Books / Anyokti Muktavali Rama Sastri Bhagavatacharya Ed. Gayitri Devi

1. Anyokti Muktavali Rama Sastri Bhagavatacharya Ed. Gayitri Devi

Page 1

अन्योक्तिमुक्तावलि वानरैस्त्वं निर्धूयसे नीरसता प्रकाश्य। पद अवत्या नहि नाम तन्न सतां हदो भूपएतां भजल्व॥

णीभूषण कार्यालय, २०५, सूर्यछुण्ड, 4नारस।

.रचयिता- महामहोपाध्याय रामशास्त्रि भागवताचार्य:

Page 2

ॐ भीहरि: ॐ म-योक्तिम कांवलि स.Irr.

रचयिता महामहोपाध्याय पं० रामशास्त्रिभागवताचार्य स्वामी (भूतपूर्व काशीस्थ राजकीयसंस्कृतपाठशालाध्यापक:)

सम्पादिका कु० गायत्रीदेवी एम० ए०

प्रथमावृत्ति: संवत् २०१८ वि० [ मूल्यं सपाद १। रूप्यकम्

Page 3

प्रकाशक :- श्रीदेवाचार्यः,

२०५, सूयंकुएडम्, वारायसी।

सर्वाधिकारः प्रकाशकेन सुरच्षित:

मुद्रक: महेन्द्रप्रसाद गुप्त, शंकरसुद्रणालच, हाथीगली, वाराएसी।

Page 4

अन्योकतिमुक्ावलि:

अ्रन्थरचयिता-महामहोपाध्याय पं० भागवताचार्यः - - जन्म सं० १६१६ वि० ] [स्वर्गवास सं० १६७० वि०

Page 5

प्रकाशकीयनिवेदनम्

अभ्युपगतसारस्वतभास्वद्वैभवेन समुपलव्घविद्वन्मएडला- लघुयशसा समाराध्येन तातपादेन महामहोपाष्यायेन स्वर्गीय- श्र्रीभागवताचार्येण स्वामिना पत्नालंकारिकसरणिमनुसृत्य विर- चितानि साम्प्रतिकयुगप्रयोजनसाधकानि अन्थरत्नानि प्रकाश्य

अतः पूर् "समस्यासमज्या" नामको ग्रन्थः प्रकाश गतः संस्कृज्ञसमाजे प्रख्यातकीतिश्चेति नाविदितं वुधजनैः। फलतः संस्कृतविश्वविद्यालयेषु प्रोक्तग्रन्थः साहित्याचा्यपरीक्षासु सहा- यकग्रन्थतया स्वीकृत: प्रचुरं प्रचारं च प्राप्तः । साम्प्रतं विमलशेमुपीजुषां विदुषां गुणाकपक्षपातिनां चेतसां हार इच प्रस्तुतोऽयम् "अन्योक्तिमुक्ताव लि"नामा ग्रंथ:सहद्यहद्य- सिक्तग्रन्थि: रवप्रतिद्वन्द्विन मलभमान इव समुपजम्भते। आ्र्शास्महे चद्यं संस्कृतसाहित्यशाखिपरीच्षाया: पाठ्यगरन्धस्याभावसपि निराकरिष्यति। रचयितुर्भगवद्दशावतारप्रशंसात्मको "भवभेषजा"भिघोऽन्यो अन्थो मुद्रालये वतते। यस्य स्तुतयो भच्तजनानां करुणा- चूर्णहृदयाह्वानवायुवेगेन समालोडितकरुणावरुणालया: सत्यो गवदासनमपि कम्पयितुमलम्।

Page 6

( २ ) प्रकाशनार्हा रचयितुरन्ये ग्रन्था :- (१) नयकमलाकर: (त्रयोदशशतश्लोकात्मको नीतिग्रन्थः) । (२) कादम्वरीवरीयस्ता (कादम्बर्या उत्तरार्द्धस्य विशदा टीका, पूर्वार्द्धस्य च विस्तृतटिप्पणीभि: समं जिल- संदर्भस्फोटनम्)। (३) हरविजयकाव्यटिप्पसी (सुविस्तृता)। (४) कुमारचरितचाहता-(दशकुमारचरितस्य टीका)। (५) काव्यप्रकाशस्य दोपोद्धारः। (६) भारत चम्पूटिप्पणी । (७) सुवृत्तरत्नावली (प्राचीन संस्कृतकवीनां स्वरूपवर्न संवद्धं काव्यम्।। (-) श्रीतातचरणालोक: (स्वकौटुम्बिकजीवनवृत्तान्तमयं काव्यम् )। ये महानुभावा उक्तगन्थरत्नानामानाशु प्रकाशनाय सहायका चुभूषन्ति ते साक्षात्कारेण पन्नव्यवहारेस वा मां कृतार्थ- यन्तु। इति शम्-

२०५, सूर्यकुण्डम्, वाराएसी विदुषां विधेय:,- गँगादशहरा, सं० २०१८ वि० श्रीदेवाचार्य:

Page 7

वाङमुखम् -६ :-

चार्यमहामहोपाध्यायैः सर्वतन्त्रस्वतनत्रैः पितामहपादैः श्रीरामशास्त्रिभागवता- चार्यस्वामिमि: मुद्रितसंस्करएं तत्रभवतां विदुषां सम्मुखे समुपस्थापयन्नह्मत्यानंदमनु- भवामि। यद्यपि र्वनाम्नैवास्य अन्थस्योपादेयता प्रकटीभवति तथापि साहित्यशास्त्रकोविदा इमं पठित्वैव निर्ोष्यन्ति यदयमन्योक्तिमुखेन मम्मटोक्तं षडविधं काव्यप्रयोजनं सम्पादयति न वा। वस्तुतः समानव्यवहारनिपुराता- मेवान्योकतीनां प्रयोजनमनन्यतया त्वीकृत्य ग्रन्थकारेणायं अ्रन्थो निरमायि। अत्र हि साधारणतया जीवनस्य जगतो ज्ञातव्यानां पदार्थानां प्राकृतिकसुषमा- शीलोपादानपुरःसरं स्वरूपं प्रकटयितुं तेषासुपरि मामिका त्रन्योक्तय :· कृता: सन्ति या स्वथव जिज्ञासमानानां पाठकानां लोकानुभवाय काव्य- निपुयातायै चात्यन्तं साहाय्यकृतः । संस्कृतसाहित्येऽन्योक्क्तीनां पर: सहस्ाणि पद्यानि यत्र-तत्र न समुल्लसन्तीति न; किन्तु पुस्तका का रेणन्योक्तीनां निबन्धनं नाघिकं प्रतिभाति । परिडतराजगन्नाथप्रभृतिमिः कतिपयैः काव्यमर्मज्ञै रस्यांदिशि यः प्रयास: कृतः स एव सामारं संस्कृतश्रमिमन्यते। भामिनी- विलासप्रभृतीन् अ्रन्यान् तत्तत्परीक्षासु निर्घार्य कृतज्ञता परिपाल्यते च। शरवश्यकता त्त्रीदशी यदधुनापि सकृतोन्नायकैरस्यां दिशि प्रयासो विघेयो, विहितश्च प्रयास: श्वाघनीयो मन्तव्यः। इयमन्योक्तिमुक्तवती विषय- बहुलतया स्वीयविशिष्टतया च विद्वत्कृत सभाजनं प्राप्तवती, साहित्यपरीक्षासु पाठ्यमन्थगौरवं गतबती पूर्वोक्तस्याभावस्य पूर्ति करिष्यतीति सतां सकाशः- दाशास्महे। पूज्य पितामहचरणा वारायसीस्थक्त्रोन्सकौलिजनामकराजकीयविद्यालये १८६६ ईशवोयाब्दत: १६१३ ईशवीयाब्दपर्यन्तमष्यापनकार्य कृतवन्तः।

Page 8

( २ )

तन्रैव ते नानाविधान् विषयान् पाठयन्तः साहित्यत्याध्येतां छात्राणां हितकाम्यया अ्रन्थमिमं व्यरचयन्। अरस्मिन् पुस्तके कतिपयानि पद्यानि - केषांचिजनानां छात्राणां चानुरोघान्निमितानि सन्ति। अ्र्प्रनेकानेकमाम्य- दश्यानां पंदार्थानां यथातथ्येन वर्णनं चित्रवदत्यद्भुतमाभाति। विषय- सूच्येवास्य अ्रन्थस्यैतत्तथ्यं ज्ञापयितुमलं यद्िद्यार्थिनां कृते ज्ञातव्यानां समस्त विषयाणां संग्रहणो ग्रन्थकारो दत्तावधानः वरीवृत्यते। पठनेन चात्य पुस्तकस्येद्मपि प्रस्फुटं भविष्यति यदस्य निर्मातुः कोषशने, शब्दानां व्याकरयासंमताद्सुतप्रयोगे, काव्यगतरीत्यादौ च कीहशो विलक्षणोSविकार आसीद् यद्बलेनासौ प्राचीनकाव्याचार्याणामस्मिन् कालेऽपि वि्छिन्न- प्रायां वि्छत्तिपूर्णारचनाशैलीं पुनरुजीवितुं सत्तम: संजातः। यावदुपसंहतुम्, प्रस्तुतपुस्तकस्य सम्पादने रचयितुर्मूलप्रतिरेव प्रमाणी- कृता । परन्तु तस्या यत्र-तत्र बहुशः खसिडततया अन्थकाराभिप्रेतपाठस्या- नुसन्धाने प्रयासो मदीय एव। एतेन यदि कुत्रचित् काचित् त्रुटिर्जाता भवेचर्हि सहदयानां विदुषां पाश्वें चमामुपयाचेऽपरं चाशासे यदस्माकं लख्षुपरयासमिमं बहु मन्यमानास्ते अन्थकारस्थान्यानप्यप्रकाशितग्रन्थान् प्रकाशयितुं नः प्रोत्साइयिष्यन्ति। अन्यच् यानि कानि संशोधनानि विच- क्षणा प्रेषयिष्यन्ति तानि सादर विचारणीयानि तथा द्वितीयंसंस्करणे कर्तव्यतयोपन्यस्तानि भविष्यन्तीति।

गङ्गादशहरा, सं० २०१८ वि० ह गायत्री

(सम्पादिका )

Page 9

8 श्रीगणोशायनम: ॐ 8 श्रीसरस्वत्य नमः 8 श्री कवि कुल कमलदिवाकर-पद्वाक्यप्रमाणपारावारीण- महामहोपाध्याय-वेदान्त-साङ्ख्ययोग-धर्मशास्त्र- साहित्याचार्य-रामशास्त्रिभागवताचार्य-स्वामिन: संच्िप्तजीवनवृत्तान्त: -8 :-

गणेशं कामदं वन्दे भकतरक्पातत्परम्। सर्वकार्यसमारम्मे सुरासुरनमस्कृतम् ॥।१।। शारदां सर्वदा वन्दे शारदेन्दुसमप्रभाम्। ज्ञानप्रदा दयामूति वरदां जगदम्निकाम् ।२। माहेश्वरी सर्वजगन्निवासां काशीश्वरी शङरदत्तहस्ताम्। प्रसन्नवक्त्रां शिवदां शिवा तां नमामि देवीमद्दमन्नपूर्णाम्॥।३।। भजे प्रपन्नार्तिहरं महेश्वरं सुरामुराराषितपादपङ्गजम्। अ्रणोरणीयांसमजं पिनाकिनं कृपार्द्रचित्तं महताम्मदत्तमम्॥।४।। श्रस्ति दक्षिणापञ्चालेषु सुरघुनीपवनपावनीकृतपरिसरं गाधिप्रभृतिनरेन्द्रैः प्रतिपालितम शीलसदा चार विद्या विनयसौन्दर्यघ नसम्पन्नजनैर्व्यासं भवभूति राजशेखरश्रीहर्षादिभि: प्रकाशितवैदुष्यविभवं तपःस्वाध्यायनिरत-पांडित्य- विनयविभूषितद्विजकुलमरिडतं कान्यकुब्जापरपर्यायं-नगरम्। तत्र श्रज्ञात-

पृजितपादपङ्कजं कश्यपगोत्रं सिउर इत्युगधियुक्तं आवसथिककुलं वसति स्म। तत्र भवः स्वाध्यायपासिडत्यलब्ध-वैपश्िती-प्राप्त-प्रतिष्ठः श्रीभगवन्त नामा विद्वदर्य: वघेलवंशोद्वेन ठठियाधिपेन सबहुमानमाहूय इलमत्या

Page 10

(२ ) दव्षिण क्रोशमान्रस्थिते भदौसीयामे दत्तजीविको निवासित:। तदन्वये 'श्री वन्ध' नामा वुघोऽजायत। स सदाचररानिरतः शास्त्रकुशलः प्रान्त- जनतादत्तसत्कार: संसारमसारं पश्यन् प्रायः भदौसीमामाद्योजने शरंकिन- ग्रामसमीपे गङ्गादव्िए तटस्थितायां 'आभार्यत्वामि' गुहायां भगवद्ध्यानेन कालमनैषीत्। तत्य चतुर्पुं पुत्रेपु ज्येष्ठः श्रीवालकृष्णाचार्यः विद्या- ध्ययनव्यसनी नितुः सकाशात् ठठियानिवासिश्रीचतुर्वेदिभीसहायसका- शाच् प्राप्तव्याकरणादिविद्योऽपि विशेषजिज्ञासुः फतेहपुरचौरासीनिवा. सिनः नवद्वीपाधीतदर्शनशास्त्रस्य श्रीजनार्दनाचार्यस्य पादसरोजमूलं गत्वा दर्शनशास्त्रे योग्यतां सम्पादितवान्। श्रीजनादनाचार्यस्त गुरुशुश्रूषया वुदधि- विभवेन च सन्तुष्टान्तरङ्गः सन्नस्मै स्वरहस्यं दर्शनशास्त्रं ब्रह्मविद्योपदेश वैष्णवधर्मंदीक्षां वैष्ण वघर्माचार्यत्वञच ददौ। प्राप्ताचार्यानुज्ञः श्रीवालकृष्णाचार्य: ग्रहमागत्य पितुर्निदेशेन विवाहं सम्पाद्य गृहस्थाश्रमं प्राविशत्। ततः आरगरानगरे पनिहरीघट्टस्थिते कस्मिश्चिन्मन्दिरे स्थितायां पाठशालायां केनचिदाव्यचतुर्वेदिना सतहुमान- मध्यापक: कृतः । किश्चित्कालानन्तरं शरीरस्यास्वस्थतया पित्रा गृइमानीय नीरोग: कृतः । तत: पुनः तत्रगमनोत्सुकः पितुर्निरोधात् पितु: सकाशात् साङ्गोपाङ्गमायुर्वेदम- धीत्य स्वतन्त्रजीविकः सन् विदेशगमनान् निवारितचित्तः प्रान्ते एव प्रान्तीय- जनैः उपासितः संसारे च विरकः किश्चित कालं तसथौ। ततः लोके ख्याति प्राप्य तत्र तत्र जनैः सादर नीयमान: चिकित्सार्थ भगवद्धर्मोपदेशार्थ च क्षणमिव कालं निनाय। तत्य पुत्रत्रयेषु ज्येष्ठः केदारनाथोऽभूत, कनिष्ः कुलशेखरोऽभवत्, तृतीयस्तु मध्यम: श्रीरामशास्त्रिभागवताचार्यः स्वामी पादुबभूव। अ्रस्य महानुभावस्य जन्म वै० संवत् १६१६ ( शके १७=१) ज्येष्ठ शुक्कतृतीयायां शनौ यू० पी० प्रान्तीयफर्सखानादजनपदस्य मदौसीग्रामे आसीत्। तस्य वाल्ये एव बुद्धिविभवं हष्टवा पित्रा ाल्यात्प्रभृति स्वस-

Page 11

( ₹ )

काशे एव निहितः । पित्रा दर्वशिक्ष: पितरि जव्घप्रेमप्रकर्षो मातरि विद्य मानायामपि पित्रा सह परदेशगमनेऽपि हृष्टचित्तः वाल्यं सहुखं निनाय। ततः रीवॉनरेशमहारानरघुरानसिंहदस्तमानेन रीवाँराज्यजनता शुश्ूषितचरय- कमलेन पित्रा सह रीवांनगरे राज्येऽनि किध्चित् कालं सुखमुवास। तातः स्त्रदत्तप्रारम्भिकशिक्षमेनं रीवाँराजकीयपाठशालायां दाक्िसात्यमहादेवचराकमलेपु समर्पितवान्। अ्ररस्य विलक्षणां मेघां विद्यानुरगं विचिन्नां प्रतिभा च निरीक्षय द्रवीभूतान्ताकरणो गुरुरात्मोयां सकलां सकलां विद्यां स्वल्पेनैव कालेन साशीर्वादमस्मै ददौ। श्रीवाल- कृष्णा चार्यस्तु बोडरो वर्षे एव विवाहदीक्षां फरुखावादमएडलान्तर्गतसक- रावामामे निरवर्तयत्। ततः कृतविवाहोऽपि विशतिवर्षवयक्क: काशीमागत्य काशिक- राजकीय संस्कृतपाठशालायां पाध्याय-श्रीराममिश्रशास्त्रिणां चरणासरोजेपु सान्निध्यमकरोत्। पाठशालां प्रांवश्य व्याकरणशास्त्रे मध्यमां परीक्षां च दत्तवान् उत्तीसश्च। श्र्रस्य शास्त्रीयप्रतिभाकृष्टचित्त: श्रीराम मिश्रः सतहुमानमेनमद्रानीत । -महामतिः श्रीभागवताचार्य इडलैएडनिवासि-आड्गलजानसननामानं शिष्यं पाठयन् तस्मात प्रतिमासं दशरूप्यकसाहाय्यं प्राप्य शास्त्रीय- -योग्यतां संवधयन् गृहात्त्नीमप्यानीय काश्यां सुखमुवास। ततः वर्षपञ्चकेन

सर्वशास्त्रेपु उत्तीर्ण: सर्वाधिकाङ्कप्राप्तिमूलकपदकानां द्रव्यमेव व्ययार्थ जमाह। १वम२ तमे ईशवीयेऽ्दे साहित्यशास्त्रपरीक्षां, १८६२ तमे :ईशवीयेऽ०दे सांख्ययोगशास्त्रे, १८म५ तमे ईशवीयेऽन्दे वेदान्तशास्त्रे, १६६६ तमे ईशवीयेऽन्डे धर्मशास्त्र च परीक्षां ददौ, उत्तीर्य चांचार्यपदवी पराप। ततः मत्सरप्रज्वलितान्तःकरणविद्वद्द्रयमन्वर्या षट्शास्त्रीय विज्ञतां मा लभत, इति आचार्यपरीक्षा षटसु खएडेपु विभानिता, प्रति-

Page 12

वर्षमेकस्यैव खपडस्य परीक्षां दातु जनः समर्थ: इति निश्चयः कृतः। ततः प्रतिरुद्धर्गातः व्याकरणािशास्त्रेपु परीक्षां दित्सुरप्ययं विरराम। ततः पुरन्दरपुरातिथौ जाते श्रीवेचनराम त्रिपाठिनि दर्शनाध्यापके, तदीय- स्थाने काशिकराजकीयपाठशालायां १८८६ इशवीये्दे दर्शनाध्यापकपद लेमे। वतः नानसनदता नीविकां तत्याज। असी छानवत्यायामध्यापन -- कालेऽपि च अनेक्रन्थानां संशोधनं ऊत्वा मुद्रएं कारयामासं। खएडन- खाद्यं च स्वसहाथ्यायिकुलयशस्विशास्त्रिनाग्ना संशोध्य तत्य भूमिका स्व -- नाम्ना कृत्वा मुद्ररामकारयत् तथा मोहनरामनामउदासीनत्य स्वमित्रस्यः जीवनचरितं तथान्यग्रन्थाँश्चालिखत्। तेषां नामानि परिचयोपेतं 'प्रकाश -- कोयनिवेदने' दत्तानि। एघु श्रीभाष्यभूमिका चदा लिखिता तदा श्रीभाष्यग्रन्यो लानिरस -- प्रेसे मुद्रखार्थमासीत्। मुद्रणसमये एव श्रीभागवताचार्य: (६६७० विक्र -- मान्दे आश्विन शुक्क दशम्यां तिथौ) परमधामं ययौ। अत्य शिष्येय जानसनेन तस्याः कृतिः स्वनास्रा मुद्रापिता। एष १६०= ईशवीये संवत्सरे भार्सम्राज्ञा महामहोपाध्याय पदेन समलङकृतः । अ्र्रस्यैका पुत्री, एवश्ः सुतः श्रीदेवाचार्य इदानी वर्तते।

सः शालपांशुः, महाबाहुः, परिशाद्धकन्घरः, अंशलः, कपाटविस्तीर्ण- वत्तस्थलः, रोमशकर्णा:, मेघगम्भीरनादः, सत्यवादी, गजेन्द्रगामी, न्वायप्रिय:,- सदाचाररतः, निर्मत्सर:, श्रीरङ्गाचार्यंदत्तवैध्यवदीक्ष:, ईश्वरसंसक्तचेता:, परमवैष्णवः, अवकाशेऽपि शरध्यापनशीलः, रात्रि दशवादनपर्यन्तं विद्यार्थि- समूद्दपरिपाठनरतः. स्वशात्रनाठनदक्षः, शात्त्रार्थलव्घसाघुवादः,पसिडतसभा- गृहीतसत्कार:, देशान्तरव्याप्तशिष्य प्रशिध्यः, दिगन्तविश्रान्तकीतिस्रयोविशत -- वर्षपर्यन्तं काशिकराजकीयविद्यालये चयामिव विद्यादानमकरोद।

Page 13

• सूचीपत्रम्

षिपयाः -8 :- इ्लोकसंख्या पृष्ठम् विपयाः श्लोकसंख्या पृष्ठम् मङ्गलाचरणम् १ १ पान्थ: १ 2922223 न्न्मा १ नट: १ शिव: २ १ ग्राम्य: 5 आकाश: १ २ तालारोहक: १ चायु: ७ २ प्रथ पशव: ८-१६ तेज: २ सिंह: जलम् ३ गज: पृथिवी ४ ३ वृपभ: २ ११ सूर्य: ४ ४ प्श्व: १ ११ चन्द्र: ४ -कुवेर: रासभ: ११ १ ६ १२ अथ नर: ५-6 मृग: महिप: १ १३ x X u uY u w 9 9 9 प्रगस्त्य: २ उष्टः ४ २३ कुविन्द: २ तरक्ष: १ १४ दीपदर्शेक: १ चित्रकर: ६ सूकर: १ ११ १ कैवर्तः इवा २ १४ २ ६ शृगालः ४ १५ मालाकार: २ ६ वानर: २ १५ व्याघ: अथ पचिया: १६-२२ महिषपृष्ठस्थोवाल:१ ७

मत्याजीवी १ वैनतेयः २ १६

हंस: १६ 9 चामन: १

Page 14

( २ )

विषया: श्लोकसख्या पृष्ठम् विपयाः श्लोकसंख्या पृष्ठम् शुक: ७१ अथ पर्वताः २७-२९ कोकिल: १८ सामान्य पर्वतः ४ २७ चातक: २ १६ हिमवान् चकोर: १६ विन्ध्यः १ चक्रवाक: २ १६ लोकालोक: १ मयूर: १ १६ रोहण: १ २८ वक: ३ २0 २० मलय: १ काक: महेन्द्र: १ उलूक: २१ मन्दर: २ गृप्र: २ २१ मैनाक: २६ कुक्कुट: १ २२ टिट्टिभ: गिरिदरी १ २२ २६

अथ कीटाः निर्भर: १ २२-२५ अथ वृक्षा: २६-४० भृङ्ग: खद्योत: २३ कल्पवृत्त: ३ मशक: २ सर्प: २४ चन्दुनवृक्त: ३० २४ शाम्रवृत्ष ३१ भूपक: २ अथ जलचरा: अशोकवृक्ष: ३२ २५-२६ कदलीवृक्ष: १ ३२ तिमिङ्गिलगिलः १ २५ वक्कुलवृत्त: २ ३३ राघव: २ २५ विभीतकवृक्ष: १ ३३ शफर: २ २६ भूर्जवृक्तः १ ३३ मकर: १ २६ निम्बवृक्ष: कूम: ३३ १ २६ नारिकेल वृक्ष: १ ३३ मसडूक: १ २६ शिरीषवृक्षः १ ३४

Page 15

( ३ ) विपया: श्लोकसंख्या ६ृष्ठम् विषयाः श्लोकसंख्या पृष्ठम् चम्पकवृक्ष: ३४ कमलनालम् १ ४० पुन्नागवत्त: ३४ पद्मिनीपत्रम् १ ४० पनसवृक्ष: १ ३४ अथ जलाशयादय:४०-४४ न्यगोधवृक्ष: ३५ ३५ गङ्गा २ अश्वत्थपृक्त: १ न्मदा १ ४१ तमालवृत्त: १ ३५ ३५ • तटिनी ४१ सेवन्तीलता १ चीरसागर: ३ ४१ द्राचालता १ ३५ कासार: ३ ४२ वञ्जुलवृक्त: ३६ कृप: २ ४र अकवृक्ष: २ ३६ मेघ: घत्तूरवृक्: ३ ३६ मेघाधीश १ ४४ पलाशवृक्ष: १ ३७ ४४ कार्पासवृक्ष: इन्द्रधनु: १ ३७ नीहार: १ ४X मालतीलता ३७ नौका १ ४४ मल्लिकावृस्त: ३७ करीरवृ्ष: २ ३८ अथ मणय: ४५-४8 कलिन्दवृक्ष: ३८ सामान्यमणि: ४५ मार्गवृक्ष: कौरुभर्मणणः १ ३८ चिन्तामखि: २ ४६. विश्रामवृक्ष: ३८ स्पर्शमसि: १ ४६ उन्मार्गवृक्ष: १ ३८ हीरकमणि: ४६ सरलवृक्ष: ३६ पद्मरागमणि: १ ४७ चन्द्रकान्तमणि: १ ४७ प्रतिबिम्बवृक्ष: १ ३६ सूर्यकान्तमगि: १ ४७ क्रमलम् ३६ तरलमणि: २

Page 16

( ४ )

विषयाः श्लोकसंख्या पृष्ठम् विषया: श्लोकसख्या पृष्ठम् मौक्िकमणि: तप्लोहगोलक: १ ५२ भुजङ्गमणि: १ ४= ताम्बूलम् ५३ वैरूप्यमखिः १ चञ्चा १ ५३ कृत्रिममणि: २ खलम् १ प३ काच: ३ ४६ आातपत्रम् १ ५३ त्रादुशें: २ ४६ विपञ्ची १ ५३ :शङ्ग: २ दुन्दुभि: १ अथ प्रकीसकम् ५०-५६ ५४ कुम्भ: १ ५४ शम्बूक: १ तुम्ब: १ ५४ तुला २ तितुः १ ५४ पारद: १ कुब्जिका १ ५४ -काश्मीरजम् २ वेणु: १ ५४ कस्तूरिका १ ५१ कलम: 9 ५५ -कर्पूरम् २ ५१ कएटक: कुसुमाकर: १ ५१ पतङ्ग: वर्षा २ ५१ दीप: २ ज्वलनः १ ५२ तमः १ ५५ दावानल: १ ५२ धनु: २ ५६ :धन्वा २ ५२ कब्जलम् १ ५६

Page 17

शुद्धिपत्रम्

-8 :-

पृष्ठम् पंकि: अशुद्धम् शुद्धम् १ १= वही वर्ही ४ मिदमदयं. मिद्मद्य मया गृहीतम्॥gIP ६ ६ १२ ।।४।1 मखरान्धिता मुखरान्घिता ७ जितं जिंतं १५ कीत्ति कीरचि 9 9 २२ वामन: वामन: वक्त्र वैक्त्र uf U a १३ करिसर: प्रतिवाच: करिसद्: प्रतिवाच :- १६ विभपि विभर्षि ε २१ कि किं ११- कुज्जरोजित कुञ्जरोजित 9 ११ २२ य द्विहरसे यद्विहरसे १३ १० दिगन्ता र्दिगन्ता १७ ४ राजहंसासि राजहंसोसि १७ ७,=,१०,१२ न्नत व्रत १७ २४ तथा कृथा तथाऽकृया १६ २२ न्रवे नवे २० न्रहि न्रहि २० १० स्वच्छदं स्वच्छुन्द.

Page 18

२ )

२0 १२ प्रिय सख प्रियसख २० डम्युपाय: अभ्युपाय: २१ १= ताहगडद्य ताहगद्य २२ १ दूरर्शिता दूरदर्शिता २१,२३ मधुन्नत मधुव्रत २३ १५ या मूर्ध्ना यो मूर्ध्ना :२३ १७ भ्रमन्सारवे- भ्रमन्मारवे २४ १२ सप: २४ १७ विश्रमाम्यर्थिनो सर्प: विश्रमाभ्यर्थिनो ।।२।। X 9 २५ २५ ७ ।।३ ॥ १४ राधव: राघव:

२६ ११ वाबात्सि वावात्सि

२६ १६ सङ्कचन् सङ्डुचन् ३० २ कूल्पद्रुमे कल्पद्रुमे ४ दुशेहंपी दशेदशी २० वश्र मद्गुम विश्रमद्रुम ४० ६ सुमनः परिषद्वरत्वम् सुमनःपरिषद्वरत्वम् ४४ १६ छीहारि छ्रीहारि -४ह २२ ददि हृदि तल्लाघमान तल्लघिमान २३ धत्तर: धत्तर: ५२ २ दन्द्धि दुन्दुग्घि १०

Page 19

भोहरये नमः अन्योक्तिमुक्तावलि

मङ्गलाचरयम् त्वं तावन्मुदिरोरसि नणरुचे संरोचसे प्रत्यय- र्वय्यस्य त्वनवग्रहक्षणारुचौ का, किन्विहेयं चरेत्। विभ्रान्ते मख्तां वशात्वणारसोल्लासे च नाथश्रियो- रित्यन्योन्यविलासहाससरसा सूकिर्व्यनक्तु प्रियम्॥१॥ ब्रह्मा जनानां विश्वस्मिन्कन करजतादिप्रतिकृती- र्विनिर्ातुं तावत्कति कतिन सन्तीह कृतिनः। स एक: किन्त्वऽस्मञ्जयति जनताप्राणनविधौ विघाताऽसौ वेधा हरिसरसिजाभ्यन्तरचरः।१।। शिव: यद्विरक्िमपि नाटयसि त्वं योपिता च परिशाद्धनिजाङ्ग । यच्छिव: पितृवनेपु च सङ्गीतीश्वरोस चर यद्यदभीष्टम्॥।१॥ गां वाहनं तव विभीषयते गजास्य- स्तं चाद्रिराजतनयाप्रिय एप सिंहः। तन्मूषर्क त्वहिरिमं शरजन्मवर्ही धन्या गृहस्थितिरियं भगवँस्तवाऽडरते ।।२।

Page 20

२ अन्योक्तिमुक्तवलि:

आकाश:

शून्यं केचिद्शून्यमन्य, उपरीत्येके, सितं चापरे, कृष्ं चापि भवन्तमाहुरपि तु त्वाऽडकाश मन्यामहे। शव्दानां प्रभवश्च कश्चन भवान् विश्वावकाशप्रद्ो दूर:

वायु: त्वय्येवाऽडयतते समस्तजगतामात्मप्रतिष्ठोदयो विश्लेपे क्षणामप्यथाऽशमनिभताभाजस्तव प्राणिनः । संवर्गेति सदागतीति सरुदित्याSडम्नायसे च श्रुता- वेष त्वं पवमान चेतु बिभृषे दुर्वासनां कि त्रुवे।।१।। पवमान ! भवन्तमन्तरेण प्रभवन्तीह न जन्तवो भवाय। स भवान्यदि दच्िणोऽय वामः शरंसवजनस्य सर्वथाSडरते।२।। अयि गन्धवह!सफुरद्भु जङ्गरफुट फूत्कारिमुखेन सङ्गतोऽपि। हरिचन्दनसौरमैकसारो यदसि त्वं तदिदं हि दच्तिसत्वम्॥३।। श्रीमत्सरोजमकरन्दरसानजसं तेडमी स्वदन्तु भवतो ननु चञ्चरीकाः । रेते वयं त्वदुपगा ननु गन्धवाहाः॥४।। रे द्ुष्प्रभंजन ! सुधा किसु धावमान: पाथोधरं तृषितचातकचञचुपुट्याम्। वारां निवारयसि वर्पुकमत्र धारां हा राम राम तव तावति का नुहानि:।।५।। भूमिर्भस्मति भूर्हावलिरियं भावैकसन्देहभाकू कि ब्रूम: खलु चातकेष्व हह यन्माभूत्सपतनेऽपि तत्।

Page 21

अन्योक्तिमुक्तावलि: ३

असिमिर्चाव सरे घनाघनमभीवर्षाय बद्धोद्यमं व्यर्थ' व्यर्थमपास्थ इत्थमिह रे किं मातरिश्व त्रहो ॥६॥। व्याजम्भमाणरजसा नयनोपघातं वावाहि तूलकचयान्किप विस्षिप त्वम्। वेग गृहाण विगृहाए सुनिर्भर भो वातूल ! तूलकचयो न शिलोच्चयरतु ॥।। तेज:

घिक् शुचितां तव वहने ननु सत्यं कृष्णवर्त्माडसि ॥१॥ येडमी जलोपप्लवतः प्रयान्ति तेजःप्रहाि शुचयः परेते। अन्यः पुनर्वाडव एष योऽसौ तेजोऽिकं धारयते जडेपु॥।२ जलम् यत्तत्प्राथमिकप्रथापरिगत सर्गेऽन्र विश्वेशितु- यत्तज्जीवनमाऽडमनन्ति जगतां पापोपतापापहम्। तत्तत् त्वं महिमा तव त्निजगतीक्रोडे परिक्रीडते त्वं चेन्नीचपथेपु पान्थसि सखे पाथ: प्रमाथः परः॥१॥ रे रे तरलितवृत्ते जलतरलं किं तटस्थंमारामम्। प्रतिभासयसि जनानां जानाति वुधः सतत्त्वं ते॥।२। पृथिवो तवैव यदिदं किमध्यभिनिरीद्यते पुत्रकम् त्वमेव च महाम्वुधावुपधृता जगद्भूतये। त्वमेव तद्ुपेक्षयाऽद्य यदिक वा व्यतिक्लाम्यसे धरित्रि ननु कुन्न त्जगदिदं तु विश्राम्यदु।।१।। * पाठा० यदघुना व्यतिक्लाम्यसे'।

Page 22

अन्योक्तिमुक्त्ताव लि: 20 सूर्य: उद्यन्तु नाम शतशो ग्रहतारकौधा: किं तेन, येन तु तमांसि न तरिद्रुतानि। धन्योदय: कमलिनीमलिनीकराणां व्याजम्भमाएतमसां विनिबर्हसोडकेः।१॥ वदाम: कैर्वाक्यैः प्रकृतिमहतो विश्ववलय- प्रतिष्टाहेतोस्तं कमपि महिमानं दिनकृतः । द्विजेशो यस्यासौ सततकृतपाद्ग्रहवशात् प्रचाकाशीतीन्टु: स्फुरदमृतसारैकसरसः ॥२॥ उलूकश्चेत्कश्चिच्छकुनिरवलोक न भजते तथाSSलोकालोकाव धिविसृमरालोककृदसौ। जगच्चक्षुर्देवो निखिलजनजीवातुचरित: करोतूपायं कं तदिह भगवानम्बरमणि: ॥३॥ तारकास्तमसि लव्घवृत्तयः सन्तु नाम सततं सहसशः। किन्तु सन्तततमःसमापनं नैद्रविद्रवकृतैव भास्वता ॥४॥। चन्द्र: क्षीराव्धिप्रभवः सुधारसमयः श्रीसोदरो ब्राह्मखा- धोशश्चारुकलाकलापकलितश्चेशेन मूद्ध्ना धृतः। क: कसते न गुसोSत्र चन्द्र हृदयं वघ्नाति किंवा बहु- व्याहारैरभवतैव यत्कुवलयामोद: सदोज्जुम्भते।।१॥।

ज्जाग्:पायतरः किं ब्रमो बहु वोदये कुवलयं कृत्नं तवोद्धासते, श्रीमँश्चन्द्र चकाधि चाधिकमिह त्वं विश्वनेत्रोत्सवः।।२।। ग्रावद्रावाकर्सकर्मठ कलानाथ त्वया नन्दने नाSSनन्दीह पया पयोधिरधिकं तद्विश्वतो विश्रतम्।

Page 23

एते चाश्तुवतेऽभितापविकला लोकास्तवैवोदया- दानन्दं, कमलाकरस्य तु कृते कोऽयं विचित्रो विधिः ॥३।। मित्रप्रवासविकलेषु पयोरुहेषु कान्तावियोगविघुरेषु च चक्रकेषु। आरब्धमस्ति यदिदं, तव तत्सुधांशो दोषाकरत्वमिद्मद्यंमया गृहीतम् तत्तादशं दघदिह द्विजराजभूयं यद्वारुणीपरिनिषेवएमभ्युपागा: । किं न्म हे तव तद्त्र निशेश यद्वा दोषाकरत्य भवतःकियदेतदास्ते॥४।। कुबेर: धन्यो धनाधिनाथाशेषाणामीशिषे निधिगखानाम्। यस्य हि भवतः स सखा भिक्षाचर एष बम्भ्रमीति शिवः॥१। पथ नरा:

अगस्त्य: कुम्भोदराजिंत जनुननु हेलयैव वारांनिधिं चुलकयेदिति कोनु वेद। वातापिनिर्जरण निर्जरनैजभूमे- रत्वं तु स्वतस्तदकृथा मनसोऽप्यगम्यम्।१।। न्म: कैननु कुम्भसम्भव भवद्भूमानमेतेऽक्षर- यस्यादेशवशंवदो विचलितुं नादयापि विन्ध्य क्षमः। येनाऽऽचान्तवताऽम्बुधिं निजकरक्रोडे परिक्रीडिता- वीशानौ विनिभालितौ त्रिजगतां मीनर्च कूर्मञ्न तौ ॥।२।। कुविन्द:

किमु कन्दलितैः कुविन्द तावत् सिचयानां निचयैः प्रयास्यसित्वमू।।१।। विचिन्नमृदुलोब्ज्वालाकृतिरियं, सुसत्यं, तव क सा समुचिता परं, किमिह दुगतयामके।

Page 24

w अन्योक्तिमुक्तावलि:

कुविन्द किमु विन्दसे गुएगएा प्रतानैः श्रमम् ॥।२।। दीपदर्शक: त्वं दर्शयसि परस्मै पन्थानं दीपदर्शक! स्थाने। स्वयमहह बन्धुरे त्वं पदमर्पसे पुनः स्थाने ॥।१।। चित्रकर: ते ते सन्ति परर्शतास्तव गुण्रामाभिरामादरा- स्तान्विश्वान्व्यतिहाय विश्ववलये त्वं जागरूकानहो। हँहो चित्रकलाकलापनिपुण प्राणनिहाSशोपयन् किं चिन्रव्यतिलेखनव्यतिकरैरन्देधु निर्वेन्घभाक्॥१॥ कैवर्च: भंभाभिमुखरान्विता दश दिशो व्याघूगिता नौरियं शोणो दुमदयादसां निधिरयं स्सो धन्वनित्या वयम्। त्वय्येवाऽहितनिर्भेरा: परममी कैवत्ते वर्त्तामहे मघ्ये मज्जय वा तटं गमच वा यत्सांप्रतं मन्यसेथ॥१॥ तीर्थाधिवासनिरतोऽरित पवित्रपात्रा- वेक्षापरोऽस्ति परमोऽस्ति च पारदर्शी। लोकप्रतारक इति श्रुतवानुपागा मद्याध्यगाञ्च ननु धीवर ताहशं त्वाम् ॥२।। मालाकार: मालाकार तदाऽकृथा निजकरैः पुन्नागपारम्परी दूरादेव जहद्ग्रहेए महता सेवां तथा ववरे। $ पाठा०-'यन्मन्यते साम्प्रतम्' अथवा 'यत्साम्प्रतं साम्प्रतम्।'

Page 25

अन्योक्तिमुक्तावलि: ७

एताहकू फलसम्पद: स्पृश्या या न किमत्र वाग्भिरधुना भुङदवाजितं यत्तदा।।१।। भो सिञ् सिन्न पिचुमन्दतरुं सुसिश् त्वं सर्पिपा च पयसा मधुनाऽधुनाडमुम्। शुष्यद्रसालनिवहं प्रविहाय, काले द्रष्टाऽस्मि भोः कथमसी भविता रसाल: ॥।२।। व्याध: हे साधी मृगयो मुहुर्मुहुरिह त्वं धीरघुर्याग्रणी- धीरं गायसि कस्य न श्रवरायो सिब्चन्सुधामाघुरीम्। किन्त्व स्थिन्मृगपोत्त कस्तु रसिकस्त्व द्गीततो वागुरा- कृष्टो दैववशाद्विमुक्तिमगमत्वां वन्दते दूरतः।१।। महिषपृष्ठस्थो वाल: उद्दडद्एडकर कर्षकबाल ताव- चएडोऽसि रे महिषपृष्ठतलप्रतिष्ठः । कीनांशकीत्तिमपि चाजय करचनाSसा वन्य: खलैकदमनः शमनस्तु देवः॥१॥ मत्स्याजीवी एको निष्करुणो रुशाध्मि विविधान्निष्कारणं आगिन: काँश्चिज्जालगुणान्वितत्य सततं तीर्थेऽत्र विश्वासयन्। मास्मैवं हृदये करोरनुशयं त्वं जालजीविञ्शुचौ तीर्थे भावजनाय नो कि कति द्रोहव्रतास्त्वत्सखाः ।१। • यामनः वामनाऽस्ति भवतः कृते कियच्चन्द्रमण्डलमिदं विदूरतः । वामनेन ननु विक्रमक्रमाद्विश्वमेव बलितो वशीकृतम्॥१।।

Page 26

पान्थ: यत्पान्थ काञ्चनसरूपसुमप्रपञ्च कन्चद्विलोक्य खलु रत्नफलाभिलापात्।

युक्तो भणज्यएरवोडस्य तद्दय तुभ्यम्॥१॥ नटः

स्तेषां तेषां जनानां जनय बहुमतिं देशकालादिभेदात्। रामो वा रावणो वा भव जनहृदये नाटकैनेकरूपै- र्यसत्वं शैलूव तत्त्वं तदिह वुधज्ञना: किन्तु जानन्ति तावतू॥।१। ग्राम्य: कीदशोऽस्युभयतो घृतपुच्छः कस्य कपेकनतेमेहिषोऽयम्। गोप कपति कथं च हलं वेत्वत्र का: करिसद: प्रतिवाच:॥१।। तालारोहक: उत्तालं विनिभाल्व तालमपि च स्थूलं फलं दूरत- श्चारोह्ग्रहिलेन मूढमनसा यत्साहसं स्वीकृतम्। भ्रातरत्न्न फलं तु दूरमित ते नूनं निपातः पुनः प्त्यासन्नतरः पदे विचलिते प्राएप्रयाणावधि:।।१।। प्रथ पशवः सिंह: अत्िभ्रुवं नतु तदेव, तदेव चास्यं, ते केसराश्च, नखराश्च खरायितास्ते। सत्वं मतङ्गजघटोत्कटक्ुम्भकूट- कुटाकता तु घटतां क तु चित्रसिंहे।।१।।

Page 27

अन्योक्तिमुक्तावलि: m

गेहेषु बालिशजन: खलु खेललीला- मालेख्यकेसरिव रेश करोतु कामम्। मादयन्मतङ्गजघटेव तु वेद याहग् यावच्च यञ्च ननु केसरिशोऽस्ति तत्वंम् ॥२॥। दिग्दन्तावलमएडलं सकृदपि खवैरं यदीयोद्धत- ध्वानाकर्शनव प्रहम्रहिमद प्रस्यन्दिकुम्भाम्बुदम् बोभोतिस्म, तदद् हा हरि हरि क्ररो हि कालक्रम- स्तस्यैवान्र हरे: पढे नतु शिवाफेत्कारकोलाहलः ॥३। यदुगन्घेन मदान्धसिन्धुरघटाः संरम्भसंभाविताः प्रासत्राएपरायखा दिशि दिशि प्रापन्न वा विश्रमम्। तेनाSकाएडपरापतन्नटवि टैर्बैद्देन सिह्दीभुवा लोकक्रीडनकात्मतापरिणते: प्राणाः प्रहीण: पुरः॥।४॥। मद्दुर्दिनवारिवाहवी रोद्भटमातङ्गघटाऽप्यटाज्यताऽहो। न पुरोननु यस्य फेरवस्तं हरिराजं जरसा हसन्ति शान्तम्।।५।। गज: किं दानमानमतिमात्रमरे बिभ्षि स्तम्बेरमाSन्घित दशा चलकणतालः। यङ्स्जते शिरसि ते विनिधाय पादं षट्पाद एव सधुपा मलिना: समन्तात् ॥।१।। रेरे मत्तमतङ्गज व्रज भगित्येव ५द्वेशादितः कि कोलाहलमुद्भदं प्रकटयन्नेवं परिक्रान्यसि। सम्प्रत्येव चिरात्थंकथमपि त्वापोन्मुखी वततते दष्य द्वार एागए्डमए्डल महावैताडकः केसरी ॥२। येनासीत्सुपमा नरेन्द्रभवने व्याघूगिंतान्दोलिना संग्रामेपु जयक्रमश्च परमो चत्राऽडयतिष्टाऽनिशम्।

Page 28

१० अन्योक्तिमुक्ताव लि: सोडयं गन्घमतङ्गजोऽघ समयाज्जातो जराजर्जरो हा हा प्रेक्षकलोकलोचनपथे भारायते कि ब्रुदे ।।३।। सर्वेडमी वनवासिनस्तय पुरोऽवस्थातुमप्यन्तमाः किंव्रसो निरवग्रहां मदभरीं यद्गन्धसम्बन्धतः। लीयन्ते गिरिकन्दुरेपु करिसोऽण्यन्ये, गजेन्द्राऽसित तत् पारीन्द्रातपृथुकादपीह भवता भाव्यन्तु सव्याथिना।४।। वारंवारमरेऽत्र वारणपते गोदावरीवारिखि प्रारभ्य व्यतिगाहनव्यतिकरं यत् क्रीडसि क्रीड तत्। विस्मार्षीननु मास्म केसरिपतेः किन्तु प्रतीरोङ्गट :- रख्यानीवसतेर्मदान्यगजता कुम्भस्थलस्थास्तुताम् ॥।१।। पुएयारयविहागहारिि लसद्गङ्गातरङ्गावली- निष्णाते गिरिकन्दकन्दरचरे त्वय्येवभाजीवति।

हे सारङ् सखे सखेद इमराठ् कष्मादकरमाद्यम् ।६।।

स्त्रच्छन्दविन्ध्यविहृतेरिह यूथनाथ- स्तम्वेरमस्य परमः परमेष खेद: ॥७। यूथाघिनाथ ननु नाथसि सान्द्रसान्द्रां छायां तरो कलिलतापतपर्च पूत्तां। रूपानुरूपसिह नो त तन्तु, कुत्र विन्ध्यातिशृङ्गमहतो भवतो निवेशः ॥=। रे रे नवोद्गतमदाकुलपोतक त्वं किं विश्रमार्थमभिलष्यसि भूम्हालिम्। नो सम्प्ति रमरसि तत्कृतमात्मकर्म स्वैं महीरुहविटङ्किभञ्जनानि ॥६।।

Page 29

अन्योक्तिमुक्ताव लि: ११ सर्वे यथायथममी वनवासिनोऽस्मिन् दीर्घे निदाघसमये गमयन्ति तापम्। नागाऽन्यभव्यपर पादपपादमूले क्वाऽडस्तेडतिमानवशती भवतो निवेशः॥१०।। मदोन्मदशिली मुखरफुरितहस्तह रितरत्वया जिताः खलु परण्शता त्रहितहस्तिनो वस्तुतः । परं दनुजकुञजरोजिंतर एकजैत्रकमो हरेर्विदितविक्रमोऽश्रृतचरः किमैरावतः॥११॥ वृपभ: श्रीसौरभेय ऋषभ त्वमिद कदापि माऽन्त: कृथा ननु वृथा किमहं प्रयासैः। क्लेशं भजे भवति घूर्वहतैक्भाजि विश्वं सुजीवति, कथं तदिहाऽन्यथाSSस्ताम्।१॥ धौरेय धीर धवलोद्धत कन्धररत्वं सम्प्रत्यहो किमिव मन्थर मन्थरोडसि। प्रवीवतं कमपि भारमनन्यसाध्यं स्कघं त्वयैव ननु दत्तवताऽत्रताऽमुम् ॥२॥ पश्व: ताटमाजयुलैकभूपराचरो मन्दादरो मन्दुरा- वस्थानेष्विह धूलिधूसरतननिस्मृत्य गत्यन्तरम्। कूटावस्करकेपु चक्रकगतिश्चारन्तुदं शब्दयँ- ्वक्रीवत्तु चिराय य दविहरसे गन्धर्व किं ज्रूमहे ।१॥। रासभ: रे रासभातिरभसेन समुन्नमख्य तुएडं प्रचएडमिह गर्दसि गर्द बाढ़म्। .

Page 30

1 :१२

चेत्पात्रहेतुरह मित्यभिमानतस्त- न्मृद्वाहनैर्घटकृताऽन्यथितोऽसि रे त्वम् ॥१।। भीष्मग्रीष्मे म्ज्ञानविम्तानकान्ति: सर्वा भूमिभेरमसाद्बोभवीति। चख्चच्चएडैरतैः खरांशो: करौवै- नृत्यन्तोऽमी मोदसग्ना: खरास्तु ॥२ साधु राससि सुसाधु रासभ प्रोन्नमय्य ननु तुए्डमीहशम्। ईचशेषु मृदुशन्दकमसु त्वां बिना प्रभवतीह कोडपर: ।।३।। रे रे रासभ सैहीं त्वचं वसानो विभासि सिंहरत्वम्। क्षेत्रे विहर विशङ्कातङ्क तूष्णीकतुएडः सन्॥४। मृगः करिणोऽपि यत्र चरणाप्रचारिकां सनसाऽपि नाचरितुमीश्वरा= परम्। मदनिर्भारस्कुरितदी प्रिभूधरा हरिकन्दरे हरिया तन्र मा भ्रमीः॥१॥ भृग यासि कुत्र, सृगराजसन्निधौ, ननु केन, जीवनविशेषवब्लया। ननु तादशानि कति वा वनानि नो, मृगराजनामनि तु मास्म विश्वसी:।।२।। मृग निगतोऽसि वलदुर्गतत्वतः किमु वा हरेगहनकन्दरोदरात्। प्रतिगाश्च गाश्च ननु तत्र मा पुन- मृँगतैव ते जयति तत्र कारगम्।।३II

पाठान्तरम्-'नृत्यन्तो्मि'मीशते रम्'-पाठान्तरम्।

Page 31

अन्योरिनुफीवलि: १३.

ननु कूदनं तच विलोक्य लोचने हरि- रामिमीलदिति किन्तु दुर्बलः। प्रतिगा: कर्थचिदृभि वञ्चकैः रम मा परिवञचतञ् मृग मैव गा: पुनः॥।४।। एषोऽहं गिरिकन्दरोदरचर: स्व्रच्छन्दकन्दाङ्गुर- वर्ते, नास्य विराद्धमएवपि मया तन्मे कुतीऽस्मान्यम्। अ्रद्धा नैव विराद्धमस्य भवता त्रातो भवेः किनत्वितः सारङ व्यपयाहि लुब्धकजनो नो न्यायवद्धादरः॥।४। श्रीमन् पुष्कलक प्रवल्गसि वनोपान्तेषु कान्तक्रमं किश्वापूरयसि रफुरत्परिमलाऽपूरैदिगन्तान्मुहुः। आस्तां तन्ननु पश्य निर्धृराहदो हिंसाविहारादरा एते पामरलुब्धकाः प्रतिचरन्त्येभ्योऽवघेयं परम्।।६।। महिषः

स्तत्तादन्रसप्रसादमपि यन्नामावशेषं व्यधा:। भूयस्तामरसावलीञच विपुलां यद्व्याच्तिपन्व तैसे हंहो सैरिभ सौरभाय भवतो भूयान् सुभव्य: क्रमः॥१॥। उ दासेरकं त्यजत रे ननु दूरदूरान् मा बालका कु्तुकतो निकटेऽस्य यात। यं दन्तकोटिकुटिलेऽन्र घरत्यकाणडे तुएडे स संयमनिकाऽतिथिरेव गएय: ।।१।। एते जगत्सु विदिता ननु वञ्चका ये ज्वालामुखा बलिसुजोऽत्र शिवात्मवादै।

Page 32

१४ दासेरकोल्लसित पित्सित जिह्वया भो- स्तानप्यहो च्छलितवानस विभ्रमय्य ।।२।। दासेरको गणयतीह न कञ्चनापि तावत्समुन्नततया निजसम्मुखेऽन्यम्। यावन्न याति जलदावलिवेल्लितस्यो- पान्ते तदक्ष्यति यतस्तु महीभृतोऽसौ ।।३॥ ईदक् स्थगुस्थगितपृष्ठत टोऽतिदीर्घ- ग्रीवाद्भुतोऽसि मरुलव्धजनिनेनु त्वम्। दासेरक त्वांय तथा कृतवान्विघाता तादक्षमेव खलु कएटकभोगसौख्यम् ॥।४॥ तरतु: गलच्छङ्कातङ्कं किमिह हरिण क्रीडसितमा मसी सिंहोऽस्तीति व्यचसितहद्दा वालसुलभम्। भरे नास्य नौद्रय कलयसि ननूत्कालरसिको ददानश्चक्षुयस्त्वति, स तु तरक्षु: खलु पर:।।१।। सुकर: यूथाधिपो भवसि मेचककायधारी

स्थूलश्न पल्वलजलेपु शरीरधावो नो सूकराऽस्ति सुकरसतद्पीभभावः।।१।। रवा उच्चरलर्क भप रे भप निर्विशद् ग्रामीएलोकनिवहे चह सिहभावम्। साधन्मत सजघर्टीत्कट कुम्भकूट- घुट्टाकपािनसरो हरिरस्ति जोपम्।१॥

Page 33

अन्योक्तिमु क्तावलि: १५

सनेहोपचाररुचिरं सुचिरं प्रयत्ना- त्संसेचितस्य सरलीकृतये सुसाधु। सदः श्वपुच्छ पुनरेव तथा स्थितिस्ते तस्मिन्य एप भवतः सरलत्वमिच्छ:॥२।। शृगाल: येनाऽध्यासिपताव लेहनहदा मातङ्गयूथाधिराद्- क्ष्माभृत्स्फारमदाम्युनिर्भरशिर: शृङ्गाणि शश्वत्तराम्। पारीन्द्रप्रवरे तु कालवशतः स्वर्गाय बद्धांदमे तस्मिन्फेरव रोरवीपि यदिदं तत्ते स्वरूपोचितम् ।।१।। दिग्दन्तावलगएडभित्तिशिखरे योऽसौ चपेटामदात् तस्मिन्वञ्चक चेदुदञचर्यास रे वाहुं चपेटोत्कटम्। तत्तर्हि त्वयि किं प्रवीतु स पुनः पञ्चानन: काननो- पान्तेपु प्रथय प्रथामवजितः पञ्चाननो नस्विति ॥।२।। मदोद्दप्यद्यूथाविपकर टिकुम्भस्थलतटो- च्छलन्मुक्तापो क्तपखर नखरव्यू इमहिमा। स तूष्णीमेवास्ते गिरिकुहरगर्भे मृगपतिः सुखेन त्वं दिक्षु प्रतनु परितः फेरव रवम्।।३।। रे वञ्चक त्वमयमद्यतु चएडतुएड- मुल्लास्य ताहशमथो गलगर्जनं च। नीतोऽसि दूरतममामिषपिए्ढलोभै- जिंह्वां विक्ृष्य किमहो विनिवर्ततितोऽथ ॥।४।। वानर: अपार: कूपारः परमृषिरभाषिष्ट तुमृषा ममानुश्तायश्चेत्कथममुमल ङूघिष्ट हतुमान्। प्रवङ्ग: सोऽप्यासीदहमपि च हीन: किमु तत', कपे सत्यं ब्रषे, परभृपिरभापिष्ट तुमृपा ॥१॥

Page 34

१६ अन्योकिमुक्तावलि:

श्रमु वारंवारं ननु विधुनु हारं हृदयतः करक्षेपैः सारोज्यितमपि वदाऽडस्यादिनटनै:। तथा भिन्द्ि च्छिन्द्ि त्वमिद्मनुरूपं तव कपे- ऽस्यपेतः पापात््वं स परमपराद्स्त्वयितु य:॥।२।। पथ पचिण: चैनरोयः को वैनतेयव्यतिरिक्त आरस्ते विश्वम्भर यः खलु वोढुमीष्टे। विश्वम्भरात्कोडस्ति परश्च यस्य पत्रं पतन्निप्रवरोऽपि नाम।१। देवेन्द्रावघिविक्रमक्मवती यस्योन्नतिप्रक्रिया द्वेडोद्ग्रभुजङ्गभङ्गविषये तादक्षदीक्षास्थितिः। सौवर्यापक्षग्रहो वैकुए्ठैकपरिग्रह: कथमसौ पक्षी गरुत्मानपि ।।२।। हंस: हे हे मरालकुलनायक जुम्भमारा- राजीवजीवनससुल्लसितानि तानि। हित्वा सरांसि नतु सम्प्ति यत्र तन्न संमार्गसि क्व सलिलं सरवः किलामी।।१।। रे राजहंस वकवृत्तिमुपाथ्रितोडससि त्वं तावदेवमनपन्नपचेतसा चेत्। एतहिं तहिं बकवृत्तिनिवृत्तिरेषा वार्ताव शेषपद्वीं भजतामशेपा ॥२।। कलहं कलहंस कहलोका भवता यद्रचयन्ति दुर्विद्ग्घाः। इह मौनपरित्रहोऽनुरूपस्तव तावन्ननु मौकिकाशनस्य ।।३।। राजहंसकुलावतंस, विहाय ताद्दशमानसम्। पङ्कसंकर केऽपि किन्तु विहर्त्तुमद्य समीहसे ।।४।।

Page 35

१७

नानीफे बद्गममे नन्युफास्वाह मादस्पासि। विष्वयुनदपदापानिन परभी ।सोसि सत्यनिदम ।।४।। कमलाकरे पुनरपि: सन्मानसवासशालियुषिपस: । यविगौष्ठीपु गव्विवस्त्यमिय त्वं राजहंसासि।।६।। महोहि तवरितं नमषित दय त्वं लदयसे एस हे राम्यृकानपि मत्यकानपि तथा कीटानपि स्वादय। जाता मेजतभिसस्किया परमएं एंसोडस्मि सुफामती पलान्दप्रलया भवेनतु भवेदंसस्तु मुखमतः ।।७ll-1 भीमन् एंस जन्सु पक्पदलप्ववं चसन््यरर- सपं दैवायदि बाइनवरा घरितोऽचय स्वजातिन्तम्।

स्तज्जातिअतरच्षण घरविषी बढ्चादर: कोऽपर: I।८।। शुक: कोलादलं कलचसे घटुलं दि कीर धुप्टं परं हदयशून्यमभिप्रजल्पन्। किब्चित्परामृश परामृश धापि साधो वाघी यथा तव वचस्सु पदं न दध्यात्॥१।। राजलोककरलालितमृर्ते वाचमीहशमवाप्य विचिन्नाम्। भीदरेरगुस गसान्गयायेया: कीर धीर मृगयस्यपरं किम् ॥२॥ जन्मकोटरमभिस्मरयन्भो: कीर किन्नमयसे ननु वक्त्रम्। प्राप्य राजकुलमेवमपि त्वं राम राम, भज राममिदानीम् ॥।३।। पालिशः खलु शुकः पुनः पुनः कर्गारम्यमनिशं वद्न्नपि। प्राप्य जातु निजजन्मकोटरं नोपयाति ननु शीलमस्य तत्।।४।। कीर फिञ्घन तथा कृथा भवे प्राचि येन मजसे दशामिमाम्। नन्वथापि नहि रज्यसे सखे रामनामनि, परं किमीहसे ।।X।।

Page 36

१६ अन्योकतिमुक्तावलि:

आस नाम भगवाञ शुकोऽकरे नित्यमग्नहृदयो, विसोचितः। आस्त येन स परीचिदक्षरादू ग्लायसेशतु शुक बन्घबन्धुर: ॥६॥ सन्ति नाम शतशः सहस्रशः पत्िएरित्विह परं तुलामिसाम्। कीर कोऽयमघिरोदुमहति श्रीशकीर्त्तनघुरन्घरस्य ते॥।७।

स्तथा ग्रीवा जाग्रत्सुरपतिधनुःकौतुककरी मुखं माशिक्याभं किमपि च वच: संभृतरसं गुणा एव श्रीमँत्व तुशुक, बन्घाय फलिताः॥=।। शकुन्तान्कुन्तान्तप्रतिभटदृशा प्रेक्ष्य किमपि प्रयुञ्जाना: पाशानिह हि विहरन्ते मृगयव:। सुसंवृत्तं तावत्तव रुचिरवाचां विरचनं कृतान्तस्य श्रोत्रे विकिरसि गिरं कीर किमहो॥।६।। कोक़िल: पुँस्कोकिलो यद्पि काककुले कथब्चि- द्वासं स्वपन्निरहादुररीचकार। नो तावता मलिनमार्गमनोनिवेशं नो वा श्रतिव्यधविधायिवच: प्रवृत्तिम्।।१।। कर्णारुन्तुदवाक्प्रपश्चचतुरे पाष्डित्यमुन्नाटय- त्यस्मिन्काककुले च गृधनिवहे दूरामिवीक्षोदते। श्रीमन् कोकिल काकलीकलकल प्राग्भारपारङ्गम- व्यापारैरिह भारतीभ्रवसयोरासेचनैर्वः कृतम्॥२॥ महिमानं रसालस्य यं वेद खलु कोकिल:। मर्कटः करटो वापि तं अयन्नषि वेद तम्।।३।। * कर्मव्यतीहारे तङ।

Page 37

अन्योक्तिमुक्ताव लि: १६

विश्वस्मिन्कति वा न सन्ति परितो हंसावतंसावली- चातक:

वेल्लत्पद्परागवासितपय:पूरा: पयोराशयः। शुष्य चालु तृडुद्गमप्रतिगलत्पाणो यदेपु स्थिते- प्वास्से चातक पातकस्य तव तत्कोऽव्येप कोपक्रम:॥।१।। श्रीमरचातक सन्तु विश्ववलये ते ते शकुन्तोत्तमाः कस्त्वाप्रोति तव त्रतस्थितिमिमां कीरश्कोरोऽथवा।

याच्या या खलु सा तु विश्वव लयेशानान्महेन्द्रात्परम् ।।२।। चकोर: श्रीमँश्कोर भवदीयविलोचनस्य को नीतिरीतिमव वोद्धुमपि च्षम: स्यात्। ये नानुरज्यसि सुधाकरसंप्रयोगे तद्वद्विरज्यसि हलाहलगोघरे च ।।१। अमृतविसरव्याप्तास्तेऽमी सुधाकररश्मयो भवति हि निजः सर्वस्तेपामृतं महिमाऽस्त्ययम्। तद्पि तु वर वहिं चुम्वेच्चकोरकिशोरक: परमिह परं नो जानीते सुघाकरत: परम्।।२। चक्रवाक: चक्रवाक किमियद्विषद्यते घेहि वैयमवघेहि वस्तुनि। आत्सनैव सुकतं च दुष्कतं चात्मनैव ननु भुज्यते जनैः ॥१॥ घेहि धैर्यसवधेहि यद्नवे चक्रवाक किमियद्विषद्यते। अय्युदेति, ननु मित्रमण्डलं चैति चैति च तमिस्रविससा ॥।२।।

श्रीनीलकएठ परिदृत्यविचित्रपच् मयूर:

न्ूम: किमन्र भवता प्रतिमृष्टमेव।

Page 38

२० अन्योक्तिमुक्तावलिः यत्तद्सुजङ्ग परमो ननु नीलकएठ- स्तद्दुर्यशो भुजगनिर्दलनव्रतेन ॥१॥

चक:

खाद खाद निभृतं निभृतं भो: कहव मत्यनिवहं, विहरस्व। पल्वलेऽत्र च चिर रुचिरं त्वं हंसतान्तु परभामभिनीय ॥१॥१ बिभ्रे शुभ्रतमां तनूं सुललितं चाव्ध्रे भ्रमामि स्फुट- त्कह्हारे कलयामि केलिमनिशं कासारपूरे तथा। कस्मादस्मद्यं भवेदिह महान् हंसस्तदित्थं बक न्रहि व्रहि निरगेलं किमितरत्काल: कलिः क्रीड़ति ॥२॥ स्वच्छदं सरसीपु स्चरतरां स्वच्छश्च बोभूहि भो मुक्ताशुक्तिषु च प्रपञचयतरां चञन्चू समुचब्चनाम्। एक मा कुरु मा कुरु प्रिय सख प्रह्वन्तु कह त्रुवे नीरक्षीरवि वेचनैकचतुरैह सैस्तु यत्स्पर्द्वसे

काक:

काकोल कोकिलकलां कलयाऽनुकालं माकन्दकुसजकुहरे विहर प्कामम्। काये च कञ्चन किलाऽडवह कालिमानं स्यात्काकलीकलकृतौ कतमोऽम्युपायः ॥१॥ कोलाहलाकुलककुप्कुलताSत्र काका: काकाकलीकलकलैककलाकुलेषु · पुस्कोकिलेषु कलिला किल कल्यते भोः किं कालिमाकलितकान्तितयैव गर्वः।।२।। * पाठान्तरम्-'कतमस्तु यतनः'।

Page 39

अन्योक्तिमुक्तावलि: २१

क्रेङ्कारकारिलपनः परिकालिमाळ्य-

काक: कृतोऽस्ति विधिना चिरजीविताभाकू।३॥ अम्भोघयः प्रविलसन्तु यदीय तोयै- रम्भोधराः च्ितिसुपप्लुति मानयन्ति। किं तावतोञ्मतु जनङ्गमभाएडशुष्य- त्पानीयपानपरतां तु वराककाक:।।४॥। तीर्थ्ताङ्क् तैतैरटितैभू योभिरस्ति किंनाम। प्रेतबलेदघिभ क्तस्यास्ते पात्रं भवान्, कुतो हंस:॥।५।। उलूक: हंहो उलूक भुवनप्रतिभासनैक- चन्धौ तदाऽन्ध इव भास्वति कुत्र वाइसीः। व्याजुम्भिते तमंसि तामसलोकचारो- ल्लासेऽधुना त्वमसि यत्खलु वावदूक:।।१।। · रे घूक भूक इव संप्रति कोटरान्त- र्लीन: कथं क्षपयसे तु दिनानि दीन:। सा ताहगपद्य तु गता कनु शूरता ते काकेषु यामचकलस्तुमुलां तदानीम् ॥२।। गतोऽस्तमिह भारकर: करविधारिभूभृद्गणो न सम्प्रति कलानिधि: श्रयति काख्वनाऽपि श्रियम्। उलूक कलयस्यऽहो किमधुनाडपि नो चड्कम निशाऽ्य व चतुर्दशी निशिचरैश्र चञन्चूय्यंते॥३॥ गृध: साधु गृध ननु साधु वीक्षसे दूरतोऽपि खलु मांसमुत्कटम्। ईदशी जगति दूरदर्शिता क्केतरत्र भवतर्तु दृश्यते ॥।१॥।

Page 40

२२ अन्योक्तिमुक्तावलि: रे गृध्र सुसत्यं तव तावद्दूरशिंता त्रथते। यस्तवं म्रियमाणादपि दूरादप्यामिषं लिप्सु:।।२।। कुक्कुटः कुक्कुट भवतोन्नटितग्रीवं रटित न तावदधुनाऽपि। कथमभ्युदेति भारवान् राजीवेपु श्रियं प्रदिशन्।।१।। टिटूटिभ: टिट्टिभ भवतोत्तानौ न कृतौ पादौ यदि स्याताम्। तद्गजंद्गगनं नतु जगदेव तु चूरायेत्पतितम्।१। पथ कीटा: भृङ्ग: हन्त भ्रम भ्रमर, विभ्रमतो मरन्द-

तत्तादगम्बुजवनं ननु हद्विशून्य- वंशाटवीयमिह कोऽरित रसप्रसङ्ग:॥।१॥. को वा प्रशंसति न नाम जनो जगत्यां माध्त्रीकमम्वुजवनी नवनीतमेतत्। माधुर्यघुर्यगुयामार्मिक एक एव किन्त्वस्य विश्ववलये ननु चब्चरीक: ॥।२।। दानान्धितेन मनसा ननु चञ्चरीक भातङ्गमप्युपगतोऽसि किमेतदास्ते। मधुन्नतर्य श्रीमन् द्विरेफ विदितस्य भवादृशस्य ॥=II रे रे मघुन्नत कियानिव दुर्गहस्ते यत्केतकीमधुनिलुब्धमना मनाङ्नो।

Page 41

अन्योक्तिमुक्तावलि: २३

दुष्कएटकोत्कटगति प्रतिवीक्षसे तद्- झुङक्ष्व त्षतव्यतिकरं किमिहाघिकोक्त्या ।।४।। रे चब्चरीक बहुधा परिविप्रलब्ध- र्वं नाम किंशुकवनीषु च शाल्मलीषु। तद्दूरतश्चरसि नन्वयमस्त्यशोक-

मधुरसं रसयन्ति न के जना: कथमयं समगृह्यत किं विदुः। विविधपुष्पकुलान्मधुसंग्रहे मधुकरः परमस्ति विचन्यः॥६॥ पारिजातसुमनःसमुल्लसत्सौरभप्रसमरप्रवेणिका 1 न व्यगाहि ननु नव्यभृङ्ग भो,रतौषि तेन मुखरं परॉस्तिरून।।७। भ्रमसि तत इतरत्वं मालतीतो वियुक्तो न्रततिषु रसिकानामग्रणी: सन्नऽपि त्वम्। धिगिव रसिकतान्ते मालतीमन्तरा या, मधुकर नजु दृष्टा नैव वा मालती ते ॥=।। या मूदध्ना सद्डकारिक दानपरमेसरावरन स्वयं यश्चात्मावधिदानदीक्षएावता कल्पद्रुमेणापि वा। सोडयं दैवदशावशात्कथमपि प्राप्तो भ्रमन्मारवे- कान्तारेऽद्य करीरतो मधुकरो माध्वीकलिप्सोन्मुखः॥।६।। खद्योत: भारवत्यस्त सुपागते चन्द्रे चापि कलाकलापकलिते नो नेत्रपात्रेऽघुना। ध्वान्तव्यूह भवाननर्गलमलं व्याजुम्भतां व्योमनि प्रांरयन्धङ्गरो प्रभाविह भवान् खद्योत च दयोतताम् ।।१।। * पाठान्तरम्-यस्तावत्सदफारि।

Page 42

२४ अन्योक्तिमुक्ताव लि:

भासां निधिन खलु यत्र न वा कलानां नाथो न च क्वचन संप्रति तारकाश्च। तन्नाद् दुर्दिनदिने नभसो निशीथे त्वं ज्योतिरिङ्न परङ्गगनावभासी।।२।

मशक: रेरे भृशं मशक कल्पय कर्णमूले कञ्चिद्रवं शिशुजनस्य मनोऽनुकूलम्। भृङ्गा: पयोजपरिषत्परिनिष्ठिता नो तिष्ठासवस्तव पदे नतु मास्म भैषीः॥१॥ नासत्यन्यज्जगदस्मादस्मद्द्ष्ादितीह मनुषे चत्। साधूदुम्बरजन्तो जगदन्तोऽसौ त्वया लव्घ:॥।२।। सर्प द्विजिह्वता कस्य न ते प्रसिद्धा वक्रागतिविश्वविलक्षणा च। आाशीस्तथा लोकविमोहिनी सा भुजङ्ग करते न विभेत्य बहीं॥१॥ शशी:प्रयोगादृपि चागतानां प्राणापहारप्रवणं भवन्तम्। भुजङ्ग दूरात्प्रयमामि तावत् त्वमेव भूया निधिभाजनं भोः॥२॥ अ्ररमं विद्घतः परे यदिह विश्रसाम्यर्थिनो भवन्तु नतु ते तथा तव तु किन्तु तत्साम्प्रतम्। कुलाचलव लद्वनोत्तरसमुद्रमुद्रोल्लस- द्वरावलयवावहे परमहे ! क ते विश्रमः ॥३॥ द्वीपैः पल्लवितां चनैश्च विततां भूभृद्भिरत्तंसितां

शेप दमां सततं दिवा च निशि चाद श्व: परश्वोभुजे . भर्त्तव्यांभरविश्रमार्थनकथा कन्था त्वयोत्सृज्यताम्।४।।

Page 43

अन्योक्तिमुक्ताव लि: २५

कृष्ण महाभोगीन्द्रो विहरति देशेऽत्र किनाम। कालिय भुजङ्ग तदिहाSऽवष्नासि पदं सुधैवाहो॥५ भूपक: शुसठिहरिद्राशकलं मोपं मोपं तु भूषक भोः। औपद वशिम्भव परं मा मार्जारेपु दर्शय तत् ॥२।। निष्करुणो निष्कारणमहहच्छिद्री करोपि शुभवसनम्। परगुद्यगुप्तिगुएामयमाखो विघ्नेश्वरस्य घुर्योसि ।।३।।

पपथ जलचरा:

तिमिङ्गिलगिलः

्यरिमस्तिमिङ्गिल कृते खलु दत्तभम्पे- डकृपार एव परिकम्पमुरीकरोति। इन्दूदयोइ्दलितपूर इवान्न तस्य कूपे तिमिङ्गिलगिलस्य कथं निवेश:॥१।। राघव: उन्मज्जति नणामलच्यत यत्र देवैः

तस्था परत्र ननु कुत्र तु राघवस्या- डकूपारतो भवतु वारिणि सन्निवेशः॥।१।। स्थितवति त्वयि राघव राघव: किमकरोन्नलसेतुनिबन्धनम्। न भवतोऽम्बुधिरदृति लड्घनां किमपि वा कपिबालकचेष्टितम्॥।२।।

Page 44

२६ अन्योक्तिमुक्तावलि:

शफर: भो भो: फर्फरितं किमेव कुरुपे भूयश्च भूय: पुरु श्चापल्याच्छफर न्रवीपि ननुभो जानासि कोऽसाविति। यन्त्वं शुभ्रपरिच्छद तु मनुपे हंसस्तटस्थोऽसत्ययं सोऽसौ हंसजनत्वनाटकनट: कंह्ः चयं प्रह्वति ॥१॥ रे रे रे शफर अमस्यऽविरतं पादोपकठे लुठन

हंसोऽयं परमः समागत इति त्वं मन्यसे किन्तु भो मुक्ताभ्यर्हितमानसैकपरमो हंसो जलेष्वेष्वपि॥२॥ मकर: रे रे नक्र कमक्रमं वितनुषे वाबात्सि मुत्स्यान्मुधा स्वीयोपान्तजुष: प्रपश्य पुरतः कासारमासारयन्। शपातान्मदराजिमाजिपरमो विक्षोभयत्युद्धरँ- स्तत्तादक्कमलाकरं करिपतिरतत्रोचितोऽयं क्रमः ॥१।। कूर्म: सङ्कचन् किमपि कूर्म सन्निधावागतेषु वदनं वृशोषि किम्क। दूर एव सुतरां स्थिता वर्यं मा स्म मास्म नतु संकुचो मुघा ॥१॥। मसडक: याता: क्ाडपि तु राजहंसनिवहा नामापि न श्रयते तेषामद्य यथा, जलैस्तु जगती जङ्गम्यमानैर्भृता। कह्वे सम्प्रति राजहंसपदवीं चञ्चूर्यमासेऽखिल- श्रेयोवत्मेनि पङ्कसंकरमये मसडूक मूकोडसि किम्॥१॥। $ पाठान्तरम्-यत।

Page 45

अन्योक्तिमुक्त्ावलिः २७

अरथ पर्वताः

सामान्य पर्वंतः

प्रोत्तुङ्गतागुएातिरोहितमानिमानो नानागसोद्गमपदं धृतवाहिनीकः। सत्त्वैकधाम शरणं खतु धार्मिकाणां धीर घुरंघर द्धासितरां धरां त्वम् ।१।। श्रीमन्सुमेरुगिरिराज जनेषु दीने- षवेतेषु सत्स्वपि दवीयसि वतेसे यत्। देवेषु दर्शयसि यञ्च विभूतिजातं धन्या विभूतिरियमस्ति वदान्यता च ॥२॥ लोके सन्ति परश्शता गिरिवरा नानागमोल्लासिन,- स्तेऽश्मप्रायतया भवन्ति विदिता मेरौतु हग्गोचरे,। योऽसावत्र बुघेन्द्रवृन्द समुपस्थानाहनित्योन्नति- भू भृत्संभृतपादभास्करपरिक्रान्त: समन्ताच्च य: ॥३।। लोके सन्ति महीभृत: प्रतिदिशं रफाररफुरद्वाहिनी- भाजो भास्तदभिप्रकाशितलसच्छृङ्गा: कियन्तो न वा। पादोपान्तपरिक्रमक्रमवशप्राप्तोदयो यक्ष्य वा भास्वान् सत्विह मेरुरेव विबुधक्रीडैककेलीगृहाः।४॥ हिमवान् कार्म प्रजल्पतु जनोऽयमसौ हिमानी तन्नीरस: कथमसौ सरसो गिरि स्यात्। एतन्मुखाद्विसृमरां तु सुरस्रवन्ती- मारवाद्य मादयति रसोल्लसित: सरस्वान् ॥।१।।

Page 46

विन्ध्यः सन्त्येव सर्वगिरयः समुदमश्ङ्गाः सौमेरवप्रतिभटो ननु दुर्घटोऽन्यः। श्रीविन्ध्यभूभदधिपादधिकोऽपि कोऽपि स्यान्नैव वा गुरुजनाश्रवता गरीयान् ॥।१।। लोकालोक: भूयांसः खतु सन्ति भूभिवलये भूमीभृतः सवतो नानारत्नसमुज्ज्वलाञ् परितः प्रोत्तङ्गशृङ्गाकुलाः। लोकालोक इहैक एव तु परं विश्वप्रकाशक्षम- न्रय्यात्मान्भुतधाम धाम जगतीपृष्ठप्रतिष्ठाकर:॥१। रोहण: त्वल्लव्घोजिंतरत्नकोटिवि लसत्कोटीर कान्त्युज्जव ला- विश्वस्मिन्प्रथयन्ति तावकतथौदार्य बुघाघीश्वरा:। तत्पाषाएमयस्तुक श्रीमन् रोहणा भूभृदन्न कतमः सार्द्ध त्वया स्पर्द्धताम्।।१।। मलय: कतिकतीह न सन्ति घराधरा विविधसाललतागहनावृताः। क इव तेषु हि चन्दनचञ्वितर्तदपि भूवलये मलयेतरः ॥१॥ महेन्द्र: श्रीमन्महेन्द्र कति नो जगतीतलेऽस्म- न्भूमीभृतः प्रतिदिशं प्रतिभान्ति नाम। त्रिःसप्वारजगतीजयजागरूक- रामाश्रयः परमहो जगति त्वमेक: ॥१॥ * पाठान्तरम्-'पाषाएमयो हि'।

Page 47

अन्योक्तिमुक्तावलि: २ह 1

रे मन्दराचल चलाचलचित्तवृत्ते वृत्ते सुजङ्गमवशादुदघेर्विमन्थे। मन्दर:

अध्त्वया ननु चतुर्दशरत्रमध्ये मैनाकमित्र कतमत्समुपार्जितंभोः॥१ मन्द मन्दरगिरे भुजङ्गमाकर्षगोन किममन्थ्यSमन्थरम्। पाथसांनिधिरहिद्विष द्वलाद्द्राविताद्रिजनपक्षरक्षक: मैनाक: ।२ ॥

मैनाक नाकपतितो निजबन्धुपक्षव्याकर्त्तनं यदपि ते पतितं तथापि। पातालगाञ्जगद्गुपप्ल वदाँस्तु दैत्याँर्तभ्नासि तत्तव विवेकप्रवेकभाव:।। गिरिदरो दरी गरीयसी याऽसौ करिकुम्भविजम्भिय:। साऽन्तमुजङ्ग विभृते कापि तस्मिन्वनें गते ॥१॥ निर्भर: जीयादेष चिराय निर्भरवर: त्कल्लोलोङ्भट तृटपरीत पथिका: संजीविता जीवनैः। थेनैवा,थ यथा सुघारसधयैः क्रीड़ानुबन्घोड्ुर: स्वर्गद्यामपि सौख्यनिर्भरभृतैर्विस्मर्यंते तैने सः॥१॥ अ्रथ वृक्ता: कल्पवृन: कल्पपादप वदान्यताविधिं वर्णयाम भवतो वर्य कियत्। य:फलं गुणिनि निर्गुगो समं पादपोचितमयं प्रयच्छसि ॥१॥ यस्यार्थित्वजुषो महेन्द्रजलराड्वित्ताधिनाथादयो यस्यात्माव घिदानदीक्षणायशोभा रैर्दिशी भूषिताः। सोयं कल्पमहीरहो नतु तरुस्तद्वत्करीरोऽपि चेतू किं जूमो विधये व्यधादिह समं यो वा तरुत्वं तयोः ॥२॥

Page 48

३० अन्योक्िमुक्तावलि: बम्भ्रम्यमाणः प्रतिसालमलं यान्याव्श्रमान्विन्दति चञ्चरीका । ते सर्व स्वैकपदे मुदे स्युः कूल्पद्रुमे लोचनगोरेऽस्य॥३।। चन्दनवृस: सार: स, सौरभभर: सच, ताफ्हारी

श्रीचंदनद्रुम भूभृच्छ्िरस्यसि निविष्टपदोऽतिहारी। भुजङ्गमसङ्गशालिन् दूरादयं भवतु नो भवतः प्रणाम: ॥१॥ पररसहस्रा:खलु सन्तु भूरुहाः फलप्रसूनादिविभूतिभूपिताः। तथापि नैवास्ति तरुःस, सौरभेतिशायक: स्याद्धरिचन्दनस्यय:।२। उपास्वते यैः हरिचन्दनद्र: सुवासनाभिविंद्धात्यसौ तान्। सुसौरभोदगारिननून! नूनं स ।एव) तस्यान्यतरोर्विशेष: ॥।३।। जगति सौरभशीतलतागुणः शमयिता जनतापभरस्य य। तमिह चन्दनभूमिरुहं परं सलयभिल्लपुरन्धिरि दहस्यहो॥४॥ श्रीमच्चन्दन विश्वविश्रुतमिदं दातियमास्ते तथा शैतल्यं हृदयंगमं, कथमहो सौरभ्यमभ्युच्यताम्। चित्ताऽडसेचनकं, यतस्त्व दुपगोडप्यामोदतेऽन्योद्रम: किं नूमो विधये व्यधात्तव तथासङ्गं सुजङ्गेपु य:।५।। एकस्मिन्सति सर्वसौरभकरे श्रीगन्धसारेऽभव- न्प्रान्तस्थास्तरव: शिलीमुखयुता ये गन्धसारायिता:। तत्रैवाद विधेर्विधानवशत तेष्वेव तस्मिन्पुन- सत्वेकस्मिन्नसति क नाम तु गता सा गन्धसारात्मता ॥६।। जनिरिह जगद्धन्यातन्याहशी कुलभूभृत- वपु:।

र्मलयजगुएाय्रामश्चेतो घिनोति ुनोति च।।७।

Page 49

अन्योक्तिमुक्तावलि: ३१

अभूदध्रारामे परिविसृमरामोदमयता विवेकेऽनेकेपामहमहमिकातः कलकल: । तरूणामेकस्मिन्प्रकृतिसुरभौ चन्दुनतरा- वथेदानीं तस्मिन्नसति स पुनः स्वप्ति हहा।।८।।

प्राम्रवच्:

ूमो रसाल बहु कि,ुसुमाकरस्य प्राणणा भवस्यऽय,मथापि तु काकलोकैः। पुँस्कोकिलस्य ननु काकलिकां विना ते पर्याप्यते किमह. सौरभसौरभश्रीः॥१॥ अस्मिन् रसालसरसालविशालसाले दावानलानिलनिदाघमुखाः कियन्तः। -सन्नाहमत्र रचयन्ति परार्थसार्थ- व्यग्रात्मनि प्रतिविहाय पलाशराशिम्॥।२।। माकन्द किं न गहनं ननु को द्रुमो वा नालोकि लोकवलये किल कोकिलेन। यत्त्वस्य विश्वपरिचंक्रमखेदहानं त्वय्येव तत्तु परमाऽडयतते प्रतीम:।।३।। माकन्द कन्दलितसौरभमाघुरीश्री- भव्योल्लसद्रसफलैकघुरन्घरस्त्वम्। आस्से यथा तरकुलैःस्पृहणीयवृत्त- स्तद्वद्यशांसि परितस्तनुते पिकस्ते ॥।४॥। :प्राप्ते वसन्तसमये सन्ति कियन्तो न पुष्पितारतरवः। किन्त्वेक: सहकारो भाति वसन्तस्य सामन्तः।।४।। उद्यानैकनिभूषणस्य ऋतुराट्पाणप्रदस्योद्भवा- -द्यावज्जीव मशेषजीव निव हस्यार्थेऽर्पितात्मावधेः।

Page 50

३२ अन्योक्तिमुक्ताव लि:

हा हा श्रीसहकारभूरुहपतेविश्वाभिनन्दस्थितेः 1 कालाङ्गारकर: करोति कदनं क्ररैः कुठारोदयमैः॥६॥ पुष्पैभृङ्गकुलं फलैः शुकगएं शाखान्रजैर्वानरान् सर्वैः पल्लव काष्ठमूलनिव हैस्तैश्व्वाप्य रेपाञ्जनान्। कुर्वांगेन वदान्य मान्य भवता मारुन्द संमानिता-

काएडैः केचन भूल्हास्तदितरे शाख्राभिरेके परं छायाभि: खतु केपि पल्लवभरैः पुष्पैः फलैश्चापरे। केपासप्युपककुवते परमयं श्रीमान् रसालद्रम- स्तैः सवैंरपि विश्वमप्युपकरोत्यSन्योऽन्र धन्योदय:॥=॥। द्विजानामाधार: सुरसफलसिद्धे: कुलगृहं गभीरच्छायायाः स्थितिरसि समृद्धि: सुमनसाम्। सदारामप्राणरत्वमिव सहकारद्रम सखे त्वमेवाध्वन्यानां शरखमसि कि जल्पितभरैः॥६।

अशोक वृच्त:

सशोकान्निश्शोकाञ्जनयति जनानित्यशणावं ततः प्रेयोलोकव्यतिकरिजनेष्वप्यघिगतम्। •इदानीमद्रानं प्रियविरहिलोकेषु यदिदं तदस्याऽशोकत्वं परममधुना न: परिगतम्॥१॥। कदली वृक्ष: कदलि किमिव पापं पूर्वजन्मार्जितं ते यदिह फलदशाचामीहशस्ते विपाक:। न भवति भवतीहाSSरामलक्ष्मीस्तदानी- ममह विजयजाप्रद्वजयन्तीव भान्ती।१।।

Page 51

अन्योक्तिमुक्ताव लि: ३३

वकुलशच: न विज्ञाता तेSन्राऽडपतति शरदां वापि शतकै दवाग्ने: संचार: परमिह परोनुक्तगापदम्। त्वमत्रोद्यानाहो बकुल सुमनरसौरभभरं पलाशानां वर्गे विकिरसि भृशं ते व्यसनिता ॥।१।। दृपि न वनपाल एप रक्षामनुरूपां भवतश्चचार चारो। सुरभयसि वन तथापि य, त्तद्वकुल, कुलच्रतमेव पालनीयम्।।२।। विभीतकवृक्ष: रे रे कलिप्रिय विभीतक रे त्वमुच्चै- भवेन भावयसि कामभिमानसुद्राम्। नैवोपसर्पति भवन्तमिहाध्वनीनो श्रीष्मोत्तपत्तपनतापहतोऽपि भूर्जवृक्ष: कामम् ॥१॥

न खलु भूजतरोव्यतरच्छ्रियं विधिरिहाऽकरुणः फलपुष्पयोः। तद्पि तूपकरोति शरीरतः चतिमपि प्रविषह्य जनस्य सः॥१। निम्बवृक्त: मधुभिश्च पयोभिश्च सपिर्भिश्चेद्दशीकृत:। साधु माधुर्यमेतत्ते निम्ब किं वर्यामहे॥१॥ मधुभि्र पयोभिश्च सपिर्भिश्रासितर्पितः। - रसालसालतां कच्चित्पिचुमन्दानुविन्दुसि ॥२॥ नारिकेलवृच्त: किं पान्थ बाह्यकठिनं परमीच्षमाण- स्तवं नारिकेलमसि मुग्ध निराशचेताः। आप्यायितः शुभफलेन भवेस्तथात्व- मेनेन, येन न परं सरसं प्रतीया:।।१।। ३

Page 52

4 . ३४ अन्योकिमु कावलि:

शिरीपवृक्षः विकर्तन करोत्क रैव्व लितकल्पभव्याग मे द्विजेपु परिदुर्गतेष्वपि व तीर्थजाते गते। इहाऽद्य मृटुलोज्ज लोल्ल सित सौमनस्योद्य- स्त्वमेव समये शुचौ ननु शिरीष संदश्यसे ।।१।। चम्पकवृक्ष: • श्रीमँश्चम्पक रोचयन्ति मधुपा नो चेत्तमोमूर्च्तयो यौष्माकीं खलु काञ्चनश्रियमिमां, का हानिरेतावता। तत्ताहक् सुमनःस्रजं हृदयगां देवस्य दैत्यद्रुहो भावत्कीं विनिभाल्य सौषममदं देव्युज्मति श्रीरपि॥१॥ यत् सीमद्गुमतां गतोऽसि न च यत् कौटिल्वलेशं श्रित- स्तत्तादक्सुमनस्सु काख्बनरुचिं घत्से सदा मोदभाकू। ततत् कर्षन्ति समन्ततो यदि जनास्त्वां निर्विशङ्क ततः श्रीमँश्चम्पक कम्पर प्रति पुनः खेदोऽयमावेद्यते ।।२।। ये तावत् फलमात्रलोतुपतया रागं मुखे विभ्रतो जल्पन्ति क्षणामेवमिष्टवचनं, तेभ्यो यथास्यास्तथा। एते सौमनसोदयैः सुरभितस्वान्तस्य ते चम्पका SSमोदेनैव वर्यं तु मोदितहदा त्वन्गव्यमाशास्महे।।३।। प्ृन्नागधृत्षः मादयत्सदालिसुमनस्तरुशालिताद्ुद्यानदेशमपहाय मरौ प्ररूढ़:। पुन्नागभूरुहधुरन्धर एव दैवादापद्यते तपनतीन्रकरोपद्ग्घः॥१।। पनसधृच: दिश दिश दिश साधो ग्रीष्मकालेऽतिभीषमे किमपि जलममुष्मै बालकायाध तावतू।

Page 53

पनसशिशुरयं चेच्छ्िष्यते दारयते तत् सुमधुरफलकोषान्मूलतः सफारसारान् ।१।। न्यग्रोघवृक्ष: व्याकीर्य व्यतिलम्बिनीः खलु पत्रादेर्विदधत् प्रतिष्ठितपदो दीर्घप्रदेशान्तरे। सर्वे त्वं वटवृक्ष साधु तनुपे, किं ज्रमहे, किंत्वयं ननन्वाऽडरम्भि सदागमस्य तुकुतो न्यग्रोध रोध: पुनः॥१। अश्वत्थवृक्ष: सर्व चलाचलमिद जगदेव न श्वः स्थाता यद्द परितः परिद्ृश्यते भोः। यत्तद् व्यनक्ष्यभिनयन् स्वयमेतदेव- मश्वत्थ कस्तु विटपेपु विबुध्यते तत्।।१।। तमालवक्त: फलार्थिजनमानसे तव निवेशलाभो भवे- न्न वा परमभिज्ज्व लत्तपनतप्त विश्रान्तये। पयोभरनमत्पयोघरसहोदरं त्वां त्रुवे तमाल तव कालिमा किमपि मे मनः कर्षति।।१॥ सेवन्तीलता सौन्दर्यसौरभसुरूपसमृद्धयस्ते सेवन्ति सन्ति हि तथा, न यथेतरस्य। कि जूमहे तु विधये ननु दुर्बुधांय यस्ते लताः कटुककएटकिता व्यतानीत्॥१॥ द्राक्षालंवा द्राक्षां रसकवसति यदि नाम काक :. पाकान्मुखस्य विजहाति विभीतचेताः।

Page 54

३६ अन्योकिमुक्तावलि:

तत्तावद्स्तु न तु वस्तुनि कापि हानि- र्माधुर्यघुर्यहृदयैव तथापि साडडस्ते ॥१॥ वज्जुलवृक्षः साधु वञ्जुल निरगलोच्छलत्संचलज्जलपरिप्लवापदि। नम्रतैव विहिता हितावहा को जडेषु गुणिताय्हो महान् ॥।१।। अर्कवृच्ष: म्लायेयुर्लव लीलव ङ्गलतिकामाकन्दकुन्दादयो भीष्मार्केऽतिखरैः करैर्वितपति ग्रीष्मेSत्र भद्रद्रमाः । अर्करके त्वं तु सुखं समुल्लस सखे पत्रादिकाडम्बरै- धन्यस्ते शुकसंनिभ: फलभरः, कस्येतरश्येहशः॥१॥ यत्मिन्नभ्युदिते समस्तजगतामात्मप्रतिष्ठोदयो पादानुग्रहतश्च यस्य विलसन् राजेन्दुरद्द्योतते। अर्कश्चेत् किमिवार्कताव्यसनितां घत्से कुवृक्ष त्वरकं चेदीशस्य परिम्रह्दात् किमियता त्वं त्वंस एवाथ सः।।२।।- धत्तूरवृच्: धत्तूर दूरतरतः कनकेति कीति- माकसर्य कर्णासरसां समुपागमं यत्। रत्नात्मक फलभरं भवतोऽभिकाङन नपांप्तोमि युक्तमिह मातुलपुत्रकन्ते ॥१॥ श्रावं श्रावं काञ्चनक्ष्मारुहेति श्रीमन्नामोदात्तमभ्यागता: सम:। उन्मत्त त्वां प्राप्तुमश्चांतुरूपं मृत्योदूतैः सत्फलैः संभृतं तत् ॥।२।। ईशस्यासि परिश्रहास्पद्महो उन्मत्त तत्वं दध- ल्लोके काव्नन काञ्चनेति पदवीं तसमै भवे: काञ्चनम्।

Page 55

अन्योक्तिमुक्तावलिः

हंहो मातुलपुत्रकं प्रकटयस्यस्मासुक सेवाफलं विष्वक्कटकितं तु येन विवशा मृत्यो: प्रयामो मुखम् ॥३। पलाशवृच्: रे चञ्चरीकशिशव: शुकशावकाश्च

कि पुष्पितं समुपधावत किंशुकद्रं नूनं न वः श्रुतिगतं यद्यं पलाश।१।। कार्पासवृक्षः जनानां 1 गुंह्यकगोपनपरस्य विशुद्धमूर्ते कार्पास कस्तव तुलामघिरोडुमीष्टे।।१। मालतीलता तदुदानं यत्रोङ्गवति भवती मालतिलते लसंत्सौरभ्यश्रीस्त्वमसि च यदा सोस्ति सुरभि:। कियद्नूमो धन्ये तव च सुमनरसंपदमिमे त्वदीचादीक्षातो दधति सुमनस्तां सुमनसः।१॥ मलिकावृस्त: निष्कान्ते कुसुमाकंरेऽपि परितः भोद्दामदाबानल व्याटोपोष्यासमीरपूर विपरिप्लुष्टेपि कष्टोत्तरे। विश्वस्मिन् प्रविसारिसौरभसमुल्लासै: सुशुभ्रद्युंति- ्ग्रीष्मं मल्लिमतल्लिके सुरभयस्येका त्वमेवेदशी।।१।। * पाठान्तरम्-'प्रतिदिशस्यरमासु'। + पाठान्तरम्-'श्रुतिगतः किमसरौ पलाश:'।

Page 56

अन्योक्तिमुक्तावलि:

करीर वृक्ष: रे रे करीर यदि नाम न तेस्ति पत्रं तन्रापराध्यति परं कुसुमाकर: किम्। दैवं विनिन्द निजमेव तु थेन विश्वे- ष्वस्मिन् द्रुमेषु विलसत्सु दशेहषी ते ।।१।।. व्युदासि जगतीतले यदिह जाड्यमुज्ज़म्भितं व्यधायि कमलोदयो जगदमोदि येनाखिलम्। त्वमित्थमथ निश्छदरतरुषु संलसत्सवेकक: करीर सुरभिस्ततः किमु तनोतु दैवं तु ते ॥।२।। कलिन्दवृक्ष: व्योमाभोगस्थगननिपुणोच्छ्रायतस्ताव कीनात् किं नस्ताव द्विकटविटपाटोपतो वा तृषः स्यात्।

ताहनान्त: सरससुफलं संश्रयाम: कलिन्दम्॥१।। मार्गवच्त: शजन्मात्परकीयकार्यकरणी धौरेयतां धारयन् सवर्गोद्यानगतं स्वकीर्ततिभिरघ: कुरवश्च कल्पद्रूभम्।

श्रीमन्मागतरो करोषि किमहो निर्वेदमद्येहशम् ।१॥ विश्रामवृक्ष: विश्र मद्रुम भवन्तमन्तरेखाद्य यातु कमिवाध्वगावली। कोटरे गरलमुज्फतिस्फुटं यत्तव द्विरसन: स्फटोडट:॥१॥ उन्मागवृक्ष: मोघोऽखिल: फलभरः सुमनरसुसङ्ग शोन्मार्गगस्य तव पान्थजनोन्मितरय।

Page 57

३६

आात्मानपेक्षमवनीरूह काकपेयां कूलङ्गपां श्रितवते किमु ते वदाम:॥१॥ सरलवृक्षः कुटजविट पिन्येवं शाखोटकेऽप्यथ शाल्मलौ न खलु कुटिलेष्वेतेष्वेते चिपन्ति दशावपि। परुषपुरुषा यत्त्वय्येव चिपन्ति कुठारर्क सरल भवतः सारल्यं यत् तदेव तु दूषयाम् ॥१॥। प्रतिविम्बवृसः यत्तचछी सह कार भूरुहपतावरिमँग्तटस्थे स्वया दीर्घे दैध्यमलं र्फुरत्किसलये रम्ये तथा त्वं तथा। कृतस्नं चेत्तु विडम्व्यते तदधुना त्वस्मिन्ददाने फला- न्येष त्वं प्रतिबिम्बभूरुह कथं मोघत्वमालम्बसे ॥१॥ क्मलम् श्रीमत्पङ्कज मौक्तिकाव लिलुठच्छम्बूक बद्धोत्सवे तुल्यस्येव तु. राजहंसवकयोवेर्गे निसर्गेण ते। तत्ताछक्षपतत् विकर्तनकरै: प्रोल्लासिताया: श्रिय: कोशोऽयं मधुपे: प्रसुज्यत इर्द पङ्कोङ्गवस्योचितम् ॥१।। न्रैलोक्यप्रतिभासनव्यसनिनो देवस्य हस्ते स्थिति: साक्षाच्छ्रीवसति: सुसौरभभृतिर्देवैश्च मूदर्ष्ना धृतिः। सत्स्वेतेषु गुशोषु पद्म तव किं नूनं जलाब्जन्म यत् तस्यैतस्य फलं तु हंसबकयोर्या तुल्यवृत्ति: पुनः ॥।२।। के के सन्ति न वा लसत्सुमनसः सौरभ्यसंवासित- सवान्ता: सर्वेजनस्प्ृहास्पदगुणा किंत्वन्य एवास्त्ययम्। पद्म: सद्मतया श्रियोऽव्वितयशा नारायणोरस्तटी- संवासव्यसनापनोदनविघौ जाग्रज्जगत्यांमहो ।।३।।

Page 58

४० अन्योक्तिमुक्तावलि: सूर्यश्योदयतस्तथास्तमयतः पद्मानि भूमढले स्युर्मा चाथ विकासभाबजि किमतस्त्रासाव काशकर:थ। लक्ष्मीसादरवीक्षण क्षणभृतश्चाम्नायगेयात्मभू- प्रोद्गुञ्जद्भ्रमरस्य कैटभभिदो नाभीसरोजस्य दु॥४॥ हंसैः समं सुसखिता कमलालय त्वं तीर्थस्थितिश्च सुमनः परिषद्वरत्वम्। नालीकतां भजसि तद्भवतोऽनुरूप राजीव जीव शरदां शतमित्थमेव।।X।। कमलनालम् पङ्काल्लव्धजनुनतु कोषं यत्त्वं मुखे प्रदर्शयसि.। कटककलित तदेतत् सत्यं त्वं नालमेवासि ।१।। पद्मिनीपत्रम् साधु साधु ननु साधु पद्मनीपत्र तावकचरित्रमद्सुतम्। पङ्कसंकरपराङ्मुखस्य ते यज्जलेषु वसतिन तु गहः ॥१॥ अथ जलाशयादयः गङ्गा जनिमिह परिप्राष्याप्येव तुषारमहीभृत-+ स्तदनु कमलातातरयोदन्वतो महिषीपदम्। त्वमथ निदधास्येवं मार्गे पदं यदनुन्नते . तदिह भवतीं भद्रे क किन्तु वक्तु न वक्तु वा ॥१॥ नद्य: सन्तु सहस्त्रशो दिशि दिशि स्फारस्फुरद्वारयो

स्युर्मा वापि विकासभाअ किमतस्त्रासावकाशचयः। + पाठान्तरम्-जनिमषिगतास्येवं गौरीगुरोरनीभृत-

Page 59

अन्योक्तिमुं क्तावलि: ४१

विश्वहि्मि्शिव शेखरअणायिनी पाथोधिपूर्तिपरदा न्नैलोक्यैककृतास्पदा च जनतापापापहारव्रता ॥२॥ नर्मदा क्षुद्रिका तरलितं प्रयाति चेतसा प्रयातु विशिखोदकार्जिका। वंशजासि ननु नमेदे परं त्वं तरङ्गतरलं प्रतिष्ठसे ॥१।। तटिनी रे रे तरङ्गतरले तटिनि स्वरूप- माविष्करोषि किल कूलमहो निपाल्य। लव्घास्पदा त्वमिह, वास्तु निवारकेऽस्मि,- न्नेतैस्तटस्थतरुभिस्तव किं विराद्धम् ॥।१।। चपलाचणासक्तवारिवाहप्रतिलव्धैनेतु जीवनैः कियद्वा। विकटानि तरङ्गितानि धत्से धुनि शश्वत्रहि सन्ति वारिवाहाः।२।। गोत्रजे तटिनि किं विशङ्कटैर्निविशङ्कमभितस्तरङ्गितैः। प्रस्थितासि तव वा जड़ात्मता गोत्रतस्तदिह किं नु दूषसम् ॥३॥ -मरुदेशजनः समाव्रजन्सरितं सागरपूरणच्तमाम् । हरिपादभुवं बिभर्तु वाप्युदभारान् कियतो वराकक:॥।४।। नीरसागर: श्रीचीरसागर भवन्महिमानमेते कैरच्रैनेनु वदाम यदासनन्ति।

शुभ्रांशवस्तव तथा प्रथमानमानम्।।१।। क्षीराव्घेमहिमानमामनतु वा वागस्मदीया कर्थ वाचां पत्युरपि स्तव: फलति यन्निन्देति विन्दामहेश। पाठान्तरम्-वाचां पत्युरपि स्तवः फलति यन्निन्दा सता संमतौ।

Page 60

४२ अन्योक्तिमुक्तकाव लि:

पीयूषेन्दुसुरद्ुमैसत्रजगती धन्या किमन्यद्वहु श्रीत्येकां जलमानुषीमधिगतः श्रीमान् यतोडभूद्धरिः।।२।। उदन्त्रन्तो रत्नाकरपद्जुषो विश्ववलये महान्तो विश्वेपीत्यवितथमिदं किन्तु स पुनः। विभिन्न: श्रीचन्द्रामृतपरमरलैरिह पय :- पयोधि: किं वाऽन्यत् स हरिरपि यं चाधिवसति।३।। कासार: हंसा: प्रयान्तु ननु मानसनेव ताव- दुभृङ्गा वनानि कुसुमोल्लसितानि तानि। संकोचमञ्वति शरस्य सरसत्वयि स्या- . द्राजीवजीवनविधौ हि विधा पुनः का ॥१॥

स्तरयां सदालिमहिता कमलोद्यश्री:। तन्रापि हंसपरिषत्परिशीलितत्त्वं कासार सेयमधिकर्द्धिरहो तवैव ॥।२।। तटाक तव दूंषएं ननु गुाव्यपेक्षा न य- ज्जनस्तदिति वक्ति चेत्स खलु वक्तुमन्यामहे। जगत्निखिलमेव ते निजमद्ं तदस्मिन् सदा त्वयैव परिजीव्यके क्व तु गुरान्यपेक्षाक्यः।३।। कूप: पररसहस्त्रा सलिलाशयाः र्फुरदुगभीरनीरैकसमृद्धिशालिनः। तदानुरूप्यात्प्रतिपूरणे परं गुसाठ्यपात्रस्य तु कीत्तिंभाक् प्रहिः ॥१।। दिशन्ति निजजीवनं कतिचिद्न्धवो बन्धवो- डध्व नीननृ पितान्तिकोपगतजीव जीवातवे। पथि प्रसरद्ध्वगान्निशि निपात्य जीवाहरा भवन्ति च भवादशा: कतिचिद्न्घकान्धो पुनः।।२।।

Page 61

अन्योक्तिमुक्ताव लि: ४३

मेघ: भीष्मभीष्महृतेषु जीवनिव हेष्वेके घना जीवनं विश्वस्मिन् वितरन्ति केचन पुनः स्फूर्जन्ति चएडं परमू। के चित्स्फूर्जनपूर्वकं प्रवितरन्त्यश्मच्छटामुत्कटा- मेते मूर्द्धनि पातयन्ति परमाम्भोदास्तु वज्नं पुनः ।।१।। यद् ग्रीष्माख्यकरालकालविकलसत्व दर्शेनाशावशा ज्जीवन्नेष कथ कथ कथमपि प्राप्तो भवद्गोचरम्। श्रीमन्वारिद वज्रमुज्मसिवरां यत्तत्र तत्तस्य भोः सोडयं चातकपोतकः फलमिद त्वत्तो नतु प्राप्तवान् ॥२।। जीयासुस्तव जीवनानि मुदिर त्रीष्माभितप्तं जंग- ज्जातं-यानि पुनः पुनरमून्युज्जीवयन्त्यात्मनाक। विग्घिग्धिग्भवतस्तु सेव्यमपि तं वारामिहैकाशर्य यस्यामीषु लसत्सु पान्थनिवहस्तृष्णाकुल: क्ाम्यति ॥३।। रे वारिवाह जलघेर्जलमर्जयित्वा प्रप्योन्नति प्रतिदिशस्यथ तन्न चेत्तत्। शुष्यत्सु शस्यनिवहेषु जनेषु तृष्य- त्स्वम्भोद साधु विविनक्ति क एवमन्य:।।४।।

धूपायितामधितपं तपनाधिबाघैः धाराघर त्वमिह धीर घुरान्घराभि- र्धाराभिरभ्यधिकमेव विनोषि घात्रीम्।।४।। रे वारिदावसरतो मुहुरर्थ्यमानो नो दत्तवानसि तदैकमपीह बिन्दुम्।

कपाठान्तरम्-जोयात्तावक जीवनं सुदिर है गीष्माभितसं ग- जातं येन पुनःपुनरिदिं प्रोग्जीवयस्यात्मना।

Page 62

४४ अन्योक्तिमुक्तावलि:

कूपोदकेन तु क्थचन सस्यसिद्धा- वडद्धादनाम किरसे क करकोत्कराँस्त्वम्।।६।। चातकर्य कियती ननु चञ्चूस्तावकी च कियती न जलद्धिः। चातको घन तृषोक्मति जीवं पातकं परिगृहाण जलदधर्या।।७।। मास्म मार्म बहुलं रतनयित्नो श्राम्य इत्थमभितसतनितेन। चातकस्य परमो ननु लाभो दीर्यते यदि न करणापुटीयम्॥-॥1 मेघाधीशः वादान्यकं धन्यमहो घनानामघीशितुर्यो जगतीं पिपर्त्ति। द्वित्रैर्यदीयै रदबिन्दुभिस्तु प्रासित्ययं चातकपोतकोडपि ।।१।। इन्द्रधनु: सरववर्सारुचिरातनुस्त वौत्नत्यमत्यव निमएडलं पुनः 1 रे घनोदितमहेन्द्रचाप घिङ् निर्गु सोडस्यपि व मार्गगोज्मित:।।१।। नीहार: मुग्धान्मोहय मोहय चसमयं सुक्तात्मतां दर्शयन् प्रातर्भ्रातरहो तदेतदखिलं द्रागू व्यक्ति मा यास्यति। सस्याम्रप्रथितप्रभातविलसच्छीहारिनीहार हे यादकू त्वं हृदयङ्गभोर्ऽसि च गुणो सङ्गी किमाचदमहे॥।१।। नौका जन्माSवाप्यSतिदारुणोद्यमवतो यद्वर्घके सङ्गत- स्ततादतचलाचलेषु च जलेष्वेषा त्वदीया स्थितिः । कि चारित्रमद: प्रतारय जनानेताँसतु नौके परं, न सम: पारगता: प्रतारणपर्द्ं यायाहि यायाहि तत् ।।१। ॐकर्मव्यतिहारे तड़।

Page 63

४५:

प्रपथ मणय:

सामान्य मणि: येनैवाहति वारिधिस्त्रिभुवने रत्नाकरेति प्रथां ये नैवापि वसुन्धरेति पदवी देवी धरित्र्यश्तुते। येनैवाव निचक्रवर्ततिमुकुटस्यासते विभूषाविधि- दैंवादद्य तदेव रत्नमहह ग्राम्यश्व कएठाश्रितम् ।।१।। यत्वं काणवराटकेन पसितो यच्चावनद्ध: शुनः कएठे यत् खलु खेलितश्च बहुशो बालैश्च घूलीचये। मा भूस्तेन हताशयो ननु न यद्विद्धोसि बद्धोद्यमै- र्डोम्बैर्मौलिमगो तदेव गायेस्त्वं भव्यमव्याहतम् ।।२।।- अस्मन्मणे त्वमिह वैकटिकेन केना- प्यन्तर्विभर्षि जनितं तु यदा विभेदम्। इत्थ नु चेदिदमवाचि विवेचकेन तत्तर्हि तं प्रति तु संप्रति को विवाद:॥३।। ग्राहकः क इव तेऽत्र जायतां वेदितापि ननु यत्र दुर्लभ:। स्वस्वरूपविनिरूपसात्र का कावि याहि नृपसन्निधौ मणो॥४॥ काख्बनेन सह गाढ़सङगंतिस्तावकी जयति तावकी यथा। ईदशस्य नृपमौलिदेशतः क्कापरत्र वसतिः सती मखो॥५। कौस्तुभमणि:

दीप्ति: कापि सुवृत्तता नतु न या रत्नान्तरे वीक्ष्यते।

श्रीमन् कौस्तुभ किं सतुमस्तव गुखाः के के न लोकोत्तराः।।१।।:

Page 64

४६ अन्योक्तिमुंक्ताव लि: चिन्तामखि: विश्वस्मिन् परिजागरूकसहिमा कल्पद्गुमो याचक- स्तोमे कामगवीनवीकृतयशा वादान्यकश्रीक्रमैः। कित्वन्तर्बुधवाञ्छितव्यतिकरे विश्राणनैकव्रत- व्यानद्धस्त्वमिव त्वमेव सततं चिन्तामणे विदयसे॥१॥ अये चेतश्चिन्ताचरविषयविश्रानविधि- व्रतिश्चिन्तारत्न त्वमिव भवसि त्वं त्रिजगति। विवेकश्चेदेक: सगुएमगुएं वार्डर्थिनमनु प्रवेक: करत्वत्तरतदिह तु वदान्याखुतिपद्म् ॥२।। स्पर्शमखि: रत्नानि विश्ववलये बहुशो लसन्ति भूमीन्द्रशेखर विटक्कविटङ्कितानि। स्पर्श: परं त्रिजगति त्वयमेक एव य: स्वर्णतां नयति लोहमपि स्पृशन् सन् ।।१।। हीरकमणि: हे धीर होरक ककुममुखभासुरेख किं तेजसा तव परिप्रथितेन तस्मन्। आस्फाल्य यस्तु नयने नयनन्दितात्म- म्मन्यो निभाल्य ननु काच इति व्यनकि ॥१॥ कोटिशः कोटिशस्सन्तु पार्थिवा जगतीगताः। लोहलेख्यस्तु यो नारि्ति स भवान्हीर केवल:थ॥२॥ सन्ति सन्ति वहवो मणायरते यत्र सूचकमुखं क्रमतेऽन्र। एक एव तुस हीरमणिय: सूचकस्य सुखभङ्गविधायी॥३।। * पाठान्तरम्-'स भवानस्ति केवलः।

Page 65

अन्योक्तिमुक्त्ताव लि: ४७

पदमरागमणि: गुझापुस्जाऽरयमगिरिति भिल्लानां मतोसि स तु भिन्नः। पझ्मरागमिः चन्द्रकान्तमणिः चन्द्रकान्तमशिररिति कठोर: सत्यमेव तु कलाधरयोगे। यादृगेष सरसः किमु तावाँस्तादशो नतु परोपि कठोर:।।१।। सूर्यकान्तमणि: सूर्यकान्त नतु कान्तव रीति झूमहे भगवतस्तपनात्त। शिच्ितो यदसि वह्निविमोक नो तमः प्रतिहतिन चवर्षम्॥१॥ तरलमणि: माध्यस्थ्यमालम्व्य च नायक: सन् हारैकसारोपि च भास्वरश्री:थ। श्रीमन्मो यत्तरलेति कीतति। बिभर्षि कि तेन न ते न्रपाऽडस्ते।।१।।

एसीदशो यस्तादृशस्तदिह हारधुरन्घर: सन्। हदि मुदा विलुठस्यथापि रे मूढ़ केन तरलोसि न तत्त विद्य: ॥२।। मौक्तिकमणि: एणीदशां हृदयमप्यधिरुह्य नाम सदुवृत्तता च भवतोथ विरकता च। नैवाश्नुते लवमपीह तु वैकृत यत् सत्यं तवास्ति ननु मौक्तिक मौक्तिकत्वम् ॥।१॥ सद्वंशमौकिक सुरूपसुवृत्तलक्ष्मी- सत्वय्येव काचन तथा न यथा परत्र। पाठाभास्वरात्मा। पाठायत्तरलंत्वमेतद्।

Page 66

४८ अन्योक्तिमुक्तावलि:

रूपानुरूपमखिलं भवतस्तदेत- दद्राजमौलिमुकुटेपु पदं निधत्से ।।२।। साधु मौकिक सुसाधु हारिखोहारिणीह वनितास्तनद्वये। वृत्तशालिनि च वृत्तशालिनः सङ्गतं जयति तेऽन्यदुर्लभमूथ॥३ यत्त्वं दानसृजांशिरोमणिरसि प्रोदात्तवृत्तश्च यद् यत्त्वं राजविभूपणोचितव पुस्तैस्तैगुगौहरिभिः । तत् सत्यं, न तु मौक्तिकोत्करपरं भिल्लीमतल्लीजने तैस्तेऽवकाशक्रम: ॥।४॥ सुवृत्तता विशदता तवेव तव मौक्तिक। अन्तरेण गुएं राजां नासि त्वं तु परिग्रह्ः ॥५॥। भुजङ्गमणि: हे सदल विचित्रचारिमचमत्कारैकसारास्पद- ध्वान्तध्वंसनदक्ष रक्षसि गुणान् का सर्वतस्तान्वदेत्। इत्थं सत्यपि दूरतस्तु भवते कुम: प्रणामाञ्जलि यन्वं छपसुजङ्गसङ्गंतिगतो धत्से तदायत्तताम्॥१॥ वैरुप्यमण: सन्त्यन्य एव खलु केचन घातवस्ते संशोध्यमानवपुषो ननु ये जुषन्ते। वैरुप्य वैक्ृतामह ज्वलन त्वया नः संशोधनेऽधिकं रुचि समवेहि हेम्नाम्॥१॥ कृत्रिम मणि: रे रे वृसाप्रणयिनी मणयो मणित्व- सामान्यमेवमवलम्व्य कृतं कृतं व:। पाठा •- जयति ते सुसङ्तम्।

Page 67

अन्योक्तिमुक्ताव लि: ४६

चिन्तामणौ तु समशीपिकयार्थिसायँ: संप्रार्थितार्पसपणा प्रणायैकदीक्षे ॥१।। आमीसलोकनिवहे वह भूपएत्वं शीर्षस्थिति भजसि तत्र भजर्व तावत्। मा रात्रिकेप्वपि परं प्रतिदीदशसतवं स्वं रत्नभूयमिह कृत्रिमरत्न भूय:।२॥। काच: काच काञ्चनविभूपित: सुखं मूर्खराजशिरखा धृतो वसे:। मा परीक्षकजनादुविभीहि भो ह्ेष कप्यति परीक्षके परम्॥१॥ काच काचन शिरोभृतिर्यदि क्ष्माभृता तव कृता कृतास्तु सा। पाद्योविंलुठतीह चेन्मशि: स्यात्परीक्षकजनासतु जानते ।।२।। काचकुम्भ नतु काचन स्वयं स्वच्छतैव तव दूषणायिता। अन्तरे प्रतिनिविश्य रज्जकैयद्बिडम्बनपदानि लभ्यसे ।३।। आदर्श: आदर्श दर्शयसि भी वामं दक्षं च दक्षमथ वामम्। स्वच्छात्मताशुशास्ते वस्तुविपर्यस्तये तद्यम्।१.। मुकुर यथावद्वरतुप्रतिभासनसंप्रशस्तिमर्जय भो: । मलिन: स्वयन्तु मलिनं भासयसि परं किमुकेन ।।२।।

किं त्रूमस्तव शङ्ध भिक्षुककरे यर्वं वसन् वासरान् द्वारि द्वारि परिभ्रमन्नतिनयस्येकैकमुष्ठेः कृते। यस्यैवैष सहोदरस्तव रमानित्याघिवासे ६ू.दि श्रीकान्तेन निजे स कौसतुभमसिर्देवेन संधारयते ॥१॥ सुवत्तता या विशदात्मता या मङ्गल्यता यापि च काचिदारते। ·व्यज्ञायि सर्व ननु शङ्ग तत्ते कौटिल्यमन्तर्विकटं तु यत्ते ॥२।।

Page 68

५o उपथ प्रकीणकम्

शम्बूक: कारित श्रीसखवक्त्रसङ्गमधुरः श्रीपाञ्वजन्यः क वा कह्त्रोटिपुटीविनिष्कुषितको गर्तैकवर्त्ती ह्ययम्। अन्तरचाथ वहि मलीमसतनुं शम्बूकमम्बूकृतं कि त्वं वालिश रे प्रशंससि मुहुर्जानामि जानामि तम् ॥१।। तुला न स्वं तुलास्थितिमवैषि शिशो चदेत. दौन्नत्यमत्यवन तल्लांघमानमाह। सुस्थूलतू लकचयस्य व्यानम्रतैत्र दु च काञचस्य तनोगरिमाणमाह ॥१॥ चद्दुवसासुवरायोरसि समा यन्मात्रयाप्यानता यबाघ: कुरुपे गुरुं लघुमथाप्युच्च विघत्से च चत्। तद्रीत्येकमयी घ सूचकमुखोद्योगेषु युक्तस्थिति- स्तत्त्वं नास तुले नितान्तनिपुणा परचप्रमाणेष्वसि ॥२।। पारद: कामं भवतो गौरवसभ्यधिकं विद्यतेऽन्येख्यः। पारिप्लवत्वमेतत् पारद परसां त्रपां परं दिशति ।।१।। काश्मीरजम् हरिद्रा हरिद्रा सुवश सुवर्ण समुद्धा सते तावदेवेह पुंसाम्। न यावत काश्मीरनं तन्र दष्टे हरिद्रा दरिद्रा सुवर्णा कुवर्शम् ॥१॥। कपूरे काश्मीरज आमोदिनि चेत्कदुत्वमिद्मास्ताम्। घत्तरः पिचुमन्दोऽपि च मन्दः केन तद् वहति ॥२॥

Page 69

अन्योकतिमुक्ताव लि: - ५१

कस्तूरिका दूरं दूरमिमां प्रसारयतमां मा मोदपारम्परी हन्युर्मा जनकं तवैव तु कृते तेडमी जना लुब्घकाः। जोषं वा स्थितिरत्र साम्प्रतमथामोदप्रसार: पर- स्वं तावद्धृदि भावय त्वयमिदं कस्तूरि कस्तूचितः ॥१॥ कपूरम् वैदृग्ध्यमत्र भवतो घनसार वच्म: किं यावदेष ननु ताहशसौरमश्रीः। - जाज्जवल्यमानतनुनापि तनूनपाता जाता न नाम विकृतिर्गुएगौरवं यत् ॥१।। आमोदो जगदेकककषणकर स्ताटक् समुज्ज़म्भते शैतल्यं नयनैकनिवृतिविधौ पीयूषवर्षायते 1 वैदग्ध्योल्लसितञ्च कश्चन तथा सारोऽस्य किं ज्रूमहे कपूरस्य तु काटवेन शिशुकैवक्त्रं यदाकु्चयते।।२।। - - कुसुमाकर: नूम: किमेव कुसुमाकर तावकीना या श्रीरसौ सुमनसां ननु सान्यत: क्व, । जेगीयते जगति कोकिलचञ््चरीकै- र्यासौ यया सुरभिताश्च दिशोदशापि।।१।। वर्षा घनमद्नमन्थरव लद्बालामञजीरमञ्जुलध्वनिनि। गतवति हँसकुले त्वयि मसडूका वावदूकन्ति॥१।। कषणाकुव्जसरलचपलासक्ो विलसति घनाघन: श्याम:। दानपंतिगन्घतो नः पवनव्याधिस्तु मारयति ॥२।। 8 पाठा -- हृदयेक।

Page 70

५२ अन्योक्तिमु कावलि:

ज्यलन: दुर्जातज्ज्वलन ज्वल ज्वल परं दन्दधि दृन्दग्धि रे। दीनानाथकुटीरकाँरतनु तनु स्वच्छन्दलीलायितम्। दग्वेष्वेषु कुटीरकेषु कुटिल त्वं वर्तितासे क्व वा तद्द्रष्टास्मि समागता: खलु सखे वर्षादरिद्रा जना: ॥१॥। दावानल: रे दावानल दुष्पभञ्जनवशादन्दग्घि दन्दग्धि रे भ्रातः सर्वजनार्थजीवनभृतो निष्कारएं पादपान। एतान्पल्लवपुष्पसौरभसमाहूताथिसार्थान् वृथा किं वान्यत्तव युकनद्मुवयुजो दुर्वशसंघर्पतः।।१।।

घन्वां

धन्वन् धन्यतसोसि को ननु जनो जानाति मानातिगं पारेवाकूपथमत्र वैभवमहो भावत्कमेवंविधम्। एते चारुचमूरव: प्रतिदिशं पाथश्छटाशावशा द्वावन्तो मृगवष्णिकान्तमगमन् ग्रीष्मेSत्र भीष्मेऽपि नो ॥।१॥। पुन्नागनागकेसररसालमालूरद्दाड़िम प्रमुखाः 1 तरवो नात्र तु दश्या धन्वा घन्य: करीरकरवीरैः ॥।२॥ तपलोहगोलक: रे रे गोलक दन्दहीपि हि जनानाSSघमायमान: परं यत्तत् स्पर्शनशालिनोपि सहसा तेजस्तां नाटयन्। युक्तं तत्तव तावदेतदिह रे तत्साम्प्रतं स्वद्यतां मङक््वेवाशनिपातसोदरतरः कूटाभिधातक्रम: ॥।१॥

Page 71

अन्योक्तिमुक्ताव लि: ५२

ताम्बूलम् सारे सत्यपि खादिरे खलु सुधायोगेन रागावहे नोद्वेगेन' विना रुचिस्तव तु यत्ताम्वूल कोडयं क्रमः । ज्ञातं नाम भुजङ्गवल्निवलयाल्लव्घात्मनस्ते कथं- कारं वा मुखरागिशस्तु भवितोद्वगं विनेधय्ुचिः॥१। चश्चा भायथ दएडेन मृगाँश्चञचे मार्गेपि वर्तमानांस्त्वम्। वृतिमुल्लङ्ध्य क्षेत्रे प्रसक्तमुष्टं न भाययसि ॥१॥ खलम् खल विनिदलनं पशुभि: पदैस्तव न चेत् क्रियतामिदमीहशम्। त्वदिह तद् बहुधान्यविमर्दिनोर नर्गादद ननु जीवतुवा कथम्।।१।। आतपत्रम् भूमीन्द्राएं शिरसि वसतिश्चन्द्रमर्चारुकान्ति- लेक्म्या लक्ष्म त्वमसि परमं सा सुवृत्तत्वसम्पत्। ईदय्रत्द्युतिभिरभितो भ्राजसे किं3 च ताप- व्यालोपैकन्रतघृतसरस्त्वं स्त्रमेवातपत्र ॥।१।। विपञ्चो यथा गुणगसोत्तरा किमपि ते तनूरीदशी यथा गुणिगरः सदा सदसि सत्कृता चाप्यसि। तथैव तु सुधाभरीप्रतिघुरीएसमाधुरी विपन्चि तव पञ्चम: श्रवमि सिञ्वति प्राञ्चितम्।।१।। १. परस्योद्वेगदानेन विनेति गम्यते। २. पक्ते मत्वर्थीय इनिः। ३. पाठान्तरम्-'ल्वं'। ..

Page 72

अन्योकिमुक्तावलि:

दुन्दुभि: दुन्दुभे नदनदाधि गभीरं संप्रकाशय सुहुर्मेहिमानम्। यादशो भर्वससि सारमयरत्वं नाद एव तदिदं तव वकि।।१॥

कुम्भ: सुखमाचवाम यदि कुम्भसंभव- रसरिदीश्वरं करपुटीकुटीरगम्। अयि कुम्भ किं भवति तावक: स वा महिसा प्रहिष्तपि निमब्जसीह य:॥१॥। तुस्ब भ्रम भ्रमाहर्डिवमत्र तन्न तीर्थेपु सास्नाहि च तुम्ब नित्यम। भवेडत्र किंवा भवदीयमेतत्स्त्राभाषिकं काटव मन्यथाडडरतान् ।।१।। तितु:

सूर्पर्तनोति यदि शब्दमसौ तनोतु। तत्तत्पर: शतकरन्ध्रमय: समन्ता- च्छन्द्ं तनोपि तु तितो त्वमपीति चित्रम् ॥१।। कुब्जिका रे कुव्जिके यथा सद्वंशरते, ज्ञायते नाम। श्याम: पाणौ घृतवानिति दर्शय गौरवं तस्मै ।।१।। वेखु: चहुरन्ध्र: परफूत्कृतिमुखरस्तुच्छान्तरज़र्च। कुव्जामियस्यव ऋत्रे लग्नरतेनासि सद्वंशः ।१।।

Page 73

अन्योकिमुक्तावलि:

कलम: प्राप्याधिकारपद् वीमखिलाभिलेखे यत्कालिमानमिह शुभ्रमुखे ददासि। मन्ये विधि्व्यंधित तत् पुरतस्तवैत- मेतादशं कलम हे मुखकालिमानम्॥१॥ कएटक: सुश्लक्ष्णासूचकमुखः पादतलं संप्रविश्य विध्यसि यत्। तदुपानन्मद्यमुखः सत्यं त्वं कसटकासि परम्॥१॥ पतङ्ग: स्नेहोत्तर: सुदशपात्रसमाश्रयोऽय- मास्ते प्रकाश इति मास्म भवो विमुग्घ:। रे रे पतङ्ग शुभपात्रदशाविनाशी स्नेहस्य भक्षणापरो विदितोऽरिति दीप:॥१॥ दीप: स्नेहस्ते परमो न कस्य विदित: पात्रे, किमाख्यायता- मेताहक् परिभासुरत्वमितरो भावोऽनुभातीह यत्। ध्वान्तध्वंसविधायिता निशि यया विश्वस्य नेत्रायसे त्वं चेद्दीप दधासि मूर्द्धनि मसीं कस्त्वां किमाख्यातु तत् ॥।१।। सद्रीतिपात्रघटितः सुदशाव्य: स्नेहसंभृत: सुमहाः। उद्धासयति समन्तादेको निखिलं कुलं दीप: ॥२॥

औपाधिकी ननु गतागतशालिता ते तम:

विभ्रान्तिमात्रपरिकल्पितमेव रूपम्। नैयायिकीष्वपि पुनर्जनतासु तावत् रे रे तमस्त्वमपि किं भवसीह भावः।।१।।

Page 74

५६ अन्योक्तिमुक्तावलि:

धनु: या कोटिद्वियशालिता गुगसासंगेन या नम्रता कर्मारम्भविधौ श्रुतिप्रणायिता या विद्विषद्द्राविता। या लक्षप्रदता च मार्गसगरो या कापि कर्मसयता सर्वे कार्मु कवंशजस्य भवतो वंशानुरूप हि तत्॥१।। या कोटिद्वयशालिता दृढ़गुणासक्तिश्च या नम्रता कर्सारम्भविधौ श्रुतिप्रसायिता या यापि सद्वंशता। श्रीमँश्चाप समस्तमेतदिह ते विज्ञातमुन्नद्य भो: प्राप्तं प्राप्तमपास्यसे त्वयि मुहुर्यन्मार्गणानां गगमूक ।।२।। कजलम् रे रे कज्जल सज्जलमपि कलुषमहो करोषि कुरु नाम। आदर्शस्य परन्ते कालिम्नोद्भासते शुद्धिः ॥१।

अन्योक्तिमुक्तावलि वानरत्त्वं निधूयसे नीरसतां प्रकाश्य। पदं भवत्या नहि नाम नत्र सतां हृदो भूषणातां भजस्व ॥। द्यापीयूषनिष्णाता जयन्ति भगवद्दृशः । यद्गांचरोऽत्र चामुन्न न देहिपद्भाग् जनः ।। * इृति भागवताचार्यविर चिताऽन्योक्तिमुक्तावली थी

६8 यदा (पाठान्तरम्) श्रीमँश्चाप समस्तमेतदिह ते व्यज्ञायि नम्रीभवन् द्रागाराद्धृदयं जनस्य सहसारोपैर्भिनत्स्येष यत्।।

Page 75

शब्दार्थ:

-: 8 :- (पृष्ठम् १) 'मङ्गलाचरणम्'-मुदिर := मेघः । क्षणरुचि := विद्युत्। प्रत्यय :- विश्वासः। अनवग्रः=वृष्टिरोधरहितः । व्यनक्तु=प्रकटी करोतु। 'न्रह्मा'-कृतिन := कुशलाः, विद्वांसः। जनताप्राखनविधौ =जनसमूहस्यजीवनविधाने। वेधा=व्रह्मा। 'शिव:'-परिशाद्धः =परिवेष्ठितः । पितृव नेषु=श्मशानेषु । शरजन्म := कार्त्तिकेय: । बर्ही=मयूरः । (पृष्ठम् २) 'वायुः'-प्रतिष्ठोदय :- सत्तायाः विकासः । विश्लेषे =सम्बन्धाभावे। अरप्रश्मनिभता=पाषाणासाह्यम्। विभृषे=धार- यसि। भावत्कसौरभविसारणम्=भवदीयसुगन्धिविस्तारणम्। त्वदुपगा := भवत्समीपस्था:। (पृष्ठम् ३) 'वायुः'- व्याजुम्भमाणम् = प्रसरसशीलम् । वावाहि=पुनः पुनः वाहि। वातूल :- वात्या, प्रचएडवायुः।

'पृथिवी'-उपधृता= घारणविषयीभूता। व्यतिक्लाम्यसे= अ्रतिशयेन खिन्ना भवसि। (पृष्ठम् ४) 'सूर्य"'-विद्रुतानि=पलायितानि। विनिवर्हण := नाशक: निवारक: । विसमर :- प्रसरणशीलः। नैद्रविद्रवकृता= निद्राहारिखा। 'चन्द्र''- व्याहार := शब्दैः। चकाधि=दीप्यस्व। (पृष्ठम् ५) 'अगरत्यः' - चुलकयेत्-चुलुकीकुर्यात्। वातापि= रजसविशेष: । विनिभालितौ=विशेपेण हष्ौ।

Page 76

( २ )

'कुविन्दः' (तन्तुवायः)-सिचयानाम्=वस्राणाम्। (पृष्ठम् ६) 'कुत्रिन्दः-वास्तव्यम्-निवासस्थानम्। 'मालाकारः'-पुन्नाग := नागकेसरः।' (पृष्ठम ७) 'मालाकारः'-पिचुमन्द :- निम्बः। वागुरा=मृग- बन्धनी। 'महिषपृष्ठस्थोबालः'-कीनाश := यमः । 'मतस्याजीवी'-भावजनाय=भक्तजनाय। (पृष्ठम् ८) 'पान्थ:'-सुमम्=पुष्पम् । 'ग्राम्यः'-करिसद्: प्रतिवाच :- गजसभायाः प्रत्युत्तराणि। 'तालारोहकः'-ग्रहिलेन = हठिना। 'सिंहः'-कुट्टाकता=भङ्गकारिता। (पृष्ठम् ६) 'सिंहः'-प्रश्यन्दि=प्रवहएाशीलम्। संरम्भ :- आातु- रता। फेरव := शृगालाः। 'गज:'-स्तम्बेरम=हे गज। आयतिष्टा=प्रयत्नमकरोत्। ( पृष्ठम् १०) 'गज:'- पारीन्द्रात्= सिंहात्। पृथुकात्-बालात्। सान्द्रसान्द्राम्=घनतराम् । विटङ्कम्=कपोतपालिका। (पृष्ठम् ११) 'वृषभः'-धूवेहता= भारवाहकता। धौरेय= धुरन्घर। प्रावीवृतम्=प्रावतयम् (त्रहम्)। 'अश्च.'-मन्दुरा-अश्वशाला। कूटावस्करकेषु=पुरीपरा- शिपु। गन्धर्व =अ्रश्व। 'रासभ :- गर्द्सि=शब्दं करोषि। (पृष्ठम् १२) 'रासभ:'-राससि=शब्दं करोषि। सैहीं=सिंह- सम्वन्धिनीम् । 'मृगः'-प्रचारिकाम्=भ्रमम्। (पृष्टम् १३ ) 'मृग"-प्रतिगा := प्रतिकूलं गच्छेः। अ्रद्धा= तत्वतः। पुष्कलक=अतिशोभन। प्रवल्गसि=प्रगच्छसि।

Page 77

( ३. )

'महिषः'-सैरिभ=महिष। 'दष्ट्र:'-दासेरकम् = उष्ट्रम्। अकाएडे= अ्ररनवसरे । संयम- निका = यमपुरी।

(कूबड़)। (पृष्ठम् १४ ) 'उष््रः'-पित्सित=पतितुमिष्ट। स्थगु := कु्जता

'तरक्षु:' (मृगादनः, वृको वा)-उत्फाल := ऊर्ध्वगतिः। 'श्वा'-अलक=उन्मन्तफुक्कुर। जोपम्=तूष्सीम्। (पृष्ठम् १५) 'शृगालः'-अध्यासिषता= उपविष्टानि। दमा- भृतू=पर्वतः । 'वानर'-कूपार := समुद्रः। (पृष्ठम् १६) 'वानर:'- विधुनु = कम्पय। 'वैनतेय.' गम्डः)-द्वेड := विषम् । परिग्रहः=परिजनः । 'हंस:'-मरवः= मरुस्थलानि। अ्रनपन्नपम् = लज्जाद्दीनम्। कह्ः= बकः। समीहसे=संचेष्टसे। (पृष्ठम् १७ ) 'हंस:' - नालीके =कमले। त्रनवद्यम्=श्रेष्ठम्। 'शुकः'-वुष्टम्=शव्दनम् । भवे=शिवे। प्राचि=प्राकूसमये। (पृष्ठम् १८) 'शुक्त:' -प्रयुञ्जाना := प्रयोगं कुर्वाणः। मृगयव: =व्याधा। विकिरसि = विच्विपसि। 'कोकिलः'-उररीचकार=स्वोकृततान्। करट = काकः । (पृष्ठम् १६) 'ातकः'-वेल्लत् = कम्पमानम्। 'चकोर"-विरज्यसि=विरक्तो भवसि। विसर := समूदः।

(परृष्ठम् २०) 'वकः'-कह्वारम =कमलम् । समुचश्वनाम्= सम्यक् कम्पनम् । प्रह्वम् = नम्रतापूर्वकम्। 'काक:'-काकोल=द्रोगाकाक (डोमकौआ) । माकन्द := आम्र: 1 कलिला=मिश्रिता। कल्यते=कथ्यते।

Page 78

( ४ )

(पृष्ठम् २१) 'काक:'-अमेध्यम्=प्रपवित्रम्। 'उलूकः'-वावदूक := वाचालः । अचकल := स्वीकृतवान्। चञ्चूय्यते=अतिशयेन गम्यते। (परृष्ठम् २२) 'भृङ्गम्'-त्षतव्यतिकरम्-त्रएसमूहम्। प्रसृमरप्रवेसिका = प्रसरणाशीलप्रवाहः। व्यगाहि=आश्रिता । सद्कारि=सत्कृतः । माध्तीकम् =मधु। मारवे=मरुस्थलीये। 'खद्योत:'-विस्मर := प्रसरणशीलम्। ध्वान्तम्=अन्धकारः। (पृष्ठम् २४) 'मशकः'-परिनिष्ठिता=कुशलाः। तिष्ठासवः= स्थातुमिच्छवः। 'सर्पः-कुलाचला=कुलपर्वताः । भर्त्तव्यांभर=रक्षणीय- रक्षण म्। (पृष्ठम् २५) 'मूपक:'-मोपं मोपम्=चोरयित्वा। आखो= मूषक। धुय := भारवहः।

शकूपार := समुद्रः। (पृष्ठम् २६) 'मकरः'- बावात्सि =त्रतिशयेन बाघसे। आपातात्= पतनात्। आरजिपरम := युद्धकुशलः । (प्रृष्ठम् २७) 'सामान्यपर्वतः'-दवीयसि =प्रतिशयदूरे । सफारम्=बहुलम्, विकटम्। 'हिमवान्'-सुरस्नवन्तीम्=गङ्गाम्। सरस्वान्=नदः, ससुद्रो वा। (प्रष्ठम् २६) 'मैनाकः' - स्तभ्नासि =जडीभावं नयसि ।

(पृष्ठम् ३०) 'धन्दनवृत्तः'-निविष्टपद := स्थापितचरसः । पुरन्ध्रि=सत्र । (पृष्ठम् ३१) 'आाम्रवृक्षः'-सन्राहः=कवचः । विश्वपरि- चङ्कमखेद्हानम्=संसारपरिभ्रमणक्लेशनाशम्।

Page 79

( x )

(पृष्ठम् ३२ ) 'अशोकवृक्ष''-प्रेयोलोकाः= प्र्रतिप्रियजनाः ।

(पृष्ठम् ३३) 'बकुलवृक्षः'-अ्रनुन्षगम्=प्रतिक्षराम्। व्यस- निता=स्वभावः । चचार = कृतवान्। चारो (चारो बकुल)-सुन्दर। 'भूर्जवृक्षः'-प्रचिपद्य=सहित्या। 'निम्ववृक्षः'-विचुमन्द=निम्ब। अनुविन्दसि=प्राप्नोसि। 'नारिकेलः'-प्रतीयाः =प्रतीति गच्छेः। (पृष्ठम् ३४) 'शिरीपवृक्तः'-विकर्त्तन := सूर्यः । कल्पः=प्रलयः। परिदुर्गतेपु-दुर्गातप्राप्तेपु। (पृष्ठम् १५) 'पनसवृक्षः'-शिष्यते =अवशिष्टो भवत।

'द्राचालता'-पाकात्=रोगविशेषात्। (पृष्ठम् ३६) 'अर्क्रवृक्षः'-त्वकम्=त्वम्। (पृष्ठम् ३७) मल्लिकावृक्त :- व्याटोप := श्राडम्बरः। विपरि- प्लुष्टे=संज्व लिते। प्रविसारि =प्रसरणशीलम्। मल्निमतललिके= मलिश्रेष्ठे। (पृष्ठम् ३८) 'करीरवृक्ष:'- व्युदासि=वितिप्तम्। 'कलिन्दवृक्षः'-उच्छायतः=उद्ग्रतः। 'विश्रामवृक्षः'-रफटाः= फरणाः । 'उन्मार्गवृक्षः'-मोघः = विफलः । (पुष्ठम् ३६) 'उन्मार्गवृत्षः'-काकपेयाम्=काकैःपातुं योग्याम्। 'सरलवृच्त:' (देवदारुवृक्षः)-शाखोटक := वृक्षविशेषः।

'कमलम्'-अव्ि्तयशाः = पूजितकीतिः । (पृष्ठम् ४०) 'कमलम्'-न्षणाभृत := उत्सवधारियः। सुमन :- परिषद्वरत्वम् = पुष्पसमूददश्रष्ठत्वम्। नालीकताम्=कमलत्व म्।

Page 80

( ६ )

(दृष्ठम् ४१) 'नर्मदा'-विशिखोदकार्जिका = तीक्ष्णउ ल- प्रवाहशीला। 'तटिनी'-विराद्धम् =अपराद्दम्। वराकक := भागयहीनः। 'कीरमागरः'-विन्दानहे=लभामहे। (पृष्ठम् ४२) 'त्तीरसागरः'-उदन्वन्तः= समुद्राः। अ्र्रवितथम् =सत्यम्। 'कासारः'-स्वरसप्रवृत्ति := स्वाभाविकप्रवृत्तिः । परिजीव्यके =जीवनीये। व्यपेनाकण := आश्रयावसरः। 'कृपः-प्रहिः= कूपः । जीवातवे=जीवनौषघयाय। (पृष्ठम् ४३) 'मेघ:'-स्फूर्जन्ति = गर्जन्ति। उज्जीवयन्ति = प्राणयुक्तं कुर्वेन्ति। वितिनक्ति=पृथककरोति। व्याधूतः= कम्पितः । तपनाधिबाघैः=सू्यसन्तापे: । घिनोपि=प्रसाद्यसि। (पृष्ठम् ४४) 'मेघः'-जलद्धिं=जलसम्पत्तिः। रतनचित्नो= मेघ। दीर्यते =विदोर्णा भवति। 'मेवावीशः'-पिपर्त्ति=पालयति। 'नाहार"-द्राग=फटिति। श्रीहारि-शोभाहरएशीलः। 'नौका'-वर्धकि=तक्षा (बढ़ई)। चारित्रमद := चरितगर्वः। शरित्रमद := केनिपातक (पतवार)-गर्वः । प्रतारणपदम्= वञचनस्थानम्। (पृष्ठम् : ५) 'सामान्यमणि :- अश्तुतेयाप्नोति। वरा- टक := वटी (कौड़ी. । पणितः= वयवहता। त्रव्याहतम्=अक्षतम्। भव्यम् =सान्दर्यम्। वैकटिकेन=रत्नपरीक्षकेन। कौखुभमशि'-सुवृत्तता = सुवतुलता। स्थारनुता = स्थायिता। ( पृष्ठन् =६) 'चिन्तामशिः' - कामगत्री=कामघेनुः। वादा- न्यक := उदारः। व्यतिकर := प्रसङ्ग:। विश्राएनम्=दानमू।

Page 81

७ )

'सपर्शमखिः'-शेखर विटङ्कविटद्गितानि = मुकुटरूपकपोतपा- लिकास्थिरीकृतानि। 'हीरकमणि:'-परिप्रथितेन=प्रसिद्धेन। निभाल्व=हष््वा। मुस््रभङविधायी=मुखख्कः। 'पृष्ठम् ४७) 'सूर्यकान्तमणिः- विभोकम्=वियुक्तिम्। तमः =राहुः । वर्पम्=वृष्टिः। 'तरलमणि :- व्याघर्प := घर्पएम्। एसीदश := स्त्रियः। 'मौत्तिकमि:'- अश्नुते=प्राप्नोति । वैकृतम्=विकारम् । -सुवत्तम्-सुचरित्रम्, सुवतुलत्वम्। (पृष्ठम् ४८) 'भुजङ्गमणिः'- चारिमा-सौन्दर्यम् । छः= अभिमानी, प्रचणडः । आररयत्तत.म्=अधीनताम्।

सार्थ := समूह.। प्रतिकीहशः=दर्शयेः। काच :- रूजकैः =रागपतिपाद्कैः। 'शङ्ग: - व्यज्ञयि = ज्ञातम्। (पृष्ठम् ५०) 'शम्तूक:'-तरिनिष्कुपितक := विच्छिन्नः ।अम्बू-

'तुला'-आनता-नम्रीभूता। सूचक: = तुलाकसिटका, पक्चे पिशुन: ।

(पृष्ठम् ५:) 'कस्तूरिका'-मोदपारम्परीम्=सुगन्धिप्रसङ्गम् । जनकम् =कस्तूरिकामृगम्। जोपम्=मौनम्। 'कर्पूरम्'-तनूनपाता=अग्निना । निवृति := शान्ति:, सुखं चा। काटवेन=कटुतया। 'वर्षा'-वलत्=रणत्। वावदूर्कान्त-अतिशयं शब्दायन्ते। दानपतिगन्धतः=गजमद्गन्धतः।

Page 82

(८) (पृष्टम् ५२) 'दावानलः'-समाहूताथिसार्थान् = आ्राकारित- याचकसमूहानि। उद्धवयुज := उत्पत्तियुक्तस्य। 'धन्वा' (मरुस्थलम्)-मानातिगम्=प्रमासरहितम्। पाथ- श्छटा=मृगमरीचिका। मालूर :- विल्वः। 'तप्नलोहगोलकः-आध्मायमान := वायुयुक्त क्रियमारः। मङ्क्षु=शीव्रम्। कूट := लोहमुद्गर: (हथौड़ा)। (धम् ५३) 'ताम्बूलम्'-खादिरे=खदिरसम्बन्घिनि। नोठे- गेन=उद्वगरहितेन। 'चञ्चा' (तृणमयः पुमान्)-वृतिः=सीमा। 'खलम्'-विमदिन :- मरदनशीलात्। 'शतपत्रम्'-व्यालोप := नाश:। (पृष्ठम् ५४) 'कुम्भ:'-प्रहिः=कूपः । 'तुम्बः'-काटवम्= कटुत्वम्। 'तितुः' (चालनी)-आदेयम्=ग्राह्यम्। (पृष्ठम् ५५) 'कलमः'-व्यघित= कृतवान्। 'कसटकः'-सुश्लक्ष्णाम्-सुसूक्ष्मम्। सूचक :- सूचिका पिशुनश्च। 'पतङ्ग:'-दशा=वर्ततिका। 'दीप:' -- परिभासुरत्वम्=तेजस्वित्वम्। अनुभाति=अनुदी- प्यते। सुदशाठ्य := सुन्दरवर्त्तिकासमृद्धः। 'तमः' -- औपाघिकी=उपाधिजन्या। (पृष्ठम् ५६) 'धनुः-विद्विषद्द्राविता=शत्रुपलायनकारिता । मार्गण := बायः। आराद=दूरसमीपयोः।

निधूयसे =तिरस्कृयसे। प्रमुन्र-तत्र (परलोके)।