1. Anumana Chiathamani Didhiti Ragunatha Shiromani Jivanand Vidyasagar 1902
Page 4
-0-
श्रीरघुनाथशिरोमशिभट्टाचार्य्यविरचिता।
दि ए उपाधिधारिया
श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्य्यण
संस्कृता।
कलिकाताराजधान्यां
बाल्मोकि यन्त्रे सुट्रिता।
Page 6
अनुमानदीधितिः।
श्रंनमः सर्व्वभूतानि विष्टम्य परितिष्ठते। अ्खण्डानन्दबाधाय पूर्णाय परमात्मने।। अध्ययनभावनाभ्यां सारं निर्णीय निखिलतन्त्राणाम। दीधितिमधचिन्तामषि तनुते तार्किकशिरोमषिः श्रीमान। परजुष्टनथ्यात्निवर्त्तमाना मननाखवाद्यरसा विडूबो घै । रघुनाथकवेरपेतदोषा क्वतिरेषा विदुषां तनोतु मदस॥ न्यायमधीते सर्व्वसनुते कुतुकान्िबन्धमप्यच। अरस्य तु किर्साप रहस्यं,केचन विज्ञातुमोशते सुधिय: ॥ मान्यान प्रर्णम्य विदिताञ्जलिरेष भूयो भूयोविधाय विनयं विनिवेदयामि। दूवयं वचा मम परं निपुएं विभाव्य भावा वबोधविहितोन दुनोति दोषः॥ पूव्वापरयन्थैकवाक्यताप्रतिपत्ये शिव्यावधानाय च सङ्गतिं प्रदर्शयवनमाननिरूपणं प्रतिजानीते प्रत्यक्षवित्यादि। पचोप- जोव्यापजोवकभावः फलतः सरूपतश्च प्रत्यक्षफलस्ानुमित्यनु पसायादेरनुमित्युपजीवकतवेपि न सव्वा प्रत्यक्तमितिसथा अनु-
Page 7
२ पनुमानदीधितिः।
मिमचस बर्ता: सच्ात्परम्परया वा व्याथ्यादिप्रत्यक्षापजीविकाः पुरकतसाथमुपजीवकतात्कर्षः। यद्यपि सकलमेव प्रत्यक्षफल-
ई शरप्रत्यचन्तु न फलं, तथा पि टष्टद्वारकमिह तथातमादरणी- वमितर साविनिग म्यलात् सर्वक्चानुमितिकरणमिन्द्रिया पेनषात्प चिकम अनुमिति भावयता 5पीश्वरज्ञानस्य तत्करणतानिव्वा- हकपत्यासत्तिविर देखातलात सर्व पुर्नारन्द्रि यें नानुमानाधीन- जन्म मनःअवसयोरजन्यलात टष्टद्वारावा तथालमादरणोय
निकय्यैदोप जीवकं निरूय्यतद्वति न नियम: क्ञचित्कार्य निरृप्यापि कारणननिरूपणादितिचेत किञ्चातो न हि सक्कतिरनन्तराभि धानयाप्ता, आ्ानन्तया भिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकज्ञानवद्य- यो ह्यरथ: सङ्गतिः जायते च कार्य्ये कारणे वा आाते कारणलख काय्यत्वस्य वा ज्ञानात्कि मस्य कारणं कार्य्य वे न जिज्ञासा भ्रत- सथो दयोरपि सङ्गतित्व मित्थ च्चोपजीवकता Iस्तुख्यल्ेपि न चतिरिति मन्तयम। लाघवायाच्ेवोपमान वसङ्गतिं दर्शयति बजवादीति सुप्रसिङूतया निरसनीयाल्पवादिविप्रतिर्पत्ति- कतवेन सुप्रतिपदतया चानुमानएव दुत्पित्ो: प्रथमं जि ज्ञास्ता नोपमानेSप्रसिद्धलात् निरसनीयवडवादिविप्रतिपत्ति- कलेनातिदुरहलाच्च श्रालर्गिकीं रोतिमनुरुष्य चेटूं तेन प्रथमं
Page 8
बनुमानदीधिति:। ३
कस्यचिह कहे जिल्नासेदियेऽपि न चतिस्था चा नावस्रसभ्का त्योपमाननिरूपणमिति भावः। यथा चावसरस सकृतितवं तथा व्यश्नमाकरे। प्रब्दान्तरसमयग्राहकं सप्रवृत्तिमिमित्त कत्वबाधकं सामान्यतोटष्टमन्तताट जनकप्रउ्त्यापयिकस्ा- नुमा नमपेचने, निखिलमेवोपमान मितोहाप्यपजोवकत्वमेव 8क्गति- रित्या केचित सभ्भवति चेह निरूपसयोरपि कार्य्यकारण- भाव: श्रथ तत्पूर्वकमित्यादिसूचे प्रत्य चपूर्वकतवेनानुमाननिरूप- छान्तच्कन्देन व्याय्यादिप्रत्यचपरामर्भत् अनापि सहचार- प्रत्यचजन्यता दिना तन्निरिरुपणातृ तख च प्रत्यव्तनिरूपणाधीन-
पेचमिति मङ्गप: । तच लच्षप वव रुप प्रामा ख्ादिभिरनुमाने निरूपणीये कर- एास क्रिया भेद भिन्नमूत्तिकतथा क्रियालक्षणपूर्ष्कं तक्तचपमाह
तावच्छेदकडयसामानाधिकर एवचनलात ज्ञानपदोपसन्दा नेन व बाधिताबाधित साधा रपज्ञानलाभात न भ्रान्तानुमित्य- व्यापतिरित्याऊसन्न परामर्षेण निययमनो्व्याप्निवेभिव्या दियामाना- धिकरतग्रहे मानाभावात् गारवेश तद्िषय लेना हेतुलात सम-
Page 9
अ्नुमानदीधितिः। 50
ताटभसामानाधिकर खाप्रसिद्या तज्व्वानसाभावात् असतख्या- तिनिरामात् श्रवान्तरवाक्ाथायेोग्यतनिरषये महावाक्ार्थ- ज्ञानानदयात् विषाण भभसम्बन्वाभावनिश्चयदभायां भविषा- एजन्यमिदं कामुंकमिति पाष्दवुद्धर्बह्मपापि दुरुपपादलात। नचाच प्रमाणप्रस्तावात्यमेव लच्चा यदि च सल्षिङ्गपरामर्भादपि भ्रान्तानुमितिखदा चरमज्ञानपद प्रमापरममिति वाच्यम् श्र्या- प्यापचधर्मयेास्तत्त्वावगाहिना परामर्षेण जनितारया वस्तुतः सा- ध्यवत्पचावगाहितया प्रमायामव्याप्ने लिङ्गापहितले ङ्गक भाननि रामेनांभिकममत्वस्याय्ययोगात ईश्वरता दमज्ञानजन्यतवख चाति- प्रमुञ्जकत्वात् अतएव व्याप्तिविभिष्टे पतधम्ता तज्जान वेत्या दिकमपासम्। व्याप्रिविभिष्टक्व पक्षधर्मत्ेति इन्दाथयवाद्याप्रि विशिष्ट लपचधर्मव्वावगाहिजा नजन्य,त' लभ्ते पदार्थयोरभेदे
च इन्दस दर्शनात् पदार्थद्दयाभेदबाधकाच्च कमधारयाद्वेदा- भेदोदासीनपदार्थ इयबाधजनकतवेनैव द्न्दस भेदात विभिष्ट- पदख धर्मपरतया वा व्याप्तिवेशिश्पतधर्वातधालीभातु। नचै- वमाले कोर्वानव्ाप्योधूमवान् पर्व्वत इविज्ञानजन्येडतिप्रसक्रिः एकच तदुभयावगाहितस्योक्र लादिति केचित्तदप्यसत एवर्म्पि
एक रूपेष तदुभयावगाहितसोक्का च मीमांसकमता नुप्रबेभात्
Page 10
अ्रनुमानदोधितिः। भू
मिथसदुभयोपश्लेषावगाहित्वस् च परामर्थव्यापकलात्। नच
ताश्ालितमर्थः पच्तधर्सतापदेपादानवैद्य्थ्ात् व्याप्तिविशिष्टं व्याप्निप्रकारकं यत्पन्षधर्ममताज्ञानं तञ्जन्यमिति तु खात। यद्यप्य चापीन्धनसमा नाधिक र ण्तात्यन्ताभा व प्र ति ्यागिता नवच्के- दकर्वन्ि लावच्छिन्नसमानाधिकर ऐन्धनवानित्यादिपरा मर्शज- न्येडव्याप्रिरखणडव्याप्नेर प्रसङ्भे: भ्रमानुमितेरखच्यले चाचाका- शूमात्मन इूत्यादा सुतरां तथा, तथापि तावत्पदाथानां तथा- विधपर सरोपल्लेषावगाहित्व मा चं विंवस्तितम्। नच व्यतिरेकिए व्याप्ति: व्यभिचाय्धीविरोधिधीविषय लेनान्वयव्यतिरे कय्याय्यारनु - गमात् भवति हि धूमसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगि-
गिल्व वा गृहोते नियमतेवननि व्यभिचारधीप्रतिरोध: तथावि- धधूमसमानाधिकरणलवादिकन्तु न तथा रासभादा तद्गहेऽपि व्यभिचार ग्रहात् व्यतिरेकसहचारे णान्वयव्याप्रिग्रहणश्रयणद्ा। न च भमसंश्योत्तर प्रत्यनं प्रति विशेषदर्भनस्य हेतुतामतेतचाति- व्याप्तिः तथाविधनिक्यलेन हेतुताया विर्वनतलवात विशेष- दर्शनस्य भमादिविरोधिलेन तत्त्वमित्युक्लात। अ्रतएव लिङ्ग- व्च्चादिलक्षण तिदे शवाक्या र्थज्ञानजन्यापमिता नातिव्याप्तिः त- थाविधवाक्यार्थप्रतिसन्धानलेन तस्य हेतुलात। नचोपनयार्थ,
Page 11
अनुमानदीधितिः ।
ज्ञाननन्यन्यायाथंज्ञाने तच्क्रब्देन सक्कतितभब्दान्तरेण वा व्या- थ्वया दिविभिष्टोपस्थितिद्वारा जनिते शब्दबोधे इनिव्यािः व्ुत्पा दविंय्यते च महावाक्यार्थज्ञानखावान्तरवाक्यार्थ धीजन्यत तदा- देश् विशेष रूपेणोपस्थापकतवमति वाच्यं त्चातरिक्स पद
तथापि तत्तदिशिष्टवैशिश्ज्ञानं प्रति तत्तद्विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिक्चय लेन हेतुतात् ताद्ृभभाब्दबोधे प्रत्यन्े चातिव्या- प्रिः दणडोरक्ो न वेति संशये रक्तद एडवानर्याम तिज्ञानानुदया- दिति वाच्यं ज्ञानोपर मेऽपि विभिष्टविषयोपधानेनेच्करादेषयो: कृतेश् शक्षात्कारादिशेषण वषय को दिशिष्ट संखवा रादेव विशिष्ट सरणाच् तदिषयकगुणनां तत्र हेतुले न्यूनटत्तेज्ञानतस्थ तबा- प्रवेशादिच्करादितः संस्काराच्ानुमितेरनुदयात संस्कारादन- सख्य गुरुतया ज्ञानतेनव तन्र हेतुलात। न न परामभन्व्यव- सायेऽति व्याप्तिः सामान्यतः प्रत्यक्ष विषयत्वेन तर्ताद्वषयकप्रत्यने तत्ेन, कदाचित् ज्ञानादिप्रत्यक्ष ज्ञानलादिना तन हेतुतवं न तु यावानेव तत्तदितरत्वादिविषयनिष्टोधर्मसेन तद्विषयलेन कार्य्यकारणभावः मैतावलाकितचे वनिर्भिितनी लेतर घट तद्विष- यकतवादिना तत्तवेऽनन्त कार्य्यकारणभावप्रसङ्गान्मानाभावात श्र- न्ययोपपत्तेश्। अरथ मिशिष्ट सरणेडतिव्याप्नि: नचोपेन्षान्यलेन तत् हेतुलम उपेक्षालं हिन जातिश्ाक्षुषलवादिना सङ्करप्रसङ्गात्
Page 12
अनुमानदीधितिः।
आंभिकलोपगमाच नापि प्रवृत्तिनिवत्यजनकलम जिज्ञासित- विषयत्वं वा ताट्ृभादपि सृत्युत्पादात् नापि संस्काराजनकतवं जनकतावच्छेदकरूपा न्व रापरिचयात् अन्योन्याश्रयप्रसङ्गात् सं स्कारानुत्प त्यैवा समरएसभभवे स्मति जनकतायां तदप्रवशा च्। नाप- नुभवत्वेन तथातं संस्कारस् फल नाश्यतया सक्कदनुभतक्ष सर- णोत्तरमसरणप्रमङ्गात समानाकारस्वैव फलस्य नाशकलात मूडालवनादि तेनिकेकगोचर क्र मिकसर णानुपपत्ति: जायत च पुनः पुनः सरणदढ़तर: संस्कार:। परित्यज्य च निव्चिता- व्यभिचार कं रूपं गृह माएव्यमिचार केष कार णतकल्पनानुदय्यातु दृदमेव चान्य क सामान्यस्य पी हे तुतावच्छेद कत्वे वीजम। श्रमि- हितज्ज तात्पर्य्यटीकायां प्रथमसूचे डवयवविवेचनप्रख्ावे मिश्रे: स्मृतीनां खकार्य्यसंस्कारविरोधिनीनामसहभावादिति चेन् चर- मज्ञानपत् स्यानुभवपरला त्ाच्षा त्तव्जन्यतव स्य वा विवच्तितत्वादि- व्यप कच्चित। किश्व व्याप्यविशेव्यकात्यन्तवशेय्यकान्च परामर्श- दनुमितिदर्भनाच् तदुभयवै शिश्यावगाहिनिर्यलवेन तन्न हेतुत्वं लक्षणघट कमपि, तदेव एकतरनिशेष्यकज्ञानादन्यतरविशय्यकसत- रणाभावात् श्रव्यथा नियमेन सृतेरुभयविभेष्यकतप्रसङ्गात समान प्रकारकलेनैव ज्ञानसारणया: कार्य्यकारणभावाच तन विशिययेव कार्य्यकारणभावः नतकरुपेष ग।रवान्मानाभावाच्च दूत्ययि केचित एवच् विभिष्टवैशिध्यबोधादौ क्वापि नातिप्रसङ्ग-
Page 13
अनुमानदीधितिः ।
भङ्धापि बन्वाध्यनुमितौ व्ा व्यभचारधीविरािघिविषय धर्थ प्रकारकपचधर्मंताज्ञानलेन हेतुतामते तु नितरां तथैव लक्षसे निवेभात् अतएव व्याथ्वत्पत्ताद्यभावग्रहं प्रति व्याय्वत्प- चादिज्ञानलेन हेतुत्वेऽपिन पतिः व्याययविषयकलेन वाजनंज्ता नं विशेषणीयम। एतेन स्मृतिं प्रति संस्कारद्वारा, अबाच्च। न च साक्षादिशेषणधियोहेतु तस निर्व्विक ल्पका त्म कस्य/ताव च् दक स्थानभवं प्रत्येव वा तस्याहेतुतस्य नियमतः क्वत्ति चातिव्या- पूर्व्व विषयस्मृतेश्च कल्पनात व्याय्यवत्यच्वत्वादिप्ज्ञानानुदया- रित्यपि परासम। साध्यादेरननेंगमात एकेनेनेच्कादेषयो: नुमिता दैवाद्याप्निविर्षाय्याञ्च तसामवापनिक्ञरादेव विशिष्ट सापि तादृशज्ञानवृत्त्यनु भवतव्याप्यजा तिम चवविवतेज्ञानत्स्थ तचा या एतल्लाभायेव चानुभवार्थक चरमज्ञानपदन संस्कारादयन्- तिरेकव्याथ्यो: पृथकुप्रयोजकत्वेऽपि न क्षनिः व परामभीनुव्यव-
वन्हि व्याप्यवत्पव्वतनिश्चयतावच्छ्रिन्नकारपता तन हेतुतवं न तु स्यविषयकव्ृत्तिकार्य्यताया वा अ्रवच्केदिकौन तद्विषयतेन मानाधिकर खेनावच्छेदिका वा या जातिसट्नी लेतर घट त द्विष-
वा ग्राह्यं यां काञ्चिद नुमितिव्यत्रिमादाय तप्रि: नचापेन्षान्यवेन त्वान्यानुभवान्यासमवेतधर्ससमवायित्व मिति व्देना सङ्करप्रसङ्गात्
Page 14
अनुमानदीधितिः।
वत्तव्यम्। व्याप्ति ज्ञानतावच्छिन्नकारणता प्रतियोगिककाय्य सांवच्छेदकावच्किन्ना या विशिष्टपरामरशतावच्चिन्नकारणता
नुभवलवेन ता कश्चित्। सोत्तरमस्च धर्मातेत्यन पचता विभेषणं तथाच पक्ततासह- समुहालावनामर्भजन्यत्वमर्थः यथोकाया विशेव्याद्यमावरूपाया च पुनः पुनः प्रत्यक्ष वारणाय परामर्शखोपादानं तत्वेन जन- व्यभिचार कं रन तदुभयजन्गतवञ्च विर्वातं तेन बाधादि- दूदमेव चान्यचन् प्रतियोगिविषयकेण परामर्शेन जन्ये पक्ष- हितज्ञ तात्पर्यय तदुभयसमूद्दालमने वा नातिप्रसङ्ग: तट्- सृतीनां खकाय्तिमचविवत्तया च नाव्याप्तिरित्याङ्: त- मज्ञानपद स्यानुभाण मिति। नच व्याघादिज्ञानजन्य ज्ञान करण व्यप कव्विता। व्याप्निज्ञानतं तादात्यसम्वन्धेन व्याप्निज्ञान दनु मितिदर्भना चया प्रे रनननमे डपि अधिक स्य भागासिद्धिवारण लक्षणघट कमपि, ति वाय्यम फलेोपहितस लच्चतया व्याप्ति रणाभावात् अन्बात् क रणलमिष्ठव्याप्र सादृश ज्ञानतलाद्य समान प्रकारकत्वेनैव्वाप्नर्गक कतथा वैययर्थ्शङ्गानवकाशाच्तेति। विशिव्चैव कार्य्यकार्यमतिकरएख सरूपतः प्रत्यत्षापजीवकतवं द्वत्यपि केचित एवषत अनुमितेन्ञीनाकरएकज्ञानवेन प्रत्यक्ष
Page 15
१० भनमानदोधितिः ।
ममिति मध्यनिवेशे तम्वा रणस्यापि प्रत्यक्षप्रमाणान्तभावः स्ादिति तचनिरसति तचत्यपिकश्चित। शनुमानप्रामाएं परीचितुं चाव्वाक मतमुत्यापयति प्रथेति पनुमानमनमानलेनाभिमतं धूमादिज्ञानम, बमत स्वायपनोत मनुमानमेव वा संवादेन संवादाभिमानेन सभावितख्ासताSनु
अथ्नम् लकविकल्पोलिखित व्वाडा संवाद: अनुमा नाप्रामाछ च तन्परलकसमय निर्षयाद्यधीनप्रवत्तिकयो: नब्दोपमानयो: सुत- रामप्रामाध्यान्ाप्रत्यवं प्रमाणमित्याह इतीत्यादि। ब्रप्रमाण साधमर्येष प्रमाणताप्रयोजकरूनपन्यलेन टट्टसाधमय ख साधमय दर्शनस्य वा, नन्वभिहितमेव साधमय दर्भनं सभभावना आवयति सभ्भावनेनैव च बडना व्यवहार हेतुरित्यतश्राह अन- मानमिति। ननु न वयमापातता भमजनकतलचवमप्रामाए निरूपयामो येन भमस्य विषय बाधाधीनतथा प्रामाख सक्षा व्येतापि परन्तु प्रमाकरणतव्यतिरेक मत आरह ऋपि चेति। खतदूति नचानुगताका रासंसरमिनि परमार्थ सत्सलवणमाचि
मन्दिझ्वते परन्तु तदुत्तरभाविनि समुखिखितालोका नुगताकारें सविक व्पकएवेति वाच्यम निर्व्निकन्पकस्य सनानावलमबनलख विषयत्नमामा थ्यावमाहित्वा भामनुमानाधीनिड्डिकलात। सव्वे
Page 16
अनुमानदीधिति:। ११
मिदं सति व्याप्रिनिखये स्यात सएव तुन सभ्भवव्यपा याभावा दित्यतश्राह् व्याप्तीति।
समार व्ानुमान प्रामाखपरो चाकारणीभूतव्या प्रिय् होपा यप्रति पादनमिदानं व्याप्िखरूपनिरूपणमारभते नन्वित्यादिना। सा- ध्याभाव वद दत्तित खाव्या पटृत्तिसाध्यकमद्वेतावव्याप्रिमाभ- झाह साध्यवद्धिन्नेति। साध्यवद्धिन्ने यः साध्याभावसददव त्तित्वमर्थ: कर्ममादा संयोगाद्यभावस् भिखले मानाभावादाह साध्यव दिति। हेतो: साथ्यवत्वय भिन्नटष्टान्त वृत्ति लेनावयाप्नेराह सकलेति साकल्यं साध्याभाववति साध्ये च बोध्यं, साध्याभावो वा साध्यतावच्छेदकाव च्क्किन्न प्रतियो गिता को ग्रा ह्यास्ेन विै दे श्ा्ा - निष्ठाभाव प्रतियोगिनि व्यचारिति नातिव्याप्तिः न वा नाना- व्यक्रिसाध्यकमद्धेतावय्यापनिः श्रव्याप्यवृत्ति साध्यकव्याप्वृत्तिस- द्वेतावव्याप्न वभिचारिि चाव्या घटृत्तावतिव्याप् वीरणयाभा- वदथे प्रतियो गिधिकरणत्वं बोध्यं हेतभावोडपि प्रति योगि- तावचछेद का व च्छिन्न प्रतियो गिव्यधिकरण तत्पतियोगितस् छेतुतावचेदकरुपेश बोथं तेन द्रययतवादा साथ्ये विभिष्टस्नादौ नावाप्तिः नवा विशिष्टसत्तालादिना ताट्ृभभावप्रतियोगिनि सत्तादावतिप्रसङ्क: यत्रेकव्यत्रिकं साथ्य विपनावा त निर्धूम- लादियाप्ये वलेन साथ्ये निर्वननिलादा चाव्याप्निस्तन्र हेतभा-
Page 17
१२ प्रनुमानदीधितिः ।
वस्य वञ्पादे: प्रत्येकं यावद्विपतावृत्तिव्वादतआ्राह साध्यवदिति। अ्त्ान्योन्याभावस साध्यवत्त्वावच्कन्नप्रतियोगिताकतवं व्युत्पत्ति बलल्यम नहि भवति नीलो घटो घटादन्यद्वति। नापोति साध्यमसमानाधिकरएं यस वदधिकरणनधि करएं साधं तलम् साध्यनिष्ठासामानाधिकरएप्रतियोगिलम साध्यनिष्ठाधेयतानिरूपकाधिकरएटत्तित्वमिति यावत् तदन- धिकरणलमित्यर्थ: साध्यवद्धिन्नस्य च साध्यनिष्ठाधेयतानिरूप- कतवान्तदृत्ता नातिप्रसङ्ग: साध्यनिष्ठाधेयलानिरूपकाधिकर- सत् व्यापकाभाव प्रतियाग्यधिकरणतासामान्यकलवमिति नि- व्कर्षलेन सत्तावाल् द्रव्यतवादित्यादा न दोषः। साध्यवैय-
तिप्रयोजनकतया तदपहाय इयमकाश्या अनूद्य दूषयति तदु अयमपीति। साध्येत्यादेः साथ्यं यदधिकरणानधिकरएं तत्त्ा- भावः साध्यस् यदनधिकरएं तद्दन्तितवाभावच्चार्थ: तन्र केवला- न्वयिनि साध्यनिष्ठाधेयतानिरूपकाधिकरणप्रसिद्या नाना- व्यत्रिसाध्यके च एकसाध्यव्यत्रिनिष्ठाधेयता निरूपकाधिकर- एत्वं साधनाधिकरणव्यत्यन्तरस्वेत्यव्याप्ति: कविदभिचारिण्यति- प्रसङ्गश्वाद द्वितीये च साध्यवैयधिकर यदि साध वत्त्ताव- च्किन्नप्रतियोगिताकोभेदो विवतितसदा केवलान्वयिनि यदि च यल्किच्चित्ताध्यवझककतभेदसदा नानाधिकरणसाध्यके
Page 18
प्रनुमानदीधितिः । १३
मर्व चाव्याप्रिः केचित्तु साध्यासामानाधिकरखं हेतुतावकेदक सम्वन्धेन हेतधिकरसे तेनैव सम्बन्धेन साथ्यवदन्तिलाभावसत- द धिकर एभिन्नतमर्थसेन धूमस्य सावयवे संयोगेन, बळ्िमति च समवाधेना टत्तावपि।न क्षतिः ताट्टभाभावश्च सम्न्वान्तरेण तवैव वत्तमाने सुलभः व्यभिचारिणसु व्यभिचार निरूपकाधि- करणएव तादृप्ि ताट्टशभाववत्म, सत्तायां गुरोन द्रव्यलक् मानाधिकर समिय्यनुभवात्। न पेवं गुखकर्मान्यत वि प्रिट्टसचे व्याप्तिः, विभिष्टस्ातिरिक्रवात, प्रनतिरिक्तलेतु विभेषषविभ- व्सम्वन्वखेत परम्परया व्याप्रलात्। केवलान्वयिनि पाव्याप्ेर- भिधानं द्वितीयलक्षणाभिप्रायणेत्याजलचचिन्वं सत्तायां गुण न दयतवसामानाधिकरश्मिति प्रतीतिरहि द्रवयले गणे न पृथिवीत- सामानाधिकर थमि तिप्र तो तिवत्सत्ता निष्ठ द्रव्य लसा मानाधिकर- प्यावच्केद कत्वत्य, पर म्परासम्वन्धन सामानाधिकरएस्वा त्रभावं गरेदवगाहते न तु मत्ताया मेव द्रव्यवन्त्तितवाभावं,सत्ता न द्रव्य वत्तिता माववती, द्रवयवन्तिलाभावोन सत्तावृत्तिरितादि- मव्वंज नसिद्भ प्रतीतिवाधितलात बाधकाभवान् संयोगतद- भावयोरवच्केदकभेदेनैकत प्रतीत्या तदुभयोरेकत सिद्धि: अतोन्द्रियसाध्यकेतीन्द्रिये व्यभिचारिस्तिप्रसङ्गाच तन्र साम- नाधिकरस्ाभावसय प्रत्यक्षतासभभवनासिट्टे: नच तदभावव दृत्तिवेन तन तदनुमेयं तद्दइनतिमिन्नवसपाधितात् किञ्च २
Page 19
भ्नुमानदोधिति।
दूदमिदानीमितिप्रतोतिनिया मकविशेषसताविशषण हेतुतार्था म द्भेतावव्याप्िः तेन सम्बन्वेनाधिकर से का ले तेन समा न्वेन साध्य वदुत्ततवस विरहिणISप्रसिद्धूः ॥ समवायितयेति वाच्यतं न यथा समवाय तथा वच्चते घटाहिसमवायितयेत्यर्थदृत्यप्याङः प्रमेयसाध्यकेच भाव- लेनाभावानाम् अभावलेन भावानां, वन्हितेन निर्व्वक्ञा, अद्टत्तिमा च्वृ त्तमगनलवादिना विरुद्धघटलपटला भ्याज्ज सर्व्वच प्रमेयमात्रख्याभावः सुलभ:। ननु परिभाषिक मेवाव्यभिचरितवं तथाहि यत्षमानाधिकरणः सा- व्यताव च्केद काव च्कन्नव्या पकताव च्छेद कप्रतिथा गिताका यावन्S भावा: प्रतियोगिसमानाधिकरणास्त्त्वं सर्वत्र वाच्यत्वा- दमावस तथा लादयावत्त् पा दा नस् अतएव भूतलमूत्तलभ- यवान्मू र्चला. दृत्यादा द्विलावच्िनाभावस प्रतिया गसामा ना
साधनसमानाधिकरखत्य गालाद्यमावस तत्तत्ाध्यव्यत्यभावस चातथालात साध्यतावच्केदकेत्यादि। येन सम्वन्धेन हेतु: तेनेव नदधिकरमं बोध्य तेनात्मले साध्े समवायेन हेतेज्जनख विषयतयाऽधिकर से घटादौवत्तमानस साध्याभाव खातथाते- जविन क्षतिः। एवं दलान्तरेवि सम्बन्वभेइनिबन्धना दोष: सम्बन्वैक्यविवक्षया निरसनीथः रूपादिसामान्याभावे साध्ये
Page 20
परनुमानदीधतिः। ६५
पृथिवोत्वादिकं सद्धेतुरेव अलये परमाणावुत्पत्तिकाले चाव- यवनि तत्सत्त्ात्। नच प्रतियोगिवत्तद्वंसप्रागभावयोरत्य- न्ताभावविरोधितवं, मानाभावात्। अरतएव अन्तराखामे रकं रुप ना स्ोति प्रत्ययः। न चेष रक्रि मध्वंसाद्य वगाही पुव्वापरर- क्रिमध्वंपप्रागभाववति रक्ेपि तथाप्रत्ययप्रमभ्गात। तत्ामाना- घिकरखन्न खनिशिष्ट हेत्वधिकरणवच्छेदेन बोधं तेन गोल, जन्यद्रव्यत्व-प्रलवाविलादिना गवादेरभावस्य गवाद्यनधि करणधमर्यवच्केदेन तद्वति काले महाकाले वा वृत्तावपि यदा गोत्वं तदा गै।रयच कालतं तन्र जन्यद्रव्यतम प्रजयावृत्ति वत्यादी नातिप्रसङ्ग: हेतुमति प्रलये तत्सामानाधिकरष्ाभा- वात। सविभ्िषेतिविशेषणात् कपिसंधोगाभाववान मेयतादि- त्यादा संयोगाद्यात्मकसय साध्याभावस्य सकलहत्वधिकरणा- वत्तित्त्वेपि न व्यातिः। जल दिवन्िलविभिष्टगोताद्यभावसा- भावसतु जलवाद्याभावा, न तु जूम घभ वो जलादावपि तद- भावप्रत्ययप्रसङ्गात्। यत्रमााधिकरणानां साध्यतावच्केदका-
दभावानां प्रतिधोगिताव च्केदकावच्छिन्नसा मा ाधिकरं, तत्त्वं वा तत्, कयतलादिना वाच्यलादीनामभावः सुलभएव
प्तिः
Page 21
१६ भ्रनुमानदोविति: ।
योगिताया शनवच्कदकं हेतुरुमानाधिकरणस व्याप- उत्ते: प्रतियोगिव्यधिकरएख वा अ्रभावस प्रतियोगि- ताथा: मामानाधकरखेनानवच्छेदकं यत्सा ध्यतावच्छेदकं तद- वच्छिन्नसामनाधिकरएं व्याप्तिः एवञ्च व्याप्नेरव्यमिचारिस स्न्धरूपता पि सक्कच्कते हेता साध्यतावच्छेदकावच्किन्वसा्या भावव द्ृत्तित्वसेव साध्यतावच्छेदके हेतुमनिष्ठसाध्याभावप्रति- योगितावच्करेदकत्वस्था पि व्यभिचा रत्वात अवच्ेदकत्वसंह तत- पर्व्यास्यधिकरणलं, तेन विभिष्टवन्पभावस हदत्ववन्हिलाभ यावच्छिनाभावस च प्रतियोगितावच्केद कत्वेडपि वन्दित्वख न क्तिः। सत्वति गुसादा संयोगाद्यमावेापि व्यांगवृत्तिर्वच्य माशं वा प्रतिये। गितावच्छेदकानतिरिकवत्तितवमेव तदवच्छेद- कत्वमिहापि बेध्यम्। भर्वत च गएलगुपृत्तित द्रव्यमाचसम वेतत्ाद्य च्िन्न्पत यो गिता कव्याप्य वृत्त्यभाव प्रतियो गितावच्के- ढक गुपलाद्यनतिरिक्तवृत्त्येव संथोगत्मित्याडः। साध्यता- वच्क दकावच्छिनसा थ्यसा मा ना धिकर खावच्क दक्खसमा ना - धिकरए साध्याभावत्कतवं
मार्या साध्यवत्ताज्ञानप्रतिबन्धकतवं नास्ति तर्त्वं वा व्याप्तिरिति तु न युक सव्वंच साध्याभावपदवैय्यर्थात्। यत्तुसाध्याभाववति यहन्ता प्रछ्यतानुमितिविराधितं नास्ति तत्त्वं व्याप्तिरिति तन्न अनुमित्य वरोधितज्ञानसान मतिजनवल्वे साधाभाववद्ट-
Page 22
अ्रनुमानदोधिति: । १०
सतज्ञानस्यानुमित्यविरोधितया व्यमिचारिखतिप्रसद्गात् केचित्तु यावन्तः माध्याभावा: प्रत्येकं तत्तत्सजातीया ये तन्त- दधिकरपवन्तित्वाभावासदलं तलम् साजान्य्व समाना समानाधिकर एधमोवच्न्न प्रतियो गिता कत्वा न्यतर ुपेप, साध् भःवश्व पूर्ववेक्र द्वतोयरोत्या प्रत्येतव्यो व्यायवत्तिर्, प्रतियो गितावच्के दक्तावच्किन्नप्रतिया गिव्यधिकरण वा तेन
हेता नवयापनिः। तद्द्त्तिलामावस तत्तत्ाध्याभाववहत्ति त्वत्वव्या पकव्या मज्य वृत्ति धर्मानवच्कि व्प्रतियागिता का बेध्यः पार्थिव त्वादि विश्ष तन्य द्वित्ा घर्वाच्छन्नख वा साध्ाभाववहत्तितस्याभावमा- दाय नातिप्रसङ्क। साध्याभाववहृत्तितवं बोर्धं, तेन वन्हामाववति खावयवे धूमन्य वृत्तावषि न दोष:। दूत्यञ्च साध्याभावोपि हेतुता- व च्ेद क स म्वन्धेन कसचिद धिकर वर्त्तमाना ग्राह्य: तेन जातिमान सत्व:दित्यादी हेतुतावच्केदकसम्न्धेन साध्याभाववद्कन्तितव स्ाप्रसिद्ध वषि न क्षतिः । यहा यानन्त- स्ाइथा: साध्याभावा: प्रत्येकं तेवां सजातीयस व्यापकी मूतस व्याघटन्तेरभावस प्रतियागितावच्छेदकेन धर्मप चट्रपावच्किन्न प्रति व्यापकलमवच्क्रिद्यते तद्रपव्तं
Page 23
१८ अ्रनुमानदीघिति।
तन्वम, साधनस तामभावप्रतियागित,सवक्कडकतं वा साधनतावच्छ दकरयत तु = वत्राव्यमहा च्ादित्याद सत्त्वादेर्गुषकरमा न्यत विश्िष्ट मत्ताल मर: " तथ.गिताक ता- दिव्यादा प्रभे- यत्ा दे स्वाइभ प्रतियो गितानवच्छेदकतव रय्प्तश्व प्रमेययत्व्व्यधिक रपप्रतियोगितसाप्रसिद्धेः। यदा यादसादृना: साध्यभावाः प्रत्येकं ततप्रये गितावक्केदकेन धर्ममेष धद्रपावच्छिन्नं प्रति व्यापकलमवच्किद्यत तदपव्त्त्व वातत्त्वमत्ाङ्ः। परे तु उृत्तिमदत्तया यावन्तः साध्याभाववददत्तलाभावासदत्त्तवं व्याप्ति: येन सम्वन्धेन हेतुता तेनेव त्तिमच्वमपिबेधम्। तेन व्यधिकर- रधमीवकनवक्राभाववति संयोगन या दत्तिस्दभावस जा त्यादा वत्तमानस् धमादावसत्वेपि न क्षतिः। साध्याभावस् पू व्यवद्वोध्य:तद इततिलाभावे:Sपि खव्यापकत स्तत्साध्याभाववइ्त्ति त्वत्वव्वापकप्रतिया गिताकः। तत्ततसाध्याभाववद् दन्तितवलाति रिश्ेन समानाविकरसेन माध्याभावव्ृत्तिलततिना वा
लेन रूपेण यो वन्हिस मान्याभाववदृत्तितम्य, यश्ेन्वनला दयर्रक्कनत्र काभावाधिकरसी भृतमहा न स उृ्तला दे र भा वस्त- स धूम दो स निष्ठ साध्याभा वव इतिलविर हस्य व हेतन्त र दृत्ते.ख्मिस् त्ैपि न क्षतिरिव्ाङ। अ्येतु वृत्तिमह-
Page 24
अनुमानदीघितिः। १६
त्तघो यावन्तः साध्याभावसमुदायाधिकरणटत्तिलाभावा
पकप्रतियोगिताको बोध्ः प्रयोजनञ्ञाक्रप्राथम साधाभावा- धिकरणष्ृत्तितववयापक प्रतियागिताकसय व्यधिकरषधमा- वच्छ्रिवखेवाभावम्य निरनः समदायेति। माध्ाभावञ्च साध्यतावच्छदक- सा्न्धेन बेथ्ः तेन समवायेनवळ्ेः साध्यते, धूमे संचोगेन च तथात्वे, वन्हवयवे धव्वतवन्ावयवमंयोगे च पर्व्वतस् वनयवयनस च सम्बन्धदयावच्किन्नवकपभावइयानधिकरण- न्वे5पि नातिव्याप्िः। तथा स्व्यापकीभूतसाध्यतावच्क्द कव्यापक- प्रतियोगिताकोडपि बोधः तेन यत पृथिवोताभावादै। माध्ये तत्तदिप ता वत्तितादयव कन्ननतिये।गिताकाभाव कृटाधिकरणमप्रसिद्धम तत्र सदेता पृथिवीलाश साध्ये जातित्वा दयर्वाच्छ न्नाभा ववतति सामान्यादाववर्त्तनाने द्रव्य- त्वप्रकारकप्रमाविषयलवादैा च नाव पिरिव्याप्तिवा, नायभाव- तादिना प्रभावादा साध्ये तत्तकाध्याभावकूविकरणाप्रमि-
द्या अव्याप्निरित्याऊत्तन्न द्रयतपृथिवीलाभधवान द्रव्यत्ादि- दरय्यलादेरहर्ते रतिव्याप्तेः, अपिचं दूदं पृथियन्यद्रव्यत्ववत् द्रव्यतादित्यादै। द्रव्यत्वत्वार्वच्छिव्वाभाव कूटाधि कर ग सा ्द्यर्टृत्ति् द्रव्यल
Page 25
२० ध्नुमानदोधितिः।
मत्ादतिवाप्रे:, दरव्यत्वलाद्यवच््क प्रतिया गिताया: पृथि वव न्यत्वविशिए्ट ह्व्यत्वत ममव्या प्लात् । किच्च रूपाआवसाध्यके मद्धतां साध्या भावसमुदायनिविव् सकन्तरूपवक्ताधिकर णम सिद्धू। यापतामभावनामैकाधिकरएं तावतां समुदाये विवि
वा वायुलार रपादन्यचादेत्यादावतिव्याप्निः तन् ता टर्थंसाध्ा- भावसतेमच नियमनो रूपादिर्घाटितलेन तडति तङ्केतेो- रटत्तेः। वस्तुनेनिखिलानामेव रूपालं तादृभाभावसह कस मान: िक र शला त्म नाना विकरण या वद भ वघिक र खा प्रसि- द्विदु व्वारि। किन्न हेतुतावचकेदकयन या साध्या- भाववति दत्तिसडभावो वकयः प्रन्यथा धुमादावव्याप्ति: साध्यनावक्ेदकमम्वन्धेन साध्ाभावर्शात कालादा वृत्त्ति- मन्मानम्येज वृत्तर्ययभिचारिस्तिप्रसद्ा वा, तथा च सत्तादि- साधके सघोगेन समवायेन वा हेतावयाह्तिः। साधाभाववति तेन सम्न्धेन वृत्तेर प्रमिद्ठे, साधनसमानाधिकरणलन साधा- भावा विभेपसीया दति चेदिशेययन्ता तथापि मूतलमूर्ततला दयोरन्यतरतेनाभावे सा्े स्ार्श वद न्यत दवनिव्या्ति,ताट माध्याभावममुदायवति पृथिवादौ तव्याबत्तेः। किश्व महा- कालान्यतादिमाध्यके व्यभिचारिति कालिकविशेवसतावि शषेए हेतावतिवाप्रिः ताडमसाध्याभावसमृदाय्वति मह्ा-
Page 26
अनुमानदीघिति: ।
क ले तेन सम्बन्धेन वत्तिमन्माचखैव वृत्तेः । एतेन साध्यताव-
यावन्ता वत्तिमहत्तयसुदत्त्वं व्याप्तिः केवलान्वयिनः संथोगाद्य- भावस्याभावा: मंयोगादयो न व्यायटत्तयः एवं साध्स्य युएसामान्यस्याभावा द्रव्यताधिकरसे उत्पात्तकालावच्कदेन वर्त्तमानाडपि नव्याप वत्ति: उक्तरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाः कचिद प्रसिद्यादिसम्पादकाः पुनरभावा न हेतुसमानाधि- करणा: उक्रसमदायाधिकर एर्वत्तलतद भा व तिमलानि यू- व्करीत्या प्रत्येतवानीत्यादिकमपारम। तदिभ्रिष्टेति। विभेषणतावच्केद कविभिष्टज्ञानस हेतुलात, अ्भावम्रत्यया हहि घटत्वादिवि भष्टख घटादेः प्रतियोगितमवगाहमानो विभेषसस्थापि घटतादेसदवच्के- दकत्वमगाइते न खातब्रेष घटो नासोत्येव प्रतोते: नदिहाभावप्रत्यया यदि व्यधिकरणधर्भेष विभ्िष्टं प्रतिो गिनं नावगाहते नावगाहतएव तदा तस्यापि प्रतियोगि- तावच्केदकल्वम अथावगाहते तर्हि भमएव नच ततो- 5थसिद्िरिति भावः। यदि पुनरानुभवका लोकानां खर- मवाही घटलेन पटो नास्तीत्यादिप्रत्ययो नतदा तादभाभाव निवारएं गीवीसगुरूषामपि भक्यमिति मन्तवम।
Page 27
२२ अनुमानदोघितिः ।
साध्येति साध्यस्यासामानाधिकरसं वेषु तेषा मनधिकरएलवं तदभावव त्वमिति यावत् तस्तमिन् सति साधिकरएत्वं सदवच्छि- नाधिक रणताकलम् सति सप्नम्यावच्कदकतलाभात तचेहा- न्यूनवत्तित्म् एवञ्च साध्यवद वत्तिसकलपदार्थी भाववत्त्वं चद- धिकरणताया अन्यूनवृत्ति तत्त्वमिति तु फलितार्थ। यथा सन्निवेधे अधिकरसत्स्य न वैद्यर्थ्यम् हेतुतावच्केदकसम्बन्ध- लाभाय वा तत्। येन येन सम्बन्धेन योयः साध्यवदव्त्ति सेन तेन सम्बन्धेन तत्तदभावा बेोध्यः एतेन साध्यवद्वत्ततं यदि साध्यतावच्कदकसम्बन्धैन विरवातितं तदा समवायेन साध्यतायां साध्यवदसमवेतस्य साव्वचिकता त्कलतच्कन्याप्र सिद्धिः। अथ तदभावोपि तेनैव सम्वन्धेन वाच्यसदा जाति मानु प्रमेयत्वादि यादावतिव्याप्नि जातिमदसमवेताना समवा- येनाभावस्य केवला न्वयितवात् अतएव न मंयोगेन,समवायेन वा,इदं न जातिम ज्जातित्ा दित्या दो साथ्यवत्समवेता द्यप्रमिद्धेख्व नापि साधननावच्छेदकस म्वन्धेन इदमएतद्रपभिन्नं गुणलादित्यादावति व्याप्तेः। नापि विषयतया, घटभिन्नं मेयलादित्य चाप्यतिव्यान्रेः सविषयमाचस्वैव घटभिन्नविषयत्वात्। घटनिर्विकल्पकेऽपि घट- त्वादिभानात्। नापि सम्बन्धमात्रेल, द्रव्यं सत्ादित्यादावति वाप्नेः वृत्तिमन्माच्सथव सवरूपसम्वन्धेन महाकाले वत्तेरव- नेरभावस व केव लारन्वयत्वादिति प्रत्युक्कम्। विभेषसताविभेषे
Page 28
अनुमानदीघितिः। २३
वा साध्यवदष्टत्तितं वत्तव्यम् सव्वननैव तत्तद्वकितवे तत्तद- न्यान्यतवे तत्प्कारकप्रमाविषयले वा तत्मुलभम तेनेव सम्बन्धेन तदवच्किव्नसामान्याभावा वाच्य दति। केचित्ु नञ्व्यत्यासे- नामाध्यानि साध्यविरोधीनि साध्यासमानाधिकरणनीति यावत् तानि सामानाधिकरस्ानधिकरणानि यख तत्तम साध्यसमानाधिकर खाभावव्यापकाभावप्रतिया गिसामानाधि- करणम.मान्यकत्व मितिफ लितार्थः। अत्र क साध्यसामाना- धिकरखं साध्यतावच्छेदकसम्वन्धेन साध्याति हेतुतावच्कदक वम्बन्धेन वृत्तिः। परज्च सामानाधिकरएं हेतुतावच्क दक्र सम्वन्धेन हेतुमति तेनैव वृत्तिः तेन समवायेन पृथिवील्ादे: माध्यतायां व्यभिचारिषि का लिकसम्बन्धेन हेता द्रव्यलादेस सम वाधेन साध्यतारयां समवायेन हेता सत्त्गुशलादी नातिप्रसङ्क। न वा संयेोगेन वञ्रादा साध्ये समतरायेन तद्याप्स रूपविशे- बादेः का लिकसम्बन्धेनाधिकरणे कालेसन्दे च कालपरिमास स्पन्दलादे: समवायेन तदधिकरणं घटादे संयोगण वत्तावपि चाप्रसङ्ग:, सम्व्धविशेषेस व्याय्यतल्ाभाय जाधिकरसतमित्या हसचिन्यम् यथाश्रुतं यथासक्षवं विदल्प दूषय ति नेत्यादि नन्वप्रतियागिपदेन प्रतियोगितानवच्छेदवच्किम वक्रव्यमत श्ाह द्रवयलादेरिति प्रतियोगिविरेकंप्रतिये/ गितदधि- करणावृत्तितवं व्यायवृत्तितं खसमाना अकरर त्न्ताभा-
Page 29
२४ श्रनमानदोघितिः ।
वाप्रतियोगिलम। अधिकरशेति तथा सत्यभावएव न मिष्य दिति भावः।सयोगाद्यत्यन्ताभावख द्रव्ये प्रतियोगिसामा- नाधिकरखम् श्रव्याप्यत्तितस्च प्रतियोग्यधिकरणीभूतङ्रव्यट-
च प्रतियोग्यसमानाधिकरएं, व्यापटत्तिलक्च प्रतियोग्न- धिकर सोभतमुबटत्तिलं साधिकर सीभू तगुपनिष्ठा त्यन्ताभावा- प्रतियोगितवम एतानि च न भेदकान्यविराधात् सामान्यत- सावाप्यदृत्ता प्रतियो मिसमानाधिक रसे चन तथात्वयतिरेक द्ति भाव:। ननु साध्यवान् यर्शोत साध्यवति सम्बन्धाSन्वेट्टव्य: म चाधिक रखलं साध् साधनयोरपि सामानाधिक रस्मवेत्यते दूषखान्तरमाह साध्येति। साध्यतसाधनते व्याप्निप्रतियो गिला नुधोगिले यत्तदभ्यामेव व्याप्तिनिर्वतव्येत्यत श्रह र्वाक्म-
छेदकं यद्रूपार्व्छिनं न भवति तद्ूपार्वच्न्नेन समं सामानाघिकरक व्याप्तिरित्यर्थः। नच धूमसमानाधिकरख- न्योान्याभावप्रतियोगितावके दको वक्ित्वावच्किन्ना र्वण्रि: धूम- बान वक्िमासेत्य प्रतोतेरत ब्रह विभेषति। यएव प्रत्येकं रवळ्िमद्भेदा: ध्ूमसमानाधिकरणासएव चैकाधिकरपवृत्ति त्ावंक्िवा वञ्िमक्ामान्यभेदबुद्धिं जनवन्ति तअ्परतिये।गि तावचदको वक्ितावच्छिनो वा्रिरिति भवत्यव्याप्िः।साध-
Page 30
प्नुमानदोधिति:। २५
नेति वैयविकरएं तदनधिकरयह्टतित्व तव् कवराज्वयिन: साधनस्याप्रसिङ्धम् अतिप्रसञ्जकज् पृथियी द्रव्यत्वादित्यादी अतः समानाधिदारशोपादानं धूमादेरपि न वब्ादेसमाना- धिकरणद्रव्यत्वाद्यनधिकरगव्टत्तितमरो यावदित्ति। यद्यपि
रूपाणं तथापि तादृशवर्सानधिकरणमातहत्तिजानवच्छे दकसाध्यतावच्केदकवत्व बोध्य नहि पृथिवोलसनानाधि करणस्तादृश: कश्विदेको धर्ममो वदनधिकररमात्रवृत्तिताव- चेदकं रूपत्वादि धूमत्वादिकन्तु वन्मादिप्मानाधिकरणा-
त्च्च तदनतिरितृत्तितवं तज्व तच्क न्य:मावृत्तित्वं तेन मेय-
गगनादिव्ृत्तित्वेप दमतव् ड्रव्यसाध्यकमेयलेना त्तिप्रस ङ् ः
रणताकत तदवच्कदकल वाचय तेन सत्ताद्रव्यलोभय- वान् गुणान्यत्वविभ्िष्टसत्तावान् वा जातिम्त्तादित्यादी नातिप्रसङ्ग: सत्ताया गुरत्ाभाववन्मानवत्तितविरहऽपि
त्वात् प्रमेयत्वादेरिति। ननु व्यतिरेकित्वेन धर्भोविशेषणीयः ३
Page 31
२६ पनुमानदोधिति: ।
वस्तुतस्तु यावत्पदं तादृशस्य कसयापि म वैयधिकरप्ाव- च दकमेतावन्मानस्फोर साय तथा च साधनसमाधिना- करणधर्म निरूषितवैय्यधिकरस्थावच्कदकं यद्यत्तद्िन्न धर्ममवता यावत्ताटशावच्छ दकलशून्यधमवता वा सम सामानाधिकर समिति पर्य्यवसितं अतोदोषान्तरमाइ्द महा- नसादाविति तथा च तदनधिकररत्व तदभावाधिकरणत्व तद्दद्भिन्नत्व दा इयमपि दुष्टमित्यर्थः एतेन तदधिकरण- हत्तित्वमत्र वैयधिकर समिति निरस् समवायितया महा- नमवत्तित्व वक्ही नास्तीति प्रतोतव्ादेरपि तादृभवैयधि- करस्याधिकरणलात्मम्बन्धविशेषेय वैयधिकर खविवच्ायान्तु नोक्दीष इति ध्येयम्। उपाधिपदस् साध्यसमव्याप्रवचन- तथा आवाअयप्रसङ्गादाह साध्यव्यापकेति। व्यापकत्व व्याप्तिनिरूपकत्वमात्माश्रयादियस्तमत आ्रह तद्दनिष्ठेति। यत्ोपाविरव्या प्यव्त्तिर्नानाव्यन्िको वा तलापि व्यापवृत्ति-
बार्ति यादि च तवापि विशेषणान्तरविभिष्टस्व द्वित्ाद्यव- चििनस वा ततायाप सभभवसदा साधसमानाधिकरणात्य
त्वन्ताभावातियरतायच्छेदकधर्मावत्व दलद्यार्थो बोध्यः। अनवस्था ्रिरासितुमाह प्रतियोगितवमिति। सहेति। एक-
Page 32
अनुमानदोधितिः ।
देशकालावच्छ देनेति पूरणोयं तेन नाव्याप्य दत्तेरभावस्य परागभावादेश् प्रतियोगितायामव्याप्तिः। अत्योन्येति अच् समवायादिसम्बन्धावच्किन्नप्रतियोगिताकाभाववति महा- नमादो मंयोगादिना वज्ादेव्टत्तर्येन सम्बन्धेनाभावः तद्वति तेनावृत्तिर्वत्तव्या दय्यज्च तेन सम्बन्धेनासम्वद्धत्वोकी नायं दोषः अत्योन्याभावस् तादाव््यसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकतया तद्दति तन सब्बन्धेन प्रतियोगिनीSमम्बङ्ू- त्वात् परन्तु समवायेन सत्ताया अभावस्य प्रतियोगिता- यामव्याप्ति: तद्दति समवायेम वृत्तरप्रसिङ्धेः ताद्ृशखसम्ब- वाविकरणाृत्तित कत्वाभिधा ने च व्यधिकरएसम्बन्धावच्छि-
रोन्या च खगडभः प्रसिद्धा तत्परिहारीडपीति व्ययम्। अभावविर हात्मत्वमिति न चान्योन्याभावप्रतियोगितल्ाव- च्के दकवोरप्रसत्त् तिप्रसतो प्रकृतीपयोगिप्रतियोगितामा- तख लच्ष्यत्व तु लच्सेत्यन्ताभावपदवैयर्थ्य सर्वत्र नित्यस्य नित्यमाधारणरूपावच्किन्नस्य वा उपाधिता सन्भवात् इत- रथा तु भेदप्रतियोगितावारणाय संसर्गाभावपरतया तस्य सार्थकत्वादिति वाच्म् विरहपदस्य तज्न्जानप्रतिबन्धकज्ञा- नविषयार्थकत्वात् प्रतिबभ्नाति हि तादात्येन प्रतियोगिज्ञान- मन्योन्याभावबुद्धिं प्रतिबन्धकत्व ञात् ककालावच्केदेन एक
Page 33
२८ अनमानदोषिति:।
तावरन्तमानलम् अभावपदर सवाभावपरत्वात् वस्तुतसत्व- कत व्यन्धावच्छिनाया खक्ष मानाविकर णाया व प्रतियोगिताया अनवच्छ दकमपि भवत्येव सम्बन्धान्तरावच्छिनाया: तन्या अवच्क दकम् अतो यत्म म्वन्धावच्छिकाया: साध्यसमानाधि करणाभावप्रतियोगिताया अनवच्छे दकं तत्मम्वन्धाव- चिन्नाया एव साधनसमानाधिकर साभावप्रतियोगिताया अवच्छ दकं तद्ाच्म् तथा च संसर्गाभावत्वमनुपादेयमेव वाशन्दोऽत्राखरमसूच नाय स च व्यधिकरणसम्बन्धन सर्वस्य प्रतियोगिनस्ताटृभभमे मानाभावात् साभावसम्बन्धित्वस्य खाभावज्ञानविषयत्वस्य वा लघोः सवत्र समवित्वात् स्ाभा- वेत्यादी षछठार्थप्रतियोगिताया: प्रवेशात् तत्र खरूपसम्ब- न्वस्य शरणोकरणीयतया तस्थैवावश्यकल्वेन तथात्ौचित्याच्च अभावत्वप्रतिबन्धकत्वयोः प्रतियोगिताघटितत्वात् तथाविध- व्यवहारगोचरस्थापि विना प्रतियोगितां निर्वतुमशक्यताच्। यत्साध्यस्य यत्षमानाधिकरणसाध्यस्य। तथाहीत्यादि यत्स- मानाधिकर सात्यन्तासावप्रतियोगितावच्छेद कं यावत् साध्य- समानाविकरसात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छ दकम् साध्य- समानाधिकरणत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्क दकं यावत् वत्मानाधिकरणत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छ दकं तत्त्व- मित्वर्थे तु नोक्दोष इति ध्ययम्। प्रतियोगितयोसेकस-
Page 34
अनुमानदोघिति: । २६
म्वन्धार्वांच्छन्नलं विशेषसताविशेषावच्छिन्नत्वं वा वक्रव्यम्
साध्यसमानाधिकरणात्यन्ताभाव प्रतियोगितावच्छे दकल डपि
गितानवच्छ दकस्य सम्बन्धान्तरावच्छिन्न साधनसमाना- धिकर गाभावातियोगितावच्के दकलेडपि च न च्तिः। व्यभिचारिि तु यताधिकरण व्यभिचारी दिशेषणतावि शेषावच्किव्नतन्निषभावप्रतियोगतावक ्क साध्यवत्त्व- प्रकारक प्रभाविषयत्वत्वम् विशेषप्वताविशेषावच्किन्नसा-
प्रसङ्ग:। वस्तुतो ेतुसमा नाधिकर णान्यो न्याभ वप्रतियोगि तावच्छ दकं यातयद्मीवच्छिन्नसमानाधिकर सान्योन्याभाव- प्रतियोगितावच्छ इकं तब्भ्भावच्कित्नसामानाविकरखम् साध्यसमानाधिकरणान्य न्याभाव-प्रतियोगितानवच्क दकम्
तत्त्वं वा व्याप्तिरिति ध्येयम्। साध्यमिति यावतां तेषा- मित्यर्थः। दूषितं केवलान्वयिन्धव्यास्या साच यथोक्तलक्ष- रेडपि गौरवं परमतिरिच्यत इति कात्सता साधनस्य साध्स्य साध्याश्रवम्य साध्यसमानाधिकरणस्य साधनाश्रयस्य साधन- समानाधिकरएस्य वा आद्ये ऊत्लसाधनसामानाघिकर एं
Page 35
अनुमानदोधितिः ।
साथ्ये कृत्स्रेषु साधनेषु साध्यसामानाधिकरखं वाथ: प्रथमे एकेति नानति च व्याप्तेश्याहेतुह्त्तितुम् पृथिबी पृथिवतृ- व्यापकजातेरित्यादावतिव्यापतिच्च अतएव नेतरः। अर्थाभि- धानपूर्वकं द्वितीयं निरस्ति अतएवेति अतएव एकव्यक्ति- साध्यकाव्यासेरेव विषमव्याप्ने समव्याप्रेपि च मंख्यापरि- मासादाविकत्र साधने सकलसाध्यसम्बन्वस्याभावात् भावाच प्रब्दवान् द्रव्यतादित्यादी। ततीये साध्ाश्रयधावदृत्तित of
च यथासभ्भवमेकमात्रइत्तिसाध्यक वन्मादी साध्े धूमादाब व्याप्तिरतिव्याप्तित्च सत्वादी। अर्थपरिष्कारपूर्वकं पञ्चमं निरस्यति न चेति। एकमात्रवृत्तिसाधने चाव्याप्तिश्व तथैव षष्ठ निरस्यति नापौति ताटशानां सर्वेषां महानसत्वादीरना प्रत्येकनिरूपितान्यपि सामानाधिकरखानि न कुत्रापि वक्ी। अथ यहभवच्किन्नसामानाधिकर एतन साधन- सामानाधिकर एव्यापकतु तइम्भावलीढसामानाधिकरएं विवन्तितमिति चेत् दूतोऽपि लघुतया साधनव्यापकताव- क दकरूपावच्किन्नसामानाधिकर एमेव व्याप्तिरिति सिद्दा- न्तविय्यत। श्रविनेति। साथ्यं विना साध्याभावर्वति यो भावावृत्तिम्त्रद्विरह्यः साध्यं विना प्रभाव: साध्याभावव्यापकी भूताभावप्रतियोगितुमिति वा। अ्रथेति सम्बन्धः सामा-
Page 36
अनुमानदौधिति: । ३१
नाधिकरएं व्यभिचारिसम्बन्वस्य केनचित्किज्जिद्रपावच्कि श्रेन धूमादेरपि ट्रव्यतादिना व्निव्याषकतात्। तब्ोधा- दिति न च व्यभिचाराग्रहमहक्कतरद्वोधसथा व्यभिचार- तद्यतिरेकयो: अनुपस्थितावपि समानाधिकरषधमावत्ता- ज्ञानमात्रादनुमित्यनुत्पादस्य सर्वानुभवसिद्भितात् हेतुन्तरे तननव च रुपान्तरेण व्यभिचारग्रहे हेतुतावच्क दकाग्रहेऽप्य- नुमित्युत्पादाच विवदन्ते च सामानाधिकर एज्ञानतैव हेतु-
नाधिकरणज्ञाने लाघवेनाव्यभिचारस् विषयतयावच्छेद- कतुसुचितम् न च व्यभिचारसंशयेऽनुमित्यनुत्पादादव्यभि- चारनिवयतून कारणतीत्ती गौरवम् व्यनिचारम्ञानसय हि
नस्व विरोधित्व वाय्यम् अ्रव्यभिचार निचयस् च ममतभ- ङ्ायामप्यनुमित्यननकतया ममलेनाग्टह्यमायस्ैव हेतुत- मिति तजैव गोरवात् नानाविधव्यभिचारज्जानाभावानां नियतपूर्ववर्त्तित्वन कप्रानामपि हेतुतवमपेच्य वच्चमासव- विधाव्यभिचारज्ञानखैव हेतुत्व युक्तमित्यप्याङ्कः। सामाना- धिकरखविशिष्टपचधर्सख तु पचे साध्यग्रहं विना डुग्रह
मित्यनुत्पत्त स्ब्रहोउपि वाय्यः तच्च त्तिमदत्यन्ताभावा-
Page 37
३२ अनुमानदौधिति: !
प्रतियोगित्वादिकमन्यान्याभावप्रतियोगितानवच्छ दकत्व वा तथा च सर्वसाधारस्ाय लाघवात्साधनवतरतहत्तित्वस् वा वृत्तरन्योन्याभावस्य वा विशेषसत्वमुचितमिति सिद्वान्तर- हस्य शेषं केवलान्वयिखएडने वत्चाम:। प्रतियोग्यसमानाधिकरसति प्रतियोग्यस्मानाधिकरण- य द्रप विशिष्टसमानाधिक र णात्यन्तभा व प्रत्ियोगिता नवच्केद को यो धर्ममलद्धम्ावच्छिन्नेन येन केनापि समं सामा- नाधिकरण तद्रपविभिष्टस्य तडरन्वच्कित्रयावन्निरुपिता व्याप्निरिलर्थः दगझादी साध्ये परम्परासम्बडं दएडत्वा- दिकमेव साध्यतावच्छदकमती नाव्यापि: इत्थन्न दद द्रव्यं गुसकर्ममान्यत्व सति सत्वादित्यादी सत्वाद्यधि- करणगुसादि निष्टात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेऽि द्रव्यत्वादेः नाव्याप्ि: साधनव्य विशिष्टसत्त्वादेगुणादावह्टत्ते: सामाना- विकरएव्यतीनां भेदेऽपि निरूपकतावच्छे दकस्याधिकरण- तावच्छेदकस्य चैक्यादरामरका वस्तुतस्तु धूमत्वादिविशिष्ट- व्यापकवड्निसामानाधिकरखख रासादि साधारणता- डूमत्वादिमति ताटृभसामानाधिकरएं तद्दति धूमला- दिकं वा व्याप्ति: आधा मिन्रा द्वितौया त्वभिन्नैवेति कयम्। अयं कपिसंयोगि एतदृत्तत्वादित्यादिसंग्रहाया- समानाधिकरणान्तम्। य्त दद संयोगि ट्रव्यत्वादित्यत्रा-
Page 38
अनुमानदौविति:। ३३
व्यापनिवारणाय तत् संयोगस्य शाखाद्ययच्क देनवत्त वेत्तला- वच्छ देन तत्ामान्याभाववृत्तावविरोधात् तनर चातौन्द्रियस्थ मंयोगस मत्वात्मरितः प्रतियोग्य पलव्वेर्दौषाद्दा व्क्नेन संयोग इत्वादि नाध्यक्षमिति तन्न ट्रव्ये संयोगसामान्याभावे मानाभावाव् न च यो यदौययावद्विशेषाभाववान् स तत्ा- मान्याभाववानिति व्याप्तर्यावत्संयोगाभावा एव मानं यत्तद- थवोरननुगमात् एकावच्छदेन यार्वद्विशेषाभाववत्वस्योपा- धित्वाच्च एतेन अयं संयोगसामान्याभाववान् संयोगयावद्विश- षाभाववत्त्वादिति निरसं व्यर्थावशेषगलाद प्रयोजकलान्निगु- गत्वादेरुपाधित्वाच्च। न च प्रतियोग्यनवच्छ दकतयेव वृक्षत्ा- देरभावावच्छ दकतं गुणद्यनवच्छे दकप्रमेयत्वादेख्दभावा- वच्छ दकत्वप्रसङ्गात् यथा च घटपूर्ववर्त्तित्वस्य प्रतिदएड वड्गिसामानाधिकरए्स्य्र वा प्रतिधूम भिन्नत्वेपि दएडत धूमतं वा तत्सामान्यस्ावच्छेदकं तथेव संयोगसामान्य- स्यावच्छ दकं द्रव्यत्ादिरकामत्वस्यापि सुवचत्वाच्चति सम्प्र- दायविदः। नवीनास्तत्पत्तिकालावच्छे देन चटादो गुरस्य प्रतयावच्के देन गगनादी संयोगस्य सामान्याभावी वत्तत तथा धूमवत्यपि विरही दहनस्य दूह पर्वते नितम्ब हताशनी न शिखने इति प्रतोते: मंयोगन द्रव्यस्याप्यव्याप्य- वत्तितवात् वत्तेरव्याम्यव्ृत्तित्व वत्तिमतोव्याप्यवृत्तित्वख्ा-
Page 39
३४ अनुमानदौधितिः ।
त्यन्तमसभभावितत्वाच्च एवं प्रतियोगिमतीरपि कालदेशयोदे- प्रकालभेदावच्छेदेन तदभाव: तथा च तत्तत्ाध्यकाव्याप्तिवा- रणाय तत् नोपादेयव्च सर्वैव व्याप्यवत्तिसाध्यके साध्यमा- धनभेदेन व्याप्तिभेदादिति वदन्ति। प्रतियोग्यसामानाधि-
तेन अयं गुएकरम्माएत्वविशिष्सत्तावान् जातेः भृतत्वमूर्त- त्वभयवान् मूर्तत्वादित्यादी नातिव्याततिः। न चीभयत्वमेक विशिष्टापरत्वं विभिष्टव्व केवलादन्यदिति तदभावो मनसि सहजत एव प्रतियोगिव्यधिकरण इति वाचम् उभयलं हिन विशिष्टत्वादनतिबित न वा तदवच्छिन्नाभावसदव- च्छिन्राभावात् वैशिध्यविवहैपि घटत्वपटत्वयोरुभयत्वसोभ- यत्वेन तदभावस्य च प्रत्यक्षसिद्धत्वात् न च तत्र व्याप्तिरेवी- भयत्वाधिकरणस्य मूर्तलस्थ मनसि सत्वादिति वाच्य तथात्वेय्यभयत्वेन रूपेष तत्रासख्ात् नात्रीभयमिति प्रतीतेदु व्वारत्वात्। प्रतियोग्यसामानाधिकरणस्य अत्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रति- योगितायाच लाभाय अ्न्यथा सर्वस्थैवाभावस्थ खसमाना- धिकरणभावान्तर भिन्नलवान्तङ्गदस्य खसरूपानतिरिक्कतया प्रतियो ग्यमामानाधिकरएस्थैव दुल भलापत्तेः सर्वेषामेवा-
Page 40
अनुमानदोधितिः । ३५
ग्ययमानाधिकरणाभावान्तराव्मकस्य खमेदस्य प्रतियोगि- बादभावसाध्यकाव्याप्तव्वति सम्प्रदायविदः। अ्रथ यदा गोत्वं तदा गौरित्यलातिव्याप्तिः प्रलयस्य गोध्व सवत्व न गवात्यन्ताभावानधिकरसत्ात् यदा स्न्द स्तदा हाएकं वदा अटृष्टं तदा जन्य ज्ञानं दुःख वा यदा तस्यादृष्ट तदा तदीयं ज्ञानमित्यादावति-
प्रागभाव प्रतियोगितानवच्छेदकलात् न हि तयोः सामा- न्याभावत्ववादिमतैऽपि एकविशेष प्रागभावविशेषान्तरव्वस- वत्यपि समये सामान्यवच्किन्नध्व सपागभावयोः समव दति चेन्न प्रतियोगिमत दूव ध्वसादिमतोऽपि कालस्यात्वन्ता- भाववत्त्वेऽविरोधात् अन्यथा अत्यन्ताभावस्य कालमात्रावृत्ति- लप्रसङ्गात्। इयांसतु विशेषो यदेकस देशमेदावच्छिन्नं तथात्वमपरस्य तु सरूपावच्छिन्नमिति देशे कालस्येव कालेपि देशस्यावच्छ दकलात् तच्छ न्ये च काले तदभावस्य
भाव: संसर्गाभावलच्च संसर्गारोपजन्यप्रतीतिविषयाभावत्वरूपं जन्थताघटकनियमघटितमिति वाचयम् तद्ददन्या वत्तितरूप- नियमस्य तत्र घटकत्वात् एवं नियमान्तरस्थात्र प्रवशेऽपि न कतिरित्याङ्:। वत्चते व नियमार्घाटतमेव संसर्गा-
Page 41
३६ अनुमाजदोघितिः।
भावादिलक्षणम् अनुपद्मेव च विवेचयिष्यत संसर्गाभाव- त्वप्नवेशे प्रयोजनविरहोडव्याप्तिय्च। अथ ज्ानवान् द्रव्यलात् विशेष गुशवान् मनोऽन्यद्रव्यतवात् जातिमान् भावतादित्यादौ समवायेन ज्ञानादेः साध्यतायामतिव्याप्ति: साध्यशून्याना- मपि हेतुमतां विषयत्वविशेष जले कार्थसमवायी साध्यवत्त्वा- दिति चेन्ैवम् प्रतियोगितावच्छे दकसव्बन्धन प्रतियोगिनो यदधिकरणं सम्बन्धि वा तदृत्तित्वाभावस्यीत्राल्वात् भर्वात चैव मन्योन्याभावोऽपि प्रतियोग्यसमानाधिकरणः तविशिष्टस च हेत्वधिकरणतस्तित्व वाययं तेन नाव्याप्यहत्तिसाध्यका- संग्रहः तद्द निभिन्नतन्तु नार्थः अव्याप्यवृत्तिसाध्यकव्यभि- चारिस्तिप्रसक्गात्। अत सामानाधिकरखवती न तदभा- ववत्व प्रतोतेरन्यथैवोपपादितत्वादित्यखरसात् प्रतियोगि- वैयधिकरष्ेत्या विशेषणं वत्यति तन्व हेतवधिकरऐ बोध्य
न्तारथनिष्कर्षः। ननु प्रतियोगितावच्छ दकार्वच्छिन्नस्य यख कस्वचित्तत्मामानयस प्रतियोगितावच्छ दकयत्कित्निदवक्छि- न्नस्य वा अनधिकरणमुत्तम् आद्य अरव्याप्यवत्तिसाध्यका- व्याप्ति: एकप्रतियोग्यधिकरएस्ापि तद्यतान्तरानधिकर- सत्ात् द्वितोये संयोगसामान्याभाववान् ट्रव्यलाभाववान् बा स्त्वादित्यादानतिव्यामि: साध्याभाववता द्रव्यस् तत्प्रतियो-
Page 42
अ्रनुमानदौधितिः । ३०
गिमंयोगविशेषाभाववत्वात् नित्वत्वादिविशिष्टद्रव्यत्वाभावा त्कतत्प्रतियोगिनोऽधिकरणत्वाच्च साभावाभावात्मकस् वि- शिष्टस्यापि द्रव्यत्वस्य ट्रव्यत्वानतिरेकात् ततीये कपिसंयो- गाभाववान् आत्मलादित्यादाव य्याप्ति: साध्याभावानां कपि-
टक गुगसामा न्याभावतृावच्छन्नानधिकरसत्वात् मेवम् याटू-
नवच्छ दकत्वस्योकत्वात्। अत च ग्राह्यसामानाधिकरएे हतार्यादृश: सम्बन्धः प्रविष्टस्ेन सम्बन्धेन यो हेतुमान् तत्र वर्त्तमानत्वमभावस्य साध्यस्य च याटशः सम्बन्ध: प्रविष्टस्तत्- सम्बन्धार्वच्किन्नायाच् प्रतियोगिताया अनवच्क दकत्वं बोध्यं तेन धूमसमवायिनिष्ठाभावस्य संयोगावच्किन्नप्रतियोगिताया धमसंयोगिनिष्ठाभावस्य च समवायावच्किन्नप्रतियोगिताया अवच्छ दकत्वेऽपि वह्नित्वस्य न क्षतिः। बद्ा साध्यताव- च्क दकसम्बन्धेब प्रतियोग्यसम्बन्धित्वं हेतुमतो वत्तव्यम् तथा च सम्बन्धभेदेन प्रतियोगिता न विशेषणया एवं स्थिते सामानाधिकरण्ादी सम्बन्धित्व निवेशनोयं नत्वधिकर- सत्बं तथा च धर्मििशोऽि व्याप्यत्वं व्यापकत्वज्न निर्वहतति तथा हि तादात्यन सम्बन्धेन धूमवतः सम्बन्धिनि महानसे
Page 43
३८ अनुमानदोधितिः ।
या प्रतियोगिता तदनवच्कदकवड्गिम्त्वावचकन्नस वङ्नि- मतस्ादात्येन सम्बन्धिनि महानसे धूमवतसादात्यन सम्बन्धित्वम् एवं धर्म्मिणोवर्मव्याप्यत्वव्यापकत्वे बोध्ध अरत- एव जलादोनां पृथिवौत्वाभावव्याप्यत्वं तन तत्रोत्तं सङ्ग- छते। यथाच याद्शेन सम्वन्धेन देतोर्व्याप्यता गहोता तादृशेन सम्बन्ध न तस्य पक्तविशिष्टत्वज्ञाने याद्ृशेन सम्ब- न्वेन च साध्यस्य व्यापकत्वमवगतं तादृभेनेव साध्यपक्षयो- विशिष्टानुमिति: तेन न धूमावयवे संयोगेन न वा समवायेन पर्वते वञ्िधोः तथेवावगतव्यापकताघटकसम्बन्ध न व्यापक स्याभावग्रडे ग्टहोतव्याप्यताघटकसम्बन्धेन व्याप्यस्याभावः सिध्यतोति कथमन्यथा समवायेन वक्रिविरहिणि महानसे संयोगेन संयोगेन वा वड्निविरहिषि सावयवे धूम: समवायेन न निवनत निवत्तते च संयोगेन वह्िविरहिषि सावयवे संयोगनेति नियम उपपद्यते तथा च तादात्यसम्बन्धेन जला- दोनां व्याप्यतग्रहाद्यापकनिवृत्त्या तादात्य नैव तेषामभावः सिध्यति स एव चान्यान्याभाव:। इत्यमेव च तादाक्याट्- वृक्षशिंशपयोर्व्याप्निनिय्चय दति सङ्गच्कते अतएव गोत्वत्वाद्य ग्रहदशायां यत साख्तादि: सा गौरिति तादाक्येन गोर्व्या- पकत्वग्रहे साखतादिना तादाल्यन गो: तादाक्येन गोव्यति- रेकाच् सास्तादित्यतिरेकः सिध्यति एवच्च संयोगेन गग
Page 44
अनुमानदोधिति:। ३६
नादेरपि द्रव्यत्वव्याप्यतं वृत्त्यनियामकसंयोगमात्रस्याभाव-
प्रतियोग्यसम्बन्धित्वाभिधान वा पृथिवोत्वादिव्यापकत्वमपि तदभाववताऽपि पृथिव्यादः संयोगेन तत्मम्बन्धितात् सिद्धिरपि तस्य तथैव न तु वृत्तिनियामकसम्बन्ध न तेना- सम्बन्धित्वादव्यापकत्वाच्च व्यक्तोभवध्यति चैतदुपरिष्टात्।
ताविशेषेखाव्याप्यवृत्ति किमपि व्यापकं न स्ात् सावक्क- दकसम्बन्धन प्रतियोगिनोSसम्बन्धिनि काले वर्त्तमानस्या- भावस्य प्रतियोगितायां तक्षम्बन्धावच्किन्नत्वस तेन सम्ब- न्धैन यत्प्रतियोगिसम्बन्धितदन्यत्वस्य च कालेऽसन्भवात्। न च ताटभ्रसम्बन्धन हखधिकरसीभृतर्यत्किच्चिद्यतचात प्रतियोगितावच्क्ेदक विश्िष्टप्रतियोगिसामान्यकलमेव व- तव्य तथा चावत्तिगगनाद्यभावद्ारिकैव तत्सिद्दि: सत्ताद्यधि- करणकम्मादो समवायेन जानसामान्यस्य संयोगसामान्यख चाहत्त नातिप्रसङ्ग: भूतत्व मू्त नेभयत्वविभिष्टगुरकरम्म न्यत्व विभिष्टसत्तालविशिष्टसन्तादिकन्तु न मनोगुणदिवृत्ति संयोगसामान्यन्तु न किच्विटव्याव्टत्तौति वाच्य विभिष्टस्या- नतिरितत्वात् समवायेन जातेः साध्यते मेयलादावतिव्यापि: जातिभन्निष्ठतादृ शभावप्रतियोगिताया जातित्वेनानवच्छे-
Page 45
४० अनुमानदोधिति: ।
दात् जातिशून्ये च ताटशसम्बन्धन वत्तरप्रसिद्धे: संयो- गादिसाध्यकगुलकम्मान्यल्वादो चातिव्याप्तिः अद्रव्य हेतु- मति ताटृशसम्बन्धेन वत्तरप्रसिद्धे: ट्रव्य च संयोगादेरपि वृत्त: मेवम् साध्यतावच्छे दकसम्बन्घसामान्धे निरुत्रप्रति-
कतृसामान्योभयाभावस्य विवचिततात्। धुमसंयोगे
संयोगे एतइण्डाधिकरणचतानुयोगिकत्वस्य गुरकर्म्मान्यत्व- विभिट्टसन्तासमवाये च जात्यधिकरगुसानुयोगि कत्वस्य विरहान्नातिप्रसङ्गः सरुपसम्बन्धन गगनादेव त्तिमत्त्व तु निरुत्प्रतियोग्यनधिकरणहेतुमन्रिष्ठाभाव प्रतियोगितासा-
सम्वन्धन तइ्स्ार्वाच्छन्नस्य व्यापकतृ बोध्वम्। समवाय- सम्वन्धन मेयसामान्याभावस्य सामान्यादो सत्वान्ाय- तृृदिरप्यभावप्रतियोगितावच्छ दकत् सुलभम् अतएव सम-
सत्त्वेऽपि द्रव्य जातेरित्यादी र्वाष्निधूमोभयवान् वड्चेरित्यादौ संयोगस द्वितावच्छिन्नप्रतियोगिकत्विरहेऽपि च नाति व्याप्तिरित्यपि वदन्ति। प्रतियोगिताटि् सरूपसम्बन्ध- विशेषो न सम्बन्धतू न निविष्टः सामानाधिकरएपि स-
Page 46
अनुमानदौधितिः । ४१
म्बन्धः संयोगतादिनैव निविशत दर्शितव् नियमाघटितमपि सम्वव्वतृम्। अभावतुच्चेदमिह् नासौदमिदं न भवतोति
अता नाभावसाध्यकव्यभिचारिस्तिप्रसङ्ग: तदपि वा नोपा- देयं प्रयोजनविरहात् विषयतातत्वादिवत् प्रतियोगित्वा- धिकरणत्वतत्त्व सम्बन्धत्वादयोऽप्यतिरित्ता एवं पदार्था दूत्येक देशिन: । नन्ववच्छेदत्वमिह न सरूपसम्बन्धविशेषः सभ्भवति च लघी वमे गुरी तदभावात् प्रमेयधूमत्वकम्बग्रीवादिमत्वघ्ा- एग्राह्यगुसत्वादेरतथालेन तेन रूपेल साथ्यतायां व्यभिचारि- सतिप्रसङ्गात् नाम्यनतिरितव्टत्तितवं प्रतियोगिताया: खरू- पसम्बन्धात्िकायाः प्रतिव्यतिभिन्नत न तमत्वादेरपि तद तिरिऋवत्तिलात्। न च तथाविधयत्किच्चिदेकाभावप्रतियो- गितासामान्यशून्यावृत्तित्वं तत् अतएवातिरित्तसामान्याभा- वस्थाभावे धूमत्वादेरप्यनवच्छेदकत्वापातादय्रे तव्साधनमपि साधु सङ्गच्छत इति वाच वह्निघटव्ृत्तिद्वित्वतार्णतार्ण दह- नहत्तिद्वित्वाद्यर्वच्छन्नप्रतियोगिता काभावर्प्रातयोगितानति-
मपि परासम अतएव नानाप्रतियोगिवृत्त्येक प्रतियोगिताङ्की- कारेडपिन निस्तार: लघुरूपसमंनियतगुरुरुपेष साधतायां
Page 47
82 अनुमानदोधिति: ।
स्वसमानवृत्तिकज्रावच्केदकं ब्राह्य तत्तवच्व खपर्य्याप्ताधि- करणपर्य्याप्रिवृत्तिकत्वं यावत्त्वादिकन्तु न तथा पर्याप्तय्चाय- मेकोघट दमो हावितिप्रतौतिसाचिक: स्वरूपसम्बन्धविशेष एव चित्वादिकमपि न द्वित्वादिसमानवृत्तिकमिति दित्वा- दिना साध्यतायां नाव्याप्ि: घटकज्नावच्छेदकत्वं सरूप- सम्बन्धविशेष एवज् यद्धूर्भभावच्छिन्नेत्यत्र यदगर्मान्यूनवृत्ति- धर्धमावच्छिन्नेति वत्रव्य तेनोक्ा व्याप्तिनिरासः। वसुतस्त
वा तदनतिरिक्तवृत्तित्वं वक्रव्यम् अतएव सत्तावान् जातेरि-
भिष्टसत्तात्वतुख्व्वत्तिकत्वऽपि सत्तात्वस्य न क्षति: एवं खवि-
थ्य तादृभप्रतियोगिताच विभिय्योपादिया: नातोगुरीरवच्केद कत्वं विना दुर्वचत्वं प्रतियोगित्वं सम्बन्धितवञ्न साध्यताव- च्के दकसम्बन्धन बोध्यमतो न सम्बन्धभेदमादाय दीधः । कालिकविशेषसताविशेषेस च साध्यतायां ताट्टपप्रतियो- गितावच्छ दकत्वमनित्यतत्तझ्यत्रिते प्रसिद्धम् अभावय
Page 48
अनुमानदोघितिः। ४३
प्रतियोगिव्यविकरणो बोध्यः। न च मौलमिदमीयञ
तावच्के दकद्रव्यत्वत्द्र यमान्समवेतत्वाद्यवच्छ्िन्नाभाववति-
वक्केरित्यादावतिव्याप्तेः नह्युत्पत्तिकालावच्क देनापि महा- नसादी किश्चित् संयोगन वन्तते येन बक्निमदयोगो
व्यत्वाद्यर्वच्छन्नाभाववद्व्वत्तित्वं धमत्वविभिष्टस्य सभाव्येत।
वच्किन्नत्वस्य वा विवनसे पुनरनुपादेयमेव प्रतियोगिवै- यधिकर सयद्यम् यताधिकरण व्यभिचारस्तदन्यत्वत्वतद्यत्व- प्रकारक प्रमाविषय त्वत्वसाध्यवत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वत्वादोनां साध्यतावच्छे दकविभिष्टसाध्यवन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिता- नवच्क दकत्वाद्ेतुतावच्क दकविभिष्टड़ेतुमबिष्ठाभावप्रतियो- मितावच्छ दकत्वाज्चातिव्याप्तेरनवकाशात् तथा च विशेष-
गितानवच्छेदकाबच्क दत्वं तक्ष्म्बन्धार्वाच्छन्रसाधनसमाना - विकरशात्वन्ताभावप्रतियोगिता सामान्ये नास्ति साधने तइमरविभिटसामानाधिकरखं व्वाप्तिरिति पर्यबसितोऽर्थः
Page 49
अनुमानदो तिः
यत्र सडेतुविभेषे साध्यतावच्के दकं न प्रतियोगितावच्ेदकं तच वैयं रोतिरुपादेयेत्यपि वदन्ति। गौरवप्रतिसन्धान दशायामपि कम्बुग्रौवादिमान् नासौतिप्रतोतिवलात् गुरु- रपि धर्ममोवच्छ दक: प्रतियोगितायाः। नचास्थासत्प्रतियो- गिकाभावमात्मवलम्वनं तथाविधयत्किष्निद्तिसत्त्व एव ताटृशप्रतोतरनुद्यात् अतएवैकघटवति भृतले कम्बुग्रीवादि- मान् नासोतिशब्दो न प्रमाएं प्रमाखज्ज घटसामान्यशून्ये न चेदेवं लघुरूपसमनियतानां गुरुणामव्याय्यतापत्ति: गुणादिगुणकर्म्मा न्यत्वविशिष्टसत्ता दिसमानाधिकरणभावप्र- तियोगितावच्छ दकत्वनिष्ठायाः प्रतियोगिताया लाघवेम द्रव्यादिनिष्ठाभावप्रतियोगिताव च्छेदकत्वत्वेनेवावच्क दात् त- सदवच्केदकत्वे व्यतीनान् प्रातिख्विकरूपेणाभावानां युगसइ- स्त्नेणापि ज्ञातुमशक्यत्वात् एवं द्रव्यत्वत्वादिविशिष्टट्रव्यत्वादे-
त्वादिघटितत्वेम दुर्शेयत्वात् अतएव व्राराग्राह्यगुरत्वादिना साध्यतायां द्रव्यत्वादेव्यभिचारित्वं साधुसक्कच्कत दूव्यपि कैचिदिति कवतं पल्लवितैन। ननु यएव मिलिता वह्लाभावा जलङ्दादो वन्हिना- स्ोतिधियं जनयन्ति तएव प्रत्येक धूमवति महानवादी बत्तन्ते तत्र च तेषां खखावच्केदकतत्तदक्ित्वावच्किन्न-
Page 50
अनुमानदौधितिः । ४५
वैयधिकरस्निरुपिकाया: प्रतियोगितास्तदवच्छ दकमेव वन्हित्वमतोऽव्याप्ि: नचैव वज्ित्वार्वच्छनस तद ततित्वान्न तथालं तथा सति हदवृत्तिधमाभावप्रतियोगितावच्के-
व्याप्तः। अधानुगतं रूपं तत्तद्भावप्रतियोगितानां नावच्क दकम् अनवच्छेदकमेव तर्भावप्रतियोगितायाः अभावान्तरे मानाभावात्। तथा च तद्रपावच्छिन्नसाध्यके व्यभिचारिष्वतिव्याप्तिरत शह सामान्येति। संजयान्यथा- नुपपत्तिं प्रमागयति अन्यथेति। वायाविति। यद्यप्ययं संभयो न वायुविशेव्यकः तस्य विशेषणत्वेनोल्नेखात् न वा रूपविशे्यक: तथा सति रूपतद्भावयोविरोधिनोरकोटि- तावां प्रकतानुपयोगप्रसङ्गात् तथापि वाबुरूपवान् तद- भाववान् वेति रूपतद्भावकोटिकमंभये तात्पर्य्यम् अन्थस्तु रूपवत्तदन्योन्याभावकोटिक दूति नाभेद दूति सम्प्र- दायविदः। विरुदयोरेकधन्मिमंसर्गावगाहिज्ञानमेव सं- शयो न तु तदुभयप्रकारतापि नियता तथा च रूषतद्भाव- विशेष्यकोवायुविशेषणकाऽसाविति तु नव्याः। वासुव्ृत्ति- त्वतद्भावकोटिको रूपधर्भिमिक एवायं संभयः अधिकरण
धित्वात् अन्यथा भूतले घटतदभावान्यतरमिसथेऽपि घटो
Page 51
४६ अनुमानदौधितिः ।
भूतलवृत्तिनविति संभयप्रसङ्गादित्यपरे। अ्र्थैतावन्त्यव रूपा गौत्य निसयात् यावद्र पाभावानिसये संभयो न विरुध्यत दति चेतु यावद्र पाभावानिसंय दत्यस्य यावन्तो रूपाभाव- स्वेषां यावतवेन रूपेए तेषां यावन्ति रपाषि तावदभावानां यावद्रपत्वेन तदभावानां वा अनिर्लय दत्यर्थः । न प्रथम- ततोयो तथानिर्सीतत्वात् नेतरौ प्रतियोगितदभावयोर्या कत्वानुल्ल खेऽपि योग्यानुपलब्धा भूतले घटो नाखौति निञ्यमात्रादेव घटतदभावसंभयोच्केददर्शनेन तस्याकिच्ि- त्करत्वात्। न चातिरित्तसभभावनाविरहसहकृत एवा- भावनिश्नयस्तत्प्रतिबन्धकः सभभावना च रूपं पार्थिवा- दिवितयभिव्न न वेत्याकारा निवन्तते चैयं रूप-
वात् विनापि अतिरिक्सभभावनां विशेषाभावनिच्चये सामा- न्यसशयदशंबाच्य। अ्रथाभावस्य सामान्यावच्किन्नप्रतियोगिता- कत्वनिश्चय एव ताटृशसंभयविरोधी अन्धथा तवाप्यतिप्रस- ङ्गात् स च न प्रक्ृते अभावस्य च यावद्विशेषाभावाधिकरस- वृत्तित्वेन विभिष्टस्य तदवच्छ देन वा सामान्यावच्छिन्नप्रत्ति- योगिताकत्वं सन्भवति चेदं तादृशाभावप्रतियोगिताया अतिरित्ञत्वात् तेन नैकविशेषवतो विशेषान्तराभाववश्वेन. सामान्याभाववत्वप्रसङ्गः। न च प्रतियोगितावच्के दकभेद-
Page 52
अनुमानदोघिति'। ४0
स्याभावभेदनियामकतया भेदसिद्धि: ग्रतियोगिभेदख्य्य तत्त्वे एकघटप्रतियोगिकस्य प्रागभावादि चतुष्कस्याभेदप्रसङ्गात् श्रवच्क दकन्तु भिद्यत एव तत्र क्कचित्तादात्यस् क्कचित्स सर्गस्य कचित्पुव्वापरकालीनतइ्टत्वादेव्व तथात्वादिति वाच्यं संसर्ग- प्रतियोगिविशेष एसाधारणस्ेकस्यावदच्क दकत्वस्य दुर्वचत्वात् पूर्व्वापर कालीनत्वादेध्व सादि प्रतियोगितावच्क दकते मा- नाभावाच्। किज्ज अवच्के दकभेदस्याभावभेदनियामकत्वम् न तज्जनकत्व अत्यन्ताभावादिखरूपस्य तस्याजन्यत्वात् नापि तद्माप्यत्वमषि वैयधिकरखात् अतएव न तद्यापकत्वमपि
कत्व' तदवच्छ्ित्नप्रतियोगिताकान्यत्वस्य व्याम्य मानाभावात् अतएव च समनियतसुखदुःखादितत्तव्स ख्यापरिमारव्य- त्यादि नानाधर्मावच्छिन्नोऽप्यभिन् एवाभावः भेदसिद्दिस्तु भाववद्भावस्यापि विरुद्वधर्माव्यासादेव अतएव गगनादोना- मषत्तोनां समनियतानां वा धर्ममाणामिक एवात्यन्ताभाव: युगपदुत्पन्नविनटानां समानादेशानामसति बाधके एक एव ध्वंसः प्रागभावो वेति। व्यधिकरसधर्मावच्छिन्नप्रति- योगिताकोऽषि चेदभावः प्रामासिकस्तदा तस्थैकस्यैव प्रतियोगिता सवेरेव व्यधिकरणधमेः सवे् समाना- समानाधिकरसै: सम्बन्धैरवचक्रिद्यन्ताम् आकाशभाव एव
Page 53
४८ अनुमानदीधितिः ।
वा तथास्तामिति मैवम् एवं हि तत्तह शकालाद्यवच्छिन्ना- नवच्छिन्नतत्तदधिकरएव्ृत्तित्वेन विभिष्टस्य तच्दवच्छ देन वा एकस्यैवाभावस्य घटपटगोत्वाखत्वादिप्रतियोगिताकत्व- सनवेन तत्तव्वेदोऽपि विलुप्येत। तत्तत्तियोगिकतवं तत्त-
व्यासज्यवृत्तीत्यपि प्रयुत्तम् अ्रव्यासज्यवृत्तेस्तत्खभावस्य तत्त्वानुपपत्तेरतिरित्रकल्पने च किमपराद्मतिरिक्ताभावेन। किञ्ज व्यधिकरणयोर्घट पटयोद्वित्वप्रतोतिवद्यधिकरणानामपि विशेषाभावानां युगपदिन्द्रियसन्निकर्षे सामान्यार्वच्छिन्नप्र- तियोगिताकत्वप्रत्ययोऽपि स्यात् अपि च रूपान्तरेण सम्बन्ध- विधया वा व्यासज्यव त्तिधभस्य ज्ञानेन यावदाश्रयसन्त्रिकर्षा- पेचामानाभावात् एवञ् एकाभावसन्निकर्षेऽपि सामान्यभाव- बुद्धिप्रसङ्ग: यादृशे च तस्य ज्ञाने यावदाश्रयाणां सन्निनिकर्षो जपेच्यते तत्र तेषां तङ्गेदस्य च ज्ञानमपि तदज्ाने तदभेद- ज्ञाने च तद्ग्रहात् आश्रयभेदभ्मेर तङ्गमदर्शनाच न चात्र यावद्विशेषाभावानां प्रथममुपस्थितिः सन्भवति तत्प्प्रति- योगिनां विशेषतोऽनुपस्थितेरिति दिक्। केचित्तु श्रनन्त- विशेषाभावानां सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य तद्या- सज्यवत्तित्वस्य च कल्पनामपेच्य लाघवात् सामान्यावच्छिन्न-
Page 54
अनुमानदोघितिः ।
प्रतियोगिताकत्वेनैक एवाभाव: कल्पाते कल्पनीयशरीरस्यो- भयत्र तुत्यत्वपि एनदपेच्य तस्य गुरुतात् विनिगमना- भावेऽपि च सामान्याभावसिद्िरप्रत्यूहैव धर्ममक्पनातो धर्मिकन्पनाया गुरुत्वं कल्पनोयानेकत्वप्रयुत्तम्। न चाति- रिकाभावस तन्र च सामान्यावच्किन्नप्रतियोगितावत- स्यानन्तवाय्वाद्यधिकरएवृत्तित्वस्य च कल्पनामपेच्च कृप्ा-
कल्पनैव लघीयसोति वाच्यम् एवं सत्यभावमात्रासिद्धि- प्रमङ्गादित्याङ:। यद् त्यादि। अथात नानाव्यतिरूयादिसाध्यकेकव्यक्ति- पृथियोत्वादावव्याप्ति: न च तत्र रूपवत्वादिकमेव साध्य तन्न परम्परासम्बन्धेन रूपत्ादिकलेव तेन च सम्बन्धेन न तदभाव: पृथिव्यादाविति वाच रूपादेरसाध्यतापत्ते: द्रव्यान्यत्वादिविशिष्टसत्वाद्यमावस्थ द्रव्यादिव्वत्तित्वात् सत्त्ता- हिसाध्यकट्रव्यत्वादावव्याप्नेच प्रन्यथा विभिष्टतया सत्तादेः साध्खवे व्यभिचारिगि जातिमल्लादावतिप्रसङ्गात्। व्युत्पा- दविव्यत च विशिष्टाभावस विशेष्यप्रतियोगिकत्वं प्ित्ाध्यव- चिनवसाध्याभावस्य तत्र सत्वाच्च। अ्रथाप्रतियोगित्वं प्रतियोगिनवाभाव: सच येन रुपेण तद्रषावच्छिन्नव्याप्यत्व हेती अस्ति चायं रूपादी रूपवादिना न पृथियादिनिष्ठा-
Page 55
५० अनुमानदोषिति:।
भावप्रतियोगित्वमिति प्रत्ययादिति चेन्न तादृशप्रतीत्यादि- रूपतादी प्रतियोगिताया श्रवच्क दकत्वाभावी व्टह्यते न तु तदभावावच्छेकदतवं सर्वचैव रूपे पृथिवोनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं न तु कुत्रापि रुपे तदभाव द्वत्यबाधितप्रत्ययात् अ्रन्यथा यी यो धर्मी यस यस्य नावच्छदकः तत्तद्वच्छ देन तत्तदभावोऽय्य करीत्या सिध्येत्। प्रमेयधूमतेन न वड्ञि- मव्िषठाभावप्रतियोगित्वम्मिति प्रत्यवात्तदवच् देन ताट्टश- प्रतियोगित्वाभावस्थापि सुवचलात्। अथ प्रमेयधमत्वं न गोरवेष सामानाधिकरएप्रतियोगितावच्छ दक विवचित- ज्ञात्र तथति चेत् असमानाधिकरणधूमकव्यक्तिवत्तितया ्हनत्वमपि न तदवच्छ दक कम्बुयीवादिमत्वादिना च घटादेरसाध्यतापत्तिरिति बहुव्याकोपस्स। अतएव प्रमेय- ध्वमत्वं गोरवेण प्रतियोगिताया दूव तच्छ न्यताया अ्पपि नावच्छ दकमित्यक्ताजपि न निसारः। अच वदन्ति अप्र- तियोगित्वं प्रतियोगितानवच्छ दकधर्मवत्वं न चैवं पूर्वस्ा
अब च साध्यसाधनयो: सामानाधिकरएस्य व्याप्तित्वे तात्य-
त्यन्ताभावयोभेदेन भेद इत्यपि कव्वित्।
Page 56
अनुमानदोधितिः । ५१
प्रथमे एकम्य साध्याधिकनणांशस्याधिक्यात् द्वितीयलक्षसम् शच यद्यपि नानाव्यक्तिसाव्यकस्थले तत्तताध्यवतस्तत्तता
त्तद वच्क दकत्वाच्ाव्याप्नि: तथापि यट्ूषावच्छिन्नवत्त्व तादृशान्योऽन्याभावप्रतियोगितानवच्क दक तद्रपावच्छिन्न- सामानाधिकरएमित्यत तात्पर्य्म् वद्मादी ताम्ंयोगादी तद्दादो वा साथ्े सर्वत साक्षात्परग्यरया वा अतुगमकं वन्हित्वर्शदकमेव साध्यतावच्छ दकं तदवच्छिन्नवत्त्वस्य च न ताटृशान्बोऽन्याभाक्प्रतियोगितावच्छे दकत्वमिति यत् यट्र- पावच्छिन्नं याटभरूपावच्छिन्नमनवच्छेदकमिति वा यथा- यथं वत्तव्य शब्देकचस्यानुपादेयत्वात्। अन्येत्यादि। यद्- व्य कवरीत्या सर्वत तादृमप्रतियोगितानवच्केदकत्वपर्य्न्तानु- धावनस्वावश्यकत्वेनाकिश्चित्करमेव तादृशभावप्रतियोगित्वं
सन्भवित्वमाव तात्पर्य्यं व्याप्निरेवेत्यस्थ कालिकोत्यादि
निरस्ति न चेति। अभेदस्येति। तथा च मूले महोरही
अपि शिखो विनष्ट दूति प्रतीतिवद्दिशेषणाभावविषयता- माव कल्पाते बाधवाबलात् यत्र च विभिष्टभेदेन बाघकं तत्र तथाप्रतोति बलात्तव्सिद्दिरप्रत्यूहैवेति नातिप्रसङ्ग:।
Page 57
अनुमानदोधितिः ।
अन वदन्ति। अभेदस् भैदाभावस्य ज्ञानं न बाधक भैदवन्तत् प्रतियोगितावच्क दकस्य संयोगात्मनस्तदभाव- स्याव्याघहत्तिलेन तदुपपत्ते: यथा हि प्रतियोगितावच्क द- कार्वच्छिन्नप्रतियोंगिज्ञाने तदत्यन्ताभावखाग्रहादभावव्यव- हाराच स एव तदभाव इति कल्पाते तथाप्रतियोगिता- वच्केदकधर्मांग्रहे तद्ददन्योऽन्याभावाग्रहादभावव्यवहाराच से एव तस्याभाव इति निचचौयते आधिक् ऽपि चाव्याय वृत्तित्वात् अतएव न मूलावच्कदेन कपिसंयोगिभेदाभाव- ज्ञानं तथा अमभ्भवादसिद्धेच्व नापि कपिसंयोगिभेदस्य वत्षावत्तितवज्जानमसिड्ेः तहत्तित्वस्ेव ग्रहात् नापि कपि-
त्तित्वेनाविरोधात् नापि मूखावच्छ देन तज्ज्ञानमसिङ्के:
मिन्नभेदात्मनः कपिसंयोगस्य मूलवृत्तित्वे विरोधाच्च न हि घटभिन्नमेदो घटलादतिरिचयते आवश्यकक्क प्रघटत्वे- नेवोपपत्तः अतिरिक्ककल्पनायां मानाभावात् अन्यथा सर्ब- वाभावस्याभावोडतिरिक् एव कल्पोत अतएवल्यन्ताभाव- प्रतियोगिनोरन्योऽन्वाभावप्रतियोगितावच्छ दकयो: सामा- न्यत एव कभी विरोध: तच् कपिसंयोगवत्यपि वृच्षे मूले न कपिसंयोग दूति प्रतीतेरन्यथानुपपत्त्ता तावदाद्ययोः स सङ्कोच्यता न पषा प्रतीति: कपिसंयोगिभेदविषयत्वेमोप-
Page 58
श्रनुमानदौधितिः । ५ू३
पाढयितु भक्या नियमतः संयोगवस्वन प्रतियोगिनोऽनुप- स्थिनेः प्रतियोगिकोटी तदनुच्ेखाच्च मूले न कपिसंयोगीति प्रतोतस्तु शिखो विनष्ट इति वद्धासमानविशेषणस्ाभाव- मावविषयत्वेनोपपत्नत्वान्नान्तिमयोरपति परास्म् । अ्न्यो- व्याभावान्तरख प्रतियोगितावच्छ दकाक्तरसमानाधिकरण तथा स्वखप्रतियोगितावच्क दकासामानाधिकर एपर्य्यवसा- यिनो विरोधस्य स्वत्त्वघटितत्वेन विशेष एव विश्रामात्
प्रतिविनद्धूतया् तथाविधविरोधकत्नाया अनक्काशच्। किञ्च शिख्रौ विनष्ट पूति प्रतोतविशिष्टध्व सोक्षे खिन्या विशेय्ये तद्वाधा- दास्तां विशेषएध् सविषयता न संयोगोन्ति प्रतोतेविशिष्ट- लेदमवगाहमानाया: कथ विशेषससंसर्गाभार्वावषयतेनी- यपत्तिः न खल सहसरसापि बाधकैरिदं रजतमिति प्रतीते रङ्मतवावलम्बनं व्यपसथापयितु शक्यते न च विशेषणभेद एव तस्या विषय: अग्रऽपि न पिसंयोगौति प्रतोत्यापत्तेः सुज्यन चान्बोऽन्याभावोऽव्याप्यवृत्तिः कथमन्यया पक्कताढ- शयां घटादावय न श्यामो दरडादिविणाशसमये चैत्रादो नायं तहरडवानित्वादयो वयवहार न च तत्र विशेषस- संसर्गाभाव एव प्रतीयत अनुयोगिनि सप्नमों विना तदनु- पत्तेः न खल भूतलं न घट इ्त्यादोनि वाक्यानि कदाचि-
Page 59
अनुमानदौधिति: ।
दपि घटसंसर्गाभावं बोधयन्ति तथात्वे वा घटो न घट दत्यादैरपि प्रसङ्गात् अपि च विशिष्टवाचकदरडादि- पदेभ्योधमर्युपसर्ज्जनतयोपस्थितस्य दहादेः कथं प्रति- योगितवेनाभावेऽन्वय: दूतरवि शेषणत्वेनोपस्थितस्य निराका- इतयान्यत्र विशेषणत्वेनान्वयायोगात् न चात्र विशिष्टोप- स्थापकं पदं विशेषणमात्रपरं तथापि चैत्रो न दण्डो घटो न श्ामं रुपमित्यादावपि दरडादिसंसर्गाभावप्रतीत्यापत्तेदु- व्वारतवात् एतेन नञरोऽभाचवल्लान्णिकतया विनैव सप्तमो- मन्चयबोधयभर्थनं प्रत्युत्तम् एवञ्च चैत्रो न पचतीत्यादी आख्याता च्त्ता लक्षणयावोपस्थितस्य कत्तु रेव भेदोभासत दूत्यस्तु वस्तुतो न पचति चैत्रो नेदं मेवसेत्यादो विभत्रारथंस्य क्वतिसम्बन्धादेरभावान्वयबोधे नञा सप्तमो नापेक्ष्यते अपे- द्वते च प्रातिपदिकार्थस्येति निपुलतरमुपपादयिय्यामः। नञ्रो वैधर्मापरतया म श्याम इत्यादे: श्यामादिविधमे त्र्थः वैधमर्यञ्ञ रत्त्वादिकमेव यदाहुराचार्य्या: श्यामाद्रको विधर्मा न तु पृथगित्यपि वदन्तौति कतं पह्लवितेन। सम्बन्धतवेनेति निरूपिततत्वमेतन्। कस्येति इत्यन्चा- ननुगताया अपि व्याप ज्ञानं यथानुमिति हैतुस्तथा वच्यते। एते अन्योऽन्याभावात्यन्ताभावगमें। तादृशेति। ननु किं दवित्ादिकं प्रतियोगितावच्छेदकमेव न भवति किं वा भव- त्येव परन्तु का मानामेव खसमानाधिकरणतन्तवरमावच्किन्न
Page 60
अनुमानदौघिति: । भूभू
प्रतियोगिताकानामभावानां लाघवादित्यभिप्रायः नादः एकेकाभावप्रनोतितो हौ न स्त इति प्रतोतेविलक्षणलात् शध्दादिना होन स् दति निश्नयेथेकेकाभावसंभयाच विष- यानुगमं विना अनुगताकारप्रत्ययायोगाज्। न चाभावस द्वित्वाधिकरणप्रतियोगिकत्वमात्न द्वित्वसंमान्नधिकरयध- वरवच्किन्नप्रतियोगिताकतं वा इय नाखीति प्रतोतविषयः
शालिनि ताटृशे ही न स दत्वप्रत्ययात् द्वित्व सामानाधि- करसाभानऽपि प्रतोतेरनुगताकारत्वाच् अतएव न ताट्टश
त्वम् अन्यतरत्वानुल्लेखेडपि घटपटी न स इत्यनुगतप्रत्ययाच न च परम्परासम्वन्धेन ताटृशद्िल सामान्याभावएव दीनस्त दूति प्रतोतेविषयः द्वित्वाधिकरणयोरेव प्रतियोगित्ोल्ञ- खात् द्वित्वादेर्घटादिव्टचित्वानुपस्थितावपि अन्तन्नः भब्द- नापि घटपटौ न स्न इत्यादिप्रत्ययाच अतएवैकेकविभिष्ट- पराभावाडवि न तदालम्बनं विरुद्धयोरपि जलत्वप्ृथिवी- त्वयोदित्वेनाभावप्रत्यय इत्यक्तताच। नान्य: तंथात्वषि
भावान्तरमेकेवघटवति जायमानाया र्यात्कचिकटद्दयवति चानुत्पय्यमानाया घटी न स दति प्रतोतेरुपपादयितुमभ्क्य- त्वादित्यत श्राह्ट अ्रभ्युपवमेवेति। उभयत्वमेव प्रतियोगि-
Page 61
अनुमानदोधितिः ।
तावच्केदकं न तु साध्यतावच्केदकं साध्यवत्त्व वेत्यर्थः अश्रूय माणावच्छेदकत्वांशेऽपि लक्षणे तथैव विवत्तितमिति भाव:। तच्चेति सवं साधनत्वाभिमतं तथा च साधनसमानाधिकरण- त्यन्ताभावप्रतियोगितावच्क दका यावन्ती धर्ममा यङ्धम्भांव-
नहम्वलौढ़मामानाधिकर समित्यर्थ: एतेन सर्वच ताटटशै- र्यावद्धिरवच्छिन्नस्य ताद्टशावच्किन्नयाव त्प्पतियोगिकस्य चाति-
भावानामधिकरणख प्रायभस्तथा रुपादि साध्यकपृथिवील्ा- दावव्याप्तिद्व कापि रूपादिव्यक्ती ताटशयाबदभावसामाना- धिकरण्ासन्नवादिति प्रत्युक्म्। सवत सोपाधावेकव्यत्तिकख सभभवतापय्युपाधेड् भान्तर विशिटटत्वादिना अरभावी भवेव साध्यसमानाधिकरण इ्रत्यवस्केदकानुसदरम् । साधनस मा ना - धिवरंणात्न्ताभाव प्रतियोगितावच्छ दकार्वच्छन्नप्रतियोगि तमका यावन्तोभावा यहम्मावच्किनसमानाधिकरसास्त- दव्म्वलौढ़सामानाधिकर खमित्वर्थ;। अ्रभावच्यात्र भावभिन्नी ग्राश्नस्ेन दूदं जलं सनेहवत्वादित्यादी सनेहवत्वसमानाधिकर- सात्यन्ताभाव-प्रतियोगितावच्क दकरुपसा मान्या-भाववाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकाभावानां सकलरूपणं जलत्वसामा-
Page 62
अनुमानदोधितिः ।
च घटध् सत्वादेस्तत् प्रकारक प्रमाविशेव्यत्वादेवा भावाभाव-
इूति नातिव्याप्तिरित्यपि वदन्ति। बावदिति संव्यभिचारि- येषां तेषां चावतां व्यभिचारिया साध्ेन सामानाधिकरख- मित्यर्थः। यार्वदति वत्पदं साध्यत्वाभिमतपरं सोपाधि- वारणय यावदिति खुप्तसप्तमीकस्य द्वितौबात्यन्ताभावस्य विशेपसम्। तथा च साध्यव्यापकतावच्क दकावच्छन्नप्रति- योगिता कात्यन्ताभावत्वव्यापकखसामानाधिकर एसामान्या भावकत्वमर्थः । केवलान्वयिस्वले त्ाकाभ्नादिगेव तथाविधोऽ- भाव: प्रसिद्ध इति सम्प्रदायः । केचित्तु तादृशयावदभाव- भून्यत्व यद्धिकरणताया व्यापकं तत्वमथः। नच ताट्टश- प्रतियोगितानवच्छ दकवन्तमेव यावत्वन विशिष्य यावचा- दशाश्रयत्व यदधिकरणाताया व्यापकं तत्त्वमित्यर्थन्माभादेव सामन्नस्य Sभावइयोपाानमनत्तिप्रयोजनकमिति वाच्यं या- वतां ताटृशामिश्वनादोनामैकाधिकर एखाप्रसिद्ध: नचाव- दकांशमपहायाव्रतियोग्यन यावत्वन विशिय्यतां साध्य- व्यापकस्यापि रुषान्तरेग साध्यसमानाधिकरणत्यन्ताभाव- प्रतियोगित्वस्योषद शितत्वादित्याहः। सध्यसमानाधिकरण- न्यन्ताभाचप्रतियोगितानवच्छ दके बार्वत यत्मामानाधिकर- गात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छ दकतवं नास्ति तत्तवमर्थ इति तु नव्याः । अवच्किन्न' सामानाधिकरणं सामानाधिकर-
Page 63
५८ अनुमानदौघितिः।
पथावचछ दकरूपं वा व्याप्ति: इत्थञ्ज धूमसद्रव्यलत्वादेव्याप्य- तावच्छे दकत्वं दगडत्वादेनियत पूर्ववर्त्ति तावचछ दकधर्म्ालक कारगतावच्के दकत्वव दभेदेडय्य पहितानुपहितभेदाढा समर्थ- नोखं तवाद्यमभिप्रत्याह यत्सस्वन्धितेति सा सस्बन्धिता सामानाधिकरखरुषा जनकत्वादिव्याववत्ता अत्र च विशिष्ट- सत्तात्वाद्यवच्छ न्न मु ्दि सा मा नाधदिकर ाधि करए सत्त्वा दे ः कम्मादी परामर्शाद् पादनुमित्यापत्तः साध्यसामानाधि- कर सविभिष्टहेतुमत्तापरामर्शस्तु पक्षे साधनिर्सयात् प्राग- सन्भवोत्यनुशये न द्वितीयम् अरयमालोको धूमोवेत्यादी विशिष्य मन्देहेपि सामान्यतोऽवच्छे दकरूपवर्त्वनिर्षयः सन्भवत्येवेति हृद्यम्। अतावच्क दकत्वं नान्यूनर्व्टा्तित्वम् अ्रन्यनानतिरित्त- वृत्तित्वं वा वह्मादी साध्ये मेयतादावतिप्रसङ्गात् धूमत्वादाव- प्रसङ्गाच्च किन्त्वनतिरित्तित्वं तच्व यद्यपि न तदभाववद्द- त्तित्वं गुगवान् सत्त्वादित्यत्र सत्तात्वेऽतिप्रसङ्गात् न च कन्मादिष्टांत्ततवावच्क देन गुरसामानाधिकरखाभाववत्यां सत्तायां व्त्त मानलान्न तथा तथा सति विभिष्टसत्तात्व प्रागुपदरिंतदिश च धूमत्वादावव्याप्तिप्रसङ्गात् तथाषि अतिरित्त यद्र्मविशिष्टहेत्वधिकरणव्ृत्तित्व न वत्तते तत्त्व
कत्वम्मिति तु फलितर्थः। सत्तात्वविशिष्टसत्ताधिकरण-
Page 64
अनुमानदोधिति' ।
करमदिव्वत्तित्वस्य साध्यासमानाधिकरण करममत्ादौ सत्त्वा- न्ातित्रसङ्क: कर्माद्यन्यत्वविभिष्टसत्ताश्रयख न कर्ममादिरिति नाग्रमङ्ग: एवच्च मेववादेरपि केवलान्वयिसामानाधिकर- सावचछ दकतोपपत्तिः। यन्तु वत्तिमत्तादिकमेव तत्त्र व्यापिसतद्ग्रहस्तु मेवत्वादिनति तन्न व्याप्तिविरहिव्त्तितया उहमाममेन रुपेण व्याप्तिग्रहासन्भवात् अन्यथा अतिप्रस- द्वान् साध्यतावच्के दकसम्बन्धन साध्याधिकरण येन बेन सम्बन्ध नावर्त्तमानतं हेतुतावच्ेदकमम्बन्वेन हेत्वधिकर- सोडपि तेन तन तथात्वं बोध्यम्। नीलधूमत्ादेर्वारणीयल नु खसमानाधिकर एताद्टृभधर्मान्तराघटित लन विशेषणीयं सामानाधिकर खोपादानाडमप्रागभावलवादिसंग्रहः तद- घटितत्वच्च तद्विषयकप्रतोतिविषयत्व सरूपसम्बन्वविशेष एवावच्छ दकत्वम् अतएव न ह्यतिप्रसतामवच्छ दकमित्या- दिकमपि सक्गच्कत अ्रन्यथातिप्रसत्त अनतिप्रसतात्खाप्र- सक्लेन तन्निराकरणयोगात् विरुद्धयोर्भावाभाववोरधि- करणे एकस्यैकेन सम्बन्धेन वत्तिविरुध्यते अतखतावच्क- दकभेदापेक्षा अतएव व्यभिचारिसि साध्यतदभावसामा नाधिकरखथो विरुद्धयोरुपपाद नायो पाधितद्भावावच्केद का- वनुमन्यन्ते न्यायाचाय्या:। सत्तात्वन्तु गुणाद्यभावस्यव गुछ स्ापि न सामानाधिकरस्थावच्छ दकं विरोधात्। अव्याप्य- वृत्तेश्व कपिसंयोगादेरधिकरणे वच्ादी तद्भावस्य संयोगन
Page 65
६० अनुमानदौधितिः ।
च वङ्चरधिकरणे महानसादी समवायावच्किन्नप्रतियोगि- ताकतदभवस् सत्च नाविरुद्लवात्। वन्िर्मात च संयोगेन वर्तमानस धूमादर्वह्काभाववति स्ावयवे संयोगेनावत्त- मानलाज तद्वच्तत्वत्वधूमलादेने साध्यमामानाधिकरसाव- च दकत्व विरोध: व्यभिचारधीरवे तद्व्याप्तिबड्टी विरोधि- न्येव तड्टमनैविशिष्टस्य माध्यानधिकरपव्त्तित्वग्रहे तदवच्छे- देन साध्याधिकरणव्यत्तित्वग्रहायोगात् अरस्तु वा एतन्म्ते
व्यभिचार: तङ्गोरेव साक्षाद्िरोधिनी व्यभिचारान्तरधीसतु पर व्परयेति नौलधूमत्वादिकन्तु गौरवान्नावच्छ दकम् एवञ्च लघु घटत्वादिकमेव सामानाधिकरसावच्छेदकं व्याप्ति: न तु तत्सहचरितकम्बग्रीवादिमत्वादिकं तेन गुरुणापि रुपेश व्याप्तिय्रहे कथायां हेतोरुपन्यासे वानुयोग: प्रकारान्तर- व्याप्तिवादिनामपि समान: । एवं ट्रव्य रूपात् रसादि - त्यादी सकलगुससाधारराख््र गुसतस्य द्रव्यत्वादिसाधा- रणस्य गुसासमवेतत्व सति द्रव्यसमबेतत्वस्व वैकस्यावच्छ- दकस्व सभ्भवे बहनां रूपत्ादौनां न तत्त्व विरुद्धधमद्या- धिकरणयोस् एकस्येकेन सम्बन्धेन हत्तो कथं विरोध: कथं वा द्रव्यत्वादी साध्ये हेतुत् म विभिष्टरूपादेः प्रयोग: तथा परामर्शद्दानुमितिरिति बिभावनोयम्। अपरे तु यद्मे- विभिष्टहेतवधिकरयत्व साध्याधिकरणताया अरवच्छ दर्क
Page 66
अनुमानदौविति:।
सधर्मा व्याप्ति: ग्रन्थस्तु धमस्य धूमवतः धूमत्वं धूमवत्त्त्व वङ्जसतु वन्हिमतस्वित्यादिप्रकारेख व्यास्थय: अत्र चाव- दकत न सवरुपसम्वन्धविशेषः विरुददिक्कालावच्छिन्न वृत्तिकस्य न्वनदेशकालवृत्तिकादेव्याधिकरणवायां तदसम्
भावस्य च नियन्तुमशक्यत्वान्नाप्यन्य नवृत्तिकत्वं न्यूनवत्ति-
वृत्तितत्कत्वमिति यावत् अती न केवलान्वयिन्यव्याप्ति: अच्च् च यदन्यनवृत्ति साध्य तत्व स्वव्यापकसा ध्यसम्बन्धित्वपर्य्यव सत्रमपत्च गौरवं परमवभिय्यत तज्ञ ग्रन्थकारएवाग्रे विवे- चविय्यत इत्याहु: । उपाधिनेति विशेषणतामापन्नेनीपाध्यजुप्रवशनेति या-
विध्वन्किविभिटतवेन धूमसम्बन्धे्वाच्चद्यमाने तथाविध- वञ्ेग्य्यनुप्रवेभात् रासभत्वादिकन्तु निविशते नवेत्यन्य- देतत्। अत्र चेदं स्नहवत् निःसेहं वा स्पर्शादित्यत्न विना- छुषाधिप्रवेशं शतत्वेन भोतान्यलेन वा साध्यासमानाधि- करणतया साधनव्यापकतया वा खयमनुपाधिना केवलेन विशेषशोभूय वा ोतान्यसर्शतन चोपाधिना खत एव स्पर्मे साध्यसम्बन्धोडवच्क्िय्यत द्त्युपाधिनैवेति नियमे न तात्पर्य्यं परन्तु शुद्धस्य साधनतावच्छेदकस्यानवच्छेदकता-
Page 67
अ्रनुमानदोधितिः।
मात्रे यत एव सोपाधी साधनतावच्छेदकातिरित नियत- अवच्छ दकम् अतएव तद्विशेषस्तत्रीपाधिरिति वदन्ती- त्याह अतएवेत्यादि अत्ावच्छेदकत्व सामानाधिकरखेन तत्त्वञ्ञान्य नवृत्तित्व व्यापकत्वमिति यावत् तच्चाधिकरण- न्वर्भवन तेन साध्यविभिष्टसाधनतावच दकावच्छित्नसा धनवत्त्व यापकाधिकरणताकत् पर्ययवस्थति निरुत्विभिष्ट साधनव्यापकत्वमिति तु निष्कर्षः । द्त्यन्न सत्ताद्य कव्यकति- कहेतुनिष्ठद्रय्यत्वादिसामानाधिकरएय व्यापकसामानाघि करस्प्रतियोगिनि घटत्यादी नातिप्रसङ्ग: न वा द्रव्य जन्यत्वे सति सत्त्वादित्यादी द्रव्यत्वविशिष्टसत्ताद्यव्यापके स्पर्शवत्त्वादावप्रसङ्ग: निःस्रहं स्र्शात् ट्रव्य सत्त्तवादित्यादौ
ध्विशिष्टे साधने विशेषएं साध्याभावविशिष्ात्ाधना- क्ामानाधिकरन व्यावर्त्तकं साध्याभाबविशिष्टनिरुत्र साधनवद्वत्तौति यावत् एवच्च ट्रव्य सत्त्वादित्यत्र सत्ताया अभेदैऽपि गुरकरम्मान्यतेनाव्याप्ति: नापि द्रव्य कर्भमान्यत्वे सति सत्वादित्यत्र गुणन्यत्वादी दूत्थन्न साधनतावच्कदक- स्थानवच्क दकत्वद्योतनाय परं तङ्भिव्त्वसुत्तां न तु विवत्तित- मेव तत् वैयर्थ्यात् ददं दधि जन्य वा दध इत्यादौ दधि- ाद्व्याप्नेन्न। यद्ा प्रतसाधनतावच्छ दकानवच्छे द्यप्र छतसाधननिष्ठसाध्यमम्बन्धितावच्छ दकत्व पू वंदलार्थ: श्र-
Page 68
अ्रनुमानदोघितिः। ६३
नवच्क् दकत्वज्न तस्य साध्याभावविशिट्टसाधनवत्तितया तदि- शिष्टसाधनस्य साध्याभाववद्वत्तित्वेन साध्याभाववतस्तद्वि- श्िष्टसाधनवत्व नेति यावत् एतेन चूमवान् मैयवत इत्यादौ मेयानवच्क द्य साध्यसम्बन्धाप्रसिद्ि: गुवद्गुएकर्ममान्यत्व मति जातिमत्वादित्यादी जातित्वघटकनित्यत्वादेवे यर्थ्ेन विभिष्टस्यानवच्छ दकतवा गुरकर्मान्यत्वादेरुपाधितापत्ति- सृति निरसम् अवच्क दकत्वज सामानाधिकरन तथा च साध्यविशिष्टस्य साध्यमम्वन्धितानवच्क दकसाधनताव- े दकार्वच्छन्नसाधनस्य व्यापकत्वमर्थः पर्य्यवस्थति उप- दर्शितशेतस्पर्शन्यत्वादिवारणाय तत् त्यादि तत्र साधनता- वच्छेदकविभिष्ट साधने विशेषगं साध्यशून्याद्यावत्यौन-
भाववति न वर्त्तत इति यावत् साध्याभावविशिष्टप्रकतमा- धनाधिकरसामान्यात् साध्यविभिष्टप्रक्वतसाधनाधिकरण- मामान्यम् व्यावर्त्तकमिति समुदयार्थनिष्कर्ष इत्याङ्:। कचित्त विशेषएं सामानाधिकरख तथा च सामानाधि- करख्प्रत्यासत्या बेनार्वच्चिद्यते अवच्केदकीभूतसामाना- धिकरण्यप्रतियोगोति यावत् श्रवच्केदकत्वच्चेदमन्य नानति- रिऋष्टत्तित्वं गुरोरप्य पाधिसामानाधिकरएस्याच्ततमेव य- दषि प्रत्यक्ष उद्भूतरूपवत्त्वादित्यच महान् अनित्यद्रव्य- त्वादित्यत महत्त्वसानित्यद्रव्यस्षमवैतत्वस्य च वच्यमागलक्ष-
Page 69
६४ अनुमानदौघिति:।
लाक्रान्तख्वोपाधेः सामानाधिकरएं साध्यसामानाधिकर- एन्य नातिरिकवृत्ति तथापि हेतुनिष्ठस्ताध्सामानाधिकर- एस्य हेतुनिष्ठ' यत् सामानाधिकरणमन्यूनानतिरित्तव्टत्ति तत्त्व विवतितं सत्त्वनिष्ठद्र ययत्वसामानाधिकरष्स्य च तन्रि छठकर्मान्यत्वसामानाधिकरमतिरित्तवृत्ति गुणे तदभावा- वच्छ दकावच्छिन्नव्ृत्तिकलात् पृथिवोल्ादिसामानाधिक- रखन्तु न्यूनवृत्ति जलादौ तदवच्छ दकावच्छिन्नवृत्त्यभाव- प्रतियोगित्वात् साध्यवापकानां सङ्गेतावुपाधित्ववारणाय साधनतावच्छेदकभिन्नेनेति तदनवच्ेद्यार्थकमित्याहुः। ननु सर्वत्र सोपाधी सवेोपाधिना साध्यसम्बन्वोऽवच्किद्त इति न नियम: अ्यं प्रत्यन्षो मूत्त त्ादित्यादावुद्भूतरूपवत्वादे: तदसभ्भवादित्यत आह अतएव च तत्रेति यत एवोहत- रूपवत्त्वादेन लथालसभावः अतएव तत्र ताट्शनियमवादि- मते दूदं लक्षणमिति साधनाव्यापकत्वमिह साध्याभाव-
सामानारिकर लिह पव्यवसितं तेनोपदशितोङ्गतरूप- वत्वव्युदारः। अथ प्रत्यक्षो दयत्वादित्यादौ घटत्वादा- वतिव्याप्तिः साध्यव्यापकत्वेन विशेषण च सश्यामो मिचा- तनयत्वादित्वादी शाकपाकजत्वादावव्याप्तिरत उत्र सा- धनावच्किन्न त्यादि साध्याभावसम्बन्धिनि विरुद्स्य साध्य- सम्बन्धस्यावच्छ दभेदं विनानुपपद्यमानस्यावच्क दकौभूयो-
Page 70
अनुमानदौधितिः। ६५
पपादनसुपाधिफलं तदसमथानाचोपदर्भितोद्भृतरूपवत्वा- दोनां नोपाधिभाव: सन्भवतीत्याह व्यभिचारिीति व्यभि- चार: सपन्षविपत्व्त्तितम् अ्रथ विपक्तगामित्वरूपव्यभि-
आह अतएवेति यतएव साध्यसम्बन्धितावच्क दकं रूपं व्याप्निः सोपाधी तु व्वाभाविकं हेतुतावच्छ दकं न साध्य मस्वन्वितावच्क दकम् वतएव खसमीपवत्तिनि खसमा- नाधिकरण व्यभिचारिषि हेतौ खनिष्ठसाध्यस्म्बन्धिताव- के टकरपलक्नण व्यापिसंक्रामकतया साध्यव्याप्यसैवीपा- धित्वमाचाय्यैरनुमन्यत इत्याह अतएवेति साध्यन्यून वत्ता- वुपाधिव्यवहारं दूषणोपयिकरूपस्यावश्यं वाच्यतयोपाि- पदस्य योगरूढ़ित्वव्यवस्थापनेन निराकुरुते लक्षणन्विति लच्षणं दूषणापयिकं रूपम्। साध्यति अत साध्यव्याप- कमाव विवचितं तावतैव साधनवत्तितइतिरकेण साध्य- व्यतिरेकानुमानसभ्भवात् साधनवति व्यापकनिव्ृत्त्या साध्य-
प्रकारान्तरप्रदर्शनाय परं तथाविधाति:। रुढा न्यन वत्तावुपाधित्वव्यवहारं निरस यगनाधिकवत्ती तन्निर- स्यति विषमति प्रवत्तिनिमित्तं यौगिकं व्यभिचारीन्नाय- कत्वभेवेत्येवकारेख योगार्थानादरं सूचयति उपाधित्वम् उपाधिपद्प्रव्ृत्तिनिमित्तम् उपाधिता उपाधिपद्वाच्यता
Page 71
श्रनुमानदौधितिः ।
योगादरे तु लाघवात्ताध्यव्यापकतामाचे रुढ़िरिति भाव:। व्याप्तिस्वरूपं निरुप्य परमतनिराकरणपूर्वकं खमतेन तङ्गहोपायमभिधातु प्रथमं प्राभाकरमतमुपदर्शयति सेय- मित्यादिना दर्भनानां प्रत्यकं वा हेतुत्वं मिलितानां वा मिलनमपि सरूपतो व्यापारतो वा आध्य दर्शनानामिति द्वितीये आश्विति क्रमिकाषामपि सिथिरालामस्थिरायामपि सहोत्पन्नानां मिलनमस्तोत्य भग्रमुपात्तम्। ततोयमाणड निराकुरुते न चेति व्यापकसा ध्यसामानाधिकरखात्मिकायां व्याप्तौ साध्यसामानाधिकरस्यांभस्य प्रथममेव ग्टहोतव्वाद ग्रहोतव्यापकत्वांभग्रहे सहचारदर्मनजन्यसंस्काराणां हेतुत्वं वाच्य तच्न न सभ्भवति भिन्नविषयकत्वादित्याह समानेति भमस्वग्टहीतभेदं ज्ञानइयं जतु वैशिध्यावगाहीति भाव: न तथा न व्याप्तिग्राहकं व्यभिचारदशनं व्यापारतया
व्याप्तिग्राहकः भृयो दर्शनन्तु कचित्तर्कप्रवृत्तावुपयुच्यत दति निर्गलितम्। नैयायिकमतमाशङ्क निराचष्टे नचैवमिति। जातमाचस्थति तथाच तन्मूलको व्यास्न्तरग्राइकतर्काव- तार इति भाव:। तहीति न च व्याप्तिप्रत्यच्षं प्रति तर्को हेतुसत्तु समरणमिति न व्यभिचारावकाशः विनानुभवं सर- वस्यायोगात् न चजनान्तरीए: स जन्मान्तरेऽपि पर्यनु-
Page 72
अ्नुमानदौधितिः ।
यागतादवस्थात् अनादित्वेन च परिहार: परती विचारयि खते। न चैति मानाभावात् तर्कस्य च हेतुत्वासिद्धे: यदि वागहोतस्याम्टहीतपुरोवर्त्ति संसर्गस्व वा प्रत्यासत्तित्वेति प्रमङ्गस्तदा पुरोवत्ति नि तङ्गहो सृग्यतां नतु सामान्यत्वेने- त्याह नत्विति साधव्यापकतवं साध्यसमानाधिकरगाभावम्र- तियोगित्वं तङ्गहच्च साध्याधिकरसेकर्व्यातवा्त्तितया बटहमा- वस्य ताटभव्यतयन्तरग्रहं विना न सनभवति द्वत्ति भूयो दर्भनापेक्षा तदाहित: संस्कारोवहिरिन्द्रियमातस्य सह- कारौमनसोपि वा आद् तद्यापारं विनति द्वितीये
ग्रहकत्वाल् उपाध्यभावग्राहकस्यापेत्षणीयल्ादसिद्विं निर- स्यति तथाहोति। उपाधिस्मरण दूत्यादि नन्वेवमसन्नि कष्टादि हेतुकामुमितिन स्ात् उपाधियोग्यानुपलसवि हादत शह तद्यवहारेति तथाच तद्यवहारस हेतुरेवानु- मिति हैतुः तच्चोपाध्यभावलेन ज्ञानम् उपाधिसमरण इत्यादि तु तत्कारसप्रदर्शनपरम् अभावत्वश्चेदमिह्द नालौति प्रतीति सानिक: सवरुपविशेषोऽतिरितः पदार्थोित्यन्वदेतत्। एव चोपाध्यभावलेन ज्ञानऽधिकाषेच्ां न वारयाम कृति भावः। व्याप्तिश्वरुपे संशयाभाव आपयते निरुपाधिसम्बन्वरूप व्याप्तित्वेन बा आध्ये दूष्टापत्ति: द्वितीयमपि किसुपाधि स्मरणादिकं विना ततमवधाने सति वा सम्वन्धग्रहे आधये
Page 73
अनुमानदोघितिः ।
किं विद्यमान इति तथाच तदग्रहमाच्र नतु तदभावलेनापि ग्रह इति समानप्रकारक नि्चयाभावात्तत् मंभयोनानुपपन्न दूति भाव: द्वितीये ज्ञानप्रमाप्पेति प्रथमति सत्यपाधिस्ार- गादावित्यादिः। नचाच्रापौति सर्वत्र रासभादावित्वर्थः अवरत दूति सवरूपकथनमात्रं मह्ानस इति अस्तिमित्रि- त्यादिः। महति वायौ योग्यायोग्यीद्ध तरुपसामान्यत- इतोरिव योग्य वड़ची ताटृभप्रतियोगित्वसामान्यतद्दतोरप्य- त्यन्तान्योऽन्याभावयीर्योग्यत्वादितिभावः । न प्रतियोगिनाव- च्ेदकमिति न धमसामान्यसमानाधिकरणताट्टशाभाव- प्रतियोगितासामान्यावच्छेदकमित्यर्थः। अ्रथ साधनाव्यापक व्याय्यत्वाभावः साथ्येविकरणखरूपमेव एवं साधननिष्ठ- साध्यसम्वन्धे संरधनतावच्केदकातिरित्तावच्क दलाभावोडपी- त्यनुशवानी येन रूपेस द्ाता व्याप्िरनुमित्यङ्गं तद्रपविशिष्टा न सक्दर्शनगम्या सामानाधिकरखमात्स्य च तथाभावं न वारयाम इत्याशयेनाह किन्न ति। विशेषसज्ञानसाव्यत्वात् तव्सामग्रोसाध्यतादान चेति उपलक्णमेतत् उपाधेरयोग्य- स्यापि सन्वात् उपाधिसामान्यतद्वतोमू ्त्तत्वादिसामान्य- तद्तोरिवात्यन्तान्योऽन्याभावयोरयोग्यतया प्रत्यक्षेण ग्रहो- तुमभक्यत्वात् न व योग्योपाधिव्यतिरेकग्रह एवानुमानाङ्गम्
यच्चोक्तमित्यादिना व्यभिचारेत्यादि अ्च्र प्रत्यन्षे ग्राह्यसंशय
Page 74
अनुमानदोघितिः ।
नम् अन्यथा पुनरसाधारशतत्तत्कारगमेलकरूपा सामग्री प्रतिबन्धिका बोध्या विवेचितव दं व्रत्यक््मणिदोघिती वच्चते चाधिकमुपरिष्टात्। ऋ्त्र च यद्यपि साधनगोचरसाघ्या- भाववह्त्तित्वग्रहाभावो हेतुरिति न युत्त केवलान्वयिनि ग्राह्याप्रसिद्धान ग्रहाप्रसिङ्धेः खएडशः प्रसिद्या क्कचित्ताट्टश- भमसभभवैदपि सर्वत्र तथाभमे मानाभावात् अतएव माध्यतावच्छ दकगीचरसाधनवन्निष्ठाभाव-प्रतियोगितावच्क- दकत्वग्रहोडपि प्रत्युक्त: सकलसाध्यतावच्कदके ताट्शग्रडे मानाभावात् तथाषि साध्यतावच्छ दके तत्पुरुषोयतादृशा- वच्छ दकत्वग्रहस्य विषयतयाभावः तद्विषयत्वाभावो वा तत्पुरुषौब्याप्तिग्रहे हतु: वस्तुती व्याप्तेः साध्यसाधनभेद- भिन्नतया विशिव्य व कार्य्यकारसभावः तथाच यत्र साधनं साध्याभाववद्दति साध्यतावच्छे दकं साधनवन्निष्टाभाव- प्रतियोगितावच्छ दकमेकविधमनेकविध वा वभिचारज्ञान प्रसिद्ध तन वथायथं तदभावः पुरुषनिष्ठो व्याप्तिग्रहहेतु: अतश््वैकविधव्यभिचार ज्ञानविरहैऽन्यविधव्यभिचार ग्रहाद्या- प्रिधोविधोधः। एवञ्च क्वचिद्यभिचारज्ञानस्ाप्रसिद्धा तदभावस्याहेतुत्कपिन क्षतिः। प्रसिड्धायाः साधनवन्निष्ठा- भावप्रतितोगिताबच्छेदकत्वादिबुद्धे: सम्बनविषयतया त- दभावबोधविराधित्वानुरोधेन तु तथात्वकल्पनं न वय
Page 75
अनुमानदोधितिः ।
वारयाम: याि तत्तत्प्रकारादिनिवेशेन विशेषे न पर्य्वस्थे दिति दिक् व्याप्तिश्च धूमादिव्यापकर्वाड्गसमानाधिकरण- वृत्तिधमत्वादिकं तादृभसामानाधिकरख्मात्रस्य रासभादि साधारसात् अत् च व्यापकलांभग्रहे व्यभिचाराग्रहः समाना- धिकर सव्ृत्तित्वांभग्रहे च तद्विशेषणतया सामानाधिकर एस् ग्रहो हेतुरिति वत्तव्यम्। साध्यसम्बन्वितावच्छ दकरूपवत्वल- कणव्याप्तिग्रहे विशेषसतया सम्बन्धस्य ग्रहो हेतुरित्यपि के- चित्। यत्त विरुद्धे सहचारममेरा व्यापकत्व भमात्तासान्यत एव सहचारज्ञानं हेतुरिति तनन असिद्वत्वात् विरुदेऽपि व्यापकत्वसामानाधिकर सयोग्रर्गांकसामग्रोक्रमयोगपद्याधीनं ग्रहणक्रमयोगपद्य न तुमिथः कार्य्यकारएभाव दूति। इदं पुनरवधेयं यथा विद्यमानमपि वज्वित्व व्यवहितविप्र कष्टरासभादिदेशनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छ दकत्व न गट- ह्यते अभावदेशविप्रकर्षादिना ग्राहकाभावात् तथा धूम-
नानुपलब्धे: प्रतियोगिसस्वविरोधित्वादिलक्षणा योग्वतेति न तव्ामान्याभावो लौकिकप्रत्यक्षगम्य: परन्तु कर्थात्चद्विरोध- सफुरणददियशाडू मत्वादौ गटहोतोधूमवनिष्ठात्यन्ताभावप्रति- योगितावच्क दकत्वाभावी वङित्वादावुपनयम्य्यादया ग्टह्यत अतएवानुमानादिना व्यभिचारग्रहऽपि न व्याप्तिधी: निर्णया- त्नि साधारणे वा दोषविशेषाजन्योपनीतभामे संशयादि-
Page 76
अनुमानदोधितिः।
माधारगस्य निवयाल्मनो वा विपरीतज्ञानमात्रम्येव प्रति- बन्धकत्वात् तत्तड मादी देशन्तरृत्तित्वसभ्भावनाविगह्दादि- वशान् ग्ह्यमाणी वझ्माद्यभाववदृत्तित्वाभावो धूमत्वाद्यव- के देन मह्यत लाघवादित्वपि वदन्ति। हुताभनरामभादि- धूमस्योप- लभमानीवश्यमेतेषामन्यतमं कारएं धूमस्ेत्यवधार्य्य स न्दिग्बे किमेतानि मर्वाण्य व कारशानि किंवा कानिचित्तथा कानिचिच्च नेति अव च यस्य व्यतिरेकेषि दूतरेभ्यस्तथा- विधभ्यो धूमोत्यत्तिमुपलभते तस्याहेतुत्वमेवावधारयति यथा रासभादेर्यस्य व्यतिरके तादृशापरसकलान्वयेडपि धूमा- नुत्पत्ति पश्यति तस्य कारखत्वमेव निविनुत यथा वञ्रः तत्र चाकारणत्सन्देही विरोधितामासादयन्निवन्तते येन तर्केंस तमाह धूम इत्यादि। अनुसन्ध यद्यावश्य कार्य्यकारण- भावग्रह: तदधीनताद्याप्तबुङ्धे सामानाधिकरस्ेनान्वय- व्यतिरेकग्रहात् जायमानस्य तथेवहेतुहेतुमद्वावं ग्टहत- स्तस्टैव वा व्याप्तिपरिच्कदकत्वात् विपर्य्ये तत्कोटिमात- पर्य्यवशायिनश् तर्कस् तदभावकोटिकभङ्कानिवर्त्तकतवम् अन्यथा धूमी यदि वह्चितच्क न्यजन्यान्यतरो न स्यात् जन्योन स्वादित्यादरपि तथात्ापत्तेः तथा पर्य्वसायिता च कचि- दिशेषती व्याा सामान्यतोऽपि कचित्पचधर्भताबलात् तत सम्पत्तये चात वज्ासमवहिताजन्यलेन पत्नो विशेव्य: विशे-
Page 77
अनुमानदौधितिः।
षएवत्व नोपस्त्रते विशिष्टाभावबु देविशय्याभावमालावलम्बित त्वात् तथापस्थितिविरोधि चावळ्ेरित्यादि शङ्धाद्दयमय्रे निर- सनोयम्। वसुतो वञ्चाजन्यमपि वक्किसमवह्ितजन्य वज्चा- समवहिताजन्यञ् सम्भवतौति वड्गिजन्यत्वपर्य्यवसितं वक्कि- समवहितजन्यावं वाच्य तथा च घटादौ भिचारबारणाय आपाद्यकोटिप्रतियोगिविशेषसार्थकं सत्यन्तम् अ्रजन्ये जन्य च नान्तरोयके व्यभिचारवारणाय जन्य इति तदर्थसु वन्ा- समबधानकालीन वह्ितक्षमवधानेतरयावत्कारणजन्यत्व तथाविधयावत्कारणकत्वमिति यावत् तथाच वज्ञासमव- हिताजन्यत्वे सति वज्ञसनवधानकालौनवड्कितत्मवधाने- तरयावत्कारणकी न स्वादिति पर्य्यवसितोऽर्थः। यत्तु नान्तरीयवध्निके व्यभचारवारणाय आपादककोटावेव विशेषणं सत्यन्तार्थः स च वक्ञाघटितनामग्य जन्यत्वमिति तन्न प्राक तदसिद्ेः। अताद्या इयो झङ्गा दूष्टापत्तिपर्य्यव- सायिनो ततोवा अवळ्जेः वव्िभून्यात् तटुपादानमिति करसशुत्पत्या तदौय- कार्य्यप्रयोजकताज्ञानपरम् ताट्मानवव्यतिरेकानुविधान- बोधपरं वा अग्रतननगि सक्रियापदं तत्परमेव क्- व्या्देः शङ्धा प्रतिबन्धकत्वे मानाभावात् कारणताग्रहोत्तर- कालीनलाच्। यद्यपि चैतावता धूमत्वावच्छिन्नं प्रति वज्ेजनकलवं नायाति तसारणिमणिन्यायेन वैकल्पिककार
Page 78
अनुमानदोघितिः । ०३
दतायामपि तथात्वसभ्वात् तथापि विशेषाणं कार्य्यकारण भावग्रहस्तर्केष तद्िरोधणङ्कायामपनौतायां जायमान:
तिलाघवप्रतिमन्धानादिवशाक्ामान्यत एव तं परिच्किनत्ति प्रामाणिकी च तथेवान्वयव्यतिरेकी फलबलेन लाघवज्ञाना- दिशून्याया एव सामान्यव्यभिचारशड्गायाः प्रतिबन्धकत्वं कल्पते। अपरे तु धूमत्वार्वच्छिन्नस् वज्ाजन्यत्वन जन्चत्वविशिष्टस यथाशुतवक्कासमवहिताजन्यत्वस व्यति- रेंक एवापादनीयः तब्केकन्यायेन तादृभवण्नियुत्कारण-
विरहदपि निरतिभयस्येव ताटभसमूद्स धूमजनकत्वसन्द- हस्य च तथाविधात् धूमानुत्पादृदर्शनेनैवायोगात् तादृभ- स्वेव कचिदक्ि कचिचेतरदासाद् जनकत्वसभभावनायाच् कचिद्ध मानुत्पादप्रयोजकत्वेनावषृतस्य र्व्मिविरहस्य व तथा- विधसमूहत्वे धूमानुत्यात्तसामान्यं प्रतिलाघवात्युयोजक- त्वनिसंयेनापनयाअनसैव सुग्रहं वळ वन्डिसमवह्ितस्योपा- दानम् अत् च नियमव्यवच्केदस वश्रासमर्वाहतानुपादा- नस प्रयोजके तदजन्यतज्ञाने परम्परया वश्िसमर्ाह्ती- पादानसय वा प्रयोजके तंत्र तात्पर्यम्। यत्न्वयव्यतिरे- कानुविधायित्वज्ञानमेव विभेषदर्शनतया शङ्काप्रतिबन्धकं तदव तर्कघटकं तदिदमुक्त यदि महोतान्वयव्यतिरेकं हेतु- मितोति तन्र यादृच्क्रिकस तद्तुविधानस्य व्यभिचारित्ा-
Page 79
अनुमानदोघिति:।
व्निवतस चोताभेदसम्पादकत्वादिति वदन्ति तच्चिन्तम् । केचित्तु कार्य्यकारएभावग्रहानन्तरं व्याप्तिग्रहाय व्यधक रणस जनकत्वशद्मा निरासार्थमयं तर्क: तथा च धूमो यदि सामानाधिकरा तिरित्तप्रत्यासत्त्या वन्ाजन्यत्वे सति सा- मानाधिकरखप्रत्यासत्या वव्हिजन्यी न स्वात् वह्निजन्यो न स्यात्। अप्रत्यासन्नस्याजनकत्वात् ताट्ृभाजन्यतज्ज प्रत्या सत्यन्तरशालिर्वा्रिसत्वेपि धूमानुत्पादादिना ग्राह्यमति दूढ़मेव च वाचोभङ्गरा परे परिष्कुर्वन्ति धूमो यदि वन्हान-
स्वात् जन्धोन स्यात् तादृशनुत्पत्तिकत्वग्रहत्त धूमानुत्पत्तिं प्रति वन्हिसम्वन्धाभावस्य प्रयोजकतव ग्राह्ये उपास्थतत्वाल्लाघ वाच ताटशसम्बन्धाभावसेव तथात्वावधारणादिति तचि- नयम्। मिश्रासतु परं प्रति व्याप्तिग्रहोपाये प्रदर्श्माने व्यभिचारभङ्गानिरासहेतुतवेनीपदभित तर्के मूलशेथित्या- दिशङ्गोद्वावकं तं प्रति व्याघातोग्यमुपदश ते मैवं भक्किष्ठाः तथा सति तत्तत्कार्य्याथिंतया तत् तत कारणे तवैव प्र- वृत्तयो व्याहन्य रन् यदाह न हि सभभवति रयं वश्मादिक मितोति प्राहुः। तच्चेति तत् व्यभिचारादर्शनं व्यभिचार- ज्ञानसामान्याभावः योग्यतादिसन्द हैपि शन्दािना अ्रर्थ- निच्चयात् तत्तर्कसवरूपमिति केचित्। ननु वस्तुतो व्याप्ति सच्चे तर्काभासात् प्रमानमयोरुत्पादानुतृपादास्यां व्यभि- चार इत्यत आह विशेषदर्मनेति। तथा च यथा तख
Page 80
अनुमानदोधिति: ।
बोध्यतद्भावत्रद्विषयत्वे सत्यत्वासत्यत्वे तथा तर्कस्यापौति अव च सत्यत्वादिसम्पादके धर्म्मिसो बोध्यादिमत्वे बोध्या- दिमद्धर्मिसन्निकर्षे वा तात्पर्य्य लाघवात् तर्कस्य व्यभि- चारेणहेतुताया: खयमेव दर्शितत्वाच्च अथ विपरीतन्ना- नोत्तरप्रत्यने तत्रिवत्तकत्वेन विशेषदर्शनस्व हेतुत्व तब तर्कन्यापोति चेत् असु तावदापाततसथा तथाप्यन्त्न कृ पप्रामाणादिप्रयोजकादेव तनन प्रामाखादयुपपत्ती न तस्यापि विशेषतः कारणत्व गोरवात्। उत्तन्य विशेष- ज्ञानस्य विभिष्टज्ञानकारणत्वमते सवत्र विशेव्य सम्बन्धाम- म्वन्धविशेषणाज्ञानमेव प्रमान्त्रमप्रयोजकमिति वदन्ति तव प्रमाणति इद्मनादिसिद्धत्वज्वानस प्रयोजकत्वमभिप्रत्य परार्थाभिप्रायेग वा अनुमानतात् व्याप्तियहाधीनप्रवत्ति- कत्ात्। व्यभिचारशङ्गेति हारेण द्वारियो नान्यथा सिद्धि रिनि भाव:। अनुमानमात्र द्वति अनिव्चितसाध्यपचके सर्वच सभवित्वात् पचे साध्यनिर्षयेऽनुमानवैयर्थ्यात् उपाधित्वेन व्वव्यभिचारेग व्यभिचारोननायकत नानुमानमावोच्छेदक ताज्ञानमेव साध्यव्यापकताबुद्धिं विरुन्यादित्याशद्माइ अपि चेति। करवन्ीति। परमते न दूदं खमते तु वायादी स्र्शा- दिना रूपादिसाधने शंतय तिरिक्तविशेषणाप्रनेपेष वा तह्ी- ध्यम्। उक्तव्याप्तौति प्रतियोग्यसामानाधिकर्वादिविशेषण विरहेण लाघवात्। अथ संयोगाभावस्ेव संयोगवद्धदख्यापि डे तुसामानाधिकरखग्रहैप्यनुमिति दर्नान्तवापि तदवख
Page 81
अनुमानदौधिति: ।
निवेशनौयमिति क लाघवम्। नन्ववं प्रतियोग्यसामानाधि करख्ाद्यनुपस्थिती हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितान- वच्छेदकतवग्रहे ऽप्यनुमितिन स्ात् न च प्रतितोगिसमानाधि- करणत्व नाज्ञायमाना यावन्तो हेतुसमानाधिकरण अभा- वासतत्पतियोगितावच्छे दकत्वाभावग्रही हेतुरिति वाचं ताट्- आाभावग्रही हि न हेतुसमानाधिकरणभावप्रतियोगि नावच्के दकत्वत न रूपेण प्रतियोगिसमानाधिकरणताट्टमा- भावप्रतियोगितावच्छे दकत्वग्रहे तदसन्भवात् नापि प्राति- सिकरूपेष जन्मसहस्रेणाम्यसभवास् नापि रुपान्तरेख वड्गि- त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस धूमसामानाधिकरखन्न-
निखिलाभावप्रतियोगितानवच्छेदकं वड्नित्वमिति ज्ञानादपि अनुमितिप्रसङ्गात् न च हेतुसमानाधिकरणत्वेन शायमाना इति वान्य वड्नित धूमाधिकरणरासभाद्यभावप्रतियोगिता- वच्छे दकत्वममेऽयुकरूपेय तथाग्रहसभवात् धूमाधिकरणा- न्तरानुपस्थिती वह्नित्व रासभत्वादौ च ताटृभप्रमोत्पादेऽपि रामभादेरिव वड्नेरण्ननुमानाच्च। एवं वक्कित्वावच्छ देन
गिताकाच ये धमसमानाधिकरणाभांवास्तत् प्रतियोगिता- नवच्छ दकं वह्ित्वमिति ग्रहेऽपि। मैवं प्रतियोग्यसमाना-
विरोधियइविषयत्वेन तेषां ताटभावच्छ दकत्वग्रइविरोधित्वेन
Page 82
प्रनुमानदौघिति: ।
तड जोनां वानुगमात् विरुखद्ि सामान्याभावबोधोपि सामान्यघटितविशेषवत्तार्बुद्धि सत्यां हि चटो नानौति बडी जात्वपि नोलो घटोऽसोति बोधानुद्यात् तत्कस्य हतोसतद्विभिष्टप्रतियोगिमत्ताबुद्धिं प्रति तदवच्छिन्नप्रति - योगिताकाभावबुद्द विरोधितात् अवगाहत च नौलघटवत्ता- वुद्धिरपि घटत्वविशिष्टतद्त्तां अतएवावच्छ्रेद कतत्वयोरन्यो- इन्यात्यन्ताभावयोकपसंग्रहः हेलाभासे व वत्चमाणरीति- रिहाप्यनुसन्धेया यदि च साध्यतावच्क दकस्याभावप्रतियो- गितानवच्छ दकत्वादिग्रह्ञावानुमितिस्तदा ताटभावच्छेदक- स्वग्रहाविरोधित्वेन विशेषणीयम् अन्योऽन्याभावद्याव्यायत- त्तितापचे तु सुतरां विशेषषदानमिति सत्यं तथाप्यन्धोऽन्या- भावे प्रतियोग्यव्वत्तित्वस्येव विशेषएत्व न वा प्रतियोगिताव- च्छेदकसम्बन्धभेदानुधावनमती लाघवमिति यथा ्ुतग्रन्थानु-
ग्रहे ऽप्यन्यतर ज्ञाना दनुमितेरानुभविकत्वान्तदुभयज्ञानमेव हेतुः इन्ट्रियमंयोगादिवच्च विभिष्यैव कार्ययकारणभावान्न व्यभि-
धर्म्भिसि्टद्यमाएः साध्यवत्तावुद्धि विरुषा्धि तद्रपावच्किन्न - प्रतियोगिताकाभावसामानाधिकरसावगाहिनी गरहस्य वि-
दत्यन्तान्योऽन्याभावग्रड्ा साध्यवन्ताबुद्धिं केवलान्वयिस्थले च भमरूपसेव तङ्र हस्य कथच्ित् प्रसिङ्धिरिति तचिन्त्यम्
Page 83
श्नुमानदोपिति: ।
साध्यतावच्छेदके साधनसमानाधिकरणत्यन्ताभावप्रतियो- गितावच्केदकलावगाही साध्यतावच्ळेदकावच्छिव्रसाध्य
ेदकत्वावगाही यो ग्रहसतदिरोधितव साध्याभाववद्द तिलव-
वाचयं प्रसिद्धि: पूर्ववत् अधिकं हेत्ाभासे वच्यमापरीत्या बोध्य ग्रन्थसतपलक्षणपरोनौपाधिकतवमात्रय्यवच्क दाय यद- व्यतति अनौपाधिकत्वन्तु तल्लक्षसमितीति वदन्ति। व्यभति- चाराज्ञानस्य व्याप्निधीहेतुत्वात् व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकग्रह- विषयत्वेन व्यभिचारस्याभासतम् सोपाधित्वज्ञानन्तु न माताद्याप्तिधोविरोधि विरोध्यविष्रयत्वात् किन्तु व्यभिचार- धौद्वारा वच्यते चानुमितेस्तत्कारणज्ञानस सात्षादिरोघिन एवाभासत्वं निरुपाधित्वस् ज्ञानन्तु न व्याप्तिधीह़ेतु: मानाभावात् तथात्वेयपाधेराभासत्वायोगास्चेति। इदं पुनरिहावधयम् यदन्योऽन्याभावस्याव्यापहात्तत्वे प्रतियोग्यव्ृत्तित्वविशेषिततइ्टितलचगख संयोगादिसाध्य- कव्यभिचारिस्तिव्याप्तिः संयोगान्योऽन्याभावस्य केवला- नवयित्वात्। अ्रथ व्यायवत्तिसाध्य के खव्यापकसाध्वसामा नाधिकरस्यमेव व्याप्तिः श्व्याप्यव्टत्तिसंयोगादिसाध्यके तु खव्यापकतावच्छेद करूपावच्छिन्नप्रतियोगिता कात्वन्ताभावेन
सममसामानाधिकरसमिति चेत् रतिसंस्कारजन्यज्ञान-
Page 84
अ्नुमानदोघिति:।
विषयत्वादिकेवलान्वविसाध्यकेषु का गतिः। अध साधि
इन्याभावप्रतियोगितानवच्छ दकसाध्यवत्त्वकत्व यड्मावशि-
न्याभावप्रतियोगितानवच्छ दकसाध्यवत्त्वकत्वे सति तड्सी- विभिष्टत्व वा सेति चेत् अत किं यथा कर्धाचतम्बन्ध न तदधिकरणव्टत्तित्व विवक्षितं साध्यतावच्छ दकम:बन्धे न वा आध्य गुरः स्न्दत्वादित्यत्रातिव्याप्ति: गुरत्वस्य स्वरूपसम्ब- खन स्पन्दवृत्तितया तद्दत्वथ स्पनदनिष्ठताट्ृमान्योडन्याभाव प्रतियोगितानवच्छ दकलात्। द्वितीये समवायन जातेः साध्यत मेयत्वादावतिव्याप्निः जातिमन्ेयव्यक्तिनिष्ठतादृभा- न्योऽन्याभावप्रतियोगिताया जातिमत्त्व नाववच्छ दाज्जाति- शून्यमयव्यत्ती समवायेन वत्तमानसाप्रमिड्लात्। एतन ग्रही व्याख्यातः। एवं तथात्व उत्यन्ताभावगर्भमपि दुर्वचं
वत्वादिगर्भमव्यापकमेव संयोगादिसाध्यकद्रव्यतादी खाधि- करणोभूतयत्किव्चिद्यततववत्ति प्रतियोगिकात्न्ताआवप्रति-
हेतुत्त्वमित्यत्ापि पूर्ववत् गुरुः स्न्दत्वात् जातिमान्मयत्वा-
के दकावच्छिन्न समानाधिकरणहेतुत्व मित्यवापि उत्पत्ति-
Page 85
अनुमानदौधितिः ।
कालावच्छदेन अन्यानां द्रव्यालामजन्यानाच् प्रलयाव- क देन वा संयोगनिष्ठाधेयत्वानिरूपकलोपगमे संयोगमाध्य कद्रव्यत्वे कालपरिमाण च हेतावव्याप्ति: कवतं पह्ञवितेन। अत वदन्ति साध्यसमानाधिकरण तत्म्बन्धावच्छिन्नाभाव- प्रतियोगितानवच् दकतवव्यापक खसमानाधिकरय तत्सम्ब- ार्वच्छिन्नाभावप्रतियोगितानवच्छ दकत्वकतवं खसमाना- धिकरए तक्म्बन्धावच्छिव्नाभाव प्रतियोगितावच्क दकत्व-
गितावच्के दकत्वकत्वं वा खसमानाधधिकरणः सर्वे यद्दभभाव- च्छिन्नसमानाधिकर णास्तङ्गभावलौढ़सामानाधिकर एयं सा ध्यसामानाधिकर साभाव व्यापकतावच्छ दकखसमानाधिकर- एयसामान्याभावत्वकत्वं वा व्याप्तिः । अ्च च साध्यतावच्छे- दकसम्बन्धेन साध्याधिकरणं हेतुतावच्छे दकसम्बन्धेन हेतव- धिकररं तइ नियञ्च एकेन सम्बन्धेन विशेषणताविशषेष वा बोध्यमिति। प्रमङ्गात् सामान्यलच्णं व्यवस्थापयितुमाह व्याप्तिग्रह- स्ेति। केचित्तु समानाधिकरएयोरेव व्याप्तिरिति पने
विना स च न सामान्यलक्षणं विनेति कथितव्याप्निविभिष्टे- त्यादिलक्षणोपोद्दातोऽप्योत्याऊः। अत न सामान्यं लक्षणं स्रूपं वस्या दत्यर्थे सामान्यमेव प्रत्यासत्ति: मामान्यं लच्षयं निरूपक यसा इत्वर्थे तु तननानम्। तबादयमाह
Page 86
अ्नुमानदौधिति: ।
माचेन्द्रियेति इन्द्रियेष सम्बद्धू धमादि तस्य विशेषषं तद्विशेव्यकज्जानप्रकारी धूमत्वादिरित्यर्थः। विशेषणतेत्यत् भावार्थो न विवचितः तत्र विशेषणत्वं यन्या दति बहु बरोहिर्या सम्बदपदम्यैव वा परम्परामम्वन्वस्तत्म्बन्धविशेयक- ज्ञानप्रकारोऽर्थ: तथाच सैव विशेषणतत्यर्थः अत च वहि- रिन्ट्रियस लौकिक: मम्बन्धो ज्वानस्य तदिन्द्रियजन्यत्वन्न नियामकम् एवस्ाशुलेन यत्किविदतपस्वितावपि सकला- शुगोचरो मानसो बोध दति वदन्ति एतेन धलौपटले धमभमे तत्र च वर्त्रिययाप्ितगरहे तवासता धमत्वन धुमेषु व्याप्यग्हाड मदर्यनाइ्न्डानुमितिन स्यात् हेत्वभा- वेन. परामर्शानुत्पादात् किञ्ज धर्मिणि दोषवभानयनेना- ग्टहमाणेन स्मरणप्रकारौभवता सामान्येन म्ह्यमालेन वा लौकिकसनिकर्षविगमपि चानुषज्ञानापत्तिरिति प- रास्तम्। सामान्यन सखसडाखएडभेटेन द्ेधा मखपड चाखएडमेव परम्परया सम्बद प्रत्यासत्ति: येन सम्बन्धेन चेन्द्रियसम्बड सामान्य ज्ञायते तेन सम्बन्ध नाधिकर- णानां प्रत्यासत्तिरिति। ननु यच नानाधिकरणप्रत्यासन्न एकव्यत्निर्घटादिस्तत्परागभावादिवां नित्यः प्रत्यासत्तिस्तत् तदभावदभायाँ तथा प्रत्यासत्त्या तज्ज्ञानानुद्यप्रसङ्ग इति चेव तवापि तत्तद्यक्तिदारा प्रत्यासनस्य घटत्वादेरेव प्रत्या- -सत्तित्वात् एतदखरमेनैव वा द्वितौयं पक्तमाह प्रतिरित्र वेति अतिरित्ता इन्द्रियसम्बङ्धू ताटृभसामान्यज्ञानाव्मिका अ्रती-
Page 87
अ्रनुमानदोधिति: ।
तादयनुरोधात्सामान्यज्ञानं प्रत्यासत्ति: अपेचणीयञ्ञ तदि-
सौदामिनोसम्पातजनितेऽपि द्रवयप्रत्यक्षे चरमं न चाक्षुषी निखिलद्रव्यसाच्षात्कारसन्तान दूति तु नव्या:। द्यच्न धर्म- विषयकं ज्ञानं धर्मिसां प्रत्यासत्तिरितरा तु यद्दिषयक ज्ञानं तस्य अतएव सुरभिचन्दनमित्यादी मौरमतादेरपि ानमिति। ततः समता सेति धूमसमानाधिकरणत्यन्ता-
वृत्तित्वं वड्गिसम्बन्धितावच्क दकरूपवत्त्वं वा व्याप्ति: एकेव च सा सर्वधूमसाधारगौति भाव: । व्याप्तिनानाले तु पर्व- तोयवङ्ेरसन्निकर्षे तत्ामानाधिकरस्ग्रहायोग: अन्यदीय- वह्गिसामानाधिकरसस्य तत्र भानाङ्गीकारे भमत्ापत्ति- रिति द्रष्टव्यम्। गवादिपदेव्वपोति मत्यनुभवभकसरणे हेतु हेतुमान् वाक्यार्थबोधः । नचैवं जातिभक्तिवादविरोध: जातौ व्यक्तो च शक्ति: परन्तु जातिविषयत्वेनैव जञाला भक्रि- व्यक्रि स्मारयति अनुभावयति चेति तदर्थादिति वच्चमा-
भिप्रायेण पररोत्या वेत्यपि कश्वित्। विशेषणज्ञानसाध्येति। न च पक्षतावच्छेदकज्ञानजन्यतया सिदसाधनं वद्यद्विशिष्ट- ज्ञानं तत्तड्गीसाध्यमिति सामान्यव्यापादरात् ब्रभावल
ज्ञानलवेन तडन्किविभिष्टज्ञानलेन वा तज्ज्रानजन्यलसाध-
Page 88
अ्रनुमानदोधिति:। ८३
नादा विभिष्टवैशिन्य त्याद्यम्य पगमवाद: वसुतो विशेषण- तावच्क दकादीनां युगपदिन्द्रिय-सन्निकर्षात्ताद्टशप्रत्यक्षम् अनुमित्यादेखु ताद्रप्ग व्याप्यादिग्रहात् अतएवानेकव्य- क्रिकद्रव्यादिविशेषगातावच्क दककानुमित्या तद्धानार्थ न सामान्यलचगादर:। श्रस्तु वा दण्डोत्यादि प्रत्यक्षे दएड- व्वादिना दगडसंयोगवानित्यादी च दगइसंयोगत्वादिना यत्- कि्चिद्यक्रिज्ञानं काररम्। दृष्टान्ताभावादिति विशेषग ज्ञानत्वेन हतुत्वस्य विशेय्यज्ञानादेरि कारणत्वापत्या मानाभावेन च निरस्तत्वादिति एतेनासु विशेय्यज्ञानमपि कारणं जन्यता निर्विकन्पम सामान्यलक्तणया सर्वज्ञत्वा- पत्या तख्ास्तदजनकत्वे तुतत एव बाधकान तत्कारणमिति निरस्तम्। प्रसिद्वधूम इत्यादि धर्ाम्ज्ञानस् संजयहेतुत्ा- नङ्गीकार5ि संजय एव धर्मिभानार्थ सा खोकार्या धर्मि- तावच्छे दक प्रकारकज्ञानस्य प्रत्यासत्तित्वाम्युपगमेत्वविवा
मातृ। अत् वदन्ति प्रसिद्धूमे धूमलेन व्याप्निज्ञानं एत- डूमलवेन वा शद्य संभयोडसिड्: द्वितीये धूमत्वावच्छ देन व्याप्तिग्रहस्व तद्िरोधितया संभयोनानुपपत्न: कथमन्यधा पृथिव्यादिरूपे वायुत्वाभावव्याप्यतानिसयेऽि रूपं वायुत्ा- भावव्यभिचारि नवेत्यादिसंभयः नचातिरित्तसभावनया op तया अ्रतिरिक्ञान्तरोपस्थितये अवश्य सा खोकरणोयेति
Page 89
८४ अनुमानदोघिति:।
वाच्य यतो रूपेवु नातिरित्तत्वसभभावना तेषु विशेषदर्मनात् नाम्यतिरित्न रूपतसभभावना रूपान्यव्ररूपं द्रव्यादयो- रसाद्यश्च न रूपं प्रसिद्धरूपभिन्न यद्रपभिन्नं द्रव्यं रसादि वा तक्व न रूपं रूपलाभाववच्चेत्यादिविशेषद्शनेन तस्था अप्योगात् तदानोज्नोकसंशयस्य सर्वूजनानुभवसिद्त्वात् अतिरित्तसभभावनाया गोरवेणाप्रयोजकतवाच तम्त्रात्तवैव धूमे रूपे वा धूमत्वेन रूपत्वाद्यवच्छदेन व्याप्त रग्रहाद् व्यभिचारसंशयो नायुक्: । यत्तु सामान्याभावभानाथ सा खोकाय्या तां विना सकल तत्प्रतियोगिज्ञानासन्नवादिति तब नह्भावस्य ज्ञानमाव लौकिकप्रत्यक्षे वा प्रतियोगि- ज्ञानं कारणं तव सामान्यलचसया दूदन्वादिना च भाने व्यभिचारान्मानाभावाच अतएवेदन्वादिनोपस्थिते तमसि भावत्वाभावत्वसंशयः तेजोऽभावत्वेनोपस्थिततदयोगात् प्र- तियोगिविशेषिततज्ज्ञानन्तु नातिशेते सकलप्रतियोगिविषयत्वन्तु तस्या सिद्ध प्रति- योगिज्ञानस्य इेतुत्व पपि प्रतियोगितावच्छ दकविशिष्ट यत्. किञ्वित् प्रतियोगिज्ञानादेव ततश्वात् यावत्प्रतियोगि- वानतंन गौरवेण हेतुत्वात् न च तदभावबुद्धा तज्ज्ञान- हेतुत्वाद् यावत् प्रतियोगिज्ञानस्य हेतुत्वमर्घायातं माना- भावात् ध्वसप्रागभावात्यन्ताभावाच प्रतियोग्यादिवितय- प्रतियोगिका: दयागहडप्यकगहादेव ग्टद्यन्त इत्यम्य प- गमाच् अन्धकारसु तेजो विशेषसामान्याभावो नाभावसमु-
Page 90
अनुमानदोघिति:।
दायः यावल्द्भावानामेकवासन्भवात् अननुगमानौरवा- त्तेजोविशषत्वादिज्ञानस्य तेजःसामग्याच् विरहेडपि तेजा- विशेषात्यन्ताभावप्रागभावानां प्रत्यत्तानभ्य पगमाच्च प्राग-
साध्यो न प्रतिवोगिज्ञानमपेक्षत। अथ घटो भविव्यनीति प्रत्वक्ष प्रतियोगिविशेषितं प्रागभावमवगाहते न च प्राची-
नागत घटे प्रत्यासन्यन्तरमस्ति अतः सामान्यप्रत्यासत्या वटत्व नानुभृतं स्पतञ्व तं तदालम्बत। न च चरमकारण- रूयसामगोव्यङ्डा: प्रागभावो वाच्य: अन्यदा तदप्रत्ययात्तसा: स्वरूपसत्या: स्वरूपे॥ वा ज्ञातायास्तथात्वेतिप्रसङ्गात् व्याप्यलेन ग्हीतायास्तथात वायय तथा च तडतुका प्रागभावस्यानुमितिरेव तावत्कालं प्रागभावस्यासत्वेन प्रत्य- न्षायोगाच्चेति वाच्ं यादृशकारसकलापाननरं कार्य्योत्यादो दृष्टस्तद्बुद्वेरेव व्यञ्जकत्वाभ्यपगमात् अ्रनुयोगिताविशे- पादिरूपप्रागभावत्वादेः क्वचिदप्रतोती ताद्रपेगानुमाना- सम्भवाच्चेति चेत् भविव्यत्व हिन वर्त्तमानप्रागभावप्रति- योगित्व शोभाविन्यय्य भविष्यतीति प्रत्ययप्रसङ्गात् किन्तू- त्पव्स्यते भविष्यतीत्यादेः समानार्थकत्वाद्वर्त्तमानप्रागभाव- प्रत्तियोग्य त्यत्तिकत्वं वर्त्तमानकालोत्तरकालोत्यत्तिकत्व वा तत्त्व नचेदमध्यक्तम् उत्पत्तरतीन्द्रियत्वात् इहाव घटो भविष्यतीत्यादो च ताद्शोत्पत्तेरदेशविशेषः कालविशेष-
Page 91
८६ अनुमानदोधिति: ।
साधिकरणत्वेन प्रतोयते न तु प्रागभावस्थोत्पत्तिमती वा अतएव कपालनाशजन्यघटनाशस्य घटाद्यात्मकतत्प्रागभाव- वत्यपि तन्र कपाले नेह घटध्वंसो भविव्यतीति बुद्धि: न वा भवने शवः समुत्पद्य प्राङ्गण परश्वी गमिय्यति मैने प्राङ्गण परश्ो भविष्यतीति धोः। अन् च धातुनोत्पत्तिः प्रत्याय्यते प्रत्ययेन च धात्वर्थनिष्ठ ताट्ृशप्रतियोगित्वं ताट्ृशकालीनत्वं वा नङ्ग्त नश्वति नष्ट इत्यादो च प्रत्ययेन यथायथमना- गता वर्त्तमानातीता चोत्पत्ति: तस्यामेव च कालविशेषा- दिविशेषणत्वेनान्वेति एतेन खोभशविनाथके परश्चो नङ्मा- तोति नष्टे च नश्यतीति च व्यवहार: स्यात् न स्ाच्च नाशस् विद्यमानत्वान्ष्ट इत्यादिव्यवहारः। नच तत्रातीतकाल- सम्बन्वित्वं वर्त्तमानत्व वा निष्ठादेरर्थः चिरविनद्टेऽषि पूर्वे- द्युनष्टोऽधुना वेतिव्यवहारप्रसङ्गादिति परासम्। कर्त्तरि विदितिनाख्यातेन कता वा यथायथमाश्रयत्वप्रतियोगित्व- खक्षएं कर्टत् आश्रयप्रतियोगिरुपस्न कर्त्ताभिधौयते। कार्य्यानुत्पाददशायाच्चाभावधीः सामयिकात्यन्ताभावमव- माहते न च प्रतियोगिसमवायिनि समयावच्छेदेनात्यन्ता- भाववृत्ती मानाभावः भाविनि नष्टे वा घटे दह कपाले घटो नास्ौति प्रत्ययात् नह्ययं घटप्रतियोगिकमभावमात्र- मवगाहते यत्कि्चिइ्वटवत्यपि तादृभप्रत्ययप्रसङ्गात् परन्तु घटत्वावच्किन्नप्रतियोगिताकं न च ध्वंसप्रागभावी तथा सब्भ- वतो वा न तत कपाले ततः पूर्व परतव् बहनां घटानां
Page 92
अनुमानदौघितिः ।
नष्टतवादुत्पव्यमानताच। अ्रथैवं कपालादी कथं घटध्वंसा- दिशून्यताबुद्धिः श्त्यन्ताभावस्य ध्वंसाद्यविरोधित्वादिति चेत्
दानों घटप्रागभाव इति च प्रत्ययोन लोकानाम् अ्रथेवं जातो घट इत्यादिबदुत्पन्नी घटध्वंस इत्यादिविल्क्षणप्रत्यय- वलेन नाशोऽतिरिच्यतां नतु प्रामभावः पूर्वत्वतत्पूर्वत्वादि-
कालवृत्तित्वादिविषयक एवास्तु दुःखात्यन्ताभावस्य खस्मि- वृत्तरकालानुव्ृत्ति दुःखमाधनध्व सं वा समुददिश्य क्रिया- विशेषे प्रवृत्तिरस्तु मानान्तरसिद्धूं हि प्रयोजनसुदिश्य पुमांस: प्रवर्त्तन्ते नतु प्रवृत्यैव तत्सिद्धिः उत्पन्नस्य पुनरुत्ा- दप्रसङ्गश्व लाघवाक्कार्ययादे: प्रतिबन्धकतवेनापि निरसनौयः तदुत्पत्तिच्व महाप्रलयमनङ्गोकुर्वतां मते स्ाधिकरगसमय- ध्व सानधिकररासमयसम्बन्ध: तदुक्म् अध्वस्त नगयोगस क्षणयोगो जनिम्नतेति क्षणः समय: तदङ्गोकारे तु क्वचिदपि यदीयममयसम्बन्धे यत्ममयवृत्तिध्व सप्रतियोगितवं नास्ति
ध्व सप्रतियोगिताकसमववृत्तित्वं वा क्षणतञ्ज स्वव्टत्तिध्व'स- प्रतियोग्यनाधारतवं खवृत्तिध्व सप्रतियोगिप्रतियोगिकयाव- इंमविशिष्टस् मयत्वं स्वव्जत्तियावइ्सविशिष्टसमयत्वं सवृत्तिया-
वत्वं वा स्वपूर्वत्वञ्च खाधिकरसयावत्कालव्टत्तिध्वसप्रति-
Page 93
अनुमानदौितिः ।
योगित्वं जन्यमाचस्येव कालोपाधित्वाददोष: यो यत्काल-
केचिदिति चेत् नैवमपचौयते किञिदस्ाकमित्येकदेशिनो वर्सयन्ति। अथ पटस खानधिकरणेषु तन्तुषत्पत्तिवारणाय महस्रादोनां तत्तत्त्तुलेन तत्तत्पटजनकृत्व वाच तथा च लाघवादेक एव प्रागभाव: कल्पाते सच साश्रय एव प्रति- योगिजनक इति नातिब्रसङ्ग: इत्थज्ञानेकन प्रागभावसिट्गौ प्रागभावत्वेन प्रतियोगिजनकत्वाद्दितन्तुकेऽपि तब्सिड्विरिति चेत् विचतुरेव्वेव तन्तुषु उत्पन्ननेषु संयुत्तेषु च तत्पटीत्पत्ति- प्रसङ्ग: तावत्तन्तुवृत्तेः पटस्य कतिपयविरहे कथमुत्पत्तिरिति चेन्न कार्य्यानुत्पादस्य विना कारणविरहमनभ्युपगमात् सामग्रोसत्त्व Sग्रिमक्षणे कार्य्यसत्त्वस्यावश्यकत्वाच्च तत्पट- प्रागभावाश्रययावत्तन्तुत्वेन तत्पटजनकत्वमिति चेत् अव- च्छेटककोटो प्रागभावस् प्रवेशाप्रवैशयो: कारणत्व प्रमाग- भाव: परखरासंयुत्तेषु कतिपयतन्तुषु तत्पटो जायेत न च तत्पटप्रागभावव्याप्ययावत्संयोगानामपि जनकत्व कविपय- तन्तुसंयोगेव्वतोतेषु अनागतेषु वा तत्यटानुत्पत्तिप्रसङ्गात् तत्पटप्रागभावमपच्च स एव पटो लघौयान् यावत्ानिर- क्रेख। एतेन तित्वाद्युत्पत्तिर्व्यास्यातेति। परे पुनरिहदानीं घटध्म इतिवदिहेदानों घट प्रागभाव इति साधारणमेव लोकानां प्रत्यक्ष कल्पयन्तसतद्दलेन प्रागभावं सामान्यलक्ष शाच्च व्यवस्थापयन्ती वर्णयन्ति। श्रव्याप्पवृत्तः कार्य्यस्
Page 94
अनुमानदोधितिः ।
द्वितीयक्ण धारावाहिकस्थले व प्राथमिकनिर्विकल्वकस्य चतुर्थक्षणे उत्पत्तिवारणाय एकावच्छेदादिना कार्य्याभाव- स्योत्तरज्ञानाभावस च कारगत वाच्य तथा च लाघवात् प्रागभावस्य तत्त्व कल्पाते सभावाधीनलाच्च तत्र्रादेशिक- न्वातपदेशनियमः संयोगादोनामिति। अ्रन्ये तु सर्वत्र तन्त- मंख्वाविशेषाणं विभिव्य हेतुत्वोपगमेनेव तत्तद्रव्योत्पाद- नियमसन्भवेऽपि युगपदुत्पन्नेषु नित्येषु प त्रित्वाद्युत्पत्तिनि- यामकत्वेन प्रागभावः कल्यात इत्याङ्:। यत्तु ब्रानेच्छा- कतोनां कार्य्यकारणभवग्रहो न तदुपस्थितिं विनति न चेच्छाकृतिकाले ज्ञानच्छासाच्षात्कारी योग्यविशेषगुरयोग- पद्यस्यात्मनि निषेधात् अती ज्ञानादयन्तरसात्तात्कार एवं
तन्न पोर्वापर्यापरिचये धर्मिस्वरूपग्रहऽपि कारणतग्रहा- सन्भवात् दूच्छाळत्यनुत्पादस्यले ज्ञानेक्कयो: सान्षात्काराज् जानेच्छामा मा न्यव्यतिरेकनियतेच्छाकतिव्यतिरेकग्रहे मनबा
ज्ानेच्चयो: क्वत्यनन्तरमिच्काऊत्यो: समूहालम्बने साक्षा- त्कारस्य सरणेन घ ज्ञानानुमानस्य व सभ्भवात् विंशत्य
ज्ञानोत्पादस्याविदोधाय मोते व गोनिष्ठात्यन्ताभावाप्रति- योगितवन समवलखेण य विशेषितमविशेषितं वा गवतरा- समवेतत्व व्याप्यतावच्छ्रेदकं नतु सकलगोवृप्तित्वविश-
Page 95
प्रनुमानदौधितिः ।
षितं सामान्यलक्षणयापि ग्टहोतुमभकलात्। नतु समान- विषयकत्व नापोति स्वादेतव्समानप्रकारतामात्रस प्रयो- जकते कचिदेव रजतत्वप्रकारिकेच्छा क्चिन्रति नियमी न स्यात् तादृभप्रकाराश्रय एव तदुत्पादोपगमे कथमरजते रनतत्वप्रकारिकेच्छा अनुपस्थिते चासंसर्गाग्रहोऽपि ननि-
स्थैव निवामकत्वसुचितम् सामान्यतव् तदिच्कायां व्यव- स्थितहेतुभावस्य तद्विषयकन्नानस् तत्प्रकारकत्वमवच्छ दकं वल्पाते लाघवात्। अस्तु वा समीनप्रकारकत्वेन व्यवस्थित कार्य्यकारणभावेऽतिप्रसङ्गभङ्गाय सामानाधिकरणमिव स- मार्नवषयत्वमपि प्रत्यासत्तिः। असंसगाग्रहादेः कारग- तामपेच्य समानविषयत्वस्थावच्क दक्रकोटिनिवेशेपि लघौ- यान् कारणययार्थत्वायथार्थत्वाधीनस्तु कार्य्यस्य तथाविधो विशेष: एतेन रजतत्वप्रकारकेच्छायां तत्प्रकारकं ज्ञानं संवादिन्यां तस्यां दोषाभावसहितं विसंवादिन्यान्नूपस्थिता रजतगतभेदा ग्रहसहितं हेतुरिति परास्तम् त्वदिभापि च संवादिन्यासुपस्थितरजतमेदाग्रस्येव हेतुत्वीचित्यात् दोषाणं रजतभेद्ग्रहप्रतिबन्धकानामभावमपेच्य लघुत्वात्। श्रवाङ्: सिद्ध एव सुखे सुखत्ेन रूपेणेच्कालाघवात् तत्कारके- चायां तत्प्रकारावच्छ देन सिद्धत्वज्ञानमेव हि विरोधि न च तत्प्रकते तत््त्व इच्छोत्पत्त स्वयाप्यनङ्गीकारात् कथ- मन्यथा चिरप्रोषितस्ाज्जातकान्तामरएस्य तत्कान्तावलो-
Page 96
अनुमानदौधिति:।
कनादाविच्छा जातावलीकनादोनां सिद्त्वज्ञानात् अ्रति- रिक्स्य चासत्वादित्यादिबद्ठतरमूहनीयम्। अरथ सिद्दत्व- निश्याभावापेच्षया लाघवादसिद्त्वज्ञानमेव हेतुः। न च सिद्धलेन ज्ाते तत्भ्भवतीत्यसिद्त्वज्ञानार्थ सामान्यलच- पति चेव्र विशेषरूपावच्कदेन सिद्तवेन ज्वात एव सामा- न्यरपेगासिद्धत्वग्रहसभ्भवात्तदेकं ज्ञानं ज्ञानइयं वेत्यन्य- देतन् सामान्यलक्षणासहस्रे गाम्यसिदतस् जातुमशक्लाच। वम्नुतस्तु सामान्यलक्षणां विनाप्ययं काल: सुखप्रागभाववान् मुखोत्पादकाली नध्व सप्रतियोगी वा कालत्वादेतादृशकाल- त्वाद्त्यनुमानादसिडसुखस्य तदसिद्धत्वस्य च ज्ञानं सुलभमेव निषुगतरमुपपादयिव्यत चेदं शब्दमिदोधिताविति कवतं पल्लवितेन। घटः स इत्यादि संशयसमानाकारी हि नि- श्वयस्तद्विरोधी घटो न वेति संभयः कोटितावच्क्ेदके घटत्वांशे निष्युकारकच् न च प्रमेयवानिति प्रत्ययस्तथा अतएव जातिमानिति निवयेऽपि घटी न वेति संशयः घटत्व- वाबिवयस्तु घटेतराव्टत्तित्वविशिष्टमवगाहमानो घटान्यतास- न्देहं विरुसद्ि पुरुषार्वात्तिवक्रकोटरादिनिचय दव पुरुषत्व- संभयम्। स्वमामग्रीविरहादिति घट द्वति निश्वयं प्रति- वटत्वांशे निर्विकल्पकं ज्ञानं कारणं जातित्वादिना घटत्व- ज्रानडषि तदनुद्यात् सामान्यलच्णायाख्च साभान्यप्रवारक- ज्ञानजनकर्त्वाियमात् विभिष्टज्ञानसामग्रीसत्ात्। प्रसङ्गादुपाधिं निरुपयितुमाह उपाधीति सोपाधी
Page 97
अ्रनुमानदोधितिः ।
साध्यत्वसाधनत्वे म सभभवतः अतोडभिमत दू्ति यो यह्या- पकत्वे सति यदव्यापक: स तत्रोपाधिरिति निर्गलितोऽथे: व्यापकत्वाव्यापकत्वे एकरूपेण विवक्षिते नतपाधि: साध्- व्यापकत्वं साध्यामिष्ठत्याप्तिनिरूपकत्वं सा च यावदुपाधि- व्यापकव्यापकत्वरूपानीकाधिकत्वज्ञानादेव ग्राह्या उपाधि- व्यापकवावदर्थान्तर्गतस्य चोपाधेः साध्यव्यापकत्वग्रहस साध्यनिष्ठ व्याप्तिग्रहादित्यन्योऽन्याश्रय दूत्थ्रत श्राह अनौपाधिकत्वेति व्यापकत्वं व्याप्तिनिरूपकत्व साचा- नोपाधिकत्वग्रहाद्ग्रहोतव्या तल्पविष्टव्याप्तिज्ञानमपि अ्र््- नौपाधिकत्वान्तरग्रहादित्यनवस्थत्यत शह अनोपाधिकत्वेति अन्योऽन्याश्रयपद्मनवस्थापरमति सम्प्रदायः। अ्रव्याप्यव्- त्तिनां व्यापवत्वमुपपादयितुमाह प्रतियोगित्वक्चेति तदधिक रणानधिकर सत्वन्तदधिकरणधिकरगत्वविरोधि यत् प्रतियो- गित्वं प्रतियोगिव्यधिकरणाभावप्रतियोगित्व तदिह ग्रहोतव्यम् प्रतियोगिव्यधिकर एल्वेनाभावो विशेषणीय इति फलितोऽर्थः। साधनेति अनयोरसङ्रोडग्र दर्शयिय्यते। पचेतरेति पक्ष इूतरो यस्ादिति बहुब्रौहिः भावप्रधानस निहशः। पत्तमितरयति व्यावर्त्तबतीति वयुत्पन्या तदटृत्तिघर्षवचन इत्यपि कच्वित्। तादाल्येन धम्मिण एव व्यापकत्वमिति तु परमाथः अतएवाग्र पर्वतेतरान्यत्वादिति साधु सङ्गच्छते इतरथा तु व्याघकाभावखेव व्यापकवदम्बोऽन्याभावस्यापि नमकत्वमाशित्य सङ्गमनौयम्। व्यतिरेक इति यद्यपि
Page 98
अनुमानदौधितिः।
व्यापकाभावसुद्रया गमकत्वे तथावैयर्थ न दोषाय तथापि वाम्तववैयथ्य शून्यत्वमेव विशेषम देयमिति भावः। यत्तु
व्याप्तिरगिति नियमः दह तु व्यर्थविशेषणतया व्यतिरेके व्यास्य- भावादन्वयेपि न तथा अतः साध्याव्यापकत्वान्नायसुपाधि- रिति भाव इति तन्न्न शहेतुकववशरीराहतुकत्ववोर्व्यभिचारात् एयमपि संयोगादी केवलान्वविनि च माध्य पचेतराति- व्यापितादवस्थराज्च। वम्तुगत्येति तथा च पच्चे साध्यवति तढितरत् साध्याव्यापकं तद्रहिते च बाधीन्नौतत्वादुपाचि रवति भाव:। यद्विषयतया ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्व तदेव प्रकत उपाधित्व वाच्य नान्यदनुपयुकततवात् तच्चेदुतत रूप तदा तडत्तया पन्तेतरस्यापि ग्रहादनुमितिमात्रीच्केद दृत्यभिप्राथवानाह अस्विति। उपाधिमात्रमिति सत्प्रति- पत्तोन्नायकतया दूषकत्वमिति मते दृतरथा तु पचावृत्तरु- केदी बोध्यः। विपक्नेति विपक्षन्यावर्त्त कधम्मान्तरविशि- षरपन्तेतरत्वारणाय निषेधद्वयगभता विपत्ताव्यावर्त्तकविशेष- गानवच्छित्रसाध्य व्यायकत्वसावना चापकत्वशालित तद्ि
नातिव्याप्तिर्भिहिता वस्तुतो दूषकताप्रयोजकरूपवतस्तस्या- नुपाधिवाभ्युपगमम्तदारणाय च विशेषणोषादानं द्वयमपि न युक्तमित्यभिग्रायवानाह तथापीति तावन्यावस्य साध्य-
Page 99
28 अनुमानदौधितिः।
जातित्वादिति। तदुत्तरस्थेत्यादि।
कतावोजसच्वे तत्योपाधित्व दूषकतावौजन् न व्यभिचारादे रुन्नावकतवम् अपि तु सत्प्रतिपन्षस्य त् नास्तोत्यतो न स उपाधिरिति शङ्गते अ्रथेति व्यभिचारोन्नायकतया व्यभि- चाराय सायकतया अव्याप्यतया अत्याप्यत्वादिना अय्या- प्यवमय्याय्यत्वादि। सत्प्रतिपक्षान्तरवदिति व्याप्तिपक्ष- धर्ममतारूपबलसत्त्व नैकेनापि बहनां प्रतिरोघसभभवात् बहुत्वस्याबलत्वात् यब प्रमाणतत्वोधादी बहुत्वमपि बलमुत्त तन्न सत्प्रतिपन्तायां किन्लेकवाङ्गभङ्गप्रसङ्के बहुषु तकल्पनागीरवजेकत् च लाघवमिति तर्कोत्थपकतयेति नोपाधे: सत्पृतिपत्तोत्थापकतया तन दूषरात्वसन्भव द्रति भाव: एवं सत्प्रतिपचोन्रायकतया दूषकत्वे बाधस्यानिच्चयेऽ- साधारणान्निव्ये च वैवर्थ्यात् माभून सोऽय्य पाधिरित्यभि- प्रायेण पङ्गते नत्विति। हेतुमतौति नचासङ्गोसबाघस्थले व्यभिचारः प्रतियोगिव्यधिकरणसाध्याभावस्थैव प्रक्रते बाध- त्वात् तदनभ्युपगमाद्ा। अतेजस्तव विनेति तक्मशोलं विना शुद्ध साध्यव्यापकस्योपाधेरभावादित्यर्थः तेन भाखर- रूपपून्यत्वा देरूपवत्तावच्छिन्नसाध्यव्यापकगुरुत्वादेश्व सत्व- जय्यदोष: नचैतद्यतिरेकोनासाधारणः पन्ते साध्यस्यासिङ्कौ सपचाभावात् सिद्धी तु तत्रैव सपचे वर्त्तमानतादिति वाच्य पक्षमात्रव्ृत्तिरसाधारण दत्यभिप्रायात् जलादावुशात्वमम-
Page 100
अनुमानदोघिति।
दशयां तथात्वमित्यपरे। ग्रीभीममणि तेजस्ववाग्रहदशया- मप्रतोत साध्यतदभावसहचाररृपत्वमसाधार खमित्वन्ये।अर- साधाउगी हि साध्यमहचारग्रइप्रतिबन्धेन व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धः व्यतिरेकव्यास्यादरे तु साध्यतदभावयोई्कयोरपि तर्दाव- शषात् सत्प्रतिपत्तो दूषकतावोजम्। नचेहाद्ोव्यतिरे- कित्वात् न द्वितौयः सत्प्रतिपन्े तदनवकाशत्
व्यतिरेकिसत्वादिना। नन्वेवं प्रागुतरीत्या व्यभिचार- द्य ननायकत्वस्य सत्प्रतिपचेऽनुद्धावनीयत्वापन्या च सत्- प्रतिपन्षीननायकत्वस्य दूषकतायामवोजत्वे उपाधिदूषण- मेव न स्यात् वौजाभावात् अत आह तम्मादिति। तटुक- सुपाधेर्व्य भिचारशङ्गवेति भवतु वा पन्नेतरी नोपाधि: उपादीयताञ् तद्यावृत्तये विपचाव्यावर्त्तकेत्यादिकं विशे. षएं तथापि लच्यमत व्यापकमेव अयावो जन्याएवो वा सकर्ट का: कार्य्यत्वादित्यादावनसलादी। ननु व्यभि- चाराद् बायकतामालवेणोपाधित्व व्यापकव्यभिचारित्वादा- वतिप्रसङ्क दत्यत आह तथेति तथा तेन रूपेए सव्यभि- चारेण सव्यतिरेकेण वा दूषकतायां व्यभिचारस् सत्- प्रतिपचतस् बोब्रायकतायामतिप्रसन्नभन्न्िकायाँ साध्य- व्याप्यतवस्य व्यर्थत्वात् साधनाव्यापकधसख्ोपाधित्व साध्या- न्वयव्यतिरे कोनायकान्वयव्यतिरेकशलित्व रूपं साध्यप्र योजकत्व नियामकम् अन्यधातिप्रसङ्गादित्याभङ्गते अ्रथेति
Page 101
अनुमानदौधिति:।
अभवतोसतः भवतः सतः। व्यर्थत्वादिति नचैवं पक्षेतर- व्व डतिप्रसङ्ग: तर्वापि पक्ेतरसाध्यवत्वादावतिप्रसङ्गात्। विषमव्याप्नस्यालुपाधित्व योगाभावं नियामकमापङ्गते न- न्विति उप समोपवर्ततिनि आदधाति खोयं ध्म्ममित्यपाधि: य द्म्भबोधकशब्दसमभिव्याहारेण चोपाधिपदं प्रसुज्यते तद्- म्ामंक्रामकत्व तद्चोधयति यथा स्फटिकलौहित्य जवा- कुसुममुपाधिरित्यत्र लोहित्यसंक्रामकत्व प्रयुज्यते च शाखे व्याप्यत्वबोधकशब्दसमभिव्याहारेण तत् यथात्र साधने असा- वुपाधिरित्यती व्याप्तिसंक्रामकत्वलाभः। यदभाव इति अस्ति तावदिह हेतावुपाधिरनेह हेतावुपाधिरिति प्रतौति- व्यवहारथ तावालम्बा चेदं लक्षणवाकां तत्र यदि साधने उपाधिव्यभिचाराव्यभिचारी तदव्याप्यत्वव्याम्यत् वा यदति वा तेन सम्बन्धेन तहत्त्यवत्तो एव तदालम्वनमुभयथापि नेइ क्षतिः यद्भावशनव्देनापि तथैव वत्र शक्यत्वात् तदभावस् च व्यभिचारविरोधित्व तत्सत्त्वेऽवश्यं व्यभिचार विरहस्तद्विर- हिषि धर्में चावश्य व्यभिचारकत्व तत्सत्त्वेऽवश्य व्यभिचार- विरह: व्यभिचारविरहिषि धर्मे चावश्य तव्सत्त्वमिति वा ई- दृभच विरोधो न विषमव्यापकाभावस्य तत्सत्वेऽपि व्यापकएव व्यभिचारसत्ात् नापि विषमव्याम्याभावस्य साध्यएव तद्विर- हैडपि व्यभिचाराभावात् ताट्ृशध्मस्य चोतासम्बन्धेनोक्वतत्- व्वन्धस् वा यत्र वत्तिस्ततायमुपाधि: स एव च सोयाधि: अ् तएव तदभावखक्षणमनौपाधिकत्व व्याप्तिरिति गोयते विरो-
Page 102
अनुमानदोघिति:।
धघटकदलढये च एकैकस्य व्याप्तिशरोरघटकता दूषकता वा न स्यादित्युभयोपादानमिति सर्व सुस्म्। यदि च ममव्याप्ाकाश्िभ यमाचवृत्तिधर्मेणाकाशखोपाधित्वं वारणौयं तदा यत्पदं वत्तिमत्परं बोध्यम् अव च व्यभिचारख घट- कच उगे प्रमेयतपदं व्यतिरेकिधर्ममोपलन्तकम्। अ्रथेतादृशो पाध्यभावस्य व्यामिनक्षगत्व यत्र व्यभिचारिषि नैततभभव- स्तचातिव्याप्तिः तस्यात्यन्तममत्त्वेनाभावानिरूपणे तु तत्रत्य- सद्टेतावव्याप्निरत आह व्यभिचारे चेति यस् यद्यभिचा- रस्य वदव्याप्यतम्य वा प्रभावः साध्यव्यापके व्यभिचारवि- रोधी स साधनाव्यापक उपाधिरित्यपि वदन्ति। यद्यभि- चारित्वाभाव: साधने साध्यव्यभिचाराभावापादक: स साध्य- व्यापक उपाधिरित्यपि केचित्। न तु यद्यतिरेक दूति यद्यतिरेकैऽनुमितिप्रयोजकं रूपं व्याप्याद्यन्यतमं भवत्यव यथा असिद्धिव्यतिरेके सिद्धिरित्यर्थः । विरुद्धत्वादेरिति विपक्तमात्रगामित्वसपक्षविपक्तगामित्व लक्षणविरोध-व्यभिचा- रघोरे कैक विर हैऽपि व्याप्न रनियमादित्यर्यः यत्र पत्ते हेतु- मति च साथ हेतुच पचावृत्तिसचैक पचावृत्तिहेतु- समानाधिकरणः अपरच्च पचनिष्ठः साध्यवति हेत्वसमा- नाधिकरयः हेत्वसमानाधिकरण एव वा उपाधिसत्र साधन- पनधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकयोरसङ्करो बोध्य: यथा घट- प्रत्यक्षो नित्यद्रव्यत्वा द्विसुत्वाद्वत्यादो साधनावच्छिन्न- साध्यव्यापकमात्मव पचधर्मावच्किन्न साध्यव्यापकमुद्धत-
Page 103
अनुमानदोधितिः ।
रूपवत्त्वं प्रत्यक्तस्पर्शांन्नयत्वं वा मिथोऽसङ्गोसेसुपाधि:। अ्रश्रा- वसतेति। घटो मेयो द्रव्यत्वादित्यादी गन्धवत्त्वाद्यर्वच्छन्न्न
ज्ातस्य दूषकत्वमित्याह आर्ट्रेन्धनेति। पक्चघम्मेति विरुद्ध- स्थलोयोपाध्यव्याप्तिरपि दरषटव्या। साधनावच्छिन्नति खाव चिछन्न त्यर्थात्साधनवतौति विशेषणाद्वा न व्यभिचार:। नतु शुद्धू साध्याव्यापकस्थल एवासिदिशङ्गानिरासायवच्केदकां शेडपि निवेशनीयोऽखणडाभावस्य घटकतया चन वैयर्थ्य येन रूपणोपाधिता विशेषणवति तद्रपावच्छिन्न व्यभिचार स्येव वा हेतुत्व पडुदसाध्यव्यापकस्थले तु साध्व्यापकव्यभि- चारो व्यापकतावच्छेदकाट्र न्वनत्वाद्यवच्छ्न्नव्यभिचारी्ा ा हेतुरूपन्वसनौयः प्रायशस्तद्भमभवत्ति तइ्भ्विशिष्टसाथ्य व्यापकव्यभिचारित्वस्य हेतुत्वेऽपि न वैयर्थ्य अखएडाभाव- स्ातिरितत्वात् वस्तुतस्तपाधिना असाधकत्वासाधनेडपि न क्षति: उद्भांवितयावद्दोषैरेव तत्साधनीयमिति नियमाभावात् तदुबीतव्यभिचारेए तवाधनसभ्भवात्। सन्दिग्दीपाधिसम- शोल: सन्दिग्धी कयभिचार इत्यत आह कि्जति। केवलेति तथा च केवलस्यैव साध्यस्य व्यभिचारी व्यतिवेको वा जिज्ञा- सितो विरोधित्वात् न तु विशिष्टस्याविरोधित्वादिति भाव: उङ्गाव्यो विशेषणाव्यभिचारित सति विभिष्टसाध्यव्यभिचा-
तायां तत्सिद्धये उपाधिरुद्धाव्य इति। तहौति प्रकृतानु-
Page 104
अनुमानदीघितिः ।
मिति विरोधिशुद्धसाध्यव्यभिचारा साधकत्वादिति भाव:।
त्यैव साध्यव्यभिचार: साधनीय दूत्यत आह किञ्जति पक्ष- धर्ममावच्कन्न त्यादिकमुपाधिमाचव्यभिचारोपलक्षकं न प्राधा- न्वे नोपाधिर्व्याध्यादिविरह साहेतुत्वाव्। पर्यवसितेति अ्त लच्चतानियामकं दूषकतावौजं सत्प्रतिपत्ोन्नायकत्व व्यभि- चारोन्नायकत्वस्य तत्त्वे साध्यवत्पक्षावृत्ती व्यभिचारोन्नायके- डव्याप्तः वन्यमाक्वतकत्वोपाधेरदूषकत्वापत्तेश्च न हि तद्य- भिचारेण हेत शुद्धसाध्यव्यभिचार: शक्योन्नयनी बाधानव तारदशयां ताट्टभव्यभिचाराप्रसिद्धिः न च पर्य्यवसितसाध्य- व्यभिचार: साध्यव्याप्यताबोधविरोधीति नचैवमपि कब तत्र सद्धतावुपाधिसभ्भवो मोमांसकमतेन तदभिधानात् शब्द-
पत्ावृत्तित्व सतौति विशेषणीयम्। यदि चेति एतच्च स्तन्त्र- कतकत्वसाधनदशायां बोध्यम् अनित्यतवसाधनोपयोगितया तु कृतकत्वसाधने दयोरपि सन्दिग्धत्व नेकतरव्यतिरकस्यान्व- तरव्यतिरेकासाधकतवात्। एवं होत्यादि असमवेतत्वे न द्रव्यासमवेततव न वा अर्थान्तरवारणाय सावयवत्व दूति साध्ये ट्रव्यपदं नित्यद्रव्यटटत्तिताया: स्फटतरसिद्धाथं द्रव्य- समवतेऽनित्यद्र य्यासमवेतत्वस्य नित्यद्रयसमवेतलमादाय पर्य्यवसानात् हेतौ च जन्यपदं परमाखुनित्यत्वासिद्धिदश- यामाकाशदौ व्याप्तिग्रहाय विशिष्टाभावस्यातिरिक्रलान्न
Page 105
अनुमानदौधितिः ।
चयाय तदिति तु न तादृशजातौ मानाभानात् वैभवा- पेक्षिकापकर्षव्यवहारस्याननुगतजातिभिरेव सभ्भवात् तुल्य- न्यायतया व्यसरेखमदत्त्वापेक्षिकोत्कर्षेणेकजात्या मङ्र प्रस- ड्राच्। निःस्परशति साध्योपाध्योर्व्याप्निदार्व्यप्रदर्शनाय ट्रव्य- पदं गमकता तु तेन विनापि पर्य्यवसितसाध्यसमव्याप एवो पाधिरिति मतेनेदमित्यपि कश्वित्। ननु भवतां शुद्साध्य- व्यापकस्पशवदसमवैतत्वं कथं नोपाधि: अनवस्थाभिया कख चिन्निरवयवस्य स्पशवतः सिट्धौ तत्मवेतद्रव्य साध्याव्याप- कत्वादिति चेत् तुख्यं ममापौत्वत आह किज्नति सोपाधौ सोपाितया निखिते। ननु लभ्यत्वं लाभयोग्यत्वं पच्ते याटशं साध्य' सेद्धमइति तद्यापकतव सति पत्तावृत्तित्वं पच्ते साध्य- सिद्धिविरोधिव्यापकताशालित्वमिति यावत् स्वव्यतिरेकेण पत्चे
च शब्दधर्ममातिरिक्धर्मर हिते शब्देSनित्यत्वाभावसिद्दिरयथोक्- साध्यसिद्िविरोधिनौ तथा साधनादिमति साधनाद्यवच्छि- न्रसाध्याभाव सिद्धिरपि। वस्तुतस्तु पत्षधम्मावच्छिन्नसाध्य- व्यापकत्वे सति पक्षाव्ृत्तित्वमेवोपाधित्व सिध्यति च विशेष- सवति विशिष्टसाध्यव्यापकव्यतिरेकेण शुद्धसाध्यव्यतिरेक: ताटृशच साधनव्यापकः संग्राह्यो व्यभिचारोन्नायक दूव पत्तवृत्तिरितरेषाम् अपरेषां सत्प्रतिपत्ोन्नयनक्षमस्य साध- नव्यापकस्येवास्माकमपि व्यभिचारीनायकस्य पतवृत्तेरसंग्रही
Page 106
अनुमानदोधितिः । १०१
न दोषाय परेषां साधनभेदादिवास्म्ाकमपि पत्तमेदादुपाधि- भेद द्वति चेदत वच्यते ग्रन्थकतैव। लच्चतावच्छ दकमाह वद्यभिचारित्वेनत्यादि उन्नीयत दूति शेष: उन्नायकत्व तद्योग्यता सा च व्याप्तिपक्षधर्म्नतेति तथाच यद्यभिचार
माध्यव्यभिचारव्याप्य साधनव्ृत्ति च तहमावचछन्न तवीपाधिरित्वर्थं: तेनार्ट्रेन्वनाभाववद्द तिलेन वड्रो धूम- व्यमिचारसाधनेडप्यार्ट्रेनवनं द्रयत्वादिना न तत्नीपाधि: तड्र पावच्छिन्नाभाववदद त्तित्वस्य वह्रावृत्तित्वात् शुङ्धसाध्य- व्यापके तद्भाववन्मातव्वत्तित्व साध्यव्यभिचारव्याप्यम् श्रव- त्ववच्क्ेदकाधिकर णीभूततदभावाधि- करण वत्तित्वमित्युभयवापि सङ्गतिः। ट्रव्यत्वेन रुपवत्व न साध्य सत्ताद्र य्यवजलत्वमाच्रविशेग्यिका य धोसद्विशेय्यन्व जलसमवेतनित्यत्वे वा सति पथिवोत्वद्द तित्वादित्यादिना प्रकारेण व्यभिचारीन्नयनसमर्थोपि पृथिवोत्वाभावादिनी पाधिः। न ह्िपृथिवोत्वात्मक तदभावाधिकरणं ताट्टनं कििदस्ति यद त्तित्वसामान्यं साध्यव्यभिचारव्याप्यम् पृथि वौत्वादावेव व्यभिचारात् न च व्यभिचारीन्नायकतामान सा प्रकतोपाधितानिर्वाहः अपि तु कथकानां तान्त्रिकाणाच् तथाविधव्यवहारविषयल्वेन तदवच्छेदकञ्ज वथोतं रूपं व्याय- न्वासिड्यु व्रायकत्वादिक सम्भवदपि न तथा गौरवात् अत- एवेदं जलमाकाशादित्यत् खाव्याप्यलेन जलत्वाव्याम्यलीन्ना-
Page 107
१०५ अ्रनुमानदौधितिः ।
यकस्यापि द्रव्यत्वादेरमंग्रहोन दोषाय अथवं स्वव्यभिचारेख व्यभिचारीन्नायकत्वमेव तथास्तु लाघवात् तच्चोक्ोपाधाव- ध्यस्तोति चेदेवं तर्हि साध्याभाव साघनोभवाधिकरण- वृत्त्यभावप्रतियोगित्वमेव तथास्वतिलाचवात् असु च सहार्थ ततीयाश्रयणनास्यापि स एव फलितोऽर्थः एतद्र ए- मात्रज्ञाने तेषां नोपाधिव्यवहार दूति चेत्तुत्यं लदुक्तेऽपि अतएव शुद्धसाध्याव्यापकस्थले साध्ये व्याप्तावच्छेदक नियम- तस्ताटटशं धर्मममनुसरन्ति ते यद्दति साध्यव्यभिचारनियमो भवत्युपाधिव्यभिचारस् वस्तुतस्तु वद्भावेन यद्दन्यलेन वा साधनवति साध्याभाव उन्नीयते स उपाधिलाघवात् अतएव जलत्वत जस्वयोर्न तदुभय्वन क्वचिदप्यपाधित्वम् यद्यभिचा- रित्नेत्यस्यापि स एवार्थ: तथाहि यद्यभिचारिलेन हेतु- महत्तित्व विधया साधनस्य पचतावच्केदकीभृतस्य साध्याभाव- कूपसाध्यवत्पक्षव्ृत्तित्वं सिध्यतीति अच्र च साध्यसमानाधिक- रसतेनावच्किन्ी धर्मो साध्यासमानाधिकरसाट्रनधनादि व्यत्त रार्द्र्रेन्वनत्वादिनोपाधित्व पुनरवच्छ दकधर्भ् एव साध्य- समानाधिकररवत्तित न विशेषशीय: तेन जलक्रदलाभावा - धिकरसायोनोलकव्त्तित्वस् धूमव्यभिचारव्याप्यस्य वन्निवृत्ति- व्व डपि जलकदजादो नातिप्रसङ्ग: न वा द्रव्यत्न तेजस्व- साधने पेतसपंजलत्वाद्यात्मकाखाभावेन तद्दद तिलेन वा द्रव्ये द्रव्यले या साध्याभावस्य व्यभिचारस्य वा साधके स्पर्शा- भावजात्यभावादी द्रव्यत्वादिना तु कम्बग्रीवादिमख्ादी
Page 108
अनुमानदोधितिः । १०३
साध्य स्वव्यभिचारेण साभावेन वा हेतो तद्दति वा वभिचारस्य साध्याभावस्य वा साधकं घटत्वादि व्यभिचावि- त्वमुपाधिरेव घटत्वादेस्दभावस्य वा गमकत्व ऽपि धमप्राग- भाववद्वैयर्थ्य न चाभावस्यानुपाधितापत्ति: प्रतिवोगिनर दृहृत्तित्वस्ैव वा हेतुत्वादिति वाचम् तस्याप्रवेशेपि वस्तुती यस्तदभावसस्य तद्दृ नितित्वस्य च हेतुत्वानणयात् तदभावा- भाववह त्तित्व नोपस्यितावपि तवदत्तित्वे ता नु प स्िथ ते व्वभिचार - साधने न वैद्यथ्यमित्यमि वदन्ति। लक्षणमाह पर्य्यवसिते- त्यादि। पर्य्ववमितपदार्थमाह यद्धर्मेति वदषीवतीन्यर्थः। नन्वेवं सद्धेतो सपक्षकदेशउन्तिघर्मेऽतिप्रसङ्ग: प्रथ यहग्ा वच्छदेन साधनवति साय प्रसिद्ध तदरभभावचक्वन्नसाध्- व्यापकत्वं साध्यसाधनसम्बन्धव्यापकत्वमिति यावत् विरुदमाचे चीपाधिविरहैऽपि न क्षतिः सच्यतावच्छेदके च साध्यसमा- नाधिकरसत्वेन साधनं ताट्टशव्त्तितवेन वा साधनतावच्छ दकं विशेषणोयम् साधनव्यापकोभृतधर्मार्वच्छन्नसाध्य क्ापकत्व वा विवनितं विरुदध पि साधनव्यापकनान्ततीऽव्यतरत्वादि- नार्वाच्छनस्य साध्यस् व्यापकत्व मस्ेवीपाधोनां प्रमेयत्वादिना च वायादो प्रत्यक्षत्व साध्य उद्र तरूपवत्त्वादिकं नोपाधि: लच्यतावच्छ दकवाक्यस्य प्रथोजकत्ववाचि ततीयावलाद्- द्यमिचारखथले साधनस्य साध्यव्यमिचारितनियम इत्यर्थे पर्य्यवसानात् मेवम् जबकत्वेन वक्ी कार्य्यानुकूलत्याद्यात्मक- शक्िसाधने बहिरिन्द्रिया प्रत्य क्षत्वस्ोपाधिर्ग्रन्थ्तैवोङ्भावय्यि
Page 109
१०४ अनुमानदोधितिः ।
व्यमाणत्वात् तस्य च गुरुत्वात्मकसाध्यस्य साधनस्य चाधि- करणे घटादाववृत्तेरुततरूपाभावात् एवंविधबहुलग्रन्थ विरो- धात् दूषकतावौजस्य तवापि सभ्वाच। अत्ाङ: यदभाव च्छिन्नसाध्यव्यापकत्व तद्म्ीवच्किन्नसाधनाव्यापकत्वम् अवच्केदकत्वच्न सामानाधिकरखन नच तद्टात्पत्ति- कालोनतसमानाधिकर एविशिष्टरूपवर्ति तब्वटेडव्त्तनानमपि तद्टान्यत्वं तद्यापकं येन पृथिवोत्ेन रूप साध्ये तद्टोत्पत्ति- कालार्वच्छिन्नरूपव्यापकतयोपाधि: स्यात् सानधिकरणीभूत
शुद्ध साध्यव्यापकस्थलेSवच्छिन्नसाध्यत्वेन नव्याप्यता तथापि
गितानवच्छ दकत्वादिरूपं तद्यापकत्वमत्ततमेव गुरला- दिना प्रत्यक्षत्व साध्ये उद्तरूपवत्त्वं द्यणकजन्यत्वाद्यव- चििन्नसाध्यव्यापकं भवत्येवीपाधि:। एवज् वत्रैव खान- धिकरणे साधनस्य साध्यव्यभिचारी यत्र च खाधिकरणे साथ्यं तदुभयमात्रव्वत्तिर्यो ध्म्म स्तद्ति तद्यभिचारेण साधने साध्यव्यभिचारः साधनवति वा तङ्गमवतत्व सति तदभाव वत्त्वन साध्याभावः साधनीयः साध्यासमानाधिकरणस् साध्व्यापकाभावस्य वाधिकरणं यत्साधनवत्तननिष्ठप्रति- योगितावच्छ दकावच्छिन्न-प्रतियोगि-व्यधि-करसात्यन्ताभाव
पाधित्वम् एवच्र साध्यसमानाधिकरणत्वेनैव साध्यवद््वान्ति-
Page 110
अ्रनुमानदौधितिः । १०५
वारससन्भवे पर्य्यवसितसाध्यव्यापकत्वाभिधानन्तु व्यापका- भावेन व्याप्याभावस्यावश्यभभावप्रदर्शनारथं तव्साध्यकतत्-
व्यापकत्वावच्छेदकरूपानतिरि तव्टत्तिसाध्य समानाधि-करर यत्किष्िद्धू मेथ्यापकतावच्छ दकरूपवत्त्वमुपाधित्वम् अ चछन्नसाध्यव्यापकोपाधी चान्ततः साध्योपाधिशून्या साधन वतो या व्यक्तिम्तदव्टत्तित्वमेत तादृशं रूपमित्यपि वदन्ति।
धर्म्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकतवे सति साधनाव्यापकलम् अत् च पूर्वदलप्रविष्टा या साधनव्यक्िस्तदव्यापकत्वं बोष्य तेन रूपा- दिना गुरुत्वादौ साध्ये पृधिवौलाभावादी नातिप्रसङ्ग: विवेचयिय्यते चेदसुपरिष्टात्। साध्यासमानाधिकरणधमास्य साध्यव्यापकाभावस्य वा समानाधिकरसं यत् साधनं तद्-
त्यन्ताभाव-प्रतियोगितावच्क दक-साध्यसमानाधिकरण-वत्ति- धम्मवत्त्वं वा एवच्चावगते साधनवति साधने वा साध्यासमा- नाधिकर गाधर्ममादिना तत्सामानाधिकरएेन वा साध्या- भावी व्यभिचारी वा शक्यते ज्ञातुमिति तु ध्येयम् उपाधि- भूवेरभानस्य साधननिष्ठसाध्यव्यभिचारादिविषयत्वसहि- णा तायान्तु साध्यव्यभिचारिलेन साध्याव्याप्यलेन वा साधनं विशेषणोयम् मिश्रास्तु यद्यभिचारित्वेनेत्याद्यव लक्षं
Page 111
१०ई अनुमानदोधितिः ।
तत्न पूर्व प्रतोकं व्याप्तेद्विंतीयन् पक्षधर्मतायाः प्रदर्शनारथ
योगोत्वर्थके अयमत्र हेतावुपाधिरित्युता कथमस्य व्यभि-
मङ्गच्कत इत्याहुः। नवौनास्तु संयोगवदन्यत्वेन द्रव्यत्वाभाव स्येव संयोगाभावस्वाभावेन संयोगेन द्रव्यत्वाभावाभावस्य द्रव्यत्वस्य साधनसन्भवादेकशेषस् दुष्करत्वात्तस्याप्य पाधित्वं लक्षणान्तु साधनवति साध्याभवोन्नायकव्यतिरेकप्रतियो- गितावच्छे दकरूपवत्त्व प्रतियोगित्वञ्च तदभावत्वं व्यत्पादि- तज्ज प्रतियोगितावच्के दकस्येवान्योडन्याभावाभावत्व शेषं पूर्ववदिति विशेषणव्यभिचारित्वेनेत्यादि सामान्यती टृष्ट- मेवैकविशेषबाधे भावयति विशेषान्तरप्रकारिकामनुमितिं नचातिरिचते विशिष्टाभावो विशेषणविशेय्याभावाभ्यामिति मतेनेदम्। खमते नाह बद्दति। प्रत्यक्षस्पर्शेश्रयत्वमि- त्यादि प्रत्वक्षमंख्यापरिमाणवत्ाद्य पाध्यभिप्रावेम यथा- स्ुतमेव साधु आ्रत्मकतवादेरपि प्रत्यक्षत्वाङ्गोकारात् उद्धत- रूपादिपरत्वे च साध्य हेतौ च प्रत्यक्षपदं वहिरिन्द्रियप्र- त्यक्षपरं ट्रव्यपदे वा वहिद्रयपरे महत्त्वंपद्ञ्ज जन्यमतत्त्तवपर- मिति व्यापकव्यभिचारित्वञ्च व्यापकतावच्छ दकरूपाव- च्छिन्नाभाववद्ृत्तितम् न च द्रव्यपद्वैयर्थ्य विशिष्टाभाव- स्यात्तिरिक्कत्वात् द्रव्यत्वा व्यभिचारित् सति उद्भत-
Page 112
अनुमानदोधिति'। १०७
रूपादिय्यभिचार एव हेतु: व्यापकत्वोपन्यामस्तु तर्कप्रदर्श- नायेति तत्त्व द्रव्यत्वाव्यमिचारो द्रव्यत्वाभाववदद्यत्ति- त्वम्। मितातनवत्वमिति अनुमानमिद्मुपाधे: प्रमागान्त- रेमा साधनाव्यापकतानिसयदशायाम्। ननु तदव्यभि- चारित्व तदत्यन्ताभाववद्वृत्तित्व तथा च साधनवि- कलोडयं साध्यवान् दृष्टान्त इत्यत श्रह श्रव्यभिचार- श्रेति। नन्वेवं विशेष्यवैयथ्य" धूमप्रागभाववद्धर्म्भिभेदादवै- वर्थमिति चेत्तथापि मित्रातनयत्वव्यापकत्वविशेषितं व्त्ति- मत्वमेव गमकमिति चेन यत्कित्चित्तद्धिकरणनिष्ठात्य- न्ताभावाप्रतियोगित्वस्य फलतः सामानाधिकर खपर्य्यवसित- स्योकत्वात् तथाचायमर्थः मित्रातनयत्वाधिकरणयद्यत्ति- निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं तत्र शाकपाकजत्वव्यभिचारि- त्वात् मित्रातनये शाकपाकजव्यभिचारित्वादिति यावत् तेन श्यामत्वादो न व्यभिचारः। अव्याभिचारदृति तथाच बहुव्रोहिः यद्यद्भर्माव्यभिचारिते सति तडर्मार्वाच्कन्न यत्साध्यव्यापकव्यभिचारि तत्तताध्यव्यभिचारीति सामा- न्यव्याप्नरघटत् दृषान्त दत्यप्याङः । मेयत्वादावपि विशेषणवत विशिष्टसाध्यव्यापकोपाधिव्यभिचारेय शुद्ध- साथ्व्यभिचार: साधनोयः । एवं विशिष्टसाध्यव्यापकस्याि
चात्परम्परासाधारणतटुन्ननायकतामाचेएा तथात् व्यव- स्थापवति यद्त्यादिना। अत् पूर्ववद्दिरुद्दवारणय
Page 113
१०८ अ्नुमानदौधिति: ।
साध्यसमानाविकरपति बोधय व्यभिचारीननावकत्वच्न यत्र क्कचित् एवच पृथिवोत्वादिना गुरुलादो साथ्य द्रव्यलादौ व्यभिचारीनायकस्य रूपवत्त्वादेर्वारगाय साधनव्यभिचारीति बडनौहिः। नचवमपि गुरुत्वादिसाध्यके रसवत्त्वादिहेतौ द्रव्यत्वं गुरुत्वादिव्यभिचारि जलभिन्ने पृथिवोत्वादिव्यभि- चारि्वादिति व्यभिचारोबायके पृथिवीलादावतिप्रसङ्ग: साधननिष्ठ यद्यभिचारित्व साध्यव्यभिचारोन्नायकं तत्त्- स्योक्तत्वात् उत्तिवैचित्याच्च पूर्वस्ान्नेदः। केचित्तु व्यभि- चारोन्नायकत्वमिह तद्याप्कोटिप्रविष्टतामात्रेण इत्यज्ज जलत्वेन करकात्वे साध्य जलत्वं करकात्वव्यभिचारि स्नेहव्यापकत्वात् घटेन वा घटल साथ घटो घटत्व्यभि- चारी जन्यद्रव्यत्वादिति व्यभिचारीन्नयनसमर्थस्य स्नेहस्य द्रव्यत्वस च वारणाय साधनव्यभिचारौति अयं घटः सत्त्वा- दित्यादौ सत्त्वं घटत्वव्यभिचारि शब्दादिव्टत्तित्वादिति व्यभिचारोन्नायकस्य भब्दादेवारणाय साध्यसमानाधिकरऐे- त्यपि वक्रव्यम् एवच् रुपेण गुरुत्वादौ साध्ये रूपं गुरुत्वादि व्यभिचारि जलभिन्ने पृथिवौल्ाभाववहृत्तित्वादिति व्यभि-
योगिन: परथिवीत्वाभावस्य वारणाय यत्राधिकरस साधना- व्यापकत्व तच व्यभिचारोन्नायकत्व वत्तव्यं यथा कथित्ख- वाभिचारेस व्यभिचारीन्नायकमातस्य तु लच्चत्व यतसाधन- वाक्यवरापकत्व तद्यकी वाभिचारोननायकं वाच्मित्याङ्डः
Page 114
अनुमानदौधितिः । १०६
नन्वस्तु पारिभाषिकमुपाधित्वं तथापि साच्ाद्यभिचारानुन्ना- यकतया दोषलाभावेन तटुद्वावने अर्थान्तरं स्यादेवेत्यत आह किञ्जेति अभासान्तरस तदानीं ज्ञायमानख तथाच तस्यावश्याभ्य पेयदोषभावत्व तदुद्भावने नार्थान्तरमिति भावः। अत्र वदन्ति साध्योपन्यासानन्तरं तव्साधकस्येव साधनोपन्यासानन्तरं तद्दीषस्य व्यभिचारादेरकाङ्गितत्वा
वन एवाप्राप्तकालत्व कैव कथा परम्परया तत्साधकस्याव- च्किन्नसाध्यव्यापकस अध्यथा तत्साधकपरम्पराया अपि प्र थमसुपन्यासे तथात्वं न स्यात् न च निग्रहस्थानतन विशेष: प्रतिज्ञाहान्यादिती हेत्वाभासाच्च बहिर्भूतस्य तथात्ायो- गात् न च विभाजकसूचस्थले हेत्वाभासाख्तेति चकारेणनु- कसमुच्चयपरेण साक्षात्परम्परया वानुमिति दोषान्रावकसय संग्रहः तथा सति व्यभिचारखेवाश्रयासिद्यादेरयन्नायकस तदुभयोन्नायकपरम्परायाच्च तथातवापातात् नचाप्राप्तकाल- लामासाद्यन्नप प्रथममुपाध्युपन्यासः कथकमम्प्रदायानु- रोधादेव कर्त्तव्यः तादृशसम्प्रदायमननुरुन्वानस् तदुद्वावकं पराभवतः पपथनिवारणीयतापत्तेः तस्त्ात्प्रथमं शुद्धसाध्य- व्यभिचार एवोद्भाव्यस्तत्र कथन्तायां तङ्कूतुलेन शुध्यसाध्य- व्यापकोपाधिव्यभिचार: विशेषणाव्यभिचारित्व सति विभिष्ट- साध्यव्यापकसोपाधेविशिष्टसाध्यस्य वा व्यभिचार: तन्र च विशेय्ये विभिष्टसाध्यव्यापकोपाधिव्यभिचार दूति वच्चते १०
Page 115
११० अनुमानदौघिति: ।
च व्यभिचारादेरिव तद्याम्यवत्वादेरपि ज्ञानं व्यात्यादि- ग्रइप्रतिबन्धकं तथाच साध्यव्यभिचारव्याप्योपाधिव्यभिचार- वानयमिति वोद्धावनीयमिति साध्यव्यापकतवानिश्चयात् उपाधित्वौपयिकतदनिश्चयात् अनुकूलतर्कांदिना ताटृथ- व्यापकत्वनिश्चये तु बाधोन्नौतवङ्भवत्येव निव्वितोपाधि:। न च खव्याघातकत्वोन्नायकसुपाधि: तं्धि न सर्व्वानुमान- साधारख अनुकूलतक्कादिनिच्चितव्याप्रिके हेतौ तदभावात् नापि तद्यभिचारेण व्यभिचारानुमानेडपि प्रक्षेतरन्तरखो- पाधित्वसन्भवः अनुकूलतर्क्कांदिना तस्य साध्यव्यापकत्वनिव्चये व्यापकव्यभिचारिषि व्याप्यव्यभिचारावश्यभावेन तदयोगात् अतएव पक्षेतरसोपाधित्वे सर्वचैव ताट्टशोपाधिसभ्भविनानुमा- नमाववविलोपे व्यभिचारानुमापकतवगभस्योपाधित्वस्याव्या घातृ इति परास्म् कथकसम्प्रदायानुरोधात् बाधानुन्नीतः पक्षेतरोनोपाधित्व न कथायामुद्राव्य दति तु वदन्ति। पक्मात्रति। यद्यपि पर्वतावयवरुपादेव व्यावत्तकं तत्तथापि तख व्यावत्तिर्नोपाधितायामुपयुज्यते अपि तु
वीजं परिभाषामाचतवात् किन्वनुकूलतक्कांभावेन ताटृश- साध्यव्यापकतवानिक्चय दूति दष्व्यम् अतएव व्यापकता- ग्राहकप्रमाणसभ्भवादेव। आद्रव्वनेति। अथात्र खत- न्लान्वयव्यतिरेकाभ्यामार्ट्रेन्धनत्वादिनैव कारएतंन पुनरा- र्द्रेन्धनप्रभववन्हितनेति चेल्कि्वातः न हि कारणतावच्छेद-
Page 116
अनुमानदोधितिः । १११
कमेव व्यापकतावच्छ दकं तादृभाभावप्रतियोगितानवच्छे द- कस्थैव तत्त्वात् तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य चातिरि- कतया तद्दत्तितन साध्यव्यभिचारसाधने वैयर्थ्याभावात् सत्यपि चाट्रेनन तत्युत्त च वक्चौ दाहप्रतिबन्धकसत्व धमानुत्पादात् कप्ततत्कारणभावस्य वञ्रेविशेषरूपेण कार- छत्व कल्पनयैवोपपत्तावक्कप्ततत्कार एभावानां दाहप्रतिबन्धक- भावानां तत्कारणत्वकल्पनानीचित्यात् एकस्यामार्द बनव्यक्ती प्रतिबद्धायां तचैव व्यतन्तराड्मोत्पादात्तत्तदिन्धन जन्घ मं प्रति तत्तदभावानां कारएत्वस्य वाच्यतवेऽतिगोरवाच्च महति चाद्र नने तत्प्रभवे चाणोयसि वह्ौ मर्हाति वन्हा-
दन्ति। तदुत्कषेरति आद्रेन्वनप्रभवर्वाङ्कसामान्य विना धूमसामान्यस्य प्रक्यष्टताटृशवड्निं विना प्रक्रष्टधूमस्यानुत्पाद- नियमादार्द्रेन्धनप्रभववक्र रेव धूमोपधायकत्वं तत्ार्द्रन्वनप्र- भववन्हित्वं कारणतावच्छेदकमर्थवशसम्पन्न नान्तरीयकमेव वास्तु फलतो न कच्िद्दिशेष इति भावः। अ्रनन्यधेति ताटृशन्वयव्यतिरेकाभ्यामु्तरूपस्य तद्दती ट्रव्यस्ैव वा कारएत्वम् उभयथापि व्यापकत्वमुङ्भतरूपत्वेन तत्त्त्व पुनरुप- वर्णितमेव। घटोन्मज्जनेति ध्वसप्रागभावानधिकरणकालस्य प्रतियोग्यधिकरसत्वनियमात् न च प्रागभावस्य ध्वंसप्रति- योगिध्वंस दूव तद्सोऽपि प्रतियोगिनो ध्वंस इति वाच्यम्
Page 117
११२ अनुमानदौधितिः ।
अपामाणिकध्व सतत्कार सधाराकल्पनाती ध्वंसानन्तत्व- कल्पनाया एवोचितत्वादिति भावः। कार्य्यकारएयोरेव
त्यादि ननु सन्दिग्धोपाध्यन्तरवत्पन्षेतरोऽपि व्यभिचारशङ्गा- मादधान: केन वारणीय: सव्याघातकत्वच्ज निराकृतमेव
यथा न व्यभिचारशङ्गाधायिका तथा पक्षेतरस्योपाधित्वश- द्वापि तदाहितापि व्यभिचारशङ्गा पत्े व्यभिचारशङ्गेव न प्रतिबन्धिका अन्यथा निरुपाधिकसहचारभङ्गप्रसङ्गमाचवल- प्रवृत्तानामनुमानानां विलयप्रसङ्गादिति चेन्न सन्दिग्धो-
रेग तदाधाने प्रयोजनक्षतेः प्रतिबन्धकत्वासभ्भवात् व्यभि- चारज्ञानतेन च प्रतिबन्धकतायां कारणविशेषजन्यताजन्य- त्वादिकं न निविशते गौरवात् मानाभावाच् कथमन्वथा करवत्रिसंयोग: सर्वः संयोगी वा प्रत्यक्षसंयोगधम्मातिरि- क्धर्मासमवायी समवावित्वादित्यादिती न शक्गादिसिद्ि: निरुपाधित्वेऽपि अप्रयोजकत्वादिति चेन्न निरुपाधित्वम्यैव प्रयोजकत्वात् तथात्वेपि चाप्रयोजकत्वे निरुपाधित्वाभि- मतानामितरेषामपि तथात्वात् अनच कुत्र पक्षातिरिक्रे व्यभिचारशङ्का कञ्चायं व्यामोही यद्याप्तिग्राहकदृढ़तर- प्रमासविरहिणं निरुपाधित्वमिति यतसत् तव्ान्ततः
Page 118
अ्रनुमानदोधितिः । ११३
दभव्ृत्तिधर्म्माणासुपाधित्वं सम्भाव्यते इत्थत्र यथा नाति प्रसङ्गस्तथा तत्र तत्र वच्याम दति सत्यम् कथकसम्प्रदाया- नुरोधात् कथायां सन्दिग्धोपाधित्वेन पक्षेतरोनोद्वाव्य इत्येवम्परो ग्रन्थ दत्याहुः। मोपाधावेकत् त्यादि उपलक्षण- मेतत् व्यभिचारिखपाधेरवश्यभभावमाते तात्पर्य्यम् उप- जोव्योपजोवकभावो हि न कार्य्यकारणभावोऽसभ्भवात् व्याप्यव्यापकभावस्वकिजचित्कर एवं विशेषतस्तु नायमान- दूषकतायाम् एकमविज्ञायाप्यन्यतरज्ञानाच् न ज्ञाप्यज्ञापक- भाव:। न चानुकूलतक विरहादेव व्याप्तेरगहे छतमुपा- धिन्ानन विनाप्यनुकूलतर्कं व्यभिचाराग्रहे व्याप्निग्ह- मन्नवादिति भावः । यद्यावृत्त्ेति अत्र पच इति पूरणत्
तिपच्ोनायकत्वज्ञात दूषकतावोज तच चाप्रयोजकत्वात् साधनाव्यापकत्व नोत साधनस्य सोपाधित्वव्यत्पादनायैव केवलं यस्य साधनस्यति यद्ा साधनसेत्यनन्तरमधिकरण
प्रतियोगितवमथः तथा च यद्यभिचारितवेनेत्यादेरूपवर्णितार्थ- निष्कर्ष एवायं शुद्ूस्य साधनावच्छिन्नस्य च साध्यस व्यापकानासुपाधोनां पच्ते क्वचित् साधनवति वा साध्याभाव स्येकमुन्नयनप्रकारमाह सचेत्यादि साधनवत्चेन ज्ञायमानि पक्षे साध्यसाधनसम्बन्धाभाव: मिध्यन् पचधर्मातावलात्साध्या- भावमादावैव पर्य्यवस्यति। नतु शुद्धसाध्याभावोननाय्यक
Page 119
११४ अनुमानदौघितिः ।
स्याद्र न्धनवत्वादेः कथं साध्यसाधनसम्बन्वाभावोन्नायक त्वमत आह आद्रम्वनति अतएवेति साध्याभावसत्त्वे
भावः। द्रव्यत्वे दूति द्रव्यत्स्य हेतुत्वाभिप्रायेण अ्यञ्ज प्रायश: सम्भवतीत्यमिहिती वस्ततः प्रकारभेदेऽपिन क्षतिः तथाच शुद्धसाध्यव्यापकोपाधिस्थले शुद्धसाध्याभावः त्रव्किन्न तद्यापकस्थले त्ववच्छे दकवत्यवच्छ्विन्नसाध्याभावोऽवच्छेदकव- स्वविशेषितेन चोपाधिविरहेख शुद्धसाध्याभावः साधनौय: अतएव गगनादो स्पर्शवच्ेन प्रमेग्नलेन च प्रत्यक्षत्वे साध्ये
भावोन्नयनहेतुतवमिति। पक्े यद्यावृत्त्वा वस्य साधनस सम्बन्धि यत्साधनविशिष्टं साध्य निवत्तत इत्यर्थस्तु यथासुत- ग्रन्थसरससिद्ः तत्र दूषकतावोजं यदि सत्प्रतिपत्तोन्नायकत्वं तदा साधनानुप्रवशो व्यर्थ: जलं ट्रवं गन्धवत्वादित्यादी
प्रवेशो निरर्थक: जलं गन्धवत् द्रव्यत्वादित्यादौ पृथिवौला- दावति प्रसङ्गन्व अथ यथासभभवमसिङ्ठिः सत्प्रतिपतस्य चोननायकत्वं तदा वायु: स्नेहवान् गन्धवतत्वादित्यादी जलत्व- पृथिवौत्वादावव्याप्तिः साधनविभिष्टसाध्याप्रसिद्धे: साध्यसा- धनवत्त्वप्रकारकबोधविरोधिबुद्धिकाभा बोव्राययकत्वमर्थ : विरु रा्धि चैकेकाभावबद्धिरुभयवत्ताबोधम् विरुद्स्थले तु भमा- दिरूपतथाविधबोधप्रसिद्या समन्वय इत्यपि वदन्ति यत्तु
Page 120
अनुमानदोधितिः।
साध्यावृत्तित्वे सति साधनावत्तिर्यस्तच्कून्यत्वेन साध्य साध्याने Sनुगमय्य तदभावन्नायकत्व वाच्यमिति तत्र यत्र भिन्नभिन्न- सम्वन्धन साध्यसाधनभावसंत्र सदेतुके हेतुतासम्पादकेन सम्बन्धेन साध्यस्य साध्यतासम्पादकेन च हेतोरव्यवापि च यथाकथज्जि सम्बन्धेनीभय स्याभावो नाय ्के त्यप्कि दृशधर्माशून्यलवेन रूपान्तरेण वा तदभावस्ीन्नायकतवम- भिमतम् नाद: साध्यसाधनान्यतरवति तंदसभ्भवात् नान्य: धूमेन परवत वहौ साध्ये महानसोयवन्िताद्यवच्छिन्ाभावो- ननायकमहानसत्ादावतिवयापः। यच्च पतावृत्तित्वे सति ये साधनवद्वृत्तयस्च्छन्यतवेन पक्षसाधनवन्ताविति प्रमा- विशेष्यत्वेन वा द्वावनुगतौक्ृत्य तत् साध्यव्यावर्त्तकत्वमर्थ-
कत्व दूषकतावीज तदा इयोरनुगमनमफलम्। अ्रथ यथासभ्भवमुभयोननायकत्व तदा अव्ृत्तिहेतुके सत्प्रतिपक्षो- न्रायकेऽव्याप्िः यदपि च पत्ततावच्क दके साधने च न वन्तते यत्तच्कून्यस पत्तावच्केदकसाघन दूति प्रतीति- विशेव्यस्य वाश्रये साध्यव्यावर्त्तकत्वमर्थमाहुः ततापि किं येन सम्बन्धेन हेतुता तेन अथ येन पच्तावच्क दकं पक्ने वन्तते तैन उत येन केनचित्तादृशधर्मातरये साध्यव्यावर्त्तकत्व- मभिमतं नाद्यः जलं वह्निमङ्मादित्यादी जलपक्तकवज्किसा ध्यके संयोगसम्बन्धेन साधन धूमादी वडनिसामयादावव्याप्त: पततावच्छे दकसय संयोगेनावृत्ते: संयोगेन धरूमवतद् वन्कि
Page 121
अनुमानदोधितिः।
अत्वनियमात् न द्वितीय: घटो जातिमान् मेयत्वादित्यादों समवायित्वादाव्याप्न: वन्हिमत्वरवतपक्षके पर्वतो वव्िमान् धूमादित्यत्र धूमावयवे वन्िव्यावर्त्तके वन्िसामग्रादावति- व्याप्नेव्व अतएव नेतरोऽपोत्यादि खयमूहनोयमिति कवतं पल्लवितेन। आपाद्याप्रसिङ्धेः आपाद्यस् वड्निव्यापकते सति धूमाव्यापकत्वस्याप्रसिद्धः। अनुमितौति अ्रस्मदुत्त व्यभिचारीन्नायकत्व तटुन्नयनस्रूपयोग्यत्वं. तद्याप्तिपक्ष- धर्म्मतारूपं पर्यवसितसाध्यव्यापकत्वादिकञ्चानुमितिप्रति- बन्धकज्ञानविषयतावच्छ दकमेवेति भावः। ननु सामान्य- लक्षणमितरव्यावृत्त्योपयिक विशेषलच्तणन्तु दूषकतायामुप- युज्यते द्त्यत आह विशेषेति यथाशुतेऽवच्छिन्नसाध्यव्याप कोपाध्यव्याय्या यत्कि्िदर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वमेव व- तव तथाच वन्हिना धूमस्य धूमेन वज्चेवां साधने पन्तेतरस्य
च तत्नीपाधिव्यवहारापत्ति: पर्यवसितेऽत्याद्यभिधा ने चास्म- न्नयप्रवेश इति भाव: व्यवहारोपयिकं स्वंव्यभिचारेष साध्य- व्यभिचारोन्नायकत्वं लक्षणन्तु तत्तताध्यसमानाधिकरखले सति तत्तताधनाव्यापकत्व साध्यसाधनभेदाद्िब्रमेव बस्तुता व्यभिचारिए; साधनस्येवानुप्रवेशाच् नातिप्रसङ्ग न च रूपेए गुरुत्वे साध्ये प्ृथिवोत्वाभावादेरुपाधितापत्ति: गुरुत्वव्भि- चारि रूपव्यक्ेसतद्याप्यत्वात् तदव्याप्यरूपव्यक्रेश्व गुरुत्ाव्यभि- चारादिति दूषणतौपयिकन्तु यथासन्वमननुगतमेवेति मत-
Page 122
अ नुमानदौघिति: । ११०
मिदं परे परिष्कुर्वन्ति तन्न साधीयः तथा हि साध्यसाधन- व्यक्तिसवरूपगर्भ नोपाधित्वमपि तु साध्यतावच्क दकसाघन तावच्क दकधमगर्म तत्तद्एत्न सकलगुरव्यत्तिषु सोपा- धरपि द्रव्यत्वस्य गुएन सकलगुरव्वेव निरुपाधित्वान् गुरत्वेन गुरी साध्य सत्तात्व न रूपेण सोपाधेरपि सत्ताया गुराकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तात्न निरुपाधित्वात् तथाच तद्ू- पावच्छिन्न साध्ये तद्र पावच्छिन्न साधने च क उपाधि- रित्यत्र तद्र पावच्छिन्नसाध्यसमानाधिकरणत्व सति तद्र पावच्छिन्नसाघनाव्यापकत्वमनुगतं लक्षणं वाच्य नतु तद्र पा- वच्छिन्नतत्तत्साधनव्यताव्यापकतमनुगमात् तथाच गुरुत्व-
थिवोत्वाभावादेरुपाधित्वं टुरव्वारं व्यभिचारितेन साधन- विशेषणन्तपदर्शितमवेति सङ्गपः। उपाधिलक्षणे साधना- व्यापकत्वं न विशेषणं दूषकतायामनुपयोगात् अ्व्याप्ति- करत्वान्चेति। सत्प्रतिपत्तोन्नायकत्वेनोपाधेर्दूषकतावादिना- मभिप्रायं प्रकाशयति। केचित्िति साध्यतावच्छ दकाव- चििन्र' साध्यञ्ज नोपाधि: परं प्रत्युद्गाव्यः साध्याविशिष्ट- त्वात् पक्ते साधनस्य निवयेऽनुमानस्य वैवर्थ्यात् अनिस्वये च तस्यायोगात्। मन्दिग्घीपाधित्वे नापि न तदुद्धावनमित्वाइ अनुमितौति हेतौ साध्यव्यभिचारः सन्दिग्धस्नत् कवत स- न्दिग्धोपाधिना अमन्दिग्धस्त्कथं तस्य सन्दिग्धीपाधित्व- मिति तु तत्वम्। हेतुव्यभिचारेति व्याप्यसंशयरय व्यापक-
Page 123
११८ अनुमानदौधिति:।
मंशयहेतुच्ादि्तिभावः न च तत्र मानाभावः कोटिस्र- णदित एव तदुपपत्त: क्वचित्तदनुविधानस्यापि व्यापतद- भावयोव्यांपकतदभावसाहचर्य्यस् ग्टहौततन तत्स्रण- एवोपत्तीय तात् तदग्रहे तु तत् पयाद्यापकसंशयस्याप्यभावा- दिति वाय्य महानसे डताशनी न जलज्दे दूति सरतां पवतादिकमपि पश्यतां धूमादिसंभयभावाभावाभ्यां डता- मनसंशयभावाभावदर्शनात्तस्यापि तड्तुत्ात् अतएवोत्कट- कोटिकाद्ाप्यस्य संशयादापकस्याप्य त्कटकोटिकः संशयः कारणेत्करषेशीव कार्य्यात्कर्षात् समानेत्यादि सूचन्तप- लक्षणपरं तत्स्थय्नकारी वा अ्रनुत्तसमुच्चयार्थ दति वदन्ति। कोटिद्वयमहचरितधमवत्तया धर्मिज्ञानं हेतु: धर्मस्य चैकत्वं ज्ञानस्य च निश्चयत्व नोपयुज्यते गौरवात् अ्रवगाहते च लिङ्गसन्देहो लैङ्रिकतदभावसहचरितौ लिङ्गतदभावी धरमिषि तथा च साधारणधमे एव तस्यान्तर्भाव दूति तु नव्याः लिङ्गतदभावयोः प्रत्य कमेकेककोटिसाधारएेऽपि मिलितयोरसाधारणत सत्पुतिपत्स्थले विरुद्धयोरिव है- त्वीरिति तु टोकाकारानुयायिनः । इत्यञ्ज साधनाव्यापक- त्वमन्देहे साध्यव्यापकव्यभिचारसन्देह्ात् साध्यव्यभिचारस- न्देही हेतौ स्फुट एव साध्यव्यापकत्वसन्देहे तु साधनाव्या- पकव्याप्यत्वसन्देह्यात्साध्य साधनाव्यापकत्वसन्द हो बोध्यः। उपाधे: साध्यव्यापकत्वसन्द हैनाहितात्साधने साध्यव्यापक व्यभिचारसन्द हात्साध्यव्यभिचारसन्दइः इत्थमेव च दल
Page 124
अनुमानदौघिति: । ११६
इये संभयस्थले व्यभिचारसंभयसयोत्िसन्व द्वत्यपि वदन्ति। उभयेति एकांशेऽपरस्य एकविशिष्ठापरसाध्यतायान्तु एकेक- स्योपाधित्वमिति तु तत्त्वम्। ईश्वरेति वस्तुतः सद्गेतावपि तत्वाग्रहदशायासुपाधिसन्द हेन व्यभिचारसन्देइ दूति भाव:। सन्दिग्वेति न चानैकान्तिकत्वसन्दहः प्रतिबन्धको नतु तज्न्ञानमिति तदर्य तदुद्ावनमफलमिति वाच्यम् अनैकान्तिकत्वसंभयात् मम व्याप्तिग्रही मा भूदित्यभि- प्रायेश प्राचां हेतुदोषत् नासाधकतासाधकतया जिज्ञासा- दिद्वारा परम्परया सन्दहीपयोगिलेन च तदुङ्गावनस् साम्प्रदायिकत्वात्। उपाधित्वस्य संशये निश्चये च जायमानं यजज्ञानमनु- मितिं विरुषद्ि तदेवास्य दूषकतावीजमित्यभिप्रायेलह स न्दिन्धेति तद्यतिरेकस्य कवचिद्यापलेन कचिच्च पक्षधर्मलेन सन्दिग्धतात् बाधोन्नीतेति ननु बाधेडवतोषों ततएव हेतोरसा- धकत्वात् कतमुपाधिना न वासाधारएं पक्षसवेव सपक्षत्वात् अनवतार्णें तु नोपाधितवं पक्षेतरान्तरवत् साध्यव्यापकताया एवाग्रहात् अनुकूलतक्कादिना कथजनित्तद्ग है च नासा-
सत्यृतिपन्ान्तर स्याकिजित्करत्वादित्य रुचेराह पत्षवत्तिश्वेति पच्े तङ्ग इृदशायां तदभावग्रहासभ्भवादिति भावः । व्याप्ति- विरहरूपतां निरस्य व्याप्तिज्ञानाभावद्वारकतां निरस्यति नापौति अनोपाधिकत्वज्ञानस्य श्रपाधिकत्वज्ञानाभावस्य
Page 125
१२० अनुमानदौधिति: ।
कारसविघटकतया कारणभावरूपतादृशज्ञानविषयतया अनोपाधिकत्वज्ञानस् कारणत्व नान्वयव्यतिरेकसिद्म् परन्तु सोपाधित्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकताया विना कारणो भृतज्ञानविघटनमस्भवितवन कल्पनोयं सैव त्वसिद्वेति दूषसतात्पर्य्ाद्यथाश्ुतमेव साधौय इत्यपि वदन्ति। व्याप्य- त्वासिद्देर्व्याप्यत्वाज्ञानेऽन्तर्भावस्तद्वारा दूषकत्व भिन्नधर्मि- कत्व परिहरव्नाह न चेति। नहौति विरोधिविषयकत्वा- भावेन साक्षात्प्रतिबन्धकत्वासभ्भवादिति भावः। साध्य- व्याथव्यभिचारित न साध्यव्यभिच्वारित्वमित्य भयत्रव बड्ड- त्रौहि: तस्मादित्यादेरदूषणं वेति शेष: दूषकतावोजचिन्तन-
दूषकत्वं तत्संशयद्वारा तत्संभयस्यापि तथात्वमिति भावः। व्यभिचारज्ञानद्वारेति मानसे व्य चारनिशये उपाधिज्ञानं विशेषदर्शनरूपत नोपयुज्यते व्यभिचारानुमानं पुनरगे व- च्यति। व्याप्तौति साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूर्पारहः साधन- तावच्छेदके साध्यसम्बन्धितानवच्केदकरूपत्वपर्य्वसन्नः साध्य-
समानाधिकरणात्यन्ताभाव प्रतियोगिसाध्यकत्व सत्वस्था- नुगतस्याभावेन तत्तत्साधनत्वपर्य्यवसाने साध्यप्रसिद्धि मात्र गैव कतार्थत्वात् साध्यव्यापकोपाधिव्यभिचारित्वन हेतौ साध्यव्यभिचारित्व साधनाव्यापकोपाधिव्याप्यले न साध्य साधनाव्यापकत्वमनुमेयमिति तु नव्याः। व्यति-
Page 126
अनुमानदोधितिः । १२१
रेकिषि साधने व्याप्तिविरहस्व व्यभिचारस चोननयने उपाधि: साधनाभाववदत्तित्वं व्यभिचारास्फटतादशयासुपाध्यनुसर- साद्यताधिकरणे हेतो: साध्यव्यभिचारित्वं तदीयधर्मे नास्य साध्याव्यापकत्वग्रहः। उपाधिमात्रति तेनापि व्यभिचारा- नुमाने तननापि तथाविधोपाधिसभ्भवादिति भाव: वसतुतसतु व्यापकव्यभिचारिणो व्यापाय्यभिचारित्वे व्याप्यव्यापकभाव- व्याघतापत्या हेतो: साध्यव्याय्यलेन साधनाभाववद्दत्तितवख माध्यव्यापकत्वान्नोपाधित्वमिति तत्वम्। अटृत्तीति व्याप- त्वाभावसाधनाभिप्रायेए साधनाव्याम्यतवस्योपाधित्वे च नैष दोषः । साधनेति यथाश्ुताभिप्रायेर प्रतियोगिव्यधिकर- गसाधनाभाववद्कत्तित्वस्य साधनवदन्यवत्तित्वस्य चोत्रौ तथा- त्वासन्भवात् एवञ् सत्प्रतिपक्षे निश्चितीपाधिव त्न्दिग्धोपाधि नुङ्धाय्यः। नच तत्कर्त्तव्यस्य व्यभिचारिसन्देहस्य प्रतिहेतु- समाजादेव सिद्धः किं तैनति वाच्य परस्परप्रतिबन्धनेवानु- मित्नुत्पादे तत्र व्यभिचारसन्देहस्यावश्यसुत्यत्तौ माना- भावात् उपाधिसन्देहाद्विशिय्यैकत्र व्यभिचाररन्द हेन तुल्य- बलत्वाभावात् न चातुत्यबलेन सत्प्रतिपच्ी वयभिचारादि- गङ्गाधानं वा खरसतः सन्दिग्धव्यभिचारादिनापि तथात्व- प्रसङ्गादिति। अच् च क्कचिटुपाधेस्तुत्यवलत्वे सत्पतिपक्षी- न्नायकतवा तर्क्कादिसाचिव्यादविकबलत्वे च बाधोन्नायकत- यापि दूषकत्वं व्याध्यादिप्रतिसन्वाने तदुब्नयनस्य ततोऽनु- मिति प्रतिरोधस्य च दूर्व्वारतात् परन्तु सार्वत्रिकतवं न ११
Page 127
१२२ अरनुमानदोधितिः ।
तस्येति ध्येयम्। अरस्ाधारणविपर्य्यय दति दूदं सत्प्पति- पत्ञोन्नायकत्वमभिप्रेत्य। यद्यपि व्यतिरेकिण सत्तिपक्षत्वे मत्प्रतिपके सत्प्रतिपत्तान्तरस्यादोषल्वान्नासाधारखं दो-
ग्राहकप्रमाणाभावे तात्पर्य्यम्। तदयं निष्कर्ष: यत्र यद्दीषो- ननायकतया दूषएत्वमुपाधेस्तव तदुन्नायनौपयिकरूपवैकल्य- मेवाभासत्वे प्रयोजकम् एवञ्च यत्र स्थापनायां पच्ताव- चेदकसामानाधिकरऐेज साध्यसिदिरुद्देश्या तच पक्षा- व्यापकविपर्य्यस्याभासत्व तद्विरक्रा पत्तकदेशे सत्प्रति प्रक्षेष्येकदेशन्तरे साध्यसिद्वेरप्रत्यूत्वात् यत्र तु पत्ताव- केदकावच्छेदेन तथा तत ताद्टशखोपाधित्वमेव एकदेशे प्रतिपक्तस्थापि ताटशसिद्विविरोधित्वात् साध्यविपर्य्ययस्या- मत्त्वमनुपाधित्वे प्रयोजकं न त्वज्नातमज्ञातस्यापि तस्य व्याप- कव्यतिरेकेण सिद्धिसभभवात्। अथ सिद्धूसाध्यविपर्य्यत्वेन चाभासत्व व्यभिचारीन्नायकतया दूषकत्वपक्षे विनापि साध्यप्रसिद्धि प्रत्येकपदार्थप्रसिद्दैशव घटो नाभिधेय इूत्यादि प्रतिज्ञापन्ते व्यत्पादयिव्यते च तत्र प्रतिज्ञाविरह: व्यापका- भावेना प्रसिद्धाव व्याप्याभावस्य सिद्धाभ्युपगमात् पूर्वसाधन- व्यतिरेकत्वन्तु नोपाधितवेन नाम्यनुपाधिलेन नियतं वह्निना धूमख स्थापनायां प्रतिहेतावार्रेन्धनाभावे वह्राभावस्थापा- धिताया धूमाभावस्य चार्ट्रेन्वनाभावेन स्थापनायां प्रतिहेतौ बड्ावार्ट्रेन्धनस्यानुपाधितायाच प्रसङ्गात् परन्तु पूर्वसाधन-
Page 128
अनुमानदोघितिः। १२३
व्यतिरेकस्य प्रतिहेतावुपाधित्वेनोद्भावने सत्प्रतपत्तमात्रमु- च्छिद्यत सर्ववैव तत्सन्भवात् आभासतवेऽपि स्थापनाका विशेषाग्रहदशयामेव सत्प्रतिपत्तोपन्यासात् वसतुतः साध्ा- व्यापकस्याधि पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य तदानीं तत्त्वेनाग्रहा- दुपन्याससन्भवात् अतो बलवत्तरानुकूलत्क्क विना पूर्व- साधनव्यतिरेको नोपाधित्वेनीद्वाव्य दूति कथकसमयवशा- देवासावुयाधित्वेन नोपन्यस्थत इति। यथाकर्तुत्वेति कादाचित्कत्वेन सकत्तुकत्वस्थापनायामजन्यत् प्रातहेता- वित्यर्थः । अनुमिति लक्षणोककार्व्यानुकूलतासङ्गत्या पत्षधन्मतां निरूपयितुमाह व्यापोति। सन्दिग्धेति। यत्र साध्यस्य याद्टशसम्बध्धावगा इनिकयनिवर्त्या यः संशयस्तत्र म तादृशसम्बन्धेन साध्यानुमितो प्षतेत्यर्थ: तेन न पक्षसाध्य- विशेय्यकसंभयाननुगमो न वा सम्बन्धान्तरेण सन्दहैऽपि निर्शीतसम्बन्धन पक्षत्वम् न वा तमःप्रभृतिषु समवायेनाका- काशादिसाधने तद्दैकल्यम्। मंशययोग्यतां निरस्थति नापोति साधकवाधकमाने सिद्धिवाधी केवलान्वयिनि च पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वधौरेव सुलभोऽबाधः । ननु तचापि पुनरनुमिता ततः परामर्शनन्तरं स्रणत्मकाद्ा परामर्श- दनुमीतिष्टसाधनताविषयकादनुमित्सा ततोऽनुमितिरिति -फलबलात्कव्पनीय मित्यत आह सिषाधयिषेति नचानुमिति- जनिकेच्कव पच्षता सा च कचित्निष्ठैव सर्वत्रश्वरनिष्ठेव
Page 129
१२४ अ्रनुमानदौधिति: ।
सुलभेति वाच तस्यानित्यत्वेन सिदौ सत्यामपि पक्षता प्रसङ्गात् न च तस्यासतदानीं न तज्जनकत्व तद्धि न तद्योग्यता अनपायात् न च तदुपधानम् अनुमितः पूर्वं तदभावात् न च तत्सामग्रोसमवधानं कारणमालस्य पत्नता- कुचिनिक्षेपप्रसङ्गाच्ेषवैयर्थ्यात् तदानीं सामय्रोविरहप्रयो- जकव्यतिरेकप्रतियोगिन: कारणख वत्तव्यत्वापाताच्च। सि- षाधविषेति यत्रानुमित्मानन्तरं साध्यतद्याप्यवत्त्वविशिष्ट- पक्स्मरणम् अनुमित्मा अनुमित्सापूर्वकालोत्पनविशेषणसरणद्दा अनु- of
पक्षप्रत्यक्षं तदनन्तरज्ञानुमितिसतत पक्षतासम्पत्तये सहक- तान्तं साधकमानविशेषयम्। सिषाधयिषा च तत्साध्य- विशिष्टतत्पक्षविषयत्वप्रकारिका यत्किञ्िद्ोचरं ज्ञानं जायतामितीच्छायामपि सिद्धिसत्त्वड - नुमित्यनुत्पादात् अनुमितित्वाप्रकारिकायामपि प्रत्यक्षा- द्यतिरिक्त पर्वत वह्निज्ञानं जायतामितीच्छायां प्रत्यक्षाद्- नन्तरमनुमित्युत्पादाच्च यादृशयाट्टशेच्कासत्वे सिद्धौ सत्या- मनुमितिस्तत्तदिच्छाभावसमुदायस्य दिशेषसत्वादिच्छाया अननुगमेऽपि न क्षतिः धमेनानुमिनुयामितिच्छायामालोक- परामर्शादसत्यामपि सिद्धौ यदि नानुमितिस्तदान्यमात- लिङ्गकानुमितोच्छा कामिनीजिन्तासादिवत् पृथक् प्रति- बन्धिका यदि च तत्नानुमितिसदा सिड्धिरुल्े तत्ानुमिते-
Page 130
अनुमानदोधितिः । १२५.
व्वारसाय तल्लिङ्गिकानुमितीच्छा तदन्यमात्रलिङ्गकानुमिती कतिरिक्तानुमितोच्छा वा वाच्या लिङ्गविशेषेयापि च नियन्त्रितं पक्षत तल्लिङ्गकानुमिती सिद्धिकालौना तञ्ति- ङ्ञिकानुमितोच्छा विरहविशिष्टान्यलिङ्गकानुमितोच्कव वा प्रतिबन्धिका साधकमानं साध्यवत्वनियय: पाषाएमयता दिना पर्वते तेजस्तवादिना च वन्हेः सिद्दावपि पर्वतत्वेन तच वडित्वेन च तस्यानुमिते भित्वसाध्यतयोरवच्छ दकावनु- प्रवेशनीयो यदि च पर्वतत्वसामानाधिकररेनेकत्र साध्य- मिद्धावपि विनानुमितामन्यत् ताटप्रानुमितिरबलविकी तदा धर्मिविशेषोपि निवेश्वी नान्यथा पक्षतावच्छ टकस्य मामानाधिकरण्घेन साधसिद्धावपि तदवच्छदेनानुमिति- द्शनात् पक्षतावच्छेदकावच्छेदेनानुमिति प्रति तदवच्छ देन सिद्धिम्तव्ामानाधिकरखमात्ेयनुमिति प्रति तु रिद्द्धि- मातस्य विरोधित्वम् इतयञ्ज लिङ्गभेदन्यायोऽनुसरणीय: साध्यविशेय्यकसिद्दनन्तरं पक्षविशेय्यकानुमित: प्रामागिकले तां प्रति पक्षविशेव्यिकेव सिद्धिविराधिनी एवच् पक्षविशेय्यक सिद्नन्तरमपि साध्यविशेष्यिकानुमितिर्जायते तुल्यन्यायात् समानाकाराया: सिङ्धेः प्रतिबन्धकत्वे पर्य्यवसानात् तादृशा- नुमितिं प्रति सिद्धिमात विरोधिसाध्यप्रसिद्धिरेव वा अतएव प्रसिद्साध्यकस्थले पत्तविशेव्धिकेवानुमितिरनुभृयत इति अच् च व्याप्तिसतरणादिना पूर्ववानुमित्सानाश परामर्शकाले च
Page 131
१२६ अ्रनुमानदौधिति:।
विशिष्टाभावस्य सम्पत्तिरित्युपाध्यायाः। अ्रन्ये तु द्वित्िक्षणा न्तरितायामप्यनुमित्मायामनुमितिदर्शनात् अनुमित्ायो- ग्यता वाच्या सा च न स्वोत्पत्यनन्तरं सविषयसिद्दानु- त्पाद: अनुमित्ानन्तरमन्तरानुमित्यनुत्पादे दिवसादि- विलम्बेनेन्द्रियादिना निर्सीतेऽि साध्े लिङ्गपरामर्शदनु- मितिप्रसङ्गात् कित्नुमित्तानन्तरं लिङ्गदर्शनादिक्रमेण यावता कालेनोलर्गतः परामर्शे जायते तावानव काल: फलबलेन तथा वल्पनात् अथवानुमित्सोत्पत्त्यनन्तरमनुमि- व्ानाशेडपि सिड्ो सत्यां यावत्कालमध्येऽनुमितिर्जायत तावानेव कालोऽनुमित्सयोपलचितः यदि च सिद्ानन्तरं तन्नाशऽपि द्वितिक्षगमव्य विनानुमितामनुमित्यनुत्पादोऽनु- भवसिद्दस्तदा सिद्यापि तावानेव समय उपलक्षणीय: विशिव्यक्षणनियमस्ववहितैः करणौय इति वदन्ति। अत्र्य च यत्र साध्यनिसयेच्कानन्तरं पूर्व्वोक्तन्यायेन साध्यतद्याप्य विशिष्टपत्तस्व प्रत्यक्ष सरएं वा यत्र वा साध्यतद्याप्यधमाः
त्यानुमित्योरिष्टसाधनतायाश्चकं समरसं ततस्तयोरनुमित्सा ततः साध्यतद्याप्यवत्चानुमितिस्तच तदनन्तरमनुमिति- प्रसङ्ग: योग्यताविवक्षसे तु सुतरामेवेति तदिच्छाविषय- सिद्नुपहितत्व तद्विशेषसं पसाध्यभेदेन च पक्ताया भेदात् पृथक् पृथगेव कार्य्यकारणभावः तथाच यत्र सिद्धानन्तरं कदाप्यनुमितिर्न जाता तत्र सिद्दाभावमान्र
Page 132
अ्रनुमानदौधितिः । १२७
कारणं न तु तब्ेच्ा निवेशोऽपि गोरवात् प्रयोजनाभावाञ्च तैन यत्पक्षकयत्साध्यकानुमितौ कस्यापीच्का न जाता ततोति-
यन्तु त्पत्तिकानुमितिकभिन्ना या सिद्धि: सिषाधयिषाविरह- विशिष्टायास्तस्या बभावः पक्षता अथ ततीयन्तरव्यवधायक- द्वितीयक्षण एवाव्यवहितत्वपरखवसानाद्यवाविरलक्रमेण मि- द्धिमिषाधयिषानुमितयस्तत्र द्वितोयक्षणे पक्षतासम्यत्तये दि- तोयसिषाधयिषाविरही विशेषणमस्तु सिद्धेः प्राथमिकस्तु स्वन्तणस्य किमथमिति चेत् यत्र क्रमेण सिषाधयिषाप्रात्य चिकसिद्धिपरामर्शनुमितयस्तत्र ततीयक्षण पक्षतासम्प- ्यर्थमिति तन्न्न यचानुदित्ानाशकाले प्रात्यत्तिकी सिद्धिरथ च परामर्शानुमिती तत्र पक्षताविरहप्रसङ्गात् श्रथ प्रथम- कगामपेच्य द्वितीयस्ेव द्वितीयमपेच्ष्य लतोवस्याप्यव्यर्वह्ि तोत्तरत्व खध्व साधिकरणकालध्व सानधिकर मत्वे सति स्वाधिकरणकालध्व साधिकर रत्व वा ताट्टशव्यवह्ितीत्तरतव वाचं तथाच यच क्रमेण सिद्धिसिषाधयिषानुमितय स्त प्रथमेरा पच्ततावारणाय उत्तरच्णस्य विशेषएं प्रथम विशिष्टान्त द्वितीयन्तु सिद्ेलनव द्वितीयक्षण पन्ततासम्पत्तये यदि पुनरिच्छाजनिका सामग्री प्रतिबध्रा-
मात्र पन्ञतेति चेत्तादृभसिद्ोनां तत्तद्यतित्वनाभाव:
Page 133
अनुमानदौधिति:।
कारणं निरुक्तरूपविशिष्टत्वेन वा नादः अनन्तकार्य काररभावप्रसङ्गात् ताट्शसकलसिडौ अनुमित्साविरहविशे- षणदानस्य वैय्यर्थ्यात् तत्तत्मयसम्बन्धव्यकीनां तत्तत्समया-
सत्यपि परामर्शादी कस्याशचित्तिद्वेरनन्तरमनुमिति: कस्या- वविन्नेत्वव नियामकाभावात् न वा कारणतावच्छ दकाव चकिन्नसमाजाधौनकार्य्यात्वादादिकं काररतावच्क दककोटी निविशते तथा सति उत्पत्तिकालाव्किन्नत्वविशेषितन खक्षणाव्यर्वहितीत्तरक्षणोत्पत्तिक खवसमा नाधिक र स्या नुर्मिति of
त्यन्नसविषयत्वन स्वक्षणव्यवहितीत्तरक्षणानुत्पत्त्तिकखस-
नत्वादिना कारणलव स्यात् अव्यवहितोत्तरस् द्वितीय एव चस दूति नातिप्रसङ्ग: न चादिमेषु परामर्श- स्थितिक्षणे ऽनुमितिर्न स्यात् परामर्शंख्ातयात्वादिति वाच्यम् अनुमिबिसामग्रा विरोधिन्या विरहेण तदानौमुत्न्नादमु- व्यवसायादेरन्ततः संस्काराद्वा तत्सन्भवात् संस्कारजन्यतेन स्थतित्स् प्रागेव निरासात् स्याद्ा खसमानाधिकरणानु-
Page 134
अनुमानदौघितिः। १२८
वृननित्वविशिष्टत्वेन वा प्रतिबन्धकत्व तदव्यवहितपूर्वत्वञ्च तदुत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकध्व सप्रतियोगित्वम्। न चात्र प्रथमे यत्र सिदात्मकपरामर्शनन्तरं सिषाधयिषाया उत्पत्तिकाले तत्पुरुषी यस्य कस्यापि धर्म्मस न विनाशोऽनन्तर पुनरन- मितिः तन तदुत्पत्तिसमयपि सा स्थात् तत्प वकालौनानां सर्वेषां तादृभपूर्ववर्त्तितेनाविरोधित्वादिति वाच्म् अ्रनव- रतपरिस्पन्दमानार्परमितपवनादिपरमार चेतनसंयोगसन्ता- नान्त:पातिव्यतीनाम विरकमेवोपरमात् फलानुत्यादबले- नापि ताटृशकल्पनासन्भवात् कारणन्तरकल्पने गोरवाज्च अन्वयव्य भिचार सन्द हस्य च कारणतग्रहाविरोधित्वात् उपा- दौयन्तां वा तत्तदात्मस्षमयविशेषसम्बन्धा एव तादृशपूर्ववत्ति- भिन्ना: भवेद्दा तत्तत्य रुषोयानुमितिं प्रति तत्तदोयानु
दिना वा कारणत तथाचोपमानादेः प्रमाणन्तरत्व भज्वत सर्वच्नुमितिसामग्रीसन्भवात् विलीयेत च परामर्शत्वादिना कारणत्वं बाधकत्वादिना च प्रतिबन्धकतवम् अनयैव रोत्ा- कार्य्यान्तरव्वपि क्वन्नानां कारणनां प्रतिबन्धकानाज्जातथा- त्वमक्त प्तानाञ्च तथात्व प्रसत्यत अतएव न द्वितीयोयि प्र- कार: वैयर्थ्यांच् सिद्धः। सिषाधविषाविरहविशिष्टस्
मिति तु केचित्तत्न साधकमानं हि सिद्धिस्रूपयोग्य
Page 135
१३० अनुमानदोघिति: ।
तदुपहितं तत्सामग्री वा नाद्यः चत्तुरादिसत्त्वे विनान- मितोच्कामनुमित्यभावप्रसङ्गात् न द्वितौयः सिद्ध: पूर्व तदुपहिततवाभावेन प्रत्यक्षसामग्रौसत्त्वेऽप्यनमित्यापत्ते: अनु- मानातिरिक्रेत्यस् वैय्यर्थ्याच न ततीयः अनुमितिसामग्रा- भावत्न प्रत्यक्षकारणत्वम् अनुमित्साविरहविशिष्टप्रत्यक्ष-
प्रत्यक्षसामग्रोविरहात् पक्षतासत्त्े स्थाखुलारोपक्षणी तद- भावानुमित्यापत्त रित्यपि कच्चित्- वस्तुतस्तु स्तन्त्रान्वय- व्यतिरेकशलित्वान्नियमेन प्रथममुपस्थितत्वाल्लाघवाच्च प्रत्ये कमेव तथात्मन्यथा बाधादेरप्यत्न वान्तर्भावप्रसङ्गात् न चानुमित्साविरहस्य प्रत्येकं विशेषणत्व गौरवं शाब्द- सिट्धौ सत्यामशाब्दं ज्ञानं जायता मितोच्छायामनुमितरुत्- पादात् सिद्ावनुमितिविषयेच्क्राविरहस्य प्रत्यक्षसामग्रोस्त्वे च तादृशेच्छायामनुमित्यनुत्यादात् साधकमाने अनुमिति त्वादिप्रकारकेच्काविरहस्य पृथगैव विशेषणतायासत्वयापि
च तादृशेच्कयोरनुगमेडतौव गौरवम् अन्यतरत्वघटकयोरन्यो-
त्मनिष्ठश्च समवायेन सिद्धेरभावः भिन्नभिन्नेन च सम्बन्ध न तत्तद्साधारणकारणरूपायास्तवामग्रा: मणिविशिष्टस्य वह्चेरिवेतरेतरविभिष्टस्य मनोयोगादे: प्रतिबन्धकत्वायोगात्
Page 136
अनुमानदोधिति'। १३१ तथा च कथमनुगतरूपेए तयोरभाव: कारएम् एवं सिद्वः सिषाधयिषाविर हेए वैशिषामेककालावच्चेदेनैकातमव्ृत्तितवं प्रत्यक्षादिकारणचन्ुः संयोगादेस्न्यादृशमितिसामग्रोविशे- षाभावस्य हेतुत्व पि लांघवात् सिद्यभाव एव पत्षव्यबह्ार- निमित्तम् एतदेवाभिसन्वाय
क्षया बाधाभावस्य लघुत्वं ऽपि सिद्साधनसथलपक्षव्यवहार- विरहेण ताट्टभसिद्यभावस्यावश्यकत्व बाधाभावो न निवि- शूते गौरवात् विभिष्टसिद्धभावस्य चात्मनिष्ठस्येवानुमितिहेतु- त्वेडपि तस्य परम्परासम्बन्वादेव पर्वतादी पक्षव्यवहार द्ूति ध्येयम् एकस्य पुसोऽनुमित्सासत्त्वेऽपि अन्यस्य तद्विर- हिसः प्रत्यक्षादिसामग्रीसत्वेऽनुमित्यनुत्पादात् तत्पुरुषी- यानुमितिं प्रति तत्तत्युरुषौय्यानुमितसाविरहकालौन तत्त -
पेतव्य दूति वदन्ति। अरथ सिद्धा त्तरानुमिती सिषाधयिषा- हतुरस्तु नचैवं मख्ादिस्थलीयदाहं प्रत्युत्तेजकस्य हेतुत्वा- पत्तिः उत्तेजकानामननुगतत्वात् तावदभावविशिष्टमखाद्य- भावस्य चानुगतत्वादिति चैदिहापि दर्शितोऽननुगमः सिषा- धयिषायाः सिद्य त्तरानुमितित्वस्तानुगतानतिप्रसत दुर्वचं सिद्िस्थितिकालीनां खेतरसिद्धिकालीनां वानुमितिं प्रति हेतुत्वकल्पने च विनापि सिषाधयिषां सिद्धिनानकालेऽनु- मित्युत्पादोदुर्वार: एकस्य च पुसः सिद्दिस्त्व Sन्यस्य सिषा-
Page 137
१३२ अनुमानदोधिति:।
धविषाशून्यस्यानुमित्यनुत्पादप्रसङ्ग: तत्तत्पुरुषीयतादृश- नुमितिं प्रति सिषाधयिषाया हेतुत्व Sनन्तकार्य्यकारसभाव- प्रसङ्ग: अपि च सिद्ौ सत्यां विनापि सिषाधयिषां सामान्य- सामग्रोतोऽनुमितिसामान्योत्पत्तिप्रसङ्गात् न होटृशविशेष- सामग्रों विना सामान्यसामग्रा अनुमितिजनकत्व नास्ति न चान्चापि तद्िशेषसामग्रान्तरमसौति तत्कल्पने चाति- गौरवम् दूह जायमाना सा सिद्युत्तरैव सात् सा च न जायते कारणभावादिति चेत् समाजनिष्ठानुमितिसामा- न्यन्तु स्ादेव कार्य्योत्यादविरहस्व विना कारणभवमस- नवात् करणव्यापारत्व नावश्यककारणभावस्य परामशस्य कारणतावच्छदिका पक्षता न कारणमितितु भ्रमः प्रति- बन्धकान्तराभाववदन्वयव्यतिरेकशालित न हेतुत्ात् अ- न्यथा यथासभ्भवनिमित्तकारणस समवायिकारणत्वाद्यव- च्के दकत्वप्रसङ्गात् अथानुमितिसाधारणसिद्वः प्रतिबन्ध- कत्व तद्भावस्य मखाद्यभाववत् प्रतिबन्धकाभावत्वेन कार्य्यकालवत्त रेव हेतुत्वात् अनुमितिकाले च तदसभ्भवात् सा नोत्मद्य तेति चेज यस मस्ाद्यभावादेः कार्य्यसमकाल तयान्वयव्यतिरेकित्व तस्येव तथात्वेन हेतुत्व नतु सर्वस्थ गोरवात् अन्यथा समवायिकारणस्य कार्य्यमहभूतस्थैव हेतु- ववात् कारणमातस्य तथात्वप्रसकी प्राभाकरा एव विजये- रन्रिति। प्राभाकरास्तु विनाव्यनुमित्सां कवचित् परामर्शा- नुमितिप्रवाहस्याविरललग्रस्ानुभविकत्वात् कालभेदकल्प
Page 138
अनुमानदौधितिः । १२२
नायाच्च मानाभावात्मानाभावाच्च पक्षता नानुमिति- हेतुः परार्थानुमाने तु सिद्साधनमर्थान्तरविधया दूष- मित्याहुः। लक्षणोपोद्वातेन विशिष्टज्ञानस कारणत् व्यवस्थापयति पच्तेत्यादि। व्यामिस्रसति स्परणलमविवत्तितम् अव्याप- कत्वात् लाघवात्। प्रथमोपस्थितत्वलाघवात्। कल्पना- लाघवमाह परामशेति परामर्शहेतुत्ववादिनाप्यनुमित: पूर्व' तादृशज्ञानमवश्य मन्तव्य तथाचातिरित्तधमिण-
घोवसौति। ननु धूमत्वावच्छ देन व्याप्ेरालोकलेन च पक्ष- धर्म्मताया ग्रहेऽप्यनुमितिः स्यादित्यत आह एवमिति वद स्ावच्छ देन व्याप्तिज्ञानं तैनैव रुपेण पक्षधर्मताज्ञानं हेतु- रिति नातिप्रसङ्ग: ज्ञानद्यादिति द्वित्वमविवतितं लाघ- वात् अवच्छेदकलाघवात् आवश्यकत्वात् व्याप्यतावच्छ- दकप्रकारकव्याप्निज्ञानस्य हेतुत्वे व्याप्तिज्ञानहेतुताया आव- श्यकत्वात्। क्वचिदुपजीव्यव्वादिति पाठः उपजीव्यतज्न व्याप्ति ज्ञानं विना यडरभभावच्छ देन व्याप्निज्ञानं तत्प्रकारकपचधर्सा ताज्ञानस्यासम्भवात् एवञ् सिड्े व्याप्तिज्ञान हेतावतिप्रसङ्ग- भङ्गाय पक्षधर्म्मताविषयत्वमबच्छ दकं कल्याते लाघवात् नतु -कारणन्तरं गौरवादिति भावः। सिदस्य व्याप्तिज्वानख न पक्ष- धर्ममताविषयत्वमित्याभयेनाह तस्ेति। यद्दा व्याप्यत्वज्ञान- १२
Page 139
१३४ अनुमानदौधितिः ।
मिति व्यायलप्रकारकं पक्षधर्ममताज्ञानमित्यर्थः। ननु वि
हेतुत्वं युक्त तदिदमुत्तमावश्यकत्वादित्यत आह उपजीव्य- व्वादिति विभिष्टज्ञानान्यथानुपपत्या तत्कल्पने विशिष्टज्ञान- स्योपजीव्यत्वादित्यर्थः। ससम्बेदनसिद्मेव ज्ञानद्वयं आराव उयकत्वञ्च तस्योभयवादिसिद्वमित्याशयेनाह तक्षेति। अ्र- सिद्धि परिजिहीर्षुरानङ्गते अरथेति अ्रयं पत्तवृत्तिः हेतु- रिति लाघवादिति शेषः । अनुमितिसामग्रता इति स्पति- इेतुतावादिनां नव्यानां नये दूषणमिद नतु संस्कारकारण तावादिनां प्राचामिति। अ्रधेत्यादि अ्रत्र यत् प्रथमं पक्षा- य्रहे महोतधुमे सतव्याप्तिवेभिन्भानमनन्तरञ् गहोते पन्षे तादृशविशिष्टधोस्तचेत्वपि दरष्व्यम्। प्रथमत दूति विभिष्टज्ञानात् पूर्वमनुमितिसामग्रौविरहप्रदर्शनाय। एवस सिड्गे पूर्ववर्ततिनि विशिट्टज्ञाने तस्यैव त्त्वेन हेतुत्व गुरु- धन्द्दयावच्क देनान्यथासिद्धत्वकल्पनामपेक्य लघ्वेकरूपा- वच्केदेन नियमानन्यथा सिद्धिकल्पनाया एव न्याय्यत्वात् गट ह्यमाणव्या्यवच्छ दकताकधम प्रकारकपच्ध मता ज्ञानतेन
कूपेस कारसत् चातिगोरवात् विनिगमनाविरहाच्च तवापि च नियतपूर्ववत्तित्व कन्पामित्याह यत्र चेति। तैन विनेति तथा च व्यभिचारात्कारणत्व बाधितमितिभावः। खतो व्यभिचारं निरस्यति अस्त्रदुक्रेति। अनवस्थानादिति। न च
Page 140
अ्रनुमानदौघितिः । १३५
धूमान्तरसन्निनिकर्षे तद्यकिव्ृत्तिघमत्व वन्िव्याप्तिव्याप्यमिति लिङ्गविशेय्यक परामर्शाद्याप्यनुमितिसभभवः धूममातासन्ति- कर्षेडपि तत्र वश्नुमानात् तद्यकतिष्टत्तित्ववूमत्वत्ववैशिषिाय्रा हकविर हाच असाधारणमिति शरीरादिव्यदास: आलोकादि- वारणय प्रमाणान्तरासहकारोति वाच्य तदपि प्रमाणा- न्तरं भवत्येव प्रत्यक्षादिप्रमाकरगलन चविभागान्न तद्या- घात इत्यपि कचवित्। यवा त्रसाधारणमसमवह्हिन तथा च वज्नातीयप्रमायां मनोऽन्यकरणेनासमवहितं सत यदहि- विषयकप्रमोत्पादकें यञ्जातीयप्रमासामग्रीविरहे वा यत्प्र- मोत्पादकं तत्तद्विजातीयप्रमाहेतुरित्येव व्याप्तिः तनः सि- द्वायां विलक्षणप्रमायां विलक्षणे च तत्करसे कल्पनीये आव- श्यकत्वादाधकाभावाच्च तसैव तथातं पर्य्वसतीति। सश्य- खन्नौ च न विभिष्टानुभवरूपी येनोपनयादिवशद्वहविषया- नुभवजनने क्वप्रशक्तिकेन मनसा दोषवशाद प्रभेव तदभावा- दिवशात् प्रमापि जनयितव्येत्यापङ्मत किन्तु ध्म्भिज्ञान- कोटिसरसदिरूपी धर्मिमिज्ञानं पुनरनुभवरूपं यथासभभव- मचादे: समरणज्ज सस्कारादित्याशयेनाह संशयेति। व्या- प्यत्वानुमानादिति धूमत्वादौ वङ्ादिव्याप्तिव्याप्यत्व जा- नतो धूमत्वत्वादिना तद्दत्त्वनिच्चयदशायामन्यदात्वमंसर्गा- ग्रहाद्वेति। अतोन्द्रियादी लिङ्गे व्याय्यत्वप्रकारकज्ञान- स्यासन्भविप्यनुमिते: सर्वानुभवसिद्तया तस्य कारणते बाधित परिशेषाङ्गुरोरपि व्याप्यतावच्क दकप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्े
Page 141
१३६ अनुमानदोधिति:।
सिद्ध शाब्दव्यापवत्ताबोधस्थलेऽपि तत्कल्पाते कारणं विना कार्य्योत्पत्तेरसम्भवात् तेन च विना तलानमितेरसिद्त्वान्न त- स्यापि हेतुताबाध: तवातौन्ट्रियलिङ्गादी सर्वानुभवसिद्ाया अथ्यनमितेः सर्वथेवापलापः ममतु क्कचित्कालविलम्वादिमाच- कल्पनमित्याशयवानाह अतएवेति तुल्यमित्यभ्य पगमवादः यत्र यद्वच्किन्न यथाहि तदभावेन तदभावव्याप्यतया ग्टहोतेन वा विशिष्टेन तत्सशयः तथा वदवच्छदेन तद्- व्यावर्त्तकधर्म्मदर्शनं तद्विशिष्टपि अनुभवबलाद्यावत्त कस तद्भावी यदवच्छे देन वा तदभावोडवगतो यो वा तदभाव- व्याप्यत्वेन ग्टहोत: यथा स्थाखुत्वाभावस्य पुरुषत्वावच्छ देन ग्रहे पुरुषत्वस्य स्थाखत्वाभाव व्याप्यलेन गहीतस्य करा- देर्वा दूदन्तावच्क देन ग्रहे पुरुषोऽयं स्थाखन वेति न संशयः तदभावादिवच्च तद्ददन्योऽन्याभावादिस्तादाल्येन संशये च तदन्योऽन्याभावादिर्रप द्रष्टव्य: एवं न तङ्गमोऽपि विशेष- दर्शनस्य विपरीतज्ञानमातविरोधित्वादित्यय व्यक्तीभवि- य्यति। नन्वित्यादि ददं नीलतवेन प्रतोयमानं भावोऽभावी
त्वेन तत्त्वास्भवात् भावत्वाभावत्व त्यादिक केवलान्वय्यनु- मानमतिरिताज्चाभावमभ्युपैत्य केवलान्वयिन: साध्यस्य धर्ममात्रमेव व्याप्यमिति तु दष्व्यम्। एवमिति लिङ्गं व्याप्यत्व साध्य लिङ्गतावच्केदकंवा वळ्हौ। यद्यतिरेकेति यत्स शयव्यतिरेकनिच्चयावित्यत्र व्याख्याततत्त्वमेतत् यद्दा
Page 142
अनुमानदोधितिः । १३०
तद्यतिरेकनिञ्चये कार्यानुत्पत्तौ तद्यतिरेकनिच्चयाभाव कारणतामपेक््य तन्निव्चयस्ैव कारणत्व युक्नं लाघवादि- न्यभिप्रायकमिदम् अतएव क्वप्तनियतपूर्वभावतया भेद- ग्रहाभाव एवानुमिति हतुरित्यभिप्रत्यास्तु वेत्यादि वत्यति। सामान्यतो विशेषदर्शनात् सामान्यती भमी न स्थात् विशेषतस्तु स्यादेवेत्यभिप्रायिकामाशङ्गां निरस्ति न चेति आस्तु वेत्य्युपगमवादः। नचेत्यादि अ्रभेदज्ञानस्याहेतुत्व जेदग्रहा न प्रतिबन्धको भवितुमहंतीत्यर्थः। अररभेदेति तथा- चातथाभृतस्यापि प्रतिवन्धकत्वमनायत्या वत्तव्यमिति भावः। अतथाभृतत्वस्य सन्दिग्धत्वे व्यभिचारमाह त्वयापीति विश- वणन्तरदाने चाप्रयोजकत्वमिति भाव: । गोत्वे गोपद- शक्यतावच्छ दकत्वमविशेषितं विशेषितं वा तदस्तीत्यती मधुरत्वेति मधुरतव्याप्यी धर्मो जातिरखएडोपाधिरवेतिफलती न विशेष: । गौरितिज्ञाने गोत्वप्रकारकत्व विशेषमाभ- दाह अन्यथेति। व्यक्तेः प्रकारत्वेऽपि लिङ्गतावच्छेदकत्वा- मन्भवादाह गवेतरेति गोत्वत्वस्याताप्रवेशान्नात्माश्रयः अ्रत्र च यथा साध्यं गवेतरासमवेतत्वादिकमेवोपादेयं कालादो व्यभिचारवारणय समवायेन सम्बन्धेन हेतुत्वस्यावश्यवाच्- त्वेनाभावादिसाधारख डप्यदोषात् व्यतिरेकेऽपि रूपान्तरेण सम्बन्धान्तरेख च गोत्ाभावस्यापि व्यभिचारितया गवेतरा- समवेतस्य तत्त्वेन समवायसम्बन्ध नाभावस्येव गमकत्वात्। लिङ्गं लिङ्गतावच्कदकं तथाच न व्यभिचार: न तघा
Page 143
अ्रनुमानदौिति: ।
न तेन व्यभिचारवारणम्। नहोति धमान्यान्यलवमिति दृष्ठान्तार्थ न चैकधर्मस्यावच्छे दकत्वापेचया धर्मद्यस्य तत्त्त एव गौरवमिति वाच्यं तादूशकधमंघटकानेकभेदादिघटक तथा धर्मद्दयस्यैव प्रथमोपस्थितल न चावच्के दकत्ीचित्यात् अन्यथा वन्यादोनामपि व्याप्यतया तावदन्वतमत्त्वस्य वाव- चके दकत्व स्ात्। अन्वयेति विशेषदर्शनं हि विपरीतज्ञान- विरोधितया प्रत्यक्ष उपयु्यते तत्त्वचान्यतरत्वदर्शनस्यापि व्यावत्त कधर्मदर्शनत्वेनाक्षतम् अच च तदन्यान्यत्वस्याति- रिक्त्वे धूमत्वत्वादेस्तदवत्तित्वात् धूमत्वादिरूपत्वेपि धूमत्वत्वादेरप्रवेभाल्निङ्गत्वपि न वैयर्थ्यमित्यपि द्रष्टव्यम् एव- ज्ञान्यतरत्वस व्याप्यनवच्के दकत्वे स्थिते तदवच्छदेन तद्- ग्रह्ोपगमे तवाप्यन्यथाख्याति खोकारप्रसङ्ग:। शस्तु वा गुरुरपि धर्मावच्छ दकस्थापि शुद्ध याप्तिप्रकारकज्ञानस्थले व्यभिचारान्न तस हेतुत्वमित्याह किक्चेति। वक्कीत्यादि व्याप्तर्ययाघनवच्छ दकत्वादिति भावः। मानामावादिति व- स्तुतो विशेषयाध्यवच्छिन्ना महाव्याप्रिरतिरियताम् किं तेन न हि वस्तुत व्याश्यवच्छे दकप्रकारकं पक्षधर्भताज्ञानं हेतु- रतिप्रसङ्गात् परन्तु यद्वच्कदेन व्यप्तिग्टंद्यते तत्प्रकार- कम्। न च तदानीं व्याख्वच्छेदेन व्याप्तिस्टह्यते न च तदग्रहेऽनुमितिरपलपनीया मानाभावात् कल्याताविशेषे लघुरूपार्वच्किन्नस्येव नियतपूर्ववत्तिताया: कल्पयितु युक्त- त्वात् एतेन व्याप्निग्रहविषयधर्मिमावव्टत्तिधर्मप्रकारक पक्ष-
Page 144
अनुमनदोघितिः।
धमताज्ञानं हेतुरित्यपास' सामान्यलक्षणानङ्गोकारे धूम- त्वादेरपि तथात्वायोगात् वड्िव्यायं सर्व प्रमेयं धूमवान् पर्वत इति ज्ञानादप्यनुमितिप्रसङ्गाच्च वयाप्तिसमानाधिकरण- तवेन ताटशधर्ममानोत्तो च सा धूमव्यक्िर्वन्निव्याप्यति ज्ञान- सहितादुकज्जानात्तत्पसङ्गी ्वाङ्गव्याप्यवानिति शाब्दज्ञाना- संग्रह: अतएव व्याप्यत्वभानांशे प्रकारतया वस्तादृशी धर्मो- भासते तत्प्रकारक पक्षधमताज्ञान हेतु: वन्िव्याप्वानि त्यन् च व्िथाप्यत्वमेव तथा धूमवानित्यादी च धूमत्वादिक धूमसमानाधिकरणैत्यादिव्याप्निज्ञाने तस्यापि प्रकारकत्वा- दिति परास्तम्। धमसमानाधिकररावड्रिव्यायं सर्व प्रमेय ध्रमवानयं प्रमेयत्वव्याप्य सर्वमभिधेयं समानाधिकरण- वांच्चायमित्यादि ज्ञानादप्यनुमित्यापत्तिः। न च धूमलादे- रतिरित्तव्टत्तित्वग्रहे सएव प्रतिबन्धकस्तदग्रहेत्नुमितावि- अपत्तिरिति वांचम् एवम्बिधेष्टापत्त्येव सर्वत्र प्रतोकारे विशे- वणानुसरसवैयर्थ्यात् व्यभिचाराग्रहप त्धर्मताज्ञानवीरेव हेतुत्वस्य सुवचत्वात् किञ्न पुरुषान्तरस्य तस्यैव वा काला- न्तरे वर्त्तमानं व्याप्तिग्रहमादायातिप्रसङ्गस्य भङ्गाय खस- मानकालोनखसमानाधिकरणत्याप्रिग्रहविष यधमिमाववत्ति धमप्रकारकं पत्तधर्मताज्ञानं वाचं तथा च खतखा- मनुगत वात्का रएतावच्क्ेद कस्य तत्तद्यत्रिमात्र पर्य्यवसावित्व मिथो व्यभिचारः तत्तत्पन्तधर्मताज्ञानलेनैव हेतुत्व सभा व्ेऽधिकवैयर्थ्यच एतेन ग्टह्यमापळाशवच्क दकताकेत्या-
Page 145
१४० अनुमानदोधितिः ।
झुपदर्शितप्रकारद्वयमपि प्रत्युक्त वेदितव्य एवं यद्दमाँव- च देन व्याप्तिज्ञानं तडर्मप्रकारकं पक्षधमताज्ञानं हेतुरि- त्यपि परास्तम्। तङ्मविश्रान्तमूर्त्तिकत्वेनाप्यननुगतत्वाच्च यत्रेच्का तत्साधनताज्ञानसेच्ाहेतुत्वेऽि समानमिति चेत् सत्यं प्रतिवत्यते हि तत्र लघुगुरुरूपाम्यां युगपदुप- स्थितौ लघुरूपावच्छेदेनैवकारणत कल्पाते लाघवात्
अपि चेति। ननु खसमानाधिकरणाभावे दूत्यादिव्याप्ी स्वपदार्थस्येकस्वाभावेन धूमादिकमेव विशिव्य उपादेयं
नुमितिप्रसङ्गन ताटृश्वन्किसमानाधिकररधमत्व व्याप्ति स्त्प्रकारकमेव च पक्षधर्म्मताज्ञानमननुगतमपि हेतुरिति वत्तव्य® तथा च यदमेविशिष्टसमानाधिकरणाभावप्रतियो- गितानवच्छेदकत्वं साध्यतावच्केदके ग्टद्यते तत्प्रकारक- पक्षधर्मताज्ञानतेनैव हेतुत्वम् अयं वन्हिव्याप्यवान् धूमो वड्निव्याप्योडयं धूमवान् वन्हिधू मव्यापकोऽयं धूमवानित्यादि- सकलवित्तिव्यापकत्वात् न त्पदरशिंतव्याप्तिप्रकारकज्ञानतवे- नाव्यापकल्वात् किञ्ञान्यथास्यातिवादिभिधू मादिसमानाधि- करणात्यन्ताभावाप्रतियोगिगगनसमानाधिकर रघूमादिमा-
प्रकारकत्वासन्भवात् साध्ये साधनव्यापकतवग्राहकमधिकर-
Page 146
अनुमानदौधितिः । १४२
सादी च साध्यीयत्ाद्यवगाहि पन्े च तादृशसाधनवत्वाव- गाहि यज्ज्ञानं तत्त्वन कारसत्ंवाच्य तथा च लाघवा- त्तादृशव्यापकत्वपक्षवर्मत्वावगाहितवोरेव कारणवच्केदक- त्वमवृत्तिहेत्वनुरोधेन व्यापकत्वस्यापि खएडशोनिरुक्तिस्तेषां परमतिरिचयते यथा च सामानाधिकररज्ञानस् हेत्त्वैऽपि न क्षतिस्तथा वच्यते दूति चेन्न ग्टहमारव्याप्यतावच्छ द-
ज्ञानविरोधिज्ञानविषयत्वेनैव व्याप्तीनामनुगमात्। नन्वन्न कारण कार्य्यमेव प्रमाणं तञ्व कार्य्यकाररभावग्रहे सति स्यात् सएव तुन सभभवति गौरवज्ञानेन प्रतिबध्धादित्यत शह कारणताग्रहेति कारणतानिर्सयं विना तत्फलस्य धरमर्यन्तरनिर्सय स्याभावेन तद्टितगौरवस्थानिर्सयादित्वर्यः सभ्भाव्यते तावदिदं धर्म्यन्तरकल्पनं विना कारणत्वस्यैवा- शक्य निर्वाहत्वादिति चेत् सभ्भाव्यतां न तु तत्प्रतिबन्धकं सामान्यतः कार्य्यकारणभावग्रहस्य प्रायशोविलयप्रसङ्गात् तत्र तवकप्नियतपूर्ववर्त्तितावच्क दकरूपान्तरविरहेण- गत्या गीरवमप्यास्थोयते दति चेदिहापि तद्विरहस्ास- कदावेदितव्वादिति कृतं पल्लवितेनेति। व्यभिचारनिसयेन कारसत्वग्रहासम्भवं निरस्यति न चेति। अनुमानयोरिति अानुमितैकसाध्यविभिष्टे साध्यान्तरानुमित्या सहचारग्रहोप- गमडपि नियमांशग्रहासन्भवादिति भावः। नियतव्यापा
Page 147
१४२ अनुमानदोधिति: ।
दविशिष्टज्ञानोत्वत्तावपि नियतलवेन न तस्य व्यापारत्वं यं जनवित्वैव यस्थ यज्जनकत्वं तस्यैव तत्र तद्यापारत्वादि- त्यथः। वस्तुतस्तु तदुपनयव्यतयादेस्तत्प्रमाय्यत्ति प्रति का- रसत्वैउयि न क्षतिः प्रमावैजात्वस्यैवात्र प्रमाणान्तरनिमित्त त्वात् न चातापि प्रमावैजात्यमनुपलभ्भबाधितत्वात् माना- भावाच् उपनयस्य च विशिष्टज्ञाने विशेषणज्ञानलेन प्रत्यन्े च सन्निकर्षविधयोपयोगितया जात्यव्यवस्यायकत्वात् अतएव
योग्यादिविषयत्वमन्यथा जातिसङ्गरप्रसङ्गात् ज्ञानद्वय- कल्पने च स्थर्य्यमात्रमुन्क्िद्येतव्यवस्थापितज्ञ विशिष्टज्ञानस्य व्यवहारहेतुत्वम्। न च प्रमाणन्तरासहक्ततोपनवजन्यता- वच्छे दकतया वैजात्यसिद्धि: इतरासहक्कतत्वेनाजनकत्वात् असिद्धेश्व उपनयात्मकसन्निकर्षवशेन मनसा प्रत्यक्षजनन- स्येवोपगमात्। परथगिति न चैवं धारावाहिकोच्केद: दूतर- मात्राविशेषएत्वेनोपस्थितेरेव तन्त्रत्वात् कोटिस्रणस्य सं- शयेन तस्य च व्याप्तिस्रणादिना नाशात् विशेषदर्शनकाले च संगयायोगादाह न चेति। गौरवादिति न चैवमभाव- विशेषणत्वेनोपस्थितस्यापि भावस्य ग्रहापत्तिरभावग्राहक- सामगरा बलवत्या: प्रतिबन्धात् अभावाविशेषणत्वेनोपस्थि- तिस्तन्त्रमित्यपि कश्वित् वस्तुतः खतन्त्रविशेषणज्जानस्य वि शिष्टधोहेतुत्व Sनुमित्यर्थमेव त्वयापि तत्खोकरणीयं न हि
Page 148
अनुमानदोधितिः । १४३
विशिष्टप्रत्यक्षं प्रत्येव तथात्व मानाभावात्। तर्हीत्यादि वस्तुतो यत्र क्वचिदपि ग्ह्ोतस्य धर्मिषि साधारएधर्मदर्श- नात् सतस्य संशयादिसाधारणी विशिष्टधी रियांस्तु विशेषो यत्कोटिद्वयसहचरितवर्मादशनात् कोटिद्यस्रण संभयोऽ- न्यथा ल्वेककोटिनिक्चय दति एतेन धूमत्वादिना पक्षधर्मे व्याप्तिमनुमाय वन्राद्यनुमितिरिति परास्तम् धूमत्वाद्यनुप- स्थित्या धूमत्वादवक्किव्याप्तिव्याम्यताग्रहे वञ्हननुमिति- प्रसङ्गाच्च एतन यडमावच्क देन यद्दत्त्व ग्होतमुपनयवशात् तड्गर्मविशिष्ट एव तङ्भासर्ते धूमवत्त्वावच्छेदेन च वन्िमत्त्तव- ग्रहाड्क मवानव वड्विमानिति बुद्धि: स्थात् न तु पर्वती वद्ञिमानित्यपि परास्तं मानाभावात् चन्दनत्वाद्यवच्छेदेन गहौतस्य सौरभादे: पुरोवरततिनि चन्दनत्वादिदशनादिदं सुरभि इरत्यादिबुड्ो व्यभिचाराज्च यदि चावच्छ दकधर्म- वैशिष्टामपि तन भासत इति नियमोप तत्र प्रामाषिक- स्तदा धूमवानयं पर्वतो वह्िमानित्येव धौरसु न हि लिङ्गो- पधानभाने बाधकमन्यताधकविरहात्। हेतुसाथेति सम्ब- न्धिद्यनिरुप्यपदार्थप्रत्यक्षं प्रति सम्बन्धिद्दयप्रत्यक्षस हेतु- ताया: संयोगादिसले त्वयेव क्व प्त्वात् तदनादरेऽपि सा- ष्यघटितमूर्त्तिकव्याप्तिप्रत्यक्षस्य साध्यप्रत्यक्षसामग्रीं विना- सभ्नवादिति भावः । विशेषणत्यादि विशेषणविशेय्यसम्बन्ध- ऋ्तदंशे प्रमात्वे लौकिकत्व वा विशेषदर्शनज्ज विपरीतज्ञान- प्रतिबन्धकतया क्वचित् क्चित्सहचरितधममंद्शनलेन विशेषण
Page 149
१४४ अनुमानदोघिति: ।
स्पारकतया विशेषणस्य च ज्ञानसत्त्व ऽप्यतिरित्तसन्निकर्ष- स्तदंशे लौकिकतायामुपयुज्यते। एकैव होति वस्तुतो व्या- प्िभेदेपि न क्षतिः सामान्यती व्याप्नित्वेन गहौतानां सकलव्याप्ीनां तथैव सरणसभ्भवात् वक्रेरसन्निकर्षादिति। ननूपनयात्मकसन्निकर्षेरोव नयनेन निरुप्यतां हुताशनो न हि वहिरिन्द्रियेण द्रव्यसाधेयतया तद्दत्त्वस्य वा ग्रहे तत्सं- योगो हेतु: दरडी पुरुषो नास्तीत्यादी व्यभिचारात् कथमन्यथा पक्षधर्मे वन्िमत्त्वगर्भिता व्याप्तिरेव ग्टह्यते न चाधेयतया मुख्यविशेय्ये सात्तात् द्रव्यग्रहे तत्तयोगो हेतु: अभेदारोपे च नाधेयतया रजतादिकं प्रकारो टण्डाद्यात्मकतत्तावगाहि प्रत्यभिज्ञायाञ्ज तत्तावदभेदो भासत इति न दण्डादेः साच्ा त्प्रकारतेति वाच्य मानाभावात् धूमवान् वन्िहिमानिति सामान्यलक्षणया ग्रहे व्यभिचारात् तत्तासंसर्गस्यापि प्रत्य- भिज्ञायां भानसम्भवात् प्रक्वतप वनिडिमदभेद्ग्रहणौव क्वतार्थ- त्वाच् एतेन तत्ताकारानुपनीततादृशद्रव्यग्रहे स हेतुरिति निरसं चैत्रपद्वाच्योऽयमित्यादिवत् दणडायमासीद्वयं दरडी- त्यादिग्रहस्यानुभविकत्वात् तत्तात्वखातिरितास्याभावात् त- च््ब्दप्रयोगजननाभावस्य च निमित्तान्तरविरहप्रयुत्तस् जन्य- तानवच्छेदकत्वात् तज्जननयोग्यतायाः प्रक्वतेऽपोष्टलवात् अतएव तदिन्ट्रियग्राह्यविद्यमानद्रव्यस् तेन ग्रहे तत्स योगो हेतुरिति परासम् नयनादिनारजतादेरभावग्रह्ाभेदारो पादौ व्यभिचाराच् अथैवं व्यवहितदण्डे मुंसि न कथं
Page 150
अनुमानदोधितिः । १४५
नायनोदणडोति निश्चय इति चेत् कचित्तत्हचरितधमा- दर्शनात् तदस्परणत् क्वचिच्च साधारणधर्मदर्शनादिना संभयस्थेव जननात् सति च विशेषदर्शनादाविष्टतात् युत्ाञ्जतत् कथमन्यथा दरडी न वेत्यादिक: संशयः न हि नासी तदिशिष्टबुद्धि: न तन्नियय इति चेत् किं तेन उत्त ि संभयत्वं निश्वयत्वञ्ज न जन्यतावच्छेदकमिति अ्रसतु वा तथा तथापि विशेषस्यादर्शनात् संभयस्थेव तहशनान्निय्चय- स्वापि सन्नवात् मा भूद्ा नायनादिरयं डताशनादिनिरसंयो मानसस्तु स्यात् तत्र ताटृशनियमस्यात्यन्तं बाधितत्वादिति। उच्चते। अस्ति द्वानविशेषो यत्र कारणमन्ववव्यतिरेकाभ्यां व्याप्यपरामर्शः मानसप्रत्यक्षविशेषोऽसाविति चेतृ कुतोऽस प्रत्यक्षत्मनुभव- त्वादिति चेत् किमेवमनुभवत्मन्यत्प्रत्यच्तत्वात् सत्यन्य- ज्ञानत्वमिति चेन्न अप्रयोजकत्वात् अनुमिती साक्षात्कारि-
तथनि चेदाव्मानुमिती तस्यापि सभ्भवात् वड्निमनुमिनोमि
गत्या तु सौरभं न पश्यामीत्यादावन्यथात्वकल्पनं सामान्य-
प्रत्यक्षत्वसभ्भावनापि सन्निकर्षासन्भवात् एतेन शाब्दादिकं व्याख्यातं व्यपस्थापयिय्यते तावदप्रसिद्धाभावसाध्यकानु- मितिर्न च साक्षात्कारिसे तत्नोपनयस्यासन्भवात् एवञ्च १३
Page 151
१४ ई अ्रनुमानदौधिति: ।
प्रसिद्धसाध्यकानुमितेरपि न साक्षात्वं जातिसङ्करप्रसङ्गादि- व्वपि केचित् तत्न भेदत्वादिनोपस्थिते जलादिप्रतियोगित्- ग्रह दूत्यपरे। मानाभावादिति तननिष्ठावच्छेदकान्तरग्रह- अन्तरेणासन्भवाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम्। उपसंहरति तस्मादिति वाशब्दोऽनास्थायाम् उभयथापि प्रक्वताक्षतेः वस्तुती व्याप्यप- सरयावे शि्यावगाहिज्ानलेन हेतुत्वं विनिगमनाविरहेणन्य तरविशेष एविशेष्यभावस्यातन्त्रल्वात्। लाघवादिति पथाव्या- व्यव्टत्तेर्वयापकत्वसम्पत्तयभावस्य प्रतियोग्यसामानाधिकरए वाचं तज्ज खप्रतियोग्यनधिकररवप्तित्वम् एवज्चावृत्तिगगना- देधममातव्यापकत्व स्यात् ताद्ृशचटताद्यभावाप्रनियोगि- वात् तदधिकरणप्रसिद्ा च तदभावस्य सप्रतियोग्यनधि- करसष्टत्तिलवासभभवात् तथा व तद्यावृत्तये व्यापके हेतु- ममानाधिकरण वाच् नचैव हेतीर्व्यापकसामानाधिकरखा- पेक्या लाघवमिति चेदस्तु तवदेवमापाततस्थापि व्ृत्ति- मसमात्रमुपादेयम्। तचवं हेतो: साध्सामानाघिकररस्य संकवे व्यतिरेकनिञ्चये वा अनुमित्यापत्तिरिति वाच्य संशये दूष्टलात् व्यतिरेकनियये व पक्तधरभलायहे परामर्शविर- वात् तङ्गहे च साध्यासमानाधिकररधर्मान्तरग्रहस्ेव त- स्ापि विरोधितवात् अन्ययाल्विष्टतवात् पर्वता वन्िव्याप्य- धुमजान् पाषाएमयः पाषाएमयादृत्तिवव वक्रिरिति न्नन च तुत्ययोगक्षेमं पर्वतदत्तिधूमव्यापको वड्विर्धूमवदव्वत्ति स्वे त्ति चानम्। न च साध्या प्रतियोगिकसवसमानाधिकरणयावदृत्य
Page 152
अनुमानदौषिति: । १४०
मात्यन्ताभावत्वकत्वं वा व्याप्तिः साथप्रतियोगित्वच्च केवलान्व-
वा प्रसिद्धमिति वाच गौरवात् व्यापकत्वाद्यनन्तर्भविन यावत्त्वस्य दुवचत्वात् प्रमाणभावेन स्वरूपसम्वन्धविशेषरपत्वा-
पकतायाज्ज प्रतियोगित्वादेः सामान्याभावखयोक्तलात् सम्व- न्ादिनिष्ठसाध्यप्रतियोगित्वव्यकेरभावस्य व्यभिचारिसाधन- समानाधिकर एयावदत्यप्ताभावहत्तितया तवयापि तस्यावश्यं वाच्यलात् साधनसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानव- चे दकधर्मवत्त्व रूप व्याप कत्वज्ञानमपेच्य साध्यवदन्यावत्तित्व- ज्ञानस्व लघुत्वात्। तङ्टेतुतावादिनं निरस्यति अतएवेत्या- दिना वौशासमभिव्याहारादिवशादुद्देश्य धम्मवहत्तेरत्यन्ता- भावस्यान्योऽन्याभावस्य वा प्रतियोगित्वाभावो विधेयधर्ममे तद्ति वा भासते नतु विधेयधसतद्वतीरत्यन्तान्योऽन्याभा- वानधिकरपत्वमुददश्य धम्मवति य्चदभिधैयं तत्पुमेयमित्या- दावसन्भवादिति भावः । साध्येति अरयोगोSभावप्रतियोगित्व' तथाच साध्ये साधनवत्निष्ठाभावप्रतियोगित्वव्यवच्छे देने- त्यर्थः । स्यादिति न स्वाञ्च केवलान्वय्यनुमानमित्यपि द्रष्ट- व्यम्। न पन्षेति एतच्च विरोधस्यातिस्टत्वमभिसन्वाय
वदन्ति। मानसएवेति प्रायिकत्वाभिप्रायेण तेन कचिच्छ-
Page 153
१४८ अ्रनुमानदौघिति: ।
ब्दादिना क्वचिच्च साध्येन्ट्रियसन्निकर्षात् परामशऽपि न क्षतिः पक्तसाध्यसम्बन्वस्याग्रहात् ग्रहेऽप्यनुमित्साया अनु- मितिसन्भवात्। व्यभिचारादिति न च यत्र वदुभयवेशि- शावगाहि ज्ञानं कारणं तत्न तदेकतरोपसज्जमस्यान्वतरख जन्यज्ञाने प्राधान्येन न भानमति वाच्य मानाभावात् पच चेदमखरसवोज पत्तवमासमानाधिकरणभावप्रतियो गित्वतेनाभावज्ञानं योगित्वप्रतियोगिताकाभावावगाहि चातिप्रसत्त पक्षधरम- धमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितवत्वेन च तज्ज्ञानं न व्यापकं वेन रूपे पक्षधर्मताग्रहसद्रववच्कन्नव्यापकता- ज्ञानञ्न मौमांसकमतनिरासेनैव निरस्तमिति खर्गकामी
परिचायकत्व परिचेयव्यावर्त्तकतव' तच्ञ नोपलक्षरतये- व्याह परिचेय दूति। विशेषएतया तत्त्व पुनराह तथा- चेति। अवच्क्रेदकतामात्र य चान्यथासिद्वावाह अन्यर्थति। अपिचेत्यादि या यद्विशेषणसमानकालीन्ववेन तादृशे बुद्धि: सा ज्ञायमानतद्विशेषएजन्दति। सामान्यव्याप्ी पक्षध्म-
शनाय च धूमवानित्यादिज्ञायमानेति च तज्ज्ञानस्वापि जनकत्वलाभाय साध्यविशिष्टानुमितेः साध्याजन्यत्वाद्विशे- षससमानकालतयेति धूमकालोनवन्हिमान् धूमध्वंसादित्य- नुमिते1: मजधून्यत्वात् विशष्ोति विशय्य विशेषणभावापन्र
Page 154
अनुमानदोघितिः । १४६
वक्मानकालौनतेन धर्मान्तरवैशिष्ावगाहौत्यर्थः तदानीं धूमवान् पर्वता धूमकालीनव्िमान् धूमध्ंसवत्त्चादित्यादी च विशेषणे विशेषणतापन्नस्यैव धूमस्य समानकालत वह्हो भासत नतु विशेष्य तथालापन्नस्य अनुभवसिद्धोह्ययं विशि- ष्टवेशिथवुद्दोनां विशेषणताविशेष: विशेषसं धर्म्मितावच्क- दक विशेय्यञ्ज विधयम् तथाच विधेयतावच्छेदकारवाच्छन्द्र यडनविशिष्ठे तत्समानकालीनलवेनावगाहते या अ्ाउ्दी बुड्ि: सा तद्स्जन्येति पर्य्वसितोऽर्थः धूमकालौनवा्कि
न धूमकालीनतन भासते परन्तु वडितावच्छिन्न धूमवानय
धूमवच्विशिष्ट धूमकालीनवक्निमत्त्व भासते किन्तु तादृश- विशिष्टपक्ततावच्छेदकवत र्वा्िमत्त्व' समन्धमरय्यादया यन्- मानकालीनत्मवगाहत द्वत्यपि वदन्ति। अ्रथवा विध्वि- छत्व' व्यावत्तत्व तज्व तत्मानकालोनवग्रहाजन्यत्व विर षराविशेय्यपदे च धर्ममदयमाच्रोपदर्मके तथाचैकस्तिन् धर्मे यडममसमानकालत्ग्रहाजन्या या अशाव्दी तड्ूमसमान- कालीनत्वबुद्दि: सा ज्ञायमानत्र्मजन्येत्यर्थ: एवं न क्वाम व्यभिचारशङ्का साध्यस पचतावच्छेदकसमानकालीनतं क्वापि नानुमितिविषयो मानाभावात्। नवीननये तु कालादेः पक्षतावच्छेदकत्व तदवच्छिन्नत्व साध्यस्य भासत दूत्यन्यदेतत् दरडी पुरुषो गच्छतीत्यादिशाब्दधीवारणय
Page 155
१५० अरनुमानदोधिति: ।
अभाव्देति तुत्यन्यायतयोपनोतभानवारसय तदन्यत्वमपि वाच्यमित्यपि वदन्ति एतन्रये चातीतत्वाग्रहेऽप्यतीतादि लिङ्ग ज्ञानान्नानुमितिरिति नातौतलिङ्गकालोनत्वावगाह्य नुमितौ व्यभिचार: कालोऽत्र वर्त्तमानी विर्वाच्ततः तह्े- प्िष्टांशे च प्रमात्व वाचं वर्त्तमानत वा ताट्ृशधर्मविश- षणमित्यपि कववित्। केचित्त विशेषणं विशेष्यतावच्छेदकं तथाच वर्त्तमानविशेय्यतावच्छेदकसमानकालौनतया धर्म्भा- न्तरवैशिथावगाह्यशब्दज्ञानलादित्यर्थः सतक्व पक्षतावच्छे- दकस्य हेतुत्वमिष्टमेव समानकालोनतानुसरणन्तु ताद्रूप्य- विषयत्वे प्रतिज्ञायमानविशेय्यतावच्छदकजन्यत्वस्य प्रयोजक- त्वसूचनायेत्याहुः। परामर्शएवेति न च कारणतावच्छ- दकस्य तस्य न व्यापारता परामृव्यमाणतेन परामर्शेंजनना- दिति वाच्य व्यापारं प्रति रुपान्तरेण हेतुत्वैऽपि फलम्प्रति ताद्रप्येण हेतुतायां विरोधाभावात् लिङ्गल्वेनेवानुमिति- हेतुतापरामर्शस्तु व्यापारमात्नमित्यपप केचित्। परामर्श- विषयस्थेति विनिगमनाविरहो विशेषसत्व वा तस्य हेतुले वीजं नचेदमज्ञायमानडसौति भावः न व विभिष्टस्य कार- गत्व महत् प्रमाएं विशेषणतावच्क दकावच्क देनापि तत्परिच्किनत्ति तथाचापरामृव्यमाणस्यापि लिङ्गलेन हेतु- त्वमविरुद्धमिति वाच्य यतो हि लिङ्गत् न साध्यव्यापयत्ा- दिकं तदप्रसिद्धावपि गगनाद्यनुमानात् नापि परामर्शवि- वयतावच्क दकमान तथा सति वसतुमान्रस्य वानुमिति-
Page 156
अनुमानदौधिति:।
हेतुतापत्ते: नचेदं प्रामाणिकं तथान्वयव्यतिरेकादिविरह्वात्
नित्तिप्तस्य जगतएव हेतुतापत्तः न वा वास्तवो विनिगमना- विरहाऽपि प्रमेयत्वादिना ज्ञातादपि लिङ्गादनुमित्यापत्त: व्याप्तिपत्तधर्मत्वेन ज्ञानमानतोत्ी च लाघवात्तादशज्ञान- त्वेनैव हेतुलात्। किञ्ज कालान्तरीयताटमज्जानविषयादपि लिङ्गादनुमितिप्रसुङ्ग: कारणतावच्क दकावलौढ़कारएसत्त्त्व- म्य व कार्य्योत्पत्तिनियामकत्वान्नतु तव्विशिष्टसत्त्वस्वैव गौरवात् दूतोऽपि च प्रतिबन्धकाभावादीनां न कारणतावच्छ दकत् परामर्शविशिष्टसत्त्वस्य चात्र प्रयोजकतवाभिधाने लाघवादा- वश्यकत्वाच् परामर्गस्वैव तथात्व तत्न च नातिप्रसङ्गशङ्गापि। अथैवं संयुत्त न्द्रियादीन्रियसंयोगाद्यो: कारणतायामपोदमेव विनिगमकं स्वादिति चैत्यादेव यदि न स्वातामिन्द्रियादेः स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकी स्याच् व्यापारेण व्यापारिसोडव्यव- धानम् न चानुमितिमाचे तौ लिङ्गस्य न चातीन्द्रियस्यापि तस्य परामर्शो व्यापार दूति। अपि च चैत्र ए परामृव्य- माणाल्निङ्गादपराम्टशतोऽपि मैनस्यातुमित्यापत्तिः तत्तत्य- रषोयामुमितिं प्रति तत्तत्युरुषपरामय्यमाएलिङ्गलेन हेसुत्े चानन्तकार्य्यकारएभावप्रसङ्ग: इच्छाऊवतिसुखदुःखमरणवि
मानपदार्थज्ञानादोनामिवानुमिती परामर्शस्याप्य कार्थप्रत्या- सत्या हेतुजान्नातिप्रसङ्गभङ्गापीति हतं पह्यवितेन। एका-
Page 157
अनुमानदौधितिः।
हेतुः सभ्भवतौत्यत आह यदि चेति। किन्तु तत्परागभाव द्ूति तस्य च विरोधिकालावच्छ देन व्याप्यतवग्रहान्न तत्का- लोनसाध्यसिद्धिरिति भावः। अपिचेत्याद्यभ्युपगमवादः नियतसामानाधिकरखरूपाया व्याप्ेः प्रागभावादी दुरप- वादत्वात् धमप्रागभावत्वादिकं नावच्छेदकमिति चेत् किञ्नातः न चैतदृपि व्याप्तेरवच्छिन्नत्वनियमात् परिशषेष तस्यव तथालात् अन्यथा धमादिव्ृत्तिव्याप्ीनामषि धूम- स्वादिकमवच्केदकं न स्यात्। अथ खव्यापकसमानाधिकररखं व्याप्य' व्यापकत्वञ्ज तडमविशिष्टसमानाधिकरणाभावप्रति योगितवत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिता काभा ववत्त्वादिकं स च वि शेषखं धर्मो व्याघ्यवच्छ दकः न च धूमप्रागभावसमानाघि करणभावप्रतियोगितात्वादिकं प्रतियोगितावच्केदकं गौरवा- दषि तु धूमसमानाधिकरणभावप्रतियोगितात्वादिकमेव लाघवात् एवञ्च न धमप्रागभावो व्याप्यो न वा तत्त्व व्या- प्यवच्छ दकम् अतएव प्रमेयधूमत्वादिकमपि नावच्छ दक- मिति चेत् गतं तर्हि जातिसमनियतोपाधिगुसादोनां व्या- प्यतेन लाघवेन गोजलादिनिष्ठाभावप्रतिवोगिताल्ादेरव- च्छे दकत्वात् नतु सासास हादिमन्निषठाभावप्रतियोगिता- त्वादेगोरवात् प्रस्थितञ्न गोत्वादिव्त्तिधर्माणामवच्छदक- तवेन आपतितज्ज ते नौलधमत्वादर्व्यांस्यवच्क दकतेन नौल- धूमसमानाधिकर णभावप्रतियोगित्वाद्यभावस्यातिरित्तत्वात्
Page 158
अनुमानदौधितिः ।
प्रमैयधूमत्वादिना वन्माद्यव्यापकत्वार्थमिव स्नहत्वादिना व्याप्यत्वार्थमपि लघुगुरुसाधारणस्यावच्के दकत्वसोपादाने कुतस्तद्युदास इति। तथाचेति तवव क्पसामान्यकारशस्य विशेषरूपेए हेतुत्व यत्र कल्पाकाररातावच्छे दकमपेच्च न गोरवम् अन्यथा विशेषकारणकलापविलयप्रसङ्गादिति भाव: । धूमकालीनेत्यादि सामानाधिकरखे कालविशेष- स्यापि सम्बन्धघटकतया प्रविष्टत्वादित्यर्थः। यदा यतति कालिकदेशिकव्याप्तिद्वयज्ञानात्कालदेशयी: साध्य सिध्य- दसति बाधके लाघवादेकमेव सिध्यतीत्यपि वदन्ति। पक्ष- तावच्क दकेति पक्षतावच्छ दककालाद्यवच्छन्नमित्यर्थः। किन्तु व्याप्तोति न च ससरणात्मकपरामर्शस्थले तदसभ्भवः तत्र व्याप्तिविशिष्टानुभवस् संस्कारद्वारा परामरहेतुत्वात् फलाजनकव्यापारस्य फलजनकव्यापारजनकत्वे विरोधाभा- वात्। न च विशिष्टपरामशलेन न कारएतं व्याप्िज्ञानलन
हेतुत्वमिति वाच्यम् व्याप्तिविषयकज्ञानत्स्तित्वाम्यां वि- श्िष्टविषयकतत्त्वाभ्यां वा हतुहेतुमङ्भावेवि व्यापारव्यामा- रिभावाविरोधात् न हि द्वारह्ारिसो: फलजनकत् बेन रूपेए तैन रूपेग तयोमिथोहेतुहेतुमङ्भावेऽपि नियमी मा- नाभावात् इन्द्रियतत्स योगपद ज्ञानपदार्थोपस्थित्यादियु म्र- त्यक्षशव्दादिकरसव्यापारेषु व्यभिचाराच्च नचैवं धारावहन- स्न्ते पूर्वपूर्वेषां विशेषणज्ञानानामुत्तरीत्तरनद्वारा शिष्-
Page 159
१५४ अनुमानदोधितिः।
प्रत्यन्षं प्रति करणत्वापत्ति: यं जनयित्वैव यस्य वज्जनकत्व तस्थैव तच्र व्यापारत्त्। यत्त तथानियमैऽपि न क्षतिवि- शिष्टस्मतेरपि व्याप्तिविशिष्टज्ञानतया विशेषणव्याप्तिविषय- केए पूर्वानुभदन संस्कारेण वा जननाद्याप्तिविषयत्वेनैव करणतादिति तन्न जन्यत्वविशेषितेन मंशयसाधारऐेन व्या- प्निविशिष्टज्ञानतवेन तज्जन्यत्वात् नित्यसाधारसन च व्याप्ति
च विशिष्टव्यास्तः प्रथममनुपस्थितावपि विशेय्ये विशेषं तत्नापि विशेष एमितिरीत्या परामर्भदनुमितिस्तदा नियत- पूर्वोपस्थितिकपदार्थोपस्थितेरेव करयत्व वाचम्। वन्त परामरंजनकलेन तत्तद्विशेषणज्ञानानां करणत्वमिति तन्न अन्यम्प्रति पूर्ववत्तित्व ग्टहोत्वैव तथात्वग्हेषान्यथासिद्- त्वात् न च तच फलाननुगुएमन्यं प्रतीति वाचं गौरवात् न चैवं भमिजनकत्वलक्षणं दृढ़तमपि दरड घटजनकता- वच्छे दकं न स्यादिष्टतवात् दराडत्वेनैव तथात्ात् क्वचिटटा- नुत्यादी भमिरूपद्वारविरहात् चुद्रचक्रभमिजननसमर्था- न्ह्ाचक्रसमवहिताइण्डाइटानुत्पत्ती तत्प्रयोजकताया झा वश्यकत्वात् भमिविशिष्टत्वन च जनकत्व चक्रादोनामपि पृथकारएत्व न स्यान्नस्याच् घटाथितया दण्ड निष्कम्पा प्रदृत्तिः प्रथमं भ्मेरुपधानानिसयात् अस्तु वा समिप्रयो- जकीऽवयवसंयोगविशेषादिरेव तथा प्रथमोपस्थितत्वादाव- शकत्वाच् अन्यथा घटजनकचनैव समिज़नकतां किमिति
Page 160
अनुमानदोधितिः। १५ू५ू
न रोचयेः। अतएव सौवणंवैएवादिदण्डेव्वनुगतट्एडत्ववि- रहैडपि न क्षतिः। किञ्जैवं प्रवृत्ति प्रतोष्टसाधनताज्ञानजन कवन शब्दादोनां शब्दबोधं प्रति च तज्जनकाकाङ्गादिज्ञा- नजनकत्व नानुमानसंस्कारतन्तद्विशेषणज्जानादोनां कार्यया- न्तरं प्रति च तज्जनकतत्तत्पदार्थकारणनां तत्तत्पदार्थकार- सत्ेन हेतुत्वप्रसङ्ग: तञ्जनकत्वन हेतुतवे तत्वनैव हतुत्र- मोपस्थितत्वादावश्यकताल्नाघवाक्चेति चेत् किमिदं प्रकते पासिपिहितम् ददं पुनरिहावधेयं विशिष्टविषयकतवेन कार सात्वे केवलविशेषरादिदिषयतवन न हेतुत्व तदवच्छिन्नकार्य्य- जनकतावच्छेदकान्तरव्यापकरूपेणैव तदवच्छिन्नं प्रति जनकत्वात् दर्शयिव्यते हि तथान्यया सिद्धूल्मन्वथावटत्वा- द्यवच्किन्नं प्रति कपालतत्सयोगादोनां जन्यत्वविशेषितन शडुद्ून वा द्रव्यतगुरत्वादिना विशिष्वेशिध्यबोधं प्रति च विशेषणतावच्छेदकविषयत्वेन हेतुत्वप्रसङ्गात् अनुमितिशब्द- बोधचिकीर्षादिकं प्रति च परामर्शाकाङ्गाकवतिसाध्यत्वादि-
नन्तकार्य्यकारणभावप्रसङ्गाच्च न चात्र करणान्तरासभ्भावा- दगत्या परामर्भजनकज्ञानस्य तथात्व कल्पाते चिकोषीं प्रत्वपि क्वतिसाध्यताज्ञानजनकज्ञानस्य तथातापत्तेः तन्र मन एव करणमिति चेत् द्ूहापि तदेवास्तु मनोऽसाधारण- करणकज्ञानलवेन मानसत्वापत्तिरिति चेच्चिकीषादिसाधा- रसतत्करएकत्वस्वैव जानत्वविशेषितस्थापि तस्या प्रयोजक-
Page 161
अनुमानंदौधितिः।
खात् किं तहिं मानसत्वे प्रयोजकमिति चेत् किन्नाम प्रयोजक कारणज्जव्र कि्ञित् कार्य्यचत्ततत्यक्षं व्यापकञ्- त्मियत्वादि व्याप्यच्त्तत्सामग्रोजन्यत्वदि तदवच्छिन्नोत् त्तिनियामकश्व त्तव्ामग्री करणाभेदे कथं कार्य्यवैजात्यमिति चेत् सामग्रीवैलक्षरयात् यथा मनाकरणकानामेव चिकौर्षा सुखादीनां यथावाग्रिकरणकानां पाकजानां कथं तर्हिं प्रमारविभाग दूति चेत् करणविशेषकक्रियावैजात्यविशेषा- दिति विभाव्यताम्। अपरेतु व्याप्निज्ञानलेन विभिष्ट परामर्शतन वा नानुमिति मात्र प्रशि हेतुता साध्यादिभेदेन व्याप्तेरभेंदात् किन्तु पक्षज्ञानत्वेनाभावज्ञानतन ज्ञानल न वा पच्षोडपि धर्म्भिमात्र पक्ताया अप्यननुगमात् तत्तपच्ताव- च्छेदकविशिष्टवञ्चनुमितिं प्रति तत्तदविशिष्टे वड्िव्याप्यवत्ता- परामर्भत्न हेतुताया आवश्यकत्व वञ्ञनुमितिमात्र प्रत्यपि न साटशपरामर्शतन हेतुता गौरवात् किन्तु वह्निव्याप्ति- ज्ञानत न लाघवात् वसतुती वड्िज्ञानत्व नैव तथा अतिलाध- वात् एवं वज्यभावानुमितिं प्रत्यपि एतेनानुमित्यन्तरं व्या- स्ातमिति वदन्ति। कृतं पत्ववितेनेति। केवलान्वयौत्यादि केवलान्वयिसाध्यकादीत्र्थः। तत्र तेषु मध्य असिद्धियक्षम् अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यक केवलान्वयि एवमग्टहीतान्वयव्यतिरेकिसाध्यकं केवलव्यति
इकसहचाराभेदाद्नेदे त्वन्वयसहचार मात्रग्टहौतव्याप्रिकत्व
Page 162
अनुमानदोधितिः । १५०
केवलान्वयित्वं तच्व प्रक्ृतव्याप्तिग्रा हकाज्ञानविषयसहचारत- व्यापकान्यसहचारत्वकत्वं व्याप्ति घटकसहचारत्वकत्व वा ग्दद्ेतवाप्तिभेदाङ्गदे तु
कम्रऊतसाध्यव्यात्तित्वकत्व तत्त्वम् जलं निर्गन्ध पृथिवोत्व- व्यापकाभावप्रतियोगिमत्वादित्यादी हेततावच्छ दिका च
नेथि व्या्न्तरबोधं विना निर्गन्धत्वानुमित्यनुदयादिति ना-
दावन्वयव्याप्तेरवच्छ दिका व्यतिवेकव्याप्तिन तु सैवेति नाप्र- सङ्ग: अतएवेतरव्यापकाभाव प्रतियोगित्व नाभावप्रतियोगित न
वदन्ति एवं केवलव्यतिरेकित्वादिकमपि निर्वाच्यम्। अभिधे- यत्व शब्दशक्यव विपत्षतव्याघातो विपत्तत्वासिङ्िः। ननु
गुरुसाधारएं गगनादिनिष्ठान्योऽन्याभावप्रतियोगितावच्के- दकञ्जेति न व्यभिचार इत्यत आह। एवमिति। नन्वभाव-
रसु कथज्निद्विशेषरातावच्छ दकधर्म्मानुगमादेवञ्च लच्ष्या- प्रसिद्या लक्षणासन्भव इत्याशङ्कते तत्र त्यादि। यत्र होत्या- दरम्युपगमवाद: वस्तुतो भूतलादिदेशे समये च तस् वर्तमा- नत्वादाकाभाभावतुत्यलाज्च। अभावाभायस्ोति सावधारणं
१४
Page 163
१५८ अनुमानदौविति:।
भावत्वात् यदाहुराचार्य्या: साभावविरहात्मत्व वसतुनः प्रति- योगितति प्रतियोग्यवेति प्रागभावादेरत्यन्ताभावाभावरूप- त्वनयेडपि न क्षतिः तन्मतेऽत्यन्ताभावस्यापि तदभावरूपतया तस्यापि प्रतियोगित्वात्। असाधारण दूति प्रतियोगिता- वच्छे दक इति तु तत्त्म् अथान्योऽन्यात्यन्ताभावसाधार: प्रतियोगितावच्छ दकसम्बन्ध एवाभावाभावः स च कचित्ता दात्यं क्वचिच्च संयोगादिरिति चेत् यद्तत्त्वे हि ज्ञाते यद्वत्त्वं न प्रतोधते तदभाववत्त्वञ्च व्यवकियते तस्ेव तदभावाव्मकत- सुपेयते प्रतियोगितद्भाववत्वबुद्यो मिथसथात्वमानुभविकं न च तक्म्बन्धवत्वन्च तद्िषयः सम्वन्धसम्बन्धवत्वावुद्िवत्
भावार अ्रथ सम्बन्धान्तरावच्छिन्नाआववति सम्बन्धान्तरेख प्रतियोगिनो दृत्तेन तदभावविरोविचमिति चेत् प्रतियोगि- तावच्केदकसम्दव्धस्याय वर्वति स म्बन्धान्तरेख त्तेर्न तथात्म् सन्जन्वविशेषेए च विरोधित्व तुल्मेव अनतिप्रसतताये च स्प्रतियोगितावच्छे दकसब्बन्धलेनाभावत्वकल्पने क्वानुगम- सभभावनापोति व्यधिकरणसम्बन्वस्ापि प्रतियोगितावच्छेद- कतवान्तइ्वत्यत्यन्ताभावविलयप्रसङ्गो भवतां तदभावविलीष- मसङ्गो वेति। लक्षएम्परिष्व रुते दृत्तिमदित्यादि आ्राकाशस्य तद्भावाभावत्वमित्यभ्यपगममात्र भाववति तदभावासत्त्व- प्रतोत्या हि भावस्य साभावाभावत्व कल्पाते न चेह तथा अभावप्रतियोगित्व सवरूपसम्बन्व एवेत्युत्तमधसात् अभाव-
Page 164
अनुमानदोघितिः । १५८
ताकाभावाप्रतियोगित्वं यस्य तस्य तेन सम्बन्धेन केवलान्व- यित्वमिति सूचयितुं वत्तिमदिति अतएव ज्ञानस ज्ञान- तस्थ च समवायेन ज्ञानविषयत्वादे्व व्यधिकरणसमवाया- दिना सम्वन्ध नाभावप्रतियोगित्वेि विषयतया परम्परा- सम्बन्धन स्वरूपसम्बन्धेन च केवलान्वयित्वं संयोगाद्यभा- वोपसंग्रहाय च प्रतियोग्यसमानाधिकरणलेनाभावी विशेष्यः आकाशभावोऽयि व यथा प्रतियोग्यसमानाधिकरणस्तथोत्त मधस्ात् वत्तिमतस्ताट्टशाभावाप्रतियोगित्वमितिवार्थ: व्या- प्यव्त्तित्वार्थकं वत्तिपरत्यद्मभावविशेषणमित्यपि कश्चित् ता- दात्मोना भिधेयस्य केवलान्वयित्वसम्पकये व्याप्तिवदखिलमा- लोकनौयम्। प्रमाजातोपेति तथाच ताट्ृशभावप्रतियोगिता- नवच्छ दकधर्ष्नवत्त्वमर्यः इत्थञ्न प्रतियोगितावच्छ दकावच्छि- न्नासामानाधिकर एमेवाभावविशेषणं तेन द्रव्यगुएभेदयोहि- त्वादिना न केवलान्वयित्वम्। नचैवं विरुद्योधमयोडविलेन केवलान्वयित्वापत्ति. तदबच्छिन्नाधिकरणप्रसिद्या तदव- चछिन्ाभावे
विवच्ितत्वात् क्वचिदपि तादृशेभयवत्ाप्रतोतेसस्यातथा त्वात्। सन्धिग्ध साध्यवत्त्वं पत्तत्वमित्याभयेनाशङ्कते तथापोति अ्स्तित्वसाध्यस्य घटवृत्तित्वसाध्यस्य साध्यसिड्धिविरोधी सा- व्यसिद्विनिवर्त्ः विशेषणविशेय्यभावभेदैऽपि विरोधिविषय-
Page 165
१६० अनुमानदोधिति: ।
तामात्ए प्रतिबन्धकत्वमनुभववलादास्थीयत नहीद साध्य- वदत वा साध्यमित्येकतरनिसयेडत्र साध्यं न वा दूद साध्यवन्न वेति अन्यतर: सन्देह दूति। पक्षनिष्ठत्यादि पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञानविरोधिज्ञानस्य साध्यसाधकलेन कथच्चित्साथ्यसिद्यनुगुरत्वेन पक्निष्ठाभावप्रतियोगितवज्ञाना- भावस्य वा साध्यस्य साधकत्व न तदभावस्य तस्य साध्वे पक्ष- मिष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञानस्य सथ पत्तनिष्ठाभावप्रतियोगि- त्वावगाहिज्ञानववन साध्यविशिष्टपक्षज्ञानविरोधितवन वा रूपेणभावस्य योग्यतालवात् व्यतिबेक: विपक्षे हेतोरभावः व्यतिरेकव्याप्ती साध्याभावहेत्वभावयोर्यौ व्यतिरकी साध्यहै- तृतयोव्यान्ती। अच वदन्ति साध्याभाववदव्वत्तित्वमेव व्याप्ति- लाघवात् प्रायशः साधनभेदेऽणभेदाच्च यत्सम्बन्धावच्छिन्न- साध्याभाववति हेतोरवत्तित्व ग्द्यते तेन सम्बन्धन साध्यसिद्धिः फलं साध्याभाववति येन सम्बन्धन हेवो- रवत्तित्व मह्यते तेन सम्बन्धेन पक्षधर्मताधी कारण- मिति नातिप्रसङ्ग: आकाशादेस्तयात्व ऽपि पक्षधर्स्मता- ज्ञानविरद्दान्नानुमिति: निविशतां वा तत्र साध्यसामानाधि करएं वत्तिमत्त्वं वा अथ साध्याभाववदव्ृत्तित्व तहत्तिभिन्न त्वादिरूयं व्यभिचारज्जानविरोधिज्ञानविषयतवेनानुगमनौयं तच्च व्यापकसामानाधिकरएसाधारणमिति चेत् स्यादैवं यदि व्यापकताज्ञानं व्यभिचारबुद्धि विरुन्यात् नचैवं वज्- भाववद्कत्तिर्धूम इति ज्ञाने हि वव्हिलं स्वरूपेए प्रतियोगित्व
Page 166
अ्रनुमानदौधितिः ।
सम्बन्धमय्यादया भासते धमसमा- नाधिकरणभावप्रतियोगितानवच्छेदकं वद्वित्वमित्वच च वह्नित्वतवेन वन्हित्व प्रतियोगितात्वविशिष्टतदवच्कदकत्त्व- विशिष्टाभाव दूति विषयविरोधविरहात् विशिष्टस् वड्डि- त्वस्यावच्छे दकलेन प्रकारान्तरानुसरणी च सुतरां मगि- मन्त्रादिन्यायेन च प्रतिबन्धकतार्यां मानाभावात् व्यापकता- ज्ञानादेवानुमितिरिति च नानुभविकं न वा यौकिकं ज्ञान- त्वत्वादिना ज्ञानतादेव्यांपकतावच्क दकत्वग्रहे ज्ञानादि मानित्यनुमितेरयोगात• अ्रन्यथा जातिलेनानुभवत्व्ापक- गुात्वव्याप्यजातिवादिना वा तथातग्रहेऽपि तत्सङ्गात् एतेन केवलान्वयिसाध्यकत्वज्ञानमेवानुमिति हेतुरित्यषि परास्तम्। सर्वजनानुभव सिद्ानुमिति भावे धूमादिदर्शना- नन्तरं जावमाने ग्टहमासव्यतिरेकवन्धादिज्ञानेSसन्वाच प्रमेवत्तादेख्व घटादिव्ृत्तित्व केवलान्वयित्वेन कथजित्तट्- वृत्तिधर्मव्यापकत्व न वानुमेवं न तु ज्ञेवत्वादिहेतुकातदनु- मितिरानुभविको एवं साध्याभावव्दापकाभावप्रतियोगितव मपि नानुमित्यापयिकं गौरवात् व्यमिचार ज्राविरोधिलाच्च वञ्चभावसमानाधिकर खाभावाप्रतियोगी धुमाभावदूति ज्वानं धमाभावाभावत्वेन तत्र वञ्यभावसामामाधिकरणबुद्धि कदाचिद्विरुन्ध्यात् न तु धमलवेन भिन्नप्रकारकत्वात् व्यति-
Page 167
१६२ अनुमानदोधिति: ।
किन्तु विजातोयातत्करणमपि प्रमाणन्तरमर्थापत्तिरेव ह पप्रमाराद्वयसमाहारसमशेलज्ज युगपद्न्वयव्यतिरेकि धर्मद्दय प्रतिसन्धानम् अथ निररौत विना सिद्धौच्छामर्थापत्ते रनुत्यादात् पक्षताजन्यत्वात् साप्यनुमितिर्लाघवेन पक्षता- जन्यत्वस्येवानुमितित्व प्रयोजकतान्। नचेवं पक्षताप्रत्यच्व- स्वापि तथाव्वापत्तिरिच्कासच्ेपि कालान्तरे प्रदेशान्तरें
तस्या उतौन्द्रियत्वादिति पेव्र अनुमितारेत्र पचतायाहेतु त्वस्य निरसलात् साध्यादिमदेवालडगतत्ात् तज्जन्यत्व ख्ा प्रयोजकत्वाच् प्रयोजकत्वञ्च न जनकत्वमसभभवात् न व्याप्यलं मानाआावादित्या देरमक्दावेदितलाच् एवेन व्याप्तिज्ञानादि- जन्यत्वमनमितित्वे प्रयोजकमित्यपि पराखन्। साध्याभाव- व्यापकाभावप्रतियोगिधमेलेन साध्यव्याप्ताजुमानात् प्र- सिद्साध्यकैवानुमितिरित्पि केचित्। अथ वज्ञाधभाव वति धमादेः समवायेन तन्तुत्वाद्यभाववति च पटादेः संयो- गेन वर्त्तमामत्वात् साध्याभाववति संयोगेन समवायादिना वर्त्तमानत्वस् विशिय्यैवाभावो वाचः तवाच जलं जातिमत् गुणवत्त्वात् गुरवच्च घठादेरित्यादिकं विलौयेत जातिगुण- भाववतोः समवेतलसंयोगित्वयोरमसिईरिति चेदुपदर्श- यैनमपि केवलान्वयिन: सरणिं खोकुर वा स्ाधिकरणवत्त- साध्याभावादिकतवमेव व्याप्तिं स्तलाननुगमस्य प्रागव ख- इस्तितत्वादिति एतेन नौदेरपनाल् मौलासमवेतले
Page 168
अनुमानदोधितिः । १६३
सति गोत्वादित्यादिकं विलीयेत विशेष्यस्य व्यभिचारित्वात् विशिष्टस् चानतिरिकत्वादिति परासं साव्याभावस्य वि- शिष्टहत्वधिकरणावृत्तित्वात् परम्मरासस्बन्वन विशेषषवि शेव्यसम्बन्धस्ैव वा तत्र हेतुत्वादिति। व्याप्तिग्रह इति साधाग्सोक्ति: तव कवलान्वयिन्यभावाच्च साध्यव्याप्यत् तद्- वदन्यावृत्तित्वादिरूपमन्ततः साध्यएव प्रसिद्म्। निरुषा- धोति उपाविज्ञानाहितव्यनिचारनियासाय पृथिवोतमिति
पृथिवोतवे दवतरभेदसामानाधिकरख आशति पृतिवौतर- भिन्न त्यत्न शुद्धपृथिवौल्विशिष्टे तदवच्ेदनेतरजेद इति न सिद्धसाधनमित्यर्थ: सर्वेति च पृथिवोत्वस्यावच्छेदकत्वस्फोर- साय अत च पृथिवोत्वतं पृथिवोतरासनवेतत्वमात्र न तु
सन्भवस्तत्त्वे च तत एव व्याप्तिग्रहसन्भवे व्यतिरेकसहचार ज्ञानस्य हेतुत्व मानाभावः न च व्यभिचारशङ्कानिवत्तत- नैवान्चय व्यतिरेकसहचारग्रहयोरुपयोगित्व तङ्गहैऽपि मङ्गातादवस्थात् अधिकरएविशेपे च तन्निवत्ती साध्य- वत्वसाधनाभाववत्त्वयोरन्यतरग्रहस्थैव तन्ततवात् व्यतिरेक- व्याख्ुपन्यासेडर्यान्तरादिताद्वस्थाच। यत्त, सहचारमात्- लाभायेव सर्वत्रोदाहरणोपन्यास इति तब्न अर्थान्तराद्यापत्ते दुर्व्वारत्वात् यच्छन्दादिवैयर्थ्याच्च वुत्पादविगतै च तस्
Page 169
१६४ अनुमानदोधिति।
व्याप्निबोधकत्वम। नचान्वयिन दरव व्यतिरेकिणोडययदाहर- सात् खरससिद्वानुयव्याप्तिधौरानुभविकी ये न तदर्थमपि प्रकारान्तरमास्थेयमत शरह वद्दति। साध्याभावेति नन्वि- चादी साध्ये आत्मत्वादेवंतिरेकित न स्यात् स्ाच संयो- गादेरावत्व तथात्वमिति चेव। साध्यतावच्केदकावच्किन्नसा धनासमानाधिकरणत्व न साध्याभावस साधनतावच्करेदकाव- चिछन् साधनासमानाधिकरणत्वेन च साधनाभावस्य विशेषि- तत्वात् मंयोशाभावे साध्ये विभागाभावः केवलान्वयो प्रतियो- गिवैयधिकरण्ावच्छिन्न चतत्र स तादृशो व्यतिरेक्यपि व्या-
व्यभिचारिष्तिप्रसङ्ग: साध्याभावत्वादिकज् वेज्ञानिकं न तु
नम्। व्यापकोयलेनाभावस ज्ञानाद्याप्ोयलेनाभावस्य सिद्धिं पुनरग्रसिद्धसाथ्यकसाधारणीमाह व्यापकाभावेने त्यादि अभावी अ्रभाववत्त्त्वनिययौ अवश्यभ्ाव्ासति प्रति- बन्धके अत् च यद्रपार्वच्न्न प्रति व्यापकता स्टह्यते तद्र पा- वच्छिन्नीयत नाभावसिद्ि: फलं येन रुपेष व्यापकता गह्यते तद्र पार्वच्छिन्नीयल न व्यापकत्वविशिष्टतत्तद्र पाव- चछिनौयतव न चाभाववत्ताज्ञानं हेतुरिति मन्तव्य व्यापक- प्रतियोगिकस्याभावस्यातिप्रसकत्वात् व्यापकत्वावच्क्विन्नप्रति- योमिताकस्य च सम्वन्धविशेषावच्किन्नस्य सभ्भवतोऽप्यसारवं- वरिकलाव् कारणानुगम: परम्परिचिन्तनीयः एवज्च वक्कि-
Page 170
अनुमानदौधितिः । १ ६५ू
वानयमिति ज्ञानाद्वा निरध मोऽयमितिधौरिति धूमव्यापक- तावच्के दकार्वच्छन्नप्रतियोगिताकाभाववानयमिति ज्ञाना- दित्यपि कच्वित्। व्याप्तिज्ञानस्येति अत्र व्याप्तिपदेनान्वय-
पक्तावच्छ दकस्य वा ज्ञानमनुमितिमाच हैतुरित्यपि व- दन्ति। अन्वयोति अन्वयिनि ताद्र प्यण वड्नित्वादिना व्यति- रेकिषि तु दूतरप्रतियोगिकलवेन वञ्चभावादिनिषेधतया सिद्िरित्यनुभवसिद्वः कार्य्यगतो विशेष: कारणविशेषजन्य- तावच्छेदकं अबएव तत तत् सर्वच व्यतिरेकिि तस्मान्न तथेत्येव निगमनशरौरम् अन्वयिना वज्ञभावन धूमाभाव- सिद्धो धुमाभावत्वं प्रकार: व्यतिरेकिणि तु तत्िङ्गो प्र- त्यक्य दव प्रतियोगितया धूमः प्रकार दति वदन्ति इत्यज्ज डदो धूमाभाववान् वा पर्वतो वक्किमान् नवेत्यादिजिज्ञा- सायां विप्रतिपत्तावुद्द श्यायाः साध्यतावच्छे दकरूपे साध्यवत्त्वप्रतोतेरनुपयोगिनो व्यतिरेक्यदाहरणादेः कथ- मवतार इूति विभावनीयम्। केचित्त अन्वयव्याप्तिज्जाना- नन्तरत्वादिकमेवानन्यगतिकतया जन्यतावच्छेदकमित्याहः। अन्ततरत्वेन ताटृभपरामर्शयी: कारणत्वमित्यपि कश्वित्। उचितानुपूर्वीक प्रतिन्तादिपञ्नकसमुदायत्व न्यायत्व
न्यमे वोपादेयमिति नान्योऽन्याश्रयः साध्यादिविशेषनिय-
Page 171
१६६ अनुमानदोधिति: ।
न्विताख प्रतिन्वादयी वाच्या दूति न भिन्नसाध्यादिकप्र- तिज्ञा दिसमुदायेऽतिव्यापि: व्याप्यादेरिव साध्याद्यननुगमा- दननुगमो न्यायादेरोव्यत एव एतेन प्रतिज्ञानिगमनये-
गेव तु पञ्जानामवयवानां परन्तु प्रतिन्नाहेत्वीः कथज्निदुप- नयनिगमनयोरेकवाक्यताव्यवहारसु विशिष्टैकार्थप्रतिप- त्तिपरतामात्रण तादृशपरामर्शप्रयोजकत्वञ्व यदि तद्विषय- तत्पदार्थसार्थोपस्थापकतया तदोदाहरणोपनयथीरेव तत्प- स्टवस्यति अथ तदानुकूत्यमात्रण तदा को वन्हिमान् पर्वती वन्हिमान् कुतो धूमवत्वादित्यादेरपि तथात्वमित्या- दिकं समाहितम्। अवययवत्वन्तु न्यायान्तर्गतत्व सति प्रति- ज्ञादन्यतमत्व प्रतिज्ञादयघटकत्व सति उभयघटकभागइ्दया- घटितत्व वा वत्तव्यम् उभयञ्न प्रतिज्ञाहेतुहेत्दाहरण उदा- हरणोपनयावुपनयनिगमने इति विशिय्य वत्तव्यमिति प्रति-
जनकवाक्यत्व तत्त्वमित्यपि केचित्। तस्यवेति तथाच ता- दृशजातौ साधकाभाव दति भावः । बाधकमप्याह अ्रन्य- थेति न्यायजन्यज्ञाने पञ्चावयवजन्यत्वात् पञ्चद्वित्यादिजन्य द्वित्याद्या एकेक जन्य चैकेकाजातय दूति सङ्गर दरत्यर्थ: तच तत्न भिन्नभिन्नजातिकल्पने सुतरां मानाभावादिति भाव:। केचित्त यदि चानुगतं कारणमन्तरेणपि ताट्टश- जातिमत्त्वसभ्भवस्तदा कदाचित् प्रतिन्ञादिजन्येऽपि हेता-
Page 172
अनुमानदौधितिः । १६०
दिजन्यवत्तिर्हेत्वादिजन्य च प्रतिज्ञादिजन्यवत्तिर्जाति: स्यादिति सङ्कर दत्यर्थ: एवं सर्वेषां सर्वजातीयत्वमेकजा- तीयत्वं वा स्वादित्यपि द्ष्टव्यमित्याङ्ः। साध्यनिदेश: प्रतिज्ञेति सूचम् साध्यो विधेयधमविभिष्टो धर्मी तथा च पत्ततावच्छेदकपवंतत्वादिविशिष्टे साध्यतावच्क दकवज्ित्वा- दिबिशिष्ट्वैशिदज्ञानजनको न्यायावयव दूति पर्य्वसि- तोऽर्थः उदाहरणाच साध्यतावक् दकविशिषाज्ञानं न पक्षतावच्ेदकविशिष्टे उपनयाच् पक्षतावच्केदकविभिष्ट न साध्यतावच्क दकविभिष्टवेशिषाज्ञानमिति तवोव्युदास:। किन्तित्यादि प्रक्वतन्यायबहिर्मूतवाक्यवारणाय सत्वन्त प्रक्ृतन्यायावयवत्वपर्य्यवसितार्थकम्। उदृश्यति प्रक्रते-
मित्यन्य नानतिरित्तविषयकज्ञानजनकस्व वारणाय प्रक्वत- इयं तथाच यादृशसाध्यपक्तकन्यायावयत्त ताद्टृशसाध्यपन कानुमित्यन्य नानतिरित्त विषयकशब्दज्ञानजनकत्वं पर्य्थ वसितार्थः । धुमादालोकवान् पर्वतो वन्हिमान् धूमादि- त्यादावनतिरिक्तविषयकज्ञानजनकस हेतोर्वारणाय अ्न्य- नेति निगननवारणय अनतिरिक्रति यद्यपि निगमने साच्ात्पचवाचक पदं न अ्रयते तथापि न्य नताभङ्गायोप- नयस्ायमादिपदस्ानुषङ्गात्तथा बोध्यम् इत्यमेव च प्रस- क्रामतिप्रसक्ि निगमनञ्चेत्यादिना निराकरिष्यति तद- र्थच निगमनमन्य नानतिरित्विषयकज्ञानजनकं सन्न परा-
Page 173
१ ६८ अनुमानदौधिति: ।
मशहेतुयेन निरुत्तन्यायावयवत्वरूपं प्रतिज्ञात्व तदपि व्या- प्रुयात् अबाधितत्वादेस्त द्वोधौपयिर्कवभिष्टहेतुसम्बन्वस्य वा बोधकतया तस्यातिरिक्विषयकज्ञानजनकत्वादिति। यत्तु पृथिवौ इतरेभ्यो भिद्यते वृथिवोलादित्याती यन्र पृथिवीत- रेभ्यो भिद्यते न तत् पृथिवोत्युदाहरणवारणय तदिति तत्तुच्छम् तेन पृथिव्यामितरमेदस्याविषयोकरणत् तात्पर्य- भमेष ताटृशबोधजनकतस्यातिप्रसपलात् न च तावताप्यु- दाहरणस्य तथात्वसभ्भवो यन्नेत्यादेरणव्वयात् यदि च नि- गमननायमादिपदं निविशत वाक्यन क्कवाकयलयेव विशिष्ट- लाभादिति विभाव्यते तदा हेतौ साध्यसामानाघिकरए- भाने सामान्यतः पच्ेऽपि साध्यवत्णनात् पन्े हेतुव्या- पकसाध्यसामानाधिकर एविशिष्ट हेतुमत्ताबोधकस्योपनयस यत्र च पत्तसाध्ययोस्ताद्रप्ेण टष्टान्तत्व हेतुताभ्यामुपन्यास- सादृभसिषाधविषया च न्यायप्रयोगसलोदाहरणोपनययो यंत्र वा पर्वतत्वाद्यवच्कदेन साध्यसिदेरूट श्यतायामेतत्प- वेतत्वादिना दृष्टान्तस्यीपन्याससत्रीदाहरणस् सत्यन्तस्य चावयवाघटकन्यायान्तर्गतत्वपरतया हेतन्तसायमादिनि- गमनान्तभागस्य वारणाय तत् यद्यपि सर्वमभिधेयं प्रमेय- मित्यादावतिरिक्तापसिद्धिन च कोथ्यप्रसिद्या प्रमेय न वेति विप्रतिप्तः संशयस्य चायोगान तादृभी प्रतिज्ञा प्रछवता- नुमितिविषयतासम ्याप्तविषयताकलं प्रकतानुमितिप्रकार तासमव्याप्नप्रकारताकत वा यक्ज्यमिति वाय्यम् सकला-
Page 174
अनुमानदोधिति: । १६६
भिधेयव्ट त्तिधर्मवत्सकला भिधेयनिष्ठात्य न्ताभावाप्रतियोग्या- काशाभाववद्दा इदं द्रव्यमित्यादी विभिष्टपक्षबोधके उपनयेऽ- तिव्याप: तथापि प्रक्ृतपक्षे प्रछ्ृतसाध्यवैशिष्टाविषयत्व तदन्यूनविषयत्वं प्रकृतपन्नम्यर्थपक्षकप्रतिन्ञादिख्थले तु पक्षे प्रक्ृत्यर्थस्थ वैशिध्चबोधको हेतुन तु प्रक्वतसाध्यस्य ताट्टश- विषबताविलक्षणविषयताशून्यत्व प्रक्ृतहेतुकप्रक्ृतसाध्यसि- द्योपयिकव्यास्यविषयकत्वं वा तदनतिरित्तविषयत्व र्व्ि- व्याप्यलोकवत्सधर्म्मा पर्वतो वव्िमान् धूमादिव्नव्याप्य- धरूमवान् पर्वतो वव्िमन् धूमादित्यादी तस्या: संग्रहाय
मान् धूमात् सत्तादिव्याष्यद्रव्यत्ववदिदं सत्तादिमद्दव्यत्वा- दित्यादिस्तु न प्रयोग: विशिष्पत्तोपस्थापकादेव ताद्ृश-
तिप्रसङ्गात् अतएव नैकदोभयव्यास्पन्यासोऽपि बदिच मैच: पचति अयं गौरित्यादेरेव प्रतिज्ञाया वथोपवसिंतविशिष्ट- ज्ञानजनकत्वं तादात्येन गोःसाध्यतवात् गोतत्वाद्यनुपस्थित्या गोत्वादेः साध्यत्वानुपपत्तेः पदार्थतावच्केदकजाती हेत्र्था- ववायोगाच्च वड्निमानित्यादी पुनरनुमितौ पच्ते साध्यस वज्चे: संयोगात्मकः सम्बन्धी भासते यथेव वज्निव्याप्यधूमवा- नित्यादयुपनयग्रसङ्गमात् शाब्दभाने तु वड्निमतोऽभेद एवं भेदे साध्ये भिद्यते भिन्नमित्यादावपि वेलक्षखमिति सूक्ष्म- मौचते ता यादृभपत्तसाध्यिका: पच्े याट्टशयादृशविभिष्टार्थ- १५
Page 175
१७० पनुमानदौधितिः ।
बोधिका: प्रतिज्ञा: सम्प्रदायप्रसिद्ाः ताटृथानां बोधाना- मन्यतमेनाप्यनिवत्त्येस् मंभयस्यानिवर्त्तको यस्तावद्वोधाना- मन्यतमो बोधस्तज्जनकत्वं वक्तव्यम् एवच्च तादाबान गवि साथे पच्े गवाभेदस संयोगेन समवायेन वा वळ्रौ वड्िमदभेदस समवायेन पाकस्य लतौ पाकक्वतिमत्त्वस्य पाककच भेदस्य विशेषसातयेतरेभ्यो भेदे इतरभेदवत्त्ववत्त्व- स्थेत रान्याभेदस्येतरभेदवत्त्वस्येतर भिन्नाभेदिस्य ् च बोधा विशिय्य वक्व्या दूति दिक तावद्वोधानिवर्त्त्य संशयानिवर्त्तक तावद्ोधनिवत्य यावत शयनिवत्त कबोधजनकत्वं वाच्यमि- त्यपि कच्वित्। चैत्रः पचति घटो नेतराणीति प्रतिज्ञायां साध्ये विषयित्वानुयोगित्वयोः सम्बध्वविधवैवानुप्रवेशाद्यथो-
उपनेयतात् तथाचायमित्याकार: सूवच एव प्राचासुपनय: नव्यानां पुनरजन्यगतिकतया तद्याप्यहेतुमांसद्दान् वेत्या- कार: योग्यतावभाच तदा साध्यस्य तद्याप्यस्य वा परामर्शः। केचित्त वव्िमान्नवृति विप्रतिपत्तौ तद्धोनसंभये च वङ्चि कोटिलेन जिव्वासितत्वात्तादालान वव्िमानेव साधयितुसुचिती नतु वड्िः अजिज्ञासितत्वात् तथा च तथा चायमित्याकारो वक्किमद्याप्यो धूमवांच्चायमित्याकारी वा उपनयो न तु
यत्र चान्तरा ताटृशबोधो न जातस्तापि तादृशकाङ्गा-
Page 176
श्रनुमानदोधिति: । १७१
योग्यतादिभालित्वरूपं तज्जननयोग्यत्वमचतं तल्लाभच्च जाति-
त्यादि तथा चोह श्यानुमितिसमानविषयकलिङ्गाविषयकशा- व्दज्नानजनकन्यायावववत्वमर्थः व्यतिरेकिषि हदो निर्धूम इ- त्यादो निर्वन्हित्वहेतुके यथा इदभिन्नमित्यादि दृष्टान्तवतो ऋ्दावृत्तिधर्ममशून्यत्वादिहेतुके वोदाहरएस् वारणाय समा- नविषयकान्तं पक्षविशेष्यकार्थकम् उपनयवारणाय लिङ्गावि- षयकेति। यद्यपि प्रकृतलिङ्गाविषयत्वं पृथिवौतरेभ्यो भिद्यते पृथिवोलात् गन्धवतो तथा गन्धादित्यादावव्यापकं न चात्रोपनयासभवः दूदमागन्ववत्वेन परामष्टे हेतुभूतगन्धव- त्वान्वयायोगादिति वाच्यम् साध्याभावव्यापकगन्धाभावाभा- वत्वे नान्वयात् अतएव व्यतिरेकिषि न च नेयं पृथिवोत्या- दिक: प्राचां प्रयोग: यदि च दएडवान् रत्तदण्डवानित्यस्ा- न्वयोनानुपपन्न खद्विशिष्ट त्वादित्युपेयते तदा नानुपन्तिगन्धोऽपि पच्ाविशेषणत्वेन तदविषयत्वज्जायं वव्िसामग्रोमान् वड्रेरित्यादौ पचाविशे- षणत्वेन साध्याविशेषसत्वेन च तदविषयत्व दधि द्रव्य दब्तः प्रमेयत्वमभिधेयं प्रमेयत्वात् गोत्वाभावी न सास्त्रादिमान् गोलाभावादित्या दावव्यापकमतिव्यापकन्जोपनयस तथापि
वैभि्चावगाहित्व तद्दहिर्भाविन लिङ्गविषयत्वस्याभावो वाच्यः वस्तुतो लिङ्ग लिङ्गत्व तथाच प्रकृतहेतुतावच्केदकावच्छि-
Page 177
१७२ अ्रनुमानदौधिति: ।
व्याप्तिविषयत्व तच्कन्यत्वमर्थः तच्व हेतौ साध्यव्याप्यताव- गाहित्वम् हेतुभृताभावप्रतियोगितावच्केदकावच्छिने साध्या-
द्रव्यत्ववान् गुणात् गुरव्याप्यरूपवानयं स्पशवान् रूपादि- त्यादो प्रतिज्ञासंग्रहायावच्दकद्दयोपादानम् अ्र्यू ना- नतिरिक्पदमिति च मूलमुद्द श्यानुमित्यन्यू नानतिरित्तवि- षयभागपरं हेतुत्वमभिधेयं मेयत्वादित्यादी पञ्चम्यर्थपक्षक- हेतुवारणाय पञ्चम्यन्तान्यत्वस्य हेत्वन्यत्वस्य वावश्य वाच्य- त्वात् संख्यातिरित्तसुबर्थस्य प्रातिपटिकार्थे विशेय्यत्वनेवा- न्वयात् प्रातिपदिकार्थयोः क्रियाप्रातिपदिकार्थयोस् भेदेन साक्षादन्वयस्याव्युत्पत्त वत्यमाणत्ात् चैतस्ेदं न मैनस्य मेचस्थेदं न चैनस्य इयोरिदं नेदमेकस्यापोत्यादी चैवादि- सम्बन्धाभावबोधस्य चैचरो न पचतोत्यादौ तिडर्थस्येव विनाप्यनुयोगिनि सप्तमौं सुबर्थस्याम्यभावान्वयात् हेतुविषयकज्जानजनकत्वव्याप्पाव- यवतावच्छ दकरूपशून्यत्व सत्युदाहरणान्यन्यायावयवत्वं त- च्म् तादृशज्जावच्कदकं हेतुत्वादिकमिति केचित्। हेत्व- भिधनति जिज्ञासाजनकत्वं तद्योग्यतावाक्यत्वं न्यायावय- वत्वम्। लिङ्गेत्यादि लिङ्गाविषयेति पूर्वोपदर्शितार्थकप् अभावहेतुकव्य तिरेक्ुदाहर एवारणाय लिङ्गोति लिङ्रिसाथ्ं तद्विषयकं तद्दद्विशेय्यकं तेनेदं जलं निःस्रहत्वप्रकारकप्रमा-
Page 178
अनुमानदोघिति:। १०३
विषयत्वशून्यत्वात् दूदं द्रव्य जलान्यत्वप्रकारकप्रमाविषयत्व- शून्यत्वादित्यादौ यन्न जलं तन्निःस्ेइत्वप्रकारकप्रमाविषय इत्याद्युदाहरणे नातिप्रशङ्गः। लिङ्गाविषयेत्यख पूर्वोक्त व्याप्यत्वाविषयार्थकत्व हेतुवारसाय लिङ्गोति लिङ्गिवि- षयत्वञ्च प्रकृतहेतुतावच्क दकार्वच्छि न्वहतुविभिष्टहेतुत् विषयतावहिर्भावन वाच्य तेन वन्हिमान् वह्निसामग्रोमत्ात् अयं हेतुरिदं वा हेतुत्व तत्वन प्रतौयमानत्वादित्यादी हेतौ मातिप्रसङ्ग: लिङ्गविषयकज्ञानजनकत्वानियतलिङ्गि- विषयकज्ञानजनकत्वनियतावयवतावच्क दकरूपवत्त्व तत्त्व- मित्यादिकं ताट्ृशावच् दकरूपान्तरापरिचये दुर्ग्रहल्ा- दनुपादेयम्। अनुमितोत्यादि जनकान्त न्यायावयवार्थकं निगमनवारणाय साध्याविषयेत्यादि साध्याविषयत्वञ्ज प्रछतहेतुतावच्छे दकावच्छिन्नहे तुविशिष्टहेतुत्वविषयतावहि
त्वेन वा तेन पूर्वापदशितहेतौ नाव्यापि: इदं न दसडाज्जातं दएडसंयोगाजन्यद्रव्यत्वात् तयं न धूमादालोकवान् बराट्र. न्धनभून्यत्वादित्यादी व्यतिरेकिय दाहरएस हेतुत्वपत्तक- साध्यान्तसाथंबोधकेद म्पद्शालिन उपनयस्य च वारणय हेतुविभत्िमदिति तदर्थक्च प्रह्ृतसाध्यान्वयबोधनक्तमार्थाप- स्थितिजनकहेतुविभत्िमत्त्वं हेतिति सम्पातायातम्। यदि च पर्वते पर्वतभिन्नतप्रकारकज्ञानसव विशेयतया अभावस्य साध्यत्वं हेतुत्न्न सिषाधविषया च न्वायप्रयोगस्तत् यथा
Page 179
१०४ अ्रनुमानदौधितिः ।
ताटशज्ञानाभावादुत्यन्न ज्ञानमिति दृष्ठन्तशालिनि व्यति- रेकुदाहरर डतिव्याप्निरित्युचयते तदावयवान्तरोपस्थितार्था च्वितखार्थबोधकविभक्िमत्त्व वक्तव्यम् उदाहरणान्यतेन वा विशेषणोयम्। केचित्तु साध्यविषयकधोजनकत्वानियतचेतु- विभत्िमत्त्वनियतावयवतावच्छ दकरूपवत्व समुदितलक्ष- गार्थ द्वत्याहुस्तच्चिन्त्यम्। हेतुत्वप्रर्तिपाद्केति विभ- तयर्थः हेतुत्वविशेष्यकान्वयबोधजनकन्वायावयवत्वमित्वर्थः हतुत्व प्रमेयमित्यादिप्रतिज्ञावारणय विभत्यथति तत्ा- दितरभ्यो भिदयते इत्यादि निगमनवूारणाय हेतुत्वेति विशे ्रेति च । घटो दराडाइड्गिधूमादित्यादिका तु न प्रतिज्ञा तद्वृत्तरतदात्मनञ्न तड््मव्यापकतवायोगात् सम्प्रदाय- विरोधाच्च तेन तचत्यनिगमने नातिव्याप्तिरिति भावः । उदाहरगेति क्वचिज्निज्ञासानुत्पादेऽपि तद्योग्यतासत्त्वा- न्नाव्याप्नि: अनुक्तोदाहरणस्थलेऽपि तादृथयोग्यतासत्त्वान्या यावयवेति उदाहरणत्वज्ञेह न न्यायगभ वैयर्थ्यात्। साध्याविषयेत्यादि अयं न दए्डाइएडसयोगाजन्यद्रव्यत्वा- दित्यादी प्रतिज्ञानिगमनयोर्वारणाय साध्याविषयेत्यादि व्याख्यातार्थकमुपनयविशेषवारणाय हेतुपञ्चम्यन्तेति। है- त्विति हेतुत्वबोधकार्थकं हेतुपञ्चम्योवकल्पिकभुपादेयम् उप- नयस्य चान्तेऽनुसन्धीयमाना प्रथमवान्तः एवं दण्डादित्यादेः सपरस्ापि दृष्टान्तस्य पञ्चम्यन्तत्वेऽन्वयायोगात् कस्यचि- द्यतिरेकिए उदाहरणस्य पच्चय्यन्ततसभभवे तु तद्दारएं
Page 180
अनुमानदौधितिः। १०५
धूववदत चार्थवङ्भागस्य हेतुपञ्ञम्यन्तत्व बोध्यम् तेन निर- थंकतसिलन्तवन्िप्रमात इत्यादौ नाव्याप्तिः पञ्चम्यादेस्त- सिलाद्यादेशवादिनां नये तु नानुपपत्तिगन्धोडपि। केचित्तु हेतुपन्चम्यन्तत्व' हेतुत्वप्रतिपादकपद्शालित पूर्ववत्ाध्या- विषयकज्ञानजनकत्वज् दतरनैरपैन्चेष प्रकृतहेतुत्वविभिष्ट- साध्यविषयकज्ञानाजनकत्व साध्यञ्हन विवचितं वैयर्थ्या- दित्याहुः। पञ्चम्यन्तेति अ्रनुमितिपरवाक्यत्वम् अवयवत्व हेतुत्वादी पञ्चमो लाक्षणिको वृत्तादिभजत दूत्यादो लाघ वेनाबाधितत्व अवधिसृत्व वा भक्तत्वात् ट्रव्यनिष्टमवधित्व- मिव विभागनिष्ठमबधिमत्वमपि सम्बन्धविशेषः स चाति- रिक्ोऽनतिरिक्ोवेत्यन्यदेतत् तत्सम्बन्धाग्रहे च ब्यवहार: शत्िम्तमात् वत्षादपैति पतति इत्यादो लाघवाद्दिभागे भक्िस्तन्ननकत्वज् क्रियायाः सम्बन्धमर्य्यादया भासत दूत्यपि वदन्ति। अतो निगमेऽतिव्याप्तिरतः पञ्चम्यन्तेति तस्मादित्यत च तत्पदे न लक्षणा पतरव तादृशज्ञानोप- स्थितिम्न्भवात् पर्वती वन्निमान् वव्िसामग्रीमान् वा नम्मादित्यादिकन्तु न न्यायप्रयोग: सम्प्रदायविरोधात् द्वति वदन्ति। यन्तु हेत्वन्वयानुरोधात् वह्निमानित्यादावपि ज्ञान-
तत च लक्षणयां मानाभावादतएवोत्तम् आवृत्तौ सेव प्रतिज्ञेति अतएव व्याचकते यती ट्रव्यं गुणाः कर्मेत्यत् हेतुत्व यथासनभवमुत्पादकत्व जापकत्वक्चेति अतएव लोके
Page 181
अनुमानदौधितिः।
किं वव्िमदिति प्रश्न तह्न हं वह्निमदितित्य त्तरिते कुत इूति जिज्ञासा धूमवत्वादित्य त्तरच्न नहि तत्र ज्ञाने प्रश्नः येन लक्षसया ज्ञानेनोत्तरयेत् न वा परकीयभाविप्रश्नानुरोधात् अजिन्तासिताभिधानं न वा कुत दवति प्रश्न ज्ञातमेतादत्य- व्याहाय्यं मानाभावात् दाही दहनात् न जलात् जलं स्पशवत् रूपात् न गन्धावनापि शब्दादित्यादी नञ्र अ्रनुया- नुरोधात् जन्यत्वरूप हेतुमत्वं जन्यज्ञानविषयत्वरूपच्न ज्ञा- प्यत्वमर्थः एवञ् हेतुमत्वे भक्तावपि नाप्यत लक्षणव न च धमादालोकवान् पर्वतो वड्विमान् धूमाइ्ड्निमतः सधसा पवती वड्िमानित्यादौ प्रतिन्नायां पर्वतो धूमाइड्निमा- नित्यादी च ततत्यनिगमने चातिव्याप्ति: प्रकृतपच्तानित- of न्तलाक्षणिकपद्वद्वयवत्वस्य विवचितत्वात्। यत्त, अय- मात्मा ज्ञानादित्यादावव्याप्ति: शत्रा1व ज्ञानोपस्थितिसभभवेन लक्षणाविरद्दादिति तन्न् यद्िषयकज्ञानस्य हेतुत्वादिक- मवगतं तस्य व्यास्यादिजिज्जासायामुदाहरणदिप्रयोग: न- बेह ज्ञानविषयत्वेनोपस्थितिर्विना लक्षणाम् अ्रन्यथा सुखा देरपि व्याप्याद्युपदर्शनप्रसङ्गात्। केचित्त, पञ्चम्यन्तला मलिकपदवत्वनियतावच्छ दकरूपवत्व ताट्टशपदवत्त्वव्यभि चार्य्यवयवतावच्छ दकशून्यावयवत वा विवचितमित्याङ्कः। नव्यासु पञ्चम्याज्ञानज्ञाप्यत्वलक्षणयैवोषपत्ती न प्रातिपदि- कैडपि लक्षणा आकाङ्ावैचित्याच् पदार्थेकदभेमि नाने
Page 182
अनुमानदौधितिः । १००
प्रातिपदिकार्थो विषयत्वेनानृति कर्तकृतोव कतौ धात््य: यद्ध्म्भविशिष्च् हेतुः प्रयुज्यते आकाङ्भाबलात् तङ्टमवि- शिष्टस्येव व्याप्यत्वमुपदश्य ते अ्न्यथा यथाथंधूमज्ञानादित्या- दिप्रयोगेडपि धूमादेर्व्यांप्यत्वोपदर्शनप्रसङ्ग इति प्राङ:। इतरानितसारथबोधकत्व सति खौयं यदन्त्यभिन्न पदं तदर्थविशेय्यकानुयबोधजनकत्व सति अन्त्यपद्वत्त्व सति
वा न्यायावयवत्वं प्रतिज्ञात्वं प्रतिज्ञाहेलोरुपनयननिगमन- यीच्चार्थों परस्परमन्विती न तदाहरसस्य केनापि विभ- तवन्त पदं तेन निगमने नातिव्याप्तिः प्रक्ृतपक्षान्तसवार्थ- बोधकपदोपस्थापितार्थान्त सवार्थबोधकन्यायावयवत्वं हैतुत् निगमनवारसाय उपस्थापितान्तम्। प्रमेयत्वमभिधेयं प्रमेय- त्वात् इत्यादो प्रकृत्यर्थपत्तान्वित स्वार्थबोधकपञ्जम्यर्थान्वितो न प्रतिज्ञार्थ: अपि तु तदेकदेशार्थः दूति सार्थविशिष्टवैशिष्च- बोधजनकन्यायावयवत्वं विशिष्टवेशिध्यबोधजनकस्वार्थोपस्थि- तिजनकन्यायावयवत्वं विशिष्टबोधजनकसवार्थावशिष्टबोधजन- कन्यायावयवत्व वा तत्त्वएकवाक्यतया हेत्थविशिष्टसा- ध्यस्य वैशिश्ं भासते न पुनरवयवान्तवार्थविभिष्टस्य कस्य- चिदिति इतरान्चितसार्थाबोधकन्यायावयवत्वम् उदाहरग-
विशेषलक्षणद्यं इतरोपस्थापितार्थविशेषणकखार्थबोधकन्या-
Page 183
१७८ अनुमानदोधितिः।
निगमनत्वं हेत्वथंच्व प्रतिज्ञार्थे न विशेषणत्वेनानृति किन्तु तदकदेशार्थ इृत्युत्तग्रायम्। एवावता प्रबन्धेन सपरिकरं हेतु निरुप्य तत्प्पसङ्गात् तत्त्वनिर्सवादिरूपतत्कार्य्यकारित्वाच् तदाभासनिरुपणं प्र- तिजानोते अथति अनुमितौति यथाशुतमिदं हेतुदोषाणां लक्षणं तद्दत्वज्न दुष्टहेत्नां तदभिप्रायेशैव उपधेयसङ्गरेऽपी- त्यादि वत्यति तचानुमितिपदम् अनुमितिनिष्ठकार्य्यतानि- रूपकसम्बन्धित्वेनानुमिति तत्कारपज्ञानपरं साध्यव्याप्यह- तुमान पच: साध्यवानित्याकारानुमितिपरं वा तेनैकत हेतौ व्यभिचारादिग्रहेडम्यन्यस्य परामर्भादनुमित्युत्पादेन व्यभि- चाराद्यास्यादिज्ञानेनान्यथासिद्त्वाच्च व्यभिचारादिग्रहा- भावस्यानुमितयजनकत्वेपि न क्षतिरिति वदन्ति। पर्वती निर्वक्किर्धूमी वड़ेरभिचेयत्व वा मेयत्स्य व्यभिचारीत्यादि भरमादनुमितिपतिबन्धादाह यथार्थेति ननु प्रतिबन्धक- ज्ञानविषयव्यभिचारादिघटकसाध्यादेरपि प्रत्यकं हेला- भासतापत्तिः। अथ विशिष्टविषयज्ञानं प्रतिबन्धकं तद्दट- कञ्ज न विभ्िष्टमति चैत्तहि यथार्थेति व्यर्थ भमविषय- विभिष्टस्याप्रसिद्धत्वादित्यनुभयेनाह यदिति। केचित्त दुषा- नामेव हेतुनामेतानि लक्षानि तत्न ततोयमिव प्रथममपि ज्ञायमानव्यभिचारादे: प्रतिबन्धकत्वमभ्य पेत्य तदर्थंच्च ताट- शाभावप्रतियोगिनो ये व्यभिचाराद्यस्तत्परकारकयथार्थ-
Page 184
अनुमानदोघितिः। १०६
ज्ञानविषयत्वमग्रे च तत्वमित्यस्य तद्ृत्वमित्यर्थः आ्रद्यस्यैव वा दुष्टहेतुलक्षणत्वमिति प्राट्ठः। हिङ्गमविवत्षितं यद्विष- यत्वेन यादृशविशिष्टविषयत्वेन तेनानुमितिप्रतिबन्धकपक्ष- विशेय्यकभ्तअविषये साध्याभावादी सङ्गेत्वादिनिष्ठ नाति- प्रसङ्ग: अवच्छेदकञ्न हानतिरितव्टत्तित्व' तेन विशिष्टस्या सत्वेऽधि भमात् प्रतिबन्ध डपि न क्षतिः विशेषीयन
व्यभिचारादी नातिप्रसङ्ग: एवञ पक्षतावच्चेदकादिविरह्- विशिष्टः प: पचनिष्ठस्तद्विरह वा साध्याभाववद्त्ति साधनं साधनवद्त्तिसाध्याभावो वा हेतुदोष: येन केनापि सम्बन्ध न तदांच प्रक्वतो हेतुर्दुष्टः याट्टपधरनिषि याट्टम- धर्मवत्ताज्ञानं प्नुमिति प्रतिबन्धकं तस्य धर्मिससाटृभ- धर्ममवत्व हेतुदोष इत्यपि कश्वित्। अथ पर्वतत्व न पच्तत्व वड्नित्वेन साध्यत विशिष्टधमत्वेन च हेतुत्व पर्वतादेः काञनमयतविरहो हदस्य वड्चिधूमशून्यत्वं पर्वतस्य मह्ान- सौयवा्िधूसविरहित्व मेयत्वस केवलधमस् वा वड्निव्यभि- चारो विभिष्टस्य धूमस्य वा पर्वतीयर्वत्निय्यनिचारो न दोष: न वा तत्तस्वव्धेन तन तख् हेतोर्टु ष्टनम् अतस्तइम्मावच्किन्न तत्साध्य ऋतद्धर्म्भावच्छ्िव्वतद्वेतु- कानुमितिप्रतिबन्धरत्व वाच्य तथाच निर्वद्टिः पर्वती वव्िमान् पर्वतावृत्तिवद्विमान् वा तद्यभिचारियः पर्वता- टृत्तेवां धर्मादित्यादी न कोऽपि हेत्वाभास: स्ात् ताटृभा-
Page 185
१८० अनुमानदौधितिः।
नुमितेरप्रसिद्धत्वादिति। अत्र वदन्ति यद्विषयनिस्चयस विरोधिविषयताप्रयुत्तस्तदुत्तरम् अनुमिती अनाहार्य्मान- सज्जाने वा पक्षतावच्छ दकविशिष्टपन्ते साध्यतावच्छ दकवि- शिष्टसा्यवैशिध्यावगाहित्वस्य साध्यतावच्छ दकविशिष्टसा ध्यनिरूपितव्याप्तिविभिष्टहेतुतावच्छे दकविशिष्ट-हेतुमल्वाव माहित्वस्य च द्योव्यतिरेकस्तत्त्व हेतुदीषत्वं पत्चताव- कदकवे शिश्ादिकज्ञ वैज्ञानिकं न तु वासतवं ग्राह्य व्याप्तिच्चानयतो व्यतिरेकतच वाच्या ताटशावगाहित्व-
क्षतिस्तस्य विरोध्यविषयकत्वात् एवं साध्यनिश्चयोत्तरं तस्ाननुमितावपि मानसज्ञानाविरोधितवाच्च तादृशि पक्षे
ताटशहेतुवैशिश्वस्य चावगाहिनी ज्ञानस्य याद्षयं ज्ञान विरोधिविषयकं तत्त्व तादृशज्ञानविरोधित्वं वा हेतुदोषत्व ज्ञानविरोधित्वञ्ञ तद्विषयविषयकग्रहविरोधिग्रहविषयत्वम् एवंविधैव रौतिरुत्तरत्र सर्वत् सव्यभिचारलक्षणादावनुस- त्तव्या द्वत्यप्रि केचित्। केचित्तु याट्टृशपत्तकयाट्टशसाध्यक- याट्टशद्ती यावन्तो दोषा: सम्भवन्ति तावदव्यान्यतुमेक- माचदोषस्थले च तत्त्वमेव हेतृभासत् सचातिरिक् एवान्यो जन्याभाव दूति न वैयथ्य पञ्चविधभेदोतिखतु तत्मन्भवस्थ- लाभिप्रायेस व्यभिचारादः साध्यादिभेदनियन्त्रिततृात्
Page 186
अनुमानदोधितिः । १८१
शब्दाभेदमातस्य चाकिचित्करत्वादिति प्राहः। स्ादेतत्- शब्दाऽनित्यः शब्दत्वात् इत्यत्ासाधारणडव्याप्ति: सर्वसाध्य- वद्यावृत्त सत्नासत्वात् एवं शब्दोऽनित्यः लतकत्वात् दत्यस्य सत्प्रतिपने नित्यत्वव्याप्याद्रव्यद्रव्यत्वादावपि पत्तस्य तद्त्ता- विरहादित्यापङ्ां तयोरलत्यलन निराकुरुते दशविशेष दूति। हेत्वो: सद्टेत्वो: असाधारसः पत्तमातव्ृत्तिः सन् प्रतिपक्षो विरोधिपरामर्शा यस्य स तथा तयोइ शविशेषे
भमदशायामाभासत्वाव साध्वद्यावृत्तत्वादिबद्धः प्रतिबन्धकत्व परमायाति न तु तद्िषयस्य दोषत्वम् असत्त्वात् अन्यथा बाधममेणानुमि- त्यनुद्यात् तस्यापि दोषत्वं स्ात् कोहि साध्याभावतद्- व्याप्यवत्ता भ्मयोरनुमितिविरोधित्व विशेष: नियुक्िकस्तु प्रवादी न श्रदेय: यत्त ज्ञानस्य यद्तुमितिप्रतिबन्धकताव च्छेदकं तद्तत्त्व तत्प्रकारकप्रमाविषयत्वञ्न लक्षणार्थः तच्व दविविधं विषयरूपं साधारखादिबाधे च प्रमितसाध्याभाव- वान् पक्षः तहिषयत्वेन ज्ञानस्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वात् अविषयरूपञ्च विरोधिसामग्रोकालौनत्वादिकं तद्त्वञ्व ज्ञानस्येव तद्विषयस्य हेतोरपीति तन्न तद्दत्त्व हि हेतोर्ना- भेदेन बाध तदभावात् अतएव नाश्रयतया वन्डिव्यभिचारि- दरव्यत्वादिमतिधू मेडतिप्रसङ्गाच्ज साध्याभाववत्पक्स्व साध्याभाववहत्तिहैतोज्ञानस प्रतिबन्धकत्वात् साधारखादि- १६
Page 187
अनुमानदोघितिः।
विषयकत्वस्य ज्ञाननिष्ठस्यैव प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् सत्ता- दिसाध्यके ज्ञानेडतिप्रसङ्गाच्च यथाकथञ्चित्तद्वत्त्वस्य चाति- प्रसन्नकत्वात् विरोधिसामग्रोसमवहितोऽपि च लिङ्गपरा- मशो न खसाध्यकानुमितेः प्रतिबन्धकी मणिसमवहितो वक्निरिव दाहस अथ यद्ूर्मविशिष्टज्ञाने सत्यवश्मनुमिति- प्रतिबन्धः तदेवात प्रतिबन्धकतावच्छेदकमुत्त भवति च प्रति
दति चेत् न वैकालादिसाधारणकारणघटिता सामग्री क्वापि प्रतिबन्धिका विशेषतस्त्वत्न तत्सत्व कार्य्योत्यादस्य दुर्वारत्वात् किन्तु विरोधिपरामर्शस्तथा यदि च तत्सत्वऽपपि तत्साथ्ये बाधावताराव्नानुमितिप्रतिबन्धः प्रामाणिकस्तदा अप्रा- माख्ग्रहाभावस्येव तदभावस्यापि वैशिव्न्तच् निवेश्यतां यथा च भ्रमप्रमासाधारणविरोधिपरामर्शसत्वे नानुमिति- स्तथा तथाविधबाधादिग्रहेपौत्यतिप्रसङ्ग: नचातौतादी लिङ्गे विरोधिपरामर्शकालीनत्वमपि यदपि तद्विषयत्वेन ज्ञानस्य अनुमितिप्रतिबन्धकत्वं तद्दत्त्वमेव वाच्य सत्- प्रतिपन्े च विरोधिव्याप्यादिकमेव तथा तद्ृत्त्वमपि हेती स्ज्न्ञानरूपसम्बन्धन तस समूहालम्बनरूपतया हेतुद्दय- विषयत्वादिति तदपि तुच्छ साध्याभाववत्पक्षविषयतवेन तादृभपचज्ञानप्रमात्वविषयत्वन वा ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वं तस्य व साध्यवत्यपि पक्षे सभ्भवादतिव्याप्ेः विशिष्टविषय- लेन प्रतिबन्धकत्वं विभिष्टच्न तत्नाप्रसिद्धमिति चेतईि किं
Page 188
अनुमानदौधितिः । १८३
सर्वत सत्प्रतिपच्े साध्याभावव्याय्यवान् पक्चः प्रसिद्धः यथाकथञ्चित् सम्वन्धेन तद्ृत्वच्चातिप्रसत्तं धूमादेरपि ज्ञान- रूपे तदाश्रयाश्रयत्वादिना वा सम्बन्धेन व्यभिचारादि मत्त्ात् याद्शसम्बन्धावगाहित्वेन ज्ञानस् प्रतिबन्धकलं तेन तद्ृत्वच्न न सर्वत्र सत्प्रतिपचित हेतावस्ति च क्वचित् सद्भूताविति कवतं पह्लवितेन। यद्यपौति स्थाणतवाभावस्य तद्यापकरादेख निख्ये स्थाखुत्वप्रत्यक्षशाब्दयोरनुद्यात्। नचैवं नरशिर:कपालं पूडचि प्राखङ्गत्वादित्कादिनाप्यागमप्रतिरोध: स्ात् तव्रानु- कूलतर्काभावेन बलवत्तरागमविरोधैन च व्याप्तिनिश्चय- स्यानुमितेश्चानुत्पत्तेरिति भाव: यद्द त्याद्यभ्यच्चयमाचं् प्रत्यन्षं
प्रतिबन्धकत्वात् योग्यताज्ञानेनान्यथासिद्त्वात् तदभावो न तत्र हेतुरिति चेदेवमध्यु पनीतभानविशेषं प्रतितत्म हेतु- तायादुर्वारतात्। यद्यपि लक्षरतः सामान्यप्रतौतवती विशेषजिज्ञासानुदयात् सामान्यलक्षणनन्तरमेव विशेष- विभागी युक्तस्तथापि सव्यभिचारपदस्य साधारणमाच प्रसि- दतया तन्मात्रस्य लन्भावं बुध्यमानेरन्तेवासिभिरसाधा-
साधुता प्रतीयेत अतस्तद्वारणय लच्यान्तरमपि दर्शवति सव्यभिचार द्वति। कश्चित्त सामान्यज्ञानाधौनो विभागो न तल्नक्षणतः प्रत्ययमपेक्षतेऽतः प्रथमं विभागकरणडपि न दोष
Page 189
१८४ अनुमानदौधिति:।
इत्याइ। प्रसक्तिरनुमितिरापत्तिवां तदुपधानमव्यापकमति- व्यापकच्ज तथाविधव्याप्निम्रमेय सद्गेतावतखद्योग्यता वाच्या सा च तादृशव्याप्यादिरूपा न च विरुद्धो भयव्याप्यत्वमे- कस्य सभभवतीत्याह एकस्थेति। साध्येति कोटिद्योपस्थापकं सत् साध्यसन्द हजनकं साध्यसन्द हजनककोटिद्योपस्थिति- जनकमिति यावत्। आश्रयतया विषयितया वा नित्यत्वा- नित्यल्ोपस्थापकस्य नित्यत्वे साध्ये ज्ञानस्यानुव्ृत्तत्वव्यावृत्त त्वाभ्यां वड्ितदभावोपस्थापकस्य वज्रौ साध्ये धमस्य वारणाय जनकान्तम् । तथोपस्थितेः साध्यमन्ट्र हाजनकत्वात् धर्मि- तावच्छेदकपुरोवरत्ति ल्ादिविशिष्टर धर्ार्मज्ञानस्य रशूयजनक तया तद्दाराय कोटिद्दयोपस्थापकेति। नच तदसाधा- रणतया संग्राह्यमवेति वाच्य तथात्वेऽपि तदुत्तौरताद शायां विशेषदर्शनात् संशयानुपधायकत्वेऽपि तज्जननयोग्य- ताया अनिवृत्तः । अन्यथा यथायथं पक्े साध्यतदभाव- निश्नयद्शयां साधारणव्याप्तिप्रसङ्गात्। प्रतिपत्तसम्बलन- दशायां हेतुमत्ताज्ञानस्य साध्यसन्देहजनकतपक्षे हेतु- वारसाय कोटोत्यादिहेतुना साध्यस्य प्रतिहेतुना तद भावस्य उपस्थापनादुभयोपस्थापकत्वं न कस्यापोत्यपि क- चित्। इदं दयकं नित्यमत्वादित्यादी साधारणधमा- वत् धर्म्मिन्ञानस्य कोध्ुपस्थितिं संभयञ्न प्रतिहेतुतया- तद्विषये धर्न्मिगि सद्देतौ अतिप्रसङ्ग: स्यादतः पक्षध्मतेति पतपदं धमिमात्रपरम्। नचैवं नित्यो घटः भब्दत्वादित्यत्न
Page 190
अनुमानदौधितिः । १८५ू
बाधादवतारेSसाधार ापत्तिरिष्टत्वात् अन्यथा बाधासिद्यी- रन्यतरावतारदशयां साधारणासंग्रहापत्तः असिद्धिसङ्को- रत्व सव्यभिचारमध्याप्रवेशे सव्यभिचारसङ्कीरणतया अ्रसि-
व्याप्यविरुदयोः साधारण्म्तमदशयामतिप्रसङ्ग: ध्मिखि यद्रूपावच्छिन्नवत्ताज्ञानं साध्यसंश्यजनकं त्रपावच्किन्न- त्वस्थोक्तत्वात् तत् रूपं साधारएत्ादीति सिद्ान्ते स्फुटी- भविष्यति। इदं सविषयकमात्मात्त वा ज्ञानलात् इत्यादो प्रामाखाप्रामाखमंशयय तद्टकीभूतसाध्यतदभावविषय- कतया कोय्यपस्थितिरूपस्य उनकोभूतज्ञानविषये ज्ञानत्वे तु नातिप्रसङ्गपङ्गापि साधारसधर्मवत्ताज्ञानस्य तज्जन्यकीय्यप- स्थितरवा संशयजनकतया तज्ज्ञानस्य ताट्टपसंशयाहतुत्वात् प्रामाखसशयस्थले तु ज्ञानत्वलक्षसमाधारणधर्मदर्शनात् ज्ञाने प्रामासस्य ज्ञानविषयतात्मकसाधारणधमंदर्शनाच् विषये तद्दत्वख सन्देहः अप्रामाखशङ्गाद्यन्वयानुविधानन्तु मनत्वज्ञानपून्यविरोधिज्ञानस्य प्रतिबन्धकतया तदपसारण- प्रयुत्तमित्यस्याकरे व्यक्तत्वात् व्याप्यवत्तासंभयस्य पृथगव्या- पकवत्तासंशयहेतुत्वपन्ते ज्ञानपदं निश्यपरं हेतुत्वाभिमत- विशेषसन्तु येन सम्बन्धन तदुभयसाहचर्य्य तेन सम्बन्धन तद्त्ताज्ञानख संशयादिजनकनासूचनार्थ तेनात्त्कपा- लत्वादिसाध्यके समवायसम्बन्धेन हेती ज्ञानघढादी वि- षयत्वसंयोगादिना तत्न्द हजनके नातिप्रसङ्ग इति। वि-
Page 191
२८६ अनुमानदौघिति: ।
प्रतिपत्तौ प्रत्येकं कोटिद्वयोय स्थापकत्वाभावात् लक्षरी- स्थद्यपदेन तह्ारणात् मिलितस्य तदुपस्थापकत्वेऽपि तद्दत्ताज्ञानं न तथा न वा मिलित्वा इयोज्जनकत्व तथात्वडपि वा येन सम्बन्धन तदत्ताज्ञानमुभयकोय्य- पस्थापकं तेन सम्बन्धन हतुत्वेवश्य सव्यभिचारत्व- मिति। अनुपसंहारी पक्तएवेति अनुपसंहारितादशायां साध्य- तदभावसहितत्वनिर्रवाभावेडय्यतक्रमेय वास्तवतत्हचरित- त्वमादायैव लक्षणसमन्वय दूति भान: । केचित्त व्ाप्यादि- धर्मेडि साधारसज्ञानात् संशयस्योदयात् तदज्ञाने च वसुत: साधारएज्ञानेऽययनुद्यात् साधारणज्ञानं हेतुस्तव निश्चयत्वमकिञित्करं गौरवात् तथाच पत्षएव तत्संशया- व्मकतदुभयसाहचर्य्यज्ञानाङ्भवति तथात्वमिति भाव इत्याहु: तचिन्टम्। ननु केवलान्वयिसाध्यकानुपसंहारियि साध्या- भावाप्रसिद्या तत्संशयाद्यभावादव्यापिः एवं यत्र स्थिरें धर्म्मिगि पूर्व घटतं व्टहोतमुत्तरदशायां तचनैव दोषात् घट- त्वाग्रहे तद्वटभिन्नीऽयमिति भमे च घटत्वनिश्चयविषयौभव- इमिययावृत्तलेन गह्यमाणतया असाधारणे दूदन्त्वडपि वस्तुतस्तद्यावृत्तत्वाभावेन तत्र लक्षणायोगादित्यतलयोल- स्वत्वानावेन परिहरति केवलाव्वयीति। अतएवेति अतएव पुरुषदोषाधौनं तद्ोषत्म् अतएव तस्यानित्यदोषत साह- जिकत्े कादाचित्कत्वानुपपत्त: एवच् यत्र दोषताप्रयोजकं
Page 192
प्रनुमानदौघितिः ।
वस्तुती हेतौ तत्नानित्यदोषत्वमपि यन पुरुषस्य तङ्ग मो न तत्र तद्पि भ्रममाताददुष्टलेतिप्रसङ्गमाह अन्यर्थेति के- चित्। परे तु अयं घट एतत्वादित्यादावव्याप्तिः। साध्य- सन्देहप्रयोजकं हि तस्य साध्यतदभाववद्यावृत्तत्व नाटकस्य धर्मस्य तदुभयव्यावृत्तत्व सभ्वति असाधारणन्तु तस्य पक्ष- मात्रवृत्तितया अतस्तस्यालच्यतयोत्तरयति अयं घट दूत्यादि एवज्ञावृत्तिगगनादिक मेवासाधारणं पक्वत्तित्वम्रमदशाया-
रूपतो विरोध: निच्चितसाध्यतदभाववद्यावृत्तलज्च न मन्देह प्रयोजकं तथा सति तुल्यन्यावतया नि्वितसाध्यतदभाववढ्ट- त्तित्वश्यापि तथात्व सद्ेतापि साध्याभाववत्त्वभभविषय- वत्तिवग्रहदशयामतिप्रसङ्गात् न च तादृशनिय्यविषयस् धर्मिणो वास्तवं साध्याभावादिमत्त्वमपि तन्त्रं मानाभावात् किञ् सन्देहजनकताव च्छेदकरूपस्य विशेषणत्वेव्यभिचारिषि रासभादो महानसादिवत्तितादशायामव्यापिः उपलक्षगले असाधारसोत्तोरए तादशायामतिव्याप्तिः असाधारगप्रकरग- समययोस्तलेन वमविषय चोर नित्यदोषत्व विशेषादर्शनदभा- यामनुमित्यनुत्पादप्रयोजकत्व नतु वास्तवं हेतुदोषत्वम् अ्र- न्यथानुमित्य नुत्पादप्रयोजकज्ञानविषयतामाचेण वास्तवहेतु- दोषत दत्याङः। अनवगतसाध्यसहचारत्व सति अवगत- साध्याभावमहचारतया विरुद्धत्वमेव तयोरिति ददञ्ाभ्यप- गमवादेन वस्तुतो यथोपवर्सितलक्षणस्य न तत्राव्याप्तिरिति
Page 193
अनुमानदौधितिः।
व्येयम्। यद्रपज्ञानमनुमितिप्रतिबन्धकं तदेव विभाजकम् अन्यथा अतिप्रसङ्गदृत्यभिप्रेत्य दूषयति नैतदिति। वस्तुतस्तु उपस्थापकत्वादिज्ञानमनुमितेस्तज्जनकख वान प्रतिबन्धकं विरोधिविषयकत्वाभावात् एवमुत्तरत्रापि पक्षवृत्तित्वे सतौति विरोधित्व विरोधिज्ञानविषयत्वम् अव्यावृत्तिपदम् अत्य- न्तायोगव्यवच्क दार्थकं तेन संयोगसम्बन्धन व्यभिचारिषि द्रव्य हेतो व्यभिचाराभावदशयां नाप्रसङ्ग: साध्यवद्द तिस्तु नासाधारण इति हृदयम्। अपकधम्धूमादिवारणय सत्यन्त पक्: सन्दिग्धसाध्यो इममरें विभिष्टहतौ तद्त्ति- त्वग्रहाविरोधित्वच्च तदर्थः तथाच पत्ततावच्छ दकरूपेण पक्षे साध्यतावच्छेदकरूपेण साध्यस् हेतुतावच्के दकरूपेष हेतो- व्वा यजन्ञान तदविरोधित्वस्य लाभात् पक्षसाध्यसाधनाप्र-
ग्रहः विरोधोऽपि फलतः प्रतिरोधएव तदन्यतेन वा विरोधि विशेषणोयं वच्यत च सिद्धान्ते विरुद्धान्येति हैतुसाध्यसामा- नाधिकरणग्रहाविरोध्यर्थकं सम्बन्धपदबलेन प्रक्ृतहेतुसम्ब- न्धितया विरोधिते तात्पर्योपवर्लनेन प्रायशो बाधादिवार- ऐडपि घटत्वमनित्यं घटत्वादित्यादो प्रयत्नसाध्यमिव तत् प्रतिभाति वस्तुतस्वनुमितिपदं तत्कारसज्ञानपरम् आाश्र्रया- सिद्यादिवारणाय सत्यन्त तादृशपक्षकताददृशहेतुकग्रह्ा- विरोध्यर्थंकम् अनया च वाचोभज्ञा व्याप्तिग्रहविरोधित्वमेवा- भिदित्सितं तेन वह्निमान् वव्निमान् डदववादित्यादौ हेतीः
Page 194
अनुमानदौधितिः ।
साध्यवदवृत्तित्वादेनासंग्रह: विवेचयि्यत चेदमुपरिष्टात्। सपक्षेति सम्पातायातम् अतएवानुपदं विरुद्ोऽपीत्यादिकं व्यर्थेति विशेषणं पक्षवृत्तित्वं साध्याव्याप्यत दूति हेत्वाभासत्वं हेतुवदाभासमानत्व वत्यर्थश् वत्तिमत्त्म् एवञ्च साध्यतद- Of
साध्यतद्भाववहत्तित्व साधारस निवितसाध्यतदभाव-
यम् असिद्धिविशेषसत्वव्ृत्तित्व वत्तिमत्त्वग्रहविरोधि सा- ध्यतदभाववद्यावृत्तत्वमप्नि यदौद्ृपं तदा अ्रसिद्धिरेव- नो चेदिदमेवासाधारएं बोध्य साध्याप्रसिद्यादिवार-
साय विशिष्टसाध्यसाधनग्रहाविरोधित्व वाच्यं व्यापकमा- मानाधिकरखमिह व्याप्यत् तेन च द्वितीयस्य भेद: रेतिस्ुल्यैव। केचित्त असाधाराभावकालावच्छिन्नसा- व्यतद्भावव्याप्तिशून्यत्व विवनितं विशेषणभावात् वस्तुतो व्याप्यस्य विरुद्स्य वा असाधारणख संग्रह दत्याड्डुस्तच्चि- न्यम्। व्यर्थेति विरोधादेवारकं साध्याभावेत्यादि व्यर्थ तस्य पार्थक् प्रमाणाभावादिति भावः । प्रथममित्यादि गगनमित्यादि च दूषएं यथाुते नापीत्यादि सपक्षविप- क्षत्वार्वच्छिन्नययावटत्तत्व सर्वतद्यावृत्तत्व व्यर्थति सपचवत्ति त्वविपक्तव्यावृत्तत्वयोदू षकतायामनुपयोगादिति भाव:। संग्रहाय प्रक्ञातिरितपदे पत्तत्व सन्दिग्धसाध्यकतव धमेत्यादिदूषएं
Page 195
१६० अनुमानदौधितिः।
यथा खुते नतु सप्तमौसमासात् पच्ातिरिके वन्तते याताघ्य- वन्मात्रव्ृत्ति साधाभाववन्मात्नव्ृत्ति च तद्धिन्नत्वमित्यर्थे दूति ध्येयम्। पत्तवृत्तीत्यादि विरोध: साध्यासामानाधिकरए
पयिकस् जनकज्ञानविषयस्य सम्बन्धस्य सपक्षसत्त्वादेरभाव- स्तद्दत्वमित्यर्थः सपक्षविपत्तव्यावृत्तत्वस्य चासाधारस्य अ- साधारए निश्ये पक्षे साध्यसामानाधिकरण्सन्देहान् तस् तज्ज्ञानविरोधितव पत्षवृत्ती विरुद्धभिन्न च वत्तते यस्ताट्ट- शोऽभावस्तद्ृत्त्वमर्थ दूति केचित्। पूर्वोत्तलक्षणानां यथोतत रोत्या यथामतं नाव्याथ्ादिसभभावना परन्तु तज्ज्ञानस्यानु- मित्यप्रतिबन्धकतया तेषां हेत्वाभासतावच्छेदकत्वं न घटते न घटतां किन्तेन तेषां हेत्वाभासविभागमातोपयोगिलवादित्या- शयेनाहउययत दूति। सन्दहं प्रत्येव साधारणादिविभिष्टध म्व इर्मिज्ञानलेन हेतुता तज्जनककोटिद्वयोपस्थितिं प्रति तु तादृशधर्मंज्ञानत्वमाच्ेणेत्यभिप्रेत्याह उभयेति। साध्यसन्द- इजनकेति प्रकृतं यथाकथञ्ञित् कोटिद्दयोपस्थितिः स्मत्यनु- भवसाधारणीसन्द हजननीनियामकन्तु साधारणादिविशि- ष्धमवत्ताज्ञानम् अतएव धारावाही सन्दह दूति मतेतु धर्मितावच्छ दकविभिष्ट धमिषि यद्रपविशिष्टज्ञानं साध्य- सन्द हजनक तद्रपवत्वमेव वत्तव्य कोटिद्दयसहचरित- त्वादिना ज्ातस्य उर्द्ध वादेरुर्द्वतत्वादिना धर्मिएि ज्ञानसेव संभयजनकं नतु तदानीं साहचर्य्यज्ञानमपेक्षत दूति नये तु
Page 196
अनुमानदौधितिः । १६१
यद्रपविशिष्टत्वे न ग्टहौतस्य धर्ममस्य धमिवत्तिताज्ञानं तथा तद्दत्वमेव वाच्यम्। तच्चेति ननु साधारएं न साध्यतद्भाव- वद्यावृत्तत्वं वृत्तिमतस्तथात्वासन्भवात् एककोटिव्याप्यस्ेव एककोटिमद्याटृत्तस्यापि धर्म्मस्य बुद्धविशेषदर्भनतया संभय- विरोधित्वाच्च सत्प्रतिपक्े च परामर्शप्रामाएसंशयोत्तरमेव साध्यसन्देहात् नापि निश्चितसाध्यतदभाववद्यावृत्तत्व तद्धि यच यत्र साध्यादिमत्तानिव्यसद्यावृत्ततं येन येन रुपेगा यत्र यत्र तन्निश्चयस्तेन तेन तद्यावृत्तत्वं वा आध्य सर्व्वाणि साध्यव्याप्यवन्ति साध्यवन्ति सर्व्वाणि वा अ्साध्य- वन्ति प्रमेयागीत्यादिनिञ्चये सामान्यतः पक्षेऽपि साध्यादि- निश्चयादतथात्वप्रसङ्ग: द्वितीये तु विशिय्यपक्े साध्यनिश्चयं विनेव शब्दादिना साध्यव्याप्तवनिषयेऽपि तथात्वापत्तिः नैष दोषो याट्टभव्याप्तिग्रहे सति नासाधारख तद्ग्रह्भावेन विशेषलक्षणस्य साधारखाभावविशिष्टस्य तद्ग्रहस्य चाभा- वेन मामान्यलक्षणस् विशेषणदतिव्याप्तिनिरासात् विभिष्टा- भावादेव च साधाररे व्याप्तिभ्मदशयां नाव्याप्तिरिति चेत् एवं सत्येकेन व्याप्ती गहोतायामसाधारणस् न कच्ञि- दपि प्रति सव्यभिचारित्वं स्वात् स्याद्वा तदपि तत्तत्य रुष- घटितमसाधारखवत् साध्यादिव्याप्यवत्वेन रुपेष साध्या- दिमत्निय येऽव्याप्तिगसङ्गाच् न हिघटोऽनित्यो घटाद्यावत्तं श्दत्वमितिवत् अनित्यत्वव्याप्यवती व्याटत्तं शब्दवमिति तदानों निश्चयः अभिहितज्ज निव्चितसाध्यतदभाववझ्माट-
Page 197
१६२ अनुमानदौघिति: ।
त्तत्व न संयप्रयोजकं किन्तु साध्यतदभावाभ्यां सहचरि- त्त्वमिव तत्महचरिताभावप्रतियोगितव व्याप्यविरुद्धयोसतु तत्वेन निच्चितयोह शने विशेषदर्शनवशादेव न संशय दूति विभाव्य लक्षणान्तरमाह विरुद्ान्येति विशिष्टसाध्यहेतु- सामानाधिकरएग्रहाविरोध्यर्थकमर्थंती विरोधिविशेषणं तैन साध्यसाधनयोरप्रसिद्धेरव्त्तित्वस्य परम्परासामानाधि- करसादीनाच् निरास: पत्तपदच् धर्मिमातपरं तथाच यद्यदवर्मिभवत्तित्वं हेतोर्ज्जायते तत्र तचवानुमितिविरोधि
तथा बाधप्रतिरोधी तु धर्म्मिविशेषितत्वात् न ताटृशै सर्व साध्याभाववत् तद्याम्यवत्त्वेत्यादिकञ्ज साध्यवत्ग्रइविरोधि- वेन सामानाधिकर एग्रहविरोधिसाध्यानुमितिसामान्या विरोधित दा विशेषणं तैनैवेति तेनानुमितिविरोधिना विपतवत्तिताहिना एवकारेणनुगमकं रूपं व्यवच्केद्य तस्य हेत्वाभावगवच्छ दकत्व निरस्थति हेत्ाभासस्य लक्षणानु- रोधनेति तेजानुमितिविरोधित्वघटितलक्षएकरगन असा- धारणस्य सत्प्रतिपत्तोत्यापकतया दूषणतपत्ते नाव्याप्तिरि तरथा पुनरव्यात्तिरेव साध्याभावज्ञापकतवेन साक्षात्ाध्य- वत्तानुमितिविरोधितवेन। सर्वमनित्यमित्यादि सम्प्रदाय- मनुरुध्योक्तम् अतएव तावग्रेऽन्तर्भावयिय्यति नापोति निञ्चि- तसाध्यवति साध्यवद्धिन्न च वर्त्तमानत्वमित्यर्थः। अनुप- संहार्य्य इूति साध्यवदन्यवत्तित्वांभस्य तन्रापि सत्वादिति
Page 198
अनुमानदोधिति.। १८३
भवः नापोति दह सपक्षत्व न निवयगर्भमतो नाभेद: घट दत्यादि दत्यस्य विरुदस्य अनुपसंहार्यस्य प्रसिदस्य च विरुद्ान्तरस्व व्यवच्चेद्यत्वादित्यर्थः अ्न्वयतो व्यतिरेकतश्च सहचाराग्रहदशायामौद्टशं ह्वित्वमनुपसंहारीति मतेनेदमि- त्यपि कश्चित्। विपक्षेति अत विपतत् साध्याभाववत्तम् अनुपद्मेव वस्तुगत्या साध्याभाववहत्तित्वेन साधारण इति मूलएव स्फ टतरमभिधानात् न तु निश्यगभं तज्ज्ञानस्था- प्रतिबन्धकत्वात् न च वस्तुती यत्र तन्निश्वयस्तहत्तित्वज्ञानं प्रतिबन्धकं रूपान्तरेग साध्याभाववत्तया निव्चिते रूपान्त- रेस हेतुज्ञानेऽप्यप्रतिबन्धात् नचेकेन रुपेए तत्तथा गौरवात् केतुसाध्याभावयोः सामानाधिकररास्फरऐनाविरोधात् साध्याभाववह्ृत्तिहैं तुरित्यादि शब्दज्ञानानामप्रतिबन्धापा- ताच यन्तु साध्याभावांशे निश्यरूपं शेषांशे संशय साधारणं साध्याभाववद्ृत्तित्वज्ञानं प्रतिबन्धकमन्यथा पक्तएव साध्यसन्दे ह न सन्दिग्धानैकान्तिकत्वापत्तेरिति यदाडु: नहि पच्ते पचस- मेवा व्यभिचार दति तन्न व्याप्तिनिश्चये हेतौ व्यभिचारसंशया- योगात् तदनिक्वयद्शयाम् अनुकूलतर्कांस्फूर्तौ सन्दिग्धानका- न्तिकत्वस्ेष्टवात् हेतुसाध्याभावसामानाधिकरखावगाहित- येव ज्ञानस् व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकतवात् अतएव पक्ष: साध्याति-
रहिखीबाधप्रतिरोधयोरनवतारेऽपि पत एव सन्दिग्धानैका- न्तिकतया अप्रयोजका गौयन्ते एवं वन्िदाहानुकूलेत्यादय: १०
Page 199
१८४ अ्नुमानदौधितिः ।
शत्रिसाधका अपि अन्यथा पक्षातिरिक् सर्वत्र साध्यवत्ता- निसयाद्याप्रिगहस्य दुर्वारत्वात् पक्षविपच्तान्यतरत्वादिना सर्वत्र सत्प्रतिपचप्रसङ्गाच्च अ्रथ साध्यतद्वदृत्यन्तान्चोडन्या- आवगर्भव्यभिचारयोरेकोपादानेऽव्यतरा य्याप्तिः साध्यवत्ता-
तादृशाभाववत्त्वस तादृशाभाववति हेतुमत्वस ताट्भा- भावे हेतुसामानाधिकरषस्य साध्यतद्दादी हेतुसमा-
धिनो ज्ञानस विषयतया अन्वयव्याप्तिग्रहविरोधितावच्केदक- त्वेन विभजनान्नासंग्रहः अविरोधिन इत्यन्तेन साध्याप्रसि- द्यादोनां निरास: यदि पुनरत्यन्तान्योऽन्याभावयोरेकतर- गर्भव्यभिचारज्ञानस नान्यतरगर्भव्याप्तिग्रहविरोधित्वम् इत्यादिकं विभाव्यते तदा साध्यसामानाधिकरएघटितत्व- नान्वयव्याप्तयोऽनुगमनौयाः तावद्याथ्वगाहित्व ग्रहस् वत्तव्य साध्याव्यभिचरितसामा- नाधिकरण्स्य व्याप्य प्रसिदस्य हेती विरहोप्येतद्विशेष एव विशिष्टसाध्यसाधनवत्त्वग्रहाविरोधिनी ज्ञानस्य विषयतया वापकत्वग्रह्विरोधितावच्छेदकरूपत्वं वा विभाजकं शेषं पूर्ववन्। साध्य तद्दतीरत्यन्तान्योऽन्याभावी साध्यांभावव्या- प्यादिव्यावृत्तेन साध्यवत्ताज्ञानविरोधिलेनानुगमस्य तत्न हेतुसामानाधिकर साभावग्रहविरोधित्व साध्यवत्ताज्ञान-
Page 200
अनुमानदौधितिः ।
वत्त्व वा तथा वत्तव्य साध्याभावव्याप्यादी तु हेतुसामा- जाधिकरसा दिकमविरोधित्वान्नाभास: विरोधित्व पूर्वोक्ष- दिशावसेयम् उपदर्शितविशिष्टव्याप्तिविरही व्याप्यत्वासिद्धि- रेवेति व्याप्तिग्रहकारणसहचारग्रह महकार्य्यभावप्रतियो- गिग्रहविषयत्वेनानुगम इत्यपि कव्वित्। प्राचां मतनोत्तर- यति न सर्वेत्यादि। सर्वेति विपन्ेऽप्यन्वति तेन साध्या- भावन्य नवत्तेव्युं दास: विपक्तत्वस्य निव्यगर्भत्वात् भूर- नित्या गन्धवत्वात् निव्य: शब्द: शब्दत्वादित्यादी नाव्यापिः पृथिवौ रूपवती रसादितादी जलादेनौरसत्वभ्रमे पुन- रसाधारखम्तम एवेति मन्तव्यम्। तथापोति पत्तत्व स- न्दिग्धसाध्यकत्व मतं दूषयति अथेत्यादि। व्याप्तोति तथाच स्वतो दूषणाच्तमतान्नाभाषत्वम् उपाधिवदिति भाव: एक- धमिव्यावत्तत्वञ्ज न सामानाधिकरणग्रहविरोधिधर्म्यन्तरे तक्षभ्भवात् अन्यथा सतोरपि साध्यसाधनयोव्य तिरेकित्व दोषाय स्ात् अथायं शङ्ितुरभिप्रायः पक्षे साध्याभावस्य संशयो निश्यञ्तानुमितिविरोधी विरोधिविषयकत्वात् तत्- सामग्रो च विरोधिसामग्रीलेन तचरादिमस्य सामग्रीपन्ने सत्यभिचारस्य हेतोग्रह: द्वितोयस्य तु प्रतिहेतोः परामर्: अतस्तवोराभासत्वम् अतएव सव्यभिचारलक्षणे पक्षवत्तित्व विशेषगं साध्याभाववहृत्तित्वमाच पुनरसिद्धिरेवति विरो- धान्यस्य परामर्शविरोधिनी रूपस्य तत्त्वादिति मैवं बाध-
Page 201
अनुमानदौधितिः ।
संभयस्य प्रतिबन्धकत्वानङ्गोकारात् साधारणधरसवत्ताज्ञा- नस्य संभयसासगरौत्वाभावात् सामग्रीतवेन प्रतिबन्धकत्वे है- त्वाभासत्वायोगाच्च अन्यथा पक्षस्य साध्यतद्भाववहत्ति प्रमेयत्वादिमत्त्व सर्वत्र हेतावाभासौभवेत् तथा कामिनौ-
शिष्ट स्यानुद्धाव्यत व्युत्पाद्य केवलस्यापि सपक्षव्यावृत्तत्वस तथात्व वयुत्पादयति किक्चेति वाद्युपदर्शितदृष्टान्तस्य सा- धनवैकत्यन्तु नासाधारएं सपक्षान्तरवृत्तित्वेऽपि तत्सभ्भवात् तङ्भावनन्तु तस्य निग्रहस्थानत्वात् तर्द्दिभाजकसूत्रस्थानुत्तस- मुच्चायकचकारेग तस्य समुच्चितत्वात् तदाहरणस्याभासता प्रदशनायेव वा आवश्यकश्त प्राचां दृष्टान्तप्रयोग द्ति भाव:। माभूत् परार्थानुमानेSसाधारएं दोष: सार्थेतु सयादत आह खार्थेति। खमते सिद्ान्तमुपक्रमते उच्यत दूति। अर्थादिति व्यतिरेकिसुद्रया अर्थादुभयं साधयेत् अर्थवशसम्पन्नमेवोभयसाधकत्वम् उभयसिद्यनुकूलव्यास्यादि- ग्रहादित्यर्थः व्यतिरेकितया वेति पाठे अर्थात् अर्थापत्ति- विधयेति परमतन एवज्ज पक्षवर्मतया ज्ञायमानो हेतु: सा- व्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगितज्ञानात् साधसय सा- ध्यव्यापकीभृताभावप्रतियोगित्वज्ञानाच्च साध्याभावस्य सा- धनायोननखो मिथी विरोधेन नैकमपि साधयति। न च शूद्दे नित्यत्वानित्यतसन्देहे तदुभयव्यापकत्वं शब्दत्वाभावस्व ग्रहोतुमशक्यं व्यापकत्वाभिमतशब्दतवाभावाभाववच्छन्दवत्ति-
Page 202
अनुमानदौधिति: ।
त्स्य नित्यत्वानित्यत्वयोः सन्दि्मानत्वादिति वाचय तथात्वेऽपि तादृशसंभयाभावदशयां तथात्वनिञ्चये तट- भयव्यापकीभृताभावप्रतियोगिशब्दत्ववत्वस्य शब्दे प्रतिसु- न्धातु शक्यत्वात् साश्रयमप्रतोत्यैव प्रतीतस् सौरभादेर- भावस् पानीयपाषाणदी पृथिवीत्वतद्भावसहचारेय तट्- अयव्यापकताग्रहे ताद्शाभावप्रतियोगिसौरभस्य चन्दनादी परामशे पृथिवीत्यादी साध्ये तदसाधारणस्यातिकलभ- त्वाच्च। नन्वयं सत्प्रतिपक्ष एव व्याप्तेरन्वयनिरूप्यत्वस्याव्या पकत्वेनाप्रयोजकत्वादित्यत शह सत्प्रतिपक्ष इति। नच्ैं विधभेदेन पथगभिधानेऽति प्ररुङ्गः खतन्तेच्छाया टून्ाढे ग्रैन्थकतेवाभिधानात् तदभावसाधके तत्ाधकतम्मरपा-
छाक्रान्ततया उभयान्तर्भावस्याविरुदत्वादित्यपि कमित्। सर्वसपक्षेति सपक्ष: साध्यवान् पत्तवृत््तित्वे सति माध्याव्या- पकीभूताभाव प्रतियोगित्वमित्यर्थः द्दञ्च साक्षाद्नुमिति- विरोधि विरोधय साध्यासामानाधिकरणादिरूपोडन्वय्य व्याप्तियहविरोधीति न साङ्कर्य्यशङ्गापि साधसमानाधि- करगन्तु नासाधारणं दशविशेष तड्कभम्तु पुरुषदोषी व्याप्य इव साधारसनमः। नवोना: पुनरेवं वएयन्ति सामगरौड्यविरोधेन हेत्वभावस्य साध्यतदभावव्यापक- ताग्रहविरोधोऽसाधारणस्य दूषकतावीजं तथाहि हत्ति- मताहेतुना कचिदपि वत्तितव्य तत्र चावश्य साध्य-
Page 203
अनुमानदौधितिः ।
तदभावयोरन्यतरेण भवितव्य न च तत्र हेत्वभावः सभभवति अतोऽवश्यमन्यतराव्यापकत्वं तस्य एवंविधविरोध- धव्य साध्यन तदभावेन व हेत्वभावस्य सहचारज्ञानं नैकतरनिरुपितामपि व्यापकतां ग्राहयति मिथो विरोधात् विरोधिपरामर्पद्दयमिव साध्यतदभावी एवज्ज वत्तिमत्व- विशेषितं हेतोर्यावद्विपक्षसपत्षव्याटृत्तवं वत्तिमत्परतियोगितव विशेषितं वा हेत्वभावस्य यावत्मपक्षविपत्तवृत्तितमसाधा- रसमिति योजयन्ति च ग्रन्थमित्यं शब्दत्वं यदि साध्यतद्- भाववद्यावृत्तलवेन तदुभयव्यापकोभृताभावप्रतियोगितन ज्ञातं ज्ञानयोग्य® स्यात् तद्दत् स्यादिति यावत् तदा व्यति- रेकितया ताटभव्यतिरेकप्रतियोगित्वेनार्थात् पक्षे तदुभयं साधयेत् तदुभयसहचरितं भवेत् व्यापकाभाववति व्याप्या- भावस्यावश्यभभवात् अतथाभावे पक्तधर्ममताया व्याप्ते्व्वानुप पत्तिर्न च तथाभाव: सभवति न वा पक्वृत्तित्व बाधितम् अतः साध्यतदभावो व्यापकतया तदुभयसिद्यनुकूलविरोधि-
धारणी दोषो व्याप्तिद्दयग्रहप्रतिबन्धकः । ननु यदि विरो- विव्यापिद्व्यं न गह्यते तदा सत्प्रतिपतोच्क दः ग्हीत- विरोधित्याप्निद्दय हेतुससुत्यत्वात् तस्ेत्यत आह सत्प्रतिपच इति। तत हेतोभिन्नतयाधिकरणभेदेन तथा ग्रहः सभ्भवति अत्र पुनरेकस्तिन् हेतौ तदुभयग्रहो विरुद् दूत्यर्थः । भरत्र चेदं चिन्यम्। एवं सति सपक्षादर्यांवत्त्वविशेषगां व्यर्थ
Page 204
अनुमानदौघितिः।
दूषकतायामनुपयोगात् वृत्तिमत्वादिविशेषित स्यापि चासाधारखस्य ज्ञानं न व्याप्ति ज्ञानविरोधि विरोधिविषयकताभावात् उपदर्शितविरोधस्य तच्छरीरेऽनन्तर्भावाच्च व्यापकतयोरपि चन खतो विरोधः उपदर्शितरीत्या तदवधारणे चावश्य व्यभिचारज्ञानमेव प्रतिबन्धकमत एव सत्यपि असाधारणज्ञाने एकत्रातुकूल- तर्कावतारे भवति व्याप्तिधौरिति एतेन तादृशसहचार ज्ञानं तुत्यबलविरोधिव्याप्तिग्रहसामग्रीतृ न प्रतिबन्धकं तर्कावतारे पुनस्तुत्यबलतैव नास्तोति परास्त तर्कस्य व्यभिचारपङ्डा निवन्तकतृ नैवोपयोगितात् सामग्रीतृन प्रतिबन्धकतू हेता भासत्वायोगाज सत्प्रतिपचे च विरोधिव्याप्यवत्तानिर्षयत्वेन प्रतिबन्धकत्व नतु विरोधिसामग्रीतृन बाधावतारे लापाततः
साध्यानुमित्य दवादिति क्वत पल्लवितेन। केवलान्वयोत्यादि सद्तुत्व साधारगत्ञ्ज केवला न्वविन: साधनस् व्यतिरेकिएस्तु भागासिद्त्व साधारणत्व विरुद्त्वञ्ज यथासम्भवं बोध्यम्। नापौति केवलान्वयि- साध्यकवारणाय सत्यन्त व्यतिरेकिसाध्यकसड तुवारणाय केवलान्वयोत्यादि पत्तत' साधकबाधकमानशून्यत केवला- ज्वयिसाध्यकेऽपि बाधकमानप्रसिद्धिसत्त वेति न सत्यन्तवैयर्थ निश्चितसाध्याभाववत्तन्मातवृत्तित्व तवसाधारग्य विरुद्ध दूति साव्रारसाद्यग्रहदपायामसाङव्यमिति वा हृदयम्। अ्रव्या-
Page 205
अनुमानदौधितिः ।
पकत्वादिति सङ्कूतुतवन्न व्याप्तिनिञ्चयदशयामेवेति भावः। अथेत्यादि पक्षातिरिक्रन प्रतोतो निव्चिती व्याप्तिग्रह्ानुक- लोडन्वयेन व्यतिरेकेन वा सहवारी यस सतथा सङ्गेतुरे- वेति तथाच लक्षणे पक्ातिरितपद महचारग्रहस्थलमात्रीप दशंकं न तु विशेषकमिति विशेषकत्वाभिप्रायेण दृषरदयमाह तत्र वैत्यादि असाधारगी सपक्षव्यावृत्ते पक्षतादशयां शब्दोड भिधेय: पब्दत्वादित्यादी जलं निःसेहं शौतस्पर्शंवत्त्वादित्यादी च रूपं जलं वा द्रव्यभिन्न गुरवत्वात् गुएकर्ममाव्ृत्तिजाति मत्वादित्यादी विरुद चातिव्याततिरित्यर्थः । दूषकताया- मिति सहचाराभावस्यैव ज्ञानं विरोधि न तु तत्प्रत्ययांभ- स्यापौति अर्थगत्यति अनैकान्तिकशव्दार्थविवेचनेन प्राति-
कतायामसाधकतायाम्। अर्थेति उभयकोयुपस्थापकल्वादी साध्योपस्थापकत्वाद्यंशस्य व्यर्थ त्वादित्यर्थ इत्याहुः। विप्रतिपत्ति: पक्षसाध्याभावप्रीतितिः साथ्य प्षनिष्ठाभावप्रतियोगितवप्रतिपत्तिर्व्वा आद्य केवला- व्वयोति साध्याभावाप्रसिद्या अव्याप्तिरित्यर्थः। उभयत्न सवस्थेति अतिव्याप्तेरिति पाठे तन्मात्रव्ृत्तित्वं तत्वव्याप्य- वृत्तिकत्वं तदितरावृत्तित्व वा आध्य केवलेति ददन् यथाकथनिद्ाप्तिग्रहदशयां द्वितौये सर्वस्येति व्या सोत्यादि यत्र यस् त्यर्थः तथाच हत्वभिमतशब्दोपसन्दा-
Page 206
अनुमानदौधितिः । २०१
तिव्याप्तिः। ननूपमंहारः सहचारः तन्निययो वा आद्य ताटृशस्याभावो निखिलप्रसिद्धानुपसंहार्य्व्यापकः अ्र्ति- व्यापकश्च रूपं द्रव्यभिन्न गुरवत्वाद्गएकम्वत्तिजातिमत्ा- दित्यादेः द्वितीये पुनरज्ञानरूपासिद्धिपर्ययवसावी कारणा भावतया स्वरूपसन्नव दोषो न हेताभास इत्वत श्राह केवलाव्वयौति पक्ष: साधानिव्चयविरोधिनः साधावान्न वैत्याद: सन्दहस्य विषयोऽवच्छ दकतञ् सान्यनव्ृत्तितत्कत्वं तच्च स्वरूपसतोऽप्यविकरुड् तैन प्रातिख्विकद्रव्यत्वादिरुपेष सर्वच साध्यसन्दहदशयां नाव्याप्ति: एवञ्ज सर्वल्रेव हेला- दिमति साधातदभावसन्देहाद्यापग्रहेणाभासत्वम। परार्थ- स्ले वहिर्भावं व्युत्पादयति एवमित्यादिना असिद्विरनिच्चय: ज्ञाने जापने सार्थस्थलेऽन्तर्भावम् एतनेत्यादिनाशङ्क निर- स्यति उपजीव्यत्वादिति अत्रे दं चिन्त्य हेतुमति साधाभाव- सन्देही नाभास: सत्तथैव विरोधित्वात् तद्विषदसतु हेतीः साध्याभावसामानाधिकरए साधास वा हेतुमन्निष्ठाभाव प्रतियोगित्व नास्यव केवलान्वयिसाधा के व्यतिरेकिसाधाके तु साधारस रूपतया सन्दिग्धानैकान्तिकत्व पर्य्यवसितं विश्व विषयकसाधतदभावसन्द हे च कार गोभृतान्वयव्यतिरेक- सहचारग्रहविरहान् मंशयसामगा साधातदभाववत्वनि- वयप्रतिबन्धाद्दा व्याय्गहेज्ञानरूपासिद्धिरेव उपजीव्योऽपि च साध्याभावमन्द द्वादिर्नाभास: मत्तयैव विरोधादिति
Page 207
२०२ अनुमानदौघिति: ।
वन्तु व्याप्तीति व्याप्तिग्रहानुकूलसहचारनिव्ययत्वावच्छिन्न विरेधिरूपत्वमर्थः विरोधस्तु मंशयसाधारणमन्वयमात्रसह- चारग्रहं विरुराद्धि असाधारसे व्यतिरेकिसि च न व्यति- रेकसहचारग्रहविरोध: ताट्शरूपमन्तरण लक्षणस्यासम- वितया तदेव रूपं लक्षगमाह केवलेति ताट्ृशावच्छिन्नः पक्ष: सन्दिग्धसाध्यकोयस्याश्रयः सतथा तथाच केवलान्वयि-
रेक्ादौ केवलान्वयो न साध्यसन्द हविषयतावच्छेदकः
धर्म्भिविशेष नियन्त्रितस्त सन्दहो नान्यधर्म्मकनिस्चयविरोधो साधासन्द इविषयताव्याप्य साधासिद्धानुकूलव्याप्तिग्रहोप- विकसत्ताकत्व वा ताट्टशी च सत्ता अन्वये हेतीथतिरेके च तदभावस्यति न कश्विद्दिशेष: स्वरूपसत्ताटृशसंशयविषये च हेतुमत्ताज्ञानं हेती साध्यसामानाधिकरएं संशयसामग्री- त्वेन तन्निश्चयप्रतिबन्धकं सर्वत्र संभयसामया निश्वयप्रति- बन्धकत्वकत्पनात् हेतुमति सर्वत्रसाध्याभावमन्दह हेतौ साध्यसामानाधिकर एयाभवसंशयस्यौचित्यावर्जिततात् सा- ध्याभावेन तन्न्न सर्वत्र साध्यसन्दहदशायां क्वचिद्पि साध्यसामाना- धिकरए स्याग्टहौतत्वेन तदभावस्य ग्टहौतुमशक्यल्ात् प्रति- योगितावच्छे दकविशिष्टप्रतियोगिनिक्वयस्याभावधी हेतु ताथा असऊदावेदितत्वात् अस्तु वा स यथाकथञ्ित् साध्े
Page 208
अनुमानदोधितिः। २०३
हेतुसामानाधिकरखाभावसंभयहेतुलेन वा तथात्व न तथापि सामग्रोतवेन प्रतिबन्धकतया हेत्वाभासत्वम् अ्रन्यथा
दिमत्वं हेतो: पतस्थ चाभासान्तरं स्यात् तदुपदर्शितस्येव
मग्रीलात् एवमसिद्ादिनिद्यायकप्रत्यक्षसामग्यपि अपि च हतोः साध्याभावसन्देहविषयमात्रवत्तित्व दूषसमिति प्राप्नं तच व्यतिरेकिषि हेतौ नियतविषयेणापि सन्देहेन सम्प- दते दूषकतावीजसत्वे चासाधारखादिसाधारखं न दोषाय न वा अचैव निर्भरः कत्तथ्ी हेताभासत्वानुपपत्ते- रुत्तत्वादित्यलं पल्लवितेन। व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धलक्षलैकप्रयोजनकत्वेन साधारखादो- नामेकं हेताभासत्व' साधारगेन व्यापकत्वस्याव्यभिचारि- त्वसथ वा असाधारणन सामानाधिकर एस्यानुपसंहारिणा- च व्यतिरेकव्याप्नेग्रहस्य प्रतिरोधात् लक्षणन्त विशिष्टसाध्य साधनग्रहाविरोधिनी ज्ञानस विषयतया व्यागिग्रहविरी- वितावच्छेदकं रूपं व्याप्तत्वान्ववती व्यतिरेकत नानारूपा प्रातिख्विकरूपेण उपादाय तावदवगाही ग्रही वाच्: साध्य-
साध्यसाधनभेदेन व्यभिचारभेदाद्यत विशिट्ट साधं साधनं वाप्रसिद्धं तन्र तङ्गइविरोधित्व नोपादेयम् एवमन्यतापि
Page 209
२०४ अनुमानदौधितिः ।
शेषं हेत्वाभासल्तक्षणो करदिशावसेयम् । व्यर्थविशेषसत्वन्तु न व्याप्तिग्रहविरोधौति वत्यते साध्याव्यभिचरितसामानाधि- करसविरहस् वहिर्भावनीयत्वे पुनरन्वयव्याप्ी व्यापकत्व- मव्यभिचरितत्व वा सामानाधिकरखञ्ज विभ्रकलितं युगप- दुपादेयं तत्न साधारणत्व वरणितम् असाधारणत्वन्तु सपक्ष- व्यावसत्व सपनश साध्यवान् तद्यावृत्ततवन्तहत्तित्वग्रहविरो- धित्वं प्रकृतसाध्यसाधनग्रहाविरोधिनो ज्ञानस्य विषयतया तदुभयसामानाधिकरणग्रह विरोधितावच्केदकमिति तु नि- व्कर्षः । संग्टह्यते चैत्थ साध्यादेः साधनवदवत्तित्वादिकम्। चानुषस्पर्शवान् स्पार्शनभब्दवत्वादित्यादौ विशेष्ययोरसामा- नाधिकरसञ्ज बाधासिद्िभेदस्य च साध्यसाधनयोरवत्तितव- स्ैव तत्साङ्रय्येऽपि न क्षतिः इदमेव च मणिकतां विरुद्धत्वम् इत्थञ्च तदीयमसाधारणत्मेवविरुद्वलमिति। यत्र च धर्मिषि योधर्मों यादृशी हेत्वाभय: तद्याप्यमपि तद्विशेषोऽन्तरेण प्रकरएसमन्तद्याप्यञ्च पृथगुपदेशादविरोधाच्च अनुपसंहारि- त्वच्न विशिष्टसाध्यसाधनग्रहाविरोधिनी ज्ञानस् विषयतया
कर्धूमाभाववद्द त्तित्वज्ञान वत्यभावस्य धूमाभावव्यापकता- ज्ञान कदाचिद्विरुन्यादपि नतु वश्ित् नेति नातिप्रसङ्ग: कैवलान्वयिनि तत्सभ्भवेपि अन्वयव्यास्यपादानिनानुमिति- प्रतिरोध इति टिक।
Page 210
अनुमानदौधितिः । २०५
साधाविरोधित्व साधाप्रतियोगिकत्वम् एकदेशिमतनाह अभावेत्यादि न च भावस्य स्ाभावविरहात्मकत्वरूपप्रति- योगित्वग्राहिधर्म्मिग्राहकमानबाध: प्रतियोगित्वस्य सम्बन्धा- न्तरत्ात् खवस्याभावस्ेत्यन् षध्यर्थस्य तस्यावश्याभ्युपेयत्वात् विरहत्वञ्ज नाभावत्वं बाधात् नापि तद्ग्रहप्रतिबन्धकग्रह- विषयत्वम् अविरोधात् प्रत्यक्षेष दुग्रहत्वाच न चानवस्था शभावस्य सवाभावाभावते बाधकाभावात्। भावस्य तथात्वें बाधकमाह बाधकं विनेत्यादि अभावप्रतोतेः अभावत्वविभि- ष्प्रतोते: अभावत्वञ्च न भावभिन्नववं प्रथम दुर्गहत्वात् किन्वयमभावो न भाव दति प्रतीतिसान्िकं पदार्थान्तर तच्चानुपस्थितं निवि कल्पकोपस्थितं वा प्रकार: अभाववच्चा- समवेतत्वान्न जातिः। अन्यर्थेति अनतिप्रसक्त रधिकर रैस्त- दूर्म्मैव्ां अभावव्यवहारोपपत्तेरिति भावः लाघवादबाधिता- भावत्वविशिष्टप्रत्ययवलाच्चातिरिक काभावसिद्धिम्तुत्व व एते- नाभावत्वं सप्रतियीगिकत्व तज्चाननुगतानामप्यावश्यकानां प्रतियोगिनां कल्पाते इत्यपास्तं संयोगादिसाधारखाच्। गमकत्वभमेति व्यभिचारिण्व्यभिचारमात्न विरुद्ध च सामानाधिकरणांशेऽपि भ्रम इति। अभको विशेष दूति दूषकतायाम विशेषेऽपि निग्रहस्थानतेन विशेषाङ्वेदेनोपन्यासः अतएवानेकान्तिकसामान्यलक्षणी साधारएलक्षऐ व विरो- धवारकं विशेषएं क्वलजात्योनिग्रहस्थानविशेषनिरनुयोज्या- जुयोगविशेषत्ववदेतस्या-नैकान्तिक विशेषसाधारणविशेषसे- १८
Page 211
२०६ अनुमानदौधिति:।
प्यदोषोवेति पुनराकरानुसारी पन्थाः। नापोत्यादि व्याप- कत्व व्याप्यव्यापकसामानाधिकरणघटितं न वा आ्रध्य साध्याभावस्थेति द्वितौये तु नाभासत्वमविरोधात्। साध्य- त्यादि हेत्वभावस्य साध्यवन्निष्ठाभावाप्रतियोगितज्ञान वस्तुतस्तत्प्रतियोगिकाभावस्य हेतोः साध्यसामानाधिकरए- ग्रहं विरुरद्धोत्यभिप्रायेऐदम्। यदि च तदभावाभावत्व- नासामानाधिकर एयग्रहैऽपि तत्त्वन सामानाधिकरणग्रही न विरुध्यत दूति भाव्यते तदाह यद् त्यादि। वृत्तिमत दति धर्मेति च पक्षधर्मत्वाविरोधित्वप्रदर्भकं न तु विशेषक
वातत तेन समवायेन हेतुतायां धूमेनाव्याप्तिः आद्ययोः साध्यवद्व्ृत्तित्वतद्धिकरणत्वाभावौ चरमयीच् साध्वद्ू- नितत्वाधिकरणभेदावर्धाविति भेदः। ज्ञानातिप्रभक्ति निरसति न चेत्यादिना। तेनेत्यादि साध्याभाववद्ामि-
सानादित्यथः। असहचारेति सहचार: सामानाधिकरष व्यभिचारेति व्यभिचारी न जायते यस्ात्तद्यभिचाराज्ञान- मव्यभिचारज्ञानं तदयमर्थः अव्यभिचरितसामानाधिकरए- रूपाया व्याप्न रव्यमिचारांभग्रहविरोधियह्विषयतया यथा व्यभिचारी हेताभासस्तथा सामानाधिकरएांशग्रहविरोधि- ग्रइ्विषयतया विरोधाऽपोति सचायं विरुद्धो हेतु:। साध्याभा- वेति तदभावत्ं तद्दत्ताग्रहविरोध्यभावत्वं तेन साध्यवदन्यत्व-
Page 212
प्नुमानदोधितिः ।
व्याप्यत्वोपसंग्रह: एवमुत्तरत्रापि। साधाव्यापकेति त्रत्र व्याप्यपदं स्वरूपपरम्। साधात्यादि साधाव्यापकसामा- नाधिकर एग्रहविरोधिरूपवत्वादित्यर्थः तेन साधाव्यापक- वदद्वत्तित्वाद्य पसंग्रहः सर्वत्र चोपलभभपदं स्रूपसिद्िमात्र- फलकम्। साधाभावेति व्याप्यपदव्यत्यामेन साधराभाव व्याप्यते न साधाव्यापकाभावत्वेन चेत्यर्थः। स्वसमानेति
भावत्वेनानुगमान्नाधिक्यमित्यर्थः प्रतियोग्यपलभ्भात् सरूपतः
साधाव्यापकेति अत व्यापकत्व भेदाभेदसाधारणं तेन साधाभावव्याप्यत्वसंग्रहः। धूमवत्वादिति धूमाभावस्य वज्भावव्यापकत्वग्रहदशायामस्य मधामेऽन्तभावी वज्भाव- व्यापकवन्हिसामग्य भावाभावव्याप्यत्वग्रहे च चरमे। दूदं पुनरिहावधेयम्। कथितरूपाणि किं स्वरूपतो ज्ञातान्यव सामानाधिकरएग्रहविरोधोनि असामानाधिकरण्व्याम्य त्वेन वा नाद्यो व्यापकाभावव्याप्यतवादेखदसन्भवात् न द्वितीयः साधाभावत्वसाधाभावय्याम्यतयोः स्रूपेशैव ज्ञातयोलथात्वात् तथात्वपि तत्त्वमविरुद्धत्वमिति चेत् हन्ते-
तथात्वादाधिक न च एतानि धर्मिभिविभाजकान्यव सर्वेषा- जेव साधाभावव्याप्यतू नैकविधतादिति विरोधोन्नायकप्रका- रत विधेनन धर्म्भिगोडपि व्रविध्याभिधानमितिवदन्ति।
Page 213
२०८ अनुमानदौघिति: ।
अयव्वैत्यादि बाघखरूपासिद्न्यतरसङ्गरस्तु आवश्यकोऽन्य सङरसतु क्वाचित्को ज्ञानामङराच्च पार्थक्म्। एकच तदुभय इति व्याय्ये पत्षधर्सताया: पचधर्मे च व्या- व्यत्वस्यारोप: प्रत्येकमव्यापकोऽती विशिष्टस्यारोपो वाच्यः स
सभवतीत्यर्थः। विरुद्धादी साधने स्वव्यापकसामानाधि करस्रूपव्याप्नेरप्रसिद्धेद्त्यपि द्रष्टव्यम्। एकत्र भङ्गतति तथाचान्यतरत्वेन तदवधारणमस्तोति भाव: सत्प्रतिपक्ित- व्यवहारी हि सत्यसति वा साछने नापरामटरशमाने नाथयविद्यमानविरोधिपरामर्श अतएव सन् प्रतिपच्ती विरो- धिव्याप्ादिमत्तया परामृश्यमानी हेतु: विरोधिपरामर्भो वा यस्य परामश्यमानस्य हेतोरसौ सत्प्रतिपक्ष इति विग्रहमपि वर्णयन्ति अतस्तदनुसारेशैव व्यवहारोपविक लक्षणमाह साध्यति बाधाश्रयासिद्विनिर्षयवारणाय सम-
वाच्चं व्याप्तिपचधममताविरहस्य साध्यत्वे पक्षतावच्छेदकतव वा तत्स्भवात् पच: साधाभावव्याय्पवान् साधा पत्तवत्ति- त्वाभावव्याप्वदिति पक्षस् व्यापकभेदेन च अन्वयव्यतिरेक- भेदेन च व्याप्रस्व भिन्नत्वादेकोपादानेऽन्यसंग्रहेर बलस्या- विवच्ितलाच साकषाधोविरोधानुमितिजनकज्ञानविषयतवेन तदुपादाय तदुपस्थित्यभिधानज्व शिरोवेष्टनेन नासिकास्पर्श- मनुधावति साधास साधासिडवेविरोधिन्या: पत्षो न साध्य-
Page 214
अनुमानदौधितिः । २०६
वानित्याद्यपस्थिते: साधाविरोधी साधावत्ताज्ञानप्रतिबन्धक- ज्ञानविषयो बाधः साधाभावादिमत्यनादिस्तदुपस्थितर्वा जननयोग्यया समानया बलोपस्थित्या तथाविधव्याध्यादिवुद्या प्रतिरुद्धूं कार्यय यम्य तादृशलिङ्गत्वमित्यर्थः विरोधिव्याध्ादि- विषयत्वलक्षणयोग्यताशालिन्या अप्युपस्थितेरप्रामाखयगह स- त्प्रतिपक्षत्वासम्पादकत्वात् कार्य्यप्रतिरोधानुधावन समान- त्व ज्चागट होता प्रामाणकसा व्यस्ति दपयिक परामर्ग-कालीनत्वम् असति ग्टहौता प्रामाखके वा परामर्गे सत्प्तिपच्षितत्वव्यव- हारविरहात्। यत्तु प्रमाख निर्णयेनाघिकबलतया बादक विरोधिपरामर्शस्य वारय समानेति तदसद्यमिचारेण
कचित्तदुपयोगात् बलपदोपमन्दानाखोतरूपर ाभान्न तडैयर्थ्
दर्व्यु दास: विरोधिपरामर्शप्रति शुद्धकार्य्यक विभिष्टपरामर्शवि वयत्वन्तु फलितार्थः। अग्टहोतानामाए्यकत्वमम्बलितयोग्यती
समर्थपरामर्शविषयत्व वाय्य तत्त्व यदि चायं वन्याप्यवान् वज्भावव्याप्यव्याप्यवां द्वेति परामर्शादयं वव्िमान् वत्यभाव- व्याप्यवांख्च त्यनुमितिः प्रामाषिकी न तु सत्प्रतिपतल तदा
विरोधिपरामर्भविशेषणीय: अतएवागिमलक्षण विरोधिबोध- कान्येति फलतो ज्ानविशेषणं एकस्ाप्रामाखग हेसापरेणानु-
Page 215
२१० अनुमानदौघिति: ।
मितिजननात् तद्दारणाय वा तत्प्रतिरुद्धकार्थ्यत्वन्ट प्रतिरुद्ध- कार्य्यपरामर्शविषयत्वम्। एकदेत्यादि। न च द्वितीयस्य परा- मर्शस्थात्पादनसमये पूर्वेणनुमितिजननात् कथं नेरन्तर्थ- मिति वाच्य साधकमानादिवशेन नषमनुमित्यनुत्पादसन्भ- वात्। खपरेति अयं भाव: न खलु सभ्भवन्तः सर्व एव हला- भासा: समुद्धाव्या: आधिकयप्रसङ्गात् परन्तु यथाकालमेक:
पगम दूति। प्रतिरुद्धत्वेति प्रतिरोधप्रयोजकविरोधित्या- ह्वादीत्यर्थः। उभयोरिति परसराभ्रावव्याप्यत्व हि हेत्वो- विरोध: तज्ग है च तयोरेकत्र निरसयी न विरुध्यत द्ूति भावः। दूषकतेति विरोधिपरामर्शसत्व नियमेन परामर्शा- न्तरादनुमित्यनुत्याद: तखानुमितिविरोधित्व कल्पयति नहु तेन जञाप्यमानस्य व्याध्ादिविरहस्य सद्भेतावपि तखा- नुमितिविरोधित्वादित्यर्थः । व्यायादिविरहज्जानद्वारा शर्य दूषकत्वमाह एकचेति वाकारोऽनास्थायां प्राथमिकावश्यका- नुमितिप्रतिरोधेनैव तथालवात् परमुखनिरीक्षकत्वेन ताद्दषय- स्याआासत्वायोगाक्चेति। ननु विरोधि परामर्भो यदि विप- रौतजिर्सयविरोधो कथं तहिं सति विशेषद्शन नयना- दिजन्मा पौतत्वादिश्रम दत्यत आह चनुरादेक्ेति चस्वर्थ:। अथ व्याप्तिपचधमैते यदि बलं कथं तहि प्रत्यत्तादेः प्रति- रोधकतया कथायासुपन्यास द्त्यत आह प्रत्यक्षादेरिति। अन हेतुमाह कथायामिति प्रत्यक्षस्य स्वरूपसत्तयैव विरो-
Page 216
अनुमानटोधितिः ।
धकत्वात् विरोधिवाक्यमात्रस्यानुमित्यविरोधित्वात् बोध्या-
रत्नकोषक्वतामयमभिप्रायः एकधममकाविरुद्धानेकप्रकारक-
कविरुद्धानिकप्रकारकज्ञानत्वरूपं संशयत्व न जन्यतावच्छ-
त्वात् समाजस्य क्वचिद्विरोधमानस्यापि तत्प्रयोजकाधौनलात् नोलेतर घटत्वपटत्वाप्रकारक ज्ञानलवैकधर्मिकाविरुद्वानेकप्रका रकान्यज्ञानत्वादिवच्चसंशयान्यज्ञान लवा्द्दिक्तार्पं निसय त्मपि न जन्यतावच्क्ेदकं तत्त्वप्रयोजकविरहादेव तत्त्तवविरह्ाद्युप- पत्तेः एवच तुत्यबलाभ्यां विरुद्धोभयसामग्रीव्यां जायमानं ज्ञानमर्थात् संशयरूपं भवति अतएवाहत्यैव विप्रतिपत्तिजन्मानं संभयमामनन्ति फलबलकत्पनीयस् न्यनाधिकसमबलभावः सत्यामपि पोतत्वशडक्कतवरमती सविधवत्तिनि शङ्ध सति दोषविशेषे पौतत्वस्येवासति च शुक्कवस्थेव दूरस्थे च धर्मिषि असति विशेषदर्शने स्पतयोरेव कोय्योः सति च एकस्या एव नयनेन ग्रहात् अथर्वमुद्ध डाभ्यां विरोधिसंस्काराभ्यां सरण- मपि संभयात्मकं स्ात् किं न स्याद्यदि च नातुभवबाध: येन गुरुणापि निश्चयतवेन संस्कारजनकत्वमुपेयते भवता अथ विरोधिनो निर्सयोऽनुमितिप्रतिबन्धको विरोधित्वञ्ज सहानवस्थायित्व साध्यभावसथेव तद्याप्यस्ापोति चेत् यदि वसुतो विरोधिनो निसयस्तथा कथं तईि पचतावच्छेदका-
Page 217
२१२ अ्रनुमानदौधिति: ।
देस्तादृशस्य निश्ये भमानुमिति: अथ विरोधितवेन तदा तदग्रहे नह साध्यमित्यादिनिषयेऽप्यनुमितिप्रसङ्ग: अ्रथ विशेषदर्शनं विरोधिबुद्धिप्रतिबन्धकं कथमन्यथा तदनन्तरं न भ्मसंशयाविति चेन्न सत्यपि शुक्कत्वादिव्याधदर्शन शहादी दुष्टेन नयनेन पौतत्वादेरदुष्टेन च पोतत्वादिव्याप्य वत्तानिश्चये सत्यपि शुक्कत्वादेर्ग्रहात् सति च विशेषदर्शने कवचिदुपनीतभानानुदयाहरतः प्रमितस्य स्ाखलादेःशाखादौ करादिभ्रमेणग्रहात् तत्तत्स्थलविशेष एव तख्य प्रतिबन्ध- कत्वमिति। अनाऊः अनुगतकार्शकारणभावानुरोधात् दोषविशेषाद्यजन्य ज्ञाने कदाचिदनुभवे वा विशेषदर्शनं विरोधि कल्पाते न च प्रत्यक्ष एव तथा सामान्य बाधकाभा- वात् बोध्याभावव्याप्यवत्तानिच्चयेन शाब्दादिधीप्रतिबन्धाच् अथ विशेषाज्तरदर्मनविरहविशिष्टमेव तत्तथा अन्यथा कोटिद्य विशेष दर्शन संशयो न स्ादिति चेनन भवत्येव ताव द्यावदप्रामारय' न ग्टद्यते अग्टहोताप्रामा सस्थेव विशेषदर्श- नस्य विरोधित्वादिति। विरुदस्य ति साध्याभावव्याप्यस्य- त्यर्थः। बाध दूति हेतौ प्रकृतैऽन्यच वा अपक्षधर्मे च पक्षधर्मा- ताबाध दति शेषो वा तथाच हेती व्यप्तिपक्षधर्ममतान्यतर- भङ्ग दूत्यथः । प्रक्ृतेति प्रकृतसाध्ययोर्यौं हेत तयोरित्यर्थः। संभयादिति जन्यदुःखोत्सारणरूपेष्टसाधनताज्ञानात् अन्यत चेष्टान्तरसाधनताज्ञानाजन्ञानेच्छेति भेदेन विकल्पोप- न्याथ:। असतौत्यादि हेतुसमोचौनलवासमीचीनल संभयजन्य-
Page 218
अनुमानदौधितिः। २१३
दुःखाभावरूपेष्टसाधनताज्ञानद्वारेण जिज्ञासोपयोगित्वादि- त्यर्थः उत्पत्तिकाले उत्पत्तिपूर्वकाले व्याप्निपत्तधर्माताज्ञान- योरुत्यादक्रमानियमादुभयोनाशकत्वमुक्रम् उत्पत्तावेव वा तयोरन्वयः यत्र च व्याप्तिपत्तधर्मतयोः समूहालम्बनं तच द्वितीयपरामर्शोत्यत्तिकाल एव प्रथमपरामर्शनाशः सस्य निरुक्तसत्प्रतिपच्ितत्वस्य। जात्यन्येति सत्ता कम्बुग्रीवा- दिमत्वादावेकैकस्य व्यभिचाराद्िशिष्टोपादानम्। घटनि ष्ठेति घटनिष्ठात्यन्ताभावत्वेन सामान्यतः पत्तत्ान्न वाधा- श्यासिट्भी। नन्वाद्यस्य समवेतलादी द्वितीयस् घटाभावादी व्यभिचार दत्यत आह विशेषादर्भनति वस्तुतो घटी नाभि- वैयः कम्ब ग्रौवादिमत्त्वादित्यादि व्यतिरेकिगा सत्प्रतिपक्षः सभ्भवत्यव व्यापकाभावेनाप्रसिदस्यापि व्याप्याभावस्य सि- द्वाभ्य पगमात् प्रत्यकपदार्थप्रसिदी तादृशप्रतिज्ञाद्युपपत्ते- विशिष्टस् वाक्यार्थत्वात् सत्प्रतिपक्षस्तु साध्याभावव्याप्यवान् साध्यवदन्यत्वव्याप्यवांच पत्त: पत्निष्ठो साध्याभावसाध्यव द्व दव्याप्यी द्ूत्येवमादि: प्रत्येकमेव विभाजकन्तु प्रकृतपन्तसा-
तपक्षसाध्यवैशिष्ग्रहविरोधिक पोन्नायकत्व तदुन्नायकत्वञ्ज
तत् साध्याभावव्याप्यवत्पचादिकम् अ्साधारणविरोधयी- रत्यतरस्य प्रतिपक्तविधया दोषत्वपक्ते प्रक्ृतसाधने प्रक्ृत- माध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वाद्यनवगाही परामर्भी ग्राह्यः
Page 219
२१४ अनुमानदोधिति: ।
सिद्धाद्युननायकख विरोध्यन्तेन वड्िव्याप्याभावे साध्य व्िव्याप्यत्रत्यनतात्मकस्य बाधस्य वयदास: संग्द्यते चानेन
पक्ष इति। सत्पमतिपक्े च यथासिद्धान्तं पञ्चावयवादि- प्रयोगमिच्छन्ति श्यं हेतु: साध्यव्यभिचारवानित्यादिवद्यं पन्न: पुनरुचितं प्रातिभाति। वस्तुत दत्याद्यभ्य चयमात्र विभिष्टपरा- मर्शविरोधिवन विशिष्टाभावस्दोषताया दुर्वारत्वात् प्रत्येकाभावमनत्वापि शब्दादिना शक्यग्रहत्वात् व्यर्थविशे- षणतस्य चासाधकतासाधन एव सम्भाव्यतात् न वा तदपि ताटृश्ाभावनिष्ठ याप्तेर्र्मान्तरेणवच्छेत्तुमशक्यत्वात् विशे- व्यादिप्रतियोगिकत्वमात्रस्य व्यभिचारिसाधारणत्वादिति व्यभिचारादेरिति सद्भेती सडेतुत्व न ज्ञायमाने तदानीं सि- द्धर प्रतिबन्धेऽपि कालान्तरग्टहीतेन व्यभिचारादिना तदानी- न्तनाभासत्व सुग्रहमिति तुध्येयम्। तेन रूपेष तत्ाधारण रूपे ग। वन्भावेनेति वञ्भावस्तु न प्रतिबन्धकः कारणीभूती योऽभावस्तत्प्रतियोगिनएव तथात्वात् यदभावतवेन कारणत तदेव तथेत्यपि कश्वित्। परामर्शेत्यादि। ननु परामर्श- विषयाभावतवमनाभासे आभासत्वविशेषितमपि बाधविशेषे परामर्शविरोधित्वविशेषितव्ज हेतोः साध्यासामानाधिक रस ति प्रसक्तम् अप्रसताच् साधनाद्यभाववत्यचादी पच्चादे:
Page 220
अनुमानदौधितिः। २१५
साधनवदन्यवादी साधनादेः पच्ादिवृत्त्यन्यत्वपक्तनिष्ठाभाव- प्रतियोगित्वादी अतएव यस्य यद्ममवत्त्वं परामर्शविषयस्तस्य तदभाववत्त्वं तदिति शब्दमात्रानुगतं प्रत्युत्त परामर्शविरो- धित्वमात्रच्च सव्यभिचारेडतिप्रसता नच तदन्यलन विशे- षसीयं नित्यो घटो द्रव्य प्रमेयो वा जलत्वादित्यादौ तद- र्धाप्रसिद्धः। अथ पत्तावच्छेदकरूपेण पच्े हेतुतावच्छे दकरूपेए हेतोर्यंद्विशिष्ट्ञानं साध्यतावच्क्र दकवि- भ्िष्टसाध्यावगाहितद्विरोधित्व तदिति चेन्न पत्तवृत्ति-
यद्याप्तिग्रहविरोधि तद्चतवे सति परामर्शविरोधित्व तत्
दित्यादी व्याप्तिग्रहविरोधिन्या अपि स्वरूपासिवेर्नासंग्रह दूति वाच जलहदो वन्िमान् काञनमयवक्िमान् वा धूमात् काझनमयधूमाइत्वादी व्याप्तिग हविरोधिनस्ताटृटभ- ग्रहाविरोधिनी रूपस्याप्रसिङ्धिः। उच्यते [१] साधारए-
(१) जागदीपूसम्पदाविक: पाठः । भवानन्दादिसम्मतस्त। साधारय्ासाधारयमिनं तज्ज्ञानस्य विषयताघरामविरी- स्चितावच्छदकरूपमसिद्धिः। वहययभिचारिमेयत्ववान वह्िसमा- नाधिकर यऋदत्ववान, वा पर्वतो वव्रिमान मेयलात् ऋदलाइत्यादौ
Page 221
२१६ अनुमानदौधिति:।
कथितासाधारएानुपसंहारित्वभिन्न ज्ञानसय विषयतया परामशविरोधितावच्छ दकं रूपमसिद्धि: यत्र साधारषा- दिकमप्रसिद्ध यत्र च वन्चव्यभिचारिमेयत्ववान् वहिसमा नाधिकरणजदत्ववान् वन्हाभावव्यापकौभृताभावप्रतियोगि- ऋदत्ववान् वा पवतो वन्निमान् मेयतात् डदतादत्यादौ साधारणाटिकमप्रसिद्ध तत्न तदन्यत्व नोपादियं भब्दानु-
व्ाश्रयासिद्िलक्षमस्य चासिद्धिघटितत्वान्नातिप्रसङ्गः। प्रक्वतपच्ता- प्रविषाभावकसाधारयादिभिन्नं वा वक्नव्यम्। परामण चान्वय- व्याप्रिषपादिया तेनान पसंहारित्वव्युदास: साध्यसाधनभेदनासिद्धि- भेदात् यत्र साधारसाटिकमप्रसिद्धं त तदन्यत्वं नोपादेयं यथा काञनमयः पवता ऋदा वा वन्िमान मेया वा धूमात् मेयत्वाद्द- न्यादी पर्वतान्य: पर्वतो दहनान्यदहनवान, धूमान्यधूमादित्याद्यसिद्धि- सम्पादनाय हेलाआसलक्षणो करीतिरन सरगीया। तत्र विशिष- पक्षग्रहस्य विरोधिन्यसिद्धिविराधिरयं वाश्रयासिद्धि: प्रक्वतपल- प्रक्ृतहेतुग्रहाविरोधिनी ज्ञानस्व विषयतया तदुभयविशिष्ग्रह- विरोधितावच्कदकं खखपासिद्धि: संग्सह्यते चानेनानित्य गगन रुयवत् चान्तुषस्पर्षाश्रयत्वादित्यादी निस्पर्शाटिकम् एवं शूब्दो दरव्यं गुखान्यत्वे सति सत्त्वात् गुणान्यत्वविभिष्ठसत्त्व' द्रव्यत्वव्यभिचारि-
पक्षादिभे देना सिद्धिभेदात् यत्राश्रयासिद्धनादिकमप्रसिद्धं तत्र तद न्यत्वं न वक्तवयमिति।
Page 222
अनुमानदोधितिः। २१०
साधारसाद्यनिरूपितया ज्ञानस्य विषयितया परामर्शविरो- धितावच्क्ेदकरूपं वा असिद्धि: अतएव द्रव्यत्वाव्यभिचारि-
कम्ासमवेतवान् वा घटो द्रव्य सत्ात् ट्रव्यकत्मासमवेतस- मवेताद् त्यादी गुणद्रव्योभयसमवेतादिनिष्ठस्य ट्रव्यत्वव्यभि-
स्ादितोऽनतिरितत डपि न क्षतिः पर्वतान्य: पर्वती दहना- व्यदहनवान् धूमान्यधूमादित्यादावसिडिसम्पादनाय हेला- भासोका रौतिरनुसत्त व्या तत् ज्ञानस विषयतया विशिष्ट- पक्षग्रहविरोधितावच्के दकं रूपमाश्रयासिद्वि:। विशिष्टपक्ष- विशिष्टसाधनग्रहाविरोधिनो ज्ञानस्य विषयनया तदुभय- वेशिश्षग्रहविरोधितावच्छ दकं सरूपासिद्िः। संग्टह्यते चेतथमनित्यगमनं रूपवत् चाकुष स्शंवत्वादित्यादी गगनादे- निस्पर्शत्वादिकम्। तदुभयभिन्नासिद्विर्व्याप्यत्वासिद्धिः । पत्षा-
न्यत्व न वत्तव्यमिति"। सविषयव्ृत्तिप्रकतसाध्यसाधनग्रह- विरोधितानवच्छे दकप्रकृतपक्तप्रक्ृतसाधनवे शिध्चग्रइविरी- धितावच्छ दकरूपच्च शून्यज्ञानस विषयोडसिद्धिर्व्याप्यत्वा- सिद्धि: साध्यपदोपादानात् पर्वतः पर्वतव्ृत्तिक्दतववान् इदतवादित्यादी साध्याप्रसिडेनासंग्रह: तस्या: सरूपासिङ्टौ निवेभादनुपादेयमेव वा साध्यमित्यपि कचवित्। साध्यत्व १६
Page 223
२१८ अनुमानदौधितिः ।
यत्तु हतुतावच्छेदकस्य व्याप्यतानवच्कदकत्वम् अपि व्याप्यत्वासिद्ि: नौलधूमत्वादेच्व तथात्वं समानाधिकरखं सन्भवदवच्छेदकान्तरमपेच्च गुरुतादिति अत्ावच्छेदकत्व यद्यनतिरितव्ृत्तितव तदा तस्याम्यस्ति। अ्रथ ताट्शेन समानाधिकरणन ताट्शेन वा धर्वान्तरेणाघटितत्व सति तत्व तन्न सत्यन्तस्य गौरवेणनुपादेयत्वात् नापि अ्रन्यना- नतिरितवृत्तित्वम् आलोकाद्यव्टत्तर्धू मत्वादेरप्यतथात्ापा- तात्। अथ स्वरूपसम्बन्धविशेष: तहि द्रव्य रूपादित्यादी रूपत्वादेरपि तथात्व न सात् रूपादिष चतुर्वि भतौ सम्भव- दवच्छ दकमैकं गुरत्वमपेच्य रूपलादोनां चतुवि शते: षड़- विंशतर्वा गुरुत्वात् एवं पशमान् सास्त्नादिमत इत्यादी सा- स्नादिमत्वादेरपि गोव्वादिकां जातिमपैच्य उपाधेरगुरुत्वात् हेतुतावच्छ दकविभिष्ट हेतुव्यापक साध्यसमानाधिकरण तादृशहेतो: साध्याव्यभिचरितसम्बन्विताटशहेतोवा ज्ञान- स्यानुमितिकारणस्याविरोधिनो निरुत्ानवच्क दकत्स् दो- वत्वायोगाच। परार्थस्थले तु दृष्टान्तस साध्यादिवैकल्यवत्
समुचयपरेस चकारेण ससुच्ितं पृथगेव निग्रहस्थानम्। अतिरिक्षविषयतावादिनतेनाइ पक्षेति पच: बाध्याभाव- वानिति ज्ाने पचनिष्ठविषयत्वस्य प्रकार: साध्याभाव दूति लक्षणसमन्वय: । विवन्तिवेति हेत्वादिविषयत्वेनाप्रतिबन्धक-
Page 224
अनुमानदौधितिः । २१८
त्वादिति भावः। साध्याभावप्रमात्वग्रहे पच्षे साध्याभाव- वत्वग्रहस्यावश्यकत्वाभिप्रायेण साध्याभावस्य बाधत्ववादि- मतेन वा शङ्गते अ्रथेति पक्ष दूति व्याप्तौ निव्वितायां पक्ष- तत्समयोः साध्याभावसंभयो न दोषायेत्यर्थः। अनुमित्यु- त्यदनेति फलतीऽपि विरोधित्वप्रदर्शनाय अतएव ज्यायः स्वरूपतो विरोधित्व द्रढ़यति अन्यथेति। हेलाभासाधीन- मिति न च हेलाभासस्यानुमित्याभासताप्रयोजकत्वे साध्य- वति पन्ते लिङ्गाभास जन्याया अनुमितराभासत्वापत्ति: लिङ्गोपधाने तथात्वस्येष्टत्वात् पत्ासिड्धिरित्यस् बाधक- माननिबन्धनेत्यादि: लिङ्गस्ेत्याद्यभ्युच्चयमात्र' वह्ेरपत्त- त्वात् काज्चनमयत्वस्यासाध्यत्वाच्च न च साध्याभाव दूति अनुमित: पूर्व विभिष्टस्याप्रसिद्या तदभावस्याज्ञानादिति भवतैवोक्ततवादिति भावः। तथाचेत्यादि अ्रधिकबललेनाधि - करणरूपत्वेनापेक्षणीयोव्यभिचारनिच्चयः। साध्याभावनि- सयेति साध्याभावी निधोयते येन प्रमाखनिच्चयेन तद- धोनेत्यर्थः। अ्रच्ंदं तत्त्वम्। साध्याभाववान् साध्यवदन्यी वा पत्ः पत्ावृत्तिसाथ्यं पच्े साध्याभावः पक्षनिष्ठसाध्या- भाववत्त्वादिकं साध्ादेः पचाव्ृत्तित्वादिकं साध्यवत् सामा- न्यादेः पक्षान्यत्वादिकं विशिष्टसा्य पत्तादेविशेय्याभाव- वत्त्वादिकं यथामतं पक्ते साध्यवत्ताज्ञानस्य साक्षाद्विरोधि- प्रत्येकमेव बाध: तन्निश्चयश्त विरोधिनिच्चयतेन दोषविशेषा- दजन्यज्ञानमात्र एव विरोधो अतएवानन्वयनिच्चयविरही
Page 225
२२० अ्नुमानदौधितिः ।
योग्यतेत्याचार्य्याः। विभाजकन्तु प्रक्वतपक्षपक्वतसाध्यवेशि व्यगरह विरोध्यनुन्नायकत्वे प्रक्ृतपत्तप्रकृतसाध्यग्रहाविरोधित्वे
साध्यासमानाधिकर एधर्मवत्त्वादिकमपि बाध एव साध्या- भाववत्पनादिज्ञानप्रमालवन्तु न बाध: तज्ज्ञानस्य पसादी साध्याभावादेरनवगाहित्व विरोधिविषयत्वाभावात् अव- गाहित्वे तु तद्विषयत्वनैव प्रतिबन्धकत्वात् प्रमात्वनिदयय- स्यान्यत्र प्रतिबन्धकत्वाकत्पनाच्च सर्वत्र निव्वयस्य हेतुते प्रति- बन्धकत्वे च म्मत्वाग्रह: संभयसाधाद्रयज्जानमालस तथाते
व्यभिचारज्ञानादोनाज्न प्रमात्वज्ञानं प्रयोजकी भवत् शङ्गादी शुक्कताभावभ्रमे च शुक्कत्वाद्यनुमितिन विना तद प्रामाशग्रहं नहि सरूपसत्यपि बाधनिव्ये शाब्दमानसा- दिज्ञानमुत्पद्यते। अथ लाघवेन संभयसाधारणं संसष्टत्वज्ञा- नमेव शाव्दानुमित्यो: कारणम् आ्स्ताज्ज तस्वैव विरोधितया प्रकरणसमोबाधच्न हेत्ाभासोSसि्धिरिव परामर्शस्य विली- यताज्चाप्रसिद्साध्यकमनुमानमिति चेन्न संभयासत्वसमये परामर्शोत्पादे सिद्धिसिषाधयिषे विना अनुमित्यनुत्पाद- प्रसङ्गात् सति विशेषदर्शने संशयायोगादिति एतेन लाघवात् प्रमातवेन निरणीयमानं बाधज्ञानं विरोधौति परासम्।
Page 226
अनुमानदौधितिः ।
विपरीतमेव लाघवं स्फुटतरच्च तङ्भावसाध्य तत्र हि गोत्वाद्यप्रकारकं गोत्वाभावादिप्रकारकं ज्ञानं बाधनि्चय: तथाच गोत्ादिम द्विशेय्य कगोत्वाद्यभाव प्रकारकत्वज्ञाना- भावोभरमतग्रहविरहः बाघग्रहब पच्े गोलाद्यप्रकारकं
दयप्रकारकं गोत्वीद्यभाववद्दिशेव्यकगोत्वाद्यभाव प्रकारकत्वप्र - कारकज्ञानं प्रमात्वनिश्चय दरत्युक्तप्रायच्च तत्तत्कार्य्यं प्रति प्रतिबन्धकानां कारणनाच्ज प्रमालेन निश्ीयमानतया तथात्वापत्तिरिति। न च सति बिशेषदर्शन विपरीतनिश्व- योऽकिजित्करः तत्त्त्वैपि विशेषदर्शनेन प्रत्यक्षोत्पादादिति वाच विशेषद्शनन तन्न्राशानन्तरमेव प्रत्यक्षोदयात् परैगपि क्वचित् प्रत्यक्षविशेष एव विपरीतनिच्चयविशेषस्यैव तथात्वो- पगमाच्न। नहि शाव्दादिबोधे्पि विशेषादशनविशिट्टलेन स विरोधो गौरवात् मानाभावाच्। न वा चानुषादिम- त्यक्षे मानसादिविपरीतनिश्चयो विरोधो उपयुज्यते च क्कच- द्विशेषदर्शनमप्रामाखग्राहकलेन बाधबुङ्धेः। नचवं बाधा- वतारदशयां पक्षे हेतोरग्रहेऽज्ञानलक्षणासिद्धि: ग्रहे च व्यभिचारधौरेवेति वाच्य बाधग्रहपरामशयोर्भेदात् अभे- देऽपि पक्ष: साध्यव्याम्यहेतुमान् साध्याभाववांच दति ग्रहस
Page 227
२२२ अनुमानदौधितिः।
उत्तव साध्यादेः पक्षादव्वत्तित्वादिकमपि बाधः नच तङ्ग-
पच्ते साध्याभावज्ञानस्य निश्चयत्वसम्पत्तयेऽपेन्नखीयस्तत्म्र- मात्वनिश्चय एव प्रतिबन्धकः प्राथमिकत्वादुपजीव्यत्वाच न तु चरमभावि तदधौनं व्यभिचारज्जानमिति तत्तुच्क तस्य प्रतिबन्धकत्वेनाक्कप्तत्वाद् ग्हौता प्रामाएकत्व नैव निश्वच- यस्य स्कार्य्यकारितात् अन्यथानवस्थानात् अप्रामाएशङ्गा- निदतकलेन च क्वचित् प्रामाखग्रहोपयोगात् संशयसाधा- रणस्य व्यभिचारज्ञानस्य विरोधित्वात्चति यत्तपनीतकाज्न-
चछिन्नपतियोगिताकोवज्वयभावो बाधः । न च विशिष्टसाध्या प्रसिद्या कथं तद्विशिष्टानुमितिरविशेय्य विशेषगमित्यादि- न्यायेन तत्सभवात् पूडुदसाध्यव्याप्निगहादेव चोपनयसहका- रेखाम्र सिद्धविशिष्टानुमितिसभ्भवात् तदभावी बाधोडसु तेन रुपेय व्याप्ेरनुपादानाच्च तथाव्यभिचारी न दोषाय उपनौतसकलभाने चाप्रामाएं प्रत्यक्षऽपि तुत्यं त्रनुद श्यांशे चानुमितरप्रामाएं न वादिविजयप्रयोजकमिति तन्न प्रत्यन्षे हि विना सन्निकर्षमभानादुपनौतभानस्य प्रत्यभिज्ञादावानु- भविकत्वादुपनयोऽपि सन्निकर्ष: कल्पाते अनुमितौ च फलासिद्या न सामग्य न्तरकल्पना। न खल वड्निव्याप्य- कस्यापि
Page 228
अनुमानदौघिति: । २२३
श्रन्यथा पवते वङिसन्देहवती निश्चितवड्िव्यभिचारकेषा अभिधेयत्वादिना पर्वतादौ प्रमेयत्वादिकमनुमितोऽपि
पच्तधममताबलेनेत्यादि ननु विशेषती व्याघ्ग्हान्न तथासिद्धि सभ्भावना सामान्यतः सिदी न विशेषती बाधी विरोधि भिन्नप्रकारकत्वात् न च समानविषयत्वमेव विरोधित्वे तन्त्र पृथिव्यादिरूपवाधग्रहैऽपि वाययरूयवान्नवेति संभयात् रूपवानित्यनुमितेख्व न चारूपमेव रूपत्वेन भङ्ितमारोपितं वा तद्विषयः ताट्टशशङ्गाविरहेऽपि तयोरानुभविकत्वात् दोषवशान्नेह श्वेतं द्रव्यमिति भ्त्रमऽपि दह पीतः शङ्ड दति प्रत्ययाइ्टपटी न स्तः दएडो चैतरी नास्तौति ग्रहऽपि घटोऽस्ति
विशेषबाधावतारानवतारयो: समान: समानसमाधानय। अत्र वदन्ति व्यापकतानवच्छेदकमपि रूपं लाघवज्ञानादि- सहकारिवशादनुमितौ प्रकारोभवति यथा जीवनमरण- न्यतरप्रतियोगी प्राषित्वादित्यत्र जीवनप्रतियोगितम् अ्रन्यधा जौवित्वे सति ग्टहासत्त्वस्य हेतोरसिद्धाा वहिःसत्तानुमाना- योगात् एवं च्षित्यादिकत्त रेकत्वमपि अ्न्यथा एकोऽनेको वा चित्यादिकत्तति सन्दइप्रसङ्गादनुमितेश ताद्रप्ये लघ्वर्थाविषयकत्वे तथाविधानुव्यवसायविरहात् सति लाघ- वप्रतिसन्धाने लघ्वर्थंपरिच्छ दकतवमनुमानस्येत्यपि न सिध्येत् दत्थन्न विशेषतो जायमानानुमितिं विरुणद्ि बाधः प्रमिति-
Page 229
५२४ अनुमानदौधितिः ।
बाधः पृथक् सल्लिङ्गपरामर्शत् कथं भ्रान्तानुमितिर्जायतां न जांयेत वा कथं यथार्थेति चेत् बाधानवतारे बाधितार्थ- लाघवज्ञानाहोषादेव तथा सामान्यती टष्टात्तदितरप्रसिद्वा- शेषविशेषवाधमइक्ततात् शिव्यमाणप्रसिद्कारिकानुमिति- जायते यथा भोजनसाध्यकपौनत्वाहिवासन्ध्याभोजनबाधे रात्रिभोजनप्रकारिका एवं द्रव्यव्ृत्तित्वसाध्यिका गुरत्वादि-
जायमाना मनो वत्तित्वाभावप्रमया बाध्यत दूति विशेषबाधो दोष: किन्तु साध्य त्यादिकमापाततः वसतुतस्तु प्रतियोग्य
भाववद्गामित्वं व्यभिचार: खप्रागभावेनत्यादिकं स्पष्टत्वेनोत्तं तत्र तदानीं तदत्यन्ताभावस्यापि व्युत्यादितत्वात् अतएवो- त्यत्तिकालावच्किन्न घटे पृथिवौत्ादिना रूपादिसाधने बाधो निराबाधं पदमादधाति एवं साध्यवत्तानवच्छ दक- देभावच्छिन्नस्य पच्तत्वेपि बाधो बोध्यः। अथ पच्तावच्क दकावच्छ देन साध्यसिडी तदवच्छेदेन हेतुमत्ताज्ञानं प्रयोजकमन्यथा गहोतभागासिद्धेर्घंटत्वादे- रपि पृथिवौत्वाद्यवच्छेदेन रूपादिसिद्धिप्रसङ्गात् न च शिख- राधवच्केदेन धूमादिमत्वमिति चेत्र अव च्छेद कत्वयोव सुनो- भैदात् शब्दसामान्यस्याकिज्चित्करत्वात् अवच्छिन्नावृत्त- पि च हेतोसत्वेन म्टहोताज्जयमानामनुमितिं विरुणां्ि बाधप्रमा सङरेपि वसतुनोर्ज्जानासङ्गरात् सुखाद्यनवच्छद --
Page 230
अनुमानदौधितिः। २२५
त्वात् कपिसंयोगाद्यनवच्छेदकमूलाद्यवच्छिन्न कपिसंयोगा- दिसाध्यकवक्षविशेषत्वादेवर्त्तमानल्ाच्च अन्र चैतत्कालाव- च्किन्न: पर्वती वड्निमानिति भब्दादिवदेतत्कालावच्छिन्नपर्वत-
नापन्हवमरहतोत्यभभिप्रायः । ईश्वरवादेन च विशेष्यमुपाधि: साधन्नव्यापकत्वादिति साध्यस्येति शेषः शरीरसहकारेशैव कत्त: कार्य्जनकत्वात् शरोराजन्यस्य न कर्टजन्यत्वं तथाचाकर्टकत्वरूपसाध्यव्याप्स्य भरोराजन्यत्वस्य हेतोरव्यापकतया साध्यस्याव्यापकत्वं वि- शेव्यम् अजन्यत्वं नोपाधिरित्यर्थः । यदि विशिष्टाभावे हेतो विशेषणवैयर्थ्य विशेष्याभावरूपज्न विशेष्यसुपाधिभवेत् तदा- रड्रैन्धनप्रभववक्निरहितत्वादिना निर्धूमत्वादी साध्ये व्यर्थं- विशेषणत्वम् उपाधिय वह्गिरहितत्वादि सभवेदित्याह किञ्जेति। ननु स्वरूपासिद्िवारकत्वाद्विशेषसस्य न वैयर्थ्य- मिति न भ्रमः अपि तु व्यभिचारवारकत्वात् रुपादिषु मध्य दूत्यत्र गन्धव्यञ्जकत्वस्य हेतीव्यंभिचारी न शुद्ेनैव वारयितु शक्यते तस्य समभिव्याहारवशच्छइतिरित्ताव्य- जकत्व रूपस्य गन्धव्यञ्ज्केऽसत्वेन विशेषएत्ायोगादतोरुपा दन्तर्गंतगन्धातिररक्ताव्यञ्जकत्वं विशेषणं तच्व व्यभिचारवा- रकमेव दूत्यत आह अपि चेति। यतिवित्यादि यावद्विशेषा- भावानामेव सामान्याभावतवमते अपृयिवीत्वं पृथिवी सा-
Page 231
२२६ अनुमानदोधितिः ।
मान्यान्योऽन्या भाव: स च विशेषाभावसमुदायः । बह्ल्पति बहवो जन्यान्योऽन्याभावा अल्पे भरीरजन्यान्योऽन्याभावा:
विरह़ेण तुत्यन्यायतया सामान्याभावस्यापि तत्तज्जन्यत्वा- भावरूपत्वात् यद्यपि प्रत्येकव्याप्यत्वस सभवे बहनामल्या- नाच्ज तथात्वम् एकैकस्यान्योऽन्याभावस्य व्यभिचारित्वात् तथा च शरोरजन्यान्योऽन्याभावससुदायस्य व्याप्यतेन तत च्ित्याद्यन्योऽन्याभावानां न निवेशो व्यर्थत्ात् तथापि ज- न्यत्वशरोरजन्यत्वावच्किन्नप्रतियोगिता कावतिरिक्तावेवाभावा- विति न तन्र बह्ल्पभावसन्भव इत्यत तात्पर्य्यमिति।
विदुषां निवहैरिहैकमत्या- दददुष्टं निरटङ्वि यच्च दुष्टम्। मयि जल्पति कल्पनाधिनाथे रघुनाे मनुतां तदन्यथेव॥
इति महामहोपाध्याय शरघुनाथभट्टाचाय्यपिरोमसि विरचिवा कानुमानमगिदीधिति: समाप्रा।