puṣpayāge viśeṣataḥ | pavitrārohaṇe caiva tāvat puṣpaphalotsave

चतुःस्थानार्चने चैव अनावृष्टिविधौ तथा । दुर्निमित्ते च संजाते दुर्भिक्षे व्याधिपीडने

catuḥsthānārcane caiva anāvṛṣṭividhau tathā | durnimitte ca saṃjāte durbhikṣe vyādhipīḍane

विशेषयजने चैव द्रव्याणां पूरणेऽपि च । स्नपनं कारयेद्विद्वानन्यथा दोषकृद्भवेत्

viśeṣayajane caiva dravyāṇāṃ pūraṇe'pi ca | snapanaṃ kārayedvidvānanyathā doṣakṛdbhavet

सुवर्णं रजतं वापि ताम्रं मृण्मयमेव वा । पक्वबिम्बफलाकारं मृण्मयं दोषवर्जितम्

suvarṇaṃ rajataṃ vāpi tāmraṃ mṛṇmayameva vā | pakvabimbaphalākāraṃ mṛṇmayaṃ doṣavarjitam

आढकंचोत्तमं प्रोक्तं तदर्धं मध्यमं भवेत् । तदर्धमधमं प्रोक्तं विविधं कारयेद्बुधः

āḍhakaṃcottamaṃ proktaṃ tadardhaṃ madhyamaṃ bhavet | tadardhamadhamaṃ proktaṃ vividhaṃ kārayedbudhaḥ

तद्व्यं करकं प्रोक्तं तद्वयं कुम्भमुच्यते । तद्वयं तु महाकुम्भमेतन्मानं प्रकीर्तितम्

tadvyaṃ karakaṃ proktaṃ tadvayaṃ kumbhamucyate | tadvayaṃ tu mahākumbhametanmānaṃ prakīrtitam

मानेन निश्चितं सर्वं तस्मान्मानं हि पूरकम् । मृत्कुम्भे सूत्रवेष्टं स्याल्लोहे तु परिवर्जयेत्

mānena niścitaṃ sarvaṃ tasmānmānaṃ hi pūrakam | mṛtkumbhe sūtraveṣṭaṃ syāllohe tu parivarjayet

वस्त्रं कूर्चं शरावं च द्रव्यं सामान्यकं भवेत् । स्नपनं द्विविधं प्रोक्तं कर्माङ्गं केवलं भवेत्

vastraṃ kūrcaṃ śarāvaṃ ca dravyaṃ sāmānyakaṃ bhavet | snapanaṃ dvividhaṃ proktaṃ karmāṅgaṃ kevalaṃ bhavet

कर्माङ्गे तु विशेषेण नाङ्कुरं कौतुकं भवेत् । केवले तु विशेषेण अङ्कुरं कौतुकं भवेत्

karmāṅge tu viśeṣeṇa nāṅkuraṃ kautukaṃ bhavet | kevale tu viśeṣeṇa aṅkuraṃ kautukaṃ bhavet

कर्माङ्गमुत्सवाद्येषु विषुवाद्येषु केवलम् । मण्डपालंकृतिं कुर्यात् प्रतिष्ठाकर्मवद्द्विजः

karmāṅgamutsavādyeṣu viṣuvādyeṣu kevalam | maṇḍapālaṃkṛtiṃ kuryāt pratiṣṭhākarmavaddvijaḥ

केवले तु हि विप्रेन्द्र चतुस्थानार्चनं चरेत् । मण्डलं कारयेद्धीमान् यजमानेच्छया ततः

kevale tu hi viprendra catusthānārcanaṃ caret | maṇḍalaṃ kārayeddhīmān yajamānecchayā tataḥ

मण्डपस्योत्तरे पंक्तौ कुम्भमण्डलकुण्डलम् । पूर्वादि पश्चिमान्ते तु क्रमेणैव प्रकल्पयेत्

maṇḍapasyottare paṃktau kumbhamaṇḍalakuṇḍalam | pūrvādi paścimānte tu krameṇaiva prakalpayet

मण्डपस्य तु मध्ये तु कलशस्थापनं चरेत् । बिम्बसंस्थापनं पूर्वं सूत्रपातं समाचरेत्

maṇḍapasya tu madhye tu kalaśasthāpanaṃ caret | bimbasaṃsthāpanaṃ pūrvaṃ sūtrapātaṃ samācaret

कलशस्यानुरूपेण एकद्वित्रितयेऽपि वा । नवकादिषु विप्रेन्द्र सूत्रपातं समाचरेत्

kalaśasyānurūpeṇa ekadvitritaye'pi vā | navakādiṣu viprendra sūtrapātaṃ samācaret

कोष्ठकोणे विशेषेण व्रीहिप्रस्थं प्रपूरयेत् । कलशाधिवासनं कुर्यात् पश्चिमे कलशास्पदे

koṣṭhakoṇe viśeṣeṇa vrīhiprasthaṃ prapūrayet | kalaśādhivāsanaṃ kuryāt paścime kalaśāspade

मार्गत्रयं तथा कृत्वा व्रीहीनास्तीर्य तण्डुलैः । दर्भैः परिस्तरेत्तत्र प्राङ्मुखः परमेष्ठिना

mārgatrayaṃ tathā kṛtvā vrīhīnāstīrya taṇḍulaiḥ | darbhaiḥ paristarettatra prāṅmukhaḥ parameṣṭhinā

तस्योपरि न्यसेत्कुभान् पुरुषेणैव देशिकः । शोषणादिक्रियां कृत्वा अर्घ्याद्यैः परिपूजयेत्

tasyopari nyasetkubhān puruṣeṇaiva deśikaḥ | śoṣaṇādikriyāṃ kṛtvā arghyādyaiḥ paripūjayet

अधोमुखान् न्यसेत्कुम्भान् विश्वेनैव तु देशिकः । अक्षतान्विकिरेत्पश्चात् निवृत्तिमन्त्रेण ? मन्त्रवित्

adhomukhān nyasetkumbhān viśvenaiva tu deśikaḥ | akṣatānvikiretpaścāt nivṛttimantreṇa ? mantravit

दर्भानुपरि संस्तीर्य सर्पमन्त्रेण मन्त्रवित् । वाससाच्छादयेत्पश्चात् बलिं दद्यात् समन्ततः

darbhānupari saṃstīrya sarpamantreṇa mantravit | vāsasācchādayetpaścāt baliṃ dadyāt samantataḥ

द्रव्याधिवासनं कुर्यात् तत्काले देशिकोत्तमः । द्रव्याधिवासने विप्र संपाताज्येन सेचयेत्

dravyādhivāsanaṃ kuryāt tatkāle deśikottamaḥ | dravyādhivāsane vipra saṃpātājyena secayet

एतत्कर्म विशेषेण सर्वसामान्यकं भवेत् । अङ्कुरं कौतुकं चैव तथा कुम्भाधिवासनम्

etatkarma viśeṣeṇa sarvasāmānyakaṃ bhavet | aṅkuraṃ kautukaṃ caiva tathā kumbhādhivāsanam

कर्मारम्भदिनात्पूर्वं सद्यो वा सकलं चरेत् । द्वारपूजाविधिं चैव पुण्याहं चैव कारयेत्

karmārambhadinātpūrvaṃ sadyo vā sakalaṃ caret | dvārapūjāvidhiṃ caiva puṇyāhaṃ caiva kārayet

कुम्भमण्डलबिम्बाग्निपूजनं तदनन्तरम् । कलशस्नपनं चैव चूर्णस्नान मनन्तरम्

kumbhamaṇḍalabimbāgnipūjanaṃ tadanantaram | kalaśasnapanaṃ caiva cūrṇasnāna manantaram

शुद्धस्नानं ततः कुर्यात् रजनीस्नानमेव च । सहस्रधारया स्नानं नीराजनमनन्तरम्

śuddhasnānaṃ tataḥ kuryāt rajanīsnānameva ca | sahasradhārayā snānaṃ nīrājanamanantaram

मण्डपासनकार्यञ्च भोज्यासनमतःपरम् । पूर्णाहुतिं ततः कुर्यात् बलिं दद्यात् समन्ततः

maṇḍapāsanakāryañca bhojyāsanamataḥparam | pūrṇāhutiṃ tataḥ kuryāt baliṃ dadyāt samantataḥ

एतत्कर्म क्रमात्प्रोक्तमस्मिन् भद्रमये प्रभो ! । एकबेरविधानेतु तत्रैव स्नपनं भवेत्

etatkarma kramātproktamasmin bhadramaye prabho ! | ekaberavidhānetu tatraiva snapanaṃ bhavet

बहुबेरविधाने तु स्नपने स्नपनं भवेत् । उत्सवे तु तथाभावे तथाभावे तु कौतुके

bahuberavidhāne tu snapane snapanaṃ bhavet | utsave tu tathābhāve tathābhāve tu kautuke

लेपभित्तिपटस्थे तु कर्मार्चायां समाचरेत् । दर्पणे तदभावे तु तदभावे तु कूर्चके

lepabhittipaṭasthe tu karmārcāyāṃ samācaret | darpaṇe tadabhāve tu tadabhāve tu kūrcake

कर्माङ्गस्नपने विप्र उत्सवे सर्वमाचरेत् । अथ द्रव्यनाम- द्रव्यन्यासमथो वक्ष्ये समासादवधारय

karmāṅgasnapane vipra utsave sarvamācaret | atha dravyanāma- dravyanyāsamatho vakṣye samāsādavadhāraya

उदक्कुम्भे घृतं प्रोक्तं पञ्चगव्यमथापि वा । केवलं गन्धपुष्पं वा निक्षिपेत्तन्त्रवित्तमः

udakkumbhe ghṛtaṃ proktaṃ pañcagavyamathāpi vā | kevalaṃ gandhapuṣpaṃ vā nikṣipettantravittamaḥ

तृतीये तु विशेषेण पत्रं पुष्पं फलं भवेत् । पञ्चकुम्भे तु विप्रेन्द्र पञ्चगव्यमथो भवेत्

tṛtīye tu viśeṣeṇa patraṃ puṣpaṃ phalaṃ bhavet | pañcakumbhe tu viprendra pañcagavyamatho bhavet

गन्धपुष्पफलं चैव पत्रं धान्यं तथैव च । पञ्चगव्यमथोवापि नवके वक्ष्यतेऽधुना

gandhapuṣpaphalaṃ caiva patraṃ dhānyaṃ tathaiva ca | pañcagavyamathovāpi navake vakṣyate'dhunā

घृतादिकमथो वापि नवरत्नोदकं तु वा । नवगन्धादिकं वापि द्वादशे वक्ष्यतेऽधुना

ghṛtādikamatho vāpi navaratnodakaṃ tu vā | navagandhādikaṃ vāpi dvādaśe vakṣyate'dhunā

द्विधा वाथ त्रिधावापि चतुरादिघृतादिकम् । धात्रीफलोदकञ्चैव लोध्रतोयमनन्तरम्

dvidhā vātha tridhāvāpi caturādighṛtādikam | dhātrīphalodakañcaiva lodhratoyamanantaram

रक्तचन्दनतोयं च रजनीनीरमुत्तमम् । ग्रन्थीफलवचाश्वत्थ तोयं ततः तृणोदकम्

raktacandanatoyaṃ ca rajanīnīramuttamam | granthīphalavacāśvattha toyaṃ tataḥ tṛṇodakam

प्रियङ्गुवारि तदनु मौञ्जीजलमतःपरम् । सिद्धार्थं यवतोयं च सर्वौषधिजलं तथा

priyaṅguvāri tadanu mauñjījalamataḥparam | siddhārthaṃ yavatoyaṃ ca sarvauṣadhijalaṃ tathā

पत्रपुष्पोदकं चैव द्वादशैते प्रकीर्तिताः । अथ सप्तदशे कुम्भे द्रव्यं वक्ष्ये यथाक्रमम्

patrapuṣpodakaṃ caiva dvādaśaite prakīrtitāḥ | atha saptadaśe kumbhe dravyaṃ vakṣye yathākramam

घृतमुष्णोदकं चैव रत्नवारि फलोदकम् । लोहम्मार्जनगन्धं च अक्षतं च यवोदकम्

ghṛtamuṣṇodakaṃ caiva ratnavāri phalodakam | lohammārjanagandhaṃ ca akṣataṃ ca yavodakam

पाद्यमर्घ्यं तथाचामं पञ्चगव्यं तथा दधि । पयो मधु कषायं च क्रमात्सप्तदशं भवेत्

pādyamarghyaṃ tathācāmaṃ pañcagavyaṃ tathā dadhi | payo madhu kaṣāyaṃ ca kramātsaptadaśaṃ bhavet

पञ्चविंशति कुम्भेषु द्रव्यन्यासमथोच्यते । तन्मध्ये नवके विप्र घृतादीन् परिनिक्षिपेत्

pañcaviṃśati kumbheṣu dravyanyāsamathocyate | tanmadhye navake vipra ghṛtādīn parinikṣipet

घृतं पाद्यं दधि चैव अर्घ्यं क्षीर मतः परम् । आचामं गन्धतोयं च पञ्चगव्यं कषायकम्

ghṛtaṃ pādyaṃ dadhi caiva arghyaṃ kṣīra mataḥ param | ācāmaṃ gandhatoyaṃ ca pañcagavyaṃ kaṣāyakam

धात्रीफलोदकञ्चैव क्रमाद्द्रव्यं विनिक्षिपेत् । षट्त्रिंशत्कलशे ब्रह्मन् द्रव्यन्यासं प्रचक्षते

dhātrīphalodakañcaiva kramāddravyaṃ vinikṣipet | ṣaṭtriṃśatkalaśe brahman dravyanyāsaṃ pracakṣate

द्रव्याणां नवकं प्रोक्तं षट्त्रिंशत्कलशे परम् । घृतादि नवकं वापि गन्धादि नवकं तु वा

dravyāṇāṃ navakaṃ proktaṃ ṣaṭtriṃśatkalaśe param | ghṛtādi navakaṃ vāpi gandhādi navakaṃ tu vā

चन्दनं कुङ्कुमंचैव कर्पूरमगरुं तथा । एलालवङ्गतक्कोलमुशीरं कोष्ठमेव च

candanaṃ kuṅkumaṃcaiva karpūramagaruṃ tathā | elālavaṅgatakkolamuśīraṃ koṣṭhameva ca

एकोनपञ्चाशत्कलशे द्रव्यन्यासं ब्रवीमि ते । प्रधानसप्तदशकं द्रव्ययोगं क्रमेण च

ekonapañcāśatkalaśe dravyanyāsaṃ bravīmi te | pradhānasaptadaśakaṃ dravyayogaṃ krameṇa ca

मध्यकुम्भे नवं चैव केवलं क्षीरमेव वा । महादि कुम्भषट्के च घृतमेकं प्रपूरयेत्

madhyakumbhe navaṃ caiva kevalaṃ kṣīrameva vā | mahādi kumbhaṣaṭke ca ghṛtamekaṃ prapūrayet

विदिक्कोणचतुष्केषु दधि चैव प्रपूरयेत् । एकाशीतिघटे ब्रह्मन् द्रव्यन्यासक्रमं शृणु

vidikkoṇacatuṣkeṣu dadhi caiva prapūrayet | ekāśītighaṭe brahman dravyanyāsakramaṃ śṛṇu

Aniruddha Saṃhitā (cont. 5)

अत्रसप्तदशं श्रेष्ठं द्रव्यन्यासं क्रमेण तु । घृतादिद्रव्यसङ्घं वा केवलं क्षीरमेव वा

atrasaptadaśaṃ śreṣṭhaṃ dravyanyāsaṃ krameṇa tu | ghṛtādidravyasaṅghaṃ vā kevalaṃ kṣīrameva vā

घृतं वा केवलं विप्र अष्टोत्तरशतं शृणु । द्वात्रिंशकद्रव्यं तेषु मध्ये चैव चतुष्टये

ghṛtaṃ vā kevalaṃ vipra aṣṭottaraśataṃ śṛṇu | dvātriṃśakadravyaṃ teṣu madhye caiva catuṣṭaye

गन्धं पुष्पं फलं चैव मूलं पत्रं तथाङ्कुरम् । ह्रस्वमण्डलकंचैव दीर्घस्तंबकमेव च

gandhaṃ puṣpaṃ phalaṃ caiva mūlaṃ patraṃ tathāṅkuram | hrasvamaṇḍalakaṃcaiva dīrghastaṃbakameva ca

अथ दीर्घं च तच्चक्रनवकं परिकीर्तितम् । चन्दनं कुङ्कुमं चैव कर्पूरं हिमतोयकम्

atha dīrghaṃ ca taccakranavakaṃ parikīrtitam | candanaṃ kuṅkumaṃ caiva karpūraṃ himatoyakam

चतुर्मध्यमकुम्भेषु आग्नेयादिषु विन्यसेत् । शतपत्रं तथा जातिर्मल्लिकाबकुलं भवेत्

caturmadhyamakumbheṣu āgneyādiṣu vinyaset | śatapatraṃ tathā jātirmallikābakulaṃ bhavet

पूर्वद्वादशके विप्र मध्ये वै दर्पणे न्यसेत् । कदलीपनसं चैव लिकुचं चैव दाडिमम्

pūrvadvādaśake vipra madhye vai darpaṇe nyaset | kadalīpanasaṃ caiva likucaṃ caiva dāḍimam

आग्नेयद्वादशे कुम्भे न्यसेन्मध्ये तु पूर्ववत् । कर्पूरं चैव ह्रीबेरमुशीरं च हरिद्रका

āgneyadvādaśe kumbhe nyasenmadhye tu pūrvavat | karpūraṃ caiva hrīberamuśīraṃ ca haridrakā

याम्ये द्वादशके विप्र मध्ये कुम्भचतुष्टये । तुलसीबिल्वपत्रञ्च तथावै दन्तिकाद्वयम्

yāmye dvādaśake vipra madhye kumbhacatuṣṭaye | tulasībilvapatrañca tathāvai dantikādvayam

नैर्-ऋते विन्यसेत्पात्रे वारुणे चाङ्कुरं भवेत् । दूर्वाङ्कुरं सटा भद्रा विष्णुक्रान्तिर्मही गजम्

nair-ṛte vinyasetpātre vāruṇe cāṅkuraṃ bhavet | dūrvāṅkuraṃ saṭā bhadrā viṣṇukrāntirmahī gajam

मारुते स्तबकं वक्ष्ये शैवालमगरुं तथा । पूर्वमाथर्विकञ्चैव सौम्ये चैव प्रचक्षते

mārute stabakaṃ vakṣye śaivālamagaruṃ tathā | pūrvamātharvikañcaiva saumye caiva pracakṣate

पुन्नागं पाटलं चैव चूतमारग्वधं तथा । ईशान्ये वक्ष्यते ब्रह्मन् क्रमुकं नालिकेरकम्

punnāgaṃ pāṭalaṃ caiva cūtamāragvadhaṃ tathā | īśānye vakṣyate brahman kramukaṃ nālikerakam

तालं वै रोलक्रमुकंमध्यमेषु पदेषु च । अपरैकादशं प्रोक्तं परे त्रिविधमुच्यते

tālaṃ vai rolakramukaṃmadhyameṣu padeṣu ca | aparaikādaśaṃ proktaṃ pare trividhamucyate

सहस्रंच् अ तदर्धं च तदर्धं च त्रयं भवेत् । एकादशघटे ? वक्ष्ये विस्तरेण तवानघ

sahasraṃc a tadardhaṃ ca tadardhaṃ ca trayaṃ bhavet | ekādaśaghaṭe ? vakṣye vistareṇa tavānagha

एकञ्च मध्यमे स्थाप्य यमे च तु चतुष्टयम् । पञ्चमं दिक्चतुष्के च मध्ये चैकं प्रशस्यते

ekañca madhyame sthāpya yame ca tu catuṣṭayam | pañcamaṃ dikcatuṣke ca madhye caikaṃ praśasyate

नवके दिगष्टके प्रोक्तं मध्यमे द्वादशं शृणु । अष्टदिगष्टकं प्रोक्तं मध्ये चैव चतुष्टयम्

navake digaṣṭake proktaṃ madhyame dvādaśaṃ śṛṇu | aṣṭadigaṣṭakaṃ proktaṃ madhye caiva catuṣṭayam

सप्तदशक्रमे विप्र मध्यमं नवकं भवेत् । तद्बहिश्चाष्टदेशेषु अष्टकुम्भञ्च विन्यसेत्

saptadaśakrame vipra madhyamaṃ navakaṃ bhavet | tadbahiścāṣṭadeśeṣu aṣṭakumbhañca vinyaset

पञ्चविंशघटे विप्र मध्यमे नवके न्यसेत् । बहिष्षोडशकुम्भं स्यात् षट्त्रिंशत्कलशं शृणु

pañcaviṃśaghaṭe vipra madhyame navake nyaset | bahiṣṣoḍaśakumbhaṃ syāt ṣaṭtriṃśatkalaśaṃ śṛṇu

चतुष्टयं चतुर्दिक्षु नवकोष्ठेषु विन्यसेत् । शृणु गुह्यमना विप्र चत्वारिंशन्नवोत्तरम्

catuṣṭayaṃ caturdikṣu navakoṣṭheṣu vinyaset | śṛṇu guhyamanā vipra catvāriṃśannavottaram

नवकं मध्यमे स्थाप्य अष्टदिक्पंचकं भवेत् । एकाशीतिघटे विप्र तत्क्रमं संप्रचक्षते

navakaṃ madhyame sthāpya aṣṭadikpaṃcakaṃ bhavet | ekāśītighaṭe vipra tatkramaṃ saṃpracakṣate

नवकं नवकं ब्रह्मन् नवपंक्तिषु विन्यसेत् । अष्टोत्तरशते ब्रह्मन् स्थापनक्रम उच्यते

navakaṃ navakaṃ brahman navapaṃktiṣu vinyaset | aṣṭottaraśate brahman sthāpanakrama ucyate

द्वादश द्वादश ब्रह्मन् नव पंक्तिषु विन्यसेत् । सहस्रकलशे ब्रह्मन् स्थापनक्रम उच्यते

dvādaśa dvādaśa brahman nava paṃktiṣu vinyaset | sahasrakalaśe brahman sthāpanakrama ucyate

क्षेत्रमध्यमदेशेषु अष्टादश घटान् न्यसेत् । नवकोष्ठेषु विप्रेन्द्र द्वितयं द्वितयं न्यसेत्

kṣetramadhyamadeśeṣu aṣṭādaśa ghaṭān nyaset | navakoṣṭheṣu viprendra dvitayaṃ dvitayaṃ nyaset

तद्बहिस्त्वष्टदेशेषु पञ्चकं पञ्चकं न्यसेत् । अष्टोत्तरशते कुम्भे तद्बहिश्च दिगन्तरे

tadbahistvaṣṭadeśeṣu pañcakaṃ pañcakaṃ nyaset | aṣṭottaraśate kumbhe tadbahiśca digantare

द्वादश द्वादश ब्रह्मन् नवपंक्तिषु विन्यसेत् । अष्टोत्तरशतेनैव परितोदिक्षु विन्यसेत्

dvādaśa dvādaśa brahman navapaṃktiṣu vinyaset | aṣṭottaraśatenaiva paritodikṣu vinyaset

एवमष्टादशैःकुंभैः चतुष्षष्ठ्याधिके द्विज । अष्टोत्तरशते कुम्भे प्रत्येकं नवपंक्तिषु

evamaṣṭādaśaiḥkuṃbhaiḥ catuṣṣaṣṭhyādhike dvija | aṣṭottaraśate kumbhe pratyekaṃ navapaṃktiṣu

ब्रह्मादीशानपर्यन्तं पंक्तौ पंक्तौ च विन्यसेत् । शेषं षट्त्रिंशकं कुम्भं निशाचूर्णैश्च पूरयेत्

brahmādīśānaparyantaṃ paṃktau paṃktau ca vinyaset | śeṣaṃ ṣaṭtriṃśakaṃ kumbhaṃ niśācūrṇaiśca pūrayet

द्विप्रकारं मया प्रोक्तं सहस्रघटवेशने । पञ्चाशच्च घटे विप्र स्थापनं कथ्यतेऽधुना

dviprakāraṃ mayā proktaṃ sahasraghaṭaveśane | pañcāśacca ghaṭe vipra sthāpanaṃ kathyate'dhunā

अष्टोत्तरशत मध्ये परितश्चाष्टदिक्षु च । एकोनपञ्चाशद्विप्र तत्तद्दिक्षु च विन्यसेत्

aṣṭottaraśata madhye paritaścāṣṭadikṣu ca | ekonapañcāśadvipra tattaddikṣu ca vinyaset

पञ्चाशद्विशतानां च कुम्भानां स्थापनं शृणु

pañcāśadviśatānāṃ ca kumbhānāṃ sthāpanaṃ śṛṇu

क्षेत्रेषु च चतुर्मध्ये चत्वारिंशन्नवओत्तरम् । तद्बहिश्चाष्टकुम्भेषु पञ्चविंशतिकं न्यसेत्

kṣetreṣu ca caturmadhye catvāriṃśannavaottaram | tadbahiścāṣṭakumbheṣu pañcaviṃśatikaṃ nyaset

शतद्वयञ्च परितश्चैकचूर्णघटं ? भवेत् । द्रव्यन्यास मथो वक्ष्ये सहस्रकलशेषु च

śatadvayañca paritaścaikacūrṇaghaṭaṃ ? bhavet | dravyanyāsa matho vakṣye sahasrakalaśeṣu ca

मध्य अष्टादशे कुम्भे नवरत्नं विनिक्षिपेत् । द्वन्द्वद्वन्द्वप्रयोगेन विन्यसेच्च घटद्वये

madhya aṣṭādaśe kumbhe navaratnaṃ vinikṣipet | dvandvadvandvaprayogena vinyasecca ghaṭadvaye

चत्वारिंशद्घटे बाह्ये चैकैकं मौक्तिकं न्यसेत् । अष्टोत्तरशते चैन्द्रे मूलेन परिपूरयेत्

catvāriṃśadghaṭe bāhye caikaikaṃ mauktikaṃ nyaset | aṣṭottaraśate caindre mūlena paripūrayet

ह्रीबेरञ्चैव कर्चूरमुशीरं रजनीं तथा । मध्ये कुम्भचतुष्केषु विन्यसेत्पावकान्वितम् ?

hrīberañcaiva karcūramuśīraṃ rajanīṃ tathā | madhye kumbhacatuṣkeṣu vinyasetpāvakānvitam ?

बहिरष्टघटे विप्र ह्रीबेरं परितो न्यसेत् । तद्बहिश्चाष्टदेशेषु द्रव्यन्यासं वदामि ते

bahiraṣṭaghaṭe vipra hrīberaṃ parito nyaset | tadbahiścāṣṭadeśeṣu dravyanyāsaṃ vadāmi te

रजनीद्वितयञ्चैव शृङ्गिवेरमुशीरकम् । उत्पलत्रितयंकान्तं कर्चूरं चाष्टकं भवेत्

rajanīdvitayañcaiva śṛṅgiveramuśīrakam | utpalatritayaṃkāntaṃ karcūraṃ cāṣṭakaṃ bhavet

अष्टद्वादश कुम्भे तु प्रीतिद्रव्यन्तु विन्यसेत् । पात्रकेष्टशते(?) मध्ये चतुष्कं पत्रके न्यसेत्

aṣṭadvādaśa kumbhe tu prītidravyantu vinyaset | pātrakeṣṭaśate(?) madhye catuṣkaṃ patrake nyaset

तुलसीद्वितयञ्चैव तथा दमनिकाद्वयम् । पावकादि विनिक्षिप्य शेषं वै तुलसीदलम्

tulasīdvitayañcaiva tathā damanikādvayam | pāvakādi vinikṣipya śeṣaṃ vai tulasīdalam

बहिरष्टपदे विप्र पत्रवृन्दं वदामि ते ? । अश्वत्थोदुम्बरवटप्लक्षन्यग्रोधमेव च

bahiraṣṭapade vipra patravṛndaṃ vadāmi te ? | aśvatthodumbaravaṭaplakṣanyagrodhameva ca

चूतं बिल्वञ्च वकुलं क्रमात्तत्रैव निक्षिपेत् । याम्याष्टके शते विप्र द्रव्यन्यासं प्रचक्ष्यते

cūtaṃ bilvañca vakulaṃ kramāttatraiva nikṣipet | yāmyāṣṭake śate vipra dravyanyāsaṃ pracakṣyate

मध्यमे तु चतुष्कुम्भे चम्पकं वकुलं तथा । मालती शतपत्रञ्च आग्नेयादिषु विन्यसेत्

madhyame tu catuṣkumbhe campakaṃ vakulaṃ tathā | mālatī śatapatrañca āgneyādiṣu vinyaset

बहिरष्टघटे विप्र विन्यसेच्छतपत्रिकाम् । तद्बहिश्चाष्टदेशेषु पुष्पपूरं विधीयते

bahiraṣṭaghaṭe vipra vinyasecchatapatrikām | tadbahiścāṣṭadeśeṣu puṣpapūraṃ vidhīyate

नन्द्यावर्तञ्च पुन्नागं मालती माधवं तथा । उत्पलत्रितयञ्चैव केतकीचारकं भवेत्

nandyāvartañca punnāgaṃ mālatī mādhavaṃ tathā | utpalatritayañcaiva ketakīcārakaṃ bhavet

एकैकं पूरयेत् सर्वान् कुम्भे कुम्भे पृथक् पृथक् । नैर्-ऋते चाष्टके ब्रह्मन् फलवृन्दं वदामि ते

ekaikaṃ pūrayet sarvān kumbhe kumbhe pṛthak pṛthak | nair-ṛte cāṣṭake brahman phalavṛndaṃ vadāmi te

कदलीपनसञ्चैव मातृचूतं ? तथैव च । मध्यमे तु चतुष्कुम्भे पूर्वकं विन्यसेत् क्रमात्

kadalīpanasañcaiva mātṛcūtaṃ ? tathaiva ca | madhyame tu catuṣkumbhe pūrvakaṃ vinyaset kramāt

100

तद्बहिश्चाष्टकुम्भेषु विन्यसेत् कदलीफलम् । बहिरैन्द्रादियोगेन फलपूरं वदामि ते

tadbahiścāṣṭakumbheṣu vinyaset kadalīphalam | bahiraindrādiyogena phalapūraṃ vadāmi te

101

लिकुचं वकुलं चैव दाडिमं मातुलुङ्गकम् । पारावतं चामलकं नवाङ्गं विश्वमेव च

likucaṃ vakulaṃ caiva dāḍimaṃ mātuluṅgakam | pārāvataṃ cāmalakaṃ navāṅgaṃ viśvameva ca

102

एतद्द्रव्यं क्रमेणैव पूरयेत् पूर्ववत् क्रमात् । वारुणे केवलं क्षीरं केवलं घृतमेव च

etaddravyaṃ krameṇaiva pūrayet pūrvavat kramāt | vāruṇe kevalaṃ kṣīraṃ kevalaṃ ghṛtameva ca

103

वायव्ये संप्रवक्ष्यामि चन्दनं कुङ्कुमं तथा । कर्पूरमगरुञ्चैव चतुष्कं विन्यसेत्क्रमात्

vāyavye saṃpravakṣyāmi candanaṃ kuṅkumaṃ tathā | karpūramagaruñcaiva catuṣkaṃ vinyasetkramāt

104

परितश्शिष्टकुम्भेषु केवलं चन्दनोदकम् । बहिःपूर्वादिके विप्र क्रमाद्द्रव्यमथोच्यते

paritaśśiṣṭakumbheṣu kevalaṃ candanodakam | bahiḥpūrvādike vipra kramāddravyamathocyate

105

मुरमाञ्जिष्ठकर्चूरं कोष्ठं वा चम्पकं तथा ? । एलालवङ्गतक्कोलं क्रमाद्द्रव्यं प्रकीर्तितम्

muramāñjiṣṭhakarcūraṃ koṣṭhaṃ vā campakaṃ tathā ? | elālavaṅgatakkolaṃ kramāddravyaṃ prakīrtitam

106

सौम्ये द्वादशकुम्भेषु क्षीरमेकं प्रपूरयेत् । तद्वच्चाष्ठमदशेषु क्रमाद्द्रव्यं प्रचक्ष्यते

saumye dvādaśakumbheṣu kṣīramekaṃ prapūrayet | tadvaccāṣṭhamadaśeṣu kramāddravyaṃ pracakṣyate

107

गोमूत्रं गोमयञ्चैव दधि तक्रं तथैव च । तैलं सर्षपतैलं च नालिकेरं घृतं गुलम्

gomūtraṃ gomayañcaiva dadhi takraṃ tathaiva ca | tailaṃ sarṣapatailaṃ ca nālikeraṃ ghṛtaṃ gulam

108

ईशानकस्थ कुम्भेषु क्रमाद्द्रव्यं निबोध मे । गुलतोयं चेक्षुतोयं शर्करोदकमेव च

īśānakastha kumbheṣu kramāddravyaṃ nibodha me | gulatoyaṃ cekṣutoyaṃ śarkarodakameva ca

109

पुण्येषु साधकं चैव चतुष्कुम्भेषु विन्यसेत् । तद्बीजाष्टककुम्भेषु इक्षुसारं प्रपूरयेत्

puṇyeṣu sādhakaṃ caiva catuṣkumbheṣu vinyaset | tadbījāṣṭakakumbheṣu ikṣusāraṃ prapūrayet

110

बहिः पूर्वादिकुम्भेषु क्रमाद्द्रव्यं निबोध मे । तिलं लाजं च मुद्गं च व्रीहिमाषवचान्तथा

bahiḥ pūrvādikumbheṣu kramāddravyaṃ nibodha me | tilaṃ lājaṃ ca mudgaṃ ca vrīhimāṣavacāntathā

111

गोधूमं च प्रियङ्गुं च क्रमात्कुम्भेषु निक्षिपेत् । सहस्रमूर्तिमन्त्रेण स्नापयेत्पुरुषोत्तमम्

godhūmaṃ ca priyaṅguṃ ca kramātkumbheṣu nikṣipet | sahasramūrtimantreṇa snāpayetpuruṣottamam

112

ऋग्यजुस्सामाथर्वाद्यैः स्नापयेत्कलशं परम् । अष्टाक्षरेण वा सर्वं द्वादशाक्ष्रतोपि वा

ṛgyajussāmātharvādyaiḥ snāpayetkalaśaṃ param | aṣṭākṣareṇa vā sarvaṃ dvādaśākṣratopi vā

113

पूर्वादिसोमपर्यन्तमुद्धारक्रम इष्यते । आग्नेयादीशपर्यन्तमुद्धारंतु द्वितीयकम्

pūrvādisomaparyantamuddhārakrama iṣyate | āgneyādīśaparyantamuddhāraṃtu dvitīyakam

114

पूर्वादिमध्यपर्यन्तं सर्वस्योद्ग्रहणं भवेत् । केवलं क्षीरमेकाङ्गं घृतं वा संभवंभवेत्

pūrvādimadhyaparyantaṃ sarvasyodgrahaṇaṃ bhavet | kevalaṃ kṣīramekāṅgaṃ ghṛtaṃ vā saṃbhavaṃbhavet

115

नालिकेरजलैर्वापि केवलन्तु सहस्रकम् । सहस्रार्धघटे वक्ष्ये द्रव्यन्यासं क्रमेण तु

nālikerajalairvāpi kevalantu sahasrakam | sahasrārdhaghaṭe vakṣye dravyanyāsaṃ krameṇa tu

116

घृतं गन्धं तथा पुष्पं पत्रं मूलं फलं तथा । पञ्चगव्यं तथा क्षीरं ब्रह्माद्यैशानपश्चिमम् ?

ghṛtaṃ gandhaṃ tathā puṣpaṃ patraṃ mūlaṃ phalaṃ tathā | pañcagavyaṃ tathā kṣīraṃ brahmādyaiśānapaścimam ?

117

ईशाने दधि विन्यस्य स्नापयेत्पुरुषोत्तमम् । अधमं स्नपनं वक्ष्ये द्रव्यन्यासक्रमेण तु

īśāne dadhi vinyasya snāpayetpuruṣottamam | adhamaṃ snapanaṃ vakṣye dravyanyāsakrameṇa tu

118

मध्यकुम्भेषु सर्वेषु क्षीरमेकं प्रपूरयेत् । बहिश्चाष्टपदे विप्र पञ्चविंशतिसंख्यके

madhyakumbheṣu sarveṣu kṣīramekaṃ prapūrayet | bahiścāṣṭapade vipra pañcaviṃśatisaṃkhyake

119

अर्घ्यं पाद्यं तथाचामं तक्रं दधि घृतं मधु । कषायञ्च क्रमात्प्रोक्तं मृद्धनं पूर्ववद्भवेत्

arghyaṃ pādyaṃ tathācāmaṃ takraṃ dadhi ghṛtaṃ madhu | kaṣāyañca kramātproktaṃ mṛddhanaṃ pūrvavadbhavet

120

द्रव्याणामप्यलाभे तु तद्भागैकं प्रशस्यते । द्रव्याणां विष्णुदैवत्यं चक्रिकाणां तु गारुडम्

dravyāṇāmapyalābhe tu tadbhāgaikaṃ praśasyate | dravyāṇāṃ viṣṇudaivatyaṃ cakrikāṇāṃ tu gāruḍam

121

सूत्राणां शेषदैवत्यं पात्राणां फणिराजकम् ? । कूर्चेषु ब्रह्मदैवत्यमाधारे धर्मदैवतम्

sūtrāṇāṃ śeṣadaivatyaṃ pātrāṇāṃ phaṇirājakam ? | kūrceṣu brahmadaivatyamādhāre dharmadaivatam

122

वाससां वासवो दैवं सर्वेषां विष्णुदैवतम् । यस्स्नापयति देवेशं द्रव्ययुक्तघटैर्नर

vāsasāṃ vāsavo daivaṃ sarveṣāṃ viṣṇudaivatam | yassnāpayati deveśaṃ dravyayuktaghaṭairnara

123

सर्वपापविनिर्मुक्तस्स याति ब्रह्मणः पदम् । सोऽतुलां श्रिय माप्नोति सर्वतीर्थफलं लभेत्

sarvapāpavinirmuktassa yāti brahmaṇaḥ padam | so'tulāṃ śriya māpnoti sarvatīrthaphalaṃ labhet

124

सर्वयज्ञफलञ्चैव सर्वदानफलं भवेत् । संसारेण प्रतीयाति नात्रकार्या विचारणा

sarvayajñaphalañcaiva sarvadānaphalaṃ bhavet | saṃsāreṇa pratīyāti nātrakāryā vicāraṇā

886

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां स्नपनविधिर्नाम एकोनविंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ snapanavidhirnāma ekonaviṃśo'dhyāyaḥ

अथ विंशोऽध्यायः श्रीभगवान् - उत्सवं संप्रवक्ष्यामि विस्तरेण तवानघ । सवस्त्वमङ्गलं विद्धि उत्सवः स्तन्निवर्तकः । नित्यो नैमित्तिकः काम्य उत्सव स्त्रिविधो भवेत् । प्रतिसंवत्सरे मासि क्रियते सति नित्यकः

atha viṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavān - utsavaṃ saṃpravakṣyāmi vistareṇa tavānagha | savastvamaṅgalaṃ viddhi utsavaḥ stannivartakaḥ | nityo naimittikaḥ kāmya utsava strividho bhavet | pratisaṃvatsare māsi kriyate sati nityakaḥ

निमित्ते सति संजाते सतु नैमित्तिको भवेत् । भृगुः - भूतादिदर्शने चैव दुर्भिक्षे व्याधिपीडने

nimitte sati saṃjāte satu naimittiko bhavet | bhṛguḥ - bhūtādidarśane caiva durbhikṣe vyādhipīḍane

परचक्रप्रवेशे च व्योम्नि नेमिस्वने तथा । दिव्यदुन्दुभिनिर्ह्रादे वालमीनस्य दर्शने

paracakrapraveśe ca vyomni nemisvane tathā | divyadundubhinirhrāde vālamīnasya darśane

दर्शने सुरचापस्य पूर्वभागे तथा निशि । अपरे मध्यमे वापि उल्कापाते विशेषतः

darśane suracāpasya pūrvabhāge tathā niśi | apare madhyame vāpi ulkāpāte viśeṣataḥ

आलयस्य चाग्निना दाहे प्रासादपतने तथा । प्राकारगोपुरादीनां चैत्यवृक्षादिपातने

ālayasya cāgninā dāhe prāsādapatane tathā | prākāragopurādīnāṃ caityavṛkṣādipātane

वल्मीकादि समुत्पन्ने मधुप्राप्ते तु मण्डले । भूभुजानां विशेषेण रोगादीनामुपस्थितौ

valmīkādi samutpanne madhuprāpte tu maṇḍale | bhūbhujānāṃ viśeṣeṇa rogādīnāmupasthitau

ग्रहदोषे तु संप्राप्ते कुहूदोषसमुद्भवे । पुत्रदारादितो विप्र रोगादीनां समुद्भवे

grahadoṣe tu saṃprāpte kuhūdoṣasamudbhave | putradārādito vipra rogādīnāṃ samudbhave

अनावृष्टौ चातिवृष्टौ देवब्राह्मणघातुके । पितृमातृवधे विप्र प्रायश्चित्तार्थमाचरेत्

anāvṛṣṭau cātivṛṣṭau devabrāhmaṇaghātuke | pitṛmātṛvadhe vipra prāyaścittārthamācaret

उत्सवः परमो ब्रह्मन् नित्यो नैमित्तकः स्मृतः । कामार्थमाचरेद्यस्तु काम्य इत्यभिधीयते

utsavaḥ paramo brahman nityo naimittakaḥ smṛtaḥ | kāmārthamācaredyastu kāmya ityabhidhīyate

उत्सव स्त्रिविधः प्रोक्त उत्तमादि विभेदतः । उत्तमो मास इत्युक्तः मध्यमः पक्ष उच्यते

utsava strividhaḥ prokta uttamādi vibhedataḥ | uttamo māsa ityuktaḥ madhyamaḥ pakṣa ucyate

नवाहस्त्वधमः प्रोक्त इति शास्त्रस्य निश्चयः । एकाहे च त्र्यहे चैव पञ्चसप्तनवाहके

navāhastvadhamaḥ prokta iti śāstrasya niścayaḥ | ekāhe ca tryahe caiva pañcasaptanavāhake

द्वादशाहे तथा पक्षे मासदूर्ध्वं च कारयेत् । एकाहे च त्र्यहे चैव ध्वजकर्म न कारयेत्

dvādaśāhe tathā pakṣe māsadūrdhvaṃ ca kārayet | ekāhe ca tryahe caiva dhvajakarma na kārayet

तीर्थकालमथो वक्ष्ये श्रूयतां मुनिसत्तम । अयने विषुवे चैव ग्रहणे सोमसूर्ययोः

tīrthakālamatho vakṣye śrūyatāṃ munisattama | ayane viṣuve caiva grahaṇe somasūryayoḥ

राजजन्मदिने वापि अभिषेकदिनेऽपि वा । पौर्नमास्यद्वये वापि श्रवणे सार्वमासिके

rājajanmadine vāpi abhiṣekadine'pi vā | paurnamāsyadvaye vāpi śravaṇe sārvamāsike

प्रतिष्ठादिवसे वापि ग्रामजन्मदिनेऽपि वा । विषुवैकदिने ? विप्र तीर्थस्नानं समाचरेत्

pratiṣṭhādivase vāpi grāmajanmadine'pi vā | viṣuvaikadine ? vipra tīrthasnānaṃ samācaret

तीर्थस्नानदिनात्पूर्वं ध्वजारोहणमाचरेत् । एकविंशदिने कुर्यान्नवाहोत्सवकर्मणि

tīrthasnānadinātpūrvaṃ dhvajārohaṇamācaret | ekaviṃśadine kuryānnavāhotsavakarmaṇi

कर्मारम्भदिनात् पूर्वमष्टादशदिनेऽपि वा । पक्षे मासे तथा कुर्यान्मासे मासद्वये तथा

karmārambhadināt pūrvamaṣṭādaśadine'pi vā | pakṣe māse tathā kuryānmāse māsadvaye tathā

अथ वारदिने वापि ? तत्प्रकारस्तथोच्यते । ध्वजारोहणपूर्वं वा भेरीताडनपूर्वकम्

atha vāradine vāpi ? tatprakārastathocyate | dhvajārohaṇapūrvaṃ vā bherītāḍanapūrvakam

अङ्कुरार्पणपूर्वं तु त्रिविधो भेद उच्यते । ध्वजारोहविधिं वक्ष्ये शृणु गुह्यं महामुने

aṅkurārpaṇapūrvaṃ tu trividho bheda ucyate | dhvajārohavidhiṃ vakṣye śṛṇu guhyaṃ mahāmune

ध्वजारोहदिनात्पूर्वं पञ्चसप्तदिनेऽपि च । नवाहे वा मुनिश्रेष्ठ एकादशदिनेऽपि वा

dhvajārohadinātpūrvaṃ pañcasaptadine'pi ca | navāhe vā muniśreṣṭha ekādaśadine'pi vā

अङ्कुरानर्पयेद्विद्वान् पूर्वोक्तेन क्रमेण तु । अङ्कुरं त्रिविधं प्रोक्तं बीजप्रारोहतण्डुलम्

aṅkurānarpayedvidvān pūrvoktena krameṇa tu | aṅkuraṃ trividhaṃ proktaṃ bījaprārohataṇḍulam

बहुवारे तु बीजं स्यादल्पवारे प्ररोअहकम् । सद्यःकाले विशेषेण तण्डुलं संप्रचक्षते

bahuvāre tu bījaṃ syādalpavāre praroahakam | sadyaḥkāle viśeṣeṇa taṇḍulaṃ saṃpracakṣate

पालिका घटिकाचैव शरावं विविधं भवेत् । पवित्रारोपणेचैव कलशस्योत्सवे ? तथा

pālikā ghaṭikācaiva śarāvaṃ vividhaṃ bhavet | pavitrāropaṇecaiva kalaśasyotsave ? tathā

महाबेरप्रतिष्ठायां पत्रपुष्पफलोत्सवे । देवदेवस्य विप्रेन्द्र त्रिविधञ्चाङ्कुरार्पणम्

mahāberapratiṣṭhāyāṃ patrapuṣpaphalotsave | devadevasya viprendra trividhañcāṅkurārpaṇam

अन्येषु सर्वकार्येषु पालिकायां समाचरेत् । त्रिवर्गकरणे विप्र एकैकं षोडशं भवेत्

anyeṣu sarvakāryeṣu pālikāyāṃ samācaret | trivargakaraṇe vipra ekaikaṃ ṣoḍaśaṃ bhavet

द्वादशं चाऽष्टकं वाऽपि षट्कं वाऽपि चतुष्टयम् । केवलं पालिका चेति द्वादशाष्टमथापि ? वा

dvādaśaṃ cā'ṣṭakaṃ vā'pi ṣaṭkaṃ vā'pi catuṣṭayam | kevalaṃ pālikā ceti dvādaśāṣṭamathāpi ? vā

त्रिवर्गपालिकोच्छ्रायं षोडशाङ्गुलमुत्तमम् । द्वादशाङ्गुल विस्तारमुन्मत्तकुसुमाकृतिः

trivargapālikocchrāyaṃ ṣoḍaśāṅgulamuttamam | dvādaśāṅgula vistāramunmattakusumākṛtiḥ

बिलद्वयसमायुक्ता पालिका संप्रचक्षते । वलयैक समायुक्तं शरावं संप्रचक्षते

biladvayasamāyuktā pālikā saṃpracakṣate | valayaika samāyuktaṃ śarāvaṃ saṃpracakṣate

घटिका पञ्चवक्त्रा स्यात् चतुर्दिङ्मध्यतोन्मुखा । प्रक्षाल्य शुद्धतोयेन बलिं संपूरयेत्तृणैः

ghaṭikā pañcavaktrā syāt caturdiṅmadhyatonmukhā | prakṣālya śuddhatoyena baliṃ saṃpūrayettṛṇaiḥ

रजनीपत्रदूर्वैश्च बन्धयेत्कण्ठदेशतः । तथा मृद्ग्राहकाले तु आनयेद्विनतासुतम्

rajanīpatradūrvaiśca bandhayetkaṇṭhadeśataḥ | tathā mṛdgrāhakāle tu ānayedvinatāsutam

विष्वक्सेनं तथावापि हनूमन्तमथापि वा । नैकैःपरिजनैर्युक्तं खनित्रेण समुद्धरेत्

viṣvaksenaṃ tathāvāpi hanūmantamathāpi vā | naikaiḥparijanairyuktaṃ khanitreṇa samuddharet

पूर्वंवद्ग्रहणं कुर्यात् मण्डपालंकृतिं तथा । चतुःस्थानार्चनं चैव तथा द्वारादि पूजनम्

pūrvaṃvadgrahaṇaṃ kuryāt maṇḍapālaṃkṛtiṃ tathā | catuḥsthānārcanaṃ caiva tathā dvārādi pūjanam

पुण्याहोक्तिं ततः कुर्यात् कलशं पूर्ववच्चरेत् । मण्डलं स्वस्तिकं वापि चक्राब्जमथवा द्विज

puṇyāhoktiṃ tataḥ kuryāt kalaśaṃ pūrvavaccaret | maṇḍalaṃ svastikaṃ vāpi cakrābjamathavā dvija

पटं वक्ष्ये विशेषेण चित्रकर्म विशेषतः । दशहस्ताष्टहस्तं वा सप्तहस्तमथापि वा

paṭaṃ vakṣye viśeṣeṇa citrakarma viśeṣataḥ | daśahastāṣṭahastaṃ vā saptahastamathāpi vā

आयामार्धेन विस्तीर्ण शिखरं पुच्छसंयुतम् । निर्णेजितं खलीयुक्तं शोषितं लक्षणान्वितम्

āyāmārdhena vistīrṇa śikharaṃ pucchasaṃyutam | nirṇejitaṃ khalīyuktaṃ śoṣitaṃ lakṣaṇānvitam

शिल्पशास्त्रानुसारेण चित्रयेच्चित्रवित्तमः । अर्धमर्धेन विस्तीर्णं पादेन कृतशेखरम्

śilpaśāstrānusāreṇa citrayeccitravittamaḥ | ardhamardhena vistīrṇaṃ pādena kṛtaśekharam

मानोन्मानसमायुक्तं नवतालेन कल्पयेत् । पटमध्ये लिखेद्देवं पञ्चवर्णेन शिल्पवित्

mānonmānasamāyuktaṃ navatālena kalpayet | paṭamadhye likheddevaṃ pañcavarṇena śilpavit

द्विभुजं कनकाकारं करण्डमकुटोज्यलम् । गगने गमनारम्भ पक्षविक्षेपशोभितम्

dvibhujaṃ kanakākāraṃ karaṇḍamakuṭojyalam | gagane gamanārambha pakṣavikṣepaśobhitam

धृताञ्जलिपुतं नीलनासाग्रं प्रियदर्शनम् । दंष्ट्राकरालवदनं भ्रुकुटीकुटिलेक्षणम्

dhṛtāñjaliputaṃ nīlanāsāgraṃ priyadarśanam | daṃṣṭrākarālavadanaṃ bhrukuṭīkuṭilekṣaṇam

उत्कुञ्चितं वामपादं दक्षिणं पृष्ठतःस्थितम् । अनन्तो वामकटको यज्ञसूत्रन्तु वासुकिः

utkuñcitaṃ vāmapādaṃ dakṣiṇaṃ pṛṣṭhataḥsthitam | ananto vāmakaṭako yajñasūtrantu vāsukiḥ

तक्षकः कटिसूत्रन्तु हारः कार्कोटकस्तथा । पद्मो दक्षिणकर्णे तु महापद्मस्तु वामतः

takṣakaḥ kaṭisūtrantu hāraḥ kārkoṭakastathā | padmo dakṣiṇakarṇe tu mahāpadmastu vāmataḥ

शङ्खश्शिरःप्रदेशे उ गुलिकस्तु भुजान्तरे । एतैरष्टोरगैरम्यैर्भूषितं भुजगोत्तमैः

śaṅkhaśśiraḥpradeśe u gulikastu bhujāntare | etairaṣṭoragairamyairbhūṣitaṃ bhujagottamaiḥ

छत्रंचोपरिचिन्यस्य पार्श्वयोः श्वेतचामरे । दीपदण्डद्वयं पार्श्वे शङ्खं चक्रंतु पार्श्वतः

chatraṃcoparicinyasya pārśvayoḥ śvetacāmare | dīpadaṇḍadvayaṃ pārśve śaṅkhaṃ cakraṃtu pārśvataḥ

अधस्तादम्बुजं पूर्ण कुम्भपात्रञ्च पालिकाः । अन्तरालपदं कालकृष्णेनैव समालिखेत्

adhastādambujaṃ pūrṇa kumbhapātrañca pālikāḥ | antarālapadaṃ kālakṛṣṇenaiva samālikhet

एवं पटं लिखित्वा तु प्रतिष्ठां सम्यगाचरेत् । रज्जुं तन्तुगणेनैव कारयेदङ्गुष्ठनाहतः

evaṃ paṭaṃ likhitvā tu pratiṣṭhāṃ samyagācaret | rajjuṃ tantugaṇenaiva kārayedaṅguṣṭhanāhataḥ

कर्मारम्भदिनात्पूर्वं रात्रौ च रजनीमुखे । देवाग्रे मण्डपे ब्रह्मन् पटमानीय देशिकः

karmārambhadinātpūrvaṃ rātrau ca rajanīmukhe | devāgre maṇḍape brahman paṭamānīya deśikaḥ

मूलबेरं दर्शयित्वा विस्तरेद्देवसम्मुखम् । मण्डपस्योत्तरे भागे कुम्भं संस्थाप्य पूर्ववत्

mūlaberaṃ darśayitvā vistareddevasammukham | maṇḍapasyottare bhāge kumbhaṃ saṃsthāpya pūrvavat

कुण्डमाग्नेयके कुर्यात् मण्डलं पटपूर्वतः । मण्डलं स्वस्तिकं वापि भूतावास मथापि वा

kuṇḍamāgneyake kuryāt maṇḍalaṃ paṭapūrvataḥ | maṇḍalaṃ svastikaṃ vāpi bhūtāvāsa mathāpi vā

तस्य पश्चिमदेशे तु बिम्बसंस्थापनं परम् । द्वारादियजनं कुर्यात् चतुस्स्थानार्चनं चरेत्

tasya paścimadeśe tu bimbasaṃsthāpanaṃ param | dvārādiyajanaṃ kuryāt catussthānārcanaṃ caret

पुण्याहं वाचयेत्पश्चात् कौतुकं बन्धयेत्पटे । छायाधिवासनं कुर्यात् कटाहे मणिकेऽपि वा

puṇyāhaṃ vācayetpaścāt kautukaṃ bandhayetpaṭe | chāyādhivāsanaṃ kuryāt kaṭāhe maṇike'pi vā

दर्पणे सकलं कुर्यात् तदभावे तु कूर्चके । परिकुम्भं तु संस्थाप्य ब्रह्मकुम्भं तु विन्यसेत्

darpaṇe sakalaṃ kuryāt tadabhāve tu kūrcake | parikumbhaṃ tu saṃsthāpya brahmakumbhaṃ tu vinyaset

याममात्रं जले स्थाप्य यामार्धमथवा भवेत् । कुम्भे संपूजयेद्विप्र ब्रह्मबीजेन साधकः

yāmamātraṃ jale sthāpya yāmārdhamathavā bhavet | kumbhe saṃpūjayedvipra brahmabījena sādhakaḥ

रक्षां सर्वेषु कुम्भेषु इन्द्रादीन् परिपूजयेत् । माषान्नेन बलिं कुर्यात् अष्टदिक्षु समन्ततः

rakṣāṃ sarveṣu kumbheṣu indrādīn paripūjayet | māṣānnena baliṃ kuryāt aṣṭadikṣu samantataḥ

मृद्गतं ? सर्वदेवेशं पटे संयोजयेद्बुधः । नयनोन्मीलनं कुर्यात् पूर्ववद्द्विजसत्तम

mṛdgataṃ ? sarvadeveśaṃ paṭe saṃyojayedbudhaḥ | nayanonmīlanaṃ kuryāt pūrvavaddvijasattama

मृदालेपं ततः कुर्यात् पर्वताग्रस्थमृत्स्नया । दर्पणे तु समावाह्य स्नानवेद्यां निवेशयेत्

mṛdālepaṃ tataḥ kuryāt parvatāgrasthamṛtsnayā | darpaṇe tu samāvāhya snānavedyāṃ niveśayet

स्नपनं पूर्ववत्कुर्यात् चूर्णस्नानमनन्तरम् । शुद्धस्नानं मन्त्रस्नानं नीराजनमनन्तरम्

snapanaṃ pūrvavatkuryāt cūrṇasnānamanantaram | śuddhasnānaṃ mantrasnānaṃ nīrājanamanantaram

पटे संयोजनञ्चैव शयनस्य च कल्पनम् । पटस्य दक्षिणे पार्श्वे कुम्भं संस्थापयेद्बुधः

paṭe saṃyojanañcaiva śayanasya ca kalpanam | paṭasya dakṣiṇe pārśve kumbhaṃ saṃsthāpayedbudhaḥ

वर्धनि परिकुम्भांश्च अष्टमङ्गलकानपि । पालिका परितस्स्थाप्य कुम्भे संपूजयेत् प्रभुम्

vardhani parikumbhāṃśca aṣṭamaṅgalakānapi | pālikā paritassthāpya kumbhe saṃpūjayet prabhum

पटस्थं गरुडं विप्र पूजयेत्स्वीयविद्यया । होमकर्म ततः कृत्वा मन्त्रन्यासं समाचरेत्

paṭasthaṃ garuḍaṃ vipra pūjayetsvīyavidyayā | homakarma tataḥ kṛtvā mantranyāsaṃ samācaret

पायसादि निवेद्याथ बलिं दद्यात्समन्ततः । कुम्भस्थं गरुडं चैव पटमध्ये नियोजयेत्

pāyasādi nivedyātha baliṃ dadyātsamantataḥ | kumbhasthaṃ garuḍaṃ caiva paṭamadhye niyojayet

देवतावाहनं वक्ष्ये भेरीताडनसंयुतम् । सध्वजे ? तु विशेषेण तद्रात्रौ सकलं भवेत्

devatāvāhanaṃ vakṣye bherītāḍanasaṃyutam | sadhvaje ? tu viśeṣeṇa tadrātrau sakalaṃ bhavet

भिन्नध्वजे तथा ब्रह्मन् ध्वजास्यारोहणं ? भवेत् । पटमध्ये तु गरुडं मार्गत्रयमथाचरेत्

bhinnadhvaje tathā brahman dhvajāsyārohaṇaṃ ? bhavet | paṭamadhye tu garuḍaṃ mārgatrayamathācaret

शयनं कल्पयित्वैवं बलिबेरं निवेशयेत् । बलिबेरस्य पूर्वे तु कुम्भं संस्थापयेद्बुधः

śayanaṃ kalpayitvaivaṃ baliberaṃ niveśayet | baliberasya pūrve tu kumbhaṃ saṃsthāpayedbudhaḥ

कुम्भस्य पूर्वभागे तु भेरीञ्चैव तु विन्यसेत् । दर्भैः परिस्तरैस्तत्र वासुदेवादिकान् न्यसेत्

kumbhasya pūrvabhāge tu bherīñcaiva tu vinyaset | darbhaiḥ paristaraistatra vāsudevādikān nyaset

पुण्याहं वाचयेद्विद्वान् तद्बलिं परिपूजयेत् । भेरीमभ्यर्चयेद्विद्वान् कांस्यघण्टादिसंयुतम्

puṇyāhaṃ vācayedvidvān tadbaliṃ paripūjayet | bherīmabhyarcayedvidvān kāṃsyaghaṇṭādisaṃyutam

शङ्खञ्च काहलञ्चैव झल्लिका मद्दलं तथा । पटहं चैव तिमिलं ह्रस्वमद्दलकं भवेत्

śaṅkhañca kāhalañcaiva jhallikā maddalaṃ tathā | paṭahaṃ caiva timilaṃ hrasvamaddalakaṃ bhavet

कांस्यतालगणञ्चैव परितश्च निवेशयेत् । कुम्भे सम्यग्विशेषेण देवान् सर्वान् समाह्वयेत्

kāṃsyatālagaṇañcaiva paritaśca niveśayet | kumbhe samyagviśeṣeṇa devān sarvān samāhvayet

इन्द्रमग्निं यमञ्चैव नैर्-ऋतं वरुणं तथा । वायुं सोमं तथेशानं इन्द्रादित्यमरुद्गणान्

indramagniṃ yamañcaiva nair-ṛtaṃ varuṇaṃ tathā | vāyuṃ somaṃ tatheśānaṃ indrādityamarudgaṇān

(वसवोष्टौ द्वादशादित्या रुद्रा एकादश क्रमात्) बलिभुजः कुमुदादि पुरोदितान् हरिमहोत्सवकर्मणि वास्तुषु वद ममाखिलदेवगुरोर्गुरोः प्रतिदिशं हरिपारिषदान् क्रमात्

(vasavoṣṭau dvādaśādityā rudrā ekādaśa kramāt) balibhujaḥ kumudādi puroditān harimahotsavakarmaṇi vāstuṣu vada mamākhiladevagurorguroḥ pratidiśaṃ haripāriṣadān kramāt

अहं खल्वखिलाण्डयोनेश्शेषधिषणादीशचतुराप्रमेयस्य अनवरतसुखिनो हरेर्महोत्सवादिषु ग्रामादिवास्तुषु इन्द्रादिदिक्स्थितानां कुमुदादीनां वर्णरूपवाहनायुधपरिवारमन्त्रार्चनादीन् यथामति कथयिष्ये । स्कन्धासनस्थकमलासखवासुदेवं वेगावधूतपवमानसवेगयानम् । नागाधिपग्रहणलोलुपवक्रतुण्ड- मावाहयामि विहगाधिपमुत्सवादौ

ahaṃ khalvakhilāṇḍayoneśśeṣadhiṣaṇādīśacaturāprameyasya anavaratasukhino harermahotsavādiṣu grāmādivāstuṣu indrādidiksthitānāṃ kumudādīnāṃ varṇarūpavāhanāyudhaparivāramantrārcanādīn yathāmati kathayiṣye | skandhāsanasthakamalāsakhavāsudevaṃ vegāvadhūtapavamānasavegayānam | nāgādhipagrahaṇalolupavakratuṇḍa- māvāhayāmi vihagādhipamutsavādau

एवं संस्मृत्यार्घ्यपाद्याचमनगन्धपुष्पधूपदीपैरभ्यर्च्यानन्तरं तद्वत् बलिं द्रव्यं नैवेद्यं दत्वाऽचमानाञ्चलिं दर्शयित्वा हरेर्मुखवासं विधाय तद्दिग्द्देवतृप्त्यर्थं शङ्खदुन्दुभिनृत्तगीतादि कारयेत् । दम्भोलिभीषणभुजाय सुराधिपाय श्यामाय दानवकुलक्षयकारणाय पूर्वाधिपाय सुरवारणवाहनाय । तुभ्यं पुलोमतनयापतये नमोऽस्तु

evaṃ saṃsmṛtyārghyapādyācamanagandhapuṣpadhūpadīpairabhyarcyānantaraṃ tadvat baliṃ dravyaṃ naivedyaṃ datvā'camānāñcaliṃ darśayitvā harermukhavāsaṃ vidhāya taddigddevatṛptyarthaṃ śaṅkhadundubhinṛttagītādi kārayet | dambholibhīṣaṇabhujāya surādhipāya śyāmāya dānavakulakṣayakāraṇāya pūrvādhipāya suravāraṇavāhanāya | tubhyaṃ pulomatanayāpataye namo'stu

एवं-अग्ने तु हव्यमनिशं वहते सुराणां कव्यं समीपमथवा नयते पितॄणाम् धूमध्वजाय दहनाय जुहूदराय शोणाय कोणपतये भवते नमोऽस्तु

evaṃ-agne tu havyamaniśaṃ vahate surāṇāṃ kavyaṃ samīpamathavā nayate pitṝṇām dhūmadhvajāya dahanāya juhūdarāya śoṇāya koṇapataye bhavate namo'stu

एवं-कालाय लोकसमदण्डविधायकाय नीलप्रभाय महिषाधिपवाहनाय दण्डायुधाय तनयाय विकर्तनस्य * * * * * * * * * * * * * * * * ॥? श्यामाय भीषणमृगाधिपवाहनाय कोणाधिपाय लसदुग्रकृपाणकाय तुभ्यं पिशाचकुलराक्षसयातुधान सेनाबनप्रियकृते निर्-ऋते नमोऽस्तु

evaṃ-kālāya lokasamadaṇḍavidhāyakāya nīlaprabhāya mahiṣādhipavāhanāya daṇḍāyudhāya tanayāya vikartanasya * * * * * * * * * * * * * * * * ||? śyāmāya bhīṣaṇamṛgādhipavāhanāya koṇādhipāya lasadugrakṛpāṇakāya tubhyaṃ piśācakularākṣasayātudhāna senābanapriyakṛte nir-ṛte namo'stu

श्यामलाय मकराधिरोहिणे तुभ्यमुल्लसितपाशपाणये जीवनाय वरुणाय कुर्महे देहिनामपरदिक्पतये नमः

śyāmalāya makarādhirohiṇe tubhyamullasitapāśapāṇaye jīvanāya varuṇāya kurmahe dehināmaparadikpataye namaḥ

प्राणादि भेदकजुषे धृतकेतनाय धूम्राय तुङ्गमृगपुङ्गववाहनाय कोणाधिपाय जगतामधिपावनाय वाताय तीव्रगतये भवते नमोऽस्तु

prāṇādi bhedakajuṣe dhṛtaketanāya dhūmrāya tuṅgamṛgapuṅgavavāhanāya koṇādhipāya jagatāmadhipāvanāya vātāya tīvragataye bhavate namo'stu

सुवर्णवर्णाय शिवप्रियाय धनाधिनाथाय गदायुधाय उदग्दिंगीशाय हराद्रिवासिने नमोऽस्तु तस्मै हरवाहनाय

suvarṇavarṇāya śivapriyāya dhanādhināthāya gadāyudhāya udagdiṃgīśāya harādrivāsine namo'stu tasmai haravāhanāya

वृषाधिरूढाय जटाय मौलिने कपालबालेन्दुकलावतंसिने त्रिशूलिने कोणदिशाधिवासिने एवं-प्रतप्तकल्याणनिभाय ब्रिभ्रते करेऽक्षमालावलयं कमण्डलुम् स्वयंभुवे हंसवराधिरोहिणे नमोऽस्तु तुभ्यं जगातां सिसृक्षवे

vṛṣādhirūḍhāya jaṭāya mauline kapālabālendukalāvataṃsine triśūline koṇadiśādhivāsine evaṃ-prataptakalyāṇanibhāya bribhrate kare'kṣamālāvalayaṃ kamaṇḍalum svayaṃbhuve haṃsavarādhirohiṇe namo'stu tubhyaṃ jagātāṃ sisṛkṣave

घोषयेत् सर्ववाद्यानि वाद्यकर्मविशारदैः । ग्रामे वा नगरे वापि पत्तने वा महामते

ghoṣayet sarvavādyāni vādyakarmaviśāradaiḥ | grāme vā nagare vāpi pattane vā mahāmate

वीथीमुखमलंकुर्यात् रम्भापूगध्वजाङ्कुरैः । दीपैः पूर्णघटैश्चैव दर्भमाल्यैश्च तोरणैः

vīthīmukhamalaṃkuryāt rambhāpūgadhvajāṅkuraiḥ | dīpaiḥ pūrṇaghaṭaiścaiva darbhamālyaiśca toraṇaiḥ

इन्द्रादीशानपर्यन्तं बलिं दद्याद्विचक्षणः । उत्सवं बलिबेरञ्च घटं वै देवसम्मुखम्

indrādīśānaparyantaṃ baliṃ dadyādvicakṣaṇaḥ | utsavaṃ baliberañca ghaṭaṃ vai devasammukham

आरोप्य परिकरैः सार्धं तालवृन्तगणैर्युतम् । अनेकध्वजसंयुक्तं वाद्यवादनसंयुतम्

āropya parikaraiḥ sārdhaṃ tālavṛntagaṇairyutam | anekadhvajasaṃyuktaṃ vādyavādanasaṃyutam

ग्रामस्येन्द्रादि दिग्भागे तिष्ठन्वै देवतामुखम् । गोमयालेपनं कुर्याद्धस्तमात्रप्रमाणतः

grāmasyendrādi digbhāge tiṣṭhanvai devatāmukham | gomayālepanaṃ kuryāddhastamātrapramāṇataḥ

दर्भासनं ततः कृत्वा देवमुद्दिश्य साधकः । आवाहयेत्ततो देवमिन्द्रं कुमुदमेव च

darbhāsanaṃ tataḥ kṛtvā devamuddiśya sādhakaḥ | āvāhayettato devamindraṃ kumudameva ca

अर्घ्यं पाद्यं तथाचामं गन्धं पुष्पं च धूपकम् । बलिं ताम्बूलकञ्चैव श्लोकपूर्वं तथा यजेत्

arghyaṃ pādyaṃ tathācāmaṃ gandhaṃ puṣpaṃ ca dhūpakam | baliṃ tāmbūlakañcaiva ślokapūrvaṃ tathā yajet

भेरीताडनकञ्चैव तालवादनपूर्वकम् । गीतं नृत्तं च वाद्यं च सर्वदेशेषु च क्रमात्

bherītāḍanakañcaiva tālavādanapūrvakam | gītaṃ nṛttaṃ ca vādyaṃ ca sarvadeśeṣu ca kramāt

कान्तारं पूर्वदिग्भागे कौशिकं दक्षिणे तथा । पश्चिमे कामदं प्रोक्तं तर्करागं तथोत्तरे

kāntāraṃ pūrvadigbhāge kauśikaṃ dakṣiṇe tathā | paścime kāmadaṃ proktaṃ tarkarāgaṃ tathottare

आग्नेय्यान्तु कौलीस्यान्नैर्-ऋते नटभाषणम् । तक्केशी वायुदिग्भागे चालापाणी तु शाङ्करे

āgneyyāntu kaulīsyānnair-ṛte naṭabhāṣaṇam | takkeśī vāyudigbhāge cālāpāṇī tu śāṅkare

मध्यमे पञ्चमं प्रोक्तं पीठस्थाने तु मालवी । ऐन्द्रे तु देशीनृत्तं स्यादाग्नेये मल्लकं भवेत्

madhyame pañcamaṃ proktaṃ pīṭhasthāne tu mālavī | aindre tu deśīnṛttaṃ syādāgneye mallakaṃ bhavet

दक्षिणे तु घटक्रीडा युद्धक्रीडा च नैर्-ऋते । पश्चिमे कन्दुकक्रीडा गणक्रीडा च मारुते

dakṣiṇe tu ghaṭakrīḍā yuddhakrīḍā ca nair-ṛte | paścime kandukakrīḍā gaṇakrīḍā ca mārute

मार्गमुत्तरतो विद्याद्भुजङ्गश्चैशके परम् । ब्राह्मे गणभुवं प्रोक्तं पीठपार्श्वे तु मङ्गलम्

mārgamuttarato vidyādbhujaṅgaścaiśake param | brāhme gaṇabhuvaṃ proktaṃ pīṭhapārśve tu maṅgalam

खेटकं याम्यभागे तु नैर्-ऋते चक्रमण्डलम् । क्रमस्थः पूर्वदिग्भागे शब्दमाग्नेयके भवेत्

kheṭakaṃ yāmyabhāge tu nair-ṛte cakramaṇḍalam | kramasthaḥ pūrvadigbhāge śabdamāgneyake bhavet

गारुडं वारुणे भागे हास्यनृत्तं तु मारुते । मङ्गलं सोमदिग्भागे महानृत्तं तु शाङ्करे

gāruḍaṃ vāruṇe bhāge hāsyanṛttaṃ tu mārute | maṅgalaṃ somadigbhāge mahānṛttaṃ tu śāṅkare

ब्राह्मे तु सर्ववाद्यं स्यात् पीठदेशे यथारुचि । एवमेव प्रकारेण बलिं कुर्यात्समन्ततः

brāhme tu sarvavādyaṃ syāt pīṭhadeśe yathāruci | evameva prakāreṇa baliṃ kuryātsamantataḥ

पीठस्य दक्षिणे स्थित्वा ध्वजारोहणमाचरेत् । ध्वजदण्डं प्रतिष्ठाप्य स्तम्भं चन्दनकं तथा

pīṭhasya dakṣiṇe sthitvā dhvajārohaṇamācaret | dhvajadaṇḍaṃ pratiṣṭhāpya stambhaṃ candanakaṃ tathā

तेकवृक्षं च खदिरं पनसं पाटलं तु वा । क्रमुकं नालिकेरं च तालं वेणुं तथैव च

tekavṛkṣaṃ ca khadiraṃ panasaṃ pāṭalaṃ tu vā | kramukaṃ nālikeraṃ ca tālaṃ veṇuṃ tathaiva ca

स्वयंशुष्कं च पतितं कोटरं वक्रकं त्यजेत् । शततालं तदर्धं वा तस्यार्धमथापि वा

svayaṃśuṣkaṃ ca patitaṃ koṭaraṃ vakrakaṃ tyajet | śatatālaṃ tadardhaṃ vā tasyārdhamathāpi vā

100

अशीतितालमिच्छन्ति केचित्तस्यार्धमेवा वा । प्रासादोच्छ्रायमानं वा गोपुरोच्छ्रायकं भवेत्

aśītitālamicchanti kecittasyārdhamevā vā | prāsādocchrāyamānaṃ vā gopurocchrāyakaṃ bhavet

101

द्वात्रिंशदङ्गुलं मूलं मध्याग्रे बिलकं विना । * * * त्र्यंशभागेन मानसूत्रं प्रकल्पयेत्

dvātriṃśadaṅgulaṃ mūlaṃ madhyāgre bilakaṃ vinā | * * * tryaṃśabhāgena mānasūtraṃ prakalpayet

102

पीठकत्रितयं कुर्यात् यन्त्राकारन्तु पीठकम् । निर्गमस्सममानतु ? यष्टिं तत्रैव योजयेत्

pīṭhakatritayaṃ kuryāt yantrākārantu pīṭhakam | nirgamassamamānatu ? yaṣṭiṃ tatraiva yojayet

103

पीठमौदुम्बरं वापि अश्वत्थं वापि कारयेत् । यष्टिं वेणुं खादिरं वा यष्ट्यग्रं सममानकं

pīṭhamaudumbaraṃ vāpi aśvatthaṃ vāpi kārayet | yaṣṭiṃ veṇuṃ khādiraṃ vā yaṣṭyagraṃ samamānakaṃ

104

दर्भमाल्यैश्च संवेष्ट्य प्रादक्षिण्यक्रमेण तु । अन्तर्दर्भसमायुक्तं दर्भखण्डन्तु वाग्रतः

darbhamālyaiśca saṃveṣṭya prādakṣiṇyakrameṇa tu | antardarbhasamāyuktaṃ darbhakhaṇḍantu vāgrataḥ

105

अवटस्योत्तरे भागे उदग्दण्डन्तु शाययेत् । सङ्कटे सति विप्रेन्द्र यथादेशानुरूपतः

avaṭasyottare bhāge udagdaṇḍantu śāyayet | saṅkaṭe sati viprendra yathādeśānurūpataḥ

106

प्रागग्रमुदगग्रं च कारयेद्देव कर्मणि । प्रक्षाल्य शुद्धतोयेन पुण्याहं प्रोक्षणं चरेत्

prāgagramudagagraṃ ca kārayeddeva karmaṇi | prakṣālya śuddhatoyena puṇyāhaṃ prokṣaṇaṃ caret

107

गन्धपुष्पैस्समभ्यर्च्य यन्त्रेणैव समुद्धरेत् । बद्धध्वजपटं वापि केवलं वापि कारयेत्

gandhapuṣpaissamabhyarcya yantreṇaiva samuddharet | baddhadhvajapaṭaṃ vāpi kevalaṃ vāpi kārayet

108

स्तम्भमूलं द्रढीकुर्यात् पीठं सम्यक् प्रकल्पयेत् । त्रिहस्तं वा द्विहस्तं वा पञ्चहस्तमथापि वा

stambhamūlaṃ draḍhīkuryāt pīṭhaṃ samyak prakalpayet | trihastaṃ vā dvihastaṃ vā pañcahastamathāpi vā

109

हस्तोच्छ्रायं तथा कुर्यात् तदूर्ध्वे मेखलात्रयम् । तदूर्ध्वे पद्मकं कुर्यात् द्वादशाष्टदलैर्युतम्

hastocchrāyaṃ tathā kuryāt tadūrdhve mekhalātrayam | tadūrdhve padmakaṃ kuryāt dvādaśāṣṭadalairyutam

110

स्तम्भस्य परितः कुर्यात् मण्डपं सप्रपं तु वा । अरोहयेद्ध्वजं पश्चात् रज्जुना देशिकोत्तमः

stambhasya paritaḥ kuryāt maṇḍapaṃ saprapaṃ tu vā | arohayeddhvajaṃ paścāt rajjunā deśikottamaḥ

111

पुण्याहं पूर्वतः कुर्यात् समभ्यर्च्य यथाविधि । हविर्निवेदयेत् पश्चात् कुम्भप्रोक्षणपूर्वकम्

puṇyāhaṃ pūrvataḥ kuryāt samabhyarcya yathāvidhi | havirnivedayet paścāt kumbhaprokṣaṇapūrvakam

112

सन्निधौ देवदेवस्य नृत्तगीतादिकं चरेत् । वीथीं प्रदक्षिणीकृत्य उत्सवं संप्रवेशयेत्

sannidhau devadevasya nṛttagītādikaṃ caret | vīthīṃ pradakṣiṇīkṛtya utsavaṃ saṃpraveśayet

113

ध्वजारोहणकाले तु भेरीं शृण्वन्ति ये जनाः । तैर्नदीतरणं नैव न यानं योजनात्परम्

dhvajārohaṇakāle tu bherīṃ śṛṇvanti ye janāḥ | tairnadītaraṇaṃ naiva na yānaṃ yojanātparam

114

गमने सति सम्मोहाद्व्याधिमाप्नोति नित्यशः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन बहिर्यानं विवर्जयेत्

gamane sati sammohādvyādhimāpnoti nityaśaḥ | tasmāt sarvaprayatnena bahiryānaṃ vivarjayet

998

इति संक्षेपतः प्रोक्तो ध्वजारोहविधिर्मया । इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां ध्वजारोहणविधिर्नाम विंशोऽध्यायः

iti saṃkṣepataḥ prokto dhvajārohavidhirmayā | iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ dhvajārohaṇavidhirnāma viṃśo'dhyāyaḥ

अथ एकविंशोऽध्यायः श्रीभगवान्- महोत्सवं प्रवक्ष्यामि विस्तरेण तवानघ । अङ्कुरावापनं पूर्वं पताकारोपणं तथा

atha ekaviṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavān- mahotsavaṃ pravakṣyāmi vistareṇa tavānagha | aṅkurāvāpanaṃ pūrvaṃ patākāropaṇaṃ tathā

कौतुकस्योत्सवं पश्चात् उत्सवारंभणं भवेत् । स्नपनं देवदेवस्य यागदीक्षाह्यनन्तरम्

kautukasyotsavaṃ paścāt utsavāraṃbhaṇaṃ bhavet | snapanaṃ devadevasya yāgadīkṣāhyanantaram

चतुस्स्थानार्चनञ्चैव होमकर्माण्यनन्तरम् । तीर्थाङ्कुरार्पणञ्चैव ग्रामस्य च बलिं तथा

catussthānārcanañcaiva homakarmāṇyanantaram | tīrthāṅkurārpaṇañcaiva grāmasya ca baliṃ tathā

यात्राचोत्सवबिम्बस्य तथा तीर्थाधिवासनम् । तीर्थस्नानं ततः कुर्यात्पुष्पयागमनन्तरम्

yātrācotsavabimbasya tathā tīrthādhivāsanam | tīrthasnānaṃ tataḥ kuryātpuṣpayāgamanantaram

ध्वजावरोहणकञ्चैव उद्वासनबलिं तथा । विषक्सेनार्चनञ्चैव कर्मक्रममिमं विदुः

dhvajāvarohaṇakañcaiva udvāsanabaliṃ tathā | viṣaksenārcanañcaiva karmakramamimaṃ viduḥ

उत्सवारम्भदिवसात् सप्तमे पञ्चमेऽहनि । अङ्कुरस्यार्पणं कुर्यात्पूर्ववच्चोक्तवर्त्मना

utsavārambhadivasāt saptame pañcame'hani | aṅkurasyārpaṇaṃ kuryātpūrvavaccoktavartmanā

उत्सवारम्भदिवसात् पूर्वेद्युश्च निशामुखे । कौतुकं बन्धयेद्धीमान् तत्क्रमस्ते प्रवक्ष्यते

utsavārambhadivasāt pūrvedyuśca niśāmukhe | kautukaṃ bandhayeddhīmān tatkramaste pravakṣyate

मण्डपं समलंकृत्य ध्वजतोरणकुम्भकैः । क्रमुकैः कदलीकाण्डैर्दर्भमाल्यादिकैस्तथा

maṇḍapaṃ samalaṃkṛtya dhvajatoraṇakumbhakaiḥ | kramukaiḥ kadalīkāṇḍairdarbhamālyādikaistathā

तन्मध्ये वेदिकां कुर्यात् विष्णुयन्त्रं प्रकल्पयेत् । मण्टपस्येशदिग्भागे कुम्भं संस्थापयेत्सुधीः

tanmadhye vedikāṃ kuryāt viṣṇuyantraṃ prakalpayet | maṇṭapasyeśadigbhāge kumbhaṃ saṃsthāpayetsudhīḥ

Aniruddha Saṃhitā (cont. 6)

पूर्ववदग्निपार्श्वे तु कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः । मण्डलात्पश्चिमे बिम्बं स्थापयेत्तु यथाविधि

pūrvavadagnipārśve tu kuṇḍaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ | maṇḍalātpaścime bimbaṃ sthāpayettu yathāvidhi

द्वारादियजनं कृत्वा चतुःस्थानार्चनं यजेत् । कौतुकं कारयेद्विद्वान् सौवर्णेनैव देशिकः

dvārādiyajanaṃ kṛtvā catuḥsthānārcanaṃ yajet | kautukaṃ kārayedvidvān sauvarṇenaiva deśikaḥ

तन्तुसूत्रयुतञ्चैव उत्सवस्य विशेषतः । देवीभ्यान्तु विशेषेण बलिस्नपनबेरयोः

tantusūtrayutañcaiva utsavasya viśeṣataḥ | devībhyāntu viśeṣeṇa balisnapanaberayoḥ

आचार्यस्य विशेषेण ऋत्विजानां तथैव च । पृथक् तण्डुलपात्रेषु ताम्बूलसहितं न्यसेत्

ācāryasya viśeṣeṇa ṛtvijānāṃ tathaiva ca | pṛthak taṇḍulapātreṣu tāmbūlasahitaṃ nyaset

शिष्यस्य शिरसि स्थाप्य प्रादक्षिण्येन मन्दिरम् । वेदघोषसमायुक्तं गीतवाद्यसमन्वितम्

śiṣyasya śirasi sthāpya prādakṣiṇyena mandiram | vedaghoṣasamāyuktaṃ gītavādyasamanvitam

धान्यराशिं विनिक्षिप्य आधारोपरि विन्यसेत् । पुण्याहं वाचयेत् पश्चात् ब्राह्मणैस्सह देशिकः

dhānyarāśiṃ vinikṣipya ādhāropari vinyaset | puṇyāhaṃ vācayet paścāt brāhmaṇaissaha deśikaḥ

बिम्बं संपूजयेत् पश्चात् पूजयेत् प्रतिसरीयकम् । सूत्रमादाय हस्ताभ्यां धारयित्वा विचक्षणः

bimbaṃ saṃpūjayet paścāt pūjayet pratisarīyakam | sūtramādāya hastābhyāṃ dhārayitvā vicakṣaṇaḥ

बन्धयेद्दक्षिणे हस्ते देवदेवस्य शार्ङ्गिणः । श्रियोर्वामकरे कुर्यात् आचार्यस्य स्वहस्तके

bandhayeddakṣiṇe haste devadevasya śārṅgiṇaḥ | śriyorvāmakare kuryāt ācāryasya svahastake

पूजयित्वा यथापुर्वमपूपादि निवेदयेत् । मुद्गान्नं तु निवेद्याथ बलिं दद्यात् समन्ततः

pūjayitvā yathāpurvamapūpādi nivedayet | mudgānnaṃ tu nivedyātha baliṃ dadyāt samantataḥ

शयनं कल्पयित्वा च शयने सन्निवेशयेत् । उषःकालोत्सवं कुर्यात् सर्वैः परिकरैस्सह

śayanaṃ kalpayitvā ca śayane sanniveśayet | uṣaḥkālotsavaṃ kuryāt sarvaiḥ parikaraissaha

अनेकदीपसंयुक्तं गीतवाद्यादिसंयुतम् । स्वस्तिवाचनसंयुक्तं सर्वमङ्गलसंयुतम्

anekadīpasaṃyuktaṃ gītavādyādisaṃyutam | svastivācanasaṃyuktaṃ sarvamaṅgalasaṃyutam

वीथ्यावरणपूर्वं तु अन्तरावरणपश्चिमम् । एवं संभ्रामयित्वा तु मण्टपे सन्निवेशयेत्

vīthyāvaraṇapūrvaṃ tu antarāvaraṇapaścimam | evaṃ saṃbhrāmayitvā tu maṇṭape sanniveśayet

नृत्तगीतादिसकलं दर्शयित्वा विचक्षणः । उत्सवारम्भणे स्नानमारभेन्मन्त्रवित्तमः

nṛttagītādisakalaṃ darśayitvā vicakṣaṇaḥ | utsavārambhaṇe snānamārabhenmantravittamaḥ

अष्टोत्तरशतैर्वापि एकाशीतिघटैस्तु वा । कलशैः स्नापयेत्पश्चात् चूर्णस्नानं समाचरेत्

aṣṭottaraśatairvāpi ekāśītighaṭaistu vā | kalaśaiḥ snāpayetpaścāt cūrṇasnānaṃ samācaret

अलकारासने नीत्वा अलंकृत्य यथाविधि । यागमण्डपभूमौ तु पश्चिए सन्निवेशयेत्

alakārāsane nītvā alaṃkṛtya yathāvidhi | yāgamaṇḍapabhūmau tu paście sanniveśayet

श्रीभूमिसहितं विप्र बलिबिम्बसमन्वितम् । यागदीक्षाविधिं वक्ष्ये समासादवधारय

śrībhūmisahitaṃ vipra balibimbasamanvitam | yāgadīkṣāvidhiṃ vakṣye samāsādavadhāraya

मण्डपं चाग्रतः कुर्यात् अग्रालाभे यथारुचि । मण्टपं समलंकृत्य वितानाद्यैरलंकृतम्

maṇḍapaṃ cāgrataḥ kuryāt agrālābhe yathāruci | maṇṭapaṃ samalaṃkṛtya vitānādyairalaṃkṛtam

ध्वजतोरणकुम्भाद्यैरम्भापूगसमन्वितः । भित्तिचित्रविचित्रंस्यान्मण्डलं कारयेद्बुधः

dhvajatoraṇakumbhādyairambhāpūgasamanvitaḥ | bhitticitravicitraṃsyānmaṇḍalaṃ kārayedbudhaḥ

मण्डलस्योत्तरे पार्श्वे कुम्भं संस्थापयेद्बुधः । कुम्भमण्डलयोर्बाह्ये परितः कुण्डमाचरेत्

maṇḍalasyottare pārśve kumbhaṃ saṃsthāpayedbudhaḥ | kumbhamaṇḍalayorbāhye paritaḥ kuṇḍamācaret

पूर्वादीशानपर्यन्तं कुण्डकॢप्तिमथ शृणु । त्र्यश्रं वृत्तं षडश्रं वा वस्वश्रं विदिशःक्रमात्

pūrvādīśānaparyantaṃ kuṇḍakḷptimatha śṛṇu | tryaśraṃ vṛttaṃ ṣaḍaśraṃ vā vasvaśraṃ vidiśaḥkramāt

अष्टकुण्डविधौ विप्र चतुष्कुण्डविधिं शृणु । अश्रं चाप मथो वृत्तं पद्मं पूर्वादितःक्रमात्

aṣṭakuṇḍavidhau vipra catuṣkuṇḍavidhiṃ śṛṇu | aśraṃ cāpa matho vṛttaṃ padmaṃ pūrvāditaḥkramāt

मुख्यकल्पे तु विप्रेन्द्र अष्टकुण्डं प्रकल्पयेत् । ऋत्विजो वरयेत्पूर्वं कुण्डे कुण्डे पृथक् पृथक्

mukhyakalpe tu viprendra aṣṭakuṇḍaṃ prakalpayet | ṛtvijo varayetpūrvaṃ kuṇḍe kuṇḍe pṛthak pṛthak

मण्डलस्य तु पूर्वे तु गरुडं सन्निवेशयेत् । दक्षिणे चक्रराजं च पश्चिमे बलिबेरकम्

maṇḍalasya tu pūrve tu garuḍaṃ sanniveśayet | dakṣiṇe cakrarājaṃ ca paścime baliberakam

सेनेशमुत्तरे पार्श्वे अलंकृत्य निवेशयेत् । मण्डलं चक्रपद्मं वा इष्टसिद्धिप्रदं तु वा

seneśamuttare pārśve alaṃkṛtya niveśayet | maṇḍalaṃ cakrapadmaṃ vā iṣṭasiddhipradaṃ tu vā

वासुदेवाख्य यन्त्रं वा कारयेत्तु यथारुचि । कुम्भमण्डलकुण्डन्तु परिकुम्भसमन्वितम्

vāsudevākhya yantraṃ vā kārayettu yathāruci | kumbhamaṇḍalakuṇḍantu parikumbhasamanvitam

महाकुम्भस्य पार्श्वे तु वर्धनीं संनिवेशयेत् । उपकुम्भसमायुक्तमष्टमङ्गलकैर्युतम्

mahākumbhasya pārśve tu vardhanīṃ saṃniveśayet | upakumbhasamāyuktamaṣṭamaṅgalakairyutam

पालिकाभिः समायुक्तं फलैर्नानाविधैर्युतम् । दीर्घस्तबकसंयुक्तं क्रमुकैर्नालिकेरकैः

pālikābhiḥ samāyuktaṃ phalairnānāvidhairyutam | dīrghastabakasaṃyuktaṃ kramukairnālikerakaiḥ

वस्त्रयुग्मं महाकुम्भे एकमन्यत्र योजयेत् । कूर्चपल्लवसंयुक्तं शरावे सूत्रसंयुतम्

vastrayugmaṃ mahākumbhe ekamanyatra yojayet | kūrcapallavasaṃyuktaṃ śarāve sūtrasaṃyutam

शरावे तु शरावे तु नालिकेरफलं न्यसेत् । एवंकृत्वा विशेषेण द्वारपूजां समाचरेत्

śarāve tu śarāve tu nālikeraphalaṃ nyaset | evaṃkṛtvā viśeṣeṇa dvārapūjāṃ samācaret

कुम्भे संपूजयेद्देवं वासुदेवमनामयम् । उपकुम्भे यजेद्देवान्वासुदेवादिकान् क्रमात्

kumbhe saṃpūjayeddevaṃ vāsudevamanāmayam | upakumbhe yajeddevānvāsudevādikān kramāt

अनेकैरुपचारिअश्च चतुष्षष्टिगणैस्तु वा । कुम्भे च मण्डले चैव प्रोक्षणस्नानमाचरेत्

anekairupacāriaśca catuṣṣaṣṭigaṇaistu vā | kumbhe ca maṇḍale caiva prokṣaṇasnānamācaret

अग्नौ चैव विशेषेण उपचारैः पृथग्घुवेत् । मण्डले पूजयेत्पश्चात् बिम्बं संपूजयेत्परम्

agnau caiva viśeṣeṇa upacāraiḥ pṛthagghuvet | maṇḍale pūjayetpaścāt bimbaṃ saṃpūjayetparam

होमकार्यं ततः कृत्वा वासुदेवादि मन्त्रतः । प्रभवाव्यययोगेन अष्टकुण्डेषु होमयेत्

homakāryaṃ tataḥ kṛtvā vāsudevādi mantrataḥ | prabhavāvyayayogena aṣṭakuṇḍeṣu homayet

तीर्थाङ्कुरार्पणं कुर्यात् पूर्वोक्तक्रमयोगतः । बलिं कृत्वा तथा वीथ्यां बलिबेरसमन्वितम्

tīrthāṅkurārpaṇaṃ kuryāt pūrvoktakramayogataḥ | baliṃ kṛtvā tathā vīthyāṃ baliberasamanvitam

कुमुदादिगणैर्युक्तं गीतवाद्यसमन्वितम् । उत्सवं यानमारोप्य कुञ्जरं वा रथं तु वा

kumudādigaṇairyuktaṃ gītavādyasamanvitam | utsavaṃ yānamāropya kuñjaraṃ vā rathaṃ tu vā

शिबिकांवा विशेषेण यथालब्धाउरूपतः । नैकैः परिकरैर्युक्तं बहुदीपसमन्वितम्

śibikāṃvā viśeṣeṇa yathālabdhāurūpataḥ | naikaiḥ parikarairyuktaṃ bahudīpasamanvitam

अन्तरावरणपूर्वं वीथ्यावरणपश्चिमम् । बलिस्थाने तु संप्राप्ते ताम्बूलं चन्दनं ददेत्

antarāvaraṇapūrvaṃ vīthyāvaraṇapaścimam | balisthāne tu saṃprāpte tāmbūlaṃ candanaṃ dadet

मध्यदेशे तु संप्राप्ते गणक्रीडां समाचरेत् । एवं कृत्वा विशेषेण महामण्डपमानयेत्

madhyadeśe tu saṃprāpte gaṇakrīḍāṃ samācaret | evaṃ kṛtvā viśeṣeṇa mahāmaṇḍapamānayet

सिंहासने निवेश्याथ अर्घ्याद्यैः परिपूजयेत् । अर्घ्यं पाद्यं तथाचामं गन्धं पुष्पञ्च धूपकम्

siṃhāsane niveśyātha arghyādyaiḥ paripūjayet | arghyaṃ pādyaṃ tathācāmaṃ gandhaṃ puṣpañca dhūpakam

दीपं नीराजनं चैव बहुनृत्तं प्रदर्शयेत् । वस्त्रमाल्यान्यपोह्याथ स्नानकर्म समाचरेत्

dīpaṃ nīrājanaṃ caiva bahunṛttaṃ pradarśayet | vastramālyānyapohyātha snānakarma samācaret

स्नानान्ते देवदेवेशं मण्डपे संनिवेशयेत् । पूजनंत्वथ विप्रेन्द्र निवेद्यान्तं समाचरेत्

snānānte devadeveśaṃ maṇḍape saṃniveśayet | pūjanaṃtvatha viprendra nivedyāntaṃ samācaret

प्रथमे स्यन्दनं प्रोक्तं द्वितीये शिबिका भवेत् । तृतीये गरुडं प्रोक्तं चतुर्थे रथमेव च

prathame syandanaṃ proktaṃ dvitīye śibikā bhavet | tṛtīye garuḍaṃ proktaṃ caturthe rathameva ca

पञ्चमे दोलिकायानं षष्ठे वै कुञ्जरं तथा । सप्तमे पुष्पयानं स्यादष्टमे चाश्ववाहनम्

pañcame dolikāyānaṃ ṣaṣṭhe vai kuñjaraṃ tathā | saptame puṣpayānaṃ syādaṣṭame cāśvavāhanam

नवमे कुञ्जरप्राभा दशमे कुञ्जरं भवेत् ? । तीर्थाधिवासनात्पूर्वं मृतयादिवसं भवेत्

navame kuñjaraprābhā daśame kuñjaraṃ bhavet ? | tīrthādhivāsanātpūrvaṃ mṛtayādivasaṃ bhavet

मृगयादिवसात्पूर्वं जलक्रीडावगाहनम् । जलक्रीडादिनात्पूर्वमुद्यानगमनं भवेत्

mṛgayādivasātpūrvaṃ jalakrīḍāvagāhanam | jalakrīḍādinātpūrvamudyānagamanaṃ bhavet

उद्यनगमनात्पूर्वं नदीयात्रां समाचरेत् । नदीयात्रादिनात्पूर्वं व्रीहिमानमथोच्यते

udyanagamanātpūrvaṃ nadīyātrāṃ samācaret | nadīyātrādinātpūrvaṃ vrīhimānamathocyate

व्रीहिमानदिनात्पूर्वं वनवासमथाचरेत् । यात्राचोत्वबिम्बस्य द्विकाले चोत्तमा भवेत्

vrīhimānadinātpūrvaṃ vanavāsamathācaret | yātrācotvabimbasya dvikāle cottamā bhavet

एककालमथोवापि कर्तुरिच्छानुरूपतः । अपूर्वाभरणैर्माल्यैरपूर्वैश्चाम्बरैस्तथा

ekakālamathovāpi karturicchānurūpataḥ | apūrvābharaṇairmālyairapūrvaiścāmbaraistathā

अपूर्वोद्यानयानाद्यैर्यथाकौतूहलं भवेत् । तथा विशिष्य कर्तव्यं यावत्तिर्थदिनावधि

apūrvodyānayānādyairyathākautūhalaṃ bhavet | tathā viśiṣya kartavyaṃ yāvattirthadināvadhi

तीर्थस्नानदिनात्पूर्वं रात्रौ तीर्थाधिवासनम् । मण्डपं समलंकृत्य तीर्थबेरं समानयेत्

tīrthasnānadinātpūrvaṃ rātrau tīrthādhivāsanam | maṇḍapaṃ samalaṃkṛtya tīrthaberaṃ samānayet

धान्यपीठं प्रतिष्ठाप्य तीर्थबेरं समानयेत् । अर्घ्याद्यैरर्चयित्वाथ कुम्भं संस्थापयेत्सुधीः

dhānyapīṭhaṃ pratiṣṭhāpya tīrthaberaṃ samānayet | arghyādyairarcayitvātha kumbhaṃ saṃsthāpayetsudhīḥ

कुम्भे तीर्थं समावाह्य पूजयित्वा विचक्षणः । हविर्निवेदयेत्पश्चात् बलिं दद्यात् समन्ततः

kumbhe tīrthaṃ samāvāhya pūjayitvā vicakṣaṇaḥ | havirnivedayetpaścāt baliṃ dadyāt samantataḥ

रजनीचूर्णमादायोलखले तु विनिक्षिपेत् । उलूखलं मुसलं चैव प्रक्षाल्याभ्यर्च्य देशिकः

rajanīcūrṇamādāyolakhale tu vinikṣipet | ulūkhalaṃ musalaṃ caiva prakṣālyābhyarcya deśikaḥ

आचार्यावगाहनं पूर्वं गणिकाभिरनन्तरम् । चूर्णेन घट्टनं वापि पञ्चकं त्रितयन्तु वा

ācāryāvagāhanaṃ pūrvaṃ gaṇikābhiranantaram | cūrṇena ghaṭṭanaṃ vāpi pañcakaṃ tritayantu vā

स्थण्डिले संप्रतिष्ठाप्य कूर्चञ्चैव विनिक्षिपेत् । अभ्यर्च्य पुंसिमन्त्रेण ? पुण्याहं चैव कारयेत्

sthaṇḍile saṃpratiṣṭhāpya kūrcañcaiva vinikṣipet | abhyarcya puṃsimantreṇa ? puṇyāhaṃ caiva kārayet

पुनरभ्यर्च्य देवेशं चूर्णस्नानं समाचरेत् । वासुदेवतनुस्पृष्टं चूर्णं परमपावनम्

punarabhyarcya deveśaṃ cūrṇasnānaṃ samācaret | vāsudevatanuspṛṣṭaṃ cūrṇaṃ paramapāvanam

पादस्पृष्टजलं विप्र गङ्गातोयसमं भवेत् । तुलसी चन्दनं पुष्पं सर्वपापहरं नृणाम्

pādaspṛṣṭajalaṃ vipra gaṅgātoyasamaṃ bhavet | tulasī candanaṃ puṣpaṃ sarvapāpaharaṃ nṛṇām

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भक्तानां च प्रदापयेत् । ये वहन्ति पिबन्त्यैतत् ते च यान्ति परांगतिम्

tasmātsarvaprayatnena bhaktānāṃ ca pradāpayet | ye vahanti pibantyaitat te ca yānti parāṃgatim

अवभृथस्नानम् - ततः प्रभाते विमले वासरोत्सवमाचरेत् । पुरशोधनपूर्वन्तु यथापूर्वं बलिं क्षिपेत्

avabhṛthasnānam - tataḥ prabhāte vimale vāsarotsavamācaret | puraśodhanapūrvantu yathāpūrvaṃ baliṃ kṣipet

यात्रावसाने देवेशं मूलबेरपुरस्सरम् । महाकुम्भस्थकूर्चेन प्रोक्षयेन्मूलमन्त्रतः

yātrāvasāne deveśaṃ mūlaberapurassaram | mahākumbhasthakūrcena prokṣayenmūlamantrataḥ

पूजया संपुटीकुर्यान्मण्डले तु नियोजयेत् । वह्निस्थं तु विशेषेण पूर्णाहुतिपुरस्सरम्

pūjayā saṃpuṭīkuryānmaṇḍale tu niyojayet | vahnisthaṃ tu viśeṣeṇa pūrṇāhutipurassaram

प्रायश्चित्ताहुतिञ्चैव कुम्भमण्डलपूजनम् । यथापूर्वं पुरा कृत्वा पश्चात्प्रोक्षणमाचरेत्

prāyaścittāhutiñcaiva kumbhamaṇḍalapūjanam | yathāpūrvaṃ purā kṛtvā paścātprokṣaṇamācaret

तीर्थबेरं समारोप्य यानं विप्रवरैर्द्विज । उत्सवान्ते समादाय केवलं तीर्थबेरकम्

tīrthaberaṃ samāropya yānaṃ vipravarairdvija | utsavānte samādāya kevalaṃ tīrthaberakam

आनयेत्तीर्थदेशे तु प्रभां तत्रैव कारयेत् । तीर्थदेशं समासाद्य प्रभामध्ये निवेशयेत्

ānayettīrthadeśe tu prabhāṃ tatraiva kārayet | tīrthadeśaṃ samāsādya prabhāmadhye niveśayet

तीर्थकुम्भं समादाय योजयेत्तज्जलैः पुनः । तत्तिर्थन्तु समभ्यर्च्य कलशैःस्नापयेत्प्रभुम्

tīrthakumbhaṃ samādāya yojayettajjalaiḥ punaḥ | tattirthantu samabhyarcya kalaśaiḥsnāpayetprabhum

पश्चात्तिर्थं तु संप्राप्य निमज्य च त्रिधा पुनः । ये स्नापयन्ति संप्राप्य गङ्गास्नानफलं लभेत्

paścāttirthaṃ tu saṃprāpya nimajya ca tridhā punaḥ | ye snāpayanti saṃprāpya gaṅgāsnānaphalaṃ labhet

सर्वदानफलञ्चैव सर्वतीर्थफलं लभेत् । स्वस्थाने संनिवेश्याथ शुद्धस्नानं समाचरेत्

sarvadānaphalañcaiva sarvatīrthaphalaṃ labhet | svasthāne saṃniveśyātha śuddhasnānaṃ samācaret

मन्त्रस्नानं ततः कृत्वा नीराजनमथाचरेत् । अलङ्कारासनं नीत्वा हविरन्तं समर्चयेत्

mantrasnānaṃ tataḥ kṛtvā nīrājanamathācaret | alaṅkārāsanaṃ nītvā havirantaṃ samarcayet

मन्दिरं प्रापयेद्देवं सर्वैः परिकरैः सह । ब्राह्मणैर्वेदघोषैश्चालयावरणपश्चिमम्

mandiraṃ prāpayeddevaṃ sarvaiḥ parikaraiḥ saha | brāhmaṇairvedaghoṣaiścālayāvaraṇapaścimam

उत्सवेन सह वीथ्यां तीर्थबेरं समानयेत् । स्वस्थाने सन्निवेश्याथ द्वारे शङ्खं निनादयेत्

utsavena saha vīthyāṃ tīrthaberaṃ samānayet | svasthāne sanniveśyātha dvāre śaṅkhaṃ ninādayet

उत्सवं मण्डपे स्थाप्य स्नपनं कारयेद्बुधः । अलंकारासने नीत्वा प्रभूतान्नं निवेदयेत्

utsavaṃ maṇḍape sthāpya snapanaṃ kārayedbudhaḥ | alaṃkārāsane nītvā prabhūtānnaṃ nivedayet

दशमेऽहनि संप्राप्ते पुष्पयागं समाचरेत् । सन्निधौ देवदेवस्य वेदपारायणं चरेत्

daśame'hani saṃprāpte puṣpayāgaṃ samācaret | sannidhau devadevasya vedapārāyaṇaṃ caret

संहिताञ्चैव शाखाञ्च आरणं तदनन्तरम् । ऋग्यजुस्सामवेदांश्च तथाथर्वणमेव च

saṃhitāñcaiva śākhāñca āraṇaṃ tadanantaram | ṛgyajussāmavedāṃśca tathātharvaṇameva ca

संभावयेत्ततो देवान् वस्त्रताम्बूलभोजनैः । स्नपनं पुष्पयागार्थं कारयेदुक्तवर्त्मना

saṃbhāvayettato devān vastratāmbūlabhojanaiḥ | snapanaṃ puṣpayāgārthaṃ kārayeduktavartmanā

कौतुकं बन्धयेत्पूर्वं देवदेवस्य शार्ङ्गिणः । अग्निमण्डलमासाद्य पुष्पमण्डलमाचरेत्

kautukaṃ bandhayetpūrvaṃ devadevasya śārṅgiṇaḥ | agnimaṇḍalamāsādya puṣpamaṇḍalamācaret

चक्राब्जयन्त्रकं वापि आचार्यस्य वशात्तु वा । मण्डलस्य तु पाश्चात्ये बिम्बं सिंहासने न्यसेत्

cakrābjayantrakaṃ vāpi ācāryasya vaśāttu vā | maṇḍalasya tu pāścātye bimbaṃ siṃhāsane nyaset

मण्डलस्योत्तरे पार्श्वे कुम्भं संस्थापयेद्बुधः । देवस्येशानभागे तु विष्वक्सेनं निवेशयेत्

maṇḍalasyottare pārśve kumbhaṃ saṃsthāpayedbudhaḥ | devasyeśānabhāge tu viṣvaksenaṃ niveśayet

दक्षिणे हेतिराजानं ब्राह्मणान्परितो न्यसेत् । द्वारार्चनं ततः कुर्यात् कुम्भमण्डलपूजनम्

dakṣiṇe hetirājānaṃ brāhmaṇānparito nyaset | dvārārcanaṃ tataḥ kuryāt kumbhamaṇḍalapūjanam

बिम्बे संपूजयेत्पश्चात् अष्टौ द्वादशधापि वा । षट्कं चतुष्टयं कालं प्रत्येकन्तु विशेषतः

bimbe saṃpūjayetpaścāt aṣṭau dvādaśadhāpi vā | ṣaṭkaṃ catuṣṭayaṃ kālaṃ pratyekantu viśeṣataḥ

अर्घ्यं पाद्यं तथाचामं गन्धं पुष्पं च दीपकम् । धूपंचैव नैवेद्यं ताम्बूलं तिलदानकम्

arghyaṃ pādyaṃ tathācāmaṃ gandhaṃ puṣpaṃ ca dīpakam | dhūpaṃcaiva naivedyaṃ tāmbūlaṃ tiladānakam

वेदं श्लोकं तथा गीतं नृत्तं वाद्यं पुनः पुनः । गीतन्तु मङ्गलं प्रोक्तं नृत्तं वै मार्गनृत्तकम्

vedaṃ ślokaṃ tathā gītaṃ nṛttaṃ vādyaṃ punaḥ punaḥ | gītantu maṅgalaṃ proktaṃ nṛttaṃ vai mārganṛttakam

पूष्पपूरं समाहृत्य पृथक् पात्रे निवेशयेत् । सन्निधौ स्थापयित्वा च पुष्पपत्रैस्समर्चयेत्

pūṣpapūraṃ samāhṛtya pṛthak pātre niveśayet | sannidhau sthāpayitvā ca puṣpapatraissamarcayet

शोषणादि क्रियां कृत्वा अर्घ्याद्यैः संप्रपूजयेत् । अर्घ्यं गन्धं तथा पुष्पं धूपञ्चैव चतुष्टयम्

śoṣaṇādi kriyāṃ kṛtvā arghyādyaiḥ saṃprapūjayet | arghyaṃ gandhaṃ tathā puṣpaṃ dhūpañcaiva catuṣṭayam

स्थापयेदम्बरेणैव विकिरेद्देवपादयोः । शिल्पदासगणान् सर्वान् संभावनमथाचरेत्

sthāpayedambareṇaiva vikireddevapādayoḥ | śilpadāsagaṇān sarvān saṃbhāvanamathācaret

चन्दनैश्चैव ताम्बूलैः देववस्त्रं प्रदापयेत् । आचार्यैस्साधकैश्चैव बिभवेद्देव मूर्धनि

candanaiścaiva tāmbūlaiḥ devavastraṃ pradāpayet | ācāryaissādhakaiścaiva bibhaveddeva mūrdhani

यात्रां च कारयेद्धीमान् प्रादक्षिण्येन मन्दिरम् । एकधा वा द्विधा वापि स्थित्वा द्वारप्रदेशतः

yātrāṃ ca kārayeddhīmān prādakṣiṇyena mandiram | ekadhā vā dvidhā vāpi sthitvā dvārapradeśataḥ

स्तोत्रेण तोषयेद्देवं जनानाहूय देशिकः । सेवार्थमागतान् सर्वान् देवानृषिगणानपि

stotreṇa toṣayeddevaṃ janānāhūya deśikaḥ | sevārthamāgatān sarvān devānṛṣigaṇānapi

विलोक्य देवदेवेशं स्वस्थाने तु विसर्जयेत् । देवं गर्भगृहे नीत्वा स्वस्थाने संनिवेशयेत्

vilokya devadeveśaṃ svasthāne tu visarjayet | devaṃ garbhagṛhe nītvā svasthāne saṃniveśayet

तत्कुम्भन्तु समादाय आधारोपरि विन्यसेत् । मूलबेरं समभ्यर्च्य प्रोक्षयेन्मूलमन्त्रतः

tatkumbhantu samādāya ādhāropari vinyaset | mūlaberaṃ samabhyarcya prokṣayenmūlamantrataḥ

पुनःपूजां ततः कुर्यान्मङ्गलादि प्रदर्शयेत् । पायसन्तु निवेद्याथ यजमानं प्रपूजयेत्

punaḥpūjāṃ tataḥ kuryānmaṅgalādi pradarśayet | pāyasantu nivedyātha yajamānaṃ prapūjayet

100

देशिकं यानमारोप्य स्वगृहं संप्रवेशयेत् । देववद्दासदासीभिर्वाद्यशङ्खरवाकुलैः

deśikaṃ yānamāropya svagṛhaṃ saṃpraveśayet | devavaddāsadāsībhirvādyaśaṅkharavākulaiḥ

101

जनान् संपूजयेत्सर्वान् ताम्बूलाद्यैरकृत्रिमैः । देवालयं प्रविश्याथ स्नापयेदौत्सवं पुनः

janān saṃpūjayetsarvān tāmbūlādyairakṛtrimaiḥ | devālayaṃ praviśyātha snāpayedautsavaṃ punaḥ

102

एकाशीतिघटे ब्रह्मन् अथवा पञ्चविंशके । स्नपनान्ते विशेषेण यागमण्डपमाविशेत्

ekāśītighaṭe brahman athavā pañcaviṃśake | snapanānte viśeṣeṇa yāgamaṇḍapamāviśet

103

कर्मशेषं समासाद्य प्रायश्चित्ताहुतिं हुनेत् । तिलेनैव विशेषेण पूर्णाहुतिमथाचरेत्

karmaśeṣaṃ samāsādya prāyaścittāhutiṃ hunet | tilenaiva viśeṣeṇa pūrṇāhutimathācaret

104

तत्रस्थदेवतास्सर्वा गमयेत्स्वस्वमालयम् । गर्भगेहे यथापूर्वं सन्निवेश्य महोत्सवम्

tatrasthadevatāssarvā gamayetsvasvamālayam | garbhagehe yathāpūrvaṃ sanniveśya mahotsavam

105

उद्वासनबलिं कृत्वा ध्वजं चैवावरोहयेत् । समभ्यर्च्य यथापूर्वं मुद्गान्नं तु निवेदयेत्

udvāsanabaliṃ kṛtvā dhvajaṃ caivāvarohayet | samabhyarcya yathāpūrvaṃ mudgānnaṃ tu nivedayet

106

कुम्भे गरुडमावाह्य अवरोहण माचरेत् । तद्यष्टिं तत्पटञ्चैव तद्दण्डं तत्प्रभां तथा

kumbhe garuḍamāvāhya avarohaṇa mācaret | tadyaṣṭiṃ tatpaṭañcaiva taddaṇḍaṃ tatprabhāṃ tathā

107

आचार्यस्स्वयमाहृत्य अन्यथा दोषकृद्भवेत् । दक्षिणां दापयेद्विद्वान् वस्त्रहेमादिरत्नकैः

ācāryassvayamāhṛtya anyathā doṣakṛdbhavet | dakṣiṇāṃ dāpayedvidvān vastrahemādiratnakaiḥ

108

पञ्चाङ्गभूषणं चैव कन्यागोभूमिसद्धनैः । ऋत्विजां तु तदर्धं स्यात् गायकानां यथाबलम्

pañcāṅgabhūṣaṇaṃ caiva kanyāgobhūmisaddhanaiḥ | ṛtvijāṃ tu tadardhaṃ syāt gāyakānāṃ yathābalam

109

देशान्तरागतानां तु मानाद्यैस्तुष्टिमावहेत् । एवं यः कुरुते भक्त्या उत्सवं शास्त्रचोदितम्

deśāntarāgatānāṃ tu mānādyaistuṣṭimāvahet | evaṃ yaḥ kurute bhaktyā utsavaṃ śāstracoditam

110

सोऽतुलां श्रियमाप्नोति कोटिधर्मफलं लभेत् । अश्वमेधसहस्रं च वाजपेयशतं तथा

so'tulāṃ śriyamāpnoti koṭidharmaphalaṃ labhet | aśvamedhasahasraṃ ca vājapeyaśataṃ tathā

111

सर्वतीर्थफलञ्चैव बहुगोदानजं फलम् । बहुधर्मफलं चैव लभते नात्रसंशयः

sarvatīrthaphalañcaiva bahugodānajaṃ phalam | bahudharmaphalaṃ caiva labhate nātrasaṃśayaḥ

112

सर्वपापक्षयं यति नात्र कार्या विचारणा । द्विकालस्नपनं कुर्यात्स्नानविद्धे विशेषतः

sarvapāpakṣayaṃ yati nātra kāryā vicāraṇā | dvikālasnapanaṃ kuryātsnānaviddhe viśeṣataḥ

1111

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां महोत्सवविधिर्नाम एकविंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ mahotsavavidhirnāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ

अथ द्वाविंशोऽध्यायः श्रीभगवान् - मासोत्सवविधिं वक्ष्ये समासाच्छृणु सांप्रतम् । मासि मासि विशेषेण द्वादश्यां विषुवद्वये

atha dvāviṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavān - māsotsavavidhiṃ vakṣye samāsācchṛṇu sāṃpratam | māsi māsi viśeṣeṇa dvādaśyāṃ viṣuvadvaye

नक्षत्रेषु च सर्वेषु श्रवणं चोत्तमं भवेत् । तिथीनां द्वादशी श्रेष्ठा वाराणां शुक्रवासरम्

nakṣatreṣu ca sarveṣu śravaṇaṃ cottamaṃ bhavet | tithīnāṃ dvādaśī śreṣṭhā vārāṇāṃ śukravāsaram

योगानान्तु व्यतीपातं करणानान्तु विष्टिकम् । मासि मासि विशेषेण द्वादश्यान्तु समर्चयेत्

yogānāntu vyatīpātaṃ karaṇānāntu viṣṭikam | māsi māsi viśeṣeṇa dvādaśyāntu samarcayet

अमावास्यां पौर्णमास्यां मासार्धे वा समर्चयेत् । द्वादश्यान्तु विशेषेण मण्डलाराधनं चरेत्

amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ māsārdhe vā samarcayet | dvādaśyāntu viśeṣeṇa maṇḍalārādhanaṃ caret

अमावास्यां विशेषेण कलशैस्स्नपनं चरेत् । घृतं वा क्षीरमेव स्यान्नालिकेरजलं तु वा

amāvāsyāṃ viśeṣeṇa kalaśaissnapanaṃ caret | ghṛtaṃ vā kṣīrameva syānnālikerajalaṃ tu vā

उक्तद्रव्यमथो वापि यजमानेच्छया गुरुः । श्रवणे तु विशेषेण चतुस्स्थानार्चनं चरेत्

uktadravyamatho vāpi yajamānecchayā guruḥ | śravaṇe tu viśeṣeṇa catussthānārcanaṃ caret

मानसक्षेत्रके ब्रह्मन् पत्रपुष्पादिकं न्यसेत् । माघमासे तु माघर्क्षे दमनारोपणं चरेत्

mānasakṣetrake brahman patrapuṣpādikaṃ nyaset | māghamāse tu māgharkṣe damanāropaṇaṃ caret

फल्गुने मासि ऋक्षे च तुलस्यारोपणं चरेत् । चैत्रे तु मासे ऋक्षे तु चम्पकाराधनं चरेत्

phalgune māsi ṛkṣe ca tulasyāropaṇaṃ caret | caitre tu māse ṛkṣe tu campakārādhanaṃ caret

वैशाखमासे ऋक्षे च शतपत्रेण पूजयेत् । ज्येष्ठमासे विशेषेण फलोत्सवविधिं चरेत्

vaiśākhamāse ṛkṣe ca śatapatreṇa pūjayet | jyeṣṭhamāse viśeṣeṇa phalotsavavidhiṃ caret

अनूराधे तु विप्रेन्द्रामावास्यां श्रवणेऽपि वा । स्नापयेत्सहस्रकलशैः तदर्धैर्वा तदर्धकैः

anūrādhe tu viprendrāmāvāsyāṃ śravaṇe'pi vā | snāpayetsahasrakalaśaiḥ tadardhairvā tadardhakaiḥ

अष्टोत्तरशतैर्वापि तन्न्यूनं न समाचरेत् । उक्तद्रव्ययुतैर्वापि केवलं क्षीरमेव वा

aṣṭottaraśatairvāpi tannyūnaṃ na samācaret | uktadravyayutairvāpi kevalaṃ kṣīrameva vā

घृतं वा केवलं विप्र नालिकेरजलं तु वा । आषाढे मासि मासर्क्षे सहकारफलैर्यजेत्

ghṛtaṃ vā kevalaṃ vipra nālikerajalaṃ tu vā | āṣāḍhe māsi māsarkṣe sahakāraphalairyajet

शयनं कारयेद्विप्र चातुर्मास्ये तु पूर्वतः । श्रवणे मासि मासर्क्षे पूजयेत्कदलीफलैः

śayanaṃ kārayedvipra cāturmāsye tu pūrvataḥ | śravaṇe māsi māsarkṣe pūjayetkadalīphalaiḥ

तन्मासे तु द्वादश्यां पवित्रारोहणं चरेत् । जयन्त्युत्सवमष्टम्यां श्रावणे कृष्णपक्षके

tanmāse tu dvādaśyāṃ pavitrārohaṇaṃ caret | jayantyutsavamaṣṭamyāṃ śrāvaṇe kṛṣṇapakṣake

भादपदे मासि ऋक्षे पङ्कजाराधनं चरेत् । आश्वयुजे मासि ऋक्षे श्वेतपद्मैस्समर्चयेत्

bhādapade māsi ṛkṣe paṅkajārādhanaṃ caret | āśvayuje māsi ṛkṣe śvetapadmaissamarcayet

तन्मासे तु विशेषेण शयनोत्थापनं चरेत् । कार्तिके मासि मासर्क्षे दीपारोहणमाचरेत्

tanmāse tu viśeṣeṇa śayanotthāpanaṃ caret | kārtike māsi māsarkṣe dīpārohaṇamācaret

तन्मासे सकले विप्र वृश्चिकाराधनं चरेत् । मार्गशीर्षे मासि ऋक्षे गन्धालेपनमाचरेत्

tanmāse sakale vipra vṛścikārādhanaṃ caret | mārgaśīrṣe māsi ṛkṣe gandhālepanamācaret

तन्मासे पूर्वपक्षे तु वेदाध्ययन माचरेत् । अध्ययनोत्सवं कुर्याद्दश वा सप्तकं भवेत्

tanmāse pūrvapakṣe tu vedādhyayana mācaret | adhyayanotsavaṃ kuryāddaśa vā saptakaṃ bhavet

यद्वा पञ्च दिनं विप्र त्र्यहं वाथ समाचरेत् । विंशद्दिनमथोवापि देवान् सर्वांश्च श्रावयेत्

yadvā pañca dinaṃ vipra tryahaṃ vātha samācaret | viṃśaddinamathovāpi devān sarvāṃśca śrāvayet

ब्राह्मणैर्मूर्तिमन्त्रैश्च वेदपारगतैरपि । उत्सवं कारयेन्नित्यं वाहनं निजपूर्वकम्

brāhmaṇairmūrtimantraiśca vedapāragatairapi | utsavaṃ kārayennityaṃ vāhanaṃ nijapūrvakam

कुम्भमण्डलहोमं च वर्जयेत्तत्र कर्मणि । पुष्ये मासि च मासर्क्षे हरिद्रालेपनं चरेत्

kumbhamaṇḍalahomaṃ ca varjayettatra karmaṇi | puṣye māsi ca māsarkṣe haridrālepanaṃ caret

तन्मासे तु विशेषेण वनभोजन माचरेत् । तिलदानं माघमासे पितॄणां पिण्डमाचरेत्

tanmāse tu viśeṣeṇa vanabhojana mācaret | tiladānaṃ māghamāse pitṝṇāṃ piṇḍamācaret

मासकर्म इति प्रोक्तं तद्विधानं प्रचक्षते । पत्रपुष्पविधौ ब्रह्मन् पवित्रारोपणं चरेत्

māsakarma iti proktaṃ tadvidhānaṃ pracakṣate | patrapuṣpavidhau brahman pavitrāropaṇaṃ caret

फलपूजादिकं विप्र पूरणं सम्यगाचरेत् । गन्धपूजाविधौ ब्रह्मन् लेपनं सम्यगाचरेत्

phalapūjādikaṃ vipra pūraṇaṃ samyagācaret | gandhapūjāvidhau brahman lepanaṃ samyagācaret

प्रथमञ्चाङ्कुरं वापि मण्डपालंकृतिं तथा । शुद्धस्नानं तृतीयञ्च चतुर्थे द्वारपूजनम्

prathamañcāṅkuraṃ vāpi maṇḍapālaṃkṛtiṃ tathā | śuddhasnānaṃ tṛtīyañca caturthe dvārapūjanam

चतुस्स्थानार्चनञ्चैव पञ्चमं समुदाहतम् । षष्ठं कौतुकबिम्बं स्यात्ततश्शयनकल्पनम्

catussthānārcanañcaiva pañcamaṃ samudāhatam | ṣaṣṭhaṃ kautukabimbaṃ syāttataśśayanakalpanam

शयनाधिवासने चैव रक्षा कार्या ततः परम् । प्रातस्स्नानं ततः कुर्यात् कलशैस्स्नपनं भवेत्

śayanādhivāsane caiva rakṣā kāryā tataḥ param | prātassnānaṃ tataḥ kuryāt kalaśaissnapanaṃ bhavet

1139

द्वारपूजाविधानञ्च चतुस्स्थानार्चनं तथा । निवेदनं बलिञ्चैव भूषणारोपणं तथा

dvārapūjāvidhānañca catussthānārcanaṃ tathā | nivedanaṃ baliñcaiva bhūṣaṇāropaṇaṃ tathā

भूषणारोपणं विप्र पूजायास्संपुटं भवेत् । वेदघोषं ततः श्लोकदानं नीराजनं तथा

bhūṣaṇāropaṇaṃ vipra pūjāyāssaṃpuṭaṃ bhavet | vedaghoṣaṃ tataḥ ślokadānaṃ nīrājanaṃ tathā

गीतं वाद्यं तथा नृत्तं होमद्रव्यबलिर्भवेत् । यात्रोत्सवं ततः कुर्यात् तत्प्रसादप्रदापनम्

gītaṃ vādyaṃ tathā nṛttaṃ homadravyabalirbhavet | yātrotsavaṃ tataḥ kuryāt tatprasādapradāpanam

पूजावरोहणं चैव पुनः पूजां समाचरेत् । शुद्धस्नानं ततः कृत्वा तथास्थाननिवेशनम्

pūjāvarohaṇaṃ caiva punaḥ pūjāṃ samācaret | śuddhasnānaṃ tataḥ kṛtvā tathāsthānaniveśanam

दक्षिणां सुप्रदानञ्च इति कर्मक्रमं विदुः । एतत्कर्मक्रमेणैव सर्वकर्माणि कारयेत्

dakṣiṇāṃ supradānañca iti karmakramaṃ viduḥ | etatkarmakrameṇaiva sarvakarmāṇi kārayet

प्रथमं नाभिमानञ्च द्वितीयञ्चोरुमध्यगम् । तृतीयं जानुमानन्तु चतुर्थं पादमानकम्

prathamaṃ nābhimānañca dvitīyañcorumadhyagam | tṛtīyaṃ jānumānantu caturthaṃ pādamānakam

पुष्पपत्रपवित्रेषु प्रमाणं परिकीर्तितम् । कुम्भमण्डलकुण्डेषु एतान्मानमुदाहृतम्

puṣpapatrapavitreṣu pramāṇaṃ parikīrtitam | kumbhamaṇḍalakuṇḍeṣu etānmānamudāhṛtam

स्थूलमानं तथाप्रोक्तं देवीभ्यां नाभिमानकम् । स्थूलया सङ्गबिम्बानां नाभिमानं प्रशस्यते

sthūlamānaṃ tathāproktaṃ devībhyāṃ nābhimānakam | sthūlayā saṅgabimbānāṃ nābhimānaṃ praśasyate

भूषणायुधशक्तीनां तालमानं प्रशस्यते । पूरणेन विशेषेण मानं वक्ष्यामि सुव्रत

bhūṣaṇāyudhaśaktīnāṃ tālamānaṃ praśasyate | pūraṇena viśeṣeṇa mānaṃ vakṣyāmi suvrata

प्रथमं पीठमानन्तु द्वितीयं जानुमानकम् । तृतीयमूरुमध्यस्थं चतुर्थं कटिमानकम्

prathamaṃ pīṭhamānantu dvitīyaṃ jānumānakam | tṛtīyamūrumadhyasthaṃ caturthaṃ kaṭimānakam

कुम्भमण्डलकुण्डेषु शिवमानेन कल्पयेत् । शिवं शिवद्वयञ्चैव बिशिवञ्च चतुश्शिवम्

kumbhamaṇḍalakuṇḍeṣu śivamānena kalpayet | śivaṃ śivadvayañcaiva biśivañca catuśśivam

केवलं प्रस्थमानेन उपकुम्भे प्रपूरयेत् । मूलबिम्बे विशेषेण पूर्ववन्मानमीरितम्

kevalaṃ prasthamānena upakumbhe prapūrayet | mūlabimbe viśeṣeṇa pūrvavanmānamīritam

वासुदेवादिभिर्मन्त्रैः पूजयेद्देशिकः स्वयम् । बलिकर्मणि विप्रेन्द्र मुष्टिमानं प्रचक्षते

vāsudevādibhirmantraiḥ pūjayeddeśikaḥ svayam | balikarmaṇi viprendra muṣṭimānaṃ pracakṣate

लेपने तु विशेषेण मानं वक्ष्यामि सुव्रत । आकण्ठस्थानपर्यन्तं प्रथमं परिलेपयेत्

lepane tu viśeṣeṇa mānaṃ vakṣyāmi suvrata | ākaṇṭhasthānaparyantaṃ prathamaṃ parilepayet

स्थानान्नाभ्यवधि ब्रह्मन् द्वितीयं परिलेपयेत् । नाभ्या कट्यवधि ब्रह्मन् तृतीयं परिचक्षते

sthānānnābhyavadhi brahman dvitīyaṃ parilepayet | nābhyā kaṭyavadhi brahman tṛtīyaṃ paricakṣate

अक्षात्पादावधि यावत् चतुर्थं परिलेपयेत् । आकण्ठान्नाभिपर्यन्तं देवीभ्यां मानमीरितम्

akṣātpādāvadhi yāvat caturthaṃ parilepayet | ākaṇṭhānnābhiparyantaṃ devībhyāṃ mānamīritam

पूरणे पादमानं स्यात् अन्येषां पादमानकम् ? । दमनारोपणात्पूर्वमङ्कुरानर्पयेत् सुधीः

pūraṇe pādamānaṃ syāt anyeṣāṃ pādamānakam ? | damanāropaṇātpūrvamaṅkurānarpayet sudhīḥ

मण्डपं समलंकृत्य पूर्वेद्युश्च निशामुखे । कुम्भमण्डलकुण्डञ्च कारयेद्विधिचोदितम्

maṇḍapaṃ samalaṃkṛtya pūrvedyuśca niśāmukhe | kumbhamaṇḍalakuṇḍañca kārayedvidhicoditam

चक्राब्जमण्डलं कृत्वा भद्रकाख्यमथापि वा । यंत्रमण्डलकं वापि यजमानेच्छया गुरुः

cakrābjamaṇḍalaṃ kṛtvā bhadrakākhyamathāpi vā | yaṃtramaṇḍalakaṃ vāpi yajamānecchayā guruḥ

द्वारादियजनं कुर्यात् पुण्याहं वाचयेत्सुधीः । स्नपनं कारयेद्धीमान् क्षीरादिद्वादशे घटे

dvārādiyajanaṃ kuryāt puṇyāhaṃ vācayetsudhīḥ | snapanaṃ kārayeddhīmān kṣīrādidvādaśe ghaṭe

तद्बेरं समलंकृत्य विष्टरे सन्निवेशयेत् । मण्डपस्य तु पाश्चात्ये कुम्भे संपूजयेद्धरिम्

tadberaṃ samalaṃkṛtya viṣṭare sanniveśayet | maṇḍapasya tu pāścātye kumbhe saṃpūjayeddharim

मण्डले पूजयेद्देवं नारायणमनामयम् । बिम्बमभ्यर्चयेद्धीमान् होमकर्म समाचरेत्

maṇḍale pūjayeddevaṃ nārāyaṇamanāmayam | bimbamabhyarcayeddhīmān homakarma samācaret

निवेदनं ततः कृत्वा तत्तत्स्थाने बलिं क्षिपेत् । कौतुकं तण्डुले न्यस्य नीत्वा धामप्रदक्षिणम्

nivedanaṃ tataḥ kṛtvā tattatsthāne baliṃ kṣipet | kautukaṃ taṇḍule nyasya nītvā dhāmapradakṣiṇam

भेरीनाद समायुक्तमाधाओपरि विन्यसेत् । देवमभ्यर्च्य चार्घ्याद्यैः बन्धयेद्दक्षिणे करे

bherīnāda samāyuktamādhāopari vinyaset | devamabhyarcya cārghyādyaiḥ bandhayeddakṣiṇe kare

पुनः पूजां ततः कृत्वा अपूपादि निवेदयेत् । दमनाङ्कुरमाहृत्य क्षालयेच्छुद्धतोयकैः

punaḥ pūjāṃ tataḥ kṛtvā apūpādi nivedayet | damanāṅkuramāhṛtya kṣālayecchuddhatoyakaiḥ

कदलीत्वविशेषेण दीर्घपत्रे पुरन्ध्रगैः । वरंकारयेद्धीमान् पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना

kadalītvaviśeṣeṇa dīrghapatre purandhragaiḥ | varaṃkārayeddhīmān pūrvoktenaiva vartmanā

पृथक् पात्रे निवेश्याथ अधिवासनमाचरेत् । देवमण्डपयोर्मध्ये व्रीहिपीठं समाचरेत्

pṛthak pātre niveśyātha adhivāsanamācaret | devamaṇḍapayormadhye vrīhipīṭhaṃ samācaret

तस्योपरि न्यसेत्पात्रं दहनाप्यायनं चरेत् । सौरभेयीं प्रदर्श्याथ पूजयेद्गन्धपुष्पकैः

tasyopari nyasetpātraṃ dahanāpyāyanaṃ caret | saurabheyīṃ pradarśyātha pūjayedgandhapuṣpakaiḥ

किराटाद्यैश्च? मन्त्रैश्च पातयेदपरेण तु । अधिवासजमादाय योजयेत्कुम्भमूर्धनि

kirāṭādyaiśca? mantraiśca pātayedapareṇa tu | adhivāsajamādāya yojayetkumbhamūrdhani

पूजया संपुटीकुर्यात् गीतवाद्यादिकं चरेत् । अधिवासस्रजं ? विप्र नाभिमानं प्रचक्षते

pūjayā saṃpuṭīkuryāt gītavādyādikaṃ caret | adhivāsasrajaṃ ? vipra nābhimānaṃ pracakṣate

शयने सन्निवेश्याथ रक्षां कुर्यात्समन्ततः । ततः प्रभाते विमले स्नपनं सम्यगाचरेत्

śayane sanniveśyātha rakṣāṃ kuryātsamantataḥ | tataḥ prabhāte vimale snapanaṃ samyagācaret

अष्टोत्तरशतैर्वापि एकाशीतिघटैस्तु वा । स्नपनार्थे तु देवेशमानयेत्सिंहविष्टरे

aṣṭottaraśatairvāpi ekāśītighaṭaistu vā | snapanārthe tu deveśamānayetsiṃhaviṣṭare

अलंकृत्य यथान्यायं चतुस्स्थानार्चनं चरेत् । कुम्भेन संपूजयेत्पश्चात् किरीटादि चतुष्टयम्

alaṃkṛtya yathānyāyaṃ catussthānārcanaṃ caret | kumbhena saṃpūjayetpaścāt kirīṭādi catuṣṭayam

वर्धन्याञ्च ततो दद्यात् पूजया संपुटीकृतः । गीतनृत्तादिकान् सर्वान् दर्शयेद्देवसन्निधौ

vardhanyāñca tato dadyāt pūjayā saṃpuṭīkṛtaḥ | gītanṛttādikān sarvān darśayeddevasannidhau

नमस्कृत्य यथान्यायं स्तुत्वा देवं प्रणम्य च । मण्डले योजयेत् पश्चात् कुम्भवद्देशिकोत्तमः

namaskṛtya yathānyāyaṃ stutvā devaṃ praṇamya ca | maṇḍale yojayet paścāt kumbhavaddeśikottamaḥ

मण्डलस्थं विशेषेण तत्काले संप्रवेशयेत् । अङ्गानामप्युपाङ्गानां लाजान्तानामपि द्विज

maṇḍalasthaṃ viśeṣeṇa tatkāle saṃpraveśayet | aṅgānāmapyupāṅgānāṃ lājāntānāmapi dvija

भूषणानां च शक्तीनां तथा च विहगेशितुः । अर्व्यादीनान्तु पात्राणां धूपदीपप्रकाण्डकैः

bhūṣaṇānāṃ ca śaktīnāṃ tathā ca vihageśituḥ | arvyādīnāntu pātrāṇāṃ dhūpadīpaprakāṇḍakaiḥ

मूलबेरे यथा कुर्यात् होमकुण्डे तथा भवेत् । एवं कृत्वा विधानेन द्वारस्थानादीनां चरेत्

mūlabere yathā kuryāt homakuṇḍe tathā bhavet | evaṃ kṛtvā vidhānena dvārasthānādīnāṃ caret

आलयाङ्गस्थबिम्बानां चण्डादीनां विशेषतः । एवंविधानसंयुक्तं तत्तद्द्रव्यैर्बलिं क्षिपेत्

ālayāṅgasthabimbānāṃ caṇḍādīnāṃ viśeṣataḥ | evaṃvidhānasaṃyuktaṃ tattaddravyairbaliṃ kṣipet

अपराह्णे तु संप्राप्ते यानमारोप्य देशिकः । धामप्रदक्षिणं कृत्वा वीथ्यावरणपश्चिमम्

aparāhṇe tu saṃprāpte yānamāropya deśikaḥ | dhāmapradakṣiṇaṃ kṛtvā vīthyāvaraṇapaścimam

मण्डपे सन्निवेश्याथ सन्न्यासं चैव कारयेत् । शुद्धस्नानं ततः कृत्वा दक्षिणां संप्रदापयेत्

maṇḍape sanniveśyātha sannyāsaṃ caiva kārayet | śuddhasnānaṃ tataḥ kṛtvā dakṣiṇāṃ saṃpradāpayet

यतीनां ब्राह्मणादीनां प्रसादं परिदापयेत् । यः करोति नरो भक्त्या स याति ब्रह्मणः पदम्

yatīnāṃ brāhmaṇādīnāṃ prasādaṃ paridāpayet | yaḥ karoti naro bhaktyā sa yāti brahmaṇaḥ padam

अश्वमेधाष्टकं पुण्यं वाजपेयत्रयं तथा । सर्वपापक्षयं चैव सर्वोपद्रवनाशनम्

aśvamedhāṣṭakaṃ puṇyaṃ vājapeyatrayaṃ tathā | sarvapāpakṣayaṃ caiva sarvopadravanāśanam

1182

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां दमनारोपणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ damanāropaṇaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ

अथ त्रयोविंशोऽध्यायः भगवान्- तुलस्यारोपणे चैव दमनारोपणं भवेत् । चम्पकाराधने विप्र तथा कर्म समाचरेत्

atha trayoviṃśo'dhyāyaḥ bhagavān- tulasyāropaṇe caiva damanāropaṇaṃ bhavet | campakārādhane vipra tathā karma samācaret

अङ्कुरार्पणं ततः कुर्यात् तथा वै कौतुकत्रयम् । निशि पूजाविधानञ्च अधिवासञ्च भूषणम्

aṅkurārpaṇaṃ tataḥ kuryāt tathā vai kautukatrayam | niśi pūjāvidhānañca adhivāsañca bhūṣaṇam

त्रिस्थानयजनं चैव होमकर्मविधिस्तथा । स्नपनं तु विशेषेण नालिकेरजलैर्भवेत्

tristhānayajanaṃ caiva homakarmavidhistathā | snapanaṃ tu viśeṣeṇa nālikerajalairbhavet

केवलं गन्धतोये वा तदभावे विशेषतः । अधिवासविधौ ब्रह्मन् सद्यो द्रव्याधिवासनम्

kevalaṃ gandhatoye vā tadabhāve viśeṣataḥ | adhivāsavidhau brahman sadyo dravyādhivāsanam

यात्राकाले तु विप्रेन्द्र पुष्पदाम प्रशस्यते । विकिरेत् सर्वतो विप्र पुष्पैर्ग * * नैर्यथा

yātrākāle tu viprendra puṣpadāma praśasyate | vikiret sarvato vipra puṣpairga * * nairyathā

अन्यानि सर्वकर्माणि पूर्ववत्कारयेद्द्विज । चम्पकानामभावे तु पाटलं परिकीर्तितम्

anyāni sarvakarmāṇi pūrvavatkārayeddvija | campakānāmabhāve tu pāṭalaṃ parikīrtitam

वैशाखे तु विशेषेण सन्न्यासं सम्यगाचरेत् । ब्राह्मणादीनां वर्णानां तत्प्रसादं प्रदापयेत्

vaiśākhe tu viśeṣeṇa sannyāsaṃ samyagācaret | brāhmaṇādīnāṃ varṇānāṃ tatprasādaṃ pradāpayet

स्नपने तु विशेषेण केवलं पुष्पतोयकम् । गन्धोदकमथो वापि नालिकेररसन्तु वा

snapane tu viśeṣeṇa kevalaṃ puṣpatoyakam | gandhodakamatho vāpi nālikerarasantu vā

पत्रपुष्पोत्सवे विप्र भूषणैः परिभूषयेत् । फलोत्सवेषु सर्वेषु पूरणं संप्रकीर्तितम्

patrapuṣpotsave vipra bhūṣaṇaiḥ paribhūṣayet | phalotsaveṣu sarveṣu pūraṇaṃ saṃprakīrtitam

गन्धोत्सवेषु सर्वेषु लेपनं सम्यगाचरेत् । अनूराधे विशेषेण फलोत्सवमथाचरेत्

gandhotsaveṣu sarveṣu lepanaṃ samyagācaret | anūrādhe viśeṣeṇa phalotsavamathācaret

फलोत्सवविधिं वक्ष्ये समासादवधारय । कदलीपनसञ्चाम्रं फलानां संप्रकीर्तितम्

phalotsavavidhiṃ vakṣye samāsādavadhāraya | kadalīpanasañcāmraṃ phalānāṃ saṃprakīrtitam

त्वजार्क्षसंयुतं न्यूनं बीजपूरन्तु चाक्षतम् । पनसं विविधं प्रोक्तं पनसं क्षुद्रसंज्ञकम्

tvajārkṣasaṃyutaṃ nyūnaṃ bījapūrantu cākṣatam | panasaṃ vividhaṃ proktaṃ panasaṃ kṣudrasaṃjñakam

क्षुद्रन्तु वर्जयेद्विप्र सर्वदा पूरकर्मणि । कदली त्रिविधं प्रोक्तं त्रिविधं योग्यमेव च

kṣudrantu varjayedvipra sarvadā pūrakarmaṇi | kadalī trividhaṃ proktaṃ trividhaṃ yogyameva ca

सहकारे तथाप्रोक्तं हारीतं रक्तपीतकम् । त्रिविधं पूरणे योग्यं क्रमुके चन्द्रपूरकम्

sahakāre tathāproktaṃ hārītaṃ raktapītakam | trividhaṃ pūraṇe yogyaṃ kramuke candrapūrakam

हारीतं पीतकं रक्तं पूरणे सर्वकं? भवेत् । अङ्कुरावाहनञ्चैव चतुःस्थानार्चनं तथा

hārītaṃ pītakaṃ raktaṃ pūraṇe sarvakaṃ? bhavet | aṅkurāvāhanañcaiva catuḥsthānārcanaṃ tathā

कौतुकन्तु यथा चैव प्रातःस्नपनमेव च । द्वारपूजाविधिश्चैव चतुःस्थानार्चनक्रिया

kautukantu yathā caiva prātaḥsnapanameva ca | dvārapūjāvidhiścaiva catuḥsthānārcanakriyā

मूलबिम्बार्चनं चैव नैवेद्यं बलिरेव च । अधिवासदिने विप्र शिवमानेन पूरयेत्

mūlabimbārcanaṃ caiva naivedyaṃ balireva ca | adhivāsadine vipra śivamānena pūrayet

तद्द्रव्येणबलिं कुर्याद्धोमकर्म तथाभवेत् । द्विगुणं त्रिगुणं चैव चातुर्गुण्यन्तदन्तिके

taddravyeṇabaliṃ kuryāddhomakarma tathābhavet | dviguṇaṃ triguṇaṃ caiva cāturguṇyantadantike

वासुदेवादिभिर्मन्त्रैश्चतुर्वेदाद्यकैस्तु वा । शाखाद्यत्रितयं वापि विष्णुसूक्ततृतीयकम्

vāsudevādibhirmantraiścaturvedādyakaistu vā | śākhādyatritayaṃ vāpi viṣṇusūktatṛtīyakam

अङ्गादीनां विशेषेण मुष्टिमानेन पूरयेत् । श्रियादीनां विशेषेण जानुमानेन पूरयेत्

aṅgādīnāṃ viśeṣeṇa muṣṭimānena pūrayet | śriyādīnāṃ viśeṣeṇa jānumānena pūrayet

कर्मार्चादिबिम्बानं पादमानेन पूरयेत् । एकैकं होमकार्ये तु बलिकर्मणि मुष्टिकम्

karmārcādibimbānaṃ pādamānena pūrayet | ekaikaṃ homakārye tu balikarmaṇi muṣṭikam

उत्सवं कारयेदन्ते विकिरेत्फलपूरकैः । मण्डपे सन्निवेश्याथ ततस्सन्न्यासमाचरेत्

utsavaṃ kārayedante vikiretphalapūrakaiḥ | maṇḍape sanniveśyātha tatassannyāsamācaret

पूजापूर्वं ततः कुर्यात् पूर्ववत्परिवापयेत् । शुद्धस्नानं ततः कृत्वा गर्भगेहे निवेशयेत्

pūjāpūrvaṃ tataḥ kuryāt pūrvavatparivāpayet | śuddhasnānaṃ tataḥ kṛtvā garbhagehe niveśayet

पनसानामभावे तु सहकारैः प्रपूरयेत् । सहकारफलाभावे मोचकैः परिपूरयेत्

panasānāmabhāve tu sahakāraiḥ prapūrayet | sahakāraphalābhāve mocakaiḥ paripūrayet

त्रयं त्रिमाने वा विप्र मासमृक्षे समर्चयेत् । श्रावणे मासि विप्रेन्द्र बीजपूराष्टकैर्यजेत्

trayaṃ trimāne vā vipra māsamṛkṣe samarcayet | śrāvaṇe māsi viprendra bījapūrāṣṭakairyajet

तदभावे तु विप्रेन्द्र आर्द्रपूगीफलैर्यजेत् । मासेचाश्वयुजे विप्र जलजैः परितो यजेत्

tadabhāve tu viprendra ārdrapūgīphalairyajet | māsecāśvayuje vipra jalajaiḥ parito yajet

स्नपने तु विशेषेण रजनीनीरमुत्तमम् । चूर्णस्नानयुतं वापि उक्तद्रव्यघटैस्तु वा

snapane tu viśeṣeṇa rajanīnīramuttamam | cūrṇasnānayutaṃ vāpi uktadravyaghaṭaistu vā

लेपनं पूर्ववत्कुर्यात् अङ्कुरादिक्रियां तथा । इति संक्षेपतः प्रोक्तो मासोत्सवविशेषकः

lepanaṃ pūrvavatkuryāt aṅkurādikriyāṃ tathā | iti saṃkṣepataḥ prokto māsotsavaviśeṣakaḥ

1211

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां मासोत्सवविधिर्नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ māsotsavavidhirnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ

अथ चतुर्विंशोऽध्यायः श्रीभगवान् - पवित्रारोपणं वक्ष्ये विस्तरेण तवानघ । चातुर्मासस्य मध्ये वा आदावन्ते च वा भवेत्

atha caturviṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavān - pavitrāropaṇaṃ vakṣye vistareṇa tavānagha | cāturmāsasya madhye vā ādāvante ca vā bhavet

Aniruddha Saṃhitā (cont. 7)

चातुर्मास्यं त्रिधा प्रोक्तं सौरञ्चान्द्रमासं तथा । वैष्णवं च विशेषेण त्रिविधं संप्रकीर्तितम्

cāturmāsyaṃ tridhā proktaṃ saurañcāndramāsaṃ tathā | vaiṣṇavaṃ ca viśeṣeṇa trividhaṃ saṃprakīrtitam

संक्रान्त्यादिकं सौरं स्यात् चाद्रञ्च प्रथमादिकम् । द्वादश्यादि त्रिकं चैव वैष्णवं परिकीर्तितम्

saṃkrāntyādikaṃ sauraṃ syāt cādrañca prathamādikam | dvādaśyādi trikaṃ caiva vaiṣṇavaṃ parikīrtitam

वैष्णवं चोत्तमं प्रोक्तं मध्यमं सौरमुच्यते । चान्द्रमप्यधमं प्रोक्तं उत्तमे तु समाचरेत्

vaiṣṇavaṃ cottamaṃ proktaṃ madhyamaṃ sauramucyate | cāndramapyadhamaṃ proktaṃ uttame tu samācaret

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन द्वादश्यान्तु समाचरेत् । पवित्रकर्महीने तु नित्यपूजा विनश्यति

tasmātsarvaprayatnena dvādaśyāntu samācaret | pavitrakarmahīne tu nityapūjā vinaśyati

नित्यपूजाविनाशे तु राष्ट्रं क्षयमवाप्नुयात् । तद्ग्रामोनिधनं ? याति तत्स्थानं नाशनं भवेत्

nityapūjāvināśe tu rāṣṭraṃ kṣayamavāpnuyāt | tadgrāmonidhanaṃ ? yāti tatsthānaṃ nāśanaṃ bhavet

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पवित्रारोपणं चरेत् । पतनात्त्रायते तस्मात्पवित्रं परिकीर्तितम्

tasmātsarvaprayatnena pavitrāropaṇaṃ caret | patanāttrāyate tasmātpavitraṃ parikīrtitam

आत्मार्थे वा परार्थे वा पवित्रारोपणं भवेत् । एकबेरे तु वा विप्र बहुबेरे तु वा भवेत्

ātmārthe vā parārthe vā pavitrāropaṇaṃ bhavet | ekabere tu vā vipra bahubere tu vā bhavet

लेपभित्तिपटस्थे तु कर्मार्चायां समाचरेत् । मण्डपं कारयेद्धीमान् अग्रतः परितोऽपि वा

lepabhittipaṭasthe tu karmārcāyāṃ samācaret | maṇḍapaṃ kārayeddhīmān agrataḥ parito'pi vā

बहुस्तम्भसमायुक्तं शिलयेष्टकयापि वा । केवलं दारुमात्रं वा प्रपामात्रमथापि वा

bahustambhasamāyuktaṃ śilayeṣṭakayāpi vā | kevalaṃ dārumātraṃ vā prapāmātramathāpi vā

भित्तियुक्तमयुक्तं वा कोणभित्तियुतं तु वा । अधिष्ठानान्वितं वापि उपपीठान्वितं तु वा

bhittiyuktamayuktaṃ vā koṇabhittiyutaṃ tu vā | adhiṣṭhānānvitaṃ vāpi upapīṭhānvitaṃ tu vā

पादबन्धयुतं वापि प्रस्तरादियुतं तु वा । ज्वालातोरणसंयुक्तं पताकाभिरलंकृतम्

pādabandhayutaṃ vāpi prastarādiyutaṃ tu vā | jvālātoraṇasaṃyuktaṃ patākābhiralaṃkṛtam

कूटाकारयुतं वापि गरुडेनापिशोभितम् । सिंहयुक्तमयुक्तं वा बहुद्वारयुतं तु वा

kūṭākārayutaṃ vāpi garuḍenāpiśobhitam | siṃhayuktamayuktaṃ vā bahudvārayutaṃ tu vā

भित्तित्रययुतं वापि पञ्च सप्त नवात्मकम् । एवं कृत्वा विधानेन सुधया परिलेपयेत्

bhittitrayayutaṃ vāpi pañca sapta navātmakam | evaṃ kṛtvā vidhānena sudhayā parilepayet

चित्रं कुर्याद्विशेषेण अवतरैरनेकशः । तोरणानि चतुर्दिक्षु कारयेद्विजसत्तमः

citraṃ kuryādviśeṣeṇa avatarairanekaśaḥ | toraṇāni caturdikṣu kārayedvijasattamaḥ

अश्वत्थं व वटं वापि प्लक्षं वा बिल्व मेववा । तालं वेणुं तथैवापि कारयेद्विधिचोदितम्

aśvatthaṃ va vaṭaṃ vāpi plakṣaṃ vā bilva mevavā | tālaṃ veṇuṃ tathaivāpi kārayedvidhicoditam

द्वारायामसमं वापि स्तम्भायामसमन्तु वा । आयामर्धेन विस्तीर्णं हस्तमानमथापि वा

dvārāyāmasamaṃ vāpi stambhāyāmasamantu vā | āyāmardhena vistīrṇaṃ hastamānamathāpi vā

क्षुद्रप्रासादकं विप्र हस्तमानेन कारयेत् । शूलत्रयसमायुक्तं गरुडेन समन्वितम्

kṣudraprāsādakaṃ vipra hastamānena kārayet | śūlatrayasamāyuktaṃ garuḍena samanvitam

तोरणे तोरणे कुर्यात् गरुडञ्चोर्ध्वसंस्थितम् । गोमयालेपनं कुर्यात् मण्डपाभ्यन्तरस्थलम्

toraṇe toraṇe kuryāt garuḍañcordhvasaṃsthitam | gomayālepanaṃ kuryāt maṇḍapābhyantarasthalam

तन्मध्ये वेदिकां कुर्यात् विधिरेवं प्रकीर्तितः । मण्डलं मध्यभागे तु दक्षिणे कुम्भसंस्थितम्

tanmadhye vedikāṃ kuryāt vidhirevaṃ prakīrtitaḥ | maṇḍalaṃ madhyabhāge tu dakṣiṇe kumbhasaṃsthitam

उत्तरे चाग्निकुण्डं स्यात्सौम्येशानान्तरेपि वा । एकैकं पञ्चहस्तं वा चतुर्हस्तं त्रिहस्तकम्

uttare cāgnikuṇḍaṃ syātsaumyeśānāntarepi vā | ekaikaṃ pañcahastaṃ vā caturhastaṃ trihastakam

तत्पीठ हस्तमानं वा तालमानमथापि वा । वेदिकोच्छ्रायमानं वा चतुरङ्गुलकं भवेत्

tatpīṭha hastamānaṃ vā tālamānamathāpi vā | vedikocchrāyamānaṃ vā caturaṅgulakaṃ bhavet

मण्डपस्य तु वेदी तु दर्पणोदरवद्भवेत् । कुम्भवेदीं समां कृत्वा कुण्डं वा पङ्कजाकृति

maṇḍapasya tu vedī tu darpaṇodaravadbhavet | kumbhavedīṃ samāṃ kṛtvā kuṇḍaṃ vā paṅkajākṛti

चतुरश्रमथोवापि चक्राकारमथापि वा । मेखलात्रयसंयुक्तं योनिनाभिसमन्वितम्

caturaśramathovāpi cakrākāramathāpi vā | mekhalātrayasaṃyuktaṃ yoninābhisamanvitam

तद्बहिश्चाष्टदेशे तु कुण्डं कुर्याद्विचक्षणः । अश्रं योनिं तथा चापं त्र्यश्रं वृत्तं षडश्रकम्

tadbahiścāṣṭadeśe tu kuṇḍaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ | aśraṃ yoniṃ tathā cāpaṃ tryaśraṃ vṛttaṃ ṣaḍaśrakam

पद्मं वस्वश्रकञ्चैव पूर्वादीनां दिशां क्रमात् । यद्वा चक्रादिकं वापि अष्टकुण्डं प्रकल्पयेत्

padmaṃ vasvaśrakañcaiva pūrvādīnāṃ diśāṃ kramāt | yadvā cakrādikaṃ vāpi aṣṭakuṇḍaṃ prakalpayet

चतुष्कुण्डमथो वापि एतन्न्यूनन्नकारयेत् । अश्रं चापं तथा वृत्तं पद्मं पूर्वादितःक्रमात्

catuṣkuṇḍamatho vāpi etannyūnannakārayet | aśraṃ cāpaṃ tathā vṛttaṃ padmaṃ pūrvāditaḥkramāt

वेद्याःपश्चिम भूभागे उत्सवं सन्निवेशयेत् । सिंहासने तु विप्रेन्द्र कल्पद्रुमसुमण्डिते

vedyāḥpaścima bhūbhāge utsavaṃ sanniveśayet | siṃhāsane tu viprendra kalpadrumasumaṇḍite

निश्चलप्रभया युक्तं पुष्पमाल्यैः परिष्कृतम् । श्रीभूमिसहितं देव मासने सन्निवेशयेत्

niścalaprabhayā yuktaṃ puṣpamālyaiḥ pariṣkṛtam | śrībhūmisahitaṃ deva māsane sanniveśayet

गरुडं पूर्वदिग्भागे दक्षिणे चक्रमेव च । पश्चिमे वायुपुत्रन्तु विष्वक्सेनं तथोत्तरे

garuḍaṃ pūrvadigbhāge dakṣiṇe cakrameva ca | paścime vāyuputrantu viṣvaksenaṃ tathottare

ध्वजतोरणकुम्भाद्यैर्द्वारेऽपि च निवेशयेत् । वितानाद्यैरलंकृत्य क्षौमैः कार्पासकैस्तथा

dhvajatoraṇakumbhādyairdvāre'pi ca niveśayet | vitānādyairalaṃkṛtya kṣaumaiḥ kārpāsakaistathā

स्तम्भानां वेष्टनं कुर्यात् रम्भापूगैरलंकृतम् । फलैर्नानाविधैश्चैव दीपकुम्भैरलंकृतम्

stambhānāṃ veṣṭanaṃ kuryāt rambhāpūgairalaṃkṛtam | phalairnānāvidhaiścaiva dīpakumbhairalaṃkṛtam

दर्पणैश्चामरैश्चैव आतपत्रैर्मनोहरैः । घण्ठाभिरर्धचन्द्राद्यैर्दर्भमाल्यैरलंकृतम्

darpaṇaiścāmaraiścaiva ātapatrairmanoharaiḥ | ghaṇṭhābhirardhacandrādyairdarbhamālyairalaṃkṛtam

एवंकृत्वा विधानेन पवित्रं वाथ कारयेत् । क्षौमं कार्पासकं वापि स्वर्णसूत्रमथापि वा

evaṃkṛtvā vidhānena pavitraṃ vātha kārayet | kṣaumaṃ kārpāsakaṃ vāpi svarṇasūtramathāpi vā

ब्राह्मण्या निर्मितं वाथ क्रीतं चैवापणस्थले । अयुग्मं युग्मं वापि अयुग्मे नवकं भवेत्

brāhmaṇyā nirmitaṃ vātha krītaṃ caivāpaṇasthale | ayugmaṃ yugmaṃ vāpi ayugme navakaṃ bhavet

युग्मेर्द्वादशकं प्रोक्तमष्टौ वापि चतुष्टयम् । प्रक्षाल्य शुद्धतोयेन शोषयेत्प्रणवेन तु

yugmerdvādaśakaṃ proktamaṣṭau vāpi catuṣṭayam | prakṣālya śuddhatoyena śoṣayetpraṇavena tu

निर्माणमण्डपे विप्र गोमयालेपनं भवेत् । शङ्खञ्च निखनेद्भूमौ आचार्यो वायुसूत्रकैः

nirmāṇamaṇḍape vipra gomayālepanaṃ bhavet | śaṅkhañca nikhanedbhūmau ācāryo vāyusūtrakaiḥ

प्रथमं मुखमानं तु द्वितीयं द्विगुणं भवेत् । तृतीयं त्रिगुणं प्रोक्तं चतुर्थन्तु चतुर्गुणम्

prathamaṃ mukhamānaṃ tu dvitīyaṃ dviguṇaṃ bhavet | tṛtīyaṃ triguṇaṃ proktaṃ caturthantu caturguṇam

अष्टोत्तरशतञ्चाद्यं द्वितयं द्विगुणन्तु वा । तृतीयं त्रिगुणं प्रोक्तं चतुर्थन्तु चतुर्गुणं

aṣṭottaraśatañcādyaṃ dvitayaṃ dviguṇantu vā | tṛtīyaṃ triguṇaṃ proktaṃ caturthantu caturguṇaṃ

यद्वा सहस्रमरकं तदर्धञ्च तदर्धकम् । तदर्धञ्चाद्यकं चैव ग्रन्थयेद्विधिना ततः

yadvā sahasramarakaṃ tadardhañca tadardhakam | tadardhañcādyakaṃ caiva granthayedvidhinā tataḥ

अन्तरान्तरकञ्चैव द्विजाण्डसदृशं भवेत् । धात्रीफल समाकारं स्थूलमुक्तासमं भवेत्

antarāntarakañcaiva dvijāṇḍasadṛśaṃ bhavet | dhātrīphala samākāraṃ sthūlamuktāsamaṃ bhavet

अन्तरान्तरयोगेन ग्रन्थनीयञ्च दूरतः । कुभमण्डलकुण्डेषु द्वन्द्वमानं प्रकीर्तितम्

antarāntarayogena granthanīyañca dūrataḥ | kubhamaṇḍalakuṇḍeṣu dvandvamānaṃ prakīrtitam

पञ्चकं वेदिमानं स्यात् उपकुम्भेषु चेष्यते । त्रितयं द्वितयं वापि समासं वा समाचरेत्

pañcakaṃ vedimānaṃ syāt upakumbheṣu ceṣyate | tritayaṃ dvitayaṃ vāpi samāsaṃ vā samācaret

प्रथमं नालमानन्तु द्वितीयं द्विगुणं भवेत् । तृतीयं त्रिगुणं ज्ञेयं परिकुम्भे तथैव च

prathamaṃ nālamānantu dvitīyaṃ dviguṇaṃ bhavet | tṛtīyaṃ triguṇaṃ jñeyaṃ parikumbhe tathaiva ca

परिकुम्भेषु विप्रेन्द्र एकमेवाप्यलं भवेत् । करके चास्त्रके विप्र एकं वापि त्रयं भवेत्

parikumbheṣu viprendra ekamevāpyalaṃ bhavet | karake cāstrake vipra ekaṃ vāpi trayaṃ bhavet

अधिवासे पवित्रं हि आद्यमानं प्रशस्यते । मण्डले कर्णिकामानं केसरेषु तथैव च

adhivāse pavitraṃ hi ādyamānaṃ praśasyate | maṇḍale karṇikāmānaṃ kesareṣu tathaiva ca

दले दले विशेषेण दलमानं प्रशस्यते । अक्षरेष्वरमानं स्यादरक्षेत्रे तु तत्समम्

dale dale viśeṣeṇa dalamānaṃ praśasyate | akṣareṣvaramānaṃ syādarakṣetre tu tatsamam

नाभिक्षेत्रे तथा प्रोक्त मरक्षेत्रे तु तत्समम् । नेमिक्षेत्रे समं प्रोक्तं तृतीये त्रितयं भवेत्

nābhikṣetre tathā prokta marakṣetre tu tatsamam | nemikṣetre samaṃ proktaṃ tṛtīye tritayaṃ bhavet

द्वितीये त्रितयं विद्यात् एके चैव परं भवेत् । चक्राब्जमण्डले स्थित्वा पवित्रारोपणं भवेत्

dvitīye tritayaṃ vidyāt eke caiva paraṃ bhavet | cakrābjamaṇḍale sthitvā pavitrāropaṇaṃ bhavet

बहुचक्रेषु विप्रेन्द्र एकैकं वा त्रयं त्रयम् । कुण्डेषु मेखलामानं एकैकं च पृथक् पृथक्

bahucakreṣu viprendra ekaikaṃ vā trayaṃ trayam | kuṇḍeṣu mekhalāmānaṃ ekaikaṃ ca pṛthak pṛthak

एतत्पवित्रकं विप्र यथेच्छाग्रन्थितन्तुभिः । अन्येषु सर्वकार्येषु तालमानं प्रशस्यते

etatpavitrakaṃ vipra yathecchāgranthitantubhiḥ | anyeṣu sarvakāryeṣu tālamānaṃ praśasyate

बिम्बप्रतिसराणां तु मानं तस्य प्रचक्षते । शिरःप्रमाणेनार्चाया भूषणं प्रथमं स्मृतम्

bimbapratisarāṇāṃ tu mānaṃ tasya pracakṣate | śiraḥpramāṇenārcāyā bhūṣaṇaṃ prathamaṃ smṛtam

द्वितीयं जानुमानं तु तृतीयं पादमानकम् । चतुर्थं पीठमानन्तु मूलबेरं तदेव हि

dvitīyaṃ jānumānaṃ tu tṛtīyaṃ pādamānakam | caturthaṃ pīṭhamānantu mūlaberaṃ tadeva hi

देवीभ्यान्तु विशेषेण त्रितयं द्वितयन्तु वा । नाभिजानुपदं विप्र तृतीये परिकीर्तितम्

devībhyāntu viśeṣeṇa tritayaṃ dvitayantu vā | nābhijānupadaṃ vipra tṛtīye parikīrtitam

द्वितीयं पादन्तु एकं वा जानुपादकम् । भूषणानामायुधानां तालमानं प्रशस्यते

dvitīyaṃ pādantu ekaṃ vā jānupādakam | bhūṣaṇānāmāyudhānāṃ tālamānaṃ praśasyate

चण्डादि परिवाराणां मुखमानं प्रकीर्तितम् । बिम्बप्रमाणकं पीठे प्रभामानं तु तद्भवेत्

caṇḍādi parivārāṇāṃ mukhamānaṃ prakīrtitam | bimbapramāṇakaṃ pīṭhe prabhāmānaṃ tu tadbhavet

बहिःकुण्डेषु विप्रेन्द्र तृतीयं त्रितयं भवेत् । द्वितयं वा मुनिश्रेष्ठ एकैकं वापि कारयेत्

bahiḥkuṇḍeṣu viprendra tṛtīyaṃ tritayaṃ bhavet | dvitayaṃ vā muniśreṣṭha ekaikaṃ vāpi kārayet

आचार्या बहवः प्रोक्ता ऋत्विजश्च तथैव च । परिचारकाश्च बहवः पवित्रारोपणे वरम्

ācāryā bahavaḥ proktā ṛtvijaśca tathaiva ca | paricārakāśca bahavaḥ pavitrāropaṇe varam

ऋत्विजो दीक्षिताश्चैव सर्वे च गुणवत्तराः । उपरिष्टात्सुवर्णाद्यैः क्षौमसूत्रैश्च सन्यसेत्

ṛtvijo dīkṣitāścaiva sarve ca guṇavattarāḥ | upariṣṭātsuvarṇādyaiḥ kṣaumasūtraiśca sanyaset

पूरितं मृद्विलेपेन कुङ्कुमेनानुरञ्जयेत् । पृथक् पात्रे विनिक्षिप्य पुष्पगन्धैश्च साधयेत्

pūritaṃ mṛdvilepena kuṅkumenānurañjayet | pṛthak pātre vinikṣipya puṣpagandhaiśca sādhayet

कुम्भयोग्यानि चैकस्मिन् मण्डले चाग्निनापरे ? । कुण्डयोग्यानि चैकस्मिन् बिम्बयोग्यानि चापरे

kumbhayogyāni caikasmin maṇḍale cāgnināpare ? | kuṇḍayogyāni caikasmin bimbayogyāni cāpare

अन्यानि सर्वयोग्यानि एकपात्रे विनिक्षिपेत् । विविधेन सुगन्धेन वासितं गन्धपुष्पकैः

anyāni sarvayogyāni ekapātre vinikṣipet | vividhena sugandhena vāsitaṃ gandhapuṣpakaiḥ

तत्क्रमं ते प्रवक्ष्यामि अवधारय सांप्रतम् । कर्मारंभदिनात्पूर्वं सप्तमे पञ्चमेऽहनि

tatkramaṃ te pravakṣyāmi avadhāraya sāṃpratam | karmāraṃbhadinātpūrvaṃ saptame pañcame'hani

ततोऽङ्कुरार्पणं कुर्यादुत्सवोक्तविधानतः । त्रिवर्गपालिकायां वै अङ्कुरानर्पयेत्सुधीः

tato'ṅkurārpaṇaṃ kuryādutsavoktavidhānataḥ | trivargapālikāyāṃ vai aṅkurānarpayetsudhīḥ

मण्डपं समलंकृत्य तोरणाद्यैरशेषतः । मृद्ग्रहं पूर्ववत्कृत्वा पालिकाः परिपूरयेत्

maṇḍapaṃ samalaṃkṛtya toraṇādyairaśeṣataḥ | mṛdgrahaṃ pūrvavatkṛtvā pālikāḥ paripūrayet

अष्टोत्तरशतं चैव उत्तमं परिकीर्तितम् । तदर्धं मध्यमं चैव तदर्धमधमं भवेत्

aṣṭottaraśataṃ caiva uttamaṃ parikīrtitam | tadardhaṃ madhyamaṃ caiva tadardhamadhamaṃ bhavet

षोडशं द्वादशं वापि अष्टकं वा समाचरेत् । पालिकास्यानुरूपेण सूत्रपातं समाचरेत्

ṣoḍaśaṃ dvādaśaṃ vāpi aṣṭakaṃ vā samācaret | pālikāsyānurūpeṇa sūtrapātaṃ samācaret

व्रीहिपीठे प्रतिष्ठाप्य सोमकुम्भन्तु विन्यसेत् । बीजपात्रं तथा पूर्वं द्वारपूजां समाचरेत्

vrīhipīṭhe pratiṣṭhāpya somakumbhantu vinyaset | bījapātraṃ tathā pūrvaṃ dvārapūjāṃ samācaret

चतुःस्थानार्चनं कुर्यात्पुण्याहमपि वाचयेत् । पवित्राणामर्चनं स्यात्सोमकुम्भस्य पूजनम्

catuḥsthānārcanaṃ kuryātpuṇyāhamapi vācayet | pavitrāṇāmarcanaṃ syātsomakumbhasya pūjanam

संपाताज्येन विप्रेन्द्र घृतारोपणमाचरेत् । बीजावापं ततःकुर्यात् बलिं दद्याद्विचक्षणः

saṃpātājyena viprendra ghṛtāropaṇamācaret | bījāvāpaṃ tataḥkuryāt baliṃ dadyādvicakṣaṇaḥ

गुह्यस्थाने निवेश्याथ अपरे वासरे यजेत् । एकादश्यान्तु प्राप्तायां धामप्रक्षालनं चरेत्

guhyasthāne niveśyātha apare vāsare yajet | ekādaśyāntu prāptāyāṃ dhāmaprakṣālanaṃ caret

उद्धृतोदककुम्भैश्च क्षालयेद्धूपवर्जनम् ? । लेपयेच्चन्दनाद्यैश्च बहिरन्तश्च साधकः

uddhṛtodakakumbhaiśca kṣālayeddhūpavarjanam ? | lepayeccandanādyaiśca bahirantaśca sādhakaḥ

चित्रवेश्मनि विप्रेन्द्र मण्डपं चानुलेपयेत् । अलंकृत्य यथापूर्वं ध्वजतोरणकुम्भकैः

citraveśmani viprendra maṇḍapaṃ cānulepayet | alaṃkṛtya yathāpūrvaṃ dhvajatoraṇakumbhakaiḥ

विचित्रपुष्पमाल्यैश्च मुक्तादामैश्च दर्पणैः । फलैर्नानाविधैश्चैव रम्भापुगगणैस्तु वा

vicitrapuṣpamālyaiśca muktādāmaiśca darpaṇaiḥ | phalairnānāvidhaiścaiva rambhāpugagaṇaistu vā

बहुदीपगणैर्युक्तं फलपुष्पादिभिस्तथा । मध्ये वेदिं विशेषेण मण्डलं कारयेद्बुधः

bahudīpagaṇairyuktaṃ phalapuṣpādibhistathā | madhye vediṃ viśeṣeṇa maṇḍalaṃ kārayedbudhaḥ

पौष्करोक्तप्रकारेण यन्त्रं विष्णुमथापि वा । वासुदेवाख्ययन्त्रं वा सात्वतोक्तमथापि वा

pauṣkaroktaprakāreṇa yantraṃ viṣṇumathāpi vā | vāsudevākhyayantraṃ vā sātvatoktamathāpi vā

चक्राब्जं स्वस्तिकं वापि इष्टसिद्धिमथापि वा । वासुदेवाख्ययन्त्रं वा विष्णुयन्त्रं मथापि वा

cakrābjaṃ svastikaṃ vāpi iṣṭasiddhimathāpi vā | vāsudevākhyayantraṃ vā viṣṇuyantraṃ mathāpi vā

तस्य दक्षिणपार्श्वे तु कुम्भं संस्थापयेद्बुधः । महाकुम्भं चोपकुम्भं परिकुम्भञ्च वर्धनीम्

tasya dakṣiṇapārśve tu kumbhaṃ saṃsthāpayedbudhaḥ | mahākumbhaṃ copakumbhaṃ parikumbhañca vardhanīm

पालिकां परितः स्थाप्य अष्टमङ्गलकं न्यसेत् । सूत्रवस्त्रसमायुक्तं विधानं कूर्चसंयुतम्

pālikāṃ paritaḥ sthāpya aṣṭamaṅgalakaṃ nyaset | sūtravastrasamāyuktaṃ vidhānaṃ kūrcasaṃyutam

कुम्भे कुम्भे विशेषेण नारिकेलफलं न्यसेत् । क्रमुकं स्तम्बकं वापि नारिकेलस्य मन्चरीम्

kumbhe kumbhe viśeṣeṇa nārikelaphalaṃ nyaset | kramukaṃ stambakaṃ vāpi nārikelasya mancarīm

नानाविधफलैश्चैव वेदिकोर्ध्वन्तु विन्यसेत् । मण्डपस्योत्तरे पार्श्वे कुण्डं वै वेदिकोपरि

nānāvidhaphalaiścaiva vedikordhvantu vinyaset | maṇḍapasyottare pārśve kuṇḍaṃ vai vedikopari

परिकुम्भं न्यसेद्धीमान् अष्टधान्यानि निक्षेपेत् । कदलीफलवृन्दैश्च नालिकेरकदम्बकैः

parikumbhaṃ nyaseddhīmān aṣṭadhānyāni nikṣepet | kadalīphalavṛndaiśca nālikerakadambakaiḥ

क्रमुकैस्तम्बकैश्चैव पनसाम्रफलैस्तथा । कुम्भे कुण्डे विशेषेण तथैव परिपूजयेत्

kramukaistambakaiścaiva panasāmraphalaistathā | kumbhe kuṇḍe viśeṣeṇa tathaiva paripūjayet

वेदिपश्चिमभागे तु उत्सवं सन्निवेशयेत् । सिंहासने समारोप्य परिष्कारे परिष्कृते

vedipaścimabhāge tu utsavaṃ sanniveśayet | siṃhāsane samāropya pariṣkāre pariṣkṛte

एवं कृत्वा विधानेन द्वारपूजां समाचरेत् । पुण्याहं कारयेद्धीमान् स्नपनं सम्यगाचरेत्

evaṃ kṛtvā vidhānena dvārapūjāṃ samācaret | puṇyāhaṃ kārayeddhīmān snapanaṃ samyagācaret

एकाशीतिघटैर्वापि षट्त्रिंशत्कलशैस्तु वा । गोक्षीरं केवलं वापि नारिकेलरसं तु वा

ekāśītighaṭairvāpi ṣaṭtriṃśatkalaśaistu vā | gokṣīraṃ kevalaṃ vāpi nārikelarasaṃ tu vā

स्नपनान्ते विशेषेण चूर्णस्नानं स्माचरेत् । शुद्धस्नानं ततः कृत्वा नृसूक्तेनाभिषेचयेत्

snapanānte viśeṣeṇa cūrṇasnānaṃ smācaret | śuddhasnānaṃ tataḥ kṛtvā nṛsūktenābhiṣecayet

नीराजनं ततः कृत्वा अलंकारासने न्यसेत् । कुम्भेषु मण्डले चैव कुम्भपूजां समाचरेत्

nīrājanaṃ tataḥ kṛtvā alaṃkārāsane nyaset | kumbheṣu maṇḍale caiva kumbhapūjāṃ samācaret

अनैकैरुपचारैश्च पूजयेद्देवबिम्बवत् । उपकुम्भेषु सर्वेषु षोडशैः परिपूजयेत्

anaikairupacāraiśca pūjayeddevabimbavat | upakumbheṣu sarveṣu ṣoḍaśaiḥ paripūjayet

अस्त्रकुम्भे तथा प्रोक्तं परिकुम्भेत्विदं? भवेत् । कुम्भमण्डलकुण्डेषु प्रोक्षणस्नानमाचरेत्

astrakumbhe tathā proktaṃ parikumbhetvidaṃ? bhavet | kumbhamaṇḍalakuṇḍeṣu prokṣaṇasnānamācaret

अष्टाक्षरेण मन्त्रेण महाकुम्भे तु पूजयेत् । द्वादशाक्षरमन्त्रेण मण्डले तु समर्चयेत्

aṣṭākṣareṇa mantreṇa mahākumbhe tu pūjayet | dvādaśākṣaramantreṇa maṇḍale tu samarcayet

विष्णुमन्त्रेण विप्रेन्द्र अग्निस्थं हरिमर्चयेत् । उत्सवे तु विशेषेण गायत्र्या संप्रपूजयेत्

viṣṇumantreṇa viprendra agnisthaṃ harimarcayet | utsave tu viśeṣeṇa gāyatryā saṃprapūjayet

उपकुम्भे वासुदेवमिन्द्रादीन् परिकुम्भके । मण्डलाराधनं कुर्यात् उपचारैरनेकशः

upakumbhe vāsudevamindrādīn parikumbhake | maṇḍalārādhanaṃ kuryāt upacārairanekaśaḥ

पञ्चवर्णसमायोगात् पञ्चतत्वमयं स्मृतम् । पञ्चतत्वमयो विष्णुः पञ्चतत्वमयश्शिवः

pañcavarṇasamāyogāt pañcatatvamayaṃ smṛtam | pañcatatvamayo viṣṇuḥ pañcatatvamayaśśivaḥ

पञ्चतत्वमयो ब्रह्मा पञ्चतत्वमयं जगत् । पञ्चतत्वमयं सर्वं जगद्दृष्टं चराचरम्

pañcatatvamayo brahmā pañcatatvamayaṃ jagat | pañcatatvamayaṃ sarvaṃ jagaddṛṣṭaṃ carācaram

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मण्डलारादनं परम् । मण्डले पूजयेद्देवं वासुदेवमनामयम्

tasmātsarvaprayatnena maṇḍalārādanaṃ param | maṇḍale pūjayeddevaṃ vāsudevamanāmayam

पात्रार्चनं पुरा कृत्वा आत्मार्चनमनन्तरम् । पीठार्चनं ततः पश्चात् परिवारार्चनं ततः

pātrārcanaṃ purā kṛtvā ātmārcanamanantaram | pīṭhārcanaṃ tataḥ paścāt parivārārcanaṃ tataḥ

आसनादिनिवेद्यान्तं मण्डलाराधनं परम् । बिम्बे संपूजयेद्देवं उपचारैरनेकशः

āsanādinivedyāntaṃ maṇḍalārādhanaṃ param | bimbe saṃpūjayeddevaṃ upacārairanekaśaḥ

मूलबेरे तथा कुर्यात् प्रधानकुण्डे होमयेत् ? । विष्णुमन्त्रेण मन्त्रज्ञः समिदाज्यचरून् क्रमात्

mūlabere tathā kuryāt pradhānakuṇḍe homayet ? | viṣṇumantreṇa mantrajñaḥ samidājyacarūn kramāt

100

दिक्कुण्डे तु विशेषेण ऋत्विजैर्होममाचरेत् । ऋत्विजामप्यभावे तु आचार्यस्स्वयमाचरेत्

dikkuṇḍe tu viśeṣeṇa ṛtvijairhomamācaret | ṛtvijāmapyabhāve tu ācāryassvayamācaret

101

पालाशं खादिरञ्चैव बिल्वमौदुम्बरन्तथा । प्लक्षन्यग्रोधापामार्गमश्वत्थंसमिदष्टकम्

pālāśaṃ khādirañcaiva bilvamaudumbarantathā | plakṣanyagrodhāpāmārgamaśvatthaṃsamidaṣṭakam

102

पूर्वादीशानपर्यन्तं समिधः परिकीर्तिताः । पायसं कृसरञ्चैव हरिद्रान्नञ्च मौद्गिकम्

pūrvādīśānaparyantaṃ samidhaḥ parikīrtitāḥ | pāyasaṃ kṛsarañcaiva haridrānnañca maudgikam

103

माषान्नं तिलशुद्धानं दध्यन्नमथचाष्टकम् । लाजनीवारकौ चैव तिलस्सर्षप एव च

māṣānnaṃ tilaśuddhānaṃ dadhyannamathacāṣṭakam | lājanīvārakau caiva tilassarṣapa eva ca

104

व्रीहिमाषयवाश्चैव गोधूमश्चाष्टमं भवेत् । अष्टकुण्डेषु होतव्यं तद्द्रव्यैस्तु पृथक् पृथक्

vrīhimāṣayavāścaiva godhūmaścāṣṭamaṃ bhavet | aṣṭakuṇḍeṣu hotavyaṃ taddravyaistu pṛthak pṛthak

105

पवित्राधिवासनं कुर्यात् देवस्य पुरतः स्थले । मार्गत्रयं ततः कृत्वा धान्यराशिं विनिक्षिपेत्

pavitrādhivāsanaṃ kuryāt devasya purataḥ sthale | mārgatrayaṃ tataḥ kṛtvā dhānyarāśiṃ vinikṣipet

106

तदर्धं तण्डुलञ्चैव तदर्धं तिलमेव च । तस्योपरि न्यसेत्पात्रं पीठवत्परिपूजयेत्

tadardhaṃ taṇḍulañcaiva tadardhaṃ tilameva ca | tasyopari nyasetpātraṃ pīṭhavatparipūjayet

107

ततो भूषणपात्राणि विन्यसेन्मन्त्रवित्तमः । प्रोक्षणादिक्रियास्सर्वाः कारयेन्मन्त्रवित्तमः

tato bhūṣaṇapātrāṇi vinyasenmantravittamaḥ | prokṣaṇādikriyāssarvāḥ kārayenmantravittamaḥ

108

प्रोक्षणं ताडनं दाहमुत्पाटापूरणं तथा ? । लोहकारमृत्तिकाभिर्भोगिकालञ्च पूजनम् ?

prokṣaṇaṃ tāḍanaṃ dāhamutpāṭāpūraṇaṃ tathā ? | lohakāramṛttikābhirbhogikālañca pūjanam ?

109

सांस्पर्शञ्चेति दशधा सर्वभोगेषु संस्कृतिः ? । संपाताज्येन मन्त्रज्ञः सेचयेच्छास्त्रवित्तमः

sāṃsparśañceti daśadhā sarvabhogeṣu saṃskṛtiḥ ? | saṃpātājyena mantrajñaḥ secayecchāstravittamaḥ

110

गन्धानुलेपनं कुर्यात् धूपद्रव्यश्च धूपयेत् । गन्धपुष्पेषु निक्षिप्य स्थापयेदम्बरेण तु

gandhānulepanaṃ kuryāt dhūpadravyaśca dhūpayet | gandhapuṣpeṣu nikṣipya sthāpayedambareṇa tu

111

पुनः पूजां ततः कृत्वा कौतुकं बन्धयेत्सुधीः । मूलबिम्बे तथा बध्वा आचार्यस्य च बन्धयेत्

punaḥ pūjāṃ tataḥ kṛtvā kautukaṃ bandhayetsudhīḥ | mūlabimbe tathā badhvā ācāryasya ca bandhayet

112

पूर्वोक्तेन तु मार्गेण शयने सन्निवेशयेत् । गीतनृत्तपुराणाद्यैः रात्रिशेषं नयेद्द्विजः

pūrvoktena tu mārgeṇa śayane sanniveśayet | gītanṛttapurāṇādyaiḥ rātriśeṣaṃ nayeddvijaḥ

113

ततः प्रभाते विमले नित्यकर्म समाचरेत् । स्नानवेद्यां समारोप्य स्नपनं सम्यगाचरेत्

tataḥ prabhāte vimale nityakarma samācaret | snānavedyāṃ samāropya snapanaṃ samyagācaret

114

अष्टोत्तरशतैः कुम्भैरेकाशीतिघटैस्तु वा । युक्तद्रव्ययुतैर्वापि केवलं क्षीरमेव वा

aṣṭottaraśataiḥ kumbhairekāśītighaṭaistu vā | yuktadravyayutairvāpi kevalaṃ kṣīrameva vā

115

सर्वं घृतमयं वापि नालिकेरजलं तु वा । पूर्ववत्स्नपनं कृत्वा नीराजनावसानकम्

sarvaṃ ghṛtamayaṃ vāpi nālikerajalaṃ tu vā | pūrvavatsnapanaṃ kṛtvā nīrājanāvasānakam

116

अलङ्कारासने नीत्वा अलङ्कारैरलंकृतैः । सिंहासने निवेश्याथ श्रीभूमिसहितं विभुम्

alaṅkārāsane nītvā alaṅkārairalaṃkṛtaiḥ | siṃhāsane niveśyātha śrībhūmisahitaṃ vibhum

117

द्वारादियजनं कृत्वा कुम्भमण्डलपूजनम् । होमकर्म ततः कृत्वा मूर्तिहोमं समाचरेत्

dvārādiyajanaṃ kṛtvā kumbhamaṇḍalapūjanam | homakarma tataḥ kṛtvā mūrtihomaṃ samācaret

118

निवेदनबलिं दद्याद्भूषणानि समर्चयेत् । भूषणं पात्रमादाय कुम्भपार्श्वे समानयेत्

nivedanabaliṃ dadyādbhūṣaṇāni samarcayet | bhūṣaṇaṃ pātramādāya kumbhapārśve samānayet

119

पवित्र योजनकाले प्रोक्षणादिदिशं चरेत् । पवित्रं नीत्वा पाणिभ्यां गन्धालेपनमाचरेत्

pavitra yojanakāle prokṣaṇādidiśaṃ caret | pavitraṃ nītvā pāṇibhyāṃ gandhālepanamācaret

120

धूपयित्वा विशेषेण अग्निसन्धानमाचरेत् । अव्यक्तं सात्विकं चैव मन्त्रं विग्रहमेव च

dhūpayitvā viśeṣeṇa agnisandhānamācaret | avyaktaṃ sātvikaṃ caiva mantraṃ vigrahameva ca

121

योगचिन्त्यमनव्यक्तं? तात्विकं तत्वचिन्तनम् । किरीटादीन् समावाह्य भूषणे भूषणे प्रति

yogacintyamanavyaktaṃ? tātvikaṃ tatvacintanam | kirīṭādīn samāvāhya bhūṣaṇe bhūṣaṇe prati

122

अर्घ्यपाद्यैस्समभ्यर्च्य योजयेत्कुम्भमूर्धनि । संहिताद्यैश्चतुर्भिस्तु कुम्भे संपूजयेद्धरिम्

arghyapādyaissamabhyarcya yojayetkumbhamūrdhani | saṃhitādyaiścaturbhistu kumbhe saṃpūjayeddharim

123

शाखाद्यैर्मण्डलैः प्रोक्तमारणाद्यैस्तु बिम्बकैः । अनुवाकत्रयेणैव विष्णुसूक्तेन कुण्डकैः

śākhādyairmaṇḍalaiḥ proktamāraṇādyaistu bimbakaiḥ | anuvākatrayeṇaiva viṣṇusūktena kuṇḍakaiḥ

124

कुम्भे चाष्टाक्षरेणैव मण्डयेद् द्वादशाक्षरम् । बिम्बे च विष्णुगायत्र्या कुण्डे चैव षडक्षरम्

kumbhe cāṣṭākṣareṇaiva maṇḍayed dvādaśākṣaram | bimbe ca viṣṇugāyatryā kuṇḍe caiva ṣaḍakṣaram

125

भूषणैर्भूषणैश्चैव अर्घ्याद्यैस्संप्रपूजयेत् । अर्घ्यं पाद्यं तथाचामं गन्धं पुष्पं च धूपकम्

bhūṣaṇairbhūṣaṇaiścaiva arghyādyaissaṃprapūjayet | arghyaṃ pādyaṃ tathācāmaṃ gandhaṃ puṣpaṃ ca dhūpakam

126

ताम्बूलं तत्क्रमाद्दद्यात् भोजनान्तैस्तु तैः क्रमात् ? । दीपं नीराजनञ्चैव वेदं श्लोकं तथैव च

tāmbūlaṃ tatkramāddadyāt bhojanāntaistu taiḥ kramāt ? | dīpaṃ nīrājanañcaiva vedaṃ ślokaṃ tathaiva ca

127

गीतं नृत्तं च वाद्यं च दानं वै स्वर्णवस्त्रगैः । स्तोत्रञ्चैव नमस्कारं बिम्बमण्डलके तथा

gītaṃ nṛttaṃ ca vādyaṃ ca dānaṃ vai svarṇavastragaiḥ | stotrañcaiva namaskāraṃ bimbamaṇḍalake tathā

128

उपकुम्भेषु सर्वेषु वासुदेवादिमन्त्रतः । वारूऽनदिनिर्-ऋत्यन्तं योजयेन्मन्त्रवित्तमः

upakumbheṣu sarveṣu vāsudevādimantrataḥ | vārū'nadinir-ṛtyantaṃ yojayenmantravittamaḥ

129

त्रितयं द्वितयं वापि एकैकं वा यथेच्छया । रक्षां कुम्भेषु सर्वेषु पूर्वादिक्रमयोगतः

tritayaṃ dvitayaṃ vāpi ekaikaṃ vā yathecchayā | rakṣāṃ kumbheṣu sarveṣu pūrvādikramayogataḥ

130

एकमेवाप्यलं प्रोक्तं वस्त्रकुम्भे त्रयं द्वयम् । अष्टमण्डलके पश्चात्पालिकायामनन्तरम्

ekamevāpyalaṃ proktaṃ vastrakumbhe trayaṃ dvayam | aṣṭamaṇḍalake paścātpālikāyāmanantaram

131

पायसान्नं निवेद्याथ सूक्तेनैव बलिं क्षिपेत् । मण्डले च तथा कुर्यात् विशेषमधुनोच्यते

pāyasānnaṃ nivedyātha sūktenaiva baliṃ kṣipet | maṇḍale ca tathā kuryāt viśeṣamadhunocyate

132

पद्मक्षेत्रे अरे विप्र पश्चिमादि समायजेत् । पश्चिमे द्वारदेशे तु योजयेद्भूषणादि वै

padmakṣetre are vipra paścimādi samāyajet | paścime dvāradeśe tu yojayedbhūṣaṇādi vai

133

अन्यानि सर्वकर्माणि पूर्ववत्तु समाचरेत् । बिम्बे संपूजयेत् पश्चात् कमलं पूर्ववद्भवेत्

anyāni sarvakarmāṇi pūrvavattu samācaret | bimbe saṃpūjayet paścāt kamalaṃ pūrvavadbhavet

134

चतुष्टयं प्रदद्यात्तु अङ्गादीनाञ्च योजयेत् । अङ्गानामप्युपाङ्गानां लाञ्छनानामपि द्विज

catuṣṭayaṃ pradadyāttu aṅgādīnāñca yojayet | aṅgānāmapyupāṅgānāṃ lāñchanānāmapi dvija

135

भूषणानां च शक्तीनां तथैव विहगेशितुः । पीठपादुकपात्राणां धूपदीपादिकं ततः

bhūṣaṇānāṃ ca śaktīnāṃ tathaiva vihageśituḥ | pīṭhapādukapātrāṇāṃ dhūpadīpādikaṃ tataḥ

136

आचार्यसाधकानां च वाहनानां तथैव च । गीतवादित्रपात्राणां शङ्खादीनां तथैव च

ācāryasādhakānāṃ ca vāhanānāṃ tathaiva ca | gītavāditrapātrāṇāṃ śaṅkhādīnāṃ tathaiva ca

137

वेदं गीतं च वाद्यञ्च दीपं नीराजनं परम् । पायसादिनिवेद्यान्तं ताम्बूलञ्च निवेदयेत्

vedaṃ gītaṃ ca vādyañca dīpaṃ nīrājanaṃ param | pāyasādinivedyāntaṃ tāmbūlañca nivedayet

138

मूर्तिबिम्बे तथा कुर्याद्धोमकुण्डे तथैव च । उपचारादि सर्वेषामाज्येनाहुतिं हुनेत्

mūrtibimbe tathā kuryāddhomakuṇḍe tathaiva ca | upacārādi sarveṣāmājyenāhutiṃ hunet

139

ऊर्ध्वादिमेखलानां च तत्पात्राणां तथैव च । परिकुण्डेषु सर्वेषु पूर्वादिक्रमयोगतः

ūrdhvādimekhalānāṃ ca tatpātrāṇāṃ tathaiva ca | parikuṇḍeṣu sarveṣu pūrvādikramayogataḥ

140

त्रितयं द्वितयं वापि एकं वापि नियोजयेत् । पूर्वोक्तद्रव्यनिचये होमं कुर्याद्विचक्षणः

tritayaṃ dvitayaṃ vāpi ekaṃ vāpi niyojayet | pūrvoktadravyanicaye homaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

141

देवीनां कर्मबिम्बानां तत्तत्पात्रे नियोजयेत् । स्तोत्रैः स्तुत्वा मुनिश्रेष्ठ विकिरेत्पुष्पजालकैः

devīnāṃ karmabimbānāṃ tattatpātre niyojayet | stotraiḥ stutvā muniśreṣṭha vikiretpuṣpajālakaiḥ

142

यात्रोत्सवं तथा कुर्यात् अपराह्णे तु देशिकः । नैकैः परिकरैर्युक्तं बहुदीपसमन्वितम्

yātrotsavaṃ tathā kuryāt aparāhṇe tu deśikaḥ | naikaiḥ parikarairyuktaṃ bahudīpasamanvitam

143

नवाहञ्चैव सप्ताहं पञ्चाहं त्रितयं तथा । एकाहं वापि विप्रेन्द्र पूर्वं संकल्पमाचरेत्

navāhañcaiva saptāhaṃ pañcāhaṃ tritayaṃ tathā | ekāhaṃ vāpi viprendra pūrvaṃ saṃkalpamācaret

144

यथाचोत्सववत्कुर्यात् वाहनारोहणं विभोः । समाप्तिदिवसे रात्रौ ततस्सन्न्यासमाचरेत्

yathācotsavavatkuryāt vāhanārohaṇaṃ vibhoḥ | samāptidivase rātrau tatassannyāsamācaret

145

पूजनं पूर्ववत्कुर्यात् प्रायश्चित्ताहुतिं हुनेत् । शुद्धस्नानं ततः कृत्वा आलयं संप्रवेशयेत्

pūjanaṃ pūrvavatkuryāt prāyaścittāhutiṃ hunet | śuddhasnānaṃ tataḥ kṛtvā ālayaṃ saṃpraveśayet

146

आरोपितपवित्राणि आचार्यस्स्वयमाचरेत् । द्विजादि सर्ववर्णानां भक्तानां भावितात्मनाम्

āropitapavitrāṇi ācāryassvayamācaret | dvijādi sarvavarṇānāṃ bhaktānāṃ bhāvitātmanām

147

पवित्रकगणं तद्वत् दापयेच्च पृथक् पृथक् । पवित्रधारणाद्विप्र सर्वपापहरं भवेत्

pavitrakagaṇaṃ tadvat dāpayecca pṛthak pṛthak | pavitradhāraṇādvipra sarvapāpaharaṃ bhavet

148

सर्वयज्ञफलं चैव सर्वतीर्थफलं भवेत् । अपरेऽहनि संप्राप्ते तीर्थपार्श्वं समानयेत्

sarvayajñaphalaṃ caiva sarvatīrthaphalaṃ bhavet | apare'hani saṃprāpte tīrthapārśvaṃ samānayet

149

तीर्थदेशं समासाद्य तीर्थस्नानं समाचरेत् । यथा अवभृतं कुर्यादुत्सवेन सहैव हि

tīrthadeśaṃ samāsādya tīrthasnānaṃ samācaret | yathā avabhṛtaṃ kuryādutsavena sahaiva hi

150

गोभूहिरण्यवस्त्राद्यैराचार्यस्संप्रदापयेत् । आलयं संप्रविश्याथ मण्डपे सन्निवेशयेत्

gobhūhiraṇyavastrādyairācāryassaṃpradāpayet | ālayaṃ saṃpraviśyātha maṇḍape sanniveśayet

151

विष्वक्सेनं समभ्यर्च्य गर्भगेहे निवेशयेत् । आचार्यं पूजयेत्पश्चात् रत्नहेमाङ्गुलीयकैः

viṣvaksenaṃ samabhyarcya garbhagehe niveśayet | ācāryaṃ pūjayetpaścāt ratnahemāṅgulīyakaiḥ

152

गोभूहिरण्यवस्त्राद्यैराचार्यं संप्रपूजयेत् । तदर्धमृत्विजाञ्चैव यथाचोत्सववद्भवेत्

gobhūhiraṇyavastrādyairācāryaṃ saṃprapūjayet | tadardhamṛtvijāñcaiva yathācotsavavadbhavet

153

सर्वशक्तिकरं सर्वं मुख्यं साधनमुत्तमम् । राज्ञो राष्ट्रस्य सुखदमायुरारोग्यवर्धनम्

sarvaśaktikaraṃ sarvaṃ mukhyaṃ sādhanamuttamam | rājño rāṣṭrasya sukhadamāyurārogyavardhanam

154

प्रजानां वासुदेवस्य पवित्राराधनं परम् । पवित्राराधनं विष्णोः श्रद्धया च करोति यः

prajānāṃ vāsudevasya pavitrārādhanaṃ param | pavitrārādhanaṃ viṣṇoḥ śraddhayā ca karoti yaḥ

155

स याति ब्रह्मणः स्थानं विष्णुसायुज्यमुत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तस्सर्वदुःखविवर्जितः

sa yāti brahmaṇaḥ sthānaṃ viṣṇusāyujyamuttamam | sarvapāpavinirmuktassarvaduḥkhavivarjitaḥ

156

विशेषवचनं वक्ष्ये शृणु गुह्यं महामुने । यथाश्वमेधं विप्राणां राजसूयञ्च भूभुजाम्

viśeṣavacanaṃ vakṣye śṛṇu guhyaṃ mahāmune | yathāśvamedhaṃ viprāṇāṃ rājasūyañca bhūbhujām

157

यथास्वधा पितॄणां च सुराणाममृतं यथा । नराणां जाह्नवीतोयं देवानामच्युतो यथा

yathāsvadhā pitṝṇāṃ ca surāṇāmamṛtaṃ yathā | narāṇāṃ jāhnavītoyaṃ devānāmacyuto yathā

158

तथा हि देवदेवस्य पवित्राराधनं परम् । अधिवासनकाले तु प्रासादपरिवेष्टनम्

tathā hi devadevasya pavitrārādhanaṃ param | adhivāsanakāle tu prāsādapariveṣṭanam

159

पञ्चरंगेण सूत्रेण उक्तसूत्रेण ? वा भवेत् । मण्डपञ्च तथावेष्ट्य तथा भूषणपात्रकम्

pañcaraṃgeṇa sūtreṇa uktasūtreṇa ? vā bhavet | maṇḍapañca tathāveṣṭya tathā bhūṣaṇapātrakam

1371

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां पवित्रारोहणं नाम चतुर्विंशोध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ pavitrārohaṇaṃ nāma caturviṃśodhyāyaḥ

अथ पञ्चविंशोऽध्यायः श्रीभगवान् - संवत्सरोत्सवं वक्ष्ये श्रोतुमिच्छसि चेच्छृणु । विषुवद्वितयञ्चैव तथा चैवायनद्वयम्

atha pañcaviṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavān - saṃvatsarotsavaṃ vakṣye śrotumicchasi cecchṛṇu | viṣuvadvitayañcaiva tathā caivāyanadvayam

जयन्तीकृत्तिका चैव आग्रायणविधिस्तथा । अध्ययनोत्सवञ्चैव पवित्रारोहणं तथा

jayantīkṛttikā caiva āgrāyaṇavidhistathā | adhyayanotsavañcaiva pavitrārohaṇaṃ tathā

अब्दपूजाविनाशे तु मासपूजा विनश्यति । मासपूजाविनाशे तु नित्यपूजा विनश्यति

abdapūjāvināśe tu māsapūjā vinaśyati | māsapūjāvināśe tu nityapūjā vinaśyati

नित्यपूजाविनाशे तु राजा राष्ट्रं विनश्यति । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन उक्तं कर्म समाचरेत्

nityapūjāvināśe tu rājā rāṣṭraṃ vinaśyati | tasmātsarvaprayatnena uktaṃ karma samācaret

श्रावण्यां कृष्णपक्षे तु अष्टम्यां रोहिणीयुते । जयन्ती नाम सा प्रोक्ता जयत्यशुभमित्यसौ

śrāvaṇyāṃ kṛṣṇapakṣe tu aṣṭamyāṃ rohiṇīyute | jayantī nāma sā proktā jayatyaśubhamityasau

बुधवारसमायुक्तं सर्वदोषविवर्जितम् । तिथिनक्षत्रयोगे वा केवलं ऋक्षकेऽपि वा

budhavārasamāyuktaṃ sarvadoṣavivarjitam | tithinakṣatrayoge vā kevalaṃ ṛkṣake'pi vā

पूर्वेद्युरङ्कुरं कृत्वा कौतुकं बन्धयेद्बुधः । तद्रात्रौ स्नपनं कुर्यात् कलशैः पञ्चविंशकैः

pūrvedyuraṅkuraṃ kṛtvā kautukaṃ bandhayedbudhaḥ | tadrātrau snapanaṃ kuryāt kalaśaiḥ pañcaviṃśakaiḥ

उक्तद्रव्ययुतं वापि केवलं क्षीरमेव वा । घृतं वा केवलं विप्र नालिकेरजलं तु वा

uktadravyayutaṃ vāpi kevalaṃ kṣīrameva vā | ghṛtaṃ vā kevalaṃ vipra nālikerajalaṃ tu vā

द्वारादियजनं कृत्वा कुम्भमण्डलकं यजेत् । केवलं कृष्णमन्त्रेण जयाख्यं मण्डलं भवेत्

dvārādiyajanaṃ kṛtvā kumbhamaṇḍalakaṃ yajet | kevalaṃ kṛṣṇamantreṇa jayākhyaṃ maṇḍalaṃ bhavet

परमान्नं तथावापि भूतावास मथापि वा । होमकार्यं ततः कृत्वा शयने सन्निवेशयेत्

paramānnaṃ tathāvāpi bhūtāvāsa mathāpi vā | homakāryaṃ tataḥ kṛtvā śayane sanniveśayet

शयनं बालवत्कृत्वा मृद्वास्तरणभूषितम् । यद्वा पूर्वं प्रपूज्याथ चूर्णस्नानं तथैव च

śayanaṃ bālavatkṛtvā mṛdvāstaraṇabhūṣitam | yadvā pūrvaṃ prapūjyātha cūrṇasnānaṃ tathaiva ca

पायसं चैव मुद्गान्नं फलं नानाविधं तथा । जम्बुकाख्य फलञ्चैव विशेषेण निवेदयेत्

pāyasaṃ caiva mudgānnaṃ phalaṃ nānāvidhaṃ tathā | jambukākhya phalañcaiva viśeṣeṇa nivedayet

कृष्णबिम्बस्याभावे तु लब्धबिम्बे समाचरेत् । तदभावे तु मूले स्याच्चतुःस्थानसमन्वितम्

kṛṣṇabimbasyābhāve tu labdhabimbe samācaret | tadabhāve tu mūle syāccatuḥsthānasamanvitam

तद्दिने समुपोष्याथ तत्पूजान्ते तु पारणम् । निवेदनस्य पूर्वे तु चन्द्रपूजां समाचरेत्

taddine samupoṣyātha tatpūjānte tu pāraṇam | nivedanasya pūrve tu candrapūjāṃ samācaret

चन्द्रभूमौ विशेषेण गोमयालेपनं भवेत् । सुधाचूर्णैरलंकृत्य चन्द्रमण्डल मालिखेत्

candrabhūmau viśeṣeṇa gomayālepanaṃ bhavet | sudhācūrṇairalaṃkṛtya candramaṇḍala mālikhet

पाद्मतन्त्रोकमार्गेण पौष्करोक्त मथापि वा । अर्धचन्द्र मथोवापि मा लिखेत्साधकोत्तमः

pādmatantrokamārgeṇa pauṣkarokta mathāpi vā | ardhacandra mathovāpi mā likhetsādhakottamaḥ

संकल्पं पूर्ववत्कृत्वा प्राणायाम मथाचरेत् । न्यासं कृत्वा विधानेन पात्रार्चनमथाचरेत्

saṃkalpaṃ pūrvavatkṛtvā prāṇāyāma mathācaret | nyāsaṃ kṛtvā vidhānena pātrārcanamathācaret

आसनावाहनञ्चैव अर्घ्यं पाद्य मनन्तरम् । आचामं गन्धपुष्पं च धूपं दीपं तथैव च

āsanāvāhanañcaiva arghyaṃ pādya manantaram | ācāmaṃ gandhapuṣpaṃ ca dhūpaṃ dīpaṃ tathaiva ca

स्तोत्रं नीराजनञ्चैव पायसान्नं निवेदयेत् । फलं नानाविधं चैव सोममन्त्रेण देशिकः

stotraṃ nīrājanañcaiva pāyasānnaṃ nivedayet | phalaṃ nānāvidhaṃ caiva somamantreṇa deśikaḥ

रात्रौ जागरणं कृत्वा प्रातःकाले महोत्सवम् । वीथीञ्च समलंकुर्यात्तोरणानां बहु न्यसेत्

rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā prātaḥkāle mahotsavam | vīthīñca samalaṃkuryāttoraṇānāṃ bahu nyaset

शिक्ये शिक्ये विशेषेण दधिक्षीरघटान् न्यसेत् । तोरणे तोरणे बध्वा प्रहरेद्देवसन्निधौ

śikye śikye viśeṣeṇa dadhikṣīraghaṭān nyaset | toraṇe toraṇe badhvā prahareddevasannidhau

कृष्णबिम्बं समारोप्य शिबिके पुष्पनिर्मिते । प्रथमावरणमारभ्य वीथ्यावरणपश्चिमम्

kṛṣṇabimbaṃ samāropya śibike puṣpanirmite | prathamāvaraṇamārabhya vīthyāvaraṇapaścimam

आनयेत्सर्ववाद्यैश्च वेदघोषैश्च देशिकः । नैकैः परिकरैश्चैव छत्रचामरसंकुलैः

ānayetsarvavādyaiśca vedaghoṣaiśca deśikaḥ | naikaiḥ parikaraiścaiva chatracāmarasaṃkulaiḥ

क्रीडायन्त्रगणैश्चैव तैलचूर्णप्रदायकैः । एवं नीत्वा विधानेन मण्डपे सन्निवेशयेत्

krīḍāyantragaṇaiścaiva tailacūrṇapradāyakaiḥ | evaṃ nītvā vidhānena maṇḍape sanniveśayet

शुद्धस्नानं ततः कृत्वा स्वस्थाने सन्निवेशयेत् । एकाहं च त्र्यहं चैव पञ्चसप्तनवाहकम्

śuddhasnānaṃ tataḥ kṛtvā svasthāne sanniveśayet | ekāhaṃ ca tryahaṃ caiva pañcasaptanavāhakam

उत्सवं कारयेन्नित्यं मध्याह्ने वापराह्णके । एवं यः कारयेद्भक्त्या भुक्तिमुक्ती भजेन्नरः

utsavaṃ kārayennityaṃ madhyāhne vāparāhṇake | evaṃ yaḥ kārayedbhaktyā bhuktimuktī bhajennaraḥ

बहुकन्याफलञ्चैव बहुगोदानजं फलम् । बहुधर्मफलं चैव लभते नात्रसंशयः

bahukanyāphalañcaiva bahugodānajaṃ phalam | bahudharmaphalaṃ caiva labhate nātrasaṃśayaḥ

कृत्तिकादीपोत्सवः - कृत्तिकोत्सवविधिं वक्ष्ये समासान्मुनिपुङ्गव । कृत्तिकापर्वयुग्मेन दीपारोपणमाचरेत्

kṛttikādīpotsavaḥ - kṛttikotsavavidhiṃ vakṣye samāsānmunipuṅgava | kṛttikāparvayugmena dīpāropaṇamācaret

ऋक्षयुक्तमयुक्तं वा केवलं पर्वमेव वा । मध्याह्ने समनुप्राप्ते स्नपनं सम्यगाचरेत्

ṛkṣayuktamayuktaṃ vā kevalaṃ parvameva vā | madhyāhne samanuprāpte snapanaṃ samyagācaret

अङ्कुरं पूर्ववत् कृत्वा कर्मारम्भे तु कौतुकम् । षट्विंशत्कलशैर्वापि पञ्चविंशतिभिस्तु वा

aṅkuraṃ pūrvavat kṛtvā karmārambhe tu kautukam | ṣaṭviṃśatkalaśairvāpi pañcaviṃśatibhistu vā

यद्वा सप्तदशैर्वापि युक्तद्रव्ययुतैस्तु वा । क्षीरं वा गोघृतं वापि गन्धतोयमथापि वा

yadvā saptadaśairvāpi yuktadravyayutaistu vā | kṣīraṃ vā goghṛtaṃ vāpi gandhatoyamathāpi vā

चूर्णस्नानं ततः कृत्वा अलंकारासने नयेत् । कञ्चुकाद्यैरलंकृत्य लिप्तं मृगमदेन च

cūrṇasnānaṃ tataḥ kṛtvā alaṃkārāsane nayet | kañcukādyairalaṃkṛtya liptaṃ mṛgamadena ca

मूलमूर्तिं विशेषेण अलंकारैरलंकृतम् । मण्डपे सन्निवेश्याथ चतुःस्थानार्चनं चरेत्

mūlamūrtiṃ viśeṣeṇa alaṃkārairalaṃkṛtam | maṇḍape sanniveśyātha catuḥsthānārcanaṃ caret

महाहविर्निवेद्याथ अपराह्णे विशेषतः । दीपाधिवासनं कृत्वा देवमण्डपमध्यमे

mahāhavirnivedyātha aparāhṇe viśeṣataḥ | dīpādhivāsanaṃ kṛtvā devamaṇḍapamadhyame

मार्गत्रयं ततः कृत्वा धान्यराशिं विनिक्षिपेत् । नवानिपात्राण्यादाय गोघृतेनैव पूरयेत्

mārgatrayaṃ tataḥ kṛtvā dhānyarāśiṃ vinikṣipet | navānipātrāṇyādāya goghṛtenaiva pūrayet

सूत्रवर्तिं विनिक्षिप्य मध्ये संस्थाप्य देशिकः । तद्बाह्ये परितश्चाष्टौ शरावान् विन्यसेत् क्रमात्

sūtravartiṃ vinikṣipya madhye saṃsthāpya deśikaḥ | tadbāhye paritaścāṣṭau śarāvān vinyaset kramāt

इन्द्रादीशानपर्यन्त माज्यवर्तिसुसंयुतम् । दीपपात्रञ्ज्वलित्वाथ पात्रवर्तिषु योजयेत्

indrādīśānaparyanta mājyavartisusaṃyutam | dīpapātrañjvalitvātha pātravartiṣu yojayet

अर्घ्यगन्धादिभिश्चैव अरयेदग्निमन्त्रतः । पूर्वाद्यष्टशरावेषु इन्द्रमन्त्रादिकैर्यजेत्

arghyagandhādibhiścaiva arayedagnimantrataḥ | pūrvādyaṣṭaśarāveṣu indramantrādikairyajet

सर्ववाद्यादिसंयुक्तं क्ष्वेलनाभिरलंकृतम् । देशिकः पात्रमादाय विष्णुहस्ते प्रदर्शयेत्

sarvavādyādisaṃyuktaṃ kṣvelanābhiralaṃkṛtam | deśikaḥ pātramādāya viṣṇuhaste pradarśayet

सायाह्ने समनुप्राप्ते दीपारोपण माचरेत् । द्वारे द्वारे प्रतिष्ठाप्य दीपदण्डान् विशेषतः

sāyāhne samanuprāpte dīpāropaṇa mācaret | dvāre dvāre pratiṣṭhāpya dīpadaṇḍān viśeṣataḥ

क्रमुकं नालिकेरञ्च तालं वेणुं तथैव च । चम्पकन्देववृक्षञ्च वक्रकोटरवर्जितम्

kramukaṃ nālikerañca tālaṃ veṇuṃ tathaiva ca | campakandevavṛkṣañca vakrakoṭaravarjitam

तक्षयित्वा ऋजुं विप्र स्तूपिमानप्रमाणतः । तदर्धं द्वारमानं वा शततालायतन्तु वा

takṣayitvā ṛjuṃ vipra stūpimānapramāṇataḥ | tadardhaṃ dvāramānaṃ vā śatatālāyatantu vā

अशीति तालमिच्छन्ति केचित्तस्यार्धमेव वा । प्राकारस्य बहिर्विप्र अष्टदिक्षु समन्ततः

aśīti tālamicchanti kecittasyārdhameva vā | prākārasya bahirvipra aṣṭadikṣu samantataḥ

दीपदण्डान् प्रतिष्ठाप्य तत्तद्दीपं प्ररोपयेत् । पात्रस्थं पूर्वदिग्दण्डे योजयेद्वाद्यसंयुतम्

dīpadaṇḍān pratiṣṭhāpya tattaddīpaṃ praropayet | pātrasthaṃ pūrvadigdaṇḍe yojayedvādyasaṃyutam

पुण्याहं वाचयेत्पूर्वे तांस्तान्दण्डान् प्रपूजयेत् । प्रासादे गोपुरे चैव प्राकारे मण्डपे तथा

puṇyāhaṃ vācayetpūrve tāṃstāndaṇḍān prapūjayet | prāsāde gopure caiva prākāre maṇḍape tathā

Aniruddha Saṃhitā (cont. 8)

तीर्थदेशे नवोद्याने कूपदेशे विशेषतः । श्रीयादिमन्दिराद्येषु परिवारालयेषु च

tīrthadeśe navodyāne kūpadeśe viśeṣataḥ | śrīyādimandirādyeṣu parivārālayeṣu ca

दीपारोपं ततः कुर्याद्देवदेवस्य सन्निधौ । गृहे गृहे तथा कुर्यात् गमयेत्सर्ववीथिकाः

dīpāropaṃ tataḥ kuryāddevadevasya sannidhau | gṛhe gṛhe tathā kuryāt gamayetsarvavīthikāḥ

मण्डपं संप्रविश्याथ समारोप्य च विष्टरे । नृत्तगीतादिकं सर्वं दर्शयित्वा विशेषतः

maṇḍapaṃ saṃpraviśyātha samāropya ca viṣṭare | nṛttagītādikaṃ sarvaṃ darśayitvā viśeṣataḥ

पुनः पूजां तथा कृत्वा पृथुकादि निवेदयेत् । अपूपादि विशेषेण दापयेत्सर्वजन्तुषु

punaḥ pūjāṃ tathā kṛtvā pṛthukādi nivedayet | apūpādi viśeṣeṇa dāpayetsarvajantuṣu

1421

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां जयन्तीकृत्तिकोत्सवविधानन्नाम पञ्चविंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ jayantīkṛttikotsavavidhānannāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ

अथ षड्विंशोऽध्यायः श्रीभगवान् - नीराजनविधिं वक्ष्ये देवदेवस्य शार्ङ्गिणः । कृत्तिकादिवसाद्ब्रह्मन् न परेद्युर्निशामुखे

atha ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavān - nīrājanavidhiṃ vakṣye devadevasya śārṅgiṇaḥ | kṛttikādivasādbrahman na paredyurniśāmukhe

देवदासीगणान् सर्वान् सर्वालङ्कारशोभितान् । महानसद्वारमासाद्य दीपान्प्रज्वालयेद्बहून्

devadāsīgaṇān sarvān sarvālaṅkāraśobhitān | mahānasadvāramāsādya dīpānprajvālayedbahūn

सर्वे पात्रकरा विप्र गच्छेयुर्देवसन्निधौ । श्रेणिबद्धास्तथा सर्वे गीतवाद्यपुरस्सरम्

sarve pātrakarā vipra gaccheyurdevasannidhau | śreṇibaddhāstathā sarve gītavādyapurassaram

मण्डपं समलंकृत्य आनयेन्मण्डपान्तरे । औत्सवं बिम्ब मादाय विष्टरे सन्निवेशयेत्

maṇḍapaṃ samalaṃkṛtya ānayenmaṇḍapāntare | autsavaṃ bimba mādāya viṣṭare sanniveśayet

श्रीभूमिसहितं देव मलंकारैरलंकृतम् । महानृत्तं दर्शयित्वा देवं नीराजनं चरेत्

śrībhūmisahitaṃ deva malaṃkārairalaṃkṛtam | mahānṛttaṃ darśayitvā devaṃ nīrājanaṃ caret

सहस्रं वा तदर्धं वा तदर्धं वापि देशिकः । शतं वापि तदर्धं वा तदर्धं वापि कारयेत्

sahasraṃ vā tadardhaṃ vā tadardhaṃ vāpi deśikaḥ | śataṃ vāpi tadardhaṃ vā tadardhaṃ vāpi kārayet

सर्वपात्रकराश्चैव तिष्ठेयुर्देवसन्निधौ । आचार्यस्समलंकृत्य उत्तरीयोष्णीपभूषणैः

sarvapātrakarāścaiva tiṣṭheyurdevasannidhau | ācāryassamalaṃkṛtya uttarīyoṣṇīpabhūṣaṇaiḥ

देवस्य दक्षिणे पार्श्वे आसने तु समाविशेत् । अर्घ्यादि पात्राण्यभ्यर्च्य प्राणायामपुरस्सरम्

devasya dakṣiṇe pārśve āsane tu samāviśet | arghyādi pātrāṇyabhyarcya prāṇāyāmapurassaram

आत्मार्चनं ततः कृत्वा देवदेवं समर्चयेत् । दीपार्चनं ततः कृत्वा वेदान् संश्रावयेद्बुधः

ātmārcanaṃ tataḥ kṛtvā devadevaṃ samarcayet | dīpārcanaṃ tataḥ kṛtvā vedān saṃśrāvayedbudhaḥ

दीपकुम्भं समादाय आधारोपरि विन्यसेत् । दीपकुम्भं समभ्यर्च्य देवमिष्ट्वा विशेषतः

dīpakumbhaṃ samādāya ādhāropari vinyaset | dīpakumbhaṃ samabhyarcya devamiṣṭvā viśeṣataḥ

षडङ्गन्यासं कृत्वा तु भ्रामयेद्देवमूर्धनि । दक्षिणं पादमारभ्य वामपादं तु पश्चिमम्

ṣaḍaṅganyāsaṃ kṛtvā tu bhrāmayeddevamūrdhani | dakṣiṇaṃ pādamārabhya vāmapādaṃ tu paścimam

वाद्यमङ्गलसंयुक्तं गीतमङ्गलसंयुतम् । योषित्करात्समादाय पात्रमादाय देशिकः

vādyamaṅgalasaṃyuktaṃ gītamaṅgalasaṃyutam | yoṣitkarātsamādāya pātramādāya deśikaḥ

भ्रामयेद्देवदेवस्य मुखमध्ये विसर्जयेत् । पात्रे पात्रे विशेषेण अर्घ्यपुष्पैस्समर्चयेत्

bhrāmayeddevadevasya mukhamadhye visarjayet | pātre pātre viśeṣeṇa arghyapuṣpaissamarcayet

पुनः पात्रं समादाय प्रादक्षिण्येन मन्दिरम् । गीतवाद्यादिसंयुक्तं बलिपीठाद्बहिः क्षिपेत्

punaḥ pātraṃ samādāya prādakṣiṇyena mandiram | gītavādyādisaṃyuktaṃ balipīṭhādbahiḥ kṣipet

नृत्तादि दर्शयन् दास्यः देवस्य पुरतःस्थितः । पूजयित्वा च देवेश मपूपादि निवेदयेत्

nṛttādi darśayan dāsyaḥ devasya purataḥsthitaḥ | pūjayitvā ca deveśa mapūpādi nivedayet

उत्सवं बिम्बमारोप्य याने नीत्वा प्रदक्षिणम् । अन्तरावरणमारभ्य वीथ्यावरणपश्चिमम्

utsavaṃ bimbamāropya yāne nītvā pradakṣiṇam | antarāvaraṇamārabhya vīthyāvaraṇapaścimam

शुद्धस्नानं ततः कृत्वा गर्भगेहे निवेशयेत् । नीराजनविहीने तु सर्वकर्मासुरं भवेत्

śuddhasnānaṃ tataḥ kṛtvā garbhagehe niveśayet | nīrājanavihīne tu sarvakarmāsuraṃ bhavet

अध्ययनोत्सवः - अध्ययनोत्सवं वक्षे संक्षेपेण मया श्रुतम् । पूजनं त्रिविधं प्रोक्तं तन्त्रेऽस्मिन् परमेष्ठिना

adhyayanotsavaḥ - adhyayanotsavaṃ vakṣe saṃkṣepeṇa mayā śrutam | pūjanaṃ trividhaṃ proktaṃ tantre'smin parameṣṭhinā

मानसं कायिकञ्चैव वाचिकं त्रिविधं भवेत् । मानसं ध्यानमित्युक्तं कायिकं कर्म उच्यते

mānasaṃ kāyikañcaiva vācikaṃ trividhaṃ bhavet | mānasaṃ dhyānamityuktaṃ kāyikaṃ karma ucyate

वाचिकं स्तोत्रमित्युक्तं तन्त्रेऽस्मिन् विष्णुना पुरा । वेदान्नास्त्यपरं स्तोत्रं तस्माद्वेदांस्तु श्रावयेत्

vācikaṃ stotramityuktaṃ tantre'smin viṣṇunā purā | vedānnāstyaparaṃ stotraṃ tasmādvedāṃstu śrāvayet

अङ्कुरं पूर्वात्कृत्वा पश्चात्प्रतिसरं बुधः । मार्गशीर्षमासे तु एकादश्या मुपक्रमेत्

aṅkuraṃ pūrvātkṛtvā paścātpratisaraṃ budhaḥ | mārgaśīrṣamāse tu ekādaśyā mupakramet

दशम्यां कौतुकं कुर्यात् तत्पूर्वे चाङ्कुरार्पणम् । संकल्पं पूर्वतः कृत्वा पञ्चाहं दशाहं तु वा

daśamyāṃ kautukaṃ kuryāt tatpūrve cāṅkurārpaṇam | saṃkalpaṃ pūrvataḥ kṛtvā pañcāhaṃ daśāhaṃ tu vā

मण्डपे देवमारोप्य भक्तिबिम्बं निवेशयेत् । तथा भक्तजनैर्युक्तं वेदान् संश्रावयेत्सुधीः

maṇḍape devamāropya bhaktibimbaṃ niveśayet | tathā bhaktajanairyuktaṃ vedān saṃśrāvayetsudhīḥ

महाहविर्निवेद्याथ अपूपादि निवेदयेत् । यात्रापूर्वं ततः कुर्यात् वाहनानि तु पूर्ववत्

mahāhavirnivedyātha apūpādi nivedayet | yātrāpūrvaṃ tataḥ kuryāt vāhanāni tu pūrvavat

1446

समाप्तिदिवसे प्राप्ते विष्वक्सेनं समर्चयेत्

samāptidivase prāpte viṣvaksenaṃ samarcayet

1447

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां (नीराजन) अध्ययनोत्सवविधानं नाम षड्विंशोध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ (nīrājana) adhyayanotsavavidhānaṃ nāma ṣaḍviṃśodhyāyaḥ

अथ सप्तविंशोऽध्यायः भगवान् - आग्रयणविधिं वक्ष्ये अवधारय सांप्रतम् । पुष्यमासे सिते पक्षे पुण्यवारदिने मुने

atha saptaviṃśo'dhyāyaḥ bhagavān - āgrayaṇavidhiṃ vakṣye avadhāraya sāṃpratam | puṣyamāse site pakṣe puṇyavāradine mune

पुण्य नक्षत्रके वापि पूर्वं चैवाङ्कुरार्पणम् । तृतीये पञ्चमे वापि दिने लवन माचरेत्

puṇya nakṣatrake vāpi pūrvaṃ caivāṅkurārpaṇam | tṛtīye pañcame vāpi dine lavana mācaret

सर्वैः परिकरैस्सार्धं क्षेत्रदेशं समाचरेत् । मारुतिं वा वैनतेयं विष्वक्सेन मथापि वा

sarvaiḥ parikaraissārdhaṃ kṣetradeśaṃ samācaret | mārutiṃ vā vainateyaṃ viṣvaksena mathāpi vā

आरोप्य शिबिकां ब्रह्मन् यजमानेन देशिकः । क्षेत्रदेशं समासाद्य पुण्याहं वाचयेत्सुधीः

āropya śibikāṃ brahman yajamānena deśikaḥ | kṣetradeśaṃ samāsādya puṇyāhaṃ vācayetsudhīḥ

क्षेत्रं धरणिमन्त्रेण गन्धाद्यैः परिपूजयेत् । शङ्कुलां प्रोक्षयित्वा तु बलिं दद्यात्समन्ततः

kṣetraṃ dharaṇimantreṇa gandhādyaiḥ paripūjayet | śaṅkulāṃ prokṣayitvā tu baliṃ dadyātsamantataḥ

पायासान्नेन विप्रेन्द्र लवनं सम्यगाचरेत् । खलं पुरातनं कृत्वा प्रहरेत्तु कृषीवलैः

pāyāsānnena viprendra lavanaṃ samyagācaret | khalaṃ purātanaṃ kṛtvā praharettu kṛṣīvalaiḥ

कौतुकं बन्धयेत् धीमान् कर्षकैस्सह देशिकः । कर्षिणीं शिरसि स्थाप्य गच्छेयुर्देवतालयम्

kautukaṃ bandhayet dhīmān karṣakaissaha deśikaḥ | karṣiṇīṃ śirasi sthāpya gaccheyurdevatālayam

फलैर्नानाविधैर्युक्तं शङ्खवाद्यादिसंयुतम् । देवस्य सन्निधौ स्थाप्य पुनः पूजां समाचरेत्

phalairnānāvidhairyuktaṃ śaṅkhavādyādisaṃyutam | devasya sannidhau sthāpya punaḥ pūjāṃ samācaret

देवस्य दक्षिणे हस्ते धान्यं किञ्चित् प्रदर्शयेत् । वृक्षपादेन विप्रेन्द्र मानयित्वा विचक्षणः

devasya dakṣiṇe haste dhānyaṃ kiñcit pradarśayet | vṛkṣapādena viprendra mānayitvā vicakṣaṇaḥ

दापयेत् सर्ववर्णानां देवदेवस्य सन्निधौ । शोधयेत्तु विशेषेण धान्यराशिं विनिक्षिपेत्

dāpayet sarvavarṇānāṃ devadevasya sannidhau | śodhayettu viśeṣeṇa dhānyarāśiṃ vinikṣipet

आतपे शोषयेत् सर्वानवघातं समाचरेत् । तत्स्थानं लेपनं कृत्वा सूधाचूर्णैश्च मण्डयेत्

ātape śoṣayet sarvānavaghātaṃ samācaret | tatsthānaṃ lepanaṃ kṛtvā sūdhācūrṇaiśca maṇḍayet

उलूखलं मुसलञ्चैव क्षालयित्वा तु देशिकः । अभ्यर्च्य गन्धपुष्पैरुलूखले धान्यकं क्षिपेत्

ulūkhalaṃ musalañcaiva kṣālayitvā tu deśikaḥ | abhyarcya gandhapuṣpairulūkhale dhānyakaṃ kṣipet

अवघातंद्विजवरैस्तथा मङ्गलगायकैः । देवदासीगणैर्वापि विविधैर्ब्राह्मणैस्तु वा

avaghātaṃdvijavaraistathā maṅgalagāyakaiḥ | devadāsīgaṇairvāpi vividhairbrāhmaṇaistu vā

तुषानपोह्य शूर्पेण क्षालयेत् शुद्धवारिणा । शोधयित्वा पुनः सर्वान् गुलपाकेन मिश्रितान्

tuṣānapohya śūrpeṇa kṣālayet śuddhavāriṇā | śodhayitvā punaḥ sarvān gulapākena miśritān

मरीचिजीरकैर्युक्तान् पूरयेत् देवसन्निधौ । मण्डपे देवमारोप्य श्रीभूमिसहितं द्विज

marīcijīrakairyuktān pūrayet devasannidhau | maṇḍape devamāropya śrībhūmisahitaṃ dvija

चतुस्स्थानयुतं वापि केवलं बिम्बमेव वा । निवेदयित्वा देवेशं मूलबिम्बे तु पूजयेत्

catussthānayutaṃ vāpi kevalaṃ bimbameva vā | nivedayitvā deveśaṃ mūlabimbe tu pūjayet

बलिहोमं ततः कृत्वा विष्वक्सेनं निवेदयेत् । दापयेत् सर्ववर्णानां विप्रादीनां विशेषतः

balihomaṃ tataḥ kṛtvā viṣvaksenaṃ nivedayet | dāpayet sarvavarṇānāṃ viprādīnāṃ viśeṣataḥ

मुहूर्ते शोभने प्राप्ते परमान्नं निवेदयेत् । आग्रयणविशेषेण अश्वमेधफलं भवेत्

muhūrte śobhane prāpte paramānnaṃ nivedayet | āgrayaṇaviśeṣeṇa aśvamedhaphalaṃ bhavet

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तस्मिन्कर्मणि योजयेत् । लोपयेद्यदि सम्मोहात् धान्यनाशो भवेद्ध्रुवम्

tasmāt sarvaprayatnena tasminkarmaṇi yojayet | lopayedyadi sammohāt dhānyanāśo bhaveddhruvam

विषुवद्वितये विप्र तथा चैवायनद्वये । स्नपनं कारयेद्धीमान् अङ्कुरार्पणपूर्वकम्

viṣuvadvitaye vipra tathā caivāyanadvaye | snapanaṃ kārayeddhīmān aṅkurārpaṇapūrvakam

पूर्वेद्युः कौतुकं कुर्यात् चतुस्स्थानार्चनं तथा । शयनाधिवासनं कृत्वा प्रातःकाले समुद्धरेत्

pūrvedyuḥ kautukaṃ kuryāt catussthānārcanaṃ tathā | śayanādhivāsanaṃ kṛtvā prātaḥkāle samuddharet

नित्यकर्म ततः कृत्वा द्वारादियजनं चरेत् । कुम्भमण्डले संपूज्य बिम्बे स्नपनमाचरेत्

nityakarma tataḥ kṛtvā dvārādiyajanaṃ caret | kumbhamaṇḍale saṃpūjya bimbe snapanamācaret

एकबेरशिलाचेत्तु तत्रैव स्नपनं चरेत् । बहुबेरे विशेषेण स्नपनं कौतुकं चरेत्

ekaberaśilācettu tatraiva snapanaṃ caret | bahubere viśeṣeṇa snapanaṃ kautukaṃ caret

तदभावे तु विप्रेन्द्र उत्सवे स्नपनं चरेत् । अष्टोत्तरशतिअर्वापि एकाशीतिघटैस्तु वा

tadabhāve tu viprendra utsave snapanaṃ caret | aṣṭottaraśatiarvāpi ekāśītighaṭaistu vā

एकोनार्धशतैर्वापि षट्त्रिंशत्कलशैस्तु वा । पञ्चविंशघटैर्वापि यद्वा सप्तदशरिघटैः

ekonārdhaśatairvāpi ṣaṭtriṃśatkalaśaistu vā | pañcaviṃśaghaṭairvāpi yadvā saptadaśarighaṭaiḥ

एकद्रव्ययुतं वापि बहुद्रव्ययुतं तु वा । कलशाधिवासनं चैव पूर्वरात्रे तु वा भवेत्

ekadravyayutaṃ vāpi bahudravyayutaṃ tu vā | kalaśādhivāsanaṃ caiva pūrvarātre tu vā bhavet

रात्रौ चेत्स्नपनं विप्र तत्काले वाऽधिवासयेत् । पूर्वोक्तेन बहुद्रव्यमेकद्रव्यं घृतं भवेत्

rātrau cetsnapanaṃ vipra tatkāle vā'dhivāsayet | pūrvoktena bahudravyamekadravyaṃ ghṛtaṃ bhavet

क्षीरं वा केवलं विप्र नालिकेरजलं तु वा । पञ्चद्रव्ययुतं वापि पञ्चगव्ययुतं तु वा

kṣīraṃ vā kevalaṃ vipra nālikerajalaṃ tu vā | pañcadravyayutaṃ vāpi pañcagavyayutaṃ tu vā

पत्रं पुष्पं फलञ्चैव द्रव्यत्रयमुदाहृतम् । पञ्चद्रव्यैर्विशेषेण पञ्चगव्यं प्रशस्यते

patraṃ puṣpaṃ phalañcaiva dravyatrayamudāhṛtam | pañcadravyairviśeṣeṇa pañcagavyaṃ praśasyate

चूर्णस्नानं ततः कृत्वा शुद्धवारिष्वनन्तरम् । नीराजनं ततः कुर्यात् मण्डनासनमानयेत्

cūrṇasnānaṃ tataḥ kṛtvā śuddhavāriṣvanantaram | nīrājanaṃ tataḥ kuryāt maṇḍanāsanamānayet

अलंकृत्य यथान्यायं निवेद्यान्तं समर्चयेत् । पूर्णाहुतिं ततः कृत्वा गर्भगेहे निवेशयेत्

alaṃkṛtya yathānyāyaṃ nivedyāntaṃ samarcayet | pūrṇāhutiṃ tataḥ kṛtvā garbhagehe niveśayet

उत्सवंबिम्बमादाय यात्रां सम्यक् समाचरेत् । गजे वा स्यन्दने वापि शिबिकायां समाचरेत्

utsavaṃbimbamādāya yātrāṃ samyak samācaret | gaje vā syandane vāpi śibikāyāṃ samācaret

यात्रान्ते देवमादाय मण्डपे सन्निवेशयेत् । दर्शयित्वा च नृत्तादीन् हविरन्तं प्रपूजयेत्

yātrānte devamādāya maṇḍape sanniveśayet | darśayitvā ca nṛttādīn havirantaṃ prapūjayet

गर्भगेहे निवेश्याथ दक्षिणां दापयेद्बुधः । वर्णानां ब्राह्मणादीनां कलशं प्रतिदापयेत्

garbhagehe niveśyātha dakṣiṇāṃ dāpayedbudhaḥ | varṇānāṃ brāhmaṇādīnāṃ kalaśaṃ pratidāpayet

ये पिबन्ति हरेस्तीर्थं गङ्गातोयसमं पिबेत् । ये व्रहन्ति शिरोभिस्स्वर्गङ्गास्नानसमं भवेत्

ye pibanti harestīrthaṃ gaṅgātoyasamaṃ pibet | ye vrahanti śirobhissvargaṅgāsnānasamaṃ bhavet

1483

इति संक्षेपतः प्रोक्तो वत्सरोत्सवविधिः परम्

iti saṃkṣepataḥ prokto vatsarotsavavidhiḥ param

1484

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां संवत्सरोत्सवविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ saṃvatsarotsavavidhirnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ

अथ अष्टाविंशोऽध्यायः श्रीभगवान् - पुष्ये मासि च मासर्क्षे रजनीस्नानमाचरेत् । अङ्कुरं कौतुकं कृत्वा मण्डपालंकृतिं तथा

atha aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavān - puṣye māsi ca māsarkṣe rajanīsnānamācaret | aṅkuraṃ kautukaṃ kṛtvā maṇḍapālaṃkṛtiṃ tathā

द्वारपूजाविधिं चैव चतुस्स्थानार्चनं तथा । स्नपनं शयनं चैव अधिवासं तथा भवेत्

dvārapūjāvidhiṃ caiva catussthānārcanaṃ tathā | snapanaṃ śayanaṃ caiva adhivāsaṃ tathā bhavet

सकलं पूर्ववत्कृत्वा पूर्वकर्मवदाचरेत् । रजनीसारमादाय पेषयेद्गन्धसंयुतम्

sakalaṃ pūrvavatkṛtvā pūrvakarmavadācaret | rajanīsāramādāya peṣayedgandhasaṃyutam

पात्रे पात्रे विनिक्षिप्य पूर्ववच्चाधिवासयेत् । अधिवासनवेलायामाकण्ठाच्चरणावधि

pātre pātre vinikṣipya pūrvavaccādhivāsayet | adhivāsanavelāyāmākaṇṭhāccaraṇāvadhi

कुम्भमण्डलकुण्डेषु मुष्टिमात्रेण लेपयेत् । ततः प्रभाते विमले गन्धवत् परिलेपयेत्

kumbhamaṇḍalakuṇḍeṣu muṣṭimātreṇa lepayet | tataḥ prabhāte vimale gandhavat parilepayet

पूजया संपुटीकुर्यात् लेपनं सम्यगाचरेत् । प्रथमं नाभिमानं तु द्वितीयं कटिमानकम्

pūjayā saṃpuṭīkuryāt lepanaṃ samyagācaret | prathamaṃ nābhimānaṃ tu dvitīyaṃ kaṭimānakam

तृतीयं जानुमानं तु चतुर्थं पादमानकम् । देवीभ्यां नाभिमानं तु प्रभापीठं विलेपयेत्

tṛtīyaṃ jānumānaṃ tu caturthaṃ pādamānakam | devībhyāṃ nābhimānaṃ tu prabhāpīṭhaṃ vilepayet

कुम्भमण्डलकुण्डेषु प्रथमं मुष्टिमानकम् । द्वितीयं द्विगुणं चैव तृतीयं त्रिगुणं भवेत्

kumbhamaṇḍalakuṇḍeṣu prathamaṃ muṣṭimānakam | dvitīyaṃ dviguṇaṃ caiva tṛtīyaṃ triguṇaṃ bhavet

तुर्यं चतुर्गुणं प्रोक्तं मूलबिम्बे तु पूर्ववत् । अन्येषु सर्वकार्येषु तथा शेषेषु पूर्ववत्

turyaṃ caturguṇaṃ proktaṃ mūlabimbe tu pūrvavat | anyeṣu sarvakāryeṣu tathā śeṣeṣu pūrvavat

अन्ते महोत्सवं कुर्यात् संस्थाने संनिवेशयेत् । मासार्धे न तु पश्चार्धे तिलदानं समाचरेत्

ante mahotsavaṃ kuryāt saṃsthāne saṃniveśayet | māsārdhe na tu paścārdhe tiladānaṃ samācaret

अङ्कुरादिक्रियास्सर्वाः पूर्ववत् सकलं भवेत् । तिलदानं ततःकृत्वा ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः

aṅkurādikriyāssarvāḥ pūrvavat sakalaṃ bhavet | tiladānaṃ tataḥkṛtvā brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ

तिलमिश्रितपिण्डेन पितृदानं समाचरेत् । माघमासे तु मासर्क्षे पितृपूजां समाचरेत्

tilamiśritapiṇḍena pitṛdānaṃ samācaret | māghamāse tu māsarkṣe pitṛpūjāṃ samācaret

पात्रालाभे विशेषेण पाटलैः परिपूजयेत् । पत्रं पुष्पं फलं तोयं गन्धालेपं तु पूर्ववत्

pātrālābhe viśeṣeṇa pāṭalaiḥ paripūjayet | patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ gandhālepaṃ tu pūrvavat

1498

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां तिलदानविधिर्नाम अष्टाविंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ tiladānavidhirnāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ

अथ ऊनत्रिंशोऽध्यायः श्रीभगवान् - विशेषयजनं वक्ष्ये समासादवधारय । दुर्निमित्ते तु सञ्जाते तथा दुःस्वप्नदर्शने

atha ūnatriṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavān - viśeṣayajanaṃ vakṣye samāsādavadhāraya | durnimitte tu sañjāte tathā duḥsvapnadarśane

अनावृष्टिभवे चैव अतिवृष्टिभवे तथा । ग्रहयुद्धे च सञ्जाते कुहूदोषसमायुते

anāvṛṣṭibhave caiva ativṛṣṭibhave tathā | grahayuddhe ca sañjāte kuhūdoṣasamāyute

ग्रहदोषे समुत्पन्ने तथा राजभये बुधः । परचक्रप्रवेशे तु व्याधीनां पीडने तथा

grahadoṣe samutpanne tathā rājabhaye budhaḥ | paracakrapraveśe tu vyādhīnāṃ pīḍane tathā

एवं दोषस्य शान्त्यर्थं केशवाराधनं चरेत् । संकल्पं पूर्ववत्कृत्वा कौतुकं बन्धयेद्बुधः

evaṃ doṣasya śāntyarthaṃ keśavārādhanaṃ caret | saṃkalpaṃ pūrvavatkṛtvā kautukaṃ bandhayedbudhaḥ

शुक्रवारे शुभदिने स्नपनं सम्यगाचरेत् । घटैस्सप्तदशैर्वापि द्वादशैर्वा तथा नवैः

śukravāre śubhadine snapanaṃ samyagācaret | ghaṭaissaptadaśairvāpi dvādaśairvā tathā navaiḥ

एकाङ्गं वा त्र्यङ्गं वाथ पञ्चाङ्गं वापि कारयेत् । एकाङ्गञ्चैव क्षीरं स्याद्धृतं वा गन्धमेव वा

ekāṅgaṃ vā tryaṅgaṃ vātha pañcāṅgaṃ vāpi kārayet | ekāṅgañcaiva kṣīraṃ syāddhṛtaṃ vā gandhameva vā

पत्रं पुष्पं फलञ्चैव त्र्यङ्गं तत्परिकीर्तितम् । पञ्चाङ्गं पञ्चगव्यं च पञ्चामृत मथापि वा

patraṃ puṣpaṃ phalañcaiva tryaṅgaṃ tatparikīrtitam | pañcāṅgaṃ pañcagavyaṃ ca pañcāmṛta mathāpi vā

दधिक्षीरं मधुचैव शर्करासर्पिरेव च ? । पञ्चामृतमिति प्रोक्तं तन्त्रेऽस्मिन् परमेष्ठिना

dadhikṣīraṃ madhucaiva śarkarāsarpireva ca ? | pañcāmṛtamiti proktaṃ tantre'smin parameṣṭhinā

एतैस्स्नानं ततः कुर्यात् पूजायां संपुटीभवेत् । चूर्णस्नानं ततः कृत्वा मन्त्रस्नानं समाचरेत्

etaissnānaṃ tataḥ kuryāt pūjāyāṃ saṃpuṭībhavet | cūrṇasnānaṃ tataḥ kṛtvā mantrasnānaṃ samācaret

अनुवाकत्रयंचैव भूसूक्त्या सुक्तमेव च । द्वादशं वारमावृत्य स्नपनं सम्यगाचरेत्

anuvākatrayaṃcaiva bhūsūktyā suktameva ca | dvādaśaṃ vāramāvṛtya snapanaṃ samyagācaret

एकं त्रयं तथावापि पञ्चसप्तनवाथवा । यथाविधि समभ्यर्च्य महाहविर्निवेदयेत्

ekaṃ trayaṃ tathāvāpi pañcasaptanavāthavā | yathāvidhi samabhyarcya mahāhavirnivedayet

श्रीभगवान् - संप्रोक्षणविधिं वक्ष्ये तथाचैवावधारय । अदीक्षितस्पर्शने च अस्पृश्यस्पर्शने तथा

śrībhagavān - saṃprokṣaṇavidhiṃ vakṣye tathācaivāvadhāraya | adīkṣitasparśane ca aspṛśyasparśane tathā

जनने मरणे चैव उदक्या चैव दूषिते । चण्डालाद्यैश्च विप्रेन्द्र श्वसृगालखरादिभिः

janane maraṇe caiva udakyā caiva dūṣite | caṇḍālādyaiśca viprendra śvasṛgālakharādibhiḥ

स्पर्शने मन्दिरे चैव देवबिम्बे तथा भवेत् । पूजने चिरलुप्ते च खननेचाग्निदाहने

sparśane mandire caiva devabimbe tathā bhavet | pūjane ciralupte ca khananecāgnidāhane

अन्तस्स्रवे विशेषेण गर्भगेहे समन्ततः । दूषिते चैव जनिते युद्धे च जनसंकुले ?

antassrave viśeṣeṇa garbhagehe samantataḥ | dūṣite caiva janite yuddhe ca janasaṃkule ?

चोरादिभिस्समायुक्ते चलने पतनेऽपि वा । तन्त्राणां संकरे चैव तथा शास्त्रस्य संकरे

corādibhissamāyukte calane patane'pi vā | tantrāṇāṃ saṃkare caiva tathā śāstrasya saṃkare

अमन्त्रपूजने चैव तथा त्वस्थानपूजने । अनाचारार्चने चैव तथा विधुरपूजने

amantrapūjane caiva tathā tvasthānapūjane | anācārārcane caiva tathā vidhurapūjane

काणार्चने विशेषेण कुष्ठापस्मारगर्हितैः । स्पर्शने देवबिम्बे तु मन्दिरे दूषिते तथा

kāṇārcane viśeṣeṇa kuṣṭhāpasmāragarhitaiḥ | sparśane devabimbe tu mandire dūṣite tathā

संप्रोक्षणनिमित्ते तु प्रोक्षणं सम्यगाचरेत् । अङ्कुरं कौतुकं चैव स्नपनं कुम्भपूजनम्

saṃprokṣaṇanimitte tu prokṣaṇaṃ samyagācaret | aṅkuraṃ kautukaṃ caiva snapanaṃ kumbhapūjanam

चतुस्स्थानार्चनञ्चैव तथावै शयनक्रिया । निवेदनं बलिञ्चैव कुम्भप्रोक्षणमेव च

catussthānārcanañcaiva tathāvai śayanakriyā | nivedanaṃ baliñcaiva kumbhaprokṣaṇameva ca

सद्यश्च सकलं कुर्यात् शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना । दिने बहुविशेषेण पूर्वेद्युश्चाङ्कुरं भवेत्

sadyaśca sakalaṃ kuryāt śāstradṛṣṭena vartmanā | dine bahuviśeṣeṇa pūrvedyuścāṅkuraṃ bhavet

कौतुकं च तथा प्रोक्तं तथा वै शयनक्रिया । दक्षिणासंप्रदानं च उत्सवं तदनन्तरम्

kautukaṃ ca tathā proktaṃ tathā vai śayanakriyā | dakṣiṇāsaṃpradānaṃ ca utsavaṃ tadanantaram

द्विजानां भोजनं चैव धान्यदानं तथैव च । इति सङ्क्षेपतः प्रोक्तः संप्रोक्षणविधिः परम्

dvijānāṃ bhojanaṃ caiva dhānyadānaṃ tathaiva ca | iti saṅkṣepataḥ proktaḥ saṃprokṣaṇavidhiḥ param

1522

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां संप्रोक्षणविधिर्नाम ऊनत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ saṃprokṣaṇavidhirnāma ūnatriṃśo'dhyāyaḥ

अथ विंशोऽध्यायः श्रीभगवान् - प्रायश्चित्तमथो वक्ष्ये अवधारय सांप्रतम् । शुद्धं त्रिविधमाख्यातं वा"मनःकायकर्मणाम्

atha viṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavān - prāyaścittamatho vakṣye avadhāraya sāṃpratam | śuddhaṃ trividhamākhyātaṃ vā"manaḥkāyakarmaṇām

वाक्च्छुद्धिश्च ऋतं प्रोक्तं मानसं विष्णुचिन्तनम् । कायिकं कर्म देवस्य त्रिविधं शुद्धमुच्यते

vākcchuddhiśca ṛtaṃ proktaṃ mānasaṃ viṣṇucintanam | kāyikaṃ karma devasya trividhaṃ śuddhamucyate

साधके स्नानहीने तु सर्वं निष्फलतां भवेत् । मन्त्रस्नानमशक्तश्चेत् तीर्थतोयं तु वा पिबेत्

sādhake snānahīne tu sarvaṃ niṣphalatāṃ bhavet | mantrasnānamaśaktaścet tīrthatoyaṃ tu vā pibet

सन्ध्योपासनहीने तु प्राणायामशतं जपेत् । नित्यपावकहीने तु द्विजभोजनमाचरेत्

sandhyopāsanahīne tu prāṇāyāmaśataṃ japet | nityapāvakahīne tu dvijabhojanamācaret

शास्त्रमन्त्रक्रियाहीने सर्वकार्यमनर्थकम् । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन कारयेत् शास्त्रवर्त्मना

śāstramantrakriyāhīne sarvakāryamanarthakam | tasmāt sarvaprayatnena kārayet śāstravartmanā

मन्त्रहीने तु विप्रेन्द्र साधकस्तु विनश्यति । द्रव्यहीने विशेषेण तत्कर्ता नाशयेद्ध्रुवम्

mantrahīne tu viprendra sādhakastu vinaśyati | dravyahīne viśeṣeṇa tatkartā nāśayeddhruvam

क्रियाहीने द्विजश्रेष्ठ तद्ग्रामो निधनो भवेत् । द्रव्यमन्त्रक्रियायुक्तं तत्कार्यं सफलं भवेत्

kriyāhīne dvijaśreṣṭha tadgrāmo nidhano bhavet | dravyamantrakriyāyuktaṃ tatkāryaṃ saphalaṃ bhavet

द्रव्याणामप्यलाभे तु मन्त्रैरेव समर्चयेत् । द्रव्यालाभे तु पुष्पं स्यात् पूष्पालाभे तु चेतसा

dravyāṇāmapyalābhe tu mantraireva samarcayet | dravyālābhe tu puṣpaṃ syāt pūṣpālābhe tu cetasā

श्रद्धाभक्तिविहीने तु सर्वं वै निष्फलं भवेत् । मन्डपे गर्भगेहे तु वल्मीकादिसमुद्भवे

śraddhābhaktivihīne tu sarvaṃ vai niṣphalaṃ bhavet | manḍape garbhagehe tu valmīkādisamudbhave

तद्देशं खातयित्वा तु मृद्भिरन्यैः प्रपूरयेत् । शान्तिहोमं ततः कृत्वा तिलैराज्यैर्विशेषतः

taddeśaṃ khātayitvā tu mṛdbhiranyaiḥ prapūrayet | śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā tilairājyairviśeṣataḥ

अग्निदाहे विशेषेण पुनस्सन्धानमेव च । बिम्बे दोषसमायुक्ते पुनरुत्पादयेत् सुधीः

agnidāhe viśeṣeṇa punassandhānameva ca | bimbe doṣasamāyukte punarutpādayet sudhīḥ

प्रतिष्ठां पूर्ववत् कृत्वा ततः पूजां समाचरेत् । चोराद्युपहते तत्र तथैव सम्यगाचरेत्

pratiṣṭhāṃ pūrvavat kṛtvā tataḥ pūjāṃ samācaret | corādyupahate tatra tathaiva samyagācaret

नद्यादिजलवेगेन चलनं संभवेद्यदि । स्थापयेद्देवदेवेशं बिम्बञ्चान्यत्र देशिकः

nadyādijalavegena calanaṃ saṃbhavedyadi | sthāpayeddevadeveśaṃ bimbañcānyatra deśikaḥ

वत्सरत्रितयादूर्ध्वं ग्रामादी * * चालयेत् ? । चालयेद्यदि संमोहात् राजराष्ट्रधनक्षयः

vatsaratritayādūrdhvaṃ grāmādī * * cālayet ? | cālayedyadi saṃmohāt rājarāṣṭradhanakṣayaḥ

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन चलनं न तु कारयेत् । आवरणाच्चलनाच्च राजा चैव विनश्यति

tasmāt sarvaprayatnena calanaṃ na tu kārayet | āvaraṇāccalanācca rājā caiva vinaśyati

प्रासादगोपुरादीनां पतने चलने सति । स्नपनं शान्तिहोमं च चतुःस्थानार्चनं तथा

prāsādagopurādīnāṃ patane calane sati | snapanaṃ śāntihomaṃ ca catuḥsthānārcanaṃ tathā

एकाहञ्च त्र्यहञ्चैव पञ्चसप्तनवाहकम् । गुरुलाघवयोगेत्वा सर्वे चैव समाचरेत् ?

ekāhañca tryahañcaiva pañcasaptanavāhakam | gurulāghavayogetvā sarve caiva samācaret ?

आदित्यस्पर्शने वापि प्रोक्षणेन विनश्यति । उदक्या स्पर्शने चापि स्नपनं सम्यगाचरेत्

ādityasparśane vāpi prokṣaṇena vinaśyati | udakyā sparśane cāpi snapanaṃ samyagācaret

दूषिते श्वसृगालाद्यैश्शान्तिहोमं समाचरेत् । क्षयकुष्ठाद्यपस्मारस्पर्शिते देवबिम्बके

dūṣite śvasṛgālādyaiśśāntihomaṃ samācaret | kṣayakuṣṭhādyapasmārasparśite devabimbake

एकाशीतिक्रमेणैव स्नपनं द्विजमोजनम् । दीपपूजाविहीने तु रात्रौ द्विगुणमर्चनम्

ekāśītikrameṇaiva snapanaṃ dvijamojanam | dīpapūjāvihīne tu rātrau dviguṇamarcanam

एकरात्रविहीने तु परे द्विगुणमाचरेत् । द्वितीयदिवसान्ते तु प्रायश्चित्तं विधीयते

ekarātravihīne tu pare dviguṇamācaret | dvitīyadivasānte tu prāyaścittaṃ vidhīyate

स्नपनं द्वादशघटैश्शान्तिहोमं समाचरेत् । वत्सरादूर्ध्वतो विप्र प्रतिष्ठां सम्यगाचरेत्

snapanaṃ dvādaśaghaṭaiśśāntihomaṃ samācaret | vatsarādūrdhvato vipra pratiṣṭhāṃ samyagācaret

चतुर्थाहात्समारभ्य यावन्मासावधि द्विज । पूजाहीने तु विप्रेन्द एवमादिक्रमात् चरेत्

caturthāhātsamārabhya yāvanmāsāvadhi dvija | pūjāhīne tu viprenda evamādikramāt caret

पुण्याहं शान्तिहोमं च स्नपनं द्विजभोजनम् । पुनःपूजाविधिं चैव ततः प्रभृति नित्यशः

puṇyāhaṃ śāntihomaṃ ca snapanaṃ dvijabhojanam | punaḥpūjāvidhiṃ caiva tataḥ prabhṛti nityaśaḥ

मासद्वयविहीने तु संप्रोक्षणविधिं चरेत् । तदूर्ध्वं तु च विप्रेन्द्र चतुःस्थानार्चनं चरेत्

māsadvayavihīne tu saṃprokṣaṇavidhiṃ caret | tadūrdhvaṃ tu ca viprendra catuḥsthānārcanaṃ caret

सप्ताष्टमासादूर्ध्वे तु तिलहोमं समाचरेत् । वत्सरादूर्ध्वतो विप्र प्रतिष्ठां सम्यगाचरेत्

saptāṣṭamāsādūrdhve tu tilahomaṃ samācaret | vatsarādūrdhvato vipra pratiṣṭhāṃ samyagācaret

एवमादिक्रियाहीने सर्वकर्मासुरं भवेत् । जलवासाक्षिमोक्षं च वर्जयित्वा समाचरेत्

evamādikriyāhīne sarvakarmāsuraṃ bhavet | jalavāsākṣimokṣaṃ ca varjayitvā samācaret

कर्षणादि क्रियाहीने सर्वकर्मासुरं भवेत् । प्रवेशबलिहीने तु तत्कर्म विफलं भवेत्

karṣaṇādi kriyāhīne sarvakarmāsuraṃ bhavet | praveśabalihīne tu tatkarma viphalaṃ bhavet

शङ्कुस्थापनहीने तु स्थाननाशो भवेद्ध्रुवम् । बीजावापनहीने तु बीजनाशो भवेद्भुवि

śaṅkusthāpanahīne tu sthānanāśo bhaveddhruvam | bījāvāpanahīne tu bījanāśo bhavedbhuvi

गर्भन्यासविहीने तु तत्क्षेत्रं शून्यतां वहेत् । अङ्कुरार्पणहीने तु अनर्थमाशुभावहम्

garbhanyāsavihīne tu tatkṣetraṃ śūnyatāṃ vahet | aṅkurārpaṇahīne tu anarthamāśubhāvaham

जलवासविहीने तु कर्तृनाशो भवेद्ध्रुवम् । अक्षिमोक्षविहीने तु अक्षिनाशो भवेद्ध्रुवम्

jalavāsavihīne tu kartṛnāśo bhaveddhruvam | akṣimokṣavihīne tu akṣināśo bhaveddhruvam

स्नपनस्य विहीने तु वास्तुहानिर्भविष्यति । होमकर्मविहीने तु सर्वकार्यं विनश्यति

snapanasya vihīne tu vāstuhānirbhaviṣyati | homakarmavihīne tu sarvakāryaṃ vinaśyati

मण्डलाराधने हीने तत्कर्म विफलं भवेत् । स्थापनस्य विहीने तु पुनःस्थापनमाचरेत्

maṇḍalārādhane hīne tatkarma viphalaṃ bhavet | sthāpanasya vihīne tu punaḥsthāpanamācaret

कर्माण्यादौ प्रतिष्ठार्थं यः कुर्यात् देशिकोत्तमः । स एव सकलं कर्म कुर्यात् प्राज्ञोऽपि नेतरः

karmāṇyādau pratiṣṭhārthaṃ yaḥ kuryāt deśikottamaḥ | sa eva sakalaṃ karma kuryāt prājño'pi netaraḥ

आचार्यस्य च सांकर्ये राजा राष्ट्रं विनश्यति । नद्यादिजलवेगेन चालनं यदि संभवेत्

ācāryasya ca sāṃkarye rājā rāṣṭraṃ vinaśyati | nadyādijalavegena cālanaṃ yadi saṃbhavet

नगरग्रामधामादि निर्बाधेऽन्यत्र कल्पयेत् । कल्पनं पूर्ववत्कुर्यात् मानादि द्विजसत्तम

nagaragrāmadhāmādi nirbādhe'nyatra kalpayet | kalpanaṃ pūrvavatkuryāt mānādi dvijasattama

बिम्बं च तादृशं कुर्यात् ग्रामादीनपि तादृशः । निमित्तं पूर्वमालोक्य सुनिमित्ते तु कारयेत्

bimbaṃ ca tādṛśaṃ kuryāt grāmādīnapi tādṛśaḥ | nimittaṃ pūrvamālokya sunimitte tu kārayet

दुर्निमित्ते तु संप्राप्ते शान्तिहोमं समाचरेत् । सौदर्शनेन मन्त्रेण नारसिंहेन वा भवेत्

durnimitte tu saṃprāpte śāntihomaṃ samācaret | saudarśanena mantreṇa nārasiṃhena vā bhavet

वास्तुपूजां ततः कृत्वा पायसान्नबलिं क्षिपेत् । द्विजानां भोजनं कुर्यात् शङ्कुस्थापन माचरेत्

vāstupūjāṃ tataḥ kṛtvā pāyasānnabaliṃ kṣipet | dvijānāṃ bhojanaṃ kuryāt śaṅkusthāpana mācaret

शङ्को पूर्वापराभागे छायया बिन्दुमालिखेत् । छायाग्रवशेनैव दिक्परिच्छेदमाचरेत्

śaṅko pūrvāparābhāge chāyayā bindumālikhet | chāyāgravaśenaiva dikparicchedamācaret

खननञ्च ततः कृत्वा सिकतैः परिपूरयेत् । हस्तपादैर्दृढीकृत्य तोयैस्सिञ्चेच्छिलोपरि

khananañca tataḥ kṛtvā sikataiḥ paripūrayet | hastapādairdṛḍhīkṛtya toyaissiñcecchilopari

मानाङ्गुलि प्रमाणेन धामादि परिकल्पयेत् । उपपीठयुतं वापि अधिष्ठाअं तु कल्पयेत्

mānāṅguli pramāṇena dhāmādi parikalpayet | upapīṭhayutaṃ vāpi adhiṣṭhāaṃ tu kalpayet

पट्टिकोर्ध्वे विशेषेण गर्भन्यास मथाचरेत् । ग्रामस्य ग्राममध्ये ? वा नगरे च तथैव च

paṭṭikordhve viśeṣeṇa garbhanyāsa mathācaret | grāmasya grāmamadhye ? vā nagare ca tathaiva ca

एतत्कर्मविहीने तु तत्कर्म विफलं भवेत् । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्तत्कर्म समाचरेत्

etatkarmavihīne tu tatkarma viphalaṃ bhavet | tasmāt sarvaprayatnena tattatkarma samācaret

द्विजानां भोजनेनैव सर्वं संपूर्णतां नयेत् । पाञ्चरात्रोक्तमार्गेण ग्रामादि परिकल्पयेत्

dvijānāṃ bhojanenaiva sarvaṃ saṃpūrṇatāṃ nayet | pāñcarātroktamārgeṇa grāmādi parikalpayet

पाञ्चरात्रप्रभावेण सर्वदोषो विनश्यति । कर्षणादिक्रियास्सर्वाः पाञ्चरात्रेण कारयेत्

pāñcarātraprabhāveṇa sarvadoṣo vinaśyati | karṣaṇādikriyāssarvāḥ pāñcarātreṇa kārayet

नित्यक्रियाविहीने तु पवित्रारोपणं चरेत् । पवित्रारोपणे हीने मासपूजा विनश्यति

nityakriyāvihīne tu pavitrāropaṇaṃ caret | pavitrāropaṇe hīne māsapūjā vinaśyati

मासपूजाविहीने तु नित्यपूजा विनश्यति । नित्यपूजाविहीने तु ग्रामनाशो भविष्यति

māsapūjāvihīne tu nityapūjā vinaśyati | nityapūjāvihīne tu grāmanāśo bhaviṣyati

नित्यपूजाविहीने तु सर्वशान्तिं समाचरेत् । पञ्चाहञ्चत्र्यहञ्चैव सप्ताहञ्च नवाहकम्

nityapūjāvihīne tu sarvaśāntiṃ samācaret | pañcāhañcatryahañcaiva saptāhañca navāhakam

आदौ संकल्प्य विप्रेन्द्र चतुःस्थानार्चनं चरेत् । स्नपनं प्रत्यहं कुर्यात् द्विजभोजनमेव च

ādau saṃkalpya viprendra catuḥsthānārcanaṃ caret | snapanaṃ pratyahaṃ kuryāt dvijabhojanameva ca

दक्षिणा संप्रदाने तु सर्वदोषो विनश्यति । दानेन दह्यते सर्वं तस्माद्दानं विशिष्यते

dakṣiṇā saṃpradāne tu sarvadoṣo vinaśyati | dānena dahyate sarvaṃ tasmāddānaṃ viśiṣyate

धर्मेण लभ्यते सर्वं तस्माद्धर्मं विशिष्यते । दानधर्मद्वयाच्चैव विष्णोराराधनेन च

dharmeṇa labhyate sarvaṃ tasmāddharmaṃ viśiṣyate | dānadharmadvayāccaiva viṣṇorārādhanena ca

1575

लभ्यते हि विशे.एण नात्र कार्या विचारणा

labhyate hi viśe.eṇa nātra kāryā vicāraṇā

1576

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां प्रायश्चित्तविधिर्नाम त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ prāyaścittavidhirnāma triṃśo'dhyāyaḥ

अथ एकत्रिंशोऽध्यायः श्रीभगवान् - गर्भन्यासविधिं वक्ष्ये समासादवधारय । देवानां ब्राह्मणादीनां गर्भन्यासो विधीयते

atha ekatriṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavān - garbhanyāsavidhiṃ vakṣye samāsādavadhāraya | devānāṃ brāhmaṇādīnāṃ garbhanyāso vidhīyate

ग्राममध्ये विशेषेण देवानामालये तथा । पाञ्चरात्रपरेणैव गर्भन्यासं समाचरेत्

grāmamadhye viśeṣeṇa devānāmālaye tathā | pāñcarātrapareṇaiva garbhanyāsaṃ samācaret

अन्यथा दोषमाप्नोति शिल्पिना सह देशिकः । तालमानप्रमाणेन गर्भभाजन माचरेत्

anyathā doṣamāpnoti śilpinā saha deśikaḥ | tālamānapramāṇena garbhabhājana mācaret

तन्मानेन च लोकेन विधानं परिकल्पयेत् । शिलयेष्टकया वापि नवगर्तं प्रकल्पयेत्

tanmānena ca lokena vidhānaṃ parikalpayet | śilayeṣṭakayā vāpi navagartaṃ prakalpayet

मुहूर्ते शोभने प्राप्ते रात्रौ गर्भं विधीयते । अधिवासं ततःकुर्यात् तत्क्रमस्ते प्रवक्ष्यते

muhūrte śobhane prāpte rātrau garbhaṃ vidhīyate | adhivāsaṃ tataḥkuryāt tatkramaste pravakṣyate

स्नानकार्यं ततह् कृत्वा अलंकृत्य यथाविधि । अङ्कुरानर्पयित्वा तु कौतुकं बन्धयेत् पृथक्

snānakāryaṃ tatah kṛtvā alaṃkṛtya yathāvidhi | aṅkurānarpayitvā tu kautukaṃ bandhayet pṛthak

स्नपनं कारयेद्धीमान् घटैस्सप्तदशैः क्रमात् । पुण्याहं कारयेद्धीमान् वाससा परिवेष्टयेत्

snapanaṃ kārayeddhīmān ghaṭaissaptadaśaiḥ kramāt | puṇyāhaṃ kārayeddhīmān vāsasā pariveṣṭayet

धान्यराशिं विनिक्षिप्य तदर्धं तण्डुलं न्यसेत् । तिलं तदर्धं निक्षिप्य नववस्त्रैः परिस्तरेत्

dhānyarāśiṃ vinikṣipya tadardhaṃ taṇḍulaṃ nyaset | tilaṃ tadardhaṃ nikṣipya navavastraiḥ paristaret

अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैर्मन्त्रेणैव तु देशिकः । गर्भपात्रं समादाय शाययेच्छयनोपरि

abhyarcya gandhapuṣpādyairmantreṇaiva tu deśikaḥ | garbhapātraṃ samādāya śāyayecchayanopari

तस्य दक्षिणपार्श्वे तु कुम्भं संस्थापयेद्बुधः । देवं देवीं समावाह्य पूजयेत् शास्त्रवर्त्मना

tasya dakṣiṇapārśve tu kumbhaṃ saṃsthāpayedbudhaḥ | devaṃ devīṃ samāvāhya pūjayet śāstravartmanā

गर्भद्रव्यं समादाय विन्यसेद्भक्तमध्यतः । रत्नंलोहन्तथाधातु ? बीजमूलगणांस्तथा

garbhadravyaṃ samādāya vinyasedbhaktamadhyataḥ | ratnaṃlohantathādhātu ? bījamūlagaṇāṃstathā

अष्टमृद्भिर्विशेषेण ब्रह्मादीशानके न्यसेत् । संपाताज्यं समासिच्य पूजयेत् पूर्ववर्त्मना

aṣṭamṛdbhirviśeṣeṇa brahmādīśānake nyaset | saṃpātājyaṃ samāsicya pūjayet pūrvavartmanā

संभवेत्तु विधानेन तत्रैव परिवेष्टयेत् । होमं कुर्याद्यथान्यायं बलिं दद्यात् समन्ततः

saṃbhavettu vidhānena tatraiva pariveṣṭayet | homaṃ kuryādyathānyāyaṃ baliṃ dadyāt samantataḥ

मुहूर्ते शोभने प्राप्ते विन्यसेद्गर्भभाजनम् । समुद्रपरिधानीये पर्वतस्तनमण्डिते

muhūrte śobhane prāpte vinyasedgarbhabhājanam | samudraparidhānīye parvatastanamaṇḍite

समस्तभुवनाधारे देवीगर्भसमाश्रयः । सचिह्नैर्लोहजैश्चैव माल्यादिगणसंयुतम्

samastabhuvanādhāre devīgarbhasamāśrayaḥ | sacihnairlohajaiścaiva mālyādigaṇasaṃyutam

तद्गर्तं पूरयेत्पश्चान्नृत्तवाद्यसमन्वितम् । सिकतैस्तोयपूरैश्च तथागुणिशिलागणैः

tadgartaṃ pūrayetpaścānnṛttavādyasamanvitam | sikataistoyapūraiśca tathāguṇiśilāgaṇaiḥ

गर्भवियासकाले तु स्वस्तिकैस्संप्रपूजयेत् । आचार्यं पूजयेत् पश्चात् वस्त्रहेमाङ्गुलीयकैः

garbhaviyāsakāle tu svastikaissaṃprapūjayet | ācāryaṃ pūjayet paścāt vastrahemāṅgulīyakaiḥ

शिल्पिनं पूजयेत् पश्चात् धनधान्यगवादिभिः । गर्भविन्यासहीने तु तद्ग्रामो निधनो भवेत्

śilpinaṃ pūjayet paścāt dhanadhānyagavādibhiḥ | garbhavinyāsahīne tu tadgrāmo nidhano bhavet

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गर्भन्यासं समाचरेत् । सर्वमष्टाक्षरेणैव द्वादशाक्षरेणैव वा

tasmāt sarvaprayatnena garbhanyāsaṃ samācaret | sarvamaṣṭākṣareṇaiva dvādaśākṣareṇaiva vā

पुंसूक्तेनैव मन्त्रेण स्नपनं कारयेद्बुधः । श्रीसूक्तेनैव मन्त्रेण गर्भभाजनमाचरेत्

puṃsūktenaiva mantreṇa snapanaṃ kārayedbudhaḥ | śrīsūktenaiva mantreṇa garbhabhājanamācaret

षडक्षरेण मन्त्रेण होमं कुर्याद्विचक्षणः । मन्त्रतन्त्रविहीने तु सर्वं कर्मासुरं भवेत्

ṣaḍakṣareṇa mantreṇa homaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ | mantratantravihīne tu sarvaṃ karmāsuraṃ bhavet

सुदर्शनेन मन्त्रेण रक्षां कुर्यात् समन्ततः । हेतीशं स्वर्णमन्त्रेण गर्भस्थाने विनिक्षिपेत्

sudarśanena mantreṇa rakṣāṃ kuryāt samantataḥ | hetīśaṃ svarṇamantreṇa garbhasthāne vinikṣipet

इन्द्रादीशानदेवांश्च स्वस्थाने संप्रपूजयेत् । इति सम्यक् समाख्यातो गर्भन्यासविधिः परम्

indrādīśānadevāṃśca svasthāne saṃprapūjayet | iti samyak samākhyāto garbhanyāsavidhiḥ param

1600

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां गर्भन्यासविधिर्नाम एकत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ garbhanyāsavidhirnāma ekatriṃśo'dhyāyaḥ

अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः श्रीभगवान् - बलिपीठप्रतिष्ठा च वक्ष्यतेऽद्य महामुने । प्रासादं गर्भगेहं च प्रतिमापीठमेव च

atha dvātriṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavān - balipīṭhapratiṣṭhā ca vakṣyate'dya mahāmune | prāsādaṃ garbhagehaṃ ca pratimāpīṭhameva ca

शरीरमेव देवस्य स्थितमेव चतुष्टयम् । द्वारावरणदेवानां बलिपीठान्तमेव हि

śarīrameva devasya sthitameva catuṣṭayam | dvārāvaraṇadevānāṃ balipīṭhāntameva hi

शिलालोहादिभिः कॢप्तैः छायामूर्तिः प्रतिष्ठिता । तत्तन्मन्त्रेण मन्त्रज्ञः प्रतिष्ठायां विशेषतः

śilālohādibhiḥ kḷptaiḥ chāyāmūrtiḥ pratiṣṭhitā | tattanmantreṇa mantrajñaḥ pratiṣṭhāyāṃ viśeṣataḥ

देवस्याङ्गानुरूपस्य परिवारगणस्य च । शयनासनयानानि स्थानादीनि विशेषतः

devasyāṅgānurūpasya parivāragaṇasya ca | śayanāsanayānāni sthānādīni viśeṣataḥ

सर्वसामान्यसंयुक्तं प्रतिष्ठायां विधीयते । प्रासादेष्वनुरूपेण अग्रतश्च विभोस्तथा

sarvasāmānyasaṃyuktaṃ pratiṣṭhāyāṃ vidhīyate | prāsādeṣvanurūpeṇa agrataśca vibhostathā

यथावकाशं वामे वा दक्षिणे वाथ पश्चिमे । मण्डपं कल्पयित्वा तु षोडशस्तंभसंयुतम्

yathāvakāśaṃ vāme vā dakṣiṇe vātha paścime | maṇḍapaṃ kalpayitvā tu ṣoḍaśastaṃbhasaṃyutam

चतुर्द्वारसमायुक्तं चतुस्तोरणभूषितम् । द्वारकुम्भोपसंयुक्तं दर्भमालापरिष्कृतम्

caturdvārasamāyuktaṃ catustoraṇabhūṣitam | dvārakumbhopasaṃyuktaṃ darbhamālāpariṣkṛtam

मध्ये नवपदं वेदि मेकहस्तोच्छ्रिताननम् । परितश्च चतुर्दिक्षु चतुष्कुण्डं प्रकल्पयेत्

madhye navapadaṃ vedi mekahastocchritānanam | paritaśca caturdikṣu catuṣkuṇḍaṃ prakalpayet

अश्रं चापं तथा वृत्तं पद्मं पूर्वादितः क्रमात् । एककुण्डमथो वापि चतुरश्रं तु पूर्वके

aśraṃ cāpaṃ tathā vṛttaṃ padmaṃ pūrvāditaḥ kramāt | ekakuṇḍamatho vāpi caturaśraṃ tu pūrvake

मण्डपं कारयित्वा तु प्रतिष्ठोक्तविधानतः । प्रतिष्ठादिवसात्पूर्वं अङ्कुरार्पण माचरेत्

maṇḍapaṃ kārayitvā tu pratiṣṭhoktavidhānataḥ | pratiṣṭhādivasātpūrvaṃ aṅkurārpaṇa mācaret

तृतीयेऽहनि वा कुर्यात् कर्मारम्भदिनं प्रति । सद्यश्चेत्तण्डुलैः पुष्पैः बीजैर्वा सांकुरैस्तथा

tṛtīye'hani vā kuryāt karmārambhadinaṃ prati | sadyaścettaṇḍulaiḥ puṣpaiḥ bījairvā sāṃkuraistathā

प्रतिष्ठादिवसात्पूर्वं जलवासं प्रकल्पयेत् । दर्पणे कूर्चसंयुक्तं कुम्भेष्ववाह्य आचरेत्

pratiṣṭhādivasātpūrvaṃ jalavāsaṃ prakalpayet | darpaṇe kūrcasaṃyuktaṃ kumbheṣvavāhya ācaret

जलद्रोण्यां कटाहे वा समुद्धृत्य माहाजलम् । एकरात्रमथो वापि अहोरात्र मथापि वा

jaladroṇyāṃ kaṭāhe vā samuddhṛtya māhājalam | ekarātramatho vāpi ahorātra mathāpi vā

घटिकात्रयसंयुक्तं जलमध्येऽधिवासयेत् । जलवासविधिञ्चैव प्रतिष्ठाशास्त्रचोदितम्

ghaṭikātrayasaṃyuktaṃ jalamadhye'dhivāsayet | jalavāsavidhiñcaiva pratiṣṭhāśāstracoditam

स्नपनं कल्पयित्वा तु एकाशीतिक्रमेण तु । नयनोन्मीलनं कृत्वा मृदालेपं ततः क्रमात्

snapanaṃ kalpayitvā tu ekāśītikrameṇa tu | nayanonmīlanaṃ kṛtvā mṛdālepaṃ tataḥ kramāt

शयनं कल्पयित्वा तु कूर्चे देवेन संस्मरेत् । वेदिमध्ये विनिक्षिप्य शालिं तत्र विनिक्षिपेत्

śayanaṃ kalpayitvā tu kūrce devena saṃsmaret | vedimadhye vinikṣipya śāliṃ tatra vinikṣipet

भारद्वयसमायुक्तं तदर्धं तण्डुलं तिलम् । तन्मध्ये स्थापयेत् कुम्भं करकं परिकुम्भकम्

bhāradvayasamāyuktaṃ tadardhaṃ taṇḍulaṃ tilam | tanmadhye sthāpayet kumbhaṃ karakaṃ parikumbhakam

अष्टमङ्गलसंयुक्तं पालिकाभिरलंकृतम् । बलिपीठं समासाद्य प्रपां चैव प्रकल्पयेत्

aṣṭamaṅgalasaṃyuktaṃ pālikābhiralaṃkṛtam | balipīṭhaṃ samāsādya prapāṃ caiva prakalpayet

शिल्पिभिर्निर्मितं पीठं शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना । शोधिते बलिपीठे तु क्षालयेत् शुद्धवारिणा

śilpibhirnirmitaṃ pīṭhaṃ śāstradṛṣṭena vartmanā | śodhite balipīṭhe tu kṣālayet śuddhavāriṇā

Aniruddha Saṃhitā (cont. 9)

प्रज्वालितेर्दर्भपुञ्जैः पर्यग्निकरणे कृते । पञ्चगव्येन संप्रोक्ष्य स्नापयेन्नवकेन तु

prajvāliterdarbhapuñjaiḥ paryagnikaraṇe kṛte | pañcagavyena saṃprokṣya snāpayennavakena tu

वाससा परिवेष्ट्याथ अर्चयेत्तु यथाक्रमम् । द्वारयागं ततःकुर्यात् मण्डलं परितःक्रमात्

vāsasā pariveṣṭyātha arcayettu yathākramam | dvārayāgaṃ tataḥkuryāt maṇḍalaṃ paritaḥkramāt

वेदिकापश्चिमे भागे आसने तु समाविशेत् । प्राणायामं ततः कृत्वा मन्त्रन्यासं समाचरेत्

vedikāpaścime bhāge āsane tu samāviśet | prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā mantranyāsaṃ samācaret

अर्घ्यादिकल्पनं कुर्यात् प्रोक्षयेद्वेदिकां तथा । मूलबेरे समावाह्य विष्णुपार्षददेवतान्

arghyādikalpanaṃ kuryāt prokṣayedvedikāṃ tathā | mūlabere samāvāhya viṣṇupārṣadadevatān

कुम्भमध्ये समावाह्य सकलीकृत्य भावयेत् । विष्णुपार्षदमन्त्रस्य न्यासं कृत्वा विशेषतः

kumbhamadhye samāvāhya sakalīkṛtya bhāvayet | viṣṇupārṣadamantrasya nyāsaṃ kṛtvā viśeṣataḥ

अर्चयित्वा यथान्यायं इन्द्रादीन् परितो न्यसेत् । कुण्डपार्श्व समासाद्य होमकर्म समाचरेत्

arcayitvā yathānyāyaṃ indrādīn parito nyaset | kuṇḍapārśva samāsādya homakarma samācaret

उल्लेखनादि संस्कारं पूर्ववत्क्रमयोगतः । समिदाज्यचरूणां तु विष्णुपार्षदमन्त्रतः

ullekhanādi saṃskāraṃ pūrvavatkramayogataḥ | samidājyacarūṇāṃ tu viṣṇupārṣadamantrataḥ

प्रत्येकं शतमष्टौ च प्रायश्चित्ताहुतिं चरेत् । घृतेन मधुना दध्ना पायसेन यथाक्रमम्

pratyekaṃ śatamaṣṭau ca prāyaścittāhutiṃ caret | ghṛtena madhunā dadhnā pāyasena yathākramam

चतुर्दिक्षु ततो हुत्वा समिदादि यथाक्रमम् । अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षन्यग्रोधांश्च यथाक्रमम्

caturdikṣu tato hutvā samidādi yathākramam | aśvatthodumbaraplakṣanyagrodhāṃśca yathākramam

उक्ताभावे च सर्वत्र पालाशसमिधस्तथा । विष्णुपार्षदमन्त्रेण चतुष्कुण्डे यथाक्रमम्

uktābhāve ca sarvatra pālāśasamidhastathā | viṣṇupārṣadamantreṇa catuṣkuṇḍe yathākramam

प्राच्यां कुण्डे तु जुहुयात् तत्वहोमं समाचरेत् । हविर्निवेदयेत् पश्चात् बलिदानं समाचरेत्

prācyāṃ kuṇḍe tu juhuyāt tatvahomaṃ samācaret | havirnivedayet paścāt balidānaṃ samācaret

मण्डपादिबहिर्वासात् बलिपीठान्तमेव च । भोजयेत् ब्राह्मणानां च द्वादशाष्टौ यथाबलम्

maṇḍapādibahirvāsāt balipīṭhāntameva ca | bhojayet brāhmaṇānāṃ ca dvādaśāṣṭau yathābalam

मण्डपे शाययित्वा तु नृत्तवाद्यसमन्वितम् । प्रभाते सम्यगुत्थाय स्नात्वा जप्त्वा यथाविधि

maṇḍape śāyayitvā tu nṛttavādyasamanvitam | prabhāte samyagutthāya snātvā japtvā yathāvidhi

नित्यपूजां समारभ्य मण्डपे कुम्भमर्चयेत् । हविर्निवेदयेत् पश्चात् होमकर्म समाचरेत्

nityapūjāṃ samārabhya maṇḍape kumbhamarcayet | havirnivedayet paścāt homakarma samācaret

समिदाज्यचरूणां तु प्रत्येकं षोडशाहुतीः । * * * तें ततो हुत्वा पञ्चोपनिषदैः क्रमात्

samidājyacarūṇāṃ tu pratyekaṃ ṣoḍaśāhutīḥ | * * * teṃ tato hutvā pañcopaniṣadaiḥ kramāt

बलिं च सर्वतो दद्यात् तोरणोद्वासनं चरेत् । द्वारकुम्भं समादाय परिकुम्भे नियोजयेत्

baliṃ ca sarvato dadyāt toraṇodvāsanaṃ caret | dvārakumbhaṃ samādāya parikumbhe niyojayet

मुहूर्ते शोभने प्राप्ते आचार्यो ब्राह्मणैस्सह । स्थापितं कुम्भमादाय प्रादक्षिण्येन मन्दिरम्

muhūrte śobhane prāpte ācāryo brāhmaṇaissaha | sthāpitaṃ kumbhamādāya prādakṣiṇyena mandiram

नृत्तगीतादिसकलवाद्यघोषेण घोषयेत् । पीठपार्श्वं समासाद्य पुण्याहं तत्र कारयेत्

nṛttagītādisakalavādyaghoṣeṇa ghoṣayet | pīṭhapārśvaṃ samāsādya puṇyāhaṃ tatra kārayet

अर्चयेत् गन्धपुष्पाद्यैः बलिपीठे यथाक्रमम् । कूर्चेन तोयमादाय प्रोक्षयेत् पीठमूर्धनि

arcayet gandhapuṣpādyaiḥ balipīṭhe yathākramam | kūrcena toyamādāya prokṣayet pīṭhamūrdhani

विष्णुपारिषदीशस्य भावयेद्बलिपीठके । परिकुम्भेन संप्रोक्ष्य अष्टमङ्गलदर्शनम् ?

viṣṇupāriṣadīśasya bhāvayedbalipīṭhake | parikumbhena saṃprokṣya aṣṭamaṅgaladarśanam ?

हविर्निवेदयेत् पश्चात् षडङ्गन्यासमाचरेत् । बलिं च सर्वतो दद्यात् बलिपीठे निवेशयेत्

havirnivedayet paścāt ṣaḍaṅganyāsamācaret | baliṃ ca sarvato dadyāt balipīṭhe niveśayet

विष्णुपारिषदीशस्य बलिपीठे विभावयेत् । देवेशस्येशभूतस्य विष्णुपारिषदीशकम्

viṣṇupāriṣadīśasya balipīṭhe vibhāvayet | deveśasyeśabhūtasya viṣṇupāriṣadīśakam

आचार्यं पूजयेत् पश्चात् ऋत्विजामपि दक्षिणाम् ? । इति संक्षेपतः प्रोक्ता प्रतिष्ठा बलिपीठके

ācāryaṃ pūjayet paścāt ṛtvijāmapi dakṣiṇām ? | iti saṃkṣepataḥ proktā pratiṣṭhā balipīṭhake

1643

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां बलिपीठप्रतिष्ठापनविधिर्नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ balipīṭhapratiṣṭhāpanavidhirnāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ

अथ त्रयस्त्रिंशोध्यायः भृगुः - विष्वक्सेनस्य देवस्य प्रतिष्ठा विहिता पुरा । तद्विधानं विशेषेण वदानुग्रहकाम्यया

atha trayastriṃśodhyāyaḥ bhṛguḥ - viṣvaksenasya devasya pratiṣṭhā vihitā purā | tadvidhānaṃ viśeṣeṇa vadānugrahakāmyayā

श्रीभगवान् - विष्वक्सेनप्रतिष्ठायाः लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना । देवाग्रे मण्डपं कृत्वा यथापूर्वमशेषतः

śrībhagavān - viṣvaksenapratiṣṭhāyāḥ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā | devāgre maṇḍapaṃ kṛtvā yathāpūrvamaśeṣataḥ

दिग्विदिग्गर्भिते वापि देशे मण्डपकल्पनम् । तृतीयेऽहनि वा कुर्यात् अङ्कुरार्पणपूर्वकम्

digvidiggarbhite vāpi deśe maṇḍapakalpanam | tṛtīye'hani vā kuryāt aṅkurārpaṇapūrvakam

प्रतिष्ठादिवसात् पूर्वं जलवासं प्रकल्पयेत् । जलवासक्रियास्सर्वाः प्रतिष्ठाशास्त्रचोदिताः

pratiṣṭhādivasāt pūrvaṃ jalavāsaṃ prakalpayet | jalavāsakriyāssarvāḥ pratiṣṭhāśāstracoditāḥ

नयनोन्मीलनं कृत्वा स्नपनादि समाचरेत् । शयनं कल्पयित्वा तु द्वारयागं समाचरेत्

nayanonmīlanaṃ kṛtvā snapanādi samācaret | śayanaṃ kalpayitvā tu dvārayāgaṃ samācaret

वेदिमध्ये तु संस्थाप्य महाकुम्भं तु विन्यसेत् । विष्वक्सेनं समासाद्य कुम्भमध्ये विशेषतः

vedimadhye tu saṃsthāpya mahākumbhaṃ tu vinyaset | viṣvaksenaṃ samāsādya kumbhamadhye viśeṣataḥ

परिकुम्भैस्तथा दिक्षु इन्द्रादीनि यथाक्रमम् । अष्टमङ्गलसंयुक्तं पालिकाभिस्समर्चयेत्

parikumbhaistathā dikṣu indrādīni yathākramam | aṣṭamaṅgalasaṃyuktaṃ pālikābhissamarcayet

इन्द्रादीनि चतुर्दिक्षु अग्निकुण्डं यथाक्रमम् । एककुण्डमथो वापि चतुरश्रं तु कल्पयेत्

indrādīni caturdikṣu agnikuṇḍaṃ yathākramam | ekakuṇḍamatho vāpi caturaśraṃ tu kalpayet

उल्लेखनादि संस्कार मग्निबीजं समर्चयेत् । अष्टोत्तरशतं हुत्वा समिदाज्यचरू क्रमात्

ullekhanādi saṃskāra magnibījaṃ samarcayet | aṣṭottaraśataṃ hutvā samidājyacarū kramāt

विष्वक्सेनस्य मन्त्रेण आज्याहुतिं यथाक्रमम् । शान्तिहोमं ततः कृत्वा पूर्वोक्तेन विधानतः

viṣvaksenasya mantreṇa ājyāhutiṃ yathākramam | śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā pūrvoktena vidhānataḥ

प्रायश्चित्ताहुतिं चैव पञ्चोपनिषदैश्शतम् । तिलशालियवोन्मिश्र माज्यमिश्रं च होमयेत्

prāyaścittāhutiṃ caiva pañcopaniṣadaiśśatam | tilaśāliyavonmiśra mājyamiśraṃ ca homayet

विष्वक्सेनस्य मन्त्रेण अष्टोत्तरशताहुतीः । तत्र होमं प्रकुर्वीत तत्वन्यासं समाचरेत्

viṣvaksenasya mantreṇa aṣṭottaraśatāhutīḥ | tatra homaṃ prakurvīta tatvanyāsaṃ samācaret

हविर्निवेदयेत् पश्चात् बलिदानपुरस्सरम् । मण्डपेशानभागे तु दर्भेषु परिशाययेत्

havirnivedayet paścāt balidānapurassaram | maṇḍapeśānabhāge tu darbheṣu pariśāyayet

प्रभाते विमले शुद्धे नित्यपूजां समाचरेत् । कुम्भे संपूजयेद्देवान् निवेदनपुरस्सरम्

prabhāte vimale śuddhe nityapūjāṃ samācaret | kumbhe saṃpūjayeddevān nivedanapurassaram

कुण्डपार्श्वे समासाद्य होमकर्म समाचरेत् । समिदाज्यचरूणां तु प्रत्येकं षोडशाहूतीः

kuṇḍapārśve samāsādya homakarma samācaret | samidājyacarūṇāṃ tu pratyekaṃ ṣoḍaśāhūtīḥ

प्रायश्चित्ताहुतीश्चैव तिलं शालिं शताष्टकम् । पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना

prāyaścittāhutīścaiva tilaṃ śāliṃ śatāṣṭakam | pūrṇāhutiṃ tato hutvā śāstradṛṣṭena vartmanā

मुहूर्ते समनुप्राप्ते ब्राह्मणानामनुज्ञया । स्थापितं कुम्भमादाय प्रोक्षयेद्देवमूर्धनि

muhūrte samanuprāpte brāhmaṇānāmanujñayā | sthāpitaṃ kumbhamādāya prokṣayeddevamūrdhani

विष्वक्सेनस्य मन्त्रस्य प्रणवादि नमोन्तकम् । न्यासं कृत्वा यथान्यायं षडङ्गन्यासमाचरेत्

viṣvaksenasya mantrasya praṇavādi namontakam | nyāsaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ ṣaḍaṅganyāsamācaret

हविर्निवेदयेत् पश्चात् देवभोज्यं निवेदयेत् । आचार्यं पूजयेत् पश्चात् यथावित्तानुसारतः

havirnivedayet paścāt devabhojyaṃ nivedayet | ācāryaṃ pūjayet paścāt yathāvittānusārataḥ

1663

इति संक्षेपतः प्रोक्तं विष्वक्सेनप्रतिष्ठितम्

iti saṃkṣepataḥ proktaṃ viṣvaksenapratiṣṭhitam

1664

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां विष्वक्सेनप्रतिष्ठा नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ viṣvaksenapratiṣṭhā nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ

अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः श्रीभगवान् - भक्तप्रतिष्ठां वक्ष्येऽहं विस्तरेण महामुने । दारुलोहशिलादीनि निर्मितानि यथाक्रमम्

atha catustriṃśo'dhyāyaḥ śrībhagavān - bhaktapratiṣṭhāṃ vakṣye'haṃ vistareṇa mahāmune | dārulohaśilādīni nirmitāni yathākramam

प्रतिष्ठायां विशेषेण भक्तानां च यथाक्रमम् । मण्डपं कल्पयित्वा तु देवाग्रे तु विशेषतः

pratiṣṭhāyāṃ viśeṣeṇa bhaktānāṃ ca yathākramam | maṇḍapaṃ kalpayitvā tu devāgre tu viśeṣataḥ

यथाभिमतदेशेषु मण्डपं कल्पयेत्पुरा । अङ्कुरार्पणपूर्वं तु तृतीयेऽहनि वा भवेत्

yathābhimatadeśeṣu maṇḍapaṃ kalpayetpurā | aṅkurārpaṇapūrvaṃ tu tṛtīye'hani vā bhavet

जलवासं तु संकल्प्य प्रतिष्ठाशास्त्रचोदितम् । प्रदोषे अधिवास्यैव मलंकृत्य विशेषतः

jalavāsaṃ tu saṃkalpya pratiṣṭhāśāstracoditam | pradoṣe adhivāsyaiva malaṃkṛtya viśeṣataḥ

लेपमृण्मयभित्तिस्तु * पटस्येवा च दर्पणे ? । स्नपनं कल्पयित्वा तु द्वारयागं समाचरेत्

lepamṛṇmayabhittistu * paṭasyevā ca darpaṇe ? | snapanaṃ kalpayitvā tu dvārayāgaṃ samācaret

कुम्भपूजासमायुक्तं प्रतिष्ठाशास्त्रचोदितम् । भक्तबिम्बस्य नामानि प्रणवादि नमोन्तकैः

kumbhapūjāsamāyuktaṃ pratiṣṭhāśāstracoditam | bhaktabimbasya nāmāni praṇavādi namontakaiḥ

मन्त्रमेतत्प्रकुर्वीत तत्तद्भावं च भावयेत् । अर्चयित्वा यथान्यायं प्रतिष्ठाशास्त्रचोदितम्

mantrametatprakurvīta tattadbhāvaṃ ca bhāvayet | arcayitvā yathānyāyaṃ pratiṣṭhāśāstracoditam

हविर्निवेदयेत् पश्चात् होमकर्म समाचरेत् । चतुष्कुण्डेषु वै कुर्यात् एककुण्डे तु पूर्ववत्

havirnivedayet paścāt homakarma samācaret | catuṣkuṇḍeṣu vai kuryāt ekakuṇḍe tu pūrvavat

समिदाज्यचरूणां तु प्रत्येकं शतसंख्यया । भक्तनाम्ना च मन्त्रेण स्वाहान्तेन च होमयेत्

samidājyacarūṇāṃ tu pratyekaṃ śatasaṃkhyayā | bhaktanāmnā ca mantreṇa svāhāntena ca homayet

तत्वहोमं प्रकुर्वीत तत्वन्यासं समाचरेत् । शान्तिहोमं ततः कृत्वा मधुरादि यथाक्रमम्

tatvahomaṃ prakurvīta tatvanyāsaṃ samācaret | śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā madhurādi yathākramam

हविर्निवेदयेत् पश्चात् कुम्भादीनि यथाक्रमम् । बलिं च सर्वतो दद्यात् चरुशेषं तु भक्षयेत्

havirnivedayet paścāt kumbhādīni yathākramam | baliṃ ca sarvato dadyāt caruśeṣaṃ tu bhakṣayet

मण्डपे शाययित्वा तु जठरं तु विशेषतः । प्रभाते विमले शुद्धे नित्यपूजां समाचरेत्

maṇḍape śāyayitvā tu jaṭharaṃ tu viśeṣataḥ | prabhāte vimale śuddhe nityapūjāṃ samācaret

हविर्निवेदयेत् पश्चात् होमकर्म समाचरेत् । समिदाज्यचरूणां तु प्रत्येकं षोडशाहुतीः

havirnivedayet paścāt homakarma samācaret | samidājyacarūṇāṃ tu pratyekaṃ ṣoḍaśāhutīḥ

पूर्णाहुतिं च जुहुयाच्छास्त्रदृष्टेन वर्त्मना । मुहूर्ते समनुप्राप्ते ब्राह्मणानामनुज्ञया

pūrṇāhutiṃ ca juhuyācchāstradṛṣṭena vartmanā | muhūrte samanuprāpte brāhmaṇānāmanujñayā

स्थापितं कुम्भमादाय प्रोक्षयेत् स्वस्वविद्यया । भक्तनामानि मन्त्राणि प्रणवादिनमोन्तकैः

sthāpitaṃ kumbhamādāya prokṣayet svasvavidyayā | bhaktanāmāni mantrāṇi praṇavādinamontakaiḥ

स्थापयित्वा यथान्यायं षडङ्गन्यासमाचरेत् । शठकोपादिभक्तानां स्थापनं समुदाहृतम्

sthāpayitvā yathānyāyaṃ ṣaḍaṅganyāsamācaret | śaṭhakopādibhaktānāṃ sthāpanaṃ samudāhṛtam

आचार्यं पूजयेत् पश्चात् यथावित्तानुसारतः । इति सम्यक् समाख्यातं भक्तमूर्तिप्रतिष्ठितम्

ācāryaṃ pūjayet paścāt yathāvittānusārataḥ | iti samyak samākhyātaṃ bhaktamūrtipratiṣṭhitam

1682

इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां भक्तप्रतिष्ठानाम् चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīpāñcarātre mahopaniṣadi aniruddhasaṃhitāyāṃ bhaktapratiṣṭhānām catustriṃśo'dhyāyaḥ

1683

अनिरुद्धसंहिता समाप्ता

aniruddhasaṃhitā samāptā

1684

########### END OF FILE #######

########### END OF FILE #######