1. Anumana Chiathamani Parisishta (Isvara Atirikta Sakti Nirasa Mukti Vada) Jivananda Vidyasagar 1875
Page 1
अनुमानचिन्तामणी
परिशिट्टखष्ड:
ओोमद अफ्भोपाध्याय विरचित:
षि, ए, उपाधिधारिया
नोजीवानन्दविद्यासागर भटटाचार्येंक
संस्तत्य
प्रकाशित:।
कलिकाता नगर
बोडन् यन्त्र सुद्रित: ।
Page 3
अनुमानचिन्तामणी
ईखरवाद।
"एव मनुमाने निरृपिते तमज्जगद्िमोतपुरुषधौरेयसिद्वि: चित्यादौ कार्ययलवन घटवत् सकतकत्वातुमानात। नतु चिन्यादि प्रत्येकं न पच्तः तस खव्देनाभिधातुमयक्ात्वात् नामि मिलितम् एकरूपाभावात् छत एव सकन त्वविचारारम्कसंथयविषय:, तवाविवादविषयोवा न पन' एकरूपाभावेन तयोस्तावत् महोतमशक्यतात् वादिनोर्निश्चिततवन म शयाभावात। न च वाद्नुमावयोस्तुत्यत् न मध्यस्यस सशयः । वातु- मनाव्यां तख संपय: मध्यस्प्रम्नानन्तरव्वातुमानमिति परसराव्रयात वटेडपि कदाचित तयो सम्भवात: प्रत्येकसंभये विवादाभायतनातुमाने- र्थान्तरतापसय। न च शरोरामेव्षय कलां यब दत शरीराजन
व्यादिस प्रदायाखामीय्वर मालकर्ट् कायामस महात असिद्वेत्व चटप्हारा शरीरियोऽपि चित्यादिकत् लात। नामि जन्यतत्जन्य जन्यम् उवय- सिडळवतिजन्यान्यजन्य वा पक्ष: चिव्यादीनामउट्द्वारा जन्यकतिजन्यता। नाय्य टजनकलत्वजन्य जन्य कतिसाचाटुजन्यं वा मच: ई्रश्वरकतेरटष्टजनकत्व न खितौ तद्भावात चठादाव्येत्र पच्ततव नांभतः सिदसाधनात। नचच्तितिरेत पन्ः, गहूरेख सन्दिग्वानकान्ात। नचनिश्चितविपच्े हेतसन्देह्ात् व दवि वाच्य देतौ साध्याभाववसर्मित्वस रायस् दूषकलात सच साध्याभावर्वत वेतसन्देहात हेतुमति साध्याभावसन्देहाड्दा उभययामि दोष: । न चेव्रं पडपि वत, अतुमानमालोच्छेदकत्वेन तदितरत्र तस दूषकलात।
Page 4
ईखरवाद: ।
अटटरे हेतोरनिसयेन सन्दिग्वानैकान्तिक तन्निच्येन साध्यसन्दहवति साध्जानुमितिरेव पचवत सामयीसन्वात। अत एवङ्कर: पकसम दति चेज तखापचत न द्ेतोः पत्घर्मताविरहेय स्थापनानुमानाविषयतात्। तदा तसापि पक्षत्व प्रतिज्ञानुपपत्ति। अत्र आानान्तराधीनतत्साध्यानु- जित्नन्रञ्ज पत्त नुमितावितरेतरात्तयान्नकमय्यनुभानम् तलापि च्ित्या वन्दिग्यानेकान्ताव, च्ितेविवादविषयत्वे SSडुर साध्यमाने अर्थान्तराज्ट्र। किञ्जु वमेककोपादानाभिनसिद्धावषि नेश्वरसिद्धि: नपि सर्माद्यकालीन दायकं पन्त परम्त सर्गाद्यसिद्धे दति (पतान्तपः) । किञ्ज सक- व् कत्व ? न तावत अतिमतरहमावः सतिसज्जन्यत' वा अखदादिना
चेत उपादानगोचरत्व यदि यत किज्ञिदपादानगोचरत्व तदा कामदादि नाडर्थान्तरत ज्ञानाीनामपि जनवत्व' विवच्ित न च घटोपादान- मोपरन्ानादीनां चितिजनकत्व सम्भवति व्याभिचारादिति चव्न क्ितत- जनकादष्टजनकज्ञानादी नाम् सिद्रसाघनात । न च साक्षास्व्जन्यतव' विवच्ित' तद्ि न द्ति जन्याजन्वत्व सति क्वतिजन्यत' खजनवतत्यव्यवहितौत्तरकयवत्तित वा, घटटश्टन्म साध्यविकलत्वापत्त: बदादौ कुलालाटिकत कत्वाभावएरस- ङ्रान्न। न च शरोरक्रियादष्टन् दति वाच्य घटेनानैकान्ात चेष्ालस माधित्वाज्। नामि च्ित्याद्य पादानगोचरत्व विर्वात्ततम् अप्रसिद्व:। न चोपादानशव्दसा सम्बन्धिशब्दत्व न घटचिित्यादिसममिव्याहारे तत्तदुपादा- नगेचरत्व' दैलोमाटभक्तोमल्वदिति वाच्य शाब्देि बोधे तथा न चाल शन्द: प्रभाख वादिनोSनाप्नत्वात । अनुमाने त्वनुगतेन वजापकलगहे- नेन रुपेय वतापकसिद्ि तज्चोपादानत्वमेवेति कथ नार्थान्तरम्। कि- जुवं घटादावपि तदुमादानत्वे नेवोपस्थित्या सामान्येन रपेय कुत्राम्यनुपस्थि तेयापिरेव न वहयत। अमि च सामान्यवक्तया ज्ञानलक्मया योगजघ-
ढाटिना विद्धनाधनम् तेषां चित्यववहितपूर्व्वसमयासत्वेडमि तद्त' सन्त्वावृ वट्टदवारा तेवामपि जनक वसन्वाच्। जानादिसाचाव्जन्यत्वख निरस्तत्ाद्।
Page 5
अनुमानचिन्तामणो
क य योग जधमाजन्यजन्यसविकल्पकाजन्यस्षा मा न्यलवणाप्रत्या सत्यजन्यो- यादानगोचरापरोच व्ानचिकीर्षाकतिमव्ज न्यमिति साध्यम् यहा अनागत- गोचरसकात्कारजनकप्रत्वा सत्त्यजन्यजन्य ज्ञानादि मदजन्य जन्यम्, अना गनगोच रसाक्षात्कारजनक पत्यासत्त्य जन्योवाद: नगोचरापरोच्षचच्ञानचिकीषां- क्तिमञ्जन्यमिति साध्यम् ज्ञानाव्यहितोत्तर समयव ्त्तौ क्छा व्यर्वह््हितोत्तर - चवत्ति कतोना जनकत्व निवत्ितं न तु जानादोनां यौगपद्य पौवा- पथ्े वाडतो न साध्याप्रसिद्धिनवा चित्यादौ बाघ दृति सैवं योगजघमसा- मान्यज्वान रूपप्रत्यासत्ती नाम ना गतगोच र साक्षात्का रख च तज्जनक प्रत्यासत्ती- नाञ्ज परखापसिद्वतया तदजन्यस साच्ात्कारखाय्यसिद्वत्व भ मचसाध्ययो- विशेषणासिद्ा परं प्रयाम्तरयासिङ्वे: साध्याप्रसिद्धे । तत्मिद्धौ वा मच्चे तद-
दजन्यानामटद्टद्दारा क्तततिजनकत्वन सिद्धसाधनात्। न च तादशसाक्षा कजन्यत विवचितं घटादिद्ष्टान्त तद्सम्भवातृ दष्टान्े घटादौ जनकेष्ट- साधनताज्ञानखानुमितिलवेन जन्यसविकल्यकव्याप्नियहजन्यत्व न साध्यार्प्राम- व्वेख। ननु व्याप्निबलेन साध्य मिध्यति व्यापित्व या यत्र कार्य्यत्व तत्र तल तडपादानामित्तकर्ट त्वमितिरूपा न ल यद्यत् काय्ये तत्तत् किजिडमादाना- भिन्नजन्यमिति एवज्ज यत्र कार्ययलं तत्न तद्पादानाभिन्नजन्यववमिति विशिष्व्यात्या निवादौ कार्य्यत चित्यादयुपादानाभिन्नजन्वतवमेव साघया- व्यतो न सिद्धसाघनमिति चेव्न घटे पटे च व्याप्तियह' कार्यत्स किं प्रत्येक घटोपादानाद्यमित्जन्यत्वेन, तत्तदुपादानाभिव्वजन्यत्वेन वा, उपादानाभिन्न जन्यत्े न वा आधये पटोपादानाभिन्नजन्यत्वादौ कार्यय तख व्यभिचार एव।
व्यापकरायहः ?। तत्तच्छन्दस खभावात् समभिव्याह्मृतपरतया नायं दोष द्ूति चेतु न अातुमाने शब्दखभावोपन्यासखाप्रयोजकत्वात्। व्यतएवेदानी देवदत्तोबहिरस्ति विद्यमानत्व सति गहासत्वात् विद्यमानत्व सति योयदा यत्र नास्ति स तदा तदतिरिक्तदेशेऽसित यथाहमेव बह्तिरसन् सहे प्रति- गमीत्यल पच्चे दष्टान्तसाधारययत्ततत्वयोरसुगतयोरभावान्नान्वयी किन्तु व्यति- रेकोत्यन्तम्। ततीये सिद्धसाधनमेव। अ्रथ सर्गाध्यकालीनं द्ाखकं ज्ाने-
Page 6
ईश्वरवाद: ।
चा्तिस मा नकालो न सा म य्रोजन्य कार्यल्ात् घटवत्। अटट्टसामग्रो- अन्यत्वे उदष्टत्वा पत्तिरिति चेन्न परं प्रति सर्वादयसिङ्ग: नामादीना विद्वावषि द्ारुकाजनकत्वात् तदानीमसिद्वावप्रयोजकत्वाज्व। एतेन वर्गाद्यकालीनं झाखकं द्ाखुकाससवायिक रणसभकालीनकतिजन्यमिति निरस् हाणाकासमवायिकारणसमानकालीनक्ततितवन गौरवाम्रयोजका- व्यामजनकत्वात् (साध्याक्षेपः) । किञ्ज काय्येत्व ? न तावत् योगोप- स्थिततत्यहत्वम् असिद्वे, नाषि पूर्वकालासत्चे सत्यत्तरक लसम्बन्', सत्तत पूव कालखाननुगतत्वात सकलपूव का लस्या प्रद्वे, नापि कादा- चित कत्व प्रागभावप्रतियोगित्व', ध्व'सेननेकान्नात। नापि सच्चे सति तन्व सत्ताजाते: परं प्रत्यसिद्वे, सवरपसन्वस् च ध्वसेपि सच्चात्। यत् कय घट एतहटजनकानित्यज्ञानचिकोर्षाकत्यतिरिक् ज्ानादिजन्य' काय्य लात् पटवदित्वादि तन्न विपन बाघकाभावेनाप्रयोजकत्वात् अन्यथाडय घटः एतदृटजनकानित्याटष्टातिरित्तनित्वाटट्टकन्य कार्य्यत्ात् अपरघटवत्। एतत सुखदुः खसाक्षाव्कारौ एतज्जनका नित्यस खट्:खसाध्यौ सुखदःरुमाक्षा- त कारतादित्यादिना नित्यधमसुख दुखान्नयस्ायिसिद्धिपसङ्गात्। अयं घटः सजनका नित्यज्ञानाद्यतिरित्तनित्यत्ञानाद्जन्य: अपर घटव दित्या दिना सत्प्र- तिपचाज्। केचिन् दश्यते तावदभिसतविषयग्राह्िणिन्ट्रिये मनोनिवेशवतः पुसोमन क्रियानुकूलो यत्न तथा च सर्गादकालीनशरीरजन्यज्ञान- ध्व तानाधार काला घार ज्ञानजनकालमनः सयोगजनिका मन क्रिया तन्मनो- गोचर प्रयलनानाधार तत्मनोगोचर प्रयतवद्द्ाम्येनसकलकारखघारकाला नन्त रकालानाधाराद्यसत्ताका तनमन क्रियात्वात ममतन्न. क्रियावत् अर्धात् प्रयत्नाधारकालानन्तरकालाधारा सा क्रिया सिदातीत्या। तल् सर्गा- दयकाले नाने जनकमन संयोगजनवक्रियाया मनाभाव पूर्वक्रिययेव संयोगसंभवात । ईचरवादिनां तत्नोगोचरपयल्ाधारकालोडप्रसिड्एव क्रियात्वसैव हेतुत्वे व्यर्थविशेषसत्वज्ञ । किञ्जवं म्यन्नानाधारकालाननर- कालाधारत्म् अर्थांत तत्मिक्की मानान्तरादोश्वराविद्रावर्थान्तरत्वमिति (हेत्वाक्षेप:) । अतोच्यते टष्टाद्वारकोषा दा न गो चर जन्यलतय ज्य न सम -
Page 7
अनुमानचन्तामयो
रो चजान चिकीर्षा क्रतिमव्लन्यानि, ख्जनकाडष्टोसरोमा दान गोच् रापरो वज्ञान घिकोरषं क्तिमज्जन्यानिवा अपरोच ज्ञानचिकीर्षा पुयतवि घयीभूतो वादानानि वा समवेतत्व सति प्रागभावप्रतियोगित्वात् यदेव तदेवं यथा घट, तथा चैतानि तमातया। उक्रपक्षे कर्सयाचदनन्तर्भाविऽ्यि तदादाय निरुक्कस मव्तत्वनिदद् शे समूहालम्बनरूपेवा तुमितिरुत्पत्खते। न च जन्यलत्यज- न्यत्व तावत् अननुगतेव्वकरूपाभावेन यहीतमशक्मिति वाच्य जन्य- अत्यजन्यत्व हि जन्यअतिजन्यान्यत्वमित्वन्यलेन रूपेय सामान्यलकयया तावतासुपस्थिते। न च जन्यत्वविशेषयव्याउत्त्याप्रसिद्धि: प्रमेयो घट द्ति वदव्यावत्त कत्वे नापि तदपरक्वद्वेम्दश्यत्वेन तस्योपरङ्जकत्वात्। उत्र- न्यतमत्वमेव सकत्कत्वम् अातएव घटभोक्ता न तत्कत्ता व्यर्वाह्यते। एवञ् शब्दफ तुकारादीना पव्तेव ज्ञानेच्वादीनामम पक्षत्वाव् सन्विग्धानेक्ान्ः उपादानस सिद्धत्व उम्य पादेयसासिद्ृत्वातद्व्त्वन तल्वापि चिक्रीषा। यद्दा पच्चे हेतौ च समवेतत्व न विशेषसं तेन ध्वसोऽपि पच साध्ये चोपा- दानमदं कारखमाल्परसपादेवमेव। जन्येक्कालत्यजन्यत्ज्ज पत्ते विर्वान्तनं तेन कति:्व सख अतिजन्यत्व उपोच्छाजन्यत्वाभावात् पचतम्। चितितिरेव वा प्न न चाहूरे मन्दिग्धानैकान्तिकं मचमजरूमनिरमेच्चेय घटादौनि
न्यापेक्षत येनान्टोन्यान्यः खात प्रतिज्ताया अविषयत्वात्तल पव्तसमव्यप- देशः। न चाङ्ग रख् पक्षत्वे नानिदशात्त न पवधम्मताज्ञा नममति वा्च्य
क रसत्वात तञ्च चितो पञ्चावयवेनाड् रे खत एवेति न कस्वद्दिशेयः । यदि च च्ितौ हेतुनिक्यदशाया हेतुमत्तयाऽडरस निच्यसदा के सन्दि ग्वानैकान्तिकम् । अ्रध पजससे माध्याभावसासानाघिकर रावसमबयाद्वेती व्याप्तियह एव नोत्पद्यते उत्पनोि वाबाध्यत दति चेतर महानसे धूमव्याप्ियह्को न खातृ भूतोऽषि वा बाध्यत सन्दिग्वर्व्पव तायबतधूम- वतामेकधमाभावेनायोग्यलात् तस्मात्याध्यमन्द हर्वात हेतनिययो न दोष: किन्तु गुमएव। अन्यथानुमानमालसपच््िद्योत। पचादन्यत दुषयमिति बदकं तल पकान्यत यदि, तदानमेच्ितानुमितिन खातू। अथ सन्दि
Page 8
ईश्वरवाद: ।
बवसाध्यान्यत्व साधक्वाधकप्रमाखाभावविषयान्यत्व वा विर्वाच्तत तदाङुये- जमि तन्नास्ति, अाथ प्रतिन्ाविषयान्यत्व' तदा साधांतुमित्य च्छेद । नियत- विषय त्ञानाजन्यत्वैन पक्षविशेषणात् सर्वविषयज्ञानसिद्धि साध्येव ज्ञाने- छाप्रयत्नानां विशेषसलेन बिशिष्टस साधनत्व विवच्ित तेन न तदो प लचितचेत्रत नार्थान्तरं सामान्यतोऽपि साध्यनिदेशे पक्षवर्म तावलेनाभिसत
ऊतोनामेव जनकत्वमायात्वित्वर्थान्तरम्। न च तेष व्यभिचारात् कित्वा- ददावकारखत्वमिति वाच्यम् अनादौ प्रवाहे कसचित् कदाचित् क्षिति- झाखुकादिपूर्वे घटाययु पादानगोचरज्जानादिसच्वात्। न च सर्गाद्यकाली नस्थापि पक्तत्वासल वरमिद्ि: परं प्रति तदसिद्वेरिति चेत् न न्ञानादीना न्याषां खवविषयसमवेतकाय्य पुत्येव जनकत्वावधारणेनेतदतुमानव् त
वशभपि न दुक्म्। ततीयसाध्ये त नार्थान्तर चित्वादेवटाद्युपादानास- भवेतत्वात । ननु सामान्यलक्षणादिपृत्यामत्या चित्याद्य पादानगोचर® यत पत्वच्च' तज्यन्यमेवास्तु तथाचेश्वरे न परत्यक्ष न वेच्छापयत्नौ तयोः समानाधिकतर जाना विषयेSसत्त्वात् न मृत्यच्े विशेषण, परं प्रत्यिज्वरिति चेव्न द्रवालन ज्ञानलचपया वा कपालगोचरपत्थन्ेऽपि घटादावकर्टट लात शित्यादौ कतलनिर्वाइक चान' सिध्यन्तद्विलक्षयमेव सिध्यति। न चावयवविभागद्वारा चितित्यादिपुङ्ज- लक्षयात समुदादिष हस्तव्ेपात् परमाखुदयरु योगेन द्वायु केष्वडवदादि कर्र्ट कत्वादिय त्वात् सिद्धसाधनमिति वाच्य तत हि क्ततिनाशे कर्त त न, खसडच्षिती कावस्थितसयोगेव्य एवं तदत्पत्ते सकलतदुपादानगो चर जाने काझतीनाअभावाज् वात एव दायुकेपि न कर्टट त' जबक्ेपादचिकर्पार- मायससद्राटे: सपव्तत्मेव घटखव। नतु घटे साध्यवकिलत्वम् अन्दय- व्यतिरेकास्या न्ानादेरेव जनकत्वात् न त तदान्रयमा धमिसाड्कस्ान् य्व्यातिरकसा वा ग्ाहकमाभावातृ । न च घट आ्म्जन्य उत्पत्तिम- प्वातृ ज्ञानवदिति वाच्यस् वातसमवेतत्वव्योपाधित्वात् घट व्ाकाशजन्द उत्मसिमत्वात् प्व्दवदिति बत् अपयोजकत्वाच्जनि चेन्ैवं मवत्वदाता
Page 9
9
संयोगस् श्ाहारा घटहेतुरत पुयल्नवानात्मपि हेतु: न चातमासयोगे सत्यपि प्रयत्न विना न चेष्टेति प्रयत्न् एव तत्कारणम् अससवायिकारण' बिना कार्य्यातुत्यत्ते न चातसयोगख कारणत उपि संयोगपरिचायकमाल्रमातमति वाच्य' सयोगमात्रसाकारणत्न सयोगिविशेषितस्य हेततात्। आत्मसंयो- गध्य्तिरेकप्रयुन्तक्रियाकतिरकाविद्वेरनाववास योग कारणमिति चेन्न या क्रिया व्यधिकरपायदोय गुख जन्या सा तत्स योगासमवायिकारणिका यथा सशवट्- द्रव्यस योग जक्रियेति तत्सिद्धः न च क्रियायामूर्तमाल्रसमवेतासम वरा य्यि - कारखत्वनियम: कार्य्यमालामिप्रायेय ज्ञानादी व्यभिचारात् विशेष्ाप्रयो जकत्वात् असमवाविकारणस योगात्रयस तत्काय्य जनकत्वनियमाच्। अन्य त अनुकूलअतिसमवायित्वं कर्त्टत नत जनकत्वे सति, गौर- वात् कचतरि कारकव्यवहारच्वाभियुक्ताना "सविशेषण" द्वतिन्यायेन क्वति- पय्य वसन्न एव। एव ज्ञानेक्काऊतिजन्यतमेव साध्य तदानत्मेवेश्वरख क तम्। अथ घटे कनिसाध्य प्साघनतान्तान चितीरषाद्वारा हेतु' तन्व न प्रत्यक्ष चिकोर्षाविषयेनागते दन्द्रियासामथ्यात् किन्तुमितिरूप तथा
अति सिद्धविषयप्रत्यचे सति भवति न हि सपोदनयवार्ना सस्थानविशेष ऊनिसाध्येप्टसाघनारराययवस्त प्रत्यक्षेणोपस्थिति बिना प्रत्ति: अतए यागे शब्दात्तदुपजोविलिङ्गाद्वा अतिसाध्येस्साधन वे डवगतेऽि ऋवि- रादीना प्रतयक्षेणजुपस्थिती न प्ररत्ति न बोनदानम्रत्यन्ष प्रवर्सतक
प्रदन्तिविषयम्दङ्ध राटे' प्रत्यक्षत्वान्न शन्ट्रफनकारािना व्यभिचारः। न
चटष्ट्स हऊत्त्वगिष्द्रियेश हहि मनोवहनाडीनासपलम्ेन त ङ्गोचरप्रय- लानाडीक्रिया ततः सर्शवह्ेगतब्राड्ा नोदनान्मनसि क्रिया नतु प्रवलात् । चतएन जलाद्यम्यवह्ारमलो क् हेनाडी नान्याम््या सनासन बशादडप्टसहकत्त्वगिन्द्रियेथोपल व्आतृ तद्ोचर: प्रयन्न । नन्ववं घटादा
जन्यत्वर्जप नित्य तदीखरे तथानुमितेर्नित्य जन्यते पि सा तल नित्ैव
Page 10
ईश्वरवाद: ।
अनित्यनानादिदयुकाद्यजननादिति चेव्र सुखदु खाभावादिसाधनानुमिते तर्हि घढादौ हेतत गटहीत न च तावता शरीरादष्टाभावेन सुखमस्यतो भ चित्यादौ तसानुमितियथार्था सम्भवत न च ताटशातुमितेरतुमित्यन्त- रख वाडनुमितित्वेन घटादौ उसिविषय प्रत्यन्तत् हेतुत:गहीतमतो नेख्वरे- इनुमिति। नन्वद्ेषजन्यक्तिसाध्य चिकीर्षाविरह्ादुव्यभिचार: तद्दष्ट नन चित्यादौ इषसाध्यत्वादीख्वरे द्वेषोऽपि खात द्ेषवतः संसारितन भ्गवतोऽयि तथा खादिति चेव्र न हि सर्पादिद्वेषादेव तन्नाशानुकूल- व्यापारे अतिरुत्श्तसहति प्रयोजन विना दुखैकफये प्रेक्षावता कतेरतु- पपस: किन्तु दुखसाधनध्वसं तत्साध्यद्ुःखानुत्पाद वा फलसहिशय
कारखं क प्रत्वात् द्षस्तु परम्परया तदुपच्ोषः, कुतस्तह द्वेष, शत्ु इभीति अबधितम्रययात्। न चाटश्यकतुरतुपन्ब्धिबाघ, अनुपलब्धि
व्यत्वनियमात् शशपटङ्गप्रतिवन्धां च नाटृश्यमाल्रनिरास परमाखादि- सोकारात् नाथ्ययग्यकर्नृकनिरासः चेथ्या ज्ानादिमत परात्मनोऽनु- आनात् पर प्रति तस् योग्यवात्। नापि पूटड्रे पशुत्ववदप्रयोजकं, कतुः कार्य्यमाल कारयत्ावधारणात् प्रतिबन्दिमाव्रसादूषसत्ात्। शशे पशुत्व नायो ग्यपूटड्र सिद्धि कुतोनेति चेतृ अर्धान्तरत्वात् विपच्े बाघकाभावात् व्यापनासिक्के पूदड़त्वस् योग्यसंस्थानविशेषव्यङ्गवत्व योग्यस् विरोधेन शङ्धि नुमशक्य तातृ भे पङ्सात्यन्ताभाव द्रति सर्वषासबाघितप्रत्य व चितत्वाच्च। वध त्तिकार्यत योरनान्वयव्य तरेकाभ्यां व्याप्तिगहः लवते व्यापकलते सन्वेन देशे समये वा क्तिमात्रव्यतिरेकानिरूपयात नित्यक्नतेरन्वयो- ईषि गटहीतो न र्वाहमात्रव्यतिरेकोऽस्ति ग्याहते च। न चैवमाकाशात्मनो- रघ्सिद्धि समवायिकालख व्यतिरेकानिरुपणेन काय्य सभवायिकारण- जन्यरममिति व्याप्नेरसिद्धेरिति वाच्य समवायिकारशात्यहे हहि तत्स सर्गा- भावोऽप्रयोजको निमित्तमाल्रसाधारयत्वात् किन्तु यत्ससवायि तन्न कार्यय चन्न समवायि तत्न नेत्यन्वोन्याभावमादाय कार्य्य समवायिजन्यमिति व्याप्नियहसन्भवात्। समवायित्वेन तयोरन्योन्याभावोउसित म्वह्यते च। यदा
Page 11
अनुमानचिन्ता मणो
भावकार्यय समवेतमिति व्याघा तथो सिद्धिरिति यथा हि वद्- इड्करनये धुमोग्टहीतसत्तद्वालिरेके धूमव्यतिरेकयहात् र्वाङ्गघूममात्रवो- व्योप्रेयइ न त पर्वतीयवङ्गः अन्वयव्यतरेकयरहात्। न चान्यान्वय व्यतिरे काभ्यामन्यव्याप्तिय है तिप्रमङ्ग यदिशेषयो्व्तरकग्र त सामान्ययोबोधक बिना व्याप्निगहात् स च वव्मिधूमव्याप्रियहे उत्पद्य- आान• सकलघसगोचरोघमत्वपुरस्कारेय प्रसिद्वघमगोचर एव न भर्वति, तथेन्नापि क्वतिविशेषकार्य विशेषयोरन्वयर्व्यतरेकग्रहो वाधकं विना कतिका- य्त्वमात्वयोर्व्याप्नियह उपाय, न त पक्धर्मतावलेन कविशेषान्वय- व्यतिरेकयह' अतुमानमाल्रोक्केदप्रसङ्गात्। एतेन "कार्ययत्वस विपन- वत्तिहनये सम्भाव्यतेऽरतीन्द्रिय: कर्त्ता चेङ्प्तिरेकसिद्धिनिधुरा व्यापि कर्थं सित्यत। दशयोऽथ व्यतिरेकसद्िमनसा कर्ता समाधयते तस्ायापि वृह्ा दशादिकमिति व्यक्र विषचेकणमिति"निरसम्। नतु यदि कत-
द्विरपि खात्, न सात् अटश्वक्रेर्धमानुतृपत्तः दशसेव तत्र हेतुत्वातृ। ननु ज्ञानेक्छ्ाप्रयत्नलयव्यतरेकान्र कायव्यतिरेक कितु एककव्यतिरेकावृ तथा च व्यर्थाशेषसत्व विशिषव्यतिरेको न हेतुव्यतिरेकव्याय्य द्वति न हेतोविशिट्टसिद्ि' साध्यामानव्यापकाभावप्रतियोगिन एव साध्यमक- त्वादिति चेन्न यत एकैकव्यतिरेकात् कार्यव्यतिरेकोऽतएव कार्यचादेरेककें सिध्यत्तयमपि सिध्यति। आधस्तु समाजः । साेतत् रिर स्व ्त्त्निित् ज्ञानादिमान कर्त्ता पक्षे विवचितः घटादौ च कार्यत्वख तद्विपरीतकर्ट-
पर रकट तवेन समं कार्य नस्य व्यापतिरस्त येन तद्विपरीतसाचने विरुद् सात् ताटशव्याप्तित्व त्वया सया वा नाङ्गीक्रियते अद्द राटौ योग्यानु- मलस्भोन शरोरिकत्त त्वाभावात्। अथ यथादर्शनबलप्रवटत्तव्यापराSनित्य ज्ञानादिमान् कर्तोपनेय पक्षधर्सतया च नित्यन्तानादिमानु तथा चोपने- यविशेषयोविरोधेन व्यापिपत्तधीतयोविरोधात् परस्रसन्कारिताविर-
Page 12
१० ईश्वरवाद:।
पाभावात् ज्ञानादिमत्कतृजन्यत्वव्याप्नः पक्षधर्मताबलेभ्यः विभेषाविरोधात बोरलाया व्याप्नेव् पक्षघर्मतायाय्य प्थगुपनायकत्वाभावाज्ज एकवैयर्थ्य प्रसद्गाञ्व तथा च निरमेचतायां विशेषानुपस्थापनादेव न विरोधज्ञानं सामेक्षता- दशावाञ्य सहोपलम्भादेव विरोधप्रतियोगिनो: सिद्धासिद्धिम्यां विरोध- भावचानाभावाच्। लिङ्गविशेषेय साध्यविशेषेख च एव विरोध च विशेष- विरोध: यथा चन्दनपभवव्गिमानय सुरभिधमवत्वात्। नतु ज्ञानत- नित्वत्वयोः कर्तृताशरीरित योच्व परस्परविरुद्धत न एकधम्य समावेभाव् कथं नित्यज्ञानादिकर्त सिद्धि ?न उपसंहारस्थानाभावात। तथाहीव्वरे तटूबुदौ चाशरीरित कर्तबुद्धिनित्यत्व च उपस्ियमाये विरुद्धे, न त साम्रयस्थिते उभयोच्छेदमसन्तात, न चेश्वरस्तदूबद्धिर्वोपस्थिता उप- स्वितौ वा धर्मिपाइकमानेन तयोविरोधापह्ारात् कानुपस्थिते च तयो- विरोधन्ञानमकिञ्चिकरमेव अासदादिबुद्धौ व्योमादौ कुविन्दे सक्रात्मनि व उपस्थिते विरोधोपसहारात्, बुद्धिनित्यत यो: कत लाशरीरित्वयोरन-
नित्वतवयवत योविरोधज्ञानमकिञ्ञितकरमेवेति परमाखुसिद्धि: । ईश्वरतद्- बदादिकं तर्कितमिति चेन्न तर्कस प्रसञ्जनस्य संशयस वाऽन्ानेऽसन्वात्। स्वादेतत् घटादौ लतिसाध्यता इस्तादिव्यापारादिद्वारव नत साच्षात, न च पितापुल्नयोरेकघटसाधकत्वमितर प्रयत्नहस्तादि व्यापारयोः साधकत्व' वाच्य घटार्थे इस्तव्यापारादिना व्याप्रियमाणकुलालसमीमदेशस्यस हस्तादि- व्यापारमून्यस तट्घटकत लापस: । न च हसादिव्यापारवत्ताइशरीरस सम्भवति अन्यादशो च अ्तिसोध्यता न दष्टा, शरीरद्यापारी चाडुरे वाधिताविति कतरपि बाघः। अन्यथा तद्तुमानात् चवन् एव कर्त्ता
शरीरव्यापारव्वारैव न्वनस हेतलात्। शरोरव्यापारस् चाह्ुरे बाघात् बाधितद्वति चेत्तर्ि कर्त्त मात्रसापि तदुद्वारैव चेट्ेतरकार्य्य कर्त्ट त्वदर्शनात् तलनाषि कत माले बाधोडमि । एवज्ज कतिसाध्यत् शरीरव्यापारजन्यत् प्रयोजकमिति सएवोपाधि। एवं ज्ञानेक्वयोरपीच्छाकवतिद्वारा जनकत्वमिति कथं द्वारं विना चित्ादौ जनकत्वमिति। उच्यते। जन्यमाले हस्तादि-
Page 13
अनुमानचिन्तामयो ११
जनककततित्व न न जनकत्व चेषायां जित्वादौ च व्यभिचारात किन्तु घटादो तथा जनकत्वमिति जन्यमाले क्वतिमाल्रस जनकत्वविरोधिविभेषयोजन्य- जनकभावे बाधक विना सामान्ययोरपि तथाभावनियमात्। न ह्रि विशेषे विभेषप्रयोजकत्वन सामान्यप्रयोजकत्वविरोध:। चेष्टेतरकार्ये शरीरद्वारव द्वतेहंतुत्वात् तेन बिना चित्यादोन अतिसाध्यत्वमिति चेत् चेष्ेतरकार्य- माले शरीरव्यापारकतितवेन जनकले चित्वादौ व्यमचारात्। किन्त तद्िशेषवठादौ इव कत्वात्। न चेवमानवातजडीअतकलेवरख प्रयन्नादेव घढोतपत्ति सात् इस्तादिव्यापारं विनेव कतेहेतत्वादिति वा्च्य घट हतौ इस्तादिव्यापारसायि हेतत्वात्। यदक नेलन इव कुतोनानुभीयत दति तव हस्तादिव्यापारकक्तिमान् यदि चेत्रन्तोभिमतः तदा इसा- दिव्यापारखाडुरे योग्यानुपलब्धिबाधात्। अथ इस्तादिव्यापारर्र्ित्क्वात- मारमाभमतसदोमित्यच्यते स एव भगवानीश्वर। अतएव सहहभावनिरुपकते नियतपूर्ववनतित' कारणत समवाय्यससवायिनोस्तथालेन निमित्तेऽि भावात् अन्यथा प्रतिबन्वकाभावाननारं प्रतिबन्वकसच्वे कार्यय सात् प्रति- बन्धकाभावस्य पूर्व सच्वात् न च लते: सहभावनिरूपकत खवत' कार्य्य समयेडभावात तथा चैततपरिचायितव्यापारद्वारा तखा: सहभावनिह पकतुमतः शरीशव्यापारद्वारेव कतेजेवकत् न केवलाया द्रत्यपास्तम् सम- वाय्यसमवायि प्रतिबन्वकाभावानामविनश्यदवस्थत् न वारयतात् तथैवान्वय- व्यतिरेकात् तेन तेषामभावे विनाशचसे च कार्य्यम्, अान्यधा प्रतिर्व्यात कार्य्यमहमावनिरूपणे कार्योतस: प्राक सहभावस निक्ृपयितमशकातात कारयत्वानिचये कापि प्रवृत्तिर्म सादिति, तज्जातीयत्वस्ावश्यवाच्यत्व विनश्यदवस्यं कथं सहभावेनाषि व्यवच्छद्यम् अतः सरूपयोग्यतारूपा कारखता तलापि, कार्याभावस्तु सहकारिविरह्ञात् अन्यथा निभित्तानर प्रत्येक कार्ययमहमावनिकपकचेन जनकत्व गौरव प्रागमावख प्रतियोग्य- जनकतु प्रसङ्गात् अन्यथा उत्पन्नो पि पुनरुत्पद्येत सामयीसत्वात्। नचछ एव तल् प्रतिबन्धक अभावान्तरस्ाकारणलेन तल् कारणीभूताभाव प्रतियोगित्वरूपस्य प्रतिबन्वकत्वस्त प्रागभावकारखत् एव वित्रामात्। न चैकसामग्री एकदा एकमेव कार्ययजनयति खमावादिति वाच्च सासयौ-
Page 14
१२ ईश्वरवाद: ।
रतािरहस कार्ययतदमावप्रयोजकलेन सामयनां सत्यां काय्यख, तदभावे माममीविरहस्य कार्या भावस वञ्चलेपायितत्ात्। स्यादेवत कर्त्ता शरोयव, न्ानमनित्यमेत्र, बड्धिरिच्क्वाह्वारैव, उतिद्वारैवेच्छा, छेतरित्यादि प्राथमिक- प्राप्मप्रत्यक्षविरोधात् नाशरीरनित्व व्वानाटिकर्त् सिद्धिः । वतएव शरीरमनित्य- मेवेति नियमान कस लेन नित्यातीन्द्रियपरीरसिद्धिरीखरे। न चाप्रयोजकं निरुपाचितवेन शङ्धाकलङ्कानवतारात् कायय त्सक्त्ट कत्वयोर्यदि निरूपाधि कतुमस्ति तदापि तुल्यबलतेन सत्प्रतिपज्तात् तत्प्रतिबन्धोःसतु। न च कार्यतं पच्चधम्म तासत्वाइलोय कर्त्ता भरीर्थेवैत्यादौ तव्रास्ीति वाच्य सानमनित्यमेवेति व्याप्ररेव ज्ानजन्यतवविरोधित्वात् एवं काय्य ज्वान जन्य चानमनित्यमेवेत्यनयोर्विरोघ एव अविरोधे तु इयममि स्ात तथा छितादौ शरीय नित्ज्ञान पयवसाने विरोध एव खात्। किञ्च ज्ञान-
संधयोवा काय्य तसकरत्ट कत्वव्यापिद्मायां शरीरव्यायारव्यविचारात उपा वेनियय सशयोवासीति तन न्ानमनित्यमेवेत्यादिव्याप्रेरसिद्धे: विपच्े
व्याप्ियह्। निरुपाधित्वमेव विपन्े बाधकमिति चेन्न ववयवोमव्ानेव तेज
चान्तुपल्व इनेकटूव्यनत्वस, साक्षात कारे विषयेन्द्रियसन्निकर्षस हेत ्त्वात तन्म- लकविपनबाधवेन परमाखादिसाधकख बलवत्वात परमाएवादिसिद्धौ बिरो वित्याप्बांध न त वैपरीत्यं विपने बाधकाभावेन तखाबलवच्त्त्रादितिमन्यसे र्वाि ज्ञानादिखार्यय कारयभावावधारयात् तन्म लकविपच्बाधकेन निष्कलङ्क
वगाप्रिः। अन्यथा साध्यं पचातिरित एवेत्यादि निरुपाधिसहचाराद्यापति- महनलात सकलानुमानोच्छद: । वयन्त ब्रमः । पचधर्म्म ताबलाद्वित्य ज्ानं सिध्यत् बद्धिरनित्वैवेति वत्ाप्तिप्रत्यक्षेग न प्रतिबध्यतेऽछतदादिबद्धि- विकधकलेन मिन्नविषयकत्ात एकविषयविरोधिन्नानस्व प्रतिबन्धकतवात् निततानित्वतवयोरेकजातीये ट्रवे]डविरोपात्। बद्धिमाल् नित्यलावमसाव्
Page 15
अनुमानाचन्तामणो १२
घात् वाभिचाराज्ज कामदादिबुद्धिपरत्व च भिन्नविषयत्वेना प्रतिबन्वक लवा्तू। बद्धित्व' नित्याषृत्त्त्य वेत्यवगतमतस्तत् कय नित्वटत्तित्वावगम दति चेन्न
नानित्यत्वाभाववति ज्ञातव्यमिति चेत् अनित्यत्वव्याप्यमनित्वमाल्रटत्त्तित्व तत्न चोकमेव। एतेन कर्त्ता शरीयवैत्याद्यपि ज्ञानं प्रतिब- ववक मति निरस्तम्। ननु कट जन्यत्व जन्यत्व नावच्छेदकं किन्तु घट- त्वादिकमेव तेनेवर रूपेशान्वय व्यतिरेकातृ ववश्यकत्वाज्च अननुगतममि जन्य- तावच्छेद के वकिअन्यतायां धमत्वादिवत्। अघ घटतादिनज्जन्यत्मवच्छेदक न हि विशेषास्तोति सामान्यमप्रयोजक तथा च व्िजन्यत धूर्मविशेषः प्रयोज्योऽस्ीति न धूमसामान्यमन्नि गमवेत् तसादयाद्विशेषयो कायय कारय- भाव तत्सामान्ययोरपि बाधकं बिना तथात्वनियम। न तल्न बाधका- आवात् अत्र ज्ञानमनित्वमेवेत्यादिप्राथमिकबस्व्याप्ी बाघात् तुल्य त्वन व्याप्तिसंशयाधायकत्वात्। न च कार्य्यकारणभावमूलकत्वेन कार्ययत्- व्याप्निबलीयसीति वाच्य विरोधित्रत्यन्तेष कारणभावसेवासिङ्वे । एतेन धुमादौ र्वह्गित' जनकतावच्छेटकमनुगतं सम्भवतीति इन्त जन्यत्वमतु गतमस्वतो बाधकं विना न सुच्यते दरति, निरसम् ज्ञानमनित्वमेवेत्याटिस- हचारावसायस्य बाघकं विना पच्वम्मव्याप्निपय्य वसायितत्व न बाघकत्वादिति सैवम् निरुपाधिलेन सहचारावसायस साधक बाधकं च विना साधारयत् व्याप्िस शयाघायकत्वात। अन्यया साध्य पचातिरिक्र एव खुखं दुःखसभिन्नमेवेत्यादि व्याप्निपहस कार्य्य कारणमावय्राहकबाधकत्व तत्सँशायकत्वे वा कारणानुमानोच्छ दनिरीहं जगज्जायेत । तस्माद्यद्िशे- जयोः कार्य कारणभावस्ततसा मान्ययो: कार्य्यकारसभावो बलवता बाघकेन- मनीयाते, न चात् तदसिति विरोधिव्याप्निताधकस्य विपन्तबाघकस्ा- भवात्। नव्यास्तु कार्यय कतृजन्यसिति व्यापितोऽशरीरनित्यज्ञानकत्त- पस्थितौ ज्ञानमनित्यमेवेत्यनेन विरोधप्रतिसन्ताने न त तां बिना प्रति- योग्य नुमस्थितौ विरोधोऽनिरुपसात् तथा चोपजीव्यबाधात् न्ञानमनित्यमेवेति
Page 16
१४ ईशरवाद: ।
सादेतत् अस्तु शरोरजन्यत्वसुयाधि: न च मच्तेतरत्वरूपविपक्तमात्रव्या- वर्त्त क विशेषसत्वात् साधनविशेषितत्वात् साधनतल्ययोगन्षेमलेन साध्यव्या यकत्वानिवयाज्च नोषाधित्व, चेष्टेतरकार्य्येष शरीरव्यापारद्वारव कत्त: कारणलात न हि शरीरविनाऊत कर्त्ता शरीरक्रियां घटादिकं वा जनयति। नच यत्पहकत यञ्जनकम् तेन बिना तज्जनकम् अतोSस्ाच्क- रोराज्जन्यमेव कतृजन्यमिति साध्यव्यामकत्वनिच्चयात्। पक्षेतरत्वादौ च विपक्तवाचकाभावान्न साध्यव्यापकतानिक्वय दति तेषामनुयाधित्व वीजम्। अतएव बाधोन्नीतं वज्जीतरत्व वक्गिमत्त्वेन धूमव्त्वे साध्य आर्ट्रेन्वनप्रभव्व्गि अ्व, रसवत्त्रेन गन्ववत्चे साध्य प्टथिवीत्वसुपाधिः विपच्तबाघकेस्तेषाँ माध्यव्यापकतवनिययात्। न च साधनविशेषितत्वमपि, जन्यत्वं प्रागभावप्र- तियोगित्व शरीरजन्यतञ्ज शरीरकारणत्वमन्यानिरुक्र: द्रतरपदससभि- व्याहारेय जन्यमदादितरकारणकस्ेव प्रतोतिस्तदर्थत्वकल्पनादिति विधौ बच्चते। अतएव शरीरिकर्त कत्वमुपाधि शरीरसहततसव कर्तुः कारसत्ात् व्याप्यव्यापककोव्योर निवेशयत एव प्रभाखस व्याप्निग्राहहकत्वात्। शरीरिक- व्ह कत्वसकर्र्ट कत्वयोन व्याप्नियह दति चेन्न विशिटटाविशिष्टभेदेन व्याप्यव्या वकभावाविरोधात्। अत एव जन्यत्वे काररजन्यतमनुमीयत द्ूति, मैव' कतेहि शरीरसहकारिता कि घटादौ कत्तव्ये कार्ययमाले वा स्वकारय्य वा आध्ये कर्त्ता शरीरं बिना घटादिक न करोनीति किमायात कन्तः कार्य्यमा- वकरथे। द्वितीये च कार्ययमात्र कत्तजन्यमिति न तवा खौक्रियते खोकारे वा शरीराजन्यमपि कार्यय वत्तज्यमिति साध्याव्यापकतवम्। वतीये तु न खजन्यत् खजन्यतावच्द्रदकमात्मात्रयात्। तथापि यत्र कर्ट- त्वसस्ति तत्व शरीरजना्रतमावश्यकमिति तस्य साध्यव्यापकत्व' तव्ययोगन्- सत्न हेतव्याय्यतासंशयाघायकत्वन सन्दिग्वोमाधित्व वेति चेन्न लाघवेन वाधकं विना कत जनाल सति जनगतवमवच्केदक न त शरीरजनालं गौरवात तथा च शरीरजनात' न सकर्त्टकत्वव्यापक घढादौ तार्श: समाज,धढतन शरीरजन्यतनियमात् न त व्यापकतप्रयुक्त मानाभावात्, शरीरजनात् न सक कत्वव्यापकं तद्याम्यजना्त्ाव्यपकत्वात् नित्यत्- वदिति बाधकात् इस्तादिनापि कत्त वनिर्वाहेष शरीरखाप्रयोजकत्वात्
Page 17
१५ू
साक्ष तिप्रयत्न नवव यजनवाल्वस साधन व्यामकत्व्व। ररिकतत तवर् जोपाधि: जनामात् कत्त शररसकारिताविरहात्। अ्रध यद्िशे- घयो: काय्य कारणमावस्त तुसामान्ययोरमि बाघकं दिना तथा नियम दतति तया निरटद्धि तथा च कर्त्त विशेषशरोरजन्यविशेषयो कार्ययकारणभावनि- यमात् कर्त मात्रशरीरजन्यमाल्योरपि तथाभावः तथा च शरीरजन्यत् कत्त तावच्े दकमिति मवत्यपाधि'। नचैवं घटवच्छर,रजन्यत् सकश- क चवाय्यं न वपापकमरमीति वाच्यम् डमयसिइसकलसकर्त त्वदत्ित्वन सा- ध्यवद्ञापकतानिसयात् जन्यत वि सकर्तत क ववप्रापकत्वय्राहकमलोति चे मर्चि उभयत्न ग्राहकसाम्ये विनिगमकाभावात् व्याप्तिस शयाघायकच्चेन
ग्योपाधि न च साध्यवापकनु साधनावरापकने वा, उभययैवासन्देवात्। न व वाच्य शरीरजन्यतयोरन्वयशतिरेकज्ताने जन्यतुसकर्ट्ट कनयोनत- दूयड आवश्यक द्रतति लाघवात् तयोरेव व्ाप्रियहो न तूपाधिसा-
विनिगमकमिति, यतो न कर्तट मात्रजन्यमाल्रयोरन्वयव्रतिरेकाम्दा व्याप्तियह कटमालस वातिरेकाभावात्। किन्तु विशेषयोरन्वयवति- रेकेण काय्य कारणभावेन वा सामानायोस्यातमहस्तौ च तल्यावे- वेति चेङुच्यते वस्तु तावत् घटतवत् जन्यतुशरीरजनात्वयोरपि कर्ट- जना्रतावच्छ टकतेन सकत्टकतुश्ाम्यत ग्राह्कसमानवात् विनिगमना भावादिर,घामावाज्च सकट कत्ववापक चन्त शरीरजन्यतख कुतः ? घटत- वुव्यापकस्वापि जन्यतावच्छ दकतवात्। उभय सइसकतट केन्वयव्यति- रेकाम्यां शरीरजन्यत्वाय व्यापत्वकपरह दति चेन शरीरजन्यत्वविनिवेद्यत्न तृत्यन्याथेन प्रथमं कत्ट जन्यत्े जन्यत्वमवच्छ दक क्ृप्तमिति तद्विरोघेन शरीरजन्यत स् सकत कत्वव्यापकन्वानवगसातृ। अतएत न संदिग्वोपाधि- तस्। नतु घटादौ शरीरजनाले कर्ट जनात्वमनुगतमनच्छदक बाघ- काभानात् न च लाघवादुघटत्वादिकलेव तथा, कर्त्तजना्त्वेि जन्यत्व- सातयातापत्तः । एव पर रजना्लख व्याय्य सकत कत वक्रेधूम दूवेति भवत्य पाधि:। किञ्च कन जनातवे जन रोरजने वा सकर्त्टकत्व
Page 18
१६ दूखरवाद: ।
अवच्छ दकमिति संभयेमि न हेतो: साध्यव्याय्यतानिक्चय दति चेततहि घटादौ कर्ट् जनाले गहोते तस शरीरावच्छ दकत्व ग्रहीतव्यं घटे च वटत्ववज्जना्त्वमपि बाघकं विना कत जन तावच्क्रेदकं ग्हीतमतोजनामाले कर्र जननतान् शरीरजनात तदवच्छेदकं प्रथमग्टहीतोपजीव्रविरोषात्। कातएव न तख हेतौ व्याप्निसंशयाघायकत्वमपि। एतेनानतवनितित्यवयव- उत्त्यन्यत्वादय उपाधितवेन निरस्ताः जन्यत्वस साध्यव्याय्यतन तेषां साध्याव्यापकतात्। तथापि चित्यादिकं न करट जन्य शरीराजन्यतृात् इ्ञामवदिति सत्प्रतिपचचाजसस्वति चेत न अस प्रसिद्धकत्ट जन्यत्वाभाववि- धयकत्वात् अाप्रतोतप्रतियोगिकस्ाभावस नि्ृपयितुमशक्यत्वात् स्थापनानु- मानज्ञ पक्षधमताबलात् प्रसिङ्धकत्ट भिन्नकर्त्ट कत्वसाधकमतोभिन्नविषयक न्वान्न प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावः। अरतएत तद्यापकरन्ितत्वादिकमभाव- साधकं बाधकमपास्त तस प्रसिद्वाभावविषयकत्व नाप्रसिङ्धाभावाविषयक- लात्। वतिसाघकस विशेषतोऽपरसिदकत्रिसाधकत्वनियमात् अन्य- धानुमानवयथ्यात्। कर्त जन्यत्वमनुगतं घटादौ प्रसिद्ध यत् साध्यं तदभावो मया साध्यत दरति चेतु कर्त्ट जन्यत्मनुगतमपि पक्षधर्मताबलेन प्रसिद्ध कर्त्तारमादाय मय्यवस्थति तद्भावस्तु प्रसिद्स कत्तरभावमादाय सिद्धाति नाप्रसिद्वष्य अनुगतसापि कजन्यलख तदभावस च, कटवताक्तिघटितत्वात्
गोताद्य कभावाभावविषयकत्वात्। एतेन न्ानत न नित्यावत्ति त्ञान- सातर्धृत्तिघर्मत्वात् कतित्ववत्, ज्ञान न नित्यगुवत्तिगुयत्व्याम्यजा- तियोगि चेननविशेषगुसत्वात् सुखनत् "आ्रत्मा न निर्त्यवशेषगुखाधारट्त्ति- दरव्पत्वापरजातिमान् विभत्वात् मगननदित्याद्यपास्तं, प्रसिद्वनित्वे व्योमादौ मसिद्धायाख् रूपत्जलत्वादिज्ातेर्व्रतिरेकविषयत्वात अपयोजकत्वाच्न। किञ्च चित्यादौ शरीराजन्यत्वमसिट्स् अष्टद्वारा तज्जन्यत्वात् नचा- दृष्टाद्वारकजन्यज्ञानाजनतं हेत: ज्ाने जना्तवविशेषणखाव्ावर्कतया वाधत्वात्। न च स्थापनायां पक्तविशेषसोड्येष देषः प्रभेयोघट द्वतिवत्त- दुपरकबुद्वेरुहशयत्वात् अपि च घरोराजनाल वार्थविशेषणत्व लाघवे- नाजनप्रत्वस्ेव वाभ्यलवात्। नच निष्मयोज्ञनविशेषरमसिद्ध वाप्ति
Page 19
१०
महोपयुत्त वशेषखवत्, मनधर्मतौपयिक विशेषणस्ापि सप्रयोजनत्वात् व्यभिचारवारकस्यापि साथकत्वे ऽनुमितिप्रयोजकत्वस्ैव वीजतात्। वाभि- चारवारकविशेषयानत्येवर व्याप्तियह दवति चेत् न निविशेयरोडि गोलादौ वाप्निमहात्। तलामि वतिविशिष्टवत्राप्तियह दति चेव् खतोदा- वृत्तगोतखाय्यमिचारात् अन्पाधान्न्दान्तयात। अपि च बभि-
नदभावेन वाप्ि ग्रहाविलम्वात् । वप्तियह दरति चेन प्रमेयत्वेन नायमाने घमे ातिमहात्। वप तलोपाततवाभिचारावारकवरिशेषसात्व विवच्षित न च तत्न प्रमेयत्व जिशे- षरनपास्तमिति चेव विरोधात् न हितल्ोपात्तं तेन मून्यज्धति सभनत। यद्विषयकवन परामश कारएमनुमिती तहिङ्ग प्रक्वते च गमिचरा- दना्रथासिङ्रस्स न विशेषयाविषयकचेन तत्त्वमिति चेव्न धमस्ायन- सापत्तेः वाभिचारात्तद्विपयत्वेवानुमित्यकारगत्ात्। अ्रथैकमवचक्र दम- सपरत्र वाप्ति वदा लाववेन वय्रासज्य वत्तिरेकैव व्याप्तिरिति विरिष्ट- व्यापाथा तत्व विशेष्तावच्छ दकस व्याप्तानवच्छ दकत् विशेषसख तदप- ककेदकत्वभिति नियमात्। एकत्तित्ववाघे सत्येव वत्रासज्वटन्तित्वमषिस व्ाप्तव न शरीरजन्रत्वाभावे नीलघुमादौ च वप्तिरिति विशेषनान दा, तथा च खरपासिड्टि। तह्वारयाथ विशेषणाभिघाने काय्यता सिद्धिरिति चेव अगनिवारखानोपाधिक स वा विशिष्ट नीनधूमाद सत्ेन तद्मतिरेकसाधने बाघात्। न च विशेष्य वसुपाधि साघनन्ापक
निधमोज्यमार्टेन्वनप्रभनत्िर ह्ितत्वाित्यादार्वप विशेषाभावेन काय विशेषानुमान न खात् वह्चिरित्त्वादिकञ्जोपाविर्भवेत् वातिबेकिरय- षद्रशातिरिक्रदवानाश्तितत्व हेचभावताययं न सात् द्रवानाखित- त्वस्ेव वताय्यत्वात् रसादिमध्ये गन्वसवेव वाञ्जकत्वादित्यादौ त्वयाम्यसिद्धिवा एकविशेषणखीकारात। अपि य गौरवेस विशिषस् वापकताप्रि न खात् तवा च स्थापनासुसाने उपादानगोचरापरोव्षज्ञारजाचकीषाकति- मज्जन्यता धूमेनार्ट्रेन्धनप्रभवर्वाष्टषदत न शरोरजन्यत्व्मय नानुमी-
Page 20
१म ईश रवाद:।
येत। यत्तु जनानोन्य्याभावापेक्षया शरीरजन्प्ानोनाभावसाला न्ेषाभेव वप्ाम्यत्वमिति विपरीतभेव लाघवमिति तन्न विरोधाभावेन बहना-
न्वाभावयोरिव। अन्पथा नीलघूभस्व वाम्यत्वे धूममात्रस्ावनाम्यत्- प्रसङ्ग: किञ्च तन्नये बहनोनाभावामेकया जन्प्रत्वात्वन्ताभावसव छराय्यना खात् एकलात् प्रमेयत्वाद्यनन्तवर्सविशिष्टे वाप्तायषि प्रयोजनाभा- वान्नानुमाने तदपनपामः । अथ लाधवेन जनलख शीभ्रोषस्थितिकतया जना्त्वाभावलवेन शीघ्र वाप्तिगरहः न त शरीरजन्दत्वानावतेन विल- म्वितप्रतीतिकतवात्। यत्र विशेवयाविशेष्यान््तराभाववति साध्यं तत्न विशि- डामावस्यापि वत्राप्निरिति चेव एं सति उत्पत्तिमत्त्वे स्रति सन्वादिक- अनित्यत्व® सकत् कत्ववपाप्यतया न निर्गृहत शीव्रपस्थितिकतया धटत्वादेरेव तथातवात्। यदि च सामानविशेषभावाद्विरोधाभावेन नोभय सापि वाधयत तदा शरीराजनातजनाल्ाभाक्यरपि तुल्यम् ॥ किञ्ज शहीर जनात्व विशिषदनावमयि विशिर्ना्टन त साक्षात्, तथा च शरोर- जन्यत्वाभावोडखराड एव हेतुरतो न वार्धविशेषरता। न चात्र विशिटा- भावो विशेष्याभावएव चित्यादावजनातापन्ते । अतएव स्थापनाया शरीर-
आात्। वाथविशेषसेऽधिकं निगरहस्थानमितिरेव हेतुद्वयोपन्रासे हथि- कम्। अत्न तु विशिष््मेव हेतरिति विरुइ्स्दल उक्कमिति। उच्चते। नीलघसादौ वापिरस्त्येव अनप्रथा विशेषासामनाय्यत् निरात्रयावयाप्रि सातृ नीलतवमपिन वाय्यतावच्छेदक गौरवात् किन्तु भूमत्वमेव ट्गाडत्वेन कारणत रृपमिव धूमत्वञ्ञ न नीलिन्ि किन्तु तदा- नथे धमे द्वति न नीलधूमख हेतत्वम् नीबधूले नीलख निशेमरल नदि र्िष्टे न घूमत्वस्, उपलन्नपते च धूमचमिति। किद्व। व्याष्यतानच्छेद कस्पैत हेततावस्ेदकवमिति न नीलधूमत्व' तथा। नचेतर घूमत्वस्वाव- के द्कत्व उपि सामम्रीसच्चात गीलधूम दउमित्य तपत्तौ हे वाआसत' क सात् अतुमितिप्रतिबन्वकख तत्वादिति वाच्य तदभावेपि नोलवूमम्रयुत्त-
Page 21
१६
शरीराजन्यतेपि न शरीरमवच् दक गौरवात् येन विशेषेय विनाव्यापिरन सटहते तस्ैव वप्यतावच्छ दकत्वनियमात्। अतएव गन्वसेव वाञ्जकचादि- त्यताप्रसिद्वेन गन्वादिष मध्ये दति विशेषयं बिना वात्तिरसचोनु न माक्यते दन्यसिद्धिवारक विशेषरं सार्थकमेन। सुरभिघूमविशेषादौच चन्दनप्रभवाग्न्यादे: कारणन्वात् कारणाभावस् कार्य्याभावप्रयोकतया बाम्य- तवनिश्चयः आापके चन वधविशेषणता विशिट्स कारणलेन ग्रापकतवात विशषन्तिरेकिस्थले विपन्बाधकेनानन्यगतिकतया विशिष्स व्ापकत्वात् विशिष्टाभावस हे चभावत्याम्यत्वं यत्र च विपन्तवाधक नास्ति तत्न विशि- स व्ापकतापि न, यथा सकत कचे। नापि शरीरजन्यताभावो रखराडो- हेतु' यदि हि शरीरजन्य व' सकत कत्वप्रयोजक स्ात् तदा तदभान- प्रयुक्त• सकन् कचाभाव द्रति तख साध्यवा्रय्यना स्ात् न चैवम्, जच्त्व लाघतात्तथा। तथा चाजन्चमेरोपाधि: साध्यभाय्याभावः साध्याभा वामक द्रति निवभेन तस्य साध्यव्यापकतानिच्यात् सकत कतवशरीर- जनपत्वयोवताप्रयभगावेन तद्भावयोरयि व्ाप्ताभाव दववि वाप्त्वासिद्व- त्वाच्च।अतएव शरोरजन् चाभावस्ाकट कत्ववाय्यतात तदभादयोरपि वाथ्य शरापकभाव दृति निरस्तम् शरीरजनारत्स् सकत कताइप्रयोजकत्ाल न चाजना्चं पूर्वसाधनध््रतिरेकवे नोपाधि: सत्प्रतिपचोच्छेदप्रसग्गादिति वाच्यं स्थापनाया यलाभासव तत्व विशेषादशनदशायां साप्रतिपच्े पूर्व्य साधनव्यतिरेकस साध्याव्रापकत्व वानुपाधिकचात् यथा शब्दो नियोगुसचादित्यत्र शव्दोनित्यो ग्रोमेकगुसतवादित्वादिना सतपततिपच्े गुखचाभावो नोपाधि जलपरमाखुरूपे साध्याक्ापकतात्। नचेवम- नैकान्तिक तमेव तदोङ्वावा्® सतप्रतिपक्तसुपेच्य तस्योद्गावानइलात्। किञ् म्रागलावप्रतियोगितवे सति समवेतत्वख तत्प्रतियोगिते सति सत्वस्य, सन्वे सति उतपत्तिमत्त्वसय वा हेतुत्व, एवामन्यतमर्व्यातरेक उपाधिरिति न पू साधनव्यतिरेक। अतएव जन्यत्वस नोपाघित्व' ध्वसे साध्याव्य पकत्वादिति न देष। अचे तु यन्रियये यननिकमिता व्याप्िर्येन विशेषणेन विना न उहते तल विशिष्ट' व्याय्यतावच्कदकम् अरत कता- आार्वनिषव्यात्र च शरीर विनैव प्रतियोगितया जन्यतसवच् दक कल
Page 22
२० ईश्वरवाद: ।
मिति न शरीरजच्यत्वमवच्छदक घूमे नील द्रव अतोगौरवेख शरोरजन्वत्व सप्रतियोगितया नावच्केदकमिति व्याप्यतावच्छ दकाभावान्न शरोरजन्यत्वाभावोडकर्र्ट कत्वव्याय्य। व्याभिचाराभावात्तथेति चेव् क्षित्यादा वव्यभिचारात् अन्यथा चित्योदिकं नादष्टहेतकं शरीरजन्यत्वाभावा- दित्यमि सात। नन्वस्त तावदशरीरनित्वज्ञानादिकर्त्तसुमधितिस्तरथापि सा- नुमितिरयथार्थेवाशरीरे कर्टत्वज्ञानतात् न्ानेच्ठायतव नित्यज्ञान- त्वात् शरीराजन्य सकत्ट कत्वज्ञानत्वात् घटः कर्त्ता घटन्तानादिकं नित्य व्योम सकत्ट कमितिज्ञानवदिति साध्यं, नचोपजीव्यबाधः अानुमितिर्ह्यप. जोव्या न ह तद्याथार्थ्यमपीति चेन्न कत्ट कार्य्ययोनिरुपाधिकाय्यकारण- भावेन तस्ाप्रयोजकत्वात अन्यधा पर्वते वज्मानुमितिरयथार्या उभय- सिदधर्वाक्गमद्गिने र्वह्गिज्ञानत्वादित्यादिना सकलान्वयव्यतिरेक्य चद'। कि- ज्जानुमितेरयाघाथ्यमनेन त्ञाम्यं, न त कार्यय, तथा च दोषादुत्पन्नखानेन सापने तलायमेव दोषोदोषान्तरं वा नादः अन्योन्यात्रयात् उतपन्न तखिन् जापनं सापकादेव तम्माहोषात्तदुत्पत्तिरिति। नाबयीडसिद्धः। तर्का- परिशाद्धस्तु न दूषरम्, यदीश्वरः कत्ता खात् शरीरी व्यात्, भ्रयोजन- वानृ अनित्यत्ञानवान् स्ात् चित्यादि सकरत्टक सादिति तकांखा विप- यय ये आश्तरमासिद्विव्यर्यविशेषणतादिना विपरय्य यापय्य वसानेनाभासतात्। नतु चियादावेकल सिद्धि कुतः ? एककत्ट कत्वेन व्याप्ाभावात् म च लाघवात्, तस्याप्रमाखत्वात । सकत्ट कत्वमानादेन तत्मिद्विरिति चेतु न तावदनुमितिमाल् लाघवं सहकारि, व्यभिचारात् मानाभावाञ्व न हि लिङ्गपरामशे सति तद्विलम्वेनानुभितेविलम्बो येन तत सहकारि खात्। नापि लघ्वनुमितौ, अ्रन्योन्यात्त्रयात् नापि वात्यसुमितौ धूसेन वज्वानुमितावेकद्वित्वादिसंशयाभावापत्ते। साधकाभावेन नानातासिद्गौ कर्न्ट सिध्ध रेवैककत्ट सिद्धिरिति चेत न एकत्वसाचकाभावे नैक्त्वा सिद्गौ कर्टट सिद्धिरेव नानासिद्विरित्यसापि सुबचत्वात्। अ्रथ यमनालम्वमानाऽनुमिति: पच्चे न साध्यसंसम विषयीकरोति स पक्षधर्मतावलात् सिद्ति न त्वधिक माँप तथा च द्वितीयं कर्त्तार न विषयीकुवत्यपि कर्स्तारं निषयीकरोत्येवेति न द्वितीयमवगाहते। एकस्तु कर्सा सिद्यति तद्विषयत् न कर्तविषयैव
Page 23
ऋनुमानचिन्तामणो १०
यहोपयुत्त विशेषखवत्, मक्धम तौपयिकनिभेषयखापि सम्रयोजनत्वात् व्यभिचारवारकरायि सा्थकत्व दुमितिप्रयोजकत्वखैव बोजतवात्। वाभि- चारवारकविशेषयनत्येत्र व्याप्तियह द्रति चेतृ न निविशेषरेजि गोलवादो वाप्तिमरहात्। तलापि व्यातिविशिष्ट्वप्राप्तियह दति चेन्न खतोशा- त्तगोत्खाय्भिचारात् अनावान्योन्याय्यात। अपिच वाभि- चारवारकविशेषसानत्येव वरप्तियहद्ृत्यप्रयोजक सहचारदशनादिसत्व तदभावेन वाप्ि ग्रहाविलम्वात्। वत्राप्नियह दवति चेन्र प्रमेयतेन नायमाने घमे व्ाप्तिपहात्। अ्रथ तल्लोपात्तवारभिचारावार कविशेषयतव विवच्ित न च तल प्रमेवत्व विशे- धसासपास्तमिति चेव विरोधात् न हितत्रोपात्तं तेन मून्यक्वति सभवतत। यद्विषयक्रत्वन परामर्श कारणमनुमिती तल्निङ्ग प्रकरते चवमिचार- दनप्रथासिङ्वस्न न विशेषणविषयकचेन तत्त्वमिति चेव् धमस्याय्यत- सापत्तेः वाभिचारासदविषयत्े नानुमित्यकारणत्वात्। अघैकमवच्क्दक- सपरत्र वपाप्ति यदा लाववेन व्ासज्व वत्तिरेकैव व्याप्निरिति विभिष्ट- व्याप्ताथी तत्न विशेष्यतावच्छदकस वयाप्तानवच्छ दकतव' विशेषस् तदऊ कछ दकत्वमिति नियमात्। एकत्तित्ववाधे सत्यव वासज्यत्तितवमति वाप्तश्व न शरीरजना्ल्ाभावे नीलघुमादौ च वप्रिरिति विशेषमात सा, तथा च सवपासिड्ि। तद्वारणाध विशेषणाभिवाने वाय्यत्ा सिद्धिरिति चेन्न अगभिचारखानोपाधिकवस्य वा विभिष्ट नीलधूमादौ सच्चेन तद्यतिरेकसाधने बाधात्। न च विशेष्यचसुपाधि: साधनव्रादक-
निशेषाभावेन काय्य- विशेषानुमान न सात् वहचिर हितलवाटिकज्जोपाघिर्भवेत् वातिरेकिर दद्रश्रातिरिक्रदयाना्रितत्व हेतभाववाययं न खात् द्रवयानाय्ित- त्वस्टेव वनाय्यत्वात् रसादिसध्ये गन्वसेव वाञ्जकत्वादित्यादौ तयाम्यसिद्धिया- रकविशेषणखीकारात। अषि च गौरवेस विशिस व्रामकतानि न खात तथा च स्थापनानुमाने उपाडानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीरषाक्ृति- मज्जन्यता धूमेनार्ट्रेन्धनप्रभवर्वा्गिरघटलन शरोरजन्यत्वमम नादुभी
Page 24
१८ ईश्वरवाद: ।
न्षामेव वराष्यत्वमिति विपरीतमेव लाघवमिति तन्न बिरोधानावेन बहूना-
व्वाभावयोरिव। अनाथा नोलघूमस्व वराय्यत्वे धूममात्रखावाम्यत्- प्रसङ्ग: किञ्च तवन्नये बहनोनाभावापेकया जन्त्वात्यन्ताभावस्व घाय्यना खात् एकलात् प्रमेयत्वाद्यनन्तघर्सविशिष्टे वत्राप्तापपि प्रयोजनाभा- बाबनानुमाने तदपन्पासः । अरथ लाधवेन जनपलवस शीत्रोपस्थितिकतया जन्रत्वाभावलन शीघ्र वाप्ियह: न तु शरीरजन्दत्वानावत्वेन विल- म्बितप्रतीतिकत्वात्। यत्र विशेषणविशेष्यान्यातराभाववति साध्यं तल्न विि- ष्भावस्यापि वत्राप्निरिति वेन्न एवं सति उत्पत्तिमत्वे सति सन्वादिक- मनित्यत्व® सकत् कत्ववाम्यतया न निर्गद्त शौघोपस्थितिकतया घटत्वादेरेव तथात्वात्। यदि च सामानाविशेषभावाद्विरोघाभावेन नोभय- साषि वाय्यत्व' तदा शरोराजनात्जना्ल्ाभाव्य रपि तुल्यम्। किञ्ज शरीर जनगत्व' विशिषद्नानमपि विशिनष्टिन तु साक्षात्, तथा च शरोर- जन्यत्वाभावोऽखगड एव हेतरतो न वार्धविशेषणता। न चात् विशिषा- भावो विशेष्याभावएन चित्यादावजनातापत्तेः । अतएव स्थापनायां शरीर- जन्पतवसपाधि: साध्याभाववाम्याभावप्रतयोगित्व न साध्यव्रापक्त्ननिय आात्। वाधविशेषसेधिकं निगहस्थानमतिवेव्र ह्ेतुद्वयोपनासे हयथि- कम्। अत्र तु विशिष्टमेव हेतरिति विरुद्धस्थल उत्मिति। उच्यते। नीलघसादौ वाप्तिरस्त्वेव अना्या विशेषाखामव्ास्यत्व निरात्यावत्राप्ति स्ात् नोलत्वमपि न वाय्यतावच्छेदक गौरवात् किन्तु धूमत्वमेव दराडत्वेन कारणत् रूपमिव धूमत्वञ्च न नीलिन्ति किन्तु तदा- श्ये धमे द्रति न नीघूमस् हेतुत्वम् नीलधूमे नीलस विशेमखत्व नदि- शिष्टे न भूमत्वम्, उपलक्षणत च धूमचमिति। किञ्ज । वत्राय्यतानच्छेद- कस्यैतर हेततावच्करेदकव्वमिति न नीलघूमत्व तथा। नचैव धूमत्वसाव- क दकत् उपि सामगीसच्वात नौलघमादसुमित्य तपत्तौ हेतवाभासत्व न स्यात् अतुमितिप्रतिबन्वकक्ष तत्वादिति वाच्य तदभावेपि नीलघूमप्रयुक्त- साध्यवत्प्रत्ययख स्वमत्वेन तत्कारसत्वख्ाभा स्त्वसम्भवादितिदिक् । एवञ्
Page 25
अनुमानचिन्तामसौ १६
शरीराजन्यत्वेपि न शरीरमवच्क दक गौरवात् येन विशेषेख विनाव्यापिनं मटह्यते तसैव वाप्यतावच्छ टकत्वनियमात। अतएत गन्वसेत्र वाङ्जकत्वादि- न्यताप्रसिद्देन गन्वाटिघ मध्ये दति विशेषयं विना वाप्तिर्सरह्ोतु न शक्यते दययसिद्धिवारक विशेषणं सार्धकमेन। सुरभिधूमविशेषादौव चन्टनप्रभवाग्न्यादे: कारखचात् कारणाभावस कार्य्याभावप्रयोकतया व्ाम्- त्वनिश्वयः वापके च न अथविशेषणता विशिटस कारणलवेन गापकतवात विशेषकतिरेकिस्थले विपन्वाधकेनानन्यगतिकतया विशिष्टस वापकत्वात विशिष्टाभावसय हे वभावक्याम्यचं यत्र च विपन्नवाधक नास्ति तल्न विशि- एस वापकतापि न, यथा सकर्त कचे। नामि शरीरजन्यत्वाभावो 5खराडो- हेतु' यदि हि शरीरजन्यन' सकत कत्वप्रयोजक स्वात् तदा तदभाव- प्रयुक्त• सकटकचाभाव दूति तख साध्यवाय्यना खात् न चेत्रम्, जन्वत्व नाधवात्तथा। तथा चाजना्चमेनोपाधि: साध्यकाय्याभाव: साध्याभात- व्ापक द्ति नियमेन तख साध्यव्यापकतानिच्यात् सकत्ट कलवयरीर- जननत्वयोवताप्राभावेन तदभावयोरषि वाप्ताभाव दवि वाप्त्वासिद्व- ताज़। अतएत शरीरजन् चाभावस्याकट कतववास्यलात तदभावयोरपि वज्ाय्यग्रापकभाव दूति निरस्तम् शरीरजना्रत्स सकर्ट कताऽप्रयोजकत्वात न चाजनार्चं पूर्वसाधनन्रतिरेमवे नोमाधि: सन्परनिषक्षोच्छेदम्रसङ्गादिति वाच्यं स्थापनायां यत्ाभासच तल्व विशेषदशनदशायां सप्रतिपच्ते पू्व्व साधनव्ततिरेकस साध्याव््रापकते नानुपाधिक चात् यथा शब्ढो नियोगुणचादित्यल्र शन्दोनित्यो कोमेकगुसत्वादित्वादिना सतपतिपचे गुखचाभावो नोपाधि, जलपरमाखरये साध्याकामकलात। नचवम- नकान्तिक त्वमेव तढोङ्वागा' सत्प्रतिपक्तसुपेध्य तखोङ्गावानहेतात। किञ्ज मागनावप्रतियोगिते सति समवेतत्वस तत्प्रतियोगतवे सति सत्वस्य, सच्चे सति उतपत्तिमत्त्वम वा हेतत्व, एवामन्यतमव्यतिरेक उपाधिरिति न पूव साधनव्यतिरेक। अतएव जन्वत्वख नोमाधित्व' ध्वसे साध्याव्य मकत्वादिति न देष। अन्ये त यन्नचये बन्निरुपिता व्याप्तिर्येन निशेषसेन विना न उटह्यते तल विशिष्ट' व्याय्यतावच्छ दकमु अाकट कता- आननिष्व्यात्ती च शरीर' विनैव प्रतियोगितया जन्यत्वनवच्छ दक कला
Page 26
२० ईश्वरवाद: ।
भिति न शरोरजच्यत्वमवच्छ दक' धूमे नील दूव अतोगौरवेख शरीरजन्वत्व सम्रतियोगितया नावच्छदकमिति व्याय्यतावच्छेदकाभावान्न अरीरजन्यत्वाभावोडकर्ट्ट कत्वव्याययः। व्याभिचाराभावान्तथेति चेव् चित्यादा वव्यभिचारात अन्यथा चित्योदिक नाटष्टहेतकं शरीरजन्यत्ाभावा- दित्ययि सात। नन्वस्त तावदशरीरनित्वज्ञानादिकर्त्त सुमितिस्तयामि सा- नुमितिरयथार्थैवाशरीरे कर्टत्वन्नानत्वात न्ानेच्टायल्ेष नित्यज्ञान- त्वात् शरीराजन्य सकत् कत्वज्ञानत्वात घटः कर्त्ता घटन्तानाटिकं नित्य व्योम सकत्ट कमितिज्ञानवदिति साध्यं, नचोपजीव्यबाध अनुमितिह्यप. जोवा न त तद्याथार्थ्यमपीति चेन्न कत्ट कार्य्वयोनिरुपाधिकार्य्यकारण भावेन तसाप्रयोजकत्वात अन्यया पर्वते वज्मानुमितिरयथार्ा उभय- सिदधर्वङ्गमद्गिवे र्वाङ्जत्ञानत्वादित्यादिना सकलान्वयव्यतिरेक्य चद'। कि- ज्वानुमितेरयाधाय्यमनेन त्ाप्यं, न त् कार्यय, तथा च दोषादुत्पन्नखानेन ज्ापने तल्नायमेव दोषोदोषान्तरं वा नादयः अन्योन्यात्रयात् उतपन तािमन् ्ापनं नापकादेव तम्पमाहोषात्तदुत्प्तिरिति। नान्तीSसिड्ध:। तका- परिशुद्सतु न दूषरम्, यदीश्वरः क्त्ता खात् शरोरी ब्यात, प्रयोजन- वान् अनित्यज्तानवान् सात् चित्यादि सकतक सादिति तर्काखां विष- य ये आश्रयासिद्विव्यर्थविशेषयातादिना विपर्य यापय वसानेनाभा सलात् । नतु चित्यादावेकन सिद्ि कुतः ? एककत्ट कत्वेन व्याप्ाभावात् न च लाघवात तखाप्रमाखत्वात। सकत कत्वमानादेव तव्विद्विरिति चेतु न तावद्नुमितिमाल लाघवं सहकारि, व्यभिचारात् मानाभावाच्च न ड्ि लिङ्गपरामशे सति तद्िलम्बेनानुमितेविलव्वो येन तत सहकारि खात्। नामि लघ्वनुमितौ, अन्योन्यास्त्रयात् नापि वात्यनुमितौ धूमेन
कर्त्ट सिङ्धेरेवैककत्ट सिद्धिरिति चेत न एकत्वसाधकाभावेनैकत्वासिड्गौ कर्ट- सिद्धिरेव नानासिद्विरित्यसापि सुवचत्वात्। अय यमनालम्वमानाऽनुमिति: मच्े न साध्यसंसग विषयीकरोति स पच्धर्मतावलात विद्ाति न त्वधिक अमि तथा च द्वितीय कर्तार न विषयीकुवत्यप कर्श्तारं निषयीकरोत्येवेति न द्ितीयमवगाहते। एकस्तु कसा विद्यति तद्विषयत् न कर्तविषयैव
Page 27
अनुमानचिन्तामणी २१
न स्ात् एकविषय त्वाभावेन नानाविषय त्वाभावस्वाम्यभवात् तद्घटितत्वा- न्तस्थेति चेदेनं तावि कत्त्रेकत्वममि न विषय खात एकत्वविषयत्व वि- नामि कतुविषयत्वसम्भवात्। वस्तुगत्यैकः सिद्धाति नत्वेकतवेनेति चेन्न एक यासिद्वा वस्तुगत्यैक दति सातुमशक्यात् तथा चेख्वरे एकतानेकतयो- र्नित्यसंशय दरति। उच्यते। यत्र प्रसाखे लघुगुरुविधियता सम्भति तल्न लाघवसहक रेख काय्य ताव्याम्यनामहणे प्रत्यन्ष दत्तिनिमित्तग्ाह्के उपमाने शव्दशक्रियाह- के5तुमाने च तथाविधप्रमाणमाले च सकलतान्त्रिकै सहकारितकल्पनात् एवं लाघवमेत्र गोरवमिति ननानत्र वाघके बिना लघनामेतर कारखत्- कयत्वव्याम्यत्प्रत्त्तिनिभित्तत शव्दशक्यत्वानां ज्ानदर्शनात्। तलापि लाघ- वानादरे शद्दशक्यचादिसंशये तन्मूलकव्यवह्ारोक्कदो विनिगमकाभावात्, सोडयं विचारमारमते लाघवज्ज तदङ्ग नाङ्गीकुरुते द्वति महासाइसम्। नन्वेवं वस्तुगया नानाकटट केषु घटतेन कुलालकतकत्वानुमानेडमि बा- धकानवतारद्शाया लाघवादेककत् सिद्धि खात् न चेषापत्ति कानुमित्ननर नानात्वकतवे सशयादिति चेन्न तत्नापि लाघवेन कत्त्रक्यमेव सिद्धाति तत सन्देहस्त ज्ञानप्रामामशयादिति पचचान्नानाकल्ट कत्स धकप्रमाखा- देवे ककत कताज्ञानं तल बाध्यतेन चैवं चित्यादिकत्तरय पि प्राभारयसंशया-
नचैकत्वसाधकाभाव एव बाध, अनुभितेरेव लाघवसहकारेएकत्वसाघनात् । अन्ये त क्तितिकत्तां अङ्ध रकत्रनिन्नः अशरीरकत त्वात् अद् रकत बदित्य भेदानुमानादेव कर्ट्टसिद्धि न च क्षितिकर्त्ता अङ्ग रकर्भिन्न चङ्क रा- कत तवात् कुलालवर्दित सत्प्रतिपक्ष अनित्यज्ञानानामात्रयत्वखोपाधित्वा- दियाड् तल्नाप्यप्रयोजकचे भेदामेदयोगौरवलाघवे एव परणम्। तर्वापि कथं नित्यमर्वर विषयज्ञानसिद्धि। पक्षधम्मतावलादिति चेत् व्यापकताय्रहात् न च विनानुपपत्ति सोऽपि विषय व्यतिरेकविलयापत्ते। अत्र प्राञ्जः यमर्थमनालम्वमानानुमिति पक्षे साध्यसम्बन्ध विषयीकरोति स पच्तवर्भता- बलात् सिद्धतीति प्रतीत्यनुपत्तिमूलकोऽन्वयो प्रतोत्यनुपपत्या च व्यति-
Page 28
२२ ईशवरवाद: ।
रत्' बिना नोपादानगोचरज्ञानजन्यतमनादिकार्य्य प्रवाहस्यानुमितिराल- म्वते अानादितव च नित्यता सवसक्तावमि तत्व्त्वमनादिभावत्वात् पप्ततद- मादानविषयतैत्र सर्वविषयता लाघवात्त तानद्विषयकमनाद्यकमेव ज्ञानं विद्ति न त नित्यानि नानाव्ञानानोति। नव्यास्तु अनित्यज्ञानाजन्य- त्वेन पक्षविशेषणात् ज्ञान सिध्यत् नित्यमेव सिद्धाति अनित्टे बाधात्।
जनकत्वात् परिशेषेष नित्यज्ञानादिसिद्वि: नियतविषयता च ज्ञानख कारणाधीना करणज्ज नित्यज्ञानाच्विवर्त्तमान नियतविषयतामादाय निव- नतत दूति सबविषयत्वसिद्विरिति। षट्पदार्थीप्रतिपादकवेदकत्ट त्व न ्द्रंश्व- रस षट्पदारथोंगोचरसान्तात्कारवच्वन वा सावजा घटाकाशसयोग म्रतीश्वरख कत्ट तात घटादिगोचरमप ज्ञान सिद्धमिति केचित। ननु घटादोनां कयमीख्रस कर्त्टत्व घटईशरकट क कार्य्यलात क्षितिवदिति चेव घटस द्विकत् कतया तद्दृष्टान्ेन चित्यादेरपि द्विकत्ट कतापत्तेः तथा च घटवत न्िति: चितिवद्घट दवतीश्वराननाकार्यकटलन कारणता न तु द्विकर्त्टकत्वनेति चेतु तर्ाि नेख्वरकर्त्ट कत्वेन करणता किन्त कर्त्ट तनेति, मैवं न्ानादीनां नित्वलेन सवेविषयतया घढादुपादान विषयत्वमपीति कर्थ न तेषा घटादिकारणत्व कुललादिज्ञानतल्यतात। वदाडराचायगा "परमारडट्टाविश्ठटसिह्ौ ज्ानादोनां नित्यत्न सर्व- विषयत्वे वेमाद्यविष्ठानसापि नयप्रापत्वात् न ततदविष्ठनार्थमेवेश्वर मिड्िरिति "अह्ह सर्वस प्रभवोमत्त' नई प्रवश्त ते द्वत्यागमाज्जायमर्थोव्य- सेय। अघेन्वरस सर्वत्ञत्व सर्वनिषयम्ान्तेव्ाने ईव्वरोि भ्ान्त स्ात् भमस्व तसापि ममविषयविषयक चादिति चेत रजतत्वप्रकारकज्ञानवान- यर्मिति ज्ञान न ममः अभ्ान्तस तथात्वात्। दद रजतमतित्तने रजतत प्रकार: तेन सभमः ईश्वरज्ताने च रजतत्वप्रकारकत्व प्रकार द्वति न मम: अतएवास्मदादिरपि मान्तित्ी न मान दति। खादेतत प्रयो- जन विना कथमोख्वर: प्रवत्त ते ? सुखसाभावात अधम्ाभभावेन निर्दुख- त्वात। करुरया प्रतन्तने दति चैसहि परसुखद खप्रहाणे म्रयोजने तथाच सुखिनमेव हजेन नारकिगम्। धर्माधर्मपरतन्त्रलात तटनुरपं फलं
Page 29
अनुमानचिन्तामणी २३
प्रामषतीति चेतर्ावश्यकत्वात कर्मनिर्मितमेव जगद्चित्ामस्तु किमी खूरेख अनमेक्षितक टादित्तानवता कमनिरमेक्षत्व चैकटेव सदाच सगप्रलयौ साता नानादीनां नित्यतवात । किज्ज तत पयत्नस करुण- जनालेन शरीरादिजनातापसौ संसारितापत्ति न। ईशरान- भ्य पगमेन विचारसान्नयासिडतात तमव्युमगम्य प्ृच्क्वसषि चेत आ्कर्स य जगतएव तदिच्छाविषयत्वेन सेप्टसाधनतान्तानसत्वात। वस्तुतस्तु चित्या- दित्तदसाधारयक्रमिकाडप्टाटिसामयरी ईखरज्ञानादयो यदा यदा भर्बान्ति चित्यादिक करोनीति व्यवहार सामगीसमयवर्तति त्वमेव तदिच्छाया्चिकोर्षासजिह्ीर्षात्व नचैवं कि्ि्जन् ज्ञानादिनेति वाच्य चित्यादीनां काय्य लेन ज्ानजन्यतया निव्ज्ञानादीबा- अमि जनकत्व' सुखादिशव्द्योरात्मकाशादिवत। नन्वशरीरात कर्थं वेद-
दार्थगोचरज्ञाना द्विवच्ासहिता न्मीनकलेवर कर ठता ल्वा दि क्रियाजन्यसं योगाछे- दोत पत्ति। एवं कुलालादिशरीरानच्के टेनाडप्टसहकत प्रयत्व व दोश्वर संयोगात्त इ ड्ीच्छासहितचेष्टोत पत्तौ सकलघटानुकूल व्यापारो घटोत प्ति। एव
परज्ञाने क्ताप्रयत्नादेव वाग्ावह्ार, ततस्तत्य शीलो बालोव्यत पद्यते बोऽयं भूतावेशन्वायः। वत्त वथा लिय्यादिना मोनिलोकोडसुमाय पयते तथा सर्मान्तरोत पन्नतत्वज्ञानवता भोगाध सर्गादावृत् पन्नेन मन्वादिना सर्वचेन दखराभिप्रायस्थवेद साच्ात्ळ्त्यान्द्यते ततोडग्रिमसप्रदाय स एव काय- व्यूहं लत्वा वाग्वावह्ार' करोतीति मत' तन्न प्रतिपर्गाद्यनन्तसर्वचक- लपनायां गौरवात तेषामेव चित्याटिकर्त्ट त्वसम्भवेन ईववराननुगमाच। एतेन सगादी सर्मान्तरसिक्योगिनएव च्षितिकत्तार: सन्िविति निरस्त सर्गा हानवन्नस रस सिद्िच्च कि प्रमाणान्तरात चित्यादिकर्ट माहकाडा बाद्य सतदभावात नान्त्य अनादिद्वाुकादिकार्य्य प्रवाह्ख् सकत्ट कत्वानुमानाढु लाघवसहकतादेक सवैव सवनसय सिद्धे ॥ अधेश्वरज्ञानमूखकशन्दशलियहे प्रयोज्यव्यापा्रानुमितघटन्ञाने घट शब्दस कारयतामहोत्रम खात तदी-
Page 30
२४ ईखरवाद: ।
यव्ञानस नित्यचात तथा च तञ्ज चघटरन्दरयक्रियहस ममत्व सकल- पन्दज्ञान भमःसात् ममपरम्मरामूलकचात् वनत्यसवे समूलक शब्दत्म्र है व नाय दोष दवति चेन्न व्यापारानुमितसिद घटनान घटपद्जन्यमिति ज्ञानस शन्दशक्रिपहकारणस समतऽपि घटपद घटशकमिति ज्ञानस यथार्थत्वात विषयाबाधात न च मममूलकतन तख् भमत्वमतुमेव तदंशे वाधिकरणप्रकाराभावेनाबाधात बाधितविषषयत्खोपाधिताज्च। चल घटमानयेति शब्दानन्तर सल्सज्जाराधिष्तदारुपुलस घटा- नयनव्य वहारदर्भनाद्वाल घटपदे व्यतुपद्यते तन्मूलकशाब्दज्ञानमपि न भूम तख्ापि भमतवे प्रयोज्य व्यवहारादिदानी ब्युतपत्तिर्न खात् किमय प्रयोज्यव्ेतन व्यवहाराइजव पन्नोSचेतनव्यवहाराव्वति संशयस वञ्चलेपाय मानतवात ॥ "विश्वतच्नन्तुरुत विव्वतो सुखोविश्वतो बाहरुत विश्वृत पात। स बाङ्म्यां घमति संपतत्वर्द्यावाभूमी जनयत्य क एवेत्वादि ऋ्वृुत- यः"। "उत्तमः पुरुषस्वन्यः परमात्मेत्वदाहृत'। वोलोकलयमाविश्य बिभर्त्व व्यय ईचर:" दत्यादय: सतयच् बह्होमानत नातुसन्वयाद्रति।
द्रत्यनुमानचिन्तामणौ ईख्वरवाट। [अतिरिक्र मत्िनिरास: ]
सादेत ईश्वरपत कारय्यसवव शक्िरम्यहुसीयते तरथाहि यादशादेव कर- लानलस येगाहाहो जायते तादशादेव सति प्रतिबन्धके न जायते केरो यदभावात काय्याभावसद््तादावव्युपेय तेन बिना तदभावात् यन्तङ्गावान- मयत्े व्य तिरेक मुखेन पक्तिसिद्धि:। नचादष्टवेगुरयं इष्टसाङ्ग ल्ये तदभावात् तस तद्यत्वात कान्यया दढ़दएाडद्न्दमपि चक्र न आरास्येत। अथाटृषवि- लम्वादृपि विलम्बो यथा बन्धयास्तीप्रयोगे, परमाखकम्सि, अध्वयनतुत्यत्व एकल फलाभावे चेति चेन्न अदष्टविलम्बेहि न तन्नाशानुतपादौ मखय- पसारणानुपद दाहाभावप्रसङ्गात । किञ्ज नियमतो मशिसङ्गावे कार्ययाभाव सदभावे कार्य्य मिति ष्टत्वात् मरायाद्यभाव एव कारयाम् अान्यथा कटा चितृ मराद्यभावेऽषि तदभावात्न कार्य्य सात् बन््यासप्रयोगे त दृद्टव्य भ पारादडष्टविलम्बादेव विलम्ब ।अष्टञ्ज कचित् साक्ताज्जनकम् अन्यया पर-
Page 31
३५
म्परया हेतुरपि न खात्, न च सभप्रज्ञयो; समज्ज निरपवादमभ्यखतोरेक: प्रगलभते नापर द्वति दश्यते। न च सर्वोत्मत्तिमतामटष्ट निभित्त कारणम् अगस्यागमनसाध्य सुखे तदभावान् तदिनाउधर्मात् सुखं खात न धर्मात्। एतेन सुगस्यागमनादुत्पाद्य सुखमप्युत्त' तथा चागम्यागमनकार-
दष्टादेव तदनाव दरति चेव्र तसोत्त जकाभावसहितमखाव जन्यत्व तल दाहा - धिनोऽ प्रउत्तिप्रसङ्गात् तञ्जन्यत्े ततसतदृत्पादकादेव दाहाभाव द्ति निय- मटट्टेन प्रथमोपस्थितोपजीव्यत्वाच्। प्रतिबन्वकाभावहेततवस तेनाभ्युप- ममात अडष्टात शौचाचमनादेव साधारणखाल्ाप्यन्वय खात। कशु चेरे तदुत्पत्तो, शौचे सति तदभावामत्े; प्रतिपक्षसव्निधापकस तत्वे, ाष्टे सति मखप्रयोगेपि दाहानापत्ति: अाग्रिसकाल एव सस्निविदशनेन तट्- सिद्ाभावात । वास्तु तह्य नेजकाभावसह्हक्वतप्रतिबन्धकाभावख्यान्वय व्यत्तरे काभ्यां हेतुत्वम् एवं केवलोसेजकसद्वाजे उभयसत्त्व उभयाभावे व् विशि- ष्ामावोडनुमितोहेत' प्रतिबन्वकत्वञ्ज कारणीभूताभावप्रतियोगित्व तञ्च मरााद्यभावतन, न त प्रतिबन्धकाभानत्व नेति नान्योन्याश्रय: एवं प्रतिबन्ध- कत्वाभिसतमसवादीनामभावकूट एन कारणं तेन माषिसद्गावे मस्याद्यमावे5पि न कार्य्म् अनतिरिक्राभाववादिमते च व्यत्हाराय तत्स्थानाभिषिकस हेतु- तवम् न चाभावो न कारस, भववत्द्ग्ाहकतौल्यात्। दृष्टव्ज कुद्यसयोग- आवस्य गतौ, अनुपलम्भखाभाववित्ताने, वििताकारयख् मत्यवाये, निदो- पत्वस्य वेदप्रामारये जनकत्वमिति प्राञ्ज: । मैवं विशिट हि नार्धान्तर वेन तदभावोऽसुगतः सवात् किन्तु विशेषयविशेष्यसम्बन्वा दति तेषां प्रत्येकाभादस केतृत्व कचित् विशेषसमरायभाव कचिदुभय कारयमिति व्यभिचारा- न्कमपिन हेत खात्। स्ादेतत् प्रतियोगिभेदादिव प्रतियोगिताव- ेद क विशेषणमेदे5्यभावो भिद्यते अन्यया पथिव्या प्रत्यकरुपाभावे गतेरपि वायौ रूपसंधयो न खात्। एवन यथा के लदरडसङ्गावे, द्साडपुरुषसङ्गावे, द्याभावे च विशेषसविराय्योभयाभावप्रयुक्त केव पुरुषाभावोऽबाधितासुमतव्यवह्वारबलात् प्रतीर्णिसिद्ध तथा विशेयस प्रत- बन्धकसाभावे विशेषयखोत्त जकआवसाभावे इनाभावे च केवलप्रबन्क
Page 32
२६ अनुमानचिन्तामगो।
आवो विशेष्यविशेषणोभयाभावव्यापकोऽलुगत एव दाहकारयमस्तु ।अथ विशे- वसाद्यभावादेव केवलपुरुषाभावव्यवहार एकशक्तिमच्वादिति चेन्न अनुगतव्यव- क्ारखानुगत ज्ञानसाध्यत्वात् शत चातीन्द्रियत्वात। ब्रथोत्त जकप्रयोगकाले मयो कोsभावः १न तावत् प्रागध्व साभावौ तयोः प्रतियोगिसमानकालत्वात् न च श्यामोऽयमासदितत् यथा श्यामध्व समरयुक्तश्यामघटत्वन पकरवटस वर्वसएव तघोत्ते जकाभावध्व सप्रयकर उत्तजकाभावत्वेन मिध्वस एवेति वाच्य ध्वसखानन्तत्व उत्तजकापनवेऽषि दाहप्रसङ्गाभावात् नाम्यत्न्ता- आवः, तख कादाचित्क लवाभावादिति चेत् यथा दवडोपनयापनयद्पायां केरलपुरुषाभावे उत्यादविनाशवान् अ्रबाधितकेवलपुरुषाभावतद्भावव्यव तथोन्त जकोपनयापनयश्टङ्ुलाय प्रतिबन्धकामावोऽषि तथैव स्वीकरणीयः तत्यन्यायत्वात। यदि च सं- सर्गाभाव लयवैधम्यात्तल नान्तभवति तदा तरीयएव ससरमाभावोस्तु न ि कृप्नविशेषवाधे सामान्यबाधो विशेषान्तरमादायापि तस सन्भवात् अन्यथा क्पानादिसंसगाभाववैधस्यय ध्वसोऽपि न सिद्ध्त् व्यवहारा नुयमत्तिच्व तत्यव सोऽ्यमखकं सगोत्रकलहो न तु शक्रिवाद। वस्तु बा ध्सरवासौ संसर्गाभावविभागे जन्याभावलेन ध्वसव विभन्जनात् नचैवं विनाशवन्वेन प्रागभाव एवस, परिभाषाया अपर्यनुयोज्यलात्। यह्ाउत्यन्ताभाव एवासौ तख नित्यत्वेयि कदाचित्कप्रतीतिकार्यानुदयौ अत्यासत्तिकादाचित्कत्वात्, प्रत्यासत्तिप् विशेषखाभावो निशेष्याभाव उभया- आवश्व तथैव विशिष्टात्न्ताभावसत्त्वादिति तन्न यदि प्रतीतविशेषणावच्कदेन विद्यमानस्व विशेषख ध्वस खात तदा कपरूपातीतविशेषणावच्छिन्नतवेन प्रतिक्षणं घटख विनाश: सात् द्वति कषणभङ्गामत्ति विद्यमानस् विन- पृत्व चाप्रतीतेः शिखा विजष्टा पुरुषो न विनष्ट द्रति विपरीताबाधित परत्ययाच्च न विशेषणाभावेि विशेष्यध्वसः श्यासोयाीत पुरुष द्र्यादौ सविशयसे द्वति न्यायेन विशेष्यवति श्यामक वल्यध्व सएव प्रती यते व्वसस् ध्वसातुपपत्ते न विद्यमानस ध्व'म'। एतेनोत्तेजकसङ्गावे सन्यस्ते जकाभावविभिष्टमरुतव ्ता ो अस्तच मःकारयमिति न निफल उत्तजकापनय उत्वपास विद्यमान
Page 33
अरतिरित्तशक्िनिरास: २७
असख ध्व साभावात्। नच ध्वसान्यः समर्गाभावो विशिष्टाभाव कति वाच्यम् उत्पवनाभावस विशिष्टप्रत्यय हेततया ततोषि विद्यमानख. विनष्टत्व प्रत्ययायत्ते। नाषि विशिषटाभावोऽत्यन्ताभाव, तर्थाह्ि सएत कचितविशेषणाभावसहितः क्वचिद्धिशेष्याभावसह्ितो दाह्हकारणमिति अननगमस्तदवस्थएव विभेषस विशे ष्याभावयो: प्रत्यासत्तिव्यवच्केद का नुगतघर्माभावात्। अथ विशिषविरोधित विश घमविशे व्याभावयोरनुगतं तदबच्क्ेदकमस्ति तयोय सत्त्व एव विषिष्टात्य न्ताभावसत्त्वा दितिचेत्तर्ह्ि विभिष्टविरोधित्व नानु गतेन तयो ेव विशिष भ वलेन दाउव्यवहारादौ जनकत्वमस्तु अ्वत तदपजीनिनातिरिक्विभिष्टाभावेन। क योत्तेजक काले विद्यमानात्य लाभावानुटत्तावम्यत्तेजकापनये उत्त जकाभाव- व्यक्ति या जाता तदनच्छन्नमशोरभावो न तत ति ता नकार्योदय: तत्तदुक्ष
मननुगतत्व नानुगतविशिष्टाभावयनद्वारासुपपत, उस्तजकाभावतव ना-
कारणतावचछ दक यत तदनयातराभावस्तल्रन विभिष्ट यत्र विशिष्ट तत् न तयोरभाव द्वति सहानवस्थाननियमस विरोधसयानुभवसिद्वत्वादिति चेन्र स- व्हानवस्थाननियमो न परसरविरहुरूपतया विश षयाविशेष्याभावस प्रत्येकं विशिष्टाभावतया तत्पत्काभवालावस्य विशिष्टत्वापत्त: तथा च विश- किविश षयायो प्रत्येकं विशिष्टत्वापत्तः तदभावस तत्त्वात् नचोभयाभाव डभयविशिष्ट एवं हनावद्दय विशिष्टाभावो न तु प्रत्यकानावरप दूति प्रत्येकाभावादिशिष्ववहारो न खात्। नापि परसरविरहणा- सवत्व तदाक्षपकत्व वा विशषणविश व्याभावस विश्िष्टाभावत्व न तदवाथ- तवात तदनान्तपकत्वाज्ज अरमदे तयोरभावात्। एतेनानादृपि विशिष्टवाव- केनाय्यनुगतेन विशषयविशेष्याभा- वश् विशिष्टाभावत्व प्रत्येकाभावस् विशिषटाभावतन तदव्याय्यलात तटनाक्षपकत्वाज्ज ममेदे तयोरभावात। विशेषणविशेष्यान्यतरमालस विभिष्ट- त्वापन्त: तदभावाभावस्थ तत्त्वादित्यक्कत्वात् तसाद्दिशेषणविशष्याभावो विश षणार्वष्छ्रिन्नविश व्याभावो न वििषाभाव दति। अलोच्यते विभ- घसविश ष्ययोः सम्वन्वादिशिष्टव्यवह्ार द्वति तथो, सम्बन्ाभावाहिशिष्टा-
Page 34
अनुमार्नाचन्तामणो
आवव्यवहार दति घटतद्भावव्यवहाराविव घटसत्वासत्त्वास्याम्। म ह्वि तयोरसम्बन्व विशिष्टव्यवहार।न च तदभावे सति न विशिष्टा भावव्यवहारः। यस च यत्र सम्बन् स एव तत्न तस वेशिधम् स च सम्बन्वाभावोविश षयाभावादिश व्याभावाडभयाभावात सर्बलाविशिष्ट एक- इह दगड़ी पुरुषो बासीत्यत्न तथा दश नातृ। अतएत्र दराडमात्रसङ्गावे दगाडपुरुषस- द्भावेव केत्रल्यपुरुषयोः सम्बन्वाभाव सव्वल्ास्तीत्यनुगतः केवलपुरुषतो व्यवहार: एवञ्ज प्रतिबन्धकोस्त अकाभावयो, रुंबन्धाभावोदाहकारणं स च प्रतिबन्धकाभावे प्रतिबन्धकोत्तेजकसङ्भावे उभयाभावे चास्ति सर्ववल् प्रतिबन्धकोन्त जकाभावयोः संबन्धा नासीति प्रतीते। नन्ववं यत्न प्रति बन्धकोत्तेजकाभावौ ततनापि दाह सात् अधिकरणभाव्योरतिरित्त- संबन्ाभावादिति चेन्न तदभावेऽपि स्वरूपसंबन्धसङ्गावात् सव्ल्न सरपसंबन्धा देवाधिकरणाभावयोवैशिष्पतीते तथापि प्रतिबन्धकोत- जकाभावावेव स्वरूपसंबन्ध तयोरभावच्व प्रतिबन्धकाभाव उत्त जकञ्ज दाहकारणं तथाचोमयाभावे उत्त जकसत्त्वे परं दाहः स्ात उत्त- जकवति च प्रतिबन्धके दाहो न सादिति चेन्नन अिकरण भावावेव स्वरृपसंवन्वस्तयोर्घटयङ्ग तलचत्वरीयतद्भावयोविशिष्टप्रत्ययजन कयोग्यत्वमस्ति घटवति कदापि घटाभावप्रत्ययानुद्वातृ तदिहापि प्रतिौ बन्धको त्तेजकाभाव्यो विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्व वरुपस बन्व, अन्यथो- त्तेजकत्रति प्रतिबन्वके चत्वरीयोत्त जकाभावविशिष्टप्रत्ययापस्त: ताटशस्रू- पसँबन्वाभावञ्च प्रतिबन्वकाभावे प्रतिबन्वकोत्तजकसङ्गावे उमयाभावे चा- विशिष्ट एव। यहा अटरडपुरुषस्याभावे दराडीपुरुषो न प्रतियोगो तख- दसिडत्वाभावात् किन्तु तदन्य, तस्य चाभावे दशिडसङ्गावेषप दवाड- मातसत्त्च उभयासत्वे चा्विशिष्ट दति। तकतरात् केवलपुरुषाभावव्यवहारो इनुगतः तद्गत न हि दसिडनि सति अट्सडानामन्येषां नाभाव किन्तु दराडाभावस्वेति युक्कम् अन्यथा तव्नान्यषामिति पदस व्यथत्वापनेः तथा केवलप्रतिबन्वकाभावे उत्तजकसहकतः प्रतिबन्धको न त प्रतियोगी तख केवलत्वाभावातृ किन्तु तदन्य, तदन्यख च प्रतिबन्वकखाभावे
Page 35
२६
उत्त जकसहित प्रतिबम्वकूसत्त्व उत्त जकमात्सत्वे उभयासन् विशिष्ट द्ति नाननुगम उत्तजकापनय्रे केनलप्रतिबन्कोऽस्तीति न तदभाव दति दाहो न भवति। नतु न प्रतिबख्वकाभावः कारणम् एकदरडान्वये घटोत्प- त्तिवत् प्रतिप्रतिबन्वकसच्व उषि तद्न्यप्रतिबन्धकाभावेयि कार्य्यामुदयात न हि यावत् कारणतावक्क दकावच्छ्िन्नं तावदन्वयेपि काय्य मिति चेन प्रति- बन्वाभावत ने न हेतुत अनोनाम्तयात् किन्तु तत्तन्मसयाद्यभावत्व- नेत्युकत्वात् तत्वेयि वा घटे दराडसलिलादिकप्रततिबन्वकाभावकूटहेत- त्वात्। यद्ा प्रतिबन्धनावच्छ्विन्वप्रतियोगिक एक एवाभाव कारयंसच यार्वद्धिशषाभावनियत द्रतिन प्रतिबन्धकसत्वे Sपर प्रतिबन्वकाभावेडपि कार्य्यो- यः प्रतिबध्वकश च संसर्गाभावो हेतु तेम तत्सत्े तटनयोनत्ाभावेडपि न कार्य्यम् वान्वयव्यतिरेकाम्या व्याप्निकारणत्योर्ग्रहे ससर्गाभावस्य त्वयाऽमि हेतुत्वाङ्गीकारात् अना्रथा सामयीव्यापकयो सच् तदनगोनयाभाजे
छातात्। किञ्ज तक्ाषि प्रतिबचकाभावे शक्रिरस्तीति तत्सत्वे तदन्यो- इन्यामावमादाय शक्रिसत्त्वतसङ्ग ।न चसदुवच न वा प्रागभावादित्वा- नानुभमव्यभिचारौ प्रतियोग्यधिकरपयो संसगमारोप्य यो निषेध: स सं- सर्गाभाव भूतलं घटस सर्गोनेत्यल भूतले घटस सर्गस् संसरगो नारोव्यते किन्तु तादात्ाम्। वयन्तु ब्रमः यत्र प्रतियोगिनमधिकरणे समारोष्य निषेधावगम स संसरगाभाव वत्र चाधिकरखे प्रतियोगितावच्छेदकमारोष् निषेधावगमः सोऽन्योन्याभाव भूतलं न घट द्रत्यत्न भूतलब् घटतानगभात वटत्त्वमेव च घटतादाताम्। आरोपस हेतत् कि मानमिति चेतु मा भूसा- वदन्यया, दूदमिह, नेदमित्यवाधितविलक्ष गव्यनहवारख्ैव तत्न मानत्वादिनि। मतु प्रतिबन्वकात्यन्ाभावो न हेतु तमिन् सत्यपि ससगाभावात् न कि करादौ मसयस्यन्ताभावः तत्संयोगात्यन्ताभावो वा मये स्वावयवशत्तल्वात् स योगस्य चाव्याप्यरतित्वात् अतएव न तत्म्रध्यंसमागभावौ हेतु तये: करादावत्त सुकमाद्य प्रतिबन्वत्वानापत्तय् तस जन्यघर्नतानाश्य- व्वनतल् तयोरभावत् न चान्यः संसगाभावोसीति वेव्व सवर्णान- चिन्नप्रतियोगिकसाभयविशेष् प्रतिबन्वकेन्नभावात् न च समयावच्देदे
Page 36
आजुमानचिन्तामण
ससर्गितया अत्यन्ताभाव एव तथैवा्वयव्यतिरेकावधारखात। अरथैवं प्रा गभाव म्रध्व सस्थले समयविशेषावच्छिव्वात्यन्ताभावेनैवोयपत्तौ न तयोः सिद्धि अत्यन्नाभावोद्यव्याप्यत्ति: तस चैकल भावाभावे कचिदेशोवच्कदकः क चित काल कति चेव् तत्न विद्यमानताविरोधित्वेनैव कणले न घट दूति प्रतीतिवैलक्सायात् नत्वव भूतले घटाभावप्रतीति । अन्य तु भविष्यति घटो घटो नष दति विलकसप्रतीत्या अत्यन्तभावेनेकेन समयितमशकलात अन्य एवाय संसरगाभाव दत्यप्याङ् ॥ एतेन विशेषणाभावविशेष्माभावत दुभयाभावर्घारतसामयीलयमेवास्तु हेतः दाहे च जातितयकल्पनमिति प्रत्युकत अनुगतहेतुसत्वात् दाहवेजात्यस योग्यानुपलव्धिवाधित्वात् व्यक्ति योग्यतैत्र जातियोग्यते मान यग्येयेग्यजात्यभावात् मनु म्रहर' मा दहेत्यादौ सावधिमन्त्रपाठे मन्त्रनिवाशे दाहः खात् न च सकल्पविषट कालविशेष एव तत्र प्रतिबन्धक, सकल्पनाशसमयस खतोविशषात् न च मन्न्रपाउजनितमटष्टमेव तल प्रतिबन्धक तत्क लदाहाप्राप्तिकफल नाश्यत्वेनाये दाहाप्रतिबन्वादिति वाच्य प्रतिबन्वकस्ाविहितत्व नानिषि दत्व नाडष्टाजनकतात् तदाचारसाविगीवत्वेन सुत्ाद्यनुसापकत्वादिति चेत मैवस् उद्श्यज्ञानाहितस स्ारविषयकालस् प्रतिबन्वकत्वात् प्रतिबन्ध कमकुर्व्वतामप्रतिबन्वकत्वात् न शक्िमनपकुव्वता मन्त्रादीना प्रतिबन्धकत मतः शक्रिसिद्ि.। न च कार्य्यापुत्माद ए प्रतिवन्दः तज्जनकमेव प्रति बन्चकमिति वाच्य कार्ययातुत्पादोहि तल्र न मागभावो न वा तद्गत्तरकाल स सर्ग: तस मन्त्रादयाजन्यत्वात् दूति चेन्न मन्त्रदीकाप्रतिबन्धवत्वात् तत्- प्रयोक्तारस्तु प्रतिषन्धका ते च वि्चितकरा एव मन्त्रादौ कार्य्यकारणेन चारात् खायिकफतप्रत्ययात वा तथा व्यपदेश। प्रतिबन्वय सामग्री- विरहः मन्त्राद्यभावर्धाटतसामयीविरहच् मन्त्रादिरेव तदभावामावख तत््वात्। नव्यास्तु प्रतिबन्धकाभावो न कारयंनवाशक्तिः, किन्तुतत्तत्का- तीनदाहविशेष मति तत्तत्कालप्रतिबन्वोत्तरवङ्ग: कारयतवमिति प्रांत बन्धफाभाद: कारणताव्कदक्ो न तु कारणं दएडत्ववत् आकाशाद कव्यकि केन यथा कारणल कचित प्रतिबन्ेयन्यत्र शज्दोत पत्त: किन्तु भेर्याढे तघा का रपलमिति तत्मनिबल्े शव्दोत पत्तिर्नेत्याड। तब् हिपति
Page 37
अतिरित्तशत्िनिरासः। ३१
बन्वकामावयोरन्वय व्यततिरेकतौ ल्ये नोभव सापि कारयतात् नतवे कमनक्क दर्क विनिगसकाभावात्। किज्ज वखितत् सत्यि यद्भावात कार्य्याभवस्तस् करगतमायाति न त तदषच्कदकतव न हि कारय्यडयोगव्यबच्छेदः कारसत्व किन्तु नियतप्व्वसत्त्व तज्ञ कहकारिविरहम्रयुत्तकार्य्याभावेप्य- चतम्। अन्यथा चक्रसहितटवडत्वेन कारणत्े सहफार्यक्कद। यख यद्- म्मनगत्यव नियतपूज्ववत्तित्वमवगव्यते तदबच्क दक दएडत्वमिन सहकारी तु न तथा। नतु सा भूत वर्थापत्ति शक्रौ मानमनुमानन्तु खात्।
वानु जनकत्वात् वुरा, ठारात्तीक्ष्ागुठरवन् दाद्यास युक्तवहू दाह्स' यक्- वहित्वाप्रतिबककसत्व स योगादेरजनकदशव्याटसतेन तद्तिरिक्ाती- न्द्रियमावभूतधर्म सदि। यद्यपि शतेमरहे तेन नाजनकदमाव्याटन्तस तवाम्युक्तविशशिष्टाया सुख्यत्वम् यहा घर्षेउतीन्द्रियत्व' विशेषण न च टष्टान्ता सिद्धि तुत्यधारत्षि लोहविशेमघठितर्ठारे विलक्च्छ्विदाक्रियारूप- कार्यावलादतीन्द्रियलसिड्वे। अध वा तथाभूतएन वक्ि कारय्रातुकूला- दिशिष्टातीन्द्रियघम समवायी जनकत्वात् आत्मवत् अतीन्ट्रियतञ्ज यद्यपि न साक्षात्काराविषयत्व अनित्यसाक्षात्काराविषयत्व योगजधमजन्यसाक्षा- त्काराविषयत्व® वा पर स्ं वा प्रत्यसिङ्धः सवोगादिपञ्जकजन्य ज्ञानाविषय लमैन्ट्रियकाणारमपि। तथापि अयोगाद्यनातरप्रत्यासन्ति जन्यसाचात्काराविषयत्वसुभयवादिसिव्वं अ्न्यतरच् तटचान्यत्व न चामानातीन्द्रियत तखसिते:। नय वह्ौ स्थित्सिथापनेनार्थान्तर तत्न तदनावात् क्रियाया वेगेनाइषवदालसंयोगे वा उत्पत्ते, न- चातमत नित्यतवं वोपाधि: सशैकत्वादिमति द्वासुके साध्याव्यापकचात यहा पिसाडीभूतोर्वड्ि दाह्हानुकूलातीन्द्रियभावमूतधर्मवान् दाहजनकलाद आमात्। नचार्थत्चपाधिः अटश्टस दाह्हानुकूलत नाटप्टसाध्यावाप कलान्। अथ वा करवाङिप्योग कार्याचुकूलातीन्द्रियधमसवा्यी जननलात आलनन् छरकवच्। न चालत ट्रगत वोपावि इत्स- कैकत्वस्प शांदौ साध्याव्यामकत्वात्। यद्ा प्रतिबन्त्कदशाया प्रत्यक्षसकल- दाह हे तस मव हि तो दाडा जनगो व क्रिरजनकद शाब त्तिका र्य्यातुकूलभावभूतघमम-
Page 38
३२ अनुमानचिन्तामणौ
मून्य' नजनकतवात् तीच्खात् कुरठवत् यद्ा तथाभूतोर्वा्गिदाह्ह-
वक्िपत् अतुकूलत्वन्च वच्छ दकसाधारणा' दढटगडतम कारणत्दढत्वाभवादपि काययाभाव दर्शनादिति। उच्चते। साध्यं विनास्यसिद्वप्रतिबन्वकाभावादेव जन-
मह चार दर्शनव्यभिचा रादर्शनोपाध्यनुपलम्भ माल्रा देव व्याप्रियहस्तदा पक्रि सिद्नन्तर तेनैर हेतुना शत्त्यतिरित्त्वप्रत्नेपेख शत्त्यतिरिक्तदाहानुकूला- तीन्ट्रियधम्मसिद्धि एवं तत्तदतिरित्रतवस प्रक्षेपान्तनैव हेतनाऽनन्तता- दृशधर्म्मसिद्धि प्रसुङ्ग: । द्वितोया दिता द्व श ध ्म्म विनामि प्रथमानु मितशत्र्य व अनकत्वाद्य पपत्ते न तादृशानन्तसिद्धिरिति चेत हन्तैव शक्ति विनापि तदर्थसिङ्गे कि शत्या। यत्त्वीख्वरानत्त्यवन्न शत्यानन्तयमित्युता तद- बोघात कार्य्यमाले हि करट् त्वेन कारगत्व नत्वीव्वरत्वेन द्विकत् कत्वाि- भावा गौरवात घटे लाय समाजः। एनज्ज जनकदशाव्याटत्तत् नैव प्रयोजकत्व न त् भावूतत्वनेति गौरवात। अषि च भावका्य्य- आल्व्य समवाविकारयजन्यतवन शक्रपि तथात्वात शत्यनुकूला शक्रि- रपरा समतायिकारणे मन्तव्या एवं सापि समवाधिकारयजन्यति तद्नु- कूलशत्रिखोकारे शत्यनवस्था। किञ्च प्रथमानुमानेऽजनकत न स- पयोग्यच' वज्चौ कुठारेच तद्मावात किन्तु कार्य्यालुपधान' तथा स तद्ुमधानदशायामपि वङ्चौ शक्ति कुठारे तैवमिति बाघोदशठन्ासिद्विय।
अमिमचतर्षु बफ्हिरिन्द्रियाप्रत्क्षत्वसपाधि' तल्ययोगक्षेमत्वेि सन्दिग्वो माधित्वन दूषकत्वात्। धपिच जनकत्वस् केवलान्वयित्वन व्यतिरेकाप्रसि- द्या नान्वयव्यतिरेकी न च जमकत्वाभावस शक्तावेव प्रसिद्धि अन्योन्या म्रयात् न च सुरुवचनपरम्मरातएव वाक्याघतया तत्सिद्धि: अन्वये
प्रसिद्धि अप्रत्यच्षायाः शब्द्कवेद्यायासखा प्रत्यक्नेय साध्यहेतव्यति- रेकयोग हीतुमशका लात्। एतेन पसाडापूर्व्वडेपि तत्प्रससिद्दिरपास्ता ।
Page 39
२३
सादेतत् तणारसिमशीनां वङ्गौ कारपत्वादेकशक्तिम त्वमुखेयमेकता एकजातीयकायय एकजातीय कारणत्-नियमात् । वक्तवान्तरजातीये तेषां प्रत्येकं कारसत्वमिति चेव्न वह्िजातीयत्वसाकत्तििकतापत्त कारय गतैकरूपमपहाय कार्य्यगतबड्तररूप-कल्पने गौरवात् तणारगिमि
प्रदीपदारुदहनादो वैजात्यमनुभूयते तत्न कारणे त्वेकशक्तिमत्त्वमपि नास्ति किञ्ज गोमय वञ्विक प्रभावटत्विकादिष वैजायकल्पने तत्प्रभवटस्िकेापि वैजात्य कल्पप्रम् एवं तत्प्रमवत्व तव्प्रभवेष्वपीति वैज्ञात्यानन्य विजातीय कारणानां विजातीयकार्यजनकत्वनियमात्। न च तयोनैको खको, बुद्धिव्य पदेशयोरविषेषात्। यदि विज्ञातीये्ककार्या शक्रि समवेयात् न काय्य विशेषात् क रणविशेष तद्भावात्तदभाव काय्यनुमीवेत तद-
तदनुमानम् अन्यथा कायय वैजात्ये पि तपस व्िविशेष दूव वहितेन धूमविशेष एव कारखत्व न त धूममात्रे तणादि-प्रभवत्व-ग्रहानन्तरं वज्चा- वान्तरजातिग्रहवत् वल्षि-तदन्यजन्यत्वज्ञानाननर धूमावान्तर-जाति- प्रहो भविष्यतीत्यप्याशद्गत। बाधक विना घूमतेन वल्निकाय्य तेति चेततहि घ्राधकं विना धूमं प्रति र वह्ित्वन कारणतेत्यमि तल्यम्। यत्त टसतेन कारसतग्रहम्ोपजीव्यत्वान्तट्रक्षाथ वह्चौ जातिविशष एव कल्पते द्वति तन्न वह्नितवन काय्यल-महारद्रक्षार्थ तणादौ शतिकल्पनौचित्यात्। यथा चान्वयव्यतिरेकाभ्यां तयाफृत्करयो परस्रसहकारित्वं तथैत्र तच्कत्त्योरपि परस्परसहकारितवेन वङ्मरुकूलत्व' तथव कार्य दर्शनात् वङ्वनकलशक्ति मन्वन कारणल्वड फन्कारेख तमादेव, निमन्यनेनारेरेव प्रतिफलित
कारशत्योः परस्परसहकारितवविरह्ात्। यन्त तरफत्कारादिस्तामलये विशिष्टे शक्िरिति तन्न णलेन ग्रहोतकारणताभङ्गप्रसङ्गादिति। उच्यते। टसारगि-मसि-फृत्कारादिव्यक्तीनामानन्यन प्रतिव्यक्ति भाव-
Page 40
३४
हेतुजानन्त-पत्ि-सीकार गौरवं तावदनन्तव्यक्िजन्यावान्तरव्ि व्यक्तिष जातित्यकल्पने लाघवमिति तदेव कल्मते न च जातौ योग्या-
वजात्यस प्रत्यक्षसिद्धत्वात् तयजन्यनानार्वङ्गिष रजन्यत्वज्ञानानन्तर जातिविषया तयजन्यत्व नोपाधि- नाऽसाविति चेन्न बाघकं विनालुगतबद्ेस्तह्ाद्गाजातिविषयत्व-नियमात् न
वी वजन्यवश्चिकप्रभवत्वजाते सत्त्वात् र्वा्जिमाल्रे च दाहसशवानवयवः तत् सयोग सेवनादिश्व कारखानि नततणदिक विनापि, तद्त्पन्ति प्रसङ्ग विशेषसामग्रोमादायैन सा, साध्यसामय्ाजनकत्वात्। ननु दसार- गिमसोनां वक़कौ कारसतयहे शक्िवेजात्ययोरन्यतरकल्पनं तट्ग्रहन्न नान्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यभिचारात्, अ्थारणिमरयभाबवति स्तोमविशेषे त्य विना वह्निव्यतिरेक तणान्वयनाहरित्यन्वयव्यतिरेकाम्यां तत्नव स्ोमे तदितर हे तुस कल ससवधाने तणान्वयेऽवश्य र्वव्गििति नियतान्वयेन रासमादि व्यादृत्त न तसादिकारवत्ग्रह दति चन्न तरां विनापि वह्गिरिति ज्ञाने सति नियतपूर्व वत्ति त्वस का रखत्वस गहीत्मशक्यत्वात् तणाजन्य वज्गौ मणेः कार- वत्वगरह दति चेतृ व्यभिचारेश वङ्गौ तणनन्यत्वाग्रहे तद्जन्यतवखाथ्यग्रहात र्व्िमालस्व उपजन्यत्वाच्च न च मरजन्यलवन तरजन्यतग्रह द्ति अन्योऽन्याय्रयात्। यत्त यत्र कारणताग्राहक नास्ति तत्न व्यभिचार- तद्यह स्ासन्भवात् अाभावप्रसायां भावज्ञानानुदयादिति' उच्यते उक्नया हकैव ज्रनिठ्वकार्य्य तानिरृपितकारणतावच्छेट करूपवत्व तरस तनिर्ध्वन कपित कार्य्य तावच्छेदकरूपवत्त्व® बक्के वाडकाय्य कारणव्यावत्त परि्छिदते। न तु तपत्न कारत्व र्वव्नित्वन वा काय्यत्व तज्चोभययामि सम्वति वह्चित्वन काय्य तथा तदनुकूलशक्रिमन्न तसदीया कारणतया र्वाङ्गि त्वावान्तरजातिविशेषेय कार्य तथा वा अत्न विनिगमकसुक्रमेव। अ्रध
वत्वेन तणादीना कारणत्वमिति न व्यनिचार: अभावाभावत्वस् भवप्रय-
Page 41
३५
वसन्नत्वादिति चेत् अभावत्याणामभावः कि तषादिप्रत्यकव्यापकेडम्येक एव उत तसादि प्रत्येकमेव। आध्यभवस् कारसत्वमिति किमायातं हसादिकारपव, द्वितीये तमस नारगिमरायभावाभायतव भावाभावत्व तदुभयापत्तः । एतेनाभावल्ये कार्य्य न तदभावे काय्य मित्यन्वयव्यति- रेकाभ्यां तमादिप्रत्येकस् कारपत्ग्रह दति परास्तम्। सादेतत्। मा भूत् सहजशत्रिराघेयशक्रिस्तु सादेव तथा हि वीहीन प्रोचती त्यत् कालान्तरकार्य्यानुकूलेतीन्ट्रिय व्तिशय प्रोक्षखजन्योऽस्तीत्य भय- वादिसिद्ध सव्रीह्हिममवेतो न वेति संभये बीह्हिनिष्ठ एव वाच््यः कथ- मन्यथा पोकितानामेव कालान्तरेऽवघातादी विनियोग नच मन्त्रा- दिसहकतत्त्वमेव बोहिष विशेष तेषा चिरध्वसत्वात् ननु कर्थं म्रोकि- नख वावधातादौ अन्वय ब्रीहोनवहन्तीति सुते तन्माल्ान्वयेस्ुपपत्तः अथ ब्रीहिभिर्यजेत ब्रोहीन् प्रोक्षति व्रहीनवन्ति पुरोडाशैर्यजेते्य त्न यथा पोनषगे च यागार्धसुपात्तव्र हि्यं, तथाऽवघाते ब्रीह्याकाड्कावां पोचिि- तानाभेवान्ववः बाघक विना शब्दाना सन्नि हतविशेषपरत्वनियमात् व्यक्ति- बचनाना सन्तिहितविशेषपरत्वमिति न्यायः, अन्यया पुकरणादिसन्निह्रित- त्यागे तदन्यसवनिधिकल्पने गौरवमिति चन्ति एकस इय, यत्र प्रोक्षय तत्रावधातो न त पोप्तसविशिष्ट यत्र रूप तल रस दति वत् तथा च प्रोकषख शव्दन कालान्तरकार्यजनकत्ाबोधनात् क्यं तननिर्व्वाहाथमतिश वकत्पन'प्रोक्षिताव्रीहयो5वघाताय कल्पन्त"दति वाक्यशेषात् प्रोक्षणविशि- द्स्ावघातकारणत्बोध द्ति। अस्तु तावदेवं तथापि पोचिता दत्यत्न भूते व्- नुधासनादतीतपरोक्षे ब्रीह्हाववघातान्वयः तथा चावघाते योत्तषध्व स कारखं न त प्रोक्षयमिति चेन्नवं प्रोक्षममवधातजनक पुमाखतस्तदर्थसुपादीयमान- स्वात् अवधाते बीहिवत न चासिद्वि: अप्रोजितेडवघाताभावादव श्यमवघातार्थ पोक्षखोपादानातृ नच व्यापार बिना तथा ससभवति न च प्रोकसध्व सरो व्यापारः प्रतियोगिनो हेतत्वपातात् अन्यधायामादेरयि तथा खात् फलस व निवतसमयोत्यत्तिकत्वमनूच्बवत् समावादेव भविष्यति न चप्रोक्षिता बोहयस्तथा निरन्वयध्वसत्वनोपलनससाहेतताव् कुरूषां चेतमिल
Page 42
अनुमानचिन्तामणौ
स च कुरुज्ञानस तरव्याउत्त्या चत्रज्ञानव्यवहारजनकत्व' नतअन्यया, यागोपलच्ितो यन् एव समें फलिष्यति किसपूव्वेख। न च देवदत्ताद्यशरीर देवदत्तविशेष-गुखजन्य जन्यत्वे सति तङ्गोगसाधनत्वात् तव्निमित्तसुख- दिति तत्सिद्धिः जन्मान्तरीयेरटष्टजनकत्वाभिमतैर्ज्ञानेष्क्वाप्रयत्नैः सिद्ध- साधनात् तखात् प्रोक्षणादयो भवभूतमतिशयं जनयन्त एव काला- न्तरभाविकायय जनका, प्रमाखतस्तदर्थमुपादीयमानत्वात् रोगचिकित्मावत् सव्वातिशयो लाघवात् फलसमानाधिकरय दवति जीहे: साचात् सम्बन्वात् पुरुषनिउत्वेच पुरुषेष व्रीहिणा सम्बन्वाभावात् परम्मरासम्ब्व गौरवात् न च साच्तात् ब्रोहिसमवहितत्वं सात्। किञ्ज यो यद्गतफलार्थितया क्रियते स बाधक विना तद्गबमेव तदनुकूलमतिगय जनयति रोगचिकित्सावत। अ्थ प्रोक्षयं पुरुषसमवेतातिशयजनकं कालान्तरभावि काय्यजनकत्व सति विह्ि- त्त्वात् यागवत् अच्ना विधिनिरोधादिति पेन्र लषिचिकित्मादिना व्यभ चारात अप्रयोजकत्वाञ्व तेन विनाषि विधिसम्भात व्ास्तु वा सकलब्री- िनिष्ठ एव चैकव्रीहिनाशे तव्नाशापत्ति: कि्ञिदानयनाशख क्ादादिव कार्ययानाशक चादिति। उच्यते। अतिशय ग्राहकमानाल्लाघन-सहकतात् स एव न नानापुरुषनिशस। तथाहि ग्रोज्तसमपूवजनक टष्टद्वाराभावे सति कार्यजनकतात यागवत कालान्तर भाविकार्यजनकतयाविहितत्व सेव प्रयोजकत्वात अन्यसाननुगमात् नच वोयद्तफलायितवा क्रियते स बाधकं विना तद्गतमेव तदनुकूलफल जनवतीति नियम शत्र बधसुहिश्य प्रवर्निते दोनयागादौ व्यभिचारात् विपक्े बाधकाभावाच्च। नाि यद्हूशेन यत क्रियते नन्तत् भाविकार्य्यानुकूलातिशयजनकमिति व्यापिः हविस्यागादिभिर्व्य भिचारात् बन प्रोक्ितव्रीहिया उदटख जनितत्वात् बहिष दव सुनरूपयो- गान्तर खात्, विनियुक्तविनियोगविरोधात उपयोगे वा तज्जातीयान्तर मुपादीयेत कविशेषात् व्रोहीनवहन्तीत्यल्ोक्तन्यायेन प्रोक्ितस्क बोहे रन्वयात् विधेटुर्लङ्मलात यथा बहिस्शीति बर्ािषि हविरासादय- तीतत। यह्ा विचित्ा: संर्कारा: केचिदुह श्यसहकारिय एवागिम कार्यकारिणः यथाऽमिचारसंस्कारोऽयं देहसहिश्य प्रटत्तस्तद्पेच् एव ततसम्बन्वस्येव दुःख जनयति तथा प्रोप्तसस स्कारा अवि उह्ख नोहिसहतता एवाग्रमकार्थकर्चार: तथा च कारीरोजनितस कारा धारा
Page 43
ह,रडोखामुत्तर क्रियाविभेषा:। कर्म कर्नतुसाधनबैगुसायात् फलाभावसु श्रान-
वारणसापूवनाशकत्व धर्मनाये कम्मया मामावनमनवत् कोर्त्तनवज्। किज् पोजपजव्वातिशयोव्रीहिनिशे न नाना आलवत्त रेक मादम्युकन्यायेन बाययौपपत्त: नाय्येक एकद्िल्ावयनाथ्ानां म्रत्येकमननुगमेन कार्बनानें
पत्तः । अथ ब्रीह्हीन प्रोचचतीतीभितद्वितीयाुतेः क्रियाजन्ये टटफलभा-
दिति चेव धातार्थंतावच्कटकसंयोगेन व्रीहिकर्मतोपपत: न च संयोगा- र्वचच्छ्रिव्नव्यामारविशेष प्रोज्षयारथ तथा च कथं प्रोकणसाध्यतयान्वय द्रति बाच्य संयोगसोपलक्षयतवे नामदार्थलात् अन्यथा मामं गय्ळतोत्यादो का गति: का वा सकान् प्रोक्षतीत्यादौ तल्ाधेयसम्बन्वाभावात्। किज्ज घटं साच्ा- तूकरोमोत्यादौ क्रियाजन्यसंसवारादोना घटायतितात् संस्कारख खरूप- सम्बन्धेन घटटत्तित्व, वज्गिमनुमिनोमीत्वादिवत्, प्रयोगसाधुरेव वा द्वितोयेति वर्रद, तदा प्रद्वतेऽषि तथास्तु। अथ प्रतिमादी प्रतिशजन्य न यजमाना- दृष्ट पूज्यतप्रयोजकं भोग्रादिना तव्राशेऽमि पूज्यत्वात् तत्सत्त्चपि चारडा- वादिसर्शेनापूज्यत्वात् कान्यधमें प्रत्यन्यवर्मसानुपयोगाज्ज न प्रतिशध्वस स्था, तत एव उमजीव्यप्रतिष्ठप्रयोजकत्वमङ्गापत्तेः । तम्पाव् प्रतिश लन्याSस्पृश्यस्र्शाटिनाश्या प्रतिमादिनिष्ठा पत्िरभ्यमेयेति चेत् प्रतिश- विधिना प्रतिमादौ देवतासविधिरहद्वारमसकाररूपः क्रियते खसादशव दर्भिनयितादाविव नानसय नाथेमि संस्कारसन्वात् असशस्शादिना क तवाथ: अचेतनदेवतापचे च यथाथ प्रतिष्ठितप्रत्यभिज्ञानस्ास्य शसर्शदि- विरहसहळतस तथात्व प्रतिष्ठित पूजयेदिति विधितलात्तव् प्रतिसन्ान- सावश्य कत्वादिति प्राज्जः। नव्यास्तु प्रतिशविधिनैव तवाचेय पत्तिवदपूर्वन्त जन्यते तद्उष्ट्वदात्ासंयोमाम्रयपूज्यतम् असशसरशेन तनाय चापूज्य- लवमित्याड। वयन्तु ब्ूमः प्रतिष्ठितं पूजवेदिति विधिनाक्यन प्रतिशयाः बारमतवं न बोध्यते किन्दु भूतार्थें क्राउभासनादवीतप्रतिष्ठ मृज्वन्व बोध्यते
Page 44
अनुमानचिन्तामणौ।
तथा च प्रतिष्ठध् सः प्रतिशकालोन यावदस श्ादिप्रतियोगिकानाटिसंस- र्माभावर्साह्हित पूज्यत्वप्रयोजकः स च प्रागमावोजत्यान्ताभावच्च कचित् कचित्। कामिनोचरणाभिघातदोइ्तदाटिभिर शोकपुष्पोत्कर्षदश नार्दपि ना- वेवभा्रि: समयविस षार्वाच्कत्चरणदोहदादिस योगध्व सेव कारण- त्वात् चरणाभिघातालष्ट्भायान्तजनितटत्तादेव वा तदुपपा्ति: कालान्रे पुष्पाद्य तकर्षात् दु•खावयवोप चयावश्यम्भावेन वक्षभेदावश्यकतवात् । नापि ताम्काखदावस्तमखसंयोगादिजन्यशुड्धिकपा आधेयर्पक्त तत्संयोगध्व- संयोगसमानकालीनास श्यस्र गदिप्रतियो गिकयावदनादिससर्गा- आवर्साहतस शुद्धिपदार्थत्वाव्। भक्वादिप्नंयोगजनितः कासादुपभोत्ु निग: संस्कार एत शुद्धिरित्यन्य। अभिमन्त्रितपय:पम्मवादावपि समय- विश पाव च्छिन्नाभिमन्त्रयाध्व स एव व्यथादपनायक: तत्तनान्वदेवतासम्रिधि- रेव वा। कलमवोजादोनामपरमाखन्नङ्ग तत्न चावान्तरजात्यभावे नियत कलमजातीयादिसिद्धिरमि परमाखपाकजविरषादेव कार्य वत्तिरुपादि
यगाहि कलमोज यवादिजात्या व्यावत्य ते तथा तत्परमायवाडपि पाकजैरेव। एवं साघकर्षणजनितात् परमाखपाकपरम्पराविश षादेव हैमन्तिकशखोत्पन्त्त एतेन लाचारसावसैकादयो वाख्याताः। निमिश्तविश षजनितपाकजासव्- फलविशेषः यधा हारीतमास हरिद्रानलसाधितसप्रयोगात सद्योव्यापाद्यद नान्यथा साचित मित्यादि। यत्र च तोयतेजोवायुष न पाकजोविशे वसल्ो-
चाधिवासपूर्व कतुलारोह्णसामप्री तत्यस सत्यासत्यप्रतित्तत्वसड्रिता प्राचीना- धर्म्माधम्मफले तज्जयभङ्गौ जनयति। यहा अहंनिष्माप पापवान् वेति तखा कढाभिशसन्ञानविश पसहिता सा तथा, तदाङः, "तांस्तु देवाः म्रप- शन्ति सख्चवान्तरपुरुष" द्ूति चथ वा प्रतिताशद्शओ्ो अपेव्य तया धवर्माधमी जन्य से ताभ्याज्च जयपराजयौ सत्यासत्यप्रत्यभित्ञाभियस्ततुला- रोहपखेप्टानिष्टफललवे नाथ तो विधिनिष घातृ । ब्रभिशस्तः सत्यप्रतिओ्व विञजय कामस्तुलाभरोप्षेित्यसत्यप्रतित्ता न तलामारोहेदिति सुतेरुन्नयनातू बढा तथा देवतासन्निधि: क्रियते ताथ कर्म्मांनुरूपलिङ्गमभिव्यञ्ञर्यनन्ति।
Page 45
अतिरित्तशत्िनिरासः।
कसि भकण्टखाथ कारमत्व तज्ज खखय्याम्येतरसकलसपत्तौ
इतराभावावच्कन्ा तत्क/रखनोजे अड्डराभावव्याय्यता न वीजतनाव- चिधते दतरसमनधाने सति बीजादहरसत्वात्, किन्त्वतराभावेनावक्कि- घते द्वतराभावाव्किव्ना तत्कारयर्वाजे अड्डराभावव्याग्यता न बीजत्वेनाव- चविदते दवतराभावे बोजखाङुराभावनियमात्। शिनाशकलेषुङ्क रामावव्या पयता शिलात् नेवर्ककछते। यहा वान्यासमत्रधानावच्छित्तकार्या नुतृपसि व्याय्यत्' कारखत्व, रासभाहे खनएत्र कार्य्याभावव्याय्यता अान्यासमवधा- नस्य वैवर्थ्यनानवच्क्ेदकत्वात् वानन्ययासिङ्धनियतपूर्ववातिजाते यस बा तत्त्वमु अन्यया सिद्धज्ज लिया येन सहैत यस मं प्रति पूर्तवर्तित्वमवग्यते, बथा घटं प्रति दएडरुपसय, अन्य प्रति पूर्ववतत्तिच जाते एव य प्रति बख पूववत्ति त्वमवगस्यते वथा शब्द प्रति पूर्वर्वात्त त्व ज्ञात एव ज्ञान प्रत्याकाशख, अन्यत्न कप्रनियतपूर्व वत्तिन एवं काय्यसम्भवे तत्सह्तसूत- स्वम्, यथा गन्ववति गन्वानुत्पादाङ्गन्व प्रति तत्मागभावस नियतयवर्व्त्ति- त्वकल्पनात् पाकजस्थले गन्व प्रति रूषादिपागभावादीनामव्यन्यथा- सिद्धत्वम् एततत्वितयव्यतिरेके नियतपर ववन्तितवं कारयलम्। यागापूवयोखु यागपर्ववत्तित्व जवगते न तवगम्यमाने यत्र जन्यस पर्वव्त्तित्ववगते जनकस्य पूतभावोऽवगस्यते तत्र जन्येन जनकस्ान्ययासिद्डि यल च जनकस्य तथात् डतरग ने जन्यस पूर्वभावावमतिसत्र तदुद्वारा तख जनकत्व- मव्। दराडसय गन्नमसयोस्तु युगमदेव पर्वभावित्वम्रहः खखानन्कोत्प्तिक सकलसमवधाने सत्याप वसाभावात् कार्य न जायते सति जायते तज्जातीयं प्रति तदनन्ययासिद्वम्। अ्रनन्यथासतिड्गनियतमूबवत्तित्व कारण त्वसित्यन्य तन ईशवरतह् इादोनामस यहात्। तद्यतिरेकस तत्मवधान- व्यतिरेकसवामभावात्। कार्ययसान्ययानपपद्यमानता व्यवस्थाय्यत्व वाऽन- न्ययासिइत्वम्। अन्वे कमतिदिकयकौ साधक्रबाधकप्रमाणाभावाच्नित्यं संभयः न च साचकाभावस्य बाघकतव बाधकाभावस साधकत्वादिति चेन्न साधका-
व मसाधने गोरवमिति साधकाभावात्तदभाव एव सिध्यतीति। इति भाक्तिवाद:।
Page 46
अनुमानचिन्तामगौ।
अरध सत्रिवादः। परमभ्रयोजनन्वतुमानस्ापवर्गः। 'आत्मावाकरे श्रोतव्योमस्व्योनिदिध्यासितव्य (साक्षात् कर्सव्य)द्वति खुतेः स च समा- नधिकर खदःखप्रागभावासहवत्तिद:खध्वम। नतु नासी पुरुषार्थः वतोत दुःखच्च मस सिद्धत्वात् अनामतटुखख घृसयितमणकयतवात् वर्तत मानस सर्षप्रयत्न विनेव विरोधिगुय्यमास्यतवात्। अतीतद् खवत् हेतुच्छेदे पुरुषव्या- पार: प्रायाविप्तवदिति चेत् तत्व किं हेतृच्छ दख सुखदु: खाभावेतरत्व न स्तो- उपुरुवार्थ तात अनागतानुत्पादश्हिश्य क्रियमासत्वाज् यथा तल् दु खानत्ाद: उुरुषार्थ स्थेप्हापीति विर्वाच्ततम्, अ्थानुत्पादस प्रागभावत्वेनासाध्यत्वात् कलान्र साभावाज्चानन्यगतिवतया कस्टकना शवदुदु खसाधननाश एव खतः
युदषाधत्वमिति वचाते, मैव दःखान्तरध्व सस यत्नसाध्यत्व उपि तादश-
तथा हि तत्व चानात् सवासन मिथ्याम्ञानाभावें दोषानुत्पत्तौ प्रतत्यभावेड डष्टानुतृपत्तौ जन्नाभावे ताटशट्रःसध्व सो अर्यति । अाथ चरमद्ःस उत्पन्न सटुध्व ससज म्ानादेव अविष्यति तद्नृत्पा दे तत्वत्ञानादपि न सादिति चेन्न प्रतियोगिवत्तत्वज्ञानसयापि तबेतुबाडल्यवदुभयोरवि कारखलात् तैन विना तद्सुतृपरेः। अतएव शुकस तत्वस्ानसुत्पन्मिति तस तद्ध्व स उत्पवनोनामदादीनां तत्वज्ञान नोतपन्नमस्ति तेन तदुध्व सोनाखदा- दीनामिति चेतु अमादौ ससारे तत् कुतो नोत्पन्नम् सकारखाभवार्दिति
सुक्ौ सध्सोडस्थेव तामन् सति सतिरस्येवेति स मुच्य पपादकोपपाद्य दति सर्ववाद्य पगता मुक्रि: सा अान्या वा। नतु ध्वसार्थ दुखमपादेय तदनुत्पाय ध्वसानुत्मादादिति चेतत्व' पुरुषाथ हेतलेन लोके दुःख व्नागतकुम्भनाशार्थ सुद्गरादौ प्रढ- िदय नादनामतट खध्व सार्थ मपि प्रदृत्ति। चरमदःखघ्व सो न टु ख- ध्व मत्व नोहेश्वः अायलासइद्ःखान्तरध् सवदपुरृषादर्थ त्वार्दिति चेव आनाधिकरखट्टःखप्रागभावासइटत्तिद:खध्व सत्व नो हेश्यत्वात् दुःखासभिन्न सुखनत् तख परुषप्रयत्नसाध्यत्वमेव दत्य क्रम्। एतेन दुखध्वंसत्वमेव
Page 47
अनुमानचिन्तामौ। ४ १
सोतत्व तत्तदातमयाउह् 'सध्व समम न्मलनदशयान्तु तथा व्यपदेश । प्रति- युरुष दु खव्सन्तामस्य व्यक्तिस्यानयत्वात् तेजोभावान्मूलितान्वतम- सपद्प्रयोगवत् यथा सवलितएव हाविति बद्धिव्यमदेशौ प्रवात्तरमि स वल- नाधमित्यपास्तम् ङ्ात् अतिरित्रत्व जन्यस सवंसादृत्त । अजन्यस् पुरुषाधत्वाभावात् साध्य तथा संवल ने भोगावश्यम्भावात्। अतएत सस्काराजनकभोगविषय दुःखध्व सः संर्काराजनकानुभनध्वसो वा मुक्रि नचातिव्याप्निः जनकत्वसाजनयत्यम आवादिति निरसतम् अपुरुषायत्वात्। अन्य तु दुःखप्रागमावासह्टत्तदु :- ससाधनध् सो मुक्रि लोकेहिकसटाकादिनाशस वेदिके प्रायमसादी पापनाशखानन्यगतिकतया दुखसाधनध्व सन्वेन पुरुषाथत्वात् अथार्ड् कस्टका ढिपापादेर नुह् श्यता तेन तज्जन्य दुःख न भवतीति दुःखानुत्पाद मुहिश्य प्रदत्तेरद् सानुत्पाद एत प्रयोजन न तुदःखसाधनाभाव सुख दुःखाभावेतरत्वामिति चेन्न दुखानुतृपादस मागभावत्व नानादितयाडसा व्यत्वात् न च तत् पालनसाध्य पालन हिन तत्सवरूप' तव्यासाध्यतवात् नो ततर सम यसब्बन् अभावे सम्बन्विह् या तिरि कख तस्य तस्यामानकलादन- भ्युपगमाच्। नापि सम्बन्धिद्यरूप साध्य प्रागभावख्ासाध्यत्वात् समयतद- याध्योस्य प्रयत्न विनैव सिद्धे अथ दुखे ्ेषादथा तदभावद्रच्छा तथा दु'ख- साधनद्वेपात्तदनावेऽपीच्छा तथा साधने प्रषतरिति चेव् यदिच्छया यत्ाघने यस्ह प्रटन्तिस्त स्वेव तत्प्रयोजनत्वमिति दुःखसाधनाभावस्ेव प्रयोजनत्वात्। अथ चिकीर्षांयोनियत्न प्रयोजनज्ञानापेक्षा तेन विनोपावेन चिकीर्षा न तु द्षयोनियत्न अनिष्टस्ताधनताप्ञानार्दवहिकसकादो दषो दषाज् तत्त्यागानु- कूलोयत्न उत्पद्यते वयमेव हि द्वेषखभावो यत् प्रतिवन्वक विना ख्वविना- श्य विषय नाशानुकूल यत्न पुत्गदयत अन्यया प्रयत्नई विव्यानुपपत्तः। अतएत फल® विनैवोत्कटक्रोधा न्वानामातमघाते प्रटत्तरिति चेव प्रयोजनमनुहिश्य छषमालाह खेकफलके प्रेचावतां यत्नानुत्पादातृ क्रोधान्वानाममि ता त्कालिकफलाभिमानोडस्यव उत्कटरामान्वानामिव परदावादावपि प्रटटत्त- रिति तन्न दुखंमे मा सूदित्य हिश्य प्रायचवित्तादौ पह्त दुखानुत्पाद- इेव प्रयोजनत्वात् न च प्रागभावस्यासाध्यत् दुःखकारणविघटनद्वारा
Page 48
४२ मुत्तिवाद: ।
तख्ापि दुःखकारयसमवधानदशायां तौ सत्यां दुःखसाधनमाशे सत्या्रिरिमसमये म्रागभावसरूपमार्ति तेन विना नास्तीत्यन्वयव्यतिरेकयोस्तल ऋत्त्वाव् घट उपि कता सत्यसग्रिमक्षके तत्सत्वं तेन बिना नेत्यव क्रत सा- ध्यत्व न त प्रागसतोऽगिसक्षये समत्पत्तिः गौवरात् क्वति विना न यत् ख- रप अ्वतिसाध्यं तव्म्रागभावस्रुपन्तु नतथेति चेन्न क्तिध्व सै,पि घटसत्त्व- नभिमचख इतनावश्यकत्वात्। छातएव योगवत् क्ेमसाय्यनागतानिष्टातुत्- मद्जनकस अनु प्रायववित्तनाश्यपापजन्यदुःखख म्रागभावोयद्यस्तितदा दुखमा- बश्यक तख प्रतियोगिजनकत्वनियमात् नास्ति चत्ताह तदभावादेव दुःखा नुतपादइत्युभयथापि मरार्यायवत्तमफल तमादुद्ु,खसाघनध्व समुखेन प्राग- आावस्यापि साध्यतेति तलनेंव क्वतिसाध्यतापयवसानात् दु.खसाधनध्वस एव पुरुषार्थो नत दखानुतपादार्थितर्योत तत्न प्रागभावसत्तवासत्त्त्ववि- चारोवायसद शनविचारवत् अथ तदापि प्रागभावस्यासत्वन खमावात् माप न दुःखसाधनमिति न तवाशाथे प्रवत्तेत तख सत्त्वे च पायमादायैव जख दुःखोत्पादकत्वनियमात् प्रायववित्ते सत्यपि गलेपादिकया पापावस्था- नमिति न ततः पापनाश दवति चेव्न प्रागभावस्ासत्त्व डमि दुःखसाधनजा- तीयनाशख पुरुषाथ त्वात् सत्त्वेमि पापान्तरमादायापि द्खजनकत्वात आायश्विस्ात् पापनाशः सादेवेति म्रागभावसत्त्वासत्त्वसन्दहेषि प्रायखि त्तादौ पदृत्तिरप्रत्य हैवेति। उच्यते। तत्व ढु खम्रागभावोऽस्येव तस्व दुःखानुतृपारपतन पुरुषार्थत्वात् स च मापनाशद्दारा प्रावद्वित्तसाध्यदति आगनावसत्व उषि न निषफलं प्रायच्वित्त तेन मागभावेन दु खमवश्य जननी- यमिति चेत् सत्सं किन्तु पापान्तरमासाद्य, न चेवं प्रायश्वित्तमफलं, दुःखानु- तृपादेन तसय सफलत्वात् न च दुखानुतृपादखापि दुःखानुतृपादान्तर- भेव फल' तच् तत्न नास्तीत्यफलत सरूपसतएव तख पुरुषाथ त्वाव् अनवस्थानाज्च । अतोडनेन पामेन दुख' मे मा सूर्दिति विद्यमानपाम- नाशार्थ प्रायश्वित्त प्रवात्ति। एतेन चीर्सप्रायचवित्ते दुःखग्रागभा- मोनास्थव अन्यथा तस प्रतियोगिनाश्यलेनानिसोक्षप्रसद्गातृ न च प्राय- प्वित्तवफव्य® न वा भाविदु:खमयकर्मापदेशकत्वे नानाप्नत्व' तख पाप
Page 49
अनुमानचिन्तामयौ।
ध्व सैनैत्र सफलतवात्, प्रागभावानिवयेषि नरकसाघनपापनिक्यसवा- शार्थ प्रषृत्तिरित्यपास् द.ससाधननाशख खतोऽपुरुषाथ तात् पापान्- रेस तत्प्रतियोगिजनने तव्नाशात् तम्म्ात् दुख मे मा भूदिन्य हिश्य तत् साधनध्व साथ प्रषात्तिरिति दुखानुपाद एव पुरुषारथो न तद्खस्षा- धनध्व स दनि स्थिनम्। अ्पि च न तावत् दु खभयसंस्न रवीजमिथ्या-
अाचीस प्रायमत्तकमेख्यां भोगनाश्यतेन तत्वज्ञानानाश्यत्वात् भोगद्वारा तम्नाशख प पुरुषार्थलवादित। अपरेतु दुःखात्यन्ताभावो सुक्नि यद्यप परदु खाद्यन्तामात: खनःसिद्ध एव दुखात्यन्ताभाव आ्ात्मन्यसस्भवो घटा- दावतिप्रसक्कोऽसध्य्व तथापि टुखसाधनध्व सएव सटन्तिद्ःखखात्न्ता- भावसम्बन्ध: स च साध्यएन नचावश्यकत्व न सैव सुक्रि: तस्य खनोऽपुरुषा- घल्वन दुःखाभावसुहिश्य तत्व प्रत्तेः "दुःखेनात्यन्तविसुक्तचवरतीति" अत्य- न्ताभावत्वेन मतिम्रपखाज् वद्यापि दुखमाधनध्वसोन खतः पुरुषार्थ चयन्ताभावस न साध्यः तथा पे विशिटस पुरुषार्थत्व, विशषससाध्य व्ेन विशिष्टसाध्यत्वञ्ज अह्िकसटकादिनाशस्ापि तत्तद्यक्रिसाध्यदु- खस्य चात्यन्ताभावमुहिश्य तत्सम्बदृत्व नैर साध्यतेति तन्न ऊचमादि दु खसाधनध्व सख भ मुक्रि नर शाहकचमित्यक्ञत्वात्। किज्जु नाडनागतख 'त्तदु खस्ात्यन्ताभावसम्वन्ध. साध्य मुतखानागनखउल्िदु खानभ्युन्- गनात् अभ्युपगसे वाऽमक्तत्वात् अत्यन्नाभावसम्बन्वावबोघाच्च। नाम्युतूप-
त्वातृ अनतदु:खाभावस्ानुहश्यत्ाज्ज। मापि परकीयदखात्यन्ताभावसम्बन्वः तस्य सत:सिद्धत्वात्। कपिच दुःखसाधनध्वसस नात्वन्ताभावसम्बन्वते मानम् दु'खसाधनध्व सादावस दुःखस्ात्यन्ताभाव दति बद्धिव्यम- देशौ स दति चेन्न तस्य समानाधिकरखद्ःखासमानकालदु खाभाव वि- घयत्वे नाम्य पमन्तार्वािरक्क्सम्बन्वाविषयत्वात् । ए्तेन सव्व द् खप्रागभाव मुसम्बाभावोसत्ति: घटादेश न सुकत्व टु.खसाघनध्व सविशेषिततद्योगिनो सुकपदारथ लात् तथेव व्याह रात् योगरूटिभ्यां पड्जादिपद्वाच्यत्वक
Page 50
किमुवदाः
दिति परास् प्रागभावससर्गाभावस् खतोऽसुदेश्यत्ात् प्रत्युतात्यन्ताभा- वस्ासाध्यचन ध्व सरूपत्व न तस्य दुःखरूपतया हेयत्वात् । प्राभाकरास्तु आत्यन्तिकदु खप्रागमनोभोक्षः न च तखानादितनापुरुषार्थत्वं कदा- चितु सत्यनपेक्षित्वऽपि प्रतियोगिजनकाधर्म्मनाश्मखेन तस् कतिसा- ध्यत्वात् उत्यधोनतत्त्वन्ञानादधमनाशे सत्यग्रिमससये दुःखम्रागभाव स्वरूप नास्ति तथाच निनाऽधम्मया दुसाजननान्न तत्प्रागभावखरूप- अस्तीति घटवत्क्तिसाध्यत्वात् व्यवस्थापितञ्च तया प्रागभावख क्वति साध्य त्वम हिक राट का दिना श प्रायच्वित्तक्मादिप्रटत्तिस्यले। न चैव् युगपढ धम्म ध्व सएत मकि प्रागभावखानादितया विर्वच्तितविवेकेन तत्नव कतिसाध्यत्वपर्य्य वसानादिति वाच्यम् अ्धम्मध्व सख खतोऽपुरुषाथ त्ात् द.खोत्पादहेतत्व नेव तख प्रयोजनता वाच्या माच कयमसाध्यत्व मागनावस सादिति अातएत दुःखजन्प्रप्रदत्तिदोषेत्यादि मूत्मपि सङ्ग- छछूते अन्यथा मिथ्यान्तानाद्यनतादानां दुःखानुतपादास्ेतत्व नासङ्गतं सादित्यास्थिषत। तर्दतिस्थवीय । तथाह्यस्तु प्रागभावस साध्यत्व' तथापि तस् प्रतियोगिजनकत्वनियमात् मतसापि दुखोत्पादप्रसङ्ग: अध्मी शररादिसहकारिविर हान् दुखोतृपाद द्वति चेत्तहहि उत्तराविध रत्व नाना देरत्यन्ताभा वा पत्तौ प्रागभावत्वव्याकोप । प्रतियोगिजनक- नाश्यजातीयत्व न तत्व प्रागभावव्यपदेशो वस्तुतो नित्एन क दति चेव्न नित्यत्व नात्लाभावरूपतया प्रागभावात्यतवन नाशाजातीयलाभावात् प्रतियोगिजनकत्वमखेन तस्ासाध्यताज्च। अपिच मुत्े प्रागभावस समानाधिकरय भावि दुःख न प्रतियोगि, तखाभावात् आवेडवाडमकत्वा- मातात् नामि समानाधिकरणमतीत वत्तमानज्ज तत्प्रागभावस विनष्टत्वात् नापि व्यधिकरयम् अन्यर्ट्त्तिद् खस्ान्यल्नात्यन्ताभावेन प्रागभावाभावात् तस प्रतियोगिसमानदेशलातृ। न च दुःखप्नागभावस्य कलस्गभकषयप्रा- गभावस्य च समानाधिकरणमेव आवि दुःख अक्षयन्ज प्रतियोगि। नतु दुःखाभावो न पुरुषाथः सुखस्ापि हानिस्तुत्यायव्ययत्वात् न च बड्ुतर दुःखानुविद्वतया सुखसापि प्रक्षावद्वेवत्वम् आवश्यकत्वन दु.खस्व हेय वाहु सुखस निरुपधीक्काविषयत्वात् अन्यथा दुःखाननुविद्वतया तथाते न
Page 51
अनुमानचिन्तामणै। ४ ५.
युदषाथ त्वविरोधादिति चेव ससमतुदि्धापि दु.खभीरयां दु.खह्हा- मार्थं प्रवटत्तिदर्शनात् दुखाभावस खतएतपुरूमाथ त्वात् व्ि दुःखाभाव दयाया सुखमस्तत्व हिश्य दु.खाभावार्व प्रवर्तन्त वैपरीत्यस्ापि सम्भ- वे सुखस्याय्यपुरुषार्य तापत्ते कतो दुःखाभावदशाया सुखं नाखीति ज्ान न दुखाभावारथ प्रवत्तिप्रतिबं्वकं तससादविवेकिन: सुखसात् लिभनो बडतरदुःसानुविङ्वमपि सुखमहिश्य "मिरोमदीय यदि यात वार्तिति, लत्वा परदारादिषुषि मवर्तमाना: "वर दन्दावनेऽरगय"इत्ादि वदन्तोनालाधिकारिय। ये व विवेकिनोसिन् ससारापारकान्तारे किय- न्ति दुःखदुदिनानि कियतो सखसद्योतिवेति कुमितफय्िफ खामडलच्छाया प्रतिममिदमिति मन्यमाना सुखम हातुनिच्क्रन्ति तेव्राधिकारिय । न य भोगार्थि नाममटन्तौ पुरुषाथ ता होयते वार्साचदप्रट्टत्तार्व्ा चिकित्- वादे: पुरुषार्थत्वात्। अचवा दुःखाभावोऽि नावेद्यः पुरुषाधतयेध्यते न हि सूर्चादयासथाथ मदत्तो दम्ाते सघी:, पुरुधार्थत्व सुखवज्न्ताय- मान नियमात् न च भुक्रिज्ञान सम्भवतीति नहि दुखाभाव जानीवा- मित्यहिशा प्रात्त: विन्तु टुखं मेयाभूदित्य दिश्व सतो दुःखाभाव एव पुदषाथः तख्य न्ानन्तु सकारयाधीन न त् पुरुषार्थतोपयोगि सुखी सामित्य हिय्स मवन्त ते न त तय जानोयामिति सुखमेव तथास्तु न तट्वमम: तखानावश्यकतवेनान्यथासिद्वत्वात् गौरवाज्। किद्द बडतर टु खजर्ज्जरकलेवरादुःखाभावसुहिय्य मरयषि प्रवर्त्तमाना दृशयन नच मरणे तख न्ानससति। न ते विवेकिन द्रति चेव्न पुरुषाधत्व विवेकानुपयो- गातृ किज्च चरमद् खानुमवेऽनागतट् खध्वसोर्जप विषय: तथाचाग्रिसक्षणे सदुपरमः तदिषयकज्ज विनश्यट्वस्यं ज्ानसस्तोति वस मानमर्व्याचरमनुभूयते सानसमये सुत्तिवनपस सच्वात् ज्ञान मुक्रिविरोधि। प्रमायन्तु देवदत्त दु.खत् दुःखत्वं वा खान्तयासमानकलोनध्व सप्रतियोगिर्टा्त, काखाल-म हत्तिधममलात् सन्ततित्वाड्ा एतत् प्रदोपतववत्। सन्ततित्वज्ज नानाकालीन कार्य्य मालटतिधम तम् एवज सुखत्वादावपि साध्यं, तेन समूलोच्छेदे मोच: नचप्रयोजऋत्व सन्नत्य केटे मूलोच्छेदस प्रयोजकत्वात्। प्रह्ते च मिथ्या आनस संसारमूलख वरवसादिक मेणोतृपन्नतत्त्त्वत्ञानानिवृत्ति: सम्भवतोव
Page 52
४ ई मुलिवाद:।
"वातमा सातव्यो न पुनरावर्त्तत दति" सुतिसत्र प्रमारम्। रालरिसत्रन्या येनानुवादोपनाता पुनरावृत्तिरधिकारिनियमात् स आतमांत्ो न पुनराव- न ते न पुनः शरीरीभवेदित्यर्ये 'आत्मा वा करे श्रोतव्योमन्व्योनिदिध्या- सितव्य: (साक्षात् कत्तव्य) दय पक्रम्य।"दु खेनात्यन्तविसक्तचरतीति"सृति- स मानम् कचार्वास्तु अधरोरं वावसन्तं प्रियाग्रिये न सपृशतः" दति सुति कत् मान वावसन्नमिति यडलकि तेन संसारदशाया चयमाल्रमपरी रतेन नान्यथासिद्धि नतु इन्दसरसेन मिलितसुखटखोभयनिषेध: प्रतीयते स त नित्यात् प्राप्तएव एकेक नषेधे च वाक्यमेदापत्ति: म च मुकौ पमाखमति चेव्न दित्वेनेकेन रपेशोपस्थितयोः प्रत्येक निषे- धावगमेऽपि वाक्यवेदाभावात् कखदिरौ करिन्वीसाल प्रत्येक किदान्वय द्रव नहहि तत्न मिलितकिदा। अपि च"न प्रियरूप किज्ञिदस्तीति मिलितनषे धारोपयकाञ्तये प्रत्यकाभावे एकेकान्वयखाशरोरे योग्यत्वात् प्रत्ये- काभाव एन पथ्य वस्थति। वत एव सव्वमुक्रिरुपे सर्वद:खसन्नतिपच्ी- करये तत्िई: अन्यया अतिरपि न सात् कलव व्यभिचारात् यदि चोभयात्मान एव केचित्तदा तच्छडडया मोचार्थं न कश्वित् प्रवत्त ते। शमद- सभ मानभिषट्ग टिमक्रिचिक्कन श्रुतिसिद्गन मन्दहनिवत्तिरिति चेव्र संसारित्वन मकिय ग्यचात् न त् व्शेषणरमादिभ्मत्वन सामान्ये बाधके सत्येव योग्यतया विशेषनिष्ठत्वात्। किञ्ज पमादय सुत्या मुकौ सह- कारितिया बोधिता न त योग्यनया तन्वेपि संसारितवेन तेऽि साधनोयाः। शमादिक नमि हि कार्यय तललापि ससारितवेन योग्यता सामान्य बाघका भावात्। न च नित्सखाभिर्व्या्रिर्मकिः । साह्रि न नित्या मुकशरोरियो रविशेषा पातात् नोतृपायया तङ्गेतुशरीराद्यमावात् त्ानमात्र सखमाल वा निःमसरदयाया तब्ञ तुसामान्ये बाधका- भावात्। मतएव सर्गादौ शरोरकल्पना । कि वा तज्जनक न तावदात
संसारिदमायामपि तदभिव्यक्रिप्रसङ्ग: नापि योगजोधर्ममाः सहकारी तथोत्पन्नभावत्व न विनाशिच Sपरत्र निवृत्यापत्तः न च तज्जन्याभिव्यक्रिर नन्ता तखा अपि ततएव नाशतृ। सथ तत्त्वव्ञानात् सनासनमिथ्यान्ञाननाशे
Page 53
अनुमानचिन्तामौ। 8७
दोषाभावेन प्रटत्वादमावाइमाधर्ममयोरसुत्पदे म्राचीनघर्ाधन्यरनवाह:ख साधनपरोरादिनाथ एव तल् हेतु वातएत तखानन्य नाभिव्यक्रिप्रवाहोड- ध्यनन्न दरवि चेव्न शरीर विना तद्नुत्पत्त तख तह्तुखव मानाभावाज्ज न व मोचादिमट्टत्तिरेव आन दु.खहानार्थितया तदुपपत्तः । नचनिल्ले बुखे मानससिति "नित्य विज्ञानमानन्दम् ब्रह्म" "वानन्दं ब्रह्मोदपं तद्च मोक्ष प्रतिषवितिमिव्यादि' स्ुतिर्मानमिति चेव्र उपजननापायवतोर्द्जान सुखयोरहं जानाम्थइं बोधने प्रत्यनबाधात्। अध सुखस ब्रह्माभेदबोधनादेवयोग्यतयाSनित्ं सुखं विहाय वाक्याथलन नित्यसुख सिद्धि: सर्गवत् न त नित्सुखे मिजे तद्भेद्बोधन येनान्योन्यान्य, यदा नित्य' सुख बोधवित्वा तद- भिन्नं ब्रह्म बोध्यते न च वाक्यभेद: वाक्योकवाक्यवादिति चेव् आत्मनोड- नुभूयमानतव न तदभिव्नस्ध नित्यसुखसाप्यनुभव्रसङ्गात् सुखमाल्रस खगोच- रसाच्ान्कारजनऋत्वनियमात् तदननुभवे वातनोऽप्यनुभवो न खात्। काथा- आभिन्न नित्वसुखमनुभूयत एत सुखत्व तु तल्न नानुभूयन दति चेव सुखा- तुभवसामय्रपाएव सुख चानुभावकत्वात् तसमरादानन्द ब्रह्मति मत्वर्थीयाच- प्रत्ययान्तत्व नानन्दवत्व' बोध्यते नाभेद, अन्यथा नपु सकत्व्ानुण्पत्तः । एतेन ब्रह्माई्तत्त्तववाखात् कारादविद्यानिटत्तौ विज्ञानसुखात्मकः मेर- लख्ात्मापवमे वर्न्तत दूति वेदान्तिमतमपास्तम खप्रकापसुखात्मक- ब्रह्मगोनित्यतवे सक्तमंसारिणोरविशेषग्रसङ्गात् पुरुषप्रयत्न विना तख सत्त्वाद- पुरुषाथत्वाज्ज अविद्यानिरटात्त प्रयत्नवाध्येति चेतु कविदया यदि मिथ्याज्ञान- नमर्थान्तर वा उमयथ पि सृखदःखाभावसाधनेतरत्वेन तन्रिवक्षरपुरू- षार्थ लातृ। लिदगडासु आनन्दातकपरमात्मनि जोवात्मलयो सक्तिः लयय डिङ्गपरीरापगम: । लिङ्गशरीरजजैकादशेन्द्रियागि पञ्च महामूतानि छन्ममाल्या सम्भ यावस्थितानि जोवात्मनि सुखदुसावच्छ दकानीत्याङ्: तब् लिङ्गशररध्व सस्य सवतो टुखसाघनाभावतयाऽपुरुषाथत्वात् नवोपाधि शरीरनाशेद्यौपाधिकजीवनाशोलय: खनापस्ापुरुषार्य लात् ब्हापोनि त्वत्ेन तदभिन्रस् नाशानुयपत्तः भेदाभेदस विरोधबोधेनाभावात। लाम्यनुपपूरा चित्तसन्ततिर मवर्ग: क्यावश्यकत्वे नातुपपूरख दुःखाभावस् पुर्-
Page 54
मुक्तिवाद: ।
बा्थ ते चित्तमन्त तेरपुरुषार्थ तवात् मरीरादिकारय बिना चित्तसन्ततैरसु- स्वादाज् न हि चित्तमात्र सामयी शरीरादिवैयर्थ्यांपसेः। नापि दुःख- सेनात्मन्वानमेव मुक्रि: सुखद:खाभावेतरत्व वापुरूषाथ लात् नानद.
निरतिशयानन्दमयों जोवन् किसहिश्य प्रत्तः कारणवमादात्यन्तिव दःखाभावदपां मुक्रिमासाद्यतीति अत तन्न मुकेरपुरषार्थ तापन्ते: विरक्स मोघ उविकारात् सुखोई शेनाप्रटृत्तेय् । भोछे च सर्त्रात्तमिषामधिकार आयमचतश्ष्यमपक्रम्यस ब्रह्मासंस्थोऽमत- सवमेतीति" सुतिः संकोचे मनाभावात् आकाङ्माया अविशेषेश्यानन्र्यसाम्र- बोजकत्वात् कथन्नर्डि "मोकाश्रमच्ततर्धोवै योभिचो परिकीतितः"द्रति
रसेन तथा व्यपदेशात् "तत्वन्ञाननिशे महस्ोि हि मुच्यत इल्यागमाज् एवं स्थिते मोक्षमुपक्रम्य वातम वा छरे श्रोतव्योभन्तव्योनिदिध्यासितव्य: (साच्ात् कर्त्त व्यः) दति खुति:। सुतिभ्यक्ष भरीरादिभिव्मात्मनमवधार्य शास्तय पदाधांन् विविच्य तद्धोधितोपर्यासभिस्तख स्थिरीकरपरूप मनन विद्धाति न च शव्दोपपत्तिजन्यत्त्वत्ञानात् माज्ात्कारिससारवीज ववासनमिध्ाज्ञाननिव्टत्ति: दिङमोहादौ तथातुपपत्ते । वातः स्ुतिरत्स- दितविधिना चिरनिरन्त रादरकारितनिदिध्यासनजन्ययोगजघर्मादावस
सनायकस नाम्रड्वामलत्तालनरमिति मननमावश्यक तथा च "मन्तव्यकोप- प्रतिभिरिति" खुतिरेव शास्तखोपपत्तिबोधकस्ामवगहेतुत्व बोधयति मन- नव् तट्ेकसाध्यलात्। एवज्ञ शमदभब्रह्मचर्याद्य पटट हितयावन्नित्यनैमि- शिकसन्योपासनादिक्मसहितात्तत्त्वत्ञानान्म करिः। सादेतत् न्ानक- अखोन समप्राधान्यन समुज्जय: कर्मखां सवाक्यात् फलान्तराय तन शुतत्वान्मोद्तार्थकल्पना विरोधात् तत्वव्ञानस कमनैरपेचाय सकिहेततम- तीतेष।नाधयङ्गाङ्निभावेन तथा हिनकर्म सन्निपतयोपकारक तत्वन्ञानभरी
Page 55
अनुमानचिन्तामणौ।
रानिरगहक चातू नापि सवाक्यन एर कर्मखा प्रयोजनलाभेन फलवत्मसत्रिधावफलत्वाभावात् सपष्ति विरुइधन् सानकर्मससुञ्चय काम्यनिषिडयोस्तागात्। नाय्यसइत्िन काम्य कर्मससक्चय चतुर्थाश्रसविधिविरोधात् अतएत न यानननिता् यत्याश्त्र मर्विह्ितेन कर्मखा, तत्त्व- ज्ञाने सति ग्टहस्थसापि सुक्े "न्यायागतधनस्तत्वन्ञाननिष्ठोऽतिथिप्रिय' श्ाङकत् सत्यवादी च रटहस्णोऽपि हि सुच्यते दूति सते; नचा- ननुगतमपि साधनम ख्गवदपवर्गे प्रकारभेदाभावात्। नाम्यज्ञानिकर्त्तळ- तथा निहितानि कर्माणि, वेन तत्समुचय: स्ात् 6संन्यव्ध सर्वकमाषीति" सते "सर्वकर्मसन्यासे न जानमात्राच् मोत्ष द्रति र्वतेः सवम् आ्म्- अर्विव्ितेन कर्मया स्ानस समप्राधान्यन समुद्दयात् ज्ञानकमागो खुन्यचेन सुन्तार्थवविधानात् तथा च भगवद्गीता 'सवेसव कर्मयय भरतः क सिदि लभते नर 'स्कर्मखा तमन्यच्य सिद्धि विन्दति मानव श्रीविष्ण पुराय "तम्म्रात् तत्याप्रये यत्न• कर्त्तव्य; पािडते नरैः। तत्- प्राप्निहेतुर्विज्ञान कर्म चोत महामते हारीत उमाभ्यामेव पचास्या यथा से पत्तिया गति. । तथैत सानररमव्यां प्राम्यते ब्रह्म शाव्ततम्'श्ुतिः "स यन लभ्यस्तनसा द्ष आात्मा सम्यम्-ज्ञानेन ब्रन्मचर्येसेति"एतन- मलरुमेत "परिज्वानात् भवेन्युतिरेतदालखलचगम्। कायक भभयाज्मक कम नेन्ति पसिडता: । ज्ञान प्रधान न तु कर्महीन कभ प्रवान न त बु दहीनम्। तखा पयोरे भवेत् प्रसित्िनत्वव कपन्ो विह्ग, प्रयाति न च फलान्रार्थत्वेन ऋ्तख कर्मः फलालरार्थ तमनुपपन्नम् तथा वाक्य खरसात् ज्ानतत्यताप्रतीते. तव्कलजनकत्व उषि कर्मदा भब्द एव आनमेवमन्यलापि। काय वा आरादुमकारितया अड्गाड्विमवेन समुच्य, स च ग्रयाजादिवत् अमूर्वद्वारैत । यत्त जडोपाख्याने"न मपाड गुरुप्रोक्ता उतोपनयन: श्रुतिम्। न ददश च कर्मायि यास्तायि जग्टहे नव तदु योगिधमस्वन सङ्त्यागात् जातिसरतवेन वलभिता नीत्य वपरञ् । तदुक् "जन्े जातिसरो हविज, छति। अत्र ५ू
Page 56
५० मुक्तिवाद: ।
के चत् अतुत्मवतत्वज्ञानस जानार्थिनसत्पतिमचलो कसंगरहो न प्रयो जन सुखदु खाभावतवृसाधनेतरतात् तथाप्यकरये लोकानां विगाना- वित्यत्े न यञ्रज्ञान तत्मरिहारार्य तत्कमसाध्यद खोतपादनेनाधम- चय थज्जति, तन्न तत्त्वव्ञान प्रतङ्गत्वपने कमणामपूर्वद्वारा जनकत्व दरितध्व सक अनातो लघुत्वात् तस्राटु यानि कर्माराव पनीतमाल्र कर्त्त व्य ल्वन विहितानि समयोपासनादीनि तानि सोक्षाथि भिरवश्यं कार्ययाए,तत् म रत्या गस प्रत्यवाय हेतुत्व नाशास्तीय त्वात् सङ्गोचे मानभावात् । निषिडानि काम्यानि च बव्धहेततात् सक्िपरिपन्थीनि ताज्यन्त धनसूलानि च धनत्या गादेन त्यज्यन्त सोडयं "तन्नास सर्जकरमाणि"दत्यखार्य। अयमेव हि स- न्य.सपदार्थ: तथा च गोता "काम्याना कर्मखा न्य स सन्यास कवयोविदु., "निवतस त सन्यस कर्मओो नोपपद्यते'मोहात्तस परित्यागः तामप परिकोर्तित दति।नत्वज्ञान धम् द्वारा सुक्तिसाधन विहित त्व न धर्मजन- कत्व नय मादिति धर्मसैर प्राधान्य स च धर्म्मों सत्तोनव फलेन नाश्टते दूति केचित् तन्न मिय्या न्ाननिवत्त्याऽडष्टाद्वारेगवोमपत्तावटष्टकल्पनानवका - शात् अन्वना भैवज्ादिव्वन तथा खात् तत्रव विहित त्वस व्यभि- चरात्। अर त्र वदन्ति, संतारकारपोक्केइकमेष कार्योकेदान्मोच्ष । एगस तखवतनमालादेव मिय्यात्ानोकेदादपवर्ग, तत्न न तस कर्मसहकारित् मियाजानोन्मू लनेन च कर्श् निन ऊतसैव टिडमोहादौ हेतत्वावधारखात् क म प्ामपवर्गहेतुतासुतित्व तत्व त्ञाबद्वाराखुपपद्य ते साज्ञात्वखाख्ुते । त वज्ञ नवतक्ाधिकारे नित्याकारसडपि दोषाभावेन प्रत्यवायाभवोपपत्त क्- नवूश्षा भोगाध विष्ित नवरिङ्वाचरसेन धर्माधर्मो पतौ मोक्षाभावप्रसङ्ग। वनु तन्तत्तीर्थस्नानम ह्ादान का शी म र णादिकर्मखण तत्त्वत्ानेर पेव्ेसा भुकि हेतुत सूयते तत्क य तत्वज्ञानमेव हेतु न च तेषा तन्व जानमेव व्यापार अनुर्द तत्वज्ञानानुत्मादाटडष्टद्दारा तह्तत् वाच्य तथा चा- पवरग कारण मेव हष्ट कन्ाता लाघवात् न च तन्वज्ानप्रतिबन्धकाधर्मनाश एव तेषा व्यपार, प्रतिब्कुप्ुरितध्व सतोऽपूर्वस् लघुत्वात्।अथ तत्ततक- जगामननुगमातृ कद सुक्िरतुगता दुःखध्व सप्रकाराभवादिति चेन्न गुरना थ
Page 57
तुरिनि चेत्तर्ि तत्तद खध्व से तत्तत्कम्म सामपि तधान्वयखु तवापि तब बाने तत्मपतिबन्धकदुरितध्व से चाननुगतानामेव तत्तत्कर्मणा जनवत
परसाधनान्वयो न विकल्पं विना समभवति आ्रकाङ्क बिरहादिनियमात् साफ्ित्यबोधक विनेक प्रत्य केनैवस हेतुता यत्र शब्दन बोध्यते तल विजलेनान्शो यथा ब्रोहियायोरितिव्य तुपन् वा। वस्तुतसु दडभूमि- वासन सथ्याज्ञानोम लन' बिना न मोन द्न्मयविङ् तादशमिथ्या- ज्ञाननाशे चान्ववव्यतिरेकाभ्या तत्वनन कारणमनधारितमतो न तेन निना स द्रति तलनानि तत्वव्वानमावरयकम्। वद्यपि मिथ्यान्ताननाथे विरोधियुगमालसव तवल्न तथाि मिय्यात्तानप्रागमावासइउत्तिमि य्याज्ानध्व सख तदेव साध्यत्वम्, "शाता न्ातव्य "न स पुनरावर्त्त त" दरन्यादि सुतेमोन्त® प्रति तत्तवज्ान केतुत्ावधारणातृ "तमेव विदित्वा- तिम्दृत्य सेति नान्यः पन्व विद्यतेनाग्रेति" सुत्या तत्त्वनान निना न मोच स्तखिन सत्य वेति प्रतिपादनाज्त अ्रन्वथा खगादौ न शरीरा- टय: कल्पनारन्, कम्मर्यां तत्वत्ञानद्वारापि म क्जनतत्वसम्मवात् प्रमा- यवतो गौरवज्ज न दोषाय, तत्कमया तत्वन्वानविश य एव जनकतमतो न तवाननुगमो दोषाय। वारामसीमरपाख् तत्त्वज्ानफनजनकलबागमा - देवावगस्वते। तत्त्वन्ानाददृत्तमलान्येव कमाथि प्रायव्वत्तादिव विनर्श्यान्त कन यथासि दशन्दृवलात्। न च प्रायव्ित्तसय दुरितोतृपत्ति नमितबरत्व माननाशकततववलातृ। अतरनन मह्माहत्य दोनां प्रायश्चित्तदसमेव फल नरकफलसुतिविरोधात् प्राग्रस्तिका विनैयर्ध्याज्ज दुखकमन्त्ेन तवप्रउत्त। नाप ककानराविका। कल महापातकातिरिक् Sनधिकाराभावात्। तथ्या यत्कि्चित्ने विकारभावापत्त प्राण त्तके तदनावाच्। स्रयते "नह नन्विमध्यते कमे चन्दनस् सीयन चास करमापि ताखार् - एविख 1ह द्रानाग्नि
Page 58
५२ मुत्तिवादः।
सर्वकमाषि ममस्ात् कुरूनेडर्जुन। दति।"माभुत चीयते कर्मा दचत प्रायश्वित्तादिस्तित रत् लाघनात् न तु तत्तदन्यकर्मपरत्व गौरवात् पापपुरगक्षयहेतुना बडलात जानस नावरत्व शब्दबोध्यमित्य कम्। क्रथ मयसात् पटख लाक्षसिकचन यथा नहे. परम्परया मक् तथा च्ानात् कर्मचयदूत्यय,। तथाच "माभुक नोयते कमेति सतिरुत्सगतो भोगेनैव चयमाह कामन्यथासिद्ध प्राययित्तविधिना सा बाध्यते। न्ानस नामकत्वञ्व भोगद्वारा सव्वतोत्यवाधे सन्वति न बाघकल्पनेति चेव्र कमणो भोगनाथ्- त्व ज्ानसानाशकत्वात् न हि भोगस्त्वज्ञानव्यापार तथाश्रवखत् तेन विनापि कर्मय एव तदषपत्तः कर्मयो भोगनाश्यत्व तत्त्त्वज्ञानानुप- योगात्। यत्त मामुक्रमिति स्तिविरोधेन नोवन्त द्त्यादिश्युतेरन्ययावानं तन्न ऋते प्रत्यन्तवेद्वाधित्वन तदिरु द्वार्थकवेदानतुमायकत्वात्। वा- मदेवसौभरिप्रम्टतीनां कायव्य हम्वपात्त्त्वत्ञानेव कयय हसत ा भोगद्वारा कर्मक्य दति चेव तप प्रभावादेव तत्तवव्ञानानुत्पादेवा कायव्य- हसनवात् भोगजनार्थ ज्जु क्म भिरवश्य तत्तत्काय नआ्दनमिति न तत्र तत्वज्ञानोपयोग: । यौगपद्यज्व कायानां तञ्जनरधना सभ,बातृ तप प्रभा- वादु वा। न च ज्ानं भोगद्वारा कर्मीनाशकमित्य क्रम्। एतेनागमयो परखर विरोषादनिर्यये वितिपद कम भोगनासय प्रायवित्ताद्यनाशयत्वे सति क मस त्ाव् भुकम ज्यमानकमम वदिति अ तुमानाव्तिय य दव्वपास्त ज्ानख प्रायश्वित्ततुत्यत्व नाप्रयोजकत्वात् श्रुतिवाधित चात् न व शब्दतोधिकार: अन्थथा निषफलत्वे न म्रत्तिरिति वाच्य सर्मकलत्व उद्ग्त्वनिरोघात् प्र्- प्तिक फलवद्यागान्विततया तदुक् "यागे रागादङ् वैधोति"। जनु तानदेवास चिर यावन् विलोचेन्थ संपतस्थते कैवल्य नेति"मतेस्ताइ- देवास्ोत्पन्नतत्त्व ज्ञानस चिर विलम्बोयवच्ोतृपन्रकर्सणो निभोच , अ्थ सं- मतुस्ते कवल्ये नेति" तल् भोगेनदपयित्वति शेष, न चशेषनेमानाभाव: मतपि विज्ञाने कनमावस्थाने का पथामर्थ्यक् भोगसैव नाशकत नाश्ेपादिति न्ेव तत्वनाने वति तस्वज्ञानदपाया न मोच: किन्तु तदन्तिमचचम द्रत्यर्थे-
Page 59
अनुमानचिन्तामणे।
सव नाम्युपपत्त। यत्त अ्तप्रधानाङ्गापूर्वाभिप्रायमेतज न्ानाग्निरित्यादि मेत कार्य्यायां नाशकान्तरामावादिति तत्र प्रधानारथ तथा स्प्नानां तदभावे तत्मामग्य सड् तत्त्वेपि सव्वकर्ममपद्स कर्म्मान्नरापरिमाहकस सड्टोचे मानाभावात् यद्पे भवतपात्करणाटिना फलाजनकत्वमुच्यते तत्व- ज्ानात् सुतमपि विहिन कर्मन फलायेति तथा च सुति. तद्या पुक्कर पलाशे नायः क्विष्यन्त" दत्यादितदपि नहि मसवात्करमं च्यच्ानुत्मन्तिरच्यते न च लचया सुख्य बाघजामावात् उच्चते। कर्मखो भोगनाश्यत् उि ज्ञानसक मा नाशकत्व भोगख तत्वज्ञानव्यामारत्ात् वच भोगमालखेव कमा नाशे सामर्थ्यात्तत्वत्ञानव्यमिचार: वर्मप्रागमा वासच वत्ति कर्म नाशे युगपत्कर्म भोगे वाडव्यभिचारात् अतएवातुमानेना- गमवाधाप्रयोजकत्वन च स्तिवाक्यसेषे मानाभावः उत्मवनत्तक्वच्जानखा पवर्ग विलम्बोपमादनार्थ सुकरीत्या भोगसेवा मेनत्वदिति । तदखामवर्गख परमपुरुषाथ स् शृतिसिङ्कारणमनुमान विविक्रकमिति । इति महामहोपध्याय गङ्गशविरचिते तत्त्वचित्तामयावनुमानपरिष्ठटः समाप्। शिवम्।
मों ततूसत्।