1. Aruna Upanishad Venkateswara Steam Press 1929

श्री:

॥

तैत्तिरीय

आरण्योपनिषत्

॥

गंगाधर विष्णु श्रीकृष्णदास

मालिक-“लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर” स्टीम् प्रेस

श्री

GIRI TRADING COMPANY

NEAR MATUNGA RAILWAY STATION (C. R.)

BOMBAY 19:

संवत् १९८६, शके १८९१

मुद्रक और प्रकाशक-

गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास

मालिक- "लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर." स्टीम्-प्रेस, कल्याण-बंबई.

सन् १९६७ के आक्ट २५ के अनुसार राजिष्ट्री सब

हक़ प्रकाशकने अपने आधीन रखा है.

॥ श्रीः ॥

आरण्योपनिषत् ।

श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ हारिः ॐ ॥

भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।

स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिः । व्यशेम देवहि तं यदायुः ।

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।

स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ॥

॥ हारिः ॐ ॥ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।

स्थिरैरङ्गैस्तिष्ठुवांसस्तनूभिः । व्यशेम देवहितम् यदायुः ।

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।

स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । आप्यायस्वापामपः सर्वाः ।

अस्मादस्मादितो मुक्तः ॥ १ ॥

आभिरायुर्हि सूर्येन्द्र । सहस्संचस्कराद्विद्यिया । वाचवश्रारासिमपर्तयः ।

मारोंच्यात्मानो अदुहः । देवीरुपवनसूवरीः । पुत्रवत्वार्य मे सुत ।

महानात्मा-महो-महस्वः । देवीः पर्जन्यसूवरीः । पुत्रवत्वार्य मे सुत ॥२॥

अपांरुतुष्टणमपारक्षः । अपांरुतुष्टणमपारघम् । अपांग्रामपंचावातिं ।

अपंदेवीरकेतितः । वज्रे देवाज्जातश्र्व । भुवन देवसूवरीः ।

आंदित्यानंदितदेवांम । योनिनोर्ध्वमुदीषत । शिवानः शंतमाभवन्तु ।

दिव्या आप ओषधयः । सुमृडीका सरस्वति । माते व्योमसंदशिं ॥ ३ ॥

असुरुतः सुतौषधयो द्वे च ॥

॥ ९ ॥ स्मृतिः ।

प्रत्यक्षंमौतिदैघम् । अनूमानश्रुतुतुष्ट्यम् । एतैरहिंत्यस्मडलम् ।

४

आरण्योपनिषत् ।

सेंकेरेकविधार्स्यते । सुप्कोंसरीीचिमादंत । सर्वेस्मादहुवर्तावाधि । तस्या: पाकवि-

रेषण । स्मृतं कालविशेषणम् । नद्यीव प्रभवात्काचित् । अक्षय्ययांत्स्पंदते

यथा ॥ १ ॥ तास्न्योमिस्समायान्ति । सोह: सर्त्तो न निवर्त्तते ॥ एवं नानार्स

मृत्याना: । काल: संवत्सर* श्रिता: । अनुशास्त्र महाशास्त्र । सर्वे*समकवयंत्रितम्!

सैतै: सैंव: समाविष्ट: । उरु: संत्रनिवर्त्तते । अधिसंवत्सरं विद्यात। तदेव*लक्ष्ष

णे ॥ २ ॥ अनुशिश्रु महादिश्रु । समारूढ: प्रहर्यते । संवत्सर: प्रत्यक्षेण ।

नाधिसंत: प्रहर्यते । पटरेविविध: पिङ्ग: । एतद्‌द्रुणलक्षणम् । यत्रैतदुपदहर्यते ।

सहस्त्रं तत्र नीयते । एक * हिरोण्यनाभमुखे । ऋत्स्नांतृृतुलक्षणम् ॥ ३ ॥

उभयत: सेतेन्द्रियाणि । जल्पितंत्वैव दिह्यते । शुक्कृष्ण सं​वत्सरसस्य । दक्षिणवा-

मेयो: पार्थ्ययो: । तस्यैषा भवति । शुक्न्तेऽन्यान्‌वर्जयंत तेऽन्यात् । विष्णुरूपे अहर्नीयौ-

रिवासि । विश्वाहिमाय अवासि स्वधा वः । भद्रात्ते' पूषन्निहारातिरास्वति' । नात्र

सुवंनम् । नपूषा । नपश्वं । नादित्य: संवत्सर एवप्रत्यक्ष्षण प्रियतं* विद्यात । एत-

दैसंवत्सरसस्य प्रियतं*रूपम् ये: ऋत्सरुजान:समर्थेमाहुरकजम् । घड्‌दुचा ऋषषयो देवजा इति । तेषामिष्टानि

विहंतानि धामश: । स्थात्रे रेज्जन्ते विकृतानि रूपश: । को नुं मर्योऽभि'-

चित: । सखा सखायमन्रवीन् । जहाको अस्मदीष्टे । यस्तिल्याजसखिविद्*

सखायम् । न तस्यं वाच्यपिभागोऽस्ति । यदि:' श्रृणोत्यलक*श्रृणोति ॥९॥

न हिम्रवेदंसुकृतस्यपन्थामिति' । ऋतुंऋतुनानुयद्‌मान: । वित्तेनादाभिधा व: ।

पाष्टिष्व त्रि #आकवल्ना?! शुक्रकृण्णौ च पाष्टिकौ । सारागवक्षैर्जरंदक्ष: ! वस-

न्तोर्वसुंभिः सह । संवत्सरस्य सावितुः । प्रेषकृत्स्थथमः स्मृतः । अमूनादयंतेल्य-

न्यान् ॥ २ ॥ अमूषांपारिरक्षत: । एता वाच: प्रयुज्यन्ते । यत्रैतदुपहृग्यते ।

एतदेवविजानीयान् । प्रमाणंकालपर्यये । विशेषणं तद्वच्याम् । ऋतनां तं

निबोधत । शुचिवासां हद्रुणः । प्रेष्मेणावर्तते संहातिज्जेह्नुगृध्रीकसवोर्हदः

ज्योतिषां प्रतिरव्येनसः । विश्वरूपाणि' वासांसि । आदित्यानां'निबोधत ।

संवत्सरीणं कर्मफलम् । वर्षाभिर्ददतांस्कसह । अदुःखो दुःखच्वारिव । त्वांपि-

त इव हरयन्ते । शीतनाव्यर्थयान्तिव । रुद्रदक्षिण इव हरयन्ते । हृदयेतंज्वलतश्चैव ।

शाम्यंतश्वासचच्क्षुषी । या वै प्रजाप्रत्नश्रयन्ते । संवत्सरात्ताश्र्रश्रयन्ते । याः

प्रति' तिष्ठन्ति । संवत्सरेऽताः प्रति' तिष्ठन्ति । वर्षाभ्य इत्यर्थः ॥ ४ ॥ श्रृणो-

त्न्यांत्सर्वामेव वृटूंच ॥३॥ अक्षिंदुःखोथितस्यैव । विप्रसन्नेकनीनिके । आ-

लेँचादृणं नास्ति । ऋद्भूणां' वत्रिबोधत । कनकाभानि'वासांसि । अहत्तांनि

निबोधत । अग्नमभीतमत्नमीत । अहंवो जीवनप्रदः । एता वाचः प्रयुज्यन्ते ।

शरचन्द्रोपहृश्यते ॥ १ ॥ अभिभूनवन्तोमिभ्रन्तइव । वातवंतोमरुद्रुणाः ।

असुतो जेतुमिषुमुखारिव । सत्रद्राः सह ददृशोह । अपःवस्तैर्वसितवर्णैरिव ।

विशिखासः कर्पादिनः । अकुद्रस्य योत्स्यमानस्य । कुड्यस्येव लोहीनी । हेमत-

श्रक्षुषी विद्यात । ऋक्षणयोः क्षिपणोःइव ॥ २ ॥ दुर्मिक्षं जेवलोकस्यु ।

मन्नूंतामुदकं गृहे । एता वाचः प्रवदन्तीः। वैद्युतों यान्ति शौशिरोः। ता अम्रिः

पवंमानाऽन्वैक्षत । इह जीविकामपारिपश्यन् । तस्यैषा भवति । इहैहवंस्वत-

पसः । मरुतः सूर्यैतवचः । शर्मेसप्रथा आवृणे ॥ ३ ॥ हरयन्त इवारृणे ॥४॥

अतिताम्राणि' वासांसि । आष्टृवींजिशताम्नश्चविश्वदेवा विप्रहरन्ति॥

आरण्योपनिषत्।

असश्र्वंत । नैव देवो न मर्त्यः । न राजा वरुणो विष्णुः । नामित्रेन्द्रो न पवमानः । मातृकम्ब न विद्यते । दिव्यस्यैका धनुरार्तिः । पृथिव्यास्पंदश्रिता॥९॥तस्येन्द्रो ऽभिरूपेण । धनुर्ज्यामच्छिन्नत्स्वयम् । तदिन्द्रधनुरित्यज्यम् । अभ्रवर्णेण्षु चक्षते । एतदेव झषयोर्हिस्पतस्य । एतदुद्रेस्य धनुः । रुद्रस्य त्वेव धनुरार्तिः । शिर ऋतिपेष । स प्रवर्ग्येऽभवत् । तस्माचः स प्रवर्ग्येण यज्ञेन यजते । रुद्रस्य सशिरः प्रति दघाति । नैनश्श्रुद्रारात्को भवति । य एवं वेद ॥ २ ॥ श्रिता यजते त्रीणि च ॥ ५ ॥ अत्यूर्ध्वाक्षोतिरीश्वात् । शिंशिन्द्रः प्रहर्यते । नैवरूपत्रेवासाश्रिसि । न चक्षुः प्रतिदर्यते । अन्योन्यं तु मेदिष्वंतः । सतत्तदेवलक्षणम् । लोहितोक्षिणशांशीर्षिणः । सूर्यस्योदयं प्रति । त्वंकरोषिर्न्यंजलिकां त्वंकरोषि निजानुकम् ॥११॥ निजानुकामे न्यझलिका । अभि वाचमुपासंतामिति । तस्मै सर्वेऋत्ववो नमन्ते । मर्यादाकर्त्वात्पुरोरोधाम् । ब्राह्मणामप्रोति । य एवं वेद । स खलु संवत्सर एतैः सेनान्नाभिः सह । इन्द्राय सर्वौकसामान्भिवह्हति॥ सद्रूपः । तस्यैषा भवति ॥२॥ अवन्द्रष्टोऽश्र्वगुणर्त्सीमातिष्ठत् । इयानः कृष्णो दशाभिः सहसैः । आवर्त्तमिन्द्रः शच्याधमनतम् । उपस्थोहितं नृम्णामर्थदामिति । एतैवेनद्रः सलावृक्यांसह । असुरान्परिवृश्वति । पृथिव्यांश्शुश्रमति । तामनर्वावस्थितः संवत्सरोदिवं च । नैवंविदुषाचार्यान्तेवासिनौ । अन्योन्यस्मै दुध्याताम् । योदुद्यति । अश्रयतेऽसृगाश्रोकात् । इन्द्रुतुर्मण्डलान्ति । सूर्यमण्डलान्त्याख्यायिका: । अत ऊर्ध्वेऽसन्निर्वचना: ॥ ३ ॥ निजानुकां भवति दुध्यातां पश्च च॥ ६ ॥

सः । ते अस्मै सर्वे दिवमातपन्ति । ऊर्जेदुहाना अनपस्फुरन्त इति । कश्यपोष्ट्रमः । स महामेघः । नं जहाति । तस्यैषा भवति । यत्ते शीलं कश्यपरोचनावन्त् । इन्द्रियावत्युष्कलं चित्रभानु । यासिंस्तसूर्योऽर्पिंता: सप्तसाकम् ॥ १ ॥

तस्मित्राजानसाधिविश्रेयमास्मिति । ते अस्मै सर्वे कश्यपाज्ज्योतिरलभन्ते । तांत्सोमः कश्यपादधिनिधर्माति । अस्तात्कर्मकृतदिवैवम् । प्राणो जीवानीन्द्रियमजीवानी । सप्तशोर्षण्या: प्राणा: । सूर्याईत्याचार्या: । अपस्यमहमेतान्सप्त सूयोनिति । पश्चकर्णों वात्स्यायनः । सप्तकर्णेश्र प्राक्षि: ॥ २ ॥

आनुश्राविक एवनौ कश्यप इति । उभौ वेदयिते । नाहि शेकामिव महामेघं गन्तुम् । अपस्यमहमेतत्सूर्यमण्डलं पारिवर्तेमानम् । गाग्य इति प्राणत्रातः । गछन्तमहामेहरम् । एकं चाजहतं । भ्राजपटरपतझानिनहनं । तिष्ठन्त्रतिपान्ति । तस्मादिहात्नितपाः । तेभ्यामेषाभवति ॥ ३ ॥

अमुत्रत्रे । सप्तसूर्योदिवमथ्याविष्टा: । तानन्वेति पथिभिमदेक्षिर्णावान् । ते अस्मै सर्वे घृतमातपन्ति । ऊर्जे दुहाना अनपस्फुरन्त इति । सप्तऋत्विजः सूर्याईत्याचार्या: । तेभ्यामेषा भवति । सप्त होतार ऋत्विजः । देवा आदित्यां ये सप्त । तेभिः सोमाभी-रक्ष्ण इति । तद्प्याम्रायः । दिग्भ्राजदध्रूननकरोति । परमेयवायृतासहस्रसूर्यताया इति । तस्यैषा भवति । यद्यावं इन्द्रते शतश्रतं भूसो: । उत स्युः । न त्वांवाजिल्न्सहस्रं सूयः ॥ ५ ॥

अनु न जातमष्टरोदसी इति । नानालिड्ड्तवादतूनां नानासूर्यत्वम् । अष्टौ तु व्यवासिंता इति । सूर्यमण्डलान्यष्ठांत ऊर्ध्वम् । तेभ्यामेषाभवति । चित्रं देवानामुदगादनीकं । चक्षुर् मित्रस्य वरुणस्याग्रे । आग्रायावाग्रथिवीअन्तरिक्षम् । दृशे त्वत्न जात.तत्स्युः श्रियेऽः

६

आरण्योपनिषत् ।

साकं प्राक्तिस्‍ताप्रितपानानसूर्यः: सूर्यो नवच ॥ ७ ॥ केदृशग्रामे निविशते काय ५ संवत्सरो मिथः । काहः केयं देवरात्री । कमासा ऋतवः श्रिता: । अर्धमासां मुहूर्ताः । निमेषास्तुटिभिः सह । केम आपो निविशान्ते । यदितो यांतिसंप्रति । कालाऽप्सु निविशन्ते । आपः सूर्ये समाहिताः ॥ ९ ॥ अश्राण्यपः प्रपद्यन्ते । विद्युत्सूर्यैसमाहिताऽअनवर्णेऽइमेभूमि । इयं चौदस च रोदसी । कि ' खिदत्रांतराभूतम् । येनेऽमे विधृते उभे । विष्णुनाऽविधृते भूमी । इतिवत्सस्‍यवेदना । इरावती धेनुमतीहिभृतम् सु यवसिनेमनुषे दश्‍ये ॥२॥ न्‍यष्टश्राद्रोदसीविष्णुवेते । दार्घर्थे पृथिवी माभि तोम्‍युवैः । किंतद्विष्णोर्‍बलमादुः । कादिति: किंपरायणम् । एकों यद्वार्यदेवः । रेजती रोदसी उंभे । वाताद्विष्णोर्‍बलमादुः । अक्षराद्दीमिरुच्यते । त्रिपदा द्वार्‍यहेवः । यद्विष्णोरेकमुत्तमम् ॥३॥ अभ्ये यो चायवश्रेव । एतदस्य परायणम् । पृच्छामिल्वा परंमृत्युम् । अवं मे मध्यमं चेतुं । लोकंच पुण्यपापानाम् । एतत्पृच्छामि संप्रति ।अभुमसादुः परंमृत्युम् । पवमानंतुमध्यम । अमिरेवावं मोमृत्यु: । चन्द्रमा अक्ष्तुरूच्यते ॥ ४ ॥ अनाऽभोगाः परं मृृत्युम् । पापा: संयंति सर्वेदा । आभोगास्तेवं संयन्‍ति । यत्र पुण्यंकृतो ज्नाः। ततोऽ मध्य संमायन्‍ति । चतुर्मिं च संप्रति । पृच्छामित्वां पापकृतः । यत्र यांतयतेयसमः । त्वन्नस्तदब्रह्मन् प्र-ब्रूहि । यदिवेंत्थासते ग्रहान्त ॥ ५ ॥ कमेपांददिताः सूर्‍यो । पापान्निर्हन्‍ति सर्वेदा । रोदस्यो रनन्‍दंशेषु । तत्रन्यासन्‍ते वासवैः । ते शरीराः प्रपद्यन्‍ते । यथा पुण्यस्य कर्मणः । अपां न्‍यपादके शासः । तत्र ते योनिजाजन्‍ना । मृत्‍वापुनर्मृत्‍वेतुमापद्यन्‍ते । अध्‍यमोनाः स्वकर्मभिः ॥६॥ आशातिकाः क्रिमय इव । ततः पूंयन्तेवासवैः । अपैतं मृत्यं जैयाति । य एवं वेद । स क्‍वले विद्‍दुःखाझ्ञान । दीर्घे-

आरण्योपनिषत् ।

९

श्रुतं मेsभवति । करयपस्याति थि सिद्धागमनःसिद्धागमनः । तस्यैषाभवाति । आयारिसमेत्समरवासवा: । रोहन्ति पूर्यारहः ॥ ७ ॥ ऋषिभिरधीर्षु श्रुतमः । इन्द्रस्य घर्मोs अति थिरोति । करयपः पश्येको भवाति । यत्सर्वे परिपश्यतीति सौ-

क्ष्म्यात् । अधोमे रष्टपु हपस्य । तस्यैषा भवाति । अभे नयं सुपथा राये अस्मान् । विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यंसज्जु हु रणामेनः । भूयिष्ठां ते नम उक्ति विधेमोति ॥ ८ ॥ समाहितादशये उत्तममुच्यते गृहांस्वकर्मभिः पूर्व्वा-

रहइति ॥ ८ ॥ अभिष्ट जातवेदाश्र । सहोजा अजिराप्रभुः। वैश्वानरो नयं-

पा ग्र । पड्रीरोधा श्रससमः । विसपेंवाश्र मोग्रीनामः । एतेष्ववसवः क्षिता इति । यथर्त्वेवाग्नेर् च्चे र्प्रविशेशः । नीलाचिंश्र पितकार्चिंश्रेति । अथ वायोरेकादश

पुरुषस्यैकादश स्लोकस्या । प्रभ्राजमानाव्य बदाता: ॥ ९ ॥ याश्ववासुं कि वैच्युता: । रजता: परुषा: श्यामा: । कपिलाsतिलो हिताः । उर्ध्वाsवप्तन्ता श्र । वैच्युते ये-

कादश । नै नं वैच्यु तोहिनस्तिं। य एयं वेद। स होवाच व्यासः पाराश्र्यः। विद्यु-

द्रधमेवाहं मृत्युमैच्छामिति । नत्वकामः हान्ति॥९॥ य एयं वेद । अथ गन्धर्वगणाः । स्वान्भ्राट् । अंचागि रिभारिः। हस्तः सुहस्तः । कुशान्तुविच्छ वार्चसुः । मूर्धेन्वा न्तसूर्यर्च्चा: ।

कतीरित्येकादश गन्धर्वगणाः । देवाश्र महादेवाः । रक्षमयश्र देवागर गिरः॥१२॥ नै नं गरोहिनास्ति । य एयं वेद । गौरी सिष्या सुलिल्लाजित क्ष्वती । एकपदी

द्विपदी सा चतुष्पदी । अष्टापदी नवपदी बहुपुषी । सहिताक्षरा परमे व्योम-

न्निति । वाचो विशेषगम् । अथनिगद व्याख्याता: । तानतुक्रमिष्यामः । वराहव्स्तपसः ॥ ४ ॥ विद्युन्महसो धूपयः । श्रापयो गृहमेधा श्रेयते । य चेमे

शिंमिविद्विषः । पर्जन्या: सप्तपृथी वाभि वर्षान्ति । वृष्टिर्भिरेति । एतयैव

१०

आरण्योपनिषत्

विभक्तिकिंविपरीता: । समभिरूढैतैरुदीरिता: । अमूल्लोकानभिवर्षन्ति । तेभ्योऽस्मे-

षाभवति । समन्तमेतदुदंकम् ॥ ५ ॥ उचैर्यंचवाचाम्भि: । भूमिं पर्जन्याजि-

न्वन्ति । दिवं जिन्वन्त्यथ इति । यदक्षरंभूतकृतं । विश्वदेवां उपासंते । महर्षि-

मस्य गोत्रारम् । जमदभिमकुर्वत । जमदभिराज्ञीयते । छन्दोऽभिश्रतुरुत्तरे: ।

राज्ञ: सोमस्य व्र्मासं: ॥ ६ ॥ ब्रह्मणा वीर्योवता । शिवा नोऽप्रदिशो दिशं: ।

तस्मिं योरौग्रुणीमहे । गातुं यज्ञाय । गातुं यज्ञपतये । देवीं: स्वस्तिरस्तु न: ।

स्वस्तिमानुषेष्य: । उरुं नो लोकं कृणुहि शन्नो अस्तुद्विपदि । शंचतुष्पदे । सोम-

पा ३ असोमपा ३ इति निगदैवयाख्याता: ॥ ७ ॥ व्यवदाताहंतिगर्गिरस्र-

पसुदंकं वृपमाश्रतुष्पदैकंक् ॥ ९ ॥ सहस्रश्रदियं भूमि: । पर्वतयोऽसह-

स्वृंत । अश्विनांसुज्यो नासत्या । विश्वस्यंजगतस्पंति । जाया भूमी: पति-

व्योम । मिथुनं ता अत्यथुः। पुत्रो बृहस्पती रुद्र: । सरमा दृतिमतीसरीपुमम् । शुचं

वैथ: स्वधावन्तौ । भद्रावां पूषारहिरातिरस्तु । वसान्त्यौ चित्रो जगतो

निधानौ । यात्रांभूमौचरथ:सऋसखायौ । तावक्षि-

न्नारासंभाश्वाहवं मे । शुभस्पती

आगतस्नुर्यै: सहर्योमोहसुर्युमंशिनोदमे मे । रायित्र कक्ष्रिन्ममृवांडअवाहा: ।

तमूहतुनोंभिरातमन्वतीभि: । अंतरिक्षुयुद्रिपौंडकाभि: ॥ २ ॥ तिस्त्र: क्षप-

िरहोति ब्रजेंद्र्र: । नासत्याभ्यजुयुमूहतुः पतद्रे: । समुद्रस्य धन्वन्नाद्रिसं-पारे ।

त्रिभी रथै': शतपंत्र्र: पडंश्र्रै: । सवितारं वितन्वन्तम्। अनुब्रश्रातिशांबर: ।

आपपूरुषंबर्ंरश्रेव । सविता रेपसोऽभवन् । यं सुच्रुमंविचैतवै । बहुसोमोगिरं-

वशी ॥ ३ ॥ अन्वेतितुमोवंक्रियान्तम् । आयासूयांत्सोमऋप्सुषु । ससंग्रामस्त-

मोघोत्योत: । वाचो गा: पिपातितनू । सतद्रोभिस्तवात्यैयन्ये । रक्षसांनविः

ताश्रये। अन्वेतिपारंत्यास्तः। एवमेतौ स्थोऽश्विना। ते एते हौःपृथिव्योः।

अहरहरर्भीदंधाथे ॥ ४ ॥ तयोरेतौ वत्सार्वहोरात्रे । पृथिव्याऽहः। दिवो

रात्रिः। ताऽविष्टृष्टौ। दंपती एव भवतः। तयोरेतौ वत्सौ। अम्रिश्रादित्यस्र

रात्रेर्वत्सः। श्वेतआदित्यः। अह्नोऽप्त्रिः ॥ ५॥ ताम्रोऽरुणः। ताऽविष्टृष्टौ।

दंपती एव भवतः। तयोरेतौ वत्सौ। वृत्रश्रवैजुतक्षे। अभ्रेऽवृतत्रः। वैच्युते

आदित्यस्र । ताऽविष्टृष्टौ। दंपतीएवंभवतः। तयो'रेतौ वत्सौ ॥ ६ ॥ उष्मा

चैन्रीहारश्र । वृत्रस्योष्मा। वैच्युतस्र नोहारः। तौ तावेव प्रतिपद्येते। सेयं

रात्रिगर्भिणी पुत्रेण संबस्ति। तस्यावाएतदुल्बणं। यदात्रौ' रदस्मर्यः। यथा

भवति। यथैवंवेद। तस्यैतदेवैदुल्बणं। एवंतस्यां उल्बणं। प्रजापतिः प्रजया च पशुभिरिश्र

भवति। यथैवंवेद। तस्यादित्यः पुण्यस्य वत्सः। अथपरित्रां गिरसः ॥७॥ स्थोपौंकाभिरवशोभिधाथे अभ्रिस्तयोरेतौ वत्सौ भवति चत्वा-

रिंच ॥ १० ॥ पवित्रवन्तः परिवाजमासते। पितृष्ठांधृत्नो अभिरक्षातित्रतम्।

महः समुद्रं वरुणास्तिरोदधे। धीरोरैच्छलेकुढुरणेऽप्सरसंम्। पवित्रं ते वितंतं ब्रह्म-

णस्पते'। प्रसुर्गात्राणि पर्येषि विश्वतः। अर्तस्यतनूर्न तदामोऽश्नुते । श्रुतास

इद्रहंतस्तमात्तसंशात। ब्रह्मा देवानां। असंतः सद्येतत्क्षुः ॥ ९ ॥ ऋषयः सम्रा-

त्रिश्र यत्। सर्वे त्रयो अंगास्यपश्य । नक्षत्रैः शंकृतोवसं। अर्थसावितुः स्यावा-

शस्यावार्तिकामस्य। अमी य ऋक्षाः निहितास्तस् उच्चा। नक्तं ददृशे कुहंचिदे-

वंयुः। अदृंघ्यानि वरुणस्य व्रतानि'। विचाकशांचंद्रमानक्षत्रमेति। तत्सवितु-

वैरेण्यम्। भगोंदेवस्य सधमादहि ॥ २ ॥ धियो यो नः प्रचोदयात्। तत्सवितु-

र् महे। वयं देवस्य भोजनं। श्रेष्ठश्रं सर्वधातंमं। तुरंभगंस्यधीमाहि ।

अपांगूहत् सवितातृभिः। सर्वे दिवो अनंधसः। नक्तं तान्य

भवं हरे । अस्थ्यसृथ्ना संभविथ्यामः । नाम नामैव नाम मे॑ ॥ ३ ॥

नपुंसकं पुमा*रु्यांसि । स्थावरोरोस्म्यथ जङ्‌गमः । यदे॑ यक्षि॒ यष्टाहे चं । मया॑ भूतान्यक्षत । पशवो॑ मम॑ भूतानि । अनबन्धो॑स्म्य॑हं विषः । बियः सतीः । ता उभे॑पु॒ष स आहुः । पर॑य॒द॒क्ष॒ष॒ण॒वा॒म॒वि॒चे॑त॒न॒ध॒ः । क॒वि॒ये॒ः पु॒त्रः स इमा॑चिक॑ते ॥ ४ ॥

यस्ताविजानात्स॒र्व॑भि॒तुः पि॒तास॑त् । अन्धो॑ मणिम॒वन्दत् । तमन्तकु॑लि॒या॒र्व॑यन्त् । अभ्रीवः प्र॒त्य॑मु॒ञ्च॑त् । तम॒जिह्वा॑स॒सृ॑न्त् । ऊ॒ध्र्व॒मू॒ल॒स्त्व॒क॒खा॒दं वृक्ष॒ यो॑ वेद॒ सं॒प्र॑ति । न स जातुजन॒श॒द॒ ह॒द्य॑ात् । मृ॒त्यु॒र्मो॒मार्षि॑ ति । ह॒सि॒र्हो॒दि॑तं गीतम् ॥ ५ ॥

वी॒णा॒न॒प॒ग॒ला॒सि॑तम् । मृ॒तं जीव च य॒र्किं॒चि॒त् । आ॒ज्ञा॒नि॑ रो॒व वि॒द्रु॑दित॒त् । अ॒त्रृ॒ष्य ॒स्तृ॒ष्य॑र्ध्य॒॒॒य॑य॒त् । अ॒स्मा॒ज॒ज॒तो॒मि॒थु॒च॑र॒न् । पु॒त्रे॒ष॒निर॑कृ॒त्या॒ वै॒द॒हः अचेत॒ना॑य॒श्चै॑त॒नः । स॒त॒म॒ा॒णि॒र्‌म॒विन्द॑न् । सो॒ऽन॒ङ्‌गु॑लि॒रा॒र्व॑यन्त् । सो॒ऽग्रीवः प्र॒त्य॑मु॒ञ्च॑त् ॥ ६ ॥

सो॒जि॒ह्वो अस॑त् । नै॒त॒मृ॒षि॒ वि॒दि॒त्वा त॒र्गं॒ प्र॒वि॒शे॒न् । य॒दि॒ प्र॒वि॒शे॒न् । मि॒थौ॒ च॒रि॒त्वा प्र॒वि॒शे॒न् । त॒त॒स॒म्भ॑व॒सृ॒कृ॑त॒न॒म् । अ॒स॒त॒स॒म्भे॑द॒य॑न्ति॒ष्ठ । एक॒ाश्र॑मेक॒यो॑र्ज॒न॒म् । एक॒च॒क्र॑मेक॒घु॑र॒म् । वा॒त॒ध्राजि॑ग॒र्तिं॒ वि॒म॒भो । न रि॒ष्य॑ति॒ न च॒ य॒थ॑ते॥ ७ ॥

नास्या॑ख्रो॒ यातु॑स॒र्ज॑ति । य॒ञ्च॒छे॒ता॒न्त्रो॒हि॑ता ॒श्रा॒मेः । र॒थे॒ यु॒क्त्वा॒धि॑ति॒ष्ठ॑ति । ए॒क॒या च द॒र्श॒भि॒श्र॒ स्व॒भू॒ते । द्वा॒भ्या॑मि॒ष्ट॒ये वि॒ ष॒ श॒त्या च । वि॒सृ॒भि॒श्र॒ वह॑से त्रि॒ष॒था च । निःयु॒द्धि॒र्वो॒या॒वि॒ह॒त॒ो॒वि॒मु॒ञ्च॑ ॥ ८ ॥

त॒त॒स्सु॒धु॒र्मा॒हि॒दि॒ना॒मे॑वि॒चे॑त॒ग॑ीतं प्र॒त्य॑मु॒ञ्च॒द॒य॒थे॒त स॒ च ॥ ९ ॥

आ॒र्त॒नु॒ष्ण प्र॒त॒नु॒ष्ण । ऊ॒ध्र्व॒मा॒ध्र्मं॒स॒सं॑ह॒म । आ॒दि॒त्ये॒ च॒न्द्र॒व॒र्णा॒ना॒म । ग॒र्भे॒मा॒धे॒हि यः पु॒मान् । इ॒तः॒सि॒क्त ॒सू॒र्य॑गे॒तम । च॒न्द्र॒म॒स॒ र॒स॒स॒क्रा॑धि । व॒रा॒द॒र्ज॑न॒या॒ग्रे॑ड॒स्मि॑म । य॒ ए॒को॒ म॒द्रु उ॒च्य॑ते । अ॒सं॒ख्य॑ता॒ः सं॒ख्या॑णि । स्म॒र्य॑ते॒ न च ह॒र॑य॒न्ते ॥ १० ॥

ए॒व॒मे॒तं नि॒वो॑ध॒त । आ॒स॒न्दैरि॑न॒द॒हा॒रो॒भि॒ः ।

आरण्योपनिषत्।

१३

याहि मयूररोमभिः । मात्वाकेचात्रियेमुरितरपाशिनः । दृघन्वेव ता इहि । मामन्द्रैरिन्द्रहारिभिः यासि मयूररोमभिः । मा मा केचित्रियेमुरितरपाशिनः । निधन्वेवतां ३ इहि। अनुभिष्र महाद्रिवश्व ॥२॥ निघृष्टैरैसमायुतैःकालैर्हरितैर्वैमा-पत्रैः । इन्द्रायांहिसहंयुकू । अमित्रविनाश्टिवंसनः । वायुश्वेतैसिकत्कुकः । संवत्सरोविष्णुवैणः । नित्यास्तेतुरुच्यरास्तव । सुब्रह्मण्योऽसुब्रह्मण्योऽसुब्रह्मण्योम्मेन्द्रागच्छ हारिवआगच्छ मेंघातिथे । मेषश्रुषणक्षस्स्यमेने ॥३॥ गौरावस्कंदित्रहल्योयै जार । कौशिकत्नाभ्राण गौतर्म त्रुवाण । अरुणश्रां इहागताः । वस वः पृथींवेक्षितं अष्टौ दिग्वासस्सोडध्रयः । अभिषेक जातवेदांश्रेयेते । ताम्राश्रास्ताम्रथासिता । ताम्रवर्णास्स्थयासिता । दृण्डहस्तां खादृदतं । इतो रुद्राः परां गताः ॥४॥ उत्कर्षस्थाने प्रमाणं चं पुर इत । वृहस्पतिद्रिश साविता च । विश्वरूपैर्हागंताम् । रथेनैकधवर्त्मना । अप्सुध्येइहि तद्वयोः । उत्कोवेपोवासाऽसि च । कालाव्यवानामितं प्रतिज्ञा । वासात्यांदित्याश्रिनोः । कोन्तारक्षेशब्दंकरोति । वासिष्ठौ रौहिणो मीमा॑सांचक्रे । तस्यैषाभवंत्ति । वाश्रेवंच्युदितं । ब्रह्माण उदरणमासि । ब्रह्माण उदीरिणमासि । ब्रह्माण आस्तरणमासि । ब्रह्माणउपस्तरणमसि ॥५॥ हरयंते च मेने परांगताशक्रेडत्कचा॥१२॥ अपंक्रामत गर्भेण्यः ॥१॥ अष्टयोनीमष्टपुत्राम् । अष्टपत्नीमिमां महीम् । अहं वेद न मे मृत्युः । न चामृत्युरघाहरन् । अष्टयोनीमष्टपुत्रम् । अष्टपत्नीदित्मन्तरिक्षम् । अहं वेद न मे मृत्युः । न चामृत्युरघाहरन् । अष्टयोनीमष्टपुत्राम् । अष्टपत्नीस्मोंदिवम्॥१॥अहं वेद न मे' मृत्युः । नचामृत्युरघाइंरत्न् । सूत्रामांपं महीमूषु । अदित्यौरंदितिरन्तारिक्षम । अदितिर्माता स पिता स पुत्रः । विश्वेदेवा अदितिः पश्वजनाः । अदितिर्यातमादितिर्जनित्वम् । अष्टौ पुत्रासो

१४

आरण्योपनिषत् ।

अदिते: । येजातास्तन्व: पंञ्च । देवांङ्डुपप्रैत्ससभिं: ॥ २ ॥ परा मातॄण्ड-मास्यन्त । सप्तभिं: पूत्रैददिति: । उपप्रैत्पूर्व्य॑युगं । प्रजायैमॄत्यवे तत्त । पराम-त॑ण्डमाभ॑रदिति' । ताननुक्रमिष्याम:। मित्र॑श्वरूणणश्र । धाताच॑र्यमाच॑ । अश॑-श॑भ्रभगं॑श्र । इन्द्र॑श विवस्वा॑दश्वलेयते । हिरण्यगर्भोऽह॑स॒स:शुचिषण् । ब्रह्म॑जज्ञानं तदित्पदमिति' । गर्भे: प्राजापत्य: । अथपुरुष: समपुरुष: ॥ ३ ॥

अमुं दिवं॑ स॑त्रीभिरेते चत्वारि' च ॥ १३ ॥ यथास्थानं गर्भिभण्य: ॥ छ ॥ योसौत-प॑ज्ञुदेति' । स सर्वेषां भूतानां । मामेश्रजाया मार्पशूनाम् । स॑दाद॑यद॑दात॑ । असौ य॑ोडस्तमोति' । स सर्वेषां भूतानां प्राणान-दा॑यास्तमोति' । स॑मेऽजायाल॑द॑द॒स्ता॑म् । मामम॑ग्राणानाद॑यास्त॑ग: । असौ य आपू॑र्यति । स सर्वेषां भूतानां' प्राणैरा॑पू॑र्यति ॥ १ ॥ मामेश्रजाया॑मार्प॑शूनाम् । मामम॑ग्राणैरा॑पू॑रिष्टा: । असौ य॑पक्षी॑यति । स सर्वेषां भूतानां' प्राणै-रपक्षी॑यति । स॑मेऽश्रजाया॑ल॑द॑द॒स्ता॑म् । मामम॑ग्राणैरा॑पक्षे॒ष्टा॑ । अमु॑नि न॒क्ष॑ त्राणि । सर्वेषां भूतानां॑प्राणै॑रप॑ग्रस॑प्ति॑ चोत॑स॑प्ति॑ च । मामेश्रजाया॑मा॑र्प॑शूनाम् । मामम॑ग्राणैरा॑प॑ग्रस॑प्ति॑ चोत॑स॑प्ति॑च । मामम॑ग्राणैरा॑पप्र-

मृ॑प॒त मो॑त्स॑प॒त । इ॒मे मासा॑श्रद्॒द॒मासा॑श्र । सर्वेषां भूतानां॑प्राणैरा॑प॑ग्रस॑प्ति॑च॑ोत॑स॑प्ति॑च । मामेश्रजाया॑मा॑र्प॑शूनाम् । मामम॑ग्राणैरा॑पप्र-मृ॑प॒त मो॑त्स॑प॒त । इ॒म ऋ॑त॒व: । सर्वेषां भूतानां॑प्राणैरा॑प॑ग्रस॑प्ति॑च॑ोत॑स॑प्ति॑ च । मामेश्रजाया॑मा॑र्प॑शूनाम् । मामम॑ग्राणैरा॑पप्र-मृ॑प॒त मो॑त्स॑प॒त । अथ॒स॒म्व-त्स॒र: । सर्वेषां भूतानां॑प्राणैरा॑प॑ग्रस॑प्ति॑ च॑ोत॑स॑प्ति॑ च ॥ ३ ॥ मामेश्रज-या॑मा॑र्प॑शूनाम् । मामम॑ग्राणैरा॑पप्रसृ॑प मो॑त्स॑प॒ । इ॒दम॑हं: । सर्वेषां भूतानां॑प्राणैरा॑प॑ग्रस॑प्ति॑ च॑ोत॑स॑प्ति॑ च । मामेश्रजाया॑मा॑र्प॑शूनां । मामम॑ग्राणैरा॑पप्रसृ॑प मो॑त्स॑प॒ । इ॒य॒रात्॑रि: । सर्वेषां भूतानां॑प्राणैरा॑प॑ग्रस॑प्ति॑ च॑ोत॑स॑प्ति॑ च ।

आरण्योपनिषत् ।

१५

मामेग्रजायामापचूनां । मा ममश्राणैरपंप्रसृपमोत्त्सृप । ॐ भूर्भुवः स्वः । पतद्रो मिथुनं मानोमिथुनशरीरम् ॥ ४ ॥ प्राणैःपृथिवीति सृपतोत्सृपेति चोत्त्रपद्रेचे ॥ १४ ॥ उदेत्यस्तमेत्यापूर्वेत्यपक्षीयत्यमूर्त्ति नक्षत्राणीस्मे मास्सो इमर्त्तवोऽसंवत्सरिदमहरियषरात्रिदर्श ॥ ६ ॥ अथादित्यस्याष्ट पुरुषस्य । वसूनामादित्यानाऽस्थाने स्वतेजसा भानि । रुद्राणामादित्यानाऽस्थाने स्वतेजसा भानि । आदित्यानामादित्यानाऽस्थाने स्वतेजसाभानि । सताऽसत्यों नामादित्यानाऽस्थाने स्वतेजसाभानि । अभिधूनूर्त्तामाभित्तांवातवंतां मरुताम् आदित्यालाऽस्थाने स्वतेजसा भानि । ऋभूणामादित्यानाऽ स्थाने स्वतेजसा भानि । विश्वेषों देवानाम् आदित्यानाऽस्थाने स्वतेजसा भानि । संतत्सर्सस्य सवितुः । आदित्यस्थ स्थाने स्वतेजसा भानि । ॐ भूर्भुवः स्वः । रशमयोवो मिथुनं मानो मिथुनशरीरम्॥३॥ऋभूणामादित्यानाऽस्थाने स्वतेजसा भानिष्टचं॥१५॥आरोगस्य स्थाने स्वतेजसाभानि । प्राजस्य स्थाने स्वतेजसा भानि । पटरसस्य स्थाने स्वतेजसा भानि । स्वर्णरस्य स्थाने स्वतेजसाभानि । ज्योतिषीमतस्यस्थानेस्वतेजसाभानि । विभाससस्यस्थाने स्वतेजसाभानि । कश्यपस्थस्थानेस्वतेजसाभानि । ॐ भूर्भुवः स्वः । आपो वो मिथुनं मानोऽमिथुनशरीरम् ॥ ११ ॥ आरोगस्व दर्शनं ॥ १६ ॥ अथवायोरेकादशपुरुष-स्थैकादशश्वीकस्य । प्रप्राजमानानाऽ रुद्राणां स्थाने स्वतेजसा भानि । व्यव-दातानाऽरुद्राणाऽस्थाने स्वतेजसा भानि । वासुकिवैद्युतानाऽरुद्राणाऽस्थाने स्वतेजसाभानि । रजतानाऽरुद्राणाऽस्थाने स्वतेजसा भानि । परुषाणाऽरुद्राणा- स्थाने स्वतेजसाभानि । श्यामानाऽरुद्राणाऽस्थाने स्वतेजसा भानि । कपि-लानाऽरुद्राणा ऽस्थाने स्वतेजसा भानि । अतिलोहितानाऽरुद्राणाऽस्थाने स्व-

१६

आरण्योपनिषत् ।

तेजसाभानि । ऊर्ध्वानारुद्राणारस्थानेस्वतेजसाभानि । ॥ १ ॥ अवपन्ततानारुद्राणारस्थाने स्वतेजसाभानि । वैद्युतानारुद्राणारस्थाने स्वतेजसाभानि । प्रभ्राजमानीनारुद्राणीनास्थनेस्वतेजसाभानि । व्यवदातीनारुद्राणीनास्थानेस्वतेजसाभानि । वांसुकिवैयुततिनारुद्राणीनास्थाने स्वतेजसाभानि । रजबानारुद्राणीनास्थानेस्वतेजसाभानि । परुषाणारुद्राणीनास्थाने स्व-तेजसाभानि । इयामतानारुद्राणीनास्थानेस्वतेजसाभानि । कपिलानारुद्राणीनारस्थानेस्वतेजसाभानि । अतिलोहितीनारुद्राणीनास्थानेस्वतेजसाभानि । ऊर्ध्वानारुद्राणीनास्थाने स्वतेजसाभानि । अवपतन्तीनारुद्राणीनास्थानेस्वतेजसाभानि । वैद्युतीनारुद्राणीनास्थानेस्वतेजसाभानि । ॐ भूरुभुवः स्वः । रूपाणिवोमिथुनंमानोमिथुन*रीदृङ्‌म् ॥ २ ॥

ऊर्ध्वानारुद्राणारस्थाने स्वतेजसा भान्यतिलोहितीनारुद्राणीनास्थाने स्वतेजसा भानि पंच च॥ १७॥ अथोभेरपपुरुषस्य । अग्नेः पूर्वदिशयस्य स्थाने स्वतेजसा भानि । जातवेदस उपादिदयस्यस्थाने स्वतेजसा भानि । सहेजलोडदक्षिणदिशयस्यस्थाने स्वतेजसा भानि । अर्जिरांप्रभव उपादिदयस्यस्थाने स्वतेजसा भानि । वैश्वान-रस्यापरदिदयस्यस्थाने स्वतेजसा भानि । नरोपसदुपपादिदयस्यस्थाने स्वतेजसा भानि । पंक्तिराधस उदकूददिशयस्यस्थाने स्वतेजसा भानि । विसार्पिण उपादि-यस्यस्थाने स्वतेजसा भानि । ॐभूरुभुवःस्वः । दिशोवोमिथुनं मानो मिथुनरीरृङ्‌म् ॥ ३ ॥ स्वरेकै च ॥ १८ ॥ एतद्रुसमय आपोरूपाणि दिशःपंच । दक्षिणपूर्वस्यां दिशिविसर्पीनरकः । तस्मात्त्रः परिपाहि । दक्षिणापरस्यां दिशियविसर्पीनरकः । तस्मात्त्रः परिपाहि । उत्तरपूर्वस्यां दिशियविषादी नरकः । तस्मात्त्रः परिपाहि । उत्तरापरस्यां दिशियविषादी नरकः । तस्मात्त्रः परिपाहि ॥

आरण्योपनिषत् ।

आयांसि॑म॒त्स॒मस॑वास॒वा॒न्द्रि॒या॑णि श॒तक्र॑त॒वि॑त्येते ॥१॥ द॒क्षि॒ण॒प॒र्वे॒स्या॒त्र॒न॒वं ॥१९॥

May Indra's glory be placed before you with the Vasus. May the swift mind be placed to the south with the Pitrs. May the Prchanta be placed behind with the Rudras. May Vishwakarma be placed above with the Adityas. May Tvashta be placed around with the forms. May the Sanjanan be placed with the Pashvadi. May Aditya fill all around. May Vayu be in the intermediate space. May Surya be in heaven. May Chandra be in the directions. May the stars be in the sky. May it be thus in heaven. May it be thus on earth. May it be thus in the wind. May it be thus in Indra. May it be thus in Pushan. May it be thus in the gods. ||9|| In the directions, may there be peace. ||20||

May the waters, the clouds, and all the rivers be filled with abundance. May the sun be filled with vigor. May the thousand-rayed sun be filled with strength. May the wind be filled with the power of the Maruts. May the non-deceptive Marichi be filled with greatness. May the divine rivers be filled with the power of the gods. May the great ones be filled with the power of the great. May the Mahas be filled with the power of the Mahas. ||1|| May the divine women be filled with the power of procreation. May the son-bearing women be filled with the power of the gods. May the Rishi of the waters be filled with the power of the waters. May the protector of the waters be filled with the power of the waters. May the village of the waters be filled with the power of the five elements. May the divine waters be filled with the power of the gods. May the victorious goddess be filled with the power of the gods. May the Surya be filled with the power of the gods. May Aditi be filled with the power of the gods. May the womb be filled with the power of the gods. ||2||

May we hear auspicious sounds with our ears, O gods. May we see auspicious things with our eyes, O sacrificers. May we offer praise with our stable limbs and bodies. May we live the life span ordained by the gods. May Indra of great fame be auspicious to us. May Pushan, the knower of all, be auspicious to us. May Tarksya, of unharmed felly, be auspicious to us. May Brihaspati ordain welfare for us. May the bright rays of the sun be auspicious to us. May the Rishis, unrestrained by the wind, be auspicious to us. May the hundred-fold support be established for us. May the thousand-fold support be established for us. May the divine waters and herbs be auspicious to us. May Saraswati, the goddess of speech, be auspicious to us. May not our strength and vigor be taken away from us. ||3|| May the Rudras be auspicious to us, with their unrestrained power. May there be peace. ||21||

One who knows the flower of the waters becomes endowed with progeny and cattle. The moon is the flower of the waters. One who knows this becomes endowed with progeny and cattle. One who knows this becomes endowed with progeny and cattle. One who knows the essence of the waters becomes endowed with a place to stand. One who knows this becomes endowed with a place to stand.

१८

आरण्योपनिषत् ।

वाति । आम्रिवो अपामायतनम् । आयर्तनवान्भवति । योऽमेॆरायतनं वेद् ।। ९ ।। आयर्तनवान्भवति । आपोवा अम्रेॆरायतनम् । आयर्तनवान्भवति । य ए॑वं वेद् । योपामायतनं वेद् । आयर्तनवान्भवति । वायुर्‌वापामायतनम् । आयर्तनवान्भवति । यो वायोरायतनं वेद् । आयर्तनवान्भवति ।। २ ।। आपो वै वायोरायतनम् । आयर्तनवान्भवति । य ए॑वं वेद् । योपामायतनं वेद् । आयर्तनवान्भवति । असौ वैतप्‍‌नापामायतनम् । आयर्तनवान्भवति । योऽसौ तर्पत आयर्तनं वेद् । आयर्तनवान्भवति । आपो वा अस्य तर्पत आयर्तनम् ।। ३ ।। आयर्तनवान्भवति । य ए॑वं वेद् । योपामायतनं वेद् । आयतनवान्भवति । चन्द्रमा वा अपामायतनम् । आयर्तनवान्भवति । यक्षन्‍द्र॒मस आयर्तनं वेद् । आयर्तनवान्भवति । आपो वै चन्द्र॒मस आयर्तनम् । आयर्तनवान्भवति ।। ४ ।। य ए॑वं वेद् । योपामायतनं वेद् । आयर्तनवान्भवति । नक्षत्राणि वा अपामायतनम् । आयर्तनवान्भवति । यो नक्षत्राणामायतनं वेद् । आयर्तनवान्भवति । आपो वै नक्षत्राणामायतनम् । आयर्तनवान्भवति । य ए॑वं वेद् ।। ५ ।। योऽपामायतनं वेद् । आयर्तनवान्भवति । पर्जन्यो वा अपामायतनम् । आयर्तनवान्भवति । यः पर्जन्यस्यायतनं वेद् । आयर्तनवान्भवति । आपो वै पर्जन्यस्यायतनम् । आयर्तनवान्भवति । य ए॑वं वेद् । योपामायतनं वेद् ।। ६ ।। संवत्सरो वा अपामायतनम् । आयर्तनवान्भवति । यः संवत्सरस्यायतनं वेद् । आयर्तनवान्भवति । आपो वै संवत्सरस्यायतनम् । आयर्तनवान्भवति । य ए॑वं वेद् । योप्सु नावं प्रति'ष्ठितां वेद् । प्रत्येवति'ष्ठति ।। ७ ।। इमे वै लोका अस्‍‌पु प्रति'ष्ठिताः । तदेषाभ्यानूक्ता । अपां रस-

मुदयर्‌ष सन् । सूर्‌यो॑ शु॒क्‍र॒स्समा॑र्तम् । अपां रसस्य ओ रसः । तं वे॒ो ग्रह्या॑म्‌यु-

ताममिति' । इमे वै लोका अपां रसः ॥ तेऽस्मिन्नादित्ये समाभृता: । जानुद्भी:सुत्तरवेदिं खात्वा । अपां पूरयित्वागुल्पददृंह्म ।। ८ ।। पुष्करपर्णै: पुष्कर-दण्डै: पुष्करैैष्णस्रस्त्रियै । तस्मिन्निहायसे । अग्निं प्रणीयोपसमाधाय । ब्रह्मा-

नादिनोवेदान्ति । कमात्पर्णीतेयसमभिश्रीयते' । सा प्रणीतेयमप्सु हूयं हूयते । असौ सुवर्गेलोकनाहितस्रेताः । तमभितः एताः अवीष्टका उपदधाति । अग्नि-होतॄे दर्शपूर्णामासयो'ः । पशुबन्धे चातुर्मास्येषु ॥ ९ ॥ अथो' आहुः । सर्वेषु यज्ञॄतुष्विति' । एतद्रसवा आहुः शाण्डिल्याः । कमभि॑ चिंनुते । सत्रिय-माभ्रिं चिन्वानः । संवत्सरं प्रत्यक्षेण । कमभि॑ चिंनुते । सावित्रमाभ्रिं चि-

न्वानः । भसुमादित्यं प्रत्यक्षेण । कमभि॑ चिंनुते । नाचिकेतमाभ्रिं चिन्वानः । प्राणान्प्रत्यक्षेण । कमभि॑ चिंनुते । चाहुहो॑त्रियसदृं॑शि॑ चिन्वा-नः । ब्रह्म॑प्रत्यक्षेण । कमभि॑ चिंनुते । वैश्वसृजमाभ्रिं चिन्वानः । शरीरं प्रत्यक्षेण । कमभि॑ चिंनुते । उपानुवाक्यमाशुमाभ्रिं चिन्वानः ॥ ११ ॥

इमान्लोकान्प्रत्यक्षेण । कमभि॑ चिंनुते । इममारुणकेतकमाभ्रिं चिन्वानइति' । य एवासौ । इतश्श्रामुतॄश्च्यतोपाती । तमिति' । योमेमिथुनीया वेद॥ । मिथुन-वान्भवति । आपो वाऽअग्रेऽमिथुनीया: । मिथुनवान्भवति । य प॒तं वेद॥ ॥१२॥ वेदं भवत्ययं भवति । य एवं वेद॒ वेदतिष्ठतिसतिगुल्फदृं॑ चातुर्मास्येषवसुमादित्यं प्रत्यक्षेण कमभि॑ चिंनुत उपानुवाक्यमाशुमाभ्रिं चिन्वानो मिथूयामि'थुनवान्भवत्येकंच ॥ १२ ॥

पु॑र्‌षमम्रिर्वोयुरसौवैतपंचचन्द्रमा नक्षत्राणि पर्जन्यः संवत्सरास्तिष्ठति योऽषुनावमैतद्वै असवै सत्रिय॑ संवत्सरस्सावित्रमसुं॑चि॒ केतं प्राणा*ऽआंतुहो॑त्रियं ब्रह्म॑वैश्वसृज॑शरीरमुपानुवाक्यमिमांलोकानिममारुण-केतकमाभ्रिं चिन्वानो य एवासौ ॥ ६॥ आपो वाऽइदम॑स॑न्त्साऽऽडिलमेव ।

२०

आरण्योपनिषत् ।

सप्तजापतिरेकः पुष्करपर्णे सम्भवत् । तत्कामंहन्ति रेकामः सम्भवर्तत । इडं श्रुजेयमिति । तस्माद्युरुषो मनःसाभिगच्छति । तद्वाचा वदति । तत्कर्मणा करोति । तदेषाभ्यनूक्ता । कामस्तदग्रे समवर्तताधि' । मनसो रेतः प्रथमं यदासीत् ॥ १ ॥

सतो बन्धुमसति निरविन्दन् । हृदि प्रतीष्यां कवयो' मन्ती-षोत । उपै नं तदुपनिषति । यत्का मो भरवति । य एवं वेद । सं तपोऽतप्यत । सत्पंस्तस्थिवा । शरीमद्धूनुत । तस्य यन्माऽऽसमासीत् । ततोहुणाः केतवो वात-रशनाः ऋषय उदातिष्ठन् ॥ २ ॥

ये नखाः । ते वैखानसाः । ये वाताः । ये वोल्खिल्याः । यो रसः । सोऽपम् । अंतरतः कूर्मे भूतं सर्पन्तम् । तमब्रवात् । मम वै त्वमाऽऽस्मा । सम्भूय समीहासमितं । तत्पुरुषस्य पुरुषत्वम् ॥ ३ ॥

नेत्यब्रवीन् । पूर्वमेवाह तस्युरुषस्य पुरुपत्वम् ॥ स सहस्रार्षिपुरुपः । सहस्राक्षः सहस्रपात् । मूलोदतिष्ठात् । तर्मब्रवीन् । त्वं वै पूर्वः सम्भूः । त्वामिदं पूर्वः कुरुपवेति' । स इत आदायापः ॥ ४ ॥

अंजलिना गुरुतस्तदुर्दुद्रुहत् । पनाद्र्येवेति' । तत आदित्य उदातिष्ठत् । सा प्राची दिक् । अथारुणः केतुर्दीक्षिणत उपादधात् । एवाह्यम् इति । ततो वा अभ्रिरुदतिष्ठत् । सा दक्षिणा दिक् । अथारुणः केतुः पश्चादुपादधात् । एवाहि वायो इति ॥ ५ ॥

ततो' वायुरुदातिष्ठत् । सा प्रतीची दिक् । अथारुणः केतुरुक्तर उपादधात् । एवं हि इन्द्र उदातिष्ठत् । सौदाम्नी दिक् । अथारुणः केतुमध्यंद्युपादधात् । एवंाहि पुषन्निति । ततः वै पूषोदतिष्ठन् । सेयं दिक् ॥ ६ ॥

अथारुणः केतुरुपरिष्टादुपादधात् । एवंाहि देवा इति' ॥ ततो देवानुष्याः पितरः । गंधर्वाप्सरसश्रोदतिष्ठन् । सोर्ध्वा दिक् । या विपृपो' विपर्यातपन् । ताभ्योऽसुराऽक्षाशेऽसि पिशाचाश्रोदतिष्ठन् तस्मात्ते परोऽवन् । विप्रुष्टयो हि तदे

सर्मभवन् । तदेषाभ्यनूक्ता ॥७॥ घापो' ह यदृहतीर्गर्भमीयन् । दक्सं दधाना जनयंती स्वयंसुम् । ततइमेऽस्यसृज्यन्त सर्गाः । अद्भ्यो वा इदं सम्भूत् ।

तस्मादिदं सर्वं ब्रह्म स्वयंभ्वाति । तस्मादिदं सर्वं क्षेत्रिलमिवाधुद्वमिव-भवत् । प्रजापतिरेवतत् । आत्मनात्मानं विधार्य । तदेवानुप्राविशत् । तदे-षाभ्यनूक्ता ॥ ८ ॥ विधार्य लोकान्विधार्य भूतानि । विधार्य सर्वीः प्रदिशो दिशेस्थ । प्रजापतिः प्रथमजा ऋतस्य । आत्मनात्मानमभिसंविवेशोति' । सर्वे-मेवेदमाप्त्वा । सर्वसमरुक्षे । तदेवानुप्रविशति । य एवं वेद ॥ ९ ॥ आसी'-दतिष्ठन्नभूदपो वायो इति सेयं दिगभ्यनूक्ताष्ठै च ॥ १३ ॥ चत्वु-च्छ्य आपो' गृह्हाति । चत्वारि वा अपारूपाणि' । मेघो विद्युत् । स्तन-यित्नुर्दृष्टिः । तान्येववरूधे । आतर्पतिवर्ष्यो गृह्हाति । ताः पुरस्तादुपपदधाति ।

एता वै ब्रह्मवर्चस्या आपः । मुखतएव ब्रह्मवर्चसेमवर्ध्धे । तस्मान्मुखतो ब्रह्मवर्चसंतरः ॥ १ ॥ कूष्यांगृह्हाति । ता दक्षिणत उपदधाति । एता वै तेज-स्किनीरापः । तेज एतस्य दक्षिणतो दंधाति । तस्मादक्षिणोहस्तेजस्त्वंतरः । स्थावरां गृह्हाति । ताः पश्चादुपपदधाति । प्रतीष्ठितावै स्थावराः । पश्चादेव प्रती'तिष्ठति । वहंतीर्गर्भयति ॥ २ ॥ ता उत्तरत उपदधाति । ओजैसा वा एता वहंतीरिवोदृतोरिव आकूजंतीरिव धावंतीः । ओजएवास्योत्तरतो दंधाति ।

तस्मादुत्तरोध ओजस्वंतरः । संभार्योर्गृह्हाति । तामध्य उपदधाति । इयं वै संभार्योः । अस्यामेव प्रति'तिष्ठति । पल्वल्या गृह्हाति । ता उपरिष्टादुपादंधाति ॥ ३ ॥ असौ वै पल्वल्याः । अमुष्यामेव प्रति'तिष्ठति । दिक्षूपदधाति । दिश-शुवाआपः । अन्नं वा आपः । अभ्यो वा अन्नं जायते । यदेवाम्भोन्नं तदेवंहये । तं वा एतमहणा: केतवो वातरणा ऋषयोडचि-

२३

आरण्योपनिषत्।

न्वन् । तस्मादार्षेयकतुरुकः । तदेषाभ्यनूक्ता । केतवो अरुणास ऋषयो वातरशनाऋ । प्रतिष्ठांशतधा हि । समाहितासो सहस्रधार्यस्मिति' । शतरश्रैव सहस्रश्रैव प्रति' तिष्ठति । य एतस्मिं चिनुते । य डं चैकेनं वेद् ॥ २ ॥

ब्रह्मचारीसृतं वहतांगृह्णाति ता उपारष्टादुपपदधात्यषणकेतुकोष्टौ च ॥ २४ ॥

जानुदघ्नीमुत्तरवेदों खात्वा । अपां पूरयति । अपां सर्वेलार्य । पुष्करपर्णेशकुक्कं पुरुषमित्युपदधाति । तपो वै पुष्करपर्णं रुक्मं । अत्यन्त पुरुषः । एतावद्वावांस्ति । यावदेतत् । यावदेवास्ति त्य समर्पष्ठाे । आप्नापामपः सर्वः । अस्मादस्मादितो मृतः । अमिवायुरुक्श सूर्येश्र । सहसं'चसृकृपडियाया इति' । वाङ्मयश्शारिरिमपतंयः । लोकं पृणाच्छिद्रंदृं प्र्ण

॥ १ ॥

तदवृंघे । कूर्मेशुपदधाति । अपामेवमेधमवृंघे । अथोसरर्गंस लोक-स्त्य समर्पष्ठाे । आप्नापामपः सर्वः । अस्मादस्मादितो मृतः । अमिवायुरुक्श सूर्येश्र । सहसं'चसृकृपडियाया इति' । वाङ्मयश्शारिरिमपतंयः । लोकं पृणाच्छिद्रंदृं प्र्ण

॥ २ ॥

यास्तिकेः परमेष्ठी । इन्द्रधाष्ठावा वसुभिरेवाहुतिं । पंचाचितेयुपवृधाति । पाद्कूश्रोप्रे: यावानेवाभि: तेँ चिनुते । लोकंगृणियाद्वितीयाामुपदधाति पंचंपदा वै विराट् । तस्या वा इयं पादः । अंतरिक्षंपादः । घौः पादः । दिशः पादः । परोरंजाःपादः । विराज्येवप्रति' तिष्ठति । यैतस्मिंश्चिनुते । य डं चैनंवेद् ॥ ३ ॥

अस्तिृणुंगांतारिक्श पादः षट्तृं ॥ २५ ॥

अग्निं प्रणीयोपस-माधार्य । तमाभित रता अभीष्टका उपदधाति । अभिहोत्रे दर्शीपुर्णमासयो': । पशुबंधे चातुर्मास्येषु । अथोऽडहः । सर्वेषु यज्ञकृतुष्विते' । अर्थंग स्माहारुणः ख्वायसुवः । सावित्रः सर्वाभिरत्याननुषंग मन्यामहे । नानावा एतेषावैयाणी । कमाभिं चिनुतें ॥ १ ॥

सत्रियमगिं चिन्वानः । कमाभिं चिंनुतें । सावित्र-माभिं चिन्वानः । कमाभिं चिंनुतें । नाचिकेतमगिं चिन्वानः । कमाभिं चिंनुतें । वातुर्होत्रियमगिं चिन्वानः । कमाभिं चिंनुतें । वैश्वसृजमगिं चिन्वानः । कमाभिं

आरण्योपनिषत् ।

२३

चिन्तुते ॥ ३ ॥ उपातु वाक्यमागुमभ्रिं चिन्वानः । कमाभ्रिं चिन्तुते । इर्मो-

रणकेतुकमभ्रिं चिन्वान इति' । वृक्षौ वा अम्रिः । वृक्षाणौ ससृफालियेत् । हन्ये-

तस्य यज्ञः । तस्मात्रषज्यः । सोत्तरवे्दिषु ऋतुषु चिन्वीत । उत्तरवेद्याः

दीक्षाम्र्रीयते' । प्रजाकामोऽन्न्वाति ॥ ३ ॥ प्रजापतिं वा एषोऽम्रिः । प्रजा-

पत्या: प्रजा: । प्रजावान्भवाति । य एवंवेद । पशुकामश्र्चिन्वीत ।

संज्ञानं वा एतत्पशूनाम् । यश्रापः । पशूनामेव संज्ञानेऽम्रिं चिन्तुते ।

पशुमान्भवाति । य एवंवेद ॥ ४ ॥ सृष्टिकामश्र्चिन्वीत । आपो वै वृष्टिः' ।

पर्जन्यो वर्षुको भवति । य एवं वेद । आमयावी चिन्वीत । आपो वै भेष-

जमेवास्मै' करोति । सर्वमायुरेति । अभिचरन्क्षिन्वीत । वज्रो वा

आपः ॥ ५ ॥ वज्रमेव भ्रातृव्येष्य: प्रहरति । स्त्रुष्णुते एनम् । तेजस्कामो

यशस्कामः । ब्रह्मवर्चसकामस्वर्गकामश्र्चिन्वीत । पतावद्देवाँस्ति । यावद्देवास्ति

यावद्देवास्ते । तद्वरुंधे । तथैतदृतम् । वर्षति न धावेत् ॥ ६ ॥

अमृतं वा आपः । अमृतस्याऽऽन्तरित्यै । नाऽशु मूत्रपुरीषं कुर्वीत । न निंष्ठी-

वेत् । न विवसन: स्वायात् । गुह्यो वा एषोऽम्रिः । एतस्यामेरन्तिदाहाय ।

न पुष्टिकरणान्नि हिरण्यं वाधितिष्ठेत् । एतस्यामेरनभ्यारोहाय । नकूर्मस्याश्रि-

यात् । नोदकस्याघातं कान््येन्तमोदकान्नि भवंति । अघातं का आपः । य एत-

माम्रिं चिन्तुते । य उ चैनमेव वेद ॥ ७ ॥ चिन्तुते चिन्तुते प्रजाकामश्र्चिन्वीत य

एवं वेदापो' धावेदश्रीयाष्ठवारिच ॥ २६ ॥ इमामुकं सुवर्वनासीषधेग् । इन्द्रश्च

विश्र्वेच देवाः । यज्ञं चै नस्तन्वं च प्रजां च । आदित्यैरिन्द्रः सहस्रीषधातु: ।

आस्माकं भूतव्रिता तनूनाम् । आप्नवस्व प्रप्र-

वसु । आंडींसवजमाऽहुःमुखादीन्ुःखनिधानाम् । प्रतिमुंचस्व स्वांपुरम् ॥९॥

२४

आरण्योपनिषत्।

मरीचिय: खायंभुव:। ये शरीराण्यकल्पयन्ते तेऽ तेऽ देहं कल्पयन्तु। मार्चरे ख्याम्मतोरिषत्। उत्तिष्ठत मा स्वप्त। अग्निमिच्छध्वं भारताः। राज्ञः सोमस्य तृसासः। सूर्यैण युजोषसः। युवां सुवासा। अष्टचक्रा नवद्वारा॥ २ ॥

देवानां पूरेयाध्या। तस्यां हिरण्मयः कोशः। स्वर्गो लोको ज्योतिषा वृतः। योवैतो ब्रह्माणो वेद। अमृतैना॑द्वृतां पुरीं। तस्मै ब्रह्मा च ब्रह्मा च। आयुꣳ कीर्तिं प्रजां ददुः। विभ्राजमानाङ् हरिणीम्। यशसा संपरिवृताम्। पुरु हिरण्मयीं ब्रह्मा॥ ३ ॥

विवेशांपराजिता। पराडे॑यं ज्यामयी। पराडे॑यं नाशकी। इ॒ह चामुत्र चान्वेति। विद्धांदेवासुरानुभयान्। यत्कुमारो मन्द्रयते। यद्योषिधत्प॑तित्रता। अरिष्टं यत्कर्च॑क्रियते। अग्निष्टद्नुवेधाति। अशृङ्गासः शृङ्गासस्र॥ ४ ॥

यज्वान्तो येऽ य॑यन्तः। स्वैर्यातो॑तोपक्ष॑न्ते। इन्द्रमा॒भि॑ च ये वि॒दुः। सिक्तता इ॒व स॑यन्ते। रश्मिभिः समुदोर॑ताः। अस्मा॒ल्को॒कादे॒स्मा॑च् । ऋ॒षिभिर॑लात॒सृ॑भि॑। अपे॑त॑व॒ाति॑वि॒वृ॑च॑रत॑। य॒े त्॑र॒स्थ पुरा॑णा ये च नूत॑नाः। अहो॑भि॒रद्वि॑र॒क्त॑मि॒व्य॑कम्॥ ५॥

यमोद॑दात॒वस॑न॒म॑स्मै। ह्र॒स॑णं तु न॑पात॒व॑र्ये। अकु॒ष्टा॑ये च कु॒ष्ट॑जा। कुमारीषु कनीनीषु। जार॑ण॒ीषु च ये हिता। रेत॑ःपिता आ॒ण्ड॑पिता। अ॒ज्जार॑खु च ये हुताः॥

उभ॑या॒नु॑त॒रपौ॑त्रकान्। युवे॒हं यमराज॑गान्। श॒तमि॒त्रु शरद॑ः। अदो यद्र॑ह॒ꣳ विल॑ख॒म् । पितॄ॑न् च ये य॒मस्य॑ च। व॒रु॑णस्या॒श्वि॑नोर॒पे । मरु॒तां च विहा॑य॒स॑म॒ꣳ । काम॑प्र॒य॑र्व॑ण॒ꣳ मे अस्मै। सह॑से॒वास्ते सनो॑त॒नः। इ॒ति नो॑ ब्रा॒ह्म॑श्व॒राय॑- घन॒म् । पु॒त्रा॑ना॒पो' दे॒वी॑रि॒हा॑हि॒ता॥ ६॥

पुर॑ण॒व॑द्वारा ब्रह्मा॑च॒द्य॑क॒ꣳ शर॑द॒ꣳ शौच॑॥ २७ ॥

विशीर्ष्णीं गृध्रशोर्ष्णीं च। अपेतो॑निक॒ति॑ है॒थः। परिवाध॒श्व॒त॑कु॒ष्मा॑निज॒ह॑श॒बलो॑द॒रम् । सत॑न्वा॒च्याय॑या सह। अग्ने नाराय संहरशः॥

ईष्य्याऽसूयेभ्यांसुखक्षाम् । मन्यं कृत्यां च दीर्घिरे । रथेन किःशुकावंता । अम्ने नारायणसंदंशः ॥ १ ॥ २८ ॥

पर्जन्याय प्रगाय्यत । दिवसपुत्राय मीढुषे । स नो॑ यवसंमिच्छतु । इदं वर्चः पर्जन्याय स्वराजे' । हृदो अस्तनन्तरंतदुयोत । मयोभूवोतो॑ विश्वकृष्टयः सत्वस्मै । सुपिप्पला ओषधीर्देवगोपाः ! योगरमेमोषधी-नाम् । गेर्वां कृणोतुर्वीताम् । पर्जन्यः पुरुषीणाम् ॥ १ ॥ विंशतिऽण्णीं पर्जन्याय दरंशदश् ॥ २९ ॥

पुनर्मौमैतिवंद्रियं । पुनरायु: पुनर्भगः । पुनंद्रवीणमैतु मा । यन्मेच्य रेतः पृथिवीमस्कान्न् । यदोषधीऽरप्यसरद्व-दापः । इदं तत्पुनराददे । दीर्घायुत्वाय वर्चसे । यन्मेरेतः प्रासिच्यते । यन्म॑ आजायते पुनः । तेन माममृतं कुरु । तेन सुप्रजसं कुरु ॥ १ ॥ पुनद्रेन्द्र ॥ ३० ॥

अभ॑स्तिरोधा जायात । तवं वैश्वणः सॆदाऽ । तिरोधेहि सपलान्न॑ः । ये अपोश्रंत्ति केचन । त्वाष्ट्रं मायां वैश्वणः । रथ॑स्सहस्रबन्धुरम् । पुरू-क्षक्रः सह-स्राश्वम् । आस्थायायोऽहिनो बाऽलि । यस्मै भूतानि॑बालिमावहन्ति । धनंगावोधस्ति-हिर॑ण्यमश्वान्न् ॥ १ ॥

असौऽमुमतोऽयज्रियऽस्य । श्रियां विश्वतो॑ऽमुख॑ंविराजंम् । सुदर्शनेच क्रौ॓ञ्चेच । मैनागेच॑मदागिरौ । सतद्धारंगमंता । सश॑हायै नगरं तवं । इतिमंत्राः । कल्पोत॑ऽऊधरंवम् । यदि बलि॑श्हर॑ंत । हिरण्यनाऽभयो॑वितु॑द॑ये कौबेरायं वॆलिः ॥ २ ॥

सर्वभूताधिपतये नम इति । अथ बलि॑श्हत्वोःप-तिष्ठेत । क्षत्रंक्षत्रंवैश्ववणः । त्राऽह्मणो वयक्ष्मः । नमस्ते अस्तु मामोऽहि॑सः । अस्मात्प्रवि॑द्यात॑मद्ध॑ीत । अथ तमभ्रिमाद॑धीत । यस्मि॑त्रेत॑त्क॑र्मे॑प्य॑युंजीत । तिरोधाभूः । तिरोधाश्चः ॥ ३ ॥

तिरोधास्वः । तिरोधाभूःस्वः । सर्वेषां लोकानामाधिपत्ये सीदेति । अथ तमभ्रिमिन्धीत । यस्मि॑त्रेत॑त्क॑र्म॑ प्र॒यु-जीत । तिरोधाभूः स्वाहा । तिरोधासुवः स्वाहा । तिरोधास्वः स्वाहा । तिरो-

२६

आरण्योपनिषत् ।

धाभ्रूखुवः स्वः स्वाहा । यस्मिन्रस्स काले सर्वा आहुतीर्हूता भवेयुः ॥ ४ ॥ अपि ब्राह्मणसुखीना । तस्मिन्नहः काले प्रयुंजीत । परः सुत्रजोना द्वेपी । मासम- प्रसाध्यंतेऽध्यापयेत् । सर्वार्थीः सिध्यन्ते । य एव वेद । ऋष्यश्रृङ्गमजानताम् ॥ सर्वार्थी न सिध्यन्ते । यस्ते विषातुको भाता । ममांतर्हृदयेश्रितः ॥ ५ ॥ तस्मा इममब्रपिण्डं जुहोमि । समेर्थोन्माविवृधीन । माथे स्वाहा । राजाधि- राजाय प्रसह्यसाहिने । नमोऽ वयँ वैश्रवणाय कुबेरहे । समे कामान्काम- माय मह्यम् । कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु । कुबेराय वैश्रवणाय । महाराजाय नमः । केतवोऽहणासक । ऋषयो वातरशनाः । प्रतिष्ठाशतधा हि । समा- हितासो सहृद्यायसं । शिवानः शंतमा भवन्तु । दिव्या आपोर्षधयः । सुसू- डिका सरस्वति । मातेवेयोमंसहशि ॥ ६ ॥ अश्वान्बलिर्भुवो भवेयुः श्रितरश् सप्तच ॥ ३१ ॥ संवत्सरमेतद्रुतं चरतु । द्वौ वा मासौ । नियमः सेमासेन । तस्मिन्नियमविशेषाः । त्रिषवणमुदकोपस्पर्शी । चतुर्थकालपानंभक्तः स्थात् । अहर्हर्वा मैक्षंमश्रीयात् । औदुंबरौभिः समिद्विराभि पारिचरेत् । पुनर्मै- लिंद्रियमित्येतनुवाकेन । उद्धृतपारिपूताभिराद्रिः कुर्यै कुर्वीत ॥ १ ॥ असंचयवान् । अमये वायवे सूर्योय । ब्रह्मणे प्रजापतये । चन्द्रमसे नक्षत्रेभ्यः । ऋतुभ्यः संवत्सराय । वरुणायारुणायेत व्रतहोमाः । प्रजर्ग्येवेदादेशः । अरुणः कायंदृश्यः । अमयेधीचिदित । अङ्करगोभिरिति है जपित्वा ॥ २ ॥ महान्तश्रीभीरिहदृक्षस्संपरर्य । तमाचां यो दद्यात् । शिवानः शांतमेत्योषधीरा- लभते । सुपुष्टीके तिभूमि । एवम्सपवर्गो । धेनुर्दृक्षिणा । कषसंवाससंक्ष क्षौमम् । अन्यद्वा शुचं । यथाशक्ति वा । एवं स्वाध्यायार्घमेण । अरण्येड धी यीत । तप- स्वीपुण्यो भवति तपसीपुण्यो भवति ॥ ३ ॥ कुर्वीत जपित्वा स्वाध्याय-

आरण्योपनिषत्।

२७

घर्मेण द्रे च ॥ ३२ ॥ भद्रं स्मृति:' साकं जानामसद्यते' ताम्राण्यत्ययुध्वाक्ष-

आरोगः केदामिश्र्व संहस्रश्रुत्पवित्रवन्त आतनुव्वाष्ट्रयोनींगोसावथादित्यस्याः-

रोगस्याथवायोरथाप्रेक्षिणपूर्वस्यार्मिंद्रघोषावआप्मापां । योपामापो वैचर्तु-

ष्यो जानुदत्रीसममिं प्रणीयेमालुंकं विशीर्ष्णीं परजन्यांय पुत्ररभ्यः संवत्सरं

द्वात्रि' शत॥ ३२ ॥ भद्रं ज्योतिषा तस्मिन्नाजानं कश्यपोत्सहस्रदियें न.

पुष्कंसमष्योनीं दक्षिणापूर्वस्यां योपामाथर्तनन्नेत्यंबवीजातुंद्रोंमिमालुंकमसाल्

सुमतावष्टावि' शत्युत्तरशतम् ॥१३८॥ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं

पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरंगैस्तुष्टुवां'सस्तनूभि:' । व्यशेमदेव हि' तं यद्-

युः । स्वस्तिन इंद्रो वृद्धश्रवाः स्वस्तिनः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्तिनस्ताक्ष्यो-

भारिष्टनेमिः । स्वस्तिनोबृहस्पति' रदेघात । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । हान्तिः ॐ

इति तैत्तरीयशाखायाम् आरणके प्रथमप्रश्रः समाप्तः ॥

हारिः ॐ । नमो ब्रह्मणे नमो' अस्त्वप्रये नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः

नमो' वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे बृहते करोमि । ॐ शान्तिः शान्ति

शांतिः'॥ ॐ सह वैदवानां चासुराणां च यज्ञो प्रततनावास्तांवय॑ स्वर्गालोकमे-

ष्यामो वयमेष्याम ईति ते सुराः सम्भ्रया सहसैवाचरन् ब्रह्मचर्ये'ण तपसैव

देवास्तेसुरा अभुद्रशस्तेन प्रजांन॑ स्तेपरोभवस्तेन स्वर्गे लोकमा'यनप्रसृतेन वै ।

येन देवा: स्वर्गं लोकमभिप्रतस्थिरनुचुरान्परमेष्ठिनौ तेनैव यज्ञोपवोतिनो

यज्ञोप॑तोनुपवोतिनौ यत्किंच ब्राह्मणो यज्ञोपवीत्योधीते यजत एव तत्-

स्मांद्यज्ञोपवीतयोवाथीयीत याजयेद्येजेत वा यज्ञस्य प्रसृत्या अजिनं वासो' वा

दक्षिणत उपवीय दक्षिणं बाहुमदध॑तेर्वधत्ते सत्यामिति' यज्ञोपवीतमेतदेव

विपरीतं प्राचीनावीतथ्संवीतं मानुषम्॥१॥ रक्षार्षसि हव्या पुरोऽनुवाके तपो॑ऽ

२०

आरण्योपनिषत् ।

मतिष्ठन्त तान्प्राजापतिर्वरेण्योपामन्त्रयत तानि वरसमृणितिमदित्यो नो योद्धा इति तान्प्रजापतिरमब्रवीद्योधंयध्वमिति तस्मादुत्तिष्ठन्त* हवा तानि रक्षांस्खादित्यं योर्धयन्ति यावदस्तमन्वङ्गात्तानि' हवा एतानि रक्षांसि गायत्रियाभि' -मन्त्रितेना॑र्भसा शान्तन्त तदु हवा एते ब्रह्मवादिनः पुत्रा॑भिमुखा: संध्यो॑यां गायत्रियाभिमन्त्रिता आर्पूर्ध्व॑: विक्षिपन्ति ता एता आपो'वज्री भूत्वा धून्वन्त्युचन्तेमस्तंयन्तमादित्यमभिध्यायन्कुर्वन्तो॑ऽभ्याणो विद्वान्त्सकलं भद्रममेऽथे सावादित्योऽभ्रहोति नहैवसन्न्रह्याय॑येत्यएवंवेद ॥२॥ यद्दैवा दे॒हेल॒नं देवास॒ ऋक्‌ऋमावयम् । आदित्यास्स॒मांन॒मासु॑ंच॒त॒र॒स्स॒र्‌ऐते नमामित । देव॑ोजीवनका॒म्या-यद्रा॑चानृ॑तमू॑दि॒म । तस्मा॑न्न इ॒ह मुंच॑त विश्व॑ेदेवा: । स॒जोष॑स: । ॠ॒तेन॑ धावा-पृथिवी ऋतेन त्व* सरस्वति । ऋ॒तां न॑: पा॒ह्हे॑न॒सो॑र्त॒क्चानृ॑तमू॑दि॒म । इन्द्रा-भी मित्रावरूणौ सो॒मो' धाता वृहस्पति: । ते॒नो' मुंच॑न्त॒न॒सो यदु॑न्यकृ॒तम॒-रिम । संजात॑र॒क्ष॑स॒दु॒त॑जा॒मि॑श॒क्ष॑ उ॒द्या॑रस:॒श॑क्ष॒स॑दु॒त॑वा॒क॒न॒नीय॑स: । अन्ता-भृष्टं देव॑कृ॒तं यदे॑द॒स्तन॒ स॒त॒र॒स॒स्मा॑ ज॒त॒वेदो॑मु॒ख॒नि॒धि॒ ॥ ९ ॥ यद्रा॑चा य॒न॑स॒न॒स्सा वादुभ्यांमू॑रु॒भ्या॑म॒ष्टौ॑भ्यार्श शि॒श्रिय॑द॒न॒त॒ च॒कृ॑मा व॒य॒म् । आ॒पि॑र्मो॒त॑स्मादे॒न॒स: प्र॒सु॑ंचतु च॒कृ॑म यानि' दुष्कृ॒ता । येन॑त्रि॒तो अ॒र्ण॑वा॒त्रि॑व॒र्भू॑य॒न सू॒र्य॒॑ त॒र्म॑स॒ो॒नि-सु॑मोच॒ । येन॑न्द्रो॒विश्वा अ॒र्ज॑हाद॒रौ॒॑त॒स्ते॑नाहं ज्यो॒तिषा ज्योति॒रान॑शान आ॒क्षि॒ । य॒त्कु॑सीद॒स॑म॒र्ध॑ती॒च॒त॒ म॒थे॒ह य॒न॒ य॒म॒स्ये निधि॒ना च॒रामि॑ । ए॒त॒त्तदे॑मे अनु॒णो भ॑वामि जी॒वि॒त्रे॒व प्रति॒त्ते' द॑धामि । य॒न॒म॒यीं माता यद्रा॑पि॒पे॑ष॒यदु॑ंतारि॒क्षं यद्रा-शसा॑ति'॒ क्रा॑मामि त्रि॒ते॑न्दे॒वा॑दि॒वि॒जा॑त॒या॑दाप इ॒मं मे॑न्त्र॒रु॑ण त॒त्त्व॑ो॒या॑मि त्व॒न्नो' अम्रे॑स॒त॑न्रो॒ऽमे त्व॒म॒पे अ॒यासि॑' ॥ २ ॥ सु॒सु॑ग्धि॒स॒प्र॑च॒ ॥ ३ ॥ यद॒द्दी॑व्यं

ऋणमहं बभूवादित्सन् वासंजगरेनेऽश्यः । अभिम्रोतस्मादिंदृश्वन्द्रे' संविदानौ प्र मुंचतात् । यदहस्ताभ्यां चक्रकिलिषाण्यक्शानां' वृकृष्णुपजिह्नेमानः । उग्रं पदयाराष्ट्रभृच्चतान्न्यप्सरसायनुदत्तामृणान्ने' उग्रं परे राष्टृभृत्किलिषाणि यत्क्षंभृत्तमनुदत्तमेतत् । तेनेऋणानृणव इत्समानो यमस्य लोके अधिरजुराय । अवंतहेल उदुत्त्समाभिं मे' वरुण तत्व्वायामि त्वन्नो' अग्रे सत्नग्रो' अग्रे । संकु-सुको विकुंको निचृत्योयश्वानिस्वन । ते १ यर्सद्चक्ष्मस्मानंगसो दूराहूरम्चीचतम् । निरीक्ष्ममच्चीचतेकृल्यां निर्ऋीतिं च । तेन यो २ सत्समृच्छातैतमंस्मै प्रसुवामसि । दुःश्रस्सानुश्रस्साभ्यां' घणेनानुघणेनं च । तेनान्यो ३ स्मत्स-मृच्छातैतमंस्मै प्रसुवामसि । संवर्च्चसा पर्यसा संतनूभिरग्न्माहिमनंसाससश्शि-वेन । त्वष्टान्नो अन्र विदधातु रायो नोऽमृतेतन्वो २ यदृढिलेपम् ॥ ९ ॥ निर्ऋीतिं पं चे च ॥ ४ ॥ आयुष्टेविष्वतोऽधदयमाभि रेरपण्यः । पुनस्ते प्राण आयांतिं पराक्ष्मश्शुवामिते । आयुर्दो अग्रे हविषो' जुषाणो घृतप्रतीको घृतयो-निरोधि । घृतं पीत्वा मधु चारुगव्यं पितरं पुत्रेभिरक्षतात्पेदिमम् । इम-मप्र आयुषे वर्च्चसे क्राधि तिग्मममोजो' वरुण सश्रशीशाधि । मातेबांस्मा आदिते शर्मे यच्छु विश्चेदेवा जरदष्ट्रियेथासंत । अग्र आयू र्षि पवस आसुवोर्जमिषं'चनः । आरे बांधस्व दुच्छुनाम् । अग्रे पर्वस्व स्वपा अस्मे वर्च्चः सुवीर्यम् । द्रघंद्रयिं मयिपोषमु जन्यः पुरोहितः । तमीसहे महागयम् । अग्रे' जातान्प्रणुदानः सपल्न-न्यजयातां जातवेदो नुदस्व । अस्मे दीदिहि सुमना अहेळळंभं ते स्वामत्रि-वरूथ उद्द्रौ । सहसा जातान्प्रणुदानः सपल्नान्प्रत्यजांतां जातवेदो नुदस्व । अधित्नो भूहि सुशनस्समन्नो' वयभ्स्याम प्रणुदानः सपतान् ।

३०

आरण्योपनिषत्

जनौघको वारो जिघांसति । तारस्वंवृत्रहं जहि वृत्रसभ्येमामर । अयोनेभिदासातिसमानो यज्ञ निष्ठर्ष: । तं वयस्सामिंहं कृत्वा तुभ्येम्प्रे पिदध्मासि ॥ २ ॥ यो नः शपाद् शपतो यज्ञ नः शप्तः शपांत । ऋषाश्रं तस्मै निघृणुच सर्वपाप्म्मुहुताम् । योनेः सपत्नो योरगो मतोभिदासातिदेवाः । इध्मस्थैव प्रकाश्यंते मातस्यो षोषिकिंचन । यो मां द्वेष्टि जातवेदो यं चाहं द्वेष्टि यज्ञ माम् । सर्वाऋत्स्तनम्प्र संदृह याज्ञाहं द्वेष्टि ये च माम् । ये अस्मभ्येमरातीयाद्यृन्नो द्वेष्टे जनः । निंदाच्चो अस्मांदिप्सांच सर्वाऋत्स्तन्भृषा कुण । सऋशिंतं मे ब्रह्मससृशितं वीर्यो २ बलम् । सऋशितं क्षत्रं जिष्णुयस्याहमास्मि पुरोहितः । उदेषां बाहू अतिरुद्रचोअथो बलम् क्षिणोमि ऋध्राणा मित्रात्वृतन्यामि स्वां २ अह्म । पुनर्मेनः पुनरायुर्येम आगात् । पुनश्रोंत्रं म आगात्पुनः प्राणः पुनराकूतं म आगात्पुनरक्षुः पुनराधीतं म आगांत् । वैश्वानरो मेदेद्भस्तनूपा अवंबाधतां दुरितानि विश्वां ॥३॥

वैश्वानराय प्रातिवेदयमो यद्दीनृणस्संगरो देवतांसु । सप्ततान्याशांप्रसुवचनप्रवेधनस्तौ मुंचातुदुरिताद् वच्यात् । वैश्वानरः पर्वयात्रः पवित्रैयत्सं गरसभिधावोम्याशाम् । अनोजानन् मनसा याच्चमानो यदत्रैनो अवतक्खुवामि । अमी ये शुभे' दिवि विष्टतौ नाम तारके । प्रेहामतस्य यच्छेतामेतद् द्रक्मोर्चनम् । विजिहीर्ष्वेलोकान्कृधि वंधात्सुंचासि वृध्ं कम् । योनैरिव प्रच्युतो गर्भेः सर्वीन्प्थो अनुष्ण । संञ्जान्न्रति' गृह्णीत विद्रान्प्रजापंतिः प्रथमजा ऋतस्य । अस्माभिरिद्धंतं जरसः: परस्तादिच्छत्रं वंतुमनुसंचरैम । ॥ ९ ॥ ततं तंतुमन्वेचे अनूसंचरंति येषां दूतं पित्यमायनवत् । असंधवेके ददंतः प्रयच्छादातुंचेच्छकवाशसस्वर्ग एषाम् । आर्त-

मेथा मनुस्सरंभेथा अस्समानं पन्थामवथो घृतेन । यद्नां पृत्ते पारि विष्टं यदस्मै अस्मै गोत्रायेह जायोपचीस्सरंभेथाम् । यदंतरिक्षं पृथिवीसुत धां यन्मातरं पितरं वा जिहीर्षसिम् । अभ्रिमातस्मादेनंसो गर्हपत्य उग्रो नेष्टारिता यानि व्रकूम । भूमिम्रोतादि तिनोंजनित्रं भ्रातान्तरि क्षामभिशस्त एनः । चैनेः पिता पितॄयाचंळभेवासी जामिमिल्ला माविंवित्सीलोकात। यत्र सुहृर्दः सुकृते पदे ते विहाय रोमं तन्वा ३ रक्षायाम। अश्रोणांगैर्हुतास्वंगें तत्र परयेम पितरं च पुत्रम। यदग्रभयन्नतेन देवास्स्त्रदास्स्त्रदोस्स्रुतवां कारेष्यन । यहेवानां चक्षुष्यागो आस्ति यदेवकिंच प्रतिजग्राहामग्रिमां तस्मादत्रणं कूणोतु । यदंत्रे मत्री बहुधाविरूपं वासो हिरण्यसुतगामजामविर्मे । यहेवानां चक्षुष्यागो आस्ति यदेव किंच प्रतिजग्राहामग्रिमां तस्मादत्रणं कूणोत । यत्सया मन्त्समा वाचा कृतमेनः कदाचन । ॥ २ ॥ अनुसंचरेभ पितरं च पुत्रऋष्टं च॥ ६ ॥

वालतरशना ह वा ऋषयः श्रमणा ऊर्ध्वेमंधिनो बंभूजुस्स्थानृषयोध्यमोयस्तेनिलायमचरः स्तेनुंभविषु; कूष्मांडानि तार्स्तेष्वन्विंदॄक्षुध्द्रयांचतर्पसा च तानृषयोभवन्कथानिलायं चरयेत त ऋषीननुवन्त्रमोवोक्षु भगवन्तोस्सिनं धाम्नि केन व सर्पयोंमोति तानृषयो भुवन्पवित्रं नो ऋतू येनेरेपसंस्यामेति त एतानि सूक्तान्येपसयन्यहेवांदेवहे-तुं यद्देव्य ऋणमहं बंभूवाधृष्ट विध्वस्ता देवद्विष्टरायं जुहुते वैश्वानराय प्रति वेदयाम इत्युपातिष्ठत यदर्वाचीनमेनो भूनहत्यायास्तस्मान्मोक्ष्यध्व इति त एतर्हुुुस्स्तेरेपसोंभवन्कर्मादि॒ष्वेति जुह्हुयात्पूतो देवैः कान्समश्वुते ॥ ७ ॥ कूष्मांडैजुह्हुयाद्योपूत इव मन्येत यथ॥ स्तेनो यथाभूणहैवमेष भंवाति । यो योनौ रेतः सिञ्चति यदर्वाचीनमेनो भूनहत्यायास्तस्मान्मोच्यते याव-

३२

आरण्योपनिषत् ।

देनो दीक्षामुपैति दीक्षित एतैः संवति जुहोति संवत्सरं दीक्षितो भवति संवत्सरादेवात्मानं पुनीते मासं दीक्षितो भवति यो मासः स संवत्सरादेवात्मानं पुनीते चतुर्विंशतिरात्रिदीक्षितो भवति चतुर्विंशतिरधेमासः संवत्सरः संवत्सरादेवात्मानं पुनीते द्वादशरात्रिदीक्षितो भवति द्वादश मासोः संवत्सरः संवत्सरादेवात्मानं पुनीते षड्‌रात्रिदीक्षितो भवति षड्‌वा ऋतवः संवत्सरः संवत्सरादेवात्मानं पुनीते तिस्रोद्दीक्षितो भवति त्रिपदा गायत्री गायत्र्या एवात्मानं पुनीते न मात्रश्रम्भीयात्र क्रियमुपेयात्रोपैर्यांसित जुगुप्सेतानृतातपयो ब्रह्मणस्यं व्रतं यंवागुरोर्जन्यस्थामिक्षा वैश्वदेवस्थायी सौम्येप्यंध्वर एतदृतं बूयादिमिन्ये तपोदस्यामीलोदनं धाना: सक्कृन्न हृतमिलयुनृततयेदात्मानोनुदपदासाय ।। ८ ।।

अजानहवै पृथिवीं स्तपस्यमोनान्न ब्रह्म स्वयंभ्वभ्यानृक्षत्त ऋषयो भवन्तर्हिर्षीणामृषितंव तां देवान्पांतिष्ठन्त यज्ञकर्मास्त एतं ब्रह्म यज्ञमपर्यंतमाहरं तेनैवयं यहचोद्यंगोष्ठत ता: पर्य आहुतयो देवानोममवन्यचजूःश्रि घृताहुतयो यत्सामांने सोमादहुतयो यदर्थर्वाडिरसो मखाहुतये यद्ब्रह्मागान्नीतीहासन्युराणानि कल्पान्गाथानाराशखसी मेदाहुतयो देवानामसवंस्थामिभः हूधं पप्मानसमपान्न ऋपहतपमानो देवा: स्वर्गैलोकमान्ब्रह्मण: सायुज्यमृष्ययोगचछन् ।। ९ ।।

पंच वा एते महानो देवा: सर्गेलोकमान्ब्रह्मण: सायुज्यमृष्ययोगचछन् ।। ९ ।।

मंहायज्ञः संतिष्ठते सतति प्रतिष्ठते सतति संतिष्ठते देवयज्ञः पितृयज्ञो भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञो ब्रह्मयज्ञ इति यद्मौ जुहोत्यपि समिधं तदेवदेवयज्ञः संतिष्ठते यत्पितृभ्यः स्वधाकरोत्यपस्तत्पितृयज्ञः संतिष्ठते यदूद्रोहणेभ्योत्तं ददाति तन्मनुष्ययज्ञः संतिष्ठते यत्स्वाध्यायमधीमहीयीतैकामप्यृचं यजुः साम वा तद्ब्रह्मयज्ञः संतिष्ठते यहचोद्योत इति पर्यंत कूल्या अस्य

पितृन्त्स्वधा अभिवहांति यदजुर्ॠषि घृतस्यं कूल्या यत्सामानि सोमं एष्यः पवते यदर्थर्वाङिरसो मथोः कूल्या यद्‌ब्राह्मणान्नीतिहासान्पुराणानि कल्पान्नाराशंसीरस्सु इन्दसः कूल्यामस्य पितृन्त्स्वधा अभिवहांति यहचोर्धीते पर्य आह्वातिमिरेव तदेवाक्षरपदाति यदजुर्ॠषि घृताहुतिमिर्यत्सामानि सोमांहविर्भिर्यदर्थर्वाङिरसो मथोःहूतिर्मिसृच्यद्‌ब्राह्मणान्नीतिहासान्नुसंगान्ति कल्पान्नाराशंसोमीन्दसाहुतिभिरेव तदेवाक्षरपयति त एनं वत्सा आयुषा तेजंसा वर्चसा श्रीया यशसा ब्रह्मवर्चसेनात्राधेन च तर्पयन्ति ॥ १० ॥ ब्रह्मयज्ञेन यक्ष्यमाणः प्राच्यां दिशि ग्रामाद्‌ङ्गाद्दिर्‌शे उदीची्यां प्रागुदीच्यां वेदित आ-दित्ये दक्षिणत उपवीतोपवीतिर्य ह्स्तावधनिज्य त्रिराचामेद्रिः परिमृज्य सकृदुपसृप्य शिरश्रस्लुपी नासिके श्रोत्रे हृदयंनालभ्य यत्राचामति तेन ऋचः शृणाति याह्दिः पौरुषेयं तेन यजुर्ॠषि यत्सकृदुपसृप्ति.तेन सामानि यत्सव्यं पाणिं पादौ प्रक्षाळाति याच्छिरश्छ्रुषी नासिके श्रोत्रे हृदयमालभते तेनाथर्वाङिरसो ब्राह्मणानीतिहासान्पुराणानि कल्पान्नाराशंसीः शृणाति दर्शणां महद्धुपस्तीयोंपस्थं कृत्वा प्राङासीनः स्वाध्यायर्मधीयीतापां वा एष ओषधीना‌श्रसो यद्‌भाः सरस्समेव ब्रह्म कुरुतेऽदक्षिणोत्तरौ पाणीपादौ कृत्वा सप्-वित्नावोमिति प्रतिपद्यत एतद्‌दै यजुर्ञ्जयां विद्यां प्रत्येषा वागेतत्परमममक्षरं तद्‌-तह्चाश्रुरहस्थ्चो अक्षरे' परमे व्योमन्न्यास्मिन्नदेवा अधिविश्वे' निषेदुर्येऽस्तन्ववेद किंमुचाङ्करण्याति य इत्‍ताँद्रुद्रुस्त इमे समांसत इह त्वे' त्रीन्व प्रयुङ्क्ते भूस्वेः स्वारेल्याहैतदै वाचः सत्यं यदेव वाचः सत्यं तत्प्रायुङ्क्थाः सावित्रीं गायत्रीं त्रिन्वाहुपच्छो'ध्र्चशो नवान्‌शसोविता श्रियं प्रसाविता श्रियमेवाप्रोत्यथो' प्रज्ञातैयैव प्रतिपद्याछन्दांसि प्रतिपच्यते ॥ ११ ॥ ग्रामे मन्त्रान्स्वाध्यायर्मधीयीत

३४

आरण्योपनिषत्।

दिवानक्तं वेति हं स्माह शौचं आह्हेय उत्तरंण्येडबलं उत वाचोत तिष्ठन्नुत ब्रज- न्नुतासीन उत शयानोधीरीतैव स्वांध्यायं तपस्वी पुण्ये' भवति य एवं विद्या- त्स्वाध्यायमधीते नमो ब्रह्मणे नमो' अस्त्वप्रये नर्मः पृथिव्यै नमे ओष- धीभ्यः ॥ नमो' वाचे नमो' वाचस्पतये नमो विष्णवे बृहते करोमि ॥ १२॥

मध्यान्दिने प्रभङ्गमधीयीतासौ खलु वा वैष णादित्यो यद्वा'ज्ञासस्तामात्रांहि तेदक्षिण- हस्तपाति तदेशाभ्युक्ता ॥ चित्रं देवानामुदगादनீकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्रे । आ प्रा यावांपृथिवी अंतरिक्षꣳ सूर्ये आत्मा जगतस्तस्थुषश्वेति स वा एष यज्ञः सत्यः प्रतिष्ठते सत्यः संति॑ष्ठते तस्य प्राक्षायर्मवभूथो नमो ब्रह्मण इति' परि- धानीयं त्रिरन्वाहाप उपस्पृश्रय गृहाणेति ततो यत्किंचिद्ददाति सा दक्षिणा ॥ १३ ॥ तस्य वा एतस्य यज्ञस्य मेधाहाविर्धीनां विगुदम्रिवेदꣳशहविर्तननय- त्वेवेषꣳडुरो यदङ्कसूर्जति सोडनुंवषडुरो वायुरातमाडमावास्यां स्विष्टकृद एवं विद्वान्मेधे वर्षीत' विद्योतमाने स्तनयत्यवस्फूर्जति पवंमानो वा याव-

त्प' हि स्वाध्याय इत्युत्तमं तपं एव तत्पयते तपो' हि स्वाध्याय इत्युत्तमं समानानां'भवति यावं तर्हु वा इमां वि॒त्तस्य पूर्‌णादर्द- रसर्वे लोका ज॑यति तावन्तं लोकं ज॑याति भूया॑ꣳस चाक्षुष्यं चापं पुनर्नृत्यं जयाति ब्राह्मणः सायुज्यं गच्छति॥१४॥ तस्य वा एतस्य यज्ञस्य द्वावनध्यायौ यदात्मारुचिर्वेदꣳस्मृद्धिदेवतानि य एवं विद्वान्महारात्र उषस्यदिते ब्रज॒ स्ति॑पन्नासीनः शयानोरण्ये' ग्रामे वा यावन्तरसंस्स्वाध्यायमधीते सर्वाल्लो- काज्जयाति सर्वांल्लोकान्गुणोलुसंचरराति तदेशाभ्युक्ता ॥ अनृणा अलं संसृपारः परस्मिꣳस्तृतोये लोके अनृणा: स्यो॑म ॥ ये दे'वयानां युत्त पि'त्रयानाः सर्वो- न्पथो अनृणा आ॑क्षीयमेत्य॑पिं वै जातं पाप्मा ज॑ग्राहु तं देवा आहुंतोभिः पा-

आरण्योपनिषत् ।

३९

मानमपांन्न्राहुतीनां यज्ञेनं यज्ञस्य दक्षिणाभिर्दक्षिणानां ब्राह्मणेनं ब्राह्मणस्य छन्दोभिरिश्छन्दसां स्वाध्यायेनार्पहतपाम्मा स्वाध्यायेयं देवपितृं वाऽपततं योनूं-स्त्वृजत्यभंगो वाचि ऋत्व्यभंगो नाके तदेषाभ्युक्ता ॥ यस्तितयार्ज सखिवि-दूं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति ॥ यदीहैष्यतस्लकॐषृणाति नाहि प्रवेदं सुकृतस्य पंथामिति तस्मात्स्वाध्यायायेध्येयं तव्योयं ऋतुमधीते तेनं तेनास्त्येष्टं भवत्यग्रेर्वोदीत्यस्युद्र सायुग्यं गच्छति तदेषाभ्युक्ता॥ ये अर्वाड्कृत पुराजे देवं निहादशंसभिलो वन्दत्यादित्यमेव ते पारे वदन्ति स वे अग्रिं द्वि-तीयं तृतीयं च हृश्समिति यार्वतीवैददेवतास्ता: सर्वां वैदविद ब्राह्मणे वंसान्ति तस्माद्ब्राह्मणेभ्यो वेदविदभ्यो दिवे दिवे नमस्कुर्याद्न्नाशीलकर्त्तियेदेता एवदेवता: प्रीणाति ॥ १५ ॥

रिच्यंत एव वा एष प्रवारीच्यंत ये याजयंति प्रति वा गृह्णाति याजयितंवा प्रतिगृह्य वानंशंसिन्ं: स्वाध्यायं वेदमधीत्यैत त्रिरात्रं वा सावित्रिं गायत्रीमन्वाति रेचयाति वरोदक्षिणावरे पैक वरं सुप्रयेसतस्म हि वरेः ॥ १६ ॥

दुहे ह वा एष छन्दोभसे यो याजयंति स येन्नं यज्ञकृतुनां या-जयेत्सोऽरण्यं परेत्य शुचौ देशे स्वाध्यायमेवैनमधीत्यात्रासीत तस्याऽऽश्रमं दीक्षा स्थानसुपसद आसन्नं सुत्या वाजजुहूमें उपभृदृंतिकुभ्रा प्राणो हवि: साम्ना-वयु: स वा एष यज्ञ: प्राजिञ्किलोनंतदक्षिण: समृद्धतर: ॥ १७ ॥

कतिधावकर्णीं प्रविशति चतद्रैष्यामित्रब्रह्मवादिनो मरुतः प्राणेरिन्द्रं बलेनं -- बृहस्पतिं ब्रह्मवर्चसेनाभिमेवतरेण सर्वेण तस्यैतां प्रायश्चित्तिं विदांचकार सुवेद: कांड्यपो यो ब्रह्मचार्येवकिरंदसावास्यायाश्राच्यांमाम्रे प्रद्योएतस्लसद्व द्वि-ज्यस्योपघातं जुहोति कामार्वकर्णीओस्म्यव्कोर्णोंडसिम दास्मकॐसॐयस्त्वहा कामा-भिंदुग्धोस्म्यभिंदुग्धोसिम कामकामीय स्वाहेत्यमृतं वा आद्येयमसृतंमेवात्मन्धचे

३६

आरण्योपनिषत् ।

हुत्वा प्रयतात्मा'ऽऽलिः कवातियडूडूमिमभिमंत्रयेत सं मार्सिंचतु मरुतः सामिन्द्र सं बृहस्पति'ः ॥ संमायमम्रिः सिंचतायुषा च बलैन चायु'प्मन्तं करोत मेरि प्रतिंहास्मै मरुतः प्राणान्दधाति प्रतिंन्द्रो बलं प्रातिबृहस्पतीन्बृहद्वरचसं प्रत्यभिरित ऋषिसर्वश्रवतनुभूता सर्वमायुरिति त्रिरभिमंत्रयेत त्रिस्त्याहि देवां योडपून इव मन्येत स इत्थं जुहुयादित्यस्मिमंत्रयेत पुनस्तं एवात्मानमायुरेवात्नन्थ्यो वरे दाक्षिणा वरेर्णैव वरश्रु'णोत्यात्मा हि वरः ॥ १८ ॥

भूः प्रपंचे सुवः प्रपंचे स्वः प्रपंचे भूरसुवः स्वः प्रपंचे ऋतप्रपंचे ब्रह्मकोशं प्रपंचेऽमृतं प्रपंचेऽमृतकोशं प्रपंचे चतुर्जालं ब्रह्मकोशं ये मृत्युनो'पवस्यति तं प्रपंचे' देवान्यप्रपंचे देवपुरंप्रपंचे परी' - वृतो वरी'वृतो ब्रह्माणा वर्मणाहं तेजसा करयपस्य यस्मै नमस्ताच्छिरो धर्मे' मूर्धानं' ऋभु'क्तरा हतु'र्जोडधराविष्णु'हदयं'ऽस्संवत्सरः प्रजापतिंसाधिनौ' पूर्वपादो वत्रिमध्यं' मित्रावर'णसदन'स्पपादौ'चतुषि पुछछलस्य प्रथमं काण्डं तत इन्द्रस्तत्ः प्रजा' - पतिरभयं चतुर्थऋस वा एष दिव्यः शंकरः शिशुमारस्त' ह य एवं वेदाप' - पल्धु'नं सः ह ज'यति स्वर्गे लोकं नाध्व'ननि प्रम'ीयते नाप्सु प्रम'ीयते यते नानप्त्यः प्रम'ीयते' ल'घ्वात्रो' भवति ध्रुवस्व'मोसि ध्रुवस्य क्षितिमसि तं भू- तानामधी'पतिरसि त्वां भू'तानाः श्रेष्ठोऽसि त्वां'भूतान्युपप'र्य्यावर्तन्ते नमस्ते नमः सर्वे' ते नमो नमः दिशिकुमाराय नमः ॥ १९ ॥

नमः प्राच्यै' दिशे याश्र' देवतां एतस्यां प्रतिदिशं'त्येतार्यंदिशे याश्र' देवतां एतस्यां प्रतिवसंत्येताभ्य'ंद्र्श नमो नमः प्रती'च्यै दिशे याश्र' देवतां एतस्यां प्रति'वसंत्येताभ्य'ंद्र्श नमो नम उदो'च्यै दिशे याश्र' देवतां एतस्यां प्रति'वसंत्येताभ्य'ंद्र्श नमो भ्य'श्र नमो नम ऊर्ध्व'यै दिशे याश्र' देवतां एतस्यां प्रति'वसंत्येताभ्य'ंद्र्श नमो नमोऽधरायै दिशे याश्र'देवतां एतस्यां प्रति'वसंत्येताभ्य'ंद्र्श नमो नमो'वांतरायै'

आरण्योपनिषत् ।

३७

दिशे याश्च देवत एतस्यां प्रतिदिशं संत्पेलाराध्ये नमो नमो गडायमुनयोर्मध्ये येऽ वसन्ति तेऽ मे प्रसन्नात्मनेश्रिरं जीवितं वर्धयान्ति नमो गडायमुनयोर्मुन्ने-

भ्यश्र नमो नमो गडायमुनयोर्मुनिभ्यश्र नमः ॥२॥ सह रक्षारसि यदेवाः सप्तदिशो यद्देवाभ्यां पश्वदिशोऽडयुग्भ्यां चतुर्दिशेभ्यश्रनैराय शौडूः शातिवाति-

रशनां हृ कूर्माण्डेरजान्हपश्रं ब्रह्मयज्ञेन प्रान्ते मधयन्दिने तस्य वै मेघस्तस्य वै दौ रेरिच्यते दुहु हृ कतिधाड्वकीर्णा भूर्नेसः प्राच्यैर्विश्रशातिः ॥ २० ॥ हरिः ॐ ॥

नमो ब्रह्मणे नमो॰ॐशान्तिः॥ तच्ं यो रात्र्णोसिहे । गाथुं यज्ञायै । गाथुं यज्ञपंतये । दैवी स्वस्तिरस्तु नः । स्वस्तिर्मानुषेभ्यः । ऊध्वं जिगातु भेषजं । शत्र्नों अस्तु द्विपदे । शं चतुष्पदे । ॐ शांतिः शांतिः शांतिः ॥ हरिः ॐ ॥

ॐ चित्तिःशुक्र । चित्तमाज्यं॰ । वाग्वेदिः । आधीतं वाईः । केतोऽ अभ्रिः । विज्ञातमभ्रिः । वाक्पतिहोंता । मनं उपवक्ता । प्राणो हविः । सामाङ्वयुः । वाचस्पतेविभेदन-

मनं । विधेमं तन नाम । विधेस्त्वमस्माकं नामः । वाचस्पतेः सोमं पिबतु । आ- स्मासु नृम्णं धात्स्वाहा॥ ९ ॥ अथर्वगुःः पश्र्चाच्च ॥९॥ पृथिवी होताऽ इ॑धौ॒ । द्यौ-

रक्षव्युः । रुद्रोऽमीत । बृहस्पतिरुपवक्ता । वाचेस्पते वाचोवै॑येण । संभृतत- मेनाड्डयक्ष्यसे । यजमानाय वाय॑म् । आ॒त्मुवसृररंस॑मै । वाचस्पतिः सोमं पिबति ।

उज्जनदिंह॒र्हिङ्घ॒त॒रु॒॒ म॒वाह॒॑ । ॥ ९ ॥ पृथिवी होताऽ इ॑धौ॒ । द्यौ- रभिहोंता । त्वष्टो॑ऽमीत् । मित्र उपवक्ता । सोमः सोमस्य पुरोगाः । शुक्रः शुक्रस्यपुरोगाः । श्रातास्त इन्द्र सोमाः । वातोप॒ह॑वन॒शु॒त॒ः स्वाहा॒ ॥९॥

अभि- होताश्रौ ॥ ३ ॥ सूर्ये ते चक्षुः । वातं प्राणः । द्यां पृष्ठ॑ । अंतरिक्ष॒मात्मा । पृथिवी $ करोरैः । वाचस्पते॒च्छिद्रया॑वाचा । अच्छि॒द्रया जुह्वा॑ ।

द्वि दे'वावृधौ होत्रामेरेयस्च स्वाहा॥ १ ॥ सूर्येतदनर्व॥ ४ ॥ महाहवि-

होंता। सत्यहवीरध्वर्युः। अच्युतपाजा अमृतं। अच्युतमनसा उपवक्ता। अना-

धृष्यश्रोप्रतिधृष्यश्र्च यज्ञस्याभिगरौ। अयास्य उद्गाता। वाचस्पते हृदृधेनामनु-

न्। विधर्ते ते नामि। विधिस्त्वमस्माकं नामि। वाचस्पतेः सोममपात्। मान-

द्व्यस्तंतु श्छेदिमामनुष्यः। नमो दिवे। नमः पृथिव्यै स्वाहा॥ १ ॥ अपा-

त्रीणिच॥ ५ ॥ वाग्घोता। दीक्षा पत्नी। वातोदध्वर्युः। आपोऽडभिग्रः मनो हवि:

तपसि जुहोमि। भूरुचवः सुवः। ब्रह्म स्वयंसु ब्रह्मणे स्वयंसुते स्वाहा॥ ९ ॥ वाग्घोता नर्व॥ ६ ॥ ब्राह्मण एकहोता। स यज्ञः। स मे' ददातु प्रजां पशूनपु�्टिं यशः। स यज्ञश्र्च मे भूयात्। अभि-

द्विर्हो'ता। स भर्ता। स मे' ददातु प्रजां पशूनपुष्टिं यशः। स भरतां च मे भूयात्। पृथिवी त्रिहो'ता। स प्रतिष्ठा॥११॥ स मे' ददातु प्रजां पशूनपुष्टिं यशः। प्रतिष्ठा च मे भूयात्। अं-

तारिक्षं चतुर्होंता। स विष्टा। स मे' ददातु प्रजां पशूनपुष्टिं यशः। अंतरिक्षे मे' भूयात्। वायुः पश्र्व होता। स प्राणः। स मे ददातु प्रजा पशू-

न्यु�्टिं यशः। प्राणक्ष्र मे भूयात्॥ २ ॥ चन्द्रमाः पञ्चहो'ता। स ऋतून्कल्प-

याति। स मे' ददातु प्रजां पशूनपुष्टिं यशः। ऋतवश्र्च मे कल्पन्ताम्। अन्र्स्सम् होता। स प्राणस्य प्राणः। स मे ददातु प्रजां पश्ननपुष्टिं यशः। प्राणस्य च मे प्राणो भूयात्। द्वौ-

रट्टहो'ता। सोऽन्नाद्र्र्यः॥ ३ ॥ स मे ददातु प्रजां पशूनपुष्टिं यशः। अनन्नाद्र्यश्र्च भूयासम्। आदित्यो नर्व होता स तेऽजस्वी। स मे' ददातु प्रजा पश्ननपुष्टिं यशः। तेजस्वी च मे भूयासम्। प्रजापतिद्दर्श होता। स इदँ सर्वम्। स मे' ददातु प्रजा पश्ननपुष्टिं

यशः। सर्वँ च मे भूयान्॥ ४ ॥ प्राविष्टा प्राणक्ष्र मे भूयादत्नाद्रृष्यः सर्वे

आरण्योपनिषत् ।

३९

च मे भूयात् ॥ ५ ॥ ब्राह्मणो यज्ञेभिरर्तो पृथिवी प्रतिष्ठान्तरिक्षं विशवायुर्यः प्राणश्रन्द्रमा ऋतूनृषभस प्राणस्य प्राणो धौरन्तराधृष्य आदित्यः स वैजस्वी प्रजापतिः स इदंरक्षतीह स च मे भूयात् ॥ ६॥ अभिजित्सोमः । सावित्री स्तोमैः । इन्द्र उक्थामदैः । मित्रावरुणावाशिषां । आऋिरसौ धिष्णियैरमिभिः । मरुतः सदो हविर्हुत्यंश्रयां । आपः प्रोष्णीभिः । ओषधयो वहिंसां । आदितिवैयैः । सोमो दीक्ष्यां ॥ १ ॥ त्वष्टेक्षेमं । विष्णुरिज्जनं ।

आदित्या दक्षिनाभिः । विश्वेदेवा ऊर्जे । पूषा स्वगाकारेण । बृहस्पतिः पुरोध्या । प्रजापतिरुद्रैर्धीतैः । अंतरिक्षं पवित्रै ण । वायुः पात्रैः । अह श्रद्दयां ॥२॥ दीक्ष्यां पात्रेरेकं च ॥८॥ सेनेंद्रस्य । धेनां बृहस्पते । पृथ्यां पृणः । त्वष्टारोः । इषं हविर्निच । पशूनां गाथयत्री । ऋक्ष्रपां त्रिष्टुक् । आदित्यानां जगतीं । विष्णो रत्नुष्टुक् ॥१॥ वरुणस्य विराट्॥यज्ञस्य पंक्क्तिः । प्रजापतेरत्रुमतिः । मित्रस्य श्रद्धा । सवितुः प्रसूति । सूर्यस्य मरीचिः । चन्द्रमसो रोहिणी । ऋक्षीणामरुन्धती । पर्जन्यस्य विद्युत । चतस्रो दिशः । चर्त्सोवान्तरदिशः । अह रात्रिश्च । कुष्णिषु वृष्टि श । त्विषी विश्वापंचितिश्च । आपो

श्रोषधयश्च । ऊर्कूंच सूक्तां च देवानां पत्नयः ॥९॥ अनुष्टुकू दिशः षट्तच ॥९॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवैः । अश्विनो बा हुंभ्यांम् । पूष्णो हस्ताभ्यां प्रति गृह्णामि । राजां त्वा वरुणो नयतु । देवी दक्षिनेष्टये हि ंष्यम् । तेनाग्नि सत्कर्मसंचराम् । वयो दातरे । मयो मध्वंमस्तु प्रतिभभूत्रे । क इदं कस्मा अदात् । कामः कामोय कामो दाता ॥ १ ॥ कामं प्रतिमहोता । कामँ समुंद्रगाविंश । कामे न त्वा प्रतिगृह्नामि । कामैत्ते काम दक्षिणा । उत्तानस्त्वाझोरसः प्रतिगृद्य्यातु । सोमाय वासः । रुद्राय गाम् । वरुणायाश्वम् । प्रजापंतये पुरुं-

८०

आरण्योपनिषत् ।

॥२॥ मन्वे तलपम् । त्वष्ट्रेडजाम् । पूष्णेडविम् । निर्ऋत्याश्वतरगर्देभौ शम् ।

हिमवतो हस्तिनम् । गन्धर्वोप्सराभ्यः सङ्गलङ्करणे । विश्वेभ्यो देवेभ्यो' धान्यम् । वाचेडन्नम् । ब्रह्मणे ओदनम् । ससुद्रायापःः ॥ ३ ॥

उत्तानायांड्रीरसायानः । वैश्वानराय र्थम् । वैश्वानरः प्रत्नथानाकमारैहत् । दिवः पृथिवीं सन्दधानः सुमनस्मेभिः । सपर्णैर्वाजयन्तयर्जतवेधनम् ।

समानसम्मा परियाति जागृविः राजा त्वा वरुणो नयतु देवि दक्षिणे वैश्वानराय र्थम् । तेनांस्तत् त्वम्ंहयाम कयो' दात्त्रे । मयोभूयासतु प्रतिभुहीत्रे ॥ ४ ॥

क इदं कस्मा अदात् । कामः कामीय । कामो' दाता। कामः प्रतिभुहोता । कामेभ्यः समुद्रमाविश । कामेन त्वा प्रतिगृद्नामि । कामैतच्च' । एषा ते' कामदक्षिणा ।

उत्तानस्त्वांज्झीरसः प्रतिगृह्नातु । नरः च ॥ १० ॥

सर्वे धर्मे परिवेद वेनम् । इन्द्रस्यात्मानं दशधा चरन्तम् । अन्तः समुद्रे मनःसाचरन्तम् ब्रह्मान्वविन्दद्राहे तारमेभिः ।

अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनानाम् । एकः सन्बुद्धा विचारः । शतंशुक्राणि यत्रैकं भवं'ति । सर्वे वेदा यत्रैकं भवन्ति । सर्वे होतारो यत्रैकं भवन्ति ।

स मानसीन आत्मा जनानाम् ॥ ९ ॥

अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वोतमा । सर्वाः प्रजा यत्रैकं भवन्ति । चतुर्होतारो यत्संपदं गच्छन्ति देवैः । स मानंसिन आत्मा जनानाम् । ब्रह्मेन्द्रैःसभिं जगत्ः प्रतिष्ठाम् ।

दित आत्मानरसंपदितां बृहस्पतिम् । चतुर्होतारः प्रदिशाहुश्रुतं वो वेद तपसान्वविन्दत् ।

अन्तःप्रविष्टं कर्तारमेतम् । त्वष्टारशृङ्गाणि विकुर्वतं' विपाश्श्रिम् अमृतस्य प्राणं यज्ञमेतम् ।

चतुर्होंतृणामात्मानं कव्यो निचिक्यु:। अन्तःप्रविष्टं कर्तारमेतम् । देवांनवन्तुधुनिनिहिंतं गुहासु ।

अमृतेन कुले यज्ञमेतम् । चतुर्होंतृणा-मातमानं कव्यो निचिक्यु:। शतं नियुतः परि'वेद विश्वॉविश्ववारः ।

आरण्योपनिषत् ।

४१

सिद्धं हृणाति । इन्द्रस्यात्मानि हि त्वं पञ्चहोता । अमृतं देवानामायु: प्रजानाम् ॥ ३ ॥ इन्द्रश राजानस्स वितारमेतम् । वायोरात्मानं कवयो निचिक्युः । रश्मिरश्मिंसुवीरां मधये तप्त्तम् । ऋतस्रो पदे कवयो निर्ब्रुवन्ति । स आ-ण्ङ्केशे सुवं विभर्ति । अन्रिभिण्णः सन्नर्थलोकान्विचष्टे । यस्सोण्डको-रक्षकुष्म्मादः प्राणसुल्कम् । तेनं क्रूशोभते'नाहमस्मि । सुवर्णे कोशशरजसा परीवृतम । देवानां वसुधानां विराजं ॥ ४ ॥

अमृतं स्य पूणीतासु कलं विच्चक्षते । पादशकृतूर्निकिलां चवित्ते । येनर्त्वं पञ्चघोत्कृताः । उत वा शड्‌डु मनसोऽतक्रुता । तश्छकृतारमृतुभिः कलप्ममानं । ऋतस्य पदे कवयो निपान्ति । अन्तःप्रविष्टं कर्तारमेतम् । अन्तश्शान्द्रं मंसाचरन्तम् । सहैव संत नविजान्ति देवाः । इन्द्रस्य आत्मानं शतधा चरन्तम् ॥ ५ ॥ इन्द्रो राजा जगतो य ईशे । सप्तहोता सप्तधा विक्लृपः । परेण तन्वं पारिच्छयमानम् । अन्तर्दित्ये मन्स चरन्तम् । देवानाश्चरदयं ब्रह्मान्वविन्दत । ब्रह्मैतद्ब्रह्मणउज्ज्जभार । अक्शश्रोतन्तश्शरीरस्य मध्ये । आयास्मि-तस्स्वप्त परवः । मेर्हिन्त बहुलाशश्रियं । बहुश्रामिन्द्रगोमन्तीम् ॥ ६ ॥

अच्युतां बहुलाशश्रियं । सहारिर्वेसुवित्तमः । पेहोरिन्द्राय पिन्वते । बहुश्रामिन्द्रगोमन्तीम् । अच्युतां बहुलाशश्रियं । मद्य-मिन्द्रो निर्यच्छतु । शतश्शता अंसय युक्ता हरिणाम् । अवाडियांतु वसुभीरशिमिन्द्रः । प्रमृश्हमाणो बहुलाशश्रियं । रश्मिरिन्द्रः साविता मे निर्यच्छतु ॥७॥

घृते तन्वा मध्यमादिन्द्रियम् । मध्ययेमांप्रे देधातु । हारिः पतङ्ः पत्तरो सुपर्णः । दिविक्षयो नभसा य एति । स न इन्द्रः कामवरं ददातु । पञ्चारं चक्रं परिवर्तते पृथु । हिरण्यज्योतिः सारिरस्य मध्ये । अर्जसं ज्योतिर्नेमसा संप-देति । स न इन्द्रः कामवरं ददातु । समयुंजन्ति रथमेकचक्रम् ॥ ८ ॥ एको

४२

आरण्योपनिषत् ।

अश्वो' वहति सप्तनामा । त्रिनाभि'चक्रमजरमर्‌व्वम् । येनेमां विश्वां सुवर्न्नां' तन्थु: । भद्रं परयंतं उपसैदुरमे' । तपो'दीक्षामृषय: सुवर्विद: । ततं: क्षत्रं बलमोजिष्ठजातम् । तदस्मै देवा अभिसंत्र्मन्तु । श्वेताश्वारो‌इं वेष्टुज्यमानंम्

अपानेवारं सुवन्नस्थ गोपाम् । इन्द्रं त्वो‌ष्ठचिक्यु: परमे व्योमन् ॥ ९ ॥ रोहि‌ण्या पिङ्गलां एकरूपा: । क्षरन्ती: पिङ्गलां एकरूपा: । शतं सहस्राणि प्रयुतानि ताव्यानाम् । अयं य: श्वेतोरशिम: । पारिसर्वेऽमिदं जगत् । प्रजां पशूनन्धतानि अस्माकं ददातु । श्वेतो रशिम: पारिसर्वे'बभूव । सुवन्नेभ्यं पशून्न्विच्छरूंपान्

पतङ्गमक्महुरस्य मायया ।। १० ।। हृदा पश्यन्ति मनसा मनो‌षिणं: । समुद्रे अंत: कवयो विचक्षते । मरीचीना पदमिच्छंतिवेधस: । पतङ्गोवाचंमनंसां बिभर्ति । तां गंधर्वो' वदद्रुमे' अंत: । तां ज्योतिमान् सर्वे' मनो‌षाम् । ऋतस्य पदे कवयो नि‌पान्ति । ये ग्राम्या: पशवो' विश्वरूपा: । विरूपा: सन्तो' बहुधैक रूपा: ।

अग्रिष्टात् अग्ने प्रमुमोचु देव: ॥ ११ ॥ प्रजापति: प्रजया संवि-दात् । वीतश्रुत्के श्रुत्के । युवमस्मासु नियंच्छम् । प्रम्रयज्ञपं'ति तिर । ये ग्राम्या: पशवो' विश्वरूपा: । विरूपा: सन्तो' बहुधैक रूपा: । तेषार्ंसममानामिहरंतिरस्तु । रायस्पोषाय सुप्रजा‌स्त्वायं सुवीर्यीय । य आरण्या: पशवो'वि-श्वरूपा: ।

विरूपा: सन्तो' बहुधैक रूपा: ॥ १२ ॥ वायुस्तार अग्ने प्रमुमोचु देव: । प्रजापति: प्रजया संवि-दान् । इडायै स्तो‌यं घृतवच्चारचरम् । देवा अन्व-विन्दत गुहाहितम् । य आरण्या: पशवो' विश्वरूपा: । वि‌द्रूपा: सन्तो' बहुधैक रूपा: । तेषार्ंसममानामिहरंतिरस्तु । रायस्पोषाय सुप्रजा‌स्त्वायं सुवीर्यीय ॥ १३ ॥

आत्माजनानां विकुर्वन्तं' विपक्षि प्रजानां वसुधात्रीं विराजं चरन्तं गोमतीं मे नियंछत्वेकचक्रं व्योमन्‌मायया देव एकरूपा अष्टौ च ॥ १४ ॥

सहस्रशीर्षा पुरुषः । सहस्राक्षः सहस्रपात् । सर्वतः पादपादं तत्सर्वं व्याप्नोति ।

भत्यतिष्ठद्दशांगुलम् । पुरुष एवेदं सर्वं । यद्भूतं यच्च भव्यम् ।

उतामृतत्वस्येशानः । यदन्नेनातिरोहति । एतावानस्य महिमा । अतो ज्यायांरंश्च पूरुषः ॥ १ ॥

पादोऽस्य विश्वा भूतानि । त्रिपादस्यामृतं दिवि । त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः ।

पादोऽस्येहाभवात्पुनः । ततो विष्वङ्‍व्यक्रामत् । साशनानशने अभि । तस्माद्विराडजायत ।

विराजो अधिपूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत । पश्‍चादभूमिमथो पुरः ॥ २ ॥

यत्पुरुषेण हविषा । देवा यज्ञमतन्वत । वसंतो अस्यासीदाज्यं ।

ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः । सम्राज्योसन्निपरिधयः । त्रिःसप्तसमिधः कृताः ।

देवा यद्यज्ञं तन्वानाः । अब्रुवन्‍पुरुषं पशुम् । तं यज्ञं बहिषि प्रौक्षन् । पुरुषं जातमग्रतः ॥ ३ ॥

तेन देवा अयजन्त । साध्या ऋषयश्च ये । तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । संभृतं पृषदाज्यं ।

पशून्‍स्तांरश्‍चके वायव्यान् । आरण्यान् ग्राम्याश्च ये । तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः । ऋचः सामानि जज्ञिरे ।

छंदांसि जज्ञिरे तस्मात् । यजुस्तस्मादजायत ॥ ४ ॥

तस्मादाश्वा अजायन्त । ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात् । तस्माज्जाता अजावयः ॥

तस्माज्जाता अजावयः । यत्पुरुषं व्यदधुः । कतिधा व्यकल्पयन् ।

मुखं किमस्य कौ बाहू । कावृऊ पादावुच्येते ॥ ५ ॥

उरू तदस्य यद्वैश्र्यं । पश्‍वांरपदौ यदाज्ञयत् । चन्द्रमा मनसो जातः ।

चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्‍चाग्निश्‍च । प्राणाद्वायुरजायत ॥ ६ ॥

नाभ्या आसीदन्तरिक्षं । शिर्‍ष्णो द्यौः समवर्तत । पश्‍चादभूमिर्दिशः श्रोत्रात् ।

तथा लोकाँ अकल्पयन् ॥ ६ ॥ वेदाहमेतं पुरुषं महान्तं । आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे ।

सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः । नामानि कृत्वाभिवदन यदास्ते ।

धार्ता पुरस्ताद्यमुदाजहार । श‍कः प्रविद्धान प्रादिश्‍चकार ॥

कृत्‍वाडभिवदन यदास्ते ॥

४४

आरण्योपनिषत् ।

ऋतसः । तमेव विद्वानमृतं इह भवाति । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते । यज्ञेन यज्ञमियंजत देवाः । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नांकं महिमानः सचन्ते । यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति' देवाः । ॥ ७ ॥ पुरुषः पुरोऽवोऽडजायत । १३ । ऋचः संभृतः पशुभिर्यज्ञे रसात् । विश्वकर्मणा समवर्तताधि' । तस्माद्वृक्षां विदधदूपमे'ति । तत्पुरुषस्य विश्वमाजानाम्रे' । वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम् । आदित्यवर्ण्णे तमसः परस्तात् । तमेव विद्वानमृतं इह भवति । नान्यः पन्था विद्यते'अयनाय । प्रजापतिश्चरति गर्भे' अन्तः । अजा-यमातो बहुधा विजायते । ९ । तस्य धीराः पारींजान्ति योनिम् । मरी'-चीतां पदमिच्छान्ति वेधसः । यो देवेभ्य आतपति । यो देवानां' पुरोहितः पूर्वं यो देवेभ्यो' जातः । नमो' रुचाय ब्राझ्झये । रुचं ब्राह्मं जनयतः । देवा अग्रे तदब्रुवन् । यस्तेवं ब्राझ्झणो विद्यात् । तस्य देवा असन्वशो' । हिरण्यगर्भे पल्न्यौ' । अहोरात्रे पार्श्वे । नक्षत्राणि रूपम् । अश्विनौ व्यात्तम् । इष्टं मनीषाण । असुं मनीषाण । सर्वे मनीषाण ॥ २ ॥ जायते वरो सः चै

॥ १४ ॥ भर्त्ता सनिधियमाेो बिभार्ति । एको' देवो बन्धुधा निविष्टः । यदा-भारं तन्द्रयेन्ते से भर्त्तुम् । निधाय्य भारं पुनरस्तमेति । तमेव मृत्युंममृतं तमाहुः । तं भर्त्तारं तसुगोप्रमाहुः । स भूतो भ्रियसांनो बिभार्ति । य एनं वेद सत्येन भर्त्तुम् । सचेो जातमुत जहात्येषः । उता जरन्तं न जहात्येकम् ॥१॥ उता बहूनेऽस्मर्हर्जिहार । अतन्द्रेा देवः सदमेव प्रार्थः । यस्तद्वेद यत आब-भूव । सन्ध्यां च यशसंदधे ब्रह्माणैवः । रमते तस्मिंञ्छुत जीर्ण्णे शयाने । नैन्नं जहात्यहःपु पूर्व्यंसु । त्वामापो अनुशर्वोश्वरन्ति जानतीः । वत्सं पर्यसा पुनानाः । त्वमभिष हव्यवाहः संमीनल्से तं भर्त्ता मोतारिश्वां प्रजानाम् ॥ २ ॥ त्वं

आरण्योपनिषत् ।

यत्तव्त्वमेवासि सोऽहम् । तवं देव वाहवमार्यंति सर्चैं । त्वमेकोऽसि बहूनतुप्रविष्टः । नमस्ते अस्तु सुहवो म आधि । नमो वामस्तु ऋणुतश्रवं मे । प्राणापानाव जिरश्संचरन्तौ । द्रयोमि वां ब्रह्मणातृतमेतं । यो मां द्रष्टुं तं जंहितं युवाना ऋषिपानौ संविताने जंहितम् । अभुष्यासुनामासंगसायाम् ॥ ३ ॥ तं मे देवा ब्रह्मणासंविदानौ । वघार्य दत्तं तमहंशहैनामि । असंज्जान सत आर्ब्भुव । यं यं जजानस उंगोपो अंस्थ । यदाभारं तन्द्रयते स भर्रुम् । परास्रं भारं पुनरस्तमेति । तद्धि त्वं प्राणोऽभवः । महानुभोगः प्रजार्पते । सुंजः कार्यव्यमाणः । यंहेवान्न्राणयो न तवं ॥ ४ ॥ एकं प्रजानां गसाथां न तवं ॥ ५ ॥ हरिश्रहरंतमनुयांत देवाः । विश्वस्येशानं वृषभं मंतीनाम् । ब्रह्मासरुपमनतुमेदमागात् । अयंनं माविकंधीरविक्रमस्व । मा छिंदो मृत्युो सावंधीः । मा मे वलं विद्रुहोसाम्रमोषीः । प्रजां मा मे रीरिष आयुरुग्र । नृचक्षसंतवा हविषां विधेम । सद्यश्रेकमानायं । प्रेपानायै मृत्युेवे' ॥ ९ ॥ प्रास्मा आशां अभृणवन् । कामेनाजानयन्युन्तः । कामेन मे काम आर्गांत । हर्याखूर्द्रयं मृत्युोः । यद्मोषामदः प्रियम् । तदितूपमामभि । परं मृत्युो अनुपरे हि पन्थाम् । यस्ते स्व इतरो देव्यानांत । चक्षुष्मते श्रृणवते ते' ब्रवीमि । मा नः प्रजाश्रीरिपो मोतवीरान् । प्रपूर्ये मनसा वन्दमानः । नाधर्मानो वृषभं चर्चेमीनाश्चल् । यः प्रजानंकराण्माजुषीणाम् । मृत्युं यंने प्रथमजामृतस्य ॥ ६ ॥ मृत्युेवे' वीराश्र्व-त्वारसंच ॥ ९६ ॥ तरणीर्विश्वदर्शतो ज्योतिष्कृदं सि सूर्य । विश्वमाभों सिरोचनम् । उपयामगृहीतोसि सूर्योय त्वा आर्जस्वते ॥ ९ ॥ तरणिर्वि'श्वशातिः ॥ ९७ ॥ आप्यायस्व मर्दितंम सोम

विश्वाभिरूंतिभिः । भवानः सम्रथ्यस्तमः ॥ ९ ॥ आनर्व ॥ ९८ ॥ ईडयुष्टे ये

४६

आरण्योपनिषत् ।

पूर्वेतरामपरसयन्तुयुच्छन्तीमुषसं मर्त्यौसः । अस्माभिरेक्तु म्रतिचक्ष्यांभूदो ते यं'ति ये अम्परौषु पश्यान्त् ॥ १ ॥

ईयुरेकामात्रत्रिधाश्रात् ॥ १९ ॥

द्योति'ष्मतों त्वा सादयामि ज्योतिष्कृतं त्वासादयामि ज्योतिर््विदं' स्वासादयामि भास्वतों त्वा सादयामि उज्वलंतों त्वा सादयामि मल्मलाभवं तों त्वासादयामि दीप्यमानां त्वा सादयामि रोचमानां त्वा सादयाम्यर्ज्जसां त्वा सादयामि बृहज्ज्योति'षं त्वा सादयामि बोधयन्तों त्वा सादयामि जाग्रतों त्वा सादयामिं ॥ ज्योति'-ष्मतीरषटत्रिधाश्रात् ॥१२॥

प्रयासाय स्वाहांङ्ड्यासाय स्वाहां वियासाय स्वाहां संयासाय स्वाहौङ्यासायस्वाहांङ्डव्यासाय स्वाहां कुचे स्वाहा शोकौय स्वाहां तप्यतंवै स्वाहा तपंत ते स्वाहां ब्रह्महत्यायै स्वाहां सर्वस्मै स्वाहां ॥

प्रयासाय चतांविंश्रातिः ॥ ३८ ॥

चित्तं संताननं' भवं यक्ना रुद्रं तनिम्नामपरपतिंस्थूल-हृद्येनाम्रिः हृद्येन हृद्रं लोहि'ते न सर्वे मर्तेष्वाभ्यां महादेवमंतः पांथेनौ-विष्ठहनंश्शिंगीनि कोष्यामभ्याम् । चित्तंमष्टादर्श ॥१२२॥

चित्तिः पृथिव्यंम्रिः सूर्ये' ते चक्षुर्महाहाविहोंता वाग्घोतां ब्राह्मण एकं होताड्म्रियेजुभिः सेनेंद्रस्य देवस्यं सुवर्णं घर्मं' सहस्रंशीर्ाषाद्व्यो भर्त्ता हरितरन्जिपत्स्याद्याच्चसुपुष्टे ये ज्योति'-ष्मतों प्रयासायं चित्तमेकाविश्रातिः ॥ २१ ॥

चित्तिरम्रियेजुभिरन्तःप्रविष्टः भ्राजापतिरभ्रर्ताम्रियासयाद्विपंचाशनत् ॥ ५२ ॥

तच्छुं यो रावृणीोमहे० शनोऽस्तु द्विपदे' चतुष्पदे' ॥ ॐ शांतिः शांतिः शांतिः ।

इति अरणके तृतीयप्रश्नः समाप्तः ॥ ३ ॥

हरीः ॐ नमे' वाचे या चोदिता या चानुदिता तस्यै वाचे नमों नमों वाचस्पतंये नम ऋषिभ्यो मंत्रकृत्ये मंत्रपतिभ्यो सामामृशण्यो मंत्रकृतो मंत्रपतंयः । परार्डुमे'हस्रैनिसं'चक्रुहुः' ननाद्योतिन्दरंदों वैश्वदेवों वाचंमुचास*

आरण्योपैनेषत् ।

शिवामदस्तां जुष्टां देवभ्यः शर्मे मे चोः शर्मे पृथिवी शर्मे विश्वभिदं जगत् । शर्मे चन्द्रद्रक्ष सूर्येऽक्ष शर्मे ब्रह्म प्रजापतिः । भूतं वंदिष्ये सुवर्गं वंदिष्ये तेजो वंदिष्ये यशो वंदिष्ये तपो वंदिष्ये ब्रह्म वंदिष्ये सत्यं वंदिष्ये तस्मा अह-मिदं-

उपस्तरणमुपस्पृशं उपस्तरणमुपस्पृशं प्रजापतिं प्रजापतिं मूर्ध्नाडुःखत्स्थनामहं प्रजापतिं पशूनां भूयासं प्राणापानौ मृत्योर्मा पातं प्राणापानौ मामाहारिष्टं मधु मनिष्ये मधु वक्ष्यामि मधुमतीं देवेभ्यो वाचं सुधास*शुक्र-

वेध्यां मनुष्येभ्यस्तं मे देवा अवंतु शोमभै पितरोडनुमदंतु । ॐ शान्तिः शान्तिः ॥

हारिः ॐ । युंजते मनः उत युंजते धियः । विंश्रा विश्वस्य बृहतो विपश्चितः विहोत्रा दधे वयुना विदेक इत् । महीदेवस्य सवितुः परिष्टुतिः ॥ देवस्य त्वा स-

वितुः प्रासवं । उरुं हि राजा वरुणश्चकार सूर्याय पन्थामन्वेतवा अ । उपप्रयं-रासि । अध्वरकृहेवेभ्यः । उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते ॥ १ ॥ देवयंतस्त्वेमहे ।

उपप्रयं-तु मरुतः सुदानवः । इंद्रप्राशुभेवासचा । प्रेभु नभोणस्पतिः । प्रदक्षि्येतु सुनृता । अच्छावीरं नयै पथिरंधसम् । देवा यज्ञं नयंतु नः । देवी द्यावापृथिवी अतुंमेमध्साथाम् । ऋध्या संमद्य । मखस्य शिरः ॥ २ ॥ मेखायं त्वा ।

मखस्य त्वा शिर्ष्णे । इयत्यग्रं आसीः । ऋध्यासंमद्यम् । मखस्य शिरः । मखायं त्वा । मखस्य त्वा शिर्ष्णे । देवीवेद्रीरस्य भूतस्य प्रथमा ज ऋतावरिः । ऋध्यासंमद्य । मखस्य शिरः ॥ ३ ॥ मखायं त्वा । मखस्य त्वा शिर्ष्णे ।

मखस्य त्वा शिर्ष्णे । इन्द्रस्यौजोऽसि । ऋध्यासंमद्य । मखस्य शिरः । मखाय त्वा । मखस्य त्वा शिर्ष्णे । अमृजा आहि प्रजापते रेतः । ऋध्यासंमद्य । मखस्य शिरः ॥ ४ ॥ मखायं त्वा मखस्य त्वा शिर्ष्णे । आयुर्धेहि प्राण धेहि । अपानं धेहि

४८

आरण्योपनिषत् ।

व्यानं धेहि । चक्षुर्धेहि श्रोत्रं धेहि । मनो धेहि वाचं धेहि । आत्मानं धेहि प्रतिष्ठां धेहि । मां धेहि मधि' मधि धेहि । मधुं त्वा मधुला करोत्व । मखस्य शिरोऽसि ॥ ५ ॥ यज्ञस्य पदेस्थः । गायत्रेणं त्वा छन्दसा करोमि । त्रैष्टु'भेन त्वा छन्दसा करोमि । जागतेन त्वा छन्दसा करोमि । मखस्य राक्षोऽसि । आदित्ते बिर्ंले गृहांतु । पाद्नेन छन्दसा । सूर्यस्य हंसोऽसि श्राय मखोऽसि' ॥ ६ ॥ पतोसिर्ऋतावरोरृचैयासमच मखस्य शिरः शिरः शिरोसि नवं च ॥ ९ ॥ इयतिदेवोरिन्द्रस्योजेस्यम्रिजा अस्यायुंधीहिप्राणंपंचं ॥

वृष्णो अश्वस्य निष्पदेसि । वर्हणस्त्वा भूतब्रंत आधूपयतु । मित्रानवर्हणयो-ध्रुवेण धर्मणा । अर्चिषे' त्वा । शोचिषे' त्वा । ज्योतिषे त्वा । तपसे त्वा । अभीमं मंहिना दिवं । मित्रो वर्ंभव सप्तथा । उ तश्र्वसा पृथिवीम् ॥ १ ॥ मित्रस्य चर्षणी धृतः । श्रवो' देवस्य सानासिम । युज्रं चित्रश्रवस्तमं । सिद्‌धैय त्वा । देव-स्वां सवितोद्र्पतु । सुपाणिः स्वंगुरिः । सुबाहुरुताश्र्यां । अपंचमानः पृथि-व्याम् । आशादिश आपृण । उत्ति'ष्ट वृहन् भव ॥ २ ॥ उर्ध्वस्तिष्ठा घुवस्त्वम् । सूर्ये-सत्यवा चक्षुषान्वीक्षे । ऋजवेत्त्वा । साधवेत्त्वा । सुक्शितंइ त्वा भूल्यै त्वा । इदंमहंसु मोरुप्यायणं विश्वापशुरिम्रि'द्रसवर्चसेन पर्यूहामि । गायत्रेणं त्वा छन्दसा त्रैष्टु'भेन त्वा छन्दसाडSच्छृंणाद्रि । जागतेन त्वा छन्दसा च्छृंणाद्रि । छृंणंतु त्वा वाक् । छृंणतु त्वाक्षः । छृंणतु त्वा हविः । छृंन्धि वाचं । छृन्ध्यूर्जम् । छृन्धि हवि' । देवपुरोहितसध्यांसं त्वा ॥ ३ ॥ पृथिवींसंच वाकू श्ट्ट् । ॥ २ ॥

अग्निं द्वौहिणो पुरोडाशाव-धिश्रय । प्रतिप्रस्थातर्विहरं । प्रस्तो'तः सामानि गाय । यजुयुज्युंक्तु सामंभिराचं क्ष्वं त्वा । विश्वे'देवैस्तुमतं मरु'द्रिः । दक्षिणाभिः प्रततं पारयिष्णुम् । स्तुभो'

वहंतु सुमनसस्यमानम् । स नो रुदं गृह्णीयमानः । भूःसुवःःसुवःः । ओम्‌ । न्त्वंतः प्रचरंत ॥ १ ॥ अर्हणीयमानो द्रे च ॥ ३ ॥ ब्रह्मन्प्रचरिष्यामः । होतॄथर्मसाभिषिठ॑हि । यमायं त्वा मखायं त्वा । सूर्य॑स्येह॑रंस॑े त्वा । प्राणाय स्वाहा । व्यानाय स्वाहा डपानाय स्वाहा ॥ चक्षुषे स्वाहा श्रोत्रि॑य॒ स्वाहा । मन॑स॒े स्वाहा । वाचे सरस्व॑त्यै स्वाहां । दक्षि॑णाय॒ स्वाहा ऋत॑वे स्वाहा । ओज॑से स्वाहा । बल॑॑य स्वाहां । देव॑स्त्वां सावित॒ा मध॑वाडन॑कु ॥ ९ ॥पृथि॒वीं तप॑स्॒वाय॒स्व । आ॑ध्रिं॑र॑सि श॒ोचि॑र॑सि ज्योति॑र॑सि तप॑ऽसि । स॒ध्रि॒॑चं॑द॑स॒ महा॒ऽआ॑सि । श॒ोच॑ स्व दे॒ववी॑त॑मः॒।विधृ॑म॒न्त्र॑े अरु॒षं॒ मि॒ये॑ध्य॒। सु॒ज प्र॑ण॑स्त॒ दृ॑श॒तमं॒ । अ॑ञ्ज॑॑न्ति॑य॑म्प्रथ-

यं॒त॒ो न वि॒ग्रा॑ः । व॒पा॑ल॒न्तं॒ ना॒म॒भि॑ना त॒प॑न्त॒। पि॒तृ॑न् पु॒त्र॑ उप॒॑सि प्रेष्ठाः॒। आ॒घ्र्मो॑ऽभि॑मृ॒त॑य॑न्त॒साद॑ीत ॥१२॥। अनाधृ॑श्य॒ पु॑र॒स्ता॑त् । अग्नेर॑धि॒प॑त्ये । आ॒ऱ्य॑ मे॒दाः॒। पु॒त्र॑व॒ती॒ द॑क्षि॑ण॒त॑ः । इ॒न्द्र॑स्याधि॒प॑त्ये । प्र॒जां॒ मे॑ दाः । सु॒प॒दां॒ प॑द्या॑त् । दे॒व॑स्य सवि॒तु॒राधि॑प॑त्ये । प्रा॒णां॒ मे॑ दाः । आ॒श्व॑ति॒रु॑त्त॒र॑त॑ः ॥ ३ ॥ मि॒त्रा॑वरु॒ण॑यो॒राधि॑-

प॑त्ये । श्रो॒त्रे॒ मे॑ दाः । वि॒धृ॑ति॒रुपा॑रि॒ष्टा॑त् । बृ॒ह॒स्प॑तेराधि॑प॑त्ये । ब्र॒ह्म॑ मे॒दाः॒। क्ष॒त्रं॒ मे॒दाः॒ । ते॒जो॑ऽमे॒ धा॒ । नृ॒चो॑ऽमे॒ धा॒ । य॒शो॑ऽमे॑ऽधा॒स्त॑पो॑ऽमे॒ धा॒ । म॒नो॑ऽमे॒ धा॒ । म॒नो॑र॒स्वा॑सि॒भू॑ऱपु॒त्रा । वि॒श्व॑ङ्ङे॒स॑न॒न्नृ॒म्ण॑च॒ः पा॑हि ॥ ४ ॥ सु॒प॑स॒दां॒मे॒भू॑या-मामो॒हि॑र्‌स॒सि॑ः । त॒पो॑ष॒न्मे॑ऽअ॒न्त॑रा॒ऽआ॑मि॒त्रा॑न्‌ । त॒पा॒श्श॑ं॒स॑म॒र॑त॒पः॒ पर॑स्य । त॒पां॑-

व॑सो चि॒किति॑तो अधि॒त॑न् । वि॒ते॑ऽति॒ष्टा॑म॒जरां॑ऽअ॒यासः॒ । चि॒त॒न्त॑ः पा॒रि॑च॒क्ष्य॑स॒त॒ः । स्वाहा॑न्म॒हा॑द्रि॒ःपा॑रि॒क्षि॑त॒य॑स॒व । मा॒ अ॑सि । प्र॒मा॒ अ॑सि । प्र॒ति॑मा॒ अ॑सि॒।प॒र॒मा॒ अ॑सि । वि॒मा॒ अ॑सि । उ॒न्न॑मा॒ अ॑सि । अ॑न्ता॒रि॑क्ष्याऽन॒न्ता॑धि॒र॑सि । दि॒वं॒ त॑प॒स्॒वाय॑स॒व । अ॒न्त॑रि॒क्षं॒ द॑द॒दु॒रः॒ न उ॒त्त॑म॒म् । आ॒प्या॑य॒ हरि॑वो वर्ध॒मानः॒ । य॒दा स्तो॒त्र॑यो म॒हि॑नो॒त्रा रु॒जासि॑ । भू॒यिष्ठ॑भाजो अर्ध ते स्याम । शु॒क्रं॒ ते

५०

आरण्यकोपनिषत् ।

अन्यध्यायतं ते' अन्यत् ॥ ६ ॥ विष्णुरूपे अहेनो चौरिकासि । विश्वा हि माया अवसि स्वधावः । मद्रा ते' पूषणिह रातिरस्तु । अहैनिभार्षि सायंकात्न धन्व । अहैन्रिष्कं यजतं विश्वरूपम् । अहैन्रिदं दयसे विश्वमग्न्युवम् । न वा ओजोभे त्वदास्ति । गायत्रिमासि । त्रिष्टुभमासि । जगत्मासि । मधु मधु मधु ॥ ७ ॥ अनक्त्वसादोदुत्तत: पांहि प्रतिमा अंसि यजतं ते' अन्यज्जा-

गतमस्येकं च ॥ इति चतुर्थे प्रपाठके पश्चमोऽनुवाक: ॥ ५ ॥

दश प्राचीर्दर्शं भासि दक्षिणा। दशं प्रतीचीर्दर्शं भास्यु दीचीः । दशोर्ध्वा भासि सुमनस्यमानः । स नो रुचं' धेहिर्हणीयमानः । अमित्रान् वसुमिः पुरस्ताद्रोचयतु गायत्रेण छन्दसा । समां रुचितो रोचय । इन्द्रस्त्वा रुद्रैः क्षिणतो रोचयतु त्रैष्टुबेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचय । वर्णणस्त्वादित्यैः-

पश्चाद्रोचयतु जागतेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचय ॥ १ ॥ भूतानस्त्वा मारुतो मरुद्भिरुत्तरतो रोचयत्वनुष्टुबेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचय । वृहस्पतिस्त्वा विश्वैर्देवैः पारिषद्रोचयतु पाङ्क्तेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचय । रोचितस्त्वं देव गृह्म देवेष्वसिं । रोचिषीयाहं मनुष्येषु । सम्राडीर्धर्मे रुचितस्त्वं देवेष्वायुप्माःस्तेजस्वी ब्राझवरचसोसि । रुचितोऽहं मनुष्येष्वायु-प्माःस्तेजस्वी ब्राझवरचसी भूयासम् । रुचासि । रुचं मयि धेहि ॥ २ ॥

दशं पुरस्ताद्रोचसे । दशं दक्षिणा । दशो प्रतीच्यम् । दशोर्ध्वम् । दशोदृङ् दशोर्ध्वो भासि सुमनस्यमानः । स नः सम्राडिष्टमूर्ज' धेहि । वाजो वाजिनं पवस्व । रोचयो घर्मो रुचीय ॥ २ ॥

रोचय घेोह नबं च "घे.दृदृशक: ॥ अपाङ्गयं गोपामनिंपचमानम् । आ च परां च पाथिरिव्यन्तम् । स सत्रीची: स विष्णू'चोर्वसोन: । आवरीवर्ति सुवनेप्वन्त: । अन्ते प्रावी: । मधुमाच्वोऽभ्याम्

मधुमाधूचीःस्याम् । उध्रुं वां देववांतये । समम्रिरमिनां गत । सं देवेने सवित्रा सः सूर्येण रोचते ॥ १ ॥ स्वाहा समभ्रिस्तर्पसा गत । सं देवेने सवित्रा सःसूर्येणारोचिष्ट । धत्तां दिवो विभां सि रजंसः । पृथिव्या धत्तो । उरोन्तरि-

क्ष्य धर्ता । धर्तो दे वो देवानाम् । अभर्त्स्तपोजाः । हृ दे त्वा मनंसे त्वा । दिवे त्वा सूर्याय त्वा । उध्र्वमिममरंधवरं बृं धि । दिवि देवेषु होत्रा यच्छ । विश्वांस सुवांपते । विश्वस्य सुक्तस्पते । विश्वस्य मनसस्पते । विश्वस्य वचसस्पते । विश्व-

स्य तपसस्पते । विश्वस्य ब्रह्मणस्पते । देवश्रुतंव देवं घर्म देवान्यपाहि । तपोजां वांचेमस्मे नि यंच्छ देवायुष्म ।।३।। गर्भो देवानां । पिता संतीनां । पर्तिः प्रजानां । मति कवीनाम् । सं दे वो देवे न सवित्रा यंतिष्ट । ऋक्षद्रेयणारुक । आयु-

र्दोस्त्वमस्मभ्यं घर्म वचोंद आ सि । पिता नोऽ सि पितातनो शेध । आयु-र्धोस्तनूधा पयो धाः । वर्चोंदा वीरिवोदा द्रविणोदा ।।४।। अंतरिक्ष प्र उरो वीर यान । अशो म हिर्दवा मा मो हिं सि । । त्वम म्रे गृध पं तिर्वि शां सि । विश्वांसां मातृणाम । शतं पूर्व रिभयविष्ठपाद्यशंस । समे दारंशतशरदिमां । त

द्राविणं हर्दे वानम । इहै व रातर्यः सन्तु । त्वष्ट्रेमती ते स पेय । सुरेत दतो द्याना । वीरं विदेय तवं सं द दि श । माहश्र रायस्पोषेण वियो ऽ सम् ॥५॥ देवस्य त्वा सवितः प्रसवेऽ आ श्विनो बाही स्याम । पष्णो हस्ता भ्यामाम ददे । अदितये रक्षत-

से । इडं अहिं अदिंत ए हि । सरंस्वत्यै हि असावेहि मसावेहि ॥ ९ ॥ अदिं त्या उष्णी षमासि । वायु रस्स्यै ड । पूं र रशो पावस्स-मतु । अश्विस्यां प्रदापय । यस्ते स्तनः शशयो यो मंयिमूः । येन विश्व ऋष्यंसि वायो णि । यो रत्था वंसुविधः सु दत्नः । सरंस्वति तमिह धातवेड कः ॥

उत्त॑ घर्म॑शिरिश्र॒ । उत्त॑ घर्मे॒ पाँहि ॥ २ ॥ धर्मो॑य शिरिश्र॒ । बृह॒स्पाति॒स्त्वोपसी॑द॒तु । दान॑वः स्थपे॒रवः । विप्र॑गृ॒तो लो॒हि॒ते॒न । अ॒ख्षि॒भ्याँ॒ पि॒न्व॒स्व । सर॑स्व॒तै॒ पि॒न्व॒स्व । पू॒ष्णे॒ पि॒न्व॒स्व । बृह॒स्प॒त॒ये पि॒न्व॒स्व । इन्द्रा॑य पि॒न्व॒स्व । इन्द्रा॑य पि॒न्व॒स्व ॥ ३ ॥ माय॑त्रो॒सि । त्रै॒ष्टु॒भो॒सि । जा॒ग॒त॒म॒सि । स॒हो॒जो॒ भागे॒नोप॑मे॒हि । इन्द्रा॑क्षि॒ना मधु॑नः सा॒र॑घ॒स्य॒ । घ॒र्मे॒ पांत॒ वस॑वो य॒ज॑ता व॒ट् । स्वाहा॑ त्वा॒ सू॒र्य॑स्य र॒श्म॒ये॑ । वृष्टि॑वन॒ये जुहु॑ोमि । मधु॑ ह॒वि॒र॑से । सू॒र्य॑स्य तप॑स्त॒प॒ चावां॑थि॒वि॒भ्याँ॒ त्वा॒ पा॒रि॒गृ॒ण्णा॒मि ॥ ४ ॥ अ॒न्त॒रि॒क्षे॑ण त्वो॒प॒य॒च्छा॒मि । दे॒वा॑नां त्वा॒ पितृ॑णामनु॒म॒ते॒ मरु॑त॒श॒के॒यम् । ते॒जो॒सि । ते॒जो॑ त॒प॑रि॒हि॑ । दि॒वि॒स्पृ॒श॒म॒मा॒हि॒ष्षीः । प्र॒थि॒वि॒स्पृ॒श॒म॒मा॒हि॒ष्षीः । सु॒व॑ र॒सि॑ सुव॒में य॒च्च्छ । दि॒व॑ं य॒च्छ दि॒वो॒॑माँ॒ पा॒हि ॥ ५ ॥ स॒हि॑ पा॒हि॑ पि॒न्व॒स्व गृ॒ह्णा॒मि॒ नव॒ च ॥ ६ ॥ समु॑द्रा॒य॒ त्वा॒ वा॒त॑oय स्वाहा॑ । सलि॑ला॒य॒ त्वा॒ वा॒त॑oय स्वाहा॑ । अनाधृ॑ष्या॒य॒ त्वा॒ वा॒त॑oय स्वाहा॑ । अ॒प्र॑ति॒धृ॒ष्या॒य॒ त्वा॒ वा॒त॑oय स्वाहा॑ । अव॑स्य॒ वे॒ त्वा॒ वा॒त॑oय स्वाहा॑ । दुव॑न्स॒त्रे॒ त्वा॒ वा॒त॑oय स्वाहा॑ । शि॒मि॒न्द्र॒ते॒ त्वा॒ वा॒र॑णाय त्वा॒डडि॒लि॒य॒न्ते॒ स्वाहा॑ ॥ ९ ॥ बृह॒स्प॒त॒ये॒ त्वा॒ वि॒श्व॑दे॒व्य॑ाव॒ते॒ स्वाहा॑ । सवि॒त्रे॒ स्व॒र्॒मु॒म॒ते॑ वि॒भु॒म॒ते॒ प्र॒भु॒म॒ते॒ वा॒ज॑व॒ते॒ स्वाहा॑ । य॒माय॒ त्वा॒डि॒र॑स॒व॑ते पि॒तृ॑म॒ते॒ स्वाहा॑ । वि॒द॒ध॒श्श॒ꣳ॒ड॒द॒क्षि॑ग॒स्तु॒ । वि॒श्वा॑न् दे॒वा॑न्प्रा॒णि॒हि॒ । स्वाहा॑ क॒त॒स्य॒ घ॒र्मे॒स्य॒ । म॒ध्ये॑ऽसि॒व॑त॒स्स्थि॒न॒स्स्वाहा॒ग्र॑ये य॒ज्ञि॑या॒य॒ शं॒ य॒जु॑र्भि॒ः । अ॒ख्षि॒न्ना घ॒र्मे॒ पांत॒ हार्‌ऽदिं॑व॒ान॒म् ॥ ७ ॥ अहा॑र्दिं॑वाभि॑ल॒तिमि॒ः । अनु॒ वा॒ चावां॑थि॒वि॒ म॒न॒सा॒ता॒म् । स्वाहे॑न्द्रा॒य । स्वाहे॑न्द्रा॒व॒ट् । ज॒न॒स्स॒पा॒त॒मसि॑क्ष॒न्था॑र्दिं॑व॒ान॒म् । अहा॑र्दिं॒- चाविं॑ल॒तिमि॒ः । अनु॑ँवाँ॒ चावां॑थि॒वि॒ अ॒म॒न॒सा॒ता॒म् । त॒न् प्रा॑व्य॒ँ य॒था॒व॒ट् । न॒र्मो

दिवे। तस्मः पृथिव्यै। दिविधा इमं यज्ञम्। यज्ञमिमंदिविधाः। दिवं गच्छ। अंतरिक्षं गच्छ। पृथिवीं गच्छ। पंच प्रादिशो गच्छ। देवान्धर्मपानौच्छ। पितृन्धर्मपानौच्छ॥३॥ आदित्यवंते स्वाहां हर्दिवानं पृथिव्या अष्टौ च॥९॥

गाक्षे: पीपिहि। बहुलो पीपिहि। श्वेतायै पीपिहि। अभ्वाय पी-पिपापिहि। ऊर्जपानाय पीपिहि। श्वेताय पीपिहि। ऋक्षाय पी-पिपिहि। ओषधीभ्य: पीपिहि। वनस्पतिभ्य: पीपिहि। यावांप्रथिवीर्यांपी-पिहि॥१॥ यर्जमानाय पी-

पिहि। सुभूतायै पीपिहि। ब्रह्मवर्‌चसाय पीपिहि॥१॥ यर्जमानाय पी-पीहि। महयें ज्यैष्ठ्यायपीपिहि। त्विष्यैतवा। हुत‌श्राय तवा। इन्द्र्रियाय तवा भूयै’ तवा। धर्मोसि सुथ्मोSन्यस्मे। ब्रह्माणि धारय। क्षत्राणि धारय। विश्वं धारय। नेत्त्वावांत‌स्कंदयांत॥२॥

अमुष्यं तवा प्राणे स्वादयामि। अमुना वह निरर्थे गच्छ। यस्त्वान्द्रेक्षि। यं च वयं दृश्मः। पुप्पे शरंसि स्वाहां ग्रामेभ्य: स्वाहां। प्रतिप्रभ्य:स्वाहां। धावोप्रथिवीभ्यांs स्वाहां। पितृभ्योधिम्-प्रेभ्य: स्वाहां। रुद्राय रुद्रहोत्रे स्वाहां॥३॥ अहर्ज्योतिः केतुना जुषताम्। सुल्ज्योतिद्योतिष्पाझ स्वाहां। रात्रिज्योतिः केतुना जुषताम्। सुज्योतिद्योती-षाझ स्वाहां। अपीपरो माडहो रात्री’यैमापाहि। एषा तेऽग्ने समित्। तयासमिध्यस्व। आयुमेंदो:। वर्च‌सा माड‌ऽजीः। अपीपरो मारात्रियां अहों मा पाहि

॥४॥ एषातेऽग्नेसमित्त। तयासमिध्यस्व। आयुमेंदाः। वर्च‌सामांजीः। अम्रिय्ज्योतिद्योतिष्पाझ स्वाहां। सूर्यो‌र्ज्योतिष्पाझ: स्वाहां। भूः स्वाहां। हुत‌श्शाविः। मधु हविः। इन्द्र‌त‌मेSमौ। पिता नोऽसि मामाहिझ्सीः। अश्यामं ते देव धर्मे। मधु मतो वाजवतः पितुमत्।। अद्विरसवतः स्वधाविन्तः। अशेमाहि तवा मामाहि‌झ्सीः। स्वाहां तवा सूर्य‌य‌र‌चिमभ्यः। स्वाहां तवा नक्षत्रेभ्यः॥५॥

ब्रह्मवर‌चसाय पीपिहि स्किंदयांदुद्रायं रुद्रहो’त्रे स्वाहाडहो मापाहमपौ सप्तर्चं१०॥

५१

आरण्योपनिषत्

धर्मेया तेऽदिवि जुहु। या गायत्रे छंदसि। या ब्रह्मणे। या हविर्धाने। तां त एतेनावयजे स्वाहा। धर्मेया तेऽन्तरिक्षे जुहु। या त्रिष्टुभे छंदसि या राज्ञे। याम्रेग्रे। तां त एतेनावयजे स्वाहा॥१॥ धर्म या तं पृथिव्यां जुहु। या जगत्ये छंदसि। या वैश्ये। या सदसी। तां त एतेनावयजे स्वाहा। अन्विडङ्घानुमति रनुविदुङ्कुमते त्वम्। दिवस्त्वां परस्पायां अंर्तरिक्षस्य तनुवें पाहि। पृथिव्यास्त्वा धर्मेणा॥२॥ वयमन्कामाम सुविताय नव्यसे। ब्रह्मणस्त्वापरस्पायाः। क्षत्रस्य तनुर्व पाहि। विशस्त्वा धर्मेणा। वयमन्कात्वा धर्मेणा। वचलुंहृणसाम सुविताय नव्यसे। वल्गुरसि रं युधांया॥३॥ वीरर्जनंख्या। शं च वाक्षि पारे च वाक्षिं। चतुः श्रोत्रिर्नाभिररतस्ये। सदों विश्वायु शं समथाः। अपद्रव्यो अपह्वरः। अन्यहूंतस्य सक्षिणिम। घर्मैतत्तेऽपनेतॄन्प्रहिणोमि तेन वर्धस्व चाच ध्यायस्त्र। वार्धिषीमाहिच वयम्। आच ध्यायसि-

देवसी'ऋषि रंतिनोमासि दिव्यो गंधर्वे। तस्यं ते पद्धद्धर्विधानम्। अग्निरधिपतिः समहमायुपा संप्राणनं संवर्च्चसा संपयंसां से गौपत्त्येन। सक्षार्यस्पोषेण॥५॥ व्यंसौ योऽस्मान्द्वेष्टि। यं च वयं द्विष्मः। अच्छिक्रदृशा हीरः। महान्त्स्रोत्नो न द्रेश्चेतः। सक्षसुंर्‌ऽण रोचते। चित्रदसी समुद्रयोर्नि। इंद्रदक्षः र्येन ऋतावा। हिरण्यपक्षः शकुनो सुरणयुः। महान्त्सधस्थे घुव आनिच्छतः॥६॥ नमस्ते अस्तु मासांहिस्सी। विश्वावंसुर्‌ऽष सोऽमगंधर्वीम्। आपो' ददश्रुपीः। तह्हतेनाऽव्यांयन। तद्नुवैंतं। इंद्रो रारहाण आसां। परिसूर्स्य परिधीश्वरंपचयन। विश्वावंसुरभिम्रो गुणातु। दिव्यो गंधर्वों रजंसो विमानः। यद्रां घा सत्यमुत यज्ञ विद्या॥७॥

हिन्वानो धियं इत्रोऽव्यात् । सस्निंमविंदचरणे नदीीनाम् । अपांग्रणोऽहुरोऽश्मेतृजानाम् । प्राड्डसों गन्धवां अमृतान्निबोचत् । इंद्रो दक्शं पर्ज-

जनादृहीनम् । एतत् वें देवं धर्में देवो देवाजुपांगा: । इदम् हं मंनुष्यो मंनुष्यानं । सोमंपपीथानु मेहिं । सह प्रजयां सह रायस्पोषेण । सुमित्रा न आप ओषधय: संतु । दुर्मित्रास्तस्मैं भूयासुः । योस्मान्द्वेष्टि । यं चं

वयं द्विष्मः! उद्रयं तमसस्पार्त् । उदुतयं चित्रं । इमं मृधुत्यमस्मभ्यरंसानिम । गायत्नं नवीयास्सम् । अमे देवेषु प्रवोचः: ॥८॥ यास्मीधे तां तं एतेनावंयजे स्वाहा धर्मेणाशंयुधायां: प्यासिषी महिपोषेण निर्षत्तो विप्रसं त्वष्टौचै ॥१९॥

महीनां पयोसि विहिंतं देवत्रा । ज्योतिर्भासं वन्स्पतोनां मोषधीनां नाशरसः । वाजिनं त्वा वाजिनोऽवन्तु यामः । उध्र्व्वे मनंः सुवर्गंम् ॥ १२॥ अस्कान्चौ: पृथिवींम् अस्कानृषभो युवा गाः । स्कन्न्रेमाविश्वा सुवन्तां । स्कन्न्रो यज्ञः प्रज-

नयतु । अस्कानजनि प्राजंनि । आसक्न्राज्जायत इृषा । स्कन्न्रात्प्रजननिषीमाहि या पुरस्तांडुविद्यादापंतत् । तां तं एतेनावंयजे स्वाहा । या द्रंक्षिणतं: या पश्चात्त् । योतर्त्रत: । योपारिष्टाद्युद्युदापंतत् । तां तं एतेनावंयजे स्वाहा

प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहां डपानाय स्वाहा । चक्षुषेऽस्वाह श्रोत्रांय स्वाहा । मनंसे स्वाहा वाचे सरंस्वतै स्वाहा ॥ १५ ॥ पुष्णे स्वाहा पूष्णेशारंसेऽ स्वाहा । पूष्णे प्रपध्याय स्वाहा । पूष्णे नरंधिषाय स्वाहा । पुष्णे

डड्रृणपये स्वाहा पुष्णे नरुणाय स्वाहा । पुष्णे सांकेताय स्वाहा ॥१६॥ उद्यघुष्माद्योऽनुत्तींतृभांतं । भारं पृथिवी न भूषं । प्रहुकेदु देवी मनोषा । अस्मत्सुतंग्रो रथो न वाजी । अर्च्चीतके महिसां मन्वत । तेन सूंर्येमधारयन् ।

तेन सूर्येमरोचयन् । धर्मः शिरस्तद्यमग्रिः । पुरीषमसि संपिर्यें प्रजयाोंपचुभि-

९८

आरण्योपनिषत् ।

ऊचतुः । प्रजापतिस्त्वासादयतु । तथाऽऽदेवतंयांगिरस्ववासीद्॥१७॥ यास्ते अग्नऽआद्रे योनेयो या: कुळायिन्ती। येतेऽग्न इंद्रो या उ नामंय:।यास्ते ऽग्न्रे तनुव ऊर्जोनाम । ताभिस्त्वमुभयेभिः संविदानः । प्रजाभिरेमे द्विविणेह सादय । प्रजापतिस्त्वासादयतु । तथादेवतंयांगिरस्व वासीद् ॥ १८ ॥ अग्नि रे रसि वैश्वानरो सि । संवत्सरोऽसि परिवत्सरोसि । इदवत्सरोसिदवत्सरो ऽसि । इदत्सरोऽसि वत्सरोसि । तस्य ते वसंतः शिरः । ग्रीष्मो दक्षिणः पक्षः । वर्षः पुच्छम् । शरद्धृतंर् पक्षः । हेमंतो मधयमु । पूर्वपक्षाश्चितंयः । ऽअपरपक्षः पुरीषम । ऽअहोरात्राणौष्ठका: । तस्य ते मासाश्चाद्र्देमासाश्चकल्प- न्ताम । ऋतवस्ते कल्पन्ताम । संवत्सरस्ते' कल्पताम । ऽअहोरात्राणि ते कल्पन्ताम । पतिग्रातिवीति सार्मत्यादिति' प्रजापतिस्त्वा सादयतु । तथाऽऽदेवतंयांगिरस्व व्रत: सीद ॥ १९ ॥ ऽअस्तेवः वत: सूर्यो ऽ+ + तय । ऊध्ववात: पाझ्झ- श्वंसः । विधुं देत्राणश्समने बहूताम । युवानᳵ सन्तं पातितो जंगार । देवस्यं पश्य कार्यम । माहिषा च्याममारं । सहः समांन । यहदे चिंदाभिश्रिष: । पुरा जर्तेभ्य ऽआर्त्तः । संधान्ता संधि मघवां पुरोऽवसुः ॥१९॥ निष्कर्त्तो विहुतं पुनः। पुनरर्जोसहरण्या । मानो' घर्मे व्यथितो विविधथो नः । मानः परमर्धं मार- जो' नैः । मोघवस्माकᳵस्म्यंतरार्धाः । मारद्रियोसो ऽभिगुरूᳶधानेः । मानः ऋतंभिहीडितेभिरस्मान् । द्विषोᳶसुनीतेभिरापरादः । मानो' ऽस्ता । मा धावांᳶग्रथीवी हीडिषाताम ॥ २० ॥ दुपर्ने मित्रोऽवि चक्राणो। विहावतम् । ऽअन्न्राद्दीध्याथामिहरः सखाया । ऽऽदिल्यानां प्रासिंतिहैंति: । उप्राशतापौᳶषा- घविषापार' णोवणकु । इमं मे वरुणतत्त्वाᳶयामि । त्वन्नो' ऽग्ने सत्त्वन्नो' ऽग्ने । त्वम्ने ऽअयासि' । उद्रयं तमंसस्पार' । उदुत्यं चित्रम । वयं: शुपर्णा: ॥१३॥

पुरोऽवृहींडिषाताः उपर्णाः ॥ २० ॥ भूरेवः सुवः । मयि त्यंद्रींद्रियं महत् । माथि दक्षो माथि कतुः । मायि' धायी सुवीर्यम् । त्रिशृंगमों विरामृ-

णां तेजसा सह । विराजा ज्योतिषा सह । यज्ञेन पर्यसा सह । क्षत्रेण यज्ञसा सह । सत्येन तपसा सह । तस्य दोह-

मशीमहि । तस्य सुत्रामंशीमहि । तस्य त इंद्रेण पीतस्य मधुमंतः । उपहूतस्योपहूतो भक्ष्यायामि॥१॥ यज्ञसा सदृबदू च॥ २१ ॥यास्ते'

अग्रे घोरास्तनुवः । ऋतुब ऋणां च । अश्रुकुचानांत्विदं । अशानया च पिपासा च । सेढिदक्षामतिंश्र । एतास्ते' अग्ने घोरास्तनुवः । ताभिरंसुंगच्छ ।

योऽस्मान्द्रेक्ष्टि । यंच वयंद्रिष्मः॥ २२ ॥ लिखीकृश्लेहि'तिद्य लिखिहि'तिष्या दृश्णांचश्रिताचं । उग्राचंभीमाचं । सदाश्रीसेढिरानिरा । एतास्ते'अग्रे घोर-

स्तनुवः । ताभिरंसुंगच्छ । योऽस्मान्द्रेक्ष्टि' । यंच वयं द्रिष्मः ॥२३॥ धुनितिद्य ध्वांतश्वध्वंतनयश्व । नीलपक्षै र्वालपक्षै र्वाक्षपः ॥ २३ ॥ उग्रेश्व

धुनितिद्य ध्वांतश्व ध्वनतश्व ध्वननश्व ध्वनयश्व । सहस्रहाश्व सहेमानश्व सहंस्वाश्व संहीयाश्व । एत्यप्रेत्यविक्षिपः ॥ २५ ॥ अहोरात्रे त्वौदोरयताम् । अर्ध-

मासास्त्वोदी जयंतु । मासास्त्वा श्रपयंतु । ऋतवस्त्वा पचंतु । संवत्सर-स्वाहंत्सौ ॥ २५ ॥ खडूफडूजहि । छिंधी बिंथी हुंधी कडू । इति वाचः

कूणि ॥ २७ ॥ विगा इंद्रविचरंतस्पाशयस्व । स्वप्नंतिमिंद्रपशुमंतं-मिच्छ ।वजेर्णासुं बोध्यदूर्विदत्रं । स्वपतोस्य प्रहर भोजनेम्यः । अप्रे' आप्रि-

ना संवदस्व । मृत्योर्मृत्युना संवदस्व । नमस्ते अस्तु भगत्रः। शकत्ते अप्रैनंः! दृश्टे नमः । त्रिष्टे नमः । चतुस्ते नमः । पंचकृत्वस्तेनमः। दशकृत्वस्तेनमः ।

शातकृत्वस्ते नमः।आसहस्रकृत्वस्ते नमः। अपरिमितकृत्वस्ते नमः। नमस्ते अस्तु

मामाहिंस्सी: ॥ १ ॥ त्रिस्‍ते नमः सस्‍तचं ॥२८॥ अस्‍टमुखोसाधिरेरणाव्यक्‍त:

यमस्य दूतः श्‍वपादिष्वांवसे । गृत्रं: सुपर्ण: कुणपद्रिषे'वसे । यमस्य दूत

प्रहितो भवस्‍ये चोभरयो'॥ २९ ॥ यदेतद्‌दृश्‍कसो भूत्‍वा । वारदेव्‍यभिरास्सि ।

पद्दिष्‍यंते मेडभिरप्‍य । तं स्‍यो मृत्‍यवे'नय । सआर्त्‍योर्‌द्‌मसि'च्छेतु॥३०॥यदि'षिते

यदि'वा स्वकासी । भयेड़को वदति वाचंमेताम् । तामिंद्रामी ब्रह्‌द्रणा संविदा

नौ । शिवामसभ्यं' कृणुतं गृहे'षु ॥ ३१ ॥ दीर्घसुखे दुःहणु । मास्मेदक्षि-

णतो वेदः । यदि' दाक्षिणतो वदोद्दृश्‍यंतमेव वाघाससै॥३२॥इत्थादुलूंक आर्प-

तन् । हिरण्याक्षो अर्यो'मुखः । रक्षसां दूत आगंतः । तमितोनाश्‍यामिे ॥३३

यदेतद्‌दूतान्‍यान्वाविश्‍य । दैवीं वाचं वदासि' । दृश्‍ितो नः परांवद । तान्‍मूल्‍यो

मूल्‍ये' नय । त आर्त्‍योर्‌द्‌माच्‍छ्‍हेत् । अभिनाभिसंमद्‌वचसा॥ ३४ ॥प्रसौयस-

कध्यो'पत्‍सि । सव्‍यसाक्षि निपेपी' च । महकष्‍य च नाम मत्‍ ।॥ ३५ ॥ अ-

त्रिणा त्वा क्रिमेहन्‍सि । कण्वेन जमदग्‍नेना । विश्‍वावार्सोत्रे'हणा हुतः । क्रि-

मोणाख राजन् । अप्‍ये'प* स्‍यपतिर्हुतः । अथो' माताथो' पितात । अथो' स्‍थूरा

अथो'क्‍ुद्रा: । अथो कृष्‍णा अथो' श्‍वेताः । अथो आशातिकाहुताः । श्‍वेता

भि: सहस्रे' हुताः ॥ ३६ ॥ आहरावच् । शृतस्‍य हविषो यथा । तत्‍सत्यं

यदसंु यमस्‍य जम्‍भस्‍योः । आदंधामी तथाहि तत् । खण्‌ फण्‌ ग्रसि

॥ ३७ ॥ नभंगा त्वाशिषाम् । ब्रह्मणस्‍वाशिषपंतने शपामि । घोरेणत्‍वा

भूयणांचक्रुपाप्रक्षन् । रुद्रेण त्वां'गिरसां मनसा ध्‍यायामि । अघस्‍य त्वाधा

रयाविष्‍यामि । अधरोस्‍मतपच्‍स्वाससौ ॥३८॥ उच्‍जुंदाशिमिजावारि । तल्‍पेज्ञे तल्‍प

स्‍र्य: । तावदितो'डसुनाश्‍य । योस्‍माद्‌द्रवेष्टे'। यंच वयं द्विष्‍मः ॥३९॥ भूशु'व:

सुवोभूःसुवः! सुवोभूःसुवः सुवः! सुवोन्द्रायि सुवोन्द्रायि सुवोन्द्रायि! नृम्णायि नृम्णं नृम्णायि नृम्णम्। निधाघ्योवायि निधाघ्योवायि निधाघ्योवायि । एअस्मे अस्मे । सुवर्न्ज्योतीः ॥ ४० ॥ पृथिवीसामित् । ताममिः समिंधे । सामि᳚ᳶ समिंधे । तामह᳚ᳶ समिंधे । सा मा समिंद्रा । आयुषा तेजसा वर्चसा श्र्रिया । यशसा ब्रह्मवर्चसेन । अन्नाद्येन समिता᳚ᳶ स्वाहा᳚ । अंतरिक्ष᳚ᳶ समित्॥ १॥

तांवायु᳚ᳶ समिंधे । सावायुशᳶ समिंधे । तामह᳚ᳶ समिंधे । सा मासमिंद्रा । आयुषा तेजसा वर्चसा श्र्रिया । यशसा ब्रह्मवर्चसेन । अन्नाद्येन समिंता᳚ᳶ स्वाहा᳚ । बौ᳚ᳶ समित् । तामोदित्य᳚ᳶ समिंधे ॥ २ ॥

सादित्य᳚ᳶ समिंधे । तामह᳚ᳶ समिंधे । सा मा समिंद्रा । आयुषा तेजसा वर्चसा श्र्रिया। यशसा ब्रह्मवर्चसेन᳚ । अन्नाद्येन समिंता᳚ᳶ स्वाहा᳚ᳶ । प्राजापत्यां᳚ᳶ समिदंᳶᳶ सर्पणक्षयंᳶणी᳚ । भ्रातृव्यहा मोᳶᳶसि स्वाहा᳚ᳶ । अमित्रत्रपते व्रतं चा᳚रिष्या᳚मि ॥ ३ ॥

तच्छ᳚ᳶ केयं तन्मेराध्याताम् । वायोत्रतपतआदित्यव्रतपते᳚ । व्रतानां᳚ व्रतपते व्रत᳚ᳶ चारिष्या᳚मि । तच्छ᳚ᳶ केयं तन्मेराध्याताम्᳚ । बौ᳚ᳶ समित्᳚ । तामोदित्य᳚ᳶ समिंधे᳚ । सादित्य᳚ᳶ समिंधे᳚ । तामह᳚ᳶ समिंधे᳚ । सामा᳚ᳶ समिंद्रा᳚ । आयुषा तेजसा᳚ᳶ ॥४॥

वर्चसा श्र्रिया᳚ । यशसा᳚ ब्रह्मवर्चसे᳚ᳶ᳚ᳶ । अन्नाद्येनᳶ समिंता᳚ᳶ स्वाहा᳚ᳶ᳚ । अंतरिक्ष᳚ᳶ समित्᳚ । तां वायु᳚ᳶ समिंधे᳚ । सा वायु᳚ᳶ समिंधे᳚ । तामह᳚ᳶ समिंधे᳚ । सामा᳚ᳶ समिंद्रा᳚ । आयुषा तेजसा᳚ । वर्चसा श्र्रिया᳚॥५॥

यशसा᳚ ब्रह्मवर्चसे᳚ᳶ᳚ᳶ । अन्ना᳚ᳶᳶ द्येनᳶᳶ समिंता᳚ᳶᳶ स्वाहा᳚ᳶᳶ । पृथिवीᳶᳶ सामित्᳚ᳶᳶ । ताममिः᳚ᳶᳶ समिंधे᳚ᳶᳶ । सामि᳚ᳶᳶ समिंधे᳚ᳶᳶ । तामह᳚ᳶᳶ समिंधे᳚ᳶᳶ । सामा᳚ᳶᳶ समिंद्रा᳚ᳶᳶ । आयुषा᳚ᳶᳶ तेजसा᳚ᳶᳶ । वर्च᳚ᳶᳶ सा᳚ᳶᳶ श्र्रिया᳚ᳶᳶ । यशसा᳚ᳶᳶ ब्रह्मवर्चसे᳚ᳶᳶ᳚ᳶᳶ ॥ ६ ॥

अन्नाद्येनᳶᳶ समिंता᳚ᳶᳶ स्वाहा᳚ᳶᳶ । प्राजापत्यां᳚ᳶᳶ समिदंᳶᳶᳶ सर्पणक्षयंᳶणी᳚ᳶᳶ । भ्रातृव्यहा मोᳶᳶᳶसि स्वाहा᳚ᳶᳶ । आदित्यव्रतपते᳚ᳶᳶ व्रत᳚ᳶᳶᳶम᳚ᳶᳶ चारिष्य᳚ᳶᳶम᳚ᳶᳶ । तद᳚ᳶᳶᳶशक᳚ᳶᳶᳶम᳚ᳶᳶᳶ

॥ ॐ ॥

आररयोपनिषत् ॥

तन्वमेराधि । वायो ब्रतपते डप्मे व्रतपते । व्रतानां व्रतपते व्रतमंचारिषम् । तदंश कं तन्वेराधि ॥ ४१ ॥ समित्समिंन्धे व्रतं चारिष्यामि तेजसा श्रिया यशसा ऋभ्रवर्चसेनाष्टौ च ॥ शं नो वातः पवताम् मातरिश्वाश्नस्तपतु सूर्यः । अदिति शं भवन्तु नः शं रोात्रिः प्रातिध्यायिताम् । शं नो मित्रः शं वरुणः शं अदित्यः उदतु नः । शिवा नः संता भव सुमृडीका सरस्वति । माते व्योमसंदृशे । इडैयै वास्त्वौै वायुमद्रांलुमंतो' भूयास्म स मा वास्तोंड्िहस्म हवास्तुः स भूयाद्यो-

ड्मान्द्रेष्टि यं च वयं द्विष्मः । प्रातिष्ठासि' प्रातिष्ठावंतो भूयास्म मा प्रातिष्ठायां मिछत्स्म द्विषतेः स भूयाद्यो'ड्मान्द्रेष्टि यं च वयं द्विष्मः । आ वांत वाहि मेषजं वि्वांत वाहित यद्रपः । त्वष्टहि विश्वमेषजो देवां' दूत ईयसे । द्वाविमौ वातौ' वात आसिंघोरापररावर्तः ॥ १ ॥ दक्षं मे अन्य आवातु परा-

ऽन्योवांतु यद्रपः । यदुदो वांतवते गृहे'ड्गिरस्त्य निधिंर्हितः । ततो' नो देहि जीवसे तवो' नो धेहि मेषजम् । ततो' नो मह आवह वात आवांतु मेषजश्शें भूर्मेयोभूनो' हृदे । प्रण आयुश्पि तारिषत् । इंद्रस्य गृहो'सि तं त्वा प्रपंच्ये सगुः साथ्थः । सड्यन्वे आस्ति तेन् । भूः प्रपंच्ये सुवः प्रपंच्ये सुवः प्रपंच्ये भूःसुवः प्रपंच्ये वायुं प्रपचेडनात्तो देवतां प्रपचेडस्मान्माखरं प्रपंच्ये प्रजापतेर्ब्रह्म-

कोशं ऋद्ध प्रपंच्य ओं प्रपंच्य । अंतरिक्षं म उवैतरं वृइदमयः पर्वताश्र यया वातः स्वस्त्या स्वस्ति मां तयां स्वस्त्या स्वस्तिमानस्साने । प्राणांपानौ मृत्यु-

सौपातं प्राणांपानौ मामां हासिष्टं मयि' मेधां मयि' प्रजां मध्यऋऋतेजो' दधातु मयि' मेधां मयि' ग्रजां मर्यींद्र इंद्रियां दंधातु मयि' मेधां मयिंप्रजां मयि सूर्यों ब्र्राजो' दधातु ॥ २ ॥ शुंभिरकुभिः पारिपालमस्मानार 'श्रेमिरश्विना-

चौभंगेभिः । तन्नो' मित्रो वरुणो मामहं तासदिति सिँसृचुः पृथिवी उत चौः।

आरण्योपनिषत्।

६१

कयानक्षित्रा आसुंवदूती सदा वृंधः सखां । कया शाचि॑ष्या वृता । कस्त्वा सत्यो मदानां मक्षिष्ठो मत्तद्न्वंसः । हढाचिंदाजे वसु । अभिष्णुणः सखी'नामविता जीरितुणाम् । शतंभ्वावस्योतिभिः । वयंः सुपर्णा उपसेदावर्ले॑ं प्रियमेधा॑कृष्णयो_ नध्माना: । अपघ्नांतमूण्णुहि पूर्वीच॑क्शुरसुमग्ध्यस्मात्निःयये वबद्धान्।। ३ ।। शं नो' देवीरभिष्टय आपो' भवन्तु पीतये । शं यो रभिस्र-

वंतु नः । ईशानावार्याणां क्षयंते॑वि॑श॑र्षणीना॑म् । अपो यौचामि मेषजं॑म॑ु॑नित्र॑ न आप ओषधयः संतु दुर्मित्रास्तस्मै' भूयासु॑यो॑ड॑स्मा॑न्द्रे॑ष्ट॑य॑ च॒ व॒यं द्रि॑ष्म॑ः आपो हि॑ष्ठा म॒यो भुव॑स्ता॒न॒ ऊ॒र्ज॒ द॑धातन । महेरणा॑य चक्षसे । यो व॒ᳶशिव॑-

त॒मो रस॑स्त॒ᳶयं भाज॑यते॒ह नः । उ॒श॑ती॒र॒ᳶव मा॑तरः । त॒स्मा अ॑ᳶरं गमा॑म व॒ो य॒स्य क्ष॑या॑य जिन्व॑थ ॥ ४ ॥ आपो' जन॑यथ॒ा च नः । पृथि॑वी शाᳶता सा॑प्स्रि-

ना॒ शाᳶता सा मे' शाᳶता शुच॒ᳶᳶश॑मयतु । अ॒ंतरि॑क्षᳶ शाᳶते त॒ᳶᳶद्रा॑यु॑ना॒ᳶ शाᳶत॒ᳶᳶ त॒ᳶᳶव्ँᳶे' शाᳶतᳵशुच॒ᳶᳶर॑शमयतु । यौः शाᳶता स॒दि॑त्ये॒ᳶ शाᳶता सा मे'शाᳶता शुच॒ᳶᳶर॑शमयतु । पृथि॑वी शाᳶति॒ᳶर॑ᳶतरि॑क्षᳶ शाᳶति॑चौᳶः शाᳶति॑र्दिशः शाᳶति॑र॒ᳶवाᳶतर॑दिशः शाᳶति॑र॒ᳶग्रिᳶः

शाᳶति॑रो॒ष॑ध॑यः शाᳶति॑र्व॑न॑स्प॒त॑यः शाᳶति॑गौᳶः शाᳶति॑र॑जाः शाᳶति॑र॒ᳶक्षः शाᳶतिᳶः पु॑रु॒षᳶः शाᳶतिᳶ-

ᳶर्हᳶ शाᳶति॑र्ब्र॒ᳶह्म॑णः शाᳶतिᳶः शाᳶति॑रे॒ᳶ शाᳶतिᳶः शाᳶति' मे' अस्तु शाᳶतिᳶः । त॒ᳶथा हᳵशाᳶत्या सर्वाᳶशाᳶत्या म॒ᳶह्यᳶᳶ द्रि॑प॒दे चतु॑ष्प॒दे च शाᳶतिᳶ' करो॑मि शाᳶति'म॑ अस॒ᳶतु शाᳶतिᳶः । ए॒हᳶ श्रीᳶᳶ ह्रीᳶᳶ धृ॒ᳶति॑ᳶ तपो' मेᳶधा प्र॑ति॒ᳶठा श्र॒ᳶद्धा स॒त्य॒ᳶ ध॒ᳶर्म॒ᳶश्र॒ᳶ

ता॒ᳶनि मो॑त्ति॒ᳶष्व॑न्त॒ᳶम॑नू॒ᳶत्ति॒ᳶष्व॑न्तु म॒ᳶमाᳶᳶश्रीᳶᳶ ह्रीᳶᳶ धृ॒ᳶतिᳶᳶ तपो' मेᳶधा प्र॑ति॒ᳶठा श्र॒ᳶद्धा स॒त्य॒ᳶ ध॒ᳶर्म॒ᳶश्र॒ᳶ ता॒ᳶनि म॑मा॒ᳶहि॑सि॒ᳶङ्घुᳶः । उ॒द॑ायु॒षा स्वा॑यु॒षो॑द॒ᳶर्ष॑धीनाᳶᳶ र॒स॑ेनो॒ᳶत्प-

ज॒ᳶन्य॑स्य शु॒ᳶष्मे॑णोद॒ᳶस्था॑मृ॒ᳶता॒ᳶनुᳶ । त॒ᳶच्॑क्षु॒ᳶद॑ᳶव॒ᳶहि॒ त॒ᳶᳶ पु॑रस्ता॒ᳶच्छु॑क॒ᳶमु॑च॒ᳶरᳶन्तुᳶ । प॒ᳶर॒ᳶये॒ᳶᳶम्

६२

आरण्योपनिषत् ।

शरदः शतम् । जीवेम शरदः शतं नंदाम शरदः शतम् । मोदाम शरदः शतम् भवाम शरदः शत* श्रुणवाम शरदः शतम् । प्रत्नवाम शरदः शतमजीता: स्याम शरदः शतम् । ज्योकच पूयें हशे । य उदंगान्महतोर्णवांदुद्राजंमानः सारिरस मध्यात्समां वृपभो देह्हिताक्ष: सूर्यों विपाश्रिन्मनंसात पुनात्तु । ऋह्मणश्रोतं न्यासि ऋह्मण आणीस्थो ऋह्मण आवपनमसि घारतेयं पृथिवी ऋह्मणा महे घोरेंतमे'नेन महदंतारक्ष दिंवें दाधार पृथिवीं सदेवां यदहं वेद तदं धारयाणि मामदेदोधि विश्वंसत् । मेधामनोिषे मा विशातां समींचो भूतस्मव्यस्यावृदृशै सर्वमायुरयाणि सर्वमायुरयाणि । आमिगीरिभियंदतो' न ऊनमार्यायय हारिवो वर्धमानः । यदा स्तोचभ्यो महीगोत्रा हजासे' भूयिष्ठ-साजो अर्थते स्याम । ऋह्म प्रावादिश्म तन्नो माहांसीत् । ॐ शांतिः शांतिः शांतिः ।। ५ ।। परावतो' दधातु बध्नां जिन्ह्वथ हशे सप्तर्च ।। ४३ ।। नमो युंजते वृष्णो अश्वस्य ब्रह्मन्प्रवर्गयेण ब्रह्मन्प्रचारिष्यामो दश प्राचीरपंचयं गोप देवस्यं समुद्रायेषेपीपिहि धर्मे याते' महोनां चतुर्यिसकान्यापुरस्तात्सम सं माणाय त्रीणि पुण्णे चत्वार्युदस्त्यैकांदश यास्ते' सक्रान्मिश्रूत्रा सीदैकोनविंश शतिमूर्कृध्वक्सि* शाद्विमीयं पोड़ेश यास्तेधोरा नवास्निक्वाष्टौ धुनिन्श्रे द्रे उभय-त्रिण्यहोरात्रे पंच खट त्रीणि विगाः समददशास्त्रूंडसुस्रश्वस्त्वारी यदेतद्रू कस: पंच-यदोषितश्वत्वारेद्रीर्धमक्षित्रीगोष्टच्वारी यदेतद्वतानि षट्प्रसार्ये त्रीण्यार्चिष-दशाहुरावेच्य ऋह्मणगा घटषडुतुद्राष्टौ भ्रूसुवः षट् वृंहितव्यष्टपं शत्नैः सप्त पंचाशद्द्वि* चंत्वारेशरत।।४२।।नमो युंजते ब्रह्मन्प्रचारिष्यामोडपंचयंगोपाऽर्ंसंसु-द्रायं वयमनु क्रमामपूण्णे धुनिन्श्रे यदेतदूतानि तच्चलके यमष्टराशींतिः ।। ८८ ।। नमो वाचे या वो दिवा या चानुदिता तस्यै' वाचे नमो नमो' वाचे

नमो' वाचस्पतये नमं ऋषीभ्यो मन्त्रकृद्भ्यो मन्त्रपतिभ्यो मामृषभ्यो मन्त्रकृते' मन्त्रपतये परांङ्मोंडहमृषो'नन्त्रकृतो' मन्त्रपतीन्‌परांङ्‌वैशदेवों वाचंसुधासस॑

शिवामदस्तां जुष्टां देवेभ्यः शर्मे॑ मे यौः शर्मे॒ पृथिवी शर्मे॑ विश्वमिद॑ जगत्‌। शर्मे॑ चन्द्रा॑क॒ सूर्य॑क॒ शर्मे॑ ब्रह्मप्रजापती । भूतं वेदिष्ये सुव॑नं वेदिष्ये तेजो॑

वेदिष्ये यशो' वेदिष्ये तपो' वेदिष्ये ब्रह्म वेदिष्ये सत्यं वंदिष्ये तम्मो अह॑सि॒ दस्मपस्तरणमुपस्तरणं उपस्तर॑णं मे प्रजापै' पशूनां भूयादुपस्तरणमहं प्रजापैँ

पत्नीनां भूयासं प्राणापानौ मृत्योरमौ पातं प्राणापानौ मा हासीष्टं म॒ध्यु॒ म॒निष्ये म॒ध्यु॒ व॒क्ष्यामि म॒ध्यु॒ व॑दिष्यामि म॒धुमती॒ देवेभ्यो वाच॑मु॒

घास॑*शुश्रु॑ष॑ण्यां मनु॑ष्येभ्यस्तं मां देवा अव॑न्तु शोभ॑यै' पितॄरोंड॑नुमद॑न्तु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ । हरिः ॐ ॥ शा‌स्त्रस्तन्नो माहांस्मीत्‌ ।

ॐ शान्तिः शान्ति शान्ति': ॥ हरिः ॐ ॥ देवा॑ वै सत्रमा॑सत । ऋ॒द्वि॑द॒परिमि॑त॒

यश॑स्कामा: । ते'ड॑हुवन् । य॒त॒र॑: प्रथ॒मं यश॑स्क॒च्छ्ला॑त्‌ । सर्व॑षांत्र॒स्तत्स॒हासा॑दिति॑

तेषां'कुरुक्ष॒त्रं वे॑दि॒रास॑त । त॒सै॑ खांडवो॒ द॑क्षिणा॒र्द्ध आ॑सी॒त्‌ । तू॒र्त॑ उ॒त्तर॑र्द्धः ।

परीण॑ज॒घ॑ना॒र्द्ध॑: ॥ मर॑व॒ उत्क॑रः ॥ ९ ॥ तेषा॒ꣳ म॑खे॒ वैष्ण॑वं य॒ज्ञ॒ भा॑च॒छे॑न॒ [त॒न्न॑य॒क॑म॒यत । ते॑नाप॒क्राम॑त । य॒शो॑व॒रु॑रु॒त्स॑माना: ।

वस॑या॒न्वा॑र्ग॒त॑स्य । स॒व्य॑ाद॑क्षि॒णु॑र॒जा॑यत । द॒क्षिणा॑दि॒श॑वः । त॒स्मा॑दि॒शु॑ध॒न्व॑पु॒ण॑ष॒

ज॒न्म । य॒ज्ञ॑ज॒न्मा हि॒ ॥ २ ॥ त॒मे॑क॒रु॑न्म॒खं । ब॒हवो॒ ना॑भा॒न्धा॑या॒वन् । त॒स्मा॑-

दे॒को॑मि॒शु॑ध॒न्व॑न॒म्‌ । ब॒हवो॒ निषु॒ अन्वा॑ना॒भि॑र्ध॒ृष्णु॑वा॒न्ति । सो॑स्म॒यत । एकं'मास॑न्तं

ब॒हवो॑ना॒स्य॒धा॑र्ष॒पु॑रि॒ते' । त॒स्य॑सि॒षि॑मि॒या॑ण॒स्य ते॑जो॑पा॒क्रा॑मत । त॒द्वे॑वा ओष॑-

धी॒षु॒ न्य॑सृजु: । त॒स्याम॑कोऽभव॒न्‌ । स्म॒या॑का॒वै ना॑मै॒ते ॥ ३ ॥ त॒त्स॑म-

य॑क॒न्ना॑स॒म॑या॒क॑त्व॒म्‌ । त॒स्मा॑दी॒क्षि॑ते॒नो॑पि॒ग॑र्हा॒स्मे॑त॒व्य॑म्‌ । ते॒ज॑सो धृ॒तै' । स

७४

आरण्योपनिषत् ।

घद्रः प्रतिष्ठाभ्यांतिष्ठत् । ता उपदीक्षां अनुवनव्द्रं वृणामहै । अर्थ व इमं रन्ध्रयाम् । यत्र कंच खननांम् । तदुपो'भिः णदोमति' । तस्मादुपदीकायत्न कंच खनं'ति । तदुपो'भित्रै दंवति॥४॥ वारो'वृत ॐ ह्यांसं तस्यज्यामप्यांदन । तस्य घृतंविप्रवसानं शर ऊदवर्तयत् । तद्विद्वांपुथ्वो अनुब्रवितत् । यत्प्रविततं तत्सवर्यंस प्रवम्येत्वम् । यदग्रां इत्यपपतत् । तद्‌दर्मस्य धर्मंत्वम् । महुतोर्वी'यं स्पप्रादिति' । तन्महावीरस्य महावीरत्वम् ॥ ५ ॥ यदस्रुया: समभरन । तत्सं-

ब्रज्ञः सप्तराट्त्वम् । तद् व स्त्रंवदेवतांखेघाव्यंगृदत् । आम्रः प्रांतः सवनम् ! इंद्रो माध्यंदिनं सवनम् । विश्वे' देवास्स्र्तीयंसवनम् । तेनापंचोष्णीषायेजेन यज- मानाः । नाशिषोवाजुय्नत । न सुवर्गे लोकमभ्यंजन । तेदेवाश्विनांवभुवन्म

॥ ६ ॥ भिषजौ वै रक्षः । इंद्रयज्ञस्यशिरः प्रति' धत्तामिति' । तावंद्रूतां वरं- वृणावहै । महं एनावत्रापि' गृहतातामिति' । ताभ्यामेवमाश्विनमंगृणन् । तावेतद्यज्ञस्य शिरः प्रत्यंधत्ताम् । यत्सर्वर्ग्ये: । तेन सर्पोष्णीषोयजेनयजंमाना: । अवाशिपोरुंचत । अभिसुवर्गेलोकमजयन । यत्सर्वंग्ये' प्रवृणक्ति । यज्ञस्यैव तनुछरः प्रति'दृध्याति । तेन सर्पोष्णीषो यजेन यजंमानः । अवाशिषो'रुंधे ।

अभिसुवर्गेलोकं जंयाति । तस्मादेश आक्षिणप्रवया इव । यत्सर्वंग्ये: ॥ ७ ॥ उत्करोहते दें'दतिमहावीरत्वमेतद्वप्सरजयन्तस्मर्च ॥ ११ ॥ सावित्रं जुहोति प्रसूंत्यै । चतुर्गृहीतैन जुहोति । चतुष्पादः पशवः । प्रजापतेवार्ंधे । चरतस्रो दिशः । दिक्ष्वेव प्रति'तिष्ठति । छंदां'सि देवेभ्योप्रकामन् । नवो' भा- गानि' हवंयं वक्ष्याम इंत' । तेभ्ये सुतहवि'र्धनद्रवि'णंददत् । पुरोऽनुवाक्यांयै याज्यांयै ॥ ९ ॥ देवरतांयै वषट्कारार्य । यर्चतुर्गृहीतं जुहोति' । छंदांस्येव

तस्रीणाति । तान्यंस्य प्राणाति' देवेभ्यो' हवंयं वहंती । प्राणवादिनो'वदन्ति ।

आरण्योपनिषत्।

होतव्यं दीक्षिततस्य गृहा ङ इ न होतव्या ङ मिति। हविरेवैदं क्षितः। यजुर्हुयात्। हविष्कृतं यजमानमभौ प्रदक्ष्यत्। यत्र जुहुयात्॥ २ ॥ यज्ञमभरन्तरियात्। यजुरेव वेदेत्। न हविष्कृतं यजमानमभौ प्रदक्ष्यति। न यज्ञपरंतरेभति। गायत्री छंदुक्ष्यंमनल्यत्। तस्यै वषट्कृतोरस्य यजुः शिरोऽच्छिनन्। तस्यै

द्रेवा रसः परोपतत्। पृथिवीमर्षः प्राविरिशत्। परंलोकं यः पृथिवीं प्राविरशत्॥ ३ ॥ स खीदीरोऽभवत्। यः पचून्। सौदजाम्। यत्थादियेधिमर्वति। छंदांसामेव रसेन यज्ञस्य शिरः संभरति। यदौंबरि। उर्जमेव दुम्बरः। उर्जैन यज्ञस्य शिरः संभरति॥ यद्वैणवी। तेजो वै वेणुः॥ ४ ॥ तेजसैव यज्ञस्य शिरः संभरति। यद्वैक्रृकटी। भा एवार्वरुंगे। देवस्य त्वा सवितुः प्रसवित्यश्रिमादित्ते प्रसूतये। अश्विलोरभ्यां यजमानमिल्याह। आश्विनौधि देवानामध्यर्य्यू

आस्तोम्। पूषणादस्तभ्यामिल्याह यतै। वज्र इव वा एषा। यदभ्रिः। अभ्रिरसि नारिरससत्यां शंस्तै॥५॥ अध्वरकुरुदेवेभ्य इत्याह। यज्ञो वा अध्वरः। शिरोडच्छैति। प्रेतुं ब्रह्मणस्पतिरित्याह। प्रेत्यैव यज्ञस्य शिरोडच्छैति। प्रदेव्येत सुनतेत्याह। यज्ञो वै सुनुता। अच्छावीरं नरैः पाजिरप्स्वमिल्याह॥ ६ ॥ पाज्ञो हि यज्ञः। देवा यज्ञं नयन्तु न इत्याह। देवानैव यज्ञं नयति। देवानैव यज्ञानियः कुरते। देवी यावापृथिवी अद्युमे मधसाधामिल्याह। आभ्यामेवार्वाग्भुतो यज्ञस्य शिरः संभरति॥

ऋध्यासंमध्य मखस्य शिरहस्याह। यज्ञो वै मखः। त ऋध्यासंमध्य यज्ञस्य शिर इति वावैतदाह। मखायं त्वा मखस्यैत्म शीर्यंडित्याह। निर्दिदृक्षयैवं दर्शति॥ ७ ॥ त्रिहरति। त्रयं इमे लोका। एभ्य एव लोकेभ्यो यज्ञस्य शिरः संभरति। तृष्णिं चतुर्थ* हरति। अपरिमितावेव यज्ञस्य शिरः संभ-

६६

आरण्योपनिषत् ।

राति । मृत्खुनादमे हराति । तस्मान्मृत्खुनः करुण्यतमः । इययम आसोरि-

त्याह । अस्वामेवाच्छ वडारं यज्ञस्य शिरः संभरति । ऊर्जे वा पत* रसं पृथिव्या उपदीका जिदिंहांति ॥ ८ ॥ यद्रस्लोभं । यद्रस्लोभवासंभारो

भवति । ऊर्जमेव रसं पृथिव्या अवंरुंधे । अथो श्रोत्रमेव । श्रोत्रं हेतर्तृ-पृथिव्या: । यद्रस्लीकं: । अरणधिरो भवति । य एव वेद । इन्द्रो वृत्राय वज्रं

सुदयच्छत् । स यत्न यत्र पराक्रमत ॥ ९ ॥ तन्नाभ्रियत । स पृथीकस्तंवे परों-क्नतत सोंड्रियत । सोंडन्वीत । रति वै में धा इति । तदृतीकांननामृतीकल्वम्

यदृतीका भवंती । यज्ञायिवोतेर्ं दृंहाति । अभिजा असि प्रजापते रेत इत्याह । य एव रसं: पशून्प्राविंशता॥ १०॥ तमेवार्वृंधे । पञ्चैते से*भारप भवंती । पाढ्रे-

यज्ञः । यावानेव यज्ञः । तस्म शिरः संभरति । यज्ञस्यां पशूनां संभ-रेत् । ग्राम्यांनपशंहलुचोपियन्त । कृष्णाजिनेन संभरति । आरण्यानेव पशूंलुचा-

'र्यति । तस्मात्समावृत्यशूनां पशून्हरतततत: ॥ ११ ॥ आरण्याः पशावः कतंयारसः । शुचाहूयता: । लोमतः संभराति । अतो ह्रस्य मेध्यंम् पारिगृह्या-

SDयंती । रक्षसामंपहल्यै । बहवो हरांति । अपंचितिमेवास्मिन् दधाति । उद्दते सिक्तोपोत्परिश्रितेनिदधाति शांत्यै । यदुत्ते*रीषिदृंशदृंति ॥ १२ ॥ तेजं

यस्मिन्न्ध्याति । मधु त्वा मधुला करोत्वित्याह । ब्रह्मणैवास्मिन्तेजोंदधाति । यक्ष्म्याणां पात्राणां कपाले: सश्सृजंत । ग्राम्यांणि पात्रांणि शुचापियन्ते ।

अमेकपालै: सश्सृजंते । एतानि वा अनुपजीवननीयानि' । तान्येव शुरार्प-यति ॥ शंकराभि: सश्सृजंती श्रियै । अथां शांत्वाय । शंजलोमै: सश्सृजंती ।

एपा वा अन्न्रे: प्रिया तनू: । यद्जा । प्रिययैवैनं ततुवा सश्सृंजांत । अथो तेजंसा । कृष्णाजिनस्य लोमंभि: सश्सृंजांत । यज्ञो वै कृष्णाजिनंम् । यज्ञे-

तेजसा ।

नैव यज्ञस्सृज्यते ॥ १३ ॥ याज्ञायै न जुहुयादविंशेषणः शांतायै पंक्तिराध-

समित्यांह हरति दिहं ति पराक्रमताडSविंशत्मजायंमानाख्सृजति शांत्वायां-

ष्टौचं ॥ २ ॥ पारिंश्रिते करोति । ब्रह्मवर्चसस्य पारिंगृहीतैयै । न कुर्वंशभि-

प्राण्यात् । यत्कुर्वत्राभिप्राण्यात् । प्राणाज्जुहुयादपिेयत् अपहाय प्राणिंति ।

प्राणानां गोपीथायं । न प्रवर्ग्यै चादित्यं चांतरेयात् । यदंतरेयात् । दुश्चार्ं

स्यात् ॥ १ ॥ तस्मात्रान्तराध्ययं । आत्मनो गोपीथायं । वेष्टुना करोति ।

तेजो वै वेष्टुः । तेजः प्रवर्ग्यै । तेजसैव तेजः समर्धयति । मखस्य शिरोसि-

त्यांह । यज्ञो वै मखः । तस्यैतच्चिह्नं । यत्प्रवर्यैः ॥ २ ॥ तस्मादेवमांह ।

यज्ञस्यं पदे स्थ इत्यांह । यज्ञस्य होतॄन् पदॆ । अथो प्रतिष्ठित्यै । गायत्रेणं त्वा

लंहंसा करोमीत्यांह । लंहो शिरेवैषं करोति । च्रैद्धि करोति । त्रय इमे लोकाः ।

एषां लोकानामप्त्यै । छंदोभि॑: करोति ॥ ३ ॥ वीर्यै वै छंदांसि । वीर्ये-

ण्वैंतं करोति । यजुषा विलं करोति व्यावृत्त्यै । इयंतं करोति । प्रजार्ङतिना

यज्ञमुखेन संमितं । इयं तं करोति । यज्ञपुरुषा सम्भित्तमं । इयं तं करोति ।

एतावद्रे पुरुवेवीर्यं । वीर्यसंमितं ॥ ४ ॥ अपांरिमितं करोति । अपारिमित-

स्यावंरुचै । परिमिवां कंरुति भ्रुवैय । सूर्यस्य हर्सा श्रयित्यांह । यथा यजु-

रेवैतत् । अश्वशकैर्नं धूपयति । प्राजापत्यो वा अथः सयोिन्त्वायं । ऋष्णां

अश्वस्य निष्पंदसौताह । असौ वा आदित्यो वृशाक्षः । तस्य छंदांसि

निष्पतत् ॥ ५ ॥ छंदोभिरेवैं धूपयति । अर्चिषै त्वा शोचिषेतेत्यांह ।

तेजं एवार्सिन्दधाति । वारुणोभीदृं । मैत्रियोपांते शांतै । सिद्धयै त्वेत्यांह ।

यथा यजुरेवैतत् । देवान्स्वां सवितोदैपत्वित्यांह । सवितॄश्रंसूत एवैं त्रायणां

देवतांभिरुदैपाति । अपंचमानः पृथिव्यामार्चा दिश आपूणेत्यांह ॥ ६ ॥

६८

आरण्योपानेषत्

वस्मोदान्निः सर्वा दिशोऽनुविभाति । उत्तिष्ठ बृहन्नभवोऽस्तिष्ठ ध्रुवस्वामित्यांहृ प्रतिष्ठित्यै । ईश्वरो वा एषोडन्यो भवितोः । यः प्रवरंर्येन्नवीक्षते । सूर्यस्य त्वा चक्षुषान्वीक्ष इहो । चक्षुषो गोपीथाय । ऋजवे त्वा साधवे त्वा सुकृताय त्वा भूताय स्वेत्यांह । इयं वा ऋक् । अंतरिक्षं सादनु । असौ सुकृतातिः ॥ ७॥

इदिशो भूतिः । इमानेवास्मै लोकान्कल्पयति । अथो प्रतीक्षेत्यै । इदमहममुंष्यायंं विशा पशुभिर्बृहद्वर्‌चसेन पर्यूहामित्यांह । विशैवैनं पशुभिर्बृहद्वर्‌चसेन पर्यूहाति । विशोती राजन्यस्य भ्रूयात् । विशै वैतं पर्यूहाति । पशुभिरिति वैश्वरस्य । पशुमिरेवैनं पर्यूहाति । असुर्यपात्रमनौक्षरणंणाम् ॥८॥

आच्छृण्णदेवत्राड्कः । अजक्षीरेणाड्क्षुण्णत्ति । परमं वा पतत्पर्यः । यदंजक्षीरम्‌ । परमेणैवैनं पयसाड्क्षुण्णत्ति । यजुषा व्यावृत्त्यै । छंदोभिराळूभूणत्ति । छंदोभिरेवाङ्क्ष क्रियन्ते । छंदोभिरेव छंदारस्स्याच्छृण्णत्ति । क्लूंधि वाचमित्यांह । वाचमेवैकृत्यांह । क्लूंघूर्जोमित्योह । ऊर्जमेवावृणुधे । क्लूंधि हविरित्यांह । हविरेवाकृत्यांह । देवं पुरोऽवृर सऽयासं स्वेत्यांह । यथायजुरेवैतत् ॥ ९ ॥

स्याद्यत्प्रवर्ग्येऽछंदोऽभि: करोति वीर्ये संमितं छंदारसि निष्पत्त्यृणत्वयष्टौचं ॥ ३ ॥ ब्रह्मप्रचारिष्यामो होतॄथेमेमभिषुणुयांह । एष वा एतार्हि बृहस्पतिः । यदृक् । वस्मां एव प्रातिप्रोच्य प्रचराति । आत्मनोऽनन्त्यै । यमार्यं त्वा मखाय स्वेत्यांह । एतां वा एतस्यं देवान् । ताभिरेवैनं समृद्ध्यायति । मदन्तीभिः प्रोक्षति । तेज एवास्मिन्दधाति ॥ १ ॥

अभिपूर्वमेवास्मैस्तेजो दधाति । त्रिः प्रोक्षति । त्र्यंबकृद्धि यज्ञः-तंत्यै । त्रिष्टुंः सतीर्गीयत्रीरिवान्वांह ॥ २ ॥

गायत्रो हि प्राणः । प्राणमेव

आरण्योपनिषत् । ६९

यजमाने दधाति । संततमन्वाह । प्राणानामन्वध्यस्य संतत्यै । अथो रक्षांसि

संपहत्यै । यत्पारेमिता अन्वनूयात् । पारेमितमवंरुंधीत । अपारेमिता अन्वाह ।

अपरिमितस्यावंरुधये । शिरो वा पतचज्ञस्य ॥ ३ ॥ यस्वर्वर्ग्यः । उडुम्बर्खोः ।

यन्मौजो वेदो भवति । ऊर्जैव यज्ञस्य शिरः समृद्ध्यैति । प्राणः । हुतोः जुहोति ।

प्राणान्नेव यजमानो दधाति । सम जुहोति । सम् वै शीर्षण्याः प्राणाः । प्राण-

नेवासिमन् दधाति । देवस्त्वा सविता मध्यानाक्त्वत्याह ॥ ४ ॥ तेजसेवैनं-

मनक्ति । पृथिवीं तपंसकायैस्वोति हिरण्यमुपास्यति । भद्या अनंतविदाहाय ।

शिरो वा पतचज्ञस्य । यस्त्रर्वर्ग्यः । अभिः सर्वां देवताः । प्रलवानादीय्यो-

पस्यति । देवतान्स्वेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदंधाति । अभ्रातेशोर्णाभं भवति । पत-

द्रंहोःवः ॥ ५॥ अर्चिर्बसिशोचिरसृतीयाह । तेजं चाक्षुस्मन्म्रथवर्चसं दधाति ।

सर्षसीदस्व महाः असील्याह । महान् हेषः । ब्रह्मवादिनो' वदंति । यते

वाग त ऋतविजः । ये देवेःपुर्णमास्योः । अर्थ ऋथा होता यजमानायाशिषो

नाशास्त इति । पुरस्तादाशीः खलु वा अन्यो यज्ञः । उपारिष्टादाशीरन्व्यः॥६॥

अनाधृष्ण्या पुरस्तादित्यदेतानि यजूंष्याह । शीर्षत एव यज्ञस्य यजमान

आशिषोऽवरुंधे । आयुः पुरस्तादाह । प्रजां दिक्षिणतः । प्राणं पश्चात् । श्रोत्रं-

सुत्तरतः । विश्वृतिःउपारिष्टात् । प्राणान्नेवास्मै समीचो' दधाति । ईश्वरो वा

पष्ठ दिशोन्त्संदितोः । यं दिशोऽनु स्थापयंति ॥ ७ ॥ मनोःरक्षा अर्चि-

पुत्रेतिमामभिमृशंति । इयं वै मनोरक्षा भूरिपुत्रा । अस्यामेव प्रजांतिदिश्यत्नुं

न्मादाय । सुपसदां मे भूया मामांहिसीशरित्याहाहिहिंसायै । चितंःस्थ पारे-

चित इत्याह । अपां चितमेवास्मिन् दधाति । शिरो वा पतचज्ञस्य । यस्त्रे-

वर्ग्यः । असौ खलु वा आंदित्यः प्रवर्ग्यः । तस्य मर्तों रक्षमयः ॥ ८ ॥

स्वाहा मरुद्रे: परिष्रयस्वेत्याह । अमुमेवादित्यंश्रदित्याभि: पर्यूढाति । तस्मा-ददसावांदित्योमुष्मिल्लोके रक्ष्माभि: पर्यूढ: । तस्माद्राज्ञा विशारपंर्यूढ: । तस्मा-द्रामणी: संजाते: पर्यूढ: । अमेः सृक्षस्यं यत: । विकंलकतं भा आोच्छेत् । चक्रककत: परिष्रये भवंति । भा एतद्वरुन्हे । द्वाद्श भवंती ॥ ५ ॥

द्वाद्शमासो: संवत्सर: । संवत्सरमेवार्चंधे । आस्ति त्रयोदशो मास इत्याहुः । यत्र-योदश: परिधिर्भवति । तैनैव त्रयोदशं मासमवंरुंधे । अंतरिक्षस्यांतरिंद्ररसी-त्याह व्याखृतये । दिवं तपंसंबाधस्वेत्युपरिष्टादधिरण्यमधि निदंधाति । अमुष्या-धनंतिदादाय । अथो आाभ्यामेवैनंसुभयत: परिंगृह्णाति । अहैनिभार्षि सायं-कानि धन्वेत्याह ॥ १० ॥

स्तोत्पेवैनंमेतत् । गायतत्रांसि त्रै�्टुभमसि जागत-मसीतं घवित्राण्यार्चते । छन्दोेभिरैनान्यार्चते । मधुमाध्वति' धूनोति । श्राणो वै मधु । श्राग्नेव चरमानो देवाति । त्रि: परियन्ति । त्रिवृद्धो प्राण-: त्रि: पारियन्ति । षट्संपचंते । पद्धा ऋतवं: । ऋतुष्वेव प्रतितिष्ठंन्ति । यो वै षरमेस्यं प्रियां तनुवंमाक्रामंति । दुश्चर्मा वै स भंवति । एष ह वा अस्य प्रियां तनु-वमाक्रांमते । यक्षि: परीत्यं चतुर्थे पेयांति । एताश्रह वा अस्योेभदेवो राजानि-दांचक्राम ॥ १२ ॥

ततो वै स दुश्चर्मोभवत । तस्मात्त्रि: परीत्य न चतुर्थे परीयाात् । आत्मनो' गोपीताथ। प्राणा वै घवित्राणि । अव्यंतिषंगं धून्वांति । प्राणानामवंयतिष्ठां हवैषा । विप्रिपद्य धून्वंती । दिक्षु श्राणो प्रतितिष्ठति । ऊवंर्ध्व-धून्वंती । सुवर्गस्य लोकस्य संभेष्ठयै । सर्वतो' धून्वंती । तस्माद्रयथ्सर्वतः पवते ॥ १३॥

दधातीवान्वाह यज्ञस्याहेष उपारिष्टादाधिरन्थो व्यास्थापयांति रक्ष्मयों भवंती धन्वेत्याह यज्ञश्रक्राम समंष्टयैद्रे च ॥ ४ ॥

पुरस्ताद्रोचयतु गायत्रेण छंदसेत्याह । अग्निरेवैनं वसुमिः पुरस्ताद्रोचयति गायत्रेण छंदसा । स मां रोचितो रोचयेत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते । इंद्रेस्वा हृदैर्दक्षिणतो रोचयतु त्रैष्टुभेन छंदसेत्याह । इंद्र एवैनं हृदैर्दक्षिणतोरोचयति त्रैष्टुभेन छंदसा । स मां रोचितो रोचयेत्याह ॥ आशिषमेवैतामाशास्ते ।

वरणस्वाड्डदित्यैः पश्वाद्रोचयतु जागतेन छंदसेत्याह । वरण एवैनमादित्यैः पश्वाद्रोचयति जागतेन छंदसा ॥ १ ॥ स मां रोचितोरोचयेत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते । युतानस्वामारुतो मरुद्भिरुचurato रोचयत्वष्टुभेन छंदसेत्याह । युतान एवं मारुतो मरुद्भिरुत्तरतो रोचयत्यष्टुभेन छंदसा । स मां रोचितो रोचयेत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते । बृहस्पतिस्त्वा विश्वैदेवैः परिष्टाद्रोचयतु पाङ्क्तेन छंदसेत्याह । बृहस्पतिरेवैनं विश्वेदेवैः परिष्टाद्रोचयति पाङ्क्तेन छंदसा । स मां रोचितो रोचयेत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते ॥ २ ॥

रोचितस्वं देव धर्म देवेष्वसीत्याह । रोचितो धेषु देवेषु । रोचिष्ययाहं मनुष्येष्वोषतस्याह । रोचंत एवं मनुष्येषु । सत्राई धर्मेचितस्त्वं देवेष्वयुष्मास्तेजस्वी ब्रह्मवर्चस्यसीत्याह । रोचितो धेषु देवेष्वायुष्मास्तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी । रोचितोऽहं मनुष्येष्वायुष्मास्तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भूंयासमित्याह ।

राचित एवं मनुष्येष्वायुष्मास्तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भवति । रुचांसि रुचं मयि धेहि मयि रुक्मित्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते । तं यदैनमेतैर्युजुर्भिरोचयित्वा । रोचितो धर्म इति प्राह । अरौचुकोडध्वर्युःस्यात् । अरौचुको यजमानः । अथ यदैनमेतैर्युजुर्भी रोचयित्वा । रोचितो धर्म इति प्राह । रोचुकोऽध्वर्युःभवति ।

पश्वाद्रोचयति जागतेन छंदसा स मां रोचितो रोचयेत्याहडशिषमेवैतामाशास्ते शास्तेष्ठौ वं ॥ ३ ॥ शिरो वा एत-

वज्रस्य । यत्सेवर्य्ये । श्रीवा ऊपसदः । पुरस्तादुपसदां प्रवर्य्ये प्राण्णाकि-

ग्रीवास्वेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदंधाति । त्रिः प्राण्णक्ति । तत्रैमे लोका: । पशु-

एव लोकेभ्यो यज्ञस्य शिरोऽवरुंधे । षड् संपद्यंते । षडू ऋतवः ॥१॥ अतुभे

एव यज्ञस्य शिरोऽवरुंधे । द्वादशकृतुः प्राण्णक्ति । द्वादशौ मासौ संवत्सरः

संवत्सरादेव यज्ञस्य शिरोऽवरुंधे । चतुर्विंशति: संपद्यंते । चतुर्विंशतिरर्ध-मासाः ।

अर्द्धमासेभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽवरुंधे । अथो खलु । सकृदेव प्रवृण्यं

एकशिरं ॥ २ ॥ अभ्रिष्टोमे प्रवृण्णक्ति । एतावानेव यज्ञः । यावानेव प्रजापति-

ष्टोमः । यावानेव यज्ञः । तस्य शिरः प्रतिदंधाति । नोकथ्थ्रे प्र वृंध्यात् ।

प्रजा वै पशव उक्थानि । यदुक्थ्रेये प्र वृंध्यात् । प्रजां पशूनस्य निर्दहेत् ।

विश्वजिति सर्वेपृष्ठे प्रवृण्णक्ति ॥ ३ ॥ पृष्ठानि वा अत्यन्तं च्यावयन्ति । पृष्ठे-

देवास्मा अत्यन्तं च्यावयित्वाडवरुंधे । अपंरस्यं गोपामित्याह । प्राणो वै गोपाः ।

प्राणणेव प्रजाभिर्वियंतयति । अपंरस्यं गोपामित्याह । असौ वा आदित्यो

गोपाः । स हीमाः प्रजा गोपायति । तमेव प्रजानां गोपारं कुरुत इति । अन्रि-

पचमानामित्याह ॥ ४ ॥ नहेप तिपद्यंते । आ च परां च पथिभिर्मिश्ररंतमि-

त्याह । आ च हेष प्रां च पथिभिमिश्ररंति । स सदृंरोचिः स विष्णूर्चोर्वसां

इत्याह । सत्रींचीं क्षेष वृषूंचींक्ष वसांन्: प्रजा अभिविपश्यति । आवंदे-

वार्ते अवंतेष्वन्तरियाह । आहेष्णंतरिवाति सुवनेपुंरंतः । अत्रं पाथीरीप्सुभि-

ष्वींभ्यां मधुमाधूर्चींभ्यामित्याह । वासंतिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति ।

ग्रैष्मावेवास्मा ऋतू कल्पयति । सममिरभिनां गतेय्याह ।

सममिरभिनंगतेत्याह । अभ्रिंवैषोम्रिनासंगच्छते । स्वाहा समम्रिस्तर्पंसागतेय्याह ।

पूर्वमेवोदितम् । उत्तरेणाभिगृणाति । धर्ता दिवो विभंसि रजंसः पृथिव्यां

आरण्योपनिषद् ।

७३

स्याह । वार्षिकावैवास्मां ऋतू कल्पयति । हदे त्वा मनसे तेत्याह ।

शारदावैवास्मा ऋतू कल्पयति ॥ ६ ॥ तृणि देवेषु होत्रा यच्छे-

याह । होत्राभिरेवेमाँलोकान्संदधाति । विश्वांसं भुवं पत इत्याह । हैम-

नेत्का वेवास्मा ऋतू कल्पयति । देवश्रुत्वं देवधर्मे देवान्पाहेत्याह । शैशिरे

वेवास्मा ऋतू कल्पयाति । तपोजां वाचमस्मे नियच्छं देवान्तयुवमित्याह । या वै

मेध्या वाक् । सा तपोजा: । तामेवार्चरुहे ॥ ७ ॥ गर्मी देवानामित्याह ।

पितॄन् हेष देवतानाम् । पितॄन् मंतॄनामित्याह । प्रज्ञा वै मतर्यः । तासोमेष एव

पैत॥ यत्प्रवर्यः॥ तस्मादेवर्माह । पितॄः प्रजानामित्याह । पतिं॑ष प्रजानाम्

मति: कवीनामित्याह ॥ ८॥ मतिर्हि॑षकवीनाम । संदेवो देवेनं सवित्राड्यतिष्ठ-

मत्सरेयेणारुकेत्याह । अमुं चैवादित्यं प्रवर्ग्यं च स॑स्कर्रोति । आयद॑स्त्व-

मस्मभ्यं घर्मे वचोंदा असीत्याह । आशिषमेवैता माशास्ते । पिता नै॑सि पितॄणां

बोध्येत्याह । बोधयेत्येवैनम् । न॑वैते॑डवकाशा भव॑ति । पत्नीर्यै दशसंः । नव

वै पुरुषे प्राणा: ॥ ९ ॥ नाभि॑र्दशमी । प्राणानेव यजमान दधाति । अथो

दशाक्षरा विराट् । अ॑च॑ विराट् । विराजैवान्न॑ाध्यमव॑रु॑धे । य॑स्य शिरो॑डच्-

चत । त॑हैव होत्रा॑भि: प्रत्य॑दधु: । ऋ॑तविजोडवेक्ष॑ते । प॑त॑ वै होत्रा: । होत्रा-

भिरेव य॑स्य शिर: । प्र॑ति॑ दधाति ॥ १० ॥ रुचि॑तमवेक्ष॑ते । रुचि॑ताद्धि प्रजा-

पति: प्रजा अह॑य॑ति प्रजा॑नाम्॒ स्थ॑ति । रुचि॑तमवेक्ष॑ते । रुचि॑ताद॑ प॑र्ज॑न्यो

वर्ष॑ति । वर्षु॑क: प॑र्ज॑न्यो॑भवति । संप्रजा ऐ॑ध॑ते । रुचि॑तमवेक्ष॑ते । रुचि॑तं वै

ब्रह्मवर्च॑सम् । ब्र॑ह्मवर्च॑सिनो॑ भव॑ति॥११॥ आधीयं॑तो॑ड॑वेक्ष॑ते । सर्व॑मा॑युर्य॑ति ।

न प॑त्न्ये॑व॑क्षेत । यत्प॑त्न्ये॑व॑क्ष॑ंत । प्र॑जायेत । प्र॑जां॑त्व॑स्य॑नि॑द॑हे॑त । य॑ज्ञा॑वे॑क्ष॑त ।

न प्र॑जायेत । नास॑यै प्र॑जां नि॑र्द॑हे॑त । ति॑रस॑कृत्य य॑र्जु॑र्व॑च॑य॑ति । प्र॑जाय॑ते । नास॑यै

७४

आरण्योपनिषत् ।

प्रजां निर्दहाति । त्वाष्ट्रीमतो ते सपेयेत्यांह । संपद्यै प्रजा: प्रजायंते ॥ १२ ॥

ऋतवो हि शिरः संवत्सरं प्रवृणक्त्यनिपद्यमानामित्यांह गतेत्यांह शारदाके वास्मां ऋतू कलपयाति रुद्रे कवीनामित्यांह प्राणाः प्रतिदधाति भवंती वाच्यं

चत्पारे' च ॥ २ ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति रशनाामादत्ते प्रसूत्यैऽऽश्विनोर्बाहुभ्यामित्यांह । आश्विनौ हि देवानांमध्यंयुगंयास्तां। पृण्णोहस्वाभ्य

मित्यांह यत्से । आददेदीतये रास्नासीत्यांह यजुष्कृत्यै । इड एष्यदिं ए॑

सरंस्खेदेरित्यांह । एतानि वा अंस्यै देवनामानि । देवनामिरेवैनामाह्यति

असावेद्यासावेद्यासावेहित्यांह । एतानि वा अंस्यै मनुष्यनामानि'

॥११॥ मर्‌

ष्यानामिरेवैनामाह्यति । षड् संपच्यंते । षड्‌ ऋतवः । ऋतुभिरेवैनामाह्यति । अदित्या ऋष्षणिर्षमसीत्यांह । यथायजुरेवैतत् । वायुरंस्यैड इत्यांह

॥२॥ स्यैयैनं देवत्योपावंसृजति । आ॒शिष्यां प्रदांपयेत्यांह । आश्विनौ वै दे-

वानोंभिषजौ' । वास्त्योमेवास्मै भेषजं करोति । यस्ते स्तनः शशय इत्यांह

स्तौत्येवैनं। उशन्‍‌ घर्म: शिशोशोऽघर्मे पांहि घर्मायंशिश्वेत्यांह । यथांबूयादमुष्मै

द्रहींतं । ताहगेव तत् । बृहस्पतिस्त्वोपसीददुर्विलत्यांह ॥ ३ ॥ ब्रह्म वै देवान्‌

करोति । विश्वकृंतो लोहिं तनेत्यांह व्याघृत्यै । अ॒शिष्यां पिन्वस्स सरंस्वत्यै

पिन्वस्स पूष्णे पिन्वस्व बृहस्पतंये पिन्वस्वेत्यांह । एताभ्यो ह॑वि॒षा दे॒वतांभ्यः

पिन्वते । इंद्रांय पिन्वस्वेंद्रांयापिन्वस्वेत्यांह । इंद्रमेव भांगधेयेन समर्धयति ।

द्विरिंद्रांयेत्यांह ॥ ४ ॥ तस्मादिंद्रों देवतां नां भूयिष्ठभार्क्कमः । गायत्रोंसी

त्रैष्ठुभोसि जागतंमसीतिं शफोपयमानादंति । छंदोंभिरेवैनानादंति । सहोजों

भागेनोपमेहोत्याह। ऊर्ज एवैनं भागमकः। अश्विनौ वा एतद्यज्ञस्य शीर्षः

प्रतिदधंतावनूत्ताम। आवाभ्यामेव पूर्वाभ्यां वर्षट्क्रियात इति। इन्द्राश्विना

मध्येनः सारघस्येत्याह। अश्विभ्यामेव पूर्वाभ्यां वर्षट्करोति। अर्थौ अश्विनावे

व भागधेयेन समृद्ध्यति॥५॥घर्मे पांत वसवोर्जता वडित्याह। वसून्-

तेभ्यो भागधेयेन समृद्ध्यति। यद्वर्षट्कुर्यात। यातयांमादस्य वर्षट्कारः स्यात्।

करोति। नास्य यातयांमा वर्षट्कारो भवंति। न यज्ञ रक्षांसि ज्रंति॥६॥

स्वाहां तवा सूर्यस्य रश्मयेष्ट्विनंये जुहोमियाह। योव अस्य पुण्यो रशिमः।

स्वष्टिवान्नः। तस्मा एवैनं जुहोति। मधु हविरसीत्याह। स्वदयंतेवैनम्।

सूर्यस्य तपस्वतपेत्याह॥५॥चावांपृथिवीभ्यां त्वापरिगृह्णामि-

त्याह। चावांपृथिवीभ्यामेवैनं परिगृह्णाति॥७॥अन्तारिक्षेणैवैनमुरुपयच्छति।न वा एतन्मनुष्ये

भवतुमर्हति।देवानां तवा पितृणामुतो भरतंशकेयमित्याह।देवेरैनं पितृभिरत्नुमत

आदत्ते।वे वा एनमेतदर्ध्यंते।यत्प्राश्नाति आत्मवृज्य पुरो जुहोति।तेजोऽसे

तेजोऽनुप्रेहोत्याह।तेजऽएवास्मिन्नद्धाति।दिविस्पृशमा मांहिषीरितारिक्ष-

स्पृशमा मांहिषीरित्याहाहिषसाय॥८॥सुवं-

रसि सुवर्गे यचछ दिवं यचछ मां पाहिेत्याह।आशिषमेवैतामाशास्ते।

शिरो वा एतद्यज्ञस्य।यत्सर्वर्ग्यः।आत्मा वायुः।उदृत्यं वातनामार्ज्याह।

आत्मन्नेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदंधाति।अन्नवानम्।प्राणानाऋ संतत्यै॥९॥पंचाह

पाड़ेरां यज्ञः।यावानेव यज्ञः।तस्य शिरः प्रतिदंधाति।अग्रेये तवा

वसुमते र्वाहेत्याह।असौ वा आंदित्योऽभिवेऽसुमान्।तस्मा एवैनं जुहोति॥

७६

आरण्योपनिषत् ।

सोमाय त्वा रुद्रवते स्वाहेत्यां । चन्द्रमां वै सोमो रुद्रवान् । तस्मैपैवं जुहोति । वर्णणाय त्वाSSदित्यवते स्वाहेत्यां ॥१॥०॥ अंशुं वै वर्ण्ण आदित्यवान् । तस्मै पैनं जुहोति । बहस्पतये त्वा विश्वदेव्यावते स्वाहेत्यां ।

राहा वै देवानां बृहस्पति: । नमोऽणेभ्यां जुहोति । सवित्रे त्वं सूर्यमते विसुमते प्रसमुते वाजवते स्वाहेत्यां । संवत्सरो वै संवित्सूर्यमान्त्विसुमान् प्रजापतिरन्नाजेवान् । तस्मै पैनं जुहोति । यमाय त्वार्किरसवते पितृमते स्वाहेत्यां । प्राणो वै यमोडर्किरसतान्पितृमान् ॥ ११ ॥ तस्मै पैनं जुहोति ।

पताङ्ग्यै पैनं देवराज्यो जुहोति । दश सम्परखन्ते । दशाक्षरा विराट् । अम्नै विराट् । विराजेवाच्यमरुन्धे । रौहिणाभ्यां वै देवा: सुवर्गेलोकमायन् । तद्रोहिणयो: रौहिणत्वम् । यद्रोहिणयो: भवन्ति । रौहिणाभ्यामेव तद्यजंमान: सुवर्गेलोकमेति । अहर्ज्योतिः केतुनाजुषताशुज्योतिज्योंतिषा स्वाहा रात्रीष्योति: केतुनाजुषता* सुज्योतिज्योंतिषा* स्वाहेत्यां । भादित्यमते तदसुंषिमल्लोकेडहा परस्ताद्वार । रात्रियां अवस्तात् । तस्मादुसावोंदिलो

सुर्यिंभल्लोकेडहोरात्राभ्यां धृतः ॥ १२ ॥ मनुष्यनामानि* पशवः सौद्योतिल्या-हेन्द्रायेत्यांहार्द्रयाति शांति गृह्णात्याहिंसायै पंचांहादित्यवते स्वाहेत्यां पितृमाणे

तिचत्‍वारि' च ॥ ७ ॥ विश्वा ऋाशांदक्षिणासदित्यांह । विश्वानदेवान्भी-गाति । अथो दुरिष्ठा एैवैन पाति । विश्वान्देवानयाडहुत्याह । विश्वानदेवान्भ्यो

देवान्मागधेयेन समर्धयति । स्वाहा ऋतस्य घर्मेस्य मधो: पिबतमाश्विनेत्यांह । आश्चिनावेव मागधेयेन समर्धयति । स्वाहाग्रये यज्ञियाय शंयजूंभिरित्यांह ।

आश्चिनौ घर्मे पांतस्मादार्घ्य-वान्सहोंदिवाभिंरुतामिरित्यांह । आश्चिनावेव भांगधेयेन समर्धयति । अनुवां

ग्रावाभ्यः पृथिवीमेष सातामित्याहानुमत्यै। स्वाहेन्द्राय स्वाहेन्द्रावडित्यांह । इन्द्राय हि पुरोहूयते । भाष्राव्यंहधर्मस्य यजेत । वर्षदृकृत इह जुहोति । रक्षसाम-

फतयै । अनूयजति स्वगाकृत्यै । घर्मेमपातमश्विनेत्यांह ॥ २ ॥ पूर्वमेवोदितम् । उत्तरेणाभिगृणाति । अनुवां चावापृथिव्यौ अमृत्सातामित्याहानुमत्यै । प्राच्यं यथावर्णमो दिवेनमः पृथिव्यैत्यांह । यथा यंजुरेवैतत् । दिवे-

घो इमं । यज्ञं यज्ञमिमं देवेभ्य इत्यांह । सुवर्गे वै नैवं लोकं गमयति । दिवं मच्छान्तरिक्षं मच्छ पुृथिवीं गच्छेत्यांह । अप्सु वै नैवं लोकेषु प्रतिष्ठापयति ह-प्ते प्रदिशोगच्छेत्यांह ॥ ३ ॥ दिक्षु वैनं प्रतिष्ठापयति । देवान्धर्मेपानगच्छे-

त्यांह ॥ उभयेष्वैनं प्रतिष्ठापयति । यत्पिन्वते । वर्षुकः पुर्जन्यो भवति । तस्मादपिन्वमानः पुण्यः । यत्प्राब्रपिन्वते । सदेवान्प्राप्नोति । यद्ध-

क्षिणा । तत्पिन्तृणाम् ॥ ४ ॥ यत्सत्यम् । तन्मनुष्यांनाम् । यदुदकं । तदु-द्राणाम् । प्रां चमुद्रैचं पिन्वयाति । देवन्त्राड्कः । अथो खलु । सर्वां अनुदिशः

पिन्वयाति ॥ ५ ॥ तेजसो र्कैदाय । इषे पिपीहिर्जे पिपीहीत्यांह । इषमेवोर्जे यजमानो दधाति ॥ यर्ज-मानाय पीपिहीत्यांह । यजंमानायैवातामाशिषमाशास्ते । त्विष्यै त्वाघृण्न्राय त्वेन्द्राय

ला भूतवदेत्यांह ॥ ६ ॥ ब्रह्मणेैनं प्रतिष्ठापयाति । नेत्त्वावार्तः स्कन्दयादिति । यच्चाभि-चेरन्त् । अनुज्ये त्वा प्राणे सादयाम्यमुन्ना सह निरर्थे गच्छेतिन्नूयायं दृश्यात्त् ।

यमेवदृष्ट । तेनैनँ सह निरर्थे गंसयति । पूष्णे शर्धसे स्वाहेत्यांह । या एव-देवता हुतभोगाः । ताभ्यैवैनं जुहोति । ग्रावाभ्यः स्वाहेत्यांह । या एवान्त-

७८

आरण्योपनिषत् ।

ऋषे वाचः ॥ ७ ॥ ताम्यं एैवैनं जुहोति । प्रतिरेष्यः स्वाहेत्याह । प्राणा देवा: प्रतिरा: । तेभ्यं एैवैनं जुहोति । च्यावां पृथिव्यैः स्वाहेत्याह । च्याव पृथिव्योभ्योमेवैनं जुहोति । पितृभ्यो धर्मपेभ्यः स्वाहेत्याह । ये वै रजञ्जान् ते पितरो धर्मपा: । तेभ्यं एैवैनं जुहोति ॥ ८ ॥ रुद्राय रुद्रहोत्रे स्वाहेत्याह यते । रुद्रमेव भोगधेयेन समर्धयाति । सर्वतः समन्नक्ति । सर्वतः एव रुद्रं निरवद-

यते । उदंचं निरस्यति । एषा वै रुद्रस्य दिक् । स्वायोमेव दिशि रुद्रं निर-वदयते । अपउपंस्रु शति मेध्यत्वाय । नान्वीक्षेत । यदन्वीक्षेत् ॥ ९ ॥ चक्षु-रस्य प्रभायुरुकः स्यात् । तस्मान्नान्वीक्ष्यः। अपीपरो माहो रात्रीये मापाद्ये-पाते' अमे समिध्या समिंध्यस्वायुमेंदौ वर्चसा माडड्ड़ीरित्याह । आयुरेव-स्मिन् वचौौ दधाति । अपीपरो मारात्रिया अहां मापाद्येषातेऽ मये समित्या-समिंध्यस्वायुमेंदौ वर्चैसा माडड्ड़ीरित्याह । आयुरेवास्मिन्वचौौ दधाति ।

अभ्रियोंतियुयोितरातेः स्वाहा सूर्योँ ज्योतिष्योँतः सूर्येः स्वाहेत्याह । यथा यजुरेवैतन् । ऋज्ञविदिनों वदंति । होतव्यमम्रिहोत्राँ ३ न होतव्या ३ मिति' ॥ १० ॥ दच्जुषा जुहुयात् । अर्धेधा पूवैंःसाहुती जुहुयात् । यत्नजुंहु-यान् । अभिः परांभवित् । भुः स्वाहेत्येव होतव्यम् । यथापूर्वमाडड्ड़हती जुहोति' । नाम्रिः परांभवति । हुतश्वविरम्युंहविरित्याह । स्वदयत्येवैनम् । इन्द्र तमेभ्रा-वित्याह ॥ ११ ॥ प्राणो वा इन्द्रमोभिः । प्राण एवैतद्वमेधौ जुहोति ।

पित्ता नोंडि मा मोहिहैसीरित्याहाहिहैसयै । अद्भ्यामैं ते देव धर्मे मधुमतो राजंवत: । पितुमत इत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते । स्वधाविनोँडशीमहि त्वा मामोहिहैसोिरित्याहाहिहैसयै । तेजेसा व एते वृंध्यंते । ये प्राणेरेऽण चरांति । प्रार्चंती । तेज एैवात्मन्दंधते ॥ १२ ॥ संवत्सरं न माछर्समश्री यात् ।

न रामासुपेयात् । न खमुपैति पिबेत् । नास्यँ राम उच्छिष्टं पिबेत् । तेँजँ पव त्सॄश्यंति । देवासुरा: संयत्ता आसन् । ते देवा विजयमुपयन्तः । विभ्रा-

जिं सौर्ये ब्रह्मसन्यदधत । यत्किंच॔दिवाकीर्त्यँम् ॥ तद॔दैव ब्रतेनाँगोपायत् । वस्मादितद॑तँ चा॓र्यिम् । तेजँसो गोपीथायँ । तस्मादितान्नियजू॓र्षि विभ्राजः

सौर्यस्येत्यँडः । स्वाहा त्वा सूर्य॑स्य र॒श्मिभ्यँ इति प्रातः स॒द॑स्यँदयाति । स्वाहा त्वा न॒क्ष॑त्रेभ्यँ इति॑ सायँम् । एताँ वाँ एत॒स्य॑ देवता॑ः । ताभिरेवैनँ॑ सम॑र्ध-

यति ॥ १३ ॥ अक॑र्श्वि॒त॑लँयाँह प्रदिशो॑ग॒च्छ॑लँयाँह पि॒तृ॒णाँँ॑त॑ः परि॒धि॑ पि॒न्व॑ति धार॑य॒त्याँ॑ह वाचो॑ धर्म॑पा॒स्ते॑भ्य॑ ऐ॒वैनँ॑ जुहो॒त्यन्वी॑क॒॑त॑हो॒त॑व्यँः ३ मि॒त्यँ-

प्रावि॒त्याँ॑ह द॒ध॑ते गोपा॒य॑त॒स्मै॑ ॥ ८ ॥ ध॒र्म॑ ए॒य॒ त॒॑ दि॒वे शु॒गि॒ति॑ति॒वि॒श॒ आई॑त॒॑जु॑होति । छन्दो॑ऽभि॒वास्य॑ँभ्यो लो॒केभ्यः शुच॑मवँय॒ज॑ते । इ॒त्य॑य॒मँ जु॑होति ।

अथ॑य॒त्य॒थे॑यँति । ऋ॒त॑ ए॒मे लो॒का॑ः । ए॒स्य॑ ए॒व लो॒क॑स्य शुच॑मवँय॒ज॑ते ! अनुनोँ चा॒नु॑म॒ति॑रि॒त्य॑हा॒नु॑म॒त्यै॑ । दि॒व॑स्त्वाँ पर॒स्पा॑या इत्॒याँ॑ह ॥ ९ ॥ ए॒ष॑वँ लो॒क॑ष॒ प्रजाँ-

द॒न्धा॑र । ब्रह्म॑ण॒स्त्वा॑ पर॒स्पा॑या इ॒त्याँ॑ह । प्र॒जास्व॑व प्रा॒णान्॑ द॒न्धा॑र । शि॒रोँ वा ए॒त॑च्॒ज्ञा॑स्यँ । य॒त्प्र॑व॒र्ग्यँः । असौँ खलु॒ वा आ॒दि॑त्यः प्र॒व॒र्ग्यँः । तँ य॒दैँ-

क्षि॑णा॒ प्र॑त॒यंँच मु॒दँ॑च॒स॑यँ॑त॒ । जि॒हँ॑ य॒ज्ञ॑स्य शि॒र॑ँ ह॒र॑त॒ । प्राँ॑च॒मु॒द्रा॒-स॑य॒ति । पु॒र॑स्ता॒द॒ य॒ज्ञ॑स्य शि॒रः प्र॑ति॒धा॑धा॒ति ॥ २१ ॥ प्राँ॑च॒मु॒द्रा॒ँस॑य॒ति ।

तस्माद॑सावो॒दित्यः पु॒र॑स्ता॒दु॒दे॑ति ॥ श॒फो॑पय॒साँ॑ध॒वि॒त्रा॑णि भ॒ृष्ट्रीँ इत्॒य॑न॒वँ-ह॒र॑ति । स॒प्त॑माँमे॒न॒ सत॒तँ॑ करोति । स॒प्त॑माँमु॒षि॒लँ॑केँभँवा॒ति । य ए॒वँ-

वेदँ । औ॑दु॒म्ब॑राणि भ॒वँ॑ति । ऊ॒र्ज॑सँवाँँह॒ उदु॑म्ब॒रः । ऊँ॒र्ज॑स॒वाँँलँ॑ह॒ व॒र्त्म॑ना॒व॑न्वि॒त्यँँ ॥२३॥ य॒ज्ञँ र॒क्षाँ॑सि जि॒घाँ॑सँ॑ति । स॒ात्राँँ प्र॒स॑क्ता॒न्व॑वै॒ति । सा॒म॑वै-

६०

आरण्योपनिषत् ।

रक्षोहा । रक्षसामपहत्यै । त्रिनिंधनमुपैति । त्रय इमे लोका: । एभ्य एव लोकेभ्यो रक्षांस्पहंन्ति । पुरुष: पुरुषो निधनमुपैति ॥ पुरुष: पुरुषोऽहिं रक्षस्व । रक्षसामपहत्यै ॥ ४ ॥ यत्सृंधिय्च्यासुंद्रा सयेत । पृथिवीं शुचार्प- येत् । यदोषंधीषु । अप: शुचापयेत् । यदोषंधीषु । ओषंधी: शुचांपयेत् । यद्र- न्स्पतिषु । वन्स्पतींच्छुचांपयेत् । हिरण्यं निधायोद्रासयति । अमृतं वै हिरण्यम्॥५॥ अमृत एैवं प्रतिष्ठापयति । वल्गुरसि शंयुश्रां इति त्रि:पं- रिंपिंचनपेयाति । त्रिद्रदा आभ्रि: । यावानेवाभ्रि: । तस्य शुचं शमयति त्रिय: पुन: पेयाति । षट्संपचंते । षड् ऋतव: । ऋतुभिरेवास्स शुचं शमयति । चतुरश्रिनोऽभितर्तरियेल्लाह ।। ६ ।। इयं वा ऋतुम् । तस्यां एष-एव नाभि: । यस्येमे: । तस्मोद्वर्माद । सदोऽविश्वायुरिल्येल्लाह । सदोहीयम्। अप द्वेषो अप इर इत्येल्लाह भालेच्यापहत्यै । घर्मैंतत्तेऽश्मे मतुराष्मिति । दध्रा मंघुमिश्रेण पूर- यति । ऊर्ज्वा अन्नाद्यं दर्धि । ऊर्जैन्वैनमन्नाद्यैन समर्द्धयाति ॥ ७ ॥ अनंश- नायुको भवति । य एवं वेद । रंतिनोमांसि दिद्ययोगंधर्व इत्येल्लाह । रुपमेवै- तन्महिमानंरंतिं बंधुतां न्यार्च्छे । समहमायुंषा संपृणनेल्स्येल्लाह । आशिर- पेमेवतामाशास्ते । व्यंसतौस्मानद्रोष्ट्र यं च वयं द्रिश्म इत्येल्लाह । अभिचार- एवास्येष: । आचित्नकद्रुर्हा हारीरित्येल्लाह । वृक्षा ह्रेष: ॥ ८ ॥ वृक्षा हीर्: । महान्त्र्रो न दृंशत इत्येल्लाह । स्तोयेन्वैनमितत । चिंदाक्षे समदये।निदेवेल्लाह । स्वामेवैनं योंतिं गमयति । नमस्ते अस्तु मा मोहिह्स्सीरित्यमहाहििंसायै । विश्वा- वंसुं सोमगंधर्वमिल्स्येल्लाह । यदेवास्य क्रियमाणस्यांतरेतिं । तदेवास्यैतेनाप्या- ययाति । विश्वावसुराभि तन्नो गृणाल्वित्येल्लाह ॥ ९ ॥ पूंर्वमेवोदितम् । उत्तर- णाभिगृणाति । धियैो हि्वानो धिय इत्नोऽव्वादित्येल्लाह । ऋतूनेवास्मै

कल्पयति। प्राणाँ गंधवैर्ं अमृतानि वोचदित्याह। प्राणा वा अमृताः। प्राणै-

वासै कल्पयति। एतद्वै दे-वँ धर्मदेवो देवानुपाँगा इत्याह। देवो हेष सँदे-

वालुपैति। इदमहँ मनुष्योँ मनुष्यानित्याह। १०। मनुष्योँहि। एष सन्न्मे-

नुष्यानुपैति। ईश्वरो वै प्रजापतिरुद्रासयनँ। प्रजाँ पशून्सोमँपाथसन्नुद्वासः

सोमँपीथानुमेहि। सह प्रजया सह रायस्पोषणेत्याह। प्रजामेव पश्चात्सोमँ-

थमात्मन्धत्ते। सुमित्रा न आप ओषधयः सन्त्वित्याह। आशिषमेवैतामा-

प्ते। दुर्मित्रास्तस्मै भूयासुर्योँस्मान दृष्टिं यँ च वयँ द्रिप्म इत्याह। अभि-

जार एवाशिषः। प्र वा एषोऽस्माल्लोकाद्वयते। यःप्रवरँर्यमुद्रासयँति। उदुत्त्यँ

वेत्नमिति सौरभीँयामृषीँ पुनरेत्य गाँहपत्ये जुहोति। अयँ वै लोको गाँह-

पत्यः। अस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति। असौ खलु वा आदित्यः सँवर्गो

लोकः। यत्सौरभीँयभवंतः। तेनैव सँवर्गाँल्लोकात्रैति। ११। ब्रह्मणस्त्वापर-

स्वाया इत्याह दधात्यक्नेत्यँ रक्षस्वीरक्षँसामपहत्यै वैहिरण्यमाहार्धयाति हैष

गृह्णात्यभित्याह मनुष्यानित्याहैषोऽस्त्रै च। ९। प्रजापतिं वै देवा: शुक्रँ

पयोदुन्हन। तदेभ्यो न व्यभवत्। तदभ्रिव्यँकरोँत। तान्नि शुक्रियाँणि साम-

न्यभवन। तेषाँ यो रसोत्यक्षरत। ताँन्नि शु्क्रयजूँष्यभवन। शु्क्रियाणाँ वा

एतानि शु्क्रियाणि। सामपयसँ वा एतयोर्न्यत। देवानाँमन्यतपयः। यद्रोः

पयः। ८। १। तत्साम्नः पयः। यदजजाय पयः। तँहेवानाँ पर्यः। तस्मादत्रै-

तैयजूँभिश्ररान्ति। तपयँसरा चरँति। प्रजापतिमेवतदेवान्पयँसात्राददैनँ समँ-

द्रयँति। एष ह त्वै साक्षात्प्रवरँर्ग्य भक्षयति। यस्सैवँ विदुरुषः प्रवरँर्ग्यः प्रवृ-

ज्यते। उत्तरवेद्यामुद्राँस्येत्तेजँस्कामस्य। तेजो वा उत्तरवेदिः। २। तेजँः

प्रवरँर्ग्यः। तेजँसैव तेजः समेध्र्रयति। उत्तरवेद्यामुद्राँस्येदत्रँकामस्य। शिरो

८२

आरण्योपनिषत्।

वा एतद्यज्ञस्य । यत्रवर्ग्यः। मुखंमुत्तरवेदि: । शीर्षेण मुखसंधिंधायात्रायध्योंय । अन्नाद एव भवति । यत्र खलु वा एतमुद्द्रासितं वयाँसि पर्यासते । परिवत्सरं प्रजापत्याख्यासते ॥ ३ ॥ तस्मादुत्तरवेद्यामेवोद्रासयेत् । प्रजापतिर्गोपीथ्यः। पुरो वा पश्वोद्द्रासितः । पुरस्ताद् एतज्ज्योतिरुदेति । तत्प्रज्ञात्रिम्रोचति । स्वामेवैनं योनिमनूद्रासयति । अपां मध्य उद्रासयेत् । अपां वा एतन्मध्याज्जोतिरेजायत । ज्योति: प्रवर्ग्यः। स्वैवैनं योनौ प्रतिधापयाति ॥ ४॥ यं द्विष्यात् । यत्र स स्वात् । तस्यां दिश्युद्रासयेत् । एष वा अभि वैश्वानरः।यत्रवर्ग्यः। अभिनैवैनं वैश्वानरेणाभिप्रवर्तयति । औदुंबर्याँ साख्यामुद्रासयेत् । ऊद्ग्वो ऊदुंबरः। अन्नं प्राणः । शुक्रं गर्भः ॥ ५ ॥ इदममुख्यामुख्यायणस्य शुचा प्राणमपिं दहामीलाँह । शुचैवासं प्राणमपिं दहति । ता जगार्तिमाच्छेति । यत्र दुर्भी उपपदीकसंतताः स्युः । तदुद्रासयेदृृष्टिकामस्य । एतां वा अपामनुज्झार्वैयोंनामं । यदुंभ्राः । असौ खलु वा औदित्यैतदृृष्टिमुद्रीयाति । असावैवास्मा आदित्यो दृष्टिं नियच्छाति । न आपो नियताधन्वनायंती ॥ ६ ॥ गोः पर्य उत्तरेदिरासते स्थापयति घमोंयंति ॥ १० ॥ प्रजापंति: संध्रियसाणः । संग्राट् संभृतः । घर्मः प्रवृक्तः । महावीर उद्रासितः । भसौ खलु वा वैष आंदित्यः । यत्रवर्ग्यः । सु एतानि नामान्यकरुत । य एवं वेद । विदेरैनं नास्त्रा । ब्रह्मवादिनो वदंति ॥ ९ ॥ यो वै वसीयाँस यथानाममुपचर्ंति । पुण्याँति वै स तस्मै कामयते । पुण्याँतिमस्मै कामयते ॥ य एवं वेद । तस्मादेवं विद्वान्। घर्म इतिं दिवाचंकशीत।सम्राडिति नक्तंकम् । एते वा एतस्यं प्रिये तनुवां । एते अस्य प्रिये नामंनी । प्रिययैवैनं तनुवां ॥ २ ॥ प्रियेण नाम्रा

आर ण्योपनिषत् ।

समर्षयति । कीर्तिर्‌स्य पूर्वार्गच्छाति । जनतामाययत: । मायत्री देवेभ्योपाक्रामत् । तां देवा: प्रवर्ग्येणैवातु व्यंभवन । प्रवर्ग्येणाश्ववत । यश्‌तुतुनेवश्राति: कतुं: पूर्वर्ये प्रवणात्तिकं । गायत्री मेव तद्‌तन्विभर्वति । गायत्र्याम प्रोत: पूर्वस्य जनंयत: कीर्तिर्‌गच्छाति । वैश्वदेव: सऋक्षत्र: ॥ ३ ॥ वसव: प्रवृक्त: । सोमोऽभिको र्यमाण: । आश्विन: पर्यस्यानीय मा ने । मारुत: कतनं । पौष्ण उदद्वत: । सारस्वतो विष्णुर्द मान: । मैत्र: शरो ङ्गहीत: । तेज उद्यंतो वायु: । हिर्याण: प्रजापतिं: । हूयमा नो वाग्‌वृत: ॥ ४ ॥ असौ कदू विदुरे'नं नाम्रा । ब्रह्मवादिनो' वदंति । यन्मुन्यमया हं ति नामुतेथ । कम्भो-

मोदनत इतिं । वाग्भू ष हातिं' ब्रूयात । वाच्ये'न वाचं धामति ॥ ५ ॥ वम्मा ददृशुते । प्रजापतिर्वो ष द्वादशधा विहित: । यस्वर्ग्ये: । यत् श्रागवकाशेभ्य: कतुं प्रजा असृजत । यदूदूर्व मकाशेभ्य: । तेनाकामश्रिदेवासुरानसृजत । यदूदूर्व मकाशेभ्य: । तेनाकामश्रिदेवासुरानसृजत । ब्र्मासृजत । अन्नं' प्रजापति: । प्रजापतिर्वैष: ॥ ६ ॥ वदंति तनुवासस्‍ष-श्रोहूयमा नोवागघुतो' धात्येष: ॥ १ ॥ सविता भूत्या प्रथ मेहन्‍प्रवृज्यते । तेन कामार्षपतिं । यदूदूव्रितीयेहन्‍प्रवृज्यते' । अभ्रिभूत्या देवानें'ति । यत् तृतीयेहन्‍प्रवृज्यते' । वायुमूल्ला प्राणाने'ति । यचतुर्थेहन्‍प्रवृज्यते' । आदित्यो भूत्या रसाने'ति । चत्‍स्रभ्यो मूल्या नक्षत्रा यप्ति ॥ ७ ॥ यत्-

प्रमेहन्‍प्रवृज्यते । ऋतुभूवासं वत्सरमे'ति । यत् सप्तमेहन्‍प्रवृज्यते' । धाता भूत्या शकरीमेंति । यदष्टमेहन्‍प्रवृज्यते' । बृहस्पतिर्मूला गायत्रीमे'ति । यत्रवमेहन्‍प्रवृज्यते' । वरु-म्रोभूवा त्रिवृत् इमा लोका ने'ति । यद् दशमेहन्‍प्रवृज्यते' । इंद्रोभूवा त्रिष्टुभंमेति ॥ २ ॥ यदेकादशेहन्‍प्रवृज्यते' ।

आरन्योपनिषत्

यदृन्दादेशोऽह्नः प्रवृज्यते' । सोमोमूल्वाश्रुत्यामे'ति । यत्पुरस्तादुपसदां' प्रवृज्यते तस्मादितः परां सोमलोकामस्तपन्नेति । यदुपारिष्टादुपसदां' प्रवृज्यते । तस्मादितो मृतोवांइमां लोकामस्तपन्नेति । यएवंवेद । ऐवंतंपति ॥ ३ ॥ नक्षत्राण्यो

विराजमोति तपाति ॥ १२ ॥ देवावै सत्रं' सांवितं पारे'श्रिते ब्रह्मप्रच

व्यामोऽभित्नवा शिरोऽथवा देवस्यर्शनां विश्वा आशा घर्मे याते' प्रजापं शुक्रं प्रजापति: संध्रियमााण: सविताद्वादर्श॥१२॥देवावै सत्रं'ऋसखंदिर: पा

श्रिते'ऽभिपूर्वमथो रक्षसांग्रे'षमावेव ब्रह्म वै देवानामाश्रिता धर्मे'पातं प्रापोऽवै तमोऽभिद्वेषाहैर्योंवै वंसीयांसं यथा नाममष्टोत्तरशतम् ॥१०८॥ उग्रम्रिस

श्रीवा आत्मा पुनरसौ तं यन्ममुखं + ॥ शत्रस्तन्रो महांसित् । ॐ शां'

ति: शांति': ॥ हरि': ॐ ॥

हरि: ॐ ॥ सवैता सिंचामि यजुषा प्रजामायुषेऽन्नं' च ॥ ॐ शांतिः शां

ति: ॥ हरि: ॥ ॐ ॥ परे' युवाऽर्षसं' प्रवतो' दहेःरुंभूदहुंभ्यः पंथोऽमनपं

ज्ञानम् । वैवस्वत * संगमंतं जन्तूनां यमः राजा ऽऽत्मन् हतृषिं' दुवस्यत । इदंं र

वं प्रथमं न्वागत्रपैत दूधू यदिहा'विंभः पुरा । इष्टापूर्तमतुषंपश्य दाक्षिणां यथ

दृत्तंवैदूधा विंघुषु । इमौ युनज्मते वही असुनोथाय वोढवे' । याभ्यां यम

सादनं' सुकृतां चापि' गच्छवात् । पूषात्वेततृष्यांवयातु प्राविद्यान्तनृष्टपशून्सं

नश्य गोपाः। सवैवेदृश्यः पारे'ददाति पितृभ्योऽमित्रिहैवेदृश्यः सवितुने'भ्यः । पथे

आशा अन्वे'द सर्वे' सो अस्मा'ऽ अभंयतमेंनने'षणत् । स्वस्तिदा अर्धृणि'ः स

वीरोऽग्रंयुच्छलनपुर ऐतु प्राविद्यान् ॥ ९ ॥ आयुंर्विश्वयुः परिंपासति स्वा । पूष

त्वा वातु प्रपथे पुरस्तांत् । यत्रासंतं सुकृतोयत्रते युस्तत्र' त्वा देवः संवि

देष्टातु । सुवर्नस्य पत इदं' हवि: । अमये' रयिमते स्वाहां । पुरूषस्य स

आरण्योपनिषत् ।

वर्यपेदघान्ने' मृतमहे । यथां नो अत्र नापरः पुरा जज्ञ आयंति । पुरुपस्य सत्या वरीवते' प्राणमसृक्ष्म । शरीरेण महीमहीह स्वघयोहि' पितरुपं प्रजायास्मानिहावंह । मैवं मार्स्तं प्रियेह देवो संतु पितरोकं यदौप' । विश्ववारो तभंसा संवृंयतयुभौ नो लोको पर्यंसाभ्यावृत्स्व ॥ २ ॥ इयज्ञारो' पतिलोकं दृणाना निप्रयत उपतवा मर्ये प्रेतं । विंद्रे पुरापसदुपालयंती ऋषये' प्रजां द्वरीणं चेह धेहि । उद्दोष्टेनार्याभिजीवलोकोमितासुं मेवमुपंशे षएहि' । हस्तयाभर्ये दिदोषोस्त्वमेततस्युजानिस्त्वमभिसं भुवो । सुवर्ग्गो' हस्ताददांनां मृतस्यं श्रियै ब्रह्मणे तेजसे बलांय । अतैव त्वामिह वयष सुशेवा विश्वास्पृथो' अभिमांतोजयेम । धनुर्हस्तांदाददांनां मृतस्यं श्रियै क्षत्रायौजसे बलांय । अतैव त्वामिह वयष सुशेवा विश्वास्पृथो' अभिमांतोजयेम । मणिळ हस्तांदाददांनां मृतस्यं श्रियै विचो पुष्टयै बलांय । अतैवत्स्वामिह वयषसुशेवा विश्वास्पृथो' अभिमांतोजयेम । इमं मेने चमसं मा विजीहिरः प्रियोदेवानांमुतसोम्यानां । एपयच्रेमसो देवंपानस्तास्मिंदेवा अमृतां मादयंताम् । अग्रे वर्मं परिगोमिव्ययस्यस्थंप्रोणप्युष्मेदंसा पींवसा च नेष्ट्वारौधृष्णुहैरसाज' हेष्णो दर्धंद्रिवक्ष्यनपंर्यंखयांते । मैनंमग्रे विदंहो मामिशो' चो मास्य त्वंचं चिकित्पो मा शरीइसम् । यदा शृतंत करवो' जातवेदोथ' मेने प्राहिणुता'तिपुरभ्यः । मृतंतयदाडकरंसि जातवेदोथ' मेने परि' दत्तारित्रभ्यः । यदार्च्छलातथ्यमुन्तितिक्षतसुत्यां देवानां वशंनि भवंति । सूरयै तेच्छृंगच्छतु वां त्मात्मा यां च गच्छछं पृथ्वीं च धर्मेङ्गा । अपो वा गच्छछ यदित तत्र ते हितमोषर्धीपु प्रतितितिष्ठा शररीरः । अजोडभागस्तपंसा तपंस्वंतं ते' शोचितंपतु तं ते' अर्षः । यास्ते' शि शास्तनुवोजातवदेस्तामिवंदेमप्ुकृतां यत्र लोका: । अयं वै त्वमस्मादधित्वमेतदयंवैतदस्योन्नि-

८९

आरण्योपनिषत् ।

रासि । वैश्वानरः पुथः पितृष्वोऽकुज्जातवेदो वह्नेम्सुकृतां यत्र लोका: ॥४ त्वद्वानभ्यांवृतस्वाभिमातीरजियेम शरीरेऽश्वत्नारिंच ॥ १ ॥ य एतस्यं प गोमासस्तेष्य: स्वाहा य एतस्यं पथो रक्षितारस्तेष्य: स्वाहा य एतस्यंपथे डभिराक्षितारस्तेष्य: स्वाहा ख्याति स्त्राहोडपश्यात्र स्वादौ भिलालपते स्वाह डपलालंपते स्वाहामये'कमेकृते स्वाहा यमत्रनाधीमस्तम्मै स्वाहा । यस्त इड जभरत्स्विदानो मूर्धानं वा तत्पतेत्वाया । दिवो विश्वस्मात्सीमघाय उंहज्यः । अस्मात्स्वर्धिं जातोस्से त्वद्यंज्जायतांपुनः । अग्नये वैश्वानरा सुवर्गाय लोकाय स्वाहा ॥ ९ ॥ य एतस्यतत्यंपच ॥ २ ॥ प्रकेतुना वृहत भत्यमिरार्वीविश्वानि वृषभो रोरवीति । दिवाक्रिथंदंतादुपमामुदानडपाः पस्थे महिषो वैवृधै । इदंतऐकं पर ऊ त एकं ऋतीयेन ज्योतिंषा संविशस्व संवेशनस्तनुवै चार्हेधि प्रियो देवानां परमे सघस्थे । नोके सुपर्णमुपयत्प वंतशदावेंनंतो अभ्यवकाशतत्वा । हिरण्यपक्षं वरुणस्य दूतं यमस्य योनै शकुनं सुंरणयुम् । अतिंद्रवसामरमेयो श्वानै चतुरक्षौशबलौंसाधुनान्पथा । अर्था पितृनुसविदत्रा* अपीहि यमेन ये संधमादं मंदांति । ये ते श्वानै यम रक्षि तारैं चतुरक्षौ पंथिरक्षिं नृचक्षसा । ताभ्यांश्राजनपीरं देधेनस्स्वस्ति चांस्मा अनमीवं चं घेहि ॥९॥ उरुण सावंसुचुपांवुलुंबलै यमस्य दूतौ चरतो वशाअनु । तावस्म द्शोयेश्ये सुर्योय पूर्नंधत्ता वस्समे चेह भद्रमसोनाम एकेभ्यःपवते घृ मेकडपांसते । येभ्यो मधु प्रधावति ताश्रिंदेवापिं गच्छतात् । ये युध्यंयते प्रधनें छुधूरांसोयेतंछुत्यजः । ये वां सहसंदक्षिणास्ता शश्रिंदेवापि गच्छतात् ।तपसा ये अन्नाधृष्यासत्पंसा ये सुवर्गताः । तपो ये चंकिरे महत्ता* शश्रिंदेवापि'गच्छतात् । अश्रमंवतीरेवतीः सश्शेर्मध्वसुचितिष्ठत प्रतंरतासखायः । अत्रोंजहाम ये असन्न-

सवितुः पवित्रं या राष्ट्रातपन्नादुद्रयंतमंसस्पारे' धाता पुनातु । अस्मास्स्वमधि जातो'स्यं त्वदाधिजायतम् । अमये' वैश्वानरायं सुवर्गोय लोकाय स्वाहा

॥ २॥। अवंशोयतांघ सघस्थेपंचंच ॥ ४ ॥ आयांतु देवः सुमनांभिरुविभि'- येमो हवेह प्रयंताभिरक्ता। आसीदतात*'सुप्रयते'ह बर्हिष्योनीयजातै' ममं शत- ह्लयै' । यमे इव यतमाने यदैंतं प्रवां'भरन्मानुषा देवयंत्तः।

आसीदितत* स्वर्सु- लोकं विदांने स्वासस्थेभवंतमिंदवें नः। यमाय सोमंश्शुनुतयमार्यं जुहुताहवेः। यमश्रहं यज्ञो गंच्छलामप्रीदूतो अरं'कृताय।यमाय घृतवंद्विर्जुहो'होत प्रचैतिष्ठत । स नो देवेष्वायुःप्रजीवसे'। यमाय मधुं मत्तमधुं रज्जे'हव्यं जुहोतन ।

इदन्नम् ऋषिष्यःपूर्वेज्ज्यः पूर्वे'भ्यः पथिकृद्भ्यः ॥९॥ योsस्य कौष्ठ्यं जगत् पाथिवत्स्थैकं इदृशो'यमं भज्यश्रवो गौंयो गजां न परोच्यः।यमं रायं भज्यश्रवो यो राजाडन परोच्यःः ॥ ३॥ येनापो नद्यो'धन्वांनि येन चोः पृथिवी दृढा । हिरण्य कक्ष्यान्सुधुरान्हिरण्याक्षान्नयःशफान् । अश्वांन्नतनूष्यंतो दांतं यमो रजाडभितिष्ठति । यमो दाधार पृथिवीं यमो विश्र्वंभरं जगत् । यमाय सर्वं

मित्रेश्थे यत्पराणद्ध्रायुक्षितम् । यथा पंच यथा षड्भ्यां पंचेंद्रियः । यं यो विंयात्स ऋषिर्विजानते ॥ २ ॥ त्रिकद्रुकंभिः पतंतिष्ठडुवीरेक-मिद्धृहत् । गायत्री त्रिष्टुप्छंदारंस्सर्वां ता यम आहिंता । अहर्हनंयैमानो ग्रामशं पुषं जगत्।। वैतस्वतो न तृप्यति पंचभिर्मिर्मिंलैवै'मैः । वैतस्वतो विविंच्यते यमे राजांनि ते जनाः॥

ये चेह सत्येनच्छंते य डे' चानृतवादिनः। ते राजान्रिह विविंच्यंतेड्थायंत्ति त्वासुपं । देवाश्श्रे ये नैमस्योते' ब्राझ्ंणाश्श्वा-पंचित्यंत्ति । यास्सैन ऋद्ध्रे सुपलाशे देवैः संपिवंते यम । अन्नान्नों विश्रपंतिः पिता पूरार्णा अनुवेनति ॥ ३ ॥ पथिकृद्द्यो' विजानतेहु'वेनति ॥५॥ वैश्वा-

तेरे हविर्दं जुहोमि साहस्रमुत्सं शतधारामेतम् । तस्मिन्रेष पितरं पितामहं मपि' तामहं बिभ्रत्पिन्वमानः । दृश्स्कश्रस्कंद पृथिवीमनुध्यामिमं च योनिमनुप्रपद्ये । वत्सीयं योऽनिमनस्संचरं तं द्रप्सं जंहोम्यनुं सहायत्रा: । इमं रससु-

ह शतधारमुत्सं' व्वचक्षमा'न् सुवर्णस्य मध्ये' । पृथं' दुहानामदि' तिं जना-ग्रामे माहि' श्चि: परमे व्यो' मन् । अपेत वींतविच्चं सृष्पततं ये न्नरस्थ पुप्राणां ये च नूतंना: । अहो'ऽभिरद्विरकुभिर्यंकं यमो देंदात्ववसाम्मै । सवितैतानी शंरीराणि पृथिव्यै मातुरुपस्थ आदधे । तेमिरयुज्यंतामत्रिया: ॥ १ ॥ शुनं वाहा: शुनं नाराः शुनं कृष्णु लांंगलम् । शुनं व्रत्रा बंध्यतां शुनमष्ट्रासुं द्रप्स-

गयम् । नांसीरा शुनसस्मासुं धत्तां शुनांसीराविमां वाचं यदेवि चंकस्थुः पयः । तेनसमुन्नंसि'क्चतं । सीते वंधांंसहदे स्वार्चांधिं सु-नो भव । यथां नः सुभगां संस्ति यथां नः सुफलासंसी । सवितैताचिते शंरीराणि पृथिव्यै मातुरुपस्थ आदधे । तेमिरादधते शं भव । विमुच्यध्वसंद्रिया दे' व्यानैरप्ता'रेष्ट तमंसस्पारमस्य । उ्योतिरापाम सुवंर्गनम् ॥ २ ॥ प्रवा-

तां वांति' पतयांन्ति 'खिुुत उदोषधीरीजहतेऽपिन्वते सुवः । इरां विश्समै भुवंनाय जायते यत्पजंन्यः पृथिवीश्रेतसावांति । यथां यमायं हार्म्येसवंपंनपंचं मानवाः । एवं विपांमि हार्म्ये यथासांजीवलोके भूर्यः । चितंस्थप-

रिचते अंध्वारिचितः श्रेयध्ने पितरौ देवतां । प्रजापतिंच सोदयतु तथा दे'व-तैया । आप्पांययस्व संते' ॥ ३ ॥ आग्रि्या अंगनम सप्त चं ॥ ६ ॥ उत्ते' तभ्रोमि पृथिवीं त्वत्परेभिं लोकं निदंधनमो अहं रिषंम् । पतऋस्थाणां'पितरो' धारयं तू ते त्रोंयमः सार्दनात्ते भिनोदु । उपंर्सपं मातरं भुमिंमे तामुरुव्यचं' संरथी' सुशेवांम् । ऋण्णेत्र रायुवर्तिदंक्षिणावत्येषा त्वांनतु नि षैदेया उपस्थे' ।

९०

आरण्योपनिषत् ।

उच्छृङ्खलोऽसृव पृथिवि माविवोधिथा: सूपायनास्मे' भव सूपवञ्चना । माता पुत्रं यथांसिच्चाश्ये' न भूमि वृणु । उच्छृङ्खलस्मानः पृथिवी हि तिष्ठसि सहस्रं मित उपाहिश्रयं' ताम् । ते गृहासो' मधुश्चुतो विश्वाहांसैचरणा: सन्त्वत्र । पाणी द्वोनाहारणारजुनोः क्षत्रु धेनर्वः । तिष्ठवत्सा ऊर्ज्जमस्मे दुहानाविश्वाहांसत्त्व- नंपकुरंती: ॥ १ ॥ एषा ते' यमसादने स्वधा निधीयते गृहे । आक्षींतिनार्त- ते असौ । इदं पित्त्र्य: प्रभरेम बाहिंदेवेभ्यो जीवंतं उत्तरं भरेम । तत्त्व- मारोहासो मेध्योभवं' यमेन त्वं यम्यां संविविदानः । मा त्वां: वृक्षौ संबा- विष्टं मा माता पृथिवि त्वम् पितृतूनह्यात गच्छास्येधांसं यमराज्ये' । मा त्वा वृक्षौ संबोधेथां माता पृथिवी मही । वैवस्वतं हि गच्छां सि यमराज्ये विराजसि । नलं पूवसायो' है तं नळेनं पथोन्व्वाहे । स त्वं नळप्ववो भूत्या । संत- सतरोत्तर ॥ २ ॥ सवितॄतानि शरीराणि पृथिव्यै मातुरुपस्थ आदधे । तेभ्यः पृथिवि शंभंव । शड्‌ढतां सूर्ये' ते चक्षुर्गच्छतु वातंमाल्माद्यां च गच्छं पृथिवी च धर्मेणा । अपो वां गच्छ यद्‌ि तत् ते हितमोषधीषु प्रति' तिष्ठा शरोरै: । पं' मृत्यो अनूपरे' हि पंथां यस्ते स्व इतरो देवयानांत् । चक्षुष्मते ऋणवते तें' ब्रवीमि मानः प्रजाश्रीरिषो मोतवीरान् । शं वातः शर् हि ते घृणिः शमुते सन्त्वोषधीः । कलपंतां मे दिशं: शम्माः । पृथिव्यास्वालोके सौद- यास्यमुष्यशर्मो' सि पितरो' देवतां । प्रजापंतिस्त्वासादयतु तयां देवर्तंया । अंतरिं' क्षस्य त्वादि स्वांदिसां त्वानार्कंसयत्वापृष्ठे ऋक्षरप्यं त्वाविष्टपे' सादया- म्यमुष्य शर्मो' सि पितरो' देवतां । प्रजापंतिस्त्वा सादयतु तयां देवर्तंया अनंपकुरंतीरुत्तंर देवर्तंया दृढे चं ॥ ३ ॥ अपूपवांन्वृत वाङ्‌श्रवहेहं क्षोदतूत्स्नुवन्थृपिथवीं यासुतोपारि' । येनिकृतं: पथिकृतं: सप-

आरण्योपनिषत् ।

थेतये देवांनां घृतभांगाइहस्थ । एषा ते' यमसादने स्वधा निंधीयते गृहेऽसौ । दशाक्षरा ताऽ रक्षसां गोपायस्व तां ते पीरंददामि तथां त्वामादभनिपतरों देवतां । प्रजापतिस्त्वासादयतु तयोदेवतया । उपूपवांचकृतवांच्क्षीरवा-न्दीववान्मधुमाश्चरहसीदृतूतत्नुवन्पृथिवीं चासुतोपिरें । योनिकृतः पथि-कृतः सपर्यतये देवानां ऋतभांगा: क्षीरभांगा दर्विभागा मधुभागा इहस्थ । एषा ते' यमसादने स्वधा निंधीयते गृहेऽसौ । शताक्षरा सहस्राक्षराड्युताक्षराच्युताक्षराताद्रक्षसवतां गोपायस्वतांतेपीरंददामितसां त्वामादभनिपतरों देवतां । प्रजापतिस्त्वा सादयतु तयोदेवतया ॥ १ ॥ उपूपवानसौ दरशो॥२॥

एतास्ते स्वधा अमृतां करोमी या्स्ते धाना: पौरोरिकराम्यत्रे । तास्तेयम: पितृभिं: संवितानो त्रे' धेनू: कांमदुधा: करोतु । तस्माज्जुनौर्षधीनां पयो-ग्वाण इदं-दु: । तासोंत्वामध्यादादं दे चरुम्यो अपिधातवे । दूवांणारस्तं वमाहरैता प्रियतमा मम । इमां दिशं मनुष्यांनां भूयिष्ठानुपवेरोहंतु । काशांनाशस्तं-समाहर रक्षंसाम भंहते । य एतस्यै दिश: पराभवन्त्रघायवो यथातेनां-श्चानुपुन: । दूवांणारस्तं-समाहर पितॄणामोषर्धीप्रियाम अन्वसैमूढं जावीदनुकांडमथोफंलं ॥ २ ॥ लोकं पृण्णता अस्य सूर्दूदोहस: । दें वात: शं हिते घृण्ण: शमुं ते सन्त्वोषधी: । कल्मप्तां ते दिश: सवं: । इदमेव मेतोपं रामार्तिमाराम कांचवत । तथा तदुषिभ्यां कृतं मित्रेण वरूणेन च । वरंणो वारयादिं देवो वनस्पतीन् । आर्द्रैनित्यैतदेवेऽपांच वनस्पतीन् । विधृतिरास्मदघाद्रेषांऽसि शमिशमयास्मदधाद्रेषांऽसि यव यवयास्मदधाद्रेषा-शंसी। पृथिवीं मेऽक्षांतरीक्षंगच्छ दिवंगच्छ दिशोंगच्छ सुवर्गंगच्छ सुवर्गेच्छ दिशो-गच्छ दिवं गच्छांतरीक्षं गच्छ पृथिवीं गंच्छापो वा गच्छ यदे तत्नं ते हित-

९२

आरण्योपनिषत् ।

मोषेऽपु प्रतीतिष्ठाशरीरैः । असृजन्वती रेवतीयंददे देवस्यं सवितुः पवित्रं यराष्ट्रातपन्नादुद्रयं तमंसस्पारि' धाता पुनातु ॥ २ ॥ अथोफंख़ पुनातु ॥

आरोंहतायुंजेरसंगुणाना अनु पूर्वे यतंमाना यतिष्ठ । इह त्वष्ट्रं सुजनिमा सुवनेो दीवेमायुः करतु जीवसे वः । यथाहोंन्यानुपुवे भवंति यर्थवै ऋतुमियैति कूषा: । यथा न पूर्वेसंपरो जहाल्पेवाऽंतरायूॠषि कलपैयापृ । न हि' ते अमे तनुवै कुरूं चकार मर्त्यः । किपेभस्ति तजंतं पुनर्जरायुगेरिसंद । अपंतः शोशुंचदघमेऽगुशुध्यारायिम । अपंतः शोशुंचदघं म्रयवें स्न्राहां । अनड्वाहमवारंभामहे स्वस्तये । स न इंद्र इव देवेभ्यो वाह': संपद्यो भव्र ॥ ९ ॥ इमे जीवा: । वि॒मुच्यैताराव॑व॒त॒त॒नुभू॒द्रा देव॑हू॒त॒नियो अच्य । प्रांजेगामानृतये हस्राय द्वांघीय आयुः प्र॒तरां द॒धा॒ना: । मृत्यो: पदं यो -

प॒यं॒तो यदै॒म द्वांघीय आयुः प्र॒तरां द॒धा॒ना: । आ॒ऽध्याय॒मा॒ना: प्र॒ज॒स्या धने॑न्न शु॒द्धा: पू॒ता सं॒वथ य॒ज्ञि॒या॒स: । इ॒मं जी॒वेभ्यः पा॒रि॒धे द॒ंधा॒मि मा॒नो॑दु॒गादपरो अर्ध॑मे॒तम् । श॒ते जीव॑ंतु श॒रदः पु॒रु॒चो॒सि॒तरो मृ॒यं द॒घेहे प॒र्व' त॒न । इ॒मा ना॒री॒रवि॒धवा: सुप॒द्नीर॑ंज॒नेन सर्व॒प॒षा सं॒मृ॒श॒ंताम् । अन॒श्र॒वो अन॒मी॒वा: शु॒शे॒वा आरो॒ह॒ंतु ज॒न॒यो यो॒निम॒प्रे । यदांज॒ंतं त्रि॒क॒कु॒द जात॒र्हि॒मव॑ंत॒स्पारि' । त॒न्ना॒मृ॒त॒स्य मू॒लेऽना॒री॒ज॒भया॒म॒सि । य॒था त्व॒मु॒द्रि॒न॒त्स्यो॒धे पृ॒थि॒व्या अधि' । ए॒व॒मि॒म उद॑द॒द्नु॒ क॒र्त्या॒य॒शं॒सा ब्र॒ह्मव॑र्च॒सेन । अ॒जो॒स्य॒जास॑म॒द॒घा॒द॒हे॒शं॒सि य॒वो॒सि य॒वया॒स्म॒द॒घा द्रे॒वाश॒सि॥२॥स॒पा॒र॒ङ्गो भ॒वज॒ंभ्या॒मा॒सि त्रीं॒णि॒ च॥१०॥

अपंतः शोशुंचदघमेऽगुशुध्यारायिम । अपंतः शोशुंचदघम् । सुश्रे॒त्रिया सु॒गातु याव॑सू॒था च यजामहे । अपंतः शोशुं चद॒घम् । प्रय॒द्र्ंदि॒ष्ट॒ । ए॒षां प्रास्मा॒काँस॒श्र सूर॒यं: । अपंतः शोशुंचद॒घम् । प्रय॒द्र्ंमे: सह॑स्वतो विश्व॒तो य॒न्ति

आरण्योपनिषत् ।

९३

सूरयः । अपंन्तः शोशुचद्घम् । प्रयस्ते अग्ने सूरयो जायेमोहिम्रते वयम् । अपन्तः शोशुचद्घम् ॥ १ ॥ त्वं हि विश्वतोमुख विश्वतः परिभूरसि ! अपन्तः शोशुचदघम् । दिशो नो विश्वतो मुखातिं नावेवं पारय । अपन्तः शोशुचदघम् । स नः सिंधुमिव नाव्याडति पर्षास्वस्तये । अपन्तः शोशुचदघम् । आपंः प्रवणादिवं यतीरपांसल्स्यन्द्तामघम् । अपं नः शोशुंचदघम् । उद्न्नादुदकानीवापांसल्स्यन्द्तवामघम् । अपन्तः शोशुचदघम् । आन्नदायं प्रमोदाय पुनरागास्वानृहान् । अपन्तः शोऽचदघम् । न वै तत्र प्रमो-

दायं यते गौरश्वः पुरुषः पशुः । यत्रेदं ब्रह्मक्रियते परिधीरजीवनाय कमपंनः शोशुचदघम् ॥ २ ॥ अघमघं चत्वारिंच ॥ ११ ॥ अप्रियाम् युवतिमाचरंतीं मृत्यायं जीवां पंरिणीयमान्ताम् । अंधेन या तससा प्रावृतासि प्राचीमवाचोर्मच्यं नारीक्ष्यै चै । मयैतां माद्स्तां भ्रियमााणा देवो संती पितृलोकं यदैषि । विश्ववारो नमसा संव्र्यंतयुभौ नो लोकौ पयसासड्कृणीदि । रयिष्ठामातिं मधुमंतमूर्भिष्मूजः संतं त्वापयसोपर ससंदेम । सऽख्या समुवर्चसा सर्चस्वा नः स्वस्तये । ये जीवाये चं मृताः ये जाताये च जन्त्याः । तेभ्यो घृतस्य धारातिं मधुंधारा क्युदती । माता रुद्राणां दुहिता वसूंतार स्वसादित्यानांसृतस्य नाभिः । प्रणुवोचं चिकितुषे जनाॅयमागामतां गामदींतिं वाचि-

ष्टं पिवंतदकं तणाॅन्तजतु । अमृतस्जतु ॥ ९ ॥ वधिष्टद्रे च ॥ १२ ॥ परे युवाक सं प्रविद्धान्सुव्नस्याऽवचृत्स्वाजोभागोयंवैचतुंश्वत्वारैश्शाच्च एतस्य त्वतपंच प्रकेतुनेऽं ते नाकेसुपर्णयो तेये शुध्यंते तपसाड्समंवतीरेवतीः सऽधरंसघ्वर्ग्रस्वाविंश्शितियैते यत्त उत्ति-

ष्ठात इदं त उत्ति-

ष्टिष्ठ प्रेभदसमनद्वा उद्रयमयं पंचविः शतिरायांतु त्रि:शैद्विश्वानरेतसिमन् द्रु-

स्सइमेपताोहोरिभियुज्यतामाग्रिआ अदिते

९४

आरण्योपनिषद् ।

पारं व आप्यायस्व सम्भविशातिरुचेतेभ्योम्यक्षितिस्मेभ्यः पृथिवीविषद्धां वा पंर् मेडमरःपृथिव्याअंतरीक्ष्यद्वात्रिंशदपूपवांनसौ दशशृङ्गं दंशयैवास्ते ते दिशः सर्वीः (पृथिवींगच्छ॑) अइमन्यैद॒विश्शातिरारोहंत तनुवे कूरं चकार पुनःर्मृखे मानोकुंगादद्रमह इषा नारीः पारे त्रयोविशशतिरप नः सुकृक्षेत्रिया प्र*च-

द्रंद्रष्टः प्रयदनेः प्रयत्तेऽग्न्रे त्वषहि दृष्टः सनः सिंधुमार्पः प्रवणादुद्र* नादांतं द्रायन वैतत्रचतुंर्वै* शातिरपङ्ग्यामार्तृणोहि द्वादंशदादृश परेयु वाङ्समाया त्वेतास्तेसमविःशतिः ॥ २७ ॥ सं त्वां सिष्वामि यजुषा प्रजामायूर्धतं च ।

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ ।

शन्नो मित्रः शं वरुणः । शन्नो' भवत्वर्यमा । शन्न इन्द्र्रो बृह- स्पतिः । शन्नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वं (त्वा)मेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋते त्वां वंदिष्यामि । स*त्यं वंदि-

ष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवन्तु माम् । अवन्तु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । सत्यं वंदिष्यामि पश्च चत्आ॥ॐ शिक्षां व्याख्यास्यामः। वर्णःस्वरः । मात्रा बलम् । साम सन्तानः । इत्यु*क्तः शिक्षाध्यायः ॥ १ ॥

सह नो यशः । सहनौ ब्रह्मवर्चसम् । अथातः सङ्गहि- ताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेषु । अधिलोकमधिज्योतिषम- विविधसधिप्रजंमध्ययलम् । ता महासङ्गहिता इत्याचक्षते । अथांधिलोकम् ।

पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । आकाशः सन्धिः ॥ १ ॥ वायुः सन्धानम् । इत्यधिलोकम् । अथांधिज्योतिषम् । अग्निः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्तररूपम् । आपः सन्धिः । वैद्युतं सन्धानम् । इत्यधिज्योतिषम् । अथांधिविद्याम् । आ-

चार्यः पूर्वरूपम् ॥ २ ॥ अन्तेवासियुत्तररूपम् । विद्या सन्धिः । प्रवचनं*

आरण्योपनिषत् ।

संधानम् । इत्याधिविद्यम् । अथाधिप्रजम् । माता पूर्वरूपम् । पितोत्तररूपम् । प्रजा संधि: । प्रजननं संधानम् । इत्यधिप्रजम् ॥ ३ ॥ अथाध्यात्मम् । अधिष्ठानम् । इत्याराहुः । पूर्वरूपम् । उत्तराराहुरत्तररूपम् । वाक्संधि: । जिह्वा संधानम् । इत्यध्यात्मम् । इत्था महासंहिता: । य एवमेतां महासंहितां व्याख्याता वेद । संधीयते प्रजया पशुभि: । ब्रह्मवर्चसेनात्राच्चेन सुवर्गेण लोकैन ॥ ४ ॥ सन्धीराचर्ये: पूर्वरूपमित्यधिप्रजं लोकेन ॥ २ ॥ य ऋचं छंदसामृषभो विश्व-

हूप: । छंदोभ्योध्यमुतांतसंबभूव । समेन्त्रो मेधया स्पणोतु । अमृतस्य देव-धारणो भूयासम् । धीरें मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णोभ्यां भूरे विश्ववम् । नहोभि: कोशो सि मेधयाडपि हित: । शृणमे गोपाय । आवाहंती वितन्वाना ॥ १ ॥ कुर्वाणा चीरमात्मन: । वासां सि मम गावक्श । अन्नपाने चं सर्वदा । ततो मे श्रियमा वह । लोमशां पशुभि: सह स्वाहा। आमोयतु ब्रह्मचारिण: स्वाहा। विमोयतु ब्रह्मचारिण: स्वाहा। प्रमोयतु ऋत्विज्चारिण:स्वाहा। दर्मोयन्तु ब्रह्मचारिण: स्वाहा। शर्मोयन्तु ब्रह्म-

चारिण: स्वाहा ॥ ८ ॥ यशो जने डसनि स्वाहा । श्रेयान्वस्यंसोसानि स्वाहा। तत्त्वांभिग प्रविशानि स्वाहा । समांभिगप्रविश स्वाहा । तस्मिन्-न्त्सहसशाखे । निभं गाहं स्वायि मृजे स्वाहा । यथाप: प्रवतायन्ति । यथामासां अहर्जरम् । एवं मां ब्रह्मचारिण: । धातारायंतु सर्वेत: स्वाहा। प्रतिबेशो सि प्रमांभाहि प्राणापद्यस्व ॥ ३ ॥ वितन्वाना-शर्मोयन्तु ब्रह्मचारिण: स्वाहा धातारायं तु सर्वेत: स्वाहेकंच ॥ ३ ॥ भूस्तुव: सुवारीत व एतास्तिस्रो व्याहृतय: । तासां जुहुयास्मैतां चतुर्थीम् । माहांचमस्य: प्रवेष्ट देयते । महू इति' । तद्ब्रह्म । स आत्मा । अंगान्यन्या देवतां: । भूरेति वा

अयं लोकः । भुव इत्यंतरे॑ऽक्ष्म॑ सुवारित्यसौ लोकः ॥ १ ॥ मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सर्वे॑ लोकामही॑यंते । भूरिति वा अग्निः । सुव इति॑ वायुः । सुवऋरित्यादित्यः ॥ २ ॥ मह इति॑ चंद्रमाः । चंद्रमसा वाव सर्वा॑ णि ज्योतीं॑षि मही॑यंते । भूरिते वाऽर्चः । सुव इति सामानि । सुवारिति यजू॑॑षि॥२॥

मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे॑ वेदा महीयंते । भूरिति वै प्राणः । सुव इत्यापानः । सुवरिति॑ व्यानः । मह इत्यन्न॑म् । एत॑न्न वाव सर्वे॑ प्राणा मही॑यंते ॥ ३ ॥ असौ लोको यजू॑॑षि वेद॑ऽर्च॑ । स य॑प॑॑ऽह॑र्‌ऽद॑य आ॑काशः । त॑स्मि॑न्न॑य॑ पुरु॑षो मनो॑स्मयः । अ॑मृ॑ तो॑हिर॑ण्मयः । अ॑ंत॑रे॑प ता॑लु॑के । य प॒ष्ठ॑ स्तन॒ इ॑वाव॑ल॑ंबते । से॑न॑द्र॑यो॑नि॑ः॥ ४ ॥

य॒त्रा॑सौ के॒शा॑ंतो वि॑र्त॑ते । व॑यो॑ह॑र्‌शि॑ष्क॑पाळे । भूरि॑त्य॑मौ प्रा॑ति॑ ति॑ष्ष॑ति सुव इति॑ वायौ ॥ १ ॥ सुव॑रि॑त्यादि॑त्ये । म॒ह इ॑ति ब्रह्म॑णि । आप्रो॑ति मन॑स॒स्प॑ति॑म् । वाक्प॑ति॑म॒श्रु॑ष्प॑ति॥ ५ ॥ आप्रो॑ति पति॒व्ँज्ञा॑न॑ प॒तिः । ए॑त॒त्त॑तो॑ भ॑वाति । आ॑काश॑श॒रीरं ब्रह्म । स॒त्य॑ात्म॑प्रा॑णार्ं मन॑ आ॑न॑न्दम् । शा॑ं॒ति॑ समृ॑द्ध॒स्मृ॑त॒म् । इ॒ति॑ प्रा॑ची॑न॑यो॑ग्यो॑पा॑स्क॒ । २ ।

वा॒यो॑व॒मृ॑त॒ मे॑क॑च ॥ ५ ॥ पृ॑थि॑व्य॑ंतारेक॒षं॑ गौ॑र्दि॑शो॑ऽवां॑तर॑दि॑शा॑ । अ॒भि॑र्वा॒युरो॑दि॑त॑स्र॒॑ द्र॑मा न॒क्ष॑त्रा॑णि । आ॑पो॑ऽध्र्यो वन॑स्प॑त॑य॒ आ॑काश॒ आ॑त्मा । इ॒त्य॑भि॑व॒त॑म् अ॑ध्या॑ध्यात्म॒म् । प्रा॑णो व्या॑नो॑ड॒पान॒ उ॒द्‌आ॑नः स॒मानः । च॒क्षुः श्रो॑त्र॒ं मनो॑वा क॒त्वक् । च॒र्म॒मा॑म्स॒सृ॒॑ष्टि॑वा॑स्थि॑म॒जा । ए॒त॑द॑धि॑वि॑धा॑य ऋ॒षि॑र॑वो॑ऽच॒त् । पां॑च॒ं वा इ॒द॒᳚ सर्व॑म् । पां॑के॑नै॒व पां॑क॒त॑᳚सृ॑प्र॒यो॑ति॑ति॑ ॥ १ ॥ सर्व॑मे॒क॑ च ॥ ६ ॥

ओ॒मि॑ति ब्रह्म । ओ॒मि॑ते॒᳚ सर्व॑᳚ । ओ॒मि॑ये॒तद॑नु॑कृ॑ति॒स्म॑वा अप॑पो॑श्र॑व॑ये॑त्या᳚ ।

आरण्योपनिषत्।

अथर्व्यंति ? ओमिति सामानि गायंति। ओँशोॐमिति' शस्साणि शस्संति । ओमित्युद्गीथे: प्रतिगरं प्रतिगुणाति । ओमिति ब्रह्मापसौ'वि । ओमित्यभ्रिहोत्रमनुजानाति । ओमिति'ब्राह्मण: प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपंप्रवानीति' । ब्रह्मोपंप्रवानीति' । ब्रह्मै-वोपांप्राति ॥ १ ॥ अथ दश ॥ ७ ॥ ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । आग्रिहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयक्षश्च स्वाध्यायप्रवचने च । मारुषं च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च ॥ ११ ॥ प्रजनक्श्र स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजातिक्श्र स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यमिति सत्यवचाराधीतत: । तप इति तपोनिष्ठ: पौ॑रुशिष्टे: । स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको' मौद्रल्य: । ताद्धि तपस्तद्धि तप: ॥ २ ॥ प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च षट्क्च

॥ ८ ॥ अहं वृक्षस्य रेरि'वा । कीर्ति: पृष्ठं गिरेरिव । ऊर्ध्वंपवित्रो वाजिनीवस्वसृत्वा'रतलि'न । द्वि'कृत्वा सर्वचैसमम् । सुमेधा अमृतोक्षित: । इति त्रिशंको-वेंदोऽनुवचनम् ॥ १ ॥ अथ षट् ॥१९ ॥ वेदमनूच्याचार्योंडन्वेवाssिनमन्नु-मति । सत्यं वद । धर्मे चर । स्वाध्यायान्मा प्रमद:। आचार्याय प्रियंधनम-मत्य प्रजातंतुं मा व्यवच्छेत्सी: । सत्यात्न प्रमदितव्यम् । धर्मात्न प्रदि:तव्यम् । कुशलात्र प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् । देवपितृकाचार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भवोऽन्यान्नवचाने' कर्माणि । ताने

सेवितंव्याः'ने । नो इतराणि । यान्यस्माक सुचारितानि । तानि त्वयो'प-्यानि ॥ ३ ॥ नो इतराणि। ये केचास्मच्छे॑यांसो ब्राह्मणा: तेषां त्वयासनेन

७

३८

आरण्योपनिषत् ।

श्रद्धासेतवयम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयादेयम् । श्रियं देयम् । हियंया देयम् । भियं देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्ताविचिकित्सा वा स्यांत् ॥ ३ ॥

ये तत्र ब्राह्मणाः संमार्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलक्ष्मी धर्मेकामा सुहः । यथा ते' तत्र वर्तेरन् । तथा तत्र वर्तेरन् । तथा तत्र वर्तेथाः । अध्यात्मविद्यां वेदेषु । ये तत्र ब्राह्मणाः संमार्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलक्ष्मी धर्मेकामाः सुहः । यथाते तेषु वर्तेरन् । तथा तेषु वर्तेरन् । तथा तेषु वर्तेथाः । एष आदेशः । एष उपदेशः । एषावेदोपनिषत् । एतदनुशासनम् । एवमुपासितव्यम् । एकमुचैतदुपास्यम् ॥ ४ ॥

स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां नित्यममदितव्यम् । ताल्तिवयो'पास्यानिस्याचेषुपवर्तेरनस्तपच्चे ॥ ९० ॥

शन्नो'मित्रः शंवरुणः । शन्नो'भवत्वर्यमा । शन्न इन्द्र्रोबृहस्पति: । शन्नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवदिषम् । सत्यमवदिषम् । तन्मामावीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीत्तदात्मानम् । आवींविद्रकार्म । ॐशांति: शांति: शांति: ॥ ९ ॥

सत्यमवदिषं पंचवच ॥ ११ ॥ शन्न: शिक्षाश्च सहौषधं चनुदंशांभू: । सय: पृथिव्योमित्यृतं चाहं वेदमनूच्य शन्नोद्धादंश ॥ १२ ॥

शन्नो मद इत्यादितित्योनो इंतरणि त्रयो'विश्रति: ॥ ॥ १३ ॥

शन्नो'मित्रः शंवरुणः । ॐशांति: शांति: शांति: । हारि: ॐ ॥

सहनाववतु । सहनौ' भुनक्तु । सहवीर्यंकरवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै । ॐशांति: शांति: शांति: । हारि: ॐ ॥

ॐ ब्रह्माविदां प्रोति परम् । तदेषाभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनंतं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सो'श्नुते सर्वान्कामान्त्सह । ब्रह्मणा विपश्चितेतिं । तस्मा द्वा एतस्मादात्मन आकाश: संभूत: । आकाशाद्वायुः । वायोराग्नि: ।

अदृश्य:पृथिवी । पृथिव्या ओषधय: । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुष: । स वा एष पुरुषोऽन्नरससमय: । तस्येदमेव शिर: । अयं दक्षिण:पक्ष: । अयमुत्तर:पक्ष: । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदव्येष ऋषिरुवाच ॥१॥ अन्नाद्दै प्रजा: प्रजायन्ते । य: कश्च पृथिवीं श्रिता: । अथो अन्नेनैव जी'वन्ति । अथै'न्नदपियन्त्यन्तत: । अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्सर्वौषधमुच्यते । सर्वे वैतेनैवापुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते । अन्नाद्धि भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धते । अद्यते हि च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यते ॥ इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योन्तर आत्मा प्राणमय: । तेनैष पूर्ण: । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविध: । तस्य प्राण एव शिर: । व्यानो दक्षिण:पक्ष: । अपान उत्तर:पक्ष: । आकोश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदव्येष ऋषिरुवाच ॥ २ ॥ प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्या: पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायु: । तस्मात्सर्वायुुषमुच्यते । सर्वमेव आयुर्येति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात्सर्वायुुषमुच्यन्त इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । य: पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मात्प्राणमयात् । अन्योन्तर आत्मा मनोमय: । तेनैष पूर्ण: । स वा एष पुरुषवि'ध एव । तस्यपुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविध: । तस्य यर्जिदेव शिर: । ऋग्दक्षिण:पक्ष: । सामो'त्तर:पक्ष: । आदेश आत्मा । सथर्वाङ्गिरस: पुच्छं प्रतिष्ठा । तदव्येष ऋषिरुवाच ॥३॥ यतो वाचो निवर्त्तते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्धान् । न विभेति कदाचनैति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । य: पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योन्तर आत्मा विज्ञानमय: । तेनैष पूर्ण: । स वा

१००

आरण्योपनिषत्।

एष पुरुषावेध एव । तस्य पुरुषविधताम् अन्वय' पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आात्मा । महः पुच्छ प्रतिष्ठा । तद्येष ऋको भवन्ति ॥ ४ ॥

विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनु- तापिं च । विज्ञानं देवा: सर्वे' । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्ेदे । तस्माच्छेत्र प्रमाद्यति । शरीरेँ पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समर्हुन्त इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यँ पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्माद् ज्ञानमयात् । अन्योन्तर आत्मानन्दमयः । तेतैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् अन्वय' पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तद्- प्येष ऋको भवति ॥ ५ ॥

असद्बेव सँ भवति । असद्ब्रवति वेद चेत् । आस्ति ब्रह्मोति चेदेदे । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । अथातो'चु प्रभा: । उत्त विद्वानमुं लोकं प्रेत्यँ । कक्ष न गच्छाति' रे आहो' विद्वानमुं लोकं प्रेत्यँ । कक्षि'तरसंच्छुला ई ३ इ । सो' कामयते । बहुस्याँ प्रजायेयेति' । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इदँ सर्वमसृजत । यदिदँ किंचँ । तत्सृष्टा । तदेवानुप्राविशत् । तदन्तुप्रविष्टँय । सच्च त्यच्चाभवत् । निरुकं चानिरुक्तं च । निलयनँ चानिलयनँ च । विज्ञानँ चाविज्ञानँ च । सत्यँ चानृतँ च सत्यमभवत् । यदिदँ किंच । तत्सत्यमित्याचक्षते । तद्येष ऋको भवति ॥ ६ ॥

असद्रा इदमग्रँ आसोत् । तत् सतो वै सद्जायत । तदा आत्मनँ स्वयँकुरुत । तस्मात्तत्सुकृतमुच्यँत इति । यद्वै तत्सुकृतम् । रसो वै सः । रसँ ह्येवायँ लब्ध्वानँदी भवति । को ह्येवान्यात्क: प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एष हेवानन्दयाति । यदा ह्येवैतस्मिन्नदृश्येऽनात्मेऽनिरुकेऽनिलयने

आरण्योपनिषत् ।

१०१

उनिलयने डभयं प्रतिष्ठां विदिंते। अथसोभयं गतो भवति। यदाहो॑वैष एतस्माद्ध दुरमन्तरं कुरते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदुषो मन्वानस्य । तदृध्येप श्लोको भवति ॥ ७ ॥ भीपास्माद्वातः पवते । भीपोदे॑ति सूर्य्यः । भीपास्माद॑ग्रिश्चन्द्र॑श्च मृत्युर्धावति पञ्चम इ॑ति । स पानदस्य मन्मो॑सि भवति । युवा स्यात्स आहु यु॑वाध्या॑यकः । आशिष्टो द्र॑न्द्रि॑यै॒ बलिष्ठः । तस्यै॒पृथिवी सर्वा वित्तस्यै पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामह॑तस्य । ते ये शतं मानुषा आनंदाः । स एको मनुष्यगंधर्वाणामानन्दः । स श्रोत्रियस्य चाकामह॑तस्य । ते ये शतं मनुष्यगंधर्वाणामानंदाः । स एको देवगंधर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगंधर्वाणामानंदाः । स एकः पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पितॄणां चिरलोकलोकानामानंदाः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम॑हतस्य॑ । ते ये शतमाजानजानां देवानामानंदाः । स एकः कर्मदेवानां देवानामाननदः। ये कर्मणा देवान॑पि य॑न्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानंदाः । स एको देवानामाननदः । श्रोत्रियस्य चाकाम॑हतस्य । ते ये शतं देवानामाननंदाः । स एक इन्द्र॑स्य आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम॑हतस्य । ते ये शतमिन्द्र॑स्य आनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम॑हतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम॑हतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानंदाः । स एको ब्रह्माण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम॑हतस्य । स य॒ज्ञा॑यँ पुरु॒षे य॒ज्ञास॑ आव॑द॑ित्ये । स एकः । स यं ए॑वंवि॑द् । अस्मा॑लो॒कात्प्र॑ए॑त्य । एतमन्नमयमात्मानमुप॑स॑क्रा॑मति । एतं प्राणमयमात्मानमनुपसंक्रामति । एतं मनोम-

१०२

आरण्योपनिषत्।

यमातमानुपसंक्रामति। एतं विज्ञानमयमातमानुपसंक्रामति। एतमानन्दं

सयमात्मानुपसंक्रामति। तदृश्येष श्लोको भवति ॥ ८ ॥ यतो वाचो निवर्त्ते। अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्। न विभेति कुतश्चनैनं॥

एतर्हैव न तपाति । किमहं साधु नाकरवम् । किमहं पापं

करवामिति । स य एवं विद्वानेते आत्मान* स्पृणुते । उमे हि वैष एते आत्मा

न स्पृणुते । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ ९ ॥ सहनाववतु ।। ॐशान्तिः

शान्तिः शान्तिः। हारे: ॐ ॥

ॐसह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य' करवावहै । तेजस्विनाव

धीतमस्तु माविंद्रिषावहै। ॐशान्तिःशान्तिःशान्तिः। हरी:ॐ । भृगुवंशे वारुणि:

वरुणं पितरमुपसंसरार । अधीहीति भगवो ब्रह्मेति । तस्मा एतद्रोवाच । आ

न्नं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति' । तर्होवाच । यतो वा इमानि भूतानि

जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व

तद् ब्रह्मेति' । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥ अन्नं ब्रह्मेति व्यजाना

त् । अन्नाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । अन्नेन जातानि जीवन्ति । अन्न

प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति' । तद्विज्ञाय । पुत्ररेक वरुणं पितरमुपसंसरार । अधीहीति

भगवो ब्रह्मेति' । तर्होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत ।

स तपस्तप्त्वा ॥ २ ॥ प्राणो ब्रह्मेति व्यजाना

त् । प्राणाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायेन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्रा

णं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति' । तद्विज्ञाय । पुत्ररेक वरुणं पितरमुपसं

सार । अधीहीति भगवो ब्रह्मेति' । तर्होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो

ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ ३ ॥ मनो ब्रह्मेति व्यजा-

आरण्योपनिषत् ।

१०३

नात् । मनंसो ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि जीवंन्ति । मनः प्रयत्न्यभिसंविशंतोति' । तद्विज्ञायै । पुनरेव वरुणं पितॄन्मुपसंसार । अधीहि भगवो ब्रह्मोति' । तद्धोवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मोति । स तपस्तप्त्वा ॥४॥ विज्ञानं ब्रह्मोति व्यजानात् । विज्ञानाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवंन्ति । विज्ञानं प्रयत्न्यभिसंविशंतोति' । तद्विज्ञायै । पुनरेव वरुणं पितॄन्मुपसंसार । अधीहि भगवो ब्रह्मोति' । तद्धोवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मोति । स तपस्तप्त्वा ॥५॥ आनन्दो ब्रह्मोति व्यजानात् । आनन्दाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । आनन्देन जातानि जीवंन्ति । आनन्दं प्रयत्न्यभिसंविशंतोति' । सैषा आर्गेयी वारुणी विद्या परमे व्योमन््यति' स्थिता । य एवं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या ॥ ६ ॥ अन्नं न निन्द्यात् । तद्व्रतम् । प्राणो वा अन्नम् । शरीरमन्नादम् । प्राणे शरीरं प्रति'ष्ठितम् । शरीरे प्राणः प्रति'ष्ठितः । तदेतदन्नयोरन्नं प्रति'ष्ठितम् । स य एतदन्नयोरन्नं प्रति'ष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या ॥ ७ ॥ अन्नं न परीचक्षीत । तद्व्रतम् । आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम् । अप्सु ज्योतिः प्रति'ष्ठितम् । ज्योतिष्यप्सु प्रति'ष्ठितः । तदेतदन्नयोरन्नं प्रति'ष्ठितम् । स य एतदन्नयोरन्नं प्रति'ष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या ॥ ८ ॥ अन्नं वदु कुर्वीत । तद्व्रतम् । पृथिवी वा अन्नम् । आकाशोऽन्नादः । पृथिव्यामाकाशः प्रति'ष्ठितः । आकाशे पृथिवी प्रति'ष्ठिता ।

१०४

आरण्योपनिषत् ।

तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतिष्ठितो भवति । अन्नवानादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्‌ब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या॥

न कंचन वसतौ प्रतियच्छीत । तदृतम् । तस्माद्या कया च विधया वहन्नं प्राप्तुयात् । अराध्यस्मा अन्नामियाचक्षते । एतद्वा मुखतोऽन्नश्राद्धम् । मुखतोऽस्मा अन्नश्राध्यते । एतद्वै मध्यतोऽन्नश्राद्धम् । मध्यतोस्मा अन्नश्राध्यते । एतद्वा अंततोऽन्नश्राद्धम् । अंततोस्मा अन्नश्राध्यते । य एवं वेद । क्षेम इति वाचि । योगक्षेम इति प्राणापानयोः । केंमिति हस्तयोः । गतिरिति पादयोः । विसृक्किरिति पायौ । इति मानुषीः समाझाः । अथ दैवीः । त्विषीरिति चक्षुषी । बलमिति विहुति । यश इतिपशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरस्मात्समानंद इत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे । तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठावान्भवति । तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीत । मानवान्भवति । तन्नम इत्युपासीत । तद्रह इत्युपासीत । तद्रक्षः परिमर इत्युपासीत । पर्येणं भ्रियंते द्विषंतः सपत्नाः । पारियें प्रियां भ्रातृव्याः । सत्य-

श्रवांवदित्ये । स एकः । स यं एवंवित । अस्माल्लो'कात्‌मेत्य । एतस्मादस्मात्सात्मानुपसंक्रम्य । एतं प्राणस्मयमात्मानुपसंक्रम्य । एतं मनोमयमात्मानुपसंक्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मानुपसंक्रम्य । एत-मानंदमयमात्मानुपसंक्रम्य । ईमा ३ न्लोका ३ न्कामा ३ श्रीकामरुह्यनुसं-चरनू । एतत्सामगायन्नसते । हा ३ वूहा ३ वूहा ३ वुं । अहमन्न्रमहंन्न्रमह-न्नम् । अहमन्न्रादो ३ हमन्न्रादो ३ हमन्न्रादः । अहंश्श्लोककृदहश्श्लोककृदहश्श्लोककृत् । स्वहमासिम प्रथमजा ऋतता ३ स्य । पूर्वंदेवेभ्यो अमृतत्व ना ३

आरण्योपनिषत्।

ॐ भास्कराय विद्महे। योगाद्दाताय धीमहि। तन्नो वाक्रः प्रचोदयात्‌। अथर्वणमंत्रमदंतमातृ विद्या । अहं विश्वं हृदयं लसद्रत्नस्थम्‌। सुवर्णोज्ज्वोतीः। य एवं वेद । इत्युपानिषत्‌॥१०॥ ॐ शांति: शांति: शांति: । हरि: ॐ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।

ॐ सुहलं ददतु। सहनौ सुनत्कु। सहवीर्यकरवावहै । तेजस्विनावधीयीमस्तुमावीर्यं विदेपावहे । ॐ शांति:शांति:शांति:। हरि: ॐ। अभंस्यपारे सुरवं- स्तस्य मध्ये नारकस्य पूष्ठे संहतो महान्तौ। शुक्रेण ज्योतींषि समनुपविष्ट: प्रजापतिश्वराति गर्भेएत:। यस्मिन्निदं सं च विचैति सर्वं यस्मिन्नदेवा अधि- विश्वे निपेधु:। तदेव भूतं तदुभव्यमा इदं तदक्षरे' परमे व्योमन्‌। येनावृतं खंच दिवं च येनान्नो दिव्यस्तपति तेजंसा भ्राजंसा च । यमंत:संसुद्रे कवयो वयंती यक्षरं परमे प्रजा:। यंत: प्रसूता जगत: प्रसूती तोयेन सर्जे सूयांन यदेर्षदर्शीसि: पुरुषान्पशूूंष्व विवेेश भूतानिं चराचराणिं । अर्तं: परात्परं यन्मंहतो महांतम्‌। यदेकमव्यक्तमनंतरूपं विश्वं पुराणं तमंस:परस्तात्‌॥११॥ तदेवर्ते तदुं सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परसं कवीनाम्‌। इष्टापूर्ते बहुधाजातं जायंमानं विश्वंभिर्भार्तिसुवर्णस्य नाभि:। तदेव शुक्रममृतं तद्रह्म तदाप: स प्रजापति:।सर्वे निमेषा जज्ञिरे' विद्युत: पुरुषाद्धी:। कला सुहूर्ताः काष्ठाश्चाहोरात्राश्च सर्वेश:। अर्ध- मासा मासा ऋतव: संवत्सरश्र्च कलप्ताम्‌। स आपं: प्रदुचे उभे इमे अंतरं- षमथो सुवं:। नैर्नमूर्छवंश्रतिये चत्रमध्येपीरजंभ्रभत्‌। न तेस्यंशे कश्चन तस्य नाम महद्यशं:॥१२॥ न संधशे' तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यंति कश्चनैनम्‌। हृदा मंतिषा मनंसा अभिकूंतो य एंं विदुरमृतास्ते भवंति । अदृश्य: समंतो हिरुग्गदार्मे ह्यष्टौ। एष हि देव: प्रदिशो नु सर्वा: पूर्वो हि जात:

१०६

आरण्योपनिषत् ।

स ड गमेँ अांत? । स विजयमानः स जानिष्यमाणः प्रयड्मुख्वास्ति शर्‌त्

विश्वतोमुखः । विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतेाँ ह्स्त उत विंश्व

तस्पात् । संवादुभ्यां नमांति संपर्यत्रैद्योँपृथिवी जनयन्नेव एकः । वेनस्ते

तपऽन्वविश्वाभुवेनानि विद्धान्नत्र विश्वं भवत्येकनीळमू । यस्मीच्चित्रद॒ꣳ सं ह

विचै॑कष स ओत॑ः प्रोत॑श्च वि॒सुः प्रजा॒सुं । प्रतद्र॑ो॒चे अमृत॑स्यु विद्या॑नं

घवाँनाम निहि॑त॒ गुहा॑सु ॥ ३ ॥ त्रीणि पदा नि हि॑ता गुहा॑सु यस्तद्वे॒द स

तु॒ः पितास॑त् । स नो बंधुर्जनिता स विधाता धामाँनि वेदु भुर्व॑नानि॒ विश्वा॑ ।

य॒त॑ँ दे॒वा अ॑सृ॒तमाना॑सृ॒त॒री॑ये धामाँ॒न्यभ॑रे॒यं॑त । पा॒र॒े द्यावा॑ पृथि॒व्या

यं॒ति स॒च्यः पा॑र॑लो॒काप॑री॒दि॑शः परि॒खु॒वं। ऋ॒तस्य त॒ꣳ ह॒वि॑त॒तं॑ विचि॒त॒ तद॑ेपश्य

न्न॑दे॒भव॑त्स॒जासु॑' प॒री॑त्य॒ँ लो॒कान्प॑री॒त्यँ भूताँ॑' परि॒त्य॑ँ सर्वा॑ः प्र॒दि॑शो दि॑

श॒ । प्र॒जाप॑ति॒ः प्र॑थम॒जा ऋ॒तस्यात॑म॒नात॑म॒नं॑म॒भि॑सं॒भू॑व । सद॑ँस॒स्प॑वि

मदृ॑त॒ँ प्रि॑य॒मि॒ंद्र॑स्य का॒म्य॑म् । स॒न्नि॑मे॒घाम॑र्या॒सि॑षम् । उ॒द्दी॑प्य॒स्व ज॑ातवेदो॒

प॒न्न॒र नि॒र्ऋ॒ति॑म॒ सं॑ ॥ ४ ॥ प॒शू॒ꣳ श॒ मह्या॑मा॒व॑हु ज॒र॑वें च दि॒शो॑ 'दि॒शि ।

मा॒नो॑'हि॒ःसी॒ज्जो॑त॒व॑दो गा॒म॒शं॒ पु॒रु॒ष॒ꣳ ज॒ग॑त् । अ॒बि॑ंद्र॒दृश॑म आ॒ग॑हि श्रिय॒ मा

पी॒रि॑पात॒य । प॒ुं॒ष॒स्य वि॒द्या॒ स॒ह॒स्रा॑क्ष॒स्यँ महा॑दे॒वस्य॒ँ धी॑मा॒हि । त॒न्नो॑' रुद्रः

प्रचो॑दया॒त् । त॒त्पु॑रु॒षा॑य वि॒द्म॑हे महा॑दे॒वा॑य॒ँ धी॑मा॒हि । त॒न्नो॑' रुद्रः प्रचो॑दया॒त् ।

त॒त्पु॑रु॒षा॑य वि॒द्म॑हे व॒क्र॑तुंडा॒यँ धी॑मा॒हि । त॒न्नो॑' दं॒ति॑ः प्रचो॑दया॒त् । त॒त्पु॑रु॒षा॑य

वि॒द्म॑हे च॒क्र॑तुंडा॒यँ धी॑मा॒हि ॥ ५ ॥ त॒न्नो॑' ना॒ंदि॑ः प्रचो॑दया॒त् । त॒त्पु॑रु॒षा॑य

वि॒द्म॑हे महा॑सेना॒यँ धी॑मा॒हि । त॒न्नो॑' षण्मु॒खः प्रचो॑दया॒त् । त॒त्पु॑रु॒षा॑य वि॒द्म॑हे

सु॒व॑र्णपक्षा॒यँ धी॑मा॒हि । त॒न्नो॑' ग॒रुऽडः प्रचो॑दया॒त् । वे॒दात॑मना॒यँ वि॒द्म॑हे 'हिर्‌-

ण्य॑गर्भा॒यँ धी॑मा॒हि । त॒न्नो॑' ब्रह्मा प्रचो॑दया॒त् । ना॒रा॑यणा॒यँ वि॒द्म॑हे वासु॑दे॒वा॑य

आरण्योपनिषत् ।

धीमहि । तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् । वज्रनखाय विद्महे तीक्ष्णदंष्ट्राय धीमहि ।

तन्नो नारायणः प्रचोदयात् । भास्कराय विद्महे महाज्योतिकराय धीमहि ।

तन्नो आदित्यः प्रचोदयात् । वैश्वानराय विद्महे लीलालाय धीमहि ।

तन्नो अग्निः प्रचोदयात् । कात्यायनाय विद्महे कन्याकुमारि धीमहि ।

तन्नो दुर्गिः प्रचोदयात् । सहस्रपरमा देवी शतमूला शतांकुरा । सर्वं हरतु मे पापं दूर्वा दुस्स्वप्ननाशिनी । कांडात्कांडात्परोहंती पुरुषः पीरं ॥ ७ ॥

एवानो दूर्वे प्रतंतु सद्दसे'ण शतं च । या शतने प्रतनोषि' सहस्रे'ण विरोहंसि । तस्यास्ते देवीधके विधेम हविषा वयं । अश्वक्रांतेः रथक्रांतेः विष्णुक्रांतेः वसुंधरा । शिरसा धारयिष्यामि रक्षस्व मां पदेपदे ।

उद्धृतांसि वैराहेण कृष्णेन शतबाहुना । मृत्योः हतं मे पापं यन्मया डुष्कृतं कृतम् । मृत्यो के' ब्रह्मदत्तासि कायपेनाभिमंत्रिता । मृत्यो के' देहिं मे पुष्टिं त्वयिसर्वै' प्रतिष्ठतम् ॥ ८ ॥

मृत्यो के' प्रतिष्ठते सर्वे तन्मे निर्झरि मृत्युकिे । तथा हेतं पापेन गच्छामि परमां गतिं । यतं इंद्र भयंमहे ततोनो' अभयं कृधि । मघवंछागिध ततत्रग्नूतये विंदिपो विमृधो' जहि ।

स्वस्तिदा विशस्पतिं वृधि । वृधेन्द्रः पुर पतु नः स्वस्तिदा अभयं करः । स्वस्तिन इंद्रो॑डुतः शंः स्वस्ति नः पूषा विशवेदाः । स्वस्तिनस्ताक्ष्यो' अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो वृधस्पतिदधातु ।

आपांतमन्यस्य परिप्रमार्थनिः शिंशिमां ल्कुंरमाख ऋजिषी । सोमो विश्वान्यतसावनानि नार्वागिन्द्रं प्रतिमानानि देहुः ॥ ९ ॥

ब्रह्म जज्ञानं प्रथयं पुरस्ताद्वि सीमतः सुरुचो' वेन आवः । स बुध्नियेः उपमा अस्य विष्ठाः सतश्च योनिमसतश्च विर्वः ।

स्योनां पृथी'वि भवांच्चक्षरान्ति-वेश्मनी । यच्छांनः शर्मंसप्रथाः । गंधद्वारां दुराधर्षा०न्नित्यपुष्टां करोषिणीं ।

३०८

आरण्योपनिषत्

ईश्वरौप सर्वमूतानां तामिहोपहये श्रियम् । श्रीमें भजतु । अलक्ष्मीमे नाशयतु । विष्णुमुखा वै देवा म्हन्दो'भिरिमान्लोकान्नपजययमभ्यजयन् । महाँ इन्द्रो वज्रबाहुः घोडशीर्षर्म' यच्छतु॥१०॥ स्वस्ति नो मघवाँ करोत्व हन्तु पाप्मानं द्वो स्मान्द्रष्टि' । सोमानश् स्वरंण कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्न य औ'शिजम् । शारी'रं यज्ञशरं कुसीदं तस्मिन्त्सीदतुयोस् मान्द्रेष्टि । चरणं पवित्रं वितंतं पुराणं यतं पूतस्तरतिडुकृतानि । वेनं पवित्रेण शुद्धेन पूताः। आर्त्वि-पामानमरिं ति तरसम । सजोषा इन्द्र सर्गणो मरुत्तिः सोमें पिब ऋत्रहचूर्ं विद्रान॥

यदि शत्रू रुपमृघो' शुदस्स्वाथाभयं कृणुहि विश्वतो नः । सुमित्रा न आप ओषधयः संतु दुरित्रास्तस्मै'भूयासुर्यों मान्द्रेष्टि यं पचं वयं द्विष्मः । आपो हि ष्ठामयोभुवस्ता न ऊर्जे दंधातन । महे रणाय चक्षसे । यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयते हर्नः । उशतीरिव मातरः । तस्मा अरं गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ । आपो' जनयथा च नः । हिरण्यवर्णं वरुणं प्रपंचे तीर्थे मे देहि याचिंतः । यन्मे मनसा वाचा कर्मणा वा दुष्कृतं कृतम् । तन्म इन्द्रे वरुणो बृहस्पति : साविता च पुनंतु पुनः पुनः । नमोऽग्र्येऽप्सुमते नम इन्द्राय नमो वरुणाय नमो वारुणाय नमो वरुणद्रथः ॥ १२ ॥ यदुग्रान्तरं यदमेध्यं यदैनशुचिहीनतिपातकं यद्यपाङ्‌गलतान् । यद्वांग्‌गलावाहतीभि: उग्रालावाहतीभिश्च तं वर-गो राजा पाणिनां ह्वेमर्शंतु । सो'हं पापो विरजे निसुक्तो मुक्तकिल्बिषः । नाकस्य पृष्ठमारुहा गच्छेद्रहं सलोक्ताम् । यज्ञाश्व वरुणः सपुनात्वर्घमर्षणः । इमं मे गंगे यमुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोम'ऽसचतापहष्णिया । आसिक्निया मरुध्वे वितस्तयाज्ञी कीये ऋणुयासुपसो मयो । ऋतं चं सत्यं चाभीद्धात्तपसोऽध्य-

आरण्योपनिषत् ।

१०९

जायत । ततो रात्रिरजायत । ततः समुद्रो अर्णवः ।। १३ ।। समुद्रादर्णवादधि संवत्सरो अजायत । अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी । सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् । दिवं च पृथिवीं चांतरिक्षमथो स्वः । यत्पृथिव्याः ऋतस्वमान्तरिक्षे विरोधसी । इमाश्चस्तदापो वरुणः पुना-त्वैगसृजत् । पुनंतु वसवः पुनातु वरुणः पुनात्वैगसृजणः । एष भूतस्यं मध्ये सुवंनस्य गोत्रा । एष पुण्यकृतां लोकानेष मृत्युोंहिरणमयम् । धावांपृथिव्यो दि-रणमयः सश्शिश्रितात् सुवः ।। १४ ।। स नः सुवः सश्शिश्रि-यादि । आदित्ये ज्वलांति ज्योति-रहमस्मि । ज्योतिर््ज्वलांति ब्रह्माहमस्मि । योऽहमसिम ब्रह्माहम-स्मि । अहमस्मि ब्रह्माहमस्मि । अहमेवाहं मां जुहोमि स्वाहां । अकायोंकार्य-वकीर्णोस्स्तेनो अंघहा गुरुस्तल्पगः । वरुणोपासंचसृजणस्तस्मात्पापात्प्रमुच्यते । रजोभूमिस्वमाष रोदयस्व प्रवदनित्त धोरांः । आकांरत्समुद्रः प्रथमे विधर्मे जनयन् प्रजासुवंतस्य राजां । वृक्षां पवित्रे अधिसानो अव्ये वृहत्त्सोमो वातवृधे सुवान इन्दुः ।। १५ ।। परस्ताद्यशो गुहां सु ममं चकंकतुयाडं धीमहि तीक्श्नेदं-क्षत्रायं धीमाहि परिंप्रतिष्ठितेंदुतेशुंर्युचछतुदधातनाद्रथो अर्णवः सुत्रोराजिकंच ।। ९ ।

३१०

आरण्योपनिषत् ।

वेदः सिन्धुं न नावा दुरितातिपार्शि । अम्ने अत्निवृमनंस इणा नोऽस्माकं बोधयविता तनूनाम् । पृतनाजितॠसंहमानसुम्ममस्मिॄ हुवेम परमात्स्थ स्थात् । स नः पर्षदातिदुर्गाणि विश्वाक्षामदेवो अति' दुरितायमिः । प्रत्नोषि' कमीडये' अध्वरेषु सनाच होतॄ नव्यॠत्वियस्त्स । स्वांचो मे तहुवं पिप्रयस्वास्मभ्यं' च सौभेगमार्यजस्व । गोभिॠयुॠष्टंयुजो निष्पिंकं तवेनं विष्णोरनु संचारेम । नाकस्य पृष्ठमाभिसंवसानौ वैष्णवीं लोक इह माह- यन्ताम् ॥ १ ॥ अभिॠष्टवारि'च ॥ २ ॥

भूरमये' पृथिव्यै स्वाहा सुवोत्रं वायवेन्तारिक्षाय स्वाहा दिवे स्वाहा भूरसुवः सुवरन्न चन्द्र- मासे दिग्भ्यः स्वाहा नमो' देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूरसुवः सुवरन्नमोम् ॥१॥ वायवेन्तारिक्षाय स्वाहा" सुवरादित्याय दिवे स्वाहा भूरसुवः सुवॠचन्द्रद्र्मसे दिग्भ्यः स्वाहा नमो' देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूरसुवः सुवरमॐ ॥ २ ॥ भूरमये' च पृथिव्यै चं महते च स्वाहा सुवो वायवे' चान्तारिक्षाय च महते च स्वाहा सुवॠचन्द्रद्र्मसे च नक्षत्रेभ्यश्च दिग्भ्यश्च महते च स्वाहा नमो' देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूरसुवः सुवॠमहोरोम् ॥ ३ ॥ पाहिनो विश्ववेदसे स्वाहा । यज्ञं पाहि विभावसो स्वाहा । सर्व पाहि शतक्रतो स्वाहा ॥ ४ ॥ पाहि नो' अग्न एकय॑ । पाह्नात दितीयया । पाद्बूजे' तृतीयया । पाहि गीर्भिॠशन्तस्रुमिर्वसो स्वाहा॒ ॥ ५ ॥ यशॠचन्दस॑- मृष॒भो विश्वरूपपश्ङ्कदो'भ्यशॠचन्दार्ङ्स्याविवेश । स चा शशिक्यः पुरो वाचो- पनिषादेन्द्रो' ज्येष्ठ इन्द्रि॑याय ऋषि'भ्यो नमो'देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूरसुवः सुवॠचन्द ॐ ॥ ६ ॥ नमो ब्रह्मणे धारणं' मे अस्त्वानिराकरणं धारयिता

भूयासं कर्ण्योः श्रुतं माच्योदूंममासुप्य ॐ ॥ ७ ॥ ऋतं तपः सत्यं तपः श्रुतं तपः शांतं तपो दमस्तपः शमस्तपो दानं तपो यज्ञं तपो भूर्येवः सुव्र्रह्मौ-

तदुपास्वैतत्पः ॥ ८ ॥ यथां वृक्ष्यं संपुष्पीतस्य दरांधो वांल्येव पुण्यस्ख कर्मेणो' दुरांधो वांति यथासिधारां कर्तेवं हितामकामे यदुवेयुवेहवां-

विहायष्यामि कर्ते' पंतिष्यामीये' त्रमृततांदातमानं' जुगुप्संत ॥ ९ ॥ अणो-

रर्णीयान्महतो महीयानात्मा गुहांयात्रिहि' तोस्य जंतोः । तमेक्रतं परयाति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमेशाम् ॥ स पप्र प्राणा: प्रबवैन्ति तस्मा-

त्स्पार्चिषः समिधः सम्राजिहा: । सप्र इमे लोका येऽु चरैन्ति प्राणा गुहाशयामिंहि' ताः समसृंत् । अतः समुद्रा गिरयश्व सर्वेस्मात्स्यन्दंते

रसिन्हवं सर्वेक्रपा: । अतक्र्ष विश्वा ओषघयो दस्रिड्टेतेष भूतस्ति' म्र्रय-

तरात्मा । ब्रह्मा देवानां' पदवोः कवीनासृषीणां' महिषो मृगा-

णाम् । झयेनो गुह्र्णाक्षस्वाधि' तिव्रैनानाश सोमं: पवित्र्मलये' विरेभन् । अ-

जामेकां लोहितंतशुक्लकृष्णां बह्वीं प्रजां जनयंति ॥ सरूपाम् । अजो हेको' जु-

षमांणोतुशेते जहांत्येनां सुक्कभोगामजोंन्या: ॥ १ ॥ हंसः शुचिषद् व्रुरंत-

रिक्षसद्रोता वेदिषदतिथि' दुरोणसत् । नृषद्वरसदृत सद् व्योमसद्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहद् । घृतन्नोमिक्षि' रे घृतमंस्य योनि' घृतें' श्रितों घृंतमु-

वस्य धामं । अनुष्वधावंहसदयंच स्वाहा कुंतं वषभ वाक्षि हव्यम् । समिद्ध्रो-

द्र्स्नेहुसं ÷ उदारहुपाश्रुनासममृतत्वमानद् । घृतस्य नामगुह्यं यदस्ति' जिह्वादेवानांममृतस्य नामभिः । वयन्नाम्र्सपप्रन्ववानाच्च्रतेनारिमन् यज्ञे धारयामा

नमोभिः । उपपं ब्रह्म प्रंपवचछस्यमानं चतुः श्टंगोवमृ' दोरें एतत् । चत्वारि

श्टंगात्रि योऽस्य पादा द्वे । शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा बध्दो वृषभो रौ-

३१३

आरण्योपनिषत्।

रोंरवोति महोदेवो मस्त्र्यां य आविवेश ॥ २ ॥ त्रिधो हितं पणिभिरगुन्मानं गवि' देवासो घृतमन्वविन्दन् । इन्द्र एकं सूर्य एकं जजान वेनादेक॑ स्वधया निष्टतक्षुः । यो देवानां प्रथमं पुरस्ताद्विश्वाधियो' रुद्रो महार्थः । हिरण्यगर्भं पश्ययत जायमान॑ स नो' देवः शुभया स्मृत्या संयुनक्तु । यस्मात्परं नापरमास्ति किंचिद्यात्मात्राणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकतेन॑ पूर्णे पुरुषेण सर्वम् । न कर्मणा न प्रजया धनेन॑ त्यागे॑नैके अमृतत्वमानशुः । परेण नाकं निहितं गुहायां विब्राजते यद्यतयो विशान्ति । वेदांतविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्गतयः शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोके तु परांतकाले परामृतात्पारिमुच्यन्ति से॑रें । देहं विपापं परमेशभूतं यत्पुंडरीकं पुरमध्यस॑ स्यम् । तत्रापि देहं गगनं विशोकस्तस्मिन्नयंनदंतस्तदुपाश्चितनियम । यो वेदादो स्वरः प्रोको वेदांत॑ च प्रतिष्ठितः । तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः समहे॑श्वरः ॥ ३ ॥ अजो॑'न्य आ॑दिवे॑शु सर्वे॑ चत्वारिं च ॥ ३ ॥ सहस्रशोर्षि॑ देवं विश्वाक्षं विश्व॑सुमवम । विश्व॑न्नारायणं देवमक्षरं परमं पदम् । विश्वात्म्यं विश्न्नारायण * हार्ं । विश्वमेवेदं पुरुषस्ताद्विश्वमुपं जीवति । पतिं' विश्वस्यात्मेश्॑वर * शाश्वत * शिवमच्युतम । नारायणं मे॑हाजीवाति । पतिं' विश्वात्मानं परायणम् । नारायणपराः ज्योतिराश्मा नारायणः परः । नारायणपर॑ं ब्रह्मतत्त्व॑ नारायणः परः । नारायणपर॑ो ज्याता ध्यान॑त्रारायणः परः । यच॑ किंचिज्जगत्सर्व॑ ह॑रयते॑श्व॑यतेपि वा ॥ ९ ॥ अंत॑श्शूर्भिह॑ त्तसर्व॑ व्याप्तो नारायणस्थितः । अनंत॑मध्य॑यं कविः समुद्रेडन्॑तं विश॑ सुवम । पद्मकोशप्रतीकाश॑शहृदयं चाप्यधोसुखम् । अधो'निष्टथा र्व॑तस्यान्ते नाभ्यामुपार॑ तिष्ठति । ज्वालमालाकुलं भाति विश्वस्यायतनं महत्

आरण्योपनिषत्।

सन्ततशिराभिस्तु लङ्घत्याकाशसात्निभम् । तस्यान्ते' सुविरड्‌सूक्ष्मं तस्मिन्-

नसर्वं प्राप्नो'ड्वितम् । तस्य मध्ये' महान्तम्भीरविश्वाधीश्वितो' मुखः । सोमप्रसु-

गिभंजन् तिष्ठन्नाद्यंमजरः कविः । तिर्यङ्गूढ्वमंभः शायी रहस्यन्तस्यसन्तता।

सन्तापयति स्वनदेहमापादतलमस्तकं । तस्य मध्ये वाङ्मिसिखा अणो-

यो'ध्र्वं व्यवस्थितः । नीलतो'ऽदंशद्यस्थां विधुलेऽखे व भास्वरा । नीवार-

सूक्तवत्नस्य पीता भास्वल्यणूपमा । तस्याः शिखायांध्ये परमात्मा व्यव-

स्थितः । स ब्रह्मा स शिवः स हारिः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ॥२॥ भापिं-

वासंतंतवादृचं ॥ ८ आदित्यो वां एष एतन्स्थण्डले तपति तत्ना ऋचस्तह-

चांमंडलस्थस ऋचां लोकेऽथ य एष एतस्मिंस्थण्डलेऽर्च्यते तानि सोमांन्ति

वसानां लोकौथ य एप एतस्मिंस्थण्डलेऽर्चिषि पुरुपस्तानि यजूंषि स यजुषां

मंडलस्थस यजुषां लोकः । सैषा त्र्य्येवं विद्या तंपति य एषोऽन्तरादित्ये हिरं-

मयः पुरुषः ॥ ९ ॥ आदित्यो वै तेज ओजो बलं यशश्र्चसुः श्रोत्रंमात्मा

मनो' मन्युर्मेहरुत्युः सत्यो मित्रो वायुरोंकाशः प्राणो लोकपालः कः किं

तत्सत्यमन्नं रस्स्ते' जीवो विश्वः कतमः स्वयंसुबर्हैतदमृतं

एष पुरुष एष भूताभिधंपतिब्रह्मणः सायुज्यं स लोकतांमाप्रोत्येतासांमेवदेवतांनां सायुज्यं

सार्ष्टितां* समानलोकतांमाप्रोति य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥ ९ ॥ निर्धनपतये

नमः । निर्धनपतिकाय नमः । ऊर्ध्वाय नमः । ऊर्ध्वलिङ्गाय नमः । हिर-

ण्याय नमः । हिरण्यलिङ्गाय नमः । सुवर्णाय नमः । सुवर्णलिङ्गाय नमः ।

दिव्याय नमः । दिव्यलिङ्गाय नमः । भवाय नमः । भवलिङ्गाय नमः ।

शर्वाय नमः । शर्वलिङ्गाय नमः । शिवाय नमः । शिवलिङ्गाय नमः ।

ज्वलाय नमः । ज्वललिङ्गाय नमः । आत्माय नमः । आत्मलिङ्गाय नमः ।

११४

आरण्योपनिषत् ।

परमाय नमः । परमऌिङ्गाय नमः । एतत्सोमस्य सूक्तंस्य सर्वऌिङ्गस्स्थापयति पाणिमन्त्रं पवित्रम् । सत्यो जातं तर्पयामि सत्यो जातार्य वै नमोनमः । भवेभवेन्नातिभवेभ्येश्चवरस्समाम् । भवोद्भवाय नमः । वामदेवाय नमो जयेष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो ऋद्राय नमः कालाय नमः कळङ्किकरणाय नमो वळींवकरणाय नमो बलाय नमो बलंप्रमथनाय नमः सर्वभूतदमनाय नमो मनोनमनाय नमः । अघोरेभ्योऽघोर घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः । सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः । तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् । ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिरब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदाशिवोम् । नमो हिरण्यबाहवे हिरण्यवर्णाय हिरण्यरूपाय हिरण्यपतयेडम्भिकापतय उमापतये पशुपतये नमो नमः ।

ऋतं सत्यं पंरं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् । ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपाय वै नमोनमः । सर्वों वै रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु । पुरुषो वै रुद्रः सन्महो नमो नमः । विश्वं भूतं भुवनं चित्रं बहुधा जातं जायमानं च यत् । सर्वों ह्येष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु । कद्रुद्राय प्रचेतसे मीढुष्टमाय तव्यंसे । वोचेम शंतमं हृदे । सर्वों ह्येष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु । यस्य वै कंकत्याभिघोत्रहवणी भवति प्रत्येवास्याहुतयास्तिष्ठन्त्यथो प्रतिददात्यै । कृष्ण उत पाज इति पञ्चमः ॥ १ ॥ आदित्येऽदितेवा गन्धर्वो मन्त्रस्याः पितरोडसुरास्तेषां सर्वभूतानां मातामेदिनीं महर्ता मही सावित्री गायत्री जगत्युर्दी पृथ्वी वाग्दुला विश्वंभूता कंतमा काया सा सत्येत्यमुतेति वसिष्ठः ॥ १ ॥ आपो वा इदं सर्वे विश्वंभूतान्यापः प्राण वा आपः पशव आपोत्रनामापोमृत्तमापः सम्राडापो विराडापः स्वराडापः पश्चहन्द्रास्स्यापो ज्योतींष्यापो यजूंषि यापः

आरण्योपनिषत्।

११५

सत्यमापः सर्वे देवता आपो मूर्धेवः सुवराप ॐ ।। १ ।। आपः पुनंतु पृथिवीं पृथिवी पूता पुनातु माम् । पुनंतु ब्रह्मणस्पतिं ब्रह्म पूतां पुनातु माम् । यतुच्छिष्टामभोज्यं यदु द्व्याशिरं ततम् ।। सर्वे पतंतु मामेभि स्तांडवं प्रतिमहस्वाहा॥ २ ॥

अभिश्रि माँ सन्युक्ष सन्युंपतयक्ष म न्युकृतेभ्यः । पापेभ्यों रक्षंताम् । यदहा पापंकार्षम् । मनसा वाचां हस्ताभ्याम् । पच्यामुदरेण शिश्ना । अहस्तदेवलुंपतु । यत्किंच दुरीतं मथि' । इदमदं माममृतयोनौ । सये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ॥ ३ ॥

सूर्यश्च माँ मन्युक्ष मन्युपतयक्ष मन्युकृतेभ्यः । पापेभ्यो रक्षंताम् । यदत्रात्रेया पापंकार्षम् । मनसा वाचां हस्ताभ्याम् । पच्यामुदरेण शिश्ना । रात्रिस्तदेवलुंपतु । यत्किंच दुरितं मयि' । इदमदं माममृतयोनौ । सूर्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ॥ ४ ॥

ऐमिलेक्षीरं ब्रह्म । अभ्रिदेवता ब्रह्म इत्याकृषम् । गायत्रं छन्दं परमात्मन्' सरूपम् । सावित्यं विनियोगम् । आयांतु वरंदा देवीं अक्षरंब्रह्मसंमितम् । गायत्रीछन्दसं मातदं ब्रह्म जुहुसं मे । यदहांतकुरूते पापं तदहांतप्रतिमुच्यते । यदात्रियांतकुरूते पापं तद्वात्रियांतप्रतिमुच्यते । सर्ववर्णे महादेविसंध्या विधे सरस्वती । ओजोऽसि तेजोऽसि वलमासि ब्राजोऽसि देवानाम् । धामनामासि विश्वमासि विश्वायुः संर्वमासि सर्वायुरभिरूः गायत्रीमावाहयामि सावित्रीमावाहयामि सरस्वतीमावाहयामि छन्दरूपामवहयामि त्रिशिरूपामवहयामि गायत्रिया गायत्रीछन्देऽ विश्वामित्रऋषिः सविता देवताम्रिमुखं ब्रह्म शिरो विष्णुरहृदय॥रुद्रः शिखा पृथिवी योनिः प्राणापानव्यानोदानसमाना̔सप्राणाः श्वेतवर्णा सांख्यायनसमोत्रा गायत्री चतुर्विंशाक्षरा त्रिपदा षट्कुक्षिः पंचशीर्षोपनयने विनियोगः । ॐ भूः । ॐ भुवः । ॐ खुवः । ॐ महः । ॐ जनः ।

१३६

आरण्योपनिषत् ।

ॐतपः । ॐँ सत्‍यम् । ॐँतत्सवितुर्वरे॑ण्यं भर्गो॑ दे॒वस्य॑ धीमहि । धिय॒ो य॒नः प्रचो॑दया॒त्् । ॐआपो॒ ज्यो॑ती॒रसोमृ॑तं ब्रह्म भूर्भुवः॑ सुवर॒रोम् । उ॒त्तमे॒ शिख॑रे जा॒ते भू॒म्याँ प॑र्व॒तसू॑र्धि॒नि । ब्राह्म॑णे॒भ्यो॑भ्य॒नुज्ञाता॑ ग॒च्छ दे॒वि यथा॒सुख॑म् । स्तुत॒ा म॒या वर॒दा वेद॑माता॒ प्रचो॑दयन्ती प॒वने॑ द्विजा॒ता । आ॒र॒पृथि॒व्याँ द्रविण॑ं ब्रह्म॒वर्च॑सं म॒ह्यँ॑ द॒त्त्वा प्रजा॑तं॒ ब्रह्म॑लो॒कम् ॥ १ ॥ घृ॒णिः सू॒र्य॑ आदित्यो॒ न प्रभ॑वात्य॒रम् । म॒ध्यँ क्ष॑र॒न्ति तद्र॑सम् । स॒त्यँ वै तद्र॑समापो॒ज्यँ तीरसोमृ॑तं ब्रह्म भूर्भुवः॑ सुवर॒रोम् ॥ १ ॥ ब्रह्म॒ मे॒तुमाम् । म॒ध्युमे॑तु माम् । ब्रह्मै॑व म॒ध्युमे॑तु माम् । या॒स्ते॑ सो॒म प्रजा॑वत्सोमि॒सौऽहम् । दुः॒स्वप्न॑हँ दु॒र्‌॒ष्वह् । यार॑ते सो॒स प्राप्ता॑स्ता॒ञ्जुहोमि । त्रि॒सुप॑र्णम॒याँ॑चि॒तँ ब्राह्म॑णाय॒ दद्या॑त्‌ । ब्रह्म॑ह॒त्या॒ वा ए॒ते ब्र॒न्नि॑त । ये ब्राह्म॑णाखि॒संप॑र्ण॒ प॒ठन्ति॑ । ते सो॒मँ प्राप्नु॑व॒न्त्याँ॒सहस्रा॑त्प॒ङ्किं पुन॑र्नि॒त । ॐँ ब्रह्म॑ मे॒धया॑ । म॒ध्युँ मे॒धया॑ । ब्रह्मै॑व म॒ध्युमे॑धयाँ । ब्रह्मै॑व म॒ध्युमे॑धयाँ । अच्याने॑द॒ेव सवि॑तः प्रजा॑व॒त्सावीः॑ सौभ॑ङ्गम॒ । पराँ॑डः॒ प्व॑प्रिय॒ष्वसु॒वि॒श्वाँ॑नि दे॒व सवि॑त॒रित॑नि पराँ॑सु॒व । य॒द्ध्र॑द॒ँ तन॒माँ आ॒सु॑व । म॒ध्युवात॒ ऋत॑य ते म॒धुक्ष॑र॒न्ति सिं॑ध॒वः । माध्वी॑र्नः॒ सन्त्वो॑ष॒धीः । म॒धुन॑क्तँ॒ सु॒तो॒षसि म॒धु॒ — म॒त्पा॑र्थि॒व॒ष रजः॑ । म॒धु॑चो॒रस्तु नः॑ पि॒ता । म॒ध्युमाँ॑लो वन॒स्पति॒र्मधु॑मा॒ अस॒सू॒र्यँः । माध्वी॑र्गा॒वो॑ऽ भ॒व॒न्तु नः॑ । य इ॒मँ त्रि॒सुप॑र्णम॒याँ॑चि॒तँ ब्राह्म॑णाय॒ दद्या॑त्‌ । ब्रह्मह॒त्या॒ वा ए॒ते म॒न्नि॑त । ये ब्राह्म॑णाखि॒सुप॑र्ण॒ प॒ठ॒न्ति॑ । ते सो॒मँ प्र प्रु॑व॒न्त्याँ॒सहस्रा॑त्प॒ङ्किं पुन॑र्नि॒ते । ॐँ ब्रह्म॑ मे॒धवा॑ । म॒ध्युँ मे॒धवा॑ । ब्रह्मै॑व म॒ध्युमे॑धयाँ । ब्रह्मै॑व म॒ध्युमे॑धयाँ । ब्रह्मा॒ दे॒वानाँ॑ँ पद॒वीः । दे॒वाना॒मृ॒षि॒र्वेँ॒ प्राङ्गाँ॑ँ म॒हिषो॑ मृगाणाँ॑म् । द्ये॒नो गृ॒ह्णाँ॑ स्वा॒धिं ति॒र्वन्ना॑न्ना॒ँ सो॒मेः प॑वि॒त्रम॑त्ये॒ति॒ रेभ॑न् । हृँ॒सः शुचि॑ष॒द्सुरँ॑तरि॒क्षसदो॒ताँ वेधि॑षद॒तिथि॑दु॒रोणस॑त् । नृ॒षद॑रस॒द्वँ॑तस॒द्व्यो॑म॒सद॑ज्जा

गोजातृषतजआंद्रिजर्हतं वृहत् । ऋचे त्वां रुचे त्वा समित्स्वंवति सारितो न धेनाः । अंतर्हितां मनसा पूर्यमाना । घृतस्य धारां अभिचाकशीमि । हिरण्यये वेतसो मध्यआसाम् । तस्मिन्नुपर्णों मंधुकृत्कुलायं भजन्त्रास्ते मध्यु देवताभ्यः । तस्यांसते हर्यः सप्ततीरे स्वधां दुहां न अमृतस्य धाराम् । य इदं त्रिसुपर्णमयो चित्रं न्राआभणायं दद्यात् । वीरहत्यां वा एते ब्रंहति । ये ब्राआह्मणासुपर्ण पठं ति । ते सोमं प्राप्नुंवंति । आहवहस्तपंकि पुनं वति । ॐ ॥ १ ॥ मेधा देवी जुषमाणा न आगांदिदेशाची मत्ना हुमनस्यमाना । त्वया जुष्टा नुदमाना दुरुक्तान्बृहद्देम विदथे सुवीराः । त्वया देवी ब्रह्मा गतश्रीरुत त्वया । त्वया जुष्टश्चित्रं किन्विते वसुसानो जुगु स्व द्रविणो नमेधे । मेधां म इंद्रे ददातु मेधां देवी सरस्वती । मेधां मे अश्विना शुभास्पृत्या घुक्षतंहजा । अस्सरासुं च या मेधा गंधर्वेपु च यन्मनंः । देवीं मेधा सरस्वती स मां मेधा सुरभिं जुहोतु हस्त्वहां । आमोमेधा सुराभि-वि्श्वरूपा हिरण्यवर्णी जर्गती जगम्या । ऊर्जस्वती पर्यसा पिन्वमाना सामां मेधा सुप्रतीका जुगंताम् । मचि मेधां मचि प्रजां मथगमित्तेजो दद्यातु । मचिमेधां मचि प्रजां मचि सूयों ब्राजो दंधातु ॥ ९ ॥ अपे तु नृत्युरमृतं आर्गंतनैवस्वतो नो अभयं कृणोतु । पर्णे वनस्पते रिवाभिनः शीयताश्रयीः सचंतात्रः शचीपतिः । पंथ मृत्यो अनुपरे हि पंथां यस्ते स्व इतरो देवयतामन् । चक्षुष्मते ऋण्वते ते ब्रवीमि मानः प्रजःरीरिपो मोतवीरान् । वातं प्राणं मनंसान्वारंभामहे प्रजाभंति यो भुवं नस्य गोपाः । स नो हृद्रोकंसांयतां पातवशंसो उद्योर्जीवाजरमंशा-महि । अस्मृत भूयादयह्यस्म वृहस्पते अभिशंस्ते रसुंचः । प्रयौंहितास मधिना

१३८

आरण्योपनिषत् ।

मृत्युमस्पाहेवानांमे भिषजा शाचीभिः । हारि॑शहरंतमु॑यांति देवा विश्व॑स्ये शांतं वृषभं मंत्रीणाम् । ब्रह्म॑सरूपम॑नु॑मे॑दमा॒गाद्य॒तं मा॑वि॒वंधी॑र्वि॒क्र॑मस्ख । श॒ल्कै॑ र॒प्नि॑मिं॑ धान उ॒भौ लो॒कौ सं॑नेम॒हम् । उ॒भ॑ये॒ऽ॑न॒क॑यो ऋ॒ष्वा॑ति॒मृ॑त्युं तैराम्य॑ह॒म् । मा॒ऽछि॑दो मृत्यो मा॒व॑ंधो॒र्मा॒ ब॑लं वि॒वृ॑ह॒ मा प्र॑मो॒ षीः । प्र॒जां मा॒म॑ं रीरिष आयु॒र्‌म॑नु॑च॒क्ष॒सं त्वा ह॒वि॑षा॒ वि॑धे॒म । मा॒नो॑' महां॑त॒मु॑ म॒ानो॑' अ॒भि॑कं मा॒न॑ उ॒क्श॑ंत॒मु॑त॒मान्‌ । दा॒क्षि॑त॒म् । मा नो॑'॒वधीः पि॑त॒रं मो॒त मात॑रं॒ प्रि॑या॒मान॑स्त॒नु॑वो॒' ह॒द्र॑रीरिषः । मा॒न॑स्तो॒के त॑न॒ये मा॒न आयु॑षि मा॒नो॑ गो॒षु मा॒नो अ॒श्वे॑षु रीरिषः । वीरान्मा नो॑' ह॒द्र॑भा॒मि॒तो॒ वंधी-ह॒वि॑ष्मं'॒तो नम॑सा वि॒धे॑म ते । प्र॒जां॑प॒ते न॒त्व॑दे॒तानि॒ पा॑र॒- त्वा बंभूव । य॒त्का॑मा॒स्ते जुहु॑म॒स्त्र॑' अ॒स्तु व॒य॒ᳶ स॒त्य॑म पत॒यो॑र॒यि॑णाम् ।

स्व॒स्ति॑दा॒ विश॑पति॒ंग्वि॑हा वि॒सृ॑धो॒' व॑शी । वृ॒षे॑न्द्रः पु॒र ए॑तु नः स्व॒स्ति॑दा॒ अंभ॑यं करः । त्रियंबकं यजामहे सु॒गंधि॑ं पु॒ष्टि॑वर्ध॒नम् । उ॒र्वा॒रु॑क॒सि॑वं बंध॒-नान्मृ॑त्यो॒मु॑क्षी॒यं मा॑म॒तांᳶ । ये ते॑' सह॒स्र॑म॒युतं पा॒शा मृ॑त्यो॒म॑त्य॒रि॑य॒ ह॒ंत॑वे । तान् य॒ज्ञ॑स्य॒म॑यया सर्वा॒नव॑यजाम॒हे । मृ॑त्य॒वे स्वा॒हा᳚ मृ॑त्य॒वे स्वा॒हा᳚ ॥ ९ ॥

दे॒वकृ॑त॒स्यै॒न॒सो॑व॒य॑जन॒म॑सि स्वा॒हा᳚ । म॒नुष्य॑ᳶ कृ॒त॑स्यै॒न॒सो॑व॒य॑जन॒म॑सि स्वा॒हा᳚ । आ॒त्म॑कृ॒त॑स्यै॒न॒सो॑व॒य॑जन॒मा॑सि स्वा॒हा᳚ । अ॒स्मा॑कृ॒त॑स्यै॒न॒सो॑व॒य॑जन॒म॑सि स्वा॒हा᳚ । या॒दृवा॒ च न॒कं चै॒न॒श्कृ॑म त॒स्यां॑व॒य॑जन॒म॑सि स्वा॒हा᳚ । य॒त्स॑व॒प॒त॒ᳶ जा॒र्मृ-त॒श्वे॑न॒श्कृ॑म त॒स्यां॑व॒य॑जन॒म॑सि स्वा॒हा᳚ । य॒त्सु॑पु॒त॒ᳶ जा॒श्र॑ंत॒श्वे॑न॒श्कृ॑म त॒स्यां॑-व॒य॑जन॒म॑सि स्वा॒हा᳚ । य॒द॑द्वि॒द्रा᳚ᳶस॒श्वा॑वि॒द्रा᳚ᳶस॒श्र॑त॒ᳶस॑व॒प॑त॒ᳶस॒ᳶ त॒स्यां॑व॒य॑जन॒म॑सि स्वा॒हा᳚ ।

एन॑स एन॒सो॑व॒य॑जन॒मा॑सि स्वा॒हा᳚ । य॒द्रो᳚'दे॒वाश्कृ॑म जि॒ह्म॑या᳚ गु॒रुम॑त॒स॒ᳶ व᳚-

प्रयुतीदेवहेडनम्। भराँवायोनोऽभिदुंच्छुनायते तस्मिन्रतदेनोऽवसवो निधे'- तनस्वाहा॥ ९ ॥ कामोकार्षीन्नेत्रमोनमः। कामोकार्षीन्नेत्रमोनमः। करोति नाहं करतो कामः कारयिता नाहंकारयिता एष ते नाहं करोमी कामः कर्त्तां नाहंकर्त्ता कारयिता नाहंकारयिता स्वाहा॥ ६१ ॥ मन्युरकार्षीन्नेत्रमोनमः। मन्युरकार्षीन्नेत्रमन्यु: करोतु नाहंकरोमी मन्युः कर्त्ता नाहंकर्त्ता मन्युः कारयिता नाहंकारयिता करोति नाहंकरोमी मन्युः एष ते मन्यो मन्येवे स्वाहा॥६२॥ तिलान्जुहोमि सरसास्सपिष्टानां धारसम् चित्तेरमन्तुस्वाहा। गावो हिरण्यं घनमश्वपान* सर्ववपाशश्रियै स्वाहा। श्रीयं च लक्ष्मिं च पुष्टिं च कीर्त्तिं चानुण्रताम्। ब्रह्मण्यं वृंहपुत्रताम्॥ श्रद्धामेधे प्रजा: संददातु स्वाहा॥ ६३ ॥ तिला: कृष्णास्तिला: श्वेतास्तिला: सौम्या वत्साज्जगाः। तिलाः पुनन्तु मे पापं यदिदं चिहुरितं मथि स्वाहा॥ चोरस्यात्रं दंवश्राद्धं ब्रह्महा गुरुतल्पगः। गोश्वेय* सुरापानं भ्रूणहत्य तिलशान्तिॐशम- यन्तु स्वाहा। श्रीश्र लक्ष्मीश्र पुष्टीश्र कीर्त्तिं चानण्यताम्। ब्रह्मण्यं वृंहपु- त्रताम्। श्रद्धा मेधे प्रज्ञा तु जातवेद: संददातु स्वाहा॥ ६४ ॥ प्राणापान व्यानोदानसमान्ता मे' जुष्ट्यन्तां ज्योतिरदं विरजांविपाप्मा भूयाससस्वाहा। वाड्मनश्रक्षु:श्रोत्रजिह्वाग्राणरेतोबुध्दयाकूतिःसंकलपा मे जुष्ट्यन्तां ज्योतिरदं विरजां विपाप्मा भूयाससस्वाहा। त्वकूचर्ममांससराधिरमेदोमज्जास्नायवोड- विरजां विपाप्मा भूयास* स्वाहा। शिरःपाणिपाद- स्थीनि मे' जुष्ट्यन्तां ज्योतिरदं विरजां विपाप्मा भूयाससस्वाहा। पाश्श्वेप्रष्टेरुदररजोऽऽनिष्ठपितॄयवो मे जुष्ट्यन्तां ज्योतिरदं विरजां विपाप्मा भूयाससस्वाहा। उत्तिष्ठ पुरुष हरितत्पिंवहलोहिताक्षि दोहिदेऽहि ददापयिता भूंयाससस्वाहा। पृथिव्यापस्तेजो- मे' जुष्ट्यन्तां ज्योतिरदं विरजां विपाप्मा भूयास* स्वाहा। शब्द- वायुराकाशा मे' जुष्ट्यन्तां ज्योतिरदं विरजां विपाप्मा भूंयाससस्वाहा॥

३२०

आरण्योपनिषत्।

स्पर्शेलुपरसगन्धा में शुध्यंतां ज्योतिर्ह विरजां विपाप्मा भूयासस्स्वाहा। मनोवाक्कायकर्मोणि मे शुध्यंतां ज्योतिर्ह विरजां विपाप्मा भूयासस्स्वाहा। अव्यक्तभवारंकारौ ज्योतिर्ह विरजांविपाप्मा भूयासस्स्वाहा। आत्मा में शुध्यंतां ज्योतिर्ह विरजां विपाप्मा भूयासस्स्वाहा। अंतरात्मा में शुध्यंतां ज्योतिर्ह विरजां विपाप्मा भूयासस्स्वाहा। परमात्मा में शुध्यंतां ज्योतिर्ह विरजां विपाप्मा भूयासस्स्वाहा। ऋत्विग्विप्रासाय स्वाहा। ऋत्विपासाय स्वाहा। ऋग्विधानाय स्वाहा। कषषोत्काय स्वाहा। ऋत्विपासामेलांङ्येष्ठामलक्ष्मीन्निधियास्म्यहम्। अभूतिमसंसृृद्धि च सर्वत्रिण्णुद मे पाप्मानस्स्वाहा। अन्नमयप्राणमयमनोमयाविज्ञानमयमनंदमयमात्मा में शुध्यंतां ज्योतिर्ह विरजां विपाप्मा भूयासस्स्वाहा॥६॥

अग्रये स्वाहा। विश्रेभ्यो देवेभ्यस्वाहा। भूतायै भूम्यासस्वाहा। भुवक्षितये स्वाहा। अच्युतक्षितये स्वाहा। अग्नये स्विष्टकृतेस्वाहा। धर्मीय स्वाहा। अध्यर्माय स्वाहा। अध्यः स्वाहा। ओषधिवनस्पतिभ्यः स्वाहा॥१॥

रक्षोदेवजनेभ्यः स्वाहा। गुह्यावसाने भ्यः स्वाहा। अवसानंपतिभ्यः स्वाहा। सर्वभूतेभ्यः स्वाहा। कार्माय स्वाहा। अंतरिक्षाय स्वाहा। यदेज्जति जगति यच्च चेष्टति नात्रो भागो यज्ञात्रे स्वाहा। पृथिव्यै स्वाहा। अंतरिक्षाय स्वाहा॥ २ ॥

दिके स्वाहा। सूर्याय स्वाहा। चन्द्र्रमसे स्वाहा। नक्षत्रेभ्यः स्वाहा। इन्द्राय स्वाहा। बृहस्पतये स्वाहा। प्रजापतये स्वाहा। ब्रह्मणे स्वाहा। स्वधापितृभ्यः स्वाहा। नमो रुद्राय पशुपतये स्वाहा॥ ३ ॥

देवेभ्यः स्वाहा। पितृभ्यः स्वधास्तु। भूतेभ्यो नमः। मनुष्येभ्यो हन्त। प्रजापतये स्वाहा। परमेष्ठिने स्वाहा। यथा कूपः शतधारः सहस्रधारोऽक्षीतः। एवमा में असृ धान्यं

सहस्रंधारमाक्षिंतम् । धनुंधान्त्यै स्वाहा। ये भूताः प्रचरन्ति दिवानक्तं बृहन्मिच्छन्तो वितुदस्य प्रेष्याः। तेभ्यो वृक्षिकामो हरामि मायै पुष्टिं पुष्टिपांतृदातृ स्वाहा॥ ४ ॥

ओषधिवनस्पतिभ्यस्वाहान्तारक्षाय स्वाहा नमो-ऽस्त्रायं पशुरतये स्वाहां वितुदस्य प्रेष्या एकं च ॥ ६५ ॥ ॐतद्रुढ्र । ॐतद्रुमा । ॐतत्सत्यम् । ॐतत्सर्वम् । ॐतत्पुरो॑ऽनः । अंतकश्रातिंभूतेषु गुदायां विश्वमूर्तिंपु । त्वं यज्ञस्वं वषट्कारस्त्वामिन्द्रस्वं

रुद्रस्त्वं विष्णुस्त्वं ब्रह्मा त्वं प्रजापतिः । त्वं तदाप आपो ज्योतीरसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवः सुवरोम् ॥ ६६ ॥ श्रद्धायां प्राणेनिविष्टोऽस्मतंजुहोमि । श्रद्धायां व्यानेनिविष्टोऽस्मतंजुहोमि । श्रद्धायांसु

दाने निविष्टोऽस्मतंजुहोमि । श्रद्धयार्ससमाने निविष्टोऽस्मतंजुहोमि । ब्रह्माणि म आत्ममृतत्वाय । अमृतोपस्तरणमसि । श्रद्धयां प्राणे निविष्टोऽस्मतंजुहोमि !

शिवोऽनाविशाप्रदाहाय प्राणायस्वाहा । श्रद्धयांपाने निविष्टोऽस्मतंजुहोमि ! शिवो सांविशाप्रदाहाय अपानायस्वाहा । श्रद्धयां व्याने निविष्टोऽस्मतंजुहोमि ।

दिवेर्द्रदिद्रप्रदाहाद् । व्यानायस्वाहा । श्रद्धयांसुदाने निविष्टो-ऽस्मतंजुहोमि । शिवो मांविशाप्रदाहाय उदानाय स्वाहां । श्रद्धयार्ससमाने

निविष्टोऽतंजुहोमि । शिवो मांविशाप्रदाहाय समानाय स्वाहां । ब्रह्माणि म आत्मासंतत्वाय । अमृताभिघातमसि ॥ १ ॥ प्राणाय स्वाहांसमाने निविष्टो-

ऽमृतंजुहोमिचत्वारिं च॥६७॥ श्रद्धयां प्राणो निविद्येऽयामृतसर्हुतम् । प्राणमत्रे नाप्यायस्व । श्रद्धयांपाने निवेःइयामृतसर्हुतम् । अपानमत्रे नाप्यायस्व ।

श्रद्धयां व्याने निवेःइयामृतसर्हुतम् । व्यानमत्रे नाप्यायस्व । श्रद्धयांसुदाने निवेऽइयामृतसर्हुतम् । उदानमत्रे नाप्यायस्व । श्रद्धयाऽ समानेऽनिविश्या-

निवेऽइयामृतसर्हुतम् । समानमत्रे नाप्यायस्व ।

१२२

आरण्योपनिषत् ।

मृतं दद्हुतम् । समानमथैनाप्यायस्व । अंगुष्ठमात्रः पुरुषोऽुष्ठ च समाश्रितः । ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति' विश्वसुक् । वाड्मं आसन् । नसोः प्राणः । अक्ष्योश्रश्रुः । कर्णयोः श्रोत्रं । बाहूर्बलम् । ऊरूबो रौजः । अरिष्टानविश्व-

न्यगातने तनुः । त्वमविशह नमस्ते अस्तु मा माहिष्टेः । वयः सुपर्णा उपस्पेदुरिन्द्रं 'श्रिये' धा ऋषयो नार्धमानाः । अपंध्यांतमूण्हिदि पूर्वे चक्षुर्मु-

षघ्येस्माञ्रिधये'व बद्धानं । प्राणानां ग्रंथिरसि हृद्रो माविशांतकः । तेनां-

प्यायस्व । नमो रुद्राय विष्णवे मृत्युं नमः पादि । त्वं म्रेयोभिस्वमान्गुशुक्ष-

णिस्वमभ्यस्त्वमसं नमंस्पारे' । त्वं वने'भ्यस्त्वमोषधीभ्यस्त्वं नृणां नृपते जायसे शुचिः । शिवेनैनं सान्तिष्ठ स्वस्योनैनं सान्तिष्ठ स्वसुभूतैनं मे

सांतिष्ठस्व ब्रह्मवर्चसेनं मे सान्तिष्ठस्व यज्ञस्याधिमतुसांतिष्ठस्वोपैते यज्ञ नम उपैते

नम उपैते नमः ॥८०॥ सत्यं परं परं सत्य% सत्येन न सुवर्गलोका अच्यवन्ते कदा-

चन सताशहि सत्यं तस्मांत्सत्ये रंमते तप इति तपो नाराशंसा'त्परं यद्‌धि परं

तपस्तद्‌दुःर्षे' तद्‌दुरोर्षे तस्मात्तपांसि रंमते दम इति नियंतं ब्रह्मचारणस्त-

स्मादमे' रमंते शम इत्यरण्ये सुनयस्तस्माच्छमे' रमंते दानमिति सर्वोणि

भूतानि' प्रशास्सं'ति दानात्राति'दुःश्रांतस्माद्धाने रंमते धर्म इति धर्मेण सर्वे-

मिदं पारी' गृढ़ीतं' धर्मो'नातिंदुष्करं तस्माद्धर्में रंमते प्रजन इति भूर्यार्ससस्त

स्मादूयिष्ठा: प्रजांयन्ते तस्मादूयिष्ठा: प्रजनन्ने रंमंतेऽप्रय इत्याह तस्मादप्रय

आधांतव्या अभिहोत्रमित्याह तस्मादद्रिहोत्रेरंमते यज्ञ इति यज्ञो हि देव-

स्तस्माच्च्छे रंमते मानसि'तिविद्राश्सस्तस्माच्च्छे' विद्राश्सं एवं मानसे रंमते न्यास

इति' ब्रह्मा ब्रह्म दि परः परोंहितब्रह्मातानिवाएतान्‌यर्वराणिपरां'सि न्यास

एवात्परे'चयच एवंवेदेऽ्युपनिषत्् ॥ प्राजापत्यो हाराणिः सुपर्णेमैः प्रजापतिं

आरण्योपनिषत्‌ १

१२३

पितरमुपससार किं भगवंतः परमं वंदन्तीति तस्मै प्रोवाच सत्येन वायुं रावांति सत्येनादित्यो रोचते दिवि सत्यं वाचः प्रतिष्ठा सत्ये सर्वे प्रती-

ष्ठितं तस्मात्सत्यं परमं वदन्ति तपसा देहा दृढतामसृजन्तपसैष्य: सुवर-

ख्वविन्दन्तपंसां सपन्नान्नुंदामारंतीस्तपंसि सर्वे प्रतिष्ठितं तस्मात्तपः परं

वदन्ति दमेन्त दांताः किलिवर्षसवधून्वंति दमेन्त ब्रह्मचारिणः सुवर्गच्छनं

दमो भूतानां दुराधर्षे दमे' सर्वे प्रतिष्ठितं तस्मादिमं परमं वदन्ति शमन्तं

शांताः शिवमाचरेंल्ल शमेन्त नाकं सुयोनाविंवंदुच्छमोमूतानांदुराधर्षेच्छेमं

सर्वे प्रतिष्ठितं वं तस्माच्छमंः परमं वदन्ति दानां वरूथं दक्षिणा लोके

दातारं* सर्वभूतान्युपजीवंति दानेनारांतिरपांनुदंत इन्तेन्त द्विषंतो मित्रा

भंवांन्ते दानेन सर्वे प्रतिष्ठितं तस्मादिमं परमं वदन्ति धमें विश्वस्य जगतः

प्रतिष्ठा लोके धर्मिष्ठं प्रजा उपसर्पंति धर्मेण्ण पापंसंपतुदंति धर्मे सर्वे प्रति-

ष्ठितं तस्माद्में परमं वदन्ति प्रजानंन्न वै प्रतिष्ठा लोके साधु प्रजायास्तन्वं

तन्न्वानः पितॄणामनुग्रो भवांति तेदेव तस्या अनूरणं तस्मात्प्रजननं परमं वदंन्य-

मथो वै त्रयी विद्या देवयानः पंथो गाहंवतस्य ऋक्‌ पृथिवीं रंथंतरमेन्वाहार्ं-

पचंतं यजुरंतरिक्षं वामदेव्यामाहवनीयः सामं सुवर्गो लोको बृहत्तस्मांदश्रं-

मं वदन्त्यामिहोत्रं सांयं प्रातर्गृहाणां नित्यंतसदृक्षं सुहुतं यज्ञकर्त्तनां

प्रायणं सुवर्गस्य लोकस्यैवंनंनंनिरिहे* परमं वदन्ति यज्ञ इत्थं

यज्ञेन हि देवा दिवं गता यज्ञेनाथुरानपांनुदंत यज्ञेनं द्विषंतो मित्रा भंवांन्ति

यज्ञे सर्वे प्रतिष्ठितं तस्माद्में परमं वदन्ति मानसं वै प्राजापत्यं पवित्रं मान-

सेन मानसां साधु पंस्यति मानसां ऋषयः प्रजा असृजन्त मानसेः सर्वे प्रति-

ष्ठितं तस्मान्मानसं परमं वदन्ति न्यास इत्याड्मेन्नीषिणां ब्रह्माणं ब्रह्मा विश्वं

१२४

आरण्योपनिषत् ।

कतमः स्वेयं सृपजापति: संवत्सर इति संवत्सर एषोडसावादित्यो य एष आदित्ये पुरुषः स परमेष्ठी ब्रह्मात्मायामिरादित्यस्तपति रजिमभिस्तामिं: पर्जन्यो वर्षति पर्जन्येनौषधिवनस्पतयः प्रजायंत ओषधिवनस्पतिभिरन्नं भवत्यन्नात्प्राणाः प्राणैर्बलेन तपस्तपसा श्रद्धा श्रद्धया मेधा मेधया मनोषा मनोषया मनो मनसा शांतिः शांत्या चित्तं चित्तेन स्मृतिः स्मृत्या स्मारं स्मोरण विज्ञानं विज्ञानेनात्मानं वेदयति तस्मादन्नं ददन सर्वोणयेतान्नि दद्यात्यन्नात्राणां भवंति भूतानि प्राणिमनसो मनसश्च विज्ञानं विज्ञानादानंदो ब्रह्मयोनिः स वा एष पुरुषः पंचधा पंचात्मा येन सर्वमिदं प्रोतं पृथिवी चांतरिक्षं च दिशो दिशः श्चावांतरदिशाश्चैव सर्वमिदं जगत्स्संभूतं स भवं जिज्ञास कुत्रत्नतजा रयिंप्टा: श्रद्धा सत्येो महस्वांतपसो वरिष्ठा ज्ञात्वा तमेव मनसा हृदा च भूयोन मृत्युसुप्रियाह विद्धातस्माद्विओस्मेषा तपसामातरक्तमहवसुरणवा विभूगोंसि प्राणे त्वमसि संघाता ब्रह्मास्त्वमसि विश्वंभृतंजोदास्त्वमस्यभिरांश्च वर्चोंदास्त्वमसि सूर्यश्चुश्रोदास्त्वमसि चंद्रमस उपयामगृहीतोसी ब्रह्मणो त्वा महसऽऽोमित्यारमानं युंजीततदै महोपनिषदं देवानां गुह्यं य एवं वेद ब्रह्मणां महिमानमाप्नोति तस्माद्विविधुषो यज्ञस्यात्मा यजमानः श्रद्धा पत्नी शारीरामेधमुरो वेदिलोंमांनि बहिर्वेदः शिवा हृदयं यूपः काम आज्यं मन्युः पशुस्टपोधिद्रिंमः शमयिता दक्षिणा वाछ्योता प्राण उद्दात्ता चक्षुरधयुग्मेनो ब्रह्मा श्रोत्रेस्मोःप्रोयावद्रियते सा दीक्षा यदश्रांति तद्धाविर्योत्पांति तदस्य सोमपानं यद्रस्मै तद्हुपसदो यत्संचरात्युपविशत्युत्तिष्ठते च स प्रव्रज्यां यन्मुखं तदाहवनीयो या व्याह्होतरादूतिर्यदद्र्श विज्ञानं तज्जुहोति यतसायं प्रातरांत्ति तस्सामिधं यत्प्रातरमिंधंदीन*सायं च

आरण्योपनिपत् १

१२५

तान्ने सर्वान्नानि ये ऽहोरात्रे ते ऽर्धमासौ ये ऽर्धमासौ मासाँश्च तेन्तु-मौष्यान्ने न ॠतवस्ते ऽतुवंधा ये संवत्सराश्च परिवत्सराश्च तेहर्गणाः सर्व-वेदसं वा एतत्सतं चन्वमरणं तद्वन्मृथ एतदै जरऽमेऽन्ने-ऽन्ने हि जातो ऽजायत एवंविधदर्शने प्रमीयते देवानामेतत् सहिमानं रसऽनुचर्हि रसः सायुज्यं गच्छ-स्थ यो दक्षिणे प्रमीयते पितॄणामेव महिमानं गत्वा चंद्रमसंः सायुज्यं सलोकतां माप्नोत्येव वै ब्राझलो विदथऽसि जंयते ।

महिमानमाप्नोति तस्माद्ब्राझणो ऽमहिमानन् ॥ ८० ॥ सह नाव-वतु । सह नौऽभुनकु । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । हरिः ॐ । श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

इति तैत्तिरीय-आरण्योपनिषत्समाप्ता ।

पुस्तक मिल्ने का ठिकाना-

गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास, खेमराज श्रीकृष्णदास, लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर ”स्टीम्‌प्रेस, ”श्रीवेङ्कटेश्वर ” स्टीम्‌प्रेस, जि॒दरदाङ्गा-बम्बई. खेतवाडी-बम्बई.

नूतन पुस्तकें.

क़ा. र. आ.

आत्मसर्वस्व-आयुर्वेद महामहोपाध्याय रसायन शास्त्री

पं. भीरथ स्वामी आयुर्वेदाचार्यसंगृहीत. .... ३-०

नागर सर्वस्व-काम शास्त्रका अपूर्व ग्रन्थ. .... ३-८

नाडीज्ञानतरङ्गिणी-अनुपानतरङ्गिणी-भा टी. सहित १-३

पक्षसायक-भाषाटीका सहित (कामशास्त्र). .... २-०

वीरचित्रावली-वीरोंकी अद्भुतवीरता चित्रों सहित. ५-०

शिवनाथसागर-अनुभूत औषधोंका परमोपयोगी

वैद्यकल्पत्थ .... .... ३-०

शिशुपालन-वालकोंके पालन पोषणकी विधि सचित्र. १-०

श्रीविचारसागर-साधु श्री निःश्रलदासजी कृत. .... ८-०

श्रीविचारचन्द्रोदय-ब्रह्मनिष्ठ पं. श्रीपीताम्बरजी कृत २-०

यूनान-रुम-युद्ध-(सन् १८२७ ई.) पहली लड़ो. .... २-८

सिद्धान्तकौमुदी-भाषाटीका सहित. .... १२-०

साहित्यदर्पण-सस्कृतटीका सहित. .... ७-०

( वडा सूचपत्र अलग है, मँगाकर देखो. )

पुस्तकें मिलनेका ठीका ना-

गङ्गाविष्णु श्रीरामदास,

मालिक-" लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर " स्टीम् प्रेस कल्याण-बम्बई.