1. Anumana Didhiti Prasarini Krishnadasa Sarvabhauma Ed. Prasannakumara Tarkhanidhi Fasc 3 Asiatic Society

Krsnadasa Sarvabjauma Anumana didithi prasarini UNIVERSITY OF TORONTO 3 1761 00670757 4

B 132 N8G324

V:3

UNIVERSITY OF TORONTO

LIBRARY

WILLIAM H. DONNER

COLLECTION

purchased from a gift by

THE DONNER CANADIAN

FOUNDATION

BIBLIOTHECA INDICA : A COLLECTION OF ORIENTAL WORKS

PUBLISHED BY THE

ASIATIC SOCIETY OF BENGAL

NEW SERIES No. 1334. अनुमान-दौधिति-प्रसारिगी

SIR.WILLIAM.JONES

MDCCXLVI-MDCCXCI

ANUMANA DIDHITI PRASARINI

BY KRISHNA DAS SARVABHAUMA

WITH TATTVACINTAMANI AND DIDHITI

EDITED BY

PANDIT PRASANNA KUMAR TARKANIDHI

Professor, Sanskrit College.

EASCICULAS III.

Calcutta: PRINTED BY UPENDRA NATHA CHAKRAVARTI, AT THE SANSKRIT PRESS. No. 5, Nandakumar Chawdhury's 2nd Lane.

AND PUBLISHED BY TIE ASIATIC SOCIETY, 1 PARK STREET. 1912.

LIST OF BOOKS FOR SALE AT THE LIBRARY OF THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL. No. 1, PARK STREET, CACUTTA, AND OBTAINABLE FROM THE SOCIETY'S AGENTS, MR. BERNARD QUARITCH, 11, GRAFTON STREET. NEW BOND STREET, LONDON, W., AND MR. OTTO HARRASSOWITZ, BOOKSELLER, LEIPZIG, GERMANY.

Complete copies of those works marked with an asterisk * cannot be supplied .- some of the Pasciculi being out of stock BIBLIOTHECA INDICA. Sanskrit Series . Advaita Brahma Siddhi, Fasc. 2, 4 @ /10/ each Rs 1 4 Advaitachintā Kaustubha, Fasc. 1-3 @ /10/ each 1 14 *Agni Purāņa, Fasc. 6-14 @ /10/ each .. ... 5 10 Aitarēya Brāhmaņa, Vol. I, Fasc. 1-5 ; Vol. II, Fase. 1-5; Vol. III. Fasc. 1-5, Vol. IV, Fasc. 1-8 @ /10/ each 14 6 0 221 Aitereya Lochana. 2 · Aņu Bhāşhya, Fasc. 2-5 @ /10/ each 8 Aphorisms of Sandilya, (English) Fasc. 1 @ 1/- 1 0 Aştasāhasrikā Prajñāpāramitā, Fasc. 1-6 @ /10/ each ... 3 12 *Atharvana Upanishad, Fasc. 4-5 @ /10/ each ... 4 Atmatattaviveka, Fasc. I. @ /10/ each ... 0 10 Açvavaidyaka, Fasc. 1-5 @ /10/ each 3 Avadana Kalpalata, ( Sans. and Tibetan) Vol. 1, Fasc. 1-7 ; Vol. 11. Fasc. 1-7 @ 1/ each 15 0 Balam Bhatti, Vol. I, Fasc. 1-2, Vol 2, Fasc. I @ /10/ each 14 Baudhayana S'rauta Sūtra, Fasc. 1-3 Vol. II, Fase 1-3 @ /10/ each 3 12 *Bhāmatī, Fasc. 4-8 @ /10/ each 3 2 Bhātta Dīpikā Vol. I, Fasc. 1-6 ; Vol. 2, Fasc. 1, @ /10 each 4 6 Baudhyostatrasangraha 2 0 Brhaddēvatā Fasc. 1-4 @ /10/ each 2 8 Brhaddharma Purāņa Fasc 1-6 @ /10/ each ... 3 1 Bodhiearyāvatāra of Çāntideva, Fasc. 1-5 @ /10/ each 3 Cri Cantinatha Charita, Fasc. 1-3 1 14 Çatadūșaņī, Fasc. 1-2 @ /10/ each 1 4 Catalogue of Sanskrit Books and MSS., Fasc. 1-4 @ 2/ each 8 0 Çatapatha Brāhmaņa, Vol I, Fasc. 1-7, Vol II, Fasc. I-5, Vol. III, Fasc. 1-7 Vol. 5, Fasc. 1-4 (@ /10/ each 6 Ditto Vol. 6, Fasc. 1-3 @ 1/4/ each ... 3 2 Ditto Vol. VII, Fasc. 1-5 @ /10/ 3 2 Çatasāhasrikā Prajñāpāramitā Part, I. Fasc. I -- 14 @, /10/ each . ... 8 12 *Caturvarga Chintāmaņi, Vol. II, Fasc. 1-25 ; Vol. III. Part I, Fasc. 1-18. Part II, Fasc. 1-10. Vol. IV. Fasc. 1-6 @ /10/ each 36 14 Ditto Vol. 4, Fasc. 7-8, @ 1/4/ each ... 2 8 Ditto Vol. IV, Fasc. 8-9 @ /10/ 1 4 lockavartika, (English ) Fasc. 1-7 @ 1/4/ each 8 12 Crauta Sūtra of Apastamba, Fasc. 12-17 @ /10/ each ... 3 12

Vol. III, Fasc. 1-4; Vol 4, Fasc. 1 @/10/ each Ditto Çānkhāyana, Vol. I, Fasc. 1-7; Vol. II, Fasc. 1-4, 10 Cri Bhashyam, Fa:c. 1-3 @/10/ each 1 14 Dāna Kriyā kaumudī, Fasc. 1 -- 2 @ /10/ each 7 4 Gadadhara Paddhati Kălasāra Vol. 1, Fasc. 1-7 @ /10/ each 6 ' 3 Ditto Āchārasārah Vol. II, Fasc. 1-4 @, /10/ each 3 2 Gobhiliya Grihya Sutra, Vol. 1. @ /10/ each 3 2 .. Ditto Vol. II. Fasc. :- 2 @1/4/ each .. 2 8 Ditto (Appendix) Gobhila Parisista 2 Ditto Grihya Sangraha 0 10 Haralata 14 1 Karmapradiph, Fasc. I 1 4 Kāla Viveka, Fasc. 1-7 @ /10/ each ... ... 4 6 Kātantra, Fasc. 1-6 @ /12/ each 4 8 ... Katha Sarit Sagara, (English) Fasc. 1-14 @ 1/4/ each .. 17 8 *Kūrma Purāņa, Fasc. 3-9 @ /10/ each .. 4 6 Lalita- Vistara, ( English ) Fasc. 1-3 @1/- each ... 3 0 ... Madana Pārijāta, Fasc. 1-11 @ /10/ each .. 6 14 ... Mahā-bhāșya-pradīpodyota, Vol. I, Fasc. 1-9 ; Vol. Il, Fasc. 1-12 Vol. III, Fasc. 1-10 @/10/ each 6 ... Ditto Vol. IV, fasc. 1 @ 1/4 ... 19 1 Manutikā Sangraha, Fasc. 1-3 @ /10/ each 1 14 ... Mārkaņdēya Purāņa, (English) Fașc. 1-9 @ 1/- each ... .. 9

सामान्याभाव: । १८३

व्यधिकरगौधन्मैंः सर्व्वैश्च समानासमानाधिकरगैः सम्बन्धैरवच्किद्यन्ताम्, आकाशाभाव एव वा तथास्ता- मिति। मैवम् एवं हि तत्तहेशकालावच्छिन्नानवच्छिन्न- तत्तद्धिकरगव्ृत्तित्वेन विशिष्टस्य तत्तदवच्छेदेन वा एकस्यैवाभावस्य घटपटगोत्वापूवत्वादिप्रतियोगिताक- त्वसन्भवेन तत्तङ्वेदोऽपि विलुष्येत। तत्तत्प्रतियोगि- कत्वं तत्तत्खभावो न च तत्राधिकरगवृत्तित्वस्यान्त- र्भावोऽवच्क्ेदकत्वञ्जेति समानम्। अतएव सामान्या-

पकालयोः संयोगरूपात्यन्ताभाववारम्। अभावावच्केदकानामा- नन्त्यात् प्रतियोगिन एव तद्वाच्यमित्याह, अनवच्किन्नति। यद्दा स्वाव-

स्वावच्केदक देशकालयोरल्पत्वं तत्र तदवच्छिन्नत्वमधिकरगस्य वत्तव्यं

स्य वक्तव्यम्, दत्तित्वविशिष्टे एवमुत्यत्तिकालावच्छिन्नपर्याप्रव्वत्ति- त्वविशिष्टे वहित्वावच्किन्नप्रतियोगिताकत्वमिति वाच्यं व्याप्यवृत्ति- गोत्वाभावादी घटादिवत्तित्व विशिष्टे गोत्वलवाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्वमिति। अुत अतएव घटपटगोत्वाशवत्वेत्यादि यथा संख्येन वच्यति, विशिष्टस्य तत्त्वे भावाभावकरंवितत्त्वादनुभवविरोध इत्यत श्रह्, तदव च्केदेनेति क ल्पद्मं) निषधर्या अन्तर्भाव इत्यादि। एतत्- कल्पत्वसुभयतोऽपि परिष्कृतं दूषयति, अतएवति। यस एव तत्- २५ 132 N86324 1911 V.3

१८४ अनुमानदीवितिप्रसारिखां

वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं व्यासज्यवत्तीत्यपि प्रत्युक्तम्, अव्यासज्यवृत्तेस्तत्खभावस्य तत्तानुपपत्तेरतिरित्तकल्पने

करणानामपि विशेषाभावानां युगपदिन्द्रियसन्निकर्षे सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वप्रत्ययोऽपि स्यात्, अपि च रूपान्तरेस सम्बन्धविधया वा व्यासज्यवत्ति- धर्ममस्य ज्ञानेन यावदाश्रयसन्निकर्षापेक्षा मानाभावात्, एवञ्च एकाभावसन्निकर्षेऽपि सामान्याभावबुद्दिप्रसङ्ग:, यातशे च तस्य ज्ञाने यावदाथ्नयाणं सन्निकर्षोऽपेच्यते,

स्वभावो न तन्नाधिकरणनिवेशनमित्यर्थः । ननुक्वमेव सम्भ्रवति चेदमित्यादिना प्रतियोगिता अतिरिक्रेति तस्या एव व्यासज्यव्त्ति- त्वं कल््यं नातिरित्ताभाव इत्यत श्रह, किञ्जेति। ननु निरधि- करणाभावप्रतीतिर्नास्त्येव व्यासज्यवत्तिधरम्मस्यैव तदधिकरण- वृत्तित्वे तन्र प्रतोतिरितिपूव्वापरितोषादाह, अपि चेति। रूपान्तरेशति। प्रमेयत्वादिना तथाभाने न तदपैक्षेत्यर्थः। ननु व्यासज्यवत्तिधरममस्य लौकिकप्रत्यक्ष एव यावदाश्तयसन्निकर्षापेक्षा तत्र च तद्विषयत्वं प्रकारतया सम्बन्धविधया वेत्यन्यदेतत्, अत- एव संयोगसंसर्गकदएडीति भानं दएडपुरुषसन्निकर्ष एवेत्यत आह, याद्शे चेति, तस्येति। व्यासज्यवत्तिवम्मस्ेति व्यासज्य-

सामान्याभावः। १६५

तत् तेषां तङ्वेदस्य च ज्ञानमपि तदज्ञाने तदभेद- ज्ञाने च तदग्रहात् आश्रयमेदभरमेर तद्भरमदर्श- नाच्च। न चात यावद्विशेषाभावानां प्रथममुपस्थिति: सन्भर्वात, तत्पतियोगिनां विशेषतोऽनुपस्थितेरिति दिक्॥ ४ ॥ केचित्तु अनन्तविशेषाभावानां सामन्यावच्छिन्न- धर्म्मस्येत्यर्थः। तेषामिति। यावतामाश्यसामित्यर्थः। तङ्गेदः आाश्तयमेदः। तदज्ञाने यावदाश्तयाज्ञाने, भेदन्ञानव्यतिरेकात् कार्य्यव्यतिरेकमाह, तदभेदेति। तदग्रहात् व्यासज्यवत्तिधर्मा- ग्रहात्, दृढ़ोक्त्तुं व्यतिरेकमुक्कान्वयमप्याह, आत्रयमैदेति। प्रक्रते उपपादयति, न चात्रेति। विशेषत दूति। तत्तदत्यन्ताभाव- ग्रहे तत्प्रतियोगिज्ञानस्यावश्यकत्वादिति। ननु व्यासज्यवत्तित्वं द्वित्वसंयोगप्रकृतप्रतियोगितापि साधारणं नैकं तत्कयं सामरन्येन कार्य्यकारसभावग्रहः, विशिष्य तु कार्य्यकारणभावे प्रक्ृतप्रति- योगितायां तथोपपादने साधकाभाव इत्यत श्राह, दिगिति। यत्तु पर्य्यास्याख्यसम्बन्धनियतविषयताविशेषमादायैव सामान्येनैव व्या- प्तिरिति। तन्न तत्तत्मर्य्याप्तेरपि तत्तत् स्वरूपसम्बन्धरूपत्वादिति। दिगर्थसु तादृशप्रतियोगिताभावयोरतिरिक्तत्वकल्पने विनि- गमनाविरह एवेति, अतएव सार्व्वभीममतैऽ्पि वत्त्यत्यप्रत्यू- हैवेति॥ ४ ॥ सार्व्वभोममतमुद्दाटयति, केचित्विति। स व्यासज्यवत्तित्वं

१८६ अनुमानदीधितिप्रसारिखां

प्रतियोगिताकत्वस्य तद्यासज्यवृत्तित्वस्य च कल्पना- मपेच्य लाघवात् सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वे- नैक एवाभाव: कल्पाते कल्पनीयशरीरस्योभयन् तुल्यत्वेऽपि एतदपेच्य तस्य गुरुत्वात्, विनिगमना- भावेऽपि च सामान्याभावसिद्विरप्रत्यू हैव, धर्ममकल्पना- तोधर्म्मिकल्पनाया गुरुत्वं कल्पनीयानेकत्वप्रयुत्तम्।

कल्पात दत्यत ्राह, कल्पनीयेति। उभयत्वऽि धर्म्मिकल्पने धर्मकल्पनेपीत्यर्थः, एतदपैक्ष्यति। सामान्याभावं तत्सामान्यावच्छि- न्नप्रतियोगिताकत्वमपैच्य बहनां तथा कल्पने गौरवमित्वर्थः। ननु सामान्यावच्किन्नप्रतियोगिताकत्वकल्पनं किमर्थं संसर्गस्य संस- गकल्पने प्रयोजनाभावात्, किन्वेकैव प्रतियोगिता सैव सामान्या- वच्किन्ना बहनां संसगरूपेत्यत श्रह, विनिगमनेति। अ्रयमर्थः एकाप्रतियोगितावह्वभावनिरूपिता वा कल्प्यते क्प्तबहुप्रति- योगितानिरूपित एक एव वाभाव: कल्पात इति विनिगमनाविरह इति। इदं पुनरापातत एव, वस्तुतसतु सिद्धे सामान्याभावे लाघवा- देकेव प्रतियोगिता कल्पाते अतएवावच्केदकलक्षणोडपि तथेवोतत- मिति। नन्विदमेव विनिगमकं यत्रप्रतियोगिताया धर्म्मेरूपत्व- मभावस्य धर्म्मिरूपत्वमिति तदुतां धर्ममिकल्पनातो धर्मकल्पनाया लघुत्वमिति अतएवाह, ध्म्मकल्पनात इति। तथाच धर्मिगां बहनां कल्पात्वे बहुकल्पनम् एकस्यैव धर्म्मस्य कल्पनमिति

सामान्याभाव: । १८७

न चातिरित्ताभावस्य तत्र च सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगि-

विशेषाभावानामेव सामान्यावच्किन्नप्रतियोगिताकत्वस्य तद्यासज्यवृत्तित्वस्य च कल्पनैव लघीयसीति वाच्यम्

दूति तत्त्वचिन्तामगि-दौधिती सामान्या-

भाव: समाप्तम्।

लाघवमेव तन्मूलम्, प्रक्वते तु धम्सरूप एवेति न तदवतार दूति। एवं सतीति। घटाभावस्तावदेकोऽधिकः कल्पाः, तस्यानन्ताधि- करसव्टत्तित्वं च कल्पां तदपैच्य क्वृप्तानन्ताधिकरणनामैव तथा प्रतीतिनियामकत्वमित्यभावमात्नासिद्विरित्यर्थः । केचित्तु प्रति- बन्धकाभावस्य कारणतायां तावदनन्ताभावानां कारणत्वं कल्पात दूत्यतिरिक्तसामान्याभावस्य वा। एवम् अभावघटितशक्तिकल्पने तात्रद्विशेषाभावानां वा तथात्वं कल्पाते सामान्याभावस्य वेत्यत्न इत्थमेव लाघवं तर्कमाहुः ॥ ५ ॥

मनुमानदोधितिप्रसारिएयां सामान्यभाव- व्यवस्थापनं समाप्तम् ।

१६८ अनुमानदौधितिप्रसारिएां

अथ विशेष-व्याप्तिः । तत्त्वचिन्तामखिः । यद्ा प्रतियोगिव्यधिकरगखसमानाधिकरणात्य- न्ताभावाप्रतियोगिना सामानाधिकरएं यत्समानाधि- करणान्यान्योभावप्रतियोगि यद्दन्न भवति तेन समं तस्य सामानाधिकरएं वा खसमानाधिकरगान्योन्या- भावाप्रतियोगियद्वत्कत्वं वा। अन्यवृत्तिवड्गितद्वतो-

दीधितिः। यद्देत्यादि। अथाव नानाव्यक्िरूपादिसाध्यकैक- व्यक्तिपृथिवीत्वादावव्याप्निः। न च तत रूपवत्त्वादि- कमेव साध्यं तच्च परम्परासम्बन्धेन रूपत्वादिकमेव तैन च सम्बन्धेन न तदभाव: पृथिव्यादाविति वाच्यं रूपादेरसाध्यतापत्ते: द्रव्यान्यत्वादिविशिष्टसत्त्वाद्य-

प्रसारियी। नानाव्यक्ीति। एकव्यक्तिहेत्वधिकरणके तदभावस्याभावा- दित्यर्थः एकव्यक्नीति। नानाव्यक्तिके तु यद्वेत्वधिकरणे या साध्यव्यक्तिस्तयोरैव व्याप्तिवत्तुं शक्यत इति भावः। यज्जपतिमतं निराकरोति, न चेति। रूपादेरिति। तथाच रूपमनुमिनोमीत्य- नुभवविरोध इति भाव: । ननु रूपत्वादिकमिति दएडादिसाध्य- कगतिरैवात्ापि भविष्यतीत्याह, द्रव्यान्यत्वेति। अन्यथा विशिष्टा-

विशेषव्याप्तिः । १८६

त्वाद्यधिकरगावङ्िधूमयोर्न व्याप्िः किन्तु तत्तडूमस्य समानाधिकरगातत्तइ्वड़िना। न चैवं धूममावे न व्याप्तिरिति वाच्यं सव्वधूमव्यत्तस्तयात्वेन धूममावस्य व्याप्यत्दात्, धूमसम्बन्धिवद्निस्तद्याप्य एव, युगपदुत्पन्न- विनष्टयोश्च व्याप्तिरेव, कमि च संयोगाभावः प्रति- योग्यसमानाधिकरगः। यद्दा प्रतियोगिवैयधिकरसा-

भावस्य द्रव्यादिव्टत्तित्वात् सत्त्वादिसाध्यकद्रव्यत्वादाव- व्याप्तेश्च, अन्यथा विशिष्टतया सत्तादेः साध्यत्वे व्यभि- चारिगि जातिमत्त्वादावतिप्रसङ्गात्। व्युत्पादयि- ष्यते च विशिष्टाभावस्य विशेष्यप्रतियोगिकत्वं द्वित्वा- द्य्वच्किन्नसाध्याभावस्य तत्र सत्त्वाच्च। अथाप्रति- योगित्वं प्रतियोगित्वाभावः स च येन रूपेस तट्रूपा- वच्तिन्नव्याप्यत्वं हेतौ, अस्ति चायं रुपादी रूपत्वादिना

भावस्य विशेष्याप्रतियोगिकतवे। ननु कथमतिप्रसङ्ग: विशिष्टतया सत्वादे: साध्यत्वेऽपि विशिष्टमन्यदैवैत्यत श्रह, व्युत्पादयिष्यत इूति। दणडतया पुरुषो नास्तीति विलक्षणानुभवादित्यर्थः, अनु- भवे विवादादाह, द्वित्वेति। तथाच वज्निमान् धूमादित्यताव्याप्ति- रित्यर्थः, उभयाभावस्य विशिष्टाभावरूपत्वं पूर्व्वमेव खरिडतमिति।

२०० अनुमानदौधितिप्रसारिएां

संयोगाभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरस्ावच्केदकावच्छि- न्नत्वमेव। न चान्योन्याभावस्याव्याप्यवृत्तित्वम् अभेद- स्याबाधितप्रत्यभिज्ञानात्। व्याप्यव्यापकभावाज्ञानेऽपि वस्तुसतस्तथात्वेनाज्ञायमानस्य सम्बन्धत्वैनैव भातस्य षष्ठार्थत्वं न चैवमननुगमो दोषाय कस्य का व्याप्ति- रित्यननुगतस्यैव लक्यत्वात्। न पृथिव्यादिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमिति प्रत्ययादिति चेन्न, तादृशप्रतीत्या हि रूपत्वादी प्रतियोगिताया अव- च्कैदकत्वाभावो गह्यते न तु तदभावावच्केदकत्वं सर्व्वंतैव रूपे पृथिवौनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं न तु कुतापि रूपे तदभाव दूत्यवाधितप्रत्ययात् अन्यथा यो यो धर्म्मो यस्य यस्य नावच्केदकः तत्तदवच्कदेन तत्तद- भावोऽप्युत्तारीत्या सिध्येत ॥ ६ ॥ प्रगल्भमतं निराकर्त्तुमाशङ्गतेधेति। ननु पृथिव्यादिनिष्ठाभावप्रति- योगित्वस्य प्रतियोगिन्यविषयोकरणात् कथमवच्छेदकत्वाभाव- विषयीकरणे नान्यथासिद्धिरित्यत आह, सर्व्वनवेति। तथाचा- नेन वाधकेन ततीयोललिखितावच्केदकत्वस्येव प्रतियोगित्वेन विषयोकरणं कल्पात दति भाव: । अ्रन्यथा, तेन रूपेण प्रति- योगित्वाभावविषयौकरगाम् ॥ ६।

विशेषव्याप्तिः। २०१

प्रमेयधूमत्वेन न वड्चिमन्निष्ठाभावप्रतियोगित्व- मितिप्रत्ययात्तदवच्छेदेन तादृशप्रतियोगित्वाभावस्यापि सुवचत्वाच्च। अथ प्रमेयधूमत्वं न गौरवेगा सामानाधि- करसप्रतियोगितावच्केदकं विवच्ितञ्ञात तथेति चेत्,

तदवच्ेदकं कम्बुग्रीवादिमत्वादिना च घटादे- रसाध्यतापत्तिरिति बह्व्याकोपश्च। अतएव प्रमेय- धूमत्वं गौरवेन प्रतियोगिताया दूव तक्कून्यताया अपि नावच्छेदकमित्युक्तावपि न निस्तारः । अच्र वदन्ति अप्रतियोगित्वं प्रतियोगितानवच्केदकधर्ममवत्त्वं न चैवं

सिद्देदित्यत्रेष्टापत्ती अनिष्टमाह, प्रमेयधूमतवेनेति। तथा, सामानाधिकरएप्रतियोगितावच्केदकत्वम्, असमानाधिकररेति।

वह्नित्वस्य तद्ृत्तितवेन सामानाविकरसावच्छेदकत्वहानिरित्यर्थः । अतिरिक्व्वत्तित्वेन तदनवच्छेदकत्वमुक्का गौरवेणनवच्छेदकत्व- माह, कम्बुग्रीवादौति। ननु प्रमेयधूमत्वं यथा प्रतियोगितानव- दकं तथा प्रतियोगित्वाभावस्याप्यनवच्केदकं वाचयं सामाना- धिकरखांशे चावच्ेदकत्वमविवत्तितमेवेत्याशङ्व दूषयति, अत- एवेति। अतएव कम्बुग्रीवादिमत्वादेरप्यनवच्छेदकत्वप्रसङ्गादे- वेत्यर्थः । न च पारिभाषिकावच्छेदकत्वमेव वत्तव्यम्। तथापि २६

२०२ अनुमानदीधितिप्रसारिएयां

पूर्व्वस्मादभेद: तत्र साध्यजातीयसमानाधिकरससाधन- जातीयत्वस्य अत च साध्यसाधनयो: सामानाधिकर- रायस्य व्याप्तित्वे तात्पर्य्यात्। घटकयोस्तादृशप्रतियोगि-

दूत्यपि कश्चित् ॥॥

वगर्भमपि व्याप्निद्यमाह, यत्मानाधिकरगेत्यादि- लक्षणद्दयेन, प्रथमे एकस्य साध्याधिकरणांशस्याधिक्यात् द्वितीयलक्षरम्, अच वद्यपि नानाव्यक्तिसाध्यकस्थले

तत्तद्रूपत्वादेरतिरिक्व्ृत्तित्वेन रूपत्वस्य रूपसाध्यकव्यभिचारिख- तिप्रसङ्गात्, तात्पर्य्यादिति। पूर्व्वत्र साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न-

व्ादिति अन्र तु तत्तद्यत्योरेवेति, घटकयोरिति। अनवच्छेद- कमित्यन्र घटकयोरित्यर्थः। कश्चिदित्यसवरसीद्भावनं तद्वीजन्तु- सामान्यविशेषलक्षणानुपपत्तिरिति॥७॥ प्रथम दूति। प्रतियोगियद्दन्न भवति तेन समं सामाना- धिकरएमित्यत्र तदधिकरणाधिकरएत्वमित्यर्थस्तत् तदधिकरण- पदं व्यर्थम्। यद्दत्तत्कत्वं तहत्तित्वमित्यत एव सामञ्जस्यादिति। तद्दत् वह्निसंयोगवत्, साक्षाद्ृन्मादी। परम्परया शेषयोः। ननु शेषयोन शहक्ां तत्र साध्यतावच्केदकीभूतवड्ित्वावच्छिन्न-

विशेषव्याप्तिः । २०३

तत्तत्साध्यवतस्तत्तत्साध्यवत्त्वस्य च साधनसमानाधिक-

योगितानवच्छैदकं तद्रूपावच्किन्नसामानाधिकरणयमि- त्यत् तात्पर्य्यम्। वङ्ादौ तत्संयोगादौ तद्ददादी वा साध्ये सर्व्वत साक्षात्परम्परया वा अनुगमकं वड्नित्वा दिकमेव साध्यतावच्छेदकं, तदवच्छिन्नवत्त्वस्य च न

यदूपावच्छिन्नं ताद्टशरूपावच्छिन्नमनवच्छ्ेदकमिति वा यथायथं वत्तव्यं शब्दैक्यस्यानुपादेयत्वात्। अन्येत्यादि- मूलम्। यद्यप्युत्तरीत्या सर्व्वत तादृशप्रतियोगिता-

मेव तादशाभावप्रतियोगित्वं, तथापि विशिष्टसामाना-

वत्वस्यानवच्छेदकत्वात् किन्तु तत्संयोगवत्त्वादेरित्यत श्रह, यदिति। यदनवच्छेदकमिति, एकव्यक्तिसाध्यस्यले यद्रूपावच्छन्न- साध्यमनवव्केदकमिति। वन्चादिसाध्यकस्थले याद्टशरूपावच्कि- न्नमिति च वह्किसंयोगादित्ताध्यके यं यथाक्रममुक्तन्निके। ननु वह्ित्वावच्किन्नवह्नितवेनावच्छेदकत्वात् कघं चरमद्दयमिति चेद- त्ापि दएडादिसाध्यकप्रकारस्थानुसरणीयलात्। विशेषलक्षण-

२०४

धिकरएरूपाया व्याप्तर्व्यधिकरणासम्भवित्वमाचे तात्- पय्यं, व्याप्निरेवेत्यस्य कालिकीत्यादि॥ ८॥ अन्योन्याभावगर्भ लक्षणास्याव्याप्यवृत्तिसाध्यकसद्वे- तावव्याप्तिं निरस्यति, न चेति। अभेदस्येति। तथाच मूले महीरुहो विहङ्गमसंयोगी नेति प्रतीतेरनुभूयमान- विशिष्टभेदोल्लैखिन्या अपि शिखी विनष्ट दूति प्रतीति- वद्विशेषणाभावविषयतामातं कल्प्यते बाधकवलात् यत्र च विशिष्टभेदे न वाधकं तत्र तथाप्रतीतिबला- त्तत्सिद्विरप्रत्यूहैवेति नातिप्रसङ्ग:। अत्र वदन्ति। अभेदस्य भेदाभावस्य ज्ञानं न बाधकं भेदवत्तत् प्रतियोगितावच्केदकस्य संयोगात्मन-

भिप्रायेण मूलं योजयन्नाह, तथापीति। तथाच मूले प्रतियोगि- त्वादित्यन्तं ताट्ृशव्याप्तव्यधिकरणासभ्भवित्वे हेतुरिति भावः। दैशिकव्याप्ती युगपदुत्पन्नत्वादिकं व्यर्थमत आदिभागं पूरयति कालिकीति॥८॥ लक्षणस्येति। सामान्यत एकवचनम्। शिखीति। शिखा- विनष्टा पुरुषो न नष्ट दूत्यादिन्यायात् विशिष्टस्य नाशाप्रति- योगित्वेऽपि तत्रतीतेः, यथाविशेषणाभावावलम्बनत्वं, तथोक्त- वाधात् प्रक्ृतऽपोत्यर्थः। नन्वेवं गुणदावपि संयोगिभेदो न सिद्देत अत आह, यत्र चेति। तत्र च वाधिकायाः प्रतीते-

विशेषव्याप्तिः । २०५

स्तदभावस्याव्याप्यव्ृत्तित्वेन तटुपपत्ते:, यथा हि प्रति- योगितावच्ेदकावच्छिन्नप्रतियोगिज्ञाने तदत्यन्ताभाव- स्याग्रहात्तदत्यन्ताभावाभावव्यवहाराच्च स एव तदभाव दूति कल्प्यते, तथा प्रतियोगितावच्केद कधमाग्रहे तद्दद- न्योन्याभावस्याग्रहात्तदभावव्यवहाराच्च स एव तस्या- भाव दति निश्चीयते, आधिक्ोऽपि चाव्याप्यवत्तित्वात्, अतएव न मूलावच्केदेन कपिसंयोगिभेदाभावज्ञानं तथा असम्भवादसिद्ेश्व नापि कपिसंयोगिभेदस्य वक्षा- वृत्तित्वज्ञानमसिड्वेः तद्ृत्तित्वस्यैव ग्रहात् नापि कपि- संयोगिभिन्नभेदज्ञानं कपिसंयोगिभेदवत्तद्भेदस्याप्य-

रभावादित्वर्थः । तदुपपत्तेरिति। भैदाभेदयोरेकत्र द्ृत्तेर्न विरोध दूति भाव:। ननु यदि प्रतियोगितावच्छेदकस्य मैदाभावा- त्मकत्वं, तदैतत् स्यादिति तदुपपादयति, यथा होति। ननु प्रतियोगिज्ञानेऽभावाग्रहात् प्रतिबन्धत्वमाया तु तदभावा- त्मकत्वम् दत्यत श्रह, अभावव्यवहारेति। नन्वभावप्रतीतेः प्रमात्वा- नुरोधादतिरित्त एव सेत्स्यतीत्वत श्रह, आधिक्य दूति। अरत- एवेति। यत एव तदभावस्य संयोगसमनैयत्यमित्यर्थः । तथा प्रति-

रिति। ज्ञानम्, प्रतिबन्धकमिति शेषः । एवमग्रेऽपि तद्दृत्तित्वस्थे- त्यस्य प्रत्युतेत्यादि। तद्दद्वेदस्येति। तद्द्वेदः संयोगो वा संयोगसम-

२०६ अनुमानदीधितिप्रसारिएां

व्याप्यवृत्तित्वेनाविरोधात्, नापि मूलावच्छेदेन तज्-

तया कपिसंयोगिभिन्नभेदात्मनः कपिसंयोगस्य मूल- वृत्तित्वविरोधाच्च ॥ ॥ न हि घटभिन्नेदो घटत्वादतिरिच्यत आवश्यक- त्लृप्तघटत्वेनैवोपपत्यौ त्र्प्रतिरित्रकल्पनायां मानाभावात् अन्यथा सर्ज्वताभावस्याभावोऽतिरित्त एव कल्प्येत, अतएवात्यन्ताभाव-प्रतियोगिनोरन्यान्याभावप्रतियोगि- तावच्क्ेदकयोः सामान्यत एव कृप्तो विरोध:, तब कपिसंयोगवत्यपि वृक्ते मूले न कपिसंयोग द्वति प्रतीतेरन्यथानुपपत्या तावदाद्ययो: स सङ्गोच्यतां न ह्येषा प्रतीति: कपिसंयोगिभेदविषयत्वेनोपपादयितुं शक्या, नियमतः संयोगवत्वेन प्रतियोगिनोऽनुप-

नियताभावो वेत्यन्यदेतत्। असिद्वी विवादादाह, तद्भ्ेति। ददज्न प्राचीनमतमभिप्रेत्य, खमते तु तङ्ेदः संयोगसमनियत दूति न कविद्विशेषः अतएवेति विरोध दूत्यर्थः । ८। ननु भेदेनेवात्यन्ताभाव: कथं नान्यथा सिद्ात इत्यत श्राह, न होति। कदाचिन्न संयोगवति वक्षे मूले न संयोग दूति प्रतीतिसच्वा- दाह,नियमत इति। प्रतियोगीति। यत्रापि संयोगवति वृक्ष इत्यादि-

विशेषव्याप्तिः । २०७

स्थिते: प्रतियोगिकोटी तदनुल्नेखाच्च मूले न कपि- संयोगीति प्रतीतेस्तु शिखी विनष्ट दूतिवद्ञासमान-

पीति परास्तम्। अन्योन्याभावान्तरस्य प्रतियोगि- । तावच्छेदकान्तरसमानाधिकरगतया खखप्रतियोगि- तावच्केदकासामानाधिकर एपर्य्यवसायिनो विरो- धस्य सत्त्वघटितत्वेन विशेषत एव विश्रामात्, अत्य- न्ताभावप्रतियोगिनोरिवान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छे- दकयोरबाधितसामानाधिकरसयानुभवैन प्रतिविरुद्ध- तया तथाविधविरोधकल्पनाया अनवकाशाच्च। किञ्ज्

प्रतीतिस्तत्रापि संयोगवतो वृक्षस्यानुयोगितायामेवोल्लेखो न प्रति- योगितायामित्यर्थः । अरत्यन्ताभाविनान्योन्याभावमन्यथासिडयन्नाह्, मूल दूति। अत च प्रतियोगिकोटावैव संयोगिन: प्रवेशे संयोगस्यापि तथात्वमिति हृदयम्। शिखी विनष्ट दूतिप्रतीतिवदिति। विशेषण- प्रतियोगिकत्वांशमाने दृष्टान्तः। अभावविषयतामात्रमिति। भेद- त्वेन भानऽपि विशेषणात्यन्ताभावेन निर्वाहार्थ मात्रपदमिति। अन्तिमयो: अन्योन्याभावप्रतियोगितावच्केदकयोरपीति। शङ्गोच्य- तामित्यनुषज्यते। ननु विशिष्यैव कथं न विरोधः, सामानाधिकर- रनुभवत्वमेवासिद्म् । किञ्ज भैदस्य शाखाद्यवच्छिन्नव्वक्षाव्ृत्तित्व- कल्पनमपेच्य लाघवेन वृक्षावृत्तित्वमेव कल्पात दत्यत श्राह,

२०८ अनुमानदौधितिप्रसारियां

शिखो विनष्ट दूति प्रतोतेर्विशिष्टध्वंसोल्लेखिन्या विशेष्ये तद्बाधादास्तां विशेषसध्वंसविषयता, न संयो- गीति प्रतोतेर्विशिष्टभेदमवगाहमानायाः कर्य विशे- षगासंसर्गाभावविषयत्वेनोपपत्तिः, न खलु सहस्त्रेणापि बाधकैरिदं रजतमिति प्रतीतेरङ्गत्वावलम्बनं व्यवस्था- पयितुं शक्यते, न च विशेषणभेद एव तस्या विषयः अग्रेऽपि न कपिसंयोगौति प्रतीत्यापत्ते: युज्यते चान्यो- न्याभावोऽव्याप्यव्ृत्तिः कथमन्यथा पक्कतादशायां घटा- दावयं न श्यामो दएडादिविनाशसमये चैवादी नायं तहराडवानित्यादयो व्यवहाराः, न च तत्र विशेषण- संसर्गाभाव एव प्रतीयते अनुयोगिनि सप्तमीं बिना तदनुपपत्ते:, न खलु भूतलं न घट दूत्यादीनि

किञ्जेति। तथाविशेषणात्यन्ताभावेन नान्यथासिद्धिरिति अ्रनुभव- बलादेव गौरवमप्यास्थीयत इति भावः। न खल्वित्यादि। तत्प्रका- रकत्वस्यानुव्यवसायेन विषयीकरणादिति भावः। ननु प्रत्यक्ष- प्रतीती अत्यन्ताभावस्यापि विषयस्य सत्त्वात् तदनवगाहनं केन निरटङ्वि दृत्यतः प्रतिनियतविषयकत्वं शब्दमप्युपष्टभ्भकमाह, युन्यते चेति। अयमिति। ददानीमिति शेषः । एवमग्रेऽपि दृदन्न पिठरपाकमभिप्रेत्य। अतापि पौलुपाकमादाय विवादादाह, दडादीति संसर्गाभाव दूति। तैन दएडध्वंसोऽपि संग्टहीतो

विशेषव्याप्तिः । २०६

वाक्यानि कदाचिदपि घटसंसर्गाभावं बोधयन्ति तथात्वे वा घटो न घट दूत्यादेरपि प्रसङ्गात् ॥ १० ॥ अपि च विशिष्टवाचकदरडादिपदेभ्यो धम्मापस- ज्जनतयोपस्थितस्य दराडादे: कथं प्रतियोगित्वेनाभावे-

विशेषात्वेनान्वयायोगात्। न चात्र विशिष्टोपस्थापकं पदं विशेषगामात्रपरं, तथापि चैतो न दरडो घटो न श्यामं रूपमित्यादावपि दएडादिसंसर्गाभावप्रतीत्या- पत्तेरदुर्व्वारत्वात्, एतेन नञोऽभाववन्नाचगाकतया विनैव सप्तमीमन्वयवोधसमर्थनं प्रत्युत्तम्, एवञ्च चैतो

भवतीति प्रक्ृतमेव व्यतिरेकेण व्यवस्थापयितुमाह, न खत्विति। दूष्टापत्तावनिष्टमाह, तथात्वेति॥ १०॥ ननु यत्र विशेषणतावच्केदक प्रकारेशैव विशेषणं भासते तच्रेवा- नुयोगिनि सप्तमीं विनापि विशेषणाभावोऽवगम्यत इह तु घटस्य विशेष्यतया न तदित्यत आ्रह, अपि चेति। तथापीति। विशिष्ट- पदस्य विशेषणपरतया तथा समर्थने शुद्धविशेषणोपस्थापकस्य सुतरामिव तथात्वापत्तेरित्यनुयोगिनि सप्तम्या अ्रभावाश्तयत्वलाभाये- वादर इति मन्वानो नज्पदेडभाववत्येव लक्षणया तल्लाभ दूति यो व्रवीति तन्म्रतं दूषयति, एतैनेति। चेत्रो न दएड द्वत्याद्यापादनेने- त्यथः। ननु सर्वत्रैव संसर्गाभावबोधने यद्यनुयीगिनि सप्तम्यपेक्षा २७

२१० अनुमानदीघितिप्रसारिएां

न पचतीत्यादी आ्रख्याताचता लक्षराया वोपस्थितस्य कर्त्तुरेव भेदो भासत दूत्यस्तु, वस्तुतो न पचति चैतो नेदं मैवस्येत्यादी विभत्तार्थस्य क्वतिसम्बन्धादेरभावा- न्वयबोध नञा सप्तमी नापच्यते, अपेच्चते च प्रातिपदि- कार्थस्येति निपुरातरमुपपादयिष्यामः। नञो वैधमा- परतया न श्याम दूत्यादेः श्यामादिविध्म्मेत्यर्थः, वैधर्माञ्ज रत्त्वादिकमेव यदाहुराचार्य्यः, श्यामा- द्रक्कोविधम्मा न तु पृथगित्यपि वदन्तीति कृतं पल्ल- वितेन ॥ ११ ॥ सम्बन्धत्वेनेति। निरूपिततत्त्वमेतत्। कस्यैति। दूत्यञ्जाननुगताया अपि व्याप्तेज्तानं यथानुमितिहेतुस्तथा

तदा न पचतीत्यत्र कथं पाकक्वत्यभावबोध इत्यतस्तद्दोधयति, एवं चेति, शक््येति। वैयाकरणमते लक्षणादिकल्पनादाह, वस्तुत इति। सम्बन्धादिः नेदं मैत्रस्येत्यादौ, निपुणतरमिति। नञ्रव्यतिरेकेण प्रतियोग्यन्वये यत्रानुयोगिनि सप्त्यपेक्षा तत्नैव नजा सापेक्षते नान्यचेत्यादेः प्रतियोग्यभावान्वयौ च तुल्ययोगक्षेमावित्यनेन नञ्- वादे प्रतिपादितत्वादिति। ननु वैधसंन तदव्ृत्तिधम इत्यत श्रह, वैधमभाज्जेति। अपीत्यस्वरसोद्वावनं तद्दोजं तु नञा तदकालीन त्वप्रकारिणोपस्थिती लक्षगोति ॥ ११ ॥। निरूपित्वमिति। संयोगत्वादिनैव तत्प्रवेभ दूति भावः। अ्ररतएव

विशेषव्याप्तिः । २११

अथ धूमवति वड्गि़दी न सतः धूमवान् व्नि-

वड्िवड्गिमतोरत्यन्तान्योन्याभावी धूमवति विद्येते दवति कथमेते लक्षणे दूति चेन्न, ताद्ृशाभावानभ्युप- गमात् अभ्युपगमे वा तच् तट्भयं प्रतियोगि न व्नि-

वत्यते। एते अन्योन्याभावात्यन्ताभावगर्भे। ताट- शेति। ननु किं द्वित्वादिकं प्रतियोगितावच्केदकमेव न भवति किं वा भवत्येव, परन्तु क्वृप्तानामेव खसमाना-

लाघवादित्यभिप्रायः, नाद्यः एकैकाभावप्रतीतितो हौ न स् दूति प्रतोतेव्विलक्षगात्वात्, शब्दादिना द्वीन स्

दूत्थमिति। वंच्यत दूति। विभिष्येव कार्ध्यकारणभावी न सामा- न्यत इति। चतुर्णामेव लक्षणानामाक्तेपात् मूलस्य द्िवचनं न घटत इति तदुपपादयति, एते दूति। तथाच तत्तदभावगभलेन इ्योरैक्यमिति भावः। अभ्युपगमे वेत्यस्यान्तेयसारभते, नन्वित्या- दिना। नन्वेकाभावप्रतीतिसाधार एेऽपि द्वित्वस्याधिकस्य भाना- देव वैलक्षसयमित्यत आरह, शब्दादिनेति। प्रत्यक्षे तु ताटृशनिश्चय- काले तथा संशयोऽसिद्व दृति हृदयम्। ननु शब्देन घटत्वादरव-

२१२ अनुमानदीधितिप्रसारिएां

दूति निश्चयेऽप्येकैकाभावसंशयाच्च, विषयानुगमं विना अनुगताकारप्रत्ययायोगात्। न चाभावस्य द्वित्वाधि-

च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं वा दयं नास्तीति प्रतीतर्विषयः,

भयशालिनि तादृशौ द्वीन स्त दूत्यप्रत्ययात्, द्वित्वसा-

योगिताकाभावविषयत्वम् अन्यतरत्वानुल्लेखेSपि घट पटौ न स्त दूत्यनुगतप्रत्ययाच्च, न च परम्परासम्बन्धैन ताटशद्वित्वसामान्याभाव एव द्वी न स् दूति प्रती-

च्छेदकत्वं न विषयोक्रियत एव परन्तु प्रत्यक्षमादायैव तथा वच्याम दत्यत आरह, विषयेति। द्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताद्यनुगताकार दत्यर्थः । ननु द्वित्वाधिकरणप्रतियोगिकत्वमेवानुगतं वाच्यमित्या- पङ निषेधति, न चेति। प्रथमेऽवच्छेदकत्वस्पर्शाभावादाह्, द्वित्वेति। ताद्ृशति। घटपटोभयविशेषविरहिषि घटपटोभय- विशेषशालिनि, घटपटो न स्तः प्रत्ययादित्यर्थः। ननु द्वित्वसमाना- धिकरणत्वेन भासमानो यो ध्मस्तदवच्किन्नप्रतियोगिताकत्व- मेवानुगमकं वक्तव्यमित्यत श्रह, द्वित्वेति। अतएवेति। वच्यमाणा- त्मकम्, अतएवाग्रे चकारविरहः। परम्परेति। द्वित्वाय्तयघटित-

विशेषव्याप्ति: । २११

तर्विषयः, द्वित्वाधिकररायोरेव प्रतियोगित्वोल्लेखात् द्वित्वादर्घटादिवृत्तित्वानुपस्थितावपि अ्रन्ततः शब्दे- नापि घटपटी न स्त दूत्यादिप्रत्ययाच्च, अतएवैकैक- विशिष्टापराभावोऽपि न तदालम्बनं विरुद्योरपि जल- त्वपृथिवीत्वयोर्द्वित्वेनाभावप्रत्यय दृत्युत्तत्वाच्च नान्त्यः, तथात्वेपि साध्यतद्दतोस्तादृशाभावप्रतियोगित्वानपा-

परम्परेत्यर्थः । अन्यथोभयवत्यपि उभयव्ृत्तिद्वित्वस्य साक्षात्

द्वित्वं नास्तीत्येवाकारः स्यादिति भावः । ननु प्रत्यक्षे आश्त्रयस्य द्वित्ववेशिध्चभाने द्वित्वस्यापि तद्वित्वस्यापि तद्दृत्तित्वं भासते, तथाच प्रतियोगिकोटी द्वित्वाधिकरणस्योल्लेखेऽपि तस्य विशेषण- तयेवोपयोग द्ृत्यत श्रह, दित्वादेरिति। प्रत्यक्षे विवादादाह्, अ्न्तत दूति। घटपटावित्यंशे द्विवचनार्थस्य प्रक्वत्यर्थविशेषण- तयेव भानाभ्युपगमादिति भावः । अररत्रेदं चिन्त्यं, व्यतिरिक्ताभाव- वादिमतैऽपि द्वित्वमातरं न प्रतियोगितावच्केदकं किन्तु घटवृ्त्ति- द्वित्वं, तथाच ताटृभबोधार्थं लक्षणावश्यकीति तुत्यम् अनतिरिक्ता- भाववादिमते दूति, अतएवेति। पटस्य घटवैशिध्याभानेऽपि ताटृश- प्रतोतिर्यत एवेत्यर्थः । क्वचिद्वसतुनोऽपि दुर्घटत्वमाह, विरुद्धयो- रिति। दृत्युक्तत्वाच्चेति। चकारः पूर्व्वोक्तसमुच्चयपरः। किं चेत्याद्यन्त्यकल्पमाशङ्म निषेधति, नान्त्य दूति। तथात्वेऽपीति। हदाभावस्येव द्वित्वावच्किन्नप्रतियोगिताकत्वे वङ्नेरपि प्रतियोगित्व-

₹ १ ४ अनुमानदौधितिप्रसारिखां

यात्, अन्तरेशाभावान्तरमेकैकघटवति जायमानाया यत्किञ्चिद्वटद्वयवति चानुत्यद्यमानाया घटौ न स्त दूति प्रतीतरुपपादयितुमशक्यत्वादित्यत आह, अभ्यु- पगमे वेति। उभयत्वमेव प्रतियोगितावच्केदकं न तु साध्यतावच्केदकं साध्यवत्त्वं वैत्यर्थः, अश्रूयमागावच्छेद- कत्वांशऽपि लक्षगे तथैव विवत्ितमिति भाव: ॥१२।।

मापतितं, अन्यथा द्वित्वस्य डदमात्रव्ृत्तिप्रतियोगितातिरिक्रव्टत्ति- त्वेनानवच्छेदकत्वभङ्गादिति। अतिरिक्ताभावमैव व्यवस्थापयति, अन्तरशेति। एकैकेति। योऽन्तेन घटत्वावच्किन्नसामान्याभाव- विषयत्वनिरासः, यत्किज्जित् घटद्दयप्रतियोगिताकाभावनिरासः । ननु घटोन स्त इत्यत् द्वित्वावच्किन्नाभावः सिद्यतु, घटपटी न स्त दत्यन्र कथं प्रत्येकाभावद्दयस्वव द्वित्वावच्किन्नसामान्याभाव- विषयत्वनिरासः, यत्किञ्चिदिति। तेन यत्किञ्चित् घटद्दयस्यैव द्वित्वाव च्किन्नप्रतियोगिताकत्वकल्पनादिति चेदन्र वदन्ति। सामा-

प्रतोतेरन्यथोपपादनैऽपि द्वित्वविभिष्टाभावस्य विशिष्टाभावतया- तिरिक्स्यैव व्यासज्यव्ृत्तिप्रतियोगिताकाभावत्वमित्यप कश्चित्। उभयत्वमवेति। सम्मुग्धमेवाभावद्वयघटितं लक्षणमभिप्रेत्य अतएव तथैव निराकरोति। नत्विति। ननु विशेषलक्षणेSवच्छेदका- प्रवेशात्तत्र सदोषस्तदवस्थ एवेत्यत श्राह, अश्नूयमाऐति ॥ १२॥

विशेषव्याप्तिः । २१५

अथवानौपाधिकत्वं व्याप्तिः, तच्च यावत् खसमा- नाधिकरणात्यन्ताभाव-प्रतियोगितावच्केदकाव च्िन्नं यत् तत्प्रतियोगिकात्यन्ताभावसमानाधिकरगं यत् तेन समं सामानाधिकररम्।

तच्चति। सं साधनत्वाभिमतं तथाच साधनसमा- नाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्केदका यावन्तो

योगितावच्छेदकाः तद््म्भावलीढ़सामानाधिकरशयमि- त्यर्थ:, एतेन सर्व्वत्र ताटशैयावद्विरवच्किन्नस्य तादशा- वच्छिन्नयावत्प्रतियोगिकस्य चातिप्रसञ्जकात्, यावत्वा-

तथा चेत्यादि। यद्म्भावच्छिन्नेति। यसाध्यतावच्छेदका- वच्छिन्नेत्यर्थः । तेनेदं गुणकम्मान्यसत्तावज्जातिमत्त्वादित्यत्र द्रव्य-

न क्षतिः। यथाशुतमूलानुपपत्तिं व्यञ्जयति, एतनेति। अवच्छिन्न- स्येति। अप्रसिद्वेरित्यनेनान्वितम्, अवच्छेदकस्य यावत्त्वं विहा- यावच्छिन्नेऽपि तद्योगं खखडयति, ताद्ृशेति। अतिप्रसञ्जका- दिति। धूमवत्यपि यावदार्द्रेन्वनाभावसत्वादतिव्याप्तेरित्यर्थः । आदिपदेन यावत्ता्टशवच्छिन्नगगनवृत्युभयत्वपरिग्रहः। अरवच्छि-

२१६ अ्नुमानदीधितिप्रसारिएां

तादृशावच्किन्नप्रतियोगिताकानां यावदभावानामधि- करसस्य प्रायशस्तथा। रूपादिसाध्यकपृथिवीत्वादा- वव्याप्तिस्च क्वापि रूपादिव्यकी तादृशयावदभावसामा- नाधिकररयासम्भवादिति प्रत्युत्तम्। सर्व्वत्र सोपाधा-

दिना अभावो भवत्येव साध्यसमानाधिकरग दूत्यव- च्छेदकानुसरगाम् ॥ १३॥ साधनसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिताव-

न्रेऽपि यावत्वं विहायाभावे यावत्वं खरडयति, तादृशेति। तथा अप्रसिद्धिरित्यर्थः। नानाहैत्वधिकरणकस्थले ताद्टशानां यावद- भावानां चालनीन्यायेन समवस्थितानामधिकरणमप्रसिद्धमिति। एकाधिकरणहेतुस्थले तु तस्मिन्नेवाधिकरणे तादृशा यावन्ती भावा दत्युतां, प्रायश इति। अथ यावदभावानां प्रत्येकाधिकरणावृत्तित्वं साध्यस्य वत्तव्यमित्यत श्ह, रूपादीति। अतएव विशदयति, क्वापौति। ददस्स घटरूपे यावन्मध्यपतितस्य घटत्वाभावस्य सामा- नाधिकरएाभाव दूति क्रमेणोन्नेयम्। सर्व्वचेत्यादि। आर्द्रेन्धना- दोनां चालनीन्यायेन धूमवृत्त्यभावसभ्भवेऽि व्यभिचाराधिकरणे भिन्नत्वस्याभावो धूमवतीति प्रघट्टकार्थः। विशिष्टत्वादिनेत्यादि- पदेन द्ित्वपरिग्रहः ॥१३॥ तदपि विशिष्टस्यातिरिक्तत्वमतालम्बनानुरयादेव उत्तविव-

विशेषव्याप्तिः । २१७

केद कावच्छिन्नप्रतियोगिताका यावन्तोऽभावा यडम्मा-

रसमित्यर्थः । अभावश्चात् भावभिन्नी ग्राह्यस्तेन दूदं जलं स्नेहवत्त्वादित्यादी स्नेहवत्त्वसमानाधिकरगा- त्यन्ताभावप्रतियोगितावच्केद करूप-सामान्याभावत्वाव- च्किन्नप्रतियोगिताकाभावानां सकलरूपागां जलत्व- चायां मूलाक्षरासमर्थनादाह, साधनत्यादि। तथाच मूलेऽभाव-

रूपवान् पृथिवोत्वादित्यत् यावत्सु अभावेषु रूपत्वावच्छिन्नसामा- नाधिकरएं वत्तत एव। भावभिन्न इति। रूपप्रागभावाभावत्वाव- चछिन्नाभावस्य यावद्रूपप्रागभावात्मकस्य साध्यसामानाधिकरखाभा- वात् स एव दोष दूत्यतोऽभावपदं अरत्यन्ताभावपरं बोध्यम्। तेने- त्यादि भावभिन्नोऽत्यन्ताभावो ग्राह्यस्तेन प्राचौननये रूपप्रागभाव- रूपध्वंस रूपयावदभावेषु साध्यसामानाधिकरखाभावेऽपि नोक- दोषः । ननु तथापि जलावृत्तित्वाऽवच्किन्नाभावान्यतराभावत्वा-

वस्य न जलवृत्तित्वप्तामानाधिकरएमिति पुनरव्याप्तिरिति चेत्,

रणव्ृत्तित्वकत्वस्य विवच्तितत्वात्। अत् रूपसामान्याभावस्य स्नेह- समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितवं जलपरमाणमादाय बोध्यं, जलावयविन्युत्पत्तिकाले तत्सत्वास्यपगमात्। न च तथापि स्नेह- २८

२१६ अनुमानदीधितिप्रसारिखां

सामानाधिकरययविरहैऽपि नाव्याप्तिः। घटध्वंसो ध्वंसत्वादित्यादी च घटध्वंसत्वादेस्तत्प्रकारकप्रमावि- शेष्यत्वादेर्वा भावाभाववृत्तिरतिरिक्तोऽभावस्तादृशो न घटध्वंसत्वादिसमानाधिकरण दवति नातिव्याप्तिरित्यपि वदन्ति॥ १४ ॥

ताकाभावत्वारवच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य तेजो वृत्तित्वावच्किन्नाभा- वस्य जलत्वसामानाधिकरएविरहादव्याप्तिरिति वाच्यम्। खसमा-

वृत्तित्वकत्वस्थानन विवच्षितत्वात्। एवं चाभावेषु भावभिन्नत्वविव- च्षएं यथाशुताभिप्रायेणेति बोध्यम्। ननु घटध्वंसी ध्वंसत्वादित्यत्र ताट्टशाभावस्तद्वटध्वंसत्वाभावा एव, ते च साधिकरणघटात्यन्ता- भावादिभ्यो नाम्नातिरिचयन्ते, तेषु घटध्वंसत्वसामानाधिकरए- सत्वादतिव्याप्तिरित्यत आह, घटध्वंस दूति। अ यद्यपि पट- ध्वंसस्यापि घटध्वंसत्वाभावरूपतया घटधवंसत्वासमानाधिकरणतया च नातिव्याप्तिसभभावना, तथापि घटध्वंसत्वाभावस्याधिकरण- स्वरूपत्वे आधाराधयभावानुपपत्तिरितिभयेन समानाधिकरण- भावैरेव तथा धीरिति ये वर्षयन्ति तेषां सतमवलम्बेग्रदमुक्तमिति

विशेषव्याप्तिः । २१८

यावदिति। खं व्यभिचारि येषां तेषां यावतां व्यभिचारिगा साध्येन सामानाधिकरसयमित्यर्थः । यावदिति। यत्पदं साध्यत्वाभिमतपरं, सोपाधिवारणाय यावदिति लुप्तसप्तमीकस्य द्वितीयात्यन्ताभावस्य विशे-

ध्येयम्। प्राचीननये घटध्वंसत्वस्य घटध्वंसरूपत्वादाह, तत्र्रकार- केति। तत्र यद्यपि विषयत्वं स्वरूपमेव तथापि प्रमाख्रूपमेव तद्ोध्यम्। अतिरिक्त दूति। घटध्वंसत्वं नास्तीति धौस्तावदनुगता- कारा तस्याश्न तावत् स्वरूपनियम्यत्वे गौरवमित्यतिरिक एवाभाव: कल्पात इूति। न च तत्नापि घटध्वंसत्वं नास्तीति धीसत्वादति- रित्तकल्पनेSनवस्थाSनतिरिक्कल्पने आत्माश्रय इति वाच्यम्। एवम्बिधदोषेण घटाभावोऽपि लुप्येत तत्रात्माश्रयोऽन्यथानुपपत्त्ैव बोध्य इति चेदिहापि समानमिति भाव: ॥ १४ ।। यथा शुतमूले वड्निमान् धूमादित्यत्र धूमीययावद्यभिचारि- मध्यपतितस्य वह्निद्रव्यत्वादेव्यभिचारित्वं कदापि न वङ्गाविति भयेन व्याचष्टे, खमिति। तथाच बहुत्रौह्यन्तखव्यभिचारिपदेन समं यावत्पदस्य कम्मधारयो बोध्यः । अनन्तरं च षछ्ठीसमास आ्रश्त्य- सोयः। लुप्तसप्तमीकस्येत्यादिषष्ठीद्दयं वैयधिकररेन, तथाच लुप्त- सप्तमौकस्य पदस्य योरऽर्थो द्वितीयात्यन्ताभावः तह्विशेषणमिति। तथाच लुप्तसप्तमौकस्येति न्ञाप्य ज्ञापकभावे षष्ठी, सामानाधिकररे तु अर्थस्य लुप्तसप्तमीकत्वाभावात्, पदस्य च विशेषणत्वाभावादस- ङ्तिरिति भाव्यम्। केचित्तु वैयाकरगारीत्या पदयोरेव विशेषणवि-

२२०

न ह्येवं सोपाधिः, तन साधनसमानाधिकरणा- व्यन्ताभावप्रतियोगिन आर्द्रेन्धनवत्त्वादेरूपाधिर्योडत्यन्ता- भावस्तेन समं साध्यस्य धूमादेः सामानाधिकरखा- भावात्, उपाधे: साध्यव्यापकत्वात् एतदेव यावत्- स्व्य भिचारिव्यभिचारिसाध्यसामानाधिकर रयमनौपा- धिकत्वं गीयते।

मान्याभावकत्वमर्थः। केवलान्वयिस्थले त्वाकाशादि-

शैष्यभाव दति मतेनेदमित्याहगः। तथाचेत्यादि। यावदित्यस्यैव व्यापकत्वमित्यर्थः । तत्रयोजनं तु धूमवान् वह्ेरित्यत् द्रव्यत्वाभावे

तचेवार्द्रेन्धनाद्यभावे रासभ निष्ठसामानाधिकर ए स्याभावसत्त्वादति- व्याप्तिरिति सामान्यपदोपादानम्। अत्र व्यापकत्वमध्ये चेत् प्रति- योगिव्यधिकरणपदं नित्िप्यत, तदा द्वितीयाभावे तदवश्यं देयं, अन्यया द्रव्यं गुएकम्माएयत्वे सति सत्वादित्यादी संयोगाभावे तत्सामानाधिकर एसत्वादव्याप्तिरिति, एतन्निष्कर्षश्च व्याप्तिलक्षण- वद्दोध्यः । उभयन्नैव तह्दानमिति तु सम्यगिव प्रतिभाति ; सम्प्र- दाय दूत्यस्वरसोद्वावनं तद्ञीजन्तु द्रव्यं पृथिवीत्वादित्यादी गुरावत्ति- त्वविभिष्टसत्ताद्यभावस्य द्रव्यत्वव्यापकस्य योडभावः सत्तारूप-

विशेषव्याप्तिः। २२१

रेव तथाविधोऽभाव: प्रसिद्ध दूति सम्प्रदाय । केचित्तु ताहृशयावदभावशून्यत्वं यदधिकरगाताया व्यापकं तत्त्वमर्थः। न च तादृशप्रतियोगितानवच्केदकवन्तमेव यावत्वेन विशिष्य यावत्तादृशाश्रयत्वं यद्धिकरगाताया व्यापकं तत्त्वमित्यर्थलाभादेव सामञ्जस्येSभावद्यो- पादानमनतिप्रयोजनकमिति वाच्यं, यावतां तादशा-

कांशमपहायाप्रतियोग्येव यावत्वेन विशिष्यतां साध्य- व्यापकस्यापि रूपान्तरेण साध्यसमानाधिकरणात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वस्योपदर्शितत्वादित्याह्ः ॥ १५।।

स्तस्तिन् हेतुसामानाधिकरएसत्त्वादव्याप्तिरिति, दृदमेव दोष- मुद्रब्नाह, केचित्विति। तादृशाः साध्यव्यापकत्वावच्छेदकाव- च्किन्नप्रतियोगिताका यावन्तीऽभावाः, प्रत्येकं तच्छून्यत्वं यदधि- करणताया व्यापकत्वं तत्त्वमित्वर्थः। यावत्त्वावच्छिन्नशून्यत्व- विवक्ण धूमवान् वड्चेरित्यतातिव्याप्तिस्तत्नापि व्चिमत्ययोगोलके आर्द्रेन्धनाभाववत्यपि द्रव्यत्वाभावाभावेन ताट्ृशशून्यत्वसत्वादिति, अनतीति। यावत्त्वस्याभावविशेषणस्य व्यापकासंस्पर्ादिति यथा- सन्निवेशे वैयथ्याभावादिति भावः। न चेत्यादिपूर्व्वकल्पे यावदा- स्यत्वस्य व्यापकत्वमतोऽप्रसिद्धिः। अन्र तु अप्रतियोगिनां व्याप- कत्वे तञ्च रूपान्तरेणापि निर्व्वहतीति नाप्रसिद्धिरिति ध्येयम्।

अनुमानदौधितिप्रसारिएां

यद्दा। यावद्यत्समानाधिकर गात्यम्ताभावाप्रति- योगिप्रतियोगिकात्यन्ताभावासामानाधिकरएं यस्य तस्य तदेवानीपाधिकत्वं, सौपाधी तु साध्यवन्निष्ठात्य- न्ताभावाप्रतियोगिन उपाधर्योऽत्यन्ताभावस्तेन समं हेतोः सामानाधिकरसम् उपाधेः साधनाव्यापक- त्वात्। यद्दा यत्सम्बन्धितावच्केदकरूपवत्त्वं यस्य तस्य सा व्याप्ति:।

साध्यसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानव- चेदके यावति यत्समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगि- तावच्केदकत्वं नास्ति तत्त्वमर्थ द्वतितुनव्याः। अवच्छिन्नं सामानाधिकरएं सामानाधिकरसयावच्केदकरूपं वा

रूपान्तरशेति। प्रमेयत्वादेरपि गगनादिवृत्तितवेन घटवृत्तित्व- विशिष्टत्वादिना चाभावस्य सुलभत्वादिति, अत्र च साध्यसमा- माधिकरणत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकानि यावन्ति यत्समा- नाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकानीति तु स्फुटतया पूर्व्वोक्ततया च नोदद्गितमिति ध्येयम् ॥१५॥ संयोगेन सामानाधिकरएमभिप्रेत्याह, धूमत्वेति। सम- वायेन सामानाधिकरएमभिप्रेत्याह, द्रव्यत्वत्वादेरिति। यद्ा पूव्व नानासामानाधिकरएस्यावच्केदकं दर्शितं इदानीन्तु एक-

विशेषव्याप्तिः । २२२

व्याप्तिः। दूत्थञ्ज धूमत्वद्रव्यत्वत्वादर्व्याप्यतावच्केदकत्वं दएड त्वादेर्नियत पूर्व्ववर्त्तितावच्के दकधर्मात्मककारग- तावच्केद कत्ववदभेदेऽप्युपहितानुपहितभेदाद्दा समर्थ- नीयं, तवाद्यमभिप्रेत्याह। यत्सम्बन्धितेति। सा सम्बन्धिता सामानाधिकरररूपा जनकत्वादिव्यावृत्ता,

करसयाधिकरगसत्त्वादेः कममादी परामर्शाङ्गगाद्यनु- मित्यापत्तेः ॥ १६ ॥ साध्यसामानाधिकर एविशिष्ट हैतुमत्तापरामर्शस्तु

व्यत्तिके एकसामानाधिकररयेऽप्यवच्केदकं स्फोरयितुमाह, द्रव्य- त्वत्वेति। दएडंतादेरिति। नियतपूर्व्ववर्ततित्वमात्रस्य कारण-

भावे दएडो दएड दृत्यपि प्रतीतिः स्यादित्यत आरह्ह, उपहि- तेति। शुद्धं धूमत्वमवच्केदकं सामानाधिकरएावच्केदकत्वोप- हितन्ववच्छेद्यमिति भावः, तादात्मासम्बन्धसंग्रहायाह, जनक- त्वादीति। तथाच तेन व्याप्यव्यापकभावेऽपि न क्षतिरिति भावः । अत्र चेत्यादि व्याप्तिविभिष्टहेतुमत्त्वं पत्ते मृग्यं, व्याप्तिश्व विशिष्ट- सत्तात्वावच्छिन्नसत्तानिष्ठसामानाधिकरएं तद्दती च सत्ता- कम्मनि वर्त्तते एवेति भाव: ॥ १६॥ अथ व्यास्युपहितव्याप्यवत्त्वमेव तथा वत्तव्यं, व्याप्तिश्च ताद्टश-

२२४

तथाहि धूमस्य वड्गिसम्बब्धित्वे धूमत्वमवच्छेदकं धूममावस्य वड्निसम्बन्धित्वात् वङ्चस्तु धूमसम्बन्धे न वड्गित्वमवच्छेदकं, धूमासम्बन्धिनि गतत्वात् न ह्यति- प्रसक्तमवच्केदकं, संयोगादी तथात्वादर्शनात्, किन्तु

शञ्ज व्याप्यमेव।

पच्चे साध्यनिर्गायात् प्रागसभ्भवीत्यनुशये न द्वितीयम्, अयमालोको धूमो वैत्यादी विशिष्यसन्देहैऽपि सामा- न्यतोऽवच्केदकरूपवत्वनिर्गाय: सभ्भवत्येवेति हृदयम्। अवावच्छेदकत्वं नान्यूनवत्तित्वम् अन्यूनानतिरित्त- वत्तित्वं वा, वन्मादी साध्ये मेयत्वादावतिप्रसङ्गात् धूमत्वादावप्रसङ्गाच्च, किन्तनतिरितवत्तित्वं तच्च यद्यपि न तदभाववदवृत्तित्वं, गुगवान् सत्त्वादित्यत सत्तात्वे-

सामानाधिकरसरूपेत्यत श्रह, साध्येति। प्रागिति। तथाच पक्षे साध्यानिर्णयेऽपि यदनुमितिर्मृग्यते तन्न स्यादिति भावः। न तु भिन्नसाधनाभिप्रायेण तद्योजनीयं, भिन्नप्रकारकसाध्यनिर्ष- येऽपि यदनुमानमादायापि तथोपपत्तेरिति। नन्वयमालोको धूमो वेत्यादौ धूमत्वालोकत्वादेरवच्छेदकस्यानिर्ययात् कथं तत्रा- नुमितिः, कथं वा तैनैव मीमांसकमतनिराकरणं दूत्यत श्राह्म,

विशेषव्याप्तिः । २२५

डतिप्रसङ्गात्, न च कर्ममादिवित्तित्वावच्केदेन गुगासामा- नाधिकरसयाभाववत्यां सत्तायां वर्त्तमानत्वान्न तथा, तथा सति विशिष्टसत्तात्वे प्रायुपदर्शितदिशा च धूम- त्वादावव्याप्तिप्रसङ्गात्, तथापि अतिरित्त यद्र्म्मविशि-

अयमालोक दूति। सामान्यत दूति। (१)साध्यसामानाधिकरएा- वच्छेदकरूपवत्वेन तयोनिर्षयादित्यर्थः । विभिष्टेति धूमत्वत्वे- नालोकत्वत्वेन सन्देहैऽपीत्यर्थः । सामानाधिकरएावच्केदकविभि- ष्टवान् पर्व्वतोऽयमित्येव परामर्शाभ्यपगमादिति भावः। आरद्ये मेयत्वेति उभयन्राह, धूमत्वेति। सार्व्वभौममतमाशङय निराकुरुते, न चेति। न च तथा न तदभाववदव्ृत्तित्वम्। अरथ तन्मते विशिष्टं तावदतिरिक्तमवेत्यत श्ह, प्रागिति। धूमावयवे धूमेन वड्चिसामानाधिकरएमिति प्रतोतेर्धूमेऽपि तदभावसत्त्वात् धूमत्वस्य तथात्वं व्याहतमित्यर्थः । अतिरित्त इति। अरतिरित्तत्वावच्के- देनेत्यर्थः, तेन धूमवान् वह्ेरित्यादौ कस्यचिदतिरिह्स्य जल- त्वादेवडित्वविभिष्टवङ्चाधिकरणाव्ृत्तित्वेऽपि धूमाभावस्य तथावि-

यिनि तु साध्यसामानाधिकरएाभाववान् गगनादिरेव (२)बोध्यः, अत्र चावृत्तित्वमित्यतापि वत्तित्वसामान्याभावो बोद्व्यः, तेन

(१) टूंलएड पुस्तकालयस्य पुस्तके-सामान्यत रत्यादि परामर्थाभ्यपगमादिति- भाव दत्यन्त पाठो मास्ति। (२) दूं पुस्तके-द्रति वोद्धव्यस्। २६

२२६

ष्टहेत्वधिकरसव्ृत्तित्वं न वर्त्तते, तत्त्वं साध्यासमा-

मिति तु फलितार्थः। सत्तात्वविशिष्टसत्ताधिकरण- कर्म्मादिवृत्तित्वस्य साध्यासमानाधिकरणे कर्म्मत्वादी

रासभादिनिष्ठस्यायोगोलकवृत्तित्वविशेषस्य धमाभावादावभावे- डपि न क्षतिः। ननु सार्वभौममते सत्ताया अप्यतिरिक्तत्वं गुणा- वच्छेदेन द्रव्यत्वसामानाधिकरखाभाववत्त्वात्, तथाच ट्रव्यं गुर- कर्मान्यत्वे सति सत्वादित्यादी गुणकर्म्मान्यसत्तात्वावच्छिन्न- सत्ताधिकरणव्ृत्तित्वस्य तत्र सत्वादव्याप्तिरित्यत श्रह, साध्या- समानाधिकरणेति। तथाचातिरिक्त्वं साध्याधिकरणनधि- करणत्वमेव भेदघटितं, तच्व तत्र नास्तीति नाप्रसङ्ग:। एतत्सम- न्वयस्तु वङ्चासमानाधिकरणदिषु(१) न वर्त्तत एव धूमत्वविशिष्टा-

त्तित्वसामान्याभावो बोध्यः, सं लक्ष्यत्वेनाभिमतम्, सामान्य- पदप्रयोजनं तूक्तमेव मराक्। ननु साध्यासमानाधिकरणावृत्ती- त्यत्न वत्तित्वस्याधिकस् प्रवेशेन गौरवादाह, स्वविशिष्टेति। अन्यत्सवें व्याख्यातमेव। द्रव्यं सत्त्वादित्यत्रातिव्याप्तिं खणडयन्नाह्द, सत्तात्वेति। विशिष्टसत्वे हेतावव्याप्तिं खएडयन्नाह, कन्मा-

(२) हूं, पुस्तके-दति दिशबोद्धव्यः।

विशेषव्याप्तिः । २२७

कर्म्मादिरिति नाप्रसङ्गः, एवञ्ज मेयत्वादेरपि केवला- न्वयिसामानाधिकरसयावच्छेदकत्वोपपत्तिः। यत्तु वृत्ति- मत्त्वादिकमेव तत व्याप्तिस्तद्ग्रहस्तु मेयत्वादिनेति तन्न, व्याप्तिविरहिवृत्तितया गह्यमारोन रूपेस व्याप्ति- ग्रहासम्भवात् अन्यथा अतिप्रसङ्गात्, साध्यतावच्केदक-

द्यन्यत्वेति। एवम् ईदृशावच्केदकत्वनिर्वचने। मेयत्वादेरिति, ददं वाचं मेयत्वादित्यादी, मेयत्वविभिष्टमैयाधिकरणाव्ट्त्येव वाच्यत्वासमानाधिकरणं (१) गगनादिकं यावदिति मैथिलमतं दूषयन्नाह, यत्विति। तैरुक्तमपि मेयत्वं वैयर्थ्यादेव दूरीक्वत्यव्ृत्ति- मत्त्वमात्नमुत्तम्, अन्यथेति व्याप्तिविरहहिव्त्तितया ग्टह्यमारेनापि व्याप्तिग्रह इत्यर्थः । अरतिप्रसङ्गादिति। वङ्चादी साध्येद्रव्यत्वा- दिनापि व्याप्तिग्रह आपद्यत इत्यर्थः । ननु कथमेतत् ट्रव्यत्वस्या- तिरिक्व्टत्तितया ग्रहणे व्यभिचारग्रहस्य बाधकस्य सत्वात्, मैयत्वे तुन तथेति चेन्न, व्यभिचारास्फूर्त्तावप्यवच्छेद्याभाववद्ृत्तितया

च्हेद्याभाववहृत्तित्वग्रहै व्यभिचारग्रह आवश्यकः, तस्य विभिन्न- ग्रहसामग्रीकत्वादिति। साध्यतावच्केदकेत्यादि। साध्यतावच्केद-

16

(१) दूं, मेयत्वासमानाधिकरयम्।

२२८ अ्रमुमानदीधितिप्रसारिएां

सम्बन्धन साध्याधिकरगे येन येन सम्बन्धनावर्त्तमानत्वं,

तथात्वं बोध्यम् ॥१७॥ नोलधूमत्वादेर्वारगीयत्वे तु खसमानाधिकरग- तादृशधर्म्मान्तराघटितल्वेन विशेषगीयं सामानाधि-

व्याप्निवारणम्। द्रव्य सत्वादित्यादी साध्याधिकरणमध्यपतित- महाकाले सम्बन्धसामान्येनावर्तमानं गगनादिकमेव, तच्च हेत्व- धिकरणीऽप्यवत्तमानमेवेत्यत आ्ह, येनेति(१)। तथाच गुणत्वादि- कमादायेव तत् नातिप्रसङ्गः। वड्िमान् धूमादित्यादी वह्राधि- करणे समवायसम्बन्धेनावर्तमानस्य धूमावयवस्य समवाय- सम्बन्धेन धूमाधिकरण वत्तमानत्वादाह, हेतुतावच्केदकसम्बन्धे- नेति। तथाच तेन मम्बन्धेन धूमवति पर्व्वतादौ समवायेन तस्यावर्त्तमानत्वमेवेति भावः। तथात्वमिति हेत्वधिकरणा- वत्तित्वमित्यर्थः ॥१७॥ वारणीयत्वे तिविति। येषां मते पारिभाषिकं व्याप्यताव- च्हेदकच्वमचतुसमेव नीलभूमत्वस्य, किन्तु तथा प्रयोक्तुरधिकेनेव निग्रह दूति, तन्नमते वहिर्भावस्थलो न बोध्यः (२) खसमानाधिकर- गेति। तथाच नीलधूसत्वे धूमत्वमेव तादृशो धर्ममः, धूमेति। धूम-

(३) दूं, येन तेनेति। (२) दूं, वहिर्भावस्थलो वद्दः ।

विशेषव्याप्ति:। २२६

त्वञ्ज तदविषयकप्रतीतिविषयत्वं, सरूपसम्बन्धविशेष एवावच्छेदकत्वम्, अतएव न ह्यतिप्रसत्तमवच्छेदक- मित्यादिकमपि सङ्गच्कते, अन्यथातिप्रसत्त अनति- प्रसक्तत्वस्याप्रसक्तत्वेन तन्निराकरगायोगात्, विरुद्यो-

भाव:। ननु नोलधूमत्वस्य कथं धूमत्वघटितत्वं, नौलधूमत्वस्य धूमत्वाजन्यत्वादित्यत श्ह, तदघटितत्वमिति। तदविषयकेति। प्रतोतिलोंकिकाली किकसाधारगी, नौलधूमत्वविषयकं यज्ज्ञान- न्तद वश्यं धूमत्वमवगाहते, प्रमेयत्वेनापि तजन्ञानस्य धूमत्वविषय- कत्वात्, धूमत्वादन्यस्य नौलधूमत्वस्याभावात्। न च धूमत्वेप्यव- च्छेदकत्वव्याकोपः, धूमत्वस्यापि धूमत्वाविषयकप्रतीत्यविषयत्वेन तद्दटितत्वादिति (१) वाच्यम्, अन्तरपदेनेव तद्वारणात् तस्य च सभिव्नार्थकत्वात्। मिश्रमतमुद्दाटयति, स्वरूपसम्बन्धेति। अत- एवेति। यतएवानतिप्रसत्तत्वमवच्छेदकत्वं परित्यक्तमित्यर्थः। अन्यथा तदपरित्यागी, अयोगादिति तदभाववति तद्वत्वभ्तमस्या- त्यन्तमसन्भावितत्वादिति, भमखएडनार्थमेव शब्दप्रयोगस्य सार्थ- कत्वादिति, (२) गुणवत्सत्वादित्यत्र सत्तात्वस्यावच्केदकत्वाभावं दर्श- यितुमाह, विरुद्योरित्यादि। तथाच विरुदयोः साध्य- साध्याभावयोः अधिकरण एकसम्बन्धेन यद्िशिष्टो वर्त्तते स च

(१) इं, तदघटितत्वाभावादिति । (२) दूं, गुगावत्सत्वात् द्रत्यतः सामानाधिकररयावच्केदक दृत्यर्थः एताव- त्पर्य्यन्तं नास्ति।

२३० अनुमानदीधितिप्रसारिएां

र्भावाभावायोरधिकररी एकस्यैकेन सम्बन्धेन वृत्ति- र्विरुध्यत, अतस्तचावच्छेदकभेदापेक्षा, अतएव व्यभि-

पपादनायोपाधितदभावावच्केदकावनुमन्यन्ते न्याया- चार्य्याः। सत्तात्वन्तु गुणाद्यभावस्येव गुसास्यापि न सामानाधिकररयावच्छेदकं विरोधात्। अव्याप्यवत्तेश्व कपिसंयोगादिरधिकररे वत्चादौ तद-भावस्य संयोगेन च वङ्ेरधिकरगे महानसादौ समवायावच्छिन्नप्रति- योगिताकतदभावस्य सत्त्वेनाविरुद्त्वात्। वड्निमति च संयोगेन वर्त्तमानस्य धूमादर्वङ्काभाववति खाव-

धर्म्मो नोभयोरेकस्यापि सामानाधिकरणएावच्छेदक दत्यर्थः । एकस्येति एकधमावच्छिन्नस्येत्यर्थः, तेन धूमवान् वङ्चेरित्यत्र वड्ेर्नानात्वेऽपि न क्षतिः। प्रत्यवयवव्यावृत्तिस्त्वय्े स्वयमेव स्फुटीकरिष्यति। अवच्छेदकस्यावश्यकत्वे परमेषामनुमितिं दर्श- यति, अतएवेति। विरोधादिति। तथाच विनिगमनाविरहेए म कस्याप्यवच्छेदकत्वमिति भावः। विरुद्धयोरित्यस्य फलमाह, त्र- व्याप्यवृत्तेरिति। ननु संयोगसंयोगाभावयोरवच्केदकं शाखादिरूपं भिद्यत एवेति विभिन्नावच्केदकी तो दर्शयित्वाऽविरुद्वावच्केदकी तो दर्शयति संयोगन चेति, अनयोस्त्वेकावच्केदेनापि व्ृत्ति- ध्येया। एकेन सम्बधेनेत्यस्य फलमाह, वह्निमतीति। ननु तड््म्-

विशेषव्याप्तिः । २३१

यवे संयोगेनावर्त्तमानत्वाच्च तहृत्षत्वत्वधूमत्वादेरन साध्यसामानाधिकरसावच्केदकत्वविरोधः। व्यभि- चारधीरप्येतद्याप्तिबुद्दी विरोधिन्येव तद्दर्म्मविशि- ष्टस्य साध्यानधिकरगाव्ृत्तित्वग्रहे तदवच्केदेन साध्या- धिकरसव्ृत्तित्वग्रहायोगात्, अस्तु वा एतन्मते

त्वमेव व्यभिचारः तद्मीरेव साक्षाद्विरोधिनी व्यभि- चारान्तरधौस्तु परम्परयेति नौलधूमत्वादिकन्तु गौर- वान्नावच्केदकम्, एवञ्च लघुघटत्वादिकमेव सामाना- धिकरसयावच्छेदकं व्याप्निः। न तु तत्सहचरितकम्बु- ग्रीवादिमत्त्वादिकं, तेन च गुरुगापि रुपेगा व्याप्तिग्रहे कथायां हेतोरुपन्यासे वानुयोगः प्रकारान्तरव्याप्ति वादिनामपि समानः। एवं द्रव्यं रूपात् रसादित्यादी विशिष्टस्य साध्यानधिकरणव्ृत्तित्वग्रहेऽपि तदवच्केदेन साध्या- धिकरणव्ृत्तित्वग्रहो न दुर्घटः ग्राह्याभावास्पर्शादित्यत श्रह, अस्तु वेति। परम्परयेतीति। एतदुन्नायकत्ेनेत्यर्थः । व्यास्यन्तर- वादिनां साम्यमुद्दाटयति एवञ्चेत्यादिना, व्याप्तिग्रहे इूति सार्थपरार्थाभिप्रायेण परार्थस्थलेताह, कथायामिति। प्रकार- न्तरं हेतुसामानाधिकरणेत्यादिरूपम्, अत् मते दूषगामुद्दाट- यितुं तुल्ययुत्या लाघवेनान्यत्नाप्यवच्केदकं निर्द्वारयति, एवमिति।

२३२ अनुमानदौधितिप्रसारिएां

सकलगुगासाधारसास्य गुगात्वस्य द्रव्यत्वादिसाधारणस्य गुणासमवेतत्वे सति द्रव्यसमवैतत्वस्य वैकस्यावच्छ्ेदक- त्वसभ्भवे वहनां रूपत्वादीनां न तत्त्वं विरुद्धधर्म्म- द्वयाधिकरगायोश्न एकस्यैकेन सम्बन्धेन वृत्ती कथं विरोध:, कथं वा द्रव्यत्वादौ साध्ये हेतुतवेन विशिष्ठ- रूपादे: प्रयोग:, तथा परामर्शाद्दानुमितिरिति विभाव- नौयम्॥ १८ ॥

सर्व्वसाधारएायगुणत्वमपेच्याह, द्रव्यत्वादीति। गुणासमवेतत्व दूति। एतेन सत्ताव्यावृत्ति: विशेषदलेन कम्पत्वादिव्याव्टत्तिः । न चात रूपासमवेतत्वादिभ्योपि सत्तावारणे विनिगमनाविरहा- त्तावतां गुणानां (१) नौलाद्यनुधावनेन च नानात्वावधारणे बह- नामपि हेतुत्वमापतितं, तथाच तदपैच्ष रूपत्वादिकमेव सम्यक्, गुणत्वस्य सामान्यत्वप्यSखएडतया तुल्यत्वादिति वाचं, परम्प- रावच्छेदकत्वकल्पने विनिगमकतया सर्व्वसाधारणस्य गुणासम- वेतत्वस्येव सम्यक्कात्। अतएव तुल्यमपि काश्त्रयत्वादिकमपहाय शब्दाश्रयत्वमेवाकाशपदशक्यतावच्केदकं स्यमेव गुणटिप्यन्यां व्यवस्थापितम्। यद्दात्न वाकारोऽनास्थायां सर्व्वसाधारणं गुणत्व- मेव पूर्व्वोतां सम्यगिति एतन्मतं दूषयति, विरुद्धधम्द्दयेति। ताटृशव्याप्तेरप्रयोजकत्वादित्यर्थः । (२) तथाच द्रव्यं सत्त्वादित्यत्र

(१) दूं, भीलाद्यनुधावनेन च नानात्वावधारखे एतत् पाठो नास्ति। (२) दूं, तथाचेत्यादि सादिति भाव दृत्यन्तः पाठो नासि।

विशेषव्याप्ति:। २३२

अपरे तु यद्दर्म्मविशिष्टहेत्वधिकरगात्वं साध्याधि- करणताया अवच्केदकं सध्म्मो व्याप्तिः, ग्रन्थस्तु धूमस्य धूमवतः, धूमत्वं धूमवत्त्वं, वङ्लेस्तु वन्नि- मतस्त्वित्यादिप्रकारेण व्याख्येयः । अत चावच्केदकत्वं न स्रूपसम्बन्धविशेषः, विरुद्धदिक्कालावच्किन्नवत्ति-

सत्तात्वमवच्छेदकं स्यादिति भावः। पूर्व्वोक्तमेवोद्वाटयति, कथं वेति। स्ार्थसाधारखायाह, तथेति ॥ १८॥ मिश्रोक्तं वस्तुतस्तु कत्पमुद्दाटयति, अपरे विवित्यादि। गुण- क स्मान्यत्वविशिष्टसत्तात्वसंग्रहाय, यदन्भेति। विरुद्वेत्यादि। विरु- दत्वं देशे काले चान्वितं, तथाच विरुद्वदिगवस्थितयोविरुद्- कालावच्िन्नयोः प्रतियोगितद्वंसयोश्च सामानाधिकरएेन व्याप्तौ नेकाधिकरणत्वमपराधिकरसतावच्केदकं, तदनवच्छेद केपि तद्व- त्वप्रसङ्गात्। एवं व्निमान् धूमादित्यत्र धूमाधिकरणं वड्ञा- धिकरणपेक्षया न्यूनं नित्यनिरूपितजन्यनिष्ठव्याप्तौ जन्य- कालोऽपि न्यूनो बोध्यः। तुत्यति। एतद्रूपवान् तद्रसादि- त्यादी परस्परावच्केद्यावच्केदकभावेऽन्योन्याश्रयः, तथाच कुतः

(१) दूं, अवच्छेदकत्वकल्पनेति। ३०

२३४

कभावस्य च नियन्तुमशक्यत्वान्नाप्यन्यूनव्ृत्तिकत्वं न्यून-

खान्यूनव्टत्तितत्कत्वमिति यावत्, अतो न केवलान्वयि- न्यव्याप्तिः, अच च यदन्यूनव्टत्तिसाध्यं तत्त्वं खव्यापक- साध्यसम्बन्धित्वपर्य्यवसन्नमपतत्य गौरवं परमवशिष्यत तच्च ग्रन्थकार एवाग्रे विवेचयिष्यत दूत्याहुः।

वदन्ति, अयमन्योन्याश्रय उत्पत्ती नप्ती वा नाद्यः तयोरजन्य- त्वात् * नान्यः, एकतरग्रहाभावेऽपि सामान्यतोऽन्यतर- ग्रहेऽवच्केद्यावच्छेदकभावपरिच्केदेऽविरोधात्। ज्ञाने तथात्वे- डपि वस्तुस्थितावविरोधाच्चेति। वस्तुस्थितावैव ईदृभान्योन्याश्यो दूषणावहस्तान्त्रिकैरङ्गौक्रियते दत्यपरे समादधुः। खान्यूनेति। सं हेत्धिकरणता, (१) तत्साध्याधिकरणताव्याप्तेह्ेतुवत्तित्वाय- बहुव्रौह्यनुधावनम्। अत दूति! (२) एताटृशविवक्षणादित्यर्थः। विवेचयिष्यत दूति। ग्रन्थकारो लाघवादन्योन्याभावगभैवित्यादावि- त्यर्थः । (३) ननु साधननिष्ठस्य साध्यसामानाधिकरए स्यावच्केद-

• समकालीनयो रूपरसयो: परस्परं खजन्यजन्यत्वरूपापादकेन खख

कल्पने तादृशस्य अभावादिति भावः। (१) दूं, तत्माध्याधिकरणता दरति नास्ति। (२) दूं, एतादृशविवक्तणादित्यर्थ द्वत्यादि ग्रन्थकार: द्रत्यन्तं नास्ति।

विशेषव्याप्ति: । २३५

सरूपं तत्तस्य व्याप्यं, वक्िसामानाधिकररं हि धूमे धूमत्वेनावच्छिद्ते, सौपाधी तूपाधिना। अतएव साधनतावच्केदकभिन्नेन येन साधनताभिमते साध्य- सम्बन्धोडवच्छिद्ते, स एव तत साधने विशेषणमुपा- धिरिति वदन्ति ॥ १६ ॥

उपाधिनेति। विशेषगातामापन्नेनोपाध्यनुप्रवेशेनेति

तथाविधवज्चेरप्यनुप्रवेशात् रासभत्वादिकन्तु निविशते न वेत्यन्यदेतत्। अन्र चैदं स्नेहवत् निःस्नेहं वा

कत्वमुपाधेर्व्यधिकरणत्वादसभ्भवीत्यत आ्राह, विशेषणतेति। तथाच विशेषएतया तस्य तदुपपत्तिरिति भावः। ननु रासभादौ तथा- विधवह्गिसमानाधिकरसत्वमवच्छेदकं, तत्र च उपाधेस्तथाविध- वड्नेः साक्षाद्विशेषणत्मनुपपन्नमित्यत आह, उपाधौति। अनुप्र- वेशे वैलक्षखमाविष्क र्त्तुमाह, वह्नावित्यादि। आर्द्रेन्धनप्रभववह्नितवे आधारतयाऽनुप्रवेशः, दतरयोसु सामानाधिकरएेनेति आर्रेन्धने च कदाचिज्जनकत्वेनाप्यनुप्रदेशो घटत इूति तस्य पृथगुक्ति: । ननु तद्विशिष्टरासभत्वेन सम्बन्धेऽ्वच्किद्यमाने रासभत्वस्य वैय-

२२६ अनुमानदीधितिप्रसारिखां

स्पर्शादित्यन विनाप्युपाधिप्रवेशं शौततवेन शीतान्यतेन वा. साध्यासमानाधिकरणतया साधनव्यापकतया वा ख्यमनुपाधिना केवलेन विशेषणीभूय वा शौतान्य- स्पर्शतवेन वोपाधिना सत एव स्पर्शे साध्यसम्बन्धोऽव- च्किविद्यत दरत्युपाधिनैवेति नियमे न तात्पय्यं परन्तु

रथ्यादाह, रासभत्वादिकमिति। अन्यदेतदिति। तथाप्यनुप्रवेशे- डपि न हानिरिति भावः । अत्र चेति। न तात्मर्य्यमित्यने- नान्वयिसाध्यासामानाधिकरएयेन साधनव्यापकतया चानुपाधि- त्वावतारणाय उदाहरणद्दयं, साध्यासमानाधिकरणतयेत्याद्ये, साधनव्यापकतयेत्यन्त्ये, एतद्दयं स्यमनुपाधिरित्यत्र (१) हेतुः, केवलेनेति। शीतत्वेन विशेषणीभूय वैति, शीतान्यतवेन (शोतान्यत्वस्य स्पर्शत्वे विशेषणत्वादिति भावः,) शौतान्यस्पर्शत्वेन चेति चकार- स्वर्थः। स्वत एवेत्येवकारेगा विशेषसत्वं व्यवच्छिन्नं, यद्यप्य- स्योपधिन शुद्धसाध्यव्यापकता स्नेहाभावस्य साध्यस्य (२) गुणा-

कता बोध्या। ननु अत् प्रथमे तथास्पर्शनिष्ठसम्बन्धितायां शीतत्वमवच्चेदकं तथा जलत्वविशिष्टस्पर्शत्मप्यसु, जलत्वस्य घ उपाधित्वमुपपदमेव, द्वितीये च शौतान्यस्परर्शतेनावच्किद्यमाने

(१) दं, खयमनुपाधिनेत्यत्न।

विशेषव्याप्तिः । २३७

अतएव चतुष्टय: । अतएव च साधनाव्यापकत्वे सति साधनाव- चिछिन्नसाध्यव्यापकत्वं लक्षगां घ्रुवं, व्यभिचारिगि-

सोपाधी साधनतावच्ेदकातिरितं नियतमवच्छेद कम्, अतएव तद्विशेषस्ततोपाधिरिति वदन्तीत्याह॥ १६॥ अतएवेत्यादि। अतावच्केदकत्वं सामानाधिकररेन तत्त्वञ्चान्यूनव्टत्तित्वं व्यापकत्वममिति यावत्, तच्चाधि-

रेव, ततीये तु उपाधिनैवावच्किद्यत द्त्यत्र न कापि क्षति- रिति चेन्नैवम्, उपाधिनेवार्वच्किद्यत इति नियमेऽनुप्रविष्टो- पाधित्वस्य यद्यवच्छेदकत्वव्यापकत्वं, तदा प्रथमे व्यभिचारो बोध्यः। अथानुप्रविष्टावच्केदकत्वं व्याप्यं, उपाधित्वं व्यापकं, तत्र द्वितीये व्यभिचारो बोध्यः। अथावच्छेदकोपाधित्वं व्याम्यं, अनुप्रविष्टं व्यापकं, तत्र ततीयमिति यावत्। तद्विशेषः साधनता- वच्छेद कातिरित्तसाध्यसम्बन्धितावच्केदक विशेषः, तेन शीतत्वा- दिव्यावृत्तिः ॥१८॥ ननु साधननिष्ठसाध्यसम्बन्धिताया व्यधिकरगस्योपाधे: (१) कथमवच्छेदकत्वमित्यत आह, सामानाधिकरेनेति। तथाच यत्सामानाधिकरखमवच्छेदकमित्यर्थः । यद्ा सामानाधिकर-

(१) इं, अनुप्रविष्टोपाधेः ।

२३८

विना तटुभयसम्बन्धाभावादवश्यं साध्यसम्बन्धिताव- चेदकमस्ति, तदेव च साधनावच्किन्नसाध्यव्यापकं

करणान्तर्भविन तेन साध्यविशिष्टसाधनतावच्क्ेदकाव- च्किन्नसाधनवत्त्वव्यापकाधिकरसताकत्वं पर्य्यवस्यति, निरुत्तविशिष्टसाधनव्यापकत्वमिति तु निष्कर्षः । दूत्थञ्न सत्ताद्येकव्यक्तिक हेतुनिष्ठद्रव्यत्वादिसामानाधि-

एेनेति, न तु शाखादिवद्वैयधिकरएेनेति भावः। तत्त्वमवच्छे- दकमित्यर्थः। ननु सम्बन्धितोपाध्योरवैयधिकरखात् कथमवच्छेद्या- वच्छेदकभाव दत्यत आ्रह, तच्चेति। तथाच सम्बन्धितायदधि- करणान्तर्भावेन उपाधिस्तदधिकरणान्तर्भावेन तद्डयोरैव व्याप्तिः। दूदमेव दर्शयति, तेनेत्यादिना। अथवा तथापि द्रव्यं सत्त्वादि- त्यत्न घटत्वादावतिव्याप्तिः, घटत्वसामानाधिकरएयेऽपि ताट्ृश- सामानाधिकर एव्यापकत्वादित्यत आ्ह, तच्चेति। तथाच साध्यसम्बन्धिताधिकरएं यद्िशिष्टसाधनं तद्दत्वमवच्छेद्यमित्यर्थः ।

दाह, निरुत्ेति। साधनतावच्ेदकार्वच्छन्नसाध्यविशिष्टसाधन- व्यापकमित्यर्थः । दृत्यञ्जेति। अधिकरणान्तर्भावेन व्यापकत्वं दूत्यर्थः । द्वितीयव्याख्यायामेतस्य स्वातन्त्रेणा निरासी बोध्यः ।

विशेषव्याप्तिः । २३९

साधनाव्यापकं तत्रोपाधि:, अतएव व्यभिचारे चाव- श्यमुपाधिरिति सङ्गच्कते, अन्यथा व्यभिचारादेव तवागमकत्वेन व्यभिचारित्वेन न तदनुमानमप्रयो- जकत्वात् ॥ २० ॥

नातिप्रसङ्गः, न वा द्रव्यं जन्यत्वे सति सत्त्वादित्यादी द्रव्यत्वविशिष्टसत्ताद्यव्यापके स्पर्शवत्त्वादावप्रसङ्गः, निः- स्रेहं स्पर्शात्, द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ शोतस्पर्शान्यत्व- रूपान्यत्वादेर्वारगाय। तवेत्यादि। तत साध्यविशिष्ट

एकव्यक्ीति। विभिन्नव्यक्तिके न्यूनवृत्तिसामानाधिकरएस्या- धिकवृत्तिसामानाधिकरएाव्यापकत्वमिति स्फोरयितुम् साधन- तावच्केदकावच्छिन्नस्य फलमाह, न वेति। शौतस्पर्शान्यत्वेत्यादि- निःस्नेहं स्पर्शादित्यत्र शौतस्पर्शान्यत्वस्य साधनव्यापकतया सर्व्व- सम्परतम् एवानुपाधित्वं,रूपान्यत्वस्य तु साधनाव्यापकत्वेऽपि द्रव्यत्वा- भावविशिष्टसत्तावति स्पर्शादी सत्त्वेन विरोधाभन्ज्नकतया (१) एत- नत एवानुपाधित्वमिति। (२) सामानाविकरएेनेति सामानाधि- करए प्रत्यासत्याव्यावर्त्तकं साध्यविशिष्टसाधनमैदकं, तथाच शौत-

घटव्यधिकरणस्य घटत्वस्य तद्मावर्त्तकस्यापि वैलत्षएं सूचितम्।

(१) डूं, विरोधात्तह्मञ्जकतया। (२) ट्रं, सामानाधिकर रयेनेत्यादि नातिव्याप्निरिति भाव द्रत्यन्नं नास्ति।

२४० अनुमानदौधितिप्रसारिएां

साधने विशेषणं साध्याभावविशिष्टात्साधनात् सामा- नाधिकररयेन व्यावर्त्तकं साध्याभावविशिष्टनिरुत्त- साधनवदवृटत्तीति यावत्, एवञ्च द्रव्यं सत्त्वादित्यत् सत्ताया अभेदेऽपि गुणकम्मान्यत्वेनाव्याप्तिः। नापि द्रव्यं कम्मारयत्वे सति सत्त्वादित्यत्र गुणान्यत्वादी, द्ृत्थञ्ज साधनतावच्केदकस्यानवच्केदकत्वद्योतनाय परं तद्गिन्नत्वमुतां, न तु विवच्ितमेव तत् वैयर्थ्यात्, दूदं दधि जन्यं वा दध्र दूत्यादी दधित्वाद्यव्याप्तेश्न।

नन्वेकस्य हेतोः कथं साध्यतदभाववित्रिष्टखवस्मात् सस्य व्यावर्त्तक- त्वमित्यत श्ह, साध्याभावविशिष्टेति। निरुतं साधनताव- च्केदकावच्छिन्नम्, ददमेव विशदयति, एवमिति। निरुक्स्य व्याव्ृत्तिमाह, नापोति। दृत्थञ्जेति। अतएव सामञ्जस्ये इत्यर्थः । अनुकूलत्वमुक्का प्रतिकूलत्वमप्याह, ददमिति। साध्यञ्ज नोपाधि- रित्यत आह, जन्यं वेति। न चान विवन्ायां जातिमान् मेयत्वा- दित्यादी जात्यभाववति मेयत्वाधिकरणे समवायसम्बन्धेन वत्ते-

• विशेषणमिति तथाच साध्यविशिष्टसाधनं साध्याभावविशिष्टसाधनात् मिदयते उपाधिसामानाधिकररायममित्यर्थः, तेन स्नेहाभावविशिष्टस्पशस साध्या-

व्यभिचारी शोतस्पर्शे शीतस्पर्शान्यत्वसामानाधिकरय तेन साध्याभावरूपस्ेह विशिष्टस्पशमेद दूति न शीतस्पर्शाज्यत्वसुपाधिरिति रूपान्यत्वमप्येवं, नतु त्थापप् द्रूव्यं सत्वादित्यत्र गुणकम्मान्यत्वं नोपाधि: स्ातृ, द्रव्यत्वविभिषसत्वे द्रव्यभेदविशिष्ट- सत्वभेदाभावादित्यत आह। साध्येति।

विशेषव्याप्तिः । २४१

साध्यसम्बन्धितावच्ेदकत्वं पूर्ववदलार्थः, अनवच्छेदक- त्वञ्ज तस्य साध्याभावविशिष्टसाधनवृत्तितया तद्विशि- ष्टसाधनस्य साध्याभाववद्ृत्तित्वेन साध्याभाववतस्त-

रप्रसिद्धे: सत्त्वाद्युपाधावव्याप्तेः, सिद्ान्तलक्षणोत्तखएडशः प्रसिद्वा- वेव सुलभत्वादिति, साध्याभावविशिट्टसाधनाऽधिकरणत्वव्यापकी- भूततत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावप्रतियोगीति(१)तहलार्थ- दवत्यपि केचित्। अत्र च तक्षम्बन्धः साध्यविशिष्टसाधनव्यापकता- घटकसम्बन्धा: बोध्याः। साधनतावच्केदक भिन्नेनेति (२) सार्थको- कर्त्तुमाह, यद्देति। पूव्वकल्पे तत्र विशेषगमित्यस्य(२) साध्याभाव- विश्िष्टसाधनवदव्वत्तितया व्याख्यातस्य बलादेव सदेतुत्वनिरासः। अत्र तु यथा व्याख्येयस्य सद्वेतावपि सत्त्वादाह, प्रक्रतसाधनता- वच्छेदकेत्यादि। तथाच सदेती साधनतावच्केदकावच्छेद्या साध्य- सम्बन्धितेति तन्निरासः । तस्य साधनतावच्छदकस्य। ननु द्रव्यं गुणकम्मारयत्वे सति सत्वादित्यादौ गुगकन्मारसत्तात्वस्य ट्रव्य- त्वाभावविशिष्टमत्तावृत्तितया विवत्ितस्य सत्वात्, गुणकम्मारय- सत्वादावतिव्याप्तिरित्यत श्रह, तद्विशिष्टेति। साधनतावच्छेदक- विशिष्टेत्यर्थः (१), तथाच गुएकन्मारयसत्तात्वविशिष्टस्य न साध्या- भाववद्ृत्तित्वमिति भावः। ननु तथापि विशिष्टस्य अनतिरित्त-

(१) दूं, तहिदलार्थः। (३) दूं, पूर्व्वकल्पविशेषणमित्यतः। (२) दूं, भिन्नेति। (४) दूं, साधनतावच्क्ेदकविशिष्टेत्यर्थः एतत्पाठो नास्ति। ३१

२४२

द्विशिष्टसाधनवत्त्वेनेति यावत्, एतेन धूमवान् मेयवत दूत्यादी मेयानवच्छेद्यसाध्यसम्बन्धाप्रसिद्धि:, गुरावद्- गुराकर्म्मान्यत्वे सति जातिमत्त्वादित्यादी जातित्वघट- कनित्यत्वादवैयथ्येन विशिष्टस्थानवच्केदकतया गुगा- कर्म्मान्यत्वादेरुपाधितापत्तिश्चेति निरस्तम्, अवच्छेद- कत्वञ्च सामानाधिकरसेन, तथाच साध्यविशिष्टस्य

धनस्य व्यापकत्वमर्थः पर्य्यवस्थति, उपदर्शितशीत-

त्वात्तहोषतादवस्थ्यम् दत्यत शरह, साध्याभाववत दूति। अत् यद्यपि विशिष्टस्यानतिरिक्ततवेन साध्याभाववत्यपि गुणादौ सत्ता- वत्वेन तद्विशिष्टसत्तावत्वं, तथापि तथा प्रत्ययाभावान्न (१) तथा- त्वमिति। एतेन ईटृशावच्छेदकत्वस्याविवक्षणेन। ननु तयापि बहनां मेयानाम् अवच्छेदकत्वमपेच्य एकमैव लघु केवलान्वयि- मेयत्वमवच्केदकं वत्तव्यं, तथाच तदनवच्छेद्या सम्बन्धिता मेयवति वर्त्तत एव। यद्ा खानवच्छेदकतत्कत्वं वाचयं, तथाच यत्किज्िन्मेये स्ानवच्छेदकं सुलभममिति तस्यानुयोगितया तदंशे न सामान्या- भावप्रवेश दत्यत श्राह, गुगवदिति। अत्र च जातित्वस्य समवेत- त्वगर्भतया तन्मात्रस्येव सम्यकृत्वमित्यभिप्रायः, द्रव्यं सत्त्वादित्यादी न्ूनवृत्तिघटत्वादावतिव्याप्तिवारणयाह, तथाचेति। साधनताव

(१) दूं, प्रत्ययाभावादेवा तथाखस्।

विशेषव्याप्तिः । २४२

स्पर्शान्यत्वादिवारसाय, ततेत्यादि। तब साधनताव- च्ेदकविशिष्टे साधने, विशेषणं साध्यशून्याद्यावत्त्यौ-

साध्याभाववति न वर्त्तत दूति यावत्, साध्याभाव- विशिष्टप्रकृतसाधनाधिकरयसामान्यात् साध्यविशिष्ट- प्रकतसाधनाधिकरगसामान्यस्य व्यावर्त्तकमिति समु- दयार्थनिष्कर्ष दूत्याहुः।

केदकभिन्नेनेति सार्थकोकततुं चरमदलं सडेतुसाधारएं व्याचष्टे। तत्रेति। व्यावृत्यौपयिकं साध्याभाववतः । यदिति, यत्पदसुपाधि- परम्। प्रक्वतेति, साधनतावच्छेदकावच्किन्नमित्यर्थः । तेन ट्रव्यं कममान्यत्वे सति सत्ादित्यादी गुणान्यत्वेनाव्याप्तिः निष्कृष्टं कल्पान्तरमाह, साध्याभावेत्यादि। पूर्व्वकल्पस्य निष्कर्षोऽयमि- त्यन्ये। प्रक्ृतति, साधनतावच्छेदकावच्छिन्नेत्यर्थः । तेन द्रव्यं कम्मान्यत्वे सति सत्वादित्यादी गुणान्यत्वस्य संग्रहः, ट्रव्यं सत्वादित्यादी गुणान्यत्वस्य द्रव्यत्वाभाववह्गणाव्यावत्तकत्वादाह, सामान्यादिति। तथाच कम्माव्यावर्तकत्वेन (१) न तत्रातिव्याप्ति- रिति। प्रक्ृतेति, साधनतावच्केदकावच्किन्नेत्यथः। तेन द्रव्यं जन्यत्वे सति सत्त्वादित्यादौ द्रव्यत्वविशिष्ठसत्ताधिकरससामान्या-

(१) दूं, कम्मीव्यापकतवेम।

२४४

केचित्तु विशेषणं सामानाधिकरएं, तथाच सामानाधिकरसयप्रत्यासत्या येनावच्किद्ते अवच्केद- कीभूतसामानाधिकरस्यप्रतियोगीति यावत्, अवच्छे-

नाधिकररस्याक्षतमेव। यद्यपि वायुः प्रत्यक्ष उद्गतरूप- वत्वादित्यत महान् अनित्यद्रव्यत्वादित्यत महत्त्वस्यानि-

व्यावर्त्तकत्वेऽपि (१) स्पर्शवत्वेनाप्रसङ्गः। द्रव्यं सत्वादित्यत् घट- त्वादावतिव्याप्तिवारणाय सामान्येति। सार्व्वभीममतमवलम्बमान आ्रह, केचित्विति। उपाधे- हैत्ववृत्तित्वेन विशेषणत्वं न घटते इत्यत श्रह, सामानाधि- करसमिति। ननु तथाप्युपाधेः सम्बन्धितासामानाधिकरर- मेतदेवाह, (२) तथाचेति। सामानाधिकरणस्य प्रत्यासत्तित्वे मानाभावादाह, अवच्छेदकीभूतेति। नन्ववच्छेदकत्वं स्वरूप- सम्बन्धविशेषः, तज्चार्द्रेन्धनप्रभववड्गिमत्तस्यैव कल्यपाते, न त्ार्द्रे- पारिभाषिकं, तदाह, अवच्छेदकत्वच्चेति। अतएवाह, गुरोरिति। उद्धूतति। वच्य- माणलक्षणाक्रान्यथे अन्यथा प्रत्यक्षत्वाभावविशिष्टरूपवतां चन्तु- रादीनामव्यावर्सतकलवेन महत्त्वस्यानुपाधित्वं स्यादिति। अत्री-

(१) इूं, न च्तिः। (२) एूं, सम्बन्धितासामानाधिकररयाभावादाह।

विशेषव्याप्तिः । २४५

सामानाधिकरएयं

रित्तवृत्ति, तथापि हेतुनिष्ठसाध्यसामानाधिकरयस्य हेतुनिष्ठं यत्ामानाधिकरसमन्यूनानतिरिक्तवत्ति-

पाधिसामानाधिकरएं साध्यसामानाधिकरएन्यूनवृत्त्यतिरिक्त- वृत्त्यपि, प्रत्यक्तत्वसामानाधिकरएस्य गुगत्वादौ वर्त्तमानत्वात्तत तदभावान्महत्त्वसामानाधिकरएस्य गगनत्वादी विद्यमानत्वा- त्तत्ैतदभावाह, हैतुनिष्ठेति। तथापीत्यादी हेतुनिष्ठेत्यत्र हेतु-

महानिति। अनित्यपदं वच्यसाएलक्षणाक्रान्तयर्थम्। तेन मह-

निर्ववाहः, अनित्यद्रव्यत्वस्य द्रव्यत्वाभिन्नतया गगनावच्केदेनापि हेतो महत्वसामानाधिकर एस्य विद्यमानत्वात्तदवच्केदेन चोपा- धिसामानाधिकरखाभावादिति, अनापि यथासुते उपाधिसामाना- धिकरएये साध्यसमानाधिकरखन्यूनातिरितवृत्त्त्येवाSन्न महत्त्व- सामानाधिकरसस्य गगनत्वादी विद्यमानत्वात्तत्रीपाधिसामाना- धिकर एाभावादुपाधिसामानाधिकर ए स्य रूपत्वाढी विद्य-

एव हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वं बोध्यम्, आद्यहेतुतावच्केदकाव- च्छिन्नत्वप्रयोजनन्तु उपदर्शितं, द्वितीयोदाहरगभागे द्वितीयस्य तु द्रव्यं कम्माययत्वे सति सत्त्वादित्यादी कर्म्मावच्छेदेनापि

२४६

तत्त्वं विवचितं सत्त्वनिष्ठद्रव्यत्वसामानाधिकरं च

सामानाधिकररयन्तु न्यूनवत्ति, जलादी तदवच्छेद- कावच्छिन्नवृत्त्यभावप्रतियोगित्वात्, साध्यव्यापकानां सद्वेतावुपाधित्ववारसाय, साधनतावच्केदकभिन्नेनेति

हेतौ गुणान्यत्वस्य सामानाधिकरएसत्त्वेऽपि नाव्याप्तिरिति, अ्न्यूनानतिरिक्तमित्यत्ानतिरितत्वस्य प्रयोजनमाह, सत्त्वनिष्ठेति। गुण इूति। तदभावी द्रव्यत्वसतामानाधिकरखाभावः। अ्रन्यून- वृत्तित्वस्य फलमाह, पृथिवौतवेति। जलादाविति। तदवच्छे- दकं द्रव्यत्वसामानाधिकरएावच्ेदकम्। ननु साध्यसम्बन्धि- ताया: साधनतावच्छेदक भिन्नत्वमेवेति, तस्मिन् दत्तेऽपि न वारण- मित्यत आह, तदनवच्चेद्येति। (१) तथाच हेतुनिष्ठसाधनतावच्छे- दकानवच्छेद्यसाध्यसामानाधिकरयावच्छेदकत्वसमनियतं हेतु- निषठं यत्सामानाधिकरसावच्छेदकत्वतत्वमुपाधित्वमिति। नन्वी- टृनियम एव कथं प्राभाकरमते निरटद्गि, प्रत्यक्षो मूर्त्तत्वादित्यत्र मूत्तत्वं प्रत्यक्षत्वव्यभिचारिमूर्ते उद्भूतरूपव्यभिचारित्वात् द्वति व्यभिचारसाधकस्य मूर्त्तत्वादेरपरिग्रह इति॥ २०॥

(१) इूं, तथाच दत्यादि उपाधित्वमित्यन्तपाठो नास्ति।

विशेषव्याप्तिः । २४७

अतएव च तत साध्यसम्बन्धितावच्कदकरूप- लक्षणा व्याप्तिः, साधनताभिमते च कास्तीति स्फटिके जवाकुसुमवट्पाधिरसावुच्यते, लक्षगान्तु साध्यसाधन- सम्बन्धव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वं, विषम-

ननु सर्व्वत्र सोपाधी सर्व्वेगोपाधिना साध्य- सम्बन्धोऽ्वच्किद्यत दूति न नियम:, अयं प्रत्यच्षो मूर्त- त्वादित्यादावुद्गूतरूपवत्त्वादेः तदसभ्भवादित्यत श्रह, अतएव च तन्रेति। यत एवोद्जतरूपवत्त्वादेर्न तथात्व- सन्भवः, अतएव तत तादृशनियमवादिमते दूदं, लक्षग- मिति, साधनाव्यापकत्वमिह साध्याभावविशिष्टसाधन- व्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वं, ताद्ृशसाधनासामाना- धिकररयमिह पर्य्यवसितं, तेनोपदर्शितोद्तरूपवत्त्व- व्युदासः। अथ प्रत्यक्षो द्रव्यत्वादित्यादी घटत्वादा- वतिव्याप्तिः, साध्यव्यापकतवैन विशेषे च स श्यामो मितातनयत्वादित्यादी शाकपाकजत्वादावव्याप्तिरत

च्विति। नन्वेतल्वक्षण एव यथाशुते कथं तन्निरास दत्यत श्रह, साध- नाव्यापकत्वमिहैति, व्यापकत्वपर्य्यन्तप्रवेशे गौरवादाह, ताद्ृशेति। तेनेति। प्रत्यच्षत्वाभाववति मू्त्ते परमाखादावपि उद्ूतरुपस्य वर्त्त-

२४८ अनुमानदीधितिप्रसारिएयां

व्याप्तस्तु नोपाधिपदवाच्यः प्रवृत्तिनिमित्ताभावात्, दूषकता च तस्य व्यभिचारोन्नायकतया। न च व्यभि- चारोन्नायकत्वमेवोपाधित्वम्, अप्रयोजकसाध्यव्यापक- व्यभिचारिगोऽरप्युपाधित्वापत्तेरिति॥२१ ॥ दूति तत्त्वचिन्तामगौ विशेषव्याप्तिः समाप्ता।

उतां, साधनसम्बन्धेत्यादि। साध्याभावसम्बन्धिनि विरुद्स्य साध्यसम्बन्धस्यावच्केदभेदं विनानुपपद्यमान- स्यावच्केदकीभूयोपपादनमुपाधिफलं तदसमर्थानाञ्जो- पदर्शितोद्गतरूपवत्त्वादीनां नोपाधिभाव: सम्भवतीत्याह, व्यभिचारिगोरिति। व्यभिचारः सपक्षविपत्षवृत्तित्वम्। अथ विपक्षगामित्वरूपव्यभिचारोन्नयनमेवोपाधिफलं

मानत्वेनेत्यर्थः। साध्यव्यापकत्वनति, साध्यतावच्छेदकावच्छन्न- साध्यव्यापकत्वेनेत्यर्थः। नन्वौद्ृशविवत्तयैव कथमुदूतरूपादीनां वारगमित्यनुशयान उत्तरग्रन्थं योजयन्नाह, साध्याभावसम्बन्धि- नीति। तथाचोपाधावपि ईटटशफलवादोनां गुरुणं तदलत्यमेव

तस्य विरुदसाधारणतया तथोक्तविरोधापादनं न घटत इत्यत आरह, व्यभिचार इति। विपक्षसमित्वोन्नयनं ततीयात एवेत्यनेन

विशेषव्याप्तिः। २४६

एव साध्यसम्बन्धितावच्केदकं रूपं व्याप्तिः, सोपाधी तु स्वाभाविकं हेतुतावच्केदकं न साध्यसम्बन्धितावच्केद- कम्, अतएव खसमीपवर्ततिनि सवसमानाधिकरगी व्यभिचारिषि हेतौ सनिष्ठसाध्यसम्बन्धितावच्केदक- रूपलक्षगाव्याप्तिसंक्रामकतया साध्यव्याप्यस्ैवोपाधित्व- माचार्य्येरनुमन्यत इत्याह, अतएवेति। साध्यन्यूनव्ृत्तावुपाधिव्यवहारं दूषगौपयिकरूप- स्यावश्यं वाच्यतयोपाधिपदस्य योगरूढ़ित्वव्यवस्थापनेन निराकुरुते, लक्षरान्त्वति। लक्षणं दूषगोपयिकं रूपम्। साध्येति। अत साध्यव्यापकमानं विवच्ितं, ताव- तैव साधनवत्तितद्यतिरेकेरा साध्यव्यतिरेकानुमान- सभ्भवात्। साधनवति व्यापकनिदृत्त्या साध्यसाधन-

तदनभिमतं च वर्णयन्नाह, अथेति। मसिकार एव अतएव तन्नये

अत एवेति। गुरुमते द्रव्यं सत्त्वादित्यत्र गुणकस्ाखत्वमप्युपाधिः । आचार्य्यमते तु तस्य व्याम्यत्वाभावान्नेति विशेषो बोध्यः । इत्थन्न साधनतावच्केदकस्यानवच्छेदकत्वमादाय उपष्टभ्भ: व्यवहारं निरा- कुरुत दृत्यन्वयः। नन्वनुपदमेव खनिष्ठव्याप्तिसंक्रामकत्वं लक्षणं ३२

२५० अनुमानदौधितिप्रसारिखां

प्रकारान्तरप्रदर्शनाय परं तथाविधोकतिः। रूढ्या न्यून- वत्तावुपाधित्वव्यवहारं निरस्य योगेनाधिकवृत्ती तव्निर- स्यति, विपक्षेति। प्रवृत्तिनिमित्तं यौगिकं व्यभिचारो- न्नायकत्वमेवेत्येवकारेण योगार्थानादरं सूचयति। उपाधित्वम् उपाधिपदप्रवृत्तिनिमित्तम्, उपाधिता उपाधिपदवाच्यता, योगादरे तु लाघवात्साध्यव्यापक- तामाचे रूढ़िरिति भाव: ॥ २१।

दूत्यनुमानदीधितौ विशेषव्याप्तिः समाप्ता।

कवतं, तत्कथमिदं लक्षणमित्यत शह, लक्षणमिति। प्रकारान्तरेति। तथाचेत्थं व्यभिचारमनुमापयितुरेव तथा लक्षणामिति, तं उपाधि- व्यवहारं, ननु प्रव्ृत्तिनिमित्तत्वं यदि शक्यतावच्छेदकत्वं तन्चरूढ़ि- विषयतावच्छेदकत्वस्यैवेति अत श्रह,प्रवृत्तिनिमित्तमिति। सूच- यतीति। तथाच तदनन्तरमेव तदुश्थानं घटत दूति। ननु पदप्रवृत्तिनिमित्तव्यवस्थापने उपाधित्वव्यवस्थापनमसङ्गतमित्यत आह, उपाधित्वमिति। एवमग्रेऽपि। ननु अयोगादेरपि व्यभि- चारोन्नापकत्वमेव कथं परित्यक्तमित्यत आ्ह, लाघवादिति।

व्याप्तिग्रहोपायः । २५१

अथ व्याप्तिग्रहोपायः । तत्त्वचिन्तामणिः । सेयं व्याप्तिर्न भूयोदर्शनगम्या दर्शनानां प्रत्येक- म हेतुत्वात् आशुविनाशिना क्रमिकागां मेलकाभावात्,

अथ व्याप्तिग्रहोपायः दौधिति। व्याप्तिखरूपं निरूप्य परमतनिराकरणपूर्व्वकं खम- तेन तङ्गहोपायमभिधातुं प्रथमं प्राभाकरमतमुपदर्श- यति, सेयमित्यादिना। दर्शनानां प्रत्येकं वा हेतुत्वं मिलितानां वा, मिलनमपि सरूपतो व्यापारतो वा आद्ये दर्शनानामिति, द्वितीये आश्विति क्रमिकाण-

मात्रपदेन तस्यव व्यावृत्ति:, अप्रयोजकेत्यादिमूले तु तादालान सङ्गमनौयमिति हृदयम् ॥ २१ ॥

दीधितिप्रसारिएयां विशेषव्याप्तिः समाप्ता।

अथ व्याप्तिग्रहोपायः प्रसारिणी। मूलीय प्राथमिकं प्राभाकरमतं सङ्गमयन् तदीयं सेयमिति च व्याचचा आह, व्याप्तीति। परमतनिराकरणपूर्व्वकमित्यभि- धानक्रियाविशेषणं, तथाच तत्र (१) गतीति भावः । स्वरूपत इति। कार्य्याव्यवहितप्राक्काले स्वरूपेण सत्त्वमित्यर्थः।

(१) दूं, तच्न गतीति भावः।

२५२ अनुमानदौधितिप्रसारिएां

न च तावहर्शनजन्यसंस्कारा दृन्द्रियसहकता व्याप्ति- धोहेतवः प्रत्यभिन्नायामिन्द्रियस्य तथात्वकल्पनादिति वाच्यं, समानविषये स्मरणे प्रत्यभिज्ञाने च संस्कारो हतुरतः कथं संस्कारेय व्याप्तिज्ञानं जन्येत, अन्यधाति- प्रसङ्ग: ॥ १।। मपि स्थिरामामस्थिराणामपि सहोत्पन्नानां मिलन- मस्तीत्युभयमुपात्तम्। ततीयमाशङ्क निराकुरुते, न

साध्यसामानाधिकरसयांशस्य प्रथममेव गहीतत्वाद- गहीतव्यापकत्वांशग्रहे सहचारदर्शनजन्यसंस्कारागां हेतुत्वं वाच्यम्। तच्च न सम्भवति भिन्नविषयकत्वा- दित्याह, समानेति। भमस्त्वगहीतभेदं ज्ञानइ्यं, न तु वैशिष्यावगाहीति भाव: ॥ १ ॥ व्यापारत इति। तदानीमेव व्यापारसत्त्वमित्यर्थः। दर्शनाना- मितीति। तथाच मूले प्रत्येकं व्यभिचारादेवाहेतुत्वमिति। ततोयं व्यापारतो मिलनम्। सामानाधिकरएांशमादाय मूलस्थं समानविषयकेत्यादि सभ्भवत्येवैत्यतो व्याचष्टे। व्यापकेति। ननु समानविषयत्वेन संस्कारजनकत्वावधारणे रजतत्वगोचरेण संस्कारिण कथं सम्बन्धावगाहनमित्यत श्रह, भ्रमस्विति। यद्यपि रजतत्त्वगोचरः संस्कारः प्रायशस्तत्सम्बन्धगोचर: सभ्भवत्येव, तथापि

व्याप्तिग्रहोपायः । २५३

किञ्ज सम्बन्ध भूयो दर्शनं भूयःमु स्थानेषु दर्शनं, भूयसां वा दर्शनं भूयांसि वा दर्शनानि न तथा, एकच रूपरसयोर्द्रव्यत्वघटत्वयोश्च व्याप्तिग्रहात् एकतरैव धारावाहिके तड्ीप्रसङ्गात्, भूयस्त्वस्य चिचतु- रादित्वेनाननुगमाच्च। अपि च पार्घिवत्वलौहलेख्य- त्वादौ शतशो दर्शनेऽपि व्याप्ताग्रहात्, तर्कसहकृतं तथति चेत्तर्हि सहचारदर्शनव्यभिचारादर्शनसहकृतः स एव व्याप्तिग्राहकोऽस्तु आवश्यकत्वात्, किं भूयो

न तथा न व्याप्तिग्राहकं व्यभिचारदर्शनं व्यापारतया सहकारीति व्यभिचारादर्शनसहचार-

यत्र रजतत्वमात्रगोचर:संस्कारस्तन्मानांशे हेतुत्वात् उद्दोधकसमव- धानं वा तत्नापि भमो भवत्येवेत्यभिप्रायः । न च तथापि शुक्रि- सन्निकर्षस्यैव तत्सम्बन्धभासकत्वमिति वाच्यम्। प्रकारत्वान्यथा- नुपपत्त्यव प्रकारभानसामग्रप्रा एव सम्बन्धभासकत्वाभ्युपगमात्, संवादिप्रत्यभिज्ञायां च सम्बन्धसन्निकर्ष एव सम्बन्धभासक दूति

हृदयम् ॥ १ ॥ अग्रे तथेत्यस्यान्यथापि सत्त्वात् नकारसमवहितमेव पाठं गहन् व्याचष्टे, न तथेति। सहचारदर्शनव्यभिचारादर्शनसह- कवता इति भूलं तत्र व्यभिचारादर्शनस्थात्र हेतुत्वे तर्कोऽन्यथा सिद्ध द्वत्यत आरह, व्यापारतयेति। तथाच व्यापारिगो नान्यया

२५४ अनुमानदीधितिप्रसारिएां

दर्शनेन न च तेन विना तर्क एव नावतरति, प्रथम- दर्शनव्युत्पन्नस्य तर्कसभ्भवात्, नचैवमेवास्तु तर्कस्य व्याप्तिग्रहमूलकत्वेनानवस्थानात्, जातमावस्य प्रवृत्ति- निवृत्तिहेत्वनुमितिजनकव्याप्तिज्ञानं तर्क विनैवातो नानवस्थेति चैत्तर्हि व्यभिचारात्, सोऽपि न व्याप्ति-

दर्शनसहकृतस्तर्क एव व्याप्निग्राहकः भूयो दर्शनन्तु क्वचित्तर्कप्रवृत्तावुपयुज्यत दति निर्गलितम्। नैया- यिकमतमाशङ् निराचष्टे, न चैवमिति। जात- मातरस्येति। तथाच तन्मूलको व्याप्तान्तरग्राहकतर्का- वतार दूति भावः। तर्हीति। न च व्याप्तिप्रत्यचं प्रति तर्को हेतुस्तत्तु स्परगमिति न व्यभिचारावकाशः, विनानुभवं स्परणास्यायोगात्। न च जन्मान्त- रीग: सः जन्मान्तरेऽपि पर्यनुयोगतादवस्थ्यात्, अना-

सिद्धिरिति भाव: । (१) प्रथमदर्शनSपीत्यादिफ क्किकार्थस्याव्यवहित- प्रक्रान्तस्यानुकर्षणभ्तममवतारिकाव्याजन निराकरीति, व्यभि- चारादर्भनेत्यादि। वड्निधूमव्याप्तिग्रहे किमायातं तवाह, तन्मूलेति। व्यास्यन्तरीति। यद्यपि स्तनपानेष्टसाधनताघटितव्याप्तरधूमादिव्याप्ति- ग्राहकले मानाभावस्तयापि गहौतायां तस्यां प्रतिवन्धिविधया

(१) दूं, प्रथमदर्शने दूत्यादि तन्पूलेति पाठः नास्तोति।

व्याप्तिग्रहोपायः । २५५

ग्रहे हेतुः, न चैतहुद्दाववान्तरजातिरस्ति सामान्यप्रत्या- सत्या सव्वोपसंहारादविनाभावग्रहः, सामान्यरूपता च सकृद्दर्शनगम्येति भूयो दर्शनापेक्नेति चैन्न, सामान्यस्य हि प्रत्यासत्तित्वं लाघवात्। न तुसामान्यतया ज्ञातस्य तदनभ्युपगमाच्च॥२॥ न च काकतालीयत्वादिशङ्काव्युदासार्थं द्विती- यादिदर्शनपेक्षेति वाच्यम्। द्वितीयादिदर्शनेऽपि सङ्गातादवस्थ्यात्। नत्वनौपाधिकत्वज्ञानं व्याप्ति- ज्ञाने हेतुः, तदेशकालततावस्थितघटादीनामुपाधि- दित्वेन च परिहार: परतो विचारयिष्यते। न चेति। मानाभावात् तर्कस्य च हेतुत्वासिड्े:, यदि चाग्ही-

स्तदा पुरोवत्तिनि तङ्गहो मृग्यतां न तु सामान्यत्वे- नेत्याह, न त्विति। २ ॥ कारणं विना कार्य्योत्पत्तिशङ्गाविघटनमिति हृदयम्। परत

वस्थापरोहार:। (१) ननु सिद्धे तर्कस्य हेतुत्वे स्वर्गादाविव फल- वेजात्यं कल्पातां तव्नाह, मानाभावादिति। ननु तत्र तर्कस्य हेतुतैव मानं तव्राह, तर्कस्य चेति। दोषकालीनशुत्तिसन्निकषे (१) दूं, नन्वित्यादि तर्कस् आ्राप्नपाठो नास्ति।

२५६ अनुमानदौधितिप्रसारिएां

त्वशङ्कानिरासः कस्यचित् साधनव्यापकत्वज्ञानेन कस्यचित् साध्याव्यापकत्वज्ञानेन स्यात्, तच्च भूयो- दर्शनं विना नावतरतीति चेन्न, अयोग्योपाधिव्यति- रेकस्थानुमानाधीतज्ञानत्वेनानवस्थापातात्। अथ साध्यसाधनसहचरितधर्मान्तराणामुपाधित्व- संशये न व्याप्तिग्रहः, अतस्तेषामनुपाधित्वज्ञानं भूयो दर्शनाधीनसाध्याव्यापकत्वज्ञाने सतीत्येतदयं भूयो दर्शनापेक्षा अतएव यावता दर्शनेन तव्निश्चयस्तावड्यो दर्शनं हेतुरिति न वारसंख्यानियमो न वाऽननुगम:, यद्यपि चान्यस्य साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वसंशयो नान्यव्याप्निग्र हप्रतिवन्धकस्तथापि तदाहितव्य भिचार- संशयः प्रतिबन्धक दूति तद्विधूननमावश्यकमिति चेन्न, अयोग्योपाधिसंशयाधीनव्यभिचारसंशयस्य तथाप्यनु- चछेदात्, स च न भूयोदर्शनान्नाप्यनुमानादित्युत्तम्। साध्यव्यापकत्वं साध्यसमानाधिकरणाभावप्रति- योगित्वं तद्ग्रहश्न साध्याधिकरणैकव्यत्तिवत्तितया एह्यमारास्य तादृशव्यत्यन्तरग्रहं विना न सम्भवति,

सति शुक्तित्वं प्रमेयमिति स्परसस्यापि न सामान्यजनाज्ञानमित्यत आह, अग्टहीतपुरोवर्त्तीति ॥२॥

व्याप्तिग्रहोपायः । २५७

अप्रि च भूयोदर्शनाहितसंस्कारो न वहिरिन्द्रियसह- कारी तद्यापारं विनापि च सहचारादिज्तानवतो व्याप्तिग्रहात्, नापि मनस दून्द्रियादिवद्चयोदर्शनजन्य- संस्कारस्य तज्जन्यस्मरसस्य वा प्रमाणान्तरत्वापत्तेः, तम्मात् परिशेषेण सक्दर्शनगम्या सा, तथा ह्युपाध्य- भावो व्याप्तिः, अभावश्च केवलाधिकरसं तत्काल- सम्बन्धो वा खप्रकाशरूपं तज्ज्ञानं वा, तच्च प्रथमदर्श- नेनावगतमेव चच्ुरादिना न चाधिकस्तदभावोडस्ति,न च प्रतियोगिज्ञानमधिकरणादिज्ञानजनकं ये नोपाधि-

दवति भूयोदर्शनापेक्षा तदाहितः, संस्कारो वहिरि- न्द्रियमास्य सहकारी मनसोऽपि वा आद्ये, तद्यापारं विनेति। द्वितीये नापीति परिशेषात्साध्य- साधनसम्बन्धग्राहकातिरित्ानपेक्षग्रहकत्वात् उपाध्य- भावग्राहकस्यापेक्षणीयत्वादसिद्विं निरस्यति, तथा-

न सभ्भवतीति अस्तिन्नधिकरण तस्य विद्यमानत्वादेव साध्याधिकरणन्तरग्रहाभावे तद्दृत्त्यभावप्रतियोगितवं दुर्ग्हसिति। तद्यापारं विनेति। मूलं सङ्गमयिष्यता वहिरिन्द्रियेत्यत्न मात्र पदं प्रतिप्तमिति ध्येयम्। साध्यसाधनेत्यादि। इयं व्याप्तिः प्राथ- मिकसाध्यसाधनसम्बन्धग्रहविषयः, साध्यसाधनसम्बन्धग्राहकाति- २२

२५८

ज्ञानं विना तन्न स्यात्, एवमुपाध्यभावे ज्ञाते किज्ञिन्न ज्ञातुमवशिष्यते, उपाध्यभावव्यवहारस्तु तद्वियमपेक्षते दीर्घत्वादिव्यवहार द्ववाबधिज्ञानम्। न चैवं रासभ-

वाच्यम्, उपाधिस्मरणे सत्युपाधितद्याप्येतरसकल- तटुपलम्भकसमवधाने चोपाध्यनुपलम्भसहितस्य केव- लाधिकरराज्जानस्यानुमितिहेतुत्वात्, तद् व्यवहारहेतु- हीति। उपाधिस्मरण दूत्यादि। नन्वेवमसन्निकृष्टादि- हेतुकानुमितिरन स्यात्, उपाधियोग्यानुपलभ्भविरहा- दत शह, तद्यवहारेति। तथाच तद्यवहारस्य हेतु- रेवानुमिति हेतुः तच्चोपाध्यभावत्वेन ज्ञानम्, उपाधि- रिक्तानपेक्षग्रहविषयत्वात् तन्नान्तरीयकपदार्थवदिति परिशेषो बोध्यः। यथाशुते तु सक्वहर्शनग्राह्यमतैऽपि भूयोदर्शनग्राह्यत्व- सभ्भवात्तदभावरूपपरिशेषविशेषणं न घटत दति। उपाध्यभाव- ग्राहकस्य ताट्टशसम्बन्धग्राहकातिरिक्स्येत्यादि। असिद्धि: हेतु- विशेषणासिद्विः। इत्यादोति। तथाच तद्ग्राहिका सामग्री अनुमितावेव हेतुन तु व्याप्तिग्रहे दूति न हेतुविशेषणासिद्वि:, एवं योग्यानुपलब्धेरनुमितिप्रयोजकत्वे असन्निकष्टादीत्यादिपदे- नातोन्द्रियादिपरिग्रहः। ननु तद्दवहार दृत्युक्वावपि तहोषस्तद- वस्थ द्रत्यत आरह, तथाचेति। तच्चेति। व्यवहारकारणमित्यर्थः,

व्याप्तिग्रहोपायः । २५९

त्वाच्च। नन्वेवं प्रथमदर्शनेन व्याप्तिनिश्चयाद्विशेषदर्शने- सति रासभादिसंशयवत् तत्संशयो न स्यादिति चेत् व्याप्तिज्ञानानन्तरं किं विद्यमान एवोपाधिर्ममयीपाधि- त्वेन न ज्ञात दूति शङ्गया गहीतव्याप्तावपि संशयः, अतस्तत भूयोदर्शनेनोपाधिनिरासद्दारा व्याप्ताभाव- शङ्कापनीयते॥ ३ ॥

स्मरण दूत्यादि तु तत्कारगप्रदर्शनपरम्, अभावत्वञ्जेद- मिह नास्तीति प्रतीति साक्षिक: स्वरूपसम्बन्धविशेषो- Sतिरिक्ः पदार्थो वैत्यन्यदेतत्। एवञ्जोपाध्यभावतवेन ज्ञानेऽधिकापेक्षां न वारयाम दूति भाव:। व्याप्ति- सरूपे संशयाभाव आपदाते निरुपाधिसम्बव्वरूपव्याप्ति तवेन वा, आद्ये दूष्टापत्तिः। द्वितीयमपि किमुपाधि- स्मरगादिकं विना तत्समवधाने सति वा सम्बन्धग्रहे

तदित्यस्य क्वाचित् केत्यादिः। ननु अभावत्वस्याधिकरणनतिरिक्त- त्वात् तदपि स्वरूपज्ञानान्नातिसच्यत इत्यत आरह, अभावत्वञ्ञेति। अन्यदिति। प्रकारताया वैलक्षरये तु विवादाभाव दूति भावः । ननु उपाध्यभावत्वप्रकारकज्ञाने भूयो दर्शनमपेत्ितमिति तवापि सम्नतं, तथाचानुमितिजनकज्ञाने भूयोदर्भनमपेक्ितमिति पर्य्यवसितं विवादेनेत्वत आ्ह, एवज्जेति। न वारयाम दूति।

२६० अनुमानदौधितिप्रसारिएां

यद्दा ज्ञानप्रामायय संशयाद्याप्तिसंशयः, यथा घटन्तानसामय्यां सत्यां घटन्ाने सति तत्प्रामारय- संशयाहितस्तत्संशयो न त्वग्रिमसंशयानुरोधन तन्र घटज्जानसेव न वृत्तमिति कल्याते, तथेहाप्युपाध्यभा- वस्य व्याप्तित्वात् तस्य च केवलाधिकरणरूपस्य प्रथम- दर्शनऽपि निश्चितत्वात्, व्याप्तिय्राहकान्तरस्याभावाच्च, परिशेषेय सक्ृदर्शनस्य व्याप्तिग्राहकत्वात्, तव्निश्चये प्रामास्यसंशयादेवतत्संशयः। न चैवं रासभेऽपि प्रथमं व्याप्तिपरिच्ेद: स्यादिति वाच्यम्। तत् व्याप्तिरभावात्

आद्े किं विद्यमान दूति। तथाच तदग्रहमावं न तु तदभावत्वेनापि ग्रह दूति समानप्रकारकनिश्चयाभावा- त्तत्संशयो नानुपपन्न दूति भाव: ॥ ३ ॥ द्वितीये, ज्ञानप्रामाख्ेति। प्रथमेति। सत्यु-

तथाच व्याप्तिस्वरूपज्ञाने ने सम्बन्धग्राहकातिरिक्ापेक्षेति। ननु नैयायिकमतैऽपि व्याप्तेः सामानाधिकरखात्मकतया स्वरूपग्रहे नातिरित्तापेक्षेति, तथैव विवादाभाव इति चेन्मैवं, तन्नमते व्याप्ति- स्वरूपस्य व्यभिचाराभावघटिततयाऽस्य चातिरिकततया तत्रत्यक्षेऽति- रिक्तापेक्षणात् इति भाव: ॥३ ॥ तदग्रहमात्रसुपाध्यग्रहमात्रम्। ननु प्रथमदर्भने लिश्वेऽपि

व्याप्तिग्रहोपायः। २६१

प्रत्यक्षनाने विषयस्य हेतुत्वात् क्वचिदसंसर्गाग्रहात् तथा व्यवहारो दोषमाहातम्यात्, न चानापि तथा आरोपे सति निमित्तानुसरगं न तु निमित्तमस्तीत्या- रोप दूत्यभ्युपगमात्। केचित्तु साधनवन्निष्ठान्योन्या- भावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरएं साधनवन्निष्ठा- न्योन्याभावाप्रतियोगिसाध्यवत्कत्वं वा व्याप्तिस्तद्भय- मपि योग्यं प्रत्यक्तेगा वड्निधूमसम्बन्धानुभवेन प्रथमम- वगतमेव। महानसे योऽत्यन्ताभावोऽन्योन्याभावो-

पाधिस्मरणादावित्यादिः। न चातापीति। सर्व्वत रासभादावित्यर्थः । अरवगत दूति। स्वरूपकथनमाचं, महानस दूति। अस्म्िन्नित्यादिः। महति वायौ योग्या-

उपाध्यभावत्वेन न निश्चयः तत्रीपाधिस्मरणदीनामपेच्ितत्वादि- त्यतः पूरयति सत्युपाधीति। अत्रापौति इति दूद शब्देन व्याप्ति- भ्रमाविषयरासभी यद्यपि ग्टतीतस्तथापि न्यूनताभङ्गाय सर्व्व- शव्देन व्याचष्टे, सर्व्वत्रेति। यत्र तुभ्मस्तन् सुतराम् अन्यत्रापि भ्मे सव्वभ्मे च समुचितमिति भावः। महानस दत्यन- न्तरम् अवगत दूति, यद्यपि मूलं तथापि अवगतत्वस्य ज्ञाने- डप्रयोजकत्वेनाविवक्षण महानससामान्यमादायाभावो गहीतु- मशक् इति महानसपदमवश्यं सङ्गोचनीयमिति व्युत्कमेण व्याख्या-

२६२ अनुमानदौधितिप्रसारिखां

वावगतस्तस्य प्रतियोगी न वन्गिर्न वा वन्गिमानित्यनु- भवात् रासभे तथावगमेऽप्यग्रे स बाध्यत दूति, तन्न एवं हि तद्दड्गितडूमयोरेवव्याप्तिः स्यात् न तु धूमत्व-

मत्त्वं वा न प्रतियोगितावच्क्ेदकमिति प्रथमतो चातु-

योग्योद्वूतरूपसामान्यतद्दतोरिव योग्ये वङ्गौ तादृशप्र-

र्योग्यत्वादिति भाव:, न प्रतियोगितावच्छेदकमिति न

सामान्यावच्केदकमित्यर्थः। अथ साधनाव्यापकव्या- प्यत्वाभावः साध्येऽधिकरणखरूप एव एवं साधननिष्ठ- साध्यसम्बन्धे साधनतावच्क्ेदकातिरित्तावच्केद्यत्वाभा- वोऽपीत्यनुशयानो येन रुपेगा ज्ञाता, व्याप्तिरनुमि- त्यङ्गं तट्रूपविशिष्टा न सकददर्शनगम्या, सामानाधि-

तम्। इत्यादिरिति। तथाचैतन्म्रहान सवयृयत्त्य्त्या भा वा प्रा तियोगि्वं महानसान्तरासन्निकर्षेऽपि सुग्रहमित्यती योग्यत्वमेवोपपाद- यति, महतीति। न प्रतियोगितावच्केदकमितीति। सामान्या- भावस्फुटीकरणाय नकारसम्बलितपाठो ध्टतः व्याप्तेरहेतुनिष्ठत्वं कुव्वाणो मोमांसकमभिप्रेत्य अनौपाधिकत्वं निर्वत्ति, एवमिति।

व्याप्तिग्रहोपायः । २६२

मशक्यमेवेति मैवं प्रकृतसाध्यव्यापकसाधनाव्यापको वा साधनत्वाभिमतेन समं प्रकृतसाध्यसम्बन्धि- तावच्छेदकं विशेषणं वोपाधि: उभयथापि तदभावो न व्याप्तिः सिद्यासिद्विभ्यां तव्निषेधानुपपत्तेः किन्तु

तस्य च प्रथमं चातुमशक्यत्वात्। किञ्च न वस्तुगत्या व्याप्तज्ञानं हेतु: किन्तु व्याप्तितवेन तच्च उपाध्यभावत्वं न च उपाधेरज्ञाने तदभावत्वेन ज्ञानं सम्भवति विशे- षाज्ञानसाध्यत्वाद्दिशिष्टज्ञानस्य न च नियमतः प्रथम-

करसयमात्स्य च तथा भावं न वारयाम दूत्याशयेनाह, किञ्चेति। विशेषसज्ञानसाध्यत्वात् तत्सामग्रीसाध्य- त्वाद्दा, न चेति उपलक्षणमेतत् उपाधेरयोग्यस्यापि सम्मवात्, उपाधिसामान्यतद्दतो मूर्त्तत्वादिसामान्य- तद्दतोरिवात्यन्ताभावान्योन्याभावयोरयोग्यतया प्रत्य- च्षेगा ग्रहीतुमशक्यत्वात्। न च योग्योपाधिव्यति- रेकग्रह एवानुमानाङ्गम् अयोग्योपाधिग्रहेऽप्यनुमिति

न वारयाम दूति। पूव्वं न वारयाम द्त्यत्र व्याख्याततत्त्वमेतत् मोमांसकमते विशेषसज्ञानस्याजनकत्वादाह, तत्सामग्रीति। ननू- पाध्यभावत्वप्रकारकज्ञानस्येवानुमितिहेतुत्वकथनात् मूलासङ्गति-

२६४ अनुमानदौधितिप्रसारिएां

मुपाधिधौरस्ति। यच्चोतं प्रतियोगिज्ञानं व्यवहारहेतु: नाभावज्ञान दूत्यस्तु तावदेवं तथापि तदभावोमा व्यव- हारि उपाध्यभावज्ञानाधीनानुमितिः स्यादव उपाधि- ज्ञानं विनापि न चैवम्। वस्तुतस्तु विशेषादर्शने सह-

दर्शनेन न व्याप्तिनिश्चयः॥४॥

प्रसङ्गात्। यथाश्रुतं दूषयति यच्चोत्तमित्यादिना व्यभिचारेत्यादि। अत्र प्रत्यक्षे ग्राह्य संशयस्यापि प्रति- बन्धकत्वमादृत्य व्यभिचारशङ्गायास्तथात्वाभिधानम्। अन्यथा पुनरसाधारणतत्तत्कारगमेलकरूपा सामग्री प्रतिबन्धिका वोध्या, विवेचितञ्जेदं प्रत्यक्षमगिदोधितौ, वच्यते चाधिकमुपरिष्ठात्॥ ४ ॥

रित्यत आ्रह, यथासुतमिति। ननु ग्राह्यसंशयस्याप्रतिबन्धकत्वात् व्यभिचारज्ञानाभावेत्यादिमूलं कथं सङ्गतमित्यत श्रह, अ्र्प्त्रेति । अन्यथा ग्राह्यसंशयस्याप्रतिबन्धकत्वे असाधारणति, कालादि- व्युदासाय असाधारणकरएमपि प्रत्येकमतिप्रसक्तमित्यतो मिलन- पर्य्यन्तं, ननु निश्चयत्वस्य कार्य्यतानवच्छेदकत्वाड्वयमपि न सम्य- गिति मनसि कवत्त्याह, विवेचितमिति॥४ ॥

व्याप्तिग्रहोपायः। २६५

अथ व्यभिचारसंशयो नाव्यभिचारनिश्चयप्रतिबन्धकः ग्राह्यसंशयस्य निश्चयाप्रतिबन्धकत्वात् अ्न्यथा संशयो- त्तरं क्वापि निश्चयो न स्यादिति चेन्न व्यभिचारसंशयः प्रतिवन्धक दूति ब्रूम: किन्तु विशेषादर्शने सति सह-

अत च यद्यपि साधनगोचरसाध्याभाववद्दत्तित्व- ग्रहाभावोहैतुरिति न युततां केवलान्वयिनि ग्राह्या- प्रसिद्या ग्रहाप्रसिद्वे:, खएडशः प्रसिद्या क्वचित्ता- दृशभमसभ्भवेऽपि सर्व्वत तथा भमे मानाभावात्। अतएव साध्यतावच्केदकगोचरसाधनवब्निष्ठाभावप्रति- योगितावच्केदकत्वग्रहोऽपि प्रत्युत्त: सकलसाध्यताव- च्क्ेदके तादृशग्रहे मानाभावात्, तथापि साध्यताव- चेदके तत्पुरुषीयताद्ृशावच्छेद कत्वग्रहस्य विषयतया- भाव:, तद्विषयत्वाभावो वा तत्पुरुषीयव्याप्तिग्रहे हेतु:

ग्राह्येति। साध्याभावघटितस्याप्रसिद्धिरित्यर्थः । खएडश दूति अभावादो साध्यीयत्वादिनत्यर्थः । अर्प्रतएव सर्व्वत्र तथा प्रसिद्वैव। ननु सर्व्वत्रव तथा समो भविष्यतीत्यत आह, सकलेति। साध्यतावच्छे- दक इत्यभावेनान्वितं विषयताया अ्र्परभावप्रतियोगितावच्केदकसम्ब- नव्वे मानाभावादाह, तद्विषयत्वाभावो वेति। व्याप्तिग्रहकाल एव पुरुषान्तरस्य ताटृशविषयत्वसत्त्वादाह, तत्पुरुषौयेति। विषयताया ३४

२६६ अनुमानदीधितिप्रसारिएां

चारादिसाधारसधर्मदर्शनात् संशयः स्यात् न तु संशयसामग्रीतो निश्चय दूति। किञ्ज यद्ीसामग्री- यत्र प्रतिबन्धिका, विशेषादर्शन तत्र तद्वीरपीति व्यभि- चारसंशयोऽपि प्रतिबन्धकः एवं भूयोदर्शनमपि संशा- यकं तर्कस्त्वनवस्थाग्रस्त एवेति कघं व्याप्तिग्रहः ।

वस्तुतो व्याप्तः साध्यसाधनभेदभिन्नतया विशिष्यैव कार्य्यकार रभावः, तथांच यत साधनं साध्याभाववद्दत्ति- साध्यतावच्केदकं साधनवन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेद- कमेकविधमनेकविधं वा व्यभिचारज्ञानं प्रसिद्वं तत्र यथायथं तदभाव: पुरुषनिष्ठोव्याप्तिग्रहहेतुः अतएवैक-

धीविरोधः । एवञ्ज क्वचिद्यभिचाराज्ञानस्याहेतुत्वेऽपि

ज्ञानानतिरेकेष कालिककादाचित्कतवमभिप्रेत्यैतदुक्तम्। (१) ननु चैत्रोयज्ञानविषयत्वाभावसत्वे मैत्रीयी व्याप्तिग्रहः स्यादित्यत श्रह, तत्पुरुषीयव्याप्तीति। ननु प्रसिद्वाया दत्यादिवच्यमाणयुक्ति - स्तद्विषयत्वं तवाप्यावश्यकमिति कथं साव्वत्निकत्वमित्यनुशयान- स्तत्पुरुषीयत्वप्रवेशेन कार्य्यकारणभावबाहुल्ये गौरवादाह वसतुत दति। पुरुष निष्ठ दूति। तथाच सामानाधिकरएप्रत्यासत्त्येव

(१) दूं, नन्वित्यादि व्याप्तीत्यत्यन्तः पाठो नास्ति।

व्याप्तिग्रहोपायः । २६७

अतोच्यते व्यभिचारज्ञानविरहसहकृतं सहचार- दर्शनं व्याप्तिग्राहकं ज्ञानं निश्चयः शङ्गा च सा च

न क्षतिः । प्रसिद्वायाः साधनवब्निष्ठाभावप्रतियोगि- तावच्केदकत्वादिबुद्दे:, सामानविषयतया तदभाववोध- विरोधित्वानुरोधन तु तघात्वकल्पनं न वयं वारयाम: यदि तत्तत्प्रकारादिनिवेशेन विशेष न पर्य्यवस्येदिति दिक्। व्याप्तिश्च धूमादिव्यापकवड्निसमानाधिकरर- वृत्तिधूमत्वाटिकं तादृटशसामानाधिकरस्यमावस्य रास- भादिसाधारखात्, अत च व्यापकत्वांशग्रहे व्यभि-

तस्य हेतुत्वम् इूति भाव:, अतएव कूटस्य कारखत्वादेव, एवं प्रकृतसाध्यतावच्छेदकप्रकारकव्यभि चारज्ञा नाभा व स्यहेतुखवे। ननु

चित्प्रसिद्वः अनवच्छेदकत्वग्रहे प्रतियोगिविधयापि तस्यावश्यक- त्वादिति तत् किम्थं साध्यतावच्केदकप्रवेशनं तस्य ताट्ृशज्ञाना- भावानुयोगितयवोपपत्तेरित्यत श्रह, प्रसिद्वाया इत्यादि, तदभाव- स्तादृशावच्केदकत्वाभावः, तथा कल्पनं तादृशज्ञानाभावहेतुत्वक- ल्पनं, न अन्यत्रवृत्तस्य ज्ञानस्य (१) विषयतासस्बन्धन प्रक्ृतसाध्य- तावच्ेदके तदभावो वर्ततत एवेति,तस्य समानविषयत्वेनव कारण- त्वमिति पूर्व्वपत्िणोहृदयं, यदौति यत्र(२) दाहजनकतावच्छेदक-

(१) दूं, अन्यस्य उत्तज्ञानस। (२) दं, दाहजनकत्वावच्छेदेन जातिः।

२६८ अनुमानदीधितिप्रसारिएां

रसाधर्ममदर्शनात् तद्विरहश्च क्वचिद्दिपक्षबाधकतर्कात्

चाराग्रह: समानाधिकरसव्ृत्तित्वांशग्रहे च तद्दिशेषय- तया सामानाधिकरण्स्य ग्रहोहेतुरिति वत्तव्यम्।

षणतया सम्बन्धस्य ग्रहो हेतुरित्यपि केचित्। यत्तु विरुद्वे सहचारभ्रमेग व्यापकत्वभमात्सामान्यत एव सहचारज्ञानं हेतुरिति तन्न असिद्वत्वात् विरुड्वेऽपि

जातिस्तथाभावप्रतियोगितावच्केदिकेति(२) ग्रहो जातस्तन्र व्ित्वे तत्सत्वात्,बोध्यः अथ वह्नित्वलवेन तत्राभावो वाच्य इूति चेत् विशेष- व्याप्तिलक्षणी प्रगल्लभतनिराकरणेनेव तस्य निराक्ृतत्वात्, महा- नसीयत्वविशिष्टं वह्ित्वमवच्केदकम् इति ग्रहेऽपि तत्सत्वोपगमाच्च

त्हिं तस्य प्रतियोगिकोटावेव विनिवेशनेSसार्व्वत्रिकत्वसहिष्णु-

एवं ग्राह्याभावग्रहस्य प्रतिबन्धकतायां तत्र तदधिकरणतावच्छेदक- विनिवेशाद्यत् ताटृटशग्रहो न प्रनिद्स्तत्र न तथा हेतुत्वमिति भाव:। केचिदित्यखरसोद्वावनं तद्ीजन्तु साध्यसम्बन्धितावच्के दकेत्यन्रवेति सङ्गोच प्रमाणाभावः, सामान्यत दूति, यद्िषययोः

(३) दूं, यहेऽषि वक्ित्वे तत्मङ्गतेः।

व्याप्तिग्रहोपायः । २६

क्वचित् खतः सिद्ध एव तर्कस्य व्याप्तिग्रहमूलकत्वेना- नवस्थेति चेत् न यावदाशङ्कं तर्कानुसरणात्, यत्र च

द्याधौनं ग्रहणक्रमर्योगपद्य नतु मिथः कार्य्यकारग- भाव दूति। दूदं पुनरबधीयं यथा विद्यमानमपि वड्गित्वे व्यव-

कत्वं न गरह्यते अभावदेशविप्रकर्षादिना ग्राहकाभा-

सत्त्वेऽप्यग्रहसम्भवात्। नानुपलब्धेः प्रतियोगिसत्त्व-

कार्य्यकारणभाव इत्यादि व्याप्युपष्टभ्भाच्च इत्यपि द्रष्टव्यम्, असिद्ध- त्वादिति सहचारम्मस्य व्यापकत्वम्रमाहेतुत्वादित्यर्थः, क्वाचित्कं सहचारम्तमस्य व्याप्तिभ्तमपूर्व्ववर्त्तित्वमन्यथासिद्यति विरुद्धेऽ्- पीति। तथाच यत्रैकदैव उभयोर्भ्तरमस्तनैव व्यभिचाराहोषविधयापि न तस्य कारणत्मिति भाव: । व्यवधानं मध्यस्थित दत्यादिसम्बन्धः, विप्रकर्षो तहूरवर्त्तित्वं, कथं चिदिति विरोधस्य ताटृशयोग्यानुपलव्धा प्रविष्टत्वादिति भाव:, झटित्यवभासस्तु प्रकारान्तरेणपीति हृदयम्, अतएवेति यत एव तस्य लौकिकप्रत्यक्षाविषयत्वमिति निर्षयानीत्युपा- ध्यायाः साधारणे चेति मिश्रा: ग्राह्याभावज्ञानमात्रस्य प्रतिबन्ध-

२७० अनुमानदौधितिप्रसारिएां

व्याघातेन शङ्गैव नावतरति तन्र तर्कं विनैव व्याप्ति-

ग्रह:॥५॥ दूति तत्त्वचिन्तामगौ व्याप्तिग्रहोपायः समाप्तः ।

विरोधित्वादिलक्षणा योग्यतेति न तत्सामान्याभावो लौकिकप्रत्यक्षगम्यः । परन्तु कथञ्चिद्िरोधस्फोर- गादिवशाडूमत्वादी गहीतो धूमवब्निष्ठात्यन्ताभाव प्रतियोगितावच्केदकत्वाभावो तज्ित्वादावुपनयमय्या- दया ग्टह्यते अतएवानुमानादिना व्यभिचारग्रहेऽपि न व्याप्तिधीः, निर्सयात्मनि साधारणे वा दोषविशेषा- जन्योपनीतमाने संशयादिसाधारणस्य निश्चयात्मनो

कत्वमते धारावाहिकसंशयानुरोधेन, कार्य्यतावच्केदकेति निर्य- यानुधावनं, दोषविशेषेति तेन पीतत्वाभावानुमितावपि पीत दत्युपनीतभानं भवत्येवेति, साधारणस्येत्याद्यमते निश्चयात्मन दूति द्वितीये, अत्ापि प्रतिबन्धके निश्चयत्वस्य प्रवेशाद्वारावाहि- क संभयोत्पत्तिर्बोध्या, मात्रपदं कत्सार्थकं तेन लौकिकालौकिक- साधारखलाभः, खमते केवलान्वयिखएडने व्यवस्थाप्यमानव्याप्ति- मभिप्रेत्याह, तत्तडूमादाविति। ग्ह्यमाएा इति ननु कथमत्र योग्यानुपलव्धि: देशान्तरव्ृत्तित्वस्य द्रव्यत्वादौ सत्त्वेऽपि देशा- न्तरा सन्निकर्षेनैवानुपलस्भसभ्भव इूति चेन्न फलबलेन तथा कल्प-

व्याप्तिग्रहोपायः । २७१

वा विपरीतज्ञानमात्रस्यैव प्रतिवन्धकत्वात्, तत्तडूमादी गह्यमागो वङ्माद्यभाववद्दत्तित्वाभावो धूमत्वाद्यवच्केदेन गह्यते लाघवादित्यपि वदन्ति ॥ ५ ॥

दूत्यनुमानदीधितौ व्याप्तिग्रहोपायः समाप्तः ।

नात् यद्ा गह्ममाणपदेन ग्रहणसुपनीतभानात्मकमैव विव- चितं, सभ्भावनाविरहस्तु प्रतिबन्धकाभावस्फोरणाय॥। ५ू ॥

दीधितिप्रसारिखां व्याप्तिग्रहोपायः समाप्तः ।

२७२ अनुमानदीधितिप्रसारिखां

अथ तर्कः।

तत्त्वचिन्तामषिः । तथाहि धूमो यदि वज्नासमवहिताजन्यत्वे सति सड्चिसमवहिताजन्यः स्यान्नोत्पन्नः स्यादित्यत किं धूमो- डवङ्चेरेव भविष्यात, क्वचिद्ृह्निं विनापि भविष्यति। अहेतुक एव वोत्पत्स्यत दति शङ्गा स्यात् सर्व्वत्र- खक्रियाव्याघातः स्यात् ॥ ६ ॥

अथ तर्कदीधितिः। हुताशनरासभादिपदार्थसार्थस्यान्वयव्यतिरेकयोर- न्वयव्यतिरेकी धूमस्योपलभमानोऽवश्यमेतेषामन्यतमं कारगं धूमस्येत्यवधार्य्य सन्दिग्ध किमेतानि सर्व्वा- ायेव कारणानि, किम्बा कानिचित्तथा, कानिचिञ्व नेति, अत च यस्य व्यतिरेकेऽपि द्वतरेभ्यस्तथाविधेभ्यो-

अथ तकदीधिति-प्रसारियी। व्य भिचारज्ञानाभावाय कारगताग्राहकं तकं प्रदर्शयतो मूल- स्यासङ्गतिं परिहरत्नवतारणिकामारभते, हुताशनेत्यादिना सन्दे- हस्येव विवरणं, किमेतानीति। आपादकविशेषणविशेष्योभयं सार्थकोकर्त्तुम् एतावान् प्रयास इति ध्येयम्। तत्र चेति तथाच ताटृशशङ्गायामोद्टशतर्कावतारो घटत एवेति भावः। तत्र चाका-

व्याप्तिग्होपायः। २७२

यदि हि गहीतान्वयव्यतिरेकं हेतुं विना कार्य्यो- त्पत्तिं शङ्गेत, तदा खयमेव धूमार्थ वङ्रे:, तप्ताथं भोज- नस्य, परप्रतिपत्त्यर्थं शब्दस्य, चोपादानं नियमतः कघं कुर्य्यात्, तेन विनापि तत्सस्भवात् ॥ ६॥ धूमोत्पत्तिमुपलभते तस्याहेतुत्वमेवावधारयति तथा रासभादेर्य्यस्य व्यतिरेके तादृशापरसकलान्वयेऽपि धूमानुत्पत्तिं पश्यति, तस्याकारगत्वमेव निश्चिनुते, तथा वज़े: तत्र चाकारगत्वसन्देही विरोधितामासाद- यन्निवर्त्तते येन तर्केण तमाह धूम दूत्यादि। अनुसन्धे- यश्चावश्यं कार्य्यकारगाभावग्रहः, तदधौनत्वाद्याप्तिबुद्दः

तथैव हैतुहेतुमद्भावं गृह्नतस्तस्यैव वा व्याप्तिपरिच्छेद रणत्सन्देही विरोधितामिति उपाध्यायसतमभिप्रेत्य, इतरथा तत्र सामग्री वोध्या, ननु मूलासङ्गतिस्तदवस्थैवेत्यत आ्रह, अनुसन्धेयक्चेति। अपेक्षणीय इत्यर्थः । तथाच धूमो यदि वक्ि- व्यभिचारी स्यात् वह्निजन्यो न स्यात् दूति व्याप्तिग्राहके इष्टा- पत्तिशङ्गायामुपयुज्यत दूति भावः, (१) कारणताग्रहस्यैव व्याप्तिग्रहत्वं व्यवस्थापयति, सामानाधिकरयेनेति, तथेव सामा- नाधिकररेनैव गह्हतो विषयी कुर्व्वतः, तस्येव ज्ञानस्यैव, (१) दूं, अपेक्णीय दत्यादि द्रति भाव दूत्यन्नपाठो नास्ति। ३५

२७४ अनुमानदीधितिप्रसारिएां

कत्वात्, विपर्य्यये तत्कोटिमातपर्य्यवसयिनश्च तर्कस्य तदभावकोटिकशङ्गानिवर्त्तकत्वम् अन्यथा धूमो यदि वह्चितच्छून्यजन्यान्यतरो न स्यात् तदा जन्यो न स्यादित्यादरपि तथात्वापत्ते:, तथा पर्य्यवसायिता च क्वचिद्विशेषतो व्याप्ता सामान्यतोऽपि क्वचित्यक्षधर्म ताबलात् तत्सम्पत्तये चात वङ्गासमवहिताजन्यतवेन

विशेष्याभावमात्रावलम्बित्वात्, तथोपस्थितिविरोधि

व्याप्तिपरिच्छेदकत्वात्, व्याप्तिविषयत्वात्, वङ्गासमवहिता- जन्यत्वं पक्चेऽपि दातुं प्रणालीमाह, विपर्य्यय दूति। तत्कोटीति। यदा यत्प्रक्वतं तदित्यर्थः, मात्रपदेन तदभावव्युदासः । इदमैव व्यव- स्थापयति, अ्न्यथेति। तथात्वापत्ते: जन्यत्वशङ्गाप्रतिबन्धकत्वापत्तेः, तच्छ न्यत्वं वह्ञाभावसमवहितत्वं न च तद्दुत्तिभिन्नत्वाप्रसिडेरन्यतर- तवाप्रसिद्धिः, वन्निव्याप्तिकारणस्तोमस्यैव तथाविधस्य सत्वात् न च। तथापि नान्तरीयके व्यभिचारः, तावतापि प्रक्वते प्रयोजनस्याप्रत्यू- हत्वात्। केचित्तु वह्निवह्निसमवहितः तच्छून्यं तदभावसमवहितं तदुभवजन्यान्यतरी न स्वादिति च योजना, अतएव क्वचि- त्युस्तके तथेव पाठ इत्यप्याह। तथा पर्य्यवसायिता तत्कोटि- मात्रपर्य्यवसायिता। क्वचिदिति। स्वयं वत्माएतर्के इत्यर्थः । तथोपस्थितीति। ताटृयविशिष्टपक्षोपस्थितीत्यर्थः । नन्वन्न तकें

व्याप्तिग्रहोपायः । २०५

चावङ्नेरित्यादिशङ्काद्दयमग्रे निरसनीयम्। वस्तुतो

जन्यञ्न सम्भवतौति वव्निजन्यत्वपर्य्यवसितं वङ्चिसम- वहितजन्यत्वं वाच्यम्। तथाच घटादौ व्यभिचारवार- गाय आपाद्यकोटिप्रतियोगिविशेषणार्थकं सत्यन्तम्, अजन्ये जन्ये च नान्तरीयके व्यभिचारवारणाय जन्य दूति तदर्थस्तु वङ्चासमबधानकालीनवड्चितत्समवधाने-

यदि वड्चिसमवहितजन्यी न स्वादित्यत्र वह्निसमवहितजन्यत्वं यदि वह्निजन्यत्वं तदानान्तरीयके व्यभिचार:।

त्वस्यासिद्िः। किञ्ज वस्तुतो विशेषाभावावगाहिनोऽपि विपर्य्य- यस्य विशिष्टाभावत्वेनैव विषयता, तथा चासङ्गतिः, एवं वङ्गा- समवहिताजन्यत्वस्योभयत्न प्रवेशे गौरवादाह, वस्तुत इत्यादि। ताटृशतर्के पक्तधममैताबललभ्यस्यापि साध्यस्यान्यथासिदिं प्रदर्श- यति, वङ्चाजन्यमपीति। अतएव वङ्चासमवहिताजन्यमित्यपि पाठः, तस्य पक्षताव च्केदकवेभिथ्च स्फोरकत्वात्, शुद्धवड्चिसमर्वाहताजन्य- त्वाभावस्य घटादिसाधारगत्वात्, आपाद्यकोटीति। जन्यत्वे विशे- षणामित्यर्थः । क्रमेण शुद्धस्य विवत्ितस्य च व्याव्ृत्तिं प्रदर्शयति, अजन्य इति। विवच्ितमेवाह, तदर्यस्विति। जन्यत्वप्रवेशे गौर- वादाह, तथाविधेति। निक्वष्टं तद्दशयति तथाचैत्यादि सत्यन्तार्थ-

२७६ अनुमानदौधितिप्रसारिएां

तर्यावत्कारणाजन्यत्वं, तथाविधयावत्कारगकत्वमिति यावत्, तथाच वज्ञासमवहिताजन्यत्वे सति वड्का-

व्याव्ृत्तिस्तु स्वयमुत्तेव। नान्तरीयके वह्ितत्समवधानेतरयावत्का- रणत्वस्य सत्वादाह, वज्ञासमवधानकालीनेति। वह्चासमवधान- कालीनयावत्कारणत्वाभावस्य धूमे सत्वादिष्टापत्तेराह, वङ्चौति। एकैकदाने तथाचष्टापत्तिरित्यत उभयं वक्चिसमवधानं वव्निकारण तानिव्वाहकप्रत्यासत्तिः। न च वह्निव्याप्यं नान्तरीयके व्यभि- चारतादवस्थ्यं, तत्न हि तत्समवधानेतरस्य धूमस्य वज्चासमवधान- कालीनत्वाभावादेव व्यभिचारवारणमिति, अतएव वङ्ने: खातन्त्रा्- णापि निर्देशः । दून्धनादवह्रासमबधानकालीनत्वान्नान्तरीयके व्यभिचारताद- वस्थ्यमित्यतो यावदिति। नन्वत्र तथापीष्टापत्तिः, यावत्कारण- मध्यपतितस्य धूमावयवस्य वज्चासमवधानकालीनत्ाभावात् इति। अत्ाहु: धूमस्य दध्यादितुत्यतया धूमद्ाणुक एव वक्गि- जन्यत्वं यदभिप्रायेणैतस्य तर्कस्यावतार दति तस्यावयवः पर- माशुरूपो वह्चासमवधानकालीन एवेति, न तत्रेष्टापत्तिरिति। न चान्वयव्यतिरेकप्रदर्शनं स्थूलमादायविरुद्धमिति वाष्यम्, स्थूलान्वयव्यतिरेकस्यैव परम्परया तदनुमापकलवेनैव उपयोगित्वा- दिति केचित्। पर तु यावत्कारणव्यक्तेरवड्कासमवधानकालीनत्वं

व्वाभावादतो यावत्वं कारगतावच्छेदकस्यैव विशेषं, तथाच

व्याप्तिग्रहोपायः । २७७

स्यादिति पर्य्यवसितोऽर्यः। यत्तु नान्तरीयवङ्निके व्यभिचारवारसाय आपादककोटावैव विशेषगं सत्य- न्तार्थः, स च वङ्माघटितसामग्राजन्यत्वमिति तन्न प्राक् तदसिद्देः॥६॥

यावन्ति कारगतावच्छेदकानि तदालिङ्गितस्यैव प्रत्येकं वङ्चा- समवधानकालौनत्वं वत्तव्यम्। एवच्च धूमं प्रत्यपि धूमावय- वत्वेनैव न कारणत्वं अवयवत्वस्य समवायिकारणतया आ्रत्मा- श्रयात्, किन्तु दध्यादाविव पृथिवीत्वेनैव, रूपविशेषादिस्तु दध्यादी रसविशेषादिरिव सहकारीति नातिप्रसङ्गः। तथाच पृधिवी- त्वावच्छिन्नस्य वज्कासमवधानकालीनत्वान्नानुपपत्तिरिति समा- दधिरे। न चार्ट्रेन्वनक्रियाध्वंसे क्रियानन्तरोत्पत्तिकेन वह्निना सह यः संयोगस्तज्जन्ये व्यभिचारः, भावतवेन विशेषखात् (१) आपादक- कोटाविति वक्चिजन्यत्वाभावरूपे वह्निसमवहिताजन्यत्व दूत्यर्थः । वङ्ाघटितेति। अन्र तदघटितत्वं तदविषयकप्रतीतिविषयत्वं,

धूमे

घटितसामग्राजन्यत्वस्य निश्चयः, निर्णीते च तस्िन् पक्षधमता- बलात् वह्निजन्यत्वस्य निर्गय दृत्यन्योन्याश्रयः, तेन च खमतऽपि (१) एूं, नचेत्यादि: विशेषणादित्यन्त पाठस्तु सर्व्वस्िन् पुस्तके नास्ति।

२७८ अ्नुमानदोधितिप्रसारिएां

तस्मात्तत्तटुपादानमेव ताटृशशङ्काप्रतिबन्धकं शङ्गायां न नियतोपादानं नियतोपादाने च न शङ्का, तदिदमुत्तं तदेव ह्याशद्मते यस्मिन्नाशङ्ममाने

अवाद्या इयी शङ्गा दृष्टापत्तिपर्य्यवसायिनी, द्वितीया पुनरापादकाद्यप्रसिद्धपर्य्यवसायिनी, अवज्के: वड्निशून्यात् तटुपादानमिति करराव्युत्पत्या तदीयकार्य्यप्रयोजक- ताज्ञानपरम् तादृशान्वयव्यतिरेकानुविधानबोधपरं वा अग्रेतनमपि खक्रियापदं तत्परमेव क्वत्यादेः शङ्का ग्रतिबन्धकत्वे मानाभावात् कारणताग्रहोत्तरकालीन-

वड्गिसमवहिताजन्यत्वं दुर्ग्हं, धूमविशेषे वह्नाभावविशिष्टकारण- जन्यत्वस्य सुग्रहत्वादिति अस्मन्मते तस्यैव पच्चत्वादिति ॥ ६॥ अत्रेति। खवविवत्िततर्केत्यथः । इष्टापत्तीति। उभयथापि वङ्चा- समवहिताजन्यत्वविशेषणाभावाङ्वोध्या। आपादकादीत्यादिपदेना पाद्यपरिग्रहः। ननु अवह्ित्वं वड्निभिन्नत्वं, तथाच वह्निभिन्नजन्य त्वेऽपि वङ्गासमवहिताजन्यत्वं स्थास्यतीति कुत दष्टापत्तिरित्यत आह, अवड़ेरिति। उपादानपदस्य भावव्युत्मन्नतया क्वतिप्रसिद्वतया विवच्षितासिद्विरित्यत आ्ह, करणेति। तदीयकार्य्यं धूमादि।

ताद्ृशेति। नियतत्यर्थः । कवत्यादेरित्यादिना क्रियापरिग्रहः। ननु कारणत्वग्रहान्यथानुपपत्तिरेव मानमत श्राह, कारणतेति।

व्याप्तिग्रहोपायः ।

ख्क्रियाव्याघातो न भवतीति, न हि सस्भवति सयं वङ्मादिकं धूमादिकार्य्यार्थं नियमत उपादत्ते, तत्- कारगं तन्नेत्याशङ्गते चेति, एतेन व्याघातो विरोध:, त्वाच्च। यद्यपि चैतावता धूमत्वावच्िन्नं प्रति वङ्चे- जनकत्वं नायाति तणारगिमगिन्यायेन वैकल्पिक- कारणतायामपि तथात्वसभ्भवात्। तथापि विशेषागां कार्य्यकारगभावग्रहस्तर्केग न तद्विरोधशङ्कायामपनी- तायां जायमानः, सामान्यव्यभिचारानिर्मयानुगतागुरु- विशेषरूपान्तरानुपस्थितिलाघव-प्रतिसन्धानादि-वशात् सामान्यत एव तं परिच्छिनत्ति, प्रामागिकी च तथैवा- ननु वड्चिसमवहिताजन्यत्वं धूमविशेष एव निरटङ्गीति तस्यैव पच्तत्वं तत्कुतः सामान्यतः कारणताग्रह इति शङ्गते, यद्यपीति। तथात्वं विशेषे नियतान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वम्। अपनीताया-

दर्शनादित्यादिः। सामान्येति। तेन द्रव्यत्वनिरासः । अ्नुगतेति। न तडूमत्वनिरासः, अगुर्विति। तेन चन्ु:कटुजनकद्रव्यत्वादि- निरासः, सामान्यत एव धूमत्वेनैव तत्कार्य्यकारएभावं परिच्केदो विषयिकरणं प्रामाषिकी प्रमाणकी, तथैव ताट्ृशसामग्रीसम- वधानेनैवाप्रामाषिकी प्रमाणसिद्ी तथैव सामान्यत एवेत्यपि, केचित्तु ननु सामान्यती व्यभिचारङ्गासत्त्वे कथं ग्रह इत्यत श्रह्,

२८० अनुमानदीधितिप्रसारिएां

स च सहानवस्थाननियत दूति तवाप्यनवस्थेति निरस्तं खक्रियाया एव शङ्काप्रतिबन्धकत्वात्। अतएव व्याघातो यदि शङ्गास्ति न चेच्ळङ्गा ततस्तराम्॥॥

न्वयव्यतिरेको, फलबलेन लाघवज्ञानादिशून्याया एव सामान्यव्यभिचारशङ्कायाः प्रतिबन्धकत्वं कल्पाते। अपरे तु धूमत्वावच्छिन्नस्य वह्चाजन्यत्वैन जन्यत्वविशि- ष्टस्य यथाश्चुतवङ्कासमवहिताजन्यत्वस्य व्यतिरेक एवा- पादनीय: तच्चोत्तन्यायेन तादशवड्कियुत्तकारगकलाप- जन्यत्वग्रहेग तद्यतिरेकजन्यत्वशङ्गानिरासात्, वङ्गि-

फलबलेनेति। तथाच लाघवज्ञानमुत्तेजकमिति। उक्तसामग्रीव्यति- रेकेऽपि धूमत्वावच्किन्नस्येव प्रथमत एव वह्निजन्यत्वग्रह दूति ये वर्णयन्ति तन्म्तमाह, अपरेत्विति। यथा्ुतेति। तेन प्रगल्भमत- निरासः, एतत् सिद्तकेश्च धूमत्वावच्कित्नो धूमी यदि व्गिजन्यो न स्याज्जन्यत्वे सति वह्चासमवहिताजन्यो न स्यादित्येवं रूपः, वङ्मासमवहिताजन्यत्वस्य विशिष्यत्वानुधावनं प्रामाएख्यापनाय तेन तन्निर्णयस्यैव शङ्गाप्रतिबन्धकत्वं, अतएवोपादानपदमपि अरपरग्रे तत्परतया व्याख्यास्यते, धूमत्वावच्छिन्नत्वस्यैव वह्रासमवहिता- जन्यत्वं ग्राहयति, तच्चेति। अग्रे सुग्रहमित्यनेनान्वितम्। उक्त- न्यायेनेति आभासोत्तन्यायेनेत्यर्थः । तदिति। वह्नियुत्तकारण-

व्याप्तिग्रहोपायः। २८१

विरहेऽपि निरतिशयस्यैव ताद्ृशसमूहस्य धूमजनकत्व- सन्देहस्य च तथाविधात् धूमानुत्पाददर्शनेनैवायोगात्, ताटृशस्यैव क्वचिद्वड्गिं क्वचिच्चेतरदासादजनकत्वसम्भाव- नायाश्च क्वचिडूमानुत्पादप्रयोजकत्वेनावधृतस्य वन्नि- विरहस्यैव तथाविधसमूहत्वे धूमानुत्पत्तिसामान्यं प्रति लाघवात्, प्रयोजकत्वनिर्सयेनापनयान्मनसैव सुग्रहं,

कलापेत्यर्थः । अस्येव कलापस्य वङ्चासमवहिततादभायां जन्यत्व- प्रङ्गां निरस्यति, वड्चिविरहेऽपीति। निरतिशयस्य निरविशेषितस्य, तथाविधान्न वह्चासमवहितान्न। तादृशस्यैव तथा कलापस्यैव कालिकसमवधानम्बुादस्य दैशिकं व्युदस्यति, क्वचिच्चेतरदिति। ताटृशस्तोमस्येव वङ्जभावदशायामित्यथः । अपनयादिति। सभ्भा- वनाया दत्यनेनान्वितम्। केचित्तु अवह्ेरित्यादिभङ्गाया आद्य दलैन निरासः । क्वचिहर्षिं विनेत्यस्या: भङ्गायाच्च वह्गिविरहे- डपोत्यादि हाभ्यां निरासः दत्यर्थमाहुः। तच्च ताट्ृशशङ्गयोर्मूल- क्वता तर्क एवोत्थापयिष्यमाणतया सन्दर्भविरुदमिति। धूम- सामान्येन वहिरिन्ट्रियलौकिकसन्निकर्षाभावात् तद्दिशेष्कज्ञाना- सभ्भवादाह, मनसेति। ननु वह्नेरेवेत्यत्र वड्निभिव्नानुपादानं प्राप्तं, तच्च न शङ्गाप्रतिबन्धकमिति वक्चासमवहिताजन्वत्वमेव शङ्गा- प्रतिबन्धकतया विवत्तव्राह, वङ्रेरिति॥७॥ २६

२८२ अनुमानदीितिप्रसारि एयां

व्याघातावधिराशङ्गा तर्कः शङ्गावधि: कुत दूति खएडनकारमतमप्यपास्तम्। न हि व्याघातः शङ्गा- श्वितः, किन्तु खक्रियैव शङ्काप्रतिबन्धिकेति न वा

नस्य प्रयोजके तदजन्यत्वज्ञाने परम्परया वन्निसम- वहितोपादानस्य वा प्रयोजके तब तात्पर्य्यम्। यत्त्व- न्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानमेव विशेषदर्शनतया- शङ्गाप्रतिबन्धकं तदेव तर्कघटकं, तदिदमुत्तां यदि गृहीतान्वयव्यतिरेकं हेतुमितीति तन्न, यादृच्छिकस्य

ननु तथाप्युपादानं कथं प्रतिबन्धकमित्यत आ्ह, अत्न चेति। तथाच वह्निसमवहितस्य नियमत उपादानं कथं कुर्य्यादिति मूले कथमित्यत्र यो नियमव्यवच्छेदस्तद्विषयस्य वज्ञासम- वहितानुपादानस्य प्रयोजक दत्याशयः कल्पाः। एतेन वङ्चासम- वहितस्थोपादानमेव नियमव्यवच्छेद्यं, न तु वह्गासमवहितानु- पादानमित्यसङ्गतिप्रदर्शनं परास्तम्। ऋजुमार्गेण वङ्रासम- वहिताजन्यत्वज्ञानमेव मूलतात्मर्य्यविषयतया व्याचचाणः कल्पा- न्तरमाह, परम्परयेति। वङ्चासमवहितताजन्यत्वे ज्ञाते तर्कः तर्के च सति वह्चिजन्यत्वज्ञानं तस्तिन् सति व्िसमवहितस्यो- पादानमित्येवं रूपया। तत्र वङ्गासमवहिताजन्यत्वज्ञाने, विशे- पेति। व्याव्त्तकेत्यर्थः। यादृ्किकस्य यक्किच्निद्दतिनिष्ठस्य,

व्याप्तिग्रहोपायः । २८३

विशेषदर्शनात् क्वचित् शङ्गानिवृत्तिरेवं स्यात्, न चैतादृशतर्कवितारो भूयोदर्शनं विनेति भूयोदर्शनादरः, न तु स खत एव प्रयोजकः, अतएव न तदाहित-

तदनुविधानस्य व्यभिचारित्वान्नियतस्य चोकताभेद- सम्पादकत्वादिति वदन्ति तच्चिन्त्यम्। केचित्तु कार्य्यकारगभावग्रहानन्तरं व्याप्तिग्रहाय व्यधिकर- रास्य जनकत्वशङ्कानिरासार्थमयं तर्क:, तथाच धूमो

सति सामानाधिकरणयप्रत्यासत्त्या वह्निजन्यो न स्यात्, वड्निजन्यो न स्यात्। अप्रत्यासन्नस्याजनकत्वात्,

व्यभिचारित्वात् अव्यावर्त्तकत्वात्, नियतस्य तद्म्ावच्छिन्नस्य, उत्तति। धूमत्वावच्छिन्नकारणत्वं यथा प्रागग्टहीतं तथा तद्र्मा-

न्यायेनत्यादिना तदमैदपर्य्यवसानान्न मतभेद दूति केचिन्र, तन् दूषगसङ्गतिश्चिन्तनौया तच्चिन्यमिति। नान्तरीयके व्यभिचारा- दिति। यदि प्रागुक्तविवच्ाया नान्तरीयके व्यभिचारी व्युदस्यते, तदा धूमानुत्पत्तिं प्रति वह्निविरहप्रयोजकत्वं यदुक्तं तच्छैथिल्य- मेवानेनोक्तमित्यन्ये। लाघवज्ञानस्यावश्यकत्वे उक्कलाघवज्ञानाजन्य- त्वग्रह एवास्तु किमनेनायासेनेत्यर्थः। दृत्यपि कश्चिन्नान्तरी- यके व्यभिचारं प्रकारान्तरेए खराडयतामतमाह, केचित्विति।

२८४ अनुमानदीधितिप्रसारिएां

संस्कारो न मानान्तरं तर्कस्याप्रमात्वात्, तच्च प्रत्यच- व्याप्तिज्ञाने हेतु:, तदभावेऽपि शब्दानुमानाम्यां तट्- ग्रहात् ॥८॥

नुत्पादादिना ग्राह्यमिति दूदमैव च वाचोभङ्गा परे परिष्कुर्व्वन्ति, धूमो यदि वङ्मानधिकरणदेशानुत्पत्ति- कत्वे सति वङ्माधिकरगादेशोत्पत्तिको न स्यात् जन्यो न स्यात्। तादृशानुत्पत्तिकत्वग्रहश्च धूमानुत्पत्तिं प्रति वड्गिसम्बन्धाभावस्य प्रयोजकत्वे ग्राह्ये उप- स्थितत्वाल्वाघवाच्च, ताटृशसम्बन्धाभावस्यैव तथात्वाव- धारणादिति तच्चित्त्यम्। मिश्रास्तु परं प्रति व्याप्ति- ग्रहोपाये प्रदर्श्यमाने व्यभिचारशङ्गानिरासहेतुतवेनोप- दर्शिते तकं मूलशैथिल्यादिशङ्कोङ्गावकं तं प्रति व्याघा-

प्रत्यासत्यन्तरति। सामानाधिकरखातिरितत्यर्थः । इदमेव चेति। व्य धिकरणस्य जनकत्वशङ्गानिरासरूपमुख्यप्रयोजनस्योभयत्न तुल्य- त्वादित्यर्थः । ताटृशसम्बन्धः सामानाधिकरखम्। तथात्वं प्रयो- जकत्वम्। तच्चिन्त्यमिति। उक्तयुत्त्या वक्निजन्यत्वस्येव प्रागेव

जन्यत्वग्रह एव सहकारित्वकल्पनस्तु किमेतावताप्रयासेनेत्यपि

व्याप्तिग्रहोपायः । २८५

ननु सहचारदर्शनव्यभिचारादर्शनवद्यभिचारशङ्गा- विरहानुकूलतर्कयोज्ञानं व्यभिचारिसाधारगमिति न ततोऽपि व्याप्तिनिश्चय दूति चेन्न सरूपसतोरव तयो र्व्याप्तिग्राहकत्वात्, सत्तर्काद्याप्तिप्रमा तदाभासात्तद-

तोऽ्यमुपदर्श्यते, मैवं शङ्विष्ठाः, तथा सति तत्तत्काय्या- घितया तन तत कारे तवैव प्रवृत्तयोव्याहन्येरन् यदाह न हि सम्भवति सयं वङ्मादिकमितीति प्राहुः। तच्चेति। तत् व्यभिचारादर्शनं व्यभिचारज्ञान- सामान्याभाव: योग्यतादिसन्देहैऽपि शब्दादिना अर्थं- निश्चयात् तत्तर्कस्वरूपमिति केचित् ॥ ८॥ ननु वस्तुतो व्याप्तिसत्त्वे तर्काभासात्प्रमाभ्नमयो-

कश्चित्न। परं चार्व्वाकं, मूलं व्याप्ति शैथिल्यं, तत्र तर्काद्य- नवतार उपदर्शनमेवाह, मैवमिति। ग्रन्थसस्मतिं दर्शयति। यदाहेति। प्राहुरिति। तथाच उपादानपदस्य सम्मुख्यार्थत्वमेव प्रकर्षः । व्यभिचार्ञानेति। शब्देऽपि व्यभिचारज्ञानस्य प्रतिबन्धक- त्वात् सामान्यपदम्। योग्यतादोति। तथाच तज्ज्ञानसामान्या- भावस्तत्र न हेतुरिति भावः। स्वरूपमिति। नपुंसकत्वनिर्व्वा - हार्थम् ॥८॥ तर्काभासादिति। धूमो यदि वन्निव्यभिचारी स्याड्रव्यं न

२८६ अनुमानदौधितिप्रसारिएां

प्रमा विशेषदर्शनसत्यत्वासत्यत्वाभ्यां पुरुषज्ञानमिव। अपरे तु यत्र तर्के व्याप्तानुभवो मूलं, तत्र तर्कान्तरा- रत्पादानुत्पादाभ्यां व्यभिचार द्रत्यत आ्रह। विशेषदर्श- नेति। तथाच यथा तस्य बोध्यतद्भावतद्विषयत्वे सत्यत्वासत्यत्वे तथा तर्कस्यापीति, अन् च सत्यत्वादि- सम्पादक धर्म्मिगो बोध्यादिमत्त्वे बोध्यादिमद्वर्म्मि- सन्निकर्षे वा तात्प्य्यं लाघवात्, तर्कस्य व्यभिचारेणा- हेतुताया: खयमेव दर्शितत्वाच्च। अथ विपरीत- ज्ञानोत्तरप्रत्यक्षे तन्निवर्त्तकत्वेन विशेषदर्शनस्य हेतुत्वं

स्यादित्याकारात्मकादित्यर्थः । व्यभिचार दूति। आद्यस्य व्यति- रेकव्यभिचारोन्त्यस्यान्वयव्यभिचार इत्यर्थः । बोध्येति। विशेषा- दर्शनस्य सत्यत्वे यत्र पदपाद एवकारभ्तमो ज्ञातस्तन्र व्यभिचार दूति दृदमुक्तमिति भावः। ननु व्याप्तिमत्तर्कस्य प्रमाहेतुत्वा- पेक्षया व्याप्तिमत्वमेव प्रयोजकमस्वित्यभिप्रायेणाह, अत्न चेति। ननु व्याप्तलोंकिक प्रत्यक्षाविषयत्वं प्राप्य यथा व्यवस्थापितं प्रागेव, तथाचालौकिके तज्न्ञाने व्याप्तेः कथं कारणमित्यत श्रह, बोध्या- दोति। ननु सन्निकर्ष: क्वचित्तद्वानं, यत्र च लौकिकप्रत्यक्षं तत्र च संयुत्तसमवायादिरित्यतोऽननुगमात्तदपैच्य तर्कस्यैव तथात्वमस्तु इत्यत श्रह, तर्कस्य चेति। दर्शितत्वादिति। यत्र व्याघातादिना पाङ्गाया अभावस्तवैवेत्यर्थः । विपरीतेति। भ्मसंशयोत्तरच्का-

व्याप्तिग्रहोपायः । २८७

पेक्षा, यत तु व्याप्िस्मरगं हेतुः, तव न तर्कान्तरा- पेक्षेति नानवस्था, अस्ति च जातमातागामिष्टानिष्ट- साधनतानुमितिहेतुव्याप्तिम्मरगं तदानीं व्याप्तानु- भावकाभावात् तन्मूलानुभवमूलाचाग्रेऽपि व्याप्ति-

विरोधादिमूला: केचित्तर्का दूति तन्न, तव प्रमाणानु-

तच्च तर्कस्यापीति चेत्। अस्तु तावदापाततस्तथा, तथाप्यन्यत क्रृप्तप्रामासादिप्रयोजकादेव तत्र प्रामा- एयाद्युपपत्ती न तस्यापि विशेषतः कारगात्वं गौरवात्। उत्तञ्त विशेषसज्ञानस्य विशिष्टज्ञानकारगत्वमते सर्व्वत्र विशेष्यसम्बन्धासम्बन्धज्ञानमेव प्रमाभ्नमप्रयोजकमिति वदन्ति। तब प्रमागोति दूदमनादिसिद्त्वज्ानस्य

प्रत्यक्षे दूत्यर्थः। तन्निवर्त्तकतवेनेति। भ्मादिविरोधित्वेनेत्यर्थः। आपातत दति। ताटृशप्रत्यक्षत्वं कार्य्यतावच्छेदकमेव न अ्रव्यव- हितत्वस्यावश्यकत्वेन तत्तद्यक्ित्व एव विश्रामात् अर्थवशसम्पन्न- त्वाच्चाऽभ्यपेत्य समाधत्ते, तथापीति। अन्यन्नेति। बोध्यादिमत्- सन्निकर्षत्वं नैकमित्युतां प्रागित्यत आह। उत्तञ्जेति। विशेष्य- सम्बद्धं यद्विशेषणं तस्य ज्ञानमित्यथः । ननु पूर्व्वपक्े कार्य- कारणभावे वास्तवमनादित्वमुक्का दूषणे प्रमायगवेषएं मूल-

२८८ अ्रनुमानदौधितिप्रसारिएां

योगेऽनुमान एव पर्य्यवसानात्। न च व्याप्तिग्रहा- न्यथानुपपत्त्यैव तर्कस्यानादिसिद्वव्याप्निकत्वज्ञानमिति वाच्यम् अनुपपत्तेरप्यनुमानत्वात्। अन्ये तु विपच्- बाधकतर्कादनौपाधिकत्वग्रह एव तदधीनो व्याप्तिग्रह दूति तदपि न तर्कस्याप्रमाणत्वात्।

प्रयोजकत्वमभिप्रेत्य परार्थाभिप्रायेग वा अनुमानत्वात् व्याप्निग्रहाधौनप्रवृत्तिकत्वात्। व्यभिचारशङ्केति द्वरिया . द्वारिगो नान्यथासिदिरिति भावः। अनुमानमात्र दूति अनिश्चितसाध्यपक्षके सर्व्वत्र सम्भवित्वात्, पच्ते साध्यनिर्सायेऽनुमानवैयर्थ्यात्, उपाधित्वेन सव्यभि-

ज्ञानमेव साध्यव्यापकताबुद्धिं विरुन्ध्यादित्याशद्ाह,

क्वताऊृतं तच्च न घटत दत्यत शह, इदमनादीति। अभिप्राय- शङ्गोचादाह, परार्थेति। तथाच प्रमाएमवश्यमेव गवेषणीय- मित्यर्थः। स्वमतैऽर्यापत्तेर तिरिक्तप्रमाणत्वमभिप्रेत्य मूलं तत्माधा- रसेन योजयति। व्याप्तिग्रहेति। ननु यत्र पक्षे साध्यनिश्चयो जातस्तत्र पक्षेतरस्यानुपपत्यानुमानमात्रमिति मूलं न घटत इत्यत आ्रह, अनिञ्चितेति। अनिश्चितसाध्यके साध्यनिश्चयाथेमनुमान- कल्पने सामाय्रीबलान्निच्चितसाध्यकैऽपि तत्कल्प्यत अनिख्चितसाध्य-

. Markandeya Purana, Fasc. 5-7 @ /10/ each ... Rs. 1 14 *Mimainsā Darçana, Fasc. 10-19 (/10/ each ... ... 6 *Vyāyavartika, Fasc. 1 -- 6 @ /10/ each ... 3 12 ... *Nirukta, Vol. IV. fasc. 1-8 @, /10/ each 5 0 ... *Nitisara, Fasc. 3-5 @ /10/ each ... 1 14 Nityácārapaddhatih, Fasc. 1 -- 7 @ /10/ each ... 4 6 ... Nityācarapradīpah Vol. I. Fasc. 1 -- 8; Vol. II, Fasc. 1-3. @ /10/ eaeh ... 6 14

Nyayabindutīkā, Fasc. 1 @ /10/ each ... 0 10 *Nyaya Kusumāñjali Prakaraņa Vol. I, Fasc. 2 -. 6 ; Vol. II, Fasc. 1 -- 3@ /10/ each 5 0 ... ... Nyayasarahı 2 0 ... ... Padumawati, Fasc. 1 -- 5 @ 2/ ... 10 .. *Pariçişta Parvau, Fasc. 3 -- 5 @ /10/ ench 1 14 ... Prākrita-Paingalam, Fasc. 1 -- 7 @ /10/ each ... 4 6 Prithivirāj Rāsa. Part 1I, Fasc. 1 -- 5 @ /10/ each ... 3 2 Ditto (English) Part II, Fasc. 1 @1/- ... 1 0 Prakrta Laksaņam Fasc. 1 1/8/ each 1 8 .. Paracara Smrti, Vol. I, Fasc. 1 -- 8 ; Vol. II, Fasc. 1-6 ; Vol 11I, Fasc. 1 -- 6 @@/10/ each 12 8 Parāçara, Institutes of (English) @ 1/- each 0 ... Pariksamukha Sutram 0 ... Prabandhacintāmaņi (English) Fasc. 1 -- 3 @ 1/4/ each ... ... 3 12 Rasarnavam, Fasc. 1-3 3 12 11 Saddarsana-Samuccaya, Fasc. 1-2 (@, /10/ each ... ... 1 Samaraieca Kaha Fasc. 1-3, @ /10/ ... ... ... 1 14 Sāņkhya Sūtra Vrtti, Fasc. 1-4 @ /10/ each ... 8 Ditto (English) Fasc. 1-3 @ 1/- each ... 2 ... 3 .. ·Sankara Vijaya, Fasc. 2-3 @ /10/ each 1 Six Buddhist Nyaya Tracts. 0 10 ... Srāddha Kriyā Kaumudī, Fasc. 1-6 @ /10/ each 3 12 .. Sragdhara Stotra ( Sanskrit and Tibetan ) 2 0 Suçruta Saihitá, Eng.) Fasc. 1 @ 1/- each ... Suddhikaumudi, Fasc. 1.4 @ /10/ each 2 Sundaranandam Kavyam .. 0 Suryya Siddhanta fasc. 1 .. Syainika Sastra 1 ... *Taittreya Brahmana, Fasc. 11-25 @ /10/ each 9 6 Pratisakhya, Fasc. 1-3 @ /10/ each 1 Taitteriya Samhitā, Fasc. 27-45 (@ /10/ each 11 14 ... Tāņdya Brāhmaņa, Fasc. 10-19 @ /10/ each ...

... ... 14 Tantra Vārteka (English) Fasc. 1-8 @ 1/4/ each 10 * l'attva Cintāmaņi, Vol. I, Fasc. 1-9, Vol 11, Fasc. 1-10, Vol. III, Fasc. 1-2, ...

Vol. IV. Fasc. 1, Vol. V, Fasc. 1 -- 5, Part IV. Vol. II, Fasc. 1-12 @/10/ each 24 6 Tattva Cintamani Didhiti Vivriti, Fasc, 1, @ /10/ each 0 0 Ditto Prakas, fasc. 1-2, @ /10/ each 4 Tattvarthadhigama Sutram, Fasc. 1-3 @ /10/ each ... 1 14 Tirthacintamoni, fasc, I, @ /10/ each ... ... 0 10 Trikāņda-Maņdanam, Fasc. 1-3 @ /10/ each 1 Tul'si Satsai, Fasc. 1 -- 5 @ /10/ each 3 ... *Upamita-bhava-prapañca-kathā, Fasc. 1-2, 5-13 @. /10/ each ... 6 14 Uvāsagadasāo, (Text and English) Fasc. 1 -- 6 @ 1/- each ... 6 0 Vallãla Carita, Fasc 1 @ /10/ ... 0 10 Varşa Kriya Kaumudi, Fasc 1 -- 6 @ /10/ each ... 3 12 Vāyu Purāņa, Vol. I, Fasc. 3 -- 6 ; Vol. II, Fasc. 1 -- 7, @ /10/ each 6 14 Vidhāra Pārijata, Fasc. 1-8 Vol- II. Fasc. I @ /10/ each 5 10 ... ... Ditto Vol. II, Fasc. 2-4 @ 1/4/ 3 ... 12 Vivādaratnākara, Fasc. 1 -- 7 @ /10/ each ... ... 4 Vrhat Svayambhū Purāņa, Fasc. 1 -- 6 @, /10/ each ... ... 3 12 * Voga Aphorisms of Patanjali, Fasc. 3-5 @ /10/ each ... 1 14 asastra of Hemchandra Vol. I. Fasc. 1-3 ... ... 3 I2 Tibetan Series. dhyastotrasangraha, Vol. I ( Tib. & Sans. ) 2 .. ower Ladakhi version of Kesarsaga, Fasc. 1 -- 4 @ 1/- each ... 4 yabindu of Dharmakirti, Fasc. 1 .. 1 ... .. Sam S'hi Tin, Fasc. 1 -- 4 @ 1/- cach ... ... 4 0 3s brjod dpag hkhri S'i ( 'lib. & Sans. Avadāna Kalpala 'Vol. I, sc. 1 -- 8 ; Vol. II. Fasc. 1 -- 7 @ 1/- each ... 15 0 -Phyin, Vol. I, Fasc. 1-5; Vol. II, Fasc. 1-3; Vol. 1I1, Fasc 1-6, @1/ each 14 0 Arabic and Persian Series. mgīrnamah, with Index, (Text) Fasc. 1 -- 13 @ /10/ each ... 8 2 fuqaddasi (English) Vol. I, Fasc. 1 -- 4 @, 1/- cach ... A 0 arnamah, with Iudex, Fasc. 1-37 @1/8/ each ... ... 55 8

'he other Fasciculi of these works are out of stock and complete copies cannot ipplied.

Āin-)-Akbari, Fasc. 1-22 @ 1/8/ each ... 33 0 Ditto (English) Vol. I, Fasc. 1 -- 7, Vol. II, Fasc. 1 -- 5, Vol. III, ... 36 0 Ditto (English) Vol. I, Fasc. 1 -- 8 ; Vol. II, Fasc. 1-7 Vol 3 @ 1/4/ each 20 0 Arabic Bibliography, by Dr. A. Sprenger, @ /10/ ... 0 10 ... *Bādsbāhnāmnah, with Index, Fasc. 1 -- 19 @, /10/ each ... 11 14 Couquest of Syria, Fasc. 1-9 @/10/ each Rs. 5 10 Catalogue of Arabic Books and Manuscripts, 1-2 @ 1/- each 0 Catalogue of the Persian Books and Manuscripts in the Library of the Asiatic Society of Bengal. Fasc. 1 -- 3@1/ each ... 3 0 Dictionary of Arabic T'echnical Terms, and Appendix, Fasc. 1-21 @@ 1/8/ each 31 8 Fa rnaug-i-Rashīdi, Fasc. 1-14 @ 1/8/ each 21 0 Fih rist-i-Tūsī. or, T'ūsy's list of Shy'ah Books, Fasc. 1 -- 4 @ 1/- each 4 0 Futnb-ush-Shām of Waqidi, Fasc. 1 -- 9 @ /10/ each 5 10 210 Ditto of Ãzădi, Fasc. 1 -- 4 @ /10/ each 2 8 History of Gujarat 0 Hatt Asmän, History of the Persian Masnawi, Fasc. 1 @/12/ each .. 0 12 Hisatory of the Caliphs, (English) Fasc. 1 -- 6 @ 1/4/ each 7 8 Igālnamah-i-Jahāngīrī, Fasc. 1 -- 3 @ /10/ each 1 14 Igabah, with Supplement, 51 Fasc. @ 1/- each 51. 0 Ma'şāir-i- Ālamgīrī, Fasc. 1 -- 6 , /10/ each 3 12 Maa'āsir-ul-Umarā, Vol. I, Fasc. 1 -- 9, Vol. II, Fasc. 1 -- 9 ; Vol. III, 1-10; Index to Vol. I, Fasc. 10-11; Index to Vol. II, Fasc. 10-12; Index to Vol. III, Fasc. 11-12 @/1/ each 35 0 Maghāzi of Wāqidī, Fasc. 1 -- 5 @ /10/ each ... 3 2 Marhamu 'L.Ilali 'L-Mu'Dila 1 0 Muntakhabu-t-Tawarikh, Fasc. 1-15 @ /10/ each 9 6 Ditto ( English ) Vol. I, Fasc. 1 -- 7; Vol. II, FAsc. 1 -- 5 and 3 Indexes ; Vol. III, Fasc. 1 @1/ each. ... 16 0 Muntakhabu-l-Lubāb, Fasc. 1 -. 19 @ /10/ each ... ... 11 14 Ditto Part 3, Fasc. 1 ... 1 0 Nukhbatu-l-Fikr, Fasc. 1 @/10/ ... 0 10 Nizāmī's Khiradnāmah-i-Iskandari, Fasc. 1 -- 2 @ /12/ each ... 1 8 Qawaninu 's-Sayyad of Khuda Yar Khan 'Abbasi, edited in the original Persian with English notes by Lieut. Col. D. C. Phillott 5 0 Riyāzu-s-Salātīn, Fasc. 1 -- 5 @ /10/ each ... ... 3 2 Ditto (English) Fasc. 1 -- 5@ 1/ .. 5 ... Tadhkira-i-khushnavīsān .. ... 1 0 T'abaquāt-i-Nāșirī, ( English ), Fasc. 1-14 @ 1/- each 14 0 .. Ditto Index 1 ... Tărīkh-i-Fīrūz Shāhi of Ziyāu-d-dīn Barni Fasc. 1 -- 7 @@ /10/ each ... 4 6 Tarikh-i-Fīrūzshāhi, of Shams-i-Sirāi Aif, Fasc. 1 -- 6 @@ /10/ each 12 ... 3 Ten Ancient Arabic Poems, Fasc. 1 -- 2 @ 1/8/ each ... 3 0 ... Tuzuk-i-Jahāngirī, (Eng.) Fasc. 1 @ 1/ ... 1 0 ... Wis-o-Ramīn, Fasc. 1 -- 5 @ /10/ each ... 3 2 Zafarnāmah, Vol. I, Fasc. 1 -- 9, Vol. II, Fasc. 1 -- 8 @@ /10/ each ... 10 ... 10

ASIATIC SOCIETY'S PUBLICATIONS. 1. ASIATIC RESEARCHES. Vols. XIX and XX @ 10/ each ... ... 20 2. PROCEEDINGS of the Asiatic Society from 18.70 to 1904 @ /8/ per No. 3. JOURNAL of the Assiatic Society for 1870 (8), 1871 (7). 1872 (8), 1873 (8), 1874 (8), 1875 (7), 1876 (7), 1877 (8), 1878 (8), 1879 (7), 1880 (8), 1881 (7), 1882 (6), 1883 (5), 1884 (6), 1885. (6), 1886 (8), 1887(7), 1888 (7), 1889 (10, 1890 (11), 1891 (7). 1892 (8). 1893 (11), 1894 (8), 1895 (7), 1896 (8), 1897 (8), 1898 (8), 1899 (8), 1900 (7). 1901 (7), 1902 (9), 1903 (8), 1904 (16), @1/8 per No. to Members and @ 2/ per No. to Non-Members N. B .- The figur es enclosed in brakets give the number of Nos. in each Volume. 4. Journal and Proceedings, N. S., 1905, to date, (Nos. 1-4 of 1905 are out of stock ), @1-8 per No. to Members and Rs. 2 per No. to Non-Members. 5. Memoirs, 1905, to date. Price varies from number to number. Discount of 25% to Members 6. Centenary Review of the Researches of the Society from 1784-1883 3

7. Catalogue of the Library of the Asiatic Society, Bengal, 1910, 8

8. Moore and Hewitson's Descriptions of New Indian Lepidoptera, Parts I -- III. with 8 coloured Plates, 4to. @ 6/ each ... 18

9. Kaçmīraçabdamrta, Parts I & II @ 1/8/ ... 3 0

10. Persian Translation of Haji Baba of Ispahan, by Haji Shaikh Ahmad-i-Kirmasi, and edited with notes by Major D. C. Phillott. ... 10

Notices of Sanskrit Mannscripts, Fasc. 1-34 @1/ each ... 34 0 .. Nepalese Buddhist Sanskrit Literature, by Dr. R. L. Mitra 5 N.B .-- All Cheques, Money Orders, &c. must be made payable to the "Treasurej Asialic Society," only. Books are supplied by V. P. P. 24-5-12.

B Krsnadāsa Sārvabhauma 132 Anumana didithi prasarini N8G324 1911 v.3

PLEASE DO NOT REMOVE

CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY

UTL AT DOWNSVIEW D RANGE BAY SHLF POS ITEM C 39 13 08 13 08 013 2