1. Aniruddha Samhitha Srinivasa Aiyangar A

Barcode : 1990020083096 Title - Aniruddha Samhitha Author - Srinivaasa lyengar Language - english Pages - 149 Publication Year - 1956 Barcode EAN.UCC-13

1 990020 083096

SREE

ANIRUDHA SAMHITA

one of

DIVYASAMHITA

in

PANCHARATRA

Edited by: A. SREENIVASA TYENGAR

1956

(मेलुकोटा) यादवाद्ि सम्पत्कुमारभगवान्. नारायणाचलो त्तुनशनरद्कार मूर्तये। रामानुजार्य पुत्राय सम्पत्पुत्राय मझळमू॥

FOREWORD

Sriyahpati, the Lord Supreme for the wel- fare of the animate and inanimate mankind, gave knowledge of science, merged himself with them manifested in incarnations as Para, Vyuha, Vibhava and Antharyami, and favoured the mortals with the way of attaining him. But though only a few succeeded in those difficult ways of practice many were not able to be benefitted.Hence the Lord had to manifest himself in his fifth form of Archa, the image after Him- self. Thus this worship of the Supreme in the form of image paved the way for salvation and attainment of permanent bliss or happiness, Moksha. Thenceforward Archa, the image worship, commenced to run to this day.

How this worship of Archa is to be per- formed and devotion practised is available for us in Pancharatra Agama.

PANCHARATRA AGAMA

This Pancharatra Shastra is divided into four parts, Jnana, Yoga, Kriya, and Charya. This text though manifests the four Purusharthas Dharma, Artha Kama and Moksha, chiefly details the mode of worshiping the deity or the

2

Supreme Lord in the form of his own creation for the easy attainment of salvation or Moksha. The shastra describes various objects essential for mankind.

1. Jnanapada : This expounds the qualities of the Lord and the Chetanas and the cosmos created by the Supreme, the fourteen worlds, the seven seas, the Sun, Moon, and stars, planets, the administrators therein etc, the universe these planets created. This Bhoga, the enjoyment, being transcient, the knowledge of science is needed to attain the permanent salvation, the bliss or the happiness and through that the mankind is liable to be freed from the endless Karma.

2. Yogapada-The second part deals with the Physical form, and the way to salvation with the knowledge of Vedashastras practising the Upasana, Pranayama, Pratyahara etc ete.

3. Kriyapada : The attaining of sal- vation as stated above proving more difficult, the easier mode of Archz, the image worship, for getting salvation came in and building temples, installation of images, processions, renovations, the mode of worship etc, commenced. As a

3

part of these and according to circumstances, details are also given of Geo and Astrophysics, Administraticn, Citizenship, etc.

4. Charyapada-This deals with the creed or application Prayoga detailed in Kriyarada.

The Pancharatra Agama is variedly inter- preted in various Samhitas. The mode of image worship is modified for the Kaliyuga to follow the Agamasastra. The temple constructions, installation of images, worship, the processions, eto are to be conducted as enunciated in the respective samhitas. The texts of Pancharatra sastra are known as Samhitas.

आगमा अष्टादश स्मृता:, "तम्नरेऽप्यष्टोत्तरशते" अष्टोत्तरसहस्त्राणि, सार्धकोटिप्रमाणेन कथितं तस्यविष्णुना.

As per above there are 18, 108, 1008 Samhitas consisting about One and a half crores of slokas.

But on research, names of 275 Samhitas are found. About twenty of these consisting of a lakh of slokas alone are printed which compares very poor with the one and a half crores mentioned above.

4

DATE

Though the Pancharatra Shastra and Archa, the image adoration remained from unknown times, the installation and worship of images continued to be conducted according to different shastras in different times.

कृते श्रुत्युक्तमार्गस्स्यात् त्रेतार्या स्मृतिसंभवः ॥ द्वापरे तु पुराणोक्त: कलावागमसम्मतः । श्रुतिस्मृतिविधानेन पूजाकार्या युगन्रये॥

It is enjoined that Archa, the image worship, during this Kali age has to be performed as enunciated in Agama shastra.

द्वापरस्य युगस्यान्ते आदौ कलियुगस्य च॥ आगमोक्तविधानेन कलौ देवान् यजेत् सुधीः। नहि देवा: प्रसीदन्ति कलौ चान्यविधानतः। तेषामागममार्गेण सिद्धिर्न श्रौतवर्त्मना ।

But the Agama shastra can have no room if there is no Utsava Moorthi or procession deity. Amongst the 108 pilgrimage places of Bharata Khandı (Hindusthan) there was no Utsava- moorthi in the four chief centres of Melkote, Thirupati, Kanchi and Sreerangam, though the main Moolamoorthi image, was in existence.

5

In substantiating this, Sree Krishna and Balarama seem to have installed the Utsava- moorthi in Melkote about 3139 B.C. At about the same time in Sreerangam and thereafter in Conjeevaram the Utsavamoorthis seem to have been installed. The worship at Thirupati is conducted according to Srouta rituals (Vai- khanasa Agama) the rituals adopted in the previous age.

ANIRUDDHA SAMHITA

Just as Vedas and Puranas, these Pancha- ratra shastras are divided into Satva, Rajasa, Thamasa Samhitas. The Samhita relating to Satva contain also a sub-division named Divyasamhita. Of various Divyasamhitas Aniruddhasamhita is one. This Aniruddha- samhita incorporates the varieties of worships, administration of Sciences, Raja Dharma, Town planning etc. During the upheavals of the country, despite calamities, our ancestors pre- served these precious shastras valuing them more than their lives, riches, and property for the welfare of the coming generations.

The worship according to the Pancharatra- Agama commenced from the beginning of the

6

Kali age and the worship in the chief holy centres of Melkote, Sreerangam, and Conjeevaram bas been as stated in the Ratnatraya or the Three Gems, Satwata, Powshkara and Jaya Samhitas. This arrangement commenced with Melkote, and those of Sreerangam and Kanchi followed later.

These are indicated in the following slokas- बेङ्कटाद्ि विनान्येषु देवदेवस्य धामसु। रत्नेषु त्रिषु रत्नानि त्रीणि तन्र्राण्युपासते॥ सात्वतं यदुशैलेन्द्रे श्रीरङ्गे पौष्करं तथा। हस्तिशैले जयास्यं च साम्राज्यमधितिष्ठति॥ पाझतन्त्रं हस्तिशैले श्रीरङ्गे पारमेश्वरम् । ईश्वरं यादवाद्रा च कार्यकारी प्रचार्यते॥ शीरङ्गाद्यादवाद्रेश्च हस्तिशैलो विशिष्यते ।

During the course of research the genealogy of the Samhita comes to light as follows:

SRIRANGAM MELKOTE KANCHI Satvata Jayakhya

Powshkarasamhita Easwara Padma

Parameswara Brahma

Vishnu

7

All Acharyas prior to 13th century down to Shankaracharya have quoted in their texts names of various samhitas. Inscriptions and coins of 1300 A D to 1500 B C also substantiate this fact.

The knowledge imbedded in these unprinted books will not fail to augur well to the prosperity of the nation.

It is highly gratifying to note that the Mysore Government have been helping to print the texts of these Agama shastras for the lasting glory of the nation.

Mysore, A. Sreenivasa Iyengar- 6-11-1956

श्री:

अ निरुद्ध संहिता

इय खलु अनरुद्धसंहिता नाम पाश्चरात्रागमसम्ब न्घिनी दिव्यागमनाम्ना प्रथिता भगवतश्चातुरात्म्योपासन प्रतिपादिकेति आगमज्ञानां विदितचरमेव।

अस्याश्च शोधनावसरे आदर्शी कृता: कोशास्त्रयः ।

१. अडैयार पुस्तक भाण्डागारस्थित कोशात् प्रतिरू- पितः प्रधानभूतः समग्रः नागराक्षरमयः शुद्धः "क" संज्ञितः ।

२. मैसूरु राजधानीस्थित राजकीय पुस्तकभाण्डगार- स्थित :- तालपत्रात्मकः समग्रः अ्रन्थाक्षरमयः "ख " संज्ञकः प्रायेणाशुद्धः।

३. मदरास् राजधानीस्थित राजकीय पुस्तक भाण्डा- गारस्थितः कागदपत्रात्मकः ग्रन्थाक्षरमयः "ग" संज्ञक: प्रायश्शुद्धः ।

इत्येवं कोशत्रितयं अवलोक्य परिष्कृता वर्तते॥

9

इह खु श्रिय:पतिः परमकारुणिको भगवान् आश्रित वात्सल्यैकजलधिः सर्वेषां पुरुषाणां हेयोपादेय वस्तुविवेच- नाय "हर्तु तमस्सदसती च विवेक्तुमीशो मानं प्रदीपमिव कारुणिको ददाति" इत्युक्तप्रकारेण सकलजनाज्ञानान्य- थाज्ञानविपरीतज्ञानदूरीकरणाय चअनादिनिधनाविच्छिन्न सम्प्रदायतया असम्भाव्यमानअ्रमविप्रलम्भादि दोषगन्ध वेदाख्यं प्रमाणं अखिलचेतनोजिजीवयिषया प्रथममवतार्य तदनन्तां "इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्। बिभे- त्यल्पश्रुतात् वेद: मामयं प्रतरिष्यति" इति शास्त्रोकरीत्या अतिविततगभीर वेदार्थस्य अल्पश्रुतैः मन्दमतिभिः दुरगम- त्वेन तद्विशदीकरणस्य इतिहासपुराणश्रवणसम्पाद्यतया स्वय- मेव इतिहास पुराणानि सधर्मशास्त्राणि वसिष्ठ पराशर पाराशर्यशुकशौनकमन्वादिभिः प्रवर्तयामास॥ एवमपि- यस्मिन् कल्पे तु यत्प्रोक्तं पुराणं ब्रह्मणा पुरा। तस्य तस्य तु माहात्म्यं तत्स्वरूपेण वर्ष्यते॥ इत्युक्तरीत्या सत्वादिगुणविशिष्ट चतुर्मुखादि प्रणीतानां तत्तद्रुणविशिष्टदेवतापारम्यंप्रतिपादकतया वेदार्थनिर्णयमल- भमानान् पुरुषानवलोक्य तेषासुजीवनार्थ तत्वहित पुरुषार्थ- प्रमितिजनकं प्रधानं पाश्चरात्रामुश्दितं शास्त्रंप्रणिनायं। सस्यास्य पाश्चरात्रस्य प्रणेता नारायण पवेति

10

"पाश्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायण: स्वयं" इत्यार्षवच- नेनावगस्यते। अस्य न् पाश्चरात्रस्य सकलजन श्रेयस्करत्वं महाभारते मोक्षधर्मे ज्ञानकाण्डे अभिहितम्- गृहस्थो ब्रह्मचारी चेत्यारभ्य- इद श्रेय इदं ब्रह्म इदं हितमनुत्तमम्। ऋुग्य जुस्सामभिर्जुषं अथर्वागिरसैस्तथा॥ भविष्यति प्रमाणं वै पतदेवानुशासनम्।। इति एवं हिततमत्वेनोदित पाश्चरात्रोदितो वेद: भगवन्तं (वासु- देवमेव) नारायणमेव सकलजगदादिकारणं मुक्तप्राप्यं, तदाराधनरूपाऽनभिसंहितफल कर्मज्ञानाङ्गकमुपासनं प्रपर्तति तत्प्राप्तिसाधनं ग्राह।। आगम व्यपदेश्य :. तादश भगवदाराधन बोधकं आप्वाक्यं पाञ्चरात्रा- गमशब्द्व्यपदेश्यं-यथा।। आगमो ह्याप्तवचन आतति दोषक्षयं विदुः । क्षीणदोषोऽनृतं वाक्यं न ब्रयात् हेत्वसम्भवात् ॥ तत्रशास्त्रेपि सिद्धं सिद्धैः प्रमाणैस्तु हितं चात्र परत्र च। आगम शास्त्रमाप्ानां. . . ।। इति ॥ एवंच औपनिषदसिद्धान्तस्यैव उपबृदृणतया पाञ्चरात्राद्या गमानां प्रतृत्तिः सिद्धान्तिमि: अभ्युपगम्यते। अत एव

11

प्रमाणनय तत्वालोकालङ्कारे देवसूरिभिः "आप्वचनादा- विर्भूतमर्थविशेषसंवेदनमागमः" इति उपचारादाप्तवाक्यं च आगमः इत्युक्त भवति। अस्य दिव्यागमनान्ना प्रथ- तस्य पाश्चरात्रस्य भगवतश्चातुरात्योपासन प्रतिपादकत्व- मागमज्ञैः अभ्युपगतमेव। एतदनुरोधेन ऋषयोऽपि देशकाल वर्तमानाननुसृत्य व्यरीरचन्। तटुक्तं कृते श्ृत्युक्तमार्गः स्यात् त्रेतायां स्मृतिसम्भवः । द्वापरे तु पुराणोक्तः कलौ त्वागमसम्मतः ॥ श्रुतिस्मृतिविधानेन पूजा कार्या युगत्रये। आगमोक्तविधानेन कलौ देवान् यजेत् सुधीः ॥l इति ॥

आगमविभागः. कर्मकाण्डप्रणीता: विधयो यथा त्रैगुण्यविषयाः तद्वत्-आगमा अपि (सात्विक राजस तामस भेदेन) त्रैगुण्यविषयाः वर्तन्ते। तदुक्ं-आगमास्त्रिविधाः प्रोक्तताः सत्वराजसतामसाः । इति। परन्तु- असारं अल्पसारञ्च सारं सारतरं त्यजेत्। भजेत्सारतम शास्त्रे रत्नाकर इवामृतम्॥

इत्युक्तरीत्या सारतमस्यैवोपादेयता। सारतमञ्च सा- त्विकागमः । "सात्विका मोक्षफलदाः राजसाः स्वर्गदाः स्मृता: " इत्युक्तेः॥

12

पाश्चरात्र प्राशस्त्यम् कृत्स्नस्य पाश्चरात्रस्य भगवन्मुखविनिर्गतत्वेनैव प्राश- स्त्यमवगन्तव्यं यथा पाझेऽपि तद्वत्सर्वेंषु शास्त्रेषु पाश्चरात्रं प्रशस्यते । सर्वेषामपि शास्त्राणां सारभूतं हरे: प्रियम्॥ रहस्य पाश्चरात्राख्यं ऋषयो ह्यमिलेमिरे। इति "किश्च-अस्य पाश्चरात्रस्य दिव्यागमसंज्ञापि विष्णु- रहस्यादौ ख्याप्यते"- श्रौतं वैखानसं प्रोक्त वासिष्ठ स्मार्तमुच्यते। पाञ्चरात्राभिधं शास्त्रं दिव्यागममितीरितम्।। ईश्वरसंहितायामपि-"अतो दिव्यात्परतरं नास्ति शास्त्रं मुनीश्वरा:" इति॥ आगमग्रन्थाविर्भावपरम्परापि काचन श्रूयते। पौष्करतः पारमेश्वरसंहिता, सात्वततः ईश्वरसंहिता, जयातः पाद- संहिता चेति। अस्यां अनिरुद्धसंहितायां पौष्करसंहितोक्त- प्रकार: सात्वतोक्त प्रकारश्चावलम्बितः इति ज्ञायते। यथा- पौष्करोक्तप्रकारेण यन्त्रं विष्णुमथापि वा। वासुदेवाख्ययन्त्रं वा सात्वतोक्तमथापि वा ॥ २४.७६॥। आहृत्य पाश्चरात्रसंहितांसु-प्रत्येकं ज्ञानयोग क्रिया- चर्यापादभेदेन चत्वारः पादा :- तत्र वेदान्तयोगः; धर्म, पाक, शिल्प, ज्योतिष, विषयाः। तत्रापि, विष्ण्वाराधन,

13

आलयनिर्माण, उत्सवविशेष, प्रतिष्ठाकरण, मन्त्रपुरश्चरण, प्रायश्चित्त, शान्तिकर्म काम्यकर्म विधानैः, तद्ङ्गतया भूगोलखगोलविचारा:, रत्नपरीक्षाविधयः, राज्यभाक्रम:, नीतिशास्त्रविचारा :; भौतिक शास्त्रविचाराञ्च त्र तन्र विविच्यन्ते। अत इय अनिरुद्धसंहिता सर्वेषामुपादेयेति विद्यः। धन्यवादा: पाञ्चरात्रागम विभागेषु वेदान्तभागेषु च केषाश्चित् प्रकाशकानां श्रद्धाळूनां, श्री यदुगिरि यतिराज आसूरि सम्पत्कुमार रामानुजमुनीनां ज्ञापकार्थ प्रकाशिता सती स्वाचार्यसन्निधौ भक्तिश्रद्धापुरस्सरतया इयं अनिरुद्धसं- हिता समर्प्यते॥ श्रीमन्हाराज संस्कृत कलाशाला अध्यापकानां विदुषा सो. रामस्वांमैय्यंगार्याणां, तथा डाक्टर् बिरुदाङ्कित श्रीमानू हेच. आर्. आर्. अथ्यंगार्, एम्.ए. महनीयानां च ग्रन्थशोधन समये प्रकटित साहाय्यस्य मम हद्रतां कृतज्ञतां प्रकटीकर्तुमुत्सहे।। अस्याश्च संहिताया: मुद्रणे महीशूर संस्थानाधिपति श्रीमन्महाराजनियमानुसारेण प्रवृत्तानां तत्तदधिकारिणां साहाय्येन प्रकाशपदवीं नीता इय लोककल्याणायउपयुक्ता भूयादित्याशास्महे। भवतां वश वद:, आसूरि श्रीनिवासय्यंगार्य :-

अनिरुद्धसंहितायां अध्यायानां विषया:

अध्यायः पुटसङ्या १ शास्त्रवतरणम् १

२ शास्त्रप्रशंसा ६

३ आचार्य लक्षणम् ४ शास्त्रदीक्षाविधि: ११

५ यन्त्रविधानम् १५ ६ मण्डलानां विधि: २२

७ चक्राब्जमण्डलम् ३०

८ कुण्डविधि: ३५ ९ अभिषेकविधि: ४२

१० राजलक्षणम् ४८ ११ ग्रामादिनिर्माणम् ५५ १२ बेरलक्षणम् ६० १३ अङ्कुरार्पणम् ६३ १४ जलाधिवास: ६७ १५ प्रतिष्ठाविधि: ७३ १६ सदाचारविधि: ७८

१७ समाराधनविधि: ८३ १८ अग्निकार्य बलिप्रदानविधि: ९४

15

अध्याय: पुटसहपा १९ स्नपनविधि: ९९ २० ध्वजारोहण विधि: ११३ २१ महोत्सव विधि: १२८ २२ दमनारोपण विधि: १४१ २३ मासोत्सव विधि: १४९ २४ पवित्रारोहणम् १५४ २५ जयन्ती कृत्तिकोत्सव विधि: १७२ २६ (नीराजन) अध्ययनोत्सव विधि: १७८ २७ संवत्सरोत्सव [स्नान] विधि: १८१ २८ तिलदान विधि: १८५ २९ संग्रोक्षण विधि: १८७ ३० प्रायश्चित्त विधि: १९० ३१ गर्भव्यास विधि: १९६ ३२ बलिपीठ प्रतिष्ठापन विधि: १९९ ३३ विष्वकसेन प्रतिष्ठा विधि: २०४ ३४ भक्तप्रतिष्ठा विधि: २०६

पाठान्तरम् स्वलित शोधनञ्च.

पुठम् श्रो. सं. मुद्वितग्रन्थे पाठान्तरम् ७ चन्दनै चम्पकै १० उद्यदादित्य उदयादित्य

३ २४ विराजित: विभूषितः

६ ४३ मुक्तिमार्ग: प्रसिध्यति मुक्तिमार्ग प्रयास्यति ७ ११ शुभ्रमच्छिद्रं शुद्धमच्छिद्रं

८ १९ विदोदानं विदेदानं जंफलं सम्मितम् युक्तः ४ लोलुपंमन: लोलुपाननम् , ५ निरतं प्रयुतं १० १० योगन्नि यागाग्नि

१२ १७ बीजपात्रे तथाबीजं तत्तत्मंत्रेण वापयेत् इति साधु १७१८ तिलमुदयवामाषा: सर्षपश्शालिरेवच। निष्पाव श्वप्रियङ्गुश्च पते बीजाष्टकाः स्मृताः इति साधु १३ २० चतुस्थानमर्चनं त्रिस्थानमर्चनं

१३ २३ मन्त्रोदितं तत्र्रोदितं १५ ३३ तन्त्रदीक्षा मन्त्रदीक्षा

३४ वैश्यक्षत्रिय शूद्राणां इति साधु

17

पुटम् श्रो.सं. मुद्रितग्रन्थे पाठान्तरम् १६ ५ साधकः पूर्ववत् ६ समालिखेत् समन्वितम्

११ ऐकाङ्कलमानतः नी लनी रजपत्रवत्

१८ २४ पीठगात्रककोणे पिङ्गलाकारकोणे

२३ ८ यन्त्रकोञ्चं कर्णिकोर्ध्व

१० भवेत्पीठं बहिःपीठं

व्रजेव् मृजेत्

१२ वृत्तिभ्यां पक्किर्यां

१२ ऐकीकृत्य एवंकृत्वा २४ १४ तत्पदे तत्पार्श्वे १४ त्रयंत्रयं द्वयंद्वयं १९ द्विचतुष्क त्रिचतुष्क

२७ ४४ सितादि रक्तादि ४७ स्थानं तु स्थापनं

२८ ५६ स्नपनेच फलोत्सवे प्रतिष्ठाया विशेषतः

२९ ५९ कुम्भमण्डल्बिंबाऔ इति श्रोकानन्तरं 'कुम्भ- माराधनं वापि अग्निबीजं च पूजने' इति 'ग' कोशे दश्यतें। ३१ १४ त्रयङ्गुलं दय कुल ३.२ २५ ऐकद्वास्कृतंचैव चक्रद्वादशकं

३३ २६ पिप्पलोदरक पिपीलिकोदरं

३३ २८ रुचि- विधि

18

पुटम् श्रो.सं. सुद्वितग्रन्थे पाठन्तरम् ३३ ३० प्रधिसंघं वीथिसंघं ३५ १ वृत्त मध्या वृत्तमाध्यं भवेद्धः

३ कुंभवेदिं कुण्ड वेर्दिं

३५ गदायोनि योन्याकार

८ चतुर्दशं त्रयोदशं ३७ २८ खण्डचन्द्रकम् कुण्डचन्द्रकम्

३८ ३४ पझपत्रं पद्मक्षेत्रं

३९ ३९ च दक्षिणम् विचक्षणम्

35 ४२ चतुर्ज्ज्वालां चतुर्द्वारां ४२ ४ वा भवेत् वापयेत्

४३ ६ च्छास्त्रवित्तम: सूत्रवित्तम: ४४ १७ भूति भूमि ५० १६ बालरक्षण कालरक्षण

५१ २६ कन्यादानं इति ोकानन्तरं व्यवहारं नृपः पशयेत् ब्राह्मणौस्सडनित्यशः इति 'ख' 'ग' कोशे दृश्यते ५२ ३८ उत्ताननं उक्तस्नानं

५३ ४५ कोशद्वयं क्रोशमात्रं

५३ ४७ दह्यते लभ्यते

४९ नीराजनमलीकयेत् निरतादिनलोचयेव ?

५४ ५७ वर्त्मनः वित्तम:

५५ ५ वर्धनम् मुत्तमम्

19

पुटम् श्रो.सं. सुद्रितअ्रन्थे पाठन्तरम् ५६ २७ रथकारजनैश्चैव इति श्रोकानंतरं राजराजगृहेनैव वेदव्यास प्रकारयेध्। पुरोहितं गुरोश्चैव दैवजं च तथैव च।। इति 'क' कोशे दृशयते। ५८ शङ्स्थापन शङ्कस्थापन ३ भर्गद्वार गर्भद्वार ur मात्रं मध्यं च सुष्टिकम्-मानमात्रन्तदुष्यते स्थापने स्नपने

६५ २२ पत्र पात्र

६९ २१ यजेत् न्यसेत्

७० २७ मोदये आनये ?

७१ ३६ गण्डस्थं कण्ठस्थ

स्मृतं मृत्तिका:

७२ ४३ धटंविप्र कुंभदीपं

७४ ९४ गुरु कृत्वा

७५ २२ संहति न्यास तत्वन्यास

७६ २७ अनपू्जां वास्तुपूर्जा

३१ वासुदेवान् द्वार देवान्

७७ ३६ वस्त्रैराच्छादयेदिति श्रोकानंतरं गन्धलेपं ततः कृत्वा प्रासादस्य समन्ततः इति 'ख' 'ग' कोशे दशथते।

20

पुटम् श्ो.सं. मुद्रितग्रन्थे पाठान्तरम् ८२ ३४ तर्जन्यादिति श्रोकानन्तरं

षडंगन्यासंततः कृत्वा दिग्बन्धं चाटुकारयेत्। अग्निप्राकारकं कृत्वा चक्रं प्राच्यादिषु न्यसेत्। करशुद्धिं त्रिधा कृत्वा चोटिका दर्शनं भवेत्। इति 'क' कोशे दशयते।

८५ १७ तडुपायकम् मुक्त्युपायकम् ८५ १९ सर्वज्ञान सवेयज्ञ

८८ ४७ पाद्मेव वा पत्रमेव च

९० ६५ मङ्गलं तथा द्रविडं तथा

९१ ७४ परिस्थितम् पुरस्सरम् ९२ ८६ तथा चोर्ध्व च पुण्ड्रकम् - मृत्स्नया श्वतपु- णड्रकम् ९३ ९१ पायसं इति ल्लोकानन्तरं भक्ष्यं भोज्यं तथा पेयं लेह्यं चोष्यं तथैव च इति 'ग' कोशे दृशयते। ९३ ९३ तन्रदानं पितृदानं ९४ ३ दक्षिणे पार्श्वे पश्चिमेभागे ९५ ९ उत्तानं उत्तानानि ११ अग्रेरुत्तर अग्नेर्दक्षिणतः ९९ ४८ संप्रविश्याथ सन्निवेश्याथ

21

पुटम् श्रो.सं. मुद्वितग्रन्थे पाठान्तरम् १०० ३ त्रिविधं द्विविधं

३ सहस्त्रं तदर्धकञ्च सहस्रेकलशं चैव १०२ २१ नवकादिषु नवधटीषु ?

१०६ ६१ कर्पूरं कचोरं ६५ चूतमारग्वधं आमलकं ११० १०१ नवांङ्ग विश्वमेव च पुन्नागंबिलमेव च १११ १०५ कर्चूरं तक्कोलं ११७ ३४ कलशं सकल १२१ ७०-८० 'स' 'ग' कोशे न दश्यते २३१ ३१ मुख्यकल्पे तु अनुकल्पे तु अष्टकुण्डं चतुष्कुण्डं 59 १४३ १९ देवानू बेदान् २२ पिण्डमाचरेत् तृप्तिकारणम् १५० १२ विविधं द्विविध

१५१ २८ श्रोकानन्तरं मण्डपालंकृति चैव तत्तद्रव्येण साधकः । पूजया संपुटीकुर्यात् प्रथमं पादमानकम्। द्वितीयं जानुमानं स्यात् तृतीयं चोरुमानकम्। चतुर्थ कटिमानंस्यात् शिवमानेपि वा भवेत् । इति 'ख' 'ग' कोशे दृश्यते। १५२ २३ पङ्कजोत्सवं शरत्कालोत्सवं

22

पुठम् श्रो.सं. मुद्रितग्रन्थे पाठान्तरम् १५२ २८ श्रोकानन्तरं तद्वलैः मण्डलंकुर्याद्यात्राबिंयं तथैवच इति दृश्यते ३४ गजोत्सवे तु गन्धोत्सवे तु १६७ १२१ तात्विकं सात्विंक

१६८ १२४ मण्डयेद् मण्डले

१७५-२८ कृत्तिकापर्चयुग्मेन- कृत्तिकासर्वविध्नेतु १९० ७ द्रव्यमन्र मन्त्रतन्र्र

१९१ १२ ततःपूजां नित्यपूर्जा ११७ १० श्ोकानन्तरं कुंभवस्त्र समायुक्त सूत्र मस्त्र समन्वितं इति 'क' कोशे दृश्यते

रखलित शोधनम्

२ १४ मार्गे मार्ग

३ १७ पादविप्रैः पादवग्रैः २६ विस्मयाविष्टाः विस्मयाविष्टः ३५ महान्त्यपि महन्त्यपि १६ बिप्रं विपरं V

१७ दरयात्रा दूरंयात्रा

23

पुटम् श्ो.सं. मुद्रित भ्रन्थे शु. पा. १ नियत नियतं

59 ५ शास्त्रज्ञ शास्त्रज्ञ

१० १० शंङ्क शङ ११ १८ द्विजः द्विजात् १३ १६ ब्रह्माविष्णु ब्रह्मविष्णु

१४ ३० समानसि समनयि

१५ क्लप्त

१५ ब्रहिवृत्त बहिर्बृत्त १६ १० परिकीर्तितं प्रकीर्तित

११ षीठादिकान् पीठादिकानू ३७ २० बुध्या बुध्वा २४ १७ नदक नंदकं

२७ ४८ पीठादिक्ष्वष्टके पीठादिष्वष्टके

२८ ५४ पावकाश्चैव पावकश्चैव

९१ ७६ तुष्टा स्तुत्वा ९९ ४७ र्मुत्कमन्यो र्भुक्तमन्यो

Introduction printed at the Coronation Press, Mysore.

(मेलुकोटा) यादवाद्रि सम्पत्कुमारभगवान् नारायणाचलो त्तुश्यबरद्ार मूतये । रामानुजार्य पुत्राय सम्पत्पुत्राय मङ्ळम्॥

। हरि: ओम् ॥

श्री पाञ्चरात्रे

अनिरुद्धसंहिता

हिमाद्रिशिखरे क्षेत्रे सर्वसिद्धनिषेविते सर्वविद्याधरैस्सर्व गन्धरवैश्चैव सेविते। १

सर्वसिद्धमुनिश्रेष्ठैः सर्वदेवैस्समाकुले नानामृगसमाकीर्णे नानापद्मसमाकुले। २

नानावृक्षसमाकीर्णे नानापुष्पसमाकुले नानापक्षिसमाकीर्णे सुवर्णद्रुममण्डिते। ३

मृगनाभिसमायुक्त काश्चनस्थलशोभिते क्रमुकैर्नालिकेरैश्च केतकैरुपशोभिते। ४

अप्सरोभि: समाकीर्णे मातङ्गरुपशोभिते मुनिमुख्यैस्समाकीर्णै राश्रमैरुपशोमिते। ५

वापीकूपतटाकादैः पन्नगैरुपशोभिते तृणशष्पसमायुक्ते पुंनागैरुपशोभिते। ६

अनिरुद्वसंहितायां

चन्दनैर्वकुलैश्चैव पद्मपण्डैस्समाकुले कुमुदोत्पलकह्हारैः निधिरत्नैः समाकुले। ७

मातुलुङ्गसमायुक्त पनसैरुपशोभिते गोगजैश्च समाकीर्णे ब्राह्मणैश्च समावृते। ८

तस्मिन्मध्ये समासीनमाश्रमे परमात्मने भृगुं वेदविदां श्रेष्ठमात्मध्यानपरायणम्। ९

वेदवेदाङ्गतच्वज्ञ सर्वशास्त्रार्थको विदम् उद्दादित्यसंकाशं चन्द्रविंबनिभाननम् । १०

पवित्रपाणिसंयुक्त कृष्णाजिनधरं परम् प्रशान्तमनसं सौम्यं वीरासनसमन्वितम्। ११ पाश्वस्था मुनयः सर्वे प्रणिपत्य जगद्गुरुम् ऊचुस्तं मुनयस्सर्वे एतद्वाक्यमतन्द्रिताः। १२

वेदास्सर्वे समासेन साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः त्वत्त: कमलपत्राक्ष श्रुताः पूर्व दयापर। १३ श्रेयो मार्गे न पश्यामः तद्रदखव महामुने एतच्छूत्वा महाप्राज्ञः प्रोवाच स महामुनिः। १४ भृगु :- पुरा तपः प्रभावेन शवेतद्वीपसुपागमम् क्षीरसागरमध्ये तु प्रासादं पुष्पवाहनम्। १५

प्रथमोऽध्यायः ३

गोपुरैश्र समायुक्तमनेकावर णैर्युतम् बहुमण्डपसंयुक्त बहुपादसमन्वितम् । १६ उदयानादि समायुक्तं पादविश्रैः? प्रतिष्ठितम् प्रस्तरैश्च समायुक्तमनेकतलसंयुतम्। १७ तोरणैः पञ्जैर्युक्तं पताकामिरलंकृतम् गरुडैश्च समायुक्तं कोणसिंहसमन्वितम्। १८

प्रासादं संप्रविश्याहं हेमाद्रिसदशाकृतिम् तत्प्रणम्य महाप्राज्ञं अन्तरं संप्रविश्य च। १९

प्रदक्षिणं कमात्कृत्वा आदिमूर्ति संप्रणम्य च विमानोत्तरपाश्वें तु अनिरुदधं प्रणम्य च। तस्यान्तिकं समासाद्य पूजयामि जगत्पतिम् पूर्वोक्तक्रमयोगेन चतुःस्थानार्चनैर्युतम्। २१

आसनादयुपचारैश्च अध्यादिद्रव्यसंगतै: निवेद नैरपूपादै मंधुपर्कपुरस्सरम्। २२ इत्येवं चिरकाले तु याते प्रत्यक्षमादिशत् देवदेवो जगन्नाथोऽनिरुद्ध: परमःपुमान्। २३

नीलमेघनिभश्शान्तश्चन्द्रविम्बनिभाननः हारकेयूरसंयुक्तो मकुटेन विराजितः। २४

४ अनिरुद्धसंहित, यां

श्रीवत्स कौस्तुभोरस्को वनमालाविराजितः पीताम्बरधरःसतग्वी शङ्चकगदाघरः । २५

आविरासीज्गनाथः कृपया परया विभु: तं दृष्टा विस्मयाविष्टाः स्तोत्ैः स्तुत्वा जगत्पतिम्।२६ नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते गरुडध्वज नमस्ते भुवनाधार नमस्ते चतुग़त्मक। २७

नमस्ते कमलाकान्त नमस्ते करुणाकर नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते श्रीधराय च। २८

नमस्ते देवदेवेश नमस्ते लोकपावन स्तोत्रेणानेन विश्रेन्द्र प्रसन्नोभूज्जनार्दनः। २९ श्री भगवान्- वरं वृणीष्व भद्रं ते प्रसन्नोऽहं तवानघ भृगु :- विदितस्सर्वशास्त्रार्थो वेदवेदाङ्गकं परम्। ३० त्वत्प्रसादेन देवेश श्रुतं पूर्व मया विभो मुक्तिमार्ग न पश्यामि इदानीं तद्वदसव मे। ३१ श्री भगवान्- पञ्चरात्रोक्तमार्गेण युक्तिर्मुक्तिश्र जायते पश्चरात्राद्टते विप्र मुक्तिमार्गो न विद्यते। ३२

प्रथमोऽध्यायः ५

भृगु :- पञ्चरात्रं च किं देव केन प्रोक्त जगत्पते श्रुतं केन हृषीकेश मुक्ति: केन प्रलभ्यते। ३३ पश्चरात्रस्य शब्दस्य कश्चार्थो ब्रूहि त्त्वतः श्री भगवान्- पश्चरात्रं मया प्रोक्तं लोकानां हितकाभ्यया ३४ ब्रह्मेन्द्ररुद्रदेवांश्च श्रवयामास भूतले सांख्ययोगादिशास्त्राणि रात्रीयन्ते महान्त्यपि। ३५ तत्सन्निधौ समाख्यासौ तेन लोके प्रवर्तते चन्द्रतारागणं यद्वच्छोभते नैव वासरे। ३६ तथेतराणि शोभन्ते पञ्च नैवास्य संनिधौ पश्चत्वमथवा यद्वद्दीप्यमाने दिवाकरे। ३७

ऋच्छन्ति रात्रयस्तद्वदितराणि तदन्तिके तस्मात्पञ्चरात्राख्यं ब्रह्मा लोकषितामहः। ३८ प्रणवं पञ्चसंभूतं पश्चरात्रमिति स्मृतम् पञ्चत्वाज्जायते जन्तोः पश्चरात्रमितिस्मृतम्। ३९ पञ्चरात्रप्रकारेण येऽर्चयिष्यन्ति मानवाः नारायणं जगन्नाथं ते यान्ति परमां गतिम्। ४०

६ अनिरुद्धसंहितायां

पञ्चरात्रमिदं शास्त्रं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् मच्छासनमिदं शास्त्र मिदं गृह्लीष्व सादरम्। ४१ मत्प्रसादाद्विशेषेण शास्त्रपारंगतो भव इत्युत्त्वा देवदेवेशस्तत्रैवान्तरधीयत। ४२

अहं शास्त्रं समादाय गमिष्यामि ममाश्रमम् एतच्छास्त्रमुपाश्रित्य मुक्तिमार्गः प्रसिध्यति। ४३

इति श्रीपाश्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां शास्त्रावतरणं नाम प्रथमोऽध्यायः

अथ द्वितीयोऽध्यायः

भृगु :- पश्चरात्रं समादाय दीक्षा तेनैव मार्गतः अनिरुद्ध प्रशस्तेन पञ्चरात्रेण मीयते। १

ऋषय :-

पञ्चरात्रमिदं कीटकू तद्ूदसव महामुने

भृगु :- पश्चरात्रं महाज्ञानं नारायणसमीरितम्। २

द्विनीयीउध्यायः ق

पश्चरात्रात्परं शास्त्रं न भूतं न भविष्यति ब्राह्मणः सर्ववर्णेषु यतिश्चाश्रमिषूत्तम: । ३

यद्धद्धङ्गा च तीर्थेषु देवतेष्वपि चाच्युतः अश्वत्थः सर्ववृक्षेषु नक्षत्रेषु च चन्द्रमाः । ४

आदित्यानां यथा विष्णू रुद्राणां शंकरो यथा वेदानां सामवेदस्तु नराणां च नराधिप:। शास्त्रेष्वपि च सर्वेषु पश्चरात्रं तथा भवेत् यथा हि सर्वदेवानां वरिष्ठो विष्णुरव्ययः। ६

तथा सर्वेषु शास्त्रेषु पश्चरातरं वरिष्ठकम् श्रुतिमूलमिदं तन्त्रं प्रमाणं कल्पसूत्रवत्। पञ्चरात्रं विशेषेण विष्णुना भाषितं यथा अतः प्रमाणं लोकेऽस्मिन् धर्मशास्त्रेषु सर्वशः। ८

धर्मशास्त्रेषु सर्वेषु आगमेषु विशेषतः पुराणेष्वपि सर्वेषु पञ्चरात्रं प्रमाणकं। ९

पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायण: स्यम् श्रोतारो मूर्तिभेदाश्च ऋषयश्च पितामहाः। १०

वैष्णवं शासनं शुभ्रमच्छिद्रं पापनाशनम् हितार्थ सर्वभूतानामादिदेवेन चोदितम् । ११

८ अनिरुद्धसंहितायां

चतुष्पादसमायुक्तं चतुर्वर्गफलप्रदम् पञ्चमं वेदमाख्यातं पश्चरात्रं तु पावनम्। १२ पुण्यानां हि महत्पुण्यं पावनानां हि पावनम् पुराणानां पुराणं हि धर्माणामपि धर्मकम्। १३ भगवद्भक्तजैश्चैव भगवच्छास्त्रमुच्यते पुराणपुरुषेणोक्तं पुराणं पञ्चरात्रकम्। १४ पुराणं वैष्णवं प्रोक्तं पञ्चरात्रं च पावनम् नारायणमुखोद्धूतं ब्राह्मणेनैव सेवितम् । १५ ब्राह्मणं पञ्चरात्रं च वेदं विष्णुमुखोद्तम् पञ्चरात्रविदं वित्र देववत्प्रतिभावयेत्। १६ प्रणमेद्दण्डवडूमौ दृष्टमात्रं तु वैष्णवम् अनादृत्य तु संमोहादूरयात्रा भवेद्यदि। १७ नरकाय भवन्त्येते नात्र कार्या विचारणा पश्चरात्रमिदं विप्र नारायणमुखोद्गतम्। १८ निन्देद्यदि तु संमोहानरकाय भवेत्धुवम् पश्चरात्रविदो दानं कोटिगोदानजं फलम् । १९ कन्यादानशताच्छेष्ठं स्वर्णनिष्कशतादपि इति श्रीपाश्चरात्रे महोपनिपदि अनिरुद्धसंहितायां शास्त्रप्रशंसा नाम द्वितीयोऽध्यायः

अथ तृतीयोऽध्यायः

भगवान्- आचार्यलक्षणं वक्ष्ये समासान्मुनिपुङ्गव ब्राह्मणं योनिजं शुद्धं नियतब्रह्मवादिनम् । १

पञ्चरात्रविदं दान्तं सदाचारसमन्वितम् युवानं कोमलं शान्तं सर्वावयवशोभितम् २

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञं श्रौतस्मार्तक्रियापरम् मच्चित्तं मद्गतप्राणं मदाराधनतत्वरन् ३

मन्नामकीर्तनपरं मत्कथालोलुपंमनः गुणवन्तं शुचिं दक्ष सत्यवादिजितेन्द्रियम्। ४ शास्त्रज्ञ कर्मकुशलं पश्चरात्रार्थवेदिनम् पवित्रपाणिनिरतं प्राणायामपरायणस्। ५

पञ्चकालक्रियायुक्तं पञ्चयज्ञसमन्वितम् मुद्रामण्डलकुण्डज्ञं मण्डलार्चनतत्परम्। ६ व्रतोपवासनिरतं दयाशीलगुणान्वितम् सर्वपापविनिर्मुक्तं सर्वदोषविवर्जितम्। 19

कर्षणादिक्रियादक्ष नित्यस्नानक्रियापरम् पवित्रकर्मकुशलं प्रतिष्ठाकर्मलंपटस्। V [2]

१० आनरुद्धसाहताया

उत्सवादिक्रियादक्षं सहस्रकलशे क्षमम् द्वादश्याराधनपरं द्वादशाक्षरचिन्तकम् । ९

स्वतन्त्रकर्मकुशलं योगाग्निनिरतं शुचिम् शङ्कचकाङ्गितभुजं धृतपंचाङ्गभूषणम्। १०

चिदचिदीश्वरतत्वज्ञं मन्त्रयन्त्रक्रियापरम् शिल्पशास्त्रविचारजञं शिल्पनिर्माणकोविदम्। ११

स्मितपूर्वाभिभाषं च गुरुपूजापरान्वितम् स्वदारनिरतं भोगसुखिनं पुत्रसंयुतम्। १२

क्षयकुष्ठा दिरहितम नाचार वि वर्जितम् समयाचारसंयुक्त जितकोधं जितेन्द्रियम्। १३

सर्वभूतदयायुक्तं कल्याणावयवान्वितम् कल्याणकर्मसंयुक्त काममोहविवर्जितम्। १४

सालग्रामार्चनपरं गीतनृत्तविशारदम् वाद्यवादनवर्गजञं तालवर्गविशारदम्। १५

एभिर्गुगैस्समायुक्तमाचार्यं वरयेतसुधीः शिष्य स्सर्वगुणोपेत स्पत्यवादी दयापरः। १६

विनयादिगुणैर्युक्त: धर्मश्रुतिपरायणः ब्राह्मण: क्षत्रियशचैव वैश्यशूद्रौ तथापरौ। १७

तृतीयोऽध्यायः ११

ब्रह्मचारी गृहस्थश्र वानप्रस्थोडथ भिक्षुकः एतच्छास्त्रोक्तमार्गेण दीक्षयेत्प्रथमं द्विजः । १८

इति श्रीपाश्चरात्रे अनिरुद्धसंहितायां आचार्यलक्षण नाम तृतीयोऽध्यायः

अथ चतुर्थोऽध्यायः

श्रीभगवान् - दीक्षाविधिमथो वक्ष्ये समासान्मुनिपुङ्गव उत्तरायणकाले तु दीक्षाकर्म समाचरेत्।

शुभवारे शुभदिने शिष्यस्याथगुणान्विते यदा शिष्यमनः ग्रीतं तदा कालमुदाहृतम्। २

शुककपक्षे विशेषेण द्वादश्यामषि दीक्षयेत् दीयते ज्ञानमेवेह क्षीयते पापसंचयः । ३

दीयते क्षीयते चैव ततो दीक्षाऽमिधीयते दीक्षा च द्विविधा प्रोक्ता शास्त्रं मंत्रमिति द्विधा। ४

प्रथमं शास्त्रदीक्षां च श्रृणु ब्रह्मन् महामुने शास्त्रपारंगतं विप्रं पूर्वोक्तगुणसंयुतम्। ५

१२

गुरुमभ्यर्चयेच्छिष्य: शास्त्रविन्निरतं सुनिम् आचार्यवरणं पूर्व द्रव्योपादानमेव च। ६

नेत्र कौतुकबन्धश्च शास्त्रपीठाधिवासनम्। ७ कुम्भमण्डलवह्निस्थदेवपूजापुरस्सरम् द्वारार्चनं पुरा कृत्वा प्रातस्नानमनन्तरम्। ऊर्ध्वपुण्ड विधानं च ज्ञापयेत् तनत्रपारगः शङ्चक्राङ्गितं कृत्वा द्वारादियजनं परम्। ९

त्रिस्थानाभ्यर्चनञ्चैव नेत्रबन्धमनन्तरम् शास्त्रपीठार्चनं कृत्वा शास्त्रं संज्ञापयेत्सुधीः। १० नेत्रवस्त्रं विमुच्याथ आचार्यवरपूजनम् एतत्कर्म मया ओ्रोक्तं तन्त्रेऽस्मिन् मुनिपुङ्गच। ११ दीक्षाङ्कुरार्पणं वक्ष्ये अवधारय सांप्रतम् सपमे पश्चमे वापि तृतीयेऽहनि वापयेत्। १२ कर्मारम्भदिनात्पूर्व प्रवृत्ते तु निशामुखे मृद्हं पूर्वतः कृत्वा मण्डपालंकृतिं चरेत्। १३ पालिका द्वादशवराः मृदा संपूर्य देशिक: त्रीहीनास्तीर्यचैतासु तन्मध्ये पालिकां न्यसेद्। १४

चतुर्थोध्यायः १३

तत्पूर्वे बीजपात्रं तु पश्चिमे कुम्भकं न्यसेत् द्वारपूजां ततः कृत्वा पुण्याहमपि वाचयेत्। १५ कुम्भे संपूजयेत्पश्चात् सोममन्त्रेण मन्त्रवित् पात्राण्यभ्यर्चयेत्पश्चात् ब्रह्माविष्णुशिवात्मकानू। १६ बीजपात्रे तथा सोमं होममन्व्रेण होमयेत् तिलं मुद्धं यवं माषं सर्षपं शालिमेव च। १७ निष्यावं च प्रियङ्गुं वा वीजाष्टकमुदाहृतम् बीजपात्रं ततः कुर्यात् तत्तन्मन्त्रेण साधकः। १८ बलिं कृत्वा तु परितो रक्षां कुर्यादतंन्द्रितः यावत्कर्मदिनान्तं च पूजनं सम्यगाचरेत् १९ चतुस्थानमर्चनं कुर्यात् द्वारपूजापुरस्सरम् प्राशयेत्पश्चगव्यं च विष्णुपादोदकं तथा। २०

पुण्याहं वाचयित्वा तु कौतुकं बन्धयेत्सुधीः यःत्रमण्डलगं वापि नारायणकसंज्ञकम्। २१

वासुदेवाख्य यन्त्रं वा विष्णुयन्त्रमथापि वा केवलं मण्डलं वापि तंत्रकान्तारशोभितम्। २२

दिव्यमन्त्रोदितं वापि मण्डलं कारयेद्ुधः नेत्रंबन्धं ततः कृत्वा प्राणायामत्रयं चरेत्। २३

१४ अनिरुद्धसंहितायां

तच्वन्यासं ततः कृत्वा मातृकान्यासमाचरेत् मूलमन्त्रान्तरन्यासं माय.सूत्रं च बन्धवेत्। २४

शास्त्रपीठं समभ्यर्च्य शयने सन्निवेशयेत् स्थापयेद्वाससा पश्चात् बलिं दत्वा समन्ततः। २५

जागरेण नयेद्रात्रिं प्रातः स्तुत्वा जनार्दनम् मायासूत्रं ततश्छित्वा शरावेषु विनिक्षिपेत्। २६

नेत्रबन्धं विसृज्याथ स्नापयेद्वा सशिष्यकम् अलंकृत्य यथा न्यायं मण्डपे सन्निवेशयेत्। २७

स्वस्थाने तु समासीनो द्वारादियजनं चरेत् कुम्भमभ्यर्चयेद्विद्वान् मण्डलं तदनन्तरम्। २८

होमकार्यं ततः कृत्वा शास्त्रपीठार्चन चरेत् प्राणायामादिकं कृत्वा मन्त्रन्यासपुरस्सरम्। २९

शिष्यमानीय पाश्वे तु समासीनं तदन्तिके। शात्रपीठं समानीस बोधयामास देशिक:। ३०

संहितानाभशेषानामाद्यन्तं वापि बोधयेत् एतत्तन्त्रमथोवापि यथाकार्यानुरूपतः । ३१

अचार्य पूजयेत् पश्चाद्वस््होमाङ्गुलीयकैः गोभूहिरण्यरत्नादैर्यथा वित्तानुरूपतः। ३२

चतुर्थाऽध्यायः १५

शास्त्रदीक्षा मया प्रोक्ता तन्त्रदीक्षा तथैव च ब्राह्मणस्य विशेषेण विधिरेषा प्रकीर्तिता। ३३

क्षत्रियस्यादिशद्रान्तं शास्त्रदीक्षा न विद्यते केवलं यन्त्र मन्त्रेण बोधयेद्देशिकोत्तम:। ३४

मुद्रामात्रमथोवापि मन्त्रयन्त्रमथापि वा।।

इति श्रीपाश्चरात्रे महोपनिषादि अनिरुद्धसंहितायां शास्त्रदीक्षाविधिनाम चतुर्थोऽध्यायः

अथ पञ्चमोऽध्यायः भगवान्- विष्णुयन्त्रमथो वक्ष्ये शृणुष्व मुनिषुङ्गव पुण्यक्षेत्रे विशेषेण देवतायतनेषु च। १

पर्वताग्रे नदीतीरे गोष्ठे शुद्धगृहेपि वा मण्डपं कारयेद्ीमान् षोडशस्तम्भसंयुतम्। २

एप्तमण्डपमध्ये वा वेदिं कृत्वा प्रमाणतः गोमयालेपनं कृत्वा तन्मध्ये यन्त्रमालिखेत। ३ तालमानप्रमाणेन ग्रणवं पूर्वमालिखेत्· षट्कोणं तद्वहिःकल्प्य ब्रहिर्वृत्तसमन्वितम्। ४

१६ अनिरुद्धसंहितायां

अर्धाङगुलप्रमाणेन वृत्तमालिख्य पूर्यवत् चतुरङ्गुलमानेन वृत्तमुलिख्य साधक:। ५

तस्मिन्नेव विशेषेण अष्टपत्रं समालिखेत् त-मानेन बहिःकुर्यादष्टकोणं समालिखेत्। ६

अन्तःकोघेषु षडवर्ण बहिःकोणेष्टवर्णकम् तद्वहिः केसरं ग्रोक्तं तद्वहिष्पोडशच्छदम्। ७

द्वादशाश्रं वहिःकुर्यात् द्वादशाक्षरमालिखेत् केसरं च तथा कुर्याद्वात्रिंशच्छदमालिखेद्। ८

पत्राच्छतगुणं विप्र केसरं संप्रकीर्तितम् चक्रं तु तद्वहिः कुर्यान्नाभ्यरंनेमि संयुतम्। ९

एकाङ्कुल प्रमाणेन नाभिनेमिं समालिखेत् चतुरङ्गुलमानेन अरक्षेत्रं परिकीर्तितम्। १० चतुर्विशत्यरं कुर्यात्तदेकाङ्गुलमानतः बहिःवीठादिकान् कल्प्य केवलाश्र मथापि वा । ११ षोडशाब्जे स्वरान् लिख्य वर्ण वक्ष्ये समासतः नृसिंहानुष्टुभश्चैव द्वात्रिंशत्पत्रकं लिखेत्। १२

रेखास्सर्वाः सिताः प्रोक्ताः षीतवर्णेनचान्तरम् षट्कोणं रक्तवर्णेन वर्णकें सितकँभवेत्। १३

पञ्चमोऽध्यायः १७

कोणान्तरालमसितं केसरं पाण्डुरक्तकम् अष्टपत्रं सित कुर्यात् कृष्णं चैवान्तरालकम्। १४

बहिःकोणाष्टकं पीतँ मध्यमं श्यामलं भवेत् तद्धहिः केसरं विद्यात् रक्तवर्णेन पूरितम्। १५ पाण्डुरक्तनिभेनैव षोडशाब्जं प्रपूरयेत् अन्तरं नीलवर्णेन बहिःकोणं तु पीतकम्। १६

अन्तर श्यामवर्णेन बहिःकेसरकं सितम् असितं चान्तरं कुर्यात् तत्पत्रं रक्तसन्निभम्। १७ हेमाभं नाभिभूभागमरं वै कृष्णवर्णकम् अन्तरालं तु पीतं स्यात् तन्नेमित्वसितँ भवेत्। १८ पीठान्तरन्तु रक्तं स्यात्पीठादित्युत्तरं श्रृणु यन्त्रबाह्ये विशेषेण त्रिंशद्विंशतिरेव वा। १९

सप्तकं पश्चकं वापि विस्तारं संप्रकीर्तितम् पीठं वीथीं च द्वारश्च क्रमाद्बुध्या विलेपयेत्। २० सितरक्तादिपीतेन निक्षिपे व्वत्ययेन तु परभागविभागेन यथाशोभानुरूपतः । २१

पीठादिरहितं वापि पश्चरेखां बहिर्लिखेत् पञ्चवर्णक्रमाद्विप्र रेखायाः त्रित्रिवर्णकम्। २२ [3]

अनिरुद्संहिताया

प्रणवाद्धि विशेषेण विष्णुमभ्यर्चयेत्सुधीः अक्षराणि च सर्वाणि स्वस्थाने तु समर्चयेत्। २३

पाशाङ्कुशेन संयुक्तं नेभिमभ्यर्चयेत्सुधीः पीठगात्रककोणे तु धर्मादीन् परिपूजयेत्। २४

अनन्तं वीथिभागे तु द्वारे चण्डादिकान् न्यसेत् इति सभ्यक् समाख्यातँ विष्णुयन्त्रं महामुने। २५ भृगु :- नारायणाख्ययन्त्रस्य विधिं ब्रूहि जगत्प्रभो।। श्रीभगवान्- प्रणवं पूर्ववत्कृत्वा लिख्यमष्टदलान्तरम् पूर्वादि सर्वकोणेषु अष्टाक्षरकमालिखेत्। २६

तद्हिः केसरं वृत्तं बहिर्वृत्तं तु पङ्कजम् अष्टपत्रं लिखेत्स्यक् बहिश्वक्र प्रकल्पयेत्। २७

अष्टपत्रस्य मध्ये तु नृसिंहाष्टाक्षरं लिखेत् नाभि नेभिसमायुक्तं पूर्ववच्चकरमालिखेत्। २८

अष्टाक्षरं पूर्ववच्चक्रं बहिर्द्वादशकोणकम् द्वादशाश्रं च तत्कोणे बहिःकेसरपङ्कजम्। २९

तत्पत्रं द्वादशं प्रोक्तं द्वादशाक्षरकं न्यसेत् तद्व हिष्पोडशाश्रं स्याद्रहिश्वक्रं प्रकल्पयेत्। ३०

पञ्चमोऽध्यायः १ ९

अरैष्योडशभिर्युक्तं नेमिनाभिसमन्वितम् पूर्ववत्यङ्गजं कुर्यात् चतुर्विशदलर्थुतम्। ३१

चतुर्विशदरैंर्डैक्तं बहिश्रकरं समालिखेत् द्वात्रिशज्ज्वालया युक्तं चतुरश्रं बहिर्भवेत्। ३२ पीठादि पूर्ववत्कल्प्य मरक्षेत्रं समाचरेत् सर्वान्तरालमसितं सर्वारेखामिता भवेत्। ३३

कर्णिकापीत वर्णेन अन्तरालं सित प्रभम् केसरं पीतवर्णेन पदम वै पाण्डरारुणम्। ३४ नाभिनेमिद्वयं पीतमरक्षेत्रं तु रक्तकम् पद्मपत्रसमाकारं कृष्णवर्णेन शोभितम्। ३५ केसर क्षेत्रमखिरं पाण्डुरक्त्ेन पूरितम् पाण्डुरक्तेन तत्त्रं बहिःकोगं तु पीतलम्। ३६

बहिश्र मातुलङ्गामं पीत कुङ्गमसन्निभम् तद्रहिःपत्रसंघंतु पीतरक्तेन मिश्रितम्। ३७

पत्रान्तरालं श्यामं च बहिश्रकरं तु पूर्ववत् इन्दीवरदलाकारँ नीलवर्णेन रख्जितम्। ३८

अ तरालं तु रक्तं स्याचकं पूर्ववदालिखेत् ज्वालामालां विशेषेण रक्तवर्णेन भूषयेत्। ३९

२० अनिरुद्धसंहित यां

बहिःपीठादिका: सर्वा: पूर्वमण्डलवद्भवेत् नारायणं यजेन्मध्ये स्वस्थाने मण्डलं न्यसेत्। ४० अरैके तु विशेषेण मूर्तीनभ्यर्चयेत् बुधः नारायणाख्यकं यन्त्रं दीक्षाकाले विनिक्षिपेत्। ४१ व्याधीनामुद्धवे विप्र प्रायश्चित्तादिके पुनः परचक्रप्रवेशे च कुहूदोषसमुद्धवे। ४२

... .. ... ४३ ग्रहदोषे च संपन्ने रक्षाकार्ये विशेषतः अनावृष्टिविधौ विप्र तथा स्नपनकर्मणि । ४४ श्रीभगवान्- वासुदेवाख्यकं यन्त्रं प्रवक्ष्यामि महामुने प्रणवं पूर्ववत् कृत्वा द्वादशाश्रं बहिःक्षिपेत्। ४५ केसराब्जं तथालिख्य कोणे मन्त्राक्षरं लिखेत् पत्रे द्वादशमूर्ति च बहिश्चकं समालिखेत्। ४६ नाभ्यरानेमिसंयुक्तं चतुर्वारं समालिखेत् चतुर्विशाश्रकं बाह्ये गायत्रीं च समालिखेत्। ४७ पूर्ववत्पङ्कजं कुर्याच्चतुर्विशद्दलं लिखेत् चक्रन्तु पूर्ववत्कुर्यात् चतुरविशारकैर्युतम्। ४८

पञ्चमोऽध्यायः २१

द्वात्रिंशत्कोणकं बाह्ये नृसिंहानुष्ठमं लिखेत् तद्राहे पङ्कजं कुर्यात् द्वात्रिंशत्पत्रसंयुतम्। ४९

बहिश्रक्रं तथा कुर्या्यात्रिंशदरकैर्युतम् पाशाङ्कुशौ नेमिभागे बहिर्ज्वालां समालिखेद्। चतुष्षष्टिकमेणैव तदर्ध वापि कल्पयेत् चतुरश्रं तु तद्धाहे पीठादीन् पूर्ववल्लिखेत् ५१ पद्मपत्रारकं पूर्वे मध्यमे मातुलुङ्गचत् अपरे तु विशेषेण परश्चारश्रसंपरम्?। ५२

रेखागणं तथा पूर्वमन्तरालं तथा भवेत् कर्णिका पीतवर्णेन कोणं वै शुक्रवर्णकम्। ५३ नाभिनेमिदयं श्याममरक्षेत्रं सितं भवेत् अरं वै पीतवर्णेन बहिः कोणं तु रक्तकम्। ५४ केसरक्षेत्रकं सर्वं रक्तपीतेन पूरितम् पत्रंतु पाण्डुरक्तेन नेमि नाभि सित भवेत्। ५५

अरंतु कृष्णवर्ण स्यादन्तरालं तु पीतकम् बहिःकोणं तुपीतं स्यादन्तरालंतु कृष्णकम्। ५६ बहिःपत्रं तथारक्तं नाभि नेमि सित भवेत् अरंतु कर्बुरं विद्यात् ज्वालासंघंतु रक्तकम्। ५७

२२ अनिरुद्धसंहितायां

पीठादि पूर्ववत्रोक्तमक्षरंतु सितं भवेत् इति सम्यक् समाख्यातं महायन्त्रं महामुने। ५८ यः पूजये महायन्त्रं स याति परमं पदम् सोडतुलां थियमामोति कोटियज्ञफलं भवेत। ५९ सर्वपापविनिर्मुक्त: सर्वदानफलं लभेद्॥। इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां यन्त्रविधानं नाम पञ्चमोऽध्यायः

अथ षष्ठोऽध्यायः श्रीभगवान्- मण्डलानां विधिं वक्ष्ये समासादवधारय चतुरश्रीकृतं क्षेत्रं त्रिंशधा विभजेच्च तत्। १ अंशकानां भवेदत्र नवानां शतकंभवेत् तन्मध्ये दशपङ्त्तयातु पद्मक्षेत्रं प्रजायते। २ क्षेत्रद्वादशभागैकं व्यवधानं प्रकल्पयेत् व्यवधानं त्रिधा कृत्वा व्योमवृत्तं तथाभवेत्। ३ चतुर्धा विभजेत् शेषं प्रथमं कर्णिकापदम् द्वितीयं केसरं परोक्त तृतीयञ्च चतुर्थकम्। ४

षष्ठोऽध्यायः २३

चतुर्थैकांशमानेन दलाग्रं संप्रकल्पयेत् शिष्टेनांशगणेनैव पत्रमें कं प्रकल्पयेत्। पत्रान्तरालकं सर्व कनिष्ठाङ्गलिमानकम् पत्रमध्ये त्रिरेखाञ्च पञ्चरेखां तथैव च। ६

यवमात्रोन्नतं कुर्यात् पत्रमूलं तदानयेत् पत्राग्रं पृथुतां याति अथवा केसरांशकम्। ७

कर्णिकाग्रांशमानं वा इच्छया परिकल्पयेत् यन्त्रकोच्चं पत्रमानं केसरं पत्रकांशकम्। एवंतु पङ्कजं कृत्वा व्योमवृत्तं बहिर्भ्रमेत् व्योमवृत्ताद्वहिर्वृत्तं चतुरश्रं प्रकल्पयेत्। ९

शेषं पडि्क्तपदेनैव पीठादि परिशोधयेत् एवं पड्त्त्या भवेत्पीठं चतुर्दिक्षु द्विकं ब्रजेत् १०

विदिक्षुचैव त्रिपदं द्विपद त्वन्तरव्येत् उपपीठं चतुःपड्त्तया कल्पयेत्पीठमुत्तमम्। ११ मध्ये द्वादशकेनैव गात्रकं परिकल्पयेत् तत्पूर्वापरवृत्तिभ्यां द्वितयं द्वितयं भवेत्। १२

मध्यपड़ि्क्तद्येनैव अष्टकं परिमार्जयेत् एकीकृंत्य ततस्सर्वानष्टकं तस्य पाश्वयोः १३

३४ अनिरुद्धसंहितायां

त्रीणि त्रीणि तथाद्यन्ते मध्ये पडि्क्तदये द्वयम् तत्पदेचाष्टकं मृज्य मध्येचैव त्रयंत्रयम्। १४

एवमाद्यन्तपड़िक्तभ्या मेकीकृत्य परामृजेत् पद्मक्षेत्रस्य बाह्ये तु पञ्चकं परिमार्जयेत्। १५ शेषंतु कोष्ठकं प्रोक्तं द्विपदेनैव वीथिकाम् गात्रकाख्य प्रदेशेतु शङ्घादीन् परिकल्पयेत्। १६

शङ्ं चक्रं गदां पद्म दिक्क्रमेण समालिखेत् मुसलं न दकश्चैव शार्ङ्ग च वनमालिकाम्। १७ आग्नेयादीशकोणान्तं विन्यसेत्परितःक्रमात् शिषटं पड्िकक्रमेगैव द्वारादि परिकल्पयेत्। १८

द्विचतुष्कक्रमेणैव द्वारंतु परिशोधयेत् शोमं नवपदेनैव उपद्वारंतु द्वारवत्। १९

षद्पदैः सूक्ष्मशोभञ्च शिष्टकोणकम्? बहिः पङ्त्तयंशमानेन रेखात्रयमथाचरेत्। २०

उपद्वारे विशेषेण मङ्गलाष्टकमालिखेत् रजसा पूरयेत्पश्चात् शुद्धेन विविधेन च। २१

कर्णिकां कनकाभेन केसरं शोणितप्रभम् दलजालं सितं प्रोक्तं कृष्णं चैवान्तरं परम्। २२

पष्टोऽध्यायः २५

व्योमवृत्तं तथा कुर्यात् बाह्यं चारुण प्रभम् पीठकोणं सितं कुर्यात् गात्रं श्यामनिभ भवेत्। २३ गात्रकोणान्तरं रक्तं बहिर्गात्रं तु शोणितम् सितं कृष्णं च पीतँ च क्रमाच्छेषत्रयं भवेत्। २४ शङ्ादीन् शुक्कवर्णेन विलिखेत्तस्य मध्यमे वीथीं मरकताभेन द्वारं शुक्लेन पूरयेत्। २५ पीतं रक्तं च कृष्णं च श्यामं शोभादिकान् क्रमात् सितं रक्तं तथा कृष्णं रेखात्रयमनुत्तमम्। २६ श्रीभगवान् - इष्टसिद्धिप्रदंनाम मण्डलश्चावधारय इष्टसिद्धयर्चनाच्वैव इष्टसिद्धिमवाप्तुयात्। चतुरश्रं पुरा कृत्वा बाहुहस्तप्रमाणतः चत्वारिंशत्पदं कृत्वा क्षेत्रमध्यं विशेषतः। २८

अंशकानां भवेद्यत्र सहस्रं षट्शताधिकम् इष्टसिद्धयर्चनाचैव सहसत्रं पद्शताधिकम्। २९ मध्ये दशपदं विप्र पङ्कजं पूर्ववल्लिखेत् पीठंतु पूर्ववत्कृत्वा बहिपंत्त्या तु वीधिकां। ३०

तद्वहिः पञ्च पंत्या तु गात्रागारं तु शोधयेत् मध्यपंक्तित्रयेणैव मध्ये कोणाष्टकं सृजेत्। ३१ [+]

२६ अनिरुद्वसंहितायां

पूर्वापरे चतुर्थ स्यात् मध्ये चैव चतुप्पदम् एवमट्टकसंयुक्तमेकीकृत्य विलेपयेत्। ३२

अष्टादशपदेनैव प्रादक्षिण्यं परामृजेत् कोणमध्यप्रदेशे तु पश्चकोटं परामृजेत्। ३३

वहिष्पोडशकोष्ठेन परादक्षिण्येन लेपयेत् शेपकोछ्ठगणं सर्वमेकीकृत्य विलेपयेत। ३४

एकपंत्या भवेद्ीथी शिष्टपंक्ति क्रमं शृणु पंक्तित्रयेण विश्रेन्द्र अन्तर्द्वारादिकान् मृजेत्। ३५

पूर्वपंक्ति इये नैव नवेत् शो भोपशोभितम् सूक्ष्मशोभकच्व चतु:कोणपारशर्वे परामृजेत। ३६ कोणसार्धद्वितीये तु एकमेव पदं सृजेत एकपंत्या भवेद्ीथी प्रादक्षिण्येन शोधयेत्। ३७

तद्वहिःपदपंत्तया तु वीधिकां परिकल्पयेत् शिष्टं पंक्तित्रयेणैव पूर्ववत् द्वारवीथिकां। ३८

द्वारशोभ सुपद्वार सुपशोभं च सूक्ष्मकम पूर्ववत्कल्पयित्वा तु कोणदेशेषु पूर्ववत्। ३९

शिष्टपड्त्तया बहिर्वीथीं पूर्ववत्परितो मृजेत् वही रेखात्रयं कुर्यात् पञ्चकं वापि केवलम्। ४०

षष्टोऽथ्यायः २७

एवंकृत्वा विधानेन रजःपात्रविधिं भृणु सपीठपङ्कजं विप्र पूर्ववत्परियोजयेत्। ४१ वीधिकां षट्पदाभेन गात्रमध्यं तु पीतलम् बहिः प्रदक्षिणं श्यामं कोणभूमिं तथैव च। ४२ कोणगात्रान्तरालं तु रक्तवर्णेन पूरयेत् बहिर्वीथीं सितेनैव अन्तर्वीथीं तु श्यामलाम्। ४३ सितादिवर्णभेदेन क्रमात्कुर्याच्चतुष्टयम् कोणान्तस्थ पदद्वंद्वं रक्तं कृष्ण सितं क्रमात्। ४४

बहिरवीथीं तु पीतेन तद्वाहं रक्त्तमेव च सितादिपञ्चवर्णेन पञ्चकं परिपूरयेत् । ४५

तथा कोणदूयं त्रिप्र सितं श्यामं प्रकीर्तितम् रेखात्रयं तथा कुर्यात् पञ्चकं पञ्चवर्णकम्। ४६ देवतानामथो वक्ष्ये स्थानं तु मुनिपुङ्गच कर्णिकाग्रे तु संपूज्य अङ्गोपाङ्गं च पत्रके। ४७

गुणत्रयं केसरेषु मण्डलं तु त्रयं तथा पीठदिक्ष्वष्टके विप्र दिक्पतीन् परिपूजयेत्। ४८

गात्रमध्ये विशेषेण शङ्गादीन् परिपूजयेत् अन्तराले ऋगादींश्र वेदादीन् कोणमध्यमे। ४९

२८ अनिरुद्धसंहितायां

वीथिकासु च सर्वासु अनन्तादीन् प्रपूजयेत् अनन्नो वासुकिश्वैव शङ्प।लस्तथैव च। ५०

उर्ध्वद्वारादिके सर्वे आदित्यादीन् प्रपूजयेत् त्वश्ट विष्णु् पूषा च गरुडश्च तथैव च। ५१

कोणेषु वैघ्नं संपूज्य कुमुदादीन् तथान्तरे बहिर्द्वरेषु विश्रेन्द्र सत्यादीन् परिपूजयेत्। ५२ सत्यः सुपर्णस्तार्ष्यश्र गरुडश्च तथैव च शोभोपशोभद्वारेषु पद्मचक्रगदादिकान्। ५३

कोणेष्वपि च सवेषु अग्न्यादि परिपूजयेत अग्निश्च पावकाश्चैव चित्रभानुर्विभावसुः। ५४ रेखात्रयेषु विश्रेन्द्र सुदर्शनादिपूजितम् परिस्तरेषु दर्भेषु चण्डादीन् परिपूजयेत्। ५५

भृगु :- मण्डलार्चनकालं किं वदख वदतां वर श्रीभगवान्- दीक्षायामुत्सवे चैव स्नपने च फलोत्सवे। ५६ दमनारोपणे चैव तथा पुष्यमहोत्सवे।। पवित्रोत्सवे विरेषे जयन्त्यां च तथैव च कृत्तिकोत्सवकाले तु ग्रहणे सोमसूर्ययोः। ५७

पषोऽध्यायः २१

विषुवे चायने चैव द्वादश्यां तु विशेषतः प्रायश्वित्तेतु सर्वेषु वसन्तोत्सव एव च। मण्डलाराधनं कुर्यादन्यथा दोषक्द्भ्वेत् मण्डलाराधनं श्रेष्ठं जघन्यं बिम्बपूजनम्। ५९ कुम्भमण्डलविम्बाग्नौ पूजनं चोत्तमं भवेत् उत्तमाराधनेनैव सर्वदोषक्षयं गतम्। ६० सर्वपापहरं पुंसां राजराष्ट्रविवर्धनम् चतुःस्थानार्चनाहीनं कर्म निष्फलतां नयेत्। ६१ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चतुःस्थानार्चनं यजेत् चतुःस्थानमुत्तमं च त्रिस्थानं मध्यमं भवेत्। ६२ द्विस्थानमधमं चैव एकमाभासकँ परम् एकं तु बिम्बकं प्रोक्तं द्विस्थानं बिम्बपावकम। ६३ त्रिस्थानं कुम्भसंयुक्त चतुःस्थानं तु मण्डलम् कुम्भमण्डलवह्विस्थं पश्चिमाभिमुखं यजेत्। ६४ देवं नारायणं विप्र अन्यथादोषकृद्ध्धवेत् तत्रस्था देवताः सर्वाः पश्चिमाभिमुखं यजेत्। ६५ वरुणादिनिऋत्यन्तं पूजयेत् सर्वदेवतान् देवतान्विना वित्र द्वार्स्थदेवान्विना भवेत्। ६६ इति श्रीपाश्चरात्रे महोपतषिदि अनिरुद्धसंहितारयां यन्त्रविधानं नाम पष्ठोऽध्यायः

अथ सप्तमोऽध्यायः भृगु :- चक्राब्जमण्डल कीटकू वदख परमश्वर भगवान्- चक्राब्जमण्डलं वक्ष्ये विस्तरेणावधारय। १

सूत्रपातविधिं चैव मानवृद्धिं तथैव च रजसा पूरणं चैव चक्रपूजाफलं तथा। २ मण्डपं पूर्ववत्कृत्वा अलंकृत्य विधानतः तन्मध्ये वेदिकं कृत्वा पञ्चहस्तप्रमाणतः । ३

दढासमंतथाकारं प्रागुत्तरत .... .... दर्पणसन्निमम्। .... ४

चतुरङ्गलकां कृत्वा आधारब्यङ्गलं भवेत् कुम्भवेदिं विशेषेण हस्तमानसमुच्छिताम्। ५

विस्तारं तु विशेषेण चतुर्हस्तं त्रिहस्तकम् पैश्चहस्तमथैवापि आधारं तु त्रियंगुलं। ६

विस्तारायामसदृशा होमवेदिस्तथा भवेत् अथवा तालविस्तार मुन्नतं तु त्रियङ्गलम्। ७

सप्तमोऽध्यायः ३१

वेदिमध्ये लिखेद्विद्वान् मण्डलं चक्रसंज्ञकम् चक्रं त्रिविधमुद्दिष्टमुत्तमाधममध्यमम् । ८

वक्ष्यामि चोत्तमं प्रोक्तं समासादवधारय अक्षक्षेत्रे लिखेत् पद्मं पूर्ववत्तालमानतः। वृत्तात्संजायते सर्वं वृत्तमध्यात्प्रजायते पद्मबाह्ये नाभिनेमि एकधा वा द्विधा त्रिधा। १० अरक्षेत्रं तु तद्वाहे बहिर्नेमिस्तु पूर्ववत् चतुरङ्गुलमानेन नाभिनेमि: प्रकीर्तितः। ११ षडङ्गुलप्रमाणेन अरक्षेत्रं प्रकीर्तितम् अरत्निभागकं सूत्रं स्थापयेत् द्वयपार्श्वयोः। १२ व्वंशमानेन सूत्रेण भ्रामयेन्मन्त्रवित्तमः अपरे तु तथाध: कुर्यान्मातुलुङ्गाकृतिर्भवेत्। १३ नेमिक्षेत्राद्वहिर्वीथ्यां पत्रवल्लीं लिखेद्ुधः त्रयङ्गुलं वल्लिमानं स्ात् बाह्यनेमि त्रियङ्गलम्। १४ अरक्षेत्रं बहिःकार्यं षोडशाङ्गलमानतः अरस्थाने लिखेत् चक्रं द्वादशं षोडशं तुवा। १५ चतुर्दशाङ्गुलं चक्रं चतुरङ्गेन भूषितम् अक्षं नाभिररं नेमिश्रतुरङ्गमिति स्मृतम्। १६

३२ अनिरुद्धसंहतायां

अक्षमङ्गलक प्रोक्तं नाभिनेमी तथैव च चतुरङ्गलमानं तु अरक्षेत्रं प्रजायते। १७

तदरं वृत्तसंकाशमश्राकारमथापि वा अब्जपत्रसमाकारमिन्दीवरदल =छदम्। १८

अर्धचन्द्रसमाकारं द्विजाण्डसदृशं तुवा एवं द्वादशचक्रस्य अरक्षेत्रे विशेषतः। १९ तद्वहिरनेंमिभूभागं वल्लिक्षेत्रंतु पूर्ववत् बहिर्नाभि तथा कुर्यात् अरक्षेत्रं तथा भवेत्। २० तदरं पूर्ववत्कुर्यान्मानं पूर्ववदिष्यते नेमिक्षेत्रं बहिः कुर्यात् प्रधयश्चबहि स्तथा। २१

द्विधावृत्तं बीथिसंघं व्योमवृत्तं बहिर्भवेत् चतुरश्रं ततः कुर्यात् पीठादीन् पूर्ववलिखेत्। २२ रजसा पूरयेत् पशचात् द्विविधेनोज्बलेन च पझ्मंतु पूर्ववद्विप्र नाभि नेमि तु पीतलम्। २३ अरक्षेत्रं तु रक्तं स्यादरं वै कृष्णसन्निभम् पत्रवल्लींतु शुक्लेन नाभिनेमि तु श्यामलम्। २४ एकद्वारकृतंचैव अरांते च प्रकल्पयेत् इन्दीवरमातुलुङ्ग पद्मपत्र थवोदरम्। २५

सप्मोऽध्यायः ३३

पिप्पलोदरकश्वैव परशुं वज्रसन्निभम् चतुरश्रं च वृत्तं च अर्धचन्द्रं च कूर्परम्। २६

शंङ् चक्रं द्वादशैते पूर्वादीनन्तु देशिक: अक्षंतु पीतलं प्रोक्तं सर्वचक्रेवु संमतम्। २७

नाभिनेमिररक्षेत्रं वर्णभेदैः अपूरयेत् यथाशोभानुरूपेण पूरयेन् यथारुचि। २८

पूर्ववत्पत्रवल्लींतु नाभिनेमिसितं भवेत् अरसंघं तु कृष्णेन अन्तरालं तु पीतलम्। २९

प्रधिसंघं विशेषेण नानावर्ग: प्रपूरयेत् व्योमवृत्तं तथा कृष्णं पिठादीन् पूर्ववच्चरेत्। ३० रेखात्रयँ विशेषेण सितं रक्त च कृष्णकम् अन्तःपीठं विशेषेण पाण्डुरक्तेन पूरयेत्। चऋत्रयसमायुक्त मुत्तमं परिकीर्तितम् चक्रद्वयसमायुक्तं मध्यमं परिचक्षते। ३२

एकमप्यधमं प्रोक्तमित्येतत् त्रिविधं भवेत् चक्रमध्ये यजेदेवं नारायणमनामयय्। ३३

दलेषु वासुदेवादीन् सोमं व्यो्नि प्रपूजयेत् नाभिक्षेत्रे यजेच्छ्रीच्च नेमिक्षेत्रे सरखतीम्। ३४ [5]

४ अनिरुद्धसंहितारयां

अरक्षेत्रे जयाश्चैव अरे मूर्ति समायजेत् अरक्षेत्रे तथाङ्गेवु द्वादश्ञादित्यकान् यजेत। ३५ बाहयारे तु विशेषेण केशवादीनप्रपूजयेत् प्रधिक्षेत्रे विशेषेण समुद्रादींश्च पूजयेत्। ३६ पीठादिके यथापूर्व पूजयेदि-द्रपावकौ अनेकोपचारकैर्दापि द्वात्रिंशद्धिरथापि वा। ३७ पोडशै र्वा विशेषेण प्रोक्षणं स्नानमाचरेत् यश्चक्रे पूजयेदरिद्वान् सोति तत्पद माप्नुयात्। ३८ अर्थार्थी चार्थमाझ्ोति जयार्थी जयमाप्नुयात् कामार्थी काममामोति पुत्रार्थी पुत्रमाच्तुयात्। ३९ अश्वमेधाष्टकं पुण्यं प्राप्तुयाच्चक्रपूजनात् प्राजापत्यशतं चैव गोसहस्त्रफलं तथा। ४० पवित्रारोपणे चैव तथा स्नपन कर्मणि प्रायश्वित्तेषु सर्वेषु दुर्निनित्तादिकेषु च। ४१ नृपरोगादिगे प्राप्ते शत्रुभि: परिपीडने अनावृष्टयादिके प्राप्ते चक्राब्जे संयजेद्विभुम्। ५०

इति श्रीपाश्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां चक्राब्जमण्डलं नाम सप्तमोऽध्यायः

अथ अष्टमोऽध्यायः

भगवान्- कुण्डानां लक्षणं वक्ष्ये भृणु गुहं महामुने वृत्तात्संजायते सर्वं वृत्तं मध्यात्प्रजायते। १ मण्डलस्येशकोणे तु कुम्भवेदिं प्रकल्पयेत् तस्य पावकदिग्भागे कुण्डवेदिं प्रकल्पयेत्। २

दण्डके तु विशेषेण कुम्भवेदिं तु पूर्वके मण्डलं मध्यमे भागे पश्चिमे कुम्भसंजकम्। ३ सौम्यालाभे तदा विप्र दक्षिणादि प्रकल्पयेत् विम्बंतु पश्रिमे भागे सर्वत्रैव निवेशयेत्। ४

दक्षिणायान्तके विप्र उत्तरे विम्वसंस्थितं योनिनाभिसमायुक्त मब्जमेखलकै र्युतम्। ५ षण्णवत्यङ्गरं मानं सर्वकुण्डमकण्टकम् अश्रं चायं तथा वृत्तं शङ्ध चक्रं च पङ्गजम्। ६ त्र्यश्रं पश्चाश्रमुदितं षडश्रं सप्तकोणकम अष्टाश्रं च नवाश्रं च गदा योनिमतःपरम् । ७

एवं चतुर्दशं कुप्डं तन्त्रेऽस्मिन् परमेष्ठिना कुण्डमण्डलवेद्यार्धमानं सुष्ठचङ्गलं भवेत्। ८

३६ अनिरुद्धसंहित यां

त्रिमुष्टिमात्रं तालं वा तद्वयं हस्तमिष्यते तद्वयं दण्डमित्युक्त तदयं धनुरुच्यते। ९

युग गोचर्मकश्चैव त मानं संप्रकीर्तितम् चतुरश्रस्य वृत्तस्य मानं मध्येन जायते। १०

तालमानेन सूत्रेण भ्रामयेन्मध्यसूत्रतः तद्वत्तपरिधे: पार्श्वे सूत्रमास्फालयेच्च तत्। ११

चतु:सूत्रप्रयोगेण चतुरश्रं प्रजायते अर्धमानेन सूत्रेण मध्यकण्ठेन पातयेत्। १२

चतुर्दि क्क्रमयोगेन चतुरश्रं प्रजायते चतुरश्रवशेनैव यद्वा वृत्तवशेन तु। १३ अन्यानि सर्वकुण्डानि तन्मानेन तु कारयेत् चतुरश्रं खनेदद्धमौ हस्तमानप्रमाणतः । १४

तालमानमथैवापि झङ्गलं नाभिमानकम् तद्धहिस्तालमानेन मेखलात्रितयं भवेत्। १५

चतुरङ्गलविस्तारपुन्नतं तावदेव तु योनिं प्रकल्पयेदूर्ध्वे पश्चिमे कुण्डमध्यमे। १६ चरतुश्रवशेनैव यद्वा वृत्तवशेन तु दशाङ्गलप्रमाणेन आयतं परिकीर्तितम्। १७

अष्टमोऽध्यायः ३७

विस्तारंतु विशेषेण दशभि: खण्डचन्द्रकम् पृष्ठपाश्वें लिखेद्वि प्र षट्चतु ईङ्गुलैर्युतम्। १८

अश्वत्थपत्रवत्कुर्यात् तननालं चतुरङ्गलम् त्रियङ्गुलं तु नहनं मुखे चैव षडड्गुलम् १९

मध्यमेखलमानं स्यात् सुषिरँ परिधेर्द्विज कुण्ड मध्ये लिखेत् पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम्। २०

मेखलस्योर्ध्यकोणेषु चक्र शङ्कादिकान् लिखेत् अङ्गलोन्नतमानेन मृद्धिरेव प्रकल्पयेत्। २१

मृदा संलेपयेत्पश्चात् गोमयेन विचक्षणः सुधाचूर्णैरलंकृत्य तालमानेन पीठकम्। २२

चतुरश्रमिदं ग्रोक्त चाप कुण्ड मथोच्यते पूर्ववृत्तप्रमाणेन तदर्ध देशिकोत्तमः। २३ तन्मानं भ्रामयेच्चार्ष सज्यं तद्यमानकम् यादग्विरधं भवेत् कुण्डं तादगेव तु मेखला। २४

योनिं कुण्डेषु सर्वेषु कल्पयेच्च द्विजोत्तम योनिकुण्डेन योनि: स्यात् पद्मकुण्डेन पङ्कजम्। २५

चापं षडडुलं प्रोक्तं सज्यं षटत्रिंशक सुने यद्वाङगुलवशेनैव सर्वकुण्डं प्रकल्पयेत्। २६

३८ अनिरुद्धसंहितायां

चतुर विशात्यङ्गलंचाग्रं चायं षष्टचङ्गलं भवेत् सज्यं षट्त्रिंशकं प्रोक्तं वृत्तार्ध पोडशाङ्ुलम्। २७ पद्मकुण्डं तदेव स्यात् चक्रकुण्डं तथैव च त्र्यश्रकुण्डं विशेषेण द्वात्रिंशदड्ुलं मुने। २८

द्वात्रिशद बुलं मानं पट्टायामं प्रकीर्तितम् दक्षिणोत्तरपाश्वे तु सूत्रमास्फालयेच्च तत्। २९

योनिकुण्डमथो वक्ष्ये चतुरश्र प्रजायते दशाङुलप्रमाणेन वायुनैऋतकोणयोः। ३०

कोणाग्रे स्थापयेत्सूत्रं भ्रामयेदर्धचन्द्रकम् अर्धचन्द्रशशिशृङ्गात् पूर्वमध्याच्च पातयेत्। ३१ दक्षिणोत्तरपाश्वें तु अग्रमश्तत्थपत्रवत् योनिवत् संनिवेशस्स्यान्न योनिं परिकल्पयेत्। ३२

अब्जकुण्डमथो वक्ष्ये पूर्वव, तमालिखेत् ऊर्ध्वमेखलय।मध्यमर्धाञ्चाष्यथमेखलां।? ३३ एवमष्टाङ्गलेनैव पद्मपत्रं प्रकल्पयेत् क्रमेण प्रणवं कुर्यात् बलिपीठाब्जपत्रवत्। ३४

अष्टपत्रमथो वापि द्वादशं वापि कारयेत् शङ्गकुण्डमथो वक्ष्ये पूर्वपश्चिमदीर्धकम्। ३५

अष्टमोऽध्यायः ३९

पूर्ववद्दत्तमालिख्य द्वादशाङलमानतः तद्ट त्तपरिधे:पूर्व अर्धच द्रं समालिखेत्। ३६ चतुरङ्गुलमानेन भ्रपझं परिकल्पयेत् अथ पश्चिमभागे तु शङ्गस्याग्रं प्रकल्पयेत्। ३७ अग्रं तु योनिवत्कुर्यात् तत् षडङ्गुलमानतः उत्तरे मेखलापार्श्ये किश्चिन्नाभि प्रकल्पयेत्। ३८

मेखलातितयं कुर्यात् तद्वदेव च दक्षिणम् चतुर्दिक्षु विशेषेण ज्वालां काश्चित्प्रकल्पयेत्। ३९

चक्रकुण्डमथो वक्ष्ये वृत्तं पूर्ववदालिखेत् नीचोर्ध्मेखलां मम्यक् व्वड्लेन प्रकल्पयेत्। ४० अष्टाङ्गुलेन तन्मध्ये अरक्षेत्रं प्रकल्पयेत् द्वादशाष्टादशं वापि द्विजाण्डसदशं भवेत्। ४१

अक्षंतु कुण्ड मध्यं स्यान्नाभिर्नेमि्द्विमेखला चतुर्ज्वालां प्रकलयैव शिखावन्मुनिसत्तम। ४२

पञ्चाश्रकमथो वक्ष्ये अवधारय सांप्रतम् वृत्तं तु पूर्ववत्कृत्वा पञ्चधा परिरञ्जयेत्। ४३

कर्णसूत्रं बहिःकृत्वा वद्वेर्वह्वेर्विशेषतः पट्टसूत्रं वहिः कुर्यात् सूत्रैरष्टादशार्धकैः।

४० अनिरुद्धसँहितायाँ

पट्टसूत्रस्य मध्यं स्यात् किंचित् प्रह्वं समाचरेत् तद्वशान्मेखलां कुर्यात् षडश्रमधुनोच्यते। ४५ वृत्तश्च पूर्ववत्कुर्यात् त्रि:पञ्चाङ्गलमानतः वरिःपञ्चाङ्गलमानेन सूत्रस्योपरि कल्पयेत्। ४६ वृतन्तु पूर्ववत्कुर्यादर्धमानेन चाङ्कयेत् षद्चिह्नं जायते विप्र षट्सूत्रं पट्टयेद्वहिः। ४७ पट्टायामं ततः कृत्वा चिह्नसूत्रं बहि: क्षिपेत् तदूच मेखलां कुर्यात् सप्ाश्रञ्चावधारय। ४८ सपधा चाङ्कयेत्वृत्तं कोणसूत्रं बहिःक्षिपेत् कोणात्कोणान्तर कुर्यात् पट्टायामं प्रकीर्तितम्। ४९ अष्टकोणविधिस्तद्वन् नवकोणविधिस्तथा गदाकारमथो वक्ष्ये पूर्वपश्चिमदीर्घकम्। ५०

पूर्ववद्धत्तसंयुक्तं ब्यङ्गुलं तु विहीनकम् भूतात् भूते तु कर्तव्यं षट्चतुर्यङ्गलैककम्। ५१ तत्कुण्डपश्चिमे भागे अष्टाड्गुलसमायुतम् किश्चित्प्रणवसंयुक्तं दण्डाकारं विशेषतः। ५२ एवं चतुर्दशं कुण्डं तन्त्रेडस्मिन् सुनिपुङ्ग उत्सवे तु नवाश्रं स्यादष्टाश्रं वापि कारयेत्। ५३

अष्टमोऽध्यायः ४१ चतुरश्रमथैवापि एकाश्रं वापि कारयेत् पवित्रारोहणे विप्र अष्टकुण्डं प्रकल्पयेत्। ५४ चतुष्कुण्डमथैवापि एककुण्डं तु कल्पयेत् प्रतिष्ठायां विशेषेण तथैव परिकल्पयेत्। ५५ पत्रपुष्पोत्सवे चैव तथान्तकलशे द्विज कुण्डकर्मविधि: प्रोक्त: कुम्भसंस्थापनं शृणु । ५६ खारिद्वयेन संपूर्ण महाकुम्भं प्रकीर्तितम् तदर्धमुपकुम्भं च परिकुम्भं तदर्धकम्। ५७ तन्मानं वर्धनीचैव वस्त्रेण परिवेष्टयेत् अङ्गलान्तरकं वापि अक्षमात्रा तु वा भवेत्। ५८ त्रीहिकोपरिसंस्थाप्य सौवर्ण राजतं तु वा ताम्रं वा मृण्मयं वापि यथा वित्तानुसारतः। ५९ वस्त्ने संवेष्टयेत्पश्चात् शरावैरपिधाय च स्तभ्बकैर्नालिकेरैश्र क्रमुकैः फलवृत्तकैः। ६० फलैर्नानाविधैश्रैव नारिकेलफलैरपि रत्नहेमसमायुक्तमष्टमङ्गुलसंयुतम्। ६१

पालिकैश्च समायुक्तं दीपकुम्भसंमन्वितम् स्वर्णपट्टसमायुक्तं क्षौमवस्त्रसमायुतम्। ६२ [6]

अनिरुद्धसंहिताया

कुम्भमण्डलकुण्डेषु परिकुम्भं तु विन्यसेत् ध्वजैश्रतोरणैर्युक्तं द्वारकुम्भोपशोभितम्। ६३ एवं दीक्षाविधाने तु प्रतिष्ठाद्युत्सवेषु च अन्यथा दोषमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।६४ इति श्रीपाश्चरात्र महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां कुण्डविधिर्नाम अष्टमोऽध्यायः

अथ नवमोऽध्यायः श्रीभगवान्- अभिषेकमथो वक्ष्ये आचार्याणां विशेषतः क्षत्रियाणां विशेषेण साधकानां विशेषतः। १ विष्ण्वालये विशेषेण मण्डपं कारयेद्धः मण्डपं समलंकृत्य तोरणाद्यैरलंकृतम्। २ वितानादैरलंकृत्य दर्भमाल्यैश्र शोभयेत् अङ्करानर्पयित्वा तु पूर्वेद्युः कर्मवासरे। ३ सप्तमे पञ्चमे वापि तृतीयेऽहनि वा भवेत् पूर्वे द्वारान्विते पश्चात् सद्यो वा सकलं चरेत्। ४ कौतुकं बन्धयेद्धीमान् पूर्वेद्युश्च निशामुखे चतुःस्थानार्चनं विप्र कारयेद्विधिचोदितम्। ५

नवमोऽध्यायः ४३

अभिषेकविधिं ब्रह्मन् इष्टसिद्धिप्रदं यजेत् चक्राब्जमण्डलं वापि कारयेच्छास्त्रवित्तमः ६

कुम्भाधिवासनं रात्रौ शयने सन्निवासयेत् पञ्जरस्थस्य देवस्य पश्चिमे शयनं चरेत्। ७

पञ्चभारप्रमाणेन धान्येन परिपूजयेन् तदर्धतण्डलश्चैव तदर्ध तिलमेव च।

नववस्त्रे विनिक्षिप्य व्याघ्रचर्म तथोपरि तदू्ध्वे कंबलं न्यस्य पीठस्योपरि साधक:। ९

तदूर्ध्वेऽद्गुलिकां न्यस्य चित्रवस्त्रं तथैव च पञ्चोपधानसंयुक्तं प्रच्छादनपटं तथा। १०

मृद्ास्तरणसंयुक्तं शयनं परिकल्पयेत् क्षीरोदार्णवसंस्थित अनन्तं परिपूजयेत्। ११

कुम्भमण्डलवह्ौ तु पूजनं पूर्ववच्चरेत् बलिं च सर्वतो दद्यात् पुराणं श्रावयेत्सुधीः १२

प्रभातकाले चोत्थाय स्नानं पूर्ववदाचरेव द्वारादीनि समभ्यर्च्य कुम्भादीन् परिपूजयेत्। १३

कुम्भानुद्धत्य तान् सर्वान् द्वादशान् चतुरोऽपि वा चतुष्कुम्मं तु तन्मध्ये अष्टदिक्ष्वष्टकँ न्यसेव। ४

४४ अनिरुद्धसंहितायां

व्रीहिकोपरि संस्थाप्य सूत्रवस्त्रादिवेष्टितम् शरावं कूर्चसंयुक्तं शुद्धद्रव्यसमन्वितम्। १५

पूर्वे पुष्पं प्रदद्यात्तु आग्नेये पत्रसञ्चयम् याम्ये फलोदकश्चैव नैकरते पश्चगव्यकम्। १६

वारुणे तीर्थतोयश्च वायव्ये गन्धतोयकम् सौम्ये चाक्षततोयं तु ईशान्ये भूतिसंज्ञकम्। १७ मध्ये चतुष्टये विप्र आग्नेये रत्नतोयकम् नैऋ्रते लोहतोयं च वायव्ये व्रीहितोयकम्। १८

ईशान्ये सर्ववस्तूनि क्रमाद्द्रव्यं निवेशयेत् उत्पलत्रितयश्चैव केतकीद्वितरयं तथा। १९

शतपत्रं जातियुग्मं नन्द्ावर्तदवयं तथा एतानि दश पुष्पाणि निक्षिपेत् कुम्भमध्यतः । २०

पुष्पालाभे तु जातिस्यात्पत्रपूरमथोच्यते तलसीद्वितयश्चैव दमनिद्वितयं तथा। २१

सटाभद्रा च दूर्वा च सहदेवी तथैव च बिल्वपत्रञ्च इत्येते निक्षिपेत् पावकोदके। २२

पत्राणामप्यभावे तु तुलसीदलमुत्तमम् कदली पनसश्चाम्रं बिल्वमामलकं तथा। २३

नवमोऽध्यायः ४'२

नालिकेरञ्व हव्यञ्च लिकुचं दाडिमं भवेत् एतानि निक्षिपेद्याम्ये फलाभावे तु दाडिमम्। २४ गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिश्च पश्चमम् गव्यानामप्यलाभे तु घृतमेकें प्रशस्यते। २५

नादेयं नैर्झरं हादं सामुद्रं पौष्करं तथा हैमञ्च वार्षिकश्चैव कर्पूरागरुकँ तथा। २६ एलालवङ्गतकोलवचाकर्पूरमेव च एतानि गन्धतोये तु निक्षिपेत्तन्त्रपारगः । २७

एलादीनामलाभेतु कर्पूरं संप्रचक्षते व्रीहितण्डुलकश्चैव प्रियङ्गं कम्बुसंज्ञकम्। २८

कलमां रक्तशालिश्च वेणुं चैव यवं तथा अक्षतानामभावे तु कलमापरिचक्षते। २९ त्रेताग्निभूतिकं चैव नित्यहोमाग्निभूतिकम् यागाग्निभूतिकं चैव उत्सवाभि विभूतिकम्। ३०

भूतीनामप्यलाभे तु नित्यकुण्ड विभूतिकम् मणिं मरकतश्चैव वैडूर्य पुष्परागकम्। ३१

गोमेधश्चेन्द्रनीलञ्च वज्रं मौक्तिकमेव च प्रवालं स्फटिकश्चवैव पुष्पगं ब्रह्मरागकम्। ३२

४६ अनिरुद्धसंहितायां

रत्नानामप्यलाभे तु मौक्तमेकं प्रशस्यते सुवर्ण रजते ताम्रमायसं त्रपुक तथा। ३३ रजीन्द्र १ मारकूटञ्च लोहान्येतानि निक्षिषेत् शालिं व्रीहिं तथाचैव षष्टिकं यववेणुकम्। ३४ गोधूमतिलमुद्धं च शिम्बमाषकुलत्थकम् एतानि मारुते कुम्भे निक्षिपेन्मुनिसत्तम। ३५ ईशाने सर्ववस्तूनि निक्षिपेत्तन्त्रपारगः यन्त्रन्यासक्रमेणैव उद्धारक्रम इष्यते। ३६

केशवाद्यैश्च मन्त्रैश्च स्थापयेद्विधिपूर्वकम् स्नानं पुरुषसूक्तेन विष्णुसूक्तेन वा भवेत्। ३७

अन्तरान्तरयोगेन स्नानानां च महामते अ्ध्य गन्धं च पुष्यं च धूय चैव निवेदयेत्। ३८

आसने तु समारोप्य अभिषेकँ समाचरेत् शुद्धस्नानं ततः कृत्वा नीराजनमथाचरेत्। ३९

अलंकृत्य यथा न्यायं यागभूमिं समाविशेत आसने सन्निवेश्याथ पट्टबन्धमथाचरेत् ४०

भट्टमाचार्यभूयश्च तदग्रेण जगद्गुरुम् आचार्य दष्टमात्रेण देववत्प्रतिभावयेत्। ४१

नवमोऽध्यायः ४७

आसनं पादुकेचैव छत्रं चामरमेव च वाहनं केतुदण्डश्च चिह्नं काहलमेव च। ४२

शङ्गभेरीनिनादश्च द्वारपालश्च भूषणम् कांस्यतालं च चिह्नं च प्रद्द्याद्विष्णुसन्निधौ। ४३ कालचिह्नं कलंचैव प्रदद्यात् विष्णुसन्निधौ राजा चात्र विशेषेण अभिषेकं समाचरेत्। ४४

अष्टोत्तरशते निष्के अभिषेकं प्रकल्पयेत् नवरत्नसमायुक्तं त्रपुकाश्चन संयुतम्। ४५ इतिपूर्वक्रियासर्वं द्विजवत्सर्वमाचरेत् मुहूरते शोभने प्राप्ते अभिषेकं समाचरेत्। ४६ ब्राह्मण: क्षत्रियश्चैव वैश्यशद्रैवमादिकैः ? नृत्तगीतसमायुक्तं जयशब्दसमन्वितम्। ४७

वेदघोषसमायुक्तं शङ्गनादसमन्वितम् अभिषेकं ततः कृत्वा दद्यादाचमनं तथा। ४८

नेत्रबन्धं ततः कृत्वा आयुधानि च संस्पृशेत् उदस्थानानि भाण्डानि मङ्गलानि च दर्शयेत्। ४९

राजचिह्वानि सर्वाणि उत्तमासनपूर्वकम् प्रणमेइ्दण्डवद्गमौ जनैस्सर्वैरतन्द्रितः। ५०

अनिरुद्धसंहितार्यां

वैश्यश्चेत्तु विशेषेण अभिषेकादिकं बिना पालशब्दं वदेद्विप्र शूद्रश्वेत् दास्यकं वदेत्। ५१ ब्राह्मणः सर्ववर्णानां राजा राष्ट्रस्य कारणम्।।

इति श्रीपाश्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां अभिषेकविधिनाम नवमोऽध्यायः

अथ दशमोऽध्यायः

श्रीभगवान् -

राजकार्यमथो वक्ष्ये समासादवधारय राजश्शरीरं राष्ट्रं हि राजा तजजीव उच्यते। १ राजानश्चैव राष्ट्रश्च तस्माद्रक्ष्यं दवयं बुधैः तद्राष्ट्रस्य विशेषेण राज्ः प्राधान्यमुच्यते। २

राजा गुरुर्जनानाञ्च वर्णानां ब्राह्मणो गुरु: क्षतात्सन्त्रायते जन्तोः क्षवियस्स उदाहृतः। ३ अनुरागात् प्रजानां च राजा इत्यभिधीयते। भूरक्षणपरश्चैव भूमिपाल इति स्मृतः नारान्नियमनाच्चैव नरेशस्समुदाहृतः चेरकेरलपाण्ड्यश्च अभिषेकपरो भवेद्। ५

दशमोऽध्यायः ४९

अन्येषां प्राणिसर्वेभ्यः पट्टबन्धं प्रकाशयेत् वर्णानाश्च द्विजादीनां जन्मकर्म प्रकीर्त्यते । ६

ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाञ्जातो ब्राह्मणस्समुदाहतः क्षत्रियायां विशेषेण क्षत्रियेण च भूसुजः । ७

तथापि वैश्यशूद्राणं जन्मसंपत्तिरुच्यते अध्यापनं चाध्ययनं याजनं यजनं तथा। ८

दानं प्रतिग्रहश्चैव षट्कर्माण्यग्रजन्मनः अध्ययनश्च यजनं दानं वृत्तिश्च भूसुजाम्। ९ शौर्य तेजो धृतिर्दाकष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् यज्ञदानपः कर्मण्यूहापोहविचक्षणः। १०

शक्तित्रयसमोपेतो बलवान् कोशवर्धक: स्वाम्यमात्यसुहृत्कोश राष्ट्रदुर्गवलान्वितः । ११ चारेणचिरयुक्तशच धर्मशास्त्रार्थकोविदः नीतिशास्त्रपर श्रैव गुणवान् ब्राह्मणप्रियः। १२ सर्वावयवसंयुक्तस्सर्वकल्याणकारणः स्वराष्ट्ररक्षणपरः परराष्ट्रस्य पीडनः। १३ वाहनारोहणे दक्ष: अर्थशास्त्रार्थकोविदः वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो देवतासमदर्शनः। १४ [7]

५० अनिरुद्धसंहिताया

देवताराधनपरो विष्णुचिन्तापरस्सदा बन्धुमृत्यसमायुक्तो गुरुभक्तिरतः सदा। १५

अर्थार्जनपरश्चैव बालरक्षणतत्परः अश्वारोहणदक्षश्च द्वन्द्वयुद्धविशारदः। १६

मल्युद्धपरश्चैव वश्यशास्त्रपरिश्रमः सर्वमन्त्रपरश्चैव गुरुवाक्यप्रमाणतः । १७

गीतनृत्तपरश्चैव पुराणश्रुतितत्परः स्वदारनिरतश्चैव परदारविवर्जितः । १८

अनेकदानसंयुक्त स्तन्त्रीवादनसंस्कृतः गीतश्रीगीतनिपुणः वाद्यनृत्यविशारदः । १९

एभिरेव गुणैयुक्तं राजानमभिषेचयेत् सदाचारमथो वक्ष्ये क्षत्रियाणां विशेषतः । २०

प्रभाते बोधकैर्युक्त र्शयनादपिचोत्थितः मुखदानं ततः कुर्यात् बाह्मणेभ्यो विशेषतः। २१ घृतप्रस्थं च चषकं स्वर्णवस्त्धृतं तथा मलमूत्रपुरीषादीन् संविसृज्य रहस्यतः। २२

प्रातः स्नानं ततः कुर्यादुष्णतोयेन नित्यशः स्नानीय द्रव्यसंयुक्त मभ्यङ्गादि समन्वितम्। २३

दशमोऽध्यायः ५१

दिवाकरोदयात्पूर्व सन्ध्यावन्दनमाचरेत् गायत्रिया जपं कृत्वा उपस्थानं समाचरेत्। २४

आत्मार्थ यजनं कुर्यात् यन्त्रं विष्णुमथोऽपि वा उभयं वा सदा कुर्यात् तर्पणादिपुरस्सरम्। २५

ताम्बूलदानं विप्राणं गोदानं सम्यगाचरेत् कन्यादानं तिरंचैव रक्तवस्त्रं सुवर्णकम्। २६

आशीर्वादं गृहीत्वा तु मन्त्रपूताक्षतं द्विजैः देवालयगतांस्तीर्थान् प्रसादं परिगृद्य च। २७

दैवब्राह्मणकार्य च श्रुत्वा सर्व समाचरेत् अलंकृत्य यथान्यायं भूषणाद्यनुलेपनैः। २८

सभामण्डपमासाद आसने चाधिवासयेत् व्यवहारान्नृपः पश्येड्राह्मणैः सह नित्यशः। २९

शङ्गभेरीनिनादेन जयशब्दसमाकुलैः चामरैस्तालवृन्तैश्च व्यजनैः परिवीजितः। ३०

स्त्रीरलगणसंयुक्त भेरीशब्दसमन्वितम् बहुदीपसमायुक्तं वितानादैरलंकृतम्। ३१ परराष्ट्रगतान् शत्रून् वधू: संवीक्ष्य भूभुजः ? परराजागतान्पत्रान् श्रावयेद्नुजोत्तमः । ३२

५२ अनिरुद्ध संहितायां

ग्राह्याग्राह्य इतिज्ञात्वा सचिवैस्सह भूयुज: ग्राह्यं गृहीत्वा राजेन्द्रः अग्राह्यं परिवर्जयेत्। ३३ मित्रामित्रे विदित्वा तु तत्तत्कार्यं समाचरेत् जनान् सर्वान् विसृज्याथ गृहवाटं प्रवेशयेत्। ३४ मातापित्रोर्गृहं गत्वा प्रणमेत् दण्डवद्भवि श्रुत्वा तद्वाक्यमादाय तत्तत्कार्य समाचरेत्। ३५

स्वगृहेषु स्वयं प्राप्य तत्तत्कार्य समाचरेत् आत्मानं यजनं कुर्याद्यन्त्रं विष्णुमथापि वा। ३६

उदयेवाससाकुर्यात् तत्तत्कार्य समाचरेत् आहार्यादीन् विसृज्याथ सूक्ष्मवस्त्राणि धारयेत्। ३७ श्रमालयं समासाद्य श्रमकार्य समाचरेत् उत्ताननं ततः कृत्वा मण्डनं च विसर्जयेत्। ३८

अथ स्नानं ततः कृत्वा देवागारँ प्रवेशयेत् पूजयित्वा च देवेशं हविष्यं च निवेद च। ३९

भोज्यासने समासीनो भोजनं सम्यगाचरेत् भिषजस्सह राजेन्द्र भोजयेत्सबलैस्सह। ४०

सुतैश्च बन्धुवर्गैश्च भृत्यवर्गैस्तथैव च भोजनासनवेलायां शङ्गभेरीं निनादयेत्। ४१

दशमोऽध्यायः ५३

भोजनेधृत्यकाले ? तु तथैव परिघोषयेत् भोजनं शोधयेत्पूर्वं भुक्तद्रव्यमशेषतः । ४२

शनिवारे बुधे चैव तैलाभ्यङ्गं समाचरेत् जन्मऋक्षे विशेषेण स्वर्णदानं समाचरेत्। ४३ गन्धालेपं ततः कुर्यात् भोगकाले विशेषतः शुक्रवारदिने काले विष्णुदर्शनमाचरेत्। ४४

क्रोशद्वयं बहिर्ग्रामात् विचरेत्परिकरैस्सह दिने दिने विशेषेण गजाश्वांशचावलोकयेत्। ४५

परिक्रामन्परिकरे राज्यकार्यं विचिन्तयेत् अयने विषुवे चै व ग्रहणे सोमसूर्ययोः। ४६

जन्मऋक्षे विशेषेण खवर्णदानं समाचरेत् दानेन दह्यते सर्व तस्माद्दानं विशिष्यते। ४७

धर्मेण कारयेद्राज्यमन्यथा दोषकृदध्वेत् सायाह्वे समनुप्राप्ते नीराजनमथाचरेत्। देववत्कारयेद्राजां पुरोहितजनैस्सह स्त्रीसभामण्डपे प्राप्ते नीराजनमलोकयेत्। ४९

भोजनं कारयेदन्ते शयने सन्निवेशयेत् रक्षापरिकरैस्सार्ध राजकार्यं विचिन्तयेत्। ५०

५४ अनिरुद्धसंहितायां

एवं दिने दिने कुर्यात् राजा नित्यमतन्द्रितः राजा राष्ट्रविवृद्धर्थ विष्णुपूजां समाचरेत्। ५१ तत्पूजार्थ विशेषेण नगरग्रामपत्तनम् कारयेच्छुदूदेशे तु कर्षणादीन् प्रकारयेत्। ५२

ब्राह्मणानां निवास: स्याद्रामश्चाग्रहारकम् राजावासं पुरं प्रोक्त वैश्यानां पत्तनं भवेत्। ५३

ज़नत्रयसमायुक्तं नगरग्रामपत्तनम् दुर्गावाससमायुक्तं नगरं संप्रकारयेत्। ५४ नदीतीरे विशेषेण ग्रामं कुर्याद्विचक्षणः अष्टोत्तरसहस्त्रं वा शतमष्टोत्तरं तु वा। ५५

चतुस्सहस्त्रकं वापि उत्तमाधममध्यमम् तदर्धं वा तदर्ध वा यथावित्तानुसारतः। ५६

ब्राह्मणान् वेदविदुषः श्रोत्रियान् ग्राहयेत्सुधीः ब्राह्मणात्नपरीक्षेत कदाचिद्राजवर्त्मनः। ५७ ग्रमादि कारयेद्विद्वान् शुद्धदेशे मनोरमे।।

इति श्रीपाश्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां राजलक्षणं नाम दशमोऽध्यायः

अथ एकादशोऽध्यायः

श्रीभगवान्- ग्रामविन्यासकं वक्ष्ये अवधारय सांप्रतम् पुण्यक्षेत्रे नदीतीरे पर्वताग्रे त्रिकेपि वा। १ देवालयार्थ वा कुर्यात् ग्रामार्थ देवतालयम् ग्रामात्पूर्वं स्वतन्त्रं स्यात् परतन्त्रं तु पश्रिमम्। २ एकविंशायनां वीथीं क्रोशमात्रं तु विस्तृतम् ओतं प्रोतँ तथा कुर्यात् ग्रमश्चैवोत्तमो भवेत्। ३ तदर्ध मध्यमं प्रोक्तं तदर्धमधमं भवेत् अयुग्मवीथिकायुक्तं वीथिद्वयमथापि वा। ४

सप्तपश्चत्रयं वापि ओतप्ठोत क्रमेण तु कृत्वा एतत्क्रमेणैव कारयेद्रामवर्धनम्। ५

ब्राह्मन्तु मध्यमं भागं दैविकं तदनन्तरम् मानुषं तु तृतीयं स्यात् पैशाचं वै चतुर्थकम्। ६ पैशाचे देवतावासं ब्राह्मे वै विष्णुमन्दिरम् बहिः प्रदक्षिणे विप्र वीथिकां संप्रकारयेत्। एकपीठमथो वापि द्वितयं त्रितयन्तु वा ग्रामपूर्वापरे विप्र विष्णुमन्दिरमाचरेत्। ८

५६ अनरुद्धसंहितायां

आसनं शयनं वापि यानारूढमथापि वा वाराहं पूर्वदिग्भागे आग्नेय्यां वै नृसिंहकम्। ९

याम्ये हयाननं प्रोक्तं नैऋते श्रीधरँ भवेत् वारुणे वासुदेवं तु मारुते वामनं तथा। १०

सौम्ये तु राघवं प्रोक्तं माधव मीशके बुधः तद्वहिर्वीथिकां प्राप्य रविसोमं च पूर्वके। ११

आग्नेये भैरवं स्थानं याम्ये वै मकरध्वजम् षणमुखं नैऋते प्रोक्तं वारुणे चैव कन्यकाम्। १२

वायव्ये मदनं प्रोक्तं मातृस्थानं तथोत्तरे ईशाने शङ्करं न्यस्य केवले विष्णुमंदिरम् ? १३ तटाकं सर्वदिग्देशे गर्त कूप तथैव च नगरे मध्यदेशे तु राजप्रासादमाचरेत्। १४

प्रासादस्य तु बाह्ये तु गृहिणीवासमाचरेत् प्राकारं परितःकुर्यात् द्वारगोपुरशोभितम्। १५ तद्रहिर्वा न स्यादश्वावासं प्रकल्पयेत् गजावासं च कूर्प स्यात् भोजनागारमेव च १६ बही रक्षाजनावासं स्ववाहकजनैर्युतम् रथकार जनैश्चैव गन्धपाकजनैस्तथा। १७

एकादशोऽध्यायः ५७

आपणान्वीथिकां चैव वहिर्वीथीं प्रकल्पयेत् दानदेशनिवासं : च यथाभिमतिदेशिक:। १८ पुरदुर्ग बहिःकुर्यात् जलागारं बहिस्ततः शिलासालं भूमिसालं यन्त्रतालसमन्वितम्। १९ उदयानं सर्वतः कुर्यात् कूपं सर्वत्र कारयेत् आ्रसादग्रामनिर्माणं निमित्तात् परिकल्पयेद्। २०

उपश्रुतिमुपश्त्य मङ्गलावाक्यगृह्यताम् ? अमङ्गलं परित्यज्य गौलिर्दक्षिणतरशुभम्? २१ वामे वाजि बिनाशं स्याद्दोषस्याभिप्रकल्पयेत्? उद्योगगमने काले नारीपूर्णघटं शुभम्। २२

भेरीशद्गनिनादं च तालघोषं तथैव च क्षीरकुम्भं सुराकुम्भं दर्शयेत्शुभसंसदि। २३ दुर्न्निमित्ते सति ब्राह्म मष्टोत्तरशतं हुवेत् प्राणायामदशं वापि बिलादग्रेथवाप्यलम्।? २४

भूपरीक्षाविधिं कुर्याच्छास्रद्ृष्टेन वर्त्मना अधिकेचोत्तमाभूमि स्समश्चेन्मध्यमा भवेत्। २५ न्यूनं चेदधमाभूमिरधमं परिवर्जयेत् ततः प्रवेशबलिं कुर्यात् व्रीहिबीजेन देशिकः। २६ [8]

५८ अनिरुद्धसंहितायां

शङ्घवाद्यसमायुक्तं स्वस्तिसूक्तेन संयुतम् इन्द्रादि ब्रह्मपर्यन्तं पञ्चरात्रेण वर्त्मना। २७

शङ्ोपस्थापनं कुर्यात् दिक्षुवाथ विदिक्षु च वीथीं प्रकल्पयेद्विद्वान् देवागारं तथैव च। २८

शङ्स्थापनकाले तु रत्नलोहादिकान् न्यसेत् देवागारे विशेषेण कर्षणं सम्यगाचरेत्। २९

सप्धा कर्षयें्दमिमालवाल प्रकल्पयेत् बीजावापं ततः कृत्वा जलसेचनमाचरेत्। ३०

फलपाकावसानञ्च रक्षां कुर्यात्समन्ततः फलपाकावसाने तु गवान्तृप्िश्च कारयेत्। ३१

चतुरश्रं ततः कृत्वा खननं सम्यगाचरेत् वसुधां पूरयेत्पश्रात् गण्डशैलैः प्रपूरयेत्। ३२

सिकतैः पूरयेत्पश्चात् जलपूरणमाचरेत् हस्तपादैर्द्रढीकृत्य मादुकोपलकं न्यसेद्। ३३

आधारोपरि विन्यस्य प्रासादं परिकल्पयेत् उपपीठोपरि वापि केवलं वापि कारयेत्। ३४

नगरं द्राविडं वापि केसरं च प्रकारयेत् वृतं वृत्तायतं वापि चतुरश्रायतन्तु वा। ३५

ए कादशो ऽथ्यायः ५९

कूट द्वारमथोवापि शालागारमथापि वा उपानदादि संयुक्तं पादप्रस्तरशोभितम्। ३६ विमानैर्विविधैर्युक्तं शालापञ्जरभूषितम् तोरणैश्र समायुक्तं मण्डपैश्र समायुतम्। ३७ प्राकारगोपुरैर्युक्त मन्तर्वीथिकया युतम् आग्नेये मानसस्थानं याम्ये गनधालयं परम्। ३८ श्रीस्थानं नर्श्रते प्रोक्तं पानीयं वारुणे परम् वायव्ये नागराजानां भक्तानां सौम्यगे परम्। ३९

सौम्येशानकयोर्मध्ये विष्वक्सेनं प्रकल्पयेत् भगवत्प्रमुखं पश्रात् गरुत्मन्तं नियोजयेत्। ४०

चण्डश्चैव प्रचण्डञ्च द्वारपार्श्वे निवेशयेत् दुर्गां गणपतिं चैव ईशाने पावके न्यसेत्। ४१

गोपुरस्य पुरो विप्र बलिपीठं प्रकल्पयेत् पचनालयपूर्वे तु कूपं कुर्याद्विचक्षणः। ४२

दक्षिणे चक्रराजन्तु ईशान्ये कोशसग्रहम् विमानपारश्वे विग्रेन्द्र दिङ्मर्ति परिकल्पयेत्। ४३

वासुदेवादिकं वापि वाराहादिकमेव वा स्तूपिकात्रितयं वापि पश्चकं सप्तकन्तु वा। ४४

६० अनिरुद्धसंहितायां

एकं वापि द्विजश्रेष्ट धामायामवशेन तु? एवं कृत्वा विधानेन प्रतिष्ठां सभ्यगाचरेत्। ४५

गर्भन्यासं ततः कृत्वा इष्टकाद्वितयं चरेत् विमानस्थापनं कुर्यात् पञ्चरात्रेण वर्त्मना। ४६

तरुणालयपूर्वन्तु वेश्म कुर्याद्विचक्षणः तरुणालयं विना मूलेनाचरेत्तन्त्रवित्तम: ४७ इति श्रीपश्चारात्र महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां ग्रामनिर्माणं नाम एकादशोध्यायः

अथ द्वादशोऽध्यायः श्रीभगवान्-

बिम्बमानमथो वक्ष्ये भृणु गुह्यं महासुने आसनं शयनं वापि यानारूढं स्थित-तु वा। १

वासुदेवादिकँ वापि केशवादीनथापि वा मत्स्यादीन् वा बिशेषेण यजमानो गुरुस्तथा। यजमानोदयाद्वापि भर्गद्वारवशात्तु वा पाताघिष्टानमानं वा हस्तमानमथापि वा। ३

वालमानमथो वापि यहाडङ्गुलवशातु वा अङ्गलंत्रितयं प्रोक्तं मांत्रं मध्यं च सुष्टिकम् । ४

द्वादशोऽथ्यायः ६१

मानप्रमाणमुन्मानपरिमाणोपमानकम् लंबमानं षडेतानि मानानि कथयाम्यहम्। उतुङं मानमित्युक्तमुन्मानं विस्तृतं भवे् नामिमानं प्रमाणं स्यादन्तरंचोपमानकें? ६ सूत्रं च लम्बमानं स्यादेतै मनैस्समायुतम षण्मानं च तथैवोक्तमन्थथा दोषकृद्भ्वेत्। ७ चित्रं वाप्यर्धचित्रं वा चित्राभासमथापि वा चित्रं सर्वाङ्गदृष्ट स्यादर्धचित्रंतु सार्धकम्। ८

आभासं पटभित्तिस्थं त्रिविधं परिकीर्तितम् स्त्रं लोहञ्च पाषाणं दारु वा मृन्मयन्तु वा। ९ एकवेरं बहुबेरें स्वतन्त्रं परतन्त्रकम् आश्रितं योगकश्चैव भोगं योगं तथापरम्। १०

ब्रह्मस्थाने स्थितं बेरमेकबेरमुदाहृतम् दिव्यभागे स्थितं बेरं बहुबेरमिति स्मृतम् ११

स्वतन्त्रं ग्रामतःपूर्व परतन्त्रं तु पश्चिमम् आलये भित्तिपार्श्वे तु स्थापितं चाश्रितं भवेत् ९२ श्रीभूमिसहितं वापि रहितं योगकं स्मृतम् ? श्रीकरं भोगमित्युक्तं योगं वश्यकरं भवेत्। १३

६२ अनिरुद्धसंहितायां

अयादिभिस्समोपेतं दशतालेन कारयेत् तालं शताङ्कलीकृत्य चतुर्विशोत्तरं भवेत्। १४

नवतालप्रमाणेन देवीकर्मार्चनादिकम् षट्कौतुकसमोपेतँ बहुवेरमुदाहृतम्। १५

एवबेरं तथा प्रोक्तं शिलार्चेति दवयं विना कर्मार्चास्नपनश्रैव स्थापने कर्मकौतुकम्। १६

आत्मार्थ च परार्थ च द्विविधं स्थापनं भवेत् गृहेषु स्थापितं पूर्वमालये चापरं भवेत्। १७

आत्मार्थ गृहरक्षंस्यादालयं ग्रामरक्षकम् मुख्यस्थाने स्थितो देवो राजराष्ट्रस्य रक्षक: १८

अन्योन्यसङ्गतौस्यात्तु राष्ट्रक्षोभो यथारुचि कर्मार्चाचोत्सवार्चा च बल्यर्चा च तथैव च। १९

स्नानतीर्थोभयार्चा च स्वापोत्थानार्चया सह प्रतिमा षड्डिधा प्रोक्ता उत्तमा समुदाहृता। २० त्रिभिश्र मध्यमा प्रोक्ता एका च चरमा भवेत् कृष्णराघवसंयुक्तं सिंहवाराहकेन च। २१ सौदर्शन समायुक्तं लक्ष्मीबेरसमन्वितं आलये स्थापितं बिम्बं द्विभुजं वा चतुर्भुजम्। २२

द्वादशोऽध्याय: ६३

यद्वाष्टभुजकं वापि यथारुचि समाचरेत् शयने द्विभ्ुजं मुख्यं कृष्णो रामो भवेचदा। २३ वाराहवामनौ चैव तथा त्रैविक्रमो भवेत् लक्ष्मीनृसिंहं वाराहं लक्ष्मीनारायणं तु वा। २४ श्रीकरं विजयं प्रोक्तं नगरग्रामपत्तने एवं विम्बगणान्कुर्यात् प्रतिष्ठां सम्यगाचरेत्। २५ इति श्रीपाश्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां बेरलक्षणन्नाम द्वादशोऽध्यायः

अथ त्रयोदशोऽध्यायः

श्रीभगवान्- स्थापनं संप्रवक्ष्यामि बिम्बानां मुनिसत्तम स्थावरं जङ्गमश्चैव द्विविधं बेरमुच्यते। १

अयने चोत्तरं मुख्यं जघन्यं दक्षिणायनम् जङ्गमन्तु जघन्ये वा मुख्ये वापि समाचरेत्। २

माघे भाद्रपदे मासि प्रतिष्ठां परिवर्जयेत् गुरुशुक्रास्तमे चैव ग्रहणस्यान्तिके तथा। ३ दुष्टवारे विलग्ने च अशयुभर्क्षे तथा तिथौ वर्जयेद्देवदेवेशस्थापनं देशिकोत्तम: । ४

६४ अनिरुद्धसहितायां दैवज्ञेनसमायुक्तं स्थापनं सम्यगाचरेत् शिल्पशास्त्रानुसारेण शिल्पिना देशिकोत्तमः। ५ यजमानेन सहितः सर्वैः परिकरैः सह सर्वद्रव्यं समासाद्य पश्चात्कर्म समाचरेत्। ६ कर्मारंभदिनात्पूर्व सप्तमे पञ्चमेऽहनि तृतीयेऽहनि वा कुर्थात् अङ्कुरानर्पयेद्ुधः ७

ततः प्रदोषे संप्राप्ते सृत्संग्रहणमाचरेत् दिशं प्राचीमुदीचीं वा व्रजेत् परिकरैरसह। ८

उद्यानं वा नदीतीरं आ्रकार तन्मयन्तु वा? तद्देशं प्रोक्षयेद्विय्र मन्त्रपूतेन वारिणा। ९

आसने तु समाविश्य प्राणायामं समाचरेत् न्यासं कृत्वा विशेषेण पुण्याहं वाचयेद्धधः। १०

महीमभ्यर्च्य मन्त्रेण बलिं दद्यात्समन्ततः खनित्रं क्षालयेत्तत्र अस्त्रमन्त्रेण देशिक:। ११

वस्त्रदमै स्समाच्छाद्य भूसूक्तेन महीं स्पृशेत् खनित्रेण खनेद्धमिं प्राङ्डखः क्रोडविद्यया। १२

वेदैर्विहितमन्त्रेण वास्तुपूर्ष विलिख्य च पुनरभ्यर्चयेद्धीमान् पात्राण्यादय देशिकः । १३

त्रयोदशोऽध्यायः ६५

गच्छेत्परिकरैस्सार्ध शङ्काहल निखवनैः मण्डपं कारयेद्धीमान् प्रपामात्रमथापि वा। १४ वितानादैरलंकृत्य ध्वजतोरणकुम्भकैः पूर्वपश्चिमदीर्घश्च दक्षिणोत्तरदीर्घकम्। १५

चतुरश्रं समं वापि तन्मध्ये मण्डलं लिखेत् इष्टसिद्धिप्रदं वापि चक्राब्जं वापि कारयेत्। १६ पूर्ववत्स्थापयेत्कुम्भं मण्डलस्य तु पश्चिमे मण्डलेशस्य पूर्वे तु पालिकाक्षेत्रमुच्यते। १७

पश्चिमेचोत्तरे वापि अग्न्यागारं प्रकल्पयेत् दक्षिणोत्तरे तथा कुर्यात् पालिकां ग्राह्य देशिक: १८ पालिकां घटिकां चैव शरावान्द्वादशान्प्रति? बिलान् संपूरयेत्पश्चात् पालाशैः कुशदर्भकैः। १९ चतुर्विशाङ्गलोत्सें क्षालयेद्देशिकोत्तम: बन्धयेत्कण्ठदेशे तु दूर्वां बिल्वं च देशिक:। २० मृदा संपूरयेत्पश्चात् सूत्रपातं समाचरेत् पालिकास्यानुरूपेण कोष्ठे त्रीहीन्प्रपूरयेत्। २१ तस्योपरि न्यसेत्पत्रं तत्पूर्वे बीजभाजनम् सोमकुम्भन्तु वा पश्चात् न्यसेत्तन्त्रविचक्षण। २२ [9]

६६ अनिरुद्वसंहितायां

द्वारं कृत्वा विधानेन द्वारपूजां समचरेत् कुँभे च मण्डले चैव अग्नौ संपूजयेत्क्रमात्। २३ पालिकादक्षिणे पार्श्वे उत्तराभिमुखः स्थितः पुण्याहं वाचयेत्पश्चात् ब्राह्मणैः सह देशिकः। २४ पालिका स्वर्चयेद्देवान् ब्रह्माविप्णुशिवात्मकान् सोमकुम्भं समभ्यर्च्य सोममन्त्रेण होमयेत्। २५ तिलमुद्धयवान्चैव व्रीहिमाष्रियङ्गकान् शिम्बसर्षपगोधूम कुलत्थान् कङ्गश्यामकान्। २६ बीजानामप्यभावे तु मुद्धमेकँ प्रशस्यते एतत्सङ्गह्य निक्षिप्य पात्रे क्षीरं विनिक्षिपेत्। २७ स्थापयेदम्बरेणैव पालिका: परिवेष्टयेत् सोमकुम्भगतां शाक्ति बीजपात्रे विनिक्षिपेत्। २८ पश्चादोषधिमन्त्रेण अभिमन्त्रणमाचरेत् पुनस्संपूर येत्पश्चात् घृतारोपणमाचरेत्। २९ पुनस्संपूजयेत् बीजं बीजावापनमाचरेत् शङदुन्दुभिनादैश्च गीतमङ्गलवाद्यकैः। ३०

पुनः पूजां प्रकुर्वीत पूर्णाहुत्यवसानकम् बलि दद्याद्विशेषेण मण्डपस्य समन्ततः । ३१

प्योदशोऽध्यायः

सदस्सम्भावयेद्विद्वान् दक्षिणां दापयेद्धः कुम्भमण्डलमभ्यर्च्य पूर्णाहुतिमथाचरेत्। ३२ रक्षां कृत्वा विशेषेण सुगुसे स्थापयेद्ध: दिने दिने सुनिश्रेष्ठ बलिपूजां समाचरेत्। ३३ इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां अङ्करार्पणं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

अथ चतुर्दशोऽध्यायः

श्रीभगवान्- जलवासमथो वक्ष्ये समासा-मुनिपुङ्गव कर्मारम्भदिनात्पूर्वे तृतीये पश्चमे Sपि वा। १

एकाहमथवा कुर्यात् एकर त्रमथापि वा यामं यामार्धकं वापि जलावास समाचरेत्। २

कौतुकं पूर्वतः कुर्यात् बेरस्य सकलस्य च आचार्यस्य विशेषेण ऋत्विजानां तथैव च ३

चित्रयोगे- विशेषेण महावेरैस्तथैव च छायाधिवासनं कुर्यात् बिम्बाभावे तु दर्पणम्। ४ तदभावे तु कूर्च स्यात् अलंकृत्य यथाविधि गमयेत्परिकरैस्सार्ध तीरदेशे विशेषतः। ५

६८ अनिरुद्धसंहिताया

नद्यां वापितटाके वा निझरोपान्त एव च तदभावे विशेषेण कटाहे मणिकेऽपि वा। ६ जलमध्ये प्रपां कृत्वा तीरदेशे तु मण्डपम् अलंकृत्य वितानादैः कुम्भमण्डलक्ुप्डकैः। ७

मण्डलं खस्तिकं प्रोक्तं कुण्डं पङ्गजमेव च द्वारादियजनं कृत्वा कुम्समण्डलकं यजेत्। ८

कुम्भैराराधनं प्रोक्त मण्डले वासुदेवकम् अग्नौ वै विष्णुमन्त्रेण पद्मभूवर्तयेत्ततः । ९

एवमभ्यर्चनं कृत्वा जलमध्ये निवेशयेत् शयनं कल्पयित्वैवं ब्रह्मकुम्भादिकान् न्यसेत्। १०

न्यासपूर्व ततः कृत्वा मालान्नेन बलिं क्षिपेत् पुण्याहवाचनं पूर्व रक्षां कुर्यात्समन्ततः। ११

नृत्तगीतादिवाद्यैश्च वेदघोषैः प्रणादयेत् पुराणैःशान्तिमन्त्रैश्च जागरेण नयेननिशाम्। १२

गृहार्चा्थापने काले सद्योवासं समाचरेत ततः प्रभाते विमले तीरमण्डपमानयेत्। १३

स्वस्स्थाने सन्निवेश्याथ चतुःस्थानं क्रमाद्यजेत् ब्रह्मकुम्भादिकान् सर्वान् ब्रह्ममूर्धनि सेचयेन्। १४

चतुदशोऽध्यायः ६९ कलशैः स्नपनं कुर्यात् पञ्चविंशतिभि: क्रमात् तत्त-मन्त्रेण मन्त्रज्ञो मूर्तिमन्त्रेण वाहयेत्। १५

शुद्धस्नानं ततः कृत्वा पुरुषेनाभिषेचयेत् नीराजनं ततः कृत्वा निवेदान्नबलिं क्षिपेत्। १६ गमयेदालये देवं पूर्ववत्परिकल्पयेत् मण्डपं समलंकृत्य पश्चिमाभिमुखं न्यसेत्। १७

चक्राब्जमण्डलं कृत्वा दर्शनार्थं सकुम्भकम् नयनो-मीलनार्थाय सर्वमापादयेद्घः । १८

देवस्य पुरतःस्थाने व्रीहितप्डुलपीठके घृतपातरं मधु न्यस्य अष्टधान्यं च निक्षिपेत्। १९

गाश्चैव कन्यकाञ्चैव विनिवेश्य तदन्तिके स्वर्णसूचींचतट्टिश्च ? रजतेन तथैव च। २०

परिस्तीर्य चतुर्दिक्षु वासुदेवादिकान् यजेत् कुम्भमण्डलकं पूज्यं पुण्याहमपि वाचयेत्। २१

अर्ध्यादैर्देवमभ्यर्च्य घृतपात्रादिकान् न्यसेत् उन्मील्य दक्षिणं नेत्रं घृतसिक्तशलाकया। २२

चित्रंदेवेति मन्त्रेण तच्चक्षुरिति मन्त्रतः दर्शयेन्मण्डलं कुम्भं गां च कन्यां तथैव च। २३

अनिरुद्धसंहितार्या

अष्टधान्यानि सर्वाणि सुवर्णपलमेव च नानाविधानि पुष्पाणि फलानि विविधानि च । २४ एतद्व्याणि सर्वाणि आचार्याय प्रदाषयेत् आच्छादनपटश्चैव क्षौमवस्त्रं तथैव च। २५

पुनरभ्यर्चयेदेवं श्रावयेद्वेदघोषणम् गीतं नृत्तं च वादं च पुराणं द्राविडं तथा। २६

पुष्पवृष्टिमुषस्सर्वे तुष्टिस्तु पुरुषोत्तम: ? स्नानपीठे विशेषेण मोदयेद्देशिकोत्तम: । २७

कलशस्थापनं कृत्वा अष्टोत्तरशतं परम् एकाशीतिघटं वापि चत्वारिंशन्रवोत्तरम्। २८ घृतमुष्णोदकश्चवैव रत्नं चैव फलोदकम् लोहजंमार्जनश्चैव गन्धश्च्वैवाक्षतोदकम्। २९ यवोदकं तथाचार्ध्यं पाद्यमाचमनीयकम् पश्चगव्यं दधिक्षीरं मधु चैव कषायकम्। ३०

त्रिविधे कलशे ब्रह्मन् एतदव्यं विधीयते पूर्वादिब्रह्मपर्यन्तमुद्धारक्रम इष्यते। ३१ सूत्रवस्त्रादिभिर्वेष्स कूर्चच .... षान्वितम् ततश्चूर्णपटैरकतं मृदालेपं समाचरेत्। ३२

चतुदशोऽध्यायः ७१

पश्चभूतार्चने चैव सन्निधत्ते हरिःस्वयम् प्रतिष्ठायां विशेषेण पञ्चभूतार्चनं चरेत्। ३३ मृदालेपं जले स्नानं दीप नीराजनं तथा गन्धालेपञ्च सेचादि वाद्यवादनमेव च। ३४ मृदालेपक्रमं वक्ष्ये समासादवधारय नदीतटाकवल्मीकपर्वतक्षेत्रमृत्तिकाः । ३५ गजसूकरगण्डस्थं गोवृषशृङ्गसंस्थितम् तीर्थसिन्धुमृदं चैव एतद्द्वादशकं स्मृतम्। ३६

ताम्रपात्रे तथाग्राहयं पृथकूपात्रे विनिक्षिषेत् शरावं कलशं वापि किश्चिदुक्तमृदाश्रितम्। ३७ धान्यराशौ प्रतिष्ठाप्य कोष्ठद्वादशकं भवेत् पुण्याहं वाचयित्वा तु मृदानभ्यर्च्य साधकः। ३८

द्वादशाक्षरमन्त्रेण मृदालेपं समाचरेत् पूजयेत्संपुटीकृत्य उपस्नानसमन्वितम्। ३९

कलशस्पनं कुर्यात् द्वादशाक्षरमन्त्रतः विष्णुसूक्तेन वा विप्र पुरुषसूक्तमथापि वा। ४०

अन्तरान्तरयोगेन उपस्नानादिनार्चयेत् चूर्णस्नानं ततः कुर्यात् शुद्धस्ानं तथैव च। ४१

अनिरुद्धसंहिताया

सहस्रधारया स्जानं कुर्यान्रीराजनं तथा घटदीपद्वादशकैः प्रतिष्ठाप्य पुरःस्थले। ४२

सूत्रमल्लकसंयुक्तं वन्दिवादसमन्वितम् नीराजयेद्वटं विप्र पूजयेत्पूजयान्वितम्। ४३

नीराजनविधानेन अग्निपूजनमिष्यते अग्निपूजाबिहीने तु प्रतिष्ठा निष्फला भवेत्। ४४

मारुतप्रीणनार्थाय गन्धस्नानं समाचरेत् चन्दनं कुङ्कुमश्चैव कर्पूरमगरुं तथा। ४५

उशीरं कोष्ठकश्चैव कचोरं रजनी तथा एलालवङ्गकश्चैव तकोलं भुरमेव च। ४६

एतानि द्वादशोक्तानि मन्त्रेऽस्मिन् परमेष्ठिना पृथक् पात्रे निवेश्यार्च्य स्नापयेद्द्वादशार्णकैः। ४७

पूजया संपुटं कुर्यात् साधकस्तन्त्रपारगः आकाशप्रीणनार्थाय वेदवाद्यादिना चरेत्। ४८

चतुर्वेदादिघोषञ्च पुराणं गीतमङ्गलम् गाथापद्यं तथा मिश्रं प्रत्यङ्गागमनं तथा। ४९

श्रावयेत्सन्निधौ विप्र देवदेवस्याशार्द्गिणः अर्ध्याद्यैः पूजयेद्देवं प्रीतिशब्दमनन्तरम्। ५०

चतुदशोऽध्यायः ७३

अलङ्कत्य यथान्यायं शयनं परिकल्पयेत्॥ इति श्रीपाश्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां जलाधिवासो नाम चतुर्दशोऽध्यायः

अथ पञ्चदशोऽध्यायः

श्रीभगवान्- शयनं संप्रवक्ष्यामि स्थापनं तदनन्तरम् कल्पयेन्मण्डपं पूर्व ध्वजतोरणकुम्भकैः। १ वितानैः पूर्वोक्तकुम्भै थिर भागे र्मनोरमैः फलै र्नानाविधैश्रैव पुष्पमाल्येश्र शोभितम्। २ दर्भमाल्यैः परिक्षिप्तं मुक्तादामैरलंकृतम् तस्मिन्मण्डपमध्ये तु वेदिं कुर्याद्विचक्षणः। ३ वेदिकातालभूमौ तु शयनं परिकल्पयेत् पञ्चमारप्रमाणेन व्रीहिणा परिपूरयेत्। ४

तदर्ध तण्डुलश्चैव तदर्ध तिलमेव च प्रतिवस्त्रं तथास्तीर्य तदूर्ध्वे कम्बलं न्यसेत्। ५

तदूर्ध्वे तूलिकां न्यस्य व्याघ्रचर्म तथोपरि चित्रवस्त्रं तदूध्ये तु प्रच्छादनपटं तथा। ६ [10]

७४ अनिरुद्धसंहितायां

मृद्धास्तरणसंयुक्त सुपधानत्रयान्वितम् एवं शयनकं कृत्वा शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना। ७

तस्य दक्षिणपाश्तरे तु मण्डलं परिकल्पयेत चक्र ब्जं बहुपझं वा इष्टसिद्धिमथापि वा। ८

शयनस्योत्तरे पार्श्ते कुम्भवेदिं प्रकल्पयेत् कुम्भ तु पूर्ववत्कृत्वा कुण्डाष्टौ संप्रकल्पयेत्। ९

शङ्धं चक्रं गदां चैव् पद्मवेदिं चतुष्टये अश्रंकोणं पडश्रं वा पञ्चाश्रं विदिशःक्रमात्। १०

मूलबेर प्रतिष्वायामेप एव विधिर्भवेत् नार सिंहप्रतिष्ठायां वाराहस्य विशेषतः । ११

अश्वह्नौ विना विप्र अन्यथा दोषकृद्ध्वेत् चतुर्दिक्षु विशेषेण वेदान् संस्थापये-मुखम्। १२ ऋग्वेदं पूर्वदिग्भागे यजुर्वेदं तु दक्षिणे पश्चिमे सामवेदन्तु अथर्वश्चोत्तरे तथा। १३

एवं गुरुविधानेन पुण्याहं वाचयेद्धुधः शयनन्तु समभ्यर्च्य शयने सन्निवेशयेत्। १४

द्वारादि यजनं कुर्यात् कुम्भे संपूजयेद्धरिम् मण्डले वासुदेवन्तु बिम्बे तन्मूर्तिमर्चयेत्। १५

पञ्चदशोऽध्यायः ७५

शयने शाययेद्देवं क्षौमैराच्छादयेत्परम् होमकर्म ततः कुर्यात् प्रत्येकमृत्विजैर्भवेत्। १६ व्यय मेवह्यलंकुर्यात् चतुर्भिर्वापि कारयेत् ऋत्विजानामप्यभावे तु आचार्याद्युपकारयेत्। १७ अष्टोत्तरशतं होमं तदर्ध मध्यमं भवेत अश्वत्थो दुंबरशचैव न्यग्रोधः पुक्ष एव च। १८

पलाशः खदिरश्रैव शभ्यपामार्ग एव च एतेषामप्यलाभे यु पालाशसमिधं हुवेत्। १९

समिदाज्येन चरुणा तिलैराज्यैश्र होमयेत् होमान्ते तु विशेषेण चतुरन्नं निवेदयेत्। २०

पायसं चैव मुद्धान्नं कृसरं गुळमेव च शुद्धान्नश्चैव माषान्नं हरिद्रान्नं तथैव च। २१

शिम्बान्नश्च विशेषेण होमं स्यादष्टकुण्डके न्यासहोमं ततःकृत्वा संहृतिन्यासमाचरेत्। २२

शोषणादित्रयं कृत्वा सृष्टिन्यासं समाचरेत् पञ्चोपनिषदै र्मन्त्रैः सृष्टिसंहारकं चरेत्। २३

मन्त्रन्यासं ततः कृत्वा तत्वन्यासं समाचरेत् तन्त्रन्यासं ततः कृत्वा होमं कुर्यात्पृथक् पृथक्। २४

७६ अनिरुद्वसहितायां प्राणप्रतिष्ठां च तत्रै वाचरेद्देशिकोत्तम: पुनस्संपूजयेद्देवं बलिं दद्यात्समन्ततः । २५ देवालयं समासाद्य मार्गत्रयमथाचरेव् स्थापनं पुर्ववत्कृत्वा प्रतिष्ठां सम्यगाचरेत्। २६ अनुपूजां ततःकृत्वा वास्तुहोमं समाचरेत् दिशां होमं ततः कुर्यात् तत्तदिव्वर्तिमन्त्रतः । २७

समिदाज्येन चरुणा प्रत्येकं षोडशाहुतीः महाकुम्भस्थ तोयेन प्रोक्षयेच्छिखरोपरि। २८

रत्नादिन्यसनं कुर्यात् मुक्तान्यासं समाचरेत् पीठन्यासं ततः कृत्वा बहुबेरे तु देशिकः । २९ एकबेरे विशेषेण ब्रह्मस्थाने तु विन्यसेत् वस्त्रेणाच्छादयेत्पश्चात् बहुदीपसमन्वितम्। ३०

गन्धलेपं ततः कृत्वा प्रासादस्य समन्ततः वास्सुदेवान् प्रतिष्ठाप्य परिवाराननुक्रमात्। ३१ ततः प्रभाते विमले स्नानकर्म समाचरेत् यथा संपूजनं कुर्यात् स्थापनं कौतुकं चरेत्। ३२

मुहूते शोभने प्राप्ते स्थापनं सम्यगाचरेत् लम्बसूत्रन्तु संशोध्य मार्गत्रयमथाचरेद्। ३३

पञ्चदशोऽध्यायः ७७

स्थापनं पूर्ववत्कृत्वा प्रतिष्ठां सभ्यगाचरेत् अनुपूजां ततः कृत्वा वास्तुपूजां समाचरेत्। ३४

दिशो होमं ततः कुर्यात् न्यासमेवं समाचरेत् पीठन्यासं ततःकृत्वा बहुबेरे तु देशिकः। ३५

एकबेरे विशेषेण ब्रह्मस्थाने तु विन्यसेत् वस्त्रैराच्छादयेत्पश्चात् बहुदीपसमन्वितम्। ३६

देवान् तु प्रतिष्ठाप्य अन्तः परिवारगणानक्रमात् ततः प्रभाते विमले स्नानकर्म समाचरेत्। ३७

यथा संपूजनं कुर्यात् स्थापनं कौतुकश्चरेत् मुहूर्ते शोभने प्राप्ते स्थापनं सम्यगाचरेत्। ३८

लभ्बसूत्रं ततः कृत्वा अष्टबन्धनमाचरेत् पुनःशुद्धिं ततः कृत्वा पूजयित्वा यथाविधि। ३९ ब.लबिम्बगतां शक्तिं मूर्तिबिम्बे समर्पयेत् तत्स्थानं शोधयित्वा तु कर्मार्चादीन्न्यसेदघः। ४०

मूलबेरस्य पुरतः उत्सवं सन्निवेशयेत तत्पूर्वे कर्मबेर तु बलिं दीपञ्च दक्षिणे। ४१

तम्य दक्षिणपाश्वे तु स्नपनं सन्निवेशयेत् उत्सवस्य च वामे तु तीर्थं शयनमेव च। ४२

७८ अनिरुद्धसंहितायां

एवं कृत्वा विधानेन कवाटं चापि बन्धयेत् त्रिरात्रं बन्धयित्वैवं बहुबेरेन ब धयेत। ४३

चतुर्थेऽहनि संग्राप्ते चतुःस्थानार्चनं चरेत् आचार्य पूजयेत्पश्चात् रत्नहेमाङ्गलीयकैः। गोभूहिरण्यवस्त्राद्यै: कन्यादानैविशेषतः ततः प्रभृति विप्रेन्द्र नित्यपूजां समाचरेत्। ४५ उत्सवं कारयेदेव मन्ते पूजां समाचरेत्।

इति श्रीपश्चारात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां प्रतिष्ठाविधानं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

अथ षोडशोऽध्यायः

श्रीभगवान्- सदाचारमथो वक्ष्ये सावधानेन तच्छृणु दीक्षितस्य विशेषेण सदाचारं ब्रवीमिते। १ ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय भगवन्नामकीर्तनम् स्तोत्रेण तोषयेद्विद्वान् गुरुं संस्मृर्त्य साधकः। २

वासुदेवाय देवाय समग्रगुणमूर्तये सङ्कर्षण नमस्तेऽस्तु विश्वपावनमूर्तये। ३

षोडशोऽध्यायः

अनिरुद्ध नमस्तेऽस्तु जगत्कारणमूर्तये केशवाय नमस्तेऽस्तु ततो नारायणाय ते। ४

माधवाय नमस्तुभ्यं गोविन्दाय नमो नमः विश्वात्मने नमस्तुभ्यं नमोस्तु मधुसूदन। ५

त्रिविक्रम नमस्तेऽस्तु वामनाय नमो नमः श्रीधराय नमस्तेऽस्तु हृषीकेशाय ते नमः। ६

नमस्ते पद्मनाभाय नमो दामोदराय च नमस्ते मत्स्यरूपाथ नमस्ते कूर्ममूर्तये। ७

वाराहाय नमस्तेऽस्तु नारसिंहाय ते नमः ८

वामनाय नमस्तेऽस्तु नमो रामत्रयाय च गोविन्दाय नमस्तेऽस्तु हयग्रीवाय ते नमः। ९

एवं स्तुत्वा विधानेन तीरदेशं समाश्रयेत् दर्भवस्त्रं निधायाथ जलादराद्वहिश्ररेत्। १०

कर्णस्थब्रह्मसूत्रं च दिवा चोदङ्गुखश्चरेत् रात्रौ चेद्दक्षिणावक्तूं तृणं भूमौ विनिक्षिपेत्। "१

लेपयेद्दक्षिणं हस्तं काष्ठपर्णतृणादिभि: गृहीत्वा वामहस्तेन शेफांग्रं बाह्यतश्ररेव्। १२

अनिरुद्धसहितायों

तीर्थ गत्वा शुचौ देशे मृदमादाय मन्त्रतः उद्धताभिविशेषेण मृद्धि: प्रक्षालनं चरेत्। १२

सप्तभिर्गुददेशञ्च शिश्नश्च त्रिभिराचरेत् अन्तरान्तरयोगेन हस्तप्रक्षालनं चरेत् १३

पश्चभिः पादशुद्धिं च आचार्म तु समाचरेत् त्रिःपिवेत् द्विर्मृजेच्चैवं दशाङ्गानि च संस्पृशेत्। १४ अङ्गलीभि विशेषेण चक्षुरादयैस्तु संस्पृशेत् मृदालेपं ततः कृत्वा मृदा दिग्बन्धमाचरेत्। १५ विष्णुगायत्रिया चैव अवगाहनमाचरेत् आचामं तु ततः कृत्वा तीरदेशं समाविशेत्। १६ आपोहिष्ठादिभि र्मन्त्रैः प्रोक्षयेत्सवशिरोपरि उदकाञ्जलिं ततः कृत्वा प्रादक्षिण्यं समाचरेत्। १७ तर्पयित्वा विशेषेण आचाम तु समाचरेत् वस्त्रन्निष्पीडयेत्पश्चात् सावित्रीन्तु ततो जपेत्। १८

उपस्थानं ततः कृत्वास्वगृहं संप्रवेशयेत् पादप्रक्षालनं कृत्वा आचामेत्पूर्ववद्धधः। १९

अग्निं समिन्धयेत्पश्वात् नित्यहोममथाचरेत् दिवाकरोदयात्पूर्व नित्यकर्म समाप्य च। २०

षोडशोऽध्यायः ८१

देवालयं प्रविश्याथ प्रादक्षिण्यद्वयं चरेत् पूर्ववच्छुद्धिराचामं कृत्वा पूजां समाचरेत्। २१

द्वारदेशें तु संग्राप्ते षडङ्गन्यासमाचरेत् तालत्रयं ततः कृत्वा प्रविशेद्दक्षिणाड्घ्रिणा। २२

देवस्य दक्षिणे पाश्वे आसने तु समाविशेत उद क्पूर्ववलने दक्षिणाभिमुखश्वरेत्। २३ पश्चिमद्वारके विप्र तथा कुर्याद्विचक्षणः अङ्गन्यासं ततः कृत्वा छोटीकादर्शन चरेत्। २४ प्राणायामत्रयं कृत्वा रेचकादित्रयेण च पञ्चोपनिषदै र्मन्त्रै संहृतिन्यासमाचरेत्। २५

जीवान्मानं समारोप्य परस्मिन् ब्रह्मणि ध्रुवे शोषणादित्रयं कृत्वा अन्तरस्थो विचक्षणः । २६

दिव्यस्थानं यथा स्थाप्य सृष्टिन्यासं समाचरेत् मातृकान्यसनँ कृत्वा तत्त्वन्यासं समाचरेत्। २७

महाभूतादीनां पश्चतन्मात्राणां तथैव च न्यासक्रमे विजानीयात् मनोबुद्धयादिपश्चकम्। २८ मूलमन्त्राक्षर-यासं षडङ्गं द्वादशन्तु वा मूर्धादिपादपर्यन्तं सृष्टिन्यासं प्रकीर्तितम्। २९ [11]

८२ अनिरुद्धसंहितायां

नाभ्यादि हृदयान्तन्तु स्थितिन्यासं प्रकीर्तितम् पादादि च शिरोन्तन्तु संहृतिन्यासमुच्यते। ३० ब्रह्मचारी गृहस्थश् यतिश्वैव यथाक्रमम्? मूर्धा चक्षुर्सुखश्चैव नाभि गुह्यं च पादुकम्। ३१ प्रथिव्यादीनां भूतानां स्थानं पादं शिरोऽपि वा पद्मस्थानन्तु चान्येषां स्थानमेतदुदाहृतम्। ३२ करन्यासं ततः कृत्वा सृष्टिसंहारपालनैः दक्षिणादि तु वामान्तं सृष्टिन्यासं प्रकीर्तितम्। ३३ विपरीतेन योगेन विपरीतमुदाहृतम् तर्जन्यादि कनिष्ठान्तं सृष्टिन्यासं प्रकीर्तितम्: ३४ करन्यासं तु पूर्व स्यात् देहन्यासं तु पश्चिमम् एवं न्यांसं क्रमात्कृत्वा मानसाराधनं चरेत्। ३५ ध्यानार्ध्यगन्धपुष्पादै रुपचारै स्समर्चयेत् मानसाराधानं श्रेष्ठं बाह्यपूजाऽवरा विद्ुः। ३६ बाह्यन्दु नाशमायाति तस्मान्मानसिक परम् आत्मार्थे तु तथा कुर्यात् परार्थे संप्रपूजयेत्। ३७ साधकः सर्वशास्त्रज्ञः नाविष्णु विष्णुमर्चयेत् देवोऽहं भावयेद्विद्वान् पश्चरात्रविशारदः। ३८ इति श्रीपाश्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां सदाचारविधिर्नाम षोडशोऽध्यायः

अथ सप्तदशोऽध्यायः

आराधनविधिं वक्ष्ये अवधारय सांग्रतम्

भृगु :- कैर्द्रवयैः पूजयेद्ेवमुपचारेश्र कैः प्रभो। १

श्रीभगवान्- दीक्षितै स्साधकै श्चैव तथैव परिचारकैः स्वादूदकैश्च पुष्पैश्च गन्धै ्नानाविधैरपि। २ धूपै र्गुग्गुलुमिश्रैश्च दीपै र्वर्त्तिसमन्वितैः वस्त्नै रचैवोपवीतैश्च माल्यै र्नानाविधैरपि। ३ गीतनृत्तैश्च वाद्यैश्च स्तोत्रैश्चैव प्रदक्षिणैः वाहनै श्चामरैश्र्वैव शङ्गकाहलनादकैः। ४

मात्राभि स्तालवृन्तैश्च स्नानैश्च कलशोदकैः नीराजनै दीपयुक्त स्ध्यपाद्यादिकै स्तथा। ५

कर्पूरैश्चैव ताम्बूलैः गोदानै श्शान्तिकुम्भकैः भक्ष्यै र्भोज्यैस्तथा पेयै लेहैश्चोष्यै महादिकैः । ६ जपैः प्रणामै र्दानैश्च होमैश्चैव विशेषतः बलिदानैरुत्सवैश्च विम्बै र्नानाविधैरपि। ७

८४ अनिरुद्धसहितायां

प्रासादमण्डपैश्चैव परिवारसमन्वितैः अनन्तगरुडाधैश्च उत्सवादयै विशेषतः। ८

मण्डलाराधनैश्चैव तथा वै कुम्भपूजनैः वह्निसंपूजनै श्रैव सासपूजासमन्वितैः । ९

पवित्रारोहणेनाथ षत्रपुष्पोत्सवेन च दमनारोहणै शरैव तथा चैव फलोत्सवैः। १०

प्रायश्चित्तविधानैश्च तथा विष्ण्वादिपूजनैः श्रावण्यामर्चनै श्रैव पौर्णमास्यद्वयार्चनैः। ११ श्री जयन्स्युत्सवैश्चैव तथा कृत्तिकपूजनैः आग्रायणै विशेषेण तथाचाध्ययनोत्सवैः। १२

वसन्तोत्सवै विशेषै स्तथा चैव जःत्सवैः? तुलस्याराधनैश्चैव तथा पत्रैश्च चम्पकैः। १३

एतै स्संपूजयेद्देव मन्यथा दोषकृद्भ्वेत् तस्मात्सर्वप्रयत्नेन एतै र्द्रव्यैः सुपूजयेत्। १४

नित्यैर्नैमित्तिकैश्चैव तथा काभ्यै र्महोत्सवैः एतत्कर्म बिना चेतु राजराष्ट्रभयं भवेत्। १५

महद्दोषमवाओोति सर्वसंहारकारणम् उपचारानथो वक्ष्ये समासादवधारय। १६

सप्तदशोऽध्यायः ८५

ज्ञानयोगं कर्मयोगं द्विविधं तदुपाथकम् कर्मयोगाच् भगवन् ज्ञानयोगं प्रजायते। १७ कर्मयोगविशेषेण केशवाराधनं परम् केशवाराधनं चैव राजराष्ट्रसुखावहम्। १९ सर्वदुःखोपशमनँ सर्वज्ञानफलप्रदम् भगवद्ज्ञानफलदं विष्णुप्रीतिकरं शुभम्। १९ देवदेव प्रसादेन सर्वदुःखक्षयावहम् तस्मात्सर्वप्रथत्नेन केशवाराधनं चरेत्। २०

पञ्चशुद्धिविधिं कुर्यात् प्रथमं मुनिसत्तम भूतशुद्धि र्द्रव्यशुद्धि: स्थानशुद्धि स्तथैव च। २१ पात्रशुद्धि स्तथा पश्चात् बिम्बशुद्धिस्तु पश्चमम् स्नानमाचमनँ चैव देहशुद्धि विशिष्यते। २२

सत्येन ध्यानयोगेन मनश्युद्धिरिहोच्यते सत्यं भूतहितँ प्रोक्तं ध्यानं वै विष्णुचिन्तनम् । २३ मार्जनालेपने चैव स्थानशुद्धि विंधीयते दहनाप्यायने चैव क्षालनात् प्रोक्षणादपि। २४

द्रव्यशुद्धिं विजानीयात् साधकः परमार्थवित् पात्राणि पूततोयेन शुद्धं प्रक्षालंयेनु वै। २५

८६ अनिरुद्धसंहितायां

तिन्त्रिणी सिकताम्भोभि: विम्बशुद्धिः प्रजायते एवं शुद्धिं क्रमात्कृत्वा भद्रपीठं तु विन्यसेत। २६ वस्त्ने तु फलकेवापि न्यसेदर्ध्यादि पात्रकान् अर्ध्य पादं तथाचामं स्नानीयं शुद्धपात्रकम्। २७ अग्न्यादिब्रह्मपर्यन्तमाधारोपरि विन्यसेत् अर्ध्ये गन्धं फलं चैव पादे दूर्वा तिलं तथा। २८ एलालवङ्गमाचामे स्नानीये चन्दनं परम् शुद्धतोये विशेषेण तथैव परिपूजनम्। २९ श्रीर्ध्यस्य भवेद्देवी वागीशीत्वाचमस्य च पाद्ये च पितरं देवं स्नानीये वरुणं तथा। ३०

शुद्धोदके च शान्तिं च पश्च पात्रस्यदेवताः दहनाप्यायनेचैव सौरभेयीप्रदर्शनम्। ३१

छोटिकादर्शनं कुर्यात् गन्धपुष्पादिधूपकैः पूजयेत् सर्वपात्राणि पश्चोपनिषदैः क्रमात्। ३२

उदभाण्डं समभ्यर्च्य गन्धपुष्पै स्तथैव च द्वारपूजां ततः कर्यात् द्वारस्थाने विशेषतः। ३३

आत्मानमर्चयित्वा तु गुरुपंक्ितिं प्रपूजयेत् गुरुं परं गुरुं चैव तथा सिद्धूगण यजेत्। ३४

सप्तदशोऽध्यायः ८७

द्वारपूजां पुरा विप्र प्रासादपुरुषं यजेत् पीठस्थदेवतान् सर्वान् गन्धपुष्पादिभि र्यजेत्। ३५ धर्मादिचतुरश्रैव अधर्मादीस्तथैव च वेददींश्रतुरश्रैव युगादींश्चतुरस्तथा। ३६ गुणत्रयं तदूर्ध्वे तु तदूर्ध्वे मण्डलत्रयम् आधारं प्रथमं कूर्म कालागि्ंनं तदनन्तरम्। ३७

अनन्तं मणिकं चैव भद्रपीठं च पङ्कजम् स्थानमापूजयेत् सर्वान् परिवारांस्तथैव च। ३८ वासुदेवादिकांश्चैव तथा शङ्गादिकान् परम् कुमुदादि गणान् सर्वान् तथा इन्द्रादिपालकान्। ३९ विष्वक्सेनगणान् सर्वाश्चण्डादिकपुरस्सरम् एतान् संपूजयेद्ध्यगन्धपुष्पादिधूपकैः। ४०

आवाहनं ततः कुर्यात् मूलाद्वै कर्मकौतुकम् अनेकैरुपचारैर्वा अष्टोचरशतैस्तु वा। ४१

चतुष्षष्टिक्रमं वापि द्वानिंशक्रममेव च परार्थयजने बिप्र एतन्न्यूनं न कारयेत् ४२

आत्मार्थे षोडशं प्रोक्तं द्वारत्रिशत्क्रममेव वा आवाहनं नमस्कारः प्रत्यूत्थानमनन्तरम्। ४३

अनिरुद्धसंहितायां

पुष्पाञ्जलि: सागतोक्तिरासनं पादपीठिका अर्ध्यं पादं तथाचाम तत्क्रमो वक्ष्यतेऽधुना। ४४ अ्ध्यदाने विशेषेण घण्टां शङ्गं निनादयेत् आवाहने तु विप्रेन्द्र निगमं वाद्यमाचरेत् ४५

शङदवयं काहलश्च शृङ्गनादं तथैव च पाद्दाने तु विप्रेन्द्र द्विर्दद्यान पदाम्बुजे। ४६

वस्त्रेण मार्जनं कृत्वा चन्दनालेपनं चरेत् पुष्पं पृथक् पृथक् दद्यात् सुगन्धं पाद्यमेव वा। ४७ पाद्दाने तु शङ्ंस्यादाचामं हीनशङ्ककम् आचार्म तु त्रिर्दद्यातु द्विरुन्मृज्य सुसस्पृशेत्। ४८

नेत्रं नासां तथा श्रोत्रमंसयोर्द्वितयं स्पृशेत् अर्ध्य शिरसि विन्यस्य पाद्यं पादाम्बुजदये। ४९

आचामं हस्तके दद्याचक्षुरादेस्तु तत्र तु उन्मृजाकरणे विप्र तिर्यख्ध्नि परामृशेत्। ५०

गन्धानुलेपनं देयं पुष्पं शिरसि अंसयो: मुक्तपुष्पश्च पत्रं च त्रिर्दद्याद्द्वे पदाम्बुजे। ५१

धूपदानं मधुपक ताम्बूलं गन्धभावितम् सुद्धमात्रप्रदानं च पादुकें स्नानविष्टरम्। २२

सप्तदशोऽध्यायः ८९ मधुपर्क प्रदाने तु आचाम केवलं ददेत् आसनेषु च सर्वेषु वस्त्रताम्बूलदानके। ५३ पादप्रक्षालने चैव भोजनान्ते विशेषतः आचाम कारयेन्नित्यं वस्त्रमञ्जनलेपनम्। ५४

स्नानासनं निवेदयाथ पादप्रक्षालनं चरेत् आचामं स्नानशाटीं च पुनराचाममेव च। ५५ दन्तधावनकं चैव जिह्वानिर्लेखनं तथा गण्डूषाचमनं चैव वस्त्रमाल्यानुलेपनम्। ५६ मुखवासं च ताम्बूलं तथा दर्पणपूर्वक्म् स्कन्धशाटीं तथा तैलं सुगन्धं कुसुमावृतम्। ५७

नेत्रवस्त्नावबद्धं च अपूपानि निवेदयेत् वीजयेत्तालवृन्तेन अभ्यङ्गं सम्यगाचरेत्। ५८ अपूपादिनिवेद्यान्ते आचामं नागवल्लिकां कदलीमुष्णोकं चैत सुखालेपं समाचरेत्। ५९ चन्दनं मुखलेपार्थ सुष्टिकर्पूरभावितम् तैलं बहुसुगन्धं च उदकँ स्वादु शीतलम्। ६०

शुद्धस्नानं ततः कृत्वा धौतवस्त्रं प्रदापयेत् अर्ध्यं च रजनीस्नानं पुनः स्नानं तथैव च। ६१ [12]

९० अनिरुद्धसंहितायां

धौतवस्त्नप्रदानं च पात्राणां च प्रकल्पनम् पूजनं पूर्ववत् कुर्यादर्ध्यदानं समाचरेत्। ६२

पाद्यमाचमनीयं च गन्धालेपनमाचरेत् पवित्रं चोपवीतं च उत्तरासङ्गमेव च। ६३ पुष्यमाला धूपदानं दीपं वेदैश्र पाठनम् नानाविधानि स्तोत्राणि गद्यपद्यगतानि च। ६४ प्राकृतं मङ्गलंचैव पैशाचं मङ्गलं तथा गीतमङ्गलक चैव नृत्तं वार्द तथैव च। ६५

सहस्रधारया स्नानं कलशस्नानपूर्वकम् द्वादशं नवकं वापि यथा वित्तानुसारत:। ६६

घृतं पादं दधि चैव अर्ध्य क्षीरमतः परम् आचामं गन्धतोयं च पश्चगव्यं कषायकम्। ६७

यथा नवघटे प्रोक्तं द्वादशे वाघिकँ शृणु रत्नं लोहं फलं पुष्पं मध्ये च चतुरःक्रमात्। ६८

द्रव्याणामप्यलाभे तु तद्वर्गैक प्रशस्यते नित्ये च स्नपने चैव कौतुकेनाङ्करार्पणम्। ६९

निशाचूर्णै: स्नपनं नेष्यते मण्टपस्थले अन्तरान्तरयोगेन अर्ध्यदानं समाचरेत्। ७०

सतदशोऽथ्यायः ९१

सहस्रधारया स्नान मनुवाकत्रयं भवेत् विष्णुसूक्ताभिषेकं च श्रीसूक्तेन श्रियं तथा। ७१ भूसूक्तेन भुवं प्रोक्तं स्नपने प्रत्यृचं भवेत् अष्टाक्षरेण वा सर्व द्वादशाक्षरेण भवेद्। ७२

स्नानान्ते भोजनान्ते च अलङ्कारासनान्तके सायाह्वे तु विशेषेण नीराजनमथाचरेत्। ७३

भ्रामयेद्धटदीपेन एकधा वा द्विधा त्रिधा बहुदीपसमायुक्तं नीराजनपरिस्थितम्। ७४

दवयं चतुर्थ षदकं वा अष्टकं दशकं तु वा द्वादशं षोडशं वापि विंशं त्रिंशमथापि वा। ७५

घटदीप विशेषेण दीक्षितेन परिष्कृतम् अर्चयेदर्ध्यपुष्पादै देवं तुष्द्ा यथाक्रमम्। ७६

भ्रामयेद्देवदेवेशे आपादतलमस्तकम् धौतवस्त्नद्येनैव शिरोगात्रं प्रमार्जयेत्। ७७

अधरोत्तरवस्त्रं च शिरोवेष्टनमाचरेत् गीतवाद्यादिसंयुक्तमलंकारासनं नयेत्। ७८

अलंकारैरलंकृत्य आसने च विशेषतः .... समाविशेत् ?। ७९

९२ अनिरुद्धसंहितायां

अर्ध्यादिकल्पनं कुर्यात् पूर्ववन्मंत्रवित्तम द्वारार्चनं ततः कुर्यात् परिवारार्चनं तथा। ८०

विष्वकूसेनार्चनं चैव पीठदेवार्चनं तथा अर्ध्यादिकं तथा कुर्यात् पाद्यमाचमनं तथा। ८१ प्रतिग्रहत्रयं प्रोक्तं समाराधनकर्मणि कर्पूररजसायुक्तं शरीरस्नानमाचरेत्। ८२

मृगमदं शिरस्नानं प्रोक्तं वै विष्णुना पुरा गात्रानुलेपनं कुर्यात् तथावै मिश्रचन्दनैः। ८३

बाहुमूलद्ये विप्र कृत्रिमालेपनं भवेत् गन्धै र्नानाविधैः पुष्पै शशिरोबेष्टनमाचरेत्। ८४

मलदण्डसमाकार कर्णिकाकारमेव च शिरोमाल्यैरलंकृत्य बाहुमूले प्रलम्बयेत्। ८५

उपवीतँ प्रदद्यातु भूषणानि तथैव च ललाटे तिलकं कुत्वा तथा चोर्ध्वं च पुण्डकम्। ८६

ताम्बूलं दर्पणं चैव धूप दीप तथैव च वाहनं चामरं छत्रं ध्वजं मङ्गलकीर्तनम्। ८७

बेदधोषं पुराणञ्च शङ्काहलनादनम् गीतं नृतं तथा वादं मात्रादानपुरस्सरम् । ८८

सप्तदशोऽध्यायः ९३

प्रदक्षिणं नमस्कार स्तथा नीराजनं भवेत् भोज्यासने तु देवेशं त्रिभि र्भागवतैस्सह। ८९ पाद्यमर्ध्यं तथाचामं मधुपर्कमनन्तरम् आचाम चैव ताम्बूलं तिलगोदानमेव च। ९०

अङ्गशाटीं तथा दद्यादर्हणं भोजनं तथा पायसं चैव मुद्रान्नं शुद्धान्नं पायसैर्युतं। ९१ पानकं चैव पानीयं गण्डूषाचमनं तथा वस्त्रेण मार्जनं कृत्वा गन्धालेपनमाचरेत्। ९२ पाश्चरात्रान् समाहूय अर्ध्याद्यैस्संप्रपूजयेत् तंत्रदानं ततः कर्यान्मधुपर्कपुरस्सरम्। ९३ मात्रादानं ततःकृत्वा ताम्बूलं च निवेदयेत्ँ अक्षमालां समभ्यर्च्य जपकर्म समाचरेत्। ९४ महानसं प्रविश्याथ होमकर्म समाचरेत् इति संक्षेपतः प्रोक्तं समाराधनमुत्तमम्। ९५

इति श्रीपाश्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां समाराधनविधिर्नाम सप्तदशोऽध्यायः

अथ अष्टादशोऽध्यायः

श्रीभगवान्- अग्निकार्यमथो वक्ष्ये सङ्गहान्मुनिसत्तम पचनालयमासाद्य द्वारमभ्यर्च्य साधकः। १

चुल्ल्यां दक्षिणतो विप्र होमकुण्डं समाचरेत् चतुरश्रं समंचैव योनिनाभिसमन्वितम्। २

मेखलात्रयसंयुक्तं पीठकादिसमन्वितम् कुण्डस्य दक्षिणे पाश्वे आसने तु समाविशेत्। ३ श्रीकरं विस्तरे पार्श्वे उल्लेखनमथाचरेत् पूर्वाग्रे त्रिभिरैखैश्च उत्तराग्रे तथैव च। ४

पूर्वाग्रं याम्यसौम्यं स्यादुत्तराग्रं तु पश्चिमम् अग्निं समिन्धयेत्पश्चात् प्राणायाममथाचरेत्। ५ दर्भैः परिस्तरेचत्र वासुदेवादिमन्त्रतः कुण्डस्योत्तरपाश्वें तु दर्भैस्तत्र परिस्तरेव्। ६

पात्राणां सादनं कुर्याद्वितयुग्मेन साधक: आज्यपावं तथा दर्वी प्रोक्षणीं प्रणीतामपि। ७ इष्मं दर्वी विशेषेण साधयेन्भन्त्रवित्तम: प्रोक्षणीं पुरतो न्यस्य पवित्रं तत्र निक्षिपेत्। ८

अष्टादशोऽध्यायः ९५

पूरयेजलपात्रेण तत्रोत्प्ावनमाचरेत् तज्लैः प्रोक्षयेत्पात्राण्युत्तानं सम्यगाचरेत्। ९ पुनश्च प्रोक्षणं कुर्यात् प्रणीतां पुरतो न्यसेत उन्फावनं पूर्ववत्कृत्वा दर्भेण च विधानतः। १०

ललाटसममुद्धत्य स्थापयेन्मेखलोपरि अग्नेरुत्तरपाश्वें तु ब्रह्मकूर्चं विनिक्षिपेत्। ११

ब्रह्माणमर्चयेद्विद्वान् अर्ध्यगन्धादिभि: क्रमात् आज्यपात्रं समादाय आज्यं निक्षिप्य साधक:।१३ अग्नेरुत्तरपारश्वे तु अङ्गारान्विभजेत्ततः विभज्योघ्वे प्रतिष्ठाप्य दर्भानादीपयेत्ततः। १३ दर्भाग्रौ तत्र निक्षिप्य पुनरादीप्य दर्शयेत् आज्यपात्रं समुद्धत्य अङ्गारान् सहयोजयेत्। १४

आदाय पुरतो न्यस्य उत्प्तावनं सम्यगाचरेत् कूर्चमग्रे विनिक्षिप्य सौरभेयीं प्रदर्शयेत्। १५

दर्वीमादाय सव्येन अपसव्येन दर्भकम् त्रिधा सन्तापयेद्विद्वान् दर्भानग्नौ विनिक्षिपेत्। १६ परिधिं विन्यसेद्विप्र आज्यं दक्षिणमुत्तरे परिषेचनं क्रमात कृत्वा ऊर्ध्व विन्यस्य कोणयोः। १७

अनिरुद्धसंहितार्या

अनुयाजन्न्यसेद्विद्वान् प्रणीतां मुखमध्यमे इध्महोमं ततः कृत्वा आघारं जुहुयात्ततः। १८

अनिलाद्यग्निपर्थन्तमाधारँ प्रथमं हुवेत् नैर्ततादीश पर्यन्तमाघारं तु द्वितीयकम्। १९

अग्नेस्सव्यापसव्ये तु अग्नेस्सोमेन हूयते देवीं देवं ततो दद्यादतुसङ्गमनं परम्। २०

उभाभ्यामपि सञ्जातमगि्निं च परिचिन्तयेत् होमान्तादिक्रियां? कृत्वा आज्येन द्विजसत्तम।२१

समिदाज्येन चरुणा प्रत्येकं षोडशाहुतीः जिह्वाहोमं ततः कृत्वा ज्ञात्वा शक्तिं च होमयेत्। २२ नित्यहोमं विशेषेण क्रमाद्वक्ष्ये विशेषतः अग्निं समिन्धयेत्पश्चात् आ्राणायामं च कारयेत्। २३ परिषेचनं क्रमात्कृत्वा अग्नि ध्यात्वा समर्चयेत् समिदाज्येन चरुणा यद्ा आज्येन वा भवेत्। २४

मूलमन्त्रत्रयेणैव विर्द्रव्यैः परिहोमयेत् द्वादशाष्टाहुतीर्वापि बलिं दद्यात्समन्ततः। २५

आत्मनः पुरतश्रैव पितृणां पिण्डमाचरेत् द्भैः परिस्तरेत्पश्चात् कबलत्रयमाचरेत्। २६

अष्टादशोऽध्यायः १७

पितृमातृगणाभ्यां वै विश्वेदेवा अनन्तरम् कबलंत्रितयं दद्याद्वामहस्तेन देशिकः। २७

जलपूर्व प्रदद्यात्तु पश्चाद्वै परिषेचनम् पितृणां संविभागेन देवदेवः प्रसीदति। २८

देवदेवप्रसादेन सर्वसिद्धिकरं भवेत् बलिकार्यं प्रवक्ष्यामि समासादवधारय। २९

बलिश्च पूर्वतः कृत्वा पश्चादुत्सवमाचरेत् चरुपात्रं च पुष्पश्च घण्टां वै धूपपात्रकम्। ३०

बलिदाने विशेषेण शङ्भेरीरवाकुलैः गर्भद्वारादि पीठान्तं बलिं दद्याद्विचक्षणः। ३१

कुमुदादि गणानां च इन्द्रादीनां पृथक् पृथक् सुष्टया परिमितै र्द्रव्यैः त्रिर्दद्यात् बलिकर्मणि। ३२ पूर्वमभ्यर्च्य चार्ध्यादै र्जलपूर्व विनिक्षेपेत् घण्टाशब्देन संयुक्तं बलिवाद्येन संयुतम्। ३३

चण्डं चैव प्रचण्डं च शङ्गपद्यनिर्धींस्तथा भद्रं चैव सुभद्रं च तथा धातृविधातकौ। ३४

जयं च विजयं चैव तत्तद्द्वारेषु पूजयेत् शङ्धं चक्रं गदां पदमं मुसलं खङ्गमेव च। ३५ [13]

१८ अनिरुद्धसंहितायां

शार्ङ्ग च वनमालां च अन्तरावरणे स्थितान् कुमुदं कुमुदाक्षञ्च पुण्डरीकं च वामनम्। ३६ शङ्डकर्ण सर्वनेत्रं सुसुखं सुप्रतिष्ठितम् इन्द्रमगि्नं यमं चैव निर्ऋति वरुणं तथा। ३७

वायुं सोमं तथैशानं तृतीयावरणे स्थितम् विश्वेश्वरं च दिग्भागे क्षेत्रपालबलिं ददेत्। ३८ पीठोपरि विशेषेण सर्वभूतबलिं क्षिपेत् एवं दत्वा विधानेन नित्योत्सवमथाचरेत्। ३९

बलिबिम्बं समादाय यानमारोप्य देशिक: छत्रचामरसंयुक्तं बहूदीपसमन्वितम्। ४०

अनेकैः परिकरर्युक्तं गीतवाद्यसमन्वितम् आनयेद्देवदेवेशं प्रादक्षिण्येन मन्दिरम्। ४१

एकधा वा द्विधा वापि त्रिधा वापि परिश्रमेत् बलिपीठं परिभ्राम्य पूर्वपार्श्वे स्थितिं चरेत्। ४२

गीतं नृतं च वादयं च श्रावयेद्देवदेवकम् गमयेन्मन्दिरं प्राज्ञो मण्डपे सन्निवेशयेत्। ४३

पूजयेच्च निवेद्यान्त मर्ध्यगन्धादिना तथा अर्ध्य पादं तथाचामं गन्धं पुष्पं च धूपकम्। ४४

अष्टादशोऽघ्यायः ११

दीपं निवेदनश्चैव ताम्बूलं गीतवाद्यकम् स्वस्थाने सन्निवेश्याथ विष्वकसेनं प्रसादयेत्। ४५

अ्ध्यादिदीपपर्यन्तं पूजयित्वा विचक्षणः निवेदस्यैकपात्रं तु विष्वक्सेनाय दापयेत्। ४६ तच्छेषं देवतावृन्दै र्मुक्तमन्यो न संस्पृशेत् प्रदक्षिणं ततः कृत्वा प्रणिपत्य जनार्दनम्। ४७ स्वगृहे संप्रविश्याथ अनुयागं समाचरेन् आचार्ये भोजनाद्ीने देवपूजा च निष्फला। ४८ यथाचाग्निमुखे भुङ्के देवकारिमुखे हरि: आचार्ये सुप्रसन्ने तु देवदेवः प्रसीदति। ४९ इति श्रीपाञ्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां अग्निकार्यब लिप्रदानविधिर्नाम अष्टादशोऽध्यायः

अथ एकोनविंशोऽध्यायः भृगु :- स्नपनं श्रोतुमिच्छामि देवदेवस्य शा्ङ्गिण: कालं ब्रूहि मम ब्रह्मन् द्रव्याणां विस्तृति क्रमात्।१ श्रीभगवान्- स्नपनं ते प्रवक्ष्यामि विस्तरेण तवानघ स्नपनं द्विविधं प्रोक्त परापरविभेदतः। २

१०० अनिरुद्धसंहितायां

परं तु त्रिविर्ध प्रोक्त मपरं द्वादशं भवेत् सहस्त्रं तदर्धकश्च तदर्धन्तु तदर्धकम्। ३

त्रिप्रकारं मया प्रोक्तं परंचैव विशेषतः एकं त्रयं तथा पञ्च नवकं द्वादशं तथा। ४

सप्तदशं पञ्चविंशं षद्त्रिंशच्च नवोत्तरम् चत्वारिंशद्विशेषेण अशीत्येकादशं क्रमात्। ५

अष्टोत्तरशतं चैव एवं द्वादशकं भवेत् अयने विषुवे चैव पौर्णमास्यदवयेऽपि च। ६

द्वादश्यां तु विशेषेण श्रवणे जन्मऋक्षके अभिषेकदिनेवापि दमनारोहणादिके।

उत्सवाद्यन्तकाले तु पुष्पयागे विशेषतः पवित्रारोहणे चैव तावत् पुष्पफलोत्सवे। V

चतुःस्थानार्चने चैव अनावृष्टिविधौ तथा दुर्निमित्ते च संजाते दुर्मिक्षे व्यािपीडने। ९

विशेषयजने चैव द्रव्याणां पूरणेऽपि च स्नपनं कारयेद्विद्वानन्यथा दोषकृद्भ्वेत्। १०

सुवर्ण रजतँ वापि ताम्रं मृण्मय मेव वा पक्कविम्बफलाकारं मृण्मयं दोषवर्जितम्। ११

एकोनविंशोऽध्यायः १०१

आढकचोत्तमं प्रोक्तं तदर्ध मध्यमं भवेत् तदर्धमधमं प्रोक्तं त्रिविधं कारयेदुधः। १२ तद्रयं करकं प्रोक्तं तद्यं कुम्भसुच्यते तद्रयं तु महाकुम्भमेतन्मानं प्रकीर्तितम। १३ मानेन निश्चितं सर्वं तस्मान्मानं हि पूरकम् मृत्कुम्भे सूत्रवेष्ट स्याल्लोहे तु परिवर्जयेत्। १४ वस्त्रं कूर्च शरावं च द्रव्यं सामान्यकं भवेत् स्नपनं द्विविधं प्रोक्तं कर्माङ्ं केवलं भवेत्। १५

कमांङ्गे तु विशेषेण नाड्कुरं कौतुकं भवेत केवले तु विशेषेण अङ्करं कौतुकं भवेत्। १६

कर्माङ्गमुत्सवाद्येषु विषुवाद्येषु केवलम् मण्डपालंकृतिं कुर्यात् प्रतिष्ठाकर्मवद्द्विजः। १७ केवले तु हि विप्रेन्द्र चतुस्स्ानार्चनं चरेत् मण्डलं कारयेद्धीमान् यजमानेच्छया ततः। १८

मण्डपस्योत्तरे पंक्तौ कुम्भमण्डलकुण्डलम् पूर्वादि पश्चिमान्ते तु क्रमेणैव प्रकल्पयेत्। १९ मण्डपस्य तु मध्ये तु कलशस्थापनं चरेत् बिम्बसंस्थापनं पूर्व सूत्रपातं समाचरेत्। २०

१०२ अनिरुद्धसंहितायां

कलशस्यानुरूपेण एकद्वित्रितयेऽपि वा नवकादिषु विप्रेन्द्र सूत्रपातं समाचरेत्। २१ कोष्ठकोणे विशेषेण व्रीहिप्रस्थं प्रपूरयेत् कलशाधिवासनं कुर्यात् पश्चिमे कलशास्पदे। २२ मार्गत्रयं तथा कृत्वा ब्रीहीनास्तीर्य तण्डलैः दर्भेः परिस्तरेत्तत्र प्राङ्खः परमेष्ठिना। २३

तस्योपरि न्यसेत्कुम्भान् पुरुषेणैव देशिक: शोषणादिक्रियां कृत्वा अर्ध्यादैः परिपूजयेत्। २४

अधोमुखान् न्यसेत्कुम्भान् विश्वेनैव तु देशिक: अक्षतान्विकिरेत्पश्रात् निवृत्तिमन्त्रेण! मन्त्रवित् २५ दर्भानुपरि संस्तीर्य सर्पमन्त्रेण मन्त्रवित् वाससाच्छादयेत्पश्चात् बलिं दद्यात् समन्ततः। २६ द्रव्याधिवासनं कुर्यात् तत्काले देशिकोत्तम: द्रव्याधिवासने विप्र संपाताज्येन सेचयेत्। २७

एतत्कर्म विशेषेण सर्वसामान्यकं भवेत् अङ्करं कौतुकं चैव तथा कुम्भाधिवासनम्। २८ कर्मारम्भदिनात्पूर्व सधो वा सकलं चरेत् द्वारपूजाविधिं चैव पुण्याहं चैव कारयेत्। २९

एकोनविंशोऽध्यायः १०३ कुम्भमण्डलविम्बाग्निपूजनं तदनन्तरम् कलशस्नपनं चैव चूर्णस्नान मनन्तरम्। ३० शुद्धस्नानं ततः कुर्यात् रजनीस्नानमेव च सहस्रधारया स्नानं नीराजनमनन्तरम्। ३१ मण्डपासनकार्यश्च भोज्यासनमतःपरम् पूर्णाह्ुतिं ततः कुर्यात् बलिं दद्यात् समन्ततः। ३२ एतत्कर्म कमात्प्रोक्तमस्मिन् भद्रमये ग्रभो ! एकबेरविधानेतु तत्रैव स्नपनं भवेद्। ३३ बहुबेरविधाने तु स्नपने स्नपनं भवेत् उत्सवे तु तथाभावे तथाभावे तु कौतुके। ३४ लेपभित्तिपटस्थे तु कर्मार्चायां समाचरेत् दर्पणे तदभावे तु तदभावे तु कूर्चके। ३५ कर्माङ्गस्नपने विप्र उत्सवे सर्वमाचरेत् अथ द्रव्यनाम- द्रव्यन्यासमथो वक्ष्ये समासादवधारय। ३६ उदककुम्भे घृतं प्रोक्तं पश्चगव्य मथापि वा केवलं गन्धपुष्पं वा निक्षिपेत्तन्त्रवित्तम:। ३७ तृतीये तु विशेषेण पत्रं पुष्पं फलं भवेत् पञ्चकुम्भे तु विप्रेन्द्र पञ्चगव्यमथो भवेत्। ३८

१०४ अनिरुद्धसहिताया गन्धपुष्पफलं चैव पत्रं धान्यं तथैव च पञ्चगव्यमथोवापि नवके वक्ष्यते डधुना। ३९

घृतादिकमथो वापि नवरत्नोदकं तु वा नवगन्धादिकं वापि द्वादशे वक्ष्यतेऽधुना। ४०

द्विधा वाथ त्रिधावापि चतुरादिघृतादिकम् धात्रीफलोदकच्चैव लोधतोयमनन्तरम्। ४१

रक्तचन्दनतोयं च रजनीनीरमुत्तमम् ग्रन्थीफलवचाश्वत्थ तोयं ततः तृणोदकम्। ४२

प्रिथङ्गवारि तदनु मौञ्जीजलमतःपरम् सिद्धार्थ यवतोयं च सर्वोषधिजलं तथा। ४३

पत्रपुष्पोदकं चैव द्वादशैते प्रकीर्तिताः अथ सप्तदशे कुम्भे द्रव्यं वक्ष्ये यथाक्रमम्। ४४

घृतमुष्णोदकं चैव रत्नवारि फलोदकम् लोहम्मार्जनगन्धं च अक्षतं च यवोदकम्। ४५

पाद्यमर्ध्य तथाचामं पञ्चगव्यं तथा दधि पयो मधु कषायं च क्रमात्सप्तदशं भवेत्। ४६

पञ्चविंशति कुभ्भेषु द्रव्यन्यासमथोच्यते तन्मध्ये नवके विप्र घृतादीन् परिनिक्षिपेत्। ४७

एकोनविंशोऽध्यायः १०५

घृतं पादं दधि चैव अर्ध्य क्षीर मतः परम् आचामं गन्धतोयं च पश्चगव्यं कषायकम्। ४८

धात्रीफलोदकश्चैव क्रमाद्दव्यं विनिक्षिपेत् षद्त्रिंशत्कलशे ब्रह्मन् द्रव्यन्यासं प्रचक्षते। ४९ द्रव्याणां नवकं प्रोक्तं षट्त्रिंशत्कलशे परम् घृतादि नवकं वापि गन्धादि नवकं तु वा। ५०

चन्दनं कुङ्गुमंचैव कर्पूरमगरुं तथा एलालवङ्गतकोल मुशीरं कोष्ठमेव च। ५१ एकोनपश्चाशत्कलशे द्रव्यन्यासं ब्रवीमि ते प्रधानसप्तदशकं द्रव्ययोगं क्र्मेण च। ५२

मध्यकुम्भे नवं चैव केवलं क्षीरमेव वा महादि कुम्भषदके च घृतमेकं प्रपूरयेत्। ५३ विदिक्कोणचतुष्केषु दधि चैव प्रपूरयेत् एकाशीतिघटे ब्रह्मन् द्रव्यन्यासक्रमं शृणु । ५४

अत्रसप्तदशं श्रेष्ठं द्रव्यन्यासं क्रमेण तु घृतादिद्रव्यसङ्गं वा केवलं क्षीरमेव वा। ५५ घृतें वा केवलं विप्र अष्टोत्तरशतं शृणु द्वार्त्रिशकद्रव्यं तेषु मध्ये चैव चतुष्टये। ५६ [14]

や 烤 अनिरुद्धसहितार्यां गन्धं पुष्पं फलं चैव मूलं पत्रं तथाङ्करम् ह्रस्वमण्डलकंचैव दीर्घस्तंबकमेव च। ५७

अथ.दीर्घ च तच्चक्रनवकं परिकीर्तितम् चन्दनं कुङ्गमं चैव कर्पूरं हिमतोयकम्। ५८

चतुर्मध्यमकुम्भेषु आग्नेयादिषु विन्यसेत् शतपत्रं तथा जातिर्मल्लिकाबकुलं भवेत्। ५९ पूर्दद्वादशके त्रिप्र मध्ये वै दर्पणे न्यसेत् कदलीपनसं चैव लिकुचं चैव दाडिमम्। ६०

आग्नेयद्वादशे कुम्भे न्यसेन्मध्ये तु पूर्ववत् कर्पूरं चैव ह्वीबेरमुशीरं च हरिद्रका। ६१ याभ्ये द्वादशके विप्र मध्ये कुम्भचतुष्टये तुलसीबिल्वपत्रश्च तथावै दन्तिकाद्वयम्। ६२ नैश्रते विन्यसेत्पात्रे वारुणे चाङ्कुरं भवेत् दूर्याङ्करं सटा भद्रा विष्णुकान्तिर्मही गजमू। मारुते स्तबकं वक्ष्ये शैवाल मगरुं तथा पूर्वमाथर्विकश्चैव सौम्ये चैव प्रचक्षते। ६४ पुन्नागं पाटलं चैव चूतमारग्बधं तथा ईशान्ये वक्ष्यते ब्रह्मन् क्रमुकं नालिकेरकम्। ६५

एकोनविशोऽध्यायः १०७

तालं वै रोलक्रमुकंमध्यमेषु पदेषु च अपरैकादशं प्रोक्तं परे त्रिविधमुच्यते। ६६

सहस्रं च तदर्ध च तदर्ध च त्रयं भवेत् एकादशघटे १ वक्ष्ये विस्तरेण तवानघ। ६७

एक्च मध्यमे स्थाप्य यमे च तु चतुष्टयम् पञ्चमं दिक्चतुष्के च मध्ये चैक प्रशस्यते। ६८ नवके दिगष्टके प्रोक्तं मध्यमे द्वादशं शृणु अष्टदिगष्टकं प्रोक्तं मध्ये चैव चतुष्टयम्। ६९

सप्तदशक्रमे विप्र मध्यम नवकं भवेत् तद्धहि श्राष्टदेशेषु अष्टकुम्भश्च विन्यसेत्। ७०

पञ्चविंशघटे विप्र मध्यमे नवके न्यसेत् बहिप्पोडशकुम्भं स्यात् षद्त्रिंशत्कलशं शृणु । ७१

चतुष्टयं चतुर्दिक्षु नवकोष्ठेषु विन्यसेत् शृणु गुह्यमना विप्र चत्वारिंशन्रवोत्तरम् । ७२

नवकं मध्यमे स्थाप्य अष्टदिक्पंचकं भवेत् एकाशीतिघटे विप्र तत्क्रमं संप्रचक्षते। ७३ नवकं नवकं ब्रह्मन् नवपंक्तिषु विन्यसेत् अष्टोत्रशते ब्रह्मन् स्थापनक्रम उच्यते। ७४

अनिरुद्धसंहितायां

द्वादश द्वादश ब्रह्मन् नव पंक्तिषु विन्यसेव सहस्त्रकलशे ब्रह्मन् स्थापनक्रम उच्यते। ७५

क्षेत्रमध्यमदेशेषु अष्टादश घटान् न्यसेत् वधकोष्ठेषु विश्रेन्द्र द्वितयं द्वितयं न्यसेत्। ७६

तद्धहिस्त्व्टदेशेषु पञ्चकं पञ्चकं न्यसेव अष्टोत्तरशते कुम्मे तद्वहिश्व दिगन्तरे। ७७

द्वादश द्वादश ब्रह्मन् नवपंक्तिषु विन्यसेत् अष्टोत्तरशतेनैव परितोदिक्षु विन्यसेत्। ७८,

एव मष्टादशैःकुंभैः चतुष्पप्ठयधिके द्विज अष्टोत्तरशते कुम्भे प्रत्येकं नवपंक्तिषु। ७९

ब्रह्मादीशानपर्यन्तं पंक्तौ पंक्तौ च विन्यसेद् शेषं षद्त्रिंशकं कुम्भं निशाचूर्णैश् पूरयेत्। ८०

द्विप्रकारँ मया प्रोक्तं सहस्त्रघटवेशने पश्चाशच घटे वि्र स्थापनं कथ्यतेऽधुना। ८१

अष्टोत्तरशत मध्ये परितश्राष्टदिक्षु च एकोनपञ्चाशद्विप्र तत्तदिक्षु च विन्यसेत्। ८२

चतुशशतैश्र कुम्भैश्र अष्टकुम्भविहीनके पच्ाशद्विशतानां च कुम्भानां स्थापनं शृणु। ८३

एकोनचिशोऽध्यायः १०२

क्षेत्रेषु च चतुर्मध्ये चत्वारिंशन्वोत्तरम् तद्वहिश्राष्टकुम्भेषु पश्चविंशतिकँ न्यसेत्। ८४

शतद्वयञ्च परितश्रैकचूर्णघटं! भवेत द्रव्यन्यास मथो वक्ष्ये सहस्रकलशेषु च। ८4

मध्य अष्टादशे कुम्भे नवरत्नं विनिक्षिपेत द्वन्द्वद्वन्द्वप्रयोगेन विन्यसेच्च घटदये। ८६

चत्वारिंशद्धटे बाहये चैकैकं मौक्तिकं न्यसेत् अष्टोत्तरशते चैन्द्रे मूलेन परिपूरयेत्। ८७

ह्रीवेरञ्ैव कर्चूरमुशीरं रजनीं तथा मध्ये कुम्भचतुष्केषु विन्यसेत्पावकान्वितम्: ८८ बहिरष्टघटे विप्र ह्रीबेरं परितो न्यसेत् तद्रहि श्राष्टदेशेषु द्रव्यन्यासं वदामि ते। ८९

रजनीद्वितयञ्चैव शृङ्ग्िवेर मुशीरकम् उत्फलत्रितयंकान्तं कर्चूरं चाष्टकं भवेत्। ९०

अष्टद्वादश कुम्भे तु प्रीतिद्रव्यन्तु विन्यसेत् फावकेष्टशते मध्ये चतुष्कं पत्रके न्यसेत्। ९१

तुलसीद्वितयञ्चैव तथा दमनिकाद्वयम् फ़ाक्कादि विनिक्षिप्य शेषं वै तुलसीदलम्। ९२

११० अनिरुद्धसंहितायां

बहिरष्टपदे विप्र पत्रवृन्दं वदाभि ते? ९३

चूत बिल्वञ्च वकुलं क्रमात्तत्रैव निक्षिपेत् याम्याष्टके शते विप्र द्रव्यन्यासं प्रचक्ष्यते। ९४

मध्यमे तु चतुष्कुम्भे चम्पकँ वकुलं तथा मालती शतपत्रश्च आग्नेयादिषु विन्यसेत्। ९५

बहिरष्टघटे विप्र विन्यसे च्छतपत्रिकाम् तद्हि श्राष्टदेशेषु पुष्पपूर विधीयते। ९६

नन्दावर्तश्च पुन्नागं मालती माधवं तथा उत्पलत्नितयञ्चैव केतकीचारकं भवेत्। ९७

एकैकं पूरयेत् सर्वान् कुम्भे कुम्भे पृथक् पृथक् नैर्कते चाष्टके ब्रह्मन् फलवृन्दं वदामि ते। ९८

कदलीपनसञ्चैव मातृचूतं १ तथैव च मध्यमे तु चतुष्कुम्भे पूर्वकं विन्यसेत् क्रमात्। ९९ तद्वहि श्वाष्टकुम्भेषु विन्यसेत् कद लीफलम् बहिरैन्द्रादियोगेन फलपूरं वदामि ते। १००

लिकुचं वकुलं चैव दाडिमं मातुलुङ्गकम् पारावतं चामलकं नवाङ्ग विश्वमेव च। १०१

एकोनविंशोऽध्यायं:

एतहव्यं कमेणैव पूरयेत् पूर्ववत् क्रमात् वारुणे केवलं क्षीरं केवलं घृतमेव च। १०२ वायव्ये संप्रवक्ष्यामि चन्दनं कुङ्गमं तथा कर्पूरमगरुश्चैव चतुष्कं विन्यसेत्क्रमात्। १०३ परितश्शिष्टकुम्मेषु केवलं चन्दनोदकम् बहिःपूर्वादिके विप्र क्रमाद्दव्यमथोच्यते। १०४

मुरमाञ्जिष्ठकर्चूरं कोष्ठं वा चम्पकं तथा! एलालवङ्गतकोल क्रमाद्दव्यं प्रकीर्तितम्। १०५ सौभ्ये द्वादशकुम्भेषु क्षीरमेकं प्रपूरयेत् तद्वच्चाष्ठमदशेषु क्रमाद्दव्यं प्रचक्ष्यते। १०६

गोमूत्रं गोमयश्चैव दधि तक्रं तथैव च तैलं सर्षपतैलं च नालिकेरं घृतं गुलम्। १०७

ईशानकस्थ कुम्भेषु क्रमाड्ूव्यं निबोध मे गुलतोयं चेक्षुतोयं शर्करोदकमेव च। १०८ पुण्येषु साधकं चैव चतुष्कुम्भेषु विन्यसेत् तद्वीजाष्टककुम्भेषु इक्षुसारं प्रपूरयेत्। १०९

बहिः पूर्वादिकुम्भेषु क्रमाद्दव्यं निबोध मे तिलं लाजं च मुद्धं च त्रीहिमाषवचान्तथा। ११०

११२ अनिरुद्धसंहिताया

गोधूर्मं च प्रियङ्कुं च क्रमात्कुम्भेषु निक्षिपेत् सहस्रमूर्तिमन्त्रेण स्नापयेत्पुरुषोत्तमम्। १११

ऋग्यजुस्सामाथर्वादैः स्नापयेत्कलशं परम् अष्टाक्षरेण वा सर्व द्ादशाक्षरतोपि वा। ११२ पूर्वादिसोमपर्यन्त मुद्धारक्रम इष्यते आग्नेयादीशपर्यन्त मुद्धारंतु द्वितीयकम्। ११३ पूर्वादिमध्यपर्यन्तं सर्वस्योद्रहणं भवेत् केवलं क्षीरमेकाङ्गं घृतं वा संभवंभवेत्। ११४ नालिकेर जलैर्वापि केवल-तु सहस्रकम् सहसार्धघटे वक्ष्ये द्रव्यन्यासं क्रमेण दु। ११५

घृतं गन्धं तथा पुष्पं पत्रं मूलं फलं तथा पञ्चगव्यं तथा क्षीरं ब्रह्मादैशानपश्चिमम्? ११६

ईशाने दधि विन्यस्य स्नापयेत्पुरुषोत्तमम् अधमं स्नपनं वक्ष्ये द्रव्यन्यासक्रमेण तु। ११७ मध्यकुम्भेषु सर्वेषु क्षीरमेकं प्रपूरयेत् बहिश्राष्टपदे विप्र पञ्चविंशतिसंख्यके। ११८ अर्ध्य पाद्यं तथाचामं तक दधि घृतं मघु कपायश्च क्रमातप्रोकतं मृदनं पूर्ववद्धबेत्। १११

एकोनविंशोऽ्यायः

द्रव्याणामप्यलाभे तु तद्भागैकं प्रशस्यते द्रव्याणां विष्णुदैवत्यं चक्रिकाणां तु गारुडम्। १२० सूत्राणां शेषदैवत्यं पात्राणां फणिराजकम्? कूर्चेषु त्रह्मदैवत्य माधारे धर्मदैवतम्। १२१ वाससां वासवो दैवं सर्वेषां विष्णुदैवतम यस्स्ापयति देवेशं द्रव्ययुक्तघटै र्नर। १२२ सर्वपापविनिर्मुक्त र्स याति ब्रह्मण: पदम् सोडतुलां श्रिय माप्तोति सर्वतीर्थफलं लभेत्। १२३ सर्वयज्ञफलश्चैव सर्वदानफलं भवेत् संसारेण प्रतीयाति नात्र कार्या विचारणा १२४ इति श्रीपाश्चरात्रे महोपनिषदि अनिरुद्धसंहितायां स्नपनविधिर्नाम एकोनविंशोऽध्यायः

अथ विंशोऽध्यायः

श्रीभगवान्- उत्सवं संग्रवक्ष्यामि विस्तरेण तवानघ सवस्त्वमङ्गलं विद्धि उत्सवः स्तन्निवर्तक:। नित्यो नैमित्तिक: काम्य उत्सव स्ति्रिविधो भवेत् प्रतिसंवत्सरे मासि क्रियते सति नित्यकः। २ [15]

११४ अनिरुद्धसंहितायां

निमित्ते सति संजाते सतु नैमित्तिको भवेत् भृगु :- भूतादिदर्शने चैव दुर्भिक्षे व्याविपीडने ३ परचक्रप्रवेशे च व्योम्नि नेमिखने तथा। दिव्यदुन्दुभिनिर्हरादे वालमीनस्य दर्शने। ४ दर्शने सुरचापस्य पू भागे तथा निशि अपरे मध्यमे वापि उल्कापाते विशेषतः। ५

आलयस्य चाग्निना दाहे प्रासादपतने तथा प्राकारगोपुरादीनां चैत्यवृक्षादिपातने। ६ वल्मीकादि समुत्पन्ने मधुप्राप्ते तु मण्डले भृयुजानां विशेषेण रोगादीनामुपस्थितौ। ७

ग्रहदोषे तु संप्राप्ते कुहूदोषसमुद्धवे पुत्रदारादितो बिप्र रोगादीनां समुद्धवे। ८

अनावृष्टौ चातिवृष्टौ देवब्राह्मणधातुके पितृमातृवधे विप्र प्रायश्चित्तार्थमाचरेत्। ९ उत्सवः परमो ब्रह्मन् नित्यो नैमित्तक: स्मृतः कामार्थमाचरेद्यस्तु काम्य इत्यभिधीयते। १० उत्सव स्तििविधः प्रोक्त उत्तमादि विभेदतः उत्तमो मास इत्युक्त: मध्यमः पक्ष उच्यते। ११

विंशोऽध्यायः ११५

नवाहस्त्वधमः प्रोक्त इति शास्त्रस्य निश्चयः एकाहे च त्र्यहे चैव पश्चसप्तनवाहके। १२ द्वादशाहे तथा पक्षे मासदूर्ध्व च कारयेत् एकाहे च त्र्यहे चैव ध्वजकर्म न कारयेत्। १३ तीर्थकालमथो वक्ष्ये श्रूयतां सुनिसत्तम अयने विषुवे चैव ग्रहणे सोमसूर्ययोः। १४ राजजन्म दिने वापि अभिषेकदिनेऽपि वा पौर्णमास्यदये वापि श्रवणे सार्वमासिके। १५ प्रतिष्ठादिवसे वापि ग्रामजन्मदिनेऽपि वा विषुवैकदिने? विप्र तीर्थस्नानं समाचरेत्। १६

तीर्थस्ानदिनात्पूर्व ध्वजारोहणमाचरेद् एकविंशदिने कुर्यान्नवाहोत्सवकर्मणि। १७

कर्मारम्भदिनात् पूर्वमष्टादशदिनेऽपि वा पक्षे मासे तथा कुर्यान्मासे मासइये तथा। १८

अथ वारदिने वापि १ तत्प्रकार स्तथोच्यते ध्जारोहणपूर्व वा भेरीताडनपूर्वकम्। १९

अङ्करार्पणपूर्व तु त्रिविधो भेद उच्यते ध्वजारोहविधिं वक्ष्ये शृणु गुह्यं महामुने। २०

११६ अनिरुद्धसंहितायां

ध्वजारोहदिनात्पूर्व पश्चसप्रदिनेऽपि च नवाहे वा सुनिश्रेष्ठ एकादशदिनेऽपि वा। २१

अङ्कुरानर्पयेद्विद्वान् पूर्वोक्तेन क्रमेण तु अङ्करं त्रिविधं प्रोक्तं बीजप्रारोहतण्डलम्। २२

बहुवारे तु बीजं स्यादल्पवारे प्ररोहकम् सद:काले विशेषेण तण्डलं संप्रचक्षते। २३

पालिका घटिकाचैव शरावं त्रिविधं भवेत् पवित्रारोपणेचैव कलशस्योत्सवे? तथा। २४

महाबेरप्रतिष्ठायां पत्रपुष्पफलोत्सवे देवदेवस्य विश्रेन्द्र त्रिविधश्चाङ्करार्पणम्। २५

अन्येषु सर्वकार्येषु पालिकायां समाचरेत् त्रिवर्गकरणे बिप्र एकैक घोडशं भवेत्। २६

द्वादशं चाऽष्टकं वाडपि षदकं वाडपि चतुष्टयम् केवलं पालिका चेति द्वादशाष्टमथापि ? वा। २७

त्रिवर्गपालिकोच्छायं षोडशाङ्गलमुत्तमम् द्वादशाङ्गल विस्तारमुन्मत्तकुसुमाकृतिः। २८

विंशोऽध्यायः ११७

बिलद्यसमायुक्ता पालिका संप्रचक्षते वलयैक समायुक्तं शरावं संप्रचक्षते। २९

घटिका पञ्चवत्ता स्यात् चतुर्दिख्मध्यतो-मुखा प्रक्षाल्य शुद्धतोयेन बलिं संपूरयेत्तृणैः । ३०

रजनीपत्रदूर्वैश्र बन्धयेत्कण्ठदेशतः तथा मृद्धाहकाले तु आनयेद्विनतासुतम्। ३१ विष्वक्सेनं तथावापि हनूमन्तमथापि वा नैके:परिजनैर्युक्तं खनित्रेण समुद्धरेत्। ३२ पूर्ववद्रहणं कुर्याद् मण्डपालंकृतिं तथा चतुःस्थानार्चनं चैव तथा द्वारादि पूजनम्। ३३

पुण्याहोक्ति ततः कुर्यात् कलशं पूर्ववच्चरेत् मण्डलं सवस्तिक वापि चक्राब्जमथवा द्विज। ३४

पटं वक्ष्ये विशेषेण चित्रकर्म विशेषतः दशहस्ताष्टहस्तं वा सप्तहस्त मथापि वा। ३५

आयामार्धेन विस्तीर्ण शिखरं पुच्छसंयुतम् निर्णेजितं खलीयुक्तं शोषितँ लक्षणान्वितम्। ३६

शिल्पशास्त्रानुसारेण चित्रयेच्चित्रवित्तम: अर्धमर्धेन विस्तीर्ण पादेन कृतशेखरम्। ३७

११८ अनिरुद्धसंहितायां

मानोन्मानसमायुक्त नवतालेन कल्पयेत् पटमध्ये लिखेददेवं पश्चवर्णेन शिल्पवित्। ३८

द्विसुजं कनकाकारं करण्डमकुटोज्यलम् गगने गमनारम्भ पक्षविक्षेपशोभितम्। ३९

धृताञ्जलिपुट नीलनासाग्रं प्रियदर्शनम् दंष्रकरालवदनं भुकुटीकुटिलेक्षणम्। ४०

उत्कुश्चितं वामपादं दक्षिणं पृष्ठतःस्थितम् अनन्तो वामकटको यज्ञसूत्रन्तु वासुकि:। ४१

तक्षकः कटिसूत्रन्तु हारः कार्कोटकस्तथा पद्मो दक्षिणकर्णे तु महापद्मस्तु वामतः। ४२

शङ्श्शिर:प्रदेशे तु गुलिकस्तु भुजान्तरे एतैरष्टोरगैरम्यै र्भृषितं भुजगोत्तमैः । ४३

छत्रंचोपरिविन्यस्य पार्श्वयोः श्वेतचामरे दीपदण्डदवयं पाश्वे शङ्कं चक्रंतु पार्श्वतः । ४४

अधस्तादम्बुजं पूर्ण कुम्भपात्रश्च पालिका: अन्तरालपदं कालकृष्णेनैव समालिखेद्। ४५

एवं पटं लिखित्वा तु प्रतिष्ठां सम्यगाचरेत् रज्जुं तन्तुगणेनैव कारयेदङ्गष्ठनाहतः। ४६